·TEXT PROBLEM
WITHIN THE
BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184021
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। अन्याः ९० ऋग्वेदान्तर्गव शाखायनारण्यकम्। डेक्कन कॉलेजस्थगीर्वाणापाध्यापकैः पाठकोपाह- श्रीधरशानिभिः प्रस्तावनापाठभेदारिनिः संस्कतं संशोषितं च बी. ए. इत्युपपदपारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याल्यपचने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसासमुद्रवित्वा प्रकाशितम्। वाविचाइनाकान्द्राः१८४३ मिस्ताब्दाः १९९२ (मस्य सर्वेऽधिकारा राजसासनानुसाल वापसीता:) मूल्यं मयाऽऽणा (९)

·No text on this page.

·श्री। आदर्शपुस्तकनिर्देशपत्रिका। २ शाखायनारण्यकसंशोधनविषये प्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरात् (भाण्डारकरार. इंस्टि- टयूट ) सुगृहीतनामधेयानां डॉ. बेलवलकराणामनुमोदनेन लन्धानां पञ्चाना पुस्तकाना संज्ञास्तवर्णनं च प्रदर्श्यते । षष्ठं च कीथमहाशयमुद्रापितम् । (भ)-संख्याकः १८६८-६९ कचिरस्थले दुर्वाध्याक्षरम् । प्रायः शुद्धम् । संपूर्णम् । संवत् १७१४ इति लेखनकालः । पञ्चदशाध्यायात्मकम् । इदमेव पुस्तकमालम्म्य मुद्रणार्थ पुस्तकं लिखितम् । (ब)-संख्याकः १८६८-६९ पृष्ठमात्रायुतम् । सामान्यतः शुद्धम् । सुवा- ध्यम् । अन्यायद्वयात्मकम् । संवत् १५७२ इति लेखनकालः । (स)-संख्याकः १८८४-८६ प्रथमाध्यायद्वयं नास्ति । सुवाच्यम् । शुद्धम् । संवत् १७४२ इति लेखनकालः । (ख)-संख्याः १८६८-६९ पृष्ठमात्रायुतम् । भत्यन्ताशुद्धम् । सुवा- व्यम् । संवत् १५०५ इति लेखनकालः । (प)-संख्याकः १८८६-१२ पृष्ठमात्रायुतम् । शुद्धम् । सुवाच्यम् । संवत १५७४ इति लेखनकालः। (क)-कीथमुद्रापितम् । कीथमहाभागेनानेन प्रथमाध्यायद्वयमुपनिषदष्यायचतु- ष्टयमिति षडयाया न मुद्रापिताः किंतु सप्तमा यायप्रभृतिपञ्चदशाध्या- यपर्यन्तमेव मुद्रापितं तदपि न देवनागरलिप्या किंतु ट्रान्सलिटरेशनप- इत्याऽऽयललिप्या। अनेन महाभागेन पाठसंयोजनार्थम् अ० ब० इति पुस्तकदयम् ए०वी०इत्यामलल. लिपिबोधितसंज्ञाकं संगृहीतम् । तत्रत्या भपिं शुद्धाः पाठा अस्माभिनिवेशिताः । एवं चात्र पुस्तकेऽष्टपुस्तकस्थाः पाठः संगृहीताः । अशुद्धाः केचनोपलब्धा अपि त्यक्ताः ।

·No text on this page.

·अथ प्रास्ताविकं किंचित् । १ वेदारण्यकयोः संपन्धः। विदितमेवेदं विचारशीलानां यदुःखजिहासासुखपरीप्सानिमित्तं प्राणभृतां प्रवृत्तिरिति । तत्र प्रायो बहव ऐहिकसुखार्थमेव यतन्ते न पारलौकिकाभ्युदयश्रेयोनिमित्तम् । केचित्तु लौकिकसुखस्यानित्यतां निरूप्य पारलौकिकाभ्युदयार्थ प्रयस्यन्ति परं तु नाधिगच्छन्ति तदु. पायम् । तदर्थ परमेश्वरनिःश्वासभूतो वेदो नानाशाखामयो यज्ञादिसाधनान्युपदिदेश । ततः स्वर्गादिकं पारलौकिकसुखमपि ' यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवभेवामुत्र पुण्य- चितो लोकः क्षीयते' इत्यादिवचसा क्षयीति समधिगम्य केचन विरलाः परमश्रेयःसाधन- भूतं ब्रह्म जिज्ञासवो बभूवुस्तदर्थं वेदेनैव कासुचिदीशावास्याद्युपनिपत्सु मन्त्रान्तर्गतासु ब्रह्मोपदिष्टम् । परं मन्त्रभागस्याऽऽख्यायिकादिरहितत्वेन मध्यममतीनां दुर्विज्ञेयत्वान्मन्त्राणां व्याख्यातृभिर्माह्मणग्रन्थानां प्रणेतृभिस्तैस्तैर्महर्षिभिः कर्मकाण्डप्रतिपादनानन्तरमुपासनाघ- टितास्तास्ता उपनिषदः समानाताः । एताश्चोपनिषदः प्रायो ब्राह्मणस्यान्तिमभाग आर. प्यकेतिप्रथिते समुपलभ्यन्ते । आरण्यकानि च तत्तच्छाखासु तत्तन्नाम्ना प्रथितानि । माध्यंदिनशाखाया आरण्यकं बृहदारण्यकं तथैवाऽऽर्चिकशाखयोरारण्यके ऐतरेयारण्यक शासायनारण्यकमिति च । तत्रैतरेयारण्यकं प्रागेवाऽऽनन्दाश्रममुद्रणालये मुदितम् । अधुना प्रवृत्तं शाडायनारण्यकस्य मुद्रणं तदर्थं तद्विषयकं किंचिद्वितन्यते । २ शाङ्गायनारण्यकमिति नामविचारः। अस्याऽऽरण्यकस्य द्वे संज्ञे प्रथिते । तत्र प्रथमा कौषीतक्यारण्यकमिति । द्वितीया शाङ्खायनारण्यकमिति । सर्वेषु पुस्तकेषु सर्वत्रोपलभ्यमानेषु शाङ्खायनारण्यकमित्येव नामो- पलभ्यते केवलं कॉवेलनिर्दिष्टपुस्तके मुखपृष्ठे कौषीतक्यारण्यकमिति लिखितमुपलभ्यते । अत्राऽऽरण्यके मध्ये मध्य उपदेष्ट्रप्रसङ्गेन कौषीतकिनाम दरीहश्यते तेन तन्नाम्नवाऽऽर- ण्यकमिदं प्रसिध्यस्विति कस्यचिदुक्तिः परं नैषा विचारक्षोदक्षमा । यतोऽन्येषामप्यारुण्या- दीनां महर्षीणामुपदेष्टुत्वेन वर्ततेऽत्र निर्देशः। तेन तन्नान्नेदमारण्यकं प्रसिध्यविति शङ्काऽपि संभवेत् । अतः शाङ्खायनेति सर्वपुस्तकेषु दृश्यमानमस्य नाम वरीयः । कॉवे. लनिर्दिष्टपुस्तके तु भ्रमान्मुखपृष्ठे तथा लेखः संभवति । अयं च भ्रम एतदारण्यकगतो- पनिषदः कौषीतक्युक्तावेन ( अ. ४ ) कौषीतक्युपनिषदिति संज्ञा तज्जयः । तथाहि ·(२) कौषीतकिनोपदिष्टवादियमुपनिषत्कौषीतक्युपनिषत् । सा च यत्राऽऽरण्यक उपलभ्यते तदपि कौषीतक्यारण्यकर्मिति लेखकस्य भ्रमस्तन्मूलो लेखो मुखपृष्ठे पूर्वोक्तपुस्तके । भनया रीत्या प्रथमाणः संज्ञाया भ्रमजन्यत्वाद्वितीया शालायनेति संज्ञैवाऽऽदरणीया । सत्र च प्रकृष्टं साधकम्-पञ्चदशेऽध्याये वंशकथनात्मके प्रथमोपदेष्टुत्वेन शाङ्खायनस्योक्तिः। भनेनैव महात्मन्न समुदायशः शिष्यान् प्रत्यध्यापितमिदमारण्यकम् । तत्पर्यन्तं तु सर्वै- रेकैकं प्रत्यध्यापितमतो न तन्नाम्ना प्रथितिः । एवं च सिद्धमस्याऽऽरण्यकस्य नाम शाङ्खा. यनमिति तदेवास्माभिराइतमुपलब्धपुस्तकान्तरसंवादात् । एतस्य चारण्येऽनूच्यमानत्वादार- ण्यकमिति व्यवहारः । यथा-ऐतरेयारण्यकम् । बृहदारण्यकमिति । ३ अध्यायाविचारः । अत्राऽऽरण्यके पञ्चदशाध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमौ द्वौ ख. प. ब. इति पुस्तकरीत्या ब्राह्मणभागौ । यतस्तत्र पुस्तकेषु प्रथमाध्यायान्ते शाखायनब्राह्मणे महाव्रतं नामैकत्रिश- स्तमोऽध्याय इति । द्वितीयाध्यायान्ते कौषीतकिब्राह्मणे महाव्रतं नाम द्वात्रिंशत्तमोऽध्याय इति च निर्देश उपलभ्यते । एवं च पूर्वोक्तपुस्तकरीत्या ब्राह्मणस्य द्वात्रिंशदध्यायास्तेनाव- शिष्टास्त्रयोदशाऽऽरण्यकगताः । अधुना तु ब्राह्मणस्य त्रिंशदेवाध्याया अन्यत्र पुस्तकेषूप. लभ्यन्ते । तथैवाऽऽनन्दाश्रमपुस्तके (प्र० ६५) मुद्रिताः । वस्तुतस्तु प्रथमद्वितीया- ध्यापोर्ब्राह्मणगतत्वं न प्रमाणपदवीमारोढुमीष्टे । यतस्तत्राध्याययोर्महाव्रतं प्रतिपाद्यते । तस्याऽऽरण्यकगतस्वमेवोचितम् । किमिति चेदेतत्संवादिन्यैतरेयारण्यके महाव्रतस्य प्रथम ग्रहणं सर्वपुस्तकसंमतं नैतरेयब्राह्मणे । तदत्रापि तथैव निर्देश उचितः । अग्रिमत्र- योदशाण्यापास्तु निर्विवादमारण्यकरूपा एव । अस्मदुपलब्धपुस्तके द्वितीयाध्यायान्ते कौषीतकिब्राह्मणेत्युक्तिरपि पूर्वोक्तभ्रमजन्यैव । यतो ब्राह्मणस्यापि शाजायनेति नामैव युक्तम् । अतस्तदेवाऽऽद्वतमानन्दाश्रममुद्रितपुस्तके (प्र० ६५)। आश्वलायनगृह्यसूत्रे तु शाखायनभित्यस्य स्थाने सांख्यायनमिति सकारयुतः पाठ उपलभ्यते । सर्वपुस्तकसम- त्याऽस्माभिः शकारघटितः पाठ आदृतः । ४ अध्यायार्थविचारः। अध्यायः १ महाव्रतवर्णनं तदनुष्ठानप्रकारश्च । २ हिंकारवर्णनं तत्प्रकारक्ष।

·(३) ३ चित्रो गासायनिस्तत्त्वज्ञानविषये श्वेतकेतुं पृष्टवान् । तदा तदुत्तरासमर्थः स श्वेतकेतुः पितरमारुणिं तन्निर्णयार्थ जगाम । तत आरुणिना सविस्तरं ज्ञानमुपदिष्टम् । ४ कौषीतकिपैङ्गपशुष्कभृङ्गारोक्ताः कल्पाः । ततोऽहश्रेयसे विवदमानानामिन्द्रिया, णामाख्यायिका । तत्र प्राणश्रेष्ठयसिद्धिः । अथ च पितापुत्रीयं संप्रदानम् । ५ प्रतर्दनस्य दैवोदासेरिन्द्रस्य च तत्वज्ञानविषयकः संवादः । ६ गार्ग्यस्य बालाके: काश्यस्याजातशत्रोश्च ब्रह्मविषयकः संवादः । ७ संहितोपनिषदत्राध्याये विविधप्रकारणिता । ८ प्राणस्य वंशादिरूपेणोपासनम् । शरीरपुरुषच्छन्दःपुरुषवेदपुरुषमहापुरुषेति चतुर्णा पुरुषाणां वर्णनम् । अथ च संहितोपनिषदुपसंहारः । ९ ज्येष्ठत्वश्रेष्ठत्वगुगद्वारा प्राणोपासनं प्रजापरिन्द्रियाणां च संवादपूर्वकं प्राणस्य श्रेष्ठयं प्रतिपादितम् । अथ च महजिगमिषोः कल्पः । १० आध्यात्मिकस्याग्निहोत्रस्य वर्णनम् । ११ प्रजापतिनाऽग्न्यादिदेवतानां पुरुष आवेशनम् । ततः स्वप्नाः । तत्सूचितफलं च। अनन्तरं पूर्वोक्तस्वप्नसूचितानिष्टफलनिवृत्यर्थ होमरूपं शान्तिकर्म प्रतिपादितम् । आशीःप्रार्थनं च। १२ पूर्ववदाशी:प्रार्थनं फलकथनं च । ततो भूतिकामस्य मणिकल्पस्तदनुष्ठानप्र• कारश्च । १३. अथ वैराग्यसंस्कृतशरीरेण पुरुषेणाऽऽत्मनः श्रवणमनननिदिध्यासनानि संपादनी- यानीति विधाय तत्स्वरूपं प्रतिपादितम् । १४ अगादिवेदत्रयशिरसामनध्येतुरनर्थज्ञस्य च निन्दा । १५ गुरुपरम्परारूपो वंशः शाखायनमारभ्य स्वयंभूब्रह्मपर्यन्तं कथितः । बृहदारण्यकादिवदत्रापि पूर्व काश्चनोपासनाः । अथ चोपनिषद् । इयं कौषीतकिनोक्ताऽतः कौषीतक्युपनिषदितिसंज्ञिका । कचित्संहितोपनिषदित्यपि भण्यते । तथा चैतरेयोपनिष- द्राध्ये भगवत्पूज्यपादश्रीशंकराचार्यैः-तथा च संहितोपनिषदि, इत्युक्तम् । ततः परं केचन कल्याः । तथैवैकादशेऽध्याये-अथ स्वप्नाः-इत्यारभ्यानिष्टफलमरण्मदिसूचकाः स्वप्ना दर्शितास्ते जिज्ञासूनतीवोपकरिष्यन्ति । m ·। (४) ५ शाडायनारण्यकमैतरेयारण्यकानन्तरभावीतिमतनिरासः । बहुशः शासायनारण्यकभैतरेयारण्यकेन सह संवदति । ऐतरेयारण्यके प्रथमं महाव्रत वर्णनं तद्वदत्रापि । एवं न केवलमर्थसाम्यमेव किंतु शब्दसाम्यमपि। तच्च शालायनारण्यकस्य सप्तमाष्टमाध्याययोरैतरेयारण्यकस्य तृतीयाध्याये स्पष्टं दरीदश्यते । तथैवात्रत्या संहितोपनि- पत्संहिताग्रन्थेन सह संवदति । इमं संवादमालोच्य केचन कीथप्रभृतयो विदेशीयाः पौर्वापर्य- दृष्टिमवलम्ब्याऽऽरण्यकमिदमैतरेयारण्यकानन्तरभावीत्यनुमिमते । परं तन्न विचारसहम् । यतः शाखामेदेनोभयोरारण्यकयोर्भेदः । तथाहि--ऋग्वेदशास्वासु शाखाद्वयगते इमे द्वे आर- ण्यके । शाङ्खायनमिति, ऐतरेयकमिति च । तयोरेकवेदशाखागतत्वेन संवादोऽवश्यंभावी । यतः समानवेदगतशाखाना शब्दार्थयोः संवादः सर्वत्र ब्राह्मणे संहितायामारण्यके च दृश्यते । अत्रार्थे दृष्टान्त:-~बृहदारण्यकम् , शतपथब्राह्मणम्, काण्यमाध्यंदिनसंहिते च । काण्वपाठो माध्यंदिनपाठश्च बृहदारण्यके भिन्नस्तथाऽपि बदुषु स्थलेषु शब्दार्थयोः संवादः। श्रीमद्भगवत्पूज्यपादश्रीशंकराचार्य: काण्वपाठ आदतो बृहदारण्यकोपनिषद्व्याख्यायां तथाऽपि शाखान्तरानुरोधादवमर्थः कार्य इत्युक्तम् । तथैव ब्रह्मसूत्रभाज्येऽपि तैः शाखा- द्वयमुररीकृत्य ब्याख्यायि । सूत्र फारश्रीमद्वादरायणचरणैरपि--'गावबद्धास्तु शाखासु हि प्रतिवेदम्' (३.३-५५) तथा ' मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः' (३-३-५६) इति सूत्र- यद्भिः क्वचिस्थले पाठभेदं प्रकटय्योभयोः शाखयोः पार्थक्यं परस्पराननुयायित्वेन च स्वातन्ध्यमकृतं न तु शब्दार्थसाम्यादेतदनन्तरभाविनीयमुपनिषदारण्यकं ब्राह्मणं वेति गदितम् । यदि तथा तम्मतं स्यात्तद्दनया साखयेयं शाखा व्याख्यातेति वदयुस्तथा तु नोक्तम् । किंचाभ्युपगम्य वादेऽपि यथा शब्दार्थसामान्यादैतरेयारण्यकानन्तरभावि शाङ्क्षा- यनारण्यक तथा तस्मादेव कारणाद्विनिगमनाविरहादैतरेयारण्यकमेव कुतो न शाला- यनारण्यकानन्तरभावीति वादी प्रष्टव्यः । एवं च सुन्दोपसुन्दन्यायेनोभयोरपि पौर्वापर्य विहन्यते । राद्धान्तस्तु शास्त्र नुसार्य यच्छाख भेदेनाऽऽरण्यकद्वयमपि तत्तदृषिप्रणीतं स्वस्वका- गनुरोधि । शब्दार्थसाम्यं तु व्याख्यायमानसंहिताशब्दार्थसाम्यानुवन्धि । आरण्यकं ब्राह्म- णान्तिमभागः । ब्राह्मणं च संहिताब्याख्यानरूपम् । एतत्सविस्तरं पूर्वमेव प्रतिपादित वेदारण्यकयोः संबन्ध इति प्रघट्टके । तथाच संहितायां यथा शब्दार्थसाम्यं तथा तळ्याख्यायो दृश्यते । विशिष्टस्थले भेदोऽस्तीति वादिनाऽप्यभ्युपगम्यते । इयमेव मतिर्वृहदारण्यकादि- संवादस्य तदनुरोध्यनुमानस्य चेति ।

·(५) ६ कौषीतक्युपनिषदः प्राचीनत्वम् । अस्मिन्नारण्यक उपनिबद्धा कौषीतक्युपनिषनातीव प्राचीनेति पूर्वोक्तविदेशीयाना मतम् । तदप्यविचारितरमणीयम् । यतो वादी यासामुपनिषदां प्राचीनत्वमङ्गी कुरुते ताभिः सहैवोपनिषत्कुसुमग्रथनार्थेषु बादरायणसूत्रेष्वस्या निर्देशेन बादरायणसंमत्योपनिषद- न्तरवत्प्राचीनत्वं स्पष्टम् । तथाच बादरायणसूत्रम्-' जगद्वाचित्वात् ' (१।४ । १६) अत्र कौषीतक्युपनिषद्वचो विषयवाक्यत्वेन प्रमाणवाक्यत्वेन च गृहीतम् । तथैव 'अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ' (१ । ४ ।१८) वैषम्यनैघृण्ये न सापे- क्षत्वात्तथाहि दर्शयति' (२।१ । ३४) इति सूत्रयोरपि विषयवास्यत्वेन प्रमाणवाक्य- स्वेन च ग्रहणम् । अत्र भाष्यकद्विस्तथैव व्याख्यातम् । ७ निर्दिष्टदेशाः। अत्राऽऽरण्यके षष्टाध्याये प्रथमकण्डिकायां गार्थस्य बालाकः स्थितिरुशीनरेषु मत्स्येषु कुरुपाञ्चालेषु काशिविदेहेषु गदिता । एते च सर्वे देशा मध्यदेशे । मध्यदेशस्य वर्णन- मैतरेयब्राह्मणे । तत्र पूर्वोक्ताः कुरुपाञ्चालादयो गदितास्तेन शाखाद्वयगतं ब्राझणमारण्यक च मध्यदेश एवं प्राणायीत्यनुमातुं शक्यते । ८ निवेदनम् । एतदारण्यकं नाद्यावधि समग्रं कापि मुद्रितम् । तदेतदालोच्यास्माभिः पुस्तकाष्टकमव. लम्ब्य यथामति संस्कृत्य मुद्रापितम् । मुद्रगसंस्कारेषु वैदिकमत्रादानं महता अमेण संपादितम् । अत्राऽऽरण्यक उपलभ्यमाना मत्रा अवश्यं शाङ्खायनसंहितास्था भवेयुस्तेन तत्संहितास्था अङ्कास्तत्र समुचिताः । किंतु गुर्जरादिदेशेषु वार्ताहरादिप्रेषणेन तत्संहितो. पलब्धौ बहुशः प्रयतमानैरप्यस्माभिर्न प्रापि कार्यिम् । तेन शाकलसंहितास्था एव मनेष्वङ्का मुद्रिताः । मन्त्राश्चाधोरेखया चिह्निताः । केचन मत्राः शाकलसंहितायां नोप- लभ्यन्ते तेऽधोरेखाङ्किता निरङ्का एव मुद्रिताः । अङ्कक्रमस्तु-अष्टकम् , अध्यायः, वर्गश्चेति । प्रास्ताविके किंचिद्विवचितं विदेशीयमतं प्रदर्य-अतोऽप्यधिकं तत्रास्ति मीमांस्यं किंतु यन्मतं विचाय तत्तत्प्रणेतृशब्दैः प्रदर्य खण्डनीयमिति मीमांसकसंप्रदायः । अत्राऽऽरण्यके विदेशीयन कीथमहाभागेन बहु प्रपञ्चितमाङ्ग्लभाषायाम् । आनन्दाश्रममु- द्रणालये तु-आग्ङ्लभाषया किमपि न मुद्रणीयमिति नियमस्तेन मूलमतप्रतिपादनस्या- शक्यत्वात्तद्विचारोऽपि परिहरणीयतामागतः । अतः सोऽयं विचारः पुनः कदाऽपिक्रियेत।

·(६) पाण्डित्यसंपदायानुसारी याकान् विचारस्तावान् पूर्व प्रदर्शित एव । आनन्दाश्रममुद्र- णालयाधिपतिभिविनायकराव आपटे महाभागैरेतदारण्यकं मुद्रयित्वा जगति बहूपकृतमिति मन्ये । तस्यैतस्याऽऽरण्यकस्य संशोधने — आगाशे' इत्युपाहकाशीनाथ- शास्त्रिभिर्बहु प्रयतितम् । तथा चाचाप्यनुपलब्धस्य परमविरलस्य प्रन्थस्यास्याऽऽलोचनेन कृतार्थयन्तु विद्वांस आत्मानमिति सविनयमावेदयति- विदर्शवदः पाठकोपाश्रीपरशर्मा टेकनकॉलेजस्थगीर्वाणभाषाध्यापकः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·* तत्सब्रह्मणे नमः। अथ ऋग्वेदे शाखायनारण्यकम्। श्रीसरस्वत्यै नमः ॥मजापति संवत्तरस्तस्यैष आत्मा यन्महाव्रतं तस्मादेनत्परस्मै न शंसेभेत्सर्वेषां भूतानामात्मानं परस्मिन्दधानीत्ययो इन्द्रस्यैष आत्मा यन्महावतं तस्मादेनत्परस्मै न से मेदिन्द्रस्याऽऽत्मानं परस्मिन्दधानीत्ययो यमेवैतमृम्मयं यजु. भवं साममयं पुरुष संस्कुर्वन्ति तस्यैष आत्मा यन्महावतं तस्मा- देनत्परस्मै न सेभेत्सर्वेषी छन्दसामात्मानं परस्मिन्दधानीति कामं तु सत्रिणा होता बंसेत्पित्रे वाऽऽचार्याय वाऽऽत्मने हैवास्य तच्छस्तं भवत्यात्मनैव तद्यई समर्धयति तस्य पञ्चविंशः स्तोमचतुर्विशतिः संवत्सरस्यार्धमासाः संवत्सरस्वैवाऽऽन्या अथो प्रजापति संवत्सरः पञ्चविंशोऽयो चतुर्विशो पुरस्तात् कतो भवति तस्यैषा गतिर्यत्पञ्चविंश ऐन्द्रय ऋषभः प्राजापत्य. भाज उपालम्भ्याकेन्द्र वा एतदहरिन्द्र उवै प्रजापतिस्तत्माजा- पत्यं रूपमयो एतदेव पशुष्वेन्द्रं रूपं यहषभः ॥ १॥ तस्य विशो विशो वो अतिथिमिति द्वादशचमाज्यं द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्ये तस्मिन् दे छन्दसी भवतो गायत्र्यवानुष्टुभाधि नरो दीधितिभिररण्योरित्येतत्पञ्चविंच- त्यृचमुपसंशंसति. पञ्चविंशो हि स्तोमस्तद्वै बवं समृदं यत्स्वोमेन संपवते तस्मिन्वै दे छन्दसी भवतो विराजश्व त्रिष्टुभश्च तानि चत्वारि संपधन्ते चतुष्टयं वा इदं सर्वमस्यैव सर्वस्याऽऽप्त्यै श्रेष्टुभः प्रांग १(६।५।२१)२ (५।१।२३) सत्यायनमिति गृह्मसूत्रपाठः। ११. तप । २. स. 'वश्वा ।

·२ ऋग्वेदे शालायनारण्यकम् । [भध्यायः १ इन्द्रस्यैवैतच्छन्दो यत्रिष्टुतदेनं स्वेन छन्दसा समर्धयति कवि- दङ्ग नमसा ये वृधाम इति वायव्यं महबृद्धवन्महन्महदद्ध्ये- सदहरत एकोत्तर वृषमैन्द्रबाप आपत्तरस्तन्को यावदोज इति यौवभरचक्षसा दीध्याना इत्येतेन रूपेणोद्वाः चक्षुर्वरुण सुमतीक- मिति मंत्रावरुणमावयोरेति सूर्यस्ततन्वानित्येतेन रूपेण के उ अवकतमो यशियानामित्याश्विनं ये सूर्यस्य दुहिता वृणीतेत्ये- तेन रूपेण कथामहामवृधकस्य होतुरित्यैन्द्रं महद्वद्वृद्धवन्महद- न्महदगेतदहः को वैखाता वसवः को वरूतेति वैश्वदेवं सहीयसो "धरुण मित्र मतोदित्येतेन रूपेणोत स्यो नः सरस्वती जुषाणेति सारस्वतं द्वारावृतस्य सुभगे ब्याकरित्येतेन रूपेणैष षा उ कदा- बेष्टुभस्तृचक्लमो वामदेव्यः मउगः प्रजापति, वामदेवः प्रजापतादेव तत्सर्वान्कामानृध्नुषन्ति तदाहुर्न श्रेष्टुभं भातःसवनं स्यान्मोहयत्ति बलसं छन्दसो यामुखमैकाहिकमेव स्याद्रम वा एकाहो अमे. सदहब्रमण्येव तम समर्धयति ॥ २ ॥ श्री त्वा रथ यातय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं सो सुतबन्ध इत्यनुवर एष. एव नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं बामणमसेत्सु मे जरितः सामिग इति वासुकं पूर्व शस्त्था भैहाँ इद्रो नवदाचर्षणिपा इत्येतस्मिनेष्टुभे निविदं दधाति सद्यदासुकं पूर्व शंसतीन्द्र उवै वसुकोऽथ यन्महा ईन्द्रो नृवदाचर्षणि- 'मा इति महद्वन्मद्ध्येतदहः ॥ ३ ॥ श्रयैता आज्याहुती होति स्वस्त्ययनमेव तस्कुरुते यास्यैष धान्त्यै यजमानानांच भिषज्याय ता वा अष्टौ भवन्त्येताभि देवाः सर्वा अष्टीराचवत तयो एवैतरजमाना एताभिरेव सर्वा मष्टी- १ (५। ६ । १३)२ (५। ६ । १३) ३ (५। ६ । १३) ४ (५। ५। ३) ५ (५। ५ । ३) ६ (३ । ७। १९)७ (३।७।१९) ८ (३ । ६ । ९)९ (३। ८। ६) १० (३१८१६) ११ (५।६।१९) १२ (५। ६ । १९) १३ (६।५।१)१४ (५।७।१७) १५ (७।७।१५)१६ (४.१६।७) १७ (४।६।७) - ·[बन्यायः १] ऋोदे वासयनारण्यकर। रशुरनेऽयता परिमादाजपाजपति परिमाद आपो वै परिमादोऽ. ब्रियदं सर्व परिमतमय परिपादोऽममेवदुक्यमापो. ना. अब स्याऽयतः पूर्वा आयन्त्यापः परिमादोऽथ वै परिमादो या खानि दन्तालनोमानीति तस्मात्कृत्याः संपदत्यो हि भवन्ति पञ्चविंशतिनिधनमाङ्गिारसं प्रतिष्ठायै तद्रूवं भूते छन्दोसि सामनियमिन्द्रस्य धामोपजगामेति क्रोशानुक्रोशे अरात्सुर- प्येषां पयोऽरासुर चार्कपुष्पं चायं वा अमिरर्कोऽसावा- दित्योऽर्कपुष्पं तेषु यदा पर्यायं सामगाः स्तवतेऽय होतारमाहुरनज- पेति ते यदि स्तुवीस्न्यदि न स्तुवीमन्वेव जपेत् ॥ ४ ॥ वानि वा एतानि सम देवच्छन्दांसि भरन्ति तस्मादेनाननु अपेदयो ऐन्द्रं वा एतदहरेन्द्रा जपास्तस्मादेनाननुजपेदयालेय तिष्ठधर्मि यथानमुपतिष्ठते नमो नम इति नहि नमस्कारमतिदेवा. समिदस्यैवैतान्भागानुपतिष्ठेत यधुचरवेदी भवत्ययात्रैव तिष्ठना- दित्यमुपतिष्ठव आकाशं शालायै कुर्युरिति हैक आहुर्देशे मजे- बोपनिष्ठेत तिरोहितो हवा एष एतस्मिन्परमपुच्छे परम आशिषो पदति सं महान्मइत्यादधादित्यग्नि महानियं पृथिवी मह त्येतो हि समभचा सं देवो देव्यादधादिति वायु देवोऽन्तरिक्ष देव्येतो हि समपत्ता सं ब्रह्म ब्राह्मण्यादधादित्यसावादित्यो ब्रमासौ चोळमण्येतौ हि समधत्ता तदिमाल्लोकान्संदधात्ये. तदुक्तं शंसिम्यते ॥ ५॥ विश्वामित्रो हवा इन्द्रस्य प्रियं धामोपनगाम शत्रेण च व्रतचर्यया तं हेन्द्र उवाच विश्वामित्र वरं वृणीष्वेति स होवाच विश्वामित्रस्वामेव विजानीयामिति द्वितीयमिति त्वामेवेति तृती- यमिति त्वामेवेति तं हेन्द्र उवाच महांश्च महती चास्मि देवश्च देवी चास्मि ब्रह्म च ब्रामणी चास्मीति तत उ ह विश्वामित्रो विजि- ज्ञासामेव चक्रे तं हेन्द्र उवाचैतदा अहमस्मि यदेतदवोचं यदा कृपेतो भूयोऽतपस्तदेव तत्स्याघदहमिति तदा इन्द्रो व्याहतीलचे ता उपासा आसभित्त्योपनिधाय मेङ्गफलक निरभ्यं न्यमिः रम्यवानिति ॥६॥ तहा उदुम्बरं भवत्यूनोऽमाघमुदुम्बर ऊर्जेवायस्पोपाप्त्या अथैनदुरसा संस्पृश्य दक्षिणं भागमात्मनोऽतिहरञ्जपत्यकर्कोऽसि ·४ ऋग्वेदे शाड्डायनारम्यकम् । [अभ्यायः १ बसवस्त्वा गायत्रेण छन्दसाऽऽरोहन्तु तेऽत आरोहार इत्येव तदाह तानहमन्वारोहामि राज्यायेति राज्य ह वा इदमु हैब चक्षतेऽथोत्तरं भागमात्मनोऽतिहरञ्जपति रुद्रास्त्वा त्रैष्टुभेन च्छन्दसाऽरोहन्तु तेऽ त आरोहार इत्येव तदाह तानहमन्वारोहामि स्वाराज्यायेति स्वारा- ज्यं हवैराज्यादधितरामिवाथ दक्षिणं मागमात्मनोऽतिहरञ्जपत्या- दित्यास्त्वा जागतेन च्छन्दसाऽऽरोहन्तु तेज आरोहार इत्येव तदाह तानहमन्वारोहामि साम्राज्यायेति साम्राज्यं ह वै स्वाराज्या- दपितरामिवायोत्तरं भागमात्मनोऽतिहरञ्जजपति विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन च्छन्दसाऽऽरोहन्तु तेऽत आरोहार इत्येव तदाह तानहम न्वारोहामि काममायेति कामम ह वै सर्वेषां परायमच समषि- सृप्य माशी पादा उपावहत्य भूमौ प्रतिष्ठापयत्युद्यततरो ह वा एषोऽस्माल्लोकाद्भवति तपत्मतिष्ठापयति तदस्मिल्लोके प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठायामपच्युत्यामय निरभ्यं यनिरभ्यवानित्यथोपरि मेर खफलके दक्षिणोत्तरिणमुपस्थं कृत्वा दक्षिणेन प्रादेशेन पचा- मार लफलकमुपस्पृशति प्रजापतिष्ठाऽऽरोहतु वायुः प्रेड्सय- तीति प्रजापतिर्वा एतदारोहतु वायुः मेवयति यज्जीवमय निरभ्य यघिरभ्ययानित्यथ माशी पाणी परिगृह्य जपति ॥७॥ संवामाणेन समई प्राणेन संचक्षुर्मनसा समई मनसा संप्रजा. पतिः पधुभिः समई पशुभिरित्याशिषमेव तद्वते सुपर्णोऽसि गह- स्मानिति प्राणो वै सुपर्णः प्रेमां वाचं वदिष्यामीति प्रदिप्यन् मेष एतां वाचं वदति बहु करिष्यन्ती बहु करिष्यमिति बहुर्केषा बाकरिष्यन्ती भवति बहयं य एतस्याः शखं प्राप्नोति बहो- भूयः करिष्यन्ती बहोर्भूयः करिष्यनिति बहोर्भूयो रेषा वाक- रिष्यन्ती भवति बहोर्भूयोऽयं य एतस्याहः शखं प्राप्नोति स्वर्ग- मियन्ती स्वर्गमिम्पत्रिति स्वर्वेषा वाग्गमिष्यन्ती भवति स्वरयं य एतस्याः शस्त्रं प्राप्नोति स्वस्मिान्यनमानान्वक्ष्यमित्येव भूयायं द्विष्यातं याबामुं नामुमिति स यावतो ह वा एष पत. स्मादेवरथात्मातिसंख्या निधूनुते तिष्ठद्धनुते तो ह न भोग्यायैव भक्तस्तमेतत्सर्मपति तमेवैतत्मवाऽऽत्मन्यते वायु एष प्राणो १ ख. पन् नि'। २५. भोग्याये।

·[ अध्यायः १-२] ऋग्वेदे शाहापनारण्यकम् । भूत्वैतदुक्यं शंसति तमेवैतत्वधर्षयति तमेवैतत्प्रपोऽऽत्मन्यते गुरी का एष युक्तो भवति य एतस्याः शस्त्रं प्राप्नोति तस्य गुरो युक्तस्येश्वरः प्राणो यदि नापः पराजेतोस्तमेवतत्पवर्षयति तमेवै. तत्पपाऽऽस्मन्धत्ते न हवा एतस्यै देवतायै दिग्धेन नासिना न परशुना न केनचनावतोऽस्ति तय एवं विद्वांसमपबदति स एव पापीयान्भवति न स य एवं वेद नैवं विदुषोऽवतों नैवं विदुषोऽ. वतर्दः ॥ ८॥ ॥ इति शाखायनारण्यके प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः । *हिंकारेण प्रतिपद्यत एतदुक्थं प्राणो वै हिंकारः प्राणेनैवैत- दुक्थं प्रतिपद्यतेऽथो ऊगई रसो हिंकार ऊर्जमेवैतद्रसमेतस्मिनुक्ये दधात्ययो अमृतत्वं वै हिंकारोऽमृतत्वमेव तदात्मन्धले राजनं पृष्ठं भवत्येतदै प्रत्यक्षं साम यद्राजनं तदेनं स्वेन साम्ना समर्ध- यति तदनिरुक्तासु भवत्यनिरुक्त उ प्रजापतिस्तत्माजापत्यं रूपं कवतीषु स्यादिति हैक आहुः को वै प्रजापतिस्तत्माजापत्यं रूपमयैतत्तूष्णींशंसमुपांशु शंसति वाग्वा एतदहर्मनस्तूष्णीशंसो मनसैव तदाचं समर्धयति तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति स्तोत्रि- यस्तृचो वाधानः शवसा भूर्योजा शत वृद्धवन्मइदन्महद्वद्ध्ये- तदहः । स एष आत्मा पञ्चविंशस्तनदेनोपसृष्टं शंसत्यात्मा के पञ्चविंशः प्रजा पशव उपसर्गः प्रजयैव तत्पशुभिः मेयेरबाधेने- त्यात्मानमुपसृजते नदं व ओदतीनामिति त्रैष्टुभानि पूर्वाणि पदानि करोति नदस्योत्तराणि प्रथमेन त्रैष्टुभेन पदेन प्रथम नदस्य पदमुफ्संधायावस्यति द्वितीयेन त्रैष्ठभेन द्वितीयं संपाय प्रणीति तृतीयेन श्रेष्टुमेन तृतीयं संधायावस्यति चतुर्थेन श्रेष्टुभेन चतुर्थ संधाय मोत्येवं विदूतां प्रथमा त्रिः शंसति पराचीरुत्तरा एवं विदूता एव या तृतीया सूक्तस्य तस्या उत्तरमर्धर्चमुत्सृजति १ ( ८ । ७।१)२ (८।७।१ ) ३ (६ । ५ । ५) १ ब. प. शवायनब्राह्मणे मह व्रतं नामैकविंशतमोऽध्यायः ।

·ऋग्वेदे शाकापनारम्यकम् । [भमाय: २] नदस्य चोचरं सोऽयं मुखस्य विवस्वेन बसचं पति मुखेन में वाचं वदवि तो पुरस्ताद्विपदानां शंसति तथा हास्य स्तोत्रियान- न्तहिता भवत्यात्मानं वस्त्वाऽथ सूददोहसं शंसति तो अरुण सूददोड्स इत्यत्रं वै सूददोहा अनेन वा मानि पाणि संहि- तानि भवन्त्ययो आपो वै सूददोह अद्भिर्वा इमानि पर्वाणि संहितानि भवन्त्ययो अमृतत्वं वै सूददोहा अमृतत्वमेव तदात्मन् धत्तेऽथ वै सूददोहा माहानस्यैतद्रूपं तद्यथा ह वै दारुणः श्लेष्व- श्लेषणं स्यात्परिचर्मण्यं वैवमेव सूददोहाः सर्वेषां वेदानां संश्ले. पिणी ॥१॥ अथैतानि शीर्षण्यानि शंसति तानि वै त्रीणि तृचानि भवन्ति प्राणि वा अस्य शीर्ण: कपालानि भवन्ति तान्येवेत संदधाति तानि त्रीणि पुनरेकैकं त्रेधा त्रेधा तानव ऋचो भवन्ति नव वे शिरसि प्राणास्तान्यकवन्ति भवन्ति तदेतस्याको रूपम् ॥ २ ॥ अयंत ग्रेवं शंसति ता वे तित्र ऋचो भवन्ति त्रीणि वा आसां ग्रीवाणां पर्वाणि भवन्ति तान्येवैताभिः संदधात्युष्णिगुत्तमा सोऽयं स्कन्धो विदलोऽध्यूल: (ह:)॥ ३ ॥ अर्थतामक्षा शंसति सा वै त्रिष्टुब्भवति तस्मादयमक्षः स्वदिष्ठ ऋष्वात इन्द्रः स्थविरस्य गहू पाहोरभिरूपाऽथ रयत- रस्य स्तोत्रियानुरूपो शंसति तयोरुतं ब्रामणमय पाय्या शंस. तीयं चे धाय्येयं हि सर्वेषु भूतेषु हिता सा वै दक्षिणे भागे धीयते तस्माइक्षिणं भागं पुंसः स्च्यधिशेतेऽथ रायंतरं प्रगाथ शंसति तस्योक्तं ब्राह्मणं य एक इधयश्चर्षणीनामिति सूक्तं तत्पच्छस्तस्य द्वितीयामुद्धृत्य विश्वो बन्यो अरिराजगामेति यैतस्य द्वितीया तामिह द्वितीयां करोति तदिमी पक्षी व्यतिषजत्य- विवाय तस्मादाभ्यां पक्षाभ्यां सर्वाणि कर्माणि समक्षुते ॥४॥ अथ तं महस्तकं संसति ता वे सिख ऋचो भवन्ति त्रीमिण वा अस्य पाणः पर्वाणि भवन्ति तान्येवैताभिः संदधात्यति- १ (६।५। ५)२ (४।६।१३) ३ (७।७।२०) ·[अव्यायः २] ऋग्वेदे शाापनारम्पकम् । 'उछन्दाः प्रथमा सोऽयपष्टस्तस्मादयनः सर्वा अहुम्लीः मस्येति दक्षिणतः पक्षो रायतरोऽय वा उत्तरतः पक्षो पाईत एतेनयोक्तामणस्तौ वा एतौ पक्षो बाहत्तरार्थतरौ चतुर्षिशी पतुर्विशति संवत्सरस्यार्धमासाः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्यै ॥ ५ ॥ अयैतानि चतुरुसराणि शंसति तदनूकं ता एकविंशति- ऊंचो भवन्त्येकविंशतिर्वा अस्यानूकस्य पर्वाणि भवन्ति तान्ये- बैताभिः संदधाति तानि वै सप्त तृचानि भवन्ति सप्त नै छन्दांसि सर्वेषामेव च्छन्दसामाप्त्यै तान्यर्कवन्ति भवन्ति सदेतस्यालो रूपम्॥६॥ अर्थता अशीती शंसति स्तोत्रियानेवैताभिरनुशंसति गायच्या गायत्रमौष्णिया च बाईत्या च वृहद्रयंतरे इयमेव दक्षिणं पार्ष गायत्री सव्यमौष्णिही मध्यं माईती मध्ये या इदमात्मनोऽयं धीयते त्रिष्टुमावन्तरेण त्रिष्टुम्नेविदी वैश्वामिच्यावर्कवत्यावभिरूपे विश्वामित्रो कोनदपश्यन्महद्वत्यो वृद्धवत्यः प्रतिपदो भवन्ति मह- दृदृद्धवन्महद्वन्महद्वद्ध्येतदहः ॥ ७ ॥ महाँ इन्द्रो य ओजसेत्येतया गायत्रीमशीति प्रतिपद्यते स्तोमवत्सस्य वावृधो इति महद्वत्या वृद्धवत्या महट्टद्धवन्महद्वन्म- 'हदद्ध्येतदहः ॥ ८॥ यौ इन्द्र भुज आभर इत्येतया बाईतीमशीति प्रतिपद्यते स्तोतारमिन्मघवनस्य वर्धयेति महद्वत्या वृद्धवत्या महदवन्म- हद्वन्महद्वद्ध्येतदहरयं ते अस्तु हर्यतः । आ मन्द्ररिन्द्र हरिभिरिति सूक्ते तयदेते अन्ततः शंसति संसिद्धाभिहतीभिरौष्णिही- 'मशीति समारोहाणीति ॥९॥ इन्द्रः सुतेषु सोमेष्वित्येतयौष्णिहीमशीति प्रतिपयते विदे वृधस्य दक्षसो महानि ष इति वृद्धवत्या महत्या वृदवन्महद- माध्येतदहस्ता वा एता अशीतयः संशस्ता सप्तविंशतिशता- १(५।८।९) २ (५।८।९) ३ (६।६। ३६) १ (६।६ । ३६ ) ५ (३ । ३ । ८) ६ (३ ॥ ३ ॥९) ७ (६।१।७)८ (६।१।७) ·ऋग्दे, भाडायनारण्यकम् । [भपायः २] न्यूचा संपयन्ते सप्त वै विंशतिशतानि संवत्सरस्याहोरात्रामा तदशीतिभिः संवत्सरस्याहोरात्राण्याप्नोति सामनिधन के गाय- श्रीरुष्णिहः संपादयन्ति चतुरक्षराण्यु हैके पुनराददते बाईत्या अशीत्या अशीतिचतुरक्षराण्युद्धरति काकुभेभ्यः प्रगायेभ्यश्चतुषि- शतिं चतरक्षराणि तानि चतु-शतं चतुरक्षराणि चतुःशते गाय- त्रीपदधाति तथा ता गायत्रीरुष्णिहः संपद्यन्ते नाऽऽद्रियेतात्रैव संपनमिन्द्रीय साम गायतेति तघदेतदन्ततः शंसति संसिद्धा- भिरुष्णिम्भिर्वशं समारोहाणीति ॥ १०॥ अथ वशं शंसत्युदरं वै वशस्तेन संसिद्धेनाऽऽनन्तर्य जिगमि- षेद्यदतः किंच बहिस्तित एव तच्छृपयति यदन्तरुदरे तस्माद् बडयो देवता बहूनि च्छन्दांसि वशे शस्यन्ते तस्मादिदं बहु विश्व- रूपमुदरेऽयमवधीयतेऽथैतौ विदूतावर्षचविय सूददोहसं सा तत एवोत्सृज्यतेऽत्र चतुर्विशतिकृत्वः शस्ता भवति ॥ ११ ॥ अर्थता द्विपदाः शंसति प्रतिष्ठानीयं वै छन्दो द्विपदाः प्रति- ष्ठित्या एव ॥ १२ ॥ अयैतदैन्द्रामं सूक्तं गायत्रीशंसं शंसति प्रतिष्ठे वा इन्द्रामी प्रतिष्ठित्या एव ॥ १३ ॥ अर्थतदावपनं शंसति प्रतिष्ठा वा आवपनं प्रतिष्ठित्या एवायो एतान्येव पुनरर्वाचीनि भवन्ति ॥ १४ ॥ अथैतमानुष्टुभं सामाम्नायं शंसति वाग्वा एतदहर्वागनुष्टुवा- च्येव तद्वाचं प्रतिष्ठापयति दिवं यय दिवं ययेति देवानेवतेन सूक्तेनति स प्रत्नथा कविध इति तृचमकंवत्तन समृद्धं गायत्र्यु- तमा तया समृदं शास इत्या महाँ असीति महन्महद्वद्ध्येतदहः ॥ १५॥ अर्थतं त्रिष्टुप्छतं शंसतीन्द्रस्यैवैतच्छन्दो यत्रिष्टुप्तदेनं स्वेन च्छ. न्दसा समर्धयति हैरण्यस्तूपीयं च यातऊतीयं च बाईतरायंतर. बृहद्रयंतरे हि पुरस्तात्कृते भवतः सजनीयं चाँध्वर्यवो भरते- न्द्राय सोमामिति च ताः सप्तविंशतिर्कचो भवन्ति सप्तविंशतिः १ (६।७।१ )२ (६ । ४ । ४२) ३ (८1८। १०) ४ (२।६। १३) ·[ अध्यायः २] ऋग्वेदे शाङ्गायनारण्यकम् । नक्षत्राणि तन्त्रक्षत्रियां विराजमाप्नोति विश्वामित्रस्य शंसेद्विधा मित्रो खेनदपश्यद्वामदेव्यस्य शंसेद्वामं तदेवानां वसिष्ठस्य शंसेद्वासिष्ठं ह्येतद्देवानां तत्र पुरस्तादुदुब्रह्मीयस्य पदानुषङ्गा- छंसति सर्वे वै कामा एतस्मिन्नन्तरुक्थे तद्यथा बजे पशूनवमृ- ज्यार्गलेषीके परिव्ययेदेवमेवैतैः पदानुषङ्गः सर्वान्कामानुभयतः परिगृह्याऽऽत्मन्धत्तेऽथो उदुब्रह्मीयस्यार्कवत्युत्तमा तदेतस्यालो रूपं त्रिः शस्तया परिदध्याति परिधायोक्थवीर्य जपत्यकाहिकं पूर्व प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्या एव माहावतिकमुत्तरं महद- सीवि महद्वन्महद्वद्ध्येतदहः ॥ १६॥ तदेतत्सकृच्छस्तायां सूददोहसि यावच्छस्त्रमुपसर्जन्यां सं. ख्यायमानायामृते तूष्णींशंसंबृहतीसहस्रं संपद्यते तस्या वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य पत्रिंशदक्षराणां सहस्राणि भवन्ति तावन्ति शतं संवत्सरस्याहानि भवन्ति तच्छतसंवत्सरस्याहान्याप्नोत्यनुष्टुप्संपन्न- मुहके वाग्वा एतदहर्वागनुष्टब्बाक्सर्वाणि भूतान्यथो वागिद सर्वमिति बृहतीसंपन्नमिति त्वेव स्थितं बाहतो वा एष य एष तपति तदेनं स्वेन च्छन्दसा समर्धयति त्रिरेवाऽऽह्वयते त्रयो वा इमे लोका इमा. नेव तल्लोकानाप्नोत्यकाहिकी याज्या प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्या एवाननुवषट्कृत एव मेवं ग्रथ्नन्ति सग्रहमेवायं तं प्राङपावरो- हति प्रत्यङ् प्रेवफलकमपोहति परामृशन्ग्रहं जपति यमिमं प्रजयं प्राजेस्तमन्वसानीति नेदस्मात्मजयादात्मानमपादधानीति वैश्वक- मणोऽतिग्राह्यः प्राजापत्यं वा एतदहः प्रजापतिर्विश्वकर्मा तदेनं स्वेन रूपेण समर्धयति तद्वैतदहरिन्द्रोऽङ्गिरसे प्रोवाचाङ्गिरा दीर्घतमसे तत उ ह दीर्घतमा दश पुरुषायुषाणि जिजीव तदप्येतदृषिराह दीर्घतमा मामतेयो जूजुर्वान्दशमे युग इति तदेत- दायुष्कामस्य शस्त्रमिति ह स्माऽऽह कौषीतकिस्तद्य एवं विद्वानेत. दहः शंसति सर्वमायुरस्मिल्लोक एत्याप्नोत्यमृतत्वमक्षतिं स्वर्गे लोके ॥ १७॥ १ (२ । ३ । १) २ ·ऋग्वेदे शाडायनारण्पकम् । [ अध्यायः२ तत्सवितुर्वृणीमह इति वैश्वदेवस्य प्रतिपवृणीमह इति महद्वती महदन्मद्ध्येतदहरद्या नो देव सवितरित्यनुचरो विश्वा बीमा निधीमहीति महदन्मद्ध्येतदहस्त देवस्य सवितुर्वाय महदिति सावित्रं महद्वन्महद्वद्ध्येतदहस्ते हि पौवापृथिवी विश्वशभुवेति घावापृथिवीयमुरुव्यचसा महिनी असश्चतेति महद्वन्महद्वद्ध्येतदहः किएँ श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन्नित्यार्भवं ननन्दिम चमसं यो महाकुल इति महद्वन्महद्वद्ध्येतदहरस्य वामस्य पलितस्य होतु. रिति सलिलं वैश्वदेवं सलिलं ह्येतद्देवानामैकाहिके निविदं दधाति प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्या एवैकाहिकं वैश्वानरीयं प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्या एव प्रयंज्यवो मरुतो भ्राजदृष्टय इति मारुतं बृहन्महान्त उर्विया विराजयति बृहद्वन्महद्वन्महद्वद्ध्येतदहलित्था त- द्वैपुपोऽधायि दशेतमिति जातवेदसीयं तस्यास्ताव्यमिः शिमीव- द्भिरकरित्यर्कपत्युत्तमा तदेतस्याह्नो रूपमित्यानिमारुतसूक्तानीत्ये- तस्याह्नः सूक्तानि तदग्निष्टोमः संतिष्ठते ब्रह्म वा अनिष्टोमो ब्रह्मैतदहर्ब्रह्मण्येव तद्ब्रह्म प्रतिष्ठापयन्ति तेऽमृतत्वमाप्नुवन्ति य एतदहरुपयन्ति य एतदहरुपयन्ति ॥ १८ ॥ इति शाखायनारण्यके द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः । १ (४।४।२५)२ (४।४।२५) ३ (४।४ । २६) ४ (३ । ८1 ४ ) ५ (२ । ३ । ३) ६ (२ । ३ । ३ ७ (२।३।४) (८)९ (४ । ३ । १७) १० (४ । ३ । १७) ११ (२।२।८) * अत्र शाकलसंहितायां वपुषे, इति णठः। १ ख. प. ब. इति कौषीतकिब्राह्मगे महावतं नाम द्वात्रिंशतमोऽध्यायः । महायत समाप्तम्।

·११ [अध्यायः ३] ऋग्वेदे शाडायनारण्यकम् । अथ तृतीयोऽध्यायः। ॐ चित्रो ह वै गाङ्ग्यायनिर्यक्ष्यमाण आरुणि वव्रे । स ह पुत्र श्वेतकेतुं प्रजिगाय याजयेति । तं हाभ्यागतं पप्रच्छ । गोत. मस्य पुत्रोऽस्ति । संवृतं लोके यस्मिन्मा धास्यस्यन्यतमो वाऽध्वा । तस्य मा लोके धास्यसीति । स होवाच । नाहमेतद्वेद । हन्ताऽऽचार्य पृच्छानीति । स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेतीति मा पाक्षीत्कथं प्रतिब्रवाणीति । स होवाचाहमप्येतन वेद । सदस्येव धयं स्वाध्यायमयीत्य हरामहे यन्नः परे सदस्ये ह्युमो गमिष्याव इति स ह समित्पाणिश्चित्रं गाङ्गयायानं प्रतिचक्रम उपयानीति तं होवाच ब्रह्माोऽसि गोतम यो न मानमुपागा एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति ॥ १॥ स होवाच ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायते तानपरपक्षेण प्रजनय- त्येतदै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यच्चन्द्रमास्तं यः प्रत्याहं तमति. सृजतेऽथ यो न प्रत्याह तमिह वृष्टिभूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा मत्स्यो वा शकुनि तिहो वा वराहो वा परश्वा वा शार्दूलो वा पुरुषो वाऽन्यो वा तेषु तेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविधं तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्विच- क्षणातवो रेत आभूतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्र्यावतस्तं मा पुसि कर्तर्येरयध्वं पुंसा का मातरि मा निपिञ्च स जायमानो द्वादश- त्रयोदशो मासो द्वादशत्रयोदशेन पित्राऽऽसं तद्विदे प्रतितद्विदेड- हं तन्म ऋतवो मृत्यव आभरध्वन् । तेन सत्येन तेन तपस ऋतु- रस्म्यातवोऽस्मि कोऽसि त्वमसीति तमतिसृजते ॥ २ ॥ स एतं देवयानं पन्थानमापयाग्निलोकमागच्छति स वायु- लोक से वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य पा एतस्य ब्रह्मलोकस्याऽऽरो हदो मुहूर्ता यष्टिहा विजरा नदी- ल्यो वृक्षः साल्लनुं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वार- गोपी विभुमित विचक्षणाऽऽसन्द्यमितीजाः पर्यङ्कः प्रिया च मानसीप्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यादायावयतो (न्ति) वैराजगा. न्यम्बाश्चाम्बायवीश्वाप्सरसोऽम्बया नद्यस्तमित्थंविदागच्छति तं १ स. स आदित्यलोकमित्यधिकम् । २ स. प. विभुः ।

·ऋग्वेदे शामयनारण्यकम् । [ अध्यायः ३] ब्रह्मा हाभिधावत मम यशसा विजरा वा अयं नदी प्रापन वा अयं जरयिष्यतीति ॥ ३॥ तं पञ्च शतान्यप्सरसां प्रतियन्ति शतफलहस्ताः शतमाञ्जन- हस्ताः शतं माल्यहस्ताः शतं वासोहस्ताः शतं चूर्णहस्तास्तं ब्रह्मालंकारेणालं कुर्वन्ति स ब्रह्मालंकारेणालंकृतो ब्रह्म विद्वा- न्ब्रह्माभिप्रति स आगच्छत्यारं हृदं तं मनसाऽप्यति तमित्वा संप्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्यष्टिहास्तेऽस्मादपद्र- वन्ति स आगच्छति विजरा नदी तां मनसैवाप्येति तत्सुकुत- दुष्कृते धुनुवाते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन्रथचक्रे पर्यवेक्षेतवमहोरात्रे पर्यवेक्षेतैव सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वंद्वानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्माभिप्रेति ॥ ४ ॥ स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति स आगच्छति साल्लजु संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति स आगच्छत्यपराजितमाय- तनं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छतीन्द्रप्रजापती द्वारगोपी ताव- स्मादपद्रवतः स आगच्छति विभुपमितं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दी बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वी पादौ श्येत- नौघसे चापरौ रूपौराजे अनूच्ये शाकररैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छत्यमितौजसं सं पर्यडू सप्राण. स्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वी पादौ श्रीवेरा चापरौ भद्र यज्ञा- याज्ञथे शीर्पण्ये बृहद्ररथंतरे अनूच्ये ऋचश्व सामानि च प्राचीना. तानानि यपि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथोऽपरश्च यः श्रीरुपबहणं तस्मिन्ब्रह्माऽऽस्ते तमित्यनित्पादनेवाग्र आरो- हति तं ब्रह्मा पृच्छति काऽसीति तं प्रतिब्रूयात् ॥ ५ ॥ ऋतुरस्मार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः संभूतो भार्यायै रेतः संवत्स- रस्य तेजोभूतस्य भूतस्याऽऽत्मा भूतस्य भूतस्य त्वमात्माऽसि यस्त्वमसि सोऽहमस्मि तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयाकि तद्यत्सत्यमिति यदन्यदेवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाश्च १ ख. अगछतील्पं । २ स. रसः । ३ ख. माचीमातानानि ·[ अध्यायः ३-४] ऋग्वेदे शाकायनारण्यकम् । १३ प्राणाश्च तप्तं तदेकया वाचाऽभिव्याहियते सत्यमित्येतावादिदं सर्वमिदं सर्वमस्मीत्येवैनं तदाह तदेतदृक्श्लोकेनाभ्युक्तम् ॥६॥ यजूदरः सामशिरा असावृमूर्तिरव्ययः। स ब्रह्मति विज्ञेय ऋषिब्रह्ममयो महानिति ॥ तमाह केन मे पौंस्नानि नामान्यानो- पीति प्राणेनेति ब्रूयात्केन नपुंसकानीति मनसेति केन स्त्री- नामानीति वाचेति केन गन्धानिति घ्राणेनेति केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनानरसानिति जिह्वयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिनि केन सुखदःखे इति शरीरेणेति केनाऽऽनन्दं रति प्रजामित्युपस्येनेति केनेत्या इति पादाभ्या- मिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयैवेति ब्रूयात्तमाह यो वै खलु मे लोकोऽयं तेऽसाविति सा या ब्रह्मणो जितिर्या व्यष्टिस्तां जिति जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ॥ ७॥ इति शाखायनारण्यके तृतीयोऽध्यायः समाप्तः । अथ चतुर्थोऽध्यायः। ॐ प्राणो ब्रह्मति ह स्माऽऽह कौपीतकिस्तस्यैतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं चक्षुर्गोप्त श्रोत्रं संश्रावयितृ वाक्परिवेष्ट्री स यो ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वेद दूतवान्भवति यश्चक्षुर्गोम गोप्नुमान्भवति यः श्रोत्रं संश्रावयित संश्रावयितृमान्भ- वति यो वाचं परिवेष्ट परिवेष्टमान्भवति तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एता देवता अयाचमानाय बलिं हरन्त्येवं हैवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव चलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन याचदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतोऽदत्तमश्नी- यामिति त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ये पुरस्तात्पत्याचक्षीरन्नेष धर्मों याचितो भवत्यमदास्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ १॥ 'प्राणो ब्रह्मति ह स्माऽऽह पैङ्ग यस्तस्य वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताचक्षुरारुन्धते चक्षुः परस्ताच्छोत्रमारुन्धते श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धते मनः परस्तात्माण आरुन्धते तस्मै १ प. प्रथमोऽध्यायः।

·ऋग्वेदे शाडायनारण्यकम् । [ अध्यायः १] चा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एता देवता अयाचमानाय बलि हरन्त्येवं हैवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्बो. पविशेबाहमतोऽदत्तमश्नीयामिति त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ये पुरस्ता. त्पत्याचक्षीरभेष धर्मों याचितो भवत्यनदास्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥ २ ॥ अथात एकधनावरोधनं य एकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्र एतेपामेकस्मिन्पर्व- ण्यग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्वाच्य स्रवेणाऽऽज्याहुतीर्जुहोति। वाङ् नाम देवतावरोधिनी सा भेऽमुष्मा- दिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहा प्राणो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमु- मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहा चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहा श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्थ्यात्तस्यै स्वाहा प्रज्ञा नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघायाऽऽ- ज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्यार्थ ब्रूयाहूतं वा पहिणुयाल्लभते हैव ॥ ३॥ अथातो दैवस्मरो यस्य पियो बुभूषेद्यस्यै वा येषां वा यासां वैतेषामेवैकस्मिन्पर्वण्येतयैवाऽऽस्तता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । प्राणं ते मार्च जुहोम्यसौ स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यतो स्वाहा । श्रोत्रं ते मयि जुहो- म्यसौ स्वाहा । मनस्ते माय जुहोम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञा ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रमिघायाऽऽज्यलेपेनाङ्गान्यनु. विमृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्य संस्पर्श जिगमिषेदभिवाताद्वा तिष्ठे- संभाषमाणः प्रियो हेव भवति स्मरन्ते हैवास्य ॥ ४॥ अयातः संयमनं प्रोतर्दनमान्तरमाग्निहोत्रमित्याचक्षते यावदै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति पाणं तदा वाचि जुहोति यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति बाचं तदा माणे १ भ. स. प्रातर्दशन.

·[अध्यायः १] ऋग्वेदे शाकायनारण्यकम् । जुहोत्येते अनन्ते अमृते आहुती जाग्रच्च स्वपंच संततं जुहोत्यथ या अन्या आदुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि भवन्ति तद्ध स्मै- तत्पूर्वे विद्वांसोऽग्रिहोत्रं न जुहवांचक्रुः॥ ५ ॥ उक्थं ब्रह्मेति ह स्माऽऽह शुष्कभृङ्गारस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्ठयायाभ्यय॑न्ते तयजुरित्युपासीन सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्ठयाय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्ठयाय संनमन्ते तच्छ्रीरित्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छ्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्त्रितममिति शस्त्रेषु भवत्येवं हैव स सर्वेषु भूतेषु श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति य एवं वेद । तदेतदष्टिकं कर्म यमात्मानमध्वर्युः संस्करोति सस्मि- न्यजुर्मयं प्रवयति यजुर्मय ऋङ्मयं होत ऋङ्मये साममय- मुद्गाता [साममये ] स एष त्रय्यै विद्याया आत्मैप उ एवैतदिन्द्र- स्याऽऽत्मा भवति य एवं वेद ॥ ६॥ अथातः सर्वजितः कौपीतकेवीण्युपासनानि भवन्ति सर्वजिद्ध स्म कौषीतकिरुयन्तमादित्यमुपतिष्ठते यज्ञोपवीतं धृत्वोदकमा. नीय त्रिः प्रसिच्योदकपात्रं वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृधीत्येतयै- वाऽऽता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं म उद्धीत्येतयैवाऽऽ- वृताऽस्तं यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संदृधीति तद्यदहोरात्रा- भ्यां पापं करोति सं तदृते तथो एवैवं विद्वानेतयैवाऽऽवृताऽऽदि- त्यमुपतिष्ठते यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तदृते ।। ७ ॥ अथ मासि मास्यमावास्यायां वृत्तायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्य. मानमुपतिष्ठतैतयैवाऽऽवृता हरिततृगे वा प्रत्यस्य यन्मे सुसमि- वृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितं मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं माऽहं पुत्र्य- यघं रुदमिति न ह्यस्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रतीति जातपुत्रस्याथानात- पुत्रस्याऽऽप्यायस्व समेतु ते संते पैयांसि समुयन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र ऋचो जपित्वा माऽस्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा योऽस्मान्दृष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययस्वेत्यैन्द्रीमावृतमावर्त आदित्य- स्याऽऽकृतमन्वावर्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥ ८ ॥ १ (१।६।२२ ॥ ६।८।२२) २ (१।६।२२) ·ऋग्वेदे शाडायनारण्यकम् । [अध्यायः ४] अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेततयैवाऽऽ. वृता सोमो राजाऽसि विचक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽसि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोऽसि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुर्वनिष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वै...पञ्चमुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि. तेन मुखेन मामन्नादं कुरु माऽस्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरपक्षेष्ठा योऽस्मा- न्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन. प्रजया पशुभिरपक्षीयस्वति देवीमावृतमावर्त आदित्यस्याऽऽकृतमन्वावर्त इति दक्षिणं बाहुम- न्वावर्तते ॥ ९ ॥ अथ संवेश्य जायायै हृदयमभिमशेद्यत्ते सुशीमे हृदयं श्रितमन्तः प्रजापतौ तेनामृतत्वस्येशाने मा त्वं पुत्र्यमघं निगा इति न ह्यस्याः पूर्वाः प्रजाः प्रतीति ॥ १० ॥ अथ प्रोष्याऽऽयन्पुत्रस्य मूर्धानमभिजिप्रेत् । अङ्गादङ्गात्संभ- वसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामाऽसि स जीव शरदः शतमिति नामास्य दधात्यश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । वेदो वै पुत्रनामाऽसि स जीव शरदः शतमिति नामास्य गृह्णा- त्यथैनत्परिगृह्णाति येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णात्तदरिष्टथै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसावित्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मे प्रयन्धि मघवन्नृजीषिनितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा भेत्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुपो जीवस्त्र पुत्र ते नाम्ना मूर्धानम- भिजिघ्रामीति त्रिरस्य मूर्धानमभिजिघ्रद्वां त्वां हिंकारेणाभिहिं. करोमीति त्रिरस्य मूर्धानमभिहिं कुर्यात् ॥ ११ ॥ अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निवलत्यथैत- म्रियते यन्न ज्वलति तस्याऽऽदित्यमेव तेजो गच्छति वायु प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते १ ( ३ । २ । २० )२ (२ । ६ । २७) ·१७ [भध्यायः ४] ऋग्वेदे शालयनारण्यकम् । यचन्द्रमा दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यम दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युद्वियोततेऽथैतन्मियते यम विद्योतते तस्या दिश एव तेजो गच्छति वायु प्राणस्ता बा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायो मृत्वाऽअमृच्छन्ते तस्मादेव पुनरुदीरत इत्यधिदेवतमथाध्यात्मम् ।। १२॥ एतदै ब्रह्म दीप्यते यदाचा वदत्यथैतम्रियते यम वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यञ्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं माण एतदै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण भृणोत्यथैत- म्रियते यत्र शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राणं माण एतदै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यत्र ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो मच्छति प्राणं प्राणस्ता बा एताः सर्वा देवताः माणमेव प्रविश्य माणे मृत्वाऽममृच्छन्ते सस्मादेव पुनरु- दीरते तद्यदिह वा एवं विद्वांसमुभी पर्वतापभिप्रवर्तेयातां दक्षिण. श्रोचरश्च तुस्तूर्षमाणौ न हैनं सृण्वीयातामथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं वष्टि त एवैनं परिनियन्ते ॥ १३ ॥ अथातो निःश्रेयसादानमेता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवद- माना अस्माच्छरीरादुचक्रमुस्तद्वाङ् पपात शुष्कं दारुभूतं शि. श्येऽथैनद्वाक्मविवेश तद्वाचावदच्छिश्य एवार्थनच्चक्षुः प्रविवेश त. द्वायाऽवदच्चक्षुषाऽपश्यच्छिश्य एवाथैनच्छोत्रं प्रविवेश तदाचाव- दचक्षुषाऽपश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वच्छिश्य एवाथैतन्मनः प्रविवेश तद्वाचा- वदच्चक्षुषाऽपश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसाऽध्यायच्छिश्य एवाथैनत्माणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ता वा एताः सर्वा देवताः पाणे नि:- श्रेयसं विदित्वा प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसंभूय सहैवतैः सर्वैरस्मा. च्छंरीरादुच्चक्रमुस्ते वायुप्रतिष्ठा आकाशात्मानः स्वरीयुस्तथो एवैवं विद्वान्माणे निःश्रेयसं विदित्वा माणमेव प्रज्ञात्मानमभिसंभूय सहैवैतः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुमतिष्ठ आकाशा- त्मा स्वरेति स तद्गच्छति यत्रैते देवास्तत्माप्य यदमृता देवास्तद- मृतो भवति य एवं वेद ॥ १४ ॥ अथातः पितापुत्रीयं संमदानमिति चाऽचलते पिता पुत्रं प्रेय. बाह्नयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्यानिमुप स्माऽऽधायोदकम्भं सपा ३ ·१८ ऋग्वेदे शाहयनारण्यकम् । [ अध्याय: ५] प्रमुपनिधायाहतेन वाससा संप्रच्छन्नः पिता शेत एत्य पुत्र उप. रिष्टादभिनिपद्यत इन्द्रियैरिन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वाऽस्मा आसी. नायाभिमुखायैव संप्रदध्यादयास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं मयि दध इति पुत्रश्चक्षुर्मे त्वयि दधा- नीति पिता चक्षुस्ते माये दध इति पुत्रः श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रोऽबरसान्मे त्वयि दधानीति पिताऽन्नरसांस्त माय दध इति पुत्रः कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्र आनन्दं रतिं प्रजाति मे त्वयि दधानीति पिताऽऽनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्र इत्यां मे त्वयि दधानीति पितेत्यां ते मयि दध इति पुत्रो मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः प्रज्ञा मे त्वयि दधानीति पिता प्रज्ञा ते मयि दध इति पुत्रो या वा उपाभिगदः स्यात्समासेनैव ब्रूया- माणान्मे त्वयि दधानीति पिता प्राणांस्ते मयि दध इति पुत्रोऽथ दक्षिणादुपनिष्क्रामति तं पिताऽनुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसं कीर्तिस्त्वा जुपतामित्यथेतरः सव्यमन्वंसमभ्यवेक्षते पाणिनाऽ- न्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गाल्लोकान्कामानाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यधु वै प्रेयात्त- थैवैनं समापयेयुर्यथा समापयितव्यो भवति यथा समापयितव्यो भवति ॥ १५ ॥ इति शाखायनारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः। * प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन वरं वृणीष्वेति स होवाच प्रतर्दनस्त्वमेव वृणीष्व यं वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्यवरो वै किल मेति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय सत्यं होन्द्रस्तं हेन्द्र उवाच मामेव विजानीयेतदेवाहं मनुष्याय हिततमं १ स. प. 'वेक्षेत पा° । २ प. के द्वितीयोऽध्यायः ।

·१९ [ अध्यायः ५] ऋग्वेदे शालयनारण्यकम् । मन्ये यो मां विजानीयात्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनदरुर्मुखान्यतीन्सा. लाकेभ्यः प्रायच्छन्बतीः संघा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयोम- नृणमहमन्तरिक्षे पोलामान्पृथिव्या कालखञ्जांस्तस्य मे तत्र न लोमचनामीयत स यो मां वेद न ह वै तस्य केन च कर्मणा लोको मीयते न स्सेयेन न भ्रूणहत्यया न मातृवधेन न पितृव- धेन नास्य पापंचन चक्रुषो मुखानीले वेतीति ॥ १ ॥ स होवाच माणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्स्वाऽऽयुः पाणः प्राणो वा आयुर्यावद्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः प्राणेन ह्येवास्मॅिल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति प्रज्ञया सत्यं संकल्पं स यो मामायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिँल्लोक ए-याऽऽप्नोत्यमृतत्वम- क्षितिं स्वर्ग लोके तटैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति नहि कश्चन शक्नुयात्तद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षषा रूपं श्रोत्रेण शब्द मनसा ध्यातमेकभूयं वै प्राणा भूत्वैकैकमेतानि सर्वाणि प्रज्ञाप- यन्तीति वाचं वदन्तीं सर्वे प्राणा अनुवदन्ति चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनु- माणन्त्येवमु हैतदिति हेन्द्र उवाचास्ति त्वेव प्राणानां निःश्रेयसा- दानमिति ॥ २ ॥ जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्ति पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिम इत्येवं हि पश्याम इत्यथ खल प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्मोत्थाप- यति तस्मादेतदेवोक्यमुपासीतेति सैषा प्राणे सर्वाप्तियों वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणस्तस्यैषैव दृष्टिरेतद्विज्ञानं यत्रतत्पु. रुषः सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्माण एवैकथा भवति तदेनं वाक् सर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्योति मनः सानैः सहाप्योति स यदा प्रतिबुध्यते ययाऽमेज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेर. अवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो १ ख. प. यानन ।

·ऋग्वेदे भाडायनारण्यकम् । [ अध्यायः ५] देवा देवेभ्यो लोकाः स एष प्राण एक प्रहात्मेदं शरीरं परि. गृलोत्थापयति तस्मादेतदेवोक्थमुपासीतेति सैषा माणे सर्वातियों वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणस्तस्यैषैव सिदिरेतद्विज्ञानं यत्रतत्पुरुष ? मरिष्यत्राबल्यमेत्य संमोहमेति तमाहुरुदक्रमी- च्चित्रं न शृणोति न पश्यति न वाचा वदति न ध्यायत्यया. स्मिन्माण एवैकया भवति तदेनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्यति चक्षुः सर्वे रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यानः सहाप्येति स गदाऽस्माच्छरीरादुत्क्रामति सहै- वैतैः सर्वैरुत्क्रामति ॥ ३ ॥ वागेवास्मिन्सर्वाणि नामान्यभिविसृज्यन्ते वाचा सर्वाणि नामान्यामोति प्राण एवास्मिन्सर्वे गन्धा अभिविसृज्यन्ते प्राणेन सर्वानगन्धानामोति चक्षुरेवास्मिन्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृज्यन्ते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्यामोति श्रोत्रमेवास्मिन्सर्वे शब्दा अभिक्सि- ज्यन्ते श्रोत्रेण सर्वाञ्छब्दानामोति मन एवास्मिन्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृज्यन्ते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सह घेतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतोऽथ यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्तीति तद्वयाख्यास्यामः ॥ ४ ॥ बागेवास्था एकमङ्गमुळं तस्यै नाम परस्तात्मतिविहिता भूतमात्रा प्राण एवास्या एकमङ्गमुळं तस्य गन्धः परस्तात्पति- विहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमगन्मुळं तस्य रूपं परस्ता- लतिविहिता धूतयात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गन्मुदूळ तस्य चन्दः परस्तात्मतिविहिता भूतमात्रा जिवास्या एकमङ्गमुळं तस्या अन्नरसः परस्तात्मतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्ग- मुहळं तयोः कर्म परस्तात्मतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमदूळं तस्य सुखदुःखे परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रोपस्थ एवास्था एकमङ्गमुळं तस्याऽऽनन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्मति- विहिता भूतमात्रा पादा। एचास्या एकमङ्गमुळं तयोरित्या परस्तात्मतिविहिता भूतमात्रा मन एवास्या एकमङ्गमुळं तस्य धीः कामाः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा ॥ ५॥ प्रजया वाचं समारुख वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्रजया ·२१ मनः [ अध्यायः ५] ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । पाणं समारुख प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुत चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिवां समारुह्य जिलया सर्वानब रसानाप्नोति प्रज्ञया हस्ती समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्मा- ण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण मुखदुःखे आप्नोति प्रायोपस्थं समारुह्योपस्थेनाऽऽनन्दं रति प्रजातिमाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञया समारुह्य मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति ॥ ६ ॥ न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभू- दित्याह नाहमेतमाम माज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिष- मिति नहि प्रज्ञापेतं चल रूपं किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभू- दित्याह नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेता जिह्वाऽनरसं कंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदि. त्याह नाहमेतममरसं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ हस्तौ कर्म किंचन प्रज्ञपयेतामन्यत्र नौ मनोऽभूदित्याहतुर्नाऽऽवामेतत्कर्म प्राज्ञासिष्वेति नहि प्रज्ञापेतं शरीरं न सुखं न दुःखं किंचन प्रज्ञप- येदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं न सुखं न दुःखं प्राज्ञासिष. मिति नहि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं न रतिं न प्रजाति कांचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमानन्दं न रतिं न प्रजाति प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतो पादावित्यां कांचन प्रज्ञपयेता. मन्यत्र नौ मनोऽभूदित्याहतुर्नाऽऽवामेतामित्यां प्राज्ञासिष्वेति नहि प्रज्ञापेता धीः काचन सिध्येन प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत ॥ ७॥ न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत द्रष्टारं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञा. सीत श्रोतारं विद्यामानरसं विजिज्ञासीताबरसस्य विज्ञातारं विद्यान कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिला- सीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नाऽऽनन्दं न रतिं न प्रजाति ·२२ ऋग्वेदे शाडायनारण्यकम् । [ अध्यायः ६] विजिज्ञासीताऽऽनन्दस्य रतेः प्रजातर्विज्ञातारं विद्यानेत्यां विजि- ज्ञासीतैतारं विद्यान मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात्ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रझं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यदि भूतमात्रा न स्युन प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूत- मात्राः म्युन ह्यन्यतरतो रूपं किंचन सिध्येनो एतन्नाना त- धथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूत- मात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽपिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्माऽनन्तोऽजरोऽमृतो न साधुना कर्मणा भूयान्भवति नो एवासाधुना कनीयानेष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उभिनीषत एष उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषत एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष लोकेशः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ।। ८॥ इति शाखायनारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ अथ षष्ठोऽध्यायः। ॐ अथ ह वै गार्यो बालाकिरनूचानः संस्पृष्ट आस सोऽ- बसदुर्शानरेषु. स वसन्मत्स्येषु कुरुपश्चालेषु काशिविदेहेष्विति सहाजातशत्रु काश्यमानज्योवाच ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाचा- जातशत्रुः सहस्रं दमित इत्येतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति ॥१॥ मादित्ये बृहच्चन्द्रमस्य विद्युति सत्यं स्तनयित्नौ शब्दो यायाविन्द्रो वैकुण्ठ आकाशे पूर्णमनौ विषासहिरित्यप्सु तेज इत्यधिदैवतमथाध्यात्ममादर्श प्रतिरूपश्छायायां द्वितीयः प्रति- श्रुत्कायामसुरिति शब्दे मृत्युः स्वमे यमः शरीरे प्रजापतिर्दक्षि- णेऽक्षिणि वाचः सव्येऽक्षिणि सत्यस्य ॥२॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति ॥ ३ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा अन्नस्याऽऽत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽन्नस्याऽऽत्मा भवति ।।४।।

·२३
[अध्यायः ६] ऋग्वेदे साहायनारण्यकम् ।
स होवाच बालाकिर्य एवष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति
तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः सत्यस्याऽऽत्मति
वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सत्यस्याऽऽत्मा
भवति ॥ ५॥
स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास
इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः शब्दस्याऽऽत्मति
वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्याऽऽत्मा
भवति ॥ ६॥
स होवाच बालाकिर्य एष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति
तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता
सेनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते जिष्णुई वा अप-
राजिष्णुरन्यतस्त्यजापी भवति ॥ ७॥
स होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास
इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मति
वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभि.
यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ८ ॥
स होवाच बालाकिर्य एवैपोऽग्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अह.
मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिह वा अन्येषु
भवति ॥९॥
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽप्सु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठास्तेजस आत्मेति वा अहमे-
तमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस आत्मा भवतीत्यधिदैवत-
मयाध्यात्मम् ॥ १०॥
स होवाच बालाकिर्थ एवैष आदर्श पुरुषस्तमेवाहमुपास
इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति
वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य
प्रजायामाजायते नामतिरूपः ॥ ११ ॥

·ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । [ अध्याय: ६] स होवाच चालाकिर्य एवैष च्छायायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्विती- यान् द्वितीयवान्हि भवति ॥ १२ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपा- स इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते न पुरा कालात्संमोह- मेति ॥ १३॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेत- मुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते न पुरा कालात्तीति॥ १४ ॥ स होवाच बालाकिर्येनैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्न्यया चरति तमेवा- हमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादायष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्व हास्मा इदं श्रेष्ठयाय यम्यते ॥१५॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शरीरे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अह- मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशु. भिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।। १६ ।। स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेऽक्षिणि पुरुषस्तमेवाहमु- पास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा वाच आत्माऽ- रात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेव- मुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ।। १७ ॥ सोवाच घालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षिणि पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः सत्यस्याऽऽत्या विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेवमुपास इति स यो हैत- मेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्या भवति ।। १८ ॥

·२५ [ मध्यायः ६] ऋग्वेदे शाकायनारण्यकम् । तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावनु बा. लाका ३ इत्येतावदिति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मुषा खलु मा संवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति यो वै बा- लाक एतेषां पुरुषाणां कता यस्य चैतत्कर्म स वै वोदितव्यस्तत उ ह बालाकिः समिन्पाणिः प्रतिचक्रम उपायानीति तं होवाचा. जातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेतन्मन्ये यक्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयते हि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवबाज तो ह सुप्तं पुरुषमाजग्मतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे बृहत्पाण्डरवासः सोमराजनिति स उ ह शिश्य एव तत उ हैनं यष्टया विचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः कष एतद्धालाके पुरुषोऽशयिष्ट क चैतदभूत्कुत एतदागादिति तत उ ह बालाकिन विजज्ञे तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्वालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्र- तदभूयत एतदाऽगादिति हिता नाम पुरुषस्य नाड्यो हृदयात्पु- रीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सहस्रथा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्न्यस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहि. तस्य च तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वमंन कंचन पश्यति॥१९॥ अथास्मिन्माण एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्यति चक्षुः सबै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वेः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वातैः सहाप्येति स यदा भतिबुध्यते यथाऽग्नेचलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मानमनुपविष्ट आ लोमभ्य आ नखे. भ्यस्तद्यथा क्षुरः क्षुरधाने वोपहितो विश्वंभरो वा विश्वभरकुलाय एवमेवैष प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मानमनुपविष्ट आ लोमभ्य आ नखे- भ्यस्तमेतमात्मानमेत आत्मानोऽन्ववस्यन्ते यथा श्रेष्ठिनं स्वास्त. यथा श्रेष्ठी स्वभुते यथा वा स्वाः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्त्येवभेवैष प्रज्ञा- स्मैतैरात्मभिर्भुङ्क एवमेवैत आत्मान एतमात्मानं भुञ्जन्ति स यावद्ध का इन्द्र एतमात्मानं न विजझे तावदेनममुरा अभिवभूवुः स यदा विजज्ञेऽथ हत्वाऽसुरान्विजित्य सर्वेषां च देवानां श्रेष्ठयं १ ख. स्वाः स्वः ।

·२६ ऋग्वेदै शाडायनारण्यकम् । [अध्यायः ७] स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्यंत्तथो एवैवं विद्वान्सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां च भूतानां श्रेष्ठथं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥ २०॥ इति शाखायनारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ अथ सप्तमोऽध्यायः । ॐ ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तार- मवत्ववतु मामवतु वक्तारं मयि भर्गों मयि महो वाओ मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्टितमाविराविमर्याभूर्वेद सामत्सा. णीतं मा मा हिंसीरनेनाधीतनाहोरात्रांत्संवसाम्यग्न इळा नम इळा नम ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भयो भन्त्रपतिभ्यो नमोऽस्तु देवेभ्यः शिवा नः शंतमा भव सुमृळीका सरस्वती मा ते व्योम संदृ- श्यहन्धं मन इपिरं चक्षुः सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हिंसीः ॥ १॥ अथातः संहिताया उपनिषत्पृथिवी पूर्वरूपं द्यौरुत्तररूपं वायुः संहितेति शॉरवीरो माण्डूकेय आकाशः संहितेत्यस्य माक्षव्या वेदयाचक्रे सहापरिवृतो मेने न मेऽस्य पुत्रेण समगादिति परिवृतो मन इत्यागस्त्यः समानं यत्र पितुश्च पुत्रस्य च वाय थाऽऽकाशश्वेत्यधिदैवतमथाध्यात्मं वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं प्राणः संहितेति शौरवीरो माण्डूकेयोऽथ ह स्पास्य पुत्र आह दीर्घो मनसा वा अग्रे कीर्तयति तद्वाचा वदति तस्मान्मन एव पूर्वरूपं वागुत्तररूपं मनो वाक् प्राणस्त्वेव संहित इति स एषोऽश्व- रथः प्रष्टिवाहनो मनो वाक प्राणः संहितः स्वर्ग लोकं गमयति स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्म- वर्चसेन स्वर्गेण लोरेन सर्वमायुरेतीति नु माण्डूकेयानाम् ॥२॥ शॉकल्यस्य पृथिव्याग्निः पृथिवी वागनुव्याहारः स यदि निर्भुजः खलु वैव यं मध्यमां वाक् प्राणेन माता जाया प्रज्ञा वाग्व॒हद्दविर्वाचि सर्वमुत्तमम् ॥ ३ ॥ १ ख. र्मय्याभू । २ क. सारिणः । ३ घ. मन्त्रपतिः । ४ य. सहापि परिवृतो । ५ क. अथ शाकल्यस्य । अबकः खण्डः कीथपुम्त के नास्ति । पाठभेद-वेनाधोभागे स्वीकृतः । ६ प. बृहददिति ।

·२७ [ भभ्यायः ७] ऋग्वेदे शाकायनारण्यकम् । अथ शाकल्यस्य पृथिवी पूर्वरूपं चौरुत्तररूपं वायुः संहिता वृष्टिः संधिः पर्जन्यः संधाता तदुतापि यत्रतगलवदनुगृह्णन्महा- मेघा वृष्टिं वर्षन्ति द्यावापृथिव्यो समधातामित्यधिदैवतमथाध्यात्म पुरुषोऽयं सर्वमाण्डं द्वे विदले भवतस्तत्रेदमेव पूर्वरूपमिदमुत्तररूपं तत्रीयमन्तरेणाऽऽकाशो यथा सौ द्यावापृथिव्योरन्तरेणाऽऽका- शस्तस्मिन्नेतस्मिन्नाकाशे प्राण आयत्तो भवति यथाऽमुष्मिना- काशे वायुरायत्तो भवति यथाऽमूनि त्रीणि ज्योतींप्येवमिमानि पुरुषे त्रीणि ज्योतीपि यथाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुर्यथाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयं यथाऽय- मग्निः पृथिव्यामेवमिदमुपस्थे रेत एवमिव ह स्म सर्वत आत्मान- मनुविधायाऽऽहेदमेव पूर्वरूपमिदमुत्तररूपं मनो वाक् प्रा- णस्त्वेव संहित इति स एषोऽश्वरथः प्रष्टिवाहनो मनो वाक् प्राणः संहितः स्वर्ग लोकं गमयति स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशभियंशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमा- युरोति ॥ ४ ॥ पृथिवी पूर्वरूपं द्यौरुत्तररूपं वायुः संहिता दिशः संधिरादित्यः संधातेति वैश्वामित्र इत्यधिदेवतमथाध्यात्म वाक्पूर्वरूपं मन उत्तररूपं प्राणः संहिता श्रोत्र संधिश्चक्षुः संधाता स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ५ ॥ अग्निः पूर्वरूपं चन्द्रमा उत्तररूपं विद्युत्संहितेति सूर्यदेवत इत्यपिदैवतमथाध्यात्म वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं सत्यं संहिता स य एवमेतां संहितां वद संधीयते प्रजया पशुनियशसा ब्रह्म- वर्षसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ६ ॥ पृथिवी पूर्वरूपं धोरुत्तररू काल: संदिनति राथेय इत्यधिदै. वतमथाध्यात्म वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपमात्मा संहिता स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशमा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।। ७ ।। वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं विद्या संहितेति पौष्करसादिः स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्च. सेन म्बर्गेण लोकेन सर्वमायुरोति ।। ८ ॥ १ क. मेवो वृष्टिं वति । २. ब. यशवायं । - ·36 ऋग्वेदे शामयनारण्यकम् । [ अध्यायः ७] अथातोऽनुव्याहाराः माणो वंश इति विद्यात्स य एनं पाणं पंशं ब्रुवन्परमुपवदेच्छक्नुवन्कश्चिच्चेन्मन्येत प्राणं वंशं समधाः पाणं वंशं समधित्सितुं न शक्रोपीयोत्थ माणस्त्वा वंशो हास्य- सीत्येनं ब्रूयादध चेदशक्नुवन्मन्येत प्राणं वंशं समधित्सीस्तन्ना- शकः संघातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येवैनं ब्रूयाद्यौनुकथाच ब्रुवन्धाऽब्रुवन्वा ब्रूगादभ्याशमेव यत्तथा स्यान्न त्वेवान्यत्कुशला- ड्राह्मणं ब्रूयादतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयान्नातिद्युम्नेन च ब्राह्मणं श्रूयाअमोऽस्तु ब्राह्मणेभ्य इति शौरवीरो माण्डूकेयः ॥९॥ स यदि प्राणं वंशं वन्न परमुपवदेच्छक्नुवन्तं चेन्मन्येत प्राणं बंशं समधित्सिषं प्राणं वंशं समधित्सितुं न शक्रोषीत्यात्थ प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयादथ चेदशक्नुवन्तं मन्येत माणं वंशं समधित्सीस्तनाशकः संघातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येवैनं श्रूयाद्यथानुकथाच ब्रुवन्तं वाऽब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्याशमेव यत्तथा स्यान त्वेवान्यत्कुशलाहाह्मणं ब्रूयादतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूया. मातिधुम्नेन च ब्राह्मणं ब्रूयाममोऽस्तु ब्राह्मणेभ्य इति शौर- पीरो माण्डुकेयः ॥१०॥ अथातो निर्भुजप्रबादाः पृथिव्यायतनं निर्भुज दिवायतनं प्रतृण्णमन्तरिक्षायतनमुभयमन्तरेण स य एनं निर्भुजं ब्रुवन्पर- मुपवदेत्पृथिवीं देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूया. दथ यदि प्रतृण्णं ब्रुवन्परमुपवदेदिवं देवतामारो द्यौस्त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्युभयमन्तरेण ब्रुवन्परमुपवदेदन्तरिक्षं देवतामारोऽन्तरिक्षं त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयाद्यद्धि संधि विवर्त- यति तन्निभंजस्य रूपमथ यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति तत्प्रत- ण्णस्याग्र उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्याप्तं भवत्यन्नाद्यकामो निर्भुज ध्यात्स्वर्गकामः प्रतृण्णमुभयकाम उभयमन्तरेण स य एनं निभुज ब्रुवन्परमुपवदेदच्योष्ठा अवराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयादथ यदि प्रतृण्णं त्रुवन्परमुपवदेदच्योष्ठा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्ये. वैनं ब्रूयाद्यस्त्वेवोभयमन्तरेणाह तस्य नास्त्यपवादो यथानुकथाच ब्रुवन्वाऽब्रवन्वा ब्रूयादभ्याशमेव यत्तथा स्यान्न वेवान्यत्कुशला. १ "त्सितं न । २ क. 'त्याह प्रा । ३ क. धानुक । ४ अ. ब. मुजाः । ५ ख. पवनं । ६ मन्ति त।

·[ अध्यायः ७] ऋग्वेदे शाल्मायनारण्यकम् । द्वात्मणं ब्रूयादतिद्युम्न एव ब्राह्मणं बयानातिद्युम्नेन च ब्राह्मणं ब्रूयान्नमोऽस्तु ब्राह्मणेभ्य इति शौरवीरो माण्डू- केयः॥ ११ ॥ अथ खल्वाहुनिर्भुजवक्त्राः पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपमुत्तरमुत्तररूपं यकारवकारावन्तरेण सा संहितेति स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १२ ॥ अथ वै वयं ब्रूमो निर्भुजवक्त्राः स्म इति ह स्माऽऽह हस्त्रो माण्डूकेयः पू मेवाक्षरं एसियालगत्तररूपं तद्याऽसौ मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण येन सी विवर्तयति येन मात्रामात्र विभजति येन स्वरात्स्वरं विज्ञापयति सा संहितेति स य एव- मेतां संहितां वेद संघीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्षसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १३ ।। अथ ह स्मास्य पुत्र आह मध्यमः मातियोधी पुत्रो मगध- बासी पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपमुत्तरमुत्तररूपं तद्याऽसौ संधिविज्ञापनी साम तद्भवति सामैवाई संहिता मन्य इति तदेतदृचाऽभ्युदितं मा नस्तेनेभ्यो ये अभिट्ठहस्पदे निरामिणो रिपवोऽनेषु जागृधुः । आदेवानामोह ते विक्रयो हदि बृहस्पते न परः सानो विदुरिति स य एवमेतां संहितां वेद संघीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्व मायुरेति ॥ १४ ॥ वाक् प्राणेन संघीयत इति कौण्ठरव्यः प्राणः पवमानेन पवमानो विश्वेदेवाधिश्वे देवाः स्वर्गण लोकेन स्वर्गों लोको ब्रह्मणा सैषाऽवरपरा संहिता स य एवमेतामवरपरां सहितां वेदैवं हैव स प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन संधीयते यथेषाऽवरपरा संहिता स यदि परेण वोपसृष्टः स्वेन वाऽर्थेनाभि- व्याहरेदभिव्याहरन्नेव विद्यादिवं संहिताऽगमद्विदुषो देवानभि- व्याहारार्थमेवं भविष्यतीत्येतेनावरपरेण तथा हैव तद्भवति ॥१५॥ १ (२।६। ३२) मात्रा १क. चन।

·] ऋग्वेदे शाशापनारण्यकम् । [अध्यायः ७ माता पूर्वरूपं पितोत्तररू प्रजा संहितेति भार्गवस्तदेतदेकमेक सर्वमभ्यनूक्तं माता च ह्येवेदं पिता च प्रजा च सर्व सैषाऽदितिः संहिताऽदितिर्थेवेदं सर्वं यदिदं किंचिद्विश्वभूतं तदेतदृचाऽभ्युदित- मंदितिौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः। विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदितिजनित्वमिति स य एवमेतां संहिता वेद संघीयते प्रजया पशुभियशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १६ ॥ जाया पूर्वरूपं पतिरुत्तररूपं पुत्रः संहिता रेतः संधिः प्रज. ननं संधानमिति स्थविरः शाकल्यः सैषा प्रजापतिः संहिता स य एवमेतां संहितां वेद संघीय प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्च- सेन स्वर्गेण लोकेन समायुरेति ॥ १७ ॥ प्रज्ञा पूर्वरूपं श्रद्धोत्तररूपं कर्म संहिता सत्यं संधानमिति काश्यपः सैपा सत्यसंहिता तदाहुर्यत्सत्यसंधा देवा' इति स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १८ ॥ वाक् संहितेति पश्चालचण्डो वाचा | वेदाः संघीयन्ते वाचा छन्दांसि वाचा मित्रााण संदधति तद्यत्रैतदधीते वाचा भाषते वा वाचि तदा प्राणो भवति वाक् तदा मागं रेहळ्यथ यत्स्व- पिति वा तूष्णीं वा भवति प्राणे तदा वाग्भवति प्राणस्तदा वाचं रेळि तावन्योन्यं रेळस्तदेतदृचाऽभ्युदितमेकः सुपर्णः स समुद्र माविवेश स इदं विश्वं भवनं विचष्टे । तं पाकेन मनसाऽपश्य- मन्तितस्तं माता रेहाल स उ रहाळ मातरमिति वाग्वै माता प्राणो वत्सः स य एवमेतां संहिता वद संधीयते प्रजया पशुभिर्य शसा ब्रह्मवर्षसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥१९॥ बृहद्रथंतरेण रूपेग संहिता संघीयत इति ताक्ष्यों वाग्वै रथं- तरस्य रूपं प्राणो बृहत उभाभ्यामु खलु संहिता संधीयते वाचा च प्राणेन चैतस्यां ह स्मोपनिषदि संवत्सरं गा रक्षत इति १ (१। ६ । १६)२ (८।६।१६) १ स. क. रा. प. प्रजायो। २ ख. प. देवा ३ इति । ३ स. °नि चण्डाल ।

·[अभ्यायः .] ऋग्वेदै शाकायनारण्यकम् । ताक्ष्य एतस्यां ह स्म मात्रायां संवत्सरं गा रक्षत इति तायः स य एवमेतां संहितां वेद संघीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्म- वर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।। २० ॥ गतिः पूर्वरूपं निवृत्तिरुत्तररूपं स्थितिः संहितेति जारत्कारव आर्तभागस्तस्यामेतस्यां संहितायां ध्वयोनिमेपाः काष्ठाः कलाः क्षणा मुहूर्ता अहोरात्रा अर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सराश्च संधी- यन्ते सैषा संहि तैतान्कालान्संदधाति कालो गतिनिवृत्तिस्थितीः संदधाति गतिनिवृत्तिस्थितिभिरिदं सर्व संधीयत :त्यधिदैवतमथा. ध्यात्म भूतं पूर्वरूपं भविष्यदुत्तररूपं भवत्संहितेति कालसंधिस्त . देतहचाऽभ्युदितं महत्तन्नाम गुह्यं पुरुस्पृश्येन भूतं जनयो येन भव्यम् । प्रत्नं जातं ज्योतिर्यदस्य प्रियं प्रियाः समविशन्त पञ्चेति स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पगुभिर्यशसा ब्रह्म वर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरोति ।। २१ ।। अथातो वालिशिखायनेर्वचः पञ्चेमानि महाभूतानि भव- न्तीति ह स्माऽऽह वालिशिखायनिः पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतींषि तानि मिथः संहितानि भवन्त्यथ यान्यन्यानि क्षुद्राणि महाभूतैः संधीयन्ते सैषा सर्वभूतसंहिता स य एवमेतां संहिता वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ २२ ॥ सर्वा वाग्ब्रह्मति ह स्माऽऽह लोहिक्यो थे तु केचन शब्दा वाचमेव तां विद्यात्तदं येतदृषिराहाह रेद्रेभिर्वसुभिश्वरामीति सैषा वाक् सर्वशब्दा भवति स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गण लोकन सर्वमायुरेति यथा चैतद्ब्रह्म कामरूपि कामचारि भवत्येवं हैव स सर्वेषु भूतेषु कामरूपी कामचारी भवति य एवं वेद य एवं वेद ।। २३ ।। इति शाखायनारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ -- १ (८।१ । १६ ) २ ( ८ । ७ । ११) १ ब. स्थितिः सं° । २ स. ख. भिर्वा । ३ ख. प. स. संहिता छ । ४ क. भूतानि सं । ५क, दधत।

·३२ ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । [अध्यायः ८] अथाष्टमोऽध्यायः। ॐ प्राणो वंश इति ह स्माऽऽह स्थविरः शाकल्यस्तद्यथा शाला- वंशे सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युरेवमेवैतस्मिन्माणे सर्व आत्मा समाहितस्तस्यैतस्याऽऽत्मनः प्राण ऊष्मरूपमस्थीनि स्पर्शरू मज्जानः स्वररूपं मांसं लोहिनमित्येतच्चतुर्थमक्षररूपमिति त्रयं वेव न एतत्पोक्तमिति ह स्माऽऽह ह्रस्खो माण्डू यस्तस्यैतस्य त्रयस्य त्रीणीतः षष्टिः शतानि भवन्ति संधीनां त्रीणीतस्तानि सप्त विंशतिः शतानि भवन्ति सप्त वै विशतिः शतानि संवत्सरस्याहोरात्राणां तत्संवत्सरस्याहोरात्राण्यामोति स य एष संवत्सरसंमानश्चक्षु- मेयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वामय आत्मा स य एवमेतं संवत्सरसमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमा- त्मानं वेद संवत्सरस्य सायुज्यं सलोकतां सरूपतां सभक्षतामश्नुते पुत्री पशुमान्भवति सर्वमायुरेतीत्यस्याऽऽरुणिकेयो वेदयांचक्रे ॥१॥ अथ कौण्ठरव्यस्त्रीणि पष्टिः शतान्यक्षराणां त्रीणि षष्टिः शता- न्यूष्मणां त्रीणि पष्टिः शतानि संधीनां यान्यक्षराण्यवोचामाहानि तानि यान्यूष्मणो रात्रयस्ता यान्संधीनवोचामाहोरात्राणां ते संधय इत्यधिदैवतमथाध्यात्म यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचामा- स्थीनि तान्यध्यात्म यानूष्मणोऽधिदेवतमवोचाम मज्जानस्तेऽ. ध्यात्ममेष उ ह वै संप्रति प्राणो यन्मज्जैतद्रेतो न ऋते प्राणाद्रेतसः सिद्धिरस्ति यहा ऋते प्राणीद्रेतः सिच्ये. तत्पूयेन संभवेद्यान्संधीनधिदेवतमबोचाम पर्वाणि तान्य- ध्यात्मं तस्यैतस्यास्यां मज्ज्ञां पर्वणामिति पञ्चेतश्चत्वारिंशच्छ- तानि भवन्ति संधीनां पश्चेतस्तदशीतिः सहस्रं भवत्यशीतिः सहस्रं वार्कलिन्यो बृहतीरहरहनि संपादयन्ति स एषोऽहासंमा. नश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वामय आत्मा स य एवमेतदहःसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मय- मात्मानं वेदाह्रां सायुज्यं सलोकतां सरूपतां सभक्षतामश्नुते पुत्री पशुमान्भवति सर्वमायुरेति ॥ २ ॥ चत्वारः पुरुषा इति बाध्वः शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेद- पुरुषो महापुरुष इति शरीरपुरुष इति यमवोचाम य एवार्य १ब, बाकलिनो । २क. ख. भ-वात्स्यः । वा ·[अध्यायः ८] ऋग्वेदे शाङ्गायनारण्यकम् । दैहिक आत्मा तस्यैतस्य योऽयमचरीर प्रज्ञात्मा स रसश्छन्दा पुरुष इति यमबोधामाक्षरसमाम्नाय .एव तस्येतस्याकारो रसो वेदपुरुष इति बमबोचाम येन वेदान्वेद ऋग्वेदं यजु- दं सामवेदमिति तस्येतस्य ब्रह्म रसस्तस्माह्मिष्ठं ब्रह्माणमृ. स्विनं कुर्वीत यो यज्ञस्योल्वणं विद्यान्महापुरुष इति यमबोचाम संवत्सर एव तस्येतस्यासावादित्यो रसः स यथायमशरीर प्रज्ञात्मा यथासावादित्य एकमेतदिति विद्याचदेतहचाऽभ्यु- दितम् ॥ ३ ॥ चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुमित्रस्य वरुणस्यानेः । आमा अाधाथिची अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्चत्यतामेवानु- वियां संहिता संधीयमानां मन्यत इति ह स्माऽऽह बांध्य एतमु हैव बचा महदुक्थे मीमांसन्त एतमग्नावध्वर्यव एतं महावते छन्दोमा एतस्यामेतमन्तरिक्ष एतं दिव्यतमनावतं वायावेतं चन्द्र. मस्येतं नक्षत्रेवेतमप्स्वेतमोषधीप्वेतं सर्वेषु भूतेष्वेतमक्षरेवेतमेव ब्रह्मेत्युपासते तदेतहचाऽभ्भुदितम् ।। ४ ।। उद्देयं तमसस्परि ज्योतिष्पश्यन्त उत्तरम् । देवं देवत्रा मर्य- मगन्म ज्योतिमत्तममिति स एषोऽक्षरसंमानचक्षुर्मयः श्रोत्रमय- श्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा स य एवमेतमक्षरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं परस्मै शंसति दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्त्यभागो वाचि भनत्यभागो नोंके तदेतहचाऽभ्युदितम् ।। ५ ॥ यस्वित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदी शणोत्यलकं शृणोति न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्धा मिति नास्यानूक्ते घाचो भागो अस्त्रीत्येव तदाह तम परस्मा एतदहः शंसेमामि चिनुयान महावतेन स्तुमार्फतदारसनोऽपिहीया १ (१।८।७)२ (१।४।८) ३ (८ । २. २४) , क मन्य २ क यत्स्यः ३ न. ४ स प. "त उन्द गा इत्यादा ·ऋग्नेदे शालयनारण्यकम् । [अध्यायः८]. ति स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्वासावादित्य एकमेतदित्य. बोचाम तो यत्र विप्रहश्यते ॥ ६ ॥ चन्द्रमा इवाऽऽदित्यो दृश्यते न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति लोहिनी चौर्भवति यथा मञ्जिष्ठा व्यस्तः पायुभवति संपरेतोऽस्याऽऽत्मानं चिरमिा जीविष्यतीति विद्यात्स यत्करणीयं मन्येत तत्कुर्या- दयाप्यादर्श वोदके वा जिह्मशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येम वा पश्येत्सदप्येवमेव विद्यादथापि च्छिद्रा छाया भवति न वा भवति तदप्येवमेव विद्यादथापि च्छिद्र इवाऽऽदित्यो रथनाभिरि- वाऽऽख्यायेत्तदप्येवमेव विद्यादथापि नील इवानिर्दश्यते यथा मयू. स्मीवा महामेघे वा मरीचीरिव पश्येदनभ्रे वा विद्युतः पश्येदभ्र एनां न पश्येत्तदप्येवमेव विद्यादथाप्यपिधायाक्षिणी उपेक्षेत यौतद्वराटकानीव न पश्येत्तदप्येवमेव विद्यादथाप्यपिधाय कर्णा उपासीत य एषोऽरिव ज्वलतः शब्दो रथस्येवोपब्दिस्तं न यदा शृणुयात्तदप्येवमेव विद्यादथापि विपर्यस्ते कनीनिक दृश्येते विजिहे वा न वा दृश्यते तदप्येवमेव विद्यात्स योऽतोऽश्रुतोऽमतोऽ- विज्ञातोऽदृष्टोऽनादिष्टोऽघुष्टः श्रोता मन्ता विज्ञाता द्रष्टाऽऽदेष्टा घोष्टा सर्वेषां भूतानामान्तरः पुरुषः स म आत्मति विद्यात्स उक्रामन- बैतमशरीरं प्रज्ञात्मानमभिसंपवते विजातीतरं दैहिकं सैषा सर्व- स्य वाच उपनिषत्सा होमाः सर्वस्यै वाच उपनिषद इमां त्वेवः माचक्षते ॥७॥ पृथिव्या रूपं स्पर्शा अन्तरिक्षस्योष्माणो दिवः स्वरा अग्रे रूपं स्पर्शा वायोरूष्माण आदित्यस्य स्वरा ऋग्वेदस्य रूपं स्पर्शा यजुर्वेदस्योष्माणः सामवेदस्य स्वरा रथंतरस्य रूपं स्पर्शा वाम. देव्यस्योष्माणो बृहतः स्वराः प्राणस्य रूपं स्पर्शा अपानस्यो- माणो व्यानस्य स्वराः प्राणस्य रूपं स्पर्शा अपानस्योष्माणो मनसः स्वराः प्राणस्य रूपं स्पर्श अपानस्योष्माण उदानस्य स्वरा इति पुनर्दत्त एप उ हेव सर्या वा बेद य एवं द॥८॥ अथ खल्वियं देवी बीणा भवति तदनुकतिरसी मानुषी पीना भवति तययेयं शखवती तर्भवती भवत्येवमेवासो शत्रपती ·[ अध्यायः ८] ऋग्वेडे शाहापनारम्यहम् । तर्थवती भवति तयथाऽस्याः शिर एवममुष्याः शिरस्तायै बंध एवममुच्या दमस्तपथाऽस्या उदरमेचममुध्या अम्भणं तय. थाऽस्यै मुखनासिके अक्षिणी इत्यवममुग्यामिछद्राणि तब. भाऽस्या अशुलिनिग्रहा उपस्तरणानीत्येवममुष्याः पर्वाणि तय- थाऽस्या अडग्लय एवममुष्यास्तब्यस्तद्यथाऽप्यै जिढवममुष्या वादनं तपथाऽस्याः स्वरा एवममुष्याः स्वरास्तद्यथा हैवेयं रोमशेन चर्मणा पिहिता भवत्येवमेवासी रोमशेन चर्मणा पिहिता भवति रोमशेन ह स्म चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति सैषा देवी वीणा भवति स य एवमेतां देवीं वीणां वेद श्रुतवदनतमा भवति भूमौ मास्य कीर्तिर्भवति शुश्रूषन्ते हास्य पर्षत्सु भाष्यमाणस्येदमस्तु यदयमीहते यत्राऽऽर्या वाचं वदन्ति विदुरेनं तत्र ॥ ९ ॥ अथातस्ताण्डबिन्दस्य वचस्तयथेयमकुशलेन बादयित्रा वीणाऽऽ- रग्धा न तत्कृत्स्नं वीणार्थ साधयत्येवमेवाकुशलेन वक्त्रा बागार- ब्धा न तत्कृत्स्नं वागर्थ साधयति तद्यथा हैवेयं कुशलेन वादयित्रा वीणारब्धा कृत्स्न वीणार्य साधयत्येवमेव कुशलेन वक्त्रा वागा. रब्धा कृत्स्नं वागर्थ साधयति तस्य वा एतस्यै वीणाय या विषिः सा संहितेति कात्यायनीपुत्रो जातूकण्र्योऽथ ह स्मैतं कृत्स्नं हारीतो ब्राह्मणमेवोदाहरति ॥ १० ॥ प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा व्यतंसयच्छन्दोभिरात्मानं सम- दधत्तद्यच्छन्दोभिरात्मानं समदधत्तस्मात्संहिता तस्यै वा एतस्यै संहितायै गकारो बलं पकारः प्राण आत्मा संहिताऽथैषा क्षुद्रमि- श्राऽविकृतिस्तानि नखानि रोमाणि व्यञ्जनानीति स योऽत्र विचिकित्सेत्सणकारमेव ब्रूयात षकारमिति सणकारमेव जयादे- वमेव योऽत्र विचिकित्सेत्सपकारमेव ब्रूयाहते णकारमिति सकारमेव ब्रूयाची बा एतौ गकारपकारौ विद्वाननुसंहितमचोऽ- धीयीताऽऽयुष्यमिति विद्यादवमेव विद्यादथ वागितिहासपुराणं यच्चान्यत्किचिनीकृत्येवाधीयीत तदप्येवमेव विद्यात्ते यह संहितमृचोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयो यमध्यायं प्रबमस्तेन को १ ब. विन्दवस्य ।

·ऋम्मेदे भाजयनारण्यकम् । [ अध्यायः १] नकारपकारा उपासाविति ह स्माऽऽह इस्त्रो माण्डूकेयोऽथ यद्य- मनुसंहितसूत्रोऽधीमहे यच्च स्वाध्यायमधीमहे तेन नो णकारप- कारा उपासाविति ह स्माऽऽह स्थविरः शाकस्य एतद स्मवै तद्वि. दास आहुः काषेयाः किमर्था वयं यक्ष्यामहे किमर्था बयमध्ये- प्यामहे वाचि हि प्राणं जुहमः प्राणे वाचं यो होव प्रभवः स स्वाप्यय इति ता एताः संहिता नानन्तेवासिने यात्रासंवत्सर- वासिने नाब्रह्मचारिणे नावेदविदे भाप्रवक्त्र इत्याचार्या इत्या- चार्याः ॥ १२ ॥ इति शाइखायनारण्यकेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ अथ नवमोऽध्यायः। ॐ तत्सवितुर्वणीमहे वयं देवस्य भोजनम् । श्रेष्ठं सर्वधातमं तुरं भगस्य श्रीमहि । तत्सवितुर्वरेण्यं भगो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । अदब्धं मन इपिरं चक्षुः सूर्यों ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हिंसीः ॥ १॥ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च हवे श्रेष्ठथ स्वानां भवति प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठो । स्वानां भवति वाग्वै वसिष्ठा यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतिह तिष्ठत्य- स्मिंश्च लोकेऽमुनिश्च चक्षुई प्रतिष्ठा यो ह वै संपदं वेद सं हास्मै कामाः पद्यन्ते श्रोत्रं हवा उ संपयो हवा आयतनं वेदाऽऽय- ननो ह स्वानां भवति मनो वा आयतनमथ हेमा देवताः प्रजा- पति पितरमेत्याब्रुवन्को बै नः श्रेष्ठ इति स होवाच प्रजापतिर्य- स्मिन्द उत्क्रान्वे शरीरं पापिष्ठमिव मन्येत स वै श्रेष्ठ इति ॥२॥ सा. ६ वागुच्चकाम यथा मूका अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तचक्षुषा ऋचन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति ॥३॥ १(४। ४ । २५)२ (३।४।१०) ११. "वर्षयाः। २ क.नापर।

·(अध्यायः ९] कामेदे शायनारण्यकम् ।
चाहाँच्चक्राम यथाज्या अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन बदन्तो
वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति ॥ ४ ॥
श्रोत्रं होचक्राम यया बधिरा अशृण्वन्तः पाणन्तःमागेन बदन्तो
वाचा पश्यन्तचक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति ।। ५ ।।
मनो होच्चक्राम यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन
बदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवामिति ॥ ६ ॥
पाणो होचक्राम ततस्तद्ययेह सैन्धवः सुहयः पड्डीशशङ्क्न्स
मखिदेदेवमसौ प्राणान्समखिदत्ते ह समेत्योचुर्भगवन्मोत्क्रमीरिति
स होवाच प्राणः किमे अचं भविष्यति यतिकचाऽऽश्वभ्य इवाऽऽ-
शकुनिभ्य इति किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तस्मादा
अयमशिष्यन्पुरस्ताचोपरिष्टाचाद्भिः परिदधति लम्भुको हास्य
चासो भवत्यननो ह भवति तदस्मतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुते
वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाचाप्येवं शुष्कस्य स्थाणोः प्रबेयाज्जायेर-
भस्य शाखाः प्ररोहेयः पलाशानीति वनस्पते शतवल्शो विरोहति
यो मा लेखीरन्तरिक्षमा माहितीरिति याज्ञवल्क्यः ॥ ७ ।।
अय यदि महजिगमिषेत्रिरात्रं दीक्षित्वाऽमावास्यायां सौंप-
घस्य मन्यं दधिमधुभ्यामुपमन्थ्यानिमुपसमाधाय परिसमुझ परि.
स्तीर्य पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्वाच्योत्तरतोऽमेः कंसे मन्यं कृत्वा
दुत्वा होमान्मन्ये संपातमानयेज्ज्यैष्ठयाय श्रेष्ठयाय स्वाहेत्यग्नी
दुत्वा मन्थे संपातमानयेदसिष्ठायै स्वाहेत्यमो हुत्वा मन्थे संपात-
मानयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यनौ हुत्वा मन्थे संपातमानयेत्संपदे स्वाहे.
त्यनौ
हुवा मन्थे संपातमानयेदायतनाय स्वाहेत्यमा हुत्वा मन्थे
संपातमानयेत्तत्सवितुर्वणीमह इति पच्छः माश्य तत्सवितुर्वरेण्य-
मिति पच्छ आचामति महान्याहृतिभिचतुर्थ निर्णिज्य कास्य
चर्मणि वा स्थण्डिले वा संविशति स यदि स्त्रियं पश्येत्समृदं
कर्मेति विद्यात्समृद्ध कर्मेति विद्यात् ॥ ८॥
इति शाश्वायनारण्यके नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

·ऋग्वेदे पाहायनारण्यकम् । [ अध्यायः १.] अथ दशमोऽध्यायः। * अथात आध्यात्मिकमान्तरमनिहोत्रमित्याचक्षते । एताह देवताः पुरुष एवं प्रतिष्ठिता अमिर्वाचि वायुः प्राण आदित्यश्च- क्षुपि चन्द्रमा मनसि दिशः श्रोत्र आपो रेतस्येतासु ह वै सर्वासु हुतं भवति य एवं विद्वानश्नाति च पिबति चाऽऽशयति च पाय. यति च सोऽश्नाति स पिबति स तृप्यति स तर्पयति ॥ १ ॥ स ततो वाचं तर्पयति वास्तृप्ताऽग्निं तर्पयत्यनिस्तृप्तः पृथिवीं तर्पयति पृथिवी तृप्ता यत्किच पृथिव्याऽपिहितं भवद्भवि. ज्यद्भूतं नत्सर्व तर्पयति य एवं विद्वानश्नाति च पिबति चाऽऽ. शयति च पाययति च सोऽनाति स पिबति स तृप्यति स तर्षयति ॥ २॥ स तमः पाणं तर्पयति प्राणस्तृप्तो वायुं तर्पयति वायुस्तृप्त आकाशं तर्पयत्याकाशस्तृप्तो यत्किचाऽऽकाशेनापिहितं भवद्भवि. यद्भूतं तत्सर्वं तर्पयति य एवं विद्वानश्नाति च पिबति चाऽऽश- यति च पाययति च सोऽनाति स पिरति स तृप्यति स तर्प- यति॥३॥ स तृप्तश्चक्षुस्तर्पयति चक्षुस्तृप्तमादित्यं तर्पयत्यादित्यस्तृप्तो दिवं तर्पयति द्यौस्तृप्ता यत्किच दिवाऽपिहितं भवद्भविष्यद्भूतं तत्सर्व तर्पयति य एवं विद्वानश्नाति च पिबति चाऽऽशयति च पाययति च सोऽनाति स पिबति स तृप्यति स तर्पयति ॥ ४ ॥ स तृप्तो मनस्तर्पयति मनस्तृप्तं चन्द्रमसं तर्पयति चन्द्रमा- स्तृप्तो नक्षत्राणि तर्पयति नक्षत्राणि तृप्तानि मासांस्तर्पयन्ति मांसास्तृता अर्धमासांस्तर्पयन्त्यर्थमासास्तृप्ता अहोरात्र तर्पयन्त्य- होरात्रे तृप्ते ऋतूंस्तर्पयत ऋतवस्तृताः संवत्सरं तर्पयन्ति संवत्सर- स्तृप्तो यत्किच संवत्सरेणापिहितं भवद्भविष्यद्भूतं तत्सर्व तर्प. यति य एवं विद्वानश्नाति च पिवति चाऽऽशयति च पाययति च सोऽश्नाति स पित्रति स तृप्यति स तर्पयति ।। ५ ।। स तृप्तः श्रोत्रं तपयति श्रोत्रं तप्तं दिशस्तर्पयति दिशस्तृप्ता अवान्तरदिशस्तर्पयन्त्यवान्तरदिशस्तृता यत्किचावान्तरदिग्भिर-

·[अध्यायः ११] ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् ।
पिहितं भवद्भविष्यद्भूतं तत्सर्व तर्पयति य एवं विद्वानश्नाति च
पिबति चाऽऽशयति च पाययति च सोऽभाति स पिवति स
तृप्यति स तर्पयति ॥ ६ ॥
स तृप्तो रेतस्तर्पयति रेतस्तृप्तमपस्तर्पयत्यापस्तृप्ता नदीस्तर्प-
यन्ति नवस्तृप्ताः समुद्रं तर्पयन्ति समुद्रस्तृप्तो यत्किंच समुद्रणा-
पिहितं भवद्भविष्यद्भूतं तत्सर्वं तर्पयति य एवं विद्वानश्नाति च
पिचति चाऽऽशयति च पाययति च सोऽश्नाति स पिबति स
तृप्यति स तर्पयति ॥ ७
स तृप्तस्तदेतद्वैरानं दशविधमग्निहोत्रं भवति तस्य प्राण
एवाऽऽहवनीयोऽपानो गार्हपत्यो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो मनो
धूमो मन्युरचयिता अङ्गाराः श्रद्धा पयो वाक् समित्सत्यमाहुतिः
प्रज्ञात्मा स रसस्तदेतद्वैराज दशविधमाग्निहोत्रं हुतं भवति रोहाभ्यां
रोहाभ्यामभ्यारूहळमभि स्वर्ग लोकं गमयति य एवं विद्वान-
भाति च पिबति चाऽऽशयति च पाययति चाथ य इदमविद्वा-
नमिहोत्रं जुहोति यथाऽङ्गारानपोष भस्मनि हुतं ताक्त-
स्यात्ताहत्तत्स्यात् ।।८।।
इति शाखायनारण्यके दशमोऽध्यायः॥ १० ॥
॥
अर्थकादशोऽध्यायः।
ॐ प्रजापतिर्वा इमं पुरुषमुदश्चत तस्मिता देवता आवंशय-
दाच्यामिं प्राणे वायुमपाने वैद्युतमुदाने पर्जन्यं चक्षुष्यादित्य
मनसि चन्द्रमसं श्रोत्रे दिशः शरीरे पृथिवीं रेतस्यपो बल इन्द्रं
मन्याशानं मूर्धन्याकाशमात्मनि ब्रह्म स यथा महानमृतकुम्भः
पिन्वमानस्तिष्ठदेवं हेच समुत्तस्थावथ हेमा देवता ईक्षांचक्रिरे
किययमस्माभिः पुरुषः करिष्यति किं वा वयमनेन हन्तास्माच्छ-
रीरादुत्क्रमामेति ता होच्चक्रमुरथ हेदं शरीरं रिक्तमिव परिसु.
घिरं सांचके प्रजापतिरन्ध्रायनमक्षं इन्साहमिमा अशनाया-
पिपासाभ्यामुपसृजा३ इति ता होपसृजे ता होपसृष्टाः सुखमल.
भमाना इममेव पुरुषं पुनः प्रत्यावितिसः ॥ १॥

·ऋग्वेदे शासनारण्यकम् । [ अध्यायः ११] बाबमेत्यभिराविवेश माणो ममेति वायुराविवेशापानो ममेति वैद्युत भाविवेशोदानो ममेति पर्जन्य आविषेश चक्षुर्ममेत्यादिस्य आविवेश मनो ममेति चन्द्रमा आविवेश श्रोत्रमस्माकमिति दिश आविविशुः शरीरं ममेति पृथिव्याविवेश रेतोऽस्माकमित्याप आविविशुर्बलं ममेतीन्द्र आविवेश मन्युममेतीशान आविवेश पूर्वा ममत्याकाश आरिवेशाऽऽन्मा ममेति ब्रह्माऽऽविवेश स यथा महान् वृक्ष आई उपसिक्तमूलस्तिष्ठेदेवं देव समुत्त- स्था ॥ २ ॥ अथायं पुरुषः प्रेष्यन्पुरा संवत्सरात्संवत्सरस्य दृष्टीः पश्यति च्छिद्रा छाया भवति न पा भवति महामेधे वा मरीचीरिव पश्येदनभ्रे वा विद्युतः पश्येदभ्र एनां न पश्येदक्षिणी वाऽपि- धाय बराटकानीव न पश्यति की वाऽपिधायोपन्दिमिव न भूगोति नास्मिल्लोके रमते नैनं मनश्छन्दयतीति प्रत्यक्षदर्श- नानि ॥३॥ अथ स्वमाः पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं इन्ति वराह एनं हन्ति मर्कट एनं हन्ति बिसानि खादयति सुवर्ण भक्षयित्वाऽवगिरत्येकः पौण्डरीकं धारयति गां सवत्सां दक्षिणा. मुखो नलदमाली बाजयति स य एतेषां किंचित्पश्येत्पाण्डरद- नां काली स्त्री मुक्तकेशा मुण्डांस्तैलाभ्यङ्गः कौसुम्भपरिधान गीतान्युष्ट्रारोहणं दक्षिणाशागमनादीनि वीक्ष्योपोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा सरूपवत्साया गोः पयासि न त्वेव तु कृष्णाया अनिमुपसमाधाय परिसमुख परिस्तीर्य पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्वाच्य वेणाऽऽज्याहुतीर्जुहोति ॥ ४ ॥ वाचि मेऽमिः प्रतिष्ठितः स्वाहा माणे मे वायुः प्रतिष्ठितः स्वा- हापाने में वैद्युतः प्रतिष्ठितः स्वाहोदाने में पर्जन्यः प्रतिष्ठितः स्वाहा. पक्षुषि म आदित्यः प्रतिष्ठितः स्वाहा मनासि मे चन्द्रमाः प्रतिष्ठितः स्वाहा श्रोत्र में दिशः पति- ठिताः स्वाहा शरीरे में पृथिवी प्रतिष्ठिता स्वाहा रेतसि म आपः १ क. ५. स. धु।

·विध्यायः ११] ऋग्दे शाापनारम्यक्रम् । प्रतिष्ठिताः स्वाहाः घले म इन्द्रः मतिष्ठित्तः स्वाहा मन्यो म ईशानः प्रतिष्ठितः स्वाहा मूर्धनि म आकाशः प्रतिष्ठितः स्वाहाऽऽन्मनि मे आप प्रतिष्ठितं स्वाहेत्यथैतदाज्यावशेष स्थासीपाके समबनिनीय स्थालीपाफस्योपघातं जुहोति ॥ ५॥ बाचि मेऽग्निः प्रतिष्ठितो वारहृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यनवाननादो भूयासं स्वाहा । पाणे मे वायुः प्रतिष्ठितः माणो हदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यभवाननादो भूयासं स्वाहा । अपाने में बैद्युतः प्रतिष्ठितोऽपानो हृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यभवाननादो भूयासं स्वाहा । उदानो मे पर्ज- न्यः मतिष्ठित उदानो हृदये हदषमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहम- कामो मरिष्याम्यनवाननादो भूयासं स्वाहा । चक्षुषि म आदित्यः प्रतिष्ठितश्चक्षुहृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यन्नवाननादो भूयासं स्वाहा । मनसि मे चन्द्रमाः मति- छितो मनो हृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरि- व्याम्यन्नवाननादो भूयासं स्वाहा । श्रोत्रे मे दिशः प्रतिष्ठिताः श्रोत्रं हृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यब- पानमादो भूयासं स्वाहा । शरीरे मे पृथिवी प्रतिष्ठिता शरीरं हृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माअमकामो मरिष्याम्य- अवानभादो भूयासं स्वाहा । रेतसि म आपः प्रतिष्ठिता रेवो हृदये हृदयमात्माने तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्य. भवाननादो भूयासं स्वाहा । बले म इन्द्रः प्रतिष्ठितोचलं हृदये हृदयमात्मान तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यभवाम- आदो भूयासं स्वाहा । मन्यो म ईशानः प्रतिष्ठितो मन्युहृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यवाननादो भूयासं स्वाहा । मूर्धनि म आकाशः प्रतिष्ठितो मूर्धा हृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामोमरिष्याम्यभवाननादो भूयासं स्वाहा। आत्मनि में ब्रह्म प्रतिष्ठितमात्मा हृदये हृदयमा- पनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यभवाननादो भूयासं साइत्ययैतत्स्थालीपाकशेषमात्मनि समबनिनीय जुहोति ।।.६ ॥

·.. ऋग्वेदे शालायनारण्यकम् । [भध्यायः ११३ भन्मा जागबमयस्त्रैष्टुभं लोहमौष्णिहं सीसं काकुभं रजतं स्वाराज्यं सुवर्ण गायत्रम वैराज तृप्तिरानुष्टुभं नाकं साम्राज्यं बृहस्पतिर्हितं ब्रम पाङ्गं प्रजापतिरातिच्छन्दसं सावित्री सर्ववेद छन्दसेन च्छन्दसेति ।। ७॥ अश्मेव स्थिरो वसानि जागतेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रमर्ष ग्रन्धिस्तद्रन्थिमुद्ग्रथ्नाम्यन्त्रकामो मृत्यवे ब्रामणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामोमरिष्याम्यभवाननादो भूया- सं स्वाहा । अय इव स्थिरो वसानि त्रैष्टुभेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रमन्नं प्रन्यिस्तद्रन्थिमुद्रश्नाम्यत्रकामो मृत्य ब्रामणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामो मरिष्याम्यनवा. नबादो भूयासं स्वाहा। लोहमिव स्थिरो वसान्यौष्णिहेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रम ग्रन्थिस्तदन्थिमुद्दथ्नाम्यमकामो मृत्यवे ब्राह्मणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामो मरिष्या- म्यनवानभादो भूयासं स्वाहा। सीसमिव स्थिरोवसानि काकुभेन छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रमझ ग्रन्थिस्तद्रन्थिमुद्दथ्ना- म्यत्रकामो मृत्यवे ब्रामणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहम. कामो मरिष्याम्यभवानभादो भूयासं स्वाहा । रजतमिव स्थिरो वसानि स्वाराज्येन च्छन्दसा पुरुषो मणिः पाणः सूत्रम प्रन्यिस्तद्वन्थिमुद्दथ्नाम्यत्रकामो मृत्यवे ब्राह्मणमापे सर्वमायुर- श्रीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामो मरिष्याम्यभवानभादो भूयासं स्वाहा। सुवर्णमिव स्थिरो वसानि गायत्रेण च्छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रमन्नं ग्रन्थिस्तद्गुन्थिमुद्थ्नाम्यत्रकामो मृत्यवे ब्राह्मणमपि स. र्षमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामो मरिष्याम्यन्नवाननादो भूयासं स्वाहा। अनमिव स्थिरो वसानि वैराजेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः माणः सूत्रमनं प्रन्थिस्तद्वन्थिमुथ्नाम्यभकामो मृत्यवे ब्राह्मण- मपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामो मरिष्याम्यन्त्रवानबादी भूयासं स्वाहा। तृप्तिरिव स्थिरो बसान्यानष्टुभेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रम ग्रन्थिस्तद्वन्धिमुथ्नाम्यत्रकामो मृत्यवे जामणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माइमकामो मरिष्याम्यनवा- ·अध्यायः १२] ऋग्वेडे शालपनारण्यकम् । नबादो भूयासं स्वाहा । नाकमिव स्थिरो बसानि साम्राज्येन छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रमन्नं प्रन्थिस्तदन्थिमुथ्नाम्य- भकामो मृत्यवे ब्राह्मणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामो मरिग्याम्यभवानभादो भूयासं स्वाहा । बृहस्पतिरिव स्थिरो वसानि चाहतेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः मूत्रमार्ग ग्रन्थिस्तद्वन्थिमुद्ध- ध्नाम्यमकामो मृत्यवे ब्राह्मणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माइम- कामो मरिष्याम्यभवाननादोभूयासं स्वाहा । प्रदेव स्थिरोवसानि पाङ्ग्रेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रमनं ग्रन्थिस्तम- न्थिमुन्नथ्नाम्यत्रकामो मृत्यवे ब्राह्मणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽ. मान्माऽहमकामो मरिष्याम्यन्नवाननादो भूयासं स्वाहा । प्रजाप. तिरिव स्थिरो वसान्यातिच्छन्दसेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः माणः सूत्रमनं प्रन्थिस्तद्रन्थिमुद्गथ्नाम्यमकामो मृत्यवे ब्राह्मण- मपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामो मरिष्याम्यभवाननादो भूयासं स्वाहा । सावित्रीव स्थिरो वसामि सर्ववेदच्छन्दसेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रमनं ग्रन्थिस्तद्रन्थिमुथ्नाम्य- अकामो मृत्यवे ब्राह्मणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामो मरिष्याम्यवाननादो भूयासं स्वाहेति प्रियायै वा जायायै प्रियायै वाऽन्तेवासिनेऽन्यस्मै वाऽपि यस्मै कामयेत तस्मा उच्छिष्टं दयात्सहापि शतं वर्षाणि जीवति पुनः पुनः प्रयुञ्जागो जीवत्येव जीवत्येव ।। ८ ॥ इति शाश्वानायरण्यक एकादशोऽध्यायः ॥११॥ अथ द्वादशोऽध्यायः । * हस्तिवर्चसं प्रथतां बृहद्वयो यददित्यै तन्व १: संबभूव । तन्मह्यं समदुः सर्व एत आदित्यासो आदित्याः संषि- दानाः ॥ यत्ते वर्षों जातवेदो बृहद्भवत्याहितम् । तेन या वर्चसा स्वममे वर्चस्त्रिनं कुरु ।। यच्च वाचा वाक्कुरुषे यच्च हस्तिया. हितम् । सुवर्णे गोषु यदों मयि सदस्तिवर्चसा ॥ यदक्षेत्र ·। ऋग्वेदे शाडायनारण्य कम् । [अध्यायः १२] हिरण्येषु गोवधेषु यद्यशः । सुरायां पूयमानायां मयि तदस्ति. वर्चसम् ॥ मयि भर्गो मयि महो मयि यज्ञस्य यद्यशः । तन्मयि प्रजापतिर्दिवि दिवमिव हतु ॥१॥ अधिना सारपेण मासं महान्मधुना पयः । यथा मधुमती वाचमावदानि जनेषु । घृतादुर्लुसो मधुमान् पयस्वान्धनंजयी धरुगो धारयिष्णुः । रुजन्सपत्नानघरांश्च कुवनारोह मा महते सौभगाय । प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहमानो अस्तु वयं स्याम पतयो रयी- णाम् । अयं स यो नुदतां में सपत्नानिन्द्र इवं वृत्रं पृतनासु साळा । अपिरिव कसं विभृतः पुरुत्रा वातेषु नस्तिम्माजम्मो नु मार्टि । अयं स नो यो नुदवादी कील इव वृत्रं वि पुरो रुरोज । अनेनेन्द्रो विमृधो विहत्या शत्रूयतामाभरा भोजनानि ॥ २ ॥ जयेन्द्र शत्रूञ्जहि शूर दस्यून्त्रं हत्वेव कुलिशेनाऽऽविवृश्च । ओघ इव शापात्मगुदात्सपत्नाञ्जयं सपत्ना स्वधितिर्वनव । अनुवृश्च मध्यात्प्रतिवृश्वोपरिष्टाद्विवृश्च पश्चात्प्रति शूर वृश्च । त्वया धणुतान्मघवन्नमित्राञ्छूरे रोपन्तं मरुतोऽनुयान्तु । त्वां रुद्रेहेतिभिः पिन्वमाना इन्द्रं मन्याना मरुतो जुषन्तम् । सुपर्णाः कङ्कगः प्रशम- म्त्वेनान्महीयता दंष्ट्री वर्धनेषु । ब्रह्मणुत्तस्य मघवन्पृतन्यतो विष्व- गिन्द्र भङ्गाः पतन्तु । मा ज्ञाताराणि सतमाः प्रतिष्ठामिझे विधाना- मुपयाति मृत्युम् । अग्ने यशस्विन्यशसे समर्पयेन्द्रवतीमपचितिमि- हाऽऽवह । अयं मूर्धा परमेष्ठी सुवर्चाः स जातानामुत्तमश्लोको अस्तुः॥३॥ भद्रं पश्येम उपसेदुरागानतो दीक्षामृषयः स्वर्विदः। ततः क्षेत्रं बलमोजश्च जातं तदस्मै देवा अभिसंनमन्ताम् । धाता विधाता परमोत संदृक् प्रजापतिः परमेष्ठी सुवर्चाः । स्तोमाश्छन्दांसि १(८।७।४) २.भमाः।

·अध्यायः १२] ऋग्वेदे बाडायनारम्पकम् । निविदो म आहुरेतस्मै राष्ट्रमभिसनमन्ताम् । अभ्यावर्तध्वमुष- सेवतानिरयं शास्ताऽधिपतिनों अस्तु । अस्य विज्ञानमनुसंरभन्न- मिमं पश्चादनुजीवाथ सर्वे । अलर्दो नाम जातोऽसि पुरा सूर्यात्यु- रोषसः । तं त्वा सपत्नः क्षपणं वेदायो विष्टम्भजम्मनम् । नाचे प्रमीयेतेतरे दिषन्तं कल्येत वाक्यं पृतनाः सहेत । प्रमायुकं तस्य द्विषन्तमाहुरिरामाणि बैल्वं यो बिभर्ति ॥ ४ ॥ न स सुप्तमश्नाति न किल्विषं कृतं नैनं दिव्यो वरुणो इन्ति भीतम् । नैनं शुद्धं मन्यबोऽभिमन्तीरामाणि बैरवं यो विभर्ति ।। नास्य त्वचं हिंसति जातवेदा म मांसमश्नाति न हन्ति तानि । शतायुरस्मि जरदष्टिः प्रेतीरामणि बैवं यो विभर्ति ॥नास्य प्रजा दुष्यति जायमाना न शैलगो भवति न पापकृत्या । नान्यन्मिथस्तस्य कुलेषु जायत इरामाणिं बैस्वं यो बिभर्ति । नारय प्रवादा न प्रवातका गृहे न संपतञ्यो न विशेन तस्मै । नास्मिनलक्ष्मी कृणुते निवेशनमिरामणिं बैवं यो विमति ।। नैनं रक्षो न पिशाचो हिनस्ति न जम्भको नाप्यसुरो न यक्षः । म सूचिका तस्य कुलेऽस्य जायत इरामणि बैल्वं यो बिभर्ति ॥५॥ नैनं व्याघो न वृको न द्वीपी न श्वापदं हिंसति किंचनैनम् । हस्ती नैनं क्रुद्धमुपैति भीत इरायणि बल्वं यो बिभर्ति | नैनं सो न पदाकुहिमस्ति न वृश्चिको न तिरश्ची न राजा । नैनं कृष्णोऽभि- संहत इरामणि बैल्वं यो बिभर्ति ॥ नैनं प्रमत्तं वरुणो हिनस्ति न मकरो न ग्रहः शिंशुमारः । पारावारः शिवमस्मै कृणोतीरा- मणिं बैवं यो विभर्ति । प्रमायुकं तस्य द्विषन्तमाहुः पुष्पमिव च्छिन्नं सह बन्धनेन । ओघ इव शापात्प्रणुदात्सपत्नानिरामणि बैल्वं यो विभर्ति । अयं मणिः प्रतिसरो जीवो जीवाय बध्यते। अनेनेन्द्रो वृत्रमहऋषिणा च मनीषिणा ॥६॥ सहेन्द्र द्विषतः सहस्त्रारातीः सहस्व पृतनायतः । नाग इव पूर्व पादाभ्यामभितिष्ठ पृतन्यतः ।। आगादयं बैल्वो मणिः सपत्नं क्षपणो वृषा । तं पश्यन्ति कवयः सुवीरा यया सपत्नान्समरे सहेयुः ॥ अमृतं मे मणेः मूममश्विनावपि नह्यताम् । बैस्वः सह ·ऋग्वेदे पाडापनारम्यान्। [मन्यायः १३) नवीयोऽसि मा ते भर्ता रिष महम् ॥ धृतादुर्मुसो मधुगान्पयस्वा- धनंजयो परणो धारयिष्णुः । रुजन्सपत्नानघरांश कृष्वमा रोह मां महते सौभगाय ॥ मजापते न तदेतान्यन्यो विया जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुडमस्तमो अस्तु वर्य स्याम पतयो रयीणाम् ।। शास इत्था महाँ असीति पत्र ॥७॥ अथातो मणिकल्पो भूतिकामः पुष्येण त्रिरात्रोपोषितो जीवतो हस्तिनो दन्तान्मात्रमुद्धृत्यानिमुपसमाधाय परिसमुझ परिस्तीर्य पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्वाच्योत्तरतोऽः कसे मणि कृत्वा हुत्वा होमान् मणिं संपातमानयेद्धस्तिवर्चसमित्येताभिः प्रत्युचमष्टाभिः सप्तरात्रं मधुसर्पिषोर्वासयित्वा त्रिरात्रमेकां वा . बध्नीयाघृता- दुर्लुप्त इत्येतयर्चा अत एवोत्तरं षड्भिहृदयशूलाग्रमणि प्रतोदा- प्रमणि वा मुशलाग्रमाणि वा खदिरसारमणिं वा मांसौदने वास- यित्वा त्रिरात्रमेका वा पनीयादत एवोत्तरं चतसृमिवृषभ- शृङ्गाग्रमणिं घृतोदने वासयित्वा त्रिरात्रमेका वा बध्नीयादत एवोत्तरमेकपैरण्डमणि तिलौदने वासयित्वा त्रिरात्रका वा बध्नी- यादत एवोत्तरं पोडशभिवं सप्तरात्रं मधुसपिषि वासयित्वा निराश्रमेकां पा बनीया तादुर्लप्त इत्येतयर्चा अत एवोत्तरं पञ्चभिर्महावराहस्योदोहं मुद्रौदने वासयित्वा त्रिरात्रमेका वा बध्नीयाच्छक्तौ सति प्रथमं हस्तिच्छायायां बैयाले वाऽपि चर्मण्यासीनो वाऽपि जुहुयादासीनो वाऽपि जायात् ॥ ८ ॥ इति शाखायनारण्यके द्वादशोऽध्यायः ।। १२ ।। अथ त्रयोदशोऽध्यायः। ॐ अथातो वैराग्यसंस्कृते शरीरे ब्रह्मयज्ञनिष्ठो भवेदप पुनर्म त्युं जयति तदु ह वा आत्मा द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या १ (८।७। ४ )२ (८1८1१०) १ क. ख. पं. स. मगो.

·मित्रायः१५] ऋोदे शाखायनारण्यकम्। सिवन्य इति समेतं वेदानुषचनेन विविदिषन्ति ब्रह्मचर्येण तफ्सा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चेति माण्डूकेयस्तस्मादेवधि- च्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽ. स्मानं पश्यदिति माण्डव्यो योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु स एष नेति नेत्यात्मा न गृह्य इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे देवा इमे वेदा इमे लोका इमानि सर्वाणि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा स एष तत्व- मसीत्यात्माऽवगम्योऽहं ब्रह्मास्मीति तदेतद्ब्रह्मापूर्वमपरमनपरम- नन्तरमबाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासनमिति याझव- त्यस्तदेतभापुत्राय नानन्तेवासिने ब्रूयादिति य इमामद्भिः परिगृहीतां वसुमती धनस्य पूर्णा दचादिदमेव ततो भूय इदमेग ततो भूय इत्यनुशासनम् । तामेतामुपनिषदं वेदशिरो न यथा कथंचन वदेत्तदेतहचाऽभ्युदितम् ॥१॥ इति शाखायनारण्यके प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ।। अथ चतुर्दशोऽध्यायः। * ऋचा मूर्धानं यजुषामुत्तमाङ्ग साम्नां शिरोऽथर्वणां मुण्ड- मुण्डं नाधीतेऽधीते वेदमाहुस्तमझं शिरश्छित्वाऽसौ कुरुते कबन्धम् ॥१॥ स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्मश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपा. पति विधूतपाप्यति ॥ २॥ इति शास्रायनारण्यके चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशोऽध्यायः। अथ पंचः॥ नमो प्रमणे नम आचार्येभ्यो गुणाख्याछा- सायनादस्माभिरधीतं गुणाख्यः शाडायनः कहोलात्कौषी- तके कहोल: कौषीतफिरुहालकादारुणेरुदालक आरुणिः पियव्रतात्सोमापेः प्रियव्रतः सोमापिः सोमपात्सोमपः सोमास्या- तिवेश्यात्सोमः पातिवेश्यः प्रतिवेश्यात्मतिषश्यो बृहविवाहादियः ·द ऋम्मेदे बामपनारण्यकम् । [अध्यायः १५] सुनायोः सुनायुरुवालकादुद्दालको विभमनसो . विश्वाना ध्यश्चाद्वयवः साकमवात्साकमन्यो देवराताद्देवरातो विश्वामित्रा- विश्वामित्र इन्द्रादिन्द्रः प्रजापतेः प्रजापतिर्ब्रह्मणो ब्रह्मा स्वयंभू- नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे ॥१॥ इति शाङ्मयनारण्यके पश्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ समाप्तोऽयं प्रन्यः॥ need

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.