·No text on this page.

·कविकल्पलता।
महाकवि श्रीदेवेश्वरविरचिता।
विविहगाश्रयकल्पपादप महाराजाधिराज
श्री श्री श्री श्री श्रीमत् सुढलदेव
के, सि, आइ, इ, वामण्डाप्रदेशाधिपति
वाहाटुरस्यानुमत्यनुसारेण
साहाय्येन च
पण्डित श्रीरामगोपाल कविरत्नभट्टाचार्येण
परिवर्द्धिता, संस्कृता, प्रकाशिता च ।
कलिकातानगम्ि
सिद्धेश्वरयन्त्र
मुद्रिता।
खुष्टाब्दाः १८८५॥
मून्यम् )

·No text on this page.

·विज्ञापनम् । एतत्प्राचीनमलङ्कारशास्त्रं मालवाधीखरमहामात्येन श्रीमहाग्मटसूनुना देवेश्वरेण सुललितसंस्कृतभाषया विर- चितम्। पुस्तिकेय ग्रन्थकता चतुः पञ्च-षट-सप्त क्रमेण हाविं- शतिकुसुमविभूषित चतुःस्तवकविराजिता लतेव परिकल्पिता। आलोच्यतामल्येनाप्यायासेन मुग्धानामपि कवित्वं जायते का कथा पण्डितानाम्। एतादृशौसुपकारितामवलोक्य भविष्य- त्यस्या अभावो मा भूदित्यनुध्याय चास्माभिरेषा यत्न न मुद्रा- पिता प्रकाशिता च। यद्यधुनानया पाठकानां कवित्वप्रेसूनां काचिदुपवतिर्भवेत्तदास्माकं सफलो यत्नोऽर्थव्ययश्चेत्यलम् । श्रीरामगोपाल शर्मणः । कलिकाता . शकाब्दाः १८१५

·No text on this page.

·कविकल्पलतायाः सूचीपत्नम् । विषयः। पताका मङ्गलाचरणम् शब्दस्तवके छन्दोभ्यासः सामान्यशब्दः ." वर्णस्थितिः १२ . १ ४ १७ २० ... २४ 29 अनुप्रासः श्लेषस्तवके उद्दिष्टवर्णनम् वण्यवर्णनम् प्रकीर्णम् संख्या रूढ़ियौगिकमिश्राः कथास्तवक राजदर्शनम् गङ्गास्तुतिः भगवत्यादानुभाषणम् ३५ * ३८ ३८ ४४ " ४९ विप्रसम्भाषणम् ४८ ५२ પુરૂ तडागादिवर्णनम् वादितर्जनम् अर्धस्तवक अर्थोत्पादनम् अद्भुतम् चित्रम् सादृश्यम् रूपकादिकम् समस्यापूरणोपायः ५७ " ६ समस्याः ७३, ८२ इति सूचीपत्रं समाप्तम् ।

·No text on this page.

·कविकल्पलता।
गङ्गावारिभिरुचिताः फणिफणैरुत्पल्लवास्तच्छिखाः
रत्न: कोरकिताः सितांशुकलया सोरैकपुष्यश्रियः ।
आनन्दाशुपरिप्लुताक्षिहुतभुग्धूमैर्मिलहोहदा
नाल्यं कल्पलता: फलं ददतु वोऽभीष्टं जटा धूर्जटेः ।
मालवेन्द्रमहामात्यः श्रीमहाग्भटनन्दनः ।
टेवेश्वरः प्रतनुते कविकल्पलतामिमाम् ॥
प्रतिभा-भावितात्मानः कवित्वं के न कुर्वत।
अन्ये तु कविताधानकुशला विरलाः पुनः ।
यदन्यैर्वन्यैर्न तत्र सञ्चरतो मम ।
पदे पदे प्रस्खलतः सन्तः सन्ववलम्बनम् ॥
कविशिक्षाशतं वीक्ष्य कवीन्द्रानुपजीव्य च ।
निबधेयं मया धौरास्त्वरितश्लोकसिद्धये ॥
सुत्तरम्यस्तवका सदालिपरिशौलिता।
कविकल्पलताख्येयं कविशिक्षा निषेव्यताम् ।
शब्द-शेष-कथाख्याश्चत्वारः स्तवका इह ।
ते चतः पञ्च-षट्-सप्त-कुसुमैरन्विताः क्रमात् ॥
तत्राद्यस्तवके छन्दोऽभ्यासः सामान्यशब्दकाः।
वर्णस्थितिरनुप्रासः कुसुमानि यथाक्रामम् ॥
अथ शब्दस्तवक छन्दोऽभ्यासः ।
छन्दोऽभ्यासप्रसूनेऽन्न नेत्रसूता विपश्चितास् ।
कथ्यन्ते कोऽपि शब्दा यैश्छन्दो मन्दोऽपि विन्दति ॥
१

·--
कविकल्पलता।
श्रीलक्ष्मीः कमला पद्मालया च हरिवल्लभा ।
दुग्धाब्धितनया क्षीरसागरापत्यमित्यपि ।
चौरपाथोधितनयेत्येवमेकाक्षरादिकम् ।
आदौ साध्यं पदं स्थाप्य शेषं कुर्य्याविशेषणेः ।
विशेष्यार्थो वर्णाकाराधाराधयक्रियागुणः ।
साहश्यपरिवाराद्यः क्रियेत सविशेषण: ॥
यथा सुधांशुधवलोऽतिवृत्तः क्रान्तान्तरिलो हरिणं दधानः ।
महत्तमोनन् जनतापहारी मृगेन्द्रक्दाजति ऋक्षमध्ये ॥
बन्धुश्चौरः सुहृद् वादी कल्प प्रख्यः प्रभः समः ।
देशीय-देश्य-विप्रामाः सोदराद्या इवार्थकाः ।
यथेन्टुबन्धु संक्ता-श्री-चौरो हार-श्चियः सुहृत् ।
कुन्दवादी ईसकल्पः क्षीरप्रख्यो हिमप्रभः ॥
गङ्गासमोऽनदेशीयः शेषदेश्यः सुधारिपुः ।
विषाभस्ते यशोराशिः लासोदरसोदरः ।
कथानगरसर्वार्थनित्यकृत्यादिवर्णनैः ।
लोकानां दृष्टचेष्टाभिश्छन्दोऽभ्यासक्रमो यथा ।
आसीद्दशरथो राजा चत्वारस्तस्य सूनवः ।
राम-लक्ष्मण-भरत-शत्रुनाश्चेति विश्रुताः ।।
ध्वस्तधान्तभरं रनवेश्मविस्वोररश्मिभिः ।
राजधानी दिनस्येव तत्पुर द्योतते सदा ।
स्थाली भात्यनपूर्णेयमोंमिः शोभते घटः ।
पटः संरक्ष्यते सूक्ष्मः साक्षालक्ष्मीरियं व
वधः
प्रात: कतश्रमः नातोऽर्चितदेवो हुतानलः ।
भुतानः श्रुतसच्छास्त्रः सायं शय्याग्रहं ययौ ।
पुष्पाणि पाणिदेशेऽसौ कृत्वा क्रीड़ति कामुकः ।
ताम्बलिकोऽत्र ताम्बूलमस्य पश्यार्पयत्यसो ।
॥

·छन्दोऽभ्यासः।
तदर्थान्यपदैश्चान्यश्लोकस्य परिवर्तनात्।'
तत्रैव छन्दस्यभ्यस्येदथ छन्दोऽन्तरे यथा ।
प्रत्यर्थिपृथिवीपाल तमोजालदिवाकरः ।
नौतिघ्रततिपयंन्यो राजते पृथिवीपतिः ।
प्रत्यणीकावनीकान्तध्वान्तविध्वंसनांशमान् ।
नयवल्लीनवाम्भोदः शोभते भूमिवल्लभः ॥
प्रत्यर्थिपृथ्वौहृदयाधिनाथध्वान्तीविध्वंसनवासरेशः।
सन्नौतिवलीनववारिवाही विश्वम्भराया दयितो विभाति ॥
दुर्धरारिधरणीधरोहतध्वान्तमण्डलविखण्डनांशमान ।
नौतिवलीनव नतनाम्बुदो मेदिनीपरिढ़ोऽधिराजते ।
यतिभङ्गो नामधातुभागभेदे भवेत् यथा ।
पुनातु नरकारिचक्रभूषित-कराम्बुजः ।
दिविषहन्दवन्य वन्दे गोविन्दपदाम्बुजम् ॥
स्वरसन्धी तु न श्रीशोऽस्तु भूत्यै भक्तो यथा ॥
न स्यादितिभेदे भात्येष राजेति कुत्रचित्।
कचित्तु स्याद् यथा देवाय नमश्चन्द्रमौलये।
चादयो न प्रयोक्ताव्या विच्छेदात् परतो यथा।
नमः शिवाय कृष्णाय च दानवविनाशिने ॥
एकस्वरोपसर्गेण विच्छेदः श्रुतिसौख्यत्।
यथा पिनाकपाणिं प्रणमामि स्मरनाशनम् ॥
एवं यथायथोडेगः सुधियां नोपजायते।
तथा तथा मधुरतानिमित्तं यतिरिष्यते ।
अवधार्थापि मधुरा मनी हरति भारतौ।
तमोनिचयशङ्काशा मनुला देवकोकिलाः ।
इति शब्दस्तवके छन्दोऽभ्यासो नाम प्रथमं कुसुमम् ।

·CC कविकल्पलता। अथ शब्दस्तवके सामान्यशब्दः । सामान्यशब्दाः कथ्यन्ते क्रमादेकाक्षरादयः । श्री भो हे हि नु नि: मंनि प्रवि प्राक् द्राक् सुसद यथा । श्रीकृष्ण भोः केशव हे हरे द्राडिष्पीडितारे सुमतिं प्रयच्छ । निकाममासेव्य विभासि नुवं सदयोगिनां चेतसि सङ्गतो हि। इत्येकाचरम् । स्फुटं स्फूर्य्यत् स्फुरत् स्फारं सारं तारं वरं परम् । प्राग्रं प्राज्यं प्रियं प्रेष्ठं ज्येष्ठं श्रेष्ठ मुहुबहु । कौत्य काम्यं कन कान्तं मनु मंच महन् मिलत्। वाढ़ गाढ़े दृढ़ प्रौढ़ वल्गु बलात् ललत् लसत् ॥ खैरं सम्यक् सदा शश्वत् सत्यं नित्यं ध्रुवं द्रुतम् । धयं वयं पुनः प्रायः सुष्ठु सद्यो भृशं लसत् ॥ ननु नाम किल क्रीडत् चञ्चत् चारु जवात् खलु । श्रीमत् प्रोच्चैः शनैर्माद्यत् रिङ्गन्द्राचिरं परि ॥ इति हाक्षरम्। झटिति प्रकटं संपदि प्रसभं निविड सुभगं सुचिरं प्रवरम। विहसहिकसद् विलसद् विचरद् विमलं सकलं बहुलं प्रवलम्॥ सर्वदा सर्वथा सर्वतः शीघ्रतः सत्वरं सन्ततं निश्चितं वेगतः । उञ्चरञ्जसा नित्यशः सुन्दरं पेशल मञ्जलं प्रोल्लसत् विस्फुरत् । प्रोहामंद विभाजदुत्तुङ्गद् विस्फूर्ज- दुत्तान शोभाव्य विस्फार विक्रौड़त्। सच्च्ाय सच्छोभ नि:शङ्ग निःशेष- मित्यं बुधैत्यक्षराणि प्रयोज्यानि । इति ताक्षरम्। मनोरम मनोहरं समन्ततः समीहितम् । वरद्युति' स्फुरत्प्रभ महोज्वलं जलच्छवि।

·빛
सामान्यशब्दः।
रयादेव जयादेव सर्वकालं सुनिधितम् ।
स्फारशीभ प्रभायुक्त स्फुरच्छायं श्रियान्वितम् ।
वराभोगं वरश्रीक लसत्कान्ति स्फुरदयशः ।
घनच्छायं झटित्येव शोभायुक्त विकखरम् ॥
इति चतुरक्षरम्।
प्रवरीक चिरच्छायं स्फुटलक्ष्मीक बहुलश्रीमत् ।
कलया युक्त विलसद्रोचिः प्रचुरज्योतिर्युतिरोचिष्णुः ।
विलसच्छवि प्रसरत्प्रभ प्रसरसं सुषमामयम् ।
बहुवैभवं रुचिभासुरं कलयान्वितं बलवर्जितम् ॥
स्फुरितोदयं खचितं श्रिया विकटोच्छ्रयं प्रमदालयम् ।
धनविश्वमं भुवनादभुतं वरदीधिति द्युतिसुन्दरम् ॥
इति पञ्चाक्षरम्।
अद्भुतवैभव अतिमहोत्सव सुजलभाषित भूरितरद्युति।
कान्तिनिकेतन मिद्धतमावति चारतरद्युति सुन्दरदीधिति।
मनोहरच्छायमुचितद्युति स्फुरतृप्रभाचारु धनश्चियान्वितम्।
ससुल्लसत्कान्ति विभावितासति नियोज्यमेवन्तु षडाक्षरं पदम् ।।
इति षडक्षरम् ।
समुन्नसितशोभाव्यो रोचिनिचयरोग्चिमः।
चारुचञ्चत्पलाशाक्षी कान्तिकान्तिनिकेतनम् ॥
वला वलावपुर्लक्ष्मौर्महामहिममन्दिरम् ।
आभासम्भारसंशोभी दीप्तिमण्डलमण्डितः ॥
प्रभाप्राग्भारसारथीरुद्यवृद्यतरद्युतिः ।
मनोरमतमच्चायो विभावैभवशोभितः ।
चमनारकरस्कार प्रमाणाम्भावभासुरः।
मनोरमतमक्रीड़न कान्तिमण्डलमण्डितः ।
मनोहरतरस्फूज दूर्जखलकलोबलः।

·कविकल्पलता।
अत्यद्भुतवपुर्लक्ष्मीक्षोभितक्षितिमण्डलः ।
मनोहरतरोनाय कायछायाचयान्वितः ।
प्रीतिस्फीतिकरप्रेञ्चत् प्रभासंहतिसंहितः ।
विस्फुरद्रश्मिविस्मेर विस्मयाविष्टविष्टपः ।
नयनानन्दनोद्दाम रमणीयकमन्दिरम् ॥
इत्यष्टाक्षरम्।
अवनीतलवर्तिदृशाममृतांशुः सम्पदेकंकुलगहम् ।
चित्ताकर्ष महौषधिवास: कौर्तिकतक्या: ।
परिस्फुरत्कान्तिभरप्रचारकः स्वपौड़नेनापि परोपकारकः ।
समोपभाजां हृदयैकहारकः स्वभावसौन्दर्य विशेषभूषकः ।
जगत्प्रमोदोदयदानसज्जनः शुभौघलय प्रबल प्रशसनः ।
नियन्त्रितानेकमनस्तुरङ्गमः स्थिरीकतालोककहग्विहङ्गमः ।
प्रमोदपात्रीवतसर्वभूतलः प्रतिक्षणक्षीणगुणोर्मिशीतलः ।
समुल्लसद्दीधितिपुञ्जमञ्जुलः समस्तचित्तोत्सवकृत् खभावतः ।।
जगत्त्रयैकान्तमनोज्ञताभुरनन्यसाधारणकान्तिकान्तः ।
अव्याजमाधुर्यसुधानिधानं मनोविहङ्गाहरणैकपाशः ।
निरवद्यससुद्यदुज्ज्वलखगुणश्रेणिमनोहराकतिः ।
त्रिजगज्जनचित्तचित्रलनयनानन्दसिताचवर्तिका ।
अवनीतलवर्तिलोचनामृतवतिः प्रमदैकमन्दिरम् ।
घनविस्मयचित्रशालिका हृदयाम्भोरुहभानुसण्डलः ।।
हृद्यतरद्युति वारिपयोधिलॊकविलोचनशौतमयूखः ।
चारतमापधनौषनिवेशो भूवलयस्थितविस्मयहेतुः ।
मुख्यस्वामीसम्पदा सम्पदानां लीलाशालाभावितामावितानैः।
पुंसां नेत्रक्षेत्रपौयूषष्टिविश्वोहामाश्चर्यहर्यक्षशैलः ॥
उद्यदुज्वलगुणोध मेदुरो रामणीयक विलासमन्दिरम् ।
सुन्दरावयवसन्निवेशनः कान्तिकान्तभरभासुराकतिः ।

·सामान्यशब्दः। णमणिप्रकरैकमहोदधिः सकललोकविलोचनचन्द्रमाः । वेलसदुज्वलकान्तिनिकेतनं सहदयौघचमत्कृतकारणम् ॥ सदङ्गचिप्रचयेन युतो नयनौघमधुव्रतफुल्लवनम्। हृदयाजविजम्भणतीक्षणकरो घनविस्मयसम्मदवासगृहम् ॥ पडितपुचमचुप्रसर्पत्प्रतीकप्रभापूरदूरावधूतान्धकारः। नोमीनहर्षप्रकर्षकवर्ष हगम्भोरुहानन्दसन्दोहहेतुः ॥ अखिलजगदवेक्ष्यमाणलक्ष्मीः स्वगुणविराजिभिरङ्गकैः प्रशस्यः । सतिरतिवलक्षपक्षचन्द्रप्रकरविजित्वरकीर्तिकौमुदीनाम् ॥ निःशेषलोकपरितोषकरखरूपः शोभान्वितावयवसुन्दरसन्निवेशः । दूरं निरस्तखलदूर्वचनावकाशो व्याजृम्भमाणगुणसंग्रहणप्रवीणः ॥ प्रव्यक्त तत्तदखिलावयवानवद्यः प्रोद्यविजोज्वलगुणप्रकराभिरामः । आनन्दिभिः सहृदयैरभिनन्द्यमान: सुप्रक्रियाभिरभितः सुविराजमानः ॥ कुतुकतरलचित्तै: सज्जनः स्तूयमान- स्त्रिभुवनजननेत्रक्षेत्रपीयूषष्टिः । प्रविकलससुदञ्चद्रूपसम्पन्निधानं सकलमलविमुक्तः साधुवादेन युक्तः ॥ मुखरखरखरोक्तिध्वान्तविध्वंसनेन्दु- विलसदमलकायव्यामृतानन्तकान्तिः । अननुगुणमणिश्रीश्रेणिविश्वामधाम- क्षयितनिखिलदोषः सर्वसन्तोषहेतुः ॥ समुद्यत्प्रत्यङ्ग प्रस्मरमनोनद्युतिभरी मनोमौनाकष्टि प्रबलवड़िशं काममृगयोः । . ॥

·कविकल्पलता।
घनाश्चर्यस्थानं जगति कुतुकोत्तानितयां
नराणामानन्दामृतलहरि दुग्धाम्बुधिरयम् ॥
उच्चैश्चेतोहरिणहरणाखर्वगन्धर्वगीतम् ।
तं तं नेत्रावलिमधुलिहां माकरन्दप्रवाहः ।
सर्वाश्चर्यपदसमुदयद्रूपसम्पबिधानं
चञ्चत्कान्तिप्र चयनिचयच्छन्नसम्पबगानः ॥
सकलजनताचित्ताश्चर्य्यप्रदप्रकटोलसन्-
मधुरिमपरीपाकोद्रेकस्फुरं द्युतिसुन्दरः ।
नयनललितानन्दोल्लासग्रहाधिपमण्डलो
मिलदवयवश्वीरोचिष्णुर्निजान्वयभूषणम् ॥
लसद्घनरसच्छटानयनमौनयोर्जन्मिना-
मुदञ्चदतिसुन्दर प्रसृमर प्रभाभाखरः ।
अनन्तगुणमन्दिरं सुभगतालतामण्डपः
समस्तजनविस्मयप्रदसमुल्लसत्खाकृतिः ॥
अवयवसनिवेश जितसर्वमनोनचयो
घनवसुधाजनेक्षण सुधारससेचनकम् ।
सहृदयमानसाम्बुजविह्मणतीक्षणकरो
द्युतिभरभाविताकृतितयातिचमत्कृतिकृत् ॥
सर्वावद्यनिवारकः कृतपरीरम्भः समस्तैर्गुणे-
रानन्दैकनिदानमालवपतिः क्षमावासिराशिस्तुतः।
उमौलविजकान्तिकेतकसमाकष्टाचिपुष्पाक्षयो-
विद्यमानसराजहंसविसरावासाय सौधं सरः ।
सान्द्रानन्दसुधासमुद्गलहरी साम्राज्यमग्नात्मभिः
सर्वेः सर्वकलाकलापकुशलैः साकाइमुद्दीचतः ।
उद्यबृद्यतरोरुकान्तिपटली विन्चासरम्याकृतिः
साधारणपदव्यतीतसहनोन्मीलत्तनुश्रीभरः ।

·।
सामान्यशब्दः।
अङ्गप्रत्यङ्गरङ्गत् प्रचुरतरमहाकान्तिभाराभिरामो
निर्व्याजधाजमानानुगुणनिजगुणग्रामवित्रामधाम ।
लोकैगलोकमानः प्रमदजनपरिव्यक्तनेबारविन्दै-
रानन्दस्यैकसौधः सकलवसुमतीमण्डलोसारभूतः ॥
एवं साधारणैः शब्दै रौचित्येन निवेशितैः ।
दक्षेश्छन्दः सर्वेषु कर्तव्यं पदयोजनम् ।
अथ संस्कृतप्राकतयोः समाः।
हाराहार विहार सार सरसाः सम्भोगरोगासुराः
संहारामर वारवारण गणाष्टकार ताराकराः।
लोलोलोलविलास वायसहराहङ्कार हौरागुरा
नौहारोरगराग ताल तरला गोविन्द कन्दोदराः ॥
तरुणतरणिदासा मोहसन्दोहभासाः
खुरखरतरुघासाः वासरारम्भहासाः।
कर करि किरि कीराः कोल कल्लोल धीरा
मलमलयकरौरा वामदेवासि वीराः ।
नरनरककरङ्का देण्डचण्डालरक्षा
दर-सरल-कलङ्काः कम्बलाकारपङ्काः ।
खलबहुलकुरङ्गा देहसन्देहसङ्गाः
पर-कुरर-तरङ्गाश्चारुसञ्चारमगाः ।
अरिहरिपरिणाहाः कण्ठ-कुण्ठाहिदाहाः
परिसर परिणाहा मनु-मञ्जौर-वाहाः ।
अचल-कुलकुमाराः कुम्भकुम्भौरसारा:
विरल-कवलजारा: सुन्दरोदारपाराः॥
जवीर केशरि वराह सुरारि कालाः
काकोल कुन्तल चमूरु विराम वालाः ।
श्रालोल बाहु रण सङ्गर चोल ताला:

·कविकल्पलता।
4
संसार केरल समीरण टङ्क भालाः ॥
आसार चामर कुलौर तुरङ्ग सूराः
कङ्काल कन्दल कराल विकासपूराः ।
हेरम्ब कम्बु विधु सिन्धु बुधानुबन्धाः
कुन्देन्दु मन्दर समोर समूह गन्धाः ।
भीमाशङ्कर किरीट तमाल कुञा
हिन्ताल तोमर महौरह विम्ब पुजाः।
हिण्डोर पिण्ड वर सम्बर कोण काणा:
संरभ सोम परिरम्भ विकार वाणाः ।
वसन्तावास वेशन्त वासवासव वासराः
कासार सार सरसाः किरणारुणवारणाः ॥
एते पुंलिङ्गाः।
हेला खेला कला माला रसाला काहलाऽचला।
कोला लोला ऽवला बाला लोला दोला वसा मसी॥
धरणी धारणी गोणी रोहिणी रमणी मणी।
वीणा वाणी रमा वेणी रौढ़ा गङ्गा तरङ्गिणी।
कन्दली लहरी नारी रामा भेरी वसुन्धरा।
काली कराली चामुण्डा चण्डा रण्डा तुला मही ।
एते स्त्रीलिङ्गाः ।
जल फल पल मूलं वारि कौलाल तूलं
वन पलल दुकूलं लिङ्ग गम्भौर कूलं
सलिल कमल चौरं तुच्छ राजीव नौरं
हल रजत कुटीरं दारु नालं पटौरम् ।
कारणं रोहणं चेलं कुहराम्बर मन्दिरम् ।
कुड्मलं मण्डलं तामरसं कुण्डलमगदम् ॥
पुरारविन्द लोहाङ्ग तड़ाग करणं कुलम् ।

·सामान्यशब्दः।
११
५
तोरणं मरणं तुङ्ग मलमागार भासुरम् ॥
एते नपुंसकलिङ्गाः।
भण देहि गच्छ संहर कुरु चोरय मारयावगच्छेहि ।
अवलोकयावचिन्तय खादय चेति धातुजं विद्धि ।
अथ निरोष्याः।
नोहार हार हरिणाङ्क हराहास
कैलास कास रद नारद सिंह सङ्घाः ।
शेषाहि हंस घनसार हरीन्द्र नाग
हिण्डोर निर्भर शरधन चन्द्रकान्ती
शृङ्गार सागर तड़ाग जड़ाग याग
हर्यक्ष तक्षक नख क्षत दीक्षिताक्षाः ॥
नाराच काच कच कीचक चञ्चरीक
चाणक्य चारण गण क्षण काण शोणाः ।
संसार सार सरलारि रसाल साल
कङ्काल काल कलि शैल खलालकार्काः ॥
किचल्क कल्क कर शङ्कर कौर हीर
लकेश केश गर केशव देश लेशाः।
श्रानन्द नन्दन धनञ्जय खन्नरीटाः
कौटाम्नि कण्टक कटाह कटाक्ष यक्षाः ॥
दक्षाङ्ग यज्ञ जनकाजलि यन्त्र यत्ना
रत्नाकरान्धक धराधर धीर सोराः ।
एते पुंलिङ्गाः।
गङ्गा गीता सती सौता सिद्धिः सन्ध्या गया गंदा ।
आशीः काशी निशा नासा कान्तिः शान्तिदया वशा ॥
आर्द्रा निद्रा हरिद्रा दृक् द्राचा लाक्षा तिः कतिः ।
छाया जाया कथा कान्ता धानी रात्री रतिर्गतिः ॥

·१२
कविकल्पलता।
कन्धरा धारणा धारा तारा कारा जरा धरा।
॥
भाजी राजी रजन्यतिः कीर्तिः कन्या तटौ नटी।
नारी सारी दरी दासी घटिका खटिका जटा।
कक्षा रक्षा शिखा सङ्ख्या कालिन्दी कलिकालका।
एते स्त्रीलिङ्गाः ।
चरण करण चक्र क्षेत्र नक्षत्र तक
रजत शत शरीरं चौर नौराषि तौरम् ।
धन कनक निधानं ध्यान सन्धान दानं
नलिन नगर गात्रं छत्र नेत्रास्थि दानम् ॥
आलिङ्गन सान शिरचरित्रं जल स्थल स्थान कलत्र चिवम्।
कौलाल जालालिक नाल दैत्यं लिङ्गाङ्गणारण्य हिरण्य सैन्यम् ।
अञ्जनाजिन यानासृक् काञ्चनानन काननम् ।
हाटकं नाटकं नाव्यं तैलं चेलं रसातलम् ॥
अदनं सदनं ज्ञानं निदानं दधि चन्दनम् ।
अक्षरं लक्षणं लक्ष्यं शस्त्र शास्त्र दलं हलम् ॥
एते नपुसकाः।
आशास्तऽस्ति चकास्ति निन्दति सृजत्याशंसति कीड़ति
ध्यायत्यर्चति याचते द्यति हरत्याराध्यति त्रस्यति ।
शेते गच्छति यच्छतीच्छति नयत्यायाति हन्तीहते
नाति नाति दधाति याति जयतीत्याद्या क्रियाश्चिन्तयेत् ॥
इति प्रथमस्तवके सामान्यशब्दो नाम द्वितीयं कुसुमम् ।
अथ शब्दस्तवके वर्णस्थितिः ।
अथ वानि कथ्यन्ते तानि यानि कवीश्वरः।
महाकाव्यप्रतिषु प्रबन्धेषु ववन्धिरे ॥

·वण्यस्थितिः।
१३
राजा-राजवधू-पुरोहित-कुमारामात्य-सेनाधिपा
देश-ग्राम-पुरी-सरोऽब्धि-सरिदुद्यानाधरण्णाश्रमाः ।
मन्त्री दूत रणप्रयाण सृगवावेभर्खिनन्दूदया
वौवाहो विरह-स्वयंवर-सुरा-घुप्याम्बुखेता-रतम् ।
देव्याः सौभाग्य-लावण्य-सौल-शृङ्गास्मन्मथरः ।
त्रपा-चातुर्य-दाक्षिस्थ-प्रेम-मान-व्रतादयः ।
वेणीधम्मिल्यसौमन्तभालश्रवणनासिकम् ।
कपोलाधरनेत्रकटाक्षरदकन्धराः ॥
गण्डबाहुकरोरोजनामिमध्यवलित्रयम् ।
रोमाणि श्रोणिजवोरुपाद युग्मनखक्रमात् ॥
घुरोहितो हितो वेदस्मृतिज्ञः सत्यवाक् शुचिः ।
ब्रह्मण्यो बिमलाचारः प्रतिक पदारानुः ।
कुमारशस्त्रशास्त्रशीकलावलगुणोच्छ्रयाः ।
वाह्मालो खुरणी राजमशिः सुभगतोदयः ।
मन्त्री भक्तः शुचिः शूरोऽनुडतो बुद्धिमान् क्षमी।
आन्वीचिक्यादिकुशलः परिच्छेदी सुदेशजः ॥
सेनापतिर्जितायासः खामिसताः सुधीरसौः।
अभ्यासी वाहने शस्त्रे शास्त्रे च विजयौ रणे ।।
देशे रत्नखनिद्रव्यपण्यधान्याकरोद्भवाः ।
दुर्गग्रामजनाधिक्यनदीमाढकतादयः ।
ग्रामे धान्या लता वृक्षसरसी पशुपुष्टयः ।
क्षेत्रारघट्ट केदार ग्रामियो सुखरित्रमाः ॥
युरेहि परिखा वप्र प्रतोली तोरण ध्वजाः ।
प्रासादाध्व प्रपाराम वापी वेश्या सतीत्वरी ।
सरस्यम्भो लहर्यम्भो गजात्यबुजषट्पदाः ।
इसचनादयस्तोरोद्यान स्वौपान्योलयः ॥

·४ कविकल्पलता। अधौ होपाट्रि-रत्नोमि-पोत-यादो-जलप्लवाः । विष्णुः कुल्यागमश्चन्द्रादृचिरौर्वोऽब्दपूरणम् ॥ सरित्यम्बुधियायित्व वौचो जलगजादयः । पद्मानि षट्पदा हंसचक्राद्या कूलशाखिनः ॥ उद्याने सारणिः सर्वफलपुष्पलताद्गुमाः । पिकालिकेकिहंसाद्याः कौड़ावाग्यध्वगस्थितिः । शैले मेघौषधीधातुवंशकिन्नरनिराः । शृङ्गपादगुहारत्नवनजीवाद्युपत्यकाः ॥ अरण्ये हि वराभयूथसिंहादयो द्रुमाः। शुककाककपोताद्या भिल्लभल्लगवादयः ॥ आश्रमेऽतिथिपूजैण विखासो हिंस्रशान्तता। यज्ञधूमो मुनिसुता द्रुसेको वल्कलं द्रुमाः । मन्ले पञ्चाङ्गता शक्ति पाड़ गुण्योपाय-सिद्धयः । उदयाश्चिन्तनौयाश्च स्थैर्योन्नत्यादिसूक्तयः । दूते खखामि तेजः श्री विक्र मौनत्यकहचः । शत्रुक्षोभकरी चेष्टा धाय॑ दाक्ष्यमभौरता। युद्धे तु वर्म-बल चार रजांसि तूर्य- निखान-नाद-शर-मण्डल-रतानद्यः । छिन्नातपत्न-रथ-चासर-केतुकुम्भि- मुक्ताः सुरोहतभटाः सुरपुष्पवृष्टिः । प्रयाणे भेरिनिखानभूकम्पबलधूलयः। करमोक्षध्वजछत्रवणिक्शकटवेशराः ॥ मृगयायाञ्च सच्चारो वागुरा नौलवेषिता। भटढक्का सुगनास: सिंहयुद्धं त्वरा गतिः ॥ अखे वेगित्वमौनल तेजः सल्लक्षणस्थितिः । खुरोत्खातरजोरूपं जातिर्गतिविचित्रता।

·वर्षा स्थितिः।
१३
गजे सहस्रयोधित्वमुच्चत्वं कर्णचापलम् ।
अरिव्यूहविभेदित्वं कुम्भ-मुक्ता-मदादयः ॥
सुरभी दोलाकोकिलमारुतसूर्यगतितरदलोद्भेदाः।
जातीतरपुष्यचयानमञ्जरोधमरझङ्काराः ॥
ग्रीमे पाटलमल्लीतापसरः पथिकशोषवातोल्काः।
शतप्रपाप्रपास्त्रीगटष्णाम्रादिफलपाकाः ।
वर्षासु घनशिखिस्यहंसगमाः पनकन्दलो दी।
जातिकदम्बकेतकझज्मानिलनिम्नगाहलिप्रीतिः ।
शरदौन्दुरविपटुत्वं जलाच्छतागस्त्यहंसवषदः ।
सप्तच्छदपद्मसिताम्रधान्चशिखियक्षमदपाताः ॥
हेमन्ते दिनलघुता शीतयवस्तम्बमरवकहिमानि।
शिशिरे करोषधूमकुन्दाम्बुजदाहशिशिरोल्कर्षाः ।
सूर्येऽरुणता रविमणिचक्राम्बुजपथिकलोचनप्रीतिः ।
तारेन्दुदीपकौषधियुकतमश्चौरकुसुदकुलटार्तिः ॥
चन्द्रे कुलटा चक्राम्बुजमानविरहितमोऽतिरीज्वल्यम् ।
जलधिजलनेत्रकैरवचकोरचन्द्राश्मदम्पतिप्रीतिः ॥.
विवाहे मानशुद्धानभूषोलूलुवयौरवाः ।
वेदी सङ्गीतभावक्षा लाजमण्डलवर्तनम् ॥
विरहे तापनिःखासचिन्तामौनतशाङ्गता।
अब्दसंख्या निशादेय जागरः शिशिरोष्णता ॥
खयम्बरे शचौरक्षा मच्च-मण्डप-सज्जता ।
राजपुत्री नृपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनम् ॥
सुरापाने विकलता खलनं वचने गती।
लज्जा मानच्युति: प्रेमाधिक्य रताक्षता धमः ॥
पुष्यावचये पुष्पावचयः पुष्पार्पणेऽर्थिता दयिते ।
माला गोत्रस्खलनेां वक्रोक्तिसम्भमाश्लेषाः ॥

·कविकल्पलता।
-
.
जलकली सर:चोभश्चक्रहंसापसर्पणम् ।
पजग्लानि पयोविन्दु ग्रागो भूषणच्युतिः ।
सुरते सालिका भावाः शोकाराः कुमलाक्षता।
জাস্ত্রীড়ীৰৰীখনননি।
वर्णेषु वयभावानां दिमानमिह दर्शितम् ।
सुधौमिचिन्त्यमानानां भवत्येवमनन्तता ॥
असतोऽपि निबन्धेनानिबन्धेन सतोऽपि च,
नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयस्त्रिधा।
असतोऽपि निबन्धो यथा।
रत्नानि यत्र तत्राब्धी हंसाद्यल्पजलाशये।
जलेभादि नभोनद्यामम्मीजाद्य नदीष्वपि ।
तिमिरस्य तथा मुष्टियाहत्व शुचिमेद्यता।
अञ्जलिग्राह्यता कुरोऽपवाबत्व विधुविषः ।
शुक्लब कीर्तिपुण्यादी कार्णाचाकीर्तिपापयोः ।
प्रताप रतातोष्णले रतत्व क्रोधरागयोः ।।
विभावयों भिबतटाश्रवणं चक्रवाकयोः ।
कामिनान्तेषु कुन्दानां कुझलेषु च रक्तता ॥
हरितत्व दिवा नीलोत्पलानाञ्च विकाशितम् ।
वर्णयन्न सदप्येतनियमोज्य प्रदर्श्यते ॥
भूर्जवधिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ।
सामान्यवर्णने शौला छत्राम्भःपुष्यवाससाम् ।
कृष्णव केशकाकाहि पयोनिधि पयोमुचाम् ।
रक्तवरत्न-वन्धूक-विद्याम्भोज-विवखताम् ॥
तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ।
वर्षास्वेव मयूराणां रुतं नृत्यच वर्णयेत् ॥
नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते ।

·वयंस्थितिः।
१७
कमलासम्पदीः कृष्णहरितो गसर्पयोः ।
पीतलोहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखाद्रिषु ।
चन्द्र शशैणयोः कामध्वजे मकरमत्ययोः ।
दानवासुरदैत्यानां ऐक्यमेवाभिसम्मतम् ।
बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता ॥
मानवा सौलितो वा देवाश्चरणतः पुनः ।
इति प्रेथ मस्तविके वर्ण्यस्थिति म टतीयं कुसुमम् ।
अनुमासः ।
अथो कथांटिक बाजवर्णनाद्युपयोगिनः ।
अनुप्रासस्य
सिद्धर्थ शब्दा कतिपयान् हुमे
वर्णानामनुत्तिर्या नातिदूरान्तरस्थितिः
अनुप्रासः स तेनैव सनाथा काव्यपद्धतिः ॥
गतालङ्कारशतोऽपि काव्यबन्धी विराजते।
वर्णाः सभ्यार्णवोदोर्णसुधासंस्पचिनो यदि ॥
मृगनाभिसनाभित्रीः श्रीकण्ठाकुण्ठकण्टकाः।
सतो यतो यदच्छायो घनाघनघनद्युतिः ॥
खर्धनी ते धुनौतेऽयं नियंनिर्जरनिर्भराः।
मेदुरा पादुरा पाहामक्षता रक्षतात् चतात् ॥
अर्यमावर्यमाहात्माः कोकशोकविलोकसत् ।
कौनाशभौनाशकरः प्रवालप्रवलच्छविः ॥
घनाभोगेन भेगे त्वां सेवते देवतेखरः।
वन्देऽहं गतसन्देहं विसलं कमलं तव ।
स्फुर्जबुर्जटिसङ्काशः कोपगोपतिकेतनः ।
वैरिमी पीवाणस्तन्द्रव चन्द्रचूड़वत् ।
.

·१८
कविकल्पलता।
रणे गणेशसङ्काशो गतातिः कार्तिकेयवत् ।
श्रीमद्रामाभिरामश्रीः स त्रिविक्रमविक्रमः ॥
विश्वरूपखरूपनीः क्रतुः पुरुषपौरुषः ।
श्रीवत्सलाञ्छनच्छायो धरणीधरदुर्धरः ॥
विष्टरश्रवसाविष्टश्चधनापधनाभवत् ।
विराज-राज-राजश्रीः पितामहमहामहाः।
कविद्युश्चयवनप्रायः पाकशासनशासनः ।।
श्रीमानिन्द्र इवानिन्दाः समन्युः शतमन्युवत् ।
निविडोजा विडोजावदनघो मघवानिव ॥
दभजभजिरमः
प्रत्यूहव्यूह
इवार्जितः ।
महीमहीयान् संसारसारः शक्रपराक्रमः ॥
सङ्कल्पकल्पवृक्षत्रीः प्रज्ञाव ज्ञातवाक्पतिः ।
श्रीरङ्गवङ्गदङ्गीर्वलिवालिवलाहली।
नयज्ञो यज्ञपुरुषः शिपिविष्टनिविष्टधीः ।
स्मरघस्सरसङ्काशो भाग्यसौभाग्यभाग्यतौ।
धर्यमाधुर्यवय॑श्रीः कुशली सुषलौ यथा ।
कचिरो रुचिरोचिष्णुः क्षमया क्षमया समः ।
काशसङ्काशसत्कीर्तिः सर्वदा सर्वदानकः ॥
प्रोणाति प्राणिनामेष मनोहरमनोहरः ।
महादेवमहादेवः करुणाकरुणालयः ॥
तनयो विनयोपतः केतकः खेतकीर्तिमान् ।
राजते राजतेभाजिः कविराजिविराजितः ॥
मणिधुमणिदुष्यत्त्वोज्ज्वलदुज्ज्वलभूषणम् ।
उद्धासधासकामश्री धर्मकर्मणि शर्मभाक् ॥
भूखण्डाखण्डल: काण्डचण्डकोदण्डपण्डितः ।
प्रचण्ड कुण्डलोद्दण्ड गण्डमण्डलसण्डितः ।।

·अनुप्रास:।
१२
सन्निधाननिधानन्ते करवं नरवन्दितम् ।
नितरां नितराम्बूनि राजसे राजसेबकः ।
हारमणिरमणीया नाकनायकनायिका।
भाविता भावितानेन कलिता ललितालकैः ।।
सन्ता कान्तालकान्तासी श्रेयसां प्रेयसी भृशम् ।
कन्दः कन्दर्पदर्पस्य पाटला पाटलाधरा ।
खर्चीकतोर्वशीगर्ला निर्वासितरतिद्युतिः ॥
रमणीरमणीयासौ सुमनःसुमनःस्मिता ।
शवरीकरवीरग्या प्रवराः समरास्तथा ।
पर्वतः सर्वतः श्रीमान् अधुना मधुना गतम् ।
वुधा सुधा सुधाधिर्मुग्धा मुग्धाधरेऽधरै ॥
सारद सारदन्तोऽयं रुचिरं सुचिरं न किम् ।
असुना यमुनातीरे कैशवं शैशवं पुरा।
स्फुरदक्षण दक्षेण स्पष्टदृष्टमदृष्टतः ॥
उग्री गिरीशो गिरिशः शम्भुशोभाच्चुतोऽचुतः ॥
कृष्णवष्णो हृद्यविद्यः सूर्यशौर्यों रविच्छविः ।
भौमभौमो रुद्रौद्रो धामधाम महासहा ॥
मेधा वेधा जिष्णुजिष्णुः शूरशूरो ध्रुवो ध्रुवः ॥
देवदेव कालकाल भीमभौम नामनास।
रामराम धामधाम मांसमांस रक्षरत ॥
अरुणारुणः कपिशकपिशः सदावदात विसविसदः ।
उन्मौलहीननौलनीः परितो हरितोऽतिकामतः श्यामः ॥
नरा न राजन्ति सखे सखेदाः
प्रभा प्रभातेव कशा कशानोः ।
वामोरुवामोरुषितो विधाता
मुक्तासि मुक्तासितकौर्त्तिना त्वम् ॥
1

·२० कविकल्पलता। खःसिन्धुतौरोऽधविघातनौर लसत्समीरे करलभ्यनीर। वसन् कुटौरे परिधाय चौरे करोत्यधीरे न रुचिं शरी। आनन्दतुन्दिलपुरन्दरमुक्तमन्दा- मन्दारदामनिकुरम्बकरम्बितानाम् । गङ्गामनङ्गरिपुतुङ्गतमोत्तमाङ्ग- केशग्रहपहिलवीचिभुजां भजामि ॥ इत्यमत्यं नृपामात्ययुवत्याद्युपवर्णने । शब्दान् पश्य यथौचित्यं क्षिप्रानुप्राससिद्धये ॥ सुखानुप्राससिद्धार्थ उापयान्नरमुच्यते। आदिक्षान्तलिपी कादिक्षान्तशब्दगवेषणम् ॥ चिनानुप्रासयमकशब्दनिश्चयलद्भवेत् ॥ यथा- कल खल गल चल छल जल तल स्खल दल नल पल फल यल मल हलम्। कौर चौर जोर तौर धौर वीर नौर हौर क्षीरमेवमन्येऽपि। यत् किञ्चिदथ न मया गदितं ग्रन्थस्य गौरवनासतः । मत्कतकविकल्पलतापरिमलतस्तदुधैःयम् ॥ इति अनुप्रासो नाम चतुर्थं कुसुमम् । अथ श्लेशस्तवके उद्दिष्टवर्णनम् । उद्दिष्टवर्णन वर्णप्रकोणं संख्यया सह । रूढ़ादिश्चेति पञ्चान कुसुमानि यथानसम् ॥ चैत्यादिभिर्विभिन्नस्थोद्दिष्ट वर्णदयस्य यत् । अभेदः क्रियते श्लेषां तत् स्यादुद्दिष्टवर्णनम् ॥ सितकष्णो विधुहरी शितितारानकनागराजघनसाराः । रामपयोराश्यर्जुनसिंहौंजानन्तचन्द्रहासाद्याः ।

·उद्दिष्टवर्णनम्। ३१ विधुश्चन्द्रो विष्णुश्च । हरिः कृष्णः सिंहश्च । शितो धवल- चको। तारा नक्षत्र अक्षणः कनोनिका च। अन्धकं गिरिज पघश्च । नागराजः शेषो गजश्च । घनसारः कपूर मेघश्रेष्ठश्च । मो वलभद्रो दाशरथिश्च । पयोराभिर्दुग्धसमूहः समुद्रश्च । अर्जुनः शुनः पार्थश्च। सिंहौजः सिंहो राहुश्च । अनन्तो बलभद्रः कृष्णश्च । चन्द्रहासश्चन्द्रहास्यं खगश्च । शङ्खकर तारकेश सदाकाश व्योमकेशर तालाङ्काः । नीलांशकाधिकेशारिष्ट सदासिचयकलकण्ठाः ॥ शहकरः कस्बुकान्तिः कृष्णश्च । तारकेशचन्द्र उज्ज्वल- बालश्च । सदाकाश: सर्वदाकाशः सहगणञ्च। व्योमकेशः शिवो नमोबाणौ च । तालाको बलभद्रस्तालकलसी च । नीलांशुको "बलभद्रः काष्णकान्तिश्च । अधिकेशो अधिकशिरोऽधिकबालश्च । अरिष्टश्चक्रवाकोऽरिष्टश्च । सदासिचयः सिचयो वस्त्रं असिचयः खड्गसमूहश्च । कलकण्ठो हंसः पिकश्च । कलकण्ठः पिके । पारावते हंसे कलध्वनी।" हरिजिष्णुधनाविभ्यो गजाः सिन्धुर्मुरारितः । अम्भोबाहोऽनानि कृष्णा यमुनाकुम्भिलीहिषः ॥ शुक्लश्यामाभिधायका भवन्तीति सम्बन्धः। सुरारिसिन्धुः गंगावष्णसमुद्रौ च। अम्बुवाह उच्चैःश्रवा मेधश्च । कृष्णान नाभिपुण्डरीक नौलामन्च। यमुनारिवलभद्रो यमुनाषौ च । कुम्भौरवैरौ सिंहोऽगस्यों च। क्षणार्थात् तटिनौवाचवा- शब्दात् परो वरो योज्यः । नौरदधनोपलसित सदाहिमकरसिन्धुवेणिपृथुलाजाभाः। सितश्यामवाचका इति पूर्ववत् । कृष्णार्थात्तटिनीवाचक- शब्दाहरो यथा। कृष्णनदीवरकान्ति: गङ्गाश्रेष्ठकान्तिः । पक्षे कृष्णनदीवरस्य समुद्रस्येव कान्तिः। नौरदो निश्चिती ।

·२२ कविकल्पलता। दन्ती मेघश्च । धनोपलसितः धनोपलस्तहत् सितः। धनो मेघस्तदुपलसितः। सदाधिकेशवच्छायोऽनेकपोयसमच्छविः । वपुर्महोदधिच्छायं विधत् सिन्दूरकान्तिमान् ॥ स्फटिकाचलसलक्ष्मीः पद्यांशककटिं वहन् । धौताम्बरश्रियं धत्ते स्फटिकान्तश्रियान्वितः ॥ अर्जुनद्युतिविद्योतीत्येवमादि समुन्वयेत् ॥ रक्तश्खेतौ हरिशुचिपुष्करशतपत्रसूर्यकान्तानम् । नवहसमहापद्मासोदराः कमलकौलाले । हरिः चन्द्रसूर्ययोः । शुचिः श्वेत-वैखानरोः । पुष्कर जल- पत्नयोः। शतपत्र हंसपद्मयोः । सूर्यकान्तः स्फटिके सूर्यवत् कान्ते च। अनः शङ्खाम्बुजयोः। नवहंस: नवहंसे प्रत्यग्रसूर्यो च। महापद्मः खेतनाग पने च। अर्कः स्फटिकसूर्ययोः । कौलाल जलरतयोः । सुहृद्रनादिभिर्भानी रत्न नाग्नेरदांशकैः । जलेभ्यो जन्म शोभाभः सरोजकुमुदारिभिः ॥ भानोः परस्मात् सुहृद्रनादिभिः सितरतौ यथा। रविमित्र चन्द्ररवितुल्यश्च। भानुरनं सूर्यकान्तः रविपद्मरागौ च । अग्निरत्न' सूर्यकान्तोऽग्निपद्मरागौ च। रदांशुक दन्तवस्त्र- मधरश्च । जलशोभा जलजा चासौ शोभा चेति पते पद्म कान्तिः। एवं सरोजारिशोभा सरोजस्यदिशोभा पक्षे सरी- जारिश्चन्द्रः। कुमुदारिशोभा कुमुदस्यदिशोभा पक्षे कुमुदा रिरादित्यः। पौतखेती गौरद्विजराजकपदंशम्भुहरितार्थ्याः। हैमस्तोमाटापदमहारजतचन्द्रकलधौताः ॥ गौरः श्वेतपीतयोः। द्विजराजो गरुड़चन्द्रयोः। कपर्दः ·उद्दिष्टवर्णनम् । २३ शम्भुजटाजूटवराटयोः। शम्भु ब्रह्मत्रिलोचनयोः । सुशोभितारकूटनीः स्वर्णस्तोमसमद्युतिः । दहनोपलसत्कान्तिर्गाङ्गेयच्छविपेशलः ॥ आरकूटोरूप्यसमूहः पक्षे रौतिः सुशोभनवर्ण: कनकञ्च । अथ श्लोकोत्तीर्णानि। गोपतितार्थ्यकान्तिः रविगुरुच्छविः। पक्षे गोपतिरिन्द्रस्तस्य ताय॑स्तुरङ्गः । वामदेवगिरिमनोमनोजोमेरुः कैलाशश्च । लोहितनौलौ पुष्करहरिद्रुमकमलकृष्णरत्नानि। सिन्दूरभूषणोत्यलधनञ्जयाम्भोजिनौदलानि । यथा पुष्करं पद्माकाशयोः। हरिः सूर्यकृष्णयोः । विद्रुमः प्रवालविशिष्टक्षयोः। कमलं पद्मपानीयजलयोः। कृष्णरत्न कौस्तुभेन्द्रनौलयोः। सिन्दूरभूषणं सिन्दूरालङ्कारगजयोः । उत्पलमुत्कष्टेन्दीवरयोः। धनञ्जयोऽग्निपार्थयोः । अम्भो- जिनौदलं पत्नपुटकिन्योः । कमलाधिपपद्म शौ नागजिकान्तसूर्यभूः । रत्नाकरवरचीको सदाधिकमलद्युतिः ॥ कमलाधिपपनेशी सूर्यकृष्णौ। नागजित् गरुड़ो नाग- स्पर्धी च। कान्तः कमनीयः कं जलं तस्यान्तश्च । सूर्यभूः सूर्योद्भवो यमश्च । सदा सिन्दूरसुज्जेता कलयन् कमलश्रियम् । स्फुटशोभनताम्रौर्वराहस्खामिदीधितिः । एवं सुसम्पन्नखःप्रभः विदूरमणिदौधितिः । प्रवालप्रवलच्छायः कलभानुमितच्छविः ॥ पौतश्यामो कृष्णाम्बरमधुजिद्ध्वान्तजेतारः । विद्युत्कान्तध्वान्तवेषि हरिः स्वर्णछाया: । इति श्लेषस्तवके उद्दिष्टवर्णनं प्रथमं कुसुमम् ।

·२४
कविकल्पलता।
अथ खेतानि।
सुधांशूच्चैःश्रवः शुम्भुकौर्ति ज्योत्स्नाशरहनाः।
प्रसादसौधतगरमन्दारटु हिमाद्रयः ॥
सूर्येन्दुकान्तकपूरकरम्भा रजतं हविः ।
हिर्मोकभस्महिण्डोरचन्दनं करका हिमम् ॥
हारीर्णनाभतन्त्वस्थि स्वर्गङ्गा भवदाधकम् ।
कैलासकाशकासहासवासरकुञ्जराः ॥
नारदः पारदः कुन्दः खटिका स्फटिकादयः ।
कृष्णानि केशवः सौरी चौरचन्द्राक्षराहवः ।
बिन्ध्याञ्जनाद्रि वृक्षा हि वनसैरवराक्षसाः ।
शिवकण्वनद्वैपायनरामधनञ्जयाः ॥
शनिः द्रुपदजा कालो कलिकोलयभासुराः ।
केशकज्जलकस्तूरी राजपट्टविदूरजम् ॥
विषकोषकुहुः शस्त्रागुरुपापतमो निशाः ।
मसौ पङ्कमदाम्भोधि यमुना धूमकोकिलाः ॥
गोलाङ्गलास्य गुञ्जास्य कण्ठः खञ्जनकोकिलाः ।
गरलं तालतापिञ्छतिलेन्दीवरवल्लयः ॥
रसावद्भूतशृङ्गारौ कटाक्षोऽलिः कनौनिका ।
नौली जम्बुफलं सुस्ता काकलत्या कुकौतयः ।।
भिन्नच्छाया गजाङ्गार खलान्तःकरणादयः ।
नौलालि शुकशैवालदूर्वावाललणं वुधः ।
वंशाङ्गुरो मरकतेन्द्रनौलार्कहयादयः ।
शोनानि भौम-तीक्ष्णांश-तान्त्र-कुङ्कुम तक्षकाः ॥
गुञ्जेन्द्रगोप-खद्योत-विद्युत् कुञ्जरविन्दवः ।
हिङ्गल-कुक्कुटशिखा-तेजः-सारसमस्तकम् ॥
माणिक्यं हंसचञ्चङ्गी शुकमर्कटयोमुखम् ।

·वर्ण्यवर्णनम्। २५ चकोर-कोकिल-पारावतनेत्र-नखाग्नयः । कुसुम्भकिंशकाशोकजवाबन्धूकपाटलाः ॥ कमल दाडिमीपुष्प विम्ब किम्पाकपल्लवी। ताम्बूलरागो मनिष्ठालतकं रक्तचन्दनम् । वेता नखक्षत क्षत्रधर्म रौद्ररसादयः । पौतानि ब्रह्म जीवेन्द्र गरुडेश्वरदृग्जटाः । गौरी हापर गोमूत्र मधु वीररसो रजः । हरिद्रा रोचना वौतिगन्धके दीपचम्पक किञ्चकवल्ककेशालि हरितालो मनःशिला। कर्णिकारं चक्रवाकवलयोः शारिकासुखम् ।। केशरांशुकमण्डूक सरागकनकादयः । धूसराणि रजो लूता करभो ग्रहगोधिका। कपोतमूषिको रङ्गकाककण्ठ खरादयः ॥ उपमेयस्य शोभातिशयख्यापनाय कयापि युक्त्या विशे- षणैरलङ्कतमुपमानं कुर्वीत। यथा- सुरनिकरकराग्रव्यग्रमन्यानशैल. क्षुभिततरलदुग्धाम्भोधिकल्लोलकान्तिः । हिमकिरणमरीचिव्यूहविभ्राजमान; क्षितिधरपतिचूडाजाङ्गवीफेनकान्तिः ॥ तुहिनगिरितनूजाननभूतेशचूडा- -गलितगगनगङ्गाधौतशीतांशुगौरः गिरिशमुकुटचन्द्रज्योतिरुद्योतमान- स्फटिकशिखरिशृङ्गपईमानाङ्गकान्तिः ॥ इति खेतम् । मुकुटगलितगङ्गानौरकझोलमाला- नपितगिरिशकण्ठस्पष्टरुग्देहयष्टिः । अभिनवजलवाहव्यूहधारासिशुद्धा- . ३ ·२६ कविकल्पलता। जनशिखरिगरीयःशृङ्गतकाङ्गालक्ष्मीः दिनपरिबढ़पुत्रीगर्भनौलारविन्द- घसमरमधुपालीपक्षतिप्रख्यलक्ष्मीः । जलशयनशरीरं माररोचिः प्रपञ्च- स्फुरितसरिदधीशवाजमानाङ्गयष्टिः ॥ इति कृष्णम्। मसूणघुसणपङ्काभ्यङ्गसञ्चन्मृगाची- कुचकलसपिधानो कामकौसुम्भकान्तिः । तरुणतरणिकान्तिवातसंसर्गरङ्गत्- कमलदलनिकायप्रायकासप्रभोमिमः । अभिनवरविरश्मिद्योतितप्राच्यभूम- च्छिखरलसदशोकोरपुष्योपमानः। परिकुपितमृगाचौलोचनप्रान्तरोचि- मछुरितकमलकर्णोत्ससङ्काशकान्तिः ॥ इति रक्ताम्। मधुरिपुपदनिर्यज्जाङ्गवीवारिपूर- मपितगरुडपत्रप्रख्यसलक्ष्यकान्तिः। तरुणकिरणमालोस्फुर्जदंशप्रवाह- स्मितकनकसरोजव्यूहतुल्याङ्ग कान्तिः । जलधरणिकुरम्बोहामधारानियात- सपितकनकशैलस्यविहिष्णुकान्तिः । तरुणतरमृगाक्षीगण्डरोचिःप्रपञ्च- छुरितकनककर्णोत्तंससङ्काशलक्ष्मीः ॥ इति पौतम् । इत्यादि सदृशं सदृशेनोपमेयं यथा- अमरनिकरयानाप्रस्फुरत्कामधेनु- स्तनगलितपयोवद्गारती भाति यस्य । हिमकिरणमयूखवातभिन्बेन्दुकान्त- प्रसरदमृततुल्या गस्य वाचो विभान्ति । ॥ ॥

·प्रकीर्णम् ।
२७
दनुतनुनविपक्षक्षुधदुग्धाब्धिगों-
असदमृतसमाना रेजिरे यस्य वाचः।
मदनदमनचूडाचन्द्ररोचिष्णुगङ्गा-
लहरिभरसनाभिः शोभते यस्ख वाणिः ।
इति द्वितीये श्रेषस्तवके वयं नाम द्वितीयं कुसमम् ।
अथ प्रकोणम्।
सम्पूर्णगर्भवत्तानि सुखपमेन्दुदर्पणाः।
चक्रारघट्टतिलकमदनपुटशाणकाः ॥
भावतः कमठो लूताराहं छत्रमपूपकम् ।
पालबाल महोजाल चर्मक स्थालकादयः ।
वृत्तानि राहुनारजस्कन्धधम्मित्यमोदकाः।
रथाङ्गलावकककुत्कुम्भिकुम्भाण्डकादयः ।
कर्णपाशभुजापाशाकष्टचापघनाघनम् ।
मुद्रिका परिखा योगपट्ट हार सगादयः ।
त्रिकोणानि हलेशाक्षिकामाक्षि वह्निमण्डलाः ।
सध्यक्षरावदम्मोलि शृङ्गाटशकटादयः ।
वक्रास्थलकमालधूनखावाङ्गुधकुञ्चिकाः।
भन्नकणवाणेन्दुदानकुद्दालचन्द्रकाः ।
शकास्यं किंशकं विद्युत् कटाक्षेन्द्रधनुः फणाः।
पुरोधः करकोलेभदन्तसिंहनखादयः ।
गुणतो वाणि।
तीक्ष्णानि प्रतिभा हौर कटाचा टुवंची नखाः ।
गुरूणि सन्मनः श्रोणिकवाटस्तनवुद्धयः ।
सुखदानि शशी गौतपुष्पलक्ष्मीः सुतोद्भवाः ।
नष्टाप्ति सुसहालधि वियुवप्रियसङ्गमाः।
दाढ खातन्त्रासभित्र विद्यासन्तोषसूत्रायः।

·२८
कविकल्पलता।
१
दुःखानि पारतन्त्रवाधिव्याधिमानच्युतिदिषः ।
कुभाश्लेिषकुग्रामवासकुस्खामिसेवनम् ।
कन्याबहुत्वं वृद्धत्वं निवासः परवेश्मनि ॥
वर्षप्रवासो दुर्भार्यो कुभृत्योऽईहलं क्षौ।
स्थिराण्याजी भट: साध्वी धर्माधौं सतां मनः ।
अस्थिराण्यबला दोलापागयौवनदुर्जराः ।
खामि प्रसादेभकर्णखममत्स्यकपित्रियः ॥
मन्दगानि शनि ज्ञानि वृष हंस गज स्त्रियः ।।
क्रूरस्वरा: काकहकवराहोंष्ट्राखगर्दभाः ।
वलिष्ठान्यनिलो विष्णुर्गरुडो हनुमान् यमः ।
महावराहः शरभः सत्प्रतिज्ञा गजः पृथः ॥
हली वाली वलिभीमः सती शेषः पुरा कृतम् ।
सुरूपा नकुलैनाश्विनलकूवरमन्मथाः ।
उष्णानि स्मरतापाधि प्रतापा दुर्वचस्तपः ।
मधुराणि विदग्धोति प्रियाधर शशित्विषः ।
आरोग्यगुणाः।
औदार्याधैर्यगाम्भीर्यशौर्यसौन्दर्यशक्तयः
माधुर्येवयंचातुर्यमर्यादाक्रौर्यकीर्तयः ।
तेजस्तारुण्यषाड्गुण्यसौलक्षवरणांशताः ।
ब्रह्मण्यदानदाक्षिण्यशीलशौचसुवेशता।
सत्योन्यत्वकलाबन्धुमान्चभक्तिकृतज्ञताः ।
दृढ़प्रतिज्ञता प्रज्ञा श्रद्धा मेधोद्यमः क्षमा ।
दयानयावाचारसन्तोषमितभाषिताः ।
विद्याविवेकविनयारोग्यसौभाग्यवक्तृताः ।।
उत्साहित्यकुलीनत्वनिर्दोषत्व मटेच्छताः ।
खावाधित्वोपकारित्वामयास्तिक्याविशताः ।

·प्रकीर्णन, २८ -- प्रसादप्रतिधियाधिगम्यत्र सहायताः। श्रीर्माहामा महारंच निर्दशावाद्यभौषताः। बहुश्रुतत्वसौजन्धपरिच्छेदाप्रमादिताः। जितेन्द्रियत्वागवत्व खधर्मकथनादयः । अथ सर्वाङ्गकथनम्। प्रपादाजिगुल्फपार्णिजनाजानूरुवयम् । कटिविकनितम्बस्फिक्वस्त्य पस्थ ककुन्दरम् । जघनं जठरं भाभिवलिवक्षोजचूचुकम् । क्रोडोरो जत्रुपृष्ठांस कक्षा दोः पार्थामध्यमम् ॥ प्रगण्डः कूर्परो हस्तः प्रकोष्ठो मणिबन्धनम्। अङ्गुल्यङ्गुष्ठ करभ नखपर्व चपेटकम् ॥ कण्ठः शिरोधरा श्मश्रु मुखौष्ठ चिवुक हनुः । सृक्क तालू रदा जिह्वा नाशा भू गण्ड लोचनम् ॥ अपाङ्गतारकाकर्णभालमस्तकमूईजाः। यथासम्भवमेतेषु वयें स्त्रीपुंसयोर्बुधैः ॥ पादानादि। यथा-विप्रपदमनोहरो विष्णुवक्षःस्थलवत्। हिपादरचित- स्थिति पवत्। सदाचरणस्थितिं विधभूमिवत् । गूढ़पादन- न्धिर्मन्दराकर्षणरज्जुवत्। शवपार्णिविजिगीषुवत्। जहालसत्- कान्तिचन्द्रवत्। सन्जानुगतवैभवो धनिकवत् । रमोरकान्तिः कन्दर्पवत्। सुवणेन हर्षयन् गणेशवत्। कटिकान्तिस्थिति विधवृपवत्। सत्रिकामोदितो यज्ञपुरुषवत्। सदामनितो बालङ्कतो नन्दकुमारवत्। नवस्तिमितकान्तिराषाढ़ान्तरम्य- भूभागवत्। सुधौरोपस्थानमोदितोऽर्जुनवत् । नवककुन्दरचित- शोभः शिशिरवत्। सर्वदारोहपेशलः सुभगवत्। सज्जधनो वर्षाकालवत्। सदापि चण्डसंरम्भो नृपतिवत्। नाभिभूत- ·कविकल्पलता। । स्थितिं वहन् मनखिवत्। तबलिशोभित: कैवर्तवत् । दिपयोधरसाटोपो नृपवत् । कुचेष्टाभोगभासुरोऽधमवत्। मञ्जुलकुचाग्रविश्ववनवत्। उच्चरकसमन्वितो दुष्कालवत् । स्पष्टमुत्सङ्गपेशल: प्रातश्चक्रवत् । रम्यरोमान्वितो भल्लूक वत्। सदादीर्घपृष्ठविराजित: पातालवत् । खमांसरुचिः सिंहवत् । नवकक्षान्तः श्येनवत् । विभुजातिमनोरमो नृप- वत्। सुपार्श्वभूषितो रावणवत्। विलसन्मध्यमः खरसमूह- वत्। अधिकप्रगण्डभूषितोऽरण्यवत् । उल्लसत्कफोणिमाधारी जरारोगिवत्। प्रहस्तखितिपेशलो रावणसैन्यवत्। करभा- वितो बिध्यपरिसरवत् । विप्रकोष्ठस्थितिः प्रणववत् । लस- न्यणिबन्धभासुरो सुकुटवत्। निजाङ्गुलिकान्त: कालसर्प- वत्। स्फुरत्करभो गजाननवत्। नखरस्थितिभासुरः शिशि- रार्कवत् । सुपर्वभूषितो मेरुवत् । उच्चपेटकस्थितिस्ताम्बूलिक- पर्णवत्। अधिकण्ठमनोहरो मन्त्रवत्। गलच्छायासुन्दरः कृष्ण- पक्षेन्दुवत्। उल्लसितशिरोधरान्वितो वनवत् । सुग्रीवोदितवैभवो रामवत् । अधिकधरान्वितो नृपवत्। सदाश्मश्रुतः कान्तः 'पर्वतवत्। अधिकानलरोचिष्णुर्गिरिवत् । सधुराधरः कृष्ण- बाहुवत् । स्फरन्महादंष्ट्रिकान्तः पल्वलवत्। मुखरोचित- वैभव: कथकवत् । पृथुलास्यमनोहरो नर्तकवत्। बहुधा वदनलितिः सैन्चवत्। हनुमहिमवान्वितो हनुसहिभावितो रामवत् । महासृकायशोभितो नृसिंहनखाभवत् । सुसम्पन्नसुतालूनो रेणुकाशिरोवत्। रसज्ञानवाई समुत्साहो धातुवादिवत् । धालयनासिकास्थितिं पान्यवत्। नवभूचित: शिशुपालवत् । सदालोचनभासुरो सन्लिवत्। सुदर्शनमनोहरो विष्णुवत् । स्पष्ट बकस्थिति बिश्चत् सरोवरवत्। सदीक्षणालङ्गतश्रुतिमार्गो यजमानबत्। कलापानमनोहरो मयूरवत्। उल्लासिता- ·१ प्रकीर्णम्। ३१ वासो वसन्तवत्। अधिकर्ण स्थिति बिश्चत् दरिद्रवत्। वहन् वैश्रवणस्थिति कैलासवत्। उच्चैःश्रवास्थितिं विनदिन्द्रवत् । प्रतिभाभासितस्थितिं विनत् कविवत्। अलिकान्तद्युति विश्चत् पद्मवत्। स्फुरत्पृथुललाटचौ गुकच्छवत्। उत्त- माङ्गस्थितिं विनत् कन्दर्पवत् । सदाबालमनोहरो वृक्षवत् । बहुकुन्तलसद्युतिः सुभटवत् । अधिकेशश्रियं विश्नन् नन्दिवत् । कचरोचितः समुद्रवत्। देहवर्णनम् यथा-काले वरस्थिति बिश्चत् कुमारीवत् । सुसम्पन्नवपूरम्यो नृपवत्। साक्षादधिकविग्रहो दैत्यवत् । उच्चै- रङ्गमनोहरी नन्दनवत् । अधिकायस्थितिं विश्वत् रूपाणवत् । अथोपमा। विष्णुरिवाहीनभोगसङ्गतशरोरो विपन्नाशनः सुदर्शनान्वितः। शिव इव परमहसितश्री: सुशोभनगर- स्थितिः महासेनानुयातो विष्वक्सेनोल्लासितविग्रहः । समुद्र इव समानधनरसभासितो बहुलवारणो नदीनदेशः सुधा- माश्रयश्च। सत्यलोक इव हिरण्यगर्भत्रीः। सोमश्वर इव प्रमासङ्गतः । रविरिव महोदयान्वितः । अनिरुद्ध इव सदोषा- रुचिः । उहतसारसागर इव पारिजातः। रोहण इव सुरुचि. रमणी रमणीयः। चन्द्र इव बलक्षामोदितीः । प्रावृषेण्यहंस- सङ्घ इव समानसङ्गतः। श्रोत्रिय इव सदाचारप्रियः। देव इवातिसम्पन्नवसुधाभोगी। प्रावटकाल इव सुखद्योतः। तूणीर इव सदारोचितः । वैद्य इव स्वस्थामोदितश्रीः। वणिगिव उपा यनवशल्लक्ष्मीः। सुराष्ट्र इवाधिकङ्गौरचितस्थितिः । इव प्रियङ्गौरचिताटोपं विनत् । तरुणीगण इव पुरोगौर- साटोपत्रीः। कामिनीकेशपाश इव सदासरसमधुरः। दीक्षित इव सुराज्यघटनादक्षः। दशरथ इवाभिरामोजसितश्रीः । अथ वनवर्णनम्। नृपसैन्चमिव सदाफलकसलक्ष्मीक १ ·३२ कविकल्पलता। सज्ज वीरगणं विभाणम्। विष्णुवक्षःस्थलमिव पुवागवत- मालालझतम्। रुद्रभालस्थलमिव स्फुरितामलकौलाक्षा- नलम् । कामशरीरमिव सर्वदा रूपशोभितम्। चन्द्रविम्बमिव विशाखानुगतम्। समुद्रमिव विद्रुमशोभितम्। रामसन्य- मिव सज्जयावनवैभवम्। रविमिव तापिच्छविराजितम् । नेपालमिव विराजिताम्रश्रियम्। क्षेत्रमिव बहुधान्यपुष्ट- श्रियान्वितं वनम् । अथ नगरादि वर्णनम्। हिमवन्तमिव सदा गजाति- मनोहरम्। शृङ्गाटोपचितं बहुशो भवनान्वितं नगरम् । अथ वृषभः। नारीव शृङ्गारोपचितस्थितिः । सर्प इव सद विषाणश्रियं विश्चत्। लौह इव सदात्रपुच्छविराजी। अथ पक्षौ। नृप इव विपक्षोपचितवैभवः। रण इव स्फुरद विपक्षस्थितिः। तड़ाग इव शतपत्रविराजितः। अथ मेघः । पद्म इव सदामोदरसोदयः। शरत्काल इव उच्चकैरवभूषितः। अथ चन्द्रः। गिरिरिव कन्दरचितशोभः। प्राट्काल इव सदावशमुपागतः। रावण इव खकलङ्काभोगः। रविरिव सुधा- मोदितीः। अथ कामुकः। स्थानुरिवापत्रपः । गज इव परम- हेलाविलासी । स्वर्ग इव सुरतरश्रियं विभ्राणः । अथ दुर्जनः। भृङ्ग इवाधिकमहोलासो। कुड़चन्द्र इव सूर्यसङ्गतः। अथ समुद्रः। तारागण इव तिमिरोचितः। वियोगौव विस्तारि- तापः। अथ गौः। रसवतीव समांसमोना। अथ गजः। हरिरिव पद्माकरसमुत्थितः। खर्ग इव सदानवारिः। अथ वराहः । गणेश इव परमोदकरुचिः। अथ वणिक् । जैननय इव बहुलनयणः । अथ कामिनीजनः । नागर इव कलहाव- लोकितस्थितिः। अथ तार्किक: शुक्र इव सदनुमानः। अथ वाजौ। निर्व्यापार इव पृथुलक्षणः । अथ कवाटम्। ।

·'प्रकोणम्। १३ Opbs । कविरिव बहुलोहम्'निशीथ इव प्रवलेतमोवाहिनी। अथ रावणः । भूमण्डल इव गिरिशतश्रियं विचाणः । प्राट्कालः । विष्णुरिव संदारमानवौतिकत्। अथ गिरिः। महाकविश्लोक 'इव सरसोपचितपादः। अथ परिवाट वर्षोपल इव संवरक्षयान्वितः। खण्डश्लेषाः। अथ शब्दरपूर्वाद्यैः पूर्वभागप्रयोजितैः । मेषाय शब्दमध्येषु निक्षिपदक्षरं यथा ॥ अपूर्वसूरचेष्टः। आचितखेटकशोभो। उद्योतितपराग- शोभः । प्रचितगजयुतः। खचितद्योतयुक्तः। धनवदिस्मरः । छवि- राजितगलः ।' आमोदितवनश्रीः। धरोचितबल: । न व्याप्त- बननाथः। परोचितवनशोभी। प्रमोदितकटस्थितिः। बलो- चेतहलीः। वामोदितमनस्थितिः। विक्रान्ततरोपेतः । विभू- षेतपदान्वितः। वियुक्तजनप्रियः ।' व्याप्तपक्षहारी। भावोचित- रतश्रीः। रचितमणिभासुरः। सततरसस्थितिः। स्थानोदित वरीः। क्षमोदितपणस्थितिः। संयुक्तगवस्थितिः। सप्राप्त सारभूषणः । सन्दूषिताशययुक्तः । सम्भावितमदोदयः। कलोप- युक्तकपोतवान् । प्रस्खलितप्रबालोपेतः। प्रचष्टप्रमोदोदयः । वियुक्तविरहस्थितिः । मानोपयुक्तमानवधनः । मारहितमा- चोल्लासितः । नरहितनगरालङ्कारः । सुरहितसुधर्माश्रयः रचितश्लेषसंश्लेषैर्वर्ण्यवर्णादिनामभिः । उपमानकतोल्लासै: साधयेत् सर्ववर्णनम् ॥ अहो गौरवसलक्ष्मौर्यामिनीकामिनीपतिः। सुपर्वपर्वतौपम्यभङ्गोमङ्गीकरोत्यसौ. गौरीभूतकलाशाली परशुभचामितोदयः। सुपौवरसितोलासः स्पष्टां श्वेतश्रियं वहन् ।

·३४
कविकल्पलता।
सदावलाकासितश्रीगिरिशाचलमच्छविः ।
स्फुरश्चन्द्रकसलक्ष्मीर्घनसारयुतिं वहन् ।
सदानवसुधाशोभाविधाणो राजतथियम् ।
जातरूपचयच्छायो मधुपीतप्रभान्वितः।
कर्णिकारसितच्छायः परागीविराजिसः ।
भधिकारखसंशोभी नवेन महसा युतः ।
बहुलो हितसम्पत्तिः प्रवालद्युतिपेशलः ।
अधिकट्ठश्रियं बिभ्रत् कलारचितवैभवम् ।
नवधूसरसाटोपः सदा सरलसद्गुचिः ।
बिभात्यधिकपोलबीरासभासितवैभवः ॥
असितत्वमनोहारी बहुश्यामलतान्वितः।
खभावलौनसलक्ष्मीः सदारामोदितद्युतिः ।
केशवामोदितच्छायो न दीनौमनोहरः
अन्धकारातिरोचिष्णुर्विवत् कुवलयस्थितिम् ।
खर्गः । खर्जनस्थितिरोचिष्णुः खर्गलाभकरस्थितिः ।
मदादिविहितोलासः सुरावासनयान्वितः ।
व्योम। सव्योमासङ्गविद्योति सबभोगमनस्थिति।
अचान्तस्थिति रोचिष्णु सदाकाशकरस्थिति।
भूमिः । खयम्भुस्थितिविधाजी सम्पबवसुधास्थितिः ।
स्फुरहराङ्गसंशोभी सुक्षमासमलतः ।
पातालम् । सदा वलिसमुल्लासी सनपातालवैभवः ।
अहीनभोगविनाजी भूदारस्थितिसुन्दरः ।
वनादिः । सत्रीकाननरोचिष्णुः कान्तारचितवैभवः ।
अधिकासारसारणौर्विधुनीत श्रियं वहन् ।
मेघः । स्वर्गस्थितिमनोहारी सदानीरोचितस्थितिः।
सज्जलक्षणविद्योती सदम्भस्थितिपेशलः ॥

·३५
-
प्रकीर्णम्।
महाधारः। सम्पनवेश्मनि स्थायी सदनस्थितिभासुरः।
समनः स्थितिमुचित् सुशोभनिलयस्थितिः ।
जलाधारः । अहो वामनसाटोपः सदा खर्वतमस्थितिः ।
अधिकं प्रांशसंशोभी सर्वदा बालसंस्थितिः ।
खिरादिः। अचलस्थितिविनाजी सदास्थिरचितस्थितिः।
सत्वरोचितलक्ष्मीको मनोजवशलक्षणः ।
समौपम् । उपकण्डस्थिति बिधत् सनौस्थितिपेशलम् ।
अभ्यर्णस्थितिविधानि गङ्गाम्बुनिकटस्थिति ॥
वैपरीत्यम्। परममाघी विशदच्छायः खचलच्छायोद्यप्रतिमः ।
अपिनदानः कान्तोऽङ्गन प्रखरोऽत्यन्तं क्षितिमापत्रः ।
इति श्लेषस्तवके प्रकोण नाम द्वतीयं कुसुमम् ।
अथ संख्या।
एक-मात्मेन्दुहस्त्यश्वगजास्यरद-शक्रटक् ।
इयं-पक्ष-नदौकूलासिधारा रामनन्दनाः ।
वयं-कालाग्नि-भुवन-गङ्गामार्गशक् गुणाः।
ग्रीवालेखा कालिदासकाव्यं शूलशिखावलिः।
सध्या पुरपुष्कराणि रामविष्णुज्वराह यः ।
चत्वारि-वेद ब्रह्मास्य वर्णाब्धि हरिवाहवः ।।
खर्दन्तिदन्तसेनानोपाययामयुगाबमाः।
पञ्च-पाण्डवरुदास्यन्द्रियवर्गवताम्नयः ।
महापाप-महाभूत-महाकाव्य-महामखाः।
पुराणलक्षणान्यानिलवर्गेन्द्रियार्थकाः ।
षड्-वचकोण-त्रिशिरो-नेत्र-ताङ्ग-दर्शनम्।
चक्रवर्ति महासेन वदनां गुणा रसाः-
सम-पाताल भुवन मुनि दीपार्क वाजिनः।
बाराधिपूरराज्यात ब्रीहि-वडि-शिखाद्यः ।

·कविकल्पलता।
अथ रूढ़ियौगिकमिश्राः
रूढ़यौगिकमिश्राख्यास्त्रिधा शब्दाः प्रकीर्तिताः।
व्युत्पत्तिवर्जिता रूढाः शब्दा आखण्डलादयः ॥
योगो गुणेन क्रियया सम्बन्धेन कृतोऽन्वयः ।
गुणः स्यान्नौलपीतादिर्नीलकण्ठादयस्ततः ।
संख्या अपि गुणा एव वैशेषिकमते ततः ॥
पञ्चेषु षन्मुख दशग्रीवैकदशनादयः ।
कविरूढ़िच्युताः शुनवपुः षट्कन्धरादयः ।
क्रियाकरी विप्रमुखास्तत: स्रष्ट्रइरादयः ।
खान्ने भूपति भूपाल धनमन्वर्थकादिभिः ।
सम्बन्धे खामिनो नाम कविरूदया निगद्यते ॥
भूनेता भूपति भुभूपालो भूधनोऽशमान् ।
कविरूव्य व नत्वेवं भूमानं शुण्डगित्यपि ॥
जन्या विधान कर सू कत् कर्तृ स्रष्ट्र सक् जनक मुखाः ।
जनकायोनि जन सू सम्भव रह भूति सूत्याद्याः ।।
जन्या यथा । विश्वविधाता विश्वकरः विश्वसूर्विश्खलत् ।
विश्वकर्ता विश्वस्रष्टा विश्वसृक् विश्वजनकः ॥
कारणादयो यथा। श्रात्मयोनि-रात्मजनिरामसूरात्म
सम्भव आत्मरुह आत्मभूतिरात्मसूतिः। श्रादिना वात्स्या-
यनादयः।
धाय्यात् प्रस्तारोऽन्यायध्वजन्तन्मण्डलसमानाः ।
धरभभइमानि सखर्थशालिशेखरसहवाः॥
यथा शूली तथा सपी न शशी हरिणी तथा ।
यथेन्दुमौलिन तथा गङ्गामौलिस्तु वाचकः ॥
भोज्यादन्धःपायिलिटदुग्धपानाशनादयः ।
सोज्यभोजकसम्बन्धाद्यथा स्युरमृतान्धसः ।

·रूढ़ियौगिकमिश्राः।
३
पत्युः कान्ता दयिता वधू प्रणयिणौ प्रियागनातुल्याः ।
पत्नयाः प्रणयिधवाद्याः पतिपत्नीभावसम्बन्धात् ।।
संख्युः सखिप्रभृतयो वाह्यंघोनासनप्रायाः ।
ज्ञातः खस्तनयानुजाग्रजावरजसकाशाः ॥
आश्रयत: संदनासिध्यासिद्धासिशयप्रकाराश्च ।
बध्याद्दिजिदराति हेषिध्रुध्वंसिशासनविपक्षाः ।
अप्यन्तकारिसूदनदपंच्छिद्दमनदारिमथनाद्याः ।
सम्बन्धी हि विवक्षात इति पदादेकतो न संयोज्याः ॥
औचित्याद्धि बुधैः प्राक्प्रदर्शिताः सम्बन्धिशब्दास्ते।
वृषस्य सति वाहत्वे शङ्करो वृषवाहनः ॥
धार्यत्वे तु वषाकोऽयं सत्वे वृषपतिस्तु सः ।
व्यक्तिचिङ्गानितो जातिशब्दोऽपि व्यक्तिवाचकः ।।
यथागस्त्यनिवासादि दक्षिणाशा प्रकीर्तिता।
शब्दौ त्रिपञ्चसप्तादिवाचकौ विषमाईजौ ॥
योच्यौ हिविनेबपञ्चशरसप्तच्छदादिषु ।
इतरान्तो नङपूर्वो गुणशब्दोऽर्थविरोधिनं व्यक्ति ॥
यथा सितेतरोऽसित एव प्रतिपद्यते कृष्णः। जलदादिष
पूर्वपदेषु सरोजमुख्येषु चोत्तरपदेषु सुरपतिसमेषु चोभयपदेषु
पर्यायपरिवत्तिः। इति परिवृत्तिसहाये योग्यले यौगिकाः
शब्दाः परिवत्तिसहा एते मिश्रा गीर्वाणैस्तुल्यास्तु ।
इति श्लेषस्तवके रूढ़ियौगिकमिश्राख्य पञ्चमं कुसुमम् ।
.
अथ राजदर्शनम्।
विप्रलापस्तड़ागादिवर्णन वादितर्जनम् ।
एते यत्न निगद्यन्ते क्रमेण कुसुमानि षट् ॥

·कविकल्पलता। तं वदामि कथाकल्प सुधाकल्प समासतः । अर्थिप्रत्यर्थिनीयंत्र विमातः सा वाथा विधा। वीतरागकथान्या च विजिगीषुकाथा यथा । वादी च प्रतिवादी च प्रालिकोऽथ समापतिः । चत्वार्यङ्गानि तुङ्गानि समायाः सम्प्रचक्षते । अनिन्द्यः सर्वविद्यासु सर्वालङ्कारपारगः ॥ सविता कवितापनकानने तर्ककर्कशः। भवते भारतेऽभिज्ञः प्राज्ञी मन्त्रादिनाथ वा। सुवेशी पुरुषो गच्छेत् सभ्यान् सम्भावयन् सभाम् । अथ प्रथमतस्तत्र धरणीमरणं प्रति । विहन्दप्रमोदार्थमाशीराशीनुदीरयेत् ॥ खत्यस्तु विस्तारियशःप्रसस्तित्राजिष्णुदोषणे अवतेऽवते क्ष्मा। विपक्षलक्षचमदक्षतीक्ष्णकौशेयकायाक्षतरक्षणाय ॥ अतुल्यकल्याणसरलभरवाक ! प्राज्यसाम्राज्य! सामादय- चतुःससुद्रमुद्रावच्छेदिनी मेदिनों पाहि। प्रतापतापिताराति- वर्गो भर्गोपमो भूविनायकोऽवनाय कोविदस्य भवतु भवतः । शारदाशारदानशुमा विश्वाजतामकुण्ठे भवतः कण्ठ सूर्यः सूर्य्यार्चितः। प्रचितोपचयमचिरमारचयतु त्वाम। अमन्दा- नन्दचन्द्राय मन्दाकिनी सम्पाद्यताम् । भृङ्गीशभृङ्गारशृङ्गार- कारिवारिमासुरापगा गानमतिमानमत्रभवतो भवतः परि श्रयतु। सर्वतः पर्वतमुतापतिः पातु। गङ्गाशृङ्गारितशिरा: शिवः शिवं दिशतु देवाय। सर्वमङ्गला सर्वमङ्गलास्पदास्पद विदधातु भवन्तम्। प्रभविष्णुर्विष्णुः पुष्णातु जिष्णुता तव । स दामोदरः सदामोदरतस्त्वयि भवतु। त्वयि करोतु करुणा- मरुग्णानुजध्वजः। मुकुन्दः कुन्दवत् सुन्दरवशस्तारकिताम्बरं विरचयतु त्वाम् । जायतां निजाणिभवभुवने त्रिभुवनं भूषयन् ·har ! ! काजदार्शनम् । '४१ versity), भगवान् भवदभ्युदयाय । जीव जीवभूरिव भूरिवत्सरशतानि । चिरं विरिञ्जिरिव वञ्चितकाल! कलय पुष्कलमायुः। अरविन्द- नन्दनो सुदं समुदञ्चयतु । निराविलमिलावलयमाहिमालय मापालय। जय प्रवलरिपुकुलप्रलयकालाग्निरुद्र! अनन्त- गुणमणिगणसमुदय ! समुद्रविणगणागणेय ! द्रविणटणीलत- गीर्वाणवृक्ष ! भरत-भगीरथ-सुरथ दशरथ-रघु-सदृक्ष ! विनय- विनमवदनिधवनिवहसुवहचरणचामीकरारविन्द ! सहृदय- हृदयक्षीरोदमोदमानगोविन्द ! रुद्राणोरमणचरण सम्पन्न ! समस्तसामन्तसौमन्तिनौ-सौमन्त-सिन्दूर-पूरण-सारण कारण ! निष्कृप -कपाण--धारावलुप्तप्तमेदिनीपति-मुण्ड-मण्डलीपति- मण्डित-चण्डीशमूर्तिमण्डल ! वरवदरीवनाचलदलनलीला- खण्डल! अतुल तुलापुरुषप्रमुख-प्रतप्यमानमहादानसन्तान- सन्तोषित-सर्वभूसुपर्वप्रणीताशीर्वादनादप्रमोदमानमानस ! यशो-राजहंसोल्लास-लीलानिवास! मानससम्भोत्तम्भितासि- दम्भोलिलीलादलितारिदन्तावलावलीमुक्ताफलोज्ज्वलितराज्य- दोर्दण्डहिण्डीरपिण्डपाण्ड- राखण्ड-यशःश्रीखण्ड-सण्डितगजद्दण्ड ! विलसदबनीयक ! दारिद्रसुदाविदाविद्रविणधाराधर ! णतर्जितोर्जितधनुर्धर ! अङ्ग-वङ्ग कलिङ्ग-तुलिङ्ग-तैलंग-मगमगध-सलय-मालव-कुरु-म रुणाहौर-सौवीर-काश्मीर-हरिकेलरल-कोशलान्तर्वेदिचेदि- महाराष्ट्र-नाट-मोट-चार्वाट-वराट करहाट कर्णाट-गोडचोड- द्रविडानत-नृत्यत्कीर्त्तिनतकौनिरूपणनिपुणगीर्वाण-गणस्तूय- मान! दोस्तम्भ-सफल सकल-समारम्भ ! चातुर्य-माधुर्य-, धैर्य स्थैर्य-सौर्य-सौन्दर्य-सौकुमार्य-मर्यादा दयानयाचारदा- क्षिण्यतात्यक्षामक्षितिपति-गुणग्रामाभिराम | अनवरतसुक्तत. सृतानुक्कतवत्स! अमन्दमान्दोलदोलायमानोद्दाम ! कसला. लक्ष्मी-रमण ! दक्षिण !

·४२ कविकल्पलता। विल! विलासवासभवन! भवनगरनाथ! मधुमथनचरणस्मरण- परिणतपुण्यजन्यानन्य-सामान्यवैभवाधिवास ! सविकाश- हरहासव्यासोपन्याससङ्काशवाग्विलास-निवासकालिदास ! ध- वलधामाधिरूढ़ ! समूहशृङ्गारमौढ़प्रमदामोदामदालसा- सन्वयनवाजीराजीवजीवन ! भुवनजनमनोमनो- हर! मधुकरशशिकेतकीवन! जय सभयजनशबल! जय कमलसमचरण ! जय भरणधरणिभरधरण ! जय मदन मदहरण ! देवं नयनमनोऽभिरामं वाममिव लोचन- गोचरोवत्य कृतकृत्याः प्रशान्तखरदूषणोपप्लवा दण्डकारण्य भुव इव समजनियहि। अयं हि सम्प्रति प्रवत्तो देवस्य साक्षात्कारसंसारमरुसञ्चारसम्भूतप्रभूतखेदानां तापत्रयातप- तप्तानामस्माकमकस्मादजनि सुधाकादम्बिनीकदम्बसम्बन्धः । अनेन वसुधाशीकरिपरिष्यन्दिनामवाकाशजलदेन निर्वापि- तानि सर्वतस्तापतप्तं शरीरमन्तराणि च करणानि। किं किम- स्मभ्य नोपलतं ? कानि कानि सौख्यानि नोपनीतानि ? का: काः सम्पदो न सम्भाविताः ? केषां केषां कन्याना न भाजनौलताः ? जिमनल्पजल्पकाल्पनया ? निशेषमहो- दयानामतिभूमिसध्यास्महे। देवः प्रार्थकसार्थक प्रति प्रति- निधिः। देवं देवेन्द्रचन्द्ररुद्रोपेन्द्रद्गृहिणमुद्राधरं सत्याश्रय नासत्याः श्रयन्ते। देवेन पवित्नचरित्राणि सित्त्राणि पुर- स्कृतानि। देवाय सेवायतयत्न हाःस्थदुस्थौलत सामन्त- सहसमजन स्मृहयति। देवाहे वाधिपादिव नस्ताः समस्ता- वनिभृतो विभृतोपक्रममघाक्रामन् । देवस्य निर्दोषः कोषः पोषयतु मनौषिमनीषितम्। देवे च प्रसादसुमुखे संमुखी- सम्यन्ना मेमुषो। अपिच । देवस्य महीमहेन्द्रस्यापि सुरसम पमेव नान्तस्थितेबहुलनयनलाभस्य सहनन्यायालोचनसनी M ·राजदर्शनम्। ४३ हारिण: करसम्भृतशतकोटेरमृतभुजः सन्तानमालभारिणः कनकाचलरुचेरुचामरराजिविराजितस्य खयभूमहितस्थिते: काञ्चनशोमां दधानाः सुधर्मासभासभासदः सुसमाकाव्यम- नोज चरित्र सखाप्रवरः प्रणयिनः सुखलोलागन्धर्वागुरुन्व- तिरम्भासम्भावित सदानन्दनसुद्यानम् । अहो वैचित्रामत्र जनपदाः सदानयज्ञानीतयश्च । उपचितवीहयो विग्रहामहा- वर्णा इवान्योदयोलासिनः । बहुखलाः सज्जनालवताः । लब्धसन्निधाना वैदूर्यभाजः नितान्तप्रणता उच्चतामानः । कुलीनाः सदानभोगाः। मन्त्रिणः सदाचाराः । सातङ्गाः सहनीयदानाः । भुजगबलया दक्षमखयुषः । भूतिभृती रजोरहिताः। सुकेशानिष्कशाम्। परिजन: कलानिधिर्न दोषाकरः। दानं ससानससमानम्। किञ्च किञ्चनवचन- मुच्यमानमधुनामधुससानमधुनामधुनावतार: क्षणमदत्वा- वतु च। तथा चामौ चामौकराचलवदचलाः कला- कलापमण्डिताः पण्डिताखिलविपक्षपक्षाः। क्षामन्तनाम- मामक चापलं विचारयन्तु च सया निरुच्चमानमुचित- मनुचितं वा। यदेते सदसद्विचारचातुरोचतुराश्चतुरानना इव शिवप्रसादासादितमहितमहिमानो मानोन्नतान्तेवासि. वासालोचितव्याख्याः। संख्यावतणनायां पाणिनीया इव गणनीयाः। सकलदिक्कलसतुलौस्तनकपोलस्थलमण्डलाय- मानयशः। प्रसरददुर्व्यपोहमोहमहान्धकारप्रागभारसंहार- भास्कराः । कलिकलुषकालकूटकवलनकलाकलितनीलकण्ठा- अमन्दमन्दरगिरिपरिक्षुभित-क्षौराधि-मध्योच्छ- लत्कल्लोज विमल शूक्तिमुक्ताकलापालतकण्ठनालाः । अने. काकलाविलासोपहसिमसितकलकलानिधयो निरवद्यविद्या. नद्याश्रयपयोराशयः। ससारसारसारखतखतःप्रकाशभाष- वताराः।

·४४ कविकल्पलता माणसमानवाग्ब्रह्माणश्चतुरुदधिमेखलाखेलदुच्छृङ्खलकीर्त्तिन- कोकाः सकलकलाविलासभाजनसभाजना इह विचाजन्ते। इति तौयस्तवके राजदर्शनं नाम प्रथमं कुसुमम्। लयत। अथ गङ्गास्तुतिः । देवस्योपासनावासनाशासनासमाकष्टाः सत्वरा गत्वरा अपि वयं प्रलम्बविलम्बभाजो यदभूमभूमहेन्द्रस्तव हेतुमाक- अक्षामद्राक्षामण्डपमण्डितख्य पचेलिमफलाखाद मोदसानजनपदस्य विकसदमलकुसुमसमूहसौरभ्यलुभ्यदलि- कुलकलितललितकौड़स्याकोड़स्य मध्ये चलदलशालतमाल- तलशिलातलकलितनिश्छद्मपद्मासनं निश्वासनिःखनश्वास साग्रजाग्रन्नेत्रनिभागनिःस्यन्दमानसन्मदोदविन्दुपानपीनचको- रचयरचितपरिचयं काषायसिचयं रागारिदारिज्ञानासिचयं निखिलोपनिषन्निषसमानसं परमहंससंसदासजदवतंसदुरति- कमव्याधिवाध्यमानजगदगदवारं सश्लिष्टमष्टसिद्धिभिरमन्त्र मन्त्राणां मित्र मैत्रयाः कारणं करुणाया मन्दिरं मुदिततायाः सपक्षसुपेक्षाया: क्षेत्र क्षमायाः कोषं सन्तोषस्य शैलं शीलस्य पात्र पवित्रतायाः सौध शुद्धवुद्धराधारं धीरताया गुरु गुरुताया: प्रासादं प्रसादस्य निदानं चिदानन्दसम्पदा- माश्रय श्रेयस: तपसोऽप्युपासनीय समस्यापि सम्यगवगम्यं योगस्याप्यनुयोगयोग्यं श्रद्धाया अपि श्रद्देयं अस्पृष्टं दुष्टतयों अनवगूढ़ मूढ़तया निरस्त नास्तिकतया वञ्चितं कुचिन्तया দুীন সনিয়ানমন্নানল নাড়ীনমনত্বনা त्रिप्त दृप्ततयातिसारितं मात्सर्येणानिषेवितं विषयैरलब्ध लुब्धतया वर्जितं अनार्जवेन शौलितं दुःशौलतया निर्वा- सितं दुर्वासनाभिरकलितं कलिना कलिनाम महिलानामिव - ·! गङ्गास्तुतिः। ४५ परिहरन्त' महामन्त्रिणं पवनाभ्याससुघटितसन्धिविग्रह कामनया वर्जितमपि न कामनया वर्जितं निष्कोपचयमणि अनिष्कोपनिचयं स्फुटमहसं अस्फुटसहसं अनुतापकारिणं अननुतापकारिणं गिरा वनप्रियं पुरुषमपुरुषमट्राम लक्ष्मभि- रभिमतैरसमानं भासमानम् । अथाभ्युत्थानवेलालौलायिता- नन्तरं बद्धाञ्जलिनिरवद्यगद्यपद्यमयीमयसुटाजहार भारती। यथा-जमुजे! मम शशिप्रभासिते मासिते समुकुटे सदानवे!। · दानवेन्द्ररिपुपादनिर्गते ! निर्गतर्भव भवाब्धिपारदा ॥ पारदावदातवीचिनिचयचालितास्तोकलोकमनेकमतेशय- कमण्डलायमानपानीयधारावधूतनवसुधैव वसुधेश्वरभगीरथ- पथप्रवर्तमानजलकल्लोल-मिलडिण्डीरपिण्डविडवितहरमनो- हरहासे! महासेनजननि ! जननरक हारिणि । निखिलदुरित- दूरितत्रिभुवनभुवने ! भवनवानलकौलकवलितबालेन्दुपाल- नोचितपयःप्रदानकुशले ! कुशलेखाशितसमीपवने ! पावने- न्दिरामन्दिरारविन्द-सुन्दरमदुरापे! दुरापेश्वरशिरः-सञ्चार- सनातपरमगौरे ! गौरवेशविशेषप्रभाविनिन्दितशारदजलदे ! जलदेवतावगाहनक्षुभितसितच्छदनिवहभासमान ! समानेक- पदप्रदेशसञ्चारिहरिणगणप्रारब्धकेलिसङ्गारे! सङ्गरोचिततट- निषसमुनिजनाकीर्ममाणमनोरमारवे। मारवेदनानभिन्न- वैखानसारचितसारसवने ! अवलेयमानादिपुरुषवक्षःस्थलशा- यिकौस्तुभप्रभासमूहसिते! हसितेश्वरशिरोवर्तिशीतद्युति- केतकीकलिके। कलिकेलिभवनभवनगरदाहोडुरधानल- प्रभवारणे! वारणेन्द्रावगाह्यमानधनरसे ! नरसेसुषी- ससुदयागोचरित-हरमौलिमालतीमालाभूमकर ! मकरे श्वरपृष्ठाधिशयितचरणकिशलये ! सलयेन्द्रादिवृन्दारकहन्द- विधीयमानयज्ञे ! नयन्त्रेचरमार्गवाङ्गिरसवामनसागोचर ·कविकल्पलता। प्रभाव! प्रभावेश्मामृतरश्मिमण्डलामवनसुरसे। सुरसेच्च- मानसैकतसविधान ! निधानेखरशैलशिरोविहिततरने । तरङ्गेरितनौरजोदरकुनगुन्नमरे | चमरेणुहरणप्रवीणसम्भा- सम्भाविते ! भावितेश्वरप्रलम्बजटाकलाप! पेशलखवासि- विलासिनौधनजघनारुधमुग्धप्रवाहाकृष्टविपिष्टपविटपिप्रसून- धवलिते ! वलितेजीहारिहरिवामपादप्रहारभिदुरब्रह्माण्ड- भाण्डमण्डपमध्य-राजतैकस्तम्भायमानमहाप्रवाहशोभितजग- दौक्षिते । दीक्षितेसितलोकप्रदानपटुतटनिविष्टसन्तुष्टनैष्ठिक- गोष्ठीस्तवाविर्भूतवासवे ! वासवेतसनिकुञ्जनिषसकिन्नरमि- थुनोपगीयमाने ! गीयमानेकपनदविलासनोडुरतरवारि- धाराधारे। राधारवतीपतिसमाराधितकलिन्दकन्यापरिरष- णावाप्तहरिहरकायशोमे ! यशोमेशप्रकाशनाशितदुरिता- न्धकारविसर! विसरेखायमानहरशिरश्चन्द्रचुम्बनचटुलचक- वाकजलव्यतिकरोद्धृतसगरपार्थिवकुले ! वकुलेन्द्रट्ठमादिगुम- च्छायानिशनिषण--कुरङ्ग-कुलकवलौक्रियमाण-तौरकमले ! कलमेखलानिनादानुवादिराजहंससरसितोलासितविपुलपुलि- नजघनके ! धनकेतकीवनपवनान्दोलितनीलोत्पलकुन्तले ! कुन्तलेलिहानभीषणसमरार्णवसन्तरणप्रवीणदेतव्रतनिपीतकु- चकलसे! कलसेबालमजरोग्रामनामसतिमिरनिकरवि- राजमानप्रवाहभूषितमदनदहनमस्ते ! नमस्ते महोमि- जिताहीनभोगे! नभोगेयकीर्तिलसहिप्रसिद्ध ! प्रसिद्धेत गले! सुदे! तेऽम्बुधारा सुधाराधिते ! दत्तसन्तानभोगे । नभोगे खलाशौविषातंकवौशः कवीशस्तवमं स्तवं व्याततान। तवानन्तकोतः कलाभाजनानांजनानांशिरोदामदेवेखऽपि ॥ इत्यभिधाय विरराम । इति तौयस्तवके गङ्गास्तुति- . नाम द्वितीयं कुसुमम् ।

·भगवत्मादानुभाषणम्। अथ भगवत्यादानुभाषणम् । अथ विहितस्तवस्थास्य च सनया पुरुहतान्नयेवाहुताः सविनयसुचितोचितामेतां वाचमवोचामः । नमः कमला- कामुकाकारावतरणेभ्यः श्रीचरणेभ्यः । सम्पति प्रसादप्रसादतः संसारगुरुमरमरीचिकारौचिका मृषाटषापगमभाजः सुधा- सागरमगाधमध्यमवहिर्वाहनकताम्मत्संवाहनो ज्ञानदर्पण- कतनिर्यापणः सद्यो याज्ञवल्कावाक्यमाशिश्रिये। अधुना धुनाना पापानि सुरधुनौहाध्वनौनतामयासीत् । अतोऽस्माक न भविता भगवन् ! भवन्म खसुखावलोकनात् उत्सारिता तुच्छकच्छ्रोच्छ्रायनिकायस्य कायस्य फलमविकलमवापामः । भवानेको भवानेकोपपातकनातकरभकुल निराकुल-कवलन- कठोर-कण्ठौरवो भगदागमनप्रसङ्गो गङ्गाप्रवाह इवान प्रायेण प्रवर्तते। युभदिजयव्याजेन राजीवजन्मासन्मार्गो- पदेशायासै समाजिहौतेस्म। उन्निद्रश्चन्द्रो वागत्य धरणी- सरणीरमृतसारणीभिरभिषिषेच । किं बहुना भवादृशानां दर्शनमेव दारुणदुरितदारणम्। सम्भाषणमेव निखिलोप- विषनिषेवणं स्पर्श एव पशिशलाभः शुश्रूषैव ब्रह्मशुश्रूषा सविधानमेव सन्निधान समाराधनमेव समाराधनं तवय- निरवयं तिथिरतिथिः श्रेयान्म मुहत्तः समपद्यत। माता- पित्रोः पवित्रोऽन्वयः प्रतिष्ठा निष्ठामवाप। नित्यकत्यानि कृतकत्यानि नित्याभ्युदयचयभाजो वयं यद्यपि कपामृत- स्मृशा दृशा भृशतताः कृतार्थास्तथापि वाचालतावाचा- लतः काण्डमकाण्डं ताण्डवयति। भगवत्परित्यागादकश- केशः कतमो देशः कृतः ? खच्छन्दमागच्छद्भिरच्छधीभिः के के वाश्रमागतमागतविश्रमादनियन्त। कियतीयती- ·कविकल्पलता। खराणामजनि जनितः प्रभृति विमला वर्णमाला। अमन्द- वन्यपादानां साधुमाधुकरौ भिक्षा पौयूषकक्षामनूचानचय- राहेषु ग्रहिष्थति किसु कथाभारयभाजो भवने भवने- पथ्यभृताद्यापि भविष्यत्येकभिक्षा। अन्यच्च। श्रीमतां वेदान्ते वेदान्तेवासिप्रभृतिभिरेव जनो भगवन्महिमानं मीमांसानिः- सीमां सम्प्रति प्रतिप्रद्यामहे महेच्छानाम् । भगवदुप- न्चासाहिहितकणादानुवादाक्षपादानुवर्तिन्यो विद्याः प्रसिद्ध- बौधायुक्त कुतर्ककर्कशशरेभ्यो न विभ्यतीत्यस्यहिताः प्रकाममा मनन्ति। सख्ये संख्येयसख्यावत्सख्यायां मुख्यतया लिख्यन्ते लेखैरपि युमादृशाः। आपातप्राञ्जलपातञ्जलजलधिरजलि- नाकलितः कलितमोहारिभिः। गुणानां साहित्यं साहित्य- मादधाति धातुल्यानाम्। तत्तद्रसप्रसवित्वं कवित्व बिभर्ति कीर्त्तिमतामित्यनुशत्रुम। अतएव युष्माभिरनूष्माभिषङ्गः सम सविसायाः समगंसाहीत्यभिहिते विहितयथोचितानुवादे प्रदक्षिणाचरणप्रणामादिना सप्रसादे प्रसादे तदनु तदनुः जया ततस्तोत्रमनुवाजिन । इति भगवत्पादानुभाषणं नाम तृतीयं कुसुसम् । अथ विप्रसम्भाषणम्। अथ दक्षिणेन क्षौणीपतिमार्ग भार्गवमिव परशुभोल्लासित. ममृतसद्धारमिव कुण्डलसलक्ष्मौकं वशिष्ठमिव शिष्टश्रेष्ठं पर- शरमिव पराशय वेदव्यासमिव वेदव्यासोत शुकमिवार शुकलितपरमार्ग दुर्वाससमिव दुर्वासनाशून्य जमदग्नि- मिव ज्ज्वमदग्नितेजस गर्गमिव भगभाज कश्यपमिव वश्य- ·विप्रसम्भाषणम्। घरमैन्द्रियम्, गौतममिव श्वौतमतप्रवर्तकम्, विश्वामित्रमिव विश्वामित्रम्, अनिमिव सत्रिप्रवरम्, गुरुमिव क्रतुक्रिया- कोविदम्, कुत्समिवाकुत्मचरितम्, वत्समिव वत्सलम्, वालि- मिव जीवालिदयालुम, तरुणाधमानकरुणारसनिसिपीयूष- वर्षिभि गजलैरुदंचयन्तमिव चन्द्रचक्रवालम्। ईषदुन्मिष- दृशनच्छलेन वच्छमाशयं प्रकाशयन्तम्, उपमठपठदकुण्ठ- कण्ठवैकुण्ठभक्चविरक्तमव्यक्तीतसूक्त संसक्तचेतसम, अखरत- सम्, अजिझम, अधिष्ठं ब्राह्मणं सम्बगुपगम्यैतदवादिल । श्रीमन्नमस्तुर्महे महेशमहसामनभवता विहिततीर्थसार्थक सच्चरणौ चरणौ, अवांच चतुराननोऽप्यनष्टश्रुतिः, पुरुषो- तमोऽपि न मायावल्लभः, गिरिशोऽपि नास्थिरचितशोमस्ततो न कस्य नमस्यः? भवतः कलानिधेरनुपाधिरियं चातुरी यश्चतुरचन्द्रकान्ताननं सुरोचितं वचनपीयूषं वर्षतीति निरवद्यालापपद्यामनुसरामः । सातिरेकविवेकः केषां विदुषां परिषदि न गण्यसे ? पुण्या मुषी आसौद थामदीया दिक्षा प्रेक्षावन्त भवन्त प्रति सा पूर्णा न किमप्यवेच्चमपच्यते। यद्यप्यनवद्यविद्याविद्यु?द्योतोद्योति- तमेदिनीमण्डलानामविकलां कलयामः कुशलतां कुशलतां दधतां श्रीमतां, तथापि मुदा सदाचारखच्छा पृच्छासौ विधीयते। भव्यमव्याहतचित्तानाम्, कच्चिदाचारचातु- रौतुलितचिरपुरुषरत्नानामिव नगरी गरीयसी सदावदात- भवदवस्थानात् ? उत कुतोऽम्यागतं वतंसभूतैर्भूतलस्य ? कियन्तः श्रीमतामिहाग्रहारा धराग्रहाराः शालिशालिनः कश्चिद् विपश्चिद् यजमानो भवन्मानोचितो वर्तते ? कौति- मतां प्रतिग्रहं जहति महति यन महितमहिमानो यह एव निग्रहीतेन्द्रियग्रासैरव्ययमवस्थीयते १ किंवा कापि कदापि एकः ·कविकल्पलता। गम्यतेऽनवगम्यतेजोभिः? कस्मिन्नण्यवसरे नरेश्वरावास प्रति सम्प्रति यात्रा क्रियतेऽन्यत् क्रियते वा ? तत्सम्बन्धाः कति ? प्रतिदिन स्नानानि भवन्ति शुम्भवन्ति ? साध्यन्दिनं कर्म निर्ममे निर्ममहितैर्भोजनमजनि रजनीकरनिकरनिभं शुभयशसाम्, उत विचक्षणानां क्षणादुपरि परिचितिर्भवित्री? भोज- नस्य कस्मिन् कस्मिन् वादिगिरिविदारणदारुणकुलिशास्त्र शास्त्र मेदुरास्फुरत्यादरोदरोनिद्रतामरसोदरपत्रसोदरनेत्रा- णाम् ? कापि व्याक्रियते व्याख्या, उत व्याक्रियते किमपि ? अत्यहमहं यथा भवदवलोकनादासादयामो दयामोदित- मनोभिः सुसनोभिस्तथा विधेयम्। इत्यस्माकमाकर्ख कर्णरसायनं वचनं तैरपि कपिलमुनिकल्यैरनल्पजल्पजलधर- ध्वनिमधुरगम्भीरतारभारती प्रतिशब्दमुखरितमन्दिरीदरमिद- मुदीरयामासे। सुचिरमपरिचयवशादसाम्प्रतं साम्प्रतं पौ. ययविपर्ययाद् यत्किञ्चिदकस्मादस्माभिरसिधीयते, तत्र पवित्रगुणगणै र्दूषणगणग्रहणग्रहिलैर्न भाव्य भावव्यजित- महितमहिमभिर्महाशयैः। नयनयोरमितममृतद्रवं सवन्तः के भवन्तः ? अभिवादये। दयेन्दिरासन्दिरायसाना हृदयार- विन्दान् युष्माननूष्मायितान् सस्यगागम्यताम्। नितान्त' पवित्रचरित्रैरिहोपविश्यताम् । दृश्यतां दधानैर्गुणनिधानः सर्वतः शर्मस्खधर्मकर्मनिर्मलमनसां सुमनसाम्। कुतः कुतर्क- कर्कशसम्पर्करहितैरिहायातम् ? रहादागम्यते रस्यतेजोभि- रुत कुतश्चिद् विपश्चिद् वरेण्यैरन्यत: ? अवागमनेनायं ग्रामी गुणग्रामोपचितः। कदा विरचितः परिचितकलकल्यः ? किं नाम नामनिकामनिर्मलमतौनाम् ? विहितविद्वज्जन- जिननिर्वासक वासः कृतः ? कतरयं संवसथः कियन्ति वासराणि करणीयः ? किं किमधीत सुधीभिः ? किं कि ? - ·विप्रसम्भाषणम् । ५१ च पुस्तकमस्ति स्वस्तिमताम् ? निर्मितामितखेदच्छेदः को वेदः कोविदैः पठ्यते ? का वा शाखा निशाखानुकम्पिनी ? को देशः पेशलप्रकृतीनाम् ? अदूष्याः पोष्याः कति सन्ति भवतां शुभवताम् ? कति मार्या आUणाम् ? बहवः पुत्राः, किं दिवा एव देवकल्पाः ? कियन्त्यः कन्या विखाधिकन्याय- भाजाम् ? जनयिनीजनको जनकौतुकदायिचरितो, किमासात वा कौतिशेषपटें निःकपटम् ? कियन्ति दिनानि गावदावयोः किमिति दर्शनजनि जनि अयाचितम ? भृशं बलं शम्बलं किं चास्ति नास्ति वा ? कथं निर्वाही हव्य- वाहोपमतीव्रतेजसां बोभवतीति, भवभीतिजुषां विदुषां नित्यं कर्म हयं एव निर्मीयते निर्मलमनोभिरथवा पुष्कल- पुष्कर पुष्करिणीतटे ? एकवारमाहारः सारभूतः प्रभूताज्य: प्राज्यव्यंजनो भवति, दिवा ? प्रथम सन्तर्पितनभोजनं भोजनं कियत्या वेलायां सम्पाद्यते ? अत्र मैत्री धात्री दिविषदां केन केन समं ? समन्ततो विशदपदकदम्बबन्धोपसंस्कृत संस्कृत श्रीमता श्रुतमेवाखच्छन्दममन्दच्छन्दःसन्दानितनितान्त- कान्तकविताकान्तार गौश्चरति। आत्मकतिः कतिचरैः कापि पचताम्-१ अव्यग्रसमग्रगुणग्रामै मान्तरगतमासीत् आमासोमन्तमणिभिः ? अथवावेवास्थायिस्थायिकीर्तिभिः कियन्ति तीर्थानि प्रज्ञाऽवज्ञातगीर्वाणगुरुभिरवीक्षितानि ? कियन्ति चातिमानपवित्रया यात्रया निर्दमैः सम्भावनौयानि ? भवतां भक्तिः शौतकिरणाभरणे भृङ्गिणमवगणयति किमुत कौस्तुभविभूषणे विभौषणं विशेषयति ? सम्प्रति प्रतिभाजुषां जिगमिषैव लक्ष्यतेऽबलक्षयशसाम्। अस्मन्मनौषितमखिलमेव पूर्णमासीत् पौर्णमासीहिमांशमांसलकीर्तिमतां भवतामव- लोकनेन। इति निष्पतिममतिभिरभिहिते यथापन लोको- ?

·२ कविकल्पलता। सरैरुत्तरैरनुमोद्याभिवाद्य च वाद्यवेक्षणाकाझ्या निरगामि समगामि च, खामिसमीक्षणप्रतिक्षणविजृम्भमाणकल्याणभरे- रस्माभिः। इति तीयस्तवके ब्राह्मणसम्भाषणं नाम चतुर्थं कुसुमम् । अथ तड़ागादि वर्णनम्। अथ क्वचित् कुवलयावलौमिलितपुण्डरीकखेलव्याज- विजृम्भमाणप्रयागपरभागं तड़ागं साकाइमीक्षमाणाः कुत्रापि करकमलकलितबलधौतकलधौतकलशविलासधरपयोघरभरा- वनमनागरीगरीयःखेदच्छेदमेदखिनी समीरसमोहित समीपां वापी नेत्रपात्री लतवन्तः। कापि कूपान् भूपानिक गुणिभ्यः पात्रेभ्यः पावनजीवनदायिनो निरन्तरं निरूपयन्तः, कुतश्चित् पार्वतीपतिपदपयोजपूजनप्रयोजनविशुद्धाभिजन- निवासनिर्वासिताशेषकल्मषोपसर्ग दुर्ग नयनमार्ग नयन्तः, भववक्षस्तटप्रतिभटहाटककपाटरचनासनाथ गोपुरं च परिचिन्वन्तः, अन्यत्र सुपर्वपर्वतगज़सर्वकषाविभा- विभालयन्तः, इतरत्र जवविजितकुरणांस्तुरङ्गान् रङ्गागताबटा: निव नृत्यतो निरीच्य वीक्षणयुगलं सफलयन्तः, कचिचजवनि- वेल्लनोल्लासितभास्वत्तुङ्गतुरङ्गगमनानि नयनमौनयोरानायता नयन्तः, वचन काञ्चन काञ्चनवणों कर्णान्तविधान्तचार- लोचनां चलां चरणसञ्चरणसिन्जानम मौरनादेन नेदीयसां हटयमदयमपहरन्तीमक्षिलक्षीकुर्वाणा निर्वर्ण्य निर्वाणा गारलाघवं दाघयन्तः, वसुमतीसारं देवहारं समासादा माय अपरत्न च ·वादितर्जनम्। ५३ दन्तःकरणाः समवर्त्तिमाहि। अनन्तरं निरन्तरमपक्रम- निष्कामदनेकसेवकनिकायकायसम्बन्ध सनिवन्ध परितः परिहरन्तः, सन्तमसराशिनाशिप्रचण्डमार्तण्डमण्डलसप्र- काशमाकाशसङ्काशं देवसकाशमनायासमयासिम। सम्प्रति च न कंप्रति प्रतिभाविभासितवदना वादिन श्रावर्जिता जर्जरकर्णकलशोकाः प्रेक्षावन्तः प्रतीक्षन्ते चासादप्रनिता- शुक्तिमुक्तां वाचो युक्तिमुक्तावलीम, तदचिरस्य निरस्य सर्वगर्व- मतस्य भगवती भारती कण्ठपीठाधिष्ठायिनी निर्माय निर्मायमुपास्य च दिपास्यमध्यवस्यामि पुराणपुरुषो- तमस्य देवस्य विचित्रां स्तोत्रावलीम् । इति तृतीयस्तवके तड़ागादिवर्णनं नास पञ्चम कुसुमम् । अथ वादितजनम्। इत्यादि वादिमान्द्याय वचास्युच्चार्य धैर्यवान् । प्रतीक्षेत विपक्षस्य भारती प्रातिकूलिनीम् ॥ ततः सरम्भसम्भारयन्धीरारम्भनिर्भराम् । विपक्षं क्षिप्रमाक्षिप्य वाचमुच्चारयेदिसाम् ।। यन्मया सह दुर्बुद्धे ! वायुद्ध कत्तुमिच्छसि । तत्पङ्ग सुत्तु मेरोरारोढुमिच्छसि ॥ सुप्तसिहसटाकष्टिमष्टापदपदच्छिटाम् ।। व्याघ्राय शीघ्रमाघ्रातुं शशक: सत्यमोहसे ॥ शुकशावः शशादस्य चच्चु चुम्बितुमिच्छसि। सपै सदर्पमङ्घिच्या निष्पेष्टु दुष्ट ! वाच्छसि ॥ मण्डूकश्चण्डतां धत्से कुत्सितो नागसंसदि। श्रीखण्डखण्ड एरण्ड खसौरम्य स्नुषे उषे ।

·कविकल्पलता।
सम्महत्तुं विषाणाभ्यां शक्रोमं वृषभेच्छसि।
गिरिं पातयितुं दन्तौ दन्ताभ्यामिव वाञ्छसि।
दुर्बुद्धे ! स्पईसे कौटः प्रकटं कैटभारिणा।
पाखुर्विडालदशनानुत्पाटयितुमिच्छसि ।
इदं पाषाणदलनमन्धस्यालेख्यदर्शनम् ।
मृगष्णान्भसि स्नानं काष्णाहि-सुखचुम्बनम् ।
तुलया लोलन मेरोः करेण स्थगनं रवः ।
खङ्गधाराग्रसञ्चारः शिरसा गिरिभेदनम् ॥
नमसोऽङ्ग लिभिर्माणमयश्चणकचर्वणम् ।
अङ्गारशयनखापो मज्जयोऽयं त्वयेष्यते ॥
राजिलो गरुड हष्टि खद्योतोक जिगीषसिर
कूपः संस्थईसेऽम्भोधि मृगः सिंहं जिघांससि ।
खःशाखिमन्जरी भूस्थः करेणाक्रष्टुमिच्छसि ।
लं शेषशेखरमणिं हठनादातुमिच्छसि ॥
खर्दन्ति-दन्तैस्ताटङ्क वतंसं गरुड़च्छदैः ।
कतान्तमहिषेणामोहरणं च चिकीर्षसि ।
लया दुर्वचनरद्य दुर्वासाः परिकोपितः ।
कलिकाद्रष्नया कण्डू रपनेतुमिहेष्यते ॥
सुखसुप्तस्त्वया सिंहः पादाघातेन बोधितः ।
यदहं वादवचनाटोपन परिकोपितः ॥
लक्षणे मम दक्षत्वं साहित्य संहता मतिः ।
तर्के कर्कशतात्पर्य व शास्त्र नास्ति मे श्रमः ? ॥
इत्य सुव्यथकैर्वाक्य रस्य दाईमुद्धरेत् ।
अई च शमयेद्वादी युक्तियुक्तर्वचःक्रमैः ।
इति तीयस्तवके वादितजनं नाम षष्ठ' कुसुमम् ।

·अर्थोत्पादनम् । ५५ अथार्थोत्पादनम् । अर्थोत्यादोऽद्भुतं चित्र' सादृश्य रूपकादिकम् । समस्या-पूरणोपायः समस्या च यथाक्रमम् ॥ मृण्मयकार्पासमयट्ठमसम्भवधातुचर्मदृषदां च। वाच्या क्लेशसहत्वात् भद्रस्थानादिसम्प्राप्तिः ॥ मृण्मयं यथा- कुद्दालघात-पादप्रहार-करपौड़न-बन्धनच्छेद-चक्रनमण- पाषाणपिण्डिका-काष्ठहस्तघात-रवितापशोष-वहिप्रवेश-परी- क्षार्थशिरः प्रहारादिभिः कष्टमनुभूतम्, जनबुभुक्षाढणापरि- हारा जलधारापातिन लोकोपकारः कृतः, तैः सुक्कतैः मृण्मय- वस्तुनी भव्याधारादिकमारोग्यम्। कार्पाससूत्रमये वस्तुन्येते भावा वाच्याः, यत्पूर्व शीतवातापयायाचिताम्बुदानकर्म- करनखच्छेदनविक्रिया एवमातपक्षेपलोहोपलघर्षणतुला- रोहणान्तःसाराकर्षणपिण्डाघातविदारणयन्वारोहणतर्वाभ्नमि आकर्षणतन्तुवायाकर्षणका प्रहारविपणिविक्रियादिकष्टमनु- भूतम्। तूलिकादिरूपतया परगुह्याच्च्ादनेन च शीतातपादि- वाणतया परोपकारः कृतः, तैः सुक्कतैः कार्पासादिमयवस्तुनी भद्रस्थानानि सम्भाव्यम्। एवमन्यवाऽप्य ह्यम् । लज्जा कोपोऽयशी नाश रोषाकन्दास्यकपणता। रागपाण्डरता शस्त्रौ विपभम्यातपो जपाः । राजप्रनादहसक्यदण्डभक्तिनिषेवणम् । दुःख हाभिचारा सहनोजीविकादयः ।। वर्णन विजितम्यते परानयसमुद्भवाः । भावा वाच्या यौचित्य सर्वे लज्जादयो यथा ।। मुखेन जित च कामल लन्नयेऽवनतं गतम् । कोपतामिव कामारः क्षुद्रशवुर शमं भेजे ॥ मूर्त्तमिवायशोन्नतावलियानेन धत्ते।

·कविकल्पलता।
अथवा जलदुर्गे नष्ट' रोषादि वारुणतां धत्त ।
भमरारवैराक्रन्दतीव नौलालिभिः श्यामसुखमासीत् ।
मुखेन प्रोत्या सम्भावित कोकनदमनुरुतात्वं धत्त ।
वैत्रजित पुण्डरीकं चिन्तयेव पाण्डुरतां धत्ते ।
मृङ्गश्चणीमिषादुरसि शस्त्रीं क्षिपति ॥
भृङ्गमिषाद्विषं भक्षयति जलान्तस्तपतां दधी।
जले आकण्डमग्नं तपस्तनुते । [खेमन्त्र जपति।
परागपाण्डुरां रुद्राक्षमालाभिर्वलिमालां दधत्तदा
राजप्रसादरहित बहुकण्टकतां धत्ते ।
हंसैः सह सङ्गति कुरुते अरुणदलच्छलेन ।
काषायं वासो विश्वदवलम्बितैकदण्डमस्ति ।
पवलगतमत्यकूर्मवराहादीन् भजते।
शम्भोरम्भोमूत: सेवां करोति।
दुःखादिध मकरन्दाश्रूणि मुञ्चति ।
तन्मिन इन्दुकान्तिहारिणि सूर्ये नियति ।
जलमध्यस्थमभिचारमन्त्राक्षराणीव भृङ्गान् धत्ते ।
तन्मिने चन्द्रससौषां विभर्ति।
भ्रमरपदप्रहरणानि सहते।
त्रासादिवोज्जीविकया सृङ्गनेनेणिक्षते ।
भयादिव वीचिक्षोभात् काम्पते ।
[विभति।
हृदति स्वपराभवामर्षानलधमलेखामिवालिमाला
योडु काममिव प्रकाशितकोशं सहस्र पत्राणि धत्ते ।
एवं चन्द्रोऽपि। यथा-
मुखजितश्चन्द्रो लाञ्छनच्छलेन पराभवाकीर्ति धत्त।
उदरन्यस्तशस्त इव लक्ष्यते।
महेश्वरजटाटवीं प्रविश्य शो गङ्गातटे तपस्यति ।

·अद्भुतम्।
विष्णुपदं याचते। तन्मित्र पद्म हेष्टि ।
अस्तादिशिखरमारुह्य समुद्र क्षपां करोति।
दिवा न प्रकटो भवति। मित्रमनुप्रविशति ।
कपोलप्रतिविम्बच्चलेन तदनुप्रवेशं कुरुते।
विटेशं भजते। उदरताडनादिवच्यामोदरतां विभतिं ।
पाण्डुरः क्षीयते। पीयूषविन्दुव्याजेनाणि मुञ्चति ।
मदातया खिद्यति। अस्ताचले सानुचरो विलीयते ।
चरणनखानुविस्वव्याजेन शरणं प्रविशति ॥
इति चतुर्थे स्तवके अर्थोत्पादनं नाम
प्रथमं कुसमम्।
अथ अद्भुतम् ।
यत्र लिङ्गविभतीनां सति भेदे महत्यपि।
दृश्यते शब्दसादृश्य' तदद्भुतमितीयते ॥
इन्नन्तः स्वीकृतैः शब्दै रौरी लीवस्त्रियोः पुनः ।
तेरेव रेफपृष्ठस्थेः स्त्रीकर्मबहुता भवेत् ॥
प्रभावराजिनी रागोल्लासप्रध्वंसिनी रयात् ।
गौरीशम्भोः पदाजे च कुरुतां मुखसम्पदः ॥
अत्र गौरी विशेषणे स्त्रियामीन् । पदानविशेषणे
नपुंसके औरी, सुखसम्पविशेषणे स्त्रियां शस्।
विशेषणपरिनिरिनित रेफपृष्ठगैः ।
हिष्ठिदिपलमोकमस्त्रीबहुत्वेऽपि चादभुतम् ॥
हिष्ठस्योभयपदिधातो:दिपक्षमो परम्मैपदहिवचने आत्मने-
पदयावचनव तस्याः क्रियायाः कर्मस्त्रीवहुलेऽप्यद्भुतम् ।

·५९ कविकल्पलता। यथा। भवभेदपटूरागध्वान्तभानुस्थितौरयात् । श्रीमान् विखेखरो गङ्गाकाश्यौ च कुरुतां श्रियः ॥ अत्र विश्व खरगङ्गा काशी श्री विशेषणत्वात्, सु-औ-शषः क्रमेण कृताः। सोर पुष्कररोचिष्णूराजन्यशतशेखरः। हरे: खगो गणाधीशसूर्यों च कुरुतां श्रियः ॥ मेर पुष्कररोचिष्णू राजन्यशतशेखरः। कृपाणस्तव हस्तौ च सदा वितनुतां श्रियः ।' न्युपसर्गशब्दपृष्ठ राजौतुत्य विशेषणक्षिप्तः । अन्ते क्रियाविशेषणसारैरत्यद्भुतं भवति ॥ ८ ॥ न्युपसर्गाः, निहत, निमग्न, निरुष, इत्यादिकाः शब्दाः। राजितुल्याः राजि, राजी। धूलि, धूलो। इत्या- दयः। निकामम्, नितान्तम्, इत्यादि क्रियाविशेषणसारः। यथा। छिन्त्राघवल्लो निचितामसौख्य, राजी निरुद्धानिरुची निकामम् । हरस्य मूर्तिश्चरणौ महांसि, मा जातु गातां मम चित्तवृत्तः ॥ तथाच। अदुरितराजी निदलितकर्मश्रेणी निरुधराग- भरा मूर्तिः क्रमो वांसि च शिवस्य लोके सुखं गाताम् । स्फुरितसुभाषितपालीनिहतप्रत्यूहसंशयं ब्राह्मणाः । मूर्तेः क्रमौ महांसि प्रभवत मुदितं वरं दातुम् ॥ प्रचुरप्रभावनहितावञ्चितपरमोदया विलासन । दात प्रभवत मुदित वरमग्ने ! रविविधू ! विधिहरीशाः !॥ सुप्रभावा निबद्धोद्यत्यु ण्यभावा नियोगतः मूर्तिः क्रमौ महांसि श्रीहरर्युगचतुष्टये ॥

·अनुतम् । यदन पाटी वाचस्तय गिय ! मुरभो रणाय दुरितानाम् । दिमन्नतनमिवोऽपि म्परति पर नाग-पताम्य ! ॥ गगामी कुक्षी कोडाः सुप्रभाखित्रियः । गधाया यमुनातीर विपणी: सुख-ममृत्य। पदावनि पिनासन मध्ययोरिव योषितः । पपानाविध नागम्य थियो गति भवनाः ॥ विम्यगिगरिय गोभिता विधेिन चन्द्रलेना। गरपापिय वितावरुन प्रतीची। चनप्रदावि गोभितविगो विलासन स्वीn विचममामानान्तनावचनमन्तधान्तलीलाभिः । धानुनत करनम यगलमनमजान तं भवति । गनी या-गोमिनग्यो पनप्रदंगा व गायनः । rp: HT, गौर. विभय। इकारान्तो यथा-मित- मी ममगा धना। तभीऽनुगतपिरवयो- नायगाराम नपटेगा, ममदन्नयः पन्ना पय काम:, ९. मा श्य भन्द'। एवं महामरभवः oritraमाया ममतमामा श्य { MEET या सपिनमलना: 13, AR ritinा मा. an १. । १. Mir Hai shritam or : . + 4 ४ .

·६०
कविकल्पलता।
बहाश्रितसरसः सुकविप्रवन्ध इव ग्रीष्मपथाः ॥
प्रत्ययान्ता यथा--
सुसम्पन्नयोहारः सैन्यनिवेशा इव देशाधिपतिः॥
एवम्-सर्वदातारः पृथिवीपतय इव भेरीरवः बहुधातार
एथिवीपतय इव गिरिकूटः, मृगयातारो व्याधा इव अखः ।
धातुचतुर्थे कवचनमिति-
धातोरये घुन्यस्तान्याबहुवचनकवचनं नादि मादिलादि
शब्दः। यथा। अभवनितान्तम्, अस्मरमानवम्, व्यचरन
लीलया।
इति चतुर्थस्तवके अद्भुतं नाम द्वितीयं कुसमम् ।
अथ चित्रम्।
एकार्थत्वेऽनुलोमप्रतिलोमशब्दाः। यथा-नधन, नर्तन,
कनक, कटका, महिम, मरिम, करंक, कलङ्ग, कालिका,
कारिका, सारसा, सहास, मध्यम, करका, स्यदस्य, नवेन,
नव्येन, तावता, तारता, ताव्यता, विभवि, केनके, कचक,
करक, कञ्चुकं, कामुका, काशिका, नंदन, दम्लदम, दंतदं.
दम्भदम, दरद, लगुल, योग्ययोः,
योग्ययोः, रततर, हाववहा,
पतदातप, वरसैरव, कलपुलक, वरकैरव, वरपौरव, तरुनी
रुत, रदसोदर, नदभेदन, दम्पतीपटम, लड़ाकंकालं, माधव,
वधमा, वनव, वन्देदेव, लेखखले, रवीवीर, भानोनाभा,
मासाहं, जीवावाजी, यमोमोय, विभुभुवि, बददव, नववन,
बललव । अन्यायवे-यामा, माया, माया. यामा, विभुः
बत, वद, कंपं, गधा, भावा, सुवामा, नन्दा, मालिका,

·JAN चिवम्। वामिनी. मानिनी, गजने, भारती, हासिका, गगन, करा, मार्गय, अटक, दोनरक्षा, महोरगा, वातापिना, पिनाकिना, मदालिका, यमगज, इरिटेव, मव्या, भो विक- - शन, नन्दगान, नन्नवर, सहमावत, रसविसवेन, साहम. IRI, नरममद। एक्सन्यायि । भाषाशुपायेन यत् क्रियादिनिनूहनम् । मतियागुप्तवाद्याहुनर्विमिदं यथा ॥ अायधापमानवा प्रिया पुरोमतिगतिनयोः। मदन भाभग्योममन्प्रेम तथा तयाहम ॥ { घर मवति, द किये) मात्न कर्मगुप्तकम् यथा- मापन पनि गावती रिपतिमाश्रयेत् । मी नागा योऽपि देग. प्रासोति के गुणः । ri मम । मग वामगुप्तकम् । मा लक्षोः । *, 30 सन्दियेभ्यः। ॐ नग्नम् । गणे:) मुन्नम, ग्रया- ११ या पान मनोमय न्याननम् । Anth afris. Pार: बाध्यताम् ।। : मनमनि मम्मन्यो गदः । FRIEntirinaari .:. दिन्द्रपनादिनम् । wr.aarrrrirat ना ! * ts Ex Art -

·-
६२
कविकल्पलता।
(अत्र अनङ्गति डकारच्युतिः)
विन्दुच्युतकम्, यथा-
साहसेनाश्रिता पद्मा लयेन जलदात्यये।
अर्णवस्याभिसरण रहो मुञ्चति वाहिनी ॥
(अत्र हंसेन रह)
मात्राच्युतकम्, यथा-
दशान्तरस्थितान् भावान् कलातीतानपि स्फुटम् ।
कवलज्ञानतो योगी प्रत्यक्षानिव वीक्ष्यते ।
(अत्र देशकालकेवलः)
प्रश्न एवोत्तरम्, यथा-
पथि कस्य हृतं वस्त्रं ? मृद्दी का सरसोसती?।
शालेः का सारवत्युर्वी ? का मलाध्यकरी दृशोः १ ॥
क्रियागुप्तकम्, यथा-
प्रातः प्रात: समुत्थाय हौ हाषिकुमारको।
निर्मलां सरसों गत्वा प्रक्षाल्य च कमण्डलुम् ॥
(अत्र प्रातः पूरितवन्तौ। प्रापूरणे आकारान्ती धातुः)
कर्तृक्रियागुप्तकम्, यथा-
नागरङ्गं फलं स्वादु छित्वा छित्वा वने वने ।
बौसातः कथितो ह्यर्थः पठ्यते नतु बुध्यते ॥
(अत्र वी पक्षिणी ; सातः भक्षयतः)
कर्तृगुप्तकम्, यथा-
हारकेयरवस्त्राणि रत्नानि विविधानि च ।
ब्राह्मणेभ्यो नदीतीरे ददाति व्रज सत्वरम् ॥
(अत्र इभ्यो धनी)
गौरी-वदन-संकाशं अधया शशिनं दधौ।
इहैव गोपितः कर्ता वर्षेणापि न लभ्यते ॥

·चित्रम्। ६ (इहा कामहन्ता) आधारसम्बन्धक गुप्तकम्, यथा- कावेरी रम्यराजीव विलसन्धबन्धुना। मधुमाससमोरेण वईते कुन ? कस्य ? का ? ॥ (अन-कौ पृथिव्याम, ए: कामस्य, ई: श्रीः) अक्षरच्युतकम्, यथा- नतनाकिमौलिमणिमण्डलौविभा. भर भासुराद्धिसरसोरुहासना। तव शर्मणे भवतु भारती भृशम् दृढ़जायखण्डनदिनेश-भाततिः ॥ अत्र मञ्जुभाषिणी छन्दसि प्रतिपादमाद्याक्षरयपाते रथोताहत्तम, अन्न्याक्षरयपाते नन्दिनीवृत्तम, पाद्याक्षर- इयपाते अत्याक्षरहयपाते च भद्रिकाहत्तम्। एवं छन्दोऽन्तरेष्वप्युह्यम्। तथाच- आद्यन्तस्थायिनी नित्यं कमला त्वयि वईताम् । अमध्यमञ्च सुक्तं लभख वसुधापते!। अक्षर-व्यत्यय-प्रमुखानि चित्राणि यथा- अहङ्कारमलङ्कारं वालिशा: कलयन्ति ये। हलविन्यासमात्रेऽपि कौशल कलयन्ति ते॥ पङ्कजस्य स्थितो मध्ये सत्यलोकान्तमास्थितः । कल्यानामादिभूतच क एष न पितामहः । तरणिं पश्य सुशोणि । नाथ ! कुनास्ति नौरिह। सवितारं प्रिये ! वच्मि, प्रिय ! दूरऽधुना पिता कण्ठे त्वन्नाम-रत्नानि हारयामि यदा यदा। हास्यामि तदानेदं जन्म मन्मथ-महनम् । भव-सम्भव-सन्तापं हर! संहर सन्ततम् । १ ·६४ कविकल्पलता। . मम नाम मनागन्चो नयती नयतागतिः॥ पहिशवन्धः- महेश ! ममता-राममवमाममरोत्तम!। महत्तम! महोधाम ! मतिस्तोम! मनोरम । षोडशटलपद्मवन्धः- भीमकासंदमश्रीमत् सोमक्षामन्तमभ्रम । नमस्ते महिमस्तोम धामसोम ससक्षम ॥ अष्टदलपझवन्ध:- न तयार्थी गिरा या न-नयाराध्य ! जना वन ! नवनाय यवाटीन! नटी-वारित-यातन ! ॥ प्रातिलोम्येन म पवार्य:- वशिन: गिव । के लोके नेशान करूगोरया ! सदनामोह । तिष्ठन्ति नन्ना न तव चे वत। गतप्रत्यागत नोकः- नन्दि-नन्दित तापनिट मोहामर पावन ।। रक्ष नाथ ! मतिय ! न । विमी। वगिता मम । ममतां शिव ! भो! विन्न । यन्नतिमधनाजर !! नव-पार-महामोट ! तिय तात! दिनं दिनम ।' गत प्रत्वागतपाट:- वन्दे मन्ददम देवं दग्भिताममताभिदा। मटामोम मभीदाममना विविनामम । गतप्रलागना:- राजमारपरिवाम : मानसनमाय । FE गोयमानवम्त मार मारपसमाचार भिन्न्दयोग गामति दरंद : मान : मममीम नाम: - .

·। 4 चित्रम्। मारमार! धाम धाम ! मां समांस ! रच रक्षा विषमं विषमं भुजगं भुजगम्, वपुषा वपुषा ललितां ललिताम् । वहता वहता भवता भवता, जगताऽजगताम मता मम ता॥ (तथा) मदनदाहिनि ! वीतविप्लव।, प्रमथितान्धककालवले ! स्थिरम् । नगस्तुतारतिरक्तहृदिखकम, न न मनोरमयामि समुन्मदम् ॥ वेदवेदान्तनिर्णीतरूपस्तुवे, वामपेताधिकल्लोलजालेश्वरम् । योगचिन्तामभिव्यक्तनेदिष्ठकम, ध्यानलौनोऽहमई मितं मुक्तिदम् ।। यमकः-सदा सदानन्दविकासितं सितम्, दयोदयोलासितमाधवं धवम् । धराधरावास मसम्भवम्भवम्, स्तुमोऽस्तु मोदाय हषासनः स नः ॥ समुहकः-निर्माति पाति विनिहन्ति च यः प्रमुत्ता- दोष स्वरामि तमही हरमं त कान्तम् । भोगीन्द्रभूषितजटाश्रवणाधिकण्ठ- दोषं स्मरामि तमहो हरम त कान्तम् ।। (तथा) पुण्यामृता वदुदरानघतोयपाता, कोटौरगा शयभवानाज ! निधुनौते। पुण्यामृता वटुदरानघतोयपाता, कोटौरगाशय ! भवानजनिथुनी ते । शक्षरः-नानानुमानमननानमनान्मुनीना- ·कविकल्पलता। मैनोनिनुन्नमसुनाऽनमनामनेन । मेनेन-मानिनसुमेनमनूनमान- मेनं नमामि न नमाम मनामिनाम्ना ॥ निरोष्ठः-- लोला-काल-खेला-कलित-कलकलः कालरात्री-कलना, कालीन्दी-काल-कण्ठः शिशिर-कर-कला कन्दली.कान्त-कायः। कैलासाक्रीड़केलि: सकलकलयिता नेत्रकोलाल रालः, कल्याणं काल-कालः स किल कलयताविःकलः काल-कन्नः ।। गतप्रत्यागतपादः- भासा निश्याम-गलं गल वि(ष)विगलन गमश्यानि-साऽभा (द, यं) द्य वै दक्षोलनाजनमान (म) नमनजनासरुक्षीदवैद्यम् । सं तं वाजिदन्भे सहमास (म) हसं भेदजिह्वावतसम, वन्देऽवं देयमत्या समन (य) नसमत्यासयय देवदेवम् ॥ गोमुत्रिकाबन्धः- पातु नाकापगा माता सुतानिव बुधातलम् । अतुल्याकाशगायाता हिताय वसुधातलम् ॥ असंयुतापुनरुताक्षरम्- अगूढैनः कुठाराभजले ! शेषफणाच्छवे !! बौ धौ घं देहि झटिति पौडयाथामुख च में । झक्षर:-गौर, गौरीगुरोरगं, गरागार, गुरुरगम् । गोगं, गंगेगरं, रंगारोगरागारिरगगोः । (तथा) ससुरासुरसंसारसारा, सरससारसा। ससार सारसा, सारा, सासुरं सुरसा, सरित् ॥ सर्वतोभद्रः-- रसासार ! रसासारसाधिताऽहिहिताधिसा। रताक्षताता क्षतारमाणहिताऽस्तु स्तुताहिमा । !

·चित्रम्।
गतप्रत्यागतः-भाति रागवती या मा हरीरीशतयांज सा।
साजरान्तशरीरेह मायाऽतीवगराऽतिभा ।
गोमुनिका-नारायण ! गदापाणे ! पुरुषामरनाथ । माम् ।
स्मराट्रेण हृदा लोणे कुरुष्व मयि नाक्षमाम् ॥
धक्षर:-पापापापतिपततां पोत: पातूपतापतः ।
पाता पिता पूतपपत्पतिपीतततातपः ॥
नितान्तनूतन तातततानन्ततनबतिम् ।
नानाननानन्तनुतं तन्नूनं नौतितो नुत ।
नागविशेष शेषे शेषऽशेषेऽपि संहृते जगति ।
हस्यसि कालं कालं का लङ्कालङ्घने स्तुतिर्भवतः ॥
देवादे । वासुदेवाक्षयरह ! सकलाना कलानां कलानाम्,
पद्मा पद्माम ! पद्मास्ति तव परमहेला महेला महेला।
शेषे शेषे च शेषत्वमगगुरुमनन्तामनन्तामनन्ता-
पाता पातालपातात् प्रहतकितवराहोवराहो वराऽहो।।
खजनककविनामानित षडरचक्रबन्धः-
(य) स्यां देशभ (वा) स्थित स्त्रि (दि)
वराट नूनं दिवं रक्ष (ति),
(प्र) स्ताव प्रवि (भ) ज्य यश्च(दि)
तिजा नादत्तलोकन (यम्)।
(ति) ग्मांश्चक्षिम (ट) ज्जले ह (दि)
सता मेनः च्याविष्क (तम् ),
(तम् ) मोक्षा (य) मज (प्र) जाप (ति)
कता (ति) थ्यक्रि (यम्) संत (तम्)।
इति कविकल्पलतायामर्थातचतुर्थस्तवके चित्र
नाम तीय कुसुमम्।

·कविकल्पलता। अथ सादृश्यम्। वेखाः सासिङ्गाल्यः, केशपाशस्य चामरः। नौलं कण्ठकलापोऽपि, धम्मिलस्य विधुन्तुदः॥१॥ सौमन्तस्याध्वदण्डौ च, ललाटस्याष्टमी-बिधुः । फलकञ्च कपोलस्य, चन्द्रमा मुकुरः स्थली ॥२॥ भुवोः खन-धनु-यष्टिरेखा-पल्लव-वलयः । दृशोश्चकोर-हरिण-मदिरा-खजनोऽम्बुजम् ॥ ३॥ कुमुदं नौलमम्भोज श्रुतेर्दीला प्रपाशकः । नासावंशस्य वंशाधो मुख-तुणोरचच्चवः ॥ ४ ॥ तिलप्रसूनदण्डौचाऽधरस्य नवपल्लवः ! विवफलं प्रवालं च, दन्तानां मौक्तिकावलिः ॥ ५ ॥ कुन्ददाडिम्बवीजानि, हौरकाच स्मितस्य तु। ज्योत्स्नापुष्पाणि पीयूषं, खामस्याम्भोजसौरभम् ॥ ६ ॥ जिह्वायास्त्वञ्चलोदोला वेण्या भृङ्गी-पिकौरवौ। सुधामधु च, वक्त्रस्य शशी पसज-दर्पणौ ॥ ७॥ कण्ठस्य कंबुरंसस्य कुम्भौ, बाहोश्च वल्लरी। मृणाललहरोशाखापाशाः पाणिपदस्य तु ॥८॥ पल्लवोऽम्बुजमङ्गल्याः पल्लवो नखपद्धतः । रत्न-तारा-प्रसूनानि स्तनयोः कुड्मलौ घटौ॥ ॥ कुम्भि-कुम्भौ गिरीचक्रौ विल्वे मध्यस्थवैदिका। सिहमध्यञ्च रोमाल्यारेखा-शैवाल-वल्लयः ॥ १० ॥ नाभेरम्भोजमावर्त दी विवरकूपको। निवल्या वौचि सोपान-निःश्रेण्यो जघनस्य तु ॥ ११ ॥ पुलिनं पौठफलके नितम्बस्य स्थलं पुनः । उर्वोः कदलिका-स्तम्भे मकरौ करभस्तथा ॥ १२ ॥ जङ्घायुगस्य तु स्तम्भौ गतेहंसमतजी। ॥

·सादृश्यम्। इमान्यन्यान्यपि स्त्रियोरुपमानं यथोचितम् ॥ १३ ॥ पुसोऽङ्गैरुपमानानां विशेषः कोऽपि कथ्यते। स्कन्दस्य बषरताक्षस्कन्धोवाहोरहीखरः ॥ १४ ॥ हस्तिहस्तपविस्तम्भार्गलादण्डाश्च वक्षसः । शिलाकपाटी यानस्य प्रमत्तोऽक्षगतिः पुनः ॥ १५ ॥ एकैकेनापि धर्मेणोपमानं बहुधा भवेत् । धर्मा वर्णक्रियाकाराधाराधेयादयो मताः ॥ १६ ॥ अभ्यासः स्यादिभतीनामुपमानोपमेययोः । उपमावाचकानाच्च धर्माणाञ्च विपर्ययात् ॥ १७ ॥ विपर्ययादिति सर्वत्र सम्बध्यते । विभक्तिविपर्ययादभ्यासो यथा- स विपक्षान् प्रचिक्षेप तमस्तोममिवायमा। हिषन्त नाभियुध्यन्ते ध्वान्तो दा रवि यथा ॥ १ ॥ रविणेबान्धकाराणि तेन विक्षिपिरे विषः । द्रुह्यन्ति दुर्जनास्तस्मै धूका इव विवखते ॥ २ ॥ तत्रसुः शत्रवस्तस्माद यूका इव दिवाकरात् । तमोवदिपवस्त्रस्तास्तस्यावस्येव तेजसा ॥ ३ ॥ रवाविवोदिते तत्र शत्रबोऽधान्तवद्गणाः । एवसादिप्रकारण ज्ञेयमर्थान्तरेष्वपि ॥ ४ ॥ उपमानोपमेययोर्विपर्ययाद् यथा- विजयी विहिषोऽजैषोभाखानिव तमोभरम् । अध्वंसयदाविध्वान्त' विजयी विहिषो यथा ॥१॥ लुलितालकवलौभिर्भासते भामिनौसुखम् । ललल्लौलालिमालाभिनलिनी नलिन यथा ॥ २ ॥ अाभाति पद्मिनी पन धमरा षट्पदपतिभिः । कान्तामुखमिवानीलविलोलालकवल्लिभिः ॥३॥ - इत्यादि।

·कविकल्पलता। 4 स्पर्द्धते जयति देध्यनुकरोतीत्यादिकाः क्रियाः। तथा लाक्षणिकाः शब्दाः व्यासेधाद्या इवार्थकाः ॥ ४॥ व्यासधोधरणीधरशितु रनध्यायःसुधाथाविधी, रन्तर्डिनदाचलस्य निधनं दुग्धोधसिन्धोः पिधा। प्रत्याख्यान ममा नवहिपमहादेहातेनिह्नवो, जाव्यास्तवमभुभुजङ्ग यशसां भारो दिशां हारति ॥ १॥ यथाच- इन्दुर्वतास्य वीप्सा सदनमुपकथा पादयोः पङ्कजाली, पर्यायोलिःकवास्तनुतनुमहसां वर्णिका कर्णिकारम् । आभासः कुम्भिकुम्भयमुरसिजयोः कामकोदण्डदण्डः, पाषण्डो भूलताथारतिरभिनयनं यत्सरूपस्य यस्याः ॥ १॥ उपमा इव सन्देहे किं योगः किं मुखं किं शशी यथा ॥२॥ इति कविकल्पलतायाम् अर्थाख्यचतुर्थस्तवके सादृश्य नाम चतुर्थं कुसुमम्। अथ रूपकादिकम् । उपमैवेवादिविना विधा रूपकमिष्यते। रत्नाकर भवेदभेद्यं रूपकं तोष्यमम्बुदे । भुव्याधारस्तथाधेयं सिहे वर्णनभेदतः ॥ ध्वान्ताहि विषनागाधिशैलवृक्षघनाग्नयः । रक्ष:शक्षादयो भेद्या रूपकोत्या विरूपकैः । वनचक्राधिचक्राङ्ग चक्र चातक षट्पदाः। पिककिमुस्खास्तोष्णं रूपकैमित्ररूपकैः । खगुणै नभोऽम्भोधिनदौवननगादयः । रूपकस्थैः स्युराधारै राधाराख्यं हि रूपकम् ॥

·७१ है सादृश्यम् । रत्नसिंहसरा भोज चन्द्रादित्यद्रुमादयः । खधाररूपकपोतराधियं केवलं कचित् ॥ कुलाम्भोनिधिमाणिक्य वंशकाननकेशरी। भवारण्यामृतसरोनौतिगङ्गासरोरुहम् ॥ कुलाकाशेन्दुतीक्ष्णांशुसंसारमरुभूरहः । जनमानसचक्राङ्ग शौर्यबिन्ध्याद्रिकुञ्जरः ॥ अथ रूपकोपयोगिशब्दाः- नागाङ्गवृक्षनिधिमेघमृगाङ्कसूर्य्या- आकाशाग्निसिन्धुहरिदीपकसौधकुम्भाः । चत्राङ्गचातकमयूरचकोरचक्र- पुंस्कोकिलावनसरोम्बुजरत्नभानि ॥ ज्योत्स्ना नदी शशि कला सरसौ पताका वल्ली वनौ कमलिनी दयिता सुधा श्रीः । कादम्बिनी-सुरभि-वृष्टि-सुरा-विमुक्ता- तारा-करेणु-कलिका-लहरी-कदल्यः । अथारोप्यगुणाः- विवेकरजनीनाथसम्बईितशमाम्बुधिः । गुणहंसमनोहारिप्रतिज्ञावाहिनीरयः ॥ कीर्तिध्वजांचलनाजिमानमत्तमतङ्गजः । धैर्यविन्ध्याचलोत्सरङ्गत्सलौतिनर्मदः ॥ गुरुपौयांवरक्रीड़कौड़तेजोदिवाकरः । दानरत्नाकरकौड़पकोड़कीर्तिचन्द्रमाः ॥ प्रतिज्ञावाहिनीपूरपरिनुतरिपुट्ठमः । शौर्यदावानलमुष्टद्वेषिकीर्तिलतावनः । वैरिकैरवकान्तारम्बानितईयभास्करः। शुणसागरविवारविवेकरजनीकरः ॥

·ફર कविकल्पलता। धैर्यहीक्षवयश्रीविलसद्गुणकाननः । गुणमुक्तागणश्रेष्ठविवेकतटिनीपतिः ॥ अथ भिन्नरूपकम्- सग्रामपायोनिधिसम्भवेन भववश करविणीधवन । लीलापरिस्मेरितदिङ्मुखेन म्लानिस्म विद्वेषिमुखाम्बुजानि । यथाच- यम-महिष-विषाणं भूलता-काल-रात्रे: कुपित-नियति-भालारात-लेखा-ललाम । अधिसमिति विपक्षलक्ष्यते वीरलक्ष्मी- स्तन-तट-नख-लक्ष्म त्वदनुः क्षौणिपाल ॥ यदि निन्दन्निव स्तौति व्याजस्तुतिरसौ यथा- किं ब्रूम हे धरणिमण्डलमण्डनानाम् देव! त्वदीय-यशसा महतामनीतिम्। यदिहिषन्ति जगदीश शरीरशोभाम यञ्चास्य हासमुपहासपथं नयन्ति ॥ प्रतद्रूपस्यान्यथाध्यवसानमतिशयार्थमुत्प्रेक्षा यथा- वकीर्तिकान्तिधनमपहृत्य राजन् दिव्यं सृजन्निव जगत्यपवादभीतः । इन्दुः सुधावपुरपि प्रभुरोषधीना- मप्येष लक्ष्ममिषसपतौ न शुद्धः । . यथाच- समिति त्वत्करबालः पीत्वा मातङ्गकुम्भकोलालम् । अनुतापोव व्रतयति रिपुनृपतीनां यशःक्षीरम् ॥ यथा- विषन्मृगाची नयनाचनानि यदेष नित्यं कवलीकरोति। क्षितीश तेनाञ्जनसन्निभैव विभाविभातिस्म भवत्कृपाणे ।

·समस्यापूरणोपायः। - M अन्योन्यभ्रान्तिकोऽभेदो यदाऽन्योन्यं यो मः । तत्रोपमयानुतौ तु समासीतिर्मता यथा ।। कौराः पचेलिमफल चमतः पतन्ति जम्ब -तरु-प्रसव-लग्न-मधुव्रतेषु । एते च चञ्चपुटकेषु विशन्ति तेषां सान्द्राः पलाश कुसुमावलिमाकलेय्य ॥ कार्यप्रवृत्तौ चमत: साफल्य जायते कचित् । यथा--तव विधुमणिसौधप्राङ्गणे चन्द्रविम्ब- प्रतिकृतिमनुफुल्लक रवभ्रान्तिभाजः। असक्तदमृतविन्दुष्यन्दपानेन भृङ्गाः प्रसमरमकरन्दस्वादुसौख्य लभन्ते । इति कविकल्पलतायाम् अर्थाख्ये चतुर्थे स्तवके रूपकादिकं नाम पञ्चमं कुसमम् । अथ समस्यापूरणोपायः। अथ संक्षेपतो वक्षे समस्यापूरणे विधिम् । तत्रादौ विशदाः पञ्च प्रोचन्ते कारिका यथा ।। कल्यादि सिन्धुलघुभिर्गुरुता युगान्त: दूरावलोकगुरुभिलघुता विधेया। विष्णोरधोमुखतया प्रतिविम्बतच स्याकैपरित्वमुदकादिषु युग्मता च ॥ अयमर्थः-कल्पास्यादिः कल्पादिः, लघुः क्षुद्रपदार्थः । एतै.तुभूतैर्वस्तुनो गुरुता विधेया। सृष्टौ हि स्रष्टा महावय- वानेव निर्सिमौते स्म पदार्थान्, कालक्रमेण च सर्वे दुर्लभा अभूवन्, सामुद्रियद्रव्येषु शास्वतिक एवातिरेका, लधुपक्षया .

·कविकल्पलता। . ततोऽधिकस्यापि महिमा योज्यः, युगादिभिर्हेतुभिलघुता कल्पनीया च, युगान्तसमये हि सर्व लघु भवति, दूर दृश्य मानाः पदार्थाः अतिक्षोदीयांस इव सासन्ते ; गुर्वपक्षयाप्येव- माकलनीयम्। उदाहरणानि यथा- कल्पादिकाले गुरुदेइदेश्या पिपीलिका राजति शैलतुल्या। तदा लघीयानपि गण्डशैलः श्रीखण्डौलस्य तुलां तनोति ॥ सिन्धुना यथा- अहो पयोराशिनिवासि यादः पिपीलिका राजति शैलतुल्या। सदा जनानां महतां हि सङ्गो धत्ते लघूनामपि गौरवाणि ॥ माहात्मा तस्य पाथोधाख्यातुं शक्यते कथम् । सापि यत्र विभात्यम्भः कौटिका कुभिसन्निभा । स्थले स्थिता यावन्तस्तावन्तो जीवा जलेऽपि निवसन्तीति बोधव्यम् ; ते सर्व निर्वासितखर्वभावाः खमावादेव । लघुभिर्यथा- कमिप्रमाणेन महत्तमाङ्गी पिपीलिका राजति शैलतुल्या । यस्मादधोधः परिदर्शनेन सदा लघूनामपि गौरवाणि ॥ लिचा लक्षाग्रतः कोटकोटिः करिघटायते। बिध्याद्रिसुद्रामाधत्ते मत्तेमः कलभाग्रतः ॥ अथ गुरुपदार्थस्य युगान्तेन दूरावलोकनेन गुरुभिय लघुता विधया। कल्पान्तकालकवलीकत सर्वगात्री गोनो विभर्ति सुतरां परमाणुरूपम् । सवतपूर्वसमये बिभरांबभूव यो जातरूपधरणीधर सन्निभत्वम् । यथा-

·समस्यापूरणोपायः।
विश्वम्भरास्थितपदार्थसमीक्षणोकः
खोकमार्गचरखेचरकामिनीनाम्।
अभ्यागतो नयनवम महाचलोऽयम्
सत्य विभतिं परमाणुसमानरूपम् ॥
कल्पान्तकालधरणीधरणप्रवद्धो
कोलाधिराजतनुमानविलोकनेन ।
शैलो विभर्ति परमाणुसमत्वमेव
सर्वस्य लाघवमहो गुरुसन्निधौ स्यात् ।
परमाणुतनोरने कौटिका वारणायते।
वारणोऽपि सुवर्णादिमानतः कौटिकायते॥
महाद्रिशिखरस्थानं वारण: कौटिकायते।
साधुचित्तानुमानेन महाद्रिः कौटिकायते ॥
इत्यादिगुरुतरपदार्थेन गुरुतरपदार्थस्य लघुता विधेया।
विष्णोरधोमुखतया वैपरौत्यं यथा-
कालीयाहिग्रहव्यग्रे यमुनायां जगनिधी
शङ्कयाधोमुखं जातं विपरीतं जगत्त्रयम् ॥
अपरेणापि प्रकारेण विपरीतीक्वते कृष्ण तदुदरवर्ति-
जगत्रयमध्यस्थितः सर्वोऽपि पदार्थो विपरीतो भणनीयः।
प्रतिविम्बतो वैपरीत्य यथा-
तडागे दर्पणप्राय प्रतिविम्बादजायत।
जलशय्याकतः कृष्णप्रसादः कलशोपरि।
वन्मुखस्वाधिसंक्रान्ता धूमवर्तिरधोमुखौ।
भाति यान्तौव पातालं पवित्रयितुमुज्वला ।
उदकादौ युग्मत्वं यथा-
रात्री चन्द्रोदये तोयप्रतिविखितविग्रहः ।
लोकैरेकोऽपि कोकोऽयं सद्वितीयः समीक्ष्यते ।
-

·कविकल्पलता। पूर्वाद्रौ रत्नभित्यन्तर्जातार्कप्रतिविम्बतः । शयते शत्रुकान्ताभिः किसुदेति रविदयम् ॥ चन्द्रान्धकाररविकीर्तिकुकीर्तिसन्ध्या- रागात् पिषङ्गकतवर्णविपर्ययेण। दृष्टान्तवद्धयदिशब्दतया पुराणै- वात्सल्यशोकमधुघातवियोगसादैः ।। खप्नेन्द्रजालिकमतिभ्रमचित्रमाया- मन्त्रौषधौमणितषः पदभङ्गभावात् । शौर्योपवाञ्छितमनोगतिपुण्य देव प्रश्नोत्तरक्षयसमासविभिन्नसाध्यात्॥ श्रीहाटकेखरजगप्रलयग्रहास्त- पाथोधिमन्थसमय प्रतिविम्बभावैः । संग्रामचक्रपुरचन्दनशस्त्रपाते- चण्डीशपद्मगुरुताभिरथोपमानः तदुर्घट भवति तत् प्रकट पटीया- नौचित्यचिन्तितपदं परिपूरयेटु यः । पूर्वोक्तपद्मगदितैरुपदेशभारै. रतैरितिस्म कविकल्पलताकदाह । अथोदाहरणानि- कृष्णरतादयो वर्णाश्चन्द्रेण खेताः क्रियन्ते । उल्लसत्तुहिनज्योतिर्युतिविद्योतितोऽभितः । कैलासशैलसङ्काशः काशते विख्यभूधरः ॥ जवापुष्प जातिसमं सुवर्ण रजतप्रभम् । सुधाकरकरस्पर्शाद भाति चन्दनवन्मषी । अन्धकारेण यथा- कैलासी विन्ध्यसंकासः कर्परः कवलप्रमः । :॥ यथा- ·.. समस्यापूरणोपायः। जपातापिच्छगुच्छत्रीस्तमसा भाति लिम्पिता। कृष्णखेतादयो वर्णा वालार्केण प्रथम रतास्तदनु पीताः क्रियन्ते। यथा- कजल कुडुमच्छायं जातीपुष्य जपासमम् । सवर्ण पद्मरागनि प्रभातार्कप्रभातम् ॥ इस्थमन्यत्रापि वर्णविपर्ययः कार्यः । यदा पुनश्चन्द्रादीना- मेव वर्णविपर्ययश्विकीर्षितस्तदाकी,दिभिरतेषामेव वर्ण- विपर्ययः। स्वर्धनौसलिलसनिधिस्फुरत्तावकीनधनकौर्तिमण्डलैः । विस्तृतैस्त्रिजगति क्षमापते ! शौतरश्मिरिव वौच्यते रविः ॥ अन्यवस्तुनां यथा- मेदिनौदयित तावकर्यशः खल्पसञ्चयैरुपचितैः समन्ततः । चौरनौरनिधिसोमकोमलैर्जायते रजतकान्तिकज्जलम् ॥ हिमाट्रिसदृशो मेरु ति कुमुमविन्दुवत् । भूमिपाल ! भवत्कौल शभिते भुवनत्रये ॥ कुको यथा- भूमिपाल! भवदीय विहिषन्मेदिनीपतिकुकीर्तिपंक्तिभिः । प्रावृषण्यजलवाहकान्तिभिः श्यामलो जयति यामिनीपतिः । अन्यवस्तूनामपि यथा- मेदिनौदयित! तावकहिषत्प्रोमिषद्गुरुतरायशःशतैः । अन्धकारनिकरैरिवोदतै: कुम मृगमदायतेतराम् । हिमाद्रिविष्यबन्धुश्रीः स्वर्ण मरकतप्रभम् । धराधर ! भवद्देषि कुकौतिं प्रसरैर्वभौ॥ सध्ययोर्यथा- पूर्वभूधरशिरस्तटीचर सायरागपटलैः परीतः ।

·७८
कविकल्पलता।
दृश्यतामिह विभावरीमुखे विद्रुमः प्रतिनिधिः सुधानिधिः ।
विट्ठमारुणविम्बोष्ठप्रभापाटलितद्युतिः ।
वदने तव तन्वनि ! कपूरः कुश्मायते ॥
कान्तकोपपरवामलोचना लोचनान्तविततारुणद्युतौ।
साध्यरागपटले सति क्षणं कज्जलं जयति कुखुमोपमम् ॥
स्वर्ण सिन्दूरपूरश्चि कर्पूरं पद्मरागरुक् ।
जपाकुसुमसंकाशै: सन्ध्यारागभरैरभूत्।
वर्णान्तरसङ्गाद् यथा-
शशिसुकुटललाटे शैलजागण्डपालो-
विगलितसृगनाभिव्यक्तधर्माम्बुसिक्तः ।
समजनि नरकारिश्यामलो यामिनीशी
जगति मलिनसङ्गात् को न मालिन्यमेति ॥
समृणधुसूणपतप्रक्रियाभङ्गिजाग्रत्
कुचकलशविकास: कुन्दचन्द्रोज्वलोऽपि ।
अगमदुदरभावं कामिनीकण्ठहारो
जगति भवति रागो रागिसङ्गान कस्य ॥
क्षितिधरपतिपुत्रीमौतिकव्यक्तिभङ्गी-
निलयवलयमालाकान्तिजालावलीढः ।
हिमरुचिरुचिरासीनीलकण्ठस्य कण्ठो
भवति विमलयोगानिर्मलत्व न कस्य ।
अनौच्चैः स्फुर्जदखलिहगृहवलभौवयवैदुर्यनिर्यत्-
ज्योतिर्यातप्रपातव्यतिकरविधुरीभूतथीभाभिभूतः ।
कालिन्दीकालकान्तिः समजनि रजनीजीवितस्याधिनाथो
धत्ते को वा कलावानपि हिममलिनासङ्गतः कश्मलत्वम् ॥
अहो राहुग्रहग्रस्तसमस्तोज्वलमण्डलः ।
इन्दुः कज्जलविन्दुश्री निः कस्य न विनवे ।
.

·समस्यापूरणोपायः। , दृष्टान्तवद्धयदिशब्दतया यथा- प्रतीच्यां यदि मार्तण्डः समुदेति स्फुरत्करः । तदा संजायते नूनमग्निस्तुहिनशीतलः ॥ पुराणैः पुराणचरितैर्यथा- अगस्तसुनिनिःपीत निःशेष जलमण्डलात् । अहः पतिमहः शुष्कासमुद्राइलिरुच्छ्रिता अतुच्छ वत्स वात्सल्य पिच्छिलोकतचेतसा। जनन्या मन्यतेऽत्यर्थं व्याघ्रः सौम्यवपुः क्षमौ ॥ शोकेन मधुनाघातेन वियोगेन मादेन च समस्या पूर्यते, यत एभिर्व्याप्तः पुमान् विपरीतसाचरति। स्वप्नेऽघटमान- मपि घटते। भो! ज्योतिषकलाकुशल! खने दृष्टमिदं त्वं विचारयेदित्यादि कल्पनीयम्। इन्द्रजालेन मतिन्त्रमेण चित्रेण च। भी। चिनकर । ईदृक् चित्रं लिखेति वाक्यं रचनीयम्। माययाऽपि विसदृश सम्भाव्यम्। मणिमन्त्रौष- धौना प्रभाविन सर्व साध्यते। यस्मादचिन्त्यो मणिमन्त्रौष- धौना प्रभावः। तपसापि सर्व साध्यते। यतः सर्व हि तपसा साध्यं तपश्च दुरतिक्रमम् । पदभनेन यथा- मृगात् सिहः पलायते । मृगमत्तीति मृगात् सिंह- विशेषणम्, पलाय मांसाय, ते तव इत्यर्थः अय मृगः समायाति मृगात् सिहः पलायते । इतो वेगात् पलायख त्वरितैस्त्वरितैः पदैः । शौर्येणोमणा वाञ्छितेन मनोगत्या पुण्येन दुर्घटमपि घटते। देवप्रसादेनासाध्यमपि मानते। निःोकोऽपि विभो ! विभाताये पश्यत्यवश्यं पुमान्, यस्ते पद्मसमानमाननमरीज अन्दरामन्दिरम् । यथा-

·कविकल्पलता।
देहोल्लासि किमु स्तुमस्त्वदपरं यस्य प्रसादाडुतैः
मूको जल्पति संशृणोति बधिरः पङ्गु रोनृत्यति ॥
प्रश्नोत्तरेण यथा-
?
कस्तूरी जायते कस्मात् ? को हन्ति करिणां कुलम् ?
किं कुर्यात् कातरो युद्धे ? मृगात् सिंहः पलायते ॥
समस्यायां यत् साध्य' पदं तत् कचित् समासन भिन्न
क्रियते।
यथा-
कर्पूरपूरच्छविवादविद्यासंवावदूकद्युतिभिता ।
इन्दो पहेषितमोवितानसूर्योदये रोदिति चक्रवाकी ।
हाटकेश्वरनमस्कारेण पाताले स्वर्गलोकावतारः। जगत्
प्रलयेन मयं लोकावतारः। ग्रहास्तेन नभोलोकावतारश्च ।
यथा-हाठकेश्वरयात्रायां शिवरात्रिमहोत्सवे।
सुरेन्द्रादिभिरायातैः खर्गः पातालमाययो ।
जगत्प्रलयकालेऽसौ पृथ्वी पातालमाययो।
संहारघोरचण्डीशकोपाटीपादुदित्वरात् ॥
कदाचिच्चारभेदेन क्रमादस्तमुपागतः ।
ग्रहैः सम्भाव्यते सम्यग् ययौ व्योम रसातलम् ॥
पाथोधिमन्थनारम्भे सम्भेदाह वनागयोः ।
पृथिव्यां स्वर्गपाताले दृश्येते सम समागते ।
दर्पणप्रतिमोलासि पयःपूरे सरोवरे।
प्रतिविम्बच्छलादेतद् भुवि व्योम समागतम् ॥
सङ्गामधीरवीराणां विलोकनकुतूहलात्।
समायातः सुरेन्द्रायैः खर्गो नभसि दृश्यते ।
आकाशान्तरसञ्चारिहरिश्चन्द्रपुरच्छलात् ।
भूतस्य मिलनायैव जगाम धरणों नमः ॥

·८१
समस्यापूरणोपायः।
श्रीरामरावणरणे कपिमण्डलेन,
शस्त्रोक्तैर्मलयजद्रुमचक्रवालैः ।
रिङ्गभुजङ्गसुकुलैः परितः स्फुरद्भिः.
सम्भाव्यते नभसि सर्पपुरं प्रसर्पत् ॥
श्रीकण्ठकण्डदोर्दण्ड जटाजूटाहिमण्डलैः ।
अहो पाताललोकोऽयं वर्लोककलिताश्रयः ॥
अंध लिइरहव्यूह चन्द्रशालाविलासिभिः ।
नरनारीगणैरेव मयं लोको द्युलोकगः ॥
सुमेरुशिखरप्रान्त स्फुरहिव्यवधूमुखैः ।
परितः स्फुरितः शङ्ख शतचन्द्रं नभस्तलम् ॥
युद्धक्रुद्धभटच्छिन्नकुम्भिकुम्भस्थलोहतैः
मुक्ताफलगणैः शङ्ख दिवा तारकिन नभः ॥
यदेतन्मयकाऽकारि कारिकारनपञ्चकम् ।
कुरुतानवगीतेन तेन श्रवणपूरणम् ॥
अथ चित्तसमस्यायाः पूरणोपाय उच्यते ।
पदैः साधारणैरेव च्छन्दः सपूरयेद् यथा ॥
अशेषजनताचित्तचमत्कारनिकेतनम् ।
हरिसिन्धुस्फुरद्रोचिः केषां न कुरुते सुखम् ॥
स्फुरत्मौदामिनीकान्तबहुललाघनीयभाः ।
कलधौतरुगत्यन्त कुरुते सुखसम्पदम् ॥
जनताविस्मयाधानं वसुधासुखकारणम् ।
महतां चक्रवालेन व्यतिमाते समन्ततः ॥
विशदच्छांययातीव विलसत् प्राणिसौख्यकत्।
आश्चर्यशाला तनुरुक् तनुतेऽपचिति सताम् ॥
सदा विलाससदनं निदान परमश्रियम् ।
महासुखलतावीजं नेत्रयोः कुरुते रतिम्

·८२
कविकल्पलता।
विभाति विभुतास्थानं धनोपलसितोरूभाः।
मनोरमप्रभावामः कलया लोकसौख्यकत् ॥
हरिमातङ्ग-मच्छाय-रोचिः परमभूषणम् ।
कस्यामोदैकहेतुनंगीमण्डल विभूषणम् ॥
उद्दामविस्फुरत्कान्ति रुचिरं गवि भासते।
सदामोदपदं चित्रनिदानं हरिचारुभ ॥
मनोहराकारतयातिरम्यता समुल्लसच्चारुकलानिकेतनम् ।
अशेषभूमौतलवर्ति सौख्यकद विलोचनानां कुरुते सुखावलिम्॥
सामान्यशब्दकुसुमे ये सामान्यशब्दाः कथिताः तेऽत्रापि
सञ्चारणीयाः।
यत्किञ्चिदत्र न मया गदितं ग्रन्थस्य गौरवत्रासात् ।
मत्कृतकविकल्पलतापरिमलतस्तबुधैर्जेयम् ॥
इति कविकल्पलतायामाख्ये चतुर्थे स्तवके
समस्यापूरणोपायो नाम षष्ठं कुसुमम् ।
अथ समस्याः।
अथ चितिख्यातकियत्समस्या पदाङ्गुरं पल्लवितं करोमि ।
यच्छायमाश्रित्य कविन विन्द्यात् परिश्रमं वाङ्मयमार्गजातम् ॥
त्रियामा शतयामा स्थाच्छतचन्द्रं नभस्तलम् ।
शतेषुरेषु पञ्चेषुर्भवेद् यूनां वियोगिनाम् ॥
त्वगाम्भीर्यगुणस्याग्रे समुद्रो गोष्यदायते।
वन्मानससरोजान्तर्गगनं भ्रमरायते ।
अमत्रीभवतस्तत्र पीयूषपरिवेषणे ।
अभून्नारदवीणाया अलावोरन्तर सुधा ।
अधःपात क्षणादेव तेजोऽनर्थाय जायते।

·समस्याः।
८३
॥
दहत्येव हि धातारं दोपवर्तिरधोमुखी ।
भालनेनानलोहान्तकज्जलौघमलीमसः ।
महेखर-शिरस्थायी सोमः श्यामतमोऽभवत् ॥
निशीथे सैंडिकेयेन ग्रस्तसम्पूर्णमण्डलः ।
गगनेन्दीवरोत्सङ्ग इन्दुरिन्दोवरायते ॥
होनहत्या दधात्येव लाघवं महतामपि ।
इति मत्वा हिपहेषो मृगात् सिंहः पलायते ॥
पूर्वो इखः परो दीर्घः स्नेहः सजायते सताम् ।
असतां विपरीतस्तु स एव परिदृश्यते॥
इहार्थसूत्र यस्यादौ तेन शास्त्रेण निर्भरम् ।
जिज्ञासा ब्रह्मणो यस्य क्रियते तदुपास्महे ॥
धन्योऽसौ पोत्रिणीपुत्रो यस्यासौ प्रलयापदि।
सगोत्रोऽपि स्थितो दंष्ट्रा कण्टकाग्रे महोदधिः ॥
भुव विभर्ति यस्यैकं शिरोहीन: सुलोचनः ।
स त्वां प्रणमितुं स्तोतुं द्रष्टुं श्रोतु क्षमः प्रभो !॥
अयशः खं सुतनुते तन्वाते तन्वते जिताः ।
कन्जलालिकलञानां व्याजाद्दौपाम्बुजेन्दवः ॥
रत्नाभरणविद्योतपरया वातनखरः ।
अन्धकारभयाद्दीपस्तन्यया नीयते थमम् ॥
भ्रामयचिहतिवान्ते जगतीत्यरयो ब्रुवन् ।
मक्षिकापादघातेन कम्पित भुवनत्रयम् ॥
उषाप्रीत्यै पटे सूक्ष्मे चित्रितं चित्रलेखया ।
मक्षिकापादघातेन कम्पित भुवनत्रयम् ॥
सभाभित्तिमणिणि प्रतिविम्बितविग्रह।
.
धार्तराष्ट्रशतेऽतर्कि कन्दर्पाणा शतदयम् ॥
अहल्याकेलिकालेऽभूत् कन्दर्पाणां शतइयम् ।

·४
कविकल्पलता।
-
तत्पञ्चवाणीभिन्नाक्षः सहस्राक्षोऽन्धतां गतः ॥
बलिसमोच्चशालाग्र प्रतिष्ठितगभौरिमा।
उपपन्नतमा जाता प्राकारोपरि कूपिका ॥
लङ्कादाह सुरैरुक्तं हनुमत्युच्छवहितः ।
सौवर्णो द्रवतां गच्छस्तम्भ एष तायते ॥
उन्नीलत्तिलकं वापि क्वचित् प्रस्फुरिताननम् ।
क्वचित् पत्रावलौकीर्ण श्रीमुखं पर्वतोपमम् ॥
गोलब्धजन्मा मधुरः शिखि-प्रीति-विवईनः ।
उन्मौलदर्जुनच्छायो नवनौतायते गिरिः ।
सम पद्मवदाभाति लसद्दारविराजितम् ।
पत्रकेशरसंपूर्ण यदानन्दायते मनः ॥
घनबालमनोहारि सुमनोभिनिषेवितम् ।
बहुधातुलसत्कान्ति पुस्तकं मस्तकायते ॥
एषा न जातबालेन्दुधेनोत्तुङ्गपयोधरा।
अभिरामवयोधामसन्ध्या वन्ध्यावधरिव ।
स्निग्धालिबदसौहाही सरसामोदमन्दिरम् ।
इयं गुणवतो भाति पुष्पमालेव कामिनी॥
कलानिधिकरस्पर्शप्रसन्नोल्लासितारका।
विवाणाम्बरमानीलं यामिनी कामिनीयते ॥
उल्लसत्यार्थिवव्योपासिता जीवनार्थिभिः ।
उपकण्ठाभिरामयं गगरी नगरीयते ।
कतरामानिशप्रीतिरक्षविक्षेपकारणम् ।
समुद्रतरणोल्लासी दीपोऽयं हनुमानिव ।
वितन्वानो द्युतिं स्निग्धश्यामाजनमनोहरः ।
दीपो नीपोपी भाति धनालोकविकखरः ।
विस्फुरन्मीनमकरा इंससच्चारमचुला।
.

·८५
समस्याः।
राजते सरसीवदयौ रटत्कर्कटसद्धटा ।
प्रापः कादखिनीस्तन्वन् नलिनीलतयाथितः ।
उल्लासितजगत्प्राणस्तडागो गगनायते ।
आपोततारकः पादैराकान्तगिरिकाननः ।
विनदुग्रललामल विड़ाल इव चन्द्रमाः ॥
रुचा त्रिनेत्रदायादः प्रमदालयतां दधत् ।
हरिणाङ्कः सुधाधारः सौधोऽयं चन्द्रमायते ।
चूतश्चन्द्र इवाभाति कुइभिर्जनितक्षयः ।
धत्ते चकोरकामोदकरः खगमनोरुचिम् ॥
सोमः प्रौतिकरः कुर्वन् वनं सुबहुविद्रुमम् ।
समुद्रोऽग्निरिवाभाति दीप्तश्रीसूः सदानवः ।
स्फुरधिमकराकान्तः प्रकाशयन् क्रमेण तिजनकः ।
अन्तर्वर्तिशिखावान् समुद्र इव भवति दीपोऽयम् ॥
अमुद्राभारतस्तत्र पीयूषपरिवेशिना।
अभून्नावदवौणाया अलावोरन्तर ध्वनिः ॥
गोवब्धजन्यो मधुरः शिखिप्रीतिविवईनः ।
उन्मौलदर्जुनच्छायो नवनीतायते गिरिः ।
इहापि सूत्रं यस्यादौ तेन शास्त्रेण निर्भरम् ।
जिज्ञासा ब्रह्मणो यस्य क्रियते तदुपास्महे ॥
पूर्वो इखः परो दीर्घः स्नेहः संजायते सताम् ।
असता विपरीतस्तु स एव भुवि दृश्यते ।
भुवं विभर्ति यस्यैकशिरोहीनः सुलोचनः ।
स त्वां प्रणमितुं स्तोतुं द्रष्टुं श्रीतु क्षमः प्रभो! ॥
कलानिधिकरस्पर्शप्रसन्नोल्लासितारका ।
विधाणाम्बरमानौलं यामिनी कामिनीयते ।।
वयसः शेष सेवा पररूपं करोति तव देव!।

·कविकल्पलता। अधुना सुरतटिनीतटनिकटे वासी विनाशो वा चमू भरन् पञ्चदुदञ्चदुर्बीतले प्रयाणे तव भूमिपाल !। अभूवृपाणां विगलनपाणां कण्ठे कुठारः कमठे ठकारः । पितामहादेशवशादसायास्तलं यदा ते प्रविवेश वाणः । तदा वभूवार्जुनवौरवैरिकण्ठे कुठार: कमठे ठकारः ॥ आद्य निशायाः क्षणमन्त्यमन्तर्बुध्वा विधु तापिनमुष्णभानुम् । बिम्ब स्वकं वान्ततया च कान्त चन्द्रोदये नृत्यति, चक्रवाको सर्वस्य जन्तोर्भवति प्रमोदो विरोधिवगै परिभूयमाणे । तिरोहिते त्वद्यशसा नरेन्द्र ! चन्द्रोदये नृत्यति चक्रवाको । निशाकरोत्सङ्गनिषण्णतुङ्ग रङ्गशृङ्गे जलधेन्विासः । आसीत् पुरासीमपयःपधीधिनिमन्यनादित्यवदन्मुनीन्द्रः । सरोनिले व्योनि सितांशुकाभ शशाङ्गमङ्गः कलयत्यमु यत्। अवैग्यतः स्वच्छकलाच्छतारमाखुः खनत्यम्बरमम्बुमध्ये ॥ पूर्वाचलग्रावणि शृङ्गसङ्गि स्फुरन्महानीलविभाविलासैः । प्रलिप्तमूर्तिः प्रतिभाति किन्न श्यामामुखे कज्जलविन्दुरिन्दुः । मयूरमालोक्य महान्तमधिमण्डकमलस्य मुखे महाहिः । विवश वल्मीकाविलम्बि शावधहि वामो विदधाति वैधाः। राधामुखं चुम्बति कार्तिकेयः कर्णावतंसौकतफुल्लपद्मम् । शृणोति तस्मादुदितञ्च गोतं कृष्णः स मुग्धे ! प्रणयी कथं ते । कषणेन सृष्टा किल कौतुकोन स्त्याना हिमैर्गोपिकया कयापि। इसन्तिकायां निहितास्य शक्त्या ननतं बगौ नवनीतनारी॥ समस्तनीहारधवादधाना घनाः प्रसूनेषुशिलीमुखालिः । उपास्यतां नौल-तमाल-कान्ता क्षामोदरी वा चितिभक्षणस्य । महोः शृङ्ग सप्ततालप्रमाणं कल्याणाद्रिः सर्षपस्यैकदेशः। विन्दुः सिन्धुः सिन्धुरप्येकविन्दुः अब्धौ मुग्धे! साधुनौचोपकार । जहास बन्ध्या खसतास्यदर्शनात् चचाल पनुः स्वपदेन लीलया।

·समस्याः।
त
r
नितान्तमूकश्च वदावदोऽजनि प्रसादतस्ते तरुणेन्दुशेखर ! ॥
जहि तमो गरुड़ध्वन! धूर्जटे! कुरु करे गरलं पिव चामृतम् ।
सुविदितैव जगदुरितारिता निगदिताऽवत विश्वमजदयो ।
संज्ञावियोगपरितापिनि गाहमाने
भानौ सरोविकसिताम्बुरुहं रजन्याम् ।
तहीचयेव मकरन्दगतात्मविस्वः
चन्द्रोऽरविन्दकुहरे विहरत्यरोगः ।
भ्रूचक्रपक्रविलसन्मणिवन्धतास्ति
तद्दच्च पञ्चशरशासनशालिता।
सल्लान्छनत्वमपि गाज पितत्वम्
हारे हरे हिमकर मकर और चं
प्रत्यक् पयोनिधितटीचरमोनित यंद
बन्धूकपुष्पसदृशं तमसोऽतिरेकात् ।
जानामि कुण्डलिततक्षकशया तन्-
मार्तण्डमण्डलमखण्डिशिखण्डितण्डैः ।
पीताम्बरोऽद्या जलदस्तडिदद्य लोला
भौमोऽद्य वारिनिवहः सरिदद्य दुर्गा ।
दोषाकरोऽद्य समयः क्षितिरा चार्दा
लोभा भविष्णु शिवमाविधुनोति तन्धि ! ॥
इयनिकरखुरोत्यैः कर्णवातावधूतै-
नवजलदनिसस्ते हस्तिसको रजोभिः ।
धवलयति धरित्रीमन्धकारप्रचार:
स्फुटमिति निगदन्ति माप ! सायंमार्याः ।
अजनि रजनिमध्ये मण्डलं चण्डरश्मे-
धनुरुदयमनमा विभ्रती द्यौवकास्ति ।
A
इइ हि विधिरिदानों दृश्यते देव ! वामः

·८ कविकल्पलता। प्रहिणु जनकपुत्री मित्रतामेतु रामः। प्रविशतु हरिनाभौपनजान्तनिषस- द्रुहिणचरणसेवां कर्तुमिन्द्रे ससैन्ये । अगणितपरिमाणे 'भृङ्गभृङ्गी दधानी भ्रमति कमलकोष मत्तमातङ्गसङ्घः ।। जलमुचि जलपूरं मुञ्चति स्पष्टशब्दम् प्रतिगज इव कोपादूच विन्यस्त हस्ताः । सपदि समुपयातोदन्वता व्याप्तवताः सरलितकरदण्डाः कुम्भिनोऽम्भः पिवन्ति । प्रसमरमधुपालीपातसम्पातपुष्यत्- कमलबहलगन्धं विन्ध्यमध्यास्य वाम्याम् । जलगतनिजमूत्ति वौच्यमाना: सशङ्कम् सरलितकरदण्डाः कुम्भिनोऽम्भः पिवन्ति ॥ तिलकमलिकसंस्थं वीक्ष्यते पक्ष्मलाच्या मृगमदगजराजौराजितं यावदाश। अमलजललवान्तस्तावदेवास्य पानान्- मशकगलकरन्ध्र हस्तियूथं प्रविष्टम् ॥ कशतरजठरान्तदैवकस्यात्मजायाः सकलमुवनलौलावास ! यस्ते निवासः । मनुज दनुजदेवायंभूतं तदेतन्- मशकगलकरन्ध्र हस्तियूथं प्रविष्टम् । चमति कमलकोषे मत्तमातङ्गसङ्घः सरलितकरदण्डाः कुन्भिनोऽम्भः पिवन्ति । मशकगलकरन्ध्र हस्तियूथं प्रविष्टम् समुदितमिति मत्वा यः प्रगे सम्प्रयातः । उदारालङ्कारा सुललितपदाऽऽविष्कृतरसा

·समयाः।
समापन्ना शय्या मदनुगुणमाणिक्यसुभगा।
स्फुरदुवर्णाभ्यर्थस्थितजनघनानन्दवसतिः
समस्या वेश्येव प्रतिपुरुषमषा विलसति ।
गते देशाद्देश प्रविनि लगाधाः स्फुरदुरू
व्यथायाः संतापप्रशसनविधी नीरनयुगम् ।
सखीभिर्निचिप्त सुकुलितमुख तत्र शुशुभे
कुचहन्दस्योपर्यपरमिव जात सुचयुगम् ॥
प्रसपत्तापार्तिप्रशमनविधानाय सलय.
द्रुमक्षोदाभ्यङ्गाधिवतरभवत्पाग रतनोः ।
अभिन्नोऽप्यन्नासीत् काधमपि सखीनां परिवारो
न सेटोऽसन्तस्थाचमिकमिवमा प्रत्ययलुकाम् ॥
अलिबाताघातप्रसवमयचापे विजयिनि
प्रविष्टे पाताल जलनिधिपटव्या रतिपती।
अधो सैनाकस्य स्थितवति समस्त समभवद
धनुष्कोटौ भृङ्गस्तदुपरि गिरिस्तत्र जलधिः ॥
प्रयात्यधिद्वारा फणिपतिभुवं हन्तुमसुरान्
पृथापुचे चापग्रथितसुमनोनीलमधुपे।
अधो सैनाकस्य स्थितवति समस्त समसवद
धनुष्कोटौ भृङ्गस्तदुपरि गिरिस्तत्र जलधिः ॥
गेडे गेहे कति कति सदैः कान्तदेशेषु शय्या:
तत्सङ्गार्थं सुभग ! न तथाकारि या योझितास्ताः ।
स्थाने स्थान कति कति न च प्रत्ययः पक्षालायाः
कर्पूरस्योज्वलिकलिलतापत्रमुक्ता न मुक्ताः ॥
लोलालीलाकलनकुशलः स्फौतपौताम्बरी-
लॊकप्राणामृतवितरिता भासुराम्भोजघोषः ।
उषण सुष्णन्नशुभमवनेस्तूर्णपूर्णाखिलाश:

·०
कविकल्पलता।
खप्ने दृष्टस्तरुणतुलसौभूषणो नौलमेधः ।
शालग्रामोपरिविनिहितं श्यामलायाः करामम्
वोक्ष्यैकस्याः समुचितवरं पूजया लब्बुमिच्छोः ।
एवं जाने मृदुभुजशिरथुम्बिताटलक्ष्मयाः
भृङ्गे पद्म कमलमुकुले नालममिन् मृणालम् ॥
रोहिण्याः सरुषः पदं नभसि तं नाप्नोति यत्यज
चान्या तन चिरं स्थितिं विदधतो भृङ्गातिभाग्य तव ।
तत्यारम्परिकोऽपि मेऽस्तु विनयः प्रोथेति रोमाञ्चितः
चन्द्रथुम्बति चञ्चरोकचरणं चञ्चञ्चपेटाहतः ।
कूजत्येष रसालगाखिशिखरे प्रोल्लासयन् कामिनी-
कान्तः कामिनिमानसं परभृतः को वा मुख चुम्बति।
नास्मिन् मासि मृगौदृशः कशतनोस्तन्मानमङ्गोकतम्,
दूरीकृत्य कुरु प्रसादमधुना प्राणेख नागसि ।
तर्नु पर्वतसबिभेन कपिनाऽला कृतां वक्षसि,
क्षिप्रवीक्ष्य निमज्जतीमथ नलस्पृष्टास्तरन्तीः शिलाः।
लोको नृत्यपरं विभौषण-जनं प्रेक्ष्याह सेतूद्यम,
तुम्बी मज्जति सन्तरन्ति दृषदः प्रेतो दिवा नृत्यति ।
इन्द्रो मानुष-भावमेत्य पतगो भूत्वा भवत्यण्डजो
राजा रङ्गदशामुपेत्य कमितां गत्वा हुमो जायते।
खर्जरः खदिरत्वमेत्य कदलीकाण्ड पुनर्लीयते,
संसार बहु-जीव-योनि-गहने धिक् कर्मिणां चेष्टितम् ॥
उन्मौलङ्दकौमुदीकमबलावत' निदानं मुदाम,
आलोलालकवल्लिभाखदलिकम् प्राप्तं मुहुः पश्यताम् ।
केषां चेतसि जायते न तदिदं काकोल-कान्ति-च्छविम,
राहु चुम्बति चन्द्रमाः प्रतिदिनं मध्यन्दिनेऽधास्थितः ॥
आराईकिल तालकेवरमिता विद्योति या कौर्त्तिता,

·. समस्याः। पाकाश वनिताचतुर्दशदशग्रीवास्त्रयोविंशतिः । तवासन गिरिशे प्रसेदुषि नखस्वसिन्धु-चन्द्रामन- कोड़ेषु प्रतिविम्बिताः सहनया मूर्त्या च लडापतेः॥ विष्णोर्भक्तिवशाहन्ति तरलस्थानेयु कण्ड-सनाम, मत्यादीस्वदरातयो हदि सदा हम्मा विनिर्मावितान् । गाढ़ालिङ्गनती वभुः प्रतिमया राव्यतारूपास्ततो, देव ! त्वद्रिपु-कासिनी-कुच तटे शप्पावतारा दश। पृथ्वी चन्द्र-शुचि-प्रभामल-जलाऽऽवासः सुख स्पर्शना. भौष्ट-प्रापक रत्न भाखदुभय-प्रान्ताच्छ गुच्छावन्निः। एषा यैरबलोकिता सुकृतिभिर्जानामि पुण्येन तै- रष्टौ धूर्जटिमूर्तयः स्तनतटे तन्वनि ! दृष्टास्तव ॥ गण्डप्रान्तगलन्मदाम्बुतटिनी-प्रौढ़प्रवाहाविले. दिग्दन्तावलदन्त-कालिम-गुणैः श्यामीकृता वायवः । मूर्तीभूय गजाधिरोहपदवीसभ्येत्य देवदिपत्-. सेनायां बलिदानवारिसमी कालाग्निलीलां दधुः । दुग्धस्पाई भिरैन्दवैः समुदितध्वान्भपञ्चाननः, सत्वेऽप्यशभिरन्तर धवलिते द्यावापृथिव्योर्निशि। धूमामं नयनाचनालिक लपत्सिन्दूर-पूरोद्भवम्, काली-कन्जल शोणिमा धबलयत्य नभोमण्डलम् ॥ सेवाव्यग्रनवग्रहागततमोभौत्या शिरस्थापगा. लोकप्रोल्लसदौर्य या गिरिसुतापञ्चाननवासतः । मौर्षा करावयात् पुररिपोरानन्दभाजोऽनियम, चन्द्रश्चन्द्रमुखी मृगश्च युगपत् खेदप्रमोदौ दधुः । शम्भीस्ताण्डवडम्बरे तटअवि प्रचश्यतो मस्तकात, अम्भोधिः परमाणमध्यमविशद भौतो निशानायकात्। सनादस्य हि वृद्रितो मम समस्ता भूभवेदालता,

·.
८२
कविकल्पलता।
तहिनोऽस्य भविष्यतीत्यवहितः सिद्धीर्दधानोऽष्ठधा ।
इन्दोविम्बमिदं न कुम्भनमुनेस्तकाशपुष्पोपमम्,
वर्षातन्त्र कलङ्क एष तदिदं तस्यैव कृष्णाजिनम् ।
अम्भोधिः परमाणुमध्यमविशद भौतो निशानायकात्,
इत्याशङ्ख्य पुनस्तथैव ववृधे विज्ञाय तत्त्व मुदा ॥
नित्यं सत्करपुष्कराश्रयपरो निर्नाशयन् कण्टकान्,
सङ्गामे रिपुराजकुमरघटादन्ताबली पाटयन् ।
श्रीहम्मीरमहीमहेन्द्र भवतस्तीक्ष्णोऽसिदण्डः स्फुटम्,
हेरम्बस्तरुणक्रमलकगलस्पर्धी मुगाङ्कायते॥
विघ्नवातसुतीक्ष्णकण्टकघटामाखादयन् देहिनाम्,
हेरम्बस्तरुणक्रमेलकगलस्पर्धी सुगाङ्कायते।
दीप्यहन्तमरीचिवीचिनिचयज्योत्स्नाभिरल्लासयन्,
कल्याणाम्ब निधि विपक्षकमलोल्लासच विनासयन् ॥
मग्नान्यर्कपिपासुसप्ततुरगास्थान्तर्गतानि ध्रुवम्,
गङ्गायां गगनानि सप्त गगने गङ्गास्त्रयोविशतिः ।
किञ्चैकादशरुद्रमस्तकतास्तन्मौलिचन्द्रान्तरे,
तावत्यः प्रतिमागताः सुविशदा नैसर्गिको चापरा ॥
यत्सप्तर्षिकमण्डलूदरगतान्यासन्निमग्नानि तद्,
गङ्गायां गगनानि सप्त गगने गङ्गास्त्रयोविंशतिः ।
रु भतिवशंवदैरुपदशैः सूरैरुपैकादशैः,
पूज्यन्ते च पृथक् पृथक् बलिशतैरावाहनेऽपि स्थिताः ।
कस्तूरीतिलकं विसारि विलसत् सौमन्तमुक्तामणिः
वता निन्दितचन्द्रविम्वविभवं नीलञ्च कौशेयकम् ।
चोलं जालकवाससा यदभवत्तहोपयूनामभूत,
जम्ब बज्जलविन्दुवज्जलजवज्जम्बालवज्जालवत् ॥
ख्यातस्त्व' फलपुष्पष्टिसुमनः स्वाधीनजाम्ब नदः,

·समस्याः ।
2.
1
चोणास्ते रिपुसम्पदः प्रतिदिनं मित्रोदये मोदसे।
पान्यानां कुरुषे विलम्बनमहो! दत्तान्तरस्तेजसाम,
जम्ब वन्जलविन्दुवज्जलजवन्जम्बालवन्नालवत् ॥
नित्यं भात्यलकानुवन्धमधुरा भालस्थली सुभ्रवः,
तारुण्यं विलसन्मदाविलसुरो नक्षत्रमालाश्रितम् ।
अङ्ग चम्पकगौरमक्षि सकलग्रामोलसन्मूचनम्,
गङ्गावद गजगण्डवद् गगनवद गाङ्गेयवद् गेयवत् ॥
कीर्तिस्ते विमला सदैव कमला भृङ्गेरियं सेव्यते,
शून्यं शत्रुकुलं तव क्षितिभृतो भेत्ता भवांश्छक्तितः ।
पारिता भरतानुयायि भवतो हम्मीर ! पृथ्वीपते !
गगावद् गनगण्डवद् गगनवट् गाङ्गेयवद् गेयवद् ॥
बन्ध कापि कदापि चानुभवतो मोक्षञ्च तन्मानसे,
तोपं बईयत सदा सुमनसां नीचैः स्थितिं कुर्वतः ।
श्रीमत्पुष्पकवासलब्धयशसस्तस्मादनन्तर्हितः,
पानीयस्य दशाननस्य कवरीभारस्य तुल्यक्रमः ॥
पदव्योमविहारटक्षमसमीनीलकण्ठाश्रयम्,
रुयामित्रसमं दया खलु महाकालं धनं कुर्वतः
मोत्कम्पानिमिपेक्ष्यमाणविलसत्सत्युप्पक श्रीजुषः,
पानीयम्य दशाननन्य कवरोभारस्य तुल्य क्रमः ।
नि:पीतो मुनिनार्णवधिरमभूत्पडावशेषोऽभितः
सुप्कोर:स्वनतामवाप पवनप्रोद्भूतधुनीमयः ।
गरे । देवि ! भवप्रवाहपया भूयः प्रगीतो ननः,
पभोधिजनधिः पयोधिसदधिरांनिधिर्वारिधि:
रन्दानगरबमग तिनका यीपारिजात: सुधा
धरा मगपरिषदीयमानि बर: सुरः मातिात् ।
भिग नौ तब यम्तथापि तनुने तीबाहनामायनीम्,

·कविकल्पलता।
अम्भोधिजलधिः पयोधिरुदधिर्वारा निधि विधि,
शय्या-सम हरेः श्रियो जनयिता रत्नाकरो नायकः,
तीर्थानामिति सागरस्य कथया नासो तथा तुष्यति ।
अम्भोधिर्जलधिः पयोधिरुदधिरांनिधिर्वारिधिः,'
श्रुत्वैतानि पदानि तुष्यति यथा तर्षात-कण्ठो ज्वरी॥
पाथोधेर्मन्यकाले सुरतममृतं लब्धमर्काधिजाभ्याम्
वर्भानुस्त्रायमानं कपट-पटु-शिवश्छिन्नमूर्दाऽच्युतेन ।
चक्र सोमस्य वाक्यादिति भुवि लुठितं भर्तृशोकार्त्तचित्ताः,
लिष्यन्ति स्कन्दपत्नयो विधुभयविधुरं राहुवक्षोऽधुनापि ॥
अस्मिन् पाथोधि-मन्थऽमृत-हरण-रुषा शौरिणा भिन्नमौलि.
श्लिष्यन्ति स्कन्दपत्नयो विधुभयविधुरं राहुवक्षोऽधुनापि ।
श्यामं शोकार्तनादास्तडिदमलरुचो मेघमाशय तत् ते,
धत्ते नृत्यं मयूरः प्रमुदितहृदयः पातु वागित्युमायाः ॥
वस्त्राभावोऽनुविम्बे नयनकमलयो राजयः कण्टकानाम्,
अस्ति स्तः सन्ति कान्ताकुचकलशतटे नास्ति नस्तो न सन्ति।
चिनं श्रीखण्डहारी प्रियतमकरजोजागरूक-ब्रणानि,
त्वरि-क्ष्मापतीनामखिल वसुमतीकान्त कान्तारमार्गे ॥
प्रत्येक दिक्पतीशाऽनिलतपनवसून् सन्नतस्त्वं यथा भूः,
अत्रौषीत्व यया च खरसहितलसन् मूछना-ग्रामतालान् ।
कृष्णान्यस्तान्यमौलीक्षणवदवसरे सा च सा च प्रमादात्
मौर्षाणां सैव बन्ध्या तव नवतिरभूल्लीचनानामशीतिः ॥
इति श्रीमहाकविदेवेश्वरविरचितायां
कविकल्पलतायामाख्ये चतुर्थे स्तवके
समस्यानाम सप्तमं कुसुमम् ।
.
.

·ग्रन्यकविज्ञापनम् । STPI अथ ग्रन्थक्वविज्ञापनम् । म कवित्वाभिमानेन न कौतिप्रसरेच्छया। विहिताऽसौ मया किन्तु कौतुकात् कवितार्थिनाम् ॥ निष्फला लसतां त्यता कविकल्पलता मम। एषा फलाय महते पोषणीया मनीषिभिः ।। अन्यकन्यापि पुण्यार्थमपविद्वाऽपि शर्मदा। पोषणादेवमेषापि श्रेयसे च भविष्यति ॥ अथ ग्रन्थस्तुतिः। हन्त ! सन्ततमिमामुपास्यतः कस्य नश्यति न वाचि वाच्यता? उल्लसन्ति कलकण्ठकामिनो कूजितादपि च पूजिता गिरः । कलकण्ठकलनकोसलखन-लक्ष्मीसहया सुकेलयः । कविकल्पलतानुकम्पया कविनः कस्य भवन्तु नोतयः ? ॥ निसर्ग-सारस्वतसम्भृतानि सूक्तानि मुत्तामणिकोमलानि। भवन्त्यमुख्या भजतां तदेषा देषादुपेक्ष्या न विचक्षणेन । खर्धेनुदुग्धसवयांसि वचांसि वाणी- मनौरमञ्जुलनिनादसहोदराणि । एतानिषेव्य कवयः कवितामृतानि । विद्वत्समासु स विलाससुदीरयध्वम् ॥ मदकलकलकण्ठौकेलिनादानुवादाः परिणतसहकाराखादसवादभाजः । अभिनवमधुधाराबन्धवः काव्यबन्धा- विधुतविधुरुचोऽस्याः सेवयाविर्भवन्ति । सर्व विनश्यति विहाय कवित्वमेकं कायेन साकमिति कस्य नहि प्रसिद्धम् । एतदिमृष्य कविकल्पलता सुकाव्य- सम्पत्तये सुकविभिः सततं निषेव्या। .

·कविकल्पलता।
आविष्कृता वसुमती वलयेश्वरेण,
देवेश्वरेण कविना कविनायकेन।
काव्यजमानसमुदे सकलार्थ-सूति:.
सत्सुनगुच्छ 'कविकल्पलता' विभूयात् ॥
इति श्रीमहाकविदेवेश्वरविरचिता कविकल्पलता
समाता।
श्रीशप्रमाणे लिगते दिनेश
शाकऽनिलेन्द्रप्रमिते बुधाहे।
बीगप्रमादात् सुधिया मुद में ।
ममुद्रितयं प्रकटीकता च ॥

·No text on this page.

·श्रीरामगोपाल कविरत्न प्रकाशित पुस्तकानि ।।
कविवाल्पलता मूलमान
...
.
कविकल्पलता (सटीक)
काव्य चन्द्रिका (अलद्वार)
विष्णुसहस्रनाम
शिवसहस्रनाम
रुद्राध्याय ( सटीक ) ..
पुरुषसूक्त ( सटीक )
देवीसूक्त ( सटीक )
सत्कर्मपद्धति
...

·Ministration difitsuminguitayatralia alie
UPIRITRIPATHARTHANDARISHmE
559559999
SHURNIMUInstill
वाग्भटारकार।
rciaid
(वाग्भटकृतोलंकारग्रंथः)
+
प्राचीनटिप्पनसमेतः ।
.
ग्रन्थोयं
श्रीकृष्णदासात्मजखेमराजेन
मुंम्बय्यां
स्वकीयेश्रीवेंकटेश्वरयंजाल
शके १८१६
१९११-
7
AIIMITIAUMuhdi
इस पुस्तकका रजिस्टरी हक्क यन्त्राधिकागर्ने स्वाधीन रक्खाहै.
alkahaniya
SAME Aisa nius HAATAKAL

·No text on this page.

·वाग्भटालङ्कारः।
प्रथम परिच्छेदः।
श्रीर्जयति॥ श्रियं दिशतु वो देवः श्रीनामे
योजिनस्सदा॥मोक्षमार्ग सतां ब्रूते यदा
गमपदावली ॥ १॥ सांधुशब्दार्थसंदर्भ
गुणालंकारभूषितम् ॥ स्फुरतीतिरसो
पेतं काव्यं कुर्वीत कीर्तये ॥२॥ प्रति
भा कारणं तस्य व्युत्पत्तिस्तु विभूष
णम् ॥ भृशोत्पत्तिकृदभ्यास इत्यादिक
विसंकथा॥३॥ प्रसन्नपदनव्यार्थयुक्त्युरो
धविधायिनी ॥ स्फुरंती सत्कवेबुद्धिः
१ यत्सिद्धान्तग्रंथपरंपरायस्यग्रंथपदावली सतां साधूनांमो-
क्षमार्गबते. अन्यापि पदावली मार्ग कथयते । २ वाऽस्यप्रयो-
जनवत्वमित्याह साध्विति । ३ प्रतिभाकोर्थः विविधशास्त्रज्ञानम्
यद्वा प्राग्जन्मसंस्कारजन्यापूर्वापरानुसंधानरूपावुद्धिः प्रतिभा ।
४ काव्यस्य । ५ विविधशास्त्रज्ञानं ।
६ अभ्यासः शीघो-
त्पादनक भवति । ७ इत्यादि सर्व कवीनां वार्ता शिक्षावा ।
८ प्रसन्नेति सुललितपदनवीनार्थयुक्तिप्रकाशकारिणी ।

·(२) वाग्भटालङ्कारः। प्रतिभा सर्वतोमुखी ॥४॥शब्दधर्मार्थका मादिशास्त्रेष्वाम्नायपूर्विका॥प्रतिपत्तिर सामान्या व्युत्पत्तिरभिधीयते ॥५॥ अनारतं गुरूपांते यःकाव्यरचनादरः॥ तमभ्यासं विदुस्तस्य क्रमः कोप्युपदि श्यते ॥६॥ बिभ्रत्याबंधचारुवंपदाव ल्याऽर्थशून्यया॥वशीकुर्वीत काव्याय छन्दांसि निखिलान्यपि ॥७॥ पश्चाद्गुरुत्वं संयोगाद्विसर्गाणामलोपनम् ॥ विसंधि वर्जनं चेतिबंधचारुत्त्वहेतवः॥८॥यथा॥ शिते कृपाणे विधृते त्वया घोरेरणे कृते॥ बृधीश क्षितिपा भीता वनएव गता ज- . १ प्रज्ञानवनवोन्मीलदित्यादिलक्षणलक्षिता सर्वत्रावगाहिनी, सत्कवेर्बुद्धिः प्रतिभा स्यादित्यर्थः । २ गुरुसम्प्रदायपूर्विका।. ३ परिज्ञानम् । ४ व्याकरणसंहितादण्डनीतिवात्स्यायनादिए तेषुज्ञानं व्युत्पत्तिभर्वति । ५न्त्रधीशेतीत्थं संयोगो न क्रियते वने एव इति विसंधियः गता अत्र विसर्गाणांलोपनं कृतं. इत्थं न क्रियते नूतनकवित्वे इतिभावः असंयोगेऽधीशेति गुरु - क्षितिपा भीता गता इति विसर्गलोपः।

·प्रथम परिच्छेदः। (३) वात् ॥९॥ अनुल्लसत्यां नव्यार्थयुक्ताव भिनवत्वतः॥अर्थसंकलनातत्वमभ्यसे- त्संकथास्वपि॥१०॥यथा॥ आगम्यतां सखे गाढमालिंग्यात्र निषीद च ॥संदिष्टं यनिजभ्रातृजायया तनिवेदय ॥११॥ परार्थबंधाद्यस्तु स्यादभ्यासो वाच्य- संगतौ ॥ स न श्रेयान्यतोनेन कविर्म- वति तस्करः ॥ १२ ॥ परकाव्यग्रहोऽ पि स्यात्समस्यायां गुणः कवेः॥ अर्थ तदर्थानुगतं नवं हि रचयत्यसौ॥१३॥ मनःप्रंसत्तिः प्रतिभा प्रातःकालेऽभियो गिता ॥ अनेकशास्त्रदर्शित्वमित्यर्थी- लोकहेतवः ॥ १४ ॥ समाप्तमिव पूर्वा- १ तत्वकोऽर्थः अर्थप्रयोजनस्वरूपम् । २ संकथासु कोर्थः वार्तास्वपि । ३ तदुक्तं- परस्यकाव्यं स्वमिति ब्रुवाणी विज्ञायते हरिह काव्यचौरः ॥ विलोक्य माणिक्यमयोग्यहस्ते प्रत्येति को नाम यदेतदस्येति । ४ मनःप्रसन्नता चित्तायत्तं धातुबद्धं शरीरं नष्टे चित्ते धातवायांतिनाशम् ॥ तस्माञ्चित्तं सर्वथा रक्षणीयं स्वस्थेचित्ते वुद्धयःप्रस्फुरति अनायमभिप्रायः चित्तं स्वस्थं विधाय काव्यरचनारचेदिति भावः । ५ उद्यमः।

·(४) वाग्भटालङ्कारः। हूँ कुदर्थप्रकाशनम् ॥ तत्पुरुषो बहुव्रीहिर्न मिथः प्रत्ययावहौ ॥ १५ ॥ एकस्यैवाभिधेयस्य समासं व्यास मेव च ॥ अभ्यसेत्कर्तुमाधानं निः शेषालंक्रियासु च ॥ १६ ॥ स्यादनंा- न्तपादांतेप्यशैथिल्ये लघुर्गुरुः ॥ पादादौ न च पालव्याश्चादयःप्रायशो बुधैः ॥ १७ ॥ भुवनानि निबनीयात् त्रीणि सप्त चतुर्दश।। अप्यदृश्यां सिता कीर्तिमकीर्ति च तोऽन्यथा ॥ १८॥ वारणं शुभ्रमिन्द्रस्य चतुरः सप्त वां, बुधीन । चतस्रः कीर्तयेद्वाऽष्टौ दश वा ककुभः कचित् ॥ १९ ॥ यमकश्लेष चित्रेषु बवयोर्डलयोन भित् ॥ डलयो. रलयोऽपि णनयोरपि कुत्रचितु ॥२०॥नाऽनुस्वारविसर! तु चित्रभं- १ संदेहजनको। २ अतोद्वितीयपादांततीयपादयोः संधिर्नकार्यः अशैथिल्ये सति अपिशब्दात् द्वितीयचतुर्थ- पादांते लघुर्गुरुर्भवत्येव ।

·प्रथम परिच्छेदः। (५) गाय संमतौ॥यमकोदाहरणं-शंकमान- महीपाल कारागारे विडंबनं ॥ त्वद्वैरि भिःसपत्नीकैः श्रितं बहुविडंबनम्॥२१॥ रलेषोदाहरणम् ॥ त्वया दयाण विभो रेपूणां न केवलं संयमितश्च बालाः॥ तत्कामिनीभिश्च थिोगिनीभिर्मुहुर्म- हीपाल विधूसरांगाः ॥ २२॥ देव युष्म घशोराशि श्रोतुमेनं जडात्मकम् ॥ उत्कंठयतिमां भक्तिरिन्दुलेखेव साग: रम् ॥२३॥ चित्रोपाहरणम् ॥ चन्द्रेडित चटुंलितस्वरधीतसाररत्नासून रभसक ल्पितशोकजातम् रितानि पापति मिरक्षयकारकायमल्पेतरामलतपः क- चलोपलोचम् ॥ २४ ॥ भावकान नम तेभभग्नमायातमःप्रभ ॥ विनयावां स्तवे वीर विनतत्रिदशेश्वर ॥१५॥ १ हे राजन् । २ अत्रबवयोर्डलयोरैक्यम् पक्षे बहूनिप- त्रेत्यर्थात् । ३ सस्त्रीकैः त्वच्छत्रुभिः । क्यम् । ५ चन्द्रेडितंचात्रडलयोरैक्यमति रापठितं बलस्येंद्रस्य रत्नासनं येन । अत्ररलयोरै- ६ चटुलितं स्व- ·(६) वाग्भटालङ्कारः। हारबन्धचित्रम् ॥ प्रचण्डबलनिःकाम प्रकाशितमहागम॥ भावतत्वनिधे देव भालमत्राऽद्भुतं तव ॥ २६ ॥ छत्रबंध चित्रम् ॥ जनस्यनयनस्थानध्वानमेनं छिनत्त्विनः । पुनः पुनर्जिनः पीनज्ञान ध्यानधनस्सनः ॥ २७ ॥ गोमूत्रिकालो डशदलपद्मबंधावेकोस्मिन्नेव ॥ अधीत्य शास्त्राण्यभियोगयोगादभ्यासवश्यार्थ पदप्रपंचः ॥ तं तं विदित्त्वा समयंकवी नां मनःप्रसत्तौ कविता विदध्यात्॥२८॥ इति वाग्भटालंकारे प्रथमः परिच्छेदः १ द्वितीय परिच्छेदः। संस्कृतंप्राकृतंरतस्याऽपभ्रंशो३भूत भाषितम् ४ ॥ इति भाषाश्चतस्रोऽपि यांतिकाव्यस्य कायताम् ॥ १ ॥ सं स्कृतं स्वर्गिणां भाषा शब्दशास्त्रेषुनि श्चिता । प्राकृतं तज्जतत्तुल्यं देश्या २ तस्मात्संस्कृताज्जातं शुद्धमाकृतमित्यर्थः । शूरसेनी मागधीच । १ संकेतं । है ·द्वितीय परिच्छेदः। (७) दिकमने कधा॥२॥अपभ्रंशस्तु यच्छुद्धं तत्तद्देशेषु भाषितम् ॥ यद्भूतैरुच्यते किञ्चित्तौतिकमिति स्मृतम् ॥ ३ ॥ छन्दोनिबद्धमच्छन्द इति तद्राङ्म यं द्विधा ॥ पद्यमाद्यं तदन्यत्तु गद्य मिश्रं च तद्वयम् ॥४॥अदुष्टमेव तत्की त्यै स्वर्गसोपानपतये ॥ परिहार्यो नतो दोषांस्तानेवाऽऽदौ 'प्रचक्ष्महे ॥५॥ अनर्थकंठश्रुतिकंटुरव्याहतार्थ३ मलक्षणम् ४॥ स्वसंकेतप्रकृतार्थ मप्र सिद्धक्ष्मसंमतं७॥६॥ग्राम्यं व्यच्च प्रजा येत पदं तन्न प्रयुज्यते ॥ क्वचिदिष्टा च विद्वद्भिरेषामप्यपदोषता ॥ ७ ॥ युग्मम् ॥ प्रस्तुतेऽनुपयुक्तं यत्तदनर्थ कमुच्यते ॥ यथा विनायकं वन्दे लम्बो १ गद्यपद्यमयंचंपूकथादि गद्यपद्यमयीवाणी चंपूरित्यभिधी यते ॥ यद्वा संस्कृतप्राकृतयो यं नाटकादिमिश्र । २ यत्प- दमनर्थकंजायेत श्रुतिकटु कर्णकटुजायत इति प्रत्येक सम्बन्धः। ३ अनुकरणादौ इत्यर्थः।

·(८) वाग्भटालङ्कारः। दरमहं हि तु ॥८॥ निष्ठुराक्षरमत्यन्त बुधैः श्रुतिकटुस्मृतम् ॥ एकाग्रमनसा मन्ये त्वष्ट्यं निर्मिता यथा ॥९॥ व्या हतार्थ ग्रदिष्टार्थवाधकार्थांतराश्रयम् ॥ रतस्त्वमेव भूपाल भूतलोपकृतौ यथा ॥ १० ॥ शब्दशास्त्रविरुद्धं यत्तदलक्षण मुच्यते ॥ मानिनीमानदलनो यथेन्दु विजेयत्यसौ ॥११ ॥ स्वसंकेतप्रकृतार्थ गम्यार्थांतरवाचकम् ॥ यथा विभाति शैलोऽयं पुष्पितैवानरध्वजैः ॥ १२ ॥ यस्य नास्ति प्रसिद्धिस्तदप्रसिद्ध वि दुर्यथा॥राजेन्द्र भवतः कीर्तिश्चतुरों है, १ इष्टार्थस्य विरुद्धं यदर्थान्तरं तदाश्रयभूतमित्यर्थः २ अत्र कमलभूतलोपकारे त्वनवरत इष्टार्थे भूतानां प्रणिनां लोपो मरणं तत्कारणं विरुद्धोऽर्थः इति प्रतीयते । ३ व्याकरण लक्षणहीनमित्यर्थः । ४ विजयतीत्यत्रविपराभ्यांजेः आत्मने पदविधायकसूत्रहीनमित्यर्थः। ५ अर्जुनवृक्षः । अत्रवानर- ध्वजपदं अर्जुनवृक्षप्रतिपादकतया प्रयुक्तं वानरध्वजशन्दस्त पांडवमर्जुनं प्रतिपादयति · कविरेवं स्वसंकेतप्रकृतार्थपद कवितायां नप्रयुजीत इति तात्पर्य्यम् । ६ चतुरस्समुद्रान्य तिहति गच्छति हंतीति अत्र गमनार्थे अप्रसिद्धमेतत् ।

·द्वितीय परिच्छेदः। (९) ते वारिधीन ॥ १३ ॥ शक्तमप्यर्थ माख्यातुं यन्न सर्वत्र संमतम् ॥ असं मतं तमोभोजं क्षालयंत्यंशवो रवेः ॥१४॥यद्यत्राऽनुचितं तद्धि तत्र ग्राम्यं स्मृतं यथा ॥ छादयित्वा सुरान्पुष्पैः पुरोधान्यं क्षिपाम्यहम् ॥ १५॥ पदा त्मकत्वाद्वाक्यस्य तदोषास्तत्र संति हि ॥ अपदस्थास्तु ये वाक्यदोषा स्तान् ब्रूमहेधुना ॥ १६ ॥ खंडितं व्य स्तसंबन्धमसंमतमपक्रमम् ॥ छन्दोरी तियतिभ्रष्टं दुष्टं वाक्यमसक्रियम् १७॥ वाक्यांतरं प्रवेशेन विच्छिन्नं खण्डितंम तम् ॥ यथा पातु सदास्वामी यमिन्द्रः स्तौति वो जिनः॥१८॥सम्बन्धपददूरत्वे व्यस्तसंबंधमुच्यते ॥ यथाऽद्यः सम्पदं ज्ञाता देयात्तत्वानिवोऽहताम् ॥ १९॥ १अत्राम्भोजशब्द: अंभसोजातमित्यर्थे कमलेपि संमतो न पंकेव्युत्पत्यादिना। २ छादयित्वेति अनुचितं रंजयित्वा इतियोज्यम् । '३ पदेष्ववर्त्तमानाः । पातु इति वाक्यमंतराले स्तौति इतिवाक्यमंतरेण विच्छिन्नम् । अईतामायः श्रीवृषभो देवः संपदं देयादिति पदानांदूरता। ४ अत्रजिनः स्वामी ·(१०) वाग्भटालङ्कारः। शब्दार्थों यत्रन तुलाविधताविव संमती॥ तदसंमतमित्याहुक्यवाक्यविदोयथा ॥२०॥ मानसौकः पतद्यानदेवासनविलो चनः॥ तमोरिपुविपक्षारिप्रियां दिशतु वो जिनः॥२१॥अपक्रम भवेद्यत्र प्रसि छक्रमल छनम् ॥ यथा भुक्त्वा कृतस्नानो गुरुन्देवांश्च वंदते॥२२॥छन्दश्शास्त्रवि- रुद्धं यच्छन्दोभ्रष्टं तु तद्यथा॥स जयति जिनपतिः परब्रह्ममहानिधिः ॥ २३ ॥ रीतिभ्रष्टमनिर्वाहो यत्र रीतेर्भवेद्यथा। जिनो जयति सश्श्रीमानिन्द्रायमरव- - १ मानसंसरस्तद्गृहं यस्यसचासौपतच्चसहसः यानवाहनं यस्यसः ब्रह्मासचासौ देवश्चतदासनं पद्मं तद्विलोचने यस्य सस्तमोरिपुः सूर्यः तद्विपक्षोराहुः तस्यारि:कृष्णः तस्यप्रिया लक्ष्मीः तां दिशतु ददात्वित्यर्थः। २ सजयति अत्र श्लोक लक्षणं तृतीयपदेनास्ति अतश्छन्दोभ्रष्टमित्यर्थः श्लोकेषष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पंचमम् इतिश्लोकलक्षणम् । ३ आरब्धरी तेरभावः जिन इत्यादावसमासाद्वैदर्भीरीतिः प्रथमपादे तुद्वितीये, तुसमासाद्वौडी।

·(११) द्वितीय परिच्छेदः। न्दितः ॥ २४ ॥ पदांतविरतिः प्रोक्तं य- तिभ्रष्टं बुधैर्यथा॥ नमस्तस्मै जिनस्वा- मिने संदा नेमयेऽहते ॥ २५॥ सक्रि- यापदहीनं यत्तदसत्क्रियमुच्यते ॥ यथा सरस्वती पुष्पैः श्रीखंडैघुसूणैः स्तवैः ॥ २६ ॥ देशकालागमावस्थाद्र- व्यादिषु विरोधिनम्॥वाक्येष्वर्थ न बनी याद्विशिष्टं कारणं विना॥२७॥प्रवेशे चैत्रस्य स्फुटकुटजराजिस्मितदिशिप्र- चंडे मार्तण्डे हिमकणसमानोष्म मह- Dor ric 1.Y: P.TH १ पदं विभक्त्यंतपद तमध्ये तन्मध्ये विरतिः विरामः अत्र जिनस्वामिने इतिपदमध्ये विरतिः क्रियते एवं कविः नकु वात इति तात्पर्य्यार्थः ॥ यतिभ्रष्टमिदं । २ नेमिनाथाय ३ क्रियापदहीनं काव्यं न कुर्य्यात् यथा सरस्वती मितिवत. अस्मिन श्लोके क्रियानवर्तते स्निग्धैः सचिक्कणैः स्तवैः स्तुवी तइत्यध्याहारः । ४ स्फुटकुटजराजीति कालविरुद्धमतत हिमकणेतिद्रव्यविरुद्धमतत् ।

·r (१२) वाग्भटालङ्कारः। सि ॥ जलक्रीडायांतं महंसरसि बाल- द्विपकुलं मदेनांधं विध्यंत्यसमशर- पातैः प्रशमिनः॥ २८॥ तवाऽरिनारी- नयनाथुवारिभिन्नरेन्द्रनिर्मूलितपत्रव- ल्लिभिः॥सरांसि सत्कजलयुग्जलाविल- क्षितीन्यजायंत मरुस्थलीष्वपि ॥२९॥ तस्य जन्मन्यकालेऽपि तरूणां स्कंधपु- पिणाम् ॥ससंभ्रमहशोरूपं ददृशुर्वन देवताः॥३०॥ अनारतमधीयानद्विजसं निधिवर्तिनः॥यत्राऽस्फूटपदं वेदमुद्रिं- तिस्तनंधयाः ॥ ३१ ॥ जनिदिन एव दृष्ट्वा मंगलदीपे निपततः शलभान् ॥ करुणामुकुलितनयनो वनतपक्षःश्रीजि- नोजयति ॥ ३२ ॥ तदाप्तये दाहमती- त्य देहे स्त्रीणां दधुश्चन्दनबिन्दवोऽपि ॥ स्नेहाकुलस्य ज्वलनाय तोयं न तस्य, १ निर्जलदेशेतडागासंभवत्वात् मरुसरसीति देशविरुद्धमे- तत् मरुनिर्जलदेशः निर्जलदेशतडागे जलक्रीडायान्तं कोऽर्थः जलक्रीडासक्तं रतमिति यावत बालद्विपकुलमितिमदेनान्धमित्य वस्थया विरोधः प्रशमिनः संयमिनः पुरुषाः असमशरपतिः विषमबाणपातैः बालद्विपकुलं बालहस्तिसमूहम् विध्यति इत्या- गमविरोधः कविरेवं वाक्यं नबध्नीयादितिभावः ।

·तृतीय परिच्छेदः । (१३) कालस्य च दृष्ट मेव ॥३३॥ इति दोष विषनिषेकैरनंकितमुज्ज्वलं सदा वि- बुधैः ॥ कविहृदयसागरोत्थितममृत मिवाऽस्वायते काव्यम् ॥ ३४॥ इति वाग्भटालंकारे द्वितीयः परिच्छेदः॥२॥ तृतीय परिच्छेदः। अदोषावपिशब्दार्थोप्रशस्येते न यैर्वि- ना।तानिदानी यथायुक्तिमोऽभिव्यक्त ये गुणान्॥१॥औदार्य १ समतारकांति ३रर्थव्यक्तिःप्रसन्नता॥समाधिःश्ले- प७ओजोऽथमाधुर्यं९ सुकुमारता १० ॥२॥ पदार्थानामर्थचारुत्वप्रत्यायकप- दान्तरैः ॥ मिलितानांयदाधानं तदौदा यस्मृतं यथा ॥३॥गंधे विभ्राजितधा १ इत्येवं पूर्वोक्ताये दोषास्तेएव विषतस्य निकैः सिंचन रनंकितं नचिह्नित कविहृदयसमुद्रीत्पन्नं काव्यं विबुधैः पंडि- तैरमृतमिव आस्वायते सदाऽतिस्वादुत्वेन गृह्यते यथा स्वादुपदार्थ अतिप्रेम्णा भुज्यते जनैरस्मिन्लोके एवमेव नि दोष काव्यमपि । २ अत्र गंधशन्देनेभानांलीलाशब्देनाम्बुजस्य चारुत्वं प्रतिपादितम् ।

·(१४) वाग्भटालङ्कारः। मलक्ष्मीलीलाम्बुजच्छत्रमपास्य राज्य म् ॥ क्रीडागिरौ रैवतके तपांसि श्रीने मिनाथोऽत्र चिरं चकार ॥४॥ बंधस्य पदवैषम्यं समता सोच्यते बुधैः ॥ यदुज्ज्वलत्वं तस्यैव सा कांतिरुदिता यथा॥ ५॥ कुचकलशविसारिस्फारि लावण्यधारामनुवदति यदंगासंगिनी हारवल्लिः ॥ असदृशमहिमानं तामन न्योपमेयां कथय कथमहंते चेतसि व्यं जयामि ॥६॥ फैलैः कृप्ताहारःप्रथमम पि निर्गत्यसदनादनासक्तःसौख्ये व चिदपि पुराजन्मनि कृती ॥ तपस्यन्न श्रांतं ननु वनभुवि श्रीफलदलैरखंडैः खंडेन्दोश्चिरमकृतपादार्चनमसौ॥ ७॥ पदमॆयत्वमर्थस्य ह्यऽर्थव्यक्तिः स्मृता यथा॥ त्वत्सैन्यरजसा लुप्ते सूर्ये रा व । २ प्रकटीकरोमि। ३ कांतेरुदाहरणमाह । विषमबाणपातः बाट ५ बिल्वपत्रैः। ६ यत्रोक्तोप्यर्थोबलात्कथं गमविरोधः कविरेवं वक्तिः। जलक्राडासन वस्थया विरोध.। २ प्रकटीकरोमि ।

·तृतीय परिच्छेदः । (१५) विभूद्दिवा ॥८॥ झटित्यर्थार्थकत्वं य- त्प्रसत्तिः सोऽच्यते यथा॥ कल्पद्गुमइवा भाति वांछितार्थप्रदो गुरुः ॥ ९॥ स समाधिर्यदन्यस्य गुणोऽन्यत्र निवे श्यते॥ यथा श्रुतिररिस्त्रीणां राज्ञःपल्ल वितं यशः ॥ १० ॥ श्लेषो यत्र पदानि स्युःस्यूतानीऽव परस्परम् ॥ ओजस्स- मासभूयस्त्वं तद्द्येष्वेव सुन्दरम् ॥०२ उत्तो यस्योऽगीतं सह सहचतमासो क्ति मुहुः श्रुत्वा हेलोड६ ऽतिश- जबलं ॥ दरोद्गच्छद्दभक्तिः १९ समा- त्पुलकिताश्चमत्कारोद्रेक २१ यथासं- स्तेऽपि दधिरे॥१२॥समा २४॥ इरिनरेशकरिनिकरशिरः सरसरिश्ले- रिपरिचयेनेवारुणितकरतलो देवति गद्यम् ॥ १३ ॥ सरसार्थपदत्वं यत्त न्माधुर्य्य मिहोऽच्यते ॥अनिष्ठुराक्षरत्वं १ लताधर्म: पल्लवनं यशसिनिवेश्यते । २ गंधेरीजोगुणमु- दाहरति ।

·(१६) वाग्भटालङ्कारः। यत्त त्सौकुमार्य्यमिदं यथा॥१४॥ कणि मणिकिरणालीस्यूतचञ्चनिचोलः कु चकलशनिधानस्येव रक्षाधिकारी॥उ रसि विशदहारस्फारतामुजिहानः कि मिति करसरोजे कुंडली कुरुंडलिन्याः १५॥प्रतापदीपांजनराजिरेव देव त्व दीयःकरवाल एषः॥ नोचेदनेन द्रिषता जयानि श्यामायमानानि कथं कृत यी आरमा तोऽनुमम पि निर्गत्यसमिव दाम रम्यम वा चिऽदपि पुस कंठपीठे करोत्यलंकारत श्रांतं चत्वम् ॥ १७ ॥ * ॥ इति वाग्भ- खंडेलकारे तृतीयः परिच्छेदः॥३॥ १ माधुर्यमुदाहरति पद्मावत्याः देव्याः करसरोजे कुंड- सर्पः किमिति किमर्थमित्यर्थः किम्भूतः फणइत्यादि त- स्यूतः प्रोतः चंचत्प्रधानं निचोलः कंचुकोयेन हृदि निर्मल हारवद्विस्तीर्णतां प्राप्तवान् भवेत् तदा तादृशनिधानस्यरक्षा- षमभारीच स्यादत्र पदानामर्थसरसत्वान्माधुर्य्यम् १५ । मविरोधापार्यमुदाहरति ।

·चतुर्थःपरिच्छेदः। (१७) दोषैर्मुक्तं गुणैर्युक्तमपि येनोझ्झिविचः॥ स्त्रीरूपमिव नो भाति तं ब्रुवे लंकियो च्चयम्॥१॥चित्रंश्वकोत्तयर नुप्रासौ ३ यमकं ४ ध्वन्यलक्रिया॥ अर्थालंकृतयो जाति १ रुपमा २रूपकं ३तथा ॥२॥ प्रतिवस्तूपमा ४ भ्रांतिमाना'ऽऽक्षेपो६ ऽथ संशयः७॥ दृष्टांत ८व्यतिरेको ९ वाऽपह्नति १० स्तुल्य योगिता ११॥३॥ उत्प्रेक्षा १२ऽर्थातरन्यासः १३ समासो क्ति १४ विभावना१५॥दीका१६ ऽतिश- यौ १७ हेतुः१८ पायोक्तिः १९ समा- हितम् २० ॥ ४॥ परिवृत्ति २१ यथासं- ख्यं २२ विषमः२३ ससहोक्तिकः २४॥ विरोधो २५वसरः २६सार २७स्सश्ले- पश्च २८ समुच्चयः२९॥ ५॥अप्रस्तुत- प्रशंसा ३० स्यादेकावल्य ३१ ऽनुमा ऽपि ३२ च ॥परिसंख्या ३३ तथा प्रश्नो- १ अलंकारादिभिः औदार्यादिभिः । २ चतस्रश्चित्राद यश्शन्दालंक्रियाः। ३ जात्यादयोऽर्थाऽलंकाराः ।

·(१८) वाग्भटालङ्कारः। त्तरं ३४ संकर ३५ एव च ॥६॥ यत्रांग- संधितद्रूपैरक्षरैर्वस्तुकल्पना ॥ सत्यां प्रसत्तौ तच्चित्रं तच्चित्रं चित्रकृच्चयत्॥७॥ जनस्य नयनस्थानध्वान्तमेनश्छिन विनः॥ पुनः पुनजिनःपीनज्ञानध्यान । घनस्स नः ॥ ८॥ षोडशदलपमं चित्रं । गोमूत्रिका गणनरगणवरकरतरचरण परपदशरणगजनपथकथक ॥ अमदन गतमदगजकरयमल शममय जय भयधनवनदहन ॥९॥ एकस्वर चि- त्रम् ॥ मूल स्थितिमधः कुर्वन् पौत्रैर्जुष्टो गताक्षरैः ॥ विटः सेव्यः कुलीनस्य ति- ष्ठतः पथि कस्य च॥१०॥विटपदादिका- रमात्राच्युतकम् ॥ धर्माधर्मविदः साधु पक्षपातसमुद्यताः॥गुरूणां वंचने निष्ठा नरके यांतिदुःखिताः॥११॥वंचनपदाद्धिं १ यत्राऽर्थालंकारे अंगैरवयवैः संधिभिः संधानैश्चतद्रूपै रक्षरैः यतचित्रकारि तदपि चित्रं कृत्वा वस्तुकल्पना क्रियते । २ अवस्थां विनाशयन् मूलस्थितिमधः कुर्वन् पाताले कुर्वन्वटः गताक्षरैः मुखैः पौत्रैजुष्टः सहितः ।

·चतुर्थःपरिच्छेदः। (१९) दुच्युतकमस्मिन्ज्ञेयं ॥ कंकाकुकंकके कांककेकिकोकैककुः ककाअकुकौकः काककाकप्तकाकुकुककांककुः १२कु वन दिवाकराश्लेषं दधचरणडम्बरम् ॥ देवयौष्माकसेनायाः करेणुः प्रसरत्यसौ १३अत्रकरेणुपदात्ककाररूपवर्णच्युत कम्॥प्रस्तुतादपरं वाच्यमुपादायोऽत्तर- प्रदः॥भंगश्लेषमुखेनाऽऽह यत्र वक्रोक्ति १ समुद्रवर्णनमनेन श्लोकेन क्रियते-कंसुखकाकुध्वनौ केन कामेन सुखेन वा कोकवा ध्वनिविशेषायेषांते कंसुखं यथास्या देवं कायंतिकंकाः केकका स्तादृशाः केकिनश्चते कोकाश्चक्रवा का स्तरेका अद्वितीयाकुर्भूमिः यस्यसः तथोक्तः केनजलेन उ- पलक्षितः कोवायुर्यत्र यद्वाकेन वायुना प्रेरितं कंजलं यस्यस: कका समुद्रोवर्त्तते इतिशेषः यद्वा कमेव जलमेवकः आत्माय- स्यसः कका समुद्र एव कु:कुत्सितः अकुवः शोभना कौकसो जलवासिनस्तेचते काकाश्चतेषां समूहः काक्कं स्वार्थेका प्रत्य- यः तस्य अक्क अंबामाता यत्र समुद्रे समुद्र एवं पालनधर्मत्वान्मा- ता यऋचो वेदवाक्यानि तेपांकाकवी वक्रोक्तयः तासांकुको गृ- हीता कुकति जल्पतिवा आदत्तेवा सञ्चासौ को ब्रह्मां से: अंके उत्संगेयस्यसः ऋका कुकुकांकः विष्णुई तस्यकु- स्थानं यत्रस समुद्रः कुकवृक शन्दे इति धातुः दिवाकाोनसह संदर श्लेषं सूर्यश्लेषं वा पादंडबररणडबरवार by ·(२०) वाग्भटालङ्कारः। रेवसा॥१४॥भंगोदाहरणम्॥नाथ मयूरो नृत्यति तुरगाननवक्षसः कुतो नृत्यम् ॥ ननु कथयामि कलापिनमिह सुखक- लापी प्रियेकोस्ति ॥ १५॥ श्लेषोदाह- रणम्॥भर्तुःपार्वति नाम कीर्तयन चेत्त्वां ताडयिष्याम्यहं क्रीडाब्जेन शिवेति सत्यमनघे किं ते सृगालः पतिः ॥ नो स्थाणुः किमुकीलको नहिपशुस्वामी नु गोप्ता गवां दोलाखेलनकर्मणीति वि- जया गौर्सा गिरः पातुवः ॥ १६ ॥ तुल्यश्रुत्यक्षरावृत्तिरनुप्रासः स्फुरद्गुणः अतत्पदः स्याच्छेकानांलॉटानां तत्पद- श्वसः ॥ १७ ॥ अलंकलंक श्रृंगारकरप्र सरहेलया ॥चन्द्र चंडीशनिर्माल्यमसि १ नृत्यंत केकिनं वीक्ष्य पति काचिदाह-स्यात्किन्नरः कि म्पुरुषस्तुरंगवदनो मयुरित्यमरः २ कलापः पिच्छभार: अस्यास्तीति अत्र के सुखं लपितुं शीलं यस्यति भंगः भंगेन शब्दखंडेनोभयवाचिना शब्देन । ३ औदार्यादि गुणाहि अनुप्रासेन दीयते । । ४ पादेनलाटानुप्रासमुदाहरति । ५ छेकानुप्रासमुदाहरति विरहिणीवचनं अलमिति ।

·(२१) चतुर्थ परिच्छेदः। नस्पर्शमर्हसि ॥ १८ ॥ रणे रणविदो हत्वा दानवान दानवद्विषा नीतिनष्टेन भूपाल भूरियं भूस्खया कृता ॥ १९ ॥ त्वं प्रिया चेच्चकोराक्षि स्वर्गलोकसुखेन किम्॥त्वं प्रिया यदि न स्या मे स्वर्गलों कसुखेन किम् ॥२०॥ एकत्र पात्रे स्वक लत्रवत्वं नेत्रामृतं बिंबितमीक्षमाणः पश्चात्पपौ सीधुरसं पुरस्तान्ममाद कश्चि धदुभूमिपालः॥ २१ ॥ स्यात्पा; दपदवर्णानामावृत्तिः संयुता युता॥यम- के भिन्नवाच्यानामादिमध्यान्तगो- चरा ॥ २२ ॥ दयां चक्रे दयांचक्रे सतां १ अभिन्नपदछेकानुप्रासः भिन्नपदो लाटानुप्रास इति सर्वथा तुल्यन्याया वृत्तिरुक्ता संप्रति किंचिद्भदैरपि वर्णानां तुल्यश्रुतत्वादनुप्रास इति दर्शयति एकत्रति । २ इत्यनेन लाटानुप्रासः कलत्रदर्शनात् एव प्रागुन्मादं गतो मयं पश्चात्पपौ। ३ आवृतिदिधा एका मिलिता संलग्रा असंलग्रा एतावद्भेदाः षडिधमपित्रिधा एक पादायक्षरविषयं द्वितीयंपाद- वर्णमध्यविषयं तृतीयं पादप्रांतवर्णविषयं तेनाष्टावधभिन्नार्थानां वृत्तस्य चतुर्थांशः पादः विभत्त्यंतं पदं वर्णाक्षराणामावृत्ति रभ्यासः। ४ व्यावर्तितः।

·(२२) वाग्भटालङ्कारः। तस्माद्भवान्वितं ॥२३॥ चतुरक्षरच्छन्दः यशस्ते समुद्रान्सहारोरगारेः सदाऽ रोरगारेः समानांगकांतेः ॥ द्विषा मुद्धतानां निहसि त्वमिन्द्रः मुदं भोधरा- णामु दंभोधराणाम् ॥२४॥ षडक्षरद्वयम् विभातिरामा परमारणस्य विभाति रामा परमारणस्य॥सदैवतेजोर्जित रा- जमान सदैवतेजोजितंराजमान ॥२५॥ सारंगवयसान्निध्य राजि काननमग्रतः सारंगवयसान्निध्यदारुणं शिखरे गिरेः ॥ २६ ॥आसन्नदेवा नरराजराजिरुच्चै स्तटानामियमत्र नाद्रौ॥क्रीडाकृतोयत्र, दिगन्तनागा आसन्नदेवानरराजराजि १ सदैवेन सभाग्येन तेजसा राजसुमानः पूजायस्यसः । २ अजीविष्णुस्तद्वजितेन बलेन शोभमानं । ३ गिरिनारस्य शृंगेकाननमग्रतो भातीत्यर्थः।

·चतुर्थःपरिच्छेदः। (२३) ॥ २७॥ अमरनगरस्मेराक्षीणां प्रपंच यति स्फुरत्सुरतरुचये कुर्वाणानां बलक्ष- मरहसम् ॥ इह सहसुरैरायांतीनां नरे शनगेन्वहं सुरतरुचये कुर्वाणानां वलक्ष- 'मरहसम् ॥ २८ ॥ रंभारामा कुरवक कमलारंभारामाकुरवककमलारंभारा- मा कुरवक कमला रंभारामाकुरव ककमला ॥ २९ ॥ हारीतहारी तत मेषधत्तेशेवाल शेवाल सहसमभः॥जंबा- लॅज वालमलं दधानं मंदारमन्दारववा युरद्रिः॥३०॥नेमिविशालनयनो नयनो दितश्रीरभ्रांतबुद्धिविभवो विभवोऽथ १ इहनगेबाणवृक्षाणां कुभूमिरमरस्त्रीणां रंहसंवेगं प्रपंचयति स्फुरंतः सुरतरूणां चयाः यत्र कीदृशीनां अरंशीघ्र वलक्ष धव- लं हसंहास्यं कुर्वाणानां सुबोधमन्यत् । २ रंभाणां कदली नामारामोयस्यांसाकुभूमिः हे अवक रक्षक शोभत इति शेषः कमलानां आरंभ उत्पत्तिर्यस्यांसा रामामनोहरा नकुत्सितः र- वकः शन्दोयेषां ते ताशा कमला हरिणायस्यां सारंभारामा अकु: अकुत्सिता पुनः अवकंबक पक्षिवजितं कंपानीयं मलते धारयति तथा कुरवः कमला शोभायस्यां । ३ जलं। ४ पंकजं । ५ नवीनं । ६ मन्दाराणां वृक्षविशेषाणां मंदारव: वायुयंत्रस अद्रिः।

·(२४) वाग्भटालङ्कारः।
भूयः॥प्राप्तो महाजनगरानगराजितत्रसू
तेन चारुजगदेजगदेकनाथः॥३१॥यदु
पान्तिकेषु सरलाः सरला यदनूच्चलंति
हरिणा हरिणाः ॥ तदिदं विभाति क
मलं कमलं पदमेत्य यत्र परमापरमा
॥ ३२ ॥ कांतारभूभौ पिककामिनीनां
कांतारवाचं क्षमतेस्म सोढुम्॥कांतारते
शेऽध्वनि वर्तमान कान्तारविन्दस्य में-
धोः प्रवेशे॥३३॥चकार साहसं युद्धेधू-
तोल्लासाहसंचया।दैन्यंत्वांसाहसंप्राप्ता
द्विषां चोत्साहसंततिः ॥ ३४ ॥ गिरांशू-
यते कोकिला कोविदारं यतस्तदनं
विस्फुरत्को विदारम् ॥मुनीनां वसत्यत्र
लोकोविदारं न च व्याधचक्रं कृतौंको
विदारम् ॥ ३५ ॥ सिंधुरोचितसाग्रश
१ यस्यांभसः समीपेषु । २ अवक्राः। ३ मधोवसंतस्य
प्रवेशपिककामिनीनां कांतारवाचं सोढुं क्षमतेस्म, अपि तुनकाम
पिरतेशेपथि वर्तमाने सति । ४ हास्यं । ५ विकसंतः कोवि-
दाराः कचनारवृक्षविशेषास्तत्र । ६ निकलत्रं यथास्यात् ।
७ पक्षिकृतनिवासकम् । गजोचितासु लतासु प्रधानप्रभूता'
या शल्लकी तयुक्ताया सिंधुनदी तयारोचितं शोभित ।
३
८

·चतुर्थःपरिच्छेदः। (२५) ल्लकीसिंधुरोचित मुपेत्य किन्नरैः॥कंद राजितमदस्तटंडगिरेः कंदराजितगृहश्रि गीयते ॥३६॥ वसन् सरोगोऽत्र जनोन कश्चित्परं सरोगोयदिराजहंसः ॥ गी तंकलं को न करोति सिद्धः शैले कलंको कितकाननेऽस्मिन् ॥ ३७ ॥ जहुर्वसंते सरसीनवारणा बभुः पिकानां मधुरा नवारणीः॥रसंन को मोहनकोवि दार के विलोकयंतीवकुलान्विदारकम्॥३८॥ वरणाप्रसूननिकरा वरणा मलिनांवहंति पटलीमलिनांतरवःसदात्र शिखिजातर वः सरसश्च भाति निकटे सरसः ३९ यथा यथा दिजिह्वस्य विभवः स्यान्मह हत्तमः।तथा तथास्य जायेत स्पर्द्धयेवम हत्तमः॥४०॥दास्यति दास्यति कोपादा १ कन्दैःराजितं शोभमानम् । ३ कासुरतपंडिता स्त्रीकरसं न आर अपितु सर्वा सर्व रसं प्रापेत्यर्थः विदारक निरपत्यं यथास्यात्तथा तस्या एव संभोगक्षमत्वात् । ४ वृक्षविशेषाः । ५ पुष्पसमूहा च्छादकाः। ६ दुर्जनस्य। ७ धनं। ८ उत्कृष्टतम। ९महत्तमः महदज्ञानम् । २रणाः शब्दाः रणशब्द इति धातुः।

·(२६) वाग्भटालङ्कारः। स्यति सति कर्करांस्तुते शापम्॥भवति भवतिह्यनर्थों भवति मितस्तेन बटुक त्वम् ॥ ४१ ॥ कुलं तिमिभयादत्र करे णूनां नदीव्यति॥न दीव्यति करेणूनां प्राणिनां गणनायिका.॥ ४२ ॥ गंगां बुधवलांगाभोमुमुक्षुध्यानगोचरः॥पापा तिहरणार्यास्तु समज्ञानो जिनः सताम् ॥ ४३ ॥ जगदात्मकीर्तिशुभ्रंजनयन्त्र द्दामधामंदो परिवः॥जयति प्रतापपूषा जयसिंहः क्षमा दधिनाथः॥४४॥मा- माकारयतेरामासासामुदित मानसा ॥ याया मदारुणछाया नानाहेलामया नाना ॥४५॥ स्वभावोक्तिः पदार्थस्य १ करेणूनां कुलं समूहः अत्रनदीव्यति करे आस्थाने तिमिः मत्स्यश्रेष्ठः तस्यभयानदीव्यति न क्रीडति अणूनांक्षुद्राणां जं. तूनां का गणना नकापीत्यर्थः। २ उत्कृष्टतेजा दो रेवअर्ग- लायस्यसः। ३ प्रतापेन सूर्यः । ४ राजाधिराज इत्यर्थः। ५ मदेन मद्यपानोत्थेनापि मानेन अरुणा रक्ता छायाकांतिर्य- स्याःसामदारुणच्छाया । ६ नानाप्रकारविलासाश्रयं आननं यस्याःसा।

·चतुर्थःपरिच्छेदः। (२७) संक्रियस्या क्रियस्यच-॥जोतिर्विशेषतो रम्या हीने त्रस्तेर्भकादिषु ॥ ४६ बहीव लीबहलकांचिरुचो विचित्रभूयंत्वचार चितचारुदुकूललीलाः॥ गुंजाफलग्रथित हारलताःसहेलंखेलंति खेलगतयोऽत्रवने शर्बयं॥४७॥ आरत्तणेत्तसंरणिभीसण वयणुक्करो कुरंगछि उल्लसितअवीसभु अवणविनिवेशो दशमुहो एसो॥ १८॥ उपमानेन सादृश्य मुपमेयस्य यत्र सा प्रत्ययाव्ययरतुल्यार्थ३समासै रुपमा मता॥४९॥ गत्या विभ्रममंदया प्रति पदं या राजहंसायते यस्याः पूर्णमृगांक मंडलमिव श्रीमत्सदैवाननं ॥ यस्याश्चा नुकरोति नेत्रयुगलं नीलोत्पलानि श्रिया तांकुन्दाग्रदती त्यजन् जिनपती राजा- २ सक्रियस्यमनुष्यादेः । २ अक्रियस्यपर्वतादेः । ३ जातिः स्वभाववर्णनं । ४ शवयंः मिल्लस्त्रियः ।। ५ आरक्तनेत्रश्रीणिभीषणवदनोत्करः उल्लसितविंशत्तिभुज- वननिकरः एषः दशमुखः हे कुरंगाक्षिसीते। ६ श्रीनेमिः -- ·(२८) वाग्भटालङ्कारः। मतिं पातु वः ॥ ५० ॥ चन्द्रवदनं तस्यानेत्रे नीलोत्पलेइव।यस्याबिंबहस त्योष्टः पुष्पधन्वधनुर्भुवौ॥ ५१ ॥मअ भणीय माणासस्स विणिचंदोसा अरस्सससिंणुद्यतुअविरहे तीएमुहं सं- कुंडि अंसुभअ कुमुहंच ॥ ५२ ॥ तंणमह वीअराअं जिणंद मुद्दत्तिअदिठ अरकसाअं॥जस्स मणं व सरीरं वसुप- सन्नं ॥ ५३॥ये देव भवतः पादौ भव- त्पादाविवाश्रिताः॥ तेलभतेद्भुतांभाव्यां | श्रियं त इवशाश्वतीम्॥५४आलोकनंच वचनंच निगूहनं च यासां स्मरन्नमृतव त्सरसंकृशस्त्वमातासां किमंग पिशिता स्त्रपुरीषपात्रं गात्रं विचिंत्य सुशांन निराकुलोसि ॥ ५५ ॥ कलेव चंद्रस्य कलंकमुक्ता मुक्तावलीवोराणप्रपन्ना ॥ जगत्रयस्याभिमतं ददाना जैनेश्वरी १ पुनःक्रमशश्चतस्त्रः शशिन इव नवविरहे कुमुदमिवतस्याः मुखं संकुचितं । - ·चतुर्थःपरिच्छेदः। (२९) कल्पलतेवमूर्तिः॥५६ ॥ विभिन्नलिंगव चनांनातिहीनाधिकांचताम् ॥निबन तिबुधाःक्वापि लिंगभेदंतु मेनिरे॥५७॥ हिममिव कीर्तिर्धवला चन्द्रकलेवाति निर्मला वाचः॥ध्वांशस्येवच दाक्ष्यंनभइ व वक्षश्चते विपुलम्॥ ५८॥ शुनीयंगृह देवीव प्रत्यक्षा प्रतिभासते॥ खद्योत इव सर्वत्र प्रतापश्च विराजते॥५९॥ सफेन- पिंडःप्रौढोम्मिरब्धिःशाीवशंखभूत् ॥ श्योतन्मदः करी वर्षन्विद्युत्त्वानिव वा- रिदः॥६० ॥ मुखं चन्द्रमिवालोक्यदेवा ह्लादकरं तव । कुमुदंतिमुदाक्षीणि क्षीण मध्यात्मसंपदाम् ६१ ॥ निजजीविते शकरजाग्रकृतक्षतपंक्तयः शुशुभिरे सुर ते॥कुपितस्मरप्रहितबाणगणव्रणजर्जरा इवसरोजदृशः॥६२॥दोः कंदलीं काचिद वश्यनाथासिषेच नेत्रक्षरदश्रुपूरैः।हस्ता १ कुमुदमिवाचरांति फुल्लंतीत्यर्थः । रे शोभायासांताः तासाम् । ३ अत्र रूपके दोषः पुंस्त्वे- कदल्या स्त्रीत्वेपि न दोषः समासेन विरोधनात् । २ कृशकच्या शरी- ·(३०) वाग्भटालङ्कारः। ग्रविन्यस्तकपोलदेशा मिथो मिलत्कुंड लकणश्रीः॥६३॥ बहुवीरे प्यसावेको यदुवंशेद्भुतोऽभवत् ॥ कि केतकीदलानि स्युः सुरभीण्यखिलान्यपि॥६४॥रूपकं यत्र साधादर्थयो रभिदाभवेत् सम- स्तं वासमस्तं वा खंडवाखंडमेवच॥६५॥ कीधिकारालकशा लमाना निबद्धता- रास्थिमणिः कुतोपि।निशापिशाची व्य चरद्दधानामहान्त्युलूकध्वनिफेत्कृता नि॥६६॥संसार एष कूपःसलिलानि विप त्तिदुःखजन्मानि॥हरिधर्मएव रज्जुस्त स्मादुद्धरति निर्मग्नाना६७अधर मुखेन नयनेन रुचिं सुरभित्वमाब्ज मिव नासि- १ अत्र वस्तूपमाया वंशस्य केतकी वीराणामसुरभि दलितानि श्रीनेमेः सुरभिदलान्युपमानं तत्र लिंगभेदः समासेन तिरोहित इति न दोषः। २ उपमानोपमेययोरभिदा ऐक्यारी पणं तच्चतुःप्रकारं । ३ व्याप्ततमोरूपकुंतलशोभमाना इत्यर्थः । ४ अत्र निशयोपमेयेन सह पिशाच्या उपमानस्य समासकरणात् समस्त पिशाचीधर्मकथनाच्च संपूर्णम् । ५ इदं समस्तं संपूर्णरूपकं । ६ अधर मित्यत्र न कश्चिद्धर्यः प्रतियादितः इति खंडनसमस्तमसंपूर्ण रूपकम् ।

·चतुर्थःपरिच्छेदः। (३१) कया ॥ वरवर्णिनीवदचन्द्रमसस्तरुणा रसेन युगपन्निपपुः॥६८॥ज्योत्स्नयाधव लीकुर्वन्नुवासकुलपर्वताम्॥ निशाविलास कमलमुदेति स्मनिशाकरः॥६९॥अनुपा ताविवादीनां वस्तुनः प्रतिवस्तुना यत्रप्र तीयते साम्यं प्रतिवस्तूपमातु सा॥७०॥ बहुवीरेऽप्यऽसावेकोयदुवंशेद्भुतोभवत् किं केतक्यां दलानि स्युः सुरभीण्यखि- लान्यपि॥ ७१ ॥ वस्तुन्यन्यत्र कुत्रापि तत्तुल्यस्यान्य वस्तुनः॥निश्चयोयत्र जा येत भ्रांतिमान् स स्मृतो यथा॥ ७२ ॥ हेमैकमलत्तिवणेणअणेणीलुप्यत्तिपस अक्षि कुसुमंतितुज्झहसिएणिच इडभ मराणणिछेणी ॥ ७३ ॥ उक्तिर्यत्रप्रती तिर्वा प्रतिषेधस्य जायते॥आचक्षते कम् । १ पुरुषाः। २ अनुरागेण । ३ इदं समस्तं खंडं रूप- ४ अत्र यदुवंशादेवस्तुनः केतक्यादिभिः प्रति वस्तुभिः सहसादृश्यप्रतीतिः। ५ अत्र हेम कमलादिभ्रमो वदनादौ। ६ प्रसृताक्षि ।

·(३२) वाग्भटालङ्कारः। तमाक्षेपमलंकारं बुधायथा ॥ ७४ ॥ इन्द्रेण किंस यदि कर्णनरेन्द्रसूनुरैराव तेनकि महो यदि तविपेन्द्रादभोलिनांड प्यलमलंयदि तत्प्रतापःस्वर्गोप्ययं ननु मुधा यदि तत्पुरी सा ॥७५ ॥ यस्या स्ति नरककोडनिवासरसिकं मनः॥ सोऽस्तुहिंसानृतस्तेयतत्परस्सुतरांजनः ॥ ७६ ॥ इच्छन्ति येनकित्तिकुणत्तिकरु णं खवणंप्यिजणेय ॥ तेपणधनदघणरा दत्तिधणं मरण समएवि ॥ ७७ ॥ इद मेतदिदं चेति सम्यग्बुद्धेर्हि संशयः॥हे तुभिर्निश्चये सोपि निश्चयांतः स्मृतो यथा ॥ ७८ ॥ किंकेशपाशः प्रतिपक्ष लक्ष्म्या किंवा प्रतापानलधूम एषः॥दृष्ट्वा ३ अत्र- १ अत्र निषेधस्योक्तिः शन्देन प्रतिपादन प्रतीतिवी सामर्थ्य न स आक्षेपः। २ दंभोलिरशनियोरित्यमरः। किंचालंशब्दो निषेधे । ४ येनराः पुरुषाः कीर्तिनेच्छंतिये- चक्षणमपि करुणां न कुवैति तेचधनदवन्मरणसमयविधनंददति अपिनेत्यर्थः अत्रोदाहरणद्वयेऽर्थसामर्थ्याकाका निषेधः प्रतीय ते नशब्दः।

·चतुर्थ परिच्छेदः। (३३) भवत्पाणिगतं कृपाणमेवं कवीनांमतयः स्फुरंति॥ ७९ ॥ इन्द्रःस एष यदि किंन सहस्रमणां लक्ष्मीपतिर्यदि कथं न च- तुर्भुजोसौ॥ आस्पन्दनध्वजधृतोद्धरता- म्रचूडः श्रीकर्णदेवनृपसूनुरयं रणाग्रे८० अन्वयज्ञापनं यत्रक्रियया स्वतदर्थयोः तं दृष्टांतमिति प्राहुरलंकारं मनीषि- णः॥ ८१॥ पतितानां संसर्ग त्यजति दूरे णनिर्मला गुणिनः॥इति कथयन् जरती नांहारः परिहरति कुचयुगलम् ॥ ८२ ॥ केनचिद्यत्र धर्मेण द्रयोः संसिद्धसा म्ययोः ॥भवत्ये कतराधिक्यं व्यति- तिरेकस्स उच्यते ॥ ८३ ॥ अस्त्वस्तु पौरुषगुणाजयसिंहदेवष्टथ्वीपतेर्मुगप- तेश्च समानभावः॥कित्वेकतः प्रतिभटा समरंविहाय सद्योविशंति वनसिंहमशं १ अत्रकोटिद्वयावगाहित्वात् संशयः । रक्षिसहस्रादिभिः शब्दैनिश्चयेनिश्चयांतः। प्रवेशेनान्यसिंहाज्जयसिंहस्याधिक्यम् । २ अत्र हेतुभि- ३ अत्र शत्रूणांवन ·(३४) वाग्भटालङ्कारः। कमानाः ॥ ८४ ॥ नेदमेतदिदंचैतदि त्यपह्नवपूर्वकम् ॥उच्यते यत्र सादृश्या दऽपन्हुतिरियंयथा॥८५। नैतन्निशायांशि तिसूचिभेधमंधीकृतालोकन मंधकारम ॥निशागमप्रस्थितपंचबाणसेनासमुत्था पित एष रेणुः॥८६॥ उपमेयंसमीकर्तुम पमानेन योज्यते॥तुल्यैककालक्रियया- यत्र सा तुल्ययोगिता ॥८७ ॥ तमसा लुप्यमानानां लोकेऽस्मिन् साधुवर्त्म- नाम् ॥ प्रकाशनाय पटुता भानोस्तव च दृश्यते॥८॥कल्पना काचिदौचित्या धनान्यस्य सतोऽन्यथा ॥ धोतितेवादि भिःशब्दैरुत्प्रेक्षा सा स्मृतायथा॥८९॥न भस्तले किंचिदिव प्रविष्टाश्चकाशिरेच- न्द्ररुचिप्ररोहाः॥ जगद्गिलित्वा हसतःप्र' मोदाद्दन्ताइव ध्वांतनिशाचरस्य॥९०उ तसिद्धयर्थमन्यार्थन्यासोव्याप्तिपुरस्स रः॥ कथ्यतेऽर्थान्तरन्यासः श्लिष्टोश्लिष्ट १ एतदिदनहि निश्चितमेतदिदंसेयमपन्हुतिः ।

·चतुर्थःपरिच्छेदः। (३५) श्वसद्विधा॥ ९१ ॥शोणत्वमक्ष्णामसि ताब्जभासां गिरां प्रचारस्त्वऽपरप्रका शबभूव पानान्मधुनोवधूनामचिन्तनी योहिसुरानुभावः॥१२॥शुण्डादण्डैःकंपि ताः कुञ्जराणां पुष्पोत्सर्गपादपाश्चारुच क्रुः॥स्तब्धाकाराः किं प्रयच्छंतिकिंचि क्रांतायावन्नैव तैतिशंकम्॥९३॥उच्य तेवक्तुमिष्टस्य प्रतीतजननक्षमम्॥सधर्म यत्र वस्त्वन्यत्समासोक्तिरियंयथा९४॥ मधुकर मा कुरु शोकं विचर करीरद्रु मस्य कुसुमेषु ॥ घनतुहिनपातदलिता कथं नु सा मालती मिलति ॥९५॥चिंत- यतिन चूतलतां यातिन जातीन केतकी क्रमते ॥कमललतालग्नमना मधुपयुवा केवलं क्वणति॥९६॥ विना कारणसद्भावं यत्र कार्य्यस्य दर्शनम् ॥ नैसर्गिकगुणो त्कर्षभावना स्याद्विभावना ॥९७॥अन ध्ययनविद्वांसो निद्रव्यपरमेश्वराः॥अन लंकारसुभगाः पातु युष्मान् जिनेश्वराः १ उचसमवाये।

·(३६) वाग्भटालङ्कारः। ९८॥आदिमध्यान्तवत्येकपदार्थनार्थसं. गतिः॥वाक्यस्य यत्र जायेत तदुक्तं दीप कं यथा॥९९॥जगुस्तव दिवि स्वामि- न गंधर्वाःपावनंयशः॥ किन्नराश्च कुला द्रीणां कन्दरेषु मुहुर्मुहुः॥१०॥ विराज तितमिस्राणि द्योतते दिवि तारकाः॥वि- भांति कुमुदश्रेण्यः शोभते निशि दीप- काः ॥ १०१ ॥ वस्तुनो वक्तुमुत्कर्ष मसंभाव्यं यदुच्यते ॥वदंत्यतिशयाख्यं तमलंकारं बुधायथा ॥२॥ त्वदारितारि तरुणीश्वसितानिलेन संमूच्छितोमिषु महोदधिषु क्षितीषु ॥ अन्त ठगिरिपर स्परशृंगसङ्गघोरारवैर्मुररिपोरपयातिनि द्रा॥ ३॥ एकदंडानि सप्तस्युर्यदिच्छ त्राणि पर्वते॥तदोपमीयते पार्श्वमूर्ध्नि सप्त फणः फणी॥४॥ यत्रोत्पादयतः कंचित दर्थंकर्तुः प्रकाशते ॥ तद्योग्यतायुक्ति रसौ हेतुरुक्तो बुधैर्यथा ॥ ५ ॥ पाणः समउन्मतातंताविरहेणकुण इणाहस्स ·चतुर्थःपरिच्छेदः। (३७) कम्बत्तरच्चोलि अरमहुरसरंवायलि आ- गीअं॥५॥ विससोअरोमि अंकोअअ नआशाए आगअपवणे॥आजएला सो- सिहरीपहिअम्मरितित्तेतिणि॥६॥ अत- त्परतयायत्र जल्प्यमानेन वस्तुना॥विव क्षितं प्रतीयेत पायोक्तिरियं यथा ॥ ॥७॥ त्वत्सैन्यवाहनिवहस्य महाहवेषु द्वेषः प्रभारिपुपुरंथ्रिजनस्यचाऽऽसीत् ॥ एकः खुरैर्बहलरेणुततिं चकारतां संज- हार पुनरश्रुजलैयदन्यः॥ ८॥कारणां- तरसंपत्तिदैवादारंभएवहिायत्रकार्यस्य जायेत तज्जायेत समाहितम् ॥९॥मन- स्विनी वल्लभवेश्मगंतुमुत्कंठिता यावद- भून्निशायां ॥ तावन्नवांभोधरधीरनादप्र- बोधितःसौधशिखी चुकूज॥१० परिवर्त्त- नमर्थेन सदृशासदृशेन वाजायतेऽर्थस्य यत्रासौ परिवृत्तिर्मता यथा॥११॥अन्त- गंतव्यालफणामणीनांप्रमाभिरूद्भासि- तभूषु भर्तः ॥ स्फुरत्प्रदीपानिगृहाणिमु ३ ·(३८) वाग्भटालङ्कारः। क्त्वा गुहासुशेतत्वदरातिवर्गः॥१२॥द- त्वाप्रहारं रिपुपार्थिवानांजग्राह यः संय- तिजीवितव्यम् ॥ शृंगारभंगीश्च तदंगना- नामादाय दुःखानि ददौ सदैव।१३॥यत्रो क्तानां पदार्थानामर्थाःसंबंधिनः पुनः॥क- मेण तेन बध्यते तद्यथासंख्ययमुच्यते १४मृदुभुजलतिकाभ्यांशोणियानं दध- त्याचरणकमलभासा चारुणाचाननेन॥ बिसकिसलयपद्मान्यात्तलक्ष्मीणि मन्ये विरहविपदि वैरात्तन्वते तापमंगे॥१५॥ वस्तुनो यत्र संबंधमनौचित्येन केनचि त्॥असंभाव्यं भवेत्रात्तऽमाहुविषमं- यथा॥१६॥वेदं तव वपु वत्से कदली- गर्भसंनिभम् ॥क्वायं राजमतिक्लेशदायी व्रतपरिग्रहः ॥ १७ ॥ सहोक्तिः सा भवे द्यत्र कार्यकारणयोः सह ॥ समुत्पत्तिः कथाहेतोर्वक्तुं तज्जन्मशक्तिताम् ॥ १८ ॥ आदत्ते सह यशसानमयति साई मदेन संग्रामे।सह विद्विषाश्रियाऽसौकोदंडं क ·(३९) चतुर्थःपरिच्छेदः। पतिश्रीमान् ॥१९॥आयातेहि विरुद्धत्वं यत्रवाक्येन तत्वतः ॥शब्दार्थकृतमाऽऽ भाति स विरोधःस्मृतोयथा॥२०॥दुर्वार- बाणविभवेन सुवर्मणापि लोकोत्तरा- न्वयभुवापि च धीवरेण ॥प्रत्यर्थिषु प्रति रणं स्खलितेषु तेन संज्ञामवाप्य युयुधे पुनरेव विष्णुः ॥२१॥येनाऽऽक्रांतसिंहा- सनऽमरिभूभृच्छिरांस्यवनतानि॥क्षिप्ता- युधिशरपंक्ति कीर्तिर्याता दिगंतेषु॥२२॥ यत्रार्थान्तरमुत्कृष्टं संभवत्युपलक्षणम्॥ प्रस्तुतार्थस्यसप्रोक्तो बुधैरवसरो यथा ॥२३॥ स एष निश्चयानन्दः स्वच्छन्द तमविक्रमः॥ येन नक्तंचरस्सोऽपि युद्ध वर्वरकोजितः ॥२४॥ यत्रनिर्धारितात्सा रात् सारं सारंततस्ततः ॥ निाय॑ते- यथाशक्ति तत्सारमिति कथ्यते॥२५॥ संसारमानुष्यं सारं मानुष्यकेषु कौली न्य।कौलीन्येपिच धर्मित्वं धर्मित्वे चाऽ पिसदन्वयवत्त्वं ॥२६॥ पदैस्तैरेव भिन्न ·M (४०) वाग्भटालङ्कारः। वाक्यं वक्त्येकमेवहि ॥ अनेकमर्थ य- त्रासौ श्लेष इत्युच्यते यथा॥२७ ॥आ- नन्दमुल्लासयतःसमंतात्करैरसंतापक- रैःप्रजानाम् ॥ यस्योदयेक्षोभऽमवाप्य राज्ञोजग्राहवेलां किल सिंधुनाथः॥२८॥ कुर्वन् कुवलयोल्लासंरम्यांभोजश्रियंह रन्॥रजे राजाऽपियच्चित्रं निशांते कांति मत्तया२९॥एकत्र यत्र वस्तूनाऽमनेकेषां निबंधनम् ॥अत्युत्कृष्टापकृष्टानां तं वदं- तिसमुच्चयम् ॥ ३० ॥अनहिल्लपाटकं पुरमवनि पतिः कर्णदेवनृपसूनुः॥श्रीक लशनामधेयः करी च रत्नानि जगतीह ॥३१॥ग्रामे वासोनायकोनिविवेकःकौ- टिल्यानामेकपात्रं कलत्रम्॥नित्यं रोगः 'पारवश्यं च पुंसामेतत्सर्वं जीवतामेवमृ त्युः॥३२॥प्रशंसाक्रियते यत्राप्रस्तुतस्या ऽपिवस्तुनः ॥ अप्रस्तुतप्रशंसांतामाहुः कृतधियो यथा॥३३॥ स्वैरं विहरति स्वैरं शेतेस्वैरंच जल्पति॥भिक्षुरेकः सुखीलो ·चतुर्थ परिच्छेदः। (११) केराजचौरभयो ज्झितः॥३४॥पूर्वपूर्वार्थ वैशिष्टयानष्टानामुत्तरोत्तरम् ॥ अर्थानां याविरचना बुधैरेकावली मता ॥३५॥ देशस्समृद्धनगरो नगराणि चसंप्रभूत- निलयानि निलयाः सलीलललनालल- नाश्चाऽत्यंतकमनीयाः॥३६॥प्रत्यक्षा- ल्लिगतो यत्र कालत्रितयवर्तिनःलिंगि- नोभवति ज्ञानमनुमानं तदुच्यते॥३७॥ नूनं नधस्तदा भूवन्नभिषेकांभसा विभोः अन्यथा कथमेतासु जनःस्नानेन शुद्धय ति॥३८॥ जंभजित्ककुभिज्योतिर्यथाश ब्रेविजृभते॥ उदेष्यति तथा मन्ये खलः सखि निशाकरः॥ ३९॥मुखप्रभाबाधित कांतिऽरस्या दोषाकरः किंकरतां दधा- ति ॥तल्लोचनश्रीहतिसापराधान्यजा. निनो चेत्किऽमयंक्षिणोति॥४०॥यत्रसा- धारणं किंचिदेकत्र प्रतिपाद्यते॥ अन्य- त्रतन्निवृत्यै सा परिसंख्योऽच्यते बुधैः॥ ॥४१॥ यत्रवायुः परं चौरः परं सौरभ्य- ·(४२) वाग्भटालङ्कारः। संपदाम्॥युवानश्च धृतकोधा देव बिभ्यु वंधूजनात्॥४२॥प्रश्नो यत्रोऽत्तरं व्यक्तं गूढ वाऽप्यऽथ चोऽभयम्॥प्रश्नोत्तरंतथो- क्तानां संसर्ग संकरं विदुः॥ ४३ ॥ अ- स्मिन्नपारसंसारसागरे मन्जतां सतां । किं समालंबनं साधोरागद्वेषपरिक्षयः ।। ॥४४॥ वसंति श्रियो नित्यं भूभृतां वदकोविदाअसाऽवतिशयः कोऽपि यदुऽ क्तमऽपिनोऽद्यते॥४५॥ किमैभं श्लाध्य माऽभाति पक्ष्याख्याका कुतोयशः ॥ गरुडाकीदृशो नित्यं दानवारिविराजितः ॥४६॥बज्भंडसुत्तिसंपुटमुत्तिअमणिणो- पहासमूहोय ॥सिरिवाहडोत्तितणआसिं बुहोतस्ससोमस्स॥४७॥अचमत्कारता वास्यादुक्तांतभीव एव वा ॥ अलंक्रिया- णामन्यासामनिबंधे निबंधनम् ॥४८॥ द्वित्रिपदापांचाली लाटीया पंचसप्त वा यावत्॥शब्दास्समासर्वतोभवंति यथा- शक्ति गौडीया॥४९॥ द्वे एव रीतीगौडी ·चतुर्थःपरिच्छेदः। (४३) या वैदर्भी चेति सांतरे॥एका भूयः स- मासास्यादसमस्तपदा परा॥५०॥दो- पाटिततुंगपर्वतशतग्रांवप्रपाताहतिक्रू राक्रंददतुच्छकच्छपकुल–कारघोरीकृ तः॥विष्वग्ववरवध्यमानपयसःशिप्राप- गायाःस्फुरन्नाऽऽक्रामत्यध्यमक्रमेणब- हुलः कल्लोलकोलाहलः॥५१॥ विप्राः प्रकृत्यैव भवंति लोला लोकोक्तिरेषा न मृषा कदाचित्॥यच्चुम्बमानां मधुपैर्द्विजे शःश्लिष्यत्यसौकैरविणी करेण ॥५२॥ अर्थेन येनातिचमत्करोति प्रायः कवि- त्वं कृतिनां मनस्तु ॥ अलंक्रियात्वेन स एव तस्मिन्नभ्यस्यतां हंत दिशा तयैव ॥५३॥ इतिवाग्भटालंकारेऽलंकारनिरू ? पणोनामचतुर्थःपरिच्छेदः ॥४॥ पञ्चमः परिच्छेदः। साधुपाकेऽप्यनास्वायंभोज्यं निर्लवणंय था।तथैव नीरसंकाव्यमिति बमोरसानि ·(४४) वाग्भटालङ्कारः। ह॥१॥अनुभावैर्विभावैश्च सात्विकैयमि चारिभिः॥ आरोप्यमाणउत्कर्षस्थायी भावः स्मृतो बुधैः॥२॥शृंगारवीरकरुणा द्रुतहास्यभयानकाः॥रौद्रबीभत्सशांता श्चनवैतनिश्चिता बुधैः॥३॥ जायापत्यो मिथोरत्या वृत्तिःशृंगार उच्यते॥संयोगो विप्रलंभश्चै त्येषतु द्विविधोमतः॥४॥तौ तयोर्भवतोवाच्यौ बुधैर्युवियुक्तक्तयोः॥ प्रच्छन्नश्चाप्रकाशश्च पुनरेष द्विधामतः ॥ ५॥ रूपसौभाग्यसम्पन्न कुलीन कु- शलोयुवाअनुद्धृतो हृद्यवादी ख्यातो ने- तात्रसद्गुणः॥६॥अयंचविबुधैरुक्तोऽनुकू लो दक्षिणःशठ॥धृष्टश्चेतिचतुरर्धा स्या- नायिकास्याच्चतुर्विधा॥७॥लीनरागोऽ नुकूलः स्यादनन्यरमणीरतः॥दक्षिणश्चा न्यचित्तोपि यः स्यादविकृतः स्त्रियाम् ॥ ॥८॥प्रियंवक्त्यप्रियं तस्याः कुर्वन्यो वि कृतःशठः॥धृष्टोज्ञातापराधोपिन विल- क्षोवमानितः ॥९॥ अनूढा च स्वकी

·पञ्चमःपरिच्छेदः। (४५)
याच परकीया परांगना ॥ त्रिवर्गि-
णः स्वकीया स्वादन्या केवलकामि-
नः॥१०॥अनुरक्तानुरक्तेन स्वयं यास्वी
कृताभवेत् ॥अनूढेति यथाराज्ञो दुष्यं
तस्यशकुंतला॥११॥ देवतागुरुसाक्ष्येया
स्वीकृतास्वीयनायिका ॥ क्षमावत्यति
गंभीरप्रकृतिः सच्चरित्रभृत् ॥ १२ ॥
परकीयाऽप्यनूदैव वाक्यभेदोस्ति चा-
नयोः ॥ स्वयमेत्यतिकामैका सख्यैवे
का प्रियं वदेत् ॥ १३ ॥ सामान्यवनिता
वेश्या भवेत्कपटपंडिता॥ नहिकश्चित्प्रि-
यस्तस्यादातारं नायकं विना ॥१४॥
सर्वप्रकाशमेवैषा याति नायकमुद्धता ॥
वाच्यः प्रच्छन्न एवान्यस्त्रीणांपतिसमा
गमः ॥१५॥पूर्वानुरागमानात्मप्रवासक-
रुणात्मकः ॥ विप्रलंभश्चतुर्दा स्यात्पूर्वः
पूर्वोऽययं गुरुः ॥ १६ ॥ स्त्रीपुंसयोर्नवा-
१ वित्तमात्रोपाधिकसकलपुरुषाभिलाषा वेश्या तदेवात्र
निदर्शनमस्तिमत्तारं नायकं विनेति ॥ ६॥

·(४६) वाग्भटालङ्कारः। लोकादेवोऽल्लसितरागयोः॥ ज्ञेयः पूर्वा नुरागोयमपूर्णस्टहयोईशोः ॥ १७ ॥ मानोऽ न्यवनितासंगादीÜविकृतिरु- च्यते॥प्रवासः परदेशस्थे प्रिये विरहसं भवः ॥ १८ ॥ स्यादेकतरपंचत्वे दं- पत्योरनुरक्तयाः॥शृंगारः करुणाख्यो ऽयं वृत्तवर्णन एव सः॥ १९ ॥ उत्सा हात्मा भवेद्वीरः स्नेधाऽधर्माजिदानतः॥ नायकोऽत्र भवेत्सर्वैः इलाध्यैरधिगतो गुणैः॥२०॥शोकोत्थः करुणो ज्ञेयस्त- त्र भूपातरोदने।वैवयमोहनिर्वेदप्रला- पाश्रूणि कीर्तयेत् ॥२१॥ हासमूलस्स- माख्यातो हास्यनामारसोबुधैः॥चेष्ठां- गवेषवैकृत्याद्राच्यो हासस्यचोद्भवः ॥ ॥२२॥कपोलाक्षिकृतोल्लासो भिन्नोष्ठः स महात्मनाम् ॥ विदीर्णास्यश्च मध्या नामधमानां सशब्दकः॥२३॥ विस्मया- त्माद्भुतो ज्ञेयस्स चाऽसंभाव्यवस्तुनः ॥

·(४७) पञ्चमःपरिच्छेदः। दर्शनाच्छ्वणाद्वापि प्राणिनामुपजाय ते॥२४ ॥ तत्र नेत्रविकाशःस्यात्पुलकः स्वेदएवच ॥निस्पन्दनेत्रता साधुसाधुवा गद्गदा च गीः ॥ २५॥ भयानको भवे गीतप्रकृतिक़रवस्तुनः ॥ सच प्रायेण वनितानीचबालेषु शस्यते ॥ २६॥ दि- गालोकास्यशेषांगस्वेदगद्गदसंभ्रमाः ॥ त्रासवैवर्ण्यमोहाश्च वर्ण्यन्ते विबुधैरि- ह॥२७॥क्रोधात्मको भवे द्रौद्रः क्रोध- श्चारिपराभवात् ॥ भीष्मवृत्तिर्भवेदग्र स्सामर्षस्तत्र नायकः॥२८॥ स्वांसाघा तप्रशंसात्रोत्क्षेपभ्रुकुटयस्तथा॥अनारत जनाक्षेपो दलनं चोपवर्ण्यते॥२९॥ बीभ- त्सःस्याज्जुगुप्सातः सौहृद्यश्रवणेक्षणात निष्ठीवनास्यभंगादिस्यादत्र महतांनच ॥३०॥सम्यग्ज्ञानसमुत्थानः शांतो निः १ त्रारतिदिः । -- ·(४८) वाग्भटालङ्कारः। स्टहनायकः॥रागद्वेषपरित्यागात्सम्य- रज्ञानस्य चोऽद्भवः॥३१॥दोषैरुज्झिता माश्रितं गुणगणैश्चेतश्चमत्कारिभिना- नालंकृतिभिः परीतमभितो रीत्या स्फुरं त्या सतां ॥ तैस्तैस्तन्मयतां गतं नवरसै राकल्प्य कालं सदा स्रष्टारोरचयंतु काव्यपुरुष सारस्वतध्यायिनः ॥३२॥ इति श्रीवाग्भटालङ्कारेपश्च- मः परिच्छेदः॥५॥ . पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास "श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-बम्बई.

·No text on this page.

·--
-
L
जाहिरात।
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण।
श्रीवाल्मीकीय रामायण २४००० ग्रंथका सरल
सुबोध ब्रजभाषाटीका बनवाकर छापके तैयार है जि
सके बीचमें मूल और नीचे ऊपर भाषाटीकाहै. और
एक वाल्मीकीयरामायणका. भाषावार्तिक छपा है
जिसमें मूलके अनुसार यथावत् भाषा करके मूल
श्लोकोंके अंकनी लगादिये गये हैं. रामायणकी कथ
पढनेवालोंको पुराण वांचनेमें बहुत उपयोगी होगा.-
जिन महोशयोंको लेना होवे २३ रु० भेजदेनेसे
भाषाटीकासहित इस पुस्तकको अपने स्थानपर
पासकेंगे और भाषावातिकको १० रु० भेजनेंसे
पासकेंगे. महाशयहो। इस अलस्य लासको शीघता
करिये.(इसके सब सातही काण्ड बाल, अयोध्या,
• आरण्य, किष्किन्धा, सुन्दर,युद्ध,और उत्तर ए.)और
। रामायणमाहात्म्यमी भाषाटीकासहित छपे हुये तैयार
हैं, जिनकी इच्छा हो मँगालीजिये,
पुस्तक मिलनेका ठिकाना.
खेमराज श्रीकृष्णदास
"श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-बम्बई,

·श्रीः॥ भागेचम्पूः। श्रीरामकृष्णमूरिप्रणीता। टिप्पणीसमेता। मुम्बई ई श्रीकृष्णदासाङ्गज- गङ्गाविष्णु खेमराजौ "श्रीवेङ्कटेश्वर मुद्रायन्त्रम् । मुद्रणमस्य पुस्तकस्य गोपालनारायणजनतायन्घालये।

·No text on this page.

·श्री रामकृष्ण रिविरचिता भार्गवचम्पू: । प्रथमः स्तबकः। श्रीपति प्रणमन्दारकवृन्दामिनन्दनम् ॥ भवबन्धच्छिदं वन्द्यं वन्दे मान्द्यनिवृत्तये ॥ १ ॥ देवः शारदपद्मकोरकमदप्रध्वसिपद्माकुच- प्राग्भारस्फुटचारुपत्ररचनाचातुर्यरत्नाकरः ।। लक्ष्मीनेत्रकटाक्षवीक्षणशरव्यापारलक्षीकृतः क्षिप्र पक्षिपतिव्वजो वितनुतां शास्तं प्रशस्तं मम ॥२॥ निर्निमेषपदावाप्त्यै संविशन्ति वनेम्वमी ।। गुणजलियुताः सन्तो धीवरा इति मे मतिः ॥ ३ ॥ मानससंचारिपदा भव्यगुणा भूतिमाश्रिता सरसा ।। सन्कृतिरपि बहुकाकैः कलहंसीव प्रदूप्यते कुजनैः ॥ ४॥ •• तत्र । १ वृन्दारकवृन्दो देवसमूह । २ नडबुद्धित्वनाशाय । ३ शरत्कालीन. पद्मकलिकागर्वहगै यो कुचप्राग्भारौ (प्राग्भारौ शैलशृङ्गी (टेकडीति भाषा- चा) ताविव कुचौ स्तनौ, 'उपमित व्याघ्रादिभिरिति समासः) तयो स्फुटा स्पष्टा या चार्वी सुन्दरा पत्ररचना कस्तरीकुकमादिभिश्चित्रलेख्य तद्विषय या चतुरता तस्या रत्नाकर इव । अतीव कुशल इत्यर्थः । 'शैलाग्रे शिखर गृह दन्तः प्रारभार इत्यपि' इत्यभिधानम् । ४ गरुडध्वजः । ५ शास्त मङ्ग- लम् । ६ निनिमेषा देवा मत्स्याश्च । ७ काननेषु उदकेषु च । ८ मतिश्चर्य भस्म च। । -- ·. भार्गवचम्पूः । भाव्यालंकृतिहृद्यवर्णसुपदन्यासोज्झितामहतिः केय नूनमनल्पदूषणपदं स्यादेव कि तावता ॥ सन्तः सन्ति सदा यदास्यसरणीसंचारिणः प्रस्फुर- दोषास्तोपे गुणाः स्युरम्बुदमुखैरम्भासि सिन्धारिव ॥५॥ अस्ति च चतु समुद्रवलयमध्यगतसकलवसुन्धराखण्डमण्डनं खैर्वीकृतशर्वारिगर्वपर्वतेः विनिर्जितकोपाटोपेः स्फुरजटामुकुटवि- राजितोतमाङ्गैः पुरन्दरादिवन्दितवन्धसुन्दरमुकुन्दपदारविन्दम- करन्दषट्पदैरावरतनिन्यानित्यवस्तुविचारपरवंशपुनिजनैनितसौ- भाग्यं सारिकासा रसहंसशुकचक्रवाकककिपरंपुष्टकण्ठम्वनिमिः पान्थानाद्वयदिवातिरमणीयमसमप्रदेश कस्तूरीहरिणवराहस- मुत्तुङ्गमातगगवयकृष्णसारमृगपञ्चाननप्रभृतिभिर्वनचरैरप्यन्योन्य- मवनपरैः पशुभिरविष्ठितम् अधरीकृतनन्दनवनरामणीयकं नि- जविमलकीलालबहुललोलकल्लोलोच्छलल्ललिततरतुवारपवित्रिता- खिलराशे(१)जनाभखण्डसुकीर्तिकेतुयष्टेः स्नानाथोगताकेन्नरीगण- निधाँतस्तनकुङ्कमपक्षावितोत्तुङ्गतरङ्गवत्या भगवत्याः सरस्वत्यास्ती- रम् ।यत्र परोपकारार्थजन्मानोऽनेकशाखिनः कमनीयपरिच्छदाः फेनपा इव पादपाः सन्ति । यत्र च लताः सर्वर्तुपुष्पवयोपि अप्रदोषविकासिन्यो मुनिनिचयावचितकुसुमाः सन्ति । चूताश्वत्थकपित्थकुन्दतिलकष्ठक्षाक्षसन्तानकै- बिल्वानालतमालतालपनतप्रोच्चाप्रियालेङ्गुदैः ।। -- -- १ हूस्वीकृत- लात- । २ परपुष्टाः कोकिलाः । 3 रामणीयक सौन्द. यम् । ४ कीलाल उदकम् ।५ फनपाः मेघटवा? । ६ 'तिळवा'इति भाषा- याम् । ७ कल्पवृक्षाः ।।

·प्रथमः स्तवकः । ३ 1 खरार्जुनभूजलोधवकुलैराम्रातकाद्यैरपि व्याप्तं तद्वरभूरिभुरुहगणदेवर्यथा विष्टपम् ॥ ६ ॥ बहुलशंकुनि विपुलार्जुनमभितसपेभीप्मशतद्रुपदम् ।। सुबहुशिखण्डिसमधिकं भारतचरितात् सरस्वतीतीरम्।। नूनमीर्ष्याभरादिव तयैव सरस्वत्या । अमरपुरसमृद्धिपईया वर्धयित्वा निजरुचिरतटाकतान्तसौभाग्यभाग्यम् ॥ तदनुभवसमोदस्तापसानां समूहः समझतमुरसम्पद्यस्य हः सस्पृहोपि ॥ ८ ॥ कदाचित्तत्र निगमाध्ययनचयनादियजनदत्तावधाना विषविष- मविषयाविषारयग्रस्तविवेकग्राम्यजनानुग्राहका निखिलनिगमा- थपारदृश्वानो वशीकतकरणान्तःकरणमातरिश्वानो भूरि यज्वा- नस्तपस्विनोक्तेरुयैषामतिविचित्रतमं चारतम् ॥ मवे रता अप्यभवाश्च केचिद्रमापसक्ताअपि नो रमापौः।। हिरण्यगोपसृतास्तथापि हिरण्यगर्भास्तु न ते द्विजाव्याः॥९॥ - १ आम्रातको मधूकवृक्षः । २ जगत् । ३ शकुनिः पक्षिः दुर्योधनमा- तुलश्च । ४ अर्जुना वृक्षा. अर्जुनो भीमानुजः । ५ सकपाणि सुदर्शनानि भी- माणि भयङ्कराणि शतानि अनन्तानि द्रुपदानि वृक्षस्थानानि यस्मिन् पक्षे- कपः कृपाचार्यः भीष्म. प्रसिद्ध द्रुपदः द्रुपददेशराजा प्रसिद्ध. । ६ शिख- ण्ही मयूर भीष्मशत्रुश्च । ७ करणानि इन्द्रियाणि । ८ भवः शङ्करः ससार- श्च । ९ रमापः श्रीपतिर्विष्णुः द्रव्यवांश्च । १० जगदुत्पत्तिकरी विष्णुः । ११ हिरण्यगर्भः श्रीमान् ।

·४ भार्गवचम्पू । ससारतापसंशान्त्यै तपोभिस्ते तपस्विनः ।। चित्रं सततमर्चन्ति श्रीवरं जनतापदम् ॥१०॥ अवतीर्य सरस्वतीतीरं वीरुत्तरुणतरुसमुन्निद्रसान्द्रकुसुमसमूहो- द्रमझमरमञ्जुसिञ्जनप्रणुन्ना इव स्वयमापे तत्तटपावित्र्यहृतचित्ताः सत्रार्थ मन्त्रयामामु । इतो भूमी रम्याऽसितमृगपदाङ्करतितरा- मितो दर्भाः शश्वद्धारित इह नीवारपटलम् ॥ इतो वातः सारस्वतजलकणान् मूर्छति वहन् पिकः प्रोच्चै रम्यं मधुसमयमावेदयति नः ॥११॥ अपि चास्माकम् । यज्ञसम्भारसौलभ्याद्विलुभ्यन्मनसामिह ।। वृत्तिमुत्साहयत्येतत्तीरं सारस्वतं क्रतौ ॥ १२ ॥ ताज्यतेत्र यज्ञभागभुजः सुधाभुजः सभाजयितुम् । ततः । युक्तमित्येव ते सर्वेप्यनुमान्य समुत्सुकाः ॥ समयां सत्रसामग्री कल्पयांचक्रुरक्षसा ॥ १३॥ अनन्तरं कर्षणादिना भूशुद्धिं विधाय विरचितश्च । तत्तच्चिन्हवडुन्नतोन्नतचतुरः सुधारञ्जितः प्रत्यग्रस्फुरदाम्रपल्लवभरकृप्तोल्लसतोरणः॥ सपैरभिशोभितश्च निगमध्वानैकशाली पृथु- प्राग्वंशः कुशनिर्मितास्तरणवान् रम्यः ऋतोर्मण्डपः१४॥ १ दुष्टजनाना तापद जनता जनसमूहः तस्य पद स्थानम् । २ लतास- म्ह वीरुत् । ३ प्रणुनाः प्रेरिताः । ४ सुवया चर्णेन रञ्जितः धवल इत्यर्थ । ५ पृथुः भव्य प्राग्वशः यस्मिन् । हविर्महात्यूर्वदेशे सदस्यादीनां यद्गृह म प्राग्वश इत्यभिधीयते ।

·प्रथमः स्तबका। अग्निशालायां च गार्हपत्याहवनीयादीना शरणानि मेखला- भिरुपशोभितानि विरचय्य । ततः स्नात्वाथ सलिले सरस्वत्या मुनीश्वरा कृतजप्याश्च ते विप्रा यज्ञवाटमुपागमन् ॥ १५ ॥ प्रविश्य तस्मिन्विशालेपि सशाले मण्डपे प्रागग्रेषु दर्भेषूपवि- ष्टाः प्रविभक्तकार्याधिकारा मुनयो महता पुण्याहघोषेण दीक्षा प्रवर्तयामासुः । तत्र प्रथमं मुख्यदेवतोद्देशेन क्रियमाणे सङ्कल्प विकल्पस्तेषामन्तःकरणसदनं मदमत्तमातङ्ग इवोच्चशिलोच्चयदरी. मध्यमध्यतिष्ठन् हरिहरविधयः । जगतार्मीश्वरत्वेन त्रयः पूज्यास्तथाप्ययम् ॥ नरः कस्यानुसरणादत्यन्तं क्षेममश्नुते ॥ १६ ॥ इति तथाविधे व्यतिकरे हिरण्यगर्भोपासकाः प्रोचुः । अ- हो कथमेते पण्डिता अपि हस्तस्थितवस्तुवीक्षणकृते दुर्पणापेक्षा- बता पन्थानमनुसरन्ति । यतः स्पष्टमेवैतत् । येन स्वीयेन धाम्ना ज्वलदनलचलज्जालमालागरिम्णा पुष्टेनेष्टस्तपोमिर्लयसमयतमस्तोमलीढान्तराणाम् ॥ नृणां पूर्णात्मबोधप्रमदमविदुषां दृष्टिरुन्मीलिता द्राक् यष्टव्यः सृष्टिनाथः स तु सततमतः सर्ववेदैकसर्गः ॥१॥ तदुत्तरं सानुशयं शैवाः । यदङ्किप्रेक्षार्थागतमादेतवृन्दारकजनः प्रभाचक्रभ्राजन्मुकुटतटसघट्टगलितैः ॥ १ स्थानानि । २ यज्ञस्थानम् ।३व्यसनाहिरण्यगर्भो देव (ब्रह्मदेव.)।

·भार्गवचम्पूः । स्फुरदलैनित्यं जनितसिकतं प्राङ्गणमहो यदीयं ते देवं भवमिह भजामः मुरवरम् ॥ १८ ॥ तदूर्व भागवताः। यो नेत्रश्रुतिभारतीप्रभृतिभिर्विज्ञायते नो गुणै- र्यश्चाम्नायसमूहशीलनपरैस्तात्पर्यवृत्त्योच्यते ॥ तत्त्वानां निचयं प्रविष्ट इति या सम्भाव्यते स्वेच्छया भक्तानां च भवाय भावितततुः सेव्यो हरिः सर्वदा।।१९॥ इत्याग्रहग्रहोपमनस्तान्तरात्मानो महात्मानः स्वस्वोपासन- वासनापरवशत्वेन परस्परं निजगदुः । ततः केचित् सुविचार- शीलनपराः । आः किमेतेन विचाराचतुरेण भवतां विवादेन । तन्निशम्य वैष्णवादयः सर्वेप्येकीभूताः। कथमविचाराचतुरत्वम- स्मद्विवादस्य यतो ब्रह्मादिदेवतानाम् । तिसृणामपि भूरिभाग्यभाजां जगदीशत्वमयं जगाद देवः ॥ स्मृतयश्च ततो वयं प्रपन्नाः शरणं तच्चरणावघापहत्यै ॥२०॥ विवेकिनः सन्यमुक्तं तथा प । यथा वा । दीपानामरुणसितादिकाचसारैः कृप्तेषु स्फुटचर्षकेषु संस्थितानाम् ।। दीपत्वं याद च समं तथापि कान्तिः श्वेतस्थे बहुलतमा तमांसि हन्ति ॥ २१॥ एवमेव निगमस्तुतपदनीरजानां तदुपाधिकतवैषम्यजुषां तेषामी- श्वरत्वाविशेषेपियतस्तूर्णमर्णवसारे संसारेनिमजतां जन्मिनामज्ञान- १ स्वतन्त्रपात्रषु । .

·प्रथमः स्तबकः॥ निवृत्तिद्वारा तत्स्वरूपसम्प्राप्तिफलमञ्जसा भविष्यतीति विज्ञानार्थ कश्चित्सप्रेषयितव्यः । ततः सर्वेप्यैकमत्यमनुसृत्य को वै प्रेषाये- तव्य. कश्च कार्यक्षम इति च विचारयामासुः । विचार्य च धैर्यचातुर्यादिचर्यावदुर्य विधातृपुत्रं भृगुं तद्योग्यं मत्वा तं प्रत्यूचुः। भृगो याहि क्षिप्रं प्रथितगुणशाली सकरूणो भवाब्धेरातकाचरणशरणोत्तारणपरः ।। जगज्जन्मत्राणप्रशमनविलासेष्वयमिति त्रिषु ज्ञात्वेहि वं मुनिनिचयमादाय झटिति ॥ २२ ॥ स इत्थमाकर्णितमुनिजनवचनो भृगुः स्वचित्तेऽचिन्तयत् । अहो किमेतत् । छलसाव्यामेदं कार्य मां प्रत्युपदिशन्ति । नायं हितोपदेशस्तर्हि त्यजेदेकं कुलस्यार्थे इति सर्वेपि मां महदव- ज्ञान्धकूपे प्रवेशयन्ति । तदिदमकार्यमनार्यक्षममवधार्य प्रावोचत् । कथं जगत्पूज्यपदेषु शश्वच्छलप्रयोक्ता भाविता समृद्धः ॥ जिजीवि . प्राणहरं निगीर्य क्रूरं गरं को हि भवेत्कृतार्थः२३ एतन्निशम्य मुनयः । न त्वमीशानां छलमकार्यं कृत्वापि पा- पभाक् । यतः स्वार्थ न प्रवृत. सर्वलोकशङ्कापरिहारेण परोपका- पर्थम् । अकार्यकारिणोपि परोपकारिणो न दुष्यन्ते । शृणु तावत् । सशम्भोरम्भोधि प्रभवमभियातुं पशुपते. विष किं व्यापारो जगति कथयस्वास्ततिपदम् ॥ स्तुतस्ताष्ट्रप्राणप्रमथनविधातुः सुरपतेः प्रवृतिः सौभाग्यं वितरति परेषामुपस्तौ ॥ २४ ॥ 1 प्रसिद्धगुणयुक्तः । २ मतको रोग पीडा वा । - ·" भार्गवचम्पः। तस्मात्परोपकारार्थमकार्यप्रवृत्तिरपि न दूषणारे । प्रत्युत भीतेष्वपि फलतीति । पश्य । सम्प्राप्तं बत कर्दमादिभिरलं कष्टात्कलनं हरे- स्तुष्टादेकमथाच्युतेन धरणीजन्मानमुन्मथ्नता ॥ आदित्यार्थकरेण सार्धमभितस्तेषां सहस्त्राधिक लब्धं कोपि समीहतेष्टफलके लोकोपकारं विना ॥२५॥ तत्तावत् त्वमप्यनया लोककर्तृप्रवृत्त्यापि भविष्यास प्रशंसापा- त्रमित्युक्त्वा तूष्णी स्थितेषु तेषु महर्षिषु । अथ परिहतशदातङ्कपको मुनीना- मनुनयपटुवाचां वाचमुञ्चनिशम्य ॥ तदुदितनयवर्त्मन्यर्पितात्मार्यवृतः सरभसमभिगन्तुं व्यापृतोभूत्तदर्थे ॥ २६ ।। इति सूरीन्द्र श्रीमद्रामकृष्णविरचितायां भागवचम्प्वां प्रथमस्त बकोयं समाप्तः ॥ १ ॥ द्वितीयस्तबकः। ܕܫ अत्रान्तरे । प्रभूततमतमविनीतमत्तोमसम्भूतन ननयनोपरो- वसंहारैकचतुरकरः सहस्रकरः समतिक्रम्य प्राची मुखान्नभःसर- णि स्वकरपरिमृष्टवारुणीदिगम्बरः कामुक इव श नैरस्ताचलवि- शालमौलिमनुससार । आश्चर्यमिदम् । १ अतिशयेन प्रभूता । २ आकाशमार्गम् ।

·द्वितीयः स्तबकः। 2 पुंसां पांसुहृदंशुमानयमहो निदोषरागामिमा भानामिपि पद्मिनी स्वरमणी त्याला प्रतच्यिां रतः॥ तत्सङ्गाय तदम्बरं पारमृशन् दोभिः प्रयात्यग्रतः कष्ट धामवतोपि तस्य चरितं जारापराधस्तु कः ॥ १ ॥ अपि च । कृत्स्नं भूचक्रवालं निजकरनिकरैः सम्प्रशाम्य प्रचण्डै- श्चातुर्वर्ण्य च सत्तत्सुविहितकरणे योजयित्वाऽव्यलीकम् ॥ प्राप्त कालेथ पश्चात्सपादे पुनरयं दीपसंक्रामितश्री- रस्तं प्रत्येति कलाप्यहह दिनकरः कोकलोकं सशोकम् ॥२॥ अभ्युदये भवति नरः पूंज्यो न विनाशकाल इति सिद्धम् ।। अद्रुतमिदं यदव्यरुदयेऽस्तमनेपि पूज्यते भाखान् ॥३॥ इति कौतूहलादनेकविध तर्कितवत्सु जनेषु । अस्तंगतवति भगवत्यंशुमति । अतिवहलतमतमस्तोमसंपूरिताम्बरतलोयं भुव- तगोलको रत्यजनकरण्ड इव संवृत्तः । अथ वा। निज़करपरिमोद्भूतनूत्नप्रमोद- । प्रसरसमनुरञ्जद्वारुणीसङ्गसक्तः। रविरसितपटेन व्यावृणोद्गन्तुकामो मुवनमिव सलजास्त्वन्धकारच्छलेन'॥ ४ ॥ ततः सुगूढतरप्रस्तरोच्चयकन्दराधिष्टितेषु वनचरसमुहेषु । भ- यादिव सञ्चरत्सूपवनतरुकोटरान्तरालतलं विहङ्गेषु । सनदत्सु च काककुलस्पर्धान्धीकतदिवान्धेषु । मानवतीष्विव मुकुलितासु १ तेजस्विन. । २ सुखेन यथातथा । 3 चकोर समूहम् ।

·भार्गवचम्पः। कमलिनीषु । प्रियविरहस्यमानसेषु कोकलोकेषु । प्रोद्यद्भव्ययो- वनमदालसाङ्गनाङ्गरङ्गेषु रन्तुकामे रङ्गोपजीविनीव शनैः सञ्चरतीव भगवति मकरध्वजे। व्यसने इव सप्तांशुदीप्तजिह्वाप्रदाहिते नभास प्रोद्यताः किंतु स्फोटका इव तारकाः ॥ ५ ॥ अपि च । भास्वत्करानिसदग्धं नमोभस्मेव मेचकम् ।। यास्तस्मिन्विस्फुरत्तारास्ता हुताशकणा इव ॥६॥ अथ वा। ध्वान्तस्यान्ताय गच्छन्नवविरहवती प्रागदिशं प्रेक्ष्य दत्वा सूर्यो धुर्यः स्वहस्ताहृतगगनसरस्तारहारानयासीत् ॥ मग्नं तं पश्चिमाब्धौ परयुवतिवशाद्वीक्ष्य पूर्वाकतोरो- घातभ्रश्यत्समुक्तो ज्वलितमिव नमस्तारकांढचं वदन्ति ॥७॥ ततः कलावानपि स्वीयकलाकलापेन निखिललोकलोचनानि कुवलयानि चाहादयत्नमितशिखरराजितमुदयाचलमूर्धानमारुरोह रतिनाथसहायतां प्रपन्नः कुमुदानन्दकरः कुरङ्गलक्ष्मा ॥ ककुभां वलयं विभासयन्त्सन्नुदगादिन्दुरमन्दकान्तिकन्दः ८ नूनमिन्दिराबन्धोरिन्दोमदनसहायत्वं श्रिया प्रार्थितेन भग. वता श्रीशेनैव प्रतिपादितम् । गीर्वाणः संप्रमथ्य प्रसभमपहृत श्रीः पिता मे कलावां- स्तत्सूनुबन्धुरिन्दुम वितर विभो वित्तिमत्सानुरूपम् ॥ १ चक्रवाक समहेषु । २ चन्द्रे । ३ चित्र वर्णम् । .

·द्वितीयः स्तबकः। पमावाक्यानुरोधादिति दनुजरिपुः स्वीयसूनोः शशाई वीरं विश्वं जिगीषोः सपदि रतिपतेः साह्यभूतं चकार ॥९॥ यातेस्तं चण्डमानौ निशि निविडतमस्तामसं पूरिताया- मिन्दुर्नीलाम्बरेणावृतवपुरसितस्यास्यमङ्कच्छलेन । कृत्वैवं मानिनीनां मनसि मतमहो मानमाच्छिद्य चित्रं मौत्यारूढः कुरङ्गे परिपतति नमत्याशु राजा द्विनानाम् १. अत्र हेतुः । मानाभावात्सपल्या अनुनयजनितं सौख्यमप्राप्यमाणं हृत्वा न्यासातदिच्छुस्तमथ विनिदधे रोहिणीचित्तवृत्तौ ॥ स्वस्यासौ सन्निधानादपसरति ततस्तन्न विज्ञाय जाब्या- योभूयस्तदर्थे विधुरतियतते नाधुनाप्याप्तकामः ॥ १५ ॥ अपि च । वयं विजितहच्छया विषयसङ्गशून्या वयं वयं प्रशसितेन्द्रिया इति च गर्वभाजो नराः॥ स्मरेण जयता ध्रुवं विजित एष तन्नासिका- विलेपनकते सुधाचषक इन्दुरुज्जृम्भते ॥ १२ ॥ सौभाग्य किल मर्तमेव ककुभां लीलारविन्दांशितं लक्ष्म्या देवनकन्दुकः किमु रतेः पात्रं सुधापायिनाम् ।। शृङ्गारस्य करण्डकः किमुदधे. फेनस्य पिण्डश्चिरा- दित्यं सजनयन्भ्रमं समुदितः प्रोद्दामधामा विधुः ॥१३॥ १ नक्षत्रराट् चन्द्रः । ३ प्रीत्युत्पन्नम् । 3 जितकामाः । ४ सुधपात्रः मुवा अमृत चूण च । ५ दिशाम् । ६ क्रीडागण्डकः ।

·मन - १२ भार्गवचम्पूः । इत्थं तर्कयत्सु लोकेषु भृगुरपि सुधांशुधामधवलितविपुलना- रान्तरालो वियञ्चरचकोरनिचयस्यामृताशनशालामिव सम्प्रवृत्तां त्रियामा समालोक्य विष्टम्भितगमनवेगः सम्पादितसान्ध्यविधि- व तैरेव तपस्विभिः सह तत्रैव तां निशामनैषीत् । कोकानां विरहेण नूतनरतौ सीदन्नवोढाधिना कान्ताश्चेषसुखानुरक्ततरुणीप्रेमातिरेकेण च ।। पद्मानां परिमीलनेन कुमुदप्रोन्मीलनेन स्वप- लोकस्वापसुखेन सार्धमगमद्दोषा दिशं पश्चिमाम् ॥१४॥ ततः । अर्धोन्मीलकमलमुकुलोपान्तनिर्मुक्तगुञ्ज- षट्पादालीकलरवनुतस्फीतसौभाग्यपूरम् ॥ दिग्मालिन्यप्रसरगरलग्रासकर्पूरगौरः सुप्तोबुद्धद्विजकलकलैः प्रादुरासीत्प्रभातम् ॥ तस्मिन्नवसरे । क्रीडामुत्थितपक्षिपक्षचलनैर्मालिन्यसत्यांगतः सत्कारं वपुषो जनोत्सवचयप्रेक्षास्फुटत्पङ्कजैः ।। हास्यं चापि विधाय भत्रुपगमाद्यानं विना चालये प्राची सङ्गतभर्तृकेव समभूदुत्तीर्णचर्णिव्रता ॥ १६ ॥ २३॥ अपि च । खण्डितामिव तां प्राचीमनुनेतुमिवांशुमान् ॥ स्वकरस्पर्शमात्रेण कृतवाननुरागिणीम् ॥ १८ ॥ १ दोषा रात्रिः । २ रजितां प्रीतियक्ता च ।

·द्वितीयः स्तबकः। १३ वृहत्तिमिरसिन्धुरप्रमथनार्थमुद्गच्छतो हरेः सपदि कस्यचित् समुपलेलिहानस्पृहा ॥ मुखाद्वहिरुपागता ललितशोणजिह्वति किं ततान भुवि विस्मयं तरणिबिम्बमोदितम् ॥ १९ ।। नभोम्भस्तामित्रप्रसरदतिमालिन्यशरदः सहस्रांशोरुञ्चरुदितवति विम्बे द्युतिमति ।। तमोनाप्टगोत्राविवर इव संलनिपरमं मुनीनां यश्चित्ते तदपि परिहर्तुं भृगुरगात् ।। २० ॥ उपसि सरिजले निमज्जनं विधाय कार्यभरादिव संजातसको- चनं नित्यकर्म समाप्य कृतविषयवासनानिधानांस्तपोधनानविल- म्बितं जिगमिषु गुः सविनयमिदमभापत | भवत्तथ्यवचःपथ्यपाथेयपथिकः पुमान् ॥ पाथोधिमपि वीथ्याम्बुप्रायं न मनुते कथम् ॥ २१ ॥ । तत्कृतकल्याणरचनेन भवदाशीर्वचनेन समुत्पन्नकार्यविधान- दाक्ष्योहं निर्विघ्नं गन्तुमुत्सुकोस्मि मामनुजानन्तु भवन्त इति । अथ कथनीयकीर्तय ऋषयः प्रोचुरुच्चैः । पन्थानश्च शिवास्तबामलमते गछन्तु कण्ठीरव- क्रीडादारितदन्तिराजकलभैर्जुष्टां दशामातयः ॥ याहि क्षिप्रमुपैहि तात चपलं स्तुत्यं च कृत्यं बुधै- राष्टिं प्रविधाय सायक इव श्रीकण्ठेचापच्युतः ॥२२॥ . १ सिंहस्य सूर्यस्य । २ गुहायानित्यर्थः । ३ सिंहेन क्रीडया उत्पाटितो यः करिशावक. तत्प्राप्ताम् । ४ पीडा. । ५ पिनाकधनुषः प्रेरितः । २ ·भार्गवचम्पूः । तत्तात कृतकृत्यस्य तव क्षिप्रं पुनदर्शनमस्तु इति । मुनीशानां याशीर्वचनरचनोत्पादितधृतिः प्राशन्तव्यामोहः सपदि सनितान्तप्रमुदितः ।। त्रिलोकीसञ्चारक्षमगतिरजस्यौधिवसति- प्रतस्थे प्रस्थानोचितविधिमुपास्येष्टफलताम् ॥ २३ ॥ इति सूरीन्द्ररामकृष्णविरचितायां श्रीभार्गवचप्वां द्वितीय- स्तबकोयं समाप्तः ॥ २॥ तृतीयस्तबकः। ततो भृगुर्गच्छन्नध्वनि कृत्यसिद्धिसूचकान शुभशकुनानवलो. क्य सहर्षम् । ध्वाडा दक्षिणतः प्रयान्ति सहसा चाषाः पुनः सव्यत- श्वेतो मोदभरानतं च हरिणी शावेन साकं ययौ ।। मन्दं गन्धजलौघबिन्दुनिचयप्रोद्भूतभारादिव वाति श्लिष्टवियोगिनीहृदवनीसीरः समीरः पुनः ॥ १ ॥ तत्सर्वथा कतकार्योहमार्यदर्शनार्थमागयिष्यामीति विचिन्त्य अनेककोटिविमानवलयशालिना त्रिदिवाध्वना विलम्बितपदं सं- चरन् । ज्योतिष्टोमादिना प्राप्तनाकसौख्यान सुकतिमुख्यान विलोकयामास। १ ब्रह्मण स्थानम् । २ कांकाः । 3 वियोगिनीहृदयरूपायां पृथिव्या लागलमिव 'दुःखप्रद इत्यर्थः । ४ पुण्यवन्मुख्यान् ।

·तृतीयः स्तबकः। १५ क्वचिद्विवुधसुन्दरीसरसतानसारस्वर- प्रभूतरसलालसप्रसृतकर्णशृङ्गारकः ॥ क्वचिद्युवतिकोमलावयवसौष्ठवालोकन- प्रदत्तनिमिपोज्झितस्तिमितनेत्रपझेरुहः ॥२॥ क्वचिच्चटुलकोकिलाविकलकण्ठघण्टारव- प्रतिध्वनितपूरिते महति नन्दनाख्ये वने ! स्मरप्रहितसायकव्यतिकरातिभीरुः स्वयं प्रयाति च मृगीदृशः स्तननगान्तराले जवात् ॥ ३ ॥ क्वचिल्लुलितनीविसंत्रुटितहारभारागुत- व्युदस्तकुचचोलके घटितहस्तमात्तालकम् ।। प्रदष्टरदनच्छदं त्रिदशवारवामभ्रुवा समं समरमारभस्मरजयाय कश्चित्ती ॥ ४ ॥ इति सपदि विलोकयन्नयज्ञो दिविचरकलिकलाकलापमारात् । सुरसदनसदो विनिन्द्य दूरात् ।। त्वरितपदं प्रययावसजमानः ॥ ५ ॥ अपि च । गीर्वाणवाणिनीभिः सहपुण्यजनव्ययोपयोयाभिः । रमतः सुरानमन्यत राजा वाराङ्गनाभिरिव लुब्धान् ॥ ६ ॥ इत्यतिव्रज्य वृन्दारकवृन्दममन्दगतेन तत्पुरस्थान्यतिक्रमितुं कृतवेगे भृगौ। १ वेगेनेत्यर्थ । २ नीतिज्ञः ।

·भार्गवचम्पूः । स्वलोकं समतीत्व गच्छति पुरस्तस्मिन्नतर्किस्फुटं देवैर्वासरमात्रलहितहरिश्चक्रः स सौरो हरिः ।। 'किंवा पादपपादपाटनपटुस्तीवो नभस्वान्पुनः काकुत्स्थस्य किमुत्पथाशरशिरःसञ्चारसारः शरः ॥७॥ एवं तर्कितवत्सु सुपर्वसु महर्लोकादिलोकानतिक्रम्य किन्नरैः किन्नरीभिः समं सततं सङ्गीतविनुतरिङ्गत्तरङ्गां गङ्गामवगा- ह्यायत. प्रतस्थे। जनकभवावृत्तान्तं विज्ञातुं व्योमवर्मनेव सुधीः ।। रभसा लङ्कास्थानं विधिसूनुरगात् समीरसूनरिव ॥ ८ ॥ सत्यलोकाभिधा यस्य सार्थकानन्यपेक्षया ॥ नान्धस्येव पितृप्रीत्या नाम राजीवलोचनः ॥ ९ ॥ न यत्र गच्छन्त्यघसंघसंगिनो न नास्तिकाचारपथानुसारिणः ॥ न योगनैष्ठिक्यशमाद्यकारिणस्ते यान्ति येधर्मधनैकशालिनः१०॥ यस्मिच्छ्रीमद्भगवतो विराडूपस्य विष्णोः शिरोभूते स्वीकृता- कृतयः श्रुतयः समवलोक्यन्ते । नैतावतैव । संवत्सरायनयुगर्तुसपक्षमास- काष्ठाक्षणप्रहरघस्त्रमुहूर्तकाद्याः॥ कालप्रधानमहदिन्द्रियचित्तधर्म- प्राणादयस्तनुभृतो निवसन्ति यस्मिन् ॥ यश्च । १ लात्वा । २ हनूमान् ।

·. तृतीयः स्तबकः। बृहद्तवतां प्रेसद्विमानै. सर्वतो वृतः ॥ यथा सूर्योदयोन्मीलत्पद्मकोशः शीलीमुखैः ॥ ११ ॥ परिखाप्राकारोच्चतरगोपुरैः सर्वतः कमनीयतमस्तमासि स्वकान्तिकलयाकवलयन् विराजते । यत्समंततः सततवसहसन्ता-- चितवासं कारिकासिकुसुमसौरभ्यलुभ्यन्मधुकरनिकरमृदुमधुर- माङ्काराभिसाराव्यापृतविरहाधीरमधुकरीगणपक्षविपक्षोत्यवमान- सञ्चलन्मजुसन्तानतरुपल्लवैरनिशं दिव्याङ्गनासंगातिसक्तानां यूना कृतमारविडम्बनानि संत्युपवनानि ॥ १३ ॥ यत्र स्वयं सृष्टिविधानदक्षो दक्षादिकाध्यक्षगृहीतशिक्षः ॥ साक्षात्स्वयम्भूनिवसत्यभीक्ष्णं कः क्षीणधीस्त क्षमते प्रतोष्टुम् १ ४ यस्मिन्निखिलजगन्निर्याणवैदध्यनिधेविधेररित सभा । यस्या- मखिलनिगमार्थपरिशीलनपरिज्ञातधर्माद्यनेकसाधनसमूहपरिहत-- हृत्कषायास्तक्षणे मोक्षपदप्राप्तिक्षमा अपि स्वोपास्यचतुरास्या- भिमत्या सम्प्राप्तद्विपरार्धावसानव्यवधानाः पूर्वचित्याद्यप्सरसां । मधुमाधुरीसमधुरीकरणपटुमाधुर्यसरसङ्गीतश्रवणजनितानन्दतुन्दि लमनसस्तपस्विनः सभ्यत्वं भजन्ति । यस्यां च वासवादिविबुधवि- द्याधरसिद्धगन्धर्वनिजमुकुटतटखचितविमलहीरनीराजितचरणरा- जीवः प्रजासर्गनोदितप्रजापतिमण्डलो जगन्निर्माणप्रवणान्तःक- रणः स्वीयमध्यासनमध्यारते । तस्मिन्महताध्वना सञ्चरन् क्का- प्यसज्जमानोचैव मजनहजानामीति सज्जमानः सजनाग्रणीः पथि १ भृगसमुदाय ।

·- : १६ भार्गवचम्पूः । पाथ नमजननमस्यानपेक्षो विघटितपटुकपाटिकाद्वारः समतिक- भ्य इन्द्रनीलमणिविरचितसम्यकुटिमान्तरान्तरनिंबाद्धविधुकान्त- कान्त्युपहसितभरणं सभाङ्गणमुल्लङ्घय भृगुः । परिहृततिमिरौधं पावकोहर्तकात- स्वरविरचितभित्तिव्यप्तरत्नप्रभाभिः ।। अथ झटिति सभान्तं न्यस्य भीतिर्दिवेशे निनजनकसुनृत्यद्भूतटीसूत्रधारः ॥ १५ ॥ सति कृतप्रवेशे तस्मिन् । चिरसङ्गतयोः पितृपुत्रयोः प्रियसङ्गमम् ।। पश्यामो हन्त हृष्यामः प्रणयोद्रेकदर्शनात् ॥ १६ ॥ एवं समुत्सुकेषु सभासत्सु भगुरपि विधातुरविदूरे सञ्चरन्नप्य- कृतगुणवर्णनप्रणामः स्वप्रौढं नाटयन् सार्वज्ञं निजपितरमनवे- क्ष्यैव संविवेश । सानन्दोपि सवन्दनादिषु पितुस्त्यक्तार्यमर्यादव- त्सावज्ञं न चकार कारणवशात्तस्मै प्रणामादिकम् ॥ सोत्कण्ठापि चिरागतप्रियपरिष्वङ्गाय लजावशा- दुन्मुक्तप्रणयेव भतरि परीरम्भं सतीवाङ्गना ॥ १७ ॥ तत्रावसरे सदःसमक्षमात्मावहेलं मन्वानः स मन्वादिजन- पिता कमलासनः। रोषावेशकषायिलोचनगुणभ्रूचापवेगच्युता- पाङ्गोद्दामशिलीमुखैः स बिभिदे हृत्पङ्कजातं भृगोः । . - १ कार्तस्वरं सुवर्णम् । २ प्रणयः प्रीतिः उकः अतिशयः। ३ गतप्रीति.।

·तृतीयः स्तबकः । १९. नैव स्नेहवशेन ते विदधिरे भेदं मुदा रोमिरे तस्मिन्नस्तमितासुते पुनरहो मोहस्य चित्रा गतिः ॥१८॥ एवमपि रोधनिःशेषितधृतिर्विधूतनयं निजतनयं दिधक्षन्निव विलोकयांचके। आश्चर्य किमिदमधीरमानसानां क्रोधो यदुरतितरां धृति नराणाम् ।। यस्यास्योदयसमकालमेव चक्रे सावज्ञं शतधृतिमाशु धैरिक्तम् ॥ १९ ॥ पुनः स्वतनयेऽविनयसम्भवः कथमित्याशङ्कय चिरं चिन्त- याञ्चकार । दक्षा दक्षादयः सर्वे तनया नयवमनि ॥ अय कथमिवोत्पन्नः चन्दनात्कुटजाङ्कुरः ॥ २० ॥ विस्पष्टं दुष्टसङ्गेन कष्टं भ्रष्टो हि मत्सुतः ॥ न कि मृगमदामोदो हिङ्गुसगेन नश्यति ॥ २१ ॥ तथाभूतानां केषाश्चित्सङ्गेनैतद्भाव प्राप्तस्यास्य गौद्गत्येन कि- मप्याश्चर्यम् । काकानां कुरुते नतेन फणिनां दशेन हिंसाशया व्याघ्राणामसदाखुतः सुवसनछेदेन वित्तः क्षणात् ॥ क्रोडानामथ रक्षसां द्विजवधाडुर्वायुना पानतो दुष्टानामनयादिदुर्गुणचयाद्धा हन्त को विस्मयः ॥२२ ॥ १ भ्रष्टनीतिम् । २ दग्धुमिच्छन् । ३ दृष्ट्युन्मत्तेन ।

·lar भार्गवचम्पूः । अथ वा नैकस्य सर्वाण्यपत्यानि गुणैः समान्येव भवन्तीति-: विस्मयः । कमलासुधासुधाकरहालाहलशंखवारुणीकरिणः तरुतुरगधेनुभिषगप्सरसः सिन्धोरपत्यानि ॥ २३ ॥ अपि च । त एते सूनवः ख्याता नूनं किरणमालिनः ॥ भिषजावश्विनौ शास्ता यमः क्रूरः शनैश्चरः ॥ २४ ॥ पटीयाननघः श्रीमान् वदान्योपीच्यदर्शनः ।। विनीतस्तनयः पुण्यैरगण्यैरिह लभ्यते ॥ २५ ॥ तदरतभूरिसुकतोहमेव किमेतेन शिक्षितेनेति विचारपरक्शे मनसि विमनसि । सम्बन्धभाषणमुखाकृतिभिः परेषा जानन्ति हच्चरममध्यमबुद्धिमन्तः ।। तत्रार्यधी गुरतः पितुरिङ्गितेन स्वान्तं प्रचण्डतरकोपवशं बुबोध ॥ २६ ॥ बुद्ध्या पितुस्तेन कृतावमाने हेतु विनिश्चेतुमलं न सभ्याः ॥ एवं हि गम्भीरतरान्तरास्ते प्रारम्भदुर्जेयविधेयमार्गाः ॥२७॥ एवं स्वपितरि मुनिरुपदिष्टशान्ते कारुण्यादिसगुणाभावम' नुभूय ततः स्वौद्धृत्यपरिहाराय धातारमनुप्रणमन् सरस्वतीती- रस्थमुनिजनादेशकरोहं न ज्ञेयमुद्गतत्वमित्यनुवेलं विज्ञापयांबभू- व । ततः । स निःशेषितकोपपङ्कः पङ्कजासनः सविनयं निजच- १ लक्ष्मीः । २ बृहस्पति.

·२१ चतुर्थः स्तवकः । रणप्रणतं भृगुमुत्थाप्य शिशिरतममात्मजालिङ्गनानन्दं क्षणमनु: भूतवान् । कर्पूरः स हिमालयः समलयः मानन्दनश्चन्दनः सपालेयरविः शुचिप्रवहतां पूरः सरित्पाथसाम् ॥ स प्रातः शिशिरो मरुत्कमलिनीनालं परेपीडशाः पुत्रालिङ्गनपथ्यशैत्यनिवहस्याहन्ति नैते कलाम् ॥२८ ॥ लोकोत्तरमस्येदं दाक्ष्यमिति सविस्मयेषु सभ्येषु ।। निजपितरमनुज्ञाप्य प्रस्थानं चाकरोद्भृगुस्तस्मात् ॥ २९ ॥ इति श्रीमत्सूरीन्द्ररामकृष्णपण्डितविरचितायां भार्गवचम्प्वां तृतीयस्तवकः ॥ ३॥ चतुर्थः स्तबकः। ततः कतिपयक्षणैः प्रणतजन्मिजन्मार्जित प्रभूतदुरितद्रुमक्षयदवस्य गौरीपतेः ॥ शिलोच्चयमगाद्रुतं गुहिणसुनुरुत्संसर- समीरणरयाधिकप्रबललोललोलागतिः ॥१॥ ततो विदूरे पुर एव पुरारिगिरिमपश्यत् । स्वर्गगोदकफेनपारदसुधाकुन्दन्डेमुक्तास्फुर- द्विगुन्नि र धेनुनिर्मलपयःकर्पूरकम्बुप्रभाम् ॥ मुष्णन्युचतरेण कान्तिपटलेनात्युन्नतो राजते कैलासः सुरधुर्यघूटियशःसंघात एव ध्रुवम् ॥ २ ॥ यत्र ।

·: २२ भार्गवचम्पूः। नोल्लासः पङ्कजानामविकसनमथो नैवामिन्दीवराणां योगः कोकाङ्गनानामाभिमतिरनिश कामिनीनां न यस्मिन्॥ तापः सचारभाजां रविकरनिकरान्नेन्दुपीयूपभाजां क्षुद्वोधश्चाण्डजानां त्रिपुरहरशिरश्चन्द्रिकासन्निधानात् १ गौरीकर्पूरगौरोरगतुहिनकरोक्षादिभिः क्षीरगौरै- ईग्दोषान्ताय चात्तं नयनगलफणामध्यमुष्केषु नल्यम् ॥ नूनं तस्मादिनाच्छस्फटिकमाणशिलाजालशाली स शैलः प्रावृण्मेघानुकारिद्युतिभरमधुरान्सिन्धुरान्संदधार ॥ ४ ॥ इतो बकुलमण्डलं नवतमालमालामितः कदम्बपटलीमितस्तिलकतालसन्धानितः ।। इतश्च कदलीरितो विबुधपादपानां कुलं पुपोष महतामहोच्छ्रितजनेनुकम्पाभरः ॥५॥ इति कौतूहलाञ्चितचितः स द्विजः क्षणमवलोकयाचक्रे । तस्मिन्ननवरतवसन्तावतारविस्फारितनवकिसलयकुसुमभराभुनब- न्धुरस्कन्धतरुसमारूढकलकण्ठकण्ठ वानप्रतिध्वानवति । अत्यु- चतरतरुशिखरारूढकिन्नरमिथुनषड्वादिस्वरगीयमानमहेशयशः- पीयूपमधुरिमाणमास्वाधानन्दसन्दोहपरवशतया विगलितस्मृतिः क्षणं बभ्राम । ततः कार्यवशादाप्तस्मृति गुः । हरचरणराजीवा- N . १ सूर्यकान्तमाणि-प्रफुल्लितः । २ वन्धुरो वृक्षविशेषः ( सापल्या- चे झाड)।

·चतुर्थः स्तबंकः। २३ लोकनोत्कण्ठितस्वान्तर्विवुधविद्याधरतापसादिभिरनिशमभ्यस्तया पदव्या श्रीमन्महेशद्वारप्रदेशमाससाद । भ्रमद्भुकुटिविभ्रमद्विकटचण्डदण्डायुध- प्रचण्डभटमण्डलीभुजभुजङ्गभगक्षमैः ।। तुषारगिरिगौरवैः प्रथमयूथनाथाधिपैः सुगुप्तमनिशं निशाकरकलावतंसानुगैः ॥ ६ ॥ तत्र । निजनाथस्य शिवस्य अनुजन्मा कनिष्टभ्राता अयं भृगुः पूर्वं रुद्रो भृगुरप्यनन्तरं ब्रह्मणः पुत्रोयामिति सविनय नम- द्भिः प्रमथगणैरनिवारित एव प्रविवेश । वारणशतानि विप्रैः प्राप्यन्ते क्षुद्रभूपतेारे ॥ द्वारे धनदपतेरपि नैकमपि प्राप वारणं स भृगुः ॥ ॥ अथ चपलपदं सदःसन्निधिं स विधिसुतः समासाद्य अत- किंतकार्यविधानदक्षः शोणाक्षिकोणेन क्षणमपश्यत् यस्मिस्तत्वा- वमर्शहर्षिततनूरुहैः सनकादिसिद्धसमूहैरनुक्षणमुपास्यमानः स भगवान् भवः सततमास्ते । गौरवं गीयते तस्य विमन्यैर्जगतां गुरोः ।। सद्योजातोपि यः प्राचामाचार्यपदीं गतः ॥ ८ ॥ क नारीपीनोरःप्रभवपरिरम्भव्यतिकरः क शून्यव्यामोहव्यसनततिरात्मन्यभिरतिः ॥ तयोरेकत्रैव स्थितिमपि निसर्गाद्विपमयोः सदान्यस्तासूयं घटयितुमलं कस्तदपरः ॥९॥ १ वारण हस्ती निवृत्तिः ।

·२४ भार्गवचम्पः । यस्यागुतं चरित्रम् । यः सकललोकभवभयसंहरणोपि भव भीमश्च सर्वामरमौलिस्थलीव्युप्तचिन्तामणिरपि कपी । जगन्नि वासोपि श्मशानवासः सर्वजगन्धःप्रदोपि भिक्षाशनः । जा त्यावरणोपि कौपीनधरः । दिक्पालार्पितश्रीरप्याकिंचनः । हो मित्रपदवी प्राप्तः कुवेरोप्येतत्प्रसादनात् विपुलसम्पदरो। लोककृतघ्नतानिर्भयत्वेनास्य किंचनत्वं कथमुपेक्षते । कौपीनेन्दुकपालकत्तिभसिते प्रेतास्थिमालाविष- व्यालालङ्करणस्य सद्वयपतेरर्धाङ्गजायाळतेः ॥ दारियं दधतः श्मशानवसतेयगुह्यकेशः सखा ख्यातोसौ धनदो मुधा बुधजनों नाभिजातः खलु। अत्र कारणमेतदेवेत्यवगम्यते । लोके यत्किल वैभवं तदखिलं गौरीशकारुण्यतो निःस्वत्वे खलु तस्य कारणमदः शङ्केहमेकं पुनः ॥ यक्षाक्रान्तधना हि यान्ति धनिनो नैःस्वं तु यक्षाधिपः कोशो यस्य सदाधितिष्ठति न किंयास्यत्यसौ निःस्वताम् । स इत्थं सभोपान्ते तिष्ठन् स्वान्ते एव सविस्मयं तर्कयामास ततो भगवानपि चिरादुपगतमात्मबन्धुमवलोक्य सोत्कण्ठम् । उत्सङ्गाच्छैलकन्यां त्वरितमपनयन्वन्धुविश्लेषदुःखं स्वान्तादुकृत्य पीठाचरितमथ सुहृत्स्नेहपाशाविव द्वौ ।। दोर्दण्डौ सम्प्रसार्य सभपदगतिः स्नेहविक्किन्नचेता आश्लेषार्थं समायागुसविधमहो मोहपाशो बलीयान् ॥१२॥ १ व्युप्त. 'डुवप पीजसताने'क्त. । २ कपर्दो जटाजूट. 'कवडी'1 3 अन्धः अन्नम् । ५ कुरः।

·चतुर्थः स्तवकः । २५ इत्थ नीलकण्ठं निजोपकण्ठं समागतमवेक्ष्य सतिरस्कारं भृगु वोचत् । श्रूयतामनभिज्ञ । स्फुटं प्रीतिलोंके समगुणवतामेव सुभगां क ते शीलं भूषा चरितमथ वासः च च मम ॥ न मां स्पष्टुं योग्यः किमुत परिरब्धं त्वमशुचिः समीहे सम्बन्धं न तव भव दूरीभव जवात् ॥ १३॥ किंच। चिताभसितभूपितं विगतशौचमाभीषणं कपालवदशोभनं शववितण्डमुण्डसजा || . श्मशाममिव ते वपुर्यदनवेक्षणीयं सदा सदाचरणशालिनः किल न रन्तुमस्मिन् क्षमः ॥ १४ ॥ एवमखिल श्रुतिनिकरसन्नुतपदपङ्कजः शङ्करः अकारणं दुरु- कैस्तुदन्तं भृग शोणायमानक्वोणेनावलोक्य । कोपाटोपावधूतंभृकुटितटभवद्दान्तसम्पातदीप्य- द्रालस्थोदग्रवतिप्रसरदुरुतरज्वालमालावलीढम् ।। ब्रह्माण्डं संविधिसन्निव पवनगतिर्वाडवं हन्तुमच्चै- रुद्यम्योद्दामशूलं प्रैमथपतिरगादाशु वीतानुरागः ॥१५॥ तंप्रत्यतिपरुषतरमभाषत । १ अशुद्धम् । २ कुम्भशकलयुक्त पक्षे भिक्षापात्र(परळ)युक्तम् । ३ सस्तुतपादकमल । ४ क्रोधैवेशनावत यद्भुकुटितट तन्मध्ये उत्पन्नः दान्त- सम्पाती दमितवेगी भालस्य. प्रचण्डः वहिस्तृतीयनेन्नानलः तस्य प्रसरन्त्यः उरुतरा अतिशयेन ज्वालमालाः ज्वालासमूहाः तेनावलीढ व्याप्तम । ५ दग्घुमिच्छन् । ६ शिव.।

·भार्गवचम्पः । सत्रानपीवरनितम्ब कथं बतासि त्वं नित्यहोमभवधूमविधूसराक्षः ॥ किं मर्तुकाम इव जल्पमि मामनरूपं शूलाहतस्त्यज कुलायमिद मदने ॥ १६ ॥ एवं भगवतः खण्डपरशोरकाण्डविध्यण्डभङ्गशङ्काशं सिनशंस रोधभीषणानलज्वालावलिषु पतनायितमात्मानमवेक्ष्य सभृगुर्द्धमद्गा नः सरभसमभयलम्भनाय श्रीशम्भुसम्भावनीयसौभाग्यभुवं भवा मी संस्तवैरदम्भं सम्भावयामास । सरम्भसतरसरवाचण्डदोर्दण्डसन्मण्डलाकृष्टकोदण्डदण्डाग्र निर्मुक्तनालीकरहस्त्रसन्यस्तशस्त्रासुरस्तोमसम्भावितोदारपादाम्बु प्रमथितनगदण्डवेतण्डदण्डायुधकाधावस्फानतप्रोद्भवद्गीतिविभ्य नताधिप्रशान्तिक्षमोदारकीर्तीन्दुभूरिप्रभापूरिताशेषदिग्मण्डले । प्रचलदमलकर्णताटङ्ककापाता. सद्धीरकोगनप्छदच्छप्रभाचक्र वाल स्फुटोदारसञ्चारली नामिभून दितीकरिशुतिभ्मप्रभे । प्र कुपितशिनकोपसम्प्रच्यवत्तिानादयानामधिगन्धद्विपालान संदर्शने पाहि मामद्य भूताधेपोजगदात्रि तुभर नमः ॥ १५ ॥ तदानीमनुकम्पया तदवनाय । दरद्योतोदार नहसितगुणाकटपुरजि न्मनोमीनामानापनयनविधी व्ययमनसा ।। 1 + १ कुलाथ जीवम्थानं देहामति यावत् । २ नालीका बाणाः । ३ हस्ति पन्धनस्तम्भ. । ४ दरः शखस्तरय यात इव उदार प्रहसित हास्यम् ।

·२७ चतुर्थः स्तबकः । सदा भाव्यं यस्याः प्रमथपतिना प्रादुरभव- च्छिवा साक्षादक्षान्धकदमनकोपप्रशमने ॥ १८ ॥ क्रोधोखतान्धकसपरनविरञ्चिसुन्वो- मध्ये रराज गिरिराजमुता नतभूः ॥ लोकत्रयान्तकरमृत्युममर्षमध्ये दिव्या जरामृतिहराऽमृतवळरीव ॥१९॥ अत्रान्तरे । प्रदोषप्रारम्भे दरविकसदिन्दीवरदलो- लसल्लीलालास्याहृतिपटुरपाड्रो नगभुवः ॥ भृगोभ्रंश्यबुद्धर्भयमपनयनाविरमव- दृशं कोपाविष्टं शमनशमितारं च शमयन् ॥ २० ॥ तदानीम् । प्रभवति मत्प्रतिघातादनिशमसाविति समन्सरमनङ्गः ।। दुर्गापाङ्गसहायः कोपान्ते शिवमनस्यथाविरभूत् ॥२५॥ ततः पञ्चेषुशरवञ्चितकुरङ्गमनङ्गरिपुमवगम्य विरञ्चिसुताच- पलतरसञ्चलदङ्गलिकसंचारसञ्चालितवीणागुणनिचयप्तम्भूतगम्भी- रमधुर स्वरमाधुरीविडम्बनपटुतरेण सविनयमिदमूचेऽचलकन्या । अविदितपरिणामः कर्मणामप्रवीणः प्रवणमतिरथास्ते तेष्वदस्तावदास्ताम् ।। त्वमसि विदिततत्त्वो दुष्कलस्यास्य कस्माद् द्विजमनुनमिमं ते देवरं मेभिहसि ॥ २२ ॥ १ अन्धकसपलः शङ्करः । २ प्रवणमतिः नम्रमतिः । ३ ब्रह्मण. सका. शाद्रुद्रस्य भृगोश्चोत्पत्तिरतः पार्वत्या भृगौ देवरत्वम् ।

·२६ भार्गवचम्पूः। इति तुहिनगिरीन्द्रकन्यकास्यप्रवचनपाशनिबइद्विहङ्गे ॥ गतवति शममीश्वरे स संद्यश्चपलपदमपासरदस्थ दृष्टिपातात् २१ कुपितमृगेन्द्रमुखादिव प्रमुक्त श्चकितविलोलविलोचनः कुरङ्गः ॥ चपलपदं तमसः परं पुरस्ता- समृगुरगारमगादघान्तकस्य ॥२४॥ इति श्रीमन्सूरीन्द्ररामकृष्णपण्डितविरचितायां भार्गवचम्प्वां चतुर्थस्तवकः ॥ ४ ॥ पञ्चमस्तबकः। + ततोऽध्वनि गच्छन् भृगुः सहर्षम् । अहो मुनिवराशीर्वचन- कवचेनैवाद्य संरक्षितोस्मीति वदन्नकस्मादेव पुरस्तेजसां रा शिमपश्यत् । किमेतदिति तत्र सादरं दृष्टि प्रसार्य श्रीरमणचर- णपरिचरणावाप्तसालोक्यानां महाभागवतानां शरत्किरणमालिम' ण्डलोवलप्रभैरनेकैः समानरपि विमानैः सर्वतः परिवृतं श्रीम- द्वैकुण्ठाख्यं लोकं ददर्श । मन्ना येतितरां पुरामपुनरावृत्त्यै पुराणः स्तुतः श्रीशो यच्छरदिन्दुसुन्दरयशःपीयूषवारांनिधौ ॥ १ श्री विष्णोः । २ समानाकातभिः । ३ विमानैः यानैः । ४ पुराणपुरु- ष: श्रीविष्णु, ।

·ment पश्चमारवनका BANSTH wit.. ते मायापटलं व्युदस्य विगलतापत्रयोः सर्वतो वैकुण्ठं खलु यान्ति नैवमपरे सारेतरैः साधनैः ॥१॥ किया नमन्नमुचिसूदनस्फुरदुदारमौल्युङस- न्मणिप्रकरसंवलद्वहलकान्तिनीराजिते ॥ हरेः पदसरोरुहे रतिभृतां न भूयो भवो- द्भवो भुवि भवान्त पनभाग्यभाजां सताम् ॥ २ ॥ अपि च । यस्याः शोभनशोणकूणितचलदृक्कोणनेसर्गिक- लक्ष्णापाङ्गतरङ्गितेक्षणकते यक्षेन्द्रदक्षादिमिः॥ तप्यन्ते नितरामुरीकृतमहायत्नैर्यदावासतः सा श्रीराश्रयते श्रियं श्रितनुतां लोकः स कैः स्तूयते ॥३॥ पत्रलाः पशुपक्षिणोपि नितरामानन्दचिन्मूर्तयः सर्वे शर्ववदुर्वनुग्रहजुषः क्षीरोदकन्यापतेः ॥ धन्यं तद्धि पशुत्वमेव महतां शोच्य न यत्संमतः श्रीशानुग्रहमाननं तदितरव्यर्थ मुरत्वं दिवि ॥ ४॥ वैचित्र्याकर्मणां यत्र वैजाप्य नैव जन्मिनाम् ॥ नूनं मनोविनोदाय श्रिय. कान्तेन कल्पितम् ॥ ५॥ . : .. अपि च । यचारामसुरम्बसीमविलसत्कासारतीराश्रितो हंसीभिः स्मरदीपदीपनवरैभविरपि भ्रामितः ॥ , भनिधारकाणाम् । २ भवोद्भवः जन्मप्राप्तिः । ४ ·३० भार्गवंचम्पूः ।। हंसः कंसनिषूदनस्य यशसा मालापमालामिव श्रुत्वोद्यत्कलकण्ठकण्ठनिनदं तत्यान रत्यादरम् ॥ ६ ॥ अधरीकतामैरीजनगानझरीमाधुरीधुरीणापि ॥ हरिचरणशरणमनसां न मनःक्षोभाय मधुकरी गीतिः ॥७॥ अपि च । प्रोन्मीलन्नकपुष्पपल्लवफलोदारदिभारानते- रर्थिप्रार्थितकिंचिदर्थनिवहाधिक्यप्रदैः पादपैः ॥ स्वच्छा या सुविहारधीरमनसामस्तप्ररोहं पुन- यत्राकारि मनोभिवाञ्छितफलासिद्धेरभावः सदा || ग्रावाणो मणयो यत्र धेनवः कामधेनवः ।। तरवः कल्पतरवो नराः श्रीशाः स्त्रियः श्रियः॥९॥ स तस्मिन्नजान्मजः सुविशुद्धसुधामधवलिमाधरीकरणपटुसि- दसौधावलीमध्यविन्यस्तशस्तावना अतिविमलकान्तिकान्ता जनसहचरसिद्धगणगीयमानानवयद्यशः संशृण्वन् नमवृन्दारक- वृन्दसंमदसञ्चलन्मौलिसंघविगलदनेकरत्नावलीसैकतचित्तं श्रीपते- रिप्रदेशमाससाद । द्वार हीरप्रवरकिरणोद्योतिते वारणौघ- व्याप्ते श्रीपत्यनुचरवराधिष्ठिपि द्विजायः ॥ चित्रं लेम श्रुतिविदपि नो वारणं तत्र हेतु- यस्मिन्नित्यं निवसति विभुर्वारणोद्धारदक्षः ॥ १० ॥ १ कृष्णस्य । २ पक्षिशब्दम् । ३ अप्सरआदि । ४ 'धुरीणा अग्रस्थाना- स्थिता । ५ भृगगुभारवः । ६ शिलाः । ७ हस्तिसमुदायव्याप्ते पक्षे वारण. मन्तर्गमन निषेधः । ८ गजेन्द्रमोक्षकर्तेत्यर्थः ।

·पञ्चमः स्तवकः । ३१ तत्र सम्प्राप्तोऽनिवारितप्रवेशः स विप्रः क्षिप्रमन्तर्मनमा- विवेश । प्रभूतकिरणावलीलसदनेकरचोपलैः स्कुट घटिताहेमं चतुरदूतसंवाष्टेतम् ।। तदङ्गणमतीत्य स त्वरितमाविवेशाग्रतः प्रभोः शयनशालिकानिकटमुन्कटोत्कण्ठया ॥१९॥ तत्रानेकशतमणिमयस्तम्भराजिविराजितान्तराला रुक्मम- यकुब्यसंव्युत्प्रदीपमणिदीपांशुजालविदलितनिःशेषतिमिरोपरोधां- गवाक्षरन्ध्रनिर्गतसुरभिधूपामोदसरमितहरिदन्तराला । सुविशा- लां शयनशालां प्रवि.याप.यत् । पर्यङ्ग्रे सुरधेनुनिर्मलपयःफेनायमानोन्नम- प्रोद्यत्काान्तमदु तरञ्छदवाते प्रत्चापदत्तक्षणः ॥ 'पद्मालोलकरोपलालतपदः प्रद्योतमानः प्रभुः शेते शर्वसरोरुहोद्भवमरुद्गीर्वाणनाथत्तुतः ॥ १२ ॥ तथाभूतं तमवलोक्य रुष्टो मुानेः । अहो कष्टमैश्वर्यमैदपुष्टो- यं धृष्टतया स्पष्टमस्मद्विधगरिष्ठागमनेपि नष्टवदभद्रां निद्रामनु- भवति । . गृहमागतवति पूज्ये सुविनयसद्धर्मतत्परैर्मनुजैः ॥ प्रत्युत्थानादिविधिनमनुष्ठीयत न मदमत्तैः ॥ १३ ॥ विद्यामिजनजन्मोजारूपवौवनबुद्धिनाः ।। मदाः सर्वोपे नाहन्ति श्रीमदस्य कलामपि ॥ १४ ॥ - १ सुवासीकृतदिशामध्यम् ।२ शर्व. शिवः । सरोरुहोद्भवो ब्रह्मा । मरुतः । गीर्वाणनाथ इन्द्रः । ३ ऐश्वर्यमदोन्मत्तः।

·३२ भार्गवचम्पूः। एवं मत्वा विवृतनयनः लञ्चलद्दन्तवासा- रोषावेशाकलितमनसा निःश्वसन्नतितभ्रूः ॥ धावन्नुच्चः सरभसमहो श्रीमनोहारिविप्रः श्रीशस्योरःसबलमघृणः स्वाभिणा संतताड ॥ १५ ॥ ततः प्रबुद्धो भगवान् ब्रह्मण्यामणीः करुणापीयूषरसपूरित- स्वान्तः स्वान्तिके प्रान्तारक्तनयनमम्भोजभूतनयनमवेक्ष्य तत्क, तासत्कृतासस्कृतिमविचिन्त्य निगमागमपारावारपरिशीलनेन्द्रो- च्छदच्छमतिविभवमहानुभावबुद्धिसिद्धान्तितापवर्गप्रदविप्रानुवृत्ति- रूपसद्धर्म जनसंग्रहार्थं स्वयमाचरन् चपलपदं पर्यादुत्तीर्य स- विनयमवैनिसुरचरणकमलमुपसृत्य नमयाञ्चकार । पर्यड्रोपर्युपावेश्य द्विजवर्यं तमार्यधीः ।। सुरवर्यः समर्यादमुदार वक्तुमुद्यतः ॥ १६ ॥ धन्योह कृतकृत्यतामुपगतस्त्वत्पादसंदर्शनं जातं मेतिचिराजितोरुमुस्तादद्यानवद्या जनिः ।। किंवा दुष्कतमस्ति यन्नित्तवान्प्रत्युद्गमप्रश्रय- प्रत्युत्थाननमरकृतीश्च कुशलप्रभं च तत्क्षम्यताम् ॥१७॥ चरितागस्यनाभिज्ञे कुप्यति न दीनवत्सलाः सन्तः ॥ श्वासं विनैकमहा निद्रितमृतयोश्च क पुनः पिशुनः॥ १८॥ प्रभूतदुरितावलीविदलिताघ गे दौर्भगं प्रणष्टमभवजगत्यतुलकीर्तिरत्युज्ज्वल । १ स्वसमीपे । २ ब्रह्मणः पत्रम् । ३ ब्रामणपादकमलम् । ४ जन्म ! ५ कृताराधे।

·पश्चमः स्तबकः । ३३ जगत्रितयपावनो भुवनपालनाविर्भव- दूलस्तदखिलं भवञ्चरणपद्मसंस्पर्शनात् ॥ १९ ॥ कि च। भवेदाशीर्वचनाजरया प्रतिमुक्तनव्यपदकमला ॥ चपलापि नैव मुञ्चति कमला मां तदनुरागहीनमपि॥२०॥ छायेवातिचला रमा कथमहं कुर्यां पुराणः पुमाने- तस्याः परिपालनं लिति परा चिन्ता ममाऽसत्पुिरा ।। अद्य त्वत्पदमुद्रया तदवने दुबैद्यया शक्तया संवृत्तोस्मि गतज्वरोत्र किमहं प्रत्यर्पये भो तव ॥ २१ ॥ किंच। मया प्राप्तं युष्माद्वधविबुधभूदेवचरण- प्रसादाद्वैकुण्ठाद्यखिलबृहदेश्वर्यमतुलम् ।। अतः सर्वस्वस्याप्यमहह विश्राणनविधौ भवेयं किंवालं किल समुपकर्तुं च भवताम् ॥ २२ ॥ अपि च । सुनातसरसीरहान्तरदलान्तसन्मार्दवा- घरीकरणपञ्चमं चरणपङ्कजातं तव ॥ स्वभावपविनिधुरं प्रबलदानवेन्द्रायुध- प्रघटनपतत्किणनकरशाल्विक्षो मम ॥ २३ ॥ तदेत्तन्मदुत्वेनातिदून ते मदमिति नितान्तचिन्ताचित्तस्य मे मानसं दुनोतीति प्रत्युत सोच्युतस्तत्पदमङ्के निधाय शन्तमेन स्व- पाणिना सशकं पस्पर्श । नूनमत्र । १ दानविधौ । २ पविर्वज्रम् 1 3 कल्याणतमैन ।

·है भार्गवचम्पूः । न प्रायो निःश्रीक श्रीस्पर्शिन्येव सेवनीयत्वम् ॥ हरिरप्यतः सिषवे स्वस्योरसि रमाभिमृष्टपदम् ॥ २४ ॥ स्पर्शमणिनिजघातकमपि सदयमयोपि हेमतां नयति ॥ हरिहृन्सङ्गा सगुणा द्विजपदमपि सेव्यतां तथा कमला॥ २५ ॥ किंच। हरेरुरासि संस्थितामपि निजनिवानिन्दिरा पदा भृ रतिस्फुटं विरतिमत्त्वमस्याद्भुतम् ॥ ध्रुवं ननु तदादिकं द्विजपदापलग्नेव सा- वतिष्ठति न तत्करोपि सुचिरं प्रयत्नार्जिता ॥ २६ ॥ ततः पुनः सवितर्क भगवानाह । अहो बत तमोमुद्रया नि- । याद्य मुषितास्मि । अभद्रयं निद्रा बत बललतामित्रपदवी बलाद्वालाबालानपि विपुलमोहं वितनुते ॥ तदनां देवो वा न खलु मनुनो वातिविभृया- श्रमाविभ्रन्भ्रष्टो भवति सुकतेभ्यस्त्वहमिव ॥ २७ ।। पुनः सविनयम् । भो विद्वन्कुरु मय्यनुग्रहमिह प्राप्तोसि कस्मातं तत्कार्यं वद साधये महदपि प्राणेन चार्थेन च ।। वैकुण्ठं प्रपुनीहि पादरजसा विप्रारतु मदैवतं जीवाम्येप तदर्थमेव भवतां दासोस्मि निकैतवः ॥२८॥ इत्येवम् । १ अवलोहम् । २ बालाबालान् वालान्वृद्धास्तरुणानपि । ३ निष्कपट' ·पञ्चमः स्तवकः। २ A मधुरपदध्वनिललितां कलितसुवर्णामलंकृतां सरलाम् । ब्राह्मीमनवद्यगुणां गिरमवदन्मनोहरां श्रीशः ॥ २९ ॥ ततो ब्रह्मण्यदेवस्य श्रीपतेः प्रसन्नमुखराकासुधाकरकरोपनि । प्पन्दनातिमधुरवाक्सुधाझरीसुरसमास्वाद्यापि द्विजचित्तंचकार- स्तृष्णान्तं, न जगाम । प्रमोदादुत्तिष्टद्विपुलपुलकालंकतवपुः- कलोन्मीलचक्षुर्विमलगलदानन्दसलिलः ।। पृथुप्रेमोद्गाराकलितहृदयो गद्गदगलः क्षणं तूष्णीमासी गुरुचितवामक्षमतया ॥ ३० ॥ ततः समाविर्भवत्प्रेमरसप्रसरपरवशं मानसं कृच्छ्रासंस्तभ्य प्रभूतानन्दसन्दोहोद्भवढूर्यधारापिनद्धाक्षिणी प्रमृज्य श्रीमद्भग- वतो वैकुण्ठपतेरकलङ्कमुखशशाङ्के दत्तचक्षुर्बद्धाञ्जलिर्मगुः । वक्तव्यं किमु कञ्जनाभ यदहं निहेतुकं तें रमा- वासे वक्षसि साहसादकरवं हन्तावघातं पदा । तन्मे सन्ततिदुष्कृतं न गणयन् यद्वन्दसे क्षम्यतां दासोस्मीति वदन् कृपाजलानिधे ह्येतत्तवैवोचितम् ।।३।। अहो आश्चर्यमकारणकृतापराधितया परिवादाहमपि मां स्तौ' पि यतः। स्तव्यताव्यक्तमव्यस्ता व्याप्ता गुर्वनुवर्तिभिः ।। पदा पितामहं हत्वा पितामहमगां कथम् ॥ ३२ ॥ १ कमलनाम । २ निन्दायोग्यम् । ३ भृगोः पितामहो विष्णु' ।

·7 भार्गवचम्पूः। सर्वागर्वसुपर्वशर्वबलभिद्गुर्वादिकव्यादिमि- दिव्यश्राव्यसुकाव्यनव्यकृतिभिर्यस्तूपसे सर्वदा ।। स त्वं सत्त्वनिधेसि किं मम पदस्पर्शात्कृतार्थः परं ज्ञातं धर्मभृता त्वयाद्य महता ब्रह्मण्यताविष्ठता ॥३॥ स्वेनावाप्तसमस्तनिरतुलगुणग्रामोसि किं वाददे . त्वामाशीर्वचनं तथापि सीरते देयं यथा तनलम् ॥ स्वस्त्यस्तु द्विजभक्तिरस्तु भवते श्रीररतु वास्तु क्षमा वीर्य धैर्यमपारमस्तु विजयः शान्तिर्यशोऽस्त्वस्तु शम्३४ मो सद्भक्तजनैकवत्सल जगदातर्धरोद्धारक , श्रीश स्वाशितकामपूर करुणापीयूषपाथोनिधे ।। मामागस्छतमद्य पाहि करुणापाङ्गेन येन त्वयाऽ- द्यब्रह्मण्यकरीन्द्रमूर्धसु कृतं शार्दूलविक्रीडितम् ॥३१॥ मयि कुरु कृपावलोकं करुणाकर मामकोयामिति बुद्ध्या ॥ उचितं वाक्यमपरं मामनुजानीहि मापते यामि ॥ ३६ ॥ ततः सरस्वतारोधासि तापस समूहसन्निदेशवशादागोन मया भवत्प्रसादालतकार्यत्वमवाप्तम् । इति पुरुषोत्तममनुज्ञाप्य शि- रसा तच्चरणावभिवाद्य तं प्रदक्षिणीकृत्य समुदयानुरागाकलित- चित्तः स विप्रः क्षिप्रतरं प्रतरथे । इति श्रीमत्सूरीन्द्ररामकृष्णपण्डितविरचितायां भार्गवचम्प्वां पञ्चमःस्तबकः ॥ ५॥ । सरिते नौ । २ ऋपिसघाज्ञया । ३ सम्यगुदितप्रीतिव्याप्तमनाः ।'

·३७ षष्ठः स्तबकः । N अथो विष्णुपदमेवैकं सेव्यमिति गाढमति गुः विष्णुपदात्म- स्थितोपि विष्णुपदाध्वना विष्णुपदानुरकान्मुनिजनानभिनन्दयितुं भगवत्याः सरस्वत्यास्तीरमाजगाम । सोत्कण्ठनीलकण्ठोपकण्ठे मेघोदयो यथा ॥ तथा प्रादुररभूत्तेषामग्रेऽव्यग्रमतिर्मगुः ॥ १॥ महर्षिभिश्च सानन्दगतिमुखप्रसूतिभ्यां कतार्थोऽयमागत इत्य- अमितस्तानभिवाद्य तदुपदिष्टसुशासननिर्वाहकदपि कुशासनं भेजे- ततः सत्कृत्य मुनिभिः पृष्टस्तात यथा त्वया ॥ यद्यत्समनुभूत तहदस्व मुनिसंसदि ॥ २ ॥ तन्निशम्य सहर्ष भृगुरवोचत् भवतां भगवतामाज्ञयाहं प्रथ- मं पारमेष्टेचपदं गतवान् । तत्र सदस्यकतप्रणतिस्तुतिमुपविष्टं मामवलोक्य कुपितापितुः सकाशाद् मद्रक्षणे पुत्रस्नेह एवालं बभूव । ततः कैलासेपि मामागतमवलोक्य बन्धुस्नेहात् परिरब्धु- मुपागतो महुवचनाभितमना रुद्रः शूलेन मां हन्तुं दुद्राव । बन्धुस्नेहः सुतस्नेहस्तयोर्मध्ये परो बली || पूर्वोपळत्या नश्येत द्वितीयो न कदाचन ॥ ३ ॥ तदातित्रस्तेन मया प्रार्थितया देव्या आगत्य कथाञ्चिदहं वि। मोचितो वैकुण्ठं गत्वा प्रभोः शयनशालां प्रविश्य महान्तमनय- माकर्षामति साश्रुपातम् । 'सुशासन सम्यगाज्ञा । २ कुशासनं विष्टर (कुशानां दर्भाणा मासनम् )। ३ब्रह्मदेवस्थानम् । ४ अपकारेण ।

·भार्गवचम्पूः । सुप्तं न प्रतिबोधयेदिति विधिं धिकृत्य मोहान्मृदु श्वक्ष्णं पद्मकराधिवासितमुरः सुप्तस्य पत्युः श्रियः ।। कष्टं निष्करुणं पदाभिहतवांस्तत्रापि शान्तिद्रुमो यामूचे प्रतिबुध्य वाचमुचितां वक्तुं न सा शक्यते ॥४॥ तदा समुच्छलत्प्रेमभराकलितचित्ततया मयाप्युक्तम् । भो संवित्सुखशेवधे गुणनिधे सद्योगिढत्सन्निधे कारुण्यामृतवारिधे भवभयत्राणाय दत्तावधे ॥ पापनामलनामधेयभजतां दुःखैणसत्पारधे मय्यद्धा विनिधेहि हन्त करुणां मोहं पिधेहि द्रुतम् ५ करुणाजलदस्य तस्य श्रीनिवासस्य किं किं वर्णनीयम् । सा शान्तिः सविशुद्धभाग्यमहिमा स प्रौढिमा सा मतिः सा सद्वाडवभक्तिरद्भुतनयः सप्रश्रयः सा कृपा ॥ सप्रेमप्रसरः सुधामधुरिमाद्दाराक्षरालंकृता सा वाग्यत्स्मृतिमात्रतः स पुलकप्रेमाश्रुपातो मम ॥ ६ ॥ तस्मात् । किं देवैदिवि दिव्यसम्पदि पदभ्रंशैकचिन्ताकुलैः कि वा सृष्टिविधानदीनमनसा पित्रा विधात्रा मम ॥ धूलिव्यालकपालशूलगरलायग्रेण रुद्रेण वा सेव्यः सर्वजनैः कृपाजलनिधिकुण्ठनाथो हरिः ॥ ५ ॥ । किंच। . १ दुःखरूप एगो मृगः तस्य पारधि मृगयाकारी । २ सद्राह्मणमक्तिः ।

·षष्ठः स्तबकः। वागक्षिश्रुतिहस्तमस्तकमदस्वान्तं प्रशान्तात्मना पुंसात्यन्तहिताय विष्णुभजने योज्यं त्वदम्भ क्रमात् ॥ तल्लीलाकथने तदीक्षणविधौ तत्कीर्तने तच्छमा- र्चायां तत्र नमस्तदालयगतौ तच्चिन्तनेहर्निशम् ॥ ८ ॥ अपि च । ध्रुवो ध्रुवपदाधिपः शिशुरकारि दन्तावल: स्वपार्षदसदश्चरः प्रकृतिवक्रनक्रादितः ।। परागसि कृते रोपि दिवि निर्जरों येन त. किमन्यकपणार्जनासकरुणाद्य नः सेव्यताम् ॥९॥ . किं च । . कुरङ्गोयमिति भ्रान्त्या व्याधो विव्याध तत्पदम् ॥ मत्यैवाहमसद्धृत्तः पदोरः समताडयम् ॥ १० ॥ तस्माद् व्याधादप्यतिक्रूरकर्माणमपि मां यः स्तुतिपात्रं च- कार ! तस्मिन् शान्त्येकधाम्नि करुणापारावारे दीनवत्सले हरौ सेव्ये सति ये केवलमुदारार्थमेव धनमदान्धीकृतकपणधनिकानु- पासते तेवीव मन्दाः अहो कष्टं वृत्तं कृपणानाम् । प्राणादपि परो येषामर्थोऽनर्थावहश्चलः ॥ तदर्थ हन्त संत्यक्तं पुमर्थत्रयमर्थपैः ॥ ११ ॥ पश्यन्त्वार्यास्तावत् । भो भो याचक दुर्गतद्रुपरशो कष्टं नकारा इमे त्वद्नेहे कति सन्ति तत्कथय मे तस्मिन्महान्विस्मयः ।। १ दन्तावलो मजेन्द्रः २ एतन्नामा व्याधः । ३ धमार्थकाममोक्षात् । ४ वित्तपालकैः।

·४. भार्गवचम्पूः। वाल्यात्तद्वययकारके त्वयि पुनस्त्वद्यापि नामाक्षयः किं जानासि न मूद सोव्ययपदं प्राप्तस्तदन्तः कथम् ॥१२॥ अन्यच्च । गतदशनं वदनं ते तदपि कथं वदति नेति चित्रपदम् । अर्थिन्किमत्र चित्रं तन्न रसनवत्वमस्ति तहेतुः ॥ १३ ॥ अपरं च । त्वद्नेहं भूरिसम्पत्कृपणकथमभूहि तस्मिन् विचार कोसौ यच्चाव्ययानां वदति मतमनेकार्थतां पाणिनीयम् ॥ तच्छ्रुत्वा संविचार्य खयनहमभवं चाव्ययस्तद्विदित्वा मह्यं स्वज्ञातिरित्थं सकरुणमभवत्साह्यभूतो नैकारः ॥१४॥ अत्राहं मन्ये । भोगेनात्र परत्र सद्वितरणव्याजाद्वदान्यः पुमान स्वर्वामाधारबिम्बचुम्बनकृते वित्तं करोत्यात्मसात् ।। भुड़े नेन्द्रियलौल्यसम्भवभिया स्व गभीतो ध्रुवं नो दत्ते सुविचारशीलनपरो योगीव लुब्धः पुमान्॥२५॥ ईशानामपि द्वारि पराशापरवशमनसः कवयोपि मुधैवायु- य॑यं कुर्वन्ति । तदस्तु नामालमीशाधमवार्तया मुमुक्षभिस्तु सु- विशुद्धशान्त्याद्यखिलसद्गुणगणातिदारयमुद्रितान् ब्रह्मादीनाप विहाय दीनबन्धुः स एक एव सेवनीयः केशवः । भवभुजगभीतिशमनः खजनवृजिनभानो विपद्दमनः ॥ क्षीराब्धिसुतारमणः शरणागतपालनः सुराधीशः ॥ १७ ॥ १ अव्ययानामनेकार्थत्वमिति पाणिनीय व्याकरणम् । २ भव्ययत्वात ३ दाता।

·षष्ठः स्तवकः । न केवलं ज्वरनिवृत्त्यर्थमेव कटुक्काथस्येव भवतापनिवृत्यर्थमेव सेव्यत्वमस्य किंतु अतिसुभगतया मनोरमत्वादपीति । नीलाम्बुवाहद्युतिरम्बुजाक्षो निर्सगमन्दीस्मतसुन्दरास्यः ।। कुन्दद्विजः पीनभुजः सुवक्षा मनोरमश्चिन्तयतां नतानाम् १७॥ किच अस्य हरेराराधनेस्ति सर्वेषामप्याधिकारः । देवा वा दनुजास्तथा निशिचरा विप्राश्च शूद्राः त्रियो ये चान्ये कुलकर्मजातिविकलाः पापाः कुयोनिस्थिताः ॥ ते सर्वेष्यधिकारिणोत्र भजने विष्णोस्त्रिधा सम्पत- त्पादोद्भूतसरित्पवित्रितजगद्वारस्य भर्तुः श्रियः ॥ १८ ॥ किंच तस्यौपासनमागोपि नात्यायाससाध्यः । फलैर्वा पुष्पैर्वा नवकिसलयैर्वाथ सलिलैः प्रसन्नैः सप्रेमप्रसरपरिदत्तैरपि सदा ।। सदैश्वर्योद्रेकस्वसुखनिभृतस्तुप्यति हरि- दयालुर्दीनानामनिशमैतिशं दातुमुदितः ॥१९॥ यस्यानवद्यगुणवर्णनपूर्तिमाप्तुं शेषः सहस्रवदनोप्यनलं बभूव ।। तत्रान्यपामरजनैः किल तस्य विष्णो- रासाद्यते कथमनन्तगुणाब्धिपारः ॥ २० ॥ इति स्वानुभूतं वृत्तमत्यादरान्निवेद्य तूष्णीस्थिते तस्मिन् ह- 1 नीलमेघकान्तिः । २ निसर्गतः स्वभावतः । 3 कुन्दपुष्पवत् द्विजाद- न्ता यस्य स कुन्दाद्वजः । ४ विकलाविहीना इत्यर्थः । ५ नवपल्लवैः । ६ अ- तिशयन कल्याणम् । ७ अपूर्ण यथातथा ।

·- ४३ भार्गवचम्पः । पर्वततनूरुहा महर्षय सहर्ष तमार्यवयं भृगु मुनीन्द्रमभिनन्द्य स्वसत्रेन्यदेवतायजनमनाढत्य श्रीरमणचरणपरिचरणप्रवणान्त:- करणास्तमेवाराधयामासुः । सिद्धान्तितं निगमभूपतिना पुरैव विष्णोः पदार्चनमनन्यमनन्यभन्या ।। निर्णीय तत्तदनुर्वात महर्षिवर्यै- रादर्शितं सुखदमातिहरं नराणाम् ॥ २१ ॥ सर्वदा कमलोपेतं विचित्रपतनोचितम् ।। कुंपदाक्रमणाख्यातं मावरं भज मावरम् ॥ २२ ॥ नखधवलकान्तिररुणं चरणतल नीलमूर्वमापे यस्य ॥ गगा विधिजा यमुना स पुनातु हरेः पदप्रयागो माम्॥२२॥ इति रामकृष्णसूरिविरचितायां श्रीभार्गवचम्प्वां षष्ठस्तवकः॥६॥ ..:० सप्तमः स्तबकः। अथ वैकुण्ठात्तस्मिन् गतवति भृगौ तदा अत्युत्कटकोपानल- कीलाकलितकलुषतरान्तरा विप्रकृतनिजरमणावमत्यसहमाना स- ती सजलनयगपागावलोकनेन भगवन्मुखारविन्दमुदीक्षन्ती सा- गुलिभङ्गं साक्षेपं इदमवदत् । १ अद्वितीयम् । २ पृथिव्याः पदेनाक्रमणेन ख्यात्म् । ३ लक्ष्मीपतिम् ।। मा अवर इतिछेद' । ५ पदोपरितनोभाग । ६ कीला ज्वाला । ७ अवम. तिः अपमानः ।

·सप्तमः स्तबकः । ४३ - . द्विजोयमुन्नद्ध इवाजपुत्रो निरागसः शान्तिसुखैकधाम्नः ॥ पदा त्यहन्वक्षसि तेन्धबुद्धिनिरङ्कुशा विप्रजना हि नूनम्॥१॥ हेकान्त तदेतद्वाक्यविनिपातेनादयं दण्ड्यो नोचेदहमितो ग- च्छामीति । ततो ब्रह्मण्यदेवो हरिः । निगमागमखगनीडं वार्डवकुलमुज्ज्वलं ममैव सुखम् ॥ कथमुत्सहेपकर्तुं तदहं तद्विपदि मद्विपदयिते ॥ २ ॥ विप्रमोहभराक्रान्तस्वान्तोहं त्वमपि प्रिये ॥ विप्रवासफलं तस्मान्मम तेपि च निश्चितम् ॥ ३ ॥ यद्यपि त्वं हठादेव मामुत्सृज्य गमिष्यसि ।। तेषामाशीर्वचःपाशबद्धैव पुनरेष्यसि ॥ ४ ॥ इत्येवं भगवद्वचनसंवर्धितामर्षधर्षितहत्कमला कमला। मत्तोपि यदि ते नूनं मतो विप्रननः प्रियः ।। तस्य सद्मनि नैवाहं वसामि तवं तन्मतेः ॥ ५ ॥ एवमुक्ता सरभसं रुपा वैकुण्ठयन्निर्गत्य करवीरक्षेत्रं भुवि नि- बासाय रोचयामास । ततो भगवानामे तस्मात्कलहान्तरितरमा- नुनयार्थमादिवराहाध्यासितं अशेषशैलमौलिं शेषाचलमंशेन ग- त्वा तदनुमतेन तपश्छलात्तत्र निवासमकरोत् । इतः सर्वतः । सु- भगतमे वैकुण्ठेपि स्वरूपानन्दनिवृत्तव्यामोहप्रसरः सर्वदात्मारा- मः परिपूर्णोषि रमाविरहव्यालातिव्याकुलीकृतमना मनागपि शममलभमानो मानवती तामेव दूयमानेन मनसा चिन्तयन् स्व- भवनत्यागोद्यतमतिरासीत् । १ वेश्शास्त्ररूपखगाना वसतिस्थानम् । २ ब्राह्मणकुलम् । ३ चैत्यस्या- ध्याहारः।

·४४ भार्गवचम्पू: । प्रेमाविलमतिविमलं सत्कुलमकलङ्कशीलमनुकूलम् ।। लावण्यसरःकमलं सरलमलं किल कलत्रमिह विरलम् । ततः श्रीकान्तः स्वकान्ता व नु गतेति वितळ निश्चिनोति। वर्णनीयान्वयभुवां साध्वीनां सुन्दरभ्रुवाम् ॥ पितुर्वा पत्युरागारं गतिरन्यानयावहा॥७॥ तन्नूनं क्षीरनिधेः स्वपितुरेवालयं गतेति निश्चित्य प्रमदासक्त- चित्तानामेव व्यवस्थितिरिति लोकान्निदर्शयन्स्वयमेव क्षीराब्धि- मुपजगाम । तत्रापि तामदृष्ट्वातिश्रान्ततया शेषपर्यङ्केक्षणं प्रस्वा. पदत्तावसरोभूत् । तत्रावसरे । दैत्यांशोद्भवभरिभूपति चमुचक्रार्दितां गामिमा- मादाय त्रिदशत्रिनेत्रविधयस्तीरं ययुः क्षीरधेः ।। कृत्वाने विधिमद्भुतामलपदस्तोत्रैः शनैरच्युत विध्वस्तस्वपदाश्रितापदमलं भक्तेष्टदं तुष्टुवुः ॥ ८ ॥ ततः कृपालुभंगवान् उर्ध्या यदुकुले सपि सुपर्वाणस्तत्प- ल्यश्चांशेन सम्भवन्तु । ततः सहस्रवदनावामपि शौरिनायोरेप- त्यतामुपेत्य भूभारं क्षपयिष्यावः । योगमायापि कार्यवशेन नन्द- सद्मनि ननिष्यते इत्येवं ब्रह्माणमादिदेश । असनिधानात्पद्मायास्तदानी जगदीश्वरः॥ तजन्मकथनं नैव कृतवान् परमेष्टिने ॥ ९ ॥ हरेः स्ववृजिनान्नानं भक्तदुःखं सुदुःसहम् ॥ अतस्तदवमुच्यापि श्रितत्राणार्थमुद्यतः ॥ ११ ॥ १ सुकुलजानाम् ।

·सप्तमः स्तबैंकः] ४५ - ततो देवान्प्रभूतं निवेद्य वसुन्धरामांश्वास्य वेधाः स्वधाम प्रत्यपद्यत । देवाश्च सवें प्रभोरादेशे तस्थुः । शपोपि शौरिपत्न्या रोहिण्यामवतरि । ततः। मायामादिश्य दृप्यनुजनिकदने चण्डदोर्दण्डसारः शौरेः क्षेत्रेथ साक्षात्स्वयमतुल्गुणः प्रादुरासीदनन्मा ।। लीलाविध्वस्तकंसाद्यखिलखलमदः प्राप्त दारानुदारा- पार्थानापद्विमुक्तानकृत परिहरन भारमुया मुरारिः ॥१२॥ श्रीरपि भीमनृपसुता भूत्वा तदवाप्तयेऽनुरागवती ।। हरये द्रुतं समहिनोच्छुभकरवीरप्रियाहमिति दूनम् १३ ततः कदाचिद्वारवत्या विविधकामकलाकलापोपकरणालंकृ- तसद्मनि मकरध्वजवह्निविध्वस्तधैर्यद्रुमसुधामिवाधाय राधामके. पर्यङ्के नि शङ्क पुलकाञ्चिताङ्गया तया सह दिव्यं तन्निजदयित- मवेक्ष्य रोषदूतहृदयसद्मा पद्मा निश्वसन्ती पुनस्तत्सम संत्यज्य लोहंदण्ड निर्जगाम । अपराधे प्रकुप्येत मयि श्रीरिति तदूयात् ॥ हरावनपराधेपि रुष्टातो लोहदण्डभाक् ॥ १४ ॥ ततः श्रितजननिर्जरतरुः श्रीपतिरपि तद्विरहपरिश्रान्तस्वा. न्ततया विहाय स्वान्त.पुरं तदनुनेतकामस्तामन्वेषयन्ननेकगिरि- सरिस्कान्ताराण्यतिविदितावगालितवसनहयो दिग्वसन एव वल्ली- कृताङ्गदः श्रीवैजयन्तीमीनकुण्डलालंकृतो भार्गवपदमुद्राङ्कितो- १ शुभकरोयी वीरो विष्णु. स एव प्रियो यस्य । शुभ यत्करवीर नाम क्षे. । तदेव प्रिय यस्या इति वा । २ एतन्नामक क्षेत्रम् ।

·भार्गवचम्पूः । . रस्थलः स्वप्रियां श्रियमुपलभ्य सानन्दं सान्त्वयामास । तत्रापि विकलानुनयश्चिन्तयामास । गृहिणी गृहमित्याहुस्तदर्थं वित्तसद्मनी ॥ सा विरक्ताथ किं तेन धनेन संदनेने मे ॥ १५ ॥ तदत्र पुण्यतमक्षेत्रे सर्वस्वव्ययेनाहमपि तद्रूपश्चरामीति । त त्रावसरे। पितृभजनलीनमनसं मुनिवरामिह पुण्डरीकनामानम् ।। वृत्वा पुरोधसं निजगतमस्मै निवेदयाञ्चके ॥ १६ ॥ ततः सोपि पात्रापात्रविचारेणास्येशस्य प्रभूतवित्तव्ययः क- थं स्यादिति विचार्य परमकारुणिको मुनिः। ज्ञानविज्ञानहीनानां मूढानां पापिनामपीत्यादिना मोक्षमुपलक्षीकृत्य मद्दत्तासने तिष्ठन्ने- व सर्वस्वं प्रतिपादयेत्युपदिष्टवान् । तिष्ठन्नेवेत्युक्तं मुनिना यत्तत्र हेतुरयमेव दीनाः सुदवीयांसोप्यस्य कृपालोकगोचराः सन्तु ॥१॥ महत्तासन इत्यत्र हेतुर्यत्कृपया द्विजैः ।। दत्तं तदचलं चास्य त्यागानहमपि स्फुटम् ॥ १८ ॥ तद्वागवन्धः स्वसिद्धामलविमलकलापालिताशेषलोकः . शोकन्नः स्वांश्रितानामिति मुदितमनाः पुण्डरीकण दत्ते ।। तिष्ठन् पीठेष्टसिद्धित्रिदशविधिमुखावासवैकुण्ठसम्प- सायुज्यादिप्रदानोप्यतमतिरजितो राजते दीनबन्धुः ॥१९॥ द्विजेन पुण्डरीकेण दर्शितेनाध्वनैव यत् ॥ . १ गुरुम् ।

·सप्तमः स्तबकः॥ ४७ यात्यतः पुण्डरीकाक्षं मेनेहं विठ्ठलं विभुम् ॥ २० ॥ नामान्यस्य हरेः श्रुतिस्मृतिगणैरुक्तानि गौणान्यपि प्रोद्गीतानि महात्मभिः प्रतिपदं तिष्ठन्त्यलं कोटिशः ॥ तत्राप्यत्र किलादरादुपनिषद्गीतश्रवाश्रीपति- र्दीनानामनुकम्पयैव विदधे श्रीविट्टलेत्याह्वयम् ॥ २१ ॥ जघनाहितपाणिरुन्नतांसो मृदुमन्दस्मितसुन्दरास्यचन्द्रः ।। समचारुपदेक्षणः शरण्यः स तु मां पातुतमां तमालनीलः २२ तदारभ्य अयं क्षेत्रराजोपि अघविध्वंसनस्य श्रीनिवासस्य निवासादधविध्वंसनः । श्रीनिवासश्चाह । ये मन्दाः स्वकलत्रपुत्रकनकाद्यासक्तचित्ताः सदा यात्रामत्र विधातुमक्षमतया नैवागताः कर्हिचित् ।। तेपि सोद्यमसम्भ्रमादपि बलादश्रद्धया दूरतो- प्येनं वीक्ष्य यदृच्छयापि च सकद्धन्याःस्युरुत्कल्मषाः२३, यात्राद्वयमिहेशस्य दिवसे मासि वत्सरे ॥ नियमेनानुतिष्ठन्ति तेऽपुनर्भवभागिनः ॥ २४ ॥ शुंचावप्यत्र सङ्गत्य शुचि तिष्ठन्ति कि जनाः ।। श्रीविठ्ठलपालोकात् विशोकाः सभवन्त्यमी ।। २५ ॥ किंच। पदना यंदविच्युता जडाधःपतना वक्रगतिश्च जाह्नवीयम् ॥ समतां किमु पुण्डरीकनाम्ना किल नकुहिजसूनुना समेति २६ अपि च । १-विदा ज्ञानेन ठान् शठान् लाति गृह्णाति इति विटूलः । २ आषाढे । 3 शुचि यथातथा।

·४८ भार्गवचम्पूः । मुकुन्दमुचुकुन्दयो रहासे संविदें ब्राह्मणे- राप्यमितरत्र नैवमिति यच्च सिद्धान्तितम् ॥ तदत्रं पदमूर्जितं जगति सूकरेणाजितं प्रदक्षिणविधानतः सपदि पुण्डरीकालये ॥ २७ ॥ किं पुनः क्षेत्रराजस्य प्रदक्षिणविधी फलम ॥ जानाति दिवि वा भूमौ विबुधोपि न कश्चैन ॥ २८ ॥ 4 किंच। दशंशतवदनोप्यलं न वक्तुं भवर्तनुजामहिमॉनमत्र यस्याम् ॥ स्ववृजिनपरिमार्जनाय सद्यः समभिसरन्ति हि मध्यमेहि नद्यः२९ अपि च । भीमापि या विबुधजनकम या तदपि न स्वरवलेयम् ।। सुनडापि वेणुनादानुसरणशीलापि बल्लवी नैव ॥ ३० ॥ गुर्वी तीर्थानामपि नीचपथालम्बिनी न पतितेयम् ॥ भवतनयापि भवानी तदपि न पितृघातिनीति चित्रमिदम्३१ क्षेत्रेषु तीर्थेषु च दैवतेषु भक्तेषु सर्वेष्वपि संगरिष्ठम् ।। श्रीपुण्डरीकं त्वथ चन्द्रभागा श्रीपाण्डुरङ्गो मुनिपुण्डरीकः ३२ वृन्देहं सम्पूरीतमन्देहं देवमस्तसंदेहम्(१) ॥ किं देहं भरभजनैः किं ते त्वं ते क्षमाः परित्रातुम्॥३३॥ वहवः सन्ति सुमनसः स्विष्टा इह कामदाः सकामानाम् ॥ धर्मार्थमोक्षवितरणपटुरेको जयात विठ्ठलो जगति ॥ ३४ ॥ १ भीमानाम्नी भयकरा च । ३ स्वर्गाङ्गना शब्दकारिणी च 1 ३ डलयोः सावा सुजला इत्यपि । ४ भवः ससारः शिवश्व । ।

·सप्तमः स्तवकः । ४९ । . वन्दे देवशिखामणि कलिमलप्रव्वंसदकै रमा- नायोडासिनमालिमानसलसद्राजोवरोलम्बकम् ।। यश्चित्तं मुनिपुण्डरीकवचसा बहोप्यविद्यागुण- बहानुहुरते नरान्नयवगो दीनान् दयाम्भोनिधिः ॥ ३५५ अविरतमनुकम्पाकम्पदीपोरुकान्ति- प्रशमितनतपापध्वान्तपडि : समन्तात् ॥ विधिविबुधमुनीन्द्र सेव्यमानातिपद्मः सजलजलदनीलं विटलं तं नतोस्मि ।। ३६ ॥ आस्तामतत्सदुपनिषदां हृद्यमाद्य मुविद्य- रावेद्यं यत्किमपि तमसः सन्निविष्टं पुरस्तात् ॥ अम्भोदाम समपदकटिन्यस्तहस्तं स्मितास्य तिष्टहल्यगदमिह मनस्याविरास्तांमिदं नः ॥ ३७ ॥ सन्द्रिग्रावेन्द्रनीला किल वहलरजःसंन्निहन्त्री जनित्री सत्त्वानां स्वप्रभावाच्छशितरणितिरस्कारिणी तापहन्त्री ॥ सानन्दा नीलकण्ठाद्यभिमतरचिताविठ्ठलाख्यानुकम्पा आथोमिस्तर्पयन्ती हृदि वसतु मुदे कापि कादम्बिनी मे ३८ पतगपतितुरङ्गः कुअकेलिप्रसङ्गः कृतनतभवभङ्गः सन्मनःकञ्जभृङ्गः ॥ करविधृतरथाङ्गः पार्वतीशान्तरङ्ग- छविविजितपतङ्गः पातु मां पाण्डुरङ्गः ॥ ३९ ॥ स्निग्धेन्द्रनीलमणिपापाणवन्नीला ।

·भार्गवचम्पूः । इत्थं वा कुसुमैर्मयाल्पमतिना चम्पूरियं निर्मिता नाहन्ते वनमालिनास्त्वति वरं ब्रीडाजडीभूतधीः ॥ तावत्तस्मृतिमागत तव वचो यद्यत्करोषीत्यह तेनावाप्तधृतिस्तवाभिकमले तामर्पये वन्मुदे ॥ ४० ॥ कथं वासौ मद्वाक तव गुणगणौघं गणयितुं क्षमा क्षामा सामीलतदनुजदहिकशिपो । तपः सम्पत्पूतामितमतिमदैश्चर्यमपि य- द्यशःपारावारे रज इव निमग्नं महदपि ॥ ४१॥ न जानेहं पातञ्जलकपिलकाणादकमुनि- प्रबन्धानाधीतं नतवरदसारस्वतमपि ॥ तथाप्यता वद्धाः पितरमिव तोकस्य नितरां गिरो मे रोमाञ्चाञ्चितमर्थ भवन्तं विदधतु ॥ ४२ ॥ न विज्ञातं ज्ञेयं नहि तव च भक्तिन विरति- स्वमस्त्यागो योगः स्वहितमथकर्मापि न कृतम् ॥ असह्यान्यायानां खनिरवनिमारोस्मि सदयं दयाब्धे यद्युक्तं तव कुरु तदेवाणिनि माय ॥ ४२ ॥ गुणानामन्तस्ते न निगमपुराणागमशतै- स्त्वया वा विज्ञातस्त्वमसि तदनन्तः किल यथा ॥ - । ܕ ܕ १ क्षामा अतिलघु । २ क्षामीकृता नाशिताः । ३ पातज्जल व्याकरण कपिलेगोकं सांख्य कणादेनोक्त तर्कशास्त्रम् । ४ सारस्वतमपि व्याकरणम् । अथवा अलंकारादि । ५ बालस्य ।

·सप्तमः स्तबकः। तथा मे दोषाणामतसिसुमसाधारणरुचे नचेद्दीनं मामुद्धरास वद कोन्योस्ति सदयः ॥ ४ ॥ पिता माता भ्राता तनुजनिरुपास्यः प्रियतमो गुरुस्वाता मित्रं सुहृदैपि भवानेव भगवन् । दयालो दीनोयं त्विति दयय मामुद्धर हरे हरे मां संसारव्यसनततिमादर्शय पदम् ॥ ४५ ॥ आत्तोंडारपरायणत्वमिह ते नैसर्गिकं तद्भवान् दीनं मां द्रुतमुद्धारिष्यति भयादित्यस्ति मे प्रत्ययःला कैश्चित्किकिललोकलोचनतम शान्त्यर्थमम्यथित- स्तेजोराशिरसौ सहखकिरणः प्राचीदिगन्तर्गतः ॥१६॥ भासत्सद्गुणमणि त्रिजगतां पापापनकमणि स्वेषामार्पतशर्माण श्रुतिमतोद्यद्धर्मभृद्वमणि ॥ शश्वत्पालनधणि प्रिपरहः क्रीडेन्दिरानमणि प्रज्ञाताखिलमर्मणीह रमतां हद्विट्टले ब्रह्माणे ॥ ४७ ।। · यत्सेव्यं तदसेव्य नासेव्यभिति किमर्थना(?) | इाते निजमौग्ध्यविलजितबुद्धेमें तत्क्षमन्तु सत्कवयः॥१८॥ श्रीमद्विट्ठलपादपद्मविगलत्पीयूषधारारस- स्वादासक्तावविक्तचित्तमधुपश्रीरामसद्वंशभूः ।। १ तास नाम 'जवस' इति भाषायाम् । २ अन्योन्योपकारक मित्रम् । ३ उपकाग्मनपेक्ष्योपकारी सुहृत् ।

·५३ भार्गवचम्पूः। ख्यातरूयम्बक इत्यथास्य तनयः सद्रामकृष्णाय- श्चम्पूकाव्यमिदं चकार स हरेदीसोपनामा कविः ।।४९॥ हृद्गतेन निदेशेन ह्यनीशेनापि यन्मया ॥ कृतं युक्तमयुक्तं वा श्रीविठ्ठल नुदेस्तु तत् ॥ ५० ॥ येनेथं यत्प्रीत्यैकाव्यमिदं कृतमतीव रसयुक्तम् ।। तस्मिन्कवौ स विष्णुर्वत्सतरे गौरिवास्तु सुप्रीतः ॥१९॥ इति श्रीमद्भक्तशिखामणिश्रीमद्रामान्वयसम्भूतन्यबकसुतराम- कृष्णविरचितभार्गवचम्प्वां सप्तमः स्तवकः ॥ ७ ॥ समाप्ता चम्पूः । . मुद्रितमतन्मुम्बय्यांगोपालनारायणजनतया स्वकीये मुद्रा