·QUE DATE SLIP
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA (Raj.)
Students can retain library books only for two
weeks at the most.
DOAROWER'S
No.
DUE PTATE
SIGNATURE

·LUIT
600
DD
श्रीहरिकृष्णनिबन्धमणिमालायाः
पञ्चमो (५) मणिः ।
महकानाकममममममममाका
श्रीविश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्यविरचिता
कारिकावली
साहित्योपाध्याय न्यायव्याकरणाचार्य श्रीसूर्यनारायणशुक्लरचित
मयूखोद्भासित सिद्धान्तमुक्तावली सहिता ।
นะในปนนางงนะน่นงง
।
प्रकाशक:-
श्रीहरिकृष्णनियन्धभवनम्
बनारस-सिटो।
(चतुर्थ संस्कागम् )

·Herbert College Library KOTAH. संस्करण] एक शब्दके कई अर्थ एना केयाविशेषण, संझा, भाव गया है। एक्सरे, फुसी, है, कोतवाल, पानेदार नकी संस्कृत बनाने में और भी विशेष ध्यान १) .. Class No..S4.4.5.... Book No.....11396 Accession No.../139.6.. ........ से युक्त प्रथमा RP P5000-2-48. का संग्रह गणितकोमुदी प्रथमभाग (चतुर्थ संस्करण ) गवर्नमेंट संस्कृत कालेज बनारस, बिहार, उत्कल की प्रथमा परीक्षा तथा हिन्दविश्वविद्यालय की प्रवेशिका परीक्षा में निर्धारित गणित का यह "गणित- कौमुदी" चतुर्थ संस्करण बहुत ही उपयोगी हुआ है। इस प्रन्थ में अभिन्न अर्थात् साधारण और मिश्र संख्याओं का बङ्कलन, व्यकलन, गुणन और भाग उदाहरण सहित, अभिन्नपरिकमैचतुष्टयम् (जोइ घटाव, गुणा, भाग उदाहरण सहित) भादि विषयों के लक्षण तथा अभ्यास के लिये भिन्न २ प्रकार के उदाहरण, मान तथा मिन र परिभाषायें भी रक्खी गयी है। भों का सोदाहरण सत तथा पारिभाषिक शब्दों का विवरण प्रश्नोत्तर आदि विषय भी दिये गये हैं किरातार्जुनीयम् । सान्वय-घण्टापथ-सुधा-व्याख्यास्योपेतम् इसमें सर्व प्रथम पात्र-परिचय-संक्षिप्त कथा तथा प्रत्येक श्लोकों में क्रमश: अवतरण-लोक-मल्लिनाथ कृत घण्टापथभ्याख्या-सुधा व्याख्या-कोश-समासादि- ध्याकरण-वास्यपरिवर्तन-सरलार्थ-हिन्दीभाषार्थ उपयुक्टोप्पणियो-शिक्षामह- प्रश्नपनसमह आदि विषय दिये गये हैं। विद्यार्थियों के उपयुफ इतना सुन्दर, संस्करण भन्यत्र नहीं छपा है । १ से ३ सर्ग का मूल्य ॥ सूर्यसिद्धान्तः तत्वामृतभाष्योपपत्ति-टिप्पणीमिः साहिता पूर्व प्रकाशित सभी टीकानों के गुण दोषों की समालोचना करके परतते. संस्करण प्रकाशित किया जा रहा है। बड़े बड़े विद्वानों ने उपर्युक तत्वामनभाष्य को निरीक्षण करके मुक्त कराठ से इसकी प्रशंसा की है। सूर्यसिद्धान्त का ऐसा प्रशंसनीय संस्करण यह प्रथम बार ही प्रकाशित हो रहा है शीम प्राप्त होगा। प्रासिस्थानम्-श्रीहरिकृष्णनियन्धभवनम् , पनारस सिटी। 1

·S'RI HARIKRSNA NIBANDHAMANI MALA
5.
THE
KĀRIKĀVLAT
WITH
SIDDHANTA MUKTÁVALI
F
S'RĪ VISVANĀTA PANCIĀNAN BAATTĀCRĀRYA
With the MAYUKHA" Commentary
By
NYAYA YYĀKAPANĀCHARYA
PANDIT S'RĪ SURYANĀRĀYANA SUKLA
Professor, Gort. Sanskrit College, Benares
(Part 1)
श्रीविश्वनाथपश्चाननभट्टाचार्यविरचिता
कारिकावली
साहित्योपाध्याय न्यायव्याकरणाचार्य
श्रीसूर्यनारायणशुक्लरचित
मयूखोद्भासित सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता ।
सन्यासिसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यापकग्याकरणसाहित्याचार्य
श्रीरामगोविन्दशुक्रेन टिप्पण्यादिना सम्पादिता।
BENABES
Siri Hari Rrishna Nibandh Bhoran
।
Fourth Edition)
[1916

·धीगोकुलेश्वरमीत्यै तदीयजननोत्सवे।
श्रीहरिकृष्णदासेन सदानन्दाभिलापिणा ॥
विक्रमीय-युगवसुनवेन्दुमितशरदि सुतारे
स्थापितमिह शुभसहसि शुक्ल इनतिथिगुरुवारे ।
श्रीहरिकृष्णनियन्धभवनमिति मणिमालायाः
बुधजनविनोदमतिमङ्गलदायाः॥
ग्रन्थनाय
Registered According to Act XXV of 1867,
PRINTED AT TBE
VIDYA VILAS PRESS,
BENARES CITY,
प्राप्तिस्थानम्-
श्रीहरिकृष्णनियन्धभवनम्,
बनारस लिी।
वि० सं० २००३
All Rights Reserved by the Publishers.
मूल्य प्रथम भाग २)
द्वितीय भाग १)
संपूर्ण २)

·श्रीहरिशरणम्। व्याख्यातुनिवेदनम्। विदितवरमिदं समेषां विदुषां यत्संस्थतसाहित्यपरिशीलिनां शाररत- स्वालोकाय कोदशोमावश्यकतामात्रहति तर्कशास्त्रम् । यतोऽयत्ये सर्वाण्यपि বর্যলানি কিবা অন্ধিযালাবিহারাধবি লঘরজিষাংfaষ प्राधानविद्याकेन्द्रेषु काश्यादिपु पाठयन्ते श्रतः 'समस्तं वाङ्मयं व्याप्त त्रैलोक्यमिय विष्णुना' इत्यस्योपमेयकोटी तर्कशास्त्रप्रक्षेपो नातिशयो. तिमालम्यते। अतस्तर्कशास्त्रस्य सर्योपादेयतामाकलय्य नर्कशास्त्रमधिजिगांसूनां पते महामहोपाध्यायविश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्यमहोदयन्यायसिद्धान्तमुक्तावली. नामा रुचिरो प्रन्यो निरमीयत । अयं च महामहोपाध्यायविश्वनाथपञ्चाननभाचार्य: रत्नाकर विद्यापाचस्पतेः । पौत्रः विद्यानिवासमहावार्यस्य पुत्रा रुद्रन्यायवाचस्पतेः नारायणमट्टाचार्यस्य च भ्राता १५५६ शालिवाहनशके वनदेशे प्रत्याततार्किको यभूय । पतस्यैव ज्येष्ठपितृव्योवासुदेवसार्वभौम मासीयस्य शिष्यास्तत्यचिन्ता. मणि दीधितिकारो रघुनायतार्किकशिरोमणिः, स्मृतितस्यस्य पती महामहो. पाध्यायरघुनन्दन भट्टाचार्य श्रोगौराद्गमहाप्रमुः, ताम्भिक पणानन्दश्य, पमूः। श्रीविश्वनाथपञ्चाननमहाचार्यकृता प्रत्यास्त्यिमे- १ भाषापरिच्छेदा ( कारिकावली) ४ न्यायसूत्रवृत्तिः (पृन्दावनेऽनेन २ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली (भाषा. लिखिता) परिच्छेदटीका) ५ सर्वार्थतत्त्वालोका ३ मांसतत्वविवेका ६ न्यायतन्त्रबोधिनी ७ पिङ्गलप्रकाशश्च एपु धादिमाश्चत्वारो प्रन्या मुदिता इदानोमुपलभ्यन्ते इति । इदं सर्व वाराणसेयसरस्वतीमयनप्रकाशितमांसतत्त्वविवेकस्य भूमिकायां सुगृहोतनामधेयाः पागणसेपराअकोयसंरटन्तमहाविद्यालयाध्यक्षाः प्रान्य. प्रतोच्योभयदर्शननिष्णावा. महामहोपाध्याय कविराज श्रीगोपीनाममदोरम म्यरूपयनिति विरम्यते लेखविस्तरादिति । सा च न्यापसिद्धान्तमुछावली तिसरलया सरण्या निर्मिता फापि मतिसहिततया घ्याव्यानमपेक्षत पर। यद्यपि:.. स्यानं पडुन मुद्रितं सर्वपलब्धप्रचारं समुपलभ्यते तथापि - ·२ ४५६ V [ २ ] पामेष मोदायहम् । व्याख्यानान्तगणि चातिसहितानोति न छात्राणां ताकि कविषयव्युत्पादकानोति मया मुक्तावलीमयूखनाम्नी टोका निर्माय मित्राय नोमते यावूहरिकृष्णदासगुप्ताय प्रादोयत तेन च . प्रकाशं प्रकाशिता । यदि छात्राणां कृतकृत्यं मन्यानो भवतामोदशीमुदारतां शिरसाविभ्रियाम् । येग्यो हिन्दुविश्वविद्यालयसाहित्यशास्त्रप्रधानाध्यापकम्यो व्याकरणसा हित्याचार्य-श्रीचन्द्रधरशर्मसाण्डेयेभ्यः, श्रोतर्कवागीशब्रह्मचारिणीनीदत्तशर्मप रडेयेभ्यः, विशिष्टाद्वैतसम्प्रदायाचार्यम्यः सर्वतन्त्रापरतन्त्रेभ्यः श्रीमाधवाचार भ्यः, पूर्वोत्तरमीमांसाभूषणपण्डितरत्नदेवशिखामणि श्रीरामानुजाचार्यमहोदये भ्यः, महामहोपाध्याय श्रीवामाचरणभट्टाचार्यमहोदयेभ्यश्च, अधोत्य कृतकृत्यं मन्ये तान् सर्वानपि गुरुवरान् सालियन्धं सप्रणिपातं तेपामुपकारजातंशिरसा विमि । यत्रायोध्यास्थराजगोगलपाठशालायामधीत्य व्याकरणादिशात्राणि, चतुर्वि. शतिवर्षमिते वयसि वर्तमानेन मया प्रधानाध्यापकपदेऽवस्थाय सुचिरमध्या पितानि तदध्यक्षाणां वैष्णवकुलभूषणानां सर्वप्रकारेण मयि वत्सलां दृष्टिमा दधता मदम्युनतिकारणानां श्रीमहन्थरामदासमहोदयानां चरणकमलयो णिपातं प्रणम्य माजन्म तदुपकारजातं स्मरन् केवलं स्मानं बहुमन्ये । श्रीमतां वाराणसेय जो० म० सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणां श्री पं० चण्डीप्रसादशुक्लमहोदयाना सुतनिर्विशेष मा वत्सलां दृष्टिमावधतामुपकारजातं वचसा वक्तुमशक्तः केवलं कृतार्थयामि । एतद्नाथप्रकाशकं श्रीमन्तं श्रेष्टिप्रवरं श्रीहरिकृष्णदासगुममहोदयं शुभाशी। मियुञ्जन् श्रीविश्वनाथचरणकमलयोः पुष्परूपेण ग्रन्थमिमं समर्पयामीति । विदुपामनुचरस्य सूर्यनारायणशर्मगुलस्य .

·॥ श्रीगणेशाय नमः ! मयूखसहितमुक्तावलीसमेता कारिकावली। नुतनजलपररुचये गोपरघटीदुकूलचौराय । वस्मै कृष्णाय नमः संसारमहीरुहस्य योजाय ॥१॥ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली। चूडामणीकृतविधुलयो कृतवासुकिः। मयो भवतु भन्याय लोलाताण्डवपण्डितः ॥१॥ मुक्तावलीमयूखः । माहेश्वरं धनुरुदस्य विकृष्य पूरं सञ्चूर्णयन् प्रमुदितो मुनिनाऽभिदृष्टः ॥ शालीनया जनककन्यकया स तिर्यगदृष्टया विलोकितवपू रघुनायकोऽव्यात् ॥ १॥ श्रीविश्वनाय ! विषमं चरित स्वदीयं दृष्टा परी न वृणुया इति शदिवास्मि । इत्यं निशम्य वचनं गिरिशो मवान्या मनीभवन्प्रमुदिती भवतान्मुदे नः ॥ २॥ धोदत्तवामाचरणन्यायाचार्यपदाम्बुजम् । नला मयूसं तनुने सूर्यनारायणः सुधीः ॥ ३ ॥ चूडामणोकतेति । न चूडामणिरचूडामगिः, अचूडामणिश्चूडामगिः सम्पद्यमान- स्तया कृत इति चूडामणीकृतो विधुयेन स चामणीकृतविधु अवलयो क्लयः सम्पद्यमान- स्तया कृत इति वलयोकृतो वासुकियेन स वलयाकृतवामुकिः, लीलया ता डवं लोलाता- एडवं तत्र पण्डितः लीलाताण्डवपण्डितः, भवति जगदस्मादिति भवः शकरो भव्याय कल्याणाय भववित्यर्थः । मनु क्रियान्वयेन शान्ताकाहस्य विशेष्ययाचपदस्य विशेषगान्तरेणान्वयार्थ पुनर. नुसन्धान समातपुनरातवं नाम कायदोषः। यथा- नारायन्तो धनवान्तं तापयन्तो वियोगिन' पतन्ति शशिनः पादा माश्यन्तः क्षमातलम् ।। इत्यत्र पतन क्रियान्वयेन शान्ताकाहस्य पादा इत्यस्य भासयन्त इति पदप्रतिपाद्य- विशेषणेनान्वयार्य पुनः कीदृशाः पादा इत्यनुसन्धानेन समातपुतरातत्वं दोषत्तपा प्रकृतेऽपि भवो भन्याय भववित्यन्वयेन शान्ताकाइस्य भवपदप लीलाताण्डवपण्डित इति पदप्रति- पायग्रेषणेनान्वयार्थ पुनः कीदयो भष इत्यनुसन्धानेन समातपुनरातरवं स्यादिति चेत् । न, विशेषगर हि विद्यमानरले यतीवरल्यावर्तकत्वम् । तप प्रकृते भवस्येव, तस्यै- ·मयूखसहितमुकावलीसमेता- [प्रत्यक्ष- निजनिर्मितकारिफावलीमतिसद्धिप्तचिरन्तनोक्तिमिः । विशदीकरवाणि कौतुकाननु राजोयश्यावशंवदः ॥ २॥ मुफावलीमयूखः । वेतरल्यावर्तकावेन विवक्षणादिवि लीलाताण्डपपण्डित इत्यस्य विशेभ्यतास्वीकारेण समा- तपुनरातत्वाभावाद । मन्वय सति नीलोत्पलमित्यत्रोत्पलत्यापीकरच्यावर्तकत्वेन विवक्षायां विशेषणतया 'विशेषण विशेष्येग बहुलम्' इति भ्रमाससम्जाविधायकशानघटकप्रथमाऽन्तपदयोध्यत्तपा 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपयर्जनम् इत्युपसर्जनसशायाम् 'उपसर्जनं पूर्वम्' इति पूर्वनिपाते उत्पनीलमित्यपि स्यादतः 'जातितभिनप्रतिनिमित्तकानां शब्दाना मध्ये जातिप्रथ. तिनिमित्तकमेव विशेष्यवाचकम्। इति स्वीकर्तव्यम् । अत एव 'कहाराः कर्मधारये' इति सून परितार्थम् । अन्यमा विशेष्यविशेषणमायस्य विवक्षाधीनतया जैमिनेविशेषणत्वेन विवक्षायों जैमितिकदार इति, कारस्य विशेषणत्वेन विवक्षायां कहारमिनिरिति रूपद्ध- यसिद्धौ तद् व्यय स्यात् । 'विशेष्यविशेषणमावे कामचारः' इति प्रवादस्तु खनकुन्जः कुब्जखमः इत्यादावेव । मत्र हि कस्यापि जातिप्रवृत्तिनिमित्तकलाभावेन नौकनियम- प्रवृत्तिरिति तत्वम् । एवञ्च प्रकृते भवशब्दस्य भवत्व जातिप्रवृत्तिनिमित्तकतया विशेष्य- वाचकत्वमेव लीलाताण्डवपतित इत्यस्य पाण्डित्य (बुदि) रूपगुणप्रतिनिमत्तकतया विशेषमनाचकत्वमेवेनि समापुनरात दुष्परिहरम् -- न चैकन्यवित्तितया भवाय न जातिरिति वाच्यम् , कल्पभेदेन शिवथरीरस्य भिन्नतया भवत्वस्म जातित्वे पाय कामावात् । न च भवत्यस्माजगदिति व्युत्पत्या भवशन्दस्य क्रियाप्रवृत्तिनिमित्तकस्वेन जातिम. वृत्तिनिमित्तकस्वाभाच इति वाच्यम् , रूढेोगाद् बलीयसवेन मशब्दस्य जातिप्रवृत्तिनिमित्तकत्वौनित्यादिति चेद् ? सनोच्यते-आकाक्षा विविधा-उस्थिताकाहा सत्याप्याकाला च । तत्रान्त्यायो अमाप्तपुनरात्तव दोषो नाधायां, तत्राकाहाया उत्यिततया विशेष्यवाचकपदस्य क्रिया- उन्वयेन शान्ताकाहत्याभावात्समागपुनरात्तवाप्रसक्तेः । प्रकृते हि किमर्थ विधोश्चूगमा णीकरण किमर्थ कामुकेलीयकरणमिति प्रयोजनासाया उत्थिततया निहत्तये लोला- ताण्डवपण्डित इत्यस्योपादानेन समाप्तपुनरातत्वाभावात् । षमाप्तपुनरात्तवपरिष्कारस्तु-वाक्यविशिष्टावं समापुनरातत्वम् । वैशिष्ट्यं च स्व. तादाम्य-स्वविशिष्टविशेषणवाचकपदघटितत्वोमयसम्बन्धेन । अत्र वैशिष्ट्य स्वघटकविशे. ध्यवाचकपदावधिकपूर्ववाभाववत्व स्वघटकपद्जनिताकाहाशामकार्याबोधकत्वोमयसम्म न्धेन, धमन्वयः सयमूहनीय इत्यतम् ॥१॥ निजेति । अतिसविताच नाचिरन्तनानामुक्तयस्ताभिः कौतुकाद्विशदीकरवाणीति कयनेन प्रकृतप्रन्यनिर्माण स्वस्य प्रयामाभावः सचितः । राजीवदयावशंवद इति । राजीवे तमाम शिध्ये दया तया वर्शवदतीति राजी वदयावशंवदा, अथवा राजीवस्य राजावलोवनस्य मंगवतो दया तया वयंवदतीति राजी.

·- . सकः] कारिफावली। सन्या गुणगुम्फिता सुमतिनां सत्कर्मणां शापिका सरसामान्यविशेषनित्यमिलितामावप्रकर्पोज्ज्वला। विष्णोर्वक्षसि विश्वनायकतिना सिद्धान्तमुक्तावली विन्यस्ता मनसो मुदं वितनुतां सयुक्तिरेषा चिरम् ॥ ३॥ मुक्तावलीमयूषः । पदयावशंवरः, विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोलोपो वाच्य इति वचनेन लोचनशन्दस्स कोप इति योभ्यम् ॥२॥ सद्व्येति । द्रव्यैः सदिता सव्या व्यसाच्या बहुमूल्येति यावद् , गुणेन सूत्रेण गुम्झिता गुणगुम्फित्ता सुकृतिनो सत्कर्म यो भगवद्भजनादीनां शापिका चोधिका सामान्य • च विशेषर सामान्यविरोषो सन्तौ च तो सामान्य विशेषौ सामान्यविशेषो ताभ्यां नित्यं मिलिता सम्बद्धति सरसामान्य विशेषनित्यमिलिता समीचीनसामान्यधर्म मुकावलीवेन समीचीनविशेषधर्मेण महत्त्वनिर्मलत्वादिना र सम्बद्धति यावत् , तार्किकै. स्तमसस्तेजोऽभावरूपत्वातीकाराद् अभाव इत्यस्य तेजोऽभाव इत्यर्थः तमसीति या- वत् , अन्धकारे सति प्राणोज्ज्वला इत्यभावप्रकर्षोज्वला सती समीचीना युफियों. जना मुकानो सनिवेशो यस्यां सा सयुक्तिः एपा सिद्धान्ता इव मुकाः सिद्धान्तमुचा- स्तासामवली सिद्धान्तमुकारती विश्वनायकृतिना विष्णोर्पक्षसि विभ्यस्ता सतो चिरं मनसो मुदं विवठाम् इति मुक्तावलीपने समासादिः । अन्यपचे जे द्रव्यः प्रतिपादकरवसम्बन्धेन सहितेति सद्रव्या गुणैर्गुणनिरूपणैर्गुम्फिता सन्ति च तानि फर्माणि साकर्माण्युत्तेपणादीनि तेषां शपिका न तु भ्रमणादीनां शपिके. ति भावः, सत्वं चात्रान्पत्रानन्तर्भावरूपम् , सामान्य च विशेषश्च नित्यमिलितं (समवा. यः) सामान्यविशेषनित्यमिलितानि सन्ति विद्यमानानि प्रतिपादकत्वसम्बन्धेन सामान्य. विशेषनित्यमिलितानि यस्यां सा सरसामान्य विशेषनित्यमिलिता अभावस्य प्रकर्षस्तेनो- उज्वला अभावप्रकर्लोज्ज्वला प्रभाकरखण्डिताभावपदार्थस्थापनेन प्रख्यातमाहात्म्येति या- वत् , सत्यः समीचीना युफयो यस्यों सा सयुक्तिः एषा सिद्धान्ता मुक्ता इवेति सिद्धान्त- मुक्ता 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति समासः । ताम्रामवली सिद्धान्तमु. सावली विश्वनापकृतिना विष्णोक्षसि विन्यस्ता सतो मुकृतिनां चिरं मनमो मुद दित. नुताम् इत्यथः। नन्वेकशब्दप्रतिपाग्रत्वमपि साधारयो धर्म इत्यालङ्कारिकाभ्युपगत इति प्रकले सद्र. ध्येत्यादिना साधारणधर्मस्य प्रयोगसत्वानोपमितमित्यादिना सभासो वक्तुं युतोऽपि तु सिद्धान्ता एव मुक्ता इत्येवेति रूपकमेव नोपमेति चेद् ! न, सद्रव्यत्तस्य सिसान्तमुकावलोवृत्तिवेऽपि सिद्धान्तवृत्तित्वस्य मुक्कात्तित्वस्य चा. भावनसिद्धान्तमुक्तयोःसाधारणधर्मस्य प्रतेऽप्रयोगाद् उपमितमिति समासे माधकाभावात् । ननु प्रकरणेन प्रन्यपक्ष एतत्तात्पर्यनिर्णयान् तासर्यशानस्य च शान्दयोघे हेतुस्वात् सकृदुधरितन्यायाच्च कयमर्यान्तरस्य प्रतीतिरिति चेद् ? उच्यते-शकपाऽर्थान्तरबोधनासम्भवेऽपि व्यजनयाऽयान्तरोपसम्भव इति। तच प्रकृ. तेऽनुपपरामानं अन्य मुकाबल्योरुपमानोपमेयभावे पर्यवस्पति। तेन चोपमाऽलङ्कारोष्याप इति ·४ मयूखसहितमुक्तापलोसमेता- प्रिपद- विघ्नविघाताय कृतं मङ्गलं शिध्यशिक्षायै निबध्नाति- नूतनेत्यादि । मनु मङ्गल न विनध्यसं प्रति न या समाति प्रति कारणे विनाऽपि मङ्गलं नास्तिकादीनां ग्रन्थे निर्विघ्नपरिसमातिदर्शनादिति चेदा न, अविगीतशिष्टाचारविषयत्वेन महलस्य सफलत्वे सिधे तत्र च . लतिज्ञासायां सम्भवति दृष्टफलकाचेऽदएफलकल्पनाया अपारपावाद उपस्थितत्याच समातिरेव फलं कल्प्यते । मुक्तापलीमयूसः । नताळिनाया अनमोकारात्कयमेतदिति वाच्यम् । व्यक्ति ववेकता यजमाया अनुमानेऽन्तर्भावस्य प्रतिपादितत्वादनुमानस्य व तार्कि- कैरनीकारेण क्षतिविरदादित्यले पावितेन ॥ ३ ॥ विनविघातायेति 1 विशिष्टो धातो विधातः । वैशिष्ट्य धोत्पत्तिमश्वमेवात्र बोध्यम् । तथा व विधात इत्यस्योत्पत्तिमदभाव इत्यर्थः । मनु घातपदमैवोत्पतिविशिष्टभावरूपध्वंसबोधकम् इयुरपसिमदर्थकस्य विपदस्य नैफल्यमिति चेद् ? न, सीवकर्माहतपूर्णरन्धेरितिमहाकविकालिदासीयपये 'कोचका वेशवस्तै स्युयें स्वनन्त्य निलोद्धताः' इति कौशबलेन मारुतपूर्णरवत्वविशिष्टवेणुवाचककीचकपदेन मारुत- पूर्णरन्ध्ररूपार्थस्य लाभेन भारतपूर्णरन रित्यस्य वैमध्य भिया विशिष्टवाचकानी पदानी सति पृथग्विशेषणयाचपदवमवधाने विशेष्यमानपरत्वम्' इत्यवश्यमभ्युपेयम् । ततश्च कीवकपदस्य वेणुमात्रपरतया माश्तपूर्णरन्द्ररित्यस्य न ययम् । एवं प्रकृते पातपदस्या- भावमात्रपरवानीकारेणोत्पत्तिमदर्थकविपदस्य न वैयर्थ्यमित्यदोपा उपसर्गाणो द्योतकल. स्यैव यायिकाभिमततया शङ्काया एवामावाच । नूतनेत्यादौति । नूतनो यो जलघरो मेधो नूतनजलपरः, नूतनजलधरस्य चिरिव रविर्यस्य स नूतनजलपररुचिरतर, यथा मेघो वृष्टया जनता मोदयत्ति तथा कृष्णोऽपि मळमनोरथपूर्या भक्तान् मोदयवित्यभिप्रायः । गोपाना वधूट यस्तासां दुकूलानि तेषा चौरस्तस्मै, गा इन्द्रियाणि पान्तीति गोपा जीवास्तेषां वधूटपोऽविद्यास्ता एव दुकूलानि खरूपाच्छादकत्वात् तेपो चौरस्तस्मा इति वा, कृष्णो यथा गोपीदुकूलचौर्य कृतवान् सपा मदीमाज्ञानचौसमपि करोचित्यभिप्रायः । संहार एव महोरहो वृक्षस्तस्य बजाय यः संसारस्येवोत्पादकस्तस्य मदीयमनोरयसम्पादने कियानायास इत्यभिप्रायः । दुःख कृपतीति कृष्प्यास्तस्मै दु.सापत्र, नम इति । अत्र उतिर्विशेषणैः साभिप्रायः परिकरो मत' इति लक्षणलशितः परिकरालारोबोम्यः । अत्रापि समाप्तपुनरात्तवराहासमाधाने पर- वोध्ये इति । न माले निष्फल फलविशेषशून्यवाजलताडनवदित्यनुमानेन मालस्य निष्फल- त्वातदाचरण्मयुक्तम् न च-फलविशेषशून्यावादित्यस्य यस्विविरफलविशेषशून्यावादित्ययों यावरफल- विशेषशून्यत्वादिस्यों का? नायः, पुनेठियागादावपि यत्किचिरस्वर्गादिरूपफनविशेष.

·कारिकारली। इत्यं च यत्र मङ्गलं न दृश्यते तत्रापि जन्मान्तरीय तरकल्प्यते । यत्र व सत्यपिमङ्गले समाप्तिनं दृश्यते तत्र चलवत्तरो विघ्नो विघ्रप्राचुर्य वायोध्यम् । मुक्तावलीमयूखः। शून्यत्वसत्वेन निष्फलत्वरूपसाध्यस्य च तत्रास त्वेन साभ्याभावववृत्तितया हेतोयमि. पारिवापतेः । न द्वितीयः, प्राचीनताकि समातिफलकत्वस्य नव्यतार्किक विघ्नध्वंसफ- जक वस्य च मरले स्वीकारेण यावरफलविशेषशून्यवरूपहेतोः पक्षे मालेऽसत्वेन पक्षता:- इच्छेदकावच्छेदेन हेतोरसिद्धिः स्वरूपासिद्धिरिति सक्षणलक्षितस्वरूपासिद्धत्वापचेरिति माले उक्तहेतुना निष्फलत्वानुमानासम्भव-इति वाच्यम् । व्यतिरेकल्यभिचारज्ञानस्य- कारणतामहविरोधितया नास्तिकादोनों प्रन्थे मालरूपकारणाभावेऽपि समातिरूपस्य विनासरूपस्य का फलस्य दरानेन कारणाभारे कार्योत्पादरूपन्यतिरेकच्यभिचारस द्वारेन प्रमाप्तैर्विनध्वंसस्य वा महलफलत्वानुपपत्या फलान्वरस्य ताकिरप्यनशोकृततया याव. रफलविशेषयन्यस्वरूपहेतोः स्वरूपासिद्धत्वाभावेन माले निलम्वसिद्धेरिति चेद् ! न, माल सफल विषयत्वात् कृष्यादिवदध्ययनवयनुमानेन माले सफलस्वसिपा सदाचरणस्यावश्यक वात् । न च विषयत्वरूपहेतोः केवलान्वयितया ज्ञानविषयसुखेऽपि सश्वेन तस्य च फलरूप- क्या सफलत्वाभावेन व्यभिचारित्वमिति वाच्यम् । विषयत्वादिस्यत्राचारविषयत्वादिति कयनेनाचारविषयावस्य सुखेऽसत्त्वेन व्य- भिचारित्वाभावात् । माघारचात्र कृतिः, विषयत्वध्रुतेः । ज्ञानेच्छाद्वेषकृतय एव सविष- यकाः । तत्र व्यापारसामान्यार्थकत्यापूर्वचरतेापारविशेषतिपरत्वमेवोचितं न तु व्या. पारभित्रज्ञानादिपरावम् इति बाप्यम् । न च कृतिविषयरवस्य हेतुस्वविवक्षणेऽपि सुखोद्देशेन धर्म करोतीतिप्रतीत्योदेश्यतया- कृतिविषयत्वस्य मुखेऽपि सरवैन व्यभिचारित्वतादवस्थ्य हेटोरिति वाच्यम् । विधेयतया कृतिविषयवस्य हेतुत्वेनादोपात् । म चैवमपि सफलत्वरूपसाप्याभाववति चैत्यवन्दने नास्तिकतिविषयवस्य सत्त्वेन व्यभिचारतादवस्थ्य मिति वाच्यम् । शिछतिविषयत्वस्य हेतुत्वविवक्षणेनादोषात् । शिष्टरदं च वेदप्रामाण्याभ्युपगन्तृ- स्वम् । तच नास्तिके नास्तीति तदीयकृतिविषयत्वत्य चैत्यवन्दने सत्त्वेऽपि शिष्टकृतिदि- षयत्वस्याभावेन व्यभिचाराभावात् । न च व्युएकमेण कृते यागे सफलत्वस्याभारात् विष्टशतिविपयरवस्य च सवाद् व्य- भिचारतादेवाध्यमिति वाच्यम् । फलसाधनताशे भ्रमरहितत्वरूपशिष्टत्वस्य हेतु कुक्षौ प्रवेशेन व्यभिचारामावात् । (१)नच सफलत्वं प्रवृत्त्युपयुक्तबलवदनिष्टाननुपन्धित्वविशिष्टेष्टसाघनत्वम् । (१)प्रति प्रति कृतिसाम्यत्वयकारकं ज्ञानम् इष्टसापनत्वप्रकारकं ज्ञान पलवदनि- धाननुबन्धित्व प्रकारकं ज्ञानं च कारणम् । तेन मुमेरुशाहरणे जलताउने मधुविषसम्पृका. नभोजने वन प्रवृत्तिरिति बोध्यम् ।

·६ मयूखसदितमुक्तावलीसमेता- [प्रत्यक- प्रचुरस्यास्यैव बलवत्तरवित्रनिराकरणकारणत्वम् । विनध्वंसस्तु मङ्गलस्य द्वारमिस्याहुः प्रायः॥ मुकावलीमयसः। श्वेनयागे नास्ति तस्य बलवदनिष्टनरकमाधमत्वात् शिष्टकृतिविषयत्वं चास्तीति पुनरपि व्यभिचार इति वाच्यम् । अविगीतशिष्टाचारविषयत्वस्य हेतुत्वविवक्षणेनादोषात् । अविशीतत्वं च पलवदनि- शननुबन्धित्वम् । तच्च श्येनयागीयकृतौ नास्तीत्याशयात (१) । एवध माल सफलम् अविगीतशिष्टाचारविषयवादित्यनुमानेन माले सफलावसिद्धिः । ततश्च फलविशेषजिज्ञासायां प्रफलक वसम्मवेऽदृष्टफलकल्पनाया अनौचित्येन भालं समाप्तिफलक समापयन्याफलकत्ये सति सफलवादित्यनुमानेन समाप्तिफलकल्लसिद्धिः। न च विश्वजिता यजेतेत्यत्र फलविशेषत्याभवणेन किमस्य यागस्य फलम् इति जिज्ञासा सर्वामिलापास्पदत्वाद् स्वर्ग एवं विश्वविद्यागफलमिस्यर्थकेन 'स स्वर्गः स्या- सवान्प्रत्यविशिष्टत्वात' इति सूत्रेण स्वर्ग एवं फलमिति मीमांसायां सिद्धान्तित, तद्ध- दिवापि स्वर्ग एव फलमस्तु वतश्च प्रन्यनिर्माणवेलायो मङ्गलाचरणमयुकमैवेति वाच्यम् । विश्वजिता यजेतेत्यत्र कस्यापि फलस्योपस्थितेरमावेन तत्र स्वर्गफलकत्वानीकारेऽपि प्रकृते हे वर । अयं प्राथः समाप्यतामिति मन्यकर्तुः प्रार्थनयोपस्थितसमाहिफलकत्व- त्यागे बोजाभावात् । ननु नास्तिकमन्थे मालाभावेऽपि समाप्तेर्दर्शनेन व्यतिरेकव्यभिचारमहेय कारणता. महमतिबन्धेन समाप्तेन फलत्वमिति चेद् ? न, नास्तिको जन्मान्तरीयमालवान् अन्पसमाप्तरित्पनुमानेन तत्रापि मालसावे समाप्तदर्शनेन व्यतिरेकव्यभिचाराभावात् । ननु किरणावल्यादौ मङ्गलसत्वेऽपि समाप्तिरूपकार्यादर्शनेन कारणसत्य कार्यानुत्पाः दरूपान्वयव्यभिचारेण मझले समाप्तिकारणत्वसंशयोऽन्वयव्यभिचारज्ञानस्य कारणतासंशयि- कत्वादिति चेद् ? न, प्रचुर विप्ननाशं प्रति प्रचुरमालस्य कारणतया तत्र प्रचुरमगलरूपकारणाभावेना- न्वयव्यभिचाराभावात् । ननु मनले प्राचुर्य विनसमसंख्याकवरूपं विघ्नाधिकसंख्याकवरूपं वा ? नायः, विघ्नाधिकसंख्याकमशलस्पले समाप्त्यभावप्रसन्नात् । न द्वितीयः, विध्नसमसंख्याकमा लस्थले समायभावप्रसहादिति चेत् ? अत्रोच्यते-बलवत्तरविननाश प्रति बलवत्तरमालस्य कारणतत्येवं कार्यकारणभा. वस्वीकारेणादोषात् । माले बलवत्तरत्वं धर्मविशेषः समापयनन्तरसवेद्यः । ननु पूर्व समाप्तेर्मलम्लत्वमित्युक्तं तयाच विनध्वंसो भवतु मा वा, परन्तु (१) जलताडनेऽतिव्यातिवारणायालौकिकेत्यपि हेतुदले निवेश्यमेव । अत एव बहुषु पुस्तकेा अलोकिका विगोतेत्यादिस्तत्सदघटितः पाठो रक्ष्यते । वस्तुतस्तु जलतादन 'न कुर्यानिष्फल कति वचनानिषिद्धमिति न अविगीताशिष्टाचारविषय इति अलौकि- कैति निवेशस्य नोपयोगः । - ·७ ] कारिकावली। नन्यास्तु मङ्गलस्य विघ्नध्वंस एव फलं समाप्तिस्तु बुद्धिप्रतिभादिकार- एकलापात्। न च स्वतःसिद्धविघ्नविरहवता कृतस्य मङ्गलस्य निष्फलत्यापत्तिरिति पाच्यम्, इष्टापत्तेः। विघ्नशदया तदाचरणात् तथैव शिष्टाचारात् । न च तस्य निष्फलत्वेऽपि न तद्वोधकषेदापामाण्यापत्तिरिति वाच्यम् , सति विघ्ने तन्नाशस्यैव घेदयोधितत्वात् । अत एव पापत्रमेण कृतस्य प्रायश्चित्तस्य निष्फलत्वेऽपि न तोधावेदाप्रामाण्यम् । मङ्गलं च विघ्नध्यसविगेरे कारणं विघ्नध्वसविशेषे च विनायकस्तव. पाठादि। मुक्तावलीमयूखः। समाप्तिः किं न स्यादिति चेद् ! न, विनध्वंसद्वारंव मङ्गले समातिजननस्वीकारेणादोधात । द्वारत्वं च तज्जन्यत्वेसति तजन्यजनकत्वम् । विघ्नसो हि मगलजन्यः मङ्गलजन्यसमाप्तिजनकति भवति समन्वयः। इति प्राचीनमतम् । ननु यत्र भोगादिना विनध्वंसस्तत्रापि समाप्तिः, यत्र च मझलेन विनवंसरत- त्रापि समाप्तिरिति; अवश्यक्लप्तनियतपूर्ववर्तित्ववता विघ्नल सैनैव मजलस्थलीयस- माफ्युपपत्तेः 'नियतावश्यकपूर्वमाविन्यतिरिक्तमन्ययाधिद्धम्' इति लक्षणलक्षितान्यया- सिदिसच्चन मनलस्य समाप्ति प्रति न कारणता। न च व्यापारेण व्यापारिणो नान्यथासिद्धिः । अत एव सोमेन यजेतेत्यादी चिरवि. नष्टस्य यागस्य स्वर्गसाधनवोपपत्यर्थ कल्पितेनापूर्वेण स्वर्ग प्रति यागस्यान्यथासिद्ध- स्वाभावात् सोमेनेति करणवृतीयासिद्धिरिति वाच्यम् । या व्यापारिणः प्रमायबोधितकारणतानिहाय व्यापारस्य कारणावं कल्प्यते तत्रैन ग्यापारेण व्यापारिणो नान्पमासिद्धत्वम् । अत एव काशीमरणस्य तत्त्वज्ञानेन मुक्ताव- न्ययासिद्धत्वात् काशीमरणान्मुक्तिरित्यत्र हेतुपञ्चम्यनुपपत्त्या प्रयोजकत्वपरा पचमीति समर्थितम् । । तथा च प्रकृते मङ्गलस्य यमाप्तिकरणत्वानभ्युपगमेऽपि प्रतिबन्धकामावस्य फार्यमाने हेतुरवस्यौत्सर्गिकतया वितवसस्य कारण गिद्धमेवेति मगलेऽन्यपासिद्ध त्वस्य दुष्परिहारस्वादिस्यश्राद-मन्यास्त्विति । ननु शिष्टाचारानुमितया विनासकामो मङ्गलमावरेदिवि स्मृत्या मालस्य, 'सर्वे विनाः शर्म यान्ति गणेशस्तवपाठतः' इति प्रत्यक्षस्मृत्या विनायकरावपाठस्य, च कार- णवावगमेन विनायकत्तवपासपकारामादे महलेन, मालरूपकारणाभारे विनायकस्त. ' यपाठेन विघ्नवसस्य जननाद व्यतिरेकन्यभिचारेण विषय प्रति गङ्गलस्य विनाय- फरतवपाठस्य या कारणताऽभ्युपगन्तुमनीं ? न च विनायकस्तवपाठोऽपि मालमेवेति वाच्यम् । पाठस्य काठतात्यायभिपातरूपरवेन मङ्गलस्य च शब्दरूपत्वेन तयोरक्यासम्भवा- दिस्पत पाह-माल चेति।

·मयूससदितमुकावलीसमेता- [प्रत्यक्ष फचिव विघ्नात्यन्तामायः एव समाप्तिसाधने प्रतिवन्धकसंसर्गामा- वस्यैव कार्यजनकत्वात् । इत्थं च नास्तिकादीनां प्रत्येपु जन्मान्तरीयमङ्गलजन्यदुरितयंसः, स्वतः सिद्धविनात्यन्ताभवो वाऽस्तीति न व्यभिचार इत्याहुः । मुजावलीमयूखः। अयं भाव:-~मलाव्यवहितोत्तरक्षण मायमानविप्नप्छत्वावच्छि प्रद्धि माळस्य. विनायकस्तवपाठव्यवहितोतरक्षणजायमानविनध्वंसत्वावच्छिन्नं प्रति विनायकस्तवमा ठस्य-कारणतास्वीकारेण व्यतिरकव्यभिचाराभाव इति । ननु यत्र विघ्नो नास्ति तत्र समाप्तिमवति परन्तु दस प्रति प्रतियोगिनः कारणतया प्रतियोगिनो विनत्यासत्त्वेन तद्धसत्याप्यमावाद् विघ्नध्वंसरूपकारणाभावेन व्यतिरेक- व्यभिचार इत्यत माह-कचिच्चेति। कचिच विनर्वसेन क्वचिच विनात्यन्ताभावेन समाप्तिमवतीत्यर्थः। व्यतिरेकम्यभिचाएवारणं तु विसाव्यवहितोत्तरक्षणजायमानसमप्ति प्रति विध. ध्वंसस्य विधायन्ताभावाव्यवहितोत्तरक्षणजायमानसमाप्तिं प्रति विनात्यन्तामावश्य कारएतेति रित्या बोध्यम् । ननु विनसंसर्गाभावत्वेन विमसात्यन्ताभावयोरनुगमं कृत्वा पमाप्ति प्रति विन सर्गाभावः कारणमिति कार्यकारणभावस्वीकारण व्यतिरेकच्यभिचारवारण सम्भवादन्यव. हितोत्तरत्वनिवेशेन तद्वारणमनुचितं गोरवादिति चेद् ? न ,यस्मिनात्मनि समवायेन विमो वर्तने बर संयोगेन विनरे नास्तीति प्रतीतिया. शिकरिमससगांभावसत्वेन समातिधारणाय समवायसम्बन्धावच्छिन्नविमला च्छिन्नप्रति- योगिताकामावत्वेन कारणता वाच्या। तथा च ध्वंसीय प्रतियोगितायाः संसर्गेण धर्मेण चानवच्छिन्नतशैकहोणानुगमासम्भवात् पृयगेव विघ्नसात्यन्ताभवायो: कारण ता वाच्येत्याशयात् । ननु सोयप्रतियोगितार्या संसर्गावच्छिन्नत्वं रिमिति नाजीक्रियत इति चेद् ! उच्यते, समायेन घटाधिकरणे संयोगेन घटो नास्ति, संयोगेन घटाधिकरणे समवायन पटो नास्तीति प्रतोत्योपलक्षण्योपपत्त येऽयन्ताभावीयप्रतियोगितायां सम्रन्याश्चिन्नत्व. मशीकियते, बंसे तादृशबुदयसंभवेन नाडीक्रियत इति । वस्तुतस्तु--विनयसाधिकरणोऽपि समायधमन्यावच्छिन्नविनत्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकात्यन्ताभावो वर्तते ध्वंसारयन्ताभाश्योराधे मानाभावात् । ततश्च समासि प्रति विप्नात्यन्ताभावरवेनैव कारयता न तु विप्नध्वंसखेनापीति नाथ्यवहितोतरसनिवेश- स्योपयोग इति ध्येयम् । नव्यमते व्यतिरेकव्यभिचार परिहरति-त्यं चेति । ननु घंसबागमारयोः स्वप्रतियोगिसमयायिकारयत्तित्वनियमः । तथाच विमा अस्य प्रतियोगी विष्मः पापं, तय समयायिकारणमात्मा, तत्र विघ्नप्वंसः स्वरूपेण वर्तते चरमवणध्वसरूपसमाप्तः प्रतियोगी चरमवर्णः, तस्य समवायिकारणभाका, कत्र ·खण्डः] कारिकावली। संसारेति । संसार एय महोरहो वृक्षस्तस्य योजाय, निमित्तकारणाये. त्यर्थः । एतेन ईश्वरे प्रमाणमपि दर्शितं भवति । तथाहि यथा घटादिकार्य कर्तृजन्यं तथा तित्यकुरादिकमपि । न च तत्त्वमस्मदादानां सम्भवतीत्यतम्तकर्तुन्वेनेश्वरसिद्धिः। मुक्तावलीमयूखः । स्वरूपेण समाप्तिर्वर्तत इति समाप्तिविघ्नध्वंसयारेकाधिकरणवृत्तिाभावेन कयं कार्य- कारणभार इति चे? उच्यते, विनवसः स्वरूपेणात्मनि वर्तते स्वप्रतियोगियरमवर्णानुकूलकृतिमत्त्वसम्ब. न्धेन समाप्तिरपि तत्र वर्तत इत्येव कार्यकारणयोरेकाधिकरणवृत्तिलनिर्वाह इति । इति मालादे नव्यमतम् । ननु बीजनाशानन्तरं बोजावयवरकुरोत्पादाहीजावयवा एव वृक्षस्य समवायिकारणम् । तयाच बीजाये युस्त्येवरावयवा जगतःकारणमिति प्रतीयते । तञ्चायुक्तम् , ईश्वरस्त्य निरवयवत्तादतो शेजायेत्यस्यार्थमाह-निमित्तकारणायेत्यर्थ इति । नन्दीश्वरे प्रमाणाभावातनमस्करणमयुक्तम् । क्याहि, प्रत्य विविधं-बाह्य मानसं च । तत्र बहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्ष उद्धृतरूपस्य कारणवादीचरे रूपाभावान बाह्य- प्रत्यक्षपसरः, नया मानसप्रत्यक्षप्रसरः परात्मनः परेण मनसा प्रत्यक्षवारणायात्ममानर्स प्रति परात्मव्यावृत्तविजातीयमनःसंयोगत्वेन कारणताऽभ्युपगमात् । नाप्यनुमान प्रमाणम्, ईश्वरस्याप्रत्यक्षतया तस्य केनचिलिनेन सइचारदर्शनाभावेन व्याप्तिमहाभावात् । वोपमान मानमीश्वरतुल्यस्य कस्यचिदभावेन सादृश्यज्ञानासत्वात् । नापि शब्दः प्रमाणं ध्रुतीनामीश्वरोच्चरितत्वेनैव प्रामाण्यस्य वक्तव्यतया तखर एव संदेहेन अतिप्रामाण्य- स्यापि संदिग्घत्वादिति चतुर्विघप्रमाणागोचर ईश्वरः कयं नमस्कार्यताभागिति चैद् । म, कार्य प्रति कृतेःकारणतास्वीकारेण क्षितिः कृतिजन्या कार्यत्वाद्धटवदि यनुमानेन हितेः कृतिजन्यत्वसिद्धौ क्षितिजनिका तिः यत्किंचिदात्मसमवेता कृतित्वादस्मदादि कृतिवदित्यनुमानेन ताशकृत्यानयोभूतः कश्चिदात्मा सिध्यति । स चास्मदादिर्न सम्भ- पतीतीश्वरसिद्धिरित्यदोषात् । ननु क्षितिः कृतिजन्या कार्यत्वादित्यनेन पक्षताऽपच्छेदकावच्छेदेन पक्षताऽवच्छेदक- सामानाधिकरण्येन वा कृतिजन्यरवं साप्यते ? नायः, पक्षताऽवच्छेदकं शितित्वं तदवच्छेदेन कृतिजन्यवसापने परमाणी यापार । न द्वितीयः, पक्षताऽवच्छेदकं क्षितित्वं तत्वामाना- घिकरण्येनकृतिजन्यत्तसाधने घटादौ सिद्धसापनापतेरिणी चेत् ! इस एवारुचेराहाहुरेति । तथा चातुरः कृतिजन्यः कार्यवादिस्मनुमानेनेष्टसिद्धिः । अत्र चातुरवावच्छेदेन कृतिजन्यत्वसाधने न क्वापि यायो नित्यस्याङ्करम्याभावात् । भकुरत्वामानाधिकरण्येन् वा कृतिजन्यस्वसाधने न कापि सिद्धसाधन काप्यवरे जीवीकृतिजन्यस्वासिद्धेरितिभावः। न चातुरः कृविजन्यथामावान् शरीराजन्यवादाकाशवदित्यनुमानेन पत्प्रतिपक्ष इति वाच्यम् म्यभिचारशद्वानिवर्तकतर्कशुन्यत्वेन रवदुक्तानुमानासम्भवेन सत्प्रतिपक्षितत्वाभावात् । २का०म० न ·मयूखसहितमुकायलीसमेता- [प्रत्यक्षा- न च शरीराजन्यस्वेन कर्षजन्यस्यसाधकेन सत्प्रतिपक्ष इति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । मम तु कर्तत्वेन कार्यत्न कार्यकारणभाव एवं अनु. कूलस्तः । "द्यायाभूमी जनयन्देव एको विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोसा" इत्यादय मागमा अध्यनुसन्धेया ॥१॥ मुक्तावलोमयूखः। मम तु यदि कार्यत्यं कृतिजन्यावव्यभिचारि स्याहि कृतिजन्यरवावच्छेदकं न स्यादि। त्यैवानुकूलस्तकः । मनु प्रकृतानुकूलत: किम्मानमिति चेत् ? तर्हि कृविलेन कार्यस्वेन कार्यकारण. भाव एवेति बोध्यम् । अनेदमवधेयम्-कार्य प्रति कर्ता करणमिति स्वीकारे करवं कारणतावच्छेदकम् ! तच कृतिमत्व, कृतिमत्त्वं च कृतिरेव, सा च नानति गौरवम् । मतः कार्य प्रति कृतिः कारणम् । तथाच कृतित्व कारणतावच्छेदक, तच नानाकृतिभ्वेकमिति लापवम् । मुले कर्तृजन्यमित्यत्र कत्लेन कार्य स्वेन कार्यकारणभाव इत्यत्र च तृजर्थस्याविवक्षितत्वेन कर्तृ- पदं कृतिपरमित्यलम् । मनु कृतित्वेन कार्यत्वेन कार्य कारणभावे मानाभादेन तदुक्तानुमानेऽप्यनुकूलतर्कामावः न चान्वयव्यतिरेकावेव मानमिति वाच्यम् , कुलालकृतिसरवे घटः कुलालकृत्यभावे पटाभाव इति विशिष्यवान्वयव्यतिरेकाहेण विशिष्येव कुलालत्वेन घटत्वेन कार्यकारणभावमहात् सामान्यतः कृतित्वेन कार्यत्वेन कार्य- कारणभावप्रहे मानाभावात् । न च विशेषतः कार्य कारणमावप्रहे 'पविशेषयोः कार्यकारणभावस्तत्वामान्ययोरपीति' न्याय एव सामान्यतः कार्यकारणभावे मानमिति वाच्यम् , उफन्याय मानाभावेन सामान्यतः कार्यकारणभावासिद्धः। न च कार्याभावस्य कारणामावश्योग्यतानियमेन कार्य प्रति कृतित्वेन कारणतानकी कारे कार्याभावः किप्रयोज्य इति प्रदने तात्कृत्यभावकूट प्रयोज्य इत्युत्तरकरणे गौरवभिया सामान्यतः कार्यकारणभावस्यावश्यमलोकतंत्र्यम् तथा च कार्याभावः विप्रयोग्य इति प्रश्ने कृत्यभावप्रयोग्य इत्युत्तरकरणे लाघवमित्येव तम्यायवीजमिति वाच्यम् , कार्याभावः कारणामावप्रयोज्य इति नियमस्यात्वीकारेण स्वरूपसम्बन्धरूपप्रयोजकत्वं प्रतीस्पनुरोधेन लम्वनतिप्रसक्तधर्मावच्छेदेन कल्प्यत इति नियमस्य स्वीकारणे च कृतिस्पेन कार्यस्वेत कार्यकारणभावानङ्गीकारेऽपि कार्यामावः कृत्यभावप्रयोज्य इत्युत्तरस्य वक्तुं श- क्यतया यदिशेषयोरिति न्याये मानाभावादिति चेत् । पत्रोच्यते-कुलालकृतित्वेन घटत्वेन कार्यकारणमावस्वीकारेऽपि प्रयकालीनो पट: कुलालकृतिजन्यो घटवादित्यनुमानेने वेश्वरसिद्धः। न चेश्वरस्य कुठलखापतिः, नमः कुलालेभ्यो नमः कारभ्य इति श्रुत्या तस्ये- टरवावगमात् । एवं चानुमानेनेश्वरसिद्धौ तदुचारिता द्यावाभूमी जनयनिति ध्रुतिरपीश्वरसमावे प्रमाणमिति दिक् । इत्तीश्वरवादः ॥ १॥ -- ·खण्ड: कारिकावली। पदार्यान्विभजते~- द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् । समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥ २॥ अत्र सप्तमस्याभावत्वकथनादेव पाणां भावत्वं माप्तं तेन भावत्वेन पू थगुपन्यासो न कृतः। एते च पदार्या वैशेषिके प्रसिद्धा नैयायिकानामध्य- विरुद्धाः । प्रतिपादितं चैवमेव भाष्ये । मत एवोपमानचिन्तामणो सप्तपदा- मिन्नतग शक्तिसादृश्यादीनामतिरिक्तपदार्थत्वमाशङ्कितम् । ननु फयमेत एव पदार्याः शक्तिसादृश्यादीनामध्यतिरिक्तपदार्थत्वात ? मुकावलीमयूखः । द्रव्यं गुणस्तथेति । कर्मणः संयोगेऽन्तर्भाव इति केचित् । तद्रूषणाय तथेत्युक्तम् यथा गुणः पदार्यस्नया कर्मापीति भावः । एवमभावस्याधिकरणात्मकत्वं न तु पदार्यान्त. राबमिति प्रभाकरमतदूषणाय समवायस्तयाऽभावः इत्यत्रापि तमाशब्द उक्त इति बोध्यम् । ननु प्राचां प्रन्येषु पदार्थो द्विविध:-भावोऽभावश्चेत्यु तद्वदिहापि कुतीनोच्यतेऽत थाह-सप्तमस्याभावत्वकथनादिति । ननु सप्तमस्याभावत्वकथनेन कथं तदितरेषां भावत्वं प्राप्तम् ? न हि कस्यविद् माह्मणत्वे प्रतिपादित तदितरस्याप्राह्मणत्वं प्रतिपादितं भवतीति चेद् ? उच्यते, स्वयममियाइतपदार्थताऽवच्छेदकच्याप्यमियोंविरुद्ध्यावद्धर्मप्रकारकशेधा- नुकूलव्यापारस्यैव विभागपदार्थतया प्रकृते सप्तमस्याभावत्वे तदन्यस्य द्रव्यादरप्यभावस्वे पदार्यान् विभनत इति प्रयोगानुपपत्तिरतस्तदन्यस्यार्थाद् भावत्वं प्राप्तमित्याशयः । समन्वयस्तु-स्वं विपूर्वकभजधातुः, तत्समभिव्याहृतं पदं पदार्थपदं, तदर्थतावरछे. दक पदापरवं, तद्व्याप्य मिथो विरुद्धं च द्रव्यत्वादिकं, तत्प्रकारकबोधानुकूलो ब्यापारः द्रव्यं गुणः कमत्यादिशब्दप्रयोगरूपः । एवं द्रव्याणि विमजत इत्यत्रापि योग्यम् । व्याप्येस्पत्यानुपादाने द्रव्याणि विभजत इति प्रतिज्ञाय गुणः पृथिवी जलं तेज इत्यादिशब्दप्रयोगस्यापि विभागत्वं स्यात् । मिघोविरद्धेत्यत्यानुपादाने पटः पृथिवी- त्यादिशब्दप्रयोगस्यापि तवं स्यात् । यावदित्यायानुपादाने पृथिवी जलं तेज इत्येतन्मा- प्रशब्दप्रयोगस्यापि विभागत्वं स्यादिति बोध्यम् । ननु गदि दाहं प्रति वहेरेव कारणता स्यात् तर्हि (१)प्रतिवन्धकचन्द्रकान्तमणिसम- बधाने दाहः किं न जायतेऽतः कारणान्तरमपि कल्पनीयम् । तच्च शक्तिरूपम् । साच धचिनिधा 1-सहजा शकिराधेयशक्ति- पदशक्तिश्चेति । भाया वहशादिनिष्ठा प्रोक्षणा- दिनन्या ब्राह्मादिनिष्टा शफिद्वितीया । तत्तदर्थनिरूपिता क्तत्पदनिष्ठा शक्तिस्तृतीया । सयाच दाई प्रति दाहानुकूलशर्वहेश्च कारणलेति स्वीकारेण प्रतिबन्धकसमवधाने पति- निष्ठा दाहानकूला शफिनश्यतीति शक्तिरूपसहकारिकारविहादेव दाहो न जायते । प्र. (१) कारणीभूताभावप्रतियोगित्वं प्रतिबन्धकत्वम् ।

·मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [प्रत्यक्ष तथाहि, मण्यादिसमवहितेन हिना दाहो न जन्यते, वच्ट्रन्येन तु जन्यते । तत्र मण्यादिना वह्नौ दाहानुकूला शकिर्नाश्यते, उत्तेजकेने मण्याद्यपसार. णेन च जन्यत इति कल्यते। एवं सादृश्यमध्यतिरिक्तः पदार्थ, तद्धि न पटसु भावेष्वन्तर्भवति सा- मान्येऽपि सत्वान्, यथा गोत्वं नित्यं तथाऽश्वत्यमपोति सारश्यप्रतीतेः, नायभावे सत्वन प्रतीयमानत्वादिति चेद? मुक्तावलीमयसः । तिबन्धकापसारणे उत्तेजकसूर्यकान्तमणिसमवधाने या फिरुपयत इति दाह सपपद्यते । पा शचिर्न द्रश्य गुणकर्मान्यतमरूपा गुणादिवृत्तित्वाद्, नापि सामान्याद्यन्यतमरूपा उत्स- त्तिमत्त्वे सति विनाशित्वात, प्रागमावध्वंसयोग्यभिचारधारणाय क्रमेण दलद्वयम्, इति शके पदार्थवनन्तर्भावापदार्थः सप्तविध कपनमसतमिति चे न प्रतिबन्धकमण्यभावविशिष्टवरेव दाह प्रति कारणताहीकारेण प्रतिबन्धकसमव. धाने प्रतिबन्धकमध्यभावविशिष्टचहिरूपकारणाभावादेव दाहाभावोपपत्तो वह्नौ शक्तिक- रूपने मानाभावेन शनरतिरिचत्वादिशाया दुरापास्तत्वात् । नव विनिगमनाविरहेण विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेन मण्यभावविशिष्टवहे विधि- शिष्टमण्यभावस्य वा कारगताऽऽपत्त्या मध्यभावविशिष्टकहित्यत्य पििवशिष्टमध्यभाव- स्वस्य च कारणताऽवच्छेदकत्वकल्पने गौरवं, शक्तित्वस्य पहिरवस्य च तत्कल्पने लायक मिति वाच्यम्। ममापि दाहं प्रति मण्यभावो वहिश्च कारणमिति स्वातलयेण कार्यकारणभावस्वीका. रेण गौरवाभावात् । (१)न चोरोजकस त्वे प्रतिबन्धकसदावे कथं दाह इति वाच्यम् , उत्तेजकाभावविशिष्ठमण्यभावस्य हेतुतानो पारेण दोषाभावात् । तथाहि, विशिष्टा- भावनिधा--विशेषणाभावप्रयोज्यः विशेष्याभावप्रयोश्यः उभयामाम्योज्यश्चेति । भयोच्यास्थ ब्राह्मणे काशीस्थत्वरूपविशेषमाभावप्रयोज्य: काशीस्थश्वविशिष्टनामणल. भावः । माशीस्पशूदे काशीत्यत्वरूपविशेषणस्य सत्वेऽपि ब्राह्मणत्वरूपविशेष्यस्याभावाद् विशेष्याभावमयुक्ती विशिष्टाभाव । अयोध्यास्थे शुद्रे काशीस्थलरूपविशेषणस्य ब्राह्मण- स्वरूपविशेष्यस्य चाभावाद् उभयाभावप्रयुक्तः । एवं प्रकृते उत्तेजकपतिबन्धकवहोना समधाने उत्तेजकाभावरूपविशेषणासस्वेन विशेषणाभावप्रयुक्तो विशिष्टाभावः, वहिमान सत्वे वजकाभावरूपविशेषणलासत्वेऽपि मणिरूपविशेष्यस्यामादेन विशेष्याभावप्रयुत्तो विशिष्टामावः, उत्तेजकस्य वहेश्च सत्वे उत्तेजकाभावरूपविशेषणस्य मणिरूपविशेष्यस्य. चाभावादुमयाभावप्रयुको विशिष्यभाव इति त्रिपु स्थलेषु दाहः। यन प्रतिबन्धकवाही तत्रोते जकाभावविशिष्टमणेरेष अभावान दाहः । किञ्च शरनन्सावयवध्वंसादिकल्पने गौरवं च स्यादिति दिक। (१) प्रतिवन्धकसमानकालीनकार्यजनकत्वमुोजकत्वम् ।

·- खण्डः] कारिफावली। न, मण्याधभावविशिष्टवयादेहादिकं प्रति स्वातन्त्र्येय मण्यभावा- देरेव चा हेतुत्वं कल्प्यते । अनेनैव सामञ्जस्येऽनन्तशक्तितत्मागभावध्वंसक- ल्पनाऽनौचित्यात् । न चोत्तेजके सति प्रतिवन्धकसद्भावेऽपि कथं दाह इति वाच्यम् , उत्तेजकाभावविशिष्टमण्यभावस्य हेतुत्वात् । सादृश्यमपि न पदार्थान्तरं किन्तु तद्भिनर सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम् । यथा चन्द्रभिन्नवे सति चन्द्रगताहादकत्वादिमत्वं मुखे चन्द्रसादृश्यमिति ॥५॥ मुक्तावलीमयूखः। शकिवादिनां मीमांसकानां त्विदमाकूतम्-वहिं प्रति तृणस्यारणेमणेश्च कारणतेति तृणाभावे मणिना मण्यभावेऽरणिना तदभावे तृणेन च वहेर्जननाद् व्यभिचारेण कस्यापि कारणत्वं न स्यादिति तत्तदन्यवहितोत्तरत्वमन्तर्भाव्य कार्यकारणभावो वाच्यस्तार्किकैः, भस्माकं तु वयनुकूलशक्तिमत्त्वेनानुगमसम्भवान व्यभिचारो न वा गौरवम् । किं च शून्यस्य अभावस्य कुत्रापि कारणत्वानको कारण दाहं प्रति मण्यभावस्य कारणत्वानुपपत्तिः। कि चास्माच्छन्दादयमर्यो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छायाः पदशक्तित्वे पदस्य गुणत्वेन गुणे गुणानझोकारेण पदनिष्ठरवानुपपत्तिः । कारणे कञ्चिदतिशयमनापादयतो मणेः प्रतिबन्ध- कन्चानुपपत्तिश्च । अस्माकं तु शक्तिरूपकारणविघटनेनैव मणे. प्रतिबन्धकत्वमिति । उत्तेजकाभावविशिष्टेति । वैशिष्टयं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन । अभावीयविशेषणतासम्बन्धेन रूपध्वंसरूपदाहं प्रति उद्देश्यता-दैशिकविशेषणतान्यवर- सम्बन्धावच्छिन:तियोगिताकानां तत्तदुत्तेजकाभावानां सामानाधिकरण्यरूपं यद्वैशिष्टय- तदवच्छिन्नस्य मन्यादेशिकविशेषणतोद्देश्य तान्यतरसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका. भावस्य अभावीयविशेषणतासम्बन्धेन हेतुत्वमिति । मन्त्रस्य वहयधिकरणदेशे उद्देश्यता- सम्पन्धेनैव सावादुद्देश्यतानिवेशः । मण्यादिरूपोचेजस्य संयोगेन वयधिकरणदेशे. पत्वेऽपि किश्चिदवच्छेदेन संयोगेन तदभावसत्त्वाबाहानुपपत्तिरतो दैशिकविशेषणतेल्पस्य निवेशः।देशिकविशेषणतया तु न द्रव्यस्याच्याप्यवृत्तित्वमिति न दाहानुपपत्तिरिति । ननु देवदत्तसदृशो यज्ञदत्त इति तीत्या सादृश्यमपि पदार्थः । तञ्च सादृश्यं षड्भा- वानन्तर्भूतं सामान्येतरवृत्तिवे सति सामान्यत्तित्वात् । सामान्यरवे व्यभिचारवारणाय सरयन्तम् । गुणे व्यभिचारवारपाय विशेभ्यम् । यथा गोत्वं नित्यं तथाऽवत्वमपोति प्रतोत्या सादृश्यस्य सामान्यत्तित्वं वध्यम् । प्रमेयरवे व्यभिचारवारणाय व्यतिकिरवे सतीति देयम् । सादृश्यमभावानन्तर्भूतं सत्त्वेन प्रतीयमानत्वादिस्यनुमानाभ्यां सादृश्यस्य सप्तपदार्थानन्तर्गततया सप्तव पदार्या इति कपनमसङ्गतमेवेति चेद् ? न, तमित्वे सति सद्गतभूयोधर्मवत्त्वस्यैव सादृश्यरूपतया घटसदृशः पट इत्यादी जातो, यथा गोत्वं नित्यं तयाऽश्वस्वमपोत्यादौ चन्द्रसदृशं मुखमित्यादौ च नित्यत्वाल्हा- दकत्वादिरूपोपांचौ सादृश्यस्यान्तर्भावणातिरिचत्वराशऽनवकाशात् । नपाधीनां कुत्रान्तर्भाव इति चेद् ? न कुत्रापीति केचित् ।' अयम्भाव: य ·मयूखसहितमुकायलोसमेता- [प्रत्यक्ष- द्रव्याणि विभजते- क्षिस्यप्तेजोमरुयोमकालदिन्देहिनो मना। द्रव्याणि, तित्यवित्यादि । तितिः पृथिवी, आपो जलानि, तेजो पहिः, मरुद्ध यायुः, व्योम अाकाशः, कालः समयः, दिग् आशा, देही भात्मा, मन । पतानि नव द्रव्याणीत्यर्थः। ननु द्रव्यत्यजाती किं मानम् ? न हि तर प्रत्यक्षं प्रमाणं, घृतजतुप्रभूः तिषु द्रव्यत्वाप्रहादिति चेद? मुकावलीमयूखः । नप तेषां सप्तपदार्यानन्तर्गतत्वे सापदायी इति कथनासगतिरितिवाच्यम्, तत्व. शानोपयोगिनी पदार्थानामेवेह विभाज्यत्वेनाभिमतत्तयोपाधीनामपनेऽपि क्षत्यमावाद । पर्वमानोपाध्यायास्तु 'सामान्य विविध जाति रुपाधिश्च' इत्युक्त्वा सामान्येऽन्तर्भा. यमुपाचीना वदन्ति ।। २ ।। वयार्यकक्षिधातोः स्त्रियां किन्' इति किन्प्रत्ययनिष्पमक्षितिशब्दस्य क्षयवारक- स्वात् प्रकृतोपयुक्तमर्थमाह-तितिः पृथिवीति । दीयन्ते जना अस्यामिति बाहुलका. दधिकरणे तिमिति भावः । 'अप्नृत्' इतिपाणिनिसूत्रेऽपशब्दे छच्दपरत्वस्य दृष्टतया प्रकृते शब्दपरस्वशाव्युदासायाह-आपो जलानोति । स प्रभावः प्रतापश्च यत्तेजः कोशद. जम्' इतिकोशात्प्रतापस्यापि तेजःशब्दवाच्यतया प्रकृते तेज.पदार्यमाह-तेजो वहि- रिति । देवविशेषस्यापि माच्छन्दवाव्यतया प्रकृते माच्छन्दार्थमाह -मबदायुरिति । 'परमे व्योमनः इति शुतो व्योमशब्दस्य प्रमाणि प्रयोगादाह-व्योम नाकाश इति । कालशन्दस्य यमे प्रसिदवादाइ ~कालः समय इति । अतिसर्जनार्थऋदिशधातुनि पदिकशन्दस्य धानार्थकत्वादाह-दिग आशेति । ईश्वरस्य देहाभावाद् देहिपदेन सहमहो न स्यादत आह -देहो अात्मेति । मनाशब्देऽन्यार्थपरत्वशाया समावेन तस्पयर्यायप्रदर्शनं ग्रन्यकृता न कृतमिति ध्येयम् । ननु कारिकावस्यामितः पार मुकावल्यो वा व्यवस्य तजातिलस्य वाऽनुकतया द्रव्यावसाती किम्मानमिति घोत्थितिः कथमिति चेद् ! उच्यते, मूले ध्याणीत्युकं तत्र द्रव्यागोत्यस्य यदि गुणवन्तीत्यर्थस्तदा गुणानों शक्यताऽवच्छेदकरवे गोरखम् , 'उत्प द्रव्यं क्षणमगुणं निष्क्रियं च निष्ठति' इति नियमे- नौपघटे द्रव्यशब्दप्रयोगानुपपत्तिश्चातो द्रल्याणीत्यस्य दव्यत्वजानिविशिष्टानीत्यर्थी बाच्याः । तदा च द्रव्यावस्य शक्तावच्छेदकतयान गोरवम्, नवोत्पन्नघटे द्रव्यशब्द. प्रयोगानुपपत्तिद्रव्यरखनातेस्तत्र सस्वात् । एवं च ट्रम्याणीत्यनेन द्रव्यखजातेपयित्या द्रव्यखजाती किं मानमिति शाकरण मुचितमेवेति योग्यम् । मनु द्रव्यखजाती कि मानम् ।

·खण्ड कारिकायलो। १५ मुक्तावलीमयूखः । न च यथा "मयं घटः अयं घटः" इति समानाचारप्रतीत्या घटत्वजाति: प्रत्यक्षा तथा "इदं द्रव्यम् इदं द्रव्यम्" इति समानाकारप्रतीत्या द्रव्यखजातिरपि प्रत्यक्षेति वाच्यम् ? (१) धृतजतुप्रमृतिषु पण्डितानामिदं द्रव्यमितिप्रतीतिसद्भावेऽपि पामराणामिदं द्रव्य- मिति प्रतीत्यभावेनाऽऽपामरप्रसिद्धानुगतप्रतोतरेव जातिसाधकतया प्रकृते तस्या अभावेन प्रत्यक्षप्रमाणेन द्रव्यस्वजातिसिद्धरयोगादिति चेद् ? न, गुणे गुणोत्पत्तिवारणाय समवायेन कार्य प्रति तादात्म्येन द्रव्य कारणमिति कार्य- कारणभावस्यावश्यकतया समवायसम्बन्धावच्छिलकार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपिठतादा- रम्यसम्बन्धावधिपदन्यनिष्ठकारणता लभ्यते । ततश्च यत्र यत्र कारणतात्वं तत्र तत्र वि. विद्धर्मावच्छिन्नत्वमिति दण्डादिनिष्ठकारणतादौ सहचारदर्शनेन कारणतात्वं विधि- विच्छिन्नत्वव्याप्यमिति व्याप्तिज्ञानं जायते । ततः कारणतात्ववत्येषा द्रव्यनिष्ठा कारण- तेति पक्षधर्मताज्ञानम् । ततो व्याप्तिस्मरणम् । ततः किनिद्धर्मावच्छिमत्वव्याप्यकारणता- स्ववस्येषा कारणतेति परामर्शज्ञानम् । ततः समवायसम्बन्धावच्छिन्न कार्यत्वावच्छिन्न- कार्यतानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना द्रव्यनिष्टा कारणता किधिद्धर्मावच्छिन्नाका- रमतात्वाद् दण्डत्वावच्छिन्नदण्डनिष्ठकारणतावदित्यनुमानेन किश्चिद्धर्मावच्छिन्नत्वसिद्धी यदीवच्छिन्ना द्रव्यनिष्ठा कारणता तदेव द्रव्यत्वमिति द्रव्यत्वजातिसिद्धः। न च पदार्थत्वं घटत्वं वा द्रव्यनिष्ठकारणताऽवच्छेदकमरिस्वति वाच्यम् । अन्यूनानतिप्रसक्तधर्मस्येवावच्छेदकत्वमिति नियमेन पदार्थत्वस्य द्रव्यनिष्ठकारणता- अतिरिकवृत्तित्वेन घटस्वस्य च द्रव्यनिष्ठकारणतान्यूनवृत्तित्वेनावच्छेदकरवासम्भवात् । नचान्यूनानतिप्रसक्तधर्मस्यैवावच्छेदकत्वानीकारे दण्डनिष्ठकारणताऽवच्छेदकं दण्डव. मपि न स्याद्, अनन्ययासिद्धकार्यनियतपूर्ववर्तिस्वरूपकारणत्वाभाववत्यरण्यस्थदण्डे दण्ड- स्वस्य सत्त्वेनातिषसत्तत्वादिति वाच्यम्, अनन्ययासिद्धकार्यनियतपूर्ववर्तिजातीयत्वरूपकारणत्वस्पारण्यस्थदण्डेऽपि सरवेन द. ण्डत्वस्य कारणतातिरिक्तवृत्तित्वाभावात् । घटनियतपूर्ववर्तिदण्डे फलोपधायकवारूपा भरण्यस्पदण्डे स्वरूपयोग्यतारूग कारणतेत्यन्यदेतत् । दण्डत्वस्य कारणतावच्छेदकत्व सि. पर्थमेव स्वरूपयोग्यतारूपा कारणताऽरण्यस्थदण्डे स्वीक्रियत इति ध्येयम् । मनु समवायेन नोलं प्रति स्वाथ्यसमवेतद्रव्यत्वसम्बन्धेन नीलस्य हेतुतास्वीकारेण नौले नौलोत्पत्तिवारणसम्मवे समवायेन कार्य प्रति तादात्म्येन द्रव्यं कारणमिति कार्य- कारणभावे मानाभावः, फिश प्रागभावप्रतियोगित्वरूपकार्यत्वस्य ध्वंयसाधारण्येन समवा. यसम्बन्धावच्छिन्न कार्यतातिरिक्तवृत्तितया समवायसम्बन्घावच्छिनकार्यताऽवच्छेदकत्वा- (१)ननु घटादावित्येव तो नोक्समिति चेत् न, अनुगतप्रतीत्यमावस्यनाय तदु- पादानात् । तथाहि, अनुगताकृतिव्यापा मनुष्यत्वादिजातिः नहि नवसु द्रव्येषु काचिदेका. कृतिरस्ति घृतादिष्वेकैकद्रव्येष्वपि सर्वदा नेकाकृतिः किमुत नवसु द्रव्येषु इति अनुगताकृत्या- द्रव्यत्वं न सेत्स्यतीति भावः ।

·तमुक्तावलीसमेता- [प्रसव- न, कार्यसमवायिकारणताऽवच्छेदकतया संयोगस्य विभागस्य वा समवायिकारणताऽवच्छेदस्तया द्रव्यत्यजातिसिद्धेरिति । ननु दशमं द्रव्यं तमः कुतो नोक्तम् । तद्धि प्रत्यक्षेग गृह्यते। तस्य च रूप- वत्वात् कर्मवस्वाय दन्यत्वम् । तद्धि गन्यशून्यत्वान्न पृथियो, नालरूपरत्वाब मुकावलीमयूखः । सम्भवः, सत्त्वे सति प्रागभावप्रतियोगित्वरूपकायंत्तस्यावच्छेदस्वेच गौरवमिति नोक्षा- नुमानसम्भव इत्यरुचैराह-संयोगस्येति। अयं माव.--'समवायेन संयोगं प्रति तादात्म्येन द्रव्यं कारणम्, इति कार्यकारण- भावस्थाकारेण समवायसम्बन्धावच्छिमसयोगत्वावच्छिनकायंतानिहपिता या तादात्म्य- सम्बन्धावच्छिना व्यनिष्ठा कारणता सा किञ्चिद्धर्मावच्छिषा कारणतात्वादित्यनुमानेन द्रव्यत्वजातिसिद्धिरिति । ननु रूपादीनपहाय संयोगपर्यन्तमनुधावनं किमर्थमिति चेद् ! उच्यते, रूपरसगन्धस्पर्शनिरूपितकारणताया नबद्रव्यसाधारण्याभावात् संख्यापरि- माणपृथक्त्वनिरूपितकारणताया नवव्यसाधारण्येऽपि सख्यात्वादोना नित्यानित्यत्ति- तया कार्यतातिरिक्तवृत्तित्वेन कार्यताऽवच्छेदकत्सासम्भवाद् रूपादिकारणताऽवच्छेदकवया द्रव्यत्वजाति सिदयसम्भव इति । ननु विभुदयसंयोगत्य नित्यतया तदनीकर्तृमते संयोगत्वस्यापि नित्यानित्यवृत्ति तया कार्यताऽवच्छेदकत्वासम्भवेनोक्तानुमानासम्भव इत्यश्चेराह-विभागस्येति । समवायन विमागे प्रति तादात्म्येन द्रव्यं कारणमिति स्वीकारेण समवायसम्बन्धा. वच्छिन्नविभागवावच्छिनकार्यतानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिषद्रव्यनिष्ठचारणता धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वाद् दण्डत्वावच्छिन्नदण्डनिष्टकारणतावदित्यनुमानेन द्रव्यस्त जातिसिद्धिरिति भावः। ननु नौलं तमचलतीतिप्रतीत्या चाक्षुषप्रत्यक्षसिद्धतमसः तमो द्रव्यं रूपवत्वात्कर्म त्वाच्चैत्यशुमानेन द्रव्यत्वसिद्धी तमः पृथिवीत्वाभाववद्गन्धशून्यत्वात् , तमो न जलाय- यतमरूपं नीलरूपवत्त्वादित्यनुमानाभ्यां क्लानवद्रव्ये प्वन्तर्भावाभावादशमं द्रव्यं तमः तो नोकम् ? मच धानुषप्रत्यक्षे आलोकसहकृतवसुषः कारणत्वात्तमसः कथ चाक्षुषत्वमिति च्यम्। वस्तुस्वभावात्तमथानुषे मालोकनिरपेक्षस्यैव चक्षुषः कारणत्वाभ्युपगमेनादोषा. त चेद्? न, तमसस्ते जोऽभावरूपतालोकारेणे-पपत्ती द्रव्यान्तरकल्पनाया अनुचितत्वात् । वत्वप्रतीतिमरूपा कर्मवत्त्वस्तीतिरप्यालोकापसरणोपाधिको भ्रान्तिरेवेति न रूपवत्व. वस्वहेतुभ्यो द्रव्यत्वं साधयितुमसम् । ननु 'प्रतीतेन्तिर्व तव स्वीक्रियते यत्रोत्तर काले बाधा, प्रकृते वन तथेति कर्य तत्वमिति चेद् ।

·मुण्डः] कारिकावली। न जलादिकम् । तत्प्रत्यक्षे चालोकनिरपेक्षं चक्षुः कारणमिति चेद् ? न, आवश्यकतेजोऽभावेनैवोपपत्तौ द्रन्यान्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । रूपवत्ताप्रतीतिस्तु भ्रमरूपा, कर्मवत्तापतीतिरप्यालोकापसरणोपाधिकी भ्रान्तिरेव । तमसोऽतिरिकद्रव्यत्वेऽनन्तावयवादिकल्पनागौरवं च स्यात् । स्वर्णस्य यथा तेजस्यन्तर्भावस्तथा वन्यते । गुणान्विभजते- अय गुणा रूपं रसो गन्धस्ततः परम् ॥ ३ ॥ स्पर्शः सङ्ख्या परिमितिः पृथक्त्वं च ततः परम् । संयोगश्च विभागश्च परत्वं चापरत्वकम् ॥ ४ ॥ बुद्धिः सुखं दुःखमिच्छा द्वेपो यनो गुरुत्वकम् । द्रवत्वं स्नेहसंस्काराबदृष्टं शब्द एव च ।। ५॥ अथ गुणा इति । एते गुणाश्चतुर्विंशतिसहयाकाः कणादेन कराठतच. शब्देन व दर्शिताः । तत्र गुणत्वजातिसिद्धिरने यक्ष्यते ॥ ३-५ ॥ कर्माणि विभजते- उत्क्षेपणं ततोऽपक्षेपणमाकुञ्चनं तथा। प्रसारणं च गमनं कर्माण्येतानि पञ्च च ॥६॥ उत्क्षेपणमिति । फर्मत्यजातिस्तु प्रत्यक्षसिधा। एवमुत्क्षेपणत्वादिकमपिदा मुक्तावलीमयूखः। न, तमयोऽतिरिक्दव्यत्वामीकारेऽनन्तावयवादिकल्पने गौरवापरया लाघवाथै प्रतीते- धमत्वत्यैवौचित्यात् । ननु तम एव द्रव्यं तेज एव तमोऽभाव इति चेद् ? न,उष्णस्पर्शवत्वप्रतीत्यन्ययाऽनुपपत्त्या तेजसोऽभावरूपतायाअग्नीकर्तुमशक्यत्वात् । इदमेव सूचयितुमावश्यकतेजोऽभावेनेत्यावश्यकावं तेजोविशेषणमुपातमित्यलम् ।' ननु 'रूपरसगन्धस्पर्शाः सत्यापरिमापानि पृथक्त्वं संयोगविभागो परवापराचे युद्धयः सुखदुःखे इच्छाषिौ प्रयत्नाच गुणाः' इति वैशेषिकसूत्रे सप्तदश्व गुणा उता इह कथं चतुर्विशतिर्गुणा इत्युक्षमत श्राह -पते गुणा इति । ननु गुषत्वनाती किं मानमिति चेद् ! उच्यते, द्रव्यममिझे सामान्यवति या कारणता सा किञ्चिद्धर्मावच्छिना कारणता- स्वादिस्यनुमानेन गुणस्वजातिसिद्धिरिति । नन्वशुपरिमाणस्य पुत्राप्यकारणतया गुणत्वस्य तत्साधारण्यं न स्यादिति चेदु ? न, गुणपदशक्यतावच्छेदकविषया गुणत्वजातिसिरिति ।। ३-४-५॥ ३का०म० 1 ।

·३ मयूनहितमुक्तावलोसमेता- [प्रत्यक्ष नन्यत्र भ्रमणादिकमपि पञ्चकर्माधिस्तया कुतो नोकमत आह- भ्रमणं रेचनं स्यन्दनोव॑ज्वलनमेव च। तिर्यगमनमप्पन गमनादेव लम्पते ॥ ७॥ भ्रमणमित्यादि ॥७॥ सामान्य निरूपयति- सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च । द्रव्यादित्रिकत्तिस्तु सचा.परतयोच्यते ॥८॥ सामान्यमिति । तलक्षणं तु नित्यत्ये सत्यनेकसमयेतत्वम् । भनेकसम. चैतत्वं संयोगादीनाप्यस्यता उक्तं नित्यंत्ये सतीति । नित्यत्वे सति समवे. तस्वं गगनपरिमाणादीनामध्यस्त्यत उक्तमनेकेति। नित्यत्वे सायनेकवृत्ति- स्वमत्यन्ताभावेऽप्यस्त्यतो वृत्तित्वसामान्यं विहाय समवेतत्वमित्युक्तम् । मुक्तावलीमयूखः ।।।। भ्रमणमितीति । ननु भ्रमणादिविवाहक्षेपणादिप्वपि 'उर्ष गच्छति। इतिप्रत्यया. दुत्वेपणादीनामपि गमनेऽन्तर्भावोऽस्विति वैद् ! म, प्रकृते उत्क्षेपणादिभिषत्वे सत्युत्तरदेशसंयोगानुकूलकियात्वस्यैव गमनपदार्थतया तत्रोरक्षेपणादीनामन्त वत्य कर्तु मशक्यस्वात् । 'उत्तरदेशसयोगानुकूलकियात्वस्यैव ग. मनस्वमङ्गीकृत्यान्तर्भावशवा तु कर्तुमंशश्या, 'स्वतन्त्रेच्छरय मुनियोगपर्यनुयोगानई- वादिस्पलम् ।। ६-७ ॥ "व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा लक्षपस्य प्रयोजनम्' इत्यभियुक्तोक्त्या लक्षणस्य समयोजन. त्वादाह-तल्लक्षणं चिति । नित्यत्वममानाधिकरणानेकनिरूपितसमवायसम्पन्धावच्छिन्नवृत्तिवाऽश्रयत्वं न्यत्वमित्यर्थः । समवागादिति समवेत इति व्युत्पत्त्या समवपूर्वकैग्धातोः समवायोऽयः, फप्रत्यस्य वृत्तिताऽऽधयोऽर्थः, वृत्तितायो समवायस्यावच्छिन्नत्वसम्बन्धेनान्वयः, तत उफार्थलाम इति ध्येयम् । मनु विमुद्रयसंयोगानीकर्तृमते नित्यसंयोगेऽतिव्यातिरिति चेत् ?' न, विभुदयसंयोगस्यानहीकारात् । अन्यया तुल्ययुक्त्या नित्यविभागस्यापि सि. दिप्रसवात् । केचित्तु-तत्रातिव्याप्तिवारणाय संयोगभिभावे सटौति देयमिति वदन्ति । अपरे तु-एकत्वे सतीतिविशेषणदानान सत्र दोषः । अत एव तर्कसंग्रहे नित्यः मेकमनेशानुगत सामान्यमितिलक्षणे एकमिति विशेषणमुपात्तम् । तब संयोगे नास्तीति पदन्ति । परे तु-अनेकसमवेतत्वमित्यत्रानेकपद पर संयोगध दिसमवेत एव न बहुसमवेत इति न दोष इति प्राहुः। ارد . सामा- " ·सदः] फारिफावलो। पकव्यक्तिमात्रवृत्तिस्तु न जातिः । तथा चोक्तम्- "व्यक्तेरमेदस्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानस्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धो जातिवाधकसङ्ग्रहः ॥ द्रव्यादीति । परत्वमधिकदेशवृत्तित्वम् । मपरत्यमल्पदेशवृत्तित्वम् । सकलजात्यपेक्षयाधिकदेशवृत्तित्वात् सत्तायाः परत्वं, तदपेक्षया चान्यासां जातीनामपरत्वम् ॥८॥ मुकावलीमयूखः । ननु निःसामान्यत्वे सति विशेपान्यो सति समवेतवं सामान्यलक्षणे प्राचामभि- मतम् । तत्र समवेतपटादावतिन्याप्तिवारणायायं सत्यन्तम् । विशेषेऽतिव्याप्तिवारणाय द्वितीयं सत्यन्तम् । समवायाभावयोरतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । ततधावत्यत्वमपि जातिरिति प्रतीयते; नित्यस्वे सत्यनेकसमवेतत्वलक्षणं तु न तत्र गतमित्यव्याप्तिलक्षण- स्वेति कस्यचिच्छवामपनुदति--एकव्यक्तिमात्रवृत्तिरित्यादिना। जातिसाधिकाया अनेकव्यत्तिप्पनुगतधियोऽभावादासशस्वं न जातिरिति नाण्या- प्तिरिति भावः। अमुमर्थ प्रमाणयति-~यक्तेरभेद इत्यादिना । व्यक्तरित्यत्र निष्ठरवं पष्टयर्थः, तथाच स्वाश्रयीभूतव्यक्तिनिष्ठो भेदाभावः स्वस्य जातिले बाधकः । स्वमाकचत्वं तदाश्रयीमूता व्यक्तिरामाशम्पा तत्राकाशभेदः 'साकाशं न इति प्रतोतिसाक्षिको न वर्तते इति भेदामावसत्वादाकातत्वं न जातिः। न चाकाशे आकाशभेदस्यासत्त्वेऽपि घटभेदस्य 'आकार घटो न' इतिप्रतोतिसाशि- करय सत्त्वेन भेदसामान्याभावस्यासत्त्वादाकाशत्वं जातिः स्यादेवेति वाच्यम्, •, भेदः स्वाश्रयीमूतव्यक्तिप्रतियोगिको प्रायः । तथा च स्वाश्रयीभूतव्यक्तिनिष्ठः स्वाश्रयीभूतव्यतिपतियोगिकभेदाभावः स्वस्य जातिले बाधक इत्यर्थलाभेनाकारो श्रा. मायभेदाभावरय सरवेन भाकायत्वे जातित्वबाध इत्यदोषात् । सुल्यत्वं तुल्यम्यतिवृत्तित्वं घटत्वकलशलादिजातीन भेदे बाधकम् । ननु कारिकायो जातिवाचकसंग्रह इत्युक्तं, तुल्यत्वं च बातिभेदपायकमित्युच्यते, ततः कारिकाविरोध इति चेत् ? तर्हि तुल्यत्वं स्वभिमजातिसमनियतवं रपस्य जावित्वे याधकम् इत्यर्थकरणाने विरोधः । स्वं कलशत्वं तदिनजातिघंटत्वं तत्समनियवस्व फशल इति कलशत्वे जावित्वराधः। 'अयं घटः अयं पदः इत्यनुगतधियः 'अये कलशः अयं फलशः' इत्पनुगतधियय घटत्यजाति कलावजाति वाऽऽदायोपपत्तौ घटावकलशल- योरुभयो तितस्वीकारे मानाभावस्तुल्यावस्य जातिववाघनत्वे बोजमिति बोप्यम् । परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरपधर्मयोरेका समावेशः सदरः, भूतस्वमूर्तत्वयोजी- विस्वे बाधकः । मूतत्वामाव आकाशे तत्र च भूतत्व; भूतत्वाभावो मनसि तत्र च मूर्त- खमुमयोः पृषिष्यादिचतुष्टये समावेश इति सार्याद्भूतत्वं मूतत्वं वा न जातिरिति ध्येयम् । साइर्यस्य जातियापकत्वे मानं तु "जातिविशिष्टजावित्वावच्छेदेन स्वयमाना. धिकरणामावप्रतियोगितामाव'' इति नियमत्य माप्रसन्न एवेति नोभ्यम् । वैशिष्ट्यच ·२० मयूखसहितमुक्तावलीसमेता [प्रसव परभिन्ना च या जाति: सैवापरतयोच्यते । द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते ॥९॥ व्यापकत्वात्पराऽपि स्यायाप्यत्वादपराऽपि च । पृथिवीत्यापेक्षया प्यापकत्वादधिकदेशवृत्तित्वाद् द्रव्यत्वादेः परत्व मुक्तावलीमयूसः। स्वासमानाधिकरण्य स्वभावसमानाधिकरण्योमयसम्बन्धेन यदि भूतत्वमूतत्वे जाती स्यात तदा जाति तस्वजातिस्तदधिकरणयिव्यादित्तित्वस्य तदभावाधिकरणमनोवृत्तित्वत्य च मूर्तस्वजातो सत्वेन जातिविशिष्टजातिलावच्छि मूर्तत्वं जातमिति मूतत्वे स्वं भूतत्व तदधिकरणाकाशनिष्ठमूर्तत्वाभावप्रतियोगित्वमेव न तु तदभाव इति नियमभनःस्पात । उत्तौमयसम्बन्धेन 'यज्जातिशिष्टजातित्वं यत्र तत्र तज्जातिव्यापकत्वमिति' नियम. इति यावत् । दृष्टश्चासौ पृथिवीत्वव्यापके द्रव्यत्वादी, एतादृशनियमभन एव सावर्यस्य जातिवसाधकरवे मानम् । पार्यस्थले एकमात्रस्य जावित्वेऽपि नेताहनियमभर इति कियांसमवायिकाणतावच्छेदकलया सिद्धा मूर्तत्वं जातिरेवेति मन्तव्यम् । वस्तुतस्तु उत्तनियमे मानामावेन साइर्यस्य जातिबाधकरवं मध्या न सहन्त इति बोध्यम् । भप्रामाणिकानन्तपदार्थकल्पनाविधान्तेरभावोऽनवस्पा • आतिवृत्ते तित्त्वे पाधिका । घटस्वपटत्वादिजातिषु इयं प्रातिरिय जातिरित्यनुगतप्रतीत्या यदि काचिजातिरभ्यु- पगम्यते तदा तस्यां काचिदन्या तस्या काचिदन्येत्येवमनवस्था स्यादिति न जातो जाति- रजीकर्तव्येति भावः। । ननु निखिलजातिषु एकस्या जातेकीकारे तस्यां न जात्यन्तरं, ध्यरेक्यादित्य- नवस्थाया जातिवाचकत्वं विफलमिति चेत् १ न, निखिलजातिका जातिस्तस्यो तदा- श्रयीभूतपटवादिजातिधु चैकेत्येवमनवस्थेत्याशयात् । रूपस्य विशेषलक्षणस्य हानिर्विशेषवृत्तीनां जातित्वे पाधिका। निस्सामान्यावे सति सामान्यभिन्नत्वे सति समवेतत्वं हि विशेषत्वम् । यदि विशेषेषु विशेषरव जातिः स्या- सदा विशेषाण सामान्यरदितरवाभावेन विशेषलक्षणस्यासम्भवः स्यादतो विशेषत्वं जाति भ्युपगम्यत इति भावः । ननु अन्यकृता निरुर्फ विशेपलक्ष्णं नौकमिति तस्य महेऽपि न काचिक्षतिरिति चेत्। तदा रूपस्य स्वत्तोव्यावर्तकत्वस्य हानिः रूपहानिरित्पथों बोध्यः। तथाच आत्याध्यस्य जाठिपुरस्कारेणैव च्यावर्तकत्वनियमात् विशेषत्वमातेरङ्गीकारे विशेषत्वेनैव रूपेण विशे. पाणां व्यावर्तकतया स्वतोम्यावर्तकत्वरूपस्य प्रन्यकृदुतस्य विशेषलक्षणस्य भापति- रिति भावः। नचोकनियमे मानामाव इति वाच्यम्, नियमानहीकारे परमाणुगतेकरवाना तत्त. यपित्वेनैव परमावन्तरभेदसाधावयम्भवे विशेषपदार्थस्यैवासिदिप्रसमात् । प्रतियोगिताऽयोगिवान्यतरसम्बन्धेन एमवायाभावः समवायाभावतिधर्मयोर्जावित .

·सरः] कारिकारली। सत्ता तया व्याप्यत्वाद् अल्पदेशवृत्चित्वाथ ट्रव्यावस्यापरत्वम् । तथाव धर्मद्रयसमावेशादुभयमविरुद्धम् । मुक्तावलीमयूखः। बाधकः । यः समवायेन कुत्रवित्तिष्टति तत्र प्रतियोगितासम्बन्धेन, यत्र तिष्ठति तत्रानुयो. गितासम्बन्धेन समवायो वर्तते। समायोऽभावो वा न कुत्रचित्समवायेन तिष्ठति न वा समवायाभावयोः कश्चित्समवायेन तिष्ठतीति समवाये अभावे च प्रतियोगिताऽनुयोगिता- न्यतरसम्बन्धेन समवायाभावो वर्तत इति समवायखममावत्वं वा न जातिरिति भावः । ननु यदि समवायत्वस्याभावत्वस्य च जातिलाहीकारः स्यातदा समवायेनैव तो समवायामाषयोस्तियत इति अनुयोगितासम्बन्धेन समवायस्य समवायाभावयोस्सस्वा- रकथं जातिवाघ इति चेत् ? न, प्रतियोगितानुयोगितान्यतरसम्बन्धेन जात्यतिरिक्तप्रति. योगिकत्व विशिष्टसमवायाभावः समवायाभाववृत्तिधर्मयोजातित्वे वाधक इति स्वीकारे- जादोपात् । एवं च अनुयोगितासम्बन्धेन रूपे जात्यतिरिक्तप्रतियोगिकसमवायाभावस- स्वेन व्यभिचारवारणाय प्रतियोगित्वनिवेश.। आत्मनि प्रतियोगितासम्बन्धेन समवाया- प्रत्वेन व्यभिचारवारणायानुयोगितानिवेश इति बोध्यम् । न च समवायस्यैकत्वेन तवृत्तिसमवायरवस्य "व्यक्तैरभेदः" इत्यनेन जातिवा- पात् तस्यासम्बन्ध एतदुदाहरणत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् , समवायो नानेति नव्यमते "व्यरभेदः" इत्यनेन जातिववाघासम्भवेन असम्बन्धोदाहरणत्वस्य सौष्ठवात् । ननु जाती जात्यतिरिकप्रतियोगिकत्वविशिष्टसमवायस्प प्रतियोगितयाऽनुयोगितया चासत्वेनासम्बन्ध इत्यनेनैव जातिबाघसम्भवेऽनवस्थाया जातिववावकत्वकथनं विफल. मिति चेत् ? न, जात्यतिरिक्तेत्यत्र पाविपदस्यासमवेतत्तिजातिपरतयाऽदीपात् । दिनकोमनवस्याऽसम्बन्धरूपहानीनां जातिमत्वे बाधमत्वमुक्कं, तन्न युक्तम् , सकृ. दुचरिवन्यायेन जातिवापकपदस्य जातिस्वजातिमत्त्वोभयबाधकपरत्वासम्भवात् । जाति- भाषकसंग्रह इत्यत्र भावप्रधाननिर्देशतया जातिपदस्य जातित्वरत्वमिति बोध्यम् ॥ ८॥ सत्तापेक्षयेति । ननु सत्ताजातिः कथं सिध्यति । न च द्रव्यं सत्, गुणः सन् , कर्म सदित्यनुगतप्रतीत्यैव सत्ता जातिः सिध्यतीति वाच्यम् , तया सति सामान्यं सत् , विशेषः, सन् , समवायः सनित्यनुगतप्रतीला सामान्यादिनाधारणीभूतस्य कस्यविदर्भस्य मिहापरि दम्यादिनिकमात्र महाया: सिद्धएसम्मान ; इदि द? अत्रोच्यते-यत्र प्रतियोगितासम्बन्धेन पंसोत्पत्तिस्तत्र तादात्म्यसम्बन्धेन सत् इति कार्यकारणभावरलेन सत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपिता सनिष्ठा या कारणता सा किञ्चि- दर्मावच्छिशा कारणतालादित्यनुमानेन सत्ताजातिसिद्धिरिति । प्रागमावे व्यभिचारः, प्रागभावे सत्ताविरहादिति वाच्यम् , - प्रागभाववृत्तिप्रतियोगिताभिनप्रतियो- गितायाः कार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वाङ्गीकारेणादोपात् । समवायेन सत्तावच्छिनं प्रति वादाम्येन द्रव्यत्वेन कारणतया अन्यतावच्छेदकतया सत्ताजातिसिद्धिरित्यपि केचित् ।

·'- मयूखसहितमुक्तावलोसमेता [अपक्ष- विशेषं निरूपयति- अन्त्यो नित्यद्रन्यवृत्तिविशेषः परिकीर्तितः ॥ २०॥ अन्त्य इति । अन्तेऽवसाने पर्वत इत्यन्यः, यदपेक्षया विशेपो नास्तो. त्यर्थः । धटादोना पणुकपर्यन्तानां तच्दयययभेदात्परस्परं भेदः, परमा. मुना परस्परभेदको विशेष एव, स तु स्वत एव घ्यावा, तेन तत्र विशेषा. स्तरापेक्षा नास्तीति भावः ॥ ६ ॥१०॥ मुकावलीमयूसः । ननुविशेषसद्भावे का युतिरिति चेत् ? वच्यते-पये घर: भस्माइटानिको भिना- पवारब्धत्वात् , भयं घटावयतः यस्मादरावयवाद् भिन्नो मिनादयवारयवादित्ये दूधणुकपर्यन्तं भिधावयबारम्धत्वरूपहेतुना परस्परं भेदसाधनयम्भवेऽपि परमाणनां निरख. यवत्वेन तेषां परस्परं भेदमाधनाय विशेषोऽभ्युपगम्यते । तथाच अयं परमाणुः अस्मापर. माणोमिनो विशेषादित्यनुमानेन परमागूना परसरं भेदः सिध्यति । अन्यथा परमाणना परस्पर भेदासिद्धी हत्याकादीनामपि तदसिदपा घटादीनामपि भेदासिद्धिप्रसङ्गः । तदा ह-घटादीनां दधशुकपर्यन्तानामिति । ननु विशेपत्य विशेषान्तराद् भेदसाधनाय विशेषान्तरमभ्युपैयमित्यनवस्था स्थादि- त्यत थाह-ल तु स्वत एव व्यावृत्त इति । स्वतोव्यातत्वं च स्वभिन्नलिङ्गजन्यस्वविशेष्यकत्वसजातीयेतरभेदानुमित्यविषय- स्वम् । खपद पक्षावेनाभिमतपरम् । तयाच-पटः पटान्तरभिन्नः, भिभावयवारब्धत्वात इत्यनुमिती व घटस्तभिन्नं लिङ्गं मिनावयवारधवला तजन्या स्वै घटस्तद्विशे- यिकं यत् घटयजातीयं पटान्तरम् तत्प्रतियोगिको यो भेदस्तस्य धनुमितिः घटो घटान्त- मिन इत्याकारिका तद्विषयत्वे घटे, अविषयत्वं विशेषे इति भवति समन्वयः । स्वमि- क्षेत्यनुपादाने विशेषो विशेषान्तरभिश्नः, विशेषादित्यनुमितिविषयत्वस्य विशेऽपि सरवादसम्भवः स्यात्, स्वविशेष्यकेन्यनुपादाने घटो विशेषाद् मिद्यते कपालसमवेतवा- दित्यनुमितिविषयत्वस्य विशेष सत्त्वेनोक्तदोपतादवस्थ्यम् । ननु , सलिमकस्वविशेष्यकस्वसजातीयेतरमेदानुमितिविषयत्वमेव स्वतोव्यात्तत्व वाच्यं, किं गुरुतरारम्भेणेति चेत् । न, थटो घटान्तरादिनस्तादात्म्येन पटादित्यनमिति- विषयतस्य घटेऽपि सत्वेनाव्याप्रयापत्तः । साक्षात्य व पदार्यविभाजकोपाधिरूपेण । भन्यया विशेषो द्रव्यभिन्नो गुणशून्यत्वादित्यनुमितिविषयत्तस्य विशेष सत्त्वेनासम्भवः स्यादिति बोध्यम् । ननुअन्त्यो नित्यदव्यं वृत्तिरित्यनेन स्वतोभ्यायत्तत्वे सति नित्य तित्व विशेषस्प लक्षणमवगम्यते तत्र नित्यवृत्तिवदलनिवेशनं व्यर्थमिति चेत् न, नित्यत्तिरित्पत्य वि. शेषाण रूपानकपनोपयोगित्वेन लक्षणकुवावप्रवेशेनादोपात् ।। नव्यास्तु नित्यव्यायामेव स्वतो व्यावृतित्वमभ्युपगम्मेष्टसिद्धचा विशेषाशीकारे मा. नामाव इति वदन्ति | विशेषत्वं च नित्यत्वे सति नित्यद्रव्यवृत्तित्वे सति निस्यद्रव्यमातिाने सति कमी.

·। खम्हः कारिकावलो। समवायं दर्शयति- घटादीनां कपालादौ द्रव्येषु गुणकर्मणोः । तेषु जातेश्च सम्बन्धः समवायः प्रकीर्तितः ॥११॥ घटादीनामिति । अवयवावयविनोर्जातिव्यक्त्योर्गुणगुणिनोः क्रियाकि- यावतोनित्यद्रव्यविशेषयोध यः सम्बन्धः स समवायः। समवायत्वं नित्य- सम्बन्धत्वम् । तत्र प्रमाणं तु गुणक्रियादिविशिष्टबुद्धिर्विशेषणविशेष्यसम्ब. न्धविषया विशिष्टयुद्धित्वाद् दण्डो पुरुष इति विशिष्टवुद्धिवद् इत्यनुमानम् । एतेन संयोगादियाघात्समवायसिद्धिः। न च स्वरूपसम्बाधेन सिद्धसाधनम् अर्थान्तरं वा ? अनन्तस्वरूपाणां सम्पन्धत्वकल्पने गौरवाल्लघवादेकसमवायसिद्धः । मुकावलीमयूखः पत्तिजातिशून्यत्वम् । मनः क्रियायां, घटस्वे, आत्मत्वे, गगनपरिमाणे, च अतिव्याप्ति- पारणाय क्रमेण दलानि, इत्यन्ये ॥ ९ ॥ १०॥ घटादीनां कपालादाविति । षष्टयर्थः प्रतियोगित्वं, सप्तम्यर्थोऽनुयोगित्वं, तयार घटप्रतियोगिकः कपालानुयोगिकः यः सम्बन्धः स समवाय इत्यर्थः । समवायत्वं नित्यलम्वन्धत्वमिति । नित्यत्वे सति सम्बन्धत्वं समवायत्वमि- स्पर्थः । संयोगेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । परमाण्वादावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । मनु द्रव्यत्वाभावादीनो सम्बन्धः न प्रतियोग्यनुयोग्युभयरूपो, गौरवात्, किन्तु लाघवेन दव्यत्वाभावस्वरूप एव, स च नित्य इति द्रव्यत्वाभावरूपस्वरूपसम्बन्धेऽतिव्यातिरिति चेत् ? न, सम्बन्धप्रतियोग्यनुयोगिभिन्नत्वे सतीत्यस्यापि निवेशेनादोषात् । न च नित्यसंयोगानीकर्तृमते नित्यसंयोगेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम्, नित्यत्वे सती. त्यनेन नित्यमात्रवृत्तिधर्माश्रयत्वे सतीत्यस्य विवक्षणेनादोषादित्यलम् ।। ननु विशेषणतासनिकर्येण समवायस्य प्रत्यक्षतया तत्र नानुमानापेक्षेति गुणकिया. दोत्यादिनाऽनुमानोपन्यासो व्यर्थ इति चेत् ? न, कालघटसंयोगप्रत्यक्षवारणाय संयोगप्र. स्यक्षे यावदाश्रयप्रत्यक्षस्य कारणतेति वादिनो नैयायिकस्य मते समवायस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि सम्बन्धप्रत्यझे यावदानयप्रत्यक्षस्य कारणतेति वादिनो वैशेषिकस्य मते समवायस्यैकतया एकदा उदाधयीभूतसकलव्यक्तीना प्रत्यक्षासम्भवेन समवायस्याप्मप्रत्यक्षतया तन्मतानुरो- धेनानुमानोपन्याससार्यस्यादिति बोध्यम् । संयोगादिवाधादिति । पृथक्सिनद्रव्ययोरेव संयोग इतिनियमादिति 'भावः । सिद्धसाधनमिति । येदान्तिनो हि षटकपालादीनां स्वरूपसम्बन्धमभ्युपगच्छन्ति तेशं सिद्धसाधनम् । नैयायिका घटकपालादीनां समवायमभ्युपगच्छन्ति इति समवायसायने प्रवताना देषां स्वरूपसम्बन्धसिमपार्थान्तरमिति भावः । अनन्तस्वरूपाणामिति । ननु समवायनानात्ववादिना नव्याना मते अनन्तसम- वापानी तेषां सम्बन्धत्वस्य च कल्पने गौरवादुमयनुमानेन क्लतानन्तस्वरूपाण सम्बन्ध- -- ·२४ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- नव समवायस्यैकत्वे वायो रूपवतावुद्धिप्रसङ्गा, . तत्ररूपप्तमवापसत्येऽपि रूपाभावात् ।। न चैवमभावस्य वैशिष्ट्य सम्बन्धान्तरं सिध्येदिति वाच्यम् , तस्य नित्याचे भूतले घटानयनानन्तरमपि घटाभाधुद्धिप्रसङ्गाद, घा भावस्य तत्र सत्यात् तस्य च नित्यत्वात् । मन्यथा देशान्तरेऽपि तत्प्रती. तिनं स्याद् वैशिष्टयस्य च तन्त्र सत्तात् । मम तु घटे पाकरकतादशायो मुशावलीमयूषः। वाडीकरणमेवोचितमिति चेतुन, समवायसम्बन्धेन पटलावच्छिले प्रति तादात्म्येन तारन हेतुतया कार्यतावच्छेदकसमन्धविधमा समवायसिद्ध। न च समवायरयाने स्वरूपं निवत्यतामिति न तेनापि समवायसिद्धिरिति वाच्यम, यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तरसमवायिकारणमिति समवायिकारणवव्यदस्यामहापः। न च तनापि यत्सम्बई कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणमित्येव लक्ष क्रियतामिति वाच्यम्, कपालसम्बयघटप्से प्रति कपालस्य समवायिकारणत्वापरी ततय कपाबनाये घटप्वंयस्यापि धापरिति दिक। ननु समवायत्यैकसे वायो स्पर्शसमवायस्य सत्वेन स्पर्शसमवायासमवाययोरक्येन 'सम्बन्यसत्ता सम्बन्धिसत्तायां नियामि भवति' इति नियमाद् रूपवान मायुरिति प्रती- तिः स्यादिति चेत् ? न, रूपप्रतियोगिकत्वविशिष्टसमवाय पसम्बन्धतया रूपप्रति- योगिकवविशिष्टसमवायस्य वागावभावेन रूपवान् वायुरिति मदीत्यमावात् । न च विशिष्टं शुद्धानातिरिच्यते' इति न्यायाद् वायौ समवायस्य बस्वेन विशिय- अमवायोऽप्यस्तीति वदोषतादवास्थ्यमिति वाच्यम्, सत्ताया विशिसत्तायाम्येऽपि सत्तारावच्छिश्वनिरूपकतानिरूपिताधिकरणवाया विशिष्टसत्तात्वावरिछन निरूपकतानिक- पिताधिकरणतरयाच मित्रत्ववत् समवायविशिष्टसमवाययोरक्येऽपि समवायरवावधिछन- বিরলিণিথিক্যৱস্থা সমৰিীৰিকৰিাগদাৰকাৰঙ্গিলিয়া- निरूपिताधिकरणतायाच भिन्नताशोकारेण , रूपप्रतियोगिकवविशिष्टसमवायत्यावच्छिन्न- निरूपकतानिरूपिताधिकरणताया एवं रूपयन्मत्याहीप्ररेण वायौ तरया अभावाद् वायू रूपवानिति प्रतीत्यभावाद । नव्यास्तु पृथियां गन्धस्य समवायो न जले इति प्रतीत्या समवायो नाति वदन्ति । ननु रूपविशिष्टो पट इति प्रतीत्या यया सम्बन्धविषया समवायः सिष्यति, तथा घटामावविशिष्ट भूतलमिति प्रतीत्याऽभावस्यापि वैशिष्टयनामक सम्बन्धान्तर सिध्यदिति घेद ? न, वैशिष्टपस्मानित्यावेजन्तवैशिष्टयानां तेषां सम्पन्धावस्य प कल्पनाऽपेसया क्रमानन्तस्वरूपाणां सम्बन्धत्वकल्पनेन लापदादुरुपतोत्या वैशिष्टपसिष्यसामवाद । ममतुरूपविशिष्ठो घट इतिप्रवीत्या सिण्यन समायोनित्य एकश्चेति । अनन्तस्वरूपेषु धमा न्यत्वकल्पनापेक्षया अतिरिक्त एकस्मिन्नेव सम्बन्धत्वकल्पनेन लाघवात्समवायः सिध्यति । ननु मयाऽपि वैविध्धनित्यवमतीकियत इति न गौरवमिति चेत् ।ग, घटाभाष. .

·खण्डः] कारिकारली। २५ श्यामरूपस्य नप्त्वाच तद्वचावुद्धिः । वैशिष्टयस्यानित्यवे स्वनन्तवैशिष्टय- कल्पने तवैव गौरवम् । इत्यं च तत्तत्कालीनं तत्तभूतलादिकं तत्तदभावा- नां सम्बन्धः ॥ ११॥ अभावं विमजते- अभावस्तु द्विधा संसर्गान्योन्याभावभेदतः। प्रागभावस्तथा ध्वंसोऽप्यत्यन्ताभाव एव च ॥ १२ ॥ एवं विध्यमापन्नः संसर्गाभाव इष्यते । अभावस्त्यिति । मभावत्वं द्रव्यादिपटकान्योन्याभाववस्वम् । संसर्गेति । संसर्गाभावान्योन्याभाषभेदादित्यर्थः । अन्योन्याभावस्यकविधत्वाचद्विभा. गाभावात्संसर्गामायं विभजन-प्रागभाव इति । संसर्गाभावत्वम् अन्योन्या- मुकावलीमयूखः । वति भूतले घटानयनानन्तरमपि घटाभाववैशिष्टययोरुभयोरपि नित्यतया सम्बन्धसम्बन्धि- नोस्सरवेन पटाभाववद् भूतलमिति युद्धेः प्रमावसगात् । न च तवापि पटे रकरूपोत्सादेऽपि श्यामो घटः इति प्रतीतिः कस्मान्न भवति श्या- मरूपसमवायस्य नित्यतया तत्र सत्वादिति वाच्यम्, श्यामरूपस्य नष्टतया तन श्यामो पट इति प्रतीत्यभावात् । न च मयाऽपि वैशिष्टयनित्यत्वस्यानीकारेऽपि घटात्यन्ता- भावानित्यत्वस्यात्रीकारेण घटामावयति भूतले घटानयनानन्तरं घटाभावस्य नष्टवाम घटा- भाववत्तायुद्धेः प्रमात्वस इति वाच्यम्, घटामावस्यानित्यस्वे 'अवच्छेदकभेदात्प्रतियो- गिता भिद्यते, प्रतियोगिताभेदाचाभावो भिद्यते' इति नियमेन एतद्देशीयघटाभावनाशे घटग्रन्यदेशीयघटाभावस्यापि भटत्वात्तत्रापि घटाभाववत्त्वबुद्धरप्रमारवापातात् । नव-स्वरूपसम्बन्धवादिनस्ववापि स्वी प्रतियोग्य नुयोगिनी रूपं यस्य तत् स्वरूप- मिति व्युत्पत्त्या प्रतियोग्यनुयोगिरूप एव सम्बन्धः फलति, तयाच घटामावति भूतले घटानयनानन्तरमपि नित्यतया घटाभावरूपप्रतियोगिनः भूतलरूपानुयोगिनश्च सत्वेन तदु. भयात्मकस्वरूपसम्बन्धस्यापि सत्त्वात् घटाभाववद्भूतलमिति प्रतीतिः स्यादेव;--इति पाच्यम्, पटाभाववद्भुतलमिति प्रमारमकज्ञानकालीनतत्तद्भूतलादेरेव तत्तदभावसम्बन्ध- वाहीकारेण तत्कालीनतर्भूतलरूपस्वरूपसम्बन्धाभावेनादोषादित्यलम् ॥ ११ ॥ नन्दभावत्वं द्रव्यादिषट्कान्योन्यामाववत्वमिदं लक्षणं दव्यादावतिष्याप्तं, पटः घटपटोमय नेति भेदस्य घटे सत्त्ववद् द्रव्यं द्रव्यादिषटकं नेति प्रतीतिसाक्षिकपटवावच्छि- मप्रतियोगिताकभेदस्य द्रव्येऽपि सत्वादिति चेत् ?न, संख्यारूपपटवस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन द्रव्यादिषु प्रत्येकमसत्वेनोक्तापत्तिसम्भवेऽपि अपेक्षावुद्धिरूपषट्दम्य प्रकृते विषयतयाऽव- छेकत्वासीकारेण द्रव्यादिषु प्रत्येक तस्य विषयतया सरवन द्रव्यं देव्यादिषट्क नेति भेदस्य वक्तुमशक्यत्वेनोज्ञापत्त्यभावात् । यदि तु 'द्रव्यं न' 'गुणोना इत्यादिनी द्रव्य- स्वायवच्छिमप्रतियोगिताकभेदानां पण प्रहण लक्षणेऽभिमतं वदा न कोऽपि दोषः, पर त्वननुगमापत्तिरिति घोप्यम् । ४का०म० ·. २६ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [प्रत्यक्ष- भावभिन्नाभावत्वम् । अन्योन्याभावत्वं तदात्म्यसम्यन्यायच्छिन्न प्रतियोगि- तामाभावत्वम् । विनाश्यभावत्वं प्रागभावत्वम् । जन्यामापत्वं चंसत्यम् । नित्यसंसर्गाभावत्वम् मत्यन्ताभावत्वम् । यत्र तु भूतलादौ घटादिकमपसारितं पुनरानोतं च तत्र घटकालस्य सम्ब- न्धाघटकतयाऽत्यन्ताभावस्य नित्यत्वेऽपि घटकाले न घटात्यन्ताभावयुतिः । तत्रोत्पादविनाशशाली चतुर्थोऽयममार इति केचित् । अत्र घसप्रागभावयोरविकरणेनात्यन्ताभाव इति प्राचीनमतम् । मुतावलीमयूसः । नन्वभावत्वं द्रन्यादिषटकान्योन्याभावत्वम्, अन्योन्याभावत्वं च तादात्म्यसम्ब- पावच्छिन्न प्रतियोगितामाभावत्वम्, इत्यमावत्वज्ञानेऽन्योन्याभावत्वज्ञानात्य अन्योन्या- भावत्वज्ञानेऽभाववज्ञानस्य चापेक्षगान् 'स्वज्ञत्यधीननसिकत्व'रूपान्योन्याश्रयापत्तिः । नव विशेषणतापन्निकर्षजन्यप्रत्याविषयत्वममावत्यमिति स्वीकारेए नान्योन्याश्रय इति वाच्यम्, नैयायिमते समवायस्यापि विशेषगतासनिकर्षजन्यप्रत्यक्षविषयतया तत्रा- तिच्याप्तिवारणाय समवायभित्रत्वे समोत्यस्य निरुताभावत्वलक्षणे निवेशनीयत्तयास्यापि लक्षणस्यान्योन्यामावसरितदयोउदोपतावस्यात् । एतेन भावमिन्नत्वमभावत्वमि. त्यपि परास्तम् । अभावत्वस्य भावभिलस्वरूपत्वाधीकारे उद्देश्यतावच्छेदकविधेययो. क्येन अभावो न भाव इति वाक्याच्छाब्दबोधानुपपत्तथ । न चासमस्तनपदजन्यप्रतीतिविषयतमभावत्वमिति स्वीकरणीयम्, 'अनुदरा क- न्या' इत्यादी नभदजन्यप्रतीतिविषयेऽपवादावतियाप्तिवारणायासमस्तैति, दक्ष नोकदोष इति वाच्यम्, 'श्यामपटे रजो नास्ति, रक्तघटे श्यामो नास्तीति घोच प्रागभावं ध्वस चावगाहत इति वादिनो मते प्रागभावसयोर्लक्षणसमन्वयेऽपि प्रतीतिरत्य- न्ताभावमवगाइते, न सं न वा प्रागभावमिति वादिनः 'वस्त' इति भविष्यति। इतिप्रतीतिविषयत्वमेव तयोरित्यभ्युपगच्छतो मते घंसपागभावयोरल्याप्तितादवस्य्याद, नास्त्युदरं यस्या इति विग्रह असमस्तनम्पदजन्यप्रतीतिवियपत्वस्यालावे सत्त्वेनाविन्याप्ते. य;-इति चेत् ! ने, अभावत्वस्याखण्डोपाधित्वस्वीकारेणान्योन्याश्रयाभावादित्यलम् ॥ नन्वन्योन्याभावत्वं तादात्म्यसम्मायावच्छिमप्रतियोगिताकाभावावं, तादात्म्यं प स्वप्रतियोगिवृतिल - रवानुयोगिवृत्तित्वोमयसम्बन्धेन भेदविशिष्टान्यत्वं, वतच तादा. त्म्यलक्षणे भेदस्य भेदलक्षणे तादात्म्यस्य च प्रविष्टतयाऽन्योन्यायप्रस इति चेत् । भेदस्वस्यासण्ोपाधिताङ्गीकारेणादोषात् । ननु प्रागमावसत्वे कि मानामिति चेत् ! उच्यते, उत्पन्न घटे, दीयकारलाना कपालसंयोगदण्डादीना, सद्भावेन पुनरुत्पादभिया तत्स्वाधरात् । ततय घटोत्पत्ति प्रति प्रागमावस्यापि हेतुतया तस्यैव तदानीमभावेन न पुनर्घटोत्पाद इति 'अयं धरः' स्योत्प तिक्षणावृत्तिकारणजन्य. स्वोत्पत्तिद्वितीयक्षणानुपनत्वात्' इत्यनुमानेन प्रागमावसिदिः वस्य कार्यसामग्रीनाश्यत्वेन उत्पतिक्षणात्तित्वादिति केचित् । हास्नुतस्तु जन्यदन्यं प्रति समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्रव्यामावत्य घर ·, खण्डः] कारिकारली। श्यमघटे रको नास्तीति रक्तघटे श्यामो नास्तीति धीच मागभावं ध्वंसं चारगाहते न तु तदत्यन्ताभावं तयोर्विरोधात् । नन्यास्तु तत्र विरोधे मानाभावाद घंसादिकालावच्छेदेनाप्यत्यन्ता. भायो वर्चत इति माहुः। नम्बस्तु अभावानामधिकरणात्मकत्वं लाघवादिति चेद् ? न, अनन्ताधिकरणात्मकत्वकल्पनाऽपेक्षयाऽतिरिक्तकल्पनाया पव लयो, यस्त्वात् । एवं च आधाराधेयभावोऽप्युपपद्यते । एवं च तत्तच्छन्दगन्धर- साधभावानां प्रत्यक्षत्वमुपपद्यते । अन्यथा तत्तदधिकरणानां तत्तदिन्द्रिया- ग्राह्यत्वादप्रत्यक्षत्वं स्यात् । एतेन ज्ञानविशेषकालविशेषाद्यात्मकत्वमभाव- स्येति प्रत्युतमप्रत्यक्षत्वापत्तेः ॥ १२ ॥ मुकावलीमयूखः। णाऽभ्युपगमेनोक्तदोषवारणसम्भवे प्रागभावस्य घटं प्रति हेतुतानीकारे मानाभावइति । 'घटो ध्वस्तः' इति प्रत्यक्ष बलेन वंसस्य सिद्धावपि प्रागभावस्य सिद्धी मानाभावः, 'घटो भविष्य- तीत्यत्र भविष्यत्वं वर्तमानकालध्वंसाधिकरणकालोत्पत्तिकत्वरूपं न तु वर्तमानप्रागभाव. प्रतियोगिस्वरूपमिति न मविष्यतीतिप्रतीत्याऽपि प्रागभावसिद्धिप्रत्याशेत्यन्यत्र विस्तरः । तयोविरोधादिति । अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिना सह विरोधित्ववत् स्वप्रतियो. गिसप्रागभावाभ्यामपि विरोधित्वमित्यभिमानः । मानाभावादिति। अत एवान्तरा (१)श्यामे रकं रूपं नास्तीति प्रत्ययः । न चेष रक्तिमध्यसप्रागभावायचगाही पूर्वापररक्तिमध्वंसप्रागभाववति सम्प्रति रोऽपि तथा प्रत्ययप्रसङ्गात् । मम तु रक्तं रूपं नास्तीति प्रत्ययोऽत्यन्ताभावमवगाइते, न तु वसन वा प्रागभावं, तयोः सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहात् ॥ नन्दमावस्याधिकरणात्मकत्वमेवास्तु किमतिरिक्तपदार्थत्वकल्पनया ? न चानन्ताधिकरणे अभावत्वकल्पनाऽपेक्षया अतिरिक्तत्वकल्पनायामेव लाघवम् , अन्ययाऽभेदे आधाराधेयभावानुपपस्या घटाभाववद्भूतलमिति प्रतीतिर्न स्यादिति वाच्यम् अतिरिकानन्ताभावेष्वभावत्वकल्पनाऽपेक्षया क्लप्तानन्ताधिकरणेष्वभावत्व- कल्पने एव लायवात् अभावाधिकरणकाभावस्याधिकरणस्वरूपत्वेऽण्याचाराधेसमावोपपति- वदटाभाववद्भूतलमित्यस्योपपत्तेश्च । न चाभावस्याधिकारणात्मकत्वे वायोभणेन्द्रियाग्राह्यतया तद्रूपगन्धाभावस्यापि प्रागनिश्यामाह्यत्वं त्वगिनिदयग्राह्यत्वं च स्याता, ततश्च "येनेन्द्रियेण या व्यक्तिह्यते तद्ग- ता,तेस्तदभाव तेनैवेन्द्रियेण गृह्यते" इति नियममङ्गः स्याद्गन्धस्य घ्राणेन्द्रियप्राय- वेऽपि गन्धाभावस्य स्वगिन्द्रिय प्राह्यत्वादिति वाच्यम् , पृथिवोनिष्ठयोगन्धपृथिवीत्वयो। रेकस्य घ्राणमायत्वमपरस्य चक्षुर्माह्यत्वमिव वायुनिष्ठयोर्गन्धाभावत्ववायुस्खयोरेकस्य प्रा- रामायखमपरस्य त्वग्राह्यत्वमिति स्वीकारेण क्षत्यभावात् । न चायमति नियमः "एक- धर्मिनिष्टानां यावतो धर्माणामेकस्य धर्मस्य येनेन्द्रियेण ग्रहणं तेनैव सर्वेषाम्" इति । (१) पूर्व रतस्ततः श्यामः ततो रकस्तत श्यामः ततो रत्तो यो घटत्तस्मिनित्यर्थः।

·२८ मयूषसहितमुक्तावलोसमेता- [प्रत्यक्ष- इदानी पदार्थानां सायम्यं वैधम्यं च धातुं प्रक्रमते- सप्तानामपि साधय ज्ञेयत्वादिकमुच्यते ॥ १३ ॥ सतानामिति । समानो धर्मों येषां ते सधर्माणः तेषां भावः साधयं, समानो धर्म इति फलिताः । एवं चिरद्धोधों येषां ते विधः तेषां भायो वैधम्य, विरुद्धो धर्म इति फलिताः । छयत्वं ज्ञानविषयता साच सर्वप्रैवास्ति, ईश्वरादिशनविषयतायाः केवलान्यायित्वात् । एवममियत्य- प्रमेयत्वादिकं चोध्यम् ॥ १३ ॥ द्न्यादयः पञ्च भावा अनेक समवायिनः । सत्तावन्तत्रयस्त्याद्या गुणादिनिर्गुणक्रियः ॥ १४ ॥ दन्यादय इति । द्रव्यगुणकर्म सामान्यविशेषाणां साधय॑मनेकत्वं सम. वायित्वं च। यद्यप्यनेकत्वमभावेऽप्यस्ति तथाप्यनेकत्वे सति भावत्यं पञ्चानां साधर्म्यम् । तथा वानेकभारवृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्वमिति मुहावलीमयूखः । नव धर्मिणोऽप्रत्यक्षरवे धर्मस्याप्यप्रत्यक्षतयाऽऽकाशनिष्टगन्धामावत्वादेः प्रत्यक्षत्वं न स्यादिति वाच्यम् , अाकाशस्याप्रत्यक्षत्वेऽपि तदर्भस्य शब्दस्य प्रत्यक्षत्ववद्गन्धामा- पत्वादेरपि प्रत्यक्षत्वसम्मकादिति चेत् । न, तथा सति पृथिवी गन्धवनया प्राणमाया म नभुर्यादतिवद् वायुर्गन्धाभावावर प्राणमाह्य इति प्रतीतिप्रसमादित्यलम् ॥ १२ ॥ केवलान्वयित्वादिति । धृतिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वम् ॥१३॥ पण साधर्म्य तु भावत्वं स्फुटतया नोक्तम् । ननु किमिदं भावत्वमिति घेत ? उच्यते, समायकार्यक्षमयायान्यतरसम्बन्धेन सत्ता. वर मावत्वमिति । सत्ता दि द्रव्यगुणकर्गमु अमवायेन तिष्ठति, सामान्यविशेषसमवायेषु एकार्थसमवायेन तिष्ठति । एकार्यसमवायो नाम एकस्मिन उममोः प्रभवायः। यथा घटे घटवं समवायेन तिष्ठति तया सत्ताऽपीति एकार्थसयकायसम्बन्धेन सत्तावत्वं पर. स्वसामान्यस्य, एवं विशेषः परमायो एमवायेन तत्रैव पत्ताऽसीति एकार्थसमवायसम्ब- न्धेन सत्तावत्वं विशेषस्य, एवं कपाले समवायेन समवायरतत्रैव सत्ताऽपीति एकार्थसम- वायेन सत्ता समवायस्येति भवति समन्वयः। २ कपाले सरूपेण समवायस्तिष्ठतीति कयमेकार्थसमवायेन सत्तारवं समवायस्थेति शाच्यम् , समवायस्य स्वरूपाख्यः सम्बन्धो लाघवेन समवायरूप एवाशीक्रियते न प्रति. योग्यनुयोग्युभयरूप इति कपाले स्वरूपेण समवायस्तिष्यतीत्यस्य प्रभवायेन तिधतीत्यर्थ एव पर्यवसानेनादीपात्। भनेकभाववृत्तोति । अनेरेत्यनुपये मावतिसमवायत्वापदार्थविमानकोपाधि- मादाय समयायेऽतिव्याप्तिः । माओत्यनुसायमावेऽतिव्याप्तिः । पदार्थ विभजकत्यनुलो भा वरखमादाय समवायेऽतिव्याक्षिः उपाधीत्यनुक्त्वा जातीत्युपादाने पामान्यादावग्याप्तिः । ।

·सम्हः ] कारिकायलो। फलितोऽर्थ । तेन प्रत्येक घटादावाकाशादौ च नान्याप्तिः। समवायित्वं च समवायसम्बन्धेन सम्बन्धित्वं न तु समवायवत्त्वं सामान्यादावभावाद । तथा च समवेतवृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमत्वमिति फलितोऽर्थः । तेन नित्य- द्रव्येषु नान्याप्तिः। सत्तावन्त इति । द्रव्यगुणकर्मणां सत्तायत्त्वमित्यर्थः। गुणादिरिति । यद्यपि गुगक्रियाशुन्यस्यमाद्यक्षणे घटादावतिव्याप्तं कियाशून्यत्वं च गगनादारतिव्याप्तं तथापि गुणपदवृत्तिधर्मवत्वं फर्मवद्- वृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमस्यं तदर्थः । नहि घटत्यादिक द्रव्यत्वं वा गुणपदवृत्ति कर्मवदवृत्ति घा, किंतु गुणत्यादिकं तथा, आकाशत्वादिकं तु मुक्तावलीमयखः । उपाधिमत्ता च समवायस्वरूपान्यतरसम्बन्धेनेति । नन्वनेकमावत्तीत्यत्र अनेकत्वं यदि बहुत्वससथा, तदा गुणादौ सङ्लयाविरहातेव- व्याप्तिः । यदि यत्किञ्चिदेकभिनवं, तदा समवायेऽतिव्याप्तिः । यदि च एकत्वावच्छि- सामान्यभेदः, तत्र चैकत्वं यदि ससयारूपं, तदोजातिव्याप्तितादवरण्यम् । यदि च तन्मात्रविषयकवुद्धिविषयत्वं, तदाऽप्रसिद्धिः तादशैकत्वस्य केवलान्वयित्वादिति चेत् ? उच्यते, स्वप्रतियोगिवृत्तिव-स्वसमानाधिकरण्योमयसम्बन्धेन भेदविशिष्टत्वे सति भाव- वृत्तित्वमनेकभावत्तित्वमित्यहीकारेणादोष इति । समवायित्वं चेति । ननु समवायोऽस्त्यस्मिनिति व्युत्पत्त्या समवायित्वमित्यस्य समवायानुयोगित्वमित्यर्थः, तच सामान्यादौ नास्तोत्यव्याप्तिरित्यत थाह- समवायसम्बन्धेन सम्बन्धित्वमिति । समवायित्वमित्यनेन समवायानुयोगि. वं समवायप्रतियोगित्वं चोभयं विवक्षितमिति भावः। ननु समवायसम्बन्धेनेत्यत्र "प्रकृत्यादिभ्यश्च" इति तृतीयाया अभेदोऽर्थस्ततश्च खम- वायसम्बन्धामिनसम्बन्धवत्वमित्यर्थः । तत्र षष्ठपये इनिप्रत्ययेन समवायप्रतियोगित्वमि. स्यय नित्यद्रव्येष्वव्याप्तिः । सप्तम्यर्थ इनिना समवायानुयोगित्वमित्यर्थे सामान्यादाव. यापिडादरमत शाह- समवेतवृतिपदार्थविभाजकोपाधिमावमिति । समवायच न समवेतस्तस्य स्वरूपेण वृत्तरित्यलम् । समवेतसमवेतवृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमारवं द्रव्यादीनां चतुर्णा साधर्म्यम् । सत्तावत्वमिति । सत्तावत्वं समवायेन विवक्षितम् । तेन एकार्यसमवायेन सत्तायाः सामान्यादिवृत्तिवेऽपि न क्षतिरिति बोध्यम् । श्राद्यक्षणे घटादायतिव्यातमिति । 'उत्पमं द्रव्यं क्षणमगुणं निष्कियं च तिष्ठ- तीति नियमात आरक्षणे घटे निर्गुणत्वमतिव्याप्तमिति भावः । न चोकनियमे मानामावः, गुणं प्रति द्रव्यस्य कारणतया गुणोत्पत्तेः प्राक् कारणी- ·winnn मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [प्रत्त्व न पदार्पविभाजकोपाधिः ॥ १४॥ सामान्यपरिहानास्तु सर्वे जात्यादयो मता । पारिमाण्डल्यमिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम् ॥ १५ ॥ सामान्येति । सामान्यानधिकरणत्वं सामान्यादीनामित्यर्थः । पारिमाण्डल्येति । पारिमाण्डल्यमणुपरिमाण, कारणत्वं तद्भिन्नानां साधयमित्यर्थः। मणुपरिमाणं तु न कस्यापि कारणम् । तद्धि स्थाया. रब्धव्यपरिमाणारम्भकंभवेत् । तच न सम्भवति, परिमाणस्य स्वसमान. जातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकरवनियमामदारब्धस्य महत्तरत्वपदणुजन्य. मुक्तावलीमयूखः। भूतब व्यसत्ताया आवश्यकत्वस्यैव मानत्वात् । द्रव्यगुणयोः सहोत्पत्तौ तु सभ्यतरविषाण. योरिव कार्यकारणभावानुपपत्तिः स्यादिति ध्येयम् ॥ १४ ॥ सामान्यपरिहीनासिवति। "कृत्यचः" इति णत्वेन सामान्यपरिहीणा इत्येव पाठो युक्त इति ध्येयम् । केचित्तु परोत्यस्य 'अधिपरी अनर्थको' इत्यनेन कर्मप्रवचनीयतया उपसर्गत्वाभावेन न णत्वप्राप्तिरिति वदन्ति । नन्वेकार्थसमवायेन सामान्यवर सामान्यादीनामप्यस्तीति जात्यादयः सामान्य परिहोणा इति कथनमयुक्तमतो च्याच?-सामान्यानाधिकरणत्यमिति । वृत्तितानियामकसम्बन्धेन सामान्यवय न जायादेरिति भावः । पारिमाण्डल्येति । पारिमाण्डल्यम् अणुपरिमाणम् । तञ्च परमाणुपरिमाणं दध- गुकपरिमाणे च । अणुपरिमाणभिमानी कारणत्वं साधर्म्यम् । अणुपरिमाणं तु न कस्यापि কামিনি। গgথগি ছি বাহিঙ্গা শর। বমগুৰি, तदाधयोभूतं द्रव्यं परमाणुवर्यणुकं च, तदारब्धं द्रव्यं दयणुक, त्रसरेणुश्च, तत्परिमाण छ. गुकपरिमाणं त्रसरेणुपरिमाणं च, तस्यैवारम्भकं भवेत् । ततश्च परिमाणस्य स्वसजातीयो- स्कृष्टपरिमाणजनकत्वनियमेन महदारब्धस्य महत्तरस्ववदणुजन्यस्याणुतरत्वप्रसङ्गात् । ननु द्वयणुकपरिमायस्य किमसमवायिकारणमिति चेत् ? तर्हि परमाणुगता द्वित्वसवल्य- वेत्यवेहि । एवं प्रसरेणुपरिमाणस्य द्वषणुकातत्रित्वसस्यैवासमवायिकारणमिति बोग्यम् । नन्वेचं कपालगतद्विवसरूपच घटादिपरिमाणस्यापि कारणमस्तु इति चेद् ! न, द्वि- स्वसख्यायामणुपरिमाणरम्मकावस्य द्वयणुके दृष्टतया प्रकृतेऽपि, घटपरिमरपरस्याणस्वापस्या घटस्याप्रत्यभवापते, व्यप्रत्यक्षे महत्वस्य कारणावात् । कारिकायां पारिमाण्डल्यपदं परममहत्परिमाणत्यातीन्द्रियसामान्यस्य विशेषाणो चोपलक्षणम् । तसाच तेषामपि न कुनापि कारणत्वमिति बोध्यम् । ननु विषयतया प्रत्यचं प्रति तादात्म्येन विषयस्य कारणत्वात् परिमाण्डल्यादेरपि मोगिश्त्याचे कारणतया पारिमाण्डल्य भिन्नानामित्ययुकमिति चेत् ? न, योगजपमेशाती. तानागतविषयस्यापि प्रत्यक्षत्वाद् योगिप्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वाबिनभ्युपगमात् । तदाह- इदमापीति। तथाच ·स्वर: कारिकावलो। ३१ स्यायुतरत्यप्रसङ्गात् । एवं परममहत्परिमाणमतीन्द्रियसामान्यं विशेषाश्च योप्याः। इदमपि योगिप्रत्यक्षे विषयस्य न कारणत्वम् । ज्ञायमानं सामान्य न प्रत्यासचिः । ज्ञायमानलिझं नानुमितिकरणमित्यभिप्रायेणोक्तम् । मान- सप्रत्यक्ष प्रारममहत्त्वस्य कारणत्वान्महत्परिमाणं कालादेोध्यम् । तस्यापिन कारणत्वमित्याचार्याणामाशय इत्यन्ये । तन्न, ज्ञानातिरिक्तं प्रत्येवाकारणताया माचार्यरक्तस्वात् ॥ १५ ॥ ननु कारणत्वं किम् ? अत श्राह- अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्ववर्तिता । कारणत्वं भवेत्तस्य त्रैविध्यं परिकीर्तितम् ॥ १६ ॥ मुक्तावलीमयूसः। ननु ज्ञायमानसामान्यस्य प्रत्यासत्तितया पारिमाण्डल्यादेः सामान्यलक्षणाजन्यज्ञाने कारणत्वात्पुनरपि पारिमाण्डल्यभिन्नानामित्ययुक्तमिति चेद् ! न, ज्ञायमानसामान्यस्य प्रत्यासत्तित्वे यत्र तद्धटनासानन्तरं तद्धटवतः स्मरणं जातं तत्र सामान्यलक्षणप्रत्यासत्या सर्वेषो तटवता मानानापत्तिरतः सामान्यज्ञानस्य सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तितयाऽदोषात् । तदाह-ज्ञानमानमिति। ननु अनुमिति प्रति ज्ञायमानलिङ्गस्य कारणतया परमाणो परमाण्वन्तरभेदसाधने विशेषस्य हेनुतया विशेषो न कस्यापि कारणमित्ययुक्तमिति चेत् ? न, इयं शाला भतीत- वहिमती, अतीतधूमादित्यनुमितेर्दर्शनेनानुमिति प्रति ज्ञायमानलिङ्गस्य कारणताया अ. भ्युपगन्तुमनहतया लिङ्गज्ञानस्यैव कारणत्वाभ्युपगमात् । नवं धूमादिति पञ्चम्यनुपपत्तिधुमस्याहेतुत्वादिति वाच्यम्, धूमपदस्य धूमझान लक्षणया तदुपपत्तेः । तदाह -शायमानं लिङ्गामिति । नन्वात्ममानसप्रत्यक्षे आरममहत्त्वस्य कारणत्वात्परमहत्परिमाणं न कस्यापि कार. रणमित्ययुकमिति चेद् ? न, मात्मपरममहत्लातिरिक्तपरममहत्परिमाणं न कस्यापि कारण- मिति स्वीकारेणादशेषात् । केचित्तु "कारणत्वं चान्यत्र पारिमाण्डल्यादिभ्यः" इति प्रशस्तपादमाध्यमुपादाय आदिपदेन परमहत्त्वं गृह्यत इति किरणावल्यामुदयनाचार्योक्त्या आत्मपरममहत्परिमा- णमपि न कस्यापि कारणमित्यवगम्यते इत्याहुस्तन, "कारणत्वं च ज्ञातृधर्मेतरभावकार्या- पेक्षया" इति तदुत्तरप्रन्येन ज्ञानातिरिक्त प्रत्येवाकारणत्वस्य परममहत्परिमाणे उदयना- चार्यामिमतया आत्मपरममहत्परिमाणस्य ज्ञानेऽपि न कारणत्वमित्याचार्यामिप्रायस्य . क्तुमाक्यरवात् । तदाह-तस्यापीत्यादिना ॥ १५ ॥ अन्यथासिद्धिशन्यस्येति । अन्ययासिद्धिशून्यस्वे सति कार्याव्यवहितप्राक्क्षणी- वरछेदेन नियमेन विद्यमानत्वं कारणत्वम् । दण्डत्वादी कार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन वियमानत्वसस्वादतिव्याप्तिरतः सत्यन्तम् । यत्किश्चिद्धटव्यकि प्रति रासमस्य नियत- पूर्ववर्तित्वमस्ति; तथापि घटजातीय प्रति सिद्धकारमावर्दण्डादिभिरेव तदपकरपि सम्भवे ·। मयूखसहितमुक्कायलोसमेता [अत्य- समवायिकारणत्वं शेयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम् । एवं न्यायनयज्ञैस्तृतीयमुक्तं निमित्तहेतुत्वम् ॥ १७ ।। श्रायथासिद्धीति । तस्य कारणत्यस्य ॥ १६॥ १७ ॥ यत्समवतं कार्य भवति ज्ञेयं तु समवायिजनकं वत् । वासन्न जनक द्वितीयमाभ्यां परं तृतीर्थ स्पात् ।। १८॥ तति। समवायिकारणे मासनं प्रत्यासानं कारणं द्वितीयमसमवायि. कारणमित्यर्थः । अत्र याप तुरीतन्तुसयोगानां पटाखमयायिकारणत्वं स्या- त्। एवं वेगादीनामभिघातायसमयायिकारणत्वं स्यात् । एवं ज्ञानादिकम- पीच्छाद्यसमायिकारणं स्यात् । तथापि पटासमयायिकारणलक्षणे तुरीत- न्तुसंयोगभिन्नत्वं देयम् । तुरीतन्तुसंयोगस्तु तुपेपटसंयोग प्रत्यसमायिका रणं भवत्येव । एवं बेगादिफपि चंगस्पन्दाधसमवायिकारणं भवत्येवेति वत्तत्कार्यासमवायिकारणलक्षणे तत्तद्भिनत्वं देयम् । आत्मविशेषगुणानां तु कुत्राप्यसमवायिकारणत्वं नास्ति तेन तदिन्नत्यं सामान्यलक्षणे देयमेव । यत्र समवायिकारणे प्रत्यासनं द्विविध कार्यकार्थप्रत्यासत्याकारणका- र्थप्रत्यासत्या च । श्राद्यं यथा-घटादिकं प्रति कपालसंयोगादिकमसमवा. यिकारणम् । तत्र कार्येण घटेन सह मरणस्य फपालसंयोगस्यैकस्मिक पाले प्रत्यासत्तिरस्ति। द्वितीयं यथा-घटरूप प्रति कालरूपमसमायि- कारणम् । तत्र स्थगतरूपादिकं प्रति समयायिकारणं घटः, तेन सह फपालरूपस्यैकस्मिकपाले प्रत्यासत्तिरस्ति । तथा च फचितसमपाय- सम्बन्धेन कचित्स्यसमायिसमवायसम्बन्धेनेति फलितोऽर्थः। इत्थं च कार्यकार्थकार कार्यान्यतरप्रत्यासत्या समचायिकारणे प्रत्या. मुकावलीमयूसः। रासमाऽन्यथासिद इति पचमान्ययासिद्धिमरयपि तदरखावच्छिदं प्रति तदासभे घटरा- वच्छिन्नेऽनन्यथासिद्धतया तासभेऽतिव्याप्तिवारणाय नियतेति । नियतविद्यमान- स्वमित्यस्य नियतविद्यमानजातीयत्वमित्यर्थः । तेनारण्यस्थदण्डेऽपि कारणत्वोपपत्ति- रित्यलम् ।। १६ ॥ १५॥ अत्र यद्यपीति । मनु तुरीतन्तुसंयोगस्य पटासमवायिकारण्यत्वे को दोष इति चेत् ! नथममपरिवारजायाय नयनात्यनियमन नरोतन्नयोगलादो पाया न चोकनियमे मानाभावः, समवायिकारणनासे द्रव्यनाश इति नियमस्वीकारेणैव द्रव्यनाशोपपत्तरिति वाव्यम्, द्वषणुकनाशान्यथानुपपत्या तत्वल्पनात् । इत्याचेति । यरकार्यसमवायिकारणे समकायस्वसमवायिसमवेतत्वात्यातरमन्धेन विद्यमान सत्कार ज्ञानादिभिर्व तत्काय प्रत्यसमायिकारणमिति पर्यवसनम् । ननु ज्ञानादोन किमसमवानिकारणमिति चेदात्ममनः संयोग एवेति गृहाय ।

·-- لا कारिकावली। सन्न कारणं झानादिभिन्नमसमवायिकारणमिति सामान्यलक्षणं पर्यवसन्नम् । माभ्यां समवायिकारणासमयायिकारणाभ्यां परं भिन्न कारणं तृतीयं निमित्त- कारणमित्यर्थः ॥ १८॥ इदानीमन्यथासिद्धत्वमेव कियतां पदार्थानामत माह- येन सह पूर्वभावः कारणमादाय वा यस्य । अन्य प्रति पूर्वभावे ज्ञाते यत्पूर्वभावविज्ञानम् ॥ १९ ।। जनके प्रति पूर्वचितामपरिज्ञाय न यस्य गृह्यते । अतिरिक्तमथापि यद्भवेन्नियतावश्यकपूर्वभाविनः ॥ २० ॥ यैनेति । यत्कार्य प्रति कारणस्य पूर्ववृत्तिता येन रूपेण गृह्यते तत्कार्य प्रति तद्रूपमन्यथासिद्धमित्यर्थः। यथा घटं प्रति दण्डत्वमिति । द्वितीयमन्यथासिद्धमाह-कारणमिति । यस्य स्वातन्त्र्येणान्वयभ्यति- मुक्तावलीमयूखः। ननु "समवायि कारणासमवायिकारणभिन्न कारणं निमित्तकारणम्" इदं लक्षणमयुकं तुरोपटसंयोगासमवायिकारणस्य तुरीतन्तुसंयोगस्य पटं प्रति निमित्तस्वानापत्तेरिति चेद् न, समवायिकारणत्वासमवायिकारणत्वभिन्न कारणवं निमित्तकारणत्वमित्यर्थे तात्पर्यणादोषात् १८ यत्कार्य प्रतीति । घटकार्य प्रति दण्डस्य पूर्ववर्तिता दण्ड स्वेन गृह्यते, दण्डत्वाव- छिन्नस्य घटं प्रति कारणत्वादिति घटं प्रति दण्डवमन्ययासिमिति समन्वयः । यस्य स्वातन्त्र्येणेति । घटकार्य प्रति दण्डरूपस्य अन्वयव्यतिरेको घटकारणीभूत- दण्डमादायैव गृह्यते न स्वातन्त्र्येणेति घट प्रति दण्डरूपमन्ययासिद्धम् , 'यत्र स्वाश्रय- जन्य त्रमिमत्त्वसम्बन्धेन दण्डरूपं तम घटः" इत्यन्वये “यत्रोक्तसम्बन्धेन दण्डरूपाभाव- स्तत्रघटाभावः" इति व्यतिरेके च स्वाश्रयपदेन दण्डस्यैव प्रहणेन दण्डमादायवान्वयव्यतिरे. कयोहात् । स्वं दण्डरूपं, तदाश्रयो दण्डः, तजन्यभ्रमणवत्त्वं चमे, तर घट इति बो- ध्यम् । अन्वयव्यतिरेक्योः स्वावलयं 'स्वभिन्न प्रकृतकार्यकारणान्वयव्यतिरेकाप्रयुक्त. त्वम् तच्च प्रकृतान्वयव्यतिरेकयोर्नास्तीति सर्व मुस्यम् । न च "कारणमादाय वा यस्य" इति द्वितीयान्यथासिद्धिलक्षणे कारणत्वस्य, कारण- त्वलक्षणे अन्यथासिद्धव प्रवेशेनान्योन्याश्रयप्रसः इति वाच्यम् , पृथगन्वयव्यतिरेकशा. लिस्वरूप कारणवस्य बन्यपासिद्धिलक्षमे प्रवेशेनान्योन्याश्रयाभावात् । ननु द्वितीयान्यपासिद्धिलक्षणस्य दण्डत्वेऽपि सद्भावात् प्रथमान्यथासियनङ्गीकार एवेति चेत् ? न, स्वातन्त्र्येण, यकार्यनिरूपितान्वयव्यतिरेकशून्यत्वे सति तत्कार्यकारणा- वच्छितस्वनिष्टदत्कार्यनिरूपितनियतपूर्ववृत्तिखग्रहविशेष्यताश्रयस्तरकार्य प्रत्यन्ययासिद्ध. मित्येवरूपाया द्वितीयान्ययासिर्दिण्डत्वेऽसत्त्वेन प्रथमान्य यासिद्धरावश्यकत्वात् । तथाहि, दण्डरूपं घटनियतपूर्ववति इति पूर्ववर्तित्वप्रहे घटकार्यकारणीभूतो यो दण्डस्तदवच्छिना घटनियतपूर्ववर्तित्वनिष्ठप्रचारतानिरूपितदण्डरूपनिष्टा विशेष्यता वर्तते, तदाश्रयो दण्डरूप स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकशून्यं चेति भवति समन्वयः। ५का०म० ·३४ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [प्रत्यक्ष- रेको न स्तः, किंतु कारणमादायैवान्धयत्यतिरेको गृह्यते तदन्यथासिसम् । यथा दण्डरूपम्। तृतीयमाह-अन्यं प्रतीति । अन्य प्रतिपूर्ववृत्तित्वं गृहीत्वैव यस्य यत्कार्य प्रति पूर्ववृत्तिवं गृह्यते तस्य तत्कायं प्रत्यन्यथासिद्धत्वम् । यथा घटादिक प्रत्याकाशस्य । तस्य हि घटादिकं प्रति कारणत्वमाकाशत्वेनैव स्यात्। श्राका- शत्वं हि शब्दसमवायिकारणत्वम् । एवं च तस्य शब्दं प्रति जनकरचं गृहो. स्वैव घटादिकं प्रति जनकत्वं ग्राह्यमतस्तदन्यथासिद्धम् । ननु शब्दाश्रयत्वेन तस्य कारणस्ये काऽन्यथासिद्धिरिति चेत् ? पञ्चमी ति गृहाण । नन्वाकाशस्य शब्द प्रति जनकत्वे (६)किमवच्छेदकमिति चेत् ? कवस्वादिक(२)विशेषपदार्थो धेति । वतुर्थमन्ययासिद्धमाह-जनकं प्रतोति । यत्कार्यजनकं प्रति पूर्ववृत्ति- मुकावलीमयूखः । दण्डत्वं घदनियतपूर्ववर्तीति ग्रहे च दण्डत्वनिष्ठा विशेष्यता दण्डवखापरिछन्ना न घटकारणीभूतदण्डावच्छिन्नेति न दोष इति । कपासयोगो घटपूर्ववर्तीति पूर्ववर्तित्वग्रह कपालसंयोगनिष्ठविशेष्यतायाः घटकारणकपालावच्छिन्नतया कपालसंयोगेऽतिव्याप्तिरतः सत्यन्तम् । दण्डत्वेऽविव्याप्तिवारणाय विशेभ्यम् । तयाच स्वविशिष्ट स्वं प्रत्यन्यथाषि- समिति लक्षणं पर्यवसनम् । वैशिष्टपञ्च स्वनिरूपितस्वतन्यान्वयव्यतिरेकशून्यत्व- स्वविशिष्टविशेष्यत्ताश्रयत्वोमयसम्बन्धेन । अत्र वैशिष्टयं स्वकारणावच्छिनत्व-स्वनि- रूपितनियतपूर्वकृतित्वनिष्पकारतानिरूपिसरवोमयसम्बन्धेन । स्वं कार्यमिति बोध्यम् । प्रथमान्यथासिद्धिस्तु-तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववर्तित्वप्रहविशेष्यतावच्छेद. कत्वे सति तद्धर्मावच्छिन्न प्रति स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकशून्यत्वं तद्धर्मावच्छिन्नं प्रत्यन्यथा. सिद्धत्वम् । तधर्मपदेन घटस्वम् । समन्वयस्तु दण्डो घटनियतपूर्ववर्तीति अहे घटायाव- বিলনিয়মনিবন্ধাক্ষ্যালীনিহীবান্ধন্তে বালরিকৈয়লথ ত্ব दण्डत्वस्येति बोध्यः । दण्डरूपेऽतिव्याप्तिवारणाय सस्यन्तम् । कपालसंयोगी घटपूर्ववती- तिमहमादाय कपालेऽतिन्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । नयात्र--स्वविशिष्टं स्वावच्छिन्नं प्रत्यन्यपासिंद्धम् । वैशिष्ठयक्ष-स्वावच्छिन्ननिरूपि. वनियतपूर्ववर्तित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकत्व-स्वावच्छिन्ननिरूपितस्वतन्त्रा भयव्यतिरेकान्यत्वोमयसम्बन्धेन । स्वपदेन कायंतावच्छेदकीभूतो धर्मो माघ इति । अन्य प्रतीति । ननु कुलालपितुः कुलालं प्रति पूर्ववर्तित्वं गृहीत्वैव घट प्रति पूर्व- चसिल गृहरे, इन्ति, कुरारपितुरतेनेत्यल्पपरिसर न्यायपासिदि. मिति चेत् । न, अन्य प्रतीत्यत्रान्यपदेन प्रकृतकार्याजनकस्य ग्रहणेन इलालस्य घटजनकरवेन तस्यान्यपदेन प्रणासम्भवात् । (1) आकाशस्य समवायिकारणले समदायिकारणताया मच्छेदकमाकाशतिरिक्त किमिति प्रष्ट राशयः। (२) ननु कवावं क एवेति विनिगमकामावेन बहूनां वोनों कारणतावच्छेदकरवे गौर. बमिश्यन माह-विशेषपदार्थोपेदि ।

·कारिकावली। त्वं गृहोत्वैव यस्य यत्कार्य प्रति पूर्ववृतित्वं गृह्यते तस्य तत्कायं प्रत्यन्यथा. सिद्धत्वम् । यया कुलालपितुर्घटे प्रति । तस्य हि फुलालपितृत्वेन घर प्रति जनकरवे पवान्ययासिद्धिः । कुलालत्वेन जनक स्विष्टापत्तिः, कुलालमात्रस्य घटं प्रति जनकत्वात्। पञ्चममन्यथासिद्धमाह-अतिरिक्तमिति । अवश्यक्लप्तनियतपूर्ववर्तिन एव कार्यसम्भवे तद्भिन्नमन्यथासिद्धमित्यर्थः । मत पर प्रत्यक्षे महत्वं कार- णम् । अनेकद्रव्यवत्वमन्यथासिद्धम् । तत्र हि महत्वमवश्यफ्लुप्तं तेनानेक- द्रव्यवत्त्वमन्यथासिद्धम्। नच वैपरीत्ये किं विनिगमकमिति वाच्यम् , महत्त्वत्वजातेः कारणताव. च्छेदकत्ये लाघवात् ॥ १६ ॥ २० ॥ एते पश्चान्यथासिद्धा दण्डस्वादिकमादिमम् । घटादौ दण्डरूपादि द्वितीयमपि दर्शितम् ॥ २१ ॥ तृतीयं तु भवेद्योम कुलालजनकोऽपरः । पञ्चमो रासभादिः स्यादेतेष्वावश्यकस्वसौ ॥ २२ ॥ रासमादिरिति । यद्यपि यत्किञ्चिद्धटान्यक्तिं प्रति रासभस्य नियतपूर्व वर्तित्वमस्ति, तथापि घटजातीयं प्रति सिद्धकारणभावैर्दण्डादिभिरेव तद्वय- पतेरपि सम्भषे रासभोऽन्यथासिद्ध इति भावः। पध्विति । पतेषु पञ्चस्वन्यथासिद्धेषु मध्ये पञ्चमोऽन्यथासिद्ध श्राव- मुक्तावलीमयूखः। कुलालपितृत्वेनेति । अयं भावः-कुलालपितृत्वं हि कुलालनिष्ठजन्यतानिरूपित- पुंस्त्वसमानाधिकरणजनकतावत्वम् । जनकता च पूर्ववर्तित्वघटितेति कुलालपितृत्वेन घटे प्रति जनकत्वात्रोकारे कुलालपूर्ववतिलाहस्य कुलालपितर्यावश्यकत्वम् । अन्यथा पूर्ववर्ति- स्वपटितजनकत्ताह एव न स्यात् । एवं तृतीयान्यथासिद्ध्युदाहरणे शब्दसमवायिकार- गत्वेन आकाशस्य कारणत्वाङ्गीकारे एव घटं प्रत्याकाशमन्यथासिद्धं कारणत्वस्य पूर्ववर्ति- स्वघटितत्वात् । शन्दाश्रयत्वेन कारणत्वे तु भाश्रयत्वस्य पूर्ववर्तित्वापरितत्वेन नास्पोदाहरणं तत् , किन्तु पश्चमान्ययासिद्धत्वस्यैति चौप्यम् । अवश्यवलुप्तेति । लघुनियतपूर्ववर्तिन एव कार्यसम्मवे तद्भिनमन्यथासिद्धमित्यर्थः। लावादिति । अयं भावः -अनेकदव्यत्वं नानेकद्रव्यसमवेतत्वं, तस्य दूधणुकेऽपि सत्वेन पणुमत्यदापत्तः । अनेकद्रव्यसमवेवसमवेतस्वं तदित्यपि न, तस्यात्मन्यसत्त्वे नाप्रायदत्वापत्तेः । किन्त्वगुभिन्नद्रव्यत्वमनेकद्रव्यत्वम् । एवं च महत्त्वस्य प्रत्यक्ष प्रति कारणत्वानीकारे महत्वत्वजातेः कारणतावच्छेदकतया लाघवम् । अनेकद्रव्यत्वस्य कारणत्वे तु गौरवम् , तस्य गुरुशरीरत्वात् । लाघवं त्रिविधं-शरीरकृतं, उपस्थितिकृतं, । सम्बन्धकृतश्च । तत्रायमुक्तम् । द्वितीयं-गन्धं प्रति गन्धप्रागमावस्य हेतुता चौघ्रो- .

·३६ मयूखसहितमुक्तापलोसमेता- [प्रत्यक्ष- श्यका, तेनैव परेषां चरितार्थत्वात्। तथाहि- दण्डादिभिरवश्यक्लप्तनिय वपूर्ववर्तिभिरेव कार्यसम्भवे दण्डत्यादिकमन्यथासिद्धम् । न च धैपरीत्ये किं विनिगमकमिति वाच्यम्, दण्डवस्य कारणत्वे दण्डघटितपरम्पराया सम्वन्धत्वकल्पने गौरवात् । एवमन्येपामायनेच चरितार्थत्यं सम्भवतीति चोध्यम् ॥ २१॥ २२॥ समवायिकारणत्वं द्रव्यस्यैवेति विज्ञेयम् । गुणकर्ममात्रवृत्ति ज्ञेयमाप्यसमयायिहेतुत्वम् ।। २३ ।। समवायोति । स्पटम् । गुणफर्मेति । असमयायिकारणत्वं गुणकर्मभिन्नानां वैधम्य न तु गुणकर्मणोः साधयमित्यत्र तात्पर्यम् । अथवा असमवायिकारणवृत्तिस- त्ताभिन्नजातिमत्वं तदर्थः । तेन ज्ञानादीनामसमवायिकारणत्यविरहेऽपि नक्षतिः ॥ २३॥ अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्प आश्रितत्त्वमिहोच्यते । अन्यति । नित्यदग्याणि परमायाकाशादीनि विदायश्रितत्वं साधर्म्य- मित्यर्थः । माश्रितावं नु समायादिसम्बन्धेन वृत्तिमत्वम् , विशेषणतया नित्यानामपि कालादौ वृत्त। मुक्तावलीमयूखः। पस्थितिकत्वात् , न तु रूपप्रागभावस्येति । तृतीयं दण्डखादेर्घटकारणत्वे स्वायत्र. मिमत्वादि सम्बन्धकृत गौरवमिति ।। २१-२२ ।। ननु गुणकर्ममात्रवृत्तीत्यनेन गुणकर्मणोरसमवायिकारणरवं साधम्र्य प्रतीयते, तचायुक्त ज्ञानादीनां कुत्राप्यसमवायिकारणत्वं नास्तीति पूर्वमुतत्वादिरयत आह-असमायि कारणत्वमिति। मनु साधर्म्यप्रकरणे वैधर्म्यकथनयुक्तमित्यरुचेराह-अथवेति । असमवायिकारण- वृत्तीत्यनुपादाने सत्तामिभन्दव्यत्वजातिमादाय द्रव्येऽतिब्यामिः । सत्तामिन्नत्यनुपा- दाने सत्तामादायोकातिव्याप्तितादवरध्यम् । जातीत्यनुत्ती धर्मपदनिवेशे इन्यगुणान्यत- रत्वमादाय उत्तातिव्याप्तितादरम्यमिति बोध्यम् । अपमवायिकारणत्तिसत्ताभिन्न- गुणत्वजातेझीनादी सत्त्वात् समन्वयः। नित्यद्रव्येभ्योऽन्यत्राश्रितत्वं साधमित्ययुक्त, गगनं सर्वदेवास्तीति प्रतीत्या कालिकसम्बन्धेन नित्यद्रव्यस्याकाशस्यापि श्राधिनत्वादत माह- प्राधितत्यं च समयायादिसम्बन्धेन वृत्तिमत्वमिति । सर्वाधारतानियामक कालिकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धेन वृत्तिमत्वमिति यावत् । न च संयोगेन परमाणोरपि वृत्तितमा परमाणावतिव्याप्तिरिति वाच्यम् , पतनप्रति बन्धकीभूतसंयोगस्यैव वृत्तिनियामकतया गगनपरमापवादिसंयोगस्य पृत्यनियामकलात् । न च परमाण्वादौ पनन प्रतिबन्धकीभूतः संयोगः किं नेष्यते इति वाच्यम्, जन्य- .

·३७ । खण्ड:] कारिफावलो। इदानी द्रव्यस्यैव विशिष्य साधम्यं वक्तुमारभते- क्षित्यादीनां नवानां तु द्रव्यत्वं गुणयोगिता ॥ २४ ॥ क्षितिजेलं तथा तेजः पवनो मन एव च । परापरत्वमूतत्वक्रियावेगाश्रया अमी ।। २५ ॥ तित्यादीनामिति । स्पटम् । क्षितिरिति । पृथिव्यप्तेजोवायुमनसां परत्वापरत्वयत्त्वं भूतत्वं क्रियावत्वं वेगवत्वं च साधर्म्यम् । नव यत्र घटादौ परत्वमपरत्वं वा नोत्पन्नं तत्राव्या- प्तिरिति वाच्यं, परत्वादिसमानाधिकरणद्रव्यत्यव्याप्यजातिमत्त्वस्य विव. क्षितत्वात् । भूर्तत्वमपकष्टपरिमाणवत्त्वम् । तच तेपामेव, गगनादि. परिमाणस्य कुतोऽप्यपकृष्टत्वाभावात् । पूर्ववत् कर्मवत्वं कर्मसमानाधिक रणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वं, वेगवत्वं वेगवत्तिदन्यत्वच्याप्यजातिम च बोध्यम् ॥ २४ ॥ २५॥ कालखात्मदिशां सर्वगतत्वं परमं महत् । क्षित्यादि पश्च भूतानि चत्वारि स्पर्शवन्ति हि ॥ २६ ॥ कालेति । कालाकाशात्मदिशां सर्वगतत्वं-सर्वमूर्तसंयोगित्वं, परमम- त्वं च साधर्म्यम् । परममहत्त्वं जातिविशेषः, अपकर्षानाश्रयपरिमाणत्वं था । मुक्तावलीमयूसः। गुरुत्वस्य पतनकारणतया तदभावादेव परमाणुगगनादौ पतनस्याभावेन ताशसंयोगस्य पतनप्रतिबन्धकत्वे मानाभावात् । परत्वादिसमानाधिकरणेति । आत्मन्यतिव्याप्तिधारणाय समानाधिकरणा- न्तम् । सत्तामादाय तत्रैवातिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्वव्याप्येति । स्वस्यापि स्वव्या- प्यत्वमिति सिद्धान्तात् तादृशं द्रव्यत्वमादायोचातिव्याप्तिवारणाय द्रव्यावभिन्नत्वेनापि जातिविशेषणीया। आत्मपृथिव्यन्यतरत्वमादायात्मन्यतिन्याशिवारणाय जातीति । अपरऐति । न च परमाणुपरिमाणत्यापकृष्टत्वाभावात्तप्रव्याप्तिरिति वाच्यम् , अपकृष्टपरिमाणवत्त्वमित्यस्य परममहत्परिमाणभिनपरिमाणवत्वमित्यर्थे तात्पर्यणादोषात् । कर्मसमानाधिकरणेति। आत्मन्यतिव्याप्तिवारणाय समानाधिकरणान्तम् । सत्तामादाय तत्रैवातिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्यव्याप्येति । आकाशपृथिव्यन्यतरस्वमादा याशाशेऽतिव्याप्तिवारणाय जातोति । जातिमत्त्वं च समवायेन बोध्यम् । वेगववृत्तीति । आत्मन्यतिव्याप्तिवारणाय वृत्यन्तम् । सत्तामादाय तत्रैवाति. व्यातिवारणाय द्रव्यस्वव्याप्येति । आकाशयिध्यन्यतरत्वमादायाकाशेऽतिन्याति- वारणाय जातीति ॥ २४ ॥ २५॥ ननु कालादौ स्पन्दासम्भवेन सर्वगतवं तत्राव्याप्तमत थाह -सर्यमूर्तेति । परममहत्त्वं जातिविशेष इति। गुरापरात्परममहन्छन्दात्त्वप्रत्ययः अत्र इति ·[पत्थर - ३७ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता-- वित्यादीति । पृथिव्यप्तेजोवावाकाणानां भूतत्वं साधर्म्यम् । ता पहि- रिन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्वम् । अत्र प्राहावं लोकिकप्रत्यमस्वरूपयोग्यत्वं बोध्यम् । तेन ज्ञातो घट इत्यादिप्रत्यक्ष ज्ञानस्याप्युपनीतमानविषयत्वात. द्वत्यात्मनि नातिव्यातिन या प्रत्यक्षाविषयकपादिमति परमारवादावग्याति, तस्यापि स्वरूपयोग्यत्वात् । महत्त्वलक्षणकारणान्तरासन्निधानाचन प्रत्य. क्षम् । अथवा मारमावृत्तिविशेषगुणवत्वं तत्वम् । चरवारोति । पृथिव्यातेजोवायूनां स्पर्शयस्यम् ॥ २६ ॥ द्रव्यारम्मवतुषु स्यादधाकाशशरीरिणाम् । अध्याप्यवृत्तिः क्षणिको विशेषगुण इष्यते ॥ २७ ॥ मुक्तावलीमयूसः। सोध्यम् । यदि च परमहरवत्वमिति पाठस्तदा द्रव्यपरात्परममहच्छन्दात्यप्रत्यये पाम. महत्वमिति, स च गुणस्ततस्त्वप्रत्यये परममहत्त्वत्वं जातिरिति ध्येयम् । ननु परममहत्वस्य कारणतायनरच्छेदकरवेन जातिवसाधकप्रमाणविरहारकथं जाति- त्वम् ? 'अहं परममहान्' इति प्रतीतिविषयपरममहत्वस्य गगनपरिमाणसाधारणस्य जातिवसम्मवेऽपि आमपरिमारामयोग्यमिति टीकाहन्मते अहं परममहानिति प्रतीतेरमा. वात्तस्मा अपि न जातिवसाधकरवमित्यरचेगह-अपकर्षानानयपरिमाणत्वं बेति। ननु परिमाणनिछोत्कर्षापकर्षयोः स्वजातीयपरिमाणावधिकत्वनिममः । एवं चापर. माणेषु पणुकपरिमाणमेवापक भयो न परमाणुपरिमाणमिति परमाणावतियातिरिति चेद् न, अपकर्षानाध्यमहरिमाणवत्त्वमिति विवक्षणेन परमाणो महत्परिमाणभावेना- तिव्यापयनवकाशात् । पहिरिन्द्रियेति । अन्तरिन्द्रिय (मनो) माह्यमुखादिरूपविशेषगुणस्यात्मनि सत्त्वेनातिव्याप्तिवारणाय बहिःपदम् । परमाणुरूपादेरत्यक्षतया बहिरिन्दिया विशे- पगुणवत्वस्य परमाणावव्याप्तिरतो बहिरिन्द्रियग्राह्यजातिमद्विशेषगुणवत्वं भूतत्वमिति वक्तव्यम् । ततय संयोगप्रत्यक्षे यावदाश्रयप्रत्यनस्य कारणतया कालादित्तिसंयोगस्या- प्रत्यक्षत्वेऽपि बहिरिन्द्रियग्राह्यजातिमत्वस्य ताशसंयोगेऽपि सावन कालादावतियाशि. रतो विशेपेति । द्रव्यत्वमादाय कालादावतिव्याप्तवारणाय गुणेति । यया 'मुरभि चन्दनखण्डमि'त्यत्र संयोगवचिकण चन्दनसण्डस्य स्वसंयुक्तमन.संयु- कात्मधमवेतज्ञानविषयत्वरूपज्ञानलक्षणसनिकषेण सौरमस्प बानुपं भवति । तथा 'शाती घट इदि प्रत्यक्षे स्वसंयुक्तमन सयुक्तात्मसमवेतज्ञानविषयतरूपज्ञानलक्षणसनिक ज्ञान- स्यापि चातुपमिति वहिरिन्द्रियप्राय जातीयशनवावस्यात्मनि सस्वादतिव्याप्तिरतो प्राह्यत्वं लौकिकसलिकति बोध्यम् । तथा च बहिरिन्द्रियज्ञायलौकिकसन्निकर्षप्रयोग्यशानविषयजातिमद्विशेषगुणकावं फ. लिठम्। अत्रमाह्यत्वं लौकिक प्रायवस्वरूपयोग्यावं बोध्यमिति । नन्वेवं चक्षुरादिगतरूपा. .

·[सन्दः कारिकावलो। द्रव्यारम्भ इति । पृथिव्यप्तेजोवायुपु चतुर्पद्रव्यारम्मकत्वं साधर्म्यम्। न च द्रव्यानारम्मके घटादावव्याप्तिः, द्रव्यसमवाधिकारणवृत्तिद्रव्यत्वव्या- प्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । श्राकाशशरोरिणामिति । आकाशात्मनामव्याप्यवृचिक्षणिकविशेषगुण- वत्वं साधयमित्यर्थः । श्राकाशस्य विशेषगुणः शब्दः, स चान्यान्यवृत्ति. यंदा किञ्चिदवच्छेदेन शन्द उत्पद्यते तदाऽन्यावच्छेदेन तदभावस्यापि सत्वात् । क्षणिकत्वं च तृतीयतणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्यम् । योग्यविभुवि शेषगुणानां स्वोत्तरवर्तिगुणनाश्यत्वात्प्रथमशाग्दस्य द्वितीयशब्देन नाशः । एवं धानादीनामपि । ज्ञानादिकं यदाऽऽत्मनि विभौ शरीराद्यवच्छेदेनोत्पद्यते तदा घटाद्यवच्छेदेन तदभावोऽस्त्येव । एवं ज्ञानादिकमपि क्षणद्वयावस्थायि । इत्थं चाम्याप्यवृत्तिविशेषगुवत्वं क्षणिकविशेषणवत्त्वं चार्थः। पृथिव्यादी रूपादिर्विशेषगुणोऽस्तीत्यतोऽव्याप्यवृत्तीयुक्तम् । पृथिज्यादायन्याप्यवृत्तिः संयोगादिरस्तीत्यतो विशेषगुणेत्युक्तम् । न च रूपादोनामपि कदावितृतीयक्षणे नाशसम्भवात्क्षणिकविशेषगुण- वत्वं तित्यादापतिव्याप्तमिति वाच्यम् , चतुःक्षणवृत्तिजन्यावृत्तिजातिमदि. मुक्कावलीमयूखः । दिविशेषगुणानामनुभूतत्वेन बहिरिन्द्रियमहणायोग्यत्वाचारादावव्याप्तिः, स्वरूपयोग्य- त्वमपहाय पहिरिन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षविषय जातिमद्विशेषगुणवत्त्वविवक्षणेऽपि गौरवम- स्त्यैवेत्यरुचेराह-मात्मावृत्तोति । ज्ञानमादाय आरमन्यतिव्याप्तिशरणाय आत्मा- वृत्तीति । देशिकपरवापरत्वे आदाय मनस्यतिव्याप्तिवारणाय विशेपेति ।। २६ ।। द्रव्यसमवायिकारणेति । वृत्यन्तानुपादाने द्रव्यत्वव्याप्यारमबजातिमादाया- रमन्यतिव्याप्तिरतो वृत्त्यन्तम् । व्यत्वमपि द्रव्यवन्याप्यमित्युक्तदोषतादवस्थ्यमतो द्रव्यवभिन्नेति निवेश्यम् । ज्ञानसमवायिकारणामत्यात्मत्वजातिमादायात्मनि अति- व्याप्तिवारणाय द्रव्यपदम् । मूले विशेषगुण इप्यते इति । विशेषगुणाव-- "बुद्धपादिपटकं सर्थान्ताः स्लेहः सांसिद्धिको द्रवः । अदृष्टभावनाशब्दा ममी वैशेषिका गुणाः,1 इति वश्यमाणा बोम्याः । योग्यविशेषगुणेति । यत्र प्रतियोगितासम्बन्धेन योग्यविभुविशेषगुणनाशः तत्र स्वामानाधिकरण्य-स्वाव्यवहितपूर्ववर्तित्वोमयसम्बन्धेन योग्यविभुविशेषगुणः इति सामानाधिकरण्येन नाशक्त्वं बोध्यम् । कार्यतावच्छेदके योग्यत्वानिवेशे प्रायश्चित्तादि- जन्यादृष्टनारी व्यभिचारः स्यादतस्तनिवेशितम् । योग्यरवं च लौकिकसाहारकारविषय- निर्विकल्पकान्यतरस्वम् तबादष्टे नास्तीति न दोषः। रूपादिनाचे व्यभिचारवारणाय विम्विति । संयोगनाशे म्यभिचारवारणाय विशेषेति। चतुःक्षणवृतीति । चतु-क्षणवृत्तीनि यानि जन्यानि घटादीनि तदवृत्तिजातिज्ञान: - - ·मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- (प्रत्यक्ष शेषगुणवत्वस्य तदर्थयात् । अपेक्षाधुद्धिः क्षणवयं तिष्ठति, क्षणचतुष्टयं तु न किमपि जन्यमानादिकं तिष्ठति। रूपत्वादिकं तु क्षणचतुष्टयस्थायिन्यपि रूपादौ वर्तत इति तद्व्युदासः । ईश्वरज्ञानस्य चतुःक्षणवृत्तित्वाधानत्वस्य तवृत्तिवानन्येत्युक्तम् । य- धाकाशजीवात्मनोः साधम्यं तदा अन्येति न देयम् । परवादिकमादाय लक्ष एसमन्ययात्, परममहत्त्वस्य तादृशगुणत्वाच्चतुर्थक्षणे द्वित्यादीनामा नाशाम्युपगमाद् द्वित्यादीनामपि तथात्वाचद्वारणाय विशेषेति। विक्षण: तित्यं वा पाध्यम् । द्वेपत्यादिकमादायात्मनि लक्षणसमन्वयः ॥ २७ ॥ रूपद्रवत्वप्रत्यक्षयोगिनः प्रथमास्त्रयः । गुरुणी द्वे रसवती द्वयोनैमित्तिको द्रवः ॥ २८ ॥ पूधियप्तेजसा रूपवत्वं, द्रवत्वयत्वं, प्रत्यक्षविषयत्यं च साधयमित्यर्थः न च चक्षुरादीनां भर्जनकपालस्थवरूष्मणश्च रूपवत्ये किं' मानर्माि वाच्यम् , तत्रापि तेजस्वेन रूपानुमानात् । एवं वाय्यानोतपृथिवीजलतेजो भागानामपि पृथिवीत्यादिना रूपानुमान योध्यम्। न च घटादौ द्रुतसुवर्णादिभिने तेजसि व द्रवत्ववत्त्वमव्याप्तमिति था. मुक्तावलीमयूसः । स्वादिः तद्वान विशेषगुणो शानादिः, तस्वमात्मादाविति लक्षणसमन्वयः । ननु प्रथमोपस्थितत्वास्त्रिक्षगनीत्येव वक्तव्ये चतुःक्षणवृत्तीति कयनं , किमर्थमत आह-अपेक्षावुद्धिःक्षणत्रयमिति । अग्रेदं वोध्यम् , प्रथमम् अयमेक अयमेकः इत्येरूपा अपेक्षाघुद्धिः, तत्तो द्वियो- पत्तिः, ततो विशेषणज्ञानं वित्वत्वनिर्विकल्पात्मकम् , ततो द्वित्वत्वविशिष्टद्वित्वप्रत्यक्षम् अपेक्षाबुद्धिनाशश्व, ततो हिस्वनाशः, इति प्रक्रिया। एवं च अपेक्षाबुद्धिः क्षणत्रयं तिष्ठति । यद्यपि जन्मज्ञानाना शिक्षणमात्रस्थायित्व 'योग्यविभुविशेषगुणानां स्वोत्तरवर्तिगुणनाश्यस्यनियमाव' तयापि अपेभाबुदक्षिणमात्रा. वस्थायित्वे द्वित्वस्वनिर्विकल्पककालेऽपेक्षाबुद्धनौरो वदनन्तरं द्वित्वस्यैव नाबाद विषया- भावेन द्वित्वस्य प्रत्यक्षं न स्यादतालक्षणावस्थायित्वं कल्प्यते इति । झानस्वादेर्जन्य रतिवादसम्भववारणाय चतुः क्षणवृत्तोति । चतुम्क्षपादृश्यवृत्ती. स्यायुक्ती ईश्वरज्ञानस्य नित्यतया 'चतुःक्षणवृत्तित्वेन ज्ञानत्वस्यातास वातदादाय सम- न्दमो न स्यादतो जन्येति । चतुःक्षणवृत्तिजन्यावृत्तिपरमहत्वावजातिमद्गुणवत्वस्य कालादो सत्त्वादतिव्याक्षिरतो विशेपेति । ननु परममहत्वत्वं न जातिः किन्तु अपकर्षानाश्रयपरिमाणत्वमित्युक्तं, तथा च कर्य तदादायातिप्रसङ्ग इत्यत माह-चतुर्थक्षणे इति । प्रथमोपस्थितत्वरूपलापवमभिसन्धायाह--विक्षणवृतित्वं वेति । विक्षणवृत्त्य- वृत्तिजातिमद्विशेषगुणवरवमिति लक्षणं निष्पनम् ।

·[खण्डः कारिकायलो। ४१ च्यम् , द्रक्त्वववृत्तिदन्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । घृतजतु- प्रभृतिषु पृधिनीपु, जलेपु, दुतसुवर्णादौ तेजसि, च द्रवत्वसत्वात्तत्र च पृथिवीत्वादिसत्त्वात्तदादाय सर्वत्र लक्षणसमन्वयः। न च प्रत्यतविषयत्वं परमाण्वादावव्याप्तमतिव्याप्तं च रूपादाविति वा- व्यम् , चाक्षुषलौकिकप्रत्यक्षविषयवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवतित- स्यात् । श्रात्मन्यतिव्याप्तिवारणाय चाक्षुपेति । गुरुणी इति । गुरुत्वयत्त्वं रसवत्वं च पृथिवीजलयोरित्यर्थः। न' च घ्राणेन्द्रियादीनां वाय्यानोतपार्थिशादिमागानां च रसादिमत्त्वे किं मानमिति वाच्यम् , तत्रापि पृथिवीत्यादिना तदनुमानात् । द्वयोरिति । पृथिवीतेजसोरित्यर्थः । न च नैमित्तिकद्रवस्यवस्वं घटादौ वह्नयादौ चाध्याप्तमिति वाच्यम्, नैमित्तिकद्रवत्वसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्या. प्यजातिमत्वस्य विवक्षितत्वात् ॥ २८ ॥ आत्मानो भूतवर्गाश्च विशेषगुणयोगिनः । पृथिव्यप्तेजोवाथ्याकाशात्मनां विशेषगुणवत्वं साधयमित्यर्थः । यदुक्तं यस्य साधर्म्य वैधर्म्यमितरस्य वद ॥ २९ ॥ शेयत्वादिकं विहायेति योध्यम् । ततुन फस्यापि वैधर्य, केवलान्व- यित्वात् ॥ २६॥ स्पर्शादयोऽष्टौ वेगाख्यः संस्कारो मरुतो गुणाः । स्पर्शाद्यष्टौ रूपवेगौ द्रवत्वं तेजसो गुणाः ॥ ३० ॥ स्पर्शादयोऽष्टी वेगश्च गुरुत्वं च द्रवत्वकम् । रूपं रसस्तथा स्नेहो वारिण्येते चतुर्दश ॥ ३१ ॥ मुक्तावलीमयूखः । न येवं त्रिक्षणत्तिर्जन्याऽपेशाबुद्धिः, तवृत्तिरेव ज्ञानस्वम् इति कथं तदादाय सम. न्वय इति वाच्यम् , द्वेषत्वजातेस्तयात्वेन तामादाय लक्षणसमन्वयात् । न च परमेश्वरे द्वेषामावात्तत्र लक्षणसमन्वयो न स्यादिति वाच्यम् , आकाशजीवा- स्मनोः साधयमित्युक्ततया परमेश्वरे लक्षणागमनेऽपि क्षत्यभावात् । यदि च परमात्मा नोऽपि साधर्म्यमभिमतं तदा विक्षणवृत्तिजन्यावृत्ति जातिमद्विशेषगुणवत्त्वमिति विवक्षणेन ईश्वरेच्छाया नित्यत्वेन त्रिशणवृत्तित्वेऽपि जन्यच्छायाम्रिक्षणवृत्तित्वाभावेन इच्छाबमा. दाय लक्षणसमन्वय इति बोध्यम् । एवं च द्वेषत्वमादायेति पाठः इच्छात्वमादायेति पाठच रम्य इति तत्त्वम् ॥२५॥ चाक्षुषलौकिकप्रत्यक्षेति । घटो वायुमानिति वावंशे झनलक्षणप्रत्यापत्या चाशुषविषयवायुत्तिद्रव्यत्वव्याप्यवायुवजातिमति वायावविन्यासिवारणाय लौकि- केति ॥ २८ ॥ २९॥ -+ ६का०म० ·૨ मयूखसहितमुकाबलोसमेता- [ प्रत्यक्ष स्नेहहीना गन्धयुताः क्षितावेते चतुर्दश । बुद्ध्यादिपदकं सङ्घयादिपञ्चकं भावना तया ॥३२॥ धर्माधौ गुणा एते ह्यात्मनः स्युचतुर्दश । सङ्ख्यादिपञ्चकं कालदिशोः शन्दश्च ते च खे ॥ ३३ ॥ सहयादयः पञ्च बुद्धिरिग्छा यतोऽपि चेश्वरे । परापरत्वे संख्पाद्याः पञ्च वेगय मानसे ॥ ३४ ॥ ते व खे आकाशे ॥ ३०॥३१॥३२॥ ३३ ॥ ३४॥ साधयंवैधये निरूप्य सम्प्रति प्रत्येकं पृथिव्यादिकं निरूपयति- तत्र क्षितिर्गन्धहेतुर्नानारूपवती मता। पविधस्तु रसस्तत्र गन्धस्तु द्विविधो मतः ॥३५॥ गन्धहेतरिति । गन्धसमवायिकारणमित्यर्थः । यद्यपि गन्धयत्वमा लक्षणमुचितं, तथापि पृथियोत्वजातौ प्रमाणोपन्यासाय कारणत्वमुपन्यस्तम् । मुक्तावलीमयूखः । स्पर्शादयोष्टाविति । अयमत्र संग्रहः- "वायोर्नवैकादश तेजसो गुणा जलक्षितिप्राणमृता चतुर्दश । दिकालयो.पञ्च पदेव चाम्बरे महेश्वरेऽष्टी मनसस्तथैव च ॥ इति ॥ ३०-३४॥ गन्धहेतुत्वस्य पृथिवीलक्षणत्वादोकारे कालादावतिन्याप्तिरत आह-गन्धसमवा- यिकारणमित्यर्थ इति । तथा च गन्यत्वावच्छिनसमवायसम्बन्धावच्छिनकार्यतानिरूपितादात्म्यसम्बन्धाव- छिनकारणतावत्वं पृथिव्या लक्षणं निष्पनम् । ननु सुरभ्यसुरभिकपालाभ्यामारन्धो षटो निर्गन्ध एव, न हि तत्र सुरभिंगन्ध उत्स- तुमर्हति, समवायेन मुरभिगन्धं प्रति स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धेन सुरभिगन्धातिरिक. गन्धत्वेन प्रतिवन्धकत्वात् । न वा सुरभिगन्धः, समवायेन असुरभिगन्ध प्रति स्वसम- वापिसमवेतत्वसम्बन्धेन असुरभिगन्धातिरिक्तगन्यत्वेन प्रतिबन्धकस्वात् । न वा चित्रग- न्धस्तस्य, प्रमाणिकरनभ्युपगमात्तत्र गन्धवत्वोपलम्मश्चावयवगन्धेनैवेति तादृशघटे गन्ध. समवायिकारणवस्याभावेनाव्याप्तिरिति चेद् ! न,स्वरूपयोग्यतारूपकारणतायास्तत्र सत्वेनादोषात् ,पदार्थतत्वनिरूपणे शिरोमणिभिः ताशघटे श्रव्याप्यत्तिगन्धोत्पत्तेरेवाभिमततया फोफ्धायकताल्पकारणवायास्तत्रसत्वाच न च व्याप्यवृत्त्यव्याप्यवृत्तिजातीययोविरोधः, मानाभावात् । उक्तप्रतिरम्यप्रतिय. न्धकभावय हेय एव, गौरवात् । एतेन चित्ररूपमपि प्रत्याख्यातं वेदितव्यम् । गन्धवश्वमामिति । "मनूत्पन्नं द्रव्यं क्षणमगुणं निष्क्रिय च तिष्टतीति नियमान वत्सत्तिकालीकेटे गन्धवत्त्वाभावादव्याप्तिरिति चै! न, गम्भवत्वमित्यनेन गन्धवत्तिद्रव्यावच्याप्पत्रातिमात्वत्त विवक्षणेनादोषाव ।

·सहः] कारिकारली। ४३ तया हि-पृथिवीत्वं हि गन्यसमायिकारयतावच्छेदकतया सिद्धयति अन्यथा गन्धवानच्छिमस्याकस्मिकत्वापत्तेः। न च पापाणादौ गन्धाभावादन्यवत्वमायाप्तमिति वाच्यं, तत्रापि गन्ध- सत्वात् । अनुपलब्धिसवनुत्कटत्वेनाप्युपपद्यते । कथमन्यथा तदस्मनि गन्ध उपलभ्यते ? भस्मनो हि पापाणध्वंसजन्यत्वापाषाणोपादानोपादेयत्वं सि- द्वयति । "यद्रव्यं यद्यध्यंजन्यं तत्तदुपादानोपादेयमिति व्याप्तेः। दृष्टं चैतत्खण्डपटे महापटध्वंसजन्ये । इत्थं चपागणपरमाणोः पृथिवीरवातजन्य- स्य पापाणस्यापि पृथिवीत्वम् । तथा च तस्यापि गन्धयत्वे यायकाभावः। नानारूपैति । शुलनीलादिभेदेन नानाजातीयं रूपं पृथिव्यामेव वर्तते न तु जलादौ, तत्र शुक्लस्यत्र सत्यात् । पृथिव्यां तु एकस्मिन्नपि मुक्तावलीमयसः। द्रव्यत्वव्याप्यजलवजातिमादाय जलेऽतिव्याप्तिवारणाय वृत्यन्तम् । सत्तामादाय जला- दावतिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्यव्याप्येति । गन्धवत्वं वृत्तिमत्वं च समवायेन । अन्यथा कालिकेन गन्धवरवस्य बलादो सत्त्वेन तत्समवेता, गन्यवति घटे कालिकेन वृत्तिमती वा जलत्वजातिमादायाविन्याप्तिस्तदवस्यैव स्यात् । ननु 'इयं पृथिवी' इत्यनुगता प्रतीतिः घृतजतुप्रमृतिषु नास्तीति न तया पृथिवोत्व जातिसिद्धियम्भव इति पृथिवीवजातो किं प्रमाममिति चेत् । उच्यते, 'समवायेन गन्धं प्रति तादात्म्येन पृथिवी कारणमिति कार्यकारणभावात् सम- वायसम्बन्धावच्छिन्नगन्धत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपिता या तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना पृथि- वीनिष्ठा कारणता सा किञ्चिदर्मावच्छिन्ना कारणतात्वात् इत्यनुमानेन पृथिवीत्वजाविसिद्धिः, नन्तकार्यकारणभावे किम्मानमिति चेद् ! न, उक्त कार्यकारणभावानजीकारे गन्धत्वावच्छिमस्याकस्मिकवापत्त्या बलादावपि गन्धोत्पादप्रसवात् । 'ननु गन्धवस्वस्य पृथिवील भयावे पापाणेऽव्याप्तिरिति चेत् । न, पाषाणो गन्धवान् , पृथिवीत्वाव पुष्पवत् इत्यनुमानेन तत्रापि गन्धसिद्धः ननु तस्य पृथिवीत्वे एव किम्मानमिति चेत् ! पापाणः पृथिवी, गन्धवद्दव्यारब्ध- वाद घटवत् इत्यनुमानमेव गृहाण । ननु पाषाणावयवानो गन्धवत्त्वे किम्मानमिति चेद् ! न, पाशणावयवा गन्धवन्तः, गन्धवद्स्मद्रव्यारम्भकत्वात् इत्यनुमानस्यैव मानस्वात् । ननु मस्मनः पापाणावयवारब्धत्वे कि मानमिति चेत् ? भस्म पाषाणापादानोपादेयं पाषाणयंसजन्य वात् , 'यद्रव्यं यदव्यध्वंसजन्य तत्तदुपादानोपादेयं महापटम्वंसजन्य- -- सांडपटवदिति अमः। यद्यमिति । घटप्वंसप्रत्यक्षे घटोपादानानुपादेये व्यभिचारवारणाय प्रथमं द्रव्य- पदम् । अथ वा घटावंसजन्यरूप से व्यभिचारवारणाय तत् । दण्डप्रागमावर्षयस्य दादरूपतया तजन्ये घटे, नवीनमते दण्डप्रागभावध्वंयस्य दण्टरूपत्वानोकारेण दण्ड- ·४४ मयूखसहितमुकावलीसमेता [प्रत्सव- धर्मिणि पाकवशेन नानारूपसम्भवात् । न च यत्र नानारूपं नोपन तथा व्याप्तिरिति वाच्यं, रूपयववृत्तिव्यत्वव्याप्यजातिमत्वस्य सपनाशक. वृत्तिद्रव्यत्यव्यायजातिमत्त्वस्य वा वाच्यत्यात् । वैशेषिकनये पृथियोप- रमाणौ रुपनाशस्य रूपान्तरस्य च सत्यात न्यायनये घटादायपि तत्सत्या- लक्षणसमन्वयः॥ पविध इति । मधुरादिभेदेन या पविधो रसः स पृथिव्यामेव । मुकावलीमयूखः । जन्यघटादी व्यभिचारासम्भवे तु मिय्याज्ञानध्वंसजन्यकायव्यूहे, व्यभिचारवारणाय द्वितीय द्रव्यपदम् । प्रतिबन्धकदव्यात्यन्तामावान्ये द्रव्ये व्यभिचारवारणाय ध्वंसपदम् । ननु पाषाणो गन्धवान् , पृथिवीवादित्यनुमान न सम्भवति, निर्गन्धघटे व्यभि. चारादिति चेत् । न, सुरभ्यगुर भिकपालाभ्यामारब्धेऽपि घटे गन्धवरवस्य नव्यैरङ्गीकारेण व्यभि- चाराभावात् ) केचित पाषाणः पृथिवी, गन्धबदुपादानोगदेयत्वादित्यनुमानेन पाषाणे पृथिवीत्वं सापयित्या गन्धवत्त्वमित्यस्य गन्धववृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वपरिष्कारेण पाषाणे लक्षणसमन्वय वदन्ति । रूपयेति । पदयवान् घटादिस्तवृत्तिव्यत्वव्याप्या आतिः पिवीत्वं तद्वत्त्वं पटादौ इति लभणसमन्वयः। द्रव्यत्वव्याप्यजललजातिमादाय जलेऽतिव्याप्तिवारणाय नृत्य. न्तम् ॥रूपद्वयववत्तिसत्ताजातिमादाय जलादायतिव्यातिवारणाय द्रव्यत्वन्यायेति । रूपयववृत्तिद्रव्यवन्याप्य जलपृथिव्यन्यतरत्वमादाय जलेऽतिब्याक्षिवारणाय जातीति । भूत्तिमरवं जातिमत्त्वं च समवायेव विवक्षितम् । अन्यथा अलवं पृथिवीत्वं चा- दाम जलेऽतिच्याप्तिः स्यात् । नन्वेचं रूपयति समवायेन जलपृथिव्यन्यतरत्वं न वर्तत इत्यत एव दोषवारण- सम्भवे जातीति व्यर्थमिति चेत् ? ल, रूपद्वयववि समवायेन वर्तमान जलप्रथिव्युममत्वमादायैव प्रसकातिव्यासि.' वारणार्थत्वात् । ननु रूपयेति लक्षणे रूपनिा; द्वित्वं न सङ्खथारूप, गुणे गुणानीकारात्, किन्तु अपेक्षावुद्धिविशेषविषयत्वरूप, तथा च अपेक्षाबुदीना नानात्वेन इदं लक्षणं गुरु, इति गोरखामाशुटित लघुलदणमाइ-रूपनाशेति । वैशेपिकन ये पृथिवीपरमाणौ पाकेन रूपनाशस्य रूपान्तरोरपादस्म चासोकारात्, न्या. यनये घटे पृथिवीपरमाणोचतयोरभ्युपगमात् रूपनारावान्पृथिवीपरमाणुः, तवृत्तिःद्रव्यव. च्याप्या जातिः पृथिवीत्वं पटादाविति लक्षणसमन्वयः। जलरवमादायातिव्याप्तिवारणाय पुरयन्तम् । सत्तामादाय जसादावतिच्याप्तिवारणाय द्रव्यत्यल्याप्येति। वृतित्वं अतिमत्वं च समवायेन नोदपम् । तदयानिध पूर्ववदोप्या इति । - ·खमः] कारिकावलो। जले च मधुर एव रसः । अत्रापि पूर्ववद्रसद्धयववृत्तिद्रव्यत्वन्याप्यजाति- मत्त्वं लक्षणार्थोऽवसेयः। गन्धस्त्विति । विविध इति वस्तुस्थितिमात्रं, न द्विविधगन्धवत्वं ल- तणं, विविधत्वस्य व्यर्थत्वात् । द्वैविध्यं च सौरभासौरभभेदेन चोध्यम् ।।३।। स्पर्शस्तस्यास्तु विज्ञेयो धनुष्णाशीतपाकजः । तस्याः पृथिज्याः । अनुष्णाशोतस्पर्शवस्वं बायोरपि वर्तत इत्युक्तं पाकज इति । इत्थं च पृथिव्याः स्पर्शोऽनुष्णाशीत इति ज्ञापनार्थं तदुक्तम् । वस्तुतस्तु पाकजस्पर्शवत्वमानं लक्षणम् , अधिकस्य वैयर्थ्यात् । यद्यपि पाकजस्पर्शः पटादौ नास्ति तथापि पाकजस्पशवत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजा. तिमसमर्थो वोध्यः। नित्यानित्या च सा द्वेषा नित्या स्यादणुलक्षणा ।। ३६ ।। अनित्या तु तदन्या स्यात्सवावयवयोगिनी । सा च त्रिधा भवेद्देहमिन्द्रियं विषयस्तथा ॥ ३७ ॥ सा पृथिवी त्रिविधा, नित्या अनित्या घेत्यर्थः । अणुलक्षणा परमाणु- रूपा पूथिवी नित्या। तदन्या परमाणुभिन्ना पृथिवी ययुकादिरूपा सर्श- ऽप्यनित्येत्यर्थः । सैव-अनित्या पृथिव्येव, अवयववतीत्यर्थः। ननु मवयविनि कि मानं, परमाणुपुरेवोपपत्तेः । न च परमाण- नामतीन्द्रियत्वाद्धटादेः प्रत्यक्षं न स्यादिति वाच्यम् , एकस्य परमाणोर- मुक्तावलीमयूखः । ननु यत्र नाना रसा नोत्पशास्तत्रायाप्तिरत आह-रसद्वयववृत्तिद्रव्यत्य. व्याप्यजातिमत्त्वमिति । रसद्वयवदाम्रफलम् , तवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यपृथिवीत्वजातिमादाय एकरसवति गुडादौ समन्वयः । व्यावृत्तिः पूर्ववत् । अपेक्षावुद्धिविशेषविषयत्वरूपद्वित्वघटितत्वेन गौरवानुसन्याने अत्रापि रसनाशवढ- तिद्रव्यस्वव्याप्यमातिमत्त्वमित्येवं लक्षणं बोध्यम् । यद्यपि पविधस्तु रसस्तति मूलेन षड्विधरसववृत्तीत्यायेव लक्षणं प्रतीयते, तथापि द्वित्वापेक्षया पट्त्वस्य गुरुत्वा. स्य मुकावळीकृतेति विज्ञेयम् । ननु गन्धस्य पृथिव्यामेव सत्वेन गत्यवत्वमात्रस्यैव लक्षणवं युझं न तु दिविघ- गन्धवत्वस्येत्यत आह-द्विविध इति वस्तु स्थितिमात्रमिति ॥ ३५ ॥ पाकजस्पर्शवदिति । जलवमादाय जलादावतिन्याप्तिवारणाय वृत्यन्तम् । सत्ता- मादाय तत्रैवातिव्याप्तिवारणाय इव्यत्वव्याप्येति। अलपषिव्युभयत्वमादाय तत्रैवाति- व्याशिवारणाय जातीति । तत्रैवातिध्यातिवारणाय पाकजेति। ननु पृथिवीवजातिमत्वमपि पृथिवीलक्षणं सम्भवति, तत्कथं त्यकामति चेद् ! न, पृथिवीत्वस्य नश्यतावच्छेदकरवेन लक्षणत्वासम्भवात् ।

·मयूस्त्रसहितमुक्तावलीसमेता~ [प्रत्यक्ष- प्रत्यक्षत्वेऽपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षत्वात् । यथैकस्य केशत्य दूरेऽप्रत्यक्षदे. ऽपि तत्समूहस्य प्रत्यदास्यम् । न चैको घटः स्थूल इति बुद्धरनुपपतिरिति वाच्यम् , एको महान्यान्यराशिरितिपदुपपत्तः। मैवं, परमाणोरतोन्द्रियत्येन तत्समूहस्यापि प्रत्यक्षायोग्यस्यात् । दूर- स्थकेशस्तु नातीन्द्रियः, सन्निधाने तस्यैव प्रत्यक्षत्वात् । न च तदानोम दृश्यपरमाणुएखाद् दृश्यपरमाणुपुत्रस्योत्पन्नत्यान प्रत्यक्षत्ये विरोध इति वाव्यम् , अदृश्यस्य दृश्यानुपादानत्वात् । अन्यथा चतुरूप्मादिसन्तपि कदाचिद् दृश्यत्ययसङ्गात् । न चातितत्तहलादौ कथमदृश्यदहनसन्ततेदृश्य. दहनोत्पत्तिरिति वाच्यम्, तत्र तदन्तःपातिभिदृश्यैरेव दहनावयवैः स्थूल. वहनोत्पचेरुपगमात् । न चादृश्येन दयणुफैन कथं दृश्यवसरेणोपति- रिति वाच्यं, यतो न दृश्यत्वमदृश्यत्वं वा फस्यचिन्त्वभावादावामहे किन्तु महत्त्योद्भूतरूपादिकारणसमुदायवशाद् दृश्यत्यं, तद्भावे चादृश्य. त्यम् । तथा च प्रसरेणोर्महत्वात्प्रत्यक्षावं न तु पणुकादेस्तदभावात् । न हि त्यामतेऽपि सम्भवतो, परमायौ महत्त्यामायात् । इयं चावविसिद्धौ तेपामुत्पादविनाशयोः प्रत्यक्ष सत्यादनित्यन्वम् । पां चायवायययधाराया धनन्तत्वे मेरसर्वपयोरपि साम्यप्रसङ्गः । अतः कचिद्विश्रामो चाव्यः। यत्र तु विधामस्तस्यानित्यावेऽसमवेतभाव. कार्योत्पत्तिप्रसङ्ग इति तस्य नित्यत्वम् । महापरिमाणतारतम्यस्य गगमायो विधान्तस्वमिवाणुपरिमाणतारतम्यस्यापि कचिद्विश्रान्तत्वमस्तीति तस्य परमाणुत्वसिद्धिः । न च त्रसरेणावेव विधामोस्त्यिति वाच्यं, प्रसरेणुः सायययः चाक्षुषद्रव्यत्वात् घटवदित्यनुमानेन तदययवसिद्धी, प्रसरेणो. खयवाः सावययाः महदारम्भकत्वात् कपालवदित्यनुमानेन तदवयव सिद्धः। न चेमप्रयोजकम् , अपकृष्टमहत्वं प्रत्यनेकद्रव्ययस्वस्थ प्रपोज करवात । न चैध क्रमेण तवयवधाराऽपि सिध्येदिति वाच्यम् , अनव- स्थाभयेन तदसिरिति। सा चेति । सा कार्यरूपा पृथिवी मिधा शरीरेन्द्रियविषयमेदा- दित्यर्थः ॥ ३६॥ ३७॥ मुतापलीमयूखः। मेसर्पपयोरिति । साम्य परिमाएतारतम्मामावः, परिमाणप्रवयकारणीभूतावय- पपलचया उमयत्र साम्यादिति भाव: । न च मैक्यवानां सर्षपतुल्यपरिमाणवत्वं न तु सर्यपावमवानां सर्वपतुल्यपरिमाणवत्वमित्यवयवपरिमाणद्विशेष इति वाच्यम् मैववयवर्षपावयवयोरप्यनन्तत्वेन तत्परिमाण वारतम्या भावस्याप्यापादनीयत्वात् । अनेकद्रव्यवत्वस्येति । अनेकदव्यसमवेतरवं नानेकदन्यवाय, दयणुके महावो. त्पादप्रसवात् । किन्तु अनेकद्रव्यसमवेतसमवेतत्वमेव तत् । समन्वयच अनेकद्रव्यं पर. माणुदय, तत्समवेत घणुक, तत्समवेत सरेपुरिति बोध्यम् । द्वाभ्यां परमाणुभ्यो दयपुर, प्रिमियत्रसरेणुर्जायते इति प्रक्रिया। प्रसरेणुपदं र ·खाट .] कारिफावली। तत्र देहमुदाहरति- योनिजादि भवैदहमिन्द्रियं प्राणलक्षणम् । विपयोधणुकादिश्च ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः ॥ ३८ ॥ योनिजमयोनिजं चेत्यर्थः । योनिजमपि द्विविधं जरायुबमण्डजं च । जरायुजं मानुषादीनाम् । अण्डजं सर्पादोनाम् । अयोनिजं स्वेदजोद्भिजा. दिकम्। स्वेदजाः कृमिदंशाद्याः । उद्भिजास्तरुगुल्मायाः । नारकिणां शरीरमप्ययोनिजम् । नच मानुपादिशरीराणां पार्थिवत्वे किं मानमिति वाच्यं, गन्धादि. मत्वस्यैव प्रमाणत्वात् । न च क्लेदोमादेरुपलम्भादाप्यत्यादिकमपि स्या. दिति वाच्य, तथा सति जलत्वपृथिवीत्यादिना सङ्करप्रसङ्गात् । न च तर्हि जलीयत्वादिकमेवास्तु न तु पार्थिवत्वमिति वाच्यं, कोदादीनां विनाशेऽपि शरीरत्वेन प्रत्यभिज्ञानादन्याधुपलब्धेश्च पृथिवीत्वसिद्धः। तेन पार्थिवादि. शरोरे जलादीनां निमित्तत्वमा योध्यम् । शरीरत्वं तु न जातिः, पृथिवीत्यादिना सार्यात् किन्तु वेष्टानयत्यम् । वृक्षादीनामपि चेष्टासत्त्वान्नाव्याप्तिः। न च वृक्षादेः शरीरत्वे कि मानमिति वाच्यम् , आध्यात्मिकवायुसम्बन्धस्य प्रमाणत्वात् । तत्रैव किं मानमिति चेद् ? भग्नक्षतसंरोहणादिना तदनुमानात् । यदि हस्तादौ शरीरव्यवहारो न भवति तदाऽन्त्यावयवित्वेन विशेषणीयम् । न च यत्र शरोरे चेष्टा न जाता तत्राव्यतिरिति वाच्यं, तादृशे प्रमाणाभावात् । अथवा चेष्टावदन्त्यावय- मुक्तावलीमयूखः। अभिवर्थ गुफरारब्धे द्रव्य रूढम् । यद्वा त्रिभिस्सहितो रेणुनसरेणुरिति पृषोदरादित्वात्सा. धुरिति बोध्यम् ॥ ३६॥ ३ ॥ जलत्वपृथिवीत्यादिना सदरमसङ्गादिति । पृथिवीत्वाभाववति तडागजले जलवं, अलवामाववति घटे पृथिवीत्वं, मनुष्यशरोरे जलत्वपृथिवीत्वयोः समावेशात् परसरात्यन्ताभावसमानाधिकरणधर्मयोरेका समावेशरूपसकरदोषप्रसङ्गः स्यादित्यर्थः । शरीरत्वं तु न जातिः, पृथिवीत्यादिना सावर्यादिति। पृथिवीत्वाभाववति जलीयशरीरे शरीरत्वं, शरीरत्वामाववति घटादौ पृथिवीत्वं, मनुष्यशरीरे पृथिवीत्वशरीर- स्वयोः समावेशात्सतरः स्यादित्यर्थः। अन्त्यावयवित्वेन विशेषणोमिति । तथा च अन्त्यावयवित्वे सति चेष्टाश्र. यत्वं शरीरत्वमिति लक्षणं निष्पनम् । अन्त्यावयवित्वं च द्रव्यानारम्भकदव्यत्सम् । ननु घटादावपि क्रियासत्त्वात्तत्रातिव्यासिरेवेति चेत् ! न, पैटापदेन हिताहितप्राप्तिपरिहारार्या क्रिया, न तु क्रियामात्रमित्यदोषात् । मृतशरीरेऽज्याप्तिरत आह-अपवेति । ननु मृतशरीरेऽपि । पूर्व चेष्टासत्वाल्लक्षणसमन्वयाचाव्याप्तिरिति चेत् ? न, पत्र मरणानन्तरं सशरीरान्तरमुरपन तत्राव्याप्तिरित्याशयात् ।

·मयूखसहितमुक्तावलीसमेता-
विवृत्तिद्रव्यत्वन्यायजातिमत्वम् मन्त्यावयविमाप्रवृत्तिचेष्टायत्तिजाति-
मावचा तत् । मानुषत्वचैवत्वादिजातिमादाय लक्षणसमन्वया ।
नव नृसिंहशरीरे कथं लक्षणसमन्वया, तत्र नृसिंहत्वस्यकव्यक्तियः
तितया जातिवामावाजलीयतैजसशरीरवृत्तितया देवत्वस्यापि जाति.
स्वाभावादिति वाच्य, कल्पभेदेन सिंहशरोरस्य नानात्वेन नृसिंहायजापा
लक्षणसमन्वयात् ।
इन्दियमिति । प्राणेन्द्रियं पार्थिवमित्यर्थः पार्थिवत्वं कथमिति चेत् !
इत्यम् , मागेन्द्रियं पार्थिवं कपादिपु मध्ये गन्धस्यैव व्यसकस्यात् , फुकुमग
न्याभिव्यकगोधूतयत् । न च दृष्टान्ते स्वकीयरूपादिव्यमकत्वादसिद्धि
रिति वाच्यं, परकीयरूपाचव्याकरवस्य तदरयात् । न नयारावग-
ग्धव्यअकजलेऽनकान्तिकत्वमिति वाच्यं, तस्य सक्तरसामिव्यजकत्वात् ।
यता परकीयेति न देयं वापनीतसुरभिमागस्य दृष्टान्तत्त्वसम्भवात् । न
च प्राणेन्द्रिय सन्निकर्षस्य गन्धमात्रग्यजकत्वात् तत्र व्यभिचार इति वाच्यं,
दत्याये सतोति विशेषणात्।
विषय इति। उपभोगसाधन विषयः।"सर्वमेव हि कार्यातमाधी.
नम्"। यत्कार्य यदृष्टाधीनं तचदुपभोग साक्षात्परम्परया या जनयत्येव ।
नहि योजप्रयोजनाम्यां विना कस्यचिदुत्पत्तिरस्ति । तेन इयणुकादि
ब्रह्माण्डान्तं सर्वमेव विषयो भवति । शरीन्द्रिययोविपयत्वेऽपि प्रकारा-
रोपन्यासः शिष्यबुद्धिवेशद्यार्थः ॥ ३८ ॥
मुशावलीमयूसः।
चेष्टायदिति । घटन्धमादाय घटेऽतिम्माप्तिवारणाय चेष्टायविति । इस्तत्वमा.
दाय हस्तेऽतिव्याप्तिवारणाय आत्यावयति ।
नव हस्तत्वं न जातिः, पृथिवीत्वादिना सार्यादिति वाच्यम् , पिवीत्यादिम्मा-
प्यनारपटत्ववत् पृषिवीत्वदिव्यायनानाइस्तत्वाहीकारेणादापात् । सत्तामादायाति.
च्याप्तिमारणाम द्रव्यत्यन्यायेति।
मनु ताराषियीत्वजातिमादाय घटादातिप्रसङ्गो दुरि इत्यत आह-श्रत्याक्य-
विमानवृत्तीति । अन्त्यावयविमात्रवृति चेष्टावृत्ति च मनुष्यत्वं चैत्रत्वं बा, तद्वत्त्व
चैत्रशरीरे इति लक्षणसमन्वयः । द्रश्यत्वमादावातियाप्तियारथाय प्रथमं वृत्त्यन्तम् ।
घटत्वमादायातिव्याप्तिधारणाय द्वितीयं वृत्यन्तम् ।
नव सिंहशरीर इति । बाल्ययौवनायवस्थाभेदेन चैत्रशरीरस नानात्वेन
बलस्म नेकव्यतितित्वं नृसिंहशरीरस्य तु नित्यावेन नानात्वायम्भवादेवत्वमिति
भनेकात्तिरियामावा रमिस्त्वं न जातिरिति भावः ।
घ्राणेन्द्रियसन्निकर्षस्येति । स्वसंयुकसमवायरूमत्येत्ययः। पामकोयति विशेष-
पप्रक्षेप एव पूर्वलक्षणे गौरवमिति दोध्यम् ॥ ३८ ॥

·. [सडः कारिकावलो। 152 जल निरूपयति- वर्णः शुक्लो रसस्पर्शी जले मधुरशीतलौ । स्नेहस्तत्र, द्रवत्वं तु सांसिद्धिकमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ स्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलवजातिः सिद्धयति । यद्यपि स्नेहत्वं नित्यानित्यवृतितया न कार्यतावच्छेदक, तथापि जन्यस्नेहत्वं तथा कोयम्। अथ परमाणो जलत्वं न स्यात्तत्र जन्यस्नेहाभावात् , निन्यस्य च स्व. रूपयोग्यत्वे फलावश्यम्भावनियमादिति चेत् ? न जन्यस्नेहजनकतावच्छेदकतया जन्यजलस्वजातः सिद्धौ, तदच्छिन्न- जनकतावच्छेदकतया जलवजातिसिद्धः। या मुक्तावलीमयूखः । ननु जलरवजातौ किम्प्रमाणम् 'इदं जलं इदं जलम्' इति प्रतीतेः पामराणा हिमा- दिवभावादिति चेद् ? उच्यते-समवायेन स्नेह प्रति तादात्म्येन जलं कारणमिति कार्यकारणभावात् सम. वायसम्बन्धावच्छिन्नस्नेहत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपिता तादात्म्यसम्बन्यावच्छिन्ना जलनिष्ठा कारणता सा किविधर्मावच्छिना कारणतात्वात् , इत्यनुमानेन स्नेहसमवायिका. रणवावच्छेदकविधया जलावं जातिः सिध्यति । ननु स्नेहनिष्ठकार्यतावच्छेदकत्वं स्नेहस्वस्य न सम्भवति, अन्यूनानतिप्रसकधर्मस्यैव अवच्छेदकचनियमेन स्नेहत्वस्य नित्यानित्यत्तितया कार्यताऽतिरिक्तवृत्तिवात् । एवं च स्लेहत्वावच्छिन्न कार्यरवाप्रसिद्धया तनिरूपितकारणतारूपपक्षाप्रसिद्धी नोलानुमानसम्भव इति चे? न, स्नेहस्वस्यातिप्रसकरवेऽपि जन्यस्नेइत्वस्थानतिप्रसकतया समवायसम्बन्धाव. छिन्नजन्यस्नेहत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपिता तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नाजलनिष्ठा कारणता- विविधर्मावच्छिन्ना, कारणतावान इत्यनुमानेन जलवजातिसिद्धिसम्भवात् | नन्वेवमपि परमाणौ जन्यस्नेहाभावेन जन्यस्नेहत्त्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपित्तकारणताया. स्तत्राभावेन जलवस्य कारणताऽतिरिकवृत्तितया न सिद्धिसम्भवः,किन्तु जन्यजलवस्यैव । न च स्वरूपयोग्यतारूपकारणतायास्तत्रापि सत्त्वमिति वाच्यम् , नित्यस्य स्वरूप- योग्यत्वे फलावश्यम्भावनियमेन स्वरूपयोग्यतारूपकारणताया अपि तत्रासम्भवादिति चेद् ? न, जन्यस्नेहसावच्छितकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकविघया 'पूर्वोकानुमानेन बन्यजलवसिदो समवायसम्बन्धावच्छिन्नजन्यजलवावच्छिन्नकार्यतानिरूपिता या वादा- रम्यघम्ब घावरिछना जलनिष्ठा कारणता सा विधिद्धर्मावच्छिन्ना, कारणतात्वादित्यनुमा- नेन जलवजातिसिद्धिरित्यदोषात् ।। नन्देवमपि अन्त्यावयविनि जले जन्यजलवावच्छिषकार्यवानिरूपितकारणताया भ. सम्मवेन न तत्साधारणजस्वजातिसिदिसम्भव इति चेत् । ७का०म० .

·५० मयूससहितमुक्तावलीसमेता- शुक्लरूपमेव जलस्येति दर्शयितुमुक्तं वर्णः शुक्ल इति । गतु शुरूपवरयं लक्षणम् । अथवा नैमित्तिकद्रवत्स्वदन्तिरूपववृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्वयाप्यजा. तिमत्त्वम् , प्रभावस्वरशुक्लेतररूपासमानाधिकरणरूपयत्तिद्रव्यत्वसाक्षा- द्याप्यजातिमत्य या तदर्थः । तेन स्फटिकादौ नातिन्याप्तिः । रसस्पर्शविति । जलस्य मधुर एव रसः, शोत एव स्पर्श तितरस- पदवृत्तिमधुरववृत्तिदव्यत्वसाताधाप्यजातिमत्वं तदर्थः । तेन शर्करादौ नातिन्याप्तिः। शीतेतरस्पर्शपत्तिस्पर्शवचिद्रव्यत्वसाक्षावयाप्यजा तिमत्वं तदर्थः। ननु-शकरूपवत्यमेवेति कुतः, कालिन्दीजलादौ नीलिमोपलन्धेरितिवेद्- न, नोलजनकतावच्छेदिकायाः पृथिवीत्वज्ञातेरमावाजले नालापासम्म वात् । कालिन्दोजले नोलत्यप्रतीतिस्वाश्रयौपाधिको । श्रत एवं विति विक्षेपे धलिमोपलब्धिः। अथ जले माधुर्य किं मानम् ? नहि प्रत्यक्षेण को. ऽपि रसस्तभानुभूयते । न च नारिकेलजलादी माधुर्यमुपलभ्यत एवेति वाव्यं तस्या थयोपा. मुकावलीमयूसः । न, सर्वस्मिन्नपि जले जलान्तरमयोगेन बृहज्जतजननयोग्यतासवान् जलस्यान्त्याव- यविस्वानुपगमेनादोपादिति दिछ। नरिवति। पृथिव्यादावतिव्याप्तरिति शेषः । शुक्लरूपवत्वस्य लक्षणवेऽपि न हानिरिल्यायगेनाह-अथवेति । पृथिव्यामतिव्याप्तिकारणाय नैमित्तिकद्रवत्यवद्ध होति । वायावतिव्याशिवारणाय अपयवृत्तोति । पटत्वमादायातिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्वसाक्षाव्या येति । ननु कारिकास्थशुक्लरूपपदयोर्लक्षणेऽप्रवेशेन कारिकाऽननुगुण्यमित्यस्वरसादाह- अभास्वरशुक्लेति । पृथिवोत्वमादाय पृथिव्यामतिच्यातिवारणायासमानाधिकर. रणान्तम् जलत्वस्य शुक्लरूपसमानादिकरण्यसम्भवाद् असम्भव इति रूपे शालेतरत्व विशेषणम् । तेजस्वमादाय तेजत्यत्तिभ्यासिकारणाम ममास्वरेति । वायुत्वमादाय वा. यावतिव्याप्तिवारणाय रूपवतीति । पटत्वमादायातिव्याप्तिवारणाम साक्षादिति । न च पटे नोलरूपस्यापि मनुमसिद्धत्वापरत्वमित्ययुक्तम् इति वाच्यम् , नीलपटे नीलं रूपं नीलयुक्तद्न्यान्तरस्यैव न तु परस्येत्यदोषार । द्रव्यावसाक्षाद्वपापावं च द्रव्यवव्याप्याव्याप्यावं, तञ्च न पटरवस्येत्यदोषः। जमघटान्यतरत्वमादायातिव्याक्षिा- रणाय जातीति। ननु शीतापवत्त्वस्य पललक्षणस्वे शरादावतिच्यातिरत भाइ-तितरसेति । थिवीत्वमादाय पृथिव्यामतिभ्याप्तिधारणाय प्रयम वृत्त्यन्तम् । चेजस्त्वादिमादायाविन्या. वारणाय द्वितीर्य वृत्त्यन्तम् । शर्करात्वमादायातिव्याप्तिवारणाय साक्षादिति । जलते- रोऽन्यतस्वमादागातिव्यासिवारणाय जातोति। शीतेतरेति । द्रव्यखमादायातिध्यातिवारणाय शोतेतरस्पर्शयवृतीति । बा- .

·खण्ड:] कारिकारली। धिकत्वात् । अन्यथा जम्बीररसादावम्लाधुपलधेरम्लादिमत्वमपि स्या- दिति चेत् ? न-हरीतक्यादिभक्षणस्य जलरसम्यक्षकत्वात् । न च हरोतक्यामेव जलोप्मसंयोगादसान्तरोत्पत्तिरिति वाच्यं, कल्पनागौरवात् । पृथिवीत्वस्या- म्लादिजनकतावच्छेदकत्वाध जले नाम्लादिकम् । जम्बीररसादौ त्याश्रयौपा. विकी तथा प्रतीतिः। एवं जन्यशीतस्पर्शजनकतावच्छेदकं जन्यजलत्वं तदवच्छिन्नजनकता- घच्छेदकं तु जलत्वं बोध्यम् । घृष्टचन्दनादौ तु शैत्योपलब्धिश्चन्दनान्तर्वति- शीततरसलिलस्यैव । तेजःसंयोगाजले उष्णप्रतीतिरोपाधिकी स्फुटव, तत्र पाकासम्भवात् । स्नेहस्तत्रेति । घृतादावपि तदन्तर्वतिजलस्यैव स्नेहः, जलस्य स्नेहसमवा- यिकारणत्वात् । तेन जल एव स्नेह इति मन्तम्यम् । द्रवत्यमिति । सांसिद्धिकद्रवत्यत्वं जातिविशेषः प्रत्यक्षसिद्धः। तदव. च्छिन्नजनकतावच्छेदकमपि तदेवेति भावः। तैलादावपि जलस्य द्रवत्वं स्ने. हप्रकर्षेण च दहनानुकूल्यमिति वक्ष्यति ॥ ३६॥ नित्यतादि प्रथमवत्किन्तु देहमयोनिम् । इन्द्रियं रसनं सिन्धुहिमादिपियो मतः॥४०॥ प्रथमवदिति । पृथिव्या इवेत्यर्थः । तथा हि, जलं विविध-नित्यमनित्यं वापरमाणुरूपं नित्यं, दयणुकादिकं सर्वमनित्यमवयवसमवेतं च । अनि त्यमपि त्रिविध-शरोरेन्द्रियविषयभेदात् । पृथियीतो यो विशेपस्तमाइ-किन्विति । देहमयोनिजम् , अयोनिजमेवे- त्यर्थः । जलोयं शरीरं वरुणलोके प्रसिद्धम् । मुकावलीमयूखः। स्मत्वमादायातिव्याप्तिवारणाय स्पर्शववृत्तीति । अस्मिल्लक्षणे द्रव्यत्वसाक्षाद्व्या- प्येति सम्पातायातम्। एवं जन्यशीतस्पर्शति । समवायसम्बन्धावच्छिन्नजन्यशीतस्पर्शतावच्छिन्न कार्य- तानिरूपिता या तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना जन्यजलनिष्ठा कारमता सा विधिद्धर्मा- वच्छिन्ना, कारणतात्वात् इत्यनुमानेन जन्यजलत्वजातिसिद्धी, समवायसम्बन्धावच्छिन्ना- न्यजलवावच्छिन्नकार्यतानिरूपिता या तादाम्यसम्बन्धावच्छिन्ना जलनिष्टा कारणता सा किधिद्धर्मावच्छिन्ना, कारणतात्वात् इत्यनुमानेन जलत्वं जातिः सिष्यतीति भावः । तदेवति । जन्यजलत्वमेवेत्यर्थः । तदवच्छिन्नजनकतावच्छेदकं जलत्वमिति भावः । स्नेहप्रकर्षणं च दहनानुकूल्यमिति । लेहो द्विविधः, घनीभूतः, अघनीभूतश्च । सत्रादिमो दहनानुकूलः, परष दहनप्रतिकूल इति तत्त्वम् । एवञ्च वसवैलादौ घनीभूतस्य उस्स प्रोन तन जलविन्दुप्रक्षेपे स्थ एव ज्वालाजटिलस्याग्नेस्त्पत्तिः ॥ ३९॥ जलीयं शरोरमिति। तब पार्थिवावयवरुपष्टन्धं बोध्यम् । तेन जलमात्रे हस्त. - ·-- ઘર मयूखसहितमुकाबलोसमेता- [प्रत्यक्ष इन्द्रियमिति । जलोयमित्यर्थः । तथाहि, रसन जलीय गन्धाधव्याजकल्ये सति रसम्यकस्यात् सस्तुरसाभिव्यञ्जकोदकयत् । रसनेन्द्रियनिकर्ष- व्यभिवारवारण्य द्रव्यत्वं धेयम् । विषयं दर्शयति-सिन्धुहिमादिरिति । सिन्धुः समुद्रः। हिम तुषारः। श्रादिपदारसरिरकासारकरकादिः सोऽपि प्राहाः । न च हिमकरकयोः कठि. नत्वात्याशिवत्वमिति वाच्यम् , उपमणा बिलोनस्य तस्य जलवस्य प्रत्या क्षसिद्धत्वात् । 'यदुद्रव्यं यदव्यपंसजन्यमिति व्याप्तेर्जलोपादातोपादेय- स्यसिद्धः, अविशेषेण या द्रवत्वप्रतिरधात् । करकादीनां कादिन्य प्रत्या यस्य भ्रान्तित्वात् ॥ १०॥ तेजो निरूपयति- उष्णः स्पर्शस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभास्वरम् । नैमित्तिक द्रवत्वं तु नित्यतादि च. पूर्ववत् ॥ ४१ ।। उदयावं स्पर्शनियो जातिविशेषः प्रत्यक्षसिद्धः । इत्थं च जन्योदयस्पर्श. समयायिकारणतारच्छेदकं तेजस्त्यं जातिविशेषः । तस्य परमायुत्तिय तु जलवस्येवानुसन्धेयम् । नघोणस्पर्शवस्वं चन्द्रकिरणादायव्याप्तमिति वाच्यं, तत्राप्युयत्वस्य सत्यात् । किन्तु तदन्तःपातिजलस्पर्शनाभिभवादग्रहः । एवं रत्नकिरपादौ पार्थिवस्पर्शनामिमवाचक्षुरादौ चानुद्भूतत्यादग्रहः । रूपमित्यादि । वैश्वानरे मरकतकिरणादौ च पार्थिवरूपेणाभिभवान्छु. लरूपाग्रहः। नतु तद्रूषामहे घर्मियोऽपि वाक्षुषत्वं न स्यादिति चेत् १ न, अन्यदीय- अपेणापि धमिणो ग्रहसम्भवात् , शबस्येव पित्तपोनिम्नान घस्तु शलरूपं नाभिभूतं किन्तु वदोय शुक्लन्यममिमूतमित्यन्ये । मुक्तावलीमयूखः । पादादिव्यवस्थाया नानुपपत्तिः एवं तेजः शरीरेऽपि बोध्यम् । पार्थिवशरोरेऽपि पिण्डादि- दर्शनावलायुपटम्मोऽस्त्येवेति भावः । उमएर विलीनस्य तस्येति । सप्तम्यर्थ षष्ठौ । तथा च करकादिद्रव्ये नष्टे पति व्यान्तरोपादात्तत्र द्रवत्वजलवयोः प्रत्यक्षम् । द्रन्यान्तरस्य च जनोपादानकत्वमेव । दाह--यद्यमित । 'यद्रव्यं रद्दव्यध्वंसजन्यं तत्तपादानोपादेयम्' इति याप्तिः । पार्थिवत्वाभावे काठिन्यप्रत्ययोपपत्तिमाह-अदृष्टेति ॥ ४० ॥ तेजस्वं जातिविशेष इति । समवारसासन्धावच्छिन्नजन्योष्णपस्वावच्छिन्न- যালদিয়া বা ঠাণৰছিনা কৰি দ্বাৰাঘি ছিৱিষা गन्ना धारणताखादित्यनुमानेन जन्यतमत्त्वजातिसिद्धी, समवापसम्बन्धावन्निजन्य- সংবলিকায়ালিবিয়া মা নাহাম্মাঙিলা সাবি খায়রা রা - ·(Ar] कारिकावली। र नैमिचिमिति । सुवर्णादरूपे तेजसि तत्सत्यत् । न च नैमितिकद्रव < न लक्षणं दहनादावल्यान्तं घृतादावतिव्याप्तं चेति वाच्यं, पृथिव्यवृत्ति नैमिचिकद्रवत्वववृत्तिद्रव्यत्यसाक्षायाप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । र पूर्वदिति । जलस्येवेन्यर्थः । तथाहि, तदु-विविध-नित्यमनित्यं च । नित्यं परमाणुरूपम् । तदन्यदनित्यम् , अववि च । तच्च विधा शरीरेन्द्रि ताविषयभेदात् ; शरीरमयोनिजमेव । तच्च सूर्यलोकादौ प्रसिद्धम् ॥४॥ अन यो विशेषस्तमाह- इन्द्रियं नयनं, वह्विस्वर्णादिपियो मतः । ननु चक्षुपस्तैजसत्वे किं मानमिति चेत् ? चक्षुस्तैजसं परकीयस्पर्शाद्य. व्यसकत्वे सति परकीयरूपन्यजकत्वात् पदोपवत् । प्रदीपस्य स्वीयस्पर्शव्य- खकत्वादन दृष्टान्तेऽन्याप्तियारणाय प्रथमं परकीयेति। घटादेः स्वोयरूपन्या- करवादयभिचारवाणाय द्वितीयं परकीयेति । अथवा प्रभाया दृप्रान्तत्वसम्भ. वादाचं परकोयेति न देयम् चक्षुःसन्निकर्षव्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वं देयम् । विषयं दर्शयति-चतिरिति । ननु सुवर्णस्य तेजसत्वे किं मानमिति चेद् ? न, सुवर्ण तैजसम् , असति प्रतिवन्धके अत्यन्तानलसंयोगेऽप्यनुच्छिद्यमान- मुक्तावलीमयूखः। किविरविच्छिन्ना कारणतात्वादिस्यनुमानेन तेजस्वं जातिः सिम्यतीति भावः । पृथिव्यवृत्तीति । नैमित्तिकद्रवत्वववृत्तियिात्वजातिमादाय पृथिव्यामतिव्या- तिवारणाय पृथिव्यवृत्तीति । पृथिव्यवृत्तिजलत्वमादाय जलेऽतिव्याप्तिवारणाय नैमित्ति- कद्रवत्ववद्वत्तोति । जलतेजोऽन्यतरत्वमादायातिव्याप्तिवारणाय जातोति । अत्र दव्यवसाक्षाव्याप्येति सम्पातायातम् ॥ ४१ ॥ वस्तुतस्तु-वत्तित्वं वृत्तिभेदेन भिन्न सामान्याभावे प्रमाणभाव इति मते पृथिव्यवृत्ति- खपदेन पृथिवीनिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नतत्तवृत्तित्वव्यत्रभावकूटो लक्षणे निवेश- नीयः, तदनिवेश्य लापन पृथिवीत्वनिष्ठवृत्तित्वव्यक्तरभावमा निवेश्य द्रव्यवसातादधा. प्पत्तनिवेशनैव घटरवद्रव्यत्वादिकमादाय लक्षणातिव्यातिारपीया। एवं च पृथिवीत्वव्यक्ति मिनरवसात नौमतिद्रवत्ववयत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्वयाप्यजातिमत्त्वामिति निष्कर्ष इति वदन्ति। रामरुद्रभट्टाचार्यास्तु-नैमित्तिकद्रवत्वात्तिद्रव्यत्वासाक्षायाप्पजातिमत्त्वमिति जातिपदस्य दव्यत्वसाशावयाप्यजातिपरत्वेऽपि न निस्तारः किन्तु पृथिव्यवृत्तीतिविशेपणा- । देवेति सूचयितुं साक्षात्पदमिति वदन्ति । श्राद्यं परकोयेति न देयमिति । प्रसरेणोस्त्वाचप्रत्यक्षस्यानभ्युपगमेन स्पर्शाय- व्याकरवे सति रूपव्यजकत्वस्य सत्त्वापार्थिवत्रघरेणी व्यमिधारवारणाय द्वितीयपरकीय तु देयमेवेति ध्येयम् । ननु मुवर्ण पार्थिवं नैमितिकद्रवत्ववत्वादित्यनुमानेन सुवर्णस्य पार्थिवत्वमेवास्तु कथं तेजसत्वमिति चेद् । .

·प्रत्या । मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- जन्यदरस्यात् , यन्नेयम् 'तन्नैयम् , यथा पृथिवीति । न पृथियोद्यत्वस्य जन्यजलद्रवत्यस्य चात्यताग्निसंयोगनाश्यत्वात् । 'मनु पोखिमगुरत्याश्रयस्य पार्थिवभागस्यापि तदानी दुतत्यान व्यभिचार इति चेत् ? म, जलमध्यस्थमषीक्षोदवत्तस्याद्रुतल्यात् । अपरे तु पोतिमाश्रयस्य मत्यताग्निसंयोगेऽपि पूर्वरुपापरनिदर्शना तत्प्रतिबन्ध विजातीयवद्ध्य करप्यते । तथा हि-अत्यन्तामिसंयोग यो तिमगुरुत्वाश्रयः विजातीयरूपप्रतिबन्धकद्रवद्रव्यसंयुक्तः, अत्यन्ताग्निसंयोगे सत्यपि पूर्वरूपविजातीयरूपानधिकरणस्यात् , जलमध्यस्थपीतपटयत् । । स्प च पृथिवीजमिनस्य तेजस्त्वनियमात । वायु निरूपति- अपाकजोऽनुष्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मतः ॥ ४२ ॥ तिर्यगमनवानेप ज्ञेयः स्पर्शादिलिङ्गकः । पूर्ववनित्यतायुक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रियम् ।। ४३ ।। मुक्तावलीमयसः। उच्यते; मुवर्ण तेजसम् , असति प्रतिबन्धकेयन्तानलसंयोगेऽन्यनुविछन्दमानदवत्वात यन्नेवं तन्नैवं, यया पूथिवीत्यनुमानेन मुवणे तैजयवसिद्धिः । न चात्र पोतरूपरदव्यात्मकस्य सुवर्णस्य पक्षले बाधः तेजससुवर्णस्य पक्षवे मनु मानापूर्व सैजससुवर्णस्याप्रसिद्ध्या पशासिदिः, मुवर्णपदवाथ्यस्य पदरले धर्मशास्त्रे पीत द्रव्येऽपि सुवर्णपदप्रयोगादाधतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । असति प्रतिवन्धोऽत्यन्वानलाई স্বীশ অনি বিমানবাঘিৰৰ বন্ধৱীর। जळमध्यस्थतादौ व्यभिचारवाणाय असति प्रतिवन्धक इति । असति प्रतिबन्ध अनुच्छियमानद्रवत्लादित्येतन्मायोती अग्नेरसमवधाने कश्चिदमिसंयोगे वा अनुस्विरमा- नकवस्य धृतादौ सत्येन व्यभिचारवारणाय-अत्यन्तानलसंयोगेपोति। मनु उच्छियमानो द्रवो यस्य सच्छिद्यमानद्रवः न उच्छियमानद्रवः मनुच्छियमा- नद्रवः तस्य भावस्तत्त्वमिवि ज्युत्पत्या वच्छियमानद्रवत्याधिकरणभिनत्यमिति हेतुर्लभ्यते ततश्च गगने व्यभिचार इति चेद् ? न, न उजियमानो वो यस्य सोऽनुच्छिद्यमानवः तस्य भावस्तत्वमिति व्युत्पत्त्या अनुछिद्यमानदवत्वाधिकरणत्व हेतुलभ्यते, ताश हेतोश्न गगर्नेऽसत्वेन व्यभिचाराभावात्। नवाप्रयोत्रकम् "बग्नेस्पत्यं प्रथम हिरण्यम्" इति नागमस्य, पृथिवीदवलस्य जन्य- जलवस्वस्य च अत्यन्तामिसंयोगनाश्यतया सुवर्णमस्वस बात यात्वानुभवस्य, व अनुकू. लतकस्य सत्यात । जलमध्यस्थेति । सोदचूर्णम् । पूर्वानुमाने पीतिमगुरुत्लाययस्य द्रुतत्वाद्वयभिचारमाशय तस्यातत्वेन समाहित मिदानीं पीतिमगुरूत्वाशयस्य तत्त्वमभ्युपगम्पापि समाधते-थपणे नुश्त्यादिना।

·सरः] कारिफावलो। ५५ अनुष्णाशीतस्पर्शस्य पृथिव्यामपि सत्त्वादुक्तमपाकज इति । अपाकज- स्पर्शस्य जलादावपि सत्त्वादुतमनुष्याशीत इति । तेन वायवीयो विजातीयः स्पर्शो दर्शितः। तजनकतावच्छेदकं वायुत्वमिति भावः। एप वायुः स्पर्शा- दिलिङ्गकः । वायुर्हि स्पर्शशब्दधृतिक-पैरनुमीयते विजातीयस्पर्शेन विलक्ष. • रएशन्देन तृणादीनां घृत्याशाखादीनां कम्पेन च वायोरनुमानात् । यथा च पायोर्न प्रत्यक्षं तथाऽने वक्ष्यते। पूर्ववति । वायुर्विवियो नित्योऽनित्यश्च । परमाणुरुयो नित्यस्तदन्यो- "नित्योऽअपवंसमवेतश्च । सोऽपि त्रिविधः, शरीरेन्द्रियविषयमेदात्। तत्र शरी. रमयोनिजं पिशावादीनाम् । परन्तु जलीयतैजसवायवीयशरीराणां पार्थिव- भागोपटम्भाटुपभोगक्षमत्वं जलादीनां प्राधान्याञ्जलीयत्वादिकमिति । अत्र यो विशेपस्तमाह-देहव्यापीति । शरोरव्यापकं स्पर्शग्राहकमिन्द्रिय वक् । तच्च वायवीय, बपादिपु मध्ये स्पर्शस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् अङ्गसङ्गि- सलिलशैत्याभिव्यञ्जकन्यजनपवनवत् ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ मुकावलीमयूखः। ननु सुवर्णस्य वैजसत्वेऽन्धकारे कुतो न तद्महः, सुवर्णरूपालोकसंयोगसत्वादिति चे! न, उद्भवानमिभूतरूपालोकसंयोगस्यैव द्रव्यप्रत्यक्षे हेतुत्वात सुवर्णरूपस्य स्वभिभूतत्वात् । ननु मूले–मपाजोऽनुष्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मतः' इत्युक्तं, तेन अपाकजानुष्णा- धीतस्पर्शवत्वं वायोर्लक्षणं गम्यते तच पटादावतिव्याप्तमिति चेद् ? न, पाकजस्पर्शवदवृ. स्यनुष्याशीतस्पर्शववृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्पजातिमत्त्वस्य तदर्यत्वेनादोषात् । तजनकतावच्छेदकमिति । समवायसम्बन्धावच्छिन्नविजातीयस्पर्शत्वावरिछन्न. कार्यतानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना कारणवा किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वात् इत्य- मानेन वायुत्वं जातिः सिष्यतीति भावः। परमाणुवृत्तित्वं तु तस्य जलत्वस्यैवानुसन्धेयम् । ननु स्पार्शनप्रत्यक्षे स्पर्शस्य कारणतातीकारकारिनव्यमते वायोः प्रत्यक्षवेऽपि बहि- रिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षे उद्भूतरूपस्य कारणत्वाभ्युपगन्नृप्राचीनमते वायोरप्रत्यक्षतया तत्र प्रमाणमिति चेद् ! उच्यते, विजातीयस्पर्शन विलक्षणशब्देन तृणादीनां त्या शाखा- दोनों कम्पेन र वायोरनुमानसम्भव इति । तयाहि, योऽयं रूपवद्व्यासमवेतः स्पर्शः स कचिदाधितः स्पर्शत्वात् पृषिवीसमवेतस्पर्शवत् । पृषिव्यादिस्पर्श सिद्धसाधनवारणाय | रूपमासमेवत इति विशेषणम् । एवम् असति रूपवव्यामिधाते योऽयं पर्णादिषु शब्दसन्तानः स सवद्वेगवद्- व्यसंयोगजन्यः अविभज्यमानावयवद्रव्यसम्बन्धिशब्दसन्तानत्वात् दण्डाभिहतभेरीशन्दस- न्तानवत् । पृपिव्यायभिधातजन्ये सिद्धसाधनवारणायासतीति पक्षविशेषणम् । विमागज- मिनि शन्दे व्यभिचारवारणाय हेतापविमज्यमानेति । एवम् , नममि तृपतूलस्तनयित्नुविमानादीनां धृतिः स्पर्शवद्वेगवद्व्यसंयोगहेतुका अस्मदायनविष्टितव्यतिरवात् नौकातिवत् । जलादिगततपादौ सिद्धसाधनवारणाय नमसीति । प्रयत्नवदात्मसंयोगहेतुककृतौ व्यभिचारवारणायामदादीति ।

·17 -- " । मयूखसहितमुक्तावलीसमेत्ता-- [प्रसव विपर्य दर्शयति- प्राणादिस्तु महायायुपर्यन्तो विषयो मतः । यद्यनित्यो वायुश्चतुर्विधः, तस्य चतुर्थी विधा प्राणादिरित्युतमाकरे, तथापि सङक्षेपात्र विध्यमुक्तम् । प्राणस्वेक एव हृदादिनानास्थानवशा- मुखनिर्गमादिनानाक्रियावशात् नानासनां लभत इति । श्राकाशं निरूपति- आकाशस्य तु विज्ञेयः शब्दो वैशेपिको गुणः ॥४४॥ श्राकाशकालदिशामेकैकव्यक्तित्वादिकं न जातिः। किन्तु पाकशत्वं शब्दा- श्रयत्वम् । वैशेषिक इति कथनं तु विशेषगुणान्तरव्यवच्छेदाय। एतेन प्रमा- रणमपि दर्शितम् । तथाहि, शब्दो विशेषगुणः चक्षुग्रहणायोग्यवहिरिन्द्रिय ग्राह्मजातोयत्यात स्पर्शवत् । शब्दो द्रव्यसमवेतो गुणत्वात् संयोगवत् इत्यनुमानेन शब्दस्य द्रव्यसमवेतत्वे सिद्धे शब्दोन स्वयदिशेषगुणः म. ग्निसंयोगासमवायिकारणकत्याभावे सत्यकारणगुणपूर्वकप्रत्यक्षत्वात् सुख- वत् । पाकजरूपादो व्यभिचारवारणायसत्यन्तम् । पटकपादौ व्यभिचारवा. रणायाकारणगुणपूर्वकेति । जलपरमाणुरूपादौ व्यभिचारवारणाय प्रत्यक्षे. मुक्तावलीमयूसः। एवम् , रूपबद्दव्याभिघातमन्तरेण तृणे कर्म सविद्वेगवद्व्याभिधातजन्य विजा तीयकर्मवात मदपराहतकाशादिकर्मवदिति ॥ ४० ॥ ४३ ॥ श्राकरे इति । प्रशस्तपादभाष्यादावित्यर्थः । स्थानवशादिति। 'हदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसेस्थितः । उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरगः ।।' इत्यभियुक्तोफेरिति भावः। आकाशं निरूपयतीति । निपूर्वकरूपयतेः प्रतिपत्त्यनुकूनव्यापारोऽर्थः,तिथं कृतिः। आकाशपदोत्तरद्वितीयाया विषयताऽर्थः। तयाच आकाशनिष्ठविषयतानिरूपकप्रतिप- स्यनुकूलव्यापारानुकूलवर्तमानकालिककृतिमान् एकत्याकच्छिलो प्रन्यकार इति शेषः। कालत्वं दिकख न जातिरित्यप्रे कयने गौरवमतो लाघवेन युगपदेव कथयति- माकाशकालेति। शब्दाश्रयत्वमिति । आश्रयता चात्र समवायेन। तेन कालिकसम्बन्धेन शन्दस्य काले सरवेऽपि न चतिः। मनु श्राकाशस्य शन्दो गुण इस्येव क्यनेन सिद्ध वैशेषिकपदस्य वैयध्यमाशयाह- वैशेषिक इतीति । शब्दो द्रव्यमिति मीमांसकमतनिरासाय गुणपदम् । नन्दाकाशसगावे किम्मानमिति चेद् ! उच्यते, शब्दः अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः अदव्यानाधितरवे पति द्रव्याधिवत्वादिस्सनुमानेन अकारासितिरिति । नच विशेषणा.

·-- खमः कारिफावलो। १७ ति । शब्दो न दिकालमनसां गुणो विशेषगुणत्वात् । नात्मविशेषगुणो वहिरि- न्द्रियग्राह्यत्वाद्रूपवत् । इत्थं च शब्दाधिकरणं नवमं द्रव्यं गगननामसिध्यति। नच वाय्ववयवेपुसूक्ष्मशब्दक्रमेण पायौ कारणगुणपूर्वका शब्द उत्पद्यता. मिति वाच्यम् , (१)मयापद्व्यभावित्वेन वायुविशेषगुणत्वाभावात् ॥ ४५ ॥ तत्र शरीरस्य विषयस्य चाभावादिन्द्रियं दर्शयति- इन्द्रियं तु भवेच्छ्रोत्रमेकः सन्नप्युपाधितः । नयाकाशं लाघवादेकं सिदं श्री तु पुरुषमेदेन मिन्नं कथमाकाशं स्या- दिति चेत्तत्राह-एकः सन्नपीत्यादि । माकाश एक एव सन्नपि उपाधेः कर्णशकुल्यादेमंदाद्भिन्नं श्रोत्रात्मकं भवतीत्यर्थः। मुक्तावलीमयूखः। सिविरिति वाच्यम् , शब्दो न स्पर्शवद्विशेषगुणः अग्निसंयोगासमवायिकारणकत्वाभाये सति अकारणगुणपूर्वकरवे सति प्रत्यक्षत्वात् मुखवत् । शब्दो न दिक्कालमनसां गुणः विशेषगुणत्वात् रूपवत् नात्मविशेषगुणः बहिरिन्द्रिययोग्यत्वाद्रूपवत् इत्यनुमानरष्टद्रव्याना- धितत्वसिद्धया विशेषणासिद्धषभावात् । न च विशेषगुणत्वस्य शन्देऽसिद्धत्वाद् द्वितीया- नुमाने स्वरूपासिद्धिरिति वाच्यम् | शब्दो विशेषगुणः चक्षुर्ग्रहणयोग्यबहिरिन्द्रियमाह्य जातिमत्त्वात् स्पर्शवदित्यनुमानेन शब्दे विशेषगुणत्वसिद्धया स्वरूपासिद्धवाभावात् । नव शब्दे द्रव्याश्रितत्वसिद्धया आकाशसाधकदेतीविशेष्यासिद्धत्वमिति वाच्यम् , शब्दो द्रव्यसमवेतः गुणवात् संयोगवदित्यनुमानेन द्रव्याधितत्वसिद्धौ विशेष्यासिद्धपभावाद। ननु शब्दस्य वायुगुषत्वमेवास्त्वित्याशहते 1-नच वावयवेष्विति ॥४४॥ जन्यानां जनक इति । एतेन कालिकसम्बन्धावच्छिन्नकार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानि- रूपितमधिकरणतया निमित्तत्वं कालळभणं फलितम् । कालिकसम्बन्धावच्छिन्नेति निवे. पादिशि, अधिकरणतयेति दानाददृष्टेश्वरयो विव्याप्तिः। नन्वेवमात्माश्रयः, कालिकपदस्य स्वरूपसम्बन्धविशेषपरत्वेनादोषात् । ननु कार्यमा प्रति कालस्य निमित्तकारणावे किम्मानमिति चेत् ? तदुत्पत्त्यधिकर- गस्य तदुरपत्तिहेतुरवं, तदुत्पत्तिहेतोच तद्धतुत्वमिति नियम एवेति गृहाण । कालस्य कार्यो. सत्यधिकरणत्वं तु "अद्य घटो भविष्यति" "श्वः पटो भविता" इति प्रत्ययात् । नव तत्तकार्यविशेष प्रति तत्तत्कालविशेषस्य हेतुत्वसिद्धावपि कार्यसामान्ये न काल- स्य हेतृत्वसिद्धिरिति वाच्यम्, “यद्विशेषयोस्तित्सामान्ययोरपीति" न्यायेन कार्यमाने कालस्प हेतुरवसिदः। नब कार्यमाने कालस्य हेतुता न सम्भवति स्वसमवेतद्वित्वपृथस्स्वादिकं प्रति कालस्य समवापिकारमतया समदायिकारणभिन्नत्वघटितस्य निमित्तकारणत्वस्य कालेऽसत्वादिति वाच्यम्, कालस्य समवायसम्बन्धेन द्वित्वादिकं प्रति समवायिकारणत्वेऽपि कालिकस. (१) यावद्द्व्यस्थितिकालस्थितिकत्वं यावद्र्व्यभावि वम् । यथा पृथिव्यागन्धादि- गुरुशन्दस्तु न तथा प्राश्रयस्याकाशस्य सत्वेऽपि नाशात । अतः अपानद्रव्यभाविाव- ·मयूस्त्रसहितमुक्तावलीसमेता- [प्रत्यक्ष कालं निरूपयति- जन्यानां जनकः कालो जगतामाश्रयो मता ॥४५॥ तत्र प्रमाणं दर्शयितुमाह-जगतामिति तथाहि 'इदानी घर' इत्यादिन- तीतिः सूर्यपरिस्पन्दादिकं यदा विषयीकरोति, तदा सूर्यपरिस्पन्दादिना घटादेः सम्बन्धो वाच्यः । स च सम्बन्धः संयोगादिर्न सम्भवतीति काल एव तत्सम्बन्धघटक: कल्प्यते । इत्थं च तस्यानयत्यमपि सम्यक् ॥ ४५ ॥ प्रमाणान्तरं दर्शयति- परापरत्वधीहेतुः क्षणादिः स्यादुपाधितः । परत्वापरत्वयुद्धरसाधारणं निमिचं काल एव । परत्वापरत्वयोरसमवायि- कारणसंयोगाश्रयो लाघयादतिरिक्तः काल एका कल्प्यत इति भावः । नत्येकस्य कालस्य सिद्धौ क्षणदिनमासवर्षादिसमयभेदो न स्यादत साह- मुकावलीमयूखः। बाधेन निमित्तत्वानपायात् समवायिकारणत्वासमवायिकारणत्वभिन्न कारणत्वं निमित्त कारणस्वमिति लक्षणात् । ननु कालसद्भावे किम्मानमत आह-जगतामाश्रय इति । कालः सर्ववानिति प्रतीत्या जगदाश्रयत्वेन कालः सिद्धपत्तीति भावः। ननु इयं प्रतीतिर्दिग्विषयिण्येवास्तु अतिरिककालकल्पने मानामावादिति चेत् ! न, प्रत्यगन्तरेण कालसिद्धी प्रकृतप्रतीनिवलेन कालस्य जगदाधारत्वं कल्प्यत इत्याशयात् । कालसाधक प्रमाणान्तरं किमिति चेद् ? "इदानी घट." इति प्रतीतिरेवेति गृहाण । नच 'इदानी घटः' इति प्रतीतिः सूर्यपरिस्पन्दमेव विषयोकरोति न कालमिति मा. स्यम् , तावताऽपि सूर्यपरिपन्दत्य घटादिना सम्बन्धो वाच्यः सच संयोगोन सम्भवति 'द्रव्ययोरेव संयोग' इति नियमात् । नापि समवाय अन्यनिष्ठक्रियाया अन्यत्र समवाया. सम्भवात् । अपि तु स्वायतपनसंयोगिसंयोग एव । एवञ्च स्वं सूर्यक्रिया तदाश्रयः तपनः (सूर्यः) तस्सयोगी कालः तत्संयोगो घटे इति सम्बन्धघटकतया कालः सिध्यतित्याशयात् । नच सम्बन्धपटकसंयोगिपदेनाकाशादिकमेव गृह्यता, तयार नातिरित्तकालसिद्धिरिति वाच्यम् , आकाशदिगात्मनो विनिंगमनाविरहेणातिरिक्तककालस्यैव संयोगिपदेन ,प्रहणा- दित्यलम् ॥ ४५ ॥ परस्पापरत्यादिवुद्धरिति । अयं माव:-कालिकपरस्वापरत्वे सासमवायिकारण- के भावकार्यसत्यादिवत् इत्यनुमानेन शालिकरतापरत्वगोरसमवारियकारपो. बालपिण्ड संयोगः सिम्यति इति ताशसंयोगाश्रयतया कालसिद्धिरिति । मच पृथिवीपिण्डयोगस्यैव परत्वापरत्वयोरसमवायिकारणत्वं करप्यता, तथा चन कालसिद्धिरिति वाच्यम् , पृथिव्यसंयुकपदाऽपि कालिकपरस्खयोत्पादेन व्यभिचारात् । नुन तथाप्याकारादिगाममनोभियःण्डिसंयोगस्तस्यैव परवापरत्वयोरसमवायिका- रणत्वमासो किंकालकपनयेत्यत बाह-लायवादिति।

·[खण्डः कारिकावलो। क्षणादिरिति । कालस्कोऽप्युराधिमेदारतणादिव्यवहारविषयः । उपाधिस्तु स्वजन्यविभागप्रागभावावच्छिन्नं कर्म, पूर्वसंयोगावच्छिन्नवि. मागोवा, पूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नोत्तरसंयोगमागमायो था, उत्तरसंयोगा- वच्छिन्नं कर्म वा। नवोत्तरसंयोगानन्तरं क्षणव्यवहारो न स्यादिति याच्य, कमान्तर• स्यापि सत्यादिति । महाप्रलये क्षणादिव्यवहारो यद्यस्ति तदानायत्या वसेनोपपादनीय इति दिनादिव्यवहारस्तु तत्तत्क्षणकूटरैवेति । दिशं निरूपयति- दूरान्तिकादिधीहेतुरेका नित्या दिगुच्यते ॥ ४६॥ दूरत्वमन्तिकत्वं च दैशिकं परत्वमपरत्वं योध्यम् । तदुबुद्धरसाधारणं योजं दिगे । दैशिकपरत्वापरत्वयोरसमवायिकारणसंयोगाश्रयतया लाघ- यादेका दिक सिध्यतीति भावः ॥ ४६॥ मुक्तावलीमयसः । अयम्भावः। विनिगमनाविरहेण लारवादतिरिक्त एक. कालः कल्प्यते इति । स्वजन्येति । इदमत्राकूतम् क्रिया, क्रियातो विभागः, विभागापूर्वयोग- नाशः, तत उत्तरदेशसंयोगः, ततः क्रियानाश, इति । एवं च स्वं किया तजन्यविभाग. प्रागभावविशिष्टकर्मण उपाधित्वानीकारेण क्रियोपलक्षित कालस्य प्रथमक्षणत्वम् । न च क्रियायाः क्षणचतुष्टयं स्थितिसम्भवात् तादृशकालत्यापि क्षणत्वापत्तिरिति. वाच्यम् । विभागायधिकरणकालस्य क्रियाजन्यविभागप्रागभावानधिकरणत्वेनादोषात् । स्वजन्यविभागप्रागभावमात्रस्योपाधित्वाङ्गीकारे विभागप्राग्वतिक्षणे क्षणत्वापत्तिरतः क्रियेत्युतम् । पूर्वसंयोगेति । विभागमात्रस्योपाधिस्वे विभागोत्तरकालेऽपि द्वितीयक्षणत्वापतिः । पूर्वसंयोगमात्रस्य तपावे च विभागधालेऽपि द्वितीय क्षण वापत्तिः । ठभयोपादाने तु पूर्वसंयोगविभागयोरधिकरणीभूते काले एव द्वितीय क्षणत्वव्यवहार इति । पूर्वसंयोगनाशेति । पूर्वसंयोगनाशमात्रस्य तृतीयक्षगोपाधिस्वे पूर्वसंयोगनाशोत्तर- क्षणेऽपि तृतीयक्षणत्वापत्तिः । उत्तरसंयोगप्रागभावमात्रस्य तयारवे च पूर्वसंयोगनाथा- प्राकालेऽपि क्षणखापत्तिरत उभयमुपातम् । पत्तरसंयोगेति । 'उत्तरसयोगमात्रस्योपाधित्वे उत्तरसंयोगानन्तरकालेऽपि चतुर्थ- क्षणत्वं स्यात् । कर्ममात्रस्य तथात्वे च क्षणचतुष्टयेऽपि चतुर्थक्षणत्वं स्यादत उमयोपा- दानम् । उपाधित्वं च परिचायकत्वम् । अनायत्येति । अगत्येत्ययः । सेनैवेति। स्ववृत्तिसप्रतियोगिप्रतियोगिक- यासविशिष्टयमयस्यैव क्षणव्यवहारविषयसमिति भावः । स्वं प्रलयः तद्वृत्तिध्वंस- प्रतियोगिनो ये घटपटादयो यावतां तेषां वंसविशिष्टः समयः स एवेति समन्वयः । .

·- मयूखसहितमुक्तावलोसमेता- [प्रत्यक्ष नन्वेकश दिफ तदाप्राचीप्रतीच्यादिव्यवहारः कथमुपपद्यतामिरयत माह उपाधिमेदादेकापि प्राच्यादिव्यपदेशमा । यत्पुरुषस्य उद्यगिरिसग्निहिता या दिक् सा तस्य प्राची। एवमुदय- गिरिव्यवहिता या दिक् सा प्रतीची। एवं यत्पुरुषस्य सुभेवसनिहिना या दिक सोदीची। ताहिता त्वबाची । "सपामेत्र वाणां मेवरतरतः स्थितः इति नियमाद । श्रात्मानं निरूपयति- आत्मेन्द्रियाघधिष्ठाता करण हि सकतकम् ॥ ४७ ।। आत्मत्यजातिस्तु सुखदुःखादिसमवायिकारणतावच्छेदकतया सिद्धय. मुस्तावलीमयूखः। नुमानेन देशिकारवापरत्वयोरसमवायिकारणं दिपिण्डसंयोगः सिध्यति तदाश्रयस्पेन म दिक सिष्यतीति तदाशय इति भावः । ४६ ॥ यत्पुरुषेति। पुरुषपदमूर्तपरम् । तथाच याभूतांपेक्षया उदयगिरिधनिहित मन्मूई तन्मूर्तावच्छिन्ना दिक् तन्मूतीपेक्षया भयो । एवं यन्मूर्तापेक्षया उदयगिरिव्यवहितं यन्मूत तन्मूर्तावच्छिना दिक् तन्मीपेक्षया प्रतोचि । एवं यन्मूर्तीपेक्षया सुमेरुगिरिसन्निहित यन्मूतं तन्मूर्तापेक्षयोंदीची। एवं यन्मूर्तापेक्षया सुमेरुगिरिध्यवहितं यन्मूत तन्मूर्ताव. च्छिन्ना दिक तामूर्तीपेक्षया दक्षिणेति । चर्षाणां । देशानाम् । दोधितिकारास्तु । दिक्कालो नेश्वरादतिरिच्यते मानाभावाद ततत्कालोपाधिदि- गुपाधिविशिष्टेश्वरादेव दणादिप्राच्यादिप्यवहारसम्भवादित्याहुः । ननु स्वात्मनि स्वरूपत आत्मत्वस्य मानसात्यक्षविषयावेऽपि अन्यात्मनोऽप्रत्यक्ष- वेन सकलात्मसाधारणानुगतप्रत्यक्षासम्भव इति अनेकसमवेतत्वघटितजातित्वमद्देऽनेकव्य- तिप्रहहेतुताया. सर्वसिद्धत्वादात्मत्वस्य स्वरूपतो प्रहेऽपि तद्तजातित्वं न प्रत्यक्षमत श्रा- स्मत्वस्य जाति:वेऽनुमान प्रमाणयति-यात्मत्यजातिस्यिति । समवायसम्बन्धावच्छि. नसुखत्वावच्छिन्न काम तानिरूपिता या तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नात्मनिष्ठा कारणता सा किश्चिद्धर्मावच्छिना कारणतात्वादित्यनुमानेनात्मत्वजातिसिदिरिति भावः । नन्दीश्वरे मुखानुत्पादेन सुपचमवासिकारात्वस्य तत्रामावादीवरसाधारणी भात्म- त्वजातिर्नसियेदिति चेद् न, फलोपधायकतारूपकारणायास्तत्राऽसत्वेऽपि स्वरूपयोग्यता- रूपकारणतायास्सत्वेन तदवरछेदकतया सिघ्यन्स्या प्रारमत्व जातरीश्वरसाधारण्यात् । न च "नित्यस्य स्वरुपयोग्यत्वे फलावश्यम्भावनियमेन" ईश्वरे स्वरूपयोग्यतारूप- मुखवारणतायाः सत्वे कदाचिरमुखोत्पादेन भवितव्यमिति कदाचिदपि सुसोत्पादामावः स्व. रुपपयोग्यताल्यकारणतामपि ततो निवर्तयचोति वाच्यम् । जलपरमाणो स्वरुपयोग्यतारूप कारपतायारसत्त्वे स्नेहानुत्पादेन साशनियमस्या- प्रयोजकरदात् ।

·कारिफावली। ते। ईश्वरेऽपि सा जातिरस्त्येव । अष्टादिरूपकारणाभावान सुखदुःखा. पतिः, नित्यस्य स्वरूपयोग्यरये फलावश्यम्भाव इति नियमस्याप्रयोज- वाद। परे त्वीयरे सा जातिनास्त्येव प्रमाणाभावात् । न च दशमद्रव्यत्वा• त्तिः, ज्ञानवस्वन विभजनादित्याहुः । इन्द्रियादोति । इन्द्रियाणां शरीरस्य च परम्परया चैतन्यसम्पादकः । यद्यप्यात्मनि "अहं जाने, अहं सुखो" इत्यादिप्रत्यक्षविषयत्वमस्येव यापि विप्रतिपनं प्रति प्रथमत पय शरीरादिभिन्नस्तत्प्रतीतिगोचर इति तिपादयितुं न शक्यत इत्यतः प्रमाणान्तरं दर्शयति-करणमिति । कुठारा- नां छिदादिकरणानां कर्तारमन्तरण फलानुपधानं दृष्टम् । एवं चक्षुरादो. छानकरणानां फलोपधानमपि कर्तारमन्तरेण नोपपद्यत इत्यतिरका क- ना कल्प्यते ॥४७॥ ननु शरीरस्यैव कर्तृत्वमस्त्वत श्राह~ शरीरस्य न चैतन्यं मृतेषु व्यभिचारतः । तथात्वं चेदिन्द्रियाणामुपघाते कथं स्मृतिः ॥ ४८ ॥ ननु चैतन्यं ज्ञानादिकमेव, मुक्तात्मनां त्वन्मत इव मृतशरीराणामपि दभाने का क्षतिः प्राणाभावेन शानामावस्य सिद्धेरिति चेन्न शरोरस्य चै. उन्ये याल्ये विलोकितस्य स्थाघिरे स्परणानुपपत्तेः, शरीराणामवयवोप क्यापचयपत्पादविनायशालित्वात् । न च पूर्वशरीरोत्पन्नसंस्कारेण द्वितीयशरोरे संस्कार उत्पद्यत इति पा- व्यम् , अनन्तसंस्कारकल्पने गौरवात् । मुजावलीमयूखः । नन्दीश्वरे स्वरूपयोग्यतासपकारणसत्वे मुसं कुतो नौरपद्यते इति चेद्-न मिथ्याज्ञान- पार प्रति हेतुता मुक्तात्मन्यदृष्टोत्पत्ति वारणायानीकर्तव्येति मिथ्याज्ञानस्येवरेऽमावेन मुखकारणीभूतादृष्टासत्वेन सुखोत्पादासम्भावात् । इत्यादुरिति । अत्राचिनीजं तु वेदस्थात्मपदस्य ज्ञानपति लक्षणापत्तिरेवेति योग्यम् । ननु "सति घर्मिणि धर्मा" इतिन्यायेन आत्मसद्भावे एव किम्मानमत माह -इन्द्रि- यायाधिष्ठातेति । परम्परयेति ।जनकता सम्बन्धेनेन्द्रियाणाम् अवच्छेदकता सम्बन्धेन शरीरस्य चैत न्यं (शनवत्वं) बोध्यम् ॥ ४॥ त्यन्मत इथेति । यथा वन्मते (नैयायिस्मते) मुक्तानो ज्ञानाभावेन हानाधिकारण. तरूप चैतन्य नास्ति तथा मम (चार्वाकस्य) मतेऽपि मृतशरोरस्य न चैतन्यमिति भावः । ननु नैयायिकमते मुक्तात्मना ज्ञानामा प्राविशिष्टात्मनो विरह एवं प्रयोजकः, ·मयूषसहितमुक्तावलीसमेता- [प्रत्तर एवं शरीरस्य वैतन्ये चालकस्य स्तन्यपाने प्रवृत्तिर्न स्यात् , इष्टसाध. नताशानस्य तद्धतुरवात्तदानोमिएसाधनतास्मारकाभावात् । मन्मते तु जन्मान्तरानुभूतेष्टसाधनत्वस्य तदानों स्मरणादेव प्रवृतिः। नव जन्मान्तरानुभूतमन्यदपि स्मर्यतामिति वाच्यम् , उद्बोधकामा. चात् । अत्र त्वनायत्या जीवनादृष्टमेवोद्घोषक कल्यते । इत्थं च संसारस्थानादितया प्रात्मनोऽनादित्वसिद्धावनादिभावस्य नाशासम्भावाग्नित्यत्वं सिद्धयतीति योध्यम् । ननु चक्षुरादीनामेव झानादिकं प्रति करयात्वं कर्तुत्वं वास्तु, विरोघे साधकामावादत थाह-तथात्वमिति । चैतन्यमित्यर्थः । उपधाते-नाशे सति अर्थाश्चक्षुरादीनामेव । क्थमिति । पूर्व चक्षुपा साक्षात्कृतानां चक्षुषोऽभावे स्मरणं न स्यात्, अनुभवितुरभावात् । अन्यदृष्टस्यान्येन स्मरणासम्भवात् । अनुभवस्मरण यो सामानाधिकरण्येन कार्यकारणभावादिति भावः ॥ ४॥ ननु चक्षुरादोनो नेतन्यं मास्तु मनसस्तु नित्यस्य चैतन्य स्थादत थाह- मनोऽपि न तथा ज्ञानाधनध्यक्षं तदा भवेत् । धर्माधर्माश्रयोऽध्यक्षो विशेषगुणयोगतः ॥ ४९ ॥ मनोपोति ।न तथा न चेतनम् । ज्ञानादीति। मनसोऽधुन्वात्प्रत्यक्षे च महत्त्वस्य हेतुत्वाम्मनसि शानसुखादिसत्वे तत्प्रत्यक्षानुपपत्चिरित्यर्थः । यथा मनसोऽणुत्वं तथा यत्यते । नवस्तु विज्ञानमेवारमा तस्य स्वप्रकाशरूपत्वाच्चेतनत्वम् , ज्ञान- सादिकं तु तस्यैवाकारविशेषः तस्यापि भावत्वादेव क्षणिकत्वं पूर्वपूर्वधि- ज्ञानस्योत्तरोतरविक्षाने हेतुस्वात् सुपुतायप्यालयविज्ञानधारा निरावाधेय, मृगमदवासनावासितवसन इय पूर्वपूर्वविधानजनितसंस्काराणामुत्तरोतर. विशाने संक्रान्तत्वामानुपपत्तिः स्मरणादेरिति चेद् - मुकावलीमयूखः । ति । स्वन्मतापेक्षया लाघवात प्राणामावस्यैव ज्ञानाभावे प्रयोजकत्वोपगमो मन्मते (चार्वाकमते ) इति भावः ॥ ४० ॥ वक्ष्यते इति । "अयोगपद्याज्ञानानां स्याणुस्वमिहेन्यते" इति मन्मनेति शेषः । विज्ञानमेवेति । विज्ञानवादिमते पस्तुमात्रस्यैव विज्ञानरूपत्वाभ्युपगमेऽपि प्रस्तु. तत्वादात्मेत्युक्त मिति नेतावता न्यूनत्वमाराहुनीयम् । विविध हि विज्ञानं प्रतिविज्ञान- मालयविज्ञान व अयं पटः' इत्यादिप्रातिविशानम् । अहमित्याकारकं ज्ञानम् मालय विज्ञानम् । तदुक्तम्- "वास्यादालय विज्ञानं यद्भवेदहमास्पदम् । तत्स्यात्प्रवृत्तिविज्ञान नीलपीतादिके भवेत् ॥ इति ।।

·Gr: कारिकावली। न, तस्य जगदिषयकावे सर्वज्ञत्वापत्तिः। यत्किञ्चिद्विषयकत्वे विनिगम- नाविरहः। सुपुप्तावपि विषयावभासप्रसङ्गाशाज्ञानस्य सविषयत्वात् । तदानी निराकारा वित्सन्ततिरनुपर्तत इति चेन्न, तस्याः स्वप्रकाशरवे प्रमाणाभा- वात् । अन्यथा घटादीनामपि ज्ञानत्वापत्तिः। नचेष्टायत्तिविज्ञानव्यतिरिकवस्तुनोऽभावादिति वाच्यं, घटादेरनुभूय. मानस्यापलपितुमशक्यत्वात् । आकारविशेप पवायं विज्ञानस्येति चेत् , किमयमाकारोऽतिरिच्यते विज्ञानात्तहिं समायातं विज्ञानन्यतिरिक्तेन । नातिरिच्यते चेत्तहि समूहा- लम्पने नीलाकारोऽपि पीताकार: स्यात् । स्वरूपतो विज्ञानस्याविशेषात् । अपोहरूपी नीलत्वादिविज्ञानधर्म इति चेन्न, नोलस्वादोनां विरुद्धानामेक- स्मिन्नसमावेशात् । इतरथा विरोधावधारणस्यैव दुरुपपादत्वात् । न वा वास. नासक्रमः सम्भवति, मातृपुत्रयोरपि वासनासक्रमप्रसङ्गात् । न चोपादानोपादेयभावो नियामक इति वाच्यम् । वासनायाः सङ्कमा- सम्मवात्। मुक्तावलीमयूखः। क्षणिकविशानात्मवादिमतखण्डनम् । ननु-विज्ञानमेवात्माऽऽस्तु कि ज्ञानाश्रयस्यात्मनः स्वीकारेण तस्य स्वप्रकाशरूप त्वाच्चेतनस्वम् ज्ञानसुखादिकं तु विज्ञानस्यैवाकारविशेषः विज्ञानं च भावः। एवञ्च भावाः इणिकाः मावरवाद दोपशिखावत् इत्यनुमानेन तस्य क्षणिकरवम् तथा च क्षणिकविशन- मात्मेति पर्यवसन्नम्। नय मुषुप्तावात्मा न सिम्येत् पूर्वोत्पाविज्ञानस्य क्षणिकत्वेन नष्टत्वात्तदानी पुरीत- देशावच्छेदेन मनः संयोगस्य सत्वेन ज्ञानकारणोभूतखड्मनोयोगत्या सत्वेन विज्ञानान्तर- स्योत्सतुमशक्यत्वादिति वाच्यम् , सुषुप्तौ पटः पट इति प्रतिविज्ञानस्यासत्वेऽपि बह- नित्याकारकालयविज्ञानस्य सत्त्वेन विज्ञानरूपात्मसिद्धः । ननु विज्ञानस्यात्मवे तस्य क्षणिकवेन तदाश्रितसंस्कारस्यापि क्षणिकत्वात् कालान्तरे स्मरणं न स्यादिति चेद् ! न मृगमदेन (कस्तूर्या ) वासिते वसने करतूर्या अपनयनेऽपि या गन्ध उपलभ्यते तया पूर्वपूर्वविज्ञानबनितसंस्काराणां पूर्वपूर्वविज्ञाननाशेऽपि उत्तरो- रविहाने सत्र मेण स्मरणोपपत्तरिति चेद्, न विज्ञान स्यात्मत्वासम्भवात् । तथादि, विज्ञानमात्मेति वदवस्तर जगद्विषयकं यत्किधिद्विषयकं निविषयकं वा विज्ञानमात्मेत्य- मिमतम् । नायः, आत्मनां सर्वशस्खापत्तः। न द्वितीयः, विनिगमनाविरहेण किंविषयकं विज्ञानमात्मा किंविषयई नेत्यनिर्णया- पवेः सुषुप्तावपि विषयावमासप्रसशाच्च ।

·मयूखसाहितमुक्तावलीसमेना- {प्रत्या उत्तरस्मिन्नुपरेव सझम इति चेन्न, तदुत्पादकाभावात् । चिता- मेवोत्पादकत्वे संस्कारानन्यप्रसङ्गः। क्षणिकविशानेऽतिशयविशेषः कान्यत इति चेन्न, मानाभावात्कल्पनागौरवान। पतेन क्षणिकशरीरेवेर चैतन्यं प्रत्युक्तं गौरवातिशये भानामाराध्य । वीजादावपि सहकारिसमवधानासमयधानाम्यामेवोपपत्तेः कुर्वदूपत्या कल्पनात् । अस्तु तहि क्षणिक विज्ञाने गौरवान्नित्यविशानमेवात्मा, "अविनाशी घा. ऽरेऽयमारमा सत्यं ज्ञानमन्तं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतेरिति चेद् ? न तस्य सविप मुक्तावलीमयूखः । नामपि शानावं स्यात् । नापत्तिस्तन्मते वस्तुमात्रस्यैव विज्ञानरूपताभ्युपगमादिति वाच्यम् , विज्ञानव्यतिरिकावेनानुभूयमानस्य पादेरपलपितुमास्यत्वात् । नन्वाकार विशेष एव विज्ञानस्य घटादिरिति चेदुच्यते साकारस्य विज्ञानातिरिक्खे वस्तुमाग्रस्य विज्ञानरूपसप्रतिक्षाभतः मनतिरिकत्ये नीलपोते इति समूहालाबनस्पले नोलाकारोऽपि पीताकारः स्यात् स्वरूपतो विज्ञनस्याविशेषात् । नप नीललादिजातेस्तरनत्रोकारेऽपि अपोद्यते इति पोहः अतद्व्यात्तिः अर्याद नोलेतराभावः तद्रूपं नौलत्वं स्वीक्रियते तदेव विज्ञानधर्म इति न दोष इति वाच्यम् । समूहालम्बनामविज्ञाने रिक्षयोनौलवीतत्तयोः समावेशासम्भवात् । नच समूहालम्बनेन न नौलत्वं न वा पीतवमभ्युपगम्यते अपि तु चित्वमेव तथा च न दोष इति वाच्यम् , एवमपि मात्राऽनुभूनत्य गर्भस्थेन स्मरणापत्तिभिया पूर्वविज्ञान- पासनावक्रमस्योत्तरविज्ञाने उपपादमितुमशक्यत्वेन कालान्तरेऽनुभूतस्य कालान्तरे स्मरणस्योपपादयितुमाश्यत्वात् । নীলাইমানী থানারী সমাজকবি নাটমুম্বানা ইমামবার। नव पूर्वविज्ञानेन उत्तरविज्ञानं वासनाविशिष्टमेवोत्पयते इति वाच्यम् । उत्सादकासम्भवादिति क्षणिकविशान नात्मेति सिद्धम् ।। ननु क्षणिकशरोरमेवात्माऽस्तु इति चेद् न गौरवात् वासनासक्रमासम्भवेन स्मर• खानुपपत्तेध। ननु क्षेत्रस्थवीजादहरोत्पतिर्भवति कुसूनस्थबीजान्न भाति सोऽरत्वावच्छिन - तिकुर्वद्रूपत्वेन कारणता स्वीक्रियते । कुर्वपावं व अकुरजनकतावच्छेदकतया सियो ना- तिविशेष.। सच फलोपधायके क्षेत्रस्थबोजे एव स्वीकियवे न कुसूलस्यबोजे। एवं चणिक- विज्ञान क्षणिकशरोरे वा कुदूपत्वेनेव उत्तरविज्ञाने उत्तरशरोरे का वासनोत्पादकत्व वाच्य. मिति चेद् न, परणिसलिलसंयोगादिरूपकारणसमवधानेरोलादो न तदभाव इत्येव सिदे कुर्वदूपत्वेन कारणतातीकारे मानाभावादित्यलम् । नियविशात्मयादिवेदान्तिमतसण्डनम् । नव शिकवितानस्याम्मरले शासनालमाधम्भवेन स्मरणानुपपत्तिरतोनित्यविज्ञान- वासनाया ·सादः] कारिकावली। यत्वासम्भवस्य दर्शितत्वात् निर्विषयस्य ज्ञानत्वे मानाभावात्सविषयत्व. स्याप्यननुभवात् । अतो शानादिभिन्नो नित्य आत्मेति सिद्धम् । सत्यं ज्ञानमिति हि ब्रह्मपरं जोवेपु नोपयुज्यते । शानाशानसुखित्वा दिभिर्जीवानां मेदसिद्धौ सुतरामीश्वरमेदः । अन्यथा वन्धमोतव्यवस्था. नुपपत्तिः। योऽपीश्वरामेदयोधको घेदः सोऽपि तदभेदेन तदीयत्वं प्रतिपा. दयन् स्तीति । अमेदभावनयैव यतितव्यमिति वदति। अत एव "सर्व ए. वात्मनि समर्पिता" इति श्रूयते । मोक्षदशायामशाननिवृत्वायमेदो जायत इत्यपि न, भेदस्य नित्यत्वेन नाशायोगात् । भेदनाशेऽपि व्यक्तिद्वयं स्थास्य- स्येव । न च द्वित्वमपि नश्यतीति वाच्यं, तव निर्धर्मके ब्रह्मणि सत्यत्वा- भावेऽपि सत्यस्वरूपं तदितिवद्वित्वाभावेऽपि व्यक्किद्वयात्मको तावितिसु- वचत्वात् मिथ्यात्वाभावोऽधिकरणात्मकस्तत्र सत्यत्वमिति चेदेकत्वाभावो व्यक्तिद्वयात्मको द्वित्वमित्युच्यताम् । प्रत्येकमेकत्वेऽपि पृथ्वीजलयोन गन्ध इतिवदुभयं नैकमित्यस्य सर्वजनसिद्धत्वात् । योऽपि तदानोमभेदप्रतिपाद- को घेदः सोऽपि निर्दुःखत्यादिना साम्यं प्रतिपादयति, सम्पदाधिक्ये 'पुरोहि- तोऽयं राजा संवृत्त' इतिवत् अतएव 'निरजनः परमंसाम्यमुपैति इति श्रूयते । ईश्वरोपि न झानसुखात्मा किन्तु ज्ञानाद्याश्रयः "नित्यं विज्ञानमान- न्दं ब्रह्म' इत्यादी विज्ञानपदेन ज्ञानाश्रय एवोक्तः, "यः सर्वज्ञः स सर्ववित् इत्याद्यनुरोधात् । श्रानन्दमित्यस्याप्यानन्दवदित्यर्थः । अर्शश्रादित्वामित्व- घीयोऽप्रत्ययात् । अन्यथा पुल्लिङ्गत्वापत्तिः। प्रानन्दोऽपि दुःखाभावे उप- वर्यते, भाराद्यपगमे सुखो संवृत्तोऽहमितिबत् , दुःखाभावेन सुखित्वप्रत्य- वत् । अस्तु वा तस्मिन्नानन्दो न वसावानन्दः, "सुखम्" इति श्रुतेः। न विद्यते सुखं यस्येति कुतो नार्थ इति चेद् ? न, क्लिष्टकल्पनापत्तेः, प्रकरण. विरोधादानन्दमिन्यत्र मत्वर्थीयान्प्रत्ययविरोधाच्चेति सङ्क्षेपः । मुक्तावली मयूखः । मेवात्मास्तु । न च ज्ञानस्य नित्यत्वे मानाभाव इति वाच्यम् "अविनाशी वा अरेऽयमा. रमा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” इनि ध्रुतेरेव मानत्वादिति चेत्- न, विज्ञानस्यात्मत्वासम्भवात् । तथाहि, जगद्विषयकं यत्किञ्चिद्विषयकं निविषयक पा विज्ञानमात्मा ? नायः; जोवारमना सर्वशत्वापत्तेः । न द्वितीयः विनिगमकाभावप्रस- मात् । न तृतीयः निविषयकस्य ज्ञानवे मानाभावात् आत्मना ज्ञानरूपरवे सविषयकत्वे. नानुभवापतेश्च । तस्माज्ज्ञानादिमिनो नित्य आत्मेति सिद्धम् । नच "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिभिनिरूपता भारमनास्थीयते इति 'वाच्यम् , 'यःसर्वज्ञः स सर्ववित्' 'मानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इत्या- दिश्रुत्यनुरोधेन 'नित्यं विनमानन्दम्' इत्यादिश्रुतौ ज्ञानादिपदानामर्शायजन्तत्वाही- परेण पात्मनो शानमुखाद्याश्रयस्वस्य सिद्धावपि ज्ञानमुखादिरूपत्वासिद्धरित्यलम् । T ।

·m मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [प्रत्यक- एतेन प्रकृतिः कर्षी पुरुपस्तु पुफरपलाशयनिर्लेपः किंतु चेतना कार्य- कारणयोरभेदात् कार्यनाशे सति कार्यरूपतया(१)तनाशोपि न स्थादित्यका- रणत्वं तस्य। युद्धिगतचैतन्याभिमानान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनम्। बुद्धिश्च प्रकृतेः परिणामः । सैव महत्तत्वम् , अन्तःकरणमित्युच्यते । तत्सत्वास- स्वाभ्यां पुरुपस्थ संसारापागौं। तस्या एवेन्द्रियप्रणालिकया परिणति- नरूपा घटादिना सम्बन्धः । पुरुपे कर्तृत्वाभिमानो बुद्धौ चैतन्याभिमानच मेदाग्रहात् । ममेदं कर्तव्यमिति मदंशः पुरुपोपरागो बुद्धः स्वच्छतया तत्प्र. तिविम्बादत्तात्विको दर्पणस्य मुखोपरागः । इदमिति विषयोपरागः, इन्दि- यप्रणालिकया परिणतिमेदस्तास्विको निःश्वासाभिहतदर्पणस्येव मलिनि- मुक्तावलीमयूसः। एतेनेति । पूर्वोक्तयुक्त्याऽऽत्मनो ज्ञानवत्वनाधनेन चक्ष्यमाणयुक्त्या चेत्यर्थः । सावयमतखण्डनम्। ननु किन्तु चेतन' इत्युक्त्वा पुरुषस्य पालथमते शानवत्त्वाभ्युपगमात् आत्मनो ज्ञानवस्वसिद्धर्न साथमतप्रतिक्षेत्रकत्यमिति एतेनेत्यस्य पूर्वोक्तयुक्त्या ज्ञानवत्वसाधनेने- त्यर्थवर्णनमयुक्तमिति चेद् न, चेतनस्य तन्मतेऽपि शानरूपत्वाभ्युपगमेन शानवत्वसिद्धेस्तन्मतप्रतिक्षेपकत्वात् । अन्यया चेतनानिरिकज्ञानाभ्युपगमे तस्य- "मूलप्रकृतिरविकृतिहदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्नविकृति. पुरुषः" ।। इति परिगणितपञ्चविंशतितत्त्वमध्येऽप्रविष्टतया तत्वाधिक्यापत्तः। प्रकृतिः १ ततो महान २ (बुद्धिः ) सतोऽहकारः ३ ततः पञ्चतन्मात्राणि (शब्द ४ स्पर्श ५ रूप ६ रस ७ गन्धाः ८) पञ्चतन्मात्रेभ्यः कमेण आकाश ९ वायु १० तेजो ११ जल १२ भूमयः १३ (पच भूतानि) अहङ्कारादेव घशू १४ रसना १५ प्राण १६ धोत्र १५ त्वगा १८ ख्यानि (ज्ञानेन्द्रियाणि ) मुस १९ पागि २० पाद २१ पायू २२ पस्था २१ ख्यानि (कर्मेन्द्रियाणि) मनः २४ (शानकोमयेन्द्रियम् ) जायन्ते पुषः २५ इति पञ्चविंशतिः तत्त्वानि साङ्खयैरभ्युपगम्यन्ते । मनु प्रकृतेर्गुणैः सवरजस्तयोरुपैः क्रियमाणानि कर्माणि भवन्ति महारोऽई प्रत्यय. स्तेन भूढः आमाऽन्तः करणं तस्य स पुरुषः कर्ताहमिति मन्यते इत्यर्थ केन "प्रकृते किया माणानि गुणः, कर्माणि सर्वशः। अहवागविमुढारमा काहमिति मन्यते" इति भगवी- तावचनेन प्रकृतेरेव कर्तृत्व प्रतीयते, न पुरुषस्य किन्तु पुष्करपलाधवनिर्लेपः सः "असतो वर्य पुरुषः" इति श्रुत्या तस्याऽकारणत्वावगमेन "पुरुषः कर्तृस्वाभाववान् कारणस्वाभा- वात्" इत्यनुमानेन च पुष्पेऽकर्तृत्वसिद्धः । युक्त चेत्तत् , अन्यथा पुरुषस्य कारणवाभ्युपगमे कार्यकारणयोः पासपमतेऽभेदात कार्यनाशे तमानः स्यात् । नताशपुरुषस्यानमोकार एवं वरं प्रयोजनाभावादिति वाच्यम् , कचित्प्रसिदस्येव (१) न स्यादिति माभूदित्यर्थः तमाशोऽपि स्यादिति पाठस्तु साधीयान् ।

·खण्ड: ६७ कारिकावली। मा । कर्तव्यमितिव्यापरांशः । तेनांशत्रयवती बुद्धिस्तत्परिणामेन ज्ञानेन पु- स्पस्यातात्विक सम्बन्धो दर्पमलिनिम्नेव मुखस्योपलब्धिरुच्यते। ज्ञान- वत्सुखदुःखेच्छाद्वेषधर्माधर्मा अपि बुद्धरेय कृतिसामानाधिकरण्येन प्रती. तेः । न च बुद्धिश्चेतना परिणामित्वादिति मतमपास्तम् , हरयदृष्टमोगानामिव चैतन्यस्यापि सामानाधिकरण्यप्रतीतेस्तद्भिन्ने मा. नाभावाच । चेतनोऽहं करोमीति प्रतोतिश्चैतन्यांशे भ्रम इति चेत्कृत्यंशे किं नेष्यते । अन्यथा युद्धनित्यत्वे मोक्षाभावोऽनित्यत्वे तत्पूर्वमसंसारापत्तिः । नन्यचेतनायाः प्रकृतेः कार्यत्वावुद्धेरचैतन्य कार्यकारणयोस्तादात्म्या- दिति चेन्न, प्रसिद्धः। कतुर्जन्यत्वेमानाभावात् । वीतरागजन्मादर्शनादना. दित्वम् अनादिभावस्य नाशासम्भवान्नित्यत्वम् । तत्ति प्रकृत्यादिकल्पनेन । न च-"प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूदा- रमा कर्ताहमिति मन्यते" इत्यनेन विरोध इति वाच्यम् , प्रकृतेरदृष्टस्य गुणैर- मुक्तावलीमयूखः । चैतन्यस्य युद्धावारोपसम्भवेन बुद्धिगतचैतन्यामिमानोपपत्तये तत्कल्पनात् । बुद्धिरेव मह. तत्वमिति साङ्क्षयच्यते। नच पुरुषस्याकर्तृत्वे तत्र धर्माधर्मयोरुत्पादासम्भवेन तदधीन सुखदुःखयोरपि तत्रानुस्पा- दाद दुःखध्वंसरूपो मोक्षः पुरुषस्य न स्यादिति मोक्षार्थ प्रकृतिपुरुषविवेकस्यापि नापेक्षेति उदयं क्रियमाणं सायशास्त्रमप्यनर्थकं स्यादिति वाच्यम् , बुद्धिसत्त्वे इन्द्रियद्वारा बुद्धिप. रिणामेन घट इत्यादिज्ञानसम्बद्धो घटादिविषयः घटायाकारज्ञानपरिणामिबुद्धया सान्निध्यरूप- दोपेग भगृहीतभेदवरवसम्बन्धेन पुरुषनिष्ठः पुरुषस्वरूपतिरोधायकः, पुरुषस्य संसारापादकः, बुद्धिनाशे तु तत्परिणामस्य शानस्यामावेन विषयावच्छेदकामावात् कैवल्यावस्थानरूपो मोक्षः दुःखसम्बन्धतवंसहपौ संसारमोक्षौ बुद्धेरेव न पुंसः भेदामहादेव अहं बद्धो मुक्तो वेत्यभिमन्यते इति प्रकृतिपुरुषविवेकार्थ शास्त्रस्य सार्थक्यात् । एवं च धार्मिकोऽहं करो. मीत्यादिप्रतीस्या कृतिसमानाधिकण्येन प्रतीयमाना धर्मादयो वुद्धरेवेति चेन। चेतनोऽहं करोमीति प्रतीत्या ज्ञानसामानाधिकरण्येन प्रतीयमानकृतेः पुरुषनिष्ठत्वौचि- स्यैन कृतिसमानाधिकरण्येन प्रतीयमानधर्मादीनामपि पुरुषनिष्ठत्वौचित्यात् । नचोकगीतावचनात् बुद्धःकर्तृत्वसिद्धौ चेतनोऽहं करोमोतिप्रतीतिः चैतन्यांशे भ्रमो बु. देरचेतनप्रकृतिपरिणामित्वेनाचेतनत्वादिति वाच्यम् "प्रकृतेः क्रियमाणानि" इत्यस्य प्रकृते- रहस्य गुणैरदृष्टजन्यैरिच्छादिभिः कर्ताऽहमेवेत्यस्य तदर्यतया आत्मनः स्वतन्त्रकर्तृत्वनिरा. से तात्पर्यात् तदुलं "तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः" इत्यादिना भगवतेत्यलम् । इति साढयमतखण्डनम्। मनादित्वमिति । अयम्भावः स्तन्यपाने चालस्य प्रवृत्तिनेष्टसाधनतासानमन्तरा देवनानुभवरूपं वाधादपि तु स्मरणं तच्चानुभावान्तरसाक्षमिति पूर्वजन्मसत्त्वमिति शापि प्रतिषमेवेति आत्मनोऽनादित्वमिति भावः। - ·६ मयूनहितमुक्तारलीसमेता- [प्रत्यव- दृष्टजन्यरिच्छादिभिः कर्ताहमेत्यस्य तदर्थत्वात् । "वं सति कर्तारमा- स्मानं केवलं तु य इत्यादि वदता भगवता प्रकटीकृतोऽयमुपरिपादाशय इति सङ्क्षेपः। धर्माधर्माश्रय इति । आत्मेत्यनुपज्यते । शरीरस्य तदाश्रयत्वे देहान्तर- कृतकर्मणां देहान्तरेण भोगानुपपत्तेः। विशेषगुणयोगत इति । योग्यविशेषगुणस्य ज्ञानमुखादेः सम्बन्धेनात्मनः प्रत्यक्षा सम्भवति न त्वन्यथा अहं जाने अहं करोमीत्यादिमतीतेः ॥ ४६॥ प्रकृत्यायनुमेयोऽयं स्थगत्येव सारथिः। अहङ्कारस्याश्रयोऽयं मनोमात्रस्य गोचरः ।।५० ।। अयमात्मा परदेहादी प्रवृत्त्यादिनाऽनुमीयते। प्रवृत्तिरत्र चेष्टा हानेच्छा- यत्नादीनां देहेऽमावस्योक्तप्रायत्याच्चेष्टायाश्च प्रयत्नसाध्यत्वाच्चेच्या प्रय- लपानात्मानुमीयत इति भावः। मात्र दृष्टान्तमाह रथेति । यद्यपि रथकर्म चेटा न भवति, तथापि तेन कर्मणा सारथियथाऽनुमीयते तथा चेप्टात्मकेन कर्मणा परात्मानुमोयते इति भावः। अहवारस्येति । अहङ्कारोऽहमितिप्रत्ययस्तस्याश्रयो विषयः यात्मा न शरीरादिरिति भावः। मन इति । मनोभिन्नेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविषयो मानसप्रत्यक्षविषयश्चे. त्यर्थः । रूपाधभावेनेन्द्रियान्तरायोग्यत्वात् ॥ ५० ॥ विभुर्बुद्धधादिगुणधान्युद्धिस्तु द्विविधा मवा । अनुभूतिः स्मृतिश्च स्यादनुभूतिचतुर्विधा ।। ५१ ।। विभुत्वं परममहत्त्ववत्यम् । तच्च पूर्वमुक्तमपि स्पष्टार्थमुक्तम् । बुद्धयादी. ति । बुद्धिसुखद्वापच्छादयश्चतुर्दश गुणाः पूर्वमुक्ता वेदितव्याः। अव प्रस. मुचावलीमयसः। अनादिमावस्येति । अनादेरपि प्रागमावस्य नाशदर्शनेन मावस्येत्युक्तम् ॥ ४९ ॥ परात्मानुमीयते इति । परदेहः यात्मवान् चेष्टावत्याद्रयवदित्यनुमानेन परदेहा- दावात्मानुमीयते इति । न च दृष्टान्तासिद्धिः इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारानुकलय्यापाररूपचेटा- या रोऽधत्त्वादिति वाच्यम्, पेटापदेन उत्तरस्योगाप्तियोग्यक्रियया इव विवक्षणेमादोषात तस्याश्च रपे सवेन दृष्टान्तासियमावात् । नवमपि जले व्यभिचारः चेष्टापदेन चेतना- युक्तकियया एव विवक्षनादोषात तत्याच रये सत्वेन जले चासत्वेन दृष्टान्तासिद्धिच्यभि- चारयोरभावात् "मोपाऽस्माद्रातः पवते" इति श्रुत्या अलादीनामपि चेतनाधिष्ठित्त्वपरवेन व्यमिवारामावावेति ।। ५.॥ पूर्वमुतामिति । 'प्यादिषटकंसवधादिपश्चई भावना तथा । धर्माधी गुण ·सहः] कारिफावलो। झाबुद्धेः कतिपयं प्रपञ्चं दर्शयति । बुद्धिस्विति । दैविध्यं व्युत्पादयति । प्रनुभूतिरिति । अनुभूतिश्चतुर्विधेति । एतासां चतसृणां फरणानि चत्वारि- प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानोति सूत्रोकानि वेदितव्यानि ।। ५१ ॥ प्रत्यक्षमप्यनुमितिस्तथोपमितिशब्दजे । घ्राणजादिप्रभेदेन प्रत्यक्षं पड्विधं मतम् ॥ ५२ ॥ इन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । यद्यपि मनोरूपेन्द्रियजन्यं सर्वमेव ज्ञानं, त. पापोन्द्रियत्वेन रूपेणेन्द्रियाणां यत्र ज्ञाने कारणत्वं तत्प्रत्यक्षमिति विवति- तम् । ईश्वरप्रत्यक्षं तु न लक्ष्यम् । इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमन्यपदेश्यम- व्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षमिति (गौतम ) सूत्रे तथैवोकत्यात् । अथवा ज्ञानाकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । मनुमितो व्याप्तिज्ञानस्योपमितौ सादृश्यज्ञानस्य शाब्दवोघे पदज्ञानस्य स्मृतावनुभवस्य कारणत्वात्तत्र तत्र नातिन्याप्तिः। इदं लक्षणमीश्वरप्रत्यक्षसाधारणम् । परामर्शजन्यं ज्ञानम- नुमितिः। यद्यपि परामर्शप्रत्यतादिकं परामर्शजन्यं तथापि परामर्शजन्यं मुकावलीमयूखः । एते मात्मनः स्युचतुर्दशः' इत्यनेन साधर्म्यप्रकरणे इति शेषः । (पृष्ठे ४२) अनुभूतिश्चतुर्विधेति । अयमत्र संग्रहः, प्रत्यक्षमेवेतिचार्वाक । अनुमितिरपि इति कपादबौद्धी । उपमितिरपोति केचित्तार्किकाः । शब्दोऽपोति गौतमीयाः । अथापत्तिर- पोति प्राभाकराः। अनुपलब्धिरपोति भाहा वेदान्तिनश्च । सम्भवैतिर्थी अपीति पौराणि- काः । तत्र प्रत्यक्षानुमित्युपमिति शाब्दभेदेनानुभवश्चतुर्विध इति सिद्धान्तिनः । अन्येषाम- न्तर्माको मूलकृता व्यतिरेकिमन्ये कृतो मया च तत्रैव विवेच(१)यिष्यते ॥ ५१ ॥ इन्द्रियत्वेन रूपेणेति । इन्द्रियत्वावच्छिनजनकतानिरूपितजन्यतावत्वे सति ज्ञान- लं प्रत्यक्षस्य लक्षणमितिभाव. । अनुमित्यादौ च नेन्द्रियत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यता अपितु व्याप्तिानत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतेति नातिप्रसनः । ननु ईश्वरप्रत्यक्षस्य नित्यतया इदं लक्षणं तत्रान्याप्तमत आइ-ईश्वरप्रत्यक्षमिति इन्द्रियायेति । अभ्यभिचारोत्यस्य भ्रमभिनमित्यर्थः। तथाच इन्द्रियार्थसन्निकर्षीत्पन भ्रमभिन्न शानं प्रत्यक्षं तच द्विविधम् अव्यपदेश्यं व्यवसायात्मकं च इति सूत्रार्थः भव्यप. देश्यमित्यस्य निर्विकल्पकं व्यवसात्मकमित्यस्य सविकल्पकमित्यर्थः । ইসলষ্ট প্রশাসনভার্থবি। সবদিশাত্ব দিহী प्यम् , अनुमित्यादावतिव्याप्तिवारणाय विशेषणम् । ननु हानाकरणकमित्यपहाय ज्ञानाज- न्यमित्येवोच्यतामितिचेन्न विशिष्टज्ञानमात्रस्य विशेषणज्ञानजन्यवादतिव्याप्त्यापत्तः। नच निदिप्यासनद्वारा मननादिशानकरणके योगिप्रत्यक्षे इदं लक्षणमव्याप्तमिति वाच्यम् ज्ञान- करणकत्वाम्यभिचारिजातिशून्यज्ञानत्वस्यैव प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमेनादोषात् तादृशी जातिरनु- मितितादिरेव प्रत्यक्षत्वं ज्ञानकरणकत्वन्यभिचार्यवेति न दोषः । परामर्शप्रत्यक्षेति । 'वहिन्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यामरकज्ञानवानमिति परामर्श- (१) अप्रकशितेयं विवेचना सत्यवसेर प्रकाशयिष्यते ।

·। मयूखसहितमुक्तावलोसमेता- [प्रत्यक्ष हेत्यविषयक यशानं तदेवानुमितिः। न च कादाचित्कहेतुविषयकानुमि- वाक्याप्तिरिति घाव्यम् , तादशज्ञानवृत्त्यनुभवत्यव्याप्यजातिमत्वस्य विव क्षितस्यात्। अथवा व्याप्तिशानकरणकं ज्ञानमनुमितिः । एवं सादृश्यज्ञानकरण शा. नमुपमितिः । पदज्ञानकरणकं ज्ञानं शाब्दयोधः। वस्तुतो यां कञ्चिदनु मितिव्यक्तिमादाय तव्यक्तिवृत्तिप्रत्यक्षावृत्तिजाति- मत्वममितित्वम् । एवं यत्किञ्चित्प्रत्यक्षादिकमादाय तव्यक्तिवृत्यनु मित्यवृत्तिजातिमत्वं प्रत्यतत्यादिकं याव्यमिति । जन्यप्रत्यक्षं विभजते घ्राणजादीति । घागजं रासने चाक्षुषं स्पार्शनं श्रौत्रं मानसमिति पड़विधं प्रत्यक्षम् । नचेश्वर प्रत्यक्षस्यविभजनान्न्यूनत्यम् । जन्यस्यतस्यैव निरूपणोयत्वादुक्तस्त्रानुसारात् ॥ ५२ ॥ घ्राणस्य गोचरो गन्धो गन्धत्वादिरपि स्मृतः ।। तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोऽपि च श्रुतेः ।। ५३ ॥ गोचर इति ग्राह्य इत्यर्थः । गन्धवादीति । श्रादिपदात् सुरभित्वादिपरि- ग्रहः । गन्धस्य प्रत्यक्षायातचिजातिरपिप्रत्यक्षा । गन्धाश्रयग्रहणे तु प्राण. स्य न सामर्थ्यमिति बोध्यम् । तथा रस इति । रसत्यादिसहित इत्यर्थः । तथा शन्दोऽपि । शब्दत्यादिसहितः । गन्धो रसश्च उद्भूतो चोध्यः ५३॥ उद्भूतरूपं नयनस्य गोचरो द्रव्याणि तद्वन्ति पृथक्त्वसंख्ये । विभागसंयोगपरापरत्वस्नेहव्वत्वं परिमाणयुक्तम् ।। ५४ ॥ मुक्तावलीसमूसः । प्रत्यक्ष विषयविधया परामर्शस्य कारणत्वादिति भावः । कादरचित्केति । 'धूमवान् पर्व- तो पहिमान्' इत्यनुमिती पक्षतावच्छेदकविधया धूमस्य भानादिति भावः । तपाच परामर्श अन्य हेत्वविषयकं यज्ज्ञानं तवृत्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्वमनुमितिसमिति लक्षणं निष्प- भम् । परामर्शजन्यहेत्वविषयकं ज्ञानं "पवंतो वहिमान्" इति तदत्तिानुभवत्वम्याच्या जातिरनुमितित्वजातिस्तद्वत्वं "धूमदान् पर्वतो वहिमान्” इति हेतुविषयकानुमिताविति- लक्षणसमन्वय । घटज्ञानेऽतियाप्तिवारणाय जन्यान्त, परामर्शप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय हेवविषयकमिति । परामर्थबसेऽतिभ्याप्तिवारणाय ज्ञानपदम् । सत्तामादाय प्रत्यदादार. ठिव्याप्तिवारणाय अनुभवत्वव्याप्येति । मनु परामर्शजन्यमित्यस्य व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताशानअन्यमित्यर्थस्तथा च पदधर्म- तानिवेशे गौरवमिति लघुलक्षणमाह-अथवेति । नन्दनुमिति प्रति म व्याप्तिधानत्वेन कारणता अपितु ज्ञानरवेन मनस्वेन वा एवं मु. पमिति प्रत्यपि बोध्यम् । सामप्रीवेक्षण्यादेव ज्ञानवैशम्योपपत्तिस्तथा पासम्भव इत्य. रुचेराह--धरतु तइति ॥ ५३॥ , ·सण्डः] कारिकावलो। ७१ उद्भूतरूपमिति । प्रोमोमादावनुद्भूतं रूपमिति न तत्प्रत्यक्षम् । तद्- न्ति उद्भूतरूपयन्ति ॥ ५४॥ क्रिया जातियोग्यवृत्तिः समवायश्च तादृशः। गृह्णाति चक्षुः सम्बन्धादालोकोद्भूतरूपयोः ॥ ५५ ॥ योग्येति । पृथक्त्वादिकमपि योग्यव्यक्तिवृत्तितया योध्यम् । तादृशः योग्यव्यक्तिवृत्तरित्यर्थः । चतुर्योग्यत्वमेव कथं तदाह-गृहातीति । आलो- कसंयोग उद्भूतरूपं च चातुपप्रत्यक्षे कारणम् । तत्र द्रव्यचाक्षुपंप्रति तयोः समवायसम्बन्धेन कारणत्वम् । द्रव्यसमवेतरूपादिप्रत्यक्षे स्वाश्रयसमवाय- सम्बन्धेन । द्रव्यसमवेतसमधेतस्य रूपत्वायेः प्रत्यक्षे स्वाश्रयसमतसमवा. यसम्बन्धेनेति ॥ ५५ ॥ उद्भूतस्पर्शवद्रव्यं गोचरः सोऽपि च त्वचः । रूपान्यच्चक्षुपो योग्यं रूपमत्रापि कारणम् ।। ५६ ॥ द्रव्याध्यक्षे- उद्भूतेति । उद्भूतस्पर्शवदव्यं त्वचो गोचरः। सोऽपि उद्भूतस्प- शोऽपि स्पर्शत्वादिसहितः । रूपान्यदिति । रूपभिन्न रूपत्वादिभिन्नं च यश्च- क्षुपा योग्य तत्वगिन्द्रियस्यापि प्राह्यम् । तथा च पृथक्त्वसङ्ख्यादयो ये वक्षु. प्राधा गुणा उत्ताः एवं क्रिया जातयो योग्यवृत्तयश्च ते त्वचो प्राधा इत्यर्थः । अत्रापि त्वगिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षेपि रूपं कारणम् । तथाच यहिरिन्द्रि- यजन्यद्रव्यप्रत्यक्षे रूपं कारणम् । नवीनास्तु बहिरिन्द्रियजन्यगन्यप्रत्यक्षमाने न रूपं न वा स्पर्शः कारणं प्रमाणाभावात् किन्तु चाक्षुषप्रत्यक्ष रूपं स्पार्शनप्रत्यक्ष स्पर्शः कारणमन्य. यन्यतिरेकात् । यहिरिन्द्रियजन्ये द्रव्यप्रत्यक्षमाने किं कारणमिति चेत् न किञ्चित् , मारमावृत्तिशब्दभिन्नविशेषगुणवत्वं वा प्रयोजकमस्तु । रूपस्य का. कारणावे लाघवमिति चेन्न, वायोस्वगिन्द्रियेणाग्रहणप्रसङ्गात् । - इष्टा- मुक्तावलीमयूखः। स्वाश्रयसामवायसम्बन्धेनेति । स्वमुद्भूतरूपमालोकसंयोगध तदाश्रयो द्रव्यं तत्समवायो सपे कार्यतावच्छेदकसम्बन्धश्व विषयता। स्वाश्रयसमवेतसमवायसम्बन्धेनेति । स्वमुद्भूतरूपमालोकसंयोगश्च तदाश्रयो दव्यं तत्समवेतं रूपं तत्समवायो रूपावेइति । पिशावादीनां प्रत्यक्षवारणाय उद्भूतरूप. स्व, अन्धकारे घटादिप्रत्यक्षवारणाय अालोकसंयोगस्य कारणता चाशुपं प्रतीति मन्तव्यम् । खगिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षेऽपि रूपमिति । अयमभिप्रायः त्वगिन्द्रियजन्यद्रव्य- पत्याचे स्पस्य चक्षुरिन्दियनन्यद्रव्यप्रत्यक्ष रूपस्य कारणत्वे गौरवमतोलापवात् बहि- रिन्दराजन्यदन्यप्रत्यक्ष रूपस्य कारणता स्वीक्रियते । नच वायोस्त्वाचप्रत्यक्षं न स्यादिति ·७२ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [प्रत्यद पत्तिरिति चेदुद्भूतस्पर्श एव लाघवात्कारणमस्तु । प्रभाया अप्रत्यक्षत्ये विष्टापत्तिरेय कि नेप्यते । तस्मात् प्रभां पश्यामोतियत् वायुं स्पृशामोति प्रत्यक्षस्य सम्भवाढायोरपि प्रत्यक्ष सम्भवत्येव । पहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यमस्य- क्षमा न रूपस्य न या स्पर्शस्य हेतुत्वम् । वायुप्रभयोरेकत्वं गृहत पव चिहित्यादिकमपि, कचित्सहयापरिमाणाधग्रहो दोपादित्याहुः ॥ ५६ ॥ स्वचो योगो मनसा ज्ञानकारणम् । स्वड्मनःसंयोगो ज्ञानसामान्ये कारणमित्यर्थः । किं तत्र प्रमाणे, सुपुप्तिकाले वचं त्यक्त्वा पुरीतति वर्तमानेन मनसा ज्ञानाजननमिति । ननु सुषुप्तिकाले किं ज्ञान भविष्यति अनुभवरूपं स्मरणरूपं था। नायः । अनुभवसामान्यभायात् । तथाहि प्रत्यक्षे चक्षुरादिना मनःसंयोगस्य हेतुत्वात्तद्भाधादेव न चानुपादिप्रत्यक्षम् । सानादेरभावादेव न मानस प्रत्यक्षम् । शागाधभावे चात्मनोऽपि न प्रत्यक्षमिति । एवं व्यानिशाना- भावादेव नानुमितिः । सादृश्यशानाभायानोपमितिः । पदज्ञानामावान शाब्दबोधः । इत्यनुभवसामन्यमायानांनुभयः । उद्वोधकामावाचन स्मर. णम् । मैवम् । सुपुतियाकालोत्पन्नेच्छादिव्यक्तेस्तत्सम्बन्धेनात्मनश्च प्रत्य- क्षत्वप्रसङ्गात् । तदतीन्द्रियत्वे मानाभावात् । सुषुप्तिमाकाळे निर्विकल्पक- मेव नियमेन जायत इत्यत्रापि प्रमाणाभावात् । मथ ज्ञानमा वमनः संयोगस्य यदि कारणत्वं तदा रासनचाक्षुषादि- प्रत्यक्षकाले त्याचप्रत्यक्षं स्यात् । विषयत्यासंयोगस्य स्वमनः संयोगस्य च सत्वात् । परस्परप्रतिबन्धादेकपि वा न स्यादिति । अत्र केचित्-पूर्वोक्तयुक्या पङ्मनोयोगस्य शानहेतुम्वे सिधे चाक्षुषा दिसामध्याः स्पार्शनादिप्रतिबन्धकत्यमनुभयानुरोधात्कल्प्यत इति । अन्ये तु सुपुप्त्यनुरोधाच्चममनः संयोगस्य छानहेतुत्वं कल्यते । चा. क्षुपादिप्रत्यक्षकाले व्यङ्मनः संयोगाभावानं स्पार्शनप्रत्यक्षमिति वदन्ति ।, मुकावलीमयूख । वाच्यमिष्टापत्तः । नच बहिरिन्द्रयजन्यद्रव्यप्रत्यक्षे स्पर्शस्यैव कारणताऽस्विति वाच्यम् प्र. भायाश्चाक्षुषप्रत्यक्षानापत्तेरिति प्राचीनाः । नव्यास्तु प्रमा पश्यामीतिवत् वायुं स्पृधामोति प्रत्ययस्यापि.सद्भावात् वायुप्रमयोः प्रत्यक्ष भवत्येवेति चाक्षुषप्रत्यः रूपस्य स्पार्शन प्रत्यक्षे स्पर्शस्य कारणताइन्वयध्यतिरेकर लादास्थीयते बहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षे किं कारणमिति चेत् ? आरमारतिशब्दभिनविशे- पगुणवत्वमेव कारणमिति गृहाण। न च वायोः स्पार्शनप्रस्यमाडीकारे सद्तसख्याया अपि प्रत्यक्ष स्यादिति वाच्यम् प्रमागतद्वित्वकत्वयोरिव वायुगतहित्वकत्वयोरपि प्रत्यक्षस्येष्टलात कचिसजातीयसंवलनरूपदोपान सपादौना प्रहणमित्याहुः । स्पार्शनादिप्रतिवन्धकस्यामिति । ननु स्पार्थनग्रामप्रपा एव चाक्षुषादिप्रतिबन्ध ·An:] कारिकावली। . मनोग्रामं सुखं दुःखमिच्छा द्वेपो मतिः कृतिः ॥ ७ ॥ 'मनोग्रामिति । मनोजन्यप्रत्यक्षविषय इत्यर्थः । मतिर्ज्ञानम् । कृतिः प्रयत्नः। एवं सुखस्वदुःसत्वादिकमपि मनोमाह्यम् । एवमारमापि मनोग्रा- Fध किन्तु मनोमात्रस्य गोचर इत्यनेन पूर्वमुक्तत्यादत्र नोकः॥ ५७ ॥ ज्ञानं यनिर्विकल्पाख्यं तदतीन्द्रियमिष्यते । महत्त्वं पड्विधे हेतुरिन्द्रियं करणं मतम् ॥ ५८ ॥ चक्षुःसंयोगाद्यनन्तरं 'घट' इत्याकारकं घटत्वादिविशिष्टज्ञानं न स. मवति पूर्व विशेषणस्य घटत्वादेर्शानाभावात् । विशिष्टयुद्धौ विशेषणशा नस्य कारणत्वात् । तथा च प्रथमतो घटघटत्वयोवैशिष्ट्यानयगाह्येष ज्ञा. न जायते । तदेव निर्विकल्पकम् । तञ्च न प्रत्यक्षम् । तथाहि वैशिष्टया- नवगाहिचानस्य प्रत्यक्षं न भवति 'घटमहं जानामोति प्रत्ययान् । तत्रा. मनि मान प्रकारीभूय भासते। ज्ञाने घटस्तत्र घटत्वम् । यः प्रकारः स पर विशेषणमित्युच्यते । विशेषणे यद्विशेषणं तद्विशेपणतारच्छेदकमि युच्यते। विशेषणतावच्छेदकमकारकं ज्ञानं विशिष्टचैशिष्ट्यशाने कारणम् । निर्विकल्पके च घटत्यादिकं न प्रकारस्तेन घटत्यादिविशिष्टघटादिवैशिष्टय. मान शाने न सम्भवति । घटत्वाद्यप्रकारकं च घटादिविशिष्टज्ञानं न सम्भव. ति । जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तपदार्थज्ञानस्य किञ्चिद्धर्मप्रकारकत्वनियमात् । मुकावलीमयूरः। पत्वं कुतो न कल्प्यत इति चेन तथा सति सर्वत्र स्पार्शनसामप्रयाः सत्त्वेन चानुषप्रत्य दस्योच्छेदः स्यादित्याशयात् मनोजन्येति । मनोमात्रजन्येत्यर्थः । अन्यथा मनोजन्य- प्रत्यक्षस्य रूपादावपि सत्वाव्यावर्तकमिदं स्यात् । वैशिष्टयानवगाहोवेति । वैशिष्टयं संसर्गः सांसर्गिकविषयवानवगाोवेति यावत् । घटमहं जानामीति । घटविषयकज्ञानवानहमिति बोधः । इदमन तत्त्वम् निर्विकल्पक ज्ञानं हि घटघटत्वे इत्याकारकम् । ननु विषयता प्रकारताच्या विशेष्यताख्या संसर्गताख्या चेति त्रिविधा तत्र निर्विः कल्पके त्रिविधविषयवाशुन्यत्वसत्वेन निविषयत्वमेव स्यादिति चेन तुरीयविषयताया एव स्वाभ्युपगमेनादोषादिति । निर्विकल्पकत्वं च प्रकारताशून्यत्वे सति ज्ञानसं, संसर्गता शून्यत्वे सति ज्ञानस्वं, विशेष्यताशून्यत्वे सति ज्ञानत्वं वा । न च निर्विकल्पकानुव्यवसायोऽस्तु क्या च निविलकज्ञानत्य नातीन्द्रियत्वमिति वा. यम् । रफः पटो, घटो द्रव्यम् , इति समूहालम्बनानन्तरं रक्तघटज्ञानवानहमित्यनुष्यवसा. पवारणाय विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिविषयताशून्यज्ञानस्य अनुव्यवसायानजीकारेण निर्दिक- पकचानानुव्यवशायामावेनादोषात् । न चैश्मपि 'घटघटवे' इति निर्विकल्पकानन्तरं घटत्वविशिष्टघटविषयकशानवानहमित्यनुव्यवसायो मास्तु घटखवैशिष्टपत्य घटे निर्विकल्प- नाविषयौकरणात् किन्तु घटत्वज्ञानवानद-मित्यनुव्यवसायोऽस्तु जात्यखण्डोपाप्यति १०का म० ·७४ मयूवहितमुक्तावलीसमेता [प्रत्य- महत्त्वमिति। द्रव्यप्रत्यक्षे महत्वं समयायसम्बाधेन कारणम् । ट्रम्पस- मवेतानां गुणकर्मसामान्यानां प्रत्यक्ष स्वाश्रयसमंशयसम्बन्धेन कारणम् । द्रव्यसमवेतसमयेतानां गुणत्यकर्मवादोनों प्रत्यने स्वाश्रयसमवेतसमवाय- सम्बन्धेन कारणमिति । इन्द्रियमिति । अप्राषिपविध यनुमन्यते । इन्द्रियत्वं तु न जातिः पृथियोत्यादिना सायप्रसगात् । किन्तु श . देतरोद्भुतविशेषगुणानाश्रयाये सति छानकरणमनः संयोगाधयत्वमिन्द्रि पावम् । आत्मादिवारणाय सत्यन्तम् । उद्भूतविशेषगुणस्य पन्दस्य धोत्रे सत्वाच्छन्देतरेति । विशेषगुणस्य रूपादेश्यचुरादावापि । सत्यादुद्भतेति। उद्भूतत्यं न जातिः शुशात्यादिना सार्यात् । न व शुलत्यादिव्याप्यं नान चोद्भतत्यमिति वाच्यम् , उद्भुतरूपत्यादिना चाक्षुषादौ जनकतानुपपत्ते किन्तु शुक्लत्यादिव्याप्यं नानवानुभूतत्वं तदमावकूटश्योद्भूतत्यम् तस्य मुक्तावलीमयूखः। रिकस्य यत्किशिद्धर्मप्रकारकरवनियमात् घटत्वस्य स्वपठो विषयितासम्बन्धेन ज्ञाने । प्रकारकरणम्भवादिति वाच्यम् । जातेः समवायनव स्वरूपतः प्रकारत्वम् न तु विषयित्ता- दिनापीत्यदोषात् अन्यथा कालो घटः ज्ञानं घट इति प्रतीतिः प्रमा स्यात् कालिकेन काठे विषयितया च स्यने स्वरूपतो घटस्थस्य प्रकारत्वात् । महत्व पविधाति । ननु श्रावणे महत्वस्य हेतत्वे प्रयोजनाभाव इतिचेश- दव्यसमवेत प्रत्यक्षवादच्छिन्नं प्रति महत्व धारणमित्येवं कारणतास्वीकारे वाघवत्या সাজনা । অন্যথা আৰমৰয্য কনিষ্টনায়ীকা গী- एवं स्यादिति तत्वम्। स्वाश्रयसमवायति । य महत्वं तदानयो द्रव्यं तत्समवायो रूपादो कारणताव च्छेदकसम्बन्धश्च विषयता । शश्यसमवेतेति । ख महत्वं तदारयो द्रव्यं तत्समवेत रूप तत्समवायो रूपत्वे इति । सार्यादिति ( पृथिवीत्यामावति जलीये रसनेन्द्रिये इन्द्रियस्वम् इन्द्रियत्वाभाव. पति घटादौ पृथिवीव प्राणेन्द्रिये पृथिवीपेन्द्रियस्वयोः समावेशेन साइमिति भावः । श्रात्मादिवारणायेति । आत्मादौ योऽतिव्याप्तिरूपो दोषस्तदारणायेत्यर्थः । - स्यन्तदाने च शब्दादितरे ये विशेषगुणा शानादयस्तदाश्रयत्वत्यै वात्मनि सत्वासातिव्या- सिरिति भाव ननु मारममिनारे सति जानकारगमनः संयोगाश्नपत्वमिन्द्रियत्वमित्यैव लक्षणमस्तु इति चेन्न बर्ममनः संयोगस्य मिश्रादिमते ज्ञानवारणास्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय मूलोकसत्यन्तस्यावश्यकावाद । शुहत्यादिना सायोंदिति । उदूतलाभाववति धपरिन्द्रियरूप शुक्ला भास्वति गन्यादापुता बान्पादिको अतस्वशासत्वयोः अमावेशासाहमिति भावः । उद्धृतरुपत्यादिनेति । वायुपं प्रति उतरूपावेन , कारणता स्वीक्रियते सदानी न सिद्धपति शुभत्यादिव्याप्योभूतत्वविशिएरूपत्वस्य पोतत्वव्याप्योमूतत्वविशिष्टरूपत्व स्पान्यतया घातविधरूपसाधारणोमृतत्वस्यामादेवकोपा कारस्यावासम्भवादिति भावः । .

·- ७५ 40 बण्डः] कारिकावली। संयोगादावयस्ति तथाच शब्देतरोद्भूतगुणः संयोगादिश्चक्षुरादेरयस्त्यतो वशेषेति । कालादिवारणाय विशेष्यदलम् । इन्द्रियावयव विषयसंयोग- स्यापि प्राचां मते प्रत्यक्षजनकत्वादिन्द्रियावय वारणाय, नवीनमते काला- दौ रूपाभावप्रत्यक्ष सनिकपघटकतया करणोभूत चक्षुःसंयोगाश्रयस्य कालाच वारणाय मनः पदम् । ज्ञानकारणमित्यपि तद्वारणाय । करणमिति । असाधारण कारणं करणम् । असाधारणत्वं व्यापारवत्यम् ॥ ५ ॥ विपयेन्द्रियसम्बन्धो व्यापारः सोऽपि पड्विधः । द्रव्यग्रहस्तु संयोगात्संयुक्तसमवायतः ॥ ५९॥ द्रव्येषु समवेतानां तथा तत्समवायतः । तत्रापि समवेतानां शब्दस्य समवायतः ॥ ६०॥ तवृत्तीनां समवेतसमवायेन तु ग्रहः । प्रत्यक्ष समवायस्य विशेषणतया भवेत् ॥ ६१ ॥ विशेषणतया तद्वदभावानां ग्रहो भवेत् । यदि स्यादुपलभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते ॥ ६ ॥ विषयेन्द्रियेति । व्यापारः सन्निकर्षः। पविधं सन्निकर्पमुदाहरणद्वारा प्रदर्शयति । द्रव्यग्रह इति । द्रव्यप्रत्यक्षमिन्द्रियसंयोगजन्यम् । द्रव्यसमवेत- प्रत्यक्षमिन्द्रियसंयुक्तसमवायजन्यम् । एवमोऽपि । वस्तुतस्तु द्रव्यचानुपं प्रति चक्षुः संयोगः कारणम् । द्रव्यसमवेतचा- क्षुपं प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवायः कारणम् । द्रव्यसमवेतसमवेतचाक्षुपं प्रति चक्षुः संयुक्तसमवेतसमवायः कारणम् । एवमन्यत्रापि विशिष्यैव कार्य: कारभावः। परन्तु पृथिवीपरमाणुनीले नीलत्वं पृथ्वीपरमाणौ पृथिवीत्वं च चक्षुपा कथं न गृहाते तत्र परंपरयोद्भूतरूपसम्बन्धस्य महत्वसम्यन्यस्य व सत्त्वा- मुक्तावलीमयूखः । शुक्लत्यादिव्याप्यं नानेति । यथा पृथिवीत्वादिना घटत्वस्य सार्यमाशय घटत्वं नाना सदच्छुक्लत्वादिव्याप्यमुद्भूतत्वमपि नानेत्यभिप्रायः तथा हि पृथिवीत्वाभाववति तै- जस (स्वर्ण) घटे घटत्वं पटवाभाववति मृत्पिण्डादी पृथिवीरवं मृद्घटे पृथिवीवघटत्वयोः समावेशासकिय स्यादतः पृथिवीत्वव्याप्यं घटत्वमन्यत् तेजस्त्वज्याप्यं घटत्वमन्यदिति । ननु तज्जन्त्रले सति तज्जन्यजनरुत्वरूपस्य व्यापारत्वस्य श्रोनशब्दसम्बन्धे समवा. येऽयम्भवः समवायत्यानन्यस्खादित्यत पाह-व्यापारः सन्निकर्ष इति । ननु द्रव्यप्रत्यः इन्दियसम्मन्यत्वेन हेतुस्वे स्वकप्रभासंयोगाचाचपापतिः अन्धकारे पचमुस्सयोगारवावप्रत्यक्षापतिश्वेत्यरुचेराह-घस्तुतस्त्विति । परम्परयेति । स्वाथ्यसमवेतसमवेतत्वसम्बन्धेनेत्यर्थः । स्वमुद्भूतरूपं तदाश्रयो ·- मयूससहितमुक्तावलीसमेता [प्रत्यक्ष- त् । तथाहि-नोले नीलरवं जातिरेकैच घटनीले परमाणुनोले च धर्तते ।। थाच महत्यसम्पन्धो घटनोलमादाय वर्तते । उद्भतरूपसम्बन्धस्तृमपमा दायैव वर्तते । एवं पथिवीयेऽपि घटादिकमादाय महत्त्वसम्बन्धो योभ्यः। एवं वायो तदीयस्पर्शादौ च सत्तायाश्वानुषप्रत्यक्ष स्यात् । तस्मादुन्द्रतरूपायच्छिन्नमहत्यावच्छिनचक्षुःसंयुक्तसमवायस्य द्रव्यसमः घेतचाक्षुषप्रत्यक्षे, ताटशचक्षुः संयुक्तसमवेतसमवायस्य द्रव्यसमवेतवानु- पप्रत्यक्षे कारणत्वं वाव्यम् । इस्यं च परमाणुनीलादो न नोलत्यादिग्रह, परमाणोचक्षुः संयोगस्य महत्वावच्छिनावाभावात् । एवं चाप्यादौ न स. तादिवाशुपंतन वक्षुःसंयोगस्य रूपावच्छिन्नत्वाभावात् । एवं यत्र घटस्य मध्यावच्छेदेनालोकसंयोगः चक्षुः संयोगस्त घाहाबच्चे देन तत्र घटप्रत्यक्षाभावादालोकसंयोगावच्छिनत्वं चतुः संयोगे विशेषणं देया एवं द्रव्यम्पार्शनप्रत्यक्षेत्वासंयोगः कारणम् । द्रव्यसमवेतस्पार्शनप्रत्यक्ष त्यसंयुक्तसमवायः, कारणम् । द्रव्यसमवेतसमवेत्तस्पानिप्रत्यक्षे त्यस युक्तसमवेतसमवायः कारणम् । अत्रापि महत्वावच्छिन्नत्यमुद्भुतस्पर्शावच्छिन्नत्वं च पूर्वदेव योध्यम् । एवं गन्धप्रत्यक्षे प्राणसंयुक्तसमयायः गन्यसमवेतस्य धागजन्यप्रत्यक्ष प्राणसंयुक्तसमवेतसमवायः कारणम् । एवं रसप्रत्यक्ष रसनासंयुनसमवायः रस समवेतरासनप्रत्यक्षे रसना संयुक्तलमधेतसमवायः कारणम् । शब्दप्रत्यक्षे श्रोत्रानिसमा कारणम् । शब्दसमवेतथायणप्रत्य. क्षे श्रोत्रावच्छिन्नसमयेतसम्यायः कारणम् । अत्र सर्व प्रत्यक्ष लौकिक योध्यम् । वक्ष्यमाणमलौकिकप्रत्यक्षमिन्द्रिय- संयोगादिकं गिनापि भवति । एवमात्मनः प्रत्यक्षे मनासंयोगः, भारमसम- वेतमानसप्रत्यक्षे मनः संयुक्तसमवायः, श्रात्मसमयेत समवेत मानसप्रत्यक्षे. मुक्तावलीमयसः । घटः तत्समवेतं नीलरूपं तत्समवायो नीलरवे । एवं स्वमुद्भूतरूपं तदाश्रयः कपालं तरह- मवेतो पटः तत्समवायः पृथिवीत्वे । एवं स्वं महत्त्वं तदाश्रयो घटस्तत्समवेत नीलरूप - समवायो नीलले। उद्भूतरूपावच्छिन्नेति । इदं महत्वावच्छिन्नेति व पशु-संयोगे विशेषणम् । पर्यात् यत्र चक्षुःसंयोगः, समवायेन वर्तते तवैव महत्त्वौद्भूतरूपयोरपि समवायेन स्थिति रपेक्ष्यत इति तया च परमायो चक्षुःसंयोगस्तत्रोभूतपयन्वेऽपि महत्वामानातु बायो महावसत्वेऽपि उद्रतरूपामावान परमाण्यादी पृथिवीत्वादिक न पा वा बायो , सताया- शानु प्रत्यक्षमिति । गन्धसमवेतस्येति । गन्धावादेरित्यर्थः । घाऐति । प्राणसंयुक्तो घटादिस्तत्समवेतो गन्यस्तत्समवायो गन्धरले इति । ..

·७७ कारिकाबलो। निःसंयुक्तसमवेतसमवायः कारणम् । श्रभावप्रत्यक्षे समवाय प्रत्यते चेन्द्रिय- उम्पविशेषणता हेतुः । वैशेषिकमते तु समवायो न प्रत्यक्षः। अत्र यद्यपि विशेषणता नानाविधा-तथाहि भूतलादौ वटाद्यभावः स्वसंयु- विशेषणतया गृह्यते, सङ्घयादी रूपाद्यमावा स्वसंयुक्त समवेतविशेषण- .या, सहयात्यादौ रूपाद्यभावः स्वसंयुक्तसमवेतसमवेतविशेपणतया, दाभाव केवलश्रोत्रावच्छिन्नविशेषणतया, कादी खत्वाद्यमायः श्रोत्राव- छुन्नसमवेतविशेषणतया, एवं कवायच्छिन्नाभागस्यामावादिकं श्रोत्रा- च्छिन्नविशेषणविशेषणतया, एवं घटामावादी पटाभावः चक्षुःसंयुक्तविशेष पविशेषणतया, पूर्वमन्यदप्यूहम् । तथापि विशेषणतात्वरूपेणैकैव सागण्यते। अन्यथा पोढा सन्निकर्ष इति प्राचां प्रयादा ध्याहन्येतेति । यदि(१) स्यादुपलभ्येति । अवाभावप्रत्यक्ष योग्यानुपलब्धिः कारणम् । तथाहि । भूतलादौ घटादिशाने जाते घटाभावादिकं न ज्ञायते । तेनाभावोप- लम्मे प्रतियोग्युपलम्भाभावः कारणम् । तत्र योग्यताप्यपेक्षिता सा च प्रति. योगिसस्वमसजन(२)प्रसजितपतियोगिकत्वरूपा । तदर्थश्च प्रतियोगिनो घटादेः सत्वप्रसक्त्या प्रसचित उपलम्भरूपः प्रतियोगो यस्य सोऽभावप्रत्यक्षे हेतुः । तथाहि । यत्रालोकसंयोगादिकं वर्तते तत्र यद्यत्र घटः स्यात्तर्हि उप- लम्येतत्यापादयितुं शक्यते । तत्र घटाभावादिप्रत्यक्षं भवति । अन्धकारे तु नापादयितुं शक्यते । तेन घटाभावादेरन्धकारे न चाचपप्रत्यक्षम् , स्पार्श- नप्रत्यक्ष तु भवत्येव, आलोकसंयोग विनापि स्पाशनमत्यतस्योपादयितुं शक्यत्वात् । गुरुत्वादिकं यदयोग्यं तदभावस्तु न प्रत्यक्षस्तत्र गुरुत्वादिन. मुक्तावलीमयूखः । समवायो न प्रत्यक्ष इति । घटाकाशसंयोगत्य प्रत्यक्षवारणाय सम्बन्धप्रत्यक्ष पावाप्रपप्रत्यक्षस्य हेततेति तेषामभिप्रायः । नैयायिकास्तु संयोगप्रत्यक्षे यावदाश्रयप्रत्यक्ष- स हेतुठेवि स्वीकारेणोक्तदोषवारणसम्भवात् समवायस्य प्रत्यक्षवमेवाभ्युपगच्छन्ति । । स्वसंयुक्तविशेषणतयेति । विशेषणवा च स्वरूपसम्बन्धविशेषः । स्वं चक्षुः तत्सं- युक्तं भूतलं तद्विशेषणता घटामावे घटाभाववभूतलमिति ज्ञाने घटामावस्य विशेषणत्वात् । स्वसंयुक्तसमवेतविशेषणतयेति । स्वं वधुः सत्संयुको घटः तत्समवेता सङ्ख्या उद् विशेषणता रूपाभावे । स्वसंयुक्तसमवेतसमवेतविशेषणतयेति । स चक्षुः तत्संयुचोपटरतत्समवेता एकतादिसंख्या तत्समवेत संख्यात्वादिकं तद्विशेषणता रूपाभावे । योग्यानुपलब्धिरिति । योग्या चासो अनुपलब्धिरिति विमहः । (1) मीमांसकाः अमावो न प्रत्यक्षमितिस्वीकृत्य अनुपलब्धिप्रमाणजन्यानुपलम्मा- मधमिति विषय एवेति वदन्ति तन्मतं दूषयति-यदिस्यादिति- (२) प्रतियोगिनः घटादेः सत्तायाः प्रमञ्जनं आरोपः इति प्रतियोगिसत्वप्रसञ्जन 'पत्रपटः स्याद्' इत्याकारकस्तेन प्रमजितः आरोपितः प्रतियोगी तर्हि उपलभ्येत' इत्यागेपविषयो घटोपालामा घटप्रत्यक्षं तदेव प्रतियोगी यस्य तत्वमित्यर्थः । इति नभ्य-व्याकरण-हित्याचार्य श्रीरामगोविन्दशतरचित टिप्पणी समाता । - ·७८ मयूषसहितमुक्तावलोसमेता [प्रत्सव त्यतस्यापादयितुमयस्यत्वात् । धायौ रूपाभावः । पागणे सौरभाभावः ।। गुडे तिकाभावः। ओने शन्दामायः ! मात्मनि सुखामावः । एमादायस्तत दिन्द्रियेहान्ते तत्तत्प्रत्यक्षस्यापादयितुं शक्यत्वात् । संसर्गाभावप्रत्यक्ष प्रति योगिनो योग्यता । मन्योन्याभावप्रायक्षे त्वधिकरणयोग्यताइपेक्षिता । अतः स्तम्मादौ पिशवादिभेदोऽपि चक्षुषा गृह्यत एवं ॥ ५६ ॥६० ॥ ६१॥ ६ ॥ एवं प्रत्यक्षं लौकिकालौकिकमेदेन निविधम् । तत्र लौकिकप्रत्यक्षे पोरा सनिको परिणतः । अलौकिकसन्निकर्षस्त्विदानीमुच्यते- अलौकिकस्तु व्यापारविविधः परिकीर्तितः । सामान्यलक्षणो ज्ञानलक्षणो योगजस्तथा ।। ६३ ।। अलौकिकस्त्विति । व्यापारः सन्निकर्षः । सामान्यलक्षण इति सामान्य लक्षणं यस्येत्यर्थः ॥ ६ ॥ थर लक्षणपदेन यदि स्वरूपमुच्यते तदा सामान्यस्वरूपा प्रत्यासत्तिरित त्यों लम्यते । तच्चेन्द्रियसम्बद्ध विशेष्यकशानप्रकारोभूतं बोध्यम् । तथादि यन्द्रियसंयुको धूमादिस्तद्विशेष्यक धूम इति छान यत्र जातं तत्र हाने धूपत्वं प्रकार: तत्र धूमत्येन सन्निकण धूमा इत्येवंरूपं सकलधूमविषयक शानं जायते । मन्त्र यदीन्द्रियसम्पमित्येयोच्यते तदा धूलोपटरले धूमत्वम्रमा नन्तरं सकलधुमविषयकं ज्ञानं न स्यात् तत्र धूमत्वेन सहइन्दियसम्बन्धाभा चात् । मन्मते तु इन्द्रियसम्बद्धं धूलोपटलं तद्विशेप्यकं धूम इति ज्ञानम् , तत्र प्रकारोभूतं धूमत्वं प्रत्यासत्तिः। इन्द्रियसम्बन्धश्च लौकिको ग्राह्यः । इदं चहिरिन्द्रयस्थले । मानसस्यले तु ज्ञानप्रकारोभूतं सामान्यमा प्रत्यासतिः। परन्तु समानानां भाना सामान्यम् । तच कचिनित्यं धूमत्वादि, कवि- श्यानित्यं घटादि। यत्रैको घटः संयोगेन भूतले, समवायेन कपाले छातस्त- दनन्तरं सर्वेषामेव तद्भवतां भूतलादोनों कपालादीनां या ज्ञान भवति । मुक्तावलीमयूसः । गुरुत्यादिकमिति । नन्विदमयुक्त पिशाचत्वादिजातेयोग्यत्वेऽपि तदभावस्य स्त. म्भादी प्रत्यक्षत्वानोकरादिति चेन्न । गुफ्त्यादिकमित्यादिपदस्य तादात्म्येन प्रत्यक्षपति- वन्यजातिभिनसामान्यामापरतयाऽदीपात् । पिशाचवजातिः स्वप्रत्य प्रति तादा- स्म्येन न प्रतिवन्धिका पिशाययस्य क्रियाजाठियोन्यत्तिरित्यादिना भयोग्धवृत्तिवन योग्यत्वस्य पूर्वमुकतया सत्रात्यक्षस्यापादानासम्भवेन तस्य प्रत्यक्षप्रतिबन्धकत्वकल्पने बीजाभावात् । पिशाचदिभेदेति । पिशाचे स्तम्मभेदत्य च न प्रत्यक्षम पिशाचर. पस्य भेदाधिकरणस्यायोग्यत्वादिति योभ्यम् । तत्र लक्षणपदेनेति । ननु सामान्य लक्षण स्वरूपं यस्य स सामान्यलक्षमो व्यापार पति स्वीकारे सामान्यरूमा मयावत्तिरिति लभ्यते सामान्य चेन्द्रियसम्बदविशेष्यकता.

·Ire कारिफावली। - o - तत्रेदं योध्यम् । परन्तु सामान्यं येन सम्बन्धेन ज्ञायते तेन सम्बन्धेनाधिकर- 'थाना प्रत्यासत्तिः। किंतु यत्र तद्धटनाशान्तरं तद्धटयतः स्मरणं जातं तत्र सामान्यलक्षणया सर्वेषां तटवतां भानं न स्यात् सामान्यस्य तदानोमभा. चात् । किंचेन्द्रियसम्बद्धविशेष्यक घट इति ज्ञानं यत्र जातं तत्र परदिने इ. न्द्रियं संबन्धं विनापि तादृशज्ञानप्रकारीभूतसामान्यस्य सत्त्वात्तादृशशानं कुतो न जायते, तस्मात्सामान्यविषयकं ज्ञानं प्रत्यासत्तिनं तु सामान्यमित्याह- आसतिराश्रयाणां तु सामान्यज्ञानमिष्यते । प्रासत्तिः प्रत्यासत्तिरित्यर्थः । तथाच सामान्यलक्षण इत्यत्र लक्षणश- दस्प विषयोऽर्थः। तेन सामान्यविषयकं ज्ञानं प्रत्यासत्तिरित्यर्थों लभ्यते । ननु चतुःसंयोगादिकं विनापि सामान्यज्ञानं यत्र वर्तते तत्र सकलपटा. दोनां चाक्षुपादिप्रत्यतं स्यादत माह- तदिन्द्रियजवद्धर्मबोधसामग्र यपेक्ष्यते ॥ ६४ ॥ 1. तदिति । मस्या: यदा वहिरिन्द्रयेण सामान्यलक्षणया ज्ञानं जननी. यं तदा यत्किविमिणि तसामान्यस्य तदिन्द्रियजन्यज्ञानस्य सामग्रो मपे. शिता । सा च सामग्रो चक्षुःसंयोगालोकसंयोगादिकम् । तेनान्वकारादौ चक्षुरादिना तादृशशानं न जायते ॥६४ ॥ ननु शानलक्षणा प्रत्यासचियदि ज्ञानरूपा सामान्यलक्षणापि ज्ञानरूपा तदा तया दोन स्यादत माहु- विषयी यस्य तस्यैव व्यापारो ज्ञानलक्षणः । सामान्यलक्षणा प्रत्यासलिहि तदाश्रयस्य शानं जनयति । ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिस्तु यद्विपयकं ज्ञानं तस्यैव प्रत्यासत्तिरिति । अत्रायमर्थः । प्रत्यक्षे सनिक विना भान न सम्भवति । तथा च सामा- ग्यलक्षणां विना धूमत्वेन सकलधुमानां वद्वित्वेन सफलवह्नीनां च भानं कथं भवेचदर्य सामान्यलक्षणा स्वीक्रियते । नच सकलवद्विधूमभानाभावे का क्षतिरिति वाच्यं, प्रत्यक्षधूमेवह्निस. मुक्तावलीमयूखः । न प्रकारीभूतं बोध्यम् तथाच यनेन्द्रियसंयुक्तो धूमस्तद्विशेष्यकं ज्ञानं धूम इति तत्र ज्ञाने. प्रभारीभूतं धूमत्वं तेन सालिकर्षेण सकलधूमविषयकं ज्ञानं जायते इति अत्र सामान्यपदेन समानानो मात्रः सामान्यमिति व्युत्पत्या धर्ममात्रं गृह्यते न तु जातिमात्रम् एवं च यत्र घटनाशानन्तरं तद्घटवतः स्मरणं जातं तत्र सामान्यलक्षणसन्निकण सर्वेषां पद्- परतो स्मरण न स्यात् घटरूपसामान्यस्य तदानीममावादिति चेन्न सामान्य लक्षणं विषयो यस्य स सामन्यलक्षण इति स्वीकारेण सामान्यज्ञानस्वरूपप्रत्यासत्तेलाभेन घटरूप- घामान्यस्सामावेपि तज्ज्ञानरूपप्रत्यासत्तः सत्त्वेनादोषादिति सम्झेपः । ननु यदि सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्तिनिरूपा ज्ञानलक्षणापि ज्ञानरूपा तदा तयो/दो- ने स्वादिति चेन सामान्यलक्षणाप्रत्यारतिहि सामान्यायस्य ज्ञानं जनयति ज्ञानलक्षणा उपदिषयक ज्ञान तत्त्यैव प्रत्यासत्तिरिति तयो दाद ।

·मयूखसहितमुक्तावलोसमेता- {प्रत्यद म्वन्धस्य गृहीतस्यादन्यधृमस्य चानुपस्थितामो वहिन्यान्यो न येति संशयानुपपत्तः। मन्मते तु सामान्यलक्षणया सफलधूमोपस्थिती कालान्त रोयदेशान्तरोयधूमे वहिव्याप्यत्वसन्देहः सम्भवति। न च सामान्यलक्षणस्वीकारे प्रमेयत्वेन सकलप्रमेयशाने जाते साया. पतिरिति याच्य, प्रमेयस्येन सकालप्रमेयमाने जातेऽपि विशिष्य सकलपदा- नामशातत्वेन सार्यश्याभायात् । एवं शानलक्षणाया अस्वीकारे सुरभि चन्दनमिति झाने सौरभस्य भानं कथं स्यात् । यद्यपि सामान्यलक्षणयापि सौरभमान सम्भवति तथापि सौ. रभवस्य भानं ज्ञानलक्षणया । एवं यत्र धूमावेन धूलोपटलं हातं तत्र धृलो पटलस्थानुव्यवसाये भान शानलक्षणया। योगजो द्विविधः प्रोक्तो युक्तयुभानभेदतः । योगज इति । योसस्य सजनितो धर्मविशेषः श्रुतिस्मृतिपुराणादिप्रति- पाद्य इत्यर्थः । युक्तयुञ्जानमेदत इति । युक्युझानरूपयोगि विघ्पादमस्य- दैविध्यमिति भावः ॥ ५॥ युक्तस्य सर्वदा मान चिन्तासहकतोऽपरः । युक्तस्य तायद्योगजधर्मसहायेन मनसा नाकाशपरमारवादिनिखिलपदार्थ गोचरं ज्ञानं सर्वदेव भवितुमर्हति। द्वितीयस्य चिन्ताविशेषोऽपि सहकारीति। इति श्रीविश्वनाथपञ्चाननमहावार्यविरचितामा सिद्धान्तमुक्तावल्या प्रत्यक्षखण्डम् । मुक्तावलीमयूखः । ननु सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिः किमर्थमङ्गीकियत इति चेष्ट्रयतामु यदि सामान्य- लक्षणा प्रत्यातिन स्यात् तदा प्रयत्नधूमे पहिधम्बन्धस्य पृहीतत्वात् धूमान्तरस्य चार- पस्थितत्वात् धूमो पहिल्याप्यो न वेति संदेही न स्यात् मम तु सामान्यलक्षणया धूमत्वेन सकलधूमानो वहिरवेन सरुवहौनां च ज्ञाने जाते कालान्तरीयदेशान्तरीमधूमे बहिव्याप्य- त्वसंदेवः सम्भवतीति । ननु शानलक्षणाप्रत्यासः किं प्रयोजनमिति चेदुच्यते ज्ञानलक्षणाया अस्वीकारे भु. रभि चन्दनमिति ज्ञाने सौरभस्य भानं न स्यान चक्षुषश्चन्दनेन सुलिकस्य सरवेषि सौर. मए सहिवर्षाभावात् । नव वनपश्चन्दनेन सयोगसनिकर्षसत्त्वे सौरभेणापि स्वसंयुक्तसम कायस्वन्निकोडरयेवेति फयमेतदिति वाच्यम् योग्यचक्षुः सन्निकोभावेन सौरभस्म मान दिलाए । । यद्यपि सौरभस्य भान सामान्यलक्षणयापि सम्भवति तथापि सौरभवस्य मान ज्ञान- लक्षणयैव एवं च सौरमाशे चक्षुषोऽलोकिकस्सन्निकः चन्दनाशे व लौकिक पन्निकर्ष इति योध्यम् । शनलधासनिकर्षश्च स्वसंयुकमनः संयुकामसमवेतज्ञानविषयरवरूप एवं चष्ठः तत्संयुक्त मनः सत्संयुकधारमा नराधमवेत धौरमज्ञानं तविषयत्वं शौरभ इति तत्वम् । रामेसातजन्मसूर्यनारायणोदिते । मुहावनिमयूसेऽस्मिन् प्रायदं पूर्णतामगात् ॥ इति न्यायव्याकरणाचार्य सूर्यनारायणमरविते मुजावलोमयूखे प्रत्यक्षपण्डे संपूर्णम् । -- . +

·* श्रीगणेशाय नमः *
मयूखसहितमुक्तावलीसमेता
कारिकावली
अनुमानखण्ड:
न्यायसिद्धान्तमुक्तावली।
व्यापारस्तु परामर्शः, करणं व्याप्तिधीभवेत् ॥ ६६ ॥
'अनुमायां, ज्ञायमानं लिङ्गं तु करणं न हि ।
अनागतादिलिङ्गेन न स्यादनुमितिस्तदा ।। ६७ ।।
अनुमिति व्युत्पादयति । व्यापारस्त्विति । अनुमितो व्याप्तिज्ञानं
करणं, परामर्शो व्यापार।
तथा हि-येन पुरुषेण महानसादी धूमे वह ाप्तिहोता, पश्चात्
स एव पुरुषः क्वचित् पर्वतादायविच्छिन्नमूलां धूमरेखां पश्यति, तदन-
न्तरं धूमो पहिव्याप्य' इत्येवंरूपं व्याप्तिस्मरणं तस्य भवति, पश्चाच्च घ.
हिग्याप्यधूमयानयमिति ज्ञानम् , स एव परामर्श इत्युच्यते । तदनन्तरं
पर्वतो चह्निमानित्यनुमितिर्जायते ।
अत्र प्राचोनास्तु व्यान्यत्वेन शायमानं लिङ्गमनुमितिकरणमिति पद-
ति, तद् दूषयति। शायमानमिति । लिङ्गस्याऽनुमित्यकरणत्वे युक्ति-
माद । अनागतादोति । यद्यनुमितो लिङ्गं करणं स्यात्, तदाऽनागतेन
लिङ्गेन, विनष्टेन, चाऽनुमितिर्न स्यात् , अनुमितिकरणस्य तदानीमभा.
.
चादिति ॥ ६६ ॥ ६॥
मुक्तावलीमयूरः।
व्यापार इति । तज्जन्यले सति तज्जन्यजनकरवं व्यापारत्वम् परामशों हि व्या-
तिष्ठानजन्यः व्याप्ति ज्ञानजन्यानुमितिजनकश्चैति भवति तस्य व्याप्ति ज्ञानव्यापारत्वमिति ।
अनागतेनेति । तथा २ इयं शाला भाविवहिमती भाविधूमात् , इयं घाला
बढोतवहिमती अतीतधूमात्, इति अनागतविनष्टाभ्यां लिहाभ्यामनुमितिर्न स्यात्
तदानी लिहस्य धूमस्याभावात् । मम तु धूमस्याभावेऽपि धूमज्ञानस्य सत्वास दोष
इति भावः ॥६६॥६॥

·२ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता [अनुमान व्याप्यस्य पक्षचित्वधीः परामर्श उच्यते । व्याप्यस्येति । व्यातिविशिष्टस्य पक्षण सह वैशिष्टयागादिशानमनु- मिती जनक, तच्च 'पक्षे व्याय' इति ज्ञानं, 'पक्षो व्याप्यवा' इति भानं चा, अनुमितिस्तु 'पक्षे व्याप्य' इति ज्ञानात् 'पक्षे साध्यम्' इत्याकारिका, 'पक्षो व्याप्यवान्। इति शानात् 'पक्षः साध्यवान्। इत्याकारिका। मुकावलीमयूखः। अनुमितिस्विति । अयं भावः द्विविधादपि परामर्शात् 'पक्षः साम्यवार' इत्येव- माकारानुमितिस्वीकारे यदा व्याप्यप्रकारकपक्षविशेष्यकपरामर्शदनुमिति ता तदा पद. प्रकारकव्याप्यविशेष्यमा परामयों नारित यदा ध पक्षप्रकारकच्याप्यविधेयकपरामर्शदन- मितिओता तदा व्याप्यप्रकारकपक्षविशेष्यक परामर्शो नास्तीति कारणभावे कार्योत्पाद रूपन्यतिरेकन्यभिचारसस्वात् कस्यापि परामर्शस्य कारणत्वं न स्यात् यतः पक्षो ज्या- प्पवान्' इत्याकारकपक्षविशेष्यकपरामर्शात् पक्षविशेष्यका 'पना साम्यवान , इत्याका- रिका, 'पो व्याप्य इति व्याप्यविशेष्यकपरामर्शात् साम्यविशेष्यिका 'पक्षे साम्यम्' इ. याकारिकाऽनुमितिः स्वीक्रियते एवं च एकधर्मावच्छिन्नकार्य प्रति यदानेकधर्मावच्छिमत्य ব্যাখ্যা ব লিবশি সন এ ব্যাঘাষবিহীকালুমিনিৰাবন্তি प्रति व्याप्यप्रकारकपक्षविशेष्यकपरामर्शत्वावच्छिन्नस्य , पक्षप्रकार फसायविशेष्यकानुमि- तित्वावच्छिक प्रति च पक्षप्रकारकव्याप्यविशेष्यकपरामर्थत्वावच्छिनस्य कारणतया एक धर्मावच्छिन्नकार्य प्रति अनेकधर्मावपिउन्नस्य कारणस्याभावात व्यतिरेकन्यभिचारः । एतदुर्गा भवति-पहिव्याप्यघूमवान् पर्वतः' इति परामर्शात् 'पर्वतो बहिमान्' इत्याकारानुमितिः 'पर्वते पहिव्याप्यो धूमः' इति परामर्थात् पर्वते पहिः' इत्याका रानुमिति यते इति । ननु परामर्शस्य व्याप्यप्रकारकपक्षविशेष्यकपक्षप्रकारकव्याप्पविशेष्यकान्यतरपरामर्शत्वेन पक्ष साम्यवानियाकारानुमिति प्रति कारणतास्वीकारेण अन्यतरपरामर्शत्वावच्छिनकारपस्य सत्त्वान व्यतिरेक-यभिचारः कारणापच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकारणाभावे :कार्यता- बच्छेदकावच्छिन्न कार्योत्पादस्येव व्यतिरेकव्यभिचाररूपस्वादिति चैन-तद्विषत्वे पति तभेदवान् यः तत्प्रतियोगिकभेदवत्वम् अन्यतरत्वम् यया घटभिन्नत्वे सति पटभेदपद एतद्वयातिरिक्तं जगन्मात्रं वभिन्नत्वमेतद्द्ये इति इदमेव घटपटान्यतरत्वं नाम एवं पक्षविशेष्यकपरामर्शभिभावे सति व्याप्यविशेष्यकपरामर्शभिन्न एतवयातिरिक्तं जग- न्मानं तद्भिन्नत्वं विविधपरामर्श इति इदमेव पक्षविशेष्यकव्याप्यविशेष्यकपरामर्शान्यत- रत्वमिति एवं चान्यतरत्वरूपकारणतावच्छेदककुक्षी बातः प्रवेशेन विशेष्याविशेषणमाव- व्यत्यासेन व्याप्यविशेष्यकपरामर्शभिन्न प्रति पक्षविशेष्यपरामर्शभिन्नो यः तद्भिन्न स्वरूपस्य पदविशेष्यकपरामर्श भिन्नत्वे सति व्याप्यविशेष्यपरामर्श भिन्नो यः सत्यति. योगिकभेदववरूपस्य च धन्यतरवस्य विनिगमनाविरहेण कारणतावच्छेदकरवेन च गोर. वेणान्यतरत्वेन कारणवायाः स्वीकर्तुमयोग्यत्वादिति । 1 ·सुभा] कारिफावली। द्विविधादपि परामर्शात् पक्षः साध्यवानित्येवाऽनुमितिरित्यन्ये । ननु वहिव्यायधूमान् पर्वत' इति ज्ञानं विनाऽपि यत्र पर्वतो धूम. पानिति प्रत्यतं, ततो 'वहिन्याप्यो धूम' इति व्याप्तिस्मरणं, तत्र शानद्वया- देशऽनुमितेर्दर्शनात् व्यातिविशिष्टवैशिष्ट्यावाहिक्षानं न सर्वत्र कारणं, 1 मुक्तावलीमयूसः । द्विविधादपोति । ननु द्विविधादपि परामर्शादेकविधानुमितिस्वीकारे व्यतिरेक- म्पभिवार इति वेल-व्याप्यप्रकारकपक्षविशेष्यकाराम व्यवहितोत्तरक्षणजायमानपक्ष: साध्यवानित्याकारकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति व्याप्यप्रकारकवक्षविशेष्यकपरामर्शस्य का- (पता एवं पक्षप्रकारकन्याप्यविशेष्यकपरामर्शाध्यहितोत्तरक्षण जायमान 'पक्षः साम्यवान्। त्याकारकानुमितित्वावरिछन्न प्रति प्रक्षप्रकारकव्याप्यविशेष्यकपरामर्शस्य कारणता इति (बोकारेण व्यतिरेकथ्यभिचाराभावात् । वस्तुतस्तु एतदपेक्षयापि लाघवात् पक्षनिष्ठविषयतानिरूपितव्याप्यनिष्ठविषयताका परामर्शवेन विविधपरामर्शस्य 'पक्षः साध्यवान्' इत्याकारानुमिति प्रति कारणतास्वी पारद् व्यतिरेकव्यभिचारवारणं बोष्यम् , द्विविधपरामर्शात् पक्षविशेष्यकसाप्यविशेष्यका. मितिदयस्वीकारस्तु नोचितः अनुभवाविरोधादिति भावः । चित्तु अनुभवानुरोधेन पक्षविशेष्यकादेव परामर्शदनमितिर्जायते न तु व्याप्यविशे. म्यकात् अत एव वहिव्याप्यधूमाथायमित्याकारकः पक्षविशेष्यक एवोपयन इति वदन्ति । भीमासकः शश्वते नन्विति । इदं हि तेषां मतम् यन्महानसादौ वह्निसहचरितधूमद- नेन 'धूमो वहिव्याप्य' इति व्याप्तिप्रहे जाते पश्चाद् 'पर्वतो धूमवान्' इति पक्षधर्मता- मानात् 'पर्वतो वहिमान्' इत्यनुमितिर्जायते व्याप्त्यनुभवस्यानुमिति प्रति कारणता तु संस्कारद्वारा । न च संस्कारजन्यत्वेन अनुमितेः स्मृतित्वापत्तिरिति वाच्यम् संस्कारजन्य- बस्य संस्कारप्वंससाधारण्येन स्मृतित्वाप्रयोजकत्वादिति । न्यायमते तु महानसादौ वहि- पहरिवधूमदर्शनेन 'धूमो वहिण्याप्य' इति व्याप्त्यनुभवः ततः 'पर्वतो धूमवान्' इति पशाचितासानं ततः व्याप्तिस्मरणं ततः परामर्शः ततोऽनुमितिरिति । व्याप्तिविशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञानमिति । जानाकारच 'वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत' इत्येवरूपः । वहेर्निरूपितत्वसम्बन्धेन व्याप्ती तस्याश्च स्वरूपसम्बन्धेनाश्रये तस्य चाभेदन धूमे तस्य च संयोगेन मतुवयोश्रये तस्य चाभेदेन पर्वतेऽन्वयः समानाधिकरणप्रका- रताविशेष्यतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभाव इत्येक मतम् तयोरभेद इत्यपरं मतम् । आये वद्धि- सावरिछन्ननिरूपितत्वसम्बन्धावच्छितप्रकारतानिरूपिता या व्याप्तिरवावच्छिन्ना विशे- यता साशविशेष्यत्वावच्छिन्नस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिता या आश्रयत्वा वरिमा विशेष्यता तादृशविशेष्यावरिछन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिता या घूनला रिमा विशेष्यता तादृशविशेष्यत्वावच्छिन्नसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता- निरूपिता या प्राश्रयत्वावच्छिन्ना विशेष्यता ताशविशेष्यत्वावरिछन्नाभेदसम्बत्याव- छिन्नप्रकारवानिरूपिता या पर्वतलावच्छिता विशेष्यता तादृशविशेष्यताशालो बोधः, ·४ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [अनुमान- किन्तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मतासानत्वेन कारणत्वस्याऽवश्य- कत्वात् तत्र विशिष्टज्ञानकल्पने गौरवाच्चेति चेन्न- व्याप्यतावच्छेदकाशानेऽपि यदिव्याप्यवानिति सानादमित्युत्पत्तेः लाधवाच्च व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मशाहानत्वेन हेतुत्वम् । किं च 'धृमवान् पर्वतः इति ज्ञानादनुमित्यापत्तिः, व्याप्यतारन्धेद- कोभूतधूमत्वप्रकारकस्य पक्षधर्मताशानस्य सत्वात् । न च गृहामाणव्याप्यतावच्छेदकमकारकपक्षधतामानस्य हेतुत्वान्नदोष इति वाच्यम् । चैत्रस्य व्याप्तिग्रहे मैत्रस्य पतधर्मताहानानुमित्यापः। यदि तापुरुषोयगृह्यमाएव्याप्यतावच्छेदकमकारक तत्पुरुषोयपक्षधर्म- मुक्तावलीमयूखः। द्वितीये तु वहिलावच्छिननिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन प्रकारकारतानिरूपिता या ज्या प्तित्वावच्छिता विशेष्यता तादृशविशेष्यत्वाभिमस्वरूपसम्बन्धावच्छिनप्रकारतानिरूपित्ता या माश्रयस्वावच्छिना विशेष्यता वादविशेष्यत्वाभिन्नाभेदसम्बन्घावच्छिन्नप्रकारता. निरूपिता या धूमत्वावच्छिन्ना विशेष्यता तादशविशेष्यत्वाभिन्न संयोगसम्बन्धावच्छि- न्नप्रकारतानिरूपता या आध्यत्वावछिन्ना विशेष्यता साशविशेष्यत्वाभिन्नाभेद- सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिता या पर्वतत्वावच्छिन्ना विशेष्यता तादृश विशेष्यठा- शाली बांधः। ध्याप्तिविशिष्टवैशिष्टधायगाहित्वनेत्यस्प-व्याप्तिप्रकारतानिरूपित्तहेतुविशेष्य. स्वावन्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षविशेष्यत्ताशालिनियमावेनेति व्याप्तिप्रकारतानिरूपितहेतु- प्रकारतानिरूपितपक्षविशेष्यताशानिनिश्श्यत्वेनेति पार्थः। आय तयो दमतीकृत्यावरछे. द्यावच्छेदकभाववादिमताभिप्रायेण, द्वितीयं समानाधिकरणप्रकारताविशेष्यतयोरभेदवादि- मताभिप्रायेणेति ध्येयम् । अनुमित्युत्पतरिति । अयं भावः, व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मताशानस्या- भावेऽपि समितिदर्शनेन व्यतिरेकभिवारान्नानुमिती व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्ष. धर्मताज्ञानस्य कारणत्वसम्भव इति । मनु तत्रानुमितिरूपकार्यदर्शनेन कारणानुमानात् व्याप्यतावच्छेदकप्रकारक 'पर्वतो धूमवान्' इति ज्ञानं कल्पनीयमिति न व्यभिचार इत्यत माह-लाघवाच्चेति- व्याप्यतावच्छेदकपकारकत्वापेक्षया ध्याप्तिप्रकारकत्वस्य लघुत्वादिस्यर्थः । ननु तावच्छेदकलापर्व मीमांसकाना तु पूर्वो कल्पनालाघवमित्युभयोः साम्ममि- स्थत आह-किंचेति। तत्पुरुषसमवेत ज्ञानविषयोभता या व्याप्यता तदवाछेदकप्रकारकं पक्षधर्मताशानं तत्पुः रुषसमवेतानुमिती हेतुः, इति कार्यकारणभावस्वरूपमिति भावः । न च तत्पुरुषसमवेतमेव भिमकालीन व्याप्तिज्ञान पक्षधर्मवाज्ञानं बादामानुमितिप्रसरः, मम तु भिषकालोनशा- नाभ्यामनुमितिकरणो मृतस्य विशिष्टज्ञानस्थानुदयानाय दोष इति याच्यम् , शानचा पतं. मानकालीनत्वस्य बोधनेन प्रहे तत्कालानत्वस्यापि लाभेनादोषात् ।

·५ . सादः] कारिफावली। ताशानं तत्पुरुषोयानुमितो हेतुरित्युच्यते, तदाऽनन्तकार्यकारणभावः । मन्मते तु समवायसम्बन्धेन व्यातिप्रकारकपतधर्मताशानं समवायसम्य- धेनाऽनुमिति जनयतीति नाऽनन्तकार्यकारणभावः । यदि तु व्याप्तिप्रकारकशानं पक्षधर्मताशानं च स्वतन्त्रं कारणमित्युच्यते-- तदा कार्यकारणभारद्वयं, 'हिन्याप्यो धूम मालोकवांश्च पर्वत' इति शानादप्यनुमितिश्च स्यात् । इत्थं च यत्र ज्ञानद्वयं, तनाऽपि विशिष्टज्ञानं कल्पनीयं, फलमुखगौरवस्यादोपत्वात् । मुकावलीमयूखः। कार्यकारणभावद्वयमिति । ननु व्याप्तिप्रकारकपदधर्मताशानत्वेन पक्षधर्मतावि- पयकव्याप्तिप्रकारकशानत्वेन वा हेतुतेत्यत्र विनिगमनाविरहेण हेतुताद्वयं तवापि । न च व्यातिप्रकारकहेतुविशे कनिश्चयावेन हेतुविशेष्यकन्याप्तिप्रकारकनिश्चयत्वेन पाक्षिप्रकारकज्ञानस्य, व्याप्यवादच्छेदकमकारकपक्षविशेष्यकनिश्चयवेन पक्षविशेश्यकश्या- प्यतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयत्वेन पक्षधर्मताज्ञानस्य, कारणत्वेन मीमांसकत्य कार्यकारणभा- वचतुष्टयमिति, नैयायिकमते द्वयमेवेति तदपेक्षया लाघवमेवेति वाच्यम् । नैयायिकमते व्या- प्तिप्रकारत्वहेतुप्रकारत्वपक्षविशेष्यतानां त्रयाणां विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण गुरु- भूतकार्यकारणभावत्रयसत्वेन मीमांसकापेक्षया गौरवात् तथा हि-व्याप्तिप्रकारतानिरूपि- तहेतुप्रकारतानिरूपितपक्षविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेन, पक्षविशेभ्यतानिरूपितहेतुप्रकारतानि- कपितव्याप्तिप्रकारताशालिनिश्चयत्वेन, व्याप्तिप्रकारतानिरूपिता या पक्षविशेष्यतानिरू- पिता हेतुप्रकारता तादृशप्रकारताशालिनिश्चयत्वेन, इति विनिगमनाविरहेण परामर्शकार- गत्यमिति कार्यकारणभावत्रयमित्यपरितोषादाह-वहिव्याप्यो धूम इति । मनु व्याप्यतावच्छेदकानांधूमत्वादीनां कारणतावच्छेदककुक्षौ निवेशेन नार्य दोष, इति चेह-'पहिव्याप्यधूमवान्पर्वत:' 'वहिव्याप्यालोकवान् पर्व', 'वहिव्याप्यवान्पर्वतः' इति ज्ञानत्रयसाधारणकारणत्वानुरोधेन वड्यभावनिरूपितवृत्तित्वाभावप्रकारतानिरूपित- पक्षविशेष्यताशालिनिश्चयावेन कारणतायास्ताहिकैः स्वीकारेण हेतुतावच्छेदकभेदेन कारण- भेदाभावेन लाघवात् । मीमांसकस्य तु-व्याप्यतावच्छेदकधूमत्वादीनां निवेशे व्याप्यताव- दछेदकभेदेनानेककार्यकारणभावोत्पत्तरेव दोषत्वादिति । ननु हान्यायले विशिष्ट जानकरुपने कल्पनागौरवं तार्किकाणामित्यत माह-इत्यंति फलमुखेति । फलं कार्यकारणभावमहस्तन्मुखं तदधौनं गौरवं गौरवज्ञानमित्यर्थः । कार्यकारणभावग्रहोत्तरमुपास्य गौरवशानस्य कारणतानिध्यप्रतिबन्धकत्वासम्भव इति भावः । एतदुक्तं भवति गौरवं नाम कार्यलिङ्गकानुमानातिरिकप्रमाणासिद्धतत्तदनुमित्या व्यवहितपूर्ववर्तिस्वाधयकत्वम् । स्वं गौरवम् । अनुमित्यव्यवहितपूर्ववता स्वाश्रयः पराम- शः तवृत्तित्वं गौरवे । स्वाश्रयस्त्वमित्यस्य स्वाश्रयवृत्तित्वमर्थः। विशिष्टज्ञानत्वेन कारण- तानिश्चये सति कार्यलिङ्गेन तत्तदनुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिपरामर्थनिश्चयः, ततः वाय- गौरदानमिति। २काम 4- ·मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [ अनुमान- व्याप्यो नाम'च्याप्त्याश्रयः, तर व्याप्तिः केत्यत माह-व्याप्तिरिति । व्याप्तिः साध्यवदन्यस्मिन्नसम्बन्ध उदाहृतः ।। ६८ ॥ वह्निमान् धूमादित्यादौ साध्यो वह्निः, साध्यवान् महानसादिः, तद न्यो अलहदादिः, तदवृत्तित्यं धूमस्येति लक्षणसमन्वयः। धूमवान् वद्वेरि- त्यादौ साध्ययदन्यस्मिस्ततायःपिण्डादौ चहः सत्यान्नाऽतिव्याप्तिः । मेघ येन सम्बन्धेन साध्यं, तेनैव सम्पन्धेन साध्यवान योध्या, अन्यथा समवायसम्बन्धेन निमान बहरवयषः, तदन्यो महानसादिः, तब धूमस्य विद्यमानत्वाव्याप्तिप्रसङ्गात् । साध्यवदन्पश्च साम्पत्त्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदवान् योध्यः, तेन यन्फिश्चिदहिमतो महानसादेमिन्ने पर्वतादौ धूमस्य सत्वेऽपि न क्षतिः । मुक्कावलीमयूखः । परामर्शनिरूपणान्तरं व्याप्तिनिरूपणे उपोद्घातसहति दर्शयति-व्याप्यो नामेति । उपपायोपपादकभावः उपोद्घातः । बतिय षोढा-'सप्रसङ्ग उपोद्धातो हेतुतावसरस्तथा। निर्वाहककार्यस्वे षोठा सातिरिष्मते' इत्यभियुक्तोः । तत्रेति । घटकत्वं सप्तभ्यर्थः । एवं व व्याप्यघटकीभूता व्याप्तिः वेत्यर्थः : घटकवं स्वाविषयकप्रतीत्यविषयत्वम् । साध्ययदयस्मिन्निति । साध्यवत्पदं लक्षणया साम्यवत्प्रतियोगिकपर तस्य चा- भेदसम्बन्धन भन्यपदार्थंकदेशे भेदेऽन्वयः, न तु साध्यवरपदार्थस्य प्रतियोगिता सम्बन्धेन भेदे नामार्पयोरेभेदसम्बन्धेनान्वयस्याव्युत्पनत्वात् भेदवतच सप्तम्यर्भनिरूपितत्वसम्बन्धेन वृत्तिवरूपे सम्बन्धपदार्थ तस्यचि :प्रतियोगितासम्पन्धेनामावे । एवं च साध्यवत्प्रतियो. गिकभेदवनिरूपित तिवामावो व्याप्तिरिति तदर्थः । अत्र येन सम्बन्धेनेति । अयं भावः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिषा या सा- प्यनिधाऽवच्छेदकता तनिरूपितावच्छेद्यतावती या प्रतियोगिता तन्निरूपकभेदवनिरूपित- वृत्तित्वाभावो व्याप्तिरित्यर्थः । एवं च समवायेन पहिमान् इति। प्रतीतिसादिकभेदीयप्र. तियोगितावच्छेदकता वहिनिष्ठा सा च न माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिना या च सा. ज्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना संयोगेन वन्हिमालेति भेदीया प्रतियोगितावच्छेदकता तलिरूपकप्रतियोगिताकभेदक्ष न पर्वत इति नान्याप्तिरिति । साध्यवत्त्वावच्छिन्नेति । अयं भाषः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिता साय. तावच्छेदकमात्रा(१वच्छिना या साध्यनिष्ठावच्छेदकता तनिरूपितावच्छेचतावतो या प्रविन योगिता वनिरूपकभेदवनिरूपितवर्तित्वाभावो व्याप्तिरित्यर्थः । मयं भावः, पर्वतः संयोगेन महानसीमहिमालेति भेदीयप्रयोगितावच्छेदकता म साध्यतावच्छेदकमात्रापन्छिला इति तादशो भेदो धर्तुं न शक्यते यथ तादृशः संयोगेन बहिमाति प्रतोतिसाक्षिक सच न पर्वत इति नाव्याप्तिः । (6) पहिभद् घट पदुमयन्नास्तीत्युमवाभावमादायाम्यातिधारणाय मात्र पदम् ।

·७ H कारिकावली। येन सम्बन्धेन हेतुता तेनैव सम्बन्धेन साध्यवदन्यवृत्तित्वं योध्य, तेन सत्यवदन्यस्मिन् धूमावयवे धूमस्य समचायसम्बन्धेन सत्त्वेऽपि नतिः । साध्यवदन्यावृतित्वं च साध्यवदन्यतृतित्वत्यावछिन्नप्रतियोगिता- काभावः, तेन धूमवान् बढेरियन साध्यवदन्यजलहदानिवृत्तित्वाभावेऽपि तिन्यातिः। अत्र यद्यपि इन्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्त्वादित्यादौ विशिष्टस- वायाः शुद्धसत्तायाश्चैक्यात् साध्यवदन्यस्मिन् गुणादाववृत्तित्वं नाऽस्ति, तथाऽपि हेतुतावच्छेदकरूपेणाऽवृत्तित्वं धान्यं, हेतुतावच्छेदकं ताशव- चितानवच्छेदकमिति फलितोऽर्थः ॥ ६ ॥ ननु केवलान्ययिनि शेयत्वादौ साध्ये साध्यवदन्यस्याऽप्रसिद्धत्वाद. गतिः, किञ्च सत्तावान् जातेरित्यादी साध्यवदन्यस्मिन् सामान्यादी हेतु. मुक्तावलीमयूखः। येन सम्बन्धेन हेतुतेति । अयं भावः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिका साथ्य- धावस्छेदकमानावच्छिसा या साम्यनिष्धावच्छेदकता तनिरूपितावच्छेद्यतावती या प्रतियो- गिता तनिष्पकमेदवसिपिता या हेतुतावच्छेदकसम्बन्घावच्छिन्ना वृत्तिता तदभावो व्याप्तिरित्यर्थः । एवं च संयोमेन वद्धिमानेति प्रतीतिमादिभेदकभेदवधूमावयवनिरूपिता समवायसम्बन्धावच्छिना वृत्तिता यद्यपि धूमे वर्तते तथापि साध्यदिननिरूपिवतुतार- टेदकस्योगमन्यन्यावच्छिन्नतिताया अभावो वर्तत एवेति नाम्यातिः । साध्यवदन्यवृत्तित्वत्वावच्छिन्नेति । अयं भावः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाय छिन्ना साध्यतावरछेदकमात्रावच्छिना या साध्यनिष्ठाऽपच्छेदकता वनिरूपितादच्छेयता. बती या प्रतियोगिता तनिरूपितहेतुतावच्छेदकसमयावच्छिमवृतितात्वनिष्ठावच्छेदक- ताकप्रतियोगिताकामावो न्याशिः। एवं धूमवान बहेरित्यत्र घूमवदन्य जलनिरूपित- त्तिरदं वही नास्तीति प्रतीतिमाक्षिकाभावीया प्रतियोगिता वृतितात्यावच्छिषा यथा वर्तते तथा निरूपितत्वसम्बन्धेन जलावच्छिनाऽपि वर्तते इति तादशाभावो धतुं न श- फ्यते किन्तु धूमवदन्यनिरूपितवृत्तित्व नास्तीति एपस्वरूपः स च न यही इति नाति- सातित । वृत्तित्तात्वनिष्ठावच्छेदकताप्रतियोगिताकेत्यस्य तितावनिष्ठापच्छेदकता- भिशा या भवच्छेदकता वदनिरूपिका सती वृत्तितात्वनिष्टावच्छेदकता निरूपिका या प्रतियोगिता तशिरूपकैरयर्थः इति भावः । हेतुतावच्छेदकमिति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावरिलमा साम्यतावच्छेदकमा. धावरिष्मा या साध्यनिष्ठाऽवच्छेदकता तनिरूपितावरछैद्यतावती या प्रतियोगिता त. निरूपकभेदवन्निरूपिता या हेतूतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिमा वृत्तिता तदनवच्छेदक यद्धे- दुतावच्छेदकं तद्वत्वं व्याप्तिरिति लक्षणे पर्यवसनम् ॥ ६॥ भयवेत्यादिलक्षणमवतारयितुमायलक्षणे दोपमाह-मन्विति । श्रर्य मावः, इदं यं वाच्यत्वादिरयादी शेयत्वरूपसाध्यवभेदस्याप्रसिद्धधाऽव्याभिः । एवं सत्तावान् जाते. .

·मयूखसहितमुक्तावलोसमेता- [अनमान- तावच्छेदकसम्बन्धेन समशयेन वृत्तेरप्रसिद्धत्वाव्यामिश्चात श्राह- अथ चा हेतुमानिष्ठपिरहाप्रतियोगिना । साध्येन हेतौरकाधिकरण्यं व्याप्तिरुच्यते ॥ ६९ ॥ नथ वेति । हेतुति निष्टा-वृत्तिर्यस्य स तथा बिरहा- श्रमायः, तथा च हेत्वधिकरणवृत्तिर्योऽभावस्तदप्रतियोगिना साध्येन सह हेतोः सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरुच्यते । अत्र यद्यपि घहिमान् धूमादित्यादी हेत्वधिकरणपर्वतादिवृत्त्यमावप्र- तियोगित्वं तद्वयादेरस्तीत्यव्याप्तिः । न च समानाधिकरणवद्विधूमयोरेय व्याप्तिरिति वाच्यम् । तत्तदहया- देरप्युभयाभाषसत्वात् , एकसत्त्वेऽपि दयं नाऽस्तीति प्रतीतेः । गुणवान मुकावलीमयूखः । रिपत्र सत्तावदन्यसामान्यादिनिरूपितहेनुतावच्छेदकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नस्तित्वाप्र- सिद्धचा तदभावासियाऽन्यासिरिति । ननु भेदरतियोगितानवच्छेदकरवरूपकेवलान्वयित्वनिश्चयकाले पशताघटकसंशयामा. धानानुमितिः तच्छून्यकाले च भ्रमात्मकन्यासितानादेवानुमितिः सिपाधयिषाविरहवि- शिष्टसिद्ध्यभावरूपपक्षतात्दोपगमेऽपि मीमांसकमते केवलान्वयिसाध्यकानुमिरयनहरका रान्नेदं दूपमित्यवराह-किश्चेति । हेतुदिति । हेतुनिष्ठ हेखधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिताम्यसामानाधिकरण्य ध्यामिः । पर्वतो हिमान्धूमादित्यत्र हेतुघूमतदधिकरण पवतरतनिष्ठोऽत्यन्तामावः घटो नास्तीति प्रतीति साक्षिकस्तत्प्रतियोगी घटः, अप्रतियोगी बहिः स एव सायः तेन सा- मानाधिकरण्यं धूम, इति लक्षणसमन्वयः । গৰি। ৰহিমান্ত খুবিধে গুনববিগে বরবলিষ্ঠামোমারঃ • हानीयचहिर्नास्तीति प्रवीतिमाक्षिकः एवं हेत्वधिकरणे महानसे पर्वतीयवहिर्नास्तीति प्रतीतिमाक्षिकः तत्प्रतियोगी चालनीन्यायेन महानसीयवहपादिरप्रतियोरी न कोऽपि वहिरित्यव्याप्तिः। तत्तदहयादरपोति। वद्धिमान् धूमादित्यत्र हैवधिकरणे पर्वते पर्वतीयवलिपटोभ- यं नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकपर्वतीयवाहियटोमयाभावस्य सस्वात् तत्प्रतियोगी पर्वतीयव- हिरित्ति समानाधिकरणबहिधूमयोरेव व्याप्तिरित्युत्तावपि न निस्तार इति भावः । इदमु. पलक्षगम् । विशिष्टामावमादायाव्याप्तिरित्यपि बोप्यम् । न शिष्टयव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्न प्रतियोगिताकारनामावविशेषायाम्नाय दोष इत्यरचेराह-गुणवानिति । अन हेतोरेकव्यकितया समानाधिकरणयोरेव व्यातिरित्यु- कावपि न निस्तारः । तथा हि गुणवान् द्रव्यत्वादित्यत्र द्रव्यत्वाधिकरणे जले गन्धो नास्ति हैवधिकरणे पृथिच्या स्नेहो नास्ति तादृशे वायौ रूप नास्तीति चाळनीन्यायेन तद्गु. पानाममावसत्त्वात् प्रतियोगित्वमेव साध्ये इत्यन्याफ्या सामानाधिकरणयोरेव ज्या- सिरित्सम्युपमान्नुमक्यामिति भावः ।

·कारिकावलो। द्रव्यत्वादावन्याप्तिश्च। तथाऽपि प्रतियोगितानवच्छेदकं यत् साध्यतावच्छेदकं तद्वच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति वाच्यम् । ननु रूपत्वव्याप्यजातिमत्त्वान् पृथिवीत्वादित्यादो साध्यतावच्छेदिका रूपत्वज्याप्यजातयः, तासां च शुक्लत्यादिस्वरूपाणां नीलघटादिवृत्त्यभा. वप्रतियोगितावच्छेदकत्वमस्तीत्यव्याप्तिरिति चेन- तत्र परम्परया रूपत्वब्याप्यजातित्वस्यैव साध्यतावच्छेदकत्वात् , न हि तादृशधर्मावच्छिन्नाभावः काऽपि पृथिव्यामस्ति, रूपत्वन्यायजातिमा- मास्तोति बुद्धयापत्तः। एवं दण्डयादौ साध्ये परम्परासम्बद्धं दराडत्यादिकमेव साध्यतावच्छे- मुक्तावलीमयूखः । बद्रूपवान् (१)तदसादित्यत्र लक्षणसमन्वयसम्भवनासम्भवाभावादन्यात्यभिधानम् । तथापीति। एवंच हेत्वधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावीयप्रतियोगितामवच्छेदकं सत्याभ्य- वावच्छेदकं तदवच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति लक्षणं निपन्नम् , तथा च गुणवान् द्रव्यखादित्यत्र द्रव्यत्वाधिकरणे गुणो नास्तीत्यभावो धर्तुं न शक्यते किन्तु रूपं नास्ति रसो नास्तीत्येवमादिरेव तदोया प्रतियोगिता रूपरसादिनिष्ठा प्रतियोगितावच्छेदक रूपत्वादिकमनवच्छेदकं गुणवं तदेव साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नेन गुणेन द्रव्यत्वरूपहेतोः सामानाधिकरण्यसत्वात्समन्वयः । नन्विति । रूपत्वव्याप्यजातिमत्वान् पृपिवीत्वादित्यन पृथिवीत्वाधिकरणे पीतघटे नोलो नास्ति, रकपटे पीतो नास्तीत्येवं चालनीन्यायेन सर्वेषामपि रूपाणाममावसत्वा- सवा अपि रूपत्वव्याप्या नौलत्वादिजातयः प्रतियोगितावच्छेदिकाः सम्पन्नास्ता एव च साम्यतावच्छेदिकाः इति हेत्वधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावीय प्रतियोगितानवच्छेदिका न पम्प- मा इत्यच्यातिः । परम्परयति । स्वायसमक्यासम्बन्धेनेत्यथः । स्वं रूपत्वव्याप्यजातित्वं तदा. श्रयः रूपत्वव्याप्यनीलस्वादिजातिः तत्समवायो रूपे एवं च पृथिवीत्वाधिकरणे स्वाश्रय- समवायसम्बन्धेन रूपत्वज्याप्यजातित्ववाजास्तीत्यभावो धर्तु न शक्यते पृथिस्वाधिकरणे स्वाश्रयसमवायसम्बन्धेन रूपत्वव्याप्यजातित्ववतो नीलरूपादेः प्रतियोगिनः सत्त्वादिति प्रतियोगितावच्छेदक पूर्वोक्तरीत्या नीलस्वादिकमनवच्छेदकं रूपलव्याप्यजातिस्वं तदेव साध्यतावच्छेदकमित्यदोषः। एवमिति । मठो दण्डिमान् दण्डिसंयोगादियन्त्र दण्डिसंयोगाधिकरणमनुयोगिता- सम्बन्धेन मठः तनिष्ठोऽभावः तद्दण्डी नास्तीति तदभावोया प्रतियोगिता तत्तदण्डि- निष्ठा प्रतियोगितावच्छेदको दण्डः स एव साम्यतावच्छेदक इत्यव्याप्तिः स्वाध्याश्रयत्व- रूपपरम्परासम्बधेन दण्डवस्य मान्यतावच्छेदकत्वानोकारे तु-दण्डिसंयोगाधिकरणे स्वाथयाधमत्वसम्बधेन दण्डत्ववानास्तीति वक्तुं न शक्यते अपि तु घटोनास्तीत्येवमा. . दिरिति नान्याप्तिः । (1) वदपवानिति हेरवाधिकरणे तद्रव्ये तद्रूपं नास्तीत्यभावोदतुं न शक्यते किन्तु घटामावस्तरप्रति. योगी घटः, अप्रतियोगी साध्यं तद्रूपं तेन समानाधिकरण्यं तद्रसे इति सदणसमन्वयादसम्भबो नोक्तः ।

·। मयूखसहितमुक्तावलीसमेता [अनुमान दकं तच प्रतियोगितानरच्छेदकमिति । साध्यादिभेदेन व्याभेदात् ताशस्थले साध्यतावच्छेदकतावच्छेदक प्रतियोगितापच्छेदकतानवच्छेदकमित्येव लक्षाघटकमित्यपि वदन्ति । हेत्वधिकरणं हेतुतापच्छेदकविशिष्माधिकरणं वाच्यम् , तेन द्रव्यं गुण- कर्मान्यत्वविशिष्टसत्त्वादित्यादौ शुद्धसत्ताधिकरणगुणादिनिष्ठाभावप्रतियोगि- स्वेऽपि द्रव्यत्यस्य नाऽध्यातिः । एवं हेनुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेवधिकरण बोध्यम् , तेन समयायेन धू. माधिकरणतदवयवनिष्ठामायप्रतियोगित्वेऽपि वहनांच्यातिः। अभावश्च प्रतियोगित्यधिकरणो योध्यः । तेन कपिसंयोग्येतद्वृक्ष- मुक्तावलीमयूखः । साध्यादिभेदेनेति । तारास्पले लक्षणान्तरमेव कर्तव्यम् । हेत्वधिकरणनिष्ठात्य. ताभाषीयप्रतिमोगितादच्छेदनातानवच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकं तदाश्रयाव- छिनमाच्यसामानाधिकरय ध्यातिरिति लक्षणमास्थेयमित्यर्थः । ननु द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसरवादित्यादौ "विशिष्टं शुसानातिरिच्यते। इति न्यायाच्छुद्धसत्ताधिकरणे गुणस्तविछामायः 'द्रव्यावं नास्तीनि' प्रतीतियादिकरतदीयम. तियोगितावच्छेदक द्रव्यरवं तदेव साध्यतावच्छेदकं प्रतियोगितामवच्छेद के न जातमित्य- व्यासिरत भाइ-हेत्वधिकरणामिति । न च हेतुतावच्छेदकविशिष्टसत्तात्वविशिष्टसत्य स्य गुणे सत्वादेवं विवक्षायामप्यन्यारप्रतीकार इति वाच्यम्-हेतृतावच्छेदकावच्छि बनिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्वविशिष्टस्य हेत्वधिकरणपदेन विवक्षणात, एवं च विधि सत्तात्वावच्छिन निरूपकतानिरूपताधिकरणत्वं द्रव्य एव न गुणे द्रव्यं विशिधसत्ताव दिति प्रतीतेरित्यदोष इति भावः । नन्वेवमपि वहिमान धूमादिस्यन्न समवायेन धूमाधिकरणं धूमावयवस्तनिष्टोऽभाषः धहि स्वीतिपतीतिमाक्षिकः तत्प्रतियोगितावच्छेदक विश्वमित्यव्याप्रित बाह-हेतु. तावच्छेदकसम्बन्धेनेति । तथा च हेतुवावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नहेतुवावच्छेदकाप. च्छिमनिरूपकतानिरूपिताधिकरणस्वविशिष्टनिष्ठभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकै यत्साध्यता. पच्छेदकं तदवच्छिन्नसाम्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः, इति लसणस्वरूपं निष्पन्नम् । नन्, कपिसंयोगी एतदक्षत्वादित्यत्र एतद्वृक्षवाधिकरणमेतदक्षः तनिछोऽभावः पलवलोट्रेन कपियोमो नास्तीति प्रतीतिमानिक: तप्रतियोगितावच्छेदक, कृषिसंयोगवा मित्यव्याप्तिरत थाह भाषति । तमा च एतश शाखावच्छेदेन कपिरयोगस्य सत्वात प्रतियोगिसमानाधिकरण एव कपिसंयोगाभावः न प्रतियोगिव्यधिकरणः किन्तु घटामादादिव तथा तत्प्रतियोगितावच्छेदकै घटस्वमनवच्छेदकं कपिसंयोगावं तदवच्छिन्न- घामानाधिकरण्यमेतत्त्वे इत्यदोषः। ननु प्रतियोगिष्यधिकरण इत्यस्य प्रतियोयनाधिकरणवृत्तीत्यर्थाशीकारे कपिपयोगी एतद्वृक्षवादियन प्रतियोगिनः ऋपिसयोगस्य अनभिकरणं गुणादिकं तनिष्टोऽभावः कपि- संयोगामाव: प्रतियोगिव्यरिकरणः ए एव वृक्ष अधिकरणभेदेनाभावभेदानभ्युपगमादिति ·पः] कारिकारली। वादित्यादावेतनवृत्तिकपिसंयोगाभावप्रतियोगित्वेऽपि फपिसंयोगस्य माऽन्याप्तिः। न च प्रतियोगिव्याधिकरणत्यं यदि प्रतियोग्यविकरणपत्तित्यं, तदा तयेवाव्याप्तिा, प्रतियोगिनः फपिसंयोगस्याऽनविकरणे गुणादी वर्तमानो योऽमावस्तस्यैव वृक्ष मूलावच्छेदेन सत्वात् । यदि तु प्रतियोग्यधिकरणा- चिलं, तदा संयोगो सत्यादिन्यादावतिव्याप्ति: सत्ताधिकरये गुणादी या संयोगामायस्तस्य प्रतियोग्यधिकरणद्रव्यवृत्तित्वादिति वाच्यम् । इत्वविकरणे प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तिविशिष्टस्य विवक्षितत्वात् , स्वप्रतियोग्यनयिकरणोमूतन्यधिकरणवृत्यमाय इति निष्कर्षः । प्रतियोग्यनधिकरणत्वं च प्रतियोगितावच्छेदकाच्छिन्नानधिकरणत्वं Harian मुसावलीमयूखः । तत्प्रतियोगितावच्छेदकं । कपिर्सयोगत्यमित्यव्याप्तिः । न च प्रतियोगियधिकरणेत्यस्य प्रति. योग्यधिकरणावृत्तीत्यर्थः, तथाच वृक्षत्तिकपिसंयोगामावस्य प्रतियोग्यधिकरणत्तिया मतियोग्यधिकरणतिमिहत्वामायानाय्यातिरिति वाच्यम् , एवमपि संयोगी सत्यादि. सत्र सत्यापिकरणे गुणादो वर्तमानो यः संयोगामावः तस्य प्रतियोग्यधिकरणद्रव्यति. सालतियोग्यधिकरणारतित्वं नास्ति किन्तूदासीनस्यैव पटाभारादेः तत्प्रतियोगितार- च्छेदकं घटत्वादिकमनवच्छेदक संयोगत्वमित्यतिव्याप्टेधारन्यादिश्यत थाह-देवधि- करणे इति । हेलविरणावच्छेदेन प्रतियोग्यन धिकरणवृत्तीत्यर्थः, तया च पिसयोगी एवद्वत्वादित्यत्र पिगंयोगामात्रो न हैविधिकरणान्छेदेन प्रतियोग्यनधिकरणतिः गु. पस्य हेलपिकरणत्वामावात् संयोगी सलादित्यत्र व संयोगामावरतया गुणस्य हैवधि- करणलादिति नाल्याप्त्यदिव्याप्ती इति मारः। मन्त्र हेतुसमानाधिकरणेत्यस्य चैमय्यं सत्तावान् पारित्या सत्तामावस्य देखपि. करगावच्छेदेन प्रतियोगिवेयधिकरण्यामावादव्याश्यमावादित्यत थाह-स्वप्रतियोगी. ति । सपद लक्षणपटकामावपरम् । निष्कर्ष इति प्रतियोग्यसमानाधिकरणामावस्येत्यर्थः । तया च हेतुसमाना- घिरगेति विशेषणादेव हेखाधिकरणे इत्याधर्यलाम इति न हेनुसमानाविकरणेत्यस्य वैयप्पमिति भावः। ननु विशिमतावान् जातेरित्यत्र जात्यविकरण गुणस्तन्निष्टोऽमावः विशिष्टसत्ता. मावः न पचारूपप्रतियोगिसमानाधिकरण एर इत्युदामीन एवामावो लक्षणपटको पाय इत्यतिम्माप्तिरत याह-प्रतियोम्यनविकरणत्यमिति । प्रतियोगितावच्छे- दकान्दिननिरूपनानिऽपिताधिकरणताशून्यलं तदर्थः। तथा च विशिष्टयतालाव. विनिमकतानिरूपिताधिकरमाल न गुणे, इति तन्निष्टोऽमावः विशिष्टस तामावः प्र. वियोगिकिकरणः सजात इति नातिन्यासिरिति भावः । एवं च स्वप्रतियोगितावन्दकावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरपताराल्यो हेतु.

·मयूखसहितमुक्कावलीसमेता- [अनुमान चाव्यम् , तेन विशिष्टसचावान् जातेरित्यादौ जात्यधिकरणगुणादौ कि शिष्टसत्ताभाषस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्येऽपि न क्षतिः । अत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वं योध्यम्, ते मानवान् सत्यादित्यादौ सत्ताधिकरपघटादेविषयतया शानाधिकरणस्वे ऽपि न क्षतिः । इत्थं च पह्निमान् धूमादित्यादौ धूमाधिकरणे समवायेन पतिविरहसत्वेऽपि न क्षतिः। ननु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचित्पतियोगिनोऽन धिकरणरवं, तरसामान्यस्य चा, यत्किञ्चित्प्रतियोगितापच्छेदकापच्छिमा नधिकरणत्यं या विवक्षितम् । मुजावलीमयूखः । तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरएतावान य तनिष्टाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदकं वदवच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरएर व्याप्तिरिवि लक्षणं निम्पन्नम्। नन्वेवमपि ज्ञानवान् सत्त्वादित्यत्र सत्ताधिकरणं घटादिकं तनिष्ठोऽभावः, समवायन शानं नास्तीति प्रतीतिमादिकः स च विषयतासम्बन्धेन ज्ञानरूपमतियोगिसमानाधि करणः, इति प्रतियोगिव्यधिकरणो न आतः किन्तदासीन एवं तथेत्यतिव्यातिरत माह- साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रकृते न विषयता किन्न समवाय एव तेन च सम्बन्धेन घटे ज्ञानं न वर्तत इति प्रतियोगिव्यधिकरणो ज्ञानाभावः तत्प्रतियोगितावच्छेदकं ज्ञानवे, इति नातिन्यातिः। एतेन वहिमान् धूमादित्यत्र हेत्वधिकरणे पर्वते समवायेन वहिर्नास्तीति प्रतीतिमा दिकामावमादायान्याप्तिमाशय हेत्वविकरावृत्तिरभावः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छि- न्न प्रतियोगिताको ग्राह्य इति कस्यचिदुक्तिः परास्ता, पर्वतनिष्टस्य समवायेन वक्षपभाव स्य प्रतियोगिनी वहः संयोगेन पर्वतवृत्तिजया प्रतियोगिवैयधिकरपयाभावेन लक्षणाघटक स्वात् । तया च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ननिरूप कतानिरूपिताधिकरणवाशून्य इत्यादि लक्षणं निष्पलम् । · ननु प्रतियोगितावच्छेचकावच्छिन्नस्येति । विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यत्रा च्याप्तिवारणाय प्रतियोग्यनधिकरणत्वं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणवरूप वि. वक्षितं तत्र प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतियोगिनोऽनधिकरणं विदितम् , किं बा प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनसामान्यस्यानधिकरणं विवक्षितम्, पाहोस्थित् यत्किञ्चि त्पतियोगितावच्छेदकोयोधर्मस्तदवच्छिन्नानाधिकरणत्वं विवक्षितम् , श्राद्ये वृक्षः कपि. संयोगी एतवृक्षत्वादित्यत्राव्यातिः,एतवृक्षवाधिकरणनिष्टोयो मूलावच्छेदेन कपिसंयोगो नास्तीत्यमावत्ताप्रतियोगितावच्छेदकं कपिउंयोगत्वं तदवच्छिन्नो वृक्षावृत्तिकपिसंयोगा- ऽपि तदमधिकरणं हेत्वधिकरणमेवृक्षस्तन्निाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव कपि- संयोगवे, इति भव्यातिः तद्वारणायं यदि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यस्यान- धिकरण विवक्ष्यते तदा 'वृक्षः कपिसंयोगी तशवात्' इत्यत्र न दोपः तपा हि प्रति- ·नव E कारिफावलो। पाये कपिसंयोगी एतद्धृतत्वादित्यादौ तथवाव्याप्तिः कपिसंयो- गाभवप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नो वृक्षावृत्तिकपिसंयोगोऽपि भवति दधिकरणं वृत इति। द्वितीये तु प्रतियोगिन्यधिकरणाभावाप्रसिद्धिः-सर्वस्यैवाभावस्य पू. वक्षावृत्तिवविशिष्टस्वाभावात्मकप्रतियोगिसमानाधिकरणवात् । चद्धिमान् धूमादित्यादौ घटाभावादेःपूर्वक्षणवृत्तियविशिष्टस्वाभावात्मक- प्रतियोग्यधिकरणत्वं यद्यपि पर्वतादेः, तथापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तत्प्रतियोग्यनधिकरणत्वमस्त्येवेति कथं प्रतियोगिधिकरणाभावासि- विरिति वाच्यम् । घटाभावे यो वद्यमावस्तस्य घटाभावात्मकतया घटा. मावास्य पहिरपि प्रतियोगी तदधिकरणं च पर्वतादिरित्येवंक्रमेय प्रतियो- गिज्यधिकरणस्याप्रसिद्धत्वात् । यदि च घटाभावादौ वयभावादिभिन्न इत्युच्यते, तदापि धूमाभाववान् वह्नयभावादित्यादायव्याप्ति:-तत्र साम्य- चावच्छेदकसम्बन्धः स्वरूपसम्बन्धः तेन सम्बन्धेत सर्वस्यैवाभावस्य पूर्व मुचावलीमयूसः। योगितारच्छेदककपिसंयोगरवावधिसामान्यस्यानधिकरणीभूतं हेत्वपिकरणमेतदक्षो नास्ति बिन्तु प्रतियोगितावच्छेदकपटत्वावच्छिन्नस्यानधिकरणं हेत्वधिकरणमेततः दात्यभावीयप्रतियोगितावच्छेदके घटत्वम् अनवच्छेदकै कपिसंयोगवं तदेव साप्यताव. छेदमित्यव्याप्यभार इति। द्वितीये तु प्रतियोगियधिकरणाभावाप्रसिद्धिरिति । प्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिमसामान्यस्यानधिकरणमिति विवक्षणे 'वहिमान् धूमात्' इत्यत्र सद्धेतुमाने उभयस्याउम्भवः, तया हि घूमाधिकरणे पर्वते वर्तमानो यः घटाभावः पूर्वक्षगवृत्तित्व- विशिष्टः तस्यैव उत्तरक्षणावच्छेदेन भाभावोऽपि वर्तते इति पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटाभा. वाभावः पर्वते इति 'विशिष्टं शुद्धालातिरिच्यते' इति विशिष्टघटाभावः गुरघटामावस्या रूपोऽस्ति इति घटाभावस्य प्रतियोगी घटः पदाभावाभावश्च घटाभावस्य तृतीयाभावरूप. वात् इति घटरूपप्रतियोगिनः पर्वतेऽसत्त्वेऽपि पूर्वक्षणपतित्वविशिष्टयटाभावाभावरूपप्रति. योगेनः सत्वेन नायं प्रतियोगियधिकरणोऽभावः, एवं पटाभावादिरपीति प्रतियोगिन्यधि- फरणाभावात्रसिदिः। न च शानवान् द्रव्यत्वादित्यनातिन्याप्तिवारणाय साम्यतावच्छेदसम्बन्धेन प्रतियो- ग्यमधिकरणत्वं विवक्षितम् , इति पूर्वक्षणवृतित्वावशिष्टघटाभावाभावरूपघटाभावप्रतियो- पिनः स्वरूपेण पर्वते सत्त्वेऽपि साध्यतावच्छेदकसयोगसम्बन्धेनासावात् प्रतियोगियधि- करण्यमदतम्, इति न प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धिारति वाच्यम् । एवमपि घटा. मावे यो पदपभावः स घटामावरूपः अभावाधिकरणशभावस्याधिकरणस्वरूपत्वात इति घटामावस्य प्रतियोगी वहिप सच साध्यतावच्छेदकरयोगमान्यधेन पर्यते वर्तते इति प्रतियोगित्यधिकरपाभावाप्रसिद्धितादवाथ्यात् । यदि च "धाभावे वक्ष्यभावो भिन्न ३का०म० ·१४ मयूखसहितमुक्तावलोसमेता [अनुमान- क्षवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावात्मफमतियोग्यधिकरणत्वं हेत्यधिकरणस्येति । तृतीये तु कपिसंयोगाभाववान् श्रात्मत्वादित्यादायव्याप्ति:-सत्रात्मा. वृत्तिकपिसंयोगाभावाभावः कपिसंयोगस्तस्य गुणत्वात् तत्पतियोगिता- चच्छेदकं गुणपामान्याभावत्वमपि तदवच्छिन्नानधिकरण हेत्यधिकरण- स्यात्मन इति मैवम्- यादशमतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वं हेतुमतस्तादृशप्रति- योगितानवच्छदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । ननु कालो घटवान् कालपरिमाणादित्यत्र प्रतियोगियधिकरणामा प्रसिद्धिा-हेत्वधिकरणस्य महाकालस्य जगदाधारतया सर्वेषामेवाभावा. नां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन कालिकाविशेषणतया प्रतियोग्यधिकरणात् । मन केचित्-महाकालभेदविशिष्टघटाभावस्तर प्रतियोगिव्याधिक रण-महाकालस्य घटाधारत्वेऽपि महाकालभेदविशिष्टघटानाधारयात, महाकाले महाकालभेदाभायात् । मुक्तावलीमयूखः । एव न घटा भावस्वरूप" इत्युच्यते तदा बढिमान धूमादित्यत्र लक्षणसमन्वयेनासम्भवाभा. वेपि यत्र स्वरूपेण साध्यता हदो धूमाभाववान वहयमावादिति तत्राध्याप्तिः । तृतोयेविति । तथा च घटाभावीययत्किश्चित्प्रतियोगितावच्छेदकपटत्वावच्छिनान- धिकरणवस्य हेत्वधिकरणे सत्वेन न प्रतियोगिव्यधिकरणाभावासितिरिति न हिमान धूमादित्यादायव्याप्तिसम्भव इति भावः । कपिसंयोगामाववालिलि । अर्य भावः । कपिसंयोगामावाभावः कपिसंयोगः तत्र च गुणवं कपिसंयोगवं चेति धर्मद्वयं वर्तते, इति कपिसंयोगामावाभावप्रतियोगि. सावच्छेदक गुणसामान्याभावस्वं कविसंयोगभावस्वं च भवितुमर्हति ततश यत्किन्धिप्रति- योगितावच्छेदकपदेन गुणसामान्याभावत्वं धृतं तदवच्छिनानाधिकरणत्वमात्मन इति तलि- छोऽभावः कपिसंयोगाभावाभावः तत्प्रतियोगितावच्छेदक कपिसंयोगाभावत्वं तदेव पाण्य. तावच्छेदकमित्यव्याप्तिरिति । याशेति । (१)तथा च प्रकृते हेत्वधिकरणयात्मनो चाशप्रतियोगितावच्छेदकगण- सामान्याभावत्वावरिछनानाधिकरणत्वं तावप्रतियोगितानवच्छेदकरवं पिसंयोगाभा- स्वस्थ वर्तते एवेति नाच्याप्तिरिति । कालोघटवानिति । अयं भावः कालपरिमाणाधिकरणे महाकाले समवायसम्बन्धेन पटो नास्तीत्यभावो यद्यपि धतुं शक्यते तथापि छोऽभावः साध्यतावच्छेदककालिकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरण एव जातः इति काशिवधन्धेन काळे वस्तुमाश्रत्य सत्वेन अमावान्तरमपि प्रतियोगिसमानाधिकरणमिति प्रतियोगिध्यधिकरणभावाप्रसि सरिति । अत्र केचिदिति । स्वरूपसम्बन्धेन महाकामभेदः भूतले वर्तते तमेव पटोऽपि वर्तत इति महाकालभेद पशिष्टो घटो जातः, वैशिष्टय च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन, इति महाकालभेदविशिशे घटो महाकाले न वर्तते वत्र स्वरूपसम्बन्धेन महाकालभेदाभावेन (৫) মহাকাশযানুয়ঘর্থিীমিশ্রষ্টবকাবন্দিখি ইবকিংবাৰীখয়ায় प्रतियोगितामा मनाच्छेदकं यत्र साप्यतावच्छेदक तानसाम्पसामानाधिकरण्यं यातिरिति ।

·कारिकावली। वस्तुतस्तु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिभरणीभूतहे- स्वविकरणवृत्यभावप्रतियोगितासामान्य यरसम्बन्धावच्छिन्नत्वयाय- छिन्नखोमयामावस्तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नस्य तद्धेतुन्यापकत्वं यो. भ्यम् । व्यापकसामानाधिकरण्यं च व्याप्तिः । ( यत्सम्बन्धः साध्यतावच्छेद- कसम्बन्धः यद्धर्मः साध्यतावच्छेदकधर्मः । तत्र यदि यद्धविच्छिन्नाभाव- मात्रमित्युच्यते यदा समवायेत यो वयमावस्तस्य प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धः समवायस्वेन प्रतियोग्यधिकरणपर्वतादिवृत्तिः स एव, तत्प्रतियो- गितावच्छेदक वहित्वमित्यव्याप्तिः स्यात् । यदि च यत्सम्बन्धावछिन्नत्वा भावमात्रमित्युच्यते तदा तादशस्य संयोगेन घटामावस्य प्रतियोगितायां संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्यसत्याव्याप्तिः स्यादत उभयमुपात्तम् ) इत्यं च कालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादौ संयोगसम्बन्धन घटा. भावप्रतियोगिनोऽपि घटस्याधिकरणे हेत्वधिकरणे महाकाले वर्तमान स एव संयोगेन घटाभावः, तस्य प्रतियोगितायां कालिकसम्बन्धावच्छिन संघदत्वावच्छिनत्योभयाभावसत्वान्नाव्याप्तिः । ननु प्रमेयवहिमान् धूमादित्यादौ प्रमेयवद्वित्वावच्छिन्नत्वमप्रसिद्ध यम स्यानवच्छेदकत्वादिति चेदन- कम्युनोवादिमानास्तीति प्रतीत्या कम्युग्रीवादिमत्वावच्छिन्न प्रतियोगि- मुक्तावलीमयूसः । महाकालभेदनिशिघटस्यामावादिति महाकालभेदविशिघटाभावः प्रतियोगिव्य धिकरण: सत्यतियोगितारन्टेदक महाकालोदविशिष्टघटस्वमनवम्छेदकं घटस्वं तदवचिनसामाना. विकरायं कालपरिमाणे इति समन्वयः। वस्तुतस्त्विति । पर्वतो वद्धिमान् धूमादित्यादौ प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणीभूत हेत्वधिकरणावृत्तिरभावः संयोगेन घो नास्तीति प्रतीतिसाक्षिका वोपप्रतियोगितासामान्ये संयोगसम्बन्धावधिनत्ववाहित्वावच्छिन्नत्वोभयाभावो वर्तते, 'एकसर द्वयं नास्तीति प्रतीतेः, इति संयोगसम्बन्धेन बहिस्वावच्छिनो धूमहेवोापकः तसामानाधिकरण्यं च धूमे व्याप्तिलक्षणसमन्वयः, एवं कालो घटवान् कालपरिमाणादि- त्यत्र प्रतियोगितावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन पटरूपातियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणतिर. भाव. समवायेन घटो नास्तीति प्रतीति पाशिकः तदीयप्रतियोगितायो कालिकसम्बन्धा- बच्छिमवघटत्वावच्छिन्न त्योभयामावसत्त्वात् कालिकसम्बन्धेन पटवावच्छिन्नः कालपरि. मागरूपहेतोर्यापक इति तसामानाधिकण्यं कालररिमाणे इति व्याप्तिलक्षणसमन्वयः। प्रयमेवहिमानिति । अयं भावः गुरुधर्मस्य प्रमेयवहित्वादेः प्रतियोगितानवच्छेद. रत्वात् पतियोगितार्या प्रमेयवहित्वावच्छिनत्वमप्रसिद्धम् एवं च धूमाधिकरणवृत्तिघटा. भारोपप्रतियोगितायां प्रमेयवहित्वावहिपतस्याप्रसिद्धवेन तद्वस्तिोभयाभावाप्रसि. कम्युनोवादिमानास्तीति । अयं मावः कम्युमोवादिमानास्तीति प्रतीतो यदि दयाव्यातिरिति भावः।

·मयूषसहितमुक्तावलीसमेता- [अनुमान ताविषयीकरणेन गुरुधर्मस्याप्यवच्छेदकरयस्वीकारादिति सक्षेपः ।। ६६ पक्षवृतित्वमित्यत्र पतत्वं किं तदाह- सिपायपया शून्या सिद्धिर्यत्र न विद्यते । स पतस्तत्र घृत्तित्वज्ञानानुमितिभवेत् ॥ ७० ॥ सिपार्धायपयेति । सिपाधयिपाविरह विशिष्टसिद्धयभावः पक्षता, तदा पक्ष इत्यर्थः । सिपायधामात्रं न पक्षता, विनापि सिपाधयिषी धनजितेन मे. धानुमानात् । अत पय साध्यसन्देहोऽपिन पक्षता विनापि सन्देहं तदनुमानात् । सिद्धौ सत्यापि सिथार्धायपासत्वेऽनुमितिर्भवत्येव, अतः सिपायि. पाविरदविशिष्टत्वं सिद्वौ विशेषणम् । तयाच यत्र सिद्धिनास्ति तत्र सिपायिपायां सत्यामसत्यामपि पक्षता, मुकावलीमयुखः। कम्बुवादिमा प्रतियोगिताकामावो विषयः स्यात्तदा यत्किञ्चिद्घटवत्यपि भूतले कम्युभी. धादिमानाम्वीति प्रतीने. प्रमावं स्यादतः काबुमोवादिमत्त्वावच्छिमप्रतियोगिताकाभायो विषयो वाच्यः, एवं च गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमङ्गीकर्तव्यमिति न प्रतियोगि- तायो प्रमेयवाहित्वावच्छिन्नरवमप्रसिद्धमिति । ननु प्रतियोगिताधर्मियोभयामावघटितलक्षणे गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यकस्यलेऽव्याप्ति- शक्कर नौचिता गुरुधौ साध्यतावच्छेदकत्वस्यवानगीकारादिति चेष-स्वरूपसम्बन्धरू. पावच्छेदकताया एवं गुरुघमें प्राचीनरनहीकारेण विषयताविशेषरूपायाः साध्यतावच्छेदक वाया गुरुधप्यङ्गीकारसत्त्वेनादोषादित्यलम् ॥ १९॥ व्याप्तिनिरूपणानन्तरं पक्षतानिरूपणे अनुमितिलक्षणेककार्यानुकूलत्वं सतिः। परा. मर्शनिरूपणानन्तरं पक्षतानिरूपणे तूपोद्घातसतिः तो तु अन्धकस्वयमाह-पतवृत्ति त्वमित्यादिना। सिपाधयिषाविरहति । अयं भावः 'पर्वतो हिमान्इति निश्चयः सिद्धिरिन्यु- च्यते । सा च पर्वतो बहिमान्" इत्यनुमितौ प्रतिबन्धिका, प्रतिबन्धकत्वं च 'कारणीभू- ताभावप्रतियोगित्वम् । प्रकृते च सिद्धयभावस्यानुमिति प्रति कारणत्वात् तप्रतियोगितलं सिवानिति. भवति. या प्रतिवन्धमा । पान्त सिदिसाने 'पर्वते.वयनमितिमें जाय- ताम्' इतीच्छा सिपाधयिषा तस्यो सत्यामनुमितिर्जायते इति सिषाधमिषाया उत्तेजक- स्वम् । उत्तेजकत्वं च 'प्रतिबन्धासमानकालीनकार्यजनकत्वम् । एवं च सिषाधयिषाविर- हविशिष्टसिद्धिः अनुमितेः प्रतिबन्घिका, तदभावच पक्षता सा चानुमितो कारणम् । मेधानुमानादिति । गगन मेघवत् घनगर्जनादिति हि अनुमानस्वरूपम् । तथाचेति । यत्र सिपाधयिषासिद्धी तत्र सिद्धिरूपविशेष्यमावेऽपि सिषाधयिषा. विरहरूपविशेषणस्यामावात् विशेषणामावप्रयुक्तो विशिष्टामावः। यत्र सिषापयिषा अस्ति ·कारिकावली। यत्र सिपाधयिपारित तत्र सिद्धौ सत्यामसत्यामपि पक्षता, यन सि. चिरति सिपाधयिषा च नास्ति तत्र न पचता, सिपाधयिषाविरहरिशि- सिद्धसत्वात्। ननु यत्र परामर्शानन्तरं सिद्धिस्ततः सिषाधयिषा तत्र सिगधयिषा- काले परामर्शनाशानानुमितिः, यत्र सिद्धिपरामर्शसिपाधयियाः क्रमेण भ- वन्ति तर सिपाधयिषाकाले सिर शात्प्रतिबन्धकामावादेवानुमितिः, यत्र सिराथयिषासिद्धिपरामर्शाः सन्ति तत्र परामर्शकाले सिपायिव ना- स्ति, एवमन्यत्रापि सिद्धिकाले परामर्शकाले वा न सिपायपा-योग्य- विभुविशेषगुणानां योगपद्यनिषेधात् , तत्कथं सिपायिषाविरहविशिष्टत्वं सिविशेषणमिति चेद् न- यत्र यहिन्याप्यधूमवान् पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षं स्मरणं या ततः मुक्तावलीमयूखः । सिद्धिय नास्ति तत्र सिद्धिरूपविशेष्यत्य सिपापयिषाविरहरूपविशेषणस्य चाभावादुम- पामावप्रयुतो विशिष्टाभावः । पत्र सिषाधयिषा नास्ति सिद्धिच नास्ति न सिधाप- सिपाविरहरूपविशेषगस्य सत्वेऽपि सिद्धिरूपविशेष्यस्यामानात् विशेभ्याभावप्रयुको वि- शिधनाः । इति त्रिषु स्थलेषु अनुमितिवति यत्र च सिपाथिया नास्ति सिद्धिया- स्ति तक विपयिषाविरह वेशिटसिद्धेस्यत्वात् सिपाधयिशविरहविशिष्टसिद्धपभावरूपए. क्षताया असत्त्वेन नानुमितिरिति । सिषाधयिषाविरहवै राष्टपच सिद्धौ एककालावच्छेदेनकशरीरावच्छेदेने कात्मत्तित्वम् टेन सिषाघ यषाकालीनसिद्धः कालिकसम्बन्धेन सिपाधयिषाविरहविशिष्टत्वेन, घटावच्छे- देनकस्मसात्मने सिपाय यषविरह वैशिष्टत्वेन, वा नानुमितिक्षतिः एककालीनकारी. रावच्छेदेन कात्मवृत्तित्वस्याभावादिति । परामर्शरूपकारसत्वे सिदिरूपप्रतिबन्धसत्वे यदि सिपाधयिषा स्यात्तदा सिधा. परिवाया उत्तेजरत्वं वाच्यं न चैतत्सम्भवतीत्याशयेनाशकृते ननु यति । भय भावः प्रथमं परामर्शस्तद्वितीयक्षणे सिरः सिद्धयुत्पत्ति द्वतीयक्षणे संपाथ येषा वत्र सिकाय येपाकाले परामर्शस्य नाशात् नानुमितिः, यत्र चमेश सिषापयिषामिल হানগর ঘামাই বিমাঘষা নলবিলাধাৰন সরিষাবান্না नमितः, पत्र च कमेण सिसिपरामर्श सपाधयिषास्तत्र सिधा येषाकालेसन शन प्रति. एकामावादेवानुमतिः, यत्र च परामर्शविपाधायेपासेद्धयस्तत्र परामर्शनाचादेव नानु- मितिः, यत्र च सिपाघ यशरामसिद्धयः तत्र उतेजाभावात्प्रतवन्धकसद्भावानानुम- तिः, यत्र च सिद्धसेषापयिषापरामर्शः तत्र प्रतिबन्धसभावादेवानुमितिः, इति सिद्धिकाले परामर्शकाले च न सिषापयिषा इति सिषाधयिषाविरहविशिष्टरवं सिविशेषणं म्यमिति । प्रत्यक्षमिति । ननु वहिव्याप्यधूमवान्पर्वतो पहिमानिति प्रत्यक्षानन्तरं सिषाप- विश्व नौदेति सिपाधयिषासामिष्टसाधनतासानस्य कारणत्वात्तस्य च प्रकृतेऽभावाद सोसलदारपूर्वमिष्टसाधनताज्ञानकपने च प्रत्यक्षमेव न स्यादिच्छासामप्रयाप्रतिरन्याद ·मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [अनुमान- सिपाधयिषा तत्र पक्षतासम्पत्तये द्विशेषणस्यावश्यकत्वात् । अनेदं घोध्यम् । यादृशयादृसिपाधयिषासस्ये सिद्धिसत्वे यल्लिङ्ग- कानुमितिस्ता(शताहसिपाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धयमावस्तलिङ्गकानुमि- तो पक्षता । तेन सिद्धिपरामर्शसत्वेऽपि यत्किञ्चिज्ज्ञानं जायतामितीच्छाया- मपि नानुमितिः । वह्निन्यायधूमवान् पर्वतो पहिमानिनि प्रत्यक्षसत्वे प्रत्य- क्षातिरित शानं जायतामितीच्छायां तु भवत्येव । एवं धूमपरामर्शसत्त्वे था. लोकेन यहिमनुमिनुयामितीच्छामामपि नानुमितिः । सिपार्धायपाविरहकाले यादृशसिद्धिसत्त्वे नानुमितिस्तादृशी सिद्धिवि. शिष्यैव तत्तदनुमितो प्रतिवन्धिका वक्तव्या, तेन 'पर्वतस्तेजस्वी पापाणमयो पहिमानिति ज्ञानसत्त्वेऽप्यनुमितेन विरोधः । परन्तु पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धापि तदवच्छेदेना. नुमितिदर्शनात्पक्षतावच्छेदकावच्छेदनानुमिति प्रति पक्षतावच्छेदकावच्छेदेम साध्यसिद्धिरेय प्रतिवन्धिका पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनानुमिति प्रति तु सिद्धिमानं विरोधि। इद तु योग्यम् । यत्रायं पुरुपो न वेति संशयानन्तरं पुरुपत्यव्या प्यकरादिमानयमिति शानं तासत्यामनुमित्सायां पुरुषस्य प्रत्यक्ष भवति मुफावलीमयूचः। प्रत्यक्षानन्तरमिष्टसाधनताहानोपगमे च सिपाधयिषाकाले तादृशप्रत्यक्षस्य नाशादनुमिति- रेख न स्यात्परामर्शरूपकारणाभावादिति चैन-प्रत्यक्षमित्यस्य अमितीष्टसाधनताविषय- कमिति शेषः। एवं च 'वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतो वहिमान्' अनुमितिरिष्टसाधनम् , इति स. मूहालम्पनात्मकज्ञानानन्तर सिषाधयिषासमावेन परामर्शसद्भावेन चानुमितिरित्याशयात् । सिद्धिपरामर्शसत्वे इति । ननु यत्किञ्चिज्ज्ञानस्यैव सिद्धियेन तस्य पूर्वमेवसरखे- न सिपाधयिषाविषयसिद्धथा सिषाधयिषायाः प्रतिबन्धात् सिषाधयिधैव न स्यादिति चेन्न, सिद्धिपरामर्शसत्वे 'एतदुत्तरकालीनं यत्किञ्चिज्ज्ञानं जायताम्' इतीच्छाविषयावर पूर्वमसत्वेन एवं रूपायाः सिषाधयिषया उत्पत्तौ बाधकाभावादिति । नन्वनुमितित्वप्रकारिकेच्छेवोजिका, तेन च यत्किचिज्ज्ञानं जायतामितीच्छामादाय नानुमतिः सम्भवति इति यादृशयादृशेत्येवंरीत्या सिंघायिषायाः परिचयं कृत्वा तत्त- द्वयक्तित्वेनोत्तेजकत्वकल्पनमफलमिति चैदत आहे. प्रत्यक्षातिरिक्तमिति । एवं च अनुमि तत्वकारिकेच्छैव उत्तेजिकैति वकुमशक्यम् प्रत्यक्षातिरिक्त ज्ञान जायतामिती- छाया अनुमिवित्वाप्रकारकत्वेऽप्युत्तजकत्वादिति भावः । भवत्येवेति । अनुमितिरिति शेषः। विशिष्यवेति । बहित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिनविशेष्यताशालि. निश्चयः हित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताकासमिती प्रतिष न्धक इति भावः। इदं विति । अयं पुरुषो नदेति संशयानन्तरं पुरुषत्वव्यायकरादिमानयमिति शाने F ·. " कारिकावतो। नत्यनुमितिरतोऽनुमित्सायिरहविशिष्टसमानविषयकप्रत्यक्षसामग्री कामि- नौजिज्ञासादिवत्स्वातन्येण प्रतिवन्धिका । एवं परामर्शानन्तरं विना प्रत्यक्षेच्छां पक्षादेः प्रत्यक्षानुत्पत्ते, प्रत्यक्ष- च्याविरहविशिष्टानुमितिसामग्री भिन्नविषयक प्रत्यक्ष प्रतिवन्धिका ॥ ७० ॥ हेतुप्रसङ्गाद्धेवाभासाधिभजते- अनैकान्तो विरुद्धश्चाप्यासद्धः प्रतिपक्षितः । कालात्ययापदिष्टश्च देवाभासास्तु पञ्चधा ।। ७१ ।। अनैकान्त इति । तल्लतणं तु यद्विपयकत्वेन शानस्यानुमितिविरोधि. मुक्तावलीमयूखः । जाते चतुःसंयोगादिरूपायर्या प्रत्यक्षसामप्रया व सत्यामनुमितिर्न भवति किं तु प्रत्यक्ष भवति, अवः प्रत्यक्षपामग्री अनुमिविप्रतिबन्धिका तत्रैवानुमित्सासत्त्वे तु अनुमितिर्भवति इति - जुमित्साया उत्तेजकस्वं बोध्यम् । क्या च म मित्साविरहविशिष्टसमानविषयकप्रत्यक्षसा. मनी अनुमितिप्रतिबन्धिकेति । स्वातन्त्र्येणेति । यया 'कामिनी जिज्ञासा ज्ञानमात्रे विरोधिनी' तथा अनुमित्सावि. रहविशिष्टप्रत्यक्षसामग्री अनुमिती विरोधिनीति भावः । स्वातन्त्र्येण पक्षताकुदयप्र. विधरवेनेत्यर्थः । अयं भावः यथा सिद्धः सिद्धषभावरूपानमितिकारणीभूतपक्षताविघटन- द्वाऽनुमतिप्रतिबन्धिका तथा नेयमिति । एतेन यज्ञपत्त्युपाभ्यायोला सिषाधयि पाविरहवि. शिधसिद्धिप्रत्यक्षसामान्योरन्यतराभावरूपपदता नाभ्युपगन्तव्येति सूचितम् । ननु प्रत्यक्षसामग्या अनुमितप्रतिबन्धकरवे भिन्नविषयकश्त्यशसामग्रीसत्त्वेऽप्यनु. मित्यनुश्यप्रसाद हत्याह-वमिति । अय भावः-वहिल्याप्यधूमवान् पर्वत इति पराम- निन्तरं यदि पर्वतप्रत्यक्षसामग्री चक्षुःसंयोगादिरूपा वर्तते तदाऽनुमितिरेव जायते न प्रत्य- मिति विभिन्न विषयकप्रत्यक्षस्य अनुमितिसामग्री प्रतवन्धिका भवति यदि च प्रत्यक्षे. यावर्वते तदा विभिन्न विषयकप्रत्यक्षं जायते इति प्रत्यक्षेच्छाया उत्तेजकत्वम्। ए' च प्रत्य- इच्छाविरहविशेष्ानुमितिसामग्री विभिन्न विषयकप्रत्यक्षस्य प्रतिबन्धिकेति ॥ ७० ॥ हेतुप्रसङ्गादिति । स्मृतत्वे सति उपेक्षानईत्वं प्रसङ्गसगतिः । विजयलक्षणैकका- देतोरामामा इति व्युत्पत्या हेवाभावपदस्य हेतुदोषपरत्वमभिप्रेत्य हेतुदोषलक्षणमा- ह-तलक्षणमिति । यविषयकत्वेनेत्यत्र तृतीयार्थोऽवच्छेदकत्वं शानस्येत्यत्र पठया निष्ठत्वमर्थ: विरोधित्वं प्रतिबन्यस्त्वम् । तथा च ज्ञानपतित्वविशिष्ट्यद्विपर करवावच्छिन्नप्रकृतानुमिति निष्ठप्रति- वध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतातत्वम् हेत्वाभासत्वम् , 'हदो वहिमान्' इत्यनुमिती "वहप- भाववान हद इति बाधनिश्चयःप्रतिबन्धकः । तथा च प्रकृतानुमितिः 'हदो दहिमान' इत्या- कारिका मा च प्रतिबध्या, इति प्रतिवध्यता वन्निष्ठा तन्निपिता प्रतिबन्धकता 'वदयभा- वान् हद इति ज्ञाने तत्र च वयमाववध्रदविषयकत्वं वर्तते इति । चारित्वमप्यन्त्र मातियोंच्या।

·२० मयूससहितमुक्तावलीसमेता [अनुमान- त्वं तत्त्वम् । तथाहि व्यभिचारादिविपयकायेन ज्ञानस्यानुमिविविरोधि.' स्वात्ते दोपाः । यदिपयकत्वं च याविशिष्टविषयकत्वम् , तेन बाधन. मस्पानुमितिविरोधित्वेऽपि न क्षतिः। तत्र पर्वतो वक्षयभाषानिति वि. शिरस्याऽसिद्धन्यान हेतुदोषः। न च वह्नयभावव्याप्यपापाणमयत्ववानितिपरामर्शकाले पहिल्या प्यधूमस्याभासत्यं न स्यात्तत्र बह्नयमावव्यायवान्पश्न इति विशिष्टस्या- प्रसिद्धत्वादिति वाच्यम्, मुक्तावलीमयूखः । भाववद्धदविषयकावाव च्छना तर वहपभावद्धद इति तस्य दोषत्वम् , एवं पर्वतो धूमवान् वहेरित्यत्र धूमाभाववनिवहेदोषत्वम् । तथा हि हेत्वाभासलक्षणेऽनुमितिपदम- नुमितित:करणान्यतरपरम् इति प्रकृतानुमितिकरणं धूमाभावववृत्तिहिरिति व्याप्तिज्ञान तशिष्ठप्रतिवष्यतानिरूपित प्रतिबन्धकता 'धूमामाववत्तिर्वति' इति निश्चये तदवच्दछेक धूमाभावववृत्तिवहि विषयकत्वमिति धूमाभाववत्तिवहिर्व्यभिचारदोष इति । नन्वत्रावच्छेदकतायदि स्वरूपसम्वन्धरूपा तदा हदो वह्नयमावधान् इति ज्ञानीय. बहयभाव विषयकावे स्वरूपपवन्धपावच्छेदकत्वसत्यात् वहयभावे दोपलक्षणातिव्याप्ति- रतोऽनतिरिकवृत्तित्वरूपा विवक्षणीया। तथा च वयभावविपयकत्वस्प हदोषहमान इत्य- सुमित्य प्रतिबन्धके यहयभाष इति ज्ञाने सत्त्वेन अनुमिति प्रतिवन्धकतानिरित वृत्तितया मनतिरिक्तवृत्तिवरूपावच्छेदकावाभावेन वह्नयभावेऽतिव्याप्तिवारणेऽपि विशिष्टं शुद्धाषा- तिरिच्यत' इति न्यारेन वहयभाववद्धदस्य हदानतिरेकात हदविषयकरवस्य हृदो बहिमान् इत्यनुमित्यप्रतिबन्धके हद इत्याकारके ज्ञाने प्रत्वेन हदविषयकत्वस्य अनुमिति प्रतिबन्ध कतातिरिच तत्वे वहयभाववद्धदविषयकन्दात्य प्रतिवन्धकरवानतिरिक्ततिवम दुर्वध- तया वलयभारवद्देऽन्याप्तेः । षतो यद्विषयकत्वमित्यस्यार्थमाह मूले-यादशविशिष्ट- विषयकवमिति । तस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयकृत्वमिति, तत्त्वमित्यस्य च तद्पाव'च्छ. नमित्यर्थः । तेन पर्वतो वहमान् इत्यनुमितो 'पर्वतो वदयभाववान्' इति माधभ्रम- स्यानुमितिप्रतिमन्धकरवेऽपि सा प्रतिबन्धकता में वहयमावपर्वतत्वावच्छिन्नविषयकवा. वच्छिन्ना बसयभाववत्पर्वतस्पैकाप्रधिः । तथा च शान तत्वविशिष्टयपावच्छिन्नवि- षयकवावछिन्नानुमितिप्रतिरन्धमता तद्रूपावच्छिन्नख हेवाभावरमिति लभ्यते । एवं च हृदस्य वक्ष्यमावदद्भदानतिरेकेऽपि हृदत्वावच्छिन्नविषयतातोवहारभाववद्भदखाय- च्छिन्नविषयताया मेदेन वड्यभाववद्धदवावच्छिन्नषियकत्वस्य प्रतिवन्धकतानतिरिचय. तितया नाव्याप्तिः । मन ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टयपावच्छिन्नविषयक प्रकृतानुमितिनिष्ठपतिमध्यतानिह. पित प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तितद्रूपावच्छिन्नत्वस्य हेवाभासलक्षणत्वे हदो वहिमान् नवेति संशये भाविज्ञानमपमा इति सप्रामाण्यनिश्चयास्कन्दिते हृदो वहयामावत्रान् इति चापनिश्चये वहयमाववान् हदो पहिमान इति थाहार्यनिश्चये च यक्षपभावद्भदत्वाव.

·म.] कारिफायली। इष्टापत्ती, अन्यथा याघस्याप्यनित्यदोषत्वापत्तेः। तस्मात्तत्र वह्नयभा. व्याप्यपापागमयत्ववानितिपरामर्शकाले वहिव्याप्यधूमस्य नामासत्वम् , हमादमिनिप्रतिवन्धमानं, हेतुस्तु न दुष्टः । इत्यं च साध्यामावयवृत्तिहेत्वादिकं दोषः । तद्वत्वं च हेतौ येन के- नापि सम्बन्धेनेति नव्या परे तु यविषयकावेन ज्ञानस्यानुमितिविधित्वं तदत्त्वं हेत्वाभास. चम, साप्रतिपक्षे विरोधियोप्यादिकमेव तथा, तरच हेतोनिरूप. जम्बन्धेन । न चैवं वहिपान धूमादित्यादौ पः वाधभ्रमस्य साध्याम य- वेषय कन्वेनानुमितिविरोधिवाज्ज्ञानरूपसम्बन्धेन तदत्तस्यापि सस्था- सदेतोरपि याधितरवापत्तिरिति वाच्यम् . तत्र ज्ञानस्य सम्बन्धत्या. कल्पनात् , मत्र सम्प्रतिक्षित इति व्यवहारेण तत्कल्पनात्, तत्र वाधित इति व्यवहाराभावादित्याहुः। अनुमितिविरोधित्वं च अनुमितितकरणान्यतरबिरोधित्वम् । तेन मुचावलीमयूखः । वनविषयकवस्यसत्त्वगत् । तत्रचानुमितिप्रतिवन्धस्वत्यास स्वादसम्भव इति चेल- हानपदस्प अनाहाशिमाण्यशानानास्कन्दितनिश्चयपरत्वेनादोषात् । प्रातलक्षणेऽजच्छे. सकता र मनतिरिक्तवृत्तिस्वरूपा गृह्यते एवं न अनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्च. तित्वविशिष्यद्रूपावच्छिन्नविषयता प्रकृतानुमितिनिष्टप्रतिवण्यतानिरूपित प्रतिबन्ध ताऽनविरितत्तिः तद्रूपवत्वं लक्षणं पर्यवसनम् । नचेति । 'वहिण्याप्यधूमवान् पर्वत ' इति परामशंकाले वह्नयभावव्याप्यपाषाणमय- सहान् पर्वत इति परामर्श सति धूमहतोत्सत्प्रतिपक्षरव न स्यात् वलयभावव्याप्यपाषाण- स्पतालतरूपविषयस्याप्रसिद्ध रति भावः । ननु वहयभाववद्मदाबाधस्य जलादिहेतावसत्वातस्य दुष्टबव्यवहारो न स्यादत काह-दर चेति । अयं भावः वहयभाववान हृदः जलं च' इति ज्ञाने एकज्ञानवि- सबक नहेतुतावच्छेदकवत्वसम्बन्धन बड्यभाववद्धदरूपयाधी जलादिहेतौ वर्तते इति तत्र हेतुबदाभाषन्त इति न्युपाया हेत्वाभासपदस्य दु हेतुपरवमभिप्रेत्य सत्प्रतिपक्ष- सावित्पदोषतामम्युपगन्तणों मतमाह-परे विति । बाघभ्रमे बाधितत्वव्यवहारो नमति सरप्रतिपक्षभ्रमे तु सरतिपक्षित इति व्यवहारो भवति इति बाधितः सरप्रति पक्षित इति व्यवहारयोः स्वानुभवमात्रसादिकरवम् माहुरित्यस्वरसबीजम् । ननु 'हदो वहिमान्' इत्यनुमितिविरो'धत्व हदो वरुपभाववान् इति बाधबुरेव न उहयभावप्रवृत्तिजलमिति व्यभिचारखुरिति व्यभिचारे हेत्वाभासलक्षणाव्यामिरत बह-मनुमितितकरणेति । एवं च बाधबुद्धरनुमितिविरोधि वाद्वयभिवारबुद्धेध भनु- नितिकरराव्यानिज्ञानविरोधित्वात् तयोर्लक्षमसमन्वय इति भावः । ननु व्यभिचारखुटेरपि अनुमितिविरोधित्वमख किमिति अनुमितिपदस्य अनुमिति- गायतरवत्र्यवहारे दायभाव इति । का०म० ·२२ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [अमुमार व्यभिवारिणि नाव्यातिः। दोपमानं च यद्धेतुविषयकं तहेतुकानुमिती प्रतिबन्धकं तेनैकहेतौ व्यभिचाराने हेत्यन्तरेणानुमित्युत्पतेः, तदभाया धनवगाहियाच व्यभिचारशानस्थानुमितिविरोधियाभावेऽपि न क्षति रिति सतपः। यादशसाध्यपक्षहेतौ पायन्तो दोपास्तावदन्यान्यत्वं तन हेत्वाभास. त्वम् । पञ्चत्वकथनन्तु तत्सम्भवस्थलाभिप्रायेण । एवञ्च साधारणाद्यन्यतमत्वमनैकान्तिकत्वम् । साधारण: साध्ययद ग्यवृत्तिः, तेन च व्याप्तिहानप्रतिवन्धः क्रियते। असाधारण साध्यास. मानाधिकरणो हेतुः, तेन साध्यसामानाधिकरण्यग्रहः प्रतिवध्यते । ( यथा शब्दो नित्या शब्दत्यादित्यादायसाधारण्यं शब्दोऽनित्यः शब्दत्यादित्यादौ स्वसाधारण्यभ्रमः)। अन्ये तु सपक्षावृत्तिरसाधारणः । सपक्षश्च निधिलाध्यवान् । इत्यञ्च मुकावलीमयूखः। तत्करणान्यतरपरत्वमास्थीयते इत्यत आह-दोपज्ञानं चेति । अयं भावः 'पर्व तो वहि- मान द्रव्यत्वात्' इत्यत्र वहयभावववृत्तिद्रव्यस्वरूपव्यभिचारज्ञानेऽपि धूमहेतुका 'पर्वतो बहिमान्' इत्यनुमितिर्भवति; किं च व्यभिचारबुद्धः साध्याभावावगाहित्वाभावान सा- यवत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकत्वमिति न व्यभिचारबुद्धरनुमितिप्रतिबन्धकरवमतोऽनुमितिपदस्य अनुमतितरकरणान्यतरपरत्वोपवर्णनं युक्तीवेति मन्तव्यम् । ननु निर्वदिपर्वतो वहिमान् इत्यनुमिती न कोऽपि हेत्वाभासः स्यात् 'निर्वहि पर्वतो. वहिमान्' इत्याहार्यानुमितेरप्रसिद्धथा तनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकरवाय कुत्रा- प्यसत्वादत श्राह~यादशसाध्यपक्षेति । तद्धर्मावच्छिन्नसाध्यपक्षकानुमितित्वेन कि- मुद्दिश्यन्यायप्रयोगे यद्धर्भावाच्छन्ने दोषव्यवहार. सम्प्रदायसिखस्तावदन्यान्यवं प्रत्य- दोषसामान्यलक्षणम् । एवं च निहिपर्वतो पहिमान् धूमादित्यन अनुमितेरासिमावपि अस्मिलक्षणेऽनुमितेरप्रवेशान क्षतिः, प्रकृते च वह्निविशिष्टपर्वतरूपानयासिद्धौ धमाभाव- विशिष्टनिर्वहिरूपस्वरूपासिद्धौ दोपव्यवहारः इष्ट इति । वायुर्गन्धवान् स्नेहादित्यत्र सर्व हेत्वाभाससम्भवः । स्वविरुद्धधर्मधर्मितावच्छेदकस्वप्रकारकज्ञानमाहार्यज्ञानम् । तेन चेति । साम्यवदन्यावृत्तिस्वरूपम्याप्तिशानप्रतिवन्धः क्रियते इति । साध्यसामानाधिकरण्यमद इति । हेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगितानवच्छे. दकसाध्यतावच्छेदकार्वाच्छन्नसाध्यसामानाधिकरण्यरूपच्याप्तिमहः प्रतिषम्यते इति भावः, अनुपसंहारी च साध्यामावव्यापकीमूनामावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकन्याप्तिग्रह प्रतिमना- ति । एवं च साधारणासाधारणानुपसंहारिणां त्रयाणामपि भव्यभिचारप्रहप्रतिबन्धकतया एकरूपेण ( अनेकान्तिकावेन ) हेलामासतेति ध्येयम् । पक्षे साध्यसन्देहदशायामेव असाधारणस्य हेत्वाभासतानतु निययदशायो तदानी पक्षस्य निथितसाम्यवरचेन सपक्षतया सपशव्यात्तत्वस्य हेतोरभावादिस्यसाधारणस्या नित्यदीपतावादिमत माह-मन्ये विति। नीलपटात्तित्वज्ञानस्य पटवत्ताशने इस ·. ER:] कारिकावली। २३ शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादौ यदा पक्षे साध्यनिश्चयस्तदा नासाधार- स्यम्-तत्र हेतोनिश्चयादिति वदन्ति । अनुपसंहारो चात्यन्ताभावाप्रतियोगिताध्यकादिः, अनेन व्यतिरेक स्याप्तिशनप्रतिवन्धः क्रियते । विरुद्धस्तु साध्यव्यापकोभूताभावप्रतियोगी, अयं साध्याभावग्रहसा- मनोत्वेन प्रतियन्धकः । सत्प्रतिपक्षे तु प्रतिहेतुः साध्याभावसाधकः, अत्र तु हेतुरेवेति विशेषः । साध्याभावसाधक एवं साध्यसाधकत्वेनोपन्यस्त सिक्तिविशेषोपस्थापकत्याच विशेषः । सत्प्रतिपक्षः साध्याभावन्याप्यवान्पक्षः। अगृहीताप्रामाण्यकसायच्या. प्यवत्त्वोपस्थितिकालोनगृहीताप्रामाण्यकतदभावव्याप्यवत्त्वोपस्थितिविषय. स्तयेत्यन्ये। भत्र च परस्पराभावव्याप्यवत्ताशानात्परस्परानुमितिप्रतिवन्धः फलम् । मत्र केचित्-यथा घराभावयाप्यवत्ताशानेऽपि घटचक्षुःसंयोगे सति घटवत्ताशानं जायते, यथा च शङ्ख सत्यपि पोतत्याभावव्याप्यशहरव. पत्तासाने सति पित्तादिदोपे पोतः शह इति धीर्जायते, एवं कोटियव्या. प्यदर्शनेऽपिकोटिद्वयस्य प्रत्यक्षरूपः संशयो भवति, तथा सत्प्रतिपक्षस्थले संग्रयरूपानुमितिर्भवत्येव । यत्र चैककोटिव्याप्यदर्शनं तत्राधिकवलतया मुक्तावलीमयूखः । निश्चितसाम्यवदंवृत्तित्वरूपासाधारण्यज्ञानस्य साध्यसमानाधिकरण्यभहे प्रतिवन्धकताविरहेण अवारणादित्रयाणामेकहेवामासतानुपपत्तिरत्रास्वरसवीजं वदन्तीत्यनेन सूचितम् । व्यतिरेकच्याप्तोति । साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वस्वरूपा व्यतिरेक- व्याप्तिः। केवलान्वयिसाभ्यकेऽन्वयव्याप्तिज्ञानादेवानुमितिरिति भावः । विरुद्धस्य सा- प्यामाव महसामप्रीत्वेन साध्याभावोनायकतया साध्यदत्ताप्रहविरोधित्वम् । नन्वेवं सत्प्रतिपक्षविरुद्धयोरुभयोरपि साध्याभावसाम्यतया भेदो न स्यादत आह- सत्प्रतिपक्षे विति। रत्नकोशकारमत मुफ्पादयति-अत्रेति । सत्प्रतिपक्षस्य संशयजनक दूषकताबीजं, नलनुमितिप्रतिबन्धस्त्वं तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्यानुमिति प्रतिबन्धकरवे दिति तेषामास्तम् । अनुमितिर्मवत्येवेति । ननु यद्यपि तदताशाने वदभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्य प्रति- रन्धकसे मानाभावेन परस्परानुमितिप्रतिबन्धः सत्प्रतिपक्षस्थले न सम्भवति तयापि निधोत्पादने क्लृप्तशक्तिकयोस्तद्वपाप्यवत्तातदभावव्याप्यवत्ताज्ञानयोमिलितयोः साध्य. संघरहेनुत्वं कल्पनीयमिति गौरवमिति चेन । तत्तत्परामर्शस्य तत्तद्विधेयकानुमिति- तमेव कार्यतावच्छेदकं न तु निश्चयत्वमपि तद्भटकं किन्तु एकैकपरामर्शयत्वे कोट्यन्तर- मामकसानम्यभावात् निधयात्मिकानुमितिर्भवति उभयपरामसत्वे च कारणवलादुमय- भेट्योतिराधितया भानेऽर्यात्वंशयरूपानुमितिर्भवतीति अधिकार्यकारणभावकल्पनाऽभा- मानाभावा- वेन गौरवाभावादिति भावः।

·२४ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [अनुमान द्वितीयकोटिमान प्रतिबन्धान संशयः । फलवलेन चाधिफसमयलमायः कल्यत इति वदन्ति । तन्न तदभावव्याप्यवत्ताहाने सति तदुपनीतभानविशेषशाब्दबोधादे. रनुदयाल्लोकिकसनिकजन्यदोपविशेषाजन्यज्ञानमात्रे तस्य प्रतिबन्धक तालाघावात, न तूपातमानविशेपे शाब्दयोधे व पृथक्प्रतियन्धकता- गोरवात् । तथाव प्रतिबन्धकसत्त्वात्कथममितिः १ न हि लौकिकसनि. कस्थले प्रत्यक्षभिय सतिपक्षस्थल संशयाकारानुमितिः प्रामाणिकी येना. नुमितिभिन्नत्वेनापि शेिषणोयम् । यत्र च कोटिदयव्याप्ययत्तामान तत्रो. भयत्राप्रामाण्यज्ञानासंशयो नान्यथा अपहोताप्रामाण्यकश्यैव विरोधिहा. नस्य प्रतिबन्धकवादिति। असिद्धिस्त्वाश्रयासिघाद्यन्यतमस्यम् । आश्रयासिद्धिः पते परता. घच्छेदकस्याभावः। यत्र च 'काञ्चनमयः पर्वतो हिमानिति सा ते तत्र 'पर्वतो न काञ्चनमय इति शाने विद्यमाने काञ्चनमयपर्वते परामर्शप तिवन्धः फलम्। स्वरूपासिद्धिस्तु पक्ष व्याप्यत्वाभिमतस्याभावः। तत्र च हृदो द्रव्यं धूमादित्यादो पक्षे व्याप्यावाभिमतस्य हेतोरमावे हाते पक्षे साध्यव्याप्य- हेतुमचाज्ञानरूपस्य परामशंस्य प्रतिवन्धः फलम् । साध्याप्रसिद्धयादयस्तु व्याप्यस्यासिद्धिमध्येऽन्तभूताः । साध्ये सा. ध्यतावच्छेदकस्याभावः साध्यासिद्धिा, पतज्ज्ञाने जाते 'काञ्चनमयवहि- माना त्यादी साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यन्यायवत्ताहानरूपपरामशंपति- धन्धः फलम्। एवं हेतौ हेतु गावच्छेदकस्यामायः साधनाप्रसिद्धिः, यथा फाचनम- पधूमादित्यादी अन हेतुतावच्छेदकविशिष्टतानाभावाच तुकव्याटिया नादेरभाव फलम्। पर्य यहिमान् नीलधुमादित्यादौ गुरुतया नीलधूमत्वस्य हेतुतानव- च्छेदकत्वपि व्याप्यस्यासिद्धिरियपि वदन्ति । मुकावलीमयूखः । ननु यद्युभयभासकसामग्रोसरचे उभयमानं तदा पित्तादिदोषसावेऽपि पातत्वशुक्ला त्वोभयस्मृतावुभयो नापत्तिरत आह-फलबलेनेति । तथा च तत्र पीतवसा नाम- रस्येव आनुभविकतमिति शुक्लावरदेऽपि पित्तरूपदोषस्य प्रतिबन्धकवं कल्पयित्वा पोतत्वसाकारसामप्रथा अधिकालवत्त्वं, दूरस्वदोपे च स्याणुस्वपुरुषत्वयोः स्मृती संशयस्येवोदयात्समवलत्वं कल्प्यने इति भावः । रलकोशकृन्मत निरस्यति-तन्नेति। उपनीतभानविशेष:-शानलबणासनिकः। केषां चिन्मतमाह-एवं द्विमानिति। यदन्तीत्यनेनास्वरसः सूचितः । तदीर्ण सुनीलधूमे च्याप्तिसत्त्वाकर्य च्याप्यत्वासिद्धिः ।

·सुमा] कारिकावलो। याधस्तु पक्षे साध्याभावादिः। एतत्यानुमितिप्रतिबन्धाः फलम् । तद्ध- मिकतदभावनिश्चयो लौकिकसनिकजन्यदोपविशेषाजन्यतद्धर्मिकतमान- मात्र विरोधोति। न तु तत्र संशयसाधारणं पने साध्यसंसृष्टत्वज्ञानमनुमितिकार त. विरोधितया च वायसत्प्रतिपक्षयोहेवामासत्यमिति युक्तम्- अप्रसिद्धसा. ध्यकानुमित्यनापत्तेः, साध्यसंशयादिकं विनाप्यनुमित्युत्पत्तश्च । पवं साध्यामावाने प्रमात्मानमपि न प्रतिबन्धक-मानाभावागौर. मुकावलीमयूसः। न च तत्र व्याप्तिसत्वेऽपि नीलधूमस्वस्यानवच्छेदकतया तदवच्छेदेन व्यायवासि- हिरेवेति वाच्यम् । अनतिरिकवृत्चित्वरूपावच्छेदकन्वस्य नीलधूमत्वेऽपि सत्त्वात् । न च स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यामावादाप्यस्वासिद्धिरिति वाच्यम् , तथा सति "पशुमान् सास्नादमत' इत्यत्रापि व्याप्यवासिद्धपापतः सास्नापेक्षया गोत्वस्य लघुत्वेन सास्नादेः स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वाभावात् । तस्माद्वयर्थीचशेषणस्थले न व्याप्यत्व- सिद्धि हेत्वापासा, किन्वधिकोतिरूपनिग्रहस्थानेन पुरुषो निगृह्यते भाव.। धूमामातवद्धदः स्वरूपासिद्धिः । काचनमयत्वाभाववपर्वतः याध्यासिद्धिः । काशनमयस्वाभाववह्निः सायाप्रसिद्धिः काञ्चनमयकामाय धूमः साधनानि छ। प्रतिहेतुध्यापकसाध्याभावममानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पक्ष प्रतिपदः, मदभेदेन साध्याभाव- व्याप्यवतः सत्यतिपक्षः। कस्यचिन्मतं दूपमति नस्विति । श्रुत्यास्मनिव्वयवतोऽपि सिपाधयिषयाऽनुमिरयु- पपादनाय संशयनिश्चयसाधारणसाव्यसंसगंशानखेन साध्यसंसर्गज्ञानमनुमितिकारणमि. ति तदाश्रयः। नन्वेव साधनिश्चयकाले साप्यसंसगंज्ञानाभावादेवानुमितिर्न भविष्यति इति पायनि- वरस्य नानुमितिविरो घत्वमवि गवस्य हेवाभायर ने स्यादित्यत आह-तदिरो. धितयेति । अनुमितिकारणीभूतसाथ्यसंसर्गज्ञानविरोधितयैव सायस प्रतिपक्षयोहत्वामा. सत्वलनुमितिविरोधितयेति भावः । अप्रसिद्धसाध्यकेति । पूर्वमहोतसाध्यविधेयकेत्यर्थः । 'पृथिवीतरवल्यापका. भावप्रतियोगिगन्धवती पृथिवी' इति व्यतिरेकपरामर्शजन्यायाः अप्रसिद्धतरभेदरूपसाय. विधेयिकायाः 'पृथिव्यामितरभेद' इत्यनुमितेरमावापतिरिति यावत् । नन्वप्रसिद्धसाध्यिकामितिः फुत्रापि न भवत्येवेत्यत आह-सायसंशयेति । तया च धनतेन मेवानमितिस्पले संशयनियययोदयौरप्यभावेन साध्मवत्ताज्ञान नानुमितिहेतरितिभावः । पक्षविशेष्यकसाभ्यामावाने प्रमात्वनिययोऽनमिति प्रतिवन्धकः तदभावोऽनुमिति- कारणमिति तादशममात्वमेव बाप इति प्राचीनमतं दूषयति-पयं साध्याभावेति । मानाभायादिति ! प्रात्याभावानवाहिनः साध्याभावज्ञानपर्मिकप्रमावनिश्यस्य विरोपित्ये मानाभावादित्यर्थः । गौरवाच्चेति । पक्षविशेभ्यकत्यापेक्षया पक्षविशेभ्यसाध्याभावशनविशेष्यकस्य

·.
२६
मयूखसद्वितमुक्कावलोसमेता [अनुमान-
वाच । अन्यथा सत्प्रतिपक्षादावपि तदमात्रन्या यवत्तावाने प्रमात्यविषय.
फत्वेन प्रतिबन्धकतापत्तेःकिन्तु भ्रमत्वज्ञानानास्कन्दितयाधादिबुद प्र.
तिबन्धकता । तत्र भ्रमत्यशङ्काविघटनेन प्रामाण्यज्ञानं क्वचिदुपयुज्यते ।
नच बायस्थले पक्षे हेतुसत्वे व्यभिचारा, पक्षे हेत्वभावे स्वरूपासि.
द्धिरेय दोष इति वाच्यम् , बाधतानस्य व्यभिचारशानादेभेदात् । किञ्च यत्र
परामर्शानन्तरं पाधबुद्धिस्तत्र व्यभिचारशानादेरकिश्चित्करत्वाद्वाधस्यानु.
मितिप्रतिबन्धकत्वं वाच्यम् । एवं यत्रोत्पत्तिक्षणाच्छिन्ने घटादी गन्ध-
व्याप्यपृथिवीरवक्त्ताहानं तत्र याधस्यैव प्रतिवन्धकत्वं वाच्यम् ।
न च पक्षे घटे गन्धसत्त्वात्कथं वाध इति वाच्यम् , पक्षतावच्छेदकदे-
लायच्छेडेनानुमितेरनुभवसिद्धस्यादिति ।
बोधतद्वथायमिन्ना ये हेत्वाभासास्तद्द्याप्या मपि तन्मध्य एवान्तर्भ
वन्ति । अन्यथा हत्यामासाधिक्यप्रसङ्गात् । वाधव्याप्यसत्यतिपक्षो भिन्न
एव स्वतन्त्रेच्छेन मुनिना पृथगुपदेशात् । सत्प्रतिपक्षम्याग्यस्तु न प्रतिय-
न्धक इति प्रघट्टकार्थः ॥७॥
आयः साधारणस्तु स्यादसाधारणकोऽपरः ।
तयैवानुपसंहारी त्रिधाऽनैकान्तिको भवेत् ।। ७२ ।।
य: सपक्षे विपक्षे च भवसाधारणस्तु सः।
मुकावलीमयूखः।
साध्यामावनिश्चयत्वापेक्षया साध्याभावरतिसाभ्याभावप्रकारकत्वरूप (प्रमाव ) निश्चय
त्वस्यातिगुरुत्वादिति भावः।
अकिञ्चित्करस्वादिति । व्यभिचारशानं मानुमितो साक्षारप्रतिबन्धक किन्तु प.
रामर्शप्रतिबन्धद्वारा तथा व परामौत्तरकालोनो व्यभिचारप्रहो नानुमिति प्रतिरोधु
शक्नोति परामर्शस्य जातत्वात् किन्तु बाघवुद्धिरेव प्रतिबन्धिकैति भावः ।
व्यभिचारासवीर्णमपि बाध दर्शयत-एचमिति । उत्पत्तिकालावच्छिनो पटोग.
न्धवान् पृथिवीस्वादिति हि तारशे स्थलम् । अत्र हि पक्षे हेतुसत्त्वात् स्वरूपासिद्धत्वस्य,
प्रतियोगिन्यधिकरणसाध्याभावववृत्तिस्वरूपस्य व्यभिचारस्य, चाभावादिति भावः ।
याधतन्यायति । बाधः साध्याभाववत्पक्षः तद्वपाप्यस्सयोंतपक्षः तोद्भवाः व्य।
भिचारविरुद्धासिद्धाः । तस्याप्या:-व्यभिचारादिव्यायाः, तत्रैव-व्यभिचारादिष्वेव
अन्तभवन्ति इत्यर्थः, व्यभिचारादयो यथा व्याप्ति ग्रहप्रतिबन्धज्ञानविषयत्वेन हेत्वामा.
सास्तथा व्यभिचारादिव्याप्या अपीति तेषां पधविधहेत्वाभासानन्तर्गतत्वे 'तेषामतिरिक्त-
हेवाभासरचं स्यादिति भावः।
सत्प्रतिपक्षन्योन्यस्त्विति । 'साभ्याभावव्याप्यवान् पर्वत' इति बुद्धः साध्यव.
ताज्ञानविरोधिरवेऽपि साध्याभावव्याप्यव्याप्यवानिति युद्धी साम्यवसाज्ञानविरोधित्वे मा.
नाभावादिति भावः ॥ १॥

·पा कारिफायली। यः सपत इति । सपतविपक्षवृत्तिः साधारण इत्यर्थः। सपतः-नि- चितसाध्यवान् । विपक्षः साध्यवभिन्नः । विरुद्धवारणाय सपत्रवृत्ति त्यमुकम्। वस्तुतो विपतवृत्तित्वमेव वाच्यम्, विरुद्धस्य साधारण वेऽपि दूषक- ताबीजस्य भिन्नतया तस्य पार्थक्याद । यस्तुभयस्माद् व्यावृत्तः स चासाधारणो मतः ॥ ७३ ॥ यस्तूभयस्मादिति । सपनविपक्षम्यावृत्त इत्यर्थः। सपक्षा-साध्यवत्त. या निश्चितः। विपक्षः-साध्यशुन्यतया निश्चितः। शब्दोऽनित्यः शब्दत्वा. दित्यादौ यदा शब्देऽनित्यत्वस्य सन्देहस्तदा सपनत्वं विपक्षत्वं च घटा. दोनामेव तथा च शब्दत्वमिति तदा तदसाधारणम् । यदा तु शन्दे- नित्यत्वनिश्चयस्तदा नासाधारण्यम् । इदं प्राचां मतम् । नवीनमत तु पूर्वमुक्तम् ॥ ७२ ॥७३॥ तथैवानुपसंहारी केवलान्वयिपक्षकः । ( पर्वतो वहिमान् सत्त्वादिति तत्रादिमो भवेत् ॥ पृथ्वी नित्या गन्यवत्वादिति स्यादपरस्तथा । सर्व तुच्छ प्रमेयत्वादिति तत्रान्तिमो भवेत् । ) तथैवेति । सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यादी सर्वस्यैव पत्तत्वात्सामाना. धिकरण्यग्रहस्थलान्तराभानानुमितिः । इदं तु न सम्यक्-पक्षकदेशे सहधारमहेऽपि तेरभावात् । अस्तु वा सहचारामहस्तावताग्यज्ञान- रूपासिद्धिरेव, न तु हेत्वाभासत्वं तस्य, तथापि केवलान्यसाध्यकत्वं तत्त्वमित्युक्तम् । या साध्यवति नैवास्ति स विरुद्ध उदाहतः ॥ ७४ ।। (गोत्वादिसाध्ये हेतुहि यत्राश्वत्वादिको भवेत् ।) यसाध्यवतीति । एवकारेण साम्यवायच्छेदन हेत्वभावो बोधितः । तथा च साध्यन्यापकीमूताभावप्रतियोगित्वं तदर्थः ॥ ४ ॥ मुक्तावलीमयूरः। वस्तुत इति । ननु 'विपक्षवृत्तिः साधारण स्वीकारे साध्यासामानाधिकरणो हेतु- विधि इति लक्षणलक्षिते 'अयं गौः अश्वत्लात्' इतिविश्वस्खे साधारणत्वापत्ति. रिव चेन; इष्टापत्तेः । नन्वेवं क्योः पार्थक्ये किं निबन्धमिति चेदुच्यते, पायाभाव- ववृत्तित्वापसाधारणस्य साध्याभाववदवृत्तिवरूपम्याप्तिज्ञाने, विरुवस्य च साम्यमा. मानाधिकरण्यरूपव्याप्तिमहेप्रतिबन्धकवेन तयोर्दूधकताचीनत्य पार्थक्येन तयोरपि पार्थक्य- मिति भावः ॥ ७२-७३॥

·. - मयूधसहितमुक्तावलीसमेता (भनुमान- असिद्धि विमजते- आश्रयासिद्धिराद्या स्यात्स्वरूपासिद्विरप्यथ । च्याप्पत्यासिद्धिरपरा स्थादसिद्धिरवास्त्रिधा ।। ७५ ॥ श्राश्रयासिद्धिरित्यादि ॥ ५ ॥ पक्षासिद्धियंत्र पक्षो भवेन्माणमयो गिरिः। इदो द्रव्यं धूमवच्चादत्रामिद्धिस्थापरा ॥ ७ ॥ पतासिद्धिरिति । आश्रयासिद्धिरित्यर्थः। अपरेति । स्वरूपासि. द्धिरित्यर्थः ।। ३६ ॥ व्याप्यत्वासदिग्पस नीलधूमादिके भवेत् । नीलधूमादिक इति । नोलधूमत्यादिकं गुरुतया न हेतुतारच्छेदक स्व. समानाधिकरण-व्याप्यतावच्छेदक-धर्मास्तरार्धारितम्येव व्याप्यतावच्छेद- कत्वात् । धूमप्रागभावत्यसंग्रहाय स्वसमानाधिकरणेति ॥ विरुद्धयोः परामर्शे हेत्वोः सत्प्रतिपक्षता ॥ ७ ॥ (श्रावणत्वादितो नित्योऽनित्या जन्यन्वहेतुभिः ।) विरुद्धयोरिति । कपिसंयोगतदभायम्याग्यवत्तापरामर्शे ऽपि न सत्प्र. तिपक्षितत्वमत उक्तं-विरुद्धयोरिति । तथाच (१) स्वसाध्यविवसायामाव. বাবণসন্ধাৰণাঘাবাঘমর্থবিথ হযখঃ ৩9 साध्यशून्यो यत्र पक्षस्ततौ बाध उदाहृतः । उत्पत्तिकालीनघट गन्धादियंत्र साध्यते ॥ ७ ॥ साध्यशन्य इतिापक्षा-परतावच्छेदविशिष्ट इत्यर्थः । तेन घटे गन्धस- खेपिन क्षतिः। एवं मुलावच्छिन्नो वृत्तः पिसंयोगोत्यवापियोध्यम् Nsan इति श्रीविश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्यविरचितायो । सिद्धान्तमुक्तावल्यामनुमानखण्डम् ।। मुकावलीमयूखः । स्वसमानाधिकरणेति । नीलधूमत्वं तत्समानाधिकरण प्रकृतसाम्यव्याप्य- तावच्छेदकंधर्मान्तरं धूमत्वं तद्घटितत्पनीलधूमरवस्येति न तस्य पाप्यतावच्छेदकावमिति भावः। धूमवे धुमप्रागभावत्वसामानाधिकरण्याभावात प्रतिसाम्यव्याप्यतावच्छेदकधूमल- घटितवेऽपि न व्याप्यतावच्छेदकरवहानिधुमप्रागभावत्वस्येति बोध्यम् ॥ ८ ॥ इति सूर्यनारायणविरचिते मुकावलीमयूखेऽनुमानखण्डः धपूर्णः । (११समतिनामिमतो है साध्यविरुद्ध सामामावलायामशानिति पराम- काले साध्यन्यायवानितिपरमर्शवियोः सपनिपचित इविनव्यम्याकरणसाहित्याचार्य श्रीरामगोविन्दकरवितानुमानखण्डटिमणीप्रमाा | ।

·कारिकारली! २६ उपमिति व्युत्पादयति- ग्रामीणस्य प्रथमतः पश्यतो गवयादिकम् । सादृश्यधीवादीनां या स्यात् सा करणं मतम् ॥ ७९ ॥ वाक्यस्यातिदेशस्य स्मृतियापार उच्यते । गवयादिपदानां तु शक्तिधीरुपमाफलम् ॥८॥ ग्रामीणस्येति । यत्रारण्यकेन केनचिद् ग्रामीणं प्रत्युक्तं 'गोसदृशो गव- यपद्याच्य' इति। पश्चाच्च ग्रामीणेन क्वविदरण्यादौ गवयो दृष्टस्तत्र गोसादृश्यदर्शनं यजातं तदुपमितिकरणम् । तदनन्तरं 'गोसद्दशो गवयप- दवाच्य' इत्यतिदेशवाश्यार्थस्मरणं यज्ञायते तदेव व्यापारः। तदनन्तरं 'गवयो गवयपदवाच्य' इति ज्ञानं यजायते तदुपमितिः । न तु 'भयं गव. मुकावलीमयूखः । अवसरसमस्या उपमानं निरूपयितुमाह---उपमितिमिति । प्रतिबन्धकीभूतशिष्य- जिज्ञासानिवृत्याऽनन्तरवकन्यत्वमवसरः । प्रत्यक्षोपजीवकरवं हि प्रत्यक्षनिरूपणानन्वर- मनुमानोपमानयोनिरूपणे सङ्गतिः । तत्र प्रत्यक्षनिरूपणानन्तरमनुमानमुपमानं वा निरूप- रणीयमिति सन्देहे अनुमान बहुवादिसम्मतमतोनिरसनीयाल्पवादिविप्रतिपतिकमतः मुग- ममिति अनुमान प्रानिरूपणीयमिति शिष्यजिज्ञासा जायते सा च अनुमानात् प्रागुपमा- ननिरूपणे प्रतिवन्धिका, अनुमाननिरूपणे च कृते उपमाननिरूपणप्रतिबन्धिका पूर्वोका शि- ध्यजिज्ञासा निवृत्ता इति उपमानमवश्यं निरूपणीयमिति अवसरमतिः । तदुपमितिकरणमिति । इदमुपलक्षणं वेधार्यविशिष्टपिण्डदर्शनं करणं 'जलादिवि. धर्मगुणवती पृथिवी' इत्यतिदेशवाक्यार्यस्मरणं व्यापारः पृथिवीरवावच्छेदेन पृथिवोपदवा. च्यत्वप्रकारकशानमुपमितिफलमित्यपि बोध्यम् । गोसादृश्यदर्शनमिति ननु यदि सादृश्यज्ञानमुपमितिकारणं तदा उपमानस्य प्रत्यक्षोपजीवकरवं न सम्भवतीति चेम, सादृश्यदर्शनपदस्य सादृश्यप्रत्यक्षपरत्वेन उपमा- नस्य प्रत्यक्षोपजीवस्त्वात् । यज्जायते इति । सादृश्य विशिष्टपिण्डदर्शन 'गोसशो गवयपदवाच्य' इत्यतिदेश- वाश्यार्थस्मरणे उद्बोधमिति भावः । व्यापार इति । अविदेशवाक्यार्यस्मरणं हि साहश्यविशिष्टपिण्डप्रत्यक्षजन्य ताह. साप्रत्यक्षजन्मोपमितिजन चेति भवत्यतिदेशवाक्यार्यस्मरणस्य व्यापारत्वम् । तदुपमितिरिति । 'गदयो गवयपदवाच्य' इति शक्तिमह एवोपमितिरिति भावः । (१)पतु 'गोसदृशो गवयपदवाच्य' इत्यारण्यकवाक्याज्जायमानः शब्दबोध एवोप. मितिनं तु प्रमित्यन्तरमिति उपमानं नाम प्रमाणान्तर नाङ्गोकर्तुमलमिति तन- उत्तवाश्यार्थपटकगवयपदभवणेऽपि तदानी गवसत्त्वजातेरप्रत्यक्षनया गवयत्वविशिष्टे शक्तिप्राहकप्रमाणाभावेन गवयपदजन्यगवयत्वावच्छिषोपस्थितेरभावेन गवयावावछिनध. १सौल्पमतमाह-यच-यादिना। ५कामक ·मयूखसहितमुक्तावलीसमेता [समान. यपदयाच्य' इत्युपमितिः गवयान्तरे शक्तिमहाभावप्रसङ्गात् ॥ ७९-१० ॥ इति श्रीविश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्यविरचितायां सिद्धान्तमुक्तावल्यामुपमानखण्डम् ॥ wwwww- मुक्तावलीमयुखः। मिकगोपदवाच्यस्वप्रकारकशब्दयोथासम्भवेन तादशोपमितेः प्रमिायन्तरत्वस्यावश्यकरथे- नीपमानस्यापि प्रमाणान्तरत्वावश्यकत्वात् । न च तक मतैपि गवयवस्य गोसादृश्यत्य व प्रत्यक्षेशोपस्थिती कथं गवयवावच्छे. देव गवयपदवाच्यत्वोपमितिनं गोसादृश्यावरछेदेनेति वाच्यम् । उपमितेस्तोल्येऽपि ग. वयत्वजात्यपेक्षया गोसादृश्ये गौरवशानेन तदवच्छेदेन गवयपदवाव्यस्वप्रकारकोपमितेरनु. दयादित्यलमप्रस्तुतानल्पजरुपनैनेति ! ननु नोपमा प्रमाणान्तरं प्रत्यक्षादिप्रमितिविजातीयमितिकरणलामावाद उप. मितेः प्रत्यक्षादिविजातीयत्वेमारामावादिति चेन-- चक्षुरादिच्यापारविगमेऽप्युपमितत्पादन तस्याबाशुषत्वायम्भव: मानसोत्तरमनुस्प. द्यमानाया उपमिनोमीति प्रतीतेविषयत्वास मानसत्त्वम् । अत एव उपमित्यनन्तरं सा. क्षारकरीमीति मनुव्यवसायामावः उपमिनोमीति अनुष्यवसायच एतेना युपमितेः प्रत्यक्ष. खायोगः । व्याप्तिज्ञानमन्तराप्युदयानानुमितित्वम् । 'नापि शाब्दले पदज्ञानाजन्यावा. त् । नापि स्मृतित्वमननुभूतार्थस्य स्मरणायोगादिति उपमितेः प्रमित्यन्तरत्वेन तत्करण- तयोपमानस्य प्रमाणान्तरत्वसम्भवादिति शिवम् ॥ ७९-८.11 इति न्यायव्याकरणाचार्य श्रीस्यनारायण शक्तविरचिते मुकावलीमयूखे अपमानखण्डः सम्पूणः ।

·श्रीगणेशाय नमः। मयूखसहितमुक्तावलीसमेता कारिकावली शब्दखण्डः। . । न्यायसिद्धान्तमुक्तावली। शाब्दबोधप्रकार दर्शयति- परज्ञानं तु करणं द्वारं तत्र पदार्थधीः । शान्दोघा फलं तत्र शक्तिधी: सहकारिणी ।। ८१॥ पदक्षाने स्विति । न तु प्रायमाने 'पदं करणं, पदाभाषेऽपि मौनिश्लो. कादी शाब्दवोधात् ॥ पदार्थधीरिति । पदजन्यपदार्थस्मरणं व्यापारः। अन्यथा पदशानयतः प्रत्यक्षादिना पदार्थोपस्थितायपि शाब्दयोधापत्तेः। तत्रापि वृत्या पदजन्यत्वं योध्यम् । अन्यथा घटादिपदारसमवायसम्ब. न्धेनाऽऽकाशमरणे जाते श्राकाशस्यापि शान्दवोधापत्तेः। वृत्तिच शक्तिलक्षणायतरः सम्बन्धः। मत्रैव शक्तिशातस्योपयोगः। शक्तिमहामाये पदक्षानेऽपि तत्सम्बन्धेन स्मरणानुपपत्तेः। पदशानस्य हि एकसम्बन्धिानविषयार्थस्मारकत्वम् । शक्तिश्च पदेन सह पदार्यस्य सम्बन्धः । स चास्माच्छन्दादयमों योद्धव्य इतोश्वरेच्छारूपः। आधुनिके नाम्नि शक्तिरस्त्येव- एकादगेऽहनि पिता नाम कुर्यात्' इतोश्वरेच्छायाः सत्वात् । माधुनिकसङ्केतिते तु न श. तिरिति सम्प्रदाया। मुक्तावळीमयूरः। व्यापार इति । पदार्थस्मरणं हि पदज्ञानजन्य पदज्ञानजन्यशाब्दबोधजनक चेति भवति वस्य व्यापारत्यमिति भावः। आकाशस्मरणे इति । एकसम्पन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकमिति रोस्येत्यादिः । अत्रैवेति । पदजन्यपदार्योपस्यितावेवेत्यर्थः । अस्माच्छन्दादयमों योद्धव्य इति । इदंपदोत्तरपञ्चम्या अभेदोर्यः, शब्दप- दोत्तरपञ्चम्या जन्यावमर्थः, पुषधारवयों ज्ञानम् , तम्पप्रत्ययाः विषयताश्रयः । तत्र द पदापत्य पञ्चम्यर्यभेदे प्रतियोगितामधेन, तस्य च परम्पर्याभावे प्रतियोगितसम्ब.

·. ३२ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता-~ [शब्द- नव्यास्तु ईश्वरेच्छा न शक्तिः किन्विच्छैच तेनाधुनिकसद्देतितेऽपि शक्तिरस्त्येवेत्याहुः। शक्तिमहत्तु व्याकरणादितः । तथाद्वि- शक्तिमहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्या व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः !! धातुप्रकृतिप्रत्ययादीनां शक्तिमहो व्याकरणाद्यहि । चित्सति चात्र- के त्यज्यते । यथा याकरणैपल्यातस्य कर्तरि शक्तिच्यते । चैत्रः पच. तीत्यादौ को सह चैत्रस्याभेदान्वयः। तच गौरवात्यज्यते । किन्तु कृतौ शक्तिग्रहो लायवान् । कृतिश्चैत्रादौ प्रकारोभूय भासते। मुक्कावलीमयूसः। धेन, अमावस्य च स्वरूपसम्बन्धेन शब्दपदायें, तस्य च पञ्चम्यर्थजन्यस्खसम्बन्धेन बोधे, तस्य निरूपितरवसन्बन्धन विषयतायाम् , तस्याश्च स्वरूपेण आश्रये, वस्याभेदेन अय अन्वयः । एवं च एतदभिनयन्दनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यतावद्वीविषयीभूतरमिन्नः एवद- भिन्नोऽर्थ इति बोध इति पदनकारिका अर्थविशेष्यिका इयमिच्छा। नन्दीश्वरेच्छाया नित्यत्वादेकत्वाच 'घटषदादटो प्रोदयः 'पटपदारपटो शेट्य' इति समूहालम्बनात्मकेवरेच्छाविषयतायाः पटेऽपि सत्त्वेन पटत्य घटपदवाच्यत्वापत्ति एगापदजन्यवोधविषयत्वप्रकारकेश्वरेश्छाधास्तीरेऽपि सत्यारपत्यैष तौरबोधे लक्ष- ययाया उच्छेदापत्तिश्चेति चैर- तत्पदन्यवोपविषयतात्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित्तविशेष्यत्तासम्बन्धेन ईश्वरेच्छेच त. सदशकिरिति स्वीकारेण 'तोरे बोधविषयो भवतु' 'बोधश्च गशपदजन्यो भवनु' इत्ति विशृङ्खलेश्वरेच्छाया लक्षणास्थले स्वीकारेण तीरनिष्टविशेष्यताया बोधविषयतात्यावच्छि- नप्रकारतानिरूपितत्वेऽपि गडापदजन्यबोधविषयतात्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितत्वाभावान्न तादश सम्बन्धेनेश्वरेच्यावत्वं तीरस्येति न लक्षणोच्छेदः घटो पदावोसम्या" "पटः पट पदाद्बोद्धव्य' ईदृश्या ईश्वरेच्छाया शतिरथले स्वीकारेण . घटपदजन्यवोधविषयताखाव ठिनप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेनेवरेच्छाया घटे एव पुत्वेन पटेन घटपदवा. च्यत्वब्यवहार इत्याशयात् । मा माधुनिकपाणिन्यादिसद्देतितनदोवृदयादिपदावोघो न स्यादीवरेच्छालपशक्तर- मावादित्यस्वरसादाह नव्यास्थिति। अपभ्रंशगर्यादिपदादोधस्तु उभयमतेऽपि शनिश्रमादेवेति मन्तब्यम् । व्याकरणादिति । भूसत्तायां, वर्तमानेलहित्यादिव्याकरणादित्यर्थः । चैयाकरणैरिति । फलव्यापारी प्रात्वर्यः । कर्तप्रत्यये कर्ता, कर्मप्रत्यये कम, प्र. त्ययार्थः, । कालसंख्ये चोभयन्त्र प्रत्ययाः । तत्र देवदत्तादेरभेदेन एकत्वस्य च स्वरूपमा म्बन्धेन प्रत्ययार्थ प्राश्रयेऽन्वयः तस्य कालस्य च वृत्तित्वधन्वन्धेन व्यापारे कर्मणश्च . तिवसम्बन्धेन फलेऽन्धयः । फलस्य च अनुकूलत्वसम्बन्धेन व्यापारेऽन्वयः । एवं च देवश्चत्तण्डलं पचतीत्यत्र देवदत्तानिकस्यापच्छिमाश्रमति तण्वनि- ·म . कारिफावलो। न च कर्तुरनभिधानाच्चैधादिपदानन्तरं तृतीया स्यादिति वाव्यम् , कसंख्यानभिधानस्य तत्र तन्नत्वात् । संख्याभिधानयोग्यश्च कर्मवाचनवरुद्धः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यः। कर्म । त्यादौत्यस्येतरविशेषणवतात्पर्याविषयत्वमर्थः तेन चैत्र इव मैत्रो गन्छ- तीत्यादौ न चैने संख्यान्वयः। यत्र कर्मादौन विशेषणत्वे तात्पर्य तद्वार. पाय प्रथमातेति। मुक्तावलीमयूखः। विलित्यनुकूजो वर्तमान कालिको व्यापार इति बोधः, देवदत्तेन तण्डुलः पच्यते इत्मन देव- दत्ताभिनकर्तृवृत्तिवर्तमानकालिकल्यापारजन्यतण्डलाभिन्नैकरवावच्छिन्नाश्रयवृत्तिविक्लित्ति- रिति बोधः इति वैयाकरणाः कर्तरि कर्मणि च लस्य शक्तिस्वीकारे कर्तृत्व कृतिमत्त्वं तच कृतिः कर्मत्वं फलवत्वं तञ्च फलमेव शक्यतावच्छेदकं कृतो फले च शकिवीकारे शक्यतावच्छेदकलाघवमतो नेया. यिकैः कृती कर्मणि व शक्तिरुपयत इति । एतन्मते च देवदतस्तण्डले पचतीत्या तण्डुल- वृत्तिविक्लित्यनुकूलव्यापारानुकूलवर्तमान कालिककृतिमानेकत्वावच्छिन्नोदेवदत्त इति बोधः, देवदतेन तण्डुलः पच्यते इत्पन व देवदत्ततिकृतिजन्यव्यापारजन्यविक्लित्याश्रय एक. त्यावच्छिमस्तण्डल इति बोधः । सम-तृतीमायाम् । तन्त्रत्वादिति । प्रयोजकत्वादित्यर्थः। श्रयम्भावः अनभिहिते इत्यस्य कर्तृकर- एयोस्तृतीये त्येतदेकवाक्यतापभयकयोद्विवचनकवचने इति संख्यावाक्येनान्वयात गतेकरवेऽनभिहिते तृतीय कवचनम् । एवं कर्मगतकरयेऽनभिहिते, द्वितीय कवचनमि- त्यर्थः । न तु अनभिहित कर्मणि कर्तरि वेत्यर्थः । एवं च कर्तृपलथानमिपानस्यैव तृती- याप्रयोजकत्वमिति । फर्मवाचनवरुद्ध इति । 'चैत्रः पवति तण्डुल' इत्यत्र कर्मवादिलाक्षणिकप्रथमा. न्तदोपराप्ये तण्डलादौ संख्यान्वयवारणाय कर्मत्वायनबरुद्ध इति दलम् । ननु चैत्र इव मैत्रो गच्छतीत्यत्र चैत्रस्य इवार्यसादृश्ये प्रतियोगितासम्बन्धेन साह श्यस्य च अनुयोगितासम्बन्धेन मैत्रेऽवयात् 'संयोगानुकूलन्यापारानुकूलकृतिमान् चैत्रस- शो मन्त्र' इति बोधस्तत्र तिवयकत्वस्य चैत्रेऽन्वयः चैत्रस्य कर्मस्वानवसत्वाप्रयमान्त- पदोपस्थाप्यत्वाच्च । किं च पक्कम मुज्यतेइत्यत्र पाककमावस्यान्नेऽन्वयेन प्रथमान्तपदो पस्थाप्यत्वेऽपि कर्मत्वावरुद्धवाद भन्ने संख्यानन्दयापत्तिरतः कर्मत्वायनवरुद्ध इत्यस्या- माह इतरविशेषणत्वतात्पर्याविषयस्यमिति । चैत्र इव मैत्रो गच्छतीत्यत्र . प्रस्य वार्थविशेषणत्वेन तात्पर्यविषयत्वात तत्र संख्यान्वयः पवमन्नं भुज्यते इत्यत्र ल. सस्य इतरविशेषणत्वेन तात्पर्य विषयत्वाभावात्संख्यान्वय इति भावः विशेषणवतात्पर्या- विषयत्वमित्येव सिदे इतरपदं व्यर्थमिति ध्येयम् । ननु चैत्र एवं पचत्तीत्यत्र चैतरातिपाककृतिमान् चैत्र' इति बोधात् चैत्रस्य वि- शेषयत्वेन तात्पर्य विषयत्वात् संख्यानन्वयापत्तिः किंवत्रश्चनपश्यतीत्या चैत्रे संख्या- ·(सन्द) मयूषसहितमुकावलोसमेता- यद्वा धारवर्धातिरिक्ताविशेषणत्वं प्रथमदलार्थः । तेन चैत्र इव मैत्री गच्छतोत्यत्र चैत्रादेारणम् । स्तोक पवतोत्यादी स्तोकादेरिणाय च द्वि. तीयदलम् । तस्य द्वितीयान्तपदोपस्थाप्यस्याद्वारणमिति । एवं व्यापारेऽपि न शक्तिगौरवात् । रथो गर्छतोत्यादौ तु व्यापार आध्यत्वे या लक्षणा। बानातात्यादौ आश्रयत्वे नश्यतीत्यादौ प्रतियो. गित्वे निरूढलक्षणा! उपमानाप्रय शक्तिग्रहस्तथोक्तम् । पर्व कोशादपि शक्तिप्रहः । सति बाधके कचित्त्यज्यते । यथा नीला- दिपदानां नीलरूपादौ नीलादिविशिष्टे व शक्तिः कोशेन व्युत्पादिता तथा- पि लाघवानीलादायेव शक्तिः नीलादिविशिऐ तु लक्षणेति । पयमातवाक्यादपि । यथा 'कोकिलः पिकपदयाव्य' इत्यादिशब्दारिप- कादिपदानां कोकिले शक्तिग्रहः । पर्व व्यवहारादपि । यथा प्रयोजकवृद्धन घटमानयेत्युवम् , तच्छ्रत्या प्रयोज्यवृद्धन घट मानीतः तदधार्य पायस्थो पालो प्रधानमनरूपं कार्य मुक्तावलीमयूखः । नन्वयापत्तिः "चैप्रवृत्तिचक्षुः संयोगजन्यज्ञानाश्रयश्चैत्र' इति बोधे चैत्रस्य विशेषयत्वेन तात्पर्यविषयत्वादिति चैन- इतरविशेषणत्वमात्रेण तात्पर्याविषयत्वमित्यर्यात् एवं च प्रकृते चैने विशेष्यत्वस्यापि सत्वेन विशेषणत्वमुख्यविशेष्यत्वाभ्यो तात्पर्यविषयखात् विशेषणत्वमात्रेण तात्पर्याविष. यत्वात्संख्यान्वये बाघकाभावात् । एवं च तण्डुलं परतीत्यादी या विशेषणत्वमुख्यविशे- ध्यत्वाभ्यां तण्डलस्यवान्वयो विवक्षितस्तत्र तण्डुले संख्यान्वयवारणाय प्रथमातेति द. रजम् । किं च चत्रेण मुप्यत इत्यत्र धात्वर्थस्वापे संख्यान्वयवारणाय प्रथमान्तेति दलम् । द्वितीयदलस्य प्रकारान्तरेण प्रयोजनं वक्तुमन्यथा प्रयमदतार्थमाह यदेति । , फल धात्वर्थो व्यापारः प्रत्ययार्य इति मीमांसकदेशिमण्डनमतं खण्डयितुमाह- एवं व्यापारेऽपीति। गौरवादिति । व्यागरसमूहरूपक्रियाया वाच्यत्वे गौरवं कृतित्वापेक्षयेति भावः । नन्याख्यातस्य यत्नार्थकत्वं न सम्भवति रयोगच्छतीत्यत्र व्यभिचारादत माह-- रो गल्छीलिपपो लोसारे, मंगोमतकूलयापरवा एकाल्पनिमो. रथः' इति बोधः । यदि तु रयोगच्छतीत्यत्र गमनानुक्लव्यापारस्य न बोधः किन्तु गम- नानुकूलाश्रयत्वस्थेवेति नवीनमतमानित्य श्राश्रयत्वे लक्षणा तदा 'संयोगानुकूलम्यापा- राश्रयतावान्' इति बोधः । कृते रयेऽन्वयानुपपत्तिरिह लक्षणा बीजम् । कोशेनेति । 'गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणि लिहारनु तद्वतीति के शेनोमयत्र पति- बोधनादिति भावः। नौलादावेव शक्तिरिति । नीले रातो नौलत्वं शक्यतापच्छेदकमिति साधवम् , नोलवति शक्ती नीलपा शक्यतावच्छेदकं तय नील एवेति गौरवमिति भावः ।

·कारिकावलो। ३५ मानयोत शन्दप्रयोज्यमित्यपधारयति । ततश्च घटं नप गामानवेत्या रिवाज्यादाघापोद्रोपाग्यां घटादिपदान कार्यान्वितघटादौ शक्ति गाति । इयं च भूतले नौलो घट इत्यादिवाक्यान शाम्दयोधः । घटादिपदानां का. यौन्धितवटादियोथे सामर्थ्यावधारणात् कार्यतापोळं प्रति वलिदोनां मामाचदभावान शाययोध इति केचित् । तमा प्रथमत: कार्यान्वितबादी शपत्ययवारणेऽपि लाघवेन पश्चात्तस्य परित्यागौचित्यात ! मत एव-चैन पुरस्ते जाता, कन्या ते गर्मिणी जा. का-इत्यादी मुखसादमुखमालिन्याम्यां सुखदुःो अनुमाय तत्कारणत्वन परिशरामान्दयो निणीय तदेततया तं शब्दमवधारयति । तथाच व्यभिचाराकार्यान्विते न शकिःच तत्र तं पश्येत्यादि शब्दान्तर- मध्यादाय, मानामावात् । चैत्र ! पुभस्ते जातो तश्चेत्यादौ तदभवाप। त्यञ्च लाप्रवान्वितघटेऽपि कि सरत्या घटपदस्य घटमा कि- अवधारयति। ' एवं पायशेपादपि शक्तिप्रदः । यथा ययमपश्चर्भवतीत्यन्न यवपद- स्य दोघशकविशेपे आयोग प्रयोगः (१)को चम्लेच्छानाम् । वन हि 'यदा. न्या नोपयो रसायन्तेऽधे मोदमानास्तिष्ठन्ति । बसन्ते सतस्यानां जायते पत्रणातनम् । मोदमानाय तिन्ति ययाः (कणिशशामिना । इति वाफ्यशेषादोशूके प्रतिनिणीयते, यही तु शनिमात्प्रयोगो नानप्रतिकारपने गौरवात् । इयांदिपदे तु विनिगमकाभावामानाशनि- कल्पनम् । पर्व विवरणादपि शनिग्रहः । विवरणं तु तत्समानार्थकपदान्तरेण तदर्थकयनम् । यया घोऽस्तात्यस्य फलशास्तीत्यनेन विवरणादरपदर' कालरो शक्तिमः । एवं पचतोत्यस्य पार्फ करोतात्यनेन विवरणादाण्या तस्य यानार्थकत्वं कल्प। एकापसोमयसः। बावापोदापाभ्यामिति ! थावापः कस्यविपास प्रतेपः । उदापः कस्यचिर दम्य निस्सारणम् । मुखदुः इति । देवदतः मुखी मुखप्रसादवायाद , देवदतो दुरी मुपमालिक वादाद, दायनुमानम्। शाब्दयोर्धामति । देवदत्तपति द्वारा मुर्रा या चान्दयोधजन्य शाब्दयोधेतरकार मन्याचे प्रति कारणजयत्यादिति अनुमानाचारः । सतुतयेति । इश्वचारणीभूतः शान्दयः प्रकृतवाश्यअन्यः ग्रन्यपाविप पकवे प्रति प्रादयामयानन्तरमाणिस्यादिदि । ययमय इति । तद्न्यायमालाहिस्तरे-- ११ कादिवि कान पनि मापायाम् । (1) कपिति की राय:। - For ·Anti- मयूखसद्वितमुक्तानलोसमेता- [चन्द- एवं प्रसिद्धपदस्य सानिध्यादपि शक्तिप्रदः। यथा इह सहकारतरी मधुरं पिको रोतीत्यादी पिकपदस्य कोकिले शक्तिमह इति । तत्र जातादेव शक्तिर्न तु व्यक्तौ-व्यभिचारादानन्याञ्च । व्यक्ति वि. ना जातिभानस्थासम्भवादयतरपि भानमिति केचित् । तन्न शक्ति विना व्यक्तिभानानुपपत्तेः । न च व्यक्तो लक्षणा, अनुपपतिप्रतिसन्धान विनापि व्यक्तियोधात् । न च घ्यक्तिशक्तावानन्त्यम्, सकलव्यक्तावेकस्या एवं श- तो स्वीकारात् । न चाननुगमः, गोत्यादेरेवानुगमकत्वात् । किञ्च गौः श. क्षेति शक्तिग्रहो यदि तदा व्यक्तौ शक्तिः । यदि तु गोत्वं शक्यमिति श- . मुक्तावलीमयूखः । यवादिशब्दाः किंवपर्या, नोवार्यम्लेच्छसाम्यतः दीर्घ शुकप्रियंग्वाधा, दयेप्या विकल्पिताः यत्रान्या इति शासस्था, प्रसिद्धिस्तु बलीयसी । शास्त्रीयधर्म तैनान, मिर्यग्वादिर्न गृह्यते ॥ भीमापकमतमाह-तत्र जाताविति । जातिविशिष्टव्यको शक्तिस्वीकारे 'नागृ. होतविशेषणा सिर्विशेष्यमधिगच्छति' इति न्यायाजाती शफिमहत्यावश्यकतया जा- तावेव शक्तिलोषवात् न तु आतिविशिष्ट व्यक्ती तदुक्तं विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्ति विशेषणे' इति तेषामभिप्रायः । ननु व्यकावेव शक्तिरस्त न जातावित्यत आह-न तु व्यक्ताविति । अयं भाव:-व्यक्तितिपक्षे एकस्या व्यक्तो शक्तिरस्ति पर्वासु वा नाद्यः सगृहीतशक्तिकव्यका. बपि विषयता सम्बन्धेन शाब्दयोधरूपकार्यस्य सत्वेन शक्तिप्रहरूपकारणस्याभावेन ध्यति. रेकव्यभिचारात् । न द्वितीयः व्यकिभेदेन शक्तिभेदात् शक्यानन्त्यप्रधशादिति जातिशक्ति- पक्षे तु न व्यभिचारो न वा शक्त्यानन्त्यमिति । जातिमानस्यासम्मवादिवि । कुतो न सम्भव इति चेदुच्यते; व्यक्तिविशेष्यक. जातिप्रकारकशान्दवांधे जातिविषयकशकिज्ञानत्य हेतुत्ता तेन जातिभानासम्भव इति । व्यक्तिभानाद रिति । वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्यितेः शान्दयोधे हेतुतया व्यती शक्ति विना व्यर्भान न स्यादिति भावः । लक्षणेति तावतेव वृत्तिप्रयोज्यप- दार्योपस्थितेः सत्त्वेन व्यक्तिकोषसम्मवादिति भावः। अनुपपत्तिप्रतिसन्धानमिति । गामानयेस्यादौ गोत्वे भानयनान्वयानुपपत्त्या गोपदस्य गोत्यही लक्षणासम्भवेऽपि गौरम्तीत्यत्र गोत्वेऽस्तित्वान्वयेऽनुपपत्त्यभावेन म. न्वयानुफ्पत्तिरुपलक्षणाचीजस्याचरन न लक्षणासम्भव इति भावः । मोमांसकाः हि अन्वं. यानुपपत्तिमेव लक्षणाबीज वदन्ति न तात्पर्यानुपपत्ति, तन्मते वेदस्यापोरुपेयतया इच्छार- पतारपर्यस्यामावेन 'आदित्यो यूप' इत्यत्र तासर्यानुपपत्यभावेन लक्षणामावप्रसमात् । व्यक्तौ शकिरिति । गौः शक्येति विशिज्ञान प्रमात्मकमेप तव (प्रभाकरस्य) मतेऽन्यथाख्यात्यमावात् प्रमायाच वस्तुसाधकरवादिति भावः । ननु शक्ति विनापि व्यकिमानं भविम्यति सर्वत्र पदजन्यपदार्थोपस्थितेः हेतुरवे मा. नाभावात् कथमन्यथा शान्दवोधे संसर्गभानम् । नचे पदानुपस्थितघटादेरपि शाब्दबोधे ·भा] कारिफावली। किसहस्तदा गोत्यप्रकारकपदार्थस्मरणं शाब्दयोधश्च न स्यात् समान:- फारकत्येन शक्तिशानस्य पदार्थरसरणं शाब्दयोधं प्रति च हेतुत्वात् । किश गोत्वे यदि शनिस्तदा गोत्वस्यं शक्यतावच्छेदकं याच्यम् , गोत्वत्वं तु गयेतरासमवेतत्वे सति सकलगोसमवेतत्वम्, तथाच गोव्यकोनां शक्य- तावच्छेदकेऽनुप्रवेशातवैव गौरवम् । तस्मात्तत्तनात्याकृतिविशिष्टतत्तद्ध- क्तिबोधानुपपत्या कल्प्यमाना शक्तिर्जात्याकृतिविशिष्टव्यक्ती विधाम्यतीति । शकं पदम् , तचतुर्विधम्-कवियौगिक, कचिढं, कविद्योगरूद, कचि- चौगिकदम् , तपाहि- यत्रावयवार्थ एव बुध्यते तद्यौगिकम् , यथा पावकादिपदम् । मुजावलीमयूखः । भानापत्तिरिति वाच्यम् । गोविशेभ्यगोत्वप्रकारकशाब्दबोध प्रति गोत्वशक्तिशानत्वेन देवत्वस्थानीकारेणादोषादित्यपरितोषादाह किञ्चेति । समानप्रफारफरवेति । गोत्यप्रकारकपदार्थस्मरणं, गोदप्रकारकशाब्दबोधं व प्रति गोत्वप्रकारकशविज्ञानस्य हेतुत्वादिति भावः । अत एवापूर्ववादेऽपूर्घस्य पूर्वमनुपस्थितत्वात् कथं तव शधिप्रद इत्याशप कार्यरवेन খুন্তি বিছার চ্যর ব্যাখ্যমূলভিযুকদু। নৱ জামায়াঘিসকাল্পেীই মানসন্সয়ক্রিয়াল ইব্রাৰি লা- तिप्रकारकशाब्दबोधस्यले समानप्रकारकशकिज्ञानस्य न हेतुतेति नाय दोष इत्यरुचे- राह कि चेति। तच्छन्दस्य वाढद्धिविषयतावच्छेदको मृतघटत्वावच्छिन्ने शक्तिः । ननु तापदे घटरवादिना शक्यतावच्छेदकरवे शक्यतावच्छेदकभेदाच्छक्तिभेदापत्तिः नच शक्यतावच्छेदकाना मिनरवेऽपि शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकस्य बुद्धिविषयतावच्छेदक स्वस्येषयान शक्तिभेद इति वाच्यम् तस्य शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकरवे शाब्दबोधे - दानापरिति पेन-दविषतावच्छेदकत्वस्योपलक्षणतया शक्यतानवच्छेदकरवात उप. लक्षणस्य शाब्दबोधे भानानजीकारात् । विशेषणत्वं च तासदजन्यबोधविषयत्वेन शक्तिविश्यत्वम् । उपलनुपावंच तत्पदजन्यबोधविषयत्वेन शक्त्यविषयवमिति । इदमःप्रत्यवाद समीपतरवति तदोरूपम् । अदउस्तुविप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजायात् ॥ :-इदमः प्रत्यक्षबुद्धिविपये शतिः । एतदः समीपतरपरपक्षबुद्धिविषये शक्तिः । अदसः विप्रत्यक्षविषये अतिः । तेदः परोक्षवुद्धिविषये शकिः । किंपदस्य जिज्ञासाविषपस्वविशिष्ट शक्तिः । सर्वपदस्य ध्यापकल विशिष्ट शक्तिः 'सद घटारूपवन्तः इत्यत्र पदवव्यापक रूपवन स्वमिति बोपात् । विदिति । किपिदित्य एवमरेऽपि । ६का०म० इत्यभियुत्तोले- ·- ३८ मयूखसहितमुकारलोसमेता- '[धन्द यभावयवयक्तिनैरपेक्ष्येण समुदायशक्तिमात्रेण बुध्यते तद्ढम् , यथा गोमण्डलादिपदम् । यत्र तु अवयवक्तिविषये समुदायशक्तिरप्यस्ति तद्योगरूढम् , यथा- पङ्कजादिपदम् । तथाहि-पङ्कजपदमवयवयक्त्या पङ्कजनिकर्तरूपमर्थ योधयति, समुदायशक्त्या व पद्मरवेन रूपेण पद्म घाधयति । न व केव- लयाऽवयवशक्त्या कुमुदे प्रयोगः स्यादिति वाच्यम् , रूविज्ञानस्य केवल- यौगिकार्याने प्रतिवन्धकावादिति प्राञ्चः। वस्तुतस्तु समुदायशक्त्युपस्थितपोऽधपचार्थपङ्कजनिकर्तुरन्धयो भवति सानिध्यात् । यत्र तु रूदयस्य वाधः प्रतिसन्धीयते तत्र लक्षण्या कुमुदादेवोंधः । यत्र तु कुमुदरवेन रूपेण बोधे न तात्पर्यशानं पनत्वस्य च चावातत्रावयव. शक्तिमात्रेण निर्वाह इत्ययाहुः । यत्र तु स्थलपद्मादावषयवार्थवाघस्तत्र समुदायशक्त्या पनत्वेन रूपेण योधः । यदि तु स्थलपङ्कजं विजातीयमेव तदा लक्षणयैवेति । यत्र तु यौगिकार्यरूढयर्थयोः स्वातन्त्र्येण चोधस्तद्यौगिकरुदम् यथो. दिदादिपदम् । तत्र हि उदभेदनकर्ता तरुगुल्मादिरपि बुध्यते यागविशे- पोऽपोति ॥५॥ मुकावलीमयूखः। पनं बोधयतीति । परजनिकभिन्न पद्ममिति बोधः । प्रतिवन्धकत्वादिति । न च दिशनस्य यौगिकार्थवुद्धि प्रति प्रतिबन्धकत्वे पर. जशब्दात्पमिस्येव बोधः स्यान तु पजनिकमिन्ने पद्ममिति भाच्यम् । पद्मत्वावच्छि. सविशेष्यत्वानिरूपितपङ्कजनिकर्तृत्वावच्छिन्नविषयताकशाब्दबुद्धिवावच्छिन्ने प्रति रुति- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकरवेन पाविशेष्यकयौगिकार्ययुद्धः प्रतिबध्यतावच्छेदकानाकान्तत्वेना. दोपात् तदेतदाह केवलयौगिकार्यशाने इति । एवं प्रतिवष्यप्रतिबन्धकभावस्वी- कार विरोधविश्यकज्ञानस्य प्रतिबन्धका बनकज्ञानविघरकावेनैवेति नियममारूपोऽस्व- रसः प्राच इत्यनेन सूचितः । मणिकारमतमाह वस्तुतस्विति । स्वातन्त्र्येणेति । विशेष्यविशेषणमावानवगाहिरवेनेत्यर्थः । लक्षण्यैवेति । रुढयर्थतावच्छेदकपद्यत्वज्ञातस्तत्रामानेन रूढया तंबोधनासम्भ- वादिति भावः । शक्तिमात्रेणेति । मात्रपदेन लक्षणानादरः सूचितः । यागविशेषोऽपीति । 'उद्विदा यजेत पशुकाम' इत्यत्र द्भिच्छन्दो यागविशेष नामधेयम् । तथाच न्यायमाला- गुणोऽयं नामधेयं वा, खनित्रेऽत्य निषितः । ज्योतिटोमं समानित्य, पश्वयं गुणचोदना ॥

·सा] ३६ कारिफायली। लक्षणा शक्पसम्बन्धस्वात्पर्यानुपपत्तिः । लक्षणेति । गङ्गायां घोष इत्यादी गङ्गापदस्य शपयार्थे प्रवाहरूपे घोष- स्यान्वयानुपपत्तिस्तात्पर्यानुपपचिर्चा यत्र प्रतिसन्धीयते तत्र लक्षणया तीरस्य बोध इति । सा च शक्यसम्बन्धकपा । तथाहि-प्रवाहरूपशपयार्थसम्वन्धस्य- तोरे गृहीतत्वात्तोरस्य स्मरणम् । ततः शाब्दवोधः । परन्तु यद्यान्वयानुपपत्तिलक्षणाबीज स्यात्तदा यष्टीः प्रवेशयेत्यत्र ल. क्षणा न स्यात-यष्टिपु प्रवेशान्ययस्यानुपपत्तरेभावात् । तेन यष्टिप्रवेशे भोजनतापर्यानुपपत्या यष्टिघरेषु लक्षणा । पर्व काम्यो दधि रक्ष्यतामित्यदो काकपदस्य दध्युपघात के लक्षणा- सर्वतो दधिरक्षायास्तापर्यविषयत्वात् । एवं छत्रियो यान्तोत्यादौ छविपदस्यैकसार्थवाहिरवे लक्षणा । इयमेवा- जदत्स्वार्था लक्षणेत्युच्यते । एकसार्थवाहित्वेन रूपेण छत्रितदन्ययोर्योधात् । यदि चान्वयानुपपत्तिलक्षणाबो स्यात , तदा कचिद पदस्य तोरे, पविद्धोषपदस्य मत्स्यादो, लक्षणेति नियमो न स्यात् । इदन्तु बोध्यम् । शक्यार्थसन्वन्धो यदि तोरत्वेन रूपेण गृहीतस्तदा तीरावेन वीरबोधः। यदि तु गङ्गातीरत्वेन रूपेण गृहीतस्तदा तेनैव अपेण स्मरणम् । अत एव सत्यतावच्छेदके न लक्षणा तत्प्रकारकबोधस्य तत्र लक्षणां विनाप्युपपत्तेः । परन्तु एवं क्रमेण शक्यतावच्छेदकेऽयि शक्तिर्न स्यात् , तत्प्रकारकशक्यार्थस्मरणं प्रति तत्पदस्य सामयमित्यस्य सुक्य. स्वादिति विभावनीयम् । यंत्र तु शक्यार्थस्य परम्परालम्बन्धरूपा लक्षणा सा लक्षितलतणेत्यु- व्युते । यया द्विरेफादिपदात रेफदयसम्बन्धो भूमरपदे ज्ञायते भ्रमरपदस्य च सम्बन्धो भ्रमर ज्ञायते इति तत्र लतितलतणा। किन्तु लाक्षणिकं पदं नानुभावकम् । लाक्षणिकार्थस्य शान्दपोथे तु मुतावनीमयूसः। फलोदभेदारसमानेपा, निरुक्तिनान्यपि । नामस्वमुचितं याग-सोमानाधिकरण्यतः ॥ इति ।। ८१॥ प्रतिसन्धीयते इति । प्रतिसंन्धान-मरणम् । त्रिपदस्येति । इदं वाक्यरक्षणावादिमताभिप्रायेण । न्यायमते तु छत्रपदात्यकसा- वाहिर लक्षषा प्रस्थयार्थथ सम्बन्धी एकसार्यवन्तो गच्छन्तीत्यन्वयः । एकसार्थवाहिल- मेकसाय एव नवेकयार्थगन्तृत्वं निराशाइतक्या यान्तीत्यस्यानन्वयापसे । एकसार्यशहित्य-एकसार्थवाहित्यविशिष्टे। परम्परासम्बाधरूपा-स्ववाच्यरेफदयघटितपदवाच्यारूपा। मनु तान्दवीधे तच्चापदशानदेन हेतुत्वाल्लामणिकान्छन्दाच्छान्दबोधः कथमि. साह-किस्थिति । पदान्तर-समभिन्यासं शक्तं पदमित्यर्थः ।

·मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [शब्द- पदान्तरं कारणम्-शक्तिलतणान्यतरसम्बधेनेतरपदार्यान्वितस्वशक्यार्य- शाब्दयोधं प्रति पदानां सामर्थ्यावधारणात् । घायये तु शक्तरमावाच्छश्यसम्पन्धरूपा लक्षणापि नास्ति । यत्र गभी- रायो नद्यां घोप इत्युक्तं तत्र नदोपदस्य नदोतोरे लक्षणा । गभोरापदार्थ- स्य नद्या सदाभेदेनान्वयः। कचिदेकदेशाध्ययस्यापि स्वीकृतत्वात् । यदि तत्रैकवेशाययो न स्वीक्रियते तदा नदीपदस्य गमोरनदातोरे लक्ष. रणा गभोरपदं तात्पर्यप्राहकम् । यहुबोहायप्येवम् । तत्र हि चित्रगुपदादौ यदेकदेशान्वयः स्वीक्रियते तदा गोपदस्य गोस्वामिनि लक्षणा गवि चित्राभेदान्धयः । यदि तत्रैकदे- शान्वयो न स्वोक्रियते, तदा गोपदस्य चित्रगोस्वामिनि लक्षणा, चित्रपद तात्पर्यप्राहकम् । एयमारूढयानरो वृक्ष इत्यत्र वानरपदस्य बानरारोहणक- मणि लक्षरणा. मारूढपद तारपर्यग्राहकम् । एवमायत्रापि योध्यम् । तरपुरुपे तु पूर्वपदे लक्षणा । तथाहि--राजपुरुष इत्यादौ राजपदार्थेन पुरुषपदार्यस्य साक्षामान्ययो-निपातातिरिक्तनामार्थयो/देनान्वयवोध. स्याव्युत्पन्नत्वात् , अन्यथा राजा पुरुष इत्यत्रापि तथान्वयवोधः स्यात् । घटः पटो न इत्यादौ घटपाटाभ्यां नमःसाक्षादेवान्वयान्निपातातिरिक्तति मोलो घटइत्यादौ नामार्थयोरभेदसम्बन्धेनान्वया भेदेनेति । नच राज मुक्तावलीमयूखः। सामर्थ्याचधारणादिति । "कुमतिः पशुः' इति सर्वलाक्षणिकस्थलेशाब्दबोध. स्यानुभवसिद्धतया लाक्षणिकार्थस्याप्यानुभाविकत्वम् अत्र हि मतिशब्दस्य कुत्सितम. तिमतिलक्षणा कुपदं तात्पर्यपाहक पशुशब्दस्य च पशुसदरी लक्षणेति स लाक्षणिकरवं रोग्यमिति नवीनाः। नास्तीति ।मनु 'गभीरायां नद्या घोष' इत्यत्र नदोपदस्य नदीतीरे लक्षणायो ग. भौरापदार्थस्यैकदेशान्वयापत्तिरतो वाक्यलक्षणानीकर्तव्येति शो पभापत्ते-यत्र गभी- रायामिति। चिदिति । क्षेत्रस्य गुरुरित्यादौ षष्ठपर्थनिरूपितत्वस्य स्वरूपेण गुरुत्वेऽन्वयन चैत्रनिरुपितं यद्गुरत्वं तदाश्रयस्य कुलमित्यनैकदेशान्वयस्य दर्शनादिति । तापयेप्राहकामात । अत्र मीमांसका., वाक्यलक्षणयेव कार्यानवी हे गौरपदस्य तात्पर्य ग्राहकत्वकल्पनमयुक्तम् । न च वाक्ये शक्तैरभावात् शक्यसम्बन्धरूपलक्षणा म सम्भवतीति वाच्यम् । स्वबोभ्यसबन्धस्यैव लक्षणापदार्थत्वेनादोषार एवं च गभीरायां नद्यामिति वाक्यबोध्या गमोराभिन्ना नदी तत्सम्बन्धस्तीरे इति तौरबोधोपपत्तिरित्याहुः । तन, स्वबोध्यसम्बन्धी लक्षणेत्यत्र स्वबोध्यत्वं यदि स्वजन्यशान्दबोधविषयवं तदा गहाया घोष इत्यत्र लक्षणानुपपत्तिः तत्र गहापदेन प्रवाइविश्यकशान्दोघाजननेन प्रवा.. इस्य गापदयोध्यवाभावात् ; किन्तु शक्त्या स्वजन्यशानविषयत्वं वाच्यम् एवं च वाक्ये नमक्षणासम्भवः शक्त्यमावात् । . - ·कारिकावलो। ४१ पुरुष इत्यादौ लुप्तविभक्तः स्मरणं कल्प्यमिति वाच्यम्, अस्मृतविभक्त रपि ततो वोघोदयात् । तस्माद्राजपदादौ राजसम्बन्धिनि लक्षणा, तस्य च पुरुषेण सहामेहान्वयः । द्वन्द्वे तु घरमदिरो दिधोत्यादौ धवः खदिरश्च विमपत्यर्थद्वित्वमका- रेग युध्यते, तत्र न लक्षणा न च साहित्ये लक्षति वाच्यम् , साहि- त्यग्रन्ययोरपि इन्द्रदर्शनात् । न चैकक्रियान्वयित्वरूप साहित्यमस्तीति पाच्यम् क्रिया देऽपि वखदिस पश्य छिन्धीत्यादिदर्शनात् । साहित्य. स्थाननुभवाचा अत एव 'राजपुरोहितो सायुज्यकामौ यजेयाताम्' इत्यत्र लक्षणाभावाद् वह आधीयते । तस्मात्साहित्य नार्थी, किन्तु वास्तवो भेदो यत्र तत्र मुकावळी मयुखः न च स्वजन्यज्ञानविषयत्वमा स्वबोम्यत्वमस्तु शक्त्येति व्यर्थ ततधन दोष इति राध्य समाम घटपदस्परितस्याकस्यापि स्वयोध्यत्वापत्तौ तत्सम्बन्मज्ञानेने घडपदेन पटादे धप्रमादित्यलम् । पुरुपेण सहामेदान्यय इति । अन्ये तु राजपुरुष इवि तत्पुरुषे न लक्षणा किन्तु राज्ञ एव स्वत्वसम्बन्धेन पुरुपेऽन्वयो व्युत्पत्तिवैवित्र्यात् अत एव 'यस्यैते राजमाता तस्य- वामीतुरङ्गमा' इत्यत्र यच्छन्देन राज्ञः परामर्शः राजसम्बन्धिनि राजपदस्य लक्षपायो तु राज्ञः पदार्थकदेशत्वात्तदा परामशों न स्यादिति वदन्ति । आकाशपटगतद्विस्वस्याकाशेऽपि अचादाकाशाविरयस्य प्रामाण्यापत्तिरतः उद्देश्यता- पच्छेदकव्याप्यसंख्याबोधकरवं सुपामिति नियम पास्पीयते। एवं वधवखदिरावित्पन्न यदि घवस्वं सदिरत्वं च प्रत्येकमुद्देश्यतावच्छेदकं स्यात् तदा घवदयस्य खदिरद्वयस्य र बोधा- पतिरिति घवखदिरपदस्य घबसदिर साहित्याश्रय लक्षणा स्वीक्रियते एवं चउद्देश्यतावच्छे. दकीमतसाहित्यव्याप्यलं न धवपतद्वित्वस्य नापि खदिरगतद्वित्वस्य किन्तु पवखदिरगत- द्वित्वस्यैवेति नघपदयादेर्गेध इति मीमांसकाः । तन्मतेनाशलते-च साहित्ये इति । साहित्याश्रये इत्यर्थः । सहवृत्तिवरूपं साहित्यमेकळियान्वरित्वरूपं वा लक्ष्य मिति विक- स्प्पाचं दूषयति-साहित्यन्येति । सहवृत्तित्वशुन्ययोर्घटत्वपटत्क्योरित्यर्थः । द्वितीयं षमति-नवैकेति । अननुभवाम्वेति । वस्तुगत्या एकक्रियान्वयित्वरूपस्य भव- खदिरयो: सस्पेऽध्येकक्रियान्वयित्वस्य शान्ददोधे भानाभावादित्यर्थः । यजेयातामिति । तथाच न्यायमालायाम्- सायुग्यकामी यजतोऽनेन राजपुरोहितो । राज्ञः पुरोहितो राज्ञोस्तो वा रानात्मकावुभौ ॥ दयोन्द्वसमासो वा तुत्यत्सायाप्रिमो द्वयोःसिस्य द्वितीयो राजोजिसार्थत्वाय तृतीयः ।। अभ्याइस्पे चतुर्थ स्याद्वचनापिकापता। तनूनपानराशंसौ विकलप्यते समत्वतः॥इति । ननु यदि द्वन्दे न नक्षणा तर्हि कर्मधारयाद् द्वन्द्वस्स भेदो न स्यादव माह किन्त्यि. ति। चाथै द्वन्द इति हि पाणिनीय सूत्रं तत्र चार्याः समुश्यान्वाचयेतरेदरयोगसमाहा- रभेदायत्वारः । तत्र इतरेतरयोग इत्यस्य इतरस्येवरस्मिन् योगः घम्बन्धः इतरेतररोगः ·मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [शब्द. द्वन्दः । न व नीलघटयोरभेद इत्यादौ कथमिति वाच्यम्, तत्र नोलपदस्य नीलाचे बटपदस्य घटवे लक्षणा | श्रमेद इत्यस्य चाश्रयामेद इत्यर्थात् । समाहारद्वन्दे तु यदि समाहारोऽप्यनुभूयत इत्युच्यते, तदाऽहिनकुल. मित्यादौ परपरेऽहिनकुलसमाहारे लक्षणा, पूर्वपदं तु तात्पर्यग्राहकम् । न च मेरीमृदङ्गं वादयेत्यध कथं समाहारस्यान्ययस्तस्यापेक्षावुद्धिविशेषरूप- स्य बनासम्भवादिति वाच्यम्, परम्परासम्बन्धेन तदन्वयात् । एवं पञ्चमूोत्यादावपिन परे तु अहिनकुलमित्यादौ महिनकुलश्च युध्यते प्रत्येकमेकरवान्वयः। समाहारसंशा च यत्रेकत्वं च 'द्वन्द्वश्च प्राणितूर्य इत्यादिस्टेणोक्तं तौव, मन्यत्रैकवचनमसावित्याहुः । पितरौ श्वशुरावित्यादौ पितृपदे जनकदम्पत्यो, श्वशुरपदे स्त्रीजनकद- स्पत्योर्लक्षणा । एवमन्यत्रापि । धटाइत्यादौ न लक्षणा-घटत्वेन रूपेण नाना. घटोपस्थितिसम्भवात्। कर्मधारयस्थले तु. नोलोत्पलमित्यादायभेसम्वन्धेन नीलपदार्थ उत्प- लपदार्थ प्रकारः। तत्र च न लक्षणा । मुक्तावलीमयूखः । इति भेदे द्वन्द्व इति लभ्यते तत्र पदभेदे, पदार्थभेदे, पदार्थतावच्छेदकमैदे वा बन्दनाथ- तृत्तीयौ नीलोत्पलमित्यत्र पदभेदस्य पदार्यतावच्छेदकभेदस्य च सत्त्वेन इन्द्रप्रसङ्गात् परि- शेषात् पदार्थभेदे द्वन्द्व इति लभ्यते । नन्वेवं नीलघटयोरभेद इति व्यवहारासंगतिः पदार्थभेदाभावादत माह तत्रेति- चनीलत्वपटरवयोराश्रयाभेद इत्यर्थ इति न दोषः । वस्तुतस्तु पदार्थतावच्छेदकभेद एव द्वन्द्वःनीलोत्पलमित्य तु सहविवक्षाभावात् कर्म- धारयेण बाधाद्वान द्वन्दः । कर्मधारयेण द्वन्द्वस्य बाघसिद्ध्यर्थमेवाकडारादेकासंति सूत्र थाचार्यादेकासंज्ञेति न्यासो भाष्यकृता कृतः स्पष्टं चेदं कयुमजूषायां प्रथमाकारके इति । एवं च नीलघटयोरभेद इति स्वरसत उपपयते । नच घंटा इत्यत्र द्वन्द्वाप्रापया "उत्स- समानदेशा अपवादा' इतिन्यायेन द्वन्द्वापवाद एकशेषो न स्यादिति वाच्यम् । सरूपसू- अस्य हरी इत्यत्र चारितार्येन घटा इस्यकशेषाभावेऽपि त्यभावाद षटपदेनैव अर्थत- न्त्रमाश्रित्य नानाघरोपस्थितिसम्भवान् । न च 'सकृदुच्चरितः शब्दः सफदर्थ गमयतीति व्युत्पतिविरोध इति वाच्यम् । अर्थः वृत्तिजन्योपस्थितिविषयः । तत्र वृत्तौ सदित्यस्या- न्वयेन सकृदुचरितः शब्दः एकतिजन्योपस्थितिविषयं धोधयतीत्यर्थात एकशवस्या नाना- घटोपस्थिती बाधकाभावादिति ध्येयम् ! अहिनकुलमित्यत्र बहिनकुलमानतीनोंत्तरपदे समाहारलक्षणान वा शचिरित्यभि. प्रायेणोकं यदोति । परस्परासम्बन्धेनेति । स्वाश्रयवृत्तिस्वरूपेणेत्यर्थः । स्वं समाहारः ।

·सशः] कारिकावली। यत पय निषादस्थपति याजयेत्' इत्यत्र न तत्पुरुषो लक्षणापत्त, किन्तु कर्मधारयो लक्षणाभावात् । न च निपादस्य सकुरजातिविशेषस्य वेदानशिकायद्याइनासम्भव इति वाच्यम् , निपादस्य विद्याप्रयुकेस्तत एव कल्पनीयत्वात् । लाघवेन मुख्यार्यस्यान्वये तदनुपपत्त्या तत्कल्पनायाफल- मुखगौरवतयाऽदोपवादिति। उपकुम्भमपिप्पलीत्यादौ परपदे तत्सम्बन्धिनि लक्षणा, पूर्वपदार्थ- प्रधानतया चान्यययोध इति । इत्थञ्च समासे न शापि शति-पदशक्त्यय निर्वाहादिति ॥ मुहारीमयूसः । निपावस्थपति याजयेत् इति । तथा च न्यायमालाविस्तरे माधव:- "द्विजः स्यपतिरन्यो वा, द्विजः षष्ठोसमामतः। कर्मधारयमुख्यस्वामिपादोऐद्रयागर ॥" अयमाययः वास्तुमयं रौद्रं वनिपेत् इति । मकृत्य धूयते एतया निपाद- स्थपति याजयेदिति तत्र रौदेष्टी यागर्व निपादस्य स्थपतिरिति विप्रहेण कृत्य चित् त्रैवर्गिकस्य, निषादयासौ स्यपतिश्चेति विग्रहेण संकरजात्पयच्छिन्नस्य देति संकर- आविविशेषावच्छिन्नस्य शूद्रतया वेदानधिकारात् षष्ठीतत्पुरुपत्येवौचित्येन शैवर्णिकस्यै- वेति पूर्वपक्षे पूर्वपदस्य निपादसम्बन्धिनि लक्षणायां गौरवात् लाधवात् कर्मधारयस्यौचि- स्पेन परजातिविशेषावच्छिन्न एव कति सिद्धान्तः । ततश्च थुतिबलात् तात्कालिकाचा- योपदेवादिना विधा सम्पाइ धनिको निषादो रौद्रयागं कुर्यादिवि तात्पर्यम् । ननु- परयो तु कर्मणामन्य त्रीणि कर्माणि जीविका यानाम्यपने चैव विशुद्धाच्च प्रविप्रहः । इति स्मृस्या याजनस्य ब्राह्मणजीविकावेन परिगनात रागत एवं प्रवृत्तियम्भवा- छुत्या याजनस्य विधानमनुपप समिति चेन्न; याजयेदित्यस्य मदित्यौव तात्पर्यगादो- घात सदस्य अज्ञवया यागे प्रवृत्यिसम्मवात ब्राह्मणस्य प्रवर्तकतया यायेदियुक्तरिति - सर्व समभयम् । तरपुरप इति । षष्ठीतत्पुरुष इत्यर्थः यथाश्रुतं तनयुक्तम् ।कर्मधारयस्यापि 'सरपुर- पत्वादिति। लक्षणापचेरिति । मनु लक्षणाकल्पनं न दोषः निषादाना स्थपतिरिति पछौसमाने निषादसम्बम्पमिन्नस्पतिविषयकोषाय लौकिकवाक्ये लक्षणायाः, कृतावाद । तदनुरो- धेन न सादाचान्दवोधे नदाशनहेतुखकल्पनायुकं गौरवमपीति - वैदिकदायिजन्यशान्दोघात्पूर्व सणाशानन्यक्तिकापनागौरवत्यैद दोषखमिरया- भागात न च दिकवायजन्यथान्दवोधात्पूर्व शविज्ञानव्यक्षिकापने तव, मम र ना- शाशानन्यकिसनमिति कि गौरवमिति वाच्यम् । शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाशानव्यक्ति का पपवस्तद शकिज्ञानव्यतिकल्पनाया मावश्वकरवात । मम शक्तिमानमात्रस्यैव अल्पने- न लापमादित्यनम् ।।

·४४ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- शिन्द- आसचियोग्यताकाक्षातात्पर्यज्ञानामिष्यते ।। ८२ ॥ कारणं, संनिधानं तु पदस्थासत्तिरुच्यते । नासत्तिरिति । मात्तिज्ञान योग्यताज्ञानमाकाडावानं तात्पर्यशानं च शब्दयोघे कारणम् । तत्रासतिपदार्थमाह--संनिधानं विति । मन्व- यप्रतियोग्यनुयोगिपदयोरव्यवधानमात्तिः तमान शाग्दबोधे कारणम् , कविवाहितेप्यव्यवधानभ्रमाच्छान्दयोधादिति केचित् । वस्तुतस्तु अव्यवधानझानस्यानपेक्षितत्वात् यत्पदार्धन यत्पदास्या ध्वयोऽपेशितस्तयोरव्यवधानेनोपस्थितिः शब्दयोधे कारणम् । तेनगि रिर्भुकमग्निमान्देवदत्वेनेत्यादौ न शब्दबोधः । नीलो घटो द्रव्यं पटइत्यादा. धासत्तिधमाच्छान्दधोधः । श्रासत्तिभ्रमाच्छाब्दभ्रमाभावेऽपि न पतिः। मनु यत्र छत्रो कुण्डली वासस्वी देवदत्त इत्याधुक्तं तपोत्तरपदस्मर. रणेन पूर्वपदस्मरणस्य नाशादव्यधानेन तदुत्तरपदस्मरणासम्भावइति चेदु- न प्रत्येकपदानुभवजन्यसंस्कारैश्चरमस्य तावत्पविषयकस्मरणस्था- मुकावलीमयूखः । श्रासत्तिज्ञानमिति । अयं भाव. । 'गिरि(क्तमग्निमान देवदत्तेन' इत्यत्र गिरि. पदारिनमरपदयोरव्यधानभ्रमेण शाब्दबोधदर्शनात् स्वरूपसत्त्या आसरोन शाब्दबोधे कार- एवं किन्तु आपत्तिज्ञानस्यैवेति । ननु वासत्तियोग्यतेति लकारिकापाठात् मासत्तिरित्यस्य समासघटकरवेन तस्य शा- नपदेनान्वयासंभवादासतिज्ञानमित्यर्थकरणमयुक्तमिति चेद् । न मासत्तियोग्यतेतिनिर्विभिक्तिपाठस्यैव साम्प्रदायिकत्वात् आम्रतिरितिप्रथमान्त. पाठे तु बासत्तिपदमासत्तिज्ञाने लाक्षणिकमिति ध्येयम् । केचिदिस्यन्तेनोक्त मतं दूषयति वस्तुतस्त्यिति । ननु 'नीलो घटोद्रव्यं पट:' इत्यत्र नीलपदार्थपटपदार्थयोयंत्रान्वयो वक्तुस्तात्पर्यविष- यस्तत्र नीलपदमटपदयोरासत्तिन स्यात् तत्तत्पदार्यान्वस्य तात्पर्यविषयवाभावादतस्तत्रे ष्टापत्तिमाह-नीलो घट इत्यादिना । तहि तत्र नीलो घट दनि कथं शाब्दबोध इत्याह-भ्रमाच्छाब्दयोधः इति तथा चभ्रमाच्छाब्दबोधमानं न तु पत्रासत्तिरिति तत्त्वम् । ननु तत्र यद्यासत्तिभ्रमस्तदा शान्दयोधः भ्रमात्मकः स्याम चेष्टापत्तिः घटे नीलस्य सत्वेन विषयवाधाभावात् आसक्तिभ्रमान्छान्दप्रमानीकारे वासत्तिभ्रमाच्छाब्दभ्रम इति प्राचीनमतविरोध इत्यद अाह मासत्तिम्रमादिति भात्तिभ्रमस्य न शान्दभ्रमजनकरवं प्राचीनगाथा तु नियुक्तिकत्वादश्रद्धेयैवेति भावः ।, मन्वन्यपानेन पदोपस्थितिः शान्दवोधैकारणमित्ययुकम् अनेकपदघटितवाक्यस्थले. ऽव्यवधानेन पदोपस्थित्यमावादित्याशइते नन्विति।

·परेतु- कारिकावली. व्यवधानेनोत्पत्ते नानासनिकरेफप्रत्यक्षस्येव नानासंस्कारैरेकरमरणोत्प- तेरपि सम्भवात् । कथमन्यथा नानावणे रेकपदस्मरणम् । परन्तु तावत्पदार्थानां स्मरणादेकदेय .खले कपोतन्यायेन तावत्पदा. पांना क्रियाकर्ममानावयरूपः शान्दयोषो भवतीति केचित्- वृद्धा युवानः शिशयः कपोता! खले यथामी युगपस्पतन्ति । तधैर सर्य युगपापदार्याः परस्परेणायिनो भवन्ति ॥ यद्यदाकाहितं योग्यं संनिधानं प्रपद्यते । तेन तेनान्वितः स्वाथः परेवावगम्यते ॥ तथाच खण्डचाक्यार्थवोधानन्तरं तर्धेय पदार्थस्मृत्या महावाक्यार्थ- घोष इत्या प्रकावलोमयूखः। नानासनिकपैरिति । यथा घटचक्षुः संयोगस्य पटप्रत्यक्ष कारणवाभावेऽपि घट- चक्षुःसंयोगपटचक्षुः संयोगाभ्शमेकं घटपटाविति समूहालाबनात्मकं प्रत्यक्ष तथा सत्ताप दगोचरसंस्कारस्य भिनविषयकवांशेऽजनकत्वेऽपि ततत्सस्कारजन्यं एकमेव स्मर जायते बाघकाभावादिति भावः। अन्पति । नानासंस्काराणामेवस्मरणजनकरवाभावे इत्यर्थः । नन्वाशुभहुराणां कमिकाणां पदजन्यपदार्योपस्थितीनामपि मेलन न सम्भवति अतः पर्वत्र धान्दोधे पदजन्य पदार्थोपस्थितिः समूहालम्बनास्मिकेव कारणम् । एवं चैकदेव सकलपदार्थानां विशेष्ये विशेषणमिति रीत्यैव शान्दयोधः न तु विशिष्टस्य वैशिष्टयमिति रोत्या, विशिष्टबुद्धिजनकरय विशेषतावच्छेदकप्रकारकनिर्णस्य पूर्वमभावादिति प्राचीनमः दर्शयति-परं स्थिति। एकति । नतु घटमानयेत्यादी प्रथम पटोमा कर्मता इत्येवं शोधस्तदनन्तरं च घरकमकमाननिमिति योध इत्यादि क्रमेणेत्यर्थः । वृद्धा युवान इत्यस्य तदाहुरित्यादिः । अत्र वृद्धयुवशिशुभिः कपोतश्विरतरचिरस- निहितालोकार्ग पदायांना साश्य बोध्यम् । यदिति । पदादिपदार्याकाहिदत्त घटपदोपस्थितिजन्य 'किंपटीयम्' इति जिशासा. विश्यीभूत योग्य योग्यताज्ञानाधीन कर्मवादि यद्यत् निधानं प्रतिपयते स्वार्थोपस्थि- तिविषयो भवति तेन तेनैवान्वितः स्वार्थः पदैः प्रथममनुमाश्यते इत्यर्थः । तमाच भानय- माधोपस्थितेः प्रथममेव 'घट इतिवाश्यावदीयं कर्मत्वमिति बोधो भवति । तदनन्तरं चपटकमकमानंयनमितिमहावाक्याबोधः। एवं च पूर्वोकसमूहालाबनात्मक पदार्थज्ञान विनापि निर्वाह ति भावः। केचित वृत्या पदजन्यपदायाँपस्थितिरेवासत्तिः सा र स्वरूपसती हेतुः नावेवार- शासतः शान्दयोघ प्रतिकारणावे कि मानमिति वाच्यम् , श्रानयात वाक्यं श्रुतवतः प्रत्यक्षण पटं पश्यतोऽपि (ग: घटकर्मकानयनबोधापत्तेः। नई 'गिकिममिमान् देवदत्तन' इत्यत्र मन्वयबोधापतिरिति पाध्यम् , सति तासर्यप्रहे वापस ·. मयूखसहितमुक्तावलोसमेता- ["धग्द- एतेन तायवाभिव्यङ्गया पंदस्फोटोऽपि निरस्तः । तत्तवर्णसंस्कारस. द्वितचरमवर्गीपलम्मेन तद्वय केनवोपपत्तेरिति ! "दन्तु पोध्यम् । यत्र द्वारमिन्युकं तत्र पिधेदीत्यादि परस्य शानादेय बोधो, न तु विधानादिरूपार्थज्ञानात्-पदजन्यतत्तत्पदार्थोपस्थितेस्तच्छा. ग्दयोधे हेतुत्वात् । किञ्च कियाक्रमपदानां तेन तेनैव रूपेणाकालिनत्यात , तेग क्रियापदं विना कथं शाब्दयोध: स्यात् । तथा पुष्पेभ्य इत्यादी स्पृहः यतोत्यादिपदाध्याहारं विना चतुर्यनुपपत्तेः पदाध्याहार मावश्यकः । योग्यतां निक्ति- पदायें तप तद्वत्ता योग्यता परिकीर्तिता ॥३॥ पदार्थ इत्यादिना । एकपदार्थे ऽपरपदार्थसम्बन्धी योग्यतेत्यर्थः। त. ज्यानाभायाश्च पदिना सिञ्चतोत्यादौ न शान्दयोधः । नन्धेतस्या योग्यताया ज्ञानं शाब्दयोधात्माफ्सर्वत्र न सम्भवति पा. क्यार्थस्यापूर्वस्यादिति चेद न-तत्तत्पदार्थस्मरणे सति कविरसंशयरूपस्य कचिनिश्चयरूपस्य योग्यताशानस्य सम्भवात् । मुंहावलीमयूसः। नन्येवं श्लोकेषु अन्वमप्रदर्शनानधक्यमिति चेल, तात्मज्ञानार्थ तदुपयोगात अश्या पदजन्यपदार्थापस्थितिध स्मृतिरूपा न तु धान्दधुद्धिरूपातपा सति शान्दयोधरूपाया भासतशाब्दबुद्धि प्रति कारणत्वेऽन्योन्यायप्रसङ्गात् । एतेन मौनिश्लोकादो , पदाभावेन पदाम्यवधानरूपासस्यभावेऽपि न क्षतिरित्याहुः । घद इति समुदायो न वाचकः उरपक्षानामभिव्य साना वा वर्णानां समुदायस्येकदा प्रत्यक्षासम्भवात् । नापि प्रत्येक वर्णा वाचकाः द्वितीयादिवो चारणवैयर्थ्यापरतः पूर्वपूर्व. वर्णानुभवजन्यसंस्कारसधीचीन चरमवर्णानुभवजन्यसंस्कारेणाभिव्यक्तः - स्फोट - एप - वाचक इति वैयाकरणास्तन्मतं निरस्यति एतेनेति । पूर्वपूर्ववर्णानुभवजन्यसंस्कारसधीमीन पर- मवर्णानुभवजन्यसंस्कारेण कमिकवर्णविशिष्टपदस्मरणेनेव घटार्थबोधोपपत्ती. स्फोटाहीकारो वृयेति भावः। लाघवेन पदन्यदार्थोपस्थितिने शान्दोघे कारणं किन्तु पदार्थोपरियतिरेव मत एवं पिधेहीत्यत्र न पदाप्याहारः किन्तु बर्षायाहार एवेति प्रभाकरमत दूषयति-वन्तु योध्यमित्यादिना ! पदार्थो स्थितिमात्रस्य हेतुले प्रत्यक्षोपरिपतघटादेरपि शान्दबोधे भानापत्तिरिति भावः। -: ननु तासर्यामावादेव न प्रत्यक्षोपस्थितघटादेवधि मान सायंसरविद्यापतिरतमाह किम्वेति। अपूर्वत्वादिति । सर्वत्र शाब्दबोषापूर्वमनिक्षितवादित्यर्थः ।। :: , 'शौ न पीत' इति निश्चयसत्वेऽपि पितादिदोषपशाद' पात:श' इति प्रत्यक्ष ." -- ·En: कारिकारली नग्यास्तु योग्यताज्ञानं न शाब्दयोधकारणम्। किन्तु गिना सिञ्च चीलादो सेके वहिकरणत्यामारुपायोग्यतानिमयेन प्रतिवन्धान शाद बोधः । तदभावनिश्चयस्य लौकिकसन्निकर्षाजन्यदोषविशेषाजन्यमान. मात्र प्रतिबन्धकस्यारछाम्दबोध प्रत्यपि प्रतिवन्धका सिद्धम् । योग्यता. बालविलम्बाच याम्दषोपविलम्योऽसिद्ध इति पदन्ति । १२-८३॥ माकाहां निति- यत्पदेन विना यस्याननुमावकता भवेत् । आकाङ्क्षा वक्तुरिच्छा तु तात्पर्य परिकीर्तितम् ।। ८४ ॥ गापदेनेति । येन पदेन दिना यत्पदस्यान्वयान मायकत्वं तेन पटेन सह तस्याकाक्षेत्यर्थः । क्रियापद विना कारकपदं नावग्रयो, जनयतीति. तेन तस्याकाडा चस्तुतस्तु क्रियाकारकपदानां संविधानमासस्या चरितार्थम् । परन्तु घटकर्मतायो प्रति घटपदोसरद्वितीयारूपाकाहाशाने कारणम् , कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यादी न शान्योधः । अयमेति पुत्रो राक्षः पुरुषोऽप- सार्यतामित्यादो पुत्रेण सह राजपदस्य तात्पर्यग्रहसवात्तेनैवान्चयबोधः । पुरुषेण सह तात्पर्यग्रहे तु तेन सहान्वयबोधा स्यादेव ॥ तात्पर्य निक्ति-वतरिच्छेति । यदि तात्पर्यशान कारणं न स्यात्तदा सैन्धवमानयेत्यादौ कचिदश्वस्य कविलवणस्य बोध इति न स्यात् । तेन घटा 5 मुकावलीमयूखः । जायते इत्याह-लौकिकसंनिकजन्येति । शुक्तौ 'नेदं रजतम्' इति-शानपत्रवेऽपि मण्डूका पानादिदोपेण इदं रजतम्' इति भ्रमस्योदयादाह दोषविशेषेति । ननु यत्र न योग्मताज्ञानं तत्र शान्दोधापत्तिरित्यत आह योग्यताज्ञानेति । तथा वेधपचिरिति माः। चदन्तीति । परे तु लोकिकसनिकर्षाजन्यदोषविशेषाजन्यतद्वत्ताबुद्धि प्रति तुदभाव- निश्चयरवेन प्रतिवन्धरुता न सम्भव ते घटाभाववसतलनिति निश्चयोत्तरमपि घटनकार- कभूतल विशेष्यफवाइप मे पायवामितीच्छासत्वे पटादेवि चाचपधझिकर्षात् भूतले पट चाचपोत्पत्या व्यमिगरवारमाय चानुषेच्छाविरहविशिष्टतदमावनिश्चयावेन विशिष्येव प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावः कल्पनीयः । अनुमिती व तत्प्रकारकानुमिति प्रति इच्छाविर- দুইদ্বিগৰমৰ মাৰলিখন সুবিঘা জগনী গৃহীদুল্লাহতায়ায়, स्थानभ्युपगमान एवं शान्दबुद्धौ पृथगेयायोग्यता निश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीय. मति सदपेक्षपाशान्दबोधे योग्यताशनस्य हेतुत्वकलने एव शावमिति वदन्ति ।।८२-८३|| क्रियाकारकपदानामिति । अयं भावः एकपदेऽपरपदवत्वम्-अपरपदाव्यवहितो- परवं तत्र चाव्यवधानांशस्यायस्यैव सामः, आसत्तेः पदाम्यवधानस्यतायाः पूर्वमुववर्णि ·VE . मयूखसहितमुक्तावलीसमेता (शाम्द- न च तात्पर्यग्राहकं प्रकरणादीनां शाम्दयोघे कारणत्यमस्त्विति वाच्यम् , तेपाभननुगमात्, तात्पर्यज्ञानजनकरवेन तेषामनुगमे। तु तात्पर्यशानमेव लाघधारकारणमस्तु । इत्थं च घेदस्थलेपि तात्पर्यज्ञानार्थमोध्या कहल्यते । न च तमा ध्यापकतात्पर्यज्ञानं कारणमिति वाच्यम् सर्गादायध्यापकाभावात् । नच प्रलय एवं नास्ति कुतः सर्गादिरिति वाच्यम्। प्रलयस्यागमेषु प्रतिपाद्यत्वात् । इत्थं च शुक्रवाक्येऽपि ईश्वरीयतात्पर्यज्ञानं कारणम् वि. संवादिशुकवाक्ये तु शिक्षयितुरेव तात्पर्यशानं कारणम् । अन्ये तु नानादौ कचिदेव तात्पर्यज्ञानं कारणम् । तयांच शुकवाक्ये विनय तात्पर्यज्ञान शाब्दयोधा, घेदे वनाविमीमांसापरिशोधिततकरा- वधारणमित्याहुः ॥२४॥ इति श्रीविश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्यविरचितायां सिद्धान्तमुकायल्या शब्दखण्डं समाप्तम् । -- मुक्तावलीमयूखः । तत्वादिति । उत्तरत्वं च क्रियाकारकपदयोनपिक्षित चैनः पचपि, पंचति चैत्र' इति पाय द्वयादपि बोधात् , कियाकारकपदयो काडा किन्तु प्रकृत्य म्यवहितोत्तरत्वमेवाकाक्षा तत्रा- व्यवधानाशस्यासत्यैव लामात्प्रत्यये प्रकृत्युत्तरत्वरूपाकाक्षाज्ञानं कारणमिति । प्रलयस्येति । कार्यव्यानधिकरणकार्याधिकरणकाले विशेषात्मकखण्डप्रलयस्येत्यर्थः । भागमेविति । 'नाहो न रात्रिने नभो न भूमिर्नासीत्तमो ज्योतिरभन चान्यत् , इत्योधागमेष्वित्यर्थः। मनु पहिना सिञ्चतीति शुकवाक्ये ईश्वरीयतापर्यशान न कारणमीश्वरेच्छायाबिसंवा. दित्वापत्तेः । इत्थं च 'शुकवाक्येऽपौत्य सातम्भत श्राह-विसंवादोति । ईश्वरेच्छाया विसंवादित्वे ईश्वरस्य सत्यमरूपत्वक्षतेरिति भावः । अन्येविति । कचिदिस्यस्य विवरण नानार्यादाविति । वेदेति । वेदत्वं च शब्दतदुपनीविप्रमाणतिरिकप्रेमाणअन्य प्रमित्यविषमार्थकत्वे सति शब्दजन्यवाश्यार्थज्ञानाजन्यप्रमाणशब्दत्वम् ।। मीमांसेति । लोपवज्ञानात्मकस्तके प्रत्यर्थः । पिजलानालभेतेत्या प्रथमोपस्थित. स्खलायवेन नित्यस्येव बहुवचनार्थता निश्चय इति भावा।' ननु परिशोधित इत्यस्य सहकृतार्थकावे लाघवानन्तर्गत सहकृतं तान्तर किमि- तिवेदनमानमेवेति गृहाए । अनुमानाकारच कपिजलानिति बहुवचनार्यः, नित्य, बहुरव. नवाच्यत्वादिस्येचं रूपः । स च लाघवज्ञानं सहकारि चतुष्पादीनामपि बहुवचनयाच्या स्वादिति तात्पर्य । माहुरिति । परे तु गृहीतनानातिकपदजन्यानुमवलस्य तात्पर्यज्ञानजन्यताय. . 7 । ..

·: कारिकायती अथ स्मृतिप्रकिया। न्यायसिद्धान्तमुकाबली। पूर्वमनुभपस्मरणमेदाद् बुद्धि विध्यमुक्तम् । तत्रानुभवप्रकार। दर्शिताः । सुगमनया स्मरणं न दर्शितम् । तत्र हि पूर्वानुभवः कारणम् । (१)मत्र केचित्-(२)अनुभवत्वेन न कारणत्वं किन्तु छानवेनैव, अन्यथा स्मरणानन्तरं स्मरणं न स्यात्- समानप्रकारकस्मरणेन पूर्यसंस्कारस्य वि. नश्यात् । मन्मते तु तेनैव स्मरणेन संस्कारान्तरद्वारा स्मरणान्तर जन्य- तरत्याहुः। तन्न- यत्र समूदालभ्यनोत्तरं घटपटादीनां क्रमेण स्मरणमनिष्ट संकल. विषयकस्मरणं तु नामूत्, तभ फलस्य संस्कारनाशकवामायाकालस्य मुकावलीमयुखः । पछेदकत्वकल्पनापेक्षया पदजन्यानुभवावस्य तात्पर्यशानजन्यतावच्छेदकत्वकल्पने लापवाद तात्पर्य संशयस्थले शान्दबोधाननुभवाच, शाब्दबोधमात्रे तात्पर्यशनाय हेतरवं कल्पनीय ततश्च घेदस्पले तात्पर्यशानामावे नायनिर्णय इति वदन्ति ॥ ४ ॥ शान्दत्वं च या काचित् शाब्दव्यक्तिमादाय तद्व्यक्तिवृत्तित्वे सति या कायित् प्रश्य- क्षष्यतिमादाय तदवृत्तिजातिमत्वम् । इति न्याय व्याकरणाचार्य श्रीसूर्यनारायणशुभविनितमुक्तावलीमयूखे शन्दसग सम्पूर्णम् । . मनुमवप्रकारा इति । अनुभवभेदा इत्यर्थः । सुगमतति । मुगमस्य स्वयमप्यूहितुं शक्यतया दुरूहे एच आदो मुधिया जिशा- सोदयादिति भावः । सया व भवसरसन्नत्याउनुभवानन्तरं स्मरणनिरूपणमिति भावः । स्मरणं न स्यादिति भयं भावः अनुभवाचन संस्कारो जन्यते तद्वाराऽनुभवः स्मरण जनयति, अनुमवस्य तृतोपक्षणे नाशेन स्वरूपतो हेतुस्वासम्मवात् । ततस तत् स्मरण संस्कार नायित्वा संस्कारान्तमुत्सादयति तेन व संस्कारेण पुनः स्मरणमिति प्रक्रिया तमानमवस्यैव स्मृतिजनकत्वेऽनुभवजन्यसंस्कारस्य प्रथमस्मरणेन नाशात् द्वाराभायात् स्मरणान्तर न स्यात् मम तु स्मरण स्वजन्यसंस्कारद्वारा स्मरणान्तर जनयतीत्यदोष इति । तन्नेति । अयमाशेयः संस्कारस्य न फलनाश्यावं किन्तु परमफलनाश्यवमिति अनुभवजन्यसंस्कारस्यानिष्टत्वातवराऽनुभवस्य स्मरणजनकल्दमिति । संस्कारनाशकस्यामावादिति । समानप्रकारकस्मरणस्थैव सहकारनाशकतया प्रकृते स्मरणस्य समान प्रकारकरवाभावेन संस्कारनाशकवायोगादिति मावः। कालस्येति । अन्यया समूहालाबनसंस्कारस्य नाशो न स्यात् निचेष्टापतिः जन्य- भावस्य विनाशित्वनियमात (स्मृतित्वावच्छिन्नं प्रति शानदावच्छिन्न कारयमिति म यति भरेस्पादिना । (२) मषितावदिन कार्यतानिरूपितारपा न अनुभवातावरिया, किन्न शनसायश्चि वया।

·मयूक्षसहितमुकायलीसमेता- [ मनो- रोगस्य चरमफलस्य वा संस्कारनाशकाचं वाच्यम् , तथा च न कणिक- स्मरणानुपपत्तिः। न च पुनःपुनः स्मरणाद् इंदतरसंस्कारानुपपत्तिरिति वाच्यम् , झटि- स्युद्धोधकसमवधानस्य दाढ्य पदार्थत्वात् । न च विनिगमनाविरहादेव' मानत्वेनापि जनकत्वस्यादिति वाच्य- म्, विशेषधर्मेण व्यभिचाराशाने सामान्यधर्मेणान्यथासिद्धत्वात् । कथ- मन्यथा दण्डस्य भ्रमिद्वारा द्रव्यत्वेन रूपेण न फारकत्वम् । न चान्तलिकस्मरणानां संस्कारनाशकत्वसंघयाद्यभिचारसंशय इति याच्यम् । अनन्तसंस्कारतमाशकल्पनापेक्षया चरमस्मरणस्यैय लाघ- वासंस्कारनाशकत्वकल्पनेन व्यभिचारसंशयाभावात् । इति स्मृतिप्रकिया!.. अध मनो निरूपणम् । इदानी क्रमप्राप्तं मनो निरूपयितुमाह 'साक्षात्कारे सुखादीनां करणं मन उच्यते सादरकार इति । एतेन मनसि प्रमाण दर्शितम् । तथाहि-सुख- साक्षात्कार सकरणकः जन्यसाक्षात्कारत्यात् चाक्षुषसाक्षात्कारवदित्यनु- मानेन मनसा करणत्यसिद्धिः। नचैवं दुःखादिसाक्षाकाराणामपि फरणान्तराणि स्युरिति वाच्यम् , लाधवाइफस्पैच तादृशसकलसाक्षात्कारकरणतया सिमे।। एवं सुखा. दोनामसमकायिकारणसंयोगाश्रयतया मनसः सिद्धियोन्या। मुकावलीमयूखः । ननु कालादेः कालापादिना नाशकरवे संस्कारमानस्य क्षणिकर स्यात् तत्तपकिरवेन माशफरवे तु गौरवमत माह-बरमफलस्य येति । तथा च परमफले वेजा()त्य कापयित्वा तेन कोण नाशवस्वमिति भावः । दृढतरसंस्कारेवियन्मते मरणेन संस्कारः तद्वारा स्मरण तेन च संस्कारान्त. रमिति तन्मते खतरः संस्कार, उत्पत्तुं प्रभवति यन्मते च अनुभवजन्यसंस्कारेणैव स्मरण- परम्परा तन्मते न तरकारोत्पत्तिसम्भव इति । वादयपदार्थत्वादिति । तथा च पुनः पुनः स्मरणान्न संस्कारोत्पत्तिः । किन्तु- विद्यमानसंस्कारस्यैव पुनः पुनः स्मरणेन झटिति उद्बोधकसमवधान जायते उद्बुसंस्का- रात् स्मरणान्तरमिति भावः। मान्तरालिफस्मरणानामिति मनुभवचरमस्मरणमध्यभाविनी स्मरयानामित्यर्थः। व्यभिचारसंशय इति अनुभवत्वेन हैतुत्वे व्यभिचारसंशय इत्यर्थः । इति स्मृतिप्रकिया। जन्यसाताकारत्वादिति । इश्वरीयसाक्षारकारे व्यभिचारवारणाय जन्येति । तादृशेति । आरमवृत्तीत्ययः । असमधायिकारणसंयोगति । दुःख सासमाथि (१)जास्पमिति-संस्कारनाशकारपता किनिमोनिया कारणावाय स्याकारकमित्यर्थः । भन्यथा-वरमफलस्य नाशकारणावछैदकरयाननुगनवा नाशकावं न स्यादिति भावः। .. त ·. निरूपणम् ] कारिकारली। अयोगपयामानानां तस्याणुत्वमिहेप्यते ॥५॥ तंत्र मनसोऽपुत्वे प्रमाणमाह-मयोगपद्यादिति । झानानां चांदुधरा सनादीनाम् , अयोगपद्यम्-- एककालोत्पत्तिर्नास्तीत्यनुभवसिद्धम् । तंत्र नानेन्द्रियाणां सत्यपि विषयसंनिधाने यत्सम्बन्धादेकेनेन्द्रियेण ज्ञानमुप- यते, यदसम्बन्धाच्च परैर्शानं नोत्पद्यते तन्मनः । विभुत्वे चासनिधानन सम्भवतोति न विमु मनः। न च तदानीमविशेषोोधकविलम्बादेव तज्ज्ञानविलाय इति वा व्यम् , तथा सति चतुरादीनामप्यकल्पनापतेः । न च दोर्यशकुलोमत- जादो नानावधानभाजी व कथमेकदाऽनेकेन्द्रियजन्यं ज्ञानमिति वाच्यम् । मनतोऽतिलाध्यात्वरया नानेन्द्रिय सम्वन्धानानाशानोत्परया उत्पलशतप. प्रभेदादिव योगपद्यप्रत्ययस्य प्रान्तत्वात् । न च मनसः सोचविकासशालिवादुमयोपपत्तिरस्थिति वाच्यम्, नानावयवतन्नाशादिकल्पने गौरवाल्लाधवानिरवयवस्थाणुरूपस्यैव मनसः कल्पनादिति संक्षेपः ॥८॥ इति मनो निरूपणम् । इति द्रव्यपदार्थो व्याख्यातः) অথ যুগানবাদ। দু নিত্য মন্তিনি- अथ द्रव्याश्रिता झेपा निर्गुणा निष्क्रिया गुणाः । मुक्तावलीमयूखः। कारणक भावकार्यत्वात् घटवत् इत्यनुमानेन दुःखासमवायिकारणसंयोगसिद्धी दु खापमवा सिकरपसंयोगः किचिदाश्रितः संयोगवादित्यन्मानेन मनसः सिसिरित्यर्थः । दीर्घशाकुल तणेति । तत्र प्राणजरासनचाक्षुषज्ञानानि युगपजायन्ते । मान्तस्यादिति । अव्यवहित कालोत्पत्तिकत्वस्य दोषत्वादिति भावः । उमयोपपत्तिरिति । मनसः सखोचे एवेन्द्रियमात्रसम्बन्धादेकमेव ज्ञान विकाशे तु मानेन्द्रियर्मनसः सम्बन्धायुगपमानाझानानामुत्पत्तिरिति भावः । यद्यार्प नानोद्रियमनमः साक्षेपकाले चाक्षुषाद्युत्पत्तिशले रामनायनुत्पादस्स राय- नादिकं प्रति चाशुपामप्रथाः प्रतिबन्धकावेनवोपत्तेर्मनसो विभुरवे भाषकाभावस्तथापि सपा प्रतिरष्यप्रतिबन्धकमावकरुपने गौरवान्मनसोऽणुत्वमेवाभ्युपेयमिति । न च स्वक्षमनोयोगस्य ज्ञानमात्रहेतुत्वाचावषयामप्रकाले पार्शनसामप्रथा नियमतः सत्त्वात् सार्शनारतिर्मनसोऽणुत्वपक्षे दुर्वारेति वाच्यम् । अनन्यगत्या पार्शनं प्रति चाभु. षसामप्रयाः प्रतिबन्धकत्वस्वीकारात् एवमपि रासनप्रत्यक्षे चाशुषसामोप्रतिबन्धकावाक- ल्पनप्रयुकलापवस्त्याणस्वपक्षे निप्रत्यूहखादिति तत्वम् ।। ८५ ॥ इति मनो निरूपणम्। अवसरहातिमभिमेत्साह-द्रव्यं निरूप्येति । तस्मिन्निरूपिते प्रतिबन्धकीभूतशि- पजिशासनिवृत्तरिति भावः। - 5 ·" मयूनसहितमुक्तावलीसमेता- [गुण- अथेत्यादिना । गुणत्वजातो किं. मानमिति चेत् , द्रव्यकर्मभिन्नेसामा. म्यवति या कारणता सा किशिद्धर्मावच्छिन्ना-निस्वच्छिन्न कारणताया असम्भवात् । न हि रूपत्वादिकं सत्ता या तत्रारच्छेदिकान्यूनाधिकदेश. वृत्तिस्यात् । अतश्चतुर्विशत्यनुगतं किञ्चिद्वाच्यं, तदेव गुणवमिति । द्रव्याथिता इति । यद्यपि द्रव्याश्रितावं न लक्षणं कर्मादायतिव्यात, तथापि द्रव्यत्यव्यापकतायच्छेदकसत्ताभिनजातिमत्त्व तदर्थः । भवति हि गुणवं द्रव्यत्वस्यापकतारच्छेदकं तद्वत्ताच गुणानामिति द्रव्यत्वं कर्म- त्वं वान द्रव्यत्यव्यापकतावच्छेदकं, गगनादौ द्रव्यकर्मणोरमावात् , द्रव्य ------------RELE: सामान्ययत्त्वे, सति सामान्यवरवं, फनको न.कर्मान्यत्य, द्रव्यस्यान निर्गुणत्वमिति , तत्र नातिन्याप्तिः। निस्क्रिया इति स्वरूपकथनं न तु लक्षणं गगनादायतिव्याप्तः । रूपं रसा स्पर्शगन्धा परत्वमपरत्वकम् ।। ८६ ॥ ... दूपत्वरेनहगाश्च मवा मूर्तगुणा अमी। वेगा इति । वेगेन स्थितिस्थापकोऽयुपलक्षणीयः। मूर्तगुणा इति । अमूर्तपुन वर्तन्त इत्यर्थः । लक्षणं तुं तावदन्यान्यस्यम् । चमोऽपि मुक्कावलीमयूसः। ननु गुणत्वरय रूपादिषु स्वसमवेतसमवायसम्बन्धेन प्रत्यक्षसम्भवादनुमानप्रमाणोप- भ्यासोऽयुक्त इति चेन, अतीन्द्रियरूपादौ तत्प्रत्यक्षासम्भवेन तत्साधारण्यं गुणत्वस्य न घटते इत्यनुमानोपन्यास इत्याशयात् । गुणमिति । वस्तुमस्तु पारिमाण्डल्यस्य काप्यकारणतया गुणत्वस्य तथापि सत्वे. न तादृशकारणतातिरिक्त शुत्तित्वेन वादश कारणतावच्छेदकतया न गुणत्वजातिसिदिसम्भवः। किन्तु गुणपदशक्यतावच्छेदकतया तसिद्धिरिति बोध्यम् । द्रव्यत्वव्यापकतावच्छेदकेति । द्रव्यससमानाधिकरणारयन्ताभावप्रतियोगितान- वच्छेदकेत्यर्थः । द्रव्यवाधिकरण पटादिकं तमिष्ठोमावः गुणो नास्ति सत्तावानास्तीति न भवति गुणस्य सत्तावतश्च तत्र वृत्तः किन्तूदासीन एवामावस्तथातातियोगितावच्छेदक पटवादिकमनवरछेदके गुणवं सत्ता च तत्र सत्तामा सत्ताभिन्नरवामागत् द्रव्यलव्यापक- तावच्छेदफचत्ताभित्रणव जातिमा गुणे इति धमन्वयः । उपलक्षणीय इति । वेगपदं भावनात्मसंस्कारपरमिति भावः । वेमधेति चकारेण गुरुखस्य संग्रहः । ननु मूर्तगुणस्व मूर्तवृत्तिगुणत्वं तश्च संख्यावावतिव्यासमतआइ-ममूर्तेपुनवर्तन्त इति ताबदन्यान्यत्वमिति । तावत्यापन्छिणप्रतियोगिताकभैदान्छिनप्रतियोगिताक- भेदवरवम् इत्यर्थः एतदन्यतमत्वमिति यावत् । ८६-८८ ॥ (१) समन्वयस्तु यादन्त रूपादयो दशमूर्तगुणासारखावचित्र पवियोगिताकभेदावभिनय मूतरसकलगुणादिः तत्प्रतियोगिता मेदवाव मूत गुणेषु इति । 1 ·सा] कारिकावती। धर्माधौं भावना च शब्दो बुद्ध्यादयोऽपि च ॥१७॥ एतेऽमूर्तगुणाः सर्वे विद्वद्भिः परिकीर्तिताः । - " . अमूर्तगुणाः इति । (१)मूर्तपुनि वर्तन्त इत्यर्थः।। संख्पादयो विभागान्ता उभयेषां गुणा मताः ।। ८८ ॥ अभयेपामिति । मूर्तामूर्तगुणा इत्यर्थः । ८६-८-८ ॥ संयोगश्च विभागश्च संख्या द्वित्वादिकास्तथा । द्विपृथक्त्वादयस्तद्वदेतेऽनेकाश्रिता गुणाः ।। ८९ ।। अनेकाश्रिता इति संयोगविभागद्वित्यादोनि द्वितीनि । नित्यचतुष्ट्वादि. कं त्रिचतुरादिवृत्तीति योभ्यम् ॥ ८॥.. अतः शेषगुणा। सर्वे मता एकैकवृत्तयः । श्रत इति । रूपरसगन्धस्पर्श करवपरिमाणकपृथक्त्यपरत्वापरत्यबुद्धिसु. खदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्न गुरुत्यवस्वस्नेहसंस्काराष्टशम्दा इत्ययः । युद्ध्यादिपक स्पर्शान्ताः स्नेहः सोसिद्धिको द्रवः ॥ ९० ॥ अदृष्टभावनाराब्दी अमी वैशेषिका गुणाः । बुद्धयादोति । बुद्धिसुखदुःखेच्छांदेपप्रयत्ता इत्यर्थः। स्पर्शान्ता: रूपर- सगन्धस्पर्शा इत्यर्थः । द्रयो-द्रवत्यम् । वैशेषिका-विशेषा पर वैशेषिकाः। स्वार्थ ठक् । विशेषगुणा इत्यर्थ हिपृथक्त्वमिति । द्वयोः पृपावं घटा दण्डाटो पृथक् इतिग्रसीतेर्दिपृथवत्वं विषय। नन्वने काश्रितयं संयोगादांवव्यातमनेकपदस्य बहुस्सविशिष्ट शकरत माह ह-संयो. गविभागद्विघेति ॥... ' स्वाथै ठगिनिपिनयादिस्वादिति शेषः। विशेषगुणरवं च भावनान्यो यो वायु- इदिस्पर्शातिधर्मसमवायी तदन्यरवे पति गुरुस्वाजलद्रवत्वान्यगुणत्वम् । तथा हि वायु- वृत्तयः स्पर्धसंख्यापरिमागपृषवत्वसंयोगविभागपरवापरावसंस्काराः तद्वृत्तयः स्पर्शाय- तयश्च धर्माः संख्यावादयः तत्समवायिनः संख्यापरिमायपृथकरवसयोगविभागपरस्यापर. स्वसंस्काराः समायिनि भावनान्यत्वविशेषणाद् भावनाभिन्नः संस्कार इह प्रायः तदन्य- स्वमेत परिसिधु रूपादिषु इति समन्वयः । गुरुत्वे नैमित्तिकदवावे चातिय्यातिवार- पाय गुरुत्यानलवस्वायगुगत्वमिति विशेष्यदलम् । जात्यादावतिभ्यातिवारणाय गुण- , वेति । सिदिकश्वावसमहापाह अजलेति । संख्यादिवारणाय सत्यन्तम् । भावनाया. मव्याप्तिदारणापायमन्यान्तं सत्यन्तघटकसमवायिविशेषणम् । सत्तादिकमादायासम्भव. वारणाय स्पर्शसंप्रहार चस्पर्शायतीति। यहा विशेषगुणत्वं द्रव्यविभाजकोपाधिदरसामा. माधिकरणावृत्तिद्रव्यकर्मापतिजातिमत्त्वम् । द्रव्मस्य विभाजकमुपाधिद्वयं पृपिचीत्वजलखा. (१) मनु भमूनगुणवं भामूतवृत्तिगुणावं तय गर्गनादिगतेकवेऽतिभ्याप्तमत मार-पूसंपु परयादि। तपाच-इमामादिश्यामूगुणत्वादछिनप्रतियोगितामेशवधिप्रतियोगिताकमेदवावं अमूर्तगुण- सम् इति लषय निष्पन्नम्। Ci - ·मयूससहितमुक्तावलीसमेता- [अन्द. संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवोऽसांसिद्धिकस्तथा ॥ ११ ॥ गुरुत्ववेगौ सामान्यगुणां एते प्रकीर्तिताः । संख्येति । संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वानीत्यर्थ: । संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव च ॥ ९२ ।। एते तु द्वीन्द्रियग्राह्या, द्वोन्द्रियेति । वक्षुषा स्वचापि ग्रहणयोग्यस्यात् । अर्थ-स्पर्शान्तशब्दका। बाकिकेन्द्रियग्राह्या याह्येति । रूपादीनां वक्षुरादिग्राह्यत्वात् ।' , गुरुत्वादृष्टभावनाः ॥ १३ ॥ अान्द्रिया, विभूनां तु ये स्युर्वैशेषिका गुणाः । अकारणगुणोत्पन्ना एते तु परिकीर्तिताः ॥ १४ ॥ विभूनामिति । बुद्धिसुखदुःखेच्छापयंतधर्माधर्मभावनाशब्दा इत्यर्थः । अकारणेति । कारणगुणेन कार्य ये गुणा उत्पधन्ते ते कारणगुणपूर्वका रूपा. दयो वक्ष्यन्ते, बुद्ध्यादयस्तु न ताशा श्रोत्मादेः कारणाभावात् MED-६४॥ अपाक(१)जास्तु स्पर्शान्ता द्रवत्वं च तथाविधम् । स्नेहवेगगुरुत्वैपृथकपरिमाणकम् ।। ९५ ।। स्थितिस्थापक इत्येते स्युः कारणगुणोद्भवाः । दितरसमानाधिकरणः संयोगसंख्यादिस्तत्रावृत्तिरविद्यमानातथा द्रव्यकर्मणोरप्यविद्यमाना या कपादिकतिपयगुणेषु विद्यमानाजातिस्तादृशजातिमत्वं पूर्वोचविशेषगुणेविति समन्वयः । सामान्यगुणत्वं च रूपस्पर्शान्यत्वे सति द्रव्यविभाजकोपापिण्याप्यतावच्छेदकर्म- योगविभागवेगद्रवत्वावृत्तिमातिशून्य गुणत्वम् । द्रव्यविमाजकोपाधिः येवीस्वादिः तण्या- प्यतावच्छेदकं च गन्धत्वादि तच्छून्यत्वस्य सख्यादी सत्वालक्षणसमन्वयः । बलीयशु- क्लरूपे, वायोरनुष्णाशीतस्पर्श, चातिव्याप्तिधारणाय अत्यन्तम् । कर्मादौ तद्वारणाय विशे- पम् । पृथिवीत्वादिष्पाप्यतावच्छेदकतत्तसंख्यात्वादिशून्यत्वाय तत्तसंख्यायाममावाद. व्याप्तिवारणाय जातिपदम् । शब्दविशेषमनकतावच्छेदकमात्यवच्छिन्नकठिनावयवद्वयवि. भागे, तेजोवेगातिशये, ऽत्यन्ताग्निसंयोगानाश्यतावच्छेदकवेत्रात्यावच्छिन्नघृतादिवृत्तिद्रव- स्वे, चाव्याप्तिवारणायावत्यन्तं जातिविशेषणमिति ध्येयम् । स्नेहपवचेतिमूले-स्नेहपदं वेगस्याप्युपलक्षणम् ॥ ९०-९२ ॥ एकेन्द्रियग्राह्यत्वं। एकेन्द्रियग्रहणयोग्यवमित्यर्थः । तेनातीन्द्रियरूपादौ इन्द्रि- यप्रायस्वाभावेऽपि नाध्याप्तिः । स्पर्शान्ताः । रूपरसमन्धस्पर्धाः ॥ ९३-९५ ॥ । (१)मपाकमा:-बिलदणवेज संयोगाजन्याः।

·. बना] कारिफावलो। अपाकजास्त्यिति । पाफजरूपादीनां कारणगुणपूर्वकत्वामावात् अपाकजा इत्युक्तम् । तथाविधम् अपाकजम् । तथैकस्यमपि योध्यम् । संयोगध विभागश्च वेगयेते तु कर्मजाः ॥ ९६ ।। संयोगश्चेति । कर्मजन्यत्वं यद्यपि न साधम्य-घटादावतिव्याप्तेः, संयो. गजसंयोगेऽत्याप्तब्ध, तथा(:)विकर्मजन्यवृत्तिगुणत्वन्यायजातिमत्वं योध्यम् । एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥ १५-४६॥ स्पन्तिपरिमाणकपृथकस्नेहाब्दके । भवेदसमवायित्वम्, स्पर्शान्तेति । पकपृथक्त्वमित्या स्वप्रत्ययस्य प्रत्येकमन्वयादेकर पृथ. पत्वं च पाहाम् । पृथस्यपदेन चैकपृथक्त्यम् । भवेदसमवायित्वमिति । घटा- दिरूपरसगन्धस्पर्शः कपालादिरूपरसगन्धस्पर्शभ्यो भवन्ति । एवं कपाला. दिपरिमाणादीनां घटादिपरिमाणाद्यसमवायिकारणत्यम् । शब्दस्यापि द्विती- यशब्द प्रति । एवं स्थितिस्थापकैकपृथक्त्ययोरपि शेयम् । अथ वैशेषिके गुणे ॥ ९७ ॥.., आत्मनः स्यानिमित्तत्वम् ।... निमित्तत्वमिति । बुद्धयादोनामिच्छादिनिमित्तत्वादिति भावः । उष्णस्पर्शगुरुत्वयोः।। वेगेऽपि च द्रवत्वे च संयोगादिद्वये तथा ॥ ९८ ॥ द्विधैव कारणत्वं स्याद्, द्विधैवेति । असमवायिकारणत्वं निमित्तकारणत्वं च यथाहि-उष्णस्पर्श उपस्पर्शस्यासमयायिकारणं, पाकजे निमित्तम् । गुरुत्वं गुरुत्यपतनयोरस. मवायिकारणं, प्रतिधाते निमिचम् । धेगो वेगस्पन्दनयोरसमवायो, अभिघाते निमित्तम्। द्रवत्यं द्रवत्वस्यन्दनयोरसमवायि, सड्प्रहे निमित्तम् । भेरोदण्ड. संयोगः शन्दे निमित्तं, मेयोकाशसंयोगेऽसमयायो। वंशदलद्रयविभागः शन्दे निमित्तं वंशदलाकाविमागेऽसमवायोति । अथ(१) प्रादेशिको भवेत् । वैशेपिको विभुगुणः संयोगादिद्वयं तथा ॥ १९ ॥ प्रादेशिकोऽन्याप्यवृत्तिः ॥ gs-E- चक्षुहां भवेदूपं द्रव्यादेपलम्भकम् । (३) कर्म जन्ये संयोग विभाग देगे २ वर्तमाना या गुणवन्या या संमोग दिमागलं वेगल जातिस्तस्य तत्र सरवादिति । (२)मति-दिम्बो भाकागारमनोः ये विशेषगुणाः शब्दशनमः खुपचापमानामाधाः संयोगविमागौ च प्रादेशिकावं प्रदेशे मख-देशिकाम्याप्यत्तिगु. पा साथम्यमित्यर्थः। 1 ·व्यम्, मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [गुण- चक्षुरिति । (१)पत्यजातिस्तु प्रत्यक्षसिद्धा कपशब्दोल्लेखिनी प्रतीति- र्नास्तीति चेन्मास्तु रूपशब्दप्रयोगः, तथापि, नीलपीतादिप्यनुगतजातिविशे. पोऽनुभवसिद्ध एव । रूपशब्दाप्रयोगेऽपि नीलो वर्णः पोतो वर्ण इति वर्णश. ध्वोलेखिनो प्रतीतिरस्त्येव ! एवं नौलत्यादिकमपि प्रत्यक्षसिद्धम् । न चैकैका पव नीलरूपाव्यिकय - इत्येकव्यक्तिवृत्तित्वानोलस्वादिकं न जातिरिति वाच्यम्, नीलो नहोरक्त उत्पन्न इत्यादिप्रतीतेनीलादेरुत्पादधि- नाशशालितया नानात्वात् , अन्यथा एकनीलमाशे जगदनीलमापद्येत । न च नीलसमवायरक्तसमवाययोरेवोत्पविविषयकोऽसौ प्रत्यय इति घा. प्रतीत्या समवायानुल्लेखात् । न च स एवायं नील इति प्रत्ययालाघ(२) थापयामिति वाच्यम् , उत्तप्रत्ययस्य तजातीयविषयकत्यात्सैवेयं गुजरीति- यत् । लाघवं तु प्रत्यक्षयाधितम् ,'अन्यथा घटादीनामध्यपथप्रसङ्गादुत्पादवि नाशबुद्धः समयायालम्पनत्वापत्तेरिति एतेम रसादिकमपि व्याख्यातम् । चक्षु मिति । चतुं विशेषगुण इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । द्रव्यारेरिति । उपलम्भकमुपलब्धिकारणम् । इदमेव विवृणोति- चक्षुप: सहकारि स्याच्छुक्लादिकमनेकधी ।। १०० ।। चक्षुप इति । द्रव्यगुणकर्म सामान्यानां चानुपप्रत्यक्ष प्रति उद्भूतरूपं का. रणम् शुक्लादोति । तञ्च रूपं शुक्लनीलपोतरक्तहरितकपिशकरभेदादनेकप्र. कारकं भवति ।। ननु कथं करमतिरिक्तरूपं भवति । इत्य-गोलपीताधवयंधारब्धोऽय. यवी न तावनीरूपो, मप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । नापि च्यातिनीलादिकमुत्प- घते, पातायच्छेदेनापि मोलोपलब्धिप्रसङ्गात् । नायव्याप्यवृत्ति नीलादिक मुत्पद्यते, व्याप्यवृत्तिजातीयगुणानामव्याप्यवृत्तित्वे विरोधात् । तस्मानाना: जातीयरूपैरवयविनि विजातीय चित्र रुपमारभ्यते । अत एव 'एक वित्रम्' इत्यनुभवोऽपि । नानारूपफल्पने गौरवात् । इत्यं च नीलादीनांपो ताघारम्भ भव्याप्यवृत्तित्वम् स्वसमानाधिकरणास्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् ।। ९६-१९॥ । प्रतियन्धकत्वकल्पनादिति । समवान नील प्रति स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धेन नीलातिरिक्तरूपावेना, समवायेन पीतरूपं प्रति स्वसमवायिसमेवतत्सम्बन्धेन पोतातिरिक- रूपत्वेन प्रतिबन्धकस्वमिति रीत्या,पतिबायप्रतिवन्धकमावकरूपनान् । अन्यथा नानाजा. (१) सर्वेषु रूपेषु रूपपदशक्तिप्रदाय, भवस्यकल्पनीयाया:-सकलरूपोपस्थिति निकाय अवश्य- करप्यसामान्यल सयाजन्य प्रत्यक्षप्रतीति सिदत्यर्थः । अत्ररूपनि विशेभ्यतासम्बन्धेन रूपखप्रकारका स्यप्रति स्वविषय सामान्यबस्वसम्बन्धेन रूपयशने कारणमिति साकारणताया विषयविधयाऽ. बच्छेदकतया रूपवजातिसिद्धिरिति ध्येयम् ।। (२) ननु स एवायं नील इनि प्रत्ययात् न सनीलतनोलयोरभो विषयी क्रियते, अन्यथा-नीलली. खतरादिव्यवहारविरोधप्रसंगाद, किन्तु तरसनांतीयत्वमैवेति न नौलव्यक्तीनामेक्यसिरिरित्याशङ्कायामा लापराचेति।

·निरूपणम्] कारिकावली। प्रतियायकत्वकल्पनादयविनि न पोतावत्पत्तिः। एतेन स्पर्थोऽपिव्याख्यातः। रसादिकमपि नाव्याप्यवृचि, किन्तु नानाजातीयरसववयवैरारब्धेऽव- यविनि रसामाऽपि न क्षतिः। तत्र रसनयाऽक्षयरस एव गृघते रसने न्द्रियादीनां द्रव्यग्रहे सामाभागदद्वयविनो नौरसरयेऽपि क्षतेरभावात् । नव्यास्तु तत्राग्याप्यवृत्येव नाना रूपं नोलादेः पोतादिप्रतिवन्धक- स्वकरपने गौरवात् । मत पव- लोहितो यस्तु वर्णन मुखे पुच्छे व पाण्डुरः । श्वेतः खुरविषाणाम्यां स नौलो वृष उच्यते ॥ इत्यादिशास्त्रमप्युपपद्यते। न च व्याप्यवृत्यव्याप्यवृत्तिजातोययोद्धयोविरोधः, मानाभावात् । न च लाधवादेक रूपम् , माननुभावात् । अन्यथा घटादेरपि लाध. चादैपयं स्यात् । एतेन स्पर्शादिकपि व्याख्यातमिति चदन्ति ॥ १० ॥ जलादिपारमाणौ तन्नित्यमन्यत्सहेतुकम् । जलादीति । अलपरमाणौ तेजः परमाणो च रूपं नित्यम् । पृथिवीप- रमाणुरूपं तु न नियं तत्र पाकेन रूपान्तरोत्पत्तेः । नहि घटस्य पाकान्तरं तदवयवोऽपक सपलभ्यते। न हि रक्तकपालस्य कालिका नोलावयवा भवति । एवं क्रमेण परमाणायपि, पाकसिद्धः। अन्यत्-जलतेजः पर- माणुरूपभिन्न रूपं, सहेतुक-जन्यम् । रस निरूपयति-- रसंस्तु रसनापाद्यो मधुरादिरनेकधा ॥ १०१ ॥ सहकारी रसज्ञाय नित्यतादि च पूर्ववत् । रसस्त्विति । सहकारोति । रासनहाने रसः फारणमित्यर्थः । पूर्ववदिति । जलपरमाणो रसो नित्योऽन्यः सर्वोपि रसोऽनित्य, इत्यर्थः । गन्धं निरूपयति- प्राणग्रायो भवेद्गन्धो घ्राणस्यैवोपकारकः ॥ १०२॥ सौरभश्वासारभव स द्वेधा परिकीर्तितः ॥ मुपादकीमखः। । तीयरूपवत्कपालारन्धे पटे नीलकपालावच्छेदेन पीतोत्पादस्य दुर्वारस्वादिति भावः । स्पर्शोऽपि व्याख्यात इति। कोमलकठिनस्पशंवदवयवाभ्यामारधे पटादी स्पशाननीकारे घटस्य स्वाचप्रत्यक्षानापत्तिः लगिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षे समवायन स्पर्शस्य मारणस्वादिति चित्रसऽिपि स्वीकार्य इति भावः। मनु अवच्छेदकतासम्बाधेन नीलं प्रति समवायन नौलत्य हेतुतास्वीकारेणैव नाना- जातीयरूपवलपरामरधे घटे पौतकपाटगदच्छेदेन नोलापतिवारणसम्म पूर्वोतप्रतियध्यप्र. बन्धकमावकरुपने गौरवमिस्याशयेनाह-नन्यास्विति ॥ १००-१०३ ॥' 1 ·, मयूखसहितमुकाबलोसमेता- [अन्द. प्राणप्राह्य इति । उपकारक इति । प्राणजन्यज्ञाने, सहकारिकारण- मित्यथः। सर्वोऽपि गन्धोऽनित्य एव ।।.१०१.१०२॥ : स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राहस्त्वचः स्यादुपकारका॥ १०३ ।। अनुष्णाशीतशीतोष्णभेदात्स त्रिविधो मतः । काठिन्यादि क्षिताव नित्यतादि च पूर्ववत् ॥ १०४ ॥ स्पर्श इति । उपकारक इति । स्पार्शनमत्यने स्पर्शः कारणमित्यर्थः॥१०॥ अनुष्णाशीतेति । पृथिव्यां, चायौ च पर्योऽनुष्णाशोता, जल्ले शीतः, तेजस्युष्णः। पारिति । करिना निवेत्यर्थ। कठिनत्यादिक नित्यास्तद्भिनास्त्यनित्या इत्यर्थः ॥ १०४॥ एतेषां पाजत्वं तु क्षितौ नान्यत्र कुत्रचित् । तत्रापि परमाणौ स्यात्पाको वैशेषिके नये ॥ १०५ ॥ पतेपामिति । एतेषां रूपरसगन्धस्पर्शानाम् । नान्यति । पृथिव्यां हि रूपरसगन्धस्पर्शपरावृत्तिरग्निसंयोगादुपल भ्यते । न हि शतधापि मायमाने जले रूपादिकं परिवर्तते । नारे सौर भोण्यं चान्वयव्यतिरेकाम्यामोपाधिकमेवेति निर्णीयते-पवनपृथियोः शीतस्पर्शादियत्। तत्रापि पृथिवीष्वपि परमाणावेव : रूपादीनां पाक इति वैशेषि- का चदन्ति । तेषामयमाराय:-अवयविनावधेयवयधेषु पाको न सम्भवति, पर. रंतु वहिसंयोगेनापयिषु विनष्टेषु स्वतन्त्रेषु परमाणपु पाका । पुनश्च पकपरमारगुसंयोगाद् दयणुकादिक्रमेण पुनमहावयविपर्यन्तमुत्पत्तिः । तेजसामतिशयितवेगवशात्पूर्वव्यूहनाशो झटिति व्यूहोन्तरोत्पत्तिश्चेति । गुफावलीमयूसः। न संयोगनिष्ठ इति । 'कठिनः संयोगः' इति प्रतीतिस्तु कठिनस्पर्शवव्य प्रतियो- गिकत्वमवगाहते इति मावः । मायमाने इति । अमिसंयुक्त इत्यर्थः । 'पाक इति । रूपरमगन्धस्पर्शानां रातिरित्यर्थः । पाको न सम्भवतीतिरूपादिपरात्तिफलकस्तेजः संयोगो न भवतीत्यर्थः। रूप. नाशं प्रति साक्षात्परपरामाधारणपूर्वावयवावच्छेदेन तेजसंयोगः कारणमिति कार्यकार: भावादवयविनाऽपरम्धेषु अवयवेषु सत्सु सर्वाक्यवावच्छेदेन तेजः संमोगरूप कारणाभावा- पनाशासम्भवादिति भावः । . na ·खन्दा ५६ कारिकावली। अत्र द्यणुकादिविनाशमारभ्य कविभिः क्षणैः पुनरुत्पत्या रूपादिमन्द्य- तोति शिष्यबुद्धिवेशद्यार्थ क्षणप्रक्रिया । तत्र विभागजविभागानङ्गीकारे नवक्षण।। तदहीकारे तु विभागः किञ्चित्सापेतो विमागं जनयेत् निरपेक्षस्य तत् कर्मवं स्यात् । संयोगविभागयोरनपेतं कारणं कर्मेति २०१७ ॥ वैशेषिकसू. प्रम् । स्वोत्तरोत्पन्नभावान्तरानपेक्षत्वं तस्या, अन्यथा कर्मणाऽप्युत्तरसं. योगोत्पत्तौ पूर्वसंयोगनाशापेक्षणादव्याप्तिः स्यात् । तत्र यदिद्व्यारम्मकसंयो. गविनाशविशिष्टं कालमपेदय विभागजविमागः स्यात्तदा दशक्षणा। अथद्व्यनाशविशिष्ट कालमेपदय विभागजविभागः स्याच्दै कादशतणा । अथ नवक्षणा। तथाहि वहिसंयोगात्परमाणो कर्म । ततः परमारान्तरेण विभागः' तत श्रारम्भकसंयोगनाशः । ततो व्यणुकनाशः । १। ततः परमा. यो श्यामादिनाशः । २। ततो रक्तद्युत्पत्तिः।३। ततो द्रव्यारम्भानुगुणा किया । ४ । ततो विभागः। ५। ततः पूर्वसंयोगनाशः।६। तत प्रारम्भक- संयोगः। ततो घणुकोत्पत्तिः। ततो रत्ताधापतिः ।।। ननु श्यामादिनाशक्षणे रक्तोत्पत्तिक्षणे वा परमाणौ द्रव्यारम्भानुगुणा क्रियाऽस्त्विति चेद्- न, मग्निसंयुक्त परमाणो यरकर्म तद्विनाशमन्तरेण गुणोत्पशमन्तरेण न परमाणी क्रियान्तरामाशत्-कर्मपति कर्मान्तरानुत्पत्तेनिंर्गुणे द्रव्ये द्रव्यारम्मा- नुगुणक्रियानुपपत्तेश्च । तथापि परमाणौ श्यामादिनिवृत्तिसमकालं रक्ताद्युत्पतिः स्यादिति चेदु- न, पूर्वरूपादिध्वंसस्यापि रूपान्तरे हेतुत्वात् । इति नयक्षणा। " मुहावलीमयूसः। नचावयविनाऽवष्टन्धेषु वेजः संयोगः कुतो न जायते इति वाच्यम् । एवं सति भार- म्भकसंयोगावच्छेदेनेनावपविनि तेज संयोगोसादकाले तदवच्छेदेनावयवेष्वपि, नोदनाभि- पातयोरन्यतरस्य जनननियमावयवेषु विभागहेतुनियोत्पादेनारम्भकसंयोगनाशादवयवि. नाशापतेरिति भावः। घेशचं-स्फीतमा। विभागविभागानङ्गीकारे इति। इदमश्रावधेयम् । विभागजविमागोद्विधा कारणमात्रविभागारकारणाकारणविभागः, कारणाकारणमिमागात् कार्याकार्यविभागया। धावतायत पत्र कंपाले कर्म ततः कपालद्वयविभागः ततः घटारम्भसंयोगनाशः ततः घटनासः ततस्तेनैव कपाविभागेन अकर्मणः कपालस्याकाशाविमागो जन्यते सोऽयं कारणमात्रविभागात् कारपाकारणविभागः । द्वितीयतु यत्र इस्तश्यिया हस्तवरिमागस्ततः शरीरेऽपि विमठप्रत्ययः इति . .

·६० [ मनो- । मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- अथ दशश्नए। । सा च-पारम्भकसंयोगविनाशविशिष्ट कालमपेक्ष्य विभा. गेन विभागजनने सति स्यात् । तथाहि वह्निसंयोगात् व्यणुकारम्भके पर माणो कर्म, ततो विभागः, तत मारम्भसंयोगनाशा, ततो; व्यणुकनाशवि. भागजविभागो। १। ततः ,श्यामनाशपूर्यसंयोगनाशौ । २ । ततो रक्तोत्पत्यु- तरसंयोगौ। ३ । ततो विनोदनजन्यपरमाणुकर्मणो नाशः । ४। ततोऽह एवदात्मसंयोगाद् द्रव्यारम्भानुगुणा -क्रिया । ५; ततो विभागः। ततः पूर्वसंयोगनाशः। ७ । तत श्रारम्भकसंयोगः। । ततो ह्यणुकोत्पचिः । । । ततो रक्तोत्पत्तिः । १०.-इति दशक्षणा।। अथैकादशक्षणा-हिसंयोगापरमाणौ कर्म, ततो विभागः, ततो द्रव्या. रम्भकसंयोगनाशः, ततो व्यणुकनाशः । १ । ततो घणुकनाशविशिष्टं काल. मपेक्ष्य विभागजविभागश्यामनायो । २। ततः पूर्वसंयोगनानाशरकोत्पत्ती । तत उत्तरदेशसंयोगः । ४। ततो बहिनोदनजन्यपरमाणुकर्मनाशः । ५। ततोऽदृष्टवदात्मसंयोगाद् द्रव्यारम्भानुगुणा क्रिया! ६ ततो विभागः।७। ततः पूर्वसंयोगनाशः। 5 । ततो द्रव्यारम्भकोचरसंयोगः । । । ततो, व्यणु. कोत्पतिः । १० 1 ततो रक्तायुत्पत्तिः । ११ । इति । मध्यशब्दवेदकस्मादग्निसंयोगान्न रूपनाशोत्पादौ तावरकालमेकस्याग्नेर. स्थिरस्यात् । किञ्च नाशक यव यद्युत्पादकः, तदानष्टे रूपादायग्निनाशे नीम पश्चिरं परमाणुः स्यात् । उत्पादकनाशका, तदा रक्तोत्पत्तौ तदग्निनाशे रक्ततरता न स्यात् । इत्येकादशक्षणा। अथ परमाण्वन्तरे फर्मचिन्तनात्पञ्चमादिक्षणेऽपि गुणोत्पत्ति । तथाहि- एकत्र परमाणौ कर्म, ततो विभागा, ततं भारम्भकसंयोगनाशकपरमारवन्तर- कर्मणा । ततस्तुह्यणुकनाशा, परमाण्वन्तरकर्मजश्च विभाग इत्येकः काला॥ . ... एकस्य कर्मणः मुकावलीमयूखः । सोऽयं विभागः कारणाकारणविभागात् कार्याकार्यविभाग इत्युच्यते घरीरस्य हस्त- कार्यस्वात् तरोधाकार्यस्वादिति । नच कर्मणैव विभागोडीक्रियतो किमिति विभागेन विभागोजीक्रियते इति वाच्यम् । भारम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्विविभागजनकत्यस्यानारम्भकसंयो गप्रतिद्वन्द्रिविभागजनकत्वस्य च विरोधादन्यथा विकसत्कमलकमलभाप्रसङ्गादिति प. रिमाणनिरूपाणावसरे मुकावल्या स्पधीमविष्यति । यदवच्छेदेन कमारम्भकंधयोगात. दवच्छेदेन क्रियानुत्पत्त्या न विकसत्कमलकुमलभङ्गप्रसाइति नाधनियमे मानाभावात् कारणमान विभागात कारणाकारणदिमागो नाडीक्रियते किन्तु कर्मणैव ताशविभाग इत्या. शयेनाह-विमागजविभागानीकारे इति ।....., विमागेन , विभागजनने इति । कारण विभागेन • कारणाकारणविभागानने प्रतीत्यर्थः।

·- -प. निरूपणम् ] कारिफावलो। ततः श्यामाविनाशः, विभागाच पूर्वसंयोगनाश इत्येका कासः ।२। ततो रक्तोत्पत्तिदन्यारम्भकसंयोग इत्येक कालः।३। श्रय व्ययुकोत्पत्तिः ।। ततो रक्तोत्पत्तिः1५। इति पञ्चक्षणा । द्रव्यनाश समकालं परमवन्तरे कर्मचिन्तनात्पष्टक्षणे गुणोत्पत्तिः त. थाहि-परमाणुकर्मणा परमाण्वन्तरविभागः, तत प्रारम्मकसंयोगनाशः । भय घणुकनाशपरमाण्वन्तरकर्मणी ।। अथ श्यामादिनाशः, परमाण्यन्त- रफर्मजो विभागश्च । २॥ ततो रक्तोत्पत्तिः परमाण्वन्तरे पूर्वसंयोगनाशश्वा३। ततः परमारान्तरसंयोगः । ४। ततो व्यणुकोत्पत्ति । ५ । श्रथ रक्तोत्पत्तिः 1६इति पटक्षणा एवं श्यामनाशक्षणे परमण्विन्तरे कर्मचिन्तनात्सप्तक्षणा । तथाहि- रमाणो कर्म, ततः परमाएवन्तरेण विभागः, तत प्रारम्भफसंयोगनाशः। ततो ध्यणुकनाशः । १ । तता श्यामादिनाशपरमाण्वन्तरकर्मणी।२। ततो रतो. त्पत्तिः, परमायवन्तरकर्मजविभागश्च । ३। ततः पामाण्वन्तरेण पूर्वसंयोग नाशः।४। ततः परमापरन्तरसंयोगः । ५। ततो ब्यणुकोत्पत्तिः।६। ततो रकोत्पत्तिः। ७ । इति सप्तक्षणा। •एवं रक्तोत्पत्तिसमकालं पामाप्यन्तरे कर्मचिन्तनादप्टक्षणा। तथाहि- परमाणो कर्म ततः परमाण्वन्तरविभागः, तत श्रारम्भकसंयोगनाशा, ततो ध्यणुकनाशः । १। ततः श्यामनाशः।२। ततो रक्तोत्पत्तिपरमाण्वन्तरकर्म: यो। ३। ततः परमाएवन्तरकर्मजरिभागः । ४ । ततः पूर्वसंयोगनाशः । ५। ततः परमाएवन्तरसंयोगः ।६। ततो घणुकोत्पत्तिः । ७ । अथ रकोत्पत्तिः। इत्यपक्षणा ॥ १९५॥ नैयायिकानां तु नये अणुकादापपीष्यते । मैयायिकानामिति । नैयापिकानां मचे धणुकादायथयविन्यपि पाको भव- ति। तेषामयमाशय:-मययविनां सच्छिद्रत्यावहः सूमात्रयवैरन्तः प्रवि. टावयवेववष्टम्धेयपि पाको न विरुद्भवते । पैशेषिकमते अनन्तायवित. माशकरपनेन गौरवात् । इत्यच सोऽयं घट इत्यादि प्रत्यभिज्ञापि सङ्गच्छ- से। यत्र तु न प्रत्यभिज्ञातवावयविनाशोऽपि स्वीक्रियत इति । सहयां निरूपयितुमाह- गणनान्यवहारे तु हेतुः सङ्घयाभिधीयते ॥ १०६ ॥ गणनेति । गणनाव्यवहारासाधारणकारणं सहयेत्यर्थः ॥ १०६ ।। नित्येषु नित्यमेकत्वमंनित्येऽनित्यमिष्यते । सावलीमयूखः । प्रत्यभिधापि सङ्गच्छते इति । पूर्वाक्यविनाशे-तु उसरोपिशावविपूर्वावमपिनो. रभेदाभावादभेदावगादि प्रत्यमिता न स्यादिति भावः ॥ १०४-१.५॥ , काम ·. ६२ भनित्ये घटा. मयूखसहितमुकाबलोसमेता- गुण- द्वित्वादयः परार्धान्ता अपेक्षाधुद्धिजा मताः ॥ १७ ॥ नित्येष्विति । 'नियेषु-परमाण्यादिपु एकरय नित्यम् । दाघेकरवमनित्यमित्यर्थः । द्वित्यादयो ब्यासज्यवृत्तिसतया मपेक्षाधुद्धि. जन्याः॥१०॥ अनेकाश्रयपर्याप्ता एते तु परिकीर्तिताः । अपेक्षाधुद्धिनाशाच नाशस्तेषां निरूपिता, 2011 अनेकेति । यद्यपि द्वित्यादिसमवायः प्रत्येक घटादायपि धर्तते, तथा ध्येको द्वाविति प्रत्ययाभावात् , एको न द्वाविति प्रत्ययसद्भावाच , द्वित्या. दोनां पतिलक्षणः कश्चन सम्बन्धोऽनेकाध्योऽभ्युपगम्यते । अपेक्षाबुद्धिनाशादिति ।। प्रथममपेक्षायुद्धि, ततो-हित्योत्पत्तिः, ततो विशेपणानं द्वित्वत्यनिर्विकल्पात्मकम् , ततो द्वित्वत्वविशिष्टप्रत्यक्षमपेक्षा- द्विनाशच, ततो द्वित्वनाश इति । यद्यपि छानानां हि.क्षमाप्रस्थायित्वंयोग्यविमुविशेषगुणानां स्यो. तस्वतिगुणनाश्यत्वात , तथाप्यपेक्षायुद्धेखिक्षणायस्थायित्वं कल्प्यने अन्य- या निर्विकल्पककालेऽपेक्षावुद्धिनाशानन्तरं द्विस्वरपैय नाशः स्यात, 'न तु द्वित्यप्रत्यक्ष-तदानीं विपयामापात् , विद्यमानस्यैव चक्षुरादिना शानजन- ग्मुक्तावलीमयुखः।। अपेक्षायुद्धिजन्याइति। न प्रत्यक्षवृत्तिद्विरवादेरपेक्षायुद्धिजन्य स्वसंग्भवेऽपि मी. न्द्रियगत द्वित्वादे पेक्षावुद्धिजन्यत्वसम्भवः । अतीन्द्रियामीमदादेरपरपक्षतया भयमेका, 'भयमेक' इत्यपेक्षाबुद्धरसम्भवादिति चेन; अतीन्द्रियगतद्वित्वोत्पत्तयेऽस्मदादरपेशाबुद्धः कारणत्वासम्मवेऽपि ईश्वरीयापेक्षावुदव त कार सवेन द्विस्वपिचिसम्भवति ।" 'नच अतीन्द्रियगत द्वित्वस्यैश्वरयिापेक्षीवुद्धिमावें तदीयापेक्षावुद्धनित्यवया नाशास- म्भवेन ताशाद्वित्वस्यापि नित्पावापंचिः अपेक्षावुदिनशिंस्यैव द्वित्वनाधिकरवादिति दी. च्यम्॥ तद्वित्वस्येश्वरीयापेक्षावुद्धिसहकारिविशेषस्य क्षणविशेषस्य नांपादेव नशिपः क्षणविशेषस्येश्वरीयापेक्षायुद्धिसहकारित्वानहीकारे 'पंगद्यकालीन परमाणुद्विखे पत्तः पूर्व तद्वित्वोत्पादापचे। न 'चापेक्षाबुद्धिनाशाच नायस्तेषां निरूपित' इति मूलविरोध इति वाच्यम् । चावुद्धिनागाचेति मूलस्य अभियनाशोपलाकत्ववदीश्वरीयापेचीददिसहकारिविपक्षण- विशेषोपलक्षकत्वस्वीकारेणादोषात् । तद्व्यतिमात्रनिष्ठेदवावरिछन्नविशेष्यतानिरुपित. करवप्रकारताशालिनी बुदिरपेदांबुद्धिः ।। १०६-१०४|| भनेकाश्रय इति । उभयांदाश्रय इत्यर्थः । तयां च साशंप्रतीतेन द्विववभेदाया. रतावच्छेदकत्वमेकत्वे विषयः किन्तु पर्याप्तिपदाधेन द्वित्वं तद्भेदो वा एकत्वावच्छिन्ने प्रकारः । एवं च पर्याप्सिसम्बन्धेन द्वित्वस्य प्रत्येकममावादेको ठावित्यादि प्रत्ययस्यैको न द्वावितिप्रत्ययस्य चोपपत्तिरिति भावः।

·निरूपणम् ] . कारिकारली। नोपगमात् । तस्माद् द्वित्वप्रत्यक्षादिकमपेक्षायुद्धनाशकं करायते । न चापेक्षाधुद्धिनाशात्कथं द्वित्वनाश इति वाच्यम् , कालान्तरे दिया प्रत्यक्षाभावात् , मपेक्षायुद्धिस्तदुत्पादिका तन्नाशात्तनाश इति कल्पनात् । अत एव तत्पुरुषीयापेक्षाबुद्धिजन्यद्वित्वादिकं तेनैव गृछत इति कल्यते । न चापेतायुवेदिवप्रत्यक्षे कारणत्यमस्त्यिति वाच्यम् , (१)लाषवेन द्वित्वं प्रत्येव कारणवस्योचितत्वात् । अतीन्द्रिये घणुकादायप्रेक्षायुद्धियोगि. नाम्, सर्गादिकालीनपरमारवादावीश्वरोयापेक्षाधुद्धिः, प्रमाण्डान्तरपति- योगिनामपेक्षाबुद्धिर्वा द्वित्वादिकारणमिति ॥ १० ॥ मपेक्षाबुद्धिः केत्यत आइ- अनेकैकत्वबुद्धिर्या सापेक्षाघुद्धिरिष्यते । भनेकेति । अयमेकोऽयमेक इरयाकारिका इस्यर्थः । इदं तु योध्यम् । यत्रानियतैकत्वज्ञानं तत्र नियादिमिना बहुत्वसहयो. स्पद्यते, यथा सेनावनादापिति कन्दलोकारः । (२)आचार्यास्तु नित्यादिकमेव बहुत्वं मन्यन्ते, सयाच नित्यत्या दिव्या. पिका बहुत्वत्यजातितिरिच्यते। सेनावनादावुत्पन्नेऽपि नित्याची नित्य. स्याघमहो दोपाइ । पं घेतो पशुतरेयं सेनेति प्रतीतिरुपपद्यते । (३)यहु- त्वस्य सहयान्तरत्वे तु तत्तारतम्यामायानोपपद्यतेत्यवधेयम् । परिमाणं निरूपयति- परिमाणं भवेन्मानव्यवहारस्य कारणम् ।।१०९॥ परिमाणमिति। परिमितिव्यवहारासाधारणं कारणं परिमाणमित्यर्थः १०६ मुपवलीममूखः । लायनेति। विश्वप्रत्यदत्वापेक्षया द्विस्वत्वस्य कार्यतावच्छेदकावे लापवादिति भावः । द्वित्वं प्रति आभयगतेकले असमवायिकारणम् , अरक्षाबुदिनिमितकारणम् , मा. अयोभूतं दऽयं समचायिकरणमिति विवेकः । उत्पानेऽपीति । अनियतकरवशनस्यापि द्वित्वापुरपादकत्वादिति मायः । दोषादिति । नियतानेकै करवानाभावरूपादित्यर्थः । यपि पनिस्ताने करवशानं त्रिवोत्पत्तिकारणं तथावि वित्तविशेष्यकत्रित्वरवप्रकारकप्रत्यक्षे नियताने करवज्ञानस्य हेतुतया विना न त्रिवत्वादिप्रकार के प्रत्यक्षमित्याशयः। इतो बहुतरेति । इतो बहुतेरस्यत्र बहुवे सजातीयनिरुपितोत्कर्षप्रतीत्या चतुष्टर- दिरूपे बहुत्वे विस्वादिकारहत्वापेशयोकपसत्त्वात् ताशप्रीतिपयते इति भावः । तारतम्याभावादिति । वन्मते महुरवस्यकरूपतयां ससमातीपोत्कर्षा भारात् तार• तम्यव्यवहारोन स्यादिति भावः। १०८ ॥ १.९॥ 4 १) स्पिनिकासाममियाइ-सापनेति । (३) कन्दलीकार मत निरस्य। (३) उदयनाचापंस्विसः।

·मयूससहितमुक्कालीसमेता 11 गुण- अणु दीर्घ महद्भस्वामिति तद्भेद ईरितः। तश्चतुर्विधम्-अणु महद् दोघं हवं चेति । आनित्ये तदनित्यं स्यानित्ये नित्यमुदाहृतम् ॥ ११०॥, सङ्ख्यातः परिमाणाच प्रचयादपि जायते । अनित्यं ततः-परिमाणम् । नित्यमित्यत्र परिमाणमित्यनुपज्यते । जायत इत्य. प्रापि परिमायमित्यनुवर्तते । अनित्यमिति पूर्वणान्वितम् । तथा चानित्य- परिमाणं संख्याजन्य परिमाणजन्यं प्रचयजन्यं चेत्या । तत्र सङख्याजन्यमुदाहरति- घणुकादौ तु सङ्ख्याजन्यमुदाहृतम् ।। १११ ॥ म्हणुकादाविति । न्यणुकस्य प्रसरेणोच, परिमाणे प्रति परमायुपरि- माणं घणुकपरिमाणं वान कारणं-परिमाणस्य'. स्वसमानजातीयोएप. रिमाणजनकत्यनियमात् । म्यएकपरिमाणं तु. परमाएवणुत्वापेक्षया नो. स्कृष्टम् । प्रसरेणुपरिमाणं नु न सजातीयम् । यता परमाणे बित्यसङ्ख्या वधएकपरिमाणस्य-द्वयणुके नित्वसतया च 'सरेणुपरिमाणस्यासमया- यिकारणमित्यर्थः ॥ १०॥. परिमाणजन्य परिमाणमुदाहरति- परिमाणं घटादौ तु परिमाणजमुच्यते ।। परिमाणं घटादाविति । घांदिपरिमाणं कपालादिपरिमाणजन्यम् ॥ प्रचयजन्यमुदाहाँ प्रवयं निर्वति- प्रचया शिथिलाख्यौ यः संयोगस्तेन जन्यते ॥ ११२ ॥ परिमाणं तूलकादौ, मुक्तावलीमयूसः। 'अणुमादिति । यद्यम्यशुत्वमेव हस्खलमस्तु महत्वमेव दीर्घत्वमरतु कृतं परिमाण- चातुर्विध्येन यथापि तदवधिकतयाणुत्वेन प्रतीयमानेऽपि तदवधिकहस्वत्वस्याव्यवहारात ; तदवधिकमहस्ववत्तया प्रतीयमानेऽपि तदवधिकदीर्घत्वस्याज्यहारात्परिमाण वातर्विध्यमि- तिध्येयम् । परमाणो विस्वसङ्ख्येति । नन्वे घटगतमहत्परिमाणस्यापि कपालगतदिवस., येव कारणमस्विति चैन, दिवसङ्ख्याया महरवाजनकत्वात् अन्यथा द्वषणुकपरिमाणस्य परमाणुगतद्वित्वजन्यतया मंदत्वं स्यात् । नचौतापत्तिभिया द्विवस्वेन दिखस्याजन- करवेऽपि कपालगतद्विवस्वेन पटपरिमाणजनकत्वमस्विति वाच्यम् । कपाळगतमहत्वो. स्करण घटगतमहत्वोत्कर्षस्यानुभविश्या कपालमतमहत्वस्यैव घरपरिमापजनकत्वौरिया दिति तस्वम् ।। ११.-१५२ ॥ L -4 ra ·निरूपणम्] कारिफायली। प्रचय इति परिमाएं चापनाशादेव मश्यतोत्याह- नाशस्त्ताश्रयनाशतः। माश इति । अर्थात्परिमाणस्यैव । न चावविनाशः कथं परिमाणनाशक: सत्यप्पवयविनि त्रिचतुरपर- मारविश्लेपे तापचये पाययविनः प्रत्यभिशानेऽपि परिमाणान्तरस्य प्रत्यः क्षसिदत्वादिति वाच्यम् । परमाणुविश्लोपे हि प्रथणुकस्य नाशोऽवश्यमभ्युपेयस्तमाशे च प्रस. रेणुनाशः । एवं क्रमेण महापविनो नाथस्यावश्यफरयात् , सति व नाश- केऽनग्युपगममात्रेण गाशस्याफ्लपितुमशक्यस्यात् , शरीरादावयषोपचये. ऽसमयायिकारणनाशस्यावश्यकत्वावषयविनाश आवश्यकः । न व पटाविनाशेऽपि तनयन्तरसंयोगात्परिमाणाधिक्यं न स्यादिति ঘাম। तत्रापि धेमाघभिघातेनासमवाधिकारणतन्तुसंयोगनाशापटनाशस्था. घश्यकस्यात् । किञ्च तन्त्वन्तरस्य तापटायययाधे पूर्व तत्पट पध न स्यात् , तन्वन्तररूपकारणामापात , तस्वन्तरस्पाययवावाभा पन तेम परि- मारणाविषयं संयुक्तद्रव्यान्तरवत् । तस्मात्तत्र तन्वन्तरसंयोगे सति पूर्व पटनाशस्ततः पटान्तरोत्पत्तिरि. स्थवश्यं स्वीकार्यम् । अत्यविना प्रत्यभिशानं तु साजारयेग दोपलिकायत । मच पूर्वतन्तय पय तस्वन्तरसहकारात्पूर्यपटे सत्येय पटान्तरमारभ. मूर्तयोः समानदेशताविरोधात्तत्र परवयासम्भयात् , एकदा गानाद्र- ग्यस्य सोपलम्भस्य पाधिसत्याच्च । तस्मात्पूर्वस्य द्रव्पस्य प्रतिपाधफस्य विनाशे द्रव्यान्तरोत्पत्तिरित्यस्यावश्यमभ्युपेयत्वात् ॥ पृषपर निरूपपति- सङ्ख्यावतु पृथक्त्वं स्यात्पृथक्प्रत्ययकारणम् ॥ ११३ ॥ बापाविति। अपनत्यमारणे. कारण, I. निरमा दिकं साधावत् । तथाहि-नित्यकरयं नित्यम् , अनित्य नित्यमेकरवा माधपक्रितीपक्षणे घोरपद्यते भायनाशापश्पति, तथेकपृथत्यमपि, दि. स्वादिषच्च द्विपृथक्त्यादिकमपीत्यर्थः ॥ १२॥ ११३॥ मुफारसीमयूराः । मर्यादिति । प्रकरणादित्यः । द्वितीयक्ष चौरपद्यते । इत्यान्तर स्वाध्यापयवगतकत्यासमवाविचरण चेति पूरणीयम् । बिएफायमिति । गनु पटौ पटापगिति प्रतीतः पावधिककापयदिना. तामिति पाव्यम् । , ..

·मयूससदितमुक्तावलीसमैता- (गुण- अन्योन्याभावतो नास्य चरितार्थत्वमिष्यते । अस्मात्पृथगिदं नेति प्रतीतिर्हि विलक्षणा ।।११४ ॥ नन्ययमस्मात्पृथगित्यावावन्योन्याभावी भासते तत्कथं पृथक्त्वं गुणा. तिरं स्वीक्रियते- न वास्तु पृथक्त्यं न त्वन्योन्याभाव इति वाच्यम् , रूपं नघट इति प्रतीत्यनापत् । न हि रूपे घटायधिक पृथक्त्वं गुणान्तरमस्ति, नया घटे घटावधिकं पृथक्त्वमस्ति, येन परम्परासम्बन्धः कल्प्येत इत्यत माह- अस्मादिति। 1. मनु शन्दवैलक्षणयमेव न त्वर्थचैलक्षण्यमिति चेद्- न-विनार्थमेदं घटारपृथगितिवद्धटो न पट इत्यत्रापि पश्चमीप्रसङ्गात् । तस्माद्यदर्थयोगे पञ्चमी सोऽयों मप्रर्यान्योन्याभावतो भिन्नो गुणान्तरं का लण्यत इति ॥ ११४... ... संयोगनिरूपयति- अप्राप्तयोस्तु यो प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः । : - मुक्कावलीमयूखः । पपत्ती द्विपृथक्त्वादिकं नाङ्गीकर्तव्यमिति चेन्न। घटौ पटात्पृथगिति प्रतीयोगयसमवेतद्विपू- थक्वे सिद्ध तेनैव घटःपटात्पृथगितिप्रतीत्युपपत्तो एकपृथकरके मानाभाव इत्यस्यापि वर्ष शक्यतया विनिगमनाविरहेगोमयोरग्यवश्यमीकर्तव्यत्वादिति । परम्परासम्बन्ध इति । सामानाधिकरण्यरूपपरम्परासम्बन्धविषयकत्वमुक्तप्रतीत: कल्प्यमित्यर्थः । किंन प्रतीतेः सामानाधिकरण्यरूपपरम्पराविषयकत्वमशीकृत्यान्योन्याभा- पानीकारे एतदटावधिकपृथक्रवस्य एतदपेऽसत्वेन समवायेन, एतदटावधिकपृथक्त्वरस्यै- सटेऽसत्त्वेन परम्परासम्बन्धेन च पृथक्त्वस्यैतद्धटरूपेऽसत्वेन एतट रूपमेत पगिति प्रतीत्यनुपपतिः। न च रूपावधिकस्य तद्रूपावधिकस्य वा पृथश्वस्य घटे सत्वात् स्वाधिक रणवृत्तित्वसम्बन्धेन घटनिष्ठं पृथक्त्वं रूपे वर्तते इति न दोष इति वाच्यम् , सयासति एतद्रूपमेतद्रूपारपृथगिति प्रतीत्यापत्तेः । अन्योन्याभावास्यातिरिकस्याभ्युपगमे तु पृयक्पद स्यान्योन्याभावलक्षणया पर्वमुपपादनीयमिति भावः । गुणान्तमिति । परे तु अन्योन्याभाव एव पृथक्त्वं न तु गुणान्तरम् न च पटो . नेत्यत्र पञ्चम्पापत्तिः, अन्योन्याभावविशिष्टार्थकपदयोग एव. मन्यारादितर:- इति सूत्रेण पञ्चमी विधानात ननस्त्वन्योन्याभाषमात्रार्यकरवस्य -सिदान्तितरवात् यदि च घटाभेद इत्यत्र पञ्चम्युपपत्तये 'अन्यारादिति सूत्रे भन्यपदेन अन्योन्याभावार्थकपदयोगेऽपि पञ्चमी. प्रयोजकतया गृह्यत इति पटोनेरयत्र पक्षमो दुर्वारेत्युच्यते तदा निपातातिरिकान्योन्याभा चार्यकपदयोगस्येव पचमोप्रयोजकत्वमभ्युपेयम् । अनुशासनस्य प्रयोगानुरोधिरवादिस्य दोषादिति बदन्ति ॥ ११३-११४॥ - अप्राप्योरिति । प्राप्तयोः अपृथपिदयोः या प्राप्तिः यः-सम्बन्धः स संयोग ·निरूपणम् ] कारिकावली। कीर्तितत्रिविधस्त्वेष आद्योऽन्यवरकर्मजः ॥ ११५ ॥ मप्राप्तयोरिति । तं विभजते-कीर्तित इति । एषा-संयोगः ॥ ११५ ॥ तथोभयक्रियाजन्यो भवेत्संयोगजोऽपरः। आदिमः श्येनशैलादिसंयोगः परिकीर्तितः ।। ११६ ।। मेषयोः सन्निपातो यः स द्वितीय उदाहृतः । 'सन्निपातः-संयोगः। द्वितीया-उभयकर्मजः। कपालतरुपयोगात्संयोगस्तरुकुम्भयोः ॥ ११७ ॥ तृतीयः स्यात्कर्मजोऽपि द्विधैव परिकीर्तितः । अभिधाने नोदनं च शब्दहेतुरिहादिमः ॥ ११८॥ शान्दाहेतुर्वितीयः स्याद्, तृतीय इति । संयोगजसंयोग इत्यर्थः। तृतीयः स्यादिति -पूर्पणान्वि- तम् । आदिमा-मंभिघातः 1 द्वितीयो नोदनाख्या संयोग इति । विभक्तप्रत्ययासाधारणं कारण विभाग निरूपयति-- विभागोऽपि त्रिधा भवेत् । एककर्मोद्भवस्त्वाद्यो द्वयकर्मोद्भवोऽपरः ॥ ११९॥ विमागजस्तृवीयः स्यातृतीयोऽपि द्विधा भवेत् । हेतुमात्रविभागोत्यो हेत्वहेतुविभागमः ॥ १२०॥ घिमांग इति। एककर्मेति । तदुदाहरणं तु श्येनशैलविभागादिकं पूर्ववद् घोध्यम् । तृतीयोऽपि-विभागविभाः कारणमाविभागजन्यः कारणाकारणविभागज ज्योति विविधः। आधस्तायत-यन कपाले कर्म ततः कपालयविभागा, ततो पटारम्भ- 'मुहावलीमयूखः। इत्यर्थः । पटकपालयोः समवायस्य संयोगस्वकारणार प्राप्तयोरिति । पटकपाली न पहिलो कपाले एव घटोपलादिति भारत संयोगजोऽपर इति। मनु संयोगजेसकोगे 'मानामावः यत्र कपालक्रियमोकपाल- दरसंयोगः ततः कुम्मतरसंयोगस्ताकपालकियाया एव कुम्भकर्मयोग प्रति कारणवं न तुकासतरयोगस्येति चेत " में, मोयिन सेयोग प्रति घमंवायेन रियायाः फोरगत्वम् कुम्भे समवान कियाया मभावेन कुम्भे तरुसंयोगानुपपत्ते किमायाः 'समिोनापिकरायेन हेतुत्वान्तरकल्पनापेदया समवादिन संयोगत्वैव हेतुत्वम्पनौचित्पादित्यतम् । पूर्वयदिति । संयोगवदिती 11५-११९॥

·13 मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [ गुण- कसंयोगनाशा, ततो घटनाशः, ततस्तेनैव कपालविभागेन, सकर्मणः कपा- लस्याकाशविभागो जन्यते, तत आकाशसंयोगनाशः, तत उत्तरदेशसंयोगा, ततः कर्मनाश इति । न च तेत कर्मणैव कथं देशान्तरविभागोन जन्यत इति वाच्यम् एकस्य कर्मण श्रारम्मकसयोगप्रतिवन्द्रिविभागजनकत्वस्यानारम्भफसंयोगप्रतिद्वन्द्रि विभागजनकत्वस्य च विरोधात् । अन्यथा विफसरकमलकुमलमप्रसङ्गात् , तस्माद् यदीदमनारम्भकसंयोगप्रतिदन्धिविभाग जनयेत्तदारम्भकसंयोग तिद्धन्नि विभाग न जनयेत् । न च कारणविभागेनैव द्रव्यनाशापूर्व फुतो पेशान्तरविभागोन जन्यत इति धाच्यम् । प्रारम्भसंपोनप्रतिन्द्रिविभागयतोऽयपघस्य सवि द्रव्ये देशान्तरवि- भागासम्भवात् । नितीयस्तावत्-यत्र हस्तक्रियया इस्ततरविभागस्ततः शरोरेऽपि विभ.. काययो भवति, तन शरीरतरुषिभागो हस्तक्रिया नं. कारणं-ध्यधिकरण: स्यात् । शरीरे तु क्रिया गास्त्येव-श्रवयविकर्मणो यायदेवयवकर्मनियतावा- त् । अतस्तत्र कारणाकारणविभारोन कार्याकार्य विभागो जन्यत इति । अत पय विभागो गुणान्तरम् , 'अन्यथा शरीरे विभक्तप्रत्ययो न स्यात् । अतः संयोगनाशेन विभागो मान्यथासिद्धो भवति ॥ २१६-१२०० परापरव्यवहारनिमित्ते परत्यापररवे निरूपयति- परत्वं चापरत्वं च द्विविधं परिकीर्तितम्।। दैशिक कालिकं चापि मूर्त एव तु दैशिकम् ।। १२१ ।। मुजावलीमयूसः T" प्रारम्भकेति । भारम्भकसंयोगः' कपालद्वयसयोगादिः संप्रतिद्वन्द्वी, तभाशक इति यावत् । पिकसदिति । तत्रापावच्छेदेनारम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्रिविभागअनकंकर्मणः सत्त्वातेन कर्मणा मूलावच्छिनारम्भकसंयोगविरोधिविभागोत्पत्तिस्तैन चारम्भकसंयोगनाशस्तेन कमन्नाशः स्यादिति भावः। द्रव्यनाशात्पुर्यमिति । घटाद्यात्मकद्रव्यनाशात्पूर्वमित्यर्थः। तथाच पूर्वोक ततो घटनापः ततः फपालस्याकापविभागो जन्यते' स्मघातमिति भावः। : संति द्रव्ये-न्य नाशं विनेत्यर्थः 1 देशान्तरविभागासम्मवादिति । मन्यया कारणमात्रविमागे संयोगविभाग योरनपेदं कारणं कति कर्मलक्षणस्यातिव्याप्त्यापत्तेः। कारणमात्रविभागस्य द्रश्यनाशमन- पेय विमागमनकरवादिति भावः ॥ १२ ॥ मूर्त एव तु दैशिकमिति । विभुदध्ये विप्रकृध्देषमात्रतिवशिष्टदेशमात्रवृत्ति- स्वबुनिमित्तकारणस्य, दिक्सयोगस्यासमवायिकारणस्य चाभावादिति भावः । . - " । 7 ·निरूपणम्] कारिफारसी। ६६ परत्व मूर्तसंयोग भूयस्वमानतो मवेत् । अपरत्वं तदम्पत्वबुदिता स्यादितीरितम् ॥ १२२ ॥ परस्यमपररय घेति शिकशिनि । देशिकपरश्यं याहुमरमृतसयोगान्त. रितस्यशानादुरुपयो, पर्ष तपपीयस्यानादपरस्यमुपयो । प्राधिया पंपसम्यपेक्षा, यथा पाटलिपुत्राकाशीमपेत्य प्रयागा पर पाटलिपुत्राकुर क्षेत्रमपेक्ष्य प्रयागोडपर इति ॥ १२१-१२२ ।। वयोरसमवायी तु दिक्सपोमस्तदाश्रपे । रायोगिकपण्यापरस्ययो।। असमयायी--अममयायिकारणम् । तथा. श्रये-वैशिकपरत्यापरस्याश्रये ॥ दिवाकरपरिस्पन्दभूपस्त्वमानता भवेत् ।। १२३ ॥ परत्वमपरत्वं तु सदीयाल्पवयुदितः । पत्र स्वप्सममापी स्यारतंयोगा कामपिएडयोः ॥ १२४॥ दिवाकरेति । यत्र परस्त्रमपरत्यं घ कालिकं प्रायम् । यस्य सूर्यपरिसर. दापेक्षया यस्य सूर्यपरिपन्दोऽपिका स ज्येष्ठा, यस्य म्युना क. निष्ठः । कालिफपत्याएर जग्यदव्य पप । अत्र-कातिकपरस्यापर. स्वयो। १२३-२२४॥ मपेक्षावृदिनाशेन नाशस्तेषां निरूपितः । सेवा-कालिकशिकपरयानाम् ।। प्राममाता बुद्धि निस्पयितुमाद- पुदः प्रपश्या मागेय मापशी विनिरूपितः ।। १२५ ।। भयावशिष्टोऽप्यपर प्रकार: परिदश्यते । घुरिति । अपमा च प्रमा पति शान द्विविधामिप्यते ॥ १२६ ।। घकालीमयूयः। अन्य एति माया गाम्गतम् , निर लापमायकपरपयुदातर नन्तरोत्तभरयापकनिष्ठरवदनिमितकारणय, कासयोगावाविधरंगरूप धामा वादितिमारः। मोशायुदिनारोनेति । निमित्तारमाविप्रासादिपुदीना मागेनीयर्थः ।" पर बहुतरगमोगान्तरितसरूपवियोगान्तरितलापरनिकमत्वाभ्या বিশেষ, গবাবিবাহব্যাপারে न्यपहाडमिटत्याभ्याग शालिक परम्पयहारस्योपपने रायोगान्तरणम् । अत्र पाकाले विपक्षी हराममादाय सामन्यूनाविको भवगेये । भो म कनि. त्रिीनिनि पापयहारापतिरिनिवरित । १११-१२१॥ १०काम ..

·मयुखसहितमुसायलीसमेता- ' [गुण- तच्छ्न्ये सन्मतिर्या स्यादमपा सा.निरूपिता। तत्मपश्चो विपर्यासः संशयोऽपि मकीर्तिनः ॥ १२७ ।:: सयाममा निरूपयति-वच्छन्य इति । तदापयति धरप्रकारकं छान भ्रम त्यर्थः।। तापोऽप्रमाप्रपः ॥ १२५. १२६ ॥ १२॥ आयो देउप्वात्मशुद्धिः माहादौ पीततामति । भवनिमयरूपा या, माघ इति। विपर्यास इत्यर्थः। शरीरादौ निश्चयरूपं पदात्मयप्रकार शानं गोरोऽहमित्याकारकम् , एवं शादौ पोतः शह इत्याकरकं यक्षाने निश्चयरूपं तद्मम इति । " : संशयोऽय प्रदर्शयते ॥ १२८ ।। किंस्विन्नरो वा स्थाणुःत्यादियुद्धिस्तु संशयः । सदमावामकारा पीस्तत्मकारा तु निश्चः ॥ १२६ ॥ किस्विदिति । किस्विदिति वित। निघयत्य लक्षणमाह तदमावेति । तदमायाप्रकारकं तत्प्रकार शान निश्चयः। १२८।१२६ संशयं लक्षयति- स संशयो मतिर्या स्यादेकत्रामावभावयो। साधारणादिधर्मस्य ज्ञान संशयकारणम् ॥ १३० ॥ स संशय इति । एकमिविस्वमायामाचप्रकारकं छान संशय इत्यर्य: साधारणेति । उमयसाधारणो यो धर्मस्वमशन संशयकारणम् । ययो. च्चस्तरत्वं स्थाणपुरुषसापारणं,शान्यायं स्थापून वेति सन्दिग्धे।... मुळावलीमयूसः । ठदमाययतीति। या ज्ञानमित्येतन्मानाचे प्रमायामतिप्याप्तिरवस्तदमा- परतीति । पदभाववक्रोिप्यकतदमावमचरकममायामतिम्याप्तिवारणाय प्रकारकमिति । इच्छायामतिय्याप्तिवारणाय ज्ञानमिति ।। १२६-१२८ ।। तदमावाप्रकारकमिति । संशय विम्यामिवारणायेदम् । पत्रच दियेयकवाव- स्तिदमारप्रकारताशून्यतस्मिकत्वावच्छिनतमकारकत्यवमानत्वं यत्र उन तनिश्च- पत्वममयम् ननु ययात्रुतम् 'महानधोऽयं पहिमानपा, पर्वतो बहिमान' इत्याप पर्वते वहिनिधयवान्यपत्तः शानपदमिच्छापामतिव्याप्तिवारणाय । पर्मिकेति । एकपर्मिक ज्ञान संशय इत्युच्चे घटो द्वयं पृपिषी येति शाने विम्याप्तिरोभावामावेति । रुदपर्वशी पदितपमाण्वन्ती इत्यनातिभ्यातिवारगाय एक ·सारिकाचली. निरूपणम् ] पवमसाधारणधर्मशानमपि कारणम् । यथा शब्दत्वस्य नित्यानित्यव्या: वृत्तस्य शब्दे गृहीत्वा शब्दो नित्यो न वेति सन्दिग्धे। विप्रतिपत्तिस्तु शब्दो नित्यो न वेत्यादिशब्दारिमका न संशयकारणम् । शब्दव्यातिशानादीनां निश्वयमात्रजनकत्वस्वभावात् । किन्तु तत्रं शब्देन को. टिद्वयशानं जन्यते संशयस्तु मानस एवेति । एवं शाने प्रामाण्यसंशयाद्विषयसंशय इति । एवं व्याप्यसंशयावपि धावलोमयूषः। मिकेति । यक्षः संयोगवस्तिदभावरश्चिति समुचयवारणाय विरुति । इच्छाभ्युदासार्थ विशेष्यदलम् । तया च एकथमिकेत्यस्य एकमितावच्छेदकविशिष्टविशेष्यकत्वावच्छिन्ने- त्यर्थः, तेन पर्वतो वहिमाम् द्रव्यं वह भाववदिति शानव्युदासः । वस्तुतस्तु एकधर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्वानिवेशे पर्वतो वहिमान् द्रव्यं वदयमाववदिति शानेऽतिव्याप्तिः, निवेशे च निरवच्छिन्नविशेष्यतावच्छेदकताकसंशयासमहः इति स्वीये- फकोटिप्रकारतावच्छिनप्रतिवण्यतानिरूपितपतिबन्धकतावच्छेदकीभूतापरकोटिप्रकारताशा- लिझानत्वं संशयत्वमिति ध्येयम् । न संशयकारणमिति । समानानेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपत्तरूपलायनुप- तस्यव्यवस्थातच विशेषापेको विमर्शः संशयः इति हि गौतम सूत्रम् , अय- मर्यः धमानधर्मः कोठिद्वयसहचरितधर्मः, साधारणो धर्मः ऊर्ध्ववादिकमिति यावत् । अने- कस्मात् सपशाद् विपक्षाच व्यापत्तो धर्मः असाधारणो धर्मः नित्यानित्यव्यातशन्दवा दिक भति यावत् , तयोरुपपत्ते नाव, संशयः अर्थात् साधारणधर्मशानमसाधारणधर्मज्ञान च संग्रयजनक, विप्रतिपत्तिः विरुद्धकोटिपतिपादक वाश्यं शन्दो निरयो नवेति रूपं संशयजन- उपलब्धिः प्रामाण्यम् , अनुपलब्धिरप्रामाण्य तयोरव्यवस्था संशयः प्रामाण्यवंशयः भप्रमाम्पसंशयच विषयसंशयकरणम् चात् व्याप्यसंचयजन्यो व्यापकसंशय इत्यादेः संप्र. । विशेषापेक्षो विमर्श इति लक्षणम् एकर्मिकभाषाभावप्रकारकवरूपविशेषवान् विशे. पापेक्षः विमर्शः शानमिति एव च साधारणासाधरणधर्मज्ञानस्यैव संशयानकत्वे वित्ति- पतः संशयाजकत्वेन सूत्रविरोष इत्यत माह किंस्विति- मानस पवेति । तया च विप्रतिरत्तेरित्यत्र पञ्चम्या न अन्यत्वमर्थः, किन्तु प्रयोज्य- स्वमिति न सूरविरोय.इति भावः । प्रामाण्यसंशयादिति । प्रामाण्यमपदप्रामाण्यस्याप्युपक्षणम् - तेन सप्रामाएय. संशयादपि विषयसंशय इति कम्यते । ... व्याप्यसंशयादिति । ननु व्याप्यसंशयस्य व्यापकसंशयहेतुत्वे मानाभावः कोटि- स्मरणादित एव तत्सम्मवादिति चेन महानसे हुताशो न जलहदेइति स्मरणवतः पर्वतमपि पश्यतः धूमसंशयसत्वास स्वाभ्यो हुताशनसंचयसत्त्वासरवदर्शमा व्याप्यसंशयस्य व्याप- संशहेतुत्वसिद्धेरिति । न च साधारणपर्महानादेः संशयजनकत्वे परस्पर व्यभिचार इति वाच्यम् कार्यशाव- पछेदकेऽव्यवहितोतरवनिवेशेनादोषात् । कम्. .

·७३ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- गुण- व्यापफसंशय इत्यादिकं योध्यम् । किन्तु संशये धर्मिशानं धर्मीन्द्रियसत्रिको घा कारणमिति ।। १३०॥ दोषोऽप्रमाया जनका, प्रमायास्तु गुणो भवेत् । दोष इति । अममा प्रति दोपा कारणम् , प्रमा प्रति गुणः कारणम् । तत्रापि पित्तादिरूपा दोषाः अननुगताः तेपो कारणत्वमन्ययव्यतिरेकाम्या सिद्धम् । गुणस्य प्रमाजनकत्यं तु अनुमानासिद्धम् । यथा प्रमा शानसाधा- रणकारणभिन्नकारएजन्या जन्यज्ञानावात श्रममावत् । न.च दोपामाव एक कारणमस्त्विति वाच्यम् , पीतः शह इति ज्ञानस्थले पित्तदोपसत्वाच्छसत्यप्रमानुत्पात्तप्रसङ्गात् , विनिगमनाविरहादनन्तदोषाभा- वस्य कारणत्यमपेक्ष्य गुणस्य कारणताया न्याय्यत्वात् । नं च गुणसत्वेऽपिपित्तन ,प्रतिबन्धाच्छो न श्यत्यज्ञानमतः पित्तादिदो. पाभावानां कारणत्वमवश्यं धाच्यं तथाच कि गुणस्य हेतुत्वकल्पनयेति वाच्य म्, तथाप्यन्यययतिरेकाभ्यां गुणस्यापि हेतुत्वसिद्धः। एवं भ्रमं प्रति गुणां- भावः कारणमित्यस्यापि सुवचस्यात् । पिचदूरत्वादिरूपो दोषो नानाविधा स्मृतः ॥ १३१ ॥ तत्र दोषाः के इस्याकाहायामाह-पित्तेति । कचित्पोतादिभ्रमे पित्तं दोप, कविश्चन्द्रादेः स्वरुपपरिमाणममे दूरत्वं दोपा, कविश चंगोरगभ्रमे मण्डू यसामनमित्येवं रूपा दोषा अननुगता एवं भ्रान्तिजनका इत्यर्थः ॥ १३१॥ मुशावलीमयुखः। ननु साधारणधर्मशानादेरिव धर्मिज्ञानस्यापि संशयजनकत्वात् तस्कृतः संशयविभागः तो न कृत इत्यत आह-किन्त्यिति । संशये-संशयमाने । तथा च संशयत्वसमव्याप्तरयातू धर्मिशानजन्यतावच्छेदकस्य न संशयविभाजकतावच्छेदकत्वमिति भावः । ननु धमिज्ञानस्य संशयजमकरवे मानाभावान व मिशानमन्तरेण संशयापत्तिरेष मा नमिति वाच्यम् इन्द्रियसनिक सतीष्टापत्तेरित्याह-इन्द्रिय सन्निकों बेति ॥१३॥ मंगवज्ञान व्यभिचारवारणाय हैतीजन्येति । दोपाभाव एवेति । तथा चार्यान्तरमिति भावः । ननु पित्तात्मकदोषाभावः श्वैस्यप्रमायामेय कारण न शखप्रमायामत थाह-विनि' गमनाचिरहादिति । 'प्रमायो दोपाभावः गुणो वा कारणमित्यत्र विनिगमनाविरवा. : । " दिति भावः । .वस्तुतो गुणहेतुतायामेव विनिगमकमस्तोत्याह-न्याय्यस्यादिति । गुणस्यापोति । तथा च पित्तादिदोषामावसत्वेऽपि विशेषणवद्विशेष्यरूपगुणाभा. वाम पाखे पीतत्वप्रति दोषामावेन न गुपस्यान्यपासिसिरिति भावः ।

·७३ निरूपणम् ] कारिकावली। श्रय के गुखाः ? इत्याकादायां प्रत्यक्षादौ क्रमशो गुसान्दर्शयति- प्रत्यक्षे तु विशेष्येण विशेषणवता समम् । सनिकर्को गुणस्तु स्यादध त्वनुमितौं पुनः ॥ १३२ ।। पक्ष साध्यविशिष्टे तु पराशर्मा:गुणो भवेत् । शक्ये सादृश्यधुद्धिस्तु भवेदुपमिती गुणः ॥ १३३ ॥ शाब्दबोधे योग्यतायास्तापर्यस्याथ वा प्रमा। गुणः स्यात्, भ्रमभिन्नं तु ज्ञानमत्रोच्यते प्रमा॥ १३४ ॥ प्रत्यक्ष खिति । प्रत्यक्षे विशेषणवद्विशेग्यसनिकों गुणः। अनुमितो साध्यति साध्यन्यायवैशिष्टयज्ञानं गुण एवमग्नेऽप्यूह्यम् । प्रमा निरूपयति-मममिन्नमिति ॥ १३२ ॥ १३३ ॥ १३ ॥ ननु यत्र शुकिरजतयोरिमे रजते इति सानं जातं तत्र रजतांशेऽपि प्रमा न स्यात् तज्ज्ञानस्य भ्रमिन्नत्वामावादत माह- अथ वा तत्प्रकारं यज्ज्ञानं तद्वद्विशेष्यकम् । तत्यमा, न प्रमा नापि भ्रमः स्यानिर्विकल्पकम् ॥ १३५ ।। प्रकारवादिशून्यं हि सम्बन्धानवगाहि तत् । मथवेति । तददिशेष्यकरवे सति तत्प्रकारकं झानं प्रमेत्यर्थः । अधैर्य मृतेरपि प्रमात्वं स्यात्, ततः किमिति चेत् , तयासति तत्करणस्यापि प्रमा. पान्तरत्वं स्यादिति चेद्-न यथार्यानुभवकरणस्यैव प्रमाणस्येन विर- क्षितत्वात्। इदं तु बोध्यम् । येन सम्बन्धेन यचा तेन सम्बन्धेन तद्वदिरोग्यकः त्वं तेन सम्बन्धेन त प्रकारकत्वं च वाच्यम् , तेन कपालादौ संयोगादिना घटादिक्षाने नातिन्याप्तिः। पर्व सति निर्विकल्प प्रमा न स्यात् तस्य सप्रकारकत्वामाशदत प्राधामोति। ननु वृक्ष कपिसंयोगशान भ्रमः प्रमो च स्यादिति चेद् न-प्रतियोगिन्या धिकरणसंयोगामाययति संयोगानस्य भ्रमत्यात् । मुफावलीमयूसः । राश्ये इति । गायो दयपदयाच्य इत्युपमिती गवयत्वावच्छिन्ने शक्ये सारश्य- शानं फारमम् चान्दयोथे योग्यताप्रमा तात्पर्यत्रमा वा कारणमित्यर्थः ।। १३१-१३४॥ तद्विशेष्यकरवे सतीति । तद्विशेष्यत्सावच्छिन्नतरमकारकत्ववरज्ञानमित्य. भः। सति सप्तम्या भवन्छिन्नार्यकत्वात् तत्प्रकारकममेऽतिव्याप्तेस्तवदिशेयकेति । रजते एव म्यमिति बुद्धरजवखप्रमाखापत्तिरतस्तरभरकेति । शानपदं ताहोछाया मतिमाप्तिवारणाय। एवं-तत्प्रकारकत्वनिवेश इत्यर्थः । 7 . 1.

·- - . मयूखसहितमुक्तायसीसमेता- न च वृक्षे पिसंयोगाभावावच्छेदेन संयोगशानं भ्रमोन स्यातंत्रसं- योगाभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणावादिति वाच्यम्, तत्र, संयोगाभावा. पच्छेदेन संयोगज्ञानस्य धमत्यात् । लक्ष्यस्याननुगमालक्षणानुगमेऽपि न क्षतिः ॥ १३५॥ प्रमात्वं न स्वतो ग्राथं संशयानुपपत्तिता ।। १२६ प्रमावमिति । मोमांसका हि प्रमात्वं स्वतो माहमिति वदन्ति । तन गुरुणा मते शानस्य स्वप्रकाशरूपस्वासजमानमारायं तेनेय गृशते । “मुजवलीमयूषः । संयोगाभावावरच्छेदेनेति ) , मूळावच्छेदेन संयोगाभाववति प्रक्षे ? मूल्यवच्छेदेन संयोगवान् इति बुद्धधमत्व न स्यादित्यर्थः। भ्रमत्यादिवि तदर्थ संयोगामावारच्छेदकावच्छेदेन संयोगज्ञानं भ्रम इति सद. गान्तरस्य स्वीकर्तव्यत्वादिति भावः ।।... नन्वेवं लदयाननुगम इत्यत बाह- लक्ष्यस्येति । भय पाकघटे श्यामरूपवत्तामसीतेः प्रमात्य, स्यादिति चेदिशपतः । घटस्य कदाचित च्छयामत्वात् वर्तमान स्वस्य च प्रमावावटकरवादित्यलम् ॥ १३५ ॥, ममात्-तद्वति तरप्रकारकत्वम् । न स्वातो प्रायमिति ... प्रामाणसाप्रमाणवे स्वतः साध्याः समाश्रिताः। नैयायिकास्ते परतः, सोगवावरम स्वतः।। प्रथमं परतस्त्वाहुः प्रामाण्य, वेदवादिनः । प्रामाणत्वं स्वतः प्राहुः परतश्चाप्रमाणताम् ॥ . इति मतसहमहः सर्वदर्शनसहप्रहे। स्वतोप्रायमित्यत्र स्वपदमारमपरमात्मीयपरं च । तत्र गुरुः प्रभाकरः तन्मते स्वप दमात्मपरं तन्मते हि घट इति ज्ञान ज्ञाता ज्ञेय, चेति त्रितयं, भासते अत एव ते त्रिपुटी. प्रतिभासवादिन इयुच्यन्ते इति एतन्मते ज्ञानस्य स्वप्रकाशलात स्वनिष्टप्रामाण्यं तद. तितरप्रकारकत्वरूपं स्वेन गृह्यते । तदाहुगुरुमसानुयायिनः- अर्थक्रियाज्ञानासंवादाद् गुणवस्कारयज्ञानाद्वा ज्ञानप्रामाण्यनिधय इति पूर्वपदः । सिद्धान्तस्तु न ज्ञानमयभिचारनिश्चयमुखेनार्थ निथिनोति किन्तु सत" एव यदि स्वतों निरंतुं न शक्नुयात् सदा निधयस्यारयन्तासम्भव एव इत्याध्यमशेषस्य अंगतो भवेत् नहि स्वतोऽनिधितोऽर्थः परतोऽपि निश्चेतुं शक्यते परस्यापि "पूर्ववदेवासामाद यमा पटशनमसत्यपि घटे दृष्टमित्यनिधायक' पाक्रियाज्ञानमपि स्वप्नावस्यायामम. स्यामेव च सस्यो मिति न केनापि निश्चेतुं शक्यते तया घटनिश्चयस्तु दूरत एव तथा सवादो नाम उद्विषय सानान्तरम् तस्य पूर्वशनात्को विशेषः येन तेनानिधितमनेन नि- खीयेत तया गुणज्ञानादति गुग निश्चेतुं न शक्यते कि पुनः पूर्वज्ञानप्रामाण्यम् तस्मा- रस्वत एवं प्रामाण्यम् परतत्त्वप्रामाण्यं दोषहानाद्वारकानाद्वा देत दोषामावात् स्वतः ग्रामं प्रमाणस्वं मुस्थमिति ।। तेनैव गृह्यते इति । शाने गृह्यमाणे शाननिष्ठशानवादिधर्मवत् तनिधप्रामाण्य.

·। निरूपणम् ] कारिकावली1 ''महाना मते झानमतीन्द्रियम् , मानजन्या शातता प्रत्यक्षा, तया च शान मनुमीयते । मुरारिमित्राणां मतेऽनुव्यवसायेन ज्ञानं गृह्यते । सर्वेषामपि मते तज्ज्ञा- नविषयकशानेन तज्ज्ञानप्रामाण्यं गृह्यते । विषयनिरूप्यं हि भागमतो शानवि तिषेधो विषयः1 तामतं दुषपति-न स्वतो ग्राह्यमिति। संशयेति । यदि शानस्य प्रामा. राय स्वतोप्राय श्यात् , तदाऽनभ्यासदशापनशाने प्रामाण्यसंशयो न स्यात् । मुकारलीमभूखः । मपिनमायाम व खते इति शन्मते भयं घटो घटमहे नानामोरयाशकारक रान. मिति भाषा महाना-कुमारिलमटानामतेशनजन्यया प्राकट पापरपर्यायया विषयनिध्या ज्ञात. तया ज्ञानप्रामाण्यमनुमेयमिति एतन्मते स्वतोमाह्यमित्यनासं स्वपदमारमापार ततय स्वोपया आवतया प्रामाण्यं पहाते यः ।। सयाचेति । इयं शतता घटविशेष्यपरत्वप्रकारकशानजन्या परतिपटत्वप्रकार- कावतातात या यचिर्यप्रकारका शावता सा तविशेष्यकतप्रसारकहानसामा, पपा पटे पटरमकारिका शाततेति । वया चाहुः शाखदीपिडाकाराः। जानक्रिया दि सकर्मिय कर्ममतेऽयं फलं जनयति पादिवर तय फलमन्दिरकं हातन्यमापरोक्ष्यम् लिलादिहानमन्यं तु पारोश्यम् । मस्ति हि विषयाविषयविभागः सार्वजनीनः न च फलमन्वरेणायं विभागः सम्भवतीति वदाभीयते तदेर च फलं कार्यभूत झारणभूतं विद्वान मुश्कल्पयति इति सिध्यत्यप्रत्यक्षमपि शानमिति । मगवो वा ज्ञानजन्योतिशयः कल्पयति ज्ञानम् । भवस्ययमशीकरमीयम्बाय- मतिशयत्रितयप्रतिमासवादिभिरपीत । मुरारिमिश्राणां मते शनमनुम्यवसायेन गृह्यते इति विषयनिरूप्यं शनमतो शाने गृह्यमाणे पटरवप्रकारवं गृह्यते इति एतन्मतेऽपि स्वतोमाद्यमित्यत्रस्य पदमारमीपर स्वीयेन स्वविषयकशाने स्वामाग्य गृह्यते इत्यर्थः अन एवं हरारेस्तृतीयः पन्या इति लोकोक्तिः इतीम त्रयोपि मीमांसकाः तत्र मुरारिमिणो मतप्रतिपादकः कोऽपि मन्योन मिळनीति महान खेदान धन्यरसायनेति । व्यवसायः ज्ञानम् मनुव्यवसायः ज्ञानानन्तरं यमानं ज्ञान- विषयकं शानम् । मन निशानस्य विषयाविषयकरवात् कथं विश्यवटितप्रामाण्यं तस्य विषय . इत्यको सामानाय विषयविषयावे ममासमाद-विषयनिरूप्यमिति । तया रहानं विषय. गिस्तानियतस्वविषयवाकप्रत्यक्ष विषयविश्यकप्रत्यक्षाविषयत्वे प्रति प्रत्यक्षविषर स्वास्मिनुमानं शगप्रत्यक्षविषमविषयश्वे प्रमाणमितिमा मनम्यासदशेति । अनवरतप्रामाण्यवेत्यर्थः ।

·r .. ७६ मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- •[ गुण तत्र हि यदि शानं शातं तदा वन्मते प्रामाण्यं ज्ञातमेवेति कथं संशया, यदि ज्ञानं न ज्ञातं तदा धमिज्ञानामावाकथं संशयः। तस्माज्शाने प्रामाण्यमनु. मेयम् । तथादि-इदंशानं प्रमा संवादिप्रवृत्तिजनकत्वात् , यन्ने,तन्नेचं, यथाऽप्रमा। इदं पृथिवीत्यप्रकारकं ज्ञानं प्रमा गन्धयति पृथिवीत्यप्रकारकज्ञानशत् ! पर. मिदं जलस्वप्रकारकं ज्ञानं प्रमा स्नेहयति जलत्यप्रकारशागत्यात् !..::. मच हेतुशानं कथं जातमिति वाच्यम् , पृथवीत्वाकारकत्वस्य स्यतो ग्राह्यत्वात् । वत्र गन्धाग्रहेण गन्धर्वाद्वशेष्यकत्वस्यापि सुग्रहत्वात् । तत्का. रकत्यावच्छिन्नविशेष्यकत्वं परं न गृह्यते संश(१)यानुरोधात् । ननु सर्वेषां शानना यथार्थत्वात्प्रमालक्षणे तद्विशेष्यकरवं, विशेषणं मुक्तावलीमयूसः। झातमेव-निश्चितमेव । गन्धयतीति । व्याप्यवति व्यापकप्रकारकत्वस्य व्यापक वति व्यापकप्रकारकरवव्याप्यत्वादिति भावः । ननु सर्वेषां शानानां यथार्थत्वादिति । इदं हि प्रभाकरमतं तन्मते पधार्य सर्वज्ञानसाधारण संर्घस्य शानस्यार्याव्यभिचारित्वेन तन्नियमात् । ननु कथमव्यभिचारः इदंरजतं पीतश्शसः इत्यादिविपर्ययस्य,स्थाणुर्वा पुरुषोत्यादेः संशयस्य, स्वप्नस्य, काऽतथात्वात रजतप्रतिपत्तिय पुरोगा शुकिमेव रजतरवेनाध्यय- स्पति रजतमात्रगोचरर च 'इदं रजतम्' इति सामानाधिकरण्यं न स्यात् 'रजतार्थिन पुरोवसिनि शुक्तिशकले प्रवृत्तिनं स्यात् अवगतिप्रतिपत्योरेकविषयत्वात् एवं पीतः शव इस्यां दिवित्तयोप्यन्यथाख्यातिरूपाः इति चेद्- उच्यते यस्मा सविदि योऽयोऽवभासते स तस्या विषयो नान्यः तस्य तत्रानवभा। सात् अनवमासमानस्य विषयत्वेऽतिप्रसङ्गात् तेनान्यस्याग्यधामानं प्रतीति विरुद्धमेव ततो. न रजतपतीति शुक्तिगोचरा तत्र तस्यानवभाषात् । किन्तु रजतगोचरव । संशयानुरोधादिति । एतदन्तरन्- (१) न च प्रमालस्य प्रसिद्धिः कथमिति वाच्यम् शातप्रमासस्य स्वतो प्रायस्मात् ।। न च प्रकारभेदेन प्रामाण्यमैदा घटस्वप्रकारकत्वादेः कथं प्रसिद्धिरितिवाच्यम् षटत्वप्रकारकत्वस्य स्वविशेष्यकायस्य च स्वतो ग्राशत्वाव घटस्य च पर्वमुपस्थितत्वान घटविशेष्यक घटलपकारकमिति 'शाने प्रामाण्यस्य साधकामावः, म्यवसायपरं तु प्रामाण्यं न गृह्यते तत्र संशयसामग्रीसत्वे संशस्ययेवोपपते: किचाभ्यासवशायर्या तृतीयानुव्यवसायाविना लामाण्यरय स्वतएव ग्रहस-मा प्रथमानुम्पक्सयापर न तग्राहकमिति करप्यते संशयानुरोधात् । अप्रामामानुमितो मामाण्यप्रदे न तस्य विषयनिश्चयरूपत्वार्थ तत्र प्रामाण्यमहो दराच्या सोऽम्यनु. मित्यन्तरेयेति फलमुखौ कारणमुखी वाऽनवायेति चेद-न- भगृहीताप्रामाण्यग्राहकस्यैव नियरूपवाद यत्र च प्रामाण्यसंशयस्ताव प्रामाण्यानुमितेरपेक्षा यावदाश प्रामाण्यानुमितिरिष्यत एव सर्वत्र सुने संशयः कचिरकोट्यनुपस्थितः कचिदिशेषदर्शनादित कचिदिष यान्तरसञ्चारादिति संक्षेपः इति विधावि- लासमुद्रिते महामहोपाध्याय लक्ष्मणशानि द्राविसंशोधितेऽधिपाठः स प दिनकरेयाश्याण्या- तत्वारप्रदिप्त व प्रतिमाति। । T ·७७७ . निरूपणम् ] कारिकायतो। व्यर्थम्-- न च रहे रजतार्थिनः प्रवृत्तिभ्रंमन्या न स्यात-तर मवे भ्रमस्यामा- वादिति वाच्यम् । तत्र हि दोपाधोनस्य पुरोरतिनि स्वतन्त्रोपस्थितरजत. मुहावलीमयूखः । ननु तहिं पुरोवर्तिनि इदं रजतमिति विशिष्टधीनिर्चाइः कपम् । इत्थम् प्रथममिन्दि.. यार्थसनिक पति शुक्तिनासामगृहीतविशेषधर्मकम् इदम्' इति सामान्येन गृद्यते तदनु दोपवशात् तदंशविकलं तरसदृशं रजतमानं स्मर्यते लोके च सदृशदर्शनात्सदृशस्मृतिवि तच स्मरणं तदंशप्रमोपादनुभवसमानाकारं एवातावदाक्योरविवादम् तत्र गृह्यमाणस्म. माययोहणात्मरणयोर्वा भेदामहात् कैवलपामान्याकारोफ्लामाद्विशिष्टव्यवहारः न तु वि. शिष्टधीतः । तत एव प्रवृत्तिरपि युका उत्तरकालं च भेदप्रहणे व्यवहारविसंवादाद्वाघोप्युप. पमः। स च न पूर्वज्ञानविषयापहारः तयोर्यथार्थत्वात किन्तु व्यवहारविसंवाद एव न हि . शानं पायं तस्य यथार्थवाद किन्तु व्यवहार एव । ननु भवेनामेदमंशोऽनुभवः रजताशस्य कथं स्मृतिः तत्तांशप्रमोषान् न हि तन्न तदिति., प्रतीविरुदेति ततोनुभवत्वमेवोचितम् सत्यम् न तावचाक्षुशोऽनुभवः तदसम्प्रयोगात् । ना- प्यनुमितिलिशाभावात् परिशेषात् स्मृतिरेव तदंशप्रमोपस्तु दोश्वशात् । अत एव पामरायो.. तभानुमवव्यवहार परीक्षकाया खत्यया। ननु यद्गोचरं ज्ञानं तव प्राप्तिः रजतज्ञानं च न शुक्किगोचरं अतः कथं तत्र प्रवति' रिति चेत्सत्यम् सम्यमजतस्थले तथैव अत्र तु सा केवलभेदामहनिबन्धना। तया पतिशमखोघोऽपि यथार्थ एव तपा हि नेत्रवर्तिनि स्वच्छे पित्तदन्ये सद्रश्मिभिः घह निर्गते तद्गतपीतिमाऽत्र गृह्यते तथा दोयवच्छवमा च परस्परसाकारक्षयोस्तमोवि.' धमानोऽप्यसम्बन्यो न बुज्यते ततश्च तत्रासम्बन्धामहा विशिष्टधोव्यवहारः प्रवृत्तिरपितत एंव। द्विचन्द्रज्ञानेऽप्यहल्यम्मादिदोषाद्विधोः प्रविमको नायनरहिमोकस्मिचन्द्रमसिद्वित्व' अनमति तत्र विस्वस्य चन्द्रमसवासम्बन्यामहाद् द्वौ चन्द्रावित्येवं व्यवहारः । तथा सर्वतो. दिशमाशुखश्चारिण्यलातदण्हेऽपि निरन्तरधियोजायन्ते तत्रान्तरालामहगाच्च बुद्धिव्यवहारः बलाते च चक्रव्यवहारः तयादर्पगे नयनरश्मिनिपतितः प्रथम विशेष दर्पणं ग्रहाति - पातु प्रतिहतः परावृतो मुखमात्र तत्र दर्पणस्य मुखस्य व भेदामहादपणे मुखव्यवहारः। सप्नत्त स्मृतिरेच न घननभुत्ते स समति दोषाच तत्ताप्रमोपः । तश संचयोऽपि नैक ज्ञान किन्तु द्वे एते स्थाणुस्दपुरुषगोदरे प्रमुष्टातत्तोशे परस्पर- विनिमुंश्ते पुरस्थितोयवस्तुदर्शनाजायमाने स्मृतिरूपे एतत्सर्व ययामेव परस्परवि निर्मछयोस्तयोविशेषयोः पुरःस्थिते घर्मिणि एकस्यापि व्यवस्था नास्तीति व्यवस्थित- प्यवहार प्रवर्तयितुमशक्नुवन् संशेत इति भवति तत्र संशयव्यवहारोऽतः धर्व ज्ञानं यया. अतएव श्रीमाभ्यकाररपि यथार्थ सर्व विज्ञानमिति वेदविदांमतम्' इत्युक्तम् । ध्यमिति । तद्यावाया धन्यपाख्यातेरभावात् - नमजन्येति । न्यायनये घमजन्या प्रतिस्वन्मते न स्यादिति भावः।- प्रसस्य-अन्यपाल्यातेः। तत्र -रहगोचरविसंवादिरलतापिप्रवृत्तौ । रमते द, ११का०म० -- मिति सिरम् । 71 3.

·.. मयूखसहितमुक्तावलोसमेता- [ गुण- मेदामहस्य हेतुत्वात् । सत्यरजतस्थले तु विशिष्टछानस्य सत्शचदेव कारणम्, अस्तु या तभापि रजतभेदाग्रहः एव कारणमिति । न चान्यथास्यातिः सम्भवति, रजतप्रत्यक्षकारणस्य रजतसनिकर्ष- स्थामावादने रजतयुद्धरनुपपत्तेरिति चेद्-- नसत्यरजतस्थले प्रवृति प्रति विशिष्टज्ञानस्य हेतुताया क्लृप्तत्वाद. न्यत्रापि तत्कल्पनात्। न च संवादिभवृत्ती तत्कारणं, विसंवादिप्रवृत्तौ च भेदारहः कारण- मिति वाच्यम् लाघवेन प्रवृत्तिमात्रे तस्य हेतुत्यकल्पनात् । इत्थं च रङ्गे रजतत्वविशिष्टयुद्धधनुरोधेन शानलक्षणाप्रत्यासत्तिकल्प. नेऽपिन क्षतिः, फलमुखगौरवस्यादोषत्वात् । किञ्च (य) रङ्गरजतयोरिमे रजते रङ्गे वेति ज्ञानं जातं तन न कार- वाघोऽपि। मुकावलीमयूखः। रजतम्' इति ज्ञानकाले रजतभेदामहसत्वाद्विसवादिप्रवृत्यापत्तिवारणाय दोपाधीनस्यैत्युक्त न्यायनये दोषाधीनो यो रजतनमस्तस्थानाभिषिक्तरजतभेदामहत्येव तन्मते, दोषाधीन- तया रजते रजतभेदामहस्य दोपाधीनस्वादिति भावः । हेतुत्वादिति । न्यायनयेऽपि इदं रजतम्' इति भ्रमे हेतुतयारजतभेदारहस्य तत्रा. वश्यकतया तस्यैव हेतुत्वं युक्तं 'तीतोरेव तत्त्वे किं तेनेति' न्यायादिति भावः । ननु रमतत्वाशे सन्निकर्षामावान्नान्मयाख्यातिः सम्भवति इत्यत आह इत्थं चेति। प्रवृत्तिमाने विशिष्टयुद्ध हेतुत्वसिद्धी चेत्यर्थः । स्वसयुकमनःसंरक्तात्मसमवेतस्मृतिविषय. वरूपकानलक्षणप्रत्यासत्या रजतत्वस्य मानमिति भावः। .फलमुखेति । निषादस्थपत्यधिकरणसिद्धान्तसिद्धोऽयं न्यायः । तथाहि "धा.. स्तुमयं रौद्रं चर्स निर्षपेत्' इति प्रकृत्य श्रूयते 'एतया निपादस्थपनि याजयेत् । अत्र संशयः निषादाना स्थपतिः इति षष्ठीतत्पुरुषेण निषादस्वामी कश्चित्त्रैवर्णिक, निषा- दश्चायो स्थपतिरिति कर्मधारयेण निषाद एव वा विवक्षितः तत्र निषादम्य सङ्कीर्णजाति- मतो वेदानधिकारात् षष्ठीतत्पुरुषेम वर्णिक एवेति पूर्वपक्षे पष्ठीतत्पुरुपेनिषादपदस्य निषादसम्बन्धिनि लक्षणायो गौरवेण लाघवात् कर्मधारय एव ततव एतद्यागोपयोगिम- न्वेष्वधिकार: निषादस्य कल्प्यते इति सिद्धान्तः । अनेन भादौ लाघवमनुसत्यान्ते गौर. वसहन न दोपावमिति स्पष्टमेवावगम्यत इति । ननु ममापि प्रवृत्तिमात्रे भेदामह एव कारणं न तु विसंवादिप्रतिस्थले भेदाप्रहा संवादिप्रत्तिस्थले च विशिष्टज्ञानं कारणमिति वैषम्यमियपरितोषादाह--किञ्चति । यत्र रले रजते च युगपदिन्द्रिय सन्निकर्षात् रजतरणयोः इमे रजते रहे वेति ज्ञानं जातं तत्र रजस्वेन रमत्वेन च स्वसंयुक्तसमवायस्य सत्वात् रजते रहत्वस्य रो रजतस्वस्य वा भान- सम्भवात भन्मथाख्यातिस्वीकारे पापकामावः न चेदं प्रमेतिभ्रमितम्य विशेषणवद्विशेष्य- 7 ·निरूपणम् ] कारिकावती। मपि च यत्र रङ्गरजतयोरिमे रजतरङ्गे इति छानं तमोमयत्र युगप. प्रवृत्तिनिवृत्ती स्यातां रख्ने रामेदद्महे रजते रजतमेदग्रहे चान्यथाण्या. तिभयात्, यन्मते दोपादेव रङ्गे रजतमेदारहस्य रजते एकमेदामहस्य घसत्यात्। किश्चानुमिति प्रति मेदामहस्य हेतुत्ये जलददे घहिन्याप्यधूमवशदा. प्रहावनुमितिनिरायाधा। यदि च विशिष्टशानं कारणं तदाऽयोगोलके वहि. व्यायधूमधानमनुमित्यनुरोधारापतितम् । (सेयमुभयतः पाशा रज्जा)। इत्थं चान्यपारपाती प्रत्यक्षमेव प्रमाणं रह रजततथाऽदिपमित्यनुभया- दिति सङ्क्षेपः ॥ १६ ॥ पूर्व व्याप्तिक्ता, तद्ग्रहोपायस्तु न दर्शित इस्यतस्तं दर्शयति- व्यभिचारस्याग्रहोऽपि सहचारग्रहस्तथा । हेतुाप्तिग्रहे, तर्कः कचिच्छानिवर्तकः ।। १३७ ॥ व्यभिचारस्पेति । व्यभिचारामहः सहचारप्रहश्च व्याप्तिप्रहे कारणम् । व्यभिचारप्रहस्य व्याप्तिग्रहे प्रतियन्यकत्वात्तदभावः कारणामत्यर्थः । मुक्तावलीमयूयः । समिकर्षरूपप्रमासामान्यभावादिति भावः । ननु सत्तद्विशेष्ये तत्तद्विशिष्टयुद्धि प्रति तत्तद्विशेषणे तत्तद्विशेष्यघटितसनिकोहेतुः । • तथाच रअतघटितययुक्तसमयायेन र न रजतत्वभानसम्मव इति नान्यथाख्यातिसम्भप- इत्यत बाह-अपिचेति। प्रवृत्तिनिवृत्ती इति । रजते इथभेदाप्रहरूपा प्रतिसामग्रीसत्वेन प्रतिः, रहे थनिष्टभेदामहरूपनि प्रतिसामनीसत्वेन च निवृत्तिः स्यादिति भावः । रङ्गे रङ्गमेदग्रहे -इत्यस्य रमे रमभेदाप्रहस्म रजते रजतभेदामहस्य च परवेने. स्यादि। तथा च राजभेदामहे दोपादेव रामेदाहो पान्य इति अन्ययात्यात्याप. तिरिति भावः। ननुरोरजतमेदाप्रदप्रयोजकदोपायप्रतिबन्धकस्य सद्भावान रहे निवृत्तिः, एवं रजते समेदाग्रहप्रयोजकदोषस्य प्रतिवन्धकस्य सद्भावाम प्रातिरिश्मत साह-किति । मेदामहस्य-म्याप्यव दामहस्य । ननु इदै यडिम्याप्यधूमवदामहान दो पहिमान् इत्यन्यथादयातिरूगनुमितिः किन्तु अनुभवस्मरणरूपं ज्ञानरूपमेवाग्रहीतसंसर्गमित्यरुचेराद-इत्ये घेति । तथा चानुव्यवसाय एवान्ययाख्याती प्रमाणमिति भावः ॥ १३६ ॥ ननु प्रामाण्यस्यानुमानगम्मत्वं प्रतिपादित तच्चानुमानस्य प्रमाणसिद्धौ स्यात् ददे- तेन प्राइकामावेन म्यानिशानाभावादतः प्रामाण्योपपादश्वेनोपोसासरत्या व्याप्तिमहो। पायमाह-पूर्यमिति । प्रतियन्यकरयादिति । कारणीभूताभावप्रतियोगित्वं हि प्रतिबन्धकस्यम् । - ·Go " मयूखसहितमुकावलीसमेता- [ गुण - एवमन्वयव्यतिरेकाम्यां सहचारग्रहस्यापि हेतुता । भूयोदर्शनं तु न फारणं-व्यभिचारास्फूतौ समृद्दर्शनेऽपि विद्याप्तिग्रहात् । कचियभिचारश• काविधूमनद्वारा भूयोदर्शनमुपयुज्यते । यत्र तु भूयोदर्शनादपि शङ्का नापैति तत्र विपक्षे वाधकस्तोऽपेक्षितः । सथाहि-यद्विविरहिण्यपि धूमः स्यादिति यद्याशङ्का भवति, तदा सा दि. धूमयोः कार्यकारणमावस्य प्रतिसन्धानानिवर्तते । यद्ययं वह्निमान स्यात्तदा धूमवान्न स्यात् कारणं विना कार्यानुत्पत्ते। यदि चकचित्कारण विनापि कार्य भविष्यति तदाऽहेतुक पर भविष्यतीति तत्राप्याशङ्का भवेत् । तदा सा व्याघातादपसारणीया। यदि हि कारणं विना कार्य स्थात् तदा धूमायं वहस्तृप्त्यर्थ भोजनस्य वा नियमत उपादानं तचैव न स्यादिति । 'यत्र स्वत एवं शहा नायतरति तत्र न तर्कापेक्षाप्रीति तदिदमुक्तम्-तर्फः कविच्छका. निवर्तक इति ॥ १३७॥ इदानी परफीयव्याप्तिग्रहप्रतियधार्थमुपाधि निरूपयति- .साध्यस्य व्यापको यस्तु हेतोरव्यापकस्तथा । स उपाधिर्भवेत्तस्य निष्कर्पोऽयं प्रदश्यते ॥ १३८ ।। मुक्तावलीमयूखः ।। यद्यमिति । अयं-धूमवान्पर्वतः । कारणं विनेति । तथाच यदि धूमो वद्धि- व्यभिचारी स्यादहिजन्यो न स्यादिति तर्काकारो योण्यः। यथावतं तु न युक्तं तस्य विष. यपरिशोधिकरवेन व्याधिग्रहानोपयिकत्वादिति ध्येयम् ।. व्याघातमेव दर्शयति-यदि हीति। ननु तर्क प्रत्यापाद्यापादकवत्ताशानं कारणं तत्र व्याप्तिशानप्रतिबन्धकव्यभिचारशहा- निवर्तकस्तकोऽपेक्षित एवमग्रेपीत्यनवस्थेत्यत आह -यति । स्वत पय-शहासा. मनीविरहादेव । तर्कापेक्षेस्यनन्तरमतो नानवस्पेति शेषः । ननु तर्कस्य न व्यभिचारशवानिवर्तकरवं तर्ककारणीभूतव्याप्तिज्ञानेनैव तन्निरासादिति चेदन केचित्-मनाहार्याशङ्कानिवर्तनस्य तर्ककारणीभूतव्यातिज्ञानसाध्यत्वेऽपि श्राहार्याशङ्कानिवर्तनाय तर्कस्यापेक्षणात् । पाहा- र्यज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानाप्रतिवध्यत्वादनिष्टप्रसञ्जनात्मकतकंग तु मापादकज्ञाने आपायज्ञान- कपानिष्टसाधनत्वज्ञानजननद्वारा मापादकज्ञाने द्वेषो जन्यते तेन चापादकशाने 'इच्छाप्रति- मन्धः क्रियते । एवं च इच्छारूप कारणाभावादेव नाहार्यशहोरपत्तिरिति असिद्ध तर्कत्य 'निवर्तकत्वम् । तर्कश्च माहार्यारोप विशेषः। तस्य च मानसत्वव्याप्यो जातिविशेषो तर्कयांमीत्य- मुभवसिद्धः। तर्फश्च द्विविधः। विषयपरिशोधकः व्याप्तिप्राहकञ्चेति ।। प्रायः निर्धमः स्याभिर्वतिः स्यादित्यादिः। द्वितीयः धूमो यदि रहिव्यभिचारी स्यावधिजन्यो न स्या- दित्यादिः ॥ १३॥ इदानीमिति । व्याप्सिग्रहोपायनिरूपणानन्तरं परीत्यसम्बन्धेन व्याप्तिनिथयामा- . .

·निरूपणम् ] कारिकावली. साध्येस्यति । 'साध्यत्वाभिमतन्यापकत्वे सतिः साधनस्वाभिमतान्या- पारयमुपाधित्वमित्यर्थः। स श्यामो मित्रातनयत्यादित्यत्र शकपाकजन्यत्वं नोपाधिः स्यात्- तस्य साध्यव्यापकत्वाभावाच्छयामत्वस्य घटादायपि सत्वात् , एवं घायुः प्रत्यक्षा प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादित्यत्रोद्भुतरूपवत्वं नोपाधिः स्यात्-प्रत्यक्षत्वस्यात्मादिषु सत्यासत्र व रूपाभावात् । पवं ध्वसो विनाशी जन्यत्वादित्यत्र भावत्वं नोपाधिः स्यात्-विनाशि- स्वस्य भागमावेऽपि सत्वाचत्रच भावस्वाभावादिति चेदु- न पद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकरवं तद्धर्मावच्छिन्नसाधनाध्यापकत्यमित्यर्थे तात्पर्यात् । मित्रातनयस्वावच्छिन्नश्यामत्वस्यव्यापकं साकपाकजत्वं, तदच्छिन्न साधनान्यापर्फ च। पर्व पक्षधर्मयहिदव्यत्वावच्छिन्न प्रत्यक्षत्यस्य व्यापकमुद्भूतरूपवत्वम् , वहिद्रव्यत्वावच्छिन्नलाधनस्याध्यापकं च । एवं धंसो विनाशो जन्यत्वादित्यत्र जन्यावावच्छिन्नसाध्यायापकं मा. चत्वं चोध्यम् । सद्धेतौ तु एतादृशो धर्मो नास्ति यद्वच्छिन्नस्य साम्यस्य व्यापकं त. दयच्छिन्नस्य साधनस्य चान्यापर्क किञ्चित्स्यात् । ..ज्यभिचारिणि त्वन्तत उपाध्यधिकरणं यत्साध्याधिकरणं यच्चोपाधि- मुक्तावलीमयूखः । माषप्रयोजकन्यभिचारशकाकारणशानविषयत्वेन उपाधेः स्मरणात स्मृतत्वे सत्युपेक्षानाह. स्वरूपप्रसासनत्योपाधिनिरूपमिति भावः। सश्याम इति । काकः श्यामो मित्रातनयस्वादित्यादाविस्यर्थः .अत एव सो विनाशी जन्यत्वादित्यनेन न पौनरुक्त्यम् । अस्य साधनावच्छिन्नसाभ्यव्यापकरवाद् वंधो दिमाशी इत्यस्य थापनरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वात् ननु साधनावच्छिन्नसाध्यध्यापकत्वं विवक्षणीयमतो नोकाम्यातिरतः पक्षवर्मावच्छि- माध्यध्यापकोपाधावस्याप्तिमाह-एवं वायुरिति । उदुभूतरूपरत्यमिति । ननु प्रत्यक्षं प्रति सद्भूतरूपस्याव्यापकत्वे रूपस्य सुत. रामव्यापकत्वमिति उद्भूतपदं व्यर्थमिति चेन। उद्भूतपदस्य उपाधेः सभ्यव्यारकरखे कार्यकारणभावशक्षणानुकूलतर्वदर्शनार्थ सत्वात् । व्यभिचारिणि विति । धूमवान् वहेरिस्यमाघनसंयोग उपाधिः, उपाधेरादें. न्धनसंयोगरम, साप्यस्य धूमस्य, बाधिकरणं महानसादिकमुपाधिनाऽऽन्धनसंयोगेन शून्यं धूमयभिचारनिरूपकाधिकरणं च अयोगोलकतन्यतरत्वावच्छिन्नस्य साप्यस्य व्या. पकावं वहिरूपमापनाव्यापकत्वं चार्टेन्धनसंयोगस्येति । वायुः । प्रत्यक्षीदन्यस्वादिस्यत्र प्रत्यक्षवल्पयाध्याधिकरप्पमात्मा उमृतरूपारमकोपापियं साध्य व्यभिचाराधिकरणं ग- गनं तदन्यत्तरत्वावच्छिन्नसाम्यव्यापप्रसस्य उद्भतरूपेऽभारादाह उपायधिकरणमिति -- ·१२ । मयुखसहितमुक्तावलीसमेता- [गुण. शुन्यं साध्यव्यभिचारनिरूपकमधिकरणं तदन्यतरत्वावच्छिमस्य साध्यस्य व्यापकत्वं साधनस्य चाव्यापकत्यमुपाघेस्ततः सम्भवतोति ॥ ३८ अत एव लक्ष्यमप्युपाधिरूपमेतदनुसारेण दर्शयति- ।.. सर्वे साध्यसमानाधिकरणाः स्युरुपाधयः । हेतोरेकाश्रये येपा स्वसाध्यव्यभिचारिता ।। १३९ ।। सर्व इत्यादिना । स्वसाध्येति । स्वम्-उपाधिः, स्वं च साध्यं च स्वसा. ध्ये तयोभिचारितेत्यर्थः ॥ १३ उपाधेदूषकतावीजमाह- व्यभिचारस्यानुमानमुपाधेयस्तु प्रयोजनम् । व्यभिचारस्येति । उपाधिव्यभिचारेण हेतो साध्यव्यभिचारानुमानमुपा. धेः प्रयोजनमित्यर्थः। तथाहि-यत्र शुद्ध साध्यव्यापक उपाधिस्तत्र शुधनैवोपाधिव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारानुमानम् । यथा धूमवान्यरित्यादौ द्विधूमव्यभिचारी तदु- व्यापकाधनसंयोगव्यभिचारित्यादिति, व्यापकव्यभिचारिणो व्यायव्यभि चारायश्यकत्वात् । rn - मुक्तावलीमयूखः । उद्भतरूपाधिकरणपरमावाकाशान्यतरत्वावच्छिनसीभ्यांप्रसिद्धथा तदोषतादेवस्थ्यम- त:-साध्याधिकरणमिति । उद्भतरूपाधिकरणं यत्प्रत्यक्ष स्वाधिकरण घटादि तत्तिद्रव्यत्वात्मकधर्मावच्छिन्नसा. ध्यव्यापकत्वामाबादुकं यच्चेत्यादि । तत्रापि साध्यव्यभिचाराधिकरणपरमाणुघटान्यतरत्वावच्छिन्नद्रव्यस्वात्मकसाधनव्याप. कत्वादुपाधिकामिति । तवोपाध्यधिकरणं साध्याधिकरणं घट उपाधिशून्यमधिकरणमारमा तदन्यतरवाव- च्छिमवायव्यापकत्वाभावाद साध्यध्यधिचारनिरूपकमधिकरणमिति । .', सद्भूतरूपाधिकरणं यत्प्रत्यक्षत्वाधिकरणं घटः यचोद्भूतरूपशून्यं प्रत्यक्षस्वाभावाधिकर. ममतीन्द्रियरूपादि तदन्यतरत्वावच्छिन्नद्रव्यत्वरूपसाधनाव्यापकरवस्य उमृतरूपेऽभावारसा “य्यामयिकरणमिरि पत्रिपच्य सालियारतलामयिकरणमयुर नद- पंच साधननिष्टसाध्यध्यभिचारनिरूपक्राधिकरणमिति ॥ १३ ॥ सर्व इति । साध्यसमानाधिकरणास्ते सर्वे उपाधयः स्युः ते के इत्याकाहायामाह येषां एकस्मिन्नाश्रय एकाधिकरणावरछेदेन स्वमुपाधिः साध्यं च तयोव्यभिचारित्व देतो स्यादित्यर्थः। श्रयंभावः धूमवान् बहेरिस्यन्त्र भयोगोलके धूमरूपसाध्यसमानाधिकरणस्याधिन सयोगस्य अयोगोलकावच्छेदेन वहाँ बान्धनसंयोगरूपोपाधेधूमरूंपसाध्यस्य च व्यभि. चारो वर्तते इति ।। १३९॥

·-- निरूपणम् ) कारिकावली। यत्र तु किश्चिद्धर्मावच्छिन्नसाध्यग्याक उपाधिस्तत्र तद्धर्मपति उपाधि- व्यभिचारेण साध्यमिवारानुमानम् । यथा स श्यामो मित्रातनयत्वादि- त्यादौ मित्रातनयत्वं श्यामत्यव्यभिचारि मित्रातनये 'शाकपाकजत्यभिचारित स्वादिति । याधानुन्नीतपक्षेतरस्तु साध्यव्यापकतामाहकप्रमाणभावात्स्वव्याघातक. स्वाच नोपाधिः। वाघोनीतस्तूपाधिर्भवत्येव । यथा वहिरनुष्णः कृतकरयादित्यादौ प्रत्यक्षे. ए वह्न रुष्णत्वग्रहे वह्नोतरत्वमुपाधिः । यस्य तूपाधेः साध्यव्यापकना सन्दिह्यते स सन्दिग्धोपाधिः। पक्षेतरस्तु सन्दिग्योपाधिरपि नोद्भावनायः कयासम्प्रदायानुरोगादिति ।, केवितु समतिपक्षोत्यापनमुपाधिफलम् । तथाहि-मयोगोलकं धूम- पद रित्यादापयोगोल फं धूमाभाववदान्धनाभावादिति सत्प्रतिपक्षसम्म वात् । इत्थं च साधनन्यापकोऽपि कविदुपाधिः । यथा करका पृथ्वो फठि- नसंयोगयत्वादित्यादावनुष्णाशोतस्पर्शवत्वम् । न चात्र स्वरूपासिद्धिरेव :- दूपणमिति पाव्यम् , सर्वोपाघेर्दूपणान्तरसाकुर्यात् । अन्न च साध्यव्यापकः पक्षावृत्तिरुपाधिरित्याहुः। शब्दोपमानयौनव पृथक्प्रामाण्यमिष्यते ॥ १४०॥: अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिकं मतम् । तन्न सम्यग्विना व्याप्तिबोधं शान्दादियोधतः ॥१४॥ मुकावलीमयुखः। तद्धर्मयत्युपधिव्यभिचारेणेति। तदर्माधिकरणीभूतं यदुपाध्यमावाधिकरणं तद्- . इतिखेनेत्यर्थः । वायु. प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादौ तु प्रमेयर प्रत्यक्त्वन्यभिचारि बहिव्ये उनतरूपव्यभिचारित्वादित्यादि द्रष्टव्यम् । ननु पौतररवेऽतिव्यातिः, न च तस्य लक्ष्यत्वमेव, एकाश्रये येषामित्यादिमुलेन प्रद. शितस्य. लक्ष्यतारच्छेदकस्य तत्रामावात् तत्र हेतौ पद्धतरत्वव्यभिचारस्य पक्षमादायैव सत्वात् साम्यव्यभिचारस्य च पदमादायासम्भवादत श्राह-याधानुनीतति । चाधानुनोतपक्षेतर इति । बाधेन पते साध्यामाववतया न उभीतः न साध्यव्या- पकावेन निधितः इत्यर्थः। स्यव्याघातकरयाचति । उपाधिमात्रस्य दूषकताव्याघातकवादित्यर्थः । पक्षेतर. स्वस्योपाधित्वे पक्षेतरत्वस्य सर्वत्र सरवेनानुमानमात्रोच्छेदापत्या व्यभिचारानुमानापोन. स्योपाभेर्दूषकरवस्यासम्भवादिति भावः । मनु यत्र साम्यव्यापकताग्राहकं प्रमाणमस्ति तत्र पसेतरवे लक्षगातिव्याप्तिदुवारेत्य. तमा याघोन्नोतस्विति । तथा चेशपतिरवि मावः। पक्षावृत्तिरिति । पनवृत्तिवे व पक्षे तदमावेन साध्याभावासाधनादिति भावः । :

·१ः . -1 r- मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [ गुण शब्दोपमानयोरिति । वैशेषिकाणां मते प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणम् । श- दोपमानयोस्त्वनुमानविधयैव प्रामाण्यम्।। तथाहि-दण्डेन गामानयेत्यादिलौकिकपदानि यतेत्यादिवैदिकपदानि या तात्पर्यविषयस्मारितपदार्थसंसर्गप्रमापूर्वकाणि भाकाहादिमापदकदम्ब त्याद घटमानयेतिपदकदम्बवत् ।' यहा पते पदार्थ मिथः संसर्गवन्तः योग्यतादिमस्पदोपस्थापितस्यात् । तादृशपदार्थवत् । दृष्टान्तरेऽपि दृष्टान्तान्तरेण साध्यसिद्धिरिति । एवं गवयव्यक्तिप्रत्यक्षानन्तरं गवयपदं 'गंवयत्वप्रचिनिमिचकम् अ सति वृत्त्यन्तरे वृद्धस्तत्र प्रयुज्यमानत्वात् । 'यसति च वृत्त्यन्तरे वृदयंत्र पत्प्रयुज्यते तत्र तत्तरप्रवृत्तिनिमित्तकम् , यथागोपदं गोत्यप्रवृत्तिनिमित्तकम्। यदा गवयपदं सप्रवृत्तिनिमित्त साधुपदवादित्यनुमानेना पक्षधर्मता- वलाद्वयत्यप्रवृत्तिनिमित्त करवं सिद्धयति ।। तस्मतं सूपयति-तन्त्र सम्यगितिः । दयातिहा बिनापि'मान्दयोधस्यानु भवसिद्धत्वात् । न हि सर्वत्र शब्दश्रवणानन्तरं व्याप्तिधाने प्रमाणमस्तीति ।। किश्च सर्वत्र शमस्थले यदि व्याप्तिान कएप्यते तदा सर्वत्रानुमितिः स्थले पदशानं कल्पयित्या शान्दयोघ पय किन स्वोक्रियतामिति । ध्येयम् ॥१५०-१४१ त्रैविध्यमनुमानस्य केवलान्वयिभेदनः ।. द्वैविध्यं तु मवेदःच्यातेरन्वयव्यतिरेकता.॥ १४२.॥ अन्वयव्याप्तिरुक्कैव व्यतिरेकादिहोच्यते । त्रैविध्यमिति । मनुमानं हि त्रिविधं केवलान्वयिकेवलव्यतिरेक्येन्यय. व्यतिरेकिमेदात्। तत्रासद्विपक्षः केपलान्चयो, या घटोऽभिधेयः प्रमेयस्वादित्यावी, तत्र:: हि सर्वस्यवामिधेयत्वादिपवासत्यम् । (१) मुक्तावलीमयूखः। प्रभाकरमते लौकिक शब्दोऽनुवादक वैदिक एवं प्रमाण तन्मतषणायाह-वैदिकेति।' नम्वनुमितेयापकतावच्छेदकप्रकारकरवनियमात् प्रमापूर्वकस्वत्वेन प्रमापूर्वकस्वसिदा- वपि रजतत्वप्रकार कानस्य तस्मादनुपपत्तिरतः शन्दप्रामाण्यस्वीकार भावश्यक इत्यावे. राह-यति । ननु दृष्टान्ते पायरिद्धपभावात् कथं घ्याप्तिमह इत्यत आह-दृष्टान्तेऽपीति । ननु सर्वत्र शन्दग्रवणानन्तरं व्याप्तिज्ञानं करप्यतामित्यत ग्राह-किश्चेति रामसर द्विपक्षः परयन्तामावाप्रतियोगिताम्यक इत्यर्थः । (१) ननु साधर्माया ज्यावृत्तवार केवलान्वयसिद्धिरिति चेन्न भ्यासवस्य सर्वसाधारण्ये केवलान्वयित्वार किश्ववृत्तिमदायन्तामायाप्रतियोगित केवलाव विरवं तच्च गगनामावादी प्रक्रियमादि कचिपुस्तकेपिका पाठः । 13 - ·१ निरूपणम् ] कारिकारली असासपतः केवलम्यतिरेकी, यथा पृषिधी इतरेग्यो भिद्यते गन्धयत्या- दित्यादी, तर हि जलादिप्रयोदशमेदस्य पूर्वमनिश्चततया निश्चितसाध्ययतः उपक्षस्यामान इति । सरसपताविपक्षोऽन्वयव्यतिरेको, यथा-पकिमान्धूमादित्यांदी, तत्र सपः तस्य महानसादेपिपतस्य जलहदादेश सत्यमिति । तत्र व्यतिरकिणि व्यतिरेकन्याप्तिानं कारणं तदा व्यतिरेकव्याप्ति नियंक्ति- साध्यामावव्यापकत्वं हेयभावस्य यद्भवेत् ।। १४३ ॥. साध्यामायेति । सायामावत्यापकीभूतामावप्रतियोगित्यमित्यर्थः अनेदं योग्यम् । यरसम्बन्धेग यदयच्छिन्नं प्रति येन सम्बन्धेन येन रूपेण व्यापकता गृहाते तत्सम्यन्धावच्छिनतद्धर्मायसिनप्रतियोगिताकासाववत्ताशा. मात्तत्सम्यन्यायच्छिन्नमतियोगिताकतधर्मावच्छिन्ना भावस्य सिद्धिरिति(१) त्यं च यत्र विशेषणतादिसम्बन्धेनेतरस्वव्यापकत्वं गन्यामाघे गद्यते तत्र पन्धामायामायेनेतत्यारयन्तामायः सिध्यति । यत्र तु तादारम्यसम्बन्धेनेतरस्यापकता गन्धाभावस्य गृहते तत्र वादा: रम्यसम्बन्धेनेतरस्यामायः सिध्यति । स पचान्योन्यामाया। एवं यत्र संयोगसम्बन्धेत धूमं प्रति संयोगसम्बन्धेन बद्धापकता गृयते तप संयोगसम्यन्यापच्छिन्नप्रतियोगिताकयापमान जलददे संयो- गसम्यन्यायच्छिमप्रतियोगिताकधूमामायः सिष्यति, अन च व्यतिरेकल्या. सिप्रहे ध्यतिरेकसदवारमानं कारणम् । चित्तु व्यतिरेकसहचारेणान्ययन्याप्तिरेय गृहते तु व्यतिरेकव्याप्ति- धानमपि कारणम् । यत्र ध्यतिरेकसहचारा व्याप्तिपदस्ता व्यतिरेकीरयुः च्यते । साध्यप्रसिद्धिस्तु घटादायेय जाता पश्चात्पृथियीत्यायच्छेदेन साध्यत- इति पदन्ति ॥ १४२ ॥ १३ ॥ मुजावलीमयूस:। इतरव्यापकसेति । इतरस्य ध्यापकता इतरव्यापकता इतरनिष्ठम्याप्यतानिरूपित ध्यापकतेश्यपः। भावार्यमतमाह- केवित्यिति । व्यतिरेकसहवारेप-मन्वयमहवार निरपेक्ष म्यतिरेकसहचारेण । मन्वयम्यामिरवेत्येप्रकारेग्य व्यतिरेक-याप्तम्यवच्छेदः । ननु पटादी पायनिये कपमितरमेदानुमितिः सिद्धेः प्रतियपत्यादत अाह-प. ध्यादिति । अपरछेदकावरछेदनानुमिती सामानाधिकरण्येन सिदेरप्रतिबन्धकत्वादिति मायः ।। १२-१४३॥ (१)पेन रूपेण येन सम्पन्न पत्र प्यारमा गृह मन रुपैण राधिपतियोगिता कतारमावाचायना समान में प्रति यस्य ग्याप्यता गृपने दरममन्वादिप्रतियोगितात. मावविधामावरम मिEिRa पात पुिस्तके। १२का०म० ।

·. . 4 मयूयासदितमुकावलीसमेता- अर्यापचिस्तु नैवेद प्रमाणान्तरमिष्यते । ध्यतिरेकव्याप्तियुद्धया चरितार्था हि सा यतः ॥ १४४ ॥ मापत्तिरिति । अर्धापत्तिः प्रमाणान्तरमिति केचन मन्यन्ते । तथा. दि-पन्न देवदत्तस्य शतपर्पजीवित्वं ज्योतिशास्त्रादपगतं जीविनी गृहा. सत्वं च प्रत्यक्षादयातं तत्र शतंयपंजीविनो गृहासत्यं वहिासत्वं विनाऽनु. पपन्नमिति घहिसत्वं कल्पयति, 'इति तदप्यनुमानेन गतार्थवान्नेष्यते । तथाहि-यन, जोवियस्य बहिःसत्त्वगृहसत्त्वान्यतरल्याप्यत्वं गृहोतं तत्रा- न्यतरसिद्धौ जायमानायां गृहसत्ययाधादयहि सत्यमनुमित्तौ भासते । पचं 'पीनो देवदत्तो दिया न भुडते. इत्यादौ पीनत्वस्य भोजनव्याय- स्वावगमादोजनसिद्धौ दिवाभोजवाधे रात्रिभोजनं सिध्यतीति । मभावप्रत्यदास्यानुभविफरयादनुपलम्भोऽपि न प्रमाणान्तरम् । किश्चा- उपसम्भस्याशातस्य हेतुत्वे ज्ञानाकरणकायात्प्रत्यतत्वम् ,शातस्य हेतुत्वे तु तत्राप्यनुपलम्भान्तरापेक्षेस्यनवस्था। पर्व चेष्टापि न प्रमाणान्तरं तस्याः सङ्केतप्राइकशब्दस्मारकरन लि. प्यादिसमशीलत्वाच्छब्द एयान्तर्भावात् । यत्र च व्याप्त्यादिहस्तान मितिरेवेति ॥ १४॥ 'मुख निरूपति- सुखं तु जगतामेव काम्यं धर्मेण जायते । सुखं विति। काम्यममिलापविषया। धमेति । धर्मवेन, सुखत्वेन कार्यकारणभाव इत्यर्या ॥ दुखं निरूपयति-- अधर्मजन्यं दुःखं स्यात्प्रतिकूलं सचेतसाम् ॥ १४. मुक्तावलीमपूसः। केचनेति । मीमांसका इत्यर्थः । दिया न मुडफ्ते इस्यादावित्यादिना मयूरः। ए. सेतरस्मिन् न नृत्यपि नृत्यति चेत्यस्य सहमहः । नन्वेतद्वाक्यान्मयूरः पर्वत नृत्यतीति ज्ञानमुत्पद्यते नवेततिरेकिण सम्भवति पतनृत्याय साम्यस्याप्रसिद्धी व्यतिरेकच्या- प्स्यभावादिति, मर्यापत्तेः प्रमाणान्तरत्वमावश्यकमिति चेन्न मयूरनत्यं पर्वताधिकरणक पर्वतेतरानधिकरणले पति प्राधिकरणावात पर्वतरखवादत्यन्वयव्य तिरेकिणव पर्वताधिकरण कमयूर नृत्यशानधम्मवादिति ध्येयम् । भानुभविकत्वादिति । येन इन्द्रियेण या व्यत्तियते तद्गताप्रतिस्तावश्व तेनैवेद्रियेग गृह्यते, इति नियमाद्विशेषणवासनिकर्षेण चक्षुरादिभिरेव घटामायादेहणध. म्भवादिति भावः । धर्मत्वेनेति । समवायसम्बाधावच्छिनकार्यवानिरूपितसमवायसम्पन्धावच्छिश्य- मलावच्छिन्ना कारणता धर्म स्वीक्रियते इति । .

·निरूपणम् ] कारिकावलो। अधर्मेति । मधर्मस्येन दुःखत्वेन कार्यकारणभाव इत्यर्थः । प्रतिकूल. मिति । दुःखत्वज्ञानादेव सर्वेषां स्वाभाविकद्वेषविषय इत्यर्थः ॥ १५ ॥ इच्छां निरूपयति- निर्दुःखत्वे सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते । इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टोपायवीर्यदि ॥ १४६ ॥ निखित्व इति । इच्छा द्विविधा फलविषयिणी उपायविषयिणी च । फलं तु सुखं दुःखाभावश्च । तत्र फलेच्छां प्रति फलशानं कारणम् । श्रत एव पुरुषार्थः सम्भवति । यज्ञातं सरस्वचितयेप्यते स पुरुषार्थ इति तल्लक्षणात् । इतरेच्छानधोनेच्छाविषयत्वं फलितोऽर्थः। उपायेच्छांप्रतीसाधनताशानं कारणम् ॥ १४६ ॥ चिकीर्षा कातसाध्यत्वप्रकारेच्छा च या भवेत् । वदे॒तुः कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमातर्मवेत् ॥ १४७ ॥ चिकीति। कृतिसाम्यत्वप्रकारका कृतिसाध्यविषयिणीच्छा चिकी. पी-पाक त्या साधयामोति तदनुभवात् । विकीर्यो प्रति कृति साध्यता- शानमिएसांधनताशानं च कारणम् । तदेतुरिति । मत एव दृष्टयादौ कृति- साध्यताशानामावान विकीर्या ॥ १४७ ॥ बलवद्विष्टहेतुत्वमतिः स्यात्प्रतियन्धिका । चलवदिति । पलवद्विष्टसाधनताशानं तत्र प्रतियन्धकम् , अतो मधु- विषसम्पृक्तानमोजने न चिकीर्षा । पलबषः प्रतिबन्धक इत्यन्ये । तदहेतुत्वयुद्धस्तु हेतुत्वं कस्यचिन्मते ॥ १४८ ॥ तदहेतुत्वेति । घलपदनिष्टाजनकल्यानं कारणमित्यर्थः । कृतिसाम्यता. शानादिमतोक्लबदनिरसायनताज्ञानशून्यस्य यलवनिष्टाजनकत्वशानं विना- पिविकोर्षायां विलम्याभावात् कस्यचिन्मत इत्यस्वरसो दशितः ॥ १८ ॥ मुदतीमयूसः । इदं च प्राचा मतेनोकम् । नवोनमते तु नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुत्या भगवति निरपमुखसिद्धौ धर्मस्य कार्यतावच्छेदकजन्यसुसत्त पोध्यम् । यासातं सदिति । नन्वस्य स्वविषयज्ञानजन्येच्छा विषयत्वमर्थः । सचोपायेऽति. ग्या फलिविषयकं यदिष्टसाधनतासानं उज्जन्या या उपायैच्छा तद्विषयत्वस्य फले सत्वा- एत आहे--इतरेच्छानधीनेच्छति । तथा च उपायेच्छायाः फलेरछाधीनरवेन तद्विपस उपाये नातिन्यामिः। ननु अगम्यागमनै पद्मिास्य नाकस्य साधनमिति शनवतोऽपि तायदेष शून्य. दशायां चिकीर्षापारयोर्दधनेन व्यभिचार इत्याशयेनाइ-बलवद्वेष इति । तत्र चि.

·मन [गुण मयससहितमुक्तावलीसमेता- पं निरूपयति। द्विष्टसाधनताधुद्धिर्भवेद्वेपस्य कारणम् । दिएसाधनतेति। दुःखोपायविषयकं दे प्रति घलवद्विष्टसाधनसा. शानं कारणमित्यथः । बलवदिष्टसाधनताशानं च प्रतियन्धकम् , तेन नान्त- रोयस दुःखजनके पाकादौ न ठेपः ॥ प्रयत्नं निरूपयति- प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ॥ १४९ ॥ एवं प्रयत्नत्रौवंध्य तान्त्रिक परिकीर्तितम् । प्रवृत्तिश्चेति । प्रवृधि-निवृत्ति-जीवनयोनियनभेदात्प्रयत्नविविध इत्यर्थः। चिकी कृतिसाध्येप्टसापनत्वमतिस्तथा ॥ १५०॥ उपादानस्य चाध्यक्ष,प्रवृत्तौ जनकं भवेत् ।। चिकीत्यादि । मधुविषसम्पूतानमोजनादौ वलवदनिष्टानुवन्धित्वज्ञानेन चिकोभावान प्रवृत्तिरिति भावः। कृतिसाध्यतामानादिवलपदनिष्टान- नुबन्धित्वज्ञानमपि स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकाम्या प्रवृछौ कारणमित्यपि वदन्ति । कार्यताशाने प्रवर्तकमिति गुरवः। तथाहि-शानस्य प्रवृत्ती जननीयायां चिकोतिरिक्तं नापेक्षितमस्ति । साच कृतिसाध्यताशानसाध्या इच्छायाः स्वप्रकारकारमधीसाध्यनियमात् । विकीपों हि कृतिसाध्यत्वप्रकारित का । तत्र कृतिसाध्यत्वं प्रकार, तत्प्रकारकशाने विकीयां तद्वारा च प्रवृत्तौ हेतुर्नस्विरसाधमताहानं तत्र हेतु:-नित्ये तदभावात् । गनु त्यसाध्येऽपि चन्द्रमण्डलागयनादौ प्रवृत्त्यापते न चिकीर्घाका. रणं किन्तु फरयसाध्यताक्षानं प्रतिबन्धकमिति चेदु- मा तदभावापेक्षया कतिसाध्यताशातस्य लघुत्यात् । नघ द्वयोरपि हेतुत्वं गौरवात् । ननु त्वन्मतेऽपि मधुविषसापृतानभोजने चैत्यवन्दने वं प्रवृत्यापत्तिः कार्यताशानस्य सत्यादिति चेदु- न; स्वविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यकार्यतावानस्य प्रवर्तकरयात् । मुक्तावलीमयूखः । की यार--तथाच कृतिमाध्यताशानमिसाधनताशानं बलवदनिधाजनकत्वज्ञानं च चिकी- यो कारणमित्यर्थः। प्रभाकरमतमाह-कार्यताजानमिति । अयं भावः प्रवृत्ता विकार्षा कारणम् तत्र च कार्यताज्ञान कारपमिति परमरया कार्यताशानस्य प्रवृत्ती कारणवमिति ।। इष्टसाधनताहानं तु न प्रयसी कारणं नित्ये कर्मणि फल मनकरवाभावेन तवेष्टसाधन. ताशनाभावारप्रश्मनापत्तः। - ·R निरूपणम् ] कारिकावली: काम्ये हि यागपाकादौ कामना स्वविशेषणम् , ततश्च बलवदनिष्टाननुचन्धि. काम्यसाधनताशानेन कार्यताज्ञानम् ततः प्रवृत्तिः । तृप्तश्च भोजने न प्रव. तते-इदानी कामनायाः पुरुपविशेषणत्वाभावात् । नित्ये च शौचादिक पुरुषविशेषणम् , तेन शौचादिज्ञानाधोनकृतिसाध्यतावानात्तत्र प्रवृत्तिः । मनु तदपेक्षया लाघवेन बलवदनिष्टाननुवन्धीष्टसाधनताज्ञानविशिष्ट कार्यताहानमेव हेतुरस्तु, बलबदनिष्टाननुवन्धित्वं चेष्टोत्पतिनान्तरोयक. दुःखाधिकदुःखाजनकत्यं यलपवपविषयाखाजनकत्वं वेति चेद- न-इटसाधनत्वकृतिसाध्यत्वयोर्युगपज्ज्ञातुमशक्यत्वात्साध्यत्यसाचनत्व. योर्विरोधात् । मसिद्धस्य हि साध्यत्वं सिद्धस्य च साधनस्वम् । न चैकमेके नेकदा सिद्धमसिद्धं चेति शायते, तस्मात्कालमेदादुमयं शायत इति । मैवम् ; लाघवेन बलवदनिष्टाननुवन्धीष्टसाधनत्वे सति कृतिसाध्यताक्षा- नस्य हेतुत्वात् । न च साध्यत्वसाधनत्वयोविरोधो, यदा कदाचित् साध्य. स्वसाधनत्वयोरविरोधादेकदा साध्यवसाधनस्वयोश्वामानात् । नग्यास्तु-ममेदं कृतिसाध्यमिति शान न प्रवर्तकम् , अनागते तस्य छातुमशक्यत्वात् । किन्तु यादशस्य पुंसः कृतिसाध्यं यद् दृष्टं तादृशत्वं स्वस्थ प्रतिसन्याय तत्र प्रवर्तते । तेनौदनकामस्य तत्साधनताशानवत- रतदुपकरणवतः पाका कृतिसांध्यस्तादशश्चाहमिति प्रतिसन्याय पाके प्रवृत्तिरित्याहुः। तन्नः स्वकल्पितलिप्यादिप्रवृत्तौ यौवने कामोमेदादिना सम्भोगादि. प्रवृत्ती व तदभावात् । हवं तु घोध्यम् । इदानीन्तनेष्टसाधनत्वादिक्षानं प्रवर्तकं, तेन भावियौवं मुक्तावलीमयूखः। स्वषिशेषणेति । वं प्रवर्तमानपुरुषः तद्विशेषर्ण काम्येकामना, नित्येकाल शौचादि तद्वत्ता-पक्षे तरसम्बधः तस्य प्रतिसन्धानं शानं कार्यताज्ञाने हेतुः, ततुिवा च पाको मस्कृति सायः मस्कृति विनानुत्पद्यमानत्वे सति मदिष्टसाधनस्वादित्यनुमाने नावगम्यते इति । अदितं प्रभाकरमत्तं दूषयति-मैवमित्यदिना । एककालीनयोः कृतीसाध्यत्वेटसाघ- नत्वयाविरोधात्तयोहेतुत्वं नास्माभिरशीक्रियते किन्तु कृतिसाम्यत्वेष्टसाधनत्वज्ञानस्यैव हेतु. स्वादिति भावः। साघवेनेति । नियमादिघटितजन्यत्वापेक्षया विषयवस्य लधुत्वेनेति भावः । प्रभाकरमतानुपायिना नवीनानांमतमाह-नन्यास्त्विति । शातुमशक्यत्वादिति । ते. सामान्यलक्षणप्रत्यासत्यमन्त्रीकारेण प्रत्यक्षरय, पक्ष- शानामावेनानुमितेश्चासम्भवादित्याधयः। ननु सिद्धान्ते इष्टसाधनस्वकृतिसाम्यत्वयोनिस्य प्रवृत्ती हेतुत्वात् भावियौवराज्ये वाले कालान्तरीयकृतिसाम्यवासानस्य, तृप्तस्य, कालान्तरीयेसाधनताज्ञानस्य च मोजने पत्वादत माह-दवति । अयमाशयः, इदानीन्तनकृतिसाम्यवाशनस्य इदानीन्त. . - -- ।

·गुण. - मयूखसाहितमुक्तावलीसमेता- गुरु राज्ये घालस्य न प्रवृत्तिः-तदानी कृतिसाव्यत्याहानात् । पपं हाच भोजने न प्रवर्तते-तदानोमिष्टसाधनत्याज्ञानात् । प्रवर्तते च रोषदूपितचित्तो विषादि- भक्षणे-वदानी चलपदनिष्टानमुन्धिस्यामानात् । : नचास्तिककामुफस्यागम्यागमने शत्रुवधादिप्रकृतौ च कथं यलवनिया- गनुवन्धित्यधुद्धिनरफसाधनत्यज्ञानादिति वाच्यम् , उत्कटगगादिना नरक- साधनताधीतिरोधानात्। वृष्टधादौ तु कृतिसाध्यताशानाभावान चिकीर्षाप्रवृत्ती किनिवप्रसाधन ताज्ञानादिच्छामायम् । कृतिश्च प्रवृत्तिरूपा पोध्या, वेन जीवनयोनियत्नसाध्ये प्राणपञ्चकसचारेन प्रवृति। इत्याच प्रवर्तकरवानुरोधादिधेरपोरसायनरंवादिकमेवा। इत्थान विश्वजिता यजेत' इत्यादौ यत्र फलं न श्रूयते तत्रापि स्वर्ग: फलं कल्यते। मनु 'अहरहः 'संध्यामुपाखीत, इत्यादाविष्टानुत्पत्तः कथं प्रवृति:न पार्थवादिकं ब्रह्मलोकादि प्रत्यवायाभावो या फलमिति वाच्यम्, तथा सति काम्यत्वेन नित्यत्यहान्यापत्ते, कामनाभावे याकरतापचे। इत्यञ्च यत्र फल- श्रुतिस्तत्रार्थवादमामिति चेद् - न प्रहणश्राखादी नित्यत्वनैमित्तिकत्ययोरिव नित्यत्वकाम्यत्वयोरप्यवि. रोधात् । न च कामनाभावेऽकरणातापति, त्रिकालस्तवपाडादाविध कामनासदा घस्यैव कल्पनात् । अपवलीमयूखः। नेयाधनताज्ञानस्य च हेतुस्वात्। दोषाभावाद । आये तत्कालिककृतिसाम्यताशानस्य द्वितीये तत्कालिकेष्टसाधनताज्ञानस्य पाभावादिति । इत्थं चेति । माति प्रतीष्टसाधमताधियो हेतुखे चेत्यर्थः । जवानादौ प्रत्य. भावाय इष्टसाधनताशनस्य मधुविषसम्वृत्तालभोजने प्रवृत्यमावाय बलवदनिष्टाननुपन्धि. स्वप्नस्य सुरशाहरणे प्रत्यमापार निमाम्मानस्स हेतुस्पमिति । स्वर्गः फलें कल्प्यत इति । तदुकं जैमिनिना पूर्वमीमांसायो 'स स्वर्गः स्यात् सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात् म. ४.पा. ३.सू. १५। इति, अयमाशयः विश्वमिति प्रत्यर्थमिष्टसाधनताशानमवश्यमपेक्षणीयं तय किमिति नियामक नास्ति विश्वजिता यजेतेति ध्रुती फरविशेषानिर्देशादिति । किञ्चित्फलं स्वेच्छया कल्पनीयमिति पूर्वपक्षे स विश्वजियागफलं स्वर्ग: स्यात् सर्वपुंसामिएस्वादिति सिद्धान्तः । अयमनसम्प्रहः । नैचास्ति विश्वजिधागे फरमायुत नाश्रुतेः । मापापेशान्धिः कल्यं फलं पुंछः प्रतये ॥ पर्व फलमुतकं स्यात् समरस्वविशेषतः। एकैन सन्निराकारक्षमतोऽनेक न करप्यते । एकं यरिधिदथवा नियतन नियामकम्। तस्मादाद्या सर्वसानिध्यात् स्वर्ग एव तव ॥ इति ।

·- निरूपणम् ] कारिफावली।' ननु वेदबोधितकार्यताशानात्मवृत्तिः सम्भवत्येवेति चेन्न-इटसाघनत्व मविज्ञाय तादृशकार्यताज्ञानसहषेणापि प्रवृत्रसम्भयात् । यहि पएडापूर्व फलमिति, तदपिन-कामनाभावेऽकरणापत्तेस्तौल्या. त्। कामनाकल्पने त्वार्थवादिकफलमेव रात्रिसप्रन्यायारफरायते, अन्यथा प्रवृत्यनुपपत्तेः । तेनानुत्पत्तिमेव प्रत्यवायस्यान्ये मन्यन्ते। एवम्- सल्यामुपासते ये तु सततं शंसितम्रताः। विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकमनामयम् ।। एवम्- दद्यादहरहः श्रादुधं पितृभ्यः प्रीतिमावहन्- इत्यादिवचनप्रतिपादितग्रह्मलोकादिकमेव फलमस्तु । न च पितृप्रीतिः कथं फसं १ व्यधिकरणत्वादिति वाच्यम् , गयाधाद्धा- दाविवोद्देश्यत्वसम्यन्धेनैव फलजनकत्वस्य कचित्कल्पनात् । . श्रत पवोकं-शास्त्रदर्शितं फलमनुष्ठानकर्तरोत्युत्सर्ग-इति । पितणां मुक्तरवे तु स्वस्य स्वर्गादिफलं, यावनित्यनैमित्तिकानुष्ठानस्य सामान्यतः स्वर्गजनकत्वात् । पण्डापूर्वाध प्रवृत्तिश्च न सम्भवति । न दि तरसुनदुःखाभाववरस्वतः पुरुषार्थो, न वा तत्साधनम्।प्रत्ययायानुत्पत्तौ कथं प्रवृत्तिरिति चेदित्यम्-यथा हि नित्ये कृते प्रत्यवायामावस्तिष्ठति तदभावे सदभावः, एचं प्रत्यवायाभावस्य सरचे दुःखप्रागभायसत्त्वं तद्भावे तदभाव इति योगक्षेमसाधारणकारणताया दुःखप्रागभा प्रत्यापि सुववस्वात् । एव. मेव प्रायश्चित्तस्यापि दाखप्रागभाव हेतुत्वमिति । मुकापलीमयूखः । पण्डापूर्वमिति । पण्डो नपुंसकः स इवापूर्वम् पण्डापूर्वम् । नित्यकर्मणा स्वर्गा- दिफशाजनकमपूर्व जायते इति करप्यते तदेव पण्डा'मित्युच्यते इति प्रभाकरम दूष- यति यदपोति । राभिसत्रन्यायादिति । राषिसत्रशन्दवाच्यानो ज्योतिरित्यादिवास्योत्पन्न- फर्मगो फलजिज्ञासायामत्यन्तावतस्वर्गादिकल्पने गौरवाद्विश्वजिन्न्यायेन 'प्रतितिष्ठन्तिह पाय एता रात्रीरुपयन्ति इति श्रुतौ प्रतिष्ठेव फल मिति सिद्धान्तितम् , तयात्रापि सार्य- पादिघ, प्रलोक एव फलं साधवादिस्पर्थः । तथा च न्यायमाला- स्वर्गाय वा प्रतिष्ठायै रात्रिसत्रमिहादिनः । पूर्ववत्स्यात्प्रतिष्या, च भूता तैनाध्रुतादरम् ।। तरमावे-नित्यकर्मामाचे तदभावः-प्रत्यवायाभावाभावः । सदभावे- माभावामा प्रत्यवायरूपे । तदभार दुःखप्रागभावामावो दुःखरूपः । एवं चान्वयन्य. तिरेकामुमो दुःखमागभावं प्रति प्रत्यवायाभावस्य हेतुरव सिम्यति । ननु दुःखप्रागमावस्य पन्यया कर प्रायवापामावस्य प्रति हेतुतेत्याह-योगक्षेमेति । दुःसमागमावप- रिपालनमेव दु:समायभावननकत्वमिति भावः। -प्रत्यवा- ·६२ . मयूखसहितमुक्तावलीसमेता- [गुण- ननु न फलाझं भक्षयेदित्यत्र विध्ययं कथं नयर्थान्वयः१. इएसांधनत्या. भावस्य कृतिसाध्यत्यामावस्य च बोधयितुमशफ्यवादिति चेदु- नः तत्र पाधादिष्टसाधमरवं.फतिसाध्यत्वं च न विध्यर्थः किन्तु वलयदनि. टाननुवन्धिस्यमा तदभावश्च नमा योध्यते । :. अथया बलवदनिष्टाननुवन्धित्यविशिष्टेष्टसाधनत्वे सति छतिसाध्यत्वं विध्यर्थः । तदभावश्च ना योध्यमानो विशियाभावो विशेष्यति-विशेष- णाभाषे विधायति । मनु-श्येने नाभिचरन् यजेत' इत्यादी कथं पलवद निष्टाननुवन्धित्वं वि- ध्या १ श्येनस्य मरणानुकूलव्यापारस्य हिंसात्वेन नरफसाधनत्वात् । न च घंधत्वान्न निषेध इति चाव्यम् , अभिवारे प्रायश्चित्तोपदेशात् । न व मरणानुकूलन्यापारमा यदि हिंसा, तदा खड्गकारस्य कूप- फर्तुश्च हिंसकत्वापत्तिर्गललग्नान्नभक्षणजन्यमरणे स्वात्मघघरवापचिश्चेति वाच्यम् , मरणोद्देश्यफत्वस्यापि विशेषणत्वात् , अन्योद्देश्यकतिप्तनारावहतम्राह्मणस्य तु वाचनिक प्रायश्चित्तमिति चेद्-न तत्र यलयनिष्टाननुवन्धित्वस्य विभ्यर्थस्वाभात् ।' वस्तुतः श्येनधारणायादृशादारकरपेन विशेषणीयम् अत एव काशीम रणार्थ एशिवपूजनादेरपिन हिंसात्वम् । मुक्कावलीमयूखः । कलक्षमिति । शूख्यं मांस कलामिति केचित् । विषदिग्धवाणाहतमृगमास फलजमित्यन्ये । पलाण्डः कलअमिति परे । घस्तुतस्तु कला र कलशुनम् । 'कलापलाण्डुपारीरका' इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रव्या- ख्याने हरदत्तेन, वारमित्रोदये वीरमिश्रेण, च कलर्ज रफलशुनमिति व्याख्यातत्वादिति । अभिवरन्-मरणं कामयन् । वैधत्यात्-श्येनेनाभिवरन्यजतेति विधि सिद्धत्वात् । मा हिंस्यादिति निपेधातु अहिसाविषय इति भावः । प्रायश्चिति । 'अभिचारमहीनं च त्रिमिः कृच्छेव्यपोहति' इति वचनादिति शेषः । तथाच श्येनस्य बलवदनिष्टा जनकरवे प्रायश्चित्तोपदेशपैययं स्यादिति माहिस्या- दिति निषेषस्य श्येनातिरिकपरत्वं न सम्भवतीति भावः ।। ननु मरणोद्देश्यकत्वनिवेशे यत्रान्योद्दश्येन क्षिप्त नाराचेन माह्मणमरणं तत्र प्रायश्चित्ता. भात स्वातस्थाहिंसरदेस माहिरसादिति सिधानियबादिवरते आह-अयोकेति। वाचनिकमिति । ब्रह्महा द्वादश समाः कुटी कृत्वा वने वसेत् । भक्ष्याश्यात्मवि. शुद्धयर्थे कृत्वाशवधिरोप्वजम् । इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् । कांगतो ब्राह्मणवघे निष्कृतिन विधीयते । इति वचनबोधित प्रायश्चित्तं न तु मा हिंस्यादिति निषे- घविषयतयेतिमावः । महाद्वारकरवेनेति । श्येनस्याद्वारेव वैरिमरणसाधनत्वमिति भावः । .. ननु श्येनस्य हिंसात्वे इष्टापत्तिरिति, व्यर्थमिदविशेषगमत बाह-अत एवेति ॥ 1 ·निरूपणम् ] फारिकायलो। 'नच साक्षान्मरणजनकस्यैव हिंसावं, श्येनस्तु न तथा, किन्तु वज्ज- न्यापूर्वमिति वाच्यम् , खड्गाघातेन ब्राह्मणे व्रणपाकपरम्परया मृते हिसा- त्वानापत्तः। केवित्तु श्येनस्य हिंसा फलं, न तु फरणम् , तेन श्येनजन्यखड्गघातादि. रूपा हिंसाऽभिचारपदार्थः, तस्य च पापजनकत्वम् , अतः श्येनस्य वैधत्वा. पापाजनकत्वेऽपि अग्रिमपापं प्रतिसम्घाय सन्तोन प्रवर्तन्त इत्याहुः। भावार्यास्तु-प्राप्ताभिप्रायो विश्यर्थः। 'पाकं कुर्याः' इत्यादावाशादि- रूपेच्छायाचित्वल्लिङमात्रस्येच्छापावित्वं लाघवात् । एवं व 'स्वर्गका- मो यजेत' इत्यादौ यागः स्वर्गकामकृतिसाध्यता प्राप्तेष्ट इत्यर्थः । ततश्चा- प्लेटस्वेनेटसाधनत्यादिकमनुमाय प्रवर्तते । कलजमक्षणे तदभावान प्रव तते । यस्तु वेदे पौरुषेयत्वं नाम्युपैति तं प्रतिविधिरेव तावद्गर्भ इय श्रुति- कुमार्याः पुंयोगे मानम् । न च कर्मस्मरणं बाधक, कपितफयादादिकमार- म्याद्यपर्यन्तं कर्तृस्मरणस्यैव प्रतीयमानत्वात् , अन्यथा स्मृतीनामग्यकर्तृ. कत्वापत्तेः। तत्रैव कईस्मरणमस्तीति चेदेऽपि 'छन्दांसि जशिरे तस्मात् इत्यादिकढस्मरणमस्त्येव । एवं- प्रतिमन्वन्तरं चैपा ध्रुतिरन्या विधीयते । इत्यापि द्रष्टव्यम्। स्वयंभूरेप भगवान्वेदो गीतस्त्वया पुरा । शिवादिऋषिपर्यन्ताः स्मारोऽस्य न कारफा इति तु वेदस्य स्तुतिमात्रम् । च पौरुषेयत्वे नमादिसम्भवादप्रामाण्यं स्यादिति वाध्यम् , नित्यसर्य- त्वेन निदोपत्वात् । मत एव पुरुषान्तरस्य प्रमादिसम्मयान्न कपिलादेरपि कर्तृत्व वेदस्य, किञ्च वर्णानामनित्यत्वस्य यत्यमाणस्वात्सुतरां तत्सन्दर्भस्य घेदेत्यानित्य- त्वमिति सड्क्षेपः । मुकाबलीमयूसः। कासीमरणार्थकृतशिवपूजनादेहिंसात्ववारणाय अदृष्टादारकत्वविशेपरमावश्यकमिति भावः । . ननु सामान्मरणजनकस्यैव हिंसात्वमिति स्वीकारेणैव श्येने वादधिवजनादेरपि न हिंसात्वमिति अष्टाद्वारकरवरूपगुरुविशेष व्ययमत मोहन चेति । माद्वारकत्व दिशेषणं विनव. श्वेने बलवदनिष्टाननुमित्वमुपपादयतो मतमाह- फेचित्विति। मावास्थिति। वाचार्या उदयनाचायाः तया च तदीये पद्ये- . विधिभिप्रायः प्रवृत्यादौ लिगदिभिः । अभिधेयोऽनुमेया तु करिष्टाभ्युपायता । कृरस्न एव हि वेदोऽयं परमेश्वरगोचरः । स्वादार तारपर्य वस्य स्वर्णदिवद्विधौ ।। :: कुसुमावली पञ्चमरतरके श्लो०.१५/१६॥ १३ का०म० ·1 तत्राप्रमाणमाह- मयूषसहितमुक्तापलीसमेता- जुपादानस्येति । उपादानस्य-समवायिकारणस्य, , , अध्यक्ष-प्रत्यदं प्रवृत्तौ कारणमिति ॥ निवृत्तिस्तुभवेद् द्वेषाद् द्विष्टोपायवधीयदि ॥ १५१ ॥ निवृत्तिरिति । द्विष्टसाधनसाझानस्य निति प्रति दुःपसाधनविषयक निवृत्ति प्रति जनकत्वमन्वयव्यतिरेकाम्यामवंधारितमिति भावः॥१४६-१५१॥ यत्रो जीवनयोनिस्तु सर्वदातीन्द्रियो भवेत् । यत इति । जीवनयोनियत्नो यावजीवनमनुवर्तते । स चातीन्द्रियः । शरीरे प्राणसञ्चारे कारणं परिकीर्तिवः ॥ १५२ ॥ शरीर इति । प्राणसवारो हि अधिक यासादियानलाया। इत्यं च प्रारणसञ्चारस्य सर्पस्य यत्नसाध्यत्वमनुमानात् । प्रत्यक्षयत्नस्य थायावा. तीन्द्रिययलसिद्धिः। स एवं जीवनयोनियत्नः ॥ १५२ ॥'' गुरुत्वं निरूपयति- (१)अतीन्द्रियं गुरुत्वं स्यात्पृथिव्यादिद्वये तु तत् । अनित्य तदनित्यं स्यानित्ये नित्यमुदाहृतम् ॥ १५३ ॥ तदेवासमवायि स्यात्पननाख्ये तु कर्मणि । अतीन्द्रियमिति । मनित्य इति । अनित्ये 'बघणुकादौ तद्गुरुवमनि. त्यम् । नित्ये परमाणौ नित्यम् । गुरुत्वमित्यनुवर्तते । तद्गुरुत्वमसमायि. असमवायिकारणम् । पतनेति । माद्यपतन इत्य। द्रवत्वं निरूपयति- सांसिद्धिकं द्रवत्वं स्यान्नौमितिकमथापरंम् ॥ १५४।। सांसिद्धिकं तु सलिलं द्वितीये क्षितिजसो। मुक्तावलीमयूखः। समयायिकारणस्याध्यतमिति । तत्साध्यकप्रवृत्ति प्रति तस्समदायिकरणात्म; कतदुपादानगोचरलौकिकप्रत्यक्षस्य हेतुस्वम् । ननु शब्दसाध्यकप्रवृत्तिर्गगनादौ न स्यात् शन्दसमवायिकारणस्य गगनस्यातीन्द्रिय- स्वेनाप्रत्यक्षत्वात् किं च समाप्यकंप्रवृत्तिरपि न स्यात्तत्समवायिनोऽपसिद्धेरिति चेस; इष्टापत्तः। शन्दसाक्षात्कारमाध्यकप्रवृत्तेरेव मृदादिगोचराया उपगमादिति प्राचीनाः । नव्यास्तु प्रकृतेऽधिष्ठानमात्रमुपादानं तेन च यागादेहविः, शन्दस्य मृदादि, प्राण- पचारादेव प्रामवहनाड्यादि, उपादानमिति वदन्ति ॥ १४९-१५॥ द्वितीयादिपतरम्य वेगाम मयिकासासादाद-प्राणेनि। . . '. -- कारणतावच्छेदकतया गुरुत्वावजातिसिदि। यया-पतना समवायिकारणता किन्विरमविश्विना कारपालादिश्यनुमानाकारः। इति व्याकरण साहित्याचार्यन्यायशानिधौरामगोविन्दशर्मशलता टिप्पणी माता। " .

·निरूपणम् ] कारिकायलो। १५ परमाणौ नले नित्यमन्यत्रानित्यमिप्यते ॥ १५५ ।। सांसिद्धिकमिति। वरवं द्विविघ-सासिद्धिकं नैमित्तिकं चेत्यर्थः । परमापारिति । जलपरमाणो द्रवत्वं नित्यमित्यर्थः । अन्यत्र-पृथिवी. परमाण्यादौ जलदपणुकादौ व दन्यत्वमनित्यम् ॥ १५३-१५५ ।। कुत्रचिजति कुत्रचित्पयिन्यां च नैमित्तिकं द्रव्यत्वं तत्र को वा नैमि- तिकार्यस्तदर्शयति- नैमिचिकं वाहियोगाचपनीयतादिषु । नैमितिकनिति । पह्रीति पदं तेजोऽर्थकम् । तथाच अग्निसंयोगजन्य नैमित्तिकं वत्वम् । तश सुवर्णादिरूपे तेजसि घृतजतुममूविषु पृयिभ्यां वयत इत्पर्यः। द्रवत्वं स्यन्दने हेतुर्निमित्तं सद्हे तु तत् ॥ १५६ ॥ पाय स्यन्दने हेतुरिति । असमयायिकारणमित्यर्थः । संग्रहे-सातु- कादिसंयोगविशेपे । तत्-द्रयत्वं, स्नेहसहितमिति बोद्धव्यम् । तेन द्रुत: सुवर्णादीनां न संग्रहः ॥ ६॥ स्नेहं निरूपयति- स्नेहो जले स नित्योऽणावनित्योऽवयविन्यसौ । तैलान्तरे तत्प्रकर्षाहइनस्यानुकूलता ॥ १५७ ॥ स्नेहो जले इति । जल पवेत्यर्थः । मसौ-स्नेहः। ननु पृपियामपि तेले स्नेह उपलभ्यते, न चासो जमीयः, तथा सति दहनशतिकूल्यं स्यादत आह-तैनान्तर इति । तत्प्रकर्षात् । तैले एल. भ्यमानः स्नेहोऽपि जलीय एव, तस्य प्रकृष्टत्वादग्नेरानुफूल्यम् । भपकरः स्नेहं हि जलं घहि नाशयतीति भावः ॥ १५७ ॥ संस्कारं निरूपति- संस्कारभेदो वेगोऽय स्थितिस्थापकमायने । संस्कारेति । बेगस्थितिस्थापकभावनाभेदारसंस्कात्रिविध इत्यर्थः । मूतमात्रे तु वेगः स्यात्कर्मनो वेगजा कचित् ॥ १५८ ।।. मूर्तमान इति । कर्मजयेगजमेदागो द्विविध इत्यर्थः । शरीरातो हि नदिनजनितन कर्मणा घेगो जायते, तेन च पूर्वकर्मनाशस्तत उत्तरें कमें। पयमनेऽपि । विना च वेगं फर्मणः कर्मप्रतिबन्धकत्वात्पूर्वकर्मनाश उत्तर- कोत्पतिश्च न स्यात् । यत्र वेगवता पातेन जनिते घटे थेगो जन्यतेस घेगजो पेगः ॥ १५ ॥ मुकारलीमयूसः । वेगो जन्यते इति । वेगवं जातिविशेषः प्रत्यक्षसिद्धः। स्थितिस्थापकत्वं जाति- पशेष:-क्रियाविशेषजनकतावम्छेदकतया सिद्धः।

·मयुखसहितमुक्तावलीसमेता- 1 [गुमा- स्थितिस्थापकसंस्कारः, क्षितौ केचिचतुर्वपि । i.': 'अतीन्द्रियोऽसौ विज्ञेयः कचित्स्पन्देऽपि कारणम् ॥३२५९ ॥ स्थितिस्थापकेति। मारुष्टशाखादीनां परित्यागे पुनर्गमनस्य स्थिति। स्थापकसाध्यत्वात् । केचिदिति । चतुर्पु तित्यादिपु स्थितिस्थापक केथिः न्मन्यन्ते तदप्रमाणमिति भावः। 'असो-स्थितिस्थापकः। कचिदारष्ट- शाखादो ॥ १५६ ॥ भावनाख्यस्तु संस्कारो जीववृत्तिरतीन्द्रियः उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चयः कारणं भवेत् ।।:१६० ।। भावनापय इति । तस्य-संस्कारस्य । उपेक्षात्मकज्ञानात्संस्कारानुत्पं, तेरपेचानात्मक इत्युक्तम् । तत्संशयात्संस्कारस्यानुत्पत्तेनिश्चयः इत्युक्तम् । तेनोपेक्षाग्यनिश्चयत्वेन संस्कारं प्रति हेतुतेति भावः ।। ननु स्मरणं प्रत्युपेक्षान्यनिश्चयत्वेन हेतुत्यं, तेनोपेक्षादिस्थले न स्मर. णम् । इत्थं च संस्कार प्रति हानत्येनेच हेतुतास्त्यिति चेदु-... नचिनिगमनाचिरहेणापि संस्कार प्रति उपेक्षान्यनिश्चयत्वेन हेतुतायाः सिद्धत्वात् । किञ्चोपेक्षास्थले संस्कारकल्पनाया गुरुत्वासंस्कार इति चो. पेक्षान्यनिश्चयत्वेन हेतुताया सिदत्वात् ॥ १६० ॥ स्मरणे प्रत्यभिज्ञायामप्यसौ हेतुरुच्यते ।। मसौ-संस्कारः। तत्र प्रमाणं' दर्शयति-मरण इति । यता स्मरणं प्रत्यभिज्ञानं च जनयत्यतः संस्कारः कल्प्यते । विना व्यापार पूर्वानुभवस्य स्मरणादिजननासामर्थ्यात्स्वस्वव्यापारान्यतराभावे कारणत्वासम्भवात् । न च प्रत्यभिज्ञा प्रति तत्तासंस्कारस्य हेतुत्ये प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारजन्यत्वेन स्मृतित्वापत्तिरिति वाच्यम् , मप्रयोजकत्वात् ।। परेत्यनुयुद्धसंस्कारात्प्रत्यभिज्ञानुइयादुद्बुद्धसंस्कारस्य हेतुत्यापेक्षा या तत्तत्स्मरणस्यैव प्रत्यभिज्ञ प्रति हेतुत्व करप्यत इत्याहुः॥ मुकावलीमयूखः । पस्तुतः संस्कारं प्रायुपेक्षान्यनिश्चयस्वेन हेतुत्वे एव प्रमाणमस्तोत्याह-किञ्चेति । 'संस्कारकल्पनाया इति । अस्य स्मृति प्रत्युपेक्षाग्यनिश्चयत्वेन हेतुत्वे इत्यादिः । संस्कार करण्यते इति । नन्वनुभवध्वंस,एव व्याशरोऽस्तु प्रतियोग्यमांश्योरेक- भाजनकत्वमिति नियमस्याप्रयोजकत्यात् । न च कारणीभूतामावप्रतियोगिस्वेन . अनुम. वाय स्मृतिप्रतिबन्धकत्वापत्तिरिति वाच्यम् । संसर्गामावत्वावच्छिनकारयताश्रयीमूता- भावप्रतियोगित्वस्यैव प्रतिवन्धकतापदार्थत्वादिह प संसर्गाभावर नाजनकत्वादिति चेस संस्कारानीकारे कदाचिदनुभूतस्य सर्वदा स्मरणार: अनुभववंसात्मकन्यापारस्थ सत्यादिति शिवम् । इत्याहुरिति । परेतुत्वन्मते उद्यसंस्कारस्य स्मरणं प्रति स्मरयस्य च प्रत्यभिा. 3 ·रूपणम् अदृष्टं निरूपति- धर्माधर्माचा स्याद्धर्मः स्वर्गादिसाधनम् ॥ १६१॥ गङ्गास्नानादियागादिव्यापारः स तु कीर्तितः । धर्माधर्माविति । स्वर्गादीति । स्वर्गादिसकलसुखानां स्वर्गसाधनीभू. तशरोरादीनां च साधनं धर्म इत्यर्थः । तत्र प्रमाणं दयित्माह-यांगा. दीति । यागादिव्यापारतया धर्मः कल्प्यते । अन्यथा यागादोनों चिरयि. नतया नियापारतया च कालान्तरमाविस्वर्गजनकरवं न स्यात् । तदुक्तमाचा:- विरयस्तं फलायालं म कर्मातिशयं विना । इति । ननु यागध्वंस एच व्यापार स्यात् । न च प्रतियोगितद्वंसयोरेक- प्राजनकत्वं सर्वत्र तथास्ये मानाभावात् , न च वन्मते फलानन्य, ममते घरमफलस्यापूर्वनाशकत्यान्न तथास्वमिति वाच्यम् , कालविशेषस्य सह. कारित्यादित्यत आह-गङ्गास्नानेति । गास्नानस्य हि स्वगंजकारवेऽनन्तान जलसंयोगध्वंसानां व्यापारत्वमपेश्यैफमपूर्वमेव कल्प्यते नायबादिति भावः ॥ मनु बंसोऽपि न व्यापारोऽस्तु । नव नियापारस्य चिरयस्तस्य कथं कारणत्वमिति वाच्यम्, अनन्यथासिनियतपूर्ववर्तिस्वस्य तत्रापि सवात् , अव्याहतपूर्वतित्वं हि चतुस्संयोगादेः कारणत्वे, न तु सर्वत्र, कार्यकालवृतित्यमिय समयायिकारणस्य फारंगत्ये इत्यत आह - कर्मनाशाज़लस्पर्शादिना नाश्यस्त्वसौ मतः ॥ २६२ ॥ : कर्मनाशेति । यदि ह्यपूर्व न स्यात्तदा कर्मनाशाजलस्पादिना नाश्य. मुक्तावळीमयूखः । प्रति हेतुताकल्पनं मन्मतेऽन्तरात्मरणव्यक्तिमकल्पयित्वा उद्युसंस्कारस्यैव प्रत्यमिता प्रति हेतुत्वकल्पने लाघवमित्यरुचिराहुरित्यनेन सूचिता ॥ १५२-१६७।। यागेति । यागत्वं च देवतोदेयकस्वस्तत्वप्वंसवध्यविशेष्यकेच्छास्यम् । हो. मत्वं १ ममिसंयोगानुयाक्रियाजनकवृतादिवृत्तिनोदनादिन्यापारसम् । दानत्वं च मूल्याइण विना स्वस्वत्यावंसपरस्वत्वजनकस्मागत्यम् । मीमांसकास्तु देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो यागः । यतस्य द्रव्यस्य वही प्रक्षेपो धोमः। स्वकीयद्रव्यस्य स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वक परस्वत्वापादनं दानम् । तदुक्तं न्यायमालायाम्- थाकाचा यागशब्दस्य रयागेनैव निवर्तते । त्यागस्योपरि होमस्य विधे. क्षेपामा | स्वीयं द्रव्यं परियज्म परकीयं यथामवेत् । तपा सम्पादनं दाने त्यागेप्येषामिय भिदा इति। तयात्वे-प्रतियोगिध्वंसपोरेकधाजनकावे । चिरविनष्टतयेतिाननु चिरनष्टस्याप्यनुभवस्य स्मृतिजनक दृष्टमत माह-निा- पारतयेति । तपाच वस्य संस्काररूपव्यापारद्वारा स्मृतिजनकत्वमिति न दोष इति भावः। फलानन्य-वसस्यादिनाणिवेन फलपरम्पराप्रसनः । .. । - । ।

·M . मयूखसहितमुकावलीसमेता- [गुण- त्वं धर्मस्य न स्यात् । नहि तेन यागादेनाशः प्रतियन्धो वा फतुं शक्यते तस्य पूर्वमेव वृत्तत्वादिति भावः । पतेन देवतामोतेरेव फलत्वमित्यपारत- म्-गङ्गास्नानादौ . सर्वत्र देवताप्रीतेरसम्मवाद,.देवतायाश्चेतनत्वेऽपि तत्पोतेरखद्देश्यत्वात्, प्रोतेः सुखस्वरूपत्वेन विष्णुभोत्यादी तदसम्भवात् , जन्यमुखादेस्तधामावात् । तेन विष्णुप्रीतिजन्यत्वे न. पराभिमतस्वर्गादि- रेव विष्णुप्रीतिशब्देन लक्ष्यते ॥ १६॥१२॥ अधों नरकादीनां हेतुर्निन्दितकर्मजः । मधर्म इति । नरकादिसकलदुःखानां नारकोयशरीरादीनां च साधन- मधर्म इत्यर्थः तत्र प्रमाणमाह- प्रायश्चित्तादिनाश्योऽसौ जीववृत्ती विमौ गुणा ॥ १६३ ॥ “प्रायश्चित्तेति । यदि घर्मो न स्यात्तदा प्रायश्चित्तादिना नाश्यत्य- मधर्मस्य न स्यात् । न हि तेन ब्रह्माननादीनां नाशः प्रतिवन्धो घा विधा- तुं शक्यते, तस्य पूर्वमेव विनष्टत्वादिति भावः । जीवेति । ईश्वरे धर्मा- धर्माभावादिति भावः ॥ १३ ॥ इमौ तु वासनाजन्यौज्ञिानादपि विनश्यतः। इमौ-धर्माधर्मों । वासनेति । अतो शानिना कृते अपि सुकृतदुम्क- तकर्मणो न फलायालमिति भावः । ज्ञानादपीतिअपिना भोगपरिग्रहा। ननु तत्त्वज्ञानस्य कथं धर्माधर्मनाशकत्वं ? नामुक्त क्षोयते कर्म फल्य. कोटिशतैरपि इति वचनविरोधात् , इत्थं च तत्वशानिना झटिति कायन्य. हेन सकलकर्मणा भोगेन तय इति चेद्-न तत्र भोगस्य वेदयोधितनाश- कोपलक्षकत्वात् । कथमन्यथा प्रायश्चित्तादिना कर्मणां नाशः । तदुक्तम्-- शानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन',इत्यादिना । यते च- क्षीयते चास्य कर्माणि तस्मिन्द्रष्टे पपरे ति। ननु तत्वशानिनस्तहिं शरोरावस्थानं सुखदुःखादि च न स्यामानेन सर्वेषां कर्मणां नाशादिति चेद्-- न, प्रारब्धेतरकर्मग्यामेव नाशात् । तत्तछरीरभोगजनक हि याकर्म: तत्प्रारब्धं, तदभिप्रायमेव नाभुक्तमिति वचनमिति मुक्तावलोमयूखा । ईश्वरे इति । नम्वीश्वरे कुतो न धर्माधर्मयोरुत्पत्तिरत पाह-वासनाजन्या विति । ईश्वरे वाचनाया अभावादिति भावः । ननु वासनाया धर्माधर्मजनकरदे मानामावोबत पाह--मतोछानिनेति। सर्वकर्माणि-पर्वकर्मजन्यायनीत्यर्थः । अन्यथा कर्मणो क्षणिरत्वेन महतया ज्ञाननाश्यत्वकयनासमतिः स्मात् ।' : - ।

·निरूपणम् ] कारकावली, • शन्द निरूपयति-- शब्दो ध्वनिश्च वर्णश्च मृदङ्गादिभवो ध्वनिः ॥ १६४॥ कण्ठसंयोगादिजन्यावर्गास्ते कादयो मता। सर्वः शब्दो नमोचिः श्रोत्रोत्पन्नस्तु गृह्यते ॥ १६५ ॥ चोचीतरङ्गन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्तिता । शब्द इति । नभोवृत्तिराकाशसमषेतः । दूरस्पशब्दस्याग्रहणादाह- श्रोति। ननु मृदङ्गावच्छेदेनोत्पन्ने शब्दे श्रोत्रे कथमुत्पत्तिरत नाह-पोवीति । श्राधशब्देन बहिर्दशदिगवच्छिन्नोऽन्यः शब्दरतेनैव शम्देन सदृशो जन्यते। तेन चापरस्तव्यापकः । एवं कमेण श्रोप्रोत्पन्नो गृह्यत इति । कदम्बगोलक.न्यायादुत्पत्तिः कस्यचिन्मते ॥ १६६ ॥ कदम्येति । माद्यम्दाहशा दिक्षु दश शन्दा उत्पद्यन्ते । तेभ्यश्चान्ये दश शब्दा उत्पधन्त इति भावः । अस्मिन्मते कल्पनागौरवादुक्तं कस्य- चिन्मत इति ॥ १६॥१६॥१६६ ॥ ननु शब्दस्य नित्यत्वादुत्पत्तिकथनमसङ्गतमत माह- उत्पना को विनष्टः क इति युद्धनित्यता! उत्पन्न इति । शन्दानामुत्यादविनाशप्रत्ययशालिवादनित्यत्वमित्यर्थः । ननु स एवायं ककार इन्यादिप्रत्यभिज्ञानाच्छब्दानां नित्यत्वम् , इत्थं चोत्पादविनाशबुद्धिर्भमरूपैपेत्यत आह- सोऽयं क इति बुद्धिस्तु साजात्यमवलम्बते ॥१६७॥ सोऽयं क इति। साजात्यमिति । तत्र प्रत्यभिज्ञानस्य तत्सजातीयत्वं विषयो न तु धक्स्यभेदो विषयः--उक्तप्रतीतिविरोधात् । इत्यञ्च द्वयो- रपि प्रतोत्योर्न भ्रमत्वमिति ॥ १६॥ ... ननु सजातीये सोऽयमिति प्रत्यभिशा कुष हत्यत:माह- तदेवीपमित्यादौ सजातीयेऽपि दर्शनाद । . तस्मादनित्या 'एवेंति वर्णाः सर्वे मतं हि नः ॥ १६८ ॥ इति श्रीविश्वनाथपंचाननमंट्टाचार्यकृता कारिकावली समाला ॥ मुक्तावलीमयूयः । कल्पनागौरवादिति । दशशब्दानां वत्मागभावानां तेषां कार्यकारणभावस्य च कल्पने गौरवादिरयः ॥ १६२-६६६ ॥ पोरपोति । मत्र मीमांसकाः । स एवाय गकार इति प्रत्ययमिजारलाद्गारस्य तावत्का स्थितेरभ्युपेयरवाद नाशकसामप्रपमावाहित्यत्त्वम् । नवेयं प्रत्यभिज्ञा माजा. 7 ·१०० मयूखसहितमुक्तावलीसमेता फारिकावलो । [ गुणनिरूपणम् ] तदेवेति । यदौषधं मया कृतं तदेवान्येनापि कृतमित्यादिदर्शनादिति भावः॥ १६॥ इति न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्यां गुणनिरूपणं समातम् । इति महामहोपाध्याय विद्यानिवासभट्टाचार्यसुत-श्रीविश्वनाथपञ्चानन· भट्टाचार्यविरचिता न्यायसिद्धान्तमुक्तावली सम्पूर्ण । म मुक्तावलोमयूख । त्यविषयिगी न तु व्यक्त्यभेदविषयिणीति वाच्यम् । सैवेयं दीपकलिइत्यादी व्यकिभेद स्य स्पष्टमवगमात् ताशप्रतीतेः , साजात्यविषयत्वेऽपि सएवायं गकार इति प्रतीतेः व्य- पत्यभेदांशे बाधकामावेन साजात्यविषयकावे मानाभावात् तजातीयोऽयमित्यप्रतीतेश्च । न च तारत्वमन्दत्वादिविधम्मोध्यायोऽभेदवाधक इति वान्यम् । प्रत्यभिज्ञाब- लेन तस्य नित्यस्यसिसौ तारत्वादेर्वायुधमत्वासीकारेणादोषात् । एकत्मिनिरूपकभेदेन 'पितृ- स्वपुत्रत्वयोरिव तारत्वमन्दत्वयोरपि समावेशेन विरोधामावाञ्चेत्याहुः । तन, तथासति करवगत्वादेरपि व्यञ्जकवायुधर्मत्वापत्त्याककारगकारयोरपि भेदाभाव. प्रसमात् वर्णनित्यतापक्षे कण्ठसाल्वाद्यभिघातानो 'क'साक्षात्कारत्वस्यजन्यतावच्छेदकत्वा- मोकारे गौरवाच मम तु कत्वमेव तथेति लावमिति ध्येयम् ॥ १६५-१६८ ॥ नगवसुनवचन्द्रः सम्मिते वैक्रमेऽन्दे रघुपतिजनितिथ्यौ मासि त्रे मयूखः । उदित इति विपश्चिसूर्यनारायणाख्याधुपतिपदपूजादोपकार्य श्रयेत ॥ १ ॥ श्रीगर्गान्वयंसिन्धुतः समुदितो रोमेश्वरो यत्पितां, . देवीश्रीसुघरा च यस्य जननी, श्रीदत्तशर्मा गुरु:- श्रीमश्चन्द्रधरव यस्य विदितः, साकेत प्रान्तस्थितेः . श्रीमरसारवपारिणः कृतिरियं लोके अमुज्जृम्भताम् ।। २ ॥ . साकेताख्यपुरी मनुप्रमृतिभिः श्रीरामचन्द्रान्तिमैः सम्राइभिः प्रथिता त्रिलोकमहिता मुक्तिप्रदा राजते ॥.. तस्याः वद्विदिशं श्रिते सुखकरे प्रामाऽठटीहामिधे कोशेविंशतिसङ्ख्यक परिमितेवेद्या जनिर्मेबुधैः ॥ ३. इति न्यायव्याकरणाचार्य श्रीसूर्यनारायणशमशुक्लविरचिते मुकाबलीमयूखे गुणनिरूपणं समाप्त, समाप्तश्चार्य मुक्तावलीमयूखः । में मुद्रकः-विद्याविनास प्रेस, बनारस.सिटी।

·- रघुवंशमहाकाव्यम् । मल्लिनाथो तथा परीक्षोपयोगी 'सुधा' व्याख्यासहितम् । इस संस्करण में प्रत्येक लोक का क्रमशः भवतरण, मल्लिनायकृत सञ्जीविनी टोका-मन्वय-"सुधाम्याख्या" कोश-समासादि-वाच्यपरिवर्तन तात्पर्याय-हिन्दी. भाषार्थ तथा जहां तहाँ पौराणिक कथायें उपयुक टिप्पणियां-सहित कयायें आदि उपयुक्त विषय तथा अन्य समाप्ति में परीक्षोपयोगी प्रश्नपत्र भी दिये गये हैं। आज तक ऐसो उत्तम परीक्षोपयोगी टोकायें तथ मल्लिनाथ कृत सीविनी सोका सहित का रघुवंश अन्यत्र नहीं छपा है। २-३ सर्ग ।।) २ से ५ सर्ग २) तथा ६ से १० सर्ग २) व्युत्पत्ति-प्रदर्शनम् पनारस मध्यमा परोक्षोपयुक्त सूत्रादि निर्देश पूर्वक नाना प्रश्नोत्तर संवलित मनुपम ग्रन्थः । इसमें सन्धि, कारक, श्रीप्रत्यय, समास, तिघन्त, आत्मनेपद, परस्मैपद, लका. सर्थ आदि प्रकरणों का विचार अत्यन्त सरल और संक्षिप्तमें किया गया है। भाज तक म्युत्पत्तिप्रदर्शन का पय-प्रदर्शक इसके समान दूसरा मन्य नहीं छपा है ।) तर्कसंग्रहः (परीक्षोपयुक्त अभिनव संस्करण) न्यायवोधिनी-दीपिका-मयूख टीकात्रयोपेतेन हिन्दोमाषा भाषित दीपिका-परिशिष्टेन च विभूषित यह 'मयूख' टोका युत अभिनव संस्करण सर्वतोमावेन परी मेण्ट संस्कृत कालेज के प्रोफेसर न्याय म्याकरणाचार्य महाम शुक्र जी कृत "मयूख' में 'दीपिका का अनुवाद पर दिया गया है। साथ २ परिशिष्ट में दीपिका की , धकरण को श्रेष्ठता अधिकाधिक प्रशंसनीय हो. पश्चतन्त्रम् (अप सुबोधिनी-संस्कृत प्रयमापरीक्षार्थियों के हि हिन्दी टीका, टिप्पणी, विस्तृत भूमिका इत्य अलङ्कार Herbert Library Kotah. College Keep books dry and Never hold.a book by One of its covera. Never mark in them. Do nol lum doren । Do not lay them face downwards. Do not strap them ty tightly. their pages. Open them gently. Ust books to read, and for nothing else. The book you are read. ing till go to others. Pass it on to them neat and clean hoping that they will also do the same, Neper let them fall. 50002-48.