Government College, Kota
Rudrata's Sringaratilaka And Ruyyaka's Sahridayalila
Front matter
DUE DATE SLIP
GOVT, COLLEGE, LIBRARY
KOTA (Raj.)
Students can retain library books only for two
weeks at the most.
BORROWER'S
No.
DUE DTATE
SIGNATURE
राजकीय महाविद्यालय
रुद्रट
शृङ्गारतिलक
रुय्यक
सहदयलीला
अंग्रेजी प्रस्तावना और टिप्पणी सहित सम्पादन
डा० आर० पिशल
हिन्दी प्रस्तावना और अनुवाद
कपिलदेव पाण्डेय एम० ए०
पुस्तकालय
प्राच्य प्रकाशन
वाराणसी--२
कॉपीराइट : प्रकाशकोन
मुद्रक : श्रीहरी प्रेस, वाराणसो
प्रकाशक
प्राच्य प्रकाशन
७४-प, जगतगंज
वाराणसी-२
संस्करण प्रथम, सन १९६
पन्द्र
P.
RUDRATA'S SRINGARATILAKA
AND
RUYYAKA'S SAHRIDAYALILA
sos
WITH AN INTRODUCTION AND NOTES
EDITED BY
Dr. R. Pischel
Hindi Introduction and Translation
By
KAPILDEO PANDEYA
$473.78
PRACHYA PRAKASHAN
74-A, JAGATGANJ
VARANASI-5 (INDIA)
विषय-सूची
पृष्ट
5
33
१
८८
अंग्रेजो प्रस्तावना
हिन्दी प्रस्तावना
शृङ्गारतिलक (मूल)
अथोदाहरणप्रतीकानि
महृदयलीला (मूल)
हिन्दी अनुवाद (शृङ्गारतिलक)
हिन्दो अनुवाद (सहृदयलीला)
अंग्रेजी टिप्पणी
९२
१४७
झाविद्यालय
राजकीय
पुस्तकालय
कोटा
ENGLISH INTRODUCTION
Dr. R. Pischel
5 Amongst the Indian rhetoricians Rudrala occupies a prominent place both bg bis age and the value of bis works. Of these two are known, the Kavyalamkara and tbe Sringaratilaka, and as all the quotations from Rudrata I have come upon, with few exceptions probably due to an inadvertence of the writers, are actually found in either of these two, Rudrata perhaps did not compose any other work. A shorter form of the Game Rudraga 19 Rudra, and a longer one Rudrabhatia, Rudrabhata or Bhattarudra') apd since the names Rudra and Rudrabbata are frequently met with in Indian literature, it is at present impossible to make out with certainty the exact number of works of the famous rhetorician, After examining, bunever, the pumerous Reports, Catalogues 20 i Lists of Sanskrit MSS accessible to me, I am of opinion, that of all the Rudras and Ru drabbattas bitherto kaown, there is who with any obability might be identified with our author. All me know of Rudrala's parentage and circumstances is con tained in the starzı Kavyalamkara 5, 15 already pointed out by Prof. Bohle): शतानन्दापराख्येन भट्टवामुकसूनुना । साधित रुटूटेनेदं सामाजा धीमता हितम् ।। From this we learn that he was the son of ope Bhattavamuka, that be bimself was also called Satapanda, and that he was a follower of the Sardaveda, if we are allowed to trust to the interpretation of the word samaj given by the commentator Natl. From Kävya. lamkara 1, 2, 9 (Peterson, Repuit fur 1882/83 p. 18 ) and Sra. garatilaka 1, 1 we are further apprised, that be was a follower of Siva, a fact which is intimated already by bis name; and from Sria- ) compare below the colopbons of tbe single adbyayas, Aufrecht, ZDMG, 27, p. 80, 11 eber Indische Studien 16, p. 5. ') Detailed Report, Bombay 1877 p. 67, clr. Pelerson, Report for 1882/83 p. 15. note.
'6 garat. 1, 129 ff. (cft 1,7) we must conclude that he was a great admirer of courtesans, though possibly there bolds good of him also what Professor Peterson is inclined to suppose of Rajasekhara. viz. "that perhaps he was not such a rake as he professes to be "1) That be was a native of Kasmir, seems certain from obvious reasong. In order to ix the time of Rudrata it is necessary to settle the question as to the authorship of the examples occuring in bis works. Buhler has already remarked that in no case has the source been given ( Det. Report p. 67), and Peterson has expressed the view that they are possibly of the same authorship as the rest of the book ( Report p. 19). This at least, he thinks, was the opinion of the writer of bis MS, in which rules and illustrations are numbered consecutively. The same is the case in the Puna MS, Babler, Der. Rep. No. 248. That Rudrala is an old author, is unquestionable. He bimself quotes only Bharata (Stingrat. 1,15) and from this very stanza it becomes evident that he had not too many predecessors 10 his particular department. In his commentary on Kavyal. 1, 2 Nami names as vlder rhetoricians. Dandın, Medhavin, Hars, Bhamaha and others, Vodyanatha in the Prataparudriya 1. 11 (ed. Madras 1868) quotes Rudrats after Dundon, Bhamaha "the old one" (lad uklam pracu Bhamahona), Udbhala *). Ruyyaka, when speaking of the ctrantanalamkarakaras, cites him alter Bhamaha and Udbhala ( Alamkarasarvasva MS. Bubler Det. Rep, No. 237 fol. I and Ananta on Bhanudatta's Rasamaojani ( Ms. Bhandarkar Report for 1882/83 No. 215 lol. 2b reckons bim amongs "the old ones' (prancah). Now it is a fact that the old rhetoricians, azke the old writers on metrics, illustrated their rules by examples composed by themselves. Thus we learn from Pratibarenduraja, that Udbhata in bis Kavyalamkarasam. graba, an extract from his larger work, a commentary on Bhamana (Bhanabavivarana), took all bis examples from his own work, a Kujarasambhava (M». Kielhorn Report Bombay 1881 p. 87, No. 64 *) The Auchityalamkara of Kshemendra Bombay 1885 p. 29. * I cannot find the quotation itself in Rudrata's works.
7 fol. ils cfr. Bühler, Det, Rep. p. 65). That Bkamaha likewise cited his own stanzas, we may gather from Pratibārenduāja fol. 453 यत्र तु पदार्यसमन्वय उपमानोरमेरमात्र कचना स्वात्मानमुपपादयति तस्य विदर्शनामेह- रयोदाहरणमुद्मटपुस्तके न दृश्यते । तस्य तु मामहोदितमिदमुदाहरणम् । प्रयं मन्दद्युतिर्भास्वानस्तं प्रति यि यासति । उदय पदनायेति श्रीमतो वोघयनरान् ।। The same example is adduced by Abbigavagupta in bis gloss on Apandavardhana's Sabrdayāloka (As Buhler Dst. Rep. No. 257) fol. 2846 where de largely quotes from Bbāaaha. At fol. 65b Abdi. savagupta gives as Bhämaha's example the following verse (1991- प्युदाहृतम् ): गृहेप्वध्वसु वा नान्नं भुमहे यदधीतिनो') As Abhinavagupta goes on to say: faqat asa fai gali matt- सुरेववचन पर्यायेण रसदानं निषेवति । यत्स एवाह । उच्च रसदाननिवृत्तय इति। it becomes probable that the ver e is of Bhamaba's own authorship. Other stanzas of Bhamaha have been published by Professor Aufrecht, Indische Studien 16, 207 f., so that there can be no doubt that he like Udbhata was a poet also"). Vamana directly informs us that a part of his illustrations has been composed by himself (Kavyalamkaravrtti 4, 3, 33). of Dandın iht is in a great many cases evident from the way in which rules and examples are connected with each other. We have besides other proofs. Saragadbara in bus Pacdbati quotes no less than 17 examples of the Kavgadarsa under the very name of Dandins) and so does Pratibarenduraja, who fol 20 adduces as Dandin's Kavyad. 2, 362, Appaydiksita in the Kuvalayaoanda, who p. 15a (ed. Beqares samyat 1928) cites Kavyaa. 2, 36 and p. 49a Kd, 2, 341, and Balakrsna in the Alarngarasata who fol. 46b (MS. Lists of 1881/82 No. 23) quotes Kavyad. 2, 52. 53. 55. Aufrecht (Catalogus p. 204a) is also of opinion that Dandin All three Iss have मुन्न and °तिनी 2) of Udbhata and Bhumaha t# $120zis are also quoted in Vallabhadeva's Subhasitavalı, Aufrecht, ZDNIG. 27,34 f. The example lilasmitena sucina staads Kavyad. 3, 43.
8 composed his examples himself. Even late rhetoricians availed them. selves of the opportunity of showing their skill in making verses. Thus the older Vagbhața, Bhanudatta in the Rasamaojari and the Rasatarangini (with the exception of a few stadzas by his father). Jagannatha io the Rasagangadhara (cfr. 1, 6), Vidyanatha in the Pra. ta parudriya, Kain pura in the Alankarakaustubba, and with one ex. ception Jayadeva in the Candraloka, illustrate the.r rules exclusively by their own verses and nearly all the rhetoricians known to me like to display in some way or other their proficiency as poets. Verses of their own are cited by Apandavardhana in his Sabțdaya. loka and by Abhinavagupta in his commentary thereon, by Dhanika in his commentary on the Dasarupa, Ksemendra in the Kavikanthabharana and the Aucityalamkara, Ruyyaka in the Alamkarasarvasva, the younger Vagbhata in the Alamkaratılaka, Visvanatha in the Sanityadarpaņa, Balakrsoa in the Alamkarasara, Appayadiksita in the Kuvalayananda, Kavicandra in the Kavyacandrika and others. It is therefore probable, that Rudrala was no exception to the rule. Now Sarngadhara in his Paddhati quotes 16 stanzas under Kudrata's name, which are all sound in the Kavgalankara or the Sringaratılaka '). Many of the later rhetoricians, without namiog Rudrata, make use of his illustrations in a manner which is not very far from doworlght plagiarism, and which at all events shows that those illustrations were regarded as standard examples. In the dioth and teoth ulasa of the Kavyaprakasa for instance, where Ru. drata is cited by name only at p. 243 (=Kavyal. 4, 32) the followlag examples are taken from his Kavgalamkara: Kavyaprak.p.233 all three examples=Kavyal. 10, 27. 3, 15. 18; p. 235 sasara = Kl. 3, 35; p. 249 both examples=Kl. 5, 6. 7 p. 250=KI. 5, 20; p. 253=K). 5, 21; p. 286 kisalaya'=Kl. 8, 501 p. 299 tvayi =Kl. 8, 951 p. 302 ksinah=Kl. 7, 90, p. 319 tad idam=Kl. 1) Aufrecht, ZDMG. 27, p. 80 f. and my remarks ibid. 39, 314. Of the 9 stanzas quoted from Rudrata in the Subhasitavali I cannot find the ope muncata gunabhimanam in R.'s works.
9 7, 104; p. 321 vidalita'=KI, 7, 28. p. 327 kautilgan=Kl. 7, 81 i p. 328 aviralaº-Kl. 7, 83; p. 331 rajge=Kl. 7, 97; 335 anan. dam=Kl 9, 47; p. 313 gaivum=KI, 8, 78, p. 346 diva=K), 9, 6; p. 361 bbana -- El. 2, 22. To the same degree Rudrala ha, been laid under contribotion in the fourtu pariccheda of the Sarasyalikapthabbarana, in the Afth and sixth adhyaya of the Alamkaracudamani, in the tentb pariccheda of the Sahityadarpana,in the third aod fourth adhyaya of the Alankaratılaka, 10 Ruysaša's Alamkarasarvasva, 10 Sobhakara's Alamkararatoakara and so on. I hardly believe that all these later writers would have used Rudrata's examples to guch an extent, had they not looked at them as typical, which again would pot bave been the case, if he bimself had taken them from other authors; for that Rudrata and no other is their source, is unquestionable. At Srogarat. 1, 3, he calls this work a poem (kavya) and 1, 4 be places those who bring together the boundless sport of Sarasvati 10 two or three verses, on the same level with those whose ind is not shaken by the artons of the side looks of joyful women, and with those who bave served as a boat to mer, agitated by falling into tb: ocean of samsara. That bere he alludes to bis illustrations seem to me beyood doubt, and the tenor of 1, 42 also serves to confirm bis authorship of the examples. Many of Rudrata's examples in the Kavyalamkara and more to use 10 tbe Sringat atilaka are of high poetical cent, ladeed, putting aside the rules, the Snogaratilaka rea is exactly like the Amarusataka wbich I think we do not yet possess in its ongidal shape. William Taylor in his cariously uoscientisc, but not at all useless Catalogne Raisonne Sladras 1857-62 Vol. I. 343. 345. II, p. 56. 57. 58. 201, 368 mention3 an Amaruka 'by Amaruka or as some say, by Sapkaracarya" and two commentaries thereon a nasabanjali and a Srsdgaradıdıka, and from bis description of the Fork (compare especially 1. 3.5. II, 201) it is obvious that it treated of the same subject as Radrata's Sringaratilska This is by no means improbable; from this point of view the seeming incobercoce of the sigle stadzas becomes at coce intelligible. According to Tay.
10 lor the work first treats of the mugdha and the very first stanza of our Aparusataka after the mangalacarana is an address to the mugdha. With the help of Sringaratilaka it is now possible to assign to many stanzas of the Amarosataka their original purpose, especially as a good many of Rudrata's udabaranas are but imitations of Amaruka's stanzas, some, as mentioned in the Notes, mere copies. Apanta on the Rasamanjari fol. 19b quotes Amarus st. 53 (bale batha) and calls it "an old illustration'' (pracinodaharanam) of tho kind of dayika pamed dhiradhira; and for the same purpose it is cited in the Dasarupavaloka p. 78, Alamkaracudamani fol. 43b, Sa. hityad. p. 43, it has been copied by Rudrata Srogarat. 1, 159. In those parts of their works, which treat of the nagakas and the nayıkas, the rhetoricians quote no author more frequently in proof of their roles than Amaruka; cfr. for jostance Sabitgad. p. 39 ff. Dasarupa p. 75 f1. Because of the stanza aktai ara: =Amaius. st. 3. Bhanudatta in the Rasamanjari sets up a ninth kind of her toines, the prosyal palika, I hasc no doubt that, it searched for, the original Amarasa taka may still turn up one day or other, though It was current in its present form already in the ninth century'). A stanza which is complete in itself and not connected with others, is called by the rhetoricians muktakam or muklapah (scil. slokah ; cfr. Anandavardbapa Sabrdayaloka fol. 189a 1.4). Kavyadarsa I, 13 with the commentaty 10 Auirecut's Catalogus p. 203b Dote 2, Sabiiyad. 558. Agpipurana 336, 36, To this kind of poetry also belong Ama. raka's stanzas and Anandavardhana fol. 190b makes on them the following remark : मुक्तकेषु हि प्रबन्धेधिय रसरशामिनिदेशिनः कवयो दृश्यन्ते । तथा घमरकस्य मुक्तकाः शृगाररसस्सन्दिन. मदन्यायमाना.प्रसिद्ध 891 In the 1) Where tbe MSS. described by W. Taylor are now preserved, I do not know. ) za: काव्यस्त प्रमेशा मुक्तक सस्कृतप्राकृताप, शनिबद्ध संदानितविशेषककला. पक्वुलकानि पर्यापबन्धः परिकथा सकलक्यासण्डकथे सर्गबन्धो s मिनेयार्यमाख्यायिका कथा। इत्येवमादयः। On which Abbinavagupta comments : मुक्तकमिति मुक्तमन्येन नलिगितम् । तस्य संज्ञायां कः । तेन स्वतन्त्रतया परिसमाप्तनिराशाशयमपि प्रबन्धमध्यवति मुस्तकमित्युच्यते।" t. -Y 11 detached verses poets are scen barrying through aša tle the trasas (in the same manner ) as in the connected composinopsiós it is generally known that Amaruka's detacoeis Ferses sro Rowing with rasa "love" and (by tbis) look like a connected composition. From this it is evident that already in Adaodavardhana's time the Ama. rusataka had been brought into its present shape, but as centuries intervene between Amaruka and Apandayardhana,tbis cannot miliate against the hypothesis started in the above. The Bbattıkavya is another example of a poem composed with a view to instruction, and a third is Aqandavardhana's Prakrit poem Visamabanalila. At lol. 3264 Anandavardbana ex patiates on the prac tice of poets to personify 10 anionate beings like the Himalaya in the Kumarasambhava, and on this occassion he remarks: fraldi amar मार्गः । इद प्रस्थान कविव्युत्पत्तये विषमबाणलीला समपञ्चं दाशवम ।' ) This shows that Anandavardbana took regard ofútberastruction of poets." Considering all this we cannot, I think, doubt that the illustrations are Rudrata's own compo-ztion and that therefore we ara entuled to use them for chronological purposes. Now the oldest writes as yet kuowo w ko quotes some of them is Psatharenduraja who at fol. 25 cites the example oila TE 47 (Kavyaprakasa p. 299) = Kavgal. , 25 ao at lol. 31 the example : फजलहिमकनकरुच. सुपर्णवृपहंसवाहना. शं व । जलनिर्धािगरिपद्मस्था हरिहरचतुरानना ददतु ॥ Kavyal. 7, 33). Prautareaduraja's time we are pretty sure of from his statement that he was a pupil of Mfukula. At stanza 3 of the indroduction 10 bis commentary on Udbhata he says: विद्वदग्या मुकुलकादधिगम्य) विविच्यते । प्रतीहारेन्दुराजेन काव्यालकारसग्रह॥ and at the end fol. 62 he praises bis teacbtr ia the following stanza. मीमासासारमेपास्पदजलपिविघोस्तर्वमाणिक्यकोशा- 1; clr. fol. 3016 gifta mlalar mange med stailuha #9 काध्यप्रबन्धेषु यथायथ दषितमेव | Abhinavagupta: स्वेचिति । fatanecali -) Also quoted by Ruggaka, Alankarasarvasva fol. 736 where against metre the reading that is given. * MS. 977 12 त्साहित्यश्रीमुरारेवुधकुसुममधोः सौरिपादान्ज गात् । श्रु त्वासौजन्यसिन्धोटिजवरमुकुलीतिवल्ल्यालवाला- त्वाव्यालकारतारे लघुविवृतिमघात्कोकणः') श्रीन्दुराजः ।। "Induraja a native of the Koinkan composed this short commentary on the Kavgalamkarasara (by Udbhata) having been a pupil of Mukula, the best of the twice-born, who is a cloud of the rain "Mimamsa, a moon of the ocean "Grammar', e chest of the ruby "Logic", a Vison of the Sri "Poetry", a honey of the flower "Mercury", a bee of the footlotos "Satdin' 2 a stream of benevolence, a water basis of the creeper "Fame".- Mukula was a son of Bhattakullata, as he states in the coloplon of his Athidbavrittamattika (Bubler, Det. Report p. CXXVIII) and Kallala, as pointed out by Buhler 1. c. p. 66) is said in the Rajat arapguoi to have lived in the reiga of Avantivatman (885-884 A. D. ). Granting the correctness of Kalhaba's statement, Mukula must have fourthed in the first half of the tenth century and bence Pratibarenduraja about the midale of its ). If wo take into account that Rudrata at this time was already regarded as a standard water, he can not be youager than the middle of the nath centary. To the same date points the time of his commentator Nami, who coupiled his work from older commentarles io A. D. 1069 (Peterson, Report for 1882/83 p. 161.). Nami, as mentioned above, names as older rhetoricians Dandin, Medhavin, Hari and Bhamaba. Of Afedhavin, whom Nanı mentions again at fol, 1784, nothing at al is known. Hari's work was written in Prakrit, as we learn from the only quotation as yet come to light in Nami's commentary fol. 236, where he says that according to Hari there are eight kinds of anuprasa: अटी हरिपोक्ता । यथा MS. लघुवृत्तिम' ") If I understand the last two compounds correctly, they probably mean that Makala was proficient in astronomy and astrology. :) Whether pratibarendorala is identical with Bhattenduraja, the teacher of Abhinavagopta, I have no means to decide. Chronology spe ks in favour of it. Of Bhattenduraja Abhinavagupta cities also Prakrit stanzas, 13 महुरं फरसं कोमलमोजस्मि निठुरं च ललियं च । गम्भीरं सामन्नं च अट्ट भणितिउ नायव्या ॥3 A rhetorician Hars is mentioned by Konarasvamın on the Prataparudriga p. 296, 8. 302, 22, but he is probably the author of the Rasanirupana who with his fall namne Naraharisuri 19 cited p. 186,23, 244, 26 and siace the quotations from him are in Sanskilt, t te. mains doubtful whether be can be identified with Nami's Hari. Bha. maha's time 19 only so far fixed as Udbbata who lived ander Jayapica (779-813 A, D.) wrote a commentary on Bbamaha). How fær back Bberaba is to be dated, I am at a loss to say; his work was written in slokas. Dandin's time is now generally assumed to have been the sixth or seventh century A, D.• Kavgad. 1, 2, be speaks of purvasastrani and 2, 2 of pu vacargas, who have treated of what the alamkaras bave in common, wbile be intends to illustrate them in detail"). At 1, 12 he mentions a Chando viciti, 1, 34 the Setubandha and 1, 38 the Brhat katba, and Harina tha iaforms us that Dandin in big rules followed Bhamaba). About his literary activity opinions are still af variance. Rajasekhara ln a stanza quoted io the Sarngadhara- :) I take this opportunity of remarking that there 19 probably not so total a blanc between the first century B. C. and the third century A. D, as Mar Muller is inclined to state. Between the Vedic Literature and the Repeissance of Sanskrit Literature there lies a greet mass of Prakri Literature, which I trust, is not lost, but w come to hght in searched for. Many a famous Sanskrit work will I think, turn out to be an imitation of Prakrit original. 2) Pratibarendaraja fol 10 : मामविसरणे महोभटेन एकदेशराब्द एव WIENT GUTIE fufaefra: A Bhamabavivarana 13 also mentioned by Abbina vagupta on Sabriday aloka fol. 214b. *) feber, ladische Streifen 1,312 € Max Muller, India, what can it teach us (transt. by Cappeller) P, 286. That the Seto bandha is a work of Kalidas is by no means proved and quite improbable. *) The reading grafisamharlum instead of pralisamtskartum given by Aufrecht Catalog. p.:01a is hardly correct in spite of Kavgad.1,2. 5) Aurfreicht, Catalog. p. 206b.
14 paddhati (ZDMG. 27, 34) says that "three works of Dandin are famous in the three worlds". Two of these are generally known i the Kavyadarsa and the Dasakumaracarita, the third is to be found out Premcandra Tarkavagisa in the bhumika of his edition of the Kavyadarsa ascribes to Dandin the Kalapariccbeda, the Chandovicitt "and a great many other works" and in his commentary on K3.1.18 he starts the opinion that by the Chandoviciti mentioned there, is meant either the work of Sesa (i.e. Pingala) and others or a work of Dandin bearing this game. Likewise Ranganatha in the bhumika of Jibananda's edition of the Mallikamaruta Calcutta 1878 p. 1 attributes to Dindin besides the Mallikamaruta itself, the Chandoviciti, the Kavyadarsa, the Dasakumaracarita "and other extraordinary works”. Of European scholars Professor Jacobi has pleaded in favour of Dandin's autborship of the Chandovicit!"). However. I do not believe that in this he is right. In two of the passages adduced by Prom fessor Bohtlingk in his Dictionaries viz. Apastatoba Dharmasutra 2, 8, 11 and gana on Panini 4, 3,73 no special work can be meant; thero chandoviciti is without any doubt a general term for metrics, as Bubler has corectly translated It (Sacred Books of the East Vol. 11. p. 120). The same holds good of the passage from Kedarbhatta quoted by Professor Weber (ladische Studien 8, p. 430; cfr. p. 81) and nothing is to be gained from the third passage adduced by Bohtlingk viz, Varahamibira, Brhatsamhita 194, 64 Nor is it be yond all doubt that Dandin Kavgad. 1, 12 and Vamana 1, 3, 7 refer to a special work called Chandoviciti. Daodin terms it a science (vidya) and Vamana paraphrases it quite generally by chandahsastra, which they would hardly have done if they had had in view a de. finite treatise. If, however, this was the case, the work they referred to was the sixteenth chapter of the Bharatiyanatyasastra which in South India MSS. bears the name of Chandoviciti and which under this name has been published by Regnauda). This is proved *) Indische Studien 17, p. 447. *) Le Metrique de Bharata Paris 1880. cfr, Heymann, Nach- 15 by Sabandhu who lived about the same time as Dandio and Va. mapa. At Vasa vadatta p. 235, 1, 10 a passage full of quibbles, Sobandhu says of the beroine, that she had a "thia waist shining like the Chandoviciti": Chandovicitim sva bhrajamanatanumadhyam. Here the words fanumadhya are an allusion to the first metre described in the Bharatiyacchandovicit,actually bearing this name (Regnaud I.c. p. 17)). The Cbandovicit therefore must be struck out of the number of Dandin's works.- No: can the Mallikamaruta be attri. buted to the old Dandlo. It is not necessary to refute in detail the reasons for which the writer of the bhomika of the Calcutta edition ascribes this play to our Dandin; the author bimself has settled the question completely. From p. 9, 3. 14, 6. 15, 14. 66, 15. 338, 11 it is evident, that the proper game of the anthor of the Mallikamaruta is Uddanda (or probably v ddandin) and that Dandın (p. 16, 6 E6, 13. 338, 9) 15 but an abbreviation. Uddand: he is called by Professor Oppert, Lists I, p. 476 No. 6115; Uddandakavi by Gough, Papers p. 188 No. 185 and by Lewis Rice, Catalogue (Bangalore 1884) No. 2402, wille under No. 2403 the shorter form Dandı is given. Dr. Burnell (Classified Index p. 170) calls the anthr Ranganatha, wbich according to the edition (p. 12, 10) is the name of Uddandin's father To a Dandin is further ascribed the Adamayastotra (Taylor, Catalogue 2, 79) or Anamayastava (Oppert, Lists 1. p. 513 No. 6859). and the Kalapariccheda (Premacandra Tarkavagisa in the bhumika to richten von der koniglichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Got. tingen 1874 p. 92. In Hall's Devanagari Ms. (Heymaon's NS. B) and in the two Papa MSS. the tract on metrics forms the 15th chapter and in B is called Chandovidhana, in the Pana MSS Chan dovrttavidhı. 1) On the metre lanumadhya cír. Ind. Stad. 8, 365 f.-op. perl, Lists 2 p. 573 No. 10133 mentions a Chapdovicit by Patan. fals. With this short notice nothiog is to be done and I may be allowed to remark that such Lists as these, aseful as they may be in some case or other, in the whole hardly pay the expenses.
16 the Kavyadarsa). Taylor also mentions a Dandi-alamkara in Ta mil language and informs us that Dandin has the "traditionary reputation in the peninsula of having been abhapakavi or a poet in two languages, the Sanskrit and the Tamil" (Catalogue 3, 2. 783). How far this concerns the old Dan din I have no means to verify, but that he is meant, seems certain. It is perhaps worth while to point out that according to Mallikamatuta p. 15, 13 Uddandin was proficient in six languages. That neither the Apamayastotra por the Kalaparlccheda is Dandin's third work "famous in the three worlds", would be best pro. ved, if we could show that there exists another work which has a better claim to Dandis's autborship. And this, I think, can be done with a tolerable amount of certainty. At Kavgadarsa 2, 362 Dandın gives the following example of the figure samakaksatasamkirna i. e. a stanza where more than one alamkara occurs, the one of wbich is not merely auxiliary to the other, but independent and equivalent : feferata ant s gifer audara TH: 1 असत्पुरुपसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ 1) Every reader of the Kavyadarsa muet te struck with surprise by the fact that Da din contrary to his usual brevity has devoted to the first verse of this stanza a long discussion 2, 226--231, and this in a manner unheard of in the rest of his work. It will be best to translate the passage as it is to the purpose“). "Dark. nese, as it were, anoints the limbs the heavens, as it were, rain collyrium", this (verse) also is in a high degree an example of the (rhetorical figure) ul preksa (226), Some, because tb see here the word iva, erroneously believe that tbe figure made use of is upama, not heeding the saying of a competent authorltys), "that no simile 1) This stanza is quoted and discussed of by nearly a)] the Thetoricians known to me. In the second verse the best MSS. read निष्फलता for विफलता. 2) Cfr. Sarasvatikapthabharana p. 375 ff. The authority, as Professor Kielhorn points out to me, is 17 is made with a verbal loro", (207) The motoal relation of a thing compared and another thing with which it is compared, to be pos. sible, requires that both should have some property in common. But in the present instance, what common property cao you discern in "anoints" and "darkness"? (228) 11 you malotaio, that "anointing" itself is that properts, then what in the world is "anoints besides? Surely even a madman would not say that one and the same thing is property and possesser of such property at the same time 229) Il you say that it is the agent (denoted by the termination of lima pali) with whom darkness is compared, (I rejoin, tbat) that agent, haviog become subordinate to the action denoted by the verbal base, is altogether occupied lo brioging about that action and can therefore enter into no relation with anything else. (290) When on the other band you say, that darkness is like one who anoints, then "the limbs" cannot be taken as the object of the sabject "dark- Desg'" and besides the quality common to both has still to be poin, ted oot.(281) When we say: "Your face is like the moon", wo goderstand) something more than what is actually said, viz. we an. derstand) that the face is lovely. Such is not the case beres for bere we understand from "avoints” nothing else but "anoints". 1 (232)... The (rhetorical figure) ut preksa is indicated by the words manye (I think), sanke (I suspect), dhruvam (certainly), prayas (generally), munam (surely), and similar words; the word ira is also such a one'. (234) From this it is obvious, that Dandin is of opinon that the word iva is also indicative of the rhetorical figure e preksa, a fact, which apparently had been disputed by other rhetoricians. In order to remove all doubts on this, Dandig bere expatiates on a no doubt very striklrg and characteristic verse, which afterwards has become the standard example of the utpreks3, so much so, that even Jagadeva In the Candraloka 5, 30 quotes it"), though he otherwise only Patanjall, Mababhasya Vol. II, p. 14 a fost and p. 143 नव निउन्टेनोपमानमस्ति । -) In the Kasmir Recepsion, however, this stanza is wanting. - - - - 16 uses examples of his own. It is hardly without intention, that later on (2,952), again contrary to his custom, Dandin repeats this very verse in order to show that it contaios the figure utpreksa and it 19 evident that at 2,226 he presupposes the knowledge of this example. If then we bear in mind, that beyond any reasonable doubt Dandin in the Kavyadarsa has composed all the illustrations bimself, and tbat the whole stanza 2,362 is directly ascribed to him by comparatively sa old a writer as Pratibarenduraja (above p. 7). Dandin's authorship of this stanza seems to me certain. In the Sarngadharapaddhati, it is true, it is ascribed to tuo authors, Vikramaditya and Mentha (ZDMG. 27,75), but against this testimony, Improbabls in itself), stands Pratiharenduraja's authority. In Vallabhadeva's Subhasitavall it is ascribed to Vikramaditya alone, a fact, which shows best that the real author of this stanza had been for gotten"). Now it is well known, that this stanza also occurs in the Mricchakatika p, 14, 16 (ed. Sterzler). That Dandia should have taken it from a foreigo source, it is quite inadmissible to sappose, since through the whole Kavyadarsa he has not borrowed from others, nor is it in any degree likely that the author of the Mricchakatika has taken Ibis stanza from the Kavyadarsa. Thus there temalns but one conclusion viz. that Dandin at Kavgad. 2,226 ff. cites a verse of his own and that therefore he ss the real author of The Mricchakalika, and that this play is his third work "famoas in the three worlds". I have myself shown elsewheres) that no particular stress ought to be laid on the simple fact that one in the same stanza occurs in two different works and that from this alone it would be rather hasty to draw conclastons as to the identity of their authors. I have not changed my mind since, but I think that the case is *) Aafrecht, ZDUG. 27, p. 3. 2) Peterson, Actes da sixieme Congres international des Orientalistes. Leide 1885 vol. III, 2,426. sy Gottingische gelehrte Aozeigen 1883 p. 1239 f.
19 very different here. Tradition ascribes to Dandin three famoos works; two only are known, the Kavyadarsa and the Dasakumana. carita. There exists besides a very famous work, the Mriccbakatika, the author of which is unknown, but which bas something in common with either of Dandin's two noks. A stanza of the Mricchakatika is quoted and discussed at length in the Kavyadarsa, in which Dandin has not given but his own examples. Again the state of social life as described ja the Mricchakatika is precisely the same as that in the Dasakumaracarita, and the description agrees cven in details 4). If nothing else, this certainly shows that the authors of the Mricchaka tika and Dasakumaracarita must bave lived at the same time and probably in the same country. That the Mricchakatika is not so old a play as is generally assumed, but belongs to the sixth or seventh century A. D., will, I hope, have become evident from my remarks on it published in the Gottingische gelehrto Anzeigen 1883, p. 1229 ff. a). Chronology therefore does not inter. fere. From Dandin's praise of the Vaidarbhamarga Kavgad. 1,41 ff. Premacandra Tarkavagisa has concluded that Dandin was a native of the Dekhan and this becomes still more probable from the reputa. tion which according to Taylor, justly or not, Dandin enjoys in the Dekhan. His namesake, the author of the Mallikamaruta, likewise was a daksinatya (Ballıbam. p. 12,1 1f.). The commentators of the Dasa kumaracarlta largely quote from the Vaijayanti, a work particolarly current in the South of India, and the two best MISS. of the Dasak used by Prof Bahler came from the Dekban. Dandio threfore in all probability was a native of the Dokban. That also the author of the Mricchakatoka belonged to the South of India would become 1) Weber, Indische Streilen 1, 315 1. Buhlır on Dasaka. p. 57,1, I cannot go into details here, all the less ag, in spite of all my efforts, I could not get get the new complete edition of the Dasak. pablished at Bombay 1884. a) I berewith withdraw my remarks on Bhasa. In 1883 I was not yet aware that all the illustrations of the Kavgadarsa arc Dindla's own composition.
20 certain, if a glosa on Vamana's Ravgalamkaravrtti p. 31, 24, preserved in the MS. Bubler, Det. Rep. No. 260 fol, 18a, should stand the test. On Vamana's words: Sudrakadiracitesh this gloss remarks: raja Komalih Sudrakak a). Unfortunately the only king Komati at present known, is Komati Venka, the Reddi chief of Kondavidu, who apart from his time (1395 – 1423) is quite out of question here. The gloss, however, would prove that it is to the South of India that we must look for finding out the Sudraka of the Mricchakatika, for Komati is a South Indian namo). That MS. A of the Mricchakatika (Stenzler's edition) contains traces of a southero origio, I have proved long ago 8). Strange to say, the Mricchakatika is not quoted much by the rhetoricians, except the stanza lim pativa tamah, which they took from Dandin. The oldest author who cites it Is Vamana, himself a native of the Dekhan, as I have shown) (p. 54, 5. 57, 11) and then only so late writers as Dha- Dika (p. 41. 63, 83. 127), Visvanatha (Sahityad. p. 36. 46. 158. 191) and Vardhamana (Ganarataamahodaddı p. 8. 102. 233) quote it. By the Kasmirian rhetoricians not one line of it is cited. But for Vamada's quotations from it, we might easily be induced to think the Mriccbatatika quite a modern work. It is not possible to prove from internal evidence, that Vamapa's Kavyalamkaravrttı is later than Dandin's Kavgadarsa, Aufrecht's statement (Catalogus p. 207b, that *) Above 4:3 written a, but whether it belongs to this gloss or is by the same hand, I am not sure of. 3) Sewell, Archaeological Survey of Southern India Vol. II, p. 187. cfr. also Vol. I, 70, 139 and Taylor, Catalogue 3, 511, 513. No chronological inference touching Dandin, is in my opinion deducible from Kavgad. 2. 278 f. The passage, however, should be kept ia view, since it my be useful to know to which work Dandin bere refers. *) Nachrichten von der konigl. Gesellschaft der Wissenschaften zu Gottlogen 1873 p. 209. 4 Jenaer Literaturzeitung 1875 p. 421, Heace he like Daq. dla profers the Vaidarbbl riti, 21 Vamana took some of bis illustrations from Dandin, rests on an in terpolation in the Oxford Ms., as bas been justly remarked by Prof. Cappeller in the preface to bis edition of the Kayyalamkaravrtti (P. IX note 1). The passage is wanting also in the Pana MSS. It might be pointed out, that Dandia Kavyad, 1,40 treats of only two different styles, the Vaidarbhi and Gaadiga riti, while Vama a 1.2. 9 distinguishes three ritis, the Vaidarbhi, Gaudiya and Pan. call and that from Kavyaprakasa 9,4 it may be concluded that Va. mana was the first to do so. It might furtbur be arged that Yamana 1,3,23 fi. discusses three kinds of prose style, of which there is no mention in the Kavgadarsa 1,25 ff. Nor is it perhaps use. less to state that Dandin 2,227 ff. is anxious to show that the word iva is also indicative of the higure ufpreksa, wule this is an esta blished fact for Vamana 4,3,91). In the same manner at would be possible to show that Rufrata generally is still fuller and more oxplicit tban Vamana, as, for instance, he Kavgal. 2, 3 1f. teaches four ritis and divides them into two classes, On the other hand, as Professor Kielhorn justly poiats out to me, it might seem that Dandin Kavyad. 2,54 crticizes Vamana's rule 1, 2, 8. As, Lowever, Dandia's remarks have had no influence of doubtless later authors, such as Alata, Kavyaprakasa p. 362 who quotes Vamana's examples, we are allowed to suppose the same of Vamana himself and to presume that Dandid argues against at older author whose role was approved of by Vamana. Indeed, all this is not sufficient for chronological inferences as long as got all the older thetoricians are known, and it must not be forgotten that the three authors have accomplished their task from very different points of view and to a very different parpose. In my opinion Dandin is older than Vamana, but if Dandin's authorship of the Mricchakauka should not be approved of, I cannot see how this could be stown convicciagly. *) Cappeller has failed to hit the correct reading here; read a 77 or still better with B stift and compare Borooah's editlon, 22 Vamana's time we are now pretty sare of. At Kavyal. p. 10,21 he quotes Subandhu's Vasayadatta, as pointed out by Professor Cappeller (Vamapa's Stilregeln, Strassburg 1880 p. 38), and p. 68,13 Bana's Kadambani, as first sbown by Anundoram Borooah (Notes on Vamana p. 11 cfr. Zachariae, Gotting, gel. Anz, 1884 p. 301 ;. Hence Vamana cannot be older than the seveath century A.D. That he can no longer be placed in the 12th century, as Cappeller has dode, has already been remarked by Bubler, who first pointed out that Vamana is quoted by Abbigavagupta (about 1000 A.D.) as one of his authorities. From Abhinavagupta's words, however, it is evident, that Vamana was an authority already in Anandavardhana's time. At Sahrdayal. fol. 59a Anandavardhana gives as an example the stanza #gital etat, quoted also Kavyaprakasa p. 246 Sahityad. p. 344. Kavalay. p. 53a, Alamkarasara fol. 57b. Io bis gloss on it Abhinavagupta informs us that the stanza is Anandavardhana's own composition and that he composed it in defereace to the different views of Bhamaba and Vamana qarfantig1914 भामहाभिप्रायेण समासोक्तिरित्यमुमारार्य हृदये गृहीत्वा समासोक्त्याक्ष पयारिदमेकमेवोदाहरणं व्यवरं ग्रन्थकृत । एषापि समासोक्तिर्वास्तु श्राक्षेपो वा किमनेनास्मकम् । सर्वथा अलंका. रादिषु व्यंग्य वाच्य गुणोमवक्वोति नः साध्यमित्याशयोऽत्र अन्थे गुरभिनिरूपितः ।। (fol. 62b). From this it follows that Anandavardhana was a good deal younger Iban Vamana. According to Rajatarangini 5,31 Apatdavardhana became famous under the rule of Avantivarman 265 884 A.D. In the passage adduced above, however, Abhinavagupta calls Anandvardhana gutavas, at lol. 246b he calls him asmadguravas and at fol. 291b asmadupadhyayas and in both cases he directly refers to Apandavardhana's text. If this is to be taken li. terally, Anandavardhana must have been at least half a centasy later than Kalbana states. I am afraid tbat Kalbana even in this respect is not atterly trustworthy. At Rajatarangloi 4, 496 he *) That Subanibu and Bana are later than Dandin, Prof. Weber (Ind. Streifen 1, 312) is inclined to conclude from their style. But from this nothing can be dedacted.
23 says, that Manoratha was amongst the poets of Jayapida's court. This, however, is directly contradicted by Abhinavagupta, Anandavardhana in the Sabrdayaloka fol. 14b quotes the following stanza : ॥ तथा चात्र कृत एवान्येन श्लोकः ।। यस्मिन्नस्ति न वस्तु किं चन मन प्रह्लादि सालकृति व्युत्पन्न रचितं च नैव वचनव कोक्तिशून्य च यत् । काव्यं तद् ध्वनिना समन्वितमिति प्रोत्या प्रशसञ्जडो नो विद्योऽभिदधाति किं सुमतिना पृष्ठ स्वरूप धुने । Abbioavagupta in his gloss on this states at fol. 16b that this stanza is by Nanoratha, a poet contemporaneous with Anandavardhana: 11741 चान्येनेति ॥ ग्रन्थकूवत्समानकालमावि व मनोरथनाम्ना कविना। Hence Manoratha is later than Kalbaga makes us belicve. That his statement about Ratnakara is also not quite correct, Bubler has shown (Det. Rep. p. 42 f.). At all events Vamana was a recogaused authority in the first half of the tenth century, since he is quoted as such by Prati harenduraja fol. 55, 59. 61, who, as we have seen above p. 111. lived about the middle of the teatb century. Buhler (1. c. p. 65) is inclioed "to give credence to the tradition of the Kasmirian Papdlts, that be was the Vamana whom Jayapıda employed as one of his ministers". From Bobler' remarks I. c. p. 72 8., honever, this seems to be no real tradition, but a mere guess of the Kasmirios which so far is withoat any value, though I do not deny the puse sibility that Vamaga may have lived in the teose of that king. It must, bowever, be borne in mind that Vamana, the rhetorician, in all likelihood was a sative of the Dekhan and that therelore prot bably he tas nothing in common with Vamana, one of the authors of the Kaslka ). Agalo t the date assigned to Vamana by Bahler, Cappeller has entered bis protest (Vamana's Stilregeia p. III). The mention of Kaviraja and the quotations from "at all events late" poets, seen in Cappeller's opinion to preclude an earlier date than 1) Zacharide. Gott. gel. Anz. 1894 p. 300 is of opinion, that our Vamana is identical with the grammarian, quoted largely to the Ganaratoanabodadhi.
i 1000 A. D. Cappeller lays particular stress on the quotations from the eighth book of the Kumarasambhava, but wrongly, Anandavardhana knew it perfectly well and ascribed it to a mahakari. As the passage is very interesting, I give it in full (fol. 184a). flauf कवेदोषः। भव्युत्पत्तियोऽशक्तिकृतश्च। तत्राव्युत्पत्तिको दोष: शक्तिविरस्कृतत्वात्कदाचिन्न लक्ष्यते । यत्वशक्तिकृतो दोषः स झरिति प्रतीयते ।। परिकरश्लोकश्चात्र । अव्युत्पत्तिकृतो दोष शक्त्या संवियते कवेः । यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य स झगित्येव भासते ।। तथा हि महाकवीनामप्युत्तमदेवताविषयप्रसिद्धसंभोगशृंगारनिबन्धनाद्यनौचित्यमुत्तमदेवीवि- पयं शक्तितिरस्कृतं ग्राम्यत्वेन ') न प्रतिभासते । यथा कुमारसंभवे देवीसंभोगवर्णनम् । In the Alamkar asekhara fol 36b the eighth book is directly ascribed to Kalidasa: सा च । भवानीशंकरादीना पित्रोर्वा केलिवर्णनम् । अत्युक्तिर्वा नभ साम्यं स्तनादौ स्यादनौचिती ।। इत्यनेनोक्तास्ति । यद्यपि कुमारसंभवे कालिदासेन वल्तिमस्ति तथाचीनेन") न कर्तव्यम् । Stanza 2 of this book is quoted already by Nami in the Rudratakavyalamkaratippanaka lol. 175b and by Dhanika p. 76. 1833; st. 5.6. 11.63 12 Hemacandra's Alamkaracudamani for. 131.6a.15b, st. 63 besides in the Alamkarasarvasva fol. 105b, Alamkaratiaka fol. 23a, Alamkarodaharana (MS. Bubler, Det. Rep. No 240) fol. 35a. Sarasvatik. p. 226. Other quotations have been verified by Prof. Weber, Ind. Streifen 2,372. 3,228 note 1 and by Prof. Zachariae in Jacobl's pamphlet on Kalidasa's epic poems: Verhandlungen des 5. Internationalen Orientalistencongresses 2,2,146. In this pamphlet Jacobi at all events has proved that the eighth sarga is older than the rest of the uttarakhanda and the testimonies adduced above show that in no case can it be regarded as modern. That it contains expressions which are hardly Kalidasa's, I have urged elsewhere). It 1) MSS. ग्राम्यत्वे. cfr. Alamkaracudamani fol. 180: यत, कुमारसंभवे हरगोरोसंभोगवर्णनं तत्वविशक्तितिरस्कृतत्वाम॒म्ना न दोषत्वेन प्रतिमासदे । and Sabityad. p.233. १)MS. 'चीने :) Gottingische gelehrte Anzeigen 1874 p. 873.
25 saftices to refer to Raghavamsa 2,2 ft. Sisupalavadba 19,98 #. Kiratarſuniga 15, 38, 52, in order to make it evident that the illastrations given by Vamada p. 36 37 need not be taken from "at all events late" poets. Nor can Kaviraja trouble as any longer. Because Aufrecht Catalogus p. 121 bas shown that Kaviraja men. tions king lonja of Dhara, it is generally assumed that he lived after the tenth century. This, however, is no longer tenable. Rajasekhara, when speaking of his family, boasts tbat one of his relations, Surapanda, was no profclept in diction that he beat even Tarala and Kaviraja (Balaramayana 8, 19 f.). Now Rajasekhara is not only quoted by Abhinavzupta (ZDMG. 39, 816), but also by Somadeva in his Yasastılaka, a work written in A.D. 959, and cannot therefore be later than the begining of the tenth centory). From Balaramayana 9,1 and Vidhasalabhanjika 4, 1 (ed. Calc. 1873) where Rajasekhara is styled Daurduki (V. Daubiki Autrecht ZDAG. 27, 77 Daurdabı), we learn that his father was Durduka (Dobaka, DurJuba), from Vidbas. 5, 6 that Akalajalada was bis great-grandfather or rather his great-great-grandfather, since Balar. 9, 1 he is called the fourth in descent from Akalajalada. Sutapanda there. fore who Balar. 8, 19 is mentioned after Akalajalada, probably was his great.grandfather or grandfather. If we date him back only two generations, be must have lived about the middle of the ninth cen. tury and Kaviraja therefore must be still older. As Raghavap. 1,41 he pats blmselt on the same level with Subandha and Bana he pro bably is not very much younger than they are and may have flourisbed early in the eighth century). So far then nothing prevents ) Peterson, Report for 1883/84 P. 33. 45. We should get his exact date of the stanza Bbaso Ramila. ZDMG, 27, 77 really were by Rajasekhara. This, however, has now become doubtful, cfr. Peterson I. c. p. 58f. ) Cappeller's assertion in his translation of Alax Muller's Iodia P. 294 that I place Kaviraja in the eleventh or telíth century, rests on a misunderstanding, la the passage adduced by bin I have not given any exact date of Kaviraje, bat simply referred to Las sen's and Aufrecht's statements, 26 as from placing Vamana in the eighth century and if Kalbana is to be trusted, he must have been a contemporary of Udbhata, whom Kalhana places in the relza of Jagapida 779-813 A. D. That of the later thetoricians some followed Vamana, some Udbhata, is el. dent from the Alamkaravimarsini fol, 1622 where the two schools of the Vamanigas and the Andbhatas are spoken of. This also seems to me to favoor the view that Vamana was not younger than Ud. bhata. Now Rudrata is everywhere quoted after Udbhata and there fore he probably was younger than Udbbata and Vamana, who does not quote any of bis Ilestrations. We thus again obten for Ros drata the date ascertained above p. 12 viz. about the middle of the ninth centary This date enables us to settle in some degree an important literary question. As shown in the Notes, the stanza Sringarat. 1,68 occurs in the Pencatantra 4,9 ed. Kosegarten, 4, B ed. Kielhora. Buhler. It is given in all the MSS. and forms an jotegral part of the story related there. Since the illustrations, as we have seen, are Rudrata's own composition, it follows that the Pancalantra in ils Northern recension must be later than the middle of the ninth century 4. D. In the South Indian recension p. 73 ff. ed. Haberlandt Wien 1881 the stanza is wanting?). The Vetalapancavimcatıka in which stanzas of Rudrata's are inserted (compare the Notes), must likewise be later than the period assigned to Rudrata. There is one quotation from the Sringaratilaka which I have not been able to identify, in the Prataparadriya p. 181, 12. That Rudrata's Sringarafilaka is meant, is not doubtful, since Vidyapaths wbereever be quotes from a Sringaratilaka refers to our work, as will be seen from the Notes. It is not, however, the fault of our *) It cannot be made out whether the Radra whom Bada bed. tions as cne of his friends (Peterson, Kadambari p. 51) has adything to do sith our Rudrata. Chronology, as shorn above, does pot fa. our this view. 2) That the Sonthera recepsion is in every respect older, I ven. ture to doubt, 27 MSS. that the passage is not found there, bat Vidyanatha's; for the subject mentiored in the verse is not at all treated in oor Sringaratilaka and Vidyabatba therefore, quoting probably from me. moty, has confounded it with an other york. Bubler (Det. Rep. p. 67 f.) asserts that Radiata's Sningaratilaka "bas been known for a long time, and bas been publlshed by Professor Stenzler as an appendix to the Meghadata". This assertion, however, repeated by Peterson (Report for 1882/83 p14). contains a double error. The Sripgartılaka published by Professor Gildemeister in the appendix to his edditwn of the Megbaduta Boon 1811, and often printed in India, bas cothiog to do with Rudrata. Tradition ascribes it to Kalidasa, but the real author of the 21,22 or 23 stanzas is still to be found out. With the exception of stanza 3 which is cited in the Dasarupavaloka p. 187, though, as it seems, not in all MESS, I have not found a single star.za of it quoted by the rhetoricians. The last stanza occurs in the Amarusataka st. 94. In the Sahityad, p. 202,43 a prasthana called Sriagartilaka is mentioned, and 10 Oppert's Lists 2, No. 2216. 2018. 3850, 9222 a bhana of this name by Ramabhadra, which sab No. 8395 is attributed to Kalidasa. I be pataka Sriogartılaka by Rodrata mentioned in the Catalogue of Sanskrit MSS. 10 the North-Western Provlnces Part IX. (Allababad 1835) p. 16 No. 17 is doubtless the work bere published for the first time. Oppert I. c 1, No. 378 also mentions a commentary on the Ramayana styled Sriogaratllaka by Govindaraja, which seems to be a different work from the Ramayanatılaka. 1 bere exıst probaby still other works of the same game. A compendium of the subject of our Sringaratılaka Rudrata has given in the 12th adhyaya ol his Kavgalamkara. As an edi. tion of this work is promised by Professor Peterson, I have refralaed from publisbiog it here. The Rasamaojari of Bhanudatta en tirely rests on the Sringaratlaka, which it amplifies. Ruyyaka is a much more modern writer than Rudrata, and he has displayed a considerable literary activity, though the little treat 28 tise published here is the first of bis works brought to the notice of Sanskritists. From the colophon of the Sahridayalıla we are ape prised that bis father was Rajanakatslaka and that be himself also bore the name Rucaka. His father was like tumsell a rhetorician. From Jayaratha's Alamkaravimparcioi fol. 150b we learn that Tilaka wrote an Udbhatavica ra or, as it is styled at fol. 254b, Udbhalaviveka and at fol 160a Jayaratha informs us that Ruyyaka generally followed the views of his father. Rugyaka's chief work, which is quoted very often by the later rhetoricians, is the Alamkarasarvasva, a very obscure and difficult work, on which Jayaratha's Alamkaravimarsını is a commentaty "). A second works of Rayyaka is the Kavyaprakasasamketa, a commentary on Mau mata's Kavyaprakasa (Bohler, Det. Report No. 247. Peterson, Report for 1883/84 p. 13 11. Got. ting.gel. Anz. 1885 p 7672). Peterson's combinations regarding the Kavyaprakasa are not at all tenable, as shown by Bubler and myselfs). A third work of his, the Sahityamimamsa, Ruyyaka men. tions Alamkarasarvas va fol, 22b, and it is also referred to by Jay aratha Alamkaravimars. fol. 162a. A fourth is the Alamkarunusarani (Alamkaravimars. fol. 66a. 926. 93a. 95a) which according to Peterson (Report for 1883/84 p. 17 and Actes du sixieme Congres p 364) was a commentary on Jalbana's Soma palavllasa, a mahakavyam. A fifth is the Harsacarılavaritika, a commentary on Bana s Harsacarita (Alamkarasarvasva fol. 22b) and a sixth the Srikanalha. stava (ibid. fol. 4b), which according to Aufrecht, Catalogus p. 210a was composed in praise of the region Srikapatba, described in the Harsacarita, but which perbaps was rather a hymn on Sıva to whom *) Compare Buhler, Det, Rep. p. 68 and my remarks Gottlog. gel. Anzeigen 1885 p. 766 ff., to which the reader is referred for some details not repeated here. 2) A fragment of this work have since discovered in MS. Buhler Det. Rep. No. 264. *) Sloce I have no complete copy of the Satketa at my dlaposal, I cannot make out the relation in which Ruyyaka stands to Alata or Alaka (Peterson, Report 1883 84 p. 17 f.).
29 the only stanza as yet known from it is addressed (Gott, gel. Anz. 1885 p. 766). The Seventh work is the Sahridayalila, bere edited, not because I think it an important work, but as a specimen of this kind of literary composition and because it gives some interest. ing details pot kaown from elsewhere, Rugyaka's date has been fixed by Buhler, under the supposktion that he is the Royyaka wbom Mankba mentions as his teacher. His time would theo be the begianing of the twelfth century A. D. (Bubler, Det. Report p. 51. 68). The oldest author of knowo date who quotes him is Vidyanantha in his Prataparudriva 240, 18 f. Vidyanatha wrote in the reign of king Pratapa Rudra II. of Oran. gal 1295—1323 A. D.). lo his commentary on this work Kamarasvamin mentions a gloss on the Alamkarasarvasva by Cakravartin p. 46, 27, wbom be quotes besides p. 264, 26. 315, 22. 324,25. 329, 8 375, 22. 389, 5, and p. 320, 23 a gloss called Samjuvini which perhaps is the title of Cabravartia's commentary. This serves to confirm my assertion that the Vimarsini is a very late work). The edition of Radrata's Sringaratılaka is based on the followlog Mss. A.-A very good birch-bark DIS. the Sarada character Bobler, Detailed Report No. 264, originally foll. 27, of which eight and a half are wanting viz. foll. 1. 3. 14b (left blank) 18. 20--23. 25. There are besides some gmall gaps at foll. 7b. 105. 11ab. 12a. 14a, 16b. 24a and some leaves are injured. Size of leaves 71/4x81/4 inches, lines on a page 11–14. B.-An ercellent paper US. written very well in the Des ari character. It is, I think, a Jaioa MS. Bhandarkar. Re. port for 1892/83 No. 217. foll. 30; foll. 1 and 4 are missing. ID ) Sevell, Archaeological Survey of Southern India II, 173. Burnell, Vamsbrahmana p VIT (phere 1. 2 instead of son must be read grand-son; cfr. Kamarasvamin on Pratapar. 123, 1 ff.). Clası sifed lodex Gotting.gel. Aoz. 1885, p. 765. P. 56.
30 C-A paper Size of leaves 10 X 4-114 inches, lines on a page 9. It differs con. siderably from A. Dated samvat 1654: MS. East-India Office Colebrooke No. 1365. foll 34, lines on a page 7. Devanagari.character. D. -A paper MS. East-India-Ofbce Colebrooke No. 1121 foll. 16, lines on a page 10-13. generally 18. Devanagari-character, E.-A paper MS. Bodleian Library, Autrecht, Catalogus p. 209 No. 4-1, very incorrect and apparently copied from an ori. ginal in other than Devanagari-characters. It is not, however, without value. For the loan of C and DI am indebted to Dr, Rost, of E to E. Nicholson Esq., the chief librarian of the Bodleian Library. To both gentlemen I beg to convey here my very best thanks. Of these MSS. ADE and BC may be classed together. ADE with few exceptions do not give the headings before the sir gle rules and illustrations, which are, again with a few exceptions, not numbered in AD. Whether these headings are Rudrata's is questionable. Since traces of them are found in all MSS. and sfoce in some cases they are absolutely necessary for perspicuity's sake, I have thought it advisable to follow the MSS. BC MS. A contains all the peculiarities of the Sarada-M$s. Instead of Visarga it writes s before s and s before s, the Jivamuliya before gutturals, the Upadhmaniya before labials:). I have not followed it in this, though on the last two sounds my view is very different from Whitney's (Sans. krit Grammar $ 69). For want of types I have been obliged to quote A's readings even in the critical notes in the usually adopted method of writing without the Upadhmaniya. It is due to the same exigency and not to an oversight that in some cases I have written the Anusvara instead of the nasals, e.g. 1, 92 72 1,114 ERET. I have thought this preferable to disfigurements such as मडग्या, रल्लट्म्य and so on. a) This is written once 2, 4 also in o, which points to a Sarada-archetype.
31 ( In editing Ruyyaka's Sahridayalila two MSS. were at my disposal : A. - An excellent old paper MS. in Sarada-characters. Buhler. Det. Report No. 266 bound togetber with Bobler No. 235, begioning on fol. 376 (in teality 38b). fol. 37b (88b) has 6 lines, 38a (39a) has 25, 38 (39)b bas 26 and fol, 39 (40) has 13 lines. Size of leaves 61x91, B. - A recent Devanagari ds. copied incorrectly from a good archetype in Sarada characters, Bobler 1. c. No. 266, foll. 3. Lioes on a page 12 Size of leaves 131 6. The pumbering of the single roles, if rules they are to be called, is my own, The MSS. give a ronding text. In the Notes I have taken care to give the quotations of Ru. drata's flastrations as completely as possible. As to the rules, I have corfned the refereaces to printed works I have to tender my sfecere acktowledgments to Professor F. Kielbord for the kind help which be bas given me by going through this Introduction and correcting it whereever this was necessary : por would I conclude without expressing my thanks to my fnend Mr. C. F. Hacseler for the liberality with wbich he has undertaken to publish this book. Halle a/S., February 1886. R. Puschel.
प्रस्तावना काव्य की यथातथ्य पोर दोपरहित परिभाषा देना अत्यन्त कठिन है। यतः काव्य का तत्त्व, उसका प्राण या उसकी प्रारमा सहृदयसवेद्य, केवल अनुभूति का विषय है, अन्तःकरण से सम्बद्ध है, मत: उसका यथातथ्य मान्दिक निर्वचन प्रतीव दुःसाध्य है। किसी कविता का धरण करके हमें जो मानन्दानुभूति होती है, उसमें अनेक तत्वो का मिश्रण होता है । उसमें किस तत्त्व का प्राधान्य है, कोन मङ्ग है और कौन पड़ी है ? कविता के किस अंश से किस ढंग की मानन्दानुभूति होती है ? उममे कोन ऐसी वस्तु है, जिसके निकल जाने पर वह कविता कविता नही रह जायेगी ? इस प्रकार के मनेक प्रश्न काव्यसृष्टि के प्रादिकाल से ही चिन्तको एवं काध्य-समीक्षकों के मस्तिष्क में घूमते चले आ रहे है। इन प्रश्नों का समाधान, जो काव्यात्मा के अन्वेषण की पोर प्रवृत्त करता है, प्रत्येक युग में तत्कालीन धारणाप्रो और मान्यतामो के माधार पर किया गया है। प्रत्येक काव्यशास्त्री ने अपनी सामयं के अनुसार काव्य को मारमा (काव्यत्व या काव्य-लक्षण) को ढूँढ़कर बताने का प्रयाम किया है। पडो ने कहा है "यथा सामथ्यमस्माभिः क्रियते काव्य लक्षणम् ।' -काव्यादर्श ( १.२)। अर्थात् 'यथाशक्ति हम काव्य का लक्षण कर रहे हैं।' काव्यशास्त्रियो के इस यथाशक्ति प्रयास ने साहित्यविद्या या साहित्यशास्त्र या अलंकारशास्त्र का कई सोपानो से युक्त एक इतिहास खड़ा कर दिया है। इसी विषय को लेकर भनेक सम्प्रशय स्थापित हो गये हैं । साहित्यशास्त्र के मुख्यतः छः सम्प्रदाय है- १. रस सम्प्रदाय-इसके सदमे प्राचीन एव प्रसिद्ध भाचार्य मरत मुनि है भोर इनको कृति का नाम नाट्यशास्त्र है। इनके अनुसार रस हो काव्य का मुख तत्व है । इन्होंने प्रलंकार, गुण मादि का भी वर्गान किया है, परन्तु प्रमुखता रसनिरूपण को है । यत. भरत मुनि के समय में नाटको का मपेक्षाकृत अधिक प्रचलन था, मतः नन्होने नाटक ( काव्य को एक विशेष विधा) के हो सन्दर्भ में रसो का वर्णन दिया है।
34 २. अलंकार-सम्प्रदाय-इस सम्प्रदाय के अनुसार काव्य का जीवन प्रलं- कार है। जयदेव ने तो काव्य में अलंकार का वह स्थान माना है, जो मग्नि में उष्णता का है- अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलड्कृती। असौ न मन्यते फस्मादनुगमनलंकृती । चन्द्रालोक १.८॥ इस सम्प्रदाय के प्राचार्य भी रस का महत्त्व मानते हैं, उसकी उपेक्षा नहीं करते लेकिन उतना नही जितना अलंकार का। इसके प्रधान प्रवर्तक प्राचार्य भामह हैं, जिनके अन्य का नाम काव्यालंकार है। इस सम्प्रदाय के अन्य प्राचार्य उद्भट, रुद्रट आदि हैं। ३. रीति-सम्प्रदाय-इस मत्त के अनुसार रीति ही काव्य को प्रात्मा है । पदो की विशिष्ट रचना ही रीति है। इसके प्रथम भाचार्य वामन हैं। इन्होने गुण भोर अलंकार में भेद बताया और काव्य के लिए गुण को ही प्रलंकार की अपेक्षा अधिक महत्त्वपूर्ण माना । काव्यादर्श के रचयिता दण्डी भी इसी सम्प्रदाय के भन्तर्गत माते हैं। ४. वक्रोक्ति-सम्प्रदाय- इस सम्प्रदाय के अनुसार वक्रोक्ति या वैदग्ध्यमही मणिति हो काव्य का जीवन है। इसके प्रधान प्रवर्तक आचार्य कुन्तक हैं, जिनके अन्य का नाम उनके मत पर ही आधारित 'वक्रोक्तिजीवित है। ५. ध्वनि-सम्पदाय-इस मत के प्रथम प्रवर्तक ध्वन्यालोक के रचयिता मानन्द- पन है । ध्वन्यालोक की टीका लोचन में अभिनवगुप्त ने इस मत का विशेष रूप से विस्तृत विकास किया है । इस मत के अनुसार रस कमी वाच्य नहीं होता, वह व्यग्य ही हुआ करता है। ६ औचित्य सम्प्रदाय-सभी कवियों ने काव्य में औचित्य का महत्त्व माना है, लेकिन क्षेमेन्द्र ने 'श्रीचित्यविचार चर्चा' में काव्य के लिये इसी को मुख्य एवं पावश्यक माना है। साहित्यशास्त्र की सम्पूर्ण विकासपरम्परा को देखकर यह स्पष्ट हो जाता है, कि प्रस्तुत ग्रन्थ, शृङ्गारतिलक, जैसा कि इसके नाम से भी परिलक्षित होता है,रससम्प्रदाय से सम्बद्ध एक लाक्षणिक कृति है । परन्तु रससम्प्रदाय के अन्य प्रन्यो की अपेक्षा इसका प्रपना मलग एक विशेष महत्व है। यह स्वयं एक विशेप प्रकार के रसवादी लक्षण प्रन्यों का प्रवर्तक अन्य है। शृङ्गारतिलक कामात्मक-काव्यशास्त्रीय प्रकरणग्रन्यो की परम्परा मे काल की दृष्टि से मोर उत्कृष्टता की दृष्टि से भी प्रथम ग्रन्थ है। शृङ्गार- तिलक में भी हमें इसका कुछ संकेत मिलता है- - 35 शृङ्गारतिलको नाम ग्रन्योऽयं रचितो मया । व्युत्पत्तये निपेवन्ते कवयः कामिनश्चयम् ॥ ३ । ८३॥ इसके रससिद्धान्त कवियो और कामियो दोनो के लिये सेव्य है। स्पष्ट है इसकी रचना पूर्वागत रसपरम्परा से कुछ पार्थक्य एव वैशिष्ट्य लेकर हुई है। इसका एक वैशिष्ट्य यह भी है कि रससम्प्रदाय के प्रथम प्रतिपादक प्राचार्य भरत ने तो नाटक में रसो का वर्णन किया है, क्योकि सम्भवतः उन दिनो काव्य की विधाविशेष नाटको का हो विशेष प्रचलन था, किन्तु शृङ्गारतिलक में काव्य के प्रति रसों का निरूपण किया गया है- 'प्रायो नाट्य प्रति प्रोक्ता भरताद्यैरसस्थितिः । यथामति मयाप्येषा काव्यं प्रति निगद्यते ॥ १.५ ।। शृङ्गारतिलक में मुख्य रूप से रसो का निरूपण है। इसमें तीन परिच्छेद हैं। प्रथम परिच्छेद में रसो का भेद बताते हुये केवल सयोग शृङ्गार का विस्तृत वर्णन है, द्वितीय परिच्छेद में विप्रलम्भशृङ्गार का विस्तृत निरूपण है, और तृतीय परिच्छेद में मवशिष्ट माठ रसो का अत्यन्त संक्षेप में वर्णन किया गया है। इसके अतिरिक्त प्रसंगत. प्रथम परिच्छेद में भावो और नायक तथा नायिकामो के भेदो, द्वितीय परिच्छेद में काम को दस भवस्थामो मोर पसि को मनाने के छः उपायो एव तृतीय परिच्छेद में चार वृत्तियो ( कैशिको, सात्वती, मारमटी मोर भारती ) का सुन्दर विवेचन किया गया है। शृङ्गारतिलक के रचयिता के विषय में विद्वानो में अत्यधिक मतभेद है। यह मतभेद परवर्ती लेखको के उद्धरणो एव प्राप्य हस्तलेखो ने उत्पन्न किया है। कुछ तथ्यो का सकलन नीचे दिया जा रहा है- 1 --गारतिलक के कुछ हस्तलेखो में इसके लेखक का नाम रुद्रट दिया गया है- 'इति रुट विरचिते काव्यालंकार शृंगारतिलके तृतीयपरिच्छेदः समाम:' - Descriptive Catalogue of the Sanskrit diss. in Govt. Oriental Mss. Library Jadras Vol. XXII, 1918. २-इण्डिया माफिस कैटलाग (पृ. ३२१-३२२ सं० ११३१) में शृंगारतिलक के लेखक का नाम रुद्रट भौर रुद्रभट्ट दोनो दिया गया है।
36 ३--कुछ हस्तलेखो में अन्य का नाम शृंगारतिलकास्य काव्यालंकार और ग्रन्थ- कार का नाम रुद्रभट्ट दिया गया है। -Sanskrit Mss. Library Tanjore No. 5306 (p. 409) Y-इसी प्रकार प्रसिद्ध अलकारग्रन्थ काव्यालंकार के कुछ हस्तलेखो में इसके लेखक का नाम भट्टरुद्र दिया गया है। Catalogue of Sanskrit Mss. The Maharaja of Bikaner ( 1880) No 610. p. 284 ५-शृङ्गारतिलक के अन्तिम श्लोक ( ३.८५ ) में इसके लेखक का नाम (रुद्र ) आया है। इसी प्रकार कुछ उद्धरणो की अस्तव्यस्ततायें देखें- १-शाङ्गधरपद्धति में काव्यालकार के दो श्लोक ऐसे उद्धृत किये गये हैं, जिनमें लेखक का नाम रुद्र और भट्टरुद्र दिया गया है। २–वही एक श्लोक काव्यालकार से रुद्रट के नाम से उद्धृत किया गया है । ३ - जल्हण ने सूक्तिमुक्तावली मे शृङ्गारतिलक और काव्यालंकार दोनो से ही रुद्र के नाम से उद्धरण दिये है। ४-श्रीधरदास ने सक्तिकर्णामृत में काव्यालंकार और शृङ्गारतिलक दोनो से उद्धरण रुद्रट के नाम से दिये हैं। ५-भावप्रकाश और रसाणंवसुधाकर मे शृङ्गारतिलक के मतो को रुद्रट के नाम से उद्धृत किया गया है। ६-इसी प्रकार प्रतापरुद्रीय में काव्यालंकार के मत भट्टरुद्र के नाम से उल्लिखित है। इन तथ्यो से ज्ञात होता है कि पुस्तकें दो है--काव्यालंकार और शृङ्गारतिलक, जो हमें साक्षात् उपलब्ध होती है। उनमें प्रतिपादित मत हमारे सामने है। लेकिन हस्तलेखो एवं उद्धरणो से पता चलता है कि कुल मिलाकर इन दो ग्रन्थो के ग्रन्थाकारों के चार नाम प्रचलित है-रुद्र, रुद्रट, रुद्रभट्ट और मट्टरुद्र । 'रुद्र' शब्द सबमे समान रुप से प्राप्त होता है । सबमे बहुत थोड़ा अन्तर । इसी साम्य या अन्तर की भल्पता से भ्रान्त होकर कुछ विद्वानो ने इन चारो सज्ञामो को एक ही सज्ञा मान लिया मौर इस प्रकार इस मत का प्रतिपादन किया कि काव्यालंकार मोर शृङ्गारतिलक दोनो ग्रन्यो के लेखक एक ही है। पाश्चर्य की बात यह है, कि इस शाब्द-भ्रम से 31 . . । भ्रान्त होकर इन लोगो ने मायंप्रामाण्य की अत्यन्त उपेक्षा कर दी। इस मत को मानने वाले प्रस्तुत संस्करण के सम्पादक पिरोल, वेवर, आफख्त और दुहलर है। वस्तुत: उपयुक्त तथ्यों के आधार पर प्रश्न यह उठना चाहिये कि इन चार नामो में से किन नामो को श्रृङ्गारतिलक से सम्बद्ध किया जाय और किन नामो को काव्या- लकार से | कारण यह है कि अन्यान्तर्गत प्रान्तर प्रमाणों से यह मुतरा सिद्ध है कि दोनो दो व्यक्तियों द्वारा प्रणीत है। पिटसन भी दो व्यक्ति मानते है। याकोदी ने अनेक प्रमाणो से यह सिद्ध भी किया है, कि दोनो ग्रन्यो के लेखक भिन्न होने चाहिये। डा० पिशेल ने प्रस्तुत ग्रन्थ को बत्तीस पृष्टो को दोधंकाय भूमिका में दण्डो आदि का काल-निर्णय करके रुद्रट के काल-निर्णय आदि विषयो का सप्रपंच विवेचन किया है । इसके साथ ही प्रस्तुत विषय से मसम्बद्ध विषयों का भी विस्तृत विवेचन, जैसे उदाहरणो का स्वकर्तृकत्व, एक ही श्लोक का कई ग्रन्यो में उसी रूप में पाया जाना मादि, करके पृष्ठो को भर दिया है। वे काव्यालकार मौर शृङ्गारतिलक के लेखको को एक मानते हुये भी इस विषय पर अपनी भूमिका में काई विशेष प्रकाश नहीं डालते। नीचे कुछ तथ्यो का उल्लेख किया जा रहा है, जो इन दोनो ग्रन्यो के लेखका के भिन्न होने पर प्रकाश डालते है- १--राजशेखर, प्रतीहारेन्दुराग, वल्लभदेव, धनिक, लोचन, नमिसाधु, मम्मट मौर अलकारसर्वस्वकार ने काव्यालकार के मतो का रुद्रट नाम से उल्लेख किया है, लेकिन रुद्रभट्ट प्रयवा शृङ्गारतिलक का कही भी उल्लेख नहीं किया है। इससे ज्ञात होता है, कि उपयुक्त प्रलकारशास्त्रियों के समय तक शृङ्गातिलक या द्रमट्ट का अस्तित्व नहीं था। शृङ्गारतिलक के उद्धरण के सर्वप्रथम प्रयोक्ता हेमचन्द्र है, जिनका काल १०८८-१९७२ ई. माना जाता है। २-यह सष्ट है, कि काव्यालङ्कार अलकार-सम्प्रदाय मे सम्बद्ध अन्य है और शृङ्गारतिलक रससम्प्रदाय से सम्बद। दोनो एक ही व्यक्ति को रचना नहीं हो सकते। इसके खण्डन के रूप में कोई कह सकता है कि भामह के समय तक ये सम्प्रदाय प्रचलित हो चुके थे मोर कोई भी परवतों लेखक दोनो सम्प्रदायो पर एक- एक अन्य की रचना कर सकता था। परन्तु कठिनाई यह है, कि कुद मूलभूत सिद्धान्त ऐसे है, जिनको दोनो ग्रन्या में दो टग से वणित किया गया है। ३-काव्यालकार के प्रारम्भ में गणेश मौर गौरी की वन्दना की गई है; मन्त में विष्णु मोर गणेश को बन्दना से अन्य समाप्त किया गया है। इससे ज्ञात होता 38 रोद्र है, कि इष्टदेव के सम्बन्ध में काव्यालंकार के रचयिता कुछ उदार है। शृङ्गारतिलक में प्रारम्भ में शंकर और अन्त में उमा की वन्दना की गई है। इससे ज्ञात होता है कि इसके लेखक परम गैव थे। अन्तिम श्लोक से यह भी ध्वनित होता है कि शृङ्गारतिलक के अतिरिक्त त्रिपुरवध नामकी इनकी कोई और भी कृति थी, जो आज उपलब्ध नहीं होती। त्रिपुरवध से भी लेखक का शैवत्व ही ज्ञात होता है। इस प्रकार हम देखते है कि धार्मिक दृष्टि से भी दोनों के लेखक भिन्न व्यक्ति हैं। ४-काव्यालंकार में दस रस माने गये है- शृङ्गार कोर करुणा वीभत्सभयानकाद्भुता हास्यः । रोद्रः शान्तः प्रेयानिति मन्तव्या रसाः सर्वे ॥ १२.३ ॥ इधर शृङ्गारतिलक में रसों की संख्या नौ ही है- शृङ्गारहास्यकरुणा वीरभयानकाः। बोमत्साद्भुतशान्ताश्च काव्ये नव रसाः स्मृताः ।। १.६ ।। मौलिक सिद्धान्तो में इतना अन्तर होने पर भी पता नहीं किस तक से यूरोपीय विद्वानो ने दोनो ग्रन्थों का एक ही लेखक मान लिया है। ५-इसी प्रकार वृत्तियों और नायिका-भेद के विषय में दोनो प्रन्थो में बहुत मतभेद है। उसे भी ध्यान में रखने पर यही उचित प्रतीत होता है, कि दोनो (शृङ्गारतिलक एवं काव्यालंकार) के लेखक भिन्न है। केवल इस प्राधार पर कि काव्यालंकार के १२ वें से १४वें अध्याय तक विवेचित विषयों से शृङ्गारतिलक के कुछ विपयो का अत्यन्त साम्य है यह मान लेना कि दोनो के लेखक एक ही हैं, उचित नहीं है । क्योकि कुछ विषय ऐसे हैं, जिनका वर्णन करते हुये परवर्ती लेखक पूर्ववती लेखको की शब्दावली का प्रयोग कर देते हैं । यह बात न्यूनाधिक मात्रा में प्रत्येक शास्त्र में पाई जाती हैं। जहाँ स्वमत का उपस्थापन और पूर्ववर्ती के मत के खण्डन का प्रसङ्ग आता है, वहाँ स्वभावतः शब्दावली बदल कर स्वीय वन जाती है। इसका मूल कारण यह है कि प्राचीन काल के विद्वानों को प्रायः अनेक अन्य कण्ठस्य होते थे। शृङ्गारतिलक के ही कई लक्षणश्लोक साहित्य-दर्पण में प्रत्य- क्षर समान रूप से मिलते हैं। अतः इस माघार पर दोनो के लेखको का तादात्म्य सिद्ध नहीं किया जा सकता । परिणामस्वरूप एस० के० डे. मोर पी० वी. काणे ने काव्यालकार और शृङ्गारतिलक के लेखको को पृथक् स्वीकार किया है और उपयुक्त गम्भीर प्रमाणो के आधार पर यही उचित मी है।
39 मेरी दृष्टि मे तो यह अभेद मानने वाला मत ही हास्यास्पद है। दोनो के लेखको को भिन्न ( पृथक् ) मानकर एक सन्देह उठाया जा सकता है, कि हस्तलेखो और उद्धरणो में जब चारो नाम ( रुद्र, रुद्रट, भट्ट और भट्टरुद ) काव्यालंकार मौर शृङ्गारतिलक के कर्ता के लिये प्रयुक्त हैं, तो किस नाम को काव्यालंकार का लेखक माने और किस नाम को शृङ्गारतिलक का लेखक । इस संशय के उठने पर हम 'भूयसाव्यपदेश' न्याय का आश्रयण करके इस निष्कर्ष पर पहुंच सकते है, कि रुद्रट काव्यालकार के लेखक हैं और रुद्र या रुद्रभट्ट शृङ्गातिलक के । इसमें शृङ्गारतिलक के अन्तिम श्लोक को, जो सभी हस्तलेखो में उपलब्ध है, विनिगमक प्रमाण भी मान माते है। शृङ्गारतिलक के लेखक रुद्रभट्ट का स्थितिकाल अनिश्चित है; परन्तु हेमचन्द्र ने सर्वप्रथम शृङ्गारतिलक के श्लोक को उद्धृत किया है, इसलिए उन्हे हम रुद्रट ( काव्या- लकार के लेखक ) और हेमचन्द्र के मध्य में (नवम शतक और द्वादश शतक के बीच ) मान सकते हैं। धनिक द्वारा उद्ध्न शृङ्गारतिलक के आधार पर डे महोदय ने रुद्रभट्ट (शृङ्गारनिलक के लेखक के समय ) को दशम शतक की समाप्ति का पूर्व माना है। अब यहाँ पर प्रस्तुत सस्करण के विषय में दो शब्द निवेदन कर देना उचित प्रतीत हो रहा है । इसमे डा० भार० पिशल द्वारा सम्पादित शृ गारतिलक । मूल ), उन्ही के द्वारा लिखित प्रस्तावना, भन्त में उनकी टिप्पणी और हर पककृत सहृदलीला को पथावत् पविकल रूप से दिया गया है जिसमे शोघ-छात्र पिशेल महोदय के थम को मपरिवर्तित रूप में पा सके और लाभान्वित हो सकें। यहाँ प्रसगतः यह भी ज्ञातव्य है, कि पिशेल महोदय ने शृंगारतिलक के साथ-साथ सहृदयलीला को भी सम्पादित किया है । इसके विषय में उन्होंने स्वयं स्वीकार किया है (प्रस्तावना प० २६ ) कि इसके सम्पादन का कारण इमका स्य्यक की महत्त्वपूर्ण कृति होना नहीं है, अपितु इसमें उन रोचक की उपलब्धि है, जो अन्पर दुर्लभ है । ये रुय्यक प्रसिद्ध 'मलंवार रावस्वकार' ही हैं, कोई अन्य नहीं । पिोल महोदय के द्वारा सम्पादित एव लिखित अंगो के माथ साथ इस संस्करण में शृंगारतिलक भौर सहृदयलीला का हिन्दी अनुवाद भी दे दिया गया है, ताकि माधुनिक पाठको को सुविधा हो। शास्त्रीयता को ध्यान में रखकर मनुवाद को पपाशक्ति मधिक से अधिक विश्वसनीय बनाने का प्रयाम दिया गया है। हिन्दी एवं सहत को प्रतियो को ध्यान में रखते हुये अर्थ करने में कुछ अतिरिक्त शब्दों का 40 प्रयोग करना पड़ा है, उन्हे वडे कोष्ट [ ] के अन्तर्गत रखा गया है। मूल में कुछ ऐसे कठिन शब्द होते है, जिनका सरल पर्याय देने पर भाव को मौलिकता एवं सुन्दरता जाती रहती है। ऐसे स्थलो पर मूलगत शब्द को देकर छोटे कोष्ठ में ( ) सरल पर्याय शब्द दिया गया है । कही कही एक लम्बे वाक्य को तोड़कर अनेक वाक्यों द्वारा भी समझाने की प्रावश्यकता पड़ी है। पिशेल महोदय ने जो शीपंक या उपशीर्षक दिये हैं, उनमें कोई परिवर्तन नहीं किया गया है। पृ० ४४ पक्ति १ में 'विप्रलम्भलक्षणम्' इस उपक्रम का औचित्य और पृ० ६५ पक्ति ४ में 'दशायमुष्या' में 'अमुप्या' पद का साधुत्व चिन्त्य है। इस संस्करण को सामान्य पाठक के लिये भी उपयोगी बनाने का यथाशक्ति प्रयाम किया गया है। प्राशा है, इस पुस्तक के माध्यम से काव्यशास्त्र के प्रति रुनि का विकास होगा। इसी प्रसग मे मै काशी हिन्दू विश्वविद्यालय में मनोविज्ञान के प्राध्यापक डा. रामकुमार राय, जो भारती विद्या एव मनोविज्ञान सम्बन्धी अनेक ग्रन्यो के रचयिता हैं, के प्रति अपनी कृतज्ञता प्रकाशित करना अपना परम कर्तव्य समझता हूँ। इस लुप्तप्राय ग्रन्थ के पुनरुद्धार का सम्पूर्ण श्रेय उन्ही को है । अपने परमपूज्य गुरुवर्य डा. सिद्धेश्वर भट्टाचार्य, प्रध्यक्ष संस्कृत विभाग, काशी- हिन्दू विश्वविद्यालय, के चरणो में अपनी श्रद्धाभक्ति संयुक्त कृतज्ञता व्यक्त करता है, जिनकी कृपादृष्टि से मै सस्कृत साहित्य में कुछ प्रवेश पाने योग्य बन सका हूँ। अन्त में, अपने परमसुहृद् श्री कौशलकुमार राय एम० ए० को हार्दिक धन्यवाद देता हूँ और आभार प्रदर्शन करता हूँ, जिनके सहयोग एव सततश्रम से यह ग्रन्थ वर्तमान स्वरूप को प्राप्त कर सका। कपिलदेव पाण्डेय ॥ अथ शृङ्गारतिलक ॥
शृङ्गारी गिरिजानने सकरुणो रत्यां प्रवीरः स्मरे बीमन्सो ऽ स्थिमिरुत्फणीति भयकन्मातस्तुङ्गया । रौद्रो दक्षविमर्दनेन हसकृन्नग्नः प्रशान्तश्विरा- दित्थं सर्वरसाश्रयः पशुपतिर्भूयात्सतां भूतये ॥ १ ॥ आख्यातनामरचनाचतुरश्रसंधि- सदागलंकृतिगुणं सरसं सुवृत्तम् । आसेदुपामपि दिवं कविपुंगवानां तिष्ठत्यखण्डमिह काव्यमयं शरीरम् ॥ २ ॥ 5 10 काव्ये शुभे विरचिते खलु नो खलेभ्यः कश्रिद्णो भवति यद्यपि संप्रतीह । कुर्यां तथापि सुजनार्थमिदं यतः किं यूकामयेन परिधानविमोक्षणं स्यात् ॥ ३ ॥ CDE || श्रीगणेशाय नमः ॥ ) DE 'फपी च म D कृन्नेत्रत्रये- पाद्भुत: ) E वृक्षविमर्दने च 1) DE रसात्मक: 1) D om. रचना C रस्त्र DE रम° ") D सुरसं ') E. cm, ग्रा') शुभे पि रविते ")D कुर्यातयापि मिद व कारणा D तत २ 1, 4-7. ॥ प्रथात्मकवित्वप्रसा॥ सानन्दप्रमदाकटाक्षविशिखैयेषां न मिन्नं मनो यैः संसारसमुद्रपातविधुरेवन्येषु पोतायितम् । यैनिःसीमसरस्वती विलसितं द्वितः पदैः संहृतं श्तेपामप्युपरि स्फुरन्ति मतयः कस्यापि पुण्यात्मनः ॥ ४ ॥ ।। अथ रसस्थितिनिरूपणम् ।। प्रायो नाट्यं प्रति प्रोक्ता भरताये रसस्थितिः । यथामति मयाप्येषा काव्यं प्रति निगद्यते ॥ ५॥ 10 ॥ अथ व्यतिरेकमुखेन रसप्रशंसा ॥ यामिनीवेन्दुना मुक्ता नारीव रभणं विना । लक्ष्मीरिव ऋते त्यागान्नो वाणी भाति नीरसा ॥६॥ "मथ स्वपाण्डित्यप्रशंसा। सत्यं सन्ति गृहे गृहे सुकवयो येपां वचचातुरी स्वे हम् कुलकन्यकेव लभते जातेगुणगौरवम् । 'दुःप्रापः स तु को ऽ पि कोविदकवियाग्रसग्राहिणां पण्यस्त्रीव कलाकलापकुशला चेतांसि हतुं क्षमा । ७॥ Hom. DE. 2) CD सानंद 3) D om. from विधुरे' 10 मतयः line 5 E 'पूरोपज्ञेषु गोमायितं corrected to गोपा° 4) महतं. om. DE. "}om.DE 10)D मुक्ता कामिनीव प्रियं विना ") C रागालो E गान्च 14) om. DE; B or. भय HC जात्यगुF) Eom को 5 पि C, Di, hd., E कोविदपविर्य D2. hd. corr. दतिय D °ग्राहिणी E "णी 1") D पुण्य 1,8-13. ३ तस्माद्यत्नेन कर्तव्यं काव्यं रसनिरन्तरम् । अन्यथा रसविद्रोष्ठ्या तत्स्यादुद्वेगदायकम् ॥ ८॥ . श्रृंगारहास्थकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । बीमत्साद्भुतशान्ताश्च काव्ये नव रसाः स्मृताः ॥ ९ ॥ रतिहासश्च शोकच क्रोधोत्साही भयं तथा । जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीविताः ॥१०॥ निर्वेदोऽथ तथा ग्लानिः शङ्काम्या मदः श्रमः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृविध तिः ॥ ११ ॥ घोडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गों विपाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ।। १२ ।। स्वमो 5 वयोधो ऽ मर्पश्चाप्यवहित्यं तथोग्रता । मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ १३ ॥ 2) CDE शास्त्रविद्गो° C न स्यादृढे गदायिक or पिकं Dat: (sic) स्यापुवृद्ध. गकारकं । सवता स्यात् । दुगोष्टोपदे गदायक (sic) Cadds 0 मथ नव रसाः ॥ 4)CD "श्व नव वाव्ये र नव नाट्ये र ") After तथा D adds ११ + B स्पश° B adds | अप त्रयस्त्रिंशद्भावनिरूपणं ॥ 7) CDE. यामदभ्रमा. B] CDE मोह १) चपला ") C विशाद 11) B स्वप्नावनोषामपरिचा' C स्वप्नः प्रबोघो मपंचायवाहित्या D सुप्तिविबोपो मपंश्च महित्मा E सुप्तप्रयोघो मर्पमु व्यवहित्यमयोग्रता A मपंश्च व्यवहित्यं ") तिा ४ 1,14-18. त्रासश्चैव वितरच विज्ञया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः प्रयान्ति च रसस्थितिम् ।। १४ ॥ स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाश्वः स्वरमङ्गोऽथ वेपयुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृता. ॥ १५ ॥ भावा एवातिसंपन्नाः प्रयान्ति रसताममी । यथा द्रव्याणि मिन्नानि मधुरादिरसात्मताम् ॥ १६ ॥ संभवन्ति यथा वृक्षे पत्त्रपुष्पफलादयः । तद्वद्रसेऽपि रुचिरा विशेपा भावरूपिणः ॥ १७॥ प्रायो नैकरसं काव्यं किं चिदत्रोपलभ्यते । बाहुल्येन भवेद्यस्तु स तद्वृत्त्या निगद्यते ॥ १८ ॥ 10 - 1)E वितर्वस्तु 2) E°शदिमे CDE प्रयांति रससंस्थितिं B adds: विविधा. वासनाभिमुखेन चरं । तीति व्यभिचारिणः ॥ C adds: ॥ अथ सात्विकभावाः कथ्यते॥ In A the order of the stanzas is : 14.16.15. 18. 19.17.20ff. 9) AD स्वरभेदो 4)A "मस प्रलयादित्य AC °का मता: D का मतां ) A एवेति सं° °) c मधुराणि र' A त्मनाम् Cadds: ॥ अथ भावलक्षणं ॥ BC ins. : विभावेनाहतो (C°न हतो) यो र्थस्त्वनुभावश्च गम्यते । वागंगसत्वाभिनयः स भाव इति संशितः ॥ १७ ॥ After which B has: अथानुभावो वागंगसत्वकृतः मभिनयस्वभावक: C has: कवेरवमारंभावंसावयन्नाव उच्यते । रसान् भावयति भावाः ॥ १८ ॥ ॥ अथ विमावलक्षणां ॥ BC then have : वह्वो विभाव्यते वागंगाभि नयाश्रिताः । अनेन यस्मात्तेनायं विभाव इति सजितः ॥ १८ ॥ (C१६॥) Cthen adds अभिनयं समाश्रित्यार्यानुत्पादयतीति विभावाः ॥ अथानुभावलक्षणं । वागंगसत्वकृत. अभिनय एवं भावकत्वादनुभावः । B has कवेरंतर्गतं भावं भावयन् भाव उच्यते । भावस्य लक्षणं प्रोक' विभावः प्रोच्यते धुना ॥ १६॥ ॥ इति भावलक्षण | ") BC have before: ॥ अथ विभावलक्षण प्रोच्यते (om.C)) B° रूपिताः") C °पयुज्यते ") ACDE तद्वत्या 1,19-23. भ कैशिक्यारमटी चैव साचती भारती तथा । चतस्रो वृत्तयो ज्ञयारसावस्थानमूचिकाः ॥१९|| धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सुसफलोदयः । साधीयानेप तसिद्धय शृङ्गारो नायको रसः ॥२०॥ चेष्टा भवति पुनार्योर्या रत्युत्थानुरक्तयोः । सभोगो विप्रलम्भश्व शृङ्गारो द्विविधो मतः ॥२१॥ संयुक्तयोश्च संभोगों विप्रलम्भो वियुक्तयोः । प्रच्छन्नरच प्रकाशश्च पुनरेप विधा यथा ।। २२ ।। । सभीगराङ्गारस्योदाहरणम् ।। मदनकुञ्जरकुम्मतटोपमे स्तनपुगे परितः स्फुरितालिम् | " सकरजक्षताममपि प्रिया दयितपाणिममन्यत दक्षिणम् ।। २३ ।। ॥ विप्रलम्भादाहरणम ।। संतप्तः स्मरसंनिवेशविः धार्मुहुः पंचमां- द्गारावतिमिरापतद्भिरमितः सिक्तश्च नेत्राम्बुभिः । A चैव शाश्वती मा° 1)A "मूचका: B margin adds here: शृगा- रहास्यकरुणरिह केशिको स्यात् सा सात्तीह कयिनाद्भुतवीररोद्रः । वीराद्भुताहसिौ तो स्यादुका मपानकयुनारमटो कवीदें.।। ")D धर्मादयस्ततः वामः 1) E याने व C जसिर्च ) D भवति C पुन्नायॉरत्युप्णा नातिरब्यो. D पुना. ोरत्युवापानु' A रत्यर्यानु' : रत्युत्पातिर' )C सपोगो D च पुनरेष दिया भवेत् )D संयोगो :)A पुनरेव १) om. DE, A "शृङ्गारलक्षणं यथा Cपय संभोगशृङ्गारोदाहरणं 1) मतकु जर LD बुधयुगे C स्क' A तांगुलम् 11) D°मति' E क्षिति" ") om. DE; A विप्रलम्भा यया FA,Bi.bd., D सतप्त D"विपमैः श्वासमुंह संचितः 14)D घाराव' A संक्तरच 1,24-26. एतस्याः प्रियविप्रयोगविधुरस्त्यक्ताधरो रागिता संप्रत्युद्धतवह्निवारिधिपमं मन्ये व सेवते ॥ २४ ॥ । प्रच्छन्नसभोगस्योदाहरणम् ।। कान्ते विचित्रसुरतक्रमबद्धराग संकेतकेपि मृगशाबशा रसेन । तत्कूजितं किमपि येन तदीयतल्पं नाल्पैः परीतमनुकूजितलाकौयः ॥ २५ ॥ ॥ प्रकाशविप्रलम्भोदाहरणम ॥ किं चिक्रितकण्ठकन्दलबलत्पीनस्तनावर्तन- व्यापामाश्चितकञ्चुकं मृगशस्तस्यास्तदालोकितम् । वाचस्ताश्च विदग्धमुग्धमधुराः स्फारीमवन्मन्मथा हंहो मानस किं स्मरस्पभिमताः सिध्यन्ति पुण्यैः क्रिया:॥ २६ ॥ प्रय नायकनिरूपणम् ॥ त्यागी कुलीनः कुशलो रतेषु कल्पः कलावितरुणो धनाढ्यः । 1)A काले 1)D विधुरत्यका° B'स्पता रागता D. वपत्मवारि ) om. DE; A प्रच्छनो यथा ॥ अथ प्रछन्नसंभोगोदाहरणं । BCDE शात्र In A form बह 10 p.8,11 दृशौ is wantings) B], hd.तुल्पं "E'तमनुशाब्दितपत्रियो २५ B "लापको s) om. DE; प्रय प्रर्छन्नविप्रलंभोदाहरणं 9) CDE TÍTTETTO COSTITERIT D स्तनोवल्गन 10)D माचितं कचुकं Cशास्तन्व्यास्तदा - D"लोकन 17वभावस्सा 13) om. DE; C॥ अथ स्वरूपमाह ।।
1,27-31. ७ भन्यः क्षमावान्सुभगोऽभिमानी स्त्रीणां मतज्ञःकिल नायक: स्यात् ॥२७॥ ॥ तस्य नायकस्य भेदा उच्यन्ते ॥ तस्यानुकूलदक्षिणशठधृष्टा इत्थमत्र चत्वारः।। भेदाः क्रिययोच्यन्ते तदुदाहृतपश्च रमणीयाः ॥ २८ ॥ । प्रथानुकूललक्षणम् ॥ अनुकूलतया नार्या सदा त्यक्तपरागनः॥ सीतायां रामवत्सो ऽ यमनुकूलः स्मृतो यथा ॥ २९ ॥ ॥ अयानुकूलस्योदाहरणम् ॥ अस्माकं ससि वाससी न रुचिरे ग्रैवेयकं नोज्ज्वल नो वका गतिरुद्धतं न हसितं नैवास्ति कश्चिन्मदः । कि त्वन्ये ऽपि जना वदन्ति सुभगो ऽ प्यस्याः प्रियो नान्यतो दृष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितम् ॥ ३० ॥ ॥मप दक्षिणलक्षणम् ॥ यो गौरवं मयं प्रेम दाक्षिण्यं पूर्वयोपिति । न मुञ्चत्यन्यचित्तोऽपि शेयोऽसौ दक्षिणो यथा ॥ ३१॥ 10 JJCE क्षमो स्रिरुचिः सुभगो C मतः सुभगवागिह का D स्त्रीणामभोष्ट- स्त्विह ना' E मतः शुभवचा इह ना १) om. DE; C भेदानाह ॥ चत्वारो नायकाः ।। Vom. DE; C || भय कमेणा उबूलादिलक्षण ॥ या ना E प्रतिरक्ततया ना° D रामचद्रो ") om. DE; C क्लोदा° 11} From न्ये १० कविद्यो stanza 41 deest in B. E कि चान्यो corr. to चान्ये D प्यस्याः पतिर्नान्यतो C नानातो ) CE दुस्थित 13) om. DE; C मन्यदक्षि' ) D मनुरक्तश्च . 1.32-34, ॥ अथ दक्षिणोदाहरणम् ॥ सैवास्य प्रणतिस्तदेव वचनं ता एव केलिक्रिया भीतिः सैव तदेव नर्म मधुरं पूर्वानुरागोचितम् कान्तस्याप्रियकारिणी च भवती तं वक्ति दोषाविलं किं स्यादित्थमहर्निशं सखि मनो दोलायते चिन्तया ॥ ३२ ॥ ॥ अथ शठलक्षणम् ।। प्रियं वक्ति पुरो न्यत्र विप्रियं कुरुते भृशम् । मुक्तापराधचेष्टश्च शठो 5 सौ कथितो यथा ॥ ३३ ॥ ॥ अथ शठोदाहरणम् ।। "सरलतरले आवा तावद्बहुश्रुतशालिनी पुनरिह युवां सत्यं शिष्टं यदत्र कृतागसि । प्रणयिनि जने रन्तु युक्तं न वेति वतावयो ध्रुवमुपगते कौँ प्रष्टुं कुरङ्गादृशो दृशौ ॥ ३४ ॥ कोपारिक चिदुपानतो ऽ पि रमसादाकृष्य केशेवलं 1 नीत्वा मोहनमन्दिरं दयितया हारेण बवा दृढम् । ) om. DE ) तिस्सव E मधुकर C पूर्वानु' 1) C कातस्य प्रिय E कारिणीव भवतो ) om. DE१)D मुकायरायचेष्टन : 'चेष्टनु sec. hd. corr. RC परच कुटिलो सा (sic) शठो यथा °) om, DE; C 94 कुटिलोदा 4)C ह्यावां C, DI. hd., E "श्रुति ") F तदा 14)E प्रणनि पुनयुक्त रंतु भवति बताक्यो: C जन रंतु D जने युक्त रंतु 13)C "दृशोदशी ।। ३७ ॥ तथा च शठोदाहरण || With दृशौ A recommences_14)A 'नते CD °गतो A केोपुलं (sic) ) D वद्धो 1,35-38. है भूयो यास्यसि तद्गृहानिति मुहुः कण्ठार्धरुद्धाक्षर जल्पत्या श्रवणोत्पलेन सुकृती कश्चिद्रहस्ताज्यते ॥ ३५ ।। भय धृष्टलक्षणम् ।। निःशङ्कः कृतदोपो ऽपि निर्लज्जस्ताडितो 5 पि सन् । मिथ्यावादृष्टदोषो ऽ पि धृष्टो ऽ यं कथितो यथा ॥३६॥ ॥अथ धृष्टोदाहरणम् ॥ जल्पन्त्याः परुपं रुपा मम घलाचुम्बत्यसावाननं गृह्णात्याशु करं करेण बहुशः संताड्यमानो ऽ पि सन् । आलीनां पुरतो दधाति शिरसा पादप्रहारान्नतो नो जाने सखि सांप्रत प्रणयिनी कुप्यामि तस्मै कथम् ॥ ३७ ।। धिक्त्वां धूर्त गतत्रप प्रणयिनी सैव त्वया राध्यता यस्याः पादतलाहति तब हदि व्याख्यात्यसौ यावकः । इत्युक्तो ऽ पि न नाम मुश्चति यदा पादाक्यं दुर्जनी मिथ्यावादविचक्षणः किमपरं कुर्यां वयस्ये तदा ॥ ३८ ॥ ॥ मय नमसचिवलक्षणम् ॥ गूठमन्तः शुचिर्वाग्मी भक्तो नर्मविचक्षणः om, cdd. 1) AD यास्यति A कण्ठावरुद्धा' 3) om. ADE; C धृष्ट ल°') ऽपि विलक्षजितो C निलंजस्तजितो ') D धृष्टो सो १) ID पुरुपं :) om. from मानो ऽपि सन् 10 तस्मै 1. 10 ") E प्रहारं ततो ") CL प्रथपिने ") C प्रधूर्त ") A तलाहन Dपावक: 1) D इत्युक्ते A नामि Com. पादा ") वपस्पास्तदा ) om. ADEL) डिभी A नम्रवि 1,39-43. स्यान्नमसचिवस्तस्य कुपितस्त्रीप्रसादकः ॥ ३९ ॥ पीठमदों विटथापि विदूषक इति त्रिधा । संभवेत्प्रथमस्तत्र नायिकानायकानुगः ॥४०॥ एकविद्यो क्टि: प्रोक्तः क्रीडाप्रायो विदूषकः । स्ववपुषेपमापाभिहस्यकारी स्वकर्मवित् ॥४१॥ एपा प्रबन्धविपये व्यवहारः प्रायशो भवेत्प्रचुरः। प्रत्येकमुदाहृतयस्तथापि काश्चिन्नियन्ते ॥ ४२ ॥ । पीठमो यथा॥ विमुञ्चामुं मानं सफलय वचः साधु सुहृदां "मुधा संतापेन ग्लपयसि किमङ्गं स्मरभुवा । प्रियं पादप्रान्तप्रणतमधुना मानय भृशं न मुग्धे प्रत्येतुप्रभवति गतः कालहरिणः ॥ ४३ ॥ ॥ विटो यथा ॥ प्रणयिनि भृशं तस्मिन्मानं मनस्विनि मा कृथाः YC नर्मसचिवस्याद्यः E सचिवः स्वस्य D प्रसाधक: C adds: नर्मस- चिवस्या त्रयः प्रकारा यथा ॥1) D विटश्चैव E विटाश्चेव ") F नायको नाय 4) With कविद्यो B recommences. B प्रोक्तो) E सवपु° A श° A स्व- कर्मकृत BE च नमवित् । in margin of Bagloss स्वकर्मकृत् D च कर्मवित् 6) AC एषा स्वकवि E °पयो A व्याहारः; om प्रचुरः 7) B°न्निगद्यते C'निगद्यते D काश्चिदश्यते ') om, DE; B |॥ अथ पीठम लक्षणं ।।C पोठमद्दः। 9)A मानं सह यदि व 11) E पादे प्रा. 12) Com. न Aकार्य° 13) om. DE; B ॥ अथ विटस्योदाहरणं ।। विटः॥14) A°शं मानं तस्मिन्मन' 1,44-47 किमपरमतो युक्तायुक्तैर्बिना यमुना तव । अयमपि भवेत्संप्रत्येव क्षयानलसंनिमः सरसपिसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मुगलान्छनः॥ १४ ॥ ।। विदूपको यया ॥ दूरात्कन्दलितैर्हदि प्रविततैः कण्ठे लुठगिर्हठा- द्वको संकटनासिकासरलित नियद्भिरत्यूष्मभिः । निःश्वासैः पृथुमन्मथोत्थदवथुर्व्यक्तं तवावेदितो मिथ्यालम्बितसौष्ठवे कृतमतः कोपेन कान्तं प्रति ॥ ४५ ॥ स्वकीया परकीया च सामान्यवनिता तथा । कलाकलापकुशलास्तिस्रस्तस्येह नायिकाः ।। ४६ ॥ ॥ तत्र स्वकीयालक्षणम् ॥ पौराचाररता साध्वी क्षमार्जवविभूषिता । मुग्धा मध्या प्रगल्भा च स्वकीया विविधा मवा ॥४७॥ 1) DE °रमितो D युक्तायुक्तं विना )B सरसकदली A मिसिनो' D विसिनो" E सरबिरानो' D °लांछन ') om. CDE, B ॥ मय विदूषको- दाहरणं ॥ 1) B प्रचलित: ; in margin प्रविततः is noticed byC संकर" ABE 'तरलितै; in B the v.:. 'सरं' is notuced ') CE निश्वा' AC कस्तवा' D त्वयावे ") CDE °टवे B एवेन किमत: D कृतमितः १) om. परकीया A कोयापि ) ADE "स्तस्यैति E नायकाः ). ADE. 12) C योगाचार A रवता After this line D ins: संपत्तो च विपत्तो च मरणे च न मुंचति । या स्वीया ता प्रति प्रेम जायते पुष्पकमण: on.
१२ 1,48-50 ॥ अथ मुग्धालक्षणम् ॥ मुग्धा नववधूस्तत्र नवयौवनभूपिता : नवानगरहस्सा च लजापायरतियथा ॥ ४८ ॥ ॥ अथ मुग्धाया नवयोवनोदाहरणम् ॥ 'गतं कर्णाभ्यर्ण प्रसरति तथाप्यक्षियुगलं चौ कुम्माकारौ तदपि चियुकोत्तम्मनरुची । नितम्याग्भारो गुरुरपि गुरुत्वं मृगयते कथं चिन्नो वृतिस्तरुणिमनि मन्ये मृगदृशः ॥ ४९ ॥ ॥ मुग्धाया नवानगरहस्योदाहरणम् ॥ यथा रोमाञ्चोऽयं स्तनभुवि लसत्स्वेदकणिको यथा दृष्टिस्तिर्यक पतति सहसा संकुचति च । तथा शङ्केऽमुष्याः प्रणयिनि दरास्वादितरसं न मध्यस्थं चेतः प्रगुणरमणीयं न व दृढम् ॥ ५० ॥ 1 । अथ मुग्धाया लजाप्रायरत्युदाहरणम् ॥ 'विरम नाथ विमुश्चममाञ्चलं 1) om, DE; A om, #4 %) AC Early In B margin the v. r नवानंगा रहस्यापि is noticed; D मम्रारंगरहस्यापि and places 1. 6 before 1.5; E ववोनंगा रहःस्थापि 4) om ABDE; CIR मुन्धायौवनोदाहरणं ।। by BCD कुम्भारभो AD चिवु A सम्बन ६) B 'रुणमरिण D °मणि Dj om. AE; B_em. अय C नंगस्योदा" D ॥ मुग्धिपा अनंगरहस्योराहणं ।।' 1) E has before अपि च । E वि नवस्वेद' D लसछेद 12)A भन्ये A 'रसे 19) A यथाव्यास्थं चेत: C सध्यचेत: A न तु ") om. AE; CD प्रतोदा' 1,51-54. ३ शमय दीपमिमं समया सखीम् । इति नवोढवधूवचसा युवा मुदमगादधिको सुरतादपि ॥ ५१ ॥ ॥ पुनरपि मुग्धासुरतस्वभावमाचष्टे ॥ सकम्पा चुम्बने वक्त्रं हरत्येपावगृहिता । परावृत्य चिरं तल्प आस्ते रन्तु व वाञ्छति ॥ ५२ ॥ । इनमेवार्थमुदाहरणतया निरूपयति ।। अपहरति यदास्यं चुम्बने श्लिष्यमाणा वलति च शयनीये कम्पते च प्रकामम् । वदति च यदलक्ष्यं किं चिदुक्तापि भूयो रमयति सुतरां तचित्तमन्तर्नवोढा ॥ ५३ ॥ ॥ अप मुग्धानुनयोपायमाह ।। मुग्धामनुनयत्येव मृदूपायेन सान्त्वयन् । नातिमीतिकरैर्वाक्य निन्धर्षालभीपितः ॥ ५४ ॥ 1) E दोपमिय BDE सखी C सखो. 3) BCD OFTE 4) om. ADE; C मुग्धापाः सुरतभावमा 1)A सकम्प ७) ACE तरणे A चास्ते *)om ADE; B | मुग्यालक्षण | ") D चलति । बलनि E om. च "Com. च B 46477, in margin the v, r. 474 (sc) is intima.ed. D 96731 E यदलक्ष; BE "दुश्स्वापि 1) B मुरताते वि; in margin the r. of the text is noticed. D मुतरा त पातमतनं' E मुरतातश्चि° C °मंतर न AE; C॥ मय मुग्धाया अनुनयनमह 11 D मुग्धाचा अनुनयोयायमाह JA "नुन- यन्त्यैव BE मुग्धामावर्जयत्येप 11)A करैश्चित्तनि' 5 °वरैवविनिवघे करे- भवानिवचैाल" D कश्चित्रनिवद्धाल'E करश्चेति निर्वधति BD 'मापितः 1.) om.
1,55-57. ॥ अथ मुग्धामा मनुनयोदाहरणम् ।। सरति सरसस्तीरादेपा भ्रमद्भमरावली सुमुखि विमुखि पझे मन्ये तवास्यपिपासया। इति निगदिते किं चिद्भीत्या विवर्तितकंधरा बदनकमले बाला मळ चिरं परिचुम्बिता ॥ ५५ ॥ ॥अथ मुग्धामानप्रकारमाह ।। अन्यां निपेवमाणे-तु यदि कुप्यति सा प्रिये । रोदित्यस्याग्रतः स्वल्पमनुनीता च तुष्यति ॥ ५६ ॥ ॥ तथैवोदाहरणम् ॥ 1°मन्यौ कृते प्रथममेव विकारमन्यं नो जानती नववधू रुदती परं सा । धूर्तेन लोचनजलं परिमृज्य पाढं संचुम्ब्य चाधरदलं गमिता प्रसादम् ॥ ५७ ॥ 1) om. AE; D मुग्धाया अनुनवोदाः १) A सरसि रारसस्ते° C सरसो । तीरादे' A भ्रमन्भ्रम° 3)A विमुखे ) D निगदित श्रुत्वा भी° 5) Com. बाला E puts म° before बा' Com. परि १) om. AE; Bom, अथ D om. प्रथ and माह ') ACD "माने ACDE पि यदि A सा कु१)D रोदित्यंकगता E रोदित्येषाग्रतः किं चिदनु D नीता प्रसीदति Mom AE; D सध्योदा (sic) 1") C मंतो "Cपरे 12) D लोचनपुग (sic) AE गाढं BC वाढं D वाट 1) A "दले; above द with small letters a is writ. ten; Dतले Eदले 1,58-60. १५ ॥ अथ मध्यालक्षणम् ।। आरूढयौवना मध्या प्रादुर्भूतमनोमवा । प्रगल्भवचना किं चिद्विचित्रसुरता यथा ।। ५८ ॥ ।। अथ मध्यासपूर्णताद्गुण्योदाहरणम् ॥ तरत्तारं चक्षुः क्षपयति मुनीनामपि दृशः कुचद्वंद्वाकान्तं हृदयमहदः कान्न कुरुते । गतिर्मन्दीभूता हरति गमनं मन्मथवता- महो तन्व्यास्तुल्यं तरुणिमनि सर्व विजयते ॥ ५९ ।। om, 49 C ॥ मय मध्यामनोमवाविर्भावोदाहरणम् ॥ दृष्टिः स्निह्यति निर्भर प्रियतमे वैदग्ध्यभाजो गिरः पाणिः कुन्तलमालिकाविरचने त्यक्तान्यकर्माश्रयः। वक्त्रं संवियते पुनः पुनरिदं लीलालसं गम्यते जाता सुभ्र मनोरमा तव दशा कस्मादकस्मादियम् ।। ६० ।। 1) om. AE; D मुग्धा' १)B मुग्धा supersci. मध्या 3) BD चित्सा चित्र ) om. AE, B om. मेथ and adds माह C मध्यापू- जारुण्योदाहरं D मध्यासपूर्णोद° (sic, all) BE क्षिपति In B margin the v. .. मन: for हशः is given ७) B'दस्कान D हदं कं तु कु' E हद 2. hd. हदं 'C वा i. of गमन D यभृता. 9) B °मणि corr. in margin २) om. AL; BC om. अय C॥ मध्याकामाविर्भावोदाहरणं ॥ 10) E has before मपि च । Instead of l.I0A reads: माहारे विरतिस्समस्तविषयग्रामे निवृत्तिः पुरा cfr. Ind. Spruche 1079 0 वेदम्वाभा' गिरा 11) ACE कामं D काम i. of पाणि: A पालिका ACI कर: DE मांग्रहः 11) A वक्षसच्छितये C वक्षः संवृप्रियते D चक्षुः संपू E वक्ष: ' A लीलासं
1,61-63,
॥मथ मध्यायाः कि चिप्रगल्भवचनोदाहरणम् ।।
सुभग कुरवकस्त्वं नो किमालिङ्गनोत्क:
किमु मुखमदिरेच्छुः केसरो नो हृदिस्थः ।
त्वयि नियतमशोके युज्यते पादधातः
प्रियमिति परिहासात्पेशलं का चिदूचे ॥ ६१ ।।
॥ अथ विचित्रगुरताया मध्पाया उदाहरणम् ॥
कान्ते तथा कथमपि प्रयितं मृगाच्या
चातुर्यमुद्धतमनोमवया रतेषु ।
तस्कृजिवान्यनुबदद्भिरनेकवार
शिष्यायितं गृहकपोतशतैर्यथा स्यात् ।। ६२ ॥
॥ अथ मध्यान मोत्तररतिस्वरूपनिरूपणम् ॥
गाई व्याप्रियते कान्तं पिरतीव रतौ प्रियम् ।
विशतीव तदङ्गेषु मुह्यतीव सुखे यथा ॥ ६३ ।।
*) BD
E "क्ष्याश
1) om. AE; BC om. भय D°ल्भोदा
१)ADE कुरव
"रेक्षुः, corr. B margin A केसरी
5)C हास्यत्वे
6) om, AE; BC
om. अथ D has only : मध्याविभ्रमोदाहरण ') E has before : अपि च ।
२) B ततूजितं मृदुदद' superscr, the r. of the text; A
नुवद्भिर° C °वंद 10) D गृहशकुंतु' BE 'ययास्याः 1) om. AE; B om.
मथ
19) A बाद C वाढ B व्यापू' corr. in rhargia ABD पिव AE
रतावियम् B रत प्रियं, in unargin; रसं रतेरिति पाठ. C रतं वियं D
in margin corr. to रताव्ययं 13) मज्जतीव सुखं D सुखैर्यथा ॥
रताय
1,64-66 ७ 5 ॥ तथदोदाहरणम् ॥ कृत्वानेकविधां रसेन सुरते केलिं कथं चिचिरा- प्राप्तान्तःसुखमीलिताक्षियुगला विद्यकपोलस्थली । सुप्तयं किल सुन्दरीति सुभगः स्वैरं तथैवास्वज- द्गाटानङ्गविमर्दनिःसहवपुनिंद्रां सहवागतः ।। ६४ ॥ ।। अथ मध्यात्रयभेदस्वरूपमाह । सा धीरा वक्ति वक्रोक्त्या प्रियं कोपात्कृतागसम् । मध्या वदत्युपालम्भैरधीरा परुषं तथा ।। ६५ ॥ ॥ तत्र धीरामध्योदाहरणम् ।। उपेत्य तो दृढपरिरम्भलालस- विरादभूः प्रमुपितचारुचन्दनः। धृताञ्जनः सपदि तदक्षिचुम्बना- दिहैव ते प्रिय विदिता कृतार्थता ॥ ६६ ॥ 10 16 ॥प्रय मध्यामध्योदाहरणम् ॥ यत्राऊपितमिन्दुना सरसिजैरङ्गारपुञ्जापिन 1) om. AE ) A विधि B विषा B केली: D केली ३)A प्राप्या. न्तस्मुखभोलिताक्ष° 4) A सुन्दरेति A °वाग्रज- )C गादा D गाढालिंग° DE, B margin स एवागत. ६) om. AE; B | मध्याया अयं भेदस्वरूपमाह ॥C || ॥ अथ मध्यादित्रयस्वरूपमाह ॥ D प्रय मध्याभेदत्रयस्वरूपमाह १) ACD रोदित्युE रोदत्यु A पुरुपं ACE यथा ") om. AE 10) D लालसा चि1) ABE "भुत्प्रमुE मुखिन: 11) B क्षताजन but above क्ष is written धृA तदक्ष' 13) E °हैव मे त्वयि A कार्थता ") om, ADE, B om. अय मध्या ") D places st. 67 After st 69. D°ना कुवलयरंगा" 2 २० 1,73-76. ॥ अथ विराजद्विभ्रमाप्रगल्भोदाहरणम् ।। मधुरवचनैः सङ्गः कृताङ्गुलितर्जन- रलसवलितैरङ्गन्यासैमनोभवबन्धुभिः । असदसकृत्स्फारस्फारपाङ्गविलोकन- त्रिभुवनजये सा पञ्चेषोः करोति सहायताम् ।। ७३ ॥ ॥ अथ रताकुलप्रौढास्वरूप निरूप्यते ॥ निराकुला रतावेपा द्रवतीव प्रियाझके । कोऽयं काहं रतं किंवा न वेत्यतिरसाद्यथा ॥ ७४ ॥ । तपोदाहरणम् ॥ धन्यास्ताः सखि योषितः प्रियतमे सर्वाङ्गलग्ने ऽपियाः प्रागल्भ्यं प्रथयन्ति मोहनविधावालम्ब्य धैर्य महत् । अस्माकं तु तदीयपाणिकमले ऽप्युन्मोचयत्यंशुकं कोऽयं का वयमत्र किं च मुरतं नैव स्मृतिर्जायते ॥ ७५ ।। ॥ अथ धीराप्रगल्भालक्षणम् ।। कृतदोपेऽपि सा धीरा तस्मिन्नाद्रियते रुषा । आकारसंवृतिं चापि कृत्वोदास्ते रतौ यथा ॥ ७६ ॥ 1) om. AE; Bp om. अब B सविभ्रमाप्रगन्भाया उदाह' D सविभ्रमा" C" विभ्रमप्र ) D मुभ्र' D नै ३)E रभपुलि' BD 'मैमंदोत्सववधु भि. 1) A 'स्फाराहारैर CE° लोकिने- ") om. AE; BCD om. अथ D रसाकुला'C निरूपयति ) BD "कुलरता AD° वेशा CD द्रवतीव ) ACE कास्मि ACD न वेति च D रसा तथा "] om. AE; D तथैवोदा 12)D °चयंत्य' 13) A कि च रत C सरतं C नेपा E नैवं 11) om, ADE B) E क्षत° 18) A आवार म E "र. संचाथ D रुत्वो 1,77-79 २। ॥ तत्र धीराप्रगल्भाया रुपोदाहरणम् ॥ यद्वाचः प्रचुरोपचारचतुरा यत्सादरं दूरतः प्रत्युत्थानमिदं स्वहस्तनिहित यद्भिन्नमप्यासनम् । उत्पश्यामि यदेवमेव च मुहुई ष्टिं सखीसंमुखी तच्छके तव पङ्कजाक्षि बलवान्को ऽ प्यप्रसादो मयि ॥ ७७ ॥ ॥अथ कृतदोपाप्रगल्भोदाहरणम् ॥ यत्पाणिनं निवारितो निवसनग्रन्थिं ममुद्ग्रन्थय- न्भ्रूभेदो न कृतो मनागपि मुहुर्यत्खण्ड्यमाने ऽ धरं । यन्निःशक्षमिवापितं वपुरहो पत्युः समालिङ्गने मानिन्या कथितो ऽनुकूलविधिना तेनैव मन्युर्महान् ॥ ७८॥" ॥मथ मध्याप्रगल्भाधीरालक्षणम् ।। मध्या प्रतिमिनन्येनं सोल्लुण्ठः साधुभाषितः । अधीरा तु रुपा हन्ति संतय॑ दयितं यथा ॥ ७९ ॥ Vom AE, D om. तत्र B ल्माया लक्षणं C तत्र धीरायाः प्रग° D धोरायाः प्रगल्मायाः रु.) C याचश्चतु । यत्साग्रहं D प्रत्संभ्रमा ) A 'हस्त न हि° C 'हत ) Efe. A सम्मुख B “सन्मुखी C सन्मुसा D °यून्मुखो E सन्मुखा) BE तत् शके E किं तब ") om. ADE, BC om. भय C कृतदोघे प्रियतमे रती सर्वदुष्कायपाः (sic) प्रगल्माय (sic) उदाहरण ') AC तो पि वसन' D'ग्रंथन-A भङ्गो C भगो E "गपि तथा यखड्य')D यन्नीसकनिवा AC यनिग 10)D मानिन्या. ") om AE; Bon अधौरा C 'घोरलक्षणोयो. दाहरणो D margin मध्याप्रगल्भालक्षगा In B 'भाल' is corr. from 'भो- दाहरण ") C प्रतिभणत्येन A सोलुष्टं C सोल्लुट : सोल्लुढं C चाटुमा 13, AD Cच रुपा E परूपं भधोरा पुरुष 1,80-83. ॥मथ मध्याप्रगल्भोदाहरणम् ।। कृतं मिथ्यावादविरम विदितः कामुक चिरा- प्रियां तामेवाचैरभिसर यदीयै खपदः । विलासैश्च प्राप्त तब हृदि पदं रागबहुलै- मया किं ते कृत्य ध्रुवमकुटिलाचारपरया ॥ ८० ॥ ॥अथाधीराप्रगल्भोदाहरणम् ।। सा बाद भवतेक्षितेति निविडं संयम्य बाहोः सजा भूयो द्रक्ष्यसि तां शठेति परुपं निर्भयं संतय॑ च । आलीनां पुर एव निद्भू तिपरः कोपाद्रणन्नू पुरं 10मानिन्या चरणप्रहारविधिना प्रेयानशोकीकृतः ।। ८१ ॥ एकाकारमता मुग्धा पुनर्भूय यतो ऽ नयोः । अतिसूक्ष्मतया भेदः कविभिनॊपदर्शितः ॥ ८२ ॥ मध्या पुनः प्रगल्मा च द्विविधा परिभिद्यते । एका ज्येष्ठा कनिष्ठान्या नायकपणयं प्रति ॥ ८३ ।। 1) om. ACE; D om. अथ 1) A अल मि° ACDE विदितं ३) B तामेवेच्चार E 'वोधेर 4) AE बहुलै ६) मया ते कि क ) om AE; Cls (i. e. इति) मध्याप्रगल्भोदाहरणं ॥ पथ घीराप्रगल्भोदाहरणं ।। D अधीरा प्रगल्भा उदा° (om. मथ) 7)B वाढ D वाट E वादं भवतः प्रियेति edd. निविडं (D °दु) A बाहो: D वद्धः १) CD द्रक्षसि E om. निर्भ° B संभाष्य p twice संतज्ज्यं °) B कोपाच्चललू २०) D कामिन्या B 1. hd. 'न्याश्चर' Cadds: ॥ इति धोराप्रगल्भोदाहरणं । प्रियं शठं प्रति । 1)D कारा मता D ततो 12) अनसू भेदे A कविभिनं प्रकाशित: C भिनं प्रदशितः E 'भित्रि दशितः 11) A अभ्या C मुग्धा A मा वा विविधा परिगद्यते B द्विधासो D द्विधा सापि च भिद्यते E द्विधा सा परि 14) Cadds: अथ मध्याप्रगल्भयो नपिकस्य (sic) चेष्टामाह 1,84-87, उपरोधात्तथा स्नेहासानुरागो ऽपि नायकः । चेष्टते तां प्रति प्रायः कलासु कुशलो यथा ॥ ८४ ॥ ॥ तदुदाहरणम् ॥ त्वदक्षिणी कुवलयबुद्धिरेत्यली रुणम्यहं तदिति निमील्य लोचने । ततो भृशं पुलकितगण्डमण्डला युवापरा निभृतमचुम्बदङ्गनाम् ॥ ८५ ॥ ॥ प्रथ स्वकीयालक्षणम् ॥ संपत्तौ च विपत्तौ च मरणे या न मुश्चति । सा स्वीया तो प्रति प्रेम जायते पुण्यकारिणः ॥ ८६ ।। ॥ प्रथान्यदीयाविधालक्षणम् ।। अन्यदीया द्विधा प्रोक्ता कन्योढा चेति ते प्रिये । दर्शनाच्यणाद्वापि कामातें भवतो यथा ॥ ८७ ॥ 1)E "रागापि नायिका) चेष्टेत E कुशला ) om. ADE; C adds च 1) B त्वद° D ° त्यनीता १) रुणाम्यहं C°° ) B * मंडली C° ला 1)A युवाप' B भमुचदंगनां corr, in margin. After this st. D ans. एकत्रासनसंगते etc. = Amaru st. 16 (Ind. Spruche no. 2937; v. 2 निमोल्य हसितको v. 3 स्नेहोल्ल') ") om. ADE; C om. अय C प्रकीया १) मरणे च विमुति D च न मिन ") BCD या य m) am. ADE; C | भय परकीयालाए । रेवियं न । 1) B यावदीया C तलिये D मे मते) D दांना श्रवणाचापि E दर्शतात श्रव. c° दाव' 1,88-90. -- ॥ अथ कन्योदाहरणम् ॥ किमपि ललितः स्निग्धैः किं चिस्किमप्यभिकृश्चितैः किमपि वलितः कन्दपृन्हसद्भिरिवेक्षणः । अभिमतमुखं वीक्षा चक्र नवाङ्गनया तथा 'ललितकुशलोऽ प्यालीलोको यथातिविसिस्मिये ।। ८८ ॥ ॥ अथ कामान्यिदीयाकन्योदाहरणम् ॥ निशमय्य बहिर्मनारमस्वरमैक्षिष्ट तथापरा यथा । तिलमात्रकमप्यभून्न हि श्रवणेन्दीवरलोचनान्तरम् ।। ८९ ॥ ॥ अथ प्रियदर्शनादविगतरतिसुखपरवधूदाहरणम् ॥ "कस्याचित्सुभग इति श्रुतश्चिरं य- स्तं दृष्ट्वाधिगतरतेनिमीलिताक्ष्याः । निस्पन्दं वपुरवलोक्य सौविदल्ला संतेपुर्विधुरधियो निशान्तवध्वाः ॥ ९ ॥ ३)A चलि 1) om. ADE; BC om. अथ C प्रियदर्शनकामान्यदीयकन्योदा' 2) afta: E 1. hd, aft? corr. 2. hd. AE cfaº Com, för D ललि° A कन्देपुच्चैहंस° D °पु ह° 1) B"गणाया, above m is written न 1) A कलनकुशलो D सिस्मरे E सिस्मये ") om. ADE; BC om. प्रथ, Cदीयक ") D विनिशम्य BD वहि° C om. बहिर BC मनोरमं D मनोगतं B स्वरमैछिष्ट corr. in margin, C प्रियमशिष्ट D चिरमैक्षिष्ट १) A तएमा D न्दीबर° "}om. ADE; C°नाधिगतमुखपर सुभग इति चिरं धुतो यस्त प) D दृष्ट्वाप्यधिकतरं निमी E दृष्ट्वा विग° C क्ष्या 1) D निष्पंद 3)C बघ्वाः 19] A कस्यारिस्व 1,91-94. ॥ गुणश्रवणादत्यन्तानुरागिणी परवधू स्ववित्तं प्रत्याह । कायजागरसंतापान्यः करोति श्रुतो ऽप्पलम् । तमेव दुर्लभं कान्तं चेतः कस्मादिदृक्षसे ॥ ९१ ॥ साक्षाचित्र तथा स्वप्ने तस्य स्याद्दर्शनं त्रिधा । देशे काले च भंग्या च श्रवणं चास्य तद्यथा ॥ ९२ ।। 5 ॥ तन साक्षात् ।। सत्यं सन्ति गृहे गृहे प्रियतमा येषां मुजालिङ्गन- ध्यापारोच्छलदच्छमोहनजला जायन्त एणीदृशः । प्रेयान्कोऽप्यपरोऽयमत्र नियतं दृष्ठे ऽपि यस्मिन्वपुः स्वेदोज्जृम्भणकम्पसाध्वसमुखैः प्राप्नोति कां चिदशाम् ।। ९३ ॥ 10 ॥ मप चित्रगतसुभगमवलोक्य स्वसखी प्रति स्वरूपमाचष्टे ॥ चित्रं चित्रगतोऽप्येप ममालि मदनोपमः । समुन्मूल्य बलाल्लज्जामुत्कण्ठयति मानसम् ॥ ९४ ॥ 2) AC सुकृती 1) om. ADE; C°व' C प्रति प्राह १)A दुर्भगं 'दृश्यमे B adds, ॥ परवधूसुभगा विधा ।।")A साक्षात्स्वप्ने तपा चित्ते Dनं यथा ) om. C: D काले तथा भDom. 2. च A घास्य १) om. ADE, C'9791 1)A प्रणयिनो लिंगनं १) E व्यापा । राउछलद° A घ्यायन्त i.of नियनं Cदृष्टो E तस्मि' 10)A ‘ज्जम्बरण) om. AL, B from स्व° C मवालोक्य स्वमसो प्रति स्वस्वरू' D has: चित्रगतोदाहरणं प्रय चित्रगतं सुभगमवलोक्य स्वसखी प्रति स्व' HYA चिलं चित्त E प्येप: D ममा- लिम्भदन्नो' 19) D समुन्मील्य बलान् ल Aom, om.
1,95-97. ॥पय मुग्धायाः स्वप्नसमागते प्रियतमे प्रणयकोपविलासलसच्चेष्टितोदाहरणम् ॥ मुग्धा स्वमसमागते प्रियतम उत्पाणिसंस्पर्शना- द्रोमाश्चाश्चितया शरीरलतया संसूच्य कोपात्किल । मा मा वल्लभ संस्पृशेति सहमा शून्यं वदन्ती मुहुः "सख्या नो हसिता सचिन्तमसकृत्संशोषिता प्रत्युत ॥ ९५ ।। । सोधादिप्रवेशानायकमवलोक्य रहः सहचरी सुभगा प्रति कथयति ।। स्फारस्फुरत्प्रदीपं सौधं मधु सोत्पलं कलं गीतम् । प्रियसखि सकलमिदं तव विफलं यदि नौ वसेत्सोऽत्र ॥ ९६ ॥ ॥ अथ 'परमालादकारिचन्द्रोदयादियामासाद्य रहः सहचरी तदभिप्रायमाचष्टे ।। 1"विकसति कैरवनिकरे सरति च सरसीसमीरणे सुतनु । चुम्वत्यम्बरमिन्दी तव तेन विना रतिः कीदृक् ।। ९७ ।। ॥ अथ भङ्गीभरिणतेरुदाहरणम् ॥ अञ्जननिकरस्तु शास्तव कुचयोः पत्त्रमशकं च वृथा । 1) om. ADE BC om. अथ C गमे C प्राणयकोपविलालसचेष्टि° )C मे A °सन्दर्शना- E संदर्शने रो° 3) C चांचितशरीर° A संयोज्य D संकूच्य : संकुच्य 4) AD मा मां E मा मा सस्पृश पल्ल्लभेति D सून्यं E शून्ये B वदंती D रुदती ) सचिंतमहसरस° E 'संसूचिता १) om. ADE; C प्रदेशरामणीयक' B सहचरी Com, प्रति ') B स्फारस्पु रस्फुटन A, B I. hd., CE तं च ACE कालगो १) A om तव A सफलं भवेद्यदि सो त्र C सफल यदि दृश्यते सो व D सफल किल (Hic) यदि भवे सो प्यत्र : सफल खलु यदि भवे न सोऽत्र B वसेत्सो द्य ') om. ADE; B ॥ अथ सहवरी प्रति प्रोक्त या. दिदमा' 10) A विकसितA समेरणे 11) तन विरति: ") om. ADE, C°भरातेह 11) A प्रजन' ! 1. hd. 'निकखस्तु corr. 2. hd. C अजनिरस्तु दृशोस्ने E अनिरस्र दृशस्ते A कुचयोश्चोन्नतिरल मा भवतु । Cकुचयोरभवनिरल व तु मुग्धे : कुनयोरभवनिरलंभवर मुग्धे 1,98-102. २७ यदि दृश्यते न स युवा निर्भरमालिंग्यते नो वा ॥ ९८ ॥ ॥ अथ प्रियसमागतान्यदोयकन्यास्वरूपनिरूपणम् ॥ द्रष्टुं वक्तु च नो कन्या रक्ता शक्नोत्यमुं स्फुटम् । पश्यन्तमभिजल्पन्तं विविक्तेऽपि हिया यथा ॥ ९९ ॥ । तथैवोदाहरणम् ॥ कामं न पश्यति दिदक्षत एव भून्ना नोक्तापि जल्पति विवक्षति चादरेण लज्जास्मरव्यतिकरेण मनो ऽधिनार्थ बाला रसातरमिदं ललितं बिभर्ति ॥ १०० ॥ 141 विज्ञातनायिकाचित्ता सखी वदति नायकम् । नायको वा सखी तस्याः प्रेमाभिव्यक्तये यथा ॥ १०१ ॥ ॥ तत्र नायक प्रति नायिकाभित्रायसूचकवाक्योदाहरणम् ॥ कष्टकिततनुशरीरा लज्जामुकुलायमाननयनेयम् । तव कुमुदिनीव वाञ्छति नृचन्द्र बाला करस्पर्शम् || १०२ ॥ A स हि दृन हि युवा C om. न D सन १) om. ADE; C om. प्रिय C°दीक २)A रन्तु रतुD रतुं 1)A पश्यन्तं भिC मपि ज° A विषक AC के सज्जया यथा Jom. ADE, B मप त° C तथैव तदुदा" १)C हदि क्षत एव E om. from त एव 10 ति 1. 2)D चाधरेण ) adds: || मय सखोवाक्य च ।। ") BE "नायका' चिता 1) E प्रेग्नोमि' ") om. AE; B॥ तत्र नायकससी प्रति नायिकोचे ॥ Dom, वाक्य 13B 'राल्लग्ना ") C कुमुदीव D कुमुदिनोवाकाक्षति 1,103--106. ॥ ततः सखी प्रति नायकवाक्यम् ।। संतापयन्ति शिशिरांशुरुचो यदेते संमोहयन्ति च विनिद्रसरोजवाताः । यत्स्विद्यते तनुरियं च तदेष दोपः "सख्याप्तव सुतनु प्रचुरत्रपायाः ॥ १०३ ॥ ॥ अय मुग्धाचेप्टिवलक्षणम् ।। अपश्यन्तीव सा कान्तं स्फारिताक्षी निरीक्षते । दूरादालोकयत्येव सखीं स्वजति निर्भरम् ॥ १०४ ॥ निनिमित्त हसन्ती च सखीं वदति किं चन । 1°सव्याजं सुन्दरं किं चिद्गात्रमाविष्करोति च ॥ १०५ ॥ सख्या प्रस्थापितां मालां काञ्च्यादि रचयेत्पुनः । चेष्टां च कुरुते रम्यामङ्गभङ्गः शुभैर्यथा ॥ १०६ ॥ ।। अथ प्रियतमेऽनुरागदृष्टिविद्येपोदाहरणम् ॥ ON 1) om. ADE; B तत्र 1) A यत्तापE वयत्ताप° D रांचकरा B margin. corr, यदेताः C यदेते } DE मा मोह° D सरोजविनिद्रवाताः 4) B, C 1. hd. यरिखद्यते D स एप दोव. E रिय स च दोप एप ") ADE; B om. अय BC चेष्टितोदाहरण DA अपश्यन्तं तु कामातं C अपश्यत च D अपश्यती तु E प्राश्यतं त्रु C कारोता' 9) A 'यत्येष CE यत्येपा D 'लोकयत्यत्र C सखीस्वजन 9) A बदन्तीव B हसंतीव 1") AE सयाजसु° BCDE "वि:करोति 11) Com, stanza 106; A FEYTT Farº B margio: FTETTE स्थापयेन्मा D मस्योपपादिना E सख्यादिस्थापित माला A स्थापि बाला 12A रम्यां सङ्गभङ्ग ३) om AE; B ॥ प्रियतमे नुरागमाह ॥ C॥ प्रियतमे मुरागाह' D॥ प्रियतमे नुरागाभिव्यंजकादिविशे' 1,107-109. अभिमुखगते तस्मिन्नेव प्रिये बहुशो वद- त्यवनतमुखं तूष्णीमेव स्थितं मृगनेत्रया । अथ किल चलल्लीलालोलं स एव तथेक्षितः कथमपि यथा दृष्ट्या मन्ये कृतं श्रुतिलहनम् ॥ १०७ ॥ ॥ अथ प्रियतममुद्दिश्यानुरागाभिव्यञ्जकप्रियसखीसमालिङ्गनोदाहरणम् ॥ तिर्यग्वर्तितगात्रयष्टिविपमोत्तस्तनास्फालना- त्रुट्यन्मौक्तिकमालया सपुलकस्वेदोल्लसद्गण्डया। दूरादेव विलोकयत्यभिमते तद्वक्त्रदत्तेक्षणं दुरिस्मरया तया सहचरी गाढं समालिङ्गिता ॥ १०८ ॥ ।। उद्धतमन्मपोत्थचेष्टितोदाहरणानि दलोकत्रयेणाह ॥ अनिमित्तं यद्विहसति निष्कारणमेव यत्सखीं वदति । दयितं विलोक्य तदियं शंसति तदधीनमात्मानम् ॥ १०६ ॥ प्रादुष्यद्भुजमूलकान्तिललितामुद्यम्य दोबल्ली बल्गत्पीनपयोधरस्थलचलन्मुक्तावलीसुन्दरम् । 1)AD यस्मिन्नेव ३) पनवत° c'मेगस्पिन १)B चलल्लज्जा )A दृष्टा C मन्ये दृवष्टा A कृति ") om. ADE, BC om. अप, B only.॥ सहवरीसमालिंगनोदाहरणं ॥ PAR तिर्यग्वक्रित' D"मो वृ CDE लन- त्रुटय ) A सुपुल° D सपुलक A °द्गात्रया 9) A यं भि°C मिहंते १) ACE "स्मरतापया C प्रियसखी ") om. ADE, B उद्यमन्मथचेप्टा श्लोकत्रयेण ") E यद्धसति A om. ति BCE नि कार' AC om. यत् A यदति ) तविदं 19) B °कातिकलातामु" D °वातिलतिकामु" A °य दो° 1)A स्थल ल° C °चलान्मु° D लुइमुE °लुलन्मु 1, 110-113. अङ्गुल्पग्रचलत्कलापवलयवानोपहतस्मर तन्व्याः कुश्चितलोचनं विजयते तत्कर्णकण्डूयनम् ॥ ११० ।। स्रजोऽवतंसं रशनां च किं चित्प्रियं समालोक्य समासजन्ती। पुनस्तरां सा सुहृदो ददाति प्रत्यङ्गमावासमिव स्मरस्य ।। १११ ॥ व्याजम्मणोल्लसितदन्तमयूखजालं व्यालबमौक्तिकगुणं रमणे मुर्दैव ।। ऊर्ध्व मिलढुजलताक्लपप्रपञ्च- सत्तोरणं हृदि विशन्त्यपराध्युवास ॥ ११२ ॥ अन्योढापि करोत्येतत्सर्वमुद्धतमन्मथा 1 दुरवस्था पुनः कान्तमभियुक्त स्वयं यथा ॥ ११३॥ ॥ तद्वचनोदाहरणम् ॥ उल्लंघ्यापि सखीवचः ममुचिनामुन्सृज्य लज्जामलं 5) BD व्यतवि 1) BE अंगुल्या प्रचलत° B कपोल' A °लापि D लापविलसस्त्वा- नोप° A "यस्थानो°C स्वानो° E कपिवजयस्वानो' 2) A तन्च्या C सख्या. D तन्याः A 'चनं समभवत्कर्णस्य क. १) BCDE रसनां D तयालोक्य । सदालोक्य AC समाधयन्ती D समामृजती 1) D पुरस्तरा A प्रत्यग्रम AC Dमायास 5A मयूखमाल- B मरीचिजालं जाल E मयूपनाल व्यालं । वे c रभरणेन CDF मुदेव ) B ऊमि D ऊर्ध्व लसद्भुजलतावतावलय' JA मन्तोरण D सतो' In A ther. विशत्य' is intimated. B सत्य CE विशत्य° AC °रा व्युदासे # ध्यवास ")C तत्पूर्व A °मुद्यत° B मुद्भत D°मुधन" A धात् ") D दूरावस्यं C °स्था च सा ABDE युक्डे ") ADE; B तद्वचने श्लोकः 1) A समुदितामुल्लडध्य लज्जानदी B समुचितमुत्सृज्य लज्जाभरं CE °तामुन्मूल्य E लज्जाम् (sic) OM.
1,114--117. ३१ हित्वा भीतिभरं निरस्य च निजं सौभाग्यगव मनाक् । आज्ञा केवलमेव मन्मथगुरोरादाय नूनं मया त्वं निःशेषविलासिवर्गगणनाचूडामणिः मंश्रितः ॥ ११४ ॥ 5 ।। एतस्यः प्रियदर्शने सुखानुभवस्वरूपम् ।। चक्षुर्मीलति सानन्दं नितम्बः प्रस्रवत्यपि । वेपते च तनुस्तन्ध्यास्तस्यास्तदर्शने यथा ॥ ११५॥ । तथैवोदाहरणम् ॥ मीलन्मन्थरचक्षुषा परिपतत्काश्चीग्रहव्यग्रया गाढानङ्गभरस्रवज्जधनया कम्पोपरुद्धाङ्गया। सर्वाङ्गैश्चटुकारको ऽ प्यालया संकेतके कौतुका. दास्तां रन्तुमहो निरीक्षितुमपि प्रयान्न संभावितः ॥ ११६ ॥ 10 ॥ अथ नायक प्रति मुग्धावस्थाभिव्यञ्जारातीवघनेन लक्षणोदाहरणावाह ॥ नाभियुक्त स्वयं कन्या गुग्धत्वादु:स्थितापि तम् । तदवस्थां तु कान्ताय तत्सखी कथयेद्यथा ॥ ११७ ।। 1)C त्यक्त्या E भिवा)B माता D °दाय मूर्द्धा मया १)A 'विलास" E°लास सिवणना°C गणनं BE "मणे t) om, ADE; B |॥ अथ प्रियद- सनानुषंगः ॥ C° भववस्व') B दिगातोकास्यसगोपो नितं प्रथापि°A नितम्ब ") E°स्तन्वी तस्या ') om. ACDE 1) D परिलसता' ") In B the 1. गाढानन्द is mentioned; 1E 'यवद्रमणया BD 'वज 10)A मर्वानां च" B सर्वाग सर्वाणि CD "कारके E कारकाध्य 1") om. ADE B only || नायक प्रति मुग्पावस्था ॥ C वजक° C गोदाहरणोचाह 1) RCD "युक्त कि B "दुस्यि° CD 'वादुस्यि' A ताम् 11) ACE तदवस्था A तत्सखे 1,118-122. निःश्वासेपु स्वलति कदलीवीजनं तापसंप- नेत्राम्भाभिझटिति पतितः सूच्यते तत्स्तनान्त । तस्या किं चित्सुभग तदभूचानवं त्वद्वियोगा- द्यनाकस्माद्वलयपदयीमङ्गुलीयं प्रयाति ।। ११८ ॥ 'अनन्यशरणा स्वीया रतहार्या पराङ्गना । अस्यास्तु केवलं प्रेम तेनैपा रागिणां मता ॥ ११९ ॥ ।। अथ वेश्यालक्षणम् ॥ सामान्यवनिता वेश्या सा पित्तं परमिच्छति । निर्गुणेऽपि न विद्वेपो न रागः स्याद्गुणिन्यपि ॥ १२० ।। "तत्स्वरूपमिदं प्रोक्तं कैश्चित मो वयं पुनः । बलवत्यानया युक्त्या तासामप्यनुरागिताम् ॥ १२१ ॥ शृङ्गारामास एव म्यायदि ता रागव जिता. । तद्व्यापारो ऽथ वा तासां स्मरः किं मक्षितो बकः ॥ १२२ ।। om. BDE; A 1) BDE विश्वा° A निश्स्वामे यत्स्वलनि A °वेजनं c om. संप B Oम्भोभिः स्थगितपतिते. नेताभोभिरिचरनिपतितं A झटिति E ofन.स्पिमितिपतिने E मिच्या दाहि स्त° A मुच्यते नान्त: B"चत B तत्म ३) E योग यना 1) A स्वेया धनहार्या C चनहार्या A तेनैप C रागिणी ') om. ।। अथ वेश्या वयते ॥ ") E पिन च देगो A विटेप्यो AD नानुरागी गुणेप्दपि (D गुणि)C न दोप: स्यानानुरागो गुणिन्यपि 10)A कश्चित् मो 11) A बलवन्त्या° CE वर्णयत्यनया (C च्या) A युक्ता नासा° E तस्यामप्य' AE रागिता ") AC Oरभास E भाव p वां रागम्बितां B हिना 13) E TETYRT BCC # 1,1230-127. तस्मात्तासामपि क्वापि रागः स्यात्किं तु सर्वदा । धनाथं कृत्रिमैविम्यान्च्यामोहयन्ति ताः ॥ १२३ ॥ लिमी प्रच्छन्नकामश्च नरंमन्यश्च पण्डकः । सुखप्राप्तधनो मुर्खः पितृवित्तेन गतिः ।। १२४ ॥ इत्यादीन्प्रथमं ग्राम्याज्ञात्वाकृष्य च तद्धनम् । अपूर्वा इव मुश्चन्ति तानेतास्तापयन्ति च ॥ १२५ ।। किं तु तासां कलाकेलिकुशलानां मनोरमम् । विस्मारितापरस्त्रीकं सुरतं जायते यथा ॥१२६ ॥ 5 ॥ तदुदाहरणम् ॥ 10 गाढालिङ्गनपीडितस्तनतट स्विद्यत्कपोलस्थलं संदटावरमुक्तसीस्कृतमतिभ्रान्तभ्रु नृत्यत्करम् । चाटुप्रायवचो विचित्रमाणित पार्नवाहित वेश्यानां धृतिधाम पुष्पधनुषः प्रामोति धन्यो रतम् ॥ १२७ ।। 1) B स्याल्कि न AC सर्वथा 2)A म्यान्समोह' C वे ग्राम्यं भावे व्यामोहयति ता. E "म्य व्या° ३) B प्रछन्नभावश्च AC नरमन्यध A शण्टक. BC खडक. Dपंडक E सडक 4) E मूर्प: B पितृवत्तेन E दप्पित. 1) B इत्यादि प्रथमं ज्ञात्वा सम्यकपति तदनं C इत्यादि प्र० ग्राम्यं ज्ञात्वावृत्स्य च D °म ग्राम्यान् युत्काकृष्य च E इत्यादि प्र' ग्राम्या ज्ञात्वार' १) D अपूर्वमिव । अपूर्वानिव C° केलि. )A विस्मिताना पर' १) om. ACDE ") D संहB 'तमभि° C तमभिभ्रांत्या प्रनृत्य D 'तमभिभ्राम्य तमभीभ्रातभ्र ") Dcorr. मरिणतं D घातैः क्षतैश्वाक्तिं E पातेरुश्वाक्तिं 19) A धनुषा C धनुपो AC धन्यो रतं सेवते 3 1,128-133. ॥ पुनरपि वेश्याप्रशंसा श्लोकत्रयेण ।। ईर्ष्या कुलस्त्रीषु न नायकस्य निःशङ्ककैलिने पराङ्गनाम् । वेश्यासु चैतद्वितयं प्ररुढं सर्वस्वमेतास्तदहो स्मरस्य ॥ १२८ ॥ कुप्यत्पिनाकिनेत्राग्निज्वालाभस्मीकृतः पुरा । 'उज्जीवितः पुनः कामो मन्ये वेश्याविलोकितैः ॥ १२९ ॥ आनन्दयन्ति युक्त्या ताः सेविता प्रन्ति चान्यथा । दुर्विज्ञयाः प्रकृत्यैव तस्मावश्या विपोपमाः ॥ १३० ॥ ॥ अथ नायिकानामानि ॥ स्वाधीनपतिकोका च तथा वासरुसज्जिका । 1 अमिसंधिता विपलब्धा खण्डिता चाभिसारिका ।। १३१ ॥ प्रोपितप्रेयसी चैत्र नायिकाः पूर्वसचिताः । ता एवात्र भवन्त्यष्टाववस्थाभिः पुनर्यथा ॥ १३२ ।। ॥प्रय स्वाधीनपतिकालक्षणम् ॥ 11 om. ACDE १) यस्था रविगुणाकृष्टः पतिः पार्श्व न मुञ्चति । विचित्रविभ्रमासका सा स्वाधीनपतियथा ॥ १३३ ॥ 1) 2) A इच्छा C कल' Bनु १)B वैश्यासु C प्रसिद्ध 5) A यजी° D पुनराि A 'वलोकन: RC " वलोकितै: D विलोकन: "यत्यु A युक्त्यास्ताम् । मेविता: C नान्यथा 7)A तस्मादया BD "पमा १) om. ADE; B अयात. प्रष्टनायिकागाह C अत्र "') A Pla#FT E "पतिरुका च A तथा 'सर' ") D om. अभि A om. ता E om. वि DE च्या वताभिचा 1) D चेति E नायका. 13) om. ADE 15) D विवित्रमंगना कृष्टा B 'मासक्तः स्वाधीनपतिका यथा 11) D एता एवमदत्य 1,134-136 । तयोदाहरणम् ।। लिखति कुचयोः पत्रं कण्ठे नियोजयति स्रनं तिलकमलिके कुर्वनगण्डादुदस्यति कुन्तलान् । इति चटुशतैर्वारं वारं वपुः परितः स्पृश- विरहविधुरो नास्याः पार्श्व विमुञ्चति वल्लभः ॥१३३॥ 5 ॥ अथोत्कालक्षणम् ॥ उत्का भवति सा यस्याः संकेतं नागतः प्रियः । तस्यानागमने हेतुं चिन्तयत्याकुला यथा ॥१३५॥ ।। प्रयोकोदाहरणम् । किं रुद्धः प्रियया कया चिदय वा सख्या समुद्वजितः किंवा कारणगौरवं किमपि यन्नानागतो वल्लभः । इत्यालोच्य मृगीदृशा करतले संस्थाप्य वक्त्राम्बुजं दीर्घ निःश्वसितं चिरं च रुदितं क्षिप्ताश्च पुष्पसजः ॥१३६॥ ।।मथ वासकमज्जालक्षणम् ॥ *) om. ACDE -) BCDE 7 3) A कुर्वन्नागादु' C कुर्वन् रागीदु D कुर्वनर्वानुर ६ क र्वन गर्गदु' B “दुदस्य च 4) C वयः । साद 1) B यस्या. C वास्या. B न मु चति ') om. ADE; B om. लक्षण 1A सत्वा ACE यस्या AE वासरे ") D तस्याः नाD चिंतयंत्या om) om. cdd. 1)C ममोदेजित. D ममोडे । ममोहे' B जितेः ")A यन्नाद्यारतिवल्लभः C पन्नागतो DE पन्नाधागतो १)लोक्स 13) A निश्वतं । निस्वमितं C नित्सितो D नि:श्चमिन दोनि स्वसिवं चरचिर 1") om. ADE; B वासरशय्याया ल 1,137-139. भवेद्वासकसज्जासौ सज्जिताङ्गरतालया । निश्चित्यागमनं भर्तुद्वारेक्षणपरा यथा ॥१३७॥ ।। अथ वासकसज्जोदाहरणम् ॥ दृष्ट्वां दर्पणमण्डले निजवपुर्भूषां मनोहारिणी दीपाकिपिशं च मोहनगृहं प्रस्यत्कुरङ्गीशा । एवं नौ सुरतं भविष्यति चिरादयति सानन्दया कामं कान्तदिदृक्षया विलसिता द्वारे दृगारोपिता ॥१३८॥ ॥ मथाभिसंधितालक्षणम् ॥ निरस्तो मन्युना कान्तो नमन्नपि यया पुरा । 1०दुःस्थिता तं विना साभिसंधिता कथिता यथा ॥१३९॥ ।। अथाभिसंधितीदाहरणम् ॥ यत्पादप्रणतः प्रियः परुपया वाचा स निर्वासितो यत्सख्या न कृतं वचो जडतया यन्मन्युरेको धृतः । परा 1) D भदेहा सज्जा मा D°लता" A 'ये ५) A निश्चत्या' D "क्षया १) om. ACDE; B ॥ बासक्शय्योदाहरणं ॥ 4) Com, मण्डले C वपुरुषा b) B कपिश B 'गृहे F "गृहं तन्व्या कु' ७) DE: C सुतरां 7) B कामदिE A तिलक्तिा C तिलधित्या Dr. क्षयातिललिता (D°त) 8) om. ADE; B om लक्षणं १)A यथा पुन: C पुरा यया B पुन ") B दुःखिता C मंधितेति मता यथा A कथिता बुधैः ") om. CDE; B om. प्रथ A only ॥ यथा ॥ A प्रिया D पतिः E पुरुपया B निर्भत्सतो D निर्वारितो 11) D यन्मन्यु इवाहत: A वृतः 1,140--143. पापस्यास्य फलं तदेतदधुना यच्चन्दनेन्दुधुति- प्रालेयाद्रिसमीरपङ्कजविसर्गानं मुहुर्दहयते ॥ १४ ॥ ॥अथ विप्रलब्धालक्षणम् ॥ प्रेष्य दूती स्वयं दत्त्वा संकेतं नागतः प्रियः । यस्यास्तेन विना दुःस्था विप्रलब्धा तु सा यथा ॥ १४१ ॥ ॥अथ विप्रलब्धोदाहरणम् ॥ यत्संकेतगृहं प्रियेण कथितं संप्रेष्य दुती स्वयं तच्छ्न्यं सुचिरं निपेव्य सुशा पश्चाच भग्नाशया। स्थानोपासनसूचनाय विगलत्सान्द्राजनैरश्रमि- भूमावक्षरमालिकेव रचिता दीर्घ रुदत्या शनैः ।। १४२ ॥ ॥ भय खण्डितालक्षणम् ॥ कुतश्चिन्नागतो पस्या उचिते वासके प्रियः । तदनागमसंतप्ता खण्डिता सा मता यथा ॥ १४३ ॥ 1)D प्रायस्तस्य फलं B यच्चंदनं द्रुह्यति C यच्चदनं दुधुति E यच्चदकिः साना दुद्युति A च्युति ) A पालेयांमु' CD °यांदु' E 'मायु' A f° 3 विस' CD विसं"विशे° १) om. ADE; B om. लक्षणम् 1)E प्रेक्ष्य D गला 1) B दुस्था C दुला D दुस्पा : दुःस्था प्रलध्धा साभवद्यया BCD लब्धा च s) om. ACDE ') In A the r. यमरत' is mentioned. ( संप्रेक्ष्य ६) B तत्स॒न्यं (sic) C हत्वान्यं D निवेष्य A om. सुट') D 'पायन' B "शू- चनाय A 'सुमि-19) ACE लिखिता B निहिता BDE रुदंत्या C रुदत्याशत्या ") om. ADE; B om. लक्षणम् ") C यस्य D वासरे E वासिके ") D तदागमन B 'संप्राता 1,144-146. ॥ तथोदाहरणम् ।। सात्कण्ठं रुदितं सकम्पमतकृयातं सबाप्पं चिरं चक्षुदिक्षु निवेशितं सकरुणं सख्या समं जल्पितम् । नागच्छन्युचित ऽपि वातकविधौ कान्ते समुद्विग्नया तत्तत्किं विदनुष्टितं मृगदृशा नो यत्र वाचां गतिः ॥ १४४ ॥ ॥अथाभिसारिकालक्षणम् ॥ या निर्लज्जीकृठा बाट मदेन मदनेन वा । अभियाति प्रियं साभिसारिकति मता यथा ॥ १४५ ॥ ॥ तयोदाहरणम् ॥ "नो भीतं तडितो दृशा जलमुचा तदर्शनाक्षया नो गर्जिगणिता भृशं श्रुतिसुखं तद्वावि संचिन्त्य च । घारापातसमुद्भवा न च मता पीडा तदालिङ्गनं वाञ्छन्त्या दयितामिसारणविधौ तन्व्या परं तत्वरे ॥ १४६॥ ॥मय प्रोषितपतिकातक्षरणम् ॥ A) om. ACDE ) B °सकृद्गात्र; in margia r. of the text. ABCD सवाप्पं सवापो D चिराच् ) A निरोपि) दासर) CE orm. तत् once B 'नुनिकतं CDE नुटि ") Dr. ADE; B om. वक्षरान ) BD निल्लंग्ला कृ A गार्ड BC वार्ड D दाला ADE मदनेन मदेन च A'सारिकोति B 'सारिकाभिमता D सारिका कथिदा c only has मनियाति जामिसारिकैति मता ॥ १) orm. ACDE 19) नोति A न वा instead of दृशा ") A जिगं ° (sic) DE गजिपिता गजगणितं A सख cा " MA°समुद्धता CD न गरिणता E न च मनाक B लगनेर् 13) B गला 1) | om. ADE; B ॥ अथ प्रोषिता ॥
1,147-151. कुतश्चित्कारणाद्यस्याः पतिर्देशान्तरं गतः । दत्त्वावधि भृशार्ता सा प्रोषितप्रेयसी यथा ॥१४७॥ ॥ प्रथोदाहरणम् ॥ 5 उत्क्षिप्यालकमालिकां बिललितामापाण्डुगण्डस्थला- द्विश्लिष्यद्वलयप्रपातमयतः प्रोद्यम्य किं चित्करी । द्वारस्तम्मनिपगगात्रलतिका केनापि पुण्यात्मना मार्गालोकनदत्तदृष्टिरवला तत्कालमालिंग्यते ॥१४८॥ निःश्वाससंतापसखीवचाभिरिचन्ताश्रुपातादियुता सखेदा । वाच्या प्रलन्धा गतमल कोकाभिसंधिता खण्डितया स- हात्र ॥१४९॥ विचित्रमण्डना हृष्टा भवेत्स्वाधीनभवका । तथा वासकसज्जापि सा किं त्वागन्तुकप्रिया ॥१५०॥ कुलजान्याङ्गना वेश्या त्रिधा स्यादभिसारिका । यथैवोक्तास्तथैवान्याः स्वाधीनातिकादयः ॥१५१॥ 4 1) कुवि 1) D om. मा D गद्यापि' B मता d) om. ACDE १)A °छलय""भपतः|| ACD प्रोनम B का चिक' १) D विपन्न )B 'मालिगिता B addsa ॥ इति नायकोदाहरणं ॥ ८ ॥ इत्पष्टनायिकोदाहरणानि ॥ १) BCE निश्वा D "सखेजिनोक्तिः चिनायु' । सखोवचोक्ति' B °चोमिशात्रु A 'सु सापादि° C युताः सखेदाः A वाध B या विष' Cदा विप्र'C धिताः ") CE 'नासका म ") B स्थाकि सागनु D पि किं तु सागंतु कपिया ")A कुलटा ") CPा नया नान्या D तथा चान्या : वान्या D'वात्मा: Dपतिका तया 1,152~~156. ॥ अथ स्वकीयापरकीयाभिसारिकालक्षणम् ॥ कुलजा संवृता प्रस्ता सनीडा तद्गृह ब्रजेत् । नायक परनारी तु समन्तादनवेक्षिवा ॥१५२॥ ।। अथ वेश्याभिसारिकालक्षणम् ॥ 'सखीयुक्ता मदाधिक्यात्स्फारिताक्षी त्वशङ्किता । सशब्दामरणा कामं वेश्या सरति नायकम् ॥१५३॥ त्रयोदशविधा स्वीया द्विविधा च पराङ्गना । एका वेश्या पुनश्चाष्टाववस्थाभेदतो मताः॥१५४|| पुनश्च नास्त्रिधा सर्वा उत्तमामध्यमाधमाः । इत्थं शतत्रयं तासामशीतिश्चतुरुत्तरा ॥१५५।। ॥ प्रयोत्तमालक्षणम् ।। दोपानुरूपकोपा यानुनीता च प्रसीदति । रज्यते च भृशं नाथे गुणहार्योत्तमेतिसा ॥१५६।। 1)om. ADE; C परकीयावेश्याभि 9) A कुलटा ABC सवीडं च दूतं. (sic ° F च हत पूजेत ३) E च A सदान्येरनबीक्षिता D सर्वदान्येर afat Egorizeaatfetar In B margin the gloss ger is written "jom. ACE १) सख्या यु°D "युता मदविष्ठा फा° C धिक्या स्फा' AE °क्षी न श C क्षी चमत्कृता D°क्षी नराकिता ?) From this linc to stanza 164, 2 lost in A १) D भेदता गताः भेदतोऽत्र ता: AB १) तास्त्रिया भिन्ना CD उत्तमाघममध्यमा 10) B °TE तर ") om. DE PE सु प्रसी' 19) C °तमा यथा मता 1,157--159 ॥ मोहमोदाहरम् ॥ कान्ते किं कुपितासि का परजने प्राणेश कोपो भवेद को ऽ यं सुभ्र परस्त्वमेव दयिते दासोऽस्मि किं ते परः । इत्युक्त्वा प्रणतः प्रियः क्षितितलादुत्याप्य सानन्दया नेत्राम्माकणिकाशिते स्तनतटे तन्च्या समारोपितः ।। १५७ ॥ ॥अथ मध्यमालक्षणम् ॥ दोपे स्वल्पे ऽपि या कोपं धत्ते कप्टेन तुष्यति । प्रयाति कारणाद्रागं मध्यमा सा मता यथा ॥ १५८ ॥ 10 ॥ अथ मध्यमोदाहरणम् ॥ प्रस्फारस्फुरिताधरापि विलसद्गण्डस्थलास्थल- दर्माम्भकणिकापि भङ्गुरतरभ्रूभेदपायलम् । पादान्तप्रणते प्रिये प्रकटयत्यन्तःप्रसादं प्रिया केशान्नपुरमण्डलीशवलितानन्मोचयन्ती शनैः ॥ १५९ ॥ ॥अपाघमालक्षणम्॥ Dom. CDE, B_om. मथ ) c किं B परिजने ३) B परत्वमेव ") C°का D °का ! °क्ता प्रणत Com. तः D पति: C 'दुत्थाय सावंदया *) Doafert In D the st. ata 774 Amaru v. 53 (=Ind. Spruche 4443) is interpolated f) om DE; C॥ जघ मध्यलक्षणं 1 ) In B st,1581s om. Cgafa E g'alat) om. cad.') B om. I G *- स्फारस्फु' D°घर) प्रविलसद्र ") 'रतर CE °5 भंग' ") D पादाते FE पादात:प्र°C प्रियो 11) D "ले श° BCD 'शलि° 1) om. DE; Bom. सक्षम् 1, 160-164. या कुप्यति विना दोपैः स्निहथत्यनुनय विना। निर्हेतुकप्रवृत्तिश्च चलचित्तापि साधमा ॥ १६० ॥ ॥ अथाघमोदाहरणम् ।। 5 यत्राधःकुतकामकार्मुककयोद्धाम्यद्भवोविनम सयाप्रोद्गतचन्द्र कान्तिजयिनी यस्मिन्कपालच्छविः । यन्त्र स्वेदकणावलुप्तमहिमा हारी ऽ प्युरोजस्थले कोऽयं मानिनि मत्प्रसाद विमुखः प्रत्यग्रमानग्रहः ॥ १६१ ।। जातिकालवयो ऽवस्थाभावकन्दर्यनायकैः इतरा अप्यसंख्याः स्युनोंक्ता विस्तारभीतितः ॥ १६२ ॥ "इत्यादि सकलं ज्ञात्वा स्वयं चालोक्य तद्विदाम् । कवीनां च विशेपोक्त्या ज्ञातव्याः सकला इमाः ॥ १६३ ।। रोमाञ्चवेपथुस्तम्भस्वेदनेत्राम्युविभ्रमाः । वाच्याः संभोगङ्गारे कविना नायिकाश्रिताः ॥ १६४ ॥ संबन्धिमिद्विजराजतीक्ष्णवर्णाधिकानां प्रमदा न गम्याः । 10 1) लिम्वत्यतुयं "D वृतिश्च C श्च लचि° 0 चित्तेति । साधमा; a) em. CDE 4) In C ## twice ) Orgfaarº D orizfarqaro E चंद्रबिंबन० 1B वलिप्त° C कणदिलुप्त° D °णावुलप्त (sc) 'B कामिनी मत्प्रणामवि० १) यो twice E जातिरूपकलावस्था )B पुनस्ता अन्य° DE विस्तर° 10} D चालोच्य B ज्ञातव्या 23) Here A recommences. A वेश्यास्स B कविनायका र कविनायिका ACE नायका° 14) Corn. राज C तीक्षा D हीन° °वर्णादिकानां . 1,165-166 व्यङ्गास्तथा प्रजिता विभिन्नमन्त्राश्च धर्मार्थमनोभवज्ञैः ॥ १६५ ॥ अनेन मार्गेण विशेपरम्यं संभोगशृङ्गारमिमं वितन्वन् । भवेत्कविर्भावरसानुरक्तो विदग्धगोष्ठीवनितामनोज्ञः ॥ १६६ ॥ ॥ इति श्रीमछुद्रभट्टविरचिते शृङ्गारतिलकाख्ये काव्या लंकारे संभोगवारो नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥ 2) A व्यङ्ग पास्तथा D व्यग्या A "मित्रान्च १) रागेण A "रममु D विदित्वा १) E °रसानुविद्ध C गावनि 4) B श्रीरुद्रविर* C श्रीरुद्रभट्ट D धीरद्रभट्ट E श्रीभट्टरुद्रवि' BC तिलक D om. शृङ्गा' C_om. काव्या ७) DE om. सभोग° नाम B ° गारे om. नाम C adds ॥ १ ॥ E समास । मध विप्रलम्भलक्षणम् ॥ विप्रलम्भामिधानोऽयं शृङ्गारः स्याचतुर्विधः पूर्वानुरागो मानाख्यः प्रवासः करुणात्मकः ।। १ ।। । मय पूर्वानुरागलक्षणम् ॥ "दंपत्योदर्शनादेव प्ररूढगुरुरागयोः । ज्ञेया पूर्वानुरागोऽ यमप्राप्तौ स भवेद्यथा ॥ २ ॥ ।। अथ पूर्वानुरागान्वितनायिकावाक्योदाहरणम् ॥ किं चन्दनै रचय मा च मृणालशय्या मा मा ममालि धुनु कोमलतालवृन्तम् । 1"मुश्चाग्रहं विकचपङ्कजयोजनेषु तत्संगमः परमपाकुरुते स्मराग्निम् ।। ३ ॥ ॥अथ पूर्वानुरागावस्थास्थितनायकस्वरूपनिरूपणम् ॥ Om. YE has before : श्री. नस्स्मे. तेभ्यः समस्तेभ्यो नमो गुरुभ्यः ; om. ADE; B om. अथ C विलंभ' A "भिजातो १)A प्रवाच्य x B प्रकाशः ) ADE 5) CE समुत्पन्नानुरागयोः (C ना'), ९),E प्राप्रो या दशा या B संभवे ') om. ADE, B॥ अत्र पूर्वानुरागारूप: विप्रभवतीवाक्यं रहः सहवरों प्रति यथा ।। गान्विनापिकापह्यो ") A किं चन्दनरथ च मुज मृO Com च D सत्या १)A म मा २१) A अदर्शनेषु ) om. ADE; B Iपूर्वानुरा- पास्यविप्रभावस्था 2, 4-9. ४५ यत्सारैरिव पङ्कजस्य घटितं यचन्द्रगर्मादिव प्रोत्कोणं यदनगसायकशिखाभासेच संवर्धितम् । यत्संसिच्य सुधारसैरिव रतेरास्थानभूमीकृतं यद्भूयोऽपि कदा सरोरुहद्दशः पश्यामि तस्या मुखम् ।।४।। मृणालकन्दलीचन्द्रचन्दनाम्बुरुहादिकम् । तत्रानयोः स्मरातकशान्तये नैव सेवितम् ।।५।। 5 ॥अथ दशावस्था. ॥ 10 मालोकालापसंख्टरागाकुलितचेतसोः । ठयोर्भवेदसंप्राप्तौ दशावस्थः स्मरो यथा ॥६॥ प्रमिलापोऽथ चिन्ता स्यात्स्मृतिश्च गुणकीर्तनम् । उद्वेगोऽथ प्रलापः स्यादुन्मादो व्याधिरेव च ॥७॥ जडता मरणं चैव दशमी जायते ध्रुवम् । असंप्राप्तौ भवन्त्येतास्तयोदश दशा यथा ॥८॥ ॥ भयामिलापलक्षणम् ॥ 15 ज्यवसायो भवेद्यत्र या तत्संगमाशय । संकल्पाकुलचित्तत्वात्सो ऽ मिलापः स्मृतो यथा ॥९॥ 1)D यच्चद्रविवादब A "दिव. 1) B शायक° C "सावक' )E रतिरा' ')A यद्भयो A सदा om. ६ 1)A मृणाली' ACD कदलो' 'लोक्द GTA तह समयेन्नैव ) m. ACDE ") A 'टाग' "JA om. stanzas 7 and 8 D स्यान्मृतिश्च ") B प्रलाप 1) DE दामं E ज्ञापवे C यया ") om. ADE; B°लापवल्पाल' 1) BDE वाट D संगमेन्छया ")AD मिलापो (AIR) मतो 2,10-12. ।। तत्रोदाहरणम् ॥ प्रविशति यथा गेहे ऽकस्माद्वहिंश्च विचेष्टते वदति च यथा सख्या सार्थ सहासमियोत्सुका । दयितबदनालोके मन्दं यथा च चलत्यसो 'मृगशि तथा तस्यां शङ्क स्मरेण कृतं पदम् ।।१०।। ॥ अथ चिन्तालक्षणम् ॥ कथं स बल्लभः प्राप्यः किं कुर्या तस्य तुष्टये। कथं भवेदसौ वय इति पिता भवेधया ॥११॥ ॥ तथोदाहरणम् ॥ सत्यं दुर्लभ एप वल्लभतमो रागो ममास्मिन्पुनः कोऽप्यन्योऽस्ति गुरुर्न चातिनिपुणाः सख्योऽस्य संवोधने । संचिन्त्येति मृगीहशा प्रियतमे दृष्टे श्लथा मेखला वन्धत्या न गतं स्थितं न च मलद्धामो न वा संस्तम् ।।१२|| ।। अथ स्मृति. ॥ द्वपो यत्रान्यकार्येषु तदेकायं च मानसम् । Mom ACDE 2) P has before: शीगणाधीपतये । यथाकस्माद्गेहे वहिन CD बहि° E तस्माद्ध' ३) Com, च B तथा D भृशं । सा "मिहोत्सुका VAE दयितनयना' Bom. च A वल' C तथापि वस) AE तथतस्या CD तथैवास्या १) om. ADE AD he fact d) am. AGDE ) सत्यं वत्लभ एष दुल्लमतमो 17E को 5 भ्यश्चातिपुरनं A Dिri of sस्ति DE चापि नि BC "पुण: 11) CD वनंत्या E वानंत्या 14j orm, ADE ") A प्यो न्यत्र च का B प्ये लान्यदीपु प्रदेषोऽन्यत्र पार १) वस 2,13-16. ४७ श्वासमनोरथैवापि चेष्टा तत्स्मरणं यथा ॥१३॥ ॥ तपोदाहरणम् ॥ इन्दं निन्दति पद्मकन्दलदलीतल्पं न वा मन्यते कपूरं किरति प्रयाति न रनिं प्रालयधारागृहे । श्वासैः केवलमेव खेदिततनुायत्यप्तौ घालिका यत्तत्कोऽपि युवा सखि स्मरसुहच्चेतस्यमुष्याः स्थितः ॥१४॥ ॥ अथ गुणकीर्तनम् ॥ सोन्दर्यहसितालापर्नास्त्यन्यस्तत्समो युवा । इति चाणी भवेद्यत्र तदिदं गुणकीर्तनम् ॥१५॥ ॥ तथोदाहरणम् ॥ तद्वक्त्रं हसितेन्दुमण्डलरुचि स्फारं तदालोकितं सा वाणी जितकामकामुकरवा मौन्दयमेतस्य तत् । इत्थं संततमालि बल्लमतमध्यानप्रसक्तात्मन- श्चेतरचुम्बितकालकूटमिव ने कस्मादिदं मुह्यति ॥ १६॥ ॥ अथोछेग.॥ 1) E नोरमैश्चा° A चेष्ट स्म' B चेटते स्मर° C चेष्टान (1. ८. चेष्टते) Eचेष्टा च स्मरणं व्यया १) om. ACDE २) D पयाडकदली° पादं कदली' 3 ) D स्वामै AB विद्यति तनु । । 'नु ) जाताप्यसो E 'तनुजतित्यसो ") D om. s पि BE ध्रुवं inst, of सखि ') .om DE, A om. अथ add यया C॥ अथ गुणीत'नचेष्टालक्षणोदाहरणे ॥ P) ADE तदित्यं १) om. ACDE HYA 'मण्डलमिति CDE ‘मडलमतिस्पारं 11) A मतमालि D प्रसना' 14)A श्वम्बिति का' 11) om. DE; A om, भय B गलक्षणं C गलक्षणोदाहरणे ४८ 2,17-20. यस्मिन्नम्यमरम्यं स्यान्न च हर्षाय किं चन । प्रहपः प्राणितव्येऽपि स उद्वेगः स्मृतो यथा ॥१७॥ । तथोदाहरणम् ॥ अग्न्यागारं कलयसि पुरश्चक्रपाकीव चन्द्र बद्धोत्कम्पं शिशिरमरुता दह्यसे पद्मिनीव । प्राणान्यत्से कथमपि बलाद्गच्छतः शल्यतुल्यां. स्तत्केनासौ सुतनु जनितो मान्मथस्ते विकारः ॥१८॥ ॥अथ प्रलापः॥ वम्भ्रमीति मनो यस्मिन्नत्यौत्सुक्यादितस्ततः । वाच: प्रियाश्रिता एव स प्रलापः स्मृतो यथा ॥१९॥ ॥ तथोदाहरणम् ॥ इत्थं तेन निरीक्षितं न च मयाप्येवं समालोकित- स्तेनोक्तं सुभगेन तत्र न मया दत्तं वचो मन्दया । तत्सत्यं कथयालि किं स सुभगः कुप्यन्न मांगत इत्युक्त्वा सुदृशा कयापि वलितग्रीवं दृशी स्फारिते ॥२०॥ FB गाढोत्कठा 1) B स्यात् न A हो थ १) D सदेहः A प्रणि B तभ्यो C तव्य *) cm. ACDE 4) A गारं and sup. रागं B °कारं B दह्यते 6) चिराद्गच्छत A °तुल्यास Bp 'तुल्यान् C तुल्या त° ")A मन्म 8) om. CDE; A || प्रलापो यथा ॥ १) A यस्मिन्यात्यो 10)A प्रियाश्च ता श्वस प्रलापो मतो 1?) om. ACDE 12) C तं न BC सच B स E मया सोप्येवमालो° A कित: D°कितं 13) E तन्न व मया 14) B om. स B कुप्येत....इत्यु' B मय्युक्चकैर् D मद्य चिराद् 15A'रिवो 2,21-24. ४६ ॥ मथोन्मादः ॥ 5 श्वासप्ररोदनोत्कम्पवसुधोल्लेखनैरपि । व्यापारो जायते यत्र स उन्मादः स्मृतो यथा ॥ २१ ।। ॥ तथोदाहरणम् ॥ देवीवानिमिषेक्षणा विलिखति क्षोणी श्वसित्युच्चकैः किं चिद्ध्यायति निश्चलापि क्लबद्रोमाञ्चिता कम्पते । रोदित्यङ्कगतां विलोक्य सुचिरं वीणामतिव्यापता स्वल्पैरेव दिनैरियं वरतनुः केनापि संशिक्षिता || २२ ।। ॥अथ व्याधिः ॥ संतापवेदनाप्रायो दीर्घश्वाससमाकुलः । तनूकृततनुर्व्याधिरष्टमो जायते यथा ॥ २३ ॥ TO 15 ॥ तथोदाहरणम् ॥ तापः शोपितचन्दनोदकरसः श्वासो विकीर्णोत्पलः कपूरामिभवप्रचण्डपटिमा गण्डस्थले पाण्डिमा । म्लायद्बालमृणालनालललिता प्राप्ता तनुस्तानवं तन्वंग्याः कथितः स्मरेण गुरुणा को 5 प्येष कष्टक्रमः ॥ २४ ॥ 1) om. DE; A || उन्माद ॥ B° दलक्षरा') D स्वाम 'प्रमोदनो DE "घालेख ३) न्यत्र AC उन्माद A मनो 4) or. ACDE १) । "क्ष चम) D चियापपनि C निश्विाधि ना घD ori. PA "ता B ना D ना E पति: ) A केनानुमगि १) or. ADE "Com. भायो "A कृता तनुननया C तव D तया ) om. ACDE ७) दोखि' Dदकार. A वासो दी B स्वामाविकी C वामावरी" 14A कगनिनवाज B कपन प्रचंड' D ON: ' ") A स्थायबा' DE "नाल ननिका B °स्तावन ") AC नपा A नपित ABC कपि D प्र FT 4 ५ . 2,25-29 ॥ अथ जडता अकाण्डे यत्र हुंकारो दृष्टिः स्तब्धा गता स्मृतिः । श्वासः समधिकः काश्य जडतेयं स्मृता यथा ॥ २५ ॥ । तथोदाहरणम् ॥ दृष्टिनिश्चलतारकाधरदलं श्वासः कृतं धूसरं प्राप्तं वासरचन्द्रविम्बपदवीं वक्त्रं विनष्टा स्मृतिः । हुंकारः परमेक एव वचनस्थान स्थितः सांप्रतं मन्येऽस्याः कुसुमायुधः सशिविरः प्रत्यङ्गमावासितः ॥ २६ ॥ ॥अथ मरणावस्था । 1०उपायैर्विविधैर्नार्या यदि न स्यात्समागमः । कन्दर्यशरमिन्नाया मरणं जायते ततः ॥ २७ ॥ पुंसोऽपि हि भवन्त्येता दशावस्था मनोभवात् । मरणं कि स्वसौन्दर्यात्तयोः कैश्चिन्न वष्यते ॥ २८ ॥ अन्ये तदपि बघ्नन्ति प्रत्युज्जीवनवान्छया । वृत्तानुपादे तच्छस्तमुत्पाद्य प्रायशो न हि ॥ २९ ॥ om ACDE ) om. DE; AB om. अथ B adds लक्षणं ५) A प्रकाले CDE दृष्टि ३)CE श्वासाः समधिकाः (C°मा) Dधिकं कार्प A मता s) carरिका A तसं ') B वचनः । स्थाने तत: D स्थितं ABD सशिविरः CE सशरधि: E °मावेशित: १) om. ACDE_19) A उपार्यनिर्वापि DE यजनितैर्नार्या 1) D'शराविद्धाया 1) D मनोभुव: 13) A किं च सोन्दर्या- तयोकिं च न बाध्यते BD °न्नि तु कैश्चिन्निव C मण्यते 14) A "जवन 15) D°वादेन A तत्सत्यमुद्दान्ये in margin 2 B तछास्त्रमु प्रायशोदितं E तत शस्त 2,30-36. 5 एकस्मिंस्तु मृते ऽ प्यन्यो यदि जीवेत्कथं चन । का स्नेहगणना तत्र म्रियते चेन्न संगमः ॥ ३० ॥ पूर्व नारी भवेद्रक्ता पुमान्पश्चाचदिशितैः । ततः संभोगलीलेति स्वभावसुभगा स्थितिः ॥ ३१ ॥ अन्यथापि न दोपः स्यायदि प्रम समं द्वयोः । रक्तापरक्तवृत्तिश्चेच्छङ्गाराभास एव सः ॥ ३२ ॥ अयं च प्रायशस्तझै रित्यं हास्यो निवध्यते । निर्धनेन मया साधं वेश्ये मानय यौवनम् ॥ ३३ ॥ अनुरक्तो भवेद्यस्यां नायकस्तत्सम्बोजनम् । साम्ना मानेन दानेन बाढमावर्जयत्यसौ ॥ ३४ ॥ तस्याने तत्कथां कुर्वन्स्वाभिप्रायं प्रकाशयेत् । तदभाव नियुञ्जीत का चित्प्रवजितादिकाम् ॥ ३५ ॥ तवारेण समाख्यातस्वभावो शाततन्मनाः । उपचारपरलेंसः साधयेत्तामतन्द्रितः ॥ ३६॥ 10 1) L एकस्मिन्नु A मृते त्वन्यो B मृतेन्यो A दयि १) CD मृयते BE. गंगत: C संय. D संभ्रम 1)A पुमान्यश्च तदीङ्गिते. )B वृत्तिश्च श° CE 'वृत्तिस्तु श° B "राभाव 1) B अनेन प्रा AE हास्येषु B हास्येपुपु हासे A बध्यते । वध्यते C प्रबध्यते 8) In D this line is but before 1. II. १) C भवेद्यन D जान. "A दानेन मानेन D दाने मानेन BD वाढ° 1) B तस्यामेतक' L तदने D प्रकासते ) D न्ययुजोत D वाजिका BE °वजिका ..वजितादिका. C°वजितादिकां 11) B तद्वा° C ता Drद्वा'C मन्मना: BD 'तन्मना HB नपाचार° A वर्मादयेता D लेख्य. Aसाक 2,37-42. ततो दृष्ट्वा विविक्त तामिन्द्रजालकलादिभिः । प्रयोगैललितः स्वरं विस्मयं परमं नयेत् ॥ ३७ ॥ धात्रीसखीवेश्मनि रात्रिचारे महोत्सवे तीत्रभये वने च । निमन्त्रणे व्याधिमिपेण शून्ये गृहे तयानंतनसंगमः स्यात् ॥ ३८ ॥ 'यदा रागो गुरुः सा च लभ्यते नैव याचिता । क्षीणोपायस्तदा ह्यन्यां नायकः साधयेत्तत. ॥ ३९ ॥ परस्त्रीगमनोपायः कविभिनोपदर्शितः । सुन्दरं किं तु काव्याङ्गमिति मत्वा निगद्यते ॥ ४० ॥ वामता दुर्लभत्वं च स्त्रीणां या च निवारणा । 10तदेवं पश्चयाणस्य मन्ये ऽहं परमायुधम् ।। ४१ ।। बहुमानाद्भयाद्वापि नृणामन्यत्र योपिति । प्रच्छन्नकामिता रम्या सत्तामपि भवेद्यथा || ४२ ।। ॥ तथोदाहरणम् ॥ ३) B चारिकारे 9) ACE 'दा 7) D'नो- OC पृष्टया A कथादि°Cप्रयोगैविविधै. E च परं महोत्सवो E व्याधिनिते च BE मूत्ये AC गेहे D गृही E गृहि कन्या B°दा नारी साधयेत्तामतदिन. AE साधयेदिति C सादिति पापा: C भिर्न प्रद° D°गिता E पदिश्यते )A काव्यग' महत्तस्मानिग F काव्यांगमेतत्तेत निदस्य ने B मत्या १) From वामता 10 बोषितां 1.54 lost १) तदेव D ता एवं BD 'वारणस्य CDE om # CDE परममा P) BDE °कामितं BDE रम्यं BE तासामपि ") om. DE; C तदुदा° in A 2, 43-46 जीर्ण तार्णकुटीरकं निवसनं तल्पीकृत स्थण्डिले नीरन्नतिमिरं किरन्ति सलिलं गर्जन्त एते धनाः । गच्छामीति वदत्यसावपि मुहुः शङ्काकुला केवलं चेतश्चित्रमहो तथापि रमते संकेतके कामिनाम् ॥ ४३ ॥ प्रय मानप्रकारः ॥ स मानो नायिका यस्मिन्नीध्यया नायकं प्रति । धचे विकारमन्यत्रीसङ्गदोपयशाद्यथा ।। ४४ ॥ 10 ॥ तदाहरणम्॥ किंचिद्वाष्पजलावलेशललिने नो मनायश्चिते रागो विस्फुरणानुवन्धरुचिरः संदर्शिता गण्डयोः । कम्पश्चाधर पल्लवे विरचितः कामं कुरङ्गीशा नो जाने किमयं प्रिये प्रकटितः कोपो ऽमिलापोऽथ वा ॥ ४५ ॥ स प्रायशो भवेत्वधा कामिनीनां प्रियं प्रति । अवेक्ष्य दोपमेवस्य गरीयान्मध्यमो लघुः ॥ ४६ ॥ मथ गुरुमान." प्रतिनायाँ गते कान्ते स्वयं दृष्ट नखाङ्किते । om. 1)D वदत्स्वसावपि Com. शका 1} CE हरते BCE कामिनी 5) DE ) D has before: स मानो नायिकामिना BE समाना E नायका D यास्मि'पंया ') Com सङ्ग B 'वसा° ) om. D; E मानास्यविप्रल- भस गारस्यादाहरणमाह । '} C अलाविले व ल' D लेय° E ° लाविले पि D समाकु विते") को प्रसादो ५ वा D em. at 19)C मानिनोना s) om, DE; Com. पथ B °मानमः २५) C प्रतिभायो 2347--50. तद्वासोदर्शने गोत्रस्खलिते च गुरुयथा ॥ १७ ॥ ॥ तथोदाहरणम् ।। विम्योप्टः स्फुरति प्रयाति पटुतां गण्डस्थले शोणिमा यतस्तिर्यगमू दृशौ च बलबद्धृयुग्ममुद्धाम्यति । ७ इत्थं चण्डि तथा तवैष रुचिरः कोपक्रमो जम्भते जातोऽहं प्रणतीरपास्य सुतरामेतद्दिदृक्षुर्यथा ॥४८॥ ॥ अर्थ मध्यममानः ।। दृष्ट प्रियतमे रागादन्यया सह जल्पति । सख्याख्याते तथा दोपे मानो ऽयं मध्यमो यथा ।। ४९ ॥ 1१)॥ तथोदाहरणम् ॥ वाचो वाग्मिनि किं तवाद्य परुषाः सुभ्र ध्रुवोविंभ्रमो 5 प्युद्भ्रान्तः कुत एव लोलनयने किं लोहिते लोचने । नास्त्यागो मयि किं मुधैव कुपितेत्युक्त पुरः प्रेयसा मानिन्या जलबिन्दुदन्तुरपुटा दृष्टिः सखीवाहिता ॥ ५० ॥ 15) ॥ अथ लघुमानः । सविलास्फरच्चक्षुर्वीक्षमाणे ऽ परां प्रिये । 1) B°ते पि C °ते व ) om, CDE ) D पटता E पांडिमा 4) C जाते तिय° D याते तियं B च चपलं 5 ) C तथा E कोपस्तथा 4) CE नितरामे') om. DE; BC_om. अथ C मध्यमानः १) E संख्याते थ वा दो CB मानः स्थान्मध्यमो 1१) em. CDE 11) B दामिनो C तयात्र CE परुपा B भ्र दो वि11) DE एष १) B मुधेव D पुनः 14) B "रमुखा 19) om. DE; BC om. मथ; B मानो यथा 15) DE सविलासं स्फु' BD 'क्ष्यमाने 'वीमाने D परां BE परा 2,51-55. ५५ किं चिदन्यमनस्के च जायते स लघुर्यया ॥ ५१ ।। 5 ॥ तथोदाहरणम् ॥ मामेव ताडय नितम्बिनि यद्यकस्मा- स्कोपो भवेत्तव मुखं तु निजं किमेतत् । आनीयते शशधरानुकृति कपोल- पालीप्लुतेन धनकज्जलनेत्रधारा ।। ५२ ॥ देशकालबलात्कोपः प्रायः सद्यो ऽ पि योपिताम् । जायते सुखसाध्यो ऽयं कृच्छसाध्या 5 पि कामिनाम् ॥ ५३ ।। प्रचलितोज्ज्वलदीपं रतिगृहमिन्दुज्ज्वलं च सौधतलम् । मधुमधुरीकृतमधुकरमधुरध्वनियोधितं च वनम् ॥ ५४ ॥ इत्यादिषु प्रदेशेषु मानिनीनामसंशयम् । मन्पुर्णरुतमो ऽ प्याशु सुखसाध्यो भवेद्यया ॥ ५५ ।। दृष्ट्वा चन्द्रमसं मनोभववधूकेलिक्रियाकन्दुकं 5 10 1)CD व B तेऽयं ') om, CDE 3) C has before 1: 1) Cy आयते । कृतिः ) D °पालि° C ते घन° C adds; पतत्वनारता वारा घरा ( read धारा ) नृत्यंतु केकिनः । अद्य कात. कृतातो वा दु.खस्यांतं करिष्यति ॥५३॥ cfr. Ind. Spruche 3881. In Cthe following stanzas are accordingly numbered higher by one. B adds: इति माना.॥ ?) CDE gaisa ७) E यो पि यं कामिभि. °°लं दीपं B तद्गृहमि" ") E मधुविधुरी' .AB ध्वनि योषिता वचन With योपिता A recommences. C धितं वचनं D° विपिन 11A कामिनीनाम' HC मानो गु" A सुखतोस्यो In D stanza 55 is placed before st. 54 13)C केलिप्रिया D लिपा. कौतुकं 2,56-59. प्रोन्मीलनवमालतीपरिमलं वाघाय मानौषधम् । दीपाचिकपिशां विविक्तवलभीमालोक्य लोलदृशा मानिन्या चटुमात्रकण रमणे मानो मनाङ् मन्दितः ॥ ५६ ।। मधुसमयशशधरोदयकन्दर्पमहादिकेषु कालेषु । मानो मनस्विनीनामतिसुखसाध्यो भवेद्भुम्ना ॥ ५७ ॥ चन्द्रश्चन्द्रमुखीक्ष्यतां क्षणमियं संभाव्यवां मञ्जरी चूतस्य स्मरविद्विपि प्रियतमे कोपेऽपि कयं रतिः । इत्युक्ते सुचिरेण तत्करतलं पादाग्रसंवाहना- धुन्वत्याः सुदृशो बलात्पुलकिते जङ्गे च दोल्लरी ॥ ५८ ।। "दूतीजनस्य पुरतो लघुरपि कोपो गुरुयते प्रायः । अभिनवदोपावसरे तथैव वनिताजनस्य यथा ॥ ५९ ॥ चरणपतनात्पत्युमन्यौ मनाक शिथिलीकृते त्यजति च किमप्युत्कम्पत्वं धनस्तनमण्डले तदपि विलसत्सारङ्गाक्ष्या प्रियानुनयेच्छया 1)E "शशि- D कपिश A "शा च चित्तबलभी Cशा तिचित्रवल Cशा Eलालहशा E तन्दंग्या B °मात्रके पि न र° but पि del, as it seems CD °केन A मनाग्मन्दित: C मनाक खडित: E सनाक मंदितः घरोदये C °महोत्सवेषु B महोदयेषु D महोदिके 5) A °सुखसोख्यो ) B क्षयमिय 5) BD इत्युत्ववा E इत्युक्ता प्रणतस्य त° A 'तले C वाहत E "वाहने 9)A च्युम्वत्यास् C चुबंत्या B चुन्वत्या. पुन्वत्या B बलोन्पु. 10)C ofप- सो गु° ") D जन्यस्य A जनस्यैव 11B त्युर्माने 13) A भवति व Cबजति च D किमयुक्त प्राप्तं घनस्सनन्मडले C धनमतुले ( sic) H) ADE विस- रत्सार विकसत्सा D या चिरादनवेश्यया E चिरानुनयेछया 2,60-64. ५७ 5 कथमपि पुरो दृष्ट्वा दूती पुन कुटो कृता ।। ६० ॥ चतुरचटुभिर्गाढालपैहठात्परिचुम्बन- मधुरवचनैर्वारं वारं गतोऽप्यतिमन्दताम् । अपरवनितासङ्गाल्लग्नं विलोक्य विलेपन कुवलयदृशः कोपः कान्ते पुनर्नवतां गतः ॥ ६१ ॥ साम दानं च भेदः स्यादुपेक्षा प्रणतिस्तथा । तथा प्रसङ्गविभ्रंशो दण्डः भृङ्गारहा न तु ॥ ६२ ॥ तस्याः प्रसादने सद्भिपायाः पट प्रकीर्तिता । सुन्दरास्ते निदयन्ते सहोदाहृतिभिर्यया ॥ ६३ ॥ मथ साम।। 10 दुनिीतो ऽपि पाल्योऽह त्वया सुभ्र क्षमाभृता । इति वाक्यं भवेद्यत्र तत्सामेति निगद्यते ॥ ६४ ॥ 15 1)A चटुल ॥ तदुदाहरणम् ॥ सत्यं भामिनि दुर्जनोऽस्मि दयिते पाल्यस्तथापि वया यो दोपः स लघु गाक्षि नियत दीनस्य मे क्षम्यताम् । 1)C पुरो..." कटी कृता A 'ध्रुवुटी E'ध्रु'कुटि: वचन' C कुटिलवचनैर्गा D चदुल' D हंसत्प° "हनाप D 'घुवित- १)Aरलकवलनै ' C रलवनने E 'रलकक्लतर्वार A स्लान C 'दृशः कामकोप: पु० E काते कोप पु १) सामदाने ')A विध्वंसो B 'रहानिकृत गा ननु E शगारहेतले ) Dem. षट D परिकी AC सदुदाहनि' B 'भिस्तथा 1") om. ABDE; Com. पय ") भविनीतो D sय ) AE वाणी ") om. ADE; B मप सामोदा HC माननि 15)A तदोपस्सकलो मृगाक्षि नो दोषः 2,650-68. इत्थं जल्पति वल्लभे मृगदृशा चक्षुर्जलं संवृत रक्तत्वं विरलीकृतं व वदने दत्तं च कि चिद्वचः ॥ ६५ ।। ॥ अथ दानम्॥ 5 अलंकारादिकं दद्यान्नायको यत्र तुष्टये । उद्दिश्य कारणं किं चिदानं तत्स्याच्च तद्यथा ॥ ६६ ॥ ॥ थोदाहरणम् ॥ प्रणयिना निजहारलतां स्वयं किल तवेति निवेश्य कु- चस्थले। पुलकमाजि पुरा कुपिताप्यसौ कृतकचग्रहणं परिचुम्बिता ॥६७॥ ॥ अथ भेदः ॥ 10 यस्मिन्परिजने तस्याः समावर्य प्रसादितम् । तेनैव लमते कान्तां कान्तो भेदः स उच्यते ॥ ६८ ।। ॥तदुदाहरणम्॥ धुन्वाना करपल्लवं विदधती दृष्टिं रुपा रागिणी तन्वाना वचनानि निष्ठुरतरं मागाः शठत्यं मुहुः । ")A जलात् B °दले: C जलैः । चक्षुर्गलसंवृती C संहतं ) B वकृत्वं D विमली B कृतं न वचने om. च before किं ३) om. cda. ")D दवा ना' ३) B उद्देश्य E पिद्दरनं लम्घागुड यया 5) 07, ACDE लता BE नवेनि Caावेति B कुचये | Fron माजि 10 इत्थं 3,6lcs inA ") om. CDE; B ॥ भेदलक्षण । 19) Cजनं E जर्मप्रसादने. "] C ददते BE कतिं ") om. CDE 13) F रागिणां C रागिनो D रागिनी MB तन्वना B निटर" CDE निप्दुर B मागा सखीत्यं 7) BCD 2,69-72. दूरादागतभीतिमत्यभिमते स्वैरं स्वसंज्ञाकृता पूर्वावर्जितया चकोरनयना सरुयैव संबोधिता ॥ ६९ ॥ ॥ अथोपेक्षा ॥ प्रसादनविधिं त्यक्त्या वास्पैरन्यार्थसूचकैः । यस्मिन्प्रसाद्यते योपिदुपेक्षा सा मता यथा ।। ७० ।। 5 ।। तथोदाहरणम् ॥ एतत्किं ननु कणभूपणमयं हारः सुकाची नवा बद्धा का चिदियं त्वयाय तिलकः श्लाघ्यः प्रिय कल्पित । प्रत्यङ्गं स्पृशतेति तत्क्षणमवद्रोमाश्चमालाश्चिता तन्वी मानमुपेक्षयैव शनकैतन संमोचिता ॥ ७१ ।। ॥ मथ प्ररणतिः ।। केवलं दैन्यमालम्ब्य पादपातो नतिर्मता अभीष्टा सा भृशं स्त्रीणां ललिता च भवेद्यथा ॥ ७२ ॥ ॥ तपोदाहरणम् ॥ कुङ्कमार्द्रकुचकुम्भविम्वितं वीक्ष्य पृष्ठमितरागनाश्रयम् । 1) D दायत' E 'दायति' C मते दृष्ट ३) om. CDE 1) B प्रमा. दविपि D प्रसाधन CE fefu D स्यका वाक्यरत्यय ३) यत्र प्रमा १) om. CDE ') एतरिक तब कर्ण' D हारस्तु कांचीलता ५) D चिदयं 9)D °मावमालविता 1) B पैश्यपंव C समोहिता ") om. E; CD om. मय ") D om. केरल B पादापान निमिता पाता H) Cऋभिष्टा E मभीष्ट सो मता D ललितं सा भललिता जायते यथा 11) om. CDE ") "कु मिलवितं 0 कुंभलिगिनं CDE पृष्टमपरा" B 'रागणायय C'रांगना 2,73-78. शंसदूनरसमाशु सा मुदं प्राप पादपतितस्य कामिनः ॥ ७३ ।। ।। अथ प्रसङ्गविभ्रंशः ॥ अकस्माज्जायते यत्र भयहादिभावना । सोऽयं प्रसङ्गविभ्रंशः कोपभ्रंशात्मको यथा ।। ७४ ॥ ॥ तथोदाहरणम् ॥ कथं ममोरसि कृतपक्षनिःस्वनः शिलीमुखोऽ पतदिति जल्पति प्रिये । निकृत्य किं किमिति ब्रुवाणयानया ससाध्वसं कुपितममोचि कान्तया ।। ७५ ॥ ०ययोत्तरं वलीयांस इत्युपायाः प्रसादने । आद्यास्त्रयो धन कार्या विदग्धैः पश्चिमा क चित् ।। ७६ ।। नातिखेदयितव्योऽयं प्रियः प्रमदया क चित् । मानश्च विरलः कार्यः प्रणामोत्सवलब्धये ॥ ७७ ॥ इत्युपायान्प्रयुञ्जीत नायिकापि प्रियं प्रति । "क्रुद्धं नोपेक्षते किं चित्तत्रान्यत्कारणं भवेत् ।। ७८ ॥ 1) B सशदून शंसद् ° D संसरधनरसाप्लुता मुदं E संगभूतरस B em. १) om. DE; B om. प्र ३) D'स्माद्यायते Com. भय D भावनो ') 'भ्रशान्मतो ") om. CDE; B ॥ अथ प्रसगविभ्रंशोदाहरणं ॥ १)C निस्वन E •निस्वन 1) E5 सलगदिति १) E विवृत्य C किमेतदि DE कि- मिदमिति C व दाणायां D वाणया E ब्रुवापना ")C सायर्स 1) D वलीयान्स इत्युपाय: 11) CD 'स्त्रयः सदा BE पश्चिमा D पश्चिम 13) Dom. मान D प्रणयोस' CD सिद्धये 11)E नायका" 11) B कुना E कुलंगातेप्यते कि तु तान्य1° 0 किं तु तत्रान्य' 15 प्राप 2,7. .3. । स्नेहं विना भयं न स्यान्मन्मथो नयया विना । तस्मान्मानप्रकारोऽयं द्वयोः प्रीतिप्रवर्धनः ॥ ७९ ॥ प्रियसुभगनायवल्लभरुचिरस्वामीशकान्तचन्द्रमुखाः । दयितमनोरमरमणीजीविता इत्याद्वि नाम स्यात् ॥ ८० ॥ प्रीती भर्तरि सुशामप्रीती पुनरमुनि शठधृष्टौ । निर्लज्जदुराचारी निष्ठ रदुःशीलनामानि ॥ ८१ ॥ गर्वायसनात्यागाद्विप्रियकरणाच निठुरादूचनात् । लोभादतिप्रवासात्त्रीणां द्वेभ्यः प्रियो भवति ॥ ८२ ॥ ॥अथ प्रवास:। परदेशं बजेयत्र कुतश्चित्कारणायियः । स प्रवास इति ख्यातः कटारस्थो द्वयोरपि ।। ८३ ।। ॥ तथोदाहरणम् ॥ 15 दृष्टं केतकधूलिधूसरमिदं व्योम क्रमाद्वीक्षिता कक्षान्ताश्च शिलीन्धकन्दलभृतः सोडा कदम्बानिलाः । सख्यः संघृणुताथु मुश्चत भयं कस्मान्मुधवाला 1) B स्यान्ममो) B प्रति° C प्रीतिविव° E प्रीतिविव' ३) CE 'सुभ. गविरवल्लमनाथस्वामी' D सुभगापिकचिरवल्लभस्वामिन्नीया JD मनोहर CE रणजी cdd. °जीवित २) पुतरिमानि नामानि B "पष्ट। L "दृष्टी ") दुतो निष्टुरदु.शीलवामादि (sic, all) CD निष्टुर' ) B व्यसनत्या CD निष्टु,°C "राच वच' E 'रालापात ') om CDE 1") C वृजेस्मिन् D गतो यत्र Dem. DE; C एतदुदा ")D ? के' B केतन DE केतक कमादिक्षितं D क्षितं E टीपता ") B काक्षातन CE कमाताश्व ") तस्यः । संगणुताश्च C 'तागु B सचय भयं C मुंच - - -- ६२ 2,84-87. एतानप्यधुनातिवजपटिता नूनं सहिप्ये धनान् ।। ८४ ॥ ॥ अथ देशान्तरकामुकस्यावस्थावर्णनरूपम् ।। काम कर्णकटुः कृतोऽतिमधुरः केकारवः ककिनां मेघाचामृतधारिणोऽपि विहिताः प्रायो विषस्यन्दिनः । उन्मीलनवकन्दलावलिरसौ शय्यापि सर्पयते तत्किं यद्विपरीतमत्र न कृवं तस्या वियोगेन मे ॥ ८५॥ कार्यजागरमालिन्यचिन्ता वै तत्र जायते । अवस्था विविधा स्त्रीणां मृत्युः स्यादवधेः परम् ।। ८६ ॥ ॥ अथ देशान्तरगतनायकस्य नायिकामुद्दिश्य कामं प्रति सखीसोपालम्भवावयम्।। "श्रयैव यत्प्रतिपदुद्गतचन्द्रलेखा- सख्यं त्वया तनुरियं गमिता वराक्याः । कान्ते गते कुसुमसायक तत्प्रभाते वाणावली कथय कुत्र विमोक्ष्यसि त्वम् ।। ८७ ॥ ।। अथ देशान्तरगतनायकनायिकास्वरूपनिरूपणम् ।। 1 D°घुनापि व°C "ध्ये घुना ') om. CDE ३) B करोति मधुरः DE कृतो पि म" B केकिनो 4)C "मृतदायिनो D °मृतदायिनी : मृतषिणो B प्रायेण D विप स्प 1) D°वनिर° CD °सो सह्याप्यसह्यायते E सप्पो छ । द्य शिय्यायते ) om. यद् । चिद्विप' D तमद्य C कृते C गेन कि C काज्य B मालिन्यं DE चिताद्या D यत्र १) मृत्युः देवधेः DE मृत्युश्चे देवधेः E °धि:) : पुर: १) om. CDE 1.) C "रेखा ") D वराक्या B साधक Eनु प्रभाते 13JB om. बाणा' E of BD विभोक्षसि 14) DE; BC om. अथ B om गत B °नायकोना° C नायकास्व ° ( om. नायिका ) C °स्वरूपणं om.
5 निश्वासः सह सांप्रतं सखि गता वृद्धि ध्रुवं रात्रयः साध लोचनवारिणा विगलितं तत्प्रकणत्कङ्कणम् । प्राणाशा तनुतामुपैति च मुहुन्नं नुस्पर्धया कन्दपः परमेक एव विजयी यातेऽपि कान्ते स्थितः ॥ ८८ ॥ नीरागोऽ घरपल्लवो ऽ तिमलिना वेणी दृशौ नाजिते व्यालम्बालकमालिका धवलतामालम्बते ऽङ्गच्छविः । इत्थं सुभ्र विसंष्ठ लापि विरहव्यापद्विमर्दादियं सख्यैव स्थिरशोभया दृढतरं प्रत्यङ्गमालिंग्यते ॥ ८९ ॥ किं तत्र नास्ति रजनी किंवा चन्द्रो न तत्र सौधरुचिः । येन सखि वल्लभामपि न स्मरति स मां विदेशरुचिः ॥ ९ ॥ प्रसर शिशिरामोदक्षोदं समीर समीरय प्रकटय शशिनाशा. कामं मनोमव जम्म्यताम् । अवधिदिवसः पूर्णः सख्यो विमुश्चत तत्कयां हृदयमधुना किं चित्कनु ममान्यदिहेच्छति ॥ ११ ॥ इत्यादिविरहावस्थाः पुंसोऽपि हि भवन्ति ताः । 10 15 ) BCE fazarº om. ध्रुवं E पर रा°1) D वारिणव गलितं B यत्प्राकृत किएं C तत्प्राकृतः कर्ग: D तत्याक्वाणकंकणे E तत्प्राकृतं मे मुख 1) मुहुस्प D न तु स° 4) B जाते D यातो स्थाने रकास्तस्थित: C स्थिति 1) Bल्लवे "D व्यालंब्यालक B छवि D छवि ') E सुध्रुदि° B वि संस्थलापि CD HD विसस्थलापि । व्यापारम°°) cdd. मस्येव C "योभया E न कि रु सो व्यरचि: ") Bom न 11} B 'छोदं CDE मोदं C कौंद D क्षोदं E कोदं E समर B समीरण: "CD ज़ भवा ") B °दिहेछते 92-95. ६४ कन्दर्पशरघाताद्या मा भूवन्वैरिणामपि ॥ ९२ ।। ॥अथ कष्णात्मकः॥ यौकस्मिन्मृते ऽ प्यन्यो मृतकल्पोऽथ तगतः । नायकः प्रलपेत्प्रेम्णा करणोऽसौ स्मृतो यथा ॥ ९३ ।। ॥ तदुदाहरणम॥ 10 दग्धा स्निग्धवविलासकदली वीणा ममुन्मूलिता पीता पश्चमकाकली कवलिता शीतयुतेः कौमुदी । प्लुष्टः स्पष्टमनेकरत्ननिचयो नाहं रतिः केवलं कन्दपं दहता हरेण भुवनं निःसारमतत्कृतम् ॥ ९४ ॥ ॥ अथ पुरुपप्रलापोदाहरणम् ॥ वक्त्रं चन्द्र मसा दृशौ मृगगणैः केशाः कलापिनजे- मातङ्गः स्तनमण्डलं भुजलतोल्लासवलत्पल्लवैः । सौगन्ध्यं मलयानिलेन बलिना तन्वी विभज्येति सा सनिष्करुण हताहतमहो देवेन किं चिन्न मे ॥ ९५ ॥ "इयती सुभगावस्थां गतोऽसि यस्याः कृते स्मगतकात् । 1) E रिपोरपि १) om DE; BC om. अय १) स्मिन्विनप्टेम्यो D स्मिन्दिनष्ट न्यो E यत्रोकरिमन विपन्ने ज्यो मृI Bतद्गवा E तद्गतं )B नापिका BDE 'प्रेम्ना B मृतो मतो ) om. CDE १) C 'वधू CE समुन्मीलिता १) B प्नुष्ट E सृष्टा E रलरिपुरणा )CE हरता १) m. DE; Com. अथ )D 'लतापासश्च°CE लामो लतामंडपैः 13) D लेने दयिता पत्नी दि. Coनले 14) BCD °नि:क' E नि' B °हता ध्रुवमही D om. हेता E "णे हता ध्रुवमट्टो तै केत दैवेन मे 5) C इयंगो Com, शि B यस्यावस्याः D स्मरतां मूर्थी हरामि सा तव गतपुण्या नयनसलिलेन ।। ९६ ॥ पाशो विपाशित उपाहित एप सान्द्रः कपूररेणुरुपगूढमुरो नताङ्गि। पापेन येन गमितासि दशामसुष्यां मूर्छाविगमललितं मयि धेहि चक्षुः ॥ ९७ ॥ म्लानो मुक्ताश्रुरुद्विग्नः स्वस्ताङ्गो नष्टचेतनः । सचिन्ता दैन्यभागस्मिन्नेवंप्रायो जनो भवेत् ॥ ९८ ॥ केषां चित्करुणाभ्रान्तिः कारुण्यादिह जायते । एतस्य मिथुनावस्थां विस्मृत्य रतिमूलजाम् ।। ९९ ॥ स्त्रीपुंसोश्च भवेदेष सापेक्षः संगमः पुनः । शृङ्गारवचनप्रायः करुणः स्यात्स चान्यथा ॥ १० ॥ तस्माच्छृङ्गार एवायं करुणेनानुमोदितः । सौन्दर्य सुतरां धने निबद्धो विरलं युधैः ।। १०१ ॥ ॥अथ स्त्रीणा सखीजनः॥ BD साद्र १) D एनच ') B हरति B तगपु° C गतगत° १) B पासो विपामिन CD उपासित १)E "गूइतरो C नतागि D नतागी B केन D om. येन CE गमितेति D शा° C ममुष्मिन् : 'ममुमिन १) L ग्लानो C मुक्तामु' D 'C'भाप' D भायो स्मि' १) B दिपु E दिद C विसत्य । मति° CD रतिमावना ", CE स्त्रीपु सयो D "देय CD सापेक्षे Cr. संगमे D संगमो 1) E'वचने प्रायः D कणा C स्पान्न चा° D स्यात्मता ") B£ तस्मात् श° D तस्मा ग° D नामायं C करणो नानु "}om DE; BC om. 84 यथा 2, 102-106. कादसी नटी धात्री प्रतिवेश्याय शिल्पिनी । बाला प्रत्रजिता चेति स्त्रीणां ज्ञेयः सखीजनः ॥ १०२ ॥ कलाकौशलमुत्साहो मक्तिश्चित्तशता स्मृतिः । माधुर्यं नर्मविज्ञानं वाग्मिता चेति तद्गुणाः ।। १०३ 'विनोदो मण्डनं शिक्षोपालम्भोऽथ प्रसादनम् । संगमो विरहावासः सखीकर्मेति तद्यथा ॥ १०४ ।। ।। तदुदाहरणम् ॥ मया कोऽयं मुग्धे कथय लिखितः सत्वरसखी- वचः श्रुत्वेत्युच्चैविनिहितदृशा चित्रफलके । "न वक्तुं तन्वंग्या शकितमथ वोद्दामविदल- त्कदम्बाकारेण प्रिय इति समाख्यायि वपुषा ॥ १०५ ।। प्रत्यङ्ग प्रतिकर्म नर्मपरया कृत्वाधिरूढस्मरा- दौत्सुक्यं प्रविलोक्य मोहनविधौ चातुर्यमस्याः पुनः । सख्या यावकमण्डनं न रचितं पादे कुरङ्गीदृशः "सस्मेरं विशदच्छदे च शयने दृष्टिः समारोपिता ।। १०६ ॥ नीरन्ध्र परिरभ्यते प्रियतमो भूयस्तरां चुम्यते । 1) D विनोट 3) BE वारदासी B नदी C'वेश्माय E वेश्मा च २) स्त्रीणां प्रेष्य- जना स्मृता: D ज्ञेया सखोजना. 4) B माधुर्यनम° B वामिता B मदनं D प्रसाधनं १) स्वीकमति ? 1 om. CE 9) D अये BCD कोपं मुग्धे 1") B शक्तिमय कि तु विदलत D शक्तितमथ वा चारविदला- B दि. लस ") B कृत्वाभिरूटस्म° DE कृत्वा निगूढस्मरा. 13) E 'दोत्सुका E चार्य- मालोक्य च 11B यावमंडनं न चित 2,107-110. 2 5 तदाढं क्रियते यदस्य रुचिरं चाट्चकैस्तन्यते । सख्या मुग्धबधूरियं रतिविधौ यत्नेन संशिक्षिता विज्ञातं गुरुणा पुनः शतगुणां पुष्पेषुणा कारिता ॥ १०७ ॥ सुभग भवता हृद्य तस्या ज्वलत्स्मरपावके ऽप्यभिनिवसता प्रेमाधिक्यं चिरात्प्रकटीकृतम् । तब तु हृदये शीतेऽप्येवं सदैव सुखासये मम सहचरी सा निस्नेहा मनागपि न स्थिता ॥ १०८ ॥ कोपं विमुञ्च कुरु नाथ वचो मदीय- मारवासघ स्मरकृशानुकशां कृशाङ्गीम् । एकाकिनी कठिनतारकनाथकान्त्या पञ्चत्वमाशु ननु यास्यति सा वराकी ॥ १०९ ।। अमुं दवे ऽ शुकमहमत्र पादपे युवामलं निभृतमिहैव तिष्ठतम् । रहःस्थयोरिदमभिधाय कामिनोः पुरो ययौ निपुणसखी लतान्तरम् ॥ १२० ॥ 10 " BCD तद्वाड E तद्गाह D चाटुत्वमातन्यत E चारुचो. चाटू सूत्यने गूच. स्तन्यने ) रतविधी 3) E निभ्रांतगुणा C विज्ञात: D विज्ञान: C करा D करणा 4) B तस्या D तस्य ) D"निविशिता E निधिशेता D रागाधिक्य ") नु C सोते ) D निस्नेहा १)BE मदीयं १) B मा वासय C"स्वा' E क्षमा कृ' Cशागो 10CE "तारकराज D तारसायक्रांत्यां") B यास्यसि ८ व्यास्यति 12)C माह B दने GDE दधे मुक' E शुक्रमिह पत्रपादपे C हमप्र प्रादये Dadds : युवामन पादरे 11) C युवामहं BC तिष्ठता D तिष्टता ः तिष्टन 11BDE रहस्य रहस्तयो B om. from मभिधाप to p. 68,1.1 गुEलतातगे .
2,111-115 स्फुरति यदिदमुच्चैलोचनं तन्वि वाम स्तनतटमपिधत्ते चारुरोमाञ्चमाला । कलयति च यदन्तःकम्पतामूहकाण्ड ननु वदति तदद्य प्रेयसा संगम ते ॥ १११ ॥ इत्यादि विविधं सख्यो व्यापारं कुर्वते सदा । योपितामत्र सर्वस्वनिधानकलशोपमाः ॥ ११२ ॥ इत्थं विरचनीयोऽयं शृङ्गारः कविभिः सदा । अनेन रहितं काव्यं प्रायो नीरसमुच्यते ॥ ११३ ।। तव नाथानुरागोऽयं मद्विधैः कथमुच्यते । यनकापि प्रिया नीता पञ्चत्वं पुण्यकारिणा ॥ ११४ ॥ इत्थं विचार्य प्रचुरप्रयोगान्योऽमुं निवघ्नाति रसं रसज्ञः । तत्काव्यमारोप्य पदं विदग्धवक्त्रेषु विश्वं परिवम्भ्रमीति ॥ ११५ ॥ ॥ इति श्रीरुद्रभट्टविरचिते शृङ्गारतिलकाभिधाने काव्या- लंकारे विप्रलम्मशृङ्गारो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ।। 1) E स्फरति B °मुञ्चकैलोचनं ) स्तनयुगम' E 'मभिधत्त cdd. °माला १) B च यदंगतः कंप°C च यदंत:कल्प D च यदत:क'E चलदतः कं' 1)C यदद्य B संगमे ध') E इत्यं च दि° C विवि म° B ते सदा D adds ११ In C the order is I. 5. 6. 9. 10. 7. 8, 11. 12. 1) E 'नीयो सौ ) E om. stanza 114 1) c येनकेन प्रिया नित्यं 11) B प्रचुरं 2) C प्य पदग्ध 13) Bom. ; C PAZO E SITHEET° puts 97° before a BCE 'Feet (m.मभिधाने) D काव्यरसाल HYCE om.विप्र' नाम B शृंगारे द्वि° Cadds: ॥२॥ H विकृताङ्गवचश्चेष्टावेपम्यो जायते रसः । हासो ऽयं हासमूलत्वात्पात्रत्रयगतो यथा ॥१॥ ॥ मयोतमलक्षणम् ॥ ८ किं चिद्विकसितैर्गण्डैः किं चिद्विस्फारितेक्षणः। किं चिल्लक्ष्यद्विजैः सोऽ यमुत्तमानां भवेद्यथा ॥२॥ । तयोदाहरणम् ॥ पाणौ कङ्कणमुत्फणः फणिपतिर्नेत्रं ज्वलत्पावक कण्ठः कृष्ठितकालकूटकुटिलो वस्त्र गजेन्द्राजिनम् । गौरीलोचनलोमनाय सुभगो वेपो वरस्येति मे गण्डोल्लासविभावितः पशुपतेर्हासोद्गमः पातु वः ॥ ३ ॥ 10 ।। मथ मध्यमनीचहासलक्षणम् ॥ मध्यमानां भवत्येप विवृताननपङ्कजः । नीचानां निपतद्वाष्पः श्रयमाणध्वनिर्यया ॥ ४ ॥ YCDE वच:कृत्य )D हासो E हास्योपहासमूलात्मा पा* BCD हास्य' Cशागतो. Badds: हासविविध । उत्तमो मध्यमो नीच, ।। १) om, CDE ') B fद्वकृत° C दिकासित° D°निकाशित' BE "क्षरण, B चिल्लसदिनः Cचिदिजे: £ 'द्विजः स्मृतो यया 5) om, CDC ) Bने D नं लसता B'वक: "}E कुट्टित' 10) BD हांस्यो' 11) om. DE; BC om, मप B मध्यनोच°C'नोचच' B हास्य H) BD विकृता B पंकज 11) B विस्ता दाप्प निपतेह वा B धूयमाणो " D°मान' 3,5-7. ॥ अथ मध्यहासोदाहरणम् ॥ मुग्धे त्वं सुभगे न वेत्सि मदनव्यापारमद्यापि तं नूनं तेऽब्जदलैपिणायमलिना दष्टो न माघरः । मख्यैवं हसितं वधू प्रति सदा मानन्दमाविर्भव- द्वक्वान्तर्गतसीधुवासरसिकैम यथा धावितम् ॥ ५ ॥ ।। अथ भौचहासोदाहरणम् ॥ त्यक्त्वा गुञ्जफलानि मौक्तिकमयी भूषा स्तनेष्वाहिता स्त्रीणां कष्टमिदं कृतं सरसिजं कर्णे न वर्हिच्छदः । इत्थं नाथ तवारियाम्नि शवरैरालोक्य चित्रस्थिति 1"बाप्पार्टाकृतलोचनैः स्फुटरवं दारैः समं हस्यते ॥ ६ ॥ 11 अथ हास्यरसानुभावः।' अस्मिन्सखिकरापातनेत्रोल्लासाङ्गवर्तनम् । नासाकपोलविस्पन्दो मुखरागरच जायते ॥ ७ ॥ ॥ अथ करुणः॥ 1) om. DE; BCom. अथ B तथोदा १) E मुग्धा C om. न B तन् CE यन् 'C ते कमलं पिणा° D ने जलजेरिना E नूत । तजलपिणापमालना D दृष्टो com.न 1) B सस्येवं । सस्यत्वं CDE प्रति तथा सा 'IC ववत्रातर्घन E °द्वक्त्रतर्घनशोधुगंध° १) om. DE; BC om. अथ B नीचलक्षणं Cत्यका DE त्यत्का Bom. भूपा C शोभा १) with णा in स्त्रीणा A recommences. A वई ° BD वहि' CDE १) A नाम ABDE शव Cशरवरेरा' DE 'ति 10}A वा B वा वापंधी D वाप्पांघो° B स्फुटतरं B हास्यते M)om, ABDE "} BCD तस्मिन्सु° 0 °सखो' 13) B 'निष्पंदो D विस्पंदो E विस्मंदो 14) om. ADE; B अथ करणरसविशे- पशोकस्थापिभावः 3,8-11. शोकात्मा करुणो ज्ञेयः प्रियमृत्यधनक्षयात् । तत्रस्थो नायको दैवहतः स्यादुःखभाजनम् ॥ ८॥ भर्ता संगर एव मृत्युवसति प्राप्तः समं वन्धुभिः प्रौढानामनिशं दुनोति च मनो वैधव्यलाभाद्वधः । बालो दुस्त्यज एक एव च शिशुः याष्ट कृतं वेधसा जीवामीति महीपते प्रलपति त्वरिसीमन्तिनी ॥ ९॥ 5 ॥ अथ करुणानुभावः ॥ भूपातो देवनिन्दा च रोदनं दीननिःस्वनः । शरीरताडनं मोहो वैवयं चात्र जायते ॥ १० ॥ ॥मय रौद्रः॥ क्रोधात्मको भवेद्रौद्रः प्रतिशवनमर्पणः । रक्षःप्रायो भवेद्यत्र नायको ऽत्युग्रविग्रहः ॥ ११ ॥ यैः प्राणापहृतिः कृता मम पितुः क्षु युधि क्षत्रिय 1) मृत्यधिन मृत्योद्वन' ) AC तत्रेय B अनेत्य E तवस्य C देव BC "हत १)A भर्ता A वसतिः प्राप्ता D मृत्युपंवो प्राप्ता: A बन्धुभिर् E बाधवर् 4)A यूना छामिय E दानाकामिय A धुनोति E व्यभावाद' 5) B एक एप च A वेदसा ) C विलति A तरि' ') om. ADE; B करुणा तथानुमावः D अथ करुणो रसानुमावायनं ) A भूपती पतो देवनंदा । न चैव निस्स्वनः B निस्वनं C निस्वनः D 'निश्वसं E निस्वा. १)A चैत्र १) om ADE; B | रोद्रभावं॥ "Cशूरान° D 'शान' B मर्पित: In A मर्पण: रक्ष is broken ofi HD भरपत्र भवतंत्र नाथको प्युर' PATAN B प्राणप्रहति: D मयि गुरो: शुFrom नि. to तु: broken off in A. C रैः कृते स" E मुघा क्षय B°य:
७२ 5,12--16. रामोऽहं रमणीविहाय बलवनिःशेपमेषां हठात् । भास्वत्प्रौढकुठारकोटिधटनाकाण्डत्रुटत्कंधरा- स्रोतोऽन्तःस्रतविस्रशोणितभरैः कुर्या ऋधो निर्वृतिम् ॥ १२ ॥ ॥ अथ रोद्रानुभावः ॥ 'मुखरागायुधक्षेपस्वेदकम्पाधरग्रहाः । शक्तिशंसा कराधातो भृकुटिवाय जायते ॥ १३ ॥ ॥अथ वीररसः॥ उत्साहात्मा भवेद्वीरो दयादानादिपूर्वकः । विविधो नायकस्तत्र जायते सत्त्वसंयुतः ॥१४॥ गाम्मीयौंदार्थसौन्दर्यशौर्यधैर्यादिभूषितः । आवर्जितजनो जन्ये निव्यूं ढप्रौढविक्रमः ॥ १५ ॥ । मथोत्तमवीरः।। अयि विहंग वराककपोतकं विसृज धेहि धृति मम मेदसा । शिविरहं भवता विदितो न किं सकलसवसमुद्धरणक्षमः ॥१६॥ ३)A स्रोतान्त 1) B रमणी D रमतेणीवि B वलवनि.शंकमेषां D बलवन्निशेषमेव A "निश्पमेका E बलवाननि: ) D पा प्रो° A गटना' BDE श्रो° BD 'श्रुत° E "श्रुति BD Oविश्र°C विस्त्र Cषां 4) om. ADE; Bom. प्रथ 5) B रागोयुधाक्षेप. A 'घाक्षे घो° Coi°D 'कंपो°AD ग्रहः 5) B शक्तिः शशाक A ध्रु कुटी चात्र 2) A दयदानानि° CE माजिपू० १) विविधो 10) C यशूरत्वधर्मधैर्या E शोडीयधमधे A °पिता: 11)ACD "जनो बाढ (D वा) E जन्यनित्याडविक्रमः C निव्यू0 °ढ: प्रोटः दि° 1P) om, ADE; BC om. अथ 2) ABD शिवि° १) om, ABDE 3, 17-19. ॥अथ मध्यमवीर॥ मुपितोऽसि हरे नूनं भुवनत्रयमात्रलब्धितोपेण । बलिरर्थितदोऽस्मि यतो न याचितः किं चिदप्यधिकम् ॥ १७ ॥ ॥ मयाघमवीरः ॥ मत्तैरावणतीबदन्तमुसल औरण्डकाण्डायित वज्रणापि विकीर्णवद्विततिना मार्णालनालायितम् । मद्वक्षस्यवलम्ब्य किं चिदधुना तद्विस्मृतं वज्रिणा युद्ध' यद्यवलम्बते स तु पुनः सज्जोऽस्म्यहं रावणः ॥ १८ ॥ ॥ अथ वीररसानुभाव.॥ धृतिगाद्धत्यमतिस्मृतिरोमाञ्चा भवन्ति चामुध्मिन् । विविधा वाक्याक्षेपाः सोत्साहामवेगाश्च ॥ १९ ॥ ॥अप भयानकरसः ।। 'om. ADE; BC om. अय') In D stanza 18 is Placed pefore stanza 17. AD मुखितो B हरेनून C हरे धूत्वं A om, मात्र D "लब्ध E 'लब्ध° AB "तुष्टेन ३) B वलिरथिदो cors. in margin to 'विदोदो (vic) C बलिरथदो D बलिरस्मि A नियतो Cनियते D om. यठो न . तो तया" B पाचित E याचितो ह नादये कि B °दत्यधिकं कि चिदपि ॥ १७॥ .. 'दषा- धिका ') om. ADE; B 'वोरो यथा C || मय वीरः ॥ ) B पत्ररावणदंतिदंत' E यत्रेरावतदंततीव c"रावत' A 'मुसुलेरैरंड° BCD "मुसलरे । २' ) D वनिरुचिता A मार्जारनाला 1) E°ना ते हि स्मृतं C तदिस्मितं In A वजिणा is torn off 5) B लवते त्रस पुन: D स च १) om cdd. 1) Bधृति- गडदित्यं स्मृ In A तिगाद is torn off c गदितिमति' Dतिगहमतिराम- चिा: E गर्वोन्नत्यनतिरम् C मवति ") BE वाक्यौरा: C वावपानोपा: From सोल्मा 10 पद्धजस्य stanza 5+ rost in A. B adds: ॥ इति वीररसानुभावः 1) om. DE 3,20-23. भयानको भयस्थायिभावोऽ सौ जायते रसः । शब्दादिविकृताद्वार्ड वालखीनीचनायकः ॥ २० ॥ ॥ अथ वालमयानकोदाहरणम्॥ श्रुत्वा तर्मनिनादं द्वारे भयचलितललितबाहुलतः । 'धन्यस्य लगति कण्ठे मुन्धशिशुधूलिधूसरितः ॥ २१ ॥ ॥ अथ स्त्रीगतभयानकोदाहरणम् ॥ प्रणयकलहसङ्गान्मन्युभाजा निरस्तः प्रकटितचटुकोटिः पादपमानतोऽपि । नवजलधरगर्जेीतयासौ कया वित् 'त्रुटिततरलहारं सस्वजे प्राणनाथः ॥ २२ ॥ ॥मथ नौवगतभयानकोदाहरणम् ।। कम्पोपरुद्धसर्गिलत्स्वेदादविन्दुभिः । त्वदारब्धैर्महीनाथ वैरिभिर्वनितायितम् ॥ २३ ॥ ॥ अथ भयानकानुभावः ।। ') B स्थायी भा° ) B शब्दादेविकृ' E "विगतप्रोटिळल° BC द्वाई D धाढ BDE वाल° D स्त्रीणां च ना ३) om. DE; B वाल, C बाल- नायको ') B श्रुत्वा च तूर्यनिर्घोष D तुर्म° CE भयलित° D भयचकितलति E em. सलित BD °वाहु° °) om. DE; B भयानकमाह ॥ स्त्रीनायकोदा- हरणं ") E नाध: ") om. DE; C नीचनायकोदा B "भवानकमाह 22 B कापापरुद्ध: B सोगवल° C सागविगल°C स्वेदविदु' BE विदु" 11) बदारभैर्म• D भवद्भोतम° C होपाल E होणल C°लिता ") em. DE; B ॥ तयानुभावः ॥ C भयानु 3,24-27. वैवर्ण्यमय संत्रासो हस्तपादादिकम्पनम् । स्वेदास्यशोपटक्क्षेपाः संभ्रमथान की तितः ॥ २४ ॥ 5 ॥ मप बीभत्सरसः॥ जुगुप्साप्रकृतिईयो बीभत्सोऽहृद्यदर्शनात् । श्रवणात्कीर्तनाद्वापि पूत्यादि विषयो यथा ॥ २५ ॥ । तथोदाहरणम् ॥ लुठत्कृमिकलेवरं सवदसृग्वसावासितं विकीणशवसंततिप्रसरदुग्रगन्धान्वितम् । भ्रमत्प्रचुरपत्रिकं त्रिकविवर्तिनृत्यक्रिया- प्रवीणगुणकौणपं परिवभौ परेताजिरम् ॥ २६ ॥ 10 मथानुभावः ।। नासापच्छादनं वस्त्रकूणनं गात्रसंवृतिः । निष्ठीवनादि चान स्यादुद्वेगादुत्तमेष्वपि ॥ २७ ॥ ') om. 1) D वैवष्पंगद्गदत्रासा E वैवयं गद्गदस्त्रासो B संत्रासह १) स्वेदः श्वासो ५ कक्षेप सं°D स्वेद स्वासो य दकक्षेपः B °दिक्प्रेक्षा E°दिक्प्रेक्षाः Eजायते 1) om. DE B वो° C भीम' 4) C वीभत्साप्र° BD वी. द्भुतद 1) B पूजादि° D प्रेतादि° E पूत्यावि' CDE पयाद्यथा DE; Cभयो ') D लुटकि° cdd. "कलेवरं 8) B विशीर्ण' BE शव' कर्णवम° From बसंत' 10 गुण° line 10 om. D B°सतति B'गधादत E गंधान्दितं १)B विवृत्रिकातिश्यिं D विवृत्ततत्य' 10) com fio B°भी बनो परे° परेजिव ") om. DE; C ततो नु 11) C प्रहला Eघणन वणनं B संहति. सहत्ति: D "सतिः 11) CE निप्टो B स्यादुद्वेगो जायते रसः 2,28-31. ।। अथाद्भुतरसः॥ विस्मयात्मा तो ज्ञेयो रसो रसविचक्षणः । मायेन्द्रजालदिव्यस्त्रीविपिनायुद्भवो यथा ॥ २८ ॥ ॥ तथोदाहरणम् ॥ सत्यं हता त्वया हंस वनितानामियं गतिः । भ्रमन्त्यतास्तथाप्यतदिन्द्रजालं तवाद्भुतम् ॥ २९ ॥ ॥अथानुभावः॥ गद्गदः साधुवादश्च स्वेदः पुलकवेपथू । दृष्टेनिश्चलतारत्वं विकाशयान जायते ।। ३० ॥ 10 ॥ अथ शान्तरसः॥ सम्यग्ज्ञानोद्भवः शान्तः समत्वात्सर्वजन्तुषु । गतेच्छो नायकस्तत्र मोहरागपरिक्षयात् ॥ ३१ ॥ । तयोदाहरणम् ॥ धनमहरहदत्तं स्त्रीयं यथार्थितमर्थिने "कृतमरिकुलं नारीशेपं स्वखगविजम्भितः । प्रणयिनि जने रागोद्रिक्त रतिविहिता चिरं ?) om. DE १) B माहेद्र° C महेंद्र D विलोकनभवो सपा Dom, cdd. 5) DE त्वया हता 6) B जालि C जाल तदभुतं E तवे प्रिये 1) om, DE, B ततो नु ६) B गद्गद D °वाद: C स्नेह B वेषयुः "वेये (sic) E "वेक्यू ") विकारश्वात्र "}om. BDE B गतेछुना CDE तमोराग B परिछयात् 1s) om. DE; C अथो° 14) D यथित ) om. स्व ७) Dद्विक्ता किमपरमतः कर्तव्यं नस्तनावपि नादरः ।। ३२ ।। । मथानुभावः। निरालम्ब मनो ऽन्यत्र चाढमात्मनि तिष्ठति । सुखे नेच्छा तथा दुःखे ऽ प्युद्वेगो नात्र जायते ॥ ३३ ॥ अष्टाविति रसाः पूर्व ये प्रोक्तास्तत्र निश्चितम् । प्रत्यनीको रसौ द्वौ द्वौ तसंपर्क विवजयेत् ॥ ३४ ॥ भृमारवीमत्सरसौ तथा वीरभयानको । रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः ॥ ३५ ॥ हास्यो भवति शृङ्गारात्करुणो रौद्रकर्मतः । अद्भुतध तथा वीराद्धीमत्साच भयानकः ॥ ३६॥ यौं जन्यजनकावेती रसायुक्तौ मनीपिमिः । युक्त्या कृतो s पि संभेदस्तयोर्याहं न दुष्यति ।। ३७ ।। के चिद्रसविभागेषु भावाः पूर्व प्रदर्शिताः । स्वातन्त्र्येणेह कीय॑न्ते रम्यास्ते कृतिनां मताः ॥ ३८ ॥ 10 1) BLE रमित १) om. DE, B तथा s): निराविलं CE यत्र D छत्र BD वाड° 1) E ततो CF दुखे नोडे गस्तत्र D adds Sahilyadarpanarn 241 (v. 3 °शौर्यनया° v. 6 "गोत्र निर्णयहाँ" ) अप्राविह ! अष्टा- वमी DE om ये D प्रयुकास्तत्र F ययोका" ") C2611Fit B adds: ॥ भए रमविरोधो वो दो ॥ 7)F रमोश गार वीभत्मो १) Com. वैरिणी 10) B अद्भुतस्तु E भत्सरच भयानकात 11C रसादुक्तो D रसो प्राक्को (anc) 1) B युक्तायुक्तोऽपि D सदर्भस्त° B "स्तयोर्भातु D °र्वाद B दुप्पो 19) B वि. रागेषु D पूर्व न दर्शिता 1) B Orत्य नेह C रसास्ते कना ७८ 3,39-45. रत्यादय इमे मावा रसामिप्रायसूचकाः । पञ्चाशत्स्थायिसंचारिसाचिकास्तान्निबोधत ॥ ३९ ॥ शृङ्गारादिरसेप्वेव मावा रत्यादयः स्थिवाः । प्रत्येक स्थैर्यतोऽन्ये च त्रयस्त्रिंशचरा यथा ॥ ४० ॥ 'प्रायोऽनवस्थिते चित्र भावाः संकीर्णसंभवाः । बाहुल्येन निगद्यन्ते तथाप्यते यथा स्थिताः ।। ४१ ।। शङ्कास्या भयं ग्लानिाधिचिन्ता धृतिः स्मृतिः। त्सुक्यं विस्मयो हो बीडोन्मादो मदस्तथा ॥ ४२ ॥ विषादो जडता निद्रावहित्थं चापलं मतिः । 1 इति भावाः प्रयोक्तव्याः शृङ्गारे व्यभिचारिणः ॥ ४३ ॥ श्रमश्वपलता निद्रा स्वप्नो ग्लानिस्तथैव च । शङ्कासयावहित्थं च हास्ये भाषा भवन्त्यमी ॥ १४ ॥ दैन्यं चिन्ता तथा ग्लानिनिवेदो जडता स्मृतिः । व्याधिश्च करुणे वाच्या मावा भावविशारदः ॥ ४५ ॥ होऽसूया तथा गर्व उत्साहोऽमर्प एव च । १)D विपादं 1 DE भावा- E काव्याभि० २B स्तलिवोधत १) स्मृताः 'P प्रत्येक स्थायिनो १) Badds | अथ भावनरसविषयोत्पतिमाह ॥1)E घिदिन- तज्ञता धृति: CD स्मृविधृतिः 1)D Orमादो रतिस्तथा "वहिल्या D बहित्या D धृतिः 1)D 'सूर्यावहित्या 19) B निवेदो CD धृतिः E मृिति (sic) 14)00 शेपा D om, भावा E भावविचक्षणोः 1500 हासूर्या तथा गर्वमु° CDE मद instead of s मर्प 3,46--... . 5 चापल्यमुग्रतावेगी रौद्रे भावाः प्रकीर्तिताः ॥ ४६ ।। अमर्पः प्रतिबोधश्च वितोऽथ मतितिः । क्रोधो ऽसूया श्रमो मोह आवेगो रोमहर्षणम् ॥ ४७ ॥ गों मदस्तथोग्रत्वं भावा वीरे भवन्त्यमी । संत्रासो मरणं चैत्र वचनीयं भयानके !। ४८ ॥ अपस्मारो विपादश्च भयं रोगो मतिर्मदः । उन्मादश्चेति विज्ञया मावा वीभत्ससंभवाः ॥ ४९ ॥ आवेगो जडता मोहो हपणं विस्मयो मतिः। इति भावान्निवघ्नन्ति रसे ऽस्मिन्नद्भुने बुधाः ॥ ५० ॥ एवं संचारिणो ज्ञया भावाः प्रतिरमं स्थिताः । साचिकास्तु भवन्त्येते सर्वे सर्वरसाश्रिताः ।। ५१ ॥ 10 "भय चतसो वृत्तयः ।। कैशिक्यारमटी चैव सात्वती भारती तथा । चतस्रो वृत्तयो ज्ञेया रसावस्थानसूचिकाः ॥ ५२ ।। 1)E वाचोनमध्यतावेगो D °ग्रता चैव रौद्र भावा भवन्त्यमी ) B अमर्ष E ममप : प्रतिवेगश्च वितश्च मति' Com. 52 ) B क्रोधामुये C मुया च महर्ष मावेगो D सूर्याधु संमोह E मूयाय सहर्ष मावेगो °ण. D आवेग. शेपह' 1) वाचनीया ) D संस्थिताः ) B जहा मोह C आवेगो मोही विस्मयो हर्षवं स्मृति: D विस्मयो हाणं धृतिः विस्मय. स्मृति: ") D°निवघ्नाति D वुधः 10) B प्रतिरसे ") C रसालया: D "रिसस्थिताः । रसान्विता. 14) om. DE; Com. चनो RC रोतय 15) Stanza 52 1s om. in BE; C कोशि• C त्वैव 14) BC °सूचका ६० 3,53-56. ॥ अथ कैगिकी। या नृत्यगीतप्रमदोपभोगवेपानसंकीर्तनचारुबन्धा । माधुर्ययुक्ताल्पसमासरम्या वृत्तिः स्मृतासाविह कैशिकीति ॥ ५३ ।। शृङ्गारहास्यकरुणारसातिशयसिद्धये । "एपा वृत्तिः प्रयत्नेन प्रयोज्या विबुधैर्यथा ॥ ५४ ॥ सौन्दर्य शशलान्छनस्य कविमिर्मिध्येव तद्वण्यते शोभेयं क नु पङ्कजस्य रजनीसंयोगभग्नाविपः । इत्यालोच्य चिराय चारु रुचिरं त्रस्यत्कुरङ्गीशो वीक्षेते नवयौवनोन्नतमुखौ मन्ये स्तनावाननम् ।। ५५ ।। हस्तेषुः कुसुमायुधस्य ललितं रागश्रियो लोचनं सौभाग्यैगृहं विलासनिकपो वैदग्ध्यसिद्धिध्वजः । साक्षीदं मधुवान्धवस्य निभृतं कस्यापि लीलानिधेः कक्षान्त खमण्डलं सखि नवं प्रच्छाद्यतां वाससा ।। ५६ ॥ 1) om. BDE; C कोलक्षणं') गोतनृत्यप्रम° Com. वेपाङ्ग "देशांग D °वंघाः ) CD वाणी : चाणो instead of वृत्ति: C स्मृता सा ह कौशि° 4) रसाना परिवृद्धये 5) एषा वृत्ति एपा प्र° E प्रायो वाच्या बुधयथा ') In Cst. 56 is placed before st, 55. BC शशि' D में- स्तूयते) सौभाग्यं क्व E शाले ह क्व With पपजस्य A recomments ACD संभोग°C विप: D विपा. 8) A रुचिरा चिर E चिमन CE त्रस्यन्मृगीचक्षुषो १) A वीक्ष्यते । दृश्येते A नवपवनोन्नतमुहर्मन्ये तथा यौवनम् C नवयौवयोवद्धत° E नवयौववनोद्धतमुन्येस्ततादाततं (sic) 11) A सौभायनिकेतनं परिलम दग्ध्यसिद्विज. E निक्खो C वेदग्ध B मिद्धिमत्र: 13)A लेला' C लिला'E लावधि: I3) B कठांत' ABCD 'मण्डनं ६ संघांततम्चमडलं Aच्छाद्यते 3,57-60. ८१ समुल्लसत्काश्चनकुण्डलोज्ज्वला प्रभापि तापाय बभूव ये- प्पलम् । विलासिनीरम्पमुखाम्बुजन्मसु प्रजज्वलुस्तेषकशाः कशा- नवः ॥ ५७ ॥ ॥ अथारभटी॥ या चित्रयुद्धश्रमशस्त्रपातमायेन्द्रजालप्लुतिलङ्घिताया । ओजस्विवर्णाद्रुतदुर्विगाह्या जया बुधैः सारभटीति पत्तिः ॥ ५८ ।। रौद्रे भयानके चैव वीमत्से च विचक्षणः । काव्यशोभाकरी वृत्तिरियमित्थं प्रयुज्यते ॥ ५९ ॥ शसोदारितकुम्भिकुम्भविगलद्रकाक्तमुक्ताफल- स्फारस्फूजितकान्तिकल्पितयहचश्चचतुफाचितम् । क्रोधोद्धावितधीरधोरणिरणत्सङ्गाग्रमुग्राग्रह युद्ध सिद्धवधूगृहीतसुभदं जातं तदा दुर्धरम् ।। ६० ॥ नायं गजिरवो गमीरपरुपं तयं तदीयं त्विदं "A °ञ्चमण्डलोवलप्रतापि BC 'ज्वलत्प्रभाD लोचना प्रतापि E - लप्रभाति BD तावत्प्रवभूव C ताव प्रबभूव । बभूवापरलं D केवल ') A cm. कृशां: A वृशारणतः ) om. ) A facto c Care D Z'ADE भ्रम' CONम° B °माहेद AC नुत° : प्नमयनाट्या B °लंबिताध्वा C ताद्या १) E जस्मिगुवंशग्गाडबा C ओजस्विगुवक्षरवगाहा AD वद्भुित BD गाहा A ° मटेनि ') AD काव्ये शो° B शाकाकरो । प्रकोत्तिता ) D सस्रोतारित B गात्रो" A द्धारि० D रत्तामु° A 'फ्लं C 'फलं D °फ्ले १) B स्फुकिति(sic) c सुषि ACD काविनम् ०) B क्रोधाद्धावितवोर' Cोघोावि D सौद्धावित कुलोद्भासितवीर AC घोरण BCD 'लस- रखडगा A मुग्राहं : 'यावहं ") B om. पुद In A above t in मुभट is written i) B गर्ज° C गजितदा D तुर्य E तोयं तदीयतृ# B वित 10 ADE ८२ 3,61-65. नते भीमभुजंगमागरुचयो मेधा इमे तद्गजाः । इत्थं नाथ नवाम्बुवाहसमये त्वत्सैन्यशक्षाला म्लायद्वक्त्ररुचो विरोधिवनितास्त्रस्यन्ति नश्यन्ति च ॥ ६१ ॥ पिबन्नसृगदन्मांसमाकर्पन्नन्त्रमालिकाम् । कान्धसंकृले कोष्टा भ्रमत्येय महारण ॥ ६२ ।। ॥मय सात्वतो॥ हर्पप्रधानाधिकसत्ववृत्तिस्त्यागोत्तरोदारवचोमनोज्ञा । • आश्वयंसंपत्सुभगा च या त्यात्सा सात्वती नाम मतात्र . त्तिः ॥ ६३॥ नातिगूढार्थसंपत्तिः श्रव्यशब्दमनोरमा । 'वीरे रौद्रे ऽद्भुते शान्ते वृत्तिरेषा मता यथा ॥ ६४ । लक्ष्म्यास्त्वं जनको निधिश्च पयसां निःशेपरलाकरो मर्यादानिरतस्त्वमेव जलघे ते ऽत्र को ऽन्यादृशम् । किं त्वेकस्य गृहागतस्य वडवावहः सदा तृप्णया क्लान्तस्योदरपूरणे ऽपि न सहो यत्तन्महन्मध्यमम् ॥ ६५ ॥ : 1) Bom. नेने A वैते B कुल ३) BE om. म्ला BCE 'वनिता (in C twice) B नस्यति A पिबन्नमृक् त्वदन्मा' D पिवन्नमृक् स्वदन्मा" BC पिवन B °मालि C "मालिका 5) BD कबंध E °सक्टे B °संकुलो B महावि ") ont- ADE; B •तोमाह '} विमत्स्यबुद्ध्या त्या B °सु- वस्त्या A "रोद्धार ) BD मता च E मता प्रवृत्ति ) थव' D "शब्दा म' 10) B रोद्राद्भुते B रेषात्र कथ्यते ") B को न्या' E न्यादृशे B वेतस्प dd, वडदा' 4) D क्रांतस्यो° E पूरणं न सही A मध्यम् B यत- मनाङ्मध्यमं D 'महान्मध्यमः E यवन्मनाराकमध्यम 3,66-71. ३ स्फारितात्कटकठोरतारका कीर्णवह्निकणसंतति: क्रुधा । दुनिमित्नतडिदाकृतिमी पिरिष्टममगंशुमालिनः ।। ६६ ॥ अत्यद्भुतं तव नराधिप कीर्तिवलयत्यपि जगन्ति । रक्तान्कोति सुहृदो मलिनयति च वैग्विदनानि ।। ६७ ॥ निवृत्तविषयामद्गमधुना सुचिराप मे । आत्मन्येव समाधान मनः केवलमिच्छति ।। ६८ ॥ ॥ अथ भारती॥ 10 प्रधानपुरुषप्राया सद्वक्रोक्तिनिरन्तरा । भारतीयं भवेत्तिर्वीरहास्याइताश्रया ।। ६९ ॥ जन्मदेहवधवेदनादिकं तुल्यमेतदितरैः ममं सताम् । पत्तथापि विपुलावलाः श्रियः साहमैकपरतात्र कारणम् ॥ ७० ॥ यशोदाकृतरक्षस्य शासित वनगुहाम् । पाल्ये निभृतगम्भीरो हरेहीसः पुनातु वः ॥ ७१ ॥ 1)B 1)A om. st.66.Cplaces st. 67 before st. 66 B स्पष्टतोत्कट' स्कारितोत्तर' D वातवाह)D मित्रपटसाकृ' रिष्टि° D समवायशालिन: E समरेकमालिनः 3) E इत्य° 3 नरपते तब CDE नराधिप तत्र A लयन्त्यपि C °लपत्यपि 'A रखना C मिल' A "नयन्ति A om. च निवृत्ति' AC मधुर । सुचिरामये C "रान्मम E ते ६) धीनं ') om. ABDE; Cadds रोति: १) A प्रायः E पुरुषोत्या या सद' D सौद्रिम 19JA I. hd. "देहवा' corr 2. hd.; D देहमुखवेद° देहधनवेद° A नाधिकं A 'दिततैस्समं सनी D सता "A"ला चलथिमा C"ला चला घिय B बहसैकपरता न का° A परताम्यका" or "तारयका" : "परता नु का D शाशिनु° C °तुभंवर' ") नागो निभूग' C हरेहीमो A न.
3,72-76. निर्भयो ऽप्येष भूपालस्तददाति द्विषां युधि । दिगन्तेषु यशः शुभ्रमादत्ते चेदमद्भुतम् ॥ ७२ ॥ इत्यादि रम्याः प्रविलोक्य धृत्तीदृष्ट्वा नियन्धाश्च महाक- वीनाम् । आलोक्म चौचित्यमिदं विदध्यात्काव्यं कविः सजनचित्त- चौरम् ॥ ७३ ॥ 'विरसं प्रत्यनीकं च दुःसंधानरसं तथा । नीरसं पात्रदुष्टं च काव्यं सद्भिर्न शस्यते ।। ७४ ॥ विहाय जननीमृत्युशोकं मुग्धे मया सह । यौवनं मानय स्पष्टमित्यादि विरसं मतम् ॥ ७५ ॥ प्रबन्धे नीयते यत्र रस एको निरन्तरम् । 1०महती पद्धिमिच्छन्ति विरसं तच्च के चन ॥ ७६ ।। नखक्षतोच्छलद्रक्तप्लुतगण्डस्थलं रतौ । 1)A निर्भये प्येप भूपालो प्रस्तद्द' भूपाल भयं ददाति D प्येष स भूपालस्तददा (sic) १) A"तेषु य भ्रमा" CE असत्तेपु D धंसतीपून् B माघत्ते D चेद्भुतं E चैतदद्भुत ३)A रस्या: B रम्या A प्रविलासवृत्ते ' B प्रयोगाश्च 4)D विलोक्य A वैचित्र्यमिदं B मौपि C चौचित्य p वैनियमन E वैचिय मल A °चौरान D चोरं )A प्रत्यनी .''दुस्सं १) CE च (om. E) सद्भिः काव्यं न श' A om. च A सद्भिनिश° C adds: ॥ विरसं यया ।। B जनजी' A 'मृत्युपशोक E जननी विहाय मृत्युशोकं दु.खे मया सह )A स्पृष्ट' ACD विरसं यथा E स्मृतं १) B मीयते ACE यस्तु 22]E महती वृत्त निछंति VB वृत्तिमि° B निरसं तत्र D केवल 11) A नरवोच्छलत्पूतिप्लुत° C 'लत्पूयप्नुत" D°लत्पूयप्लुतं गंड° नखक्षानाल्लसत्पूतिप्लुत' B "द्रक्तस्फुटगंड° 3,77-82. २५ स्मरामि वदनं तस्याः प्रत्यनीकमिदं भवेत् ।। ७७ ॥ तामेवानुचितां गच्छ ज्वलिता स्वत्कृते ऽत्र या। किं ते कृत्यं मया धूर्त दुःसंधानरसं विदम् ॥ ७८ ॥ दुर्जना दयितः कामं मानो म्लानो मनोमवः । कृयो वियोगततायास्तस्या इत्यादि नीरमम् ।। ७६ ।। मुग्धा व्याज विना वेश्याकन्येयं निपुणा रतौ । कुलखी सर्वदा धृष्टा पात्रदुष्टमिदं मतम् ।। ८० ॥ अन्यधपि रसेप्येते दोपा बज्या मनीपिभिः । यसंपर्कान्न यात्येव काव्यं रसपरम्पराम् ॥ ८१ ॥ इति मया कथितेन यथामुना रसविशेषमशेपमुपेयुपी । ललितपादपदा सदलं कृतिः कृतथियामिह वाम्बनितायते ॥८२ ॥ 10 शृङ्गारतिलको नाम ग्रन्थोऽयं रचितो मया। 1A प्रतिनोरसं यथा B कमिद कृत E 'कमिट मतं B° adds-11 इति प्रत्यनीकः ।। पय दुःसंघानरस ॥1) A ज्वलिताक्ष कृतं न्ययाम् । यौवनं मानवस्येष्ट- मित्यादि विरस यथा ॥ CD तु या E F वा ) AD कृतं C कार्य A ‘सन्धारसं Cgfucina Detafazifaz 1D 479 4) Com slanza 79; B has before ॥ मय नीरसं || A दपितर को Gि DE मनो BD म्लान A मनाग्युवा B मनोमुदा E मतोमवः 5) D वियोगसंतप्तस्त° A दूरसादि . त्यादि ) B has before : ॥ मय पात्रदुष्ट । A वश्या ) A हृष्टा A " दुष्ट चिद )A रतेष्वेते १)A पस्सम्म B यत्येव यात्येवं A कावो रस E कविपरंपरा A रसपरं स्मृतम् om. पराम् "D मय कथितो यमयोत्तमा ( corr. to कवितेयम ? ) सवि' A "पैयुषाम् C पैयुपा ")D ललितं चापदा ललिते C ‘धिया वा" A दा वनि' 1) कथितो CD अथिती पितो 3,82-85. व्युत्पत्तये निपेवन्ते कवयः कामिनश्च यम् ।। ८३ ॥ कान्या काव्यकथा कीदृग्वेदग्धी को रसागमः । किं गोष्ठीमण्डनं हन्त शृङ्गारतिलकाहते ॥ ८४ ॥ त्रिपुरवधादेव गतामुल्लासममा समस्तविबुधनुताम् । शृङ्गारतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति ॥ ८५ ॥ ॥ इति श्रीरुद्रमविरचिन शृङ्गारतिलकामिधाने काव्या- लंकारे तृतीयः परिच्छेदः॥ 5 1A निपेवन्तु कवय x कामिनस्स्वपम् B कामिनः स्वयं C कामितश्च E ये B काम्या CD रम्या E काव्या B कीदृक् वैदग्ध्ये A बंदग्धे १) CD गोष्टी' E गोष्टीविबुधै. साद शू' ACD ° तिलक विना D °घदेवतामुचितोल्ला' E गता- बलासपमाडतीमुल्लामुमा C ° विवुनता D विवुधनतां E विघाना B 'नुतं A लकं वि 1) E रुद्रः सदा प्र' B प्रकट यति 5) A: ॥ इति श्रीमद्रुद्रटाविरचिते कास्ये काव्यलद्वारे तृतीयः परिच्छेदः ।। B: ॥ इति श्रीशृंगातिलके श्रीरुद्रविरचिते काव्यालंकारे तृतीयः परिछेदः समाप्तः॥ सहानुभावव्यभिचारिभिः समं समत्य तद्वत्सह सात्विकैश्च । भालंवते सर्वरसानतो यमासंवनस्तेन भवेद्विभावः ।। न चानुभावव्यभिचारियोगं नापेक्षते साविकमावयोगं । उद्दीपयेत् केवलमेव यस्मादुद्दीपनस्तेन भवेद्विभावः ।। । संवत् १६५४ समये भाद्रशुदि १० शुक्रे लिखितं ॥ In margin of fol. 30b above stands with thick letters : काव्यालकारे तु शृंगार। C॥ इति श्रीरुद्रभट्टविरचिते शृगारतिलके काव्यालंकारे रसनिरूपणे ना तू- तीयः परिछेदः समाप्तम् सपूर्णम् ।। समासश्चार्य शृगारतिलकनामको ग्रंथः ।। शुभमस्तु । श्रीरामाकृष्णाय नमः ॥ श्रीजानकीवल्लभाय नमः ॥छ । छ । छ।। From e: 10 परिछेद: written by an other hand with great letters. At fol. 34b stands ! रुद्रभट्टकृत,गारतिलक अलंकार सं ७५० and with thia letters | काले २८
६७
D: ।। इति श्रृंगारतिलके तृतीय परिच्छेदः ।। ।। इति रुद्रमविरचिते काव्या-
लकारे शृगारतिलकाभिधाने तृतीयः परिछेदः ।।
E:॥ इति श्रीभट्टश्रीरुविरचिते भृगारतिलके काव्यालकारे तृतीय. परिदद।
इति शूगारतिलक समाप्तः ।
भग्नपृष्टिकटिग्रीवस्तव्यदृष्टिरधोमुख ।
कप्टन लिखित अथ यलेन परिपालयेत्।।
संवत् १८७७ अपाढ शुक्ल ३ गुरुवासरे ॥
१
॥अथोदाहरणप्रतीकानि ॥ अग्न्यागारं कलपसि पुरश्चक्र' 2, 18. कम्पोपरुद्धसर्वाङ्गगलरस्वेदोद° 3, 23. प्रजननिकरस्तु दृशोस्तव 1, 98. क्स्याश्चित्सुभग इति श्रुत° 1, 90. अत्यद्भुतं तव नराधिप कीति' 3, 67. काले किं कुपितासि क: 1, 157. प्रद्यैव यत्प्रतिपदुद्गतचन्द्र ' 2, 87. कान्ते तथा कथमपि प्रथित 1,62. अनिमित्त यद्विहसति निष्कारणमेव !,109. कान्ते विचित्रसुरतक्रम' 1, 25. अपहरति यदास्य चुम्बने 1, 53. काम कर्णकटुः कृतो 2, 85 अभिमुखगते तस्मिन्नेव प्रिये 1, 11 कामं न पश्यति दिक्षत एव 1, 100. प्रमुदधे 5 शुकमहमत्र , 110. काश्यंजागरसंतापन्यः करोति 1,91 अयि विहंग वराकक्पोतक 3,16. काव्ये शुभे विरचिते 1,3 अलं मिथ्यावादैविरम 1,80v... कि रुद्ध प्रियया कया चिदथ वा 1, 136. अस्माकं सखि वाससी 1, 3 कि चन्दनै रचय मा च 2, 3. किं चिद्बाप्पजलावलेशललिते 2, 45. पाख्यातनामरचना चतुर 1,2. कि चिकितकण्ठकन्दल° 1, 26. आनन्दन्ति युक्त या ता: 1, 130. किं तत्र नास्ति रजनी 2, 90. आहारे विरतिस्समस्त 1,60 v... किमपि ललित स्निग्धः ।, 88, इत्यं तेन निरीक्षित न च 2, 20. कुडकुमाद'कुचकुम्भविम्वित 2, 73. इन्दु निन्दति पद्मकन्दल° 2, 14. कुटिलरचनावाश्लेषह' 2,61 v.1. इयती सुभगावस्या गता 2, 96. कुप्यपिनाकिनेवाग्निज्वाला 1, 129. कृत मिथ्यावावरम 1,80. ईर्ष्या कुलस्त्रीपु न नायकस्य ), 128. कृत्वानेकविधा रसेन 1,64 उलिप्यालकमालिका 1,148. कोपं विमुञ्च कुरु नाथ 2, 109. उपेत्य तो दृढपरिरम्भ 1, 66. कोपारिक चिदुपानतोऽपि 1,35. उल्लंघ्यापि सखीवच: 1, 114, गतं कर्णान्यग प्रसरति 1, 49. एतरिक ननु कर्णभूपणमय 2, 71. गाडालिङ्गनपीडितस्तन 1, 127. कटक्तितनुशरीरा लज्जा' 1, 102. कथं ममोरसि कतपक्ष° 2,75, चटुलवचनहारतेपैह 2, 61 v.1. चतुरचटुभिर्गाडाश्तेपहं 2, 61.
चन्द्रश्चन्द्रमुखीक्ष्यता 2.58. चरणपतनावत्युमन्यो 2,60. चित्रं चित्रगतो प्येप 1,94 निर्भयोऽप्येष भूपालस्त' 3,72. निवृत्तविपयामङ्गमधुना 3, 68. निममध्य हिमनोरम° 1,89 नि श्वासेपु स्वात 1, 118. नि श्वासै मह माप्रत 2,88. नोरन्ध्र परिरम्पले प्रियतमो 2, 0. नीरागोऽधरपल्लवो 2,89. ना भीत तडितो हशा 1,140. जन्मदेहवपवेदनादिन 3,70. जयन्त्याः परुप रुपा मम ), 37. जोर्णा तार्णकुटीरक 2, 43. तात्र हसितेन्दुमण्डलरुचि 2, 10. तरतार चक्षु. क्षपनि 1,50. तव नाथानुरागोऽर मद्विध 2, 114. ताप. गोपित वन्दनोंदकरम 2, 24 तामेवानुचिता गच्छ उलिला 3,78 तिर्यग्वर्तितगात्रयष्टिविषमा ।, 108 स्यक्त्वा गुञ्चफलानि मौक्तिक' 3, 6. स्वदक्षिणो कुवलयबुद्धिरे 1, 85 पारणो कड्णमुत्करण परिण' ३, 3. पामो विपाशित उपाहित 2,47. पिबन्नमृगदम्मासमा° 3,62. प्रणयकलहसझामन्यु' 3, 22 प्रणयिना निजहारलता 2, 07 प्रणयिनि भानस्मि-मान ।, 44. प्रत्यक्ष प्रतिकर्म नमाम्या ', 106. प्रविशति यया गेहे 5 कामाद्ध' 2, 10 प्रसर शिशिरामोदक्षोद 2,11 प्रस्पारस्फुरितापगपि 1,154. प्रादुष्यभुजमूलकान्ति 1,110. बिम्बोष्ठ. स्फुरति प्रयाति 2, 48. दग्धा स्निग्यवधूदिलास' 2, 14. दुर्जनो दयित. कामं 3,79. दूरात्कन्दलितहादि 1,45. दृष्टं केतकधूलिधूमरमिद 2,81 दृष्टिनिइचलतारकाघरदलं 2, 26 दृष्टि: स्निपति निर्भरं 1,60. दृष्टा चन्द्रमसं मनोभव 2, 56. दृष्ट्वा दर्पणमण्डले निज' 1, 138. देवीवानिमिपेक्षा विलिखति 2, 22 धनमहरहदंत स्वीय 1, 32: पन्यास्ना. सखि योषितः 1,75. धिक्त्वा तं गताप 1, 38. धुन्वाना करपल्लव 2,69. भर्ता सगर श्व मृत्युवति 3, 9, मत्तैगवरगतीबदन्तमुसलेरे° 3, 18. मदनकुञ्जरकुम्भवटापमे 1, 23. मधुरवचन सत्र भङ्ग 1, 3. मन्यौ कृते प्रथममेव 1, 57. मया कोऽय मुम्मे कथय 2, 105. मामेव ताडय निम्दिनि 2,52. मोलन्मन्यरचक्षुषा परिपसा 1, 116. मुग्धा व्याज विना वेश्या 3,80. नखसतोच्छवद्रकनुत' 3,7 नामं गजिरवो गभीर 3,61.
है. मुग्या स्वप्नसमागते प्रियतमे, 95. मुग्धे व सुभगे न वेत्सि 3, 5. मुपितोऽसि हरे नून 3,17. शस्त्रोद्दारितकुम्भिकुम्म 3, 60. शृङ्गारी गिरिजानने सकरणो 1, 1. श्रुत्वा तूर्यनिनादं द्वारे भय° 3, 21. यत्पारिगनं निवारितो निवसन° 1, 78. सत्यं सन्ति गृहे गृहे प्रियतमा 1,93. यतादप्रणतः प्रिया परुषमा 1,140. सत्यं मन्ति गृहे गृहे मुकवयो 1,7. यत्प्राणापहृतिः कृता मम 3, 12 v. 1. सत्यं हता त्वया हंस वनिता 3, 29. यत्र स्वेदजलेरल विलुलिता 1,71, सत्यं दुर्लभ एप वल्लभतमो 2, 12. यत्राध.कृतकामकामुक 1, 161. सत्यं मामिनि दुर्जनोऽस्मि 2, 65. यत्राायितमिन्दुना सरसिजेर" 1,67. संतप्तः स्मरसंनिवेशविवौः 1, 24. यत्संकेतगृहं प्रियेण कथितं 1, 142. संतापन्ति शिशिरागुरुचो 1, 103. यत्सारैरिव पङ्कजस्य घटितं 2, 4. समुल्लसत्काञ्चनकुण्डलोज्ज्वला 3, 57. यथा रोमाञ्चोऽयं स्तनमुवि 1, 50 सरति सरमस्तीरादेपा 1,55. यदाच. प्रचुरोपचारचतुरा 1, 77. सरलतरले आवा तावबहु' 1, 34. यशोदाकृतरक्षस्य शामितुर्भु' 3, 71. सानन्दप्रमदाकटाक्ष°1,4. यः प्राणापहृति. कृता मम 3, 12. सा वाढ भवतेक्षितेति I, 81. साचे मनोरथसतैस्तव 1,68. लक्ष्म्यास्त्वं जनको निषिश्च 3,65. सुभग कुरबकस्त्वं नो 1,61. लिखति कुचयोः पत्त्रं 1, 134. सुभग भवता हृद्ये तस्या 2, 108. लुठत्कृमिकलेवरं सवद" 3, 26. सेयं पद्धजिनी मृणाल° 1,70. सैवास्य प्रणतिस्तदेव 1, 32 सोकण्ठं रुदितं सकम्पम° 1,144 वात्रं चन्द्रमसा दृशौ मृगगणैः 2,95. सौन्दर्य दाशलाञ्छनस्य 3,55. वाचो वाग्मिनि किं तवाद्य 2, 50. स्फारस्फुरत्प्रदीपं सौधं 1, 96. विकसति कैरवनिकरे 1,97. स्फारितोत्कटकठोरतारका 3,66. विनिशम्य बहिर्मनोगतं 1,89 v I. स्फुरति यदिदमुच्चर्लोचनं 2, 111 विमुञ्चा, मानं सफलय 1,43. सजोवतंसं रसना च 1, Ill. विरम नाप विमुञ्च 1, 51. स्वामिन्मङ्ग रयालकं 1, 72. विहाय जननोमृत्युसोकं 3, 75. व्याजम्मणोल्लसितदन्त° 1, 112. हस्तेपुः कुसुमायुधस्य 3, 56.
॥ अथ सहृदयलीला॥
श्रीनवामुत्कर्पपरिज्ञानाद्वेदग्ध्येन सहृदयत्वान्नागरिकता- सिद्धिः ॥ १ ॥ युक्त्यादीनामुत्कों देहे गुणालंकारजीवि- तपरिकरेभ्यः ।। २ ॥ तत्र । शोभाविधायिनो धर्मा गुणाः ॥३॥ रूपं वर्णः प्रभा राग आभिजात्यं विलासिता । लावण्यं लक्षणं छाया सौभाग्यं चेत्यमी गुणाः ॥ ४ ॥ अवयवानां रेखास्पाप्यरूपम् ॥ ५॥ गौरवादिधर्मविशेषो वर्णः ॥ ६॥ काचकाच्यरूपा रविवकान्तिः प्रभा ॥७॥ नै सर्गिकस्मेरस्वमुखप्रसादादिः सर्वेषामेव चक्षुबन्धको धर्मों रागः ॥ ८ ।। कुसुमधर्मा मार्दवादिालनादिरूपः स्पर्शविशेषः पेशलताख्य आभिजात्यम् ।। ९ ॥ अङ्गोपाङ्घानां यौवनोद दी० मन्मथवासनाप्रयुक्तः कटाक्षादिवद्विभ्रमाख्यश्चेष्टाविशेपो विलासिता ॥ १० ॥ वरसिद्रवस्वभावाप्यायिनेत्रपेयच्यापि- स्निग्धमधुर इव पीतिमोत्ककसार इव पूर्णेन्दुवदाह्लादको धमः संस्थानमुग्धिमव्यंग्यो लावण्यम् ॥ ११ ॥ अङ्गोपाङ्गा. नामसाधारणशोभाप्राशस्त्यहेतुरौचित्यात्मा स्थायी धर्मो 1)AD स्वस्ति || B ओ अथ सहृदयलीला लिख्यते ॥ ") B देहगुणा 5)A राग: B मादिजात्य ) A काच्यकच्य" A नैसर्गिक; स्मेर' ", B कुसमसधर्मा सार्दवादि' A लालनान्यो स्प' 14) A 'व्यङ्गो A 'पाङ्गामसाधारण: शो' 15JA 'चित्सात्स्यायी 1,12~ 2,1. लक्षणम् ॥ १२ ॥ तस्य युक्तप्रमाणतादोपस्पर्शस्निग्धवक्रनि- यतलोमाङ्गसुश्लिष्टसंधानतानाहपरिणाहौचिन्यचक्रपना- दिलेखाङ्कनायोगेभ्यः प्रसिद्धापूर्णतादोपवैकल्पधर्ममौन्द- यंप्रमाणौचित्यलोकाप्रमिद्धविशिष्टाङ्गयांगाख्याः क्रमेण पड् मेदाः ॥ १३ ॥ अग्राम्यतया वक्रिमत्वस्यापिनी ताम्बूलप- रिधाननृत्तभणिनिगमनादिस्थानकेपु सूक्ष्मा भनिश्छाया ।। १४ ।। स्फुरलक्षपभोगपरिमलादिगम्यो ऽन्तःसारी रख- कवया वशीकर्ता सहृदयसंवेद्यधर्मभेदश्च सौभाग्यम् ॥ १५ ॥ तत्राये स्मरमदपुलकादयो मेदाः । अन्त्ये तु मणितरूपप- "रिभोगाघरास्वादसौरमादिभियुगपद्रसवचात्पञ्चन्द्रियसुस- लामः ॥१६॥ ॥ इति श्रीराजानकरुय्यकविरचितायां सहृदयलीलायां गु- गोल्लेखः प्रथमः ॥ रत्नं हेमांशुक माल्यं मण्डनद्रव्ययोजने । प्रकीर्ण चेत्यलंकाराः सप्तवते मया मताः ।। १ ।। तत्र । वज्रमुक्तापद्मरागमरकतेन्द्र नीलबेहयपुष्यरागकतन- 18 "B वाग्दोष° A 'दांपास' A नियतलेपाङ्ग 1) B चिन्यात्या- लोकाशिनादि )B वहनिसत्त्वस्या ") B मनिचाया स्मरतक्ष्मो ॥ उपभोग Bom. मलादिनस्सारो । तस्मारो "}A "पापा B 'भाराकु- मममोर A 'न्द्रियोमुख' B ardds | 10 ") A मा B ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥") B प्रकोलं ") B पुष्पराग A तक' B 'कटके' 2,2-11. १४ 5 पुलकरुधिराक्षभीष्मस्फटिकायालरूपाणि त्रयोदश रत्नानि ॥२॥ हेम नवधा । जाम्बूनदशातकौम्महाटकणवशृङ्गीशु- क्तिजजातरूपरसविद्धाकरोद्गतभेदात् ॥ ३ ॥ चतुर्धा रत्नहेमम- यः । आवेध्यनियन्धनीयप्रक्षेप्यारोप्य मेदात् ॥ ४ ।। तत्र | ता- डीकुण्डलश्रवणवालिकादिरावेष्यः । अङ्गदश्रोणीसूत्रमूर्धम- णिशिखादृढिकादिनिवन्धनीयः । ऊमिकाकटकमञ्जीरस- दृशः प्रक्षेप्यः । प्रालम्बमालिकाहारनक्षत्रमालाप्रभृतिग. रोप्यः ॥ ५ ॥ चतुर्धाशुकमयः । त्वक्फलकृमिरोमजत्वात्क्रमेण क्षीमकासकौशेयराड्वादिभेदात् ॥ ६ ॥ पुनसिधा नित्र- न्धनीयप्रक्षेप्यारोप्यवैचिव्यात् ।। ७॥ तत्र । निवन्धनीयः" शिरःशाटकजघनवसनादिः । प्रक्षेप्यः कञ्चलिकादिः । आ- रोप्य उत्तरीयपटादिः ॥ ८ ॥ सर्वस्यास्थानेकविधत्वं वर्ण- विच्छित्तिनानात्वात् ॥ ९॥ ग्रथिताग्रथितक्शाद्विविधः स- न्नष्टधा माल्यमयः ॥ १० ।। वेष्टितविततसंघाट्यग्रन्थिमदव- लम्बमुक्तकमञ्जरीस्तवकलक्षणमाल्यभेदेन ॥ ११ ॥ तत्रोद्ध- नितं वेष्टितम् । पार्श्वतो विस्तारितं विततम् । बहुभिः पुष्पैः समूहेन रचितं संघाख्यम् । अन्तरान्तरा विषमं प्रन्थि- 1) B°स्फटिकविद्रु मख्याणि eda. °प्रवाल' १) B शुक्तिजातरूप B रत्ने 4) A 'भेदेन A om. तत्र B om. ताडी 5) B श्रोणि )A ऊर्मिकटक° ) A प्रलम्ब° A नक्षत्र A क्रिमि° 0 मि B क्षोम° B "भेद! 10) A 'चियात् B रोप्यभेदात् A om. तत्र B शिरश्चाटाक JA प्रक्षेप्य 19) B वलवि 19) B °वशात्पुनद्धिविध 14)A संघात्य° 15)AB स्तवक° A om. वत्र 17) A संघात्यम B "रा ग्रन्थिमद्विषमम् । - 15 हसमा मत् । स्पष्टोम्मितमवलम्बम् । केवलं मुक्तकः । अनेकपु- प्पमयी लता मजरी । कुसुमगुलुच्छं स्तवकः ॥ १२ ॥ न- स्यावेध्यादयो ऽ पि चत्वारो भेदाः ।। १३ ।। कस्तूरीङ्कुमच- न्दनापूरागरुकुलकदन्तसमपटवाससहकारतलताम्बूलाल- 'क्तकाजनगोरोचनादिनिवृत्ती मण्डनद्रव्यमयः ।। १४ ॥ भ्रूध- टनालकरचनाधम्मिल्लबन्धादियोजनामय ॥ १५ ॥ द्विधा प्रकीर्णमयः ।। १६ ॥ जन्यनिवेश्यभेदेन ।। १७ ।। श्रमजलमधु- मंदादिर्जन्यः । दूर्वाशोकपल्लवयवाहगरजतपुशलतालद- लदन्तपत्रिकामृणालबलयकरक्रीडनकादिनिवेश्यः ॥ १८ ॥ "एतत्समवायो वेपः ।। १९ ।। स च देशकालप्रकृत्यवस्थासा- रम्येनतेषां विच्छित्त्या यथास्थाननिवेशनपरभागलामाद्रा- मणीयकवृद्धिः ॥ २०॥ ॥ इति सहृदयलीलायामलंकारोल्लेखो द्वितीयः ॥ शोभया अनुप्राणकं यौवनाख्यं जीवितम् ॥ १ ॥ बाल्या- "नन्तरं गात्राणां वैपुल्यसौष्ठवविभक्तनाविधायी स्फुटिन- दाडिमोपमः स्मरवसतिरवस्थाभेदो यौवनम् ॥ २ ॥ तस्य वयःसंघिरारम्भः ॥ ३॥ मध्यं तु प्रोटिकालः ॥ ४ ॥ प्रथमे 18 1) पत्रिका P) B तवल ) B कुमुमातला AB स्तवका ') B स्थरी° B om. कुलपदन्तसम A दत्त° °JBघम्मिल' 1)A मधु' 10)AB वेश: B स चेदर्शकालप्रकल्प P) A om, इति 11)A प्रो IB धी- गणेशाय नमः ॥ A वाल्पान्तरं 15) B सदस्फुटो दाडिमोपमः ॥ स्मर° ")B रम्मा है । मै भी काव्य में रसो की स्थिति का निरूपण अपनी बुद्धि के अनुसार कर रहा ध्यतिरेक दृशान्त से रस की प्रशंसा- जिस प्रकार चन्द्रमा के बिना रात्रि की, पति के विना स्त्री की मोर त्याग { दान ) के बिना लक्ष्मी (धन ) को शोभा नही होती, वैसे ही रस से रहित वाणी की शोभा नही होती ॥ ६ ॥ अपने पाण्डित्य की प्रशंसा- यह सच है कि घर-घर में अच्छे-अच्छे कवि है जिनकी वाक्चातुरी कुलवधू पे समान अपने स्वाभाविक गुणो से अपने महल में ही गौरव प्राप्त करती है । किन्तु जिसको वाणो मुहृदो के वित्तो को हरण करने में कलामो में कुशल वेश्या की भांति सक्षम है, ऐसा कोई विज्ञ कवि दुष्प्राप्य है। [ 'कलाकलापकुशला' वाक् ( वाणी ) और पण्यस्त्री दोनो का विशेषण है ] ॥७॥ इसलिए यलपूर्वक रसयुक्त ( सरस ) काव्य की रचना करना चाहिए, अन्यथा रसजो को गोष्ठी में वह ( काव्य ) ऊब उत्पन्न करनेवाला होता है ॥ ८ ॥ शृङ्गार, हास्य, करण, गैद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत और शान्त-ये नौ प्रकार के रस काव्य में होते हैं ॥ ६ ॥ रति, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा, विस्मय भौर शम-ये [ क्रमश. उपयुक्त नौ रसो के ] स्थायी भाव कहलाते हैं ॥ १० ॥ निर्वेद, ग्लानि, शङ्का, असूया, गद, धम, आलस्य, देन्य, चिन्ता, मोह, स्मृति, धृति, ब्रीडा, चपलता, हर्प, आवेग, बडता, गवं, विपाद, औत्सुक्य, निद्रा, अपस्मार, स्वप्न अवबोध, अमर्प, अवहित्य उग्रता, मति, व्याधि, उन्माद, मरण, त्रास और वितर्क-ये तैतीस व्यभिचारी भाव हैं और रस की स्थिति को प्राप्त होते है ॥११-१४॥ स्तम्भ, स्वेद, रोमाञ्च, स्वरभङ्ग, वेपथु ( गन ), वैवण्यं, अधु पौर प्रलय-- ये पाठ सात्विक [भाव] कहलाते हैं ।। १५ ।। [ 'प्रलय. सुखदु खाद्याडमिन्द्रियमुर्छनम्'-प्रतापध्द्र, अर्थात्, 'सुख' दुख आदि से इन्द्रियो का विशेष मच्छित होना प्रलय कह जाता है।] जैसे विभिन्न द्रव्य मधुर ग्रादि रसात्मकता को प्राप्त होते है [वैसे ही] ये (उक्त) भाव हो जब अत्यन्त सम्पन्न होते है तब रसत्व को प्राप्त होते हैं ॥ १६ ॥ जैसे वृक्ष में पत्र, पुष और पल आदि निकलते हैं, वैसे ही रस में भी सुन्दर और विशेष भावरूपी पत्र, पुष और फल आदि उत्पन्न होते है ।। १७ ॥ प्राय. एकरस वाला कोई काव्य उपलब्ध नहीं होता, फिर भी जो रस उसमें १, १५-२५ बहुलता से होता है, काव्य में होने के कारण वही ( रस ) [ उस काय का ] कहा जाता है ।। १८ । कैशिकी, भारभटी, सात्वती और भारती-रस को अवस्थिति को सूचित करने वाली ये चार वृत्तियाँ हैं ।। १६ ॥ धर्म से अर्थ, अर्थ से काम, और काम मे मुखप फल की उत्ति होती है । उसकी ( सुखपलोदय को ) सिद्धि के लिये शृङ्गार ही अपेक्षाकृत अधिक साधक है, इसलिये यह सभी रसों का नायक है ।। २० ।। [परसार ] धनुरक पुरुष और बी को काम मे उत्पन्न जो चेष्टा होती है, उगे श्रङ्गार कहते है । ] यह शृङ्गार दो प्रकार का माना गया है-१. सम्भोग और २. विप्रलाभ ।। २१ ।। मंयुक्त [ पुरुष और स्त्री ] की चेष्टा को सम्भोग और वियुक्त (पुरुप और स्त्री ] की चेष्टा को विप्रलम्भ शृङ्गार कहते है। यह ( शृङ्गार ) पुनः प्रच्चन और प्रकाश के भेद से दो प्रकार का होता है। जैसे-॥ २२ ॥ सम्भोग शृङ्गार का उदाहरण- मदोन्मत्त हाथी के मस्तक के तट के समान दोनो स्तनों के चागे मोर स्फुरणशील अंगुलियो वाले प्रिय के नखक्षत करने वाले वाम । बुरे ) हाय को भी प्रिया ने दक्षिण ( अच्छा ) ही माना ।। २३ ।। विप्रलम्म [ शृगार ] का उदाहरण- अपने प्रिय के वियोग से दुखित इम ( नायिका । का प्रघर रागिता ( अनुराग या ललाई ) को छोडकर इस समय मानो प्रचण्ड पग्नि एवं जल वाले कठिन व्रत का आचरण कर रहा है, जो (अधर) काम वा प्रदेश होने में विवश और पञ्चम उद्गार ( स्वर ) के धवण से प्रावर्तित (विवृद्ध ) उण उच्छवासी से बार-बार सन्तप्त तथा चारों ओर से गिरते हुये नेत्र-जल से सिस्न हो रहा है ॥ २३ ॥ प्रच्छन्न सम्भोग का उदाहरण--- विभिन्न प्रकार के सुरत व्यापारो मे प्रिय के प्रेमपूर्वक सलग्न हो जाने पर मृगशावक के समान प्रोखो वालो [ नायिका ने गुप्त सकेतस्थल पर भी रस से ऐसा दाब्द विया कि उनका सपनीयस्थान बहुसंख्यक लवा पक्षियो के पूजन से युक्त हो गया ॥ २५ ॥ प्रकाश घिपलम्भ का उदाहरण- उम मानतो को, के के मपान ग्रोवा को कुछ टेढी कर देने से चलायमान बडे-बड़े स्तनो के प्राक्तनरूपी व्यायाम से शोभित चोली, उसका ( नायिका का) वह अवलोकन, काम को बढानेवाली चातुर्यपूर्ण, मुग्ध मौर मधुर वे बातें-ये सभी अभिमत ( अभीप्सित ) क्रियायें बडे पुण्य से प्राप्त होती हैं । अरे मन ! तुम [ उन्हे ] स्मरण कर रहे हो क्या ? २६ ॥ नायक का निरूपण- त्यागी, कुलीन, रति-कार्यों मे कुशल, कल्प ( योग्य), कलाकार, युवा, धनाढ्य, भव्य, क्षमाशील, सुन्दर, अभिमानी और स्त्रियों के मन को जानने वाला [ पुरुष] नायक होना चाहिये ।। २७ ।। नायक के भेद- क्रिया के आधार पर उस ( नायक ) के १. अनुकूल, २. दक्षिण, ३. शठ और ४. धृष्ट-इस प्रकार चार भेद यहां पर बताये जा रहे हैं। उनके सुन्दर उदाहरण भी दिये जा रहे हैं-॥२८॥ अनुकूल [ नायक ] का लक्षण- जो अपनी स्त्री के प्रति सदा अनुकूल और अन्य स्त्री से विमुख रहे, वह अनुकूल नायक कहलाता है । जैसे—सीता के प्रति राम । जैसे-~11 ॥ अनुकूल [ नायक ] का उदाहरण -- [ नायिका अपनी सखी से कह रही है-] हे सखि ! न तो मेरे वस्त्र ही सुन्दर है, न गले का प्राभूषण ही चमकीला है, न अटखेलियों से युक्त [ मेरी ] चाल है, न हंसने मे कोई अल्हडपन है और न मुझमे कोई मद ( मस्ती ) है (अर्थात् प्रिय को रिझाने वाली कोई भी बात मुझमें नही है । ) फिर भी, लोग ऐसा ही कहते हैं ( मै तो जानती ही हूँ कि मुन्दर होते हुए भी इसका प्रिय दूसरी नायिका की ओर दृष्टि नहीं डालता। इतने से ही मैं अपने अतिरिक्त सारे संसार को दुःखी मानती हूँ ॥ ३० ॥ दक्षिण [ नायक ] का लक्षण- जो अन्य (स्त्री) मे चित्त ( अनुरक्ति ) वाला होते हए भी पहली स्त्री के प्रति गौरव, भय, प्रेम और दाक्षिण्य के भाव का त्याग नहीं करता, वह दक्षिरण नायक कहलाता है। जैसे-॥३१॥ । दक्षिण [ नायक ] का उदाहरण- [ कोई सखी नायिका से कहती है-] हे सखि ! इसको ( नायक की ) नम्रता १, ३२-३७ १०१ वही है, वही वाणी है, वही क्रीडा-सम्बन्धी क्रियायें है, वही भय है, पूर्व प्रेम के मनुरूप वही मधुर नमव्यापार है, फिर भी अपने प्रियतम का अप्रिय चाहने वाली पाप उमे दोपकलुपित ही बताती हैं। इस प्रकार दिन-रात अापका मन चिन्ता से दोलायमान रहता है। इससे क्या लाभ है ? ३२ ॥ शउ [नायक ] का लक्षण- जो सामने प्रिय बोलता है और पीठ पीछे अत्यन्त प्रप्रिय कार्य करता है, मपराध करने पर भी चेष्टानों से वैसा ज्ञात नही हाता, वह शठ नायक कहा गया है। जैसे-॥ ३३ ॥ 3 [नायक ] का उदाहरण- मृगनयनी ( नायिका ) के दोनो नेत्र दोनो कानो के पाम निश्चय हो यह पूछने के लिये गये हैं कि हम दोनों तो सरल और तरल हैं और आप दोनो यहाँ बहुश्रुत (बहुञ ) हैं । आप लोग हो ठीक-ठीक आदेश दें कि इस अपराधी प्रेमीजन ( नायक ) में हम लोगो का रमण करना उचित है या नहीं ? ३४ ॥ यद्यपि नायक संकोच में विनीत है, फिर भी, नायिका क्रोध के कारण बालो को होच कर शोघ्रता से उसे रमणकक्ष में ले जाती है, हार से [ उसे ] अच्छी तरह बोध देती है। धे कण्ठ से 'फिर उसके घर जाओगे" ऐसा बार-बार कहती हुई कान में लगाये कमल से उसे मारती है। यह स्थिति किसी पुण्यवान् को ही प्राप्त होतो है ।। ३५ ॥ धृष्ट [ नायक ] का लक्षण- मपराध करके भी निःशङ्क रहने वाला, [ नायिका के में ] मार खाकर भी निलंब रहने वाला और अपराध पकड़ा जाने पर भी भूठ बोलने वाला [ पुरुष ] पृष्ट नायक कहा जाता है । जैसे~~} ३६ ॥ धृष्ट [ नायक ] का उदाहरण- हे सखि । क्रोध से कठोर वचन बोलती हैं, फिर भी वह । नायक ) बलात् मेरे मुंह को चूम लेता है; भनेक बार मारने पर भी तत्काल भैरे हाय को अपने हाथ मे पर लेता है; सखियो के सामने भी पाद-प्रहारो को नम्रतापूर्वक सर पर महन कर लेता है, फिर भी समझ में नही माता कि प्रणयवती मै इस समय उस पर क्यो क्रोध हाथ कर रही हूँ ? ३७ ॥ है पूत ! तुम्हे धिक्कार है । [ तुम अपनी ] उसी प्रेमिका का सेवन करो जिसके पद-उल के माधात को तुम्हारो छाती पर अक्ति महावर का चिह बता रहा है।'
१,३८-४५
।
ऐसा कहे जाने पर भी जब झूठ बोलने में कुशल यह दुष्ट मेरे पैरों को नहीं छोड़
रहा है तो हे सखि । मै इससे अधिक क्या करूँ।।३८ !
नर्मसचिव का लक्षण --
मन्त्र ( गुप्त बात ) का छिपाने वाला, शुधि (पवित्र), वाग्मी, भक्त, नर्मव्यापार
मे चतुर और कुद्ध स्त्री का प्रसन्न करने वाला ( पुरुष ) उसका ( नायक का)
नमसचिव होता है ॥ ३६ ।।
पीठमर्द, विट और विदूपक-ये तीन प्रकार के [नमंसचिव होते है । ] इनमें से
पहला अर्थात् पीठमदं नायिका और नायक का अनुगमन करने वाला होता है ॥ ४० ॥
[किसी ] एक विद्या में निपुण [ नममचिव ] विट कहलाता है, और प्रायः
क्रीडा करने वाला, अपने शरोर, वेप तथा भाषा से हास्य उत्पन्न करने वाला एवं
अपने कर्म को ठीक से जानने वाला [ नर्मसचिव ] विदूषक कहलाता है ॥ ४१ ॥
प्रबन्धो ( काव्यो ) मे इनका व्यवहार प्राय. प्रचुरता से होना चाहिये । प्रत्येक के
बहुत उदाहरण है, फिर भी निर्देश के रूप में कुछ ही [ यहाँ ] दिये जा रहे है ॥४॥
पीठमर्द का उदाहरण-
इस मान को छोड़ो; मित्रो की अच्छी बात को सार्थक करो, काम से उत्पन्न
सन्ताप से अङ्गो को व्यर्थ क्यो गला रही हो; अब अपने पैरो पर पड़े हुये प्रिय का
सम्मान करो। हे मुग्धे ! जा कालरूप हरिण चला जाता है, वह लौट कर नहीं
प्रा सकता ।।४३॥
चिट का उदाहरण-
हे मनस्विनि ! उस प्रेमी नायक पर तुम अधिक मान मत करो। युक्तायुक्त
[विचार ] के बिना उसके साथ इससे अधिक तुम्हारा मान क्या होगा ? [यह
समय मान करके ही मत खो दो नही तो तुम्हे ] ममा अभी यह सरस कमलिनी
के कन्द के टुकड़े जैसी शोभा वाला चन्द्रमा भी प्रलयाग्नि के तुल्य [ जलाने वाला ]
हो जायेगा ॥४४॥
विदूषक का उदाहरणा-
हे मिथ्या-सौन्दर्य का अवलम्बन करने वाली ( नायिके ) ! अब प्रिय पर क्राध
करना व्यर्थ है, क्योकि तुम्हारे अत्यन्त उष्ण उन निःश्वासो ने तुम्हारी उत्कट कामाग्नि
का दूर स ही स्पष्ट रूप से बता दिया है, जा { निःश्वास ) तुम्हारे हृदय मे अंकुरित
हुये हैं, कण्ठ में विकसित हुये है, और मुंह मे बलात् लुढ़कते हुए सकीणं नासिका छिद्रो
से सीधे हाकर निकल रहे हैं, ॥ ४५ ॥
१०३ काय प्रादि में उसकी ( नारक को ), कलानो में निपुण नारिकायें तीन प्रकार की होती है..-१. स्वकीया, २. परकीया, और ३. सामान्या ॥४६ ॥ स्वकीया का लक्षण- पार ( नगरीय ) माचार में तत्पर, साधु सभावयुक्त, क्षमा एव मरलता से मुशोभिन नायिका स्वकीय कहलाती है। यह मुग्धा, मध्या मोर प्रगल्मा-नान प्रकार की होती है ।। ४७ ॥ मुग्धा का लक्षण नववा मुग्धा [ कहलाती है। ] वह तीन प्रकार को होनी है---१. नवयौवन- विभूपिना, २. नवानगरहस्या अर्थात् जिसके लिये काम का रहस्प नपा हो, मौर ३. लज्जापायरति अर्थात् जो रति मे विशेष लाजा का अनुभव करे । जैसे-॥४८॥ नवयौवना मुग्धा का उदाहरण- [ नायिका के ] दोनों नेत्र कानो के निस्ट तक पहुंच गये हैं, फिर भी वे फैलते हो जा रहे हैं । स्तन घड़े के साकार के हो गये हैं , फिर भी वे ठुड्डी तक उठ जाने को इच्छा रखते है । नितम्ब का भार गुरु होते हुए भी अधिक गुरुतर होना चाहता है। लगता है कि मृगतपनियों की जवानी में किसी भी प्रकार तृप्ति नही होती ॥४६॥ नवानगरहस्या मुग्धा का उदाहरण- नायिका के वक्ष स्पल पर जैसे स्वेदविन्दुप्रो से युक्त यह रामाञ्च हो रहा है पोर जैसे इसकी तिरछी नजर नायक पर गिरता है फिर अचानक सकुचित हा जाती है, वैसे ही, लगता है कि भयपूर्वक रसास्वादन करने वाला इसका प्रकृष्ट गुणो से युक्त रमणीय चित्त मी नायक के प्रति न तो मध्यस्थ (अनुन्मुख ) है भोर नहर (उन्मुख ) है ॥ ५० ॥ लज्जापायरति मुग्धा का उदाहरण- 'हे नाथ ! रुकिये, मेरे दिल का छोड़ दीजिये और सखी के निकट [ स्थित ] इस दीपक को बुझा दौजिये ।' युवा नायक नवोढा वधू की इस प्रकार की वाणी से काम व्यापार से भी अधिक प्रसन्नता को प्राप्त हुमा ।। ५१ ॥ पुन: मुग्धा के सुरतस्वमाय को बताते हैं- [ मुग्धा नायिका ] चूमने पर कांप जाती है मोर पालिङ्गन करने पर मुंह का हटा लेती है । शम्या पर बहुत देर तक दूसरी ओर मुंह करके पड़ी रहती है और रति को इच्छा भी करती है ॥ ५२ ।। उदाहरण के रूप में इसी मर्थ का निरूपण करते है-- मालिङ्गन के समय नवोठा चुम्बन करने पर मुंह को जो हटा लेती है, राम्या १०४ पर इधर-उधर जो उलटती-पलटती है, बहुत जो कापती है और वार-बार बोलने पर भी समझ में न आने लायक जो कुछ बोलती है, वह सब अन्तश्चित्त को बहुत अधिक सुख पहुँचाता है ॥ ५३॥ मुग्धा को मनाने का उपाय- कोमल उपायो मे सान्त्वना देते हुये, अधिक डराने वाले वावयो से नहीं, अपितु बच्चो की बोली के समान वाक्यप्रबन्धो से [ नायक ] मुग्धा को मना ही लेता है ।। ५४॥ मुग्धा को मनाने का उदाहरण- 'हे मुमुखि | तालाब के किनारे से धूमती हुई भौरो को यह पंक्ति कमल से विमुख होकर, मै समझता हूँ, तुम्हारे मुह के रस को पीने की इच्छा से इधर हो मा रही है।' ऐसा पति के कहने पर बाला नायिका ने कुछ डर कर अपने कन्धे को घुमा लिया और पति ने बहुत देर तक उसके मुख कमल को चूमा ।। ५५ ॥ मुग्धा के मान का ढंग- यदि [ मुग्धा ] अपने प्रिय पर, उसके अन्य स्त्री का सेवन करने पर, क्रुद्ध हो जाती है तो उसके (प्रिय के ) आगे रोती है, किन्तु थोड़ा ही मनाने पर मान जाती है ।। ५६ ॥ उसी का उदाहरण- नायक के किसी अन्य दोष को न जानती हुई नव-वधू पहले दोप को ही जनाकर क्रोध करके बहुत रोती है । धूतं नायक उसके प्रांसुओ को अच्छी तरह से पोछ कर और उसके प्रधर-पुट को चूम कर उसे प्रसन्न कर देता है ।। ५७ ।। मध्या का लक्षण- आरूढयौवना, प्रादुर्भूतमनोभवा, किंचित्प्रगल्भवचना भोर विचित्रसुरता नायिकार्ये मध्या कहलाती है। जैसे-॥ ५८ ॥ मध्या के सभी (चारो ) गुणों का उदाहरण- [नायिका के ] चञ्चलपुतलियो से युक्त नेत्र मुनियो की दृष्टि को भी समाप्त कर देते है [ अर्थात् उन्हे अन्धा कर देते है]; दोनो स्तनो से माकान्त हृदय किसे प्रहृदय नहीं कर देता[मर्थात् सबका हृदय हर लेता है ], उसको मन्द गति ( चाल ) कामी-जनो की गति को अवरुद्ध कर देती है। अहो ! यौवन-काल में तन्वङ्गी के सब मङ्ग समान रूप से विजय प्राप्त करते है ॥ ५६ ॥ नादुर्भूतमनोभवा मध्या का उदाहरण- [ नायिका की ] दृष्टि प्रियतम से अत्यन्त स्नेह करने लगी है; वाणी मे चतुरता मा गई है; हाथ अन्य कर्मों को छोड कर वालो को माला रॉयने में लगे रहते हैं, बार- बार मुंह खोलने ( हमने-बोलने ) लगी है और लोला एवं अलस से भरी हुई चाल हो गई है । 'हे सुन्दर भौहो वाली | मन को भाने वाली, तुम्हारी यह दशा अचानक कैसे हो गई है ?' ॥६॥ किंचित्प्रगल्भवचना मध्या का उदाहरण- 'हे सुभग | क्या तुम प्रालिङ्गन के लिये उत्कण्ठित कुरबक वृक्ष नहीं हो ? क्या तुम कामिनी को मुखमदिरा के इच्छुक और सदा हृदय पर शोभित होने वाले केसर भी नहीं हो ? तो निश्चय ही तुम अशोक वृक्ष हो और तुम्हारे लिये पाद-प्रहार ही उपयुक्त है ।' इस प्रकार किसी नायिका ने अपने प्रियतम मे परिहास द्वारा सुन्दर वचन कहा ॥ ६१ ।। टिप्पणी यह कविसमय ( कविप्रसिद्धि ) है कि कुरवा स्त्रियो के मालिङ्गन से, केसर उनके मुख की मदिरा से, और अशोक उनके पाद-प्रहार से पुष्पित एव विकसित होता है। निम्नलिखित श्लोक द्रष्टव्य है- 'स्त्रीणा स्पर्शात् प्रियविकसति बकुल. सोधुगण्डूपसेकात् पादाघातादशोकस्तिलककुरवको वोक्षणालिङ्गनाभ्याम् । मन्दारो नर्मवारयात् पदुमदुहसनाच्चम्पको वक्त्रवाताच- चूतो गीतालमेरुविकसति च पुरो नतंनास्करिणकारः ॥" -मेघदूत २.१८ में मल्लिनाथ के द्वारा उद्धृत विचित्रसुरता मध्या का उदाहरण- प्रिय के साथ सुरत के समय प्रवृद्धकामा मृगनयनी ने इस प्रकार को मपूर्व चतुरता दिखाई कि भनेक बार उसके रतिकूजन का अनुकरण करते हुये घर के सैकड़ों कबूतर उसके शिष्य-से प्रतीत हुये ॥ ६२ ॥ ध्या की प्रेमोत्तररति के स्वरूप का निरूपण- [ मध्या नायिका ] प्रिय का प्रगाढ मालिङ्गन करती है, रतिकाल में प्रिय का जसे पान ही कर जाती है, प्रालिङ्गन के समय उसके मङ्गो मे समा-सी जाती है भोर मानन्द में मोह को प्राप्त-सी हो जाती है। जैसे-॥६३ ॥ उसका उदाहरण- सुरत के समय बहुत देर तक मानन्दपूर्वक पनेक प्रकार की कोड़ार्य करने के बाद अत्यन्त प्रान्तर प्रानन्द से प्रार्ख मूंद लेने वाली, प्रस्वेदयुक्त गालों वाली यह सुन्दरी किसी प्रकार सो गई है, ऐसा समझ कर आलिङ्गनरूप-प्रबल-कामप्रयुक्त विमर्दन से शिथिल शरीर वाला सुन्दर नायक भी धीरे-धीरे वैसे ही साथ ही सो गया ।। ६४ ।। मध्या नायिका के तीन भेदों का स्वरूप- [ मध्या नायिकामो में ] धोरा वह है जो अपराधो प्रिय से क्रोध से वक्रोक्ति के द्वारा बोलती है । मध्या वह है जो उपालम्भपूर्ण वचनो से बोलती है, और अधोरा कटु वचन बोलती है ॥६५ ।। उनमें से धीरा-मध्या का उदाहरण [ नायिका कह रही है-] हे प्रिय । तुमने जो कुछ किया है, वह यही मालूम हो गया। उसके ( अन्य स्त्री ) पास जाकर बहुत देर तक उसके साथ तुम गाढालिङ्गन में बद्ध रहे जिसमे तुम्हारा सुन्दर चन्दन छूट गया है, जल्दी मे उसकी आँखो का चुम्बन लेने से तुममें काजल लग गया है ।। ६६ ॥ मध्या-मध्या का उदाहरण- 'हे नाथ | तुम पर मेरे क्रोध करने पर चन्द्रमा भो सूर्य के समान [ उष्णता- दायक ] हो रहा है; कमल अङ्गारराशि का काम कर रहे है; कदली का शीतल खण्ड भी अग्नितुल्य हो रहा है, यह जो कोई अमृतमय समय ( वसन्त आदि ) है वह भी अब विर्षला हो रहा है । हे धूतं ! तुम्हे धिवकार है।' ऐसा कहती हुई और आंसू बहाती हुई अबला ( नायिका ) मूच्छित हो गई ।। ६७ ॥ अधीरा-मध्या का उदाहरण- हे धूर्त ! तुम्हारे मन में तो तुम्हारे सैकड़ो मनोरयो के साथ बनावटो भावो से सुन्दर लगनेवाली वही प्रिया बसी हुई है । यहां ( तुम्हारे मन में) मेरे लिये तो कोई स्थान ही नही है । इसलिये पैरो पर गिरने का नाटक रचाना व्यर्थ है ॥ ६८ ॥ प्रगल्भा का लक्षण- प्रगल्भा नायिका लब्धायति , समस्तरतिकोविदा, आक्रान्तनायका और विराज- द्विभ्रमा [चार प्रकार की ] होती है जैसे-1 ६६ ॥ लब्धायति प्रगल्भा का उदाहरण- [ नायिका किसो सखो से कहती है--] हे सखि ! यह वही कमलिनी है जिसके मृणालदण्ड को लेकर प्रिय मेरे कुचतट पर नवोदित ताराप्रो के समान कान्तिवाला हार बनाते है तथा यह वही बड़े यल से मेरे केश मे लगाया गया बन्धूक पुष्प है जो समी 1,00-७५ १०७ दिशाम्रो को जीतने को इच्छा वाले पुष्प-धन्वा कामदेव के वाण को साभा धारण करेगा ।। ७०॥ समस्तरतिकोविदा प्रगल्भा का उदाहरण- [नायिका प्रपनी सखियो से कहती है--] हे मखियों । तुम्हारे अवधारण के लिये मै उस सुरत का वर्णन कर रही हूँ जिसमें बहते हुये पसीने मे चन्दन घुल जाता है, रक-स्क कर बोलने (सोलार करने) से नूपुर का गन्द छिप जाता है और शीन्न हो सभी विषय सुतरा एकाग्रता को प्राप्त हा जाते है। शेष बाते तो लाकसामान्य है अर्थात् ससार के सभी लोगो के सुरत में पाई जाती है ॥७१ ॥ आक्रान्तनायका प्रौढा (प्रगल्भा) का उदाहरण 'हे विलासी स्वामी । [ मेरे ] वालो का संवार दो, ललाट पर का तिलक ठोक कर दो, हे प्राणनाथ । स्तनो पर टूटे हार को फिर जोड़ दो।' मुरत के अन्त में चन्द्रवदनी [ नायिका ] ने ऐसा कहा और नायक के द्वारा उस प्रकार ( उसके कथन के अनुसार ) स्पर्श किये जाने पर वह पुलकित होकर पुन. रति के लिये तैयार हो गई।॥७२॥ घिराजद्विभ्रमा प्रगल्भा का उदाहरण- यह नायिका अपने मधुर वचनो से, अपनी सुन्दर भौहो की भङ्गी मे, अपनी उंगलियों के इशारो से, काम के बन्धु ( सहायक ) अपने अलमयुक्त मङ्गो के सञ्चालन से और अत्यन्त विकसित अपने नेत्रप्रान्तों द्वारा बार-बार अवलोकन मे त्रिभुवनविजय में कामदेव को सहायता कर रही है ॥७२॥ रताकुल प्रौढा के स्वरूप का निरूपण- रति-व्यापार मे व्याकुल न होने वाली यह ( प्रोढा नायिका ) अपने प्रिय के मङ्गी मे पिघल-सी जाती है। प्रत्यन्त रस में लीन होने के कारण यह नहीं समझ पाती कि 'यह कौन है ?', 'मैं कौन हूँ' या 'सुरत क्या है? ॥ ४ ॥ उसका उदाहरण- हे सखि ! वे स्त्रियां धन्य है जो प्रियतम के सम्पूर्ण शरीर से लिपट जाने पर भी महान् धैर्य धारण करके मुग्ध होने की क्रिया में प्रगल्भता दिखाती हैं। [ मेरी तो यह दशा है कि प्रिय के कमलकरो द्वारा वस्त्र हटाते ही मुझे स्मरण नही रह जाता कि 'यह (नायक ) कौन है ?' या 'मै कौन हूँ ?' या 'यह सुरत क्या है ?' ! ७५ १,७६-८० धीरा प्रगल्भा का लक्षण- धीरा प्रगल्भा वह है जो उसके ( नायक के ) अपराध करने पर भी कोष से उसका मादर करती है। [ क्रोध के ] आकार को छिपा करके वह सुरत कार्य में उदासीन हो जाती है । जैसे-॥७६ ॥ धीरा प्रगल्भा के रोप का उदाहरण- [ नायक नायिका से कह रहा है-] बहुत अधिक औपचारिकता के चातुर्य से युक्त जो तुम्हारे वधन है, दूर ही में तुम्हारा यह जो आदरपूर्वक उठना है, अपने हाथ से रखा गया यह जो पृथक आसन है और इसी प्रकार बराबर सखी को ओर रहने वाली तुम्हारी जो दृष्टि देख रखा हूँ उमसे तो हे कमलनयना । मुझे शका होती है कि तुम्हारी मुझ पर कोई विशेष अप्रसन्नता है ॥ ७७ ॥ अपराधी नायक की प्रगल्भा [ नायिका ] का उदाहरण- नायिका ने, वस्त्र की गांठ को खोलते हुये नायक के हाथ को जो नही रोका, अपर को बार-बार काटने पर भी ( चूमने मे ) भॊहे जो टेढो नही की, तथा उसके प्रालिङ्गन करने पर निःशङ्क जैसे अपना सम्पूर्ण शरीर जो उसने सौंप दिया, इन अनुकूल व्यापारो से ही मानिनी [ नायिका ] ने अपना महान् कोष व्यक्त कर दिया ।। ७८ ॥ मध्या प्रगल्भा और अधीरा प्रगल्भा का लक्षण- मध्या प्रगल्भा व्यङ्गभरे अप्रिय लगने वाले प्रिय वचनो मे नायक पर चोट करती है, लेकिन अधीरा प्रगल्भा क्रोध से तर्जना देकर प्रिय को मारती है। जैसे -1॥७६॥ मध्या प्रगल्भा का उदाहरण- [ नायिका नायक से कह रही है-] 'हे कामुक ! भूठ बोलने से कोई लाभ नही है; रुको, मुझे बहुत पहले से सब कुछ मालूम हो चुका है। मब तुम उसी ( नायिका ) के पास जामो जिसके रागप्रधुर नखचिह्न पोर हाव-भाव ने तुम्हारे हृदय में स्थान बना लिया है । निश्चय ही सीधे-सादे व्यवहार वाली मुझसे तुम्हारा क्या काम (प्रयोजन ) है ।। ८० ।। टिप्पणी-यहां 'राग' शब्द का 'अनुराग' और 'रंग' दोनों ही अर्थ है। अधीरा प्रगल्भा का उदाहरण- 'तुमने उसे बहुत देखा' ऐसा कह कर भुजामो की माला से [नायक को खूब कस कर बांध कर, 'हे शठ, उसे तुम फिर देखाग ?' इस प्रकार कठोर वाणो से फटकार कर १,८१-६ १०६ ॥ ५४॥ मौर डरा कर, सखियों के सामने हो, अपने दापों को छिपाने वाले प्रियतम को बजते हुये नूपरवाले चरणो से प्रहार करके मानिनी ने 'अशोक' कर दिया ।। ८१ ।। टिप्पणी-कविप्रसिद्धि, द्रष्टव्य ऊपर १.६१ की टिप्पणी। चूंकि मुग्धा और पुनर्भ नायिका . सदा] समान प्राकार (स्वभाव ) की होती हैं, इसलिये दोनो का मन्तर बहुत मूक्ष्म होने के कारण कवियो ने उनका वर्णन नही किया है ।। ८२ ।। नायक के प्रेम के अनुसार मध्या और प्रगल्भा दो प्रकार की होती है एक ज्येष्टा भौर इमरी कनिष्ठा ॥ ८३ ॥ कलामों में प्रवीण नायक अनुराग युक्त होने पर भी बाधा और स्नेह से प्रायः उसके ( नायिका के ) प्रति चेष्टा करता है। जैसे उसका ( पूर्वोक्त श्लोक के अनुसार ज्येष्ठा और कनिष्ठा नायिकापो का एकत्र ) उदाहरण- तुम्हारी आँखो को नील कमल समझ कर भ्रमरी वही पा रही है, मै उसे रोक हूँ।' ऐसा कह कर युवा नायक ने नायिका की दोनो माखें बन्द करके [ समीपस्थ ] अत्यन्त पुलकायमान कपोलमण्डल वाली अन्य नायिका को धीरे से चूम लिया ॥८५ ।। स्वीया नायिका का लक्षण- जो मुख दु.ख, तथा मरण में नायफ का साथ नही छोडती, वह स्वीया कहलाती है । ऐसी नायिका से पुण्यवालो को ही प्रेम होता है ॥ ८६ । दो मकार की अनयदीया नायिका] का लक्षण- पन्यदीया दो प्रकार की होती है--कन्या और ऊहा। दोना ही प्रिय होती है । वे देखने या सुनने मात्र में भी कामातुर हा जाता है । ८७ ।। जैसे- कन्या का उदाहरण- नयी नायिका ने अपने प्रिय को कुछ सुन्दर, स्निग्ध, कुछ टेढी, कुच चचल और कामदेव के बाणो का उपहास करने वाली नजरो से कुछ इस प्रकार देखा कि विलाम कुशल सखियां भी अत्यन्त माश्चर्यचकित हो गई। ८८ ॥ कामातुर अन्यदीया कन्या का उदाहरण- मन्यदीया नापिका ने बाहर [ नायक ] मनोरम स्वर मुन कर ऐसे देखा कि उसके कानो भोर मांखो में तिल भर भी अन्नर नहीं रहा ॥ ८६ ।। प्रिय के दर्शन से रति-सुस प्राप्त करने वाली परवधू का उदाहरण- जो 'सुन्दर है' ऐमा बहुत दिनो मे मुना या, उस नायक को देख कर रति-मुस को .
१,६०-६७
प्राप्त, बन्द नेत्रो वाली अन्त.पुर की क्सिी बधू के निश्चेष्ट शरीर को देख कर वहां के
भृत्य उसके । स्वामी के ) विधुर होने के भय से कांपने लगे । ६० ।।
नायक के गुणों का वर्णन सुनने से अत्यन्त अनुरक्त परवधू अपने चित्त
से कहती है-
हे चित्त । जिमका वर्णन मुनने से कृशता, अनिद्रा और सन्नाप आदि बहुत
अधिक उत्पन्न होते हैं, उसी दुर्लभ प्रियतम को क्यो देखना चाहते हो ? ॥ ११ ॥
प्रिय का दर्शन साक्षात्, चित्र में या स्वप्न में तीन प्रकार से होता है । उसी
प्रकार उसका थवरण भी देश में, समय पर या हाव-भाव से होता है। जैसे-२॥
[प्रिय के ] साक्षात् दर्शन का उदाहरण-
यह मच है कि घर-घर में प्रियतम है जिनकी भुजानो के आलिङ्गन की क्रिया
से मृगनयनियाँ उदलते हुये स्वच्छ मोहरूपी जलवाली हो जाती हैं, लेकिन यहां तो
कोई दूसरा ऐसा प्रिय है जिसे देख लेने पर भी निश्चय ही प्रस्वेद, जमाई, कम्पन,
भय इत्यादि के द्वारा शरीर किसी विचित्र दशा को प्राप्त हो जाता है ॥ ३ ॥
चित्र में प्रिय को देख कर नायिका अपनी सखी से वर्णन कर रही है-
हे सखो ! यह विचित्र दात है कि कामदेव के समान यह ( प्रिय ) चित्र में होने पर भी
मेरो लज्जा को जड़ से उखाड़ कर मन को उत्कण्ठित कर रहा है। ६४ ।
मुग्धा के स्वप्न में आये हुये प्रियतम के ऊपर प्रणयकोप के विलास से
सुशोभित उसकी चेष्टा का उदाहरण-
स्वप्न में प्रियतम के आने पर उसके हाथ के स्पर्श से रोमाञ्चयुक्त अपनी
शरीरलता से अपना भाव मूचित करके क्रोध से 'हे प्रिय ! मुझे मत छूनो' इस प्रकार
अचानक शून्य मे वार-बार बोलती हुई मुग्धा नायिका पर उसकी सखियो ने हंसा
नहीं अपितु चिन्तित होकर बहुत अफसोम किया ॥५॥
महल आदि में प्रविष्ट नायक को देख कर एकान्त सखी सुन्दरी नायिका
से कहती है-
हे प्यारी सखी ! विशाल एवं प्रज्वाल्यमान दीपको से युक्त, दमलो मे गोभित
तथा आनन्ददायक भवन और मुन्दर गीत यह तुम्हारा सब कुछ व्यर्थ है, यदि वह
( नायक ) यहाँ ( तुम्हारे पास ) निवास न करे ॥ ६ ॥
परम आनन्द उत्पन्न करने वाले चन्द्रोदय मादि को देख कर एकान्त
सखी उसके (नायक के) अभिप्राय को बनाती है-
हे मुन्दर शरीर वाली सखों ! ऐसे समय में जब कि कैरवसमूह विकसित हो चुका है,
तालाब से होकर शीतल समीर वह रहा है, चन्द्रमा प्रकाश को चूम रहा है, उसके
( नायक के ) विना तुम्हारी रति (मानन्द ) कैसी है ? ॥ १७ ॥
१,१८-१०५
भनीभणिति ( चातुर्य पूर्ण उक्ति ) का उदाहरण-
यदि तुमने उस युवक ( नायक ) को देखा नही अपवा उसका मच्छी तरह
आलिङ्गन नहीं किया तो तुम्हारी आँखों का सारा अञ्जन और स्तनों पर [चन्दन,
केशर और कस्तूरी प्रादि से ] किया गया शृङ्गार व्यर्थ है ॥१८॥
प्रिय के पास आई हुई अन्यदीया कन्या के स्वरूप का निरूपण-
मन्यदीया कन्या भनुरक्त होने पर भी देखते और बात करते हुये उस ( नायक )
को एकान्त में भी लज्जा के कारण न तो खुल कर देख पाती है और न उससे बात कर
पाती है ॥६६॥
उसका उदाहरण-
बार बार देखने की इच्छा रखती है पर ठीक से देख नहीं पाती । नायक के मादर-
पूर्वक बोलने पर भी बोलना चाहती है परन्तु बोल नहीं पाती। इस प्रकार लज्जा
भोर कार के मिश्रण से बाला अपने प्रियतम मे सुन्दर, एक अन्य विशेष, रस
( मानन्द ) उत्पन्न करती है ॥ १०॥
प्रेम की अभिव्यक्ति के लिए नायिका के मन की बात जानने वाली सखी नायक
से बात करती है अथवा नायक नायिका की सखी से बात करता है । जैसे--॥ १०१ ।।
नायक के प्रति अभिप्राय को बताने पाले सखीवाक्य का उदाहरण--
हे नृवन्द्र ( चन्द्रमा के समान पुरुष ) | कटक्ति (कण्टक्युक्त, रोमाञ्च के कारण
कष्टकित ) पतले शरीर वाली, लना से मुकुलित ( बन्द ) नेत्रो वाली यह वाला
कुमुदिनी के समान तुम्हारे कर ( हाथ, किरण) का स्पर्श चाहती है ॥ १.२ ।।
टिप्पणी-सभी विशेपण बाला और कुमुदिनी दोनों के लिये युक्त हैं ।
[ नायिका की ] सखी के प्रति नायक का वाफ्य-
चन्द्रमा को ये किरणें जो जना रही हैं, पूर्ण विकसित कमल से होकर आने वाली
हवा जो सम्मोहित कर रही है और इस शरीर में जो पसीना हो रहा है, हे मुन्दर
दारीरवाली । यह सब तुम्हारी अत्यन्त लजाशील मखी का हो दोप है ॥ १०३ ॥
मुग्धा की चेताओं का लक्षण-
कान को न देखती हुई-मो वह ( मुग्धा ) प्रार्स फार-फाड कर देखती है
तथा उसके ( नायक के ) दूर से हो दिखाई पड़ने पर भी सखी का अच्छी तरह से
मालिङ्गन करती है ॥१०४ ॥
बिना किसी कारण के हंसती हुई [ नापिका ] ससी से कुछ बोलती है मौर
किसी बहाने से अपने किसी सुन्दर मग को खोल देती है ॥ १.५ ॥
१,१०६-११२ वह (मुग्धा ) मखी के द्वारा रक्खी गई माला की करधनी ग्रादि बनाती है तथा अङ्गो के सुन्दर हाव-भावपूर्ण सञ्चालन से मन को अच्छी लगने वाली चेष्टाये करती है ॥ १०६ ॥ प्रियतम के प्रति [ नायिका के ] अनुरागपूर्ण दृष्टिविशेष का उदाहरण- उमी प्रिय के सामने आने पर और अनेक बार उसके बोलने पर भी मृगाक्षी नायिका मुंह नीचा करके चुप बैठी रही, मोर चञ्चल तथा लीला के कारण चलायमान दृष्टि से उमी नायक को इस प्रकार देखा मानो उसकी दृष्टि ने उसकी श्रवणशक्ति का उल्लङ्घन कर दिया है ॥ १०७ ।। प्रियतम को लक्ष्य करके अनुराग को व्यक्त करने वाले प्रियसखी के आलिङ्गन का उदाहरण- अपने प्रिय को दूर मे ही देखने पर उसके मुह की भोर अपनी दृष्टि लगा कर काम-भाव को न रोक सकने वाली नायिका ने अपनी सखी का गाढ़ आलिङ्गन किया; जिसको ( नायिका की ) शरीररूपी घड़ी की तिरछी घुमाने में कठिन और गोले स्तनो के दवाव या रगड़ से मोतियो की माला टूट गई है और कपोल पुलकित एवं प्रस्वेद से सुशोभित हो गये है ॥ १०८ ॥ उत्कट काम से उत्पन्न चेष्टा के उदाहरण तीन इलोकों से बताते हैं- नायिका प्रिय को देख कर बिना किसी कारण के जो हंसती हैं और निष्कारण ही जो मखी से बात करती है, उसमे वह अपने को उसके ( नायक के ) अधीन हुई बताती है ।। १०६॥ उभडे कन्धे को कान्ति से मुशोभित मुज-लता को ऊपर उठा कर पाखें कुछ टेढा करके तबगो (नायिका ) का वह कान खुजलाना विजय ( दीभा ) को प्राप्त हो रहा है, जिममें हिलते हुए स्थूल स्तनो पर चलायमान मोतियो को माला सुन्दर लग रही है और उंगलियो के अगले भाग से सञ्चालित वेणी एव कङ्कण के शब्द कामदेव को ग्रामन्त्रण दे रहे हैं ॥ ११॥ नायिका प्रिय को देख कर फूल को माला, आभूपणो, और करधनी को कुछ संभालती है और फिर अपने मुहृत् कामदेव के आवास के तुल्य अपने प्रत्येक अङ्ग को दे देती है ( समर्पण कर देती है)॥ १११ ॥ नायक के दिखलाई पड़ने पर हृदय में निवास करने वाली नायिका अत्यन्त प्रसन्नता से, जंभाई लेने मे उल्लसित दांतो के किरण समूह वाले, लटकती हुई मुक्तामाला के सूत्रों वाले, और अपर मिलती हुई भुजवलरियो के वलय से अतिविस्तृत द्वारतोरण के म्प में खड़ी रही ।। ११२ ॥
भन्योढा भी उत्स्ट काम-भाव होने पर यह सब कुछ करती है। फिर वेहाल होकर वह स्वय प्रिय के पास चली जाती है । जैसे-1 ११३ ।। उसके ( अन्योढा के ) वचन का उदाहरण- मै मखियो के कथन का उल्लंघन करके, उचित तज्जा को एकदम छोड कर, सम्पूर्ण भय का त्याग करके और अपने सौभाग्य का अभिमान छोड़ कर निश्चय ही केवल कामरूपी गुरु को प्राज्ञा लेकर सम्पूर्ण विलासियों के समूह मे चूडामणि के समान [ श्रेष्ठ ] तुम्हारे पास आई हूँ॥ ११४ ।। प्रिय का दर्शन होने पर इसके ( अन्योढा के ) सुखानुभव का स्वरूप- प्रिय का दर्शन होने पर तन्वङ्गो [ अन्योहा ] को प्रोमें मानन्द से बन्द हो जाती हैं, नितम्ब प्रत्रवित ( गोला ) होने लगता है और शरीर कांपने लगता है । जैसे---॥ ११५ ।। उसका उदाहरण- संकेतस्थल पर प्रिय के मिलने पर कौतुक के कारण धवला ( नायिका ) की प्राग्ने धीरे धीरे बन्द होने लगी, वह गिरती हुई करधनी को पकड़ने में व्यग्र हो गई, उत्कट कामदेव के प्रभाव से जघनस्थल बवित होने लगा और मङ्ग-प्रत्यङ्ग कम्पन में अवरुद्ध हो गये । यद्यपि प्रियतम चाटुकारितापूर्ण बातें करता था, फिर भी, रति-कार्य तो छोडिये वह प्रियतम को अच्छी तरह देखने में भी समय नहीं हुई ।। ११६ ।। मुग्धा की अवस्था को बतानेवाले, नायक के पति कहे गये सखी के वचनों का लक्षण और उदाहरण- कन्या मुग्ध होने के कारण वेहाल होने पर भी प्रिय से स्वयं नहीं मिलती। उसकी सखी उसके प्रिय मे उसकी भवस्था का वर्णन करती है। जैसे- ११७॥ हे सुभग ( सुन्दर नायक ) 1 उसके ( नायिका के ) दीर्घ-निावाम निकलने पर ताप वो मान्न करनेवाला कदलो का पंसा व्यय हो जाता है और भट से गिरे हुये मामुमो से उसके स्तनो का मध्य भाग व्यक्त हो रहा है । तुम्हारे वियोग से उसमें इतनी कृराता मा गई है कि अकस्मात् उसकी अंगूठी कङ्कण का स्थान प्राप्त कर लेती है ॥ ११८।। स्वीया नायिका अन्य [ नायक ] की शरण में नहीं जाती। पराङ्गना रति सुख के कारण हर लेने योग्य होती है। इसका तो केवल प्रेम ही [ उद्देश्य ] होता है जिससे यह प्रेमियो को अभिमत होती है ।। ११६ ॥
१,१२०-१२६ । वेश्या का लक्षण- सामान्य ( सर्वसाधारण ) स्त्री को वेश्या कहते है। वह दूसरे के धन को चाहती है । उमे न गुणहीन पुरुप से द्वेष होता है और न गुणवान् पुरुप से प्रेम ॥ १२०॥ उसमा यही स्वरूप कुछ प्राचार्यों ने बताया है। फिर भी हम इस बलवती युक्ति मे बनाते है कि उसमे भी [ पुरुष के प्रति ] अनुराग होता है ॥ १२१ ॥ यदि वे ( वेश्यायें ) गगरहिन हो, तो उनका सब हाव-भाव आदि व्यापार शृङ्गाराभास होने लगेगा भोर [ प्रदन उपस्थित होगा कि ] क्या उनके काम- भाव को बगुलों ने चर लिया है ? ।। १२२।। इसलिये [ यह सिद्ध होता है कि ] उनके अन्दर भी कहीं-कही ( किसी- किसी पुरुप में ) राग होता है । लेकिन वे हमेगा धन के लिये बनावटी हाव-भाव से ग्रामीण लोगों को मोहित करती हैं ॥ १२३ ॥ ये ( वेश्यायें ) ब्रह्मचारी, गुप्तकामुक, धपने को पुरुष मानने वाले नपु- सक, आसानो से प्राप्त धन वाले, मूर्ख, पिता के धन पर घमण्ड करने वाले इत्यादि गवारो को जान कर पहले उनके धन को ले लेती है; फिर अपरिचित के समान उन्हे छोड़ देती है और सन्तप्त करती है। किन्तु कला और क्रीडा में कुशल उन वेश्यानो का सुरत मनोरम और मन्य स्त्रियो को भुला देने वाला होता है। जैसे- ॥ १२४-१२६ ।। वेश्या का उदाहरण- जिसमें पुरुप गाढ आलिंगन से नायिका के स्तनो को पीड़ित करता है, कपोलस्थल पर पसीना पा जाता है, होठ काटे जाने पर वह सिसकारी छोडती है, उनको भौहे इधर-उधर घूमतो हैं, हाथ नाचते हैं, विचित्र ढंग से चाटुकारितापूर्ण बातें करती हैं, जो चोट और नख-क्षन से युक्त एवं कामदेव के धैर्य का स्थान होती है, वेश्यानी के ऐसे सुरत को धन्य पुरुप ही प्राप्त करता है ।। १२७ ।। पुनः तीन श्लोकों द्वारा वेश्या का वर्णन- कुलाङ्गनामों ( स्वीया) में नायक को ईर्ष्या नही होती और पराङ्गनामों { परकीया ) में नि.शङ्क कामकोड़ा नहीं होती। लेकिन देश्यानो में ये दोनो बातें खूब पाई जाती हैं। अरे, ये तो कामदेव का सर्वस्व हैं ॥ १२८ ।। प्राचीन काल में क्रुद्ध शङ्कर के नेत्र की आग की लपट मे कामदेव भस्म हो गया । लगता है वह ( कामदेव ) फिर वैश्याओ के अवलोकन से जी उठा ॥ १२९ ।।
पदि युक्तिपूर्वक उनका ( वेश्यानो का ) मेवन किया जाय तो वे आनन्द देती हैं, अन्यथा मार डालती है। वे स्वभाव से ही दुविजेय होती है। इसीलिये वेश्या को विप के ममान माना गया है ॥ १३ ॥ नायिकाओं के नाम- पूर्ववरिणत नायिकायें ही अवस्था भेद मे पुन. पाठ प्रकार की होती है-१-स्वानी- नपतिका २. उत्का, ३. वासकसत्रा, ४, अभिमन्धिता, ५ विप्रलया, ६. सण्डिता ७. अभिसारिका, और ८ प्रोपितपतिका ।। १३१-१३२ ॥ जैसे-- स्वाधीनपतिका का लक्षण- जिसके रतिगुण मे आकृष्ट पति कभी संग नहीं छोडता और जो विचित्र हाव-भाव से युक्त तथा अपने पति में आसक्त रहती है उसे स्वाधीनपतिका रहते हैं । जैसे-॥ १३३ ॥ उसका उदाहरण- [ नायक नायिका के ] स्तनो पर चादन भादि में लेखन (सजावर) करता है, उसके गले में हार पहनाता है, सलाट पर निलम करता है, बालो को गालो से हटाता है. इस प्रकार मैकडो चाटुकारितापूर्ण कार्यों से उसके ( नायिका के ) शरीर को चारो मोर स्पर्म करता हुआ विग्ह के दुखि में दुमी नायक उम्मका सामोप्य नहीं छोड़ता ।। १३४ ।। उत्का का लक्षण- जिमके संकेतस्थत पर प्रियतम नही मावा, जो उसके न पाने के कारण को व्याकुल होकर सोचती है, उसे उस्का कहते है । जैसे-||१३५।। उत्का का उदाहरण- क्या किसी अन्य प्रिया ने उन्हें रोक लिया, या मेरी सखी ने ही उन्हें उद्विग्न कर दिया, या कोई बहुत गम्भोर कारण आ पड़ा, जिसमे मेरे प्रियतम नहीं पाए । इस प्रकार विचार करके अपने कमलयतु मुष को हथेली पर रखकर मृगनयनी नायिका ने दोघं निःश्वास लिया। फिर वह बहुत देर तक गेई और उसने पूलो के हार फेंक दिये ॥१३६॥ यासकस जी का लक्षण- पासबसज्जा नायिका वह है, जो अपने अगों एवं रतिपक्ष को सजाकर पति के मागमन का निश्चय करवे द्वार को घोर प्रॉड लगाये रहती है। जैगे- ॥१३॥ ।
१, १३८-१४३ घासकसज्जा का उदाहरणा- डरी हुई मृगी के समान प्रांखो वाली नायिका ने दर्पण में अपने शरीर मौर मनोहर अलङ्करण को तथा दीप की लौ से पिङ्गलवणं हुये रतिगृह को देखकर 'माज इस प्रकार बहुत देर तक हम दोनो की कामक्रीड़ा होगी' इस विचार से आनन्दित होकर प्रिय को देखने की इच्छा मे अपनी सुन्दर प्रांखें दरवाजे की मोर लगा दी ॥१३॥ अभिसन्धिता का लक्षण- जो [ पैरों पर ] पड़े हुये प्रिय को भी पहले क्रोध से झटक देती है और फिर उसके बिना बेहाल हो जाती है, उसे अभिसन्धिता कहते हैं। जैसे-॥१३६॥ अभिसन्धिता का उदाहरण- [ एक सखी कह रही है, कि ] सखी ( नायिका ) ने पैर पर पड़े प्रियतम को कठोर वचन से जो निकाल बाहर किया, जडता के मारे बात तक नहीं की, केवल क्रोध को ही वह जो पकड़े रही, इस पाप का ही यह फल है, कि चन्दन और चन्द्रमा के समान कान्तिवाला उसका शरीर हिमालय की हवा और कमलतन्तु से भी बार बार जल रहा है ।।१४०॥ विपलब्धा का लक्षण- जिम नायिका का प्रिय स्वय दूती भेजकर भोर संकेतस्थल बताकर भी नहीं पाता, उसके ( नायक के ) बिना वेहाल वह ( नायिका ) विप्रलब्धा कहलाती है । जैसे- 11१४॥ विप्रलब्धा का उदाहरण- प्रिय ने स्वयं दती को भेज कर जो मकेतगृह ( मिलने का संकेतित स्थल ) बताया था, उसे बहुत देर तक शून्य पाकर बाद मे अाशा टूट जाने पर सुन्दर नेत्रो वाली नायिका ने देर तक धीरे-धीरे रोकर उस स्थान पर आकर अपने प्रतीक्षरण की सूचना देने के लिये बहते हुये गाढ़े अञ्जन से युक्त आंसुओं से जमीन पर मानो अक्षरो को माला बना दिया ॥१४२॥ खण्डिता का लक्षण- उचित वस्त्र प्रादि से सज्जित होने पर भी जिसका प्रिय कही से नही माता, उसके ( नायक के ) न आने से सन्तप्त वह ( नायिका ) खण्डिता मानी जाती है । जैसे -11१४३॥
१, १४४-१५० उसका उदाहरण- वेशभूषा की सजावट के बावजूद प्रिय के न आने पर उद्विग्न नायिका उत्कष्ठित होकर रोने लगी; उसने कम्पन के साथ बार-बार उसका ध्यान क्यिा; अश्रुयुक्त प्रक्षों को दिशाम्रो की भोर किया; सखी के साथ करुणापूर्ण बाते की। [उस समय] भगनयनी ने वह-वह किया जिसे वाणी मे नहीं कहा जा सकता ।।१४४।। अभिसारिका का लक्षण- जो बहुत अधिक मस्ती या कामभाव के कारण निलंग्ज होकर प्रिय के पास जाती है, उसे अभिसारिका कहते हैं । जैसे- ॥१४५।। उसका उदाहरण तन्वङ्गी नायिका ने उसके दर्शन की आकाक्षा से विद्युत्पी मेघों की आँखो मे भय नहीं किया, उसकी वाणी मे श्रवणमुख का विचारकर वादला के गर्जन का कुछ नहीं गिना, उसके पालिङ्गन की इच्छा से मूसलाधार वर्षा-जन्य पीड़ा का कुछ नहीं माना । उसने प्रिय के पास मभिसार करने मे बड़ी शीनता का ॥१४॥ प्रोपितपतिका का लक्षण- जिसका पति [ लोठने को) अवधि का निर्देश करके किसी कारण विदेश चला जाता है, अत्यन्त दु.बिनो वह [ नायिका ] प्रोपित्रपतिका कहलाती है। जैसे---॥ १४७॥ उदाहरण- पीले गानों (दुर्बलता के कारण ) पर गिरी हुई केशगशि को ऊपर संभालकर मौर खिसकते हुये वलय के गिर जाने के भय से हायो को कुछ ऊपर उठाकर किसी को राह देखने में माखें लगाये हुई, द्वार के खम्भे से लगकर बेटी हुई, लता के समान शरीरवासी नायिका का उसी समय प्रालिङ्गन कोई पुण्यात्मा ही करता है। तालय यह है, कि प्रोषितपनिका नायिका उपयुक प्रकार से पति की राह देखती है। राह देखते समय हो जो नायक पर पहुंच जाता है, वह बहुत भाग्यवान है ॥१४८) नि:श्वास, सन्ताप, सखी के साथ संलाप, चिन्ता, मथुपात मौर सेद--ये सब विप्रलम्घा, प्रोपितपतिका, उरका, अभिसन्धिना मौर सण्डिता में होते हैं ॥ १४ ॥ स्वाधीनमतका विविध प्रकार की वेषभूषा से युक्त और प्रमन्न रहती है । वासक सजा भी इसी प्रकार रहती है, लेकिन उसका प्रिय माने वाला होता है । १५० ।। मभिसारिका तीन प्रकार की होती है- कुलबा, २. मन्याङ्गना मोर १,१५१-१५८ ३. वैश्या । स्वाधीनपतिका अादि अन्य नायिकायें पूर्व-वर्णन के अनुसार ही होती स्वकीया और परकीया अभिसारिका का लक्षण- कुलजा ( स्वकीया ) अभिसारिका अपने को सूब ढंक करके, डरी हुई, लज्जा के साथ नायक के कक्ष में जाती है, किन्तु परकीया अभिसारिका चारो ओर यह देखकर कि उसे कोई देख नहीं रहा है, नायक के पास जाती है ।। १५२ ॥ वेश्याभिसारिका का लक्षण- मस्ती की अधिकता के कारण चढ़ी हुई ( फैली ) असो वाली, नि.शत होकर गहनो को बजाती हुई वेश्याभिमारिका खूब मजे मे सखी के साथ नायक के पास जाती है ।। १५३ ।। स्वकीया तेरह प्रकार की, परकीया दो प्रकार को, और वेश्या एक प्रकार को, तथा पुनः अवस्थाभेद से वेश्या आठ प्रकार की होती है ॥ १५४ ॥ फिर ये सभी ( नायिकायें ) उत्तम, मध्यम और अधम के भेद से तीन प्रकार की होती हैं । इस प्रकार नायिकानो के ३८४ भेद होते है ।। १५५ ।। उत्तमा का लक्षण- जो नायक के दोप के अनुरूप क्रोध करती है, फिर उसके मनाने पर प्रसन्न हो जाती है, पति से बहुत प्यार करती है और गुणो द्वारा आकृष्ट की जा सकती है, उसे उत्तमा कहते हैं ।। १५६ ॥ . उत्तमा का उदाहरण- [ यह नायक मोर नायिको के बीच वार्ता है-~-] नायक-हे प्रिये ! क्या तुम क्रुद्ध हो ? नायिका-हे नाथ ! पराये पर कैसा क्रोध ? नायक-हे सुन्दर भौहोवाली ! यह पराया कौन है ? नायिका-तुम्ही हो। नायकहे प्रिये । मैं तो तुम्हारा दास हूँ। तुम्हारा पराया कौन है ? यह कहकर नायक पैर पर पड़ गया और तन्वङ्गी नायिका ने आनन्दित होकर उसे जमीन से उठा कर अश्रुबिन्दुमो से युक्त अपने स्तनो से लगा लिया ॥ १५७ ।। मध्यमा का लक्षण- नायक के थोड़े दोष पर भी जो क्रोध करती है, बहुत कष्ट से सन्तुष्ट होती है मोर किसी कारणवश प्यार करती है, उसे मध्यमा कहते है ।। १५८ ॥ जैसे- १,१५६-१६६ मध्यमा का उदाहरण- क्रोध से नायिका अधरो को बहुत कंपाती है, सुन्दर कपोलो पर प्रस्वेदकरण छल- कने लगते हैं, भौहे विशेष टेढ़ी हो जाती है, प्रिय के पैरो पर गिर जाने पर नायिका पान्तरिक प्रसन्नता व्यक्त करती है और नूपुरो मे उतझ प्रिय के बालो को धीरे धोरे छुड़ाती है ।। १५६ ॥ अधमा का लक्षण- जो बिना किसी दोप के ही पति पर काध करती है और बिना मनाये ही प्रेम करने लगती है, बिना किसी कारण के प्रवृत्त होती है मौर जिसका चित्त चञ्चल होता है. उसे अधमा कहते हैं ॥ १६० ।। मधमा का उदाहरण- हे मानिनि ! यह मेरी प्रसन्नता के प्रतिकूल तुमने नया-नया कैसा मान धारण किया है. जिसक होने से तुम्हारी भोहो के विभ्रम ने कामदेव के धनुष के वर्णन का भी मात- कर दिया है, तुम्हारे कपोल की शोभा ने नवोदित चन्द्र की कान्ति का भी जीत लिया है और तुम्हारे स्तनो पर वर्तमान प्रस्वेद बिन्दुमा ने हार की भी महिमा का लुप्त कर दिया है ।। ६ ।। जाति, काल, उम्र, मवस्था, भाव, काम प्रार नायक के भेद से अन्य असख्य प्रकार का नायिकायें हो सकती है। . अन्य के विस्तार के भय से उनका वर्णन नही किया गया है ।। १६२ ।। यह राव जानकर, स्वय देखकर और इस विषय के विज्ञ कचियो को विशेष उक्तियो से इन सब [ नायिकामो ] को जानना चाहिये ।। १६३॥ कवियो को संभोग-शृङ्गार में रोमाञ्च, कम्पन, स्तम्मन, प्रस्वेद, मथु, और विभ्रम का वर्णन करना चाहिये ॥ १६४॥ धर्म, अर्थ मौर काम के पानकारो का सम्बन्धी, मित्र, ब्राह्मण, राजा, तीखे और उत्तम वर्ण के लोगो को स्त्रियो, विकलाङ्गियो, सन्यासिनियो मौर गुप्त मन्त्रणा का घर- घर करने वाली स्त्रियो के साथ सहवास नहीं करना चाहिये ।। १६५ ॥ विशेष सुन्दर इस सम्भोग शृङ्गार का इस ( उपयुक्त ) रूप से विस्तार करता हुमा, भाव और रस में अनुरक्त कवि विद्याना को गाठोरूपी स्त्री का प्रिय होता श्रीमान् रुद्रभट्ट के द्वारा विरचित शृङ्गारतिलक नामक काव्यालंकार में सम्भाग शृङ्गार नाम का प्रथम परिच्छेद समास
द्वितीय परिच्छेद
विप्रलम्भ [ श्रृङ्गार ] का लक्षण ( विभाग )-
यह विप्रलम्भ नामक शृङ्गार चार प्रकार का होता है-
१. पूर्वानुराग, २. मान, ३. प्रवास और ४. करुणात्मक (करण) ॥१॥
पूर्वानुराग का लक्षण-
परस्पर दर्शन से ही प्ररूद्र और महान् प्रेम वाले नायक और नायिका का
'पूर्वानुराग' समझना चाहिये । यह (पूर्वानुराग ) अप्राप्ति (प्राप्ति या मिलने से पूर्व
को अवस्था ) में होता है । जैसे २॥
पूर्वानुराग से युक्त नायिका के वाक्यों का उदाहरण-
हे मेरी सखी ! चन्दन लगाने से क्या लाभ; मृणाल को शय्या मत बनायो,
कोगल ताड़ का पखा मत झलो, प्रफुल्ल वमलो को लगाने का प्राग्रह छोड़ो,
[क्योकि मेरी कामानि को प्रिय का संगम ही पूर्ण रूप से दूर करेगा ॥३॥
पूर्वानुराग की अवस्था में स्थित नायक के स्वरूप का निरूपण--
मै उस कमलनयनी के उस मुख को फिर कब देखूगा, जो कमल के तत्वो से
निमित-सा है, जो चन्द्रमा के गर्भ से निकला हुआ-सा है, जो काम के बाण के
अग्रभाग के तेज से बढ़ाया गया-सा है, और जो सुधानस से सोचकर रति का निवास-
स्थान कर दिया गया है ||
पूर्वानुराग की स्थिति में इनके ( नायक या नयिका के ) द्वारा सेवित कमलदण्ड,
कदली [पत्र ], चन्द्रमा, चन्दन और कमल आदि भी काम के प्रभाव को शान्त
करने में समर्थ नही होते ।।५।।
दस अवस्थायें-
दर्शन और वातचीत से बढ़े हुपे प्रेम से व्याकुल चित्त बाले नायक भौर नायिका
की प्राप्ति की दशा में काम को दस अवस्थायें होती हैं ॥६॥
२,७-१३ ११ दोनों ( नायक और नायिका ) की प्राप्ति (म-मिलन ) में ये दसा भवस्याय होती है : १. अभिलाष, २. चिन्ता, ३. स्मृति, ४. गुणकथन, ५. उद्वेग, ६ प्रलाप, ७. उन्माद, ८, व्याधि, ६ जडता और १०, मरण ॥७-८|| अभिलाप का लक्षण- जिस ( अवस्था ) में सकल्प से व्याकुल चित्त होने के कारण मिलन की माशा से उद्योग (प्रयास ) होता है, उसे अभिलाप कहते हैं ॥६॥ उसका उदाहण- (नायिका] मचानक घर में जाती हैं, फिर बाहर चली आती है, उत्सुक होकर हास्य के साथ अपनी सस्रो से बात करती है, प्रिय के मुख को देखकर धीरे धीरे चलती है । इससे लगता है, कि उस मृगनयनी में कामदेव ने अपना स्थान बना लिया है।॥१०॥ चिन्ता का लक्षण 'वह प्रिय कैसे प्राप्त होगा', 'उसकी प्रसन्नता के लिये मै क्या करूं', 'वह मेरे वश में कैसे हो' इस प्रकार के विचारो को चिन्ता कहते हैं । जैसे-॥११॥ उसका उदाहरण- 'सचमुच यह प्रियतम दुर्लभ है, फिर भी मैं इसे प्यार करती है। कोई मन्य गुरु (सिखाने वाला ) भी नही है और इसको मेरी मोर संबोधित कराने में अत्यन्त चतुर सखियां भी नहीं है।' इस प्रकार सोचते-सोचते प्रियतम के दिखाई पड़ने पर शिथिल करधनी को बांधती हुई मृगनयनी न तो गई, न खड़ी रही, और न उसने खिसक्ते हुये वस्त्र को संभाला ही ।।१२।। स्मृति- जब भन्य कार्यों के प्रति द्वेष होता है, मन उसी ( नायक ) में एकान रहता है, श्वासों एवं मनोरथो से ही चेष्टा होती है, तो ऐसी अवस्था को कहते है ॥ १३ ॥ जैसे- पा स्मरण उसका उदाहरण- एक सखी दूसरी से कह रही है-] 'हे सखि ! दीघनिःश्वासों से खिन्न दारीर वाली यह वालिका चन्द्रमा को निन्दा कर रही है, कमल मौर केले के पत्तों से बनी शय्या पर भो सुख नही मानतो, कपूर को इधर-उधर दिखरा रही है मौर बर्फ के घर में भी मानन्द का अनुभव नहीं कर रही है। यह केवत ( हर समय ) किसी का ध्यान जो
१२२
२,१४-२०
करती रहती है उससे मालूम होता है कि कामदेव का मित्र कोई युवक इसके चित्त
मे बैठा हुआ है ।। १४ ॥
गुणकीर्तन-
'सुन्दरता, हंसी और बातचीत करने में उसके समान दूसरा युवक नही है।' इस
प्रकार की बात जब हो, तो उसे गुणकीर्तन कहा जाता है ॥ १५॥
उसका उदाहरण-
'उसके की शोभा प्रसन्न चन्द्रमण्डल के समान है, दृष्टि विस्तृत है, उसकी
वाणी ने कामदेव के धनुष की टंकार को भी जीत लिया है। उसका ऐसा सौन्दर्य
है।' हे सखि । इस प्रकार रादेव प्रियतम के ध्यान में प्रसक्त मेरा चित्त महाविप का
चुम्बन (पान ) किये हुमा-सा क्यो मोह को प्राप्त हो रहा है । ॥ १६ ॥
उग-
जब न कुछ अच्छा लगे न बुरा, कुछ भी अनन्ददायक न मालूम हो, जीने मे भी
घुटन मालम हो, तो उस अवस्था को उद्वेग कहते है ॥ १७ ॥
उसका उदाहरण-
हे मुन्दर शरीरवाली ! तुम चक्रवाकी के समान पुरोवी चन्द्रमा को अग्नि का
भण्डार समझनी हो, कमलिनी के समान तुम ठण्डी हवा से कांपती हुई भी दाध हो
रही हो, प्रौर वाण के समान निकलते हुये प्राणो को किसी प्रकार वलपूर्वक धारण
कर रही हो। [ यह तो बताओ ] किस ( युवक ) ने तुममें कामविकार उत्पन्न कर
दिया है ? 1, १८॥
प्रलाप-
अत्यन्त उत्सुकता से जब मन बहुत अधिक इधर-उधर घूमता है और प्रियतम से
सम्बन्धित ही वाणी निकलती है, तो उस अवस्था को 'प्रलाप' कहते है । जैसे-
उसका उदाहरण-
उसने ( नायक ने ) मुझे इस प्रकार देखा, लेकिन मैने उसे ऐसे नही देखा ।
उस सुन्दर । प्रिय ] ने मुझसे कुछ कहा भी, लेकिन मन्दमति मैंने कुछ भी नहीं कहा।
हे सखि ! सच बतानो, यहाँ से चला गया प्रियतम मुझसे रुष्ट तो नही हो गया ?'
ऐसा कह कर कोई सुनयनी ( नायिका ) गर्दन टेढ़ी करके अाँखे फाड़कर देखने
लगी ॥ २० ॥
१२३
उन्माद-
जब श्वास ( दीर्घनिःश्वास ), रोने, कम्पन, जमीन पर कुछ लिखने इत्यादि से
उपलक्षित व्यापार होते हैं, तो उस अवस्था को 'उन्माद' कहते है । जैसे-॥२१॥
उन्माद का उदाहरण-
देवी के समान कभी पलक नही गिराती, जमोन कुरेदती है, लम्बी साम लेती है,
[ हमेशा ] कुछ ध्यान करती रहती है, निश्चल रहती हुई मी अत्यन्त रोमाञ्चयुक्त
होकर कांपने लगती है, गोद में ली हुई वीणा को देखकर बहुत देर तक रोती रहती
है। योड़े हो दिनो मे इस सुन्दर शरीरयाली ( नायिका ) वा पिसी ने यह सब सिखा
दिया है । २२॥
व्याधि-
जिसमे बहुन सन्ताप मोर कष्ट होता है, दोधनिःश्वास निकलते है, शरीर कृशित
हो जाता है, वह व्याधि नामक माठयी अवस्था है ।। २३ ॥
ध्याधि का उदाहरण-
नायिका के शरीर के ताप ने चन्दन के लेप के रस को सोख लिया है, उसके
दवास ने कमलो को बिखेर दिया है, उसके कपोल की पीनिमा ने कपूर की स्वतता को
दवाने मे प्रयल पटुता दिखाई है, अर्थात् कपोल के पीलेपन से पपूर की सफेदी दब गई
है । म्लान नवकमलदण्ड के समान मुन्दर उसका शरीर कृत हो गया है । कृशकलेवरा
नायिका का यह विचित्र कष्टकम उसके गभीर कामभाव से हो व्यक्त है ॥ २४ ।।
जड़ता--
बिना किसी बात के हुँकारो भरना, निचल-दृष्टि होना, स्मरणशक्ति का समाप्त
होना, मधिक सांस चलना, शारीरिक कृशता--ये सब बाते जब हो तब जस्ता नामक
अवस्था होती है। जैसे-॥ २५ ॥
जड़ता का उदाहरण-
नायिका को प्रांखों का पुतलियां निश्चल हो गई हैं, दोनो अधर [उष्ण ]
उच्छवास मे मलिन हो गये हैं, मुख दिवसकालीन चन्द्र के गोले के समान {कान्तिहीन)
हो गया है, मोर स्मरणशक्ति नष्ट हो चुकी है । अब बोलने के नाम पर केवल 'ई' 'हुँ'
हो रह गया है। मैं समझता हूँ कि पुष्पधन्वा कामदेव ने अपने शिविर के साथ
साथ नायिका के प्रत्येक मन में अपना प्रावास बना लिया है ॥ २६ ॥
१२४
२, २७-३८
मरण की अवस्था-
यदि विभिन्न आयो से भी कामदाण से पाहत नायिका का [प्रिय से ]
समागम ( मिलन ) नही होता है, तो उसका 'मरण' हो जाता है । २७ ।।
कामदेव के कारण पुरुष को भी ये दस अवस्थायें होती हैं। किन्तु अशोमन
लगने के कारण उन दोनो (नायक या नायिका ) के मरण को कोई कवि निबद्ध
नहीं करता ॥ २८ ॥
फिर भी, कुछ लोग उसके प्रत्युग्जीवन की इच्छा से उसका वर्णन करते ही है।
घटित वृत्त के वर्णन में यह प्रशस्य है, लेकिन उत्साद्य ( कल्पित ) कथानक में यह
प्रायः उचित नहीं है ।। २६ ॥
यदि एक के मरने पर दूसरा किसी प्रकार जीवित भी हो जाय, तो मो उस प्रेम
की क्या गिनती, जिसमें मृत्यु भी हुई मोर संगम भी नही हुमा ॥ ३०॥
यह स्त्रमाव-सुन्दर स्थिति है, कि पहले स्त्री अनुरक हो, फिर उसके इशारों से
पुरुप बाद में पासक्त हो, मोर तब सम्भोगसम्बन्विनी लोला हो ॥ ३१ ॥
यदि दोनो का समान प्रेम हो तो इसके (पूर्व श्लोक में वणित स्थिति के) विपरीत
भी हो तो कोई दोष नहीं है। यदि एक अनुरक्त हो और दूसारा मननुरक्त हो, तो
ऐसी अवस्था में शृङ्गारामास ही होता है।। ३२ ।।
प्रायः तज्जन्य भावो से यह (शृङ्गाराभास ) हास्य के रूप में निबद्ध होवा है ।
जैसे—हे वेश्ये ! मुझ निर्धन के साथ जवानी का प्रानन्द मनायो । [ श्लेष के बल पर
व्यङ्ग यह भी है, कि मुझ गरीब के साथ जवानो मत वितामो (मा+नय)।]
॥३३॥
नायक जिस नायिका में अनुरसत होता है, उसको सखियो को वह साम, मान
या दान से खूब आकृष्ट करता है ।। ३४ ॥
उसके ( सखीजन के ) सामने उसका ( नायिका का ) वर्णन करते हुए नायक
अपना अभिप्राय प्रकट करे । उसके प्रभाव में वह किसी संन्यासिनो प्रादि को [दूतो के
रूप में ] नियुक्त करे ।। ३५ ।।
उनके माध्यम में नायिका के हृदय की दात जानने वाला नायक निरालस रहते
हुए प्रौपचारिक पत्रो द्वारा अपना तात्सयं दताकर उसे वश में करे ।। ३६ ।।
इसके बाद उसे एकान्त स्थान में देखकर नायक इन्द्रजाल, कला आदि सुन्दर
प्रयोगो से स्वेच्छापूर्वक उसे प्राश्चर्यचकित करे ।। ३७ ।।
दूती या सखी के घर में, या रात में होने वाले महोत्सव में, या अधिक भयावह
जंगल में, या किसी निमन्त्रण में, या किसी बीमारी के बहाने सूने घर में नायक
मोर नायिका का नव-मिलन होना चाहिये ॥ ३८ ॥
२, ३६.४७ यदि नायक में नायिका के प्रति दिपेप गहरा प्रेम है मौर याचना करने पर भी नायिका नही मितती है, वो नष्ट उपार्यों वाले इस नायक को किसी मन्य नायिका की मोर प्रवृत्त होना चाहिये ॥ ३९ ॥ कवियों ने परस्त्रीगमन के उपाय का वर्णन नहीं किया है, किन्तु काव्य का सुन्दर मग मानकर [यहाँ ] उसका निरूपण किया जा रहा है ।। ४ ।। स्त्रियों में वामता ( टेढापन ), वध प्राप्य होना, पौर [ 'नहीं' 'नहीं' कहकर ] जो रोकना है, उसको तो मैं कामदेव का विशेष मस्त्र मानता हूँ।। ४१ ॥ पुगपो का अन्य स्त्री में यादर से या भय से भी छिप करके प्रेम करना सुन्दर है। सज्जनों में भी यह होता है। जैसे- ४२ । उसका उदाहरण पास फूस की बनी पुरानी कुटिया है, बिना बिछोने की विषम भूमि हो शय्या है, सूचीभेद्य गहन मन्धकार है, गरबते हुए वे बादल बल घिसेर रहे हैं, वह नायिका भी शंकाकुल होकर 'जाती है' ऐसा बार-बार कहती है, लेकिन यह विविध बात है कि ऐसा होने पर भी कामी लोगों का चित सकेतस्थल पर रमा ही रहता है ॥४३॥ मान का ढंग- अन्य स्त्री के सह आदि दोष के कारण अब नायिका ईर्ष्या से नायक के प्रति विकार धारण करती है, तो वह मान कहलाता है । जैसे ॥४॥ उसका उदाहरण-- मृगनयनी ने कुछ मश्रुबिन्दुप्रो से युक्त सुन्दर माखें कुछ टेढ़ी कर ली है, फड़कने से गालो में कुछ सुन्दर ललाई प्रदर्शित की है और पल्लव जैसे अपरो में पापी उतान कर दी है । समझ में नहीं पाता, नायिका ने इस प्रकार प्रिय के प्रति बोध प्रकट किया या प्रेम ॥ ४५ ॥ नायक का दोष देखकर उसके प्रति कामिनियों का मान प्रापः तीन पार का होता है--१. गरीयान् ( या गुरु ), २. मध्यम, और इ. लघु ॥४६॥ गुरुमान- प्रिय के मन्य नारी के पास जाने पर, नसचिव स्वयं देखकर, उसरा वस्त्र देखने पर, या नायक के मुंह से उसका नामोच्चारण सुनने पर नायिका वा जो मान होता है, उसे गुस्मान बहते है । बसे--1॥ उसका उदाहरण विम्ब-फल के समान सुन्दर तुम्हारे मघर फड़क रहे हैं, तुम्हारे कपोतो पर साली २, ४८-५५ बढ़ती जा रही है, ये आँखें तिरछी हो गई है, तुम्हारी कडी कडी भौंहे चारों ओर घूम रही है । इस प्रकार हे चण्डि ! तुम्हारा यह सुन्दर क्रोधनम इस प्रकार बढ़ता जा रहा है कि मै [ तुम्हे ] मनाना छोड़कर इसे देखने में ही सुख का अनुभव कर रहा है ।।४।। मध्यममान- प्रियतम को अन्य नायिका के साथ प्रेम से बात करते हुए देखकर तथा उसके दाप को किसी सखी के कहने पर [ सुनकर ] नायिका का जो मान होता है, उसे मध्यम मान कहते है । जैसे--॥४६॥ उसका उदाहरण- हे वाग्मिनि ( वावचतुरे ) | आज तुम्हारी वाणी कठोर क्यो है ? हे सुन्दर भौहोवाली ! तुम्हारी भौहो ने भी अपना विलास ( हावभाव ) क्यो भुला दिया है ? हे चञ्चल-नेत्रो-वाली । तुम्हारे नेत्र लाल क्यो हो गये हैं ? मेरा कोई अपराध नहीं है, व्यर्थ ही मुझ पर क्यो क्रुद्ध हा ' प्रियतम के ऐसा सामने ही कहने पर मानिनी ने जलबिन्दु युक्त पलकोवाली दृष्टि को सखियो की ओर कर लिया ॥ ५० ॥ लघुमान- किसी अन्य नायिका को विलासपूर्ण एवं फड़कती यांखो से देखते हुये प्रिय, अश्वा कुछ अनमने हुये प्रिय पर नायिका का जो मान होता है उसे लघु मान कहते हैं । जैसे- ५१ ॥ उसका उदाहरण- हे नितम्बिनि ! यदि अचानक मुझपर तुम्हारा शोध हो जाय, तो मुझे ही दण्ड दो। तुम अपने सुन्दर नुख को गालो की पाली से होकर वहे हुये कज्जलमिश्रित नेत्रजल मे शशधर ( चन्द्रमा ) की अनुकृति को क्यो ला रही हो ? अर्थात तुम्हारा मुख निष्कन है, रोकर तुम उसे चन्द्रमा के समान कलंकयुक्त क्यो बना रही हो ? ।। ५२॥ कामियो के लिये इष्टमाध्य भी स्त्रियों का सद्यः उत्पन्न बोध देश और काल के प्रभाव से सुखसाध्य हो जाता है ।। ५३ !! जलते हुये शुभ्र दीपको से युक्त रतिगृह, चन्द्रमा के प्रकाश से उज्ज्वल सुन्दर भवन, मद से मत्त भ्रमरों को मधुर ध्वनि से गुजरित वन इत्यादि स्थानो में मानिनी नायि- कामो का बड़ा से बड़ा क्रोध भी शीघ्र ही निश्चय रूप से प्रासानी से शान्त हो जाता है । जैसे-1५४-५५ ॥
१२७ । कामवधू ( रति ) की केलिक्रिया ( क्रीडा ) के लिये गेंद के समान चन्द्रमा को देखकर, मान के प्रोषधरूप विकसित मालती-पुष्प की सुगन्ध को मूधकर मोर दीप की ज्योति से सुनहले हुये घर के एकान्त छज्जे को देखकर चञ्चल आँखो वाली मानिनी ने चाटुकारितापूर्ण शब्दों से ही प्रियतम के प्रति किये गये मान को कम कर दिया । ५६ ॥ मधुपान का समय, चन्द्रोदय, और काम महोत्सव मादि अवसरो पर मानिनियो का अधिक मान भी अत्यन्त सुखसाध्य हो जाता है ।। ५७ ॥ 'हे चन्द्रमुखी । चन्द्रमा को देखो; तनिक भाम की मञ्जरी को तो देखो। हे प्रियतमे ! काम के शत्रु, कोप, की हालत में यह रतिकोड़ा कैसी।' प्रिय के ऐसा कहने पर बहुत देर से उसके ( नायिका के ) पैर के अग्रभाग को दबाते हुये नायक वे करतल को मटकती हुई मुनयनी नायिका की जांघे मोर भुजलतायें वलात् पुलकित हो गई ॥५८।। दूती के सामने नायिका का थोडा भी क्रोध प्रायः बढ़ जाता है । नायक के द्वारा क्येि गये नये दोप के अवसर पर भी ऐसा ही होता है। जैसे--॥५६॥ [ यद्यपि पति के पैर पड़ने से नायिका का कोष कुछ शान्त हो गया और घने कुचमण्डल में होने वाला कम्पन भी समाप्त हो गया, तयापि प्रियतम मनायें इस इच्छा से मृगनयनी ने सामने दूनी को देखकर फिर भौंहे टेढी कर ली ॥६॥ चतुरतापूर्ण चाटुकारिता से, गाढ मालिङ्गन से, बलपूर्वक लिये गये चुम्बन मे, मौर बार-बार मधुर वचनो से अत्यन्त मन्द हुमा भी कमलनयनी नायिका का बोध दूसरी नायिका के समागम से प्रिय में लगे हुये विलेपन को देखकर पिर नया हो गया ॥६१ ।। सज्जनो ने १. साम, २ दान, ३ भेद, ४ उपेक्षा, ५ प्रगति, भोर ६. प्रसङ्ग विभ्रंश-ये नायिका को प्रसन्न करने के छ उपाय बताये है, किन्तु गृङ्गाररस के विघातक दण्डरूप उपाय को नहीं बताया है। वे सुन्दर उपाय यहाँ उदाहरणो के साथ निर्दिष्ट किये जा रहे हैं। जैसे-॥ ६२-६३ ।। साम- 'हे सुन्दर भौहोवाली ! मै दुष्ट होते हुये भी तुम धमाशील के द्वाग पालन के योग्य हूँ।' जहाँ ऐसा वाक्य नायक कहता है, वहाँ उसे ( वथन को) 'साम' कहते है।। ६४ ॥ उसका उदाहरण- 'हे कामिनि ! सचमुच में दुष्ट हैं, फिर भी है प्रिये । तुम्हारे द्वारा पालन करने के योग्य हूँ। हे मृगनयनी ! मुझ गरीव का जो दोप है, वह बहुत छोटा है, उमे अवश्य १२८ २,६५-७२ क्षमा कर दो।' प्रिय के ऐसा कह्न पर मृगनयनी के नेत्रो मे मामू भर पाया, उसने मुख की लाली ( मोधजन्य ) विरल हो गई और वह कुछ वात करने लगी ॥ ६५ ॥ दान- नायक जब किसी कारण को लक्ष्य करके नायिका को प्रसन्न करने के लिये गहने पादि देता है, तो उसे दान कहते है । जैसे-॥ ६६ ।। उसका उदाहरण- प्रेमी [ नायक ] ने अपने हार को स्वयं 'यह तुम्हारा है' कहकर नायिका के पुरकायमान स्तनमण्डल पर डाल दिया और पहले से नाराज भी नायिका के केगो को पकडते हुये उसे ( नायिका को ) चूम लिया ।। ६७ ॥ भेद- जब प्रियतम नायिका के खुश किये गये परिजनो को प्राकृष्ट करके उन्ही के माध्यम से उसे प्राप्त करता है, तो इसे 'भेद' कहते हैं ।। ६८ ॥ उसका उदाहरण- पल्लव जैसे हाथों को कपाती हुई, प्रोध से लाल पांखें करती हुई 'शठ, मत जापो' इस प्रकार कठोर वचनों को बार-बार बोलती हुई ' चकोरनयना नायिका वो मे पाये हुये एवं डरे हुये प्रियतम के लिये पहले से मिलाई गई उसको सखी ने ही उभे ( नायिका को ) सम्बोधित करके मंज्ञायुक्त क्यिा ।। ६६ ॥ उपेक्षा- प्रसन्न करने के ढंग को छोड़कर जव नायक अन्यार्थस चक वाक्यों से नायिका की प्रसन्न करता है, तो इस उपाय को उपेक्षा कहते हैं। जैसे-॥ ७० ॥ उपेक्षा का उदाहरण- 'यह क्या है ?', 'कर्णभूषण है ?', 'यह हार है ?', 'तुमने माज कोई नई वरधनी बांधी है ?', 'प्रिये । आज तुमने बढा सुन्दर तिलक दिया है।' इस प्रकार प्रत्येक अंग का स्पर्श करते हुये घूतं नायक ने उमो क्षण रोमाञ्चित करने तन्वङ्गी नायिका को धीरे-धीरे उपेक्षा से ही मानमुक्त कर दिया ॥७१ ॥ प्रणति- केवल दीनता का आश्रयण करके नायिका के चरणों में गिर जाना ही प्रगति ( या नति) है। यह बात स्त्रियो को बहुत अभीष्ट एवं सुन्दर लगती है। जैसे-1॥७२॥ - २,७३-८३ १२६ - उसका उदाहरण- कुड कुम मे आद्रं स्तनरूपी घड़े में प्रतिबिम्बित, अन्य नायिका के माश्रयभूत एवं रस की न्यूनता को प्रकट करने वाली, परों पर गिरे नायक को पीठ को देखकर तुरत वह ( नायिका ) प्रसन्न हो गई ।। ७३ ।। प्रसङ्गविभ्रंश-- जब अचानक भय, हपं पादि भावना उसन्न हो जाती है तो क्रोध नष्ट हो जाता है । यही प्रराङ्गविभ्र श कहलाता है । जैसे—॥ ७ ॥ उसका उदाहरण- 'अपने पंखो से शब्द करता हुपा वाण कैसे मेरी छाती पर गिरा।' प्रिय के ऐसा वर्णन करने पर घोच में रोककर 'क्या, क्या' इस प्रकार बोलती हुई नायिका भय युक्त हो गई और उसने शोध छोड़ दिया। ७५ ॥ नायिका को प्रसन्न करने में ये उपाय उत्तरोत्तर बलपचर होते हैं। चतुर नायकों को प्रथम तीन का अधिक और बाद के तीन का कहीं-कही प्रयोग करना चाहिये ॥७६।। प्रमदा ( नायिका ) को चाहिये कि वह प्रिय को अधिक खिन्न न करे। केवल प्रतिरूप उत्सव ( अवसर ) की प्राप्ति के लिये कभी-कभी थोड़ा मान करला चाहिये ॥ ७ ॥ नायिका को भी प्रिय के प्रति इन ( उपर्युक्त ) उपायो का प्रयोग करना चाहिये । नायिका को क्रुद्ध पति की उपेक्षा नहीं करनी चाहिये। वहां कुछ-मन्य कारण होना चाहिये ॥८॥ स्नेह के बिना भय नही होता और ईर्ष्या के बिना काम नही होता। इसलिये यह मान का प्रकार दोनो नायक पौर नायिका ) के प्रेम को बढ़ाने वाला होता है ।।७६ ॥ प्रसन्नता के ममय नायिकामो के प्रयोग के लिये नायक के प्रिय, मुभग, नाथ, वल्लभ, सघिर, स्वामी, ईश, कान्त, चन्दमुख, दयित, मनोरम, रमणीजीवित इत्यादि नाम है, और अप्रसन्नता के समय - शठ, धृष्ट, निलंग्ज, दुराचारी, गिष्टुर, दुगील इत्यादि ॥८०-८१॥ गर्व से, व्यसन से, बुराई करने से, कठोर वचन बोलने से, लोभ से, और अधिक दिनो तक प्रवास करने से पति स्त्रियो के लिये द्वेप के याम्य हो जाता है ।। ६२ ।। प्रवास- किसी कारण से प्रिय जब अन्य स्थान पर पला जाता है तो यह 'प्रवास' की अवस्था कहलाती है और यह अवस्था दोनो ( नायक मोर नायिका ) के लिये कष्ट- दायक होती है ॥ ३॥ .
२,८४-८९ -- . प्राय. उसका उदाहरण- मैने केतकी-पुष्प के पराग से धूसरित आकाश को देख लिया, कक्ष के अन्तर्भाग में प्रवाहमान शिलीन्ध्र और कदली-वृक्षो को शीतलता को धारण करने वाले, कदम्ब से होकर चलने वाले वायु को भी सह लिया। हे सखियो ! माँसू बहाना बन्द करो, डर. छोड़ो, व्यर्थ क्यों व्याकुल हो रही हो ? अब मै वनिमित के समान हो गई हूँ। मैं इन बादलो को भी अवश्य सह लू गो ।। ८४ ।। परदेश में स्थित कामुक की अवस्था का वर्णन- मयूरो का अत्यन्त मधुर शब्द भी कर्णकटु हो गया है, अमृत धारण करने वाले बादल भी विष बरसाने वाले हो गये है, नवविकसित कदलीपत्रों से निर्मित शय्या भी सपं का काम कर रही है ( काट रही है)। कोन ऐसी चीज है, जिसे प्रियतमा के वियोग ने मेरे लिये उल्टा नही कर दिया ॥ १५॥ [ प्रवास की स्थिति में ] कृशता, जागरण, मलिनता, चिन्ता इत्यादि स्त्रियों को विभिन्न अवस्थायें हो जाती है । अवधि के पश्चात मृत्यु भी हो जाती है ।। ८६ ॥ देशान्तर को गये नायक की नायिका को लक्ष्य करके कामदेव के प्रति कहा गया एक सखी का उलाहनापूर्ण वाक्य- हे कुमुमसायक ( कामदेव ) | इसके पति के सुबह-सुबह जाते हो इस बेचारी के शरीर को प्रतिपत्-तिथि को उदित चन्द्रमा की [ क्षीण ] रेखा के समान ( अर्थात् उसके समान दुबली ) बना दिया । अब यह बतानो कि तुम अपने वाणो को कहाँ छोड़ोगे । [ क्योकि वह तो अत्यन्त क्षीण होने के कारण दिखाई ही नही पड़ेगी या बागच्छेद्य ही नहीं रह गई है ] ॥७॥ परदेश स्थित नायक की नायिका के स्वरूप का निरूपण- हे सखि । अब (प्रिय के विदेश चले जाने पर ) निश्चय ही निःश्वासों के साथ- साथ रातें भी बड़ी हो गई है, नेवजल के साथ साय शब्दायगान कङ्कण भी विगलित (स्खलित या प्रवाहमान ) हो चला है, धीरे-धीरे तनु (शरीर की स्पर्धा से प्राणों की प्राशा) भी तनु (क्षीण ) हो चली है। लेकिन कामदेव ही ऐसा है जो प्रिय के जाने पर भी विजयी बनकर स्थित है ।। १८ ॥ हे सुभ्र ! विरह से व्याप्त कष्ट के कारण अघर-पल्लव रागरहित हो गया है, चोटी अत्यन्त मलिन हो गई है, नेत्र प्रजनरहित है, केशराशि विखरी हुई है, अङ्गो की कान्ति श्वेत हो गई है-इस प्रकार अस्तव्यस्त सी इस नायिका के प्रत्येक अङ्ग का स्थिर शोभा वाली इसकी सखी ही गाढ़ आलिंगन कर रही है ॥ ९६ || २,६०-६६ हे सखि ! क्या वहीं रात नही होती या चन्द्रमा नहीं होता, या महल को श्वेत शोभा नही होती, जिससे मुझ प्रिया को भी वे विदेश में रम करके स्मरण नही करते ॥६॥ हे समीर ! फैले हुये शीतल एवं सुगन्धित कणो को बिखेरो । हे चन्द्र ! दिशामो को प्रकाशित करो। कामदेव ! जितना चाहो बढो। है सखियो । प्रब अवधि का दिन पूरा हो गया ; उसको (नायक की) बात छोडो। अब मेरा हृदय यहाँ कुछ अन्यथा करना चाहता है ।। ६१ विरह की उपयुक्त अवस्थायें पुरुष की भी होती है। कामदेव के बाणो के प्रहार मादि कष्ट शत्रुनों को भी न हो ॥ २ ॥ करुणात्मक- जब एक ( नायक या नायिका ) के मरने पर दूसरा मृतप्राय हो जाता है; उनमे से नायक प्रेम के कारण प्रलाप करता है, तो यह करुणा विप्रलम्भ शृगार होता है। जैसे-11६३॥ उसका उदाहरण- [ रति विलाप कर रही है--] स्नेहपूर्ण वधू के समान हावभाव करने वाली कदली भी ( केले का वृक्ष , जल गई, वीणा नष्ट हो गई, कोकिल का पञ्चम स्वर भी समाप्त हो गया, चन्द्रमा की चाँदनी नष्ट हो गई। यह स्पष्ट है, कि केवल में रति ही नही अपितु अनेक रलो का समूह भी जल गया । भगवान् शङ्कर ने कामदेव को जलाकर सम्पूर्ण विश्व को निस्तत्त्व कर दिया ।। ६४ ॥ पुरुष द्वारा किये गये प्रलाप का उदाहरण- मुख को चन्द्रमा ने, आँखों को हरिणों ने, केशो को मयूरवृन्द ने, स्तनो को हाथियो ने, भुजामो के उल्लास को चञ्चल पल्लयो ने, और सुगन्ध को बलशाली मलया. निल ने-इस प्रकार सभी निष्ठुरी ने उस तन्वङ्गी को विभान करके हरण कर लिया । अब मेरे पास क्या है, जिसे दैव ने नही हर लिया। [ अर्थात् मेरा सब कुछ हर लिया गया ] ॥६५॥ [नायिका विलाप करती हुई कह रही है, कि ] "जिसके लिये तुम काम के प्रभाव से इतनी सुन्दर अवस्था को प्राप्त हो गये हो, वही प्रभागिन मै नेत्रगल (मासूमो) से तुम्हारी मूर्धा को दूर कर रही हूँ" ॥ ६ ॥ [ नायक शिलाप कर रहा है -] "हे झुके हुये अगो वाली ! तुम सभी बन्धनो से मुक्त हो गई, छह घनीभूत कपूर [ तुम्हारे शरीर में लगा दिया गया और २,६७-१०६ वक्ष स्थल ढक दिया गया है । जिस पापी के द्वारा तुम इस दशा को पहुंचाई गई हो उस मुझ पर मात्गक विश्राम से सुन्दर लगने वाली दृष्टि डालो ।। ६७ ॥ इममें ( करण विप्रलम्भ शृंगार में ) मनुष्य प्रायः म्लान्, आँसू बहाने वाला, उद्विग्न, शिथिल अंगों वाला, नष्ट चेतना वाला, चिन्तायुक्त और दीन हो जाता है ।।६८|| यहाँ ( करुणात्मक विप्रलम्भ शृगार में ) इसको रतिमूलक मिथुनावस्था (युग्मावस्था ) को भूलकर कुछ विद्वानो को कारण्य के कारण करुणारस का भ्रम हो जाता है || ६६ ॥ फिर स्त्री और पुरुप का सापेक्ष संगम ( मिलन ) होता है । अन्यथा वह शृगार- वचनो से युक्त करुण हो जाता ॥ १०० ।। इमलिये यह करुण रस से अनुमोदित ( समर्थित ) शृंगार रस ही है। कवियो के द्वारा विरल रूप से निबद्ध यह ( करुणात्म विप्रलम्भ शृंगार ) विदोप सौन्दर्य धारण करता है ।।१०१॥ स्त्रियों (नायिकाओं) के सखीजन- नायिकामो को ये सखियां होती है-- १. कारू ( घोबिन आदि ), २. दासी. ३. नटी, ४. धात्री, ५. प्रतिवेश्या ( पड़ोसिन ), ६. शिल्पिनी, ७. बाला पौर ८. प्रजिता ॥१०२॥ कलामो में कुशलता, उत्साह, स्वामिभक्ति, दूसरे के अभिप्राय को समझना, अच्छी स्मृति, वाणी मे मधुरता, नमसम्बन्धी बातें जानना और बोलने को अच्छी शक्ति- ये सखियो के गुण है ॥ १०३ ॥ मनोरञ्जन, शृंगार करके सजाना, शिक्षा, उलाहना देना, प्रसन्न करना, समागम कराना भौर विरह की दशा में प्राश्वासन देना~ये सखियों के कार्य है। जैसे---॥१०४॥ उनके उदाहरण- "हे मुग्धे ! बताओ, मैने किसका चित्र बनाया है ? चञ्चल सखी की यह तेज वाणी सुनकर तन्वड्गी नायिका ने चित्रपट्ट पर अपनी प्रांखें लगाई। लेकिन जब वह कह न सकी तो विशाल एव विकसित कदम्ब के प्राकार जैसा अपना शरीर बनाकर उसने व्यक्त किया कि 'प्रियतम वा ॥ १०५ ।। नर्मव्यापारकुशल सखी ने प्रत्येक प्रग के उपयुक्त नायिका को सजावट करके, काम- देव के वेग के कारण मोहन व्यापार में इसकी (नायिका को ) उत्सुकता और चतुरता देखकर इसके ( मृगनयनी के ) पैर में महावर नही लगाया और विस्तृत मास्तरणयुक्त शय्या की और अपनी मांखें कर दी ।।१०६॥
२,१०७-११५ १३३ प्रियतम का गाढ़ प्रालिंगन किया जाता है और बहुत अधिक चुम्बन लिया जाता है । वही काम अधिक किया जाता है, जो उसे रुचे। खूब चाटुकारितापूर्ण बातें की जाती है । 'सखी ने, रतिकाल में क्या किया जाता है, यह सब कुछ प्रयत्नपूर्वक मुग्धा नायिका को सिखा दिया था, फिर भी गुरु । शिक्षक या उत्कट कामदेव ने उसके ज्ञान को सौगुना कर दिया ॥ १०७ ।। [नायिका की सखी नायक कह रही है - "हे सुन्दर ! उसके जलते हुये कामाग्नियुक्त हृदय में भी निवास करने वाले आपने अपना प्रेमाधिक्य देर से व्यक्त किया, किन्तु आपके शीतल हृदय में भी मेरी सखी नायिका ] सदा सुखप्राप्ति के लिये स्नेहरहित होकर थोड़ी देर भी नहीं रही। अर्थात् उमने आपसे हमेगा स्नेह किया ॥ १०॥ मेरी बात [सखी नायक से कह रही है, कि ] "हे नाथ ! क्राप छोड दा, मानो । कामाग्नि से अत्यन्त कृशित तन्वङ्गी का आश्वासन दो। [ अन्यथा ] पूर्ण चन्द्र ज्योत्स्ना के द्वारा अकेली वह वेचारी शीघ्र ही पञ्चत (मृत्यु) का प्राप्त हो जायेगी ।। १०६॥ 'इस वस्त्र को मैं यहाँ वृक्ष पर रख रही हूँ। आप लोग यही एकान्त में निश्चिन्त होकर बैठिये ।' एकान्तस्थित नायक और नायिका से ऐसा कहकर चतुर सखी पागे लता की ओट में चली गई ।। ११० ।। हे सन्नी ! जो तुम्हारी बाई पाँख मूब फड़क रही है, तुम्हारे स्तनतट रोमाञ्चित हुये जा रहे हैं और जांघों के भीतर कम्पन मालूम पड रहा है, वह बता रहा है कि प्राज प्रियतम से तुम्हारा सङ्गम होगा ॥ १११ ॥ उपयुक ढंग से नायिकाओं को, सर्वस्व धारण करने वाले कलश के समान, सखियां हमेशा उनके ( नायिकामो के ) विभिन्न कार्य करती है ॥ ११२ ॥ इस प्रकार सदा कवियो को शृङ्गार को रचना करनी चाहिये । इससे रहित काव्य प्रायः नीरस कहा जाता है ।। ११३ ।। हे नाथ ! मेरे जैसे लोग तुम्हारे इस प्रेम का वर्णन कैसे कर सकते हैं, जिस (प्रेम ) से तुझ पुण्यात्मा ने एक ही प्रिया को पञ्चत्व ( मृत्यु ) को प्राप्त करा दिया ॥ ११४॥ इस प्रकार जो रसज्ञ (कवि) अधिक प्रयागो को देखकर इस रस में काव्य. रचना करते है, उनका काव्य विद्वानो के मुख पर पैर रखकर ( स्थान बनाकर ) सारे संसार में चारो ओर खूब भ्रमण करता है ॥ ११५ ।। श्रीमान् रुद्रभट्ट के द्वारा विरचित भृङ्गारतिलक नामक काव्यालंकार में विश्लम्म शृङ्गार नाम का द्वितीय परिच्छेद समाप्त
तृतीय परिच्छेद
[हास्य रस का लक्षण-]
विकृत मन, वाणी, चेष्टा और वेप से रस उत्पन्न होता है । चूंकि यह हासमूलक
है, इसलिये इसे हास्य कहते है। [यह ] तीनो [ उत्तम, मध्यम और अधम ] प्रकार
के पात्रो मे रहता है । जैसे-॥१॥
उत्तम [ पात्र के हास्य ] का लक्षण-
कपालो के कुछ खिल जाने से, आँखो के कुछ विस्फारित हो जाने से और दांतो
क कुछ दिखाई पड़ने से [ उपलक्षित ] जो हास्य है वह उत्तम पानो का होता है।
जैस- ॥२॥
उसका उदाहरण-
'पार्वती के नेत्रों को लुभाने के लिये मुझ दूल्हे का कितना सुन्दर वेश है, हाथ
मे उठे हुये फनो वाले शेषनाग का कंगन है, जलती हुई अग्निवालो अॉखें है, हलाहल
का कुण्ठित कर देने वाला कुटिल कण्ठ है और हस्तिचमं का परिधान है।' इस प्रकार
सापकर शकर जी को, कुछ उल्लसित कपोलो से प्रतीत होने वाली, हंसी आप लोगो
का कल्याण करे ॥३॥
मध्यम और नीच [ पात्रों के ] हास का लक्षण
मध्यम पात्रो का हास वह होता है, जिसमे मुखकमल खुल जता है और नीच
पात्रो के हास मे आँसू भा जाते हैं तथा हँसी की आवाज सुनाई पड़ती है।
जस-1॥४॥
मध्यम [पात्र ] के हास का उदाहरण-
जैसे ही मुख के भीतर की मदिरा को फैलती हुई गन्ध को चाहने वाले भौरे
प्रसन्नतापूर्वक [ वधू की ओर ] दौड़कर आये, वैसे ही सखी ने ऐसा कहकर परिहास
किया, 'हे सुन्दरी ! हे मुग्धे ! तुम आज भी उस कामव्यापार को नही जानती हो;
अवश्य ही तुम्हारे कमलदल को चाहने वाले तुम्हारे पतिरूप भ्रमर ने तुम्हारे घर
को देखा नही है ॥ ५॥
नीच [पात्र के हास J का उदाहरण- [ कोई कवि किसी राजा की प्रशंसा कर रहा है-] 'हे नाथ ! आपके शत्रु घर में मांसू ( हासजन्य ) से गोली प्रांखो वाली अपनी स्त्रियो के साथ शबर (एक जंगली जाति) चित्र देखकर इस प्रकार खिलखिलाकर हंसते है—'इन स्त्रियो (चित्रस्थ ) ने गुनाफल ( पुंधची) को छोडकर मोती का गहना स्तनो पर पहना है। स्त्रियों को कितना कष्ट है, कि उन्होने कान में मोर का पंख न लगाकर कमल लगाया है ॥६॥ हास्य रस का अनुभाव- इसमे ( हास्य रस में ) मित्र के हाथ पर मापात पर प्राघात किया जाता है. नेत्रो में उल्लास होता है, अङ्ग फड़कते है, नाक मौर गाल मे स्पन्दन होता है तथा मुंह लाल हो जाता है ॥७॥ करुण रस [ का लक्षण- करुण रस किसी प्रिय व्यक्ति, नौकर, या धन का नाश होने से होता है योर यह शोकात्मक होता है । इसमे नायक भाग्य का मारा और दु ख का पात्र होता ] [उसका उदाहरण-] हे राजन् । तुम्हारे शत्रु को स्त्री प्रलाप करती है कि पति तो अपने भाइयो के साथ लड़ाई मे ही मृत्यु को प्राप्त हो गये, विधवा हो जाने के कारण बहू बड़े-बूढ़े लोगो के मन को कष्ट पहुंचा रही है। एक ही बच्चा है, जिसे छोड़ा नहीं जा सकता, क्योकि वह शिशु बहुत छोटा ) है । विधाता ने बुरा ही दिया है, कि मै जो रही हूँ ॥ ६ ॥ करुण [रस ] का अनुभाव-- जमीन पर गिरना, देव ( भाग्य ) को निन्दा करना, रोना, दीनतापूर्ण शब्द बोलना, देह को पीटना, मोह, वैवण्यं प्रादि [ अनुभाव ] इसमें ( करुण रस में ) उत्पन्न होते हैं ॥ १० ॥ रौद्र- शत्रुमो को सहन न करनेवाला कोधस्वरूप रोद्र [ रस होता है । इसमें अत्यन्त भयङ्कर विग्रह ( युद्ध या शरीर ) वाला प्रायः राक्षस होता है ॥११॥ [ उसका उदाहरण-] जिन नीच क्षत्रियों ने मेरे पिता को युद्ध में मारा है, उनको त्रिको को छोडकर बलपूर्वक एवं जबर्दस्ती में राम ( परशुराम ) उज्मल भोर सुदृढ़ कुल्हाडे को धार के . ३,१२-२० लगने से छिन्न उनके कन्धे से प्रवाहित रकधारा से [ अपने ] क्रोध को शान्त करूंगा ।। १२ ।। रौद्र के अनुमाव- मुँह का लाल होना, हथियार का प्रक्षेपण, पसीना होना, कम्पन होना, होठो का फडफडाना अपने बल को प्रशंसा, हाथ पीटना, भौहे टेढ़ी होना-ये रौद्र रस में अनु- भाव होते है ॥ १३ ॥ वीररस- वीररस उत्साहात्मक और दया-दान प्रादिपूर्वक होता है। इसमें नायक तीन प्रकार का ( दयावोर, दानवीर और युद्धवीर ) होता है और वह बलशाली पोर गम्भीरता, उदारता, सौन्दर्य, धैर्य प्रादि गुणो से सुशोभित एवं जनता को माकृष्ट करने वाला होता है । युद्ध में वह प्रौढ़ पराक्रम दिखानेवाला होता है ।। १४-१५ ।। उत्तम धीर [ का उदाहरण - हे पक्षी ( बाज ) ! इस बिचारे कबूतर को छोड़ दो, मेरे शरीर की चर्बो पर ही धीरज धारण करो। क्या तुम नही जानते कि मै सम्पूर्ण प्राणियों के उधार में समर्थ शिवि हू ॥ १६ ।। मध्यम वार का उदाहरण हे भगवन् ! केवल तीन लोक पाने से सन्तुष्ट होकर अवश्य तुम ठगे गये, क्योकि मै तो जिस किसी पदार्थ की याचना की जाय उस सब कुछ को देने वाला बलि हूँ और तुमने कुछ अधिक नही मांगा ॥ १७ ॥ अधम धीर [का उदाहरण]- मेरी छाती में लगकर मतवाले हाथी के तीक्ष्ण दन्तो के मुसल रेंड को टहनी के समान जो हो जाते है और अग्निराशि बिखेरने वाला वज्र [ भी ] मृणालदण्ड के समान जो हो जाता है, इसे इस समय इन्द्र कुछ भूल गया है। यदि वह ( इन्द्र) फिर युद्ध करना चाहता है तो मै रावण तैयार हूँ॥ १८ ॥ अनुभाव- इसमें ( वीररस मे ) धैर्य, गर्व, उद्दण्डता मनन, स्मरण, रोमाञ्च, अनेक प्रकार के वाक्यो का प्रहार, उत्साहयुक्त क्रोध और आवेग होते है ।। १६ ।। भयानक रस- भय के स्थायीभाव वाला भयानक रस शब्द आदि के विकार से उत्पन्न होता है। इसका नायक वालक, स्त्री या नीच होता है ॥ २० ॥ वीररस के ३, २१-२७ बाल भयानक का उदाहरण- द्वार पर तुरहो का शब्द सुनकर भय से लिपटी हुई सुन्दर भुजा रूपी लतावाला धूल-धूसरित मुग्ध बालक किसी सौभाग्यशाली के गले से लगता है ॥२१॥ स्त्रीगत भयानक [रस] का उदाहरण- प्रणय कलह के कारण किसी क्रुद्ध नायिका ने, करोडो चाटुकारिता करने और चरण-कमल पर गिरने पर भी प्रियतम को हा दिया, लेकिन जब नवीन मेघ गर्जन करने लगे तो डरकर उसने उसका [ प्रियतम का ] ऐसा प्रालिंगन दिया कि उसका हिलता हुमा हार टूट गया ॥ २२ ॥ नीचगत भयानक [रस का J उदाहरण- हे राजन् ! कम्पन एवं उपराध से युक्त समस्त प्रगो वाले मौर बहते हुए प्रस्सेदजलविन्दुप्रो से भरे आपके शत्रु भापके कार्यों ( युद्ध मादि ) से स्त्री के समान चेष्टा करते हैं।॥ २३ ॥ भयानक [ रस ] के अनुभाव- भयानक रस में कान्तिहीनता, अधुपात, भय, हाय-पैर प्रादि में कंपकपी, पसीना, मुंह सूखना, प्रखें इधर-उधर फेंकना और संभ्रम---ये अनुभाव होते है ॥ २४ ॥ धीमत्स रस- प्रशोभन वस्तु को देखने, सुनने या वर्णन करने में जो जुगुप्सा ( घृणा ) होती है, उससे वीभत्स रस उत्पन्न होता है। उग्र दुर्गन्ध आदि इसके विषय है। जैसे--॥ २५ ॥ उसका उदाहरण- जहाँ मृतशरीर पर कीड़े इधर उधर रेंग रहे है, जो बहते हुए रक्त पौर चर्बी की गन्ध से युक्त है, जो फैले हुए पाव के विस्तार से प्रमृत उग्र गन्य से परिपूर्ण है, जहां प्रचुरमात्रा में पक्षी घूम रहे हैं और जहाँ पुढे हिलाकर नृत्य करने में कुशल पिशाच है, ऐसी प्रेवभूमि सुशोमित हो रही थी ॥ २६ ॥ [बीभत्स रस के ] अनुभाव- इसमे ( बीभत्स रस में ) नाक ढकना, मुंह बन्द करला, अंग सिकोड़ना, थकना मादि अनुभाव उग के कारण उत्तम [ लोगो में भी होते हैं ॥ २७ ॥ अद्भुत रस- रसन लोगों को जानना चाहिये कि महमुत रस विस्मयात्मक होता है और "१३८ ३,२८-३६ [ वह ] माया, इन्द्रजाल, दिव्य स्त्री और जंगल आदि से उत्पन्न होता है। जैसे-॥ २६॥ उसका उदाहरण- है हंस ! सचमुच तुमने स्त्रियों को इस चाल ( गति ) का हरण कर लिया है। फिर भो ( तुम्हारे हरण करने पर भी ) ये ( स्त्रियां ) चलती हैं, यह तुम्हारा अद्भुत इन्द्रजाल है ॥ २६॥ [अद्भुत रस के ] अनुभाव- गद्गद होना, साधुवाद देना ( वाह वाह करना ), पसीना पाना, पुलक होना, कमान होना, निनिमेप दृष्टि होना और प्रांतो का फैल जाना—ये [अनुभाव ] अद्भुत रस में होते हैं ॥३०॥ । शान्त रस- सम्पूर्ण प्राणियो मे समभाव होने के कारण सम्यक् ज्ञान से शान्त रस उत्पन्न होता है। उसमे नायक मोह, राग आदि के नष्ट हो जाने के कारण इच्छारहित होना है ।। ३१ ॥ उसका उदाहरण याचको को उनको याचना के अनुसार प्रतिदिन अपना धन दान कर चुका, अपनी तलवार की झवार से शत्रुकुल को नारीशेप कर चुका (अर्थात् शत्रुकुल नारियो को छोडकर सब का संहार कर दिया ), और अत्यन्त रागयुक्त प्रणयो लागों के साथ चिरकाल तक रति भो ( रमण या प्रेम ) कर चुका । प्रत्र इससे अधिक प्रोर क्या करना रहा । अब तो मुझे अपने शरीर से भी विशेष प्रेम नहीं है ।। ३२ ।। [शान्त रस के ] अनुभाव- शान्त रम मे मन प्रात्मा में पूर्ण रूप से निवास करता है, आत्मा के अतिरिक विपयो का मालम्बन नहीं करता। सुख में इच्छा और दुःख में घबड़ाहट उत्पन्न नहीं होती ।। ३३ ।। जो पहले पाठ रस बताये गये हैं, उनमें दो-दो निश्चित रूप से परस्पर विरोधी हैं । उनका [ परसर ] सम्बन्ध वजित है ।। ३४ ॥ शृङ्गार-बीमस, बीर-भयानक, रौद्र-अद्भुत और हास्य-करुण परस्पर विरोधी है ॥ ३५॥ शृङ्गार से हास्य, रोद्र कम से करुण, वीर से अद्भुत, और बीभत्स से भयानक रस उत्पन्न होता है ।। ३६ ॥ . " । - ३७-५२ १३६ विद्वानों ने ये जो जन्य मौर जनक दो-दो रस बताये हैं, उनका (जन्य-जनक का) युक्तिपूर्वक किया गया भेद विशेष दोपयुक्त नहीं है ।। ३७ ॥ पहले रसो के विभाजन मे कुछ भाउ बताये गये हैं । यहाँ स्वतन्त्र रूप से भावो का वर्णन किया जा रहा है । वे सुन्दर [ भाव ] कवियों को अभिमत हैं ॥ ३८ ॥ रस के अभिप्राय को सूचित करने वाले रति मादि स्थायी (6), गचारी (३३ ) और सात्विक ( ८ ) भाव पचास (६+३३+८=५०) होते है, उन्हे इस प्रकार जानें ॥ ३९ ॥ शृङ्गार मादि रसो में ही रति आदि भाव एक एक करके स्थिरता से रहते हैं भोर भन्य तैंतीस भाव चर ( संचारी ) होते है। जैसे-~४० ॥ चित्त के अनवस्थित होने पर भाव प्राय. मिल जुल कर उत्पन्न होते हैं, फिर भी बहुलरूप से ( अधिक ) होने वाले भाव यहां बताये जा रहे हैं । जैसे- ॥४१॥ दशंका, असूया, भय, ग्लानि, व्याधि, चिन्ता, ति, स्मृति, औत्सुक्य, विस्मय, हर्ष, बीड़ा, उन्माद, मद, विपाद, जडता, प्रवाहित्य, चपलता तथा मति- इन व्यभिचारी भावो का प्रयोग शृङ्गार रस में करना चाहिये ॥ ४२-४३ ॥ हास्य [ रस ] में श्रम, चपलता, निद्रा, स्वप्न, ग्लानि, शंका, मसूया और प्रवाहित्य-ये [व्यभिचारी] भाव होते है । ४४ ॥ भाववेत्तामओ ने करुण रस मे दैन्य, चिन्ता, ग्लानि, निर्वेद, जडता, स्मृति भौर ध्याधि--ये भाव बताये हैं ।। ४५॥ रोदरस मे हर्ष, असूया, गर्न, उत्साह अमर्ष, चपलता, उग्रता तथा आवेग--2 ( सचारी ] भाव बताये गये हैं ।। ४६ ।। ममर्थ, भवबोध, वितर्क, मति, ति, क्रोध, मसूया, श्रम, मोह, मायग, हर्प, गर्व, मद, उग्रता-ये भाव वीररस में होते है। सन्त्रास तथा मरण भयानक रस में होते है।। ४७-४८ ॥ मपस्मार, विषाद, भय, व्याधि, मति, मद मौर उन्माद-इन्हे बीभत्स रस से उत्पन्न संचारी भाव जानना चाहिये ॥४६॥ मावेग, जड़ता, मोह, हर्ष विस्मय मोर मति इन भावो को कवि लोग मद्भुत रस में निबद्ध करते है |॥ ५० ॥ प्रत्येक रस में इस प्रकार स्थित संचारी भावों को जानना चाहिये । सात्त्विक माव तो सभी रसो में होते है ॥५१॥ चार पत्तियाँ- काशको, मारमटी, सास्वती तथा भारती-ये चार वृत्तियां होती हैं, जा रस की अवस्थिति को सूचित करती हैं ॥ ५२ ।। कैशिकी-- जो वृत्ति नृत्य, गोत, स्त्री, उपमोग, वेश मौर मङ्गों के सुन्दर वर्णन से युक्त, ३, ५३-६१ - माधुर्य से परिपूर्ण और छोटे छोटे समासो से समन्वित होती है, उसे कैशिको कहते है ।। ५३ ॥ शृङ्गार, हास्य और करुण रस के आधिक्य की सिद्धि के लिये विद्वानो को प्रयल- पूर्वक इस त्ति का प्रयोग करना चाहिये । जैसे--।। ५४ ।। "कवि लोग चन्द्रमा ( कतंक युक्त ) के सौन्दयं का वर्णन व्यर्थ ही करते हैं; रात का सयोग होते हो नष्टवि वाले कमल में भी शोभा कहाँ है ?" यह विचार करके, डरी हुई मगी के समान नेत्रो वालो नवयौवना [ नायिका ] के ऊँचे उठे मुखवाले स्तन उसके ( नायिका के ) आनन को देख रहे हैं ॥ ५५ ॥ हे सखि ! अपनी कांख के अन्तर्गत प्रतीयमान नवीन ( ताजा ) नसचिह्न को वस्त्र से छिपा लो, जो ( नखचिह्न) कामदेव का करस्य वाण, अनुरागरूपी थी (शोभा) का सुन्दर नेत्र, सौभाग्य का एकमात्र स्थान, विलास की कसौटी, चतुरता को सिद्धि -- पताका, मन्मथ का साक्षी और किसी लीलाकुशल [ युवक ] की धराहर है ॥ ५६ ।। कामिनी के जिस सन्दर मुखकमल पर उल्लसित सुवर्णकुण्डल को उज्ज्वल कान्ति भी पर्याप्त ताप पैदा करती थी, उसी ( मुखकमल ) पर प्रचण्ड अग्नि जलने लगी ।। ५७ ॥ आरभटी-- जो वृत्ति चित्र, युद्ध, श्रम, शस्त्रपात, माया इन्द्रजाल, उत्प्लवन, लङ्धन, आदि से मुक्त प्रोजस्विवर्णविशिष्ट, द्रुत और कठिनता से बोधगम्य होती है, उसे प्रारभटी जानना चाहिये ॥५८ ॥ विद्वान् लोग रोद्र, भयानक और बीभत्स रस में काव्य की शोभा बढ़ाने वाली इस वृत्ति का प्रयोग इस प्रकार करते हैं-१६॥ उस समय भत्यन्त भयङ्कर युद्ध हुआ, जो शस्त्रप्रहार से विदीरणं हाथी के मस्तको से वहतो हुई रक्तधारा से सिक्त मुक्ता की विस्तृत एवं विवृद्ध शोभा से सम्मानित और विशाल तथा चमकीले चौराहो से युक्त था, जो क्रोध से दौड़ते हुए धीरधुन्धर वीरो की खटखट करते अग्रमाग वाली तलवारो से समन्वित था, जिसमें खूब पकड़-धकड़ हो रही थी और जिसमें सिद्धवघुर्ये ( अप्सरायें योद्धानों को पकड़ रही थो (स्वर्ग भेज रही थीं)॥ ६ ॥ हे राजन् ! 'यह मेघो के गर्जन का शब्द नहीं है, यह तो उसको तुरही का गम्भीर और कठोर शब्द है; ये भयङ्कर सो को कान्तिवाले मेघ नहीं है, ये तो उसके हाथो हैं। इस प्रकार नये बादलो के उमडने के समय तुम्हारी सेना के प्रागमन की आशंका से प्राकुल, म्लान मुखवाली, शत्रुओ की स्त्रियाँ डरती हैं और नष्ट हो जाती है ।। ६१॥
-- रुण्डों ( मस्तकरहित शरीर ) से व्याप्त महासमर में यह सियार रफ पीते हुए, मास साले हुए और भड़ियो को इधर-उधर खीचते हुए घूम रहा है ।। ६२ ।। सात्वती- जिसमें हर्ष की प्रधानता होती है, अधिक सत्त्व [ गुण ] होता है. बो माग के बाद उदार वाणी से युक्त होती है मौर जो माश्चय एवं ऐश्वर्य रो शुशोभित होती है, वह सात्वती नाम की वृत्ति मानी जाती है ॥ ६ ॥ श्रवणसुखद शब्दो से मन को भानेवाली यह, मत्यन्त गुप मपों से मुक्त नहीं होती । यह वीर, रौद्र, अद्भुत मौर शान्तरस में मभिमत है, जैसे-।। ६४ ॥ हे समुद्र ! तुम लक्ष्मी को उत्पन्न करने वाले हो, पल के भागार हो. मितिस रत्नो के गृह हो, मर्यादारत रहनेवाले तुम्ही हो। इसमे किसे निप्रतिपति है? रोनित घर पर आये एक बड़वानल के, सदा प्यारा से पलान्त उर को भरने में भी जो तुम समर्थ नहीं हो, वह बहुत ही मध्यम अर्थात् भकीर्तिकर है।। ६५ ।। क्रोध के कारण विस्तृत, उत्कट एव कठिन पुतलियो पालो मगि नयाग्रह को छिटकानेवाली और दुनिमित्त-सूचक विद्युत के रागान भाकारणाती, गुलिपी सूर्यरूपी ( राजा की ) पाखें शोभित हो रही थी ।। ६६ ॥ हे राजन् । यह बहुत आश्चर्यजनक बात है, कि सपूर्ण संसार को पुणे वाली भो तुम्हारी कीति तुम्हारे मित्रो को रक्त (साल या पनुरागगुण ) मर रही है और शत्रुयो के मुख को मलिन ( धूमिल या उदारा ) कर रही है ।। ५७ ।। इस समय मेरा मन विषयों की प्रागक्ति से मुक्त होर विरमान निगल मात्मा में ही समाहित हो जाना चाहता है ।। ६८ ।। भारती- प्रायः प्रधानपुरुषों वालो, सुन्दर वक्रोक्ति रो युका और पीर, हास्य तपा प्रदगुत रस में रहनेवाली यह वृत्ति भारती कहलाती है ।। ६६ ।। सज्जनों का जन्म, देह, मृत्यु, और वेदना प्रादि इनो विपरीत (प्रजनो) के तुल्य ही होता है लेकिन जहाँ तक चच्चर एवं विपुल समी (घन ) का प्रश्न है, उममें माहमी होना ही एकमात्र कारण जो सम्पूर्ण भुवन के गठनो का नियन्त्रण करने वाले हैं और जिनकी रक्षा यगांदा जी करती हैं, उन कृष्ण का बाल्यकालीन शान्त और गम्भीर हाण पार लोगो को पवित्र करे॥७१।। पद मनुत बात है कि यह राजा निर्भय होते हुये मो युद्ध में शत्रुपों को मम देता है और उसके बदले में दिशाओं में शुभ्र यश प्राप्त करता है इन सुन्दर वृदियों को देखकर, महाशि को रवतापो का भवनोक्न करतं. मोर 11७०॥ ७२ ॥
१४२ ३,७३-८५ . प्रौचित्य का विचार करके कवि को सज्जन के चित्त का हरण करने वाले निर्माण करना चाहिये ॥ ७३ ।। सज्जन लोग विरस, विरुद्ध, दुःसन्धियुक्त रसवाले, नीरस और पात्र दोषो से काव्य की प्रशंसा नहीं करते ।। ७४ ॥ 'हे मुग्धे ! अपनी माता की मृत्यु के शोक को छोड़कर मेरे साथ जवानी, आनन्द मजे में मनामो ।' इत्यादि उदाहरण 'विरस' के माने जाते हैं ॥ ७५ ।। जिस प्रबन्ध में एक ही रस निरन्तर अत्यन्त वृद्धि को प्राप्त होता है, उसे कु [विद्वान् ] 'विरस' कहते हैं ॥ ७६ ॥ 'रति के समय नखक्षत के कारण छलकते हुये रक्त से परिप्लुत कपोल-स्थल वाले उसके [ नायिका के ] मुख को याद कर रहा हूँ।' यह प्रत्यनीक का उदाहरण है।। ७७ ॥ 'हे घूतं ! तुम उसी अनुचित सम्बन्धवाली ( नाजायज ) औरत के पास जाओ, जो तुम्हारे लिये जल गई, मुझमे तुम्हारा क्या काम है।' यह दु.सन्धानरस का उदाहरण है ।। ७८॥ 'प्रियतम बहुत दुर्जन है, वियोगसन्तप्त उस ( नायिका ) का मान एकदम म्लान हो गया और कामभाव क्षीण हो गया ।' इत्यादि नीरस का उदाहरण है ।। ७६ ॥ 'यह वेश्या की कन्या मुग्धा किसी बहाने के बिना ही रतिकार्य में निपुण है; कुलस्त्री हमेशा ढीठ होती है।' यह पात्रदुष्ट का उदाहरण मान गया है । ६० ।। विद्वज्जन इन दापो को अन्य ( शृङ्गारातिरिक्त ) रमों में भी वर्जित मानते हैं, जिनके सम्बन्ध से काव्य रस की परम्परा को प्राप्त ही नही होता ।। ८१ ।। इस प्रकार मेरे इस वर्णन से सम्पूर्ण रमविशेष को प्राप्त, सुन्दर पाद (चरण) और पदो से युक्त तया सत् अलंकारो वालो मेरी वाणी बुद्धिमानो के लिए वनिता ( स्त्री ) के समान व्यवहार करती है । टिप्पणी - 'ललितपादपदा' और 'सदलंकृति' ये दोनों विशेषण 'वाक' और 'वनिता' दोनो मे संयोज्य है ।। ६२॥ मैने 'शृङ्गारतिलक' नामक यह ग्रन्थ रचा है, जिसे कवि और काभी [ दोनो ही] विशेषज्ञान के लिये सेवन करते हैं ॥३॥ 'शृङ्गारतिलक' के बिना दूसरी कौन काव्य-कथा है, कैसी दिग्धता है, कोन सा रसागम है तथा गोष्ठी की क्या शोभा है ॥२४॥ सम्पूर्ण विद्वज्जनो से वन्दित, एव "त्रिपुरवध' से हो उल्लास को प्राप्त उमा को 'शृङगारतिलक को रचना से रुद्र ( कवि और शकर ) पुन: प्रसल कर रहे है ।।८५॥ थीमान् रुद्रभट्ट द्वारा विरचित श्रृङ्गारतिलक नामक काव्यलंकार मे तृतीय परिच्छेद समाप्त। + १ ३,७३-८५ मौचित्य का विचार करके कवि को सज्जन के चित्त का हरण करने वाले काव्य का निर्माण करना चाहिये ।। ७३ ॥ सज्जन लोग विरस, विरुद्ध, दुःसन्धियुक रसवाले, नोरस और पात्र दोषो से युक्त काव्य की प्रशंसा नही करते ।। ७४ ।। 'हे मुग्धे ! अपनी माता की मृत्यु के शोक को छोड़कर मेरे साथ जनानी के मानन्द मजे में मनामो ।' इत्यादि उदाहरण विरस' के माने जाते हैं ॥ ७५ ॥ जिस प्रबन्ध में एक ही रस निरन्तर प्रत्यन्त वृद्धि को प्राप्त होता है, उसे कुछ [विद्वान् ] 'विरस' कहते हैं ॥ ७६ ।। 'रवि के समय नखक्षत के कारण छलकने हुये रक्त से परिप्लुत कपोल-स्पल वाले उसके [ नायिका के ] मुख को याद कर रहा हूँ।' यह प्रत्यनीक का उदाहरण है ॥ ७॥ हे धूर्त ! तुम उसी अनुचित सम्बन्धवाली ( नाजायब) औरत के पास जामो, जो तुम्हारे लिये जल गई; मुझने तुम्हारा क्या काम है।' यह दु.सन्धानरस का उदाहरण है ॥ ७ ॥ 'प्रियतम बहुत दुर्जन है; वियोगसन्तप्त उस (नायिका) का मान एकदम म्लान हो गया और कामभाव क्षीण हो गया ।' इत्यादि नीरस का उदाहरण है ।। ७६ ।। 'यह वेश्या की कन्या मुग्धा किसी बहाने के बिना ही रतिकार्य में निपुण है; कुलस्त्री हमेशा ढीठ होती है।' यह पात्रदुष्ट का उदाहरण मान गया है ।। ८० ॥ विद्वज्जन इन दोषों को अन्य ( शृङ्गारातिरिक्त) रमों में भी वजित मानते हैं, जिनके सम्बन्ध से काय रस की परम्परा को प्राप्त ही नही होता ॥ १ ॥ इस प्रकार मेरे इस वर्णन से सम्पूर्ण रसविशेष को प्राप्त, सुन्दर पाद (चरण) और पदो से युक्त तथा सत् अलंकारों वालो मेरो वाणी बुद्धिमानो के लिए वनिता (स्त्री) के समान व्यवहार करती है । टिप्पणी -'ललितपादपदा' और 'सुदलंकृति' ये दोनों विशेषण 'धाक' और 'वनिता' दोनो मे संयोज्य हैं ।। ८२ ॥ मैने 'शृङ्गारतिलक' नामक यह अन्य रचा है, जिसे कवि और कामी [ दोनो हो । विशेषज्ञान के लिये सेवन करते हैं ॥२३॥ 'शृङ्गारतिलक' के बिना दूसरो कोन काव्य-कथा है, कैसी दिग्धता है, कौन सा रसागम है तथा गोष्ठी को क्या शोभा है ॥ २४ ॥ सम्पूर्ण विद्वज्जनो से वन्दित, एवं 'त्रिपुरवध' से ही उल्लास को प्राप्त उमा को 'शृङ्गारतिलक को रचना से रुद्र ( कवि और शकर ) पुन: प्रसन्न कर रहे है ।।५।। श्रीमान् रुद्रभट्ट द्वारा विरचित श्रृङ्गारतिलक नामक काव्यलकार म तृतीय परिच्छेद समाप्त हिन्दी-अनुवाद सहृदयालीला उत्कर्ष के सम्यक् ज्ञान से चातुर्य होता है; उससे सहृदयता पाती है भोर सहृदयता के कारण शोभायुक्त पुरुषो के नागरिकता को सिद्धि होती है ।। १ ।। युवती प्रादि का उत्कर्ष देह में १ गुण, २. अलङ्कार, ३. जीवित और परिकर (भृत्यवर्ग, परिजन आदि ) से [ होता है ] ॥२॥ उनमें, शोभाविधायक धर्मों को गुण [ कहते हैं ] ॥ ३ ॥ रूप, वर्ण, प्रभा, राग, अभिजात्य, विलासिता, लावण्य, लक्षण, छाया, और सौभाग्य ये गुण हैं ।। ४ ॥ [ शरीर के अवयवों (अङ्गो) को रेखामो की स्पष्टता को 'रूप' [ कहते हैं ॥५॥ गोराई प्रादि जो विशेष धर्म हैं वे 'वर्ण' कहलाते हैं ॥ ६ ॥ सूर्य के समान चकाचौध कर देने वाली जो दीप्ति है वह 'प्रभा' है ।।७।। स्वाभाविक मुस्कान, मुख को प्रसन्नता मादि और सभी की प्रांखो को आकृष्ट कर लेने वाला जो धर्म है वह राग कहलाता है ।। ८ ।। कोमलता मादि पुष्पधर्म मोर लालन, आलिङ्गन यादि स्पर्शविशेप, जिसका [ दूसरा ] नाम पेशनता है, उसे अभिजात्य' कहते हैं ॥९॥ जवानो से उद्भूत और कामवासना-प्रयुक्त जो मङ्गो एव उपाङ्गो बा, कटाक्ष मादि की तरह विभ्रम नामक चेप्टाविरोप है उमे 'विलासिता' कहते हैं तरंगयुक्त तरलपदार्थ के स्वभाव से पूर्ण, नेगो से पीने योग्य, पापक, स्निग्य एवं मधुर के समान, पोतवणं के उत्कर्ष के घनोभुत तत्त्व के तुल्य और पूर्णचन्द्र के सदृश मानन्द प्रदान करनेवाला तथा प्राकार सम्बन्धिनी मुग्धता से प्रकट होने वाला धर्म 'लावण्य' कहलाता है ॥ ११ ॥ मङ्गो एवं उपाङ्गो को प्रमामाय मुन्दरता तथा माता का कारलोभन मोचि. सात्मक बो स्थायो धर्म है उने 'सक्षण' कहते है ।। १२॥ युक्तप्रमाणता से प्रसिसाङ्गपर्णता, मदोष मे भदोप. सग-स्निग्धता से देकल्यधर्म, वानियतलोमाङ्ग मुस्लिप्ट सधानता से सौन्दर्य, नाहपरिणाहौचित्य से प्रमाणोचित्य, . और वक्रपयादिलेखाङ्कनायोग से लोकाप्रसिद्धविशिष्टाङ्गयोग-~-ये उसके ( लक्षण के ) छः भेद होते है ॥ १३ ॥ पान, वस्त्र नृत्य, बोली, चाल आदि के विषय में चतुरता से बाकपन व्यक्त करनेवाला जो अत्यन्त सूक्ष्म हावभाव है उसे 'छाया' कहते है ॥ १४ ॥ स्फुरित होने वाली शोभा, उपभोग, सुगन्ध आदि से जाना जाने वाला, भीतर से तत्वयुक्त, प्रसन्न करनेवाला होने के कारण वशीभूत करने वाला सहृदयसवेद्य जो धर्म है उसे सौभाग्य कहते है ।। १५ ॥ उनमे, पहले ( रूप ) में स्मर, मद और पुलक आदि भेद होते हैं। लेकिन अन्तिम (सौभाग्य ) में अस्पष्टध्वनि, रूपपरिभोग, अधरास्वाद और सुगन्ध आदि से साथ साथ रमयुक्त होने के कारण पावो इन्द्रियो को सुख मिलता है ॥ १६ ॥ थी राजानकरुय्यक के द्वारा विरचित सहृदयलीला में गुणोल्लेखनामक प्रथम [भाग ] समाप्त हुमा रलय, हेममय अंशुकमय, माल्यमय, मण्डनद्रव्यमय, योजनमय, और प्रकीर्णमय - ये सात ही अलंकार माने जाते हैं ॥१॥ इनमें-वज्र, मुक्ता, पद्मराग, मरकत, इन्द्रनील, वैडूर्य, पुष्पराग, कर्केतन, पुलक, रुधिराक्ष. भीष्म, स्फटिक, और प्रवाल ये तेरह रल हैं ॥२॥ हेम (सुवर्ग नौ प्रकार का होता है- जाम्बूनद, २. शातकोम्भ, ३. हाटक, ४. वैरणव, ५. श्रृङगी, ६. शुकिंज, ७. जातरूप, ८. रसविद्ध और ६. पाकरोद्- गत ।।३॥ रत्नमय और हेममय अलंकार आवेध्य, निबन्धनीय, प्रक्षेप्य और प्रारोप्य के भेद से चार प्रकार के होते है ।। ४ ।। उनमें ताडो, कुण्डल, श्रवणवालिका ( कान की बाली ) आदि प्रावेष्य है; अंगद श्रोणीसून, मूर्धमणि, शिखाहढिका प्रादि निधितोय हैं; ऊमिका कटक भौर मजीर के समान प्रलंकार प्रक्षेप्य हैं; प्रालम्बमालिका, हार और नक्षत्रमाला आदि प्रलकार पारोप्य हैं ।। ५ ॥ ग्रंशुकमय अलंकार चार प्रकार के होते है जो क्रमसे त्वचा, फल, कोडे पोर रोम से उत्पन होने के कारण १-क्षोम ,२-कार्पास ( सूती ) ३-कोय (रेशमी ) और ४-राव ( ऊनी ) प्रादि ॥६॥ पुनः ये अंशुकमय अलंकरर निबन्धनोय, प्रक्षेप्य, मोर मारोप्य के भेद में तीन प्रकार के होते हैं ॥७॥ उनमें-गिर.शाटक और अधोवस्त्र प्रादि निबन्धनीय है; कञ्चुक (चोलो) आदि प्रक्षेप्य है और उत्तरीय ( चद्दर ) मादि अारोप्य हैं ।। ८ ॥ रंग और कटाव के वैभिन्य से ये सभी अनेक प्रकार के होते है ॥ ६ ॥ .
माल्यमय मलंकार प्रथित मौर प्रापित के भेद से दो प्रकार के होते हुए भी
पाठ प्रकार के होते हैं ॥१०॥
वेष्ठित, २ तित, ३. संघाय, ४. पन्थियुक्त ५. अवलम्म, ६. मुक्ता, ७.
मजरो, और . स्तब के भेद से ॥ ११॥
उनमे-ऊपर किये गये माल्य को येष्टित', पावभाग से फैलाये गये को 'वितन',
बहुत से फूलो के समूह से बनाये गये को संघाटय, बीचबीच में विषय माल्य को
अन्थियुक्त, स्पष्टोम्भित को अवलम्ब, केवल [ पुष को] मुक्का, अनेक फूलो से युक्त
लता को मञ्जरी और फूलो के गुच्छे को स्तबक [कहते हैं ] || १२ ।
उसके माध्य, [निबन्धनीय, प्रक्षेप्य, आरोप] पादि चार भेद भी होते
हैं ।। १३ ॥
कस्तुरी, कुइकुम, चन्दन, कपूर, भगुरु, कुलक, दन्तसम, पटवास, सहकार, तेल,
ताम्बूल, मलक्कक ( पालता), मञ्जन, गोरोचन भादि से सम्पन्न मण्डनद्रव्यमय
यलद्वार होते हैं ॥ १४॥
भ्र घटना, केशरचना, धम्मिल्ल ( वेणी ) बाँधना मादि योजनामय मलद्वार
होते हैं ॥ ११ ॥
प्रकोएमय अलङ्कार दो प्रकार के होते हैं ॥ १६ ॥
जन्य मौर निवेश्य के भेद से ।।१७।।
थमजल ( पसीना ) मोर मधुमद मादि जन्य [प्रकीर्णमय अलङ्कार ] है । दूर्वा,
अशोकः, पल्लव, यवाकुर, चाँदी, पु ( शीशा ), शङ्ख, ताडपत्र, दन्तपत्रिका. मृणाल-
वलय, करमोडनक प्रादि निवेश्य [ प्रकोणमय अलङ्कार ] हैं ॥१८॥
इन सबके समवाय ( मेल ) को वेष कहते है ॥ १६ ॥
और वह देश, काल, प्रकृति मोर भवस्था की समानता से इसके कटाव से उषित
स्थान पर रखने से उत्तम भाग प्राप्त करने के कारण रमणीयता को वृद्धि करता
है ॥२०॥
। सहृदयलीला में भलङ्कार नामक द्वितीय [ भाग ] समाप्त ।
शोभा के द्वारा मनुप्राणित करने वाले को जीवित कहते हैं, जिसरा नाम
यौवन है।॥१॥
बचपन के बाद मंगों में वृद्धि, सुन्दरता और विभक्तता लानेवाला, विकसित
प्रनार के समान, काम के निवास का स्थान जो मवस्या का भेद है उसे यौवन कहते
हैं ॥२॥
वः सन्धि को उसका भारम्भ [ कहते है J॥ ३॥
भोर प्रोता को परस्पा को मध्य [ कहते हैं ॥४॥
Notes, 1. Notes on Rudratu. 1. This stapza is quoted by Iemaloudella. * * * fol. 17a (Ass. Kielborn, Report on the Scand ter sur MSN Bombay 1881 p. 102 No. 265 (); <* tul, 8. . Ciwwe, 1*** pers relating to the Collection etc. Calcutta (8788 49 News (B) and by Vagbhafa, Alamkratilako fol 3 al Insolens 1. . p. 71 N, 300). H.'s MSS. reud 24.01 1, 4 SATA*:. Vagbrata's readings I buyt 20 led Curupure trip stanza Faiat fapta Kavyaprašas. p. 193, whitt 19 uso quotes by Hemacandra l. c. fol. 172; Vwzbulu l. c lul. 38; Buluhrusu, Alankaragara fol. 32b (US., Lists of Sauskut MSS. collocul tur tt Government of Bombay sa 1879-80 1831-32 p. 9 No. :')); Juyaralha, Alamkasavimassini fol. 81a (lis, Bubius, Deusled krport App. I p. XV No. 230) and Alamkutodalaranum fol. 14 (11S.Duller 1. c, No. 240); Kesava, Alamkarasekhars fol. 356 (Ms Wublur c. No. 235) 2. täcotiect. - 3. Educu and trauslared by dufrecht, ZDAG, 25, 240. The last verse is quote accurately by Ujjvaladatta on the Vaadisutras 3, 47, -- G. Quoted by Vahulu, Alambaratllaka tol. 21a, wbo olso veids 39001 it, ch. Agallis rana 339, 9. Edited and translated by Aufrecht, ZDIC. 25,210, lcd. Spruche 11t4, 54–5. cſs, Uhle on Velulupapcarimsarska po 5 st.) p. 93. - 9, cfr. Regnaud, La Rbetonque Sansknlo l'ari. 1884 p. 331 with sates, Adds Rasagangadhara p. 01. At p. si Nogesa. Lbaita quotes tur stanza. Candraloka 6,5 11, Varbdatalamkara itd. Acuadoras Burocab) 5,3. Prataparudrija (ld. Madras 1068) 4,3.
प्रथम (वयः सन्धि ) मे वेणीरचना, अलकभड्ग, नीविबन्धन, दन्तपरिकर्म, परिष्कार, दर्पण देखना, फूल लगाना, माल्योभन ( माला गूचना), जलक्रीडा, धूतक्रीडा, अश्लील और छेक (विदग्धतापूर्ण ) वोली में बोलना, बिना कारण लज्जा आदि अनुभाव, शृंगारशिक्षा आदि बार बार चेष्टायें होती हैं ॥ ५ ॥ अन्त्य ( प्रौढिकाल ) मे शृङ्गारनुभाव का क्रम ही श्रेयस्कर है ॥ ६ ॥ । सहृदयलीला में 'जीवित' नाम का तृतीय [ भाग ] समाप्त ।। आरादुपकारक होने के कारण शोभा को व्यक्त करने वाले को परिकर कहते उसके चेतन और अचेतन, स्थाणु और चल में प्रत्येक के शिलष्ट और सनिहित के रूप से पाठ भेद होते हैं ।। २ ।। उत्सङग में स्थिति पति, घोड़ा, परिवार, खिड़की, वितान, नाच छत्र प्रादि दर्शन कहलाते हैं ॥ ३ ॥ वे व्यस्त और समस्त के भेद से दो प्रकार के होते है ॥४॥ इस प्रकार शोभा के समुत्पादक, समुद्दीपक, अनुप्राणक और व्यञ्जक को कम से गण, अलंकार, जीवित और परिकर करते हैं ॥५॥ इस प्रकार इनके परस्पर उपकार होने के कारण इनका परस्परानुग्राहकत्व सिद्ध है ॥६॥ सहृदयलीला में परिकरणात्मक चतुर्थ [भाग ] समाप्त ॥ सहृदयो को चमत्कृत करनेवाली यह सहृदयलीला समाप्त हुई । यह श्री विद्वद्वर राजानक तिलक के पुत्र श्रीमान् , प्रालंकारिक समाज में अग्रगण्य, গীগণকে की कृति है, जिनका दूसरा नाम राजानकरुपक है और जो अलंकारसर्वस्व के रचयिता है। ---- Notes. I. Notes on Rudrata. 1. This stadza is quoted by Hemacandra, Aian karacadamiani lol. 17a (A1S. Kielhorn, Report on the Search for Susknt MSS. Boinbay 1881 p. 102 No. 295 (A); or fol, 384 MS. Gough, Papers relating to the Collection etc. Calcutta 1878 p. 99 No. 398 (B) and by Vagbhala, Alamkaratilaka fol 23b US, Kielhorn 1.c. p. 71. No, 300), H.'S MSS. read 1 2 4 7 1.3 awam 1. + 1516974.. Vagb'ata's readings I have 201 noted. Compare the stanza fait fanaa Kavyaprakasa p. 195, which is also quoted by Hemacandra l. c. fol. 17a; Vagbhula l. c. fol. 23b; Balakrisna, Alambaragara fol. 32b (MS., Lists of Sanskrit MSS. collected for the Government of Bombay in 1879–80 and 1831-82 p. 9 No. 23); Jugaratha, Alamkaravimarsini fol. 81a (.115, Buhler, Detailed Report App Ip. XV No. 230) and Alamkarodabaranam fol. 12. (MS.Bubles ). с, No. 240); Kesava, Alamkarasekhara fol. 356 (MS Buhler 1. c. No. 235) -- .agta=cotiect. - 3. Edited and trapslated by Aufricht, 2DMG. 25, 240. The last verse is quoted spaccurately by Ujjvalacatta on the Vnadisutras 3, 77. – 6. Quoted by Vagthald, Alamkaratıla ka fal. 21a, who also icads GFALTE SC), cir. Agaipu rada 333, 9. Edited and translated by Aufrecht, ZDAG. 25, 240. Iod. Spruche 111%, 54c5. cir. Uhle on Vetalapancasinsatika p. 5 st. 3 P. 93. - 9, cr. Regnaud, La Rhetorique Sanskrite Paris 1884 p. 301 with notes. Add: Rasagangadbara p. 50 1. At p. 51 Nagesa. thatta quotes our stanza. Candraloba 6, 5 tf, Vagbbatalımkara (ed. Avuodoraw Borocab) 5, 3. Prataparudriga (ed. Madras 1668) 4, 3.
porada 339,5 par. I, *xe Sarasvatikanthabbarana 5, 165. – 10 Regnaud I. c. p. 319 ff. Rasagangadbaja p. 53 t. Sarasvatık. 5, 14. Pratapar. 4, 4. - 11–14. Regnaud I. c. p. 327 ff. Rasagangadhara p. 51 ff. Sarasvatik. 5, 16 11. Pratapar. 4, 8. - 15. Regnauit I. c. p. 317 ffs Sarasvatik. 5, 15. Pratapar. 4,7. – 19 Ebara tiyanatyasastra 20,1 ff. Dasaropa 2,4416. Sarasvatik, 2, 34 ff. Pratapar. 2, 12 ff. Sabitgadaspada 410 ff. Agni. - 21. 22. Regnaud I. c. p. 301 ff. Vagbhatalam. kara 5, 4 f. Sarasvatık. 5, 10 11. p. 310 ff. Candraloka 6, 5. Rasagangadhara p. 58, 6 ff. Pratapar. 4, 85, where 22, 1 1s quoted. 27. Vagbhatal. 5, 6. Sahityad. 61, Dasar. 2, 1. 2. Pratap. 1, 22. - 28. Vagbbatal. 5, 7. Sarasvatik. 5, 110. Pratapar. 1, 32. Agnipurana 338. 38. cfr. Bharatiyan. 31, 4 Dasar, 2. 2. Sahityad. 65. Prata- Agnip. 338, 37. 38. - 30. Quoted: Vagbhala, Alamkaratilaka fol. 241. Sahityad. p. 34,46. Sarogadharapaddhati ZDMG, 27, 80. Translated by Bohllingk, Indische Sprache 1%, 800,-- 32. Quoted: Alamkaratılaka fol. 24a - 35. Quoted: Alamkaratılaka fol. 230, Sarngadharapaddhati ZDMU. 27, 80. ofr. Amaru v. 3 (Ind. Spruche 12, 1938). RET=#falafaa (Amaru) or 'carita below 1, 137, clr, ATT below 1, 138. – 39 – 41 Bharatiyan. 34. 105 6. (vita). 108 (vidusaka). Dasar, 2,7 f. Sabitgad, 76 ff. Pratapar. 1, 38, Agoip. 338, 39. 40. --- 46. Bharatiyap. 34.7, Sarasvatik.5, 112 f. Vagbhatal. 5, 10. Dasar. 2, 14. Sahityad. 96. Agaip. 338, 41. - 47. Sarasvatik. 5, 111. Dagar, 2, 14. Sahityad. 98. Pratapar. 1, 49. - 48. Dasar. 2. 15. Sabityad. 99. Pratapar. 1. 49. - 53. Quoted: Alamkaratılaka fat. 24b. -- 54. aprile means, I thlak, "with wburns (freaks) by which children (gouag persons) are frightened". Stanza 55 gives an example of it, - 53. Dasar. 2, 15. Sabitgad. 100. Pratapar. 1, 49. - 62. Quoted: Sahityad, p. 41 (1. 4: PåąTET:), translated by Bohtlingk, Ind. Spruche 1%, 1632. – 65. Dasar.2, 16. Sahityad. 102. 103. - 68: Quoted: Pancatantra 4. 9 (ed. Kose. garten) Sahityad. p. 43. Sasagadbarap. ZDMG:27, 81, translated by Bohtlingk, Ind. Sprache III”. 7028, where the various readings are given. 69. Dasar. 2, 17 Sahityad. 101, Pratapar, 1, 49, — 71. Quoted : Vetalapinsavim satika (ed. Uhle) p. 14, 20 ff.. corrected kte and translated by Aufrecht, ZDMG. 36. 376, who also compares S supalivadha 10, 76, -- 72. Quoted : Sahityad. p. 42 (1. 1 Al ma 1. 3. 1417872 1. 4 ada). - 73. Quoted : Sabitgad, p. 42 (1 2 RETATIO I. 3 anlada ). - 75. Qaoted : Surogadbarap. 1. c. p. 80 and by Ananta in the Commentary on the Rasamanjari fol. 19a (MS. Bhandarkar Report 1882/83 No. 215, (v. 1 year: v. 3V. 4 ff gå t489169 g a tala:). Aufrecht (ZDMG. 27, p 80 remarks that this stanza is an imitation of Amaruka's stanza ufa 21 f49fa. Why Aufrecht ascribes this stanza to Amaru, I do not know, cfr, Boktimgk, Ind. Sproche 11°, 3080 with the ncte. I have found it quoted also in the Alawkaratatnakara fol.3la (M1S, Babler, Det, Report No, 227). Aufrecht probably had in view the stanza alat arugata which is quotedi Dasar, p. 80. Alamkaracu. damadi fol. 146. Sarasvatik. p. 226. Vetalap. p. 49 and in the Sarngadbarap. is attubuted to Amaruka. - 76. Sahityad. 101. - 78. Quoted : Alamkaracudamani fol. 43b (fol. 100a MS. B) I, 3 tafak" 1. 4 fazi.). 79. Dasar. 2. 18. Sabityad. 10; 1. - 81. Edited and translated from the Saragadbarap. by Aufrecht, ZDAG. 27, 81 (). 2 ridià fratt fatea! Haza a). - $3, Dasarupa 2, 18. Sahityad. 107. - 86. Dasar. 2. 14. Sahityad. 97. The proper place of this st. would be before st. 47. - 87. Dasar, 2. 19. Sabityad, 108. - 89, farm, which is given by the best MSS., must be taken in the sense of निशम्य; मनोरमस्वर 'the voice of her lover". As to मनोरम cfr. below 2, 80. 0; fama s ige - 95 Quoted: Saroga. dharap. 1. c. 27, 81. – 114. Edited and translated from the Sara. gadbarap. by Aufrecht 1. c. 27, 80. - 120 ff. Dasar, 2, 20 f. Sa. bitgad. 111. Vagbbatal. 5, 14 f. Sataspatık, 5, 113 f, - 121 1a. ATTATT JFA "because it is very at for them". - 127. Quoted : Alamkarauleka fol 24b; Alamkaracudamani fol. 44 (1. 1 Ac. ; in 1, 2 aastata : v. 3 973 Tiarº. - 131 f. Disar. 2, «2. Sabityad, 11%. Sarasvatik. 5, 114. Pratapat, 1. 39. – 133. Dusat, 2, 22. Sabityad. 113, Sarasyatik. 5, 119. Pratapar. 1, 40,- 134. Quoted : Alsakaratlaka fol. 24b. - 135. Dasar. 2. 23. Sahityad. 121. Sarasvatik. 5. 121. Pratapar. 1, 42. In all these yorks this heroine is called facetcaftsz.--136. Qaoted : Alamkaratilaka fel. 251. Sabityad. p. 49. 74. (1., 1 sa: 1 2 FNMT 1. 3 FORTET.) Translated by Bohtlingk, Ind. Spr. 1", 1718.–137. Disar, 2, 23. Sahityad. 120. Sarasvatik. 5, 118. Pratapar. 1, 41. - 139. Dasar. 2, 24. Sahityad 117. Sarasvatik 5, 116. Pratapar. 1, 45, In all these works the name of this kind of heroines is aamkal.- 141. Dasar. 2, 25, Sabılyad. 118 Sarasvatik. 5, 117, Pratapar. 1, 43.-142. Quoted : Alankaratilaka fol. 252.- Alamkaracudamadi fol. 441,-143. Dacar. 2, 24 Sahityad, 114, Sarasvatık. 5, 115. Pratapar. 1. 44.-145. Dasar. 2, 25. . ultyad. 115. Sarasvatik 5, 120. Pratapar. 1, 47.-147. na is, I think, the correct reading. It is also intimated 10 A. In none of the passages quoted by Bohtliozk oor below 3,61 the geader of qfa 19 d13 tinguishable. — 147. Dasar. 2. 25. Sahityad. 119. Sara. svatık. 5, 120. Pratapar. 1, 46 - 151 ff. Sahityad. 116.- 155. Sabitya ). 122.--157. This stanza is an imitation of Amaru. st. 53. Hence the interpolation in D.-159. gafa "mixed with", "sticking to."-165. aitg="an ascetic", 1. Sarasvatik. 5,46. p. 310, 13. ff. Sahityad. 213. Agnipurana 341, 5-Kavyaprakasa p. 53, 11. Rasatarangini p 59, 11 f. Rasagangadhara p. 60, 4 ff. divide the vipralambha into five kiads : abhslasa, viraha (Rasat. instead gurunirdesa) irsya, pravasa (Rasat, desantaragamana), sapa. The Dasarupa 4, 53 divides it into two kinds only: mana and pravasa. Hence the assertion of Jaganoatba that the old ones (prancah) state five kinds is wrong. cfr. Regnaui 1. c. p. 303 ff.-2. Sahityad. 214.-4. cfr. Kavyad arsa 2, 41.- 6 ff. Dasar. 4, 48 tf. Sabitsad. 214. Commentary on Hāla st. 185 (minor edition, from the Kamasastra). cfr. Bharatiyan. 6. p. 5, 191.: affilaata (thus Puna M55.) this fea: (scil. 16: .- Sarasvatik. 5, 98 1f, and Prataçar. 4, 73 ( 91427/1541a: 1. afar ETTET fa fa) distingoish 12 avasthas. Kumarasvamin in his commentary on the last passage bas the following quotation: (1 74 एसोन भावप्रकाशे ॥ दशा मन्मयावस्या भवेद्वादशापि वा। इच्छोत्कठाभिलाषाश्च चिन्ता स्मृतिगुणस्तो। उद्वेगोऽय प्रलापः स्यादुन्मादो व्याधिरेन च। जाच मरण. मित्याचे दे कैश्चिर्जिते दुधैरिति ॥ अन्ये तु ॥ दृड्मन सइल्या जागरः कराता रतिः । BATTACHE 1:2 Trina 771913. 11 cfr. aloo Hall, Preface to the Dasarupa p. 34 note.-12. Quoted: Sarngadbarap. l. C. p. 81. 14. Compare Uhle on Vetalap p. 190 - 28 t. Sahityad. 215. -- 38. 117="taking place by night". - 50 Quoted : Saraga. dbarp. 1. c. p 81.–62 1f. Dasar, 4, 56 If. Sahityad. 220. 69. THITHT = "callet ( 151 ) by name". 79. wat is the Accue. sing. femin. of a pronoun y, which has its origin in the Genit, sing. mascul. of szą, appearloz as the former part of com poi nds like 32797, 4gott. - 102 Dasar. 3 27. Sahityad. 157. Pratapır. 1, 48. — 103. Sabityad. 158, copied from Rudrata. - 105.770. = "lower of the Nauclea Cadamba". 107. Quoted: Sarpgadbarp. I. C p. 80 - 109. Pilotº "full moon', cfr, Sisup. 1, 20 1 ff. Regnaud 1. c. p. 30G ff. Vigbbatal. 5, 20 ff. Candra), 6,6 ff. - 3 Qunted : Alamkaracuda mani fol. 10b ( MS. As fol 21b MS B ) -- 26 9f7# means, I think. "ulture". -- cfr. Candakau, sikam p. 71, 4 (f. ZDMG 36, 366 f, - 35 – 50 are quoted in the Pratapar. 4, 100 101 in a somewhat different order and with van rious readings. -52 ff. See gote on 1, 19. – 60. Quan "adorned with ornaments of pearls". – 62. Quoted : Sarogadharap. I. c. p. 80. JI. Notes on Rugyaka. 1, 7. 1974 perhaps means 'a string of glass-beads". ., 2. Instead of get all lexicographers and editors write 57777 acd accordiogly gatta. That this is wrong is proved 1) by the Sarada MS. which distioctly writes 6. and not 4. In the Sarada In this १५२ alphabet it is impossible to confound these ligatures 12) by Raghu vamsa 18,31 where alone 2017 suits to the connexion; cfr. 11, पुप्यम् अपुष्यन् पुष्यः : 3) by the ruodern languages Hindi मुखराज, Sindhi पखिराजु Gujarati पुखराज, पोखराज, which point to पुष्यरात्र from which alone they are derivable, cfr. Muithili gaqe=Pasga. Hence the Prakritic forin 96014 Mricchakatika p. 70.25 is not correct. The MSS. have पुस्म (A) पुम्म (B) पुस्स (C) पुष्प (D) and the correct form is gratia or 4TH. cfr. Vararuci 3,58, Hemacandra 1, 43. Hindi, Bibari qa. But Panjabl gle, Sindhi 95 Gifarati ga are to be referred to Skt. 99 fatis also Agnipurana 245, 4. – From this passage it is evident that is not simply = "Edelstein" (Bohtlingk, Worterbucb) but "a certain kind of jewel", which I am unable to determine. It is not mentioned by Garbe (Die indischen Mineralien. Leipzig 1882) Dor in the Agnipurana Chapter 215. -- 5 çfa is not found elsewhere. - 14. zate ''perfumed powder composed of several ingredients, cfr. Petersburg Dict, s. v. समगन्धक. महाविधालय 35 9734.64