·प्रमेयरत्नमाला। तस्मै नमो माणिक्यनन्दिने ॥ २ ॥ प्रमेन्दुवचनादारचन्द्रिकाप्रसरे सति । मादृशाः क नु गण्यन्ते ज्योतिरिङ्गणसन्निभाः ॥ ३ ॥ तथाऽपि तद्वचो- ऽपूर्वरचनारुचिरं सताम् । चेतोहरं भृतं यद्वन्नद्या नवघटे जलम् ॥ ४ ॥ वैनेयप्रियपुत्रस्य हीरपस्योपरोधतः । शान्तिषेणार्थमारब्धा परीक्षामुखपञ्चिका ॥ ५ ॥ श्रीमन्यायावारपारस्यामेयप्रमेयत्नसारस्यावगाहनमव्युत्पन्नैः कर्तु न पार्यत इति तदवगाहनाय पोतप्रायमिदं प्रकरणमाचार्यः प्राह । तत्प्रकरणस्य च सम्बन्धादित्रयापरिज्ञाने सति प्रेक्षावती प्रवृत्तिनस्यादिति तत्रयानुवादपुरःसरं वस्तुनिर्देशपरं प्रतिज्ञाश्लोकमाह- प्रमाणादर्थसंसिद्धिस्तदाभासाद्विपर्ययः॥ इति वक्ष्ये तयोर्लक्ष्म सिद्धमल्प लधीयसः ॥१॥ १ अहमिव दृश्यन्ते इति मादृशाः। २ खद्योतसदृशाः । ३ लक्षितस्य लक्षणमुपपद्यते न वेति विचारः परीक्षा । अथवा, स्वरूपं तदाभासः संख्या तदाभासः परीक्षा । अथवा, विरुद्धनानायुक्ति प्रावल्यदौर्बल्यावधारणाय प्रवर्तमानो विचारः परीक्षा । कारिका खल्पवृत्तिस्तु, सूत्रं सूचनकं स्मृतम् । टीका निरन्तरं व्याख्या, पञ्चिका पदभग्जिका ॥ १ ॥ ४ पूर्वापरविवररहितत्त्वलक्षणा श्रीः न्यायः प्रमाणात्मिका युक्तिः। ५ प्रमाणगोचरा जीवादिपदार्थाः । प्रमेयमेव रत्नानि प्रमेयरत्नानि । ६ परीक्षामुखस्य । ७ विचारवताम् । ८ उक्तस्य साथै पुनर्वचनमनुवादः। ९ प्रमाणतदाभासलक्षणाभिधेयकथनपरम् । १० वर्तमानस्याझीकारः प्रतिजा । ११ अत्र प्रमाणशब्दः कर्तृकरणभावसाधनः । तत्र प्रतिवन्धविगमविशेषवशात्स्क परप्रमेयखरूपं प्रमीयते यथावज्जानातीति प्रमाणमात्मा । साधकतमत्वादिति विव- -क्षायां तु प्रमीयते येन तत्प्रमाणं । प्रमितिमात्र वा प्रमाणम् प्रतिवन्धापाये प्रादुर्भूत- ज्ञानपर्यायस्य प्राधान्येनाश्रयणात्प्रदीपादेः प्रभाभारात्मकप्रकाशवत् । स्याद्विषये मोक्षे शब्दवाच्ये प्रयोजने । व्यवहारे धने शास्त्रे वस्तुहेतुनिवृत्तिषु ॥१॥ अर्यते गम्यते ज्ञायते यः सोऽर्थः । १३ सम्यग्ज्ञानात्तन भवति इति तथापि तदिवाभासते प्रतिभातीति तदाभासः । १४ स्वरुचिविरचितत्त्वदूषणपरिहारार्थ सिद्ध- मित्युच्यते । १५ कनिष्ठान्मन्दमतीनिति यावत् । १२ अर्थः ·प्रथमसमुद्देशः। इत्यस्यार्थः-अहं वक्ष्ये प्रतिपादयिष्ये । किं तल्लक्ष्म, लक्षणम् । किं विशिष्टं लक्ष्म ? सिद्ध, पूर्वाचार्यप्रसिद्धत्वात् । पुनरपि कथंभूतं ? अल्प- मल्पग्रन्थवाच्यत्वात् । ग्रन्थतोऽल्पमर्थतस्तु महदित्यर्थः । कान् ? लघीयसो विनेयानुदिश्य । लाघवं मतिकृतमिह गृह्यते न परिमाणकृतं नाऽपि कालकृतं तस्य प्रतिपाद्यत्वव्यभिचारात् । कयोस्तलक्ष्म ? तयोः प्रमाणतदाभासयोः । कुतः यतोऽर्थस्य परिच्छेद्यस्य संसिद्धिः संप्राप्तिईतिर्वा भवति । कस्मात् ? प्रमाणात् । न केवलं प्रमाणादर्थसंसिद्धिर्भवति । विपर्ययो भवति । अर्थसं- सिद्धयमावो भवति । कस्मात्तदामासात् प्रमाणामासात् । इतिशब्दो हेत्वर्थे इति हेतोः । अयमत्र समुदायार्थः । यतः कारणात्प्रमाणादर्थसंसिद्धिर्भवति । यस्माच्च तदाभासाद्विपर्ययो भवति । इति हेतोस्तयोः प्रमाणतदामासयोलक्ष्म लक्षणमहं वक्ष्ये इति ॥ ननु सम्बन्धामिधेयशक्यानुष्ठानेष्टप्रयोजनवन्ति हि शास्त्राणि भवन्ति । तत्रास्य प्रकरणस्य यावदामधेयं सम्बन्धो वा नाभिधीयते न तावदस्योपादेयत्वं भवितुमर्हति । एष वन्ध्यासुतो यातीत्यादिवाक्यवत् । दशदाडिमादिवाक्यवच्च । तथा शक्यानुष्ठानेष्टप्रयोजनमपि शास्त्रादाववश्यं वक्तव्यमेव । अशक्यानुष्ठानस्येष्टप्रयोजनस्य सर्वन्वरहरतक्षचूडारत्नालङ्कारो- पदेशस्येव प्रेक्षावद्भिरनादरणीयत्वात् । तथा शक्यानुष्ठानस्याप्यनिष्टप्रयो- जनस्य विद्वद्भिरवधीरणान्मातृविवाहादिप्रदर्शकवाक्यवदिति । सत्यं, प्रमाण- १ शिष्यत्व । २ प्रकृतस्यार्थस्यानुरोधेनोत्तरोत्तरस्य विधान सम्वन्धः । सिद्धार्थ सिद्धसम्वन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन चकव्यः सम्वन्धः सप्रयोजनः॥१॥ व्याख्याशुद्धिस्त्रिधा शास्ने स्थानमार्गप्रमेयतः । स्थानं त्रिधा द्विधा मार्गः प्रमेयं च त्रिधा विदुः ॥ २॥ श्लोकस्यास्य व्याख्यानम्- तत्र पातनिक- स्थानं द्विविधं सूत्रपातनिका प्रन्थपातनिकेति । समर्थनस्थान । विवरणस्थानमिति विधा । अन्वयमार्गः व्यतिरेकमार्ग इति मागों द्विधा । प्रकृतप्रमेय, प्रासंगिकप्रमेयं, भानुषंगिकप्रमेयमिति विधा। -- ·. प्रमेयरत्नमाला- तदामासपदोपादानादमिधेयममिहितमेव । प्रमाणतदामासयोरनेन प्रकरणे- नामिधानात् । सम्बन्धश्चार्थायातः प्रकरणतदभिधेययोर्वाच्यवाचकमावलक्षणः प्रतीयत एव । तथा. प्रयोजनं चोक्तलक्षणमादिश्लोकेनैव संलक्ष्यते, प्रयोजनं हि द्विधा मिद्यते । साक्षात्परम्परयति । तत्र साक्षात्प्रयोजनं वक्ष्ये इत्यनेनामिधीयते । प्रथम शास्त्रव्युत्पत्तेरेव विनयैरन्वेषणात् । पारम्पर्येण तु-प्रयोजनमर्थसंसिद्धिरित्यनेनोच्यते शास्त्रव्युत्पत्त्यनन्तरमावित्वादर्थसंसिद्धे- रिति ॥ ननु निःशेषविघ्नोपशमनायेष्टदेवतानमस्कारः शास्त्रकृता कथं न कृत इति न वाच्यम् । तस्य मनःकायाभ्यामपि सम्भवात् । अथवा वाचनिकोऽपि नमस्कारोऽनेनैवादिवाक्येनामिहितो वेदितव्यः । केषाञ्चिद्वा- क्यानामुभयार्थप्रतिपादनपरत्वेनापि दृश्यमानत्वात् । यथा श्वेतो धावतीत्युक्ते श्वा इतो धावति श्वेतगुणयुक्तो धावति इत्यर्थद्वयप्रतीतिः । तत्रादिवाक्यस्य नमस्कारपरताभिधीयते । अर्थस्य हेयोपादेयलक्षणस्य संसिद्धितिर्भवति । कस्मात् ? प्रमाणात्। अनन्तचतुष्टयस्वरूपान्तरङ्गलक्षणा, समवसरणादिस्वमावा बहिरङ्गलक्षणा.लक्ष्मीर्मा इत्युच्यते । अणनमाणः शब्दः मा च आणश्च माणौ प्रकृष्टौ माणौ यस्यासौ प्रमाणः । हरिहरायसम्मविविभूतियुक्तो दृष्टेष्टा- विरुद्धवाक्च भगवानहन्नेवाभिधीयत इत्यसाधारणगुणोपदर्शनमेव • भगवतः संस्तवनमभिधीयते । तस्मात्प्रमाणादवधिभूतादर्थसंसिद्धिर्भवति तदाभासाच्च हरिहरादेरर्थसंसिद्धिर्न भवति । इति हेतोः सर्वज्ञतदाभासयोर्लक्ष्म लक्षणमहं वक्ष्ये- सामग्रीविशेषेत्यादिना । अथेदानीमुपक्षिप्तप्रमाणतत्त्वे १ अण्यते शब्द्यते येनासावाणः दिव्यध्वनिरित्यर्थः । प्रत्यक्षे परोक्षे अविरुद्धवाक यम:स: । .अर्थद्वारेण 'साधितभगवतोऽर्हत्सकाशात्सर्वज्ञात्प्रथमकरणभूतात् फलमिति प्रतिमस्तियथा प्रमाणाद्भिनमिति कापिलाः प्रमाणात्कलमभिन्नमिति सौगताः प्रमाणा- स्कथंचित्फलमभिन्न भिन्नमिति जनाः। १ ·५ प्रथमसमुदेशः। स्वरूपसंख्याविषयफललक्षणासु चतसृषु विप्रतिपत्तिषु मध्ये स्वरूपवि: प्रत्तिनिराकारणार्थमाह- स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणमिति ॥ १॥ प्रकर्षेण संशयादिव्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्त्वं येन तत्प्रमाणम् । तस्य च ज्ञानमिति विशेषणमज्ञानरूपस्य सन्निकर्षादेनैयायि- कादि-परिकल्पितस्य प्रमाणत्वव्यवच्छेदार्थमुक्तम् । तथा ज्ञानस्यापि स्वसंवेदनेन्द्रियमनोयोगिप्रत्यक्षस्य निर्विकल्पकस्य प्रत्यक्षत्वेन प्रामाण्य सौगतः परिकल्पितं तन्निरासार्थ व्यवसायात्मकग्रहणम् । तथा बहिरापहोतॄणां विज्ञानाद्वैतवादिनां पुरुपाद्वैतवादिनां पश्यतोहराणां शून्यैकान्तवादिनां च विपर्यासव्युदासार्थमर्थग्रहणम् । अस्य चापूर्वविशेषणं गृहीतग्राहिधारावाहि- १ स्वरूपसंख्याविषयफललक्षणाश्चतस्रो विप्रतिपत्तयः । सम्प्रति तासां मध्ये स्वरूपविप्रतिपत्तिर्यथा-स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणमित्याहताः । इन्द्रिय- प्रवृत्तिः प्रमाणमिति कापिलाः । प्रमातृव्यापारः प्रमाणमिति प्राभाकराः । अनधि- गतार्थ प्रमाणमिति भाटाः । अविसंवादि विज्ञानं प्रमाणमिति सौगताः । प्रमाकरण प्रमाणमिति यौगाः । कारकसाकल्यं प्रमाणमिति जयन्ताः । संख्याविप्रतिपत्तिर्यथा-प्रत्यक्षमेकं चार्वाकाः कारणासौगताः पुनः । अनुमान च तच्चैव सांख्याः शब्दं च ते अपि ॥ १॥ न्यायैकदेशिनोऽप्येवमुपमानं च केन च । अर्थापत्या सहैतानि चत्वार्याहुः प्रभाकराः ॥ २ ॥ अभावषष्ठान्येतानि भाग वेदान्ति- नस्तथा। सम्भवैतिह्ययुक्तानि तानि पौराणिका जगुः ॥ ३ ॥ एतत्सर्वे युक्तं सम्भवति प्रत्यक्षपरोक्षभेदात् द्विविधं प्रमाणमिति जैना वदन्ति । विपयविप्रतिपत्तिर्यथा-प्रमाणतत्वस्य सामान्यमेव विषयो न पुनर्विशेष इति कापिलाः पुरुषाद्वैतवादिनश्च । विशेषमेव विषयो न पुनः सामान्यमिति चौद्धाः। सामान्यं विशेपश्च द्वयमपि स्वतन्त्रभावेन विषय इति योगाः । सामान्यं विशेषश्चा- भेदेन विषय इति मीमांसकाः। २ ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं शप्तिर्वा ज्ञानम् । ३ षष्ठी वा नादरे इति पष्ठी ।

·६ प्रमेयरत्नमाला। , ज्ञानस्य प्रमाणतापरिहारार्थमुक्तम् । तथा परोक्षज्ञानवादिनां मीमांसकांनाम- स्वसंवेदनज्ञानवादिनां सांख्यानां ज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवादिनां यौगानां च मतमपाकर्तुं स्वपदोपादानमित्यव्याप्त्यतिव्याप्त्यसम्भवदोपपरिहारात् मुव्यव- स्थितमेव प्रमाणलक्षणम् । अस्य च प्रमाणस्य यथोक्तलक्षणत्वे साध्ये प्रमाणत्वादिति हेतुरनैव द्रष्टव्यः । प्रथमान्तस्यापि हेतुपरत्वेन निर्देशोपपत्तेः । प्रत्यक्षं विशदं ज्ञानमित्यादिवत् । तथाहि-प्रमाणं स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं भवति प्रमाणत्वात् । यत्तु स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं न भवति न तत्प्रमाणम् । यथा संशयादिर्घटादिश्च । प्रमाणं च विवादापन्नम् । तस्मात्स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानमेव भवतीति । न च प्रमाणत्वमसिद्धम् । सर्वप्रमाणस्वरूपवादिनां प्रमाणसामान्ये विप्रतिपत्त्यभावात् । अन्यथा स्वेष्टानिष्टसाधनदूषणायोगात् । अथ धर्मिण एव हेतुस्बे प्रतिज्ञार्थंकदेशा- सिद्धो हेतुः स्यादिति चेन्न । विशेषं धर्मिणं कृत्वा सामान्य हेतुं ब्रुवतां दोषाभावात् । एतेनापक्षधर्मत्वमपि प्रत्युक्तम् । सामान्यस्याशेषविशेषनिष्ठत्वात्। न च पक्षधर्मताबलेन हेतोर्गमकत्वमपि त्वन्यथानुपपत्तिबलेनेति । सा चात नियमवती विपक्षे बाधकप्रमाणवलानिश्चितैव । एतेन विरुद्धत्वमन- कान्तिकत्वं च निरस्तं बोद्धव्यम् । विरुद्धस्य व्यभिचारिणश्चाविनामावनि- यमनिश्चयलक्षणत्वायोगादतो भवत्येव साध्यसिद्धिरिति केवलव्यतिरेकिणोऽपि हेतोर्गमकत्वात् । सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्वादितिवत् ।। अथेदानी स्वोक्तप्रमाणलक्षणस्य ज्ञानमिति विशेषणं समर्थयमानः प्राह- हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थ हि प्रमाण, ततो ज्ञानमेव तदिति ।२। हितं सुखं तत्कारणं च । अहितं दुःखं तत्कारणं च । हितं चाहितं च हिताहित । तयोः प्राप्तिश्च परिहारश्च तत्र समर्थम् । हिशब्दो यस्मादर्थे । तेनायमर्थः सम्पादितो भवति । यस्माद्धिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थ प्रमाणं - ·प्रथमसमुद्देशः। ततस्तत्प्रमाणत्वेनाभ्युपगतं वस्तु ज्ञानमेव भवितुमर्हति नाज्ञानरूपं सन्निक- र्षादि । तथा च प्रयोगः प्रमाणं ज्ञानमेव हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थत्वात् । यत्तु न ज्ञानं तन्न हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थम् । यथा घटादि । हिता- हितप्राप्तिपरिहारसमर्थ च विवादापन्नम् । तस्मात् ज्ञानमेव भवतीति । नचैतदसिद्धं । हितप्राप्तयेऽहितपरिहाराय च प्रमाणमन्वेषयन्ति प्रेक्षापूर्व- कारिणो न व्यसनितया सकलप्रमाणवादिभिरभिमतत्त्वात् । अत्राह सौगतः-भवतु नाम सन्निकर्पादिव्यवच्छेदेन ज्ञानस्यैव प्रामाण्यं न तदस्माभिर्निषिध्यते । तत्तु व्यवसायात्मकमवेत्यत्र न युक्तिमुत्पश्यामः । अनुमानस्यैव व्यवसायात्मनः प्रामाण्याभ्युपगमात् । प्रत्यक्षस्य तु निर्विकल्प- कत्त्वेऽप्यविसंवादकावेन प्रामाण्योपपत्तेरिति तत्राह- तनिश्चयात्मकं समारोपविरुद्धत्त्वादनुमानवदिति ॥ ३ ॥ तत् प्रमाणत्वेनाभ्युपगतं वस्त्विति धर्मिनिर्देशः । व्यवसायात्मकमिति साध्यम् । समारोपविरुद्धत्वादिति हेतुः । अनुमानवदिति दृष्टान्त इति ॥ अयममिप्रायः-संशयविपर्यासानध्यवसायस्वभावसमारोपविरोधिग्रहणलक्षणव्य- वसायात्मकत्वे सत्येवाविसंवादित्वमुपपद्यते । अविसंवादित्वे च प्रमाणत्वमिति चतुर्विधस्यापि समक्षस्य प्रमाणत्वमभ्युपगच्छता समारोपविरोधिग्रहणलक्षणं निश्चयात्मकमभ्युपगन्तव्यम् ।। ननु तथापि समारोपविरोधिव्यवसायात्मकत्वयोः समानार्थकत्वात् कथं साध्यसाधनभाव इति न मन्तव्यम् । ज्ञानस्वभावतया तयोरभेदेऽपि व्याप्यव्यापकत्वधर्माधारतया भेदोपपत्तेः । शिशपात्ववृक्षत्ववत् ॥ अथेदानी सविशेपणमर्थग्रहणं समर्थयमानस्तदेव स्पष्टीकुर्वन्नाह- अनिश्चितोऽपूर्वार्थ इति ॥ ४॥ यः प्रमाणान्तरेण संशयादिव्यवच्छेदेनानध्यवसितः सोऽपूर्वार्थः । तेनेहादिज्ञानविपयस्यावग्रहादिगृहीतत्वेऽपि न पूर्वार्थत्वम् । अवग्रहादिविषय- ·८ प्रमेयरत्नमाला। -- भूतावान्तरविशेषनिश्चयाभावात् ॥ अथोक्तप्रकार एवापूर्वार्थः किमन्योऽ- प्यस्तीत्याह- दृष्टोऽपि समारोपात्तागिति ॥५॥ दृष्टोऽपि गृहीतोऽपि न केवलमनिश्चित एवेत्यपिशव्दार्थः । तादृगपूर्वार्थों भवति । समारोपादिति हेतुः । एतदुक्तं भवति-गृहीतमपि घ्यामलिता- कारतया यनिर्णेतुं न शक्यते तदपि वस्त्वपूर्वमिति व्यपदिश्यते प्रवृत्त- समारोपाव्यवच्छेदात् ॥ ननु भवतु नामापूर्वार्थव्यवसायात्मकत्वं विज्ञानस्य स्वव्यवसायं तु न विद्म इत्यत्राह- स्वोन्मुखतया प्रतिभासनं स्वस्य व्यवसाय इति ॥६॥ स्वस्योन्मुखता स्वोन्मुखता तया स्वोन्मुखतया स्वानुभवतया प्रतिमासनं स्वस्य व्यवसायः ॥ अत्र दृष्टान्तमाह- अर्थस्येव तदुन्मुखतयेति ॥ ७॥ • तच्छब्देनार्थोऽभिधीयते । यथार्थोन्मुखतया प्रतिमासनमर्थव्यवसायस्तथा स्वोन्मुखतया प्रतिभासनं स्त्रस्य व्यवसायो भवति ॥ अत्रोल्लेखमाह- घटमहमात्मना वेग्रीति ॥८॥ ननु ज्ञानमर्थमेवाध्यवस्यति न स्वात्मानम् । आत्मानं फलं वेति केचित् । कर्तृकर्मणोरेव प्रतीतिरित्यपरे । कर्तृकर्मक्रियाणामेव प्रतीतिरित्यन्ये । तेषां मतमखिलमपि प्रतीतिबाधितमिति दर्शयन्नाह- कर्मवत्कर्तृकरणक्रियामतीतेरिति ॥ ९॥ ज्ञानविपयभूतं वस्तु कर्माभिधीयते । तस्यैव ज्ञप्तिक्रियया व्याप्यत्वात् । तस्येव तद्वत् । कर्त्ता आत्मा । करणं प्रमाणम् | क्रिया प्रमितिः । कर्ता च करणं च क्रिया च तासां प्रतीतिः तस्यां इति हेतौ का, प्रागुक्तानुभवो- - A ·- प्रथमसमुद्देशः। or लेखे यथाक्रमं तत्प्रतीतिर्द्रष्टव्या ॥ ननु शब्दपरामर्शसचिवेयं प्रतीतिर्न वस्तुत्वबलोपजातेत्यत्राह- शब्दानुच्चारणेऽपि स्वस्यानुभवनमर्थवदिति ॥ १०॥ यथा घटादिशब्दानुच्चारणेऽपि घटाद्यनुभवस्तथाऽहमहमिकया योऽयमन्त- र्मुखाकारतयावमासः स शब्दानुच्चारणेऽपि स्वयमनुभूयत इत्यर्थः ॥ अमुमेवा- र्थमुपपत्तिपूर्वकं परंप्रति सोल्लुण्ठमाचष्टे- को वा तत्सतिभासनमर्थमध्यक्षमिच्छंस्तदेव तथा नेच्छेत् ॥११॥ को वा लौकिकः परीक्षको वा । तेन ज्ञानेन प्रतिमासितुं शीलं यस्य स तथोक्तस्तं प्रत्यक्षविषयमिच्छन् विषयिधर्मस्य विषये उपचारात् तदेव ज्ञानमेव तथा प्रत्यक्षत्वेन नेच्छेत् अपि विच्छेदेव । अन्यथा अप्रामाणिकत्व- प्रसङ्गः स्यादित्यर्थः । अत्रोदाहरणमाह- प्रदीपवदिति ॥ १२॥ इदमत्र तात्पर्यम्-ज्ञानं स्वावभासने स्वातिरिक्तसजातीयार्थान्तरानपेक्षं. प्रत्यक्षार्थगुणत्वे सति अदृष्टानुयायिकरणत्वात्प्रदीपमासुराकारवत् ॥ अथ भवतु नामोक्तलक्षणलक्षितं प्रमाणं, तथापि तत्प्रामाण्यं स्वतः परतो वा ? न तावत्स्वतः आविप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । नापि परत:-अनवस्थाप्रसङ्गादिति मतद्वयमाशंक्य तन्निराकरणेन स्वमतमवस्थापयन्नाह- तत्मामाण्यं स्वतः परतश्चेति ॥ १३॥ सोपस्काराणि हि वाक्यानि भवन्ति । तत इदं प्रतिपत्तव्यं अभ्यासद- शायां स्वतोऽनभ्यासदशायां च परत इति । तेन प्रागुक्तैकान्तद्वयनिरासः । नचानभ्यासदशायां परतः प्रामाण्येऽप्यनवस्था समाना, ज्ञानान्तरस्याभ्यस्त- विषयस्य स्वतः प्रमाणभूतस्याङ्गीकरणात् । अथवा प्रामाण्यमुत्पत्तौ परत. एव । विशिष्टकारणप्रमत्त्वाद्विशिष्टकार्यस्योत । विषयपरिच्छत्तिलक्षणे प्रवृत्ति - - ·प्रमेयरत्नमाला। लक्षणे वा स्वकाय अभ्यासेतरदशापेक्षया कचित्स्वतः परतश्चेति निश्चीयते ॥ ननूत्पत्तौ विज्ञानकारणातिरिक्तकारणान्तरसव्यपेक्षत्वमसिद्धम् । प्रामाण्यस्य तदितरस्यैवाभावात् । गुणाख्यमस्तीति वाङ्मानं, विधिमुखेन कार्यमुखेन वा गुणानामप्रतीतः । नाप्यप्रामाण्यं खत एव प्रामाण्यं तु 'परत एवति विपर्ययः शक्यते कल्पयितुम् । अन्वयन्यतिरेकाभ्यां हि निरूपाल्लिङ्गादेव केवलात् प्रामाण्यमुत्पद्यमानं दृष्टम् । प्रत्यक्षादिष्वपि तथैव प्रतिपत्तव्यं नान्यथेति । तत एवाऽऽसोक्तत्वगुणसद्भावेऽपि न तकृत- मागमस्य प्रामाण्यम् । तत्रहि गुणेभ्यो दोपाणामभावस्तदभावाच संशय- विपर्यासलक्षणाप्रामाण्यद्वयासत्त्वेऽपि प्रामाण्यमौत्सर्गिकमनपादितमास्त एवेति । ततः स्थितं प्रामाण्यमुत्पत्तौ न सामग्र्यन्तरसापेक्षमिति । नापि विषयपरिच्छित्तिलक्षणे स्वकार्य स्वगृहणसापक्षन् । अगृहीतप्रामाण्यादेव ज्ञानाद्विषयपरिच्छत्तिलक्षणकार्यदर्शनात् ॥ ननु न न परिच्छित्तिमात्र प्रमाणकार्य तस्य मिथ्याज्ञानेऽपि सद्भावात् । परिच्छित्तिविशेषं तु नागृही- तप्रामाण्यं विज्ञानं जनयतीति । तदपि बालविलसितम् । नहि प्रामाण्यग्रहणोत्तरकालमुत्पत्त्यवस्थातः परिच्छत्तर्विशेषोऽत्रभासते, गृहीत- प्रामाण्यादपि विज्ञानानिर्विशेषविषयपरिच्छेदोपलव्धेः ॥ ननु परिच्छत्ति- मात्रस्य शुक्तिकायां रजतज्ञानेऽपि सद्भावात्तस्यापि प्रमाणकार्यत्वप्रसङ्ग इति चेत्- भवेदेवं, यद्यर्थान्यथात्वप्रत्ययस्वहेतूल्यदोषज्ञानाभ्यां तन्नापोद्येत । तस्माद्यन्न कारणदोषज्ञानं वाधकप्रत्ययो वा नोदेति, तत्र स्वत एव प्रामा- ज्यामिति । नचैवमप्रामाण्येऽप्याशङ्कनीयं, तस्य विज्ञानकारणातिरिक्तदोष- स्वभावसामग्रीसव्यपेक्षतयोत्पत्तेः निवृत्तिलक्षणे च स्वकार्ये स्वग्रहणसापेक्ष- स्वात् । तद्धि यावन्न ज्ञानं न तावत्स्वविषयात्पुरुषं निवर्तयतीति ॥ तदेतत्सर्वमनल्पतमोविलसितम् । तथाहि-न तावत्प्रामाण्यस्योत्पचौ सामनयन्तरापेक्षत्वमसिद्धम् । आप्तप्रणीतत्वलक्षणगुणसनिधाने सत्येवाप्त- ·न प्रथमसमुद्देशः। ११ प्रणीतवचनेषु प्रामाण्यदर्शनात् । यद्भावाभावाभ्यां यस्योत्पत्यनुत्पत्ती तत् तत्कारणकमिति लोकेऽपि सुप्रसिद्धत्वात् । यदुक्तम्---" विधिमुखेन कार्यमुखेन वा गुणानामप्रतीतिरिति " तत्र तावदाप्तप्रणीतशब्दे प्रतीतिर्गुणानामित्ययुक्तं आप्तप्रणीतत्त्वहानिप्रसङ्गात् । अथ चक्षुरादौ गुणानामप्रतीतिरित्युच्यते तदप्ययुक्तम् । नैर्मल्यादिगुणा- नामवलाबालादिमिरप्युपलब्धेः । अथ नैर्मल्यं स्वरूपमेव न गुणः तर्हि हेतोरविनामाववैकल्यमपि स्वरूपविकलतैव न दोप इति समानम् । अथ तद्वैकल्यमेव दोषः तर्हि लिङ्गस्य चक्षुरादेर्वा तत्स्वरूपसाकल्यमेव गुणः कथं न भवेत् ? आप्तोक्तऽपि शब्दे मोहादिलक्षणस्य दोषस्याभाव- मेव यथार्थज्ञानादिलक्षणगुणसद्भावमभ्युपगच्छन्नन्यत्र तथा नेच्छतीति कथमनुन्मत्तः ? अथोक्तमेव- शब्दे गुणाः सन्तोऽपि न प्रामाण्योत्पत्तौ व्याप्रियन्ते किन्तु दोषाभाव एवेति । सत्यमुकं, किन्तु न युक्तमेतत् । प्रतिज्ञामात्रेण साध्यसिद्धेरयोगात् । नहि गुणेभ्यो दोषाणामभाव इत्यत्र किञ्चिनिबन्धनमुत्पश्यामोऽन्यत्र महामोहात् । अथानुमानेऽपि त्रिरूप- लिङ्गमात्रजनितप्रामाण्योपलब्धिरेव तत्र हेतुरिति चेन । उक्तोत्तरत्वात् । तत्र हि त्रैरूप्यमेव गुणो यथा तवैकल्यं दोष इति नासमतो हेतुः । अपि चाप्रामाण्येऽप्येवं वक्तुं शक्यत एव । तत्र हि दोपेभ्यो गुणानाम- मावस्तदभावाच्च प्रामाण्यासत्त्वे अप्रामाण्यमौत्सर्गिकमास्त इत्यप्रामाण्यं स्वत एवेति तस्य मिन्नकारणप्रभवत्ववर्णनमुन्मत्तभाषितमेव स्यात् । किञ्च गुणेभ्यो दोषाणामभाव इत्यभिदधता गुणेभ्यो गुणा एवेत्याभिहितं स्यात् । मावान्तरस्वमावत्त्वादमावस्य । ततोऽप्रामाण्यसत्त्वं प्रामाण्यमेवेति नैतावता परपक्षप्रतिक्षेपः । अविरोधकत्त्वात् । तथा अनुमानतोऽपि गुणाः प्रती- यन्त एव, तथाहि- प्रामाण्यं विज्ञानकारणातिरिक्तकारणप्रभवं, विज्ञाना- न्यत्त्वे सति कार्यत्वात् अप्रामाण्यवत् । तथा प्रमाणप्रामाण्ये मिन्नकारण- ·प्रमेयरत्नमाला। जन्ये, मिन्नकार्यत्वात् । घटवस्त्रवदिति च । ततः स्थितं प्रामाण्यमुत्पत्ती परापेक्षमिति ॥ तथा विषयपरिच्छत्तिलक्षणे प्रवृत्तिलक्षणे वा स्वकार्ये स्वग्रहणं नापेक्षत इति नैकान्तः कचिदभ्यस्तविषय एव परानपेक्षत्व- व्यवस्थानात् । अनभ्यस्ते तु जलमरीचिकासाधारणप्रदेशे जलज्ञान परा- पेक्षमेव । सत्यामिदं जलं, विशिष्टाकारधारित्वात् घटचेटिकापेटकदर्दुरा- रावसरोजगन्धवत्त्वाच्च, परिदृष्टजलवदित्यनुमानज्ञानादर्थक्रियाज्ञानाच, स्वतः- सिद्धप्रामाण्यात्प्राचीनज्ञानस्य यथार्थत्वमाकल्पमवकल्प्यत एव ॥ यदप्य- मिहितं प्रामाण्यग्रहणोत्तरकालमुत्पत्त्यवस्थातः परिच्छित्तेविशेपो नावभासत इति । तत्र यद्यभ्यस्तविषये नावमासत इत्युच्यते तदा तदिष्यत एव । तत्र प्रथममेव निःसंशयं विषयपरिच्छत्तिविशेषाभ्युपगमात् । अनभ्य- स्तविषये तु तद्ग्रहणोत्तरकालमस्त्येव विषयावधारणस्वभावपारीच्छत्ति- विशेषः । पूर्व प्रमाणाप्रमाणसाधारण्या एव परिच्छित्तेरुत्पत्तेः । ननु प्रामाण्य- परिच्छित्त्यारेभेदात्कथं पौपिमिति ? नैवम् । नहि सर्वाऽपि परि- च्छित्तिः प्रामाण्यामिका, प्रामाण्यं तु परिच्छित्त्यात्मकमेवेति न दोषः। यदप्युक्तम्- बाधककारणदोषज्ञानाभ्यां प्रामाण्यमपोद्यत इति- तदपि फल्गुभाषितमेव । अप्रामाण्येऽपि तथा वक्तुं शक्यत्वात् । तथाहि- प्रथममप्रमाणमेव ज्ञानमुत्पद्यते पश्चादवाधबोधगुणज्ञानोत्तरकालं तदपोद्यत इति । तस्मात्प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा स्वकार्ये कचिदभ्यासानभ्यासापेक्षया स्वतः परतश्चेति निर्णेतव्यामिति ॥ देवस्य सम्मतमपास्तसमस्तदोषं वीक्ष्य प्रपञ्चरुचिरं रचितं समस्य । माणिक्यनन्दिविभुना शिशुबोधहेतोर्मानस्वरूपममुना स्फुटमभ्यधायि ॥१॥ इति परीक्षामुखलघुवृत्तौ प्रमाणस्य स्वरूपोद्देशः ॥ १॥ - ·द्वितीयसमुद्देश- . अथ प्रमाणस्वरूपविप्रतिपत्तिं निरस्येदानीं संख्याविप्रतिपत्तिः प्रतिक्षिप- न्सकलप्रमाणभेदसन्दर्भसंग्रहपरं प्रमाणेयत्ताप्रतिपादकं वाक्यमाह- तवेधेति ॥१॥ तच्छब्देन प्रमाणं परामृश्यते । तत्प्रमाणं स्वरूपेणावगतं द्वेधा द्विप्रकार- मेव । सकलप्रमाणभेदानामत्रैवान्तर्भावात् ॥ तद्वित्वमध्यक्षानुमानप्रकारेणापि सम्भवतीति तदाशङ्कानिराकरणार्थं सकलप्रमाणभेदसंग्रहशालिनी संख्या प्रव्यक्तीकरोति- प्रत्यक्षतरभेदादिति ॥ २॥ प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणलक्षणं, इतरत्परोक्ष, ताभ्यां मेंदात्प्रमाणस्येति शेषः । न हि परपरिकल्पितैकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्प्रमाणसंख्यानियमे निखिलप्रमाणमे- दानामन्तर्भावविभावना शक्या कर्तुम् । तथाहि-प्रत्यक्षकप्रमाणवादिनश्चावा- कस्य नाध्यक्ष लैङ्गिकस्यान्तर्भावो युक्तः तस्य तद्विलक्षणत्वात् । सामग्री- स्वरूपमेदात् ॥ अथ नाप्रत्यक्षं प्रमाणमस्ति विसंवादसम्भवात् । निश्चिता- विनाभावालिङ्गाल्लिङ्गिनि ज्ञानमनुमानमित्यानुमानिकशासनं, तत्र च स्वभाव- लिङ्गस्य बहुलमन्यथाऽपि भावो दृश्यते । तथाहि कषायरसोपेतानामामलका- नामेतद्देशकालसम्बधिनां दर्शनेऽपि देशान्तरे कालान्तरे द्रव्यान्तरसम्बन्धे च अन्यथाऽपि दर्शनात्स्वभावहेतुर्व्यभिचायेव लताच्यूतवल्लताशिंशपादिसम्भाव- नाच ॥ तथा कार्यलिङ्गमपि गोपालघटिकादौ धूमस्य शक्रमूर्ध्नि चान्यथाऽपि भावात्पावकव्यभिचायेव । ततः प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमस्यैवाविसंवादकत्त्वा- दिति । तदेतद्वालविलसितमिवाभात्युपपत्तिशून्यत्त्वात् । तथाहि- किम- प्रत्यक्षस्योत्पादककारणाभावादालम्बनामावाद्वा प्रामाण्यं निषिध्यते? तत्र न तावत्प्राक्तनः पक्षः। तदुत्पादकस्य सुनिश्चितान्यथानुपपत्तिनियतनिश्चय- लक्षणस्य साधनस्य सद्भावात् । नो खल्वप्युदीचीनः पक्षः । तदालम्ब- -- ·व्याप्यत्व- १४ प्रमेयरत्नमाला.। नस्य पावकादेः सकलविचारचतुरचेतसि सर्वदा प्रतीयमानत्वात् ॥ यदपि स्वभावहेतोय॑भिचारसम्भावनमुक्तम् । तदप्यनुचितमेव- स्वभाव- मात्रस्याहेतुत्वात् । व्याप्यरूपस्यैव स्वभावस्य व्यापकम्प्रति गमक- त्वाभ्युपगमात् । न च व्याप्यस्य व्यापकव्याभिचारित्वं विरोधप्रसङ्गात् ।। किञ्च एवं-वादिनो नाध्यक्षं प्रमाणं व्यवतिष्ठते । तत्राप्य- संवादस्यागौणत्त्वस्य च प्रामाण्याविनामावित्वेन निश्चेतुमशक्यत्त्वात् । यच्च कार्यहेतोरप्यन्यथापि सम्भावनं तदप्यशिक्षितलक्षितं सुविवेचितस्य कार्यस्य कारणब्यमिचारित्वात् । यादृशो हि धूमो ज्वलनकार्य भूधरनितम्बादावति- बहलधवलतया प्रसर्पन्नुपलभ्यते, न तादृशो गोपालघटिकादाविति । यद- प्युक्तम् " शक्रमूर्धनि धूमस्यान्यथापि माव इति तत्र किमयं शक्रमूर्द्धा अग्निस्वभावोऽन्यथा वा ? यद्यग्निस्वभावस्तदाग्निरेवेति कथं तदुद्भूतधूम- स्यान्यथाभावः शक्यते कल्पयितुम् । अथानग्निस्वभावस्तदा तदुद्भवो धूम एव न भवतीति कथं तस्य तद्वयभिचारित्वमिति । तथाचोक्तम्-अग्निस्वभावः शक्रस्य मूर्द्धा चेदग्निरेव सः । अथानग्निस्वभावोऽसौ धूमस्तत्र कथं भवे- दिति ॥ १ ॥ किञ्च प्रत्यक्षं प्रमाणमिति कथमयं परं प्रतिपादयेत् । परस्य प्रत्यक्षेण गृहीतुमशक्यत्वात् । व्याहारादिकार्यप्रदर्शनात्तं प्रतिपद्यतेति चेत् आयातं तर्हि कार्यात्करणानुमानम् । अथ लोकव्यवहारापेक्षयेष्यत एवानुमानमपि, परलोकादावेवानभ्युपगमात्तदभावादिति । कथं तदभावोऽनु- पलब्धेरिति चेत्- तदाऽनुपलब्धिलिङ्गजनितमनुमानमपरमापतितमिति ॥ प्रत्यक्षप्रामाण्यमपि स्वभावहेतुजातानुमितिमन्तरेण नोपपत्तिमियर्तीति प्रागे- वोक्तमित्युपरम्यते ॥ यदप्युक्तं धर्मकीर्तिना प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो. गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच कस्यचिदिति ॥ २॥ ततः प्रत्यक्ष- मनुमानमिति प्रमाणद्वयमेवेति सौगतः । सोऽपि न युक्तवादी । स्मृतेरविसं- - ·द्वितीयसमुद्देशः। १५ वादिन्यास्तृतीयायाः प्रमाणभूतायाः सद्भावात् । न च तस्या विसंवादाद- प्रामाण्यम् । दत्तग्रहादिविलोपापत्तेः । अथानुभूयमानस्य विषयस्यामावात् स्मृतेरप्रामाण्यं, न, तथापि अनुभूतेनार्थेन सालम्बनत्वोपपत्तेः । अन्यथा प्रत्य- क्षस्याप्यनुभूतार्थविषयत्वादप्रामाण्यमनिवार्य स्यात् स्वविपयावभासनं स्मरणेऽ- प्यवशिष्टमिति । किञ्च स्मृतेरप्रामाण्येऽनुमानवार्ताऽपि दुर्लभा । तया व्याप्तेरविषयीकरणे तदुत्थानायोगादिति ॥ तत इदं . वक्तव्यम्----" स्मृतिः प्रमाणम् , अनुमानप्रामाण्यान्यथानुपपत्तेरिति " सैव प्रत्यक्षानुमानस्वरूपतया प्रमाणस्य द्वित्वसंख्यानियमं विघटयतीति किं नश्चिन्तया ॥ तथा प्रत्यभि- ज्ञानमपि सौगतीयप्रमाणसंख्यां विघटयत्येव । तस्यापि प्रत्यक्षानुमानयोरनन्त- वात् । ननु तदिति स्मरणमिदमिति प्रत्यक्षमिति ज्ञानद्वयमेव । न ताभ्यां विभिन्न प्रत्यभिज्ञानाख्यं वयं प्रतिपद्यमानं प्रमाणान्तरमुपलमामहे । ततः कथं तेन प्रमाणसंख्याविघटनमिति तदप्यघटितमेव । यतः स्मरणप्रत्यक्षाभ्यां प्रत्यभिज्ञानविषयस्यार्थस्य गृहीतुमशक्यत्वात् । पूर्वोत्तरविवर्तवर्येकद्रव्यं हि प्रत्यभिज्ञाविषयः। न च तत्स्मरणेनोपलभ्य(क्ष्य)ते तस्यानुभूतविषयत्वात् । नापि प्रत्यक्षेण तस्य वर्तमानविवर्तवर्तित्वात् ॥ यदप्युक्तम्-" ताभ्यां मिन्नमन्यत् ज्ञानं नास्तीति । " अभेदपरामर्शरूपतया मिन्नस्यैवावमासनात् । न च तयोरन्यतरस्य वा मेदपरामर्शकत्वमस्ति विभिन्नविषययत्वात् । न चैतत्प्रत्यक्षेऽ. न्तर्भवत्यनुमाने वा तयोः पुरोऽवस्थितार्थविषयत्वेनाविनाभूतलिङ्गसम्मावि- तार्थविषयत्वेन च पूर्वापरविकारव्याप्येकत्वाविषयत्वात् । नापि , स्मरणे, तेनापि तदेकत्वस्याविषयीकरणात् ॥ अथ संस्कारस्मरणसहकृतमिन्द्रियमेव .प्रत्यभिज्ञानं जनयतीन्द्रियजं चाध्यक्षमेवेति न प्रमाणान्तरमित्यपरः । सोऽप्य- तिबालिश एव । स्वविषयामिमुख्येन प्रवर्त्तमानस्येन्द्रियस्य सहकारिशतसम- वधानेऽपि विषयान्तरप्रवृत्तिलक्षणातिशयायोगात् । विषयान्तरं चातीतसाम्प्रति- ·१६ प्रमेयरलमाला। कावस्थाव्याप्येकद्रव्यमिन्द्रियाणां रूपादिगोचरचारित्वेन चरितार्थत्वाच ॥ नाप्यदृष्टसहकारिसव्यपेक्षमिन्द्रियमेकत्वाविषयं । उक्तदोषादेव । किञ्चादृष्टसं- स्कारादिसव्यपेक्षादेवात्मनस्तद्विज्ञानमितिकिन्न कल्प्यते ? दृश्यते हि स्वप्न- सारस्वतचाण्डालिकादिविद्यासंस्कृतादात्मनो विशिष्टज्ञानोत्पत्तिरिति ।। नन्वज- नादि संस्कृतमपि चक्षुः सातिशयमुपलभ्यते इति चेत् न, तस्य स्वार्थानति. क्रमेणैवातिशयोपलब्धेर्न विषयान्तरग्रहणलक्षणातिशास्य । तथाचोक्तम्- यत्राऽप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलंघनात्। दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोत्र- वृत्तित इति ॥ ३॥ नन्वस्य वार्तिकस्य सर्वज्ञप्रतिषेधपरत्वाद्विपमो दृष्टान्त इति- चेन्न-इन्द्रियाणां विषयान्तरप्रवृत्तावतिशयामावमात्रे सादृश्यात् दृष्टान्तत्वोपपत्तेः। न हि सर्वो दृष्टान्तधर्मो दार्टान्तिके भवितुमर्हति । अन्यथा दृष्टान्त एच न स्यादिति। ततः स्थितं प्रत्यक्षानुमानाभ्यामर्थान्तरं प्रत्यभिज्ञानं सामग्रीस्वरूपमे- दादिति। न चैतदप्रमाणं ततोऽर्थ परिच्छिद्य प्रवर्त्तमानस्यार्थक्रियायामविसंवादात् प्रत्यक्षवदिति । नचैकत्वापलापेबन्धमोक्षादिव्यवस्था अनुमानव्यवस्था वा । एकत्वामावे बद्धस्यैव मोक्षादेर्गृहीतसम्बन्धस्यैव लिङ्गस्यादर्शनादनुमानस्य च व्यवस्थायोगादिति । नचास्य विषये वाधकप्रमाणसद्भावादप्रामाण्यं तद्विषये प्रत्यक्षस्य लैङ्गिकस्य चाप्रवृत्तेः। प्रवृत्तौ वा प्रत्युत साधकत्वमेव न बाधकत्वमित्यलमतिप्रसंगेन । तथा सौगतस्य प्रमाणसंख्याविरोधिवि- ध्वस्तबाधं तर्काख्यमुपढौकत.एव । नचैतत्प्रत्यक्षेऽन्तर्मवति । साध्यसाधन- योाप्यव्यापकमावस्य साकल्येन प्रत्यक्षाविषयत्वात् । न हि तदियतो व्यापारान्कर्तुं शक्नोति । अविचारकत्वात् सन्निहितविषयत्त्वाच । नाप्यनुमाने, तस्यापि देशादिविषयविशिष्टत्त्वेन व्याप्यविषयत्त्वात् । तद्विषयत्त्वे वा प्रकृता- नुमानान्तरविकल्पद्वयानतिक्रमात् । तत्र प्रकृतानुमानेन व्याप्तिप्रतिपत्तावित- रेतर श्रयत्वप्रसङ्गः । व्याप्तौं 'हिं प्रतिपन्नायामनुमानमात्मानमासादयति ।

·द्वितीयसमुद्देशः। तदात्मलामे च व्याप्तिप्रतिपत्तिरिति, अनुमानान्तरेणाविनाभावप्रतिपत्तावनव- स्थाचमूरी परपक्षचमू चञ्चमीति इति नानुमानगम्या व्याप्तिः । नापि सांख्यादिपरिकल्पितैरागमोपमानार्थापत्त्यभावैः साकल्येनाविनाभावावगतिः । तेपां समयसंगृहीतसादृश्यान्यथाऽनन्यथाभूताभावविषयत्वेन ब्याप्यविषयत्वात् । परैस्तथाऽनभ्युपगमाञ्च । अथ प्रत्यक्षपृष्ठभाविविकल्पात् साकल्येन साध्यसा- धनभावप्रतिपत्तेर्न प्रमाणान्तरं तदर्थ मृग्यमित्यपरः । सोऽपि न युक्तवादी- विकल्पस्याध्यक्षगृहीतविपयस्य तदगृहीतविषयस्य वा तद्व्यवस्थापकत्वम् ? आये पक्षे दर्शनस्येव तदनन्तरभाविनिर्णयस्यापि नियतविषयत्वेन व्याप्त्य- गोचरत्वात् । द्वितीयपक्षेऽपि विकल्पद्वयमुपढौकत एव । तद्विकल्पज्ञानं प्रमाणमन्यथा वेति ? प्रथमपक्षे प्रमाणान्तरमनुमन्तव्यं, प्रमाणद्वयेऽनन्त- र्भावात् । उत्तरपक्षे तु न ततोऽनुमानव्यवस्था । न हि व्याप्तिज्ञानस्याप्रा- माण्ये तत्पूर्वकमनुमानं प्रमाणमास्कन्दति सन्दिग्धादिलिङ्गादप्युत्पद्यमानस्य प्रामाण्यप्रसङ्गात् । ततो व्याप्तिज्ञानं सविकल्पमविसंवादकं च प्रमाणं प्रमाण- द्वयादन्यदभ्युपगम्यामेति न सौगतामिमतप्रमाणसंख्यानियमः । एतेनानुपल- म्भात्कारणव्यापकानुपलम्भाच्च कार्यकारणव्याप्यव्यापकभावसंवित्तिरितिवदन्नपि प्रत्युक्तः । अनुपलम्भस्य प्रत्यक्षविषयत्वेन कारणाद्यनुपलम्भस्य च लिंगत्वेन तज्जनितस्यानुमानत्वात् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां व्याप्तिग्रहणपक्षोपक्षिप्त- दोषानुपंगात् । एतेन प्रत्यक्षफलेनोहापोहविकल्पज्ञानेन व्याप्तिप्रतिपत्तिरित्य- प्यपास्तम् । प्रत्यक्षफलस्यापि प्रत्यक्षानुमानयोरन्यतरत्वे व्याप्तेरविपयीकर- •णात् तदन्यत्वे च प्रमाणान्तरत्वमनिवार्यमिति । अथ व्याप्तिविकल्पस्य फलत्वान्न प्रामाण्यमिति न युक्तम् । फलस्याप्यनुमानलक्षणफलहेतुतया प्रमाणत्वाविरोधात् । तथा सन्निकर्षफलस्यापि विशेषणज्ञानस्य विशेष्यज्ञान- लक्षणफलापेक्षया प्रमाणत्वमिति न वैशेषिकाभ्युपगताहापोहविकल्पः प्रमा- २ ·१८ प्रमेयरत्नमाला। . णान्तरत्वमतिवर्त्तते । एतेन त्रिचतुःपञ्चपटप्रमाणवादिनोऽपि सांख्याक्षपाद- प्रमाकरजैमिनीयाः स्वप्रमाणसंख्यां न व्यवस्थापयितुं क्षमा इति प्रतिपादि- तमवगन्तव्यम् । उक्तन्यायेन स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्काणां तदभ्युपगतप्रमाण संख्यापरिपंथित्वादिति प्रत्यक्षतरभेदात् द्वे एव प्रमाणे इति स्थितम् । अथेदानी प्रथमप्रमाणभेदस्य स्वरूप निरूपयितुमाह- विशदं प्रत्यक्षमिति ॥३॥ ज्ञानमिति वर्तते । प्रत्यक्षमिति धर्मिनिर्देशः । विशदज्ञानात्मकं साध्यम् । प्रत्यक्षत्त्वादिति हेतुः । तथाहि-प्रत्यक्षं विशदज्ञानात्मकमेव प्रत्यक्षत्त्वात् । यन्न विशदज्ञानात्मकं तन्न प्रत्यक्षं, यथा परोक्षम् । प्रत्यक्षं च विवादापन्नं, तस्माद्विशदज्ञानात्मकमिति । प्रतिज्ञाथैकदेशासिद्धो हेतुरिति चेत् का पुनः प्रतिज्ञा तदेकदेशो वा ? धर्मिधर्मसमुदायः प्रतिज्ञा । तदेकदेशो धर्मो धर्मी वा ? हेतुः प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्ध इति चेन्न-धर्मिणो हेतुत्वे असिद्धत्वायोगात्। तस्य पक्षप्रयोगकालवद्धेतुप्रयोगेऽप्यसिद्धबायोगात् । धर्मिणो हेतुत्त्वे अनन्वय- दोप इति चेत् न-विशेपस्य धर्मित्वात् । सामान्यस्य च हेतुवात् तस्य च विशेपेष्वनुगमो विशेपनिष्ठत्वात्सामान्यस्य । अथ साध्यधर्मस्य हेतुत्वे प्रति- ज्ञार्थकदेशासिद्धत्वमिति तदप्यसम्मतम् । साध्यस्य स्वरूपेणैवासिद्धत्वात् । न प्रतिज्ञार्थेकदेशासिद्धत्वेन तस्यासिद्धत्वं, धर्मिणा व्यभिचारात् । सपक्षे वृत्त्यभावाद्धेतोरनन्वय इत्यप्यसत् । सर्वभावानां क्षणभङ्गसङ्गममेवाङ्गशृङ्गार- मङ्गीकुर्वतां ताथागतानां सत्त्वादिहेतूनामनुदयप्रसङ्गात् । विपक्षे वाधकप्रमा- णाभावात् । पक्षव्यापकत्वाच्चान्वयवत्वं प्रकृतेऽपि समानम् । इदानीं. स्त्रोक्तमेव विशदत्वं व्याचष्टे-- प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन विशेषवत्तया वा प्रतिभासनं वैशद्यमिति ॥ ४ ।।

·द्वितीयसमुद्देशः। १९ - एकस्याः प्रतीतेरन्या प्रतीतिः प्रतीत्यन्तरम् । तेनाव्यवधानं तेन प्रति- भासनं वैशद्यम् । यद्यप्यवायस्यावग्रहहाप्रतीतिभ्यां व्यवधानं, तथापि न परोक्षत्वं विषयविपयिणोमेंदेनाप्रतिपत्तेः । यत्र विषयविषयिणोर्मेंदे. सति व्यवधानं तत्र परोक्षत्वम् । तहनुमानाध्यक्षविषयस्यैकात्मग्राह्य- स्याग्नेरमिन्नस्योपलम्भादध्यक्षस्य परोक्षतेति तदप्ययुक्तम् । मिन्नविषयत्वा- भावात् । विसदृशसामग्रीजन्यभिन्नाविपया प्रतीतिः प्रतीत्यन्तरमुच्यते नान्य- दिति न दोपः । न केवलमेतदेव । विशेषवत्तया वा प्रतिभासनं सांवशेपव- र्णसंस्थानादिग्रहणं वैशद्यम् । तच प्रत्यक्षं द्वधा मुख्यसंव्यवहारमेदा- दिति" मनसिकृत्य प्रथमं सांव्यवहारिकप्रत्यक्षस्योत्पादिकां सामग्री तद्भेदं च प्राह- इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं देशतः सांव्यवहारिकमिति ॥ ५॥ विशदं ज्ञानमिति चानुवर्तते । देशतो विशदं ज्ञानं सांव्यवहारिकमित्यर्थः । समीचीनः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपो व्यवहारः तत्र मवं सांव्यवहारिकम् । भूयः किंभूतमिन्द्रियानिन्द्रियानमित्तम् । इन्द्रियं चक्षुरादि, अनिन्द्रियं मनः ते निमित्तं कारणं यस्य । समस्तं व्यस्तं च कारणमभ्युपगन्तव्यम् । इन्द्रियप्राधान्या- दनिन्द्रियत्रलाधानादुपजातामन्द्रियप्रत्यक्षम् , आनिन्द्रियादेव विशुद्धिसव्यपेक्षा- दुपजायमानमनिन्द्रियप्रत्यक्षम् । तत्रेन्द्रियप्रत्यक्षमवग्रहादिधारणापर्यन्ततया चतुर्विधमपि वह्नादिद्वादशभेदमष्टचत्वारिंशत्संख्यं प्रतीन्द्रियं प्रतिपत्तव्यम् । अनिन्द्रियप्रत्यक्षस्य चोक्तप्रकारेणाप्टचत्वारिंशद्भेदेन मनोनयनरहितानां चतु- मपीन्द्रियाणां व्यञ्जनावग्रहस्याष्टचत्वारिंशद्भेदेन च समुदितस्येन्द्रियानिन्द्रि- यप्रत्यक्षस्य पत्रिंशदुत्तरा त्रिशती संख्या प्रतिपत्तव्या । ननु स्वसंवेदनमे- दमन्यदपिप्रत्यक्षमस्ति, तत्कथं नोक्तमिति न वाच्यम् । तस्य सुखादिज्ञानस्व- रूपसंवेदनस्य मानसप्रत्यक्षत्वात् । इन्द्रियज्ञानस्वरूपसंवेदनस्य चेन्द्रियसमक्ष ·प्रमेयरत्नमाला। त्वादन्यथा तस्य स्वव्यवसायायोगात् । स्मृत्यादिस्वरूपसंवेदनं मानसमेवेति नापरं स्वसंवेदनं नामाध्यक्षमस्ति । ननु प्रत्यक्षस्योत्पादकं कारणं वदता ग्रन्थकारणेन्द्रियानिन्द्रियवदर्थालोकावपि किं न कारणवेनोक्तौ ? तदवचने कारणानां साकल्यस्यासंग्रहाद्विनेयव्यामोह एवं स्यात् । तदियत्ताऽनवधारणात् । न च भगवतः परमकारुणिकस्य चेष्टा तव्यामोहाय प्रभवतीत्याशङ्कायामुच्यते नार्थालोको कारणं परिच्छेद्यत्वात्तमोवत् ॥ ६॥ सुगममेतत् । ननु बाह्यालोकामावं विहाय तमसोऽन्यस्याभावात्साधन- विकलो दृष्टान्त इति । नैवम् । एवं सति बाह्यालोकस्यापि तमोऽभावादन्य- स्यासम्मवात्तेजोद्रव्यस्यासम्भव इति विस्तरेणैतदलङ्कारे प्रतिपादितं वोद्ध- व्यम् । अत्रैव साध्ये हेत्वन्तरमाह- तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाभावाच केशोण्डुकज्ञानवन्नक्तंचरज्ञानवच्च ।। ७ ।। अत्र व्याप्तिः । यद्यस्यान्वयव्यतिरेको नानुविदधाति न तत्तत्कारणकं, यथा केशोंडुकज्ञानं, नानुविधत्ते च ज्ञानमान्ययव्यतिरेकाविति । तथा आलोकेऽपि । एतावान् विशेषस्तत्र नक्तंचरदृष्टान्त इति । नक्तंचरा मार्जा- रादयः । ननु विज्ञानमर्थजनितमर्थाकारं चार्थस्यग्राहकम् । तदुत्पत्तिमन्तरेण विपर्यप्रति नियमायोगात् । तदुत्पत्तेरालोकादावविशिष्टत्त्वात्ताद्रूप्यसहिताया एव तस्यास्तंप्रति नियमहेतुत्वात् भिन्नकालत्वेऽपि ज्ञानज्ञेययोग्राह्यग्राहक. भावाविरोधात् । तथाचोक्तम्- भिन्नकालं कथं ग्राह्यमितिचेग्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञास्तदाकारार्पणक्षमम् । इत्याशङ्कायामिदमाह-- अतजन्यमपि तत्सकाशकं प्रदीपवत् ॥ ८ ॥ अर्थाजन्यमप्यर्थप्रकाशकमित्यर्थः अतजन्यत्वमुपलक्षणम् तेनातदाकारमपीत्यर्थः । उभयत्रापि प्रदीपो दृष्टान्तः । यथा प्रदी- ·द्वितीय समुद्देशः। पस्यातजन्यस्याऽतदाकारधारिणोऽपि तत्प्रकाशकत्वं, तथा ज्ञानस्यापीत्यर्थः । ननु यद्यर्थादजातस्यार्थरूपाननुकारिणो ज्ञानस्यार्थसाक्षात्कारित्वं तदा नियत- दिग्दशकालवर्तिपदार्थप्रकाशप्रतिनियमे हेतोरभावात्सर्व विज्ञानमप्रतिनियतवि- षयं स्यादिति शङ्कायामाह- स्वावरणक्षयोपशमलक्षणयोग्यतया हि प्रतिनियतमर्थ व्यवस्थापयति ॥ ९ ॥ स्वानि च तान्यावरणानि च स्वावरणानि तेषां क्षय उदयाभावः । तेषा- मेव सदवस्था उपशमः तवेत्र लक्षणं यस्या योग्यतायास्तया हेतुभूतया प्रतिनियतमर्थ व्यवस्थापयति प्रत्यक्षमिति शेपः । हि यस्मादर्थे । यस्मादेवं ततो नोक्तदोष इत्यर्थः । इदमत्र तात्पर्यम् , कल्पयित्त्वाऽपि ताद्रूप्यं तदुत्पत्तिं तदध्यवसायं च योग्यताऽवश्याऽभ्युपगन्तव्या । ताप्यस्य समा- नाथुस्तदुत्पत्तरिन्द्रियादिभिस्तद्वयस्यापि समानार्थसमनन्तरप्रत्ययैस्तत्रितयस्यापि शुक्ले शंखे पीताकारज्ञानेन व्यभिचाराद्योग्यताश्रयणमेव श्रेय इति । एतेन यदुक्तं परेण-" अर्थेनघटयत्येनां नहि मुक्त्वार्थरूपताम् । तस्मात्प्रमेयाधिगतौ प्रमाणं मेयरूपतेति" तन्निरस्तम् । समानार्था- कारनानाज्ञानेषु मेयरूपतायाः सद्भावात् । न च परेपां सारूप्यं नामास्ति वस्तुभूतमिति योग्यतयैवार्थप्रतिनियम इति स्थितम् । इदानीं कारणत्वात्प- रिच्छेद्योऽर्थ इति मतं निराकरोति- कारणस्य च परिच्छेद्यत्त्वे करणादिना व्यभिचार इति ॥१०॥ करणादिकारण परिच्छेद्यमिति तेन व्यभिचारः । न ब्रूमः कारणत्वात्प- रिच्छेद्यत्वमपितु परिच्छेद्यत्त्वात्कारणत्वमिति चेन्न । तथापि केशोंडुकादिना व्यभिचारात् । इदानीमतीन्द्रियप्रत्यक्षं व्याचष्टे--- ·२२ प्रमेयरत्नमाला। सामग्रीविशेषविश्लेषिताखिलावरणमती- न्द्रियमशेपतो मुख्यम् ॥ ११ ॥ सामग्री द्रव्यक्षेत्रकालभावलक्षणा, तस्या विशेषः समग्रतालक्षणः । तेन विश्लेषितानि अखिलान्यावरणानि येन तत्तथोकम् । किं विशिष्टं ? अती- न्द्रियमिन्द्रियाण्यतिक्रान्तम् । पुनरपि कीदृशमशेषतः सामस्त्येन विशदम् । अशेषतो वैशये किं कारणमिति चेत्-प्रतिवन्धाभाव इति ब्रूमः । तत्रापि किं कारणमिति चेत्-अतीन्द्रिगलमनावरणत्वं चेति ब्रूमः । एतदपि कुत इत्याह- सावरणत्त्व करणजन्यत्वे च प्रतिवन्धसम्भवात् ॥ १२ ॥ नन्ववधिमनःपर्यययोरनेनासंग्रहादध्यापकमेतल्लक्षणमिति न. वाच्यम् । तयोरपि स्वविषयेऽशेपतो विशदत्वादिधर्मसम्भवात् । नचैव मतिश्रुतयोरित्य- तिव्याप्तिपरिहारः । तदेतदतीन्द्रियमवधिमनःपर्ययकेवलप्रभेदात्रिविधमपि मुख्य प्रत्यक्षमात्मसन्निधिमात्रापेक्षत्त्वादिति । नन्वशेपविषयविशदावमासि ज्ञानस्य तद्वतो वा प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चकाविषयत्त्वेनाभावप्रमाणविषमविषधरविध्वस्त- सत्ताकत्त्वात् कस्य मुख्यत्वम् ? तथाहि-नाध्यक्षमशेषज्ञविषयं, तस्य रूपा- दिनियतगोचरचारित्त्वात् सम्बद्धवर्तमानविषयत्वाच्च । न चाशेपवेदी सम्बद्धो वर्तमानश्चेति । नाप्यनुमानात्तत्सिद्धिः । अनुमानं हि गृहीतसम्बन्धस्यैकदेश- दर्शनादसन्निकृष्ट बुद्धिः । न च सर्वज्ञसद्भावाविनाभाविकार्यलिङ्गं स्वभावलिङ्गं चा सम्पश्यामः । तद्ज्ञप्तेः पूर्वं तत्स्वभावस्य तत्कार्यस्य वा तत्स्वमायाविनामा विनो निश्चेतुमशक्तेः। नाप्यागमात्तत्सद्भावः। स हि नित्योऽनित्यो वा तत्सद्भावं भावयेत्। न तावन्नित्यः- तस्यार्थवादरूपस्य कर्मविशेषसंस्तवनपरत्वेन पुरुषवि- शेषावबोधकत्वायोगात् । अनादेरागमस्यादिमत्पुरुषवाचकत्त्वाघटनाच्च । नाप्यनित्य आगमः सर्वज्ञ साधयति । तस्यापि तत्प्रणीतस्य तन्निश्चयमन्तरेण प्रामाण्यः- ?

·द्वितीयसमुद्देशः। २३ निश्चयादितरेतराश्रयत्वाच्च । इतरप्रणीतस्य त्वनासादितप्रमाणभावस्याशेषज्ञ- प्ररूपणपरत्वं नितरामसम्भाव्यमिति । सर्वज्ञसशस्यापरस्य ग्रहणासम्भवाच्च नोपमानम् । अनन्यथाभूतस्यार्थस्याभावान्नार्थापत्तिरपि सर्वज्ञावबोधिकेति धर्माद्युपदेशस्य व्यामोहादपि सम्भवात् । द्विविधो ह्युपदेशः सम्यमिथ्योपदे- शभेदात् ; तत्र मन्वादीनां सम्यगुपदेशो यथार्थज्ञानोदयवेदमूलत्वात् । बुद्धा- दीनां तु व्यामोहपूर्वकः तदमूलत्वात् तेषामवेदार्थज्ञत्वात् । ततः प्रमाणपञ्च- काविषयत्वादभावप्रमाणस्यैव प्रवृत्तिस्तेन चाभाव एव ज्ञायते । भावांशे प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चकस्य व्यापारादिति । अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदु- क्तम्-प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयत्वमशेषज्ञस्येति तदयुक्तं, तद्ग्राहकस्यानुमानस्य सम्भवात् । तथाहि-कश्चित्पुरुषः सकलपदार्थसाक्षात्कारी । तद्ग्रहणस्वभा- चत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययत्वात् । यद्यद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययं तत्तत्साक्षात्कारि । यथाऽपगततिमिरं लोचनं रूपसाक्षात्कारि । तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययश्च विवादापन्नः कश्चिदिति सकलपदार्थग्रहणस्वभात्वं नात्मनोऽसिद्धं चोदनातः सक- लपदार्थपरिज्ञानस्यान्यथायोगादन्धस्येवादर्शाद्रूपप्रतिपत्तेरिति । व्याप्तिज्ञानोत्पत्ति- वलाचाशेषविषयज्ञानसम्भवः केवलं वैशयें विवादः । तत्र चावरणापगम एव कारणं रजोनीहाराद्यावृतार्थज्ञानस्येव तदपगम इति । प्रक्षीणप्रतिबन्ध- प्रत्ययत्वं कथमिति चेदुच्यते-दोषावरणे कचिन्निर्मूलं प्रलयमुपव्रजतः प्रकृष्यमाणहानिकत्त्वात् । यस्य प्रकृष्यमाणहानिः । स कचिन्निमूलं प्रलयमुपव्रजति । यथाऽग्निपुटपाकापसारितकिटकालिकाद्यन्त रङ्गवहि रङ्गमलद्वयात्मनि हेम्नि मलमिति निर्हासातिशयवती च दोषावरणे इति । कथं पुनर्विवादाध्यासितस्य ज्ञानस्यावरणं सिद्धं ? प्रतिषेधस्य विधिपूर्वक त्वात् इति । अत्रोच्यते-विवादापन्नं ज्ञानं सावरणं, विशदतया स्वविषयानवबोध- कत्वाद्रजोनीहाराद्यन्तरितार्थज्ञानवदिति। न चात्मनोऽमूर्त्तत्वादावारकावृत्त्ययोगः।

·२४ प्रमेयरत्नमाला। अमूर्तीया अपि चेतनाशक्तेमंदिरामदनकोद्रवादिभिरावरणोपपत्तेः । न चेन्द्रि- यस्य तैरावरण, इन्द्रियाणामचेतनानामप्यनावृतप्रख्यत्वात् । स्मृत्यादिप्रति- बन्धायोगात् । नापि मनसस्तैसवरणमात्मव्यतिरेकेणापरस्य मनसो निपेत्स्यः मानत्वात् । ततो नामूर्तस्यावरणाभावः । अतो नासिद्धं तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिवन्धप्रत्ययत्वम् । नापि विरुद्धं विपरीतनिश्चितावनाभावात् । नाप्यनैकान्तिकं देशतः सामस्त्येन वा विपक्षेवृत्त्यमावात् । विपरीतार्थोपस्था- पकप्रत्यक्षागमासम्भवान्नकालात्ययापदिष्टत्वम् । नापि सत्प्रतिपक्ष प्रतिपक्षसा- धनस्यहेतोरभावात् । अथेदमस्त्येव विवादापन्नः पुरुपो नाशेषज्ञो वक्तृत्वा- त्पुरुषत्वात्पाण्यादिमत्वाच्च । रथ्यापुरुषवदिति । नैतच्चारु वक्तृत्वादेरसम्यग्धे- तुत्वात् । वक्तृत्वं हि दृष्टेष्टविरुद्धार्थवक्तृत्वं तदविरुद्धवक्तृत्वं वक्तृत्वसामान्य वा गत्यन्तराभावात् । न तावत् प्रथमः पक्षः सिद्धसाध्यतानुषङ्गात् । नापि द्वितीयः पक्षः विरुद्धत्वात् । तदविरुद्धवक्तृत्वं हि ज्ञानातिशयमन्तरेण नोप- ‘पद्यत इति । वक्तृत्वसामान्यमपि विपक्षाविरुद्धत्वान्न प्रकृतसाध्यसाधनायालं, ज्ञानप्रकर्षे वक्तृत्वापकषीदर्शना प्रत्युत ज्ञानातिशयवतो वचनातिशयस्यैक सम्भवात् । एतेन पुरुषत्वमपि निरस्तं-पुरुषत्वं हि रागादिदोषदूपित, तदा सिद्धसाध्यता, तददूषितं तु विरुद्धं वैराग्यज्ञानादिगुणयुक्तपुरुषत्वस्याशेषज्ञ- त्वमन्तरेणायोगात् । पुरुषत्वसामान्यं तु सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकमिति सिद्ध सकलपदार्थसाक्षात्कारित्वं कस्यचित्पुरुषस्य । अतोऽनुमानादिति न प्रमाण- पञ्चकाविषयत्वमशेषज्ञस्य ॥ अथास्मिन्ननुमानेऽहंतः सर्ववित्तमनहतो वा अनर्हतश्चेदर्हद्वाक्यप्रमाणं स्यात् । अर्हतश्चेत्सोऽपि न श्रुत्या सामर्थ्येन वाऽव- गन्तुं पार्यते । स्वशक्त्या दृष्टान्तानुग्रहेण वा हेतोः पक्षान्तरेऽपि तुल्यवृत्ति- त्वादिति । तदेतत्परेषां स्ववधाय कृत्योत्थापनं, एवंविधविशेषप्रश्नस्य सर्वज्ञ सामान्याभ्युपगमपूर्वकत्वात् । अन्यथा न कस्याप्यशेषज्ञत्वमित्येवं वक्तव्यम् ।

·द्वितीयसमुद्देशः। २५. प्रसिद्धानुमानेऽप्यस्य दोपस्य सम्भवेन, जात्युत्तरत्वाच्च । तथाहि-नित्यःशब्दः प्रत्यभिज्ञायमानत्वादित्युक्ते व्यापकः शब्दो नित्यः प्रसाध्यते अव्यापको वा । यद्यव्यापकः तदा व्यापकत्वेनोपकल्प्यमानो न कञ्चिार्थ पुष्णाति । अथ व्यापकः सोऽपि न । श्रुत्या सामर्थेन वाऽवगम्यते स्वशक्त्या दृष्टान्ता- नुग्रहेण वा । पक्षान्तरेऽपि तुल्यवृत्तित्वादिति सिद्धमतो निर्दोपात्साधनादशे- पज्ञत्वमिति । यच्चामावप्रमाणकवलितसत्ताकत्वमशेपज्ञस्यति तदयुक्तमेवानु- मानस्य तद्ग्राहकस्य सद्भावे सति प्रमाणपञ्चकामात्रमू स्याभावप्रमाणस्या- पस्थापनायोगात् " गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षयेति" च भावत्कं दर्शनम् । तथा च कालत्रयत्रिलोकलक्षणवस्तुसद्भावग्रहणेऽन्यत्रान्यदा गृहीतस्मरणे च सर्वज्ञना-- स्तिताज्ञानमभावप्रमाण युक्तम् । नापरथा । न च कस्यचिदर्वाग्दर्शिनास्त्रि- जगत्रिकालज्ञानमुपपद्यते सर्वज्ञस्यातीन्द्रियस्य वा । सर्वज्ञत्त्वं हि चेतोधर्म- तयाऽतीन्द्रियं तदपि न प्रकृतपुरुपविषयमिति कथमभावप्रमाणमुदयमासादयेत्। असर्वज्ञस्य तदुत्पादसामग्र्या असम्भवात् । सम्मवे वा तथाज्ञातुरेव सर्वज्ञत्वमिति । अनाधुना तदभावसाधनमित्यपि न युक्तं सिद्धसाध्यतानुप- गात् । ततः सिद्धं मुख्यमतीन्द्रियज्ञानमशेपतो विशदम् । सार्वज्ञज्ञानस्याती- न्द्रियत्त्वादशुच्यादिदर्शनं तद्रसास्वादनदोपोऽपि परिहत एव । कथमतीन्द्रिय- ज्ञानस्य वैशद्यमिति चेत् । यथा सत्यस्वप्नज्ञानस्य भावनाज्ञानस्य चेति । दृश्यते हि मावनाबलादतद्देशवस्तुनोऽपि विशददर्शनमिति । "पिहिते कारागारे तमसि च सूचीमुखाग्रहदुर्भेये । मयि च निमालितनयने तथापि कान्ताननं व्यक्तमिति" बहुलमुपलम्भात् । ननु च नावरणविश्लेषादशेपज्ञत्वमपि तु. तनुकरणभुवनादिनिमित्तत्वेन । न चात्र तन्वादीनां बुद्धिमद्धेतुकत्वमसिद्ध- मनुमानादेस्तस्य सुप्रसिद्धत्वात् । तथाहि- विमत्यधिकरणमावापन्नं उर्वी- पर्वततरुतन्वादिकं बुद्धिमद्धतुकं कार्यत्वादचेतनोपादानत्वात्सानवेशविशिष्ट- .

·प्रमेयरत्नमाला । त्वाद्वा वस्त्रादिवादिति । आगमोऽपि तदावेदकः श्रूयते- “विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वताबाहुरुत विश्वतः पात् । सम्बाहुम्यां धमतिसम्पतत्रै- वाभूमी जनयन्देव एकः तथा व्यासवचनं च “ अज्ञो जन्तुरनीशो- ऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा ॥१॥" न चाचेतनरेव परमाण्वादिकारणैः पर्यातत्त्वावुद्धिमतः कारणस्यानर्थक्यम् । अचेतनानां स्वयंकार्योत्पत्ती व्यापारायोगात्तुर्यादिवत् । न चैवं चेतनस्यापि चेतनान्तरपूर्वकत्वादनवस्था । तस्य सकलपुरुषज्येष्टत्वान्निरतिशयत्वात्सर्वज्ञ- बीजस्य " क्लेशकर्मविराकाशयैरपरामृष्टवादनादिभूतानश्वरज्ञानसम्भवाच । यदह पतञ्जलि:- "क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुपः सर्वज्ञः स 'पूर्वेषामपि गुरुः कालेनाविच्छेदादिति " " ऐश्वर्यमप्रतिहतं सहजो विरागस्तृप्तिनिसर्गजनिता वशितेन्द्रियेषु । आत्यन्तिकं सुखमनाव- रणा च शक्तिनि च सर्वविपयं भगवस्तवैव " इत्यवधूतवचनाच्च । न चात्र कार्यत्वमसिद्धम् । सावयवत्वेन कार्यत्वसिद्धः । नापि विरुद्ध; विपक्ष एव वृत्त्यभावात् । नाप्यनैकान्तिकं, विपक्षे परमाण्वादावप्रवृत्तेः । प्रतिपक्षसिद्धिनिवन्धनस्य साधनान्तरस्याभावान्न प्रकरणसमम् । अथ तन्वा- दिकं बुद्धिमद्धतुकं न भवति दृष्टकर्तृकप्रासादादिविलक्षणत्वादाकाशवदित्य- स्त्येव प्रतिपक्षसाधनमिति । नैतद्युक्तं, हेतोरसिद्धत्वात् । सन्निवेशविशिष्ट- बेन प्रासादादिसमानजातीयत्वेन तन्वादीनामुपलम्भात् । अथ यादृशः प्रासादादौ सन्निवेशविशेपो दृष्टो न तादृशस्तन्वादावितिचेन सर्वात्मना सदृशस्य कस्यचिदप्यभावात् । सातिशयसान्निवेशो हि सातिशयं कर्तार गमयति प्रासादादिवत् । न च दृष्टकर्तृकत्वादृष्टकर्तृकत्वाभ्यां बुद्धिमन्निमित्ते तरत्वसिद्धिः । कृत्रिभमणिमुक्ताफलादिभिर्व्यभिचारात् । एतेनाचेतनोपादान- स्वादिकमपि समर्थितमिति सूक्तं बुद्धिमद्धेतुकत्वं ततश्च सर्ववेदित्वमिति ॥

·२७ द्वितीयसमुद्देशः। तदेतत्सर्वमनुमानमुद्रादविणदरिद्रवचनमेव कार्यत्वादेरसम्यग्वेतुत्वेन तज्जनित ज्ञानस्य मिथ्यारूपत्वात् । तथाहि-कार्यत्वं स्वकारणसत्तासमवायः स्यादभूत्वा भावित्वमक्रियादार्शनोऽपि कृतबुद्धयुत्पादकत्व कारणव्यापारानुविधायित्वं वा स्याद्गत्यन्तराभावात् । अथाद्यः पक्षस्तदा योगिनामशेषकर्मक्षये पक्षान्तःपा- तिनि हेतौ कार्यत्वलक्षणस्याप्रवृत्ते गासिद्धत्वम् । न च तत्र सत्तासमवायः स्वकारणसमवायो वा समस्ति, तत्प्रक्षयस्य प्रध्वंसरूपत्वेन सत्तासमवाययो- रमावात् सत्ताया द्रव्यगुणक्रियाधारत्वाभ्यनुज्ञानात् समवायस्य च परैर्द्रव्यादि- पञ्चपदार्थवृत्तित्वाभ्युपगमात् । अथाभावपरित्यागेन मावस्यैव विवादाध्यासि- तस्य पक्षीकरणान्नायं दोपः प्रवेशमागिति चेत्-तर्हिमुक्त्यर्थिनां तदर्थ- मीश्वरार.धनमनर्थकमेव स्यात् । तत्र तस्याकिञ्चित्करत्वात् सत्तासमवायस्य विचारमधिरोहतः शतधा विशीर्यमाणत्वात् स्वरूपासिद्धं च कार्यत्वम् । स हि समुत्पन्नानां भवेदुत्वद्यमानानां वा ? यद्युत्पन्नानां, सलामसता ? न तावदसतां खरविपाणादेरपि तत्प्रसङ्गात् । सतां चेत् सत्तासमवायास्वतो वा ? न तावत्सत्तासमवायादनवस्थाप्रसङ्गात् प्रागुक्तविकल्पद्वयाऽनतिवृत्तेः । स्वतःसतां तु सत्तासमवायानर्थक्यम् । अथोत्पद्यमानानां सत्तासम्बन्धी निष्ठा- सम्बन्धयोरेककालत्वाभ्युपगमादिति मतम् । तदा सत्तासम्बन्ध उत्पादाद्भिन्नः किं वा अभिन्न इति । यदि भिन्नस्तदोत्पत्तेरसत्त्वाविशेषादुत्पत्त्यभावयोः किंकृतो भेदः । अथोत्पत्तिसमाक्रान्तवस्तुसत्त्वेनोत्पत्तिरपि तथाव्यपदिश्यते इति मतम् । तदपि अतिजाड्यवलिंगतमेव । उत्पत्तिसत्त्वप्रतिवित्रादे वस्तुसत्त्वस्यातिदुर्घट- त्वात् । इतरेतराश्रयदोषश्च । इत्युत्पत्तिसत्त्वे वस्तुनि तदेककालीनसत्तास- म्बन्धावगमस्तदवगमे च तत्रत्यसत्त्वेनोत्पत्तिसत्त्वनिश्चय इति । अथैतदोप परिजिहीर्पया तयोरैक्यममभ्यनुज्ञायते, तर्हि तत्सम्बन्ध एव कार्यत्वमिति । ततो बुद्धिमद्धेतुकत्त्वे गगनादिभिरनेकान्तः । एतेन स्वकारणसम्बन्धोऽपि ·२८ प्रमेयरलमाला। चिन्तितः । अथोमयसम्बन्धो कार्यत्वमिति मतिः सापि न युक्ता । तत्सम्ब- न्धस्यापि कादाचित्कचे समवायस्यानित्यत्वप्रसङ्गात् घटादिवत् अकादाचि- कले सर्वदोपलम्भप्रसङ्गः । अथ वस्तू मादककारणानां सन्निधाना- भावान्न सर्वदोपलम्मप्रसंगः । ननु वस्तूत्पत्त्यर्थं कारणानाम् व्यापारः । उत्पादश्च स्त्रकारणसत्तासमवायः स च सर्वदाप्यस्ति, इति तदर्थं कारणो- पादानमनर्थकमेव स्यात् । अभिव्यक्त्यर्थं तदुपादानमित्यपि वा वस्तुत्पादा- पेक्षया अभिव्यक्तरघटनात् । वस्त्वपेक्षयाऽभिव्यक्ती कारणसम्पाताप्रागपि कार्यवस्तुसद्भावप्रसङ्गात् । तल्लक्षणवाद्वस्तुसत्त्वस्य प्राक् सत एव हि केन- चित् तिरोहितस्याभिव्यञ्जकेनामिव्यक्तिस्तमस्तिरोहितस्य घटस्येव प्रदीपा- दिनेति । तन्नाभिव्यक्त्यर्थं कारणोशदानं युक्तं, तन्न स्वकारणसत्तासम्बन्धः कार्यत्वम् ॥ नाप्यभूत्वाभावित्वम् । तस्यापि विचारासहत्वात् । अभूत्वाभा- वित्वं हि भिन्नकालक्रियायाधिकरणभूते कर्तरि सिद्धे सिद्धिमध्यास्ते । क्वान्तपदविशेषितवाक्यार्थत्वामुक्त्वा बजतीत्यादिवाक्यार्थवत् । न चान मवनाभवनयोराधारभूतस्य कर्तुरनुभवोऽस्ति । अमवनाधारस्याविद्यमानत्वेन भवनाधारस्य च विचमानतया भावाभावयोरेकाश्रयविरोधात् ।आविरोधे च तयोः पर्यायमात्रेणैव मेदो न वास्तव इति । अस्तु वा यथाकथंचिदभूत्वामावित्वं, तथापि तन्वादौ सर्वत्रानभ्युपगमाद्भागासिद्धम् ।नहि महीमहीधराकूपारारामादयः प्रागभूत्वाभवन्तोऽभ्युपगम्यन्ते परैः । तेषां तैः सर्वदावस्थानाभ्युपगमात् । अथ सावयवत्त्वेन तेषामपि सादित्वं प्रसाध्यते, तदप्यशिक्षितलक्षितम् । अवयवेषु वृत्तरेक्यवैरारभ्यत्वेन च सावयवत्वानुपपत्तेः । प्रथमपक्षे सावयव- सामान्यनानेकान्तात् । द्वितीयपक्षे साध्याविशिष्टत्वात् । अथ सन्निवेश एव सावयवत्वं तच्च घटादिवत् पृथिव्यादावुपलभ्यते इत्यभूत्वामावित्वमभिधीयते तदप्यमेशलम् । सन्निवेशस्यापि विचारासहत्वात् । स ह्यवयवसम्बन्धो भवे- ·द्वितीयसमुद्देशः। २९ द्रचनाविशेपो वा । यद्यवययसम्बन्धस्तदा गगनादिनानेकान्तः सकलमूर्तिमद्- द्रव्यसंयोगनिवन्धनप्रदेशनानात्वस्यसद्भावात् । अथोपचरिता एव तत्र प्रदेशा इति चेत् तर्हि सकलमूर्तिमद्रव्यसम्बन्धस्याप्युपचरितत्वात्सर्वगतत्वमप्युपचरितं स्यात् । श्रोत्रस्यार्थक्रियाकारित्वं च न स्यात् । उपचरितप्रदेशरूपत्वात् । धर्मादिना संस्कारात्ततः सेत्ययुक्तम् । उपचरितस्यासद्रूपस्य तेनोपकारायोगात्। खरविषाणस्येव ततो न किञ्चिदेतत् । अथ रचनाविशेषस्तदा परम्प्रतिभागा- सिद्धत्वं तदवस्थमेवेति नाभूत्वामावित्वं विचारं सहते । नाप्यक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धयुत्पादकत्वम् । तद्धि कृतसमयस्याकृतसमयस्य वा भवेत् । कृतसम- यस्य चेत् गगनादेरपि बुद्धिगद्धेतुकत्वं स्यात् । तत्रापि खननोत्सेचनात् कृतमितिगृहीतसङ्केतस्य कृतबुद्धिसम्भवात् । सा मिथ्येति चेत् भवदीयापि किं न स्यात् । वाधासद्भावस्य प्रतिप्रमाणविरोधस्य चान्यत्रापि समानत्वात् । प्रत्यक्षेणोभयत्रापि कर्तुरग्रहणात् । क्षित्यादिकं बुद्धिमद्धेतुकं न भवति अस्मदाद्यनवग्राह्यपरिमाणाधारत्त्वात् गगनादिवदिति प्रमाणस्य साधारणत्वात्। तन्न कृतसमयस्य कृतवुद्धयुत्पादकत्वम् । नाप्यकृतसमयस्याऽसिद्धत्वादवि- प्रतिपत्तिप्रसङ्गाच्च । कारणव्यापारानुविधायित्वं च कारणमात्रापेक्षया यदीष्यते तदा विरुद्ध साधनम् । कारणविशेषापेक्षया चेदितरेतराश्रयत्वम् । सिद्धे हि कारणविशेषे बुद्धिमति तदपेक्षया कारणव्यापारानुविधायित्वं कार्यत्वम् । तत- स्तद्विशेषसिद्धिरिति सन्निवेशविशिष्टत्वमचेतनोपादानत्वं चोक्तदोषदुष्टत्वान्न पृथक् चिन्त्यते । स्वरूपभागासिद्धत्वादेस्तत्रापि सुलभत्वात् । विरुद्धाश्चामी हेतवो दृष्टन्तानुग्रहेण सशरीरासर्वज्ञपूर्वकत्वसाधनात् । न धूमात्पावकानुमानेऽ- प्ययं दोपः । तत्र तार्णपार्णादिविशेषाधाराग्निमात्रव्याप्तधूमस्य दर्शनात् । नैवमत्र सर्वज्ञासर्वज्ञकर्तृविशेषाधिकरणतत्सामान्येन कार्यत्वस्य व्याप्तिः सर्वज्ञस्य कर्तुरतोऽनुमानात्प्रागसिद्धत्वात् । व्यभिचारिणश्चामी हेतवो बुद्धिमत्कारण- ·३० प्रमेयरत्नमाला मन्तरेणापि विद्युदादीनां प्रादुर्भावसम्भवात् । सुप्ताद्यवस्थायामबुद्धिपूर्वकस्यापि कार्यस्य दर्शनात् । तदवश्यं तत्रापि भर्गाख्यं कारणमित्यतिमुग्धविलसितं, तद्वयापारस्याप्सम्भवादशरीरत्वात् । ज्ञानमात्रेण कार्यकारित्वाघटनादिच्छाप्र- यत्नयोः शरीराभावेऽसम्भवात्तदसम्भवश्च पुरातनैर्विस्तरेणाभिहित आप्तपरी- क्षादौ । अतः पुनस्त्र नोच्यते । यच्च महेश्वरस्य क्लेशादिभिरपरामृष्टत्वं निर- तिशयत्वमैश्वर्याद्युपेतत्वं तत्सर्वमपि गगनाब्जसौरभव्यावर्णनमिव निर्षिपयत्वा- दुपेक्षामर्हति । ततो न महेश्वरस्याशेपज्ञत्वम् । नापि ब्रह्मणः । तस्यापि सद्भावावेदकप्रमाणामावात् । न तावत्प्रत्यक्षं तदावेदकमविप्रतिपत्तिप्रसङ्गात्। न चानुमानमविनामाविलिङ्गाभावात् । ननु प्रत्यक्षं तद्ग्राहकमस्त्येव, आक्षि- विस्फालनानन्तरं निर्विकल्पकस्य सन्मात्रविधिविपयतयोत्पत्तेः । सत्तायाश्च परमब्रह्मरूपत्वात् । तथाचोक्तम्-अस्ति ह्यालोचनाज्ञानं प्रथम निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥ १ ॥ न च विधिवत् परस्परख्याव- त्तिरप्यध्यक्षतः प्रतीयत इति द्वैतसिद्धिः । तस्य निषेधाविपयत्त्वात् । तथा चोक्तम् । आहुविधातृप्रत्यक्षं न निषेधृविपश्चितः । नैकत्वे आगमस्तेन प्रत्य- क्षेण प्रवाध्यते ॥ १ ॥ अनुमानादपि तत्सद्भावो विमाव्यत एव । तथाहि- ग्रामारामादयः पदार्थाः प्रतिभासान्तःप्रविष्टाः प्रतिभासमानत्वात् । यत्प्रतिभासते तत्प्रतिमासान्तःप्रविष्टम् । यथा प्रतिभासस्वरूपं प्रतिमासन्ते च विवादापन्ना इति । तदागमानामपि पुरुप एवेदं यद्भूतं यच्च भाव्यमिति बहुलमुपल- म्भात् । सर्व वै खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन । आरामं तस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन । इति श्रुतेश्च ॥ १ ॥ ननु परमब्रह्मण एव परमार्थसत्त्वे कथं घटादि मेदोऽवभासत इति न चोद्यम् । सर्वस्यापि तद्विवर्ततयावमासनात् । न चाशेपमेदस्य तद्विवर्तत्वमसिद्धं प्रमाणप्रसिद्धत्वात् । तथाहि -विवादाध्यासित विश्वमेककारणपूर्वकमेकरूपान्वितत्वात् । घटघटी- ·द्वितीयसमुद्देशः। ३१ सरायोदञ्चनादीनां मृद्रूपान्वितानां यथा मृदेककारणपूर्वकत्वं, सद्रूपेणान्वितः च निखिलं वस्त्विति । तथाऽऽगमोऽप्यस्ति-" ऊर्णनाम इवाशूनां चंद्रकांत इवाम्मसाम् । प्ररोहाणामिव प्लक्षः स हेतुः सर्वजन्मिनामिति ॥ १ ॥" तदेतन्मदिरारसास्वादगद्गदोदितमित्र मदनकोदवाद्युपयोगजनितव्यामोहमुग्ध- विलसितमिव निखिलमवभासते विचारासहत्वात् । तथा हि-यत्प्रत्यक्षसत्ता- विपयत्वममिहितं तत्र किं निर्विशेपसत्ताविषयत्त्वं सविशेपसत्तावबोधकत्त्वम् वां? न तावत्पौरस्यः पक्षः । सत्तायाः सामान्यरूपत्वात् । विशेपनिरपेक्षत- याऽनवमासनात् । शावलेयादिविशेपानवभासने गोत्वाऽनवमासनवत् । 'निर्विशे हि सामान्यं मवेच्छशविपाण गदि त्यभिधानात् । सामान्यरूपत्वं च सत्तायाः सत्सदित्यन्वयबुद्भिविपयत्वेन सुप्रसिद्धमेव । अथ पाश्चात्यः पक्षः कक्षीक्रियते, तदा न परमपुरुपसिद्धिः । परस्परव्यावृत्ताकारविशेपाणामध्य. क्षतोऽवभासनात् । यदपि साधनमभ्यधायि प्रतिभासमानत्वं तदपि न साधु, विचारासहत्वात् । तथाहि प्रतिभासमानत्वं स्वतः परतो वा ? न तावत्स्व- तोऽसिद्धत्वात् । परतश्चेद्विरुद्धम् । परतः प्रतिभासमानत्व हि परं विना नोप- पद्यते प्रतिमासनमात्रमपि न सिद्धिमधिवसति । तरय तद्विशेपान्तरीयक- त्वात्तद्विशेपाभ्युपगमे च द्वैतप्रसक्तिः किञ्च धर्मिहेतुदृष्टान्ता अनुमानोपायभूताः प्रतिभासन्ते न वेति । प्रथमपक्षे प्रतिभासान्तःप्रविष्टाः प्रतिमासवहिर्भूता वा । यद्याद्यः पक्षस्तदा साध्यान्तःपातित्वान्न ततोऽनुमानम् । तद्वहिर्भावे . तैरेव हेतोयभिचारः । अप्रतिभासमानत्वेऽपि तद्वयवस्थाभावात् ततो नानु- मानमिति । अथानाधविद्याविजृम्भितत्वात्सर्वमेतदसम्बद्धमित्यनल्पतमोविल सितम् । अविद्यायामप्युक्तदोपानुषङ्गात् । सकलविकल्पविकलत्वात्तस्या नैष दोप इत्यप्यतिमुग्धभापितम् । केनापि रूपेण तस्याः प्रतिभासाभावे तस्व. रूपानवधारणात् । अपरमप्यत्र विस्तरेण देवागमालङ्कारे चिन्तितमिति नेह ·३२ प्रमेयरत्नमाला! 'प्रतन्यते । यच्च परमब्रह्मविवर्त्तत्त्वमखिलभेदानामित्युक्तं । तत्राप्येकरूपेणा- न्वितत्वं हेतुरन्वत्रन्वीयमानद्वयाविनामावित्वेन पुरुषाद्वैतं प्रतिवध्नातीति स्वेष्टविघातकारित्वाविरुद्धः । अन्वितत्वमेकहेतुके घटादावनेकहेतुके स्तम्भकु- म्भाम्भोरुहादावप्युपलभ्यत इत्यनैकान्तिकश्च । किमर्थ चेदं कार्यमसौ विद- धाति ? अन्येन प्रयुक्तत्वात्, कृपावशात् क्रीडावशात, स्वभावाद्वा ? अन्येन प्रयुक्तत्वे स्वातन्त्र्यहानिर्द्वतप्रसङ्गश्च । कृपावशादिति नोत्तरम् । कृपायां दु:खिनामकारुणप्रसङ्गात् । परोपकारकरणनिष्ठत्वात्तस्याः सृष्टेः प्रागनुकम्पा विपयप्राणिनामभावाच्च न सा युज्यते । कृपरस्य प्रलयविधानायोगाच्च । अदृष्टवशात्तद्विधाने स्वातन्त्र्यहानिः कृपापरस्य पीडाकारणादृष्टव्यपेक्षायोगाचा । क्रीडावशात्प्रवृत्तौ न प्रभुत्वं क्रीडोपायव्यपक्षणाद्वालकवत् । क्रीडोपायस्य तत्साध्यस्य च युगपदुत्पत्तिप्रसङ्गश्च । सति समर्थे कारणे कार्यस्यावश्यम्भा- वात् । अन्यथा क्रमेणापि सा ततो न स्यात् । अथ स्वभावादसौजगन्निर्मि- नोति यथाग्निर्दहति वायुर्वातीति मतं, तदपि वालमापितमेव पूर्वोक्तदोपानि- वृत्तेः । तथाहि-क्रमवर्तिविवर्तजातनखिलमपि युगपदुत्पद्येत । अपेक्षणीयस्य सहकारिणोऽपि तत्साध्यत्वेन योगपद्यसम्भवात् उदाहरणवपम्यं च । वन्ह्यादेः कादाचित्कखहेतुजनितस्य नियतशक्त्यात्मकत्वोपपत्तेरन्यत्र नित्यव्यापिसमर्थ कस्वभावकारणजन्यत्वेन देशकालप्रतिनियमस्य कार्ये दुरुपपादात् । तदेव ब्रह्मणोऽसिद्धौ वेदानां तत्सुप्तप्रबुद्धावस्थात्वप्रतिपादनं परमगुरुपाख्यमहाभूतनिः श्वसितामिधानं च गगनारविन्दमकरन्दव्यावर्णनवदनवधेयार्थविषयत्वादुपक्षा- मर्हति । यच्चागमः प्रमाणं " सर्वे वै खल्विदं ब्रह्मेत्यादि " "ऊर्णनाम इत्यादि " च तत्सर्वमुक्तविधिना अद्वैतविरोधीति नावकाशं लभते । न चापौरुपेयं आगमोऽस्तीत्यप्रेप्रापञ्चयिष्यते । तस्मान्न पुरुषोत्तमोऽपि विचारणां प्राञ्चति ॥

·३३ तृतीयसमुद्देशः। प्रत्यक्षतरमेदमिन्नममलं मानं द्विधैवोदितम् । देवैर्दीप्तगुणैर्विचार्य विधिवत्संख्याततेः संग्रहात् ॥ मानानामिति तदिगप्यभिहितं श्रीरत्ननन्याह्वयै-। स्तव्याख्यानमदो विशुद्धधिपणैर्बोद्धव्यमव्याहतम् ॥ १ ॥ मुख्यसंव्यवहाराभ्यां प्रत्यक्षमुपदर्शितम् । देवोक्तमुपजीवद्भिः सूरिभिपितं मया ॥ २॥ इति परीक्षामुखस्य लघुवृत्तौ द्वितीयः समुद्देशः ॥ २ ॥ -- . - -- अथेदानीमुद्दिष्टे प्रत्यक्षतरभेदेन प्रमाणद्वित्त्वे प्रथमभेदं व्याख्याय, इतरद्व्याचष्टे- परोक्षमितरदिति ॥ १॥ उक्तप्रतिपक्षमितरच्छब्दो ब्रूते । ततः प्रत्यक्षादितरदिति लभ्यते, तब परोक्षमिति । तस्य च सामग्रीस्वरूपे निरूपयन्नाह- प्रत्यक्षादिनिमित्तं स्मृतिपत्यभिज्ञानतर्कानुमानागमभेदमिति ॥२॥ प्रत्यक्षादिनिमित्तमित्यत्रादिशब्देन परोक्षमपि गृह्यते । तच्च यथावसरं निरूपयिष्यते । प्रत्यक्षादिनिमित्तं यस्य इति विग्रहः । स्मृत्यादिषु द्वंद्वः । ते भेदा यस्य इति विग्रहः । तत्र स्मृति क्रमप्राप्तां दर्शयन्नाह- संस्कारोदाधनिबन्धना तदित्याकारा स्मृतिरिति ॥ ३ ॥ संस्कारस्योद्वोधः प्राकट्यं स निबन्धनं यस्याः सा तथोक्ता । तदित्या- कारा तदित्युल्लेखिनी, एवम्भूता स्मृतिर्भवतीति शेषः । उदाहरणमाह- स देवदत्तो यथेति ॥ ४ ॥ प्रत्यभिज्ञान प्राप्तकालमाह-- - 3 ·३४ प्रमेयरत्नमाला। दर्शनस्मरणकारणकं सङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानं । तदेवेदं तत्सदृश तद्विलक्षणं तत्पतियोगीत्यादि ॥५॥ अत्र दर्शनस्मरणकारणकत्वात् सादृश्यादिविषयस्यापि प्रत्यभिज्ञानत्त्वमुक्तम्। येषां तु सादृश्यविषयमुपमानाख्यं प्रमाणान्तरं तेषां वैलक्षण्यादिविपयं प्रमा- णान्तरमनुषज्येत । तथा चोक्तम्-" उपमानं प्रसिद्धार्थसाधात्साध्यसा- धनम् । तद्वैधात्प्रमाणं किं स्यात्संज्ञिप्रतिपादनम् ॥ १ ॥ इदमल्पं महद्- दूरमासन्नं प्रांशु नैति वा । व्यपेक्षातः समक्षेऽर्थे विकल्पः साधनान्तर मिति ॥ २ ॥" ऐषां क्रमेणोदाहरणं दर्शयन्नाह- यथा स एवायं देवदत्तः ॥६॥ गोसदृशो गवयः ॥७॥ गोविलक्षणो महिषः ॥ ८ ॥ इदमस्माद्दूरम् ॥ ९॥ वृक्षोऽय- मित्यादि ।। १०॥ आदिशब्देन-" पयोम्वुभेदी हंसः स्यात् षट्पादभ्रमरः स्मृतः । सप्त- पर्णैस्तु तत्त्वज्ञैर्विज्ञेयो विषमच्छदः ॥ १॥ पञ्चवर्ण भवेद्रत्नं मेचकाट्य पृथुस्तनी । युवतिश्चैकश्रृंडोऽपि गण्डकः परिकीर्तितः॥ २ ॥ शरभोऽप्य- ष्टभिः पादैः सिंहश्चारुसटान्त्रितः।" इत्येवमादिशब्दश्रवणात्तथाविधानेच मरा- लदीनवलोक्य तथा सत्यापयति यदा तदा तत्सङ्कलनमपि प्रत्यभिज्ञानमुक्तं, दर्शनस्मरणकारणत्वाविशेषात् । परेषां तु तत्प्रमाणन्तरमेवोपपद्यते उपमानादौ तस्यान्तर्भावाभावात् । अथोहोऽवसरप्राप्त इत्याह- उपलम्भानुपलम्भनिमित्तं व्याप्तिज्ञानमूहः ॥ ११ ॥ इदम- स्मिन्सत्येच भवत्यसति न भवत्यवति च ।। १२ ।। उपलम्भः प्रमाणमात्रमन गृह्यते । यदि प्रत्यक्षमेवोपलम्भशब्देनोच्यते तदा साधनेष्वनुमेयेपु व्याप्तिज्ञानं न स्यात् । अथ व्याप्तिः सर्वोपसंहारेण प्रतीयते, सा कथमतीन्द्रियस्य साधनस्यातीन्द्रियेण साध्येन भवेदिति । नैव ·- तृतीयसमुद्देशः। ३५ प्रत्यक्षविषयेष्विवानुमानविपयेष्वपि व्याप्तेरविरोधात् । तज्ज्ञानस्याप्रत्यक्षत्त्वा- भ्युपगमात् ।. उदाहरणमाह- यथानावेव धूमस्तदभाव न भवत्येवेति च ॥ १३ ॥ इदानीमनुमान क्रमायातमिति तल्लक्षणमाह- साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम् ॥ १४ ॥ साधनस्य लक्षणमाह- साध्याविनामावित्वेन निश्चितो हेतुः ॥ १५ ॥ ननु त्रैरूप्यमेव हेतोर्लक्षणं, तस्मिन्सत्येव हेतोरसिद्धादिदोप परिहारोप- पत्तेः । तथाहि-पक्षवर्मत्वमसिद्धत्त्वव्यवच्छेदार्थमभिधीयते । सपक्षे सत्त्वं तु विरुद्धत्त्वापनोदार्थम् । विपक्षे चासत्त्वमेवानैकान्तिकव्युदासार्थमिति । तदु- क्तम् “ हेतोत्रिष्वपिरूपेषु निर्णयस्तेन वर्णितः । असिद्धविपरीतार्थव्यभि- चारिविपक्षतः " इति ॥ १ ॥ तदयुक्तं-अविनाभावनियमनिश्चयादेव दोषत्रयपरिहारोपपत्तेः। अविनाभावो ह्यन्यथानुपपन्नत्त्वं, तच्चासेद्धस्य न सम्भवत्येव । अन्यथानुरपन्नत्वमासद्धस्य न सिद्धयतीत्यभिधानात् । नापि विरुद्धस्य तल्लक्षणत्वोपपत्तिविपरीतनिश्चिताविनाभाविनि यथोक्तसाध्याविनामा- वनियमलक्षणस्यानुपपत्तेविरोधात् व्याभेचारिण्यपि न प्रकृतलक्षणावकाशः । तत एव ततोऽन्यथाऽनुपपत्तिरेव श्रेयसी । न त्रिरूपता । तस्यां सत्यामपि यथोक्तलक्षणाभावे हेतोर्गमकत्वादर्शनात् । तथाहि-स श्यामस्तत्पुत्रत्वांदि- तरतत्नुत्रवदित्यत्र त्रैरूप्यराम्भवेऽप्यगमकत्वमुपलक्ष्यते । अथ विपक्षायावृत्ति- नियमवती तत्र न दृश्यते । ततो न गमकत्वमिति । तदपि मुग्धविलसित. मेव ।..तस्या एवाविनाभावरूपत्वात् । - इतररूपसद्भावेऽपि तदभावे हेतोः स्वसाध्यसिद्धिम्प्रति गमकत्वानिष्टौ सैव प्रधानं लक्षणमक्षुणमुपलक्षणीयमिति । तत्सद्भावे चेतररूपयनिरपेक्षतया गमकत्वोपपत्तेश्च । यथा सन्त्यद्वैतवादि- । - ·प्रमेयरत्नमाला! . । नोऽपि प्रमाणानीष्टानिष्टसाधनदूषणाऽन्यथाऽनुपपत्तेः । नचान पक्षधर्मत्वं सपक्षान्वयो वाऽस्ति । केवलमविनाभावमात्रेण गमकत्वप्रतीतेः। यदप्यपर- मुक्तं परैः पक्षधर्मतामावेऽपि काकस्य कार्णोद्धवल: प्रासाद इत्यस्यापि गमकत्वापत्तिरिति तदप्यनेन निरस्तम् । अन्यथानुपपत्तिबलेनैव पक्षधर्मस्यापि साधुत्त्वाभ्युपगमात् । न चेह साऽस्ति । ततोऽविनामाव एव हेतोः प्रधान लक्षणमभ्युपगन्तव्यम् । तस्मिन्सत्यसति त्रिलक्षणत्त्वेऽपिहेतोर्गमकत्त्वदर्शना- दिति न रूप्यं हेतुलक्षणमव्यापकत्वात् । सर्वेषां क्षणिकत्त्वे साध्ये सत्त्वादेः साधनस्य सपक्षे सतोऽपि स्वयं सौगतैर्गमकत्वाभ्युपगमात् । एतेन पञ्चटक्ष- णत्वमपि योगपरिकल्पितं न हेतोरुपपत्तिमियीत्यभिहितं वोद्धव्यम् । पक्षव- वे सत्यन्वयव्यतिरेकावबाधितविषयत्त्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति पञ्चलक्षणानि, तेपामप्यविनामावप्रपञ्चतैवाबाधितविपयस्याविनाभावायोगात् । सत्प्रतिपक्षस्ये- कसे साध्यामासविषयत्वेनासम्यग्घेतुत्वाच्च । यथोक्तपक्षविपयत्वाभावात्तद्दोषेणैव दुष्टस्यात् । अतः स्थितं साध्याविनामावित्वेन निश्चितो हेतुरिति । इदानीम- विनाभावमेदं दर्शयन्नाह- सहक्रमभावनियमोऽविनाभावः ॥ १६ ॥ तत्र सहभावनियमस्य विषयं दर्शयन्नाह- सहचारिणोप्प्यव्यापकयोश्च सहभावः ॥ १७ ॥ सहचारिणो रूपरसयोाप्यव्यापकयोश्च वृक्षवशिंशपाययोरिति । सप्तम्या विषयो निर्दिष्टः । क्रममावनियमस्य विषयं दर्शयन्नाह- पूर्वोत्तरचारिणोः कार्यकारणयोश्च क्रमभावः ॥१८॥ पूर्वोत्तरचारिणोः कृत्तिकोदयशकटोदययोः कार्यकारणयोश्च धूमधूमध्वजयोः क्रममावः । नन्वेवम्भूतस्याविनामावस्य न प्रत्यक्षेण ग्रहणं, तस्य सन्निहित- विषयत्वात् । नाप्यनुमानेन, प्रकृतापरानुमानकल्पनायामितरेतराश्रयत्वान- ·. - -- - तृतीयसमुद्दशः। वस्थावतारात् । आगमादेरपि भिन्नविषयत्वेन सुप्रसिद्धत्वान्न ततोऽपि तत्पति- पत्तिरित्यारेकायामाह- तर्कात्तनिर्णयः॥१९॥ तर्कायथोक्तलक्षणादूहात्तन्निर्णय इति । अथेदानी साध्यलक्षणमाह- इष्टमवाधितमसिद्धं साध्यम् ॥ २० ॥ अत्रापरे दूपणमाचक्षते-आसनशयनभोजनयाननिधुवनादेरपीष्टत्त्वात्त- दपि साध्यमनुपज्यत इति । तेऽप्यतिबालिशा अप्रस्तुतप्रलपित्वात् । अत्र हि साधनमधिक्रियते । तेन साधनविषयत्वेनेप्सितमिष्टमुच्यते । इदानी स्वामिहितसाध्यलक्षणस्य विशेपणानि सफलयनसिद्धविशेषणं समर्थयितुमाह- संदिग्धविपर्यस्ताव्युत्पन्नानां साध्यत्वं यथा स्यादित्यसिद्धपदम् ॥ २१ ॥ तत्र सन्दिग्धं स्थाणुर्वापुरुपो वेत्यनवधारणेनोमयकोटिपरामर्शिसंशयाकलितं वस्तु उच्यते । विपर्यस्तं तु विपरीतावमासिविपर्ययज्ञानविषयभूतं रजतादि । अव्युत्पन्नं तु नामजातिसंख्यादिविशेषापरिज्ञानेनानिीतविषयानध्यवसायग्रा- ह्यम् । एषां साध्यत्वप्रतिपादनार्थमसिद्धपदोपादानमित्यर्थः । अधुनेष्टाबाधित विशेषणद्वयस्य साफल्यं दर्शयन्नाह-- अनिष्टाध्यक्षादिवाधितयोः साध्यत्वं माभू- दितीष्टाबाधितवचनम् ॥ २२ ॥ अनिष्टो मीमांसकस्यानित्यः शब्दः प्रत्यक्षादिबाधितश्चाश्रावणत्वादिः । आदिशब्देनानुमानागमलोकस्ववचनबाधितानां ग्रहणम् । तदुदाहरणं चाकि- ञ्चित्करस्य हेत्वामासस्य निरूपणावसरे स्वयमेव ग्रन्थकारः प्रपञ्चयिष्यती- त्युपरम्यते । तत्रासिद्धपदं प्रतिवाद्यपक्षयैव, इष्टपदं . तु वाद्यपेक्षयति विशेष- मुपदर्शयितुमाह- ·प्रमेयरत्नमाला! नचासिद्धवादिष्ट भतिवादिनः ॥ २३ ॥ अयमर्थः-- हि सर्वे सर्वापेक्षया विशेषणमपि तु किञ्चित्कमप्युद्दिश्य भवतीति । असिवदिति व्यतिरेकमुखेनोदाहरणम् | यथा असिद्धं प्रति. वायपेक्षया न तथेष्टमित्यर्थः । कुत एतदित्याह- प्रत्यायनाय हीच्छा वक्तुरेव ॥ २४ ॥ इच्छायाः खलु विषयीकृतमिष्टमुच्यते । प्रत्यायनाय हीच्छा वक्तुरेवेति । तच साध्यं धर्मः किं वा तद्विशिष्टो धर्मीति प्रश्ने तद्भेदं दर्शयन्नाह- साध्यं धर्मः कचित्तद्विशिष्टो वा धर्माति ॥ २५ ॥ सोपस्काराणि वाक्यानि भवन्ति । ततोऽयमों लभ्यते-ज्याप्तिकालापे- क्षया तु साध्यं धर्मः । कचित्प्रयोगकालापेक्षया तु तद्विशिष्टो धर्मी साध्यः । अस्यैव धर्मिणो नामान्तरमाह- पक्ष इति. यावत् ॥ २६ ॥ ननु धर्मर्मिसमुदायः पक्ष इति पक्षस्वरूपस्य पुरातनैर्निरूपितत्वार्मिण- स्तद्वचने कथं न राद्धान्तविरोध इति.। नैवं-साध्यधर्माधारतया विशेषितस्य धर्मिणः पक्षत्ववचनेऽपि दोषानवकाशात् । रचनावैचित्र्यमात्रेण तात्पर्यस्या- निराकृतत्वात्सिद्धान्ताविरोधात् । अत्राह सौगतः भवतु नाम धर्मी पक्षव्य- पदेशमाक् तथापि सविकल्पबुद्धौ परिवर्तमान एव न वास्तवः ! सर्व एवानु- मानानुमेयव्यवहारो बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिन्यायेन वहिःसदसत्वमपेक्षत इत्य- भिधानादिति तन्निरासार्थमाह- प्रसिद्धो धर्माति ।। २७॥ अयमर्थः-नेय विकल्पबुद्धिबहिरन्तर्वाऽनासादितालम्बनमाया धर्मिण व्यवस्थापयति । तदवास्तत्रत्वेन तदाधारसाध्यसाधनयोरपि वास्तवत्वानुपपर स्तबुद्धेः पारंपर्येणापि वस्तुव्यवस्थानिवन्धनत्त्वायोगात् । ततो विकल्पेना- ·- तृतीयसमुद्देशः। ३९ न्येन वा व्यवस्थापितः पर्वतादिविषयमावं भजनव धर्मिता प्रतिपद्यत इति स्थितं प्रसिद्धो धर्मीति । तत्प्रसिद्धिश्च क्वचिद्विकल्पतः कचित्प्रमाणतः क्वचि- चोभयत इति नैकान्तेन विकल्पाधिरूढस्य प्रमाणप्रसिद्धस्य वा धर्मित्वम् । ननु धर्मिणो विकल्पात्प्रतिपत्तौ किं तव साध्यमित्याशङ्कायामाह- विकल्पसिद्धे तस्मिन्सत्ततरे साध्ये ॥ २८ ॥ तस्मिन्धर्मिणि विकल्पसिद्ध सत्ता च तदपेक्षयेतराऽसत्ता च ते द्वे अपि साध्ये, सुनिर्णीतासम्भवद्वाधकप्रमाणबलेन योग्यानुपलब्धिबलेन चेति शेषः । अत्रोदाहरणमाह- अस्ति सर्वज्ञो नास्ति खरविषाणमिति ॥ २९ ॥ सुगमम् । ननु धर्मिण्यसिद्धसत्ताके भावामावोमयधर्माणामसिद्धविरुद्धाने- कान्तिकत्वादनुमानविपयत्त्वायोगात् कथं सत्तेतरयोः साध्यत्त्वम् ? तदु- क्तम्-असिद्धो भावधर्मश्चेव्यभिचार्युमयाश्रितः । विरुद्धो धर्मों भावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् । इति तदयुक्तम्-मानसप्रत्यक्षे भावरूपस्यैव धर्मिणः प्रतिपन्नत्वात् । न च तसिद्धौ तत्सत्त्वस्यापि प्रतिपन्नत्वाद्वयर्थमनुमानम् । तदभ्युपेतमपि वैय्यात्याद्यदा परो न प्रतिपद्यते तदाऽनुमानस्य साफल्यात् । न च मानसज्ञानाद्गगनकुसुमादेरपि सद्भावसम्भावनाऽतोऽतिप्रसङ्गः । तज्ज्ञा- नस्य वाधकप्रत्ययव्यपाकृतसत्ताकवस्तुविषयतया मानसप्रत्यक्षामासत्त्वात् । कथं तर्हि तुरगशृङ्गादेर्मित्त्वमिति न चोद्यम्-धर्मिप्रयोगकाले बाधकप्र- त्ययानुदयात्सत्त्वसम्भावनोपपत्तेः । न च सर्वज्ञादौ साधकप्रमाणासत्त्वेन सत्त्वंप्रति संशीतिः सुनिश्चितासम्भवद्बाधकप्रमाणत्वेन मुखादाविव सत्त्वनि- श्चयात्तत्र संशयायोगात् । इदानी प्रमाणोभयसिद्ध धर्मिणि किं साध्यमित्याश- कायामाह- प्रमाणोभयासिद्धे तु साध्यधर्मविशिष्टता ॥ ३०॥ - 2 ·। प्रमेयरत्नमाला। साध्ये इति शब्दः प्राक् द्विवचनान्तोऽप्यर्थवशादेकवचनान्ततया सम्ब- ध्यते । प्रमाणं चोमयं च विकल्पप्रमाणद्वयं, ताभ्यां सिद्ध धर्मिणि साध्यध- मविशिष्टता साध्या । अयमर्थः-प्रमागप्रतिपन्नमपि वस्तु विशिष्टधर्माधारतया विवादपदमारोहतीति साध्यता नातिवर्तत इति । एवमुभयसिद्धेऽपि योज्यम् । प्रमाणोमयसिद्ध धर्मिद्वयं क्रमेण दर्शयन्नाह- अग्निमानयं देशः परिणामी शब्द इति यथा ॥३१॥ देशो हि प्रत्यक्षेण सिद्धः शब्दस्तूमयसिद्धः । नहि प्रत्यक्षेणार्वाग्दार्श- भिरनियतदिग्देशकालावच्छिन्नाः सर्वे शब्दा निश्चेतुं पार्यन्ते । सर्वदर्शिनस्तु. तन्निश्चयेऽपि तं प्रत्यनुमानानर्थक्यात् । प्रयोगकालापेक्षया धर्मविशिष्टधर्मिणः साध्यत्त्वमभिधाय व्याप्तिकालापेक्षया साध्यनियमं दर्शयन्नाह- व्याप्तौ तु साध्यं धर्म एवेति ॥ ३२ ॥ सुगमम् । धर्मिणोऽपि साध्यत्त्वे को दोष इत्यत्राह- अन्यथा तदघटनादिति ॥ ३३ ॥ उक्तविपर्ययेऽन्यथाशब्दः । धर्मिणः साध्यत्वे तदघटनात् व्याप्त्यवटना- दिति हेतुः । न हि धूमदर्शनात्सर्वत्र पर्वतोऽग्निमानिति व्यातिः शक्या कर्तु प्रमाणविरोधात् । नन्वनुमाने पक्षप्रयोगस्यासम्भवात् प्रसिद्धो धर्मीत्यादिवच- नमयुक्तम् । तस्य सामर्थ्यलब्धत्वात् । तथापि तद्वचने पुनरुक्तताप्रसङ्गात् । अर्थादापन्नस्यापि पुनर्वचनं पुनरुक्तमित्यभिधानादिति सौगतस्तत्राह-- साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय गम्यमान- स्यापि पक्षस्य वचनम् ॥ ३४॥ साध्यमेव धर्मस्तस्याधारस्तत्र सन्देहो महानसादिः पर्वतादिति । तस्या- पनोदो व्यवच्छेदस्तदर्थ गम्यमानस्यापि साध्यसाधनयोाप्यव्यापकभावप्रद- र्शनान्यथानुपपत्तेस्तदाधारस्य गम्यमानस्यापि पक्षस्य वचनं प्रयोगः । भत्रोदाहरणमाह- - -- ·.४१ तृतीयसमुद्देशः। साभ्यधर्मिणि साधनधर्मावबोधनाय पक्षधर्मोपसंहारवत् ॥ ३५॥ साध्येन विविष्टो धर्मी पर्वतादिस्तत्र साधनधमावबोधनाय पक्षधर्मोपसं- हारवत् । पक्षधर्मस्य हेतोरुपसंहार उपनयस्तद्वादिति । अयमर्थः-- साध्य- व्याप्तसाधनप्रदर्शनेन तदाधारावगतावपि नियतधर्मिसम्बन्धिताप्रदर्शनार्थ यथोपनयस्तथा साध्यस्य विशिष्टधर्मिसम्बन्धिताववोधनाय पक्षवचनमपीति । किञ्च हेतुप्रयोगेऽपि समर्थनमवश्यं वक्तव्यम् । असमर्थितस्य हेतुत्वायो- गात् । तथा च समर्थनोपन्यासादेव हेतोः सामर्थ्यसिद्धत्वाद्धेतुप्रयोगोऽनर्थकः स्यात् । हेतुप्रयोगामावे कस्य समर्थनमिति चेत्पक्षप्रयोगाभावे क हेतु- वर्ततामिति समानमेतत् । तस्मात्कार्यस्वभावानुपलम्मभेदेन पक्षधर्मत्वादिमे- देन च विधा हेतुमुक्त्वा समर्थयमानेन पक्षप्रयोगोऽप्यभ्युपगन्तव्य एवेति । अमुमेवार्थमाह- को वा विधा हेतुमुक्त्वा समर्थयमानो न पक्षयति ॥ ३६॥ को वा वादी प्रतिवादी चेत्यर्थः । किलार्थे वा शब्दः । युक्त्या पक्षप्र- योगस्यावश्यंभावे कः किल न पक्षयति ? पक्षं न करोत्यपि तु करोत्येव ।। किं कुर्वन्समर्थयमानः । किं कृत्वा हेतुमुक्त्वैव । न पुनरनुक्त्वेत्यर्थः । सम- र्थनं हि हेतोरसिद्धत्वादिदोषपरिहारेण खसाध्यसाधनसामर्थ्यप्ररूपणप्रवणं वचनम् । तच्च हेतुप्रयोगोत्तरकालं परेणाङ्गीकृतमित्युक्त्वेति वचनम् । ननु भवतु पक्षप्रयोगस्तथापि पक्षहेतुदृष्टान्तभेदेन त्र्यवयवमनुमानमिति सांख्यः । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयभेदेन चतुरवयवमिति मीमांसकः। प्रतिज्ञाहेतूदाहर- णोपनयनिगमनभेदात्पञ्चावयवामिति यौगः । तन्मतमपाकुर्वन्स्वमतसिद्धमवय- वद्वयमेवोपदर्शयन्नाह- एतद्वयमेवानुमानाङ्गं नोदारहरणमिति ॥ ३७॥ एतयोः पक्षहेत्वोयमेव नातिरिक्तमित्यर्थः । एवकारेणैवोदाहरणादिव्यव- । -- .

·४२ प्रमेयरत्नमाला। च्छेदे सिद्धेऽपि परमतनिरासाथै पुनर्नोदाहरणमित्युक्तम् । तद्धि किं साध्यं- प्रतिपत्त्यर्थमुतस्विद्धेतोरविनाभावनियमार्थमाहोस्विद्व्याप्तिस्मरणार्थमिति विक- ल्पान् क्रमेण दूषयन्नाह- न हि तत्साध्यपतिपत्त्यङ्गं तत्र यथोक्तहेतोरेव व्यापारात् ॥३८॥ तदुदाहरणं साध्यप्रतिपत्तेरङ्गं कारणं नेति सम्बन्धः । तत्र साध्यप्रति- पत्तौ यथोक्तस्य साध्याविनामावित्वेन निश्चितस्य हेतोापारादिति । द्वितीय- विकल्पं शोधयन्नाह-- तदविनाभावनिश्चयार्थ वा विपक्षे वाधकादेव तत्सिद्धः ॥ ३९ ॥ तदिति वर्तते । नेति च । तेनायमर्यः तदुदाहरणं तेन साध्येनाविना- भावनिश्वयार्थ वा न भवतीति । विपक्षे बाधकादेव तसिद्धरविनामावनिश्चय- सिद्धेः । किञ्च व्यक्तिरूपं निदर्शनं तत्कथं साकल्येन व्याप्तिं गमयेत् । व्यक्त्यन्तरेषु व्याप्त्यर्थं पुनरुदाहरणान्तरं मृग्यम् । तस्यापि व्यक्तिरूपत्वेन सामान्येन व्याप्तरवधारयितुमशक्यत्त्वादपरापरतदन्तरापेक्षायामनवस्था स्यात् । 'एतदेवाह- व्यक्तिरूपं च निदर्शनं सामान्येन तु व्याप्तिस्ततापितद्विमति पत्तावनवस्थानं स्यात् दृष्टान्तान्तरापेक्षणात् ॥ ४० ॥ तत्रापि उदाहरणेऽपि । तद्विप्रतिपत्तौ ‘सामान्यव्यातिविप्रतिपत्तावित्यर्थः । शेषं व्याख्यातम् । तृतीयविकल्ये दूषणमाह नापि व्याप्तिस्मरणार्थ तथाविधेहतुमयोगादेव तत्स्मृतेः ॥४१॥ गृहीतसम्बन्धस्य हेतुप्रदर्शनेनैवं व्यातिसिद्धिरंगृहीतसम्बन्धस्य दृष्टान्त- शतेनापि न तत्स्मरणमनुभूतविषयत्वात्स्मरणस्येति भावः। तदेवमुदाहरण- अयोगस्य साध्यार्थप्रति नोपयोगित्वं प्रत्युत संशयहेतुत्वमेवेति दर्शयति- तत्परमभिधीयमानं सांध्यधर्मिणिसाध्यसांधने सन्देहयति ॥४२॥ .

·तृतीयसमुदेशः। ४३ - तदुदाहरणं परं केवलममिधीयमानं साध्यमिणि साध्यविशिष्टेधमिर्माण साध्यसाधने सन्देहयति सन्देहवती करोति । दृष्टान्तमिणि साध्यव्याप्त- साधनोपदर्शनेऽपि साध्यधार्मिणि तन्निर्णयस्य कर्तुमशक्यत्वादिति शेषः । अमुमेवार्थ व्यतिरेकमुखेन समर्थयमानः प्राह- कुतोऽन्यथोपनयनिगमने ॥ ४३ ॥ अन्यथा संशयहेतुत्वाभावे कस्माद्धेतोरुपनयनिगमने प्रयुज्यते । अपरः प्राह-उपनयनिगमनयोरप्युमानाङ्गत्वमेव, तदप्रयोगे निरवकरसाध्यसंवित्तेरयो- गादिति । तन्निपेधार्थमाह- न च ते तदङ्गे । साध्यधर्मिणि हेतुसाध्य- योर्वचनादेवासंशयात् ॥ ४४ ॥ ते उपनयनिगमने अपि वक्ष्यमाणलक्षणे तस्यानुमानस्याङ्गे न भवतः । साध्यमिणि हेतुसाध्ययोर्वचनादेवत्येवकारेण दृष्टान्तादिकमन्तरेणेत्यर्थः । किञ्चामिधायापि दृष्टान्तादिकं समर्थनमवश्यं वक्तव्यमसमर्थितस्याहेतुत्वा- दिति तदेव वरं हेतुरूपमनुमानावयवो वाऽस्तु साध्यसिद्धौ तस्यैवोपयोगानो- दाहरणादिकमेतदेवाह- समर्थन वा वरं हेतुरूपमनुमानावययो वाऽस्तु साध्ये तदुपयोगात् ॥ ४५ ॥ प्रथमो वाशब्द एवकारार्थे । द्वितीयस्तु पक्षान्तरसूचने । शेषं सुगमम्। ननु दृष्टान्तादिकमन्तरेण मन्दधियामवबोधयितुमशक्यत्वात्कथं पक्षहेतुप्रयोग- मात्रेण तेषां साध्यविप्रतिपत्तिरिति तत्राह वालव्युत्पत्त्यर्थ तत्रयोपगमे शास्त्र एवासौ न वादेऽनुपयोगादिति ॥४६॥ बालानां अल्पप्रज्ञानां व्युत्पत्यर्थं तेषामुदाहरणादीनां त्रयोपगमे शास्त्र - , :

·४४ . प्रमेयरत्नमाला। एवासौ तत्रयोपगमो न वादे नहि वादकाले शिष्या व्युत्पाद्याः । व्युत्पन्नाना- मेव तत्राधिकारादिति । वालव्युत्पत्त्यर्थं तत्रयोपगम इत्यादिना शास्त्रेऽभ्युपगत- मेवोदाहरणादित्रयमुपदर्शयति-- दृष्टान्तो द्वेधा । अन्वयव्यतिरेकभेदादिति ।। १७ ।। दृष्टावन्तौ साध्यसाधनलक्षणौ धर्मावन्वयमुखेन व्यतिरेकद्वारेण वा यत्र स दृष्टान्त इत्यन्वर्थसंज्ञाकरणात् । स द्वेधैवोपपद्यते । तत्रान्वयदृष्टान्तं दर्शयन्नाह- साध्यव्याप्त साधनं यत्र प्रदर्श्यते सोऽन्वयदृष्टान्तः ॥ ४८ ॥ साध्येन व्याप्तं नियत साधनं हेतुर्यत्र दयते व्याप्तिपूर्वकतयति भावः । द्वितीयभेदमुपदर्शयति- साध्याभावे साधनाभावो यत्र कथ्यते स व्यतिरेकदृष्टान्तः ॥४९॥ असत्यसद्भावो व्यतिरेकः । तत्प्रधानो दृष्टान्तो व्यतिरेकदृष्टान्त: । सा- ध्यामावे साधनस्याभाव एवेति सावधारणं द्रष्टव्यम् । क्रमप्राप्तमुपनयस्वरूपं निरूपयति- हेतोरुपसंहार उपनयः ॥ ५० ॥ पक्षे इत्यध्याहारः । तेनायमर्थः-हेतोः पक्षधर्मतयोपसंहार उपनय इति । निगमनस्वरूपमुपदर्शयति- प्रतिज्ञायास्तु निगमनमिति ॥५१॥ उपसंहार इति वर्तते । प्रतिज्ञाया उपसंहारः साध्यधर्मविशिष्टत्वेन प्रद: र्शनं निगमनमित्यर्थः । ननु शास्त्रे दृष्टान्तादयो वक्तव्या. एवति नियमानभ्यु- पगमात्कथं तत्रयमिह सूरिभिः प्रपञ्चितमिति न चोद्यम् । स्वयमनभ्युपगमे- ऽपि प्रतिपाद्यानुरोधेन जिनमतानुसारिमिः प्रयोगपरिपाच्याः प्रतिपन्नत्वात् । सा चाज्ञाततत्स्वरूपैः कर्तुं न शक्यत इति तत्स्वरूपमपि शास्त्रेऽभिधातव्य- , ·४५ तृतीयसमुद्देशः। मेवेति । तदेवं मतभेदेन द्वित्रिचतुःपंचावयवरूपमनुमानं द्विप्रकारमेवेति दर्शयन्नाह- तदनुमान द्वेधा ॥ ५२ ॥ तद्वैविध्यमेवाह- स्वार्थपरार्थभेदादिति ॥ ५३ ॥ स्वपरविप्रतिपत्तिनिरासफलत्याद्विविधमेवेति भावः । स्वार्थानुमानभेदं दर्श- यन्नाह- -- स्वार्थमुक्तलक्षणम् ।। ५४ ॥ साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानमिति प्रागुक्तं लक्षणं यस्य तत्तथोक्तमित्यर्थः । द्वितीयमनुमानभेदं दर्शयन्नाह-- परार्थ तु तदर्थपरामर्शिवचनाज्जातमिति ॥ ५५ ॥ तस्य स्वार्थानुमानस्यार्थः साध्यसाधनलक्षणः । तं परामृशतीत्येवं शील तदर्थपरामार्श । तच्च तद्वचनं च तस्माज्जातमुत्पन्नं विज्ञानं परार्थानुमान- मिति । ननु वचनात्मकं पराधीनुमान प्रसिद्धं, तत्कथं तदर्थप्रतिपादकवचन- जनितविज्ञानस्य परार्थानुमानत्वमभिदधता न संग्रहीतमिति न वाच्यम् । अचेतनस्य साक्षात्प्रमितिहेतुत्वाभावेन निरुपचरितप्रमाणभावाभाव त् । मुख्य नुमानहेतुत्वेन तस्योपचरितानुमानव्यपदेशो न वार्यत एव । तदवोपचरितं परार्थानुमानत्वं तद्वचनस्याचार्यः प्राह- तद्वचनमपि तद्धेतुत्वादिति ॥ ५६ ॥ उपचारो हि मुख्याभावे सति प्रयोजने निमित्ते च प्रवर्तते । तत्र वच- नस्य परार्थानुमानत्वे निमित्तं तद्धेतुत्वम् । तस्य प्रतिपाद्यानुमानस्य हेतुस्त- द्धेतुस्तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मानिमित्तात्तद्वचनमपि परार्थानुमानप्रतिपादकव- चनमपि परार्थानुमानमिति सम्बन्धः । कारणे कार्यस्योपचारात् । अथवा - ।

·४६ अमेयरत्नमाला। - तत्प्रतिपादकानुमानं हेतुर्यस्य तत्तद्धेतुस्तस्य भावस्तत्त्वं ततस्तद्वचनमपि तथेति सम्बन्धः । अस्मिन्पक्षे कार्ये कारणस्योपचार इति शेषः । वचन- स्यानुमानत्वे च प्रयोजनमनुमानावयवाः प्रतिज्ञादय इति शास्त्रे व्यवहार एव । ज्ञानामत्मन्यनंशे तद्वयवहारस्याशक्यकल्पनत्वात् । तदेव साधनात् साध्यविज्ञानमनुमानमित्यनुमानसामान्यलक्षणम् । तदनुमानं दूधेत्यादिना तत्प्रकारं च सप्रपञ्चममिधाय साधनमुक्तलक्षणापेक्षयैकमप्यतिसंक्षेपेण मिद्यमानं द्विविधमित्युपदर्शयति- स हेतुधोपलब्ध्यनुपलब्धिभेदादिति ॥ ५७ ॥ सुगममेतत् । तत्रोपलब्धिर्विधिसाधिकैव । अनुपलब्धिः प्रतिपेधसाधि- कैवेति । परस्य नियमं विघटयन्नुपलब्धेरनुपलब्धेश्चाविशेषेण विधिप्रतिपेध- साधनत्वमाह उपलब्धिर्विधिपतिषेधयोरनुपलब्धिश्चेति ॥ ५८ ॥ गतार्थमेतत् । इदानीमुपलब्धेरपि संक्षेपेण विरुद्धाविरुद्धभेदात् द्वैविध्यमु- पदर्शयन्नाविरुद्धोपलव्धर्विधौ साध्ये विस्तरतो भेदमाह- अविरुद्धोपलब्धिर्विधौ पोढा व्याप्यकार्यकारण- पूर्वोत्तरसहचर भेदादिति ।। ५९ ।। पूर्व च उत्तरं च सह चेति द्वंद्वः । पूर्वोत्तरसह इत्येतेभ्यश्वर इत्यनुकर- णनिर्देशः द्वन्द्वात् श्रूयमाणश्चरशब्दः प्रत्येकममिसम्बध्यते । तेनायमर्थः पूर्वचरोत्तरचरसहचरा इति । पश्चान्याप्यादिभिः सह द्वन्द्वः । अन्नाह सौगत:- विधिसाधन द्विविधमेव । स्वभावकार्यभेदात् । कारणस्य तु कार्याविनाभावाभावा- दलिङ्गत्वम् । नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्तीति वचनात् । अप्रति- बद्धसामर्थ्यस्य कार्यम्प्रति गमकत्वमित्यपि नोत्तरम् । सामर्थ्यस्यातीन्द्रियतया विद्यमानस्यापि निश्चतुमशक्यत्त्वादिति । तदसमीक्षिताभिधानमिति दर्शयि- तुमाह- ·- तृतीयसमुद्देशः। रसादेकसामग्यनुमानेन रूपानुमानमिच्छद्भिरिष्टमेव किंश्चि- कारणं हेतुर्यत्र सामर्थ्यापतिबन्धकारणान्तरावैकल्ये ।। ६० ॥ आस्वाद्यमानाद्धि रसात्तजनिका सामग्यनुमायते । ततो रूपानुमान भवति। प्राक्तनो हि रूपक्षणः सजातीयं रूपक्षणान्तरलक्षणं कार्य कुर्वन्नेक विजातीयं रसलक्षणं कार्य करोतीति रूरानुमानमिच्छारिष्टमेव किञ्चित्का-. रणं हेतुः प्राक्तनस्य रूपक्षणस्य सजातीयरूपक्षणान्तराव्यभिचारात् । अन्यथा रससमानकालरूपप्रतिपत्तेरयोगात् । नानुकूलमात्रमत्यक्षणप्राप्तं वा कारणं लिङ्गमिष्यते । येन मणिमन्त्रादिना सामर्थ्यप्रतिबन्धात्कारणान्तरवैक- ल्येन वा कार्यव्यभिचारित्वं स्यात् द्वितीयक्षणे कार्यप्रत्यक्षीकरणेनाऽनुमाना- नर्थक्यं वा । कार्याविनाभावितया निश्चितस्य विशिष्ट कारणस्य छत्नादेर्लिङ्ग- त्त्वेनाङ्गीकरणात् यत्र सामाप्रतिबन्धः कारणान्तरावैकल्यं निश्चीयते तस्यैव. लिङ्गत्वं नान्यस्येति नोक्तदोपप्रसङ्गः । इदानी पूर्वोत्तरचरयोः स्वभावकार्यका-- रणेष्वनन्तर्भावाद्भेदान्तरत्वमेवेति दर्शयति- न च पूर्वोत्तरचारिणोस्तादात्म्यं तदुत्पत्ति कालव्यवधाने तदनुपलब्धेरिति ॥ ६१ ॥ तादात्म्यसम्बन्धे साध्यसाधनयोः स्वभावहेतावन्तवः, तदुत्पत्तिस-. म्वन्धे च कार्य कारणे वान्तर्भावो विमान्यते । न च तदुमयसम्भवः कालव्यवधाने तदनुपलब्धेः । सहमाविनोरेव तादात्म्यसम्भवादनन्तरयोरेव पूर्वोत्तरक्षणयोहे तुफलभावस्य दृष्टत्त्वात् । व्यवहितयोस्तदघटनात् । ननु. कालव्यवधानेऽपि कार्यकारणभावो दृश्यत एव । यथा जाग्रत्प्रबुद्धदशामा- विप्रबोधयोमरणारिष्टयोति । तत्परिहारार्थमाह--- भाव्यतीतयोमरणजाग्रदोधयोरपि नारि-" . ...

·४८ प्रमेयरत्नमाला। . ष्टोदोधौ प्रति हेतुत्वम् ॥ ६२॥ सुगममेतत् । अत्रैवोपपत्तिमाह- तद्वचापाराश्रितं हि तद्भावभावित्वम् ॥ ६३ ॥ हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मात्तस्य कारणस्य मावे कार्यस्य भावित्वं तद्भावमा- वित्त्वं तच्च तद्व्यापाराश्रितं तस्मान्न प्रकृतयोः कार्यकारणभाव इत्यर्थः । अयमर्थः- अन्वयव्यतिरेकसमधिगम्यो हि सर्वत्र कार्यकारणभावः । तौ च कार्यम्प्रति कारणव्यापारसव्यपेक्षावेवोपपद्यते कुलालस्येव कलशम्प्रति । न चातिव्यव- हितेषु तद्व्यापाराश्रितत्त्वमिति । सहचरस्याप्युक्तहेतुष्वनन्तर्भावं दर्शयति-- सहचारिणोरपि परस्परपरिहारेणावस्थानात्सहोत्पादाच ॥ ६४ ॥ हेवन्तरत्त्वमिति शेषः । अयमभिप्रायः परस्परपरिहारेणोपलम्भात्तादा- रम्यासम्भवात्स्वभावहेतावनन्तर्भावः । सहोत्पादाच न काय कारणे वेति । न च समानतमयवर्तिनोः कार्यकारणभावः सव्येतरगोविषाणवत् । कार्यकारणयोः प्रतिनियमाभावप्रसङ्गाच्च । तस्माद्धेत्वन्तरत्वमेवेति । इदानी व्याप्यहेतुं क्रमप्राप्तमुदाहरन्नुक्तान्वयव्यतिरेकपुरस्सर प्रतिपाद्याशयवशात्प्रति- 'पादितप्रतिज्ञाद्यवयवपञ्चकं प्रदर्शयति-- परिणामी शब्दः कृतकत्त्वात् । य एवं स एवं दृष्टो, यथा घटः, कृतकश्चायं, तस्मात्परिणामीति, यस्तु न परिणामी स न कृतको दृष्टो यथा वन्न्यास्तनन्धयः, कृतकश्चायं, तस्मात्य रिणामीति ।। ६५॥ स्वोत्चत्तौ. अपेक्षितव्यापारो हि भावः कृतक उच्यते । तच कृतकत्वं न कूटस्थनित्यपक्षे नापि क्षणिकपक्षे किन्तु परिणामित्त्वे सत्यवेत्यने वक्ष्यते। कार्यहेतुमाह- अस्त्पत्र देहिनि वृद्धिाहारादेः ।। ६६ ।।

·४२ - तृतीयसमुद्देशः। कारणहेतुमाह- अस्त्यत्रच्छाया छत्रात् ॥ ६७ ॥ अथ पूर्वचरहेतुमाह- उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयात् ।। ६८ ॥ मुहूर्तान्ते इतिसम्बन्धः । अथोत्तरचरः- उदगाद्भरणिः प्राक्तत एव ॥ ६९ ॥ अत्रापि मुहूर्तात्प्रागिति सम्बन्धनीय, तत एव कृत्तिकोदयादेवेत्यर्थः । सहनलिङ्गमाह- अस्त्यत्र मातुलिङ्गे रूपं रसात् ॥ ७० ॥ विरुद्धोपलब्धिमाह- विरुदतदुपलब्धिः प्रतिषेधे तथेति ।। ७१ ॥ प्रतिपेये साध्येऽप्रतिध्येन विरुद्धानां सम्बन्धिनस्ते व्याप्यादयस्तेपामुप- 'लव्यय इझ्यर्थः । तथेति पोटेति भावः । तत्र साध्यविरुद्धव्याप्योपलब्धिमाह- नास्त्यत्र शीतसार्श औष्ण्यात् ।। ७२ ।। शीतस्पर्शप्रतिषेधेन हि विरुद्धोऽभिस्तव्याप्यमौष्ण्यमिति । विरुद्धकार्योपल- - - म्भमाह- -- - नास्त्यत्र शीतस्पर्शो धूमात् ॥ ७३ ।। अत्रापि प्रतिपेव्यस्य साध्यस्य शीतस्पर्शस्य विरुद्धोऽग्निस्तस्यकार्य धूम इति । विरुद्धकारणोपलब्धिमाह- नास्मिन् शरीरिणि मुखमस्ति हृदयशल्यात् ।। ७४॥ सुखविरोधि दुःखं, तस्य कारणं हृदयशल्यमिति । विरुद्धवचरमाह- नोदेष्यति मुहूर्तान्ते शकटं रेवत्युदयात् ।। ७५ ।। शकटोदयविरुद्धो ह्यश्विन्युदयस्तत्पूर्वचरो रेवत्युदय इति । विरुद्धोत्तरचरं. गेलेङ्गमाह- ·प्रमेयरत्नमाला। - नोदगाद्भरणिर्मुहूर्तात्पूर्व पुष्योदयात् ॥ ७६ ।। भरण्युदयविरुद्धो हि पुनर्वसूदयस्तदुत्तरचरः पुष्योदय इति । विरुद्धसह- चरमाह- नास्त्यत्र भित्तौ परभागाभावोऽग्भिागदर्शनादिति ॥७७॥ परभागाभावस्य विरुद्धस्तद्भावस्तत्सहचरोऽर्वाग्भाग इति । अविरुद्धानुप- लब्धिभेदमाह- अविरुद्धानुपलब्धिः प्रतिपेधे सप्तधा स्वभावव्यापककार्य कारणपूर्वोत्तरसहचरानुपलम्भभेदादिति ।। ७८ ।। स्वभावादिपदानां द्वन्द्वः तेषामनुपलम्भ इति पश्चाच्छष्टीतत्पुरुषः समासः । खभावानुपलम्भोदाहरणमाह- नास्त्यत्र भूतले घटोऽनुपलब्धः ।। ७९ ॥ अत्र पिशाचपरमाण्वादिभिर्व्यभिचारपरिहारार्थमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्त्वे सती- ति विशेषणमुन्नेयम् । व्यापकानुपलब्धिमाह- नास्त्यत्र शिंशपा वृक्षानुपलब्धेः॥ ८॥ शिंशपात्वं हि वृक्षवेन व्याप्तम् । तदभावे तद्व्याप्यशिंशपाया अप्यभावः ।। कार्यानुपलब्धिमाह- नास्त्यत्रापतिबद्धसामोऽग्निर्धमानुपलब्धः ॥ ८१ ॥ अप्रतिबद्धसामर्थ्यं हि कार्य प्रत्यनुपहतशामिकत्वमुच्यते । तदभावश्च कार्या- नुपलम्मादिति । कारणानुक्लब्धिमाह- नास्त्यत्र धूमोऽननेः ॥ ८२ ॥ पूर्वचरनुपलब्धिमाह- न भविष्यति मृहूर्तान्ते शकटं कृत्तिकोदयानपलब्धेः ॥ ८३ ।। उत्तरचरानुपलब्धिमाह- -- - ·- तृतीयसमुदेशः। नोदगाद्भरणिर्मुहूर्तात्माक्तत एव ॥ ८४ ।। तत एव कृत्तिकोदयानुपलब्धेरेवेत्यर्थः । सहचरानुपलब्धिः प्राप्तकालत्याह- नास्त्यत्र समालायामुन्नामो नामानुपलब्धेः ॥ ८५ ॥ विरुद्धकार्याद्यनुपलब्धिर्विधौ सम्भवतीत्याचक्षाणस्तद्भेदास्त्रय एवेति तानेव प्रदर्शयितुमाह- विरुद्धानुपलब्धिर्विधौ त्रेधा । विरुद्ध कार्यकारणस्वभावानु- पलब्धिभेदात् ॥ ८६ ।। विरुद्धकार्याद्यनुपलब्धिर्विधौ सम्भवतीति विरुद्धकार्यकारणस्वभावानुरल- ब्धिरिति । तत्र विरुद्धकार्यानुपलब्धिमाह- यथाऽस्मिन्माणिनि व्याधिविशेषोऽस्ति निरामयचेष्टानुपलब्धे- रिति ।। ८७॥ व्याधिविशेपस्य हि विरुद्धस्तदभावस्तस्य कार्य निरामयचेष्टा तस्या अनुपलब्धिरिति । विरुद्ध कारणानुपलब्धिमाह- अस्त्यत्र देहिनि दुःखमिष्टसंयोगाभावात् ॥ ८८ ॥ दुःखविरोधि सुखं, तस्य कारणमिष्टसंयोगस्तदनुपलब्धिरिति । विरुद्ध- स्वभावानुपलब्धिमाह- अनेकान्तात्मकं वस्त्वेकान्तस्वरूपानुपलब्धेः ॥ ८९ ॥ अनेकान्तात्मकविरोधी नित्यायेकान्तः । न पुनस्तद्विपयविज्ञानम् । तस्य मिथ्याज्ञानरूपतयोपलम्मसम्भवात् । तस्य स्वरूपमवास्तवाकारस्तम्यानुपलब्धिः। ननु च व्यापकविरुद्धकार्यादीनां परम्परया विरोधिकार्यादिलिङ्गानां च बहुल- मुपलम्भसम्भवात्तान्यपि किमिति नाचार्यैरुदाहृतानीत्याशङ्कायामाह- परम्परया सम्भवत्साधनयत्रैवान्तर्भावनीयम् ॥ ९० ॥ अत्रैवैतेषु कार्यादिष्वित्यर्थः । तस्यैव साधनस्योपलक्षणार्थमुदाहरणद्वयं प्रदर्शयति- ·प्रमेयरत्नमाला। . अभूदत्र चक्रे शिवकः स्थासात् ।। ९१ ।। एतच्च किं संज्ञिक कान्तर्भवतीत्यारेकायामाह- कार्यकार्यमविरुद्धकार्योपलब्धी ।। ९२ ।। अन्तर्भावनीयमिति सम्बन्धः । शिवकस्य हि कार्य छत्रकं, तस्य कार्य स्थास इति । दृष्टान्तद्वारेण द्वितीयहेतुमुदाहरति-- नास्त्यत्र गुहायां मृगक्रीडनं मृगारिसंशब्दन त् । कारणवि- रुद्धकार्य विरुद्धकार्योपलब्धौ यथेति ।। ९३ ।। मृगक्रीडनस्य हि कारणं मृगस्तस्य विरोधी मृगारिस्तस्य कार्य तच्छन्दन- मिति । इदं यथा विरुद्धकार्योपलव्यावन्तर्भवति तथा प्रकृतमपीत्यर्थः । चालव्युत्पत्त्यर्थं पञ्चावयवप्रयोग इत्युक्तं व्युत्पन्न प्रति कथं प्रयोगनियम इति शङ्कायामाह- व्युत्पन्नपयोगस्तु तथोपपत्त्याऽन्यथानुपपत्त्यैव वा ।। ९४ ।। व्युत्पन्नस्य व्युत्पन्नाय वा प्रयोगः क्रियते इति शेपः । तथोपपत्त्या तथा साध्ये सत्येवोपपत्तिस्तया अन्पथानुपपत्त्यैव वा अन्यथा साध्याभावेऽनुपपत्ति- स्तमा । तामेवानुमानमुद्रामुन्मुद्रयति- अग्निमानयं देशस्तथैव धूमवत्त्वोपपत्तेधूमवत्त्वान्यथानुपप- तेर्वेति ॥ ९५॥ ननु तदतिरिक्तदृष्टान्तादेरपि व्याप्तिप्रतिपत्तावुपयोगित्वात् । व्युत्पन्ना- पेक्षया कथं तदप्रयोग इत्याह- हेतमयोगो हि यथाव्याप्तिग्रहणं विधीयते सा च तावन्मात्रेण व्युत्पन्नैरवधार्यते इति ॥ ९६ ॥ हिशब्दो यस्मादर्थे, यस्माद्ययाव्याप्तिग्रहणं व्याप्तिग्रहणानतिक्रमेणैव हेतुप्रयोगो विधीयते । सा च तावन्मात्रेण व्युत्पन्नैस्तथोपपत्याऽन्यथानुपपत्त्या .

·। - । तृतीयसमुद्देशः। वाऽवधार्यते दृष्टान्तादिकमन्तरेणैवेत्यर्थः । यथा दृष्टान्तादेव्याप्तिप्रतिपत्तिम्प्रत्या- ङ्गवं तथा प्राक् प्रपञ्चितमिति नेह पुनः प्रतन्यते । नापि दृष्टान्तादिप्रयोगः साध्यसिद्धयर्थं फलवानित्याह--- तावता च साध्यसिद्धिः ॥ ९७ ॥ चकार एवकाराथें । निश्चितविपक्षासम्भवहेतुप्रयोगमात्रेणैव साध्यसिद्धि- रित्यर्थः । तेन पक्षप्रयोगोऽपि सफर इति दर्शयन्नाह- तेन पक्षस्तदाधारसूचनायोक्तः ॥ ९८ ॥ यतस्तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिप्रयोगमात्रेण व्याप्तिप्रतिपत्तिस्तेन हेतुना पक्ष- स्तदाधारसूचनाय साध्यव्याहसाधनाधारसूचनायोक्तः । ततो यदुक्तं. परेण- तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः ॥ १ ॥ इति तन्निरस्तम् । व्युत्पन्न प्रति यथोक्तहेतुप्रयोगोऽपि पक्षप्रयोगाभावे साधनस्य नियताधारतानवधारणात्। अथानुमानस्वरूप प्रति- पायेदानी क्रमप्रातमागमस्वरूपं निरूपयितुमाह- आप्तवचनादिनिवन्धनमर्थज्ञानमागमः॥ ९९ ॥ यो यत्रावञ्चकः स तत्राप्तः । आप्तस्य वचनम् । आदिशब्देनांगुल्या- दिसंज्ञापरिग्रहः । आप्तवचनमादिर्यस्य तत्तथोक्तं तन्निबन्धनं यस्यार्थज्ञान- स्येति । आप्तशब्दोपादानादपौरुषेयत्वज्यवच्छेदः । अर्थज्ञानमित्यनेनान्यापोह- ज्ञानस्याभिप्रायसूचनस्य च निरासः । नन्वसम्मवीदं लक्षणं, शब्दस्य नित्या- त्वेनापौरुषेयत्वादाप्तप्रणीतत्वायोगात् । तन्नित्यत्वं च तदवयवानां वर्णानर व्यापकत्वान्नित्यत्वाच्च । न च तद्व्यापकत्वमसिद्धम् । एकत्र प्रयुक्तस्य गका- रादेः प्रत्यभिज्ञया देशान्तरेऽपि ग्रहणात् । स एवायं गकार इति नित्यत्वमपि तयैवावसीयते । कालान्तरेऽपि तस्यैव गकारादनिश्चयात् । इतो वा नित्यत्वं शब्दस्य सङ्केतान्यथानुपपत्तेरिति । तथाहि गृहीतसङ्केतस्य शब्दस्यः प्रध्वसे ·५४ प्रमेयरत्नमाला। सत्यगृहतिसंकेतः शब्द इदानीमन्य एवोपलभ्यते इति तत्कथमर्थप्रत्ययः स्यात् ? न चासौ न भवतीति स एवायं शब्द इति प्रत्यभिज्ञानस्यात्रापि सुलमत्वाच्च । न च वर्णानां शब्दस्य वा नित्यत्व सर्वेः सर्वदा श्रवणप्रसङ्गः । सर्वदा तदभिव्यक्तेरसम्भवात् । तदसम्भवश्वाभिव्यञ्जकवायूनां प्रतिनियतत्वात् । नच तेषामनुपपन्नात्वम् । प्रमाणप्रतिपन्नत्वात् तथाहि- वक्तृमुखनिकटदेशवर्तिभिः स्पार्शनेनाध्यक्षेण व्यजका वायवों गृह्य- न्ने । दूरदेशस्थितेन मुखसमीपस्थिततूलचलनादनुमीयन्ते । श्रोतृश्रोत्रदेशे शब्दश्रवणान्यथानुपपत्तेरापत्त्यापि निश्चीयन्ते । किञ्चोत्पत्तिपक्षेऽपि समानोऽयं दोपः । तथाहि-वाय्वाकाशसंयोगादसमवायिकारणादाकाशाच्च समवापिकारणादिग्देशाद्यविभागेनोत्पद्यमानोऽयं शब्दो न सधैरनुभूयते । अपि तु नियतदिग्देशस्थैरेव तथाऽभिव्यज्यमानोऽपि । नाप्यमिव्यक्तिसांकर्यमुमय- त्रापि समानाबादेव । तथाहि-अन्यैस्ताल्वादिसंयोगैर्यथान्योवर्णो न क्रियते तथा ध्वन्यन्तरसारिमिस्ताल्वादिमिरन्यो ध्वनि रभ्यते इत्युत्पत्यभिव्यक्त्योः समानत्वेनैकत्रैव पर्यनुयोगावतर इति सर्वं सुस्थम् । माभूद्वर्णानां तदात्मकस्य शब्दस्य कौटस्थ्यनित्यत्वम् तथाप्यनादिपरम्परायात वेन वेदस्य नित्यत्वात्प्रकृतलक्षणस्याव्यापकत्वम् च प्रवाहनि- त्यन्त्रमप्रमाणकमेवास्येति युक्तं वक्तुम् । अधुना तत्कर्तुरनुपलम्माद- तीतानागतयोरपि कालयोस्तदनुमापकस्प लिङ्गस्याभावात्तदमावोऽपि सर्वदाप्य- तीन्द्रियसाध्यसाधनसम्बन्धस्येन्द्रियग्राह्यत्वायोगात् । प्रत्यक्ष प्रतिपन्नमेव हि लिङ्गम् । अनुमानं हि गृहीतसम्बन्धस्यैकदेशसन्दर्शनादसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिरि- त्यभिधानात् । नायर्थापत्तेस्तसिद्धिः । अन्यथाभूतस्यार्थस्याभावादुपमानोपमे- ययोरप्रत्यक्षत्वाच्चनाप्युपमानं साधकम् । केवलमभाव प्रमाणमेवावशिष्यते तच्च तदमावसाधकमिति । न च पुरुषसद्भावबदस्यापि दुःसाध्यत्वात्संशयापत्तिस्तद- वा ·तृतीयसमुद्देशः। ५५ . भावसाधकप्रमाणानां सुलभत्वात् । अधुना हि तदभावप्रत्यक्षमेवातीतानागतयोः कालयोरनुमानं तदमावसाधकमिति । तथा च-"अतीतानागतो कालौ वेदकार- विवर्जितौ । कालशब्दाभिधेयत्वादिदानीन्तन कालवत् ॥ १ ॥ वेदस्याध्ययन सर्व तदध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनवाच्यत्वादधुनाध्ययनं तथेति॥२॥" तथा अपौरुषेयो वेदः अनवच्छिन्नसम्प्रदायत्वे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वा- दाकाशवत् । अर्थापत्तिरपि प्रामाण्यलक्षणस्यार्थस्यानन्यथाभूतस्य दर्श- नात्तदभावे निश्चीयते । धर्माद्यतीन्द्रियार्थविषयस्य वेदस्याग्दिर्शिभिः कर्तुम- शक्यत्वात् । अतीन्द्रियार्थदर्शिनश्वाभावात्प्रामाण्यमपौरुषेयतामेव कल्पयतीति । अत्र प्रतिविधीयते यत्तावदुक्तं वर्णानां व्यापित्वे नित्यत्वे च प्रत्यभिज्ञा प्रमाणमिति, तदसत् । प्रत्यभिज्ञायास्तत्र प्रमाणत्वायोगात् । देशान्तरेऽपि तस्यैव वर्णस्य सत्त्वे खण्डशः प्रतिपत्तिः स्यात् । नहि सर्वत्र व्याप्त्या वर्त- मानस्यैकस्मिन्प्रदेश सामस्त्येन ग्रहणमुपपत्तियुक्तम् । अव्यापकत्वप्रसङ्गात् । घटादेरपि व्यापकत्वप्रसंगः । शक्यं हि वक्तुमेवं घटः सर्वगतश्चक्षुरादि- सन्निधानादनेकत्र देशे प्रतीयत इति । ननु घटोत्पादकस्य मृत्पिण्डादेरनेक- स्योपलम्मादनेकत्वमेव । तथा महदणुपरिमाणसम्भवाच्चेति । तच्च वर्णेयपि समानम् । तत्रापि प्रतिनियतताल्बादिकारणकलारस्य तीव्रादिधर्मभेदस्य च सम्भवाविरोधात् । ताल्वादीनां व्यञ्जकत्वमत्रैव निपेत्स्यत इत्यास्तां तावदे- तत् । अथ व्यापित्वेऽपि सर्वत्र सर्वात्मना वृत्तिमत्त्वान्न दोपोऽयमिति चेन्न । तथा सति सर्वथैकत्वविरोधात्। नहि देशभेदेन युगपत्सर्वात्मना प्रतीयमानस्यै- कत्वमुपपन्नं प्रमाणविरोधात् । तथाच प्रयोगः-प्रत्येकं गकारादिवर्णोs- नेक एव युगपद्भिन्नदेशतया तथैव सर्वात्मनोपलभ्यमानत्वात् घटादिवत् । न सामान्येन व्यभिचारः । तस्यापि सदृशपरिणामात्मकस्यानकत्वात् । नापि 'पर्वतायनेकप्रदेशस्थतया युगपदनेकदेशस्थितपुरुषपरिदृश्यमानेन चन्द्रार्का- ·६ - प्रमेयरत्नमाला। दिना व्यभिचारः । तस्पातिदविष्टतयैकदेशस्थितस्यापि भ्रान्तित्रशादनेक- देशस्थत्वेन प्रतीतेः । न चाभ्रान्तस्यभ्रान्तेन व्यभिचरकल्पना युक्तेति ।। नापि जलपात्रप्रतिविम्बेन । तस्यापि चन्द्रार्कादिसन्निधिमपेक्ष्य तथापरिण- ममानस्यानेकत्वात् तस्मादनेकप्रदेशे युगपत्सर्वात्मनोपलभ्यमानविषयस्यैकस्या- सम्भाव्यमानत्वात्तत्र प्रवर्त्तमानं प्रत्यभिज्ञानं न प्रमाणमिति स्थितम् । तथा नित्यत्वमपि न प्रस्यमिज्ञानेन निश्चीयत इति । नित्यत्वं हि एकस्य नेकक्षण-. व्यापित्वं । तच्चान्तराले सत्तानुपलम्भेनं न शक्यते निश्चेतुम् । न च प्रत्यः भिज्ञानवलेनैवान्तराले सत्तासम्भवः । तस्य सादृश्यादपि सम्भवाविरोधात् । न च वटादावप्येवं प्रसङ्गः । तस्योत्पत्तावपरापरमृत्पिण्डान्तरलक्षणस्य कार- णस्यासम्भाव्यमानत्वेनान्तराले सत्तायाः साधयितुं शक्यत्वात् । अत्र तु. कारणानामपूर्वाणां व्यापारसम्भावनातो नान्तराले सत्तासम्भव इति ।.यच्चान्य- दुक्तं संकेतान्यथानुपपत्तेः शब्दस्य नित्यत्वमिति । इदमप्यनात्मज्ञभाषितमेव । अनित्येऽपि योजयितुं शक्यत्वात् । तथा हि गृहीतसंकेतस्य दण्डस्य प्रध्वंसे. सत्यगृहीतसंकेत इदानीमन्य एव दण्डः समुपलभ्यत इति दण्डीति न. स्यात् । तथा धूमस्यापि गृहीतव्याप्तिकस्य नाशे अन्यधूमदर्शनाद्वन्हिविज्ञाना- भावश्च । अथ सादृश्यात्तथाप्रतीतेन दोष इति चेदत्रापि सादृश्यवशादर्यप्र-- त्यये को दोपः ? येन नित्यत्वेऽत्र दुरभिनिवेश आश्रीयते । तथा कल्पना- यामन्तराले सत्त्वमप्यदृष्टं न कल्पितं स्यादिति । यच्चान्यदभिहितं व्यञ्जकानां: प्रतिनियतत्वान्न युगपत् श्रुतिरिति तदप्यशिक्षितलक्षितम् । समानेन्द्रियग्रा- होषु समानधर्मसु समानदेशेषु विषयिविषयेषु नियमायोगात् । तथाहि-श्रोत्र समानदेशसमानेन्द्रियग्राह्यसमानधर्मापन्नानामथानां ग्रहणाय प्रतिनियतसं- स्कारकसंस्कार्यं न भवति । इन्द्रियत्वात् चक्षुर्वत् । शब्दा वा प्रतिनियत- संस्कारकसंस्कार्या न भवन्ति । समानदेशसमानेन्द्रियग्राह्यसमानधर्मापन्नत्त्वे ·- तृतीयसमुद्देशः। सति युगपदिन्द्रियसम्बद्धत्वात् । घटादिवत् । उपपत्तिपक्षेऽप्ययं दोषः समाना' इति न वाच्यं मृत्पिण्डदीपदृष्टान्ताभ्यां कारकव्यञ्जकपक्षयोर्विशेषसिद्धरित्य-- लमतिजलितेन । यच्चान्यत्प्रवाहनित्यत्वेन वेदस्यापौरुषेयत्वमिति तत्र किं शब्दमात्रस्यानादिनित्यत्वमुत विशिष्टानामिति ? आद्यपक्षे य एव शब्दा, लौकिकास्त एव वैदिका इत्यल्पमिदमभिधीयते वेद एवापौरुषेय इति । किन्तु : सर्वेषामपि शास्त्राणामपौरुषेयतेति । अथ "विशिष्टानुपूर्षिका एव शब्दा अना- दित्वेनामिधीयन्ते। तेषामवगतार्थानामनवगतार्थानां वा अनादिता स्यात् ? यदि तावदुत्तरः पक्षस्तदाऽज्ञानलक्षणमप्रामाण्यमनुषज्यते । अथ आद्यः पक्ष आश्रीयते तद्व्याख्यातारः किञ्चिज्ञा भवेयुः सर्वज्ञा वा ? प्रथम-- पक्षे दुरधिगमसम्बन्धानामन्यथाप्यर्थस्य कल्पयितुं शक्यत्वात् मिथ्यात्वलक्षण- मप्रामाण्यं स्यात् । तदुक्तम् --अयमों नायमर्थ इति शब्दा वदन्ति न !! कल्प्योऽयमर्थः पुरुषैस्ते च रागादिविप्लुताः ॥ १ ॥ किञ्च किञ्चिज्ज्ञ- व्याख्यातार्थाविशेषात् अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यस्य खादेच्छ्चमांस- मित्यपि वाक्यार्थः किं न स्यात् संशयलक्षणमप्रामाण्य वा । अथ सर्ववि- द्विदितार्थ एव वेदोऽनादिपरंपराऽयात इति चेत् । हन्त धर्मे चोदनैव प्रमाणमिति हतमेतत् । अतीन्द्रियार्थप्रत्यक्षीकरणसमर्थस्य पुरुषस्य सद्भावे: च तद्वचनस्यापि चोदनावत्तदवबोधकत्वेन प्रामाण्याद्वेदस्य पुरुषाभावसिद्धे. स्तत्प्रतिबन्धकं स्यात् । अथ तद्व्याख्यातॄणां किञ्चिज्ञत्वेऽपि यथार्थव्याख्या.. नपरम्पराया अनवच्छिन्नसन्तानत्वेन सत्यार्थ एव वेदोऽवसीयत इति चेन्न- किंचिज्ञानामतीन्द्रियार्थेषु निःसंशयव्याख्यानायोगादन्धेनाकृष्यमाणस्यान्ध-- स्यानिष्टदेशपरिहारेणाभिमतपथप्रापणानुपपत्तः। किञ्चानादिव्याख्यानपरम्प-- रागतत्वेऽपि वेदार्थस्य गृहीतविस्मृतसम्बन्धवचनाकौशलदुष्टाभिप्रायतया . १ उत्पत्तिपक्षे, इत्यपि पाठभेदः ॥ २ तहि इति शेषः ·५८ प्रमेयरत्नमाला। व्याख्यानस्यान्यथैव करणादविसंवादायोगादप्रामाण्यमेव स्यात् । दृश्यन्ते ह्यधुनातना अपि ज्योतिःशास्त्रादिषु रहस्यं यथार्थमवयन्तोऽपि दुरमिसंधेर- न्यथा व्याचक्षाणाः। केचिनानन्ताऽपि वचनाकौशलादन्यथोपदिशन्तः । केचिद्विस्मृतसम्बन्धा अयाथातथ्यमभिदधाना इति । कथमन्यथा भावनावि- धिनियोगवाक्यार्थप्रतिपत्तिदे स्यान्मनुयाज्ञवल्क्यादीनां श्रुत्यर्थानुसारिस्मृति- निरूपणायां वा ? तस्मादनादिप्रवाहपतितत्वेऽपि वेदस्यायथार्थत्वमेव स्यादिति स्थितम् । यच्चोक्तमतीतानागतावित्यादि तदपि स्वमतनिर्मूलनहेतुत्त्वेन विप- रीतसाधनात्तदामासमेवेति । तथाहि-" अतीतानागतौ कालौ वेदार्थज्ञ- विवर्जितौ । कालशब्दाभिधेयत्वादधुनातनकालवदिति ॥ १ ॥" किञ्च कालशब्दाभिधेयत्वमतीतानागतयोः कालयोग्रहणे सति भवति । तद्रहणं च नाध्यक्षतस्तयोरतीन्द्रियत्वात् । अनुमानतस्तद्वहणेऽपि न साध्येन सम्बन्ध- स्तयोनिश्चेतुं पार्यते । प्रत्यक्षगृहीतस्यैव तत्संबन्धाभ्युपगमात् । न च कालाख्यं द्रव्यं मीमांसकस्यास्ति । प्रसङ्गसाधनाददोष इति चेन्न । परम्प्रति साध्यसाधनयोाप्यव्यापकभावाभाव,दिदानीमपि देशान्तरे वेदकारस्याष्टकादेः सौगतादिभिरभ्युपगमात् । यदप्यपरं वेदाध्ययनमित्यादि तदपि विपक्षेऽपि समानम्-" भारताध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकं । तदध्ययनवाच्यत्वा- दधुनाध्ययनं यथेति ॥ १ ॥" यच्चान्यदुक्तम्-अनवच्छिन्नसम्प्रदायत्वे सत्यस्मर्यमाणकर्तृत्वादिति जीर्णकूपारामादिमियभिचारनि- वृत्त्वर्थमनवच्छिन्नसम्प्रदायत्त्वविशेषणेपि विशेष्यस्यास्मर्यमाणकर्तृकत्वस्य- विचार्यमाणस्यायोगादसाधनत्वम् । कर्तुरस्मरणं हि वादिनः प्रतिवा- दिनश्च सर्वस्य वा ? वादिनश्चेदनुपलब्धेरभावाद्वा ? आये पक्षे पिट- कत्रयेऽपि स्यादनुपलब्धेरविशेषात् । तत्र परैः कतुरङ्गीकरणान्नो चेत् । अत. एवान्नापि न तदस्तु । अभावादिति चेदस्मात्तदभावसिद्धावितरेतराऽ5- :

·तृतीयसमुद्दशः। ५९ श्रयत्वम् । सिद्धे हि तदभावे तन्निवन्धनं तदस्मरणमस्माच्च तदभाव इति । प्रामाण्यान्यथानुपपत्तेस्तदभावान्नेतरेतराश्रयत्वमिति चेन्न । प्रामाण्येनाप्रामाण्य- कारणस्यैव पुरुषविशेपस्य निराकरणात् पुरुपमात्रस्यानिराकृतेः । अथाती- न्द्रियार्थदर्शिनोऽभाव.दन्यस्य च प्रामाण्यकारणत्वानुपपत्तेः सिद्ध एव सर्वथा पुरुषाभाव इति चेत् कुतः सर्वज्ञाभावो विमावितः ? प्रामाण्यान्यथानुपपत्ते- रिति चेदितरेतराश्रयत्वम् । कर्तुरस्मरणादिति चेच्चक्रकप्रसङ्गः । अमाव- प्रमाणादिति चेन्न । तत्साधकस्यानुमानस्य प्रातिपादितत्वादभावप्रमाणो- स्थानायोगात् प्रमाणपञ्चकाभावेऽभावप्रमाणप्रवृत्तेः- प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायत । वस्त्वसत्तावबोधार्थ तत्राभावप्रमाणतेति' परैरमिधानात् । ततो न वादिनः कर्तुरस्मरणमुपपन्नम् । नापि प्रतिवादिनोऽसिद्धेः । तत्र हि प्रतिवादी स्मरत्येत्र कर्तारमिाते । नापि सर्वस्य, वादिनो वेदकर्तुरस्मर- णेऽपि प्रतिवादिनः स्मरणात् ननु प्रतिवादिना वेदेऽष्टकादयो बहवः कर्तारः स्मर्यन्तेऽतस्तत्स्मरणस्य विवादविषयस्याप्रामाण्याद्भवेदेव सर्वस्य कर्तुरस्मरण- मिति चेत् न । कर्तृविशेपविषय एवासौ विवादो न कर्तृसामान्ये । अतः सर्वस्य कर्तुरस्मरणमप्यसिद्धम् । सर्वात्मज्ञानविज्ञानरहितो वा कथं सर्वस्य कर्तुरस्मरणमवैति । तस्मादपौरुपेयत्वस्य वेदे व्यवस्थापयितुमशक्यत्वान्न तल्लक्षणस्याव्यापकत्वमसम्भवितत्वं वा सम्भवति । पौरुषेयत्त्वे पुनः प्रमाणानि बहूनि सन्त्येव । सजन्ममरणर्षिगोत्रचरणादिनामश्रुतेरनेकपदसंहतिप्रतिनिय- मसंदर्शनात् । फलार्थिपुरुषप्रवृत्तिनिवृत्तिहेत्वात्मना, श्रुतेश्च मनुसूत्रवत् पुरुष- कर्तृकैव श्रुतिः ॥१॥ इति वचनात् । अपौरुषयत्त्वेऽपि वा न प्रामाण्यं वेद- स्योपपद्यते तद्धेतूनां गुणानामभावात् । ननु न गुणकृतमेव प्रामाण्यं किन्तु दोपाभावप्रकारेणापि, स च दोषाश्रयपुरुषाभावेऽपि निश्चीयते न गुणसद्भाव एवेति । तथाचोक्तम्-शब्दे दोषोद्भवस्तावद्वक्त्रधीन इति स्थितम् । तदभावः ·प्रमेयरत्नमाला। - क्वचित्तावद्गुणवद्वक्तृकावतः ॥ १ ॥ तद्गुणैरपकृष्टानां शब्दे संक्रान्त्यस- म्भवात् । यद्वा वक्तुरभावन न स्युर्दोपा निराश्रयाः ॥ २ ॥ इति । तदप्ययुक्तम् । पराभिप्रायापरिज्ञानात् । नास्माभिर्वक्तुरभावे वेदस्य प्रामाण्या- भावः समुद्भाव्यते । किंतु तद्वयाख्यातॄणामतीन्द्रियार्थदर्शनादिगुणाभावे ।। ततो दोपाणामनपोदितत्वान्न प्रामाण्यनिश्चय इति । ततोऽपौरुषेयत्वेऽपि वेदस्य प्रामाण्यनिश्चयायोगान्नानेन लक्षणस्याव्यापित्वमसम्भवित्वं चेत्यलमतिज- ल्पितेन । ननु शब्दार्थयोः सम्बन्धाभावादन्यापोहमात्राभिधायित्वादाप्तप्रणीता- दहि शब्दात् कथं वस्तुभूतार्थावगम इत्यत्राह- सहजयोग्यतासङ्केतवशाद्धि शब्दादयो वस्तुमतिपत्तिहेतवः।।१००॥ सहजा स्वभावभूता योग्यता शब्दार्थयोर्वाच्यवाचकशक्तिः तस्यां सङ्केतस्तद्वशाद्धि स्फुटं शब्दादयः प्रागुक्ताः वस्तुप्रतिपत्तिहेतव इति । उदाहरणमाह यथा मेर्वादयः सन्ति ॥ १०१॥ ननु य एव शब्दाः सत्यर्थे दृष्टास्त एवार्थाभावेऽपि दृश्यन्ते तत्कथम- र्थभिधायकत्वमिति । तदप्ययुक्तम्-अनर्थकेभ्यः शब्देभ्योऽर्थवतामन्यत्वात् । न च.न्यस्य व्यभिचारेऽन्यस्यासौ युक्तोऽतिप्रसङ्गात् । अन्यथा गोपालघटि- कान्तर्गतस्य धूमस्य पावकस्य व्यभिचारे पर्वतादिधूमस्यापि तत्प्रसङ्गात् । यत्नतः परीक्षित कार्य कारणं नातिवर्तते " इत्यन्यत्रापि समानम् । सुपरीक्षितो हि शब्दोऽर्थ न व्यभिचरतीति ! तथा चान्यापोहस्य शब्दार्थ- त्वकल्पनं प्रयासमात्रमेव । न चान्यापोहः शब्दार्थों व्यवतिष्ठते प्रतीतिवि- रोधात् । न हि गवादिशब्दश्रवणादगवादिव्यावृत्तिः प्रतीयते । ततः सास्नादिमत्यर्थे प्रवृत्तिदर्शनादगवादिबुद्धिजनकं तत्र शब्दान्तरं मृग्यम् । अधैकस्मादेव गोशब्दादर्थद्वयस्यापि सम्भावनान्नार्थः शब्दान्तरेणेति चेन्नै- - ·तृतीयसमुद्देशः। ६१ वम् 1 एकस्य परस्परविरुद्धार्थद्वयप्रतिपादनविरोधात् । किञ्च गोशब्दस्या- गोव्यावृत्तिविषयत्वे प्रथममगौरिति प्रतीयेत न चैवमतो नान्यापोहः शब्दार्थः । किञ्च अपोहाख्यं सामान्यं वाच्यत्वेन प्रतीयमानं पर्युदासरूपं प्रसज्यरूपं चा ? प्रथमपक्षे गोत्वमेव नामान्तरेणोक्तं स्यात् । अभावाभावस्य भावान्त- स्वभावेन व्यवस्थितत्वात् । कश्चायमश्वादिनिवृत्तिलक्षणो भावोऽभिधीयते ? न तावत्स्वलक्षणरूपस्तस्य सकलविकल्पवाग्गोचरातिक्रान्तत्वात् । नापि शाबलेयादिव्यक्तिरूपस्तस्यासामान्यत्वप्रसङ्गात् । तस्मात् सकलगोव्यक्तिष्वनु- वृत्तप्रत्यय जनकं तत्रत्र प्रत्येक परिसमाप्या वर्तमान सामान्यमेव गोशब्दवाच्यम् । तस्यापोह इति नामकरणे नाममात्रं मिद्येत नार्थः अतो नाद्यः पक्षः श्रेयान् । नापि द्वितीयो, गोशब्दादेः कचिद्वाह्येऽर्थे प्रवृत्त्ययोगात् । तुच्छाभावाभ्युपगमे परमतप्रवेशानुपंगाच । किञ्च गवादयों ये सामान्यशब्दा ये च शावलेयादयस्तेषां भवदभिप्रायेण पर्या- यता स्यात् । अर्थभेदाभावावृक्षपादपादिशब्दवत् । न खल तुच्छाभावस्य भेदो युक्तो वस्तुन्येव संसृष्टत्वैकत्वनानात्वादिविकल्पानां प्रतीतेः । भेदे वा अभा- वस्य वस्तुतापत्तिः तल्लक्षणत्त्वाद्वस्तुत्वस्य । न चापेह्यलक्षणसम्बन्धिभेदाढ़ेदः। प्रमेयाभित्रेयादिशब्दानामप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । व्यवच्छेद्यस्यातद्रूपेणाप्यप्रमेयादि -रूपत्वे ततो व्यवच्छेदायोगात्कथं तत्र सम्बन्धिभेदाद्भदः ? किञ्च शाब- लेयाविष्वकोऽोहो न प्रसज्येत किन्तु प्रतिव्यक्ति मिन्न एव रयात् । अथ शाबलेयादयस्तन मिन्दन्ति तश्विादयोऽपि भेदका मःभूवन् । यस्यान्तरङ्गाः शावलेयादयो न भेदकास्तस्याश्वादयो भेदका इत्यतिसाहसम् । वस्तुनोऽपि सम्बंधिभेदाढ़ेदो नोपलभ्यते किमुतावस्तुनि । तथाह्येक एव देवदत्तादि- कटककुण्डलादिमिरमिसम्बन्ध्यमानो न नानात्वमास्तिघ्नुवानः समुपलभ्यत इति । भवतु वा सम्बन्धिभेदाढ़ेदस्तथापि न वस्तुभूतसामान्यमन्तरेणान्या- ·प्रमयरत्नमाला। पोहाश्रयः सम्बन्धी भवतां भवितुमर्हति । तथाहि यदि शाबलेयादिपु वस्तु- भूतसारूप्याभावोऽश्वादिपरिहारेण तत्रैव विशिष्टाभिधानप्रत्ययौ कथं स्याताम् । ततः सम्बधिभेदाढ़ेदमिच्छतापि सामान्यं वास्तवमङ्गीकर्तव्यमिति । किञ्चा- पोहशब्दार्थपक्षे संकेत एवानुपपन्नस्तद्हणोपायासम्भवात् । न प्रत्यक्षं तद्गृह- णसमर्थं तस्य वस्तुविषयत्त्वात् । अन्यापोहस्य चावस्तुत्वात् । अनुमानमपि न तत्सद्भावमवबोधयति तस्य कार्यस्वभावलिङ्गसम्पाद्यत्वात् । अपोहस्य निरुपाख्येयत्वेनानर्थक्रियाकारित्वेन च स्वभावकार्ययोरसम्भवात् । किञ्च गोशब्दस्यागोपोहाभिधायित्त्वेऽगौरित्यत्र गोशब्दस्य किमभिधेयं स्यादज्ञातस्य विधिनिषेधयोरनधिकारात् । अगोव्य वृत्तिरिति चेदितरेतराश्रयत्वमगोव्यवच्छेदो हि अगोनिश्चये भवति स चागौगौनिवृत्त्यात्मा गौश्चागोव्यवच्छेदरूप इति । अगौरित्यत्रोत्तरपदार्थोऽप्यनयैव दिशा चिन्तनीयः । नन्वगौरित्यत्रान्य एव विधिरूपो गोशब्दाभिधेयस्तदाऽपोहः शब्दार्थ इति विघटेत । तस्मादपोह- स्योक्तयुक्त्या विचार्यमाणस्यायोगान्नान्यापोहः शब्दार्थ इति, स्थितं सहजयोग्यता सङ्केतवशाच्छब्दादयो वस्तुप्रतिपत्तिहेतव इति । स्मृतिरनुपहतेयं प्रत्यभिज्ञानयज्ञा । प्रमितिनिरतचिन्ता लैङ्गिक सङ्गतार्थम् । प्रवचनमनवा निश्चितं देववाचा । रचितमुचितवाग्भिस्तथ्यमेतेन गीतम् ॥ १ ॥ इति परीक्षामुखस्य लघुवृत्तौ परोक्षप्रपञ्चस्तृतीयः समुद्देशः ॥ ३॥ AURA अथ स्वरूपसङ्ख्याविप्रतिपत्तिं निराकृत्य विषयविप्रतिपत्तिनिरासार्थमाह- सामान्यविशेषात्मा तदर्थो विषयः ॥ १॥ तस्य प्रमाणस्य ग्राह्योऽयों विषय इति यावत् । स एव विशिष्यते ·- चतुर्थसमुद्देशः। ६३ सामान्यविशेषात्मा । सामान्यविशेषौ वक्ष्यमाणलक्षणो तावात्मानौ यस्यति विग्रहः । तदुमयग्रहणमात्मग्रहणं च वे वलस्य सामान्यस्य विशेपस्य तदु- भयस्य वा स्वतन्त्रस्य प्रमाणविषयत्वप्रतिषेधार्थम् । तत्र सन्नात्रदेहस्य परब्रह्मणो निरस्तत्त्वात्तदितरद्विचार्यते। तत्र सांख्यैः प्रवानं सामान्यमुनं "त्रिगुणमविवेकित्रिपयः, सामान्यमचेतनं प्रसवर्मि । व्यक्तं तथा प्रधान, तद्विपरीतस्तथा च पुमानिति ॥ १ ॥ वचनात् । तच्च केवलं प्रधान महदादिकार्यनिष्पादनाय प्रवर्तनान किमप्यपेक्ष्य प्रवर्तत निरपेक्ष्य वा ? प्रथमपक्ष तन्निमित्तं वाच्यं यदपेक्ष्य प्रवर्तते । ननु पुरुषार्थ एव तत्र कारणं, पुरुषार्थेन हेतुना प्रधानं प्रवर्तते । पुरुषार्थश्च द्वेधा, शब्दाधुरलब्विर्गुणपुरुपा- न्तरविवेकदर्शनं चेत्यभिधानादिति चेत् सत्यम् । तथा प्रवर्तमानमपि बहु- धानकं पुरुपकृतं कञ्चिदुपकारं समासादयत्प्रवर्तेतानासादयद्वा ? प्रथमपक्षे स उपकारस्तस्माद्भिन्नोऽभिन्नो वा? यदि भिन्नस्तदा तस्येति व्यपदेशाभावः। सम्बन्धाभावात्तदभावश्च समवायादेरनभ्युपगमात् । तादात्म्य च भेदविरो- धोति । अथाभिन्न उपकार इति पक्ष आश्रीयते तदा प्रधानमेव तेन कृतं स्यात् । अथोपकारनिरपेक्षमेव प्रधान प्रवर्तते तर्हि मुक्तात्मानम्प्रत्यपि प्रव- सेताविशेषात् । एतेन निरपेक्षप्रवृत्तिपक्षोऽपि प्रत्युक्तस्तत एव । किञ्च सिद्धे प्रधाने सर्वमेतदुपपन्नं स्यात् न च तत्सिद्धिः कुतश्चिनिश्चीयत इति । ननु कार्याणामेकान्त्रयदर्शनादेक कारणप्रभवत्त्वंभेदानां परिमाणदर्शनाचेति ! तदप्यचारुचर्वितं सुखदुःखमोहरूपतया घटादेरन्वयाभावादन्तस्तत्वस्यैव तथो- पलम्भात् । अथान्तस्तत्वस्य न सुखादिपरिणामः किन्तु तथापरिणममान- प्रधानसंसर्गादात्मनोऽपि तथा प्रतिभास इति तदप्यनुपपन्नम् । अप्रतिभास- मानस्यापि संसर्गकल्पनायां तत्त्रेयत्ताया निश्चेतुमशक्तेः तदुक्तम्----संसर्गाद विभागश्चेदयोगोलकवह्निवत् । मेदाभेदव्यवस्थैवमुच्छिन्ना सर्ववस्तुष' ·६४ प्रमयरत्नमाला। . इति । यदपि परिमाणाख्यं साधनं, तदप्येकप्रकृतिकेपु घटवटीशराबोदञ्च. • नादिष्वनेक प्रकृतिकषु पटकुटमकुटशकटादिषु चोपलम्मादनैकान्तिकमिति न -ततः प्रकृतिसिद्धिः। तदेवं प्रधानग्रहणोपायासम्भवात्सम्भवे वा ततः कार्यो- • दयायोगाच्च । यदुक्तं परेण-प्रकृतेर्महान् ततोऽहंकारस्तस्माद्गणश्च पोडशकः । तस्मादपि पोडशकात्पञ्चभ्यः पंच भूतानीति ॥ १ ॥ सृष्टिक्रमे, मूलप्रकृति- -रविकृतिर्महदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्तवाडशकश्च विकारो, न प्रकृतिन- विकृतिः पुरुषः ॥ २ ॥ इति स्वरूपाख्यानं च, वन्ध्यासुतसौरूप्यवर्णन- : मिवासद्विषयत्त्वादुपेक्षामर्हति । अमूर्तस्याकाशस्य मूर्तस्य पृथिव्यादेश्चैककारण- कत्त्वायोगाच्च । अन्यथा अचेतनादपि पंचभूतकदम्बकाच्चैतन्यसिद्धेश्चार्वाक- मतसिद्धिप्रसङ्गात् सांख्यगन्ध एव न भवेत् । सत्कार्यबादप्रतिषेधश्चान्यत्र विस्तरेणोक्त इति नेहोच्यते संक्षेपस्वरूनादस्यति । तथा विशेपा एव तत्त्वं तेषामसमानेतरविशेषेभ्योऽशेषात्मना विश्लेषात्मकत्वात्सामान्यस्यैकस्यानेकत्र व्याप्त्यावर्तमानस्य सम्भवाभावाच्च । तस्यैकव्यक्तिनिष्ठस्य सामस्त्येनोपलव्धस्य तथैव व्यक्त्यन्तरेऽनुपलम्भप्रसङ्गात् । उपलम्भे वा तन्नानात्वापत्तयुगपत् मिनदेशतया सामस्त्येनोपलब्धेस्तद्वयक्तिवत् , अन्यथा व्यक्तयोऽपि भिन्ना माभूवन्निति । ततो बुद्धयभेद एव सामान्यम् । तदुक्तम्---एकत्र दृष्टो भावो | हि कचिनान्यत्र दृश्यते । तस्मान्न मिन्नमस्त्यन्यत्सामान्य बुद्धयभेदतः ।।१।। इति । तेच विशेषाः परस्परासम्बद्धा एव, तत्सम्बन्धस्य विचार्यमाणस्यायो. गात् । एकदेशेन सम्बन्धे अणुषट्केन युगपद्योगादणोः षडंशतापत्तेः । सर्वात्मनामिसम्बन्धे पिण्डस्याणुमात्रकत्वापत्तेः । अवयविनिषेधाच्चासम्बद्ध- स्वमेषामुपपद्यत एव । तनिषेधश्च वृत्तिविकल्पादिबाधनात् । तथाहि अवयवा अवयविनि वर्तन्त इति नाभ्युपगतम् । अवयवी चावयवेषु वर्तमानः किमे- -कदेशेन वर्तते सर्वात्मना वा ? एकदेशेन वृत्तावत्रयवान्तरप्रसङ्गः । तत्राप्ये- .

·अवय- चतुर्थसमुद्देशः । ६५ कदेशान्तरेणावयविनो वृत्तावनवस्था । सर्वात्मना वर्तमानोऽपि प्रत्यवयवं स्वभावभेदेन वर्तेत, आहोस्विदेकरूपेणेति ? प्रथमपक्षे विबहुत्वापत्तिः । द्वितीयपक्षे तु अवयवानामेकरूपत्वापत्तिरिति । प्रत्येकं परि- समाप्त्या वृत्तावप्यवयविबहुत्वमिति । तथा यत् दृश्यं सन्नोलभ्यते तनात्येव यथा गगनेन्दीवर, नोपलभ्यते चावयवेष्ववयवीति । तथा यदग्रहे यबुद्धय- भावस्तत्ततो नार्थान्तरम् । यथा वृक्षाग्रहे वनमिति । ततश्च निरंशा एवा- न्योन्यासंस्पर्शिणो रूपादिपरमाणवस्ते च एकक्षणस्थायिनो न नित्या, विनाशं प्रत्यन्यानपेक्षणात् । प्रयोगश्च यो यद्भाव प्रत्यन्यानपेक्षः स तत्स्वभावनियतो यथान्त्या कारणसामग्री स्वकार्ये । नाशो हि मुद्गरादिना क्रियमाणस्ततो मिन्नोऽमिन्नो वा क्रियते ? मिन्नस्य करणे घटस्य स्थितिरेव स्यात् । अथ विनाशसम्बन्धानष्ट इति व्यपदेश इति चेत्, भावाभावयोः कः सम्बन्धः? न तावत्तादात्म्य तयोर्मेदात् । नापि तदुत्पत्तिरभावस्य कार्याधारत्वाधटनात् । अमिन्नस्य करणे घटादिव कृतः स्यात् । तस्य च प्रागेक निष्पन्नत्वाद्यर्थ करणमित्यन्यानपेक्षत्वं सिद्धमिति विनाशस्वभावनि- यतत्वं साधयत्येव । सिद्धे चानित्यानां तत्स्वभावनियतत्वे तदितरेपा- मात्मादीनां विमत्यधिकरणमावापन्नानां सवादिना साधनेन तदृष्ट:- न्ताद्भवत्येव क्षणस्थितिस्वमावत्वम् । तथाहि यसत्तत्सर्वमेकक्षणस्थितिस्वमा यथा घटः सन्तश्चामी मावा इति । अथवा सत्त्वमेव विपक्षे बाधकप्रमाण- बलेन दृष्टान्तनिरपेक्षमशेषस्य वस्तुनः क्षणिकत्वमनुमापयति । तथाहि सत्त्वमर्थक्रियया व्याप्तं, अर्थक्रिया च क्रमयोगपद्याभ्यां, ते च नित्यानिवर्तमाने स्वव्याप्यामर्थक्रियामादाय निवर्तते । सापि स्वव्याप्यं सत्त्वमिति, नित्यस्य क्रम- योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात्सत्त्वासम्भावनं विपक्षे बाधकप्रमाणमिति । नहि नित्यस्य क्रमेण युगपद्वा सा सम्भवति । नित्यस्यैकेनैव स्वभावेन पूर्वापर- कालभाविकार्यद्वयं कुर्वतः कार्याभेदकत्वात्तस्यैकस्वभावत्वात् । तथापि ·६६ प्रमेयरत्नमाला। कार्यनांनावे अन्यत्र कार्यभेदात् कारणभेदकल्पना विफलैव स्यात् । तादृश- मेकमेव किञ्चित्कारणं कल्पनीयं, येनैकस्वभावेनैकेनैव चराचरमुत्पद्यत इति । अथ स्वभावनानात्वमेव तस्य कार्यभेदादिष्यत इति चेत्तहि; ते स्वभावास्तस्य सर्वदा सम्भविनस्तदा कार्यसायम् । नो चेत्तदुत्पत्तिकारणं वाच्यम् । तस्मादेवमित्येकस्वभावात्तदुत्पत्तौ तत्स्वभावानां सदा सम्भवात्सैक कार्याणां युगपत्प्राप्तिः। सहकारिक्रमापेक्षया तत्स्वभावानां क्रमेण भावानोक्त- दोप इति चेत्तदपि न साधुसङ्गतम् । समर्थस्य नित्यस्य परापेक्षायोगात् । तैः सामर्थ्यकरणे नित्यताहानिः । तस्माद्भिनमेव सामर्थ्य तैविधीयत इति न नित्यताहानिरिति चेत्तर्हि नित्यमकिंचित्करमेव स्यात् । सहकारिजनितसा- मर्थ्यस्यैव कार्यकारित्त्वात्तत्सम्बन्धात्तस्यापि कार्यकारित्वे तत्सम्बधस्यैकस्त्र- भावत्वे सामर्थ्यनानात्वाभावान्न कार्यभेदः । अनेकस्वभावत्वे क्रमवत्त्वे च कार्यवत्तस्यापि साङ्कर्यमिति सर्वमावर्तत इति चक्रकप्रसङ्गः । तस्मान्न क्रमेण कार्यकारित्वं नित्यस्य । नापि युगपत् अशेषकार्याणां युगपदुत्पत्तौ द्वितीयक्षणे कार्याकरणादनर्थक्रियाकारित्वेनावस्तुत्वप्रसंगादिति नित्यस्य क्रमयोगपद्याभावः सिद्ध एवेति सौगताः प्रतिपेदिरे । तेऽपि न युक्तवादिनः-सजातीयेतर- व्यावृत्तात्मनां विशेषाणामनंशानां ग्राहकस्य प्रमाणस्याभावात् । प्रत्यक्षस्य स्थिरस्थूलसाधारणाकारवस्तुमाहकत्वेन निरंशवस्तुग्रहणायोगात् । न परमाणवः परस्परासंबद्धाश्चक्षुरादिबुद्धौ प्रतिभान्ति तथा सत्यविवादप्रसंगात् । अथानुभूयन्त एव प्रथमं तथाभूताः क्षणाः पश्चात्तु विकल्पवासनावलादा- न्तरादन्तरालानुपलम्भलक्षणाद्बाह्याचाविद्यमानोऽपि स्थूलाद्याकारो विकल्पबुद्धौ चकास्ति । स च तदाकारणानुरज्यमानः स्वव्यापार तिरस्कृत्य प्रत्यक्षव्यापार- पुरःसरत्त्येन प्रवृत्तत्त्वात्प्रत्यक्षायत इति । तदप्यतिबालविलसितम् । निर्विकल्प-- च.बोधस्यानुपलक्षणात् । गृहीते हि निर्विकल्पकेतरयोर्भेदे अन्याकारानुराग- ·चतुर्थसमुद्देशः। ? स्यान्यत्र कल्पना युक्ता स्फटिकजपाकुसुमयोरिव नान्यथेति । एतेन तयोर्युग- पवृत्तलघुवृत्तेर्वा तदेकत्त्वाध्यवसाय इति निरस्तं तस्यापि कोशपानप्रत्येय- त्वादिति । केन वा तयोरेकत्त्वाध्यवसायः ? न तावद्विकल्पेन, तस्य विकल्प- वार्तानभिज्ञत्त्वात् । नाप्यनुभवेन, तस्य विकल्पागोचरत्त्वात् । न च तदुभया- विषयं तदेकत्वाध्यवसाये समर्थमतिप्रसङ्गात् । ततो न प्रत्यक्षबुद्धौ तथा विधविशेषावमासः । नाप्यनुमानबुद्धौ तदविनाभूतस्वभावकार्यलिङ्गामावादनुप- लम्भोऽसिद्ध एव । अनुवृत्ताकारस्य स्थूलाकारस्य चोपलब्धेरुतत्वात् । यदपि परमाणूनामेकदेशेन सर्वात्मना वा सम्बन्धो नोपपद्यत इति तत्रानभ्युपगम एव परिहारः । स्निग्धरूक्षाणां सजातीयानां च व्यधिकगुणानां कथञ्चित्स्क- न्धाकारपरिणामामकस्य सम्बन्धस्याभ्युपगमात् । यच्चावयविनि वृत्तिविकल्यादि बाधकमुक्तं तत्रावयविनो वृत्तिरेव यदि नोपपद्यते तदा न वर्तत इत्यभिधात- व्यम् । नैकदेशादिविकल्पस्तस्य विशेषान्तरान्तरीयकत्वात् । तथा हि नैकदेशेन वर्तते नापि सर्व.त्मनेत्युक्ते प्रकारान्तरेण वृत्तिरित्यभिहितं स्यात् । अन्यथा न वर्तत इत्येव वक्तव्यामेति विशेषप्रतिषेधस्य शेपाभ्यनुज्ञानरूपत्वात् कथ- ञ्चित्तादात्म्यरूपेण वृत्तिरित्यवसीयते। तत्र यथोक्तदोषाणामनवकाशाविरोधादि- दोपश्चाग्रे प्रतिषेत्स्यत इति नेह प्रतन्यते । यच्चैकक्षणस्थायित्त्रे साधनं 'यो यद्भाव प्रतीत्याद्युक्तं, तदप्यसाधनमसिद्धादिदोषदुष्टत्वात् । तत्रान्यानपेक्षत्वं तावदसिद्ध घटाद्यभावस्य मुद्गरादिव्या गारान्वयव्यतिरेकानुविवायित्वात् तत्कारणत्वोपपत्तेः। कपालादिपर्यायान्तरभावो हि घटादेरभावस्तुच्छाभावस्य सकलप्रमाणगो- चरातिक्रान्तत्वात् । किञ्च अभावो यदि स्वतन्त्रो भवेत्तदाऽन्यानपेक्षत्वं विशेषणं युक्तम्। न च सौगतमते सोऽस्तीति हेतुप्रयोगानवतार एव, अनै- शान्तिकं चेदं शालिवीजस्य कोद्रवांकुरजननम्प्रति अन्यानपेक्षत्वेऽपि तज्ज- ननस्वभावानियतत्वात् । तत्स्वभावत्त्वे सतीति विशेषणान दोप इति चेत्- ·प्रमेयरत्नमाला। न सर्वथा पदार्थानां विनाशस्वभावासद्धः । पर्यायरूपेणैव हि मावानामुत्पाद- विनाशावङ्गीक्रियेते न द्रव्यरूपेण- समुदेति विलयमृच्छति भावो नियमेन पर्ययनयस्य । नोदति नो विनश्यति भावनयालिङ्गितो नित्यम् ॥ १ इति वचनात् । नहि निरन्वयाविनाशे पूर्वक्षणस्य ततो मृताच्छिखिनः केकायितस्येवोत्तरक्षणस्योत्पत्तिर्घटते । द्रव्यरूपण कथञ्चिदत्यक्त- रूपस्यापि सम्भवात् न सर्वथा भावानां विनाशस्वभावत्वं युक्तम् । न च द्रव्यरूपस्य गृहीतुमशक्यत्वादमावस्तद्हणोपायस्य प्रत्यभिज्ञानस्य बलमुपलम्भात्तव्यामाण्यस्य च प्रागेवोक्तत्वादुत्तरकार्योत्पत्यन्यथानुपपत्तेश्च सिद्धत्वात् । यच्चान्यत्साधनं सत्त्वाख्यं तदपि विपक्षवत्स्वपक्षेऽपि समानत्वान्न साध्यसिद्धिनिबन्धनम् । तथा हि सत्त्वमर्थक्रियया व्याप्तमर्थक्रिया च क्रम- योगपद्याभ्यां ते च क्षणिकानिवर्तमाने स्वव्याप्यामर्थक्रियामादाय निवर्तेते। सा च निवर्तमाना स्वच्याप्यं सत्वमिति नित्यस्येव क्षणिकस्यापि खरविपाण- वदसत्त्वमिति न तत्र सत्वव्यवस्था । न च क्षाणिकस्य वस्तुनः क्रमयोग- पद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधोऽसिद्धस्तस्य देशकृतस्य कालकृतस्य वा क्रमस्या- सम्भवात् । अवस्थितस्यैकस्य हि नानादेशकालकलाव्यापित्वं देशक्रमः कालक्रमश्वाभिधीयते । न च क्षणिके सोऽस्ति, " यो यत्रैव स तत्रैव यो यदैव तदैव सः। न देशकालयोातिर्भावानामिह विद्यत" इति स्वयमेवा- मिधानात् । न च पूर्वोत्तरक्षणानामेकसन्तानापेक्षया क्रमः सम्भवति, सन्ता- नस्य वास्तवत्वे तस्यापि क्षणिकत्वेन क्रमायोगादक्षणिकावेऽपि वास्तवत्वे तनव सत्त्वादिसाधनमनैकान्तिकम् । अवास्तवत्वे न तदपेक्षः क्रमो युक्त इति । नापि योगपद्येन तत्राक्रिया सम्मवति, युगपदेकन स्वभावेन नाना- कार्यकरणे तत्कायकत्व स्यात् । नानास्वमावकल्पनायां ते स्त्रमावास्तेन व्यापनीयाः । तत्रैकेन स्वभावेन तद्व्याप्तौ तेषामेकरूपता, नानास्वभावेन ·चतुर्थसमुद्देशः। ६९ चेदनवस्था । अथैकत्रैकस्योपादानभाव एवान्यत्र सहकारिभाव इति न स्वमा- वमेद इष्यते । तर्हि नित्यस्यैकरूपस्यापि वस्तुनः क्रमेण नानाकार्यकारिणः स्वभावभेदः कार्यसाङ्क वा माभूत् । अक्रमात् क्रामिणामनुत्पत्तेनैवमिति चेदेकानंशकारणायुगपदनेककारणसाध्यानेककार्यविरोधादक्रामिणोऽपि न क्षाण- कस्य कार्यकारित्वमिति । किञ्च भवत्पक्षे सतोऽसतो वा कार्यकारित्वम् । सतः कार्यकर्तृत्वे सकलकालकलाव्यापिक्षणानामेकक्षणवृत्तिप्रसङ्गः । द्वितीय- पक्षे खरविषाणादेरपि कार्यकारित्वमसत्त्वाविशेषात् सत्वलक्षणस्प व्यभिचारश्च, तस्मान विशेषकान्तपक्षः श्रेयान् ॥ नापि सामान्यविशेषौ परस्परानपेक्षाविति योगमतमपि युक्तियुक्तमवभाति, तयोरन्योन्यमेदे द्वयोरन्यतरस्यापि व्यवस्थापयि- तुमशक्तेः । तथा हि-विशेषास्तावत् द्रव्यगुणकात्मनः सामान्य तु परा- परभेदाद्विविधं, तत्र परसामान्यात्सत्तालक्षणाद्विशेषाणां मेदेऽसत्वापत्तिरित । तथाच प्रयोगः। द्रव्यगुणकर्माण्यसद्रूपाणि सत्त्वादत्यन्तं भिन्नत्वात्प्रागमा- चादिवदिति । न सामान्यविशेषसमवायैयमिचारः । तत्र स्वरूपसत्वस्यामि- नस्य परैरभ्युपगमात् । ननु द्रव्यादीनां प्रमाणोपपन्नत्वे धमिग्राहकप्रमाणबा- धितो हेतुर्येन हि प्रमाणेन द्रव्यादयो निश्चीयन्ते तेन तत्सत्वमपीति । अथ 'न प्रमाणप्रतिपन्ना द्रव्यादयस्तार्ह हेतोराश्रयासिद्धिरिति' तदयुक्तम् । प्रसङ्ग- साधनात्प्रागभावादौ हि सत्त्वाद्भेदोऽसत्त्वेन व्याप्त उपलभ्यते ततश्च व्याप्यस्य द्रव्यादावभ्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तयिक इति प्रसङ्गसाधने अस्य दोष- स्याभावात् । एतेन द्रव्यादीनामप्यद्रव्यादित्वं द्रव्यत्वादमदे चिन्तितं बोद्ध- व्यम् । कथं वा षण्णां पदार्थानां परस्परं भेदे प्रतिनियतस्वरूपव्यवस्था ? द्रव्यस्य हि द्रव्यमिति व्यपदेशस्य द्रव्यत्वामिसम्बन्धाद्विधाने ततः पूर्व द्रव्य- स्वरूपं किञ्चिद्वाच्यं, येन सह द्रव्यत्त्वाभिसम्बन्धः स्यात् । द्रव्यमेव स्वरूप- मिति चेन, तव्यपदेशस्य द्रव्यत्त्वामिसम्बन्धनिबन्धनतया स्वरूपत्वायोगात् ।

·प्रमेयरत्नमाला। सत्त्वं निजं रूपमिति चेन्न, तस्यापि सत्तासम्बन्धादेव तद्यपदेशकरणात - एवं गुणादिष्वपि वाच्यम् । केवलं सामान्यविशेषसमवायानामेव स्वरूपसत्त्वेन तथाव्यपदेश,पपत्तेस्तत्रयव्यवस्थैव स्यात् । ननु जीवादिपदार्थानां सामान्य- विशेपात्मकत्वं स्पाद्वादिभिरभिधीयते तयोश्च वस्तुनोर्मेदाभेदाविति । तोच विरोधादिदोषोपनिपातानेकन सम्भविनाविति । तथाहि-भेदाभेदयोर्विधिनिषे. धयोरेकत्राभिन्ने वस्तुन्यसम्भवः शीतोष्णस्पर्शयोति ॥ १ ॥ भेदस्यान्यद- धिकरणमभेदस्य चान्यदिति वैयधिकरण्यम् ॥ २ ॥ यमात्मानं पुरोधाय भेदो यं च समाश्रित्याभेदः तावात्मानौ मिन्नी चामिन्नौ च तत्रापि तथा परिकल्पनादनवस्था ॥३॥ येन रूपेण मेदस्तेन भेदश्चामेदश्चेति सङ्करः॥४॥ येन भेदस्तेनाभेदो येनाभेदस्तेन भेद इति व्यतिकरः ॥ ५ ॥ मेदामेदा- त्मकत्वे च वस्तुनोऽसाधारणाकारेण निश्चेतुमशक्तः संशयः ॥ ६ ॥ ततश्चा- प्रतिपत्तिस्ततोऽमावः ॥ ७-८॥ इत्यनेकान्तात्मकमपि न सौस्थ्यमाभजतीति केचित् । तेऽपि न प्रातीतिकवादिनः । विरोधस्य प्रतीयमानयोरसम्भवादनु- पलम्भसाध्यो हि विरोधः, तत्रोपलभ्यमानयोः को विरोधः? यच्च शीतोष्णस्प- र्शयोति · दृष्टान्ततयोक्तं तच धूपदहनायेकावयविनः शांतोष्णस्प- स्विमावस्योपलब्धेरयुक्तमेव । एकस्य चलाचलरक्तारक्तावृतानावृतादिविरुद्ध- धर्माणां युगपदुपलब्धेश्च प्रकृतयोरपि न विरोध इति । एतेन वैयधिकरण्य- मप्यपास्तम् । तयोरेकाधिकरणत्वेन प्रतीतेः । अत्रापि प्रागुक्तनिदर्शनान्येव बोद्धव्यानिः । यच्चानवस्थानं दूपणं तदपि स्याद्वादिमतानभिज्ञैरेवापादितम् : तन्मतं हि सामान्यविशेपात्मके वस्तुनि सामान्यविशेषावेव भेदः । भेदध्व- निना तयोरेवाभिधानात् । द्रव्यरूपेणाभेद इति । द्रव्यमेवाभेद एकाने कात्मकत्वाद्वस्तुनः ।। यदि वा भेदनयप्राधान्येन वस्तुधर्माणामानन्या- नानवस्थ · । तथा हि-यत्सामान्यं यश्च. विशेषस्तयोरनुवृत्तव्यावृत्ता.

·चतुर्थसमुद्देशः। ७१ कारेण भेदस्तयोश्चार्थक्रियाभेदाढ़ेदश्च शक्तिमेदात् । सोऽपि सहकारिभेदा- दित्यनन्तधर्माणामङ्गीकरणात् कुतोऽनवस्था । तथा चोक्तम् । मूलक्षतिकरी- माहुरनवस्थां हि दूपणम् । वस्वानन्त्येप्यशक्तौ च नानवस्था विचार्यते ॥१॥ इति । यो च सङ्कव्यतिकरी तावपि मेचकज्ञाननिदर्शनेन सामान्यविशेषदृष्टा- न्तेन च परिहतौ । अथ तत्र तथा प्रतिमासनं परस्यापि वस्तुनि तथैव प्रतिमासोऽस्तु तस्य पक्षपाताभावान्निगीते संशयोऽपि न युक्तः तस्य चलित- प्रतिपत्तिरूपत्वादचलितप्रतिमासे दुर्घटत्त्वात् । प्रतिपन्ने वस्तुन्यप्रतिपत्तिरित्य. तिसाहसम् । उपलब्ध्यभिधानादनुपलम्भोऽपि न सिद्धस्ततो. नाभाव इति दृष्टेष्टाविरुद्धमनेकान्तशासनं सिद्धम् । एतेनावयवावयविनोगुणगुणिनोः कर्म. तद्वते.श्च कथंचिद्भेदाभेदौ प्रतिपादितौ बौद्धव्यौ । अथ समवायत्रशाद्धिने- ज्वप्यमेदप्रतीतिरनुपपन्नाब्रह्मतुलाख्यज्ञानस्येति चेत् न, तस्यापि ततोऽभिन्नस्य व्यवस्थापयितुमशक्तेः । तथा हि-समवायवृत्तिः स्वसमवायिषु वृत्तिमती स्यांदवृत्तिमती वा ? वृत्तिमत्वे स्वेनैव वृत्त्यन्तरेण वा ? न तावदाद्यः पक्षः समवाये समवायानभ्युपगमात् । पञ्चानां समवायित्त्वमिति वचनात् । वृत्य- न्तरकल्पनायां तदपि स्वसम्बन्धिषु वर्तते न वेति कल्पनायां वृत्त्यन्तरपर- म्पराप्राप्तेरनवस्था । वृत्त्यन्तरस्य स्वसंबन्धिषु वृत्त्यन्तरानभ्युपगमानानवस्थति चेत्, तर्हि समवायेऽपि वृत्त्यन्तरं माभूत् । अथ समवायो न स्वाश्रयवृत्तिर- रङ्गीक्रियते, तर्हि षण्णामाश्रितत्वमिति ग्रन्थो विरुध्यते । अथ समवायिपु सत्स्वेव समवायप्रतीतेस्तस्याश्रितत्वमुपकल्प्यते तर्हि मूर्तद्रव्येषु सत्स्वेत्र दिग्लिङ्गस्येदमतः पूर्वेण इत्यादिज्ञानस्य काललिङ्गस्य च परापरादिप्रत्ययस्य सद्भावात्तयोरपि तदाश्रितत्वं स्यात् । तथा चायुक्तमेतदन्यत्रनित्यद्रव्येभ्य इति । किञ्च समवायस्यानाश्रितत्त्वे सम्बन्धरूपतैव न घटते । तथा च प्रयोगः-समतायो न सम्बन्धः । अनाश्रितत्त्वादिगादिवदिति । अत्र समवा- यस्य धर्मिणः कथंचित्तादात्म्यरूपस्यानेकस्य च परैः प्रतिपन्नत्त्वाइमिग्राहक ·७२ प्रमेयरत्नमाला। प्रमाणबाध आश्रयासिद्धिश्च न वाच्येति । तस्याश्रितत्त्वेऽप्येतदभिधीयते न समवाय एकः सम्बन्धात्मकत्वे सत्याश्रितत्वात् संयोगवत् । सत्तयाऽनेकान्त इति सम्बन्धविशेषणम् । अथ संयोगे निबिडशिथिलादिप्रत्ययनानात्वान्नानास्वं नान्यत्र विपर्ययादिति चेत् न, समवायेऽप्युत्पत्तिमत्त्वनश्वरत्वप्रत्ययनानात्वस्य सुलभत्वात् । सम्बन्धिभेदाभेदोऽन्यत्रापि समान इति नैकत्रैव पर्यनुयोगो युक्तः । तस्मात्समवायस्य परपरिकल्पितस्य विचारासहत्वान्न तद्वशाद्गुणगुण्या- दिष्वमेदप्रतीतिः। अथ भिन्नप्रतिमासादवयवायवयव्यादीनां भेद एवेति चेन्न, भेदप्रतिभासस्याभेदाविरोधात् । घटपटादीनामपि कथञ्चिदमेदोपपत्तेः । सर्वथा प्रतिभासभेदस्यासिद्धेश्च । इदमित्याद्यमेदप्रतिभासस्यापि भावात्ततः कथंचिद्भेदाभेदात्मकं द्रव्यपर्यायात्मकं सामान्यविशेषात्मकं च तत्त्वं तीरादर्शिशकुनिन्यायेनायातमित्यलमतिप्रसङ्गेन । इदानीमनेकान्तात्मकवस्तु- समर्थनार्थमेव हेतुद्वयमाह- अनुवृत्तव्यासप्रत्ययगोचरत्वात्पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्ति- स्थितिलक्षणपरिणामेनार्थक्रियोपपत्तेश्चेति ॥२॥ अनुवृत्ताकारो हि गौगौरित्यादिप्रत्ययः । व्यावृत्ताकारः श्यामः शबल इत्यादिप्रत्ययः । तयोर्गोचरस्तस्य मावस्तत्वं तस्मात् । एतेन तिर्यक्सामान्य- व्यतिरेकलक्षणविशेषद्वयात्मकं वस्तु साधितम् । पूर्वोत्तराकारयोर्यथासंख्येन परिहारावाप्ती, ताभ्यां स्थितिः, सैव लक्षणं यस्य, स चासौ परिणामश्च, तेना- र्थक्रियोपपत्तेश्चेत्यनेन तूर्खतासामान्यपर्यायाख्यविशेषद्वयरूपं वस्तु समर्थितं भवति । अथ प्रथमोदिष्टसामान्यमेदं दर्शयन्नाह- सामान्य द्वेधा तिर्यगूर्खताभेदात् ॥ ३ ॥ प्रथममेंदं सोदाहरणमाह- सदृशपरिणामस्तिर्यक्, खण्डमुण्डादिषु गोत्ववत् ॥ ४॥ -- ·चतुर्थसमुद्देशः। ७३ नित्यकरूपस्य गोत्व देः क्रमयोगपद्याभ्यामक्रियाविरोधात् । प्रत्येकं. परिसमाप्त्या व्यक्तिषु वृत्त्ययोगाच्चानेकं सदृशपरिणामात्मकमेवेति तिर्यक्सा-- मान्यमुक्तम् । द्वितीयभेदमपि सदृष्टान्तमुपदर्शयति- परापरविवर्त्तव्यापिद्रव्यमूर्खता मुदिव स्थासादिष्विति ॥५॥ सामान्यमिति वर्तते तेनायमर्थः-उर्ध्वतासामान्यं भवति । किंतत् ? द्रव्यम् । तदेव विशिष्यते परापरविवर्तव्यापीति पूर्वापरकालवर्तित्रिकालानुयायी-- त्यर्थः । चित्रज्ञानस्यैकस्य युगपद्भाव्यनेकस्वगतनीलाद्याकारव्यातिवदेकस्य क्रममाविपरिणामव्यापित्त्वमित्यर्थः । विशेषस्यापि द्वैविध्यमुपदर्शयति- विशेषश्चेति ॥६॥ वेधेत्यधिक्रियमाणेनामिसम्बन्धः । तदेव प्रतिपादयति- पर्यायव्यतिरेकभेदादिति ॥ ७॥ प्रथमविशेषमेदमाह- एकस्मिन्द्रव्ये क्रमभाविनः परिणामाः पर्याया आत्मान हर्षविषादादिवदिति ॥ ८॥ अलात्मद्रव्यं स्वदेहप्रमितिमात्रमेव न व्यापकम् । नापि वटक- णिकामात्रम् । न च कायाकारपरिणतभूतकदम्बकमिति, तत्र व्यापकत्त्वे परेषामनुमानमात्मा व्यापकः द्रव्यत्त्वे सत्यमूर्तत्त्वादा- काशवदिति । तत्र यदि रूपादिलक्षणं मूर्तत्वं तत्प्रतिषेधोऽमूर्तत्वं तदा मनसाऽनेकान्तः । अथासर्वगतद्रव्यपरिमाणं मूतत्वं तनिषेधस्तथा चेत्परंप्रति साध्यसमो हेतुः । यच्चापरमनुमानं-आत्मा व्यापकः अणुपरिमाणानधिकरणत्वे सतिनित्यद्रव्यत्त्वादाकाशवदिति । तदपि न साधुसाधनम् । अणुपरिमाणान- धिकरणत्त्वमित्यत्र किमयं नार्थः पर्युदासः प्रसज्यो वा भवेत् ? तत्राद्यपक्षे अणुपरिमाणप्रतिषेधेन महापरिमाणमवान्तरपरिमाणं परिमाणमात्रं वा ? महा--. परिमाणं चेत् साध्यसमो हेतुः । अवान्तरपरिमाणं चेत् विरुद्धो हेतुरवान्तरप.. .

·प्रमेयरत्नमाला। रिमाणाधिकरणव हव्यापकत्वमेव साधयतीति । परिमाणमात्रं चेत्-तत्परि- माणसामान्यमङ्गीकर्तव्यम् । तथाचाणु गरिमाणप्रतिषेधेन परिमाणसामान्याधि- करणत्वमात्मन इत्युक्तम् । तच नुपपन्नं, व्यधिकरणासिद्धिप्रसङ्गात् । न हि परिमाणसामान्यमात्मनि व्यवस्थितं किन्तु परिमाणव्यक्तिष्वेवेति । न चावान्तरमहापरिमाणद्वयाधारतयाऽऽऽमन्यप्रतिपन्ने परिमाणमात्राधिकरणता तत्र निश्चेतुं शक्या । दृष्टान्तश्च साधनविकलः । आकाशस्य महापरिमाणाधिकर- णतया परिमाणमात्राधिकरणवायोगात् । नित्यद्रव्यत्वं च सर्वथाऽसिद्धम् । नित्यस्य क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाविरोधादिति । प्रसज्यपक्षेऽपि तुच्छामावस्य ग्रहणोनयासम्भवात् न विशेषणत्वम् । न चागृहीतविशेषणं नाम न चाग- हीतविशेषणाविशेष्ये बुद्धिरितिवचनान्न प्रत्यक्षं तद्ग्रहणोपायः सम्बन्धाभावा- दिन्द्रियार्थसन्निकर्पजं हि प्रत्यक्षं तन्मते प्रसिद्धम् । विशेषणविशेष्यमावक- ल्पनायाममावस्य नागृहोतस्य विशेषणत्वमिति तदेव दूपणम् 1. तस्मान्न व्यापकमात्मद्रव्यम् । नापि वटकणिकामात्रं कमनीयकान्ताकुचजवनसंस्पर्श- काले प्रतिलोमकूपमाल्हादनाकारस्य सुखस्यानुभवनात् । अन्यथा सर्वाङ्गीण- रोमाञ्चादिकार्योदयायोगात् । आशुवृत्त्यालातचक्रवत् क्रमेणैव तत्सुखमिय. 'नुपपन्नम् । परापरान्तःकरणसम्बन्धस्य तत्कारणस्य परिकल्पनायां व्यवधान- प्रसङ्गात् । अन्यथा सुखस्य मानसप्रत्यक्षत्वायोगादिति । नापि पृथिव्यादि- चतुष्टयात्मकत्वमात्मनः सम्भाव्यते । अचेतनेभ्यश्चैतन्योत्पत्त्ययोगाद्धारणेरण- द्रवोष्णतालक्षणान्वयाभावाच । तदहर्जातवालकस्य स्तनादावभिलाषाभाव- प्रसङ्गाच्च । अभिलाषो हि प्रत्यभिज्ञाने भवति, तच्च स्मरणे, स्मरणं चानुभवे भवतीति पूर्वानुभवः सिद्धः । मध्यदशायां तथैव व्याप्तेः । मृताना रक्षोयक्षादिकुलेषु स्वयमुत्पनत्वेन कथयतां दर्शनात् । केषाञ्चित् भवस्मृते- रुपलम्भाच्चानादिश्चेतनः सिद्ध एव तथा चोक्तम्-तदहर्जस्तनेहातो रक्षोदृष्टर्मवस्मृतेः । भूतानन्ययनासिद्धः प्रकृतिज्ञः सनातनः ॥ १ ॥ इति ।

·पंचमसमुद्देशः। न च स्वदेहप्रमितिरात्मेत्यत्रापि प्रमाणाभावात् सर्वत्र संशय इति वक्तव्यं तत्रानुमानस्य सद्भावात् । तथाहि देवदत्तात्मा तदेह एव तत्र सर्वत्रैव च विद्यते तत्रैव तत्र सर्वत्र च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलम्भात् । यो यत्रैव यत्र . सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यते . स तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च विद्यते यथा देवदत्तगृहे एव तत्र सर्वत्रैव चोपलभ्यमानः स्वासाधारणभासुरत्वादिगुणः प्रदीपः तथाचायं तस्मात्तथेति । तदसाधारण- गुणा ज्ञानदर्शनसुखवीर्यलक्षणास्ते च सर्वाङ्गीणास्तत्रैव चोपलभ्यन्ते । सुखमाल्हादनाकारं विज्ञान मेवबोधनम् । शक्तिः क्रियानुमेया स्याघ्नः कान्तासमागमे ॥ १ ॥ इति वचनात् । तस्मादात्मा देहप्रमितिरेव स्थितः । द्वितीयं विशेपमेदमाह- अर्था-तरगतो विसदृशपरिणामो व्यतिरेको गोमहिपादिवत् ॥८॥ वैसादृश्यं हि प्रतियोगिग्रहणे सत्येव भवति । न चापेक्षिकत्वादस्यांवस्तु. त्वमवस्तुन्यापेक्षिकत्वायोगात् । अपेक्षाया वस्तुनिष्ठत्वात् ॥ स्यात्कारलांच्छितमवाध्यमनन्तधर्म- । संदोहर्मितमशेपमापे प्रमेयम् ॥ देवैः प्रमाणवलतो निरचायि यच । संक्षिप्तमेव मुनिभिर्विवृतं मयैतत्॥१॥ इति परीक्षामुखस्य लघुवृत्तौ विषयसमुद्देशश्चतुर्थः ॥ ४ ॥ 3. अथेदानी फलविप्रतिपत्तिनिरासार्थमाह-. अज्ञाननिवृत्तिानोपादानोपेक्षाश्च फलम् ॥ १॥ द्विविधं हि फलं साक्षात्पारम्पर्येणेति । साक्षादज्ञाननिवृत्तिः पारम्पर्येण हानादिकमिति, प्रमेयनिश्चयोत्तरकालभावित्त्वात्तस्येति । तद्विविधमपि फलं प्रमाणाद्भिन्नमेवेति योगा | अभिन्नामेवेति सौगताः । तन्मतद्वयनिरासेन स्वमतं व्यवस्थापयितुमाह-.-: san .

·७६ प्रमयरत्नमाला। , प्रमाणादभिन्न भिन्नं च ॥२॥ कथंचिदभेदसमर्थनार्थे हेतुमाह- यः प्रमिमीते स एव निवृत्ताज्ञानो जहात्यादत्त उपेक्षते चेति प्रतीतेः ॥३॥ अयमर्थः-यस्यैवात्मनः प्रमाणाकारेण परिणतिस्तस्यैव फलरूपतया परिणाम इत्येकप्रमात्रपेक्षया प्रमाणफलयोरमेदः । करणक्रियापरिणाममेदाढ़ेद इत्यस्य सामर्थ्यसिद्धत्वानोक्तम् ॥ पारम्पर्येण साक्षाच फलं द्वेषाऽमिधायि यत् । देवैर्मिन्नममिन्नं च प्रमाणात्तदिहोदितम् ॥ १ ॥ इति परीक्षामुखलघुत्तो फलसमुद्देशः पञ्चमः ॥ ५ ॥ अथेदानीमुक्तप्रमाणस्वरूपादिचतुष्टयाभासमाह- ततोऽन्यत्तदाभासमिति ॥१॥ तत उक्तात् प्रमाणस्वरूपसंख्याविषयफलमेदादन्यद्विपरीतं तदामासमिति। तत्र क्रमप्राप्तं खरूपाभासं दर्शयति-- अस्वसंविदितगृहीतार्थदर्शनसंशयादयः प्रमाणाभासाः ॥२॥ अस्वसंविदितञ्च गृहीतार्थञ्च दर्शनञ्च संशय आदिर्येषां ते संशया- दयश्चति सर्वेषां द्वंद्वः । आदिशब्देन विपर्ययानध्यवसाययोरपि ग्रहणम् । तत्रास्वसंविदितं ज्ञानं ज्ञानान्तरप्रत्यक्षत्वादिति नैयायिकः । तथाहि ज्ञानं . स्वव्यतिरिक्तवेदनवेद्यं वद्यत्वात् घटवदिति । तदसङ्गतम्-धर्मिज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वे साध्यान्तःशातित्वेन धमिवायोगात् । स्वसंविदितत्वे तेनैव हेतोरनेकान्तात् । महेश्वरज्ञानेन च व्यभिचाराद्वयाप्तिज्ञाने- नाप्यनेकान्तादर्थप्रतिपत्त्ययोगाच्च । नहि ज्ञापकमप्रत्यक्ष ज्ञाप्यं गमयति

·षष्ठसमुद्देशः ।
शब्दलिङ्गादीनामपि तथैव गमकत्त्वप्रसङ्गात् । अनन्तरभाविज्ञानग्राह्यत्वे तस्या-
प्यगृहीतस्य पराज्ञापकत्वात्तदनन्तरं कल्पनीयम् । तत्रापि तदनन्तरमित्यनवस्था
तस्मान्नायं पक्षः श्रेयान् । एतेन करणज्ञानस्य परेक्षत्वेनास्वसंविदितत्वं ब्रुव-
नपि मीमांसकः प्रत्युक्तः । तस्यापि ततोऽर्थप्रत्यक्षत्वायोगात् । अथ कर्म-
त्वेनाप्रतीयमानत्वादप्रत्यक्षत्वे तर्हि फलज्ञानस्याप्रत्यक्षता तत एव स्यात् ।
अथ फलत्वेन प्रतिमासनं नो चेत् करणज्ञानस्यापि करणत्वेनावमासनात्
प्रत्यक्षत्वमस्तु । तस्मादर्थप्रतिपत्त्यन्यथाऽनुपपत्तेः करणज्ञानकल्पनावदर्थप्रत्य-
क्षत्वान्यथाऽनुपपत्तेनिस्यापि प्रत्यक्षत्वमस्तु । अथ करणस्य चक्षुरादेरप्रत्य-
क्षत्वेऽपि रूपप्राकट्याद्वयमिचार इति चेन्न, मिन्नकर्तृककरणस्येव तद्वयमि-
चारात् । अभिन्नकर्तृके करणे सति कर्तृप्रत्यक्षतायां तदभिन्नस्यापि कर.
णस्य कथञ्चित्प्रत्यक्षत्वेनाप्रत्यक्षतैकान्तविरोधात्प्रकाशात्मनोऽप्रत्यक्षत्वे प्रदी.
पप्रत्यक्षत्वविरोधवदिति । गृहीतग्राहिधारावाहिज्ञानं गृहीतार्थ, दर्शनं सौग-
तामिमतं निर्विकल्पकं, तच्च स्वविपयानुपदर्शकत्वादप्रमाणं व्यवसायस्यैव
तज्जनितस्य तदुपदर्शकत्त्वात् । अथ व्यवसायस्य प्रत्यक्षाकारेणानुरक्तत्वा-
ततः प्रत्यक्षस्यैव प्रामाण्य व्यवसायस्तु गृहीतग्राहित्वादप्रमाणमिति तन्न
सुमाषितं-दर्शनस्याविकल्पकस्यानुपलक्षणात्तत्सद्भाबायोगात् सद्भावे वा
नीलादाविव क्षणक्षयादावपि तदुपदर्शकत्वप्रसङ्गात् । तत्र विपरीतसमारोपा-
न्नेति चेहि सिद्धं नीलादौ समारोपविधिग्रहणलक्षणो निश्चय इति
तदात्मकमेव प्रमाणमितरत्तदाभासमिति । संशयादयश्च प्रसिद्धा एव । तत्र
संशय उभयकोटिसंस्पर्शी स्थाणुर्वा पुरुषो वेति परामर्शः । विपर्ययः पुनर-
तस्मिंस्तदिति विकल्पः । विशेषानवधारणमध्यवसायः । कथमेषामस्वसंवि-
दितादीनां तदाभासतेत्यत्राह-
स्वविषयोपदर्शकत्वाभावात् ॥ ३॥

·७८ प्रमेयरत्नमाला। - गतार्थमेतत् । अत्र दृष्टानां यथ क्रममाह- पुरुपान्तरपूर्वार्थगच्छत्तृणस्पर्शस्थाणुपुरुपादिज्ञानवत् ॥ ४ ॥ पुरुपान्तरं च पूर्वार्थश्च गच्छत्तृणस्पर्शश्च स्थाणुपुरुषादिश्च तेषां ज्ञानं बद्वत् । अपरं च सन्निकर्षवादिनं प्रति दृष्टान्तमाह--- चलरसयोर्द्रव्ये संयुक्तसमवायवच्च ॥५॥ अयमों यथा चक्षूरसयोः संयुक्तसमवायः सन्नपि न प्रमाणं तथा चक्षुरूपयोरपि । तस्मादयमपि प्रमाणामास एवेति । उपलक्षणमेतत् अति- व्याप्तिकथनमव्याप्तिश्च । सन्निकर्षप्रत्यक्षवादिनां चक्षुषि सन्निकर्षस्यामा- वात् । अथ चक्षुः प्राप्तार्थपरिच्छेदकं व्यवहितार्थाप्रकाशकत्वात् प्रदीपवदिति तसिद्धिरिति मतं तदपि न साधीयः । काचाभ्रपटलादिव्यवहितार्थानामपि चक्षुपा प्रतिमासनाद्धेतोरसिद्धेः । शाख.चन्द्रमसोरेककालदर्शनानुपपत्तिप्रस- तेश्च । न च तत्र क्रमेऽपि योगपद्याभिमान इति वक्तव्यम् । कालव्यवधा- नानुपलब्धेः । किञ्च क्रमप्रतिपत्तिः प्राप्तिनिश्चये सति भवति । न च क्रमप्राप्तौ प्रमाणान्तरमस्ति । तैजसत्वमस्तीति चेन्न तस्यासिद्धेः । अथ चक्षुस्तैजसं रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्त्वात् प्रदीपवदिति । तदप्य- पर्यालोचिताभिधानं मण्यञ्जनादेः पार्थिवत्वेऽपि रूपप्रकाशकत्वदर्शनात् । पृथिव्यादिरूपप्रकाशकत्त्वे पृथिव्याघारब्धवप्रसङ्गाच । तस्मात्सन्निकर्षस्या- व्यापकत्वान्न प्रमाणत्वं करणज्ञानेन व्यवधानाचेति । प्रत्यक्षामासमाह अवैशये प्रत्यक्षं तदाभासं बौद्धस्याकस्मादधुमदर्शनाद्वहि- विज्ञानवदिति ॥६॥ परोक्षामासमाह- वैशोऽपि परोक्षं तदाभासं मीमांसकस्य करणज्ञानवत् ॥ ७ ॥ प्राक् प्रपञ्चितमेतत् । परोक्षभेदाभासमुपदर्शयन् प्रथम क्रमप्राप्त स्मरणाभासमाह--- - ·७९. -- षष्ठसमुद्देशः। अतस्मिंस्तदिति ज्ञानं स्मरणाभासं जिनदत्ते स देवदत्तो यथति अतस्मिन्नननुभूत इत्यर्थः शेषं सुगमम् । प्रत्यभिज्ञानाभासमाह- सदृशे तदेवेदं तस्मिन्नेव तेन. सदृशं यमलकवदित्यादि प्रत्यभिज्ञानाभासम् ॥ ९॥ द्विविधं प्रत्यभिज्ञानामासमुपदर्शितं, एकत्वनिबंधनं सादृश्यनिबंधनं चेति । तत्रैकत्वे सादृश्यावभासः सादृश्ये चैकत्वाभासस्तदाभासमिति । तर्कामा- समाह- असम्बद्धे तज्ज्ञानं तर्कामासम् ॥ १० ॥ यावाँस्तत्पुत्रः स श्याम इति यथा । तज्ज्ञानमिति व्याप्तिलक्षणसम्बन्ध- ज्ञानमित्यर्थः इदानीमनुमानाभासमाह- इदमनुमानाभासम् ॥११॥ इदं वक्ष्यमाणमिति भावः । तत्र तदवयवाभासोपदर्शनेन समुदायरूपा- नुमानाभासमुपदर्शयितुकामः प्रथमावयवाभासमाह-- तत्रानिष्टादिः पक्षाभासः ॥ १२ ॥ इष्टमबाधितमित्यादि तलक्षणमुक्तमिदानीं तद्विपरीतं तदाभासमिति कथ यति- अनिष्टो मीमांसकस्यानित्यः शब्दः ॥ १३ ॥ असिद्धाद्विपरीतं तदाभासमाह- सिद्धः श्रावणः शब्द इति ॥ १४ ॥ अबाधितमविपरीतं तदाभासमावेदयन् स च प्रत्यक्षादिवाधित एवेति दर्शयन्नाह- बाधितः प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचनैः ॥ १५ ॥ एतेषां क्रमेणोदाहरणमाह-- .

·८०.
प्रमेयरत्नमाला।
तत्र प्रत्यक्षबाधितो यथा अनुष्णोऽग्निद्रव्यत्वाजालवत् ।
स्पार्शनप्रत्यक्षेण ह्युष्णस्पर्शात्मकोऽग्निरनुभूयते । अनुमानबाधितमाह-
अपरिणामी शब्दः कृतकत्वात् घटवत् ॥ १७ ॥
अन्न पक्षोऽपरिणामी शब्दः कृतकत्वादित्यनेन बाध्यते । आगमवाधि-
तमाह-
प्रेत्यामुखपदो धर्मः पुरुषाभितत्वादधर्मवत् ॥ १८ ॥
आगमे हि पुरुषाश्रितत्वाविशेषेऽपि परलोके धर्मस्य सुखहेतुत्वमुक्तम् ।
लोकबाधितमाह-
शुचि नरशिरःकपालं पाण्यंगत्वाच्छंखशुक्तिवत् ॥ १९ ॥
लोके हि प्राण्यंगत्वेऽपि कस्यचिच्छचित्त्रमशुचित्वं च । तत्र नरकपाला-
दीनामशुचित्वमेवेति लोकबाधितत्वम् । स्ववचनबाधितमाह-
माता मे वन्ध्या पुरुषसंयोगेऽप्यगर्भत्वात्मसिद्धवन्ध्यावत् ॥२०॥
इदानी हेत्वाभासान् क्रमापनानाह-
हेत्वाभासा असिद्धविरुद्धवानकान्तिकाकिञ्चित्कराः ॥ २१ ॥
एषां यथाक्रमं लक्षणं सोदाहरणमाह---
असत्सत्तानिश्चयोऽसिद्धः ॥ २२ ॥
सत्ता च निश्चयश्च सत्तानिश्चयौ, असन्तौ सत्तानिश्चयो यस्य स भवत्य-
सत्सत्तानिश्चयः । तत्र प्रथममेदमाह-
अविद्यमानसत्ताकः परिणामी शब्दश्चाक्षुषत्वात् ॥ २३ ॥
कथमस्यासिद्धत्वामित्याह-
स्वरूपेणासत्त्वात् ॥ २४ ॥
द्वितीयासिद्धमेदमुपदर्शयति-
अविद्यमाननिश्चयो मुग्धबुद्धिमत्यनिरत्र धूमादिति ॥ २५ ॥

·- पष्ठसमुद्देशः। ८१ अस्याप्यसिद्धता कथमित्त्यारेकायामाह- तस्य वाष्पादिभावेन भूतसंघाते संदेहात् ॥ २६ ॥ तस्येति मुग्धबुद्धिप्रतीत्यर्थः । अपरमसिद्धभेदमाह-- सांख्यम्मति परिणामी शब्दः कृतकत्त्वादिति ॥ २७ ॥ अस्यासिद्धतायां कारणमाह- तेनाज्ञातत्वादिति ॥२८॥ तेन सांख्येनाज्ञातत्वात् , तन्मते ह्याविर्भावतिरोभावावेव प्रसिद्धौ नोत्प- त्यादिरिति । अस्याप्यनिश्चयादसिद्धत्वमित्यर्थः । विरुद्धं हेत्वाभासमुपदर्शयन्नाह- विपरीतनिश्चिताविनाभावो विरुद्धोऽपरिणामी शब्द: कृतकत्वात् ।। २९ ॥ कृतकत्वं ह्यपरिणामविरोधिना परिणामेन व्याप्तमिति । अनैकान्तिकं हेत्वाभासमाह- विपक्षेऽप्यविरुद्धवृत्तिरनैकान्तिकः ॥३०॥ अपिशव्दान केवलं पक्षसपक्षयोरिति द्रष्टव्यम् । स च द्विविधो विपक्ष निश्चितवृत्तिः शङ्कितवृत्तिश्चेति । तत्राद्यं दर्शयन्नाह- निश्चितत्तिरनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् घटवदिति ॥ ३१ ॥ कथमस्य विपक्षे निश्चिता वृत्तिरित्याशङ्कयाह- आकाशे नित्येऽप्यस्य निश्चयात् ॥ ३२ ॥ शङ्कितवृत्तिमुदाहरति- शङ्कितवृत्तिस्तु नास्ति सर्वज्ञो वक्तृत्वादिति ॥ ३३ ॥ अस्यापि कथं विपक्षे वृत्तिराशंक्यत इत्यत्राह- सर्वज्ञत्वेन वक्तृत्वाविरोधादिति ॥ ३४ ॥ अविरोधश्च ज्ञानोत्कर्षे वचनानामपकर्षादर्शनादिति निरूपितप्रायम् । अकिञ्चित्करस्वरूपं निरूपयति- ·८२ प्रमेयरत्नमाला। -- सिद्धे प्रत्यक्षादिवाघिते च साध्ये हेतुरकिञ्चित्करः ॥ ३५ ॥ तत्र सिद्धे साध्ये हेतुरकिञ्चित्कर इत्युदाहरति-- सिद्धः श्रावणः शब्दः शव्दत्वात् ।। ३६.॥ कथमस्याकिञ्चित्करत्वमित्याह- किञ्चिदकरणात् ॥ ३७॥ अपरं च भेदं प्रथमस्य दृष्टान्तीकरणद्वारेणोदाहरति- यथाऽनुष्णोऽग्निद्रव्यत्वादित्यादौकिञ्चित्कर्तुमश्यक्यत्वात् ॥३८॥ अकिञ्चित्करत्त्वमिति शेपः । अयं च दोपो हेतुलक्षणविचारावसर एव, न वादकाल इति व्यक्तीकुर्वन्नाह- लक्षण एवासौ दोपो व्युत्पन्नमयोगस्य पक्षदोपेणैव दुष्टत्वात्॥३९॥ दृष्टान्तोऽन्वयव्यतिरेकभेदाद्विविध इत्युक्तं तत्रान्वयदृष्टान्तामासमाह दृष्टान्ताभासा अन्वयेऽसिद्धसाध्यसाधनोभयाः ॥ ४० ॥ साध्यं च साधनं च उभयं च साध्यसाधनोभयानि असिद्धानि तानि येष्विति विग्रहः । एतानेकात्रैवानुमाने दर्शयति-- अपौरुषेयः शब्दोऽमूर्तत्त्वादिन्द्रिय सुखपरमाणुघटवत् ॥४१॥ इन्द्रियसुखमसिद्धसाध्यं तस्य पौरुषेयत्वात् । परमाणुरसिद्धसाधनं तस्य मूर्तत्त्वात् । घटश्चासिद्धोमयः पौरुषेयत्त्वान्मूतत्त्वाच । साध्यव्याप्तं साधनं दर्शनीयमिति दृष्टान्तावसरे प्रतिपादितं तद्विपरीतदर्शनगपि तदाभासमित्याह- विपरीतान्वयंश्च यदपौषयं तदमूर्तम् ॥ ४२ ॥ कुतोऽस्य तदाभासतेत्याह-- विद्युदादिनातिमसङ्गात् ॥ ४३ ।। तस्याप्यमूर्तताप्राप्तरित्यर्थः । व्यतिरेको दाहरणाभासमाह- व्यतिरेकेऽसिद्ध तद्वयतिरेकाः परमाण्विन्द्रियमुखाकाशवत् ।। ४४ ।। se - - , ·- पप्ठसमुद्देशः। ८३ अपौरुषेयः शब्दोऽमूर्तत्वादित्यत्रैवासिद्धाः साध्यसाधनोभयव्यतिरेका यत्रेति विग्रहः । तत्रासिद्धसाध्यव्यतिरेकः परमाणुस्तस्यापौरुपेयत्वात् इन्द्रियसुखम- सिद्धसाधनव्यतिरेकम् । आकाशं त्वसिद्धोभयव्यतिरेकमिति । साध्याभावे साधनव्यावृत्तिरिति व्यतिरेकोदाहरणप्रघट्टके स्थापितं तत्र तद्विपरीतमपि तदामासमित्युपदर्शयति- विपरीतव्यतिरेकश्च यन्नामूर्त तन्नापौरुपेयम् ॥ ४५ ॥ बालव्युत्पत्यथै तत्रयोपगम इत्युक्तमिदानी तान्प्रत्येव कियद्धीनतायां प्रयो- गाभासमाह- वालपयोगाभासः पञ्चावयवेषु कियद्धीनता ॥ ४६ ॥ तदेवोदाहरति- अग्निमानयं देशो धूमवत्वात् यदित्थं तदित्थं यथा महानस इति। इत्यवयवत्रयप्रयोगे सतीत्यर्थः । चतुरवयवप्रयोगे तदाभासत्वमाह- धूमवांश्चायमिति वा ॥४८॥ अवयवविपर्ययेऽपि तत्त्वमाह- तस्मादगिमान् धृमवांश्चायमिति ॥ ४९ ॥ कथमक्यवविपर्यये प्रयोगामास इत्यारेकायामाह- स्पष्टतया प्रकृतपतिपत्तेरयोगात् ॥ ५० ॥ इदानीमागमामासमाह-- रागद्वेषमोहाक्रान्तपुरुपवचनाज्जातमागमाभासम् ॥ ५१ ॥ उदाहरणमाह- यथा नधास्तीरे मोदकराशयः सन्ति, धावध्वं माणवकाः ॥५२॥ कश्चिन्माणवकैराकुलीकृतचेतास्तत्सङ्गपरिजिहीर्षया प्रतारणवाक्येन नद्या देशं तान् प्रस्थापयतीत्याप्तोक्तेरन्यत्वादागमाभासत्वम् । प्रथमोदाहरणमात्रे- णातुष्यन्नुदाहरणान्तरमाह--- - ·प्रमेयरत्नमाला। - - अंगुल्यने हस्तियूथशतमास्त इति च ॥ ५३ ॥ अत्रापि सांख्यपशुः स्वदुरागमजनितवासनाहितचेता दृष्टेष्टविरुद्ध सर्वे सर्वत्र विद्यत इति मन्यमानस्तथोपदिशतीत्यनाप्तवचनत्वादिदमपि तथेत्यर्थः । कथमनन्तरयोर्वाक्ययोस्तदाभासत्वमित्यारेकायामाह- विसंपादात् ।। ५४ ॥ अविसंवादरूपप्रमाणलक्षणाभावान्न तद्विशेषरूपमपीत्यर्थः । इदानीं संख्यामासमाह- प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमित्यादि संख्याभासम् ॥ ५५ ॥ प्रत्यक्षपरोक्षभेदात् द्वैविध्यमुक्तं तद्वैपरीत्येन प्रत्यक्षमेव, प्रत्यक्षानुमाने एवेत्यायवधारणं संख्यामासम् । प्रत्यक्षमेवैकमिति कथं संख्यामासमित्याह- लौकायतिकस्य प्रत्यक्षतः परलोकादिनिपेधस्य परवुद्धयादेश्चा- सिद्धेरतद्विषयत्वात् ॥ ५६ ॥ अतद्विषयत्वात् अप्रत्यक्षविषयत्वादित्यर्थः । शेषं सुगमम् । प्रपञ्चितमे- वैतत्संख्याविप्रतिपत्तिनिराकरण इति नेह पुनरुच्यते । इतरवादिप्रमाणेयत्ता- वधारणमपि विघटत इति लोकायतिकदृष्टान्तद्वारेण तन्मतेऽपि संख्यामास- मिति दर्शयति- सौगतसांख्ययोगमाभाकरजैमिनीयानां प्रत्यक्षानुमानागमोप- मानार्थापत्त्यभावैरेकैकाधिकैर्व्याप्तिवत् ॥ ५७॥ यथा प्रत्यक्षादिभिरेकैकाधिकाप्तिः प्रतिपत्तुं न शक्यते सौगतादिमि- स्तथा प्रत्यक्षेण लौकायतिकैः परबुद्धयादिरपीत्यर्थः। अथ परबुद्धयादिप्रतिपत्तिः प्रत्यक्षेण माभूदन्यस्माद्भविष्यतीत्याशङ्कयाह- अनुमानादेस्तद्विषयत्वे प्रमाणान्तरत्वम् ॥ ५८ ॥ तच्छब्देन परबुद्धयादिरभिधीयते । अनुमानादेः परबुद्धयादिविषयत्वे प्रत्यकप्रमाणवादो हीयत इत्यर्थः । अनोदाहरणमाह-- - ·पष्ठसमुद्देशः। तर्कस्येव व्याप्तिगोचरत्वे प्रमाणान्तरत्वम् अप्रमाणस्यान्यव- स्थापकत्वात् ॥ ५९ ॥ सौगतादीनामिति शेषः । किञ्च प्रत्यक्षकप्रमाणवादिना प्रत्यक्षायेकैका- धिकप्रमाणवादिमिश्च स्वसंवेदनेन्द्रियप्रत्यक्षभेदोऽनुमानादिभेदश्च प्रतिमास- भेदेनेव वक्तव्यो गत्यन्तराभावात् । स च तद्भेदो लोकायतिकंप्रति प्रत्यक्षानुमानयोरितरेषां व्यातिज्ञानप्रत्यक्षादिप्रमाणेष्विति सर्वेषां प्रमाणसंख्या विघटते । तदेव दर्शयति- प्रतिभासभेदस्य च भेदकत्वात् ॥ ६० ॥ इदानी विषयामासमुपदर्शयितुमाह- विषयामासः सामान्य विशेपो द्वयं वा स्वतंत्रम् ॥ ६१ ॥ कथमेषां तदामासतेत्याह- तथाऽप्रतिभासनात्कार्याकरणाच ॥ २ ॥ किञ्च तदेकान्तात्मकं तत्त्वं स्वयं समर्थमसमर्थ वा कार्यकारि स्यात् ? - प्रथमपक्षे दूषणमाह- समर्थस्य करणे सर्वदोत्पत्तिरनपेक्षत्वात् ।। ६३ ॥ सहकारिसान्निध्यात् तत्करणान्नेति चेदनाह- परापेक्षणे परिणामित्वमन्यथा तदभावात् ॥ ६४ ॥ वियुक्तावस्थायामकुर्वतः सहकारिसमवधानवेलायां कार्यकारिणः पूर्वोत्तरा- , कारपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामोपपत्तेरित्यर्थः । अन्यथा कार्यकारणा- भावात् । प्रागभावावस्थायामेवेत्यर्थः । अथ द्वितीयपक्षदोपमाह- स्वयमसमर्थस्य अकारकत्वात्पूर्ववत् ।। ६५ ।। अथ फलामासं प्रकाशयन्नाह-- फलाभासं प्रमाणादभिन्न भिन्नमेव वा ॥ ६६ ॥ कुतः पक्षद्वयेऽपि तदाभासतेत्याशङ्कायामाद्यपक्षे तदामासत्वे हेतुमाह - - ·८६ प्रमेयरत्नमाला। - - अभेदे तद्वयवहारानुपपत्तेः ॥ ६७ ॥ फलमेव प्रमाणमेव वा भवेदिति भावः । व्यावृत्या संवृत्यपरनामधेयया तत्कल्पनाऽस्त्यित्याह- व्यात्त्याऽपि न तत्कल्पना फलान्तराद्यात्याऽफलत्वमसङ्गात् ।। अयमर्थः-यथा फलाद्विजातीयात् फलस्य व्यावृत्या फलव्यवहारस्तथा फलान्तरादपि सजातीयायावृत्तिरप्यस्तीत्यफलत्वम् । अत्रैवाभेदपक्षे दृष्टान्तमाह- प्रमाणायावृत्त्येवाप्रमाणत्वस्येति ॥ ६९ ॥ अत्रापि प्रानन्येव प्रक्रिया योजनीया । अभेदपक्षं निराकृत्य आचार्य उपसंहरति-- तस्माद्वास्तवोऽभेद इति ॥ ७० ॥ भेदपक्षं दूषयन्नाह- भेदे त्वात्मान्तरवत्तदनुपपत्तेः ॥ ७१ ॥ अथ यत्रैवात्मनि प्रमाणं समवेतं फलमपि तत्रैव समवेतमिति समवाय- लक्षणप्रत्यासत्या प्रमाणफलव्यवस्थितिरिति । नात्मान्तरे तत्प्रसंग इति चेत्तदपि न सूक्तमित्याह-- समवायेऽतिप्रसङ्ग इति ॥ ७२ ॥ समवायस्य नित्यत्वाध्यापकत्वाच्च सर्वात्मनामपि समवायसमानधर्मिकत्वान्न ततः प्रतिनियम इत्यर्थः । इदानी स्वपरपक्षसाधनदूपणव्यवस्थामुपदर्शयति- प्रमाणतदाभासौ दुष्टतयोद्भावितौ परिहतापरिहृतदोषौ वादिनः । साधनतदाभासौ प्रतिवादिनो दूपणभूषणे च ।। ७३ ॥ वादिना प्रमाणमुपन्यस्तं तच्च प्रतिवादिना दुष्टतयोद्भावितं पुनर्वादिना परिहृतं तदेव तस्य साधनं भवति प्रतिवादिनश्च दूषणामिति । यदा तु वादिना प्रमाणामासमुक्तं प्रतिवादिना तथैवोद्भावितं वादिना चापरिहतं तदा -- - ·८७ षष्ठंसमुद्देशः। तद्वादिनः साधनाभासो भवति प्रतिवादिनश्च भूषणमिति । अथोक्तप्रकारेणा- शेषविप्रतिपत्तिनिराकरणद्वारेण प्रमाणत्वं स्वप्रतिज्ञातं परीक्ष्य नयादितत्वम- न्यत्रोक्तमिति दर्शयन्नाह- सम्भवदन्यद्विचारणीयमिति ॥ ७४ ॥ सम्भवद्विद्यमानमन्यत्प्रमाणतत्त्वान्नयस्वरूपं शास्त्रान्तरप्रसिद्ध विचारणीय- मिह युक्त्या प्रतिपत्तव्यम् । तत्र मूलनयो द्वौ द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकभेदात् । तत्र द्रव्यार्थिकस्त्रेधा नैगमसंग्रहव्यवहारमेदात् । पर्यायार्थिकश्चतुर्धा ऋजुसूत्र- शब्दसममिरूढैवम्भूतमेदात् । अन्योऽन्यगुणप्रधानभूतमेदामेदप्ररूपणो नंगमः । नैकं गमो नैगम इति निरुक्तेः । सर्वथाऽमेदवादस्तदाभासः । प्रतिपक्षव्यपेक्षः सन्मात्रग्राही संग्रहः । ब्रह्मवादस्तदामासः । संग्रहगृहीतभे- दको व्यवहारः । काल्पनिको मेदस्तदाभासः । शुद्धपर्यायग्राही प्रतिपक्षसा- पेक्ष ऋजुसूत्रः । क्षणिकैकान्तनयस्तदाभासः । कालकारकलिङ्गानां भेदा- च्छब्दस्य कथञ्चिदर्थभेदकथनं शब्दनयः । अर्थभेदं विना शब्दानामेव नानात्वैकान्तस्तदामासः । पर्यायमेदात्पदार्थनानात्त्वनिरूपकः समभिरूढः । पर्यायनानात्वमन्तरेणापीन्द्रादिभेदकथनं तदाभासः । क्रियाश्रयेण भेदप्ररू- पणमित्थम्भावः । क्रियानिरपेक्षत्वेन क्रियावाचकेषु काल्पनिको व्यवहारस्तदा- भास इति । इति नयतदामासलक्षणं संक्षेपेणोक्तं विस्तरेण नयचक्रात्प्रति- पत्तव्यम् । अथवा सम्भवद्विद्यमानमन्यद्वादलक्षणं पत्रलक्षणं वाऽन्यत्रोक्तमिह द्रष्टव्यं तथाचाह । समर्थवचनं वाद इति, प्रसिद्धावयवं वाक्यं स्त्रष्टस्यार्थस्य साधकम् । साधुगूढपदप्रायं पत्रमाहुरनाकुलम् ॥ १ ॥ इति ॥ परीक्षामुखमादर्श हेयोपादेयतत्त्वयोः । संविदे मादृशो बालः परीक्षादक्षवद्वयधाम् ॥१॥ . ज्यधामकृतवानास्म । किमर्थं संविदे। कस्य ? माटशः। अहं च कथंभूत ·८८ प्रमेयरत्नमाला। इत्याह वालो मन्दमतिः । अनौद्धत्यसूचकं वचनमेतत् । तत्त्वज्ञत्वञ्च प्रार- ब्धनिर्वहणादेवावसीयते । किं तत् ? परीक्षामुखम् । तदेव निरूपयति आद- शमिति । कयोः ? हेयोपादेयतत्त्वयोः। यथैवादर्श आत्मनोऽलद्वारमण्डितस्य सौरूप्यं वैरूप्यं वा प्रतिबिम्बोपदर्शनद्वारेण सूचयति तथेदमपि हेयोपादेय. तत्त्वं साधनदूषणोपदर्शनद्वारेण निश्चाययतीत्यादर्शत्वेन निरूप्यते । क इव ? परीक्षादक्षवत् परीक्षादक्ष इव, यथा परीक्षादक्षः स्वप्रारब्धशास्त्रं निरूढवा- स्तथाऽहमपीत्यर्थः ॥ अकलङ्कशशांकैर्यत्मकटीकृतमखिलमाननिभनिकरम् । तत्संक्षिसं सूरिभिरुरुमातिभिर्व्यक्तमेतेन ॥१॥ इति परीक्षामुखलघुवृत्तौ प्रमाणाद्याभाससमुद्देशः षष्ठः ॥ ६ ॥ श्रीमान् वैजेयनामाभूदग्रणीर्गुणशालिनाम् । बदरीपालवंशालिव्योमधुमाणिसर्जितः ॥ १ ॥ तदीयपत्नी भुविविश्रुतासीन्नाणाम्बनाम्ना गुणशीलसीमा । यां खेतीति प्रथिताम्बिकति प्रमावतीति प्रवदन्ति सन्तः ॥ २ ॥ तस्यामभूद्विश्वजनीनवृत्तिनाम्बुवाहो भुवि हीरपाख्यः । स्वगोत्रविस्तारनमोऽशुमाली सम्यक्त्वरत्नाभरणार्चिताङ्गः ॥ ३ ॥ तस्योपरोधवशतो विशदोरकीर्तेर्माणिक्यनन्दिकृतशास्त्रमगाधबोधम् । स्पष्टीकृतं कतिपयैर्वचनैरुदौरीलप्रबोधकरमेतदनन्तवीर्यैः ॥ ४ ॥ इति प्रमेयरत्नमालापरनामधेया परीक्षामुखलघुवृत्तिः समाप्ता॥ समाप्त। .

·आभार। ... श्रीमान् सेठ नाथारंगजी गांधी द्वारा प्रकाशित संस्करण परसे हमने इसे प्रकाशित किया है। और श्रीयुक्त पंडित दरवारीलालजी न्यायतीर्थने इसका प्रूफ संशोधन करनेका कष्ट, उठाया है । इसलिये हम इन दोनों महानुभावोंके. आभारी हैं। प्रकाशकः। पाठ्य ग्रंथः। । जैन सिद्धान्त। न्याय।. गोमहसार-जीवकांड-सार्थ छपता अष्टसहस्रो गोमट्टसारं-कर्मकांड-सार्थ आप्तपरीक्षा-मूलं), सार्थ ) जैनसिद्धांत प्रवेशिका . भाप्तपरीक्षा-सटीक छपती है। 'तत्वार्थराजबार्तिकालंकार-एटीक . ४) -आप्तमीमांस-मूल...), : भाषा ।) तत्वार्थलोकवार्तिकालंकार-सटीक . ४) आप्तमीमांसा-प्रमाणपरीक्षा-सटीक १) तत्वार्थस्त्र ( मोक्षशास्त्र)-सार्थ ) द्रव्यानुयोगतर्कणा. द्रव्यसंग्रह-सान्वयार्थ।); विस्तृत अर्थ ॥ प्रयत्नमाला-संस्कृतं ॥), भ पा. १) परीक्षामुख-साथ वृहद्रव्यसंग्रह-सटीक, सभाष्य : शपमेयरत्नमाला-संस्कृतं ॥), भपा. १) पंचाध्यायी-मूल।): विस्तृत भाष्यं ५॥). प्रमेयकमलमतिर पुरुषार्थसिद्धथुपाय-सान्वयार्थ 91) भंगीतरंगिणी-साथ पुरुषार्थसिद्धयुगाय -विस्तृत भाष्य ५।) 'व्याकरण रत्नकरडधावकाचार-सान्वयार्थ . "1) कातंत्र-पंचवि-सार्थ : रत्नकरंडश्रावकाचार-सटीक २) कातंत्ररूपमाला-पूर्वार्ध छपता है सर्वार्थसिद्धि-मूल-२), सार्थ- प्रखंड ६) जैनेन्द्रप्रक्रिया-पं० बंशीधरजी : २) समयमाभूत-दो सं० टीकासंयुक) जैसेन्द्रलघुवृत्तिः-पं० राज कुमारजे १) त्रिलोकसार-सटीक.१॥),भापाटीका ५॥) जैनेन्द्र पंचाध्यायी-मूलसूत्र पाठ 1). . । - ·* . . धातुरूपावलि कान्य, चम्पू और अलकार । मध्यसिद्धांतकौमुदी-वरदरान 1) अलंकारचिंतामणि लघुसिद्धाहकीमुदी- ॥ काव्यानुशानन- भाब्दरूपालि काव्यानुशासन-पटी शब्दार्णवचन्द्रिका गदाचिंतामणि ससासचक्र चन्द्रप्रमचरित मूल भाषा) सारख्त-मूल-पूर्या क), सजि० ॥ जयकुमार-सुलोचना सारस्वत-चन्द्रकीर्तिटीका-पू.१॥5.91): जपन्त-पिंजयः सारस्वत-तीनावृत्ति ॥), चीज, १) तिलकमंजरी २॥) सिद्धांतकामदी महोजी दीक्षित ३) धर्मशाम्युग खंता सिद्धातकौमुदी-तत्ववोधनी टीका नेरिनिर्वाण ६) प्रभावकारित संस्कृत प्रदेशिनी-द्वि० भाग 1) १) कॉप। पाश्याभ्युदय, समरकोप-मूल ।), शब्दानुक्रमणिका... यशस्सिलक दम्पू-पु० ३), १७) सहित IP), स्टीक १), सार्थ ३) वारमालंकार-सटीक ), सार्थ : 9114 धनंजय-नाममाला-मार्य हितोपदेश-मूल ); सार्थ १m), पद्मचन्द्रकोप क्षत्रचूड़ामणि-साथ ॥), उजि: gni वृहदजैनशब्दार्णव-प्र० खंड ३) क्षत्रचूड़ामणि जीर्थधरच पूर्वयुक्त निघलोचनकोप-मार्थ १०) पारसौभाग्यः-1) सब जगहके छ सब प्रचारके जैन ग्रंथाले, मिलनेका यता: विहारीलाल कठनेरा जैन, मालिक-जैनसाहित्यप्रसारक कार्यालय, हीराबाग, पोष्ट गिरगांव, बम्बई 1) प्रशाशक बिहारीलाल कठनेरा जैन, मालिक जनसाहित्यप्रसारक कार्यालय, होराबाग, पोट गिर्गाव, अम्बई मुद्रक, दि. सी. साखळकर, लोकसेवकोस, खटाव भुवन, गिरगांव, मुंह