·PRATHIGNA-KAUTILYAN JADOU VAKCLASHURNAKAN 21, IV Crom Rand, Malkeswaram, Bangalore.3 Price RL S 40 Among the Sanskrit Dramas, the Mudra. shnu is unique in its pattern. Writing about it, A. B. Keith obwrved, Whatever its date, the drarakshas is one of the great Sanskrit Dramas, bough in Iodin itself its merits have long bern derrated beaux it dors nor conform to the mal mockl." It is a drama of political intrigue erein Rakshashe minister of the Yandas is central figure. His counter ſoil in Chanakya o had sworn the ruthless extinction of the Sanida. personal insuli. 'This objerlive he accomplishes befriending Chandragupta, the son of the hall. other of the Nandas. By his ingeniour wheine anakya not only install. Chandragupta on the onc accupied by the latters of the Nandas. kvarthasiddhi; but also res that Kalshasa arruos andragupu as his Minister. Thuc drama uncker revir W Psatharnakautilsam Jakku Vakulabhushana Kasiwerves as a finr and rposeful prelude to the main drama by Visakha. The Mudrarakshasa has two main points e cradication of the Nandini by Chanakya through slagers and the installation of Chandragupta as ; the obtaining of thor XiVices of Kashara as ainer under the new king. Ther two are the ints over which the whole druna in Eiphi Aris athignakautilyan-i fabricated. The arrangement fine, the wentences are crisp, and cunversations : lively and full of repartce. In short the work I all the qualities needed to engage the altcntion an audience. More so will the interest be for a der. However, the ullerance of Chanakya h 15mAct III) is rather unprovoked though it ght serve a "dramatic irony" later. The mber of metres in the repertoire of the author is R and varied, which he wields in judicious oportion. To command an equal felicity in Prakrit riche appropriate characters in their conversation, one other landmart in the apacity of the inwright. A brilliant analysis in appreciation, in Sanskrit, Sudaruanacharya and a comprehensive Foreword English by Dr. Raghavan help the reader relish play better. Financial aid of the Government of dia in this venture is for a good cause. Similar u of help will be a good incentive for many are poot (Kari) of this nature to come to ph... - Hinte, dated S-11-1988

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥ भीः॥
बन्यू बकुलभूषणकविविरचितम्
प्रतिज्ञाकौटिल्यम्
विशाखदत्तप्रणीतस्य मुद्राराक्षसनाटकास
पूर्वभागः
With the Financial Assistance from
the Ministry of Education, liorernment of India'

·FIRST EDITION MAY 1968
u RIGNTS RESERVED BY THE AI THOR
Jaggu Vakulabhushanam
(Jaggu Alwar Iyengar)
2721, IV Cross Road, Malicswaram
BANGALORF..3
PRICE Rs. 3-40
Printed by 1). S. Krishnachar, M.Sc., Proprietor
l'raliha Printing House, Basavangudi, Bangalore-4.

·विज्ञप्तिः विदितमेव खलु तत्रभवतां भवतां कोविदावतंसानां सहृदयानां यजगद्वि- श्रतं निरतिशयभावगम्भीरं विस्मयावहवस्तुसंविधानविधानहृदयङ्गम राजनीति- पारावारतरङ्गपरम्परापिशुनितकविप्रतिभावैभवं महाकविविशाखदत्तप्रणीतं मुद्रा- राक्षसं नाम रूपकम् । तदबलोकनकन्दलितोत्साहेन मया तावत्तत्पूर्ववस्तुतया तादृशवस्तुसंविधानवैचित्र्यगुम्फितं प्रतिज्ञाकौटिल्यं नाम नाटकमसरस्वम् । एतन्मुद्रणार्थ द्रविणसाह्यं कृतवतां भारतदेशराष्टाधिपतिमहाशयानां सन्निधौ कृतज्ञतापुरस्सरं सप्रमोदमनन्तानन्तान्धन्यवादान्समर्पयामि । किश्च आंग्लभाषा- मयोपोद्धातप्रदानेन नाटकमेतदलङ्कृतवतां ग्रन्थविमर्शनदक्षाणां सहृदयोत्तंसानां डाक्टर पदवीधराणां मद्रपुरी यूनिवर्सिटि प्रोफेसर वि. राघवन्महाशयानां सन्निधौ कृतज्ञतापुरस्सरं सानन्दं अनन्तानन्तान् धन्यवादान्समर्पयामि । किश्च विमर्शा- दर्शप्रदानेन समुपकृतवतां साहित्यवेदान्तविदुषां जग्गू सुदर्शनाचार्याणां सन्निधौ सप्रमोदं धन्यवादानर्पयामि । किञ्च सुन्दरतया मुद्रयित्वा सप्रेम- प्रकाशितव्रतां प्रभामुद्रणालयस्वामिनां कृष्णाचार्यमहाशयानां सन्निधौ कृतज्ञता- पुरस्सरं सहर्ष धन्यवादाननन्तानर्पयामीति शम् । इति सहृदयहृदयानुयायी जग्गू बकुलभूषणः

·No text on this page.

·FOREWORD It gives me great pleasure to write this Foreword to the play of the learned and gifted Pandit Sri Jaggu Vakulabhushanam (Jaggu Alwar Iyengar) whom I have known for sometime. When I received a play of his for the first time for publication in the Samskſta Pratibhā, I was struck by the remarkable excellence of this contemporary Sanskrit poet. I have published so far three of his plays in the Sumskýta Pratibha, Yauvarājya, Pratijñāšāntanavam and Apratimapratimam. During a visit of his to Madras, he read out to me portions of his prose romance Jayantikā, written in the style of Bāņa. I was not surprised as I had already had an idea of the skill and capability of this writer. Sri Jaggu Vakulabhushanam is a prolific writer, who has to his credit thirty compositions; the play is his forte as can be seen from the fact that half of these thirty works are plays. In verse, he has a long poem (Mahākāvya) called Adbhutadūta, which alone is published, and Karunarasatarangini Pathikoktimālā and Syrgāralilāmstam. In prose, besides the Jayantikä already mentioned, he has written an Yaduvamsacarita (published) and Upākhyānaratnamañjūşā. Of his two campūs, Yatirājacampū and Bhāratasangraha, the latter alone is published. His four Stotras include a Dandaka. As I said above, the author is especially at home in drama, in which he has fifteen contributions, ten of which, including the one now introduced, have been published. The most noteworthy feature of his plays is that they generally take for their theme the ·Vi incidents leading to or forming the sequel of wellknown Sanskrit plays of old: In Prasannakāśyapa in three Acts, published with his gloss, he makes Duşyanta, Sakuntalā and young Bharata pay a visit to Kanva. Adbhutāṁsuka deals with the events leading to the Venīsamhāra. Maņiharana is a sequel to Bhāsa's Orubhanga and Virasaubhadra, a prelude 1o Dūtaghatotkaca. Some take up as theme an episode in a well-known play and build upon it, e.g., Apratima-pratimam which derives from the Veņīsamhāra. Mañjulamañjīra and Yauvarājya are based on the Rāmāyaṇa. In all these, the theme has been suggested by the ancient classics, but has been worked out with much ingenuity; characters of the original and verse and prose reminiscent of the original turn up with a freshness with the new turns given by the poet and produce a pleasure peculiar to this kind of writing. The Pralijñā-kautilya offered now by the writer keeps the characters invented by Višākhadatta and as conceived by him, his motifs and the use to which he puts them, his style and tempo, and with these, presents the antecedents of the plot of the Mudrārākṣasa (Pūrvavastu). By handling the main device open to authors of such works, namely, creating actual scenes out of actions which are only reported or alluded to in the original, the plot is developed. The play opens with the old Sarvarthasiddhi on the throne and Minister Räkşasa desiring to make the Nandas succeed him. An element of conflict between Sarvärthasiddhi and Raksasa is worked up, the former preferring Maurya, the son of his youngest Sūdra wife. The Nine Nandas are presented on the Stage ·vii pondering the reported attitude of the king. Likewise, Maurya is brought on the stage to meet his father and leave for the temple of Durga as a prelude to his coronation. Through the contrivance of Rākşasa, Goddess Durga, is reported to have shown her anger at a Vrsala coming to the throne, and slay Maurya and his hundred sons; actually, by releasing the false floor at the approach to the shrine, the Mauryas had been dropped into an underground cellar, where, of course, they eventually perished. Rākṣasa is secretly informed by Daruvarman that somehow one son, Candragupta, has escaped. Act III brings Candragupta to Canakya in his Asrama and the author brings on the episode of the wax lion within the cage. Act IV depicts Candragupta making the wax lion melt away with a red hot iron rod and according to the announcement, being appointed as officer in charge of the Bhojanasala. In Act V Canakya visits the Bhojanasala, sits in the royal seat, is insulted and takes the vow (Pratijna) to uproot the Nandas. Canakya then starts his further stratagems and operations against the Nandas and Rākşasa, the work of the spy Jivasiddhi, the alliance of Candragupta and Parvatakesvara, the battle in which the Nanda and their forces are destroyed--these are presented in Act VI. In this comparatively longer Act the author, after arranging the escape of Sarvarthasiddhi to the forest through a tunnel, presents a scene of Rākşasa and his wife and their little son and all that we have had to assume in the Mudrārākṣasa is directly presented here. Bhagurayana, Siddharthaka, the Visakanya and ·viii Jivasiddhi perform their roles according to Canakya's instructions in Act VII and the ally to whom half the Kingdom was due, Parvatesvara is eliminated. Act VIII liquidates Parvatesvara's brother Vairocaka also in the same way as in the Mudrārākṣasa. Candragupta is then crowned and the play ends with Canakya taking a further oath (Pratijna) that he would not tie up his tuft till he brought Rākşasa to accept the Ministership under Candragupta. Next to the skill in the arrangement of the plot, the classic quality of the poet's diction is to be mentioned, especially when today, at the hands of several modern writers, Sanskrit expression is taking on idioms from English and regional languages and is not unoften putting on a quaint appearance. The poetic qualities of the author are also clear in his mastery of the metrical medium, in his descriptions, observations on human nature and portrayal of feelings. IV. 23 draws a fine picture of early morning at the Bhojanasāla and the sounds and scenes of workers drawing water, and their pounding and grinding; and as the next Act opens at the same place, the Accountant of the Dining Hall with his mass of false vouchers and his discomfort consequent on the appointment of the new Superintendent Candragupta, are portrayed well with a touch of huinour. I congratulate Sri Jaggu Vakulabhushanam on one more successful work of his in a line which he has made his forte and hope that his unpublished writings, both drama and prose, will soon see the light of day. University of Madras V. RAGHAVAN 18-1968 Professor of Sanskrit } ·॥ भीः॥ ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः॥ विमर्शादर्शः" संसारसारसर्वखरसब्रह्मसुनिवृताः । कवयस्सहदश्चैव सुदस्स्युनिरन्तरम् ॥ अपारे खल्वस्मिन् संसारे सकलदुःखाकरे सारं “रसो वै सः" इत्यादि श्रुतिप्रतिपादितो रसब्रह्मानुभव एव । स च कान्तासम्मितकाव्यचर्वणजनित- हर्षप्रकर्षरूपस्सहृदयहृदयमात्रसंवेद्यः। सोऽपि “काव्येषु नाटकं रम्य" इति श्रव्यकाव्यादपि दृश्यकाव्ये प्रात्यक्षिकाभिनयादिभिः सुस्पष्टमनुभूयतेतराम् । तत्र “नन्दान्तं क्षत्रियकुळं” इत्यादिभिः प्रतिपादितप्रख्यातेतिवृत्तकं, सकलराजनीतिषु शुक्रकाभन्दक्यादिषु स्थानमनिममाक्रामन्याः चाणक्यनीतेः प्रतिपादनेन बुद्धेः कुशाग्र शिल्यसम्पादक, धिषणधिषणेनाप्यनुक्षणमसंप्रज्ञेय कथानीति संविधानकं, सकलराजलोकमंत्रिकुलसंसेवनीय, कविनैव पुनरवलोकि- तेऽपि, किमिदम् ! कथमिदम् ! इति क्षणचिन्तनीयसंविधानदशावैभवं, "मुद्राराक्षसं " नाम नाटकं महाकविना विशाखदत्तेन निबद्धं सकलसहृदय- समुदयं समावर्जयतीति विदितचरमेवैतत्सर्वेषाम् । अय तत्रभवान् वकुलभूषणकविः बालवन्विकुलकलराजलधिकलानिधिः, सकलकविकुलमाहितः, "प्रसनकाश्यपा "घनेकनाटक- निर्माणनिपुणमतिः, “ अद्भुतदूता"ख्य महाकाव्य समावर्जित सकल्सहदयलोकः महत्त्वेन संभाव्यमानस्यास्य नाटकस्य पूर्वकयां नाटकरूपेण संविधित्सुः खनिशितप्रज्ञा प्रख्यापयामासानितरसाधारणसंविधानसंधितविशाखदत्तमेधातिशयेन "प्रतिज्ञाकौटिल्य " नाना नाटकरनेन । खतः प्राथम्येन प्रबन्धप्रणेतुः खतन्त्रात्कवेरपि प्रथम स्थानमधिरोहति किळ तदनुगुणामेव पात्ररचनामारचय्य निर्वर्तनीयनिजप्रतिभामरः, परतत्रः कविकुळशिरोमणिस्संधाता। " अद्भुतांशुक" ·x तत्र प्रथमं तावत कविना तत्तयक्तिगताः तलस्पर्शिनो भावाः सहृदय- हृदयङ्गमाः वर्णिताः इति दिहात्रेण प्रदर्श्यते। तथाहि- मंत्रिमुख्येन वक्रनासेन मंत्रिजनदुःखकथनम् -- यथा- राज्ञां चित्तानुवृत्तिस्तदुदयविषये सर्वथा चिन्तनं च प्राप्ते शत्रोभये तत्परिहरणविधावुद्यमो युक्तिपूर्वः । च्यानं मंत्रस्य दुःखप्रवितरणपटोर्मन्त्रितस्य प्रयोगः प्रायम्सर्वत्र दृष्टिः क्षणमपि च यतो मंत्रिणां नैव सौख्यम् ।। || अं. १. श्लो. ८ ॥ चन्द्रगुप्तन चाणक्यवर्णनं यथा मधुवर्णस्फुरन्मभ कूर्चस्फीतजटाभरः । सत्वोत्कर्षचलद्धकः कोयं केसरि सन्निभः ।। ३-१२. नक्षत्रोदयवर्णनं यथा- रविकरपरिमर्शाल्लमतेजस्स्फुलिङ्ग- भ्रममुपजनयन्त्यस्तारका नाकभाण्डे । पवनसखशलाकाघर्षणाद्धकाक्ते फलक इव सुलमाः कान्तिलेखा लसन्ति ॥ ३-२० ॥ अग्निजनकपेटिका ( Match Box) दृष्टान्तरूपो नवीनोऽयं भावः सहदयान् प्रीणयतीति न तिरोहितम् । षष्ठाके परगृहवासोदन्तकथनार्थ मालत्याः राक्षसपल्याः हरिश्चन्द्रचरित- पठनसंविधानकौशलं, परगृहप्रेष्यमाणायाः पल्याः हितोक्तिकयनं, इत्यादिकं, कयं वा सहदयान् सविस्मयान् सगद्गदांश्च न करोति । भागुरायणेन चाणक्यनीरुपकारकत्वं यथा बुद्धि विकासयति भीतिमपाकरोति धैर्य विवर्धयति पाटबमातनोति । दूरीकरोति रुषमुत्थितकार्यहन्त्री पुष्णाति शाव्यमतुलां श्रियमुचिनोति ॥ ॥ ७-१॥ , ·x1 . पर्वतेशेन विषकन्याप्रार्थने शृङ्गारो यथा- गाढालिङ्गनभुनचूचुककनद्वक्षोजकुम्भाऽधुना मत्कण्ठार्पितदीर्घबाहुलतिका प्रोद्भिन्नरोमाञ्चिता । कान्ते खर्गसुखं तवाधरसुधादानेन दीनाय मे कन्दपरुिशरानुविद्धहृदयायापादय प्रेयसि ॥ ७-१२ ॥ ऐन्द्रजालिकेन खबईकलापस्य सर्वार्थसाधकत्वप्रशंसा यथा- अवळिचिदम्मि वि दशे थणिआणं किळ कळेशि शोहद्धं । अहिणवमण्णं महुळं मह तह बहुशो जदो अ दावेशि ॥५-१ ॥ इत्यादयः सेनापतिवर्णनं सर्वाधिकारिपुरुषवर्णनं सर्वार्थसिद्धि राक्षसयोश्शोकः चन्द्रगुप्तवर्णनं (३-११) चाणक्याश्रमवर्णनं (३-१४) राज्ञो जागरूकता (२-१३) अरण्यवर्णन (३-२) मध्यदिनातिक्रमणं (३-१०) सूर्यास्तवर्णनं (२-५+१२४३-१५) कंचुकिना स्वावस्थाकथन (४-१) (अतीव नवीनोय भावः) कंचुकिना खोत्कर्षकथनं (४-२) चन्द्रोदयवर्णनं (४-५+९) शरन्महो- त्सववर्णनं (४-११+१४) मंटपवर्णनं (४-१५+१६) अन्नसत्रवर्णनं (४-२१) सत्राधिकारिणः चंद्रगुप्तस्य नन्दानुसरणं, जीवसिद्धिना राजनीतेवर्णनं (६-१) चाणक्यनीतेवर्णनं (६-२) मृगयालेशः (६-३) राक्षसक्रोधः (६-१५) रात्री सेनानिवेशवर्णन (७-५) इत्यादयश्च सहृदयान् तादात्म्येन योजयन्तीति तैरेवानु- भाव्योऽयं विषयः इति न विस्तरावकाशः । यदेतत्संविधानचातुर्य प्रतिज्ञाकौटिल्ये तन्मुद्राराक्षसाविसंवादीनि विवियते। कथा पात्र संविधानरचनादिः सरसतर इति च निरूप्यते । यथा- मुद्रानाटके विराधगुप्तेन चरेण "चन्द्रगुप्त पर्वतेश बलैस्समंतादुपरुद्धं कुसुमपुरं" इत्युक्ते तत्क्षणमेव खड़माकृष्य “ अयि ! मयि स्थिते कः कुसुमपुरमुपरोत्स्यति ?" " प्रकारं परितः" इत्यादिना श्लोकेन यद्राक्षसस्य क्रोधेन ज्वलनं वर्णित, तेनैव चरेण “ अमाल्य ! अलमावेगेन वृत्तमिदानी वर्ण्यते " इति पुरोपरोधस्य वृत्तत्वं च यत् स्मार्यते, तदेतदृत्तस्य निर्वर्तनं प्रतिज्ञाकौटिल्ले पठाडे ·xii समुचित निरूपितं कविना । तत्रापि सर्वार्थसिद्धिनियोगमुल्लंघ्य नंदैः मृगयायै गमनं तत्रैव म्लेच्छबलैरुपरोधश्च उचिततरत्वं राजनीतेः प्रथयति । अनेन नन्दानां सर्वार्थसिद्धिनियोगोल्लंघनरूपभेदप्रवर्तनी, चन्द्रगुप्तविरोधिनामेव केवलं नन्दानां नगराबहिरेव मारणेन शत्रमात्रोन्मूलनकरी, नगरनागरिकादीनां च सम्यप्रक्षणरूपा च चाणक्यनीतिः फलिता । नगरोपरोधश्च नन्दहननानंतरभावी नरूपितो मुद्रायां यस्स एवात्रापि षष्ठंऽके निर्वर्तितः । तथा "म्लेच्छबलैस्समा- कान्ताः" इति भयोक्तिं श्रुत्वा राक्षसः (सोद्धतमुत्थाय कोशात् खड्गमाकृष्य) "क्षीबम्लेच्छवलं" "निर्गच्छन्त्वद्रिकल्पाः” इत्यादिना यद्विवलने तदेत- छोकद्वयं (६-७+५) ओजोगुणावलीढं अतीवोचिततम प्रकरणस्येति नितरा- मुभयोस्संवादः प्रशस्यतमः । यन्मुद्रानाटके सूत्रधारमुखेन “ चन्द्रोपरागं प्रति " इत्यादिना, “कस्य चन्द्रोऽनभिप्रेतः?" इत्यादि वाक्यैश्च चन्द्रगुप्तसंसूचनं, तदेव प्रतिज्ञाकौटिल्येऽपि " उदयमुपगतस्सपूर्णचन्द्रः" (४-९) इत्यादिना कञ्चुकिवाक्येन नियूंढम् । भद्रभट भागुरायणादि पात्राणि मुद्रोक्ततत्तत्कार्यनिर्वाहकत्वेन निरू- पितानि (१५-१७ पृष्टेषु) "जीवसिद्धिना विषकन्या प्रयुक्ता" इति यन्मुद्रायां, स एव विषकन्या- प्रयोगः सप्तमांके (५७-५९) पृष्ठयोस्सरसतरं न्यरूपि कविना । "यस्य गेहे न्यासीकृत्य" इति यन्मुद्रायां, स एषन्यासः सहृदयविद्रावण- रुपस्संविहितः कविनानेन षष्ठांके ५३ पृष्ठे । "अज्ज ! इयमंगुलीमुद्रा” इति विराधगुप्तेन संगृहीतस्यांगुलीयकस्य यत्प्रदानं मुद्रायां, तदेतदंगुलीयकं राक्षसेन मालतीकरेऽर्पितमिति षष्ठांके (५२ पृछे) सरसतरं निरूपितम् । यद्वात्य करात्मध्युतमंगुलीयकमिति मुद्रायां तस्यैव बालस्य प्रवेशः षष्ठांके (५१ पृष्ठे) वर्णितः कविना । " मित्रं पातितस्तपखी पर्वतकः" इति मुद्रायां निरूपितमेव निर्वर्तित सम्मांक (५७-५९-६२ पृष्ठेष) ·xii "अग्रासनतोऽवकृष्ट " इति मुद्रायां यश्चाणक्यस्यावकर्षः स एषः नाटकेऽस्मिन् “भिक्षामटतस्ते" "आसनादधः पातयति" इति पंचमाके (४७ पृष्ठे) निर्वर्तितः । "सुरंगामेत्य " इति मुद्रायां यत्तदेतत् “ अहमयानयैव सुरंगसरण्या" इत्यादिना (४५ पृष्ठे) षष्ठांके प्रतिपादितः । वैरोचकदारुवर्म बर्बरकादीनां मुद्रोक्तानां तत्तत्कार्यकरणं सम्यक्प्रति- पादित प्रतिज्ञाकौटिल्ये नितरां सावधानेन कविना । यद्राक्षसं प्रति पर्वतेश्वराभरणप्रेषणं तदर्थ नाटकेऽस्मिन् आमरण- पेटिकायाः कोशागारप्रापणं (७० पृष्ठे सुसूक्ष्म निरूपितम् । किं बहुना ! मुद्रायां यस्य यस्य पात्रस्य यद्यत्कार्य सूचितम् , तत्तत्सर्व- मप्रमाद्यतानेन कविना पात्रप्रवेशमुखेनैव नियूँढं नाटकेऽस्मिन् । नन्दावमाननात् केवलं प्रक्षुब्धः चाणक्यः नन्दानुन्मूल्यतीति चेत् , तस्येतरवत् क्षुद्रता स्यादिति मत्वा, अजगराच्छिष्यसंरक्षणव्याजेनोपकारके चन्द्रगुप्ते चाणक्यस्य असाधारणी प्रीतिः, गूढशत्रविद्रतेन तेनैव चाणक्य- शरणवरणं इत्येतद्यत्ततीयांके संविधानं, तदेतच्चाणक्यपात्रस्यैवातीव महत्त्वं संपादयतीति, सूक्ष्मेक्षिकया वीक्षमाणा वयं निरूपयामः कविरयं नितरां श्लाघापदमधिरोहतीति । अन्ततो भणामः कविरयं कौटिस्यराक्षसयोरिवासमावनीयं प्रतिज्ञा- कौटिल्यमुद्राराक्षसयोस्संगममौचित्येन निरवर्तयदिति महता प्रमोदेन कविवरयो- बकुलभूषणविशाखदत्तयोस्सकलसहृदयहृदयप्रातिनिध्येन धन्यवादान् समर्पय- मुपसंहाराम्येतं विमर्शादर्शम् । इति सहदयवशंपदः बालधन्वि जग्गु सुदर्शनाचार्यः महाराज संस्कृत कालेज् साहित्यवेदान्तविज्ञान मैसूरु विशिधावतवेदान्तविभाग- २३-४-१९६८ मुख्याध्यापक ·नाटकस्थपात्राणां संस्तवः सूत्रधारः- पारिपार्श्वका- अमात्यराक्षस:-नन्दानां मन्त्री द्वारपाल:- वक्रमास:-नन्दानामुपमन्त्री दारुवर्मा-दारुशिल्पकर्ता ऐन्द्रजालिक:-मायाविद्यावेत्ता नवनन्दाः-सर्वार्थसिद्धेस्सुनन्दायां समुत्पन्नाः अधिकृतः पुरुषः-कुसुमपुरसर्वाधिकारी सेमापतिः- सर्वार्थसिद्धिः--कुसुमपुरनरपतिः मौर्य:--सर्वार्थसिद्धेर्मुरायां समुत्पन्नः चन्द्रगुप्त:-मौर्यस्य पुत्रः शाहरवा-चाणक्यस्य शिष्यः चाणक्यः - चन्द्रगुप्तसाह्यकृत् तपोधनः चण्डवर्मा-अमात्यराक्षसपश्यः प्रणिधिः चण्डाक्ष:-चण्डाल: कायस्थ:-अनसत्रायव्ययलेखकः सूद:-अन्नसत्रे पाककर्ता जीवसिद्धिः-चाणक्यपक्ष्यः वञ्चनार्थ राक्षसपक्षमाश्रितः मटा-राक्षसपक्ष्यः मालती-राक्षसपत्नी पाला-राक्षसस्य पुत्रः चन्दनदास:-श्रेष्ठी राक्षसस्य मित्र सिद्धार्यक:- चाणक्यस्य शिष्यः भागुरायण:-चाणक्यपक्षमाश्रितः सेनापतिः प्रमोदक:-राक्षसपक्ष्यः पातुकः पर्वतेश्वर-चाणक्यपक्ष्यः तुरुष्कः राजा मसबकेतु-पर्वतेश्वरस्य पुत्रः रोचक-पर्वतेश्वरस्य भ्राता विषकन्यका-चन्द्रगुप्तवधार्थ राक्षसपोषिता कन्यका ·प्रतिज्ञाकौटिल्यम्

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ ॥ शुभमस्तु॥ ॥ श्रीमतेहयग्रीवायनमः ॥ . प्रतिज्ञाकौटिल्यम् प्रथमोकः राधे पश्य नभः पयोधरतटे कौटिल्यकान्ताङ्गका चन्द्रस्तेनुकरोत्युरोजयुगले मत्पाणिजाताङ्कनम् । इत्यालिङ्गय दरस्मितां नतमुखी लोलेक्षणां वल्लभां दोभ्यां योऽरमताचिरात्सभवतात्सर्वार्थसिद्धिप्रदः (नान्यन्ते) सूत्रधारः-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) मारिष, इतस्तावत् । पारिपार्श्वकः-(प्रविश्य ) भाव, एषोलि। सूत्रधारः-आणतोस्मि, यदुशैलवल्लभस्य भगवतस्सम्पत्कुमारस्य, हीर- किरीटोत्सवदिरझया, समन्तात्समागतैबैदेशिक: कोविदावतंसैः किमप्यपूर्व रूपकमभिनेतव्यं" इति । तदधुना महाकवि- विशाखदत्तप्रणीतस्य मुद्राराक्षसस्य पूर्ववस्तुतया प्रथितं "प्रतिक्षा- कौटिल्यं" नाम, नाटकमभिनीय सन्तोषयामस्तावदेतेषां मनांसि । पारिपार्श्वका-तर्हि, का कर्ताऽस्य रूपकस्य ? सूत्रधारः-किनु खलु, न जानासि- पूर्ववस्तुतया वेण्या योऽतनोदद्भुतांशुकम् । स एवास्यापि कर्ता हि जग्गूवकुलभूषणः ॥२॥ पारिपार्श्वक:-कथं, वकुलभूषणः, किमु वक्तव्यं सहदयहृदयावर्जने । (नेपथ्ये) मोमोः, परिजनाः, जोर्ष स्थीयता, सद्यो निर्वतितराजकार्यकलापः, अमात्यराक्षसो निजसौधशिरोगृहे विभ्रान्तिमधिगच्छति ।

·२ प्रतिक्षाकौटिल्यम् सूत्रधार:-(आकर्य) किन्नु खलु, राजनीतिकोविदोऽस्मदाताऽमात्यराक्षस- भूमिकामवलम्म्य सज एव, तदावामपि गच्छावः प्रकृतकार्यसजी- करणाय। (निष्कान्ती) (प्रस्तावना) (ततः प्रविशति निजसौधशिरोगृहे वेत्रासनोपविष्टोऽमात्यराक्षसः) राक्षस:-(सानन्द) धन्योस्मि, साचिव्येन, यतः राशि प्रजास्सुरढभक्तियुताः कृताश्च सामन्तभूमिपतयोपि नयानुरक्ताः। राजापि मय्यखिलराज्यधुरं निधाय धन्योच मे सचिवता सफला हि विष्टया ॥३॥ इदानीन्तु- वृद्धो जातो धनपतिनिभस्सोपि सर्वार्थ सिद्धिः प्रौढा नन्दास्तदिह नृपतां प्रापणीया मयैव । मातुर्दोषाजठरगलिता यन्मया वर्धितास्ते तेलद्रोण्यां कथमपि नवक्रम्यपिण्डस्वरूपाः ॥४॥ बारपाला-(प्रविश्य) अब्ज, अमञ्चवकणालो अजं बडुकामो दुवारे चिट्ठा (छाया-आर्य, अमात्यवानासः, आर्य द्रष्टुकामो द्वारे तिष्ठति) रामसा-प्रवेशय। बारपाल:- अजो आणवेदि (तथा करोति) (छया-यदार्य आशापयति) वक्रमाला-(प्रक्रिय) अपि कुशलममात्यचक्रचूडामणीनाम् । राक्षस:-अथ किं, उपविशवासने । (वकनासः उपविशति) राक्षस:-किनु खलु, अतर्कितागमनम् । पक्रमासा-(सस्मितं) न खलु किमपि । राक्षसः-न तथा, न हि वृथा प्रवृत्तिमन्तो मत्रिणः । पक्रमासा-मान्यत्किमपि। राक्षस:-निर्भर कथ्यता, सुस्पष्टम् ।

·प्रथमोज वक्रनाला-पूर्वेघुरुपहरे निवेदितं महाराजेन । राक्षस:-किमुपहरे ? किनु खलु मामन्तरा, शृणुमस्तावत् , किमिति ? वक्रमाला-अहं तावद्धस्संवृत्तः, तदधुना राज्यभारं निक्षिप्य वत्सस्य अंसपीठे यथापूर्वाचारं वनं जिगमिपुरलि, इति । राक्षस:-श्रुतपूर्व खल्विदं, ममाप्यभिमतमेव- वत्सेषु नन्देषु चिरात्प्रजानां परीक्षितस्साधु मयानुरागः । निष्कण्टकं राज्यमिदं कृतच तधातु वृद्धो विपिनं यथेच्छम बक्रनाला-प्रजानामेव नन्देष्वनुरागः । राक्षला-महाराजस्य पुनः। वक्रमास:-कमिष्ठजायाया मुरायास्तनूजे मौर्ये । राक्षसः-(सामर्षमिव) वक्रनाल, कोयमुपजापप्रकारः अलं श्रावितेन, नाहमिदं विश्वसिमि। वक्रनास:-अलममर्षेण, महाराजेनैव साक्षादभिहित, विनयादिसर्व- गुणाकरं बहुपुत्र मौर्यमभिषेकृमिच्छामीति । राक्षस:-अपि सत्यम् । वक्रनासा-एतद्विवक्षयैव सनिहितः। राक्षस:-कथं, मामनिवेचैव महाराजस्य प्रवृत्तिरीडशी। वक्रमासः-भवतां, नन्देषु पक्षपात इति तयामि । राक्षसा-(विचिन्त्य) उपपत्रं, महविदमार्य, को वा वेद, महाराजबुद्ध- रीशं विपर्यासम् । पक्रमास: तर्कयामि, मुरैव निदानमस्येति । राक्षस:-साधु तर्कित, अभिमततमा बलु वल्लभा सा, (चिरमिव विचिन्त्य) कृततर्कस्य ममेदमप्युचितमिव प्रतिभाति- मौर्योपि नन्दवद्राहा पुत्रो हि विनयान्वितः । यथामिका यन्येमिस्तसमेवामिषिश्चतु

·प्रतिक्षाकौटिल्यम्
बकनासा-हन्त, किन्नु खल्विदं, एवं ब्रवीति राक्षस:-
साचिव्यपथनिष्णातधिषणो धिषणोपमः ।
अस्मिन्कायें प्रमाणं त्वमिति विज्ञापितं मया
अथवा, को वा जानाति फलानुमेयप्रारम्भं राक्षसम् ।
राक्षसः-(सस्मितं) न हि तथा, को वा राजानं प्रतिभटयितुमीष्टे ।
वक्रनासा-(सस्मितमुत्थाय) ममापि मौर्याभिषेको न तावदनभिमतः, वृत्तं.
परं निवेदितं, अपि गमनानुशा ।
राक्षसः-वयमपि राजानुयायिन्यः प्रजाः खलु ।
वक्रमाला-अथकिमथ किं, (परिक्रम्य) हन्त भोः, मन्त्रिणा सर्वाङ्गीण-
चक्षुषा भवितव्यम्-
राक्षां चित्तानुवृत्तिस्तदुदयविषये सर्वघा चिम्तमा
प्राप्ते शत्रोभये तत्परिहरणविधाबुधमो युक्तिपूर्वः।
ध्यानं मन्त्रस्य दुःखवितरणपटोर्मत्रितस्य प्रयोगः
प्रायस्सर्वत्र राष्टिः क्षणमपि च यतो मत्रिणां नैव सौल्यम् ॥
॥८॥
( निष्कान्तः)
राक्षसः-युक्तया विघटनीयोयमुद्यमः, भवतु, (विचिन्त्य) एवं हि चिरानु-
वृत्तो नियमः, अभिषेक्ष्यमाणेन पट्टाभिषेकदिवस एवं प्रभाते
सपरिच्छदेन दुर्गालयं प्रविश्य प्राक्समर्पिता दुर्गायाः करतले
करवाललता तत्प्रसादतया प्राोति, (सविमर्श) का कोत्र भो।
मारपाल:-(प्रविश्य) अज, आअदोलि, (छाया-आर्य, आगतोस्मि)
रामसा-अचैव दारुषर्माणं द्रष्टुमिच्छामि ।
द्वारपाल:-गदोहं, आणे,, (निष्कान्तः) (छाया-गतोहमानेत)
राक्षस:-(सस्मितं)
मयि स्थिते मन्दपरेस वृद्ध-
स्सर्वार्थसिद्धिवृषलानुरक्तः।
मौर्य तमारोपयतीह सिह्य-
पीठं कथं वा वृषलातनूजम्
॥९॥

·प्रथमोऽ (ततः प्रविशति दारवर्मा) दारुवर्मा-महता कार्येण भवितव्यम् , यदमात्यरामसेन साक्षादाइतोसि, (उपमृत्य) आर्य, प्रणमति दारुवर्मा। राक्षला-दारुवर्मन् , अपि कुशलं, आस्यताम् । दारुवर्मा-स्थितोस्स्यत्र । राक्षस:-न हि तथा, आस्यताम् । दारुवर्मा-यथादिशस्यमात्यवर्यः । (अनतिदूरे समुपविशति) राक्षस:-अपि सुष्ठ प्रचलति भवतो विद्याकौशलम् । दारुवर्मा-अमात्यानुप्रहात् । राक्षसा-दारुवर्मन् । दारुवर्मा-आमापयत्वार्यः। राक्षस:-(विचिन्त्य) रहस्यमिति । दारुधर्मा अलं विचार्य, दारवाहमस्मि । राक्षस-क्षिप्रकारिणा भवता भवितव्यम् । दारुवर्मा-(साअलिबन्ध) यथाविशत्यार्यः । राक्षस:-प्रचलिष्यति मौर्यस्य पट्टाभिषेकमहोत्सवः । दारुवर्मा-कथम् , मौर्यस्य न तु नन्दस्य । राक्षस:-(सवैलक्ष्यस्मितं) अत एव भवानाहूतः, (समीपमानीय कर्णे) एवमिव । दारुवर्मा-तथैव, (गन्तुमुझुङ्के) राक्षस:-परिश्रमानुगुणं प्राप्स्यसि फलम् । दारुवर्मा-अनुगृहीतोस्मि (निष्कान्तः) राक्षस:- (आकाशे लक्ष्यं वदा) क्षत्रियर्षभगणैरधिष्ठिते सिलपीठ मयि कोपि शुद्रकः । मा विचिन्तय निषीदतीति यद्रामसोयमधुनापि जीवति ॥१०॥ बारपाल:-(प्रविश्य) अज कोवि इंदजाळविजं अजस्स इंसिकामो दुधाळे चिट्ठा । (छाया-आर्य, कोपीन्द्रजालविया, आर्याय दर्शयितकामो द्वारे तिष्ठति) ·प्रतिधाकौटिल्यम् राक्षसा-कथमैन्द्रजालिका, (विचिन्त्य) प्रवेशय । द्वारपालका-तहा, (निकान्तः) (छाया-तथा) राक्षस:-भवतु, अनेनापि, प्रकृतकार्यसौकर्य सम्पादयामः । (ततः प्रविशति करगृहीतमायूरवर्हकलाप ऐन्द्रजालिकः ) ऐन्द्रजालिका-(सविनयमुपसृत्य) अय्य, हगे प्पणमामि (छया-आर्य, अहं प्रणमामि) राक्षस:-(निर्वर्ण्य) हन्त, संस्तुत इव । ऐन्द्रजालिका-किण्णु खु, एवं भणादि अय्ये (छया-किन्नु खलु, एवं भणत्यार्यः) राक्षस:-(विचिन्त्य) विद्यायै चिरप्रवासी करालकनामास्मन्मित्रं ननु । ऐन्द्रजालिका-बदो एव चिळविटुं, अय्यमिस्सं वझुकामे आअदे, (छया-अत एव चिरदृष्टं, भार्यमित्रं द्रष्टकाम आगतः) राक्षस:-महान्प्रमोदः, अपि माम वर्धते विद्या। ऐन्द्रजालिक:-अय्यश्श प्पशादादो। शुणोदु अय्ये- पक्सत्ताइ हगे कळिशमिमिणा पिच्छेण ममंदिणे जाळामंडळभीशणं अजळणं शंदशहरशं उळे। दादाघोळपिशाचळकशगणाणं जुखकळखणं शगं देवबहूमहशषकळं भूमंडळे पव्व हि खणं पेक्वतु अव्ये, (बईकलापं भ्रामयति) (खाया-भार्यस्य प्रसादात् , भणोत्वार्यः नक्षत्राव्यहं करिष्यामि अमुना पिच्छेन मध्यन्दिने ज्वालामण्डलभाषण ज्वलनं सन्दयिष्यामि पुरे । संष्ट्रापोरपिशाचराक्षसगणानां मुखकार्य क्षणं खर्ग देववधूमहोत्सवकलं भूमण्डल एव हि (क्षणं पश्यत्वार्यः) राक्षस:-(सबैलक्यं समन्तादवलोक्य ) कथं, प्रज्वलति प्रासादः, तात, उपसंहरन पारयामि द्रष्टुम् । • ॥११॥ .

·प्रथमोऽ ऐन्द्रजालिका-(तथा सूत्वा) अय्य, एवं पव्य, अण्णं वि विजाकोशळ वंशाशं। (छाया-आर्य, एवमेवान्यदपि विधाकौशलं दर्शयिष्यामि ।) राक्षस:-अलमलं प्रदर्शनेन, एतावतैव परितुष्टोस्मि, तात। (चिन्ता- मभिनयति) ऐन्द्रजालिका-किंचिन्देह अय्ये, (छाया-किं चिन्तयत्यार्यः) राक्षस:- किमपि । ऐन्द्रजालिका-अप्पणिविसेले खु हगे। (छाया-आत्मनिर्विशेषः खल्वहम् ।) राक्षसा-कस्सन्देह, विष्टया, संघटनमिदम् । ऐन्द्रजालिका-आणवेदु अय्ये। (छाया-आज्ञापयत्वार्यः ।) राक्षस:-(खहस्तादनकटकमवमुच्य दित्सति) ऐन्द्रजालिका-किण्णु खु पदं, अळं, अय्यप्पशादेण पक्केण । (अजलि बधाति) (छाया-किन्नुखल्वेतत् , अलमार्यप्रसादेनैकेन ।) राक्षस:-गृहाण, (दत्वा कर्णे) एवमिव । ऐन्द्रजालिका-तहा । (सप्रमोद निष्कान्तः) (छाया-तथा) राक्षसः-तस्कृतं, यत्कर्तव्यं, प्रथम नन्दान्द्रक्ष्यामः (उत्थाय प्रासादशिरोगृहा- दवल्य परिक्रम्य च) नन्दानां सौधोयं (प्रविशति) (ततः प्रविशन्ति कनकपीठोपविष्टा नन्दाः) एक: हन्त, अस्मत्तातप्रवृत्तिश्रवणात्प्रभृति विस्मितं भवति मे मनः। अन्या-(सामर्ष) अमर्षितमित्युच्यता, यदि तातो मौर्यमभिषेक्ष्यति तदा- उल्लंयोजतदेशविपरगतं मौर्य समायामहं क्षोण्यामासनतोवपात्य तदुरस्थाप्लुत्य जानुवयम् । छत्वा कण्ठतलापितार्षशशभृत्सङ्काशपाणिर्मुहुः कृष्णः कंसमिबोचमुष्टिहतिमिर्नेष्यामि धीरो यमम् ॥ १२ ॥ राक्षस:-कथमेतेपि विदितोदन्ता एव, भवत्वयैव शृणुमस्तावइत्लाना पौरुषविवृम्भितां वापरिपाटी।

·८ प्रतियाकौटिल्यम् . अपर:-(मुहिं पाणिमुराम्य)- रदमुष्टिघातगलिताक्षितारक नवफेनकोष्णरुधिराविलाननम् । तनयं विलोक्य भुवि पातितं मुरा प्रविदारितात्महृदया भविष्यति ॥ १३॥ ( इत्युद्धतमासनादुत्तिष्ठति) अन्य:-(तं निवार्यासने समुपवेश्य) ममायमाशयः, मुरापरवशं जरान्धचेतस- ममत्तातमेव निक्षिप्य बन्धनागारे राज्यमनुभवाम इति । राक्षसा-हम्त, पतेषाममणोन्मस्तकस्संवृत्तस्मल्लापः। अपर:-अनुचितेयमुक्ति:- नयानुबद्धं विनयावयं गुरो प्रदर्शयामः:प्रथमं सदाशयम् । समानुमम्येत यदीरितं वच- स्ततस्स्वतस्सिद्धमिदं तु पौरुषम् राक्षसा-साधूक्तमनेन । भम्या-(सामर्ष) अलं, विनयप्रदर्शनेम, मौर्यस्य मूर्ति नृपतेर्वचनाद्विजाप्रथाः धारास्सुवर्णकलशैरभिपातयन्तु । कौक्षेयकस्य कनकत्सरुमण्डितस्य धारां गलेहमपि तस्य निपातयामि ॥१५॥ (कोशात्खामुत्पाव्य दर्शयति) अन्ये-(साट्टहास) साधूक्तमनेन, (इति परस्परं भुजमास्फालयन्तस्समुत्तिष्ठन्ति) पक्षस:-(उपमृत्य) वत्साः,क प्रस्थिताः । नन्दा:-अये, आर्ययक्षसः। राक्षस:-वत्साः, क्षणमिवोपविश्य यास्यामः । मन्दार तथा। (उपविशन्ति) पससा-हासनिदानं कि? एक:-अमर्पमिदानं किमिति पृच्छत्वार्यः।

·प्रथमोड राक्षसा-(सभा) कथं, अमर्षः, किमर्थम् ! अन्यः-(सर्वार्थसिद्धः प्रवृत्ति कथयति) राक्षस:-एवम्। अपर-सदनेनैवमभिहितम् । (मौर्यस्य मूर्धांति पूर्वोकं पठति) (राक्षसवर्ज, सर्वे इसन्ति) राक्षस:-(चिन्तामभिनीय) वत्साः, युक्त्यैव कार्यनिर्वाहे कुतो यूयं मुधा क्रुधा। रक्तप्रवाहवीभत्से प्रवर्तध्वेत्र कर्मणि ॥१६॥ नन्दाः कथं युक्तिः, यथादिशत्यार्यः । राक्षस:-निवेदयाम्यनम्तरं, यूयमिदानी मा प्रकाशयत किञ्चिदपि वैरं मौर्य, सानुरागं तस्य पट्टाभिषेकमेवाभिनन्दत । द्वारपाल:-(प्रविश्य) अज्ज, अहिकिदो पुरिसो दुबारे चिट्टा । (छाया–आर्य, अधिकृतः पुरुषो द्वारे तिष्ठति) राक्षस:-प्रवेशय। द्वारपाल:-तहा, (निष्कान्तः) (छाया-तथा) राक्षस:-(संज्ञया-नन्दानां मौनं सूचयति) प्रविश्याधिकृतः पुरुषः-(प्रणम्य) आर्य, महाराजो द्रष्टुमिच्छत्यार्यम् । राक्षस:-दानी, क वर्तते महाराजः ? पुरुषः-आर्य, सुगामासादे। राक्षस:-अयमहमायातः, गच्छतु भवान् । (पुरुषः निष्कान्तः) राक्षस:-चत्ला, गच्छत यूयम् । नन्दा-यथाविशत्यार्यः। (निष्कान्ताः) राक्षस:-(परिक्रम्य) मौर्याभिषेचनं वर्ल यद्याइतो महीभृता। सानुरागं तदेवाहममिनन्दामि साम्प्रतम् ( निष्कान्तः) प्रथमोऽक। 2 ·द्वितीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति राजकीयप्रासादेऽधिकारपीठोपविष्टो राजोपसर्पणसमुचितालकार- स्सर्वाधिकारी पुरुषः) पुरुषा-(दीर्घ निश्वस्य) निष्ठपूतमाणः कोयमधिकारः। अचिरनिश्चित- पट्टाभिषेकतया साक्षान्मयैव सर्वमपि द्रष्टव्यं संवृत्तम् । हन्त, मणमपि नाधिगता निद्रापि। अधुना तु प्रज्ञाचक्षुर्मिस्सहस्राक्ष- संवृत्तोस्मि । (श्रमममिनीय) कारूणां नगरपरिप्रसाघकानां सैन्यानां गजरथवाहपत्तिमाजाम् । सूदानामपि सुमचन्दनप्रदाना संवृत्तो गलितमतिर्विलोकनेन मौर्यस्य प्रस्थानवेलापि सनिहिता । तदिदानी तद्यात्रामहोत्सवानु- वर्तिना मया भवितव्यम् । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) उद्यचन्द्रसमानवर्णवदनः प्रावर्तयन्पाणिना शश्वश्रुकलापमुन्नतचलगण्डो विशालालिका। पादूजर्झररावकम्पितधरस्त्वमेखलालम्बिते कोशे वेशितखड्गवल्लिरित एवायाति सेनापतिः ॥२॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टस्सेनापतिः) सेमापतिः-सज्जीकृता प्रस्थानोचितालङ्करणा वाहिनी । तदधिकारिणे यावनिवेदयामि (इत्युपसृत्य परस्परं हस्तमवलम्ब्य पुरोवर्तिनि पीठे समुपविश्य सस्मितं) वयं तु सज्जाः। पुरुषः-(समन्दस्मितं) वयमपि सज्जा एव । सेनापतिः-यूयं सज्जा इति, भवतामलकरणमेव शंसति । भवन्त- मिदानीम्- दीपोष्णीषनिराकृताश्ममकुट वैकक्षवलोज्वल- बिग्धश्यामतनुत्रकान्तमुडुसङ्काशस्फुरत्कुण्डलम् । आगुल्फाश्चितदुग्धवारिधिगलफेमाभचण्डातर्फ मन्ये पाटलराजधान्यधिगतस्वाम्यं द्वितीयं नृपम्

·द्वितीयोऽ
पुरुषः-(सस्मितं) मन्यते भवान् , अहं तु-
नासीरे तुरगवराधिरूढमेनं
त्वां गोधावृतहदहस्तलब्धलङ्गम् ।
चिग्यत्वक्परिकलिताधिकालमध्यं
सेनेश कुसुमपुरेशमेव मन्ये
सेनापतिः-(दीर्घ निश्वस्य) भवदुक्तं तदा तथ्यं भवेत् , यदि वृषलो मौर्यो
नामिषिच्येत । इदानीं वृषलानुचरास्संवृत्ताः।
पुरुषः-तत्तथ्यमेव ।
(नेपथ्ये वादित्रघोषः)
सेमापतिः-केदानीं भवेन्महाराजा!
पुरुषः-सुगाङ्गप्रासादवर्तिना भवितव्यं, तच्छावः कुमारप्रस्थानावेद-
नाय । (उत्थाय निष्कान्तौ)
(शुद्धविष्कम्भः)
(ततः प्रविशति सुगाजप्रासादे भद्रासनोपविष्टस्सचिवगणपरिश्रतस्सपरिच्छदस्सर्वार्थसिद्धिः)
सर्वार्थसिद्धिः-(सस्मितं सचिवानवलोक्य)-
भूभारमूढं जरता मयाद्य
वत्सांसपीठे विनिवेश्य दिष्टया ।
आसेव्यते तापससक्वपूर्त
तपोवनं कन्दफलाभिरामम्
वक्रमास:-(साभिनन्दनं)-
भूमण्डलं बाहुयुगेन राज-
ब्दं चिरावदनिर्षिशेषम् ।
प्रजा वयश्च प्रभुणा प्रजाव-
संरक्षितास्तद्धियतां मुनित्वम्
राक्षसः-महाराज, इह तावन्महदिदमाश्चर्य-
यो जगति विमेदा
फलहेत्वोरिह तथा तु न महीन्द्र ।
सर्वार्थसिद्धितो यत्सिध्यति
सर्वार्थसिद्धिरेव नृणाम्
॥७॥

·१२ प्रतिक्षाकौटिल्यम् वक्रमासः-(साध) साधूक्तममात्येन । राक्षस:-(सस्मितं) महाराज- सामन्तराजभुजसौधतटावतीणां प्रीत्यागताच सविधं तव राज्यलक्ष्मीम् । राष्टुपयेव हरिदम्तगता यशश्श्री- स्स्वर्ग गतेति मुनिता किमवाप्यतेऽध ॥८॥ सर्वार्थसिद्धिः-(सहासं) युक्तमुक्तममात्यराक्षसेन । साधु प्रतिपादितं वैराग्यनिदानं । कोत्र भोः। कचकी-(प्रविश्य) आशापयतु देषः। सर्वार्थसिद्धिः-इदानीमेव नन्दान्द्रष्टुमिच्छामि । कधुकी-यथादिशति देवः। (निष्कान्तः) (ततः प्रविशन्ति नन्दाः) एक: यता कालेनापिनिर्वतितो भवेदमात्यादेशो दारुवर्मणा। अन्यः सर्वमपि साधु निर्वर्तितम् । अपरः-केनाभिहितम् । अन्या-मया तावत्साक्षादवलोकितम्- दुर्गामन्दिरदक्षिण नवाध्वसक्तप्रतीहारम् । विनिगूढकवाट तत्परिलसति गृहं रसातलश्रीकम् ॥९॥ अपरः-आर्य, सम्यग्विरचिता दारुवर्मणा नूना सरणिः । वृषलविभुत्वतस्ता काषायाम्बरनिचोलितेव धरा। पाटलमृत्लाभाजा भाति सरण्या नवीनया दूरात् ॥१०॥ सर्वे-(उपमृत्य) अभिवादयन्ते नन्दाः । (प्रणमन्ति) सर्वार्थसिद्धिः- (सर्वानप्यालिङ्गय शिरस्याघ्राय पार्श्व एव समुपकेय) वत्सा:- षयोतिपातवातेन कम्पितस्त्वकताम्बरः। सुमशुभ्रशिरा वन्यशाखीव विपिनं भये ॥११॥ नन्दाः-(सशोकाभिनयं) कथममानुत्सृज्य काननं जिगमिपन्ति तातपादा। सर्वार्थसिद्धिः-वत्सार, अलं शोकेन, अनुष्ठितो हि तावदाचारोय. मस्माइंश्यैर्वृद्धैः। तन्मौर्यासपीठे वसुन्धराधुरमवतार्य यास्यामि तपोवनम् । भवद्भिरपि धृतभूभारस्य तस्य साबकद्धिर्भवितव्यम् ।

·द्वितीयोऽ दा:-यथादिशन्ति तातपादाः। सर्वार्थसिद्धिः-(खगत) विष्पानुमतमिव । (नेपथ्ये) विजयतां कुमारः। राक्षस:-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) महाराज, यात्रोत्सवप्रस्थानावेदमायेत एवाभिवर्तते कुमार:- कमलविततनेत्रो जानुलम्बिप्रवेष्टो विनयविनतमौलिगोपतिस्फन्ध एषः। अररविपुलवक्षा मत्तमातङ्गगामी प्रकटयति धराया धुर्यता लक्षणैस्स्वैः ॥१२॥ सर्वार्थसिद्धिः-(सहर्षस्मितं) अत एवायमुधमः। नन्दा:-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य सस्मितं परस्परं जानान्तिकं) बन्धनागारप्रवेशाय सर्वाभरणभूषितो मौर्योयमित पवाभिवर्तते । (ततः प्रविशति कबुकिप्रदर्घामानमार्गस्सपरिच्छदो मौर्यः) मौर्य:-अनतिक्रमणीयो हि पूज्यानामावेशा, कई हि राज्यभरणम् । सर्वधा प्रमादानभिभूतेन राक्षा भवितव्यम्- रक्ष्यारक्षणशिक्ष्यपालनभुवो धर्मच्युतेरिका- गीतस्सीदति पापभीरुरनिशं यस्मिन्नियुक्तो जनः । राजा राष्ट्रकृतन्तु दुष्कृतमिति क्रूरा यतोपि प्रथा तातो मामधुना नियोक्ष्यति मुदा तस्मिन्प्रभुत्वे बलात् ॥१३॥ (इत्युपमृत्य) (राक्षसादीन्प्रणमति) राक्षसः-(खगतं) हन्तेदानीं किमित्याशिषमाशाले, भवतु (प्रकाशं कुमार, भवदीयं भवतु राज्यमिदम् । नन्दाः-(परस्परं जनान्तिक) अपि श्रुतामात्यराक्षसस्याशी:परिपाटी। मौर्य:-(पितरमुपसृत्य प्रणमति) सर्वार्थसिद्धिः--वत्स, धर्मपरो भव । मौर्य:-(सर्वानपि नन्दान्त्रमशस्समालिङ्गय) तातादेशादहं राज्ये भवेयं राजशब्दभाछ । प्रभुत्वे प्रभविष्यन्ति भवन्तस्साह्यतत्पराः

·प्रतिक्षाकौटिल्यम्
मन्दा:-तत्र कस्सन्देहः।
राससः-(सानुतापमात्मगतं) हन्त, सहुणसागरं निरागसमप्येनं कथमिव
निवेशयिष्यामि बन्धनागारे। अथवेयमीहशी खलु राजनीतिः ।
सदधुना मन्दार्थमकार्यमपि कार्यमेव मया ।
सेनापतिः-(प्रविश्य) (सविनयं)-
गजाश्वपत्तिप्रमुखा चमू प्रभो
महोत्सवालकरणातिभासुरा।
तवाभ्यनुशां सुतयात्रिकोत्सवे
कुतूहलाहारि निरीमते चिरात्
सर्वाधिकारी पुरुषः-(प्रविश्य) (सविनयं) देव-
कुसुमतोरणकेतुपरम्परासलिलसेवनधूपवितानकैः ।
परिजनैरपि मण्डितपद्धतिस्सुरपुरीव विभाति भवत्पुरी ॥ १६ ॥
प्रस्थानवेलाप्युपनता।
सर्वार्थसिद्धिः-वत्स, गृहदेवताः प्रणम्य प्रयाहि ।
मौर्य:-(सविनयं) यथाविशन्ति तातपादाः। (सपरिच्छदो निष्कान्तः)
सर्वार्थसिद्धिः-(सेनापतिपुश्यावलोक्य) युवामपि यथानियमं भवतं यात्रा-
महोत्सवे।
उमौतथा । (निष्कान्तौ)
सर्वार्थसिद्धिः-(नन्दानवलोक्य) वत्साः, भवन्तोपि भवन्तु मौर्यानुवर्तिनः।
नन्दा-तथा। (निष्कान्ताः) (नेपथ्ये वादित्रवेषः)
सर्वार्थसिद्धिः-प्रस्थित इव कुमारः, तत्पश्यामः, (उत्थाय सचिवैस्साकं
परिकम्य प्रासादप्रावरणशिखरकृतपाणितलो विलोक्य) अमात्यवर्य-
जमसामयी भूमिः पुरन्धीसकुला गृहाः।
अलकारमया मार्गा महोत्सवमयी पुरी
राक्षस:-अहो प्राभवस्य महिमा, यदचेतना अपि चेष्टन्ते, पश्यतु प्रभु:-
कुमारयात्रोत्सवदर्शनागत
जनैस्समन्ताभिविडीकते पथि।
समन्तरं कल्पयतीवरश्यते
चलत्पटर केतुगणोपि संख्या
॥१८॥

·द्वितीयो १५ सिद्धिा-अमात्यवर्य, सुदूर गता सेना, पश्य- प्रजाकलफलैधुनीस्वननिमैस्समालिनित- श्ववस्सरणिमापतत्यतितनुर्हि वापध्वनिः । सुदूरगमनाइल मलिनतां रजोमिर्गतं प्रबोधसमयोइतस्वपनदृश्यवदृश्यते ॥ १९॥ (इति परिक्रम्यासने सचिवैस्सहोपविशति) कधुकी-(प्रविश्य) (सविनयं) देव, द्विजोत्तमैः पुण्यसरिङ्गपस्समाहतानि तीर्योदकानि । सर्वार्थसिद्धिः-(सप्रमोदं) प्रतिष्ठापय तान्पूर्णकुम्भाग्देवतागारे। विभामय च भ्रान्तांस्तान् । कचकी-यथादिशति देवः । (निष्कान्तः) राक्षसा-महाराज- अधिष्ठितं राजवतंसकैर्यत्सिलासनं तत्परिमण्डितश्च । निर्विघ्नमानीतमतिप्रगल्भैविजोत्तमैः पुण्यसरित्ययश्च ॥२०॥ तज्जानीहि कुमारमभिषिक्तमेव । सर्वार्थसिद्धि:-सर्वे भवदनुप्रहात् । सेनापतिः-(ससम्भ्रमं पटाक्षेपेण प्रविश्य) (सबाप्पगद्गदं) देव, हतस्सपुत्रशतः कुमारः। सर्वार्थसिद्धिः-(सावेगं) कथं? हा वत्स । (इति मूञ्छितः पतति) सचिवाः-(ससम्भ्रमं) महाराज, समाश्वसिहि, समाश्वसिहि। (इति वीजयन्ति) राक्षस:-(खगतं) तत्कृतं, यत्कर्तव्यं, (प्रकाश) हन्त, कथमधुनायलब्ध- चैतन्यो महाराज वकलासा-(सवितर्क) केन वा मारितो भवेत् ? सेनापतिः-(सवाष्प) मार्य । (वक्तुमारमते) राक्षस:-अलं कलकलेन, समाश्वासयामस्तावन्महाराज, तदापः। सेनापतिः तया, (निष्कम्य पात्रहवः प्रविश्य) आर्य, समानीत सलिलम् । (इति महाराजशिरसि सिञ्चति) ·प्रतिक्षाकौटिल्यम् सर्वार्थसिद्धिः-(लघसंशरशयान एव बाहुयुगलमुद्यम्य) हा उत्स, सहुणैक- निलय, कथं वा लयं गतोसि। यात्रोत्सवाय सविधं विनयादुपेत्य लग्यास्मभ्यनुमतिस्सपरिच्छदस्त्वम् । यातो मुदा प्रतिनिवृर्त्य मुखाम्बुजन्ते नादर्शयो गुणनिधे किमु युक्तमेतत् ॥२१॥ हा वत्स, देहि मे प्रतिवचनं (सगद्गदं) म ददासि प्रतिवचनं हा मौर्य, नानुकोशो मयि, हन्त, निरनुक्रोशस्संवृत्तोसि। किमिदमुचितं ते- दु:खिते मयि ससम्भ्रमं भवा- न्सान्त्वयन्मधुरया गिरा पुरा । चित्तनिवृतिकरोऽभवत्कथं सम्पति त्यजति मामपीशम् ॥२२॥ राक्षस:-महाराज, क्षणमिव सान्त्वयात्मानं । सर्वार्थसिद्धिः-हा, हन्त, अमात्यवर्य, कथं वा सान्त्वयाम्यात्मानं,- सीदत्यङ्गं त्यजति पटुतां लोचनं शोकवेगा दात्माप्यन्धं प्रविशति तमः प्रज्वलत्यन्तरजम् । यावन्मीर्यो ब्रजति न हदश्शोकदावाग्मिलीढा- चावन्मत्रिन्ननु मम मनस्सान्त्वनं दूर एव ॥२३॥ (इत्युपविश्य सिरसि हस्तमाधाय) तात, सेनापते, केन पापेन हतः हन्यमानं कुमारं पश्यम्तो यूयं किमु निर्व्यापाराससुदूरे तिष्ठय ? सेनापतिः-(सभयकम्प) देव, न केनापि हतः। राक्षस: तर्हि कथमुपरतः। सेनापतिः-आर्य, यथाचारं सपुत्रशते कुमारे दुर्गागारप्रदक्षिणद्वार गतवति करालदंष्ट्राभयानका दुर्गा प्रत्यक्षीभूय करतया करवाल- लतया सपुत्रशतं कुमारं कदलीलावं लूत्वान्तर्हिता। राक्षसा हन्त, कई भोः, ततस्ततः। सेनापतिः-ततब प्रवृत्तेयमशरीरिणी वाणी, सत्रियावतंसाधिष्ठितं- सिमासनं कथमधिरोहेडषलोयमिति ।

·द्वितीयो सर्वार्थसिद्धिा-हन्त, विखां, यतः पशभिषेचनमनिच्छतोपि मौर्यस्या- कालमृत्यु प्रति पापोहमेव निदानं । पक्रनाला-(खगत) अपि स्यादिदममात्यराक्षसकृत्यं, उत सत्यं, दुरवगाह सल्वमात्यहदयं। मन्दाः-(प्रक्रिय) (शोकमभिनीय) हा तात, अतिबीभत्समाचरितं देवेन । सर्वार्थसिद्धिः-वत्सार, एवं स्थिते दैवदुर्विपाके, केन वा सह रुचता- वत्सस्य हा गुरुजनेषु विनम्रता या या चानुजेषु फणितिर्मधुरा सनीतिः । या चेतनेषु करुणा स्मृतिमेत्य ता में कृन्तन्ति मर्म मनसः करपत्रतुल्या ॥२४॥ हा वत्स, देहि मे प्रतिवचनं, (मूर्छितः पतति) दारुवर्मा-(सरभर्स प्रविश्य) (शोकमभिनयन्) आर्य, जगदमिरामचन्द्र कापि लीनः, तत्कथं वानन्दोदयः कुवलये भविता । राक्षस:-(स्वगत) मौर्यस्य ज्येष्ठः पुत्रश्चन्द्रगुप्तः कापि पलायित इति, शंसत्ययं, हन्त, महान्प्रमादः, अवशिष्टश्शत्रुशेषः। स तु धीरो धीमामपि, किमपि व्यवस्यत्येव (सवितर्क) भवतु राक्षसोस्मि (सशोकं प्रकाशं) तात, विदितं, गच्छ, अलं कलकलेन । (दास्वर्मा-निष्कान्तः) सर्वार्थसिद्धि:-(लब्धसंज्ञस्समुपविश्य)-हा प्रिये मुरे। सर्वाप्येकपदे भन्ना सा ते संकल्पसन्ततिः। वत्सोत्सवदिक्षोत्थहर्षकन्दलिता च या ॥२५॥ राक्षसा-महाराज, अलं शोकेन, चलितं तु चलितमेव, तदिदानी शुभोद तर्कय। सर्वार्थसिद्धिा-अमात्यवर्य, न किमपि जानाम्यई, तदसच्छुभोद भवानेव प्रमाणं। राक्षसः-तहि, सत्रियावतंसस्य सानुजस्य नन्दस्याभिवेचनमेवारमच्छु- मोदर्के तर्कयामि। सर्वार्थसिद्धिः-यथा रोचते भवते। S ·प्रतिवाकौटिल्यम् चेटी-(प्रविश्य) (सबाष्पगद्दं) देव, देवी मुळा पडिसिद्धा वि परिणेत्तुं जीविदं किदुजोआ वट्टा, ता परित्तायदु (छाया-देव, देवी मुरा प्रतिषिदापि परित्यक्तुं जीवितं कृतोद्योगा वर्तते, तत्परित्रायता) सर्वार्थसिद्धिः-(साकेगमुत्थाय) प्रथमं तावन्मुरां सान्त्वयामः (इति वक्रनास- पाणिमवलम्व्य निष्कान्तः) अन्ये सचिवाः-(लब्धामात्यानुमतयस्सनिश्वासं निष्कान्ताः) राक्षस:-सेनापते यथास्थानं प्रतिष्ठापय वाहिनीम् । सेनापतिः-यथादिशत्यमात्यः (निष्कान्तः) राक्षसः-(परितो विलोक्य) हन्त, निर्मक्षिकः कृतोयं देशः, (नन्दानवलोक्य) वत्साः, चन्द्रगुप्तस्तावदवशिष्ट इव । नन्दा:-(सोद्वगं) कथं, अपि नाम जीवति चन्द्रगुप्तः राक्षस:-आम, सूचितं दारुवर्मणा। मन्दार-तर्हि किं कुर्मः? राक्षस:-प्रणिधिमुखात्कथमपि ज्ञातव्यः, न कार्यों हि शत्रुशेषः। नन्दाः-नोदासितव्यो बाल इति । राक्षस:-अथकिमयकि, स तु धीरः प्रज्ञावानपि, समूलं माशये- दस्मानपि। मन्दार-महत्कष्टमिदं, चन्द्रगुप्तो बिदितास्मत्कपटव्यापारः प्रतिकरिष्य- त्येव । राक्षस:-भवतु नाम, अद्य तावत्प्रचलतु भवत्पट्टाभिषेकविधिः अनन्तर- करणीयं करिष्यामः। (इति नन्दैत्साकं निष्कान्तः) द्वितीयोऽङ्कः।

·तृतीयोः (ततः प्रविशत्यष्वधावनपरिश्रान्तः खाहस्तश्चन्द्रगुप्तः) चन्द्रगुप्तः कष्ट भोः कष्ट- साधोस्तापितुरुपनतं वैशसं निनिमित्तं यत्तत्माणान्विगमयति मे स्वान्ततो दुखितस्य । गूढं यतैर्विहितमहितं गोमुखव्याघ्ररूपै- स्तत्तानन्तर्द्रढयति तदुन्मूलनार्थ नितान्तम् ॥१॥ केदानीमागतोस्मि, (परितो विलोक्य सविमर्श) हन्त, प्रविष्टोस्म्यरण्यानी तथाहि- कचित्झितिरुहोऽचला विलखिता इवास्तानिला कचिद्विरिगुहा रखेः किरणतप्तसत्त्वाहताः। कचिदालतोलपा विविधपत्रिसंसेविताः कचिच्छुतिविमेदकार प्रविसरन्ति झिल्लीरवाः ॥२॥ हन्त, अशनायापिपासाभ्यां नितरां पीडितोमि । तदितः पदा- त्पदमपि गन्तुमनीशोस्मि । हा नियते- बान्धवेभ्यो वियुकं मां शत्रुगूढप्रयोगतः। क्षुत्पिपासाभिदशत्रुः प्राणतोपि वियोजयेत् हन्त, प्रचण्डचण्डमयूखातपः परिपचति सन्तप्तभर्जनकपाल- वालुकासचिभैयूंलिपटलैाकुला वसुन्धरा नखरान् । हा तात, प्रियचन्द्रगुप्त- म्लानं भवेद्यदि मुखं मम वत्सलत्वा- त्पृच्छनिदानमतिदुखभृशाकुलस्त्वम् । दत्वाभिकाशितमहो सुखितोऽभवो य- स्तं त्वां त्यजाम्यमितदुःखमपानुकम्पः ॥४॥ (स्तम्भीभूय सामर्षदन्तपीडं गगने लक्ष्यं बवा) रे कपटकूटयन्त्रनियन्त्रिताम- पितृका नन्दहतकार, दिष्टया जीवति स्वच्छन्दचारी चन्द्रगुप्त:- निकृत्य करधूतया निशितखडावल्ल्या रणे शिरोघरपरम्परां परिलुठत्सु शीर्षेषु वः। पदं विनिदधाम्यहं निगलतो विमोच्यानुजै- स्सम पितरमुज्वलं नरपति करोम्याशु तम् ·२० प्रतिक्षाकौटिल्यम् (दीर्घ निश्वस्य) कस्सै कथयेयं तेषां कापट्यम्। निर्जनेसिभरण्ये केन वा सह रोदिमि। (श्रममभिनीय) हन्त, न पारयामि सोढुं बुभुक्षा- पिपासे। निरन्तरपरिधावनाच्छक्तिविकलौ चरणौ। (अप्रतोवलोक्य)- ऊर्मिमालाकुलं पाथो नन्दयन्नयने मम । दिष्टया प्रवहति स्फीतं गिरिप्रस्थात्सुनिर्मलम् तदुपस्पृशामि, (इति कृच्छ्राद्गत्वा निर्वर्ण्य सनिश्वास समुपविश्य) हन्त, विधि- विलसितं, नियतिरपि प्रतिकूलैव मे। कई भोः कष्ट, मृग- तृष्णिकायामुदकभ्रान्तिः- यथा यथा प्रधावामि जलभ्रान्त्या तदन्तिकम् । विडम्बयन्ती मां दूरं सापि याति तथा तथा (सनिश्वास चेलाञ्चलेनात्मानं वीजयन्परितो विलोक्य) भवतु, नीलनीरदनिभो महीरहनिवहो नातिदूरे रश्यते । तत्र गत्वा श्रममपनुदामि (उत्थाय गत्वा) हन्त, दिष्टया, जलाशयोऽपि सनिहित इव- वाति पयःकणवाही सरसिजसौरभ्यबन्धुरो वातः । कलहंसकेकारो नम्दयति श्रुतिपर्थ यतो मन्द्र ॥८॥ (परिकामति) (नेपध्ये) हा हतोस्मि, वनदेवताः, पायध्वं पायध्वम् । चन्द्रगुप्ता-(आर्म्य सोद्वेग) निर्जने गहने कोयमार्तनादः। (पुनर्नेपथ्ये) हा नियते, न सहे वेदनाम् । चन्द्रगुप्ता-केनाप्यसत्सधर्मचारिणा भवितव्यम् । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) हन्त, कोपि तापसवटुरजगरेण निगीर्यते- अजगरमुखकृष्यमाणजब क्षितितलपातितविग्रहोऽश्रुनेत्रः। कथमपि परिवेष्टते व्यथा? भुकुटितगोधितलोयमुच्छिखाप्रः आर्य, अहमस्मि, मा भैषीः। (सरभसं परिकामति) (ततः प्रविशति यथा निर्दिष्टो बटुः) बटुर-तात, सोतुं न पारयामि वेदनाम् ।

·पतीयो २१ चन्द्रगुप्तर-अलमावेगेन, वाहसेस्मिन्साहसं क्रियते (हति सोनाजगर विदार्य वटमुपस्य) आर्य, प्रक्षाल्य जलाशये शोणितरूषितं पाणियुगल- मनुपदमेवागमिष्यामि । तद्विभान्तिमनुभवतु भवान्प्रच्छाये (इति सखलो निष्कान्तः) बदुः-(दीर्घ निश्वस्य) अहो विधिविलसितं, केदमरण्यं, कस महात्मा राजकुमारः। (ततः प्रविशति सचिन्तश्चाणक्यः) चाणक्यः-किनु खल्विदं, इयता काळेनापि सम्पादितसमित्कुशसम्भारः प्रतिदिनमिव न प्रतिनिवृत्तश्शारवः, मध्यन्दिनमप्यतिक्रान्त, तथाहि-- खगा वृक्षे निद्राविरतिधुतपक्षा मितरवा- स्तरोश्छाया मूलात्पथिक इव विधम्य सरति । रवि प्राची किश्चित्ककुभमवलोक्य स्फुटकरैः प्रयाणे खां कान्तां परिमृशति सान्द्ररिष पुमान् ॥१०॥ स प्राणिति वा न वा, भवतु, शब्दापयामि, भोश्शारव, शारिव । बटुर-अयमहमस्मि भो। चाणक्य:-(विलोक्य) दिष्टया, जीवति वत्सः, (उपसृत्य निर्वर्ण्य सावर्ग) तात, किनु खल्विदम् (वटुः-वेदनामभिनयन्प्रत्युत्थानायो यूके) चाणक्यः-अलमलं प्रत्युत्थानेन, उपविशव कथय तावत् । पटुः-भगवन् , समिधाहरणार्थमत्र पृथुलशाखाधिया सविनम्मं विनि- हितचरणो गृहीतस्तावदनेनाजगरेण । चाणक्यः-हन्त, महदिदं कष्ट, भवतु, केन मोचितोसि ? (अजगर. मवलोक्य) हन्त, केन विदारितोयमद्रिनिमोऽजगरः? वटुः-केनाप्यतर्कितोपनतेन खड्गहस्तेन बालेन । चाणक्या-(सा) केदानी स महात्मा ? वटुः-रकाविलपाणिप्रक्षालनाय जलाशयं गतः।

·२२ प्रतिक्षाकौटिल्यम् चाणक्यः-तेन धीरेण भवितव्यं, त्वरयति मां तहिडक्षा। (नेपथ्याभिमुख मवलेक्य सानन्दं)- गम्भीरप्रकृतिर्मूगेन्द्रगमनः कन्दर्पदापह- स्तेजोदर्शितसार्वभौमपदवीदाक्ष्यश्च धीरामणीः । द्रष्टुमें तुहिनांशुवच्छिशिरयंश्चक्षुर्वनाभ्यन्तरा- दभ्येत्यम्बुजलोचनः पटुतरः कोप्येष बालो बली चन्द्रगुप्ता-(प्रविश्य) (चाणक्यं निर्वर्ण्य) अये, तपोधनः- मधुवर्णस्फुरच्ङ्गधुकूर्चस्फीतजटाभरः । सत्वोत्कर्षज्वलद्वक्त्रः कोऽयं केसरिसनिमः ॥१२॥ (उपसृत्य) भगवन् , अभिवादयते मन्दभाग्यश्चन्द्रगुप्तः (प्रणमति) चाणक्यः-पूर्णभाग्य इत्युच्यता, एहि वत्स, दृढमालिङ्गयानन्दय मां। (इति तमुत्थाप्य समाश्लिष्य, खगत)- गात्रस्पर्शोस्य बालस्य विचित्रस्साधु शंसति । वसुन्धराधिपत्यस्य दक्षतां भाविनी बत चन्द्रगुप्तः-(साझलिवन्ध) देषिदीपिनस्यमानोयं दासजनस्तत्रभवद्धि- भवद्धि परिपालनीयः। चाणक्या-वत्स,मा भैषीः, चाणक्योहमस्मि, तदायाहिमतुटज, निवेदय तापत्तवान्तश्छिद्राणि। चन्द्रगुप्ता-अनुगृहीतोस्मि, यथादिशति भगवान् । (मन्दं वटुमुत्थापयति) चाणक्यः-(गृहीतशारिवपाणिना चन्द्रगुप्तेन सह परिकामति ।) चन्द्रगुप्तः-(अप्रतोवलोक्य खगतं) अहो, तपोधनस्योटजसम्पत्- कुटिलसुषिरस्थाणुस्तम्भ दिवाकरशोषितः पवनमुखरैः पश्छन्नच्छवित्रुटितातपम् । पथिकगमनश्रान्तिच्छेदिप्रलिप्तवितर्दिक विलसति गृहं गोविटपूतं समित्कुशसम्भृतम् चाणक्यः-(उटजं प्रविश्य) शारिव, अजिर एव शयानो विश्रान्ति- मनुभव। शाहरवा-यथाविशन्त्याचार्याः । (अजिरे मन्दमुपविशति) चाणक्या-चत्ल, इतस्तावत् ।

·हतीयो
...
चन्द्रगुप्त:-(अभ्यन्तरं प्रविश्य) अयमसि ।
चाणक्यः-(चन्द्रगुप्तेन सहोपविश्य) वत्स, निवेदय तावत्, किमर्थमीशे
वयसि वनमिदमेकाकी प्रविष्टोलि ?
चन्द्रगुप्तः-वैमात्रेयकुतश्रेण ।
चाणक्य:-कस्ते तातः।
चन्द्रगुप्त:-कुसुमपुराधीश्वरस्सर्वार्थसिद्धिः।
चाणक्यः स तु श्रुतपूर्व एव, तस्यामात्यराक्षसः प्रधानसचिवः खलु ।
चन्द्रगुप्त:-आम।
चाणक्य:-ततस्ततः।
चन्द्रगुप्तः-महाराजस्य, हे भार्ये, सुनन्देति मुरेति च ।
चाणक्यः-विदितमेव सुनन्दा नवनन्दानां जनयित्रीति ।
चन्द्रगुप्तः-मुरात्वस्मद्भातशतपितामही ।
चाणक्य: वृषला खलु द्वितीया।
चन्द्रगुप्तः-अथकिं।
चाणक्य:-ततस्ततः।
चन्द्रगुप्तः-महाराजस्तावदसत्पितरमभिषेकुं मत्रितवान् ।
चाणक्यः-हन्त, अनर्थोदर्के तर्कयामि, यन्महाराजेन क्षत्रियं विहाय
वृषलमभिषेहुं मत्रितं, ततस्ततः।
चन्द्रगुप्तर-अहो कथं नु चिन्तितमायेंण, तथाहि, यथापूर्वाचार दुर्गालय
गतस्सपुत्रशतोमत्पिता तत्र नन्दैरुपांशुपरिकल्पिते कूटयनागारे
निपातितः।
चाणक्यः-(विचिन्त्य) नन्दपक्षपातिना राक्षसेन निगूढं कृतमेतद्भवेत्
कथमिव भवान्परिमुक्त।
चन्द्रगुप्तः-देवेन परियावितः ।
चाणक्यः-तत्कथमिवेति।
चन्द्रगुप्ता-सपुत्रशते पितरि प्रविष्टे कूटयनागाराभ्यन्तरं, सर्वापक्षया
पृष्ठवर्तीत्वहं यावनिक्षिपामि शिलाभ्यन्तरे चरणं, तावदपतत्कवाट,
अनुपदमेव समाश्रिता जहालता मया ।

·प्रतिक्षाकौटिल्यम् चाणक्य:-अहो विधिविलसितं, न कस्यापि गोचरतां गतो भवान् । चन्द्रगुप्तः-विष्या नावलोकितः। चाणक्यः-(गगने लक्ष्यं बया) साधु राक्षस साधु, श्लाघनीयोसि बुद्धि- विमवेन-वत्स, मा भैषी:- प्रज्ञाकपाणेन निहत्य नन्दा- प्राज्येऽभिषिच्य प्रथितं भवन्तम् । त्वत्सनिधीतं सचिवावतंसं संस्थापयिष्याम्यचिरादधीनम् ॥१५॥ (इति चिन्तयन्नुपविशप्ति) नापसवेषधारी प्रणिधिः-(प्रविश्य) (दीर्घ निश्वस्योदरं परामृशन् )- घिग्जठर धिग्जठरं यद्भरणायैव दास्यपरिभूतः। अटवीमटामि रात्रं दिवमपि मिथ्यातपोधनो भूत्वा हन्त, दिगन्तरप्रेषितानां प्रणिधीनां मध्ये तावदहमेव मन्दभाग्यः, यदेवमाशप्तोस्म्यमात्यराक्षसेन, भोचण्डवर्मन् , परिगृहीततापस- वेपेण भवता महारण्येऽन्वेषणीयस्स चन्द्रगुप्त इति, (आत्मानं निर्य)- काले काले मैष भुक्तिन निद्रा कान्तारेस्सिन्गच्छतो मे शरीरम् । वृष्टया क्लिनं शोषितं भास्वदुत्रैः शीर्ण वातैरिकल्पं हि जातम् ॥ १७॥ स चन्द्रगुप्तहतकस्तु नैवोपलब्धः, किं करोमि (परितो क्लिोक्य) हन्त, अवसितमहा- रस्त्रान्वेषणतत्परेण सुचिरं कालेन खे धावना- उछ्रान्तस्यास्तमहीधमस्तकजुषश्शीलवहविले । अनारेवरुणोज्वलाभजलमुपेषु सम्पातित- स्संरक्कामिषपिण्डवद्विवलते बिम्बः पतास्य यत् ॥१८॥ तदिदानी पतत्रिवन्मयापि कापि समाश्रयणीयः तरुकोटर, (तो वलोक्य सहर्ष) विष्टया, नातिदूरे रश्यते कस्यापि पर्णशाला, (परिकम्य) कर कोत्र भो।

·तृतीयोऽ २५ बहिरागत्य शार्रवः तिष्ठतु भगवान्, आचार्याय निवेधान्त प्रवेश- यामि, (अन्तः प्रविश्य) कोपि तापसो भवहिरक्षया द्वारि तिष्ठति । चाणक्यः-(चन्द्रगुप्तमभ्यन्तरं सम्प्रेष्य) शारव, प्रवेशय तावत्तपोधनं । शाहरवा-तथा-(प्रवेशयति) तापस:-(उपमृत्य) अपि निर्विघ्नं तपः। चाणक्यः (उत्थाय) अथ किं ? (आसनं ददाति) (तापसः-उपविशति) चाणक्यः-(उपविश्य) शंसति भवतां मुखकमलं सुदूरगमनखेदम् । तापसा-भूप्रदक्षिणार्थ सुबहून्पुण्यतीर्थपवित्रान्देशान्परिभ्रमन्मध्येमार्ग कुसुमपुरे नन्दैस्सत्कृतो नीतपञ्चषदिवसस्समागतोऽस्मि । चाणक्यः-(खगतं) अस्मात्कुसुमपुरवृत्तान्तो ज्ञातव्यः। (प्रकाश) अपि धम्य पथि वर्तन्ते नन्दाः। तापस:-(स्वगत) किमलीकं कथयेयमुत सत्यम्। (विचिन्त्य ) अत्र तथ्योतया न कोपि प्रत्यवायो हि। तत्तथ्यमेव कथयामि । येन मे पिहिता भवति प्रणिधिता (प्रकाशं) किं कथयेयम् ? सर्वधा पित. मनोनुवर्तिनस्तच्छोकानलोपशमनरता वर्तन्ते । चाणक्य:-शोकनिदान किम् ? तापसः-सपुत्रशतस्य मौर्यस्य निधनमेव । चाणक्यः कथं, उपरतस्सपुत्रशतो मौर्यः ? तापस:-अथ किम् ? चाणक्यः-किं रुजा, उत शस्त्रेण ? तापस:-न रुजा, नापि शस्त्रेण, अपित्वनशनेन । चाणक्यः-सुस्पष्टं निवेदय । तापसा-उपांशु कपटेन कूटयन्त्रागारे निपातितेभ्यस्तेभ्यो नैव दापितं मुष्टिमेयमप्योदनं नृशंसैनन्दैः । चाणक्यः-हन्त, धूर्तानां दारुणं कर्म, न कोपि जीवति किमु मौर्यशते ? तापस:-क्वापि जीवेन्मौर्यस्य ज्येष्ठः कुमारश्चन्द्रगुप्तः। 4 ·२६ प्रतिज्ञाकौटिल्यम् चाणक्य:-क्वापीति नाम ? तापसः स तु धीमान्कथमपि पलायितः, इति ज्ञायते । चाणक्य:-अपि नाम क्रियते यत्नस्तदन्वेषणे ? तापस:--प्रणिधिमुखात् । (इल्योक्ते स्वगतं) हन्त, मे प्रमादः। भवतु तावत्। (प्रकाश) स तु वाल इति सर्वैरुदासितः। चाणक्यः-वालोयमिति वैधेया बजेयुः क्षीवतां शठाः । अल्पोप्यग्निमरुत्साह्यो न किं दहति काननम् ॥१९॥ सर्वार्थसिद्धिः कथम् ? तापसः --जीवितजिहासयानशनव्रतपगं मुरां सान्त्वयन्सर्वधा सर्वदा न जहाति ताम्। चाणक्यः---हन्त, वार्धके महानुपनतश्शोकः, ततस्ततः । तापसः-- श्वः प्रभृति प्रचलिष्यति कुसुमपुरे शरन्महोत्सवः । चाणक्यः--अप्यनुरक्ताः प्रजा नूतने राजनि । तापस:---अथकि ? महदिदमाश्चर्यम् । चाणक्यः---कथय, किं तत् ? तापसः–महोत्सवकृते समाहतस्सुहृत्सिकलेश्वरः सिह्मधर्मा प्रकटित- कार्यान्तरो दृढपञ्जरप्रवेशितं केसरिणमेकं लेखेन समं प्रेषितवान् । चाणक्य:-अपि नाम जानासि लेखविषयम् ? तापसा--समुपनतमहत्कार्यान्तरतया महोत्सवभागी भवितुं नावकाशः। इदं तु प्रेषितमुत्सवाङ्गतया, अयन्तु सिमो न खादति नापि पिबति । अपि तु दर्शितायश्शला किकामोतपिशितपिण्डदर्शन- मात्रेण विवलयति कन्धरा तजिघृक्षया। यस्त्वनुद्घाटितकवाटा- त्पञ्जरादेनं बहिवयति, तस्मै धीमते भवद्भिर्देयो भवद्राज्ये महानधिकार इति, इति । चाणक्यः-किमु तत्कर्म महोत्सवे ? तापस:- अथकि, हन्त, अतिक्रान्ता सन्ध्योपासनवेला । चाणक्यः-गच्छतु भवान् , सन्ध्योपासनाय, शारिव, प्रदर्शय तावदमै निकटवर्तिनी सरसीम् ।

·तृतीयोऽङ्कः २७ शाहरवः-तथा (तापसेन परिकामति) तापस:-(गगनमवलोक्य) हन्त, नक्षत्राण्यप्युल्लसन्ति, तथाहि- रविकरपरिमर्शाल्लनतेजस्स्फुलिङ्ग- भ्रममुपजनयन्त्यस्तारका नाकमाण्डे । पवनसखशलाकाघर्षणाद्वन्धकाते फलक इव सुलग्नाः कान्तिलेखा लसन्ति ॥२०॥ (इति शारवेण निष्कान्तः) चाणक्य:-वत्स, इतस्तावत् । चन्द्रगुप्ता-(सबाष्पं प्रविश्य) हा हतोस्मि, भगवन् , सर्वे हताः । चाणक्यः-अलं, परिदेवनेन, चलितं तु चलितमेव, तत्प्रकृतमनुसर, द्रक्ष्यन्ति ते धूर्ता निजनृशंसतानुरूपं फलम् । चन्द्रगुप्तः-यथादिशति भगवान् । चाणक्य:-अपि जानासि कोयमिति ? चन्द्रगुप्तः-कोपि तपोधनः खलु ? चाणक्यः-९, मन्दप्रशोसि, राक्षसप्रणिधिरयम् । चन्द्रगुप्त'-तत्कथमवगतम् ? चाणक्यः-(सस्मितं) तवचनपरिपाटी कथयति । चन्द्रगुप्तः-तत्कथमिति न जाने । चाणक्यः-उत्तानहृदयोसि, पञ्जरसिह्मद्रावणकुतन्त्रप्रयोगो राक्षसकृत एव। चन्द्रगुप्ता-तेन किं प्रयोजनम् ? चाणक्य:-भवद्रहणमेव । चन्द्रगुप्तः-तत्कथमिव ? चाणक्यः-मन्यते तावद्राक्षसा, भवन्तं धीमन्तं, तदद्य, तरिक्षया वा, तविकीर्षया वा, तत्र भवदागमनमवश्यंभावीति, अत एव प्रणिधिमुखावुद्धोष्यते। चन्द्रगुप्तः युक्तमभिहितं भगवता, तत्कथं तद्विद्रावणम् ।

·प्रतिज्ञाकौटिल्यम् चाणक्यः-सिक्थमयोवा, जतुमयो वा, भवेत्स सिम, तद्वक्त्राभ्यन्तरे स्यादयस्कान्तमणिः। चन्द्रगुप्तः-(स्वगत) अहो भगवतो बुद्धिवैभवं, (प्रकाश) उपपनम् । चाणक्यः परिगृहीततापसवटुवेषस्तद्भवान्श्वः कल्य एव प्रयातु कुसुम- पुरम्। चन्द्रगुप्तः-ततः। चाणक्यः- (कर्णे) एवमिव, अहन्तावदनन्तरकरणीयं करिष्यामि । चन्द्रगुप्तः-अनुगृहीतोस्मि। चाणक्यः-वत्स, यास्यामस्सन्ध्योपासनाय कासारान्तरम् । (इत्युत्थाय, आकाशे लक्ष्यं बध्या "बालोऽयं" इति पूर्वोक्तमेव पठंश्चन्द्रगुप्लेन निष्क्रान्तः) ( निष्कान्तास्सर्वे) तृतीयोऽङ्कः । चतुर्थोऽङ्कः (ततः प्रविशति दण्डपाणिः कचुकी) कथकी-किं कथयेयं सेवाया वैभवं? प्रहत्वं तावदस्मादृशानामेव परिकल्पितं नियत्या, स्यादेतत् , केवलमवक्षाकरं पूर्वेधुः कृतं कर्म षकमपि जिहेमि- वाल्यात्प्रभृत्यवनतेर्वनितासकाशे संस्काररूढविनयस्सदनेपि नैच्यम्। जायान्तिके प्रकटयन्परिहासपात्र- मासं पुमानिति चरामि तथाप्यलजः हन्त, सेवया शुनकसधर्माणः कृता वयं, (विहस्स) अथवा किमित्यात्मानमुपालभामहे, वयन्ताववृत्या समतिकान्तयोगिन संवृत्ताः- पश्यन्तो लोटकल्पं धुरिपतितमपि स्वर्णरतादिवस्तु स्वारीस्पृारूपास्तरुणिमविलसन्मन्मथाः कामिनीश्च । व्यालीवद्भावयन्तो बहुविषययुते सौध एवात्तवासाः लोलं चित्तं निगृह्य प्रशमितविषयिवातचेष्टास्स्थिता यत् ॥ २॥ - ·चतुर्थोऽ (समन्दस्मित) किमात्मनश्लाघया निन्दया वा, प्रकृतमनुसरामि । आमतोऽस्मि महाराजेन, “अयि जाजले, शरन्महोत्सवकृते सजा समलता नगरी न वेति शायतामिति तत्प्रभुनियोगमनुतिष्ठामि । (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) कृतककेसरिवृत्तोदोषणाय यात- वण्डाक्षः कण्ठलम्बितपटह इत एवाभिवर्तते, तबण्डालसामीप्यं परिहरामि (किश्चिदपसरति) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टश्चण्डाक्षः) चण्डाक्षा-(असकृत्पटहं शब्दापयन् ) ओशळेह, ओशळेह, शुणुह मणुश्शा शुणह- वट्टा णळवइगेहे पंजळमच्झप्पवेशिदे शीहे। पिहिदकवाडादोद हाविदवंतश्श होई अहिआळे (छाया-अपसरतापसरत, शृणुत मनुष्याश्णुत- वर्तते नरपतिगेहे पजरमध्यप्रवेशितस्सिमः । पिहितकवाटात्तं द्रावितवतो भवत्यधिकारः) कञ्चकी-रे, अपि नामोद्दष्टं सर्वत्र । चण्डाक्षा-हंहो, अय्ये, (सविनयं) अहई, (शिरसि हस्तयुगलमाधाय सदैन्यं) प्पहो, प्पहादादो पहुदि णअळं प्पळिभ्वमंतेण मए ण तंबुळे वि चव्धिदे, ताळताळं कोशंतश्श मह जीहा शुक्खा जादा, ता तंबुळ- किदे एवं देहि काअणिों। (छाया-अंहो, आर्यः, अकिं, प्रभो, प्रभाता- प्रभृति नगरं परिभ्रमता मया न ताम्बूलमपि चर्वितं, तारतारं कोशतो मम जिहा शुष्का जाता, तत्ताम्बूलते एका देहि काकणिकां ।) कझुकी-(विहस्य खगतं ) दयनीयोयं, यतस्ताम्बूलमात्रेण सुहितो भवति, हन्त, प्रायो जगति निदानमभ्यास एव व्यसनानां हि- रितोपि पानसतो याति कश्चित्प्रपां स्वमालाध । न हि गृहिणीसुतचिन्ता स्वान्तं तस्याधिरोहति कदापि ॥४॥ (प्रकाश) दीयते ताम्बूलमेव, गृहाण । (क्षितितले निक्षिप्यापसरति) ·प्रतिज्ञाकौटिल्यम् चण्डामः-(आदाय) अय्यप्पशादादो देवजोग्गे एव तंबुळे ळखे, (साञ्जलिबन्ध) णिवेदेदु अय्ये, उग्घुढे चंडक्खेण शब्बत्त, ति। (छाया-आर्यप्रसादाद्देवयोम्यमेव ताम्बूलं लब्धं, निवेदयत्वार्यः, उद्दष्टं चण्डाक्षेण सर्वत्रेति) कक्षुकी-(विहस्य) रे, मया किमु त्वनियोगोप्यनुष्ठेयः । चण्डामा-(साञ्जलिबन्ध) मळिशदु अय्ये, ण मए किदे णिओए, किंदु पत्थिदे, जदो हगे देवश्श पश्चक्खे ठादुं वि, अम्खमे खु, (छाया-मृष्यत्वार्यः, न मया कृतो नियोगः, किन्तु, प्रार्थितं, यतोहं देवस्य प्रत्यक्ष स्थातुमप्यक्षमः खलु) कधुकी-तथास्तु, गच्छ। चण्डाक्षा-अणुगहीदे हगे, (निकान्तः) (छाया-अनुगृहीतोऽहं) कक्षुकी- (प्राची विलोक्य) अहो, चन्द्रोप्युदित एष, तथाहि- ततगगनतटाके तारकाकैरवाव्ये प्लवनकृतमनस्को लम्बितारक्तपादः। उदयशिखरिकूलाद्यामिनीनाथहंस- धरति रुचिगरुद्रयां ध्वाम्तशैवालमस्यन् तदेवाय विज्ञापयामि (निष्कान्तः) (मिश्रविष्कम्भः) (ततः प्रविशति सिह्मासनोपविष्टोऽनुजैस्सह नन्दः) नन्द:--(भ्रातृवर्गमवलोक्य) यतः प्रणिधिभिरपि नोपलब्धा चन्द्रगुप्तस्थितिः, तत्तयाम्युपरत इति । एक:--(विहस्स)- पिबन्धनाभिरवलम्बनस्सुधी- रपि घातुर्मूगगणैनिघूदितः। विपिने भयानक इतः पलायित- स्स भवेदपीत्यहमवैमि शात्रवः ·चतुर्थो ३१ अपर-(सलाधं) आर्य, कि सेनया रथगजाश्वपदातिभाजा किं वामितैः प्रहरणैर्निशितैरमोधैः । प्राकारतश्च परिखावलयेन किन स्याद्राक्षसस्य धिषणा (यदि) शत्रुहन्धी॥ (भुवीतिवा) ॥७॥ अन्यः युक्तमभिहितमार्येण,- राक्षसमतिश्रिताना- मस्माकं नैव शस्त्रहतिखेदः। सेनाव्यूहनिबन्धे नापि श्रान्तिर्वयन्तु जयशीलाः ॥८॥ अन्यतमः-तदितः परं निष्कण्टकस्य राज्यशाखिनः फलमनुभविष्यामः यतस्तन्मूलवासी व्यालस्सुदूरं निष्कासितोऽमात्यजालिकेन । अपर:-कथय निषूदित इति। कक्षुकी-(प्रविश्य) (सविनयं) उदयमुपगतस्सपूर्णचन्द्र कुवलयहासनिदानमुज्यलाङ्गः। यदुदयसमवेक्षणात्प्रजानां भवति सुखं शमितात्मखेदजालम् नन्दः-(जनान्तिक) हन्त, कथं, चन्द्रगुप्ताभ्युदयोप्यनेन हृदयमारोपितः। भ्रातर:- (जनान्तिक) नैव चिन्तनीयमेवमार्येण । कञ्चकी-तदिदानी- कनत्कनकसालकप्रकटसोमबिम्बावलि सितस्फटिककुटिमद्विगुणिताच्छचन्द्रातपाम् । दुकूलपरिगुण्ठितप्रथितभद्रपीठोज्वला विकीर्णनवमल्लिका बजतु चन्द्रशाला प्रभुः नन्दः-(भ्रातृनवलोक्य) अपिनाम चन्द्रशालां गत्वा कुसुमपुरसौभाग्यमनु- भवामः, (उत्थाय तैस्सह परिकम्य) जाजले, चन्द्रशालामार्गमावर्शय।

·प्रतिक्षाकौटिल्यम् - - कधुकीत इतो देवः, द:-(परिक्रम्य चन्द्रशालामधिल्य तद्वरणमण्डलशिखरे पाणि निधाय) पश्यन्तु वत्साः, पुरी, दुग्धैस्सितामिव हिमकरोद्योतशुभ्रां युवानो मत्ता वीणामुरलिनिनदैश्चन्द्रशाला प्रविष्टाः। मल्लीमालां धवलवसनं शुभ्रमुक्ताकलापं बिभ्राणाभिस्सह युवतिभिह्रींनताभीरमन्ते ॥११॥ अन्यः-चित्रमिदं पश्यत्वार्य:- सितशिरोगृहसन्ततिसालके कृतपदा मधुरा गृहकेकिनः । युषतिमर्तनचोदितताण्डवाः प्रविलसन्त्यभिधूपलतावृताः ॥१२॥ अपरः-तस्तावदक्षि निक्षिप्यतामार्येण शृङ्गाटके- चञ्चलकलितोरुनितम्बलम्बि काशीक्वणन्मणिकलापविकीर्णशोभाः। मजीरमतिलयाहितशोणपादा- चन्द्रातपे तत इतो विचरन्ति वेश्याः ॥१३॥ नन्दः-(निर्वर्ण्य सस्मितं) पश्यन्तु भवन्तो जरविटानां चेष्टितं- वृद्धा विटाः कृतपटीररसाङ्गलेपाः पाराङ्गनास्तरुणिमोज्वलमन्मथास्ताः। गण्डूषतो गलितदन्तमुखासवस्य शश्वत्कृतानुसरणाः पथि कोपयन्ति ॥१४॥ मातरः-(सहासं) शरम्महोत्सवातिशयस्तावदेतैस्तुष्टु प्रकाश्यते । पुरुषः-(प्रविश्य) (सविनयं) देव- धूपालीढवितानलम्बितचलम्मुक्ताकलापाश्चिते नामावर्णविचित्रदीपनिकरैस्तारानिमैर्मण्डिते । पौरैरद्धतकर्मदर्शनकृते व्याकान्तसीमास्थले निक्षिप्तं धुरि पञ्जर हरियुतं सातोचक मण्टपे ॥१५॥ मन्दः-अपि नाम तत्रापि कश्चित्कालं मनो विनोदयामः।

·२५ - चतुर्थो इतरे-तथास्तु, जाजले, मण्टपमार्गमादर्शय । कचकी-इत इतो देवः। नन्दः-(भ्रातृभिस्सह परिक्रम्य सपरिच्छदो मण्टपं प्रविश्य) वत्साः, पश्यत- मदागमनसम्भ्रमाधुगपदुत्थितानां नृणां शिरोभिरभितोप्ययं लसति मण्टपो जीविवत् । स्फुरद्रुचिरदीपिकासितरदालिमन्दस्मितः स्वनैर्विविधवाघजैरपिसुखीति पृच्छभिव (इत्यासने समुपविशति) (सर्वेप्युपविशन्ति) (केचन सिह्यद्रावणे निष्फलयत्नाः प्रतिनिवर्तन्ते) परिगृहीतवटुवेषश्चन्द्रगुप्तस्समुत्थाय-भो भोस्सभ्याः- पारात्कृतकवाटकाद्धरं द्रावयामि मतिवैभवादिह। अद्भुतां समवलोक्य मकियां यूयमाप्नुत मुदन्त्वहं पदम् ॥१७॥ कश्चिद्राह्मणः-(सरभसमुत्थाय) अलं साहसेन, इदं कर्म, न निमन्त्रणं, नाप्यक्षमालापरिवर्तनं । (उपविशति) अन्यो ब्राह्मणः-महदिवमाश्चर्य, यत्तपस्विकुमारस्याप्यधिकारलिप्सेति । कचिजरब्राह्मण:-(दण्डमवलाव्योत्थाय) वत्स, किंबहुना- देशकालसुविमर्शनशक्तिर्नेभ्भदर्भशिरसस्तव तात । तनिषीद कृतिनामपि कार्ये दुष्करे विरम मास्त्वधिकारः ॥१८॥ चन्द्रगुप्त:-प्रतीक्ष्याः। पुरुषायत्तो यतो नियत्यधीनं भवेति तस्य फलम् । तत्कियते कर्तव्यं न हि मम दृष्टि(वं फलाफलयोः ॥१९॥ नन्दः कथं, चन्द्रगुप्त इव, तेनैव वटुवेषधारिणा भवितव्यं । तपसंवादि बटोहि रूपं तत्कण्ठनादप्रतिमोस्य नादः । सैवास्य चेा बत चन्द्रगुप्ते मयानुभूतं सुचिरं च यद्यत् ॥२०॥ भ्रातरः-आर्यस्य तावनिरन्तरस्मरणादेवं, कयं प्रमीतस्यागमनं । 5 ·३४ प्रतिक्षाकौटिल्यम् नन्दः-द्विजवर्याः, न कस्याप्यत्र निरोधः, तहावयतु नाम। (चन्द्रगुपः-उपसृत्य तप्तशलाकया विलापयति केसरिण) सर्वे-(सहस्ततालं) अहो, प्रतिभावैभवं तावद्धटो। चन्द्रगुप्तः- राजन् , द्रावितोयं सिमः, यथासमयमनुष्ठीयताम्। ( पूर्वमुत्थिताः परिगणिताः पौराः ससम्भ्रममुत्थाय विकटं स्थित्वा) प्रभो, नाधिकारदानावकाशः, यतो विलापितः, न तु विद्रावितः । ब्राह्मणाः- (मक्रोधं) नागरिकाः, अलं वाचाटतया, अनरालशीलस्य तापसवटोरलं प्रतारणेन, विलापनार्थकं खलु द्रावणं । चन्द्रगुप्तः-(सविनयं) भोस्सभ्याः, अनुद्घाटितकवाटात्पक्षरानिष्कासनस्य न खलु गत्यन्तरं, विलापनमन्तरा, अत एव द्रावयतीत्युक्तं, अचेतनः कथं धावेत् । नन्दः- (जनान्तिक) वत्साः, चन्द्रगुप्त एवायं, न कापि विचिकित्सा, दिष्टयास्मदृष्टिपथमारूढोयं, (कर्णे) एवमिव (प्रकाश) सभ्याः, अलं विवादेन, नैपुण्यावलोकनतुटैरस्माभिर्दत्तस्तावद्वर्णोचितस्सत्रा- धिकारः। पौराः--यथा रोचते महाराजाय। नन्द:-कः कोत्र भोः। प्रधानाधिकारी-(उपमृन्य) आशापयतु महाराजः। मन्दः-बटुमेनं प्रापयानसत्र, तत्र यथाधर्म निवर्तयतु कार्यकलापम् । (इत्युत्थाय सानुजस्सपरिच्छदो निष्कान्तः) पौरा:--(उत्थाय परस्पर) भाग्यवानयं कुमारः। (निष्कान्ताः) चन्द्रगुप्तः- (अधिकारिणा सह परिक्रम्यानसत्रं प्रविश्य) अहो, अन्नसत्रवैभवं- अन्तस्संस्कृततेमनाक्तविसरद्धिचगन्धावृता प्रत्यावर्तयति क्षणाद्रसवती वेश्येव पान्थान्वहून् । भूदेवैः परिवेषणोदयरतैः द्रापस्थीयते पंक्तिशः सूदैस्सादरमय॑ते घृतरसापूपोदनादि क्रमात् ॥ २१ ॥ अधिकारी-इदमेवानसत्र, तदुपविशतु भवान्भवदासने । चन्द्रगुप्तः-तथा। (उपविशति)

·चतुर्थोऽ
३५
कायस्थ:--(सविनयमुपसृत्य)स्वामिन् , अहमस्मि कायस्थः, तक्षणीयोऽयं
दासजनः।
चन्द्रगुप्तः-अभिरक्षत्यस्मत्प्रभुस्सर्वानपि, अनतिक्रान्तमहाराजनि
यमस्य ते न कस्मादपि भीतिः। तनियुक्त कर्मणि प्रबुद्धो भव ।
कायस्थ:-यथादिशति (परिक्रम्य स्वगत) नूतनोयमधिकारी, तन्मया
पुनरिदानी चिरान्मिय्थालेखमपूरिता पुस्तककन्था समीकरणीया,
अन्यधा, स्थानच्युतिमें चेलाञ्चलनिबद्धैव (इति निष्क्रान्तः)
ब्राह्मणाः-(भोजनसुहितास्ताम्बूलपाणयो) (उपसृत्य) दिष्टया, वर्धसे इतः
परमितोपि साधु प्रचलिष्यति ब्राह्मणसपर्या, यतो भवानधिकारी।
चन्द्रगुप्तः-(उत्थाय साञ्जलिबन्ध) सर्वमत्रभवतां भवतामनुग्रहः। महाराजे-
मैव सर्व साधु परिकल्पितं, तदाशानुवर्ती खल्वहं, तदविचलनमव-
लोक्यते मया।
ब्राह्मणाः तथैवास्तु, तदपि कृच्छ्रसाध्यं खलु । (निष्कान्ताः)
अधिकारी-अपि गमनानुज्ञा ।
चन्द्रगुप्तः गच्छतु भवान् ।
अधिकारी-अत्र तावदप्रमत्तेन भवता भवितव्यं (निष्क्रान्तः)
चन्द्रगुप्त:-कथं, नीरवं जातमिदं, (परितो विलोक्य) अहो, स्वपन्ति सर्वेपि
(सानुकम्प) अनुकम्पनीयकर्माणो ह्येते कान्दविकाः-
जलकुम्भमारवहनात्परिस्फुरस्किणकृष्णबाहुशिखराश्च वल्लवाः ।
धृतधूमधूम्रवसना हि शेरते पदलग्नपाकगृहभूमला भुवि ॥२२॥
तदहमपि किञ्चिभिद्रासुखमनुभावमि तावत् । (इति पर्यढे खपिति)
(नेपथ्ये कलकलः)
चन्द्रगुप्तः-(उत्थाय) अहो, भुजिष्या उषस्येव प्रबुद्धा बद्धादरास्स्वकर्मसु,
(सस्मितं) हन्त, अन्तःक्रियमाणानां कर्मणां निनादस्सुखयति
श्रुतिपर्थ, तथाहि-
कृपोदकोद्धरणयन्त्रनिनाद एष
सम्पूर्यमाणपृथुभाण्डरवानुमिश्रः।
हुक्कारगर्भमुसलाहतिशब्दरम्य
भ्राम्यद्धरनिनदो विभवं व्यनक्ति
॥२३॥

·प्रतिक्षाकौटिल्यम् तत्रस्थः पण्डितः-(प्रविश्य) (प्राचीमवलोक्य) उदयमधिगतो मयूखजालै- गंगनमणिनिबिडान्धकारवृन्दम् । रिपुगणमिव कालयन्दिगन्तं विशदयति द्विजवर्गमोददाता ॥२४॥ चन्द्रगुप्तः-अहो, प्रातरपि । अहमपि निर्तितस्नानविधिः प्रति- मिवर्तिष्ये । (कायस्थमवलोक्य) यथानियोगमनुतिष्ठ । (निष्कान्तः) चतुर्थोऽ। पञ्चमोऽङ्कः (ततः प्रविशति कायस्थः) कायस्थः-(पुस्तकमुद्धाव्य) हन्त, प्रायशो मिथ्याबहुलोयं लेखः, किमद्य करोमि, (निर्वर्ण्य) अहो, इमानि हस्ताइनरिक्तानि वितीर्णवस्तुनाम- लेखनानि पिशुनयन्ति स्वामिने मम तावहस्युताम्। कथमिवेदानी सत्यापयाम्येतानि । (सचिन्तं नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) दिष्टया, इत एवायान्ति कतिपये ब्राह्मणाः, तदेतैः प्रलोमितैः कथमपि कारयामि हस्तानम्। विप्राः-(प्रविश्य) भोः किमिदमेवानसत्रम्! कायस्था-(सविनयं) अथकिमथकिम् । उपविशन्तु भवन्तः। (सर्वे-उपविशान्त) कायस्था-कुत्रत्या यूयम्! विप्राः-दाक्षिणात्याः, तीर्थयात्रयागताः। कायस्थः-महान्प्रमोदः, अत्रैव कृतभोजनाः प्रयान्तु, (इति पुस्तकं प्रसार्य) क्रियतां तावदा हस्ताङ्कनम् । एक:-किमय? कायस्था एवं प्रभोराक्षा।

·पञ्चमोऽ ३७ . अपरा-(पुस्तकं निर्वर्ण्य) किमिदं पूर्व यदा कदापि यस्मै कस्मैचिद्वितीर्णामां लिखितानि वस्तुजातानां नामानि, कथमत्र क्रियते हस्ताङ्कनम् । कायस्था-(सभयं) न तथा, तथा न । (अन्यस्य पुरः पुस्तकं निक्षिपति) अपर:-(तस्य हस्तमवलम्ब्य) मा कुरु हस्ताङ्कनम् , किमतीकृतान्यस्माभि- रेतानि। कायस्थ:-यदि न क्रियते, तदा भोजनस्यापि नावकाशः। विप्राः--(सामर्ष) तर्हि सत्रस्वामिनं द्रष्टुकामा वयं । कायस्थः-(सविनयं) अलममर्षेण, का कोत्र भो। (नेपथ्ये) तण्डुलः पच्यते। कायस्थ:-इतस्तावत् । सूदः-तण्डुलः पच्यते। कायस्था-(सबोधं) मूर्ख, इतस्तावत् । सूद:-(धूमकलुषितेनांशुकेन नयने मार्जयन्प्रविश्य) कष्टं भोर कष्टं तात, महानसे तावदाइँन्धनसंयोगमुपाधि व्याहरता मयाप्यधुमा तार्किकमत- मवलम्बितम् । कायस्थः-(सस्मितं) तर्हि, सद्यः परीक्षार्थमपि मा कुरु पात्रस्य घृत- माधारम्। सूदः-(सस्मितं) तत्तु मया सिद्धान्तितमेव, पात्रमेव घृतस्याधार इति । कायस्थः-भवतु नाम, कथमीडशो भवान्दीकरान्तेवाली संवृत्तः। सूदः-पाणिनीयेप्यस्ति मे परिश्रमः, अत एवात्र प्रयुक्तो हि कर्मकर्तरि- प्रयोगः, “तण्डुलः पच्यते" इति । कायस्थ:-अहो, विधिविलसितं, ईशस्यापि कोविदस्य पाकक्रियेति । (ब्राह्मणास्सवेलक्ष्यं सूदं पश्यन्ति) कायस्थः-(साञ्जलिबन्धं) शाकसूपादिपरिवेषणेन सन्तोषय तावदेतान् । सूदः-तथा। (निष्कान्तः) कायस्थ:-इदानी क्रियतां हस्ताङ्कनम् । विप्राः-(सामर्ष) किमु यमुदरम्भरयः । (इत्युक्तिष्ठन्ति) ·. भवन्तः। ३८ प्रतिक्षाकौटिल्यम् कायस्था-(सभयं स्वगत) एते तावदुत्कोचेनैव वशीकरणीयाः। (इत्यवलमा- न्मन्दं द्रविणमादाय तेषां हस्ते निधाय प्रकाशं) इदानीं क्रियतां, मा कुप्यन्तु । (इति पुस्तकं प्रसार्य लेखनी ददाति) विप्राः--(सस्मितं परस्परं मुखमवलोक्य हस्ताङ्कनं कुर्वन्ति) कायस्था-(खगतं) सद्यः प्राणिमि, (इति पुस्तकं पेटिकायां निधाय नेपथ्याभिमुख- मवलोक्य प्रकाश) हन्त, स्वामी समायातः तदभ्यन्तरं गच्छन्तु त। विप्राः-तथा । (निष्क्रान्ताः) चन्द्रगुप्तः-(प्रविश्य) हन्त पराधीनवृत्या कियन्तं कालमेवमत्र मया तावदनुवर्तितव्या धूर्ता इति न जाने, भगवानाचार्यों नाधुनापि सनिहितः, किं करोमि- रन्ध्रान्वेषणतत्पराः प्रतिदिनं नन्दाः कथञ्चिन्मयि प्रागल्भ्यावत दोपमुज्वलधियो धूर्ता विचिन्वन्ति ते । आचार्यस्य नियोगतोऽस्मि सततं नन्दानुवर्ती त्रपा- बासन्यस्तपदोस्तदोषशकलो भरमावृताङ्गारवत् ॥२५॥ (इत्युपसत्यासने समुपविशति) (ततः प्रविशति चाणक्यः) चाणक्य:--अहो, नन्दानां नगरवंभवं- विपणिश्चिरत्नमणिराशिरञ्जिता नवहमेश्वनिचितं मभस्थलम् । इभन्ददानजलपङ्किलाजिरा धनिनो वसन्ति नृपसन्निभा इह ॥२६॥ वत्सस्सत्राधिकारे नियुक्त इति किंवदन्ती, यास्यामस्तावत्तत्रैव (परिक्रम्य विलोक्य)- मनियोगवशगो वृषलोय पारवश्यजनितश्रमभुग्नः। साहसी तनुबलादपि नेत्रा दम्यतां सुगमितोऽस्ति यथोक्षा ॥२७॥ (इत्युपसर्पति) चन्द्रगुप्तः-(सहर्ष खगतं) दिल्या भगवानाचार्यस्सम्प्राप्तः (सहसोत्याय प्रकाशं) को भवान् , कुत्रत्यः, किमर्थ मिहागतः ?

·पञ्चमोऽ ३९ चाणक्यः-(सश्लाघं खगतं) साधु वत्स साधु, देशसमयामिझोलि (प्रकाशं) अहं तावक्षणकाभिधस्य तपोधनस्य तनूजः औत्तरीयाहः, अन्न- सत्रदिदृक्षया समायातोस्मि । चन्द्रगुप्त:-आगच्छतु भगवानभ्यन्तरं, (इति परिक्रम्य)- परिवेषणाङ्कणमिदं तपोनिधे घृततण्डुलादिबहुधान्यवेश्म तत् । इदमप्यमोघरसवन्महानसं नवनन्दभोजनगृहं कदाप्यदा ॥२८॥ (इति दर्शयति) (नेपथ्ये) इत इतो देवः चन्द्रगुप्तः- (सभयं) हन्त, पाकपरीक्षार्थमित एवाभियाति महाराजा, कि करोमि। चाणक्यः-उपविशामि तावदहं नन्दस्य भद्रपीठे, कथमपि भवानधुनैव गच्छतु मदुटजं, ततश्चानन्तरकरणीयं करिष्यामि । चन्द्रगुप्तः-तथा। (निष्कान्तः) (चाणक्यः-राजासने पादौ प्रसार्योपविशति) (ततः प्रविशति सानुजस्सपरिच्छदो नन्दः) नन्द:-वत्सा:- निरर्थको हि जातो मे यत्नस्सर्वोपि साम्प्रतम् । दोषलेशोपि नैवामिश्चन्द्रे दृष्टो मया यतः ॥२९॥ भ्रातरः-आर्य, अध तावद्यथाकथश्चिद्यत्किञ्चिदोषमुत्पाद्य स्थापया- मस्तावबन्धनागारे। नन्द:-(परिक्रम्य परितो विलोक्य) क सत्राधिकारी। कायस्था-(सभयकम्प) देव, कस्मैचित्तपोधनाय सत्रं प्रदर्शयितुमभ्यन्तरं प्रविष्टः। नन्दः-(जनान्तिकं) मन्ये तावत्तदा दैवमसत्पक्ष्यं, यद्यतिवर्तेत सः चन्द्रगुप्तः। भ्रातरः-आम। नन्दः-(सानुजोभ्यन्तरं प्रविश्य भद्रासनस्थं चाणक्यमवलोक्य सक्रोध) कस्त्वं मूर्ख ?

·प्रतिज्ञाकौटिल्यम् चाणक्यः-(सस्मितं) तपोधनोऽहम् । नन्दः-इह मत्पीठे निषण्णः कुतः ? चाणक्या-भोक्तम्। नन्दः-स्थानमिदं न ते। चाणक्यः यदि तथा कस्यैतत् । नन्द:-अस्यैव मे। चाणक्यः-पूज्योऽहं भवतोपि तदरमिदं पीठं ममैवोचितम् । नन्दः-(सदन्तपीड) वाचाटोऽसि न वेत्सि माम् । चाणक्यः-(साट्टहासं) अहमपि त्वां वेनि नन्दं प्रभुम् ॥३०॥ नन्द:-(विकटं स्थित्वा सम्रभङ्ग)- प्रभोर्मम धुरीदृशं वचनमुद्विरन्निस्त्रपः तपोधन इतीर्यसे कच तव प्रशान्तिर्मुने। चाणक्यः-(सतिरस्कारहासं)- मुनेर्मम धुरीदृशं कठिनमुदिरनिर्भयो नराधिप इतीर्यसे कमयि ते प्रभोगौरवम् नन्दः --(सदन्तपीडं) रे भिक्षामटतस्ते कियद्विकथनं (इति चाणक्य शिरसि गृहीत्वासनादधः पातयति)। परिजनाः-हा हा, (परस्परं जनान्तिकं) तपोधनोयं शापानिना यदि दहेदेनं, तदानर्थाय। चाणक्यः- (सहसोत्थाय विकटं स्थित्वा सदन्तपीड)- धिग्जाल्मान्भूतिहप्तानविनयनिलयान्क्ररकमैकरतां- चाणक्यः क्रोधनोयं प्रलयपरिणटद्भर्गदर्पो न यावत् । नन्दान्ममीकरोति प्रकटितधिषणावैभवस्तावदेता- त्रैवोनाति केशानिपुहतककरामर्शलब्धाप्रतिष्ठान् ॥३२॥ (इत्युद्धतं परिकम्य निष्कान्तः) जाल्म, -

·षष्ठोऽङ्कः
४१
मन्दः-(सकोर्ष) कस पापीयान्स्वामिद्रोही बटुः १ (परितः पश्यति)
सर्वे-(ससम्भ्रमं तत्र तत्रान्विष्य) देव, न कापि दृश्यते ।
नन्दः तदन्वेषणे यत्नः कार्यः।
भ्रातरः-आर्य, क्रोधनस्सतपोधनः किं वा करिष्यतीति न विभः ।
नन्दः-(सौदास्य) किं तेन वनवासिना कर्तुं शक्यम् ?
(निष्कान्तास्सर्वे)
पञ्चमोऽङ्कः।
षष्ठोऽङ्कः
(ततः प्रवीशति क्षपणकवेषधारी जीवसिद्धिः)
जीवसिद्धिः-(संस्कृतमाश्रित्य) अहन्तावत्तदैवार्यचाणक्येम नन्दान्तिकं
प्रेषितोऽस्मि "भो इन्दुशर्मन् , जीवसिद्धिनाना क्षपणकवेषेण
कुसुमपुरं गत्वा नन्दसकाशे लब्धविनम्भो भव, इति। यदा च
कान्तारे चन्द्रगुप्तेन स्वात्मा चाणक्यायत्तीकृतः, (आत्मानं निर्वर्ण्य)
हन्त किं कथयेय राजनीतिवैभवं (विहस्य)-
नग्नीकरोति मनुजं कलुषीकरोति
प?निवेशयति तप्तशिलातले च ।
उत्पादयत्यतुलवालविलुंछनोत्थ-
पीडासहिष्णुतमतां बत राजनीतिः
॥१॥
(विचिन्त्य) भवतु नाम, ममायं वेपो महोपकाराय कल्पते, यत्परि.
ग्रहेणाहमपि राक्षसस्य तथा विनम्भभाजनमस्मि, यथा स
सचिवाग्रणीर्मामन्तरा नाचरत्युशंशु क्रियमाणमपि राज्यकाय,
(सवितर्क) स्यादेतत् , धिगेनं मामीडशे कटोरे कर्मणि प्रवृत्तम् ।
धिगिमाञ्च वञ्चनाप्रसवित्री कौटिल्यनीतिम्-
बहिर्धर्मादेशं हृदयमतिकापट्यकलुपं
धने वैतृपण्यस्य प्रकटनमनासक्तिनटनम् ।
जने विश्वस्तेपि प्रतिदिनमहो द्रोहगणनं
कठोरेयं नीतिश्चणकसुतसृष्टा जनयति ॥२॥

·४२ प्रतिक्षाकौटिल्यम् (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) हन्त, इत एवाभियात्यभियातिभयानकस्सेमा- नायका, तदात्मानं दर्शयित्वा विघटयाम्यस्य प्रस्थितस्य कार्य, (इति तिष्ठति) (ततः प्रविशति सेनापतिः) सेनापतिः-हन्त, खड्गधारेव राजानुवृत्तियोत्पादिनी, तत्पबुझेन परिजनेन भवितव्यं, आक्षप्तोऽस्मि महाराजेन, " मृगयायै विपिनं जिगमिपुरस्मि, तत्तदुचितेन बलेन समं भवता सजेन भवितव्यं, इति। मया पुनरसकदाखेटार्थ प्राप्तारण्येन महाननुभूतः क्लेशः। पुनरपीदानी तादृशः क्लेशस्समुपनतः, किं करोमि- सत्वैः क्रूरतरैर्भयेन विवृतस्फीतास्यदंष्ट्राकुरै- गर्जद्भिनिबिडीकृते वनतटे वर्षातपन्याकुले। नानापर्णकपायिताल्पसरसीनीरैरुदन्यामपि क्रव्यश्शुष्कतरः क्षुधं शमयता कालोऽतिवाह्यो मया ॥३॥ (अग्रतोवलोक्य) हन्त, प्रस्थितस्य मे प्रथममेव क्षपणकदर्शनं शंसति प्रकृतकार्यविघटनं । अपि नामेदं तथ्यं भवेच्छकुनशास्त्रम् । (उपसर्पति) जीवसिद्धिः-कहिं पस्तिदे शेणाणाअप ? (छाया-कुत्र प्रस्थितस्सेनानायकः ?) सेनापतिः-(सामर्षाभिनयं) समयमजानता तावदनुचितमाचरितं भवता, यतः कार्तान्तिकोपि प्रस्थानवेलायामेवं प्रश्नपरोसि । जीवसिद्धिः-अळं, अमळिशेण, अमारिशेहिं एव्वं पुच्छिदश्श उद्दिष्टे कजे शुअळे एव्व हवे, होदु दाव, तं कजे कीळिशे, जं उहिशिअ पाश्चिदे। (छाया–अलममर्षेण, अस्माइशेरेवं पृष्ठस्योद्दिष्टं कार्य सुकरमेव भवेत भवतु तावत् , तत्कार्य कीदृशं, यदुद्दिश्य प्रस्थितः ।) सेनापतिः-(विहस्य) मृगयायां राजानुवर्तनम् । जीवसिद्धि:-(साट्टहासं) एदे एव्व महंते कजे, ता पडिशिद्धे मिअआगमणे अमचळखशेण, दाणि, मए किदे अणुओए शफळे जादे। (छाया- एतदेव महत्कार्य, तर्हि प्रतिषिद्धं मृगयागमनममात्यराक्षसेन, इदानीं मया कृतीनु. योगस्सफलो जातः ।) सेनापतिः-किमर्थम्? - ·षष्ठोऽ ४३ जीवसिद्धि-चाणक्के किदप्पडिण्णे रणे चिट्ठइति । (छाया-चाणक्यः कृतप्रतिज्ञोरण्ये तिष्ठतीति ।) सेनापतिः-सत्यमेव शकुनशास्त्रं, सद्यः प्राणिमि, क प्रस्थितो भवान् । जीवसिद्धिः-हगे विणंदशंमति, ळखशश्श भणिदुं पाश्चिदे। (छाया- अहमपि नन्दसम्मतिं राक्षसाय भणितुं प्रस्थितः ।) सेनापतिः-तर्हि प्रथमं तावत्तैर्नानुपालितं तद्वचनं, यतः पुनः प्रस्थितोसि। जीवसिद्धिः-तहा, तदो हगे प्पेशिदे ळखशेण । (छाया-तथा, ततोहं प्रेषितो राक्षसेन ।) सेनापतिः-यथा तथा वा भवतु, वयं पुनः कर्तव्यं राज्ञे निवेदयामः । जीवसिद्धिः-तह एव्य कळेदु शेणाणाअए, हगे उण खशं पेक्खिश्शम् । (निष्क्रान्तः) । (छाया-तथैव करोतु सेनानायकः अहं पुनः राक्षसं द्रक्ष्यामि)। सेनापतिः-(सहर्ष) अहं पुनरिदानी मृगयां प्रति प्रभुं प्रोत्साहयामि । (निकान्तः) (मिश्रविष्कम्भः) (ततः प्रविशनि सुगाङ्गप्रासादे सिह्मासनोपविष्टोऽमात्यराक्षसद्वितीयस्सर्वार्थसिद्धिः ) सर्वार्थसिद्धिः-(सबाष्पं) आर्य- मौर्यशतनिधनजातं दुःखं नाद्यापि शान्ततामेति । स्मरतो मुनिधिक्कार निद्राप्यभवन्ममाहिता हन्त नन्दानपिया विलोकयन्तः कालमतिबाहयाम इति कृतमनस्कस्य मे सततमपि चित्तमशुभोदर्कमेव तर्कयति । राक्षसः-- तावत्सेष्वशुभोदर्कभावनया मनः क्लेशयितुमर्हति महाराजः। सर्वार्थसिद्धिः-सचिवावतंस, न तथा, शृणोतु भवान्- तपोधनामामार्याणां तिरस्कारस्सुदुस्तरः। कृतागस्कं दहेदन्तः कुकूलानलवजनम् किन, अन्यदपि वर्तते शोककारणम् ।

·प्रतिज्ञाकौटिल्यम्
राक्षस:-किं तत् ?
सर्वार्थसिद्धिः-उपसि प्रतिबोधात्पूर्व मयावलोकिता स्वमे वत्सानाम-
मङ्गलपरम्परा।
राक्षसः-(सावेगं) कीदृशी सा?
सर्वार्थसिद्धिः-तैलाक्ततनयो वत्सा घोरबालेयवाहनाः।
निहन्यमाना म्लेच्छौधैर्निर्जग्मुर्दक्षिणां दिशम् ॥६॥
राक्षसः-(सावेग) हन्त, स्वमोयं वत्सानामशुभोदर्कशंसी, ततस्ततः।
सर्वार्थसिद्धिः ततो यावद्दीनवदना बाष्पपूर्णाक्षा मां पश्यन्ति, ताव-
न्दिभिः प्रतिबोधितोमि ।
रामसः-चिन्तास्थानमेतत्, चन्द्रगुप्तोऽपि पलायितर, प्रकोपितच
चाणक्यः तविदानीं तावदस्माभिनिस्तन्द्रभवितव्यम् ।
सर्वार्थसिद्धिः तय ममायमाशयः, तं तपोधनं पुनरपि कथमप्यानीय
सान्त्वयाम इति, ते तु नन्दा मामवजानन्ति, शठो भवानिति ।
राक्षसः-युक्तमुक्तं महाराजेन ।
(नेपथ्ये कलकलः)
सर्वार्थसिद्धिा-किन्नु खल्विदं, सेनानिनाद इव । अस्मन्नियोगमप्युलंध्य
प्रस्थिताः किमु वत्सा मृगयायै ।
ससम्भ्रमं पटाक्षेपेण प्रविश्य भट:-देव, प्रमादः।
राक्षसः-किं तत् ?
भट:-कतिपयबलपरिगता मृगयायै प्रस्थिता नन्दाः, चन्द्रगुप्तसहचरस्य
पर्वतेश्वरस्य म्लेच्छबलैस्समाक्रान्ताः ।
सर्वार्थसिद्धिः कथं, अस्मत्सुहृदः ।
राक्षसः-(सोद्धतमुत्थाय कोशाखड्माकृष्य)
क्षीवम्लेच्छबलं विलूय कदलीला रुपाणाप्रतो
मत्तोत्तुङ्गमतङ्गजबजशिरम्पीठान्यवस्फोट्य च ।
निर्वाप्यारीसहस्रगर्वमचिरात्सर्वं यथौर्वोऽर्णवं
निर्वीर्य करवाणि शत्रुबलमप्येकस्तथायोधने ॥७॥

·. षष्ठोऽङ्क ४५ सर्वार्थसिद्धिा-(सावेग) राक्षस, अलं साहसेन, चतुरक्वलातु भवान् । राक्षस:-(भटमवलोक्य) तहीदानी- निर्गच्छन्त्वद्रिकल्पा द्विरधनघटा कोटिशः पाटितोयों नीरन्ध्र सैन्धवा द्राकुरकुटिलपुष्टाघट्टनोलिताभ्राः । शुभ्रांश्वच्छातपत्रस्थगितरथवरा धैर्यतो यान्तु वीराः पत्तिवातास्स्फुरत्त्वायमृदुकुहलीनवजह्वा धृतास्त्राः ॥८॥ भटः-आर्य, महाराजाज्ञया तदैवानुयातं सर्वमपि बलम् । राक्षसः-अहमपि प्रस्थितः, गच्छतु भवान् । भट:-तथा, (निष्क्रान्तः) राक्षस:-(सरभसं परिक्रामति) जीवसिद्धिः-(प्रविश्य) अत्र स्याद्राक्षसः, तदुपसमि, (उपसर्पति) राक्षस:-कथं, क्षपणकः। (उपविशति) जीवसिद्धि:-अय्य, तुह वअणं वि अदिकमिअ गदाओ गंदाओ, मिअअत्यं (छाया-आर्य, तव वचनमप्यतिलङ्घय गता नन्दा मृगयार्थ) यक्षसः-प्रथनार्थमित्युच्यताम् । जीवसिद्धिः-(ससाध्वसं) केण जुद्धे, (छाया–केन युद्ध) राक्षस:-चन्द्रगुप्तोत्साहितेन पर्वतेश्वरेण । जीवसिद्धिः-(खगतं) इदानीं चाणक्यनीतिलता पुष्पिता, (प्रकाश) हंहो, पव्वदेशळे उण परकमेण पत्थं वि अदिकंतेत्ति शुणिदे मए, किं ईळिशे काळे वि एत्थ एव्व चिट्ठइ खशे (छाया-अहो, पर्वतेश्वरः पुनः पराक्रमेण पार्थमप्यतिक्रान्त इति श्रुतं मया, किमीदृशे कालेपि, अत्रैव तिष्ठति राक्षसः) राक्षस:-अहमपि प्रस्थितः (उत्तिष्ठति) भटः-(सरभस पटाक्षेपण प्रविश्य) (सवाष्प) देव, निरालम्बमुद्विग्न जगत् । सर्वार्थ सिद्धिा-(सोद्वेग) किन्तत् ? राक्षसः-(सभ्रमर) मूर्ख, सुस्पष्टं कथय । भट:-(सकम्प) द्विषा निषूदिता नन्दाः ।

·४६ प्रतिक्षाकौटिल्यम् - सर्वार्थसिद्धिरामसौ-हा नन्दाः (मूच्छितो पततः) जीवसिद्धिः-( सशोकाभिनयं) शमशशिहि (बहकलापन वीजयति) (छाया-समाश्वसिहि)। राक्षस:-(लब्धसंज्ञो मन्दमुपविश्य सगद्गदं)- नभः पतति मस्तके दशदिशो विघूर्णन्ति च क्षितिश्चलति निर्भरं तत इतोपि डोलोपमा । सुसंस्तुतमपीक्षणं मम जनं न गृहात्य, श्रुतिर्बजति हा क्रमादधिरतां क वा कोस्यहम् ॥९॥ सर्वार्थसिद्धिः-(लब्धसंज्ञरशयान एव साक्षररिखणं) हा वत्साः, मामप्यवेत भवदनुयायिनं (सशिरश्चालनं) हन्त, न....न, तथा न हा घिगसम्बद्ध- प्रलापिनं मां- रणे निशारिता वीरा वारनारीभिरादरात् । वृता वरणमालाभिर्विराजन्ते त्रिविष्टपे पापीयालल्बई, राक्षस:-(ललाटे हस्तमाधाय)- अनन्दा नाम ते लोका इति यच्छुतितश्श्रुतम् । इहैव दृष्टः पापेन लोकस्तन्नामभाखाया ॥ ११॥ कष्ट भोः कष्ट, जगदिदमक्षत्रियं संवृत्तम् । सर्वार्थसिद्धिः-राक्षस, सत्यमभिहितं, क्षत्रियवंशकरीरोपि नावशिष्टः, हन्त जगति किं सुखमपत्यवताम्- तनूजोत्पत्तेः प्राङ्ग सुत इति चिन्तैव हदयं विशत्येका नान्या समधिगतपुत्रस्य तु सदा । विपयिष्ठेसिजगति विविधा दुःखनिकराः ध्रुव तस्माइन्योऽनधिगततनूजो हि मनुजः ॥१२॥ हन्त, न....न...तथा न, असम्बद्धं प्रलपितमल्पशेन मया, सन्ति जगति सुकृतिनो बहवः पुत्रवन्तः- लब्धापत्येषु मत्येषु कोपि पापी न माहशः। दुम्खैकभाजनं घिब्यां यस्मात्सर्वे मृतास्सुताः ·षष्ठोऽ ४७ राक्षसः कथं, नन्दा मृत्युवशं गताः, न कदाप्येवं भवेत् , अनुतमिदं, हेमन्दार, कथं मृगयाविहारः, किमु न पश्यथ प्रेमदिग्धेन चक्षुषा, कथमायाता एवामजीवितनिर्विशेषा नन्दाः, (उत्थाय बाहुयुगलं प्रसार्य)- आयातायतळोचना हृढतराग्लेषप्रदानेन मे नन्दा नन्दयताङ्गमङ्कतलगाजिघ्रामि वो मूर्धसु । औदास्य किमिदं किमेतदतुलं मौनं कुतो दीनता प्रत्यर्थिद्विरदौघदर्पदमने यूयं हि कण्ठीरवार ॥१४॥ (कतिचित्पदानि गत्वा) हा, कथमन्तर्हितार, युष्माकं मृत्युः खलु स चाणक्यः। जीवसिद्धिः-शर्ष, तश्श चाणकहदअश्श णीदिविळशिदे एव्व हवे, (छाया-सत्यं तस्य चाणक्यहतकस्य नीतिविलसितमेव भवेत् ) राक्षसः-(सदन्तपीड) रे चाणक्यहतक! राक्षसमेनं मां राक्षसमवेहि- मुष्टयाष्टपिशङ्गकर्षनिकरं त्वां पातयित्वा रणे वामं पादतलं निधाय लुठतो वक्षस्थले ते हठात् । कोशोत्खातकरालखगलतया वक्षो विदार्याचिरा- भन्दांस्त्वद्रुधिरेण साधु गलता सन्तर्पयामि ध्रुवम् ॥ १५॥ (साटोपं खजमादाय जीवसिद्धिना निष्क्रान्तः) सर्वार्थसिद्धिः-राक्षस, कासि ? (परितो विलोक्य) कथं गत एव- इतिकर्तव्यतामूढः क्रोधादेकस्समुखतः । पतन्प्रत्यर्थिदावानौ हा हन्त शलभायते तदहमपि तदनुयायी भवेयम् । (उत्थाय परिक्रामति) राक्षस:-(ससम्भ्रमं प्रविश्य) महाराज, क प्रस्थितोसि, नायमवसरः कालविलम्बस्य, तदद्य मवचनादनया सुरङ्गसरण्या प्रयातु भवानरण्यं । सर्वार्थसिद्धिः-किमर्थम् ? यक्षसा-अस्मजिगृया पुरप्राकारमभितः पर्यटन्ति परिपन्थिन। तदधुना पत्रान्तंहितशलाटुवदात्मा संरक्षणीयः।

·प्रतिक्षाकौटिल्यम् सर्वार्थसिद्धिः हन्त विधिविलसितं, राक्षस, वत्सेषु तादृशी दशा प्रपत्रेषु किमनेन प्राणपरित्राणेन, तदहमपि नन्दानुवर्ती भवेयं, (परिकामति) राक्षस:-(निवार्य) महाराज, अलं साहसेन । (सबाष्पं)- मृतेषु वत्सेष्वपि मूलभूतं भवन्तमेकं कठिनोऽवलम्ब्य । जीवामि तावत्परिपन्थिमृत्युस्त्वां स्थापयामीह पुनश्च यावत् ॥ सर्वार्थ सिद्धिः-किमभिहितं भवता, " त्वां स्थापयामीह पुनश्च यावत्" इति, किमपेक्ष्यमीदृशस्य मे पुनरपि राज्य, तदिदानीं निर्धारितं मया द्वयोरन्यतरं- अहं करोमि तं शत्रु नामशेष प्रतापतः। उर्बलावलिप्तो मामथवारिस्तथा मृये ॥१८॥ इति । (कतिचित्पदानि गच्छति) राक्षस:-(अर्गलीभूय) महाराज, त्यज्यतां साहसमिदं, नाहमुत्सहे भुवन- मक्षत्रियं कर्तु, सर्वार्थसिद्धे, श्रूयतां तथ्यामिद, मे वचः। भवतोपि बलवती मे जीवितजिहासा, तथापि कथञ्चिद्वंशवात्सल्यात्प्राणिमि। परलोकं गते त्वय्यप्यहं कमवलम्ब्य वा। इहोद्योगी भवेयं हा विना भित्तिं न लेखनम् ॥ १९॥ तन्मा कुरु जललिपिकल्पमस्सदुद्योगम् । सर्वार्थसिद्धिः--तर्हि भवान् । राक्षस:-अहप्यनयैव सुरजसरण्या भवन्तमनुव्रजामि, गच्छतु ताव- त्प्रथमं भवान् । सर्वार्थसिद्धिः-हा नियते, कियन्तं कालमेवं धृतप्राणेन मया भवितव्यं, न जाने, (इति प्रासादाद्राक्षसेनावरुय) राक्षस, भवद्वचनात्प्रस्थितोस्सि, भवतापि क्षिप्रमेवानुयातव्यम् । (इति सुरङ्गमार्गेण निष्कान्तः) राक्षस:---(परितो विलोक्य दीर्घ निश्वस्य) व वा निक्षिपामि सपुत्रं कलत्रं, तस्य मदनुगमनमनुचितं हि (गगने लक्ष्यं बध्वा) हा नियते, कीडश- मुपनतं कष्टं, (विचिन्त्य) भवतु, अमजीवितनिर्विशेषस्य सुह- चन्दनदासस्य सविधे निक्षिप्य यास्यामि । स्यानामैतत्- ·षष्ठोऽधुन परगृहवासोदन्तं पत्न्यै प्रथम कथन कथयेयम् । प्रेयस्या श्रुतवत्या कीदृश्यनुभूयते दशा हन्त ॥२०॥ गृहमेव गत्वा प्रकृतोचितमाचरामि (परिक्रम्य निजसौधमवलोक्य) अहो नन्दसम्पत्परीवाहावतरणपथोयमसत्सौधोधुना दौर्गत्याकरस्सं- वृत्त:- मदमुदितगजौघस्फीतघण्टारवा ये श्रवणपुटमभीक्ष्णं प्रीणयन्ति स्म तेध । अजिरतटगतस्य क्रूररूपा ममैते द्विगुणितकटुतापा हन्त हन्ताविशन्ति ॥२१॥ (इत्यजिरान्तरं प्रविश्य गृहाभ्यन्तरं विलोक्य)- पूर्णत्वाद्वितताक्षिपक्षमतटतो बाष्पैः पतद्भिर्मुहु- स्सितं कोमलपाणिपरजतले विन्यस्य गण्डं प्रिया । चिन्तानामितमस्तका भुजतलालम्बिप्रवेणीलता न्यस्तं पुस्तकमासीमन्युपविशत्येषेक्षमाणा क्षितौ ॥२२॥ (परिकामति) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा मालती) राक्षस:-(उपमृत्य) ननु किमेतत् ? मालती-(सत्वरं पुस्तकं पिधाय सस्मितमुत्थाय सविनयं) क्षन्तव्यमागः यत्पुस्तकावलोकनैकतानया न मया तावदार्यपुत्रः प्रत्युबमनादिना सत्कृतः। (इत्यासनं ददाति) राक्षसः-(सस्मितं) सत्कृतोसम्यनयैव वाचा, (उपविश्य) किंवस्तु पुस्तके ? मालती-(सविनयविभ्रममुपसृत्य) हरिश्चन्द्रचरितम् । राक्षसः साधु सुशीले साधु, क्षिपसि कालं सत्कथावलोकनेन । मालती-आर्यपुत्र, अद्भुतचरितो हि सत्यव्रतो हरिचन्द्रः, पतदवलोकना- प्रभृति शोकेन दम्यमानकण्ठामि । राक्षस:-शोकनिमित्तं किं? मालती-हन्त, शोकनिमित्तं किमिति, तस्य धर्मस्वरूपस्य राझो राज्य- च्युतिः, चण्डालताप्राप्तिः, सपुत्रायास्तत्सहधर्मिण्या परगृहवाला, तत्रापि क्लेशपरम्परा, को वा न शोचति दुःखपरम्परामिमामाकर्ण्य ।

·५० प्रतिक्षाकौटिल्यम् राक्षस:-(स्वगत) सुसमयोयमसत्कार्यप्रस्तावनायाः, (प्रकाश) अपि गृहीतो वस्तुसार। मालती-अथ किम् राक्षसः-तर्हि कथ्यताम् । मालती-पत्युर्दुर्दशायां तजायया, कथञ्चिद्धवप्राणया समभिरक्षित- पातिव्रत्यया तत्समभागक्लेशया भवितव्यमिति । राक्षसः-यद्यस्माकमुपनता भवेत्ताहशी दशा, तदा भवत्यापि तथानुष्ठेयं , ननु? मालती-मया पुनरनुष्ठीयते, तर्हि कदापि मा भूत्ताहशी दशा । राक्षस:-इदानीमेवोपनता । मालती-(सावेगं) कथं ? क्षिप्रं कथयत्वार्यपुत्रः, किं तत् ? राक्षसा-(सगद्गद) प्रिये, कथं कथयेयं- नन्दा हताश्शत्रुबलेन सोपि सर्वार्थसिद्धिर्विपिनं प्रयातः। अहश्च यास्यामि सपुत्रकां त्वां त्यक्त्वा सुहृचन्दनदासगेहे ॥२३॥ मालती-कथं ? नन्दा हताः धिक्कृतधिषणधिषणे सत्यप्यार्यपुत्रे । हन्त, प्रापप्रार्थितो वनवासस्तावदेवमुपनतस्सर्वार्थसिद्धेः । राक्षस!-किंवा कर्तुं शक्यं सचिवेन ? पवं स्थिते दैवदुर्षिलसिते- यावाम्मनीषाविभवोस्ति पुंसस्तावाम्प्रयुज्येत ननु क्रियासु । प्रवर्तितुं दैवबलं विलय कथं भवेत्तदशगं जगद्धि? ॥२४॥ का कोत्र भोः? द्वारपाल:-(प्रविश्य) आणवेद अजो। (छाया-आज्ञापयत्वार्यः) राक्षस:-अधुनैव द्रष्टुमिच्छामि चन्दनदासम् । द्वारपाला-गदोहं आणेदु । (निष्कान्तः) (छया-गतोहमानेतुम् ) मालती-(सबाष्प) आर्यपुत्र, कथं भवद्विरहिता परगृहनिवासिनी भवेयम् ? राक्षसः-प्रिये, मैवं, चन्दनदासमात्मनिर्विशेषमवेहि, स तु सज्ज एव सुहद्विपदि जीवितमपि दातुम् । बाल:-(सवल्गितमभ्यन्तरात्प्रविश्य) ताद, (इति सस्मितं राक्षसस्थाइतलमधिरोहति) ·षष्ठो - राक्षस:-(सबाष्पं पुत्रं शिरस्याघ्राय परामृशन्सगदर्द) वत्स- कदा वा द्रक्ष्यामि द्विषभिभवध्वस्तविभवो- भ्रमधुन्मत्तोहं विपिनमभितो नाथरहितः । मुखाजं ते तातेत्यपि मृदुतरां हन्त फणिति कदा वा श्रोष्यामि श्रवणमधुरां पुत्रक पुनः ॥२५॥ बाल:-(जननीमवलोक्य) अम्ब, कुदो रोइइ अह्माणं तादो। (छाया-अम्ब, कुतो रोदिति, अस्माकं तातः) मालती-(पुत्रस्य चिबुकमभमय्य शिरः परामृशन्ती सबाष्पं) वत्स, राजकार्यकृते भवन्तं माश्च विहाय परगृहे कायद्य यास्यति । बाल:-ळाअकजाणदरं पुणो वि किं आअमिस्सदि तादो। (छाया- राजकार्यानंतर पुनरपि फिमागमिष्यति तातः) मालती-अथ कि? बालः–अम्ब, तादो मं वि आणी गच्छदु । (छाया-अम्ब, तातो मामप्यानीय गच्छतु) मालती-तात, तातपादैस्सह गत्वा किं करिष्यसि ? बाल:-हं विळाअकजं करिस्सं। (छाया-अहमपि राजकार्य करिष्यामि) मालती-(सबाष्पस्मित) नून, आर्यपुत्रस्य पुत्रो हि भवान् । (इति चुम्बति) राक्षस:-(सगद्गदस्मितं) साधु वत्स साधु, राक्षसपुत्रोसि- अमात्यवंशजातस्य लम्धनीतेधिययुषः। राजभक्तिस्थिरा भूयादेवमेव तवार्भक ॥२६॥ मालती-आर्यपुत्र, कथमीशं विहाय पुत्रं यियाससि, तदहमपि साकमनेन भवन्तमनुगन्तास्मि । समसा-प्रिये, मदनुगमनमनुचितमधुना । मालती-किमर्थम् ? राक्षस:-किमपि तन्त्रमवलम्ब्य भवतीमत्रैव पुरे विहाय यास्यामि । मालती-तनयदि रहस्य, कथयत्वार्यपुत्रः ? राक्षसा-मन्यन्ते प्रजाः, राक्षसस्सपुत्रं कलत्रं तावदिहैव विहाय गता, तत्युनरप्यागत्य वशीकरिष्यति स्वराज्यं, इति।

·५२ प्रतिक्षाकौटिल्यम् मालती-जानन्तु नाम, तेन किमार्यपुत्रस्य ? रामसा-अस्मदवलम्बनेन चन्द्रगुप्त शिथिलानुरागा भवन्ति प्रजाः । मालती-युक्तमभिहितमार्यपुत्रेण, स्यादेतत् , अहं पुनरेकाकिनी कथं वसामि परगृहे ? (बाष्पमुत्सृजति) राक्षसः-(दीर्घ निश्वस्य) एवं स्थिते देवदुर्विलसिते, किमया कर्तुं शक्य, ननु प्रिये, तदधुना निसर्गतो विवेकिन्यै ते न किमपि वक्तव्यमस्ति, तथापि अशक्यानुवर्तनं स्त्रीहृदयमिति, किञ्चिद्विवक्षुरस्मि । मालती-आदिशत्वार्यपुत्रः। राक्षस:-कदाचिदपि चन्दनदासकुटुम्बिन्या कोपाद्वा, विभवदद्वा यद्यभिभूता भवती, सदा मा प्रकाशयतु मुखे वैवर्ण्यमपि, किच- तत्पुत्रेषु सितयुतमुखी सादरं भाषमाणा तस्याः कोपे नमितवदना मौनमङ्गीकुरुष्व । स्वातन्त्र्यं मा प्रकटय कृतस्नेहएयापि कान्ते गुप्तक्लेशा निवस सुहितेवात्मजं वीक्षमाणा ॥३७॥ मालती-(राक्षसहस्तमवलम्ब्य मुद्रामवलोक्य ) आर्यपुत्र, भवन्नामाङ्कितामिमा मुद्रामपि वा विलोकयन्ती कथञ्चित्कालमतिवाहयामि, तद्दीयताम् । राक्षस:-(भल्या मुद्रामवमुच्य) प्रिये- हस्ताङ्गुलौ मदभिधानजुषं दधाना मुद्रां सखीमिव मृगाक्षि विभावयैनाम् । यस्मानिवारयति दुखिमवेक्ष्यमाणा संसारयत्यभिहितं मम नीतिवाक्यम् ॥२८॥ (इत्यर्पयति) चन्दनदासः-(प्रविश्य) (दूरादमात्यमवलोक्य) रक्खसो एसो सहधम्मिणीए किवि चिंतअंतो विअ दीसदि, तं दाणिं णम्मवअणेण हासहस्सं, (उपमृत्य) प्पाअसो, णिवडइ अमञ्चाणं दिहि, अह्मारिसेसु घणिसु, (सस्मितमासने समुपविश्य) अवि कुसळं। (छाया-राक्षस एष सहधर्मिण्या किमपि चिन्तयमिव दृश्यते, तदिदानीं नर्मवचनेन हासयिष्यामि, प्रायशो निपतति, अमात्यानां दृष्टिः, अस्मादृशेषु धनिषु अपि कुशलं) (मालती-सलबं किश्चिदपसरति) राक्षसः-सुहद्वर्य, अलं नर्मणा, परलोकं गतेषु नन्देषु कुतो मे कुशलम् ।

·षष्ठोऽ चन्दनदासः-(सावेग) कहं, गंदाओ, महंत एदं अचरिअं, मए सुणिदं तेदु मिअआए प्पत्थिदाओ ति। (छया-कथं, नन्दाः, महदिदमाश्चर्य मया श्रुतं ते तु मृगयायै प्रस्थिता इति ?) राक्षसा-तत्तुसत्यं, छिद्रान्वेषिणा चाणक्यहतकप्रोत्साहितेन पर्वतेश्वरेण तदैव ते निषूदिताः। चन्दनदासः-कहं तुह मित्तेण पव्वदेसेण । (छाया-कथं तव मित्रेण पर्वतेशेन ?) राक्षस:-चन्दनदास, मा तावत्पुनरेवं कथय कृतघ्नं मित्रमिति । चन्दनदासः-किं णिमित्तं हं आहूदो, दासेण दाणिं मए कि अणुचिटि- दव्वं । (छाया-किं निमित्तमहमाहूतः, दासेनेदानी मया किमनुष्ठातव्यं) राक्षस:-आपद्वन्धो, मया तावत्प्रतिज्ञातं, यावत्तं वृषलं पापिना चाणक्येन समं नामशेषं न करिष्यामि, न तावदहं कुसुमपुरं प्रवेक्ष्यामीति, तदिदानी सपुत्रं कलत्रं निक्षिप्य भवन्मन्दिरे जिगमिषुरस्यरण्यम् । चन्दनदास:-(साअलिबन्ध) घण्णोलि, जदो वट्टमाणेसु वि विसंभ- भाअणेसु बहुसु परिअणेसु, एआरिसाए दसाए दासजणो एसो जादो अमवस्स हिअअगोअरो। (इति बाष्पमुत्सृजति) (छाया-धन्योस्मि, यतो वर्तमानेषु बहुषु परिजनेषु एतादृश्यां दशायां दासजन एष जातोगत्यस्य हृदयगोचरः) राक्षस:-(सगद्गदबाष्प) चन्दनदास, इदमेकमभिधीयते- पतिविरहतापितेयं तथावलोक्या तपस्विनी कान्ता । अस्पृष्ठा वसति यथा घुमणिकरेणापि तावके गेहे ॥२९॥ चन्दनदास:-अकिं- जीविदं वि परिश्वतुं एत्थ सज्जो लि रक्खस । ण उणो दे कळत्तस्स णिवेदेमि द्वितिं घरे ॥३०॥ (छाया-जीवितमपि परित्यक्तुमत्र सजेरिम राक्षस । न पुनस्ते कलत्रस्य निवेदयामि स्थिति रहे ॥) राक्षसा-कालविलम्बस्य नायं समयः, काप्यन्तर्हितगात्रस्तरेण यतिष्ये शत्रून्मूलनाय। चन्दनदासः-तह कादच्वं अमचेण । (छाया-तथा कर्तव्यममात्येन) ·प्रतिज्ञाकौटिल्यम् राक्षसः-सुवर्य, प्रस्थितोस्मि, (उत्थाय चन्दनदासमालिन्य) विजयी पुनरपि भवन्तं द्रक्ष्यामि, (बालमुपसृत्य सबाष्पं) वत्स, इतम्परं तदनुवर्ती भव, (आलिंग्य शिरस्याघ्राय) वत्स, प्रस्थितोलि । (परिकामति) चन्दनदासः-आअच्छदु अज्जा, (परिक्रम्य) अमच, कहा पुणो वि तुह मुहं पेक्खिस्सं । (निष्कान्तः) (छाया-आगच्छत्वार्या, अमात्य, कदा पुनरपि तव मुखं प्रक्ष्यामि) मालती-(सबाष्पं राक्षसमेव पश्यन्ती सुतमादाय निष्कान्ता) राक्षस:-(दीर्घ निश्वस्य) का कोत्र भोः? द्वारपाल:-(प्रविश्य) आणवेदु अज्जो । (छाया-आज्ञापयत्वार्यः) राक्षसः-दानीमेव जीवसिद्धिं द्रष्टुमिच्छामि । मारपाल:-गदोहं आणेदुं । (छाया-गतोहमानेतुं) (निष्कान्तः) जीवसिद्धिः--(प्रविश्य) धम्मशिद्धी होदु अलिहताणं । (छया-धर्मसिद्धिर्मव- स्वर्हता) राक्षस:-भदन्त, भवन्तं कमिचिद्रहस्ये कर्मणि नियोमिच्छामि। जीवसिद्धिः-आणवेदु अमथे । (छाया-आज्ञापयत्वमात्यः) राक्षस:-(कर्णे) एवमिव । जीवसिद्धिः-तह होदु । (निष्कान्तः) (छाया-तथा भवत) राक्षसा--(परिक्रम्य नन्दभवनं प्रविश्य सुरशद्वारमासाय) कष्ट, भोः कष्ट- नन्दा हताः प्रभुरसौ विपिनं प्रयातो राज्यमत्वभूद्रिपुषशं मम नीतिपुष्टम् । पातुं सपुत्रमपटुर्नितरा कलत्र- मुन्मत्तवद्धनमयेवत राक्षसोहम् (इति सुरगद्वारेण निष्कान्तः) षष्ठोला।

·सप्तमोधः (ततः प्रविशति पत्रहस्वस्सिद्धार्थकः) सिद्धार्थका-आणत्तो आचाळिअक्षणएण, जह, तह एव्व उवापहि चिळादो भाउळाअणं हिअअणिव्विसेसं कदुअ बसे ठाविदवतोलि। दाणि अजचाणक्केण दिणं एवं पत्तं भाउळाअणस्स देहूँ तस्स सआसं गमिस्सं (परिकामति) (छाया-आज्ञप्त आचार्यक्षपणकेन यथा, तथैवोपायैश्चिराद्भागुरायणं हृदयनिर्विशेषं कृत्वा वशे स्थापितवानस्मि । इदानीमार्य- चाणक्येन दत्तं पत्रं भागुरायणाय दातुं तस्य सकाशं गमिष्यामि) (ततः प्रविशति निजकेश्मन्यासने निषण्णो भागुरायणः) भागुरायणः-अहो चाणक्यनीतिमहोपकारिणी, तथाहि- बुचि विकासयति भीतिमपाकरोति धैर्य विवर्धयति पाटवमातनोति । दूरीकरोति रुषमुत्थितकार्यहन्त्री पुष्णाति शाठ्यमतुलां श्रियमुधिनोति (सबैलक्ष्य) क पर्वतेश्वरः१ कवा समिक्षुधाणक्या- अमात्यराक्षसस्यापि मित्रं तं पर्वतेश्वरम । युक्त्योपजापमुत्पाद्य चाणक्यशत्रुमातनोत् ॥२॥ स्यादेतत् , किं कथयेयं नन्दानामापतितमकालमृत्यु- पत्तिहस्तिरथिवाजिभीकर सैन्यमम्बुधिमिवातिरक्पथम् । लीलयैव करवालपाणयो ये नवावधिषुराशु ते हतार अथवा युक्तमेवैतत् , तथाहि- मौर्य साणसागरं कपटतो व्यापाय भूम्यन्तरे पुस्साकमनल्पकिल्विषविषज्वालावलीढाश्शठाः । नन्दास्ते चणकात्मजेन विधिना प्रज्ञावता पातिताः धर्मात्माप्यभिषेक्ष्यते स वृषला कर्मानुरूपं फलम् ॥४॥ .

·५६ प्रतिज्ञाकौटिल्यम् अस्मत्सुहृदा सिद्धार्थकेनाभिहितां चाणक्यनीतिमधुना साक्षादनु. भवामि । हन्त, प्रतिभाशालिनचाणक्यस्य यशवर्तिता ताव- सर्वधा भयोत्पादिनी- कदा कस्मिन्कायें नियमयति भृत्यं प्रभुरिति स्ववृत्ति चोत्सृज्य प्रभुकृतनियोगेपि रचिते। भवेद्वा वैगुण्यं बहुनययुते तत्र किमिति प्रकृत्या धीमानप्यविरतमहं भीतहृदयः सिद्धार्थक:-(उपमृत्य) किं पदं, कि वि चिन्तअन्तो विअ दीसह, (छाया-किमेतत् ? किमपि चिन्तयन्निव दृश्यते) भागुरायणः-सखे, किमन्यत्, नन्दानां दशैवानुचिन्तिता, इदमासनम् । (सिद्धार्थक:-उपविशति) भागुरायणः-सखे, किमागमनप्रयोजनम् ? सिद्धार्थका-एदं पत्तं, तुह समप्पणिज्जं त्ति, अज्जचाणक्केण दिण्णं, (इत्यर्पयति) (छाया-एतत्पन, तव समर्पणौयमिल्यार्यचाणक्येन दत्त) भागुरायणः-(पत्रमुद्धाव्य वाचयति) सिद्धार्थकमुखादधगप्तभवत्प्रणयेन मया तावदिदमभि- धीयते, निसर्गतः प्रतिभावते सागरायेव निखिलवाहिनीनायकाय गम्भीरप्रकृतये सत्वसम्पन्नायामोघसगुणमणिगणाय कालक्रममनु- सरते भवते किंवतन्यं । अस्यां निशि चन्द्रगुप्ताय राक्षसप्रेषिता विषकन्यका तावदस्मद्राज्यार्धापहरॆ पर्वतेश्वराय जीवसिद्धिना सह प्रेषयिष्यते । तत्समयक्षेन भवता पर्वतेशनाशनिशमनसमनन्तरमेव तत्पुत्रो मलयकेतुश्श्रावितपितनिधनवार्तो निजपुरी नेयः, भद्रभट डिङ्गिरातप्रभृतयस्सेनानायकाः किमप्यपरागबीजं चन्द्रगुप्ते प्रकटय्य मलयकेतुमेवाश्रयिष्यन्ति । नगरादपक्रान्तस्य सर्वार्थसिद्धेषधाय प्रेषिताः कतिपये घातुकाः। कदाप्याश्रयेन्मलयकेतुमेव निरव- लम्बनो राक्षसः। तत्र च मैत्री सम्पाय लब्धाधिकारेण भवता कालकमात्परिकल्प्य तयोरुपजापं युक्त्या राक्षसो विघटनीयः । किश, इदं तावदनवरतमपि स्मर्तव्यं, "कश्चिद्राक्षसोरक्षणीयः" इति । तदा तदा करिष्यमाणस्तन्त्रकलापः परं प्रणिधिमुखाभिवेद- ·सप्तमोऽ यिष्यते। भन्द्रमस्तु ते (क्षणमिव विचिन्त्य) सिद्धार्थक, मवचना- दार्य चाणक्याय निवेदय, यथानियोगमनुष्ठीयते दासेनेति । सिद्धार्थका-तहा। (निष्कान्तः) (छाया-तथा) भागुरायण:-(बहिरवलोक्य) अहो, अवसितप्राया सन्ध्या- चाणक्यनीतिरिव रात्रिरियं तमोभि- राच्छाद्य लोकहृदयं स्ववशे निधाय । स्वच्छन्दचारमवरुध्य नृणां समन्ता- सञ्चारयत्यतिपटूव्रजनीचरान्यत् तदहमपि गच्छामि प्रकृतकार्यकरणाय । (उत्थाय निष्कान्तः) (मिश्रविष्कम्भः) (ततः प्रविशति मलयकेतुना सह निजपटगृहोपविष्टः पर्वतेश्वरः) पर्वतेश्वर:-चत्ल- दिष्या निहता नन्दाः प्रबला अपि नीतियत्नतोमाभिः । चणकसुतेनाप्युक्तं श्वो दास्याम्यहमिहार्धराज्यमिति ॥७॥ मलयकेतुः-तातपादैस्तु युक्तमभिहितं, न तावदहं प्रत्येमि कोटिल्य. वचनं, न यावद्विभज्य प्रदास्यति राज्यमर्धम् । पर्वतेश्वर:-चत्ल, न तथा, किमुपकारिष्वपि प्रयोक्ष्यति कौटिल्य: कुटिला नीतिम् । मलयकेतुः स तु चन्द्रगुप्तार्थ कुर्यादपि तथा । पर्वतेश्वर:-श्वः पश्यामस्तावत्, निद्रासमयोप्युपनतः, पश्य- स्फीता पाण्डरदन्तशायितबृहच्छुण्डाशयाना गजाः स्तोकं त्वेकमुदस्य पादमचलपोथास्तुरङ्गास्स्थिताः । सन्तुष्टा रथिनो मियो मृथकथाश्शंसंत एवात्मनः सर्वेपि स्वपदे स्वपन्ति रणजश्रान्त्यात्तनिद्राभरा भवानपि समीककर्मणा परिश्रान्तः, तधातु निजकटकमेव संवेशाय। मलयकेतु तथा । (पितरं प्रणम्य निष्कान्तः) 8 ·प्रतिक्षाकौटिल्यम् (ततः प्रविशति धृतोपभोगसम्भारसम्भृतकनकभाजनया विषकन्ययाऽनु- गम्यमानो जीवसिद्धिः) जीवसिद्धिः-इदो एहि पच्छे । (छाया-इत एहि वत्से) कन्यका-बद्धमुह, केत्तिअं दूळ एव्वं जादव्वं अंधआळपिणद्धणअणपहाए मए । (छाया-भद्रमुख, कियइमेवं यातव्यमन्धकारपिनद्धनयनपथया मया) जीवसिद्धिः-मिअकि, पक्क आळादो एव महाळाअश्श कडए शण्णि- हिदे। (इति परिक्रम्य खगत) अद्य चाणक्यस्य नियोगमनुतिष्ठामि । (छाया-मृगाक्षि, पश्यारादेव महाराजस्य कटकस्सनिहितः) पर्वतेश्वरः- (दूरान्निर्वर्ण्य) कास्विदियं, परित्यक्तैहिकव्यासङ्गं क्षपणकमेन- मनुयाति, अहो सौन्दर्यातिशयो मृगाक्ष्याः- कान्त्या ध्वान्तं समायाति नुदन्ती चञ्चलेक्षणा। बलाहकसमूहान्तर्लसत्सौदामनीनिभा ॥९॥ जीवसिद्धिः-धम्मशिद्धी होटु अळिहंताणम् । (छाया-धर्मसिद्धिर्भवत्वर्हता) (कन्यका-अवनतमुखी जीवसिद्धः पृष्ठतस्तिष्ठति) पर्वतेश्वर-भदन्त- सुन्दोपसुन्दहनमाय तिलोत्तमा सा लोकोत्तराद्भुतसुरूपमनोहराङ्गी। सृष्टा किलेयमधुना विधिना वधाय कस्यात्र नाकललनास्पृहणीयरूपा ॥१०॥ जीवसिद्धिः-(खगतं) तवैव । (कन्यका-मुखं नमयति) पर्वतेश्वर:-भदन्त-किन्नु खल्विदं, जोषं स्थीयते, रतगर्भारतमियं कथमासादिता। जीवसिद्धिः-देव, णिवेदेमि, पाश्ताणकाळम्मि शेण एवं इशि- आळदणं मह हत्ये णिकिवि एवं भणिदे, (संस्कृतमाश्रित्य) अये. भवन्त, कन्येयं वल्लभराजस्य पुत्री, पुरा सङ्गामावसरे पराजितेन तेन नन्दार्थमुपग्राह्यतया समर्पिता, निजापत्यनिर्विशेष पोषिता च। हन्त नन्देषु तादृशी दशां प्रपन्नेषु किमनया, तत्पूर्व सुहद्भावमधि- गताय पर्वतेश्वराय समर्पय, इति । (छाया-देव, निवेदयामि प्रस्थानकाले राक्षसेनैतत्त्रीरत्नं मम हस्ते निक्षिप्यैवं भणित) ·सप्तमोऽ पर्वतेश्वर:-(खगत) अहो, मन्दाना रनहारित्वं, धीमानाक्षसोमावानेम वशीकर्तुमिव । जीवसिद्धि-किं देव्वे विमश्शेदि, एणं अंगीकदुअ शश्श अभ्भत्थणं शफळेदु । (छाया-किं देवो विमृशति ? एनामजीकृत्य राक्षस. स्याभ्यर्थनां सफलयतु) पर्वतेश्वरान किमप्यन्यचिन्तितं, अस्या रूपोत्कर्षे भावयन्नासं, भवन्त, शृणु तावत्- यो वर्णितः कविभिरद्धृतरूपकान्ति- लावण्यराशिरबलासु मया श्रुतस्सः। चित्रेपि लेखनचणेन निवेशितो यो दृष्टस्सम श्रुतविलोकितपूर्व एषः ॥११॥ तभिवेदयामात्यराक्षसाय, भवत्प्रणयपात्रमासीदयं जन इति । जीवसिद्धिः-तहा। (छाया-तथा (परिक्रम्य ). एतवृक्षान्तर्हितशरीरो- द्रक्ष्यामि इयं सादरं तस्य वशा भवेन्नवेति । (तथा करोति) पर्वतेश्वरा-मत्रकाशिनि, किन्नु खल्विदं, दूरे तिष्ठसि- गाढालिङ्गानभुमचूचुककनवक्षोजकुम्भाधुना- मत्कण्ठार्पितदीर्घबाहुलतिका प्रोद्भिनरोमाञ्चिता। कान्ते स्वर्गसुखं तवाधरसुधादानेन दीनाय मे कन्दर्पोरशरानुविद्धहृदयायापादय प्रेयसि ॥१२॥ कन्यका-शंदस्स पाणि गेडिअ अप्पा सफळीकाव्वत्ति मए रविदाओ प्पाणाओ, तस्सि तारिस दर्स उवगदे तवसमसुप्पणं चंदउस या ओळंबेमि, ण उण अण्णं, अमचरकुसेण वि एव्वं भणिदं, को तुमम् । (छाया-नन्दस्य पाणिं गृहीत्वात्मा सफलीकर्तव्या इति मया रक्षिताः प्राणाः तस्मिंस्तादृशी दशां उपगते तद्वंशसमुत्पनं चन्द्रगुनं वाऽवलम्बे । न पुनरन्यं, अमात्यराक्षसेनाप्येवं भणितं, कस्त्वं) पर्वतेश्वर:-कान्ते, अनेकसामन्तावनीपतिचक्रमकुटकोटिप्रनरक्षरोचि- विताननीयजितचरणारविन्दोनवनन्ददन्तिबृन्ददर्पदमनदक्षहर्यक्षो गुप्ताय चन्द्रगुप्तायापि कुसुमपुरविभवप्रदाता पर्वतनेतास्मि, तदलं चिन्तया।

·प्रतिक्षाकौटिल्यम् कन्यका-किं तुमं पव्वदेसरो, (परितो विलोक्य) किं एदं, में एत्थ उज्झिम गदो सो खवणओ। (छाया-किं त्वं पर्वतेश्वरः, किमेतत् , मामत्रोमित्वा गतस्स क्षपणक:) पर्वतेश्वर:-(सानुनयं) प्रिये, गच्छतु नाम स भिक्षुः- स्मरतीक्ष्णशरानुविद्धमेत- द्रणजातश्रमपीडितं मदङ्गम्। परिरभ्य शिरीषकोमलाङ्गै- ननु निर्वापय तापमद्य कान्ते तदेहि शयनागारं । (तया निष्कान्तः) जीवसिद्धिः-दिण्या फलिता नीतिः, उम्तमेनमार्य चाणक्याय याव- निवेदयामि । (परिक्रामति) (ततः प्रविशति निजपटगृहे तल्पोपविष्टश्चाणक्यः) चाणक्यः साधु राक्षस, साधु, विस्मयजननी ते स्वामिभक्ति:- प्रायोस्ति यावद्विभवो नृपेषु तावजनास्तान्परितश्श्रयन्ते। मृतेषु नन्देष्वपि नष्टराज्ये- ध्वहो न तद्भक्तिरभूत्वशा ते ॥१४॥ अत एव भवत्सङ्गहणे तावदियान्प्रयत्नः (सश्लाघ) अहो ते प्रशातिशयः रात्रंदिवमपि युष्मत्प्रक्षामतिलचितुं नयनिग्धाम् । चाणक्यस्य ममापि प्रज्ञा क्लेशं विगाहते यस्मात् ॥१५॥ (विचिन्त्य) राक्षसान्वेषणाय प्रेषितः प्रणिधिः। भद्रभटडिगिरात- प्रभृतयस्सेमानायकाः कथश्चिदोषोद्भावनेन नगरानिष्कासनीयार, जीवसिद्धिना तावदियता कालेन निर्वर्तिता भवेदमदाका । जीवसिद्धिः- (उपसृत्य) णिव्यट्ठिदे अजश्श णिओए (छाया-निवर्तित आर्यस्य नियोगः) चाणक्यः-साधु जीवसिद्धे, साधु, एवमेव मया नियुक्त कर्मणि व्यग्रो भव। जीवसिद्धिः-तहा। (निष्कान्तः) (छाया-तथा) ·सप्तमोऽ (ततः प्रविशति चन्द्रगुप्तः) चन्द्रगुप्तः-(सनिर्वेद) आर्यानुग्रहेण लब्धं राज्य, हन्त, किमनेन बन्धु- जननाशकेन राज्येन- वैमात्रेयो घातितो राज्यलोभा- भन्दैस्तातो मे यथा सोदरैश्च । नन्दास्तबद्धातितास्ते मया त- द्राज्यप्रेप्सां बन्धुहन्त्री घिगेनाम् (प्राची दिशमवलोक्य) अहो, प्रातस्सन्ध्याप्युपनता- प्राची दिगियं सन्ध्यारागैरक्ताम्रचित्रिता भाति । दलितकलेवरकीर्णा मन्दानां युद्धभूमिरिव रक्ता ॥१७॥ (परिकम्य चाणक्यमवलोक्य) इन्त, आर्यस्तावस्त्रियामामनधिगतसंवेश इव रश्यते- चिन्ताभरान्निश्चलगात्रयष्टे- रार्यस्य निद्रा यतिजागरेण । रक्त दृशौ कुश्चितपक्ष्मपंक्ती कान्तेव मन्दं पिदयात्युपेत्य ॥ १८॥ (उपमृत्य) भगवन् , सौखशायिनकश्चन्द्रगुप्तः प्रणमति (प्रणमति) चाणक्या-वृषल, असमप्रकार्यकलापस्य मे कुतस्सुखशयनं (आसनं ददाति) (चन्द्रगुप्तः-उपविशति) कचकी-(सरभसं प्रविश्य) देव, प्रमादः। चन्द्रगुप्तम्-क्षिप्रमावेदय, किं तत् ? कञ्चकी-पर्यङ्के पर्वतेशोऽयं कालजिह्मगदष्टवत् । दीर्घनिद्रा समासाद्य शेते शालिसप्रभः ॥ १९ ॥ चाणक्य:-(सावेगाभिनयं) अपि सत्यं? कचकी-(साञ्जलिबन्ध) किमनृतं ब्रवीमि स्वामिसन्निधौ? चाणक्यः-रात्रौ तावत्तच्छयनगृहे किमालीयः कोपि?

·६२ प्रतिज्ञाकौटिल्यम् कचकी-आर्य, न कोपि, किन्तु केनचित्क्षपणकेनानीता काचित्सुन्दरी परमासीत् । चाणक्यः-(सशीर्षान्दोलनं) चन्द्रगुप्त, अपि श्रुतं राक्षसप्रयोगोयं ? असदले विनष्टे तु जेतुं शक्यस्त्वमित्ययम्। राक्षसः पर्वतेशाय प्रायच्छद्विषकन्यकाम् ॥२०॥ (खगत) दिया स्वायत्तीकृतमर्धराज्य, (प्रकाश) हन्त, विधिविल. सितं (दीर्घ निश्वस्य)- श्वो दास्यामि प्रातरर्घ स्वराज्य तुभ्यं भूपेत्युक्तमाकर्ण्य तुष्टः । सुप्तो रात्री पर्वतेशा प्रमीतः किंवा ब्रमो देवचेटा विचित्रा ॥ २१॥ चन्द्रगुप्तः-भगवन् , पितृनिधनेन कुमारो मलयकेतुस्तावदस्मत्लधर्मा- संवृत्तः। चाणक्यः-(खगतं) इयता कालेन भागुरायणेनापि निर्वतिता भवेद- स्मदाहा (प्रकाश) चन्द्रगुप्त- नन्दराज्यं यथा तुभ्यं नष्टताताय साम्प्रतम् । दत्तं मया तथा तस्मै कुमारायापि दीयते ॥२२॥ तदलं शोकेन, (कनकिनमवलोक्य) मयूरक, अनिवेदिततातवृत्तान्तं कुमारमलयकेतुमानय । कचकी-तथा । (निष्कान्तः) चाणक्य:-काकोत्र भो ? द्वारपाल:-(प्रविश्य) आणदेदु अजो। (छाया-आज्ञापयत्वार्यः) चाणक्यः सूत्रकारान्द्रष्टुमिच्छामि । द्वारपाल:-अज्ज, गदो आणेदुं । (निष्कान्तः) दारुवर्मा-(प्रविश्य सूत्रकारैस्सह) (खगतं) राक्षसादेशाचन्द्रगुप्तवधाय न्यक्षिपमयोमयं राजभवनद्वारशिरोभागे यन्त्रमनुत्पादितशतमल- मकरवं च समन्ताद्वारं, राजानुरागप्रकटनेन तदपवारयामि ·सप्तमोऽ तावदिवानी (उपमृत्य प्रकाश) आर्य, दारुवर्मा प्रणमति, (प्रणम्य) यथादेशमागता वयम्। चाणक्यः-शिल्पकर्मणा समलकियतां प्रासादगोपुरपुरोभागः। सूत्रकारा:-(साअलिबन्ध) अज्ज, पुढम एव्व देवचन्दउत्तस्स गंदभवण- प्पवेसं उवळहिअ सुत्तआळेण दाळुवम्मणा कणअतोळणण्णासा- दिणा संवाळविसेसेण संविदं ळाअभवणदुवारं, असेहिं दाणिं अभ्भन्तळे संकाळो आहेओ। (छाया-आर्य, प्रथममेव देवचन्द्रगुप्तस्य नन्द- भवनप्रवेशमुपलभ्य सूत्रकारेण दारुवर्मणा कनकतोरणन्यासादिना संस्कारविशेषण संस्कृतं राजभवनद्वारं, अस्माभिरिदानीमभ्यन्तरे संस्कार आधेयः) चाणक्या-दारुवर्मन् , प्रथममेव किं संस्कृतं राजभवनद्वारम् ? दारुवर्मा-(सविनयं) अथकि- महाद्वारं सान्द्रप्रचलकदलीस्तंभकलितं वितानव्यालम्बिप्रथितमणिमुक्ताशवलितम् । विचित्रचित्रौधरपि मिबिडितं बडकुसुम प्रवेशार्थ राज्ञो विलसति विमानं स्थितमिव चाणक्य:-(स्वगत) राक्षसपक्ष्येणानेन भवितव्यं, यदमदादेशात्मागे- वानेन राजभवनद्वारमलङ्कृतं, मौर्यनिधनाय भूमिगृहवदत्रापि राक्षसादेशाद्यन्नविशेषः कल्पितो भवेत्। तत्परीक्ष्य भावि कार्य कर्तव्यं, (हर्षमभिनीय प्रकाश ) साधु, दारुवर्मन् , अचिरावस्य राजानुरागस्यानुरूपं फलमधिगमिष्यसि । दारुवर्मा-(सालिबन्ध) अनुगृहीतोमि । (सूत्रकारैर्निष्कान्तः) कचकी-(प्रविश्य) (सबाष्पं) आर्य, कुमारमलयकेतुरपि निजस्कन्धावारा- दपक्रान्तः। चाणक्य:-(सावेगं) कुतः ? कधुकी-आर्य ! (इत्य?तो भयं नाटयति) चाणक्यः-मयूरक, अलं भिया, तथ्यमावेदय । काकी-आर्यभिया। चाणक्या-(सधूम) कुतो वा मत्तो भीतिः, विशदं निवेदय ?

·६४ प्रतिज्ञाकौटिल्यम् - कञ्चकी-कुमारविरक्षया तत्स्कन्धाधारं गतोहमभिहितस्तत्रस्यै, उषस्यैव प्रजविवाजिसमारूढेन भागुरायणेन प्रतिबोधितः कुमार श्रावितश्च निजपितृनिधनं चाणक्यकृतं तत्पुरी षाहुरीं नीतः, इति । चाणक्यः-(कृतककोपमभिनीय) आः, किमुक्तं नन्दपक्षपातिना भागुरायण- हतकेन ? (गगने लक्ष्य बध्वा) रे दुरात्मन् , अचिराइक्ष्यसि तावदे- सफल, (सनिर्वेद) अहो, विधिविलसित- क्षणादुपरतो महीधरपतिस्सुहृत्साह्यक- त्सुतो मलयकेतुरप्यतिजडो भिया धावितः। विभज्य खलु राज्यमर्धमधुना महावैभवं प्रतिश्रुतमिदं पुनर्वत ददामि कस्मै विधे ॥२४॥ हा सुद्धर्य पर्वतेश्वर, परिश्रमानुरूपं फलं नानुभूतं किल भवता यचिन्तितं, भवत्तनयं मलयकेतुमपि वाऽभिषिच्य तावदनुणी भवेयमिति, तदपि न नियूंढे, (दीर्घ निश्वस्य) चलितं तु चलितमेव, क पर्वतेश्वरभ्राता वैरोचकः? तस्मै दत्वापि वा राज्यमर्धमनृणी भविष्यमि। चन्द्रगुप्तः-साधु चिन्तितं भगवता (कञ्चकिनमवलोक्य) मयूरक, क्षिप्रमानय पर्वतेश्वरभ्रातरं वैरोचक। कञ्चकी-तथा, (निष्कान्तः चाणक्यः-(स्वगत) वैरोचकं तावदिदानी कथमप्यानीय चन्द्रगुप्त- नैपथ्यैरलत्य निशीथे चन्द्रगुप्तौपवाह्यचन्द्रलेखाभिधगजवशाधि- सर्ट प्रस्थाप्य नगराभ्यन्तरं राजभवनद्वारे प्रवर्तिव्यमाणस्य कपट- व्यापारस्य लक्ष्यीकरिष्यामि । कञ्चकी-(प्रविश्य) आर्य, स तु युष्मदतिसन्धानेन भ्रानिधनमाकर्ण्य नगरोपान्तोपवने नितरामारों वर्तते । चाणक्यः-(सानुताप) किंमो मौयं ? तात चन्द्रगुप्त, यावनाधिगच्छामि प्रतिश्रुतार्थ, न तावन्मे चित्तस्वास्थमस्ति, तद्वच्छतु भवानेष सान्त्ववचनैस्तदयलनं शङ्काशल्यमपनुध कथमपि तमानयतु । राज्यम वितीर्य तावदनृणी भवेयम् ।

·अष्टमोऽ चन्द्रगुप्तः यथादिशति भगवान् (उत्थाय) मयूरक, नगरोपान्तोद्यान- मार्गमादर्शय। कञ्चकी-इत इतो देवः। चन्द्रगुप्त:-(खगतं ) हन्त, आर्यस्य यदर्थोयमिति झातुमशक्यः खलु कार्यारम्भः । (निष्कान्तः) चाणक्यः-सानार्थ वयमपि गच्छामः (उत्थाय खगतं) अनेन कर्मणाऽस्माकं परीवादो निराकृतः। रक्षितश्चन्द्रगुप्तश्च भविष्यति न संशयः ॥२५॥ (निष्कान्तः) सप्तमोऽङ्क। अष्टमोका (ततः प्रविशति करगृहीतमायूरबर्हकलाप ऐन्द्रजालिकः ) ऐन्द्रजालिका-(सहर्ष बहकलापमवलोक्य) शाहु बळिहकळाव शाहु- अवळिचिदम्मि वि देशे थणिआणं किळ कळेशि शोहद्धं । अहिणवमणं महुळं मह तह बहुशो जदो अ दावेशि ॥१॥ (साट्टहासं) ळकुशणिदेशादो पढमं जहा मोअणिहणम्मि अचळिभ कम्मं शंदंशिअ पालिओशिअभाअणे जादे हगे, तहा वाणिं वि ळाअभवणे शीहाशणं आलुक्खुणो चंदउत्तश्श णिहणकए तहिं वि दंशइश्श मह विज, तदो शप्पशादेण अहिंगमिर्श अ अहिआळ, (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) अहो, प्पमोए, जदो दो एव्व आअच्छा मित्ते प्पमोअए । (छाया-साधु बहकलाप साधु- अपरिचितेपि देशे धनिकानां किल करोषि सौहार्द । अभिनवमनं मधुरं मम तथा बहुशो यतश्च दापयसि राक्षसनिदेशात्प्रथमं यथा मौर्यनिधने आश्चर्य कर्म सन्दर्य पारितोषिकभाजनं जातोहं, तयेदानीमपि राजभवने सिमासनमालक्षोश्चन्द्रगुप्तस्य निधनकृते तत्रापि दर्शयिष्यामि 9 ·प्रतिक्षाकौटिल्यम् मम विद्यां । ततो राक्षसप्रसादेनाधिगमिष्यामि चाधिकार । अहो, प्रमोदः, यत इत एवागच्छति मित्रं प्रमोदकः) (ततः प्रविशति खड्गहस्तः प्रमोदकः) प्रमोदकः-(खां परामृशन् ) इमिणा खग्गेण विळून चंदउत्तश्श सिरोहिं इदो वि अहिअं थणं ळहिश्शं (परिक्रामति) (छाया अनेन खङ्गेन विलय चन्द्रगुप्तस्य शिरोधिं इतोप्यधिक धनं लप्से) ऐन्द्रजालिका-प्पमोअअ, महाथणपीदंबळाळंकिदे महाळाए विअ प्पआशेशि, (छाया-प्रमोदक, महाधनपीताम्बरालङ्कृतो महाराज इव प्रकाशसे) प्रमोदकः-(सप्रमोदं) अमचळाशप्पशादेण मह एआळिशी दसा (छाया-अमात्यराक्षसप्रसादेन ममैतादृशी दशा) ऐन्द्रजालिका-पुण्णवंते शि, जदो अह्मेशु एआळिशे शश प्पशादे ण णिवडा (या-पुण्यवानसि, यतोस्मासु एतादृशो राक्षसस्य प्रसादो न पतति) प्रमोदका-अळं, चिंदाए, तुद्ध वि णिवडिस्सह, तं देण णिजुत्ते कम्मे प्पबुद्धेण तुए होदव्वं (छाया-अलं चिन्तया, त्वय्यपि निपतिष्यति, तत्तेन नियुक्त कर्मणि प्रबुद्धेन त्वया भवितव्यं) ऐन्द्रजालिका-तहा, होदु, इमरिंश णिशीहे चंदउत्तश्श ळाअभवण- प्पवेशे हविश्शदि ति, चाणकहदएण शाविदत्थाओ किदाओ पोळाओ। तहिं जइआ मह विजं वंशइश्श, तइआ तुए वि जागळिदेण पोळुशकम्मे दंशणिजे (छाया-तथा भवतु, अस्मिभिशीये चन्द्रगुप्तस्य राजभवनप्रवेशो भविष्यतीति चाणक्यहतकेन श्रावितार्थाः कृताः पौराः। तत्र यदा मम विद्य दर्शयिष्यामि, तदा त्वयापि जागरितेन पौरुषकार्य दर्शनीय) प्रमोदका-(खॉ प्रकम्पयन्) अहई, पेङ्दु भवं, तुह पुळदो एव चंदउत्त- हदअस्स शिरोहिं कअळीळावं विळूम दसइस्सं मह परकम (छाया-अकिं ? पश्यतु भवान् , तव पुरत एव चन्द्रगुप्तहतकस्य शिरोधि कदलीलावं विल्य दर्शयिष्यामि मम पराक्रम) (निकान्तौ) (प्रवेशकः) ·अष्टमोऽ ६७ - (ततः प्रविशति चन्द्रगुप्तेन सह नगरोपान्तोपवनानोकहमूलतलनिषण्णो विषण्णो वैरोचकः) वैरोचक-हा तपस्विन्भ्रातः- चाणक्यदुर्नयवशः प्रबलं बलौघं शत्रोरहर्निशमपि प्रशंमय्य शक्त्या। नीतोलि मृत्युमचिरान्ननु वञ्चकेन व्याते कृतघ्ननिकरैरिह किं ब्रवीमि ॥२॥ (दीर्घ निश्वस्य) हा नियते- भ्रात्रा वियुक्तोहमितः प्रयातः प्रजावतीभिर्जितनन्दराज्यः। क वार्यपुत्रः कथयेति पृष्टो दास्यामि ताभ्यः कथमुत्तरं हा? हा, कुमार मलयकेतो- अविदितसुव्यवहारं हा रोदिमि भवन्तमनुचिन्स्य । कृत्याकृत्यविवेकं बोधयितेतःपरश्च को वा ते? चन्द्रगुप्तः-(दीर्घ निश्वस्य) हन्त, बालिशप्रायं जगत्- अन्येन दुष्कर्म कृतं किलैत- संक्राम्तमन्यत्र जनापवादात् । रुग्णस्य संसर्गवशात्प्रसक्त- स्सांकामिको व्याधिरिवामधृष्यः तात, वैरोचक, तवापराधस्ते, यदेवमभिधीयते भवता कि वदन्तीमनुरुध्य । महाराजभ्रातः, किञ्चिद्विवक्षुरसि, तन्मनस्समा- धीयतां, आधीयताश्च मे वचसि । बैरोचका-(सनिर्वेद) तात, चन्द्रगुप्त, श्रोतव्यं सर्वमपि श्रुतवतामद्भात्रा- नुभूतं किल, किं पुनरप्यस्ति वक्तव्यमवशिष्टम्- विनधधातुकत्वं चाणक्यस्याम्बुपानवत्सुकरम् । मामपि किंवा हन्तुं चणकसुतेनाद्य चोदितः प्राप्तः तदलं विवक्षया। चन्द्रगुप्तः- (कर्गों पिधाय) शान्तं पापं, शान्तं पापं, वैरोचक, पुनरपि मा पातय मे श्रवणयोरीशं परुषतरं वचः, तदवधारय तावदसद्वचः।

·प्रतिज्ञाकौटिल्यम्
वैरोचकः-तात, कथय तावत् , यद्विवक्षुरसि ।
चन्द्रगुप्तः-महाराजभ्रात:-
प्रायो जगत्यनृतमाहुरतिप्रगल्भा-
स्सद्यप्रियं परिजना धनसंग्रहार्थम् ।
सद्यः कटु प्रविरलस्सुखदं तु वक्ता
रुग्णाय तिक्तमपि वैद्य इवौषधं हि
वैरोचकः-तत्तु सत्यमेव, अत एव न कापि विनम्भमधिगच्छति मे
हृदयम्।
चन्द्रगुप्तः-न तथा कार्या विस्रम्भाहेऽपि जने विचिकित्सा।
पैरोचक:-अत्र तावत्कं वा प्रत्येमि विनम्भाहम् ?-
बहिस्सर्वे सन्ति स्वजनसदृशा नीतिसुमुखाः
नवेभयन्तस्तत्रं कथमपि च तेषामहमिह ।
अहो चाणक्यस्य प्रथितयशसो नीतिविभवो
यतो मे च्छायायामपि जनयति द्वेषिजभयम् ॥८॥
चन्द्रगुप्तः-(सप्रश्रयं) वैरोचक, मैवं वादी।
वैरोचकः कथं वा न ब्रूयाम्-
दर्वीस्थाने भ्रातरं मे निधाय
भ्रातृव्याग्निस्फीततापाद्विमुक्ताः ।
भोक्तुं पूर्ण नन्दराज्यं भवन्तो
जघ्नुर्व्याजाद्भातरं प्राप्तराज्यम्
॥९॥
चन्द्रगुप्तः यथार्थावेदनेन भवद्धदयलग्नं शङ्काकल्मषमभिप्रक्षाल्य सद्यः
कृतार्थो भवानीति विनीतसन्निहितोस्मि, तत्तदवधारय, यद्विवक्षु-
रलि।
रोचक:-निवेदय तावत् ।
चन्द्रगुप्तः-शृणु तावत्तथ्यमिदं-
सुहच्छत्रुपक्षं समाश्रित्य नन्दान्
जघानेति संक्रुद्धचित्तेन तेन ।
अमात्येन शैलेश्वरे वेलकन्यां
प्रयुज्य व्यदर्शि स्वकं राक्षसत्वम् ॥१०॥

·अष्टमोजक
,
वैरोचक-कथं राक्षसेन घातितोस्मन्शाता?
चन्द्रगुप्तः-अथकिं ? कर्तव्यकर्मनिष्णातेन तेन सर्वत्र प्रकाशितमेवं,
"चाणक्यहतकेन निजार्धराज्यापहर्ता घातितः पर्वतेश्वरः" इति
वैरोचक:-कुमार, युक्तमभिहितं भवता, राजनीतिनिष्णातः खलु स
धीमान् (विचिन्त्य) तहि किञ्चिदत्र प्रष्टुमिच्छामि ।
चन्द्रगुप्तः-पृच्छ सविस्रम्भम् ।
वैरोचक:-जिज्ञासे, किमर्थमितः कुमारमलयकेतुः पलायितः इति ।
चन्द्रगुप्तः-वैरोचक, किं ब्रवीमि ? मूढप्राय जगत् , विश्वसनीये तावद-
विश्वासः, अविश्वसनीये विश्वासः, चाणक्येन घातितः पर्वतेश्वर
इति मलयकेतुरप्यनिवेद्यैवास्मभ्यमितो यातः। आर्यस्य तावत्पति-
श्रुतार्धराज्यप्रदिस्सा बलवती, अत एव तदीयाय भवते वितीर्या-
नृणीमवेयमिति भवदन्तिकं प्रेषितोऽस्मि । तदेहि-
अनुभुक्ष्व चिरं राज्यमभिषिक्तो यथासुखम् ।
स्वयमेवागतां लक्ष्मी को वा वद जिहासति ? ॥११॥
(इत्युत्तिष्ठति)
वैरोचकः-(स्वगत) युक्तमभिहितमनेन, तदिदानी राज्यमर्घ स्वायत्ती-
कृत्य प्रदास्यामि कुमारमलयकेतवे।
चन्द्रगुप्तः-किमधुनापि चिन्त्यते, पश्यावसितमहः-
रक्तो विभाति चरमाद्रितटेकविम्बः
कालद्विजेन पटुना हि समूहमानः।
पट्टाभिषेचनकृते तव शातकुम्भ
कुम्भो महानिव जलाहरणाय सिन्धोः
तदेहि।
वैरोचकः-(उत्थाय) यथा रोचते भवते, (चन्द्रगुप्तेन सह परिकामति) (ततः
प्रविशति निजदूष्योपविष्ठः पुरोनिहितालकारस्थगिकस्सचिन्तश्चाणक्यः)
चाणक्यः-(दीर्घ निश्वस्य खगतं) कष्टं हि राज्यस्य स्वायत्तीकरणं? मयेदानी
विस्तीर्य युक्तिजालं प्रदर्य वस्तु प्रलोभ्यश्च ।
प्रत्यर्थिमत्स्यवर्गों धीवरवद्धीमता ग्राह्यः
॥१३॥

·प्रतिक्षाकौटिल्यम्
किमद्यापि चिरयति चन्द्रगुप्तः १ तेन रोचकेन राज्याभिषेचन-
मङ्गीकृतं वा न वा न जाने । यद्यनभिमतं तदा दुरन्तो भवेदरम-
दुधमः । इदं तावत्पर्वतेश्वरस्याभरणत्रयं राक्षससाहणार्थ
रक्षणीयं, सिहासनाधिरोहणाधसरे चन्द्रगुप्तव्यापादनाय कच-
मैन्द्रजालिको राक्षसेन नियुक्त इति जीवसिद्धिमुखादधगतं,
तत्परिहाराय मत्पक्ष्यो मया नियुक्त ऐन्द्रजालिका, अधुना तु,
वैरोचकानागमनमेव प्रतिबभाति प्रकृतं कार्यम् ।
चन्द्रगुप्तः-( उपसृस्य) भगवन्, पर्वतेश्वरस्य भ्राता यथानियोग
सनिहितः।
चाणक्यः-दिष्टया सफलोचमोऽस्मि, महान्प्रमोदः, महाराजवैरोचक,
इदमासनम् । (वैरोचकः उपविशति)
चाणक्यः-(सानुकम्पाभिनय) हन्त, वैरोचक, भवद्भातुदौंर्गस्यमनुचिन्त्य
नितरां दूयते मे हृदयम्-
अस्मत्साह्यकते बलेन सहितो देशान्तरं पर्वत-
स्वामी प्राप्य च विक्रमेण विजयं लब्ध्वा श्रियञ्च द्विषाम् ।
मन्दानां निधनेन जृम्भितमहाक्रोधाग्निना मत्रिणा
गूढं हा विनिपातितो मयि कृता तद्धातुकत्वप्रथा ॥१४॥
मन्दविवेकेन पिशुनजनोपदेशानुयायिना तत्पुत्रेण मलयकेतुना तु
निजबाल्योचितमाचरितं कर्म, एवं स्थिते, तदन्धुजनमन्तरा कसै
प्रदेयमिदं प्रतिश्रुतमर्धराज्यम् ?
वैरोचक-आर्य, नृशंसराक्षसकृत्येन सर्वत्राप्यविश्वास पव रूढमूल-
स्संवृत्तः।
चाणक्यः-एवं (चन्द्रगुतमवलोक्य) पर्वतेश्वरस्याभरणत्रयमिदं, तन्मृति-
तिथौ श्रोत्रियेभ्यो दित्सुरस्मि, तत्कोशागारं प्रापय । (इत्यर्पयति)
वैरोचक:-(स्थगिकाकवाटमुद्धाव्य विलोक्य सबाष्पं)-
अहो, तारा हारास्नुहद इव संश्लिष्य मम ये
चिरं भ्रातुः कण्ठं सुरुचिरमतन्वन्नतिमुदम् ।
त पते तमाशादिव रुचिमिषोदाष्पनिकरा:
प्रलीयन्ते स्वात्मप्रकटनजलज्जाः पटलके
॥ १५॥

·अष्टमोऽ चन्द्रगुप्ता-रोचक, अलं शोकेन, का कोष भोः ? अधिकृतः पुरुषा--(प्रविश्य) अयमहमस्मि । चन्द्रगुप्ता-कोशागारं प्रापय स्थगिकामिमाम् । पुरुषः-तथा। (पेटिकामादाय निष्कान्तः) चाणक्यः-चन्द्रगुप्त, वैरोचकमेनं भवदलङ्कारैर्भवनिर्विशेषमलाहरु । चन्द्रगुप्तः यथाज्ञापयति भगवान् । (वैरोचकेन निष्कान्तः) चाणक्यः-(गगने लक्ष्यं बच्चा) रे, राक्षस, चाणक्योऽहमस्मि । चन्द्रगुप्तः-(आत्मनिर्विशेष पथ्येन वैरोचकेन सह प्रविश्य) भगवन् , सज्जोयं । चाणक्यः-(निर्वर्ण्य) वत्स, चन्द्रगुप्त- मकुटकुण्डलहारसुमेखला कटककाञ्चमचेलपरिष्कृतः। सितसुमावलिमण्डितकन्धरो बनुकरोति भवन्तमयं नृपः ॥१६॥ पुरुषः-(प्रविश्य अधिकृतः) देव, आभरणस्थगिका कोशागारं प्रापिता, कार्ता- न्तिकनिर्दिष्टो निशीथसमयोपि सन्निहितः। चाणक्यः-तर्हि, चन्द्रगुप्तौपवाया चन्द्रलेखा नाम समलता गजवशा- क्षिप्रमानीयताम् । पुरुषः-तथा (निष्क्रान्तः) चाणक्या-भोः, पर्वतेश्वरभ्रातः, अस्मत्सुहृदि भवजातरि हठादकाल- मृत्युमधिगतवति, तहेयमर्धराज्यं तदीयाय भवते वितीर्णमिदानी तदनुभुक्ष्व यथासुखं । वैरोचक:-(साञ्जलिबन्ध) आर्य, महान्प्रमोदः, भवदनुग्रहादहं राजा संवृत्तः। (ततः प्रविशति निषादिना बर्बरकेणानीयमाना समलता गजवशा) बर्बरका-शणिहिदा वशा, (छाया-सभिहिता वशा) चाणक्य:-(विलोक्य)- चञ्चत्काशनचित्रप्रावरणालातोचपृष्ठेयं । घण्टाटट्टितिसुभगा भूला विभ्राजतेऽभ्रमुरिव ॥ १७॥ वैरोचक, तदधिमा तावदेनां सफलीकुरु पौरनयनानि यात्रा- महोत्सवेन ।

·प्रतिक्षाकौटिल्यम् (बर्बरक:-वशामुपकेशयति) वैरोचका-यथाविशत्यार्यः (वशामधिरोहति) बर्बरका-(वशायास्स्कन्धमधिरुह्य वशामुत्थाप्य च खगतं) जह, जह कहं चि ळाअभवणदुवरे एसो चंदउत्तहदओसरव्वादोप्पम्भवो हवे, तहा इमिणा अंकुसकणअदंडिअमंदळप्पवेसिदेण खग्ण से सिरोहिं- विळूअ किदत्यो हुवमु (छाया यदि यथाकथञ्चिद्राजभवनद्वारे एष चन्द्रग्रम- हतकशख्यात्प्रभ्रष्टो भवेत् , तदानेनाङ्कुशकनकदण्डिकाभ्यन्तरप्रवेशितेन खझेनास्य शिरोधि विल्य कृतार्थों भवेयं) (नेपथ्ये वादित्रघोषः) वैरोचकः-(साजलिबन्ध) मार्य, प्रस्थितोऽस्मि (निष्कान्तः) चाणक्य:-(जनान्तिक) वत्स, चन्द्रगुप्त, दूरत एवान्धकारान्तहितावावां तमनुसरन्तौ पश्यावस्ताबदाजभवनदारदेशे किं प्रचलिष्यतीति? (चन्द्रग्रमेन परिकामति) (नेपथ्ये कलकलः) चाणक्यः-(विलोक्य) वत्स, पश्य, राजभवनद्वारे- केनापि पातितं स्फीतं यातोरणमद्भुतम् । स्फूर्जथुध्वानभीम तदवधीतं निषादिनम् चन्द्रगुप्ता-हम्त, पश्यत्वार्यः, दारुवर्मा तोरणान्तरादुत्लुस्य हन्ति लोष्टकीलेन वैरोचकम् । (पुनर्नेपथ्ये) हा हतोऽस्मि । चाणक्यः-हतो वैरोचकः। चन्द्रगुप्ता-(सवैलक्ष्यं विलोक्य) पश्यत्वार्यः, वैरोचकानुयायिभिः परितो अभिहन्यते दुरात्मा दारुवर्मा। चाणक्यः-राक्षसपक्ष्यस्सनृशंसो निजदौरात्स्यानुरूपं फलमनुभवतु नाम। (पुनर्नेपथ्ये) हा हतोऽस्मि । चन्द्रगुप्तः-सोपि हतः, (सविनय) भगवन् , भवतोपक्षिप्तमेकं नीतिबीज क्षिप्रमेव फलप्रदायि संवृत्तम् ।

·अधमोड चाणक्य:-(समन्दहास) चन्द्रगुप्त, अपि ष्टं मे तन्त्रम्- पर्वतपतिवधजातो महान्कलको निवारितो बनया । युक्त्यैकयैव निहतौ तौ धूतौ दारुवर्मवर्बरको सेनापतिः-(प्रविश्य) (सबाष्पं) आर्य, हतश्चन्द्रगुप्तः। चाणक्यः-आ, केन? सेनापतिः-दारुवर्मणा। चाणक्य:-(सक्रोध) गृहाण तम् । सेनापतिः-सोपि हतः। चाणक्यः स तु केन? सेनापतिः-महाराजचन्द्रगुप्तानुयायिभिः । चाणक्य:-(सधूम) कथम् ? सेनापतिः-(सकम्पं) आर्य- हतो बर्बरको यातोरणेन ततः प्रभुः । सूत्रकारेण सोपि द्राक्चन्द्रगुप्तानुयायिमि: ॥२०॥ चाणक्यः-(कृतकदुःखमभिनीय) हा पर्वतेश्वरभ्रातः, भवतापि नानुभूतं किल मया दत्तं राज्यं, (सेनापतिमवलोक्य ) सेनापते, क्षिप्रमेव तान्कुणपानुत्सार्य दूरं राजभवनद्वारं विशोधय । सेनापतिः-तथा । (निष्क्रान्तः) चाणक्यः-वत्स, प्रासादाभ्यन्तरेप्यदुतं कर्म प्रचलिष्यति, तत्पश्य तावदवगुण्ठितसर्वप्रतीकः। चन्द्रगुप्तः-यथादिशति भगवान् (पटेनावगुण्ठितगात्रतिष्ठति) चाणक्य:-(चन्द्रगुमेन परिक्रम्य) वत्स, प्रासादाभ्यन्तरमागतास्मा सेनापते, सुगाङ्गमासादमार्गमादर्शय । सेनापतिः-इत इत आर्यः । चाणक्यः-(चन्द्रगुप्तेन सुगाङ्गप्रासादमाख्य) भो भोः पौरा, राज्याचेऽमि- पेक्ष्यमाणः पर्वतकभ्राता वैरोचको राक्षसगूढप्रयोगेन हतः। कि कुर्मः१.तमिन्दैवमपि प्रतिकूलम् । तदिदानी चन्द्रगुप्तममिषेक- मिच्छामि। 10 ·प्रतिक्षाकौटिल्यम् पौरा:-प्रियं नः, प्रियं मः। (चाणक्यनियुक्त ऐन्द्रजालिकः-समलतं मायाचन्द्रगुप्तं प्रवेशयति) चन्द्रगुप्तः-(मायाचन्द्रगुतमवलोक्य सवैलक्ष्यं खगत)- अहो मायाबलं यस्मादेनं पश्यामि तत्वतः। आत्मनः प्रतिबिम्बं धुर्यादर्श इव निर्मले ॥२१॥ मायाचन्द्रगुप्तः- [सविनयं चाणक्यमुपसृत्य प्रणम्य (सिद्मासनमधिरोहति)] (तत्क्षणमेव सिह्मासनममिपरीतं प्रज्वलति) (सिह्मासनपृष्टवर्ती प्रमोदकः खड्गमादाय तिष्ठति) (चाणक्यनियुक्त ऐन्द्रजालिक:-राक्षसनियुक्तेनैन्द्रजालिकेन प्रयुक्तो मायां निवार्य निजमायामुपसंहरति) (सर्वे-सवैलक्ष्यं पश्यन्ति) चाणक्यः -- (सक्रोधं) सेनापते, गृहाण तं खड्गधारिणम् । सेनापतिः -- यथादिशत्यार्यः। (प्रमोदकं गृहीत्वा चाणक्यपार्श्वे स्थापयति) चाणक्यः - दुरात्मानमेनं राक्षसनियुक्तेनैन्द्रजालिकेन सह बन्धनागारं प्रवेशय। प्रकृतकार्यानन्तरमेती यावद्विचारयामः। सेनापतिः-तथा । (ताभ्यां सह निष्क्रान्तः) चाणक्यः-वत्स, चन्द्रगुप्त, आरोहतु भवानिदं सिमासनम् । चन्द्रगुप्तः-यथादिशति भगवान् । (इत्यवगुण्ठनमुत्सृज्य चाणक्यं प्रणम्य सिमासनमारोहति) चाणक्यः-चन्द्रगुप्तं तीर्थोदकरभिषिञ्चति) तापस:-(प्रविश्य ) देव, मलयमहीभृत्पादमाश्रितः कश्चन राक्षसा, तापसानमान्पीडयति, तद्रक्षणीया वयम् । चाणक्यः-(खगतं) राक्षसान्वेषणाय प्रेषितस्तापसवेषधारी वेगशर्मा नामासत्प्रणिधिरयं, अनेन, मलयकेतुमाश्रित्य वर्तते राक्षसः इति सूचितं, भवतु, युक्त्या तं वशीकरिष्यामि, (प्रकाश) तपोधन, मा भैषी, महाराजचन्द्रगुप्तोऽयमभिरक्षति । चन्द्रगुप्त, न ·भटमोजक ७५ यावत्तममात्यराक्षसं भवद्वशे स्थापयामि, न तावमामि विमुक्तां शिखामेनाम् । चन्द्रगुप्तः-(साअलिबन्ध) भगवन् , धन्योलि। चाणक्यः-किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । चन्द्रगुप्त-भगवन् , प्रत्यूहा विनिवारिता बहुविपत्सिन्धोस्समुत्तारितो द्रागारोपित एव सिमरुचिरं पीठं सुगाले स्थितम् । हन्ताहं भवता कृपाजलकणैस्सितोपि सिक्तः पुनः नन्दानां सचिवं करिष्यसि घशे किं मे ततोस्ति प्रियम् ? ॥२२॥ तथापि, इदमस्तु। (भरतवाक्य) भूपालाः परिपालयन्तु भुवनं न्याय्येन सम्यक्पथा स्यागोब्राह्मणमण्डलाय कुशलं लोकोस्तु नित्यं सुखी। कासारा रसपूरिता विटपिनः पुष्पैः फलैस्सम्भृताः सस्यात्या धरणिश्च सन्तु समये वर्षन्तु धाराघराः ॥२३ ॥ (इति निष्कान्तास्सर्वे) इति श्रीयदुशैलवासि बालधन्वि जग्गूवकुलभूषणकविविरचिते प्रतिक्षाकौटिल्यनाटके अष्टमोऽङ्क। सम्पूर्ण नाटकम् ·॥प्रसन्नकाश्यपनाटकम् ॥ (अभिज्ञानशाकुन्तलस्य उत्तरभागः) Letter of Appreciation by Prof. Ramakuber Malaviya of Benares Sanskrit University, Varanasi (Benares) ॥ श्रीः॥ साहित्यशास्त्रमर्मज्ञः कविकैरवचन्द्रमाः । विद्यासुधानिधिः श्रीमाञ्जग्गूवकुलभूषणः ।। १ ॥ लक्ष्म्याः परमभक्तोऽयं श्रीमन्नारायणस्य च । धार्मिकस्सत्यसंधश्च ज्ञानामृतपयोनिधिः ॥ २॥ खभावे चातिसरलो मरालो बुधमानसे । तेनैव रचितं रम्यं विद्वञ्चतोऽनुराकम् ॥ ३ ॥ प्रसन्नकाश्यपं नाम नाटकं सुरसाप्लुतम् । कालिदासकृतं हृद्यं यच्छाकुन्तलनाटकम् ॥ ४ ॥ यदृष्ट्वा संप्रसीदन्ति रसिका विदुषां वराः । तस्यैवोत्तरभागोऽत्र सौन्दर्येण निवेशितः ॥ ५॥ रसमन्दाकिनी मन्दं मन्दमत्र प्रवाहिता । पश्यन्तु स्नान्तु वा तस्यां ते धीरा ये रसैषिणः ॥६॥ तद्वस्तुनः प्रशंसा का यत्स्यात्प्रत्यक्षमागतम् । दर्पणे खमुखं दृष्ट्वा कोऽन्यं पृच्छति बुद्धिमान् ॥ ७ ॥ श्रीमद्रामकुबेरेण मालवीयेन मजता । प्रसनकाश्यपाम्भौधौ रत्नराशिः प्रकाशितः ॥ ८॥ प्रसनचेतसाशास्ते यदयं मणिरद्भुतः । चेतो हाणि विदुषां प्रकाशयतु सर्वदा ॥९॥ रामकुबेर मालवीय ·श्लाकानामकारादि सूची अ ऊ च ऊर्मिमाला ३-६ चाणक्य ७-६ चाणक्य ८-२ चंच ४-१३ चंचकांच ८-१७ चिन्ताभरा ७-१८ ज अजगर अधिष्ठिता २-२० अमन्दा अनुभुक्ष ८-११ अमेन ७-२५ अन्तः अन्येन अमात्य ६-२६ अमात्य ७-२ अवळि अविदित असदले ७-२० अस्मत्प ८-१४ अहंकदा ६-१८ अहोतारा ८-१५ अहोमाया ८-२१ जनसं २-१७ जलकुम्भ ४-२२ जीविदंवि ६-३० कदावा ६-२५ कदाक ७-५ कनक ४-१० २-१२ कस्त्वंमूर्ख ५-३० कान्स्या कारणां २-१ ३-१७ किंवसे ४-७ कुटिल ३-१४ कुमार २-१८ कुसुम २-१६ कूपोदक ४-२३ केगापि कचित् ३-२ ण णम्सता १-११ त ततगगन आ ४-२० ६-१२ ६-२७ आयाताय तद्रूप तनजो तत्पुत्रेषु तयो ताता तैलाक्त इ २-१४ इतिह भगाक्षे ३-० उ ग द गजाध गाढालि गात्र गम्भीर २-१५ ७-१२ ३-१३ दर्वी ८-९ दिष्टया ७-७ दीतोष्णीव २-३ दुलि २-२२ २.२ १-१२ ·७८ मयि ६.२२ पुरुषा पूर्ण पूर्वव पंजरा महाद्वारं ७-२३ दुर्गा २-९ दुग्ध ४-११ १-१३ हष्टो २-७ देशकाल ४-१८ ध धिग्जठरं ३-१६ धिग्जाल्मान् ५-३२ धूपालीढ ४-१५ प्रजा १-२५ ४-१७ २-१९ ८-२२ ५-३१ ३-१५ प्रत्यूहाः प्रभो प्रज्ञा प्राची प्रायोस्ति प्रायो मुष्प्रया मृनेषु मौर्य मौर्य मौर्या मौर्यो मौर्य म्लानं १-१७ १-६ ७-१७ ७-१४ न ८-७ य व यथा यात्रो २-२१ यावा बहिधर्मा बहिस्सर्वे बान्धवे बालोऽयं बाल्यात्म वुद्धिवि ६-२ ८-८ ३-३ ३-१९ युन्यैव योव १-१६ ७-११ G-१ र रक्तो ८-२२ भ नया मग्नीकरो ६-२३ मन्दा नन्दश मभः पतति ६-९ मासीरे मिकृत्य निरर्थको ५-२९ निगच्छन्तु ६-८ प पटलो पतिविरह ६-२९ पत्ति ७-३ ७-१९ पग्रह परिवेष पर्वत पश्यन्तो ४-२ पित ४-६ ८-२३ भूपाला भूभार मंडलं সাগ ८-९३ पर्या म रविकर ३.२० रक्ष्यारक्षण २-३ रात्रंदिव ७-१५ राधेपश्य राशि १-३ गज्ञांचि राक्षस राक्षस रिक्तो रंध्रान्वेष ३-१८ रंध्रान्वेषण ५-२५ मकुट ८-१६ मदमुदित ६-२१ मदा मधु ३-२२ मन्त्रियो ५-१७ ·७९ ल वृद्धाः ४.१४ वृषल २-१० वैमात्रेयो ७-१६ लब्धापत्ये ६-१३ सीदत्यंगं २-२३ सुन्दोप ७-१० ८-१० स्मरतीक्ष्ण ७-१३ स्फीता ७-८ श श्वोदास्यामि ७-२१ १-५ २-२४ ह स हतोवा हस्तां ८-२० ६-२८ व वत्सो वत्सस्य वट्टइ वयोति वातिपयः विपणिः विस्तीर्य विस्तब्ध वृद्धो २-११ ३-८ ५-२६ ८-१३ क्ष सत्वैः ६-३ सर्वाोक २-२५ साचिव्य १-७ साधो ३-१ सामन्त २-८ सित ४-१२ क्षण शत्रिय क्षीय ७-२४ १-१० ६-७ ·शुद्धिपत्रिका Page Line अशुद्ध शुद्ध Page Line अशुद्ध शुद्ध 13 12 51 12 न नं 16 20 जाना सिर लखि जमा शिर लिखि 52 15 ॥३७॥ ॥२७॥ 19 10 53 18 SI 19 12 लुपा 57 16 मा की को 19 17 ho घ 58 7 प 28 20 बि वि 59 22 29 20 ब्भ 61 18 31 24 ट्रि हि 62 मसु यिन श्रुतं यं? 4 34 19 62 4 समु यनि श्रुतं? यं। वे स्ये 35 22 भाव भवा 62 23 36 16 संत्या सत्या 64 2 स्यै 42 23 छं ट, 64 16 44 प्या 17 64 27 45 5 4.9 ཟླ ས བ ཀླུ ཐུ ༧, མ་ टा 66 15 थि 45 15 स्थं 69 26 47 28 गृ be 71 27 48 15 ध्या 72 8 ख्या 51 रख्या 9 म मु 72 20 ho

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.