·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि
श्रीपुरुषसूक्तम् ।
श्रीमरसायणाचार्यप्रणीतभाष्योपेतम
विद्भिः संशोधितम् ।
F
रावबहादुर इत्युपपदधारिभिः
'गंगाधर बापूराव काळे,
जे. पी.
इत्येवैः
पुण्यारूपपचने
श्रीमन् ' महादेव चिमणाजी आपटे
इत्यभिधेयमहाभागप्रतिष्ठापिते
आनन्दाश्रम द्रणालये
भायसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशिवम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८७४
खिस्ताब्दाः (दि. १६-८-१९५२)।
पञ्चमीयमडून्नावृत्तिः।
( अस्प सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वापचीकताः )
मूल्यमाणकाधकमू (८)

·ॐ नमः परमात्मने। इदं षोडश पुरुषसूक्तमल्पमप्यनल्पमाहात्म्यम् । कियदस्य माहात्म्पमिवि नामक कथयति यत्पुरुषः परमात्मवास्मिन्सूक्ते. शोभनतयोक्तः । किंच पाचीनार्याणां वैदिकमागांनुसारिणां जीवेश्वरजागतपदार्थसंबन्धेन किं मतं, सर्गस्थाननिरोध- : कल्पनापि कीदृशी, गुणकर्मविभागशो वर्णाश्रमव्यवस्था च कथं, को नु खल्वीश्वराराधनात्मको मुख्यो यज्ञः, किंच दृष्टादृष्ट ज्ञावाज्ञावं व्यकाव्यक्तं यदिदं सर्वं तत्किमस्ति तर्हि परमात्मापरपर्यायो मायाकल्पितपञ्चविधभेदोऽपि वस्तुतो निरस्ताखिलदैव पपञ्चः समष्टिव्यष्टयात्मको विराडाख्यः परमपुरुष एवे- वीदृशो महान्राद्धान्तः सूत्रपायेणापि सरलान्वयसुबोधपदविन्यासेन सूक्तना- नेन प्रकाशतामापन इत्यावालमावृद्धं न स कश्चिद्विद्यते यो नेदं पठवि नाधी न च संचिन्तयत्यपीत्येवमवर्णनीयमाहात्म्यमिदमिति तु स्फुटमेव । अस्योपरि बढ्यो व्याख्याः पण्डितैविहितास्ताः सर्वा अपि प्रकाशनीया इति प्रथमं मनी- षाऽऽसीत् । परं तु स्थलकालानवकाशवशादेकस्य जगत्मसिद्धस्य श्रीमतः सायणाचार्यस्यैव भाष्यं संपति प्रकाश्यते । तथाऽप्यवशिष्टभाष्यव्याख्यानादिकं पसङ्गतः शीघ्रमेव प्रसिद्धि पापयिष्यते । श्रीमत्सायणाचार्यस्योतवृत्तं तु रुदाध्यायमस्वावनासमये वर्णितमेवेवि पिष्टपे- षणदोषापाइनभिया नात्रोपवर्णयितुमुचितम् । तच्च तत्रैव दृष्टव्यभित्यभ्यर्थना। अस्य भाष्यस्याऽऽदर्शपुस्तकानि षडुपलब्धानि वानि यथा- क. संज्ञितं--पुण्यपत्तननिवासिभिर्महादेव चिमणाजी आपटे इत्येते- दत्तम् । ख. संज्ञितं--वटोदरनिवासिश्रीमत्कृष्णराय भीमाशंकर पटवर्धन इत्येवैः प्रेषितम् । संवत् १९०६ रौद्रनामसंवत्सरे शके १७७१ सौम्यनामसंवत्सर उदगयने हेमन्तौ मार्गशीर्षशुकृपक्षे चतुर्थ्यामिन्दुवासर इदं पुस्तकं लिखितम् । ग. संज्ञितं--श्रीमद्भिः, भावु महाराज इत्येतैर्दत्तम् । घ. ङ, संज्ञिते--श्रीमद्भिः, किवे साहेब इत्येतैः प्रेषिते ।

·.
[२]
च. संजिवं--श्रीमद्भिः, रावसाहेब विञ्चुरकर इत्पेवैः पषितम् ।
इत्तेमिमहाशयः सुजनेरपिम्कर्मण्यादर्शपुस्तकताहास्यविवरणेन बहूपकवामि-
त्पवरसं कधनीयम् ।
एखानि पुस्तकान्याकलय्प पलवमाष्पशोधनादिकं पथामति कृतम् । पत्र
स्वाचित बारक्षन्तव्यं दयालुभिर्विद्भिरिवि सविनयमभ्यर्थयते--
दामले इएपनामधेयः केशवशास्त्री ।

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। अथ पुरुषसूक्तम्। श्रीमत्सायणाचार्यप्रणीतभाष्योपेतन् । सहस्रशीर्षेतिषोडश, षष्ठं सूकम् । नारायणो नाम ऋषिः। अन्त्या विष्टुप् । शिष्टा अनुष्टुभः । अव्यक्तमहहादिविलक्षणश्चेवनो यः पुरुषः "पुरुषोन परं किंचित्" इत्यादिश्रुतिषु प्रसिद्धः स देवता । तथा चानुकान्तम्-सहस्र- शीर्षा षोडश नारायणः पौरुषमानुष्टुभं त्रिष्टुवन्तं विवि । गतो विनियोगः ॥ तत्र प्रथमा। हरिः ॐ । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमि विश्वौ वृत्वाऽत्यतिष्ठदशाङ्गुलम् ॥ १ ॥ सहस्रऽशीर्षा । पुरुषः । सहस्रऽअक्षः । सहस्रऽपात् । सः। भूमिम् । विश्वतः । वृत्वा । अति । अतिष्ठत् । दशऽअ. गुलम् ॥ १ ॥ सर्वपाणिसमष्टिरूपो ब्रह्माण्डदेहो विराडाख्यो यः पुरुषः सोऽयं सहस्र- शीर्षा । सहस्रशब्दस्योपलक्षणत्वादनन्तैः शिरोभियुक्त इत्यर्थः। यानि सर्व- पाणिनां शिरांसि तानि सर्वाणि तदेहान्तःपावित्वात्तदीयान्येवेति सहस्रशीर्ष- त्वम् । एवं सहस्राक्षत्वं सहस्रपात्त्वं च । स पुरुषो भूमि ब्रह्माण्डगोलकरूपा विश्वतः सर्वतो वृत्वा परिवेष्टय दशाङ्गुलपरिमित देशमत्यविष्ठदतिक्रम्प व्यवस्थितः । दशाङ्गुलमित्युपलक्षणम् । ब्रह्माण्डाहिरपि सर्ववो व्याप्याव- स्थित इत्यर्थः ॥ १ ॥ अथ द्वितीया। पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्ननातिरोहति ॥ २ ॥ १ ख. ग. ड. पान्नाप । २ ड. भूमिब्रह्माण्डरूपातीतश्च भूमि । Re- ·-M श्रीमत्सायणाचार्यप्रणीतभाष्योपेतं- पुरुषः । एव । इदन् । सर्वम् । यत् । भूतम् । यत् । च भव्यम् । उत । अमृतऽत्वस्य । ईशानः । यत् । अन्न । अतिरोहति ।। २ ॥ यदिदं वर्तमानं जगत्सर्वं तत्पुरुष एव । यच्च भूवमवीवं जगद्यश्च भव्यं भविष्यजगत्तदपि पुरुष एव । पथाऽस्मिन्कल्पे वर्तमानाः माणिदेहाः सर्वेऽपि विरापुरुषस्यावषवास्वथैवावीवागामिनोरपि कल्पयोईष्टव्यमित्यभिमायः। उ. तापि च, अमृतत्वस्य देवत्वस्यायमीशानः स्वामी । यद्यस्मात्कारणादन्नेन पा- णिनामन्नेन भोग्येन निमित्तेनातिरोहवि स्वकीयां कारणावस्थामविक्रम्य परि- दृश्यमानां जगदवस्था पामोति । तस्मात्माणिनां कर्मफलभोगाय जगदवस्था- स्वीकारानेदं तस्य वस्तुत्वमित्यर्थः ॥ २ ॥ अथ तृतीया। एतावानस्व महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्व विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ३॥ एतावान । अस्य । महिमा । अतः । ज्यायोन् । च । पूरुषः । पादः । अस्य । विश्वा । भूतानि । निऽपात् । अस्य । अमृतम् । दिवि ॥ ३॥ अतीतानागतवर्तमानरूपं जगद्यावदस्त्येतावान्सर्वोऽप्यस्य पुरुषस्य महिमा स्वकीयसामथ्य विशेषः । न तु तस्य वास्तवं स्वरूपम् । वास्ववस्तु पुरुषोऽवो महिम्नोऽपि ज्यायानविशयेनाधिकः । एतच्चोभयं स्पष्टी क्रियते----अस्य पुरु- षस्य विश्वा सर्वाणि भूतानि काउत्रयवर्तीनि माणिजातानि पादश्चतुर्थाशः । अस्य पुरुषस्यावशिष्टं विपारस्वरूपममृतं विनाशरहिवं सदिवि द्योतनात्मके स्वप्रकाशस्वरूपे व्यवतिष्ठत इति शेषः । यद्यपि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मत्याम्ना. तस्य परब्रह्मण इयचाया अभावात्पादचतुष्टयं निरूपयितुमशक्यं तथापि जग. दिदं ब्रह्मस्वरूपापेक्षाऽल्पामिति विवक्षिवत्वात्पादत्वोपन्यासः॥ ३ ॥ १ क. स्मिन्काले । २ ख. "स्य मोक्षुस्या । ३ क. ख. "भित्तभूतेना । ग. 'मिसी. भतेना । ४ क. याऽत्यल्प। - ·पुरुषसूक्तम्। अथ चतुर्थी। त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहा भवत्पुनः । ततो विष्वब्यंक्रामस्साशनानशने अभि ॥ ४ ॥ त्रिपात् । ऊर्ध्वः । उत् । ऐत् । पुरुषः । पादः । अस्य । इह । अभवत् । पुनरिति । ततः । विष्वङ् । वि । अक्रामत् । साशनानशने इति । अभि ॥ ४ ॥ योऽयं विपात्पुरुषः संसारस्पर्शरहितो बहुलस्वरूपः सोऽयमूर्ध्व उदैत् । अस्मादज्ञानकार्यात्संसाराबहि वोऽवत्यैर्गुणदोषैरस्पृष्ट उत्कर्षेण स्थितवान् । स्थिवस्य तस्य योऽयं पादो लेश: सोऽयमिह मायायां पुनरभवत् । सृष्टिसंहा- राम्यां पुनः पुनरागच्छति । अस्य सर्वस्य जगतः परमात्मलेशत्वं भगवता:- प्युक्तम्- " विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थिवो जगत् " इति । तवो मायायामागत्यानन्तरं विष्वङ् देवविर्यगादिरूपण विविधः सन्व्यकाम- द्व्याप्तवान् । किं कृत्वा । साशनानशने अभि । अभिलक्ष्य साशनं भोजना- दिव्यवहारोपेतं चेतनं पाणिजातम् । अनशनं तदहितमचेतनं गिरिनद्यादिकम् । तदुभयं यथा स्यात्तथा । स्वयमेव विविधो भूत्वा व्याप्तवानित्यर्थः ॥ ४ ।। अथ पञ्चमी। तस्माद्विराळेxजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भुमिमयों पुरः ॥ ५ ॥ तस्मीत् । विराट् । अजायत । विराजः । अधि । पूरुषः । सः। जातः । अति । अरिच्यत । पश्चात् । भर्मिम् । अथो इति । पुरः ॥ ५॥ * पादोऽस्येहाभवात्पुनरिति तैत्तिरीयपाठः । तस्माद्विराडजायतेति तेचिरीयपाठः । १ घ. °दल्पात्कार्या । २.स्व. ग. माषयां पु ।

·e श्रीमत्सायणाचार्यप्रणीतभाष्योपतं- विष्वङ् व्यकामदिति यदुक्तं तदेवात्र-मपञ्च्यते-तस्मादिति । तस्मादादिपु. षाद्विराजलाण्डदेहोऽजायतोत्पन्नः। विविधानि राजन्ते वस्तून्यत्रेति विराट् । विराजो अघि विराड्देहस्योपरि तमेव देहमाधिकरणं कृत्वा पुरुषस्तदेहाभिमानी कश्चित्पुमानजायत सोऽयं सर्ववेदान्तवेद्यः परमात्मा । स एव स्वकीयया मायया विराड्देहं ब्रह्माण्डरूप' सृष्ट्वा तत्र जीवरूपेण भविश्य ब्रह्माण्डाभि- मानी देवतात्मा जीवोऽभवत् । एतच्चाऽऽथर्वणिका उत्तरतापनीये विस्पष्टमाम- नन्ति-" स वा एष भूतानीन्द्रियाणे विराजं देवताः कोशांश्च सृष्ट्वा पविश्या- मूढो मूढ इव व्यवहरम्नास्ते माययैव " इति । स जातो विराट्पुरुषोऽत्यरिच्य- वाविरिक्तो देवतिर्यङ्मनुष्यादिरूपोऽभूत् । पश्चाद्देवादिजीवभावादूर्ध्वं भूमि ससजेवि शेषः । अथो भूमेः सृष्टेरनन्तरं तेषां जीवानां पुरः ससर्ज । पूर्यन्ने तमभिर्धातुभिरिति पुरः शरीराणि ॥ ५ ॥ अथ षष्ठी। यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्याऽऽसीदाज्य ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥ ६॥ यत् । पुरुषेण । हविषा । देवाः । यज्ञम् । अन्वित । वसन्तः । अस्य । आसीत् । आज्यम् । ग्रीष्मः । इध्मः । शरत् । हविः ॥ ६॥ यद्यदा पूर्वोक्तकमेण देवशरीरेषूत्पन्नेषु सत्सु देवा उत्तरसृष्टिसिद्धयर्थं वाय- द्रव्यस्पानुत्पनत्वेन हविरन्तरासंभवात्पुरुषस्वरूपमेव मनसा हविष्ट्वेन संकल्प्य पुरुषेण पुरुषाख्येन हविषा मानसं यज्ञमतन्वतान्वतिष्ठन् । तदानीमस्य यज्ञस्य वसन्तो वसन्त रेवाऽऽज्यमासीदभूत् । तमेवाऽऽज्यत्वेन संकल्पितवन्त इत्यर्थः । एवं ग्रीष्म इध्म आसीत् । तमेवेष्मत्वेन संकल्पितवन्त इत्यर्थः । तथा शरवि- रातीत् । तमेव पुरोडाशादिहविष्ट्वेन संकल्पितवन्त इत्यर्थः । एवं पूर्व पुरुषस्य हविःसामान्यरूपत्वेन संकल्पः । अनन्तरं वसन्तादीनामाज्यादिविशेषरूपत्वेन संकल्प इति दृष्टव्यम् ॥ ६॥ १ ख. पं कृत्वा तु । ङ. च. पं दृष्ट्वा तौं । २ क. ख. ग. 'भूदिराव्यतिरिक्तोऽभू ·८ पुरुषसूक्तम् । अथ सप्तमी। तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमत्रतः । तेन देवा *अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥ ७ ॥ तम् । यज्ञम् । पहिर्षि । प्र । औक्षन् । पुरुषम् । जातम् । अग्रतः । तेन । देवाः । अयजन्त । साध्याः । ऋषयः। च । ये ॥७॥ यज्ञं यज्ञसाधनभूवं वं पुरुष पशुत्वभावनया यूपे बढ़ बर्हिषि मानते पझे पौक्षम्मोक्षितवन्तः । कीदृशमित्यवाऽऽह--अग्रतः सर्वसृष्टेः पूर्वं पुरुष जावं पुरुषत्वेनोत्पन्नम् । एतच्च मागेवाकम्-तस्माद्विराळजायव विराजो अधि पूरुष इति । वेन पुरुषरूपेण पशुना देवा अयजन्त । मानसयागं निष्पादिवबन्द इत्यर्थः। के ते देवा इत्यत्राऽऽह-साध्याः सृष्टिसाधनयोग्याः प्रजापविमभूवय- स्तदनुकूला ऋषयो मन्त्रदृष्टारश्च वे सन्ति ते सर्वेऽप्य यजन्तत्यर्थः ॥ ७ ॥ अथाष्टमी। तस्माद्यज्ञासर्वहुतः संभूतं पृषदाज्यम् । पशून्तांचके वायव्यानारण्याच्याम्याश्च ये ॥ ८॥ तस्मात् । यज्ञात् । सर्वऽहुतः । सम्ऽभूतम् । पृषत् । आज्यम् । पशून् । तान् । चके । वायव्यान् । आरण्यान् । ग्राम्याः । च ।ये ॥ ८॥ सर्वहुतः सात्मकः पुरुषो यस्मिन्यज्ञे हूयते सोऽयं सर्वहुत् । वादृशाचस्मा- पूर्वोक्तान्मानसाद्यज्ञात्पृषदाज्यं दधिमिश्रमाज्यं संभूतं संपादितम् । दधि चाऽऽज्य चेत्येवमादि भोग्यजातं संपादितमित्यर्थः । तथा वायव्यान्वायुदेववाकां- स्वाल्लोकपसिद्धानारण्यान्पशंश्चक उत्पादितवान् । आरण्या हरिणादव- -- * तैत्तिरीयाणां सप्तास्याऽऽसन्परिचय इत्यादिः सप्तमो ग्रन्थः । आश्वलायनानों तु स पञ्चदशः। * अयेजन्तेति तैत्तिरीयपाठः । १ क. °ण्या द्विखुरादयो ह।

·श्रीमत्सायणाचार्यप्रणीतभाष्योपेतं- स्वथा पे च प्राम्पो. गर्वादयस्वानपि चक्रे । पशूनामन्वरिक्षद्वारा वायुदेवत्पत्वं यजुर्नालणे समाम्नायवे-" बायवः स्थेत्याह । वायुर्वा अन्तरिक्षस्याध्यक्षः । अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशवः । वायव एवैनान्परिददाति " इति ॥ ८ ॥ अथ नवमी। वस्माधिकासंत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मायजस्तस्मादजायत ॥ ९ ॥ तस्मात् । यज्ञात् । सर्वहुतः । ऋचः । सामानि । जज्ञिरे । छ. न्दीसि । जज्ञिरे । तस्मात् । यजः । तस्मात् । अजायते ॥ ९ ॥ तरहुतस्तस्मात्पूर्वोक्ताद्यज्ञादृचः सामानि जशिर उत्पन्नाः। तस्माद्यज्ञाच्छ• न्दाति गायत्र्यादीनि जज्ञिरे । तस्माद्यज्ञाद्यजुरजायत ॥ ९ ॥ अथ दशमी। तस्माद । अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अंजावयः ॥ १० ॥ तस्मात् । अश्वाः । अजायन्त । ये । के। च । उभयादतः। गावः। है । जज्ञिरे। तस्मात् । तस्मात् । जाताः । अजावयः ॥१०॥ वस्मात्पूर्वोक्काद्यज्ञादया अजायन्वोत्पन्नाः । ये के चाचव्यतिरिक्ता गर्दभा अश्ववराचोभयादव ऊर्ध्वाधोभागयोर्दन्तयुक्ताः सन्ति वेऽप्यजायन्त । तथा तस्माद्यज्ञाद्गावश्च जज्ञिरे । किंच तस्माद्यज्ञादजा अवयश्च जावाः ॥१०॥ अथैकादशी। यत्पुरुष व्यदधुः कतिधा व्यंकल्पयन् । मुखं किमस्य को बाहू का ऊरू पादा उच्यते ॥११॥ - * व्यधुरिति तैत्तिरीपाठः । + कावूरू पादावुध्येते इति तैत्तिरीयपाठ। १ ख. 'म्बा गोअजाद ।२ क. ग. गवाश्चाद । ३ ५. युदेवतात्पं ।

·पुरुषसूक्तम् ।
यत् । पुरुषम् । वि। अदधुः । कतिधा । वि । अकल्प-
यन् । मुर्खम् । किम् । अस्य कौ। बाढू इति । कौ । ऊरू
इति । पादौ । उच्यते इति ॥ ११ ॥
मभोचरपेण बालणादितष्टिं वक्तुं ब्रह्मवादिनां मना उच्यन्ते--प्रजापवेः
पाणरूपा देवा यद्यदा पुरुषं विराइप व्यदधुः संकल्पेनोत्पादिववन्तस्तदानीं
कविधा कतिभिः प्रकारैव्य॑कल्पयन्विविधं कल्पिववन्तः । अस्य पुरुषस्य मुख
किमासीत् । को बाहू अभूताम् । का ऊरू, कौ च पादा उच्पते । प्रथम
सामान्यरूपः प्रश्नः, पश्चान्मुखं किमित्यादिना विशेषविषयाः प्रश्नाः ॥११॥
अथ द्वादशी।
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीदाडू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्यां शूद्रो अजायत ॥ १२ ॥
माह्मणः । अस्य । मुखम् । आसीत् । बाई इति । राजन्यः ।
कृतः । ऊरू इति । तत् । अस्य । यत् । वैश्यः । पत्ऽस्याम् ।
शुद्रः। अजायत ॥ १२ ॥
इदानीं पूर्वोक्तपश्नानामुत्तराणि दर्शयति-अस्य प्रजापतेनालको बामणत्व-
जाविविशिष्टः पुरुषो मुखमासीन्मुखादुत्पन्न इत्यर्थः । योऽयं राजन्यः क्षत्रिय-
त्वजाविविशिष्टः स बाहू वो बाहुत्वेन निष्पादितो बाहुभ्यामुत्पादित इत्यर्थः।
पत्तदानीमस्य प्रजापतेर्यद्यावरू तद्रूपो वैश्यः संपन्न उरुभ्यामुत्पादिव इत्यर्थः ।
तथाऽस्य पद्भ्यां पादाभ्यां शूद्रः शूद्रवजातिमान्पुरुषोऽजायत । इयं च मुखा-
दिम्पो वालणादीनामुत्पचिर्यजःसंहितायां सप्तमकाण्डे--" स मुखतनिवृतं
निरमिमीत " इत्यादौ विसष्टमा नाता । अतः प्रश्नोत्तरे उभे अपि तत्परत्वे-
मेव पोजनीये ॥ १२॥
अथ त्रयोदशी।
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।
मुखादिन्द्रश्चाभिश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥ १३॥

·श्रीमत्सायणाचार्यप्रणातभाष्योपेतं-- चन्द्रमाः । मनसः । जातः । चक्षोः । सूर्यः । अंजायत । मसात् । इन्द्रः । च । अभिः । च । प्राणात् । वायुः । अजा. यत ॥ १३॥ : पथा दम्याच्यादिन्याणि गवादयः पशव ऋगादिवेदा ब्राह्मणादयो मनु- प्याच वस्मात्पना एवं चन्द्रादयो देवा अपि तस्मादेवोत्पन्ना इत्याह-प्रजा- पवेमनतः सकाशचन्द्रमा जातः । चक्षोश्चक्षुषः सूर्योऽप्यजायत । अस्य मु. लादिन्द्रयानिश्च देवावुत्पन्नौ । अस्य पाणादायुरजायत ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी। नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्णो द्यौः समवर्तत । पझ्या भूमिर्दिशः श्रोत्राचा लोकाँ अंकल्पयन् ॥ १४ ॥ नाभ्याः । आसीत् । अन्तरिक्षम् । शीर्णः । द्यौः । सम् । अव- तत । पत्ऽभ्याम् भूमिः। दिशः । श्रोत्रात् । तथा । लोकान् । अकल्पयन् ॥ ४॥ यथा चन्द्रादीन्प्रजापतेर्मनःमभृतयोऽकल्पयंस्तथाऽन्तरिक्षादील्लोकान्मजापते - भ्याइयो देवा अवयवा अकल्पयनुत्पादितवन्तः । एतदेव दर्शयति-नाभ्याः प्रजापवेनाभेरन्तरिक्षमासीत् । शीर्णः शिरसो द्यौः समवर्ततोत्पन्ना । अस्य पद्भ्यां पादाम्यां भूमिरुत्पन्ना । अस्य श्रोत्राद्दिश उत्पन्नाः ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशी। सप्तास्याऽऽसन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः। देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशम् ॥ १५ ॥ सप्त । अस्य । आसन् । परिधयः । त्रिः । सप्त । समूऽइंधः। हताः । देवाः। यत् । यज्ञम् । तन्वानाः । अबधनन् । पुरुषम् । पग ॥ १५॥ पञ्चमपृष्ठस्थमिदं x चिह्न द्रष्टव्यम् । - * - ·पुरुषसूक्तम् । अस्य सांकल्पिकस्य यज्ञस्य गायशादीनि सप्त च्छन्दांति परिषय आसन् । ऐष्टिकरयाऽऽहक्नीयस्य वयः परिधय औत्तरवेदिकालय आदित्यश्च सप्तमः परिधिपतिनिधिरूपः। अत एवाऽऽम्नायवे--" न पुरस्वात्परिदधात्यादित्यो खेवोद्यन्पुरस्तावक्षाश्स्यपहन्ति " इति । तत एत आदित्यसहिताः सप्त परिध- योऽत्र सप्तच्छन्दोरूपाः । वथा समिधास्त्रः सप्त विगुणिवसप्तसंख्याका एक- विंशतिः कृताः । द्वादश माताः पञ्चतंवस्त्रप इमे लोका असावादित्य एकवि. श इति श्रुताः पदार्था एकविंशतिदारयुक्तमत्वेने भाविताः । यद्यः पुरुषो बैराजोऽस्ति तं पुरुष देवाः प्रजापविमाणेन्द्रियरूपा यज्ञं तन्वाना मानसं यज्ञं कुर्वाणाः पशुमबध्नन्विरोट्पुरुषमेव पशुत्वेन भावितवन्तः । एतदेवाभिमेत्य पूर्वत्र पत्पुरुषेण हविषेत्युक्तम् ॥ १५॥. वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्ण तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वा भिवदन्य- दास्ते ॥ १॥ यथोक्तविराट्पुरुषध्यानमत्र प्रतिपाद्यते । तत्र मन्त्रदृष्टा स्वकीयं ध्यानानु- भावं प्रकटयति--यद्यः पुरुषः सर्वाणि रूपाणि देवमनुष्यशरीराणि विचित्य विशेषेण निष्पाद्य नामानि च देवोऽयं मनुष्योऽयं पशुरयमित्यादीनि कृत्वाऽमि. बदस्तै मभिरभितो व्यवहरनास्त एवं पुरुषं विराजं महान्तं सर्वगुणैरधिकमा- दित्यवर्णमादित्यवत्पकाशमानं वेदाहं जानामि भ्यानेन सर्वदाऽनुभवामीत्यर्थः । स पुरुषस्तमसः पार अज्ञानात्परस्वार्तते । अतो गुरुशास्त्ररहितैमूंढरनुभवितु- मशक्य इत्यर्थः ॥ १॥ धाता पुरस्तावमुदाजहार। शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतम्रः। तमेवं विद्वानमूत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय . विद्यते ॥३॥ धाता प्रजापति विरापुरुषमुदामहार यातॄणामुपकारार्थं पस्यापितवान् । * वेदाहमेतमित्यादि विद्यत इत्यन्तमृदयं तैत्तिरीयपुरुषसूक्तेऽधिकं दृश्यते। अत- तिक्त्रं संगृहीतम् । एवमष्टादशर्च तैचिरीयपुरुषसूक्तम् । २ .

·, . - ते ह श्रीमत्सायणाचार्यप्रणीतभाष्योपेतं पुरुषसूक्तम् । चवसः पदिशश्चतुर्दिक्षु व( ग्व नः सर्वान्पाणिनः पविद्वान्मकर्षेण जानश- क इन्द्रश्च वदनुग्रहार्थं प्रख्यापितवान् । धातुरिन्द्रस्योपदेशात्तं विराट्पुरुषमेव- मुक्तपकारेण विद्वान्साक्षात्कुर्वनिहास्मिन्नेव जन्मन्यमृतो मरणरहितो भवति । पदा विराट्पुरुषोऽहमिति साक्षात्करोति वदानी वर्तमानदेहस्य तत्सत्यक्षरूपत्वा- भावादन्यमरणेनायमुपासको न. प्रियते । अयनायामृतत्वप्राप्तयेऽन्यः पन्था यथोकविराट्पुरुषसाक्षात्कारमन्तरेणान्यो मार्गों न विद्यते । न हि.कर्मसह- मेरमृवत्वं संपादयितुं शक्यते । न कर्मणा न प्रजया धनेन " इत्या- दिशास्त्रात् ॥२॥ अथ षोडशी। यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । नाक महिमानः + सचन्त यत्र पूर्व साध्या: सन्ति देवाः ॥ १६॥ यझेन । यज्ञम् । अयजन्त । देवाः । नानि । धर्माणि । प्रथमानि । आसन् । ते ह । नाकम् । महिमानः । सचन्त । यत्र । पूर्वे । साध्याः । सन्ति । देवाः ॥ १६ ॥ पूर्व प्रपञ्चेनोक्कमर्थं संक्षिप्यात्र दर्शयति--देवाः प्रजापतिमाणरूपा यज्ञेना यथोक्केन मानसेन संकल्पेन यज्ञं यथोक्तयज्ञस्वरूपं प्रजापतिमयजन्त पूजित- बन्तः । तस्मात्पूजनाचानि पसिद्धानि धर्माणि जगद्रूपविकाराणां धारकाणि प्रथमानि मुख्यान्यासन् । एतावतों सृष्टिमविपादकसूतभागार्थः संगृहीतः । अथोपासनतत्फलानुवादकभागार्थः संगृह्यते । यत्र यस्मिन्दिरामाप्तिरूपे नाके पूर्व साध्याः पुरावना विराडुपास्तिसाधका देवाः सन्ति तिष्ठन्ति तं नाकं विरा- माधिरूपं स्वर्ग ते महिमानस्तदुपासका महात्मानः सचन्त समवयन्ति माप्नु- पन्ति ॥ १६॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचितं सहस्रशीर्षेतिषोडशर्चसूकभाष्यम् । + सचन्ते इति तैत्तिरीयपाठः । १स. ता विधि।

·. अथ वैष्णवमन्त्राः श्रीमत्सायणाचार्यमणीतभाष्योपेचा:- पावःतवने सोमातिरेक एकं शवं शंसनीयम् । तत्रावो देवा इत्पाद्या 'षडयः । सोमातिरेक इवि खण्डे सत्रितम्- " महाँ इन्द्रो य ओजसाध्वो देवा अवन्तु न इत्यैन्द्रीभिर्वैष्णवीभिश्च ॥ इति । अधोयामेऽच्छापाकाविरिक्तोक्थे - प्येवाः षडचः स्तोत्रियानुरूपार्थाः। तथा च यस्य पशव इति खण्डे सूचित्रम्- “ अतो देवा अवन्तु न इति स्तोत्रियानुरूपी " इति । दर्शपूर्णमासयोः पाष. श्चितहोमेऽप्याये विनियुक्त। वथैव वेदं पत्न्या इति खण्डे सत्रिवम्-" अवों देवा अवन्तु न इति द्वाभ्यां व्याहावेभिश्च " इति । याज्यानुवाक्पयोर्मध्ये लौकिकभाषणेऽतो देवा इत्येषा जप्या । सूवि हि-" आपया(घ)वो देवा अवन्तु न इवि जपेत् ॥ इति ॥ अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याः सप्त धामभिः ॥ १॥ अतः । देवाः । अवन्तु । नः । यतः । विष्णुः । विऽचक्रमे । पृथिव्याः । सप्त । धामऽभिः ॥ १॥ विष्णुः परमेश्वरः सप्तधामभिः सप्तभिगायत्र्यादिभिश्छन्दोभिः साधनभूवै- र्यवः पृथिव्या यस्पाडूपदेशाविचको विविधं पादक्रमणं कृतवान्, अनोऽस्मा- पृथिवीपदेशान्नोऽस्मान्देवा अवन्तु । विष्णोः पृथिव्यादिलोकेषु छन्दोभिः साधनैजयं वैत्तिरीया आमनन्ति-" विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दोभिरिमाल्लोकान- नपजय्यमभ्यजयन् " इति । विष्णोस्त्रिविक्रमावतारे पादत्रयक्रमणस्य पृथिव्यु. पादानम् । पृथिवीपदेशादक्षणं नाम भूलोंके वर्तमानानां पापनिवारणम् । अतः, एतच्छब्दात्पञ्चम्यास्तसिलिवि वसिलः “ एवंदस्वतसोरित्यशादेशः । लित्स्वरे- णाकार उदात्तः । यवः, तसिलः “ माग्दिशो विभक्तिः" इवि विभक्तिसं. ज्ञायां त्यदायत्वं लित्स्वरः । विष्णुः । विषेः किच्चेति नुमत्ययः । कित्वान गुणः । निदित्यनुवृत्तेरायुदात्तत्वम् । विचक्रमे । सुविवि योगविभागादिशब्दस्य समासः । समासान्वोदात्तत्वम् । यद्वृत्तयोगान निघातः। सप्त । सुपां सुल- गिवि भिसो लुक् । धामभिः । धानेरातो मनिनिति मनिन् । नित्स्वरः ॥१॥ -- ·१२ श्रीमन्सायणाचार्यप्रणीतभाष्योपेतं-- इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् । समूहळमस्य पांसुरे ॥२॥ इदम् । विष्णुः । वि । चक्रमे । त्रेधा । नि । दुधे । पदम् संऽऊळः । अस्य । पासुरे ॥२॥ वैष्णवोपांशुयाजस्येदं विष्णुरित्येषाऽनुवाक्या । उक्का देवता इति खण्डे सू- वितम्--" इदं विष्णुर्वि चक्रमे निर्देवः पृथिवीमेष एवाम् " इति । गार्हप त्याहवनीययोर्मध्ये श्वातिक्रमणेऽनयैव पदेषु भस्म प्रक्षिपेत् । विध्यपराध इति खण्डे सूचितम्--" भस्मना शुनः पदं पतिवपेदिदं विष्णुर्वि चकम इति आविथ्यायां प्रधानस्य हविष एषैवानुवाक्या । अथाविथ्येळान्वेवि खण्डे सू- त्रितम्. -इदं विष्णुर्विचक्रमे वदस्य पियमभिपाथो अश्यामिति । उपसत्सु वैष्ण- कस्यैपैवानुवाक्या । अथोपसदिति खण्डे सवितम्-गयस्कानो अमीवहेदं विष्णु- कम इति ॥ विष्णुलिविक्रमावतारधारीदं पायमानं सर्वं जगद्दिश्य विचक्रमे विशेषण पादकमणं कृतवान् । तदा वेधा त्रिभिः प्रकारैः पदं निदधे, स्वकीय पादं पक्षिप्तवान् । अस्य विष्णोः पांसुरे धूलियुक्तपादस्थाने समूढामिदं सर्वं जगत्त- म्यगन्तर्भूतम् । सेपमृग्यास्केन व्याख्याता- विष्णुर्विशतेर्वा व्यभोवा गदिदं किंच वद्विक्रम विष्णुस्त्रिधा निधचे पदं वेषाभावाय पृथिव्यापन्तरिक्ष दिवीति शाकपूणिः । समारोहणे विष्णुपदे गपशिरसीत्यौर्णवाभः । समूहळ- मस्य पांतर आप्पायनेऽन्तरिक्ष पदं न दृश्यतेऽपि बोपमार्थे स्यात्समूहळपस्य पांसुल इव पदं न दृश्यत इति । पासवः पादैः सूयन्त इति पन्नाः शेरव इति वा पंसनीया भवन्तीवि वा " इति । ( * यदिदं किंचिदिमागेनावस्थितं त. द्विकमवे विष्णुरादित्यः । कथमित्यत आह-वेधा नि दवे पदं धत्ते पदम् । निधानः पादैः । क्व, तत्र वावत्-पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवाति शाकपूणिः । पार्थिवोऽभिर्भूत्वा पृथिव्यां यत्किंचिदस्ति तदिकमवे तदधितिष्ठवि । अन्तरिक्ष धनुश्चिहूनान्तर्गतो ग्रन्थः पूर्वोक्तनिरुक्तव्याख्यानरूपः । अयं च ऋग्वेदभाष्ये दुश्यते ।

·वैष्णवमन्त्राः। - गाविरम- ३ विदामना । दिवि सूर्यास्पमा । बदुकम्-वम् अरुणवेशा को मिति । समारोहण उदयगिरायुपपइमेकं निपचे । विज्पाई मध्यंदिनन्दारिख । पक- शिरस्पस्वगिराविस्पोर्णवाम भावार्य एकं मन्यते । समूहळमस्त पारे । स्सिमाप्पायन एवस्पिचन्तरिके सरंस्तवृदिहवी यम्मदिन पर विधु- दाख्यं वत्समूहमन्वहितं न नित्यं रसदे । बकम् सपनवम्बाध्यमिक पोषिरनिस्पदर्शनामिति । अपि पोपमार्थे स्पारसमूहळपस्य पातुल र पदं न हस्सव इति । पथा पातुलपदेशे पई न्यस्वमुरक्षेपमतमनन्तरमेव पासुषिराकीर्ण- खान हरपत एवपस्य मध्यमं विद्युद्यात्मकं पदमाविष्कविसमकारसेव म्यवधी. पवे नावविष्ठत इस्पर्थः । पांसुर वि रो मरवर्धापः। अथ पतिः। खाचे हि पादैः सूपन्ने जन्पन्त इत्यर्थः । अथवा पत्राः शेरव इति पतनीपा भंस- नीया जंतनाहास्ते भवन्ति वदाकीणस्य दुर्दर्शकत्वात् ।। षाथानेले भाभत्ययः । रिवोऽन्तोदाचः। समूहळम् , वह पापणे । निष्ठेवि कः। परि. सपिमजेत्यादिना संपतारणम् । ढत्वपस्वष्टुत्वरलोपदीर्घत्वानि । वरः" इवि गतेः प्रकृतिम्बरस्त्वम् । अस्प, इमोऽन्वादेश इस्पशनुदानः पत्य- पथ सुप्स्वरेण । पांसुरे । “ नगपातुपाण्डम्पयति वक्तव्यम् ॥ इवि पवर्थीयो र:। प्रत्ययस्वरः॥२॥ त्रीणि पदा वि चक्रमे विष्णुगोपा अदाभ्यः । अतो धर्माणि धारयन् ॥ ३॥ त्रीणि । पदा । वि । चक्रमे । विष्णुः । गोपाः। अ. दाभ्यः । अतः । धर्माणि । धारयन् ॥ ३॥ उपसदि वैष्णववागस्य पावःकाठे याज्या सायंकालेग्नवासा वीणि पदेपे- पा । तत्रितं र-वीणि पदा वि चकम इवि स्विटकहादि उप्पव इति । अदाभ्यः केनापि हिसितुमशरपः । गोपाः तस्य जगवो रक्षाको विष्णुः । भव र चिन्पादिस्यानेषु वीषि पदानि विरको । कुन पाण- विहोचावी निधारणपोषयन् । पदा । तुम तुलगित्यादिना विप्रदेशः। वास स्थानिम्बावेनानुवाचत्वे पाच उमचनिवृत्तिस्वरेषोदावस्यम् । गोपाः, ·४ . LA.- श्रीमत्सायणाचार्यप्रणीतंभाष्योपेतं-- गोपामृतस्पेत्यत्रोकम् । अदाभ्यः । दमेहलोपदितिः प्रपत् । नसमासः । अव्ययपूपदाकतिरतम् । धारयन् । शपः पित्वादनुदात्तत्वम् । शतुवाल- सार्वधातुकस्वरेण पिच एव स्वरः शिष्यते ॥ ३ ॥ विष्णोः कर्माणि पश्यत यतों व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्यः सखी ॥ ४ ॥ विष्णोः । कर्माणि । पश्यत । यतः । ब्रतानि । पस्पशे। इन्द्रस्य । युज्यः । सखी ॥४॥ हे ऋत्विगाइयो विष्णोः कर्माणि पालनादीनि पश्यत । यतो यैः कर्मभिवं. वान्यमिहोत्रादीनि पस्पशे सर्वो यजमानः स्पृष्टवान् । विष्णोरनुग्रहादतिष्ठनी- त्यर्थः । तादृशो विष्णुरिन्द्रस्य युज्यो योग्योऽनुकूलः सखा भवति । विष्णो- रिन्दानुकूल्यं त्वष्टा हतपुत्र इत्यनुवाकेऽथ वै वर्हि विष्णुरित्यादिना प्रपश्चन वैत्तिरीया आमनन्ति । पस्पशे । स्पश बाधनस्पर्शनयोः । लिट्, द्विर्भावः । " शपूर्वाः खयः" इति पकारः शिष्यते सकारो लुप्यते । यद्वृत्तयोगादनि- घातः । युज्यः । युजेाहुलकात्क्यप् । कित्त्वाद्गुणाभावः। क्यपः पित्वादनु- दात्तत्वम् । धातुस्वरः ॥ ४ ॥ तष्णिोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवींव चक्षुराततम् ॥ ५॥ तत् । विष्णोः । परमम् । पदम् । सदा । पश्यन्ति । सूरयः । दिविऽइव । चक्षुः । आऽततम् ॥ ५ ॥ सस्यो विद्वांस ऋत्विगादयो विष्णोः संवन्धि परममुत्कष्टं तच्छास्त्रपसिद्ध पदं स्वर्गस्थानं शास्त्रदृष्टया सर्वदा पश्यन्ति । वत्र दृष्टान्तः-दिवीव । आकाशे पथाऽऽव सर्वतः प्रसृतं चक्षुनिरोधाभावेन विशदं पश्यति तद्वत् । सदा, सवै. कान्यति. दापत्ययः । “ सर्वस्य सोऽन्यतरस्पां दि" इति - सर्वशब्दस्य सभावः व्यत्ययेनाऽऽयुदात्तत्वम् । दिवि, कडिदमित्यादिना विभक्तरुदात्तत्वम् । इवेन ·TA वैष्णवमन्त्राः। १५ विभक्त्यलोपः पूर्वपदपछतिस्वरत्वं चेवि तदेव शिष्यते । चक्षुः। नविषयस्ये- त्याधुदात्तत्वम् । आवतम् । तनोतेः कर्मणि क्तः। यस्य विभाषेतीट्मविषेधः । अनुदाचोपदेशेत्यादिना नलोपः। रुदुत्तरपदमविस्वरत्वे पाते "गतिरनन्तरः॥ इति गतेरुदाचत्वम् ॥ ५॥ तद्विप्रासो विपन्यवा जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥ ६॥ तत् । विप्रासः । विपन्यवः । जागृऽवांसः । सम् । इन्धते । विष्णोः । यत् । परमम् । पदम् ॥ ६॥ पूर्वोक्तं विष्णोर्यत्पदमस्ति तत्पदं विपासो मेधाविनः समिन्धते सम्पन्दीपय- न्ति । कीदृशाः । विपन्यवो विशेषण स्तोतारः । जागृवांसः शन्दार्थयोः धमादाहित्येन जागरूकाः । विपासः । आज्जसेरसुक् । विपन्धवो विशेषेण स्खोवारः । स्तुत्यर्थस्य पने हुलकादौणादिको युप्रत्ययः । तत्र प्रत्ययस्वरः । 'जागृवांसः जागृ निद्राक्षये लिटः क्वसुः कादिनियमात्माप्तस्येटो ववेकाजा- सामिति नियमानिवृत्तिः ॥ ६ ॥ इति वैष्णवमन्त्रभाष्यं समाधम् ।