·First Edition December 1961.
(500 copies)
(All Rights reserved to the Author)
l'rice Rs. 5.0
Prinici zt:
manmala Press, Mysore.

·शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् विषयानुक्रमणिका - : 1. Forward by Sri N. A. Nikam, M.A., .Vice-Chancellor, Mysore University. 2. श्रीरंभापुरीजगद्गुरूणां शुभाशंसनम् । 3, कृतज्ञतासमर्पणम् । 4. Opinihs of Scholars about the work. 5. Introduction by the same author .... . (1-60) अध्यायः पुटानि .... .... 7-15 15-22 23-38 .... प्रथमः द्वितीयः तृतीयः चतुर्थः पञ्चमः प्रथमो भागः (सिद्धान्तः) विभागाः निवेदनम् अवतरणिका अस्य दर्शनस्य नाम प्रामाण्यविचारः एतदर्शनवलक्षण्यम् पत्रिंशतत्त्वनिरूपणम् परब्रह्मस्वरूपम् जीवस्वरूपम् जगत्स्वरूपम् शक्तिस्वरूपम् मुक्तिः, मुक्त्युपायश्च सर्वश्रुतिसमन्वयप्रकारः एतदर्शनस्य चारित्रेकेतिक्षासः 39-46 47-52 .... 63-8 .... .... सप्तमः . 83-96 96-108 108-115 .... अष्टमः .... नवमः दशमः एकादशः 115-129 130-143 142-153 ....

·v
द्वितीयो भागः (संप्रदायः)
विभागाः
अध्यायः
पुटानि
--
....
15+--161
162-173
...
प्रथम
-द्वितीय
तृतीयः
चतुर्थः
पचम.
173-187
सप्रदायस्वरूपम्
पट्स्थलसंप्रदायवैशिष्टयम्
पट्स्थलोगसनप्रस्थानम्
इष्टलिङ्गखरूपम्
सहकारिसाधनानि ।
उपसंहार:
अनुबन्ध
188-198
199-212
पष्ट
212-216
....
217-220
:-

·University of Mysore. N. A. NIKAM, M.A. (Cantabi, Vice-Chancellor. 1 MYSORE, Dated 27-11-61, FOREWORD. The Hindu spiritual tradition is ancient and undated and its intuitions into the nature of Man, God and the World are of the highest order. They may be described as the story of man's experiments conducted on himself in the realisation of Truth. The Philosophy of Religion of Hinduism is based on the intuition that in the Quest for the Highest, each man bas'l berty to choose the Way to the Goal; that whatever he chooses in this Quest is his. While nobody know.Divinc Reality fully, yet the devotion and love,'Bhakti, with which he worships God, is his. are There are certain common features of the Tradition such as: acceptance of SRUTI MUKTI or Liberation as the Goal, towards which all beings strive; the need for the inward experience of the Divine and a Gurul to show the Way. On these common fcatures, visible differences in the formulation of the Doctrine, which branch out from the same roots. Dr. T. G. Siddapparadhya's learned Introduction takes the reader through the entire history of the Tradition. The Introduction is in Eng. lish, while the Text is in Sanskrit. That one should write bis Ph.D. Thesis in Sanskit, nowadays, is an ·achievement for the author, while, to lovers of Sanskrit, it must be a matter for rejuicing I, as Vice- Chancellor of a University, ought to ſeel, in particular, glad that there are still somc "obscure" scholars in a modern University devoted to the perfections of clasical learning. The scholarship of such scholars is a flickering flame", it may be flickering", nevertheless, it is a " flame " which is not of the carth. I need not recapitulate here all that Dr T Siddapparadhya says except to draw attention to the importance of the Bhedābhcda as a philosophical doctrine, and how its logic was used by our ancients to harmonisc rival icachings Dr. T G. Siddapparadhya has very ably expounded the origins of Saktiviĝistādvaita in I hedābheda theory of Reality, and he indicates how thc Şatsthala scheme, Through the conception of parināma or evolution, reconciles, in a practical way, the theory of Bhedābheda and makes room for Jñana, Bhakti and Karma in the Sadhana of the individual. 72 VYSORL. Date 27-11-1961, N. A. NIKAM (Professor of Philosupby) Vico-Chantillor, UBIDJTuity of Alyson. 1 ·श्रीमहीरशैवमतस्थापनाचार्यश्रीरेणुकाचार्यमहापीठाधिस्टानां श्रीमद्रम्मापुरीवीरसिंहासनाधीश्वराणां पूज्यपादानां अभिनवरेणुकश्रीमज्जगद्गुरुवर्यश्रीवीरगङ्गाधर- शिवाचार्य महास्वामिना शुभाशंसनं .. परन्तु शिव. आदो-परम्सहस्रेभ्यः वत्सरेभ्यः प्राक्-आगमिकसंस्कृतिः वैदिक- संस्कृतिश्च परस्परमसङ्कीर्णा पृथक्पृथगेवावर्तत इत्यादि कोलाहलः अपतन- जगतः सर्वथा निरर्थकः, यतः अद्य केवला वैदिकी, केवला आगमिकी च संस्कृतिः कुत्रापि न प्रचारे वरीयत्यते । वैदिका अपि आगमान दूरतो निरन्तु सर्यधान प्रभवन्धि, एवं आगमिका अपि वेदान् दूरतो निरस्तुं सर्वथा न प्रम. बन्ति । एवंच यं वीरशैवसिद्धान्तः केवलागमिको वा वैदिकागमिको वेत्यादि, चर्चा मुधैव विवेकिनाम् । शिवशरणा हि वेदागमयोः पक्षपात न प्रदर्शयन्त्येव । नहिनिन्दान्यायेन भक्त्याचारादिप्रशंसाथै वेदान् उपहसन्तः अविशेषेण आगमानप्युपहसन्त्येव । इदमेवावलम्व्य केचित् वीरशैवमतं अवेदागममूलक केवलशिवशरणवचनमूलकमेवेत्यपि उद्धोषयितुमुपक्रमन्ते । शरणवचनेषु वेदागमप्रशंसाया बहुलमुपलम्मात् , शिवशरण.नामम्मेव बहु- मतिः वेदागमयोरविशेषेण ।। अत एव श्रीपतिपण्डिताराध्यस्य निगमागममार्गप्रतिष्ठापकत्वेन प्रति वर्तते जगति । को वा हि वीरशैवः अनादैः फालान् प्रवर्तमानमपि स्वमत अत्य िचीनं केवलशिवशरणवचनोपज्ञमभ्युपगच्छेत् । त्रिपष्टिमहापुरुषैः बहुधा विस्तारितं दाक्षिणात्यशैव को हि वा तदुपज्ञमेव बक्तुं प्रभवेत् । तेष्वपि केचन लिङ्गथारिण आसन् । लिङ्गपारणं तु पातिव्रत्यबोधकं यारजीवव्रतम् । तदाचरणं बदोःकालादारभ्य स्थिरचिराचर्यमाणं वर्तत एव । तच्च प्रकृति- संसर्गात् सर्वेषी अशक्यं सत्, शरणः स्वीयनिदर्शनेन बहुधा प्रकाशितमिति प्रमोदस्थानमेतत् । परमात्मनः शक्तिविशिष्टत्वं, . उपासनसोकर्याय तेनैव हृदये अनुष्ठपरिमितत्वरूपस्वीकारः, तनित्याभियोगार्थ साधकः स्वदेहे तद्वार- .

·गम् , तदुपासनेन तद्रावानुभव इत्येतत्सर्वं यथा शिवागमेषु तथा श्रुती, ब्रह्म- सूत्रेषु च सम्यक् प्रतिपाद्यते । तथैव महाभारतकाले लिङ्गधारिणां अवस्थान अब गम्यते । रामायणकाले समेण कृतं शिवलिङ्गार्चनं अधुनापि रामेश्वरक्षेत्रे सवैरवलोक्यते । अतिप्राचीन एव काले अङ्गुष्ठपरिमितशिवलिङ्गार्चनपद्धति- रासंदिति भूगर्भशोधनेन अवगम्यते । देहे पडिन्द्रियेपु निर्मिततया विराजमान परंज्योति. पट्स्पलात्मना प्रचीन एव काले झानिमिः अन्वभूयत इत्यत्र न कोऽपि सशय. । समुद्रमथनकाले वीरशैवाना उपस्थिति आधुनिके नीलकण्ठ चम्पूप्रन्य “वीरभद्र इव क्रुद्धे वीरमाहेश्वरे मुनौ" इति वर्णनेनोपलभ्यते । एव- मेव पट्स्थलानुभवरूप समदायः प्राक्तन एवं काले वैक्तिकाचरणविषयकः आसौदिया नास्ति विवाद. । परन्तु तस्य प्राशन द्वादशाब्दे शिवशरणैः सम्यकृतम् । तेन तदानीमेव पट्स्थलानुभव आरब्ध इति न कोऽपि वक्तं 'प्रभवेत् । सप्रदायानुगतस्य पट्स्यलसिद्धान्तस्य सिद्धान्तशिखामणौ,-वचन- शाम्प्रे व अवादीने काले प्रतिपादनेऽपि, रेणुकाचार्यकृत. पटस्थलोपदेशः 'प्राक्तनकालीन इति न कम्य पि विमतिर्भवितुमर्हति ।।

·कृतज्ञतासमर्पणम् मैमूरुविश्वविद्यालये Doctor of Philosophy - पदवीप्रदानेन पुरस्कृतं शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनविषयकं विमर्शनात्मकमिदं अन्य प्रकट. यितुंकामः तत्प्रवृत्तये कारणभूतान् महाशयान् अधुना ससन्तोषं स्मरामि । एतदर्शनमनुजातोऽप्यहं अनधिगततत्स्वरूपः, विषयासक्तं मनो निरोदुमदशक्तः, दैनन्दिनव्यवहारेषु चिरमुखमलभमानः, सामान्यतया इष्टलिगराधनतत्परोऽपि तदीयं तत्त्वं अजानन् , अनेकवारं तदेव बहुधा विचिन्तयन्नासम्। 'जगत्यस्मिन् वीरशेवरेव केवलमिदं दृष्टलिङ्गधारणं, तदर्चनं च कुतो निवर्त्यते । कुतस्तैरन्यत्र देवो न मृग्यते ? किं या फलं ते.विगम्यते स्वेटलिङ्गसमर्चनेन ? किं वा तस्य तत्त्वं भवेत् । इति पहुधा विचारयितुमहं प्रायते ।। तदानी बेंगळूरुनगरे श्रीवामराजेन्द्रसंस्कृतमहापाठशालायां - अध्यक्ष- 'स्थाने कर्म कुर्वन्नहं तत्रत्यपण्डितमहाशयानां भगवद्विपयिणी प्रवृत्रिं दृष्ट्वा महान्तमानन्दं अन्वभवम् । भगवद्विपयिणी तदीयां श्रद्धामवलोक्य ममापि मनसि महान् । सपरिणामः समज रत । तदीयं जीवनमवलोक्य मदीय. जीवासार्थव्यसंपादिनी चिन्ता मम मनसि दृढ़ संलमा बभूव । तदानीन्तनी मम चिन्ता पतदाकारिणी आसीत् । देहे नित्यं धार्यमाणमिदं इष्टलिङ्गं किमर्थ मया समय॑म् ! तत्प्रीतय एव सर्वोऽव्ययं व्यवहारः कुतो या निर्वर्तनीयः। सर्वोऽपि विषयोपभोगः तत्प्रसादभावनयैव कुतः स्वीकर्तव्यः । पुरी विद्यमानेषु सर्वेक्षी मानवेषु जातिकुलगोत्रादिभेदभावनामन्तरा ताह- शालिङ्गात्मकन्वं कुतो था अनुसन्धेयम् : किमहं तधिभिन्नः, उत तेप्वेक -एव ? अन्योन्यवरजननी: महाप्रमादकारिणी असूया कुंती वा परिहीयेत ! संऽपि मानवाः यथा ममेष्टा भवेयुः तथा ते' कथमहं वर्ते।" इत्येताहशी चिन्ता दिनेदिने अधिकतया प्रावर्धन । ... एतादृश्यां स्थितौ मयां विभूतिपुरमठे श्रीरंभापुरी वीरपीठांवित्तयःपूज्य- पादाः श्रीवीरगनाधरशिवाचार्य महास्वामिनः एकदा अनिरीक्षितं सन्दृष्टाः । .

·"हृदये जगद्गुरयस्ते मप्पनुकंपमा कतिपयनिमेपान्तं मा अनिमेषदृष्टया अबालोक- यन् । तदनी मे मनसि महान् आनन्दः समजायत । यत्किश्चिजयोतिः तदीयेन नेत्रेण मन्नेत्रद्वारा हृदयं मदीयं प्रविश्य तत्र मदीयेनेष्टलिन सह समाविष्टमिव मया अनुभूतम् । तदानी वाटलिङ्गस्य अन्तःप्रकाशस्स चैत्यं संभाव्य तदीयं तत्वं सम्यगविगतुमनाः पूज्यपादान महतोत्साहन किं स्वरूपमेतदिष्टलिङ्गमित्यपृच्छम् । तव्याजप्रेम्णा समुपदिष्टम् । विराजमानं अङ्गुष्ठपरिमितं परंज्योतिरेव गुरुणा अर्चनाय बहिरानीतं इष्टलि. मिति व्यवद्वियते । तनुत्रयगतानादिमलनिवृतिद्वारा नैर्मल्यं संपादयितुं तदर्चनं, धारणं चात्यावश्यकम् । तनित्याभियोगेन, तदनुसन्धानेन च भवदीयं शक्ति सोच परिहन्य, शक्तिविकासं इहेवास्मिन् मन्त्रपूते देहे अधिगन्तुं भवान् शक्तो वर्तते । तद्विनान्यत्र देवं मृगयतो भवनः तदीयमानन्द अनुभवितु महान् प्रयासः संपद्येत । शक्तिविशिष्टः परमशिव एवास्मिन् देहे निर्लिप्ततया विगजमान. गुरुकृपया भवदुद्धरगार्थमेवं वहिरागत्य नित्यमाराध्यते । अतो निजमिष्टलिङ्गं न कदापि विस्मर्तव्यम् । तदेव लिङ्गं पुरस्कृत्य तदर्थमेव सर्वे व्यवहाराः भवता निर्वर्तनीयाः। लिङ्गरूपी महादेवः सर्वान् व्यवहारान् निरमिमानेन निर्वहन् देहेऽस्मिन् सर्वाणीन्द्रियसुखानि निर्लिप्ततया समनुभवन् प्रकृतिगुणैस्स हितोऽपि यथा निरञ्जनः केवलो विराजते, तथा भवान् सर्वव्यय. हारनिरतोऽपि, अन्तरङ्गे परित्यक्तविषयाभिमानः, कर्तव्यनिर्वाह एव समासक्तः, फलामिसन्धिरहितः, इष्टलिमासक्तमनाः वर्तेत । मानवजन्म भवता लिमस्मरणपूर्वकमेव सर्व कार्य निर्वर्तनीयमितीयं परमेश्वराज्ञा अवश्य अनुष्ठेया इति ॥ एवमनुगृहीतोऽहं धन्यमात्मानं अमन्ये । तदुपदिष्टपट्स्थलोपासन- मार्गानुसारेण शक्तिविकासमधिगम्य शक्किविशिष्टाद्वैतसुखमनुभवितुं मदीयः प्रयास: गुरुकृपया सफलः सञ्जातः। शक्तिविशिष्टे हृदयेश्वरे सम्यग्विलीन:, तदीये आनन्दे समरसीभूतः, तद्दासमूतोऽहं सर्वेष्वपि जीवेषु तमेव संपश्यन् , तत्कृपया समुल्लिखित तदीयं दर्शनं सर्वेऽपि सदया; सम्यग्विजानन्तु प्राप्तवता ·. इत्याशयेन भेदाभेदात्मकं शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनमिदं अधुना श्रीरम्भापुरी- जगद्गुरुमहास्वामिनां औदार्यपूर्वकप्रोत्साहन प्रकटयन्नलि || एतद्दर्शनरीत्या मानवः शिवांशोऽपि सत्त्वरजस्तमोगुणावृतः सहज- तया शिवाद्विच्छिन्नः, शिवार्चनधारणाभ्यां स्वात्मनि शिवमवलोक्य, परित्यक्त- जीवभावः शिवानन्दमनुभवति । भक्तस्थिती समाव्यशिवयशः, ऐक्यस्थिती परिसमाप्तसर्वस्वः सः निरमिमानेन सर्वव्यवहारनिर्वहणचातुरी समधिगच्छति । ऐक्य स्थिती मानवः शिवनेकीभूतः, गिव इव उदासीनवदासीनः, नित्यतृप्तो निरीहः, शान्तो भवत्येव । इदं जानानाः सर्वेऽपि साधकाः स्वीयं जीवनतत्त्वं एवं ज्ञातुं शक्नुवन्ति । "जीवभावो नाम नित्यदुःखित्वम्, शिवभावश्च नित्य तृप्तत्वम् । तदेवाधिगन्तुं अनुभवितुं च मानवो जातः, न तु परस्परद्वेषण 'हृदयं कलुषयितुम् । सर्वत्र विद्यमानोऽप्ययं भेदानुभावः पम्पलात्मकतया एतद्देहविराजमानपरमशिवोपासनेन क्रमशः परिहीयते, शिवभावश्चाधि- गम्यते" इति । अतः शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनमिदं सुकुमारमतिभिः सधैः: सम्यक् ज्ञातुं, अनुभवितुं च सुकरमित्याशयेन तत्प्रतिपादकमिम अन्य महाजनेभ्यः प्रेगा समर्पयामि । अत्र चैकं आगमवाक्यं मम स्मृतिपथमागच्छति । शिवप्रोक्तं शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनं सम्यक् ज्ञात्वा "यद्यपि भेदापगमे सांब तावक्रीनोऽहं न मामकीनस्त्वम् । सामुद्रो हि तरमः कचन न तारहो हि समुद्रः" इति । तदनुसारेण सर्वेऽपि सापकाः वस्तुतः शिवांशा अपि, मलायतत्वात् सहजतया शिवाद्विभिन्नाः, तदनुसन्धानधारणादिमहिम्ना तदीयाः भवन्त्येव । सोऽपि शिवः भक्त्या सेवितः साधक स्वीयं अवगच्छत्येव, यतः विश्वव्यापकः सः केवलं साधकाधीन एव न संपद्यते । "विष्टभ्यादमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्" इति हि स एव म्बीयं अद्भुतं महिमानं निर्दिशति । एकांशेनैव सर्वमिदं विधं यतः सः क्रोडीकरोति, ततः सः केवलं साधकाधीन एव भवेदित्ययमाग्रहः न कदापि युज्यते श्रेयःकाक्षिणाम् । अत एव भेदनिवृत्त्या साधकः ऐक्यस्थिती अस्मिन्नेव देहे शिमरष्टया सर्वत्र व्यवहरन् शिवानन्दमनुभवितुं शक्नोति । पण्मुखः वदति, ।

·शिवानन्दे विलीनः सः प्राकृतिकारकारसमकाररहितः मुमं दुःम, स्तुति निन्दां च समभावनया स्त्रीकरोति ।। एवं ऐक्यस्थितौ वर्तमानो भतः स्वात्मानं शिवमेव जानन्नपि शिवमये विधे दासभावमेवाचरति । किंतु तदानी सः स्वस्मै स्वसन्तोपाय न किमपि करोति, अपि तु शिवरूपस्य जगतो हिताय । अयमेव भेदः लौकिकात् पुरुपात् ऐक्यस्थिती व्यवहरतो भक्तस्य । सामान्यमानवः सङ्कुचितशक्तिकः, अहङ्कारा- भिमानभ्यां स्वभोगाय यदि प्रवर्तते, तदा ऐक्यो भक्तः विकसितशक्तिकः, निरहङ्कारो, निरभिमानश्च ईश्वरार्पणदृष्टया सर्व निवर्तयन् , तदर्पितं प्रसाद उपमुअन्, तृतः जगतो हिताय प्रवर्तते । सर्वस्य जगतः शिवात्मकतया प्रीण- नमेव शक्ति पटिगष्टाहतेने शिवाराधनमिति व्यवडियते । एतदर्थमेव इलिङ्गार्चनं अनुष्टीयते । यदेव श्रद्धा बहिः समय॑ते, तदेव मर्यहृदयेप्वपि वस्तुतो विगजते । तदवलोकनमेव इष्टलिङ्गाराधनस्य परमं तत्त्वम् । यः सप्वपि स्वीयं इष्टलिङ्गं पश्यति स य चीरशको भवितुमर्हति । एतादृश्या रीत्या आत्मौपम्यदृष्टिः आत्मशक्तिविकासश्च साधनीयः न केवल भारतीयः किन्तु सरवि जिज्ञासुमिः विनव वर्णाश्रमभेदं जात्यादिप्रभेदं न । एतदेव -मानवैः करणीयमसाधारणं, भगवदाराधनम् ॥ एतदाराधनतत्त्वं एकदा उपमन्युमहर्षिणा भगवते कृष्णाय समधि. गतशिवदीक्षाय समुपदिष्टमिति कूर्मपुराणे उल्लेखो विद्यते ।।. सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधन विदुः ॥ इति । एतादृशं सर्वप्रीमनमेव इष्टलिझाराधनतत्त्वमिति शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शने व्यपदिश्यते । अत एवोच्यते श्रीपतिपण्डितमहाशयेन स्वीयभाष्ये- शिव वदासदासो यः तद्दासोऽम्मीति या सुधीः । ता दत्वा कृपया पाहि-जन्मजन्मान्तरेषु मा ।। इति । ईदृशी प्रार्थना प्रगतिशीलानां सर्वयुवयुवतीनां मनसि सर्वदा विलसतु । तदानीमेव अन्योन्यवैरजननी असूया- स्वयमेव : मानवहृदयं विजहाति । - + ·. जीवितकाल एव एतादृशी प्रेममयी आत्मौपम्यष्टि सर्वेभ्यः संपादयितुं भेदा- भेदात्मकमिदं शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनं उत्तमसाधनं संपद्यते ॥ भेदाभेदात्मकमिदं तत्त्वं भगवती बादरायणात्पूर्वमेव काशनाचार्य: प्रतिपादितमासीत् । ततश्च पूर्व रेणुकाचार्यैः अगस्त्यमहर्षये समुपदिष्टम् । ततोऽपि पूर्व शिवेन पार्वत्यै; पण्मुखाय चे निरूपितंगिति शिवागमेवगम्यते । श्रुतौ परमात्मनः शक्तिविशिष्टत्वं, तादृशशक्तिविशिष्टपरमात्मनः हृदयेऽङ्गुष्ठ- प्रमाणेनावस्थानं, तद्वहिरानयनं, देहे धारणं च सम्यक् प्रस्तूयते । “अमृतस्य देवधारणो भूयासम् ' • इत्यादिश्रुतौ महर्षयः लिङ्गधारिण आरान्निति स्पष्ट ज्ञायते । " पवित्र ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभूत्राणि पर्देषि विश्वतः । अतप्ततनून तदामो अश्नुते " इति ऋग्वेदीयो मन्त्रः दीक्षात्रयेण देहे मलत्रयदहनं सम्यगुप- पादयति । अतश्च लिगधारणद्वारा शक्तिविकासबोधकमिदं शक्तिविशिष्टा- द्वैतदर्शनं सनातनं, वैदिकं, स्वतन्त्रप्रवृत्चं, सर्वाभीष्टफलप्रदं, सर्वेषां सहृदयानां सुलभतया आचरणीयं च वर्तत इत्यत्र न कस्यापि विमतिः भवितुमर्हति । यतः हृदये विलसत् परंज्योतिरेव अर्चनार्थ गुरुणा कृपया बहिगनाय्यते, मानवश्च तदनुसन्धाननैरन्तर्येण तत्रैव विलीनो नित्यमुखं लभते, ततः स किमर्थ अन्यत्र देवान्वेपणाय प्रयतेत ! " अ चेन्मधु विन्देत किमर्थ पर्वतं ब्रजेत् " इति लौकिकी उक्तिपि तादृशप्रयासवैय निर्दिशति । एवं हृदये तादृशेष्ट लिङ्ग- सन्दर्शनं सर्वेः मानवैः गुरुकृपया साधनीयमित्यमुं विषयं सम्यक् प्रतिपादयत्तीदं शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् । एतादृशं सर्वसहृदयोपकारक, अनवद्य, वैदिकमिदं दर्शनं सर्वेऽप्यवलोकयन्तु, तथैव स्वीयशक्तिसङ्कोचपरिहाराय च प्रयतन्तामिति हत्पूर्वकं समभिलपत्ययं परिजनः ।। एवं एतद्दर्शनपरिशीलने मां प्रोत्साहितयतां श्रीरम्भापुरीवीरसिंहासना. धीश्वराणां जगद्गुरूणां श्रीवीरगङ्गाधरशिवाचार्य महास्वामिनां विषये अहं आदेह. पातं सर्वथा अधर्मोऽस्मीत्यधिकं कार्तश्यं वहिरावेदयितुं नाहमलं प्रभवामि । एतन्मुद्रणाय धनसाहाय्येनानुकूल्यं संपादितवतां तेषां पूज्यपादानां विषये नाई कंवलः, अपि तु सर्वोऽप्यास्तिको लोकः कृतंत्रो वर्तते । पूज्यपाद: भीमद्रभा- .

·पुरीमहास्वामिवर्यः ममि उत्पादिता शक्तिरिशिष्टाद्वैतदर्शनविषयिणी जिज्ञासा दर्शनसंभाषणादिभिः प्रवर्धितवन्यः सर्वेभ्यः गुरुजामेभ्यः मदीयां कृतज्ञता समर्पयितुं, महान् मे प्रमोदः । शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनप्रकाशने नद्धादराः काशी विश्वाराध्यगुरुपरंपरागता: ज्ञानसिंहासनाधीश्वराः श्रीजगद्गुरुविधेश्वर- शिवाचार्य महास्वामिनः एतद्मन्यप्रकटनाय सदयं मा भृशं प्रोत्साहितवन्तः । तदुपकारस्मरणपूर्वकं तेभ्यो मदीयां कृतज्ञता भक्त्या समर्पयामि । मदीयं शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनप्रतिपादनं विज्ञाय महान्तं सन्तोपमनुभ्य तत्कायें प्रोत्साहितवद्यः चित्रदुर्गनिरञ्जनपीठाध्यक्षेभ्यः श्रीमनिरञ्जनजगद्गुरुश्रीमुरुष- राजेन्द्रमहास्वामिभ्यः भक्तिपूर्वक कार्तश्यमावेदयामि ।। एतत्प्रबन्धविलेखने महान्तं प्रोत्साहं अनुगृहीतवत्सु श्रीयोलीमठा- ध्यक्षवर्येषु पूज्यपादेषु श्रीनन्निजनश्रीसिद्धलिङ्गशिवाचार्यमहास्वामिषु तदीयाय महते औदार्यपूर्वकप्रोत्साहाय अत्यन्तं कृतज्ञोऽस्मि । तोलनात्मकया दृष्टया इतरदर्शनानां स्वरूपपरिचयादिविषये .उपकृतवन्यः बेगलरुमैसूरुदेशीयेभ्यः संस्कृतमहापाठशालीयविद्वद्वरेण्येभ्यः, तदितरपण्डितवर्येभ्यश्च अहमत्यन्तं कृतज्ञोऽस्मि । विशेषतः, एतद्दर्शनासाधारणप्रमेयपरिज्ञानविषये बहूपकृतवत्सु शक्तिविशिष्टाद्वैतप्राध्यापकेषु श्रीगुरुशान्तशास्त्रिमहोदयेषु, सर्वदर्शनतीर्थ श्रीबल्लारीनागेशशास्त्रिमहोदयेपु, यादगिरिसंस्कृतमहापाठशालाध्यक्षेपु श्रीमत्सु चन्द्रशेखरशास्त्रिमहोदयेषु, एतल्लेखननिर्देशकस्थाने (Guide) स्थित्वा हादी महती प्रेरणां सदयं दत्तवत्सु श्री वि. टि. तिरुनारायणय्यङ्गार, एम्.ए., महोदयेषु च अत्यन्तं कृतज्ञोऽस्मि ।। एतं प्रबन्धं पीठिकया सदयं अनुगृह्य बहुधा प्रोत्साहितवत्सु मैसूरु. विश्वविद्यालयोपकुलपतिषु श्रीमत्सु. एन्. ए. निकम् M.A. महाशयेषु सदीयाव्याजप्रेग्णे, गुणपक्षपाताय चात्यन्तं कृतज्ञोऽस्मि । भगवान् परमेश्वरः सफलश्रेयोवितरणपूर्वकं तदीयां सद्बुद्धिं, सद्भावना, न्यायतत्परता च यथापूर्व अनुयर्तयितुं सर्व सौकर्य अनुगृहावित्यभ्यर्थये ॥

·..
एतत्प्रयन्धरचनावसरे श्रीमन्तः डा.एस्.सि. नन्दाम M.A.,Th.D.
महाशयाः समुपयुक्तानि समुचितानि च सूचनानि सोदरवारसत्येन सदयं दत्वा
ससन्तोपं प्रोत्साहयामासुः । अतस्तेभ्य उदारचरितेभ्यो विद्वद्वरेण्येभ्यः हार्दा
कृतज्ञता ससन्तोपं आवेदयामि ॥
एतद्न्यारंभे निविष्ट आंग्लभाषात्मिको भूमिका संशोधितवन्धः
मैसूरुविश्वविद्यालये तत्त्वशास्त्र विभागे अध्यापकेभ्यः श्री A.L. शिवरुद्रप्प,
M.A. महोदयेभ्यः धन्यवादं प्रेग्णा समर्पयामि ॥
एतत्वबन्धमामूलाग्रं समवलोक्य संशोध्य सोदरप्रेम्णा, निर्मलहृदयेन,
समदर्शित्वेन च परिष्कृतवतां न्यायवेदान्तविद्वरेण्यानां श्रीमता के.एस.
वरदाचार्यमहोदयानां महोपकारं यावज्जीवं स्मरन् तेभ्यो मदीयां हादो
कृतज्ञतामावेदयामि । भगवत्प्रीत्यर्थ एतन्महाकार्यनिहगे मया सह दिवारानं
बहुधा सहकृतवद्धयः, तत्प्रयुक्तं महान्तं क्लेशश्च सप्तन्तोषं सोढवयः,
समाहितमनोभ्यो विश्वप्रेमिभ्य एतेभ्यो मन्मित्रवर्येभ्यः सर्वसाक्षी, परमेश्वरः
सकलमपि श्रेयः समनुगृह्णात्विति भक्त्या संप्रार्थये ।।
इमं अन्धं समुचितया रीत्या सकाले मुदितवन्तः परिमलमुदाधि.
कारिणोऽपि मदीया कृतज्ञतामर्हन्ति ॥
..
,
विद्यानिलया,
मैसूरु,
12-12-61.
इति सर्वाभ्युदयाकांक्षी, भक्तकिारः,
गुरुजङ्गमचरणाराधकः,
टि. जि. सिहप्पाराध्या,
मानसगझोन्या संस्कृताध्यापकः.

·Hangalore. Opionions expressed by Scholars after reviewing the Iotrodaction and the Sanskrit text. This work of Dr. T: G. Siddapparadhya M.4. Ph.D. is a soli i contribution to our understanding of the several schvols of Siva Philosophy. It is a very lucid presentation of the subile differences that exist between different schools of Saivism as also points of similarity between them. The introduction in English that he his appended to his Icarncd Sanskrit thesis on Saktivisişçõdvaita Darsana, is a great lclp to students of comparative Philosophy and Religion. The author deserves to be congratulated on his excellent treatise. I expect more such treatises from his pen. " M. YAMUNACHARYA. FORVERLY OF THE DEPARTMENT OF PHILOSOPHY, Afy sore ['niversity, V.T.T.únarayina Iyergar, MF. The National College, Professor of Sanskrit Reid) University of Mysore (Camp MYSORE, Dated : 6-2-1962. When Sri T. G Siddapparadhya approached me, seeking my guidance in his preparation of a thesis for the Doctorate Degree, I' suggested, as Professor of Sanskrit in the University of Mysore, that he would do well to prepare one in Sanskrit. When I learnt that he chose. Saktivisistadvaita' for his thesis, I renewed my suggestion, adding that his thesis would serve as a Prakarana' grantha of that system and meet the long felt want in the field. Sri Siddapparadhya readily undertook to write his thesis in Sanskrit. I am glad that scholars and heads of the Virasaiva mutts have also expressed the same view. The book is a comparative and critical study of the Vedanta, from the Saktivišiştıdvaita point of view, It has been adjudged as remarkable and the author has been awarded the PILD. Degree by the Mysore University. I trust and hope ihat scholars would, in future, attempt producing works in Sanskrit and enrich the treasure of Sanskrit thought and language. V. T. TIRUNARAYANA IYENGAR. 1 ·INTRODUCTION: VÓ reasonable man can think that his own religion has measured God in its own inſallible creed. Every crecd is an adventure of faith and an approach to intuition It is the instrument which leads to the spiritual experience and hence it is impertinent to expect any body to change the creeds, one after another, Any one can choose any creed which suits his tempera. ment. None can either suspect or doubt the religious experiences of those who have realised God. It does not matter in what manner they reveal their expericnces, so long as they are filled with the eternal truth. The one reality is spoken of in various ways, according to the diversity of human mind. Indian Philosophy is, however, remarkable for its tolerance and reconciliation. It has allowed room for all the different types of thought to prosper. For instance, Sankara, the greatest exponent of Advaita is called Şanmatasthāpānachárya, the teacher who cstablished six crecds like the Saiva, the Vaisnava, the Sowra, the Sākta, the Gănāpatya and the Kāpālika. It is a unique phenomenon for a religious teacher to justify six different religious systems, a phenomenon possible only in Indian philosophy. While the seekers after truth were quarrelling with one another, Sankara raised all these popular faiths into an atmosphere of e ternal truth. He emphasised that the religion of truth is rooted in spiritual inwardness. Hence, the ·truth intended by all religions is the Allpervading Atman which exists in all? objects, organic and inorganic. This is clearly seen in the evolution and involution of the visible world. The entire world springs from Paramātman, ākāśa being produced first and later on the other elements in duc succession. From ākāśa, air'arose, from air care fire, from fire water, from water earth. Even at the time of involution, the earth becomes water, 'water fire, firc air;'air becomes :ākaśa and "ākasa reenters Paramātman. Thus, the material world serves as the environment where the individual souls' can act for the attain mient of fruits of their past karma. ' As'it is; world consists of spirit'and matter. The matter is constituted of five elements, whereas the living objects are embedded with' souls that constitute'lifeand 'awaren'css., "As the clements are created purely' as pārārtha', they are not able to realise a stage of greater perfection than being of serùice to the souls. They have no power. of realising any other ideal. For instance; a stone'cxists but it has no inward inclination to turn itself into a statue. - A plant also exists but it has the power' to: grow, if placed in suitable condition. The animal also exists but it is capable of a 'fuller life than the plant. It sees, hears, fecls and'knoivs vaguely what it is about. It can also thrive in favourable conditions.' It moves on purpose while the plant does noi. :-Bat man lives a much'higher life. He is a rcflective :being, with' understanding and will. He has the growing power of the plant,'the moving and ihc yeasing poiers of the animal. At the same time, lic' his an estra power enabling him to' choose ·3. betwveen good and evil. Thus, in the organic world, man is the only, being who possesses the power to discrimate the eternal from noneternal. Hence, it is evident that while God presents him-, self in all inorganic materials in the form of Sat (existence) only, He makes his presence in all living beings like plants and animals in the form of Sat' and hit, (existence and consciousness). Whereas, in the human beings, He is present in the state of at, chit and ananda (existence, consciousness and bliss). In their embedded conditions, the human souls are. associated with prakşti which is devoid of consciousness and bliss. As such, they have temporarily form gotten their true nature. They have lost all inclinar tion for the realisation of the divine bliss. Under the spell of prakſti, the individual soul (jiva) ſeels That'he is finitc, mortal and miserable. Until the souls realise the divine bliss latent in the heart, they can never become frec and enlightened So long as they do not experience the divide bliss, they remain bound to the cycle of births and deaths., They have, hence, to strive hard for the attainment of the pure and unmiscd, bliss. It is just here, where the human problem begins. Goethe ha: wisely observed - Man is born not to solve the problem of the universe, but. to find out where the problem. begins and then, . restrain himself within the limits of the comprehensi-, ble." Thę souls are şairl. tq have emanated from Brahman as the sparks are from fire, : Until the souls have scalised their oneness with the universal spirit, they cannot experience the latent bliss.i It.is - only when they cxperience, their identity with the 1 - # ·Althérvading Spirit, Elicy can become cternally blissa rul "Then the bondage with" the finite world gets luosened and hence the liberation: The blissful soul bicones 'above all distinctions of space and time, cause and effect! : 'None of these dişſinctions applies ti him. He remains above the wheel of the world. He lives un affected like a burnt piece of i loth. Even while alive, he is lifted above the sense of cgo and so, ab'ive the sway of karma. This is the highest experience where all intellectual activity is transcended and thie very individuality is oblit crated. The reali- Bulion of the eternal iruth is the ultimate end of huinan existence. It is a free,' perfect, and ullimited life on earth': 'It is 'not, something vanishing into al waste but it consists in attaiņing to the state of universal sprit (sarvotmabhava.) When the human souls realise the eternal bliss, llie impurities (mala traya) can no more bin i them agd the world ecases to bc aninfatuation but presents itself as the divine manifestation. The realisation of bliss is possible only when the bighest end of human life is attained. But, the highest end, according to the Indian systems of Philosophy is Moksa or the release of soul from possibility of rebirth This is reached only when the soul comes to know of its truc nature, the nature of the world in which it lives and the nature of the Ultimate Reality or God, as well as the exact rclation existing between itself and the world and between itself and the Ultimate Reality. Thus, a clear and perfect knowledge of th: true nature of thc Ultimate Réality, the individual soul and the biading factor is absolutely cssential.

·The knowledge of these vital problems 'necessitates a careful and diligent study of the Upanişads and the Vendāntasutras of Bädaráyana. The Upani. şads are, undoubtedly, the deep sources of learning. They ens.jrine philosophical thoughts which help in the elucidation of thought. They inspire in us a mode of thinking, acting and striving after a Higher Power. They free us from the tyranny of prejudice and distorijons arising from a narrow view. The truths contained in them are the actual experiences felt by the sages. Th"y are handed over from tcacler to pupil by means of oral instructions for countless generations. Hence, they are called Srutis, consti. tucing the original evidences with regard to matters relating to the abstract problems. It is no exaggeradion to say that all Indian thinkers have derived inspiration from them and actually based their systems on them. Still, certain Upanișadic passages appear to be conflicting with one another. In one place, it is stated that there was originally nothing existent and in another, it is stated that Brahman was existent. There is a confiict between two views. « Asadvá Idamagra āsīt, Sadeva Sowmyėdamagra āsit”. These are such conficting passages. The word Asath, as it is, means 'nothing'. Then, the passage mcans "From nothing, sat came into being". This would be like saying that flowers are growing in the sky or that a pair of horns have come out of the head of a rabit. Hence the word "Asath' herein has to be interpreted as indicating that there was an infinitely small world because the word Asich is subsequently used. If it is ·6 not so construed, there would be contradiction, as in the further part of the same Sruti passage, the following words " Tato vai Sadajāyata'. occur. These words From that, sat camc, out' show that the above interpretation is the correct one. In order to harmonise such conflicts, the method of reconciliation or co-ordination came to the vogue. l'his is a method of reinterpreting the mutually opposing texts in an agreeable , manner. This is something like educing truth from an understanding of the fundamental teachings of all declarations taken together. This kind of Samanvaya received an undisputed supremacy in the hands of Bādarāyaṇa, the author of the Brahmasutras. He alone attempted the scientific and methodical approach to the Upani. şadic texts in all their aspects. It was he, who rationalised the. Upanişadic thoughts and kept them within the bounds of reason His method revolutionised the philosophical speculation and offered the all-embracing scientific standpoint for all the seekers after truth. All schools of thought owe their obedience and respect 10 Bädarāyana and fird in him a cominon meeting point. Inspired by his method, they have all built up their sırong philosophical systems. It is truc that thc various doctrines and theories are embedded in the Upanişads It was only the method of arranging and co-ordinating them in harmoniring manner that was required afresh. find in the Vedanta sutras. llcncc, his great.contribution lics in his introducing a new mcthod, a new manner of reading the Upanişads and a new way of This wc ·7 It is interpreting them. There is a singular' unanimity of opinion that his method is a right one in all controversial matters. That is the reason why it has won universal approval among his successors. be who has given universality to the Upanişadic views in the world of to-day. He is the first among the availablc scientific thinkers of Brahman, who is the first principle of the universe, This very fact has left a lasting impression on generations of scholars. Though he bas based his entire doctrine on the Upanishads, he does not hesitate to call it the aid of experience and reason to settle the sense, whenever the meaning of a text is felt doubtful. With such amazing skill and knowledge, he unfolds before us, the science of Brahman in its fullfledged shape. Still, the science of Brahman as developed by Bādarāyaṇa in his Sutras has becoine capable of en liess. disputati' n as to what it connotes. With regard to its connotation, the various interpretations have come down to us. With a march of life, changes in view-points naturally varied. What satisfied one, did not satisfy another. Sankara interpreted the Sutras from the Advaita point of view and Anandatirtha from the Dvaita point of view. Sankara segards Jiva and 'Brahman as identical in their true nature, on the basis of the Abbedasrutis like Tattvamasi," Abam Brahmasmi'etc. Ramanuja, however, views an Advaita characterised by a distinction between Jiva and Branman. He points out a particular distinetion from Sankárādvaita. 'Anandátiriha, however, regards complete dine crice between Jiva and Brabman ou 1 1!

·8 the basis of the Bhedašrutis like Jnājnau dvāvajavīśānīšau' etc. Sripati almost entirely dissents :from Sankara's views and rejects the fundamental, factors of the Advaita system. He rejects Sankara's Jagan- ‘mithyātva and the Mayã theory. He does not agree with Rāmānuja's theory that the Jagat consisting of chetana and achctana beings is the body of Isvara He does not agree with Anandatīrtha with regard to the absolute bhinnatva both before and during Mokşa.' With Srikanța, he upholds the position that Siva is the Supreine Deity but be does not follow Srikanta in the Visiştādvaita turn he gives to his system. Besides, he does not agree with Srikanta's view of Sādſøya Mukti, whereas he upholds the Sáyujya or Sämarasya Mukui. "He does not agree with Rāmānuja's conception of Mukti. He does not like the idea of a mukta to remain in the state of dependence to Brahman by offering his devotional kaiņkarya in the relation of Seşaśeşibhāva. Though he upholds Dvaita, he docs so, only up to a point. He holds that the jiva differs from Brahman in the samsāra state of existence. Though he upholds Advaita, he does so only in the state of Moksa and not throughout the samsāra state of Jiva. Thus, he points out that the Jiva exists naturally different from Brahman and realises his identity through meditation and worship. He inter., prets the Sutras on the basis of the very Upanishads in a manner referring to the relation of Bhedābheda between Jiva and Brahman. Sripati's Bhasya is to the Vecrašaivas what Ramanuja 's is to the Srivaisnavas, Ananda Tirtha's is to the Alūdhvas and Sankara's to the Sinārtas. tI ·may be taken to represent the higher philosophical aspects of Virasaivism Its chief merit lies in its putting the Virasaivas on 'a philosophical footing. What Srikanta did for the Suddhädvajtism, Sripati did for Virasaivism. While Srīkanța's system bras been sometimes interpreted by Appaya Dikșita in terms of Sankarādvaita, though he himself styles it Visiştādvaita, similar interpretation'is not possible in the case of Sripati's system It is Virasaivismi in letter and spirit, whereas Srikanta's is Saivite: Though both are Saivas, they differ from each other in certain respects. Sripati does not accept the Saiva Višiştādvaita of Srikanţa any more than he accepts the Sankarădvaita. He touches on every important article of faith of Virasaivism and brings it, under.. the philosophical sweep of Bādarāyaṇā's Sutras.. Besides, he bases his arguments on Sruti, Yukti and Anubhava. Wherever he finds any conflict between the mutually opposed śruti texts, he makes use of the Agama quotations to bring out the desirable sense to suit the practical convention. He lias based his individual views on an old and wellestablished tradition going back to the hoary days of Agastya to whom Virasaiva philosophy had been preached by Sri Renukachārya as reproduced in the Siddhantasikhāniani of Sivayõgisivacharya.. The Brabmasutras themselves, bear cloquent testimony to the fact that there were, at the time they came to be composed, the different schools of Vedāntic thought, led by the well-known teachers, to which, the specific references are made by Bādarayaņa. Of these teachers, the view of Asmarathya, 2 ·'10 according to Sripati; is! that the Jiva 'is' absolutely different from Brahman and there cannot be any idçntity between them. His doctrine is called Bhedaväda. Audulomi takes a different view. He tcaches that the,squl is entirely identical: with : Brahman but it.realises thersame' by the removal of the binding ignorance. : His.doctrinc is called the purc Abhedavāda. Finally, we havc thc view of. Kāšakſtsna who holds that thc individual soul stands to thc Brahman in the Bhçdābheda relation as it is neither absolutely different nor absolutely nondifferent from Brahman as the sparks are from fire. This means that the individual souls are different from Brahman in certain respeats and under certain conditions, while they, arc, identical, with Brahman in:certaid', other respects. This is the Bhēdābhādavāda of Kāśakſtsna. The doctrine.of; Bhēdabhēda as set down in the Sutra " Avasthiteriti. kāśakſtsnah." (1-4-22), is 'approved by'the Sruti texts, which, without contradicting each other, enunciate the Bheda doctrine: in' the passages < Dvāsupvarņā etc.;' and the-Abheda doctrine in the passages “Tattvamasi” etc. In order to point out clearly the existence of Bheda;tand: Abheda between Jiva and Brahman, Käbakpisna here declares that all Sruti texts intend to propound the underlying doctrine of Bhēdábhēda. Therefore, the doctrine of Bhēdābhēla is the highest essential truth declared by all the Stuti tests.co inected cogcihet Huntlreds of Sruti texts declare that during the .samsāra 'daśā;-Jīva aud Brahman are quite different and separate from each other, and during the Moksa statens- they's remain ideaufied. The difference existing between them..is ·11 gradually removed by the knowledge and practice of-Satsthala system and Abheda is realised in this very life. i 1 1 Two such contradictory views of Bhēda and Abēhdä are naturally opposed to each other as darkness and light. How can they be summed up in the single word Bhēdābhéda ? How can the doctrine, of Bhēdábheda be declared an enunciating the highest. essential truth and as containing the Siddhanta view of the Sūtrakāra? Such questions are likely, to be raised by the opponents. Sripati answers such questions on the basis of Srutis Sūtra, Vukti and experi. ence. He says that such questions need no consideration whatsoever. He says that it is unreasonable to say that Srutis declare an one-sided view. 'Ekadeșa., prāmāṇya of Sruti , is unacceptable to any fairminded person. If, such.an onesided view is accepted. as truth, Sruti as a whole would become unauthor, ritarive. We must never think that the Srutis relating . 10,Bleda and Abhēda are opposed to each other as slecp and wakefulness. is darknc-s and light, as fire and water and as ignorance and wisdom. While living in the world as Jiva, the exrpeience of both knowledge and ignorance at different times, is accepted. It is: also seen, that coldness and warmth belonging to air are expericnced., The dual character of Jahadajahallalşaņas is accepted by the Alamkārikas a's a possibility. The conception of Ardhonāriśvara is à visible embodiment or Bhēdābhēda relation.' · Herice, there is no contradictory nature in the doctrine of Bhēdābheda. Besides, Sputi:explains that Jiva and : ܒ 1 t ·177 Brahman possess the unity of consciousness, Chidai. katva,' while in other dimensions of Anutva ,and Vibhutva, they are distinctly contradictory to each other. Therefore, it is but right that we should agree to the Bhēdābhēda theory. Just as a coiled serpant is seen in a contracted form in its quiescent state while in motion it' is seen in its elongated form; so the mutual contradiction can prevail in the same object under different conditions. The Sutra Ubhayavya. padēśāttvahikundalavat' clearly explains the possibi. lity of the co-existence of two different states, like' Bhëd'a and Abheda in'one object at different times. Just as 'a'sheet of cloth coiled up appears much shorter in length than it'is seen when it is expanded out, the cloth being the same similarly, we can accept the Bhēdábhēda doctrine with no'self-contradition.' The Sruti 'Vachārambhaņam vikāro nāmadhcyam' mretiketyeva satyam' and the Sutra "Tadananyat-' vam Arambhanaśabdādibhvah” together denote the characteristic conrasts between Brahman and Prapan. cha, which are related in terms of cause and effect. By introducing the example of mịttika, the Bhedābhēda doctrine is clearly pointed out. The Srúti «Brahmavid brahmaiva bhavati” declares that the Jiva 'who is distinct from Brahman will practise mcditation and worship'until he becomes' one with Brahman at the 'Aikya stage. Hence, thc Bhedābheda is shown to be not contrary to the authoritics. Morcover, in Sūtasamhita and Mahimnastotra, the Bhedābheda doctrinc is clearly mentioned. In Kurma Purāņa, it is said "Some extol Dvaita. Somc arguc in favour'of Advaita.. Both are partial interpreters;

·18 Hence, the Bhedābheda mata is the one that should be accepted by mumukşus, as it: will harmonise the. Sruti texts relating to both Dvaita and Advaita.'' Hundreds of Srutis speak of Brahman and Prapancha. in the form of Niyamyaniyāmaka in a reconcilliatory' manner and as establishing the doctripe of. Dvaitādvaita. Thc Srutis like Sraddhabhaktidhyānāyāga. davēbi” declare that Brahman can be realised in the Advaita form only after following Dhyana, dhāraña and other practices, according to the Dvaita karmānusthāna. The most revered Vyasa dcclases, in order to scop.che fruitless controversies of vain wrangling's over Vedānta, under the Sutras "Abhivam Bādariräha dyevam” “Bhāvam Jaiminir vikalpāmananāt," that: the Dvaitadvajta doctrine is the sole truth' underlying both sets of Srutis which seem to be contradictory to cach other. He establishes the truth at length under the Sutra which comes later on, "Dvadasāhavadubhayavidham Badarāyaṇostaḥ." Therein, he establishes without any doubt or suspicion that the essence of all Sãstras is contained in embracing the theory of Bhedābheda. According to the Dvaita theory, it is not possible to realise the unity with Brahman since Jiva and Brahman are eternally different. According to the. Advaita theory where Saguna Brahma or Isvara' is merely invented like Rajju sarpa, the distinction that prevails between Jiva and Brahman which is so helpful for spiritual practicc is overlooked. Thus, both the thic thcories by themsclves are, wanting 'and hence? cannot be adopted individually. - Thc. Srutis like ·141 Aniſayā sochati nukyamanah!!! prove that Jiva being tidc up in the sorrowful envelopment of Māya. becomeš ignorant.of Brahman and yet after liberation from such'bondage, becomes 'Brahman Himself. In the theory of Bhedābheda,. there is a scope for the triple application of Bhakti, Křiyā and Jnāna as thc. means of liberation. -,. This enables Jiva 'io.crossi.overs thé: ocean of. Samsāra and obtain .unity, with Brahmạn...Therefore it is ooly the theory of Bhedābheda'. which harmonises all the Srutis Postulating :Avidyā as existing in Brahman from the term asat 'in Sruti is like using a false image.asian object of 'worship. How can anybody be expected to acquire Bhakti 'forê such an invented Isvara?? Howl'can' an: invented God:who resembles a serpent:in a rope,'offer :boong, though worshipped with devotion ?! How can there! be:devotees, in the :first instance; to ask for 'boons, when all Jivas' are:ispokent of as ithe very-Brahmian Himself, according to the Advaita theory? The Bhédābliqda theory. however, does not contradict, the priaciple of either, Dvaita.or::Advaita, The very, opening: Surra, Athālo Brahmajgoāsa' says clearly that after the preliminary rites.like Dikşā ceremony are performed, the enquiry, after' Brahman should begin in order to realise, the doublcsaspect of the: Bhedābheda'. doctrine.,, Moreever, . Bādarāt ana: declares his opinion' by referring to thesiexample'. Diadaśana that,both Karma and Jnana ought to be observado a Finally, he establishes in the Sutra -Sandhyāvadupapatteh'(4-4-13) that both thc theories of Bheda' and Abheda are to be accented in an agrece: able minnes. It has theretgrasitas bei tald: that the:

·16 Bhedābheda theory is the established Siddanta according to Bādarāyaņa. It is also the chief Siddānta of kāśākſtsna.. Common sense and experience clearly reveal that it is an acceptable and practicable doctriné. :: Apart from this ancient : teachers, : there. exist many other modern exponents of the Bhedābheda: theory like. Bhartſprapancha,, Yādavaprakāśa •and: Bhatta Bhāskara: Out of these, the vicws of Bhar tạprapar,cha are mentioned and critised by Sankarai in, his Bhāśya. -. While criticising' the Bhedābheda: view taken by : Bhartặprapancha; Sankara'r remarks' that Brahman is.ultimate, 'all-pervasive and 'uncora ditioned. So also, he says, that this conditioned Brahinan, manifested through-name and form is also infinite or allpervading in its real form as the Supreme Self-but not in its differentiated form with the limiting adjuncts. The differentiated Brahman, the effect proceeds from the Infinite Brahman as cause. Although it'émanates as effect, it does not give up its nature, 'the state of the Supreme Selt: The'Sruti passage mſttiketyevi'sa'tyam'asserts the cause" only to be true, while the passage Vächăt'a mblianaña Vikāro nā nidhayam' declares the unreality of all effects! If it is said 'tliat Srúti itself declares that Brahman'is capable of -modification as' clay funderi goes modific ition, Sankara remarks this objection as Valueless; as a good number of Srutis dëny áll modifi: cations of Brahman and'teach It to be absolutely cha-"; ngeless. He says ihat the changeless-Brahmani caniot be the substratuin of the changing attributes: To one'?

·16 Brahman, the two qualities of being subject to.modification and of being free from it cannot both be ascri. bed. Thus, Sankara lays much stress on the Advaita aspect, of Brahman, ignoring the practice of Jiva.i , This is, of course, applicable to the individual soul in its true and essential state. As it has forgotten its inherent 'nature owing to its genuine contact with the three impurities' caused by Māyā Sakti, it remains naturally bound and separate from Brahman. Its powers are also reduced to a degenerated state. Unless the soul gains. its' inherent powers, it cannot identify itself with Brahman. Hence it becames inevitable that the human soul has to undergo the devotional practices as prescribed in the Karmakānda of the Srutis. , The views of nädavaprakāśa are pointed out and criticised by. Rāmānuja in his Bhāśya: Yadavaprakāśa establishes the propriety of the existence of both Bheda and Abheda between Jiva and Brahman' at different times, and in different stages. Though. hc admits the Bhcdābheda theory of Vedānta, hc fails to supplement it with a practical disciplinc , which eminently suits it. In the system of Saktivisişțūdvaita however, the Bhedäbheda theory gains ,a practical status by thc Şațsthala schemc. Bhāskara is, no doubt, an upholder of the Bhedābucda doctrine. He admits that unity and multiplicity are both real. The causal state of Braban is regarded as unity while its cvolved condition is one of multiplicity. "Kāryarúpeņa nānātyam, abhédah kūraņātmanā.". (Bhaskara on 1-1-1). Things arc nondifferent in thcir causal state and diffcrent as.

·17 effects and individuals. Non-difference does not absorb difference, as both are equally true.' He beleives in the real evolution (pariņāma) and regards the illusion theory as unauthentic. He holds that the world of snatter has real existence, though it is essentially of the same nature as Brahman. He says that Jiva is naturally one with Brahman while the difference from Brahman is due to limitations. “Jivaparayöscha svābhāvikaḥ abhēdah, aupadbikastu bhêdah" (Bhās. kara on 4-4-4). He illustrates the relation of Jivas to Brabman on the analogy of sparks and fire. He thinks that Brahman actually undergoes the suffering and the rebirths as the individual souls. He is af opinion that if difference between Jiva and Brahman is regarded as natural, then it would exist even in the Mukti state. Fence, in order to bring out complete identity of Jiva with Brahman in Mukti, he regards bheda as due to the limiting adjuncts which are, of course, rcal and not based on avidya of the Advaita Vedānta. This is against Sruti which clearly declares the natural difference between Jiva and Brahman. When there is a possibility of applying the Bheda Sruti in ito: true sepse, we find no reason to adınit any narrow or delimited application of that Sruti with regard to the difference of Jiva from Brahman. Hence, there arose a need for ihe spread of the Saktiviſişțădvaita system which admits that the differ: ences are as real as the identity and says that Jivas can be different as well as non-different from Brah- It holds that Jivas being: naturally different from Brahman practise intensive devotion and realise 3 map.

·18 their unity or oneness with. Brahinan. This unity is also regarded as natural. The system has devised six -stages which enable thic individual soul to'realise unity with Brahman' by the gradual, removal of difference at each stage. Thus, it also differs from the Bhēdārbhēda theory advocated by Bhatta Bhāskara. Hence, it looks' evident that the Bhedābheda theory is the only possiblc'means of harmonising the difference as well; the unity existingi between Jiva' and Brahman. In the same way, the relation of Bhedābheda cxists between Brahman and the world. The clear understanding of this aspect purifies the Jiva by way of removing his ego and arrogance arid enables him to recognise the divine lustre pervading the entire world. Hence, the Bhedābheda view gives him the correct vicw of his surroundings. • It naturally avoids all possibility of Jiva's falling á' prey to the wicked 'influence of Māya, a binding factor existing around him. This Maya is the contraction of Divine power, Sakti, which acts as d binding principle. It'bás naturally created the sense of difference in Jīva and turned his'attention away from' Siva, Still, its "inalevolent influence can easily be counteracted by Jiva with the practice of devotion, 'gracefully granited to him by God as a reward of his pure mind, heari and intellcct. Māya bécoincs benevolent and comfortable tu 'Jika when he regains his lost powers of omniscience, omnipotenct and vihersi Everything becomes cásy or achicvcmcat to the Jivá by the divin-- grace and devo- -tion. As Jiva possesses the common character with Lra. hman in the shape of conscionsoess, lic' becomes capa. blc of being immersed in'tlic ocean of divinc bliss by 1 ·19 - 'regaining his lost powers in the course of his devotional practices... In this enligbtened and blissful state, he lives unaffected, with a spirit of detaclımcnt and disinterestedness. Such a free and perfect state is assured to the Jiva by the Baedābhedaisystem which is thicoretically-designated as Saktivišiştãdvaita and practically called the Şațsthala Sampradāya. Sripati calls Virasaivism as Dvaitādvaitatmaka Višeśādvaita. Though he criticises the Advaita system at great length and attacks its various constituent parts in no uncertain voice, he never loses sight of the basic principle of Advaita, the oneness or identity of Brahman and Jiva.. Paramasiva has divided himself into a knowing self and a knowable self (Angai' and Linga.) The advaita existing betweea them in the shape of consciousness will have to be manifested in an expanded state. The advaita becomes easily attainable between Anga and Linga emerging from the same source and possessing the common chara- 'cteristic, chittva but not in che case of tila and tandula or ghāta and pața, possessing the different characteris. tics altogether. By the term višeśádyaita, Sripati means a variety of advaita qualified with a distinction. In other words, the term may be taken as referring to an advaita with a qualification or an attribute called Sakti which is an inseparable and inhereot power of Siva. He also uses the expression like . Saktivišişta Sivasya advaitam'. Hence, by the term višesādvaita,' he intends to convey an idea of Brahman who is qualified' wiik ran attribute namned Sakti. The word advaita' denotes a double meaning: It denotes. The relation of identity existing between Anga and Linga and also denotes ·20 the' one unrivalled Paramasiva without a 'second. I Hence, it refers to Mahālinga and His identical relation with Parāśakti. So, the term višešādvaita means Paramasiva who is qualified with a peculiar or distinct attribute'or visesa called Sakti who is not to be separated from Him. Hence, Paramaſiva or Mahālinga exists as a single i unrivalled Ultimate Reality, without a second whatsoever. The term Visesādvaita again refers to the Bhedābheda relation applicable to Anga and Linga. As Anga happens to be a part of Linga, the divine consciousness, he cannot be totally different from the original source of consciousness because of his possessing a common characteristic with Him. As that similarity is too suttle, it has got to be developed by the Anga with an endless pursuit. Inithe gradual course. Anga' is sure to sealise his identity with Linga with the expansion of his latent powers like omniscience, omnipotence etc. Anga who -is naturally endowed with the very minute power called. Aņusakti, practises intensive devotion and .worship and with the development of his latent powers, becomes merged with Linga, endowed with his inherent power called Vibhusakti. This is the Lingāngasāmatasya which is bring enjoyed by the Mukta in accordance with the Sațsthala doctrine wherein the Anga offers devotional worship lo. Linga in this bodyand becomes one with Him. In thc Bhakta and the Māheśvara stages, the devotec (Anga) observes the presence of Linga, the divine light along with him in the body and dedicates his very life for the service of the inner light. 'In the Prasādi stage, he regards all enjoyable objects of ithe - 1 ·21 world-äs Goi's favour. When the whole surtounding looksidivine, b'e ; becomes a worthy recipients of the internal bliss and light dwelling in the heart. In the Praņalingii stage, he actually observes the internal light and experiences the bliss. In the Sarana stage, he forgets his individuality by his selfsurrender. In the Aikya stage, he becomes fully merged in the ocean of bliss. Up to the Sarana stage, there exists a sense of difference between Anga and Linga. But it is gradually lessened in cach stage By the timc, the Anga reaches the aikya stage, the sense of difference is completely destroyed and the sāmarasya or complete identity of Anga with Linga is réalised and enjoyed. After this realisation, Anga lives here not as Anga but as Linga with the Lingaguņas like Samatā (equanimity) and Samadhāna (tranquillity). He lives in the world with no pride and conceit of any.type. As he is a Purņakāma, he has nothing more to aspire for. As 'he has himself become God and finds his surroundings filled with divine light, he drcads not the fear from any sourse. This is the free;' perfect and blissful life. led by the Mukta in this world with an impersonal attitude. This is the Saţsthala doctrine prescribed for practice in Virasaivism. This is chiefly connected with the Bhedābheda relation which is contained in the Viścsadvnita of Sripati. But, why did he use the term Višeśådvaita and not S skriviţişțădvaita itself?. It is truc that his term is quite applicable to the Şațsthala doctrine of Virasaivism.: -But, he has l used the term Visesadvaita in order to point out a distinction from Srikanta's Sivavisiştādvaita. Both of them are Saivas ·2.3 considering Siva.as the Ultimate Reality. But; the resemblance ends there itself. Srikanța's system is altogether Višeśādvaita.which does not actually differ from Rāmānuja's Višistādvaita. „The difference between Srikanţa and Rāmānuja lies only in the names, Siva and Vişnu, igiven to the Ultimate Reality. Sripati's system however differs from Rāmāı uja's;Visiştādvaita and as such, naturally differs from : Srikanta's Visisțād vaita also. But, both -Sripati and Srikanța name the Absolute,as Siva. Hence, in order to avoid the possibility of the scholars being misled by the term Viſiştādvaita, if used by Sripati also, the seems to have purposely used the term Viśēşdvaita. But there arises no doubt or suspicion to anybody with regard to his acceptance of Sakti as a višeşa or an attribute in Paramasiva or Mahālinga who is. Advaita (without a second entity) The Srutis like “ Parāsya saktirvividhaiva śrūyate Svābhāviki gnānabalakriya cha" "umāsahāyam Parameśvaram Prabhum.". clearly declare that Paramasiva is naturally associated with Parā- Śakti who is no other than His consciousness. Besides, Kriyāsāra which is also a Bhāśya in verses on Brahma Sūtras, has clearly mentioned the term "Saktivisișțasya Brahmaṇaḥ.Jignāsā ” The lirasaivānandachandrikā has also mentioned the sarre term. As the system assures an advaita of Vibhusaktivisista Siva; in the final aikya stage,by means of the devotional practice in the first five stages, it deserves to be called by the significant title Saktiviśiśçõdvaita.: Besides, this very citle is capable of denoting the harnionious blending of Siva and Sakti, wth no sapa. ratc or independent existence for Salti. It suggests ·23 neither the insignificance nor the complete predominlance of Sakti. It gives an idea that Sakti is a potency in Siva'which acts according to the will of 'Siva fór His pleasure. Jagadvyāpāra has to continue not with a single influence of cither Sakti or Siva but with the (united influence of Saktiviţişta, Siva. Neither Siva nor Sakti alone can carry on the work of thc world but Saktiviſişta Siva can easily attend to everything connected with the world, Siva by his presence and Sakti being actually engaged in work. Thus, the term Saktivisistādvaita proves a significant, effective and appropriate title for Virasaivism Sruti declares Siva as both nirguna and saguņa. Here, the word guna docs not refer to sattva arid other two prakrti guņas or attributes. But, it means the special features like omniscience Sarvignatva), omnipotence (Sarvakaſtětva), truthful determination (Satyasamkalpatva), eternality (nityatva), faultlessness (n'ravadyatva) and lordship of the universe (Visvapatitva). Some Srutis like “Akāyo nirguņõhyatma' declare that Parameśvara is devoid of all qualities. Some Srutis like Satyakāmassatyasamkalpaḥ etc., declare that Paramātman is full of endless attributes as Sårvagnatva.etc ! The Sikriviśistādvaita system, however, harm «nises 'this conflicting declaration by referring to the Nirguņa Srutis to the Pralayakāla and the Saguņa śrutis to the Spştikāla “During Pralaya; Paramasivá alone'exists in his original, unaltered state when all his attributes will be in a condensed 'state. Nirguna'sritis refer to the contraction of attributes, (Saktisaſiköcha) during Pralaya'' when Paramasiva exists alone 'as Aimārāma. This is Hiš kēvalasthiti, ·24 engaged in experiencing His own Sachidananda State. This kevala state is called. His natural and original state.But even then,he is accompanied by His inherent Sakti which exists inHim in the form of Sacchidāndānubhava: This anubhaya exists in Siva on all occasions, in pralaya as well as sțști.: It can never be parted from Him even for a second. In the absence of this experience, He ceases; to be a competent and blissful conciousness. He would then resemble a lifeless gem shining brightly. Hence, Sacchidăriandānubhava exists in Sive at all times. : This anubhava is what is known as Vimarsa sakii'in this system: As sakti exists in Siva during pralaya in this state, her attributes like Iccha, Jnāna, kriyā and others exist in Him in a contracted state as there is no occasion for their use then.; When there arises a desire in Him for · recreation, the creation begins. Then all the attributcs that were contracted manifest themselves into an expanded state. The Saguna Sruits refer to the Spștikāla- when all attributes' shine brightly in an expanded state. Hence, the world is regarded as a play-ground wbere, the divine, śportior Līlā is derio ncated... Systi is, then, 'hothing but the Lilā state of Siva. The svasthā state is called the amurta form whereas the lilā state is held as the murta form. Sruti clearly declares that. God exists in both. mūrta and. , amūrta forms. Thc, amūrta form is. the original, unaltered,state. The mūrta form comprises the entire universe consisting of organic beings and inorganic matter. The amūrta form is the substratum existing as an abode and support of aļl beings and objects. This is theoretically called f'aramasiva · > ·25 Sruti says or Mahalinga and practically called Sthala who is superintending the entire universe consisting of an aspect of His own lustre in various forms. clearly that He Himself created the universe and allowed an aspect of His own lustre to pervade this universe, • Tat Systvā tadevāp uprāvisat'. Parama Siva in association with Jnāna Sakti and Kriva sakti turns out to be the personal God and Goddess, Siva and Sakti with a view to lavour and delude the devotees. It is only for Lila, that Nirakāra Pamasiva assumes these divínc visible forms. Again, the same Paramasiva in contact with Jnāna Saktvādhikya (predominance of intelligence) and kriyāśaktyädhikya (predominance of potence) becoms Sadāsiva and Isvara. The state of equanimity between Jnāna and Kriya is styled as Suddha vidya, a balanced state of knowledge and action. 1 hisi denotes a correct knowledge of an identity between the original and the transformed states. Paramasiva in association with Suddhavidyā turns out to be the creator, Brahman. Brahman natu- "rally possesses the balanced and correct knowledge of the creation he has to undertake as directed by Paramasiva. This correct knowledge is personified 'as Sarasvati, the Goddess of learning. The Sadāśiva state represents Rudra owing to the predominance of intelligence. Rudra is remarkable for an excessive intelligence and discrimination which are essentially required for His work known as destruction. This discriminating power of Rudra is personificd 'as Parvati. The Isvara state represents Vişņu, owing to the preponderance of potence. Vişnu possesses an . 4 ·26 + excess of activating power as He requires it for the :protection of the world. This activating power of Vişnu is personified, as Laksmi. Rudra and Pāryati i reside in Kailāsa whereas Vishnu and Lakshmi reside min Vaikunta. Brahmā and Sasavati reside in Brahmaloka.. They are, all attending to their allotted i works. Thus, the Amurta Paramasiva, gets the entire work, of, the, .universe easily, accomplished by these five personial Gods., The work of the universe Wagadvjāpāra) chiefly, 'consists of fiver,iterns like anugraha,(grace), tirodhāna (delusion), Pralaya (des. truction).,sthiti (maintenance, and Sriști (creation). These five Gods diligently attend to these five items of work, as per the methodical order called Rta. This is a guiding principle existing in the universe as a representative of the Ultimate Reality. This is a divine order existing eternally and guiding not only these five Gods but all living beings of the „universe. It is this principle that has entrusted , Yama under ,,the guidance of Rudra (Sadasiva) with the destruc- .tion of beings according to the , fate decided by Brahmä at the time of birth. It is the same principlc that has inspired all other 1 subordinate, Gods like LVäyu, Agni etc., to look after their concerned work under the supervision of the five Gods as directed by --Paramasiva, inhcicnidy connected with Parāśakti. All this shoirs clearly that Paramasiva. is a mus- · ing Himself in the form of all thescicclestial beiogs. His Sakti bcing separated from Him as per His desirc exists in thcsc Gods for the purpose of Japadayäpăra. The relation of the controller and the con. trolled exists between Amurta Siva and these mürta .

·27 Gods We have heard in Puränās that the personal Gods, Trimūrtis have observed penanec, meditayed on the Amurra Siva and secured sufficient strength to carry on their individual works. This clearly indicates that Sakti existing identically. 'in Impcrsonal Siva becomes 'separated from Him in order to enable Him for His different manifestations. She creates a sense of oneness between the original Reality and His evolved divine forms. That means to say that the relation of identity exists between them. Sakti in her origin 1 state is of the nature of Sa chidananda, and Vibhu (allpervading! like Parama Siva. “Tadiya paramā Saktiḥ Sacchidānandalaksanā". Thus says Sri Rēņuka to thic sage Agastya. "Parāsva Saktirvividhaiva Sruyate Svābhaviki Jnānalialakriya cha's Thus says the Svētāsvatara Sruti about the natural existence of Parā. sakti in Parama Siva. Though She is of the Sacchi: dānanda stitc, She does not feel this kind of experience.. Her role is only to function, in accordance with the desires of Para ma Siva. It is He who gets the experience of His Sacchidānanda state. He is the enjoyer while she is the doer,' though both are endowed with consciousness. Her powers get contracted in Pralaya and expanded in Lilá which leads to creation. The same inherent Sakti having losi Her Sacchj. dānanda state becomes designated as Māyā, which is Jada, consisting of three attributes like Satva (purity and goodness), Rajas(activity), and Tamas (Delusion) Māyā is hence, regarded, in this system, 'not as, illusion, but as the unconscious state of divine power.

·28 The same Māyā is described in Gita as follows Daivi hyēşā Guņamayi mama māyā duratyayā". An aspect of Svaprakāśa Parama Siva in association with Māyā Sakti becomes ionumerable Jivas, the individual souls. The Jada māyā creates a sense of smallness and finiteness 'in Jivas. Hence, Jivas' powers of knowing and doing etc., are all naturally limited to a very low level. Though they are Sivāmáās, they have each been reduced to a degenerated and despicable state. Māvā with the bewitching influence has caused them to forget their origin and feel worried over their miserable lot. Jīvās having forgotten all about their relation with - Parama Siva have become worldly-minded and are attached to the enjoyable objects. Māyā creating a -sense of difference between Jiva and Siva and contracting the original powers of Jiva's knowing and .doing becomes designated as Mala. This has made Jiva aņu by nature and inherently created an inferiority complex in him. As a result of this. Jiva, instead of -aspiring for the divine bliss entertains small desires and thoughts and has, hence, become little-minded faint-hearted and narrow-spirited. This mala or impurity is of three kinds, āņava, māyêya and kārmika. - As a result of āņavamala, Jiva becomes constricte: (apurņa) As a result of māyéya, Jiva gets a covering of five shcaths or kanchukās, kalā, vidyā, rāga, 'kāla and niyati, which actually reduce His powers of omnipotence, omniscience universal love, pervasion and Independence. As a result or kārmıka mala, Jiva retains the vaguc hankering after doing somcthing which produces the mental tendencies. These malās iaduce Jiva to forget his divinc origin and ·29 assume arrogance and egoism in all undertakings. Thus, Jiva is Siva Himself with his powers contracted by the malās. Hence, Jiva is naturally separated and different from Siva The difference between Jiva and Siva in this system is svābhāvika and not aupādhika. Yet, the difference vanishes slowly and gradually and the identity or oneness is realised by Jiva by means of devotional practices. Hence, bheda as well as abheda between Jiva and Siva are both real and natural. From all this, it lonks obvious that there exists the relation of Bhedābheda between Jiva and Siva. Because of this relation, it becomes possible for Sakti to be partly separated from Him to provide the inatcrial for His recreation. As the world is surrounded on all sides by the charming influence of Mā ā. people living here are naturally tempted to enjoy the worldly pleasures in vain. 'To enjoy these allurements, people require God's grace. Owing to their genuine contact with malās, they cannot easily get God's grace. The divine pleasure is before their eyes but they lack skill and power to enjoy it. Unless the mala is completely removed, they cannot hope to secure Gop's grace. Without grace, they cannot lead a happy and peaceful life. People are, thus, in a state of perplexity as to what do in the midst of sev riliemptations. They know that they have cach a stomach to be filled with food and a body to be covered with garments and ornaments. They concern themselves with the means of caring and clothing. Owing to their discontentment, they engage themselves in mutual jealousies and ill wishes and practise arrogance and hatred. In ·30 this degraded state, people are fit to be called Pasūs, lacking proper discrimination between justice and injustice. In all their dealings, Siva co-existing with them in the heart remains in different as an onlooker (Udāsīnávadăsinaḥ). When Pašus gec disguested with their unworthy and arrogant deeds, they naturally feel a sense of repentence. It is this penitence which makes them fit for God's grace. God's grace which is called Saktipāta falls, then, on them. Now, they are blessed with devotion. Because of Sakripāta, Bhakti begins to grow in Jira. 'As a result of devotion, Jiva gets proper discretion and concerns himself with the just and worthy deeds. At this stage, Siva presents himself in the form of Guru and teaches him the proper way of life. Guru's contact with Jiva works out a miracle as it changes the very attitude of his lifc. Guru tells him how he has emanated from Siva and how he can conquer malās by the practice of Bhakti which is nothing but the divine grace. The practice of Bhakti necessitates the presence of some divine form to the eyes and hands' for worship and to the mind for meditation. In the absence of some visible form, it will not be possible for Jiva to counteract the malcvolent influence of malās. Hence. Guru takos pity on the unfortunate position of the disciple. With his spiritual power, he extracts the divine consciousness existing in the disciple's heart, head and eyes, preserves it in a Sivalinga and offers it to the disciple for worship, considering it to be the very essence of his life. The disciple regards this as the Iştalinga, his dcar object of worship. He makes no difference ·31 between his consciousness and this işgalinga, The worship of Istalinga constitutes what is known as the mūrtāmürtāpāsana as per the scriptural declara. tion. If we have to enjoy divine bliss, it is inevitable, that we have to worship the mūrta form with our hands and meditate on the amūrta form in our mind. By the omission of either, our worship becomes incomplete and we will he violating the scriptural authority and groping in the dark with no suitable support and reliable guidance. In order to bring out the sanctity of Sruti, the Saktiviſişțădvaita system makes it a prerequisitc for us to wear and worship Sivalinga presented by Guru at the time of Dikşā ceremony, with an upadēša of Panchākşari Manisa. Lingadhāraņa or the wearing of Linga is a vedic injunction to be observed for our purification. The humns of the Yajurveda like ".Sarvalingam Srhäpayati Pāṇimaņtram pavitram denote the installation of Linga on the palm of the devotee's hand at the time of Dilşa by Guru, The Rik hymn “Pavitram të vitatam Brahmana spate says that the human body coming in contact with Linga purifies the wearer. Sruti thus considers and calls Linga as Pavitra, a purifying agent. Hence, ibe procedure of wearing Linga on the body for purification is just in comfurmity with the Vedic requirem. ments. The wearing of this Istalinga denotes the carpal contact of divinity to the devotee and makes him feel the divide presence in him on all occasions. The devotee steadily gazes on the Linga, physically worships it with intense devotion and mentally metitates on it with due concentration. 57 ·32 This kind of mūrtāmūrtopásana is not made possible in the case of other kinds of worship. An image with an installatinn'of the divine consciousness is generally kept and worshipped by all human beings. in temples. This kind of worship is observed in the Sthāvaralinga as practised by Saivās and in the Archāvatāra as practised by Vaişnavās. This worship. of course, blesses the devotee so long as he is er.gaged in God's service. Hence, his contact with Divinity exists only during worship and this fails to counteract the malevolent influence of the malas In order to bring out the nityābhiyoga or eternal contact to the devotee, the Saktivisiştādvaita system prescribes the wearing and worship of the lștalinga of the size of a thumb, similar to that residing in the devotre's heart in the shape of Jyoti or lustre as mentioned in Kathopadişat Angustamätraḥ Puruṣaḥ Jyotirivādhûmakah'. The same Jyoti is mentioned as Išvara in Bhagavadgita and Prāņalinga in Saktivišişļūdvaita system. The very samc Isvara is taken our in the form of Işgalinga,worn and worshipped by the devotec. The worship of Iştalinga is regarded as nityavidbi, to be observed throughout one's life. The wearing, the worship and the remembrance of the Işgalinga on all occasions enable the del otce to be in close touch with the internal divinc lustre and enjoy the divine bliss gradually. It is Bhakti that removes the evil effects of mala and brings out the eternal contact of God to the devotee. This Bhakti which is the divine grace is no other than Chic Sakti, favou:cd by Him for the regeneration of Jiva who ſcels repentence for his ·-33 unworthy acts and thoughts. If mayā has a malevoient influence, Bhakti exercises a benevolent influence over Jiva. If Mā.à has reduced Siva to the Jiva state, Bhakti unfolds Siva in Jiva. The degenerated Jiva assumes his original Sivābhāva by the constant practice of intensive devotion. Hence, it is regarded as a divine gift. Not all but the pureminded with hearty repentance can get this favour. But how to practise it is a problem for consideration. It is Guru who who teaches the practice of Bhakti. Merc teaching is not enough, as mala is ready like a lion to pounce upon the devotee. Hence, the same Siva in the shape of Jangamás (the disinterested and enlightened souls) approches the devotee often and often with a view to heighten the practice of Bhakti. It is only when devotion becomes intensive and allrounded, that it can avoid the possibility of Jiva's falling a victim to the wicked influences of malatraya in his various walks of life. Thus, Siva residing in the human heart as Isvara or Jyoti or Prāņa comes out as Isţalinga inio the hands of devotec owing to the spiripral influence of the Guru and the devotec's attachment to this Isralinga gets heightened owing to the intervention of the Jangama's spiritual influence. Hence, the Ista. lingõpāsana constitutes not the image worship but that of the divine consciousnes extracted from the devotec himself Even Bhagavān Vyāså has explained the threefold nature of Upasana in the Sutra" Jivamukhya Prānalingānnēti chenna Upāsātraividhyādātritattwādiha tadyõgāt" (1-1-32). He actually refers to 5 ·1 + 34 the Upāsātraividhya.' He means to sły that God is to be.meditated in the mind or at heart. This is called mānasopāsana. While the utterance of mantras like Rudrādhyāya is Vāchakāpāsana: The.next' kind of: Upāsana is by holding and worshipping the: Siva- Flinga in the palm of the hắnd and observing the edge of it closely as long as one is capable of. This is Kāyaköpāsana.: Those who meditateion:God in their minds «Without being duly.initiated and without worshipping the Linga.with their hand and wearing it on the body feeltit:hard to controli their distracted mind. Besides, they will be.frustrating the vedic declaration about the Mūítāmūrtūpāsana's. Thus; he who wears .the Linga on the body. meditates onlit in, his mind and.worships it with his hands by reciting the, holy mantra with his lips becomes entitled to Sivagnāna and Ananda Just as the failure to perform Sandhyā vandana is counted as a religious omission and a sin in Brāhminism, ,so also thc, failure,' to wear and worship, Linga, the mūrta form of Siva is considered as an unpardonable pollution in Virasaivism Therefore the wearing of Linga is: as important, as maintaining : a.,sacrificial fişe, throughout. one's life," To those syho aimat Mokşa, Lingadhāraṇa is spoken of as a nçcessary condition and consecration, . It is said in, the Sankaraşamhitā or, the Skāndapurāņa that Brahma and other Gods, Goutami, Upamanyu and other sages wear Linga in the best par s of their bodies. In this world, Linga is actually seen. worn by the idols in the teinples of Anantapadmanabha and. Vitaleswara in the han/ and on the head rcspcc tively. It is the Lingadhāraņa, Archana and Dhyana .

·35 that make the mūrtāmürtöpasana of : Siva complete and effective to the devntccs 1941. Though the system of Sıktiviştārivaita. Vedānta admits of advaita or identity at the final stage of the drvotee's worship of Linga, it differs from the Advaita system in several respects. In this system, the Ultimate Reality cxists in the murta as well as the amurta forms and He is to be worshipped in both ways. In both forms, He is accompanied by the inseparable attributc called. Sakti. Saktivisişta Siva is. hence regarded as the cause of Jagadvyāpāra like creating, maiataining annihilating, concealing and favouring. Born Amūrta Siva as well as His evolved divine mürta forms are real. Hence, the system holds the Absolute as Savigeșa in Its mūrta as well as Amurta states Again, it regards the Absolute as nirguna as well as saguna; nitguna in Its original state with Its powers coridensed and saguņa in Its evolved state 'with its powers expanded. In the Advaita system, however, the Ultimate Reality' is the pure consciousness without any attribute, form or quality inirvibhāga chirirēva kēvala). Parabrahman is always amūrta, nirguna and nirvis. şa. The Saguna Brahma'or māyāpādhika Iswara is an illusion or invention which is devoid of 'reality. With regard to the nature of Jiva also, there exists a fundamental diffi resice between these two sysrems.' In the Saktivišiştādvaista system,'Jíval has cmanated from Siva as the sparks from fise. Jiva is Sivamsa associated with Māyā, the Divine power in the Jada'state!! I hus. Jiva is Siva Himself with the powers contracted or limitedOwing to the contraction of power s;' he is naturally different from Siva, an eternal 4 ·36 abode of the powers like omniscience, etc expanded in His evolved state and contracted in His original state. Though far different from Siva, Jiva becomes nearer and dearer to Him by virtue of his devotional practices. Finally, he realises his unity with Siva owing to the expansion of his powers. Jiva in the Advaita system is an invented being observed as such owing to ignorance. . He is held as avidyāpādhika. The statement " Jivo Bramhaiva nāparah” refers to the true and essential state of Jiva. The Brāmha rüpa of Jīva is real,' whereas the Jaiva rūpa is mithyā or unscal according to the Advaita Vedānta. The apparent Jaiva form is only a superimposition on Brahman in ignorance. By the removal of ignorance, the pure consciousness is awakened. Hence, Moksa in the Advaita system is to regain the knowledge of the original state of Jiva owing to the removal of ignorance. Herc, knowledge is the only means of salvation. Whercas, in Saktivisiştadyaita system, both knowledge and worship constitute the means of salvation. They should continue throughout one's existence without any cessation till the aikya state is rcalised. After | thc rcalisation of the Divine Bliss, the mukta acts not for himself but for the good of the universe. Even with regard to the world, there exists a fundamental difference between these two systems. In Advaita, the world is unrcal, falsc and illusory like a dream. In the Saktivisişğadvaita system, however the world is a real substance which serves as the playground of Siva. It is the manifestation of Sakti. visişta Siva. Even an inanimate clement is found cadowed with an attribute called Salti. Thc carth ·87 possesses a power of cndurance (Dhārana Sakti:) It is an experience of one and all that the earıh is capable of bearing all kinds of hardships This capacity of tolerance is a divine gift. Likewise, water is capa. ble of satisfying the thirst of all: living beings. None can feel satisfied by anything other than water. It is God's will that water shonid serve all beings in that capacity. So the Apyāyana Sakti is found in water as a divinc favour. Similarly, the capacity of burning is found in fire. It is a divine instruction that fire should possess such a power as Dahasakti. The power of moving from place to place is found in Váyu. Akāsa has possessed of the power of pervadirg the 'catirc universe. Again, the sun has possessed a power of illuminiog the world by virtue of which he removes darkness and awakens the entire world The moon possesses chandrikā which has a delightful effect on all distressed beings. In the same way, Jiva has naturally possessed of Buddhi Sakti, which, in spite ofis being contracted, can work out wonders of variuus kinds. Bädarāyaṇa in his Sutra * Aimani chaivam Vichitrascha hi" explains how wonderful poners exist eveo in the inanimate and animate bcings of the world. Thus, it is clear that there exists no object which is not endowed with some power which distinguishes it from the other objects. Hence, it is obvious that the world consisting of cight forms is Sivasaktimaya and it has not even a taint of illusion or falsits or mere apparance. The 'world exista ing in the minutest form in Siva during praſaya comes out in the grass form 'as the visible world. The Saktivisistä Siva is regarded as the prime cause ·38 of creating, protecting, destroying, concealing and favouring the world. Hence, the world is regarded as a reality wherein the Jiva gets proper training and enjoys the divine bliss by the practice of devom tian Thus, the Saktiviſistādvaita, system is entirely opposed to the Jaganmithyātva of the Advaita system which regards the world as unreal like a mirage.., . In the same way, the system of Saktivišiştādvaita differs from that of the Visiştādvaita. In Višiştādvaita, the Absolute is endowed with all desirable qualities like all-knowing, all-powerfull, all.pervading and all; merciful etc, Whatever exists is contained within God and therefore, the system admits no second independ. ent element. But, within the unity are distinct elements of plurality which are yet absolutely real and not figments of illusion. These are the souls of various classes and degree (Chit) and matter, in all its forms (Achit) which together are represented as constituting the body of God. Both matter and souls exist çternally in God and have had no absolute beginning and will have no absolute end, Whereas in Saktivisistadvaita system, the Ultimate Reality cxists as a single entity with an inherent attribute called Sakti, which is of the nature of Siva Himself. The same Sakti having lost her Sacchidānanda state as per the desire of Siva becomes Gunamayi Māyā which is Jada. This māyā, the divine power has pervaded the entire universe with all her attractions. It cxists in livas in the form of mala, thc impurity. This māyā, in pralaya includes all Jivas and Jagat in the subtlc statcs and gets immersed in its original substratum, Sakti. Hence, in Saktivićişțādvaita, the Vaiſistya of ·39 Siva is with Sakti which is His natural, and inseparablc attributc Whereas, in Višişțădvaita, the Vaigistya of Brihman is with chit and achit which form the distinct realities with no independent existence, though constituting the body of Brahman The relation of Sariragariribhāva exists between Brahman and Chidachit world. This relation establishes the difference and unconnectedness which are but unperceivable. In Saktivisişçõdvaita however, the relation of identity cxists between Saktı and Siva in tbe original state and that of difference between Māyā and Siva. Hence, the relation of Bhedābheda which is neither complete difference nor complete identity is accepted in the case of Siva and Sakti. In the Praſaya state according to Visiştādvaita, ibe matter exists in the subtle state in which it possesscs none of the qualities which make it an object of ordinary experience. The souls likewise cease to be connected with the bodies. Though the retain the essential quality of being the cognising agents, they are unablc to manifest their cogoition. After creation, they enter into the bodies suitable to their karma and expand thcir cognition gradually from devotional practices In the mukti state which is called avibhāgenāvasthiti, their essential quality of being the cognising agents is fully developed and they experi. ence the divine bliss cxcluding Jagadvyāpăra and Lakşîhpatitva which are reserved for Brahman. Besides, they will be enjoying a bliss arising from the kainkarya offered by them to Brahman. Though they reside in Brahman m Alukti, they resenible him only in the way of experiencing the bliss. · The Sutra ·.40 (6 Bbogamātrasāmyalingaccha” clearly says that the resemblance between Brahman, and Jiva in Mukti exists only in the aspect of Bhöga, the experience of bliss In all other respects, the mukta can never interfere in any mannes. The relation of mukta 10 Brahman is called Sēşaśesibhāva. The liberated should remain in service of Brahinan as His dependent, just as wife always 'stands dependent on her husband in spite of her being happy with him. The state of Mukta reserribles that of a lamp burning in the presence of sunlight. In the absence of sunlight, lamp can shine gloriously. But lamp, in spite of its possessing brightness cannot assume any independence before sunlighc. So also, the mukta, in spite of his enjoying bliss with Brahman, cannot shine independently. In the absence of Divine lustre, he can shine brightly. But, the Divine lustre'can never disappear, and hence the mukta in spite of his being a Prakāśd, has to remain subordinate to the Svaprakāśa and Svatantra Paramātmap. This is the mukti:of visistadvaita. According to this," the mukta enjoys rio complete freedom. In Saktivisistãdvaita system, Jiva in thc mukti state loses his Jivabhāva completely and attains his Sivabhāva, which is his essential form. Jiva in mukti loses his natural state and realises his essential state. This essential statė, Sivabhāva is not the evolved or Lila state but the original kēvala state In this original statc, there ariscs no occasion for thc mukta to be engaged in any of the Jagadvjāpārās which are all but reserved to the evolved or Lila states of Siva. The mukta becomes one or identified not with the Lila ·41 state of Siva but with the kēvala or Svayambhu state where the question of Jagadvyāpāra docs not arise. Accordingly, there is no need of a Mukta to think of Pārvatipatitva, as this is purely reserved to the personified God, Rudra who is one of the evolved states of Siva. Those who havc realised any of the Muktīs like Sālökya, Sāmipya and Sārūpya, go to Kailāsa and meditate upon the Amūrta and Original state of Siva and realise the Sayujya Mukti which is the complete immersion in the occan of unlimited divine bliss. Those who practise the Şațsthala doctrine and reach the sixth state here, while alive, enjoy the bliss of Sāyujya, in this body, rendered holy owing to its eternal contact with Linga, the Divine Lustre. Those who depart from this body even earlier without realising the Divine bliss at the aikya.state will have to be reborn to resume their practice, once again, till the Sämarasya is realised here. One who departs from the body at the Sarana stage, resorts to Kailāsa and stays there till he realiscs the aikya state. Even there, he has to meditate on the amūrta state of Siva, to realise his oneness with Him, One who reaches the aikya state here, and enjoys the Divine Bliss in this deified body becomes united with the Amūrta Parama Siva, so that he can exist for ever with no restriction or limitation of any kind. This is the Siva-Jivaiakya or the complete identity of Mukta with Nişkala Parama Siva, -presented in the Saktiviśistādvaita system wherein the relation of Sēşaśeşibhāva does not apply to the mukta. Thus, thc Saktiviţiştādvaita system differs entirely from the Višişțādvaita of Rāmānuja. 6.

·In the same way,'it differs from Srikanța's Siva- Višiştādvaita also. Accordingly, it differs from Kās. mira Saivism which treats Sakti as the material cause and Siva as the instrumental and hence fails to establish a harmonious blending of Sakti with Siva. Saktiviśistādvaita system, however, maintains the harmonious balance between Sakti and Siva and regards neither Sakti' nor Siva alone as the cause of Jagadvyāpära but assigns the causality of Jagadvyā. pāra to Saktiviſista Siva. Similarly, it differs from the Dvaita system which teaches the complete difference between Jiva and Bramhan in samsāra as well as in mukti. In the Saktivisiştādvaita system, however, the difference vanishes gradually and the identity or sāmarasya is realised and enjoyed by the liberated soul who feels no sense of dependence' on any body. As this system is based on the harmonisation of Srutis appearing to be of a conflicting nacure, this is designated as Sarvašrutisamanvaya Dassana It is also possible to find the Sarvamatasamanvaya in this system. It preaches dvaita or difference between Jiva and Siva at the initial state and advaita or complcte identity of Jiva with Siva at the final aikya state. In the fifth or the Sarana state, it maintains the relation of Satipatibhāva wherein the pure Jiva in the form of Sati by his self-surrender becomes fully immersed in the decp occan of Divine Bliss. This Satipatibhāva resembles the mubta's prapatti or selfsurrender to Paramātman according to the Visişộtādvaita system. As this system contains the Dvaita practice in the beginning, the Višiştādvaita's prapatti in its progress and the Advaitic Sâmarasya at the ·. 43 end, it may be regarded as a harmonising sytem containing all the views at different stages. It is a unique system which possesses Dvaita, Višiştādvaita and Advaita views but has grown independently with a speciality and an individuality of its own. In the light of the above, it is clear that the system of Saktivisiştādvaita Vclānta has grown independently with its own originality, being practised by the ancient sages likc Dadhichi, Upamanyu. Dūrvásas, Agastya and others. It is also heard from the Kāsikhanda that even Vyāsa got himself initiated into the Sambhava Dikṣā and then becamc qualified for obtaining Mökşa. The essence of this system is held to have been first taught by Siva to His wife Umā and His son, þaņmukha: “Purā Dēvēna Kathitam Devyai Tannandanāya cha.” This system is contained in the Saivāgamas, which are all considered to have been told by Siva to His wife or son. The same, in turn, was taught by Sri Renukāchārya, one of the five well.known Achāryās to the sage Agastya after he was initiated into the Virajā Dikṣā. This is a ceremony which makes the devotee's mind and intellect pure and capable of receiving spiritual instruction. The teaching of the Saktiviśiştādvaita system is reproduced in a work called Siddhāntaśıkhāmani by Sivayogi Sivāchārya. This is accepted as an juthority by Sripati Pandita in writing his comment on Brahmasútras. Sripati's date is proved to be 11th A.D. according to the Srīpati Panditakālanirņaya of late Kāšīnātha : Sśāstry; of Mysore. Besides, Sripati says that he has based his Bhāšya on Agastya Výttia (Srīkara Bhāśya p..2) Agastyamunichandrēna Kștām Vaiyāsakim. 'Subhāmi ·44 Sūtravșttim Samālākya kȚitam Bhāśyam Sivamkaramil From this, we can infer that the Agastya Vștti on Vyāsa Sūtras was based on Saktivisistādvaitavedānta and hence Srīpati followed it while writing his Bhāśya on the Sūtras. The sage Agastya being taught the essence of Saktivisistādvaita system by Renukacharya must have written a Vrtti of his own on the Brahmasūtras. The Siddānta Sikhāmaņi which has reproduced Renukāchārya's teaching to the sage Agastya and is quoted and held in high respect by Sripati in his Bhāsya of 11th A D. must have existed prior tu Sripati. Even otherwise, it looks obvious that Renuka. chārya must have taught the Virašaiva Philosophy to the sage Agastya in the remote past. The Siddhānta Sikhāmani dealing with a dialogue between Rēnuka and Agastya is held as equivalent in value and respect to the Bhagavadgita dealing with the dialogue between Krişna and Arjuna. The Siddhānta Sikhāmani is also designated as Rēnukagita contain: ing the essence of Virašaiva Philosophy. Gitā which was taught by Krişņa to Arjuna in the battle-field during the Mahābhārata war was written by Vyāsa after a long period of the actual teaching. Similarly, the essence of Saktivisistādvaita Vēdānta, as taught long back by Sri Renukacharya to the sage Agastya prevailed in tradition since then and it produced by Sivayogi Sivāchārya in the Siddhānta Sikhamani at a later period. Hence, the system must have been taught and practised by many a follower in the very ancient period. In spite of its being practis individually, it received a favourablc support under the cminent guidance of the mystics like ) was rc- ·45 Allama and the devotees like Basava Basava, the centre of spiritual activity taught the essenee of this system in an easily understandable manner and did much for its popularisation. Following the ancient path led by the five Achāryas, the first preachers of this system and the Vachanakārās like Devara Dasimārya, Basava took a bold and generous attitude and brought home to the common man and women the noble and essential teachings of this system and threw.its doors open to one and all. His teaching is just in accordance with the preachings laid down in the Saivāgamäs and the Upanişads. Following the Upanişads, Saivagamas, the avail. able Sanskrit Texts and the Vachanas of the mystics, the theory of the system of Saktivisişțădvaita Vēdanta has been dealt with in the first part of the Sanskrit Text. While dealing with the theoretical aspect of the system, its speciality and individuality arc clearly men ioned with a comparative outlook. While doing so, the conformity of the Saivăgamas with the Brahma sūtras is also taken cognisance of. Bhagavadgita is also utilised wherever it is found essential and necessary. Hence, it is noteworthy that the system has been theoretically considered on the basis of Brahmasutras, Upanişads and Bhagavadgita which constitute the Prasthāntraya. I hope I have given here' a brief summary of the topics relaring to the theory of Saktivisiştādvaita Vedanta dealt with in the first part of the Sanskrit Text. I shall feel rewarded if this serves as a guidance for the careful understanding of the implications of the theory of the systern of Sakriviţiştādvaitavědānta.

·46 ", Hiving thus given a brief analysis of the theoretical side of the system, the essential features of the practical discipline known as the Şațsthala scheme suitable to the theory are dealt with in the second part of the Text,. Şațsthala is the technique of the religious practice of Saktivišiștādvaita system of Vēdānta. It is an all-comprehensive scheme which, includes : everything.. that, the religious practice requires. It includes the mutual connection of knowledge and action... It includes , Panchāchāras and Astāvaraņās which are subsidiaries and auxiliaries to it. It is the method by which the individual spirit is merged in the Universal Spirit. The identity of them ever exists in fact but is now lost temporarily It is restored because the individual spirit is piereed through the three malas and the five kanchukas, which have contracted his original powers. Hence, Sațşthala discipline enables Jiva to regain his temporarily lost identity with the Absolute kcality. The Şarthala discipline regards the Ultimate Rcality as Sthala or Mahājinga which constitutes the abode or support of the whole movable and immovable objects As suh, it is a resting place of all beings, worlds and pussessions. It holds all powers and souls within Its custo ly. is the highest place to be rcalised by those who seek the cternal bliss. Hence, it is called the one and nonfualistic stale. By the agitation of Iis innaic power, It gets divided into Linga, thc worshipped and Anga, the worshipper. Divinity thus works in dual capacity, as Anga in the human body and as Linga in and out of the body. supportiog and nursing the Anga. Lioga residing in ·47 the human heart cxpects and awaits an opportunitý for the ultimate union of Anga with Him Anga, the individual sout being: swayed by the malatraya, gets involved in various misdeeds out of arrogance. At last, he feels the uselessness of his vanity and realises the mysterious power working in and behind him. It is this feeling that creates a sense of repentance for his misbehaviour. This is the starting point leading to his spiritual quest. At his very repentance, Linga residing with him takes compassion and appears before him as Guru to teach him what he has to do to regain his original state which he has temporarily lost. Mere such instruction cannot set the matter right. Hence, he blesses him wholeheartedly and favours him with a Sivalioga of the size of a thumb and asks him to worship it with a belief that it is the symbol of the Divine spirit within himself. Thus, Anga commences the practice of devotion at the spiricual guidance of Guru This process of Guru's gracing the devotce with his own consciousness is technically called the Diksā cerem ney. Dikşā is a religious discipline by which Guru transforms the fleshy body into a holy one. It is of three kinds, Vēdha, Mantra and Kriyā. Vēdha Diksā is a process wherein Guru awakens the hidden power of Divinity in the devotec by luis steady gaze ar him and by way of touching the devotee's head with his sacred hand, This enables the devotee to recall his true nature which he had forgotten: owing to his contact with the impurities 'The Mantra Dikṣā is a process wherein Guru reveals the import. ance of the holy five-lettered mantra with the sacred ·49 Om and instructs him to repeat it mentally on all possible occasions. : Kriyā Dikṣa is a process 'wherein Guru extracts, through his spritual power, the Divine lustre bying hidden in the divotee's head and installs it in a linga of the size of a thumb and places it into the devotee's hand for worship · This is considered to be the, internal Divine spirit, shining before the devotee's eyes, mind and Bhāva.' It must, under no circumstances, be parted from the body since its separation is held as equal to spritual death By the Iştalinga worship, the devotee is brought, face to face, with Siya who resides in the human heart in the form of a Jyoti of the size of a thumb, as mentioned in Katopanişad “ Angustamātraḥ puruṣā Jyotirivādhūmakaḥ" "Madhya' ātmani tişthatı" (2-1-13). Hence, the devotee regards this lşğalinga as no other than the internal Divine consciousness residing in him. Thus, Diksă makes Anga to have an eternal contact with Siva by wearing and worshipping his own Iștalinga and carrying on all his day-to-day transactions for Its pleasure and service. Thus, Dikşā serves as a knife to cut the bonds that have imprisoned Jiva in this body. It enables him to rise higher in his spiritual pursuit As he rises laigher, his mind, ego, intellect, the organs of scnsc and action yet transformed into the divine state. In the quietude of mind and the tranquillity of senses, he realises the majesty of the Supreme Spirit. Thus, the pracrice of Saţsthala cnables Jiva to realise the unlimited and infinite joy here on earth in this human body.. Şatsthala discipline has devised six stages which the Anga must climb to achieve realisation. These ·stages are, Bhakta. MâhēŚwara, Prasādi, Prānalingi, Sarana and Aikya From the Bhakta stage, the devotee rises to the Māhēswara stage and so on till he reaches the aikya stage where-in he achieves unity with Linga. These six stages gradually remove the wide and impenetrable gulf of Anga's difference from Linga in each of the first five stages and bring out his union with Linga at the sixth stage. The practice of the Şaţsthala scheme may be commenced at any time in our life. It does not await the advent of an old and advanced age in kuman life. Any min or woman who has an earnest desire to know and realise the Supreme Spirit is the best fitted for the practice of Satsthala discipline, based on Bhakti. By the practice of Sradhha Bhakti. Anga becomes a Bhakta and regards himself as a humble servant of Linga. Now, he comes to know of the mysterious and marvellous workings of Linga in and around him. Accordingly, he believes in Him wholeheartedly and recognises Guru and Jangamas as thc very personifications of Him He entertains thc same kind of devotional feelings towards Guru, Linga and Janga- He respects Guru because he has presented him an Işgalinga which is no other than his own divinc consciousness Similarly, he respects Jangamas, the enlightened souls because they heighten bis devotion by virtue of their spiritual practice and inake him think of Linga alone during all his worldly transactions. They impress on him their ideal of an The difference impersonal and disinterested I le. beiween Guru and Jangama in this system, in spite of both being the realised souls lies in Guru's 7 mas.

·50 - As he instructing the devotee about the mysterious nature of Linga and in Jangama's impressing upon the devotee about the detached and unaffected life on an example of his own "Both are worthy of an equal respect at the hands of the devotee If one is the instructer of devotion, another is its heightener: With this implicit faith; the devotee dedicates himself for the service of Guru, Linga and Jangamas in an equal manner. This kind of service enables him to get rid of his ego and the accompanying passions and emotions: becomes freesfrom selfish' desire, there dance in him the virtues like kindness, compassion etc. He becomes soft and tender like 'a flower. Hence, he comes nearer and dearer to Linga owing to his chaste behaviour. This Sradhha Bhakti grows, into Niștha Bhakti, the practice of which takes the 'Bhakta' to the next step in his spiritual practice. This'is the Māhêswara stage; wherein he gets 'a' derprooted belief in the workings of Linga in and around him. His devotion now becomes firmfooted and steady in the midst of all worldly attractions By the practice of truth, morality and cieanliness of heart and mind;' he observes a heroically rigid vow based upon' his firm belief. regards himself as having lived purely for God's service. He observes áll religious vows and restraints having Siva as their pursuit. At this stage, he lives contented by disregarding all temptations of the world. Nișthā Bhakti grows into Avadhāna Bhakti, the practice of which makes Maheswara'á Prasādi. The Prasādi always remains awakened in life and enjoys the pleasures of the world as prasāda offered by God, He becomes aware of the divine presence and offers He ·51 everything to be graced by Him. He rèġards all enjoyable objects of the Universe as-Divine favour. Thus, he views everything in the universe dispassionately. With this disinterested view, he attains completo purity and tranquillity of mind. Being unconcerned with the worldly enjoy inents, the prasādi concentrates all his attention on the light shining in his heart, by getting complete control over the vital airs in his yogic practice. When the vital airs in the body are controlled, all the forces outside the body can be restrained. By controlling the vital airs, prasādi becomes Prāņalingi and experienres the internal Divine Bliss in his pure mind and sces the same light in the Işgalinga on his palm. When Prāņalingi observes the divine light in his Işgalinga, he becomes capable of seeing the same light shining around him in all beings. This is the Anubhava Bhakri practiced by the Prasādi in the Prāņalingi With this experience of the internal bliss, Prāņalingi becomes almighty and allkpowing. He regains.his powers which were contracted owing to his contact with malatraya. The regaining of those powers paves the way for the soul's upward march towards its unity with Bhāvalinga residing in the cerebrum. That is why so much importance is attached to the experience of the Prānalingi.' His constant gaze on Iştalinga will be so disciplined as to bring out his union, at the Agnâ chakra between the cyebrows, with the divine consciousness vizi, Iştaprānabhāvakalā proceeding from three different abodes namely, eyes, heart and cerebrum. With a view to to experience the internal divine bliss, the devotee has state.

·52 been engaged in the worship of his işgalinga where the Iştaprāṇabhāvakala is preserved, being extracted ·by Guru at Dikṣā, from the eyes, heart and head of the devotee's dcified body itself. Without this personal experience, no bliss can be expected by any body from any other external source under any circumstances. With this experience of bliss, Pránalingi gets enlightened and becomes a Saraņa or mystic. At this state, the Saraņa actually perceives the divine lustre within himself and sees the samething in all beings in the universe. This feeling of oneness in the universe is a state of joy for itself. This is tire Ananda Bhakti of. Sarana. At this state, Sarana surrenders himself to Siva completely and becomes immersed in the ocean of Divine Bliss. In this extremity of bliss, he forgets himself and becomes unaware of the world around him. At last, comes the Samarasa Bhakti, in which Saraña in his blissful experience, becomes ajkya or united with Mahālinga in his pure mind. In thc aikya state, Saraņa being immersed in the deep occan of Divine Bliss, shakes off his individuality and becomes impersonal, disinterested and unaffected. Sarana by his self-surrender shares the infinite and unlimited joy of Linga and finds the same divine lustre pervading the whole atmosphere around him Şatsthala is thus a method of gradual rise and derabamen af Anga, step by step, toward's Linga. It means the worship of Linga by Anga, the devoice in the human body in six steps for his upward march towards his union with Him. It is the Sivayoga by ·53 pure mind. which the Anga regains his identity with Linga by the eradication of the three impurities (malatraya) and the five coverings (kanchukās) caused by Māyā. Thus, the practice of Şațsthala discipline enables a pure soul to realise its true and essential nature and enjoy the internal unconditioned bliss here, on earth, in the Hence, Şaţsthala is the peculiar workmanship in which everything is included. in it, Karma, Jnāna, Yoga and Bhakti are included. In it, the five elements and the individual soul are included. Within it, Piņdānda and Brahmānda are included. There is nothing beyond it It is Paramātman appearing in the world in six forms, on account of the vibration of Sakti who is inseparably connected with Him as the smell with flower or as coolness with the moon's rays. Hence, it is the very life and soul of the spiritual discipline and rcligious practice. To take away Şațsthala is to take away the very life and soul of Saktiviśişțădvaita Darsana. This alone marks it out from all other systems and makes it a distinct religious entity. The Şațsthala discipline prescribes five codes of conduct known as PANCHÁCHĀRAS and eight shields or protective coverings kaown as AșȚĂVARAŅĀS. They are essential for the safe completion of the spiritual practices undertaken by Jiva. PANCHĀCHĀRAS lay down the rules of behaviour to the devotee as a social being in the world. They are Sivāchāra, Lingāchara, Sadachāra, Bhrtyāchāra and Gaņāchāra. Sivāachāra requires the devotee to believe that Siva is Parabrah? man. The devotee has not to worship any other deity.

·Whatever devotional acis he performs, prayers he offers and thoughts he entertains they must all be about Siva and none else. This is Sivāchāra. Lingachāra is the worship of Siva through one's own Isalinga. The devoice should remain faithful to Linga throughout his life as sincerely as the devoted wi!c has to serve her husband till the end of her life. This is Lingáchāra. Sadáchāra requires the devotec to follow a worthy profession and live a noble and virtuous life. He should carn money by honcst incans for the maintenance of his family. He should utilise his savings for others in their needs. He should regard all his work, whether high or low, as noble and dignified. Bhịtyāchāra is the devotee's servitude and complete humility towards Linga, Jangamas and other elderly persons. Whatever the devotee carns is meant as the divinc grace and is to be used for the holy purpose serving the elderly persons and others in distress. Besides, the devotee has to adapt an attitude of service and modesty towards all men and women, considering them to be the followers of one and the same Universal Master who is called by various names in differens forms. This is Bșityāchāra, the conduct of a devotee as a servant of the society and a friend of all beings. Lastly, Gaņāchāra is the devotee's behaviour towards the community as a whole. He should not tolerate others' abusing Sivalinga and illtreating Guru and Jangamas. As a member of the community, he has to struggle hard for its uplift and progress. Hence, These Panchachārās are intended to cultivate in the devotee an attitude of kindness and goodness, a straightforward and honest life, co-operative spirit, of ·65 soever. mutual helpfulness, noble treatment to all living beings on earth, and causing injury to none. Similarly, ASTĀVARAŅĀS also enable the devotee to practise his devotion without any impediment what- They protect him from the onslaughts of Māyā on him and guide him safely during his spiritual practices. They shield him from the evils arising from the worldly life. They are Gurit, Linga, Jangama, Prasāda, Pādödaka, Vibhūti, Rudrāksa and Mantra. Linga is the very foundation of spiritual course and discipline. It is the centre and basis of all religious practices. Still, Guru has the precedence over Linga in these eight guards The question naturally arises why? The answer is that it is Guru who favours the devotec with Işgalinga and guards him on in his religious observances. It is Guru wbo blesscs the devotce with a second birth which is known as the spiritual birth. Hence, Guru is held to be the spiritual mother. It is he who gives the devotee a real insight into the principle of religion, explains the inner mean ing of the spiritual practices and guides him on the way of Salvation. That is why Guru stands first in the list of Aștāvaraņās. Next comes Linga, an object of worship and deep meditation. Here Linga refers to the Iştalinga which is no other than the devotee's internal Divine lustre. This avoids all unhappy occurences and gives the worshipper all that he desires. Hence, it is worshipped everyday with due devotion. It makes the wearer to be aware of an idea that he is a part and parcel of the All-powerful Lord, though for thc present, ·66 separated from Him. The devotee looks on his Istalinga as his associate, friend and protector not living apart from him as in the case of image worship but living with him and in him. He has to worship with a belief that he will realise his original status by his pure subjective worship of his Isțalinga viz , Ahangrahõpāsana, The devotee fixes his gaze on Linga with a view to become one with Him ultimately.. He realises that Linga is free from all limitations, while he is confined to the mortal body, though he has come from Linga. He worships Linga with a view to expand his powers by tearing off all limitations. To develop the limited human power into the all-pervading spiritual power is the real worship. This is possible only in the advanced or perfected state. But in the preparatory stage, devotion to the God-head in a concrete form is necessary. This is served by the Isfalinga, the worship of which leads to the worship of Antarlinga in due course. Jángama is the third shield and is peculiar to this Darśana. No like of it is to be found in any other Darsana. He is an itinerent Jivanmukta, guiding the devotees in their spiritual practices as and when he mects. Since his very life is an embodiment of spiritual truth, he serves an ideal for the devotees to follow. Though he moves from place to placc, guiding the devotees by an example of his own, he remains detached and unaffected in the midst of his activities. Hence, he is regarded as the moving image of God. His teachings are all spontaneous and impersonal. He gives us an idea of pure love, true knowledge and disinterested action. Hence, he is as ·67 worshipped as reverentially as Guru and Linga. Both Guru and Jangama being the enlightened souls, stand before us as the actual examples of Linga worship and spiritual discipline. Both of them are the guards of the devotee against the assaults of Māyā. Both are required for the discharge of their respective duties: Guru blesses the devotee with a suitable instruction towards his sniritual progress, whereas Jangama impresses the devotce with his own ideal of simple living and high thinking and thereby increases his devotion towards Linga residing in and around him. Thus, the devotee has equally to reverence both Guru and Jangama, considering them to be his spiritual guides, · Prasāda generally means favour or grace of a worthy person. In religin, it means favour of God shown to the devotee. But, in. Şațsthala discipline, it signifies more than, this. It means not only the holy,food favoured by God after His use but also the mental equipoise, obtained by the use of such favour. Generally, in all our dealings, the impure mind becomes the root of all troubles and worries. If the mind is kept clean and pure, being absorbed in the thought of God, all such troubles vanish. Hence, the real Prasāda is the cleanliness and calmness of mind. This brings about the purity and freedom of soul. Such is the real sense of prasada in Şaţsthala Philosophy. To obtain this Prasādas, the devotec kas to semember, constantly that all that he doess, eats, sees, hears and speaks is not for his own enjoyment but for the Divine entertainment. He has therefore to express his gratitude to the Lord, considering that whatever he enjoys is His Prasada. When the mind is ·68 . trained and disciplined like this, it gradually develops the sense of purity and calmness. The soul in contact with'such a pure mind becomes free from bondage and áttains final emancipation. Pādā laka is the holy water obtained by washing Linga, the holy feet of Guru and Jangamas. This has the power of purifying the bdy, mind and intellect of the devotec. This is symbolised as Jnānīdaka, the holy water of wisdom which washes away the taints that stick to and constrict the soul. Vibhūti removes the impurities like the desires of the world, the anger, the avarice, the infatuation the pride and the hatred: It is otherwise known as Bhasma that'remained after the destructiod of Kāma by Siva."" If applied to the several limbs of the body, it makes us feel that we have conquered' our pride and prejudice and secured God's love in the various walks of our life: Similarly, Rudrākṣās represen! Şiva's fixed attention or the yogic steadfast gaze. The tcars falling from the eyes of Siva while gazing stcadily at the three castles of Tripurās became solid and came to be called Rudrākṣās. They urgo the devotee to attain perfection in yogic meditation. The last and not the least is Mantra, the eighth shield which consists of six syllables including the sacred öm. The six syllables of the holy mantra' are identified with six Lingās and six chakrās existing in the human body. By the constant recitation of this Mantra, the spiritual light lying dormant in the six chakrās gets awakened and the devotee feels transformed into the divine state and gets the blissful expericace. í ·59 Throwing.open the doors of,, Şaţsthala discipline to one and all, thc Saktivisiştādvaita system makes it very clear that anybody can work out his own salvation by developing and using the power within: Hence, nobody can be deprived of selfrealisation. It makes no distinction between sexes and gives equal opportunity to both sexcs. It declares that both are made in the image of God and both are equally the children of immortality. The women have equal power and right for spiritual culture and are equally entitled to the secrets of religion. The sexual distinction is only of the body and not of soul. Even the artificial barriers of Varnās and Aśramās are dispensed with for the worship of one's own Isgalinga. Though this system grew as a reaction to the Vedic religion dealing with the performance of yagnas involving injury to the animals, it regards the worship of Isțalinga as a Yajna. Here, Yajna means the divine worship with no injury to any living beings. According to the Şaţsthala discipline, animals are as much entitled to a happy life as men and women are. They may be used for our service but should be treated kindly and lovingly as if they are our kith and kin. Thus, the system theoretically as well as practically requires us to realise the oneness of soul in all living beings. Besides, it maintains a clear and perfect agreement between knowing and doing. It expects us to translate into action what we think best in our opinion.' Mere thought will be of no use, if one thinks in one way and 'acts otherwise. Knowing without doing and doing without knowing are both harmful. The devotec must know clearly ·60 what religion says and should faithfully practise it. Thus, unity of knowledge and action is the remarkable feature of Saktivišiştādvaita system of Vedanta Besides, it lays much stress on the dignity of kayaka the just and honest 'means of carning money for the service of the elderly persons and other dependents. It is an admirable feature that the system regards even the maintenance of one's own family as divine worship. Hence, it views all work as noble and dignified and no work as mcan or low in cstimation. Besides, the practice of Suiktivišişțădvaita system of Vedānta is simple and suitable to the individuals temperaments., Men and women of different physical and intellectual temperaments can pursue the system and develop the power of mind over body. For, achievement does not come overnight. The infant carinot walk, all of a sudden, but nature brings about development gradually. So also, the system offers instruction in selfrealisation, step, by step and leads the soul to the Spiritual Bliss. Its admitting Bhēda upto a certain stage, and Abbēda at the final stage makes any good-hearted person think of realising the goal of life, while alive. It establishes that the divine world is not,' in its nature, : remote, but is here and before us, if we can sec it and live it. . Hence, it is held to be the most convenient means of emancipation to the persons engaged in various wordly activities. Finally, I feel it a great pleasure to owe my deep sense of gratitude to Sri N. A. Nikkam M.A., the 'Vice-Chancellor, University of Mysore . for 'having kindly inspired me to write this Introduction to my Sanskrit Text viz., Saktivićiştā dvaita Darsana..., MYSORE. T.G, SIDDAPPARADIIYA. - ·निवेदनम् सन्ति बहुबिधाः शैवमतप्रमेदाः-पाशुपत-शैव-काश्मीरशैव-वीरशैव- प्रभृतयः। तेप्वाद्य त्रयं माधवीयसर्वदर्शनसंग्रहादिषु कृतपरिचयं दर्शनश्रेणी- निविष्टं जानन्ति दार्शनिकाः । इतरशैवापेक्षया वीरशैवमतस्य वैलक्षण्यं किम् ? इति प्रश्ने "लिङ्गधारणनियमः, पट्स्थलानि, अष्टावरणानि, पञ्चाचाराच" इति सामान्यतो वीरशैवैरुच्येत ॥ परं विदं वैलक्षण्यं सांप्रदायिकदृष्ट्या स्यात् । दार्शनिकदृष्ट्या किं वैल- क्षण्यं इतरशैवादस्येलि प्रश्ने तु उत्तरदान किश्चित् क्केशायैव भवेत् इति मे प्रतिभाति । बहोः कालात्पूर्व केनचित् दार्शनिकसुहृदा इममंशं पृष्टोऽहं पर्याप्त समाधानं वक्तं नालमभूवम् । तदेवाकरिताऽभूदेतन्मतानुगुणदर्शनस्वरूपपरिज्ञानविषयिणी चिन्ता- मम । तदर्थ वीरशैवमतीयमन्थान् कर्णाटकसंस्कृतभापामयान् परिशीलयन्नप्यह निश्वयं नाध्यगच्छम्, यतः ऐदंपर्येण विरशैवमलसिद्धदर्शनस्वरूपं सुव्यवस्थित सम्यक्प्रतिपादयन् एकोऽपि प्रकरणग्रन्यो नोपलब्धो मया । परिदृश्यमानेष्वपि मन्थेषु दर्शनप्रस्थानविपये नैककण्ट्यं सृष्टं च ॥ एवं ग्रन्थकाराणामेवैककण्ठ्यस्यादर्शनेन तदध्येतूपु धीरशैवमतीयपण्डि- तेप्वप्यैकफण्ठ्यं न द्रष्टुमपारयमहम् । शङ्कराचार्यसम्मतं अद्वैतमेव वीर- शैवमतानुगुणमिति केचिदमन्वन्त । श्रीकण्ठाचार्यैः स्त्रीयब्रह्ममीमांसायो प्रति- पादितं अप्पय्यदीक्षितैः परिपोपितं शिवाद्वैतमेव वीरशैवदर्शनमित्यपरे अमि- दधुः । काश्मीरशैवप्रक्रियेच एतन्मतसिद्धेत्यन्ये निजगदुः । एतत्त्रयविलक्षणं शक्तिविशिष्टशिवाद्वैतमेव वीरशैवसम्मतं इति परे मेनिरे । एतन्मतसिद्ध- दर्शनस्य नाम्न्येव विवादो दृश्यते चेत् किमु वक्तव्यं प्रमेयविपये ॥'

·2 . , -- .. - एतन्मतीयेप्वेव परिदृश्यमानं विवाद अवलोकयन्तः इतरमतीयाः एतन्मतस्य मुव्यवस्थिता दर्शनसरणिरेव नास्ति' इत्यप्यमन्वन्त । एतत्सर्व परिचिन्तयतो मम पुनर्मनस्युत्साह उत्तंभितः - यथाकथंचित् वीरशैवसंप्र- दायानुगुणं असाधारणं. दर्शनमन्विप्यामीति । प्रोत्साहितश्चाई बहुमिर्मित्र- मणिभिरपि ॥ एतदर्थ बहवो वीरशैवग्रन्थाः परिशीलिताः । महान्तो दार्शनिका • उपसर्पिताः । अनेके वीरशैवमतीयसांप्रदायिकविद्वांसः समाश्रिताः । याव- च्छक्ति महान् परिश्रमः कृतः ॥ वीरशैवानामुपादेयतम वचनशास्त्र, सिद्धान्तशिखामणिः, अनुभव- सूत्र, श्रीकारभाप्यं, क्रियासारः, वीरशैवानन्दचन्द्रिका, उपलब्धा वीरशैवा- गमाः, एवंप्रभृतयो बहवो ग्रन्थाः दर्शनदृष्टया परिशीलिताः ।। तत्र वचनशास्त्रं प्राधान्येन जनमनःपरिपाकसंपादनोद्देशेन प्रवृत्तं मनुजानां मनःपरिपाकाधानविपये याक्दुपकरोति, न तावद्दर्शनस्वरूपनिर्णय- विषये । वचनशास्त्रेषु कृतसंपूर्णपरिश्रमः सुप्रसिद्धैः श्रीनन्दीमठमहाशयैरपि (क. ना. च. पुट. 219) शिवशरणवचनानां अनेकविधत्वेन तंदवलम्बनेन वीरशैवमतसम्मतदर्शनस्वरूपनिर्धारण दुश्शकमित्यमिहितम् ॥ अतोऽत्र एतद्दर्शनस्वरूपान्वेषणविषये अयमुपाय अनुसृतः -सर्व- वीरशैवसंप्रतिपन्नानां सिद्धान्तशिखामण्यनुभवसूत्रादिग्रन्थानामानुगुण्येन, वीर- जैवसंप्रदायसिद्धपट्थलमार्गस्वरूपपरिशीलनया, श्रीकरभाष्योक्ततदर्शनावतार- प्रधानोद्देशविमर्शनेन, शिवशरणानां अनुभवप्रामाण्येन च एतद्दर्शनस्वरूप- निर्णयो यथाशक्ति अकारि मया ।। "एका क्रिया द्वयर्थकरी बभूव"इति न्यायेन वीरशैवमतीयाना एत- द्दर्शनपरिचयकरणमप्यस प्रबन्धस्य प्रधानोदेशो मनीपितः । चीरशेवैः स्वीय- . T ·3 दर्शनपरिचयानन्तरमेव खलु अन्येषां एतस्परिचयाधान युक्तिमत् स्यात् । तादृशवीरशैवमतीयसांप्रदायिकपण्डितानां विदेशीयानां च आंग्लभाषापेक्षया संस्कृतभापया लेखने अधिक उपकारः स्यादिति बुद्ध्या संस्कृतभापयाऽयं विमर्शमन्यो लिखितः । भारतदर्शनविचारविपये इयमेव भापा वीर्यवत्तरा मधुरा चेति मनीपया, अमरवाणीप्रेम्णा चेयमेव भापा आता मया । तेन च वीरशैवमतदर्शनप्रतिपादकः प्रकरणग्रन्धो नास्तीति न्यूनतापि कथश्चित् परिहृता स्यात् इत्याशा मम॥ अत्र लेखनविषये अयं क्रमः आहतः । प्रथमत एतदर्शनस्य अवतर- णिका सामान्यत अदायि ॥ अनन्तरं द्वितीयाध्याये, गङ्कराचार्यसम्मतादद्वैतात् , रामानुजाचार्य- सम्मतात् चिदचिद्विशिष्टाद्वैतात् , श्रीकण्ठाचार्यसम्मतात् शिवाद्वैताचास्य दर्श- नस्य वैलक्षण्यसत्त्वेन ताशवैलक्षण्यसूचकं नाम किं स्यादस्यदर्शनस्येति विचारः कृतः ॥ तृतीयाध्याये, एतदर्शने प्रमाणानि कति ? तेषां स्वरूपं किम् ? ख्यातिश्च कीही ? आगमाना स्थानं कीदृशम् ? वचनशास्त्रमेतद्दर्शन पये कियत्पर्यन्तमुपयुज्यते " इत्यादिकं विचारितम् ॥ चतुर्थे, इतरदर्शनवदेवात्रापि सिद्धान्तः संप्रदाय इति भागद्वयं निर्दिश्य तत्र आयः सिद्धान्तभागो निरूपयितुमुपक्रान्तः । तत्रैतत्सिद्धान्तस्य स्थूलपरिचयं कृत्वा श्रीकण्ठभास्करयादवप्रकाशादिमतैः साकं तुलनात्मक- परिशीलनपूर्वकं अस्य एभ्यो वैलक्षण्यमुपपादितम् ।। पञ्चमे, एतसिद्धान्तसम्मततत्त्यानां वैशधेन विचारः कृतः । तत्र पत्रिंगतत्त्वाना उत्पत्तिप्रकार उक्त्वा तेषां स्वरूपादिकं परिशीलितम् ।।

·. 1 - :: पठेऽध्याये, एतन्मते ब्रह्म सगुण, निर्गुणम् ! साकारं निराकारम् ! निर्विकारं , सविकारम् ? जगदुपादानम् ! निमित्तमात्रम् ? इत्यादि. कूलङ्का- तया परिशीलितम् । एवं एतद्दर्शने त्रिमूर्तीनां स्थानमपि चिन्तितम् ।।' सप्तमे, जीवस्वरूपं, तस्य ब्रह्मणश्च संबन्धः, तस्य परमात्मना भेदो वा अभेदो वा ? इत्यादिविषयास्सर्वे विमर्शिताः ॥ अष्टमे, जगत्स्वरूपं, जगदिदं एतत्सिद्धान्ते सत्यं ? उतमिथ्या ! ब्रह्मणो जगतश्च संबन्धः, तदुत्पत्तिप्रकारादिकम् , जगद्ब्रह्मणोर्भेदाभेदविचारः, भेदाभेदयोरविरोधः, इत्यादि च परिशीलितम् ।। नवमे, शक्तः स्वरूपं, तत्र प्रमाणम् , तस्या ब्रह्मणो भेदाभेदविचारः, तस्या आवश्यकता इत्यादिकं सविमर्श प्रतिपादितम् ॥ दशमे, एतन्मते मुक्तिः कीदृशी ? भेदेन अवस्थानम् ? उताभेदेन ? अत्रैव मुक्तिः ! उत देशविशेपे ? इति विचार्य अत्रैव ब्रह्मणा सह एकीभाव एव मुक्तिरित्यादिः सोपपत्तिकं विचारितः । ततः पश्चात् एतन्मते मुक्त्युपायः' कः ? किं कर्म ? किं ज्ञानम् ! उतोपासनम् ? उत भक्तिः ? इति परीक्ष्य, सर्वेषां अविरोधसमर्थनपुरम्सरं शिवोऽहंभावनाया अप्यावश्यकत्वं उपपादितम् ।। एकादशेऽध्याये, प्राड्निरूपितस्वरूपे एतस्मिन् दर्शन एव शङ्कर- रामानुजानन्दतीर्थमतापेक्षया, उपनिषदां ब्रह्मसूत्राणां च सामरस्यातिशय इति सोपपत्तिकं विस्तरेणेतरमततोलनया विचारः कृतः ॥ द्वादशेऽध्याये अस्य दर्शनस्य चारित्रिकेतिहासादिः, कदेदमारब्धं दर्शने, केन संवर्धितमित्यादि न्यरूपि ॥ तदेवं दर्शनम्वरूपनिष्कर्पोद्दशेन प्रवृत्तेऽस्मिन् प्रपन्धे विस्तरशो दर्शन स्वरूपं प्रथमे मागे निरूप्य, द्वितीयभागे वीरशैवमतप्रसिद्ध सवैरपि वीरशैव- .

·पण्डितैर्विदितं, पथललिङ्गधारणाष्टावरणपश्चाचारादीनां वैशिष्टंचं, स्वरूपं, आवश्यकता, उपयोगश्च विम्तरशो निरूपितः॥ उपसंहारे च इतरदर्शनापेक्षयाऽस्य दर्शनस्य मानवसमाजस्योपकार- कतातिशयः समर्थितः ॥ तदेवमिदंप्रथमतया वीरशैवमतसम्मतं दर्शने कूलरूप - विचारयन्नहं आगमाना, वचनशास्त्रस्य, सिद्धान्तशिखामण्यादीना, पट्स्थलादिसप्रदायस्य, उपनिषदा, ब्रह्मसूत्राणा च परस्परं सामरस्य यथा स्यात् तथा महता प्रयासेन दर्शनस्वरूपं निर्गतुं यथाशक्ति प्रयतितवान् । इदानींतनवीरशैवदर्शनपरिस्थिती अयं विषयः क्रियान् केशप्रदः स्यादिति जानीयुर्महान्तो दार्शनिकाः ॥ यदि चानेन विमात्मकप्रबन्धेन वीरशैवाना इतरेपा च एतदर्शन- विषये किश्चिदपि वा आलोकः प्रसरितःस्यातायतैव सार्थकोऽयं मम महाप्रयास इति भावयामि ॥ . वाचकमहाशयाना सौकर्याय एतत्प्रवन्धोदाहतग्रन्थाना सङ्केताक्षरवि- वरणमप्यत्रैव दीयते: अ-सु ईशा कठ > केन । अनुभवसूत्रम् ईशावास्योपनिषत् कठोपनिषत् कूर्मपुराणम् केनोपनिपत् कैवल्योपनिषत् क्रियासारः छान्दोग्योपनिषत् कुमरसम्भवम् तैत्तरीयआरण्यक - क्रि-सा ते-आ ·6 ब्रह्मसूत्राणि तैत्तरीयोपनिपत् प-पु पद्मपुराणम् प्रश्न प्रश्नोपनिषत् बृहदारण्यकोपनिषत् ब्रसू भ-गी भगवद्गीता म भा महाभारतम् भस्म मनुस्मृति माण्डू मण्डक्योपनिषत् मु मुण्डकोपनिषत् वि पु विष्णुपुराणम् वी-च वीरशैवानन्दचन्द्रिका शस शङ्करसहिता शिगी शिवगीता शि-म शिवाद्वैतमञ्जरी शैप शैवपरिभाषा श्रीभा श्रीमाप्यम् श्रीकरभाष्यम् श्वे-- श्वेताश्वतरोपनिषत् सि शि सिद्धान्तशिखामणि सूतसहिता H I PL History of Indian Philosophy HV History of Virasaivaism CS WR Occasional Speeches and Writings of Dr Radhakrishnan ರಲ್ಲ ನಾ ಚ ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಚರಿತ್ರೆ ವಚನಶಾಸ್ತ್ರ ಸಾರ ಶತಕತ್ರಹ (ಮಗ್ಗೆ ಮಾಯಿದೇವಕೃತ) २Jastoasarp awra (Varmap) श्रीक भा- - M ·न . । -- -- ॥ शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् ॥ मथमोऽध्यायः अवतरणिका (अ) दर्शनोदय: इह जगति मानवस्य सर्या अपि प्रवृत्तयः सुखसंपिपादयिषयैव खल भवन्ति । सर्वेपा अनुकूलतया वेदनीयं सुखं इति सुखस्वरूपममिदधति शास्त्रकाराः । वैषयिकं सुखं कदाचित् कस्यचित् किंचिदेव सुखरूपं भवति । निदाघे सुखसाधनीभूतः चन्दनानुलेपः वर्षासु न सुखसाधनं भवति । बाल्ये सुखसाधनीभूतं वार्धक्ये सुखसाधनं न भवति । ततश्च ऐन्द्रियिक सुखं देश- कालाद्यनुगुणतया विविधं भवति । अतः सुखसाधनाय प्रवृत्तो मानवः प्रथम इदं चिन्तयामास, कालत्रयेऽपि सर्वास्वप्यवस्थासु सर्वैरप्यनुकूलतया गृह्यमाणं, 'ममेदं भवतु ' इत्यपेक्ष्यमाणं वास्तविक सुखं कि स्यात् इति ॥ एवं चिन्तय अन्ततोऽध्यात्मचिन्तने पर्यवसानमवाप । सर्वेषामपि हि नराणां सर्वास्यव्यवस्थासु कालत्रयेऽपि अनुकूलतया भासमानः स्वात्मैव खल भवति । न हि कश्चित् आत्मानं स्वानुकूल प्रतिकूलं च जानाति । अतो- जगति सर्वेषा अनुकूलतमत्वात् स्वात्मैच निरवधिक सुखमिति निर्णयः समजनि ॥ अयं चात्मा उच्चायचेऽम्मिन् प्रपञ्चे नानाविषसङ्कटः सन्तप्यमानः रागद्वेषादिमलावृतः आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदुःखपीडित एव प्रकाशते। एतादृशमप्यात्मस्वरूपं निरवधिकसुखरूपं भासते चेत् , एतादृशसांसारिक संकटविदूरं विशुद्ध तत्स्वरूपं कि या स्यात् इत्यप्यचिन्तयन्मनुजः ।। ३ ·1 -- शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् 8 इदानीं च मानवस्येदं विमर्शनीयं संवृत्तम् । आत्मनः स्वतो विशुद्धं रूपं कीदृशम् । तस्यैव : सासारिकमलावरणं च कीदृशम् ! कुतश्च जातम् ! कथमिदमावरणं दूरीकरणीयम् ? कश्च तदुपायः ! इत्यादि । अस्याश्चिन्ताया एवं फलंमिदानींपरिदृश्यमानमध्यात्मशास्त्रम् । सक्षेपात् कथने उपनिषद एवं इमाश्शका' अपनीय मानवस्य समीचीनं सुखं तत्साधनं चावबोधयन्तीति औपनिषदं शास्त्रमेव अध्यात्मशास्त्रं सर्वोपा- देयतमम् ॥ पूर्वोक्ताना चिन्ताना समाधानं हि न सामान्येन नरेण अल्पेन कालेन वा द्रष्टुं शक्यम् ! पुरतो विद्यमानमपि हि तत्त्वं न सर्वेषा चर्मचक्षुपा यथा- वदवभासेत । चर्मचक्ष्वपेक्षया ये निरवधिकमहिमानो ज्ञानचक्षुषः । बहून् कालान् एतादृशप्रश्नसमाधानान्वेषण एव व्ययीकृतजीवनाः क्रान्तदर्शिनो महर्षयः त एव अध्यात्मविषये कुतूह लिनामस्माकं मार्गदर्शका भवेयुः । ते च महात्मानः इदानीं न प्रत्यक्षाः । अत. तादृशैर्महर्षिभि. स्वानुभवमूलतया विरचिता उपनिपद एव अध्यात्मचिन्तकानामधुना प्रथममुपादेयतमा भवन्ती- त्यत्र न विवादस्यावसर । उपनिपदो हि स्वानुभवसाक्षात्कृतनिखिलतत्त्वाना जानिना हार्दा वाणय । अत एव सर्वेऽपि आध्यात्मिकशास्त्रनिष्ठाः स्वं खं सिद्धान्तं औपनिपदमिति वर्णयन्ति । अत. मर्चमध्यव्यात्मशास्त्र उपनिपन्मूल- मेवेति भारतीयाना दृढो विश्वासः ।। परंतु प्राय क्लेशः परिदृश्यते । औपनिषदी वाणी नेकरूपा दृश्यते । परस्परवैषम्यं तत्र तत्र दृश्यत एव । सर्वसामपि उपनिपदा अनुभवमूलकत्वेन कर्य उपनिषद्वाक्येपु वैषम्यं सतायेत । परमार्थभूतं तु वस्तु एकमेव स्यात् । 'एकं सत् । । वस्तुनि विकल्पायोगेन एकम्यैव वस्तुनः नानारीत्या भान न युज्यते । तमा सति एकस्यैव अनुभवस्य यथार्थत्वं इतरेपा, च भ्रमरूपत्वं ·दर्शनोदयः इत्येवं वक्तव्यता संजाता । कस्य सत्यत्वं, कस्य अमत्वम् इति विनिगमका- । 'भावेन अन्ततः परस्परप्रतिपातात् सर्वेषामप्यनुभवानां मिथ्यात्वमेव सिद्धयेत् । तत्तु न युक्तम् ॥ सर्वेषां अनुभवानां एकरूपत्वेऽपि तदनुवादकशब्दराशेविन्यासे परस्पर वैषम्यसंभवेन अविरोधेन सर्वोपनिषदां समन्वयः कर्तुं शक्यते न वा ? मनुप्याः परस्परं पुरतः स्थित्वा व्यवहरन्तोऽपि परस्परामिप्रायाप- रिज्ञानात् कलहायन्ते चेत् बहोः कालात्पूर्व महर्षीणां मुखात् निर्गतायां .वाण्यां अमिप्रायपरिज्ञानं कथं अद्य सुलमं स्यात् ! तत्रापि शब्दानां अयं स्वभावः, : समीचीनतात्पर्यापरिज्ञाने समुचितमर्थ न वोधयन्त्येव । तलापि सर्वतोमुखायां गीर्वाणवाण्यां किमु वक्तव्यम् ? अत: आपाततः उपनिषदा परस्परविरोधप्रतीतावपि साहसेन अन्यतरस्य प्रामाण्यं अन्यतरस्याप्रामाण्यं च वक्तुं न युक्तम् । वाचा विरूपनित्यया' इत्यादौ उपनिपाण्या 'महर्पिमुखोद्गताया. अपि नित्यत्वं दृश्यते । महर्षिहृदन्तर्गतेन परमात्मना -वहिः प्रकाशितत्वात् सर्वतत्वप्रकाशिनी उपनिषद्वाणी अपौरुपे येति न कोऽपि विसंवदति । निश्वसितवदयत्नेन बहिराविष्कृता दिव्या वाणी कस्मै विवेकिने न स्वदेत ? " अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । आदी वेदमयी दिव्यां यतः सर्वाः प्रवृत्तयः" ॥ एतादृश्याः सत्याया वाण्याः न कदाप्या- नर्थक्यं अपार्थकत्वं वा संघटेत ? उपनिपदश्च नित्यमुक्तशुद्धबुद्धस्वभावस्य अनंतकल्याणगुणान् महिमातिशयं च विधिलक्षणमुखेन स्तुवन्ति । अतस्तासां परमाप्तत्वं प्रमाण्यं च अव्याहतमेव । तदर्थवर्णने प्रयतमानाः सर्वेऽपि वेदान्तिनः स्वस्वमत एव सर्वोपनिषदां समन्वय अभिप्रयन्ति ।। एवं प्रवृत्ताः सर्वेऽपि 'जगदिदं सर्व ब्रह्मात्मकम् । इत्यस्मिन्नंगे न विवदन्ते ? जगतो ब्रह्मात्मकत्वज्ञानेन च मनुजस्य अहङ्कारममकारनिवृत्ति- भवेत् । तेन च . रागद्वेषादिनिवृत्या · मनोविजयेन क्रमेण निरतिशयं सुख .1 - 2 ·-- 1 . -- 10 शतिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [प्रथम. संभवेत् । उपनिषदपि इममेवाथै उपदिशति : “ सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत ' इति । तज्जलानित्यत्र तत्पदेन परब्रह्म उच्यते, तज्जत्वात् तल्लत्वात् तदन्त्वाच्च इदं सर्व ब्रह्म खलु । ब्रह्मणो जातत्वात् ब्रह्मणि लीनत्वात् ब्रह्माधीनप्राणनाच्च सर्वमपि जगत् ब्रह्मैवेति ज्ञात्वा उपासकः शान्तः सन् उपासीतेत्यर्थः । एवं ब्रह्मात्मकत्वज्ञानमेव, मोक्षसाधनमित्यत्रापि 'न विवादः । परंतु ब्रह्मात्मकत्वं जगतः कीदृशं इति शङ्कायामेव विवाद- बिजृम्भणम् ।। तत्र च उपनिषदां अर्थवर्णने प्रवृत्ताः स्थूलदृष्टया त्रिविधाः-भेद- वादिनः, अभेदवादिनः, भेदाभेदवादिनश्चेति । " भेदाभेदस्तथाऽभेदो भेद एते मतास्त्रयः" इति सूतसहितायां, " ध्रुवं कश्चिद्रूते सकलमपरस्त्त्वध्रुव- मिद • परो ध्रौव्याघ्रौव्यं" इति महिम्नस्तवे च भेदादिमतत्रयं निर्दिष्टम् । उपनिषत्सु जगद्ब्रह्मणोः भेदपराणि वाक्यान्यपि दृश्यन्ते । यथा आत्मन आकाशः संभूतः, आकाशाद्वायुः, वायोरमिः, अग्नेरापः, अभ्यः प्रथिवी, पृथिव्या ओपधयः।" "एतस्माज्जायते प्राणः मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।खं वायु- ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी "ज्ञाज्ञौ द्वावजौ ईशानीशौं' 'द्वासुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्व जाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यन- श्नन्नन्योभिचाकीति' 'ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहा प्रविष्टौ परमे- पराये । छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति ।" "भोक्ता भोम्यं प्रेरितारं च मत्वा" इत्यादीनि ।। एवं अभेदपराण्यपि वाक्यानि दृश्यन्ते, "सर्व सल्विदं ब्रह्म"अयमात्मा ब्रह्म"""अहंनमाम्मि 'सोऽहमस्मि' "तत्त्वमसि' इत्यादीनि।एवं सति किं भेदः श्रीक भा-1763. . ते-मा-1. मु-2.1-3. धे.19. ' मु-3-1-1.. कठ-13-1.. श्वे-1-12. छा-3 14-1. ॥ यू-6-4-5. 2 पृ.9-4-10. " । छा...11.13 ८ U .6-8-7.

·अध्याय:) दर्शनोदयः । उत्त्वम् आदोस्थित् अभेदः तत्त्वम् इति शक्षायां-भेदयादिनः, भैदस्य सर्वानुभव- सिद्धत्वेन · तद्विरुद्धतया अभेदोपदेशः कथं घटताम् । श्रुतिरपि प्रमा. गान्तवाधितं अर्थ कथं बोधयितुं ईष्टे ! इति आशकन्ते । आदित्यो यूपः ' इत्यादी यूपादित्ययोः भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन तदैक्यबोधनं श्रुत्यापि न संभवतीत्यमिप्रायेणैव आदित्यसदृशो यूपः इत्यर्थ सर्वेऽपि वर्णयन्ति । एवमेव प्रकृतेऽपि जीवब्रह्मणोéदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन तद्विरुद्धं अभेदं कथं श्रुतिर्योध येत् । अतः भेदश्रुतीनां आदित्यो यूपः इत्यादिश्रुतीनामिव अन्यथैव अर्थ- वर्णनं युक्तमिति ते अमिप्रयन्ति । ब्रह्मकारणकत्वात् जगतः कार्यकारणयोः अभेदोपचारेण 'इदं सर्व ब्रह्म' इत्यौपचारिकः अभेदव्यपदेशः। लोकेऽपि सर्वात्मना तदधीने पुरुपे स एवायमिति व्यवहारः बहुलं दृश्यते । सादृश्या- दिनापि 'पुरोहितोऽयं राजा संवृत्तः' इत्यादिव्यवहार उपलभ्यते । अत: सामानाधिकरण्यमात्रात् न वस्तुनोरयं युक्तम् । अतो भेद एव सिद्धान्त इति " वर्णयन्ति ॥ अभेदवादिनस्तु भेदस्य सर्वथा लोक एव सिद्धत्वे उपनिषद्विः उपदेश्यः अंशः को वा अवशिष्यते ? तर्हि लोकावगतार्थबोधकत्व उपनिषदा अनुवादकत्वं केवलं स्यात् । अतः लोकायगतं भेदं प्रतिषेधुमेव उपनिषत्सु तत्र तत्र भेदवाक्यानां प्रवृतिः । भूतले नीलघटो नास्तीति वाक्ये प्रयुक्त भूतले नीलघटः इत्येतावत्पर्यतं न स्वातन्त्र्येण अर्थबोधकम् । किन्तु नास्तीति - निषेधोपभूतमेव । नास्तीति निषेधे वक्तव्ये किं नास्तीति प्रतियोग्या- कांक्षायां भूतले नीलघटः इति वाक्यखण्डः प्रतियोगिसमर्पकः सन् तावतैव चरितार्थो भवति । एवमेव प्रकृतेऽपि भेदवाक्यानि सर्वाण्येय निधिप्रतियोगि- समर्पकाणि । तेषां स्वार्थे तात्पर्य नास्त्येव । किन्तु सर्वाण्यपि वाक्यानि निधरूपे अभेदवाक्य एव पर्ययस्यन्ति । अतः अभेद एवोपनिषदां -सिद्धान्त इति प्रतिपादयन्ति । एवं च एतन्मते भेदज्ञानं सर्व प्रान्तिरूपमेव ।। .

·12. अतिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [प्रथमः . - एवं भेदवाक्यानामेव प्राधान्ये - कैश्चित् वर्णिते .अभेदवाक्यानामेव . प्राधान्ये कैश्चित् वर्णिते च न सर्वोपनिषद्वाक्यानां ऐकरूप्यं स्वार्थे तात्पर्य च वर्णितं भवतीति सर्वेपामपि वाक्यानां स्वार्थे तात्पर्य यथा अकुण्ठित भवेत्. तथा समन्वयकरणे केचन प्रवृत्ताः। त एते भेदाभेदवादिनः ॥ .. - जगद्ब्रह्मणोर्भेदस्य अभेदस्य च सत्वेन उभयस्यापि यथार्थत्वेन च भेदवाद इव अभेदवाक्यानां उपचरितार्थबोधकत्वाङ्गीकारक्लेशः, अभेदवांद इव भेदवाक्यानां मिथ्यार्थकत्वकल्पनक्लेशश्च न संभवति । भेदाभेदयोः । परस्परविरुद्धत्वेन परस्परविरुद्ध अर्थ श्रुतिर्वा कथं बोधयितुमीष्टे इत्याशङ्कायां भेदाभेदयोः अविरोधोपपादनाय प्रवृत्तोऽयं शक्तिविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तः ॥ (आ) दर्शनक्षेत्रे ब्रह्मसूत्राणां स्थानम् सुखसंपादनाय प्रक्रान्ता मानवप्रवृत्तिः क्रमशः अध्यात्मशास्त्रविचारे. विश्रान्तेति संक्षेपतो निरुपितम् । एवं प्रवृत्तः अध्यात्मशास्त्रविचारः दर्शनसंज्ञां अलभत । आत्मस्वरूपजिज्ञासया खलु अध्यात्मशास्त्रविचारे प्रवर्तते मनुजः । तत्र च अनुभवमार्गस्य प्रथमश्रद्धेयत्वेन, उपनिपदा अनुभवमूलकत्वेन तवैव आदरातिशये जाते, तदर्थनिर्धारणस्यापि दुश्शकत्वप्रतीती; तदुपायं अन्वेपयामास मानवः ।। मिन्नभिन्नासु उपनिपस्सु अर्थमेदप्रतीतिस्ताक्दास्ताम् । एकस्यामेव उपनिषद्यपि पूर्वापरवाक्यानां विरोधस्फूर्ती किं कर्तुं शक्यम् । एकेनैव महर्षिणा स्वानुभवमूलतया उपदिश्यमानायां उपनिपदि कथं एकवाक्यस्य प्रामाण्यं, कथं वा वाक्यान्तरस्याप्रामाण्यं च शब्तुिमपि शक्यम् ! यथा कठोपनि. पदि "वरतं पिबन्ती' इत्यादिना मेदोऽपि उपदिश्यते । “नेह नानास्ति किञ्चन' इत्यभेदोऽपि उपदिश्यते । यदि भेद एव सत्यं, तर्हि अभेद. . . 1 कट.1.31- . कट-3.4.11.

·18 अध्याय) दर्शनशेने मासूमाणां स्थानम् वाक्यस्य का गतिः ? यदि अभेद एव सत्यं तर्हि भेदवाक्यस्य का गतिः ? 'उभयोरपि वा सत्यत्वं कथं वर्णयितुं शक्यम् । इति विचारयतो मनुजस्य शब्दाना बोधकत्वं कथम् । कुव शक्यार्थस्य ग्रहणम् । कुल लक्ष्यार्थस्य महणम् ? तात्पर्यपरिजानं च कथं समवेत् ! इत्यादि विचारणीयं आसीत् । अयमेव विचारः दर्शनमित्युच्यते । दृश्यते अनेन आत्मा तत्वं वा इति व्युत्पत्या तत्त्वज्ञानसाधन दर्शनमुच्यते ॥ लोके यहो कालात्पूर्वमेव प्रसृताया भाषायाः सर्वतोमुखविकासा- नन्तर म्वेच्छया व्यवहारे भाषास्वरूपनाशादिक अव्यवस्था च मन्वानः तल्लक्षणनिरूपणाय व्याकरणग्रन्था रचिता. । एवं बहुषु साहित्य- ग्रन्थेषु लक्ष्यरूपेषु उत्थितेषु तत्स्वरूपव्यवस्थापनार्थ अलङ्कारलक्षणपन्था उदतिष्ठन् । लोकव्यवहारेषु उच्चावचेपु तत्स्वरूपयाथार्थ्यनिर्णयाय न्याय-. गाम्लादय उदतिष्ठन् । एवमेवाध्यात्मविनारे तादृशात्मानुभवप्रतिपादकाना प्रन्थाना यथावस्थितार्थनिर्णयाय प्रवृत्तानि लक्षणशास्त्राणि अध्यात्मदर्शनानीत्यु- च्यन्ते । एतेन इद स्टम् । आत्मज्ञानिना अनुभवप्रतिपादिका वाण्य अन्याः, तेपा अर्थनिर्णयार्थ अत्यावश्यकनियमादिनिरूपणपर शास्त्रं च अन्यदिति । तत्र आद्य लक्ष्य, द्विती लक्षणमिति ।। तत्र उपनिषदा लक्ष्यभूताना लक्षणग्रन्थस्य वेदान्तशास्त्रमिति, ब्रह्म- सूत्राणि इति च नाम । तम्य च कर्ता भगवान् वेदव्यास. । वेदान्तशास्त्र तु वेदव्यास इति विख्दमागम् । तस्य नाम तु कृष्णद्वैपायन इति आगच्छता कालेन मनुष्यम्य ज्ञानशक्त्यादिषु सकुचत्सु सङ्कीर्णतया स्थिताना वेदाना सुलभरीत्या विभागकरणात् वेदव्यास इति तस्य विरद सपन्नम् । प्रतिचतुर्युग तादृग कश्चन वेदव्यासो भवत्येवेति पौराणिका वदन्ति । गते चतुर्युगे भरद्वाजो वेदव्यास आमीत्। आगामिनि परशुरामी वेदव्यासो भविष्यति । एतच्चतुर्युगे च कृष्णद्वैपायन वेदव्यासोऽभवदिति निष्णुपुरान. दिपु विवृतम् ॥

·14: शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [प्रथमः '-- एवं च एतादृशवेदविभागद्वेदव्यासप्रणीतत्वात् वेदान्तशास्त्रमेव अध्यात्मज्ञानेप्मुभिः अत्यन्तं आदरणीयं वर्तते। सकलमपि वेदं य: कर तलामलकवत् साक्षात्कृतवान् , तादृशमहापुरुषप्रदर्शितमार्गमन्तरा . वेदा न्नार्थनिर्णये किमुपायान्तरं भवितुमर्हति ? श्रीकण्ठशिवाचार्योऽप्याह "व्यास- . मूत्रमिदं नेत्रं विदुपां, ब्रह्मदर्शने " इति । एवं दर्शनक्षेत्रे अनितरसाधारण- गौरवावहत्वात् सवपि अध्यात्मज्ञास्त्रोः इदमेव चेदान्तशास्त्र व्याख्येय संवृत्तम् ।। किंबहुना ? शङ्कराचार्यात्पूर्वमेव गौडपादाचार्यप्रभृतिभिः उपदिष्ट- स्यापि ब्रह्मविवर्तवादस्य ब्रह्मसूत्राणां शङ्कराचावैरेव ब्रह्मविवर्तपरतया व्याख्यानात् शङ्करदर्शनमिति नाम आसीत् । एवं रामानुजाचार्यात् पूर्वमेव प्रवर्तितस्यापि विशिष्टाद्वैतस्य रामानुजाचार्वैरेव ब्रह्मसूत्रव्याख्यानात् 'रामा- नुजदर्शनमिति प्रसिद्धिरभूत् । एतेनैव ज्ञायते ब्रह्मसूत्राणां महत्त्वम् ।। एवं ब्रह्मसूत्रविवरणार्थ प्रवृत्तेपु ब्रह्मविवर्तवादिन. शङ्कराचार्याः, ब्रह्म- परिणामवादिनः परिणामाद्वैतिनः भास्कराचार्याः यादवप्रकाशाचार्याश्च, विशिष्टाद्वैतिनो रामानुजाचार्याः, द्वैतिनः आनन्दतीर्थाः, शिवाद्वैतिनः श्रीकण्ठ- शिवाचार्याः, शुद्धाद्वैतिनः वल्लभाचार्याः, यथा ततन्मतानुसारेण ब्रह्मसूत्र रव्याचख्युः, तथा भेदाभेदसिद्धान्तानुसारेण शक्तिविशिष्टाद्वैतपरतया व्याख्यानं . प्रथमतः श्रीपतिपण्डिताराध्यैः १०७० किस्ताब्दे कृतमिति ज्ञायते । तदीयं भाप्यं श्रीकरभाष्यनाम्ना विश्रुतं वर्तते। अमुमेव मार्ग अनुसृत्य नीलकण्ठ- शिवाचारपि भाष्यमेकं विरचितमित्यवगम्यते क्रियासारग्रन्थतः। परं तु सोयं प्रन्यो न दर्शनविपये वर्तते । नीलकण्ठकृतभावानुसारेण अपरनीलकण्ट- शिवाचार्यः ६:१४०० फ्रिस्ताव्दे कारिकारूपं व्याख्यानं क्रियासारनान्ना विरचितं वर्तते । तत्र आदित: चतुर्प उपदेशेषु ब्रह्मसूत्रव्याख्यानं उपलभ्यते । इदानी अन्यद्वयमिदं ब्रममत्राणां भेदाभेदप्रतिपादनगरं समुपलभ्यते ॥

·15 अध्याय:] दर्शनसेने ब्रह्मसूत्राणां स्थानम् एवं न्यायानुसारेण उपनिषदां अर्थनिर्णयार्थप्रवृत्तिवेळायां तस्य अत्यन्तोपयोगितया बहवो अर्था निष्कर्षणीया भवेयुः। यतः तादृशार्थ- निष्कर्षमन्तरा सिद्धान्त एव नोदियात् । यथा प्रमाणानां स्वरूपं लक्षणं विभागादिकं अत्यन्तोपयुक्तम् । एवं अवयवावयविस्वरूपं गुणगुणिस्वरूपं इत्या- दिकमपि निष्कर्षणीयमेव। तदनुगुणतया एवमन्येऽपि पदार्थाःनिरुपणीयाः । एवं मिळिवा ये सैद्धान्तिका अर्धा निष्कृप्यन्ते त एते मतनाम्ना दर्शननाम्ना च प्रथन्ते । एतादृशेषु दर्शनेषु शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनस्वरूपनिर्णयाय अयं प्रयत्नः॥ द्वितीयोऽध्यायः अन्य दशनस्थ नाम . . इद च दर्शनं शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनमिति प्रसिद्धिं गतमपि श्रीकर- भाप्यानुरोधेन (श्रीकरभाष्य १९५ पुटे) 'विशेषाद्वैतम्' 'द्वैताद्वैतम् । · शिवा- द्वैतम् ' सेश्वराद्वैतम्' ' सर्वश्रुतिसारमतम् ' ' भेदाभेदमतम् ' इत्यादिशब्दैरपि व्यवहतुं शक्यते । श्रीकरभाप्यकारैश्च आरम्भे-~- द्वैताद्वैतमते शुद्ध विशेषाद्वैतसज्ञके। वीरशैवैकसिद्धान्ते सर्वश्रुतिसमन्वयः --- इत्युक्तम् । एवं १३६ पुटे 'विशेषाद्वैतमेव सर्ववेदान्तसिद्धान्त इति घण्टाघोपः' इत्युक्त्वा, 'विश्व शेपश्च विशेषौ, विशेषत्रोः अद्वैतं विशेषाद्वैतम् । तत्र अद्वैत. पदेन समरकीटवत् जीवस्य स्वाभाविकभेदनिवृतिरुच्यते, 'हसहंसेति यो यात् हंसो नाम सदाशिवः' इति श्रुती “विपक्षिश्चक्षुपि योनि वाते च परमात्मनि" इत्यादिनघण्टुकेषु च विशब्दस्य परमात्मवाचकत्वेन स्पष्टोप- देशात् वाति उत्पादयति इति व्युत्पत्त्या च विशब्देन ब्रह्मलक्षणं जग- -- ·{16 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् . [द्वितीयः . . र कारणत्वं सूचितम् । शेषशब्देन 'यथाग्नेविस्फुलिङ्गाः इति श्रुतौ परमेश्वरां- 'शत्वस्य जीवानां व्यपदेशात् जीवः व्यवहियते। अद्वैतपदेन 'यथा नद्यः • स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय' इत्यादिश्रुतिसिद्धं सायुज्यं जीवब्रह्मणोपदिष्टम्' इत्यभिहितम् । एवं च अस्य मतस्य विशेषाद्वैतमित्येव नामेत्यभिप्रायः श्रीकरभाष्यकाराणामिति आपाततो ज्ञायते । परंतु क्रियासारे प्रथमोपदेशे : नीलकण्ठशिवाचार्यनामा भाष्यमचीकरत् । विशिष्टाद्वैतसिद्धान्त- प्रतिपादनमुत्तमम् ' इति न जीवब्रह्मणोरक्यं सूत्रस्वरसतः स्फुरेत् । इति व्याचक्षते शक्तिविशिष्ट विषयस्त्विति । यथा घट इति ज्ञाने. घटत्वं स्याद्विशेषणम् । तथा ब्रह्मणि वैशिट्यं शक्तरित्यवधार्यताम् । तस्माच्छक्ति- विशिष्टस्य जिज्ञासा ब्रह्मणः स्फुटम् ' इत्यादिपु शक्तिविशिष्टशिवाद्वैतमिति संज्ञा कथ्यते । वीरशैवानन्दचन्द्रिकायामपि 23 पुटे “शक्तिविशिष्टशिवा- द्वैतस्य सकलद्वैतविलक्षणत्वेन साधनीयतया" इति, 35 पुटे 'विशिष्टाद्वैत. शिद्धान्तप्रतिपादनदंपरत्वात् ' इति, 49 पुटे विशिष्टाद्वैतज्ञानप्रदातृत्वेन सर्वाभ्यर्हिततया इत्यादिवाक्यपालोचनया च शक्तिविशिष्टाद्वैतम्' इति नामेव युक्तमिति प्रतिभाति । युक्तंचैतत् । एकस्य सिद्धान्तस्य संज्ञाश्रवणवेलायामेव तादृशसिद्धान्तासा. धारणार्थो यथा सूच्येत तथा संज्ञाकरणमेव युक्तम् । यथा अद्वैतसिद्धान्त इत्युक्त + तन्मते जीयब्रह्मणोः अत्यन्ताभेदः, तत्प्रतिपादकाभेदवाक्यानामेव प्रामाण्य- मिति स्पष्टं ज्ञायते । एवं द्वैतमतमित्युक्ते जीवब्रह्मणोरत्यन्तभेद एव, अभेद- वाक्यानां तु अन्यार्थकत्वमेवेति स्पष्टं जायते । एवं विशिष्टाद्वैतमित्युक्ते विशेषणविशेप्ययो देऽपि विशिष्टवेपेण अद्वैतमपि वर्तत इति स्पष्टं अवगम्यते । एवं प्रकृतेऽपि सिद्धान्तासाधारणार्थः यादृशेन नाम्ना ज्ञायेत तादृशमेव नाम उचितम्। सिद्धान्ते तु भेदाभेदाङ्गीकारात् उभयविधध्रुत्योरपि निर्वाह: संभवति इत्ययमर्थः प्राधान्येन सूचनीयः ।। ::-4-1-19... मु-3.2-8. 4 . I ·181 शक्तिविशिष्टदेवदर्शनम् [द्वितीयः . एकमेवाद्वितीयम्' इत्यादिकारणवाक्येपु एकत्वादीनां निर्वाहः उक्तो भवति तेने च अविभक्तनामरूपाफ्नावस्थाविशिष्टत्वादेकत्वनिर्वाहः कथितो भवति समनन्तरवाक्ये " तदैक्षत बहु स्याम्' इति बहुभवनसङ्कल्पः श्रूयते । बहुः भवनमित्युक्त एकस्य . बहुधा-अनेक प्रकारेणं भवनमित्यर्थः । तदुचत्र "हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि इति श्रुत्या बहुभवने नानानामरूपभाक्तत्वमेवेति स्पष्टम् । एवं च एतादृश- बहुभवनप्रतिकोटिभूतं एकत्वमिति ज्ञायते । एवं शक्तिश्च शक्तिश्च शक्ती इति अविभक्तनामरूपोपन्नशक्तिः विभक्तनामरूपापनशक्तिश्च कथ्यते । ताभ्यां विशिष्टो अविभक्तनामरूंपापनशक्तिविशिष्टः (स्वस्थावस्थः) विभक्तनामरूपापन्न शक्तिविशिष्टयः क्षुभितावस्थः --इत्येवं कैवल्यलीलोभयायस्थी परमात्मानौ कश्येते. तशोरद्वैतमिति विग्रहेऽपि उपपादितदिशा सृष्टिप्रलयबाक्यानां समन्वयः कथितो भवति । अविभक्तविभक्तनामरूपापन्नावस्थावत्वभावनया कारणवाक्यंगतैकत्वनानात्वयोः विरोधपरिहारः उत्तो भवति ।। एवं शक्तिश्च शक्तिध शक्ती, ताभ्यां विशिष्टौ शक्तिविशिष्टौ जीवपरमात्मानौ । तयोरत शक्तिविशिष्टाद्वैतमिति विग्रहवेलायां जीवपर- मात्मनो."भेदाभेदप्रतिपादकश्रुत्यौविरोधः परिहृतः। किञ्चिम्नत्वशक्तिविशिष्टो जीवः, सर्वज्ञत्वशक्तिविशिष्टः शिवः इत्यर्थलाभेन भेदनिरूपणात् तयारद्वैतम् इत्यनेन मुक्तिकालिकाभेदस्यापि निरूपणात् समन्वयः। एतेन संसारदशायां भेदः, मुक्तिकाले च अभेदः इति कालभेदाद्विरोधपरिहारः 'उक्तो भवति । परम्परं मिन्नयोः कथं अभेदसंभवः- इत्याशङ्कापि अनेनैव पदेन परिता भवति । प्रथमोक्तविग्रहरीत्या प्रलयकाले अव्यक्तशक्तिविशिष्टः शिवः, मुष्टिकाले. व्यक्तशक्तिविशिष्टो भवति इत्यर्थमोधनेन अवस्थाद्वयापनयोः . मा-62... घा-6-3-2.

·19 স্বাস্থ্য अस्य दर्शनस्य नाम . अभेदलाभेन विरोधपरिहारः । एवं अस्य सर्वस्यापि प्रपञ्चस्य शक्तिविकास- रूपत्वेन जीवस्यापि तदन्तर्भूतत्वेन शक्तेश्च परमात्मसमवायस्वरूपत्वेन तयोः भेदाभेदसत्त्वेन जीयब्रह्मणो: भेदाभेदः सिध्यति । एवं उभयोरपि जीवब्रह्मणोः स्थूलसूक्ष्मशक्तिमत्वकथनेन उभयोः अंशांशिभावोऽपि बोधितः । अग्नेः विस्फुलिङ्गस्य च सूक्ष्मस्थूलशक्तिमतोर्हि अंशांशिभावः प्रत्यक्षसिद्धः ।. अग्निः अंशी, विस्फुलिङ्गाः अंशाः इति। तयो. स्वरूपतो भेदो नास्ति । तथापि अमित्वेन कगत्वेन च भेदः स्फुरति । एवं प्रकृतेऽपि जीवब्रह्मणोः अंशांशि- भावप्रतीत्या अंशांशिनोः भेदाभेदसत्वेन जीवस्य ब्रह्माभेदः मुक्तिदशायर्या संभवतीति न विरोधावकाशः ॥ एवं अन्य शब्दस्य नानामुखत्वेग सर्वाक्षेप- परिहारपूर्वकं सिद्धान्तासाधारणार्थस्य सूचनात् अस्य दर्शनस्य 'शक्तिविशिष्टा- द्वैतम्' इत्येव संज्ञा युज्यते ॥ श्रीकरभाष्यकाराणां तु अयं आशयः। शक्तिविशिष्टाद्वैतमिति पर्द श्रीकण्ठशिवाचारपि उपयुज्यते । यथा श्रीकण्ठभाप्ये जिज्ञासाधिकरणे ततः सकलचिदचित्प्रपञ्चाकारपरमशक्तिविशिष्टाद्वितीयवैभवम्य " इत्यादि- प्रयोगेन अयं शब्दः तन्मतसाधारणः । श्रीकण्ठाचार्याश्च केवलभेववादिनः । तधोक्तं तैः " अधिकं तु भेदनिर्देशात् ' इतिसूत्रभाष्ये " न वयं ब्राप्रपश्चयोः अत्यन्तमेव भेदवादिनः घटपटयोरिव, तदनन्यत्वपरश्रुतिविरोधात् । न वा अत्यन्ताभेदवादिनः शुक्तिरजतोरिय, एकतरमिथ्यात्वेन तत्स्वाभाविकगुणभेद परश्रुतिविरोधात् न वा भेदाभेदवादिनः,वस्तुविरोधात्। किन्तु शरीरशरीरिणोरिव गुणगुणिनोरिव च विशिष्टाद्वैतवादिनः'--'अनन्यस्त्वं नाम विनाभावरहितत्यम्। भेदश्व स्वाभाविकः” इत्यादि । एवं च अत्यन्तभेदवादिना श्रीकण्ठशिवा- चार्यग स्वसिद्धास्य गतिविशिष्टाद्वैतमिति व्यवहारात् भेदाभेटवादे श्रीकण्ठभाग्य-2-1-22.

·21 अध्यायः अस्य दर्शनस्य नाम mic. कुल वा उपलभ्येत ? एतत्सर्वमपि रामानुजश्रीकण्ठसम्मतविशिष्टाद्वैतात् महदैलक्षण्यं अस्य शक्तिविशिष्टाद्वैतस्य ।। शक्तिविशिष्टाद्वैतपदस्वीकार एव शिवशक्तिसामरस्यं सम्यम्बोध्येत । शिव इव तत्सहधर्मिणी' शक्तिरपि सच्चिदानन्दरूपेति प्रागेवोक्तम् । अतस्तयोः सामरस्यं सहनमेव । शिवशक्तिसामरस्यमेवं उपवर्ण्यते नवकल्याणमठं श्री. कुमारस्वामिभिः | The absolute is at once static and dyna- The static aspect of the Absolute is called ईश्वर, शिव or लिग and the dynamic aspect of the Absolute is called चर, शक्ति or जगम in the Veerashaiva Philosophy. The ap or fit is the dynamic divine will which is the personality of the Absolute Truth or fetaress. This divine will exists therefore in the Absolute Truth by the irelation of identity ie सामरस्थ. It is this integral relation of शिव and शक्ति or शक्तिविशिष्टाद्वैत that is the 'veerashaiva welfanshanung-~-the world view of a Veera. shajva. For he views the whole world as the expression of the divine will under the stress and guidance of the • Divine static and holds that there is only one चित् शक्ति, the integral conscious power of the Divine Spirit to characterise which modern science is still fighting shy" (Veerashaiva philosophy and Mysticism p. 44-45.). एतादृशवैलक्षण्यसूचनायास्य दर्शनस्य शक्तिविशिष्टाद्वैतपदं समुचितं भाति । श्रीकण्ठभाप्यव्याख्यातारः अप्पय्यदीक्षितास्तु “श्रीकण्ठभाप्यमपि अन्ततो ब्रह्मविवर्तवाद एव विश्राम्यति । शङ्कराचार्यश्रीकण्ठाचार्ययोः अभि- प्रायभेद एव नास्ति " इति शिवाद्वैतनिर्णये आनन्दलहया च विस्तरेण निरूप्य श्रीकण्ठाचार्यसम्मतदर्शनं शिवाद्वैतमिति स्पष्ट सिद्धान्तयन्ति । एतेन - ·122 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [द्वितीयः ब्रह्माद्वैतशिवाद्वैतपदयोः पर्यायत्वमेवोक्तं भवति । एवं च एतद्दर्शनस्यापि भिवाद्वैतसंज्ञाकरणे ब्रह्मविवर्तवादरूपत्वमेव अस्यापि स्यात् । ब्रमविवर्तवादे च.जगत्सर्वे मिथ्या, ब्रह्म निर्विशेपम् , जगतो मिथ्यात्वादेव ज्ञानमेव मोक्ष- साधनम् , उपनिषत्सु भेदवाक्यानां न स्वार्थे प्रामाण्यम् । वीरशैवसिद्धान्ते तु, जगत्सत्यं, ब्रह्म सविशेषम् , शिवोऽहंभावनासहिता परा भक्तिरेव मोक्ष साधनम् , भक्तादिशरणपर्यतं विद्यमानस्य उपासनाप्रयुक्तस्य भेदस्य ऐक्यस्थले अभेदे पर्यवसानात् : अङ्गलिङ्गसामरस्यमेव मोक्षः , उपनिषत्सु सर्वाण्यपि वाक्यानि स्वार्थे प्रमाणानि । एवमनयोर्दर्शनयोः परस्परं अत्यंतविलक्षणत्वेन ब्रह्माद्वैतवादापरपर्यायेण अप्पय्यदीक्षितादिभिस्तथाप्रसिद्धि प्राप्तेिन शिवा. द्वैतपदेन एतद्दर्शनस्य व्यवहारः सर्वथा न युज्यत इति प्रतिभाति ॥ वीरशैवधर्मस्य शक्तिविशिष्टाद्वैतसंज्ञया व्यवहरणविषये आधुनिक- दार्शनिकाः श्रीकुमारस्वामिनः एवं अभिप्रयन्ति । “ Ii the domain of metaphysics, Advaita admits one entity. Dvaita admits trvo.entities, Visistadvita admits three entities, Shakti visistadvaita admits four entities, प्रकृति, . पुरुष, पराप्रकृति and परब्रह्म." "'hat there is an integral association between these four entities is clear enough from शक्तिविशिष्टा a which is the Veerashiva designaticn of philosophical theism. (Veerashiva Philosophy and Mysticism p 60-61) एवं च एतसिद्धान्तासाधारणार्थसूचकत्वात् श्रीकरभाष्यक्रियासारा- दिषु तथा व्यवहारात् सांप्रदायिकैः सवरपि विद्वद्विरंगीकृतत्वात् आधुनि. करप्याहतत्वात् एतावतेय लोके एवमेव प्रसिद्ध गतत्वाच शक्तिविशिष्टा- देत मिति संशयास्य दर्शनम्य युक्तेति भावयामः ॥ , 4 ·23 अध्यायः सिद्धान्तः संप्रदाय . इत्यर्थः। तृतीयोऽध्यायः (अ) सिद्धान्तः सप्रदायच .:. सर्वेप्यपि दर्शनेषु भागद्वयं वर्तते -- सिद्धान्तः साधनमार्गश्चेति । तत्वदर्शनानुगुणप्रमाणप्रमेयभागः सिद्धान्तशब्देनोच्यते। सिद्धान्तसिद्धफल, साधनाय अनुष्ठेयक्रियाक्रमनिरूपणरो भागः साधनमार्गशब्देनोच्यते । एतदुभयं. मिलित्वैव एकं दर्शनं भवति । 'प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतोऽर्थः सिद्धान्तः' इति न्यायसूले सिद्धान्तस्य लक्षणमुक्तम् । अयमर्थःप्रामाणिकत्वेन अस्माभिः अङ्गीकृत इति प्रमाणोपपत्त्यादिमिः साध्यमानोऽर्थः सिद्धान्तशब्देन उच्यत इदमत तत्त्वं, इदं चास्य स्वरूपम् ' इति स्वरूपलक्षणविचारादि-- निरूपणपरो, भागः सिद्धान्तशब्देनोच्यते। एतादृशतत्वस्य साधनमेतादृशम्- इति निरूपणपरो भागः साधनमार्गपदेनोच्यते। स एव आचरणमार्गः संप्रदायश्चेत्युच्यते ॥ एतदुक्तं भवति । मानवजीवनस्यैकं लक्ष्यं वाच्यम् । लक्ष्यहीनं जीवनं पशुजीवनतुल्यमेव स्यात् । तादृशं लक्ष्यं किम् ? किं वा तस्य स्वरूपम् ? कि वा तत्र प्रमाणं इत्यादिविचारपरो भागः सिद्धान्तपदेनोच्यते । एतादृशं च लक्ष्य केनोपायेन साध्येत? इत्येतादृशलक्ष्यसाधनमार्गविचारपरो भागः समय- संप्रदायादिशब्दैरुच्यते । यधा रामानुजाचार्यनिरूपितं तत्वं विशिष्टाद्वैत- दर्शनपदेनोच्यते, साधनमार्गः श्रीवैष्णवसंप्रदायपदेनोच्यते । एवं आनन्द- तीर्थनिरूपितं तत्त्वं द्वैतदर्शनपदेनोच्यते , साधनमार्गश्च वैष्णवसंप्रदायशब्दे- नोच्यते । एवं शङ्कराचार्यः प्रदर्शितं तत्व अद्वैतदर्शनपदेनोच्यते, साधन मार्गेश्च निर्विशेषवस्तुसाधनमार्गः ज्ञानमार्गपदेनोच्यते ; सविशेषवस्तुसाधन मार्गश्च तत्तत्पुरुषेच्छानुरोधेन शैवो वा वैष्णयो चा भवितुमर्हति , तन्मते लिमूर्तीनां समत्वात् ॥ एवं एतद्दर्शनेऽपि भागद्वयं वर्तत एव। तल' साधनमार्गभागस्य वीरशैसंप्रदायः पट्स्थलोपासनम् इति च प्रसिद्धिर्चतते । सिद्धान्तभागस्य च ·24 शक्तिविशिष्टाद्वैवदर्शनम् [तृतीयः । . . शक्तिविशिष्टाद्वैतमिति नाम। तत्र संप्रदायभागस्वरूपनिर्णयविषये नाधिकः क्लेशः, तत्पराणां ग्रन्थानां बहूनां सत्त्वत् । किंतु शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शने कि तत्त्वम् , किं वा तत्त्वस्वरूपम् इत्यादिनिर्णयः इदानींतनरिस्थितौ दुश्शक एवं वर्तते। श्रीनन्दीमठमहाशयैरपि वीरशैवमते तत्त्वनिर्णयः अतीव दुश्शक इत्युच्यते (कन्नडनाडिन चरित्रे पुट २१)॥ (आ) प्रमाणानि ख्यातिश्च अत्रेदै , चिन्तनीयम् । प्रामाणिकत्वेन अभ्युपगतोऽर्थः सिद्धान्त इत्युक्तम् । तत्र सर्वेरपि सैद्धान्तिकैः कीदृशप्रमाणमूलकत्वं कस्येति अवश्य वक्तव्यम् । अत एव 'मानाधीना मेयसिद्धिः' इत्युच्यते । अतश्चात्र कीदृशानि प्रमाणानि ' अवलम्व्य एतसिद्धान्तार्थी निर्णीयन्त इति प्रथम वक्तव्यं आपतति ॥ एतद्दर्शने च त्रीण्येव प्रमाणानि 1-प्रत्यक्षानुमानशब्दभेदात् । तत्र प्रत्यक्षस्य, अनुमानम्य शब्दस्य च लक्षणम्यरूपादिविचारे पराकान्तं सर्व- रपीति नात्राधिकं प्रस्तूयते ॥ ज्ञानाना च स्वतः प्रामाण्यं तत्र तत्र प्रसाक्तिम् । शुक्तौ इदं रजत- मित्यादिभ्रमनिर्वाहः कथम् इति चेत् यथार्थत्यापैत्र । सिद्धान्ते परिणामवाद एव सम्मत इति उत्तरत्र वक्ष्यते । अत एव पञ्चीकरणप्रक्रियैव सिद्धान्त- मम्मता । तथाच तत्तत्पढार्थारंभकाणा मूलभूताणूना साम्यं वचिन् वर्तत एव । शुक्ती विद्यमानं फालफत्वं यन्मूलकं तदेव रसतेऽपि फालफल्यहेतुः । अनधनयो. पचिदवयवमाम्प्यमाननीयम् । तनियन्धन एव च अमः । तथा च अमविषयमनाः मादृश्यप्रतीतिनियामझा. अमा. परमार्थी एव । तद्विषयत्वात् अमोऽपि यथार्थ एव । अत एवाम्मिन् सिद्धान्ते यथार्थम्याति. रजीक्रियते।।

·अध्यायः भागमान स्थान मामाण्यं 26 " तहि शुक्तौ रजतज्ञानस्य रजते रजतज्ञानस्य च को विशेष इति चेत्, शुक्तौ विद्यमानाः रजताक्यवाः अत्यल्पा:-रजते तु बहब इतीयानेव विशेषः । तच्चाल्पत्वं बहुत्वं वा कार्यानुरोधादयसेयम् ।। एवं प्रमाणसामान्यस्वरूपादिविचारे इतरदर्शनापेक्षया नूतनस्याधिकस्य वक्तव्यस्य अभावेऽपि शब्दविचारे परं एतद्दर्शने किश्चिद्विचारणीय वर्तते ।। शब्दो द्विविधः लौकिको चैदिकति समान्यतः इतरे विभजन्ते । एतद्दर्शने तु, लौकिकः, घेदः, आगमश्चेति त्रिविधः । आगमा हि इतरमतेषु लौकिकशब्द एवान्तर्भवन्ति । एतन्मते तु ते स्वतन्त्रं प्रमाणम् । अंतस्ते श्रुतिवदेव 'पृथक् स्वतन्त्रप्रमाणतया गण्यन्ते । आगमाः खलु वेदवदेव ईश्वरमुखात साक्षाद्विनिर्गताः। अतोऽस्मिन् मते आगमानां स्थानं महत्तरम् ।। (इ) आगमानां स्थान प्रामाण्य च फैचितु "श्रुतिपथगलितानां तन्त्रमा निवेश:* इत्यादिप्रमाणानुरोधेन वेदमार्गभ्रष्टानां उद्धारायैव आगमा उपदिष्टाः। अतो अष्टानामेव आगमा उपादेयाः न तु सत्पुरुषाणामित्यभिप्रयन्ति । एतत्प्रत्युत्तररूपा ग्रन्था बव उत्थिताः। तौ च वादविवादौ अतिविस्तृतौ प्रकृतानुपयुक्तौ । परं तु अत्राय सारांशः। आगमप्रामाण्यसंरक्षणं च प्रकारद्वयेन क्रियते। श्रुत्यविरुद्धत्यात् आगमानां प्रामाण्यं यामुनाचार्यप्रभृतिमिः विशिष्टाद्वैतिमिः . साध्यते । आगमांनां भ्रष्टपुरुषोद्धारार्थ परमात्मना उपदेशेऽपि सत्पुरुषाणां नानुपादेयत्वं सिद्धयति । "स्त्रीशूद्रद्विजवन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा । इति भारतमाख्यान मुनिना , संप्रकीर्तितम्" इत्यनेन स्त्रीशूद्राद्ययं , महाभारतं व्यासमहर्पिणा कृतमित्युच्यते । एवं तर्हि सत्पुरुषाणां महाभारत अनुपादेयं किम् ? इति प्रश्ने किमुत्तरम् । पतितापि नरान् उत्तारयति चेत् किमुत सत्पुरुषान् इति शैवपरिभाषा P. 126: ::: म:मा आदिपर्य, - 1 4 ·26 दाक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् तृतीयः * न तु अन्यतरा- कैमुतिकन्यायावलम्बने, तत् प्रकृतेऽपि तुल्यम् ।। अयमेकः प्रकारः, आगम- प्रामाण्यसंरक्षणे विशिष्टाद्वैतिसम्मतः ।। अपरश्च प्रकारः शक्तिविशिष्टाद्वैतिनाम् । ते त्वेवं मन्यन्ते । श्रुतीनां आगमानां च ईश्वरोपदिष्टत्वसाम्ये आगमाना, अप्रामाण्यशद्वैव नोदेति । सर्वज्ञः परमेश्वरः कथं वा परस्परविरुद्धमथे उन्मत्तवत् उपदिशेत् । श्रुतिप्वेव परस्परविरोधप्रतीतो यथा वा उभयसमन्वय एव वक्तव्यः प्रामाण्य, तथा श्रुत्यागमयोः विरोधप्रतीतावपि परस्परसमन्मय एवं प्रदर्शनीयः, नवागमानां अप्रामाण्यम् । अन्यथा ईश्वरोपदिष्टागमविरोधात् श्रुतीनामेव अप्रामाण्ये आशङ्किते. किमुत्तरम् । अतः आगमानां श्रुतिवदेव स्वतः प्रामाण्यम् । तदेतदुक्तं क्रियासारे उपोद्घातप्रकरणे ARTH 'आगमानां अशेपाणाम् उपदेष्टा महेश्वरः । वेदानामपि नैतेपु युक्तः प्रामाण्यसंशयः ॥ प्रामाण्यमविशेपेण निगमागमवर्मनाम् , इतिमा सिद्धान्तशिखामणौ च- पारदसिद्धान्तयोरक्य- एकार्थप्रतिपादनात् । प्रामाण्यं सदृशं ज्ञेयं पण्डितैरेतयोःसदा ।। इति । . ननु उभयोः प्रामाण्ये तुल्येऽपि आगमानुसारेणैव. श्रुत्यर्थो वर्णनीय इति कथने किं विनिगमकमिति चेत्, आगमाः खलु स्पष्टार्थीः इति पूर्वमेवोक्तम् । अन्यच्च-वेदा हि ईश्वरनिश्वसितरूपा इत्युच्यन्ते । तेन च अप्रयत्नपूर्वकोचारण- विषयत्वं वेदानां उक्तं भवति । आगमास्तु प्रयत्नपूर्वकमुपदिष्टा इति आगमान उपक्रमावलोकनेन अवगम्यते । प्रश्नप्रतिवचनपूर्वकं हि आगमानामुपक्रमो दृश्यते । एवं च अप्रयत्नपूर्वकं उपदिष्टेभ्यो वेदेभ्योऽपि प्रयत्नपूर्वकमुपदिष्टा ..:.FE P-FEAF ... . ! कि. उपो-13. सि.शि-5-13. ...mit:- - ·अध्यायः आगमानां स्थान मामाण्यं च योगमा एवं प्रमाणतमाः इति सिद्धम् । लोकेपि यदा ज्ञानपूर्वकं याक्यं प्रयुक्त तदा तत् स्पष्टीक भवति यदा तु अनवधानादिना अज्ञानपूर्वक वाक्यं प्रयुङ्क्ते तदा तद्वाक्यं अस्पष्टार्थ उच्चावचं च भवेत् । अनयोर्मध्ये आद्यमेव उपादेयत- ममित्यत्र न कोऽपि विवदति। एवं प्रकृतेऽपि अबुद्धिपूर्व उच्चरितश्रुत्यपेक्षया बुद्धिपूर्व उच्चरितागमानामेव प्रमाणतमत्वं उपादेयतमत्वं च सिद्धमेवेति । तदेतदुक्तं क्रियासारे। 'अथवा शिवनिश्वासश्रुतिभ्यस्ते शिवागमाः । अधिकाः शिवयात्रेभ्यः साक्षादेव विनिर्गताः ।। 'श्वसितानां श्रुतीनां, चैतादृशो महिमा यदि । ताल्चोष्टपुटनिप्पन्दपुरस्सरमुदीरिते ।। 'आगमे शिववस्त्रोत्थे वक्तव्यो महिमा कियानं । मस्ताः श्रुतिसंघाश्च यस्य निःश्वसितं श्रुतम् ॥ 'तस्यैव साम्बमूर्तेस्तु ताल्वोष्ठपुटयत्नतः । 'निर्गतानामांगमानां परोक्षश्रुत्यपेक्षया । प्रामाण्यं सिद्धयति ततः ।" इति । (६) चेदागमयोस्समप्रामाण्यम् 1. परंतु इदमत्र चिन्तनीयं । शैयागमाः खलु बहुविधाः । एवं सर्वेपा- मप्यागमाना ईश्वरोपदिष्टत्वाविशेष कामिकाद्यष्टाविंशत्यागमानामेव. प्रमाणत- मत्वं, तदनुरोधेनैव श्रुतेरर्थवर्णनं च कथं सद्गच्छत इति । एतदोपपरिजिहीर्पया केचन एवं यदन्ति-कामिकाद्यागमा एव ईश्वरोपदिष्टाः अन्येपामीश्वरोपदिष्टत्वं तु औपचारिकमेवेति । परं तु नार्य वाद; दोदक्षमः । कामिकाद्या एवं ईश्वरोप क्रि.उपो-30.:., 3 कि.29-26. कि 39-20... 29-38 7:29-391 ·28 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [तृवीय h । दिटा न, वन्ये इत्यत्र न हि नियामकं, वर्तते । प्रत्युत सर्वेषामप्यागमानों अविशेषेणैव ईश्वरोपदिष्टत्वं श्रूयते। यथा सिद्धान्तशिखामणौ- 'आगमा बहुधा प्रोक्ता शिवेन परमात्मना । शैव-पाशुपतं सोमं लाकुलं चेति भेदतः ।। तेषु शैवं चतुर्भेदं तंत्रं सर्वविनिश्चितम् । वाम च दक्षिणं चैव मिश्रं सिद्धान्तसज्ञिकम ।। 'शक्तिप्रधान चामाख्यं दक्षिणं भैरवात्मकम् । सप्तमातृपरं मिश्र सिद्धान्त वेदसम्मतम् ॥ इति क्रियासारे-'कापालिकमतान्याहुः शैवान्यन्यानि यानि च । अवैदिकानि सर्वाणि नाचरेत्तानि वैदिकः ॥ 'शैवान् पाशुपताश्चैव जटिलान् मुण्डिनस्तथा । लिझिनो तिनश्चैव पापण्डान् परिवर्जयेत् ।। इति एवं सति कामिकादीनामेव प्रमाणतम कथमिति केनचित् सूक्ष्म- बुद्धिना जिज्ञासुना जिगीपुणा वा प्रश्ने किमु वक्तव्यम् । अत्र इत्थमुच्यते सिद्धान्तशिखावणौ- 'वदैकदेशवर्तिभ्यो साज्यादिभ्यो महामुने । सर्व वेदानुसारितात् शैवतंत्र विशिष्यते ॥ इति अत्र शैनपदं प्रकृतनीरशैवपरं , सदानुसारित्वादिति निर्देशात् । एतदपि तत्रैवोक्तम् :- शैवतं मिति 'प्रोक्तं सिद्धान्तारख्य शिसोदितम् । सर्वमेदार्थरूपत्वात् प्रमाणं वेदवत्सदा ॥इति॥ एवं चारशैवपदेन शैवागमप्रभेदस्य सिद्धान्तागमस्यैव ग्रहणे स्पष्ट. मुक्तम् । एवं तत्रैव "सिद्धान्तं वेदसम्मतम् ॥ मि.शि5-9. सि.शि 5-11. कि. 1-23. सि.शि 5-7. सिशि 6-8. :- , . सिशि 5-10 5 कि. 1-24. .

·39 अध्यायः मागमानां स्थान प्रामाण्य च -- 1 . . + : ' वेदधर्मामिधायित्वात् सिद्धान्ताख्यः शिवागमः-गा: वेदबायविरोधित्वातू वेदसम्मत उच्यते ॥ .इति सर्वाशेऽपि वेदसम्मतत्वात् .इतरशैवागमापेक्षयाः वैलक्षण्यमुप- पादितम् । एवं क्रियासारेऽपि- आगमा द्विविधा ज्ञेयाः वेदानामविरोधिनः । विरोधिनश्च तत्रैते श्रुतिमार्गानुरोधिनः ।। कर्पणादिप्रतिष्ठान्ता वैदिकानुष्ठिता यथा । तथैव वीरशैवाना आगमा वैदिका मताः ।। वेदाविरुद्धरूपेण वैदिकत्वमुदाहृतम् । इति एवं तत्रैव “शैवान् पाशुपतान् ' इत्यत्र शैवपदं-वीरशैवेतरशैवपर- मित्यप्युक्तम् । श्रीकरमाप्ये क्रियासारे च " पत्युरसामञ्जस्यात् ' इत्यधिकरणे अयमर्थः स्पष्टमुपंपादितः ॥ एवं च सर्वेऽपि प्रन्या आगमानां प्रामाण्यसंरक्षणे वेदमेव शरणी कुर्वन्ति । एवं च आगमानां प्रामाण्यस्य वेदाधीनत्वे आगमानुरोधेन वेदानाम) वर्णनं कथम् इति । एवं निश्वसितरूपवेदापेक्षया बुद्धिपूर्वककृतिरूपानां आगमानां आधिक्यपक्षे आगमप्रामाण्यसंरक्षकवेदानामेव आगमापेक्षया आधिक्यपक्षे च युक्तियु सति कःसिद्धान्तः ! इति प्रभे आद्यपक्ष एव इति केचित् सांप्रदायिका मन्यन्ते । शक्तिविशिष्टाद्वैतसिद्धान्ते वेदानां यथा स्वतः- प्रमाण्यं तथा आगमानामपि स्वतःप्रामाण्यं सम्मतम् । एवं सति 'आगम प्रमाण्यसंरक्षणार्थ वेदापेक्षा कुतः ? किं च वेदागमयोः स्वतःप्रमाण्याविशेपेऽपि आगमानो मान्यतमत्वे न कोऽपि वीरशैवः विवदति । अत एव आभाणकोऽपि- वेदशास्त्रपुराणाद्या ज्ञेया वेश्यावरिव । आगमास्तु शिवप्रोक्ता ज्ञेयाः कुलववि ॥इति॥', iT...... लौकिकी गाथा.

·30 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् तृतीय -- । वेश्यास्त्री यथा सर्वसाधारणा तथा वेदाचा सर्वसाधारणा सर्वानपि प्रीणयन्ति । आगमास्तु शिवकान्ता शिवकासाधारणाश्च । अत वेदेभ्य आगा एव श्रेष्ठा । अत एव शरणाग्रेसरै प्रवर्तिते वचनशा वेदनिन्दा तत्र तत्र दृश्यते । यत्र कुत्रचित् ग्रन्थे वेदाविरोधात् आगमाना प्रामाण्य समर्थन च वेदनद्वाजडाना विश्वासोत्पादनायैव । अत 'निर्धसितरूपवेदा पेक्षया आगमा एवाधिका इति । अन्ये तु द्वितीयपक्षमवलम्बन्ते । शैवागमेषु बहुषु सत्सु कामिका- दीनामेव उपादेयतमत्व आगमाना स्वत प्रामाण्यात् इति कथनमेव श्रद्धालु जनव्यामोहनमात्रम् । हिन्दूजनसामान्यस्य हि वेदा एव सर्वापेक्षया उपादेय तमा' । वेदविरोधमन्तरा को वा अप्रमाण्यहेतु पाशुपतकापालिकादि शैवागमेषु वक्तु शक्य ? अत स्वत प्रमाणान्यपि, आगमा स्वप्रामाण्य सरक्षणे वेदमुखमेव निरीक्षन्ते । वचनशास्त्रेषु _खलु वेदवदेव आगमानामपि निन्दा बहुल उपलभ्यत एव आचरणरहितस्य आगमस्यैव निन्दाया तपा तात्पर्यमितिचेत् तत् वेदानामपि तुल्यम् । नाहं वेदैर्न तपसा न दानेनन् चेयज्या । शक्य एवविधो द्रष्टुम्" इत्यादिभगवद्वचनेष्वपि वेदनिन्दा श्रूयत एव । सा च निन्दा " 'भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवविधोर्जुन । ज्ञातु द्रष्टु च तत्वेन प्रवेष्टु च परन्तप" इत्यनन्तरवक्ष्यमाणभक्तिप्रशसार्थव । एव ज्ञानाचरणरहितो वेदो निरर्थक इत्यभिप्रायेणैव वचनशास्त्रेषु वेदनिन्दा प्रवृत्ति । अत एव बहुषु वचनेषु वेदागमप्रशसापि, दृश्यत एव ।। वेदाना निधसितरूपत्ववचन च वेदाना प्रमाणतमत्वमेव पति । रोके हि असत्यकथनार्थमेव वुद्धिपूर्विका प्रवृत्तिरपेक्ष्यते, न सत्यकथनाथम् । अबुद्धिाशला हिं याला सत्यमेव वदन्ति, बुद्धिकुशलास्तु प्रौदा कदा T Ju 14FT 1 मपी11-53 भगी 11-54 ·अध्याय) - . चिदसत्यमपि वन्ति । एवं च वेदानां निश्वसितत्वोक्त्या तत्र.दोपकलकस्य मागमानां स्थान प्रामापर्य व 31. अवकाश एवं नास्ति इति सूच्यते । बुद्धिपूर्वकत्वेतु कापालिकादितन्त्रवत् दविरुद्धवचनस्यापि उपदेशसंभवो वर्तत एव । अतः आगमानां स्वतःप्रामा एयेऽपि तनिश्चयस्य वेदाधीनत्वेन वेदमन्तरा, आगमावस्थितेरेव असंभवेन आगमापेक्षया. वेदा एव अधिका इति मन्यन्ते ॥ अपरे तु विमर्शनविचक्षणाः पक्षद्वयस्यापि सामरस्य वर्णयन्ति । द्वितीय- पशोक्तदिशा वेदानां प्रामाण्यातिशयो वर्तत इति- सत्यम् । वेदापेक्षया आगमानां स्पष्टार्थत्वेन तदपेक्षया आगमाधिक्यवर्णनं च युज्यत एव । एवं च प्रामाण्यस्य :उभयोः समानत्वेऽपि सर्वप्रमाणमूर्धन्यत्वेन स्वरूपांशे वेदाः उपादेयतमाः । अर्थाशे तु स्पष्टार्थत्वेन आगमाः उपादेयतमा इति न कस्यापि कोलाहलस्यविकाश इति ।। नन्वेवं आगमानां स्वातन्त्र्येण प्रामण्याङ्गीकारेण किं साधनीयमिति चन् अत्रोच्यते - शिवागमाश्च शिवेन लोककल्याणकामेन उपदिष्टा इति तत्राग्नवावगम्यते । नात्र विवादश्च कस्यापि । श्रुतयोपि परमात्मशब्दवाच्येन शिवनैव प्रोक्ता. इति । अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतयदृग्वेदो यजुर्वेद सामवेद अथर्वाङ्गिरसः (बृहदारण्यक ६-५-११), इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । एवं च श्रुत्यागमयोः उभयोरपि ईश्वरोपदिष्टत्वे उभयोः प्रामाण्यं अविशेषेणैव 'अङ्गीकरणीयमिति चानुपदमेवोक्तम् । तत्र श्रुतयोत्यन्तगभीराः कुत्रचित स्वार्थ- निर्णये प्रमाणान्तरमपेक्षन्ते, तञ्च प्रमाणारं किं युक्तमिति, परिशीलने अतिभिः युक्तिः प्रधानप्रमाणत्वेन अङ्गीकृता, द्वैतिभिश्च प्रत्यक्षम् , विशिष्टा- तिमिश्च ब्रह्मसूत्राणि च तथागीकृतानि । तदनुसारेण तैनिर्वाहः प्रदश्यते । भास्करयादवप्रकाशैरपि श्रुत्युक्तत्वात् उभयमप्यङ्गीकरणीयमित्युक्तम् । श्रुत्यर्थस्य संशयास्तत्वेपि श्रुत्युक्तत्वादनीकरणीयमिति समाधान न, हृदयङ्गमम् । एता. दृशस्थितौ श्रुत्यर्थस्य. संशये श्रुतिसमानप्रामाण्यकानां आगमानां अनुरोधेनैव 1 .

·. शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् तृतीय अर्थवर्णने युक्तम् । आगमास्तु 'सरला सष्टार्था मन्दमतीना सौकर्यायवोप दिष्टा । 'तत्र' अर्थसशयप्रसक्तिर्नास्त्येव। अतस्तदनुरोधेनैव श्रुत्यर्थवर्णन कर्तव्यमिति शक्तिविशिष्टाद्वैतिन अमिप्रयन्ति । एवच' श्रुत्यर्थनिर्धारण इतरमतापेक्षया अस्मिन् मते स्वरसत सभवति । श्रुत्यनुसारेणैव आगमाना प्रामाण्य वदतामितरेषा मते तु श्रुत्यर्थनिर्धारणाय प्रमाणान्तर खल्वन्वेष णीयम् । एतन्मते तु आगमै स्वतनैरव अर्थनिर्णयात् तदनन्तर श्रुतिसमन्वय अतिसुलभो भवतीति विशेष ॥ र - (उ) अस्मिन् दर्शने ब्रह्मसूलाणा स्थानम् एव आगमानुरोधेन वेदाताना अर्थो वर्णनीय इति सिद्धान्ते कृते तर्हि ब्रह्मसूत्रार्थविचारस्य का वा आवश्यकता इत्याक्षेप समुन्मिपति । अत्रेद वक्तव्यम्-वेदार्थस्य अनिणये प्रसक्ते “ इतिहासपुराणाभ्या वेद सनुहयेत् विभेत्यल्पश्रुताद्वेद मामय प्रतरेदिति” इति इतिहासपुराणाद्यानुगुण्येन अर्को वर्णनीय इति सधैरप्युच्यते । अत इतिहासपुराणादीनि वेदोपहणानि इत्युच्यन्ते । एव उपहणवशादेव वेदार्थस्य निर्गेयत्वे मतानरेषु पा मीमासाशास्त्रस्य कि प्रयोजनम् । अत एव वाच्यम् । उपहणानुरोधेन अर्थ निर्णयेऽपि युक्त्युपोहलित एवाथ सुस्थिरो । भवति अन एवं 'श्रोतमो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य ' इति श्रूयते । गुरुमुखात् तत्वभनगानन्नर मन । फर्तव्यमित्युच्यते 1 श्रुतम्यैव तत्त्वम्य मनन युज्यते । मनन नाम श्रुत धार्थ युक्तिमि प्रतिष्ठापनमेव । न हि गुरणा उपदिष्टेऽर्थ शिष्यम्य अप्रामाण्य सशयस्य अवकाश । कितु स्वगृहीतम्य अर्थम्य अविचाल्यत्वाय युक्तयन्वेषण शिष्यम्य । एतदेव मननम् । एतदुक्त भवति । अधिकारिणो हि विविगा, मन्दा मध्यमा उमाश्चेति । क्पाचित् ईश्वरे खत एव प्रद्धाधिक्य वर्नेन । अधिकार्यविचारे च मृदुमतीनां तेषां बुद्धिरेव कलुपिता स्यत् । "शास्त्रज्ञान + ·38 वचनशास्त्राणो स्थानम् - + बहुलेशं -बुद्धेश्वलनकारणम् ” . इति हिः श्रूयते । एतादृशाधिकारिविषयः वाक्यं सूक्ष्मतंत्रेऽपि दृश्यते- विविधानि च तंत्राणि श्रुतानि बहुधा मया । तथापि चञ्चलं चितं बहुश्रवणकारणात् ।। (1-10) इति एतादृशानां उपदेशमालेणैव कृतकृत्यता । ततोऽपि किंचिदतिशयित-' बुद्धीनां किंचिदिव ज्ञानपिपासा जायते । ते मध्यमाः। तेषां उपहणादिना ज्ञानपिपासान्तिः । ये तु तर्ककर्कशमतयः उत्तमप्रज्ञाः ते तु स्वगृहीतेऽर्थे कारणमन्विप्यन्ति, तेषां बुद्धिस्वाभाव्यात् । तदेतदुच्यते- आप धर्मोपदेशं च चेदशास्त्राविरोधिना । यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ।। (मनुस्मृ, 12-108) इति एतादृशकर्कशमतिकण्डूतिनिवृत्यर्थमेव न्यायविचाररूपब्रह्मसूत्रस्य प्रवृ- चिरिति नानर्थक्यं ब्रह्मसूत्राणाम् ।। (ऊ) वचनशास्त्राणां स्थानम् वीरशैवसमाजे शिवशरणवचनानां स्थानं अतिमहत्तर वर्तते । शास्तम् । इत्यपि सबहुमान व्यवहारो दृश्यते। इतस्वैदिकसमाजे उपनिषदा यावती मान्यता तोवती वीरशैवसमाजे वचनशास्तस्येत्युक्तिः सार्थकैव । ये मक्त्यतिशयंवशात् परमात्मनं परमशिवं साक्षात्कृत्य जीवन्मुक्ततुल्या विहरति, त एते शिवशरणा इत्युच्यन्ते । त एव 'निरञ्जताः' 'निराभारा:' 'जङ्गमाः इति च व्यवहियन्ते। जगति. धर्मसंस्थापनाय अवतीर्णा एते महाविभूतयः कारणपुरुषा इति संभाव्यन्ते । एते महाशयाः संसारदावानलतप्तान पशुप्रायान् जीवान् दृष्ट्वा संजातदयाः सन्तः तेषां उद्धारणाय तत्तद्देशकालाद्यनुसारेण तत्वान्युपदिदिशुः । स्वेन अनुभूयमानं निरतिशयानन्दं एतेऽपि अनुभवंतु! धचन- . 6 ·शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् तृतीय . इति विशालयां भावनया स्वानुभूत अर्थ प्रकाशयामासु । एव प्रकरणादि, वशात् अनशत एव बहिर्निस्सृता स्वानुभवमूला दिव्यामृतवाण्येव वचनशब्देन उच्यते । एतादृशवैशिष्टयस्य सत्वाडेवरितस्य शास्त्रशब्देनापि व्यवहारो युज्यते । परंतु तानि । वचनानि तत्त्वनिर्णये कियत्पर्यन्तः उपकुर्वतीति विमर्शनीयम् ।। २ वचनशास्त्रणि खलु तत्तत्कालानुगुण प्रवृत्तानि । पुरषाणा विचित्र शुद्धित्वात् तत्तत्पुरपबुध्यनुगुण उपदेशे उपदेशा सहजतया बहुविधा स्युरेव । एतदश कियासारेऽप्युक्त ---- (29-17) 'यावच्छ्रोतुस्तावदेव कथितव्य महात्मना । अधिकारानुरूप्येण ।"इति लोकेऽपि,हि, प्रकृतस्य विष्यस्य प्रशसाथै -इतरनिन्दादिक क्रियत एव । अत एवं वचनेषु परस्पर विरोध बहुल उपलभ्यते । कुत्रचित् वेदगिमनिन्दा, कुत्रचित् वेदागमप्रशसा, कुत्रचित् जगतो मिथ्यात्वम् , कुत्रचित् सत्यचम् , कुनचित् ब्रह्मण सगुणत्वम् , कुत्रचित् निर्गुणत्वम् इत्यादिरीत्या वचनानि दृश्यन्ते। तदेतत् श्री नदीमठ महाशयैरपि उक्तम् 'मगामा यिदेव नीरशवमत अद्वैतपरमिति वदति । कुत्रचित् द्वैतरिशिष्टाद्वैत वानोऽपि वचोपु दृश्यते 'इति (कनडनादिन चरित्र-पु 219) । एव च शरण वचनानि तवनिणये न पर्याप्तानि । अथ एउम्पशायेत-उपनिपदामपि गमनिका इन्थमेव देशते-कुलचित् द्वैत, कुत्रचित् अद्वैतम् , कुत्रचित् सगुण, कुत्रचित् निर्गुण इत्येवरात्या । एष सति उपनिषत्प्रमाणानुरोधेन वा कथ तस्वनिर्णय शनय इति । सयम् परतु उपनिपदा शरणवचनाना च इदमेक बैलगप्प वत्ते उपशिष यनिणयार्थ मीमासाशास्त्र सन्नद्ध तिते । एव न्यायपुरस्सर निर्णीतार्थी उपषिद तत्वगिये प्रभमन्येव। शरणवनाना तु एताहश निणययामप्रभायान् रसायनिर्णयो दुश्शक एव । मन परिपाकसपोदनविपये तु वचन्शार अतावोपयुज्येत ।। 1 ·अध्यायः : पचनशाग्नाणां स्थानम् 1136 वयं तु भावयामः: वचनशास्त्रप्रवृत्तिः प्रायः द्विादशशतककाला. दरम्यैवेति:विमर्शका, अमिप्रयन्ति । तावत्येव काले अद्वैतविशिष्टाद्वैताद्विवादाः भारतदेशे सर्वत्र लब्धप्रचारा-अभवन् । तद्वादानां व्याप्तिबलात शिवशरणानां हृदयेष्वपि तद्वादानां वासना लगेदेव । तादृशवासनानुरोधेनैव च तेषां वचनेष्वपि तत्तसिद्धान्तछाया अपतत् । एवं च वचनशास्त्राणों तत्वनिर्णये अपर्याप्तत्वे, उपनिषदां च नानामुखत्वे च कथमर्थनिर्णयः कर्तव्य इति चेत् तत् पूर्वमेवोक्त । आगमानुरोधेन उपनिषदा अर्थनिर्णयः कर्तव्य इति । एवं निर्णीतार्थस्य दाथि च महासूत्रभाप्यादिरूपन्यायापेक्षा ..इति । परंतु इदमत्र शोकस्थान । यत् एतत्सिद्धान्तार्थनिर्णयसहकारिणः कामिकांद्यागमाः प्रायः न दृष्टिपथे वर्तन्त इति तेपामागमाना, नाम्ना उखा पर तत्र ग्रन्थेषु शिलाशासनादिषु च दृश्यते । आगमवाक्यखंडास्तु तत्रतत्र कुत्रचित् ग्रन्थकारैः उदाहियन्ते । एवं चं पुनरपि पट्टकुच्या प्रभातम् । उपनिषदा अर्थानिणयेन दूयमाने सति मनुजे आगमरूपसहकारिलाभेन उक- शिठते.च, ते आगमा एव कार्येन नोपलभ्यन्त-इति किमिदम् , दौर्भाग्यम् ! अथापि नातितप्तव्यम् । तादृशागमसाररूपः सिद्धान्तशिखामशिः उपलभ्यते । तदनुसारेण -विरचिताश्च. श्रीकरमाप्यक्रियासार शिवाद्वैतमञ्जरीवीरशैवानन्द- -चन्द्रिकादयो अन्याय उपलभ्यन्ते ! एमां साहाय्येन, कथंचित् सिद्धान्ततत्त्वं निर्गतुं शक्यते । परंतु, श्रीकरभाष्यादीनां प्रायः परमतखण्डने दृष्टिरधिका प्रतिभाति । तेन स्वसिद्धान्तार्थनिरूपणविषये तैः न कान साहाय्यं संरादयितुं शक्यम् । यद्यपि परमतखण्डनवशात् सामान्यतः स्वबिद्धान्तार्थोऽ. वगम्येत, अथापि विशिष्य सिद्धान्तार्थः न तावता नितु शययते । यथा "अगन्मियालस्य स्पष्टं तेषु खण्डनात् “जर्गसत्यत्वं सिद्धान्त सिद्ध्येत । एवं मणो निविशेषत्वस्य खण्डनान् ब्रह्मगो परिणाम्युपदिानत्यमित्यादिक परं स्पष्ट- मवगम्यते । प्रधानार्थो य; भेदाभेदवादः स तु न, सूक्ष्मेक्षिकया सयुक्तिकं ·₹36 "शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [तृतीयः 7 17. समर्थ्यते। भेदाभेदयोः विरोध• केवलतर्कावलवनेन प्रतिक्षिप्तः । प्रमेयांशे शोधनीदेरपर्याप्तत्वेन एभिरपि तत्त्वनिर्णयन साकल्येन समस्ति ।। अत एव एतावता विद्वदि इदमित्थमिति निर्णयकरणपूर्वकं कूलङ्कप- "तया सिद्धान्तार्थगर्भित. वीरशैवमतप्रकरणग्रन्थ. नाद्यावधि प्रादुर्भूत इति भावयामः । शैवपरिभाषातत्त्वप्रकाशिकादयः मुक्तावपि भेदाभेदप्रतिपादका 'इति स्पृष्टम् । यथा शैवपरिभाषाया अन्ते ईपद्वेदगर्भ. अभेद एवैक्यमिति स्पष्टमुक्तम् । एवं तत्त्वप्रकाशिकाया' "मुक्तात्मानो हि शिवा. किन्त्वेते तत्प्रसा- “दतो मुक्ताः" इत्यादि । अनन्तरमवतीर्णा अपि ग्रन्थाः नैककण्ठ्येन सिद्धान्त- तत्त्वं प्रतिपादयन्ति । एतादृशगहनान्धकारसमये सर्वसप्रतिपन्नसिद्धान्तशिखा- मणिशरणीकरणमेव वर्तते । यद्यपि सिद्धान्तशिखामणि: न तत्वप्रतिपादनाय- प्रकृता, अपि तु पट्खलसिद्धान्तरूपसाधनमार्गनिरूपणायैव। अथापि इतर- अन्यापेक्षया अयमेव तत्त्वनिर्णये सहायः स्यात् । पदार्थतत्त्वानुगुणं हि साधनमार्ग उपदिश्यते । एतादृशसाधनगम्यत्वात् तत्त्वं एतादृशमेव भवितु- महतीति निरूपयितुं शक्यत एव । अपि च साधनमार्गनिरूपणावसरे तत्र तत्र मध्ये सिद्धान्तार्था अपि निरूप्यन्त एव । तत्र युक्त्यन्वेषणादिकं परं अम्मामि तव्यमवशिष्यते । अतः सर्वागमसारभूतं समस्तवीरशैवसम्मत सिद्धान्तशिखामणिमेव सिद्धान्तार्थनिर्णये प्राधान्येन प्रमाणयामः । तद्दाक्य तत्सवादितया च श्रीकरभाष्यक्रियासारादिकं उपपादयामः॥ दासगुप्तमहाशयास्तु सिद्धान्त शिखामणे. प्रामाण्यविपये एवं अमि. प्रयन्ति 'सिद्धातशिखामणि विविधमतेभ्यः उत्तमाशान् परिगृह्य तत्कोडी- कारेण तत्त्वनिर्णये सहकारी न भवति । विशेषत शङ्करमतच्छाया जीवेश्वरम्वरूपनिरूपणविपये व्याप्ता दृश्यते " इति । तथायुक्तम् । 1 सरवप्रकाशिका. 1-6 ·अध्यायः] "पंचनास्त्राणां स्थानम् 1.37 1. SiddhantaSikhamani says that.Godkis the contro. ller, the mover;of all living beings. Again it oscillatės, to the vedanta views that the individual souls, the objects of the world as well as the supreme controller are all būt illusory imposition on the pure consciousness or Brahman. It admits both parent and fra after the fashion of Shankarites. It is interesting to notice that the SiddhantaSikhamani borrows the idea of Karma from the Pashupathas who hold that the distribution of - Karma is managed and controlled by God. -It thus seems to present before us an eclectic type of thought which is unstable and still in the state of formation This explains the anthor's illdigested assimilation of elements of thought on Pashupatha doctrine. the vary. ing Agama doctrines, the influence of Sankhya and ultimately the vedanta of Shankarites. ' his being so, in the 13th century we cannot expect a systamic Veerashaiva philosophy in its own individual character as a philosophical system in the time of Babava. It will be easy for us to show that Allama prabhu, the teacher of Basava was thoroughly surcharged with the vedantism of the Shankara School." (Dasgupta's History of Indian Philosophy-VoL. V, 60.) परंतु यत्रकुत्रचित् अविद्यामायाशब्दप्रयोगमात्रेणैव अद्वैतमतच्छाया गोपतेता न हि शक्तिविशिष्टाद्वैतसिद्धान्ते अविद्यामायाशब्दप्रयोग एव विरुद्धः। अर्थस्तु कामं मिधेत। सिद्धान्तसम्मतार्थसमन्वयप्रकारश्च तत्तदवसरे भवि- प्यति । पट्स्थलस्वरूपनिरूपणप्रकरणे (२१७ पुटे) एतचत्वं व्यक्तीभविष्यति। अतः सिद्धान्तशिखामणिविषये दासगुप्तोक्तं सर्वथा न क्षोदक्षमम् । इदंच उत्तरत सिद्धान्ततत्वनिरूपणावसरे स्वयं स्पष्टीमवति ।।

·38 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [तृतीय अत । hor एतदत्रोक्त भवति । सत्य यद्यपि एतसिद्धान्तार्थनिर्णये महान् क्लेशो वर्तते इति । अथापि प्रमाणचतुष्टयमवलम्व्यात्र प्रमेयानि निष्कृप्यन्ते । प्रथम सिद्धान्तशिखामण्यादिग्रन्या प्रमाणमूर्धन्यत्वेन सर्वैरपि वीरशैवैराहता प्रमाणीकृता । द्वितीय तु पट्थलनामफसाधनमार्गस्वरूप प्रमाणीकृतम् । साध्यफलानुरोधी खलु साधनमार्गो भवति। अतश्च साधनस्वरूपपरिशीलनेन एतादृशसाधनसाध्य एताहश फल भवतीति निश्चेतु शक्यत एव । पस्थलसप्रदायो द्वितीय प्रमाण कृतम्। तताय तु एतसिद्धान्तावतरणस्य य प्रधागोद्देश तत्परिशीलनमपि सिद्धान्तनिर्णये प्रमाण भवितुमर्हति । सर्व चुतिसमन्वयायेद दर्शन प्रवृत्तमित्र श्रीपतिपण्डितप्रभृतिमि - द्वैताद्वैतमते शुद्ध विशेषाद्वैतराजके । वीरशैवैकसिद्धान्ते सर्वश्रुतिसमन्वय ॥ इयादावमिहितम् । भेदवानिमिर्हि भेदश्रुतीना मुख्यत्व, अभेदश्रुती नामन्याथत्व वर्णत । अभेदवादिभिश्च अभेदवाक्यनामेव मुरयत्व भेदवाक्याना अन्यार्थत्व च 'वर्ण्य | मतद्वयेऽपि श्रुत्येकदेशास्वारस्य अवर्जनीयमेव । अत सर्वासामपि श्रुतीना यथा स्वार्थे तात्पर्य स्यात् तथा निर्वहणायेद दर्शन प्रवृत्तमिति तैरभिहित भवति । अतश्च सर्वश्रुतिसमन्वय मनसि कृत्वा तदनु रोधेन सिद्धान्तनिर्णये प्रयतामहे । एव चतुर्थ प्रमाणम् इदानीन्तनै एतन्मती यप्रसिद्धपण्डितै साक समालोचनम् , तथा वचनशास्त्राणा समन्वयदृष्टिश्च ।। एव मूर ग्रन्धानुरोधेन साधनमार्गानुसारेण सिद्धान्तोदेशानुगुण अनु भरिनामाशय चानुमृत्य अम्मिन् प्रबन्धे एतसिद्धान्तस्वरूप निर्णेप्याम ।। - ·अध्याय) एतदर्शनायतारः 39 - चतुर्थोऽध्यायः । एदर्शनवैलक्षण्यम् (अ) एवदर्शनावतारः सर्वश्रुतिसमन्वयार्थमिदं दर्शनं प्रवृत्तमित्युक्तम् । परं तु अत्रेयं शंका समुन्मिपति । यद्यपि केवलाद्वैतवादे, केवलद्वैतवादे च ध्रुत्येकदेशस्य स्वार्थे प्रामाण्यं वक्तुं न शक्यमिति न सर्वश्रुतिसमन्वय., अथापि सन्त्यन्येऽपि सर्वश्रुतिसमन्यार्थ प्रवृताः। रामानुजाचार्य भास्कराचार्यः यादवप्रकाशाचार्यश्च भेदाभेदश्रुत्योरुभयोरपि प्रामाण्यं अङ्गीक्रियते । तत्र भास्करयादवप्रकाशौ भेदाभेदवादिनी । अतस्तयोर्मते भेदाभेदश्रुत्योरविरोधः सुलभ एव ! रामा- नुजाचार्यमतेऽपि विशिष्टवस्तुगतमेकत्वं, विशेष्ये विशेषणे च प्रत्येकमनेकत्व- मित्यगीकृत्य अभेदवाक्याना विशिष्टवस्तुपरत्वे, भेदवाक्याना प्रत्येकविशेषण- विशेष्यपरत्व वर्ण्यते । ततश्चोभयविषश्रुत्योरपि न बाधस्तन्मते । एवमेमिरेव सर्वश्रुतिसमन्वये प्रदर्शिते किमपरं अवशि' यते एतद्दर्शनेन साध्यम् । इति अवश्यं विचारणीयम् । रामानुजमतात् नास्य दर्शनस्य चारितार्य सभवति । सर्वश्रुतिसमन्ययवर्णने हि प्रकारद्वयमुक्तम् । केवला- द्वैतवादं केवलद्वैतवादं च परित्यज्य द्वैताद्वैतवादाङ्गीकारेण उभयविधात्यो: समन्वयसाधनं एकः प्रकारः, विशिष्टवस्तुगत एकत्वं विशेषणविशेष्ययोः प्रत्येकं द्वैतमपि इत्यङ्गीकृत्य समन्वयप्रकारश्चापरः । तत्र रामानुजाचार्यैः परस्परं विधत्वेन द्वैताद्वैतवादो न युक्तः इत्यभिप्रायेण विशिष्टाद्वैतवादमव- लम्ब्य श्रुतिसमन्वयः प्रदर्श्यते ॥ एवं स्थिते द्वैताद्वैतयोर्विरोध. यदि परिहलो भवेत् तर्हि विशिष्टाद्वैत. वादापेक्षयापि भेदाभेदश्रुतोः समन्वयः अतिम्बरसो भवेत् । तदेव प्रदर्श्यते श्रीपतिपण्डिताचायः, ससारदशायां भेदः मुक्तिदशाया'च अभेद इति भेदा- मेदयोः कालभेदेन परिहार इति ।

·अध्याय: पचनशाखाणण स्थामम् 41 चन्द्रिकाशिवाद्वैतमञ्जर्यादिषु प्रपञ्चमिथ्यात्ववादस्य विस्तरशः दूषणदर्शनेन ताहशाद्वैतवादप्रसक्तिनास्ति ॥ किन्तु ब्रह्मणः सूक्ष्मशक्तिविशिष्टत्वावस्थाया प्रलयशब्दवाच्यायो 'कार्यप्रपञ्चस्य अभावेन न कोऽपि लौकिको व्यापारः प्रवर्तते । तस्यैव ब्रह्मणः स्थूलदशापत्तिरूपाया कार्यावस्थाया सर्वोऽपि प्रापंचिको व्यवहारः। अतः कार्या- वस्था व्यावहारिकीत्युच्यते । कारणावस्था च वास्तविकीत्युच्यते । वस्तुतः एवं- भूतं ब्रह्म एवंरूपेण परिणमते इत्युपपादनवेलाया कारणावस्थाया वास्तवशब्द- प्रयोग.। न तावता इतरमिथ्यात्वप्रसक्ति । वस्तुतो मृदेकमेव द्रव्यं घटशरा- पादिनानाकारता भजते इत्यादिव्यवहारेषु मृद एव सत्यत्वं घटादीना असत्यत्वं चन विवक्षितम् । तद्वत् अत्र कारणावस्था वास्तविकी अवस्थेत्युच्यते । वस्तुतः शिव एवं सन् जीव• कार्यावस्थाया भिन्न इव प्रतीयमानः मुक्त्यवस्यायो शिवामेदं भजते इति कथनेन जीवावस्थावत् मुक्त्यवस्थापि वास्तविकी अवस्थैन । अयमल साराश। "अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमव्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव" इति भगवता गीताया (गी, 2-28) माचन्ता वस्थे अव्यक्तशब्देन निर्दिष्टे । मध्यावस्था व्यक्तशब्देन । अव्यक्तावस्थैव एता- वता वास्तविकीत्युक्ता । व्यक्तावस्यैव व्यावहारिकीति । व्यक्तावस्थायामेय व्यवहारसद्भावादिति ॥ एवं च प्रलय सृष्टि मुक्तिश्चेति अवस्थात्रये मध्यमावस्थाया रामानुज- श्रीपतिपण्डितयो. नातीच अभिप्रायभेदो दृश्यते। प्रलयमुक्त्यवस्था विचारे तु परस्परं चैलक्षण्यं अस्त्येव । एतदर्थः शक्तिविशिष्टाद्वैतपदेन सूच्यते । विशिष्टाद्वैतपदेन कार्यावस्थायां मतद्वयसाम्यं प्रदर्थते । रामानुजसम्मतं चिद- चिच्छन्द परित्यज्य तत्म्याने शक्तिशब्दयोजनया कारणावस्थाया मुक्त्य- वस्याया च अत्यन्तलक्षण्य प्रदर्श्यते ॥ 6 -- -- ·शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [चतुर्थ - - Ffकारामानुजमते हि ब्रह्मणोऽत्यन्तभिन्नचेतनाचेतनरूपपदार्थद्वयविशिष्टत्वं ब्रह्मण उच्यते । एवं च प्रलयकाले मुक्तिकालेऽपि वा चेतनाचेतनयोः पर. स्पराअत्यन्तवैलक्षण्यं भेदेन अवस्थानच अङ्गीक्रियते । श्रीपतिपण्डितमते तु एफैवाशक्ति, परमात्माविष्टा प्रपञ्चाकारेण परिणमते । सा च शक्तिः परमात्मनो नात्यन्तं मिन्नान वात्यन्यं अभिन्ना, किन्तु भिन्नाभिन्ना च । “भेदा- भेदारिमकाा शक्तिः ब्रह्मनिष्ठा। सनातनी" इत्यभियुक्तोतिस्तत्र , प्रमाणम् । एवं संसारदशाया, परमार्थतः परमात्ममिन्नस्य जीवस्य मुक्तौ ब्रह्मणा सहा अत्यन्त- अभेद . एवं । मायाविष्टः परमशिवाश एव जीवः इति खलु अंगीक्रियते । अग्रमंशा स्वावसरे स्पष्टीमविप्यति । अतः कारणावस्थामुक्त्य- यस्थयोः रामानुजमतादत्वन्तवैलक्षण्यमेव श्रीपतिपण्डितमते । एवमङ्गीशरण रामानुजसम्मतविशिष्टाद्वैतवादमात्रेण न चारितार्थमिति शक्तिविशिष्टाद्वैत. वादवितारस्य अवसरः प्रामोत्येव । IFIG' आशयेत । रामानुजाचार्यर्शितविशिष्टाद्वैतवादे सर्पश्रुति- समन्वयस्य प्रदर्शितत्वेन तद्रीतेः व्यक्तावस्थाया अङ्गीकृतत्वेन नावनैव सर्वश्रुति- समन्वयवादम्य परिसमाप्त्या कारणावस्थायां मुक्त्ययस्थाया च रामानुजमता- द्वलक्षण्यं अहीहत्य मतान्तरप्रवर्तन स्मिथमिति-अत्रेदं वक्तव्यम् । कयल द्वताद्वैतपदापेक्षया रामानुजदर्शितविशिष्टाद्वैतवाद सर्वश्रुतिसमन्वय संभवती. त्येतत् सत्यमेव । अधापि रामानुजमते ब्रमणः साक्षानुपादानन्यानहीकारण तेदुपादान योधकानां वाक्यानां न यथायथितार्धपत्यं संभवति । ग्रामविशे. पणयोः चिदचिनोईि साक्षात् परिणामाश्रयत्वं प्रात्यधिरण परिणामान इति हरे धीमाप्ये म्पटमुतम् । एव र प्रमण उपादान फयम् । परिणामि. पारनं मनु' उपादानम् । चिदचिनायेव च साक्षात्परिणामाम्पदी, प्रस्तु तसरीरपत्यादुपादनन्यन्यवहार. । एवं उपादान यनिर्वादः औपचारिकतुल्य एर भपति । अत एय एफविज्ञानेन सविधानमपि ऐरोनय निर्यापम् । ।

·अध्यायः बचनशास्त्रागा स्थानम् 148 1 - तत्रहिं " यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयः विज्ञाता सीत्" इति दृष्टान्त उच्यते । तत्र हि मृद एव हि घटात्मना परिणाम. सर्वानुमत्रसिद्धः। दार्शन्तिके तु परमात्मना तथा परिणामो नाहीक्रियते । अपि तु तद्विशेषण- भूतयोरेवेतिनं दृष्टान्तदान्तिकयोरानुरूप्यम् । एवं च विशिष्टाद्वैतवादे ब्रह्मविशेपणयोः चिदचितो. उपादानत्वम् । शक्तिविशिष्टाद्वैतवादेतु शक्ति- विशिष्टस्य ब्रह्मण उपादानत्वम् । किच अत्र मुक्तौ जीवानां परमात्मनि ऐक्य. 'मुच्यते । विशिष्टाद्वैतमते तु मुक्तौ मेदएव । एवं " ब्रह्म वेद ब्रसव भवति," 'इत्यादी जीवस्य मुक्तौ ब्रह्मभावापत्तिः श्रूयते । तन्मते मुक्तौ अत्यन्तभेदस्यैव अङ्गीकारेण एतस्या. श्रुते. स्वरसतो निर्वाहो न संभवत्येवा अतः। अद्वैतद्वैतमता- पेक्षया एतन्मते श्रुतिसमन्वयसमवेऽपि न सर्वश्रुतिसमन्वय इति तदर्थो शक्ति- विशिष्टाद्वैतमतावतारः ॥ (आ) श्रीकण्ठाचार्यसम्मतशक्तिविशिष्टाद्वैतात् अस्य लक्षण्यम् यद्यपि श्रीकण्ठशिवाचार्यः घेदान्ताना, शिवपारस्यसाधनपरं ब्रह्मसूत्र- भाष्य विरचितम् , अथापि प्रकृतसिद्धान्तस्य तस्य च महान, विशेषोऽस्ति । 'श्रीकण्ठाचार्यसम्मतशक्तिविशिष्टाद्वैतं च रामानुजसम्मतविशिष्टाद्वैतप्रक्रियातो नमिद्यत एव । अधिकं तु भेदनिर्देशात्" इति सूत्रे जीवनमणोरत्यंत. भेदः, अभेदव्यपदेशश्च तयोः शरीरशरीरिभावनिबन्ध इति स्पष्टमुक्तम् । 'मुक्तावपि जीवनमणोः अत्यन्त भेद एव। यद्यपि संकल्याधिकरणे मुक्तत्य पशुस्वनिवृत्तिपूर्वक 'शिवत्वप्रप्तिपदिश्यते । तथापि तच्च शिवत्वे शिवसाम्य. रूपमेव । 'उत्तरत्र मुक्तिस्वरूपनिरूपणावसरे तन स्पष्टीभविष्यति । कि 'बहुना : सिद्धान्ते सायुज्यमक्यम् । श्रीकण्ठाचार्यन्तु अनावृत्त्यधिकरणे ब्रह्मणा सादृश्य सायुज्यं मुक्तानाम् । इति सादृश्यमेव मुक्तानामुक्तम् । शक्तिविशिऐतिशब्दस्तु शब्दचिम्पमात्रम् ।। 1 -6-1-4. गु-329 346 3 ३.सू,2-1-22 ·शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [चतुर्थः - - परिणामादितिसूत्रे, च रामानुजरीत्यैव सूक्ष्मचिदचिच्छरीरकः परमेश्वरः कारणावस्था, स्थूलावस्थचिदचिच्छरीरकः सः कार्यावस्थः इत्येवोच्यते । चेतनांचेतनयोरुभयोरपि ब्रह्मणो जगदाकारेण परिणामरूपकार्यानुकूलापृथक्- सिद्धविशेषणत्वात् शक्तिपदेन व्यवहारः तैः कृतः । कार्यानुकूलापृथक- -सिद्धविशेषणं हि शक्तिः। विष्णुपुराणे "विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता -क्षेत्रज्ञा च तथापरा । अविद्या कर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते । यया 'तिरोहितत्त्वाच्च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते" 'इत्यत्र चेतनाचेतनयोः शक्तिरूपत्वमुक्तम् । अत्र अविद्यापदं जीवा- वरणहेतुद्रव्यवाचित्वात् प्रकृतिमप्यमिधत्ते । एतदमिप्रायेणैव शक्तिविशिष्टा- द्वैतमितिसंज्ञा · कथ्यते। सिद्धान्ते तु ब्रह्मगुणभूतशक्तिविशिष्टाद्वैतमेव । अतश्च रामानुजमतान्न वैलक्षण्यमस्य श्रीकण्ठमतस्य । विष्णुशिवपारम्यमानं तयोर्वलक्षण्यंमिति न तन्मतादेतन्मतस्य चारितार्थ्यम् ।। (४) भास्कराचार्यमतेनापि अस्य न चारितार्थ्यम् भेदाभेदयादिनस्तु बहवः । सांख्याः जैनाः भाट्टाः इत्यादयः । 'वेदान्तिपु च भास्कराचार्याः ,यादवप्रकाशाचार्याश्च भेदाभेदवादिनः । उप- निषदाक्रसमन्वयविचारप्रकरणे नेतरेपां प्रसक्तिः। भास्कराचार्यः प्रदर्शित- भेदाभेदवादेनैव श्रुतिसमन्वये सिद्धे एतसिद्धान्तस्य अवसर एव नास्तीति आशयेत । परंतु भास्कराचार्यमते अचिह्मणोः भेदाभेदी स्वाभाविकी । चिद्रामगोस्तु अभेद एव सामाविकः । भेदस्तु औपाधिक इत्यहीक्रियते । मया मास्करभाष्ये ज्ञाधिकरणे-स्वाभाविकंचास्य ब्रामं रूपं औपाधिकं इतरत् | अंशाधिकरणे -स च मिन्नामिनस्वरूपः, अमिन्नं म्पं सामारिक, 'औपाधिकं तु मिन्नम् ॥ लिनु6-7-11.

·अध्याय:] पचनशास्त्राणां स्थानम् 145 अविभागेनदृष्टत्वाधिकरणे-यथा च भो घटे घटाकाशो महाकाश एवमत्रापिति-जीवपरयोश्च स्वाभाविकोऽभेद औपाधिकस्तु भेद , स तनिवृत्ती निवर्तते इत्यादि स्वाभाविकस्वरूपाविर्भायो हि मुक्ति । मुक्तिदशायामभेदस्य श्रुत्युक्त वेन अभेद एव स्वाभाविक । भेदस्यापि स्वाभाविकत्वे स्वभावो दुरतिक्रम इति न्यायात् मुक्तावपि भेदस्य निवृत्तिन स्यात् । अतो भेद ओपधिक एवेति तदाशय 1 एव च मेदश्रुतीना औषधिकभेदपरत्वमेव तन्मतेऽङ्गीक्रियते । तथाच औपचारिकत्वमेव भेदश्रुतीनों प्रकारान्तरेण उक्त भरेत् । उभयोरपि स्वाभाविकन्ध यदि वर्णयितु शक्येत तदा श्रुतिस्वारस्य अधिक स्यात् । गत्यन्तरागाव एव च औपचारिकलं ओपधिफल्ल विशिष्टपरत्व इत्यादिक समाश्रयणीयम् । एव च जीवब्रह्मणो मेदामेदविपये न सर्वश्रुतिसमन्वय भास्कराचार्यपक्षेऽपि इति शक्तिविशिष्टाद्वैतवादस्य अवकाश ॥ (ई) यादवप्रकाशमतेनापि नास्य चरितार्थता एव भास्कराचार्यप्रतिपादिते भेदामेदवादे जीवपरयो औपाधिकरवा ङ्गीकारेण भेदवाक्याना न मुख्यार्थनिर्वाह समवतीति अपारस्यमालोच्य यादवप्रकाशाचार्य प्रस्थानान्तर उपक्षिप्तम् ।। एते चाचार्या रामानुजाचार्यस्य पूर्वाश्रमे गुरव इति रामानुजाचार्य- चरित्रादवगम्यते । पाठप्रवचनवेलायामेव रामानुजाचार्यस्य प्रतिभातिशय विलोक्य गुरुर्विम्मय प्रापति च वर्ण्यते । रामानुजाचार्यै विशिष्टाद्वैतसिद्धान्त स्थापनानन्तर च तत्सिद्धान्ताकृष्टचेतस यादवप्रकाशाचार्या अपि स्वसिद्धान्त परित्यज्य विशिष्टाद्वैतिन अभानिति वर्धते । अत तद्विरचित माप्य तदा नीमेव लुप्तम् ॥ श्रुतप्रकाशिकया श्रीभाप्यव्याख्याया तन तन गुरुपरपराप्राप्त यादवप्रकाशसम्मत ब्रह्मसूत्रार्थ अनुद्य दूपित । रामानुजाचार्याश्च स्वीय ·शक्तिविशिष्टाद्वैवदर्शनम् चितुर्थ । श्रीमाप्ये नविलक्षणत्वाधिकरणे तदनन्यत्वाधिकरणे च एतन्मतं'उपवर्णयन्ति । वेदार्थसझहे च वर्णयन्ति । एतत्सर्वपरिशीलनाया इद मत प्रकृतशक्ति विशिष्टाद्वैतमतस्य सर्वेतरापेक्षया अत्यन्तसन्निहितमिति प्रतिभाति पर तु मुक्तावपि जीपग्यो मेदाभेदौ एवं तत्सम्मतौ इत्यवगम्यते। वेदार्थसग्रह. व्याख्या तात्पर्यदीपिकाया सुदर्शनाचार्या तथैव प्रतिपादयन्ति । एतच्च न शक्तिविशिष्टाद्वैतिभिरङ्गीक्रियते । मुक्तौ अत्यन्ताभेदस्यैव श्रुतौ प्रतिपादनात् । अत्यन्ताभेद एव मुक्तौ, न तु भेदाभेदौ ॥ 11 -- एव शक्तिविशिष्टाद्वैतसम्मत साधनमार्ग पट्स्थलोपासनरूप शिव पारम्यप्रतिपादक यादवप्रकाशसम्मत इत्यत्र न किञ्चित्प्रमाणमुपलभ्यते । एव च मुक्तिविषये साधनमार्गविषये च अनयोरत्यन्त वैलक्षण्य वर्तत इति यादव प्रकाशमतेन नास्य मतस्य निरवकाशत्वम् ।। एव शराचार्यसम्मतात् केवलाद्वैतवादात् , आनन्दतीर्थसम्मतात् केवलद्वैतवादात् ,रामानुजाचार्यसम्मतात् विशिष्टाद्वैतवादात् , श्रीकण्ठभाष्योक्त- विशिष्टाद्वैतवादात्, भाष्करयादयप्रकाशसम्मतात् • भेदाभेदवादाच अस्य दर्शनाय चैलक्षण्य शक्तिरिशिष्टाद्वैतपदेनैर सूचयितु शरयमिति आलोच्यैव इदमेवाम्य सजेति द्वितीयाध्याये विस्तरा प्रतिपादितम्।श्रीफण्ठभाप्यन्यारया- काराणा अप्पय्यदीक्षिताना सम्मत शिवाद्वैत च शङ्कराचार्यसम्मत रमाद्वैतमेवेति पूर्वमेर कवितम् । प्रझाते च जगतो मियाल, नाणो निर्विशेषत्व, ज्ञाना न्मुकिरिति सम्मतम् । एसिद्वान्ते तु जग सत्य, ब्रम सविशेषम्, भक्तिरेव मुक्ति माधनमित्यादि लक्षायमपि पूर्वमेव कथितम् । तथाच शरमतादम्य चारितार्थ न समति चेत् अप्पयाशिमोन शवाहलगादादप्यम्य चारिता न समय येोति म्बन एव सिध्यति । अन पूर्वोकमर्यदर्शनापक्षणारि शक्ति रिशिष्टाद्वैतदर्शनमिद अयनशिरथामेर।

·अध्याय एतदर्शनामसारी । । पञ्चमोऽध्यायः :. सिद्धान्तस्वरूपम्-(अ) पत्रिंशत्तत्त्वनिरूपणम् अस्मिन् दर्शने 'शक्तिविशिष्टं पराशवाभिधेयं चिद्रूपं निष्कलं पर ब्रह्म एकमेव तत्त्वम् । तत्स्वरूपं भाप्ये एव प्रदर्श्यते "वेदागमोभयवेदान्तप्रति पादित स्वाभाविकाननशक्तिविशिष्ट जगदुभयकारण पशुपाशनियामक सकल. निष्कल स्थूलमूक्ष्मचिदचित्प्रकाशक सत्यज्ञानानन्तकल्याणगुणविभवाश्रयत्वं ब्रह्मत्वम्” इति । शक्तिश्च परमात्मनि अविनाभावेन नित्यसंबद्धा तत्स्वरूपतया वर्तते । शक्तिीम सामर्थ्यम् । सामथ्र्य विना न कापि व्यक्ति वर्तते राजते मोदते वा । इयं च शक्तिः परमात्मनि स्वामारिकी ज्ञानक्रियादिरूपेण नाना- प्रकार अवतिष्ठते । सैव सकलप्रपञ्चनिर्माणकुशलस्य परमात्मन' उपादान- द्रव्यभूता, घट चिकीर्णोः कुंलालस्य मृत्पिण्ड इव ॥ प्रलयावस्थाया उपयोगाभायात् सा शक्ति. कुसूलस्थबीजेऽरजनन- शक्तिवत् परमात्मनि विलीना तदपेक्षया मिन्नव्यवहारायोग्या वर्तते । तदानी स्वविलीननिसिलचिदचित्प्रपञ्चः शिव एफ एव अवतिष्ठते, तदाच तत्स्वरूप- भूतायाः शक्ते तस्मिन् विलयात् । एतदभिप्रायेणैव प्रवृत्तम् “ सदेव सौम्येदममा आसीत् एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" (छा,6-2--1) इत्यादि वाक्यम् । यदा तमः तन्न दिवा न रात्रिः न सन्न चासन् शिव एव केवल: “(4-18) इति श्वेताश्वतरश्रुतौ प्रलये शिवस्य केवलावस्था श्रूयते ॥ एतादृशस्य शिवस्य ब्रह्मणः कदाचित् एकाफितया अवस्थानात् अरतिर्जायते । सर्वैश्वर्यसपन्नस्य महाराजस्येव अवाप्तसमस्तकामस्यापि पर- मात्मनः एकाक्त्विनिवन्धनारतिनिवृत्तये स्वस्वातन्यादेव लीलायाः प्रवृत्तिः उन्मिपति । तदैव इदं जगत् सृजेयं इति इच्छा जायते । तदेतदुच्यते “स एकाकी नारमत, स द्वितीयमैच्छत् । स ईक्षाचके इदं सृजेयम् । (महोपनिपत्)' इत्यादिना ॥ + V ·48 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् पिनमः " एवं च वायुसंपर्कशून्यतादशायां निश्चलतया वर्तमानः समुद्रः कदाचित् वायुसंपर्कवशात् प्रथमं यथा किञ्चिच्चलितो भवति तथा परमात्मनः इच्छाव- शात् किञ्चिदिव विक्रिया भवति । एतादृशविकारविशेष एव विमर्शशक्ति- रित्युच्यते ॥ यथा चन्द्रे स्थिरा ज्योस्ना विश्ववस्तुप्रकाशिनी । तथा शक्तिर्विमाख्या प्रकाशे ब्रह्मणि स्थिरा ॥ (20-32) इति सिद्धान्तशिखामणिः चन्द्रचन्द्रिकावत् ब्रह्मशक्त्योः नित्यत्वं उपपादयति । प्रलयकाले परमात्मविलीना शक्तिः सिसृक्षासमये सदिच्छानु- सारेण विश्वविकासोद्युक्ता भवति । “न शिवेन विना शक्तिः न शक्तिरहितः शिव," (वी-चं,73)इति शिवशक्त्योः पृथगवस्थानं न शक्यते । भेदाभेदात्मिका शक्तिः ब्रह्मनिष्ठा सनातनी" (वी-चं,73) इति स्मृतौ शक्तः वह्निशक्तरिव ब्रह्माधिष्ठानत्वं उपदिश्यते । निरधिष्ठानशक्तेरभावात् , शक्तिशक्तिमतोरभेदाच्च तत्कर्तृत्वं तदात्मकत्वं तस्यैवोपपद्यते ।। "We cannot distinguish energy from that which possesses it. The Brahman may be regarded both as energy and as the repository of all energies. There can. not be any energy without there being a substance. So the Brahman works in a duel capacity as substance and as energy." (Dasgupta's Hg ph vot.V. P. 181) एवं दासगुप्तमहाशयः शक्तिशक्तिमतोः नित्यसबद्धता सम्यगुपपादयति ।। प्रलयावस्थाया हि परमात्मा ज्ञानज्ञेयज्ञातृभावशून्यः केयलस्वरूप. प्रकाशमात्रावशेषः निर्विकल्पः कूटस्थः उदासीनासहस्वरूप. तूष्णीं अस्ते । न हि तदानी परमात्मनः मइमिति अमिमर्गस्य प्रशक्तिः । अहमित्यभिमो हि यत्किन्चित्कर्तृतारुपः । कर्तृत्वं च करणविषयादिसापेक्षम् । “अहं इदं जानामि' 'अदमिदं करोमि' इत्यादी हि अहममिमर्शः यत्किञ्चित्कर्तृतारूप एव दृष्टः । 1 - ·अध्यायः पत्रिंशत्तत्त्वानां स्वरूपपरिचयः 49. --- .. । . . " . प्रमाणप्रमेयादिसर्वविकल्पशून्यायां प्रलयावस्थायां परमात्मनः कथं वा अइ. मित्यादिविमर्शः स्यात् । अतः तदानीं विमर्शशून्यस्य अहमिदं सृजेयम् इति इच्छाया एव प्रथमविमर्शरूपत्वात् सेयं प्राथमिकी इच्छा विमर्शशक्तिः भवति । अत्र च परमात्मनः निरङ्कुशं स्वातन्त्र्यमेव मूलम् ॥ पूर्व परमात्मनि लीनायाः असत्करूपाया एव शक्तः इयं इच्छैव प्रथम: आकारः । यतः लीना सैव शक्तिः इच्छाकारं भजते । इदानी च ब्रह्मशक्त्यो! भेदव्यवहारः उपक्रान्तः । तत्पूर्व च अभेद एव, भेदस्य अनुपब्धेः । अत एवं शक्तेः भेदाभेदात्मकत्वं अस्मिन् दर्शने निर्दिश्यते । सैव शक्तिः परमात्म- प्रेरिता परमात्माविष्टा सती परिणमितुं उपक्रान्ता ।। 'शक्तिविशिष्टब्रह्मणः पत्रिंशत्तत्त्वात्मना परिणामः क्रमेण निर्दिश्यते-- "शिवः, शक्तिः, सदाशिवः, ईश्वरः, शुद्धविद्या, माया, कला, विद्या, रागः, कालः, नियतिः, पुरुषः, प्रकृतिः, महान् , अहङ्कारः, मनः, श्रोत्रम् , स्वक, चक्षुः, जिहा, प्राणम् , वाक्, पाणिः, पादः, पायुः, उपस्थः, शब्दः, स्पर्श:, रूपं, रसः, गन्धः, अकाशः, वायुः, अग्निः, जलं, पृथिवी, ।। (ओं) पद्मिशत्त्वानां स्वरूपपरिचयः इदमत्र प्रथममवधेयम् । एतत्पट्त्रिंशत्तत्वानां मूलभूतं यद्वस्तु वर्तते तदेव परं ब्रह्म इत्युच्यते । तत्तु केवलसच्चिदानन्दस्वरूपम् । एतदतिरिक्तस्य फस्याप्याकारस्य तत्र अभावात् निर्विकल्पं निराकारं प्रपञ्चात्तीतं च तत् । यतः प्रपश्चातीतं अत एव व्यावहारिकपदार्थेषु पत्रिंशतत्त्वेषु न तस्य. गणना ! सर्वाधिष्ठानभूतं तदेव परब्रह्म वीरशैवसंप्रदाये, परमशिव लिङ्ग: स्थलादिशब्दैः व्यवड़ियते। अस्य मायातीतत्वत् वशीकृतमायाशक्तिकत्वाच ऊर्ध्वमायायां परमशिव इति प्रसिद्धिः । पत्रिंशतत्त्वेषु आदिभूतो यः शिवः तस्य व्यावृत्तये मूलवस्तुनि परमशब्दप्रयोगः । समस्तजगतः सृष्टिस्थितिलयानां परमांधारत्वात् परकाष्ठारूपत्वाच्च तदेव लिङ्गशब्देन व्यवड़ियते ॥

·शतिनिशिष्टाद्वैतदर्शनम् [पञ्चम M मा FIFT 1 - •TIP6-36-370 - तिथोक्त अनुभवसूत्रे "लीयते मन्यते यत्र येन सर्व चराचरम् । तदेतल्लिङ्गमित्युक्त लिङ्गतत्यपरायणे ।" (3-3) इति एवं तत्रैव-"स्थकार स्थानवाची स्यात् लकारो लयवाचक । तयो कारणभूत यत् तदेव स्थलमुच्यते ॥ (2-5) एवं सिद्धान्तशिखामणौ-रय गच्छति यत्रैव जगदेतच्चराचरम् । पुन पुन समुत्पत्ति तल्लिङ्ग ब्रह्म शाश्वतम् ॥ तस्माल्लिङ्गमिति ख्यात सत्तानन्दचिदात्मकम् । बृहत्वाबृहणत्वाञ्च ब्रह्मशब्दाभिधेयकम् ।। - इमेव सर्वकतृ सर्वाश्रयभूत सर्वाधिगम्य च लिन मूलकारणम् तदेव लक्ष्य असिन् दर्शने । “अस्थूल अनणु अहस्व' इति श्रुतिप्रतिपाद्य इदमेव अमूर्त चिद्रूप तत्व सर्वव्यापक सत् सर्वत्र विराजते । "तमेव भान्तमनु भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभाति," इति श्रुते तस्यैव भासा सर्वगिद जगद्विभाति । तदेव सर्वाधार मुमुक्षपास्यम् । "विष्टभ्याहमिद कृम्न एकाशेन स्थितो जगत्" इत्येकाशेन पत्रिंशद्रूपतया परिणत सत् अधिकाशेन स्वानन्दे विराजमान मूर यस्तु मुमुक्षुमिराश्रयणीयतया निर्दिश्यते । “पादोऽम्य विश्वा भूनानि, त्रिपादम्यामृत दिपि' इति पुस्पसूक्ते श्रवणात् तस्य अत्यल्पाश एवं सकर नमाण्डकोडीकार उपपद्यते । एत्र अपशिष्ट अधिके भागे स स्वयमेव प्रकाशते । त्रिमूर्तयोऽपि हृदयाफाशे सदा स्वप्रकाश लिङ्ग ध्यायन्त स्वीयं पतन्य निर्वहन्तो वर्तन्ते । एतादृशशक्ति विशिष्टपरमात्मपरिणाम दासगुप्तमहा गयेन 'स्पष्ट एवं उपपाद्यते-"Though God transforms Hirriself into the manifold world He does not exhaust Himself in the creation but the greater part of Him is transcendent. Thus in some aspect God is immanent, forming the stuff world and in another aspect, Hc is transcendent 2,688 of the 1 म,22.10 ,गी, 1042, ·ಆnta ] पत्रिंशतयाना स्वरूपपरिचय 343S ! •61 +4 4 44-14 - ادم ! { + and far beyond the range of this world Only a part of God may be regarded as being transformed into the material world' H I Ph Vol v p 187 Toro 'इत्थ दासगुप्तमहाशयेन जगतो ब्रह्मात्मकत्व सम्यग्विशंटीकृतम् । एवं शक्तिनिशिष्ट ब्रह्म स्वविनोदाय स्वशक्त्यैकाशेन अनन्ताकारेण परिणतमपि अधिकाशेन स्वीयया शक्त्या सह म्वीयमानन्द अनुभवत् म्वय तूष्णीमवतिष्ठते । परब्रह्मस्वरूप वचनकारै सम्यगनुभ्य निवेद्यते 1 ($ ಲಿಂಗವೆಂಬುದು ಪರಶಕ್ತಿಯುತ ಪರಶಿವನ ನಿಜ ಜೀಕ ಲಿಂಗ ಎಂಬುದು ಪರ ಶಿವನ ಘನಜ ಲಿಂಗವೆಂಬುದು ಪರಶಿವನ ನಿರತಿಶಯಾನಂದ 15ುಖವು ಲಿಂಗವೆಂಬುದು ಪರಶಿವನ ಪರಮ ಜ್ಞಾನ ಲಿಂಗವೆಂದು ಪಡಧ್ವಮಯ ಜಗಜ್ಜನ್ಮ ಭೂಮಿ ಲಿಂಗವೆಂಬುದು ಅಖಂಡಿತ ವೇದ ಪಂಚ ಸಂಜ್ಞೆ ಲಿಂಗವೆಂಬುದು ತಾ ಹರಿ ಬ್ರಹ್ಮರ ನಡುಮನೆಗಳ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ ಎಂದಿರ್ದು ಲಿಂಗದ ಮರ್ಮ, ಲಿಂಗದಳಿರ ತಿಳಿಯ ಬಲ್ಲವನೇ ಬಲ್ಲನು ಆ ಲಿಂಗವೆಂಬುದು ಸರ್ವಕಾರಣ ನಿರ್ಮಲ ಲಿಂಗವೆಂಬುದು ಸಚ್ಚಿದಾಂದ ನಿತ್ಯ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಲಿಂಗವೆಂಬುದು ಸರ್ವಲೋಕೋತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ ಲೈಂಗವೆಂಟರು ಸರ್ವತ ಪೂರ್ಣ ಚೈತನ ಲಿಂಗವೆಂಬುದು ಶರಣರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುವ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ಲಿಂಗವು ಅಂತೀ ಲಿಂಗದ ಮರ್ಮವನರಿದವನೇ ಒರಿದವನು 3 ಮನದ ಕೊನೆಯ ಮೊನೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳಗುವ ನಿಜ ಜೀದಾ ರೂ ಲಿಂಗವು-ತಿಳಿದು ನೋಡಲು ತಾನೆ ಲಿಂಗವು एतादृशाद्भुतशक्तिविशिष्टस्य महाप्रकाशम्य रिङ्गस्य लीलाविनोद भूमिरेव इद जगत् । एव सर्माधिष्ठानभूत परब्रह्म भक्तानुग्रहाय मूर्तामोभय रूपेण गोमते । तत्र मृतरूपे शिवशक्त्यमिधानेन पत्रिंशत्तत्त्वेषु प्रथम । निर्दिश्यते । अमूर्तमपि सत् तम उपासनानैपर्याय मूर्त भवति । स्वस्मिन् सूक्ष्मरूपेण सङ्कोचावस्थाया विद्यमान चिचिद्वस्तुजाल परमात्मा म्वलीलाया तत्वत्कर्मवासनानुगुण्येन यहि प्रक्टयति। एतादृशजगद्रचनाकौशर माया कल्पितेश्वरे कय सा येत ? जीवाना तादृशेश्वरे भक्तिरपि कथ सपद्येत । माया 4 + ವ ಶ ಸಾ ? 63 3 ವ ಶಾ ಸಾ 54 3 ನ ಶಾಸನ 1 56, ·शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् ..गपंचमः । 1. + . . . शबलितेश्वरः उपासकानां कथं वरप्रदो भवेत् ! अयं अंशः दासमुप्तमहाशयेन स्पष्ट उपवर्ण्यते श्रीपतिपंडिताशयविवरणवेलायाम् |H.I.P.Vol.vp.178. "No one is justified in trusting an illusory object for showing devotion to hiń. Such a God would seem to have the same status as any other object of illusion. Moreover, how can an illusory God bestow benefita when he is adored and worshipped by the devotees ?" एवं शक्तिविशिष्टाद्वैतसिद्धान्त. सगृह्य अभिधीयते अनेन महाशयेन स्वीयपुस्तके (184 page) “ The central idea of Vecrashaiva Philosophy is that God is indistinguishable from his : energies just as the sun cannot be distinguished from the rays of the sun. In the original state, when there was no world, God alone existed and all the manifold world of matter and life exhisted in Him in a subtle form, wholly indistinguishable from Him. Later on, when the idea of creation moved Him, Hc separated the living beings and made them different and associated them with different kinds of Karma He also, manifested the material world in all the variety of forms." एतादृशमहामहिम्नः परब्रह्मणः पूज्यपूजकमावलीलया सृष्टयुन्मुखस्य प्राथमिको यो अभियोगः ईपञ्चलनरूप स एव विमर्शशक्तिपदवाच्य इति अनुपदमेवोक्तम् । एतादृश्याः विमर्शशक्तः आकारद्वयं ततो विकमति, एक आकारः अन्तरभूतः ज्ञानशब्दवाच्यः, अपरश्च वाद्यः क्रियाशब्दवाच्यः । एवं च आइत्य विमर्शशक्तः इच्छा, जानं, क्रिया दत्याकारत्रयं उक्तं भवति । एषां प्रयाणां शक्तिपरिणामरूपत्वेन, इच्छागक्ति. ज्ञानशक्ति क्रियाशक्तिश्चेति शक्तिपदघटनयापि व्यवहारो वर्तते । तदुत्तमागमे (P.34 गि-म.) जनादिनिधनात् वान्तात् भिवात् परमकारणान् । इच्छाशक्तिबिनियान्ता ततो जानं ततः क्रिया । तत्रोत्पन्नानि भूनानि मुस्नानि चतुर्दग" ॥ इति " - ·अध्यायः] पत्रिंशत्तपाना स्वरूपपरिचयः 1 8 --- . , अत्र 'शान्तात् परमकारणात्' इति विशेषणद्वयवशात् शिवपदं परम- शिवपरं ज्ञेयम् | उत्तरार्धन विमर्शशक्तिपरिणामविशेषा उक्ताः ॥' यद्यप्यत्रतत्त्वगणनाया 'शिवः शक्तिः' इति गणनायो: पूर्व एतादृश- 'शक्तित्रयस्य ग्रहणं कुतो न कृतमिति शङ्का उदेत्येव । परंतु परिणामसामा- न्यस्य न तत्त्वशब्देन व्यवहारः । स्वतंत्रं वस्त्वन्तरोपादानभूतं द्रव्यमेव तत्त्व- शब्देन व्यवह्रियते । पूर्वोक्तशक्तित्रयमपि न स्वतंत्रं द्रव्यम् , किंतु परम- शिवस्वरूपभूतमेव । गतिविशिष्ट खलु परं ब्रह्म । प्रलयकाले शिवे विलीना शक्ति सृष्टयुपक्रमे किञ्चिदिव स्फुटिता भवति । तदानीमेवं शक्तिशक्तिमद्भावेन परब्रह्मणः प्रतीति । तत्पूर्वतु न तथा विशेषणविशेप्यभावमवगाहमाना प्रतीति- रुदेतुं प्रभवति, शक्तः सुसूक्ष्ममेवावस्थानात् ।। लोकेऽपि आसीन कञ्चन पुरुषं अनेकशः' पश्यतां पुरुषाणा किमयं गमनशक्तिशन्यः इति भावना जायते । यावत्पर्यतं सः न चलति तावत्पर्यन्तं तसिन् गमनाक्तिः 'न निर्णतुं शक्यते । यदा च चलति तदानीमेव 'अयं गमनशक्तिमानेव' इति शक्तिनानं जायते । एवं च सर्वथा अतीन्द्रियायाः भक्तेः ज्ञानं कार्यदशायामेव उदेतु प्रभवति । तथा च प्रलयकाले परमात्मन. असगोदासीनस्वभावतया तूष्णी अवस्थानात् कार्यवर्गस्य अभावेन शक्तर्ज्ञानं न मवितुमर्हति । अतः तदानी गक्तिशक्तिमत्त्वेन आधाराधेयभावावगाहिनी प्रतीतिर्न भवत्येव । पूज्यपूजकभावलीलया सृष्ट्युन्मुखावस्थाया तु सा शक्तिः बहिनिस्सरति । तदेव च शक्तिशक्तिमत्त्वेन. आधाराधेयभावावगाही प्रत्ययः उदेतु प्रभवति । प्रलये शक्ति न स्वतन्न तत्वान्तरम् । किन्तु परमात्म- स्वरूपमूता सा । अत तत्त्वान्तरत्वेन तस्याः परिगणनं न फियते ॥ अत्रेदं ज्ञेयम् । लोकेऽपि पुरुषाणा घटादिकं चिकीर्पता घटादिकरणे प्रवृत्तेः क्रमः एवमेव वर्ण्यते, इच्छा ज्ञानं क्रियेति । यद्यपि जानाति, इच्छति, यतते इति क्रमः नैयायिकउच्यते । तर्कसग्रहदीपिकाया च स्वोपादानगोचरापरोशज्ञानचिकीर्पाकृतिमत्वं कर्तृत्वमिति प्रतिपादितम् । अथापि ।

·1.54 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् पञ्चमः . नायं श्रौतः क्रमः । श्रुतिर्खेव वदति ब्रह्मणः सृष्टिक्रमम् - "सोऽकामयत, बहु स्यां प्रजायेयेति ।। स तपोऽतप्यत, स तपस्तत्वा, इदं सर्वमसृजत इति -स्तै-आ-): अत्र सोऽकामयत, इति प्रथमं इच्छा । ततः, स्त्रप्टठ्यवस्तुविषयकं परिशीलनरूपं ज्ञानं, 'स तपोऽतप्यत' इत्युच्यते । 'इदं सर्वमसृजत' इति क्रिया उच्यते । एवं च 'इच्छा ज्ञानं क्रिया' इत्येव श्रौतक्रमः निप्पन्नः । लोकेऽपि हि इच्छैव सर्वमूलकारणं दृष्टम् । परन्तु सा. इच्छा सद्विषयिणी । चेत् संसारोच्छेदहेतुः, असद्विपयिणी चेत् संसारबन्धहेतुः । एवं च इच्छा ज्ञानं क्रिया इत्येव क्रमो युक्तः। एतादृशेच्छादित्रयवत्त्व -मन्तरा तत्त्वसृष्टिरेव न भवति । अतः तत्त्वसृष्टयुपयोगिनः इमे विकारा: न पृथक् तत्त्वान्तरत्वेन परिगण्यन्ते । अहं कुर्या, अहं जानामि, अहं सृजामि इति अभिमर्शस्य प्रलयकाले असतः आविर्भावात् इयं विमर्शशक्तिरित्युच्यते । एवं प्राथमिकेच्छाशक्त्यनन्तरं प्रवृत्तत्वात् ज्ञान क्रिययोः इच्छांशत्वेन व्यवहारः यथा मृत्परिणामस्य घटस्य मृदंशत्वेन व्यवहारः तथा प्रकृतेऽपि । तत्र च जान इच्छाशक्तः अव्यवहितपरिणामरूपम् । अत इच्छाशक्त ज्ञान अन्तरग- मुच्यते । किंच ज्ञानं कार्यानुमेयं अन्तर्मुखम् । अतः अन्तरगगब्देनोच्यते । क्रिया तु प्रत्यक्षा । अतः सा बहिरङ्गशब्देनोच्यते । (१) शिवतत्त्वम् एतादृशेच्छाशक्त्यन्तरगभूतं ज्ञानांशानुप्रविष्टं . परमात्मचैतन्यमेव शिवामिधं तत्त्वं भवति । इदमेव सकलजगन्निमित्तकारणभूतं तस्वमिति संप्रदायः । इदमेव च मुमुक्षपास्य मूतं ब्रह्म | अयमेव शिवः , उमापति: नीलकण्टः कैलासवासी गदाधरः महेश्वरश्चेति पौराणिकर्ण्यते । यथा उगनामिः तन्तुजालस्स, तथा शिवतत्त्वात्मकं परं ब्रा ज्ञानविशिष्टत्वाकारेण माचिप्रपानिमितं भवति ॥ मनु किमिदं उच्यते इदमेव मुमुक्षपास्यं प्रति । तर्हि परमाण: पिनुपास्यत्वं नास्ति ! इति चेत् सत्यम् । अमून परं ब्रम नोपासितुं शक्यम् , -1 ·अध्याय) शक्तितत्वम् 56 तद्वि निराकार, निर्गुण, निर्विकल्पं च । तत्र च इत्थंभावना' न भवितु- मर्हति । इत्थंभावना हि साकारस्यैव । अतः निराकारं तन्नोपास्यमेव । अमूर्त ब्रह्म मक्ततारणार्थ तदुपासनासौकर्याय मूतं भवति । द्वे वा व ब्रह्मणो रूये मूर्त चामूर्तमेव च' (१,4-8-1.) इति श्रुते. । अमूर्तमेव ब्रह्म मूर्तरूपः शिव इति पत्रिंशत्सु तत्वेषु आद्यतया परिंगण्यते । अयमागय । 'स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः तया मुक्तिन चान्यथा' इति शङ्करसहितायचनात् भक्तिरेव मुक्तिहेतु- रित्यंत्र न वीरशैवेपु विवादः । भक्तिश्च स्नेहरूपेत्युक्तम् । म्नेहश्चात्र स्वोप- कारिणि स्वोत्तमे पुरुपे विद्यमाना प्रीतिरेव । पुत्रे मित्रे भार्याया वा विद्यमानस्य स्नेहस्य भक्तिशब्देन न व्यवहारः। अत एव महनीयविपये प्रीतिः भक्तिरित्युच्यते । अयं मदपेक्षया महनीय इति ज्ञानं यस्मिन् जायते तम्मिन् भक्तिः म्वत एव उदेने। इय भक्तिरेव उपासनशब्देन उच्यते । एवं च परमात्मनि भक्त्युत्पत्ती तम्मिन् महनीयत्वज्ञान आवश्यकम् । तच्च ज्ञान सकलकल्याणगुणाकरे सर्वाभयप्रदातरि सर्वोपकारिण्येव जायेत । स्वस्याव- स्थाया परं ब्रह्म निर्गुण निराकारं असगोदासीनस्वभाव शान्त च । एतादृश- स्वरूपज्ञानात् कथं तत्र भक्तिरुदेतु प्रभवति । अतः भक्त्युत्पत्तये तद्वृद्धये च निराकारं सदेव ब्रह्म स्वेच्छया पूर्वोक्तक्रमेण साकारं सकलकल्याणगुणाकरं सर्वोपकारकं सर्वाभयप्रदातृ सत् शिवतत्त्वात्मना विराजते । एतदेव उपासका उपासन्ते । परं तु उपासकाः क्रमेण कारणभूतं निष्कर्ल अमूर्त चिद्रूपं महा. प्रकाशं प्राप्नुवन्ति । तत्प्रकारश्च मुक्तिम्वरूपनिरूपणावसरे विचार्यते । तथा च इदं शिवतत्त्वमेव मुमुक्षुपास्यमिति युक्तमुक्तम् ।। (०) शक्तितत्वम् पूर्वोक्तेच्छाशक्त. बहिरङ्गभूत. यः क्रियाश. तदनुप्रतिष्ट परब्रह्म- चैतन्यमेव शक्तितत्त्वं भवति । परमात्मनि गुणभावमापन्ना या विमर्शशक्ति- वर्तते सैव परमात्मनो विभज्य स्वतन्त्रद्रव्यात्मना परिणता शक्तितत्वपदेन ·56 शक्तिविशिष्टाद्वैतदुर्शनम् [पञ्चम व्यपदिश्यते । अत एवेयं शक्तिः द्वितीय तत्त्वमिति पत्रिंशत्तत्त्वेषु परिगणिता । इयमेव परमात्मनो भोगकाले भवानीति, : लोकरक्षणे विष्णुरिति, दुष्टनिगहे. काली दुर्गेति च व्यवहियते । इयमेव शक्तिः भाविप्रपञ्चोपादानभूतं द्रव्यमिति संप्रदायविदः । यथा ऊर्णनामिः, जालोत्पत्तियोग्यशरीरविशेषविशिष्टत्त्वाकारेण जालस्य उपादान, भवति, तथा शक्त्यात्मकं परब्रह्मैव क्रियाविशिष्टत्त्वाकारेण- भाविप्रपञ्चस्य उपादानं भवति । एवं च परब्रह्मैव , प्रपञ्चस्य.अमिन्ननिमित्तो.. पादनं कारणं संपद्यते । “यथोर्णनामिः सृजते गृहते च"इति मुण्डकश्रुतिः अमुं आशयं विशदयति । दासगुप्तमहाशयोऽस्मिन् विपये.एवं अभिप्रेति Just as a spider; weaves out of itself a whole web,soGod creates, out of Himself the whole world. In this way, Siva is both the instrumental and material cause परमात्मगुणभूतीयाः शक्तः द्रव्यमावापत्तिः कथम् ? 'न'' हि गुणो व्यं भवितुमर्हति इति चेत्', शक्तिस्वरूप पृथग्विस्तरेण विचारयितुकामा वयं नत्र सर्वामप्याशङ्को परिहरामः । अस्या एव शक्तः घुभावापन्नपरिणाम- विशेषः नारायणशब्दवाच्यो भवतीति ईश्वरतत्त्वे वक्ष्यते. (३) सदाशिवतत्वम् एवं च शक्तिरूपं द्रव्यं इच्छाशक्तिपरिणामभूतमिति - उक्तं भवति ।। इच्छाशक्तश्च ज्ञानमन्तरगांशः इति चोक्तम् । एतादृशेच्छाशक्तिपरिणामभूत- त्वात् शक्तितत्त्यस्य अत्रापि तादृशाशद्वयं अन्तर्गतं सद्वर्तत इत्यङ्गीकरणीयमेव । । उपादेये सक्रान्तेः आवश्यकत्वं सर्वानुभवसिद्धं खलु ! इयं च शक्तिः स्वान्तरङ्गभूतज्ञानशक्त्युदेकावस्यां प्रविश्य जलाधिवासितचण- कवत् पूर्वावसावलक्षण्येन अकुंराययाणेदन्ताप्रथमरूपं स्वाहन्तया आच्छाघ । वर्तमान विश्वस्फुरणमयेन सदाशियरूपेण परिणमते । अन्य अवस्याविशेष एव इति व्यवाहियते । रुदस्य सवैनत्वेन प्रसिद्या ज्ञानांशत्वं अनी क्रियते ।। मु..1-1-7. History of Ind ph vol.V. P 179, 217 पादानग ..

·भन्यायः] ईश्वरतवं, शुद्धविद्यातत्व च 67 (४) ईश्वरतत्त्वम् इच्छाशक्तः बहिराभूते क्रियांशे प्रविश्य सैव शक्तिः ईश्वरतत्त्वनाम्ना परिणमते । शक्तिः स्वक्रियाशक्त्युद्रेकदशां प्रविष्टा सती अङ्गुरितेदन्तारूपं स्वाहन्तया आच्छाद्य अभिव्यक्तविश्वस्फूर्तिमयेश्वररूपेण परिणमते इति निष्कर्षः । सृष्टयुन्मुखस्य परमेश्वरस्य य. प्राथमिको विकारः स एव तदीया विमाख्या शक्ति । तदानीमेव सृष्टिरारभ्यते । जगतः अङ्करायमाणा- वस्थाया इदन्ताप्रथमरूपं संपद्यते । तदानीं जगदुपादानभूता शक्तिः वर्तमान- विश्वस्फुरणरूपतया सदाशिवावस्था भजते । जगदगुरितावस्थायां सैव शक्तिः समुद्भूतविधस्फूर्तिरूपतया ईश्वरावस्था भजते । क्षेत्रे यदा बीजं निपतति तदानीं तत् प्रागकुरायते । अनन्तरं अङ्कुरितं भवति, एवं क्रमेण अङ्कुरमुप. लभ्यते । एवं शक्तिवीजेऽपि तादृशा निकारा. सभाव्यन्ते । हृदये सृष्टिक्रमा- लोचनावसरे ज्ञानप्राधान्येन या शक्ति. सदाशिवावस्था भजते सैव शक्ति. विचिन्तितक्रमेण कार्य साधयितुं क्रियाप्राधान्येन ईश्वरावस्था भजते । सृष्टिकमे एातदृश्यः अवस्थाः सर्वानुभवसिद्धा । एवं च शक्तयवस्थाविशेषावेव रुद्रविष्णू इत्यवगम्यते। यतः सदाशिवावस्थाविशेषो रुद्रः इति प्रागेव सूचितम् । ईश्वरावस्थाविशेष एव नारायण इति अभिधीयते । शक्तिपुंभाव- विकास एव नारायण., " एफैव शक्ति. परमेश्वरस्य ' इति स्मरणात् ।। (६) शुद्धविद्यातत्त्वम् एवं सदाशिवेश्वरावस्थानन्तरं शक्तिः शुद्धविद्यारूपतया परिणमते तस्यामेव दशाया 'अहमेनेदं जगत्' इति अभिमर्श. उत्पद्यते । इदानी क्रिया- प्रधानेदन्तायाः ज्ञानप्रधानाहन्तायाश्च सागरतरजन्यायेन ऐक्यप्रतिपत्ति सञ्जायते। इयमेव शुद्धविद्यावस्था। क्रियाप्रधानेदन्ताया. मानप्रधाना- छन्तान्तर्गतत्वेन विभागनिबन्धनभेदघटितसागरतरगन्यायेन अहन्तेदन्तयोः 1 श्रीक्रमाप्य p. 68. : 8 .. - ·58 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् (पञ्चम ऐक्यप्रतिपत्त्या शक्तिः शुद्धविद्या भवति । गुरूपदेशलब्धा शास्त्रज्ञानजन्या च निर्मला संवित् शुद्धविद्येत्युच्यते । अस्याः परिणामविशेष एव चतुर्मुख- ब्रह्मत्युच्यते । ब्रह्मा हि जगत्स्रष्टा । सृष्टिश्च ज्ञानक्रियारूपा। अत इयं शुद्धविद्या चतुर्मुखस्य मूलकारणमिति युक्तम् । एवं च सागरस्य तरङ्गाणां जलमयत्वात् यथा अभेदः तथा अहं इदं सर्वमिति अहन्तायाः प्रपञ्चस्य च यो अभेदः तज्ज्ञानं शुद्धविद्यया सपद्यते । (६) मायातत्त्वम् एतत्पर्यन्तं प्रतिपादितानि पञ्चतत्त्वानि शिवांशबाहुल्यात् शुद्धतत्त्वानि इति कथ्यन्ते । ततः शुद्धाशुद्धानि सप्ततत्त्वानि निरूप्यन्ते- माया, कला, विद्या, रागः, कालः, नियतिः, पुरुषः इति । मयूराण्डरसे यथा भाविपादपक्ष- वर्णवैचित्र्यादयः सूक्ष्मरूपेण विद्यन्ते, तथा शुद्धविद्याया भाविप्रपञ्चनिर्भाग- सामप्रयः सूक्ष्मरूपेण अवतिष्ठन्ते । व शुद्धविद्या परस्परं भेदबुद्धि- प्राधान्येन मायेति व्यवयिते । अहन्तेदन्तयोः या अभेदबुद्धिः शुद्धविद्येति व्यवहियते सैव भेदबुद्ध्या मायेति कथ्यते । एवं च भाविप्रपञ्चनिर्माणकारणी- भूतमूक्ष्मपदार्थेषु अन्योन्याभावरूपभेदबुद्धिप्राधान्येन शुद्धविद्यैव मायावस्था भजते । अतो माया नाम मयूराण्डरसवत् भाविप्रपञ्चसृष्टयनुगुणविचित्रानन्त- शक्तिगर्भः शुद्धिविद्यापरिणामः । इयं च परमात्मनोऽशे जीवे 'नाहमीश्वः' इत्यादिग्रमहेतुर्मवति । इयं च मायाशक्तिः बहुविधा विधवैचित्र्यकारिणी । अभेदप्रधाना शुद्धरिधव मयूराण्डरसन्यायेन स्वान्तीनेषु भवनकियोन्मुखेपु वस्तुपु भेदयुद्ध्युत्पादनेन मायेत्यभिधीयते । एवं अभेदेऽपि भेदबुद्धिमापाद- यन्याः मायायाः चातुर्य किमु वक्तव्यम् ! अस्या एव मायाशक्तो प्रभावन शुद्धो जीवः संसारी संवृतः ।। (७-११) फलादिपञ्चतनानि प्राधनाटकेऽस्मिन् जीव एवं प्रधानपा निर्वहति । जीवन्ध परमात्म. नौश इति पनुपरं पश्यते । परमात्मा हि सर्वकर्ना, सर्वशः, परिपूर्णः, नित्यो विमुश्च । एतादृशपरमात्मन. अशोऽपि सन् जीयः तत्प्रत्यनीकतया स्पन्निन् ·अध्यायः पुरुषवावं, फलादिभस्तदावरणं च 69 "" परमात्मभेदरूपं-किचिद्ज्ञत्वं, किश्चित्कर्तृत्वं, अपरिपूर्णत्वं, अनित्यत्वं, अणुत्वं च परिकल्प संसारदुःखभाग्भवति । अतः कला, विद्या, रागः, कालः, नियतिश्च जीवावारकत्वेन परिकल्पितानि जीवस्य बन्धकानि । एवं सर्वकर्तृत्वादि- प्रतिकोटिभूतानां किञ्चित्कर्तृत्वादीनां यथासंन्यं कलादिपञ्चतत्त्वानि कारणानि भवन्ति ॥ (१२) पुरुषतचं, कलादिभिस्तदावरणश्च परमात्मन इच्छया आविर्भवन् तदंश एव मायायां प्रविश्य पुरुषो भवति । चेतनाचेतनात्मकं सर्व इदं जगत् पूर्व प्रलये परमेश्वरे वासनारूपेण अवर्तत । स्वान्तीनचराचरात् परमेश्वरात् , काष्ठयोगेन बढेः विस्फुलिङ्गवत् , तदिच्छाशक्तिवशात् विभक्तस्सन् , मायाशक्ती प्रतिबिंबगत्या प्रविष्टः न्यूनप्रकाशः पुरुष इत्युच्यते । अत:संकुचितप्रकाशः पराधीनः न्यूनशक्तिकोऽयं' पुरुपः महेश्वराद्विच्छिन्नत्वेन 'नाहमीश्वर ' इत्यात्मनि चिद्रूपे अनात्मभावं अरोपयति । तथैव अनात्मनि देहे आत्मताबुद्धिं परिकल्पयति । एतद्वयं आणवं मलम् । तत एव शुभाशुमवासनादूपितकार्ममलं प्रामोति । तदानीं अन्योन्याभावभेदलक्षणं मायिकं मलं च प्राप्तं भवति । एवंविधमलत्रयावृतत्वात् अयं पुरुषः संसारीत्युच्यते । अस्य पुरुषस्य महेश्वराद्विभक्तत्वेन मायापहृ- तैश्वर्यत्वात् शक्तिसङ्कोचः सहजतया समुन्मिपति । पारमेवरीया असङ्कुचित- कर्तृताशक्तिः किश्चित्कर्तृतारूपं भजते । सर्वज्ञताशक्ति. किञ्चिज्ञतारूपं प्रामोति । पूर्णताशक्तिः अपूर्णता प्राप्य वचन्दनवनितादिविषयासक्तिरूपा भवति । नित्यता हि अनित्यता प्राप्य सोचमापनः कालरूपेण पुरुष निबध्नाति । पारमेश्वरीया व्यापकताशक्तिः विकास परित्यज्य नियतिरूपेण पुरुष आवृणोति । एवं कला विद्या रागः कालो नियत्तिश्च जीवस्वरूपा- वरणहेतुत्वात् कचुकानीत्यागमेपु उच्यन्ते । अत एव एतानि पुरपस्य बन्धकानि । अयमेव बन्ध; मलः पाशः ससार इत्यादिशब्दैः व्यवहियते । सोऽपि बन्धः स्वाभाविक, न त्यागन्तुक; औपाधिको वा । एतादृशमलावृतो ·60 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् - [पनमः . " इति . जीवः संसारीति व्यपदिश्यते । एवं परमात्माऽशभूतस्य - स्वतः सर्वशक्तस्यापि जीवस्य सर्वशक्तिफलरूपसबैकर्तृत्वप्रतिकोटिभूतकिश्चित्कर्तृताहेतुभूतं तत्वं कले. युच्यते। स्वतः सर्वज्ञस्य जीवस्य किञ्चिज्ज्ञतापादकं तत्त्वं विद्या । इयं हि विद्या सर्वज्ञताविरोधिनी । सर्वशवाशक्तिसङ्कोचहेतुभूतं तत्त्वं एव विद्याशब्देनोच्यते । स्वतः परिपूर्णस्यापि जीवस्य स्वस्मिन् अपरिपूर्णताहेतुभूतं तत्त्वं राग इत्युच्यते । स्वतो नित्यस्य - तत्प्रत्यनीकानित्यताहेतुभूतं तत्त्वं कालतत्त्वं भवति । स्वतो व्यापकस्य जीवस्य अध्यापकताप्रयोजकं तत्त्वं नियतितत्त्वं संपद्यते ॥ एवं मायाशक्तिसंबन्धवशात् न्यूनीभूतः परमात्मचैतन्यप्रकाशः जीव- भावं ..अनुभवति । अनायविद्यासंबन्धात् तदंशो जीवनामकः सिद्धान्तशिखामणौ (5-52)उक्तम् ।तत्र च अविद्यापदेन मायैव विविक्षिता। मायाविद्यादिपदानां पर्यायतया बहुलं प्रयोगो दृश्यते । एवं च मायातत्त्व- प्रविष्ट-परमात्मचैतन्यमेव जीवशब्देनोच्यते इति सिद्धम् ।। नन्वेवं सति औपाधिक एव ब्रह्मणो जीवभावः इत्युक्तं भवति । एवं संति जीवपरयोः भेदोऽपि स्वाभाविक इति कथम् ! इति चेत् एतत्तत्त्वं जीवस्वरूपविचारे स्पष्टीभविष्यति । प्रकृते तत्त्वानां सङ्ग्रहपरिचयमात्र क्रियते । विचारस्तु पश्चात् । ब्रह्मैव तु जीवभावमनुभवतीति तु सिद्धान्तः (१३) प्रकृतितत्त्वम् : एतावता चेतनाचेतनात्मकप्रपञ्चसृष्टेः प्रधानकारणभूतः पुरुपतत्त्व- पदयाच्या चेतनः, शक्तिवत्वपदयाच्य उपादानभूतं अचेतन च सिद्धं भवति । अथ विश्वमष्टिवक्तव्या । विश्वं च सुखदुःखमोहालकं दृष्टम् । अतः तदुपा: दानभूतमपि द्रव्यं सुखदुःसमोहात्मकमेव वक्तव्यम् । एतावता प्रतिपादितानि तत्त्वानि निगुणातीतान्युच्यन्ते । एवं त्रिगुणातीतानां द्वादशतत्वानां त्रिगुणा- मकस्य प्रपद्यस्य च सघटक द्रव्यमेव प्रकृतितत्त्वमित्युच्यते । अत एव प्रतितत्त्वं मुखदुःग्यमोहालसमिति सिद्धम् । कार्योन्मुखा इच्छाशक्तिः प्रतिरमगत्या स्वगतमानक्रियान्योन्याभायरपायां मायाशी प्रविश्न सत्य- 1 ·अध्याय) प्रकृतितत्वम् 61 रजस्तमोगुणसाम्यावस्थारूपिणी प्रकृतिर्भवति । अस्या एव प्रधानमित्यपरं अभि- धेयम् , जगद्रचनायां प्राधान्येन उपयुक्तत्वात् । इयं च प्रकृतिः बुद्ध्यादि- भूम्यन्तत्रयोविंशतितत्वानां मूलकारण भवति । इयमेव प्रकृतिः शक्तिविशिष्टा- द्वैतदर्शने चित्तमिति व्यवयिते । एतादृशचित्तशक्तिविशिष्टः शिवांशो जीवः ॥ इदमत्रविवेचनीयम् । 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । (धे. 4-10) इति श्रुतौ मायायाः प्रकृतित्वं उक्तं । प्रकृष्टा कृतिः प्रकृतिः इतिव्युत्पत्त्या अघटितघटनापटुतरा कर्तृस्वभावभूता क्रियाशक्तिः कथ्यते । एतादृशमायाशक्तिविशिष्टो महेश्वरो मायीत्युच्यते । तस्यावयवभूतेन व्याप्त- मेतचराचरम्' एवंभूतस्य तस्य मायिकमहेश्वरस्य अवयवभूतेन अंशावताररूपेण नारायणेन जगत्सर्व व्याप्तमिति अवगम्यते । 'श्रोत्रं च श्रोतव्यं च नारायणः' इति श्रुतेश्च स्वापेक्षया भाविविश्वोपादानकारणं नारायण एवेति विमर्शशक्त्यंशत्वं अवगम्यते ॥ : ननु सुखदुःखमोहात्मकजगतः उपादानभूतं द्रव्यं सुखदुःसमोहात्मक मेव वक्तव्यं चेत् सर्वप्रपञ्चमुख्योपादानभूतपरमात्मनोऽपि सुखदुःखमोहात्मक 'वमेव अङ्गीकरणीयमिति चेत् अत्र वक्तव्यं सर्व शक्तिस्वरूपनिरूपणावसरे वक्ष्यामः । तत्र सुखं सत्त्वगुणस्य, दुःखं रजोगुणस्य, मोहः तमोगुणस्य च कृत्यम् । एतत्सर्व सांख्यतत्त्वोक्तप्रक्रिययैव ज्ञेयम् । एवंच सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थापन्न द्रव्यमेव प्रकृतितत्त्वम् । परं तु अयं विशेषः । साम्यावस्थं गुणत्रयमेव प्रकृतिरिति सांख्याः । सिद्धान्ते तु तादृशगुणत्रयाश्रयभूतं द्रव्यं प्रकृतिशब्देनोच्यते । तथोक्तं श्रीकरभाष्ये रचनानुपपत्त्यधिकरणे-'सत्त्वादयो। द्रव्यधर्माः, नतु द्रव्यस्वरूपम् ।. सत्त्वादयो हि पृथिव्यादिद्रव्यगतलघुत्व- प्रकाशादिहेतुभूताः तत्स्वभावविशेषा एव । नतु मृद्धिरण्यादिवत् द्रव्यतया कार्यान्विता उपलभ्यन्ते । गुणा इत्येवच सत्वादीनां प्रसिद्धिः इति (पु.212). (१४-३६) महदादीनि तत्त्वानि ॥ प्रकृतितत्त्वादारभ्य चतुर्विशतितत्त्वानि इतरेपामपि वेदान्तिनां सम्म, तानि । अतो विशिष्य वक्तव्यं नावशिष्यते । प्रकृतितत्परिणामभूतानि चतु- .

·62 शातिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् विंशतिः, पूर्व उक्तानि द्वादश आहत्य पट्त्रिंशत्तत्त्वानि । तत्र अध्यवसाय- हेतुभूतं तत्त्वं महत् । इदमित्य इतिनिश्चयहेतुत्वात् अस्य बुद्धिरिति नाम । अभिमानहेतुभूतं तत्त्वं अहङ्कारः। सङ्कल्पहेतुभूतं तत्त्वं मनः । श्रोत्रत्वक्चक्षु- स्स्पर्शनप्राणेन्द्रियाणि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि। वाक्पाणिपादपायूपस्थानि पञ्च'कर्मेन्द्रि- याणि । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्राणि पञ्च तन्मात्राणि । आकाशवायुतेजो- जलपृथिव्यः पञ्चभूतानि च । एतत्तत्त्वानां उत्पत्तिक्रमस्तु सांख्यापेक्षया वेदान्तिनां भिद्यत एव ॥ सांख्यास्तु एवं वदंति । अभिमानहेतुभूतं यदहङ्करतत्त्वं तदेतत् त्रिगुणात्मकत्वात् सात्विकाहङ्कारराजसाहङ्कारतामसाहङ्कारभेदात् त्रिविधम् । तत्र सात्विकाहङ्कारः वैकारिकशब्देन, राजसाहङ्कारः तैजसशब्देन, तामसा- हङ्कारो भूतादिशब्देन व्यवयिते । तत्र सात्विकाहङ्कारात् मनःप्रभृतीनि एकादशेन्द्रियाणि उत्पद्यन्ते । तामसाहङ्कारात् पञ्चतन्मात्राणि उत्पद्यन्ते । राज- साहकारस्तु उभयसहकारिभूतः । पञ्चतन्मात्रेभ्यः युगपदेव पञ्चभूतानि उत्पद्यन्ते इति ॥ सिद्धान्ते तु भूतोत्पत्तौ परं विशेषः । तामसाहङ्कारात् शब्दतन्मात्रं, तत आकाशः ततः स्पर्शतन्मात्रं, ततो वायुः, ततो रूपतन्मात्रं, ततः तेजः, ततो रसतन्मात्र, ततो जलं, ततो गन्धतन्मात्रं, ततःपृथिवी इति क्रमः । अत्र . प्रमाणं तु "आकाशाद्वायुः, वायोरमिः, अग्नेरापः, अद्भ्यः पृथिवी, (तै.आ.)' इत्यादिश्रुतिरेव । अत्र हि क्रमिकोत्पतिरेव उच्यन्ते । युक्तं चैतन् । फथमन्यथा पञ्चभूतेषु उत्तरोतरतः एकैकगुणवृद्धिः । आफाशे शब्द एक एप गुणः, वायौ शब्दस्पर्शी, तेजसि शब्दस्पर्गरूपाणि, जले शब्दस्पर्शरूपरसाः, पृथिव्यां शब्दम्पर्णरूपरसगन्धाः इति हि गुणोपलब्धिः । तदेतत् क्रमसृष्टावेव उपपद्यते । यद्यपि श्रुतौ तन्मात्राणि कण्ठत अनुक्तानि, तथापि उतरत्र एकैक- गुणवृध्यन्यथानुपपत्त्यैव मध्ये मध्ये तन्मात्रणां सिद्धिरवर्जनीया ॥ } ·68 परब्रह्मस्वरूपम् अध्यायः]] पप्ठोऽध्यायः परब्रह्मस्वरूपम् एवं तत्त्वानां स्वरूपं सक्षेपतः कथितम् । अथैतेषु विशिष्य ज्ञातव्याना तत्त्वानां स्वरूपलक्षणादिकं विचारयामः ॥ 'उपयुक्तेषु वैशय त्रिवर्गनिरपेक्षता । करणत्रयसारूप्यं इति सौख्यरसायनम् ।। इति हि अभियुक्ता वदन्ति । काकदन्तपरीक्षावत् प्रयोजनशून्यतस्त्व. विचारणेन किं वा फलम् ? अतः अवश्यज्ञातव्येषु विषयेषु वैशा आवश्य- फम् । अवश्यज्ञातव्या विषयाश्च इमे-ब्रह्मणः स्वरूपं किम् ? जीवस्य स्वरूपं किम् ? फलं च किम् ? तत्प्राप्त्युपायः कः ? एतत्प्राप्रिविरोधि किम् ? इति एवं पञ्च विषयाः प्रधानतया परिशीलनीयाः, उपयुक्तत्वात् ॥ श्रीवैष्णवसंप्रदाये एते अर्थपञ्चकशब्देन व्यपदिश्यन्ते । एतादृशार्थ- पञ्चकज्ञानमेव अवश्यसपाद्यमिति च वदन्ति ते । युक्तं चैतत् । एतत्पञ्चक- स्वरूपज्ञाने मानवजीवनस्य लक्ष्यनिष्कर्पो भवेदेव । अतो वयमपि पूर्वोक्तानां तत्त्वानां स्वरूपं विस्तरेण विचारयामः ।। तत्र प्रथमं ब्रह्मणः स्वरूपं विचार्यते । सृष्टिक्रमनिरूपणावसरे ब्रह्मणः स्वरूपं सामान्यतो निरूपितम्। तत्र ब्रह्म सफलनिष्फलभेदेन, सगुणनिर्गुण मेदेन, मूर्तामूर्तभेदेन च द्विप्रकारं वर्तते । तत्र यत् वाइनसागोचरं, उपासितुं ध्यातुं वा अशक्यं तत् निष्कलं निराकारं निर्गुणं इत्यादिशब्दैर्व्यवढ़ियते । एतच्च परतत्त्वं पत्रिंशत्तत्त्वातीतं तदधिष्ठानभूतं चेति पूर्वमेवोक्तम् । उपास- फाना अनुग्रहाय यत् आकारपरिग्रहं कृत्वा अवतिष्ठते तदेव सकलं, साकारं सगुणमिति चोच्यते ॥ सृष्टेः पूर्व महादेवः शक्तिसकोचहेतुना । निर्गुणत्वेन शास्त्रेषु गीयते तत्त्ववेदिमिः ॥

·64 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् पष्ट - - -- - । । अथ सत्त्वादिवैशिष्टयात् सगुणत्वं सदाशिवे । तत्साक्षित्वात् स्वचिच्छक्त्या निर्गुणत्वं विधीयते ।। सकलो निष्फलश्चेति तस्मात् वेदेषु गीयते ।। मूर्तामूर्तस्यरूपेण यथा वायुर्विराजते । सदाशिवस्तथा भाति सर्वानुग्रहकारक ॥ मुर्तामूर्तजगद्रूपा यथा माया तथा शिवः । मुर्तामूर्तस्वरूप स्यात् इति वेदान्तडिण्डिमः ।। एतद्वेदान्तहृदयं अज्ञात्वा मोहिताः परे । श्रुतेरपार्थ कुर्वन्ति लोके पण्डितमानिन. ॥ इत्याद्यागमोक्तिमि सगुणनिर्गुणस्वरूपं श्रीपतिपण्डितैर्विवृतम् (श्रीकर- भाष्य P 135)। तत्र निराकार ब्रह्म सिद्धान्तशिखामणौ- "अस्ति सच्चित्सुखाकार अलक्षणपदास्पदम् । निर्विकल्प निराफार" (2-3) इत्याधारभ्य- स्वात्मलीनजगत्सर्व स्वप्राकाश्य तदद्भुतम् ।। (2-7) इत्येवमन्तेन वर्णितम् ।। साकारं च ब्रह्म तत्रैव-- शिवामिधं परं ब्रह्म जगन्निर्मातुमिच्छया । स्वरूपमादधे किञ्चित् सुखस्फूर्तिविजृमितम् । इत्याद्यारभ्य, अप्राकृतगुणाधारमनन्तमहिमास्पदम् ॥ (8-11) इत्येवमन्तेन वर्णितम् ।। अयमाशय दासगुप्तमहोदयेनैवं अनूयते "According to the yien of Shankara, the Brahma is formless. Such a view docs not suit the position of Vecrashaivism. Hence Sreepathi emphasises the fact that Sıva exists in two status, as the formless and as being cadoned with form. It is the business of the - ·संध्यायः परग्रहांस्वरूप 65 devoted to realise that Siva is one identical being in and through all His forms and His formless aspect." (Das. H.I.P, Vol.v, p. 187.) अमूर्त परब्रह्म विमर्शशक्तिरूपोच॑मायान्वितं निरस्ताशेषविप्लवं सीमा- तीतवैभव प्रत्यक्षादिप्रमाणागोचरं स्वप्रकाशं पराकाशस्वरूपं उपमातीत जननमरणादिदोषरहितं सकलचराचरप्रपञ्चव्यापकं नानाविधशक्तिसमन्वितं निरङ्कुश सनातनं अद्वितीयं शिवरुद्रमहादेवभवादिनामभिः प्रकाशते । इदमेव निराकारं ब्रह्म अनन्तमहिमास्पदं कोटिसूर्यसमप्रकाशं चंद्रकोटिसमप्रभ ब्रह्मादि- गुणमूर्तिमिरुपास्यं शुद्धज्ञानकारणीभूतं सत् जगन्निर्मातुं इच्छया सुखस्फूर्तिः विजृमितं किश्चित्स्वरूपं स्वीचकार । अयमेव साकारः त्रिलोचनचन्द्रशेखरादि- नामभिः व्यवहार्यः शिवः कैलासवासी ।। " स शंभुभगवान् देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तिकः । भक्तानुग्रहाय दिव्यं मूर्तरूपं समाश्रितः" इत्यादिसिद्धान्तशिखामणौ (2-14) कथितदिशा विश्वना- यको महादेवः जगत्सिमभुः प्रथमं ब्रह्माणं विधाय तस्य सकला विद्याः सानुग्रहं उपादिशत् । ततो विश्वसृष्टिः प्रादुरभूत् । समस्तलोकनिर्माणसमुद्योग- परस्य शंभोः लीलाविनोदरूपोऽयं प्रपञ्च तत्प्रसादभावनया मुमुक्षुभिरनुभूयते। शिवागमेषु ब्रह्मस्वरूपं एवं प्रदर्श्यते- घनलिङ्गं महाभासं सचिदानन्दलक्षणम् । निष्कलं निष्क्रियं शान्तं स्वतंत्रं स्वप्रकाशि तत् ।। सर्वेषां स्थानभूतत्वात् लयभूतत्वतस्तथा । तत्त्वानां महदादीनां स्थलमित्यभिधीयते ।। शाणी सर्वाश्रयेऽनन्ते सचिदानन्दरूपिणि । यस्मिन् ब्रह्मणि लीयेत प्रपञ्चस्तस्थलं स्मृतम् ॥ (श्रीक.भा. 105.) एतादृशं अमूर्त धनलिझं स्वशत्येकांशेन विविधानि रूपाणि परिगृह्णाति; "स एकाकी नारमत, सद्वितीयमैच्छत् , स एतावानास"; (महो) "तत्सृष्या, + 15 ·66 तिविशिष्टाद्वरदर्शनम् [वष्ट .. - - T तदेवानुप्राविशत् , तदनुप्रविश्य, सच त्यच्चाभवत्"तै आ.)इति श्रुते, "लोक- वत्त लीलाकैवल्य" इति नामसूत्रस्मृतेश्च । स्वक्रीडा विश्वभवननिर्माणे स्वाति- रिक्तकारणान्तरनरपेक्ष्येण प्रवर्तते परमात्मा स्वशक्तिमहिम्नैव ॥, ईप्सितार्थप्रदचिन्तामणिरित्र परमशिव स्वेच्छाशक्ति पापोहनटकवशात् स्वविमर्शशक्तिकोडीत विश्व शिवादिभूम्यन्तपट्टि शतत्त्वात्मना पिचित्रीकृत्य, सृष्टिस्थितिसहारसन्नमोक्षन्दपपञ्चकृत्यमहानाट्यरसिक सन् क्रीडते। इममेवा शय अभियुक्ता आगमेजेव वर्णयन्ति (थीक भा 203) शक्त्यपद्मृत्पिण्डमुपाददानः मायाण्डचसम्रमणकमेण । मूलाण्डदण्डेन मुहुर्विधत्ते ब्रह्माण्डमाण्ड भगवान् कुलाल ॥ एव परमात्या म्नीया इन्छाशक्तिमेव उपादान कृत्वा, तत्परिणामभूता प्रकृति दड हवा अखरडब्रह्माण्डमाण्डान् पिरचयन् वतते ।। शिन पय हि देवोऽनस्थितमिच्छावगाहहि । योगीर निरुपादानं अथजाल प्रसाशयेत् ।। f योगसिद्ध पुम्प स्वयोगमहिना बाह्यकारणसामग्रयनपेक्षयैव केव लेच्छामात्रेण सफलेप्टार्थान् यथा सृजति तथा परब्रह्म सम्मिन् अव्यक्तरूपेणाव स्थित जगत् तत्ततर्मानुसारेण व्यक्तरूपता' आनाय्य तत्सृष्टेषु सर्वेषु वस्तुपु सचिद्रूपेण बनुभवनकामनया 'अनुप्रविशति । एव च परमात्मा अचिद्वस्तुपु सद्रूपेण, चिद्वस्तुषु मचिद्रूपण निरञ्जनतया साक्षिरूपण विराजते । तत्साक्षा कारेण आनन्दानुभव सच्चिद्रूषो जीव समधिमच्छति। अयमश दासगुप्त महाशयेनैव उपयते- The formless Shiva is considered as having form only for the advantage of meditation, yet He remains the same unchangeable reality before the creation and at the dis olution of the creation He manifests Himself different categaries and yet remains absolutely undisturbed and unchanged Though the world has T 1n ·अध्यायः परमहास्वरूपम् 07 -- " 7 been created and maintained by the Supreme Lord, yet people do not know Him under the delusion of Maya (Das. H I.P, Vol. Vp. 178) "While discussing the nature of Brahman, Sripathi says that whenever the scriptural texts describe Brahman as differenceless and qualityless, that always refers to the period before the creation. It is Siva, the differencless unity, that expands His energy and creates the world and makes it appear as it is, though He always remains the ultimate substratum" (p.177-78.) “ It is only when tbe powers of God are in a con. tractive form before the creation, that God can te spoken of as being devoid of qualitics, and as the result of His being engaged in the work of creation, His povers seen to manifest-" (Ibid p. 179) एवं शक्तिसंकोचेन सृष्टेः प्राक् परमेश्वरस्य निर्गुणत्वं, शक्तिविकासमावेन सृष्टिसमये तदनन्तरं च सगुणत्वं अवगम्पते।, निर्गुणश्रुतीना शक्तिसकोचकालपालम् , ' ईशानक्रे' इति सगुणश्रुतीना सृष्टयुन्मुखपरमेश्वरशक्तिविकासकालपरत्वं च उपपद्यवे ।। एवं अम्मिन् दर्शने निर्गुणब्रह्मप्रतिपादनात् अद्वैतमतसाम्यं नापादनीयम्। सन्मतीयनिर्गुणग्रस्मसंगुणवमभेदस्य एनदर्शनसम्मतस्य च महद्वैलक्षण्यं वर्तने । तन्मते निर्गुणं निर्विशेष च ब्रह्म । एतदर्शने तु परं ब्रह्म स्वस्थावस्थायां निर्गुणमपि न निर्विशेषम् । अयमर्थ -- ब्रह्मगो विशेषाः द्विविधा । ज्ञान- 'शत्यादिः । एकविधः , नित्यत्वविभुत्वादिश्चापरविधः । तत्राद्यवर्गस्य गुणवेन व्यवहारः । द्वितीयवर्गस्य धर्मत्वेन व्यवहारः । उभयो पि इसर- न्यावृतिनानहेतुत्वेन विशेपंगव्दवाच्यत्वं समानम् । व्यावर्तका. सलु विशेपाः। रावेजलादिगुणे विमुत्वादिधर्मश्च ब्रह्म चेतनाचेतनव्या वृत्तमवगम्यते । अतस्ते विशेषाः । तत्र आयो वर्ग: सर्वोत्तीर्णे शान्ते ब्रह्माणि न वर्तते । सर्वजत्वं नाम सविषयज्ञानम्शानेच्छाप्रयत्नादयश्च शक्तेरेवाकारविशेपा इति पूर्वमेवोक्तम्। r ·शक्तिविशिष्टावदर्शनम् [पछ: 68 -- एवं च शान्ते ब्रह्मणि ज्ञानादिकं शक्तिरूपापन्नं वर्तते । सा च शक्तिः सूक्ष्मरूपेणैव वर्तते । शक्तेः स्थूलरूपतापत्तिश्च सृष्ट्यर्थमेव वक्तव्या। उत्तीर्ण च ब्रह्म सर्वव्यापारतोऽत्यन्तविदूरं सत् असहोदासीनस्वभावम् । अतस्तत्र शक्तिच्यावृतेरावश्यकतैव नास्ति । अतस्तत्र शक्तिः कुसूलस्थवीजे अकुरजनन- शक्तिवत् दुईयैव वर्तते । कार्यादर्शनाच्च तत्स्वरूपभूता । अथापि सूक्ष्मरूपेण शक्तरवस्थानात् , ज्ञानादिगुणाकारेण अनवस्थानात् परब्रह्म निर्गुणमित्युच्यते । न तावता निर्विशेषम् , सूक्ष्मरूपेण शक्तः सत्त्वात् । पूर्वोक्तसिद्धांतशिखामणि- वाक्ये निर्गुणब्रह्मपरे 'सर्वशक्ति' इति पदप्रयोगात् इदमवगम्यते । अयमर्थः कियासारादौ च स्पष्टः॥ नित्यत्वविभुत्वरूपास्तु विशेषाः ब्रह्मणि सदा वर्तत एव । अतः सविशेषमेव ब्रह्म । ज्ञानेच्छादिरूपविशेषशून्यत्वेन तेपामपि विशेषरूपत्वस्य पूर्वमुक्तत्वेन तदभिप्रायेण निर्विशेपमित्यपि कचिदुन्यते । तथाच अयं निफर्प. । द्विविधेषु विशेषेपु आयवर्गस्य अभावात् निर्विशेषमिति, द्वितीय- वर्ग:म भावात् सविशेषमिति च ब्रह्म व्यवहियते । अद्वैतदर्शने तु सर्वविशेष. शुन्यमेव ब्रह्म ।। किंच साकारं सगुणं यद्ब्रह्म सिद्धान्तिभिरुच्यते न तत् मायाकल्पितं मिथ्याभूतम् , अपितु सत्यमेव । उपासकानामनुग्रहाय दयया खलु रूपपरिग्रहः। इदं "उपास्यं गुणमूर्तिभिः"'(२-१०) इति सिद्धान्तशिखामणिवाक्यात् स्पष्टं अवगम्यते । अद्वैतदर्शने सगुणं ब्रह्म न सत्यम् , किंतु मायाकल्पितमेवेति नानयोः साम्यप्रसक्तिः ।। इदमत्रावधेयम् । "निष्कलं निष्क्रियं" इत्यादिश्रुतेः स्वव्यतिरक्त- प्राकृतहेयकलाराहित्ये तात्पर्यम् , अन्यथा अचेतनत्वं प्रसज्येत । स्फटिकादि- प्रकाशयत् निर्विमर्शतं च प्रसज्येत । ब्रह्मणः चेतनत्वात् सर्वाश्रयत्वाञ्च जगदभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वं अव्याहतमेव । अद्वैतदर्शनप्रतिपाद्यनिर्विशे- 196-19, ·69 परमह्मस्वरूपम् अध्यायः " इत्यनेन पचिन्माने ब्रमणि न कदाचिदपि जगजन्मादिहेतुत्वं संभवति, निर्विकारत्वात् निष्क्रियत्वात् निश्शक्तिकत्वाच । तत्रारोपितमायाकल्पितशबलेश्वरस्यापि जग- कारणलं आशय निराकरोति सूत्रकारः "न प्रयोजनवत्त्वात्" सूत्रेण । प्रकर्षण योजनं प्रयोजनं, प्रयोजन अस्यास्ति इति प्रयोजनवान् , प्रयोजनवतो भावः प्रयोजनवत्त्वं, तस्मात् प्रयोजनवत्त्वात् , प्रकर्पण परम- प्रेमास्पदत्त्वेन योजनं प्रयोजनं संयोजन स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरेषु इष्टप्राणभाव- संज्ञकलिङ्गरूपेण धारणयोजनव्यपदेशात् । “ अमृतस्य देवधारणो भूयासं' 'शरीरं मे विचर्पणम्' सर्वलिङ्गं स्थापयति पाणिमंत्रं पवित्रम् ' इत्यादी भक्ततारणार्थ लिड्गधारणं प्रतिपाद्यते । एतदेव प्रयोजनं मुमुक्षूणां परमात्माश्रयणे। 'प्रयोजनमनुद्विश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति न्यायेन मुमुक्षूणां प्रयोजनाभावे न कोऽप्याश्रयेत परमात्मानम् । भक्तानां ऐहिकामुप्मिकफलप्रयोजनं माया- कल्पितेन ईश्वरेण कथं संपयेत ? अयं विषयो भक्तैरेव पर्यालोच्यः ॥ यतश्चेदं परं ब्रह्म असंगोदासीनस्वभावम् अत एव जगत्कारणत्वादि- कमपि साक्षादस्य नास्ति । जगत्कारणत्वादिकं तु पत्रिंशतत्त्वेषु आद्यस्य शिवरूपतत्त्वस्यैव । ननु तर्हि जन्माधिकरणे परब्रह्मण एव जगत्कारणत्वादिकं लक्षणमुक्तं कथं सहच्छते इति चेत् ; लक्षणं द्विविधं, स्वरूपलक्षणं तटस्थ- लक्षणं चेति । शुद्धब्रह्मणः स्वरूपलक्षणंतु 'सत्यज्ञानमनन्तम् ' इत्यत्रोक्तं सत्य- त्वज्ञानत्यानन्तत्वादिकमेव । जगत्कारणत्वादिकं तु तटस्थलक्षणमेव । शाखा चन्द्रः इत्युक्ते वस्तुतः चन्द्रे शाखाग्रवर्तित्वासंस्पर्शेऽपि शाखाग्रवर्तित्वज्ञानेन परिचायकविधया चन्द्रज्ञानवत् जगत्कारणत्वादीनां साक्षात् परब्रह्मणि असंभवेऽपि साकारब्रह्मनिष्ठं सत् जगत्कारणत्वादिकं तन्मूलरूपं निराकारमपि ब्रह्म अवगमयत्येव । अत इदं तटस्थलक्षणमित्युच्यते ।। साकारब्रह्मणस्तु जगत्कारणत्वादिकं स्वरूपलक्षणमेव । एवमझीकारेण मूलब्रह्मणो निर्विकारत्वं समर्थितं भवति । एवं लक्षणभेदः श्रीकरभाष्यक्रिया- 1. शिक्षाकति ·70 शाक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् सारादिषु स्पष्टमुपपादितः । अथैवमाशययेत--तर्हि शुद्धस्य सूक्ष्मावस्थापन्न- शक्तिविशिष्टस्य परब्रह्मणः जगदुपादानत्वाद्यनगीकारेण ब्रह्मोपादनतावादः कथं घटताम् ! एवं शिवाभिधस्य प्रथमतत्त्वस्य जगन्निमित्तत्वे शक्त्याख्य- द्वितीयतत्त्वस्य उपादानत्वे च कथिते अमिन्ननिमित्तोपादानत्वसिद्धान्तः कथं घटताम् ? इति । अत्रेदं उच्यते--सर्वेषामपि तत्त्वानां ब्रह्मण एव प्रवृत्त्वेन ब्रह्मस्वरूप सर्वानुवृत्तं वर्तत एव । सच्चिदानन्दरूपस्य ब्रह्मणः या सद्रूपता वर्तते सा सर्वत्र जगति भासत एव । सन् घटः सन् पटः इत्याद्यनुभवो हि सर्वेषां सहजः । तत्र सर्वत्र अनुवर्तमानो यः सत्तांशः सः ब्रह्मण एव । नहि ब्रह्म विना विचिद्वस्तु सचां अवाप्नुयात् । अयगर्थः शिवाद्वैतमजरीवीरशैवानन्दचन्द्रिका- दिपु .(पु.23) — सन् हृदयप्रकाशः भवनक्रिययाश्रितो, भवति कर्ता । सैव क्रिया. विमर्शः स्वस्था क्षुभिता च विश्वविस्तरा' इत्यादिना प्रदर्शितः । हृदये प्रकाशमानः परमेश्वरः सन्--- सद्रूपेण अस्तीति व्याख्याना विवरणं कृतम् । सन् हृदयप्रकाशः इति शब्दद्वयेन सदात्मकत्वं चिदात्मकत्वं च क्रोडीकृतम् । सः हृदयंप्रकाश एवं अस्तीति भवनक्रियाश्रयत्वात् कर्ता भवति । सैव क्रिया स्वस्था चेत्-चिदानन्दमात्र विश्रांता चेत् अस्मि प्रकाशे नन्दामि इति विमर्शो भवति । क्षुमिता चेत् सृष्टयुन्मुखा चेत् गोमये वृश्चिकोत्पत्तिरिव शिवादिभूम्यन्तपत्रिंशत्तत्त्वात्मकविचित्रविश्वस्फुरणमयी भवति । हृदयप्र- काशः, "हृदयं तद्विजानीयात् विश्वस्यायतनं महत् " इति श्रुतेः चराचर- "भित्तिभूतात्मप्रकाश: सन् -- अस्तीर्त्यङ्गीकरणीयः', अन्यथा ' जगदान्ध्यं 'पतेत् । एवं च सर्वेष्वपि तत्त्वेषु परमात्मनोऽनुवृत्या उत्तरावस्थाविशिष्ट- 'परमात्मतत्वं प्रति पूर्वावस्थाविशिष्टपरमात्मतत्त्वं कारणं भवतीत्युक्त ।। किंच सुवर्ण शलाकाद्यवस्थां प्राप्य कंटकावस्थां भजते । अथापि कटकं 'प्रति 'सुवर्णगेवोपादानमिति सर्व व्यवहरन्ति । एवं प्रकृतेऽपि ब्रह्मणः सर्वो- पादानत्वे का हानिः अर्यक्रमः वीरशैवानन्दचन्द्रिकादिषु स्पष्ट उपपादितः ॥ ..', वस्तुतस्तु निमित्तत्वं नाम- कार्यानुकूलसङ्कल्पाश्रयत्वम् । उपादानत्वं नाम बहुभवनानुकूलावस्थायोगित्वं । तत्र परं ब्रह्मैव जगत्सिसूक्षया किञ्चिञ्चलितं ·अध्यायः परब्रह्मस्वरूपम् . -- - भवति । तादृशचलनमेव इच्छा । सैव विमर्शशक्तिरित्युच्यत इति असदुक्तम् । विमर्शशक्तराकारश्च । स ऐक्षत बहु-स्यां प्रजायेय' इत्यादिना उच्यते । एवं च * इदं सूजेयम् ' , इत्यादिसङ्कल्पवत्त्वं शुद्धस्य निराकारस्थापि.ब्रह्मण' एव सिद्धम् । स च सङ्कल्पः 'बहु स्याम् ' इत्युत्तमपुरुषांतशब्देन बहुभवन- रूपे विश्राम्यति । उत्तमपुरुषप्रयोगेन स्वस्यैव बहुभवनगित्यपि स्पष्टम् ।। एवं च परब्रह्मण एव सङ्कल्पवत्त्वं बहुभवनं चं सिद्धमिति साक्षात् 'ब्रह्मण एव उपादानत्वं निमित्त्वं च वर्तत एवेति अभिन्ननिमित्तोपादानत्वस्यन कापि क्षतिः । मन्वेवं सति ब्रह्मणः सविकारत्वापतिः इति चेत् तेन किमिति प्रष्टव्यम् । सविकारले विनाशप्रसङ्गः चेत् , सुवर्णस्य कटकामना परिणामे कि सुवर्णविनाशो दृष्टः ? परिणामो हि द्विविधः, पूर्वरूपोपमर्दपूर्वकः तदनु पमर्दपूर्वकश्च । आधः काष्ठस्य भसीभावादौ । द्वितीयः सुवर्णस्य कटक- भावादौ । आद्यः परिणामः खल स्वरूपहानिकरः । द्वितीयस्तु न स्वरूप नाशकः ॥, अथवा कूर्मा गभगन्यायेन समन्वयः स्वरसो भवति । कूर्मः स्वशत्या स्वपादाद्यवयवानि स्वेच्छया बहिर्गतानि कृत्वा, पुनः स्वात्मनि निवेशनं करोति तथा परमशिवः सृष्टिकाले नामरूपविभागवत्वेन बहिः प्रकटीकृत्य, प्रलये. स्वात्मनि स्वामिन्नत्वेन प्रपञ्चं गोपयति । यथा पटल्य कदाचित् सङ्कुचितावस्था कदाचित् विकासावस्था लोके दृश्यते, तथा सङ्कचितावस्थापनशक्तिविशिष्टः। परमशिवः कारणं, प्रसारितावस्थापनशक्तिविशिष्टः शिवः कार्यमिति युज्यते । यथा पटस्य वेष्टितप्रसारितमेदेऽप्यभेदः तथा कार्यकारणयोः मृद्घटादिवद-. भेदः । यथा मृदः एकांशेन घटशरावात्मना 'परिणामेऽपि मृदात्मकत्वं न विरुद्यते, तथा परमेश्वरस्यापि स्वशत्येकांशेन. जगदात्मनां परिणामेऽपि जगदनन्यत्वं न,विरुद्ध्यते । यथा वायुरेका, प्राणापानादिवृत्तिभेदेन मिननाम- - . " छा.6-2-3. १. आ.6.

·72 पाक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् विष्ट रूपात्मककार्यभेदं भजते, तथा परमशिवः स्वशक्तिमहिम्ना प्रपञ्चाकारेण भास- मानोऽपि अनन्य एव । यथा शिवयोगी ध्यानकाले प्राणायामेन वायुसकोचन करोति, व्यवहारकाले प्रसारणं करोति, तथा परमेश्वरः सृष्टिकाले जगत्प्रसारणं, प्रलयकाले तदाकुञ्चनं च करोति । तस्मात् परमकारणात् परमशिवात् कार्यरूपं जगदनन्यदिति जगद्गह्मणोः अभेदः अभ्युपगम्यते । “असद्वा इदमन आसीत्' (त. भा. 6.)इति श्रुतौ अग्रे सृष्टेः प्राक् इदं जगत् सूक्ष्मावस्थापनमासीत् । सृष्टयनन्तरं : सदजायत' स्थूलावस्थाविशिष्टमासीत् । सूक्ष्मत्वरूपधर्मान्तर- विशिष्टत्वमात्रेण असत्त्वव्यपदेशः। " ततो वै सदजायत” इति वाक्यशेपात् असच्छब्दस्य सूक्ष्मात्मकत्वं तद्विन्नसच्छब्दस्य स्थूलात्मकत्वं अर्थः इति श्रुति- वाक्ययोः समन्वयः॥ एवं अन्तर्गतस्य तत्त्वजालस्य बहिनिस्सरणमेव सृष्टिः, इत्युपपादनेन कथं ब्रह्मणो विनाशः प्रसज्येत ? एवं सुवर्णकटकदृष्टान्तेन च कूर्मदृष्टान्तेन ब्रह्मणः सविकारत्वं न दोपयेति वीरशैवानन्दचन्द्रिकायां (पु.29) स्पष्टं उपपादितम् । अयं भावः । तूप्णी स्थितो देवदत्तः 'उत्थाय गच्छति चेत् तावता देवदत्त- स्वरूपस्य का वा हानिः । एवं प्रकृतेऽपि प्रलये तूष्णीं अवस्थितं ब्रह्म लीलया स्वांशैकदेशतः जगदात्मना, परिणमते चेत् तावता ब्रह्मस्वरूपस्य का वा हानिः ! अथवा ब्रह्मापि न साक्षात् स्वरूपत एव परिणमते किंतु स्वाविना- भूतशक्तिद्वारैव । एवं च जीवाविनाभूतशरीरगताः दोषाः यथा जीवं न स्पृशन्ति, तथा जगदाकारेण शक्तरेव परिणामेन न ब्रह्मणो दोपप्रसक्तिः । अयमर्थः श्रीकरभाष्ये प्रकृत्यधिकरणे स्पष्टः। " ननु दधिक्षीरवत् स्वस्वरूप- परित्यागपूर्वकरूपांतरप्राप्तिरेव परिणामः । नित्यशुद्धस्य महेश्वरस्य परिणामित्वेन स्वरूपनाशित्वं विकारगुणप्रसङ्गश्च स्यादिति चेन्न, निमित्तभूतस्य उपादान. त्वेऽति न विकारादिस्पर्शः । परमेश्वरमायाशक्तः. जगद्रूपेण परिणामित्वं, तत्परमेश्वरस्य निमित्तकारणत्वं च.प्रतिपाद्यते" (Page 180.) इति ।। ननु शक्तरेव परिणामित्वे कथं ब्रह्मणः परिणामिकारणत्वरूपोपादानत्व- निर्वाहः इति चेत्, नहि शक्तिशक्तिमतोः वयं ,अत्यन्तभेदवादिनः, किंतु .

·अध्यायः] परब्रह्मम्वरूपम् 73 ದಾತನೆ ? ಅಲ್ಲ, भेदाभेदवादिनः । अतः परमात्मनः शत्यभिन्नत्वेन उपादानत्वं उपपद्यते । "माया तु प्रकृति विद्यात् मायिनं तु महेश्वरम् ।” (वे.4-10.)इति स्वाभिन्न- मायायाः नियम्यत्वं, परमेश्वरस्य नियामकत्वं च श्रूयते । अतो विश्वोभयकारणल्वं नान्यस्येति सिद्धम् । परंतु 'सन् हृदयप्रकाशः' इत्यादिश्लोकविवरणपूर्वक शिवाद्वैतमञ्जर्यादौ सर्वत्र सत्तानुवृत्तिप्रतिपादनपुरस्सरं शिवाद्वैतसाधनेन सुवर्गफटकादिदृष्टान्तैः तादृशविकारस्य अदोपत्वसमर्थनेन च परब्रह्मण एव साक्षादुपादानत्वाङ्गीक णमेव युक्तम् ।। कि परिणामेनापि ब्रह्मण अविरारित्वं वचनशास्त्र स्पष्टं उपपाद्यते । * ಜಲದೊಳಗಣ ಸೂರ್ಯನಂತಿರ್ಪನಯ್ಯ ಶಿವನು, ಲೋಕಾದಿ ಲೋಕಂಗೆ ಳೊಳಗಿರ್ದರೆನು, ಜಗದ ಪುಣ್ಯ ಪಾಪ ಸ್ವರ್ಗ ನರಕ ಬಂಧ ದೋಷಕ್ಕೊಳಗಾ ಅದೆಂತೆಂದೊಡೆ ಜಲದೊಳಗಣ ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೃತಿಗಳು ಜಲಕ್ಕಲ್ಲದೆ ಸೂರ್ಯನಿಗಿಲ್ಲವ , ಲೋಕದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ ಲೋಕ ಕಲ್ಲಡೆ ಶಿವನಿಗಿಲ್ಲವಾಗಿ, ಅನಂತ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಗಳು ತನ್ನ ಒಡಲೊಳಗೆ ಅಡಗಿದವೆಂದೆ ತಾ ಹೊರಗಾಗಿ ಅಡಗಲೆಡೆ ಏನುಂಟು, ಇದು ಕಾರಣ ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನು ವಿಶ್ವದೊಳಗೆ ಹೊದ್ದಿ ಯೂ ading and-53osrrieawg. p.18) एवं लोके सर्वत्र स्थितोऽपि परमात्मा न लोकधर्मा, अत एव निरञ्जन सन् विराजते । “लोकेषु भूतोऽस्मि न लोकधर्मा” इत्यभियुक्तोक्तिः परमात्मनि सम्यगन्वेति ॥ सिद्धान्तशिखामणौ- यस्मादेतत्समुत्पन्नं महादेवाञ्चराचरम् । तस्मादेतन्न भियत यथा कुम्भादिकं मृद. ॥ (10-62) शिवतत्वात्समुत्पन्न जगदम्मान मिद्यते। फनोमिवुव्दाकारो यथा सिन्धोर्न भिद्यते ।। (10-63) यथा तन्तुभित्त्पन्नः पट तंतुमय स्मृतः । तथा शिवात्समुत्पन्नं शिव एव चराचरं ।। (10-64) इत्यादिषु समुद्रतरङ्गफेनबुबुदन्यायेन भग एव नानात्मना अवस्थान- मेर उपपादितम् । एवम् - - + 10 ·शान्तिविशिष्टाद्वतदर्शनम् [पष्टः - - आत्मशक्तिविकारोन शिवो विश्वात्मना स्थितः । कुटीभावाद्यथा भाति पटः स्वस्य प्रसारणात् ।। (10-66) पत्रशाखादिरूपेण यथा तिष्ठति पादपः । तथा भूम्यादिरूपेण शिव एको विराजते ॥ (10-66) ' इत्यनेनापि ब्रह्मण एव जगदावापत्तिरुपपादिता । सूत्रकारैरपि 'उभय- व्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् । (प्र.स.3-2--6)दति अहिकुण्डलदृष्टान्तेन जग- ब्रह्मणोरवस्थानं उक्तम् । अहेः कुण्डलभावऋजुभाववत् जीवब्रह्म गोः ज्ञानात्म- कत्वेन एकत्वेऽपि परस्परविरुद्धानां सर्वज्ञत्वकिञ्चिज्ज्ञत्व-विभुत्वाणत्व-नित्यमुक्तत्व- नित्यबद्धत्वादिविरुद्वधर्माणां दर्शनात् भेदाभेद एव निश्चीयते । श्रुतिसक्कोचे मानाभावात् उभयश्रुत्योः तुल्यबलत्वाच्च । भेदश्रुतीनां सर्वपा संसारंदशा. विपयत्वं, अभेदश्रुतीनां मोक्षदशापरत्वम् । नोचेत् आन्योन्यविरोधात् सर्व शास्त्रं अप्रमाणं स्यात् इति भाप्ये समन्वयः क्रियते । एतत्सर्वपलोचनमा परशिव- ब्रह्मगः साक्षादेवं जगदाकारतापत्तिरेव युक्ता । तदानीमेव च शिवस्य जगतश्च तत्र तत्रोक्तं तादात्म्यं स्वरसतः सङ्गच्छते ॥ एवं ब्रह्मणो विचित्रजगदाकारेण परिणामः कथम् ? कथं वा तद्गत- दोपैरसंस्पर्शः ? इति शङ्कायां च ब्रह्मणः अपरिमितशक्तिमत्त्वात् सर्वमुपपद्यते । अयमेव इतरपरिणामवादापेक्षया एतद्दर्शने विशेषः, यत् शक्तिविशिष्टं ब्रह्मैव जगदात्मना परिणमते इति ।। यद्यपि सिद्धान्तशिखामगौ घटाकाशदृष्टान्तः सूर्यप्रतिबिंबदृष्टान्तश्च दृश्यते । तेन च भेदस्य औपाधिकत्वमेवेति अद्वैतमतच्छाया पतति । अथापि जगत्सत्यत्वस्य बहुधा तत्र उपपादनेन अध्यासवादस्य क्रियासारादिपु स्पष्टं खण्डनेन नाद्वैतदर्शनसाम्य अस्य दर्शनस्य । अविद्यापि अद्वैतिभिरकीकृता- द्विलक्षणा न मिथ्या, किंतु पारमेश्वरी सङ्कुचिता शक्तिः । परमात्मनिष्ठायाः विमर्शशक्तेः परिणामभूता प्रकृत्याख्या अधोमायाशक्तिरेव अविवेति ग्राह्या । अविद्याशक्ति देन जावा बहुविधाः स्मृताः' इति सिद्धां शिखामणौ ·अध्यायः परग्रह्मस्वरूपम् 75 . (5-42.) अविद्यायाः शक्तित्वेन प्रयोगदर्शनात् नाद्वैतमतसाम्यम् । इयं च अविद्याशक्तिः मोहकारिणीति सर्वविदितान तत्र कस्यापि विमतिर्थिप्रतिपत्तिा। निरवयवस्य एकस्यैव परमात्मनः नानात्वेन व्यवहारः, नानाभावश्च कथम् ? इति शङ्कायां निरवयत्रेऽपि आकाशे भेदव्यवहारो दृश्यत इत्येताव- मात्र एव तादृशदृष्टांतोषयादनं, नतु सर्वाशेऽपि । अन्यथा समुद्रतरङ्गपटकुटी- भावादिदृष्टान्तानां असामञ्जस्यं आपधेत ? किंच भक्तिसिद्धान्तिन एते, नंतु ज्ञानान्मोक्षवादिनः । भक्तिसिद्धान्ते च सर्वथा जगतो न मिथ्यात्वसक्तिः।। ननु एतादृशसविकारत्वस्य अदोपत्वसमर्थनं अस्तु । अथाप्येवं सति ब्रह्मणो निर्विकरत्वश्रुतीनां का गतिरिति चेत् ; प्रलयावस्थाकालिकब्रह्मपरत्वेन तासामुपपत्तिः । तर्हि सृष्टिकाले तादृशब्रह्मण एव जगदात्मना अवस्थानात् इदनी तागवाक्यानां अर्थशून्यत्व अवर्जनीयमिति न च शंक्यम् समुद्रतरद्धन्यायेन हि ब्रह्मणः परिणाम उपपादितः । नहि तत्र अनन्तः समुद्रः सर्वोऽपि तरङ्गालना परिणामति, किन्तु समुद्रस्यैकदेशः उपरितनभाग एव । तदा च अधोभागे समुद्रः निश्चलोऽप्यवतिष्ठत एव 1 एवं प्रकृतेऽपि ब्रह्मणः स्वायुतायुतांशैकदेशत एव परिणामः । "विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनो- रथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकल: समाप्तः" (श्रीक.मा..06पु.) इत्याभियुक्तोक्तेः ब्रह्मणः अत्यल्पांश एवं विश्वाकारेण परिणमते । “पादोऽस्य विश्वा भूतानि, त्रिपादस्यामृतं दिवि" (पू-सू) इति श्रवणात् ब्रह्माधिकांशस्य निर्विकारत्वं अविरुद्धम् । परिणामाऽनाश्रयभागानां आनन्त्येन इदानीमपि निर्विकारत्वस्य सुखेन, उपपादनं संभवत्येव । तथोक्तं गीतायामपि, 'विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत् ' (10 42.) इति ॥ ननु समुद्रस्य सावयवद्रव्यत्वेन एकदेशांशेन तरङ्गाद्यात्मना परिणामः संभवेत् । ब्रह्मगस्तु अपरिच्छन्नस्य निरवयवाः कथं एकदेशसंभवः । कथं वा एकादेशांशेन परिणामो या ? इति चेत् । अयं आक्षेपः सर्वेष्वपि दर्शनेषु वर्तत एव । ग्यायिक्रमते निरवयचे विभौ आकाशे घटादिसंयोगा: एकदेश एच । -- ·76 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [13: . ब्रह्मण एवं जायन्ते, नतु आकाशे सर्वत्र । निरवयवस्य आकाशस्य कथं एकदेशसंभवः ? एवं सांख्यमते. निरवयवे, प्रकृतिद्रव्ये एकदेश एव महदाद्यात्मना परिणामः । नहि क्रस्नमपि प्रकृतिका महदाद्याकारतां भजते । तदा चतुर्विशति नतान्येव न स्युः । अन्तिम एकमेव तत्वं अव शिप्येत । एवं विशिष्टाद्वैतमते एकमेव ब्रह्म निरवयवं परव्यूह विभवांत पर्चीवतारंभेदं भजते । यदि च इमानि मतानि असङ्गतानि म्युः तदा विवर्तवाद एव अवतरेत् । स च श्रुत्यनुभवयुक्तिविरुद्धः शून्यवादे पर्यवस्पेदिति सैद्धान्तिकषितः । अतः प्रतिसिद्धान्तं निरंपस्याप्येक- देशव्यवहारसत्वात् अस्माकमप्ययं न दोषः । कथमन्यथा, :: विष्टभ्याहमिदं कृत्सं एकांशेन स्थितो जगत्" इने गीतायां 'एकांशेन' इति पदं सद्गच्छेत ? . 'सूत्रकारोऽपि इमामांशङ्का उपक्षिप्य समादधत । तथाहि “ कृत्ल- प्रसक्तिनिरवयक्त्वशब्दकोपो वा" (2-1-26) इति । अयमर्थः जगदात्मना परिणामाङ्गीकारे ब्रह्मणो निरवयंत्वेन कृत्स्नमपि ब्रह्म जगदा- कारेण परिणमेत , तथा च ब्रह्मैव नावशिष्येत, कृत्स्नम्यापि जगदाकारेण परिणतत्वात् । ब्रह्मपसंरक्षणार्थ एकदेशेन परिणामाजीकारे च ब्रह्म सावरावं स्यात् । एकदेशः तथैवविशिष्यते, एकदेशश्च 'जंगदात्मना परिणमते इत्यंश- भेदसिध्या ब्रह्म साक्यवं स्यात् । तथा च ब्रह्मणो निरवयत्वप्रतिपादकानि निष्कलं निष्क्रिय शान्तं (श्वे.6-19) इत्यादिवाक्यानि 'कुप्येयु:-- बाधिता भवेयुः इत्येवं प्रबले आक्षेपे तत्र सिद्धान्तमाह - 'श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' (2-1-27) इति । निरवयवमपि ब्रह्म स्वरूपतोऽयतिष्ठते, जगदात्मना परिणमते चेति श्रुत्या अवगम्यते । निष्कलमिति या श्रुतिः ब्रह्मणो निरवय- वत्त्वं घोपयति सैव श्रुतिः ‘बहु स्याम् ' (छा.6-2-3) "तदात्मानं स्वयम- कुरुत' (ते.आ. 6) इत्यादौ ब्रह्मणः परिणाममपि वदति । अन्यतरश्रुतेः अप्रामाण्यंग्राहकप्रमाणाभावेन श्रुतिद्वयमपि प्रगाणगेवेत्यङ्गीकरणीयम् ।। कुत इदमित्यत्र आह - शब्दमूलत्वादिति । ब्रह्म हि शब्दैकसमधिगम्यम् । एवं संति शब्देशिस्वरूपस्वभावगुणविशिष्टं ब्रह्म बोध्यते तत् तादृशमेव अब- .

·अध्याय: परग्रह्मम्वरूपम् 77 " गन्तव्यम् । नतु तत्र यौक्तिकवादावतारप्रसक्तिः । एतदुक्तं भवति । परब्रह्म अङ्गीकृत्य तस्य जगदुपादानत्वं आक्षिप्यते । तदनङ्गीकृत्य वा ! आद्यपक्षे परब्रह्माङ्गीकारे किं प्रमाणमिति वक्तव्यम् । श्रुतिरेव चेत् , तर्हि यया श्रुत्या ब्रह्मसिद्धिः, ययैव च श्रुत्या तस्य निरवयवत्वबोधनं च, तयैव श्रुत्या तस्य उपादानन्यमपि बोध्यते चेत् तदपि अङ्गीकरणीयमेव; सर्वेषां श्रुत्यैव बोधनात् । इदमेव धर्मिग्राहकमानमित्युच्यते । धर्मी येन प्रमाणेन गृह्यते तेनैव प्रमाणेन तद्धर्मिग्रहणवेलायामेव यादृशगुणको गृह्येत तद्गुणक एव स वाच्यः । यथा 'अयं वहिरुप्णः' इत्यादिप्रतीतौ हि येन त्वगिन्द्रियेण वह्निः गृयते तदैव उष्णस्पर्शविशिष्ट एव स गृह्येत, नतु उष्णस्पर्शरहितः । तदा खलु वहिरिति प्रतीतिरेव न स्यात् । एवं प्रकृतेऽपि ब्रह्म लक्षणेकगम्यमिति जन्मायधिकरणे सर्वैरुक्तम् । तच्च लक्षणम् ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (तै भृगु.) इत्यादिवाक्यों यते । एवं च लक्षणद्वारा ब्रह्मगहणवेलायामेव जगत्कारण- त्वादिविशिष्टं ग्रीव गम्यते । एवं ब्रमरूपधर्मिग्राहकेण प्रमाणेनैव तस्य जग- कारणत्वमपि गृहीतमेव । जगत्कारणत्वरूपलक्षणज्ञानाभावे हि ब्रह्मैव न ज्ञायेत । अतो धर्मियाहकप्रमाणेनैव जगत्कारणत्वमपि सिद्धमेवेति सिद्धस्य न निराकरणसंभवः । एवं जगत्कारणत्वमुखेन ब्रह्मप्रतीत्यनन्तरं तस्य निर- वयत्ववोधनेऽपि पूर्वप्रतिपन्नजगत्कारणत्या विरोधेनैव तन्निर्वाहः । निर्वाहश्च निरवयवमपि ब्रह्म एकदेशेकाशेन परिणमते । इतरांशेन निर्विकारमप्यवतिष्ठते च इत्यङ्गीकारेणैव वक्तव्यः । एवं ब्रह्म अङ्गीकृत्य तस्य उपादानत्वाक्षेप- विकल्पो न युक्तः ॥ द्वितीयविकल्प तु शास्त्रयोन्यधिकरणमेव उत्तरं ददाति । ननु कथमिदं ! निरवयवं ब्रह्म, अथापि तस्य अंशाः इति ? नहि लोके कुत्रापि ईग वस्तु पश्यामः इति ? शङ्कायामाह-'आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि' (व.सू. 2-1-28)इति । अस्तु तावत् परब्रह्मणः कथा। किञ्चिज्ज्ञे अल्पशक्ते जीवात्मन्येव अन्यत्र कुत्राप्यदृष्टाः कार्यविशेषाः शानेच्छाकृत्यादयः सर्वानुभवसिद्धाः । जीव- ·78 হানিগিরি " . व्यतिरिक्त घटपटादी कुत्रप्यदृष्टचारी एतादी गतिः जीवस्य परं कथं मार- च्छते ! इत्याक्षेपे - किमुच्छ वक्तव्यम् ! तरद्वस्त्वसाधारणस्वभावोऽयम् इति खलु वक्तव्यम् , तत् प्रकृतेऽपि तुल्यम् । लोकेऽन्यत्र कुत्रापि अदृष्टाः विचित्राः शक्तिविशेषाः तत्तद्वस्तुमाने अनुभूयन्ते । यथा वही ज्वलनगक्तिः, पृशिया धारणशक्तिः, जले आप्यायनशक्तिः, वायौं स्पन्दनशक्तिः, आकाश व्यापन- शक्तिः, अत्मनि बुद्धिशक्तिः इत्येवमादि । एवं प्रकृतेऽपि ब्रमणः तादृशी विचित्रा शक्तिरङ्गीकरणीया । श्रूयते च तथा 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' (श्वे.6-8 इति । एवं सर्वशक्तिविशिष्टस्य निरवयस्य परमात्मनः स्वमायाश त्या विचित्र नानाविषब्रह्माण्डात्मना परिणामः उपपद्यते । किंच चेतन. पुरुपे अचेतनकेशनखादिविचित्रा उत्पद्यन्ते । तम.प्रकाशयविरुद्धस्वभावयोः वहिसलिलयोः अपिरोधेन समुद्रे अवस्थानं दृश्यते । पुरुषशरीरे जठराग्नि दृश्यते । एवं लोकातीतस्य सर्वमहिमातिशयस्य ब्रह्मणः न किञ्चिदनुपपन्नम् ।। अस्मिन् सूत्रे श्रीकरभाष्ये अयमर्थः पुगणवचनेन सम्यक्स्थापितः। यथा, निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्थाप्यमलात्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते ॥ इति शिष्येण पृष्टः पराशरः शक्तयः सर्वभावानां अचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्याः-भावशक्तयः । भनन्ति तपता श्रेष्ठ पावकस्य यधोणता (वि.पु.205) इत्याह । अतः परमात्मनः तादृशविचित्रशक्तियोगात् एकदेशे निर्विकारतया अवस्थानम् , एक- देशेन जगदात्मना परिणामश्च सभवत्येव। श्रुतिस्मृतिप्वपि निरवयवस्य परमशिव- स्यैव कर्तृत्वं दृश्यते । एवं अस्मिन्नधिकरणे निरवपयाय परिणाम आक्षिप्य समा- धानकरणेन ब्रह्मण एव साक्षात् जगदात्मना परिणामः स्पष्टं व्यासेन सिद्धान्तितः। यदि च ब्रह्मणः साक्षात् विकारवत्वं नास्ति, ब्रह्माविनाभूतायाः शक्तेरेव परि- णामः, तादृशशत्ति विशिष्टत्वाच्च ब्रह्मण उपादानत्वव्यवहार इत्ययमर्थः सूत्र- काराभिमतः स्यात् तर्हि एवं सूत्रकरण केशेन निरवावस्यनिर्विकारस्ययोः समन्वय- ·अभ्याय] परब्रह्मस्वरूपम् 79 " समर्थनं च व्यर्थमेव । कथं निरवयवं ब्रह्म एकांशेन परिणमेत इत्याक्षेपे, नहि ब्रह्म साक्षात् परिणमतें किन्तु तदविनाभूता शक्तिरेव परिणमते इति खलु सुलभतया समाधानं वक्तव्यम् । तत्परित्यज्य एवं विचित्रशक्तियोग साधयता सूत्रकारेण ब्रह्मण एव जगदात्मना परिणाम इति स्पष्टमुक्तमेव ।। तर्हि शक्तेः पदार्थस्य किं कृत्यमिति चेत् यहिनैव दाहे सति वह्नि. निष्ठौप्णशक्तेः किं कृत्यमितियत् उपहास्यमिदम् । यादृशौप्ण्यशक्तियोगात् बहि- देहति तादृशशक्तेः प्रयोजनं को या अनुन्मत्तः पृच्छेत् ! एवं प्रकृतेऽपि याश- विचत्रापरिमितशक्तियोगात् ब्रम जगदात्मना परिणमते तादृशशक्तिवैया. शङ्कायाः न कापि प्रसक्तिः । एवं विचित्रशक्तियोगमेव उपसंहरति सूत्रकारः 'सर्वोपता च तद्दर्शनात् (ब्र.सू.2-1-30)इति । एवं अत्र सिद्धान्तयन् सूत्रकारः विवर्तवादमपि निराचकार । पूर्वोकरीत्या आक्षेप विवर्तवाद एव यदि सूत्रकार- सम्मतः स्यात् ता शुक्ती रजतमिव ब्रह्मणि जगदिदमध्यस्तम् , अतो न निर- वयत्वभङ्गः इति ग्बल वदेत् । तत्परित्यज्य अनंतशक्तियोग निर्गुणविवर्ताद्वैत- वादविरुद्धं समर्थयन् सूत्रकारः विक्तवाद निराचकारैव । एवमनेनाधिकरणेन साक्षात् ब्रह्मण उपादनत्वमनङ्गीकृत्य तद्विशेषणीभूतयोः चिदचितो; शक्ती उपादानत्वाङ्गीकारसिद्धान्तं, विवर्तवादं च स्वानभिमतं प्रकटयति सूत्रकारः ॥ तथा च ब्रह्मणः परिणामस्य निर्दुष्टत्यसाधनेन पूर्व प्रकृत्यधिकरणोक्तं ब्रह्मोपादानत्वं सुदृढं भवति । तत्र हि "साक्षाच्चोभयानानात् " आत्मकृतेः पारे- णामात्", (न.सू.1-4-.26-27) इति सूत्रयोः ब्रह्मण एव साक्षापरिणाम उक्तः, न तु विशेषणयोः चिदचितो, शक्तेो । 'विवर्तात्' इत्यनुक्त्या 'परि- णामात्' इति रचनेनैव ब्रह्मपरिणामवाद एव सूत्रानुगुणः । समुद्रतरगर्म- दृष्टान्तेन सिद्धान्तसम्मतश्च । अहि कुण्डलदृष्टान्तकथनेन सूत्रकारसम्मतश्च इति प्रतिभाति । निरतिशयानन्दस्वभावस्य निलेपस्य अनन्तकल्याणगुणा- करस्य निमिचकारणभूतस्य महेश्वरस्य प्रकृतित्वेन विश्वात्मकत्वं अविरुद्धम् । अतः तस्यैव प्रपञ्चाकारेण परिणमनं सूत्रकारसम्मतम् । अधैतदुपरि एका शङ्का .. - ·60 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [पष्टः अवशिष्यते । ब्रह्मण एव जगदात्मना परिणामे जगतः हेयन्यत्वेन ब्रह्मणोऽपि हेयाकारकत्वे ब्रह्मणो निरवद्यत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोध इति । अत्रापि समाधानम् " श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् " इति सुत्रमेव वक्ति-मूर्तामूर्तोभयविधश्रुतिबलात् तस्य निरवयत्व-सावयवत्त्व-सोंगास्यत्व-सर्वविलक्षणत्व-सर्वात्मकत्व-सा- धारत्व-सर्वप्रकाशकत्य-सर्वान्तर्वामित्व-सर्वेश्वरत्वादिकं सकलमुपपद्यते । स्वतंत्र- त्यात् शिवस्य मूर्तामूर्तत्वं युज्यते । तथा च भाष्यम्-'"उदिते जुहोति, अनुदिते जुहोति, यवैर्वा यजेत, तण्डुलैवा यजेत” इत्यादिश्रुतीना उभय- सिद्धिरिति न्यायेन तदुभयस्वीकारवत् अत्रापि उभयश्रुतिदर्शनात् तदुभयं विधेयमेव । तदुभवोरेकांशप्रधाने अर्धजरतीन्यायेन श्रुत्यप्रामाण्यं प्रसज्येत । शिवः अवयववस्वेन कैलासाद्यप्राकृतदिव्यस्थानेषु स्थित्वा तदुपासकानां भक्तानां सालोक्यादित्रिविधनित्यकल्याणविभूतिं दत्वा स्वनिरवयवचिद्घनोपासकानां निरस्तसमस्तमलानां भक्तानां फैवल्यविभूत्यात्मकं स्वप्राप्ति अनुगृह्णाति । तस्मात् तदुभवोपासनमपि उक्तम् " ॥ (श्रीक.भा-208) किंच परमात्मनः लीलया आकारपरिग्रहेऽपि निर्दोषत्वं युज्यते । वस्तुनि दोपादोषादिकं पुरुषवासनामूलमेव । एवं कालदेशभेदाद्यधीनं च । एकस्य माधुर्ये प्रीतिः, अपरस्य कटौ प्रीतिः । ग्रीष्मे गन्धः सुखाय, स एव दुःखाय । बाल्ये प्रीतिविषयस्य यौवने प्रीतिविपयत्वं नास्ति । यौवने प्रीतिविपयस्य वार्धक्ये प्रीतिविषयत्वं नास्ति । अतो वस्तुपु दोषो नाम नास्ति । दोपगुणादिकं तु तत्तत्कर्ममूलकमेव । तथोक्तम् --- (वि.पु.2-6-47) इति । वस्त्वेकमेव दुःखाय सुखायेागमाय च । फोपाय च यतस्तस्मात् वस्तु वस्त्यात्मकं कुतः ।। तदेव पीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते । तदेव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते । तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित्सुखात्मकम् ॥ हेमन्ते ·अध्याय:] परबहावलपम् 81 , एवं च कर्मपरवशानां अस्माकं दृष्ट्या जगतः अपुरुषार्थरूपत्वं हेयत्वं प्रतीयेत । कर्मानवीनस्य परमेश्वरस्य कथमिदं अवद्यरूपं भूयात् । अस्माकं अमेध्यवस्तुसम्बन्धे अशुद्धिर्भवति, सर्वपावनस्य सूर्यरश्मेः अमेध्यवस्तुसंबन्धात् नहि अशुद्धिः । अतः जगदात्सना परिणतमपि ब्रह्म निरवद्यमेवेति न कोऽपि दोपः । तस्य सर्वशक्तिकत्वात् स्वतंत्रत्वाच्च सर्वमविरुद्धम् ॥ अपि च समुद्रतरङ्गदृष्टान्तेनैव ब्रह्मणः परिणामः पूर्वमुदाहृतः । एक- स्यैव द्रव्यस्य बहुधा परिणामस्थले परिणतबस्तुगतविशेषादयः उपादानद्रव्ये नागच्छेरन् । समुद्रस्यैव तरङ्गाद्याकारेण परिणतो तरङ्गगतं हस्वत्वदीर्घत्वा. दिकं न समुदे भासते । फेनगतं धावल्यादिकं समुद्रे न भासते । किंतु तत्त. द्वैशिष्टयं तत्र तत्रैव प्रतिनियतं दृष्टम् । एवं ब्रह्मणो जगदात्मना परिणामेऽपि जगति विद्यमानदोषादिकं ब्रह्म न संस्पृशेदिति तत्तत्वभावयवस्थाया लोक. दृष्टत्वेन ब्रह्मणः न सायद्यस्वप्रसक्तिः । एवं एतावता प्रबन्धेन इतरासाधरणं ब्रह्मणः साक्षादुपादानत्वं समर्थि- तम् । अत एव अस्मिन्नेव मते एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं विना क्लेशं सङ्गच्छते । ब्रमण एव साक्षात् जगद्भावापत्त्या उपादाने अवगते तदभिन्नानां उपादेयानां सुखेन ज्ञानं शक्यते । विशिष्टाद्वैतमते हि नैवं स्वारस्यं संभवति, ब्रह्मविशे. पणीभूतयोः चिदचितोरेव साक्षात्परिणामाश्रयत्वात् । उत्तरत्रोक्तमृत्त्कार्य- दृष्टान्ते स्वरूपपरिणामस्येव सर्वसम्मतत्वेन तदनुरोधेन दाष्टांतिकेऽपि स्वरूप- परिणामाङ्गीकार एव एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं स्वरसं स्यात् ।। यद्यपि भाप्यादिषु एतादृशेषु बहुषु विषयेषु विशिष्टाद्वैतमतसम्मता प्रक्रिया आहतेव भाति । एतत्तवं तु जीवस्वरूपनिरूपणाक्सरे व्यक्तीभविष्यति। एवमेतावता प्रकृत्यधिकरणकृल्मप्रसक्तयधिकरणसूत्रमाप्यायुक्तं सिद्धान्तशिखा- मण्याद्युपपादितं ब्रह्मणः साक्षादुपादानत्वं समर्थितम् ॥ सिद्धांतशिखामणौ हि समुद्रतरगन्यायाभिधानमात्रमेव न, प्रत्युत इदमपि द्रष्टव्यम् 12 ·82 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [पष्टः मिति बोध्यम् ॥ A . गुणत्रयात्मिका शक्तिः ब्रह्मनिष्ठा सनातनी । तद्वैषम्यात्समुत्पन्ना तस्मिन् वस्तुत्रयामिया ॥ (5-36) इत्यनेन स्वशक्त्युपहणवशात् ब्रह्मण एव भोक्तभोज्यप्रेरकभावापत्तिः रपष्टमुपपादिता । तत्र भोक्तभोज्ययोमस्वरूपं तत्तत्प्रकरणे विवेचयामः। “परतत्व- मयोपाधिः ब्रह्मचैतन्यमीश्वर” (सि.शि.5-38) इति परमात्म वैतन्यमेव ईश्वर- पदयाच्यं प्रेरकमित्युक्तम् । इदमेव तत्वं पट्त्रिंशत्तत्त्वेषु आयं शिवतत्त्वामिधेय- त्रिमूर्तयः-पत्रिंशत्तत्त्वनिरूपणायसर एव ब्रह्मविष्णुरुदाणां त्रिमूर्तीनां परमशिवादुत्पत्तिः प्रतिपादितैव । अत्र प्रमाणं न केवलं सिद्धांतशिखामण्यादि. रेख, अपि तु 'ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते सर्वे संप्रसूयन्ते' इत्यथर्व शिखोपनिषदपि । एतन्मूर्तित्रयकारणभूतं ब्रह्मैव परमशिवपदवाच्यं महालिङ्गमिति पूर्वमेव उक्तम्। उमापतित्व-कैलासपतित्व-त्रिलोचनत्व-नीलकण्ठत्वादिकमपि कार्यभूतशिवस्यैव, नतु परमकारणस्य परमशिवस्य इति च पूर्वमुक्तम् । दासगुप्तमहाशयः अस्मिन् विपये एवं अभिप्रेति- "It is true from Brahman, the ultimate cause, though unspeakable and unthinkable, the Gods Brahma, Vishnu and Rudra have sprung forth together with all gross matter and sense faculties. He is the cause of all causes and is not produced from any other causes. He is omnipotent and the lord of all. He stands silent and rooted in one place like a tree and yet pervades the whole universe" (Das. H. I. P. Vor III) ननु श्रीवैष्णवा हि त्रिमूर्त्यतर्गतविष्णोरेव परब्रह्मत्वं वदन्तीति तेषां वैष्णवत्वव्यवहारो युक्तः । नैवमेतस्मित् गते अङ्गीक्रियते, किंतु त्रिमूर्यतीतमेव परं ब्रह्म परमशिवाभिधम् । एवं सति अस्य मतस्य शैवमत- स्वेन व्यवहारः कथम् ? अत्रोच्यते । सत्यम् , परं ब्रह्म निराकारमेव । तदेव प्राप्यम् । तत्प्राप्तिहेतुभूतं साकारं शिवाख्यं उपास्यं ब्रझैव अनुग्रहद्वारा ·अध्यायः] जीवस्वरूपम् 83 - । मुक्तिहेतुः भवति । तत्प्रसादादेव हि मोक्षः । अयमंशः मुक्तिविचारे स्पष्टीभवि- प्यति । एवं निराकारब्रह्मभावापत्तिरूपा मुक्तिः साकारस्य शिवपदवाच्यस्य उपासनयैव भवति । एतत्सिद्धान्ते यतः शिवोपासनैव अङ्गीक्रियते, अत एते शैवा इत्युच्यन्ते । एतदुक्तं भवति । सिद्धान्ततत्त्वविपये श्रीकण्ठादिवत् नायं जैवसिद्धान्तः । साधनमार्गे परं शैवसिद्धान्तः । परं तु निराकारस्यापि ब्रह्मणः साकारोपासनद्वारा मुक्तिहेतुत्वं वर्तत एवेति तस्य उमापतित्वाद्यभावेऽपि शिवरुद्रमहादेवादिपदवाच्यत्वं वर्तत एव, शिवशब्दस्य ब्रह्मपर्यायत्वात् । यथा सिद्धान्तशिखामणौ-"शिवरुद्रमहादेवभवादिपदसंशितम् । शिवाभिधं परं ब्रह्म" (२-८) इति दृश्यते । एतदभिप्रायेणापि अस्य शैवमतत्व व्यवहारो युज्यत एव॥ वीशब्देनोच्यते विद्या शिवजीवैक्यबोधिनी । तस्या रंगते ये शैवा वीरौवास्तु ते स्मृताः" (५-१५) इति सिद्धान्त- शिखामणिबचनेन शिवजीवैक्यबोधिनी या पट्स्थलविद्या तस्यां मंते ये शैयाः ते वीरशैवा इति व्युत्पत्त्या पट्स्थलविद्याप्रतिपादकस्यास्य दर्शनस्य वीरशैवसंप्रदायपदयाच्यता युज्यत इति न काप्यनुपपत्तिः ।। सप्तमोऽध्यायः जीवस्वरूपम् एवं शिवाभिधपरबमम्वरूपं विचारितम् । अथ जीवस्वरूपं विचा- यते । जीवस्वरूपं एवं प्रदर्थते भाप्ये- अनादिस्वभाविकमायापाशबद्ध- घोरापारनिस्सारसंसारव्यापारतापत्रयानलदन्दयमाननानाशरीरप्रवेशनिर्गमन- वर्णाश्रमाभिमानविशिष्टकामक्रोधानुस्यूतमुखदुःखाद्याश्रयत्वं जीवत्वम्" इति । "सर्वज्ञः प्रेस्कः शंभुः किंचित्रो । जीव उच्यते" (सि.शि.5-40) इति जीवपरमात्मभेदः कथ्यते ।उपनिषत्सु 'यथा सुदीप्तात् पायकात् विस्फुलिझा:- ·84 शनि.विशिष्टाद्वैतदर्शनम् [सप्तमः , सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपा:+तन चैवापि यति' (मुं.2-1-1) इति वह्रिविस्फु- लिङ्गादिदृष्टांतेन जीवानां परमात्मन उत्पत्तिः प्रतिपाद्यते । एवं बृहदारण्यकेऽपि-- "यथाग्नेः क्षुद्राः विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवं एतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा व्युच्चरति" (बृ. 4-1-280) इत्युच्यते । अनेन जीवस्य परमात्मांशत्वं स्पष्टं उक्तं भवति । "तस्यावयवभूतस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् " (श्वे.4-10) इत्यादिभिः जीवानां ब्रह्मांशत्वं श्रूयते । “यतो वा इमानि भूतानि जायते, येन जातानि जीयंति" (ते.भृ)इति जीवानां बहुत्वं च श्रूयते । " विस्फुलिगा यथा वह्रौ जायन्ते काष्ठयोगतः । अनादिवासनायुक्ताः क्षेत्रज्ञा इति ते स्मृताः" (श्रीक.भा.' P. 274) इति शिवगीतायां जीवानां ईश्वरांशत्वं उपदिश्यते । गीतायामपि 'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः' (गी.15-7) इति जीवस्य भगवदंशत्वं उक्तम् ।। पट्त्रिंशत्तत्वस्वरूपनिरूपणावसरे, शिवांगः मायाशक्तिप्रवेशेन पुरुप- शब्दवाच्यो जीवो भवतीति प्रांगेव निवेदितम् । स्वाश्रयामोहकारिण्या: ऊर्ध्वमायाभिधानायाः शुद्धगायाशक्त्याः संबन्धेन, कर्तु अतुं अन्यथाकतुं शक्तो महेश्वरः नानाविधदिव्यमलविग्रहधारणेन भक्तान् अनुगृह्णाति । वशीकृतमायाशक्तित्वात् स्वतंत्रं परशिवं तदधीना माया न कदापि बध्नाति । इयमेव मायाशक्तिः अहन्तेदन्तयोः भेदवुद्धया अशुद्धा भवति । सैव अविद्या शक्तिरुच्यते । स्वाश्रयमोहिन्याः अस्याः प्रभावेन जीवाः ब्रह्मैक्यज्ञानवर्जिताः निजकर्मानुसारेण संसारे नानायोनिपु परिभ्रमन्ति । एवं अविद्याशक्तिभेदेन जीवा बहुविधाःस्मृताः'(सि.शि.5-42) ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशानीशौ', (श्वे.1-9) प्रधान- क्षेत्रापतिर्गुणेशः' (2.6-16) इत्यादिश्रुतिष्वपि अद्वितीयशिवस्य सर्वज्ञत्वाद्य- साधारणधर्मोपदेशात् शुद्धचिद्रूपत्वम् , स्वाभाविकाविद्यापाशबद्धत्वात् जीवस्य भज्ञवं सर्वानुभवसिद्धम् । अयं आशयः दासगुप्तमहोदयेनैवं उपवर्ण्यते- “The souls are essentially of the nature of Siva but yet they have an innate impurity which, in all ·अध्यायः] जीरस्यरूपम् 85 - probability is due to the influx of an into them. "The individual souls are, in reality, not different from God, they are but His parts as the sparks of fire are the parts of fire, but it is the peculiarity of these Parts of God, the souls, that though one with Him, they have been un. der the influence of ignorance, desire and deeds from beginningles times. The indivdual souls are naturally full of impurities and it is for that reason that they pass through the cycle of birth and rebirth" (H.I.Ph"VollIIp.6) अत्र विचार्यते-कोऽयं अंशांशिभावः इति । तत्र अंशांशिभावः औपा- धिकः, अन्ते अंशांशिनोः तादात्म्यं इति अभेदवादिनः । चेतनाचेतनरूप- विशेषणद्वयविशिष्टचैतन्यस्यैव ब्रह्मपदार्थत्वेन विशिष्टवस्तुनि विशेषणमपि एक- देश एवेति विशेषणभूतः चेतनः अंश एव । घटः इत्युक्ते घटत्वविशिष्टं द्रव्यं योध्यते । एवं च घटपदार्थे विशेषणं एकोऽशः विशेष्य एकोऽशः इत्युच्यते। एवं प्रकृतेऽपि ब्रह्मजीवयोः विशेषणविशेप्यभावप्रयुक्तः अंशांशिमावव्यवहार इति विशिष्टाद्वैतिनः । एतच्छाया श्रीकरभाष्यादिषु बहुलं उपलभ्यते । 'प्रकाशादिवत्तु नैवं परः इति सूत्रमाप्ये स्पष्टमेव विशेषणविशेष्यभाव. प्रयुक्तः अंशाशिभाव उपपादितः । प्रकाशादिवत् जीवः परमात्मनः अंशः । यथा आन्यादित्यादेः भास्वत: मारूप: प्रकाशः अंशो भवति, यथा गवाश्चा- दीनां गोत्वादिविशिष्टानां वस्तुनो गोत्वादिविशेषणानि अंशाः, यथा वा देहिनो देवमनुष्यादिदेहः अंशः, तद्वत् । एकवस्त्वेकदेशत्वं हि अंशवं, विशिष्टैकस्य वस्तुनो विशेषणं अंश एव । तथा च विवेचका विशिष्टवस्तुनि विशेषणांशोऽयं विशेप्यांशोऽयं इति व्यपदिशन्ति । विशेषणविशेष्ययोः अंशा- शित्वेऽपि स्वभाववैलक्षण्यं दृश्यते । एवं जीवपरयोः विशेषणविशेष्ययोः अंशा- शिवं स्वभावभेदश्च उपपद्यते । तदिदमुच्यते, : नैवं परः', यथाभूतो जीवः न तथा भूतः परः इति । प्रभाप्रभावतोरिव जीवपरयोः स्वभाववैलक्षण्यं आश्रित्य भेदनिर्देशाः प्रवर्तन्ते । अभेदनिर्देशान्तु पृथक्सिनह विशेषणानां 18 ·भूते 'नाहमीश्वरः' इति ईश्वरव्यतिरिक्तजीवभावं आपादयन्ती विचित्रकार्य- सप्तमः .. इयमपि माया ताशपरमात्मवतन्यप्रकाशं आवार्य जीने स्वतः परमात्माश- 88 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् तिलतण्डुलयोर्मेलनम् । एवं प्रकृतेऽपि जीवब्रह्मणोः एकजातीयत्वादेव मुक्ता- वैक्यसंभवः। सरित्समुद्रदृष्टान्तः मुक्तौ उच्यते । तत्र अवयवस्य अवयविनि ऐक्यं दृष्टम् । समुद्रजलमेव सूर्यकिरणवशात् मेघो भूत्वा प्रवर्ण्य सरिदभूत् । अतः सरित् समुद्रावयव एव । परंतु सरित्त्वावस्थायां मिन्ना प्रतीयते । एवं अग्नेः विस्फुलिङ्गा अवयवा एव । अतः जीवब्रह्मणोः अवयवावयविभाव एव युक्तः ।। ननु निरवयवस्य ब्रह्मणः कथं अवयवाः संभवन्तीति चेत् , तत् पूर्व- मेव विस्तरेण कृत्स्नप्रसक्तयधिकरणन्यायवर्णनेन समाहितम् । परशुरामः विष्णोरंशः इत्युच्यते । निरवयवस्य विष्णोरंशः कथं इति वक्तव्यम् । अतः सर्वशक्तो भगवान् स्वेच्छया जगत्सृजन् स्वांशं मायाशक्तौ संयोज्य जीवं ससर्ज इति वक्तव्यम् ॥ • अग्निस्थानापन्नं परं ब्रह्म, विस्फुलिङ्गस्थानापन्नो जीवः । अखण्डस्य वह्नः विस्फुलिङ्गमावापत्तौ हेतुभूतं यत् पार्थिव द्रव्यं तत्स्थानापन्न मायातत्त्वम् । 'मं शिवं परमं ब्रह्म प्राप्नोतीति स्वभावतः । मायेति प्रोच्यते लोके ब्रह्मनिष्ठा सनातनी' 'म शिवं अयति स्वभावतः प्रामोति' इति माया इति व्युत्पत्या माया- नाम विमर्शशक्तेः परिणामः इति सिद्धागमः मायास्वरूपं निर्वक्ति । माया- स्वरूपं एवं उपवर्ण्यते दासगुप्तमहाशयेन– Maya is regarded as the substantial entity which is the cause of the world. The bondage comes out of the products of Maya, so Mayat is the original cause of bondage. It is not illusory as the Vedantins but it is the material cause of the world, We thus see that the energy of God behaving as Mala, Maya and Karma forms the basic conception of bondage (H.I.Ph. Vol V p.165.) एवं च माया विविधविचित्रकार्यकारिणी पारमेश्वरी व्यामोहिनी शक्तिः। say, ·ध्यायः जीवस्वरूपम् 89 कारिणी भवति । एवं परमात्मनो जीवभावापत्तिः किमर्था इति चेत् , उपास्यो- पासकभावरूपलीलार्थेति पूर्वमेवोक्तम् । अथैवं सति संसारंदशायामपि जीवब्रह्मणोः अभेद एव स्वाभाविकः, मायौपाधिकस्तु भेद इत्युक्तं भवति । एतच सिद्धान्तविरुद्धम् । भेदाभेदयोरुभयोरपि स्वाभाविकत्वस्य सिद्धान्ते अङ्गीकारात् । स्वतो ब्रह्मणो निरवयवत्वेन अवयवावयविभावो न संभवति । अवयवावयविभावस्य औपाधिकचे अपसिद्धान्तः । संसारदशायां भेदः मुक्ति- दशायां चाभेदः इत्यसकृत् श्रीकरभाष्यादिषु उद्घोषितम् । एतत्सर्वं मायोप- हितचैतन्यं जीव इत्यङ्गीकारे विरुद्धमेव स्यात् इति चेत्, अत्रेदमुच्यते । मायोप- हितं चैतन्यमेव जीव इति नास्माभिरुक्तम् । किंतु स्वीयमायाशक्त्यंतःप्रविष्टे चैतन्यं जीव इति ।। नन्वनयोः को विशेष इति चेत्, अस्ति महान् विशेषः । मायोपहित. मित्युक्ते महाकाशस्य घटरूपोपाधिवशात् घटाफाश इति व्यवहारो यथा तथेति स्यात् । मायाप्रविष्टमित्युक्ते तु सरिजलं कुंभप्रविष्टं सत् कुंभजलमिति यथा व्यववियते तथेति स्यात् । तत्र घटाकाश इति व्यवहारः औपाधिक इति सर्वसम्मतः । कुंभजलमिति व्यवहारस्तु न ओपाधिकः, किंतु स्वाभाविक इत्येव . व्यवहारः । अतः तयोरस्ति महान् विशेषः । ननु इतोऽपि विविच्य उच्यतामिति चेत्, वदामः--औपाधिकव्यवहारस्थले आकाशादिक तथैव अच्छेचं सत् घटरुपोपाधिसंबन्धवशात् भिन्नं इति व्यवयिते । तत्र, एकत्वमेव स्वाभा- विकं, अनेकत्वं तु औपाधिकम् । अंतःप्रवेशस्थले तु जलं सरितः भिन्नं सत् घटं प्रविष्टं कुंमजलमिति व्यवहियते । तन्त्र सरित्वावस्थायां ऐक्यं, कुंभजलत्या- वस्थायां तु भेदः इति भेदोऽपि स्वाभाविकः इति विशेष: ।। :: ननु अच्छेद्यस्य परमात्मनः कथं मायानुप्रवेशवशात् छेयत्वम् इति चेत्, असकृदिदमुक्तम् । स्वतो निरवयवमपि ब्रह्म स्वेच्छया एकदेशादिविभाग प्रकरप्य लीलारसमनुभवतीति । आकाशस्य तु जडस्य नैतादृशी शक्ति स्तिः । परमात्मा तु सर्वशक्त इति पूर्व परमात्मप्रकरण एव प्रसाधितम् । समुद्रजल. . 14 ·86 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [सप्तम । L - विशेष्यपर्यन्तत्वमाश्रित्य मुख्यत्वेन उपपाद्यन्ते । 'तत्त्वमसि' इत्यादिपु तदादि शब्दा अपि जीवान्तर्यामिब्रह्मवाचकत्वेन एवार्थ अभिदधति । अथापि जीव दु खेन ईश्वरदु स न सभवतीत्यश भाष्यकार 'स्मरन्ति च' (2-3-44)इति सूत्रे 'तत्र य परमात्मासौ स सत्यो निर्गुण स्मृत । न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाभसा' 'कर्माभ्यासपरो योऽसौ मोक्षबन्धैस्स युज्यते' इत्यादिस्मृते " तयोरन्य पिप्पर स्वाद्वात्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ” इत्यादिश्रुतेश्च समर्थ यति । तथा च सर्वेषा जीवाना ब्रह्माशत्वज्ञत्वादिना एकरूपत्वे सत्यपि शिव जानाधिक्येन तेषु सासारिकवद्धशुद्धरक्षण्य सभवति । तदुक्त शिवागमे-- (श्रीक भा पु 277) बद्धशुद्धादिभेदेन जीवत्रयमिद स्मृतम् । गुरुदीक्षाविहीनश्च शिवभक्तिविवनित ॥ स्वकर्तृत्वाभिमानी तु बद्धस्स पशुरुच्यते । गुरुदीक्षा परा लठया कैकर्यत्रयसयुत ॥ शक्त्यादिसद्गुणोपत मुमुक्ष रागवर्जित । शिवाधीन सुधी भक्त शुद्धजीव इति स्मृत ॥ शिवयोगशिवज्ञानविभवानन्दसयुत । प्रचण्डातपमध्यस्थशुद्धक:रदीपवत् ।। शिवाकारे पराकाशे कोटिसूर्यप्रकाशके । मिली- चित्तिस्तु मुक्तजीव इति स्मृत ॥ स जीवन्मुक्त इत्युक्तो रागद्वेषविवर्जित -- इति ॥ एतादृशवैलक्षण्ययुक्ताना अगाना स्वरूपरिवेचनाया इदमत्र चिन्त नीयम्। अगाशिशब्दौ अवयवावयनिपरौ लोके स्वरसौ । प्रसिद्धार्थत्यागे प्रमाणा | भारे प्रतेऽपि जीवननगो ताशावयवावयविभागाङ्गीकरणमेव युक्तम् । नम तु निग्वयममुक्तम् नथ तदशा जीना म्यु इति शङ्का सिद्धनभिग्वामणिरस वारयति । यथा- ·अध्यायः। जीव स्वरूपम् 87 7 एक एव शिवः साक्षात् चिदानन्दमयो विभुः । अनाद्यविद्यासबन्धात् तदंशो जीवनामकः । देवतिर्यङ्मनुष्यादिजातिभेदे व्यवस्थितः-- इति ॥ (5-33) अनेन अविद्याशक्तिसंबद्धपरमात्मांश एव जीव इति स्वरसतः प्रती. यते । उपपादितं चैतत् तत्रैव - (सि.शि. 6-36-37) गुणत्रयात्मिका शक्तिः ब्रह्मनिष्ठा सनातनी । तद्वैषम्यात्समुत्पन्ना तस्मिन् वस्तुत्रयामिधा । किञ्चित्सत्त्वरजोभूतं भोक्तसंगकमुच्यते-~-इति ।। एतेन अविद्यापरपर्यायमायाशक्तिप्रविष्टशुद्धचैतन्यमेव जीव इत्युक्तं भवति । तस्मिंश्च जीवे सत्वर जोगुणयोरुन्मेप । अतश्च ब्रह्मणोंऽशभूता एव जीवा इति प्रतिभाति । तत्त्वप्रकाशेऽपि “अनुभवति शिव एव पशुभावं आणयतिरो- हितात्मगुणः" इति परमात्मन एव शक्तिसङ्कोचेन जीवभावः प्रतिपादितः । शिवाद्वैतमञ्जर्यादावपि मायाप्रविष्णेश्वरचैतन्यमेव जीव इत्युक्तम् । एवं अग्नि- विस्कुलिङ्गदृष्टान्ते च अवयवावयविभावप्रयुक्तागाशित्वमेव वर्तते ॥ माया तु प्रकृति बिन्धात् मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ (श्वे.4-10) इति श्रुतावपि जीवस्य परमात्मावयवत्वेन निर्देशः कृतः । एवं एत- सर्वपालोचनया जीवब्रह्मणोः अवयवावयविभावरूपो सुरख्यः अशांशिभाव एव अङ्गीकृत इति प्रतिभाति । अनुभवमूत्रे आत्मायं केवलः शुद्धः शिवस्यांश. सदामल । नित्यो निरञ्जनः शांतः तस्मादारमा स्वयं शिवः ॥ (63) इति सुसष्टमेव अयमर्थोऽमिहितः । युक्तं चैतत्-~-यदि च जीवः ब्रह्मावयवो न स्यात् तर्हि मुक्तौ कथं वा जीवब्रह्मणोः ऐक्यं स्यात् । नहि पर- म्परं अत्यंतविलक्षणयोः ऐक्यं नाम संभवत् । क्षीरजलयोर्यथा मेलनं न तथा .

·96 शक्ति विशिष्टाद्वैतदर्शनम् . [सप्तमः 6 मेव क्रमेण सरिद्रूपतां भजते; अथापि सरित्समुद्रयोः; अत्यन्तं भेदमेव सर्वे व्यव- हरन्ति । एवं अग्नेरुत्पन्नान् विस्फुलिङ्गान् तद्विन्नानेव सर्व व्यवहरन्ति । प्रकाश- रूपत्वसाम्यात् उभयोरक्यन्यवहारोऽस्तीति चेत् प्रकृतेऽपि चेतनत्वसाम्यमूलका- भेदस्य जीवेश्वरयोरपि : सरवन ने दोषः । एतादृशं ऐक्यं तु अप्रयोजकम् । द्वैतवादेऽपि हिं चेतनत्वमात्राकारेण उभयोरक्यं वर्तत एवं। प्रमेयत्वेन सर्वे- पामप्यैक्यं सर्वमतेऽपि . वक्तुं शक्यम् । अतः तादृशोऽभेद अप्रयोजक इति संसारदशायां मायावशात् विभिन्नं अणुभावं आपन्नं ब्रह्मचैतन्य जीवपदवाच्य सत् स्वभावतः ब्रह्मांपेक्षया अत्यन्तं ,मिन्नं सदेव वर्तते । अत: संसारदशायां :भेद इत्युपपादनं,,श्रीकरभाष्यकाराणां -युज्यत एव । अत ,एव ग्रन्थेपु तंत्र, तत्र "परमात्मनो विभक्तं सत्" इति वाक्यं दृश्यते । यथा, शिवाद्वैतमजयों महेश्वराद्विच्छिन्नत्वेन". इति ॥ : एवं शुद्धचैतन्यस्येश्वरस्य जीवभावापादकहेतुभूताया मायाया मल इति व्यवहारः (मायायोः अनंतविचित्रशक्तिमत्त्वात् अनंता भेदा दृश्यते । तत्र जीवभावापादकमायाया आणवमल इति व्यवहार । अणुः जीवः इति जीवे • परमात्मभेदबुद्धि कल्पयत्ययं आणवो मलः । पुण्यपापकर्मसंबन्धहेतुभूतस्य मलस्य कार्मिकमल इति व्यवहारः। पत्नीपुत्रादिपु ममतामिमानजनको मलः मायेयमल इत्युच्यते । एतादृशमलत्रयविशिष्टं जीवचैतन्यं संसारीति व्यवयिते । अथवा अयं क्रमः-मायाभिधो.मल: निरवयवस्य परमात्मनः चैतन्यैकदेशविच्छेदकः । "एवं विच्छिन्नांशे अणुत्वापादको मलः . आणवमलः । एवं विच्छिद्याणुभूतस्य अंशस्त्र देहसंपन्यापादको मल. मायेवमलः । कर्मसंबंधापादको मलं: कार्मिक. मलः । एतन्मलत्रयावृतः परमात्मचैतन्यैकदेश एव जीव इति ॥: "सोऽपि मल: शक्तिलयः पश्चन सर्वथा शार्व एव तत्वप्रकाशः) इत्यागमोक्तया परमात्मनः सवचिता माया शक्तिरेव मलगब्देन व्यवदियते । परमारमा स्वेच्छानुरोधेन स्वप्रकाशमेव शक्तिमहिम्नेव स्वविनोदाय वन्धयति । पानका रचन बासा शक्तिः परमात्मप्रकाशं बनीयात् । एवं स्वप्रकाशावरण.

·भध्यायः जीवस्वरूपम् 91 . not - रूप: आणवाख्यो मला : इच्छाशक्तेः सङ्कोचर्कः, मायेयो मलः ज्ञानशक्तेः सङ्कोचकः, कार्मिको मल; क्रियाशक्तेः सहोचकः । एवं. यथा शिवः सहजता इच्छानानक्रियाशक्तिविशिष्टः तथा जीवः तत्सकोचभूतः आणवमायेयकार्मिक- मलैः सहजतया आवृतः । अतो जीवः स्वभावतया परमात्मनो भिन्नः, न तु येनकेनचिदुपाधिना । शिवे यथा शक्तिविकासः स्वाभाविक तथा जीवे शक्तिः सोचः स्वामाविकः ॥ The inpurity of the Soul is natural and accidental " इति दासगुत्पमहाशयः जीवमा मलसंवन्धं स्वाभाविकमिति मन्यते । एवं सत्योऽपि जीवभावः शिवोपासनानन्तर्येण मायापाशनिवृत्ति- पूर्वकशिवत्वप्राप्त्या स्वयं निवर्तते । अत एव आगमे जीवस्य सत्यत्वं उपपाद्यते-- जीवः सत्यं जगत्सत्यं शिवः सत्यं स्वभावतः । तयोरभेदः सत्यं वा क्रिमिनमरयोरिव ॥ मानवः शिवयोगेन, शिवो भवति नान्यथा । भ्रमभ्रमरचिन्तायां कीटोऽपि भ्रमरायते -- इति (श्रीकरमाप्य. 274) अयं विएगो मुक्तिस्वरूपनिरूपणायसरे विगदीक्रियते ।। ननु जीवस्य. परमात्माशत्वे परमात्मनो नित्यशुद्धस्वेन कर्मसंबधा- भावेन तदंशस्य जीवस्य कार्मिकमलावरणं प्रथमतः कथमिति चेत् , महो महानाक्षेपः । परमात्मापेक्षया अतिरिक्तं जीवं अभ्युपगच्छतामपि मते जीयः खलु स्वतः शुद्ध इत्येवोच्यते । स्वतः शुद्धम्य जीवस्त्र कदा प्राथमिकर्म- संबन्ध मासीदित्युन्यताम् । बीजाङ्कुरन्यायेन संसारस्य अरादित्वेन प्राथमिक कर्मबन्ध इति कंचन नात्रोव इति चेन पकृतेऽपि दीरतां मा हरि.. मात्मनो हि जीवभावः अनादिकालादारभ्यैव वर्तते, संसारस्य अनादित्वात् - "अनाद्यविद्यासंबन्धात् तदंशो जीवनामकः' (सि.नि.;-34) इति सिद्धान्त- शिखामणिवाक्ये अनादिपदप्रयोगः अमुमय स्पष्टयति । अतश्चः यश्चोभयोस्समो दोपः इति न्यायेनं न सैद्धान्तिकानामेवागं दो ·92 शक्तिविशिष्टाईलदर्शनम् [सक्षम . एवं मायावंशात् ब्रह्मणो विभक्त जीवभावापन्नं मलावृतं चैतन्यं प्रलय. काले न सर्वथा परमात्मनि लीयते, सादृशलयस्य मुक्तावेव संभवात् । किंतु सूक्ष्मदशापन्नः सन् जीवः प्रलयकालेऽपि वर्तत एव । अत एव सिद्धान्त- शिखामणौ --- 'तत्र लीनमभूत्पूर्व चेतनाचेतनं जगत् ' (2-1) इत्यादी बहुत्र चेतनाचेतनयोरपि परिमहणं दृश्यते । जीवाः परमात्मनि अवस्साय पुनः सृष्टिकाले तत्तत्कर्मवासनानुगुण्येन बहिरायान्ति । मुक्तात्मा तु मलाभावेन न पुनरावर्तते । प्रतिप्रलयं जीवस्य सर्वात्मना । लये प्रलय एव मुक्तिरिति स्यात् । तत्तुं न केनाप्यङ्गीक्रियते ॥ 'किंच सृष्टेः 'मूलं च लीलेत्युक्तम् । सूत्रकारोऽपि ": 'लोकवतु लीला- कैवल्यम्” (2-1-33) इत्याह । एवं सृष्टेः लीलार्थत्वे लोके चेतनानां विचित्र- सुखदुःखभाजां दर्शनेन एतादृशानर्थरूपलीलाप्रसक्तस्य सर्वसमत्वं कथं स्यात् ? कथं वा तस्य करुणासागरत्वं स्यात् । करुणासिन्धुर्भगवान् सुखमयमेव जगत् सृजेत् । नहि कारुणिकः कश्चित् महापुरुष: इतरान् पीडयित्या लीलाविनोदं अनु- भवेत् । इत्याक्षेपे सूत्रकारेण 'वैषम्यनैपृण्ये न सापेक्षत्वात्' (व.सू.2-1-34) इति समाधानं उच्यते । स्वेच्छया सृजन्नपि ईश्वरः तत्त्कर्मानुणुमेव सुखदुःखादि- मां जगत् सृजति । न तावता ब्रह्मणः स्वातन्त्र्यहानिः । लीलायां प्रवृत्ता राजानोऽपि हि स्वेच्छाकल्पिता व्यवस्थामनुसृत्यैव क्रीडन्ति । न तायंता तेषां स्वातन्व्यहानिः । एवं प्रकृतेऽपि । अतः तत्तत्कर्मानुगुणसुखदुःखदातु: ईश्वरस्य . न वैपम्यं नैण्यं चा॥ एतदुपर्यपि इयमाशकोदेति । पुण्यपापरूपं कर्म चेतनानां क्रियानु- गुणम् । 'साधुकारी साधुर्भवति, पापकारी पापो भवति' इति श्रुतिः । सर्व- सम्मत चैतत् । प्राथमिकसृष्टौ जीवानां पूर्वकर्मप्रसक्तेरभावेन प्राथमिकी पुण्य. पापहेतुभूतवैषम्यप्रवृत्तिः कथम् , तद्धेतुभूतपुण्यपापयोरभावात् । अयमा- क्षेपः 'न कर्माविभागात् । (अ.सू.2-1-35) इति सूत्रखण्डेन अनूद्यते । जीवानां परमात्मनि लयात् सृष्टेः पूर्व कर्मैव नास्ति । एवं च जीवकर्मानु- .

·93 अध्यायः) जीवस्वरूपम् . . रोनैव विपमं जगत् सृजतीत्येतत् कथम् ? अत्र समाधानं उच्यते 'इति चेन्न अनादित्वात्' इति । अत्र भाप्यम्--(P. 208.) "प्रवाहतरगन्यायेन सृष्टिप्रलयपरंपराया अनवच्छिन्नतया सत्त्वेन प्रपञ्चस्य अनादित्वात्' इत्यादि ।। सर्वेऽपि दार्शनिका जगतः बीजाङ्करन्यायेन अनादित्वमेव अभ्युपगच्छन्ति । न कोऽपि इदंप्रथमतया कालविशेष एव संसारः प्रवृत्त इति वदति । इतरसर्वा- क्षेपपरिहाराय विवर्तवादमवलम्बमाना अपि एतद्विपये परं- जीव ईशो विशुद्धा चित् तथा जीवेशयोर्भिदा । अविद्या तञ्चितोर्योगः घडस्माकमनादयः ॥ इत्येवं वदंतः संसारानादित्वमेव अवलंबन्ते । तथाच प्राथमिकसृष्टेरेव अभावेन एतायता कालेन जीवाः पृथग्भूता वर्तन्त एव । तेषां कर्मापि वर्तत एवेति न वैषम्यादिप्रसक्तिः ॥ अथ यदि जीवास्तत्कार्याणि सदा वर्तन्ते तर्हि प्रलयः कथम् ! प्रकृष्टो लयो हि प्रलयः । तदा हि ‘यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिः' इत्यादिना सर्वेषां पदार्थानां अभाव एव कथ्यते इति शङ्कायां 'उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च' (प्र.सू.2-1-35) इति सूत्रखण्डः प्रवृत्तः । अत्र भाष्यम् । प्रवाहतरङ्ग. न्यायेन जीवानां तत्कर्मणां च अनादित्वेऽपि अविभाग उपपद्यते; यतः ग्रीष्म- काले क्षितौ वीजानामिव जीवानां सूक्ष्मरूपतया अवस्थानेऽपि अविभाग- व्यवहार उपपद्यते' इति (श्री.मा.209) अयमर्थः-प्रलयकालेऽपि ब्रह्मणा सह जगतः अविभाग एव लयः, न तु स्वरूपलयः । अविभागो नाम विभागाभावः । एवं च ब्रह्मास्वरूपान्तीनाः पृथक् नोपलभ्यन्ते न व्यवदियन्ते च । एताव- न्मात्रात् प्रलये ब्रह्मातिरिक्तं किंचिन्नास्ति इति व्यपदेशः । अन्यथा कृतनाशा- कृताभ्यागमप्रसङ्गात् । अधिकं तत्रैव भाप्ये अवगन्तव्यम् । विस्तरभयात् परित्यजामः ॥ एतस्मिन्नपि गहने विपये यत्किञ्चत् समाधानं बसवार्यवचने उप- लभ्यते । किमर्थ मे भवपाशो भवबन्धश्च समागत इति प्रश्नस्य सः स्वयमेव .

·94 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [सप्तमः उत्तरं ददाति । प्राक्तने जन्मति "मया शिवो विस्मृतः, गुरुजङ्गमौ निन्दितौ, . अत एवाधुना भवपाशबन्धौ समागतौ इति । एतच्च समाधान समुचितं भाति । शिवांशो जीवः स्वयं शुद्धोऽपि सन् मायाशक्त्या व्यामोहितः स्वरूपभूतं चिदंशं विस्मृत्य अहङ्कारेण तत्त्वज्ञानिनो विनिन्ध संसारदावानलदह्यमानः तापत्रयाविष्टः जन्मनो जन्मान्तराण्यधिगच्छति । एवं मायाप्रभावेण 'शिव- स्वरूपविस्मृतिरेव संसारमूलमित्ययं अंशः सर्वादरणीयतया अभ्युपगम्यः । अय- मंशः सिद्धान्तशिखामणौ समर्थ्यते--. जीवत्वं दुःखसर्वस्वं तदिदं मलकल्पितम् ।। निरस्यते गुरोर्योधात् ज्ञानशक्तिः प्रकाशते- इति ॥ (18-17) एतावता प्रपञ्चेन किं साधितम् । प्रलयकालेऽपि जीवानां सूक्ष्मतया अवस्थानं साधितम् । तेन च 'तत्र लीनमभूत् पूर्व चेतनाचेतनं जगत्'(सि.2-7) इति सिद्धान्तसिखामणि समर्थिता । तथा च ब्रह्मण एव अंशतो जीवभावेऽपि प्रलयकाले चेतनाचेतनविशिष्टमेव ब्रह्म आसीदिति युक्तमेव ॥ नन्वं तर्हि सर्वेप्वपि ग्रन्थेषु पत्रिंशत्तत्वनिरूपणप्रकरणे जीवसृष्टिः प्रतिपाद्यते खलु इति चेत् , न तत्र प्राथमिकोत्पत्तिरुच्यते । वास्तविकस्वरूप- कथनमात्रमेव । तथा च प्रलयकाले सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट ब्रह्म सृष्टयनन्तरं - स्थूलचिदचिद्विशिष्टं भवतीति निर्णयः संजातः । एतदारभ्यैव मुक्तः पूर्वावस्था- पर्यंत विशिष्टाद्वैतमतसिद्धप्रक्रिया प्रायः आद्रियते । एवं 'वस्तुतो जीवानां ब्रह्मा भिन्नत्वेऽपि एतायता भेदस्यैव , वर्तमानत्वेन सृष्टेरारभ्य मुक्तेः प्राकाल. पर्यन्ते भाग एव व्यावहारिकोऽयं प्रपञ्ची भासते । एतादृशव्यवहारकाल- विपयिणी प्रक्रिया विशिष्टाद्वैतसम्मतप्रक्रियापेक्षाया नातीव भिद्यते । वास्त-. विकाशे, मुक्तिविषये परं बैलक्षण्यं वर्तते । अत एव पूर्व अस्माभिः वास्तविक- परिस्थितिः विशिष्टाद्वैतमिद्धान्ताद्भिद्यते, व्यावहारिकपरिस्थितौ तु नातीव मेद इत्युपपादितम् । श्रीकग्भाप्यकाराढयस्तु एतत्त्वविवेचनचतुरा: व्यवहार- परिस्थितिनिर्वाहप्रकरणे विशिष्टाद्वैतप्रक्रिया, वास्तविकपरिस्थितिनिर्वाहप्रकरणे .

·अध्यायः] जीयस्वरूपम् 195 जीवब्रह्माभेदप्रक्रियां च अवलंब्य निर्वाहं उपपादयन्ति । तदेतद्विविच्य ज्ञातुं उपपादयितुं च अशक्ताः यथा यथा व्यवहरन्ति ।। तदेवं ब्रह्मांशभूतो जीवः आणवमायेयकार्मिकमलयशात् परमात्मनो विभिन्नः पारमार्थिकसुखदुःखादिभाक् भवति । समुद्रतरङ्गादाविव जीवेश्वरयोः 'स्वभावभेदस्य व्यवस्थितत्वेन जीवगतदोषाणां ब्रह्मणि न प्रसक्तिः, वस्तुतस्तु तेषां दोषत्वमेव नास्तीत्यादिकं पूर्वप्रकरणोपपादितदिशैव ज्ञेयम् । एवमनादः कालात् ब्रह्मांशभूतस्य जीवस्य स्वरूपावरणहेतुतया मलत्रयं उक्तम् । एव- मातस्वरूपस्य ब्रह्मगतगुणावरणहेतुः कञ्चुकमिति च पूर्वमुक्तम् । तत्र सर्व- 'शक्त्यावरणहेतुः कला । सर्वज्ञत्वावरणहेतुः विद्या । नित्यतृप्तत्वावरणहेतुः रागः । जन्ममरणरूपकालपरवशत्वहेतुः कालः । विभुतावरणहेतुः नियतिः । एमिः पञ्चकञ्चुकै: आवृतसर्वज्ञत्वादिगुणः ब्रह्मांशो जीवः अणुः अनादेः कालादेव संसरन्नस्ति । विचित्रशक्तियुतमायावशात् अणुत्वादिप्राप्त्या जीवस्य -अणुत्वं स्वाभाविकमेव, नतु औपाधिकम् । यथा विस्फुलिङ्गानां अणुत्वं स्वाभा- विकं, यथा वा सरितां सरित्वं समुद्रात् अन्यत्वं च स्वाभाविकं, तथा अणु- जीवत्वादिकं ब्रह्मान्यत्वमपि जीवस्य स्वाभाविकगेवेति संशारदशायां भेद इति सुष्टु उक्तं श्रीकरभाष्यकारैः ।। इदमत्रावधेयम् । संसारदशा हि व्यक्तावस्था। तस्यां परस्परविरुद्धस्वभा- वयोः जीवशिवयोर्भेदः स्वाभाचिकः युक्तयनुभवगोचरश्च । अजन्ययोः अविना- शित्वस्वभावयोः तयोः अव्यक्तावस्थायां मुक्तिदशायां ऐक्यप्राप्त्या अभेदः श्रुति- प्रमाणसिद्धः । एवं जीवब्रह्मणोः पारमार्थिकः भेदः अभेदश्च कालभेदेन अङ्गीक्रियते अस्मिन् दर्शने । यथा शिवः सर्वज्ञः सर्वकर्ता सर्वशक्तिसमन्वितः ‘उपमातीतः जननमरणरहितः जगव्यापको नित्यश्च वर्तते, तथा शिवा- शोऽपि किंचिद्ज्ञो किंचित्कर्ता किंचिच्छत्तियुतः अविद्यामोहितः शिवैक्यज्ञान- वर्जिती बंद्धश्च वर्तते । एवं पारमार्थिकतया मिन्नयोः चित्चेन अभिन्नयोः तयोः उपासनामहिम्ना मुक्तयवस्थायां ऐक्यं संघटते । अतः तयोः व्यक्ता- ·96 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् अप्ठमः वस्थायां न केवल: भेदः, नापि केवलोऽभेदश्च वक्तुं शक्यते । एवं 'अभेद- गर्भितो भेद एव वक्तव्यः । अंशांशिनोः. नात्यन्तभेदः नं वात्यन्ताभेदंश्च । किंतु भेदाभेद एव । अत्र श्रुतियुक्त्यनुभवानां प्रामाण्यं अव्याहतम् । यदि अत्यन्ताभेदः तर्हि अमिना संपद्यमानः पाकः अग्न्यशैः स्फुलिङ्गैरपि संजायेत । तन्न शक्यते । यदि अत्यन्तभेदः तर्हि अमिभिन्नैः जलादिभिः दहनकार्य यथा न संभवति तथा स्फुलिङ्गैरपि दहनकार्य नोत्पद्येत । तथा न दृश्यते लोके। अमिस्फुलिङ्गाः तूलादिकं प्रविश्य दाहकार्यमुत्पादयन्तीति लोके दृष्टम् । एवं शिवजीवयोः यदि अत्यन्ताभेदः तदा सर्वज्ञत्वादयः जीवेऽपि संभवेयुः, यदि अत्यन्तभेदः तदा शिवभिन्नाना घटादीनां यथा ज्ञातृत्वं न संपद्यते तथा जीवानां ज्ञातृत्वं नोपपचेत । तथा लोके न दृश्यते । जीवानां ज्ञातृत्वात् घटादिवस्तुज्ञानं घटत एव । अतो वस्तुतो भिन्नाभिन्नयोः जत्त्वेन अभेदस्यापि सहजत्वात् पारमार्थिको भेदाभेदः अङ्गीक्रियते ।। तथा च संसारदशायामत्यंतभेदः, मुक्तावत्यन्ताभेदः इति, संसार- दशायामपि अंशांशिभावप्रयुक्तौ भेदाभेद विति च सुप्रतिष्ठितम् । तेन च जीवस्य स्वभिन्नपरमात्मोपासनं तद्द्वारा क्रमशो भेदनिवृत्ति. अन्ते परमात्म- न्यैक्यरूपात्यन्ताभेदश्च सूपपाद इति सिद्धम् ।। . अष्टमोऽध्यायः जगत्स्वरूपम् त्रिगुणात्मकम्य जगतः उपादानभूतं त्रिगुणात्मक प्रकृत्याख्यं द्रव्य. मिति पूर्वमेवोक्तम् । परंतु अयमन इतरदर्शनापेक्षया विशेषः । सांग्यादयः प्रकृतिमेव सर्वमूलकारणमातिष्ठन्ते । वेदान्तिनस्तु स्वतंत्रप्रकृतिद्रव्यस्य उपा- दानवं खण्डयन्ति । रचनानुपपत्त्यधिकरणे (श्रीक.भा. P.12.) 'तदधीनत्वा. दर्थवत्' इत्यत्र परमात्माधीनत्यादेव प्रकृतेर्जगदात्मना परिणामः इति भाप्ये . क ·প্রায় जगस्वरूपम् 97 साधितम् । परं तु द्वैतमते परमात्मनोऽत्यन्तभिन्ना प्रकृतिरैव उपादानम् , ब्रा तु निमित्तकारणमात्रम्, ब्रह्मण उपादानत्वे सविकारत्वप्रसङ्गात् इत्युक्तम् । विशिष्टाद्वैतमते तु ब्रह्मणः निमित्तोपादानत्वोभयाङ्गीकारेऽपि साक्षाद्ब्रह्मण उपादानत्वं नाङ्गीकृतम् । किंतु ब्रह्मणो विशेषणमूतस्य प्रकृतिद्रव्यस्यैव उपा- दानत्वं अङ्गीकृतम् । प्रकृतिद्रव्यस्य ब्रह्मशरीरभूतत्वेन शरीरस्य उपादानत्वे शरीरिणोऽप्युपादानत्वं सिद्धमेव । कुलालशरीरस्यैव घटादिनिर्मातृत्वेऽपि कुलाल: घटकर्ता इति व्यपदिश्यते । तद्वत् प्रकृतेऽपि, इत्युपपाद्यते । एवं च एतन्मते उपादानत्वन्यवहारस्य निर्वाहेऽपि ब्रह्मणः न साक्षादुपादानस्वमस्तीति अस्वारस्यमेव । एतदर्शने तु ब्रह्मपरिणामस्य अङ्गीकारात् तादृशास्वारस्यं तु नास्त्येव । ब्रह्मणः परिणामे सविकारत्यादिदोपप्रसक्तिरपि पूर्वमेव ब्रह्मस्वरूप- निरूपणप्रकरणे सुवर्णकुण्डलकूर्माङ्गभङ्गाहिकुण्डलादिदृष्टान्नैः परिहता । सिद्धान्तशिखामणावपि ' शिवतत्त्वात्समुत्पन्नं जगदस्मान्न भिद्य ' (10-63) इत्यादिना अयमर्थः सदृष्टान्तं प्रसाधितः । एवं च ब्रह्मैव अपरिच्छिन्नशक्त्युप- हितं सत् जगदात्मना परिणमते इत्येव एतत्सिद्धान्तः । 'स्वशक्तिप्रथयोऽस्य विश्वं' 'शक्तयोऽस्य जगत्सर्वम्' इति अभियुक्तोत्तिरप्यत्र सङ्गच्छते । अयमंगः दासगुप्तमहाशयेनैवं वर्ण्यते 'God himself by His own will and knowledge and omnipotence transforms Himself into this World There is no inconsistency in God's transforing Himself into the world, though He is partless; for He can do so by various kinds of powers, modifying them according to His own will. He possesses two powers, by one, He has become the world of enjoyables and by the other, the individual souls, the enjoyers, but in spite of this modifiation of Ilimself, He remains unchanged in His own purity" Das, H.I.Ph. VOI III P... अयमाशयः सिद्धान्तशिखामणावपि प्रतिपाद्यते । 'गुणत्रयात्मिका शक्तिः ब्रह्म- निष्ठा सनातनी । तद्वैपायासमुत्पन्ना तस्मिन् वस्तुत्रयाभिधा अत्यन्त तामसो- 16 ·95 शनिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [मष्टमः . पाधि भोज्यमित्यभिधीयते इति । अत्र 'अत्यन्ततामसोपाधि' इत्यस्य 'परतत्त्वमयोपाधिः ब्रह्मचैतन्यमीश्वरः' इति श्लोके विद्यमान ब्रह्मचैतन्यंपदमेव विशेष्यतया संबध्यते । तथा च अत्यन्ततमोपहितं ब्रह्मैव भोज्यं संजात इति अभिधीयते । अयं भावः । 'सन् हृदयप्रकाशः' इत्यादिना सर्वत्र जगति सद्रूपस्य ब्रह्मण अनुवृत्तिः सिद्धान्तसम्मता । गीतायामपि 'मयि सर्वमिदं प्रोतं-सूत्रे मणिगणा इव' (गी. 7-7.) इत्यनेन परमात्मनः सर्वानुवृत्तत्वं सदृष्टान्त अभिहितम् । एवं च अत्यन्तसत्त्वगुणोपहितं चैतन्यं ईश्वरः, - अत्यन्ततमो- गुणोपहितं चैतन्यं जगत् । किञ्चित्सत्त्वगुणमिश्ररजोगुणोपहितं चैतन्यं जीव इत्युक्तं भवति ॥ शक्तिविशिष्टं अमूर्त परब्रह्म लीलया स्वीयज्ञानांशप्रवेशेन शिव इति, क्रियांशप्रवेशेन शक्तिरिति- पार्थक्येन व्यवयिते । भक्तानुग्रहाय 'अयमेव शिवः परिगृहीतमूर्तिः ईश्वर इत्यभिधीयते । अत: शिवशक्त्योः अन्यक्तदशायां अभेदः, व्यक्तदशायां भेदः । “शक्तिश्च शक्तिमांश्चैव पदार्थद्वयमुच्यते । शक्तयोऽस्य जगत् कृत्स्नं शक्तिमांस्तु महेश्वरः" (श्रीक.भा.167) इत्युक्तः । पृथग्भूता इयमेव शक्तिः पार्वतीत्यभिधीयते । 'उमासहायं परमेश्वरं प्रभुम् ' (कै.-17) इति कैवल्यश्रुतिः: अमुमाशयं समर्थयति ।। एवं च 'सिद्धान्तशिखामणिनिर्दिष्ट · ईश्वरः परब्रह्मणो निराकारस्य माकार रूपम् । तत्र परमात्मचैतन्यस्य, कास्न्यनैवाविर्भावः, अतः अत्यंत- मंत्वगुणोपहितं चैतन्यं ईश्वर , इत्युक्तम् । ज्ञानं हि सत्त्वगुणस्य असाधारण कृत्वम् । ईश्वरतत्त्वे सच्चिदानंदस्वरूपस्य ब्रह्मणः कास्न्यनैव आविर्भावः। जीवस्तु रागादिपरवशः चलस्वभावः । रागादिचांचल्यं च रजोगुणम्य असा: धारणं कृत्यम् । अतः रजोगुणोपहितं चैतन्यं जीयः । परंतु जीवस्यापि अल्प- चैतन्यम्वरूपत्वेन ईपत्यकामांशसत्त्वात् किञ्चित्सत्वरजोगुणोपहितं चैतन्यं जीव. इत्युक्तम् । एवं च जीव सदाकारांपेक्षया चिदाकारस न्यूनीभावः, चिदा. कारापेक्षया आनन्दाकारस्य न्यूनीभावः । अचेतनं तु सर्वथा जहम् । तत्र . .

·अध्यायः जगस्वरूपम् : 99 - । सदाकारमात्रस्य भानम् । चिदानन्दाकारयोस्तु सर्वथा तिरोधानमेव । तमोगुणस्य हि आवारकत्वं असाधारणं कृत्यम् । अतः जडवस्तुषु अनुवृत्तं ब्रह्मस्वरूपं सद्रूपमात्रेण भासते । एवं च 'शक्तयोऽस्य जगत् कृत्स्नम्' इति शक्तिमयस्य जगतः परमात्ममयत्वं सुसंघटितं भवति । अयमंशः श्रीकरभाप्ये तत्र तत्र स्पष्ट प्रतिपायते । शक्तिशक्तिमतोरभेद इति न्यायेन शिवस्य स्वशत्यंशजगतश्च अनन्यत्न अङ्गीक्रियते । 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत ' (छी.3-14-1) इत्यादि श्रुतिभ्यः शक्त्युपादानकस्य जगतः शिवात्मकत्यं उप- दिष्टम् । एतेन रज्जुसर्पवत् जगतो ब्रह्मण्यध्यस्तत्वान्मिथ्या इति अद्वैतमतं निरस्तम् । घटपटवत्- जगद्ब्रह्मणोः भेदानङ्गीकारात् द्वैतमतं निरस्तम् । शरीरिशरीरयोरिव संयुक्तभेदाङ्गीकारमतमपि निरस्तम् । एतस्माज्जायते प्राणः मनः सन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' (मुं.2-1-3) इत्यादिपु ब्रह्मणो जगद्विलक्षणत्वं, 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व' 'ब्रौवेदं सर्वम्' इति ब्रह्मणो जगदात्मकत्वं च श्रूयते | "आत्मन आकाशः संभूतः" (तै.आ. 1.) इति जगब्रह्मणोः कार्यकारणत्वेन परम्परभिन्नत्वं च दृश्यते । सत्यज्ञानात्मकब्रह्मणः अनृतजडदुःखात्मक जगतश्च कथमभेद इति चेत् उच्यते, कृत्स्नस्य जगतः परशिवैककारणत्वात् तदात्मकत्यं सिद्धम् । जलाहरणादिन्यवहारसिद्ध्यर्थ मृदेव अवस्थान्तरसंज्ञां प्राप्नोति । तस्मात् घटायपि मृत्तिकाद्रव्यमेव । मृत्तिकेत्येव सत्यमिति कार्यकारणयोरनन्यत्वम् । यथा ऊर्णनामिः स्वकार्यतन्तुचक्रं कारणावस्थायां नामरूपविभागानर्हसूक्ष्म रूपेण स्वस्मिन्निधाय कार्यावस्थायां नामरूपविभागार्हस्थूलरूपेण प्रकटीकरोति, तथा परमेश्वरः चिंदचिदात्मकं जगत् प्रलयावस्थायां सूक्ष्मरूपेण स्वस्मिन् निक्षिप्य सृष्टिकाले स्थूलात्मकत्वेन ‘प्रकाशयति । अतो 'जगतः ब्रह्मान- मुष्टिस्थितिलयवस्वं दृश्यते । “ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" इति ब्रह्मकार्यस्य जगतः अमात्मकत्वं युक्तमेव दृश्यते । अयं घटः पूर्वम् मृदात्मकत्वेन आसीत् इति प्रत्यमिज्ञानात् कार्यकारणयोरनन्यत्वं युज्यते ॥

·100 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् अष्टमः . . . --- "शशशृङ्गेण नागेन्द्रो मृतश्चदस्त्विदं जगत् । ज्वालानिमण्डले पद्म- वृद्धिश्चेदस्त्विदं . जगत् । मायाकार्यादिकं, नास्ति माया नास्ति भयं नहि । गगने नीलिमासत्ये जगत्सत्यं भविष्यति" (श्रीक.भा.187) इत्यादिपु जगतः शशशृङ्गपदरूपत्वं प्रतिपाद्य जगन्मिथ्यात्वं उपपाद्यते इतिचेत्, सूत्रकार:-'न प्रतिषेधमात्रत्वात्' इति सूत्रेण समाधत्ते । प्रलये प्रपश्वस्य स्थूलावस्थानिपेधभा- नात् बीजाश्वत् परमेश्वरे स्थितत्वात् तल्लीलया सृष्टिकाले जगत् व्यक्तरूपतां भजते । "नासतो विद्यते भावः नाभावो विद्यते सतः" इति गीतोक्तिरपि सङ्गच्छते । "सत्यज्ञाने: घनानन्दे शिवे परमकारणे । चराचरजगज्जालं प्रीप्म- क्ष्मालीनीजवत् । सूक्ष्मरूपेण संस्थित्यः पुनः स्वस्यचिकीर्षया । स्थूलत्वेन बहिर्याति" इति (श्रीक.भा. 335) आगमोक्तिरपि इममर्थ पोषयति । "धाता यथापूर्वमकल्पयत्" (तै.ना.)इतिश्रुत्या च जगत्सत्यत्वं श्रूयते ।. सूत्रकारोऽपि 'अपि संराधने. प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' (ब्र.सू.3-2-23) 'अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् (3-2-25)इति सूत्रयोः जगत: ब्रह्मात्मकत्वं प्रति- पादयति । संराधनेन सम्यक् बाह्याभ्यन्तर्ध्यानधारणपूजामहिम्ना भक्तानां अधि. कारितारतम्येन केषांचित् स्वप्ने केषांचित् जाग्रदयस्थायां मूर्तामूर्तात्मकोभयलिङ्ग- साक्षात्कारः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां-श्रुतिस्मृतिभ्यां अवगम्यते । "तस्य अभिध्यनात् योजनात् तत्त्वभावात् भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति.'' "ज्ञानप्रसादेन विशुद्ध- सत्त्वः ततस्तु-तं पश्यति निष्कलं.ध्यायमानः" । “यमेवैध घृणुते तेन लभ्य- स्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनुं स्याम्' आभ्यन्तरे च बाह्ये च लिगरूपं महेश्वरम् । योऽराधयति शास्त्रेण स आराध्यो महीतले' इत्येवं शिवध्यानधारणपूजाद्यपास-- कानां शिवानुमहात् स्वाभाविकजीवत्वनिवृतिपूर्वक शिवत्वप्राप्तिः उपपद्यते । अतः शिवध्यानधारणाद्याराधनादेव अनंतेन चराचरजगदात्मकेन लिई पर. ब्रह्मैव सर्वत्र प्रकाशते. उपासनकाले उपासक्रस्य ज्ञानदृष्ट्या मूर्तामूर्तात्मक- ब्रह्मसाक्षात्कारो भवति । तदभ्यासमाहात्म्येन तथैव व्यवहारदशायां प्रपञ्च- दर्शनेन प्रपञ्चः सर्वोऽपि ब्रन्धरूपेण तस्य भाति । अत - एव केवलश्रवणमन- ·अध्यायः जगत् स्वरूपम् +101 34351 aan नादीनां ध्यानधारणादीनामिव · न तत्साक्षात्कारहेतुत्वम् । तदाराधनप्रयुक्त- श्रवणमननादीनामेव तत्साक्षात्कारहेतुत्वमिति निश्चीयते । 'बगाविद्बोय भवति' इत्यादिश्रुतिष्वपि वेदनशब्देन उपासनज्ञानमेव अभिधीयते, न शास्त्र. ज्ञानमात्रम् । केवलशास्त्रज्ञानस्य जल्पवितण्डादिवाद एवोपयोगः । अनु. भूतिं विना मूढः वृथा ब्रह्मणि मोदते । प्रतिबिंबितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत्" इति स्वानुभवज्ञानस्यैव फलहेतुत्वं व्यपदिश्यते । इमं श्रीपतिपण्डिताशयं दास- गुप्तमहाशयः एवं संगृह्य प्रतिपादयति ।। Sripathi in commenting upon Brahmasutra(?-1.2,) says that the pure consciousness as the, identity of being and bliss is the cause of production and dissolution of the world, as well as its fundemental substratum "The Brahman who is formless, can create all things without the help of any external instrument, just as the formless wind can shake the forest" "It is in the intarest of the devotees that God takes all the forms in thich we find Him". Das. H I.Ph. Vol. V., p. 178. एवं च सर्वाधिष्ठानसच्चिदानन्दषट्स्थलपरशिवब्रह्मणः जगत्कारणत्वात् जगदारमकत्वं उपपद्यते । 'अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः । अहं विजानामि विविक्तरूपः न चास्ति वेत्ता मम चित्सदाहम्' इत्यादि श्रुतिपु निरवयवस्यापि ब्रहाणः बाह्यकरणनिरपेक्षतया सर्वकर्तृत्त्वं सूचि- तम् । 'आकाशशरीरं ब्रह्म' इत्यत्र आकाशशब्देन तत्स्वाभाविकचिच्छक्ति- रुच्यते । 'सत्यात्मप्राणारामम्' इति सत्यात्मा सत्यस्वरूपः, 'ऋतं सत्यं' इति श्रुतेः। प्राणशब्देन सकलजगदधिष्ठानचिच्छक्तिय॑पदिश्यते। तस्यां रमते यत् तत् प्राणारामम् । 'मनआनन्दम् इति मनःशब्देन पराशक्तिरुच्यते । तस्यां आनन्दो यस्येति बासकारणनिरपेक्षता सूचिता । निश्वयवस्य. वायोः वृक्षकंपनादिशक्तिः 'दृश्यते । अनन्तशक्तिविशिष्टस्य अघटितघटनासामध्ये किं. वक्तव्यम् । मूर्तस्य प्रभाकरस्य हि अमूर्तकालकल्पना दृश्यते । भक्तानुग्रहार्थ इतकाठिन्ययत् 17 ·-- 102 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [मष्टम P दिव्यमहलविग्रहधरम्य महेश्वरस्य मूर्तामूर्तजगदात्मकत्वकल्पनेऽप्यदोष । 'सबै खल्विद ब्रह्म' इत्यादिश्रुतौ समुद्रोत्पन्नफेनतरङ्गादिवत् सर्वजगत तदुत्पत्ति स्थितिलयकर्मतया तदात्मकत्व श्रूयते । दासगुप्तमहाशय स्वाशय एवं प्रतिपादयति अम्मिन् सन्दर्भ- “ Brahman thus appears in the forms as pure con sciousness and as the unconscious material world He is thus with form and without form It is the pure Bramhan that appears as this or that changing entity, as pleasure or pain, as cause and effect Such an explana tion would fit in with our experience and would also be perfectly reconcilable with the Scriptural texts the world is thus not illusion but reality and of the nature of Siva Himself (Das H I Ph 178) "अमृत चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन (गी9 19)इति भगवदुक्त्या च सनस्य "जगत ब्रह्मात्मकत्व युज्यते। अत एव पण्डिता जगति सर्वत्र समदर्शिनो समभावनाश्च वर्तन्ते । ज्ञानिना सर्वत्र ब्रह्मदर्शन च उपपद्यते ।। अयमाशय सिद्धातशिखामणौ स्पष्टमेव उपपाद्यते। यथा--- भोक्ता भोज्य प्रेरयिता वस्तुत्रयमिद स्मृतम् । अत्र प्रेरयिता शभु शुद्धोपाधिमहेश्वर ॥ सम्मिश्रोपाधय सर्वे भोक्तार पशव स्मृता । भोज्यमव्यक्तमित्युक्तम् शुद्धतामसरूपकम् ॥ अत्य-नगूढचैतन्य जडमव्यक्तमुच्यते । (5 38-10) इति अत्र उपाधिशब्दप्रयोगमात्रात् चेतनाचेतनविभाग औपाधिक इति न भ्रमितव्यम् । किचिदुपष्टभवशात् कश्चित् किश्चित् करोति चेत् तत् तस्य औपाधिकमिति न कोऽपि गहरति । यथा नेत्रसद्भावादेव पुरुष यत्किञ्चि ज्जानाति, न तायता तम्या जातृत्व औपाधिकम् । कुम्भसबन्धवशादेव - ·अध्याय: जीवस्वरूपम् 109 " सरिजलं कुम्भजलं इत्युच्यते । तावतैव कुम्भजलमिति प्रतीतिः औपाधिकीति न कोऽपि व्यवहरति । अत्र वक्तव्यं सर्व पूर्वमेवोक्तमिति नेह प्रतन्यते ॥ परंतु इदमत्र तत्त्वम् । स्यस्मिन् विद्यमानं विशेष स्वसंयुक्ते यत् आरोपयति तत् उपाधिरुच्यते। यथा वहिः स्वसंयुक्ते अयःपिण्डे स्वगतं आप्ण्यं आरोपयति, अतः अयःपिण्डोप्यं औपाधिकमिति व्यवहारो मुख्यः । कुत्रचिन् वास्तविक प्रयोजकेऽपि उपाधिव्यवहारो गौणो दृश्यते । यथा यत्किञ्चित् कार्यार्थ नर. प्रवर्तते चेत् तत्र तूणी स्थितस्य नरस्य प्रवृत्तिप्रयोज़- कत्वात् फलस्य उपाधित्वेन कदाचित् गौणो व्यवहारः। एवं प्रकृतेऽपि ब्रह्मणो जीवादिभावप्रयोजकत्वात् सत्त्वाठय उपाधय उच्यन्त इति । न तावता चेतनाचेतनविभागः औपाधिको भवति। एवं ब्रह्मण एव जगदात्मना परि- णमनात् सर्व ब्रह्ममयं इत्यादि श्रुत्यागमाना स्वरसतो निर्वाह. सभवति । श्रुति- रपि “भोक्ता भोम्य प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् " (श्वे-1-12), इति ब्रह्मैव त्रिविधमित्यभिधत्ते ।। यद्यपि कुत्रचित् ग्रन्थेषु शक्तेरेव जगदात्मना परिणामः, शक्तिश्च परमेश्वराविनाभूता, एव च शक्तरेव साक्षात् परिणाम्युपादानत्वम् , स्मनः तदमिन्नत्वात् तस्यापि उपादानन्वव्यबहारः इत्येवमादिरीत्या उपपादनं कृतमिति प्रतिभाति । परंतु अय क्रमः पूर्वोक्तवत् व्यावहारिकप्रपञ्चकालिक- निर्वाहक्रम इत्येव वक्तव्यम्। साक्षादुपादानत्वे वक्तव्ये तदनङ्गीकरणं च न युक्तम् । पूर्वोक्तश्रुत्यागमविरुद्धं च । सिद्धान्तशिखामणौ हि 'अत्यन्तगूट- चैतन्यं जमक्तमुच्यते' इन्यनेन जडेऽपि चैतन्यानुवृत्ति. . मावृतत्त्वं च स्पष्टमुक्तम् ।। अहिकुण्डलाधिकरणे हि अहेः कुण्टलीभावऋजुभाववत् ब्रह्मण एव, नानाकारभात्कं स्पष्टमुक्तम्। सरित्सागरन्यायोऽपि एवमेव सङ्गच्छते । अत. परमात्मन एव साक्षादुपादानत्वम् । निर्विकारस्य निरवयवस्य परमात्मनः कथमिदम् इति शङ्काया तादृशविचित्रशक्तियोगादिति पूर्वमेवोक्तम् । एवं च परमा- तस्यात्यन्त.

·104 शान्तिविशिष्टपणदर्शनम् सप्तमः -- अपरिच्छिन्नशक्तिविशेपोपहितं ब्रह्मैव जागदुपादानकारणम् । जगतो विचि. नत्वेन तदनुरोधेन ब्रह्मसहकारिभूतो शक्तिरपि विचित्राकारतां प्राप्नोति । तत्र सर्वत्रापि ब्रह्मचैतन्यं अनुवर्तत एव । शक्तिशून्यस्य ब्रह्मणः एतादृशविचित्रा- नन्तकार्यकरणायोगेन, शक्तिसंवन्धादेव 'विचित्रकार्यकरणेन च प्राप्ताप्राप्त- विवेकन्यायेन शक्तेरेव सर्वकारणत्वं अंततो विश्राम्यतीति शक्तरुपादानत्वव्यव- हार. कुत्रचित् । शक्तरुपादानत्वेऽपि शक्तेरपि चैतन्यात्मकत्वेन तदुपादानके जगति चैतन्यस्य अनुवृत्तिरङ्गीकरणीयैवेति पूर्वोक्तपक्षत्तौल्यमेव ।। अत्रेदं तत्त्वम् । “तत्र लीनमभूत्पूर्व चेतनाचेतनं जगत् " (2-7) इति सिद्धांतशिखामणिवचनेन प्रलयकाले चेतनाचेतनात्मकजगतः परमात्मनि लयः प्रतिपादितः । स च लयः न स्वरूपैक्यम् अपितु अविभागापत्तिरेवेति जीवप्रकरण एवोक्तम् । 'एवं च प्रलये जीवस्य सूक्ष्मरीत्या अवस्थाने अचे- तनपदार्थस्यापि सूक्ष्मरीत्या अवस्थानं अवश्यं अभ्युपगन्तव्यम् । 'मायाप्रविष्टं ब्रह्मचैतन्यं जीव इति पूर्वमुक्तम् । तत्र मायाया एव अभावे तत्प्रविष्टचैतन्य- रूपन्य जीवम्यापि सद्भावः न समर्थयितुं शक्येत । अतश्च सूक्ष्मस्वरूपेण चेतनवर्गम्य अचेतनवर्गस्य च अवस्थानं प्रलयकालेऽप्यवश्यं अङ्गीकरणीयम् । तथा च भोक्तृभोज्यप्रेरकरूपद्रव्यत्रये प्रेर्यवस्तूना अभावेन प्रेरकाकारस्य प्रलये ब्रह्मणि स्वरूपत एव लय । उपासकानुग्रहार्थ हि तद्रूपग्रहणम् । प्रलये को वा उपासको नाम ! अतः तदाकारस्य अत्यन्तलय एव । अव- शिष्टयो. भोक्तृभोज्ययोः सूक्ष्मरीत्या अवस्थानं अभ्युपगम्यमेव । पत्रिंश- तत्त्वनिरूपणावसरे प्रतिपादिता प्रक्रिया तु वस्तुस्थितिकथनमात्रमिति प्रागेच निवेदितम् । ससारस्य अनादित्वेन इदंप्रथमतया जीवसृष्टिः, अचेतनमृष्टिश्च नास्त्येवेति पूर्वमुक्तम् । अतश्च शक्तरवस्थाभूतयोः चेतनाचेतनयोः सूक्ष्मरूप- तया अवस्थानमेव प्रलये सिद्धम् । एतत्पदार्थद्वयस्य शक्तिरूपत्वेन इदानी- तनाकारस्य प्रलये असत्त्वेन इदं वस्तुद्वयं शत्यात्मना प्रलयकाले वर्तत इत्यभिप्रायेण शक्तिवि शिष्टं ब्रह्म एक्मेव प्रथम आसीत् इत्या दिव्यपदेगः ।

·105 এবষয় अध्यायः सूक्ष्मचिदचिन्छक्तिविशिष्टं ब्रह्मैव सामान्यतः शक्तिविशिष्टं इत्युच्यते । तथा च प्रलयो नाम सूक्ष्मचिदचिच्छक्तिविशिष्टब्रह्मात्मना अवस्थानम् । तत्र स्थूल- चिदचिद्विशिष्टब्रह्म प्रति सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्म उपादानम् । इयमेव च विशिष्टाद्वैतमतसम्मता प्रक्रिया । इयं च प्रक्रिया बहुपु स्थलेषु भाष्यादी अङ्गीक्रियते । एतदभिप्रायेण तु पूर्वमेवास्मभिरुक्तम् व्यक्तावम्यायां विशिष्टा- द्वैतमतमेवेति । तर्हि अनयोः को विशेष इति चेत् वस्तुम्वरूप एव विशेषः । विशिष्टाद्वैतमते चिदचितोः ब्रह्मापेक्षया भिन्नद्रव्यत्वगेव, परं तु ब्रह्मणो अविना- भूतमिदं द्रव्यद्वयम् । शक्तिविशिष्टाद्वैतमते तु वास्तविकदृप्या इदं द्रव्यद्वयमपि ब्रह्मण एव अवस्थाविशेषरुपमिति । एवं ब्रह्मणः साक्षादुपादानत्वाङ्गीकारेणेव जगद्ब्रह्मणोः मेदाभेदो संभवतः । उपादानोपादेययोर्हि भेदाभेटौ सांख्यादि. बहुवादिसम्मतौ । तद्वत सिद्धान्तेऽपि । किञ्च एवं अनयोः अंशांशिभावरात्वेन अंशांगिमावस्य अवयवावयविभाव एव मुख्यत्वेन अवयवावयविनोः भेदाभेद एवेति जगद्ब्रह्मणो. भेदाभेदः सूपपादः ॥ अत्रैवमवधार्थम् । मैग्यायिकमते अयुतसिद्धयोः सयवायः अतिरिक्तः सबन्ध अङ्गीकृतः । मूत्रकारेण च 'समवायाभ्युपगमाय मायादगवस्थितेः' (3-2-12) इत्यनेन समवायो निराकृतः । 'समवायम्थान एव भाट्टादिभिः तादात्म्य संबन्ध; अङ्गीकृतः । भेदसहिष्णुः अभेद तादाम्यमिति तादात्म्य- विदः । एवं च ययोः समवायः सबन्धः तयोः तादात्म्यापरपर्ययः भेदाभेद एव सबन्ध इति सिद्धम् ॥ क्रियासारे च 'गुणगुणिनोर्मेदाभेदाभ्युपगमात् । इति. कथनेन समवायस्थाने भेदाभेद एव अङ्गीकृतः । एवं अंशाशिनोरपि 'अशो नाति सुत्रे तु जीवस्य ब्रह्मणोंऽशता ! भिन्नाभिन्नत्वमग्नस्तु ।" विस्फुलिभवदीरितम्' (60P.) इति भेदाभेद एवोपपादितः । उपादानोपादेयीव एव अवयवा. वयविभावः ! अवयवाः उपादानम् । अवयवि उपादेयम् । तथाच उपादानो, पादेययोः भेदाभेद एव सिद्धः इति 'जगद्ब्रह्मणोः भेदाभेद एव । अहे: , ·10811 पाक्तिविशिष्टाद्वैवदर्शनम् [ममा । " ॥ एतावता प्रबन्धेन चेतनाचेतनब्रह्मणां स्वरूपं परिशीलितम् । एतदुप. 'योगश्चायम् । प्रलयकाले स्वस्मिन् लीनमिदं जगत् परमात्मा कारुणिक. जीवाना करणकलेबरादिदानेन ज्ञानविकास दित्सु. जगत् सृजति । ईश्वराहितज्ञाना जीवाः समीचीन ज्ञान प्राप्य म्वरूपं सम्यगवगम्य मुक्ति प्राप्नुयुरिति भगवतः आशंसा । जीवास्तु ससारमोचनाय दत्तं करणकलेबरादिकं केवलभोगसाधनं मन्वाना विषयासक्ता पुन. पुन ससारमाप्तिहेतुमार्गमेवाचरन्ति । सुखस्यापि बिन्धकाचं 'तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसझेन बध्नाति' इत्यनेन भगवता अभिहितम् । एतत्सर्व विमृश्य स्वस्वरूपं वस्तुत: परमात्माभिन्न ज्ञात्वा तादृशस्य म्वस्य दुःखस्य हेतुभूतं रतत्वं च ज्ञात्वा जीवा. मुक्त्यर्थ यतेयुरिति अभिप्रायेण महात्मभिः एतेषा तत्त्वानां ज्ञानं अवश्यसपाधमिति असकृदभिधीयते ॥ - -- - - शक्तिस्वरूपम् । नवमोऽध्यायः एव तत्त्वत्रयः विचार्य शक्तिस्वरूप विचारयाम , मया शक्त्या उप- बृहितः परमशिव विचित्रमिद ससारनाटकं नाटयति । जगति सर्वमपि वस्तु- जातं स्वासाधारणयत्किश्चितार्यानुकूलशक्तिविशिष्टमेव दृश्यते । यथा वहि स्वासाधारणदाहरूपकार्यानुकूलोण्यशक्तिविशिष्ट एव दृश्यते । तादृशोष्ण्य- शक्तरमावे तस्य वह्निरिति सजैव न स्यात् । एवं सर्वेष्वपि वस्तुपु तत्तदसा- धारणकार्यानुकूला काचन शक्तिवर्तत एव । यथा वनस्पतिषु रोगनिवारण- शक्ति , वज्रायुधे शिलाभेदनशक्ति , मणिमंत्रादिषु भूतप्रेतबाधपरिहणशक्ति , व्वन्याकर्पकयन्त्रे ध्वनिविम्तरणशक्ति, विद्युति नानाविधयंत्रचालनशक्तिः, पिपीलिकाया वृशालाघ्राणनेन वृक्षाग्रस्थफलनिष्कर्पशक्ति एवं ब्रह्मसृष्टयन्तर्गतेषु सकलपदार्थेषु एकैका असाघरणा शक्ति लोके सर्वेषां। प्रत्यक्षानुभवसिद्धा । अनेन सकलं चराचर जगत् शक्तिरिशिष्टमेवेति निश्चीयते । एतादृशशक्ति- - , ·108 सानिविशिष्टाईतदर्शनम् [भएमः कुण्डलभूतस्य ऋजुभूतस्य च स्वित्वदीर्घत्वरूपविरुद्धपरिमाणवत्वात् भेदाभेदी गीकार्यो । एवं जगद्ब्रमणोः सत्त्वेन एफत्त्वेऽपि उपादानोपादेयत्वेन भेदा. भेदौ अङ्गीकियेते । मृद्रव्यस्यैव घटावस्याघटादिनामशेयं च विकारः । यतो घटः मृदेव अतः कारणात् अनन्यदेव कार्यम् । अर्थक्रियादिव्यवहारभेदस्तु मृघटयोरवस्थाभेदात् भवत्येव । ततो मृघटयोरिव ब्राह्मजगतोरपि व्याप्य- व्यपाकभावादनन्यत्वम् । तथान स्मृतिः । 'शत्यादिथिन्यन्तशिवतत्त्वसमु. द्भवम् । तेनैकेन च तव्याप्तम् मृदा कुम्मादिकं यथा' इति । यथा मृदय घटः इत्यत्र मृयाप्तिः घटे दृश्यते तथा 'ब्रगेदं जगत्' इति ब्रह्मव्यातिन दृश्यते इति चेत् , घटस्सन् पटस्सन् इति सर्वत्र दृश्यत एवेति पूर्वमुक्तम् । सद्रूपेण च्याप्तिरनिवार्या । सद्रूपेण ब्रह्मणा यदि न व्याप्तं जगत् तदा सत्ताम्फूर्तिभ्यां' बिनाकृतं कधं अम्ति स्फुरति इति दृश्येत ! अतः चेतनाचेतनजगतो ब्रह्मणश्च भेदाभेद एव सिद्धः ॥ अयं विषयः दासगुप्तमहाशयेनैवं उपवर्ण्यते :-- " Veerashaivism is a kind of Bhedabheda interpre tation of the Brahma Sutra. In the Bhedabheda inter pretation, Ramanuja regards the world and the souls as being organically dependent on God who transcends the world of our experience. According to Bhaskara, the reality is like the ocean of which the world of experience is a part, just as the waves are the parts of the ocean. They are neither absolutely one with it nor different from it. The Veerashaivism is also a type of Bhedabheda interpretation and it regards the absolute reality of the world of experience and the transcendent being which is beyond all experience. Sripathi some. times adduces the illustration of a coiled snake which in one stato remains as a heap and in another state appears as a long thick card. So the world is from one ·यायः] शक्तिस्वरूपम् । 107 point of view, different from God and from another point of view, one with God”. (Das.H.I.Ph.Vol.V.p.187) भेदाभेदयोरविरोधः ननु परस्परविरुद्धयोः मेदामेदयोः कथं एकत्रावस्थानम् इति चेत् , न श्यमेव भेदाभेदवादिनः । भास्कराचार्यादयोऽपि वर्तन्त एव । तैर्यत् समाधानमुच्यते तदेव अम्माकमपि भविष्यति । किमुच्यते तैः ? उच्यते । इदमत्र भास्करमाप्यम् समन्वयाधिकरणे---- "यदप्युक्तं भेदाभेदयोर्विरोध इति तत्रामिधीयते । 'अनिरूपितप्रमाणप्रमेयतत्त्वस्य इदं चोद्यम् । एकस्यैकत्वमस्तीति प्रमाणादेव गम्यते । • नानात्वं तस्य तत्पूर्व कस्माद्भेदोऽपि नेप्यते ।। प्रतीयते चेदुभयं विरोधः कोऽयमुच्यते। विरोधे चाविरोधे च प्रमाणं कारणं मतम् ।। एकरूपं प्रतीतत्त्वात् द्विरूपं तत्तथेप्यताम् । ननु शीतोष्णयोर्यथा परस्परं विरोधः तथा भेदाभेदयोः । किमिद- मुच्यते नास्ति विरोध इति । अत्रोच्यते-- भवतः प्रज्ञापराधोऽयम् , न वस्तु- विरोधः । कथं सहानवस्थानं छायातपरत् , भिन्नदेशवर्तित्वं शीतोष्णवत् विरोधो नाम । एतदुभयमिह कार्यकारणयोः ब्रह्मप्रपञ्चयो स्ति । तस्मादुत्पत्तेः, तत्रैवावस्थितः, तत्रैव प्रलयात् । विरोधे हि त्रयमेतन्नोपपद्येत । शीतोष्णयोः भिन्नाधारवर्तिनोः न कदाचित् उत्पाद्योत्पादकलक्षणः संबन्धः, नाधारायलक्षण इति युक्तस्तयोः परस्परं विरोधः । तस्मात् शीतोष्णवदित्ययुक्तं दृष्टान्ताभिधानम्" इति । एवं प्रमेयसंशोधनेन भेदाभेदयोर्विरोधः भास्कराचार्यः परितः। उपादानोपादेयभावरहितयोः घटपटाद्योः भेदाभेदः केन वा उच्येत ? उपादानोपादेययोस्तु वर्तेते एव भेदाभेदो. कारणात्मना ऐक्यम् , कार्यात्मना. नानात्वम् इति । भाष्यशिवाद्वैतमंजर्यादौ कर्कशतर्कशैल्या विस्तरेण भेदा. भेदयोर्विरोधः खण्डितः ॥

·1081) शातिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [भटम । एतावता प्रबन्धेन चेतनाचेतनब्रह्मणा म्वरूप परिशीलितम् । एतदुप योगश्चायम् । प्रलयकाले म्वसिगन् लीनमिद जगत् परमात्मा कारणिक जीवाना करणकलेरादिदानेन ज्ञानविकास दित्सु जगत् सृजति । ईश्वराहितजाना जीवा समीचीन ज्ञान प्राप्य म्वरूप सम्यगवगम्य मुक्ति प्राप्नुयुरिति भगवत आशसा । जीवास्तु ससारमोचनाय दत्त करणकलेबरादिक केवलभोगसाधन मन्वाना विषयासक्ता पुन ।पुन संसारप्राप्तिहेतुमार्गमेवाचरन्ति । सुखस्यापि वन्धकत्त्व 'तत्र सत्त्व निर्मलत्त्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति' इत्यनेन भगवता अभिहितम् । एतत्सर्व विमृश्य स्वस्वरूप वस्तुत परमात्माभिन्न ज्ञात्वा तादृशस्य म्वस्य दु खस्य हेतुभूत ससारतत्व च ज्ञात्वा जीवा मुक्त्यर्थ यतेयुरिति अभिप्रायेण महात्ममि एतेपा तत्त्वाना ज्ञान अवश्यसपाद्यमिति असकृदभिधीयते ॥ - - - । । शक्तिस्वरूपम् नवमोऽध्यायः एव तत्स्वनय विचार्य शक्तिम्वरूप विचारयाम , मया शक्त्या उप वृहित परमशिव पिचित्रमिद ससारनाटक नाटयति । जगति सर्वमपि वस्तु जात स्वासाधारणयत्किञ्चितार्यानुकुलशक्तिविशिष्टमेव दृश्यते । यथा वति स्वासाधारणदाहरूपकार्यानुकूलीप्ण्यशक्तिविशिष्ट एव दृश्यते । तादृशौप्य- शक्तरमावे तस्य वहिरिति सज्ञैव न म्यात् । एव सर्वेप्वपि वस्तुषु तत्तदसा धारणकार्यानुकूला काचन शक्तिवर्तत एव । यथा वनस्पतियु रोगनिवारण शक्ति , वज्रायुधे शिलागेदनशक्ति , मणिमत्रादिषु भूतप्रेतबाधपरिहरणशक्ति, वन्याकर्पकयन्त्रे ध्वनिविस्तरणशक्ति, विद्युति नानाविधयत्रचालनशक्ति, पिपीलिकाया वृक्षमूलाघ्राणनेन वृक्षासम्थफलनिष्कर्षगक्ति एव ब्रह्मसृष्ट्यन्तर्गतेषु सफलपदार्थेषु एकैका असाधरणा शक्ति के सर्वेपा प्रत्यक्षानुभवसिद्धा । अनेन सकल चराचर जगत् शक्तिविशिष्टमेति निश्चीयते । एतादृशशक्ति ·খায়:} शक्तिम्वरूपम् 100 । विशिष्टजगतो निर्माता परमेश्वरः अद्भुतशक्तिविशिष्ट एवेति सर्वैरनुभूयते । इयं च शक्तिः तत्तद्रव्याविनाभूता । नहि औष्ण्यशक्तिः वहिं बिगा पृथगवतिष्ठेत् । तथा च कार्यानुकूलाधसिद्धविशेषणं गतिरिति मक्ते- लक्षणं पर्यवसन्नम् । एवं च शक्तविशेषणत्वं, वस्तुनो विशेप्यत्वं च सिद्धम् ॥ इयं च शक्तिः परमात्मनि किंरूपा वर्तत इति चेदच्यते । सञ्चिदानन्द- स्वरूपः परमेश्वरः अस्मि, प्रकाशे, नन्दाभि इत्यनुभवयुक्तः । अयमेव अनु- भवः तम्य विमर्शगक्तिरित्युच्यत.. यद्ययमनुभवः परमेश्वरे नाङ्गीक्रियते, तर्हि सः स्वप्रकाशोऽपि स्फटिकमिव जडः संपद्येत । सौन्दर्यविशिष्टोऽन्धः यथा स्वसौन्दर्यमनुभवितुं अशक्तो भवेत् , तस्य सौन्दर्यमपि यथा व्यर्थ भवेत् तथा परमेश्वरः स्वीयं सचिदानन्दं अनुभवितुं यद्यशक्तो भवत् । तदा स्वीयं सचिदा- नन्दस्वरूपं व्यर्थ आपद्येत । अतः परमेधरे सच्चिदानन्दानुभवरूपा विमर्शशक्तिः अवश्यमशीकरणीया । अया च अनुभवः परब्रह्मणः सहजः स्वभावः, पृथक - मशक्यश्च । अनेन परब्रह्म शक्तिविशिष्टमिति सिद्ध्यति । लोकविज्यातः कालिदासमहाकविः रघुवंशे मङ्गलश्लोक- वागर्थाविव.संपृक्ती वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वंदे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ (सर्ग1-1) इति वदन् शिवशक्तिनित्यसंबन्धं प्रतिपापयति । पार्वतीपरमेश्वरी साकारौ शक्तिशिवौं परिमाडौं । निराकारे परमेश्वरे या शक्तिः सच्चिदानन्दानु- भवरूपा तत्स्वभावतया वर्तते सैव उपासकामां अनुग्रहाय पार्वतीरूपेण विभिद्य . : विराजते । एवं शब्दं बिना अर्थः, अर्थ विना यथा शब्दो नोपलभ्यते तथा शिवं विना शक्तिः, शक्ति विना शिवोऽपि न वर्तते ।। शक्तिसद्भाये प्रामागम् यहि विना औण्यस्य अनवस्थानात , ओमयं विना विहे: अनव- . स्थानान, उभयोः परस्पराविनाभावे सिद्धे, वह्रिस्वरूपातिरिक्तशक्तिसद्भावे कि प्रमाणमिति चेत् अत्रोच्यते । मणिमंत्रादिना वहः दाहकत्वं कदाचित् प्रात- ·110 शानिविशिष्टावतदर्शनम् नवमः 1 नद्धं दृश्यते । 'शीतो भव हनूमतः' इति सीतया प्रार्थितो वह्निः हनूमन्तं न ददाह इति रामायगे श्रूयते । वद्विस्वरूपस्य तथैव अवस्थानेऽपि कुतस्तत्र दाहानुदयः । एतेन स्वरूपातिरिक्तं किञ्चित् दाहानुकूलं वस्तु वहौ वर्तते । मणिमंत्रादिना च तादृशशक्तिनश्यति इत्येव वक्तव्यम् । लोकेऽपि व्यवहरन्ति वह्निस्तु स एव अथापि तस्य दाहशक्तिः नष्टा इति । एवं मूपिकानातं बीजं इतरसदृशमपि क्षितौ पतितं सत् अङ्कुरं न जनयति, तत्र अकुरजननशक्त- नाशात् इत्यपि लोके व्यवहारो दृश्यते । एवं च वस्तुस्वम्पातिरिक्ता शक्तिः लोकतः युक्तितश्च सिद्धैव । एवं सर्ववस्तुपु शक्तिसिद्धा, शक्त्युदयानुदयाभ्यां शक्तिशक्तिमतोः भेदस्य च सिद्धौ, तयोः सबन्धो वाच्यः । तत्र तयोः अविना- भूतयोः सबन्धः समवायः इति नैय्यायिकाः । ये तु समवायं नाहीकुर्वन्ति, ते अविनाभाव एव सबन्ध इति वदन्ति । स च भेदाभेदे पर्यवस्यति । दर्शनेऽस्मिन् ब्रमशक्त्योः भेदाभेदी उच्यते । एपा शक्तिः शिवा ह्येतत् शक्तिमानुच्यते शिवः । शक्तिशक्तिमतोर्मेदं वदन्ति परमार्थतः ।। अभेदं चानुपश्यन्ति योगिनम्तत्वचिन्तका. " इति कूर्मपुराणे ब्रह्मशक्त्यो पारमार्थिको भेदाभेदौ उक्तौ । “शक्तिश्च शक्तिमाश्चैव पदार्थद्वयमुच्यते" एव परमात्मनः केवलावस्थाया स्वम्था या शक्ति: विमर्शनाम्ना ताद्रूप्येण अभिन्ना ' वर्तते तस्य लीलावस्थाया क्षुभिता सैव शक्तिः विश्वविस्तारिणी भवति । स्वैकाशेन विश्वाकारता भजते । अत. शक्तिब्रह्मणो भेदाभेदौ अङ्गीक्रियेते, कालभेदेन अवस्थाभेदेन च ॥ एवं सर्वेषामपि यत्किञ्चिच्छक्तिमत्त्वे सिद्धे, विविधर्वािचत्रप्रपञ्चरचना- समर्थस्य परमात्मन तदनुगुणविचित्रशक्तिमत्त्वे किमु वक्तव्यम् । श्रुतिरप्याह पराम्प शक्तिर्विविथैव श्रूयते स्वाभाविकी जालबलक्रिया च' (शे.6-8) इति । अन म्वाभारिफीतिपदेन दयं परमालनिष्ठा शक्तिः वन्ही औपण्यात् स्वरूपानुवन्गिनी न मायाकल्पितेति स्पष्टम् । अतएव शक्तिविशिष्टं. । " भगवती।

·अध्यायः शक्तिस्वरूपम् 111 . ब्रह्म एकमेव तत्त्वमित्युच्यते । एतादृशविचित्रशक्तियुतत्त्वादेव ब्रह्म मयूराण्डरस- न्यायेन विविधभावात्मना परिणामयोग्य अवतिष्ठते । एतादृशशक्तिविशिष्टतया परिणामादेव तादृशपरमात्मोपादेयेषु सर्वेप्वपि वस्तुषु अत्यल्पापि शक्तिरूप- लभ्यते । वहीं औष्ण्यशक्तिः, जले आप्यायनशक्तिः, पृथिव्यां धारणशक्तिः, मनुष्ये वुद्धिशक्तिः इत्येवं रीत्या तत्तदसाधारण्येन उपलभ्यमाना शक्तिः परमात्मशक्त्यंगकलैव । तथा वदति भगवान् परमात्मा गीतायाम् (10 41) 'यद्यद्विभूतिमत्सत्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोऽशसंभवम् ॥ इति शक्तरपि वस्तुतः परमात्मचैतन्यरूपत्वात् अत्र तेजःशब्देन शक्तिरेवो- च्यते । प्रतिवस्तु तत्तदसाधारणशक्तः सत्वेन सर्वत्रापि परमात्मशक्त्यंशो वर्तत एवेत्युक्तं भवति । (विष्णुपुराणेऽपि.) (1-3-22) 'शक्तयस्सर्वभावानां अचिन्त्यज्ञानगोचराः' इति सर्वपदार्थेष्वपि शक्तिभिहिता । इयं च शक्तिः शुद्धावस्थाया ब्रह्मवदेव सचिदानन्दस्वरूपा । तथोक्त सि.शिखामणौ- तदीया परमा शक्तिः सच्चिदानन्दलक्षणा । समस्तलोकनिर्माणसमवायस्वरूपिणी ॥ इति (2-12) ननु शक्तः सचिद्रूपत्वं युज्यते । आनन्दरूपत्वं कथम् इति चेत् , ब्रह्मापेक्षया अभेदस्यापि सत्वादेव तथोक्तिः । ननु तत्रैव सिद्धान्तशिखामणों 'गुणत्रयात्मिका शक्तिः ब्रह्मनिष्टा सनातनी'(5-38) इत्यत्र शक्तःगुणत्रयात्मकत्वं उच्यते । तथा च कथं तस्याः सच्चिदानन्दरूपत्वम् । गुणातीतं खलु तदूपम् इति चेदुच्यते । प्रथम उक्तं यत् तत् शक्तेः स्वाभाविकस्वरूपप्रदर्शनपरम् । अत्र उच्यमाना तु कार्याकारेण परिणमद्ब्रह्मणः प्रपञ्चभावहेतुभूता विमर्श- शक्तिकार्यरूपा मायाशक्तिरुच्यते । सर्वस्यापि शक्तिपरिणामभूतत्वेन मृदयं घटः इतिवत् शक्तिपदेन व्यवहारो युज्यत एवेति न विरोधः ।। ननु भक्तेः जगंदात्मना परिणामः कथम् । शक्तिः किं द्रव्यम् उत गुणः ? आयपक्षे तस्साः परमात्मगुणत्वं न स्यात् । न हि द्रव्यं गुणो भवितु-- ·112 शनि विशिष्टादेतदर्शनम् [नवमः मर्हति । द्वितीये तस्याः जगनृपव्यात्मना परिणामो न सभवति । नहि कदा- चिदपि गुणो द्रव्यं भवितुमर्हति इति चेत् , तार्किकसम्मतद्रव्यगुणरूपसाङ्केतिक- विभागमूलोऽयमाक्षेपः । वेदांतिभिः नेयं परिभापा आद्रियते । विशेषणभूतं वस्तु गुणः । स्वतंत्र वस्तु द्रव्यम् । अत एव शास्त्रेषु गुणस्य अप्रधानत्वेन, दन्यस्य प्रधानत्वेन च व्यवहार । एवं प्रकृतेऽपि शक्तिः परमात्मनि अप्रधान- भूता,,गुणो भवति । स्वकार्यवर्गभूतजगदपेक्षया प्रधानभूता, द्रव्यमपि भवति । यथा स्वगतरूपाद्यपेक्षया विशेष्यभूतोऽपि घटः 'भूतलं घटवत्' इत्यादौ भूतला- पेक्षया विशेषणं भवति तथा प्रकृतेऽपीति न कश्चन दोपः ।। एवं च शक्ति वस्तुत सच्चिदानन्दरूपिणी, माया तु तत्परिणामभूता। गुमात्रयान्मिका शक्ति समम्तजगत्मृष्टिस्थितिलयकारणभूता परमात्महृदये- मूलाहकाररूपेण जगदगुररूपतया च भासते । इयमेव चिच्छक्तिः विमर्ग- शक्तिरित्यभिधीयते । विमाख्या इयं पराशक्तिः विश्ववैचित्र्यकारिणी ब्रह्मणि प्रतिष्ठिता । अतो ब्रह्म विश्वभाजनं भवति । एवं शक्तिसबन्धादेव ब्रह्मणि प्रभुत्वा दिव्यवहारो युज्यते ॥ उक्तं च सिद्धान्तशिखामणौ (विंशतिपरिच्छेदे) यथा चन्द्रे स्थिरा ज्योत्स्ना विश्ववस्तुप्रकाशिनी । .: तथा शक्तिर्विमाख्या प्रकाशे ब्रह्मणि स्थिरा ॥ ३२ ॥ अन्त.करणरूपेण जगदगुररूपत. यस्मिन् विभाति चिच्छक्तिः ब्रह्मभूतः स उच्यते ।। ३६ ॥ विमाख्या पराशक्तिः विश्ववैचित्र्यकारिणी । यस्मिन् प्रतिष्ठिता ब्रह्म तदिदं विश्वभाजनम् ॥ ३१ ।। ननु चैतन्यरूपेयं चिच्छक्ति जीववर्गे चिदाकारेणैव वर्तते । जडे तु गुणत्रयात्मना वर्तत इति कथमिदं युज्येत ' गुणत्रयात्मकत्वं च जडत्वम् । चिदात्मकत्वं च अजटत्वं । तथा च एकैव शक्ति. जडा अजडा च कथं भवितुमर्हति इति चेदुच्यते । गक्तरेवायं महिमा । शक्तिशब्दो हि तत्तद्व- स्त्वसाधारणे तदनुगुणकार्यकारिणि च पदार्थे वर्तते । एवं सति कथं तादृश- ।"

·अध्यायः] : शक्तिस्वरुप 113 , परमात्मनः . शक्तिः द्रव्यस्येति प्रश्नस्य अवकाश एवं नास्ति, तत्तत्कार्यानुरोधेन शक्तेः । तत्रतंत्र अङ्गीकार्यत्रोत् । सेयं शक्तिः कथं विचित्रं काय करोतीति प्रश्ने च शतरपि विचित्रंगक्तिमचे नवस्था प्रसज्येत । किंचन विलक्षण- त्वाधिकरणे सजातीययोरेवं कार्यकारणभाव इति नियमः गोमयवृश्चिकोण- नाभितन्तुप्रभृतिदृष्टान्तैः निराकृतः । ऊर्णनाभेः तन्तुनिस्सरणकार्ये हि ऊर्ग- नामिगरीरमात्रन कारणम् । मृतोर्णनामिगरीरात् नहि तन्तुरुत्पद्यते । किन्तु शरीरविशिष्टजीवस्यैव तत्र. कारणत्वम् । एवं प्रकृतेऽपि शक्तिविशिष्टब्रह्मण एव जगदुपादानत्वम् ,, न केवलयाः शक्तः, केवलस्य ब्रह्मणो वेति ॥ विचित्रनानाशक्तिविशिष्टत्वेन अघटितघटनासामध्य उपपद्यते । अचेतनोर्णनाभौ चेतनतन्तुपटोत्पतिः, चेतनपुरुषात् अचेतनलोम- नतोत्पत्तिः दृश्य । अचेतनगोमयादिषु चेतनवृश्चिकादिक्रिमिकीटोत्पत्तिः मधुमाक्षिकेषु क्रिम्याद्युत्पत्तिः, क्रिमीनां भ्रमरसंसर्गात् भ्रमररूपप्राप्तिश्च अब- गम्यते । तस्मात् शक्तिमहिन्ना परमात्मनः सर्वमपि सामर्थ्य संपद्यते । तादृश. शक्तिसंकोचभावेंन परमात्मा निर्गुण इति गीयते, स एव शक्तिविकासभाधेन अनन्तकल्याणगुणाकर इति प्रशस्यते ।। गुणातीता पराशक्तिः सच्चिदानन्दरूपिणी । शिवात्मिका शिवांधीना चिदचिद्विश्वका शिनी ॥ (श्रीक.भा.316) सर्वशक्तिमतः सांत्रात् शिवात् परमकारणात् ।। १. प्रादुर्भवति मृष्टयादौ परीशक्तिमहेश्वरी । सादिभोक्तुत्वकाले. हि पुरुषात्येन वर्तते ।। .: . सहनशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहसपात् ।। । इति .सा:श्रूयते :यस्मात् तस्मात् शिवमयं जगत् ।। (श्रीक. p. 311) इत्येवं अभिज्ञाः शक्तर्महामहिमातिशयं वर्णयन्ति । इयमेव परमेश्वरी भक्तिः भवानीनारायणादिशब्देयवह्रियमाणा 'भगवदाज्ञा लीलयैव निर्वहति । . एतादृश्यां सकलजेगदधिष्ठानचिच्छक्त्यां रमत इति परब्रह्म 'प्राणाराम . . 19 ·114 माणिविशिष्टादगदर्शनम् [नमः मनआनन्द' इति श्रूयते । एवं विचित्रानन्तशक्तिमत्त्वदेव परमशिवः उपास- कानां पुरुषार्थानुग्रहसमर्थोऽपि भवति । अत एवोपसकाः 'एतादृगपरम- शिवानुमहादस्मन्मनः प्रभृति सर्व तदायत्तं सत् सन्मार्गे प्रवर्तता' इति प्रार्थयन्ते 'यत्परात्परतोऽधीगः तन्मे मनश्शिवसङ्कल्पमस्तु' इति । कर्मपुराणे शक्त- महिमातिगयं एवं वर्णयन्ति पौराणिका. यथा ॥ व्योमसंज्ञा परा काठा जानरूपातिलालसा । स्वाभाविकी च तन्मूला प्रभा भानोरियामला ॥ एका माहेश्वरी शक्तिः अनेकोपाथियोगतः । परापरेण रूपेण क्रीडते तस्य सन्निधौ ।। मेयं करोति मकल यस्य कार्यमिदं जगन् । न कार्य वापि करणं ईश्वरस्येति सूरयः ॥ अनया परया देवः स्वात्मानन्दं समश्नुते । तया सर्वमिदं प्रोतं ओतं चैवाखिलं जगत् ॥ तत्रैवेदं देनीवाफ्याम् ---मा विद्धि परमा शक्ति माहेश्वरममाश्रया । अनन्यामव्ययामेका या पश्यन्ति मुमुक्षव. ।। अहं वै सर्वभूताना आत्मा सर्वान्तरा शिवा । शाश्वतैश्चर्य विज्ञानमूर्ति मर्वप्रवृत्तिका । अनन्तानन्तमहिमा ससारार्णवतारिणी|इति(श्रीक.भा.359) इयं च शक्तिः पौराणिकप्रक्रियया उमापार्वत्यादिरूप भजते । श्रौतप्रक्रियया तु 'ब्रह्मविनाभूता कार्यों योगिनी' इति । परं ब्रह्म हि उपासकाना अनुग्रहाय गिवाभिधं मूर्तिमत् भवति इति उक्तम् । तदा च शक्तिरपि उमादि- मूर्ति भंजते । क्रियासारे द्वाविंशपरिच्छेदे इयं शक्तिः पुराणप्रक्रियया श्रुति- प्रक्रिया च विस्तरशो वर्णिता । मायाविद्याप्रकृत्यादिशब्दैः यदमिधी- यते तत्सर्वमपि शक्ते परिणामरूपमेव । परं तु शक्तिविशिष्टस्य शिवस्यैव ·अध्यायो मुगिम्यरूपम् 1161 उपादानत्वेन ब्रह्मचैतन्यानुवृत्तिस्तु सर्वत्र वर्तत एव तत्तु चैतन्यं कुत्रचिदु. मृतम् , कुत्रचिदनुभृतमिति तु विशेषः ॥ एवं मायादीनां प्रकृतिकार्यत्वादेव कुत्रचित् शक्तिपदप्रयोगः, कुत्रचित् तत्स्याने मायादिपदप्रयोगश्च दृश्यते । श्रुतावपि कुत्रचित् 'परास्य शक्तिः इति शक्तिपदप्रयोगो वर्तते । कुत्रचित्तु 'मा ग्रिनं तु महेश्वरं' इति मायाशब्दप्रयोगश्व वर्तते । मायापदार्थविवरणवेलायां तु 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इति प्रकृतिपदेन ' विवरणं क्रियते । एतत्सर्व उपादानोपादेययोः अभेदसत्त्वेन उपादानवाचिना' शब्देन उपादेयबोधनं न विरुद्ध्यत इति अमिप्रायेणोक्तम् । एवं एषां शब्दना । एकस्मिन्नर्थे प्रयोगेण मायाशब्दस्य मिथ्यार्थकत्वं श्रुत्यैव प्रतिक्षिप्तम् । विचित्र कार्यकारिपु मायाशब्दप्रयोगात् प्रकृते तादृश्यां शक्तौ मायाशब्दप्रयोगो न विरुध्यते । विशिष्टाद्वैतिभिरपि “गम्बरासुरसृष्टनां मायानां चक्रायुधेन नाशनस्य पुराणे उक्तया मायाशब्दो न मिथ्यार्थकः, मिथ्याभूतस्य शम्स- च्छेद्यत्वासंभवात् ” इत्युक्तम् । शक्तिविचारे वक्तव्यं इतरत्ययं ब्रह्मविचारेणैव चरितार्थमिति नेह प्रतन्यते ।। दशमोऽध्यायः मुक्तिः मुक्त्युपायश्च (अ) मुक्तः स्वरूपम् एवं जीवब्रह्मस्वरूपस्य निरूपितत्वात् मुक्ते. स्वरूपमपि निरूपितप्रायमेव। मुक्तिर्हि स्वस्वरूपाविर्भावः । जीवात्मा च वस्तुतः परमात्मांश इत्युक्तम् । अतो जीवस्य परमात्मभावापतिरेव मुक्तिरिति स्वसम्मिद्धम् ॥ 'अयं तु विशेषः एतसिद्धान्ते । पूर्व जीवप्रकरणे जीवस्य जीवत्वं । सामाविकमेय, नतु ओपाधिक.मित्युपपादितम् । एवं जीवनमगोर्भेदः स्वाभाविक इति च । एवं सति स्वाभाविकरूपाविर्भावो मुंक्तिरित्येतावन्मानं एतन्मतरीत्या. न युज्यत-एव ,किन्तु बालविकरूपाविर्भाव एव मुक्तिरिति वक्तव्यम् । स्वाभा- ·116. शातिविशिष्टादेवदर्शनम् [दरामः . विकं रूपं अन्यत् । वास्तविकं रूपं अन्यत्। यथा इतरदर्शनेप्यपि वास्तविक- दृष्टया जीवः परिशुद्धो निर्मल एव । अथापि तस्य दुःखत्यादिकमपि स्वाभा-: विकमेव । नहि दुःखत्यः जीवस्य औपाधिकमिति यक्तुं शक्यम् । 'दु साई- श्चेतनो जीवः' इति तल्लक्षणाभिधानात् । अत एव कुत्रचित् अन्धेपु यदि स्वतः जीवस्य दुखित्वं स्वरूपं तर्हि मुक्तो कुतो. दुःग्यानुत्पत्तिः ? इत्याशक्य, समाहितम् दुःखहेतुभूतस्य कर्मणः अमावान्न दुःखम् इति । कारणत्वं च द्विविधम् , स्वरूपयोग्यतारूपं, : सहकारियोग्यतारूपं चेति । मुक्ती, स्वरूपयोग्यतायाः सत्त्वेऽपि कर्मरूपसहकारितोग्यताया अभावात् न दुखोत्पतिः इति । एवमेतन्मते बामा - रूपं, वास्तविक, जैवं रूपं तु स्वाभाविकमिति । ननु स्वाभाविकस्य दुखित्वस्य - मुक्तौ- निवृत्तिनाङ्गीक्रियते तन्मते । भवन्मते तु स्वाभाविकस्य - जीवत्वस्य निवृत्तिः कथं भवेत् इति चेत् कीटस्य यथा वा भावनावनात् भ्रमरत्वप्राप्तिः तथा भविष्यति । कि बहुना । नदीसमुद्रन्यायेनैव ब्रह्मणो जीव- गायोपत्तिः पूर्वगमिहिता-। तत्र समुद्रजलस्यैव मेधैर्पितस्य नदीरूपप्राप्तिः। . नद्यां विद्यमान नदीत्वं औपाधिकमिति वक्तुं को हि या-प्रभवति ! तथा सति हि मृजन्यस्य घटस्य घटत्वमपि स्वाभाविकं न स्यात् । एवं समुद्रोत्थितानां तरङ्गादीनां तरङ्गत्वादिक नहि औपाधिकं कितु स्वाभाविकमेव । सैव नदी यदा सागरं प्रविष्टा तदा तज्जले स्वाभाविकमपि नदीत्यं निवृत्तम् । समुद्रत्वं च प्राप्तम् | एवं प्रकृतऽपि ब्रह्मणो विभज्य जीवत्वं प्राप्तं चैतन्यं मुक्ती ब्रह्मणा एकीभूतं सत् जीवत्वं विहाय ब्रह्मत्वं प्रामाति इत्यत्र कोवा विरोधः ! 'अतोऽपि विविच्य उच्यतामिति चेत् उच्यते । कीटः सत्योऽपि नैरन्तर्वचिन्तनासामर्थेन कीटोंकारं कीटस्वभाव' च परित्यज्य भ्रमराकार प्राप्नोति । कीटो भ्रमरो भूत्वा पुनः कीटरूपं ने भजते । रससंपर्कसामर्थेन अयसि अयस्त्वं सहजमपि विनश्यति, सुवर्णत्वं च प्राप्यते । जलं सत्यमपि स्वातिनक्षत्रसमये "शुक्तौ पतितं तसंबन्धसामन जलभावं सहजमपि परित्यज्य अनर्थ्यमुक्ताकारता गंजते । ततः पश्चात् जलरूपं नाधिगच्छति ।

·भध्यायः मुक्तिम्बरूपम् 117 . एवं अतितुच्छेपु जलपदावपि असाधारणवस्तुसंपर्कसामथ्र्येन सत्यभूतस्यापि स्वभावस्य निवृत्तिः लोके परिदृश्यते । एतच्च सर्वानुभवसिद्धम् । एवं अघटित- घटनासगर्थः परमेश्वरः सदविच्छिन्नोपासनमनस्य शुद्धजीवस्य अनादिकालप्राप्त शक्तिसङ्कोचरूपं स्वाभाविक मलं परिहत्य स्वविलयरूपं ऐक्यसुखं अनुगृहातीति सिद्धम् । तदेवैवमभिधीयते आगमिकः- (श्रीक.भा.105) भृङ्गध्यानाद्यथा कीटः भृङ्गरूपो भवेत्सदा । शिवव्यानातथा जीवः शिवो भवति नान्यथा }} इति । श्रुतिषु हि 'यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छंति नामरूप विहाय । तथा विद्वान् नागरूपाद्रिमुक्तः परात्परं पुरुपमुपैति दिव्यम् ' (मुण्टक 3-3-8) इति नदीसमुद्रदृष्टान्त एव मुक्तौ अभिहितः। अयं च दृष्टान्तः एतसिद्धान्त एव अक्षरशः समन्वितो भवति । तथा हि---- अद्वैतमते ब्रह्मणो जीवभावस्य मिथ्या- त्वेन, तन्नामरूपादीनामपि मिथ्यात्वेन 'नामरूपे विहाय ' इति न म्वरसम् । हान हि सत्यस्यैव संभवति। मिथ्याभूतस्य तु निवृत्तिरेव, नतु हानम् । विहाय इत्यस्य निवृत्तिपरत्वं तु लक्षणयैव वक्तव्यं इति अस्वारस्यम् । द्वैतमते सर्वथा भेदेनैव अवस्थानात् सर्वथा अयं दृष्टान्तो न युज्यत एवेति स्पष्टम् । विशिष्टा- द्वैतमते नामरूपप्रहाणपूर्वकं परमात्मनि अविभागापत्तेः मुक्तौ अङ्गीकारेण आपाततः सङ्गच्छते। परंतु समुद्रे लीनाया:नवाः नदीत्यनिवृत्तिपूर्वकसमुद्रत्व- प्राप्तिवत् जीवत्वनिवृत्तिपूर्वकशिवत्वप्राप्तेः अनङ्गीकारेण न सर्वोशे दृष्टान्तानु. रुप्यम् । यद्यपि श्रीकण्ठाचार्यमते जीवस्य पशुत्वनिवृत्तिपूर्वक शिवत्वप्राशिवर्ण्यते। यथा सङ्कल्पाधिकरणे (4-4-9) 'पशुत्वव्यावृत्तेः। मलापगमेन हि शिवत्व. मेवास्य सिद्धम्' इति । परंतु अनुपदमेव शिवत्वं शिवसादृश्यमेवोक्तम् । यथा -तत्रैव 'शिवत्वं नाम निखिलमलसंपर्करहितनिरतिशयमङ्गलास्पदत्वरूयं शिव- सशस्वभावत्वं' इति । एवं मुक्तस्य जीवस्य, अणुत्वनिवृत्तिरपि नाङ्गीकृता । यथा प्रदीपवदावेशाधिकरणे (4-4-15) "घटादिपरिच्छिन्नस्य प्रदीपस्य परि- ‘च्छेदापाये स्वप्रभया यथा गृहादिव्याप्तिः तथा मुक्तस्य स्वशक्तितिरोधायक्मला- 20 ·118 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [दशमः स्पष्टः ॥ पाये स्वशक्त्या विश्वव्याप्तिर्भवति" इति शिवार्कमणिदीपिकायामपि चैतन्य- व्याप्तिनियन्धनमेव मुक्तस्य विभुत्वमिति स्थापितम् । एवं च, इदं मतं रामा. नुजाचार्यमतान्न भिद्यत इति तत्रोक्त अस्वारस्य समानम् । एवं च अयं दृष्टांतः एतसिद्धान्त एव अक्षरगः सङ्गच्छते । यतः स्वाभाविकजीवत्वनिवृत्तिपूर्वक ब्रह्मत्वप्राप्तिरेव मुक्तिरिति अङ्गीक्रियते, अत . एव.- 'ब्रह्म वेदं ब्रह्मैव भवति' इत्यपि मङ्गच्छते । श्रीकरभाप्यादावपि अयमर्थः, 11. इयं च मुक्तिः । चतुर्विधा, सालोक्यसामीप्यसारूप्यसायुज्यभेदात् । तत्र ब्रह्मणा सह समानलोकप्राप्तिः सालोक्यम् । ब्रह्मसामीप्यप्राप्तिरेव सामी- प्यम् । ब्रह्मसादृश्यप्राप्तिः सारूंप्यम् । ब्रह्मणा सह ऐक्यम् पूर्वोक्तमेव सायु- ज्यम् । इयमेव परा-मुक्तिः । उपासकाना । इच्छानुरोधेन हि भगवान् ,फलं दद्यात् । भगवत्प्रसादादेव च मोक्षः, न तु स्वप्रयत्नादित्यनुपदमुच्यते । एवं च उपासकाः किश्चित्कालं सालोक्यादिमुक्तिमनुभूय अनन्तरं भगवत्प्रसादा- देव सायुज्यं प्राप्नुवन्तिा जगट्यापारवर्जाधिकरणं च आद्यमुक्तित्रयविपयमेव । • सायुज्यमुक्ति प्राप्तानां हि ब्रह्मणि अत्यंत: लीनत्वात् जगद्यापारप्रसक्तिरेव नोत्पद्यते । जगद्व्यापारः यद्यपि मूर्तशिवेन निरह्यः । अथापि सर्वत्र अमूर्त- शिवसानिध्य अवर्जनीयम् । तदाज्ञयैव खलु स निय॑ने । यथा अमूर्तः गिवः तथा सायुज्यमुक्तः तल्लीनः सदा सर्वत्र विलसति ।। ननु यदि ब्रह्मणां सहेक्यं, तर्हि मुक्तानां पार्वतीपतित्वमपि प्राप्येत 'इति चेत् ; सिद्धान्तापरिज्ञानमूलगिदं चोयम् । परं ब्रह्म हि निष्कलं शान्त निराकारं चिदाकाश ज्योतिर्लिग इत्यमिहितम् । तस्यं तु पार्वतीपतित्वमपि नास्ति, कैलासवासिन्यपि नाम्त्येव । पत्रिंश तत्वान्तर्गतं यत् साकारं शिवतत्त्वं, तदेव उमापतिस्वादिविशिष्टम् । नानेनैक्यं परा मुक्तिः, निराकारबीक्या- पतिरेव मुक्तिः सायुज्याल्या । समुद्रकदेशम्य तरक्षापात्मना परिणामवत् पानमकदेशांश एव पशिचत्त्यात्मना परिणमन इति पूर्वमेवोक्तम् । तत्र ममुरस्य अधोमागे तरकत्वाद्याकारविदूरः निश्चलो निराकारश्च यो भागी ...

·अध्याय: मुक्तिस्वरूपम् 119 . वर्तते तत्थानापनेन निराकारेण निर्विकल्पेन परमात्मना साकं ऐक्यमेव मुक्तिः । न तस्य उमापतित्यापतिः, नवा जगत्कारणत्वापत्तिः इति न मुक्तस्य उमा. पतित्वादिप्रसक्तिलेगोऽपि । इतरंत्रिविधमुक्तप्राप्य तु साकारं नहींव । अंत एवं ता मुक्तयः अपरमुक्तयः । एतत्प्राप्तिरेव अर्चिगदिमार्गद्वारा भवति । सायुज्यमुक्तिस्तु न गतिसाध्या । सर्वव्यापक ब्रमणि अत्रैव ऐक्यसमवेन देशविशेषगमनं न ह्यावश्यकम् । साकार वलु ब्रह्म कैलासादिदेशविशेगे वर्तते । 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति' (पुरुषसूक्तम् ) " अन्न ब्रह्म समश्नुते' इत्यादिश्रुत्या इहैव मुक्तिश्रवणात् । अत: उस्क्रान्तिगतिपादौ साकारमहा- प्राप्तिरूपापरमुक्तिपरौ ॥ यद्यपि आमृत्युपक्रमाधिकरणे श्रीकरभाष्ये रियासारे च 'अत्र ब्रह्म समश्नुते' इति वाक्यं निस्वयवपर शिवब्रह्मोपासकविद्वदुत्क्रान्तिविपयम् , तदुपासनवेलायां यो ब्रह्मानुभवः तद्विपयमप्युपपद्यते इति परस्परविरुद्धं पक्षद्वयं वर्णितमिति प्रतिभाति । अथापि एवमत्र विभागः कर्तव्यः । यदि 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येस्य हृदि स्थिताः' इत्यादिवाक्यं सायुज्यमुमुक्षुविपयं, तदा न विरोधः । यदि च इतरमुमुक्षुविषयम् तदा उयापनाकालिकब्रह्मानुभवविषय- मिति । एवं च सायुज्यमुमुक्षो: नोक्रान्तिः, न वा अचिरादिगतिरिति । यद्यपि विशिष्टाद्वैतिमिरपि परब्रह्मण. अविभागापत्तिरूपा मुक्तिः सायुज्यमुक्तिरिति वर्णिता, अथापि एतन्मतयोः एतदन्तरं -अवान्तव्यम् । विशिष्टाद्वैतमते कावपि जीवब्रह्मणोः भेद एवाङ्गीक्रियत इति विदितमेव । भिन्नयोरपि: तयोः अविभागेन अवस्थानं परं , अशीक्रियते । स च अविभागः कीदृशः इति चिन्तायां-जीयो हि परमात्मशेपभूतः । अतः भर्तुः : पत्नीव परमत्मनो जीवः परतंत्र एव मुक्तावपि.- वर्तते ॥ एतन्मते तु एवं सतीपतिभावापेक्षया अवस्थानादप्रतिशयितावस्थैव मुक्तौ वर्ण्यते । तथा हि-उपासकेन भक्तन साधनीयः उपायमार्गः-षट्स्थल- शब्देन एतसिद्धान्ते व्यवयिते । एतत्स्वरूपादिनिरूपणं तु पश्चात् विस्तरेण ·120 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् दशमः - ine . "1 + - भविष्यति । तत्र अंतिम ,स्थानं ऐक्यस्थलमिति निर्दिश्यते । अत्र जीवस्य परमात्मनि ऐक्यप्राप्तिप्रकारः परिशील्यते । तत्र नयपर्वभेदा निरूपिताः । अतिम पर्वत्रयं स्वपराज्ञम्थलं, भावाभावलयम्थलम् , ज्ञानशून्यस्थलमित्युच्यते । तत्र स्वपराज्ञस्थल सिद्धान्तशिखामणों एव मुक्तम् - ভিক্ষাস্থলচ্চিচাগার । स्वपरज्ञानविरहात् स्वपराजस्थल विदु ॥ 20-43 अप्रमेयचिदाकारे ब्रह्मण्यद्वैतवैभवे । विलीन कि नु जानाति म्वात्मानं परमेव वा ॥ 20-44 सर्वाकारे चिदानन्दे सत्यरूपिणि शाश्वते । एकीभावमुपेताना योगिना परमात्मनाम् || 20-45- इति । भावाभावलयस्थलं चैवमुक्तम् प्रतीयमानी विद्यते भावाभावौं न कुत्रचिन् । लि.क्ये सति यत्तस्मात् भावभावलयम्थलम् ।। 20-50-- इति ।। ज्ञानशून्यस्थलं चैवमुक्तम् परस्परसमापेक्षभावाभावविवेचनम् । जानं ब्रह्मणि यन्नास्ति ज्ञानशून्यस्थलं विदुः ॥ सर्वात्मनि परे तत्त्वे भेदशङ्काविवर्जिते । जानाटिव्यवहारोत्थं कुतो ज्ञान विभाव्यते ।। 25-54--इति । एतेपा मिर्गने स्वपराज्ञम्थले सतीपतिभावे अवस्थानं प्रतीयते । अहमिति स्वस्य, अयमिति परस्य च ज्ञानं यत्तो नास्ति गत स्वपराशस्थल- मुच्यते । एतच्च तद्यथा प्रियया संपरिष्वक्तः' इत्येतत्तुल्यमिति स्पष्टम् । परंतु अत्र स्वपरयोः सत्त्वेऽपि तद्नानं नास्तीत्युक्तं भवति । विशिष्टातिना मोझोऽप्यत्रैव पर्यवयति। परमात्मन म्यम्य च भि:गजानम्य अनङ्गी- पारात् । अरिमागेन दृष्टत्याधिकरणे श्रीमाप्ये तथोक्ते । एतसिद्धान्ते तु T 1 ·अध्यायः) मुक्तिम्वरूपम् 121 तदुपरि पर्वद्वयं वर्तते । तत्र भावाभावलयस्थले पूर्व विद्यमानः स्वपरविभागोऽपि नश्यति इति प्रतिपाद्यते । तदनन्तरं च स्वपरभेदनाशेऽपि । स्वस्य च त्वन्ता- हन्तादिभावना स्वयमेव नश्यति । एवं शिवे विलीनः सः शिव इव केवलो. ऽवतिष्ठते । तस्य शिवेतरज्ञानं नोत्पद्यत एव । तथोक्तं तत्रैव ॥ सर्वात्मनि परे तत्त्वं भेदशङ्काविवर्जिते । ज्ञानादिव्यबहारोत्थं कुतो ज्ञान प्रवर्तते ।। निर्विकारं निराकारं नित्यं सीमादिवर्जितम् । व्योमवत्परमं ब्रह्म निर्विकल्पतया स्थितम् ।। तस्मिन् केवलचिन्मात्रसचानन्दैकलक्षणे । त्वन्ताहन्तादिसंरुदं विज्ञान केन भाव्यते ।। केवलं सच्चिदानन्दप्रकागाद्वयलक्षणम् । निर्विकलं पराकाशम् परब्रह्म प्रकाशते ।। ज्योतिलिङ्गे चिदाकारे स्वप्रकाशे निरन्तरे । एकीभावमुपेतस्य कथं ज्ञानस्य संभवः ॥ सि.शि. (20-55-60.) इमे च श्लोकाः तस्मिन्नेव ग्रन्थे द्वितीयपरिच्छेदे 'अस्ति सञ्चित्सुखा. कारं ' इत्यादिनिष्कलब्रह्मप्रतिपादकश्लोकसमानच्छाया एव वर्तन्ते । अतश्च स्वपराजस्थले स्वपरविभागम्य सत्त्वेऽपि तदज्ञानं, तदनन्तरभावाभावलयस्थले स्वपरविभागस्यापि लयः, अनन्तरं ज्ञानशून्यस्थले त्वन्ताहन्ताद्युल्लेखज्ञानस्यापि निवृतिरिति निष्कलनिराकारकूटस्थचैतन्यात्मना अवस्थानमेव परा मुक्तिरिति स्फुटं प्रतीयते । एतादृशसर्वविधज्ञानशू-पत्वादेव शुन्यतापत्तिर्मुक्तिरिति व्यव- हारः, न तु आत्मनोऽपि विनागरूपशून्यतापचिरिति ॥ एतादृशी ऐक्यदना वचनशास्त्रे एवं उपवर्ण्यते । “ಏನೆಂದೆನಲಿಲ್ಲ, ನುಡಿದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ನಿಜದಲ್ಲಿದಬೆರಗು ಕುರುವ ಅರಿವುಪೇ ? ಅದು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಾನಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದೆನಲಿಲ್ಲದ ಬದಲು ಅಲ್ಲಿ ಏನನೂ ಅರಸಲಿಲ್ಲ, ಇದಿರಿಲ್ಲ veg". Mercises awadsentioness ಕೂಡಿದಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ರಹಿಸಿ ಹಿಡಿಯಲುಂಟೆ ಅಯ್ಯ. ನಿಮ್ಮೊಳೊಡವೆರೆದ ನಿಜೈಕ್ಯನ 01 ·123 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम्, [दशमः ಕುರುಡು ಮರಳಿ ತೋರಲುಂಟಿ ಅಯ್ಯ, ಆದಿಯಿಲ್ಲದ ಬಯಲು, ಅನಾದಿಯಿಲ್ಲದ ಬಯಲು, ಶೂನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಬಯಲು, ನಿಶೂನ್ಯ ವಿಲ್ಲದ ಬಯಲು, ಸುರಾಳವಿಲ್ಲದ ಬಯಲು, ನಿರಾಳವಿಲ್ಲದ ಬಯಲು, ಸಾವಯವವಿಲ್ಲದ ಬಯಲು, ನಿರವಯವವಿಲ್ಲದ ಬಯಲು, ಅಖಂಡೇಶ್ವರನೆಂಬ ಬಯಲಲ್ಲಿಯ ಬಯಲು, ಮಹಾಘನ ಬಚ್ಚಬರಿಯ ಬಯಲೊಳಗೆ ಎಚ್ಚರವಡಗಿ ನಾನೆತ್ತಹೋದೆನೆಂದರಿಯೆ.” (ವಚನಶಾಸ್ತ್ರಸಾರ 511) एतादृशं निजैक्यं न सर्वैरपि प्राप्यम् । षट्स्थलसंप्रदाये यः शरणस्थिति प्राप्तोति स एव ऐक्यं सुखं अनुभवितुं प्रभवति । शरणस्य लक्षणादिकं तस्थले निरूप्यते । शरणावस्थापन्नो मानवः शिवानुग्रहेण शिवैक्यसुखं अनुभवति । शरणः पुनर्मानवो न भवति । अयमाशयो वसवार्यवचने सक्यगुपपादितः । • ಮಣ್ಣು ಮಡಕೆಯಾಗಿ ಮರಳಿ ಮಣ್ಣಾಯಿತೆ ಕ್ರಿಯೆಯಳಿದು, ಬೆಣ್ಣೆ ತುಪ್ಪ ನಾಗಿ ಮರಳಿ ಬೆಣ್ಣೆಯಾಯಿತೆ ಕ್ರಿಯೆಯಳಿದು, ನೀರು ಮುತ್ತಾಗಿ ಮರಳಿ ನೀರಾ ಯತೆ, ಕಬ್ಬಿಣ ಹೊನ್ನಾಗಿ ಮರಳಿ ಕಬ್ಬಿಣವಾಯಿತೆ ಕ್ರಿಯೆಯಳಿದು, ನಮ್ಮ ಸಂಗನ ಶರಣರಾಗಿ ಮರಳಿ, ಮಾನವರಹರೆ ಕ್ರಿಯೆಯಳಿದು.' (ಶರಣಸ್ಥಳ 16 ) ननु ऐक्यदशायां ज्ञानस्याप्यभावे नैय्यायिकादिसम्गत पापाणकल्प- मुक्तेः कि वैलक्षण्यम् , यदि च न किञ्चिद्वैलक्षण्य तर्हि तस्य हेयत्वमेव स्यात् । को वा मनीपी पापाणकल्पमुक्त्यर्थ प्रयतेत ? तम्य कथं वा परमपुरुषार्थरूपत्वम् इति चेत् अस्ति महान् विशेषः । सिद्धान्ते परमात्मस्वरूप न पापाण- कल्पम् अपि तु सच्चिदानन्दरूपम् । एतादृशात्मन अवस्थानं कथं अपुरु- पार्थः स्यात् ? आनन्दो हि परमपुरुषार्थः, अतो न जडभावापतिर्मुक्तिः । एतदुक्तं भवति । परं ब्रह्म हि अमूर्त मूतं चेति असकृदुक्तम् । तरङ्गा- द्यात्मना समुद्रपरिणतावपि अधोभागे समुद्रः स्वस्वरूपेण निघलो वर्तत एव । एवं एकदेशेन जगदात्मना परिणतमपि परं ब्रम इतरांगे: निर्विकारं अनूत कृटस्थ अवतिष्ठत एव । तागभावापत्तिरेव च मुक्तिः ।। परं ब्रह्म सविशेषमेव, न निर्विशेपम् । सविशेषम् विशिष्ट इति च पर्यायः । तथा च अद्वैतमते निर्विशेषब्रह्मभावापत्ति. मुक्ति.। सिद्धान्ते तु सविगेपनाहगावापचिः । अथवा विशिष्टशिवातप्रातः मुक्तिः । विशिष्टत्युक्ते किं तद्विशेषणमिति गवायां चिदचिपरामानुजमतसम्मतविशे- तत्र ·अध्यायः मुक्तिस्वरूपम् 128 , पणव्यावृत्ये शक्तिविशष्टाद्वैतमिति उच्यत इति शक्तिविशिष्ट शिवाद्वैतप्राप्तिरेख मुक्तिः । इयमेवअमुर्तशिवैश्यस्थितिः । एवं सत्त्वेन "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादि श्रुतिः, नदीसमुद्रदृष्टान्तश्च सङ्गच्छते । (अ) मोक्षोपायनिरूपणम् अथ एतन्मते मोक्षोपायः कथ्यते । ज्ञानादेव मोक्षः इति केवला- वैतिद्वैतिनौ । कर्मणां तु चित्तशुद्धिवारा ज्ञानोत्पादकत्वमात्रमिति अद्वैतिनः । ज्ञानोत्पतेः पूर्व अनुष्ठितानां कर्मणां ज्ञानोत्पादकत्वम् , ज्ञानोत्पत्यनन्तरं अनुष्ठि- तानां तु मुक्तौ आनन्दोन्नाहहेतुत्वमिति द्वेतिनः इति तयोविशेषः । परं तु ज्ञानमेव मोक्षसाधनम् , तब अपरोक्षरूपमिति समानम् । ज्ञानकर्मणोरुभयोरपि मोक्षसाधनत्वमिति भास्करयादवप्रकाशौ । कर्मागकात् ज्ञानात् मोक्ष इति विशिष्टाद्वैतिनः । एवं विवादे, सिद्धान्ते क पक्षः समाश्रीयत इति चेत् अत्रेदमवधेयम् । विवर्तवाद प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वेन, मिथ्याभूतस्य ज्ञानानिवृति- संभवेन ज्ञानमात्रस्य मोक्षसाधनवं तन्मते सङ्कच्छते । प्रपञ्चसत्यतावादिमते च न ज्ञानमात्रामोशः संभवेत् । वस्तुतो जीवस्य 'अहं परमेश्वरांशः' इति ज्ञाने सत्येऽपि सत्यभूतस्य संसारवन्यप न तावतोच्छेदसंभवः ।। यद्यपि प्रपञ्चसत्यतावादिमिरपि. नैय्यायिका दिमिः ज्ञानामोक्ष आह. तः। परं तु तद्दर्शितरीत्या मुक्तिमाधनं कल्पकोटिकालेनापि असंभव । यतः तत्त्वज्ञानामिथ्याशाननाशादिक्रमेण पुनः पुण्यपापकर्मविरतो. प्रारब्धस्य च अनुभव क्षये च मुक्तिर्वर्ण्यते । एतत् कदा वा स्थात् ? अतः एताशस्य उपायभ्य अतिविलंबितत्वात् विलंबासहमानः, सर्वस्यापि प्रपञ्चस्य परमात्मा- धीनसत्तां च जानदिः, तत्प्रसादाद्विना मुक्तिसंबंधा दुर्लभ एवेति मत्त्वा, अन्यो मागों गवेपितः । स एप मार्गः आरम्भकाले भक्तिशब्दाभिधेय: औत्कट्ये सति शरणागती प्रपतौ वा पर्णवस्यति ॥ ब्रह्माचे 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो बस्य बन्धविपर्ययो' इत्यत्र जीवस्य बन्धः मौलश्च परमात्मेच्छाधीन इत्ति स्पटमुक्तम् । शेताश्वतरेऽपि " ·124 शनिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [दशमः संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतु:', इत्यनेन भगवतः संसारहेतुत्वं च स्पष्टमुक्तम् । तत्र मोझहेतुत्त्यं च अनुग्रहद्वारेति तत्रैव श्वेताश्वतरे 'जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति'। इति भगवत्प्रीतिविषयत्वादेव मुक्तेरमिध्यानादवगम्यते ।। ब्रह्मसूत्रेऽपि तदेकोऽप्रज्वलनम् ' इत्यत्र हादीनुगृहीत इति पदं प्रयुञ्जानेन' व्यासमहर्पिणा अनुग्रहमूलकैव मुक्तिरिति स्पष्टममिहितम् । एत- सर्वपालोचनायां भगवत्प्रसादं विना मुक्तिः सर्वथा न संभवतीति निर्णीतं भवति । भगवत्प्रसादश्च तस्मिन् महनीयत्वज्ञानात् तदाज्ञानुवर्तनाच्च । तच महनीयत्वज्ञानमेव भक्तिः । आज्ञानुवर्तनमेव च कर्म । एवं च भक्तिसिद्धान्ते फर्मज्ञानयोरुभयोरपि आवश्यकत्वं सिद्धम् । सूत्रकारोऽपि 'सहकारित्वेन च' (प्र.सू.3-4-33.) इत्यादी कर्मणां अवश्यानुष्ठेयत्वं सिद्धान्तयति । सिद्धान्त. शिग्वामणिः---- अन्धपगुवदन्योन्यसापेक्षे ज्ञानकर्मणी। ज्ञानेसिद्धेऽपि विदुपां कर्मापि विनियुज्यते ।। (16-11) ज्ञानेनाचारयुक्तेन प्रसीदति महेश्वरः । शिवेन विहितो यस्मात् आगमैर्धर्मसंग्रहः ।। (16--14) तस्मात्तमाचरेद्विद्वान् तत्प्रसादाय कल्पते । (16-60) 'इत्यदों बहुत्र क्षानकर्मयोरुभयोरपि भगवत्प्रसादहेतुत्वं उपपादयति। एवं च ज्ञानकर्मसमुच्चयवादएव विश्रांतिः स्पष्टा । एतत्सिद्धन्ते अपरोऽयं विशेषः । ज्ञानकर्मभ्यां सह भावोऽप्यावश्यक इति । भावो हि शिवोऽहंभावः । वस्तुतः शिवस्वरूपोऽहं मायावशात् जीवभावमापन्नः, अतः शिवभावविकासाय यतितव्यमिति विवेकोत्पत्तये भावः आवश्यकः । इतरभक्तिसिद्धान्ते मुक्ती जीवनभैक्यानगीकारात् न एतादृशस्य भावस्यानश्यकता । अत्र तु ऐक्यस्यैव मुत्तिवेन भावोऽपि आवश्यकः । यथा सिद्धान्तशिखामणों शिवोऽहमिति भावो हि शिवतापत्तिकारणम् । न ज्ञानमात्रं नाचारः भावयुक्तः शिवो भवेत् ॥

·अध्यायः मुक्तिस्वरूपम् 125 अत्र भावकर्मसमायुक्तं ज्ञानमेव विमुक्तिदम् (16-25) इत्यादी बहुत्र भावकमज्ञानानां त्रयाणामपि मुक्तिहेतुत्वं स्पष्टं उपपदितम् ।। ननु कर्म वर्णाश्रमधर्मरूपम् । एतसिद्धान्ते वर्णाश्रमधर्माणामनङ्गीकारात् कथं कर्मणो मोक्षसाधनत्यम् ? तथायुच्यते "वर्णाश्रमसदाचारमार्गनिष्ठा- पराङ्मुखः । सर्वोत्कृष्ट स्वमात्मानं पश्यन्योगी तु मोदते"इति(सि.शि.15-66) अत एव यचनशास्त्रेषु वर्णाश्रमनिन्दा बहुलमुपलभ्यते इति चेत् , केचित् एवं अमिप्रयन्ति । तत्रैव सिद्धान्तशिखामणौ- "वर्णाश्रमादिधर्माणां व्यवस्था हि द्विधा मता। एका शिवेन निर्दिष्टा ब्राणा कथिताऽपरा" (10-35) इति दर्शनेन वर्णाश्रमा एवं द्विविधाः, ईश्वरसृष्टाः चतुर्मुखसृष्टाश्चेति । तत्रैव ग्रन्थे द्वितीयपरिच्छेदे-- 'परमात्मा चतुर्मुखं सृष्ट्वा तस्मै नृष्टिकार्य आदिएवात् । स चंसनप्रक्रारं अज्ञात्वा परमशिवमेव तत्प्रकार प्राधितवान् । परमशिवश्च तस्मै निदर्शनार्थ सर्व सृष्टवा, ततः तत्कार्य चतुर्मुखाय दत्तवान्' इति कथ्यते । एवं च सृष्टिद्वैविव्यं अङ्गीकृतमेव । अतः ईश्वरसृष्टाः वर्णाश्रमाः अप्राकृताः, चतुर्मुग्यसृष्टास्तु प्राकृताः। तथा च प्राकृतवर्णाश्रमधर्माभावेऽपि अप्राकृतवर्णाश्रमधर्मसद्धावात् न कर्मणां अप्राप्तिरनाचरणं वा । यत्र कुत्रचित् वर्गाश्रमनिन्दापि इतरप्रशंसाा, प्राकृतवर्णाश्रमविषयिणीचेति न दोपः । अत एव सिद्धान्तशिखामणौ बहुत्र वर्णाश्रमधर्मा अपि उक्ताः' । 'विहितत्त्वाञ्च आश्रमकर्मापि' इत्यादिसूत्रमप्यत एव गहच्छत इति ।। धर्माः द्विविधाः, पतिधर्माः पशुवर्माश्चेति । तत्र यज्ञादि. वर्णाश्रमधर्माः पशुविषयकत्वात् पशुधाः । लिङ्गपूजार्चनादयस्तु पतिविषयत्वात् पतिधर्मा इत्युच्यते । शिवभक्तस्य सतीपतिभावनिष्ठस्य पतिधर्मा एव अनुष्ठेया:, न तु पशुधर्माः, स्वरूपविरुद्धत्यात् । सती हि पतिकृत्यमेवाचरेत् अतः पशु धर्माणां यज्ञादिवर्णाश्रमधर्माणां अननुष्ठानेऽपि, पतिधर्माणां पूजार्चनादीनां सद्भावात् तैरेव मोक्षः । न हि स धर्माः एकेनैव' अनुष्ठातुं शक्यन्ते, अन्ये तु 22 ·126 शक्तिरिशिष्टाद्वैतदर्शनम् [दशमः असम्भवात् । तत्र शिवैकनिष्ठस्य माहेश्वरस्य पतिधर्मा एवानुष्ठेयाः इति न कर्मविलोपप्रसङ्ग इत्याहुः॥ अत्रेदं बोध्यम् । यज्ञादिकर्माणि हि चित्तशुद्ध्यर्थे विहितानि । अनेकजन्मार्जिततादृशपुण्यसचयं विना एतस्मिन् जन्मनि चित्तशुद्धिमूलकमक्ते रूपरत्तिरेव न भवति । अत उत्पन्नभक्तिकस्य आरुढस्य स्वतः चित्तशुद्धि- विशिष्टस्य किमर्थं यज्ञाद्यपेक्षा ! न तावता यज्ञादिविधिपरवेदवाक्याना अप्रामाण्यम् , अधिकारिभेदेन तेषां उपादेयत्वात् । तथाहि-वेदो हि सकल- जनोद्धारणे न प्रवृत्तः, " तु एकविधमेव अधिकारिणमुद्रिश्य । मनुजास्तु त्रिगुणाविष्टा विचित्रबुद्धय । अतः तत्तदनुगुणं विविधकर्मोपदेशः । तथोक्तं गीतायाम् “त्रैगुण्यविषया वेदाः” (2-41) इति । एव सर्व धर्माः सर्वेषा नोपादेयाः इत्यपि आह भगवान् - यावानर्थ उदपाने सर्वतः सत्पुतोदके । तावान् सर्वेषु । वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानत. ॥ इति (गी.2-45) तटाके विद्यमानं हि जलं पिपासाया सर्व न पातुं शक्यम् । कितु यावदपेक्षित. मेव । एवं वेदेऽपि ज्ञेयमिति । अन्यथा अभिचारादिकर्माणि वेदोपदिष्टानि सबै आनरणीयानि स्यु. । एवं च वर्णाश्रमधर्मा शिवभक्तेतरेषा उपादेयाः । शिवभक्ताना तु-अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य ढया क्षमा । दानं पूजा जपो ध्यानं इति धर्मम्य सङ्ग्रह. ॥ (G-59) पञ्चधा कथ्यते सद्भिः तदेव भजन पुनः । तप कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेत्यानपूर्वकम् ॥ (9-21) शियाथै देहमशोप: ता कृच्छादि नो मतम् । शिवार्चा कर्म विज्ञेयं बाध यागादि नोच्यते ॥ (0-22) जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एवं च। रुद्राध्यावादिकाभ्यासो न वेदाध्यायनादिकम् ॥ (8-23) ध्यानं शिवस्य रूपाविचिन्ता नात्मादिचिन्तनम् । शिवागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवदनम् ॥ (9-24) ।

·अध्याय: मुनिम्वरूपम् 127 इति पञ्चप्रकारोऽयं शिवयज्ञः प्रकीर्तितः । (9-25) अनेन पञ्चयज्ञेन यः पूजयति शङ्करम् ।। भक्त्या परमया युक्तः स वै भक्त इति स्मृतः ।। (0-26) इत्यादिना (शि-शि) उच्यमानं कमैव उपादेयम् , न तदतिरिक्तम् । एवं च श्रीकरभाष्यादौ कुत्रचित् यज्ञादीनामनुष्ठेयत्त्ववचनं तस्य हिंसात्त्वाभावसमर्थनं च इत्यादिकं भिन्नाधिकारिविषयकमिति ज्ञेयम् ।। इतरसिद्धान्तेष्वपि अवधूतसन्यासिनां वर्णाश्रामातीतत्त्वं अङ्गीकृम् । तेषां सिद्धान्तना वैदिकत्वे अस्यापि वैदिकत्वे का हानिः? वसुतस्तु ज्ञानमार्गे वर्णाश्रमधर्माणां यावत् प्राशस्त्यं न तावत् प्राशय भक्तिमार्गे । वाश्रमाभिमानमूलकाहंकारादिशान्तिर्हि भक्त्यवलंबनेनैव संपादनीया । भक्तिसिद्धांते च वर्णाश्रमापेक्षया मक्तरेव श्रेष्ठयम् || अतएव द्वैतविशिष्टाद्वैतमतयोः हीनवर्णानामपि महाभत्तत्वात् पूज्यता दृश्यते । कनकदासप्रभृतीनां, तिरुप्पाणाल्वारप्रभृतीनां आल्यारशब्दवाच्याना परमभक्तनां पूजन प्रशंसनं च तैः क्रियते । एवं शैवसिद्धान्ते पूज्यतमेषु त्रिपष्टिमहापुरुपेषु हीनवर्णाः बहवो वर्तन्त एव । अतो भक्तिमार्गे वर्णाश्रमधर्माणां न तावान् पुरस्कार इति नायं महान् दोषः ।। एवं भोमसाधनवे ज्ञानागोक्षप्रतिपादनपरणां वाक्यानां विशिष्टा- द्वैतमत इव भक्तेरपि ज्ञानविशेषरूपत्वान्निर्वाहः । एवं ज्ञानकर्मणोरुभयोर्मोक्ष- हेतुत्वम् ‘विद्यां चाविद्या च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्यु तीवो विद्यायाऽमृतमश्नुते' (ई.श.१)इत्यत्र स्पष्टमुक्तम् । एवं तत्रैव 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविधेन्। शतं समाः' (ईश ) इति च कर्मणां यावजीवमनुष्ठेयत्वमुक्तम् । अतः ज्ञानकर्मभ्यां भावमिश्रिताभ्यां मोक्षः इति सिद्धान्तः । भक्तिस्वरूपादि- विचारे वक्तव्यं सत्र संप्रदायमागे यक्ष्यते ।। अस्मिन् विपये नन्दीमठमहाशाः एवमभिप्रयन्ति-- The individual soul, as in the Trika and the Advaita Vedanta is the supreme Siva under the influence of ·128 यतिविशिष्टाद्वैग्दर्शनम् दिशमः Avidya, the removal of which can be achieved not only by jnana, knowledge of the supreme self as in the Advaita Vedanta but also by Krija, strict observance of prescribed forms. Vecrashaivism compares him who observes these prescribed forms, kriya to a blind man and him who has the knowledge of the self alone and no kriya to a lame man; therefore it emphatically insists on the necessity of both Jnana and Kriya to achieve the end."-Handbook of Veerashaivism, (p. 92.) अयं च ज्ञानकर्मसमुच्चयवाठः वचनशास्त्रे दाइँन प्रतिपाद्यते- ಕಾಲೂ ಎರಡುಳ್ಳವ ದೂರ ಎಯುವನಲ್ಲದೆ ಕಣಕಾಲೂ ಎರಡರೊಳಗೆ ಒಂದಿಲ್ಲದವನು ದೂರವಿಟ್ಟಲರಿಯನೆಂಬಂತೆ, ಜ್ಞಾನರಹಿತನಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಯನೆಷ್ಟು ಮಾಡಿದರೇನು, ಅದಕಣ್ಣಿಲ್ಲದವನ ನಡೆಯಂತೆ ಕ್ರಿಯಾರಹಿತನಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಡೇನು, ಅದು ಕಾಲಿಲ್ಲದವನ ಇರವಿನಂತೆ, ನಿಜಗುರು ಸ್ವತಂತ್ರಸಿದ್ಧ ಲಿಂಗೇಶ್ವರನ ನಿಜವ ಬೆರಿಸುವಡೆ ಜ್ಞಾನವೂ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಎರಡು ಬೇಕು-(ವಚನ p-196²) ननु यदि ज्ञानमभावानां त्रयाणामपि मोक्षसाधनत्वं तर्हि "तमेवं विद्वान् अमृत इह भवति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय " (पु.सू ) " तमेव विदित्वा अतिमृत्तुमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" । (श्वेताश्वतर) इत्यादी मानातिरिक्तस्य मोक्षसाधनत्यनिरसनपूर्वकं ज्ञानस्यैकस्यैन मोक्षपाधनत्वश्रवण निरु येत । शास्त्रकारोऽपि 'पुरुषार्थोऽतः शब्दात्' (3-4-1) इत्यत्र अतः विद्यात एव पुरुषार्थ. इति स्पष्टं वदति। अतः त्रयाणामपि मोक्षसाधनत्वं कथमिति चेत् अत्र फेचिन् ---पुरुषार्थाधिकरणे विहि तत्वाधिकरणे च कर्मणा शानाइत्वं भाप्ये स्पष्टं प्रतिपादितम् । तत्र यद्यपि ज्ञानकोभयानुष्ठ'नं सर्वेषा आश्रमिणा विधेयम्' इति भाप्ये ज्ञानकर्मसमुच्चयगन्दः प्रयुक्तः । अथापि पूर्व उत्तरत्र च कर्मणामात्वस्य ज्ञानस्य अनित्त्वस्य च स्पष्टं प्रति- पदनेन समुचयः न सगसमुचयः, अपि तु अनाद्विभावसमुच्चय एव । फर्मशानोरनानिमायेऽपि महिनो यत्पलं तदेव अतस्त्रापि फलमिति न्यायेन कर्मणोऽपि मोक्षसाधनत्यं न विरु येत । सिद्धान्तशिखामणो 'अन्धपगुयद.

·. मध्यायः मुक्तिस्वरूपम् 129 न्योन्यसापेक्षे ज्ञानकर्मणी' इति कथनेऽपि, उपसंहारे "ज्ञानेनाचारयुक्तेन प्रसीदति महेश्वरः (सि.शि. 16-14.) इत्यत्र आचारयुक्तेन ज्ञानेन इति निर्देशात् ज्ञानस्य प्राधान्यं प्रतीयत एव । ज्ञानस्य प्राधान्ये कर्मणः अङ्गत्वं स्वतः प्र प्नोत्येव। यदि 'अन्धपॉवत्' इत्यादिश्लोकमात्रात् ज्ञानकर्मणोरु. भयोरपि मोक्षसाधनत्वं वक्तव्यमित्याग्रहः, तर्हि " शिवोऽहमिति मावो हि शिवतापत्तिकारणम् । न ज्ञानमात्रं नाचारो भावयुक्तः शिवो भवेत्” (सि.शि. 16-16.) इत्यत्र भावस्यापि मोक्षसाधनत्वकथनेन ज्ञानकर्मभावानां त्रयाणामेव समुच्चयः वक्तव्यो भवेत् । अतः ज्ञानमेव साक्षात् मोक्षसाधनं, भावः कर्म च तदङ्गं, अङ्गिफलं अङ्गस्यापि इति न्यायेन कर्मज्ञानयोरपि मोक्षसाधनत्वात् तथा व्यपदेशः । अतः कर्मज्ञानयोरङ्गानिभावसमुच्चयो विवक्षितः, न सम- समुच्चयः । तथा च कर्मणः अपधानत्वेन, स्वातन्त्र्येण तस्य मोक्षसाधनत्वा- भावात् 'नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इत्यत्र ज्ञानातिरिक्तस्य मोक्षसाधनत्व- निषेधो न विरूध्यते इति श्रुतिसूत्रागमानां सामरस्यं इति वदन्ति । नान्यः पन्येति वाक्येन मार्गान्तरनिषेधतः । तेषां विद्यागता प्रोक्ता नान्यथेति विनिश्चयः ॥ (8-16.) इति क्रियासारेऽपि कर्मणां विद्याइत्वमुक्तम् । अपरे तु धर्मो हि द्विविधः, पशुधर्मः पतिधर्मश्चेति तत्र पशुध. माणां मोक्षसाधनत्यं निषिध्यते। पतिधर्माणां तु ज्ञानान्तर्गतत्वेन केवलकर्म- रूपत्वं नास्त्येव, किन्तु ज्ञानरूपत्वमपि वर्तते । अतो । नान्यः पन्थाः इत्यत्र न पतिधर्माणां मोक्षसाधनत्यनिषेधः इति ज्ञानकर्मसमुच्चयवाद एव युक्तः, संप्रदायसिद्धत्वात् । शिवोऽहमिति भावस्य तु ज्ञानरूपत्वेम ज्ञान एकान्त व इति सिद्धान्तशिखामणिरपि युज्यत इत्याहुः। तदेवं एतदर्शन- सिद्धानि प्रधानानि प्रमेयानि प्रमाणयुक्तिसंप्रदायपुरस्सरं निरूपितानि ।। 28 ·एकादशोऽध्यायः सर्वश्रुतिसमन्वयप्रकारः । तदेवं प्रमाणयुक्तिसंप्रदायादिप्रदर्शनपुरस्सरं एतसिद्धान्तस्य तत्त्वं सामान्यतो विशेषतश्च परीक्षितम् । स चायं सिद्धांतः सर्वश्रुतिसमन्वयोद्देशेन प्रवृत्त इति 'प्रागेवोक्तम् । तमिममंगमत्र प्रतिपादयांमः । उपनिपद्वाक्येपु अर्थविचारंविषये न सर्वत्र दार्शनिकानां विवादः, किन्तु क्वचिदेव स्थले मिथोऽभिप्रायभेदः । तादृशानि वाक्यानि अल्गन्येव । तेषां समन्वये प्रद- र्शिते सर्वश्रुतिसमन्वयः प्रदर्शितो भवेत् । एवं सर्वश्रुतिसमन्वयोऽस्मिन्नेव दर्शने, नेतरेप्विति विमर्शनेन इतरदर्शनानां अस्य च साम्पवैषम्यादिकं स्पष्ट भवेत् । सर्वश्रुतिसमन्वये प्रथम इदमवधेयम् । उपनिपत्सु ब्रह्मज्ञानेन सर्वमपि ज्ञातं भवतीन्युच्यते ।- इदमेर एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानमित्युच्यते । ब्रह्मणि शाते सर्वमपि कथं स तं भवेत् इति प्रश्ने यदुत्तरं उच्यते वेदान्तिमिः तत्रय तसिद्धान्तसर्वस्वमप्यन्तर्गतं भवति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञाननिर्वाह. प्रक्रिययैव तत्तसिद्धान्तासाधारणं स्वरूपं सम्यक् प्रकटित भवेत् । अतः उपनिषत्प्रस्थाने एकविज्ञानेन सर्वविज्ञाननिर्वाहः महत्तरः। तदिदं कस्मिन् मते स्वरसमिति निरूपणे व सर्वश्रुतिसमन्ययोऽसि निरूस्तिमायो भवेत् । अस्तदप्यत्र विचार्य विवादग्रस्तात वाक्यानि विभज्य प्रदर्य, ते इतरदर्शनसिद्धं समन्वयं चाभिधाय, तत्समनन्तरमेव सिद्धान्तेऽस्मिन् तोल- नात्मकदृष्ट्या सर्वश्रुतिसमन्वयं प्रदर्शयामः ॥ एनादृशविवादग्रस्तवाक्यानां निर्वाहक्रम एय वेदान्तदर्शनेषु महान् विपयः। अत्रैव मतभेदानामुत्थितिश्च । एतद्विचारपरिज्ञानमन्तरा वेदान्त- स्वरूपनिर्णय एव न संभवेत् । विरुद्धार्थप्रतिपादकानां श्रुतिवाक्यानां परस्पर- विरोधपरिहारबरा सर्वश्रुतिसमन्वयः प्रभाचित् साधनीयः । अतोऽयं - ·131 ' . तत्र भध्यायः सर्वधुतिसमन्ययप्रकारः विचारः प्रथमपरीक्षणीयः। तत्र प्राधान्येन चतुर्धा अविरोध निर्वहन्ति वेदान्तिनः । तत्रैकः पक्षः अभेदव दिनाम् , भपरः प्रकारः भेदवादिनां, इतरः प्रकारो विशिष्टाद्वैतिनाम् , अन्यश्च प्रकारः शक्तिविशिष्टाद्वैतिनामिति संक्षेपः ।। 1. प्रथमतः क रणवाक्यविषयिणी चर्चा-अत्र 'सर्व खल्विदं ब्रह्म (छा.3--14-1), 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' 'सदेव सौम्येदमन आसीत् । (छा. 6-2-1), 'अमेवेदमन आसीत्' (ऐतरेय), इत्यादि कारणवाक्यानि विवादविपयनां भजन्ते । एवं 'इदं सर्व ब्रह्म', 'आत्मैवेदम्' इत्यादिश्रवणात् विचित्रस्य प्रपश्चस्य कथं ब्रह्मात्मकत्यं च परत्वं युज्यत इति । सदेव सें.म्येदै' इत्यादिकारणवाक्यावगतमेकत्वमेव पारमा- र्थिक, अनेकत्वं तु अविद्याकल्पितत्वादपारमार्थिकमित्यद्वैतिनोऽभिप्रयन्ति । एकमेवाद्वितीयमित्यनेन हि स्वस जातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यत्वं कथ्यते । तेन च जगतो मिथ्यात्वं ब्रह्मणः निर्विशेपत्वं च सिद्धमिति ते वदन्ति । एतन्मते मृट्यादिवाक्यानां कल्पितार्थयोधकत्वमेव ।। वैतिनस्तु-सऐःप्रागपि इदं सर्व सद्रूपमेवासीदित्यर्थक तद्वाक्य विवृण्वन्ति । अद्वितीयमित्यस्य च स्वसजातीयद्वितीयरहितमित्यर्थः । एतेन अर्थसंकोचः कथितो भवति ।। विशिष्टाद्वैतिनस्तु-एकं-अविभक्तनामरूपापन्नं अद्वितीयं-स्व. सजातीयद्वितीयरहितं इति वर्णयन्ति । सिद्धान्ते तु 'सदेव सौम्येदमम आगीत् ' इत्यादिकारणवाक्यानां विशिष्टाद्वैतमतवदेव निर्वाहः। परन्तु व्यावहारिक्यां मध्यमावस्थायामेव । वास्तविक्यामवस्थायां तु चिदचितो: स्थाने तयोर्द्वयोरपि सूक्ष्मकारणभूता मयूराण्डरसवत् स्वविलीनविचित्रचराचरप्रपञ्चा सूक्ष्मदशापना शक्तिमाया तथा च सूक्ष्मदशापनशक्तिवि शिष्टं ब्रह्म एकमेव प्रलये आसीत् इति ऐक्यव्यपदेश. निर्वाहः । वाशसक्तः विकासदशायां नानात्वव्यपदेशः व्यक्तरूपतापनिश्च ।

·133 एकादशः , शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् शाङ्करमते बहुभवनस्यैव मिथ्यात्वात् तादृशश्रुतीनां निर्वाहः क्लिष्ट एव। द्वैतमते ब्रह्मण उपादानत्वानङ्गीकारात् एकस्यैव ब्रह्मणः बहुभवनं सर्वथा न संभवत्येव ॥ 2. एवं-द्वासुपणौ (मु.3-1-1) ऋतं पिबन्तौ (कठ. 1-3-1) इत्यादौ जीव ब्रह्मणोः भेदः कुत्रचित् कथ्यते। 'तत्त्वमसि' (छा.6-8-7) 'अहं ब्रह्मास्मि' (वृ. 3-4-10) इत्यादी तयोरभेदश्च कथ्यते। अतः जीवब्रह्मणोः भेदः अस्ति न वा इति संशयः उदेति ।। जीवब्रह्मणोरभेदपरवाक्यान्येव प्रमाणानि, भेदपराणि तु कल्पितभेद. बोधकानि इति अद्वैतिनः । द्वैतिनस्तु भेदपरवाक्यान्येव मुख्यार्थानि, अभेद- परागि तु सादृश्यादिनियन्धनान्यौपचारिकाणीत्याहुः ।। विशिष्टाद्वैतिनस्तु जीवब्रह्मणोः शरीरशरीरिभावात् शरीरवाचिना मनुप्यादिशब्देन जीवोधनवत् परमात्मशरिरभुतजीववाचकशब्देन परमात्मानः अमिधानात् 'अहं ब्रह्म ' इत्यादिव्यपदेशः। भेदश्च तयोर्वास्तविको वर्तत एवेति वदन्ति ।। शक्तिविशिष्टाद्वैतमते च जीवब्रह्मणोर्मेदविषये व्यक्तावस्थायां विशिष्टा- द्वैतमतवदेव निर्वाहः। श्रीकरभाष्ये जीवेश्वरयोः शरीरशरीरिभावनियन्धन. सामानाधिकरण्यव्यपदेशः प्रतिपाद्यत एव अंशाधिकरणे। सिद्धान्त शिखामणावपि जगतो ब्रह्मशरीरत्वं स्पष्टमुक्तम् । यथा- पृथियाद्यात्मपर्यन्तप्रपञ्चो ह्यष्टधा स्थितः । तनुरीशस्य चारमायं सर्वतत्वनियामकः ।। 10-51 इति । शरीरमतादेतस्मात् प्रपञ्चात्परमेष्ठिनः । आत्मभूतस्य देवस्य नाभेदो न पृथस्थितिः || 10-52 एवं चायं शरीरशरीरिभाव: व्यक्तावस्थायामेव । वास्तविकदृष्ट्या | तु भक्तादिवरणपर्यंत भेदः, ऐक्यदशायां अभेद इति कालभेदेन उभयोः .

·अध्याय:] सर्वश्रुनिममन्वयमकारः 183 विरोधपरिहारः। एवं च यत्रह्मणोर्भेदाभेदाङ्गीकागत् उभयश्रुग्योरपि स्वरसत एव निर्वाहः। शाङ्करमते गेदवाक्याना द्वैतमते अभेदवाक्यानां च पीडा अवर्जनीया। रामानुजमते विशिष्ट विवक्षयापि निर्वाहः एतन्मता- पेक्षया क्लिष्ट एव ।। 3. तथा-~-आ-मन आकाशः संभूनः (ते आ.1) इत्यादिवाक्यानि ब्रह्मातिरिक्तप्रपञ्चसद्धावपराणि दृश्यन्ते । 'नेह नानास्ति किंचन' (पृ.6-4-9) 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।' इति भेदनिषेधपराणि कानिचिदुपलभ्यन्ते । अत्र ब्रह्मातिरिक्तः प्रपञ्चः अस्ति न वा इति संदेहः॥ अद्वैतिनस्तु-प्रमातिरिक्तं प्रपचं नाभ्युपगच्छन्ति । तेन तद्बोधक- वाक्यानि न स्वार्थे प्रमाणानीति सिद्धम् ।। द्वैतिनस्तु-प्रपञ्चः ब्रह्मातिरिक्त एव। अथापि ब्रह्माधीनत्वात् जगतः ब्रह्मणा सहक्यव्यपदेशः औपचारिकः कुत्रचित् इति वदन्ति ।। विशिष्टाद्वैतिनस्तु-जगतो ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वेऽपि ब्रह्माविनाभूतत्वेन 'नेह नानास्ति' इत्यादिवाक्यः ब्रह्मविनाभूतस्य जगत एव निषेध इति वदन्ति ।। शक्तिविशिष्टाद्वैतमते तु प्रपञ्चस्य ब्रह्मपश्च उपादानोपादेयभावस्य समर्थितत्वेन उपादानोपादेययोः भेदाभेदस्य समर्थनेन च प्रपञ्चब्रह्मणोः भेदा- भेदस्य सत्वात् उभयविषश्रुत्योरपि निर्वाह: । जीवविषय इव अत्रावि मत्तत्रयनिर्वाहादपि स्वारस्य सष्टमेव ।। 4. एवं- 'यः सर्वत्रः स सर्वनिम्' (मु.1 1.9), 'सत्यकामः सत्यसकल्पः' (छा. 8-1-5), 'पगस्य गतिविविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च (थे.6-8) इत्यादीनि वाघानि न मग सगुगलयो कानि । निष्कलं+ शान्त' (धे. 6-19), 'केवलो निर्गुणश्व' इत्यादीनि ब्रह्मणः निर्गुणत्व- बोधकानि । अब म निर्गुणं उत सगुणं इति विवाद उदेति ॥ - ·134 शक्तिपिशिष्टाद्वैत्तदर्शनम् [एकादशः अद्वैतमते निर्गुणश्रुतीनामेव प्रामाण्यं, सगुणश्रुतयस्तु कल्पितार्थाः ।। द्वैतविशिष्टाद्वैतयोस्तु सगुणश्रुतीनां यथावस्थितार्थकत्वमेव, निर्गुणश्रुतेस्तु हेयगुणनिषेधपरत्वेन तस्या अपि प्रामाण्योपपतिः ॥ सिद्धान्ते तु सगुणनिर्गुपवाक्यानां विशिष्टाद्वैतमतरीत्यापि विरोधपरि- हारः भाप्ये कुत्रचित् प्रतिपादितः । एवं कारणावस्थाविषयिणी निर्गुणश्रुतिः, कार्यावस्थाविषयिणी सगुणश्रुतिः। ब्रह्मनिष्ठा शक्तिः प्रलयदशायां ब्रह्मणि विलीना सृष्टिदशायामेव ज्ञानेच्छाद्याकारं भजते इति पूर्वमेवोक्तम् । एवं च निर्विकल्प निराकार कूटस्थ समुद्रस्थानापन्नं यद्ब्रह्म तत् केवलं सच्चिदानन्दरूपेणावतिष्ठत इति सिद्धान्तशिखामण्युक्त्या, तदा शक्तः समुचिततया ज्ञानेच्छानियादीनां तस्मिन् विलयेन ब्रह्म निर्गुणं इत्युच्यते। तस्या एव शक्तः विकासवेलायां परब्रह्म सगुणं इत्युच्यते । तदेवमुक्तं श्रीकरभाप्ये...- P. 136 शक्तः सोचभावेन सृष्टः पूर्व महेश्वरः । निरंशो निर्गुणश्चेति वेदान्तेषु प्रगीयते ॥ शक्तपिकासभावेन हनन्तगुणवानिति । प्रोच्यते भगवान् रुद्रः पशुपाशविमोचकः ॥ इति शाबरमते सगुणश्रुतीनां बाघ एव । द्वैतमते गुणाजीकारेऽपि गुणानां ब्रमस्वरूपानतिरेकात् अन्ततः शाबरमतात् नात्यन्तवलक्षण्यमिति मतद्वयेऽप्य- स्वारस्यमवर्जनीयम् । 5. तथा ~ 'सत्यं ज्ञान (ते.आ.1), 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (यू.5-9-28) इत्यादीनि ब्रह्मणः ज्ञानानन्दस्वरूपत्वयोधकानि याक्यानि । तदेक्षत। (सा, 6-2-3), 'सोऽकामयत' (ते. आ. 6), 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुत्तश्चन' (ते.आ. 9) इत्यादीनि बामणः ज्ञानानन्दगुणकत्वयोध- कानि। अतः नाम ज्ञानस्वरुप उन मानगुणकम् इति विवादः अपरः ।। अतमते प्रभगो निर्गुणत्येन सर्वशत्वादिप्रतिपादकानां वाक्याना न स्वाथे प्रामाण्यम् ॥

·185 भन्याय:] सर्पध्रुतिसमन्वयकार: द्वैतविशिष्टाद्वैतयोस्तु ब्रह्म स्वरूपतो ज्ञानस्वरूपं ज्ञानगुणकं च ॥ शक्तिविशिष्टाद्वैतमते तु ब्रहाशक्त: चैतन्यात्मकत्वेन तत्या एव ज्ञाने- छायाकारेण परिणत्या, ब्रह्म ज्ञानस्वरूपं सदेव ज्ञानात्मा शक्तियुतमपि भवति इति विशिष्टाद्वैतमतयदेव निर्वाहः । सगुणवाक्यनिर्वाहवदेव अत्रापि अद्वैतद्वैत- मतयोः अस्वारस्यमवर्जनीयमेव } 6. तथा---'विज्ञानागा पुरुषः (प्रश्न. 4.9), 'विज्ञानधन एव', (वृ. 4-+-12) इत्यादीनि जीवस्य ज्ञानस्वरूपत्वबोधकानि । 'जानात्येवाय' (प्रश्न.4-9) 'एप हि द्रष्टा श्रोता' इत्यादीनि जीवस्य ज्ञानाश्रयत्ययोधकानि।. अतः किं जीचः ज्ञानस्वरूपः ज्ञानाश्रयो वा! इति जीवविपयिणी चर्चा || अद्वैतमते जीवः कल्पित एव । तस्य ज्ञान नाम अन्तःकरणवृत्तिरेव । तथा च जीवो न ज्ञानाश्रयः ।। द्वैतमतेऽपि एवमेव, परन्तु जीयो न कल्पित इति विशेषः ।। विशिष्टाद्वैतमते तु जीवोऽपि ब्रह्मवदेव ज्ञानस्वरूपः ज्ञानाश्रयश्च ।। सिद्धान्ते तु परमशिवस्यैव जीवभावापत्या तनिष्ठा चिच्छक्तिरेय सङ्कुचिता सती जीवे ज्ञानाद्याकारं भजत इति ज्ञानस्वरूपोऽपि जीवः ज्ञानात्मकसंकुचितशक्तिविशिष्टो भवति । अत्रापि उक्तकल्पवदेव आद्यमत- द्वये अस्वारस्यं स्पष्टम् ।। 7. एवं-'निरवयं निरजन' (श्वे. 6-19), 'सत्यं ज्ञानं ' (तै.आ.1) इत्यादीनि ब्रह्मण: निर्विकारस्वरोधकानि । तदात्मानं स्वयमकुरुत' (तै.आ.6), 'बहु . स्यां प्रजायेय' इत्यादीनि परिणामरूपविकारयोधकानि । ब्रह्म परिणामि न वा ? इति ब्रह्मण उपादानत्वविषये चर्चा || अद्वैतमते ब्रह्म निर्विकारं, . अत एव जगतः न .परिणाम्युपादानम् , किन्तु विवर्तोगदानम् ॥ . अतः ·136 शक्तिविशिष्टाद्वैतवर्शनम् (एकादः द्वैतमते ब्रह्मण उपादानत्वमेव नास्ति । तस्य कारणत्वपरवाक्यान्यपि निमित्तकारणत्व एव विश्राम्यन्ति ।। विशिष्टाद्वैतमते तु ब्रह्म स्वरूपतो निर्विकारमपि तच्छरीरभूतचिदचितोः विकारसंभवात् तवारा ब्रह्म जगदुपादानमपि भवति ॥ सिद्धान्ते तु ब्रह्मणः शक्तिवैशिष्टयवशात् प्रपञ्चाकारेण परिणामः पूर्व उपपादितः। एतादृशपरिणामस्य दोपावहत्वं च न संभवतीति प्रतिपादितम् । किं च एकदेशांशतः जगदाकारेण परिणामेऽपि अवशिष्टाधिकांशतः समुद्र- स्थानापन्नं ब्रह्म निर्विकारं निराकारमेव च अवतिष्ठत इति च विस्तरेणोपपादितम्। एवं च निर्विकारत्यादिश्रुतयः तादृशकूटस्थनिराकारब्रह्मपराः । स्वशत्येकांशेन जगदाकारेण परिणामात् ब्रह्म परिणामिकारणभूतोपादानमपि भवतीति उभय- श्रुत्योः स्वरसतो निर्वाहः। केचिच ब्रह्माविनाभूतायाः शक्तेरेव जगदात्मना परिणामः, ब्रह्म तु स्वतो निर्विकारमेव इति निर्वहन्ति । अयं पक्षः ब्रह्मस्वरूप- निरूपण एव सूचितः। एतत्पक्षे च ब्रह्मणो निर्विकारत्वसमर्थनेऽपि परिणा- मित्वाभावेन शक्तेरेव साधादुपादानत्वम् । ब्रह्मणस्तु तद्विशिष्टत्वात् उपादान- त्वोक्तिरिति विशिष्टाद्वैतमतवदेव किश्चित्लेशेन उपादानत्वं निर्वाह्यम् । अद्वैतमते तु उपादानत्वप्रतिपादफश्रुतीनां अस्वारस्य दुरपहनम् । लोकेऽध्यासम्पले शुक्तिरजतादौ रजतं प्रति शुक्तिरुपादानमिति केनापि अव्यवहारात् विवर्तोगदानत्वं ब्रह्मग इति परिभाषामात्रम् । द्वैतमते तु ब्रमण उपादानत्वमेव नास्ति इति तादृशश्रुतीनां सर्वथा बाध एव ।। 8. एवं-'य एपोतिरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते' (छा. 1-6-6) इत्यादीनि भ्रमणः आकारयोधकानि कानिचित् । यत्तदद्रेश्य अग्राखं(मु-1-1-5) 'अपाणिपादो जयनो ग्रहीता पश्यत्यचतुः स शृणोत्यकर्णः (धे.3-19) इत्यादीनि ब्रह्मणः निराकारत्वरोधकानि । अतः ब्रस विग्रहविशिष्ट विग्रह. रहितं वा ! इति ब्रह्मणः आकारविषये विवादः ।।

·अध्याय: सर्वश्रुतिसमन्वयप्रकार 187 अद्वैतमते-ब्रह्म निराकारमेव । आकारस्तु केवलं कल्पितः ॥ द्वैतमते ब्रह्म साकारमेव । परन्तु आकारस्यापि चैतन्यात्मकत्वेन स्वरूपरूपत्वे पर्यवसानात् निराकारस्वपि प्रकारान्तरेणास्ति ।। विशिष्टाद्वैतमते-~-ब्रह्म स्वरूपतो निराकारमपि स्वेच्छया भक्तानु- ग्रहलीलायां गृहात्येव ।। एतसिद्धान्तेऽपि मूर्तामूर्तोभयरूपं ब्रह्म उपासकानुनहाय दिव्यं आकार परिगृह्णाति इति उपपादनेन विग्रहवत्त्वबोधकश्रुतयः मूर्तब्रह्मपराः । विग्रहगहित्यबोधकास्तु अमूर्तब्रह्मपराः इति अनायासत एव निर्वाहः । अस्मिन् दर्शने साकारनिराकारोभयरूपेण स्थितः परमात्मा एक एव प्रभुः महेश्वरः परमशिव इति व्यपदिश्यते। अद्वैतदर्शने तु मायाप्रतिफलितस्यैव ईश्वरत्वं कल्प्यते । अयमभिप्रायो दासगुप्तमहाशयेन स्पष्टं अभिधीयते ॥ "Ia Sarkara's system, Iswara is only a superillusion formed by the reflection of Brahman through Māyā. We have already notified that Sripati regards this view as entirely erroneous. With him, Iswara or Māheswara means the Supreme God”. (H.I I h.Vol. V p.180-181.) ब्रह्मणो विग्रहस्य अद्वैतवादेऽनङ्गीकारात् तादृक्श्रुतेः कल्पितविग्रह. विषयत्वमेव । द्वैतमते विग्रहाङ्गीकारेऽपि तस्य ब्रह्मस्वरूपानतिरिक्तत्वात् अर्थतोऽद्वैतपक्षान्न विशेषः। अतथैतन्मतद्वयेऽपि एतद्विपये अस्वारस्यं स्फुटमेव॥ 'यद्वाचानभ्युदितं ' (केन. 1-4), 'यतो वाचो निवर्तन्ते' (ते. . 9) इत्यादीनि ब्रह्मणः शब्दायगोचरत्वपराणि कानिचिद्वाक्यानि । उपासीत मन्वीत' 'श्रोतव्यो मन्तव्यो' (इ.) इत्याद्युपदेशात् शब्दादि- गोचरस्वपराणि कानिचित् । अतः ब्रह्म शब्दादिगोचरं नवा इति संशयः ।। अद्वैतमते- ब्रह्म सर्वथा शब्दागोचरमेव । श्रुत्यादयस्तु उपहित- ब्रह्मबोधका एव, न शुद्धब्रह्मबोधकाः ॥ 9. . , ·138: .' . - शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् (एकादशः द्वैतविशिष्टाद्वैतयोः ब्रह्मणः स्वरूपतो गुणतश्चापरिच्छिन्नत्वेन इद- गित्यंमिति निष्कृष्य शब्देन बोधपितुमशक्यमिति ' यतो वाच: ' इत्यादि वाक्यं प्रवृत्तमिति निर्वाहः ॥ एतन्मतेऽपि ब्रह्मणः शन्दवेद्यत्वावेद्यत्वादिकमपि विशिष्टाद्वैतवदेव । सिद्धान्तशिखामणौ परिच्छेदकथाशून्यम् ' (2-4) इति ब्रह्मणः परिच्छेदक- शब्दागोचरत्वमेवोक्तम् न सर्वथा शब्दागोचरत्वमिति । . अस्मिन् विषये अद्वैतमते त वत् ब्रह्मणो वाच्यत्ववेद्यत्वप्रतिपादकश्रुतीनां आध एव । ब्रह्मणः सर्वथा 'अनिर्वचनीयत्वं रूलु तैरुच्यते ।। 10. एवं तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (पु.सू ,, इत्यादीनि वाक्यानि ज्ञानातिरिक्तस्य 'मोक्षसाधनषेधकानि । 'विद्यांचाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सः' (ईश. 11) इत्यादीनि कर्मणोऽपि मोक्षसाधनत्वप्रतिपादनपाणि वाक्यानि । अतः कि केवलात् ज्ञानान्मोक्षः उत कर्मशानाभ्यां इति विवादः ।। अद्वैतमते ज्ञानादेव मोक्षः । .कर्माणि तु केवलं चित्तशुद्धयर्थानि ।। द्वैतमते-ज्ञानोत्पत्तिपर्यन्तमनुष्ठितानि कर्माणि चित्तशुद्धयर्थानि । अनन्तरमनुष्ठितानि तु मुक्तावानन्दोन्नाहफलानि ॥ विशिष्टाद्वैतमते तु कर्मसमुचितं शानमेव मुक्तिहेतुः। परंतु कर्मणा- मङ्गत्वेनाप्रधानत्वात् 'नान्यः पन्थाः' इत्यादि व्यपदेशः ॥ सिद्धान्ते कर्मशानाभ्यामेव मोक्षः । भक्तिरपि ज्ञानविशेपरूपैव इति अनुपद एव अभिधानेन उभयमपि मोक्षसाधनम् । उभयोर्मोक्षसाधनत्यं "नान्यः पन्याः" इत्यादि श्रुतिविरोधश्च मुक्त्युपायनिरूणावसर एव परिहतः । अत्रापि , विपये अद्वैतद्वैतमतयोः ज्ञानादेकस्मादेव मोक्षागीकारात् "विद्यांचाविद्यांचे त्यादिश्रुतेनिर्वाहः एतन्मतवन्न स्वरसः इति व्यक्तमेव । बेतिनोऽपि हि भक्ते- रपरोक्षत्रानद्वारेव मोक्षसाधनत्यमनीकुर्वन्ति न साक्षात् ।।

·अध्याय सधुतिसमन्वयप्रकारः 130 11.. 'अपविरामोति परम्' (ले.आ.1) इत्यादीनि ज्ञाना गोमप्रति- पादनपराणि। आत्मेत्येवोपासीत' (बृ.3-4-7) इत्यादीनि - उपासनायो: मोक्षसाधनत्वपराणि । 'भिद्यते हृदयान्थिः' (मुं 2-2.9) इत्यादीनि दर्श. नस्य मोशसाधनत्वपराणि । 'स्मृतिलम्बे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः'(छा.7-26-2) इत्यादीनि स्मृनेर्मोशसाधनस्वपराणि । अतः किं मोक्षसाधनमिति सन्देहः । अद्वैतद्वैतमतयो: अपरोक्षज्ञानमेव मुक्तिसाधनम् । विशिष्टाद्वैतमते तु अपरोक्षत्वाकागपन्नं उपासनं भक्तिपदवाच्यमेव मुक्तिहेतुः ॥ एतन्मतेऽपि मोक्षमाधनभूतं शानं च भक्तिरित्यत्र- व.शष्टाद्वैतमतवदेव निर्वाहः । परंतु एतसिद्धान्ते मुक्तौ ऐक्याीकारेण भक्तिपर्वसु विशिष्टाद्वैत- मतापेक्षया लक्षण्यमस्ति । तत्तु संप्रदायविभागे विचार्यते । अतद्वैतमतयोस्तु ज्ञानस्यैवाव्यवहितमोससाधनत्यागीकारेण उपासनादीनां .मोक्षसाधनत्वपर- श्रुत्यस्वारस्यं स्पष्टम् । सिद्धान्ते तु भक्तरपि ज्ञानरूपत्वेग ज्ञानोपासनभक्त्या- दीनां मोक्षमाधनत्यपरपमाणानां स्वरसतः समन्वयः ॥ 'ब्रह्मविदामोति परम्' (मु 3-2-8) परात्परं पुरुषमुपैति' (छा. 4-3-4) 'परंज्योतिकामपद्य' इत्यादीनि जीवस्य प्रात्गृत्वं परमात्मनः प्राप्यत्वं च बोधयन्ति। एवं मुक्तिकालेऽपि भेदप्रतिपादकानि कानिचित् वाक्यानि । अतः किं मुक्तिकालेऽपि नेद. ! अभेदः ? साम्यं वा ! इति विवादः ॥ अद्वैतमते ब्रह्मभावापत्तिरेव मुक्तिः, द्वैतविशिष्टाद्वैतमतयोस्तु साम्यमेव मुक्तिः। सिद्धान्ते मुक्तस्वरूपं पूर्वमेव विचारितम् । ऐक्यमेव परा मुक्तिः रिति 'म वेद भव भवति' इत्यादिना स्वरसत एव निरूढम् । यत्र तु भेदः प्रतीयते 'स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन्' इत्यादो, तत्र सालोक्यादिरूपा अपरमुक्तिरेय विवक्षिता इति श्रुनिद्वयसामरस्यम् । मुक्तिविषये द्वैतविशिष्टाद्वैत- मतयोः मुक्तौ अमेदपरवाक्यानां अम्बारस्यमेव । अद्वैतमतवदेतसिद्धान्ते 'निर्वाहेऽपि, अद्वैतमते अपरमुक्तर्मिथ्यात्वेन 'स तत्र पर्येति' इत्यादि वाक्यानां करिपतार्थविषयत्वप्रयुक्त अस्वारस्यमत्येव ।। 12.

·{(ফাহা 13. . 140 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् अत्र ब्रह्म समश्नुते,' (कठ.2-6-14) 'अमृत इह भवति' (पु.सू.) इत्यादीनि अत्रैव मुक्तिप्रतिपादनपराणि । 'शतंचैका च हृदयस्य नाड्यः तासां मूर्धानं अभिनिस्सृतका । तयोर्चमायान् अमृतत्वमेति ।' (छा.8-34) 'अमाच्छरीरात्समुत्थाय परंज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेण अभिनिप्पद्यते । 'तत्पुरुषो मानवः स एनान् ब्रह्म गमयति' (छा. 4-15-5) आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् । (पू.सू) इत्यादीनि देशविशेषे मुक्तिप्रतिपादकानि कानिचित् । अतः किमत्रैव मुक्तिः उत देशविशेपे ! इति विवादः॥ अद्वैतमतेऽत्रैव मुक्तिः। द्वैतमते-यथेच्छं उभयथापि । विशिष्टाद्वैतमते देशविशेष एव । अत्रैव मुक्तिवचनं उपासनकालिकमगवदनुभवपरम् ।। सिद्धान्ते तु अत्र ब्रह्म समश्नुते' इत्यादिकं परमुक्तिविषयम् । उत्क्रान्तिगत्यादिकं तु अपरमुक्तिविषयम् इत्यपि मुक्तिस्वरूपनिर्णयावसरे कथितम् । अस्मिन्नपि विषये परमतेप्वस्वारस्य अपरिहार्यम् । 14. स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः' (छा.8-12-3) इत्या- दीनि मुक्तस्य विहारादिप्रतिपादकानि । सत्यात्म प्राणारामं' इत्यादीनि आत्मारामत्वेन विहारनिपेधकानि। भतो मुक्तानी विहारः तदनुगुणशरीरं च अस्ति न वा इत्ति विवादः॥ विहारादिकं अपरमुक्तावेवेत्यद्वतिनः ॥ द्वैतविशिष्टाद्वैनयोस्तु विहार- स्तदभावश्च तत्तदिच्छानुगुण इत्युभयमप्यति मुक्तौ ।। सिद्धान्ते तु अपरमुक्तौ विहारः । अतः अपरमुक्तौ कल्याणविभूत्यात्मके सालोक्यसारूप्यसामीप्यरूपे तदनुगुणदिव्यशरीरा दिसद्भावः । सायुज्यरूपे फैवश्यविमूल्यात्मके परमुक्तौ शरीरामावः इति तादृशश्रुतीनां सामरस्यम् । अत्रापि इतरमतेषु भस्वरस्पमस्त्येव !! 'सः स्वराड् भवति' (छा.7-25-2) इत्यादीनि मुत्तम्य वातप- योधकानि कानिचिद्वाक्यानि । 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मगा विप. . 15.

·141 अध्यायः] सर्वश्रुतिसमन्वयप्रकार श्चिता" इत्यादीनि ब्रह्मणा सहैव मुक्तस्य भोगप्रतिपादकानि कानिचित् । अतः किं मुक्त स्वतन्त्र: उत अवतन्त्रः इति विचारः ॥ मुक्तः सर्वथा स्वतन्त्र इत्यद्वैतिनः । परतन्त्र एवेति इतिविशिष्टाद्वैतिनौ ॥ सिद्धान्ते तु ब्रह्मणा सह भोगानुभवादिः अपग्मुक्तौ । परमुक्तौ ब्रह्मणा ऐक्यात् ब्रह्मवत् स्वातन्त्र्यमेवेति न विरोधः । द्वैतविशिष्टाद्वैतमतयोस्तु मुक्तों स्वातन्त्र्यप्रतिपादकवाक्यानां अस्वारस्यं स्पष्टमेव । अत्रेदमवधेयम् । ब्रसापि परापरमूर्तामूर्तादिभेदेन द्विविधम् । मुक्तिरपि परापरभेदेन द्विविध इति अद्वैतिभिरुच्यते। तर्हि विशेषोऽस्ति न वा इति चेत् अस्ति महान् विशेषः । अद्वैतमते अपरं ब्रह्म, अपरमुक्तिश्च मिथ्याभूता सिद्धान्ते तु सत्यैव । एवं अद्वैतमते अपरसगुणब्रह्मोपासनया अपरमुक्तिः । परब्रह्मज्ञानेन च परमुक्तिरिति अङ्गीक्रियते । सिद्धान्ते तु भक्तरेव मोक्षसाधन. लेन निर्गुणे भक्त्युत्पत्तिविद्यादेरसंभवेन सगुणोपासनरूपा भक्तिरेव शिवो. ऽहंभावविशिष्टा सती परमुक्तिहेतुः। सैय सालोक्यादिकामना विशिष्टा सती अपरमुक्तिहेतुर्भवति । अतः एकैव भक्तिः साधकपुरुषानुरोधेन परापरमुक्तिहेतु- रिति केवलनिर्गुणोपासनं नास्त्येष, निर्गुणात्य बस्तुन एव अभावात् । निर्गुणश्रुतिश्च शक्तिसंकोचकालाभिप्रायेणेति पूर्वमेवोक्तम् । अतः केवलनिरा- कारनिर्विशेषब्रह्मपतिपादकाद्वैतमततौल्म अव नाशकनीयम् । एवं ब्रह्मणः स्वतो विशुद्धपि स्वचिन्त्याऽघटितघटनासमर्थशक्ति- विशेषवशात् जगदाकारेण परिणामस्य पूर्व विस्तरश उपपादनात् एकविज्ञानेन सर्व विज्ञानं मृद्धटप्रान्तश्च अस्मिन् मतेऽत्यन्तं स्वरसः । अद्वैतमते ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कस्याप्यभावात् सर्वविज्ञानं वाम्मानम् । एवं मृद्धटहष्टान्तासङ्गतिश्च । नहि मृद्धटयोर्वितॊपादानलं तन्मतेऽपीष्टम् । दृष्टान्ते परिणाम्युपादानत्वं दार्शन्तिके तु विवर्तोपादानत्वं सर्वथा न सङ्गच्छते । अतः स्पष्टमबारस्य अद्वैतमते ।।

·142 - टिना दमादल ट। विकिरावीतः बर्दिनूतनहुाद टरकट लाहीजगन् मायद परताननीगद ऋविधानेन विनानं सन्तो न ममदत रितु विनिम्बान । छन्दस्वासनायव । काः इनामनामश्याप्पलिनंद मते पत्रविदानेन तित्रानं स्वागत मन्त्री । एवं चाहिब सिद्धानं इवासिद्धान्ताच्या वतीनं सन्न्दयः संभवतीति मुन्यगुन्नं श्रीरमाचे श्रीतिण्डितः । देता तमनं शंद विशेषाईनमंत्रके। याचवकसिद्धान्ते सर्वश्रुतिसमन्वयः ॥ इनि द्वादयोऽध्यायः शक्तिविशिष्टाईनदर्शनस चारित्रिकतिहासः एतावता ग्रन्थमन्दर्भण ब्रह्मसूत्रप्रस्थानगतानां दर्शनानां एतदर्शनस्य च साम्यवैषम्ये स्वरस्याम्बरस्ये च परिगीलिते । अथ आगममूलतया प्रवृत्तानां शैवमताना अस्य च साम्ययपम्यादिकं विचार्यते। एतद्विनारावसरे अस्य दर्शनस्य चारित्रिकतिहासोऽपि स्वत एवोपलभ्यते । शयमते नकुलीशपाशुपतकाश्मीरगवादिभेदेन रहयो विभागा दृश्यन्ते। दर्शनसत्याविषये च याहमाः परस्परविलक्षणाः सिद्धान्ता वर्तते ते सर्वेऽपि नवदर्शनेषु वर्तन्ते । भेदवादः, अमेदवादः, भेदाभेदवादः, विशिष्टाद्वैतवाद- अति वादचतुष्टयमपि शैवदर्शने वर्तन्ते । नत्र नकलीशदर्शने जीवकर्मनिरपेक्ष. येव भगवान म्यम्यानध्येणैव विषममिदं जगत् मृजति । मुक्तावपि जीवेश्वर- योर्भद एय ! साम्यापचिरेव मुक्तिः इत्येवमादिकं सर्वदर्शनसंग्रहे निरूपितम् ।

·मध्यायः शक्तिविशिष्टाद्वैत्तदर्शनस्य चारित्रिकेतिहासः 148. i । पाशुपतदर्शनं तु भेदाभेदवादिमतम् । पशु-पति-पाशभेदेन तत्त्वमेव त्रिविधमित्यङ्गीकृतम् । सिद्धान्ते तु शक्तिविशिष्टः शिव एक एवं तत्त्वम् । एवं पाशुमतमते मुक्तौ भेदाभेद एव, नवभेदः । शैवपरिभाषायां अन्ते मुक्ति- प्रकरणे ईपद्धेदगर्भोऽभेद एवैक्यमिति स्पष्टमुक्तम् । एवं तत्त्वप्रकाशेऽपि 'मुक्तात्मानोजी शिवाः किंत्वेते तत्प्रसादतो मुक्ताः । सोऽनादिमुक्त एकः इति भेदाभेद एव उक्तः नत्वभेदः। श्रीकण्ठाचार्यास्तु विशिष्टाद्वैतिन इति.. पूर्वमेव विस्तरश उक्तम् । मुक्ती जीवब्रह्मणोरभेदवादस्तु सिद्धान्तसम्मतः । विवर्तवादः परं शैवमते न केनाप्यङ्गीक्रियत इतीदं विस्मयस्सानमेव ।। कश्मीरशैवमपि मुक्ती अभेदमेवाङ्गीकरोति । प्रायः तत्त्वस्वरूपनिरू- पणादिविपयेऽपि साम्यं वर्तत एव । परंतु तन्मते शक्तिः परमात्मनोऽमिन्नेत्यङ्गी क्रियत इति न स्वरसतः प्रतीयते । शक्तिशक्तिमतोः विविच्य व्यवहारों न दृश्यते, कुत्रचित् शियापेक्षया शक्तरेव प्राधान्यमप्युपपायते । शाक्तमतच्छाया प्रायः तन्मते पतिता स्यात् । एतस्सिद्धान्ते तु शक्तिः परमात्मप्राणभूतैव । एतद्विशेषस्फोरणायैव अस्य दर्शनस्य शक्तिविशिष्टाद्वैतमिति संज्ञा अङ्गीकृता । सामान्यतः शैवदर्शने दक्षिणात्यशैवदर्शनं, काश्मीरशैवदर्शनं चेति द्वैविध्यमेव स्थूलतः प्रतीयते । इतराणि च शैवदर्शनानि एतदन्यतरज्ञानानुसारिण्येव दृश्यन्ते । तत्र दक्षिणात्यशैवं प्रायः पाशुमतमित्युच्यते। काश्मीरशैवं तु प्रत्यभिज्ञादर्शनमित्युच्यते। अहं शेष एवास्मि इति प्रत्यभिज्ञैव शिवैक्या- पत्तिरूपा मोक्षहेतुः इत्यहीकारात् प्रत्यभिज्ञानमिति तस्य व्यवहारः ।। तत्यनिरूपणप्रक्रियायां काश्मीरशैवस्य अस्य च नात्यन्तं भेद इत्यु- तन् । साधनमार्गविपये तु . एतन्मतं दाक्षिणात्यशैवमतसिद्धं भक्तिमार्गगेव अवलंबते । भक्तः पर्वक्रमादौ परं भेदः स्यात् कामम् । एवं दाक्षिणात्य- शैवात् भक्ति स्वीकृत्य प्रवृतमपि इदं मतं काश्मीरशैवात् शिवोऽहभावनामपि स्वीकृत्य भक्तो समयोजयदिति भाति । काश्मीरशैये प्रत्यभिज्ञाशब्देन या ·वादा 144 शति विशिष्टाद्वैतदर्शनम् भावना उच्यते सैन एतन्मते भावशब्देन कथ्यते । कर्मभावशानानां खलु मोक्ष. साधनत्वं पूर्व विचारितम् । एवं भारतदेशस्य मध्यप्रदेशे प्रवृत्तमिदं दर्शनं भोर- रत् काश्मीरशैवात् , दाक्षिणात्यात् पाशुपताच सारांशान संगृह प्रवृद्धमिति ज्ञायते । अयं च विषयः दासगुप्तमहागयेनापि सूचितः ।। शैवदर्शनप्रभेदपरिशीलनावमरे नवकल्याणमठ श्री कुमारस्वामिन वीरशैवदर्शनस्य वैलक्षण्यमेवं वर्णयन्ति । "All the three Saiva schools recognise only three entities प्रकृति, पुरष and परग्रहा. 'The will of Parabrahman has not been brought to the forefront in thase schools, though all have implicit faith in it. It is in the Sākrāgamas that we find the will playing an important role, but there, the To gets the upper hand of Ferra who lies inert. Vira. Saivism maintains a perfect balance between Truth ond and Will by saying that शक्ति is the personality of शिन, that the will or Paraprakrti is the very soul of Parabrahma. Hence, Virsaivism acknowledges four entities, प्रकृति, पुरुष, पराप्रकृति and परब्रह्मन् ". V.Ph.M.P 60 एवं च शैवदर्शनेभ्यः उत्तमांशान् स्वीकृत्य प्ररोहन्नपि वीरशैवधर्मः प्राचीन एव काले शिवशक्तिसामरस्याख्यं शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनस्वरूप अध्यगच्छदिति ज्ञायते । शैवदर्शनेभ्यो वीरशैवदर्शनस्य ऐतिहासिकी प्रगति एवं निर्दिशन्ति नवकल्याणमठ श्रीकुमारस्वामिनः । “ Virasaivism historically considered is a fine and fullblown flower of Sāivism The inscriptions of Mohenja Daro and Harappa llave revealed the astounding truth that the cult of Siva was current as far back rimas 3000 B.C. To quote Sir John Morshall. "Among the many revelations that Mohenja Daro and Harappa have had store for us, none perhaps is more remarkable ·n अध्यायः]] गतिविशिष्टादृतदर्शनास चारित्रिकेतिहास: 145 than the discovery that Saivism takes its. place .as the most ancient living faith in the world. Again to quote Dr. Prananath, • The cult of Siva , and mother Goddess had already been slown to be very old. It is interesting to find them current as far book as 3000 B.C." (V.Ph. and Mys. P 117) महाभारते आनुशासनिकपर्वणि किमाहभरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राम्सनातनम् । लिङ्गिने ब्राह्मणं चापि ब्राह्मणे नाप्यलिङ्गिनम् ॥ सवृतिममि विश य लिगिने चेतराय च । देयमाहुर्भहागन उभवेतौ तपस्विनौ ।। इति लिङ्गधारिवीरशैवानामुल्लेखः परिदृश्यते ॥ एवं च सामान्यतः वीरशैवाख्यप्रभेदसहितं शैवदर्शनं अस्मिन् भारतवर्षे अनादेः कालादारभ्यैव वर्तते । मोहेंजदारोस्थले भूगर्भशोधनवेलायो इदानीं शैवैरर्चनीयस्यावर लिगसदृशं वृहदाकार, वीरशैवैरर्चनाय धार्यमाणेप्ट- लिङ्गसदृशं अङ्गुष्ठपरिमितं च लिहूं लब्धम् । तेन पञ्चसहसवर्पेभ्यः पूर्वमपि शैवदर्शनं तदन्तरङ्गभूतं वीरशैवमतं चासीदिति स्पष्टमवगम्यते । एवं सामान्यतः शैवदर्शने स्थितेऽरि प्राचीनकाले तस्य स्वरूपादिक कीदृशमासीदिति इनानी नावगन्तुं शभ्यते । प्रायः सर्वाग्यपि शैवदर्शनानि आगममवलंव्यैव प्रवृत्तानि इति गम्यते। शङ्कराचार्यानन्तरं वैदिकवादस्य व्याप्तिः बहुधा अमूत्। तदात्वे सर्वेऽपि वेदोक्तं चेत् श्रद्दध्युः इति सिति- रासीत् । अतः आगममूलतया प्रवृत्तान्यपि शैवदर्शनानि श्रुतिमपि कोडीकृत्य उभयसमन्वयप्रदर्शनेन प्रवृत्तानि। ब्रह्मसूत्रेषु तर्कपादे 'पत्युरसामञ्जस्यात् ' (2-2-37) इत्यधिकरणं केवलागममूलकस्य 'निमित्कारणमात्रं ब्रह्म' इति वादस्य निरसनपरं इति श्रीकरभाष्ये, क्रियासारे, श्रीकण्ठभाष्ये च वर्ण्यते। 25 . - ·146 शक्तिविशिष्टातदर्शनम् द्विादशः एतेन ब्रह्मणो निमित्चत्वमात्रप्रतिपादके केवलशैवमते अरुचिवशात् निमियो- पादानकारणवादः श्रुतिमूलकः प्रसृत इति प्रतिभाति ।। यथा वा आगममूलकं शैवदर्शनं आसीत् तथा आगममूलक वैष्णव. दर्शनमप्यासीत् इत्यवगम्यते । उत्पत्त्यसंभवाधिकरणे हि शङ्कराचार्यप्रभृतिमिः पाश्चरात्रोक्ता आगमप्रक्रिया निराक्रियते, श्रुतिविरोधश्च प्रदर्श्यते । अनन्तर- काल एव यामुनाचार्यशमानुजाचार्यप्रभृतिभिः श्रुत्यनुसारेण भागमानां अर्थ उपवर्णयद्भिः श्रुत्युक्तपकिन्यैव आहता । वीरशैवमते तु आगमानुसारेण थुत्यर्थ उपवयं आगमोक्तप्रक्रिया आहता । तथाहि वैष्णवागमेष्वपि सालोक्यसामीप्य- सारूप्यसायुज्यभेदेन मुक्तिभेदः प्रतिपाद्यते। तत्र सायुज्यं ऐक्यमेवेति अङ्गी- कृतं प्रतिभाति । " उन्क्रमिप्यत एवंभावा दित्यौडुलोमिः" (1-4-21) इति सूत्रस्य भास्करभाष्ये--" यदाहुः पाश्चरात्रिकाः 'आमुक्तरेव भेदः स्यात् मुक्तस्य च परस्य च । मुक्तस्य तु न भेदोऽस्ति भेदहेतोरभावतः ॥ इति" एतेन पाञ्चरात्रमते संसारदशाया जीवब्रमणो:भेदः - मुक्तिदशायां च अभेद इति एतसिद्धान्तवदेव अङ्गीकृतमासीत् इति स्पष्टमवगम्यते । परं तु इदं वैष्णवं मतं नष्टमेव । अनन्तरकालिकैराचार्यैः वैदिकमतव्याप्त्यन्तर्गतैः आगमापेक्षया वेदानां प्रामण्यातिशयं अङ्गीकृत्य वेदानुरोधेन आगमानां अर्थस्य वर्णनेन ताशभास्करभाष्योक्तः मुक्ती जीवब्रह्मणोरभेदपक्षः लुप्त आसी दित्यवगम्यते ॥ धीरशैवैस्तु श्रुत्यपेक्षया आगमानां प्रामाण्याङ्गीकारेण श्रुतीनामेव मागमानुसारेण अर्थ वर्णयित्वा आगमोक्तः मोक्षचातुर्विध्यपक्षः, सायुज्यमुक्ती अत्यन्ताभेदपक्षश्च तथैव संरक्षित इति विशेषः । एवं आगमानुरोधेन प्रवृत्तस्यास्य वीरशैवदर्शनस्य आरंभकालस्तु कः इति स्पष्टं निर्णोतुं न शक्यते । वीरशैवमतोद्धारकन्वेन प्रवृत्ताना बसवार्याणा काला- दाभ्य अस्य मतस्य प्रचाराधिक्येऽपि तत्पूर्वमपि एतन्मतानुसारिण आसन्निति अपगम्यते । बसवा विचनेषु दासिमार्यस्य वीरशैवस्य उल्लेखनात् यसवार्यापेक्षया ·अध्यायः शकिपेटिश तदर्शनस्य चारित्रिनिहाम: 147. दासिमायः प्राचीन इति स्पष्टमवगम्यते। ततोऽपि प्राचीना तत्परंपरा तु नोप. लभ्यते । परं तु, “यदा यदाहि धर्मस्य हानिः शैवस्य जायते । तदा तदाऽवतारोऽयं गणेशानां महीतले।"(वी.चं.P.332) इति शङ्करसंहितोक्तरीत्या लोकानुग्रहार्थ धर्मोदिधीर्पया महात्मनामवतारः तदा तदा सजायते । एवं रेणुकादयः पञ्च आचार्याः भारतस्य विविधभागेपु अवतीर्य शक्तिविशिष्टाद्वैतसिद्धान्ततत्त्वं बोधयामासुरिति उपस्थितेपु ग्रन्थेषु परिदृश्यते । एते च पञ्चाचार्याः प्रतियुगं धर्मक्षोभकाले अवतीर्य वीरशैवमतं प्रकाशयनीति चोच्यते । एतेषां पञ्चाचार्याणां कलियुगावतारे रेवणसिद्ध- मरुळसिद्ध-पण्डितागध्य-एकोराम-विश्वाराध्यनाम्ना प्रसिद्धिः श्रूयते । एभिः आचार्यपञ्चकैः स्थापिताः पीठाः रम्भपुर्या, उज्जयिन्यां, श्रीशैले, हिमवत्केदारे, वाराणस्यां च इदानीमप्युपलभ्यन्ते । श्रीनन्दीमठमहाशयाः- क्रिस्तुशास्य 11--12 शतके रेवणसिद्धपण्डिताराध्येकोरामप्रमुखाः एतन्मतं प्रकाशया- मासुः। एत एव पञ्चाचार्यकोटिप्रविष्टाः स्युर्वेति न निणेतुं शक्यते ।यद्येत एव स्युः, तर्हि ऐतिहासिकदृष्ट्या एतन्मतस्य प्रचारकालः 11-12 स्तशकः स्यात् " " इत्यभिप्रयन्ति । (कन्नडनाडिनचरिने Page 200) परंतु तैरेव महाशयैः " महाभारते केचित् शैवेषु उत्ताः धर्माः इदानीं एतन्मते दृश्यन्ते । वीरशैवोक्ततत्त्वानि महामारतोक्ततत्वान्यनुकुर्वन्ति । अत एतन्मतस्य चीजं महाभारतकाल एशसीदिति वक्तुं अश्या । इदानी याशरूपविशिष्टं वर्तते तादृशं रूपं तदा न स्याद्वा । सर्वाण्यपि हि मतानि आरंभकाले सामान्यतः प्रवृचानि कालक्रमश एव पुष्टिं बलं प्रचार व्याप्तिं च लभन्ते । तथा इदमपि मतं भवति ।" इत्यादिना यस्य मन प्राचीनत्वं सम्यक् उपगदितमेव । यद्यपि आचार्याणा- अवतारकालः ऐतिहासिकदृष्टया विचारास्पद एद । अथापि तैरेव वीरशैवधर्मः प्रथमं लोके सापितः प्रचारितश्चेत्या म . -" '.. .."

·119 शामिविशिष्टादेशदर्शनम् कोऽपि सन्देहावकाशः । श्रीनन्दीमठमहाशयैरयमंशः स्पष्टं प्रतिपादितः । “In short, these five Arādhyas are believed to be the first prcachers of Virašaivism, ie, they are the founders of Virasaivim according to Tradtion". H•B. of V p. 18). द्वादशशतके स्थितेस्रः यसवार्येभ्यः श्रीपतिपण्डिताचार्याः प्राचीना इति-काशीनाथशस्त्रिभिः स्पष्टं सयुक्तिकं निरूपितम् श्रीपतिपण्डितकाल- निर्णये। पवंच बपबागेभ्यः प्रागपि इदं मतं लब्धप्रचारमासादित्यवगम्यते । यसबार्यकाले परं प्रचारातिशयो विशेषतः प्राप्तः । श्रीपतिपण्डितानां कालात् प्राक् दर्शनं कीहरूपं आसीदिति न निर्णतुं शक्यते । श्रीपतिपण्डिनैः प्रमाणतया अभ्युपगतः सिद्धान्तशिखामणिः . पट्थलविद्यात्मकत्येन वीरशैवदर्शनम्य वैशिपलं प्रतिपादयति । ततोऽपि प्राचीनस्य ग्रन्थस्य अनुपस्थित्या तत्प्रति- पादितया दिशा एतन्मतं प्रसारितं भाति ।। क्रियासारे पूर्व नीलकण्ठ शिवानाः ब्रह्मसूत्राणां वीशिवमतपरं भाप्यं कृतमित्युक्तम् । तच्च भाष्य इदानीमुपलभ्यमानात् श्रीकण्ठभाप्याद्विन्न- मेव । श्रीकण्ठभाप्यं तु पाशुपतमतानुसारि, न वीरशैवमतानुसारि इति पूर्व- मेव आवेदितम् । स तु नीलकण्ठाचार्यः कः, कदासीदिति नावगम्यते । परंतु शङ्कराचार्यकाले नीलकण्ठशिवाचार्यः कश्चिदासीत् , तेन च ब्रह्मसूत्राणां शैव- मतपरं भाप्यं कृतमासीदिति शङ्करदिग्विजयादवगम्यते। तत्र शैवमतपरं भाष्यं इति सामान्यत उल्लेखेऽपि क्रियासारे तद्भाप्यस्य चीरशैवमतानुसारि- त्वस्य स्पष्टमुक्त्या तत्रत्यं शैवपदं वीरशैवपरमेवेत्यत्र न संशयः ।। एवं च शङ्कराचार्यसमकालीनेन नीलकण्ठ शिवाचार्येण वीरशैवभाष्य- फरणात् शक्कराचार्येभ्योऽपि पूर्वमेव इद मतं प्रसृतमिति स्पष्ट अवगम्यते एवं मन्थबलान्निर्णयेऽपि ऐतिहासिकदृष्टया नितुं साधनं नोपलभामहे ।। ऐतिहासिकदृष्ट्या तु एतदितिवृतं 11.12 शतकादारभ्यैव लभ्यत इति जन्दीमठमहाशयैरुक्तम् । किस्तषष्ठशतकादारभ्य स्थितेषु त्रिपटिपुरातनपुरुषा --- ·1 अध्यायः किविशिष्टाद्वैतदानस्य चारिग्रिनिहामः 149 इति प्रसिद्धपु महास्मनु के वा शैवमतानुयायिनः के वा वीरशैवमतानुयायिनः इति विभज्य ज्ञातुं न शक्यते। तेपु केचन लिङ्गधारिण आसन्नित्यत्र न संशयः । तेषां सामान्यशैवत्वेऽपि लिाधारणरहिताः केचन प्रतिष्ठितलिङ्ग- . पूजका अपि वीरशैवैः अद्यापि मान्यतमत्वेन अङ्गीकृता एय। एतेन ज्ञायते प्राचीनकाले शैववीरशैवभेदः नातिमहानासीदिति । ये तु शैवमतसंरक्षणार्थ स्वप्राणानप्र्ययितुं सिद्धाः ते वीरशैवाः सञ्जाता इति वीरपदादवगम्यते। वीशैवमतम्य अहिंसाप्राधान्येऽपि परोपप्लवकाले नपुंसकैन भवितव्यम् , याव- च्छक्ति दुष्टनिग्रहः कर्तव्य इति वीरपदेन बोव्यते । इदमेवास्य वीरशैवमतमिति नामकारणहेतुः स्यात् । माकिं 11-12 दशककाले अस्य भारतस्य माहम्मद- राजमिः महाननः संजात इति चरित्रतः अयगम्यते । तत्काले स्वमतसंरक्ष- णाय धार्मिक प्राणदानायपि सन्नद्वैर्भाव्यमासीत् । तादृशसन्निवेशवशाद्वा शैवेषु केचन लिङ्गाङ्गिनो वीरशैवाः अभूवन् इति ऊह यितुं अवकाशोऽस्ति । प्राचीनेऽपि काले केचित् शैवाः लिङ्गधारिण आसन् इति शिलाशासनादितः अवगम्यते । परंतु सामूहिकरीत्या लिङ्गधारणं कृतमित्यत्र न प्रमाणमुपलभ्यते। पूर्व वैयक्तिक- तया स्थितमेव लिङ्गधारण बसवार्यकाले सामूहिकधर्मत्वेन परिवर्तितं स्यादिति भाति । परंतु अस्य वीरशैवमतस्य दर्शनसरण्य धिरोहणं प्रथमतः श्रीपति. पण्डिताचायैरेव कृतमिति प्रतिभाति ।। एवं च शैवमत वीरशैवमतत्वेन क्रमेण परिणतमित्यभिप्रायेऽपि अन्यो- मंतयोः महत् वैलक्षण्यं परिदृश्यते । वमतं प्रतिष्ठितलिङ्गपूजाविधायकम् । वीरशैवमते तु तस्य प्रसक्तिम्ति । षट्स्थलोपासनात्मकमिदं दर्शनं गुरुणा अनुगृहीतं स्वेटलिङ्गं विना नान्यत्र पूजा अनुमोदते । अयमंशः श्री नन्दी- मठमहाशयः विशदं उपपादितः "'The Philosophy of the Virašaivas is called the Virašaiva Siddhānta or the Sațsthala Siddhanta and is distinguisned from the Saiva Siddhanta Virasaivism disapproves image worship as strongly as possible ·160 शानिरितिदिनानम् द्विादः and maintains that the Supreme is to be worshipped in one's own Isţalinga, the linga lobtained from the Guru at the time of initiation, Diksa. It looks with disfavour even upon the worship of the Sthāvaralinga, the linga consecrated in temples To the Viraśaivas, linga is not an image of Siva, but Siva himself. He resides in the disciple in the form of Chaitanya and He is extracted in the form of Linga by the Guru, through his spiritual power and given into the disciple's hands for worship It is described as a great mass of light on the palm, shining before the eye, mind and bhāva. It must, on no account, be separated from the body, since its separation is equivalent to a spiritual death. Siva is not to be wors shipped in any other form but that of the linga obtained from the Guru. The worship offered to Siva in any. other form is condemned. (H.BVP36) एतादृश्याः लिङ्गनिष्ठाया. यावज्जीवानुष्ठानं वीरव्रतं सातम् । असिधागवतमिव गहनमिदं व्रतं बहोः कालादारभ्य अनायासेन आचर्यते । वीरशैवीयपस्थलज्ञानस्य श्रेष्ठनैवमुपपाद्यते शङ्करसहितायाम् - क्रिमिकीटपतङ्गेभ्यः पशवः प्रज्ञयाधिकाः । पशुभ्योऽपि नराः श्रेष्ठाः तेषु श्रेष्ठा द्विजातयः ।। द्विजातिप्वधिका विप्रा विप्रेषु तुबुद्धयः । ऋतुबुद्धिषु कारः तेभ्यः सन्यासिनोऽधिकाः ।। तेषु विज्ञानिनः श्रेष्ठाः तेषु शकरपूजकाः। तेषु श्रेष्ठा महभागाः मम लिहासगिनः ॥ लिङ्गागसहिप्वधिकः पम्पल ज्ञानवान् भवेत् । तस्मादप्यधिको नास्ति निपु लोकेषु सर्वदा ।। स वन्द्यः सर्वदा पूज्यः ससारविजगीषुभिः । तस्मै देयं ततो ग्राम्य स च पूज्यो यथायहम् ॥ इति - - । .

·अध्याय: शक्तिविशिष्टाद्वैवदर्शनस्य चारित्रिक तिहास: 161 पटस्थलस्वरूपं विविच्य प्रदर्शते वचनशास्त्रे । एवं इष्टलिङ्गाराधनं पट्स्थलोपासनात्मकं एतद्दर्शनस्य रेलक्षण्यमिति विवेचनीयं विद्वद्भिः। अस्मिन् विषये अल्लमप्रभुः एवं अभिप्रेति-Easterse rndes, ad, ದೇಗುಲವೇಕಯ್ಯ, ಪ್ರಾಣವೇ ಲಿಂಗವಾಗಿರಲು ಬೇರೆ ಮತ್ತೆ ಲಿಂಗವೇಕಯ್ಯ, ಹೇಳಲಿಲ್ಲ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ಗುಹೇಶ್ವರಾ, ನೀನು ಕಲ್ಲಾದರೆ ನಾನೇನಪ್ಪೆನಯ್ಯ, ಅಯ್ಯ ಎನ್ನ ಕರಮನಭಾವಕಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುವ ಪರಂಜ್ಯೋತಿ ಮೂರ್ತಿ ಕೇಳಾ, ಅಂಗದ ಮೇಲೆ ಪರಶಿವಲಿಂಗವಿರ್ದು ಸ್ಥಾವರಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಶರಣೆನಲಾಗದು.~ एवं च अप्यावरणपञ्चाचारपट्सालनिष्ठा एव शैवाः वीरशैवा इत्युच्यन्ते । इतरशैवमतेपु एते विशेपाः न सन्त्येव । भस्मरुद्राक्षमन्त्रादीनां शैवमानसा- धारणत्वेऽपि लिंगधारणदीनां तेषु अभावेन तेभ्य एते विशिष्यन्ते । वीरशैव- शब्दः सिद्धान्तशिखामणौ एवं निरुक्तः ।। (5-15.16.17) "वीशब्देनोच्यते विद्या शिवज वैक्यबोधिनी । तस्यां रमन्ते ये शैवाः वीरशैवास्तु ते मताः ।। वेदान्तजन्यं यद्ज्ञान विद्येति परिकीत्येते। विद्यायां रमते यः सः वीर इत्यभिधीयते ॥ विद्यायां शिवरूपायां रमन्ते ये विशेषतः । तस्मादेते महाभागाः चीरशैवा इति स्मृताः ॥ एतेन शिवजी_क्यज्ञानवान् वीरशैव इत्युक्तं भवति । परंतु इयं निरुक्तिः उक्तिचातुर्यमानं इति प्रतिभाति । यतः काश्मीर- शैवेऽपि शिवजीवैक्यं अङ्गीक्रियते । अतः वीरशैवसज्ञा अन्यथैव निर्वाहया सिद्धान्तशिखामणावेव "शिवमको महातेजाः" इत्यादिना "शिवनिन्दाकर दृष्ट्वा घातयेदथवा शपेत् । स्थानं वा तत्परित्यज्य गच्छेद्यद्यक्षमो भवेत् ।।" (9-18) इति श्लोकपर्यन्तं वीरशैवस्य गुणा वय॑ते । तेषां परिशीलनेन स्बेष्टलिङ्गोपासकाना एतेषां शेवानां मनोदाय सम्यगवगतं भवेत् । सावर- लिङ्गपूजामगङ्गीकुर्वाणा अप्येते स्थावरलिझानामपाये यथाशक्ति प्रतिकुर्वन्ति ।। - ·162 शानिरिशिष्टादतदर्शनम् । [द्वादशः - - अथवा शिवभक्तानां शिवलांछनधारिणाम् । तत्र प्राणान् विहायापि परिहारं समाचरेत् ।। (सि. 9-34) इत्यादि वाक्पदर्शनेन वीरशैवपदार्थः स्वयमेव हृदयमारहेत् । एवं गुण- निबन्धनैव वीरशैवसंज्ञा स्यादिति प्रतिभाति । अयमाशयः। इतरे सैद्धान्तिकाः समये प्राप्तेऽपि अहिंसां शान्ति च उपदिशन्तः स्वधा रक्षितुमशक्ताः अप्रत्यक्षतः धर्महानिमेव आपादयन्ति। वीरशैवसिद्धान्ते तु शिवांगभूतैः जीवः शिव- निर्मितस्य धर्मस्य अपाये संभवति सति, अहिसा परित्यज्यापि तद्रक्षणार्थ योद्धव्यमिति वीरव्रतानुष्ठानमुपदिश्यते। एवं धर्मयुद्धरङ्गे असाधारणवीर्यप्रदर्शनात् एते वीरशैवाः, तथाचैते धर्मवीरा इति भाव्यम् । एतादृशमनोभावपरिणाम: सन्निवेशविशेषाद्यधीनः स्यादिति पूर्वमेव निरूपितम् । कल्याणकान्त्यादिपरि- शीलनायामपि अयमर्थः स्पस्ष्टं अवगम्येत । तथा च धर्मवीराः शैवाः वीरशैवा इति शक्तिविशिष्टाद्वैतिन इति च निर्णयो युज्यते ॥ अथवा महत्यपि सङ्कटे समुत्पन्ने शिवमेकं परित्यज्य नान्यं देवमेते पूजयन्तीति कारणादपि वीरशैवा इति संज्ञा स्यात् । - लोके हि समान्यतः सर्वेऽपि नराः तत्तत्फलार्थ नानाविधान् देवान् पूजयन्ति । गीतायामपि (3-12)। ' इष्टान् : भोगान् हि वो देवाः दास्यन्ते यज्ञभाविताः' इत्यत्र देवानां अर्चनेन अभीप्सितार्थावाप्तिः कथ्यते । केचित्तु नराः सामान्यत एक देवं पूजयन्तोऽपि महति सङ्कटे समापन्ने तत्परिहाराय अन्यान् देवान् पूज- यन्त्येव । महान् सङ्कटो हिमनसः स्यै नाशयेत् । एते तु शैवाः तादृशेऽपि सङ्कटे अन्यदेवस्गरणमध्यकुर्वन्तः शिवैकनिष्ठा वर्तन्ते। तादृशं दाढ्य हि वीर्यमेव । नहि सामान्यजनानां तादृशदासंभवः । अतस्ते वीरशैवाः इतर-. शैवेभ्यो विशिष्यन्ते ॥ अयं च वीरशैवीवो धर्मः बहोः कालात् प्रागेव श्रीरेणुकाचायः अगस्त्यमहर्षये उपदिष्टः आसीत् । सोऽपि अगस्त्यः सम्यद्विदितवीरशैवधर्मः ·मध्यायः] शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनमा पारिकितिहासः 153 ब्रह्मसूत्राणां वृत्तिमेका विरचि वान् । तामे वृजिमवलम्बर श्रीपतिपण्डिता- चार्यः भेदाभेद तिपादकं स्वीय सूत्रभाष्यं रचयामासेति स एव स्पष्टं कथयति- अगस्त्यमुनिचन्द्रेण कृता यासिकी शुभां । सूत्रवृत्ति समालोक्य कृतं भाष्यं शिवंकरम् (श्री.भा.पु.2) इति । यथा रामानुजः बोधायानचिमवलम्व्य श्रीमाप्यं रचयत् तथा श्रीपतिः अगस्त्य- वृत्तिमवलम्ब्य श्रीकरभाष्यं व्यरचयदिति सिद्धम् । रेणुकाचार्यकृतं उपदेश मनसि निधाय अगस्त्यः वृत्ति अरचयदिति माति । प्राकृतः रेणुकोपदेशः सिद्धान्तशिखामणो अर्वाचीनेन शिवयोगिशिवाचार्येण संगृह्य प्रतिपादितः।यथा पार्थाय कुरुक्षेने रणरङ्गे कर्तव्यप्रचोदनाय श्रीकृष्णेन संक्षेपतया प्रयुक्त: उपदेशः बहो: कालादनन्तरं व्यासमहर्पिणा महाभारतविरचनावसरे गीलारूपेण प्रकाशितः तथायं रेणुकोपदेशः रेणुकागस्त्यसंवादरूपः वीरशैवसिद्धान्त प्रतिपादकः सिद्धान्तशिखामणित्वेन प्रका.शेतः शिवयोगिशिवाचार्येण । अयं च सिद्धान्तशिखामणिः भगवद्गीतेव मान्या रेणुकगीतेति व्यवहियते ।। अगस्त्यमुनिशार्दूल समस्तागमपारग । शिवज्ञानकरं वक्ष्ये सिद्धान्तं शृणु सादरं ॥ (5-2) एवं प्रारभते श्रीरेणुकाचार्यः स्वीयमुपदेशम् । तथाचायं सिद्धान्तः प्राचीन एव काले रेणुकायाचाः समुपदिष्टः वैयक्तिकतया अनुष्ठितः रसादि. शिवशरणकाले सामूहिकतया समाचरितः, लब्धप्रचारातिशयश्च अद्यापि स्वतन्त्रतया स्वशक्त्या स्वीयवैशिष्टयेन विराजमानः न केवलं वीरशैवान् किंतु सर्वानपि सद्बुद्ध्या सद्भावनयाच संयोजयन् वर्तते ॥ इति शक्तिविशिष्टाद्वैवदर्शने, सिद्धान्ततत्वनिरूपणाख्यः प्रथमोमागः 26 ·द्वितीयोभागः प्रथमोध्यायः-संप्रदायस्वरूपम् ॥ सर्वेष्वपि दर्शनेषु सिद्धान्तभागः संप्रदायभगश्चेति भागद्वयं वर्तत इति पूर्वमेयोक्तम् । एतावता प्रबन्धेन सिद्धान्तभागो विचारितः। अथैवं अवशिष्टः संप्रदायभागो विचार्यते ॥ एकस्य दर्शनस्य आन्तरः आकार: सिद्धान्तपदेन उच्यते । अत एव सिद्धान्तमाग: आत्मस्थानापनः, संप्रदायभागश्च शरीरस्थानापन्न इति वर्णयितुं शक्यम् । आत्महीनं शरीरं शवमेव । तथा सिद्धान्ततत्त्वनिर्णयशून्यः संप्रदा- योऽपि । शरीरस्य आमाधीनत्वेऽपि शरीरमन्तरा आत्मनः ज्ञानेच्छाचेष्टादीना अनुत्पत्त्या शरीरं अवश्योपादेयम् । लब्धशरीरो हि जीवः मुक्त्याद्यर्थ प्रवर्तेत । अतएव मुमुक्षो. शरीरमत्यादरपात्रम् । शरीरमाधं खलु धर्मसाधनम्। (कु.सं.5-33) इति शाह महाकविः कालिदासः ॥ •महता पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायनोस्त्वया । गन्तुं दुःखोदधेः पारं त्वर यावन्न भिद्यते ॥ (गरुडपुराण) इति हि पौगणिका अप्याहुः । एवं शरीरस्य आत्गाधीनत्वेऽपि आत्मापि स्वलक्ष्यसाधने शरीरमेव अपेक्षत इति तदेशे शरीराधीन एव आत्मा । एवं प्रकृतेऽपि दर्शने सिद्धान्तमागस्य आत्मस्थानापन्नत्वेऽपि स आत्मा शरीरस्थानापन्नस्य संप्रदायभागस्य अधीन एव । शरीरात्मनोः संयोगादेव सर्वा अपि प्रवृत्तयः । एवं सिद्धान्तसंप्रदाययोः मेलन एव दर्शन मागवत्तरं वीर्यवचरं च भवति । अत एव ह्याहु: "हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हता चाज्ञानिना । क्रिया" इति । सिद्धान्तशिखामणापि अयमर्थः स्पष्टः इति पूर्वमेव मोक्षोपाय- पहानिरूपणावसरे प्रतिरादितम् ।।

·- । .. अध्यायः संप्रदायरवरूपम् 166 ज्ञानमात्रान्मोक्षवादेऽपि कर्मणामावश्यकत्वं अङ्गीकृतमेव । परंतु ज्ञानोत्पत्तिपर्यन्तमेव अनुष्ठेयानि, तदनन्तरं तु नानुष्ठेयान्येव इत्यही क्रियते । कर्मणां हि चित्तशुद्धयर्थमेव अनुष्ठान 'कपाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते । नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम्' इत्यादिप्रमाणसिद्धम् । चित्तशुद्धौ ज्ञानमुत्पद्यते । एवं च ज्ञानोत्पत्यनन्तरं कुतःकर्माण्यनुष्ठेयानि इति तेपो आशयः । श्रुतिस्मृतीना ईश्वराज्ञारूपत्वेन यावजीवं अनुष्ठेयान्येव कर्माणि इति इतरेपा आशयः ॥ अस्मिन् विवादे भगवद्गीता विमर्शनदृष्टया एवं सिद्धान्तं वक्ति । यावज्जीयं कर्माण्यनुष्ठेयान्येव । तन्त्र हेतुत्रयं वर्तते । आई-' नहि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः । (गीता 3-5) शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेत् अकर्मणः ॥ तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर' (1) इत्यादिनोक्तम । अशमाशयः सर्वाण्यपि हि फलानि प्रवृत्तिमाव्यानि । नद्यास्तीरे पक्कानि फलानि सन्ति इति ज्ञानमात्रेण नहि फलप्राप्तिः । अपि तु प्रयत्नपूर्वकतद्देशप्राप्त्यादिरूपयापारेण । एवं जीवस्य मोक्षप्राप्तिपि प्रवृत्तिसापेक्षेव । अन्यथा तृष्णास्थितस्यापि मोक्ष- प्राप्तौ संवैषां अविशेषेण मुक्तिप्राप्त्यापता न कोऽपि मोक्षोपये प्रवर्तेत प्रवृतिस्वरूपे परं मुक्तिकामस्य मुक्तिकामम्य च वैलक्षणं आम्ता कामम् ! परं तु तत्तदविकारस्वरूपानुगुणं प्रवृत्तयः अवर्जनीयाः । प्रवृत्तिश्च शरीरसाध्या इति भगवान् कारुणिक; जीवानां शरीरदानायैव जगत् मृजतीति पूर्वमेवोक्तम् । एवं शरीरस्य प्रवृत्त्यर्थमेव सृष्टत्वेन प्रवृतिरूपो व्यापारः शरीरस्य सहन एव । स्वभावो दुरतिक्रमः' इति न्यायेन स्वस्वभावः शरीरपातपर्यन्तं दुस्त्यन एव । अयमर्थः 'नहि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्' इत्यनेनोक्तः । सिद्धान्तसिखामणावपि अघमर्थ:-- कार्य विना सनस्तानां न क्रिण न च भावना। न ज्ञाने यततो योगी कायवानेव सवरेतु 1.16-36 ·166 शक्तिविशिद्वितदर्शनम् प्रथमः शिवैकज्ञानयुक्तस्य योगिनोऽपि महात्मनः । काययोगेन सिद्धयन्ति भोगमोक्षादयः सदा ॥ 16-37 इत्यादौ स्पष्टः । एवं शरीरं यावद्वर्तते तावत्पर्यन्तं अन्ततः उदरपूरणार्थ वा कर्माणि सवैः ज्ञानिमिरपि क्रियन्त एव । तदिदमुक्तम् ‘शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मणः ' (गी.3-3) इति । एवं उदरपूरणार्थ प्रवृत्तेरावश्यकत्वे वैधानि इतराणि · अवश्यकतव्यानि देवतार्चनरूपाणि कुतो वा त्याज्यानि ! ये तु महात्मानः पराशग्याल्मीकिविश्वामित्रप्रभृतयः सहस्रगो वत्सरान् परमात्मानुभवनिरताः तपस्येव स्थिता नित्यनैमित्तिकान्यपि नान्वतिष्ठन् , तदा औदरिकान्यपि कर्माणि नाकुर्वन्नेव । औदरिक नि कर्माणि कुर्वन् विहितानि देवतार्चनादीनि अकुर्वन् कथं वा ज्ञानी स्यात् । गीतापि तान् परिहसति, " कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियार्थान् विमूढारमा मिथ्याचार: स: उच्यते" (3-5) इति । भास्कराचार्या अपि उपहसन्ति — सन्ध्यावन्दनलाया मुक्तोऽहमिति मन्यते । खण्डल डकवेलायां दण्डमाधायधावति ।' इति । एवं च यावत्पर्यन्तं शरीरधारणार्थ भोजनादीनि व्यापाराणि क्रियन्ते तावत्पर्यन्तं विहितानि कर्माणि अपरित्याज्यान्येव इति शरीररूपस्वभावपर्यालोचनया कर्मणामावश्यकत्वमुपपादितम् ।। द्वितीयो हेतु:-लोकसङ्ग्रहमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि । यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेतरो जनः ।। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते । न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।। नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि । यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ॥ मम वानुवर्तन्ते मनुप्याः पार्थ सर्वशः । उत्सीदेयुरिमे लोकाः न कुर्या कर्मचेदहम् ·. भन्यायः संप्रदायस्वरूपर 157 संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तः चिकीर्षुलोकसंङ्मयम् ॥ न बुद्धिभेदं जनयेत् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोपयेत्सर्वकर्माणि विद्वान युक्तम्समाचरन्' 3,20-26. इत्यादिना स्वदृष्टान्तेनैव भगवता विवृत-एतदुक्तं भवति । ज्ञानिनां ज्ञानो- त्पत्त्यर्थ कर्मणामनुष्ठानस्य आवश्यकत्वाभावेऽपि न सर्वथा त्याज्यानि कर्माणि । ज्ञानं हि अतीन्द्रियम् । पार्थस्थेन तत्कथं ज्ञातुं शक्यम् । एवं च यदि कश्चि- दुत्पन्नज्ञानः कर्म नानुतिष्ठति चेत् पार्थस्था जनाः तस्य ज्ञानमुत्पन्न अतोऽयं कर्म नानुतिष्ठति' इति इमं रहस्यं अजानन्तः अयं महात्मेव कर्म न करोति चेत् ' अस्माभिः किमर्थ अनुष्ठेयम् इत्यादि आलोच्य कर्म नाचरेयुः । अपि च ज्ञानस्वरूपेयचायाः दुर्वचनत्वेन गमापि तादृशज्ञानियत ज्ञानमुप्तन्नमिति प्रान्त्या च वर्माणि नातुतियुः । एवं च तेपामधोगति प्राप्तिरवर्जनीया । ते च पामराः यादृशे ज्ञानिनं दृष्ट्वा कर्म त्यक्त्वा दुर्गति प्राप्नुवन्ति, तादृशज्ञानिनोऽपि तेषां दुर्गतिप्राप्तौ कारणानि भवन्त्येव । एवं पार्श्वस्थानां जनानां दुर्गतिप्राप्तिकारणत्वेन ज्ञान्यपि अयं स्वयं अधः यतेदेव । बहूनां साधूनां अध:पतनहेतुभूतस्य अस्य कथं वा सद्भतिर्भवेत् । अतः उत्पन्नज्ञानोऽपि पुरुपः अज्ञ निवदेव सर्व कर्म आचरेत् । तदेतदुक्तम्- सक्ताः कर्मणीत्यादिना । एवं च म्यार्थ कर्मणामननुष्ठानेऽपि परार्थ कर्माण्यनुछे- यान्येव । अथैवमुच्येत । एवं तर्हि ज्ञानिमिः अनुष्ठितानि कर्माणि केवल- ममिनयतुल्यानि, सर्वथा निष्फलान्येव इति अनुष्ठानाननुष्ठानयोः अविशेष एव इति कथं भवदिष्टसिद्धिः इति ! तदेतन्निलम्-गहि क्यमपि कर्मणां स्वर्गादिक फलं चूमः । फलेच्छां विना केवलकर्तव्यदृष्ट्या कर्म कर्तव्यनीत्येव बदामः । किच अकरणे लोकशननजन्यपापम्य अवर्जनीयत्वे, करणे ताश- पापपरिहारस्य च सत्वे कथं तानि निष्फलानि भवेयुः : सन्ध्यावन्दनादानि हि ·. . 158 भकिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [प्रथमः नित्यकर्माणि फलेच्छां विनैव अनुष्ठेयानि । अननुष्ठाने च प्रत्यवायजनकानि इति तत्रापि ऐवं नैप्फल्याक्षेपे कः समाधिः ? अतः फलविचारः अन्यः, कर्तव्यविचारः अन्यः । 'कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्म- फलहेतुर्भूः मा ते सङ्ग स्त्वकर्मणि' (गी.2-47) इति हि वदति भगवान् । अतः अभिनयरूपं या भवतु, वास्तविकं वा भवतु, परंतु कर्माण्यनुप्ठेयान्येव । नहि अभिनयार्थमपि कर्मानुष्ठानं ज्ञानमात्रान्मोक्षवादे अङ्गीक्रियते । अपि तु सर्वथा त्यगा एवेति अस्ति महान् विशेषः । अन्ततस्तु कर्माण्यनुष्ठेयान्येव ।। तृतीयश्च हेतु:- "निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे पुरुषसत्तम । : त्यागो हि पुरुषव्याघ्र विविधः सप्रकीर्तितः।। यज्ञदानतपः कर्ग न त्याज्यं कार्यमेव तत् । । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीपिणाम् ।। एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चयं मतमुत्तमम् ।। नियतस्य तु सन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ॥ कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्या फलं चैव स त्यागः सात्विको मतः ॥ (18,3-9) इत्यादिना अभिहितः । अत्र 'यत्रोदानं तपश्चैव' इत्यंशः अवधेयः । मनीपी हि ज्ञानी। एवं च यज्ञादयः मनीषिणामपि पावनानि इति स्पष्टमुक्तम् । तथा च अयमर्थः सुच्यते । नानोत्पत्यनन्तरमपि कर्माण्यनुष्ठयान्येव । अन्यथा प्रत्यवायप्राध्या उत्पन्नमपि नानं नश्येदेव। नहि ज्ञानं उत्पन्नमहोरात्रं एकरूपमेवावतिष्ठते । मुफुप्त्यादिना तः विच्छेदात् । एवं विच्छिन्नं ज्ञानं पुनः अनुवृतौ सुकृतविशेष अपेक्षत एव । यदि च फर्म गानुष्ठीयेत तदा पावन- तोरमावात्, अपावनत्वं उपासकस्य ज्ञानिनः अवर्जनीयमेव । तथा च ·मध्यायः संप्रदायस्वरूपम् । 169 अशुद्धिप्राप्तौ कथं ज्ञानं अविच्छिन्नं स्यात् । अतश्च उत्पन्नस्य ज्ञानस्य संरक्ष. मार्थ वा कर्माण्यवश्यमनुष्टेयान्येव । एवं हेतुत्रयेण ज्ञानिनामपि कर्म अवश्य- मेवेति स्पष्टं भगवता उक्तन् । नतु तत्र यज्ञादीनि कर्माणि अनुष्ठेयानि इत्युक्तम् । तच्च भवतां विरुद्धमेव । भवन्मते यज्ञानुष्ठानानङ्गीकारात् इति चेत् , यज्ञस्वरूपापरिज्ञान मूलमिदं चोद्यम् । यज देवपूजयाम् इति धातोः निप्पन्नो हि यज्ञशब्दः । येतु सामान्यज्ञानिनः इन्द्रादीनेव देवत्वेन अभिमत्य तत्प्रीत्यर्थमेव कर्माणि कुर्वन्ति ते अनुतिष्ठन्तु कामं अग्रिहोत्रादीनि कर्माणि । ये तु सिद्धान्तिनः परमेश्वरमेव देवं मत्या एकान्तभत्तया वर्तन्ते ते परमेश्वरमीत्यर्थमेव कर्म कुर्वन्ति । एवं च ध्यानार्चनप्रणामस्तुत्यादिकं सर्वमपि देवपूजारूपत्वात् यज्ञपदवाच्यमेव । प्रत्युत देवशब्दस्य परमात्मन्येव विश्रान्या देवपूजारूपा यज्ञा अपि ताशार्चनादावेव मुख्यवृत्ता इति त एव इतरापेक्षया उत्कृष्टयज्ञानुष्ठातार इति कोवा आक्षेपावकाशः। सिद्धान्तशिखामणावपि पञ्चयज्ञस्वरूपं अभिहितम् । ' अनेन पञ्चयज्ञेन यः पूजयति शङ्करम् ' (सि. शि. 9-26 इति । पञ्चयज्ञाः प्रागेव सूचिताः। एतेन ज्ञानिनामपि कर्मानुष्ठानं सर्वप्रकारे- णापि आवश्यकमिति सिद्धम् ।। ननु तर्हि “ न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनेके अमृतत्वमानशुः', इत्यादावपि कर्मणः अमृतत्यपदवाच्यमुक्तिहेतुत्वं निपिध्य त्यागशब्दवाच्य कर्मसन्यासस्यैव मुक्तिहेतुत्वं स्पष्टमुक्तम् । तेन च कर्मणां मुमुक्ष्वननुष्ठेयत्वं सिद्धमेवेति चेत्-नायं मम समाधेयः" प्रश्नः, कर्मणैवहि संसिद्धिमास्थिता " "यज्ञो दानं तपश्चैव न त्याज्यं कार्यमेव तत् " (गी.18-5) इति वदन्नेव भगवान्, नवेदयज्ञाध्ययनेने दोन च क्रियाभिर्न तपोभिरुभैः । गी. 11-45 नाह वंदैन तपसा न दानेन न चेज्यया ॥ जनकादयः

·.
160
शक्तिबिशिष्टाईनदर्शनम्
[प्रथमः
शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ।
भक्त्या त्यनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप । (54)
इत्यादि कथं स्वोक्तिविरुद्धमेव वदतीति वक्तव्यम् ॥
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्विको मतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥
इति फलाभिसन्धिपूर्वकं फर्गव निन्द्यते । फलाभिसन्धिरहितं फर्म प्रशस्यते
इति उपयोर्विरोधपरिहार इति चेत् प्रकृतेऽपि तुल्यम् ॥
न कर्मणेत्यादिश्रुता — यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ' इति
गीतोक्तत्यागशब्द एवं वर्तत इत्यवधेयम् । तथा च कर्मणा इत्यस्य फलाभि
सन्धिपूर्वकेण कर्मणा इत्यर्थः स्वरसः । एवं च फलाभिसन्धिसहितानां कर्मणा
मेव बन्धकत्वम् , तद्रहितानां तु बन्धविमोचकत्वमेवेति सिद्धम् । तथोक्तं
'यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः । असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति
पूरुपः' (3-19) । इति सिद्धान्तशिखामणावपि-
ज्ञाने सिद्धपि विदुपां कर्मापि विनियुज्यते
फलाभिसन्धिरहितं तस्मारकर्म न संत्यजेत् ।। (16-12)
ज्ञानेनाचारयुक्तेन प्रसीदति महेश्वरः ।
तस्मादाचारवान् ज्ञानी भवेदादेहपातनम् ।।
इत्यादि उक्तम् । अत्र च व्याख्यायां मरितोण्टदायः न कर्मणा' इत्यत्र
कर्मपदं काम्यकर्मपरमिति स्पष्ट अभिहितम् । एवं च आचारशब्दवाच्य
कर्मापि मुमुक्षुमिः अवश्यानुष्ठेयं सिद्धम् ॥
एवं तनसिद्धान्तोक्तपरमफलसाधनमार्गान्तर्भूतः योऽयमाचारमार्गः सः
तसिद्धान्तानुगुणं मियत एव । तत्र केपांचिदाचाराणां सर्वसंप्रतिपन्ना श्रुति-
रेय मूलम् । यथा 'सत्यं यद धर्म चर' इत्याचाः। केषांचित् श्रुतयोऽपि मूलम् ।

·अध्याय: संप्रदायस्वरूपम् 161 ॥ श्रुतयश्च बहुविधाः। तत्र अविरोधस्थले सर्वा अपि श्रुतयो प्राथा एव । विशेषस्थले विकल्पप्राप्तौ संप्रदाय एव शरणम् । एवं आचारेषु केचन आगम- मूलाः । आगमा अपि बहुविधा एव । एकेन सैद्धान्तिकेन प्रमाणत्वेन अङ्गीकृतः आगमः अपरेण नाङ्गीक्रियते । एतादृशस्थले विवादप्राप्तौ प्रतिबन्धेव दीयते। . यथा भवदागमाः भवतां प्रमाणं तथा अस्मदागमाः अस्माक प्रमाणम् इति प्रत्युक्तिः प्रतिबन्दीत्युच्यते । एतेन तेषां तेषां ते ते आगमा उपादेया इत्युक्तं भवति । आचारमागे हि सर्वेषामपि सर्वसंप्रतिपनं प्रमाण वक्तुं केनापि न शक्यते । अन्ततः संप्रदाय एव शरणीकरणीयः सर्वेषाम् । गीतायामपि भगवता कुरु कमैव तसास्वम् पूर्वः पूर्वतरं कृतम्" इति संप्रदाय- सिद्धकर्मणां अनुष्ठेयत्त्वावश्यकत्वमुक्तम् । अतः आचारमार्गः संप्रदायशब्देन सवैरपि व्यवयिते । एतच्छक्तिविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तसिद्धः संप्रदायः षट्स्थल. संप्रदाय इत्युच्यते । अत्र च प्राधान्येन कामिकाद्यष्टाविंशत्यागमाः प्रमाणम् ॥ पट्थलसंप्रदायः न केवल सांकेतिकः । पूर्वोक्तसिद्धान्ततत्यानुसारेण एतसंप्रदायः प्रवृत्तः। एतदन्तरा एतत्सिद्धान्ते मुक्तिर्न भवितुमेवाहति । तथाहि-शाङ्करमते मिथ्याभूतस्य प्रपञ्चस्य ज्ञानेन निवृतिः युक्तति ज्ञानादेव मोक्षाभ्युपगमः सङ्गच्छेत। रामानुजमते मुक्तावपि भेदैनैवावस्थानाङ्गीकारात् उपासनाकाले फलकाले च वास्तविकभेदसत्वेन उपास्योपासकभावादिफ भगवत्प्रसादान्मुक्तिश्च सङ्गमछेत । एतसिद्धान्तस्तु तदुभयविलक्षणः । जीवे- श्वरयोः वास्तविकभेदो नास्त्येव । परं ब्रह्मैव अंशतो जीवमावमनुभवति । प्रपञ्चश्च सत्यः। अतश्च प्रपञ्चसत्यत्वाङ्गीकारात् ज्ञानादेव मोक्षः एतन्मते कथं घटताम् ! जीवत्रत्मणोः मुक्तावभेदात् विशिष्टाद्वैतमत इव आन्त उपास्यो- पासकमावसमर्थन कर्थ घटताम् । सर्वात्मना अविद्याविष्टस्य शिवोऽहंभावना वा कथं उदियात् ! अत एतत्सिद्धान्ते साधनमार्ग इतरापेक्षया विलक्षणः विस्तृतः एतसिद्धान्ततत्त्वानुगुणः असाधारणश्च विद्यते । अत एवास्माभिः पूर्वमेवोक्तं एत. दर्शने साधनमार्गपरिशीलनया सिद्धान्ततत्त्वस्वरूपनिर्णयः कर्त-यो वर्तत इति ।। 27 ·162 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् (द्वितीयः द्वितियोऽध्यायः पस्थलसंप्रदायवैशिष्टयम् वीरशैवसंप्रदायस्य पट्स्थलोपासनमार्ग इति व्यवहारो दृश्यते । स्थलशब्देन विश्वस्थितिप्रलयाश्रयत्वात् परमशिवः अभिधीयते । " लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्" इति ब्रह्मसूत्रानुसारेण प्रलयकाले स्वस्थावस्थः स्वविलीन- शक्तिः परमशिवः केवलस्सन्नपि पूज्यपूजकलीलायां स्वशक्त्यैकाशेन लिगांग- रूपेण द्विधा विभज्यते । तदानीं पूज्यः परमात्मा महाप्रकाशस्सन् लिङ्ग- स्थलगन्देन व्यवहियते । पूजकः परमशिवाशः न्यूनप्रकाशस्सन् अगस्थल- शब्देनाभिधीयते। अय सर्वोऽपि व्यवहार. सृष्टयुन्मुखम्य परमशिवस्य लीलाबम्धायामेव । एवं लिङ्गाङ्गद्वैविध्येन समन्ययप्रकार. वीरशैवसप्रदाये उपपाद्यते। वाचकानां सौकर्याय एतत्सप्रदायवैशिष्ट्यमन्त्र सगृह्यते ॥ मूलाधारे च हृदये भूमध्ये सर्वदेहिनाम् । ज्योतिर्लिङ्गं सदा भाति यद्ब्रह्मेत्याहुरागमाः" इति सिद्धान्तशिखा- मणिः, (V1-31); " ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति" इति भगवद्गीता (18-61) "अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः" (कटोपनिषत् ) इति श्रुतिश्च सर्वजाविना हृदये नित्यप्रकाशमानं परमात्मानं प्रस्तुवन्ति । मृतदेहान् विहाय जीवता सर्वेषां हृदये परमात्मा प्राणरूपेण निवसति विश्रु-मेव । हन्कमलमध्यस्थोऽयमेव परमात्मा पट्स्थल संप्रदाये प्राणलिङ्गमिति व्यवहियते । सर्वदा प्रकाशमानत्वात् इदमेव ज्योतिर्लिङ्गमित्यप्यभिधीयते । एतज्ज्योतिर्लिझानुसंधानं साक्षात्कारश्च श्रेयः- कामिना सर्व अत्यावश्यकम् ॥ स्था हत्ये अष्टदलकमलमध्ये परमात्मा प्राणरूपेण वर्तते तथा शिरसि सहसा मिले भावरूपेणं विराजते। अयं च प्रकाशः पस्थलसंप्रदाये ·अध्याय:] पटूस्थलसंप्रदायवैशिष्टयम् 168 भावलिङ्गमिति - कथ्यते । इदं च भावलिङ्गं प्रमाणाधगोचरं - भावक- समधिगम्यं निराकारम् । अत एव मानवदेहे परमशिवावासभूतयोः हृदय- शिरसोर्वेशय नैमल्यं च सर्वदा अवर्जनीयतया संरक्ष्यमिति पथलसंप्रदायः उद्घोषयति । निर्मल एव हृदये शिरसि च . गणरूपेण भ रूपेण च विराजमानः परमशिव उपासनीयः। हृदिस्थं प्राणलिङ्गं निर्मलेन मनसा, शिरस्थं भावलिङ्गं प्रशान्तया बुध्या च उपास्यम् । यथा हृदये प्राणरूपेण शिरसि भावरूपेण परमशिवो विराजते तथा नेत्रयोः इष्टलिङ्गरूपेण उपासकसौकर्याय प्रकाशते । एवं च परमशिवः मानवदेहे अन्तहिश्च शिरसि हृदये नेत्रयोश्च भावप्राणेष्टलिङ्गरूपेण सहज- तया विराजते। अत एव मानवदेहः देवालय इति सर्यते। इमं देवालयं विहाय अन्यत्र देवभावना उपासना च पट्स्थलसंपदाये निषिध्यते ॥ जीवानुग्रहायैव परमशिवः स्वशक्त्येकांशेन .मानवदेहे एवं रूपेण : निवसति। सत्प्रेरणया सद्भावनया च जीवान् संयोजयितुं परमशिव एव देहेऽवतिष्ठते । यदा मानवः स्वदेहे परमशिवसद्भाव अनुभवति तदा स्वसन्नि- हितेषु इतरेप्यपि तथैव द्रष्टुं शक्नोति । अतो देहे रद्भावनाऽमिन् संप्रदाये संस्थाप्यते। देहाभावे शिवानुभवस्य प्रसक्तिरेव नास्तीति देहः धर्मसाधनत्वेन प्रशस्यते। "शरीरमाद्यं, खलु धर्मसाधनम् " (कु.सं.5.33) इति कालि- दासोक्तिः सुविदितैव ॥ एवं शिरसि हृदये नेत्रयोश्च प्रकाशमानं देवं मलावृतः संसारी जीवः परिज्ञातुं न पारयति । "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः" (गी.5.15) इति गीतानुसारेण जीवः अज्ञानेनावृतः स्वान्तरस्थ दिव्यप्रकाशं द्रष्टुं. न शक्नोति। यदा मानवः स्वदेहस्थं देवं स्वयमेव मातु अनुभवितुं चन शक्रोति तदा अन्येषु शिवभावनां कथं धा स कुर्यात् : स्वानुभवं चिना अन्यत्र ब्रह्मदर्शन न घटेत एव । स्वदेहे विराजमानों देवः यदा स्नानु भूयते तदा सर्वत्र स एवं विराजत इति चुद्धिः संजायते । तदानीमेव प ·164 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् द्वितीयः मानवः . अन्यायासत्याचरणं विहाय सत्यनिष्ठों न्यायपरश्च भवेत् । स एव शान्ति समधिगच्छति। एकविज्ञानेन , सर्वविज्ञानश्रुतिरपि तस्मिन्नेव अन्वेति, नेतरेषु अननुभविषु । अतो देहे देवसद्भावज्ञानं मानवस्य संपादयितुं पट्स्थल- संप्रदायः दीक्षाख्यं संस्कारमेकं व्यवस्थापयति । अनया दीक्षया जीवावरण- भूतः अज्ञानरूपो मलः निवार्यते। अन्तर्विद्यमानस्य परमशिवस्य परिचयः मानवाय गुरुणा अनुगृह्यते । शिवज्ञानप्रदानात् मलक्षयाच अयं संस्कारो दीक्षेति व्यवहियते । अस्यां च दीक्षायां साक्षात्कृतपरमशिवो गुरुरेव प्रधान पात्रं निर्वहति । स्वदेहे विराजमानं परमशिवं स्वयं अनुभवन् निरञ्जनो विरागते । स एव शिष्यस्य हृदये आच्छादित अज्ञानं निवारयितुं शिवज्ञानं च उत्पाद यितुं पारयति । तादृश एव-दीक्षागुरुरपेक्षणीयः ॥, एवं च दीक्षया जीवः प्रियते जायते च ।' शिवांशोऽपि जीवः मलावृतः स्वस्वरूपं विस्मृत्य पशुरिव विपयासक्तः संसरति । स्वीयं चिदा- नन्दरूपं विस्मृत्य प्रापश्चिकागिमानेन मोदते। एतादृशाभिमानं परित्यज्य शिवोहंभावनां जीवः दीक्षाया लभते। मालावरणविच्छेदेन जीवस्य पशुजन्म स्वयं म्रियते। देहे विद्यमानस्य निरञ्जनपरमशिवस्य परिचयोऽपि सञ्जायते। अतो दीक्षायां मानवः प्राकृतपशुजीवनविनाशात् दिव्यं जन्मान्तरं लभते गुरुकृपया । अयमंशः कठरुद्रोपनिपदि सष्टं प्रतिपाद्यते सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारं कर्म यथार्थतः । स्वयं मृत्वा स्वयं भूत्वा स्वयमेवावशिष्यते " इति इदं च स्वतोमरणं दीक्षाकाले पशोर्जीवस्य मलक्षय एव । स्वतोमरणं नाम अज्ञाननाश एव । स्वयमवस्थानं च शिवज्ञानोदय एव। चिदानन्दोऽहं- भावनैव जीवस्य पुनर्जन्म | देहाभिमानं सर्वथा परित्यज्य " देहे सर्वत्र शिवप्रकाश एव व्याप्तः। शिव एव सबैरिन्द्रियैर्व्यवहरति । सर्वान् विपयान् उपमुके। अहमपि तदीय एव नगोगार्थ तस्मिन्नेव बसामि" इत्येवंविषयक - ·165 अध्यायः षट्स्थलसंप्रदायवैशिष्टयम् यथार्थ ज्ञान जीयो लभते। इदमेव दिव्यं पुनर्जन्म दीक्षाकाले गुर्वनुग्रहेण संपादनीयम् ॥ मलावृते शिष्ये एतादृशं पुनर्जन्म अनुग्रहीतुं कथं प्रभवति गुरुः इत्ययं विषयः सम्यक् प्रतिपाद्यते पस्थलसंप्रदायें। अयं च क्रमः प्रगतिशीलैः सर्वैरपि ज्ञातव्यः । अन्तस्स्थं शिवमजानन् पशुः स्वदेहरक्षणाय असभ्यव्यव हारेषु निमशः सुखदुःखे अनुभवन् वर्तते । एवं दुराचारेषु सर्वदा वर्तमानोऽपि जीवः कदाचित् शिवकृपया सद्बुद्धिं लभते । स्वकृतपापेभ्यः पश्चाचा अनुभवति । अनेन संतापेन शुद्धो भूत्वा सर्वसाक्षिणा शिवेन अनुकम्प्यते । इयमेव भगवदनुकम्पा षट्स्थलसंप्रदाये शक्तिपात इत्यभि- धीयते। शक्तिपातो नाम शिवानुग्रहः । शिवानुग्रहादेव पशुः स्वदेहे परदेहे च शिवं विज्ञातुं शक्नोति ।। एकदा उत्पन्नः शक्तिपातः न कदापि विनश्यति, किंतु क्रमशः प्रवर्धत एव । यदा शक्तिपातस्तीवो भवेत् तदा पशुः देवदर्शनाय प्रयतते । न सर्वेपु जीवेषु शक्तिपातः सभवति किंतु य. पश्चात्तापेन शुद्धयति तस्मिन्नेव । स एव सिद्धये शिवसाक्षात्काराय च प्रयतेत । अत एव- मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चित्मां वेति तत्वतः " (भ.गी. 7-3) इति भगवद्गीता सिद्धिकामानां शिवज्ञानिनां वैरल्यं निर्दिशति । शक्तिपात- प्रबुद्धो जीवः वैषयिकसुखे उदासीनः परमात्मौन्मुख्यानुगुणं बुद्धिविकास प्रामोति । एतादृग हृदयपरिवर्तनं संपश्यन् सर्वसाक्षी भगवान् परमकारुणिकः स्वयं गुरुरूपेण शिष्यं उपगच्छति। एवं यदा गुरुशिष्यसमागमः संघटते सदा शिष्ये महान् परिणाम उत्पद्यते। शिष्यो यदिच्छति तत्प्रामोति । गुरुः शिष्यं पूर्णदृष्टया निरीक्ष्य स्वप्रभया तं अनुगृह्य, तदीयं मलावरण स्वयं आकृष्य निजस्वरूपं उपदिशति । अयं संस्कारो दीक्षेत्युच्यते ।। " ·166 .. शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् [द्वितीय दीक्षाक्रम एवमाचर्यतेऽस्मिन् संप्रदाये । गुरुः शिलानिर्मित लिङ्ग- मेकं आहृत्य पञ्चगव्यादिभिः परिष्कृत्य सद्योजातादिमन्त्रैः अभिपिच्य संस्करोति । अनन्तरं शिष्यमस्तके हृदये नेत्रयोश्च विराजमानं शिवप्रकाशं तस्मिन्नाबाह्य तल्लिङ्गं प्राणवद्धारणीयमित्यादिश्य शिष्यहस्ते अनुगृह्णाति । 'शिष्यस्य प्राणमादाय लिने तत्र निधापयेत् " (सि.शि.6-23) इति सिद्धान्तशिखामणिः लिङ्गे प्राणावहनं स्पष्टं अभिधते । इदमेव गुर्वनुग्रहीतं इष्टलिङ्गं शिष्येण प्राणवद्धारणीय सदा अर्चनीयं च। हृदये विराजमान प्राणलिङ्गमेव उपासनायै गुरुकृपया बहिरानीतं अन्तस्स्थप्रकाशसन्दर्शनार्थ- मिति वीरशैवाः इष्टलिझं भावयन्ति || किमर्थ इष्टलिग धार्यमित्ययं विपयः लिङ्गधारणचन्द्रिकायां सप्रमाणं निरूपितः। तदभावे देहे विद्यमानमपि शिवप्रकाशं ज्ञातुं न शक्नोति जीवः । गोदेहे विद्यमानमपि घृतं गोरौषधाय न संपद्यते । गोदोहेन क्षीरं उपलभ्य समुचितया क्रियया घृतं ययुपलभ्यते तदानीं तत् गोः ओषधाय संपद्येत । नोचेत् देहस्थितेनैव घृतेन न कदापि गवे भेपजं सपाद्येत । एवमेव देहस्थिता शिवफला शिवदीक्षया गुरुणा इष्टलिङ्गे यद्यानीयते तदा जीवः स्वान्तम्स्थं प्रकाशं साक्षात्कर्तुं शक्नोति । तादृशेप्टलिगोपासनेनैव जीवः स्वविलीनं शिव- प्रकाशं स्वयमनुभवितुं पारयति । वीरशैवानन्दचन्द्रिकाया अयमाशयः आगमवचनैः सम्यक् प्रकाश्यते- "गवि सर्पिः शरीरस्यं न करोत्यात्मपोपणम् । नि.सतं कर्मणा पाये पुनस्तासां तु भेषजम् ॥ एवमन्त.शरीरस्थः परात्मा परमेश्वरः। विनार्चना यहियो हिनं न उस्ते नृणाम् ॥ (पु.58) ; एवं च परमशिवः देहे अन्तर्वसन्नपि पहिस्संबंधं विना नाधिगम्यत इत्ययं विषयः अनुभवसिद्धः। मानवदेवः निविभ. कारणसूक्ष्मस्थूलभेदेन ।

·अध्यायः पटूस्थलसंप्रदायपैशिष्टयम् •107 कारणदेहे भावरूपेण सूक्ष्मदेहे प्राणरूपेण शिवसंबन्धो यद्यपि विद्यते। तथैव स्थूलदेहे यदि शिवसंबन्धो न करप्येत तदायं स्थूलदेहः सुसंकृतो न भवेत् । अतस्तस्यापि शिवसंबन्धावश्यक्ता उपपादयति षस्थलसंप्रदायः । नेत्रयोर्विद्यमान शिवचैतन्यं बहिस्स्थमपि मलावृतं जीचं दर्शनमात्रेण न संस्करोति । अन्तस्स्थचित्कला यदि इष्टलिङ्गरूपेण देहे संयोज्यते तदा जीवः यथार्थज्ञानेन शान्ति लभते । अतो देहत्रयेऽपि लिङ्गसंबन्ध आवश्यकः । भक्तानुग्रहाय परमशिवः इष्टं रूपं स्वीकरोति । अनिष्टं निवार्य इष्टं नित्यमुखं प्रदातुं स एव समर्थः । अतस्तस्यैव इष्टलिङ्गमिति व्यवहारों युज्यते ।। परमशियो वस्तुतो निष्कलो निराकारश्च । स च अण्डज्योतीरूप: विश्वव्यापकश्च । तादृशः परमशिवः मानवदेहे शिरसि पश्चिमचक्रे अगोचरतया उपासकानां सौफर्याय विराजते । एतदुपासनं उपासकस्य दुश्शकम् । तदर्थ- मेव शिवः अङ्गुष्ठमात्र ज्योतीरूपं अवाप्य हृदये निवसति । तदुपासनमपि मन्दाधिकारिणां क्लेशसाध्यमेव भवति । अतस्तक्लेशनिवारणाय स एव निष्कलः परमशिवः अङ्गुष्ठपरिमिते इष्टलिङ्गे गुरूक्तदिशा भक्तैरुपास्यते। तादृशेष्ट लिग- धारणमहत्त्वं मागेमा यिदेवः सम्यक् प्रस्तौति - ನೆನೆವುದರಿಂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದತ್ಯಧಿಕಂ ನೆನಹಿ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಂ ದನುದಿವಸಂ ಸಮರ್ಚಿಸುವರತ್ಯಕಂ ನೆನಹಿಂ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿರಿ ದನದಿವಸಂ ಸುರ್ಚಿಸುವುದರಿಂದ ಶಿವಲಿಂಗಮನಂಗದಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೆ ಧರಿಸಿ ರ್ಪದಶ್ಯಧಿಕಮತ್ಯಧಿಕಂ ನಿರುತಂ ಶಿವಾಧವಾ || (शतकत्रय-शिवाधवशतकं-39) सदा लिङ्गस्मरणं श्रेयस्साधकम् । स्मरणात् लिङ्गनिरीक्षणं अत्यधिक- फलप्रदं भवति। स्मरणनिरीक्षणाभ्यां प्रतिदिवस लिङ्गार्चनं शीघ्रफलप्रदायि भवेत्। सरणनिरीक्षणार्चनेभ्यः देहे लिङ्गधारणं अत्यधिकमिति प्रशस्यते । अतो लिङ्गस्य सरनिरीक्षणार्चनधारणैः मानवः शिरसि विद्यमान चित्कला अनुमयितुं पारयति ।। - E ·168 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् द्वितीय एवं च स्थूलदेहः इष्टलिङ्गसंबन्धाभावे मृतप्रायो भवेत् । एतदर्थमेव शैववैष्णवसंप्रदायेषु स्थूल देहस्यापि परमात्मसंबन्धपरिकल्पनाय प्रतिष्ठिताया अपि मूर्तेः देहेन्द्रियैरवनपद्धतिः परिदृश्यते । वैष्णवसप्रदाये इयं पद्धतिः अचीवतार निष्ठा इत्यभिधीयते । शैवसंप्रदाये प्रतिष्ठितलिङ्गार्चनमित्युच्यते । बहिर्विराजमाने परमात्मनि तृप्ति अलभमानाः वीरशैवाः गुर्वनुगृहीत एव स्वेटलिङ्गे निरंतरोपासनेन मलनिवृत्तपा शान्ति लभन्ते । लिङ्गधारणस्य अवश्योपादेयत्वं शिवरहस्ये एवं प्रतिपाद्यते-- शिवलिङ्गे शरीरस्थे शिववत्तोपपद्यते। तच्छिवानुभवप्रेप्युः शिवलिङ्गं हि धारयेत् ।। (वी.चं.59) अतो वीरशैवः देवदर्शनाय अन्यत्र न धावति । किंतु लिङ्गनिरीक्षणेन स्वदेह एव प्रथमं भगवत्माक्षात्कारेण शान्तो भूत्वा सर्वत्र विराजमान तमेव प्रकाशं अनुभवति ॥ यो हस्तपीठे निजमिष्टलिङ्गं विन्यस्य तल्लीनमन.प्रसारः । बाह्यक्रियासंकुलनिस्पृहात्मा संपूजयत्यङ्ग स वीरशैवः ।। इति स्कान्दपुराणे हस्तपीठे स्वेष्टलिङ्गाराधनं प्रशस्यते । अत एव 'लिङ्गधारी सदाशुद्धः' (सिद्धान्तशिखामणि:V1.53)इति लिङ्गधारिणं प्रस्तौति। इदं वीरशैवसंप्रदायवैशिष्ट्यं एवं प्रतिपाद्यते श्री कुमारस्वामिभि: "The Sivalinga form of worship as we have it in the temples is the characteristic feature of Saivism. But the distinctive mark of Virasaivism is certa form of worship. That is to say, it advocates the wearing of linga, the Idol of Infinity upon the body of each person so that the body shall be a temple fit for God to dwell in. The linga worn always on the body of each person becomes symbolic of the presence of God not in the far off heavens but in the very cells of the human body. Thus ·अध्यायः पट्स्थल संप्रदायवैशिष्टयम् 189 Virasaivism does countinance the building of the body in order to serve as temple for God" " I he Virasaiva Philosophy and Mysticism"-page 118 ' एवं दीक्षासंस्कृत लिङ्गधारी पकमलो जीवः पालमप्रदाये अनित्यभिधीयते। मं परमात्मानं गच्छतीति व्युत्पत्त्या परशिवावाप्तियोग्यः शुद्धजीवः परमात्मा. वासाश्रयोऽपि भवति । जीवः परमशिवस्य लीलाविनोदभूमिस्संपद्यते । इदानी सः देहाभिमान परित्यज्य देहं देवालयं इति ज्ञात्वा तत्रत्यपरमंशिवाय सर्वकर्मफलानि समर्पयन् त्यागाझं संपद्यते । जीवः स्वाभिमानत्यागांत् सर्वानपि बन्धून् भावदीयानिति प्रीगयन् त्यागी भवति ।' सवैरवश्य त्यागिभिर्भवितव्यम् । तदानीमेव चिरन्तनं सुखं लभ्येत । त्यागसुखं कीश- मिति त्यागिभिरेव ज्ञेयम् । अभिमानाकारत्यागादपर सुखं कुत्र वा लभ्येत ! भगवते सर्वकर्मफलसमर्पणादधिकं सुखं कुतो वाधिगम्येत ! एवं अमिमानत्यागेन देहेन्द्रियः क्रियामाणं सर्वमपि व्यवहारं भगवत्सन्तोपाय निर्वहन् तत्तत्कालीनमुखदुःखानि प्रसादभावनया अनुभवन् सद्भक्तः भोगाङ्ग संपद्यते। भत्ताः परमात्मभोगाय अहं आधारो भवति । देहे भोक्ता शिव एवेति तस्मै सर्व भत्त्या समर्प्य " तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद्ध- नम्" इति ईशावास्योक्तदिशा शिवानुगृहीतं प्रसादं उपयुञ्जन् भक्तः सुखी भवति । भगवदनुगृहीतान् भोगान् भगवते असमर्प्य यः स्वसन्तोपाय स्वय- मेवोपभुइते सः तस्करो भवतीति भगवद्गीता भावयति "तैर्दचानप्रदायेभ्यो यो मुङ्ते स्तेन एव सः' मानवैः एतादृशैः स्तेनैर्न भवितव्यम् किंतु सर्वेः प्रसादगोगिभिर्भवितव्य. मिति षट्स्थलसंप्रदायः विषयोपभोगलीनं मानववर्ग वीर्यवत्तरया वाण्या प्रबोधपति । प्रसादगावनया भोगानुभवः न दुःखाय किन्तु शान्तये । "प्रसादे सर्वदुःखाना हानिरस्योपजायते " इति गीता मानवाय प्रसादमहत्त्वं उपदि- शति । धर्मसाधनभूतोऽयं देहः प्रसादेन परिपोप्यत्वात् 'प्रसादकायः' इति परिगण्यते । अतोऽयं देहः न कदापि शोप्यः, तथैव नाधिकं प्रवय॑श्च । ॥ य - 28 ·[द्वितीयः 176 शाक्तिविशिष्टादतदानम् तथा च शिवशक्षाकारायायं देहः संप्राप्त इति सबैरवश्यं सर्वदा ज्ञेयः॥ , अतो वयं प्रसादभोगिनः नहि पदार्थजीविनः, इत्ययमंशः आधुनिक- युवकयुवतिभिः यदि सम्यक् ज्ञायेत तदानीं मानवसमाजे अधुना दृश्यमानं दारियं.दौर्बल्यं च परिहियेत । भमौल्यमपि जीवनं सुन्दरं अमृतं ज्योतिर्मयं च. संपद्यत प्रसादकायानां अस्माकं अमृतपुत्रत्वेन उपनिपदाहानमपि तदानीमेव सभ्यम्युज्येत । अमृतपुत्रं आत्मानं यो भक्तः भगवद्भोगा प्रसादजीविनं च मनुते सः कथं वा संसारे-दुःखभाग्भवेत् । 'सम्यक सारो विद्यतेऽस्मिन् ' इति संस:रस्तस्य सारभूतेन परमशिवेनाधिष्ठितो नित्यमुखद एव भवेत्' । जराव्याधिपीध्यमानो जीयः देहे विराजमान प्रकाशं विज्ञाय तदुपासनेन वीर्यवत्तरी- भवेदेव । अतोऽयं संसार प्रसादजीविनो ग कदापि प्रतिबन्धकः, किन्तु अनुकूल एव संपद्यते। प्रासादी जीवितकाले यक्तिचित् नाकाक्षति तथैव न शोचति च । सः दुराशो निराशश्च न भवति । येन केन- चित् सन्तुष्टः प्रसादी अक्रिशनोऽपि परिपूर्णः शोभते । सशरीरोऽपि अभिमान त्यागात् अशरीरो ,विराजते । सर्वव्ययारनिरतोऽपि निरहंकारतया नित्यतृप्तो भासते । सर्वावृतोऽपि असझोदासीनतया. संशोभते । आधुनिकैरेतादृशैः प्रसादिभिर्भवितव्यमिति घटस्थलसंपदायो निरीक्षते । ;' एतादृशः प्रसादी सर्वत्र शिवप्रकाशमेव पश्यन् समदृष्ट्या समभावनया च योगाझं संपद्यते । प्रसादी प्रसन्नेन चेतसा समदर्शनो भूत्वा योगी भवति । सर्वत्र परमशिवमेव पश्यन् सर्वानपि जीविनः. विश्वव्यापिनि निराकारे परम- शिव एव वसतो विज्ञाय, सर्वान् भगवदीयानिति भावयति प्रीणयति च यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च गयि पश्यति । तस्याहं न प्रणप्यामि स च मे न प्रणप्यति ॥ इति गीतोक्त्या समदर्शनः प्रसादी भगवतः प्रियो भूत्वा न कद्रापि दुःखभाग्मति। " समत्वं योग उच्यते" इति गीतोक्तिरपि तस्मिन्नेवान्वेति । आत्मीपश्येन सर्वत्र रामं पश्यति सोऽर्जुन । सुख वा यदि वा दु.खं स योगी - - .

·প্রত্যয় पटम्पलसंप्रदायवैशिष्टयम् 111 परमो मतः" (6-32) इति गीतायां भगवान् समदर्शिन योगिनं परमयोगि. खेन उद्घोपयति । द्वन्द्वातीतस्य योगिनः सर्वोऽपि प्रपञ्च शिवमयो दृश्यते । अत एव " तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन" इति गीतोक्तिरपि सङ्गच्छते ॥ एतादृशः त्यागभोगयोगसमन्वयः पट्स्थलसंप्रदाये प्रतिपाद्यते । अनेन समन्ययेन जीवस्य शिवसंबन्धनरन्तर्य नैकमपि क्षणं परिहीयत इति ज्ञायते । एवं निरन्तरसंबन्धात् परिहतमलो जीवः सर्वतोमुखेन शक्तिविकासेन शिवसायुज्यं इहैव अवाप्य नित्यसुखी भवति ।। यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः । अथ मर्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्रुते ।। (कठ. 2.6-14) इति श्रुतिरपि इममेवाथै उपोहलयति ॥ एवं च मानवः पस्थलविज्ञानेन देहे बहिरन्तश्च भगवद्व्याप्ति अधि- गम्य अनाजारात्याचारान् परित्यज्य सुखशान्तिसमाधानाभ्यनुभवितुं शक्नु- यात् । वैज्ञानिकेऽस्मिन् युगे ऐहिकसुखसाधनैः स्थिरसुखलाभ अगन्वानेभ्यः आधुनिकेभ्यः पट्स्थलसंप्रदायः त्यागभोगयोगसगन्वयदृष्टिं सर्वाधिव्याधि- भैषज्यतया उद्धोपयति ॥ पूर्वोक्त लिङ्गत्रयं अत्रयं च प्रत्येकं द्विधा विभज्य पट् लिङ्गोनि पट् अङ्गानि उपासनार्थ देहे अन्तर्बहिश्च परस्परं मिरित्वेय विराजन्ते । उपास्यः शिवः उपासको जीवश्च देहे प्रत्येकं असंबद्धौ न वसतः । तयो कदापि वियोगः संभवति । एकः महाप्रकाशः अपरः न्यूनप्रकाशः, तथाप्युभावपि चिदात्मकौ। तदिन्द्रियेपु विराजमान शिवचैतन्यं तत्तद्विषयं रूपादिक सहजया रीत्या स्वीकुर्वर्तते । तत्रय विद्यमानं न्यूनशक्ति जीवचैतन्यं तं तं विषयं तत्रत्याशिवाय समर्प तत्प्रसाद उपभुक्ने । एवं च एकैकस्मिन् इन्द्रिये । अर्पणमागः जीवं, स्वीकारभागः शिवं च अन्वेति II : ...।

·173 भकिविशिष्टाद्वैदानम् द्वितीय ...: एवं च प्राणेन्द्रियान्तति शिवचैतन्यं आचारलिङ्गमिति, तत्रय विद्यमानं जीवचैतन्यं भक्त इति च न्यबहियते । भक्तः आचारलिङ्गस्य गन्ध. पदार्थ श्रद्धाभस्या समर्थ गन्धप्रसाद उपयुज्य धन्यो भवति । तत्रैव रस. नेन्द्रियान्नति शिवचैतन्यं गुरुलिङ्गमिति, तत्रैव विद्यमानं जीवचैतन्यं माहे- श्वर इति च व्यवयिते । माहेश्वरः रमपदार्थ गुरुलिङ्गाय निष्ठाभक्त्या समर्थ्य तदर्पितं रसप्रसादं उपयुका कृतकृत्यो भवति । तथैव चक्षुरिन्द्रियान्तति शिव- चैतन्य शिवलिङ्गमिति, तत्र जीवचैतन्यं प्रसादीति च कथ्यते । प्रसादी, रूप. पदार्थ अवधानमत्या शिवलिङ्गाय समय शेप रूपप्रसाद स्वयमुपयुज्य कृतार्थो भवति । एवमेव त्वगिन्द्रियाविति शिवचैतन्यं चरलिङ्गमिति, तत्रत्यं जीव- चैतन्यं प्राणलिङ्गी इति च व्यवयिते । अयं च प्राणलिङ्गी स्पर्शपदार्थ चरलिहाय अनुभवभक्त्या समर्प स्पर्षपसादं स्वयमुपभुज्य सुखी संपद्यते । श्रोत्रेन्द्रियान्तर्वति शिवचैतन्य प्रसादलिङ्गमिति, तत्रत्यं जीवचैतन्यं शरण इति च व्यवयिते । अयं च शरणः प्रसादलिझायगब्दपदार्थ आनन्दभक्त्या समर्प्य तद्भुक्तशेषरूपं शब्दप्रसादं स्वयं उपयुज्य सुखी भवति। अन्त. रिन्द्रिये मनसि विराजमान शिवचैतन्यं महालिङ्गमिति तत्रत्यं जीवचैतन्य ऐक्य इति च व्यपहियते । शरण महालिङ्गाय समरसभक्त्यां तृप्तिपदार्थ समर्प तत्प्रसादभोगेन तृप्तो भवति । तदानीं मनोरूपे महालिङ्गे विलीनः शरणः तत्रैव तृप्तिप्रसादमनुभवन् महालिङ्गेन - एकीभवति। इदमेव ऐक्यसुख, शिवसायुज्याख्यम् ‘अस्मिन्नेव प्रसादकाये अनुभूयमानं शिवयोगिभिरिति पट्स्थलसंप्रदायः प्रतिपादयति ।। ,, , तथा च प्रथलज्ञानी सर्वाङ्गलिङ्गीति कथ्यते । एवं निरन्तरोपासनेन शिवप्रसादभोगेन च शिवांशो न्यूनप्रकाशो जीवः शिवे विलीनः ऐक्यमुखमनु- भवन् महप्रकाशः संपद्यते । देहे एकत्र विद्यमानावपि जीगणिवी रणदि. विषयसमर्पणाय · तस्वीकाराय च भिन्नौ वर्तते । जीवः मक्त्या समर्पयति, शिवः प्रेम्णा स्वीकृत्य जीवाय प्रसाद अनुगृहाति । अयं च मेदः पदस्थलो- ·178 मध्यायः फ्ट्स्थलोपासनक्रमः पासनमार्गे क्रमेण परिहियते । भक्तारिशरणपर्यन्तं भेदो वर्तते । ऐक्यस्थले शरणः जले जलमिव, क्षीरे क्षीरमिव महाप्रकाशे विलीनः स्वीयं सच्चिदानन्दं अनुभवन् अमृतो भवति । चिदात्मकत्वात् जीवः आत्यन्तिकमलनिवृत्त्या चिदानन्दे निमजति । इतोऽप्यधिक किमपरं सुखं कुत्र वा लभेत जीवः ।। एवमेव देहे अन्तर्बहिश्च विराजमानं महाप्रकाशं विज्ञाय सर्वे सद्भक्ताः तत्तत्काले समागन्छन्तं सर्वमपि व्यवहारं अससोदासीनतया निहन्तः तदातदागतानि फलानि शिवप्रसादभावनया स्वीकृत्य शिवेन सह अनुभवन्तः शिवानुभवसुखे निमज्जन्तु ॥ तृतीयोऽध्यायः पस्थलोपासनक्रमः इतरदर्शनापेक्षया अस्मिन् दर्शने अयं विशेषो वर्तते । सिद्धान्त- भागापेक्षमा संप्रदायभागस्य प्राधान्यमिति । उपदेशमात्रेणेव अवश्यापेक्षित. तत्त्वज्ञानं उदेतुं अहेति । आचारस्तु केवलया शुद्धया भक्त्या च निर्वर्त- नीयः । अतो ज्ञानापेक्षया क्रियाया एव प्राशन्त्यमेतन्मते । शिवशरणवचने- श्वपि अयमंश: किया नृत्यतीति सर्वप्रसिद्धमेव । एवं क्रियामार्गस्य प्राधान्यात् सोऽतिविस्तरेण विचार्य इति बुबैच पृथगेतस्परिच्छेदारंभः ॥ अद बोध्यं । जीवेश्वग्यो; अभेदः यथा स्वाभाविकः तथा गेदोऽनि स्वाभाविक इति पूर्व जीवप्रकरणे विस्तरेण साधितम् । एवं परमात्मांशोsit जीयः स्वतः परस्माद्रेद विच्छेदं चापन्नः स्वात्माने परमात्मनोऽज्यन्तभिन्नमेव सदा जानाति । शतशः गुरुणा 'वं शिव एव । इत्युपदेशो कृतेऽपि कस्य वा' तादृशी भावना नटिति जायेत । तादृशभावगया अपन्यां च कथं केवलकर्म- ज्ञानाभ्यां शिवैक्यापतिरूपा मुक्तिर्मवेत् । कर्मज्ञानभावानां हि मुक्तिसाधनत्वं पूर्व प्रसाधितम् । अतः शिवैक्यभावना क्रमश एव जीवस्य उदेतुमर्हति । तादृश:

·174 शक्तिविशिष्टादेवदर्शनम् {; भावनावशतश्चा क्रमेणैव · शिवैक्योपतिरूपा मुक्तिर्भवितुमर्हति । भावनायाः वैशिष्ट्यं वचनशास्त्रे स्पष्टं अभिधीयते * ಬೀಜದೊಳಗಿಹ ವೃಕಫಲವ ಸವಿಯಬಹುದೇ ? ಮಳೆವನಿಯಾಳಗಿರ್ಪ ಹುರವಂಜಿಮುತ್ತುಗಳ ಸರಗೊಳಿಸಿ ಕೊರಳೊಳು ಧರಿಸಬಹುದೆ ? ಜಾಲೊಳ ಗಿರ್ಪ ತುಪ್ಪವು ಅರಸಿದೊಡೆ ಸಿಕ್ಕುವುದೇ ? ಕಬ್ಬಿನೊಳಗಿರ್ಪ ಬೆಲ್ಲವು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುವುದೇ ? ತನ್ನೊಳಗಿರ್ಪ ಶಿವತತ್ತ್ವವು ನೆನೆದಾಕ್ಷಣವೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರ್ಪುದೇ ? ' ಭಾವಿಸಿ, ತಿಳಿದು, ಮಧಿಸಿ, ಪ್ರಯೋಗಾಂತರದಿಂ ಪ್ರಸನ್ನ ತ್ವಮಂ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತದನುಭವಸುಖದೊಳೊಲಾಡುವುದು ಅತಿಚತುರನಾದ ಶಿವಶರಣನಿ ಗಲ್ಲದೆ ಉಳಿದರ್ಗುಂಟೇ ?” (ಎಳ್ಕೊಳಗಣ ಎಣ್ಣೆಯಂತೆ, ಕಲ್ಲೊಳಗಣ ಹೋಮದಂತೆ, ಹಾಲೊಳಗಣ ತುಪ್ಪದಂತೆ, ಕಾಷ್ಟದೊಳಗಣ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತುಪ್ಪದೊಳಗಣ ಪರಿಮಳದಂತೆ, ಭಾವದೊಳಗೆ ಶಿವನಿಪ್ಪ” एतादृशी शिवभावना यस्य सुदृढा उदेति तस्यैव शिवैक्यरूपा मुक्तिः सिद्ध्यति । एवं यः उपासकस्य पर्यक्रमः स एव पटस्थलशद्रेनोच्यते । उपासकः पट्सोपानक्रमेण मुक्ति प्राप्नोतीत्यर्थः। तानि च स्थलानि भक्तमाहेश्वर प्रसादिप्राणलिङ्गिशरणैक्यपदेन व्यवयिन्ते । भक्तः क्रमेण माहेश्वरः, माहेश्वरः क्रमेण प्रसादी, प्रसादी क्रमेण प्राणलिङ्गी भवति । प्राणलिङ्गी क्रमेण शरणो ಚad 1 TO: fal wafa | ಶtaramaHETTS: ಇಕ್ಷಣಣಣ[ ariq qತೆ ಇAgra F1 : Virasaivism ntaintains that strict observance of the Virasaiva doctrines leads the soul, step by step to complete liberation from avidya The soul, when it has completely forgotten its real nature owing to avidya, is quite incapable of realising its real nature in one stage Therefore, there should be different stages, one above the other. by rising through which, step by step it is possible for the soul to reach realisation; therefore Virasaivism has devised six stages, the first of which is called the Bhakta Sthala, where there is complete duality; , in the intial.

·अध्याय घटस्थलोपामनत्रमः 176 stage, the soul understands duality better than unity with God. Bhaktt, derotion is the means by which the soul rises. In this way, duality gradually vanishes and unity is achieved.” (Hand.book of Virasaivism, p. 265.) चेतनाचेतनात्मकस्य अस्य जगतः अव्यक्तावस्था व्यक्तावस्था च पूर्वमुपादिता। तत्र व्यक्तावस्थायां विशिष्टाद्वैतप्रक्रिया आरतेति च निरूल्पितम् । अव्यक्तावस्थयां तु विपिष्टाद्वैताद्वैलक्षण्यमस्तीति च प्रतिपादितम्। तनाध्ययं विशेषो वर्तते । अव्यक्तावस्था च द्विविधा स्टेः पूर्वावस्था प्रलय. कालिकी, मुक्तिकालिकी च अवस्था इति। अत्र मुक्तिकालिक्या अवस्थायां किचिदिव अद्वैतसाम्यम् । जीवनमणोः अनेदेन अवस्थानं हि उभयोःसमा- नम् । परं तु ब्रह्म न निविशेषम् अपि तु सविशेषमिति पूर्वमेवोक्तम् । एवं च शङ्कराचार्यसम्मतं विवर्ताद्वैतं निर्विशेषाद्वैतं वा सिद्धान्ते न सर्वथा सम्मतम्, किन्तु परिणामाद्वैतिसम्मतम् सविशेषाद्वैतमेवेति पूर्व उपपादितम् । तथा च अव्यक्तावस्थायां मध्ये सृष्टिकाले यादवप्रकाशसम्मतं परिणामाद्वैतम् , मुक्तिकाले भास्कराचार्यसम्मतं सविशेषाद्वैतं च अस्मिन् सिद्धान्ते अङ्गीकृतमिति पूर्व प्रतिपादितम् । एवमङ्गीकारात् अयं सिद्धान्तः न केवलं सर्वश्रुतिसमन्वयरूपः अपि तु सर्वदर्शनसमन्वयमापः इत्यपि ज्ञेयम् । अयमर्थः यस्थलस्वरूपपरिशील नश अवगम्येत । तथाच अत्र भक्तमाहेश्वास्थले भेदोपासनपरे। तथोक्तं माहेश्वस्थल निरूपणावरारे-- (39, 40, 42, 43) सिद्धान्तशिखामणी- 'प्रेरकं शङ्करं बुद्धा प्रेयमात्मनमेव च। भेदात्तं पूजयेन्नित्यं नचाद्वैतपरो भवेत् ।। पतिः साक्षान्महादेवः पशुरेप तदाश्रयः । अन्योः स्वामिभृत्य अभेदे कथमिप्यते ॥ भेदस्य कर्महेतुत्लात् व्यवहारः प्रवर्तते । लिगपूजादिकर्मस्थो नचाद्वैवं समाचरेत ।।

·i मृतीयः भगवत्प्रसा- 176 शक्तिपिशिष्टाविनम् पूजादिव्यवहारः स्यात् भेदेनाचयतस्सदा । लि पूजापरस्तरलात् नाद्वैते निरतो भवेत् ।। एवमादी है तमावनेय उपादेयेत्युक्तम् । अथ प्रसादिस्यलादारभ्य शरणस्थल. पर्यन्तं विशिष्टाद्वैतभायना उपादेयेत्युच्यते। जीवेश्वरभेदज्ञानात् उपा- सनायां प्रवर्तगानः पुरुषः स्वशक्त्यैव मुक्ति प्रामोतीति तु प्रमः स्यात् । अत्यन्त. भेदयादिनो हि नैय्यायिकानन्दतीर्थादयः भगवत्प्रसादस्य साक्षान्मुक्तिहेतुत्वं नानीकुर्वन्ति । अपि तु भगवत्प्रसादात् तत्त्वज्ञानं इति नैय्यायिकाः, दात् अपरोक्षज्ञानमिति आनन्दतीर्थीयाः, ततश्च मुक्तिरिति वदन्ति । विशिष्टां- वैतिनस्तु उपासनायाः मोक्षसाधनत्यं न साक्षात् , अपितु भगवत्प्रसादादेवेति बदन्ति । तेन च स्वप्रयत्नसाध्यो मोक्षः इति अहंकार अपगच्छति । एतसिद्धा. न्तेऽपि महेश्वरप्रसाद एव साक्षान्मुक्तिसाधनम् । तेन च भेदभावया कर्मसु प्रवृत्तः सर्वमपि तत्कर्म भगवति समर्प्य तत्प्रसादादुपजीवन् प्रसादीत्युच्यते ॥ यद्यपि 'लिङ्गनिष्ठादिभावेन ध्वस्तपापनिबन्धनः । मनःप्रसादयोगेन प्रसादीत्येप कथ्यते ॥ इति (11-2) सिद्धान्तशिखामणौ प्रसादीत्यस्य मनःप्रसादवान् इत्यर्थः उक्तः, न तु भगवत्प्रसादोपभोगी इति । तथापि तत्रैव अनुपद एव एतादृशमनःप्रसादहेतु: एवमुच्यते । “नैर्मल्यं मनसो लिङ्गं प्रसाद इति कथ्यते शिवस्य लिङ्गरूपस्य प्रसादादेव सिद्ध्यति (11-6) इत्यत्र शिवप्रसादादेव मनःप्रसादस्य कथनेन शिवप्रसादकांक्षी उपा- सकः प्रसादिपदेनोच्यत इति कथनेन न किञ्चिद्बाधकम् । सर्वोऽपि परमात्मनः प्रसाद एव इति उपभुञ्चानस्य परमात्मप्रसादः सुलभ इति किं वक्तव्यम् । इयमेव प्रक्रिया विशिष्टाद्वैतसम्मता || । किं च एषु स्थलेषु शिवोऽहंभावनायाः कर्तव्यत्वेऽपि शरणस्थल- पर्यन्तं भेदो वर्तत एव । परमात्मविषयिणी भक्तिः क्रमेण परिपका यदा सती.

·अध्यायः पट्स्वलोपारानफर्मः पविभावे विश्राम्यति तदा साधकः शरण उच्यते । अयं च सतीपतिभावः विशिष्टाद्वैतमतेऽषि समान एव । अतो मध्यकाले विशिष्टाद्वैतभावनापि वर्तत इति वक्तुं शक्यम् ॥ ऐक्यस्थले जीवब्रह्मणो रेक्यात् अद्वैतम् सञ्जायते । एवं च द्वैते उपक्रान्ता, विशिष्टाद्वैत मपि ब्रोडीकुर्वती भक्तिः ऐक्ये विश्राम्यति इति सर्व- दर्शनसमन्वयः संभवत्येव । एतादृशं ऐक्यं एवं वर्ण्यते श्री राधाकृष्णमहोदयैः- The goal of life is communion with the Supreme. It is a-life of realisation, an inner intuitive vision of God when man',achiey es absolute freedom and-escapes from the blind servitud e to ordinary experience." -Occasiona 1 speeches and writings, page 264. अथ भक्तमाहेश्व. दिस्थलानि यथासंप्रदाय निरूपयामः । स्थलशब्दश्च एवं निरुक्तः अनुभवमूने ' मग्गेमायिदेवैः । यत्रादौ स्थीरते विश्वं प्राकृतं पौरुपं यतः । लीयते पुनरः न्ते च सलं तत्प्रोच्यते ततः ॥ (2-4) आलयः सर्व देहानां लोकानां सर्वसंपदाम् । यद्भवेत् परमं ब्रह्म स्थल तत्प्राहुरक्षतम् ॥ इति ।। (2-8) चेतनाचेतनात्मक समस्तजगतां उत्पत्तिलयाधारं जगदुपादानकारणभूत उपायं ब्रोव स्थलशब्दा मः। एवं उपासको जीवोऽपि ब्रह्मांशत्वेन स्थलशब्द- याच्यो भवति । तत्रैवोक्त र-स्थलं नाम परं तत्त्वं शिवरुद्रादिसंज्ञकम् । “(अ.सू 2-12) उपास्योपासकत्वेन स्वयमेव द्विधा भवेत् ।। इति । तत्र उपास्यं ब्रह्म लिगलशब्देन, उपासको ब्रह्मांशः अङ्गस्थलशब्दे- नोच्यते । यथोक्तं तत्रै लिंगसलं उपास्यं स्यात् अङ्गस्थलमुपासका। . (2-12) उपास्यत्वं तथोपासकत्वं च परमः शिवः ।। अप्रच्युतात्मामेदेन स्थितः सन् आत्मलीलया। (2-13). -स्वशतया युगपत् साक्षात् प्राप्त एव स्वयं कमात्॥ - ·- 178 शक्तिरिशिगवतदर्शनम् (सीप: अत्र 'अप्रच्युतात्मा' इत्यनेन एवं मायावशात् ब्रह्मणः जीवभावा- • पत्तावपि स्वरूपतो निर्दोपत्वादिकं उक्तम् । उपास्यस्य ब्रह्मणः शिवत्वेऽपि उपासकस्यापि शिवत्वं कुतोऽनीकरणीयमित्यत्र हेतुरपि तत्रोच्यते--(2-15) यथा-नाशिवस्य शिवोपास्तियुज्यते जन्मकोटिमिः । शियस्यैव शिवोपास्तिरिति नानाश्रुतिस्थितिः ॥ इति ॥ अत्र 'नास्दो रुद्रमर्चयेत् , 'रुद्रो भूत्वा स्ट्रं यजेत' इत्यादि श्रुतयोऽमिमताः । एवं च स्वयं शिवरूपत्वादेव स्वरूपतः शिवभूतो जीवः शिवत्वविकासाय सहजतया प्रवर्तते । जलं हि जलमेवाभिघावेत् । अतः उपासकोऽपि वस्तुतः शिव एव सन् मलावृतल्यात् न्युनशक्तिकः स्वीयं प्रकाशस्वरूपं अजानन्नपि शिवार्चनायां प्रवर्तेत ॥ लीयते गम्यते यत्र येन सर्व चराचरम् । तदेतल्लिङ्गमित्युक्तं लिङ्गतत्त्वपरायणैः ॥ (अ.सू. 3-3) शिव एव हि लिङ्गं च लिङ्गरूपी स्वयं शिवः । सर्ववेदान्तवाक्यानां प्रतिपाद्यः शिवः स्वयम् ॥ (क्रि.सा 1-36) सर्वतत्त्वावलम्बञ्च जगत्कारणमव्ययः ।। महालिगस्वरूपोऽयं शङ्करस्स सदाशिवः ॥ (Hid 1-37) तडिगमेव सूत्रेषु व्यासेनापि विचारितम् । तद्रह्म केवलं लिङ्गं ज्ञातव्यं च मुमुक्षुभिः ॥ . (Hid 1-38).. । एवं निर्वचनात् लिङ्गपदं परब्रह्मवाचीति सिद्धम् ॥ न स्थलशब्दस्य ब्रह्मपरत्वेन लिङ्गशब्दस्यापि तत्परत्वे उभयोः पर्यायत्वं सिद्धम्। तथा च घटो घटः इतिवत् लिङ्गस्थलम् इति पदमपि अनर्थकं आपद्येत । नहि पर्यायपदयोः युगपत्प्रयोगो युक्तः इति चेत्--- उच्यते । स्थलशब्दः उपास्योपासकोभयसाधारणः शब्दः। लिङ्गशब्दश्च उपास्यमात्रासाधरणः । तथाच घटो द्रव्यं इत्यादाविव सामान्यविशेपशब्दयोः शुगपत्प्रयोगे न किंचित् वाधकम } एवं अपशब्दोऽपि तत्रेव निरक्तः-- ...

·मप्याय: पट्स्यलोपासनकमा 179 अनाधन्तमजंलिश तत्परं परमं प्रति । यद्गच्छति महाभक्त्या तदङ्गामिति निश्चितम् ।। (42) अं भवेत् परमं ब्रह्म ततं तत्परायणम् । अगस्थलमिति प्राहुः अङ्गतस्यविशारदाः ।। इति ।। (4-3) तथा च लिङ्गस्थलं उपास्यं ब्रह्म, अस्थलं उपासकं ब्रह्म इति, उपास्योपासक्रस्वरूपाशे ऐक्योपयोगि सौहार्द सूचितम् । एवं सूचनात् उभयोः सामरस्यरूपं ऐक्यं संभवत्येवेति सयुक्तिकमुक्तम् । लिझानसामरस्यमेव खलु एतस्मिन् दर्शने मुक्तिरिति सांप्रदायिकैः व्यवहियते। तथोक्त तत्रैव अनुभवसूत्रे- लिङ्गस्थलं शियः साक्षात् जीवात्मानसलं भवेत् । लिङ्गाहस्थलयो खयं शिवजीवैक्यमेव हि ॥ इति ॥ एवं च एतादृशैक्योपपादनमेव अगस्थललिङ्गस्थलाब्दैः सच्यते । लिशाक्यं सुविगदं उपपाद्यते वचनेपु-- * Gon Coride totos ವಾದವರ ಲಿಂಗವೆಂದೇ ಕಾಂಬುದು, ಕೀಟೋsಪಿ ಭ್ರಮರಾಯ ಎಂಬ ನ್ಯಾಯ ದಂತೆ ಅಂಗ ಲಿಂಗವ ಸೋ೦ಕಿ ಬಿಂಗವಾಯಿತ್ತಾಗಿ, ನಿವೆಂದೇ ಕಾಂಬುದು, ಲಿಂಗ ಮುಂತಾಗಿಯೇ ನಡೆ, ಲಿಂಗವುಂತಾಗಿಯೆ ನುಡಿ, ಲಿಂಗಮುಂತಾಗಿಯೇ ನೋಡು ನವರಾಗಿ, ಚಿಂಗೇಂದ್ರಿಯಂಗಳೆಂಬುದಿಲ್ಲ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ಲಿಂಗೇಂದ್ರಿಯಂಗಳಾಗಿರ್ದ ಕಾರಣ ಲಿಂಗವೆಂದೆ: ಫಾಂಬುದು, ಸರ್ವಾಂಗಲಿಂಗ ಜ್ಯೋತಿಮುಟ್ಟದ ಬತ್ತಿ ಎಲ್ಲಾ ಜ್ಯೋತಿಯಪ್ಪವಯ್ಯ, ಸಾಗರವ ಮುಟ್ಟಿದ ಶರಣ ? -ad-12- --...-----.. ವರೆಲ್ಲ ನಿಮ್ಮಂತಪ್ಪರಯ್ಯ.” बहसलं त्रिविधम् , त्यागाभोगायोगाभेदात् । तत्र त्यागाझं भक्तमाहेश्वरभेदेन द्विविध, भोगाझं प्रमादिमाणालिदिभेदैन । द्विविधम् , योगाङ्गं शरणस्यभेदेन द्विधियम् । आइत्य उपामस्वरूपं पोहा' मियते । इदमेव पट्लल शब्देनोच्यते ॥ तत्र संसार हेयनाबुद्ध्या, तत्त्यापाय प्रथम प्रवृत्या आद्यद्वयं त्यागाम- शब्देन उच्यते । शिवभुक्तविषयकभोगवत्यात् प्रसादिप्राणलिझिनोः भोगाङ्ग... ' - ·[मृतीयः . 180 पातिनिशितदर्शनम् मिति व्यवहारः । शरणसले सतीप्रतिभावेन परमात्मना मह मेलनात् , ऐक्यस्यले परमात्मना अत्यन्तं विलयाय शरणक्यस्सलयोः योगासमिति व्यवहारः सुसंघटित एव ॥ एवं उपासकानुग्रदाय परमात्मारि पड्विधानि रूपाणि स्वीकरोति । तत्प्रकारचैत्यम्-लिङ्गस्थलं इष्टलिङ्गप्राणलिङ्गभावलिङ्गभेदेन त्रिविधम् । तत्र इष्टलि द्विविधम्। आचारलिहं गुरुलिहं चेति । प्राणलिङ्गमपि द्विविधं, शिवलिहं चरलिझं चेति । भावलिङ्गनपि द्विविधं, प्रसादलिझं महालिङ्गं चेति । तत्र इष्टलिझं स्थूलं भक्तानुग्रहाय आकारविशेषमापनं सदा धार्यम् । इटावाप्तिकरं वाक्यं अनिष्टपरिहारकम् । इष्टिः :: पूजा तया नित्यं इष्टं पूजितमादरात् ॥ (अ.सू 3-8) इत्यनेन भक्तः पूजयितुमई परमात्मस्वरूपं इष्टलिङ्गपदेनोच्यते ॥ इष्टमर्थ स्वभक्तानां अनुयच्छति सर्वदा। तदिष्टलिगमित्याह तस्मादाथर्वणिकी श्रुतिः ॥ 'एवं उपास्य ब्रह्म उपासकस्य परमप्रेमास्पदं स्वप्राणसमं दिव्यज्योतीरूपं इष्टलिङ्गमिति भावना एतद्दर्शने प्रसृता ॥ तथैव प्राणलिङ्गमपि सूक्ष्मं हृदाकाशगतं अन्तर्यामिस्वरूपम् । तदधीन- स्वात् शरीरप्राणनादेः प्राणलिङ्गपदेन तस्य व्यवहारः । तस्यैव आकारविशेपो शिवलिनाचारलिङ्गे। एतत्संज्ञायां हेतुरनुपदं वक्ष्यते ॥ भावलिङ्गं तु उक्तोभयमूलकारणं प्रमाणाद्यगोचरं -भावकसमधिगम्य- मिति भावलिङ्गपदेन उच्यते । एवं च उपासकानां पण्णां अनुग्रहाय उपास्य, लिङ्गमपि . पविधं भवति इति - लिङ्गस्थलान्यपि घट् भवन्ति । अत्र यद्यपि भक्तस आचारलिङ्गमेव उपास्यम् , माहेश्वरस्य गुरुलिङ्गमेव उपास्यम् , इत्यादि- नायं नियमः। किंतु सर्वेषामप्युपासकानां सर्वाण्यपि लिजन्युपास्यान्येव, तथापि प्राधान्यविवक्षया विभागः कृत इत्यवसेवम् ॥

·182 . अध्यायः पटूस्थलोपालनमः उपासकस्यापि शरीरयात्रार्थ कर्म अवर्जनीयमित्युक्तम् । कर्मसु प्रवृत्त उपासकं रागद्वेषादयः पीडयेयुरेव, प्रवृतेः रागद्वेषाविनाभूतत्वात् । अतः कथं उपासकस्योपासनायां प्रवृतिः स्यादिति- शङ्कायां यस्तु स्वार्थमेव सर्वदा फरोति तमेव कर्माणि बध्नन्ति । तथोक्त गीतायाम् "ते त्वषं मुञ्जते पापाः ये पचन्त्यात्मकारणात् " इति । यस्तु परार्थमेव कर्म करोति, न त कर्माणि बन्नन्ति । अतः उपासकः सर्वमपि शिवमयं ज्ञात्या स्वयमपि शिवो भूत्या सर्व कर्म कुर्यात् । एवं कर्तरि स्वस्मिन् , करणे इन्द्रियादौ, विषये रूपादौ सर्व- नापि शिनस्वरूपत्वबुद्धिमतः कथं वा कर्म लेपकं स्यात् । गीतायामपि हि ब्रह्ममावः एवं उपवीते- 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः नझामौ ब्रह्मणा हुतम्। प्रमेव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ (4:24) इत्यादौ सर्वत्र ब्रह्मभावेन कर्म कुर्वतः ब्रह्मप्राप्तिरभिधीयते । अयमेव सर्वत्र, ब्रह्मभावः एतसिद्धान्ते पस्थलोपासनशब्देनोच्यते । उपास्यः उपासकः करणानि विषयाः इति सर्वमपि शिवरूपमेवेति भावनैव पट्थलज्ञानपदे. नोच्यते । एतादृशज्ञानवानेव पट्स्थलज्ञानीत्युच्यते ॥ यथा परमात्मा इममण्डं सर्व व्याप्यावतिष्ठमानः तंतत्कार्य निर्वहति तथा उपासकशरीरेऽपि तत्र तत्र विद्यमानं सर्व कार्य निर्वहति । अत एवं बाह्यस्य एतस्य जगतः ब्रह्माण्डपदेन व्यपदेशः । उपासकशरीरस्य तु. पिण्डाण्डपदेन व्यपदेशः। ब्रह्मणा सृष्टः अण्डः ब्रह्माण्डः। उपासकशरीरं पिण्डाण्ड उच्यते । एवं उपासको जीवः पिण्डशन्देनोच्यते । तथोक्तं सिद्धान्त- शिखामणौ --- बहुजन्मकृतैः पुण्यैः प्रक्षीणे पापपञ्जरे । ; शुद्धान्त:करणो देही पिण्डशब्देन गीयते ॥ इति ॥ (5-31) एवं च उपाराकः पिण्डशब्दाभिधेयः। ततः तस्य शरीरमपि पिण्ड- शब्देन कथ्यते। यथा तत्रैव 'पिण्डाण्डस्थं यथाऽऽकाश' इत्यारभ्य .:. " यथा न मिन्नमाकाशं घटेषु च मठेषु च । तथाण्डेषु च पिण्डेपु स्थितो ह्यात्मा न भियते ॥ (19-19). . ।

·'तीयः त ." 188 शाहितिrefवदर्शनम् इन्युक्तम् । एवं च उपासकशरीरं पिण्डाण्डशब्देन कय्यते । शरीरं हि पञ्चज्ञानेन्द्रियैः पयकर्मेन्द्रियः मनसा अन्तःकरणेन च व्याप्तं सत् तत्र असाधारणविषग्रहणपूर्वकं सुखदुःखादिभोगसाधनं भवति । तत्र इन्द्रियादिक करणं । तद्वायः रूपादिपियः। सर्वानपि शिवत्वेन भावयतः उपासकस्य न पुण्यपापादिकर्मप्रसाः॥ तत्र नासामवर्ति प्राणेन्द्रियं आचारलिझात्मकं भाव्यम् । प्राणवायु- संचरणार्थत्वेन . नासायाः तत्र विद्यमानत्वात् घाणस्य आचारलिङ्गमिति नाम | जिहामे रसनेन्द्रियं गुरुलिङ्गात्मकम् । गुरुर्हि मंत्रमूर्तिः । पडक्षरीमन्त्र एव पडूसतां प्राप्त इति संप्रदायः। एवं च रसनेन्द्रियस्य तादृशपसग्राह- कत्वान् रसनेन्द्रिय गुरुलिङ्गात्मकम् । नेत्रवर्तिरूपमाहकं चक्षुरिन्द्रियमेव शिवलिङ्गात्मकम् । शिवो हि प्रकाशात्मकः । नेत्रं च प्रकाशेग्राहकम् । अतः चक्षुरिन्द्रियं शिवलिङ्गात्मकम् !, चर्मवर्तिस्पर्णग्राहकं त्वगिन्द्रियं चर- लिगात्मकम् । त्वगिन्द्रियस्य शरीरे सर्वत्र व्यापनात् चरलिङ्गात्मकं तत् । कर्ण. यर्ति शब्दप्राहकं श्रोत्रीन्द्रियमेव प्रसादलिङ्गात्मकम् । गुर्वनुग्रहरूपोपदेशः' श्रोत्राभाचे न कार्यकारी । अतः श्रोत्रेन्द्रियं प्रसाद रिजात्मकम् । एतत्पञ्चेन्द्रिय- मूलकन्दभूतदयगतं मनइन्द्रियम् । महालिङ्गस्य सर्वमूलकारणत्वात् तत्तुल्यं मनोऽपि ' महालिङ्गात्मकम् । एवं तत्तदिन्द्रियवर्तिनः चैतन्यस्य आचारादि- लिङ्गव्यवहारः उपासकस्य लिङ्गस्य च नित्यसंवन्ध उत्पादयति ।। . एवं कर्मेन्द्रियेषु रेचनादिवायुसंचारहेतुत्वात् पारिवन्द्रियं आचार-, लिङ्गम् । आनन्दहेतुत्वात् उपस्थेन्द्रियं गुरुलिङ्गात्मकम् । . मलावहत्वात् पादेन्द्रियं शिवलिङ्गम्। पदार्थदानहेतुत्वात् पाणीन्द्रियं चरलिङ्गं भवति । उपदेशादिप्रसादहेतुत्वात् वागिन्द्रिय प्रसादलिङ्गं भवति । सर्वेन्द्रियमूलं, मनः पूर्ववदेव महालिङ्गं भवति । एवं कर्मेन्द्रियेवपि, तदिन्द्रियांतर्वर्तिनः शिव- चैतन्यस्य लिङ्गत्वव्यपदेशेन उपासकः सर्वत्र शिवसंबन्धं अनुमवति । देहरूपे ·- भप्यायः पट्स्थलोपासमक्रमः 183 देवालये उपासकः शिवोहंभावनया शिवव्यवहारं शिवप्रेरणानुसारेण निर्वहन शिवप्रसादं स्वीकृत्य सुखी अवतिष्ठते ।। एतेषु महालिङ्गमेकं गोप्यमुखमुच्यते, तस्य प्रपश्चातीतत्वात् । इतरत् पञ्चकन्तु प्रकटमुख उच्यते । सद्योजात-बामदेव-अपोर-तत्पुरुप-ईशानाः पञ्च आचार-गुरु शिव-चर-प्रसादलिङ्गानां पश्चानां क्रमश: वाह्यमुग्वानीति व्यपदेशः।। एवं पविधः इन्द्रियः पड्विधार्थग्रहणहेतुभूतः हस्तः पविधो भवति । हस्तो हि ग्रहणसाधनम् । अत एतेपां विपयग्रहणसाधनत्वेन हस्तत्वेन व्यवहारः। तत्र चित्त-वुद्धि-अहङ्कार-मनो-ज्ञान-भावाः पडन्तःकरणानि पट् हस्तान् उपासफस्स्यपड्विधविपयार्पणाय विनियुड्ते ।। एवं परमात्मनि विद्यमाना अखण्डा शक्तिः पोढा, परमात्मनो रूपधारण. वेलायां स्वयमपि पोढा भवति । क्रियाशक्तिः ज्ञानशक्तिः इच्छाशक्तिः आदिशक्तिः पराशक्तिः चिच्छक्तिश्चेति । आचारलिङ्गे क्रियाशक्तिः, गुरुलिङ्गे ज्ञानशक्तिः, शिवलिङ्गे इच्छाशक्तिः, चरलिङ्गे आदिशक्तिः, प्रसाद लिङ्गे परा- शक्तिः, महालिले चिच्छक्तिध वर्तते ॥ परमात्मन एव उपासकजीवभावापत्त्या परमात्मनि विद्यमाना शक्तिः उपासकेऽपि सूक्ष्माकारेण वर्तत एव । परं तु तस्या भक्तित्वेनेव व्यवहारः । परमात्मशक्तिः ससारसृष्टिहेतुर्भवति । जीवे विद्यमाना भक्तिरूपा शक्तिस्तु निवृचितुर्भवति । तथोक्तम् अनुभवसूत्रे (2-27) शक्तिः प्रवृत्तिराख्याता निवृत्तिभक्तिरीरिता। शक्त्या प्रपञ्चसृष्टि: स्यात् मत्तया तद्विलयो मतः ॥ इति । इयं च भक्तिः पवियोपासकभेदेन पड्विधा भवति । श्रद्धाभक्तिः, नैष्ठिकीभक्तिः, अवधानभक्तिः अनुभवभक्तिः आनन्दभक्तिः समरसभक्तिश्चेति । मक्ते श्रद्धा, माहेश्वरे नैष्ठिकी, प्रसादिनि अवधानभक्तिः, प्राणलिहिनि भनुभव- भक्तिः, शरणे आनन्दभक्तिः, ऐक्ये समरसभक्तिश्च प्रतिष्ठिता) एवं उपास्यो. " , " ·. 184 शक्तिविशिधाई तदर्शनम् पासकयोः तत्करणानां सर्वेषामपि परमात्मरूपत्वात्, प्रपञ्चस्प बामरिणामभूतस्य परमात्मरूपत्वात् ब्रह्मीभूतः उपासकः ब्रह्मात्मकैः करणैः ब्रह्मात्मकान् रूपादि- विषयान् देहे तत्तद्विन्द्रियगोलकवृत्तिने परमात्मने समर्प्य तत्प्रसादभोगेन सुख- परिणामवान् भवति ॥ तत्र श्रद्धाभक्तियुक्तः भक्तःप्राणेन्द्रियांतर्वर्तिनि क्रियाशक्तियुक्ते आचार- लिङ्गे चित्तहस्तद्वारा प्रेयपदार्थगतं गन्धं समर्प्य तदनुभूतं गन्धप्रसादं स्वयं उपभुज्यं कृतकृत्यो भवति । एवं उपासकः निष्ठाभक्तियुतः सन् बुद्धिहस्तेन रसनेन्द्रियान्तर्वर्तिने ज्ञानशक्तिविशिष्टाय गुरुलिङ्गाय रस्यपदार्थगतं रसं समर्प्य रसप्रसादं स्वीकृत्य सुखीभवंति । तदानीं उपासकः माहेश्वर इति व्यवयिते । गन्धप्रसादस्वीकारसममे यः भक्त इति व्यपदिश्यते, स एव भक्तिविकासेन रसप्रसादस्वीकारसमये माहेश्वर इति व्यपदिश्यते । स एव उपासकः अवधान- भक्तियुतः इच्छाशक्तियुताय चक्षुरिन्द्रियान्तर्वतिने शिवलिङ्गाय अहङ्कारहस्तेन : रूपपदार्थ समर्प्य तद्रूपप्रसादानुभवेन सुखी भवति । तदानीं सः प्रसादीति व्यपदिश्यते । स एव प्रसादी अनुभवभक्तियुतः त्वगिन्द्रियांतर्वर्तिने आदि शक्तियुताय चरलिङ्गाय मनोहस्तेन स्पर्शपदार्थगतं स्पर्श समर्प्य तत्प्रसाद- स्वीकारेण सुखी भवति । तदानी सः प्राणलिङ्गी इति व्यवयिते । एवं प्राणलिङ्गी आनन्दभक्तियुतः श्रोत्रेन्द्रियाँतर्वर्तिने पराशक्तियुताय प्रसादलिझाय ज्ञानहस्तेन श्रन्यपदार्थगतं शब्दं समर्म्य शब्दप्रसादभोगेन सूखी भवति । इदानी उपासकः शरण इति व्यपदिश्यते । एवं सः शरणः समरसमक्तियुतः मनइन्द्रियान्तर्वतिने चिच्छक्तियुताय महालिलाय भावहस्तेन स्मर्तव्यपदार्थगतं तृप्याख्य पदार्थ समर्थ 'तत्प्रसादभोगेन तृप्तो भवति । तदानीं सः महालिन एकीभूतः सन् ऐक्य सुखमनुभवति । एवं कर्मेन्द्रियादिप्यपि शिय- भावना शिवार्पणं शिवप्रसादश्च योध्यते । एवं शरीरै विद्यमानेपु आधार- स्वाधिष्ठान- मणिपूरक - अनाहत-विशुद्धि-आशेय-स्थानेश्वपि माचारादि पलिहानामधान संभाव्य तत्रतत्र विद्यमान शिवकाशं मनसा ध्यावा ·- ब्रह्मण्याधाय अध्यायः पंथलोपामगफमः 185 साक्षात्कर्तुं प्रयतेत मुमुक्षुः। वीरशैवानन्दचन्द्रिकायों एतत्सर्व इतोऽपि विस्तरशः प्रतिपादितम् ।। एतावता उपासकः जगत् शिवात्मकं पश्यन् सर्ववपि कार्य शिवप्रीत्यर्थ कृत्वा यथालाभसन्तुष्टः, शिव इव उदासीनवदासीनः, शत्रुमित्रेषु साधुपापिषु च समवुद्धिः, स्तुतिनिन्दयोः अविकारः, सर्वत्र समदर्शनः, शिवमेव चिन्तयन् संसार निर्वहति। कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवांभसा" (5-10) इति गीतोक्त्यनुसारेण उपासकः मनसा शिवं सर्वदा स्मरन् , देहेन प्रापञ्चिकं कर्म फलकामनां विना कर्तव्यदृष्टया करोति चेत् तदा तस्य पापसंस्पशो न संभवति। कर्मवासनापि न संघटते । फलापेक्षया स्वसंतोपाय अभिमानेन यत् कर्म आचर्यते तदेव उपासकं बध्नाति । "सहं त्यक्त्वा फलानि च". यः कर्म कुरुते सः कृत्वापि न लिप्यते। अत्र यसवार्यवचनं उत्तम निदर्शनं भवति । शिवपूाजाय, गुरुलिङ्गजङ्गमाराधनायेव प्रापश्चिको व्यवहारः तेन निरुह्यते नतु स्वोदरपूरणाय, स्वपनीपुत्रयोगक्षेमार्थ चेति स्पष्टं सः स्वाशयं वदति । यादृशं कर्म कृतमपि, तस्य फलप्रदाता परमेश्वर एव, तस्य,भोक्ता वयं तु जीवाः तत्प्रसादभोगिनः, अतएव नित्यमुखिन. दुःखासंस्पृशः । अयं भाव, अस्मिन् पट्थलसंप्रदाये निबद्धः ।। एतदुपरि अयं संशयः समुन्मिपेत् । भक्ताद्यैक्यान्तैः उपासकैः एकक एव विषयः प्रसादभावनया उपभुज्यते वा! एफैकविषयोपभोगः अनुभवविरुद्धः। सर्वोपभोगस्तु भक्तादीना पण्णा एकदा एकत्र संभव एव सघटेत । पण्णा उपासकानां कमिकत्वेन, युगपत् तेषां ऐक्यं तुं असंभवि । अतः कथमिदं निर्वाह्यम् इति चेदत्र वदामः। सत्यं क्रमिकाण्येव इमानि स्थलानि पट । अद्यापि भक्तादिस्थलेष्वेव, भक्तभक्तः, भक्तमाहेश्वरः भक्त- प्रसादी, भक्तप्राणलिङ्गी, भक्तशरणः, मतैक्यः इति प्रत्येकः पोटा अवान्तर- भेदो वर्तत एव । अतः 'तद्विषयार्पणवेलायां भक्त एक एवं इतरावस्थां च -- " ·186 [तबीया " . .. शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् भजते इति एकेनैव, सर्वविषयोपयोगः प्रसादरूपेण संभवत्येव एवं माहेश्वरादिस्थलेप्वपि द्रष्टव्यम् । एवमवान्तरभेदवशात् : पत्रिंशत्रस्थलानि भवन्ति । एतेषु पट्त्रिंशत्स्थलेषु पुनरपि सूक्ष्मदृष्टया भक्तभक्तमाहेश्वरः इत्यादि रूपेण विभागे च पोडशाधिकद्विशतस्थलानि संभवन्ति । सिद्धान्तसिखामणौ तु षण्णां स्थलानां पिण्डस्थलादारभ्य ज्ञानशून्यस्थलपर्यन्तं एकोजस्शतस्थला- स्मना विभागं प्रदर्श्य तदनुरोधेन विस्तरशो निरूपणं कृतम् । परंतु सर्व शिवात्मकमिति भावना आवश्यकीति तु एतत्स्थलतत्वम् ॥ भक्तमाहेश्वरादीनां संग्रहपरिचयस्त्वेवमुच्यते । गुरुलिङ्गजङ्गमानामैश्य- धीविशिष्टः, गृहीतशिवदीक्षः, लिङ्गधारी, मस्मरुद्राक्षादिधारी, पञ्चाक्षरजप- परायणः भक्त इत्युच्यते । उक्तार्थे अतिशयितनिष्ठावानेव माहेश्वरः । पूर्वोक्त- दिशा परमात्मप्रसाद मुञ्जन् ; मनःप्रसादं प्राप्तः प्रसादीत्युच्यते । एतस्त्रिविध कर्मप्रधानमिति व्यपदेशः । इतरं त्रितयं तु ज्ञानप्रधानम् । तथोक्तं सिद्धन्त- शिखामणौ---- भक्तो माहेश्वरश्चति प्रसादीति च कीर्तितः । • कर्मप्राधान्ययोगेन . इति ।। (12-1) परमेश्वरस्य सर्वान्तोमित्वेन प्राणात्मकत्वानुसंधानवान् प्राणलिनी । सत्याः पतिमन्तरा यथा गत्यन्तरं नास्ति तथा शिवमेव शरणं प्रपन्नः शरणः शिथैक्यमापन्नः ऐक्यवान् । सिद्धान्तशिखामणौ एते विस्तरशो निरूपिताः। भक्तादिलक्षणं तु स्कान्दे शङ्करसंहितायाम् एवं निरूपितम् । सदाचारः शिव भक्तिः लिझे जगम एकपीः । लाच्छने शरणे भक्ति: मक्तस्थलमनुत्तमम् । परत्रियं परार्थ च वर्जयेद् भावशुद्धिमान् । लिनिष्ठानियुक्तारमा माद्देश्वरमहासलम् ।। लिकातिपदार्थस्य मुखं भुरावा समाहितः । अनविनिवर्गी च प्रसा दिसलमुत्तमम् ॥

·अध्या) घटस्थलोगसमक्रमः 187 , . वायो प्राणात्मके लिङ्ग लिङ्गे प्राणास्समाहिताः। सुखदुःखद्वयं नास्ति प्राणलिहिस्सलं भवेत् ।। पतिलिज सती चाई इति युक्तः स्वयं प्रभुः । प्रापचिकसुखं नास्ति शरणस्थलमुत्तमम् ।। पधर्मयो न पट भावाः नास्ति चाप्टविधार्चनम् । निर्भावो निजलि क्यः शिखिक:रयोगवत् ।। पड्विलिङ्गानां स्वरूपं तु एवं प्रदर्शितं शक्करसहितायाम् । आचारलिङ्गं घ्राणाख्यं भक्तस्थलसमाश्रयम् । निवृत्तिकालयोपेतं गन्धग्रहणसाधनन् । गुरुलिङ्गं च जिहाख्यं महेशस्थलसंश्रयम् । विद्याकलासमायुक्तं रसग्रहणसाधनम् ।। नेत्राख्यं शिवलिङ्गं च प्रसादिस्थलसंश्रयम् । प्रतिष्ठाकलया युक्तं रुपमहणसाधनम् ॥ त्वगाख्यं जङ्गमं लिङ्गं प्राणलिङ्गिस्थलाश्रयम् । शान्त्यायकलया युक्तं सर्शग्रहणसाधनम् ।। प्रसादलिझं श्रोत्राख्यं शरणस्थलसंश्रयम् । शान्त्यतीतकलोपेतं शब्दग्रहणसाधनम् ।। मानसं तु महालिङ्गं ऐक्यस्थलसमाश्रयम् । शान्त्यतीतोत्तरोपेतं सर्वग्रहणसाधनम् ।। एवं मानसादीनां करणरूपत्वेऽपि, तन्निष्ठचेतनस्यैव प्रेयादिपदार्थ- सीकारसाधनत्वेन लिङ्गरूपत्वत्र्यपदेशः। एवं च सर्वाङ्गलिङ्गी शरणः प्रपञ्चे स्थितोऽपि अनासक्तासन् शिवन्यवहारमेव निर्वहति॥

·" . . " चतुर्थोऽध्यायः इष्टलिङ्गस्वरूपम् । लिङ्गं नाम विश्वाधिष्ठानं परंज्योतिः। विश्वं स्वात्मनि लीनं गमयतीति लिनं विश्वभाजनमिति व्यवह्रियते । एवं च विश्वाधारभूतं ब्रह्मचैतन्यं लिङ्ग- शब्देनोच्यते । इदं च विश्वव्यापकं ज्योतिः अखण्डरूपेण सर्वत्र विराजते। अस्य च लिङ्गस्य पट अवयवाः स्मृताः, वृत्तं (अधःपीठ) कटिः (मध्यप्रदेशः) वर्तुलं (ऊर्ध्वपीठः)-गोमुखम् , नाळ: (ऊर्ध्वपीठस्थो रन्ध्रः) गोळकं (तद्रन्ध्र- निविष्टः उपरितनभागः) विश्वे एतादृशाः पड्वयवाः व्यवस्थया सुसंघटिता वर्तते । इदं चाखण्डलिङ्गं बसवेश्वरः एवं प्रस्तौति.॥ 4 ಜಗದಗಲ ಮುಗಿಲಗಲ ಮಿಗೆಯಗಲ ನಿಮ್ಮಗಲ, ಪಾತಾಳದಿಂದತ್ತತ ನಿಮ್ಮಶ್ರೀಚರಣ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಿಂದತ್ತತ್ತ ನಿಮ್ಮ ಶ್ರೀಮಕುಟ, ಅಗಮ್ಯ, ಅಪ್ರಮಾಣ ಅಗೋಚರಲಿಂಗವೇ ನೀವೆನ್ನ ಕರಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಚುಳುಕಾದಿರಯ್ಯ. एवं अखण्डं लिङ्गं अगम्यमगोचरं सत् अनन्तब्रह्माण्डान् म्वात्मनि कीडीकृत्य स्वयं स्वप्रकाश स्वतन्त्रं विराजते ।। अस्य चाखण्डलिङ्गस्य अध.पीठभागे पञ्चाशद्वर्णानि, मध्यप्रदेशे सुप्तिडन्तानि पदानि, उपरितनपीठे ब्रह्माङ्गरूपा मन्त्राः, गोमुसे भुवनानि समस्तानि, नाळे भूम्यादिशिवान्तानि पत्रिंशत्तत्त्वानि, गोळके पड्विधाः फलाः व्याप्ता वर्तन्ते । पडवयवभूता इमे अध्वानः वर्णाध्व-पदाध्व-मंत्राध्व. मुवना व्य-तत्वाध्य कलाध्वपदैः व्यवाहियन्ते। परमात्मदर्शनसाधनानि अध्वान इत्युच्यन्ते। एतैरवमिः प्रयाणं कुर्वन् जीवः पडध्वव्यापकं महाप्रकाश पश्यन्नपि पद बातीतं निष्कलं निराकारं परंज्योतिस्माक्षात्कृत्यैव गान्तो मरेन् । इदमेव पढध्वशोधनमिति पट्स्थलसंप्रदाये पारिमारिफया रीत्या अभिधीयते।। उमायायां निष्कल; परमशिवः स्वशत्तियोममात्रेण अधोमायायां लीलया विक्राकारेण विराजते। सतयाः ईशयलनमात्रेण विश्वात्मकः ·। । अध्यायः इष्टलिासरूपम् 189 सन्नपि शिवः निजस्थितौ निराकार एवावतिष्ठते । एवं शिवः अध्वमयोऽपि अध्वातीतो वर्तते । अत एव जगत्यस्मिन् सर्वे वर्णाः, पदानि, मन्त्राः, भुवनानि, तत्त्वानि, कलाश्च लब्धप्रतिष्ठा वर्तन्ते। नाशरहितेन नित्यसुन्दरेण, शिवेन अधिष्ठितत्वात् अयं विश्वः सत्य एव न मिथ्या। शिवेच्छया तल्लीलायै तदीयशक्तिप्रसारितो विलास एवायं विश्वः। अत्र शिवविरहितं शिवाद्भिन्नं न किंचिदपि वस्तु विद्यते। अतः शिवं अध्वानं अध्वपतिमपि वदन्ति अध्यवेचारः। अध्वमयमिमं विश्वं शिव एव स्वीयया चित्कलया आवेज्य वर्तते । एतादृशचिदावरणसत्त्वेनैव सर्वे वयं सुसंबद्धाः सुसंघटिताश्च वर्तामहे । इदमेव चित्कलारूपं आवरणं पडध्वातीतं दिव्यं तेजः। एतद्दर्शनार्थ पड़ध्वपरिचयः आवश्यकः ॥ पउध्वस्वेव निरतो जीवः पडध्वातीतं तेजः साक्षात्कर्तुं न शक्नुयात् । गाता शिशोः पुरतः विविधाः शालभञ्जिकाः प्रसार्य स्वकृत्यनिरता भवति। शिशुर्यदि शालभञ्जिकास्वेव निरतो भवेत् तदा मातृसौख्यं न लभेत । एवमेव शिवमायाप्रसारितेपु पडध्वस्वेव जीवो यदा रममाणः कालयापनां करोति, तदा सः न कदापि शिवानुभवं लभेत । यदा शिशुः पुरोविद्यमाना- कपकेभ्यो विश्रान्तो रोदिति तदा माता शीघ्रमागत्य शिशवे स्तन्यं ददाति । तथैव मायापहृतेश्चर्यः क्षीणशक्तिीवः शिवमायामेव पश्यन् यावत्पर्यन्तं बर्तेत तावत्पर्यन्तं पडध्वम्वेव सचरन् तदतीतं शिवं ज्ञातुं, शिवानन्दं अनुभवितुं च नशक्नोति ॥ अत एव शिवः कृपया गुरुजगमरूपेण स्वयमेवागत्य - जीवाय पडध्वातीतं स्वीयं निष्कलं लिङ्गप्रकाशं दर्शयति । इदमेव इष्टलिङ्गमिति प्रागेव निवेदितम् । जगति ज्योतिर्दर्शनं न सर्वसाध्यम् । अतो लिङ्गरूप मानवदेहे विद्यमानां स्वीयां चित्कलां मुसंस्कृते लिङ्गे समावेश्य तदिष्टलिक शिष्यहस्ते गुरु- रनुगृहाति । इदमपि इष्टलिङ्ग विश्ववत् पडक्यवं सत् पडध्वमयमेव वर्तते। मानव- देहोऽपि लिङ्गरूप एव विद्यते । देहे नामेरधोभागे, आधारे, स्वाधिष्ठाने, मणि- T ·चतुर्थः " - ॥ . • 190 अतिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् पूरके च वर्ण-पद-मन्त्ररूपेण शिवो विराजते । नामेरूचं हृदये भुवनरूपेण, कण्ठे तत्त्वरूपेण, भ्रूमध्ये कलारूपेण शिवो वर्तते । एवं सकला वर्णाः, पदानि, मन्त्राः, भुवनानि, तत्त्वानि, कलाश्च मानवदेहे सूक्ष्मरूपेण विद्यन्ते। विश्व व्याप्य शिवावरणे यथा विराजते तथा मानवदेहं सर्व व्याप्य शिरसः पश्चाद्धागे अणुचक्रे नारिकेलमध्यस्थवीजपरिमितः चित्प्रकाशः सदा विरा- जते। अयमेव प्रकाशः देहे सर्वत्र व्याप्य ' सर्वेन्द्रियाणां प्रेरको विराजते। इममेव प्रकाशं “श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यत्" इत्यादिना केनोपनिपत् प्रस्तौति । एतदेव वीरशैवैरभ्यर्यमानं महाप्रकाशं चिल्लिङ्गम् । एतत्साक्षा. स्कारायैव गुर्वनुगृहीतस्य स्वेष्टलिङ्गस्यैव, नत्वन्यस्य, समर्चनं वीरशैवैर्निवय॑ते इष्टलिङ्गमपि जगल्लिजमिव पडवयवमेव वर्तते। अत्रापि वृत्तं कटिः, वर्तुलम् , गोमुख, नाळ, गोळकमिति पडवयंवा विद्यन्ते । अखण्डब्रह्माण्डात्मक विधं यथा शिवः स्वयमेव स्वीयचित्कलया आच्छादयति तथा गुरुः शिष्य. मस्तके विराजमानया चित्कलया इष्टलिङ्गं समावेशयति। एवं च विश्व- व्यापकं दिव्यप्रकाशं शिष्यः स्वेटलिङ्ग एव साक्षात्कृत्य कृतकृत्यो भवति । वीरशैवैरुपास्य इष्टलिङ्गं विश्वव्यापकस्य ब्रह्मतेजसः प्रत्यभिज्ञापकम् । जगति सर्वत्र यत् ज्योतिः व्याप्तं वर्तते तदेव अत्रापि समाविश्यते । अत्र यत् अनुभूयते तदेव सर्वत्र दृश्यते उपासकैः । अतः इष्टलिङ्गोपासनं विश्वाराधनमिति वीरशैवदासनिका अमिप्रयन्ति । " यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति तन्न कुत्र. चित्" इति ब्यासोक्तिः महाभारते यथा समुपयुज्यते तथा इष्टलिङ्गेऽपि सम्यगन्वेति ।। विश्वव्यापको दिव्यप्रकाशो यतः वीरशैवैः स्वेष्टलिङ्ग एव श्रवणमनन- निदिध्यासनोपासनैः साक्षास्क्रियते अत: एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानश्रुतिः अस्मिन् दर्शने अन्वर्थतया समन्वेति। शिवस्य सर्वसुहत्त्वात् सर्वत्र प्रेमविशिष्टत्वाच तदुपासका अपि सर्वपदः, सर्वत्र प्रेमयुक्ताश्च वर्तन्ते । अतो वीरशैवाः प्रेम. पूजका, विश्वप्रेमिण इति, सर्वप्रेमास्पदत्वात् शिवस्य इष्टलिङ्गमिति च व्यव. ।

·मध्यायः
इष्टलिमस्वरूपम्
1917
.
हारः सुशोभते । अतः प्रेमालये लिले विग्रहभावना न संघटते । अङ्गुष्टपरि-
मितः. प्रकाशो यथा हृदये तथा तावत्परिमित एव प्रकाशः अत्रापि इष्टलिके
मासत इति षट्स्थलज्ञानिनो भावयन्ति ।
तसालिङ्ग परं ब्रह्म सचिदानन्दलक्षणम् ।
निजरूपमिति ध्यानात् तदवस्था प्रजायते ॥ (12--40)
इति सिद्धान्तशिखामणौ श्रीरेणुकाचार्यः अगस्त्यमहर्षये लिङ्गस्वरूपं
निर्वक्ति । अतो हीटलिङ्ग अन्तर्लिङ्गान मिद्यते ॥
लीनं प्रपञ्चरूपं हि सर्वमेतचराचरम् ।
सर्गादौ गम्यते भूयः तस्माल्लिङ्गमुदीरितम् ।।
लिंङ्ग शैवमिदं साक्षात् शिवशक्त्युभयात्मकम् ।
ध्यातव्यमर्चनीयं च भुक्तिमुक्तिफलेच्छुना ॥
अतो यनेसदा लिङ्ग सर्वकारणकारणम् ॥
इति सूक्ष्मागमे लिङ्गस्वरूपं सम्यक् प्रकाश्यते।
एताहणं महालिङ्गं सर्वेषां प्राणिनां हृदये निर्लिसतया विराजते ।
तदेव गुरोः प्रसादाहिरायातं इष्टलिङ्गरूपेण वीरशैवैार्यते, नित्यमर्च्यते च
ताशदिव्यतेजोदर्शनानुभवाधिगमसौकर्याय ॥
एतादृशं इष्टलिंग सदा धार्यमित्यत्र किं प्रमाणम् ! भौतिकदेहस्य
इष्टलिङ्गेन नित्याभियोगश्च किंफल इत्याशकायों किमुत्तरं ददाति पयलसंप्र.
दायः। अत्र सिद्धान्तशिखामणिः शिवभक्तस्य लिङ्गवारणावश्यकता सम्यगेवं
प्रतिपादयति॥
भूतिरुद्राक्षसंयुक्तः लिङ्गधारी सदा शुचिः ।
पञ्चाक्षरजपोद्योगी शिवभक्त इति स्मृतः ॥"
इति भक्तस्वरूपनिरूपणावसरे लिङ्गधारणस्य अवश्योपादेयता निर्दि-
श्यते । अत्र भूतिरुद्राक्षादिधारणविपये शैवेषु न विवादः । लिङ्गभारणविषये :

·] . 108 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् चितुर्थ स्वस्ति विवादः। वीरशैवातिरिक्तशैवैः लिङ्गधारण न कियते । अतो लिंगधारणस्य अवश्यकर्तव्यत्वे किं प्रमाणमिति चेत् -अत्र समाधान लिंगधारणचन्द्रिकायों विस्तरश उक्तम् । “ अमृतस्य देवधारणो भूयासम् ", "पाणिमन्त्रं पवित्रम् " इत्यादिश्रुतयः, "लिंगस्या धारणं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् | ये धारयन्ति हृदये लिंगं चिद्रूपमैश्वरं । न तेषां पुनरावृत्तिः" इत्याद्यागमाश्च प्रमाणानीति तु संक्षेपः । परं. तु. इदमत्र तत्त्वम् । कारणाद्यागमेषु लिंगधारणस्य अवश्यकर्तव्यत्वं उक्तम् ! आगमाश्च श्रुतिवदेव: स्वतान्त्रप्रमाणानि इति पूर्वमेवोक्तम् । अस्प. प्रार्थानां श्रुतीनां च अर्थः आगमानुसारेणैव निर्णयः इति च पूर्वमेवोक्तम् । अतः आगमाः तदुपष्टम्भाः, श्रुतयश्च लिंगधारणस्य आवश्यकत्वे प्रमाणानि ।। "पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुत्राणि पर्येपि विश्वतः अतत्पत तदामो अश्नुते " इत्यय' ऋग्वेदीयो मन्त्रः लिङ्गधारणं प्रस्तौति । तस्मात् शिवलिङ्ग देहे सदा शुच्यशुचिकालेऽपि धर्तुं योग्यत्वात् पवित्रमिति व्यव- द्वियते । लिङ्गरूपस्य ब्रह्मणः शरीरं चिद्रूपं वित्ततं इष्टप्राणभावभेदेन बहु- विधम् । हे ब्रह्मणस्पते परमशिव, ते-तव तत् ब्रह्मपदवाच्यं चिद्रूपं शरीरं पट्सलात्मना पडिन्द्रियेप्यपि तिष्ठति । प्रभुः निग्रहानुग्रहसमर्थस्त्वं विश्वतः समस्तानि गात्राणि भक्तशरीराणि पर्येपि व्यायोपि, धार्यमाणम्सन् लिङ्गरूप शरीरद्वारा भक्तांगसंयुक्तोऽसि । अतप्ततनू, तप्ता वेधामन्त्रक्रियादीक्षात्रयेण निर्दग्धपापपजरा तनूः यस्य न भवतीति सः अतप्ततनूः दीक्षानयरहितः अलव्यदीक्षासंस्कारः जीवः, आमः अपरिपकान्त:करणः सन् , तत् परशिव- स्वरूपं इष्टलिंग नाश्नुते-न प्रास्तुं शकोति । पुरुषः स्त्री वा दीक्षासंस्कारेण पारिशुध्यमधिगम्य देहे लिंग धारयेदिति नियमोऽनेन मन्त्रेण व्यवस्थापितो दृश्यते । पचित्रलिंगमूतः संपर्केण भक्तदेहोऽपि पवित्रः संपद्यते ॥ अमुमेवामिप्राय अवलंब्य रेणुकभगवत्पादाः अगस्त्यमहर्षये देहे लिंगधारणस्य आवश्यकतामेवं निवेदयन्ति सिद्धान्तशिखामणा ।- ·अध्यायः इष्टलिमसरूपम् 193 ऋगित्याह पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते । तस्मात्पवित्रं तलिंग धार्य शैवमनामयम् ।। (6-58) अमेति लिगमाख्यातं ब्रह्मणः पतिरीश्वरः। पवित्रं तद्धि विख्यातं तत्संपर्कात्तनुः शुचिः ॥ (6-59) अतप्ततनुरज्ञो वै आमः संस्कारवर्जितः । दीक्षया रहितः साक्षात् नान्पुयालिंगमुत्तमम् ॥( 6-60) अघोराऽपापकाशीति या ते रुद्र शिवा तनूः । यजुपा गीयते यस्मात् तस्माच्छैवोऽधवर्जितः ॥ (6-61) अत्रेदमवधेयम् । लिङ्गधारणं द्विविधम् , आन्तरं वाचं चेति । आन्तरं धारणं नाम सदा परमात्मनो मनसि चिन्तनमेव । बाह्यं तु प्रसिद्धम् । तत्र आन्तरलिंगधारणविषये न विवादः। परं तु तत् सर्वेपा अशक्यम् । वैराग्य- ज्ञानयुक्ताना स्थिरचेतसा योगिनामेव अन्तर्लिङ्गानुसन्धाने रुचिः सञ्जायते ॥ यावदेहपातं हि कर्माण्यवर्जनीयानि इत्युक्तम् । तत्र कर्मणामवर्जनीयत्वे प्राप्त तस्य शिवार्चनबुद्ध्या कर्तव्यत्वे च निश्चिते, अर्चनादीनां मूर्तिमन्तरा असमवेन मूर्तिरावश्यकी। ननु च अस्त्येव देवालये मूर्तिः इति चेत् तादृशमूर्त्यर्चने न सर्वेपामधिकारः । शैवागमोक्तदीक्षाविशेषवता आगमिकानाव तत्र अधिकारः आगमेषु उक्तः । अतः प्रतिष्ठितलिमार्चनम् न संभवदुक्तिकम् । किंच कार्यवशात् देशान्तरगमने प्राप्ते तत्र प्रतिष्ठितलिंगामावे लिमदर्शन- मप्यसंभवि। परंतु दहरान्तर्वर्तिनो ज्योतिर्लिगस्य उपास्यत्वं श्रुतिसिद्धम् । "दहरं "विपाप्म परवेश्मभूतं यत्पुण्डरीकं पुरमध्यसंस्थम् । तत्रापि दहं गगनं विशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम्" इति दहरोपासनं दहराधिकरणे विहितम् । अन्तर्याम्युपासनं हि तत् । अन्तर्विद्यमानस्य परमात्मनः उपासनं दुष्करम् । अतः एतत्सर्वपर्यालोचनया लिंगधारणं अस्मिन् सप्रदाये विधीयते ।। 61 ·194 पातिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् चतुर्थः not, हृदये परमात्मप्रकाशः सर्वदा विराजतं इत्यत्र न.कोऽपि विवादः। ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' इति गीतायां स्पष्टमुक्तम् । श्रीराधा- कृष्णमहाशयाः एवं प्रतिपादयन्ति सर्वहृदयविराजमानं दिव्यप्रकाशम् ॥ MAll men are the children of the Immortal. The spirit is in every one of us as a part of one's self, as a part of the very substratum of one's being. It may be buried in some like a hidden treasure beneath a barren debris of brutality and violance but it is there all the same, operative and alive, ready to come to the surface at the first suitable opportunity:..- The light which ligh. teth every man that comes into the world cannot be put aut. Whether we like it or not, whether we know it or the Divine is in us and the end of man consists in aitaining conscions union with the Divine." (Occasional Speeches and Writings, p. 256) ಮರದೊಳಗಣ 'ಮಂದಾಗ್ನಿಯ ಉರಿಯದಂತಿರಿಸಿದೆ. ನೊರೆವಾಲೊಳಗೆ ತುಪ್ಪವ ಕಂಪಿಲ್ಲದಂತಿರಿಸಿದೆ, ಶರೀರದೊಳಗಾತ್ಮನ ಕಾಣದಂತಿರಿಸಿದೆ. ನೀ ಬೆರೆಸುವ ಭೇದಕ್ಕೆ ಬೆರಗಾದೆನೈ ರಾಮನಾಧಾ.” "एवं वचनशास्त्रे हृदयाकाशे निर्लिप्ततया विराजमानः परमप्रकाशः प्रस्तूयते । शिप्यमस्तके प्रकाशमानं भावलिङ्ग, हृदये विराजमानं प्राणलिंग, नेत्रे विद्यमान इष्टलिंगं च आकृप्य गुरुः पडव्वशोधिते मन्त्रपूते शिलादि. निर्मिते लिंगे योजयित्वा तल्लिंग शिष्याय दयया अनुगृह्णाति । अत: लिंगधारण इएमाणभावलिंगात्मकस्य परमशिवस्य देहे अविरतसंपर्क कल्पमित्या, गांसपिण्ड उपासर्फ मंत्रपिण्डं कृत्या, तदीयां अशुद्धि परिहरति । अयमर्थः सम्यगुपपाद्यते वचनशास्त्रे॥ 'ಎನ್ನ ಪ್ರಾಣದೊಳಗಿರ್ದ ಸರಮಕಲೆಯ ತೆಗೆದು ಶಿವಲಿಂಗಮೂರ್ತಿಯ ಮಾಡಿ ಎನ್ನ ಕರಸ್ಥಲಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟ ನಮ್ಮ ಶ್ರೀಗುರು, ಆ ಲಿಂಗವ ಸರ್ಜಾವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಅಂಗನಬಿಟ್ಟು ಆಗಲಾಗದೆಂದು ನಿರೂಪಿಸದನಯ್ಯ 'ಶ್ರೀಗುರು. 4 ·ಆts: {ಳಗಿನ 398 ಇದು ಕಾರಣ ಅಂಗವ ಬಿಟ್ಟು ಲಿಂಗವು ನಿಮಿಷಾರ್ಧನಗಲಿದರೆ ನಾಯಕನರಕ ತಪ್ಪ ದೆಂದು ನಿರೂಪಿಸದನಯ್ಯ ಶ್ರೀಗುರು, ಇದುಕಾರಣ ಅಂಗವ ಬಿಟ್ಟು ಲಿಂಗವನಗಲ ಲಾಗದಯ್ಯ, * ಆಕಾರವಿಡಿದು ಆರ್ಚನೆ ಪೂಜೆಯ ಮಡುವದಲ್ಲದೆ ನಿರಾಕಾರದ ನಂಬಲಾಗದು. ಶ್ರೀ ಗುರುಲಿಂಗವು ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವನು ಕರಸ್ಥಲಕೆ ಬಿಜಯಂಗೈ ಸಿಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಬಯಲನರಸಲುಂಟೆ ? ಗುರುವು ಮನದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು, ತನುವಿ ನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕರುಣಾರಸವನೆರೆಯಲು, ಆ ಮಂತ್ರವು ಜಿ. ಯಲ್ಲಂಕು ಧಿಸಿ ಶರೀರವನಾವರಿಸಲು ಆ ಭೂತತತ್ವವಳಿದು ಶರೀರವೇ ಲಿಂಗವಾಯಿತ್ತು, ಲಿಂಗವು ನೇತ್ರದಲ್ಲಂಕುರಿಸಿ ಮನವನಾವರಿಸಿ ಮನದceಾರವಗಿಸಿ ಆ ಮನವೇ ಲಿಂಗವಾಯಿತ್ತು, ಮಂತ್ರವೇ ತನುವಾಗಿ ಮನವೇ ಲಿಂಗವಾದಲ್ಲಿ ನಾದಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನಿರ್ವಂತೆ ಮಂತ್ರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವಿರ್ಪುದು ಸಹಜವಾಯಿತ್ತು ತನು. ಮನೊಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರ್ಪ ಪ್ರಾಣಲಿಂಗವು ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಯಿತ್ತು ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಆನಂದವ, ಈ ಎರಡರ ಸಂಗವೇ ನಿಜವು, ನಿಜವೇ ತಾನಾಗಿ, ತನ್ನಿಂದನ್ಯವೇನೂ ಇಲ್ಲದುದೇ ಕೇವಲ ಕೈವಲ್ಯವೆನಿಸುವುದು.” एवं लिंगधारणम् उपासकस्य पुनर्जन्मोत्पादनेन सर्वागीणा शुद्धि संपादयति । वीरशैवसंप्रदायस्य इदमेव वैशिष्टयम् । त्रिविधगलयुक्तस्य जीवस्य दीक्षात्रयेण मलदहनद्वारा निर्मलीकरणमेव एतत्सप्रदायतत्त्वम् । अयमंशः श्रीराधाकृष्णमहोदयेरेवं सून्यते- "The goal of religion is the opening of a new realm of consciousness When thus arises, we see that the individual parts of the universe derive their significance from the central unity of spirit. This renewal of consciousness is the second birth, To have this second birth to be reborn to be rencwed is the goal of the religiou quest (1bid p. Y7l2garwal fares {೭೫ಳ{!9TRr3*4] ಇ! अतः सः गुर्वनुगृहीतेष्टलिंगसबन्धेन नैर्मल्यावहं जन्मान्तरमेव लमते । ಆಚಾಗxa: fa3a8gÀ« ತನಗೆ ತRafಡಿ ? * ಅಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿಷ ಸರಮ.ಚಿಟ್ಟೆ ಹಸ್ತ್ರ ಮಸ್ತಕಸಂಯೋಗದಿಂದ ಒಂದುಗೂಡಿ ಮಹಾಬೆಳಗಮಾಡಿದಿರಲ್ಲಾ, ಅಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ CONSCIOUSNess 1 397 ) ·190 तुः शातिविशिष्टदेताना ಮಸ್ತಕದೊಳಗೊಂದುಗೂಡಿದ ಮಹಾಜಿಗೆ ತಂದು ಭಾವದೊಳಗೆ ಇಂಬಿಟ್ಟರಲ್ಲಾ, ಅಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಜಗ ತಂದು ಕಂಗಳೊಳಗಿಂಬಿಟ್ಟಿ ರಲ್ಲಾ, ಅಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ ಕಂಗಳೊಳಗೆ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಚೆಳಗೆ ತಂದು ಕರಸ್ಥಲ ಜೊಳಗೆ ಇಂಬಿಟ್ಟಿರಲ್ಲಾ, ಅಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ ಕರಸ್ಥಳದಿ ಥಳಥಳಿಸಿ ಜಿಗಿ ಹೂಳ ಪುಪ್ಪ ಅಖಂಡಶೀಜವನ ಇಷ್ಟಲಿಂಗವೆಂಬ ದೃಷ್ಟವ ತೋರಿ ನಿಶ್ಚಯವ ಶೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೃಜಿಸಿದಿರಲ್ಲಾ, ಅಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೃಜಿಸಿದ ಮಂತ್ರ ಜೊಳಗೆ ನೀವು ಎಂದು ಮಹತ್ವವ ಹುದುಗಿದಿರಲ್ಲ, ಅಯ್ಯಾ, ಎನ್ನ ಆರಂಧ್ಯ ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವ, ಎನ್ನೊಳಗೆ ನಿಮ್ಮಿಶನ ಈ ಪರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರ್ದರಲ್ಲಾ एवं देहेन्द्रियादिपु स्वतो विलसन्तं परमात्मप्रकाशं उपासकः स्वयं अनु- भूय यथा कृतकृत्यो भवेत् तथा योग्यतो तस्मिन् उत्पादयति षट्स्पलसंप्रदायः । इदं सर्व लिकंधारणस्य माहात्म्यम् । उपासकस्य दैनन्दिनः सर्वोऽपि व्यवहारः लिनव्यवहार एव सजायते । स्वस्ने स्वसुखाय सः न किमपि कर्तुं ईदते । तथा फतुं तस्य अवकाशोऽपि नास्ति ।। ब्रह्मसूत्रेषु च “जीवमुख्यप्राणलिङ्गात् ।। (1-1-32) इत्यादौ त्रिविध. लिहोपासनं भाष्ये समर्थितम् । तन्न जीवपद इटलिङ्गपरम् । मुख्यपदं मावलिङ्ग- पाम् । तथा च इष्टप्राणभावलिझानां त्रयाणां उपास्यत्वं सिद्धम् । इटलिजार्चन तावत् त्रिविधलिङ्गार्चनमेव, तत्र त्रिविधलिङ्गवत्त्वस्य उक्तत्वात् । प्रतिष्ठित. लिडार्चने तु अन्तर्याम्गार्चनं कथं निर्वर्तितं भवेत् !, योऽयं परमात्मा समस्त- जगदाधारः माकसमधिगम्यः स एव उपासकस्य हृदये अन्तर्यामित्वेन वर्तते । स एव उपासकस्य सर्वेटप्रदः इति तदर्चनमेव अवश्यकर्तव्यम् ' इत्ययमर्थः इष्टप्राणभावारगकरस लिनस्य धारणेन बोध्यते । अत एव एतसिद्धान्ते प्रतिष्ठित लिङ्गादिपूजा निषिध्यते, तस्य प्रसत्यभावात् । समीप एव मधु विन्दत चेत् मानयः, तदर्थ कुतः पर्वतारोहणं कुर्यात् ।। ". ಜ್ಯೋತಿಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಯ ಕಪಟವ ಕಾಂಬಂತೆ, ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನನ್ನ ಡಿಯ ನೋಡಿ ಕಣ್ಣ ಕಲೆಯಕಾಂಬಂತೆ, ತನ್ನಿಂದ ತಾ ನೋಡಿ, ತನ್ನನರಿಯಬೇಕು. ತನ್ನನರಿಯದವ ನಿಮ್ಮನೆತ್ತಬಲ್ಲನೋ, ತನ್ನನರಿವುದಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟವ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟ. ಕಾಣದುದಕ್ಕೆ ಚಿತ್ತವ ನೆನಹಿಂಗೆ ಕೊಟ್ಟ. ಚಿತ್ರ ಇಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಆಡ್ಕೊತಿದೆ, ಮತ್ತೆ प ·# K:} {{KR 199 ದೃಷ್ಟವ ಕಾಂಬುದಿನ್ನೇನೊ, ಉರಿಯೊಳಗಣ ಕರ್ಪೂರ ಅನಲದೊಳಗಣ ಪಾವಕ, ಸಿಲೆಯುಂಡ ಎಣ್ಣೆ-ಅಳತೆಯುಂಟೆ ಅಯ್ಯಾ ? ಅಂಗವ ಮುಟ್ಟಿದ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಜಗದ ಹಂಗಿಲ್ಲ, ಅನಂತ ಆತೀತ ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಲಿಂಗವೇ ತಾನಾದ ಶರಣಂಗೆ? ಪಂಚತತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದು ಪರತತ್ವವನರಿಯಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟ, ಪಶುವಿನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕರುನಿದೊಡೆ ಕರೆವುದಕ್ಕೆ ಮನೋಹರವುಂಟೆ, ಅದು ಭಿನ್ನ ಭಾವವಾಗಿ ಇದಿರಿಟ್ಟು, ಉಂಡಲ್ಲದೆ ? ಆಶೆರನನರಿದಲ್ಲಿ ಆರವುದಕ್ಕೊಂದು ಕುರುಹು ಬೇಕು, ಬಲ್ಲಿದ ವೀರನೆಂದೊಡೆ, ಅಲಗಿನ ಮೊನೆಯಲ್ಲಲ್ಲದೆ ಗೆಲಬಹುದೆ ? ಸದಾಶಿವಮೂರ್ತಿ ಲಿಂಗವನರಿವುದಕ್ಕೆ ಇದಿರಿಟ್ಟು ಕಳೆದುಳಿಯಬೇಕು ? एवं उपासकस्य स्थूलदेहेऽपि इष्टलिङ्गसंबन्धकल्पनया लिङ्गागसंपर्क: महीण सपद्यते । अनेन संपर्केण जीवस्य देहात्मबुद्धिः, देहेन्द्रियव्यवहारश्च स्वयमेव निवर्तते । अयं च लिङ्गागसबन्धः उपासकस्य शिवभावं प्रतिनिमिप ಇA | Ha gg ಕೆ ಇಡಿ:, ಆತನು ಈa• ನಗೆಗೆ ಕಡಿ ivaara: at arad ta3faa: ZIONS 1 : बचने विशदीक्रियते॥ “ಸತಿಯ ಸಂಗ ಅತಿಸುಖವೆಂದರಿದಡೇನು, ಗಣಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ವಿವಾಹವಾಗ ನನ್ನ ಕರ ” ಕಣ್ಣುಕಾಂಬದೆಂದಡೆ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಬುದೆ, ದೀಪವಿಲ್ಲದನ್ನಕ್ಕರ ? ಸ ಯ ೯ನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಕಂಡು ತಾವೇಕ೦ಡೆವೆಂಬ ಜಗದ ನಾಣ್ಣುಡಿಯಂತಾ ಹೊತ್ತು ಚಂಗವ ಬಿಟ್ಟು ಆತ್ಮನುಂಟೇ ? ಶಕ್ತಿಯ ಬಿಟ್ಟು ಶಿವನುಂಟೇ ? ಇದು ಕಾರಣ ತನುತ್ರಯವಿರಲು ಇಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಭಾವವೆಂಬ ತ್ರಿವಿಧಲಿಂಗಸಂಬಂಧ ಬೇಡ ದೆಂದಡೆ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಪ್ರಮಥಗಣಂಗಳೊಪ್ಪುವರೇ ? ಚನ್ನಸಂಗಯ್ಯನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಲಿಂಗಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದವರ ಮುಖವ ನೋಡಲಾಗದಯ್ಯ ಪ್ರಭುವೇ " (ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆ ಪು 181) एवं इलिगसंपन्य प्रशंसन्ते शिवानुभविनः । एतादृशमह वैभवयुत प्टलिङ्ग गुरुगा दीक्षाकाले अनुगृह्यते। शिष्ये उत्पन्न भगवदनुमहरूप शक्तिपात समालोक्य शुरु, शिष्यं अनुगृहाति। शक्तिपातलक्षणं मृगेन्द्रागमे एवं प्रयते ॥ येपा गरीरिणा शक्तिः पतत्यविनिवृत्तये । ते तल्लिामौत्सुक्यं मुक्ती, द्वेपो भवस्थितौ ॥ भक्तिश्च शिवभक्तपु श्रद्धा तच्छासके विधौ ॥ ಇದು ಕಾರಣ ಕೂಡಲ ·चतुर्थः , 198 शनिविशिष्टादतदर्शनम् इति मुक्तौ औत्सुक्य, प्रापचिकविषयेषु अनादरः, शिवभक्तेपु हार्दा- दरः, शिवाचारेषु च श्रद्धा यलिन् दृश्यते तस्मिन् शक्तिपातः सञ्जायते । अयमेव भगवदनुग्रह इत्युच्यते । तादृशशक्तिपातवानेव साधकः गुर्वनुग्रहपात्रं संपद्यते । शक्तिपातं समालोक्य गुरुः शिप्यं दीक्षया योजयति ।। दीक्षा च त्रिविधा, वेघा क्रिया मंत्रश्चेति । मस्तके भावलिङ्गं विराजमान अवतिष्ठते । गुरुः शिप्यमस्तकं स्वहस्तेन स्पृष्ट्वा तत्रस्थं भावलिङ्गं पहिरिएलिझे समावेशयति । एवं हृदिस्यं प्राणलिङ्गमप्याकृप्य इष्टलिङ्गे संयोज- यति । एवमेव नेत्रयोः प्रकाशमानं इष्टलिङ्गं आन्तरमपि बाह्येष्टलिङ्गे संयोनयति। एवं च इष्टप्राणभावलिङ्गानां सामरस्य बाह्येप्टलिङ्गे परिकल्प्य स्वान्तर्विराज- मानस्य इप्टप्राणभावात्मकस्य चिल्लिंगस्य साक्षात्काराय, तत्रैव मनस्थिरीकारणाय च गुरुः शिष्यहस्ते बाह्यं इष्टलिङ्गं प्राणवद्धारणीयं इत्यदिश्य, मन्त्रस्मरणपूर्वक अनुगृह्णाति । अत एव गुरुः साक्षात् शिव एवेति भाव्यते । श्रीराधाकृष्ण महाशयाः गुरुशब्दार्थ एवं निर्वचन्ति-- "The very name Guru means the remover of ignorance. Gu' is andliakāra or ignorance. - Ru' is the remover of darkness. The remover of darkness is (Occasional Speeches and Writings Page 240) एवं इष्टप्राणभावलिहानां सामरस्यं गुरुः प्रकाशयति शिष्यहस्ते यदा च एतादृशं सामरस्यं सिद्ध्यति तदैव तस्मिन् जीवे जीवत्वनिवृति- पूर्वक शिवत्वं प्राप्तमेव । तदाविर्भावार्थमेव उत्तरस्थलानि प्रवृत्तानि । ताम्रस्य ताम्रत्वनिवुत्तिपूर्वकस्वर्णत्वप्राप्तिः रसवेधावशात् संभवति । एवं जीवस्य जीवत्वनिवुतिपूर्वकशिवप्राप्तिहेतुत्वात् हस्तमस्तकसंयोगारूपायाः दीक्षायाः वेधादीक्षेति नाम सञ्जातम् । दीक्षाद्भूता कुण्डमण्डलादिरूपा क्रिया क्रियादीक्षेत्युच्यते । पञ्चाक्षरीमन्त्रोपदेशः · मन्त्रदीक्षेत्युच्यते । एतत् दीक्षात्रयं मिकित्त्वैव शिवज्ञानप्रदानात् मलक्षपणाच दीगत्वेन व्यवयिते ॥ - Guru." .

·अल्पाय: सहकारिसाधनात 199 . - पञ्चमोऽध्यायः सहकारिसाधनानि एतावता एतत्संप्रदाये' प्रधानभूतः 'पटसलोपासनक्रमः सुविशदं निरूपितः। अतः परं सदाभूताप्टावरणपञ्चाचाराः निरूप्यन्ते, यतः एत. -संपदाये पट्स्थलोपासनावसरे अष्टावरणपाश्चाचारनिष्ठापि आवश्यकी । शिवो- पासननिरतस्य भक्तस्य संरक्षकत्वात् अष्ट आवरणानि 'कवचानि' इत्युच्यन्ते । 'थेयासि बहुविधानि ' इति न्यायेन मक्तेः विच्छेदादिप्रसत्या तदाचरण- वेलाया निष्ठासिद्ध्यर्थ अवश्यापेक्षितानि कवचस्यानापन्नानि एतानि । तथोक्तं चन्द्रनानागमे-इमानि शिवभक्ताना मवशेषततेः सदा । निवारणैककार्याणि ख्यातान्यावरणाख्यया ॥ इति ॥ तानि च आवग्णानि गुरु, लिहं, जहमः, पादोदकं, प्रसादः भस्म रुद्राक्षः मन्त्रः इति अष्टधा विद्यन्ते। गुरुस्वरूपम् तत्र गुरोर्लक्षणं एवमुक्तम् सिद्धान्त शेखामणी गुणातीतं गुवर्ण च रूपातीत रुवर्णकम् । गुणातीतं अरूपं च यो दद्यात् स गुरुः स्मृतः ॥ (15-8) एवं च परमात्मापको गुरु भक्तदृष्ट्या साक्षात् परमात्मैव इत्युक्तं भवति । सः त्रिवियः दीक्षागुरुः, शिक्षागुरुः, ज्ञानगुरुश्चेति । तथाच लिङ्ग- धारणसंस्कारो दीक्षया सञ्जायते । " दीयते परमं ज्ञानं क्षीयते पापबन्धनम् । यया दीक्षेति • सा" इति मोक्षहेतुभूतः संस्कारः दीक्षाशब्देनोच्यते। एतादृशी शिवदीक्षां यो ददाति स: दीक्षागुरुः । यस्तु परमार्थतत्त्वं उपदिशति, कर्तव्याकर्तव्यं च शिक्षयति स: शिक्षागुरुः। यस्तु उपदेशगृहीते अर्थे संशयं परिहार्य ममीचीनं ज्ञानं ददाति सः ज्ञानगुरुः। एक एव वा त्रिविधगुरुभवि- तुमर्हति । एवं गुरुविषये अत्यन्तनिष्ठा वीरशैवसंप्रदाये अवश्योपादेया॥ 1 ·200 अर्थ शकिविशिष्टादेसदर्शनम् (पत्रमः च संप्रदायः , परमशिवपञ्चमुखोदभूतान् पञ्चचार्यान् रेणुकमरूळसिद्धकौरामपण्डिताराध्यविश्वाराभ्यान् गुरूनिति भनुते । एते च. पश्चाचार्याः सर्वैः वीरशैवैः विवाहादिसमस्तशुभकर्मसु तदानीन्तना- कालादारभ्य अद्यापि पञ्चकलशस्थापनपूर्वकं श्रद्धया समभ्यर्च्यन्ते । जगति शिवधर्मस्थिरीकरणार्थ, एते प्रतियुग अवतरन्तीति संप्रदायो मनुते । एत एव शिवागमानुरोधेन वीरशैवसिद्धान्ततच्यं प्रथम बोधयामासुः। एतैराचार्यः स्थापितेषु मठेषु, तत्पीठस्थाः स्वामिनः उपदेशादिकं गुरुकार्य निर्वहन्तः भक्तान दीक्षया अनुगृह्णन्तोऽद्यापि विराजन्ते । गुरुपीठमघिरोहन्तः सर्वेऽपि सामान्यतः मूलगुरुनान्नैव व्यवयिन्ते । यथा शङ्कराचार्यपीठमधिदाः स्वामिनः शङ्कराचार्यनाम्नैव आहूयन्ते तथा रेणुकाथाचार्यपरंपरागता अपि स्वामिनः तत्तन्नामभिरेव व्यवहियन्ते । यथा च रेणुकाचार्येण पूर्णसिद्धत्वात् रेवणसिद्धापरनामधेयेन प्राक्तने काले द्राविडसंस्कृतिमूलभूताय अगस्त्य- मुनये शिवतत्त्वोपदेशः, अनंतरं रामायणकाले तेनैव नामा अवतीर्य भक्तविभीषणस्य अभ्यर्थनानुसारेण लङ्कायां कोटित्रयशिवलिंगस्थापन, ततोप्या- चीनकाले तेनैवाचार्येण शङ्कराचार्याय चन्द्रमौलीश्वरलिङ्गप्रदानमिति च रेणुका- चार्यलीला प्राधान्यतया प्रत्येक प्रतियुग सन्दृश्यते। अयमेव रेणुकः क्रि.श द्वादशाद्वेऽपि रेवणसिद्धनाम्ना पुनरवतीर्य बिसवादिभिः . शरणैः सह वसन् भक्तानुग्रहलीला निरवहत् । अयमपि मूलरेणुकाचार्यपीठमारुढः गुरुस्थानीय एव । नामसाजात्यमात्रेण ,अयमेव मूलरेणुकाचार्य इति अन्त्या रेणुकपीठ- मेवार्वाचीनं मन्यन्ते केनन । तत्तु अगस्त्यादिभ्यो रेणुकाचार्यैः तत्त्वोपदेशस्य सर्वसंप्रतिपन्नत्वेन न समञ्जसम् । इतराचार्यपीठवदयमपि , पीठ; रंभा. पुर्या स्थापितः. अनादेः कालादारभ्यैव भूमण्डलमलङ्कुर्वन् विराजते । एतत्परंपरा शाखोपशाखतया बहुधा . वर्धिता सुत्तूरु इत्यादिक्षेत्रेषु प्रत्यकमद्य विराजमानापि सर्वेपामेषां रंभापुरीपीठ एव मूलाचार्यस्थापितः पीठ इति संप्रदाय विदो विदन्ति । तथैव श्रीशैलक्षेत्र पण्दिताराध्यस्थापितः मूलपीठो विराजते । ana ·201 मण्या: सहकारिसाधनानि , तस्यापि बहवः शाखामठाः तत्परंपरागतस्वामिभिः 'निडुमामिडि' इत्यादि क्षेत्रेषु खापिताः लोककल्याण निवर्तयन्ति । तथैव उज्जैन्यां मरूळाराध्यस्थापितः दारुकपीठः शोभते । तत्पीठस्थस्वाम्यनुग्रहानुसारेण सिरिगेरे' इत्यादिक्षेत्रेषु तच्छाखामठस्थापनेऽपि उज्जौनीपीठ एव मूलाचार्यस्थापित इति संप्रदायविदो- ऽभिप्रयन्ति । तथैव हिमवत्केदारक्षेत्रे एकोरामाराध्यस्थापितः, वाराणस्यां विश्वाराध्यस्थापितश्च पीठः तचस्वाम्यधिष्ठितः विराजते । गोत्रपुरुषत्वेन अभ्युपगता एते पञ्चाचार्याः सर्वैः वीरशैवैः गुरुस्थाने मान्यन्ते ॥ तत्तच्छाखापीठीया एव स्वामिनः अद्यापि भक्तशुद्धीकरणसंस्कार- रूपाणि सर्वाणि कर्माणि निर्वहन्तो भक्तान् पावयन्तश्च सर्वेष्वपि ग्रामेपु वर्तन्ते । गुरुवैशिष्टयमस्मिन् संप्रदाये एवं निरूप्यते । गुरुः शिवैकनिष्ठोऽपि परमशिवस्य दिव्यमूर्तिस्थिति लीलावस्थां च तत्प्रतिनिधिभूतो निर्वहति । जीवस्य मलनिवृत्त्या, गत्युत्पादनेन, बहिरन्तश्च लिंगसबन्धपरिकल्पनेन च गुरुः साक्षात् परमशिवमावनयैव सन्मान्यते । तादृशो गुरु अधिगतशिवतत्वोऽपि शिष्य सह कृपया वसन् तदीयलोपदोगादिकं मर्व यथावसरं यथोचितं च परिमार्जयति । साक्षात्कृतधर्मा हि गुरुः । सम्यगनुभूततशिवतत्त्वो ह्ययं स्वयं निरजनोऽपि, उदासीनवदासीनः भक्तानुकम्पया उपदेशादिकं करोति । तथैव साधकस्य योग्यतामवलोक्य तदन्तर्हितलिंगस्वरूपं उपदिश्य तस्मै दिव्यं जन्मान्तरं च अनुगृह्णाति । अत एवाठावरणेपु गुरो. प्राथम्य परिकल्पितम् । जगमस्य स्थानं त्वनुपदमेव निलप्यते ॥ लिङ्गस्वरूपम् लिमस्वरूपं तु पूर्वमेव निवेदितम् । परं त्वत्र लिङ्गपदेन एतन्मता. साधारण इष्टप्राणभावात्मकं सदा देहे धार्यमाणं साधकस्य प्रियतम इष्टलिङ्गं विवक्षितम् । तादृशे लिङ्गे निष्ठा, प्राणसमभावना च अत्यावश्यकी ।।

·202 शक्तिविशिष्टाईतदानम् पिनमः 1 - जगमलक्षणम् 'जङ्गमलक्षणं त्वेवमुक्तम् सिद्धान्तशिखामणौ ॥ जानन्त्यतिशयात् ये'तु शिवं विश्वप्रकाशकम् । स्वस्वरूपतया ते तु जङ्गमा इति कीर्तिताः ॥ (11-36) अत्र 'अतिशयात् जानन्ति इति शब्दप्रयोगात् जगमाः जीवन्मुक्ता इत्यर्थः सूच्यते । तेन च तेषु जीवत्वनिवृतिपूर्वक शिवत्याविर्भावसामर्थ्य कथितं भवति । वीरशैवसंप्रदाये गुरुलिङ्गजङ्गमा: शिवभावनया समानतया मान्यतमाः। शिव एव भक्तानुग्रहार्थ गुरुलिङ्गजगमात्मना अवतिष्ठत इति वीरशैवानां विश्वासः। तथोक्त सिद्धान्तशिखामणो- एक एव शिवः साक्षात् सर्वानुमहकारकः । गुरुजङ्गमलिझात्मा वर्तते भुक्तिमुक्तिदः॥ इति 9-59) तत्र गुरुः दीक्षा दत्या तत्त्वमुपदिप्य ज्ञानचक्षुः उनीलयतीति सदा पूज्यः । अत्र च मुवि सर्वेषामपि परमगुरुः परमात्मैव । स.एच गुरुरूपी सन् संसारमशानुदरति । संसारोद्धारकत्वं च परमशिवादन्यस्य कथं वा संभवेत् ! 'ससारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः' इति खलु श्रुतिः वदति । अतः संसारमोचको , गुरुः परमशिव एवेत्यत्र न संशयावकाशः । गुरुहि वेधादीक्षया जीवे जीवत्वं निवर्त्य शिवत्वं विकासयतीति पूर्वमेवोक्तम् । क्रियादिक्षाया शिलानिर्मितस्य लिमस्थ शुद्धये संस्कारमनुतिष्ठन्, सः शिष्यदेहस्थेष्टप्राणभावकलो लिङ्गे संयोज्य तलिङ्गं तस्मै अनुगृह्णाति । मन्त्रदीक्षायां सप्रणवपञ्चाक्षरीमहामंत्रोपदेशं निरचनस्थितिप्रतिनिधिभूतेन जमेन निर्वर्तयति !! ' एवं भत्तस्य प्रधानसंस्काररूपाया दीक्षायां गुरुजङ्गममोरुभयोरपि मेळनस्यावश्यकत्वादष्टावरणेपु गुरुजङ्गमयोरुभयोरपि निर्देशः कृतः । अनयो- रम्पतरलोपेऽपि दीक्षा न संपूर्णा भवेत् ॥ गुरुनङ्गमयोरुभयोरपि परमशिवावताररूपत्वेन दीक्षात्रयप्रदानाय प्रत्येक शक्तत्वेऽपि परमशियमूर्तामूर्तप्रतिनिधित्वेन प्रत्येक तौ कार्यद्वयं निर्बोहुँ ने - - .

·203 महकारिसाधनानि अध्यायः अगस्त्याय प्रभवत एव । न.हि मूर्तावस्याकार्य अमूर्तावस्थायां, अमूर्तावस्याकार्य मूर्ती- वस्थायां वा परमशिवः शक्तोऽपि प्रकटयति । लोकेऽपि च त्रिचतुश्शास्त्र- प्रवीणोऽपि यादृशशास्त्राध्यापनादौ यो नियुक्तो वर्तते तस्मिन्नेकस्मिन्नेव सः विद्वान् स्वकृत्य निर्वोठं प्रभवति, नान्यस्मिन्निति दृश्यत एव । एवमत्राप्युभयो. रपि उभयविधशक्तिविशिष्टत्वेऽपि गुरौ निरञ्जनावस्थायाः, जङ्गमे लीलावस्थाया. श्वान्तर्हितत्वेन उभयविधकार्यमपि प्रत्येकमेतो निर्वोढुं न प्रभवत एव । एवं गुरुजङ्गमयोरेकत्रावस्थानेन दीक्षानिर्वहणरूपं सामरस्यमेव भक्तोद्धरणाय प्रभवेदित्ययमंशः एतसिद्धान्तसारभूतोऽभिनन्दनीयश्च । इदं च साम. सम्मस्मिन् संप्रदाये अनादेरेव कालात् आचर्यमाणं वर्तते । रेणुकाचार्येण कृते शिवतत्त्वोपदेशेऽपि इदं सामरस्यं आसीदेव ॥ एक एव शिवः साक्षात् सर्वानुग्रहकारकः । गुरुजंगमलिंगात्मा वर्तते भुक्तिमुक्तिदः ॥ इत्यादिसिद्धान्तशिखामणिवाक्ये गुरुजङ्गमयोः मूर्तिभेटेऽप्यैक्यं स्पष्टम् ॥ तत्कालादारभ्य अद्यपर्यन्त गुरुजंगमाभ्यां मिलित्वैव दीक्षा निर्वयं- माना वर्तते। अतः अनयोरन्तरकल्पनादीनां प्रसक्तिगणस्ता। उभयोरपि समताभावनया पूजनमन्तरा शिष्यस्य संपूर्णः परमशिवानुग्रहोऽपि दुप्पाप एव । परमशिवः मूर्तामूर्तोभयावस्थ इत्यमकृदुक्तम् । ते च मूर्तावस्था लीलावस्थे- त्युच्येते । दिव्यमूर्तिपरिग्रहमन्तरा कथं वा लीलां निवर्तयेत् परमशिवः । अतः सा लीलावस्था । अमूर्तावस्था तु केवलावस्थेत्युच्यते । यतस्तदवस्थायां ' यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिः न सन्न चासच्छिय एवं केवलः' इत्युक्तरीत्या निरजगः परम- शिवः स्वस्थावस्थास्थितो भवति, अतः सा केवलावस्थेत्युच्यते ।। उक्तोभयरूपः परमशिवः लोके भक्तानुग्रहायावतरन् गुरुरूपेण मूर्ता- वस्था प्रकटयन् लीलारसमनुभयति । एवं स एव जङ्गमरूपेणायनरन् स्वस्य निरञ्जनस्वरूपं प्रकटयन् केवलवस्धारसमनुभवति ॥

·-- . . । 204 शक्तिधिशिष्टाद्वैतदर्शनम् यद्यपि गुरुजंगमयोरुभयोरपि परमशिवावताररूपत्वेन, उभयोरपि उभय- रूपत्वं (मूर्तामोभयरूपत्व) परमशिववदेव वर्तत एव ; अथापि मूर्तावस्था- प्रतिनिधिभूते गुरौ निरञ्जनस्थितिरन्तर्हिता सती भक्तोद्धरणलीलानिर्वर्तनसामर्थ्य प्रददाति । न हि निरचनावस्थायां परमशिवः लीलां निवर्तयति ।। एवं जंगमे लीलावस्थाऽन्तर्हिता वर्तते । जंगमो हि केवलावस्था- प्रतिनिधिभूतः । न हि परमशिवः केवलावस्थायां लीलां निर्वतयतीत्युक्तमेव । अतः तस्मिन् लीलावस्था अन्तर्हिता वर्तते । तथा च जङ्गमः निरञ्जनत्वात् , निर्लिप्तत्वाच स्वयं बाह्योपदेशादिकमकुर्वन् स्वात्मशक्त्यैव दर्शनमात्रेण भक्तानां भक्ति अभिवर्धयन् तानुद्धरति ॥ एवमनयोहमयोः मूर्तामूर्तपरमशिवप्रतिनिधिरूपत्वात् , उभयोर्मेलन एव भक्त परमणियसान्निध्यमपि संपूर्ण . भवति । विनान्यतरतिरस्कारं उभयोः पूजनमेव संपूर्णपरमशिवपूजनं च भवतीति पट्स्थलसंप्रदाय उद्धोपयति । अयं च घण्टापोपः श्रेयःकांक्षिमिः सर्वैः भक्तैः सम्यमन्तव्यः । अनया समन्वयदृष्टया मानवाः समाहितचेतसः समदर्शनाश्च भूत्वा परस्परं प्रीणयन्तः लोककल्याणं साधयितुं प्रभवन्ति ।। गुरुज गमयोः स्वरूपपरिज्ञानं यथा भक्तस्यावश्यकम्. तथा लिंगजंगमयों: स्वरूपपरिज्ञानमपि तस्यावश्यकमेव । तत्र इएलिंगं तु परमात्मास्वरूपमेवेत्यत्र न विवादः। तच लिग द्विविधं जंगमाजेगमभेदात् । इष्टलिंगं अजंगलिंगम् , तस्य स्वतः चलानाद्यभावात् । जंगमलिंगं तु तत उत्कृष्टमेव । तथोक्तं सिद्धान्त- शिम्बामणी-- लिंग च द्विविधं प्रोक्तं जंगमाजंगमात्मना । अजङ्गमे यथा भक्तिः जङ्गमे च तथा स्मृता ।। (9-60) अजंगमं तु यल्लिंग गृच्छिलादिविनिर्मितम् । तदरं जंगम लिंग शिवयोगीति विश्रुतम् ॥ (9-61) अचरे मन्त्रसंस्कारात् लिंगे वसति गरः । सदा कालं वसत्येय चरलिंगे महेश्वरः॥ इति लिसापेक्षया जंगमस्य उत्कृष्टता सम्यगुस्पदिना ।

·परिगणिताः। एतादृशशून्यस्थिती निर्लिप्ततया यसतां एपां विरक्तानां परंपरा 305 मध्या: N सहकारिमाधमानि . जंगमस्वरूप एवं उपवयेते वचनशास्त्रे ಅಯ್ಯಾ ಜಂಗಮವೆಂದಡೆ ಬಾಯಿಲೆಕ್ಕವೇ, ಜಂಗಮವೆಂದಡೆ ಉಪಾಧಿಕನೆ, ಜಂಗಮವೆಂದಡೇನು ಸ್ತ್ರೀಲಂಪ ಓನೇ, ಈ ಗುಣವುಳ್ಳವನ ಚರಜಂಗಮವೆಂಬೆನೇ, ಎನ್ನೆನು. ಈ ಸಾತಕದ ನುಡಿಯ ಕೇಳಲಾಗದು, ಜಂಗಮವೆಂತವನೆಂದೊಡೆ, ನಿರ್ಲಿಪ, ನಿರುಪಾಧಿಕ, ಇರ್ಬೊದ, ನಿರಾಶ್ರಿತ, ನಿಷ್ಕರಣ, ನಿರ್ಲಂಪಟ ಜಂಗಮ ಈ ಪುಣ್ಯ ಭರಿತ ನಾದೊಡೆ ಜಂಗಮವೆಂಬೆನಯ್ಯ, ಇಂತಿಪ್ಪುದೇಕಾರಣವಾಗಿ, ಪ್ರಭುದೇವರೇ ಶರ ಜಿಂದು ಬದುಕನೇ ಬಸವಣ್ಣ? ಇವರಿಬ್ಬರು ಒಕ್ಕುದ ಕಂದು ನಾನು ಬದುಕಿದೆನು ಕಾಣಾ, ಇಂತು ಪ್ರಮಥಗಣಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೃಢಚಿತ್ತದಿಂದ ನಿಂದ ಮಹಂತಶರಣಂಗೆ ನಾನು ನೀನು, ಗುರು ಶಿಷ್ಯ ಭಕ್ತ ಜಂಗಮ, ಸತಿ ಪತಿ, ತಂದೆ ಮಗನೆಂಬ evsant २०९, sonu,?” सगन य.वचन p-29-30) जङ्गमस्यैतादृशं महत्त्वं यतो मायाप्राबल्येन कालक्रमेण अवनतं आसीत् ततश्च परमशिव एव क्रि, श. द्वादशाब्दे अलमार्यनाम्ना कर्णाटके अवतीर्य निरञ्जनजङ्गमस्य दिव्यं आदर्श भक्तेभ्यः प्रदर्शयामास । स च अल्लमप्रभुः स्त्रीयागमनमेव निरीक्षमाणेन अनिमिपार्येण लब्धेष्टलिङ्गः कृतानुग्रहश्च शिवयोगपरीपूर्णः निरञ्जनस्थितौ कर्णाटके सर्वत्र सञ्चार्य तदानीन्तनेषु साधकेषु जागृति उत्पादयामास । आचार्याः निरञ्जनमूर्तिसन्निध्येनेव दीक्षा निर्वहन्त आसन्निति पूर्वमुक्तम् । परन्तु निरजनमूर्तयः ईश्वरकेवलावस्थाप्रतीकरूपत्वेन अत्मा- रामाः सामूहिककार्यमनिर्वन्तयन्त आसन् । बसवार्यस्तु तादात्विकपरिस्थित्या. धनुसारेण धर्मपरिपोपणाय निरञ्जनसंप्रदायं पीठरूपतया परिकल्प्य तत्र अल्लमप्रभु स्थापयामास । अतश्च निरञ्जनसंप्रदायः जङ्गमपरंपरा च यसवार्यकालाप्राक् नासीदिति न अमितव्यम् । एवं निग्जनपीठं अल्लमप्रभुः अधिष्ठाय 'ताही स्थितिलॊके कथ- मनुष्ठेया' इत्यादर्श स्वीयजीवननिदर्शनेन सर्वेषां मनसि स्थिरयामास । तेन स्थिरीकृतं निरजनाख्यं केवलं शून्यपीठमारूढाः जनमाः 'विरक्ता' इति परमशिवस्य केवलायसां प्रतिनिधीकुर्वन्ती चित्रदुर्गक्षेत्रे मुरुघरानेन्द्रमठे .

·206 शक्तिविशिष्टाद्वतदर्शनम् [पञ्चमः अद्यापि विराजते ।- मयं च निरखनपीठ: शाखौपशाखतया प्रवर्य 'एडेयुरु' इत्यादिषु अनेकेपु दिव्यक्षेत्रेषु समधिगतव्याप्तिः लोकव्यावहारनिरतेभ्यो भक्तवृन्देभ्यः निरञ्जनजगमस्थितेसंदर्श प्रकटयन् विराजते । यथा गुरुमठे गुरुणा सह जगमोऽपि प्राक्तनादपि कालात् निवसन् पारमेश्वरी कैवल्य स्थिति प्रकटयति तथा विरक्तमठेऽपि कैवल्यस्थिति निदर्शयता जङ्गमेन सह कश्चन आचार्यपीठीयोऽपि गुरुः निवसन् भक्तानुग्रहलीलां निर्वर्तयति ।। परमात्मनः उपास्योपासकभावलीला गुरुलिङ्गजङ्गमैनियते । तत्र गुरुः उपासकहदयस्थितं लिङ्गं तस्मै प्रदर्य तत्प्रतीकरूपं इष्टलिङ्ग अनुगृह्णाति । जङ्गमस्तु उपासके लिङ्गनिष्ठां पोपयति । ततश्च उपासकात्मप्रतीकभूतादिष्ट- लिङ्गात् गुरुजावुत्कृषौ भवतः । न तावन्मात्रं--परोक्षस्य परमशिवस्य साक्षादेवोपासकोद्धरणासंभवात् गुरुजङ्गमात्मनैवावतीर्यो द्वरणात् उपासकदृष्टया परोक्षात्परमशिवादपि अपरोक्षौ गुरुजङ्गमावृत्कृष्टौ भाव्यते । उपासकेप्ट- लिङ्गापेक्षया तगोरुकऽपि, तयोरपि परमशिवनिष्ठत्वेन परमशिवादप्यु. स्कृष्टत्वं तु न संभवत्येव । केचित्तु भक्ताः भत्तयतिशयात् परोक्षात्परम- शिवादपि प्रत्यक्षौ . गुरुजगमायेवोत्कृष्टौ भावयन्ति । भगवानपि 'ज्ञानी स्वात्मैप मे मतम्' इति स्वभक्तं स्वापेक्षयाप्युत्कृष्टमेव कथयति । अतश्च परमात्मापेक्षया तनिष्ठौ गुरुजगमावोत्कृष्टाविति .तेषामाशयः ॥ एवं विवादे इदमत्रावधेयम् । भक्तिसिद्धान्ते भागवदपेक्षयापि भक्ताः अधिका इत्यत्र न विवादलेशः । भगवान् हि न सुगम्यः सर्वसेन्यः, सर्वानुप्राइको वा । भक्तास्तु सुगम्याः सर्वसेव्याः सर्यानुप्राहकाश्च । अनस्ते उत्कृष्टा मान्यन्ते ।। परं तु भत्तस्य एतादृशं महत्वं फथमागतम् । परमात्ममतत्यादेव म तदिति स्पष्टम् । अतः कयमयं परमात्मापेक्षयापि उत्कृष्टः स्यात! समतावान् अन्य महत्व, सः कथं ततोऽपि न्यूनः स्यात् । अतः भक्तमगवतोः आधिक्यन्यूनभावः भायमाननियन्धन ए ! कतिपयागः ·सर्वः साक्षात्कनु अशक्यत्वेन, भक्ताः तदपेक्षया अधिकाः इत्येतावन्मात्रं अतीन्द्रियात् भगवतोऽपि ऐन्द्रियिकः भक्तः पूज्यतमः । स तु भक्तः परमात्मानमेव स्वापेक्षयापि उत्कृष्टं मन्यत एव, न तु आत्मानं परमात्मनोऽपि 207 मध्यायः पंट्स्थलोपासनकमः भगवानतिशते । कृतिपयांशैस्तु भक्तः अतिशेते । भगवतः अतीन्द्रियत्वेन, ग्राह्यम् । एवं भक्तभगवतोः असङ्कीर्णस्वरूपस्यभावपरिज्ञानाभावात् उच्चावचाः बहवो व्ययहाराः पामरेषु प्रवृत्ताः । उपासकापेक्षया भक्तः उत्कृष्टः । उत्कृष्टं मन्येत सः । अहङ्काराभिमानरहित एव भक्तः । एवं तत्परिशीलनया उत्कृष्टत्वनिकृष्टत्वे असङ्कीर्णे निणतन्ये । एवं च गुरुजङ्गमयोः परमात्मभक्त त्वेऽपि उपासकस्य स्वोद्धरणात्-परमात्मवत् तौ पूज्यौ भवतः ।। पादोदकम् प्रकृतिसंबद्धं इदं शरीरं जीवस्य स्वमावतः बन्धकम्, यतः तत्सवन्धा- दाकृष्यो जीवः अकृत्यानि करोति । अतः प्रथम शरीरशुद्धिः संपादनीया। शरीरे शुद्धे सति भावोऽपि शुद्ध्यति । अतः शरीरशुद्धिद्वारा भक्तिसवर्धकानि लिङ्गस्य गुरुजङ्गमयोश्च पादोदकानि वीरशैवैरवश्योपादेयानि । गुरुलिझ. जगमाना ऐक्ये सिद्धे, लिङ्गाभिषिक्तं जलं यथा परमपावन तथा गुरोः जङ्गमस्य च पादोदकं परमपवित्रमेव । तथोक्तम् --- पादोदकं यथा भक्त्या स्वीकरोति महेशितु. । तथा शिवात्मनोनित्यं गुरुजङ्गमयोरपि ॥ (सि. शि. 9-67) एवं शिवस्वरूपयोः गुरुजङ्गमयोः पादोदकं भक्त्या स्वीकृतं मल- दोपनिवृत्त्या ज्ञानवर्धनेन च भक्तं पावयति ।। प्रसादः प्रसाद इत्यस्य प्रसन्नता अर्थः । 'प्रसादस्तु प्रसन्नता' इति अमर- कोशाल्लभ्यते । कृत्याकरणे न अकृत्यकरणेन च संसारिषु शिवः कुद्धो भवति ।

·208 शक्तिनिशिष्टाद्वैतदर्शनम् [पञ्चमः . - क्रोधश्च मनःकालुप्यमेव । राज्ञां अपराधियु क्रोधों गुण एव न तु दोषः । प्रत्युत अपराधिषु अनपराधिषु उभयत्रापि साम्यमेव दोपो राज्ञाम् । अतः भगवतः कथं क्रोध इति नागकनीयम् । रामायणे हि रामगुणवर्णनप्रकरणे "कालाग्नि- सदृशः कोधे क्षमया पृथिवीसमः" इति उभावपि क्रोधक्षमो गुणत्वेन वर्णितो एवं; कृद्धो भगवान मुमुक्षुषु जीवेषु तादृशं क्रोधं परित्यजति। ततश्च मनः कालप्यं त्यक्त्वा प्रसन्नं भवति। तथा च प्रसादो नाम भगवदनुग्रह इति पर्यवसितम् । लोकेऽप्यत एव प्रसादशब्दः अनुग्रहरूपार्थे प्रयुज्यते । स्वेन उपभुज्यमानं सर्व परमात्मशेषभूतम् । तद्दत्तं तदनुग्रहलव्यमिति बुद्ध्या सर्व परमात्मने समर्प्य तद्द अनुग्रहरूपं प्रसाद उपभुञ्जीत, भक्तः । गुरुलिङ्ग- जङ्गमानां ऐक्यात् त्रिभ्योऽपि स्वसन्निहितं भोज्यं वस्तुजातं समा भक्तः तदुपभुक्तशेषमेव भुञ्जीत। ईशावास्यश्रुति: इममाशयं विविच्य उपदिशति । " ईशावास्यमिदं सर्व यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्य, स्वित् धनम्” इति । इयं श्रुतिः भावरूपाय परमशिवाय भक्तः रूपरुचितृप्तिरूपान् पदार्थान् भक्त्या निरभिमानेन च . . समर्प्य तच्छेपप्रसादभोगेन सुख वसेत् , इष्टलिङ्गार्पित विहाय अन्यदेवार्पितं न कदापि मुञ्जीयात् , तत्र आशा मां कुर्यात् " इत्याशयं अभिव्यक्ति ॥ "भुञ्जीत रुद्रभुक्तान्नं, रुद्रपीतं जलं पियेत् । रुद्राघातं सदा जिग्रेत्" इति जापालिकी श्रुतिः प्रसादभावनयैव इन्द्रियसुखानुभव नियमयति । अर्पयित्वा निजे लिङ्गे पत्रं पुप्पं फलं जलम् । अनार्य सर्वभोज्यं च स्वीकुर्याद्भक्तिमानरः ।। शिवलिंगप्रसादस्य स्वीकारात् यत्फलं भवेत् " । इत्यादिना सिद्धान्त शिखामणावपि प्रसादस्वीकारः स्पष्टमभिहितः । यत्करोपि यदनासि यज्जुहोपि ददासि यन् । यत्तस्यसि कौन्तेय तत्कुराप्य मदर्पणम् ।। देहे विद्यमानाय इष्टपाण- " .

·अध्यायः কাহিনি 209 इति गीता अर्जुनं निमित्तीकृत्य सर्वान् भक्तान तदन्तर्वर्तिने परम- शिवाय सर्वाणीन्द्रियसुखानि भक्तया समर्पयितुं आज्ञापयति । एवं समर्प्य प्रसादभोगेन साधके निरभिमानता, मावशुद्धिः, भक्तिध सुप्रतिष्ठिता भवति । " 1 विभूतिर्भसित भस्म क्षारं रक्षेति भस्मनः । एतानि पञ्च नामानि हेतुभिः पञ्चमि शम् ।।:(7-3) विभूतिभूतिहेतुत्वात् भसितं तस्वभासनात् । पापानां भर्त्सनात् भस्म क्षारणात् क्षारमापदाम् ।। (74) रक्षणात् सर्वभूतेभ्यः रक्षेति परिगीयते ।" इति सिद्धान्तशिखामणी भस्मनः सहेतुकानि विभूत्यादीनि नामानि उपपादितानि । सनिप्पादनक्रमः तद्धारणप्रकारादिकं च तत्र विशदं अमिहितम् । एवं च सर्वारिष्टशान्त्यर्थ भक्तिस्थिरीकरणाय च सद्भक्तः भस्म सदा धार्यमेव । अहधारामिमानदहन- सूचकं दुष्प्रवृत्तिनिवर्तकं चेति भसामाहाल्यं संप्रदायः प्रस्तौति ।। रुद्राक्षम् त्रिपुरसंहारकाले रुद्रनेत्रापतिता: अश्रुविन्दवः वृक्षरूपेण भुवि प्ररूढाः तत्फलरूपं एतदाकारं अभजनिति सिद्धान्तशिखामणौ अभिहितम् । रुदनेत्रसमुत्पन्नत्वात् अस्य फलस्य रुद्राक्षमिति नाम सञ्जातम् । एतादृशस्य शिवांगसंभूतस्य रुद्राक्षस्य धारणात् भावशुद्धिः, शिवाभिमर्शश्च संजायते । मन्त्रः एवं पादोदकप्रसादसेवनेन विभूतिरुद्राक्षधारणादिना च विशुद्धदेवः विशुद्धान्तःकरणश्च वीरशैवः सर्वारिष्टनाशकं सर्वेष्टार्थप्रद शिवपञ्चाक्षरीमदा- मन्त्रार्थ गुरुतदिशा सर्वदा विचिन्तयन् , जगमोपदेशमनुसृत्य सृष्टिस्थिति-. सहारादिक्रमेण महामन्त्रं यथावसरं सहस्रचार अष्टोत्तरशतवारं वा अवश्य जपेत् । एवं अष्टावरणानुष्ठानेन साधके भक्तर्विकामः सञ्जायते ॥ 88 ·210 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् (पनमः पञ्चाचाराः यथा अष्टावरणानि भक्तिवर्धने भक्तस्य रक्षाकवचानि तथैव पञ्चा- चारा अपि साधनमार्गे आनुकूल्यं कल्पयित्वा भक्तं दुर्मार्गानिवारयति । अतः पश्चाचारा अपि वीरशैवानां अवश्योपादेयाः। के ते पञ्चाचाराः, किं च तेपा स्वरूपं इत्यत्र चन्द्रज्ञानागमः तानेवे विवृणोति ।। लिंगाचारः सदाचारः शिवाचारस्तथैव च । भृत्याचारो गणाचारः पञ्चाचाराः प्रकीर्तिताः ।। गुरुणा दत्तलिङ्गाद्वै नास्ति दैवं महीतले । इति भावानुसन्धान लिंगाचारः स उच्यते । धर्मार्जितेन द्रव्येण यत्सन्तर्पणमन्वहम् गुरुलिंग जगमानां सदाचार इति स्मृतम् ।। शिव एव परं ब्रह्म पञ्चकृत्यपरायणम् । न ततोऽन्या गतिरिति शिवाचारो हि कीर्तितः ॥ शिवस्य शिवभक्तस्य शिवधर्मादिकस्य च । न-शृणोति च यनिन्दा स गणाचार उच्यते ॥ शिवभक्तजनास्सर्वं वरिष्ठाः पृथिवीतले । तेषां भृत्योऽहमिति यत् भृत्याचार इति स्मृतः ॥ इत्यादिना तत्र तेषां स्वरूपादिक उक्तम् । तथा च इष्टलिंगनिष्ठा, भक्तसन्तर्पणं, सर्वत्र शिवदर्शनं, शिवनिन्दकजनविमुखत्वं, दासभापति पञ्चासाराणा तत्त्वं उन्नं भवति । सिद्धान्तसिनामयुक्तदिशा पट्म्यान- परिशीलनायौ तु एतान्यष्टावरणानि पञ्चाचाराश्च पदस्यलेष्वेव अन्त- भवन्तीति स्पट अवगम्यते । एवं स्थिते तेपो प्राधान्याभिप्रायेण, पट्- स्थलोपासनप्रस्थाने अत्यावश्यकत्या मिप्रायेण च तेपां महफारिसाधनन्येन पृथगुत्कीर्तनमत्र कृतम् । एवं च अष्टावरणाचाचाम्सहकृतेन पट्म्यलोपासन- ·211 अध्यायः " महकारिसाधनानि प्रस्थानेन अझनामको जीवः जीवभावनिवृतिपूर्वक शिवैक्यमुख अनुभवितुं शक्नोतीति पट्थलसंप्रदायः प्रतिशृणोति ॥ लोके तु सार्वजनिकाभिप्राय एवं विद्यते- "आरोग्यं भास्करादिच्छेत् भूतिमिच्छेत् हुताशनात् । ईश्वरात् ज्ञानमिच्छेत् मोक्षमिच्छेत् जनार्दनात् ॥ इत्यादी तत्तत्फलप्रदातृत्वं तत्तद्देवासाधारणगुणः कथ्यते । लोकेऽपि हि जनाः कोशाध्यक्षात् धनं, धान्याध्यक्षाच्च धान्यं प्राप्नुवन्ति । एवं परमात्मना शिवेनैव तत्तदधिकारे नियुक्ताना देवानां उपसर्पणे को दोपः! अनुपसर्पणे वा तत्फलं अन्यः को वा दद्यात् ! इति चेत् सत्यम् , पूर्वोक्तं सर्व सामान्यमानवविषयम् । एतसिद्धान्ते तु जीवशिवयोः सतीपतिभावः अगीकृतः। सती च स्वभारमन्तरा अन्यं पुरुपं कथं वा उपसपेत् ! वीर- शैवीया भक्तिः अव्यभिचारिणी ऐकान्तिकेत्युच्यते। ननु तर्हि फलान्तर- प्राप्तिः कथं कुतो वा वीरशैवस्येति चेदुच्यते -- केवलपतिप्रीत्यर्थमेव कर्म आचारन्त्याः सत्याः पतिवीत्यतिरिक्तं फलं अपेक्षणीयमेव नास्ति । तादृशमनः- परिपाकवानेव वीरशैव इत्युच्यते । मनसः अपरिपक्कदशायामपि पतिः परमशिव एव अभीष्टार्थसिद्धये शरणीकरणीयः। पतिश्च परमशिवः सर्वज्ञः सर्वशक्तः करुणाश्च स्वभक्तेभ्यः सर्वानप्यभीष्टान् स्वयमेव ददाति ।। यथोक्तम् गीतायाम्- अनन्याश्चिन्तयन्तो मा ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्यभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ (9-22) येऽप्यन्यदैवताभक्ताः यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ (9-23) अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु माममिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥ (9-24) यान्ति देववता देवान् पितून् यान्ति पितृवताः।

·21 भकिविशिष्टाद्वैत्तदर्शनम् भूतानि यान्ति भूतेज्याः यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ (9-25)इति।। अत्र तत्तद्देवतार्चकानां तत्तत्फलमभिधाय मद्याजिनोऽपि मां यान्ति' इत्युच्यते । तत्र अपिशब्देन परमपुरुषार्थभूते. परमशिव भक्तस्य समरसभावः सूच्यते । निरतिशयानन्दे विलीनो भक्तः किमपरं आनुपनिकं फलं अमिकांक्षेत परमशिवधारणार्चनादिना समधिगतनित्याभियोगः भक्तः नित्यतृप्तः शान्तश्च यदा भवेत् तदा तस्य सर्व योगक्षेम-परमशिव एव निर्वहति । तथाच यस्मै कस्मैचिदपि फलाय ये कञ्चनान्यं देवं याचितु प्रसक्तिरेव नोत्यद्यते भक्तस्य ॥ अतः सर्वकर्मफलप्रदं सर्वशक्तं परमकारणं परमशिवमेव सतीभावेन प्रपन्नाः भक्ताः नान्य कञ्चिदपि मनसापि सरन्तीत्यत्र विवादः एवं नोत्पद्यते । एतादृशी मानसी दृढनिष्ठां उत्पादयन् पट्स्थलसंप्रदाय: एकस्मिन्नेव जन्मनि सद्धक्तस्य जीवभावं परिहृत्य शिवभाव स्थिरीकृत्य निर्लिप्ततया व्यवहरणचातुरी परिपूर्णतां च तम्मे अनुगृह्णाति । एवं भक्तियुक्ताः सर्वोऽपि निर्मला मानवाः पट्स्यलोपासनप्रस्थानमनुतिष्ठन्तः निरीहाः, निरामयाः, नित्यमुखिनो, नित्य- सुन्दराश्च भवन्यिति पट्स्थलसंप्रदायो निरीक्षते ॥ पष्ठोऽध्यायः उपसंहारः अमित्वदं दर्शनमनवयं, परं तु अद्यतनप्रपञ्चस्य इतरदर्शनैर्निर्वतयितुं अशक्यं कीदृशं प्रयोजनं एतदर्शनेन निर्वर्तनीयं वर्तते इत्यप्यवश्यं चिन्त- नीयम् । नो चेदम्य दर्शनस्य चैयर्य सजायत ।। मानवजीवनस्य मुख्थ्योद्देशः सुखसाधनमेव । सुग्मं च मनश्मान्त्या । अशान्तस्य कुतो वा सुख लभ्येत ! अगान्तिश्च रागद्वेषादिना रागद्वेषातिश्च अहमारममकाराभ्याम् । अइशारममकारविरामे रागद्वेषादिनिवृत्त्या च मनसः प्रसादेन सुमं अनुभवितुं गक्यम् इत्येतापानंगः सर्वमामतः ॥

·218 उपमहारः मध्यायः अतः . । अहङ्कारममकारापगमश्च कथं संभवेत् ? इत्यस्य विवेचनायैव सर्वाण्यपि दर्शनानि प्रवृत्तानि । आत्मनः स्वरूपमीदृशम् , आत्मनो जगतश्च संबन्धः ईदृशः इति परिज्ञानेन अहङ्कारममकारयोनिर्वृत्तिर्भवेत् । आत्मस्वरूपपरिज्ञानमेव मुख्यं सुखसाधनम् ।। उपनिपत्सु च • सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्तः उपासीत' इति शान्तिसाधनमुच्यते । सर्वस्यापि जगतः ब्रह्मात्मकत्वेन, स्वस्यापि तत्र लीनत्वेन, अहङ्कारप्रसक्तिः परिहार्या । अहङ्कारस्य अप्रसक्ती, तत्पुच्छभूतो ममकारोऽपि स्वयं निवर्तेत । एवं अहवारममकारापगमादेव नरः शान्तो भवति । अतो जगतो ब्रह्मात्मकत्वज्ञानमेव सुखसाधनमिति पर्यवसन्नम् । अयं च विषयः सर्वसंप्रतिपन्नः । अतः अत्रापि चेदान्तिपु न विवादलेशः ॥ ब्रह्मात्मकत्वं च जगतः कथं संभवति इति शङ्कायां तत्समाधान एव अभिप्रायमेदावसरः । इदं तु दर्शनं जगतो, ब्रह्मात्मकत्वप्रतिपादनविपये इतरदर्शनापेक्षयाऽतिशेते । अस्मिन्नपि दर्शने इतरदर्शनवत् भागद्वयं वर्तते । 'सिद्धान्तः संप्रदायश्च' इति एतत्प्रबन्धारम्भ एवोक्तम् ॥ तत्र सिद्धान्तभागपरिज्ञानं मानवस्य प्रान्त्यादिकमपनीय तदीयं ज्ञान- चक्षुरुन्मीलयति । एवं उन्मीलितचक्षुः लब्धप्रज्ञो मनुज: स्वलक्ष्यं ज्ञात्या तत्साधनानुगुणं संप्रदायमवलम्व्य स्वलक्ष्यं साधयति ॥ दर्शनक्षेत्रे विराजमानेषु सिद्धान्तेषु मध्ये अयं सिद्धान्तो वीर्यवत्तरः । सिद्धान्तस्य वीर्यवत्त्वं नाम न केवलं श्रवणकाले मनस्तृप्त्याधायकत्वम् , किन्तु आचरणकालेऽपि तदानुरूप्यम् । श्रोतुं समीचीनोऽपि कश्चन सिद्धान्तः विमर्शनवेलायां न सन्तिठेत । विमर्शनेन कश्चित् प्रतिष्ठापितोऽपि अनुष्ठानाय कश्चन सिद्धान्तः नोपयुज्येत । अतः परिचयवेलायां, परीक्षणकाले, आचरण- विपये च यः सिद्धान्तः एकरूपतयोपयुज्येत स एव सिद्धान्तो वीर्यवतरो भवेत् । अन्थे सुप्रतिष्ठापितोऽपि कश्चन सिद्धान्तः आचरणकाले नोपयुज्येत ·214 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् (पष्टः चेत् स सिद्धान्तो वीर्यहीन एव स्यात् । आचरितुं सुलभोऽपि कश्चन सिद्धान्तः तत्त्वपरीक्षणकाले न प्रतितिष्ठेत चेत् सोऽपि सिद्धान्तो वीर्यहीन एव स्यात् ।। अयं च सिद्धान्तः आचारणमार्गे तात्त्विकप्रमाणपरिशीलनकाले च ऐकरस्यं प्रकटयन् इतरदर्शनापेक्षया वीर्यवत्तरो वर्तते ।। अद्वैतवादः खलु द्वैतपरप्रमाणाना अस्वारस्यात् परीक्षणकाल एव कुण्ठितो भवति । आचरणकाले तु सर्वथा स नोपयुज्यत एव । अनिर्वच- नीयं, अवेद्य, अनुपास्यं, अनुपदेश्यं च चेत् ब्रह्म तदर्थोपदेशश्रवणाचरणादि.. व्यापारा: कुण्टिता भवेयुरेव । अतोऽद्वैतवाद आचरणक्षेत्रे वीर्यहीन एव । आचरणक्षेत्रं हि सर्वथा भेदगर्भम् । अतश्च साधनावस्थायां जगतो अध्यात्मकत्वानुसन्धान अद्वैतदर्शनरीत्या दुर्घटम् ।। द्वैतवाद'ऽपि अद्वैतपरवाक्यानां गौणत्वेन प्रमाणपरीक्षणे कुण्ठित एवं भवति । अतः द्वैतवादे आचरणक्षेत्रस्य लव्धसत्ताकत्वेऽपि, प्रमाणपरि- शीलने वीर्यहीनं भवत्येव । जगतो ब्रह्मात्मकत्वानुसन्धान द्वैतमतरीत्यापि औपचारिकमेव संपद्यते ॥ विशिष्टाद्वैतवादेऽपि अद्वैतपरप्रमाणानां निर्वाहः विशिष्टवस्तु. विषयतया करणीयः । अतश्च प्रमाणक्षेत्रे विरोधाभावेऽपि . गौरवमूलक अस्वारस्यं अस्त्येव । जगतो ब्रह्मात्मकत्वस्य ब्रह्मविशेपर्णाभूतचिदचिन्मू. लकत्वात् साक्षादेव ब्रह्मात्मकत्वानुसन्धान तन्मतरीत्यापि दुर्घटमेव ।। एतसिद्धान्ते तु, भेदाभेदयोरुभयोरपि पारमार्थिकत्वस्याङ्गीकारण सर्वप्रमाणानामपि समन्वय इति प्रयाणक्षेत्रे वीर्यवत्तरोऽयं सिद्धान्तः । एवं भेदस्य ससाग्दशाया पारमार्थिकत्वेन, मेदगर्भः सर्वो लौकिको वैदिकश्य व्यवहारः सुप्रतिष्टितो भवतीति प्रमाणक्षेत्र, परीक्षायां, आचरणक्षेत्रे च एंकरस्येन उपयुज्यमानो वीर्यवत्तरोऽयं सिद्धान्त इति विशेषः । अत एतन्मतरीत्या जगतो ब्रह्मात्मकत्यानुसन्धानं इतरमतापेक्षया मुकरम् । तेन च अहवारामिमागविगमेन जीवस्य मानचक्षुरुन्मीलितं भवति । अतश्च ·215 भघ्याय: उपमहारः ततश्च शान्तिः, ततश्च सुम्वमिति सिद्धान्तभागः मानवमुखसाधनविषये अत्यन्तमुपकरोति ॥ .. अतः मंप्रदायभागे च एतद्दर्शने इतरमतापेक्षया महान् विशेषः । अविशेपेण प्राणिमामान्यस्यपि · एकलिनेव जन्मनि निरवधिकसुखरूपा मुक्तिः साधयितुं शक्या एव इति वेदमूलकसिद्धान्तेषु एतस्मिन्नेकस्मिन्नेव सिद्धान्ते अङ्गीक्रियते । न केवलं मनुजानां इतरप्राणिनामपि लिगधारण. संस्कारः मुक्ति दातुं प्रभवति दयाळुश्शिवयोगी ।। पुरुषस्य यावानधिकारः मोक्षसाधने तावानेवाधिकारः स्त्रीणामपि । यावजीवानुष्ठेयायाः शिवपूजायाः ऋतुसूतकमपि नास्ति । ऋतुसतापि नारी यद्यपि अकरस्पर्शयोग्या, तथापि पूजामात्रसुनिर्मला भवति । स्बेष्टलि कपूजायां आशौचं नैव विधीयते । तथाच सूतकिनः नान्यस्पर्शयोग्या अपि पूजामात्रसुनिर्मला इति लिङ्गपूजाभिधं शिवयनं नाम यावज्जीवत्रतं नियमयति वीरशैववसंप्रदायः। तत्र च स्त्रीपुरुषभेदो नास्ति । एवं च विना स्त्रीपुरुषभेदं, विना ब्राह्मणादिवर्णनियम, विनैव च ब्रह्मचयोद्याश्रमनियम सर्वेऽपि मानवाः सञ्चारित्रयेण, सौंशील्येन, हृदयशुद्धया, प्रशान्तया धिया लिङ्गार्चनाधिकृताः शिवसायुज्यं इह जन्मन्येव साधयितुं प्रभवन्ति ।। सन्ति खल्वितरे बौद्धादयः वर्णाश्रमभेदमनङ्गीकुर्वाणाः, परंतु न ते वेदप्रमाण्यमङ्गीकुर्वन्ति । तु वेदप्रामाण्यमगीकुर्वन्ति वीरशैवव्यतिरिक्तास्ते सर्वेऽपि वर्णाश्रमानुरोधेन धर्मभेदं, स्त्रीपुंभेदेन धर्मभेदं चागीकुर्वन्ति । वेदप्रामाण्यमभ्युपगच्छन्तोऽपि वीरशैवाः वर्णाश्रमस्त्रीपुभेदेन धर्ममेदं सर्वथा नाङ्गीकुर्वन्ति । पाससूत्रगतं अपशुद्राधिकरणं तु पीरशैवैतरविषयमेव ॥ सङ्कुचितशक्तिकः परमात्मांश एव जीवः । जीवेषु च स्वरूपतः परम्परतारतम्य नास्त्येव । यस्यां कस्यांचिद्योन्या-अन्ततस्तिर्ययोन्या जातोऽपि जीवः परमात्मांश एव । तादृशस्य सर्वयोनिगतस्यापि जीवस्य शिवयोग्यनुग्रह - ·F . 216 शक्तिविशिष्टाद्वतदर्शनम् चष्टः वात् शक्तिसोचनिवृत्तिपूर्वकमपरिमितशक्तिविशिष्ट शिबभायापत्तिरूपमोक्ष- प्राप्ति न कोऽपिवारयितुं प्रभवति ॥ मुमुक्षुः भारतीयो वा पाश्चात्यो था, पुमान् वा स्त्री वा यः कोऽपि भवतु । ते एते सर्वेऽपि इमं धर्ममाश्रित्य मुक्ति प्राप्तुमर्हन्त्येवैतत्सिद्धान्ते ॥ एवं विशालभावनया समन्वयदृष्टिः, जगतो ब्रह्मात्मकत्वदर्शनं चैतस्मि- नेकस्मिन्नेव दर्शने समस्ति । भयमंशः पदस्थलसंप्रदयवैशीष्टयं, सूक्ष्मदृष्टया विमृशता स्वयंवेद्यो भवेत् । इदानींतने विज्ञानप्रगतियुक्ते जगति, तत्त्वज्ञान- रहितं विज्ञानं मानवकुलस्य शान्ति समाधानं च आधातुं नालंभवेदिति सवै विदिते, सर्वेषु च सर्वसाम्यं आत्मीयभावनां च उद्घोपयत्सु, परस्परं मानवेषु विद्यमाने तारतम्ये अवश्यवर्जनीये च सति, इनमेकमेव दर्शनं सर्वस्यादि जगतो हिताय अभ्युदयाय च प्रभवेदित्यत्र न कश्चन मंशयस्यावकाशः !! अत इदं दर्शनं न केवले सर्वश्रुतिसमन्वयदर्शनं, अपि तु सर्वजग समन्वयदर्शनमपीति सर्यमयदातम । . . - इति शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शने द्वितीयो भागः समाप्तः 1:-- * मन्थश्च संपूर्णः ।। * त्य ·पारिभाषिकसंज्ञानां अर्थविवरणम् अन्धपान्यायः-दृपछक्तिशून्यस्यान्धस्य गमनशक्तिशून्यस्य पोध मेलनेन अन्धारूढः पगुः मार्गमुपदिशति । तदुपदिष्टमार्गेण अन्धो गच्छति । एवं उभावपि उदिष्टं देशं प्राप्नुतः । अहिकुण्डलन्यायः-एक एव अहिः कदाचित् कुण्डलाकार, कदाचित् दण्डा- कारं यथा भजते तथा एकमेव ब्रह्म नानाकारं भजते । उपक्रमन्यायः- प्रकरणोपक्रमे योऽर्थः प्रतिपाद्यते तदनुरोधेनैव उत्तर- वाक्यानि नेयानि इत्याशयः । कूर्माङ्गभङ्गन्यायः- भङ्गः रीति:-कूर्मः स्वेच्छया यथा स्वाचयवान् प्रसारयति आकुञ्चयति च तथा परमात्मा स्वान्तलीने जगम् बहिः प्रमारयति, पुनः प्रलयकाले स्वस्मिन् लीनं करोति । कृत्मप्रसक्तिन्याय:-कृसप्रसक्तिनिरक्यत्वशब्दकोपो वा इत्यधिकरणोक्त. न्यायः । श्रुतौ यादृशं ब्रह्म प्रतिपाद्यते तादृशमेव तदङ्गीकार्यम् । न तत्र लौकिकाक्षेपावसरः इत्यर्थः । घटकश्रुतयः-परस्परविरोधपरिहाराय प्रवृत्ताः श्रुतयः (अन्तर्यामिब्राह्मण- वाक्यानि । घट्टकुटयो प्रभातम्-शुल्काहरणशाला घट्टकुट्टी । कश्चित् पुरुपः मार्गे शुल्क अदित्युः राज्यां मार्गतरेण प्रस्थितः । मार्गभ्रंशात् परिश्रमन् प्रभातकाले तम्यैव शुल्कागारस्य समीपं आगच्छत् । एवं बहुविचारणेऽपि प्रथमोक्तकरूप एव विश्रान्तो घट्टकुट्टयां प्रभात तुल्यं तदिति उपयुज्यते । प्राप्ताप्राप्तविवेकन्याय.-अन्वयव्यतिरेकन्यायः । यत्सत्त्वे यत्सत्वं, यदमाये च यदभावः सः तदधीनः इत्यर्थकः । भूयोऽधिकरणन्यायः-परस्परविरोधे यस्मिन् पक्षे भूयसां स्थितिः स एव पक्षो ग्राह्य इत्यर्थः ।

·218 शक्तिविशिष्टाद्वैतदर्शनम् अमरकीटन्यायः-कीटः भ्रमरचिन्तया यथा भ्रमर एव भवति तथा जीव: शिवभावनया तदुपासनानैरन्तर्येण च शिव एव भवति । मयूराण्डरसन्यायः-मयूरबर्दै विद्यमानानां विचित्राणां रूपाणां सूक्ष्मावस्थया ! मयूराण्डरसे सत्त्वेऽपि यथा नोपलभ्यते तथा विचित्र- मिदं जगत् ब्रह्मण्यव्यक्तरूपेण वर्तत इत्यर्थः । सरित्सागरम्यायः-समुद्रप्रवेशात्पूर्व पृथगुपलब्धमाना सरित् समुद्रप्रवेशानन्तरं यथा समुद्र एव भवति तथा संसारदायां भिन्नोऽपि जीवः चिद्रूपेण साजात्यात् सायुज्यमुक्तौ शिवेन एकीभवति । सागरतानन्यायः-तरङ्गबुबुदादः यथा सागरस्य अवस्थाविशेषाः तथेदं जगत् ब्रह्मण एवावस्थाविशेपः । सुवर्णकुण्डलन्यायः-सुवर्णस्य अविनष्टस्यैव सतः यथा कुण्डलभावः तथा अविनष्टस्यैव ब्रह्मणः जगदाकारप्राप्तिः । अनुवन्धः कठिणपदानां अर्थसूची अपलं-क्रियारहितम् । अभियोगः-ईपच्चलनं । अपृथसिद्धिः-अविनाभावः । अमिमी.-यत्किचित्कर्तृताभिमानः । अविद्या-पारमेश्वरी संकुचिता शक्तिः। अम्-दीक्षासंस्कृतः शुद्धनीयः । अप्रमेयं-ज्ञातुं योग्यं । अष्टावरणानि-भक्तिवर्धकानि रक्षा- अर्चावतार:- विद्महे देवमावनया कवचानि । अर्चनम् । आणवं- जीवे अणुत्वभावनोत्पादकः अधोमाया - शक्तः मंशोचावस्या । मलः आरमनि अनारमत्यवोधकः । अमूर्त-निराकारम् । आनन्दौनादः-आगन्दाविर्भावः ।

·कंटिणपदांना अर्थसूची '219 - उपादानं -- समवायिकारणम् । तन्मात्र---पञ्चभूतानी मूलतत्त्वम् । उपाधिः-स्वस्मिन् विद्यमानस्य गुणस्य | तेजस:--राजसाहंकारः । स्वसन्निहिते प्रतीतिहेतुः॥ दर्शनम्-तत्त्वज्ञानसाधनम् । उपादेयं-कार्य दान्तिः अन्त:करणक्षोमाभावः । उपासनं - तैलधारावत् अविच्छिन्न- दीक्षा-मलपरिहारकः शिवज्ञानो- स्मृतिसंतानः । त्पादक: संस्कारविशेषः । ऊर्चमाया -शक्तेः परिशुद्धावस्था । निर्मल:-आणवादिमलत्रयरहितः । ऐक्यप्रतिपतिः-अभेदज्ञानम् । नियति.-अव्यापकतारूपं जीवावरणम् ऐक्यः-शिवे विलीनः शरणः । निष्कल - सङ्कुचितशक्तिकः परमात्मा । कला---किश्चित्कर्तृतारूपं आवरणम् । निरञ्जन:-निर्लिप्तः, शिवयोगी । कल्याणविभूतिः-शिवानन्दानुभव पति:-नियामकः प्रभुः । रूपसारूप्यसामिप्यसालोक्यमुक्ति। परामाया-सच्चिदानन्दरूपिणी शक्तिः। -अनित्यतारूपं जीवावरणम्। | पराहन्ता ---शिवभावः । कंचुकानि-जीवावरणानि, मुक्ति पशु:-पाशबद्धो जीव.। प्रतिबन्धकानि। पराभक्तिः भगवद्विषयिणी नैष्टिकी भक्तिः कारणपुरुषा:-धर्मस्थापनार्थ जगति- परः-स्वस्वरूपज्ञानी । समागताः महाव्यक्तयः । परिणामः-समसत्ताकः अन्यथाभावः। कूटस्थं-निर्विकारम् । पवित्रं-शुच्यशुचिकालेऽपि धार्यलिङ्गम् । केवल: -स्वस्थावस्थः परमात्मा। पाशः- दुःग्वहेतुर्वन्धः । गुरुः अज्ञाननिवारकः शिवयोगी । पिण्डः-शुद्धान्त.करणो जीवः । चरः-निर्लिप्सतया संचरन् शिवयोगी। पिण्डनानी - देहात्मविवेकवान् । चित् - चैतन्यशक्तिः । पुरुपः-- मायाशक्तिप्रविष्टः शिवांशः । चित्त-शक्तिसंकोचरूपा प्रकृतिः। प्रकृतिः-गुणत्रयसाम्यावस्था । जगम:~-मंत्रोपदेशकः शिवयोगी। पसादी-मनःप्रसादवान् सद्भक्तः । प्रयोजनं-देहे इष्टलिङ्गधारणम् । काल:- . तत्वम्-~-परमार्थः।

·320 भक्तः सानिविशिष्टाईतदर्शनम् प्राणलिनी.विज्ञातहृदयप्रकाशः भक्तः। विश्वभाजनं-विश्वाश्रयः परमात्मा । बन्धः -जननमरणसंसरणम् । वेधा-गुरु शेप्ययोः हस्तमस्तक- श्रद्धाभक्तियुक्तो जीवः । संयोगन शिप्ये शिवतत्त्वसमावेगः। भक्तिः-~महनीयविषयिणी.प्रीतिः। वैकारिकः-सात्त्विकाहङ्कारः । भाजनं-विश्वाधरं परब्रह्म । शक्तिः--परमात्मनिष्टा सर्वकार्योप-- भूतादिः-तामसाहकारः । योगिनी चिकला। मल:-शिवशक्तिसङ्कोचः आणव शरण: भक्तः पराकाष्ठतायां निर्लिप्त- मायेयकार्मिकरूपः । तया व्यवहरन् शिवयोगी माहेश्वरः-निष्ठाभक्तियुक्तः भक्तः । शान्तिः-बहिरिन्द्रियक्षोभाभावः । मंत्रदीक्षा-मंत्रोपदेशः। --परमात्मसन्दर्शनमार्गाः। मायेयं -- स्वीयबन्ध्वनुरागरूपो मलः । पट्सख्याकाः मार्गाः -- वर्णाध्व, माया--भेदप्रधाना शक्तिः जीवे भेद पदाध्व, मंत्राव, भुवनाक, भावनोप्तादिका च। तत्त्वाव, कलाव्वरूपाः । मृत-साकारं ब्रह्म । सकल:-विकसितशक्तिकः परमात्मा । -अपरिपूर्णतारूपं आवरणम् । समाधिः-योगस्य पराकाष्टा । लिङ्ग-विश्वाधारो दिव्यप्रकाशः । सामरस्य-नीरंध्रसंश्लेपः। लीला-स्वयंप्रयोजनो व्यापारः। स्वस्था-शिवविलीना शक्तिः । विमर्शः-शिवस्य प्राथमिकी इच्छा । | स्थलम्-विश्वाधारभूतं ब्रह्म । विवर्तः-विपमसचाकः अन्यथाभावः । क्षुभिता:-कार्योन्मुखी शक्तिः । विभुः सर्वव्यापकः । . पडवान:- रागः ·Opinion expressed by His Holyness Sri Kumar Swamiji, Navakalyana Math, Dharwar. Dr. T. G. Siddapparadhya's Introduction to Saktiviśiştādvaita Darsana is a laudable attempt to present the metaphysical outlook of Virasaivism and to locate it in the field of philosophic thought. It is discussed in a critical and comparative manner, bringing into bold relief, the tenets of Vīrašaiva religion. The nature of Siva and Jiva, of Sakti and Māyā, the relation of the universe to man and of both to God, the technique of Şațsthala doctrine-all these points are clearly set forth in this book from the point of view of Virasaivism., The author's acquaintance with the various, Indian systems or Darśanas is deep and extensive. The author, therefore, deserves to be congratulated on lus efforts and erudition. . r An extract of, opinion of Dr. Albert D. MENDONSA, Ph.D. Head of the Department of Philosophy, Manasagangotri, Mysore. “Dr. Siddapparadhya has chosen many texts of various traditions as matter to reveal the working of the philosophical principles. His great asset is his deep knowledge of scholastic Sanskrit which enables him to make use of linguistics in the solution of clifficulties I congratulate him for his valuable work and wish him success in his intellectual adventure".

·+ Opinion of Sri S. SHANKARAPPA, M.A. B.T., INSPECTOR OF SANSKRIT SCHOOLS, IN MYSORC STA- BANGALORE. Dr. T. G. Siddapparadhya's Sanskrit text on Sal. višiştādvaita Darśana is very useful to the too. of Darsana for the critical and comparative study vīrasaivism from the 'philosophical and religi points of view. As it contains all essential top relating to Saktivisişțādvaita system of Vedānta; deserves to be studied as a Prakarana Grantha. His Sanskrit, as he was accustomed to speak with the Pandits of the Sanskrit Colleges of Mysore' and Bangalore, is so easy as to be followed clearly by every body. Besides, his own Introduction in English adds to the beauty of the text - by presenting the tenets of Virasaiva: philosophy in an understandable manner.' . I entirely agree with the 'Philosophers and Swamijis who hold a high estimation" of Dr. Siddapparadhya's valuable work on Virasaivism: It is a good thing that he has brought out the Kannada and English versions of his Sanskrit Thesis. The, public will be benefited thereby very much. His literary services to the huśnan 'world will be distinctly remembered; as, the credit. of 'establishing Saktivišistādvaita system of Yedānta ' as applicable to Virasaivism in accordance with the Şațsthala technique, chiefly goes to 'him. As his books clearly point out the practicability of Virasaiya' religion to all Sadhakas; 'irrespective of caste, colour, or creed, I, expect many such books from him. .