·किं. ट.ख. किं. ट. व .. । ना ॥ वा प्रेयदर्शिका नाटिका- श्रीहर्षदेवकृत, इंग्र- जी टिपांसहित... ब्रह्मनामावली-शंकरा- चार्यकृत भगवद्गीता (रेशमी पुठ्ठा स्थूलाक्षर) " (मध्यमाक्षर) (,,) (रेश. पु.) . (सूक्ष्माक्षर) (..) .- " शंकरानंदसरस्वती- कृत गीतातापर्यबो- धिनीटीकेसहित भट्टिकाव्य-भहिकृत, जयमङ्गलकृत जयम- झलारीकसहित भट्टिकाव्यका १४ व १५ वा सर्ग इंग्रजी टिपांसहित. प्रत्यक सर्गाम मनुस्मृति-कुलकभट्ट कृत मन्वर्थमुन्नावली टीकसहित महावीरचरितनाटक भवभूतिकृत: वीररा घवकृत टीकमहित मालतीमाधव नाटक भवभूतिकृत, त्रिपु. रारिकृत टीका, ना- न्यदेवकृत टीका व जगद्धरकृत टीका यां- सहित मालविकाग्निमित्र नाट- क-कालिदासकृत, काटयवेमकृत टीके- सहित इंग्रजी टिपांसहित मेघदृत काव्य कालिदा- सकृन, मल्लिनाथकृत मंजीविनी टीकेमाहित ... इंग्रजी टिपांसहित ..... यमुनाष्टक-शंकराचा- र्यकृत रघुवंश काव्य दासकृत, मलिनाथ- कृत संजीविनीटीक. सहित (मृश्माश्रर) रत्नसमुच्चय रत्नावलीनाटिका--श्री हपंदवकृत इंग्रजी टिपायाहन रसिकाष्टक काव्य रायणभट्टपर्वणीकर कल ॥ रामाता व रामगी तामाहात्म्य रामचंद्रिका (संस्कता ब्दरूपावली) रामरक्षाम्नांत्र रामम्नवराजम्नांत्र रामायण-वाल्मीकिकृत. रामकृत तिलक सहित लघुकीमुदी वरदराजकृत । लघुयोगवासिष्ट आ-म मुखकृत वाशिष्टचाद काटाकसहित लक्ष्मम्तिात्र अगम्त्यकृत ॥ विक्रमावशी नाटक-- कालिदासकृतः रंग- नाथकृत प्रकाशिका- टीकमाहित विदुरनीति, सटीक ... विष्णुसहस्रनाम (मा.) - , (रेशमी पुठा) । विष्णुसहस्रनामावली (रेशमी पु०.) ॥ .. ॥ -11 .. ८ १॥ - ५ ॥ . ...

·KAVYAMÂLÂ. 16.
THE
MUKUNDVAXANDA BHIÁNA
KAS'IPATI.
EIITED BY
PANDIT DURGAPRASID
LISTNATU PANDURANC PARAB.
PRINTED AND PIDLISITED
THE PROPRIETOR
THE
.
NIRSA YA WAARI" PRESS
BOMBAY
1889.

·( Registerpit arcoriling , VITI 19..)
| All rights reserville, then publishers.
)

·काव्यमाला. १६. श्रीकागिपतिविरचितः मुकुन्दानन्दभाणः। जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डिनत्रजलालमनुना पण्डिन- दर्गाप्रमादेन, मुम्बापुरवासिना परबोपाह- पाण्डुरङ्गात्म जकाशिनाथशर्मणा व मंशोधितः । मवय्यां निर्णयमागगग्व्ययन्त्रालय तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः । १८८९ अस्य ग्रन्थस्य गुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा जावजी दादाजी इत्यस्यैवाधिकारः।)

·No text on this page.

·काव्यमाला। श्रीकाशीपतिकविमणीतो मुकुन्दानन्दभाणः। वन्दे वन्दारुमन्दारमिन्दुभूषणनन्दनम् । अमन्दानन्दमंदोहबन्धुरं मिन्धुगननम् ॥ १ ॥ कण्ठालिङ्गनमङ्गलं धनकुचाभोगोपमोगोत्मवं श्रोणीमंगममौभगं च मततं मत्प्रेयसीनां पुरः । प्राप्तुं कोऽयमितीर्ण्ययेव यमुनाकूले बलाद्यः स्वयं गोपीनामहरडुकलनिचयं कृष्णः स पुष्णातु नः ॥२॥ आप च । चन्द्र शीतलयत्यलोकनयनं शंभोः सुधाशीकरै- विप्वव्याकुलयत्म मंयमधनान्कान्ताडगन्तेषु च । लीलायै परमैक्षवं धनुरिन्विभ्रत्प्रमूनात्मनः स्वच्छन्दं रतिवल्लभो विजयते त्रैलोक्यवीरः स्मरः ॥ ३॥ (नान्द्यन्ते) मूत्रधारः-(पुगऽवलोक्य । सप्रमोदम्।) अद्य खलु फलितमामूलचूडमस्म- दीयपुरातनपुण्यकल्पलताभिः । यतः, इत एव नूतनपुरपरिसरालंकारभद्र- १. कर्देशकाली न ज्ञायते. भाति चायं कश्चन द्रविडः, नातिप्राचीनश्च. २. एतद्रा- णमुद्रणावसरे पुस्तकत्रयमस्माभिर्गधगतम्. तत्र प्रथम पुण्यपत्तने 'काव्यतिहाससंग्रह'. नाम्नि मासिकपा मुदितं क-सज्ञकम्, द्वितीय जयपुरराजगुरुभलक्ष्मीदत्तसूनुभीदत्त- भट्टानां सपहात्प्राप्त १:५३ मते विक्रमाव्द काश्यां लिखितं ख-संबकम्, वतीयमपि तेषामेवासमाप्तमशुद्धं च ग-सज्ञकम्. ३. क-पुस्तके प्रारम्भे 'वन्दामहे महेशानचन्हको. दण्डखण्डनम् । जानकाहृदयानन्दचन्दन रघुनन्दनम् ॥' अयं लोकोऽधिकोऽस्ति. ४. 'व:' ख. ५. 'अपि च' क-पुस्तके नास्ति. ६. 'तरुमूलचूर'. ५. 'पुण्य' ब-. पुस्तकयोनास्ति. ८. परिषदा' ख, 'परिसदा' ग.

·२ काव्यमाला। । -- गिरिन्डामणेर्मगवतश्रूडेश्वरस्य वसन्तोत्सवदर्शनसमुत्सुकाः सामाजिकाः कल्याणमण्डपमध्यासते । तदेनानुपसृत्य चिरपरिचितलास्यकलाविलोक- नाय सविनयमभ्यर्थये । (पदान्तरं गत्वा सप्रश्रयमञ्जलिं बड़ा ।) भो भोः सकलकलाविदः सभासदः, एष भरताचार्यपुत्रः कलाप्रवीणो निनविद्या- प्रदर्शनार्यात्रभवतामनुग्रहमाकाङ्क्षते । (आकाशे । कर्ण दन्वा ।) किं बृथ- 'साधु भरताचार्यपुत्र, साधु । वयमपि चिरीत्कस्यापि मग्मकवेः सूक्तिमु- तामणिग्रथितमभिनवं मिश्रभाणमवलोकयितुमुत्कण्ठिताः । तदधुना ताट- शमेव कमपि भाणमभिनीय दर्शयतु भवान्' इति । अनुगृहीतोऽस्मि । (आत्मगतम् ।) अधुना विरल: : खलु मिश्रभाणप्रचारः । विग्लाश्च तथा- विधाः कवयः । अयं गरीयान्खलु सामाजिकानामादशः । तत्कामदमश- क्यसंघटनमापतितम् । (स्मरणमभिनीय ।) अहो, मया प्रणयकुपितगृहि- णीमनोविनोदव्यासक्तचित्तेन विस्मृतमपि मामानि कानुग्रहण पुनरनति- चिराभ्यस्तमिव तादृशमेव रूपकं स्मर्यत । भवतु तावत् । गृहिणीमेवाहय कथयामि । (प्रकाशम् ।) आर्ये, इतस्तावत् । (प्रविश्य ।) नटी-एससि । को णिओओ आणवेदु अनो । (क) सूत्रधारः-आर्ये, कौडिन्यवंशरत्नस्य कवेः काशीपतेः कृतिः । मुकुन्दानन्दनामायं मिश्रभाणः प्रयुज्यते ॥ ४ ॥ तदत्र-(इत्यधोक्ते।) (क) एषास्मि । को नियोग आज्ञापयत्वार्यः । १. 'तत्रभवतां' ख-ग. २. 'कस्यापि चिरात्' ख-ग. ३. 'तदद्य तादृशर्माप' क. ४. 'सूत्रधारः-अनु-' ख. ५. संघटन' ख-ग. ६. विस्मृततम' ख, 'वि. स्मृततमः' ग. ७. 'पुनरपि ख-ग. ८. 'एव' ख-ग. ९. आणवेदु अजो' ख-ग. पुस्तकयोनास्ति. १० गोत्ररत्नस्य' ख.

·मुकुन्दानन्दमाणः। ३ नटी-अन्न, अचरिअं अचरिअं । तक्के कक्कमवक्कोत्तिणिड्डग तस्स भारई । जादा महरमंदब्भे कव्वम्मि मिउला कहम् ॥ ५ ॥ (क) मूत्रधारः-(मपरिहामम् ।) त्वमेव तावत्कथय । क्षणं प्रणयकोपे त्वं निष्ठरापि कथं पुनः । प्रेमादृदया जाता मृदुलप्रकृतिः प्रिये ॥ ६ ॥ नटी-एकावि भाई कहं ककमा मिउला एत्ति पुच्छिदे कि अण्णं कहेहि अनो। (ब) मृत्रधारः-कोऽत्र विरोधः । उक्तं चैतनैवे कविना- तर्के कर्कशवक्रवाक्यगहने या निष्ठुरा भारती मा काव्ये मृदुलाक्तिमारमुरभी स्यादेव मे कोमला | या प्रायः प्रियविप्रयुक्तवनिताहर्तन कर्तरी प्रेयोलालितयौवंत न मृदुला सा किं प्रसूनावलिः ॥ ७ ॥ नदी-कुसममिरीविअ मिउला से कइणो भारई । (ग) मूत्रधारः-किमुच्यते कुसुम श्रीरिवेति । व्याकोचप्रमश्रियोऽपि मृदुला वाचामियं प्रक्रिया मन्दस्यन्दिमरन्दतोऽपि मधुरस्तत्रायमर्यक्रमः । सौरभ्यादपि संमतं पुनरिह व्यङ्गचं पिकेभ्योऽप्यमी महग्या मधुरखराः कविरयं श्वाभ्यो वसन्तादपि ॥ ८॥ (क) आर्य, आश्चर्यमाश्चर्यम् । तर्के कर्कशवक्रोक्तिनिष्ठुरा तस्य भारती । जाता मधुरमंदर्भ काव्येऽपि मृदुला कथम् ॥ (ख) एकापि भारती कथं कर्कशा मृदुला चेति पृष्टे किमन्यत्कथयत्यार्यः । (ग) कुसमश्रीरिव मुदलास्य कवेर्भारती । १. ककेशा' स्व. २. 'चैतेन ख, चैवतेन' ग. ३. 'मधुरोक्ति'-. ४.'. न्तने क. ५. 'यौवने' क-ग. ६. मिउला' ब-ग-पुस्तकयोनास्ति. ७. समत' ब-ग. ८. 'काव्यऽस्मिन् सग.

·१ काव्यमाला। नटी-(सर्वतोऽवलोक्य ।) अज, एदं चूदवणं कहेहि वसन्दाअमणम् । इंदो पेक्ख पेक्ख । किसलयकरसंपुडेण वल्ली किरैइ पुरो कुसुमञ्जलिं णडन्ती । पवणणिहदतालपत्ततालईणिमणुगाअइ बम्भरावलीआ ॥ ९॥ (क) सूत्रधारः-आयें, साधु निरूपितम् । इतोऽपि मन्दानिलेरितमनोहरपल्लवाये- किन्दवीरुदियमायतीव रागात् । प्रत्युत्तरं परभृतोऽपि दिशन्निवास्यै कूजन्कुहरिति समेति सपक्षपातम् ॥ १० ॥ इतोऽपि पुनः श्रेणीभूय मदालसा मधुकराः पुष्णन्ति वेणीश्रियं प्राञ्चद्गुच्छभरोऽप्युरोजकलशप्रागल्भ्यमालम्बते । रागोल्लासि च पल्लवं कलयते रम्याधरप्रक्रियां वासन्तीलतिकापि तेन वहते वामालकाविभ्रमम् ॥ ११ ॥ (विमृश्य ।) आर्ये, सर्वमपि सुघटितमस्मद्भाग्यवशात् । यतः । कालः कोकिलकोमलोक्तिमधुरः काव्यज्ञमान्यः कविः काव्यस्यापि स एव कामजनको राधाविटा नायकः । सारज्ञाश्च सभासदः पुनरमी नाव्ये प्रवीणा वयं किं चायं समुदश्चितो भगवतश्चडेश्वरस्योत्सवः ।। १२ ॥ तदत्र संगीतकमनुतिष्ठतु भवती । (क) आर्य, इदं चूतवनं कथयति वसन्तागमनम् । इतः पश्य पश्य । किसलयकरसंपुटेन वल्ली किरति पुरः कुसुमाञ्जलि नटन्ती । पवननिहततालपत्रतालध्वनिमनुगायति बैम्भरावलीका ॥ १.सर्वतोऽवलोक्य' क-पुस्तके नास्ति. २. 'अज्ज ख-ग-पुस्तकयो स्ति. ३. गमणं' ब. ४. 'इदो पेक्वाइदो पेक्ख' क. ५. रमई'ख-. ६. 'जमणि' सा-ग. ७. 'बम्भ- रावलिः'बा..'इहमन्त्रयतीव'... 'रमयति'म.१०. 'बम्भरावलिः'-ग.

·मुकुन्दानन्दमाणः। नटी- पल्लइदचूदलदिअं कोहलतरुणा रमन्दि रमणिजम् । उज्मन्दोवि मुहुत्तं काअउलङ्करणिस्सणं सुणिअ ॥ १३ ॥ (क) मूत्रधारः-(मशिरःकम्पम् ।) अहो संगीतमाधुर्यम् । (नेपथ्ये ।) प्राप्य प्रबोधमधुना रेटतीव नाथो हा हा हताम्मि विधिनेति विनिन्द्य दैवम् । निःश्वस्य मत्करधृतं निजमम्बरान्त- माकृष्य हन्त चलितैव कयं प्रिया मे ॥ १४ ॥ मूत्रधारः-(न्वा नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।। अयं किल मञ्जरीवियुक्त- स्य मन्दारोद्यानगतस्य भुजंगशेश्वरस्य भगवतो मुकुन्दस्य भूमिकामादाय इत एवाभिवर्तत मातुलपुत्रो मधुकरः । तदावामप्यनन्तरकरणीयाय सज्जी- भवावः । (इति निष्क्रान्ती ।) प्रस्तावना। (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो भुजंगशेखरः।) भुजंगशेखरः-('प्राप्य प्रबोधम्-' इति पठित्वा । विमृश्य ।) तदानीमेवाह तस्याः स्फुटघनपुलककदम्ब स्पृष्ट्वा कुचकलशयुगलमविलम्बम् । मधुमधुराधरबिम्बं मदवत्याः किमिति मङ्गु नाचुम्बम् ॥ १५ ॥ (क) पल्लवितचूतर्लतिका कोकिलतरुणा रमन्ते रमणीयाम् । उज्झन्तोऽपि मुहूर्त काककुलङ्करनिस्वनं श्रुत्वा ॥ १. 'तरुणो रमह' सा. २. 'संगीतस्य' क. ३. 'नटतीव'. ४. विपिनर ग. ५. 'मन्दारमसदनोद्यान' ब-ग. ६. लतायो'. ७. 'रमन्ति', रामति स-ग. ८. 'उजामपिक-स.

·काव्यमाला। जल्पन्त्याः (पुनर्विमृश्य ।) कथमेतावतोऽपि तत्कालेऽवकाशः । यतः । कुले कोमलशाहले पदमिह द्वार्पितं वा न वा किंचिच्चाटु चमत्कृतं च वचनं किं व्याहृतं वा न वा । साकृतप्रणयं च सामि नयनं व्यापारितं वा न वा तन्व्या हन्त तदन्तरे विधिवशात्तस्याः प्रबुद्धः पतिः ॥ १६ ॥ इयं चे पुनरभागधेयेन मया उत्सङ्गे विनिवेशयामि पुलकिन्याघ्राय वक्त्रानं वक्षोजी परिरभ्य वारिजदृशश्चुम्बामि बिम्बाधरम् । श्रवणे रहः किमपि मे विश्लेषयामि च्छला. नीवीमित्यफलैर्मनोग्यशतैर्नीता निशा केवलम् ॥ १७ ॥ अथवा कृतमनया व्यतीतचिन्तया। (निःश्वम्य ।। अत्रैवोद्यान पुनराप्येषा आरुह्योरुयुगं प्रसह्य रभसादुन्नीय नीवी प्रिया काञ्चीकिङ्किणिकानिनादचकिता मन्दाञ्चलन्मध्यमा । किंचित्कूजितकंधरा रतिपरिश्रान्ता च दष्टाधग कामं मे परिपूरयिष्यति न कि श्वा वा परश्वोऽपि वा ॥ १८ ॥ (क्षणमात्र विचिन्त्य ।) अलमनयाप्यनागतावगाहिन्या वाञ्छावाहिन्या । कित्वेतावदाशासनीयम् । आनीलकुन्तलपरिष्कृतमायताक्ष मापाटलाधरदलाश्चितमन्दहासम् । आपीनतुङ्गकुचमतिमावलम- मङ्गं पुरः स्फुरतु में पुनरङ्गनायाः ॥ १९ ॥ (स्मृतिमभिनीय ।) इदमपि मे दुर्लभं मन्दभाग्यस्य । यतः (आकाशे ।) या पत्युः प्रयासि सदनं मृत्योरिव सपदि भीषणं वदनम् । सा त्वं प्रिये कथं मे यास्यसि भूयोऽपि नयनयोरयनम् ॥ २० ॥ १ 'एतावता' ज. प. 'यतः' ख-ग-पुस्तकयो स्ति. ३. 'च' ख-ग-पुस्तकयो- नास्ति. ४, 'कृतं कृतमनया' क. ५. 'व्यतीतगोचरया' बग.

·मुकुन्दानन्दभाणः। (मास्त्रम् ।) लीलापाङ्गतरङ्गितं तव किमप्यालम्ब्य भूयश्चिरा- देतावडुपितं तृणाय यमहं मत्वा सधैर्य स्थितः तस्यैवाद्य करे त्वया विनिहितो मारस्य निःसंशयं कान्ते किं न करोमि को नु शरणं का वा गतिः कथ्यताम्॥२१॥ (पुनः तस्यैव-' इत्यादि पठति ।। (नेपथ्ये ।) अयमयमुदयाद्रेर्नातिदरे विवस्वा- नयमयममृतांशुः पातकी याति चास्तम् । इयमियमुपकण्ठे त्वद्वियोगामहत्वा- निवमति तरुणी ते कोक शोकं विमुञ्च ॥ २२ ॥ (ध्रुतिमभिनीय महपम्। नयनयोग् स्त्रमपमृज्य ।) प्रियावियोगविक्लवं गृहदी- विकाचक्रवाकं शोकारवमुखरमुखं मन्दमन्दमाश्वासयता मन्दारेण मञ्जरी- वियुक्तोऽप्यहमाश्वासित इवास्मि । (हृदयं प्रति ) हृदय, धैर्यमाकलय । इयमुपश्रुतिरवश्यं प्रियासमागम फलिप्यति । (विचिन्त्य ।) अद्यैवाध्यवसि- तगमनो माधवो मनरीधवः कथमेनामनादाय गच्छति । (सविमर्शम् ।) उ. पश्रुत्या तु पत्युरेव प्रस्थानं प्रियायाः पुनरिहैवावस्थानं सूचितम् । अतः सर्वथा प्रियासमागमेन भवितव्यम् । (पुनः सोच्छासम् ।) कथमिदमकृतसुक- तस्यासंभावनीयमेव मम संभावनां गोचरयति । उत्ताम्यतोरतिचिरादपि मन्मथाने- रद्यावयोर्घटनमंत्र कथंचिदासीत् । तत्रान्तरे पतिरभूत्पुनरन्तरायः संगृह्यते तदपि हन्त मनोरथो मे ॥ २३ ॥ निर्याति किं न पतिरेष कुतोऽपि हेतो- क्ष्यामि वा किमहमिन्दमुखी न भूयः । १. 'भूयस्तरो' ख-ग, २. 'कुपिते' ख. ३. 'अहमप्याश्वासिता. ४. सं. गममार्फालष्यति' क. ५. 'संममेन' क. ६. 'पुण्यस्य' म... एव' ग. ८. संत्रावते सपदिख-ग.

·काव्यमाला। (सगगदम् ।) हा हन्त किंतु मदनो मम तावदेव मर्माणि कृन्नति कृतान्त इवाततायी ॥ २४ ॥ (किंचिद्धैर्यमवलम्ब्य ।) पञ्चापि युगपदेवायं मयि अशोकपद्मोत्पल चूतमल्लिकाशराननङ्गो यदि संदधाति मः । तथाविधानेतत्समसंख्याकान् करास्यनेत्राधरहासमार्गणांस्तंदा प्रियाया अनुमंदधाम्यहम् ॥२५॥ इति तामेव तामरसलोचनां मनसा गोचरयन्कि करोमि प्रियाम निन्त- यन्नपि न पारयामि विरहपारावारम् । यतः, मम सा प्रियतमापि मन्दस्मितेन मधुराधरपल्लवेन कुम्भोन्नमत्कुचभरेण कृशोदरेण । विद्युन्निभाङ्गलतया च विचिन्त्यमाना चेतो धुनोति च धिनोति च चञ्चलाक्षी ॥ २६ ॥ (किंचिदिव स्मित्वा ।) अहो दुःशीलता मदीयहृदयस्य यदिदं तथापि तत्पादाम्बुरुहं तदरुयुगलं ताङ्कितम्बस्थलं तन्मध्यं स गभीरनाभिवलयस्तावानुरोनक्रमः । तहकं तदपाङ्गमुग्धवलनं ते नीलनीलालकाः सा तन्वीति तदङ्गकेषु हृदयं धावन्न विश्राम्यति ॥ २७ ॥ (स्पर्शमभिनीय ।) कथमियं प्रभातमाया रजनी संवृत्ता । पुरातनपरीमलप्रकरमेदुरा मारुता न वान्ति मुकुलीभवत्कुमुदगर्भलीना इव । चरन्ति नवसौरभाः पुनरमी समीराकुराः सजृम्भणसरोजिनीसरसिजास्यमुक्ता इव ॥ २८ ॥ 1. 'संदधानः बग. १. तथाविधान्-' इत्यादि ख-ग-पुस्तकयोनास्ति. ३. 'तथा' ब-. ४. “एवं' क. ५. 'मम प्रिया दूती' , 'मामतिप्रियायुवतिः' ग. ६. 'चपला मम बलाभिमा. ५. "स्थित्वा' बना. .

·मुकुन्दानन्दभाणः । (प्रतोचीमवलोक्य ।) अयामिह जरठ इव मरालो जर्जरात्रैर्मयस्वैः स्वलति शिशिरभानुः पश्चिमाम्भोधिपारे । (उर्जमवलोक्य ।) अत्र पुनः श्लथगरुत इवामूस्तत्र तत्रान्तरिक्ष विग्लविरलभामः किं च तारा लुठन्ति ॥ २९ ॥ कलादाशो गगनाम्बुगशौ प्रमार्य चन्द्रातपतन्तुनालम् । लग्रो डुमीनांल्ला मंनिघाश्चन्द्रप्लवस्थश्चरमाब्धिमेति ॥ ३० ॥ नभोवनं नक्तममौ विगाह्य नक्षत्रमेनामहितः शशाः । कगग्रलमान्कतिनित्प्रहत्य पान्थान्प्रभाते प्रपलायतेऽद्य ॥ ३१॥ अपि न । आलोकैगतिपाटलैग्चरमा विस्तारयद्भिर्दिशं नक्षत्रद्युतिमाक्षिपद्भिरचिरादाशङ्कय सूर्योदयम् । पुत्रीभय भयादिवान्धतममं मन्ये द्विरेफच्छला- न्मीलन्नीलमरोरुहादरकुटीकोणान्तरे लीयते ॥ ३२ ॥ तदितो निष्कटवनाहिरचैव गन्तव्यम् । (इत्युत्थाय वनप्राकारमुल्लाप वीर्थी प्रविश्य हम्योलीमवलोक्य च ।) व्यामिश्रकैकबाहु प्रवलितप्टथुलैकैकचारूरुकाण्डं दंष्टादष्टाधरोष्ठं दरशिथिलतनुश्लेषमालिङ्गय कान्ताः । शश्वन्निःश्वामवेगस्फुरितगुरुकुचद्वन्द्वसंघृष्टवक्षाः श्रान्तः शेते रतान्ते सुखमिह सुकृती लीलया कामिलोकः॥३३॥ किं च काश्चन पुनरिहैव निःशेष व्यपनीय नीविवसन मञ्जक्वणन्मेखलं क्रीडान्दोलनखिन्नमध्यलतिकं किंचित्प्रकम्प्रस्तनम् । १. 'भवन' क. २. 'च' ख-ग-पुस्तकयो स्ति. ३. 'प्रचलित' न. ४. 'रा दष्टा' क.

·१० काव्यमाला। उद्यत्कुण्डलताण्डवं च रुचिरं विक्रम्य कान्तोपरि लान्ता वक्षसि कामिनां मुकुलितप्रान्ताक्षिकं शेरते ॥ ३४ ॥ अन्यथा वीरौयितेषु मृगशावविलोचनानां कण्ठोदितान्यचरमं कलकृजितानि । आनेडयद्भिरथ सौधगतैः कपोतैः शङ्क गृहीत ईंव मंप्रति शिष्यभावः ॥ ३५ ॥ (पदान्तरं गत्वा ।) कोऽयं कमलापीडमदनप्राकारादवतीय पर्यायम्वलितचर- णतरुण इत एवाभिवर्तते । (निपुण निरूप्य म्वगतम ।) कोऽन्यो वमन्तका- हतेऽस्मन्मित्रादेतादृशे चरित्रे प्रगल्भः । (प्रकाशम ।) मग्वे वमन्तक, चिराय शीतलयसि मे लोचन । सत्रामगद्गदं कि बीपि-'वयम्य, मन्दं मन्दं जल्प' इति । सखे, कुतस्ते भमिदम् । कि बीपि- 'कमला- पीडात्' इति । सखे, मा भैषीः । । हस्ते गृहीत्वा ।' तिष्ठतु कमन्यापी डानां शतं सहस्त्रमयुतं वा । जिष्णुर्वा विष्णुर्वा स्रष्टालिकदृष्टिरष्टमूर्तिर्वा । स्पष्टुं वा प्रष्टुं वा मत्सग्वीष्टऽपि नान्ततो द्रष्टुम् ॥ २६ ॥ (कििचत्पदान्यतिक्रम्य ।) कथमद्यापि विकम्पम । कि ब्रवीपि- 'उद्यत्करालकरवालतडित्कराय- मुद्रान्तभीमतरशोणितशाणदृष्टिम् । उद्दण्डदण्डधरदुर्धरचण्डिमान- मुद्दीक्ष्य तं कथय हन्त न कम्पत कः ॥ ३७॥ इति । सत्यम् । तथाविध एव कमलापीडः । कितु दृरप्रवासिनस्तस्यासंभावित- मालोकनम् । अथवा स्वमविजृम्भितमेतत्प्रियसखस्य भवितव्यम् । कि ब. १. 'विश्रम्य कान्ता परिक्लान्ता' ख-ग. २. 'प्रान्तक्षणं शेग्ने' ख, 'प्रान्ताक्षि संशेरते' ग. ३. 'वीरायतेन' ख. ४. 'इति' क-ग. ५. 'पयाय' ख-ग-पुस्तकया. स्ति. ६. 'चकोरतरुण इवायाति' ख-ग. ७. 'नयने' ख-ग. ८. 'वयस्य' क-पुस्तके नास्ति. १. 'हस्तं' ख-ग. १०. 'वत्सलिष्ठऽपि' ख. ११. 'शोणितकोणक.

·मुकुन्दानन्दमाणः। ११ वीषि-'वयस्य, नायं स्वप्नः' इति । कथं तर्हि तव पुनरागमनम् । किं तावत् 'अणुमात्रमपि नात्र मया मिथ्या वचः कथ्यते । सत्यं दूरप्रवासीति । अहमपि तथैव दृतीवचनलम्भितवित्रम्भतया तया सममसमशरसंभ्रमसंमृत- हृदयो यथापूर्व तैस्तैर्विलामैर्विलामगृहविद्रुमचरणपर्यापर्यन्त एव शयानो निःशहो निशामनैपम् । अयं तु कमलापीडहतकः प्रच्छन्न एव कदा वागत्य निनकलत्रवृत्तपरिशोधनाय कुत्र वा निलीय स्थित इति नावेदिषम् । ततो निशावमाने निःशमेव तस्मानिशान्तान्निर्गतः प्राङ्गणगतं तं घातुकमप- श्यम्' इति । वयस्य, कष्टं कष्टम् । कथं पुनर्निष्क्रान्तोऽसि । किं ब्रवीषि- 'म मां दृष्ट्या हन्तुं करधृतरूपाणः प्रचलितो वहिर यावत्वरितमरुणजाल्महतकः । अहं देवात्तावत्कथमपि चलन्निप्कुटपथा- दुदयप्राकारं लघु समतिलयागत' इति ॥ ३८ ॥ दिष्टया पुनरपि जातं वयस्येन । किं ब्रवीषि--'विशेषतः प्राणसंर• सकं प्रियमग्वमुपलभ्य' इति । भवतु तावत् । तिष्ठ । कोऽयं कमलापीडसदना- गणे कलकलः । (श्रुतिमभिनीय सगद्गदम् ।) किं ब्रवीषि-'पखे, नूनं कमला. पीडेन खड्गपाणिना सा मत्प्राणवल्लभा कलवाणी व्यापादिता । तत्कृतोऽय- ममन्दः परिजनाकन्दः । हा प्रिये कलवाणि, हा मदर्थत्यक्तजीविते, हा म- त्प्राणवल्लभे, कथं पत्यपदेशेन पापीयसा मृत्युना दुर्दशां नीतासि । अ. थवा किमिति पतिरिहोपालभ्यते । किंत्वहमेव तावदुपालब्धव्यः । कण्ठाश्लेषं शशिमखि मया तन्वता दोरहिभ्यां प्राणान्पातुं प्रणयगरलं नूनमापूरि गात्रे । नो चेत्पूर्व यदमृतमयं नेत्रयोर्गात्रमासी- तत्ते भर्तुः कथमिव भवेत्तादृशामर्षपात्रम् ॥ ३९॥' इति । वयस्य, कलकलमात्रेण कैथमेवमधीर इवासाशोकपावके पतितोऽसि । १. 'तिष्ठ तिष्ठ स. २. 'दोर्युगाभ्यां' ख, दोरेगाभ्यो' ग. ३. 'कपमारीतमदिर इव' ख, 'कमापीतहदय इव' ग.

·१२ काव्यमाला। मात्मनः प्राणान्गणयसि । किं ब्रवीषि--'सखे, किं ममापि प्राणेष्वमि- ध्वजः । येनैवं कृतघ्नेन म. त्रैलोक्याद्भुतजीवरत्नमैबलां स्वप्राणनाडी पतिः किं कुर्यात्कुपितोऽपि तामिति मया दस्तर्कवैकात्मना । जाल्मेनानुपकारिणा जडधिया भूयः साणा एव निरीक्षिता न तु पुनः प्राणप्रिया रक्षिता ॥४०॥ इति । (स्वगतम् ।) कथमप्रतिकारशोकवेगः संवृत्तो वयस्यम्य । किमत्र क- र्तव्यम् । इत्थं तावत्कथयामि । (प्रकाशम् ।) वयस्य, तत्त्वतः कमलापी- डस्य तस्यां प्रवृत्तिमनवेक्ष्य केवलेन कलकलेन किमप्यमङ्गलमय ग- दितुमेवमनुभवितुं वा क्लेशमनुचितम् । तदेहि । कलवाणीवृत्तान्तं तन्वनी ज्ञास्यावः' इति । (कतिचित्पदानि गत्वा विलोक्य च ।) वयम्य, पश्य कोऽयं कक्षान्तरनिक्षिप्तरूपाणद्वितीयोऽर्धावगुण्ठितमूर्धा ईत एव मत्वरमायाति । (निर्वर्ण्य ।) किं ब्रवीषि-'सखे, अयं मदनुचर: कटकण्टा मदवलोकना- त्कण्ठो जवादभिपतति । यः किल निशीथ कलवाणीविलामगृहं प्रवि. शता मया मदीयरूपाणं प्रदाय बाह्यकक्षान्तरे मम रक्षणाय निक्षिप्तः' इति । भवतु । एनमेव एच्छावः । 'अर कलकण्ट, इत इनः । बहुमुत्तं- सयन्त्रणम्य किं ब्रवीषि–'सम्मक्खु अणुष्टिदं देवस्म वअम्मण मम मा- मिणा णिघातदिण्णजीविदंवि जणं परिहरिअ अत्ताणं रक्व अन्तण ।' (क)इति । (स्वगतम् ।। कथमयं वयस्यमुपालभमानः कलवाणीगत किचिदशभं (क) सम्यक्खल्वनुष्टितं देवस्य वयस्येन मम स्वामिना निजघातदत्त- जीवितमपि जनं परिहत्यात्मानं रक्षता । - १. 'अमला ख-ग. २. 'धांतात्मना' ख-ग. ३. 'केवलं' ख-ग. 'इति' क-पुस्तके नास्ति. ५. 'द्वितयः' ख-ग. ६. 'इत एव' ख-ग-पुस्तकयोनास्ति. ७. 'मदवलोकनकृतोत्कण्ठो' ख-ग. ८. 'आदाय' स... 'मर्मव' ख-ग. १०. 'अरे' ब-पुस्तके नास्ति. ११. 'अमे' स. १२. 'णिअपाविसण्ण' स. निजपादविषण्ण' इति तच्छाया. १३. 'अशुभं शुभं वान' स-ग.

·- - मुकुन्दानन्दमाणः । पिशुनयति । (प्रकाशम् ।) अरे मूर्ख, किं दुःखितमेव वयस्वं पुनरेवमरुतु- दैर्वचनैर्दुःखयसि । किं ब्रवीषि 'किंदि दुक्खिदो देवअस्सो।' (क) इति । केनापि न रक्षिता निजवल्लभा कमलापीडेन व्यापाद्यमाना कलवाणी। किं ब्रवीषि-'अह ई । केणावि ण रक्खिदा सा-' (ख) (इत्य|क्ते ।) वयस्य, मानगढ़दं किं ब्रवीषि- 'हाभ्यामाभ्यां कुवलयमयी मालिका मत्कराभ्यां यम्मिन्क्रीडाविधिषु निहिता मस्टहं मानुकम्पम् । मोऽयं कण्ठः कनककदलीकन्दलीगर्भमारः कान्ते जातः कथममिलताघारंपातस्य पात्रम् ॥ ४१ ॥' इति । स्वगतम ।) कथं वयम्यमाश्वामयामि । शोकं त्यति परुष किमितः शुचेति निन्दानशोचनविधिबहुशाकहेतुः । मौनं कृपाविधुरता कथमात्तशोक- माश्वामयन्ति मुहृदं सुहृदो न विद्मः ॥ ४२ ॥ (प्रकाशम् ।) वयम्य, निःशेषममंबद्धप्रलापिनोऽस्य वचनर्मनाकर्ण्य न युक्त- मेवं विलपितुम् । अर, किं ब्रवीषि-‘एवं णेदम् । एसा मह वअणं सम- गंण सुणादि' (ग) इति । समग्रमेव तावत्कथय । किं ब्रवीषि-'सुणिअदु दाव । एदं कहि अदि । ण केणावि रविवदा सा अप्पणो बुद्धिमन्दरेण' (घ) इति । वयस्य, तव प्रियतमात्मनो बुद्ध्या रक्षितेत्युक्तं भवति । तदलममङ्गलेन शोकेन । तत्प्रकारमेव एच्छावः । (इति पटाश्चलेनाभ्रणि परि. (क) किमिति दुःखितस्ते वयस्यः । (ख) अथ किम् । केनापि न रक्षिता सा । (ग) एवमिदम् । एप मम वचनं समग्रं न शृणोति । (घ) श्रूयतां तावत् । एतत्कथ्यते । न केनापि रक्षिता सात्मनो बुद्धिम- न्तरेण । १. 'म वयस्य स. २. 'कमलकदली' स. ३. 'दूरघातस्य' ब-ग. ४. 'था. की' क.

·काव्यमाला। मृज्य कलकण्ठमालोक्य च ।) अरे कलकण्ठ, किं सा विनिष्क्रम्य सौभाग्य. वीथिकां प्रविष्टा । यत्र भर्तुः क्षितिभर्तुर्वा भयं न भवति स्वैरिणीनाम् । वयस्य, किं ब्रवीषि-'यदि गणिकासरणिमवतरति मैदनकरिणी मा तरुणी तदा सौधे सुधाकिरणचुम्बिनि लम्बमान- मुक्तावितानवति मश्चतले शयानः । आरोप्य वक्षसि ममानिशमायताक्षी- मज्ञातरात्रिदिनभेदमहं वसेयम् ॥ १३॥ इति । (कलकण्ठमालोक्य ।) अरे, किं ब्रवीषि-'देव, एव्वं दम । धम्मिल्लअं सिरिमुहं हसिअं विआमि णेत्तायि सोणमहरं अ घणथणे अ । ताए विलोइअ मआविदिणं दिणंति जाणाद को ण ख कहंवि णिमं णिमेति ॥ १४ ॥ किंद तह ताए ण किदम्' (क) इति । तर्हि ततः किं कृतं कल वाण्या । किं ब्रवीषि-'देव, जाव इमो घरादो णिग्गा तवरिदं घरवणपहेण चलिदो दाव एव्व सा चदुरा अत्तणो आहरणाई कहिवि णिविविध णिअवक्खताडणपुव्वअं इमो इमो चोरो मह आहरणाई आहरि ग- च्छई । हा, हदम्हि । सुवो एव दरदेमादो आअद अज उत्तं किं करि- स्सम् । किं कहइस्सम् । का गई । को णु सरणं ति अदिमत्तं अक्वन्दन्ती (क) देव, एवमेतत् । धम्मिलकं श्रीमुखं हसितं विकासि नेत्रे च शोणमधरं च घनस्तनौ च । तस्या विलोक्य सदापिदिनं दिनमिति जानातु को नु खलु कथमपि निशां निशेति ।। किंतु तथा तया न कृतम् । १. 'तथा यदि' ख-ग. २. 'मदनमकरिणी' ख.

·मुकुन्दानन्दमाणः। १५ अस्सुधाराकिलिण्णलोअणा सअण्णादो णिग्गदा' (क) इति । (सबहुमागम् ।) माधु कलवाणि, साधु । वयस्य, अन्यादृशमेव खलु पतिप्रतारणचातुर्य- मस्याम्तव प्रेयस्याः । (कलकण्ठं प्रति ।) ततस्ततः । किं ब्रवीषि-'तदो मोवि कमलापीडो सव्वं चोरचरिअं एव्व मण्णन्तो अइ हिअअवल्लहे, मा होहि. मा होहि भआउला । एसो दे रक्खिदा मणिहितो कमलापीडोत्ति भणिअ तं एव घरवणं किवाणपाणि पविहो । अहंवि दाव एव्व सुण्ण- इण्णकुम्भट्टिदो लहु णिग्गमिअ देवपाअमण्णिहिं आअदोम्हि' (ख) इति । वयस्य, मा तव पुगतनपुण्यविभवेन विपदमिमामतीतवती नितम्बिनी। कि ब्रवीपि-तस्या एव नैपुण्यविभवेनेति वक्तव्यम्' इति । भवतु । तथैव यथाभिलषितं भवतः । (पदान्तरं गत्वा अङ्गुल्या निर्देिश्य ।) ईयं बिभ्राणा दरशिथिलां करेण नीवी निश्वामस्फुरितकुचौ मुहुः स्टशन्ती । पश्यन्ती चकितमितस्ततो मृगाक्षी पयायस्वलितपेदं प्रयाति तूर्णम् ॥ ४५ ॥ कि ब्रवीषि-'किं न जानामि । इयं रत्नगुप्तस्नुषा' इति । तर्हि जानामि । इयं किल (क) देव, यावदसौ गृहानिर्गत्य त्वरितं गृहवनपथेन चलितस्तावदेव सा चतुरात्मन आभरणानि कुत्रापि निक्षिप्य निजवक्षस्ताडनपूर्वकम् 'अयमयं चोरो ममाभरणान्याहृय गच्छति । हा, हतास्मि । श्व एव दूरदेशादागते आर्यपुत्रे किं करिष्यामि । किं कथयिष्यामि । का गतिः । को नु शरणम्' इत्यतिमात्रमाक्रन्दन्त्यश्रुधाराक्लिन्नलोचना सदनान्निर्गता । (ख) ततः सोऽपि कमलापीडः सबै चोरचरितमेव मन्यमानः 'अयि हृदयवल्लभे, मा भव, मा भव भयाकुला । एष ते रक्षिता संनिहितः कमला- पीडः' इति भणित्वा तदेव गृहवनं कृपाणपाणिः प्रविष्टः । अहमपि तावदेव शून्यधान्यकुम्भस्थितो लघु निर्गम्य देवपादसंनिधिमागतोऽस्मि । १. 'अतिनीतवती नितम्बवती' ख-ग. २. 'यथाभिमतं'. ३. 'कासौ येयम्' ख-ग. ४. 'पदापि याति' ख, 'पदानि याति' ग. ५. 'रत्लनुप्तस्य' म.

·१६ काव्यमाला। कार्य सत्यपि जातु याति न बहिर्नाप्यन्यमालोकते साध्वीरप्यनुकुर्वती गुरुजनं श्वश्रू च शुश्रूषते । विस्वम्भं कुरुते च पत्युरधिकं प्राप्ते निशीथे पुन- निद्राणे निजभर्तृबन्धुनिवहे निर्याति रन्तु विटैः ॥ १६ ॥ किं ब्रवीषि- 'एषैव योषितां धन्या शीलं च लभते मुखम् । दिवा पतिव्रता भूत्वा नक्तं च कुलटायते ॥ ४७ ॥' इति । वयस्य, सम्यगुक्तम् । (परिक्रम्य विलोक्य च ।) वयस्य, पश्य पश्य । इयमिह अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यामधरं धृत्वा विलोकयत्यबला। कुँचयुगमुहृतसिचयं पश्यति भावयति परिमृशत्यपि च ॥ ४८ ॥ सखे, इतः पश्य । एक विश्लथकेशपाशनहने व्यापारयन्त्याः कर श्वासोत्कम्पिकुचस्थलीपरिचलञ्चलाञ्चले चापरम् । अस्याः संसिनि लोलरत्नरशनालग्नं शनैरंशुक मन्दं मन्दमिवाविरस्ति नयनानन्दाय नाभीसरः ॥ ४९॥ इति । (अन्यां निर्दिश्य ।) आलप्रैश्चरमाङ्गके त्रिचतुरैः शय्याप्रसनैरियं शङ्के रन्ध्रगवेषिणा निजशरैर्विद्धति पञ्चेषुणा । मीललोचनशोणकोणचपलपस्निग्धतारं मुखं शीत्कारस्फुरिताधरं च सुतनीरस्या यदुत्ताम्यति ॥ ५० ॥ (क्षणमात्र विचिन्त्य ।) किं बवीषि-'सख, किचित्ष्टच्छामि यदि मत्यमेव १. 'अनुकुर्वते' ख-ग. २. निखिले जने शशिमुखी नियांति' स-ग. ३. 'भूयो नक्तं च कुलटा यतः' ख-ग. ४. 'कुचकलशयुगलमुवृतसिचया पश्यति परामृशाप '. ५. 'परिगलत्' बग. ६. 'संसति'ख, संसित' ग. ७. 'मन्येस. .

·मुकुन्दानन्दमाणः । कथयमि, न वच्चयासि' इति । वयस्य, किंचित्कदापि किं कथितपूर्वमसत्यम्, येनाधुनाप्यसत्यकथनेन वच्चयामि । किं ब्रवीषि- 'काय दधाति गात्रं गमयति निद्रालयं च नेत्रान्तः । 'विरहदहनातिरेकं विवृणोति श्वमितमारुतोऽपि तव ॥५१॥ किमत्र कारणम्' इति । (स्वगतम् ।) कथं कृतावहित्योऽप्यहमनेन विदितोऽस्मि । (प्रकाशम ।) अस्ति कारणम् । (कर्ण ।) एवमिदम् । किं ब. वाप-'अद्यैव पुरोहितपुत्रं वीतिहोत्रमाश्रयस्व' इति । किमद्याश्रयण- मम्ति । म मे बालमित्रं पुगंहितपुत्रः । किं ब्रवीषि–'तर्हि में मवतो विदितवृत्तान्तः कार्तान्तिकशिरोमणिः स्वयं कंचिदन्तगयं पिशुनयंस्तस्याः पतिगृहगमनं निवारयति' इति । वयस्य, माधु मन्त्रितम् । क पुनरद्य पुगहितपुत्रः । विमर्शम् । किं ब्रवीपि- 'तेन नियतमद्य देवतार्चनाय कुमु- मान्यवचिन्वता पुगेद्याने म्थातव्यम्' इति । कलकण्ठ, किं ब्रवीषि-'चे. डिआअञ्चणायेत्ति णिदव्यम्' (क) इति । आः दुर्मते, पूजार्हे प्वपि यत्कि- चित्प्रलपमि । किं ब्रवीषि-'कहं पृआअरिहो सो, सन्दिहोमबलिकम्म- एमु जं दक्विणनि दविणं गहि अदि तप्पणीकदुअ मत्थएण जो चडिआणं चरणाई वन्दइ' (ख) इति । वयस्य, त्वमपि किं ब्रवीषि-'सखे, एवमेतत् । विस्फत्तिमिर कुटीरकुहरे दृबीलितोन्मीलिते- गयामेन पुगपुरोहितमुतैस्तावनिशा नीयते । मायं स्वीकृतदक्षिणावसुपणो यावन्निजस्वामिनी- प्रस्वापावधिकोपचारानरतो नाभ्येति दासीजनः ॥५२॥ इति । (मापदामम् ।) वयस्य, न जानामि । (क) चेटिकाचनायति भणितव्यम् । (ख) कथं पूजार्हः सः, शान्तिहोमबलिकर्मकेषु यदक्षिणेति द्रविय गृह्यते तत्पणीकृत्य मस्तकेन यश्चेटिकानां चरणानि वन्दति । १. 'असत्यवचनेन' ख-ग. २. 'एवमिति' ख-ग. ३. 'आश्रयणीय' -..स एव' ख-ग, ५. 'हा' ख. ३ ·काव्यमाला। गणिकानिशान्तघटचेटिकाविटाः कतिचित्परे पुनरयं तु मे सम्वा । सफलीकरोति परयोषिदुन्नत- स्तनकुम्भिकुम्भपरिरम्भणैरुरः ॥ ५३ ॥ तदहमुद्यानं गत्वा पुरोहितपुत्रमन्वेषयामि । क्व पुनरिता गच्छति वयभ्यः । किं ब्रवीषि–'वेशवाटीम्' इति । मन्तु शुभाम्ते पन्थानः । (कतिचित्पदान्यांत- क्रम्य ।) इयं खलु विशृङ्खलमदावष्टम्भविम्भमाणमदनधनुष्टंकारशकावह- मधुपझंकारमुखरशिखरा ललितरसालकिमलयाम्वादमुहितपरभृतकुलबहुल- कोलाहला मन्दमन्दस्यन्दमानमकरन्दबिन्दुमंदाहपरिपरितकुममपगगपर- म्परापरिकल्पितालवालरेखा विभाति वनरखा। ।। वनप्रवंश नायित्वा विलोक्य।) अत्र हि परागपालीघनमैकतामु मन्दं मिलिन्दा मधुवाहिनीषु । कीडन्ति मन्दानिलकर्णधारमंचार्यमाणप्रमवप्लवाम ॥ ५४ ॥ (अन्यतो विलोक्य ।) आप्रभातमिहे व विहरन्ति पोरजारिण्यः । एतान्यङ्गजकेलिमनवलयान्येषा परिष्कारभू- रेतत्पल्लवतल्पमेष चिकुरस्त्रस्तःप्रमूनोच्चयः । एषा विस्मृतहारयष्टिरिदमालिप्तं पदं लक- रेताः कामुकलोकपादकमलन्यामैकधन्या भुवः ॥ ५५ ॥ (पदान्तर गत्वा ।) कथमियमुद्यानपालिका मरालिक।। मम्वि मगलिंक, कि- मत्र कुमुमावचयार्थमागतो वयस्या में वीतिहात्रः । किं ब्रवीषि-'अह इं। दाणि एव्व कुसुमपुडिआहत्थो दक्खिणदो रुखवाडी पविटा (क) इति । (क) अथ किम् । इदानीमव कुसुमपुटिकाहस्ता दक्षिणतो वृक्षवाटी प्रविष्टः । १. 'तथा सखा' ख. २. वेश्यावार्टीम्' ख-ग. ३. 'मुखित' क. ४. 'हम्नकः' क. ५. 'कामहोद्यान' ख-ग.

·मुकुन्दानन्दमाणः । १९ तमेव पन्यानं दर्शय। किं ब्रवीषि-'ईदो' (क) इति । (पदान्तरं गत्वा ।) मग्वि, पश्य । यथा यथायं मकरन्दपूरैरापरयत्या तरुः प्रकामम् । 'तथा तथा मन्दमरुत्परागैरुदनयत्यन्नतमालवालम् ॥ १६ ॥ (निर्दिदय ।। कममरमविन्दपर वम्भग्गम्भीर धीरप्रकारे । मनुलग्मालपनं मरमा विहरन्ति मरममिह कुन्ने ॥ ५७ ॥ किं ब्रवीपि-णं आणामि ।' (ब) 'कुममग्मविन्दुपरे' इत्यादि पठति । पुनग्न्यतो विलोक्य मविपाटमिन । अस्मिन्निप्पतिताणबाप्पलिलम्लानाङ्करे केवलं कृप्ता वल्लभविप्रलब्धमुंडशा संकेतकुनादरे । कंदपीमिनिकृत्तगात्रपतितस्त्यानामिपप्रच्चय- श्रेणीवेयमशोकपल्लवमयी शय्या दरीदृश्यते ॥ ५८॥ किं ब्रवीषि-'इदा पेक्व, ईदो पेक्व । इमो दे वअस्सो' (ग) इति । (दृष्टा महतम् ।) कथमग्रत एव वयस्यः । आलम्बिपुप्पपुटकेन करेण शाखा- मालम्ब्य तत्क्षणसमुच्चलितालिजालाम् । उद्यम्य दक्षिणकरायमुदीक्षमाणः कुरण्टकस्य ॥ ५९॥ (उपसत्य ।) वयस्य-(इत्य|क्ते । ससंभ्रमं शाखामुत्सृज्य क्षणमवलोक्य च ।) कि ब्रवीषि–'सखे, संप्रति दुर्विज्ञानं तवाभिज्ञानम् । यतः । पृप्पाण्यमाववचिनोति (क) इतः। (ख) ननु जानामि । (ग) इतः पश्य, इतः पश्य । अयं ते वयस्यः । १. 'इदो इदो इति' ख-ग. २. 'समसंस्कृतप्राकृतम्' इति ब-पुस्तके टिप्पणम्, ३. 'सुदृशः' स्व-ग. ४. 'इदो' ख-ग-पुस्तकयो स्ति. ५. 'तवामिज्ञानम्' ब-ग.

·२० काव्यमाला। कामं कशैरवयवैः परिपाण्डुरेण गण्डस्थलेन च मृशालसया दृशा च । बिम्बाधरेण च मुहुर्मसणीकृतेन मन्ये भवन्तमधुना भवदन्यमेव ॥ ६ ॥ किंचान्यत् । आरक्तमर्धपरिमृष्टनवाश्रुप पक्ष्मावपातभरदुप्प्रमगवलोकम् । एतत्तवालियुगलं विरणाति कान्ता- विश्लेषजं किमपि दुःखममावंगम ॥ ६ १ ॥ तत्किं प्रस्थिता मञ्जरी पतिभवनम्' इति । नगतम । कथमयं जानान्यं व प्रथममकथितमपि रहस्यम् । अथवा देवज्ञानां किविज्ञानमम्ति । (प. काशम ।) अपि नाम पश्यसि ज्योतिःशास्त्रंण चक्षुपा में नारतम् । यन्न वेत्ति परः किंचिंदेकां मुक्त्वा जटावतीम् । या निष्कुटवन तन्वी मया तां ममयानयत् ॥ ६ ॥ (विहस्य ।) किं ब्रवीषि-'किमेतत्परिज्ञानार्थमपि ज्योतिःशास्त्रं चक्षपति- तम् । यतः। क्रीडा परस्त्रीषु कियदिरेव दिनैनिगृढापि नै गृढिमति । पङ्के निखातापि गभीरतोये पाथोजिनी किं न ममुनिहीते ॥६॥ इति । यद्येवं तर्हि किमिति न परिहरन्ति न परिवदन्ति च पद्ममुम्बाम । कि ब्रवीषि-'मा मैवं वादीः । सुचरितमीदृशमग्विलं सर्वे जानन्ति मवेषाम् । न तु परिवदन्ति निपुणाः स्फुटतरमते परस्परत्रामात् ।। ६४ ।। त्कितिपयरेव दिवसैरियं स्वयं परिहरिप्यति सकलमपि बन्धुकुलम्' इति । (निःश्वस्य ।) वैयस्य, अतः परमखिलमपि संभावयामि, यदि तावदिदानी शार्दूलवदनबिलादवगलति मा हरिणाक्षी । किं वदसि-'सख, नक्तमेवाक्तं १. 'निरूढिमेति' ख-ग. २. 'वयस्य स-ग-पम्तकयो स्ति.

·मुकुन्दानन्दमाणः। २१ त्वयि स्नेहवत्या जटावत्या । वत्स, तथा प्रयतितव्यं यथा मन्दारहिता मञ्जरी पतिमन्दिरकन्दरभाजनं न भवेत् । तत्प्रथममुपदेशो भगवत्या नटावत्याः । तदुपरि प्रियमुहृदो निदेश इत्युभयथाप्यवश्यं करणीयमेव मे मनगैगमनभञ्जनम, तव च मनोरञ्जनम्' इति । (स्वगतम् ।) अहो मयि भगवत्या जटावत्याः प्रमादातिशयः, यदेवमप्रार्थिताप्यननुयुक्ताप्या- मनैव कृतप्रयत्ना ममैव हितमातनोति । (प्रकाशम् ।) इत्थं कृतनिश्चये खीय तावदस्माकं महनप्रेममरमे स्वभावचतुरे जने । किमर्पितात्मभागणां वक्तव्यमवशिष्यते ॥ १५ ॥ तदद्य मत्वरमेव त्वया गन्तव्यम् । कि ब्रवीषि-'अहं गच्छामि' इति । (विलोक्य ।) कथमतिक्रान्त एव प्रियमित्रेण प्रमदवनपर्यन्तः । मरालिके, कि ब्रवीषि-'इदो कमलमित्तण मित्तेण अक्कन्दो पुत्वगिरिपजन्तो' (क) इति । (प्राचीमवलोक्य ।) घटमानकोककुचमामृशन्करैर्विकसत्ययोजनयनावलोकितः परिचुम्बतीदमरुणप्रभाधरं रविरद्य वारवनितामुखं मुहुः ॥ ६६ ॥ । अथवा। भूयो निपीय लवणाम्बुधिमाप्रभातं पुञ्जीभवत्रुदयते तपनच्छलेन । और्वाग्निरम्बरपयोनिधिमद्य पातुं लीनोडुबुद्बुदकदम्बमिति प्रतीमः ॥ ६७ ।। वामतोऽवलोक्य ।) उन्निद्रपद्मकोशादुद्गच्छन्ती शनैरविच्छिन्ना । इयमिह मधुपश्रेणी स्मरकरखड्गश्रियं वहति ॥ ६८ ॥ (क) इतः कमलमित्रेण मिश्रेणाक्रान्तः पूर्वगिरिपर्यन्तः । १. 'गमिके' ख-ग. २. 'अयं ख.

·२२ काव्यमाला। किं ब्रवीषि-'तक्खु पुव्वदिणविअसिअं सरमिअम्, जदो उग्गयहि महुअरश्शेणी' (क) इति । यद्येवमद्यैव विकसितं कमलाविलमितं दर्शय मे कमलम् । (निर्दिश्य ।) किं ब्रवीषि–'एदं पेक्व । जत्थ (ख) इन्दिरावरविहारमन्दिरे मन्दमन्दमरविन्दकंदरे । गन्धतुन्दिलमरन्दसुन्दरे बम्भग इह चर्रान्त बन्धुरे ॥ १९ ॥ इति । (शिरःकम्पं तदेव पठित्वा ।। मग्वि. कथमपूर्वमेव कथयमि, म- मसंस्कृतप्रारुतं हृद्यं पद्यम् । कराग्रहादन्जिनि केवलं ते विभुर्विवम्चानिति लोकवादः । आप्रातरासायमपास्तशत भुङ्क ग्मं भूरि मिलिन्द एव ।। ५० ।। कि च। जन्मारभ्य प्रतिकलममावारजोदर्शनं ते भ्राम्यन्भृङ्गः क्षणगणनया वामगनत्यनेपीन । त्वं तृद्भिन्ने र जमि मरुता दक्षिणनामि भुक्ता मोढव्यं तत्कमलिनि कथं तेन लोकेन वापि ।। ७१ ॥ (पुनविलोक्य ।। आलिप्ताः कुसुमपरागभस्मनामी कापालव्रतमिव काममाचरन्तः । गायन्तः किमपि मधनि भिक्षमाणा गाहन्त कमलगृहागणानि भृङ्गाः ॥ ७२ ।। (पदान्तर गत्वा ।) अयि, पश्य तावत् । एप पौगणिको मुद्गलभट्ट टन एवा. भिवर्तते । किं ब्रवीषि-'जाणामि णं गढपाल्लविअम् । अअं क्व . (क) तत्खलु पूर्वदिनविकसितं सरसिजम्, यत उद्गच्छति मधुकरणी । ख) एतत्पश्य । यत्र। १ 'विकसितकमल' क. २. 'बन्धुरे' ख-ग. ३. सुन्दरे ब-ग. ४. कलास' क. ५. 'गृहान्तगणि' ख-ग.

·मुकुन्दानन्दमाणः । २३ तह तह पदइ पुराणं तह तह वक्खाई अत्येवि । तह तह पेक्खइ किदवो जह जह रजन्दि बालविहवाओ ॥ ३ ॥ एवं नग्नु मुणिदं जं मुग्गलभट्टोत्ति । किंतु चिदम्बरमटोत्ति एव्व किल एदस्म णाम' (क) इति । सत्यं चिदम्बरभट्ट इति तातकृतं नाम । गुर्ज- रास्तु मुद्गलमट्ट इत्याद्वयन्ति । भवतु तावत् । एनमालापयामि। (उपमृत्य । एक दृम्नमुनमयन् ।) पौगणिक, प्रणम्यमे भुनंगशेवरेण । किं ब्रवीषि- लगतिकलादंशिकंऽपि त्वयि कामाशिषमाशाम्महे' इति । (मविनयम् । कथमलीकवचाभिग्व मेयि गौग्वमागेपयमि । किं ब्रवीषि–'अपि नाम ममापि वननमलीक संभावयमि । म्ममि तावदिदानी त्वमेव उत्ताने शयन ललनुपहमन्नव्यक्तमालापय- बाल्येऽपि व्रजमुभ्रवां गतिकलाः किं कृष्ण नांपादिशः । या दालावलनच्छलादुपरि ते व्यांतनुरुत्कण्ठया यत्किचित्क्रममुञ्चलत्कुचकन श्रेणीकमेणीदृशः ।। ७४ ॥' इति । भवतु । कस्य गृहमद्य पवित्रीकर्तुमुद्यमः । किं ब्रवीषि—'गुर्जरस्य निर्जर- दासस्य गृहम्' इति । (स्वगतम् ।। एष नक्तंदिवं तस्य मन्दिरं न विमुञ्चति । कलावत्यक्षियुगलमलोहनिगडं यतः ॥ ७५ ॥ (प्रकाशम् ।) तर्हि गृहिणीमिति वक्तव्यम् । किं भणसि-सा खलु विश्रु- तपुण्यचरिता शक्नोति जगदेव पवित्रीकर्तुम्' इति । (सकौतुकम् ।) कथय तस्याः पुण्यचरितम् । किं वदमि- (क) जानाम्येनं गढ़पाल्लविकम् । अयं खलु तथा तथा पठति पुराणं तथा तथा वक्ष्यत्यर्थानपि । तथा तथा प्रेक्षते कितवो यथा यथा रज्यन्ते बालविधवाः ॥ ७॥ एतत्खलु श्रुतं यन्मुद्गलभट्ट इति । किंतु चिदम्बरभट्ट इत्येव किलैतस्य नाम । १. 'रति' ख-ग-पुस्तकयोनोस्ति. २. 'मम' स-ग. ३. 'उत्तान' ख-ग. ४. 'कस्य वा' ख-ग. ५. 'विश्वतः पुण्य' ख.

·काव्यमाला। 'मध्यं विष्णुपदं कुचौ शिवपदं वक्त्रं विधातुः पदं धम्मिल्लः सुमनःपदं प्रविलसत्काञ्ची नितम्बस्थली । वाणी चेन्मधुराधरोऽरुणधरः श्रीरङ्गभूमिर्वपु- स्तस्याः किं कथयामि पुण्यचरिनं मान्या मदा निर्जरैः ॥७६।।' इति । (सबहुमानम् ।) तत एव तत्रभवान्महीयते । भवतु । तत्रभवति कीदृशी तस्या मनोवृत्तिः । किं ब्रवीषि-'किमपूर्वमिव पृच्छमि । पुरुषोत्तमाय भवते देवायदमिति मे ममर्पयति । सायंतननीराजनसमये वीटीशतं वधृटी मा ।। ७७ ॥' इति । सत्यं जानामि । धर्मोपदेशगुरुरित्यग्विलान्प्रतार्य बाह्योपचारशतमातनत नतभ्रः । अभ्यन्तर तु रतिदशिक इत्यनङ्ग- तत्त्वं तदेव कुरुते गुरुदक्षिणां तं ।। ७८ ।। (अनादरमिव ।) कि ब्रवीषि-'सव, किंमतावतेव में माम्राज्यम् । कूर्पासगूढकुचपङ्कजकुखलानां को नाम शंसति रति भुवि गुर्जरीणाम् । अज्ञातचोलदुरुपद्रवचोलनारी- पीनस्तनस्तबकमण्डलदत्तहस्तः ।। ७९ ॥ इति । (आत्मगतम् ।) सर्वोऽपि जन: सजातीयमेव प्रियं मन्यते । ये भुवि यजातीयास्तजातीयामु तंऽनुरज्यन्ते । शुकयाषित्पिकयूनोरुदयति कि प्रीतिरन्यान्यम् ॥ ८ ॥ (प्रकाशम् ।) अये, कस्ते चोलनारीषु पक्षपातः । चोलच्छन्ना यदि कुचतटी दुर्लभा गुजरीणां कच्छाभावादलघुनघनं तर्हि शक्यावमर्शम । तब्यत्यस्तं द्रविडसुदृशामन्ततः कि ततः स्या- देकत्रकं भवति सुलभं तद्वदन्यत्र चान्यत् ॥ ८१ ॥ १. 'सखे, किमपूर्वमेव' ख-ग. २. 'अरे क. ३. 'चालीषु' ख-ग.

·मुकुन्दानन्दमाणः । परंतु नक्तंदिवमपि पतिपार्श्ववर्तिनी सा कामनुवर्तनीषा तामपतेति तरलं भवति मे चेतः । किं ब्रवीषि–'यत्किचिदेतत् । यतः । कथितसमये गत्वा गूढं मया लिखिता नखैः खपिति शयने पत्यो पार्श्वेऽप्यहो परिवस्व सा । तमपि निपुणालिङ्गयैवालं मुजालतयैकया चपलनयना मां च क्रोडीकरोति तदन्यया ॥ ८२॥ इति । लाश्चर्यम् ।) अहो श्रोत्रियस्य माहसम् । (मरालिका प्रति ।) विधत्तां संकेतं विशतु सदनं वा कथमपि क्रमात्तस्यां गूढ़ किमपि कुरुतां वा मृगदशी । प्रबुद्धे पत्यौ चेदयमपि भवेत्कीदृशदशो वराकी वा सा तद्नुजवलयलग्ना सखि तदा ॥ ८३ ॥ पौराणिक, किं ब्रवीषि–'प्रबुद्धेन तेन वा किं कर्तव्यम् । गुर्नरीणां कुलाचारक्रमोऽयं यगृहे गृहे । पौराणिकः पुरोधा वा भृत्यो वा गूढवल्लमः ॥ ८४ ॥ तदलमतिप्रसङ्गेन । साधयामि' इति । साधय, साधय । अहमपि वेश- वाटिकां गच्छामि । (मरालिकामालोक्य ।) सखि, पुरोहितपुत्रस्य वीतिहो- त्रस्य प्रवृत्तिमचिरेण ज्ञातुमर्हसि । किं बवीषि–'तस्स अ ताए तुह दइआए अ उत्तन्तं सम्मं ओलहिअ तुज्झ अन एव णिवेदमि' (क) इति । सखि, साधु । गन्तव्यम् । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) एषा किल यो- पालभाषानितरोषावृतकीरायुतकारायितमणिमयुलरुचिपिचरनवपञ्चरमा- लाशतलीलायुतप्रतिसदनप्रतिहारा पारावतवाराश्रितविटा धारायन्त्रश- तसंतानितजेलबिन्दुकंकणा कुलमरसपहिलसदनाङ्गमा लखेल लक्ष्यमाणा. (क) तस्य च तस्यास्तव दयितायाश्च वृत्तान्तं सम्यगुपलभ्य तवायेव निवेदयामि । १. 'स्वपतिशयने' क. २. 'भना' ब-ग. 1. 'अन. ४. रोषत रोषायित' ख. ५. 'जलपिन्दु' ब-स-पुस्तकयो स्ति.

·काव्यमाला। क्षविहारा, अयोध्येव रामानुवृत्तभरतप्रचारा, हरमूर्तिरिव भुनंगविभूषिता, सरसीव पमिनीप्रचुरा, वनभूमिरिव हस्तिनीकरनमित'नागा, कादम्बरीव प्रकटितहेमकूटविस्तारा, नारायणतनुरिव भोगिभोगानुषक्ता, विप्रसभेव श्रु- तिमिलितविविधवाद्यारब्धकोलाहला हालामदतरलचेटिकाहस्तविस्वस्तपे- टिकागलितवीटिकाकलनचटुलचटिका वेशवाटिका । (प्रविशति नाटितकेन । किंचित्परिक्रम्य ।) इह हि चरन्तीनां सौधे चपलनयनानां तनुरुचो गवाक्षान्तर्वान्ताः कतिचन गृहीत्वा जलमुचः । क्षणं गोपायन्ति क्षणचिमिषेण क्षणमही विवृण्वन्ति स्वर्ण करगतमिवाकिंचनजनाः ॥ २५ ॥ तारास्तामरसाचलेषु कदलीकाण्डषु ममण्डला- न्यावर्ता गगने शिरःसु फणिनां शैलास्तुपारत्विषाम् । विम्बेष्वम्बुजपत्रचुम्बिषु तमस्तोमास्तदेतत्पुनः सर्व हेमलतासु ताः प्रतिगृहं चित्रं प्रतिप्राङ्गणम् ॥ ८६ ॥ (सर्वतोऽवलोक्य ।) अहो रमणीयता बालातपस्य । रजयति लोकमखिलं ललितो बालातपप्रसरः । सरसयति सदनवापीसारससौरभ्यसंपदप्यभितः ॥ ८७ ॥ (आकाशे ।) किं ब्रूथ- 'इह क्रीडावल्गत्कुवलयहशामेतदधर- प्रभावीचीरोचिर्विलसति न वालातपरुचिः । असावप्येतासां वदनकमलामोदलहरी न तु क्रीडावापीसरसिजवनीसौरमझरी ॥८॥' इति । सत्यमीडशः किलात्र मृगीडशः । यतः । लम्ध्वाम्भोजे मुखशयपदा हक्तरकै समृो दोडीम्यां विसवति करीतरीवालजाले । १. वेश्यावाटिका'.. २. 'गोपायन्त:'... 'भात'-ग.

·मुकुन्दानन्दमाणः। वक्षोबस्तनघनलसत्कुम्मतुम्बीफलाम्यां वारस्त्रेणं निजविसरोमण्डले पोडवीति ॥ ८९ ॥ (कतिचित्पदानि गत्वा । निर्वर्ण्य ।) कथमत्रैव बालातपमनुभवति लीलावती । अस्याः आमृश्य नोलकबरीमवमज्य कण्ठे गाढोपगृढकाठिनस्तनकुम्भभारः । नीवीमपि श्लथयितुं निभृतं करात्रै रागाद्रविः स्टशति नाभिपदं नताझ्याः ॥१०॥ अपि च । बालातपमपमार्ट बाला पर्युषितकुमभ्रान्त्या । स्तनतटमार्द्रनवाई काषं कार्ष करेण सीत्कुरुते ॥ ९१ ॥ (उपमृत्य ।) मखि, तव मीत्कारमुधारसश्चिराय मे श्रवणयोरानन्दं कन्दल. यति । साभिमानावहित्यं किं ब्रवीषि—'का तव पुरतः पुरा पुनरद्य वा कृतवती सीत्कारम्' इति । तर्हि विस्मृतम् । वयं तु न विस्मरामः । यतः । कान्ते द्यूतनिते तवाधरदले दष्टे सरागं मया स्वैरसिदुकूलदृश्यनघना तत्रैव लोलेक्षणम् । मामुद्दीक्ष्य सरोषल नमसळत्मीत्कारतारं वचो यत्त्वं जल्पितवत्यलं तदधुनाप्यानन्दयत्येव नः ॥ ९२ ॥ सरोषं किं ब्रवीषि—'कथमेवमनृतभूषितं ते भाषितम् । अथवा । यस्या नखशिखमनृतालिङ्गितमङ्ग जनिष्वनेकासु । कथयसि कथमथ तन्वं स त्वं कृष्णानृतोझितो भूयः ॥९३॥ इति । (विहस्य ।) कुतोऽन्यत्राप्यनृतकथा । यत्किलात्र भुवनत्रयोदरे संकटेन समवस्थितं चिरात् । तत्समस्तमनृतं नताङ्गि ते कुक्षिलग्रमवलनकैतवात् ॥९॥ किं ब्रवीषि-'गच्छ यवागतम् । किमनेन वाकलहेन' इति । तहि कादि कमेव कुरु कलहम् । १. 'एप'क.

·२८ काव्यमाला। । बड्डा दोामभिमतगृहे मामधस्तान्निपात्य दागोरुह्य स्तनगिरिहतोरस्कमास्कन्दयन्ती । तावत्कान्ते रचय सकलं साहसं गतं ते श्रान्ता यावत्कनकसुमनोमालिकेवासि तान्ता ॥ ९५ ॥ किं ब्रवीषि-'अद्य दिनमुखे कस्य वा मुखमवलोकितमित्थमनेन विव- दितुम्' इति । (सस्मितम् ।) अयि मानिनि, तदपि में सुखावहं सं- भावयामि । शनैरुत्तिष्ठन्त्यास्तव करधृते हेमवसने हठादारुष्टे सत्यतिमशनमद्रावलतिका । सरोषं सव्रीडं सुमुखि मुखमालोकितवती प्रभाते यस्य त्वं स्मरमि कृतिनस्तस्य न कथम् ॥ ९६ ॥ किं ब्रवीषि-'कुतः स्वमानमविज्ञाय सीमानमतिकामसि' इति । (स्वग- तम् ।) इयं सुलभकोपा सर्वथा परिहासवचोऽपि मे परमार्थं मन्यते । तंद- न्यतो नयामि । (प्रकाशम् ।) अयि प्रिये, मा कृथा मयि तथा कोपाड- म्बरम् । अम्बरमाभरणानि वा यदभिलषितं तदाशु वृणीष्व । वितरिप्यामि । साशालिवन्धं किं ब्रवीषि-'अलं तावदतिवदान्यतया । याचामहे जातु न किंचन त्वां पुण्यप्रदानादधिकं तवेदम् । गोपानाचारुदुकूलचोरो यत्कृष्ण मुष्णासि न विद्यमानम् ॥९७॥' इति । मुग्धे, न जानासि जाराणां चोरः खलु मुख्यः । सस्मितं किं ब्रवीषि- 'भाव, सलं चोर एवासि । यदेवं मोचारसमुचा वाचा मे चेतश्चोरयसि । (सानन्दम् ।) सखि, यदि प्रसन्नमुखी जातासि, तर्हि शृणु । आलिय गाढममलानि तवाङ्गमङ्गै- रापाटलं त्वदधरं मधुरं निपीय । 1. 'आरुद' क. २. "किमहं न जानामि' ख. ३. 'कृत' ख-ग. ४, 'अविज्ञाय सीमानम् -ग-पुस्तकयो स्ति. ५. 'यावदन्यतो' ज-ग. ६. 'मुधा' ख-ग. .. 'भामा.

·मुकुन्दानन्दभाणः। २९ नीवीमंथ श्वययितुं निभृतं करेण नीलोत्पलाक्षि यतते नितरां मनो मे ॥ ९८ ॥ किं ब्रवीषि-'भवतु नाम । याहि, सायमायाहि' इति । तर्हि गच्छामि । (इत्यन्यतो गत्वा विलोक्य ।) कथमत्रैव काश्चनलतासंतानको । (निर्वर्ण्य ।) इयमिदानी विलोकयन्ती मुकुरे विलामान्मुग्वाम्बुनं मुग्धकुरङ्गनेत्रम् । कर्पूरपलेन करोति बाला बालेन्दुलेखातिलकं ललाटे ॥ ९९ ॥ (उपसृत्य ।) सग्वि, तप्त्वा तपो हशिरस्तटिनीतटान्ते मुक्त्वा कलङ्गमाय ते मुग्वभावलाभात् । बालेन्दुचारुतिलकेन चिगय बाले चन्द्रोऽन्वविन्ददिव नन्दनजन्मशम ॥ १० ॥ सविनयं किं ब्रवीषि-'चिराय स्मरणमरणीमधिंगेपितास्मि भावेन' इति । सखि, मा मैवम् । अद्यापि वल्गत्कुचानि वलनामहमध्यमानि कण्ठोदयत्कलरुतानि गलत्कचानि । आस्वादिताधरदलान्यलमेक्षणानि तान्येव तन्त्रि सुरतानि तव स्मरामि ॥ १०१ ।। किं च । ध्वान्तप्रान्तपरीतशीतकिरणं निद्रालुनीलोत्पलं मन्दोदश्चिकपोतनादमधुरं शश्वद्गलत्तारकम् । चक्रवन्डविलामनाव्यचतुरं चश्चत्तुषारोदयं चेतो मे समयं तमेव सुदति प्राप्तुं पुनर्वाञ्छति ॥ १०२ ॥ , १. 'नामाव' ख-ग. २. 'इति' क-पुस्तके नास्ति. ३. 'इन्यप्रतोऽवलोक्य स. रेखातिलकं निटाले' स. ५. 'लोभातू' क. ६. 'रोहितास्म्यस्मद्भावन'.

·काव्यमाला। . किं ब्रवीषि-भाव, मुरलीवल्लभस्य कथं तव मादृशीषु तेरलीभावः । तथाहि । संकेतानयनाय सारसदृशां सा कृष्ण ते दूतिका क्रीडालापकलापगानचतुरा केलीवयस्या च सा । त्वद्विम्बाधरचुम्बनादृतमुखी सैवान्ततः प्रेयसी या ते पाणिपरिग्रहण मुरली नानामुखं जल्पति।।१०३॥'इति । (अपवार्य ।) वयस्य मंतानक, सांप्रतं सफलतपःसंतान इव लक्ष्यसे । यतः वक्षस्ते दृढलमकर्कशकुचद्वन्द्वावभुनान्तरं कण्ठः कंकणरत्नकोटिकलनामुव्यक्तमुद्राङ्कितः । व्यत्यासव्यतिषचितश्च तिलक: फाले तवायं सख कस्याश्चित्प्रकटीकरोति सुरतप्रौढिं परां सुभ्रवः ॥ १०४ ॥ वयस्य, किं ब्रवीषि-अस्या एव । अथ कि विविधकरणकल्पनातिशिल्पं मपुलकचुम्बन डम्बराभिरामम् । कलरवकलकूजितात्तकण्ठं निधुवनकौशलमद्भुतं नताङ्गयाः ॥१०॥' इति । (सौत्सुक्यम् ।) का सा रसिका युवमनःकामारसारसिका । किं ब्रवीषि- 'इयमेव' इति । (सबहुमानम् ।) कुसुमशरविधेयं कोमलं रूपधेयं तदनुगुणविकासस्त्वद्गुणानां विलासः । किमितरमिह लोकानन्दहेतुस्त्वमेका तव रतिसुखभाजः कामिनोऽपि द्युगजः ॥ १०६ ॥ (सप्रश्रयम् ।) किं ब्रवीषि-'भाव, किमेवमनुचितं निजेऽपि जने कथयितु- मुचितम्' इति । सत्यमनुचितमेवेदं यत्त्वदनुभवरसिका धुरान इति । यतः । जम्भारेरपि पाशपादतरुणीजाराज्जयन्तादपि खैराश्लिष्टमुराङ्गनाकुचभराद्धन्यश्च मान्यश्च सः . 1. 'तव' क-पुस्तके नास्ति. २. 'तरलभावः' ख-ग. ३. 'नानाविधं' ख-ग. . 'भस्या एव' स-ग-पुस्तकयो स्ति. ५. 'कमलकासार' ख-ग. ६. 'कामिना बामषेयंस-ग. ७. 'इतरतू'बा. ८. 'पश्यपाद'ब-ग.

·मुकुन्दानन्दमाणः। ३१ रम्भाकेलिंकुतूहलापहरतारम्भाधिकप्रौढया पुंभावं गतया त्वया जगति यो रम्भोरु संभाव्यते ॥ १०७ ॥ सखि, किं ब्रवीषि-'भाव, केवलं मुरतरङ्गिणीरिङ्गबङ्गुरतरङ्गसंगतव- चोभङ्गिभिरेव मामुत्तुङ्गयसि । न पुनरनङ्गविलासनटनरङ्गैरङ्गैः' इति । सखि, मा मैवं वादीः । तर्हि सायमायास्यामि । (पदान्तरं गत्वा सदृष्टिक्षेपम् ।) कथमग्रत एव मुदमुदश्चयति चन्द्रमुखी । क्रीडोक्षिप्तभुनामृणाललतिकापाशान्तराले बला- द्वन्दु विरचय्य वैरिणमिदं वक्षोजकोकद्वयम् । हर्षादुन्नमतीव वारिजदृशो वक्षःसरोमण्डला. निद्राभङ्गनिरूढजृम्भणनुषो मुग्धाङ्गभङ्गोत्सवे ॥ १० ॥ (अन्यतो विलोक्य ।) वक्षाजी निविडं निरुध्य मिचयेनाकुच्य मध्यं शनैः कृत्वा चम्पकतैलमेकमबला संपीड्य मन्दं शिरः । पाणिभ्यां चलकंकणोद्यतमणत्कारोत्तराभ्यां करो- त्यभ्यङ्गं परिपश्यतोऽस्य चपलं दोरन्तरं प्रेयमः ॥ १०९ ॥ (कतिचित्पदानि गत्वा । सानन्दम्।) इयमिह जानुभ्यामुपविश्य पाणिनिहितश्रोणीभरा प्रोन्नम- दोवेल्ली नमदुन्न मत्कुचतटी दीव्यन्नखाकावलिः । पाणिभ्यां चलकंकणोद्यतझणत्कारावतारोत्तरं बाला नह्यति किं निजालकभरं किंवा मदीयं मनः ॥ ११०॥ मच्चेतसा सह भुजद्वयमुन्नमय्य धैर्यण मे ममममाववधू, भूयः । बध्नाति कुन्तलभरं कुटिलान्तकेशी साकं ममैव कथमद्य विलोचनाभ्याम् ॥ १११ ॥ (उपमृत्य।) कमलाक्षि विलम्ब्यतां क्षणं कमनीये कचमारबन्धने । दृढलममिदं दृशायुगं शनकैरद्य समुद्धराम्यहम् ॥ ११२ ॥ १. 'वादीः' ख-ग-पुस्तकयो स्ति. २. 'पाणिभ्यामवधूय कंकणझणत्कारावतारी- त्तरं ख-ग.

·३२ काव्यमाला। अनादरमिव किं ब्रवीषि-'कात्र भवन्तमाकारितवती' इति । (सानुनयम् ।) कल्याणि, कथमनालोक्यैव मामधिक्षिपसि । पुनः किं ब्रवीषि-'किं त्वामालोक्य माग्यमुपगन्तव्यम्' इति । अयि, नास्ति किमपि किं मयि । किं ब्रवीषि-'नास्त्येव । चौर्यणैव कृतं हि कुक्षिभरणं जन्मप्रभृत्यन्वहं गोपीनां पणदानशून्यसुरतक्रीडामणं चेत्पुनः । दुर्वारं तव जन्मकोटिभिरपि त्वं कृष्ण तत्तादृशः कि मे दास्यसि किं तवास्ति च वयं किं वा ग्रहीयामहे ११३' इति। मुग्धे, न जानासि । नित्यं श्रीरनपायिनी मम परं धामापि रत्नाकरः शक्रादीनतिशेरते च विभव त्यास्तदास्तामिदम् । किं चान्यत् । ऐश्वर्य महदस्ति षड्गुणम् किं ब्रवीषि-'क्क तदर्शय' इति । इह प्रख्याप्यतां तत्कथं पुनः किं ब्रवीषि-'किमिति न प्रख्यापनीयम्' इति । प्रच्छन्नोऽद्य किलास्मि तन्वि समये सर्व त्वमेवैष्यसि ॥११४॥ (विहस्य ।) किं ब्रवीषि-'यां कांचिदेवं वञ्चय चञ्चलदृशम् । मम तु जातुचिदपि पुरो मैवं वादीः' इति । (स्मित्वा ।) अद्य यद्यपि मद्वचनं न रोचते तदा त्वमेव पुनः स्मरिष्यसि । (इत्यन्यतो गत्वा सस्पृहमालोक्य ।) कथमिहालंकरोति लवङ्गिका कनकाङ्गीम् । तथाहि । निविंडानुषक्तकुचकोकदंपती मुखतारकापरिवृढेन शासितुम् । अवतारितेव निजतारकावली हरिणीदृशः स्फुरति हारवल्लरी ॥११५॥ (उपसत्य ।) अनया तावदिदानीम् आत्मनैव विधृतापि मुग्धया हारयष्टिरधरांशुपाटला । विद्मावलिधिया विलोलया दृश्यतेऽपि परिमृश्यते मुहुः।।११६॥ 1. स्थित्वा' ब-ग. २. 'पुरःख-ग. ३. 'अप्रतो' ख-ग. ४. निषिडं निषक्त ख-ग.

·मुकुन्दानन्दभाणः। (लवशिकामालोक्य।) कथं कनकाझ्या अप्यङ्गेषु भूषणान्यर्पयसि । जैतुं कल्पलताशिल्पमा कल्पं सखि कल्पताम् । अकल्पा कल्पकल्पे ते वपुष्याकल्पकल्पनाम् ॥ ११७ ॥ (साकृतम् ।) किं ब्रवीषि-'देव, अदो ज्नेव आहरणाई अप्पयिस्सम् । अङ्गेमु लावण्णतरङ्गएषु णिमग्गमोहग्गसमग्गदेसे । देवण लोअस्म अलोअणाई णं मंकिदा भूमणमप्पइस्सम् ()११८१(क) इति। आये, कुशलामि । यतस्त्वमस्याः अङ्गकान्यपिदधासि नताझ्या भूषणैर्जनदुरीक्षणभीत्या । चञ्चलासि पथि चम्पकवल्याः पल्लवैग्वि परं कुमुमानि ॥ ११९ ॥ (क्षणमात्र निर्वण्यं ।) अयि, विफलोऽयं तवायामः । अङ्गानामपिधानमाकलयसे मुग्धे मुधा भूषणै- मजन्त्यत्र तु भूषणानि मुतनोरङ्गप्रभास्त्रोतसि । लीलामु श्रवणोत्पले नयनयोः स्मरे च हारावली लाक्षाश्रीः पदपाटलिम्नि तनुभा सीमासु हेमाम्बरम् ॥ १२० ॥ (पुनानेवण्य ।) अस्याः कर्णान्ततान्तनयनान्तविलोकनश्री- मंछादित श्रवणपुरमितंतरानम् । मन्दस्मितद्युतितिरोहितचारुनामा- मुक्ताफलं वितनुते वदनं मुदं नः ॥ १२१ ॥ (मामुगग सपुलकोद्भद च विभाव्य ।) अयि प्रेयसि, किं करोमि । पद्मेन्दीवरकुन्दचम्पकनपानातीषु नातस्पृहं क्रीडाकाञ्चनशैलतुङ्गशिग्वरारांहावरोहालसम् । (क) देव, अत एवाभरणान्यर्पयिष्ये । अङ्गेषु लावण्यतरङ्गितेषु निसर्गसौभाग्यसमग्रदेशे । दृष्ट्वापि लोकस्य च लोचनानि ननु शङ्किता भूपणमर्पयिष्ये ॥ १. 'हारावलिः' ख.

·३४ काव्यमाला। - मार्गे प्रस्खलितं क्रमेण विषम मनं सरोमण्डले पर्यन्ते पुलिनस्य कान्तकदलीमूले मनो मुह्यति ॥ १२२ ॥ लवनिके, किं ब्रवीषि–'उइदं खु पिदुणो तणअस्स सअणाणुवत्तणम्' (क) इति । (स्वगतम्।) कथमनया निर्लज्जयेवाभिहितम् । (प्रकाशम् । सरोषलज्ज़ फ्रीडाकमलेन लवङ्गिको ताडयन्ती ।) किं ब्रवीषि-हले, कथमपास्तलज्जा त्रामादुरक्षराणि प्रलपसि' इति । लवङ्गिके, सधैर्य किं ब्रवीषि—'सामिणि, पढमप्पलाविणं णं उज्झिअ कथं माय जेव्व कुप्पसि' (ख) इति । (सस्मितम् अयि, मय्यपि कुप्यतु नाम तव स्वामिनी । किमत्र परिहीयते । प्रत्यासीदति रोपेतो यदि मुखामोदस्तदा लभ्यते बाहाबाहिरण तु कर्कशकुचाश्लेषः स्वयं सिध्यति । मामुत्तानमधो निपात्य मयि चेदारोहतीयं ततो- ऽप्यन्यत्कि मम काशितं तदधुनैवालं द्रुतं कुप्यतु ॥ १२३ ॥ (श्रवणमभिनीय।) क एप कलकलः पौरबालकानाम् । (पुरस्तादवलोक्य । मोपहामम्।) सग्वि, पश्य पश्य, अयं किल कपटपुण्याहशान्तिबलि- होमविधिविलिप्तविविधचन्दनविकृतललाटतटघटितहरिद्राक्षतो वञ्चितदासी- जनदत्तपश्चाङ्गुलनिकुञ्चितपुरातनपरिधानकल्पितोप्णीपपरिलम्बमानदशास- हस्रपरिवेषदूषितवदनश्चञ्चलचेलाञ्चलकीलितमपि पञ्चाङ्गं पतनशङ्कया कु- शतृणाश्चितेन पाणिना पुनःपुनरामशन, सव्यांसगतपटच्चरभस्त्रिकाविवरग- लितकतिपयमुद्रतिलतण्डुलग्रहणव्यमाग्रकरः परिहासपरपौरबालकपरिवा- रमन्तरान्तरा दर्भमष्टिना दण्डेन निवारयन्, चिन्तोपचितांश्चिरंतनानप्यात्म- सदनव्यापारानात्मनैव प्रकाशमालपन्वेशवाटिकापुरोहितो गणदत्तमातुलो वराहमहश्चन्द्रिकागृहादायाति । (सहामम् ।) किं ब्रवीषि-'अहो, का- (क) उचितं खलु पितुस्तनयस्य सदनानुवर्तनम् । (ग्व) स्वामिनि, प्रथमप्रलापिनमेनमुज्झित्वा कथं मय्येव कुप्यसि । १. 'क्रीडाकमलन' क-पुस्तके नास्ति. २. रोषिता ख. ३. 'पुरातनपटुदशास- हर ख... 'गतपरिकाविवर' ख. ५. 'व्यप्रकरः' ख. ६. 'परिहासी' क.

·मुकुन्दानन्दभाणः। ३५ लस्य वैचित्र्यम् । अयमिहैवैतावतो वासरांश्चेटीकुटीरकोटरकोण एव नक्तंदि- वमप्यतिवाह्य पुनरद्य पलितपरिहते शिरसि वैदिकपद्यामनुरुध्य प्रत्यहं प्रातरुदकोपस्पर्शनमिव नित्यकर्मविधानमिव किमपि कुर्वन्ननतिचिरादेव मदवनीदेव इव मंवृत्तो वराहभः' इति । न केवलमयमेव । अस्य भार्यापि । प्रागतीतमिह किं विविच्यतां कामशासनबलेन कारितम् । यौवनापमरणादनन्तरं सर्वथा ननु पतिव्रतैव मा ॥ १२४ ॥ (पुनविलोक्य ।) कथमयं प्रत्यामन्त्री भन्वा पञ्चाङ्ग वाचयति । श्रुत्वा महामम् ।। मग्वि, पश्य । पञ्चाङ्गमञ्चितकुशेन करेण धृत्वा पति प्रमृज्य किल पत्रग्मेन भयः । आवर्तयन्नमलदक्षरमेकमकं नागदि वानयति तत्पुनरन्यदन्यत् ॥ १२५ ।। तंदेनममंबद्दपलापिनमालापयन्ती तिष्ट । माधयामि । (परिक्रम्य पुगे- विलोक्य च ।) कथमत्र मयूरकः । (उपमन्य ।। अपि कुशलं प्रियमखस्य । किं ब्रवीषि-'कुतः कशलं भनभागधेयानाम्' इति । (मोद्वेगमात्मगतम् ।) कथमयं किमप्यरंतुदं काययति । अथवा परिहासशीलस्य वचोऽस्य न विश्वसनीयं भवति । (प्रकाशम् ।) कथमद्य तवाकुशलम् । किं ब्रवीपि- 'कुटिलचिकुरा कुन्दस्मेरा कुरङ्गविलोचना कमलवदना कम्बग्रीवा कठोरपयोधरा । कनकलतिकाकान्ता कान्ता कराङ्कगता' इति । ( विहस्य ।) सत्यमिदमकुशलं यदतिचिनिबद्धघोटकब्रह्मचारिणस्तव कामि- नीरत्नं करतललगम्' इति । (सरोषविषादम् । ) कि बीपि—'कथमोक्त एवाक्षिप्य परिदेवनावसरे परिहसति वयस्यः' इति । तर्हि कथय कथय । १. किमपि किमपि' क. २. 'तदेवमप्यमंबद्ध' ख.३. 'आलपन्ती' ख.४. 'अस्य। ख-पुस्तके नास्ति.

·काव्यमाला। किं ब्रवीषि-कराङ्गगता गता' इति । (विमृश्य ।) तर्हि । कठिनहृदयः कामम् ।किं ब्रवीषि-'वयस्य, किं त्वया वक्तव्यमिदम् । कठिनहृदय एवाहं योऽयं प्राणवल्लभायाणेऽपि प्राणिमि' इति । (स्वगतम् । कथम यमन्यथा मन्यमानो मन्युमेव प्रविशति । (प्रकाशम् ।) सखे, किं त्वां कठिनहृदयं ब्रवीमि । किंतु । कठिनहृदयः कामं कामः कथं कुशलं तव ॥ १२६ ॥' इति वक्तुं प्रवृत्तोऽस्मि । किं ब्रवीपि---'वयस्य, अहमप्येतदेव कुटिलचिकुरा कुन्दस्मेरा कुरङ्गविलोचना कमलवदना कम्बुग्रीवा कठोरपयोधरा । कनकलतिकाकान्ता कान्ता कराङ्गगता गता कठिनहृदयः कामं कामः कथं कुशलं मम ।। १२७ ॥ इति वक्तुं प्रवृत्तोऽस्मि' इति । (मचमत्कारम् ।) तदावयोरेकमेवान्ततो विषक्षितं संवृत्तम् । उक्तिप्रत्युक्तिकया त्वन्ततोऽप्यतकितं संविधानवैचित्र्यं संपन्नं भवतु । कोऽत्र विरोधः । का सा कनकवर्णाङ्गी त्वत्कराङ्गगता गता। कि वीषि- 'सखे सौदामिनी नाम कान्ता कादम्बिनीस्नुषा॥१२८॥' इति । जानामि सकलजननयनहारिणी खलु तदीयतनुरुचिधोरणी । कथं सा करतलगता । कथं च पुनर्गता । किं ब्रवीषि-'सखे, चिरादपि तत्सं- गमायान्विष्यन्त एव तावदुपायाः । पुनरतीते निशीथे निबिडान्धकारम- गारपरिसरमधितिष्ठता मया बहिरागता मौदामिनी सरभसं करेण गृहीता' इति । धीरोऽसि । तदा तया किं व्यवसितम् । किं ब्रवीषि-'न कि- मपि । क्षणमात्रमवस्थिता 'धिङ् मूर्ख, मुञ्च मुञ्च' इति मामवधूय पुनरगारं प्रविष्टा । अहमपि कुक्कुटकूजितावधि तदागमनाशयैव स्थित्वा तदनन्तर- - 1. 'प्रहाणे' ख. २. 'तु कुतोऽपि' ख. ३. 'अन्विध्यतवोपायान् स.

·मुकुन्दानन्दमाणः । मागतोऽस्मि' इति । भवतु । वयस्य, यदा कदापि किं तथा कपितपूर्वमङ्गी- कारवचनम् । किं ब्रवीषि-'कथमपूर्व कथ्यते । यतः । सल्लापे मिचयग्रहे कुचतंटस्पर्शेऽधरास्वादने नीवीविश्लथने च किं नु बहुना काले च तस्मिन्नपि । जल्पन्त्यप्रकटं निषेधवचनान्येवामकृत्कर्णयो- रङ्गीकारवचः पराम्बुनदृशां केन श्रुतं कथ्यताम् ॥ १२९॥ इति । सम्वे, न जानामि। पराङ्गनानां मुरताभ्यनुज्ञा मन्दोदिता एव निषेधवाचः । किं ब्रवीपि-किमिदमहं न जानामि । क्रीडानिषेधोक्तिमयी यदामा निषेधगाथाप्यतएव शास्त्रे ॥१३०॥ परंतु न तपामपि निषेधवचमामवमरो लब्धपूर्वः' इति । कथमविदिता- शयामनवृत्तोऽसि । किं ब्रवीपि-'अस्ति किंचिदनुरागबीजम् । तथाहि । सव्याज मदनं ममेयपि मयि श्वश्रूममक्षं तया व्रीडामीषदिवाभिनीय शनकैरुत्थाय यान्त्या बहिः । यत्किचिद्वयपदिश्य सामिवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितं तन्वङ्गया' इति । (सशिरःकम्पम् ।) । विश्वमनीयमिदमनुरागबीजं भवति । किं ब्रवीषि- 'तत एव तत्र मुशि स्निह्यामि मुह्यामि च १३१' इति । यद्येवमद्य श्वी वा भविष्यति युवयोरपि मन्दाकिनीमरालयोरिव विनवायाम समागमः । किं ब्रवीपि-'कथमिव तयोर्व्यतिकरः संवृत्तः' इति । शृणु । अन्योन्यं लेलितैरपाङ्गवलनैराविष्कृताकृतयो- रौत्सुक्याकुलयोः कथं कथमिव प्राप्तक्षपामध्ययोः । १. पूर्व' ख. २. 'तटी' ख. ३. 'किमिदमहं न जानामि' ख-पुस्तके नास्ति. ४. किंचन' ब. ५. 'चलितःख.

·काव्यमाला। दैवादायतने क्वचिन्मिलितयोः साशङ्कमुत्ताम्यतो. चेष्टाद्यैरभिजानतोरथ तयोरासीदनङ्गोत्सवः ॥ १३२ ।। तत्किचित्कालं सोढव्यो विरहवेगः । किं ब्रवीषि-'कथं सोढव्यो- ऽप्रतीकारोऽयं मदनशरसंतापः' इति । ननु प्रेयसीचिन्तयैव प्रतिक्रियताम्। किं ब्रवीषि-'सग्वे, प्रतिकलमपि चिन्तयामि । कथं कामेषुदलितमङ्गमङ्गावणं भवेत् । प्रिंयागुणानुसंधानसंधानकरणी न चेत् ॥ १३३ ॥ तदपि संतापयत्येव संताप इति । वयस्य, अद्भुतमनङ्गहतकस्य चरितम् । निःसारं क्रमशो धनुः प्रतिपरुः किं मार्गणैः किं गुणै- मन्दं स्यन्दति वा न वा तरुलतागुल्माहतः स्यन्दनः । लीनं पाथामि यस्य लक्ष्म च परं निर्दग्धमूर्तिः पुनः सर्वाङ्गीणमहा तनोति म कथं मंतापमद्य स्मरः ॥ १३४ ॥ (पदान्तरं गत्वा । अग्रतो दृष्ट्वा च ।। मग्वे, पश्य पश्य । किं ब्रवीषि-मंया सांप्रतमालोकनीयानामतिरमणीयानामारुतीनां परं पाग्मालोकितमेनामा- लोकयता । मन्ये च तावदित्थम् । अस्याः लावण्याम्बुनिधी स्मरेण मथिते रोमावलीभोगिना निक्षिप्य स्तनमन्दरादिशिखरहन्दं कुरङ्गीदृशः । जातं लोचनवीचिकामु गरलं बिम्बाधरे चामृतं तेनाद्यं विदधाति तापमपरं तृजीवनं कामिनाम् ॥ १३५ ।। कि च। अधरे पल्लवरागो विटपसमाश्वेषविभ्रमो बाहोः । अस्या भुजंगभोगप्रागल्भ्यं स्फुरति किं च रोमाल्याम् १३६' इति । (पुनर्विलोक्य ।) स्तनाभोगो मध्यं तरलयति तावद्रुतया एथुश्रोणभिारश्चलनमपि रुन्थे चरणयोः । १. 'प्रियानुगुणसंधानमंजीव' ख. २. 'संप्रति मया सांप्रतं' क. ३. 'विश्रमो' क. ४. 'पुनर्निर्वर्ण्य' स.

·मुकुन्दानन्दभाणः । ३९ करालम्बं दातुं तदपि बत नासीदति मखी कथं कल्याणीयं मदभिमुखमुत्तिष्ठति हठात् ॥ १३७ ॥ किं ब्रवीषि—'कथमियं वयस्यमालोक्य चिरपरिचयसमुचितप्रणयेव मविनयमुत्तिष्ठति' इति । अथ किम् । इयमङ्गराजामात्यस्य कलानिधेः क- लत्रं चन्द्रिका नाम । किं ब्रवीषि–'केन पुनरनवद्याङ्गी गणिकापद्यामव- तारिता' इति । ननु भगवता भावनेनैव । किं ब्रवीषि–'युक्तमाह वयस्यः। विसदृशघटनाकुटिलं पङ्कजयोनि चिराय परिभूय । करुणाशाली कामः कान्तानां कान्तमनुगुणं कुरुते ॥ १३८ ॥ भवतु । तदियं वयस्येन गणिका मती परिगृहीता, किं वा कुलाङ्गना सत्येव' इति । (मावज्ञम् ।) किं गणिकाजनं गणयति साधारणो भुजंग इव तव प्रियसखो भुजंगशेग्वरः । किं ब्रवीषि–'एवमेतत् । क पंणावधिकं प्रेमनटनं पण्ययोषिताम् । पल्लवेषु परस्त्रीणां क च नैसर्गिको रसः ॥ १३९ ॥ किन। शीलं नाद्रियते कुलं न मनुत नैवानुरुन्ध गुरू- नारीणां कुलदेवता किल पतिस्तं चाप्यहो मुञ्चति । किं ब्रूमः परयोपितः पुनरमावन्योऽनुरागक्रमः स्वप्राणानपि नातुचिन्न गणयत्येषा विटाथै यतः॥ १४०॥ इति । वयम्य, पणाशयैव परिभूयते गणिकाजनगौरवम् । न चेदेवं तदा अशङ्कितनग्वक्षतं पुनरल जमुक्ताम्बरं प्रवृत्तकरणक्रमं प्रचुरचुम्बनाडम्बरम् । सशब्दकरताडनं सपरिहाससंभाषणं न कस्य सुरतं मनो हरति वारवामध्रुवाम् ॥ १४१ ॥ १. 'नामीदिति' क. २. 'भुजगेश्वरः' क. ३. 'पणोपाधिक' ख. ४. 'मुक्ताम्बर. प्रवृत्त क.

·काव्यमाला। (उपसृत्य । भुजं प्रसार्य।) आस्यतामास्यतां तावदुपचारैरलं प्रिये । कासौ गुरुकुचाभोगः क्वेदमुत्थानसाहसम् ॥ १४२ ॥ (इति हस्ते गृहीत्वोपवेश्य ।) सखि, चिराय रूपानुरूपमनुवृत्तं वारव- नितारत्तम् । किं ब्रवीषि-'भाव, किमतावता संवृत्तम् । विचारयतु भवानेव । वल्लरीषु मधुपेन वल्गता पद्मिनी न परिभुज्यते यदि । किं फलं कितव सौरभश्रियः कर्दमादपि कथंचिदुत्थितेः॥१४३॥ इति । सग्वि, त्वदेकायत्तचित्तमपि मामन्यासक्तं संभावयसि । ननु नक्तंदिनमपि यत्तावत्पतिबाहुपाशवलयं विश्लप्य निश्यागतं यत्कणे कथितं रहस्यमितरावेद्यं च हृद्यं पुनः । यच्चाप्यस्खलदिन्द्रनीलवलयं गाढं त्वयालिङ्गितं तन्म तामरमायताक्षि नितरामावर्तते चेतसि ॥ १४४ ॥ किं चान्यदपि कथयामि । स्मरतु सखी । चिरं पत्या नक्तं मयि कृतकमल्लापिनि गृह बहिाजाद्गत्वा मुमुखि निवसन्त्यां त्वयि पुनः । मया निर्यातेन स्मितरुचिनिरस्ते तममि य- तदा वक्त्रं पीतं स्फुरति तदिदानीमिव तव ॥ १४५ ॥ मयूरक, किं ब्रवीषि-'वयस्य, धन्यः खलु भवान्, यत एवमुदीरयन्ति पल्लुवतलुजाः । पति मुक्त्वा निद्राशिथिलभुजबन्धं चलितया कपाटं निःशब्दं लघु विवृतवत्या मृगदृशा । कचित्कोणे लीनो घनतमसि सांकेतिकगिरा समाहूतः स्वैरं विहरति तया कोऽपि सुकृती ॥ १४६ ॥' इति । १. 'वारवनितात्तम्' ख-पुस्तके नास्ति. २. विश्लेषयित्वा गतं' ख. ३. 'अपि क.

·मुकुन्दानन्दभाणः । सखि, सब्रीडविलक्षं किं ब्रवीषि–'अतएव मवता लघुतामानीता- स्मि' इति । (स्वगतम् ।) कथामियमुपालम्भगर्भवचनसंदर्भण मामधिक्षिपति । तदेनामन्यतो नयामि । (प्रकाशम् ।) सखि, का सा कन्दुकक्रीडाकलित- कौतुकाकान्ता कान्ता । किं ब्रवीषि—इयं ममैव मातृष्वस्त्रेयी मचिका नाम । मत्कृतस्नेहानुबन्धा बन्धुजनमतिसंधाय मामनुसंगता वर्तते' इति । (सानन्दम् ।) इदमपि ममैव भागधेयम्, यत्करगलितामिव काश्चनोमिकामे- कामेव त्वां विचिन्वता मौक्तिकमालिकेव पुनरियं मल्लिका मया त्वया समं समासादिता । तदधुना यदि न कुप्यमि, किंचित्टच्छामि । किं ब्रवीषि-'पृच्छ' इति । (मानुगगम् ।) उन्मीलत्पुलकं कपोलतलयोरुद्रान्तमीष वो- रालोलं नयनान्तयोमाय पिबत्याम्यं प्रवालाधरम् । व्याधूतारुणपाणिकङ्कणरवव्यामृष्टमस्या वचो मा मा मुश्च विमुश्च मामिति मनः श्रोतुं समुत्कण्ठते ॥१४७॥ (मस्मितम् ।) किं ब्रवीषि–वमेव तावदीप्सितमिमां पृच्छ, स्वयमेव सा कथयति' इति । भवतु तावत् । इमामालापयामि । (मल्लिकामालोक्य ।) अयि, पतन्नपि पयोनाक्षि पादमूले तवासकृत् । कन्दुकः करलग्नोऽयमिति संताज्यते कैथम् ॥ १४८ ॥ किं ब्रवीपि- 'पतितमपि पादमूले पश्चादुत्पतनशीलमविलम्बम् । कन्दुकमपि कापुरुषं करतललग्नं न ताडयत्का वा ॥ १४९॥ इति । अयि, किमेतावता हीयते । तरुणीपदपल्लवप्रहारं तेरुणानां परमं वदन्ति भाग्यम् । परिपाटलतत्करप्रहारः परिभावः किमयं वरोरु तेषाम् ॥ १५० ॥ मयूरक, किं ब्रवीषि–'सखे, कथमस्याः कुलक्रमागतगणिकाक्रमाया इव १. 'लक्ष्य' ख. २. 'आनीताः स्म इति' ख. ३. 'कासौ' ख. ४. 'व्याख्यातं' ब. ५. 'अये' स. ६. 'कन्तुकः' ख. ५. 'पुनः' ख. ८. 'कन्तुकं ख. ९. 'तरुणा ये क.

·४२ काव्यमाला। - प्रत्यप्रगणिकाया अपि न लजाकणिका' इति । मुतनु, किं ब्रवीषि—'भाव, कुञ्जरमारुह्य किमिति कुटिलद्वारपथेन गन्तव्यम्' इति । (सबहुमानम् ।) साधु मल्लिके, साधु । सखे, किं ब्रवीषि-'नैवं खलु वक्तव्यम् । किंतु कथं वराहमारुह्य पुरीषं निषेद्धव्यम्' इति । मल्लिके, त्वमपि किं ब्रवीषि- 'अरे मयूरक, कुलत्थयूषार्थिनस्तव कुतो मन्दुरातुरगाधिकारः । गच्छ गच्छ । किं दाता किमदाता वा त्वम्' इति । सम्वे, किं ब्रवीषि-'कथामियं गणिकाया जननीव कथयति दुग्क्षराणि । (अपवार्य ।) सखे, विरम वि रम । कुटिलान्तरङ्गाः ग्वल कुरङ्गाभ्यः । किं ब्रवीषि-'कुटिलतरान्तरङ्गा इति वक्तव्यम् । किं च । किं ब्रमहं कटिलतीक्ष्णकठोरभावा नाङ्गेषु मान्ति मुदृशां किमुतान्तरङ्गे । यत्तावदाद्यमलकंषु दशादितीय- मुज्जम्भते तदितरत्कुचकुम्भयाश्च ॥ १५१ ।। भवत । चन्द्रिकामालोक्य मोढव्यम्' इति । चन्द्रिके, किं ब्रवीषि- मयूरक, त्वयि किंचित्प्रथममुदितमविनीतं तदनु यौवनमददुर्ललितायाम- स्यामपि किंचिदुदञ्चितम् । किमेतावता । पश्यतु कन्दुकक्रीडाचातुर्यमस्याः पल्लवपाणेः । अयि मल्लिके, मुधा मा कृथाः कलहं परिहासकुतुके मयू- रक । विहर तावत्कन्दुकेन' इति । (महर्षमान्मगतम् ।) दिष्टया माल्लका- मयूरको समीकृतवती चन्द्रिका । (प्रकाशम् ।) सखे, पश्य पश्य । गुणिनमपि सुवृत्तं कन्दुकमालोक्य ताडितं तन्व्या । परिनृत्यति कुचभारः किं ब्रवीषि- 'कर्कशत्तस्य कुत्र कारुण्यम् १५२' इति । वयस्य, दीयतामितो दृष्टिः, यत्र शुकमालापयति शुकभाषिणी ( इति विलोक्य सकातुकम् ।) १. 'थारेषु यान्ति' क. २. 'उदीरितं विनीतम्' क. ३. छन्दोभादूषितोऽयमार्या. प्रथमपाद:.

·मुकुन्दानन्दभाणः । आलापयन्त्याः शुकमायताझ्या मूर्ता मुखस्थाक्षरपतिरेव । विलोक्यतेऽस्या विमले कपोले ताटङ्कमुक्तामणिबिम्बदम्भात् ॥१५३॥ (श्रवणमभिनीय ।) कोऽयं कलकल: पौराणाम् । किं ब्रवीषि—'वयस्य, गत्वा निरूपयावः' इति । सग्वि, सावधानं तिष्ठ । (इति कतिचित्पदानि गत्वा पुगेऽवलोक्य सकौतुकम् ।) सखे, पश्य पश्य । अयमिह पौरानाकुलयत्यलं तत इतः पश्यन्पतत्यापणे व्यग्रानापणिकान्विवृत्य वदनं वित्रासयन्गजति । पाणिभ्यां युगपन्मुखेन च मुहुर्गृह्णाति मुगान्यवा- न्यावत्युत्पतति प्लवत्यपि कपिः प्रामादमारोहति ॥ १५४ ॥ (महासम् ।। किं ब्रवीषि-'प्रतिक्षणविलक्षणं ग्बलु प्लवंगचेष्टालक्षणम् । पश्य। लीलाचक्रमणैविटङ्कशिग्वर श्रेणीषु लोल चर- नामीनः क्वचिदलजानु कलयशेफःममुज्जृम्भणम् । ब्रीडाकारिविचेष्टितैविनमयन्वक्त्राणि वामभ्रुवां पौराणां पुरतश्चरन्प्रहमनं प्रस्तौति शाखामृगः ॥ १२५ ॥ (प्रवणमभिनीय ।) अयमिदानीम् नाडीभेदविभिन्नकालकलनाविज्ञानमसिद्धय देवज्ञाभिहतादमन्दघटिकाघण्टामणरुत्थितः । लोकानां श्रवणोत्सवं विग्चयन्रुन्धन्क्रमाद्रोदमी द्वाघीयान्निनदः कदम्बमुकुलन्यायात्ममुज्जृम्भते ॥ १.५६ ॥ नदयं मध्याहममया वर्तते । उवमवलोक्य ।। मग्वे, पश्य पश्य । पादानुदग्रतरपर्वतमस्तकेषु विन्यस्य मान्द्ररुचिरद्य महत्वभानुः । अन्वेष्टमन्धतममं गहनपुलीन- मारोहतीति गगनाग्रमयं प्रतीमः ॥ १५७ ॥ । . १. उत्पति' ख. २. 'कुतः' क.

·४
काव्यमाला।
किं ब्रवीषि-मम तु पुनरेवं प्रतिभाति ।
कान्तारलीनमिव सन्तमसं विचेतु-
माकाशपादपशिखामधिरुह्य भानुः ।
भूयोऽप्ययं पतनभीत इवाखिलाशा-
शाखावलि निजकरैर्युगपद्विमति ॥ १५८ ॥' इति ।
(समन्तादवलोक्य ।) अहो स्थावराणामपि शरणागतपरित्राणपरायणता ।
पश्य पश्य । (अहल्या दिनकरमण्डलं निर्दिश्य ।)
रोषादेष करान्प्रसार्य कुरुते संनाहमहांपति-
श्छायां नाशयितुं निजातपमयत्राणोद्यतामद्यताम् ।
(पादपानिर्दिश्य ।)
एत भूमिरुहास्तु पल्लवकरैः संरुध्य भास्वत्करा-
न्गोपायन्ति
किं ब्रवीषि--
न को न वा परपरित्राणोद्यत त्रायते ॥ १५९ ॥
परंतु छायापरिपालन न पादपानां प्रशंमापदम् ।
यं पालयन्ति निरुपाधि फलादिभिः स्वैः
पान्थान्कुतोऽपि विषयाक्वचन प्रयातान् ।
म्वाकारमेव दधती स्वशरीरजातां
छायां न पान्तु तरवः कथमातपाते ॥ १६ ॥' इति ।
(अन्यतो दृष्ट्वा ।।
कमलोदरमकरन्दं मपदि कदुष्णं विहाय मानन्दम् ।
मदशिशिरकरटपालीमिभकलभानामुपैति मधुपाली ॥ १६१ ॥
(कतिचित्पदानि गत्वा ।) इयमिह
भिक्तं वेदपयोभिः सक्तं करजवणेषु चाट्टेषु ।
सीत्कृतिसंकुचदधरं कभुकमबला शनैरुदश्चयति ॥ १६२ ॥

·मुकुन्दानन्दमाणः। कि ब्रवीषि-'एवमेतत् । उच्चैरुन्नमनादुजालतिकयोरुन्नम्रिती पार्श्वयो- रादीनानखवणाङ्कवलयावादर्शयन्ती कुचौ । बिभ्राणा चुबुकाञ्चलेन सिचयं बिम्बाधरापाटलं कान्ता मुञ्चति निःसहातपपरिश्रान्ता शनैः कञ्चुकीम् ॥१६॥' इति। (पुनर्विलोक्य ।) कथमग्रत एव समुदद्मकनकदण्डकाण्डकलितपाण्डुरात- पत्रपुण्डरीकमण्डलच्छायान्तरितघनातपा कापि कमलमुखी सखीकरमव- लम्ब्य सलीलमभिमुखीभवति । (निर्वर्ण्य ।) करिं हारं मुग्वपरिमलं मोहनदृशो रुचां नेता नेता कमलममलं बान्धवमिति । रुषा छत्रछा तिरयति रवि शीतकिरणो दुरालोकं लोके रिपुविभवमालोकयति कः ॥ १६४ ॥ (मप्रत्यभिज्ञम् ।) कथमियमस्मदपहृतकौमारा नातिचिरादेव समग्रयौवना- यतारा तारा । यतः। उद्दं प्रतिपद्य पक्कबदरीभावं समेत्य क्रमा- त्पुनागारूतिमाप्य पुगपदवीमारुह्य बिल्वश्रियम् । लब्ध्वा तालफलोपमां च ललितामामाद्य भूयोऽधना चश्चत्काञ्चनकुम्भनम्भणमिमावस्याः स्तनौ विभ्रतः ॥ १६५ ॥ (आलिय। आत्मगतम् ।। अलं क्रोडीकतु यदपहृतमप्यङ्गमभव- दुनैकेनापि प्रथमपरिरम्भे मृगदृशः । तदेवाद्य प्रेम्णा गताप मदेकैकरसतां न माति प्रोत्तुङ्गस्तनभरतया बाहुयुगले ॥ १६६ ॥ (प्रकाशम् ।) अयि, अपि नाम यदाकदाचन स्मरसि भुजंगशेखरम् । (सोपालम्भम् ।) किं ब्रवीषि-किमिति स्मरामि कितवाचारं भवन्तम् । १. 'कंचुलीम् क. २. 'लोको क. ३. 'तारा' क-पुस्तकं नास्ति. ४. 'अयि' ख-पुस्तके नास्ति. ५. 'कदा वा' ख.

·४६ काव्यमाला। मायाविन्यतिकर्कशात्मनि दयादृरे मृषाभाषणे मिथ्याबाह्यविडम्बनैकचतुरे श्रीकृष्ण किं मे त्वयि । आस्ते कोऽपि वियोगभीरुरनिशं कृष्णो ममान्तवहि- र्य पश्यामि च संलपामि च मुहुः श्विप्यामि हृप्यामि च॥१६७॥' इति। (महर्षमात्मगतम् ।) कथं वाग्युवतिजातेरपि प्रेमभावबन्धुरं हृदयम् । (प्रका- शम् ।) सग्वि, जानामि ते माहजिकरागरमणीयं चतः । भवतु । केयं पार्श्ववर्तिनी । यस्याः किंचित्किचिदुदञ्चतीव वलयाकारेण वक्षःस्थली मन्दं मन्दमिवाधिरोहति वचोलीलाक्रमे वक्रिमा । स्तोकं स्तोकमिवाविरस्ति मरसब्रीडाविलासो दृशो- वारं वारमवक्षते च मदनो वस्तुं वराङ्गया वपुः ॥ १६८ ॥ किंच। पदमघरदले विधाय रागः प्रविशति मंप्रति मानमं मृगाक्ष्याः । पतति कुटिलतापि कुन्तलभ्यो विपुलविलाचनलोलवीचिकाम् ॥१६॥ कि ब्रवीपि--'भाव, इयं ममैव कनीयमी शशिरंग्या' इति । (मप्रत्याभ- नानाश्चयम् ।) कथमेतावतैवानेहमा तावदियमियतीमारुतिसंपदमधिगता । म- म त्विमामालोकयतः अव्यक्तवर्णमपि कर्णग्मायनं य- प्रायः सबलत्पदपि प्रियदर्शनं यत् । आभाषणं च गमनं च तदेव साक्षा- दद्यापि में भवति शैशववृत्तमस्याः ॥ १७० ॥ तदम्या अपि कौमारमहमवापहरिप्यामि । मयुरक. किं ब्रवीपि- 'विदग्धः खलु भवान्मुग्धाङ्गनाजनमनोरञ्जनकलाम' इति । यद्यवमङ्गीक- रोति प्रेयसी तारा, तार्ह सफलं मे वैदग्ध्यम । सखि, किं ब्रवीपि–'यदु- पभुक्तशेषं किल तयापि भोक्तव्यम् । गच्छ गच्छ । कठोरातपेन पादनवपचे । १. 'प्रेमपन्धुरं ख. २. 'सहजानुराग' ख.

·मुकुन्दानन्दभाणः। पथि किं तथालापेन' इति । तर्हि गच्छ । वयमपि पुरोद्यानवाटी प्रविश्या- तपमपनेप्यामः । सवे, पुरोद्यानपद्यां प्रदर्शय । किं ब्रवीषि-'इत इतः' इति । (परिक्रम्यावलोक्य च मकौतुकम् ।) कथमत्र सरसि मध्याकिस्नानमा- चरन्ति महीमुराः । (विहस्य ।) किं ब्रवीषि-'अनवरतजडाशयपरिचयादेव ननमेषां श्रोत्रियजडानां प्रतिदिनमतिशेते मतिनाड्यम् । किं च । सिता- मितमरित्प्रमुग्वमहातीर्थराशेरतिमहत्तरमिदं मरकतनामकं सरः पारलौकि- मुखमाधनमिति पौराणिककैथामनुधावतामवनिमुराणामनिवारणीयमम्भोव- गाह नव्रतम्' इति । ननु रहस्यविदामत्रैव मुखमम्ति । यतः । दरहामविलोकनापदेशान्मिलिते यत्र मितामिते तटिन्यौ । मुदृशां पुरतो विगाह्य तस्मिन्मुग्वमत्रैव भनन्ति केऽपि धन्याः॥१७१।। अन्यच्च । भृङ्गोप्तलाम्बुरुहकम्युमृणालकोक- शैवालवीचिमाललभ्रममैकतानि । यत्रेभहस्तकमठम्फारतानि भान्ति क्रीडन्ति तत्र रमिकाः मततं सरस्याम् ॥ १७२॥ कि ब्रवीषि-'मग्व, दीयतामितो दृष्टिः । अम्बृमिक्तविमलाम्बरान्तगद्विम्व्यमान जघनोरुमण्डलाः । उत्तरन्ति सरमोऽद्य वालिकाश्चित्तलोभकरसिद्धमूलिकाः॥१७३॥' इति । (दृष्ट्या स्मरणमभिनीय । ) वयस्य, विमलमलिलामिक्तामक्ताम्बरप्रतिबिम्बितां मुहुरवयवश्रेणीमेणीदृशां मम पश्यतः । स्मरति तदलं चित्तं व्यक्तं यदारचयन्पुरा मुषितवसने मन्दं कुजं गत मयि गोपिकाः ॥ १७४ ॥ पुनः किं ब्रवीषि—इतोऽपि विततनलिनदलच्छायायां विकचरानीवराजी- विरंचितावतमा राजहंमावली' इति । (निवर्ण्य ।) १. गच्छ गच्छ' क. २. श्रोत्रियजडाना' क-पुस्तके नास्ति. ३. 'गाथा' ख. ४. 'कमल' ख. ५. 'मन्दं' क. ६. 'अपि' क-पुस्तके नास्ति. ७. 'विरचितनिवासा' ख. . 'निर्वर्य' क-पुस्तके नास्ति.

·काव्यमाला। - छायामायतनालपत्रकपटच्छत्रोदितामाश्रिता कुर्वाणा निजपक्षपाति भुवनं कोशोदयामोदिनी । मानन्दं कविभाषितानि कलयन्त्यावद्धपद्मासना लक्ष्मी विन्दति राजहंसपरिषन्नामानुरूपामियम् ॥ १७५ ॥ (पदान्तरं गत्वा ।) इदमिदानीमविरलतरुनिकरनिवारितरविकरप्रवेशं रवि- करप्रकाशचकितगुरुतिमिरशरणीकरणीयलतागृहप्रवेशं क्वचन समुल्लसि- तशताङ्गमिव विकमदशोकशाखाभिः, क्वचिदुन्नतमातङ्गमिव निबिडतम तमालतरुभिः, क्वचिददारतुरंगमिव क्रीडाकुरङ्गैः, क्वचन वाचालबन्दिवृन्द- मिव कलकलायमानकोकिलकुलैः, कंचन पुरोत्तम्भितपताकमिव राजर- म्भाभिः, क्वचिद्धान्तकुन्तमिव केतकीप्रसनैः, क्वचिदुद्यतकरवालमिव चूत- प्रवालैः, क्वचिदुहृतातपत्रमिव शतपत्रैः, क्वचिदुद्दतचामरमिव चपलकलहंसैः, क्वचिदंपनतगीतमिव मधुरमधुकरझंकारैः, क्वचिदुदञ्चितनटनचटुलवारनि- तम्बवतीनिकुरम्बमिव मलयानिल चलितललितलताभिः, क्वचिदुपरचितविता- नमिव कायमानैः, क्वचिदुचितपटमण्डपमिव कुसुमितलतानि'जैः समन्त- तश्च कुसुमशरनृपशिविरमिव पुनरनेन सकलेनापि स्फुरति पुरः पुरोद्यानम् । अपि च । मधुराप्सरोविलामा मधुरमकलनाकुलालिसहकारा । अक्षतरूपश्चाध्या वनिताजनतेव भाति पुरवन्या ॥ १७६ ।। N अलिकलसदगरुतिलका चलदलकान्ता सुवर्णकृतमाला । तरुणवयोरमणीया तरुणीलीलां दधाति वनरेखा ॥ १७७ ।। अन्यञ्च । मृदुलवलिललितमध्यं पृथुलकुचं चारुविपुलभूजघनम् । पुनागस्टहणीयं स्फुरति वनं यौवनं च नारीणाम् ॥ १७८ ।। १. 'दल' ख. २. 'क्वचिदुत्तम्भित' ख. ३. 'उपवन' क. ४. 'निकुरंथः' क. ५. 'पुनः' क. ६. 'अपि च ख.

·मुकुन्दानन्दमाणः। . । (वनं प्रविश्य ।) सखे, पश्य पश्य । मन्दमन्दमुपगम्य मारुते मञ्जरीकुचकिशोरकस्पशि । रागवत्यपि रसालवल्लरी पल्लवेन पिदधाति पाणिना ॥ १७९ ॥ (पुनर्विलोक्य ।) कोऽयमपरिशीलितसंनिवेश इव, आविष्ट इव, मुक्तचैतन्य इव, मुषितेन्द्रिय इव, अनियतमितस्ततो विवशमेव कथंचन बलादात्मानं संचारयन्क्वचिदपि न विश्राम्यति । (निर्वर्ण्य ।) किं ब्रवीषि-'वयस्य, कलहंसको मदनविद्वलः परिभ्राम्यति' इति । (उपसृत्य ।) वयस्य, किमित- स्ततो भ्राम्यसि । किं ब्रवीषि-'किं करोमि । अत्राकारितमत्र चुम्बितमिहाश्लिष्टं च हृष्टं पुन- स्तन्वङ्गयात्र विसृष्टमत्र शयितं चात्रैव संभाषितम् । इत्थं कुञ्जगृहेषु तान्तसुमनस्तल्पेषु वापीतट- क्रीडासैकतकेषु च प्रतिपदं भ्राम्यामि ताम्यामि च ॥ १८० ॥ इति । कया गणिकया मुषितचेतनो मुह्यसि । किं ब्रवीषि-'आः, किमुच्यते गणिकयेति । नहि गणिकाजनकामुकस्तैव वयस्यः । किंतु प्रभाकर- कलत्रस्य कमलिन्यः कैरपि विभ्रमविभ्रान्तस्वान्ततया मेनागपि नात्मनः प्रभवामि' इति । सखे, साधु साधु । उपरिप्लवस्वभावाः प्रायो गणिकाश्च ताणकणिकाश्च । कथय कथं गाहन्तां रसिकानां मनसि सरसि च स्वरसात् ॥ १८१॥ मयूरक, सशिरःकम्पं किं ब्रवीषि-सदृश एव कमलिन्यां कलहंसस्य रागानुबन्धः । अपि च तादृशमेव तदीयं सौन्दर्यम् । यतः । वीथीमुपैति यदि नाम विलासिनी सा देवोत्सवादिदिवसेषु यदाकदाचित् । व्याजात्कुतोऽपि विनिवृत्य पुरोजुषोऽपि पश्चाल्लगन्ति परिफुल्लदृशो युवानः ॥ १८२॥ इति । १. 'भृताविष्टः' ख. २. 'कथं ख. ३. 'ते' ख. ४. 'पप्रिन्याः कैरपि विलासैः'ख. ५. 'मनाप' ख-पुस्तके नास्ति. १ ·काव्यमाला। सखे कलहंसक, कथय कथमनया सममनायासमत्रैवोद्याने मिलितोऽसि । किं ब्रवीषि-'कथमनायासमासाद्यते परकलत्रम् । शृणु तावत् । वीक्षाविभ्रमचेष्टितैरपि मनो विज्ञातुमेवाक्षम ज्ञातेऽप्यालपितुं न शक्यमथवा संभाषितापि क्रमात् । नेतव्या ववशं कथं वशमथानीतापि कृच्छ्राक्वचि- निर्विघ्नं पुनरन्ततः परवधूरासाद्यते वा न वा ।। १८३ ॥' इति । (आत्मगतम् ।) एवमेतत् । अत्रायं सौदामिनीकामुको मयूरक एवोदाह- रणम् । अथवा मय्येव तिष्ठति भनभागधेये किमन्यगवेषणया । (प्रकाशम् ।। एवमेतत् । किमालापः स्वैरं क्षणमपि किमेकत्र वसतिः किमाश्लेषो गाढं किमु हृदयतृप्तिः किमथवा । रतान्ते विश्रान्तिः किमिह परकीयामु घटते तदप्याश्चर्य नः परिपतति तास्वेव हृदयम् ।। १८४ ।। तत्कथमासादिता कमलिनी वयस्येन । किं ब्रवीपि-'तत्कृते मत्कृता- यासो मासमेकं नक्तंदिनमपि कथ्यमानो न पार्यत एव । श्रुत्वा वा ततः किमस्ति प्रयोजनम् । फलितं तु कथयामि । सा खलु प्रथमावलोकनप्रभृति प्रकर्षण वा प्राचीनपुण्यपरिपाकानाम्, अनुग्रहेण वा शुभग्रहाणाम्, आनु. कूल्येन वा कुलदेवतानाम्, अनुरोधेन वा मधुमासवासराणाम्, दाक्षिण्येन वा दक्षिणानिलानाम्, गौरवेण वा कोकिलगुरूपदेशानाम्, महिमातिशयेन वा मधुमदचपलमधुव्रतविरुतमन्त्राक्षराणाम्, प्रभावेण वा प्रसवरजःसिद्धच- र्णानाम्, महत्तया वा मदनमहाराजविभूतीनाम्, किंबहुना स्वकीयेनैव पर- तापासहिष्णुना स्वभावतरलेन रसिकसमाजहृदयरञ्जनेन परप्रार्थनाभङ्गभी- रुणा निसर्गसरसेन प्रकृतिविशेषेण वा क्रमेणास्य जनस्योपरि ग्राहित- रागानुबन्धा बन्धूनपि श्वश्रूमपि श्वशुरमपि पतिमपि परिजनमप्यतिसंधाय कृतसमयबन्धा यदा यदा स्वयमेव मामभिगन्तुमुद्यतवती, तदा तदा नि- १. 'हृदयसाहित्यमथवा' ख. २. खिग्ध' ख. ३. 'महाराजाज्ञा' ख. ४. 'सरसन' स. ५. 'उद्युक्तवती' ख.

·मुकुन्दानन्दमाणः। कारणवैरिणा सशसमायोगविघटनकुटिलेन परयोविघातकारिणा प्रक- तिदारुणेन करुणागन्धविधुरेण वात्सल्यकथानभिज्ञेन दुर्विदग्धेन विधिना बहूनपि वासरान केवलं विफलमनोरथा कमलिनी कृता, किंत्वैसावहमपि शोकमलिनीकृतः। बस्तने तु पुनरहनि गभस्तिमालिनि शनैरस्तगिरिमस्त. कादवतीर्णे चरमार्णवमुपरि परिलममयूखमञ्जरीभिरिव रविपतनपरिक्षुमित- जलधिनैलोत्पतितवाडवशिखाभिरिव विरहिननहृदयतार्णगृहवितीर्णपरि- शिष्टमदनविसृष्टदहनहेतिभिरिव संध्यारागरुचिभिरापाटलेषु पयोदपटलेषु, दुर्विषहर्तदुष्णवेगासहिष्णुतयेव तारतरविरावमुखरमुखमभीक्ष्णकृतपक्षपुट- विधूननं शिशिरकुसुमरमपरागपिहितनिनहितकुलायमहीरुहं गतेषु विहं- गमेष, तदात्व एवं तदालोकनमयादिव श्रिया घटितदलकवाटेषु कमल- वाटेषु, तत्कृतदुरन्तसंतापादिव संजातविस्फोटेषु कुमुदमुक्तास्कोटेषु, समुत्तु- गतदङ्गारकणिकास्तिव दर्शितावतारामु तारासु, गगनतलगाढलनाभिरतिब- हुलतया पुनरवगलन्तीभिस्तदुज्ज्वलकजलधूलिभिरिव तिमिरपालिभिराक्रा- नेषु दिगन्तेषु, विस्फारतदीयविस्फुलिङ्गेष्विव विद्योतितविपिनाङ्गणेषु ज्यो- तिरिङ्गणेषु, किंच विफलजनचापि विस्फुरितसकलतारकारोचिषि प्रचीय- मानकौशिकढगायुषि दूरदृश्यानलाचिंषि दयमानचक्रवाकहृदयतुषि चञ्चरी- कपरिपायमानकुवलयमकरन्दविदृषि उद्वेलचकोरिकातृषि उम्मिषदोष- धिज्योतिषि उदयदीपिकात्विषि उद्बोधितकुसुमधनुषि शिशिरमरुदनुमीय- मानमरमि प्रनष्टसंध्यारागतेजसि अपरिदृष्टचन्द्रमसि अप्रविष्टचन्द्रिकाम- हसि तस्मिन्ननेहमि, प्रबलतमःपटलपटकृतावगुण्ठनतया केनचिदप्यल- श्यमाणो निभृतपदक्रम क्रमात्प्रभाकरगृहप्राङ्गणं प्रविश्य तस्मिन्नेव पूर्वकृत- मंकेते स्नानगृहे न्यवसम्' इति । तर्हि संप्रदायज्ञोऽसि । १. 'संयोग' स्व. २. 'सा विवाहमपि' क. ३. 'जठरोत्पतित' ख. ४. 'प्रह' क. ५. 'पयोधर' ख. ६. 'तदुत्थ' ख. ७. 'गमेनु' क. ८. 'तदा तदाविलोकन' क. ९. विस्फोटासु कुमुदमुक्तास्फोटामु' क. १०. 'समुत्तरगदुत्ता' ख. ११. "वि- पुषि' क. १२. 'माननिकेतने ख.

·काव्यमाला। सानालये वा ततनिष्कुटे वा गोष्ठेऽपि वा पुष्पकुटीरके वा । पराङ्गनामोगपरेण यूना वस्तव्यमालोक्य विलोकशून्ये ॥ १८५ ॥ ततस्ततः । किं ब्रवीषि–'ततस्तस्या देवरस्तदेव गृहं गृहीतधूमवर्तिरङ्गा- रापी प्रविश्य समुपविश्य चुल्लीसमीपभुवि तत्रत्येनैव केनचित्छुष्टावशिष्टेन काष्ठेन गाढावनमितमूर्धा किंचिदुल्मुकमुज्ज्वलयन्, उपरि बैंखभस्मपरागमु- सारयन्, वदनमरुता यावदेव दरदृश्यमानाङ्गाररुचिभिरगारतिमिरनिकर मदीयधैर्यसारेणैव सोकमपसारयति स्म' इति । हन्त, अत्याहितमत्याहितम् । ततस्ततः किं ब्रवीषि–'तावदेव मदुपकण्ठगते सलिलकलशे मयैव निपाति- ते तदम्बुपरिवाहविगाहनसमसमयमेव संफूत्कारमुत्थितेन कदुष्णेन भस्मना युगपदेव नासानयनवदनविवरपातिना कमपि विकारमापादितः । तत्काल- मेव कलशपतनचकितपलायमानगृहबिडालकं कलशपतनकारणं मन्यमानो मन्युना शपन्, काष्ठेन क्षिपन्, पक्ष्मपुटनासिकाधरश्मश्रूणि कराञ्चलेन परि- मार्नयन्, नष्टहुताशनतया निराशो निर्जगाम' इति । (सहर्षम् ।) दिष्टया पुनरुज्जीवितोऽसि । ततस्ततः । किं ब्रवीषि-'गत्वा च पञ्चषाणि पदानि पुनरेव निवृत्य वामकरण कवाटमाकृप्य बहिरायसकीलकेन बड्डा निर- गात्' इति । (सविषादम् ।) कष्टं कष्टम् । ततस्ततः । किं ब्रवीषि-'अथ कथंचन कंचिदिव समयं समवस्थितो मन्दं मन्दं कवाटपुटं विघटयितुमने- कधात्मानमायास्य नीरन्ध्रकृतबन्धनतया बहुभिरप्युपायैरशक्यविघटनमव- धारयन्नचिन्तयम् । तदा खल्विदं कवाटबन्धनमकिंचित्करं भवेत्, यदि ना. म सा प्रसीदति प्रेयसी कमलिनी । यदि च केनचिदन्तरायेणोपहन्यमा- नया तया सदनान्निर्गन्तुमेव न पार्यते, तदा पुनरत्र गाढकवाटबन्धे धेने- ष्टकारचितमित्तौ अभेद्योपरिपरिच्छदे संप्रच्छद्मनि दारुपञ्जरे बुद्धिपूर्वमा- त्मनैव निपतितस्य मम प्रभाते गृहपतिकरपतनमवश्यमसंशयमेव भवि- प्यति । कोऽत्र प्रतीकारः । को वा निर्गमोपायः । का वा युक्तिः । किं वा १. 'कुस' स. २. 'आलोकविलोक' ख. ३. 'उल्ललयन्' ख. ४. 'परिबद्ध' ख. ५. 'सह निःसारयति' स. ६. 'सचूत्कार' ख. ७. 'आस्थितो' ख. ८. 'भवति' ख. हटेष्टका' ख. १०. 'सपनि दारुण' ख.

·मुकुन्दानन्दमाणः। शरणम् । कस्मै कथयामि । कथं गौरवं प्रतिपालयामि । कथं वा जनोप- हासं परिहरामि । कयं वा बन्धुगृहेषु चरामि । कथमपनेतव्योऽपवादः । कथमवलोकनीया गुरवः । सर्वथा चोरं जारं वा व्यपदिशन्ति जनाः । किच किमनुभूय महत्फलमेतावत्परिभवस्य भाजनतां नीतोऽस्मि, यद- नुमंधाय सर्वमपि विस्मरामि । किं च । नालिङ्गितं घनपयोधरतुङ्गमङ्गं नास्वादितं मधुरमप्यधरप्रवालम् । नाघ्रातमाननपयोरुहमप्यमुष्या हन्ताधुनैव कथमापतितोऽन्तरायः ॥ १८६ ॥ इत्यादिकमामीलितलोचनमेवाकलयन्कमपि पदशब्दमश्रौषम् । श्रुत्वा चो- न्मीलितनयनो द्वारसंधिविवरप्रविष्टैरायामिभिरिन्दुकान्तमयकुन्तानुकारि- भिरर्धावमथितगेहान्धकारैरपरिस्फुटाकारविशेषमर्थजातमुपदर्शयदिरनतिब- हुभिरिन्दुपादैरनुमितचन्द्रोदयसमयपरिमाणः साशं च साशकं च कवाट- विवरदत्तचक्षुरतिप्रौढचन्द्रातपतया निःशेषपरिस्फुटाकृति दरफुलमलिका- दामवलितकेशकलापं शशिकिरणपाशपरिवेष्टितमिव तिमिरपटलं शिरसा धारयन्तीम्, सदनवनविहारकोरकवलितचन्द्रिकातुच्छप्रदेशानच्छकपोल- कान्तिपूरैरापूरयन्तीम्, श्रुतिपथविलङ्घननवालविपुलविलोचनवसतिसीमावि- भागहेतुना सेतुनेव नासावंशेनालंकृताम्, गृहदीर्घिकाविकासिकुमुदकुवलया. वलेपसारमपसारयितुमिव तत इतो दिक्ष कटाक्षान्विक्षिपन्तीम, जाम्बूनदाम्ब- रपरिपिहितावयवतया सहोदरीमोहमिलितयेव सौदामिनीलतया कृताशेषां विमलनखमणिप्रतिबिम्बदम्भकृतपादपतनं वदनकमलपराजितं चन्द्रमसंप- दक्रमापदेशेन पदे पदे विधूयावधीरयन्तीम्, गुरुकुचकुमुममअरीमडुलतनुल- तापरिमलतरलपटीरपवमानमन्तरान्तरा पर्यस्तपटाश्चलोच्चलनकपटेन पाण- कमलेन परिहरन्तीम्, प्रासषमिव घनपयोधराम्, शरदमिव प्रसन्नसरसाश- याम्, चन्द्ररेखामिव चारुसुधाधराम, समुद्रसंपदमिव समकरस्फुरितकंकणा- १. 'लोचनः' स. २. 'इन्दुकान्तमयकान्तानु' ख. ३. 'चकोरकिशोरककवलित- च्छत्रप्रदेशान् ख.

·५४ काव्यमाला। मिरामाम, तारामिव मुग्रीवाधिरोपितहाराम, सुयोधनसेनामिव कर्णावस- तगाङ्गेयाभरणाम, सुमेरुधरामिव सुवर्णमेखलाम्, सुरवनीमिव सुरतरुचि. रोपगूढस्वान्ताम्, समग्रसकलावयवामपि दरदर्शितानङ्गविभ्रमाम, सेनाम- प्यबलाम्, संजातसात्विकोदयामपि सान्द्रतमोविगाहनकुतूहलाम्, गुणानु- रागिणीमपि दोषागमोत्सुकाम, परलोकभीतामप्यङ्गीकृतस्वैरभावाम्, तामेव कान्तामपश्यम्' इति । सखे, खरकिरणसंतापितोऽपि शिशिरकरकलामा- लोकते न किं कुमुदाकरः । ततस्ततः । किं ब्रवीषि—'ततस्तदवलोकनसु- धारसाप्यायितसकलावयवतया कमपि प्रमोदभैरमन्तरासाद्य सद्य एव तया विघटितकवाटबन्धे प्रागेव दरविवृतकवाटपुटनिहितकरः पुरस्तात्प्रसार्य पूर्व- कायं कायजसाम्राज्यकलाम्, कमलिनी करेण गृहीत्वा तमेव मज्जननिवेशं प्रावेशयम् । प्रविश्य । धम्मिल्लं मम मुश्च मुश्च किमिदं गृह्णासि चेलाञ्चलं हारस्यति तिष्ठ तिष्ठ गुरवो निष्कारणाशङ्किनः । मन्दं जल्प गृहे पतिः स्वपिति मे धूर्तति संलापिनी मामालिङ्गितवत्यमुक्तवसना सा सत्वरं प्रेयसी ॥१८७॥' इति । सखे, धन्योऽसि । यतः । वैश्या किं तव कंचुकी श्वथयितुं वेणीग्रहं मा कथा राज्यं नेदमराजकं तव बलात्कारेऽधिकारः कुतः । नीवी मा स्टश ते स्टशामि चरणावित्यालपन्ती हठा- घेनालं परिरभ्यते परवधूः मोऽयं हि धन्यो युवा ॥ १८८ ॥ किं ब्रवीषि-ततः पादाग्रेण कथंचन स्थितवती बाहू निधायांसयो- रुन्नम्योरसि मे गुरुस्तनभरेणोल्लेखनं कुर्वती । बाला चुम्बनलम्पटेव चपलं स्टष्ट्वा कपोलस्थली- मासिञ्चन्मम कामपि श्रवणयोरालापरूपां सुधाम् ॥ १८९॥ 1. 'भरमतिमात्रमासाद्य' ख. २. निर्गत' ख. ३. 'अकायसाम्राज्यकमला' ख. ४. 'मान्यो' ख. ५. 'वेश्या' क. ६. 'कबुली' क. ७. 'ततः क-पुस्तके नास्ति. ८. 'लम्बितेव चपला'क.

·मुकुन्दानन्दभाणः। यथा किल । अंद्याहं शिरोवेदनापरिदूनेनार्यपुत्रेण श्वश्रूसमीप एव शयि- तुमादिष्टास्मि । श्वश्रूश्च मां प्रागेव शयनगृहं प्रस्थाप्य निद्रां प्रविश्य वर्तते । तदेहि तावत् । आवामशकं पुरोधाने विहराव' इति । सखे, साधु मन्त्रितं तया । श्वश्रूसमीपशायिनी मन्यते पतिः । पतिसविधशायिनी च श्वश्रूः । तदुभयतोऽपि न शङ्कनीयम् । ततस्ततः । किं ब्रवीषि-ततश्च विततनालिकेरतरुशाखादलवलयकायमानान्तरितचन्द्रकरधोरण्या सरण्या तया तरुण्या तावदिदमेवोद्यानमानीतोऽस्मि । आनीय च सा संलापकेलिकरताडनसोपहास- ताम्बूलचम्बनकचग्रहणविलासैः उद्बोधिताङ्गजतया स्वयमेव ताव- त्यावर्तत प्रथमतो रतये नतभ्रूः ॥ १९० ॥ कण्ठाश्लेषिणमुन्नतस्तनभरश्रोणीतटग्राहिणं संसक्तोरुयुगं गृहीतनधनप्रावारमप्यन्ततः । प्रागेव श्लथबन्धमिन्दुवदना गाढावमर्दासहं विज्ञायात्यजदाशु काञ्चनपटं ब्रीडाकुलापि क्षणम् ॥१९१॥' इति । मयूरक, महामं किं ब्रवीषि-- 'काञ्चनपटमित्यभिधाय मामुज्जीवितवानसि । येत आत्मानमेव तादृशमत्यजदिति कथयसीति भीतोऽस्मि' इति । (मंस्मितम् ।) भवतु । ततस्ततः । किं ब्रवीषि—'वयस्य, ततः परम् । प्रागल्भ्यं पुरुषायिते मम पुरः पश्येति संनद्धया सन्व्या ताम्यदरोजयापि सुचिरं विक्रम्य रम्यं तया । श्रान्ता वक्षसि मे निपत्य च पुनः सापत्र सस्मितं माकृतं च समीक्षितं मृगदृशा यत्तत्कयं कथ्यते ॥ १९२ ।। एवमनेकविधविहारैरायामवतीमपि यामवती विरामवतीमाकलय्य यावदेव पुनरहमेकवारमालिङ्गितुमुद्यतोऽस्मि, तावदेव १. परिदयमानेन' ख. २. 'दागेव' क. ३. 'यतः किल' स.

·काव्यमाला। कराम्यामाकृष्य क्वणितवलयाभ्यां सरभसं समासज्य स्वैरं कुचकलशयोरुत्पुलकयोः । गलत्काञ्चीदामन्यलघुनि समारोप्य जघने तया बद्धो गाढं तदनु सुरूती (इत्यधोक्ते ।) वयस्य, सत्यमेव सुकृती भवान् । यतः । परिरम्भकेलिपरिहासभाषणैशमाहतोऽपि न वशं समेति यः । स वधूजनोऽपि यतते यदि स्वयं ग्रहणाय तत्पुरुषपुण्यगौरवम् ॥१९४ ।। (सनिःश्वासम् ।) किं ब्रवीषि–'क्क वामेतादृशं सुकृतम्' इति । कस्तहि । किं ब्रवीषि। 'काञ्चनपटः ॥ १९३ ॥ इति । ततस्ततः । किं ब्रवीषि-'ततश्च प्रभातप्रायेयं रंजनिरजनि प्राग्गुरुजन- प्रबोधागन्तव्यं विसज विसजेति द्रुतगतिः । पटान्ते लग्नं मां परिहतवती पद्मनयना प्रयाता पश्यन्ती विवलितमुखेन्दुः प्रतिपदम् ॥ १९५ ॥ ततः प्रभृति अत्राकारितमत्र चुम्बितमिहाश्लिष्टं च हृष्टं पुन- स्तन्वङ्गयात्र विसृष्टमत्र शयितं चात्रैव संभाषितम् । इत्यं कुअगृहेषु तान्तसुमनस्तल्पेषु वापीतट- क्रीडासैकतकेषु च प्रतिपदं भ्राम्यामि हृप्यामि च ॥ १९६ ॥ मयूरक, किं ब्रवीषि–'सखे, नक्तंदिवमपि तया किं तवाङ्गमारूढया भ- वितव्यम् । प्रयाता चेन्नक्तमागमिष्यति किमतावता' इति । एवमेतत् । अतनुतापमपास्य निशि प्रभाकरकलत्रमसौ मुकुलस्तनीम् । कमलिनीमचिरात्कलहंसको रमयतीति वयस्य किमद्भुतम् ॥ १९७ ॥ किं ब्रवीषि–'यदि तावदनेहसं प्रसूनमार्गणो मार्गणार्नुपसंहरिष्यति ततः .. 'तप्यं ख. २. 'मम' स. ३. 'भवति रजनी' ख. ४. 'तदा' ख. ५. किम तावता' स. ६. 'उपसंहरति ख.

·मुकुन्दानन्दभाणः। - शुभोदक भविष्यति न भविष्यति वा' इति । मयूरक, किं ब्रवीषि- 'सखे, प्रमदवनपालिकां मरालिकामाहूय कलहंसकस्य शिशिरोपचारं का- रय' इति । (स्मरणमभिनीय स्वगतम् ।) प्रियाप्रस्थानत्तान्तावगमाय प्रेषिता किल मका वनपालिका मरालिका । भवतु । (प्रकाशम् ।) क्वेदानी मरा- लिका । कलहंसक, किं ब्रवीषि-'वयस्य, मरालिकानामग्रहणेन स्मृत्वा कथयामि । सा खल्वितः पूर्वस्मिन्नेव मुहूर्ते वयस्यमेव सुचिरमितस्ततो- इन्विप्यान्विप्यानुपलभ्य क्वापि मत्सैकाशमागत्य 'अये कलहंसक, तव प्रियमखो मुकुन्दश्चिरमन्विष्टोऽपि न दृष्टः । तदागते तस्मिन्निदं तस्य करे समर्पणीयम्' इति स्वकरकुसुमपुटिकान्तरादुहृत्य पत्रिकायुगलं मदुप- कण्ठे निधाय मया पुनरपि 'त्वमेव तदागमनपर्यन्तं स्थित्वा गच्छ' इति मुहुरुदीरितापि 'ननु तावदहं राजवल्लभेन मन्दारेण पुराबहिरद्य नक्तं का- लिकाया वल्युत्सवं कारयता कुसुमानयनायादिष्टास्मि । तत्क्षणमपि विल- म्बितुं विभमि' इत्युक्त्वा गतवती' इति । (महर्षे स्वगतम् ।) विजहाति वक्रिमाणं विधिरधुना तावदीषदिव । शुभसूचकान्यमूनि श्रूयन्ते कतिचिदक्षराणि यतः ॥ १९८ ॥ अद्योत्सवदिने नूनं कन्यकापत्यवत्सलः । प्रस्थापयति मन्दारो भतुर्गहं न मञ्जरीम् ॥ १९९ ॥ ततस्तत्रैव मरालिका कालिकायतनोद्याने प्रियतमा पूरयिष्यति मे' मनो- रथमिति तकयामि । (प्रकाशम् ।) सम्वे, एकां तावदुपनय पत्रिकाम् । किं ब्रवीषि-'इदं गृह्यताम्' इति । (गृहीत्वा विलोक्य ।) कथमिदं प्रियाकब- रीभारपरिमिलितं केतकीदलमेव । तदेव निर्दिश्य प्रियावियोगविधुरं ममेवाकृतिनस्तव । परिम्लानमभूदङ्गं केतकच्छद तत्कथम् ॥ २० ॥ अथवा। आनीय सस्मितमुखीभिरलं सखीमि- नद्धोऽसि मुग्ध इव वेणिकया नताङ्गयाः । १. 'समीपं' ख. २. में क-पुस्तके नास्ति. ३. 'कैतकदलंब.

·९८ काव्यमाला। हे केतकच्छद तयैव नलिखन्त्या मुक्तस्त्वमेव सुकृती पुनरेष नाहम् ।। २०१॥ सखे, किं ब्रवीषि-'वाचय' इति । (प्राकृतमाश्रित्य वाचयति ।) सत्थि महा- माअस्स । एसा गच्छम्हि मन्दभाइणी पइभवणम् (क) । (सास्त्रम् ।) व- यस्य, अतःपरं न शक्नोमि वाचयितुम् । कम्पः पाणेः श्लथयति बलात्केतकीबर्हमेत- चक्षुर्बाप्पं स्थगयति ततो नैव बध्नाति लक्ष्यम् । चेतो मोहप्रसरकलुपं बुद्ध्यते नापि किंचि- ज्जातं शून्यं शिव शिव जगत्प्रस्थितेति प्रिया मे ॥ २०२ ॥ तत्त्वमेव वाचय । (गृहीत्वा ।) किं वाचयसि । ओहरइत्ति पई में पिअ मा पज्जाउलो तुमं होहि । सो हरइ ताव अङ्गं अत्ताणं हरइ तुइ कहं लग्गम् ॥ २०३ ॥ अण्णं अ। सीसम्मि कदुअ पाणी सदवारं णाह विण्णवमि तुमम् । काउण मइ सिणेहं मा णिअकाअम्मि णिद्दओ होहि ॥ २०४॥ (ख) (सोच्छासम् ।) अतिसाहसमारूढमियतैव प्रिये त्वया । असाविदमपि शृण्वन्हन्त प्राणिमि कर्कशः ।। २०५॥ वयस्यौ, किं बूथः--'सखे, सर्वथा नास्मिन्दिवसे तस्या प्रस्थानं भवति । (क) स्वस्ति महाभागस्य । एपा गच्छामि मन्दभाग्या पतिभवनम् । (ख) अपहरतीति पतिर्मा प्रिय मा पर्याकुलस्त्वं भव । स हरेत्तावदङ्गमात्मानं हरति त्वयि कथं लग्नम् ॥ अन्यच्च । शीर्षे कृत्वा पाणी शतवारं नाथ विज्ञापयामि त्वाम् । कृत्वा मयि स्नेहं मा निजकाये निर्दयो भव ।। १. 'लिखित्वा' स. २. 'वाचयेति' क-पुस्तके नास्ति. ३. 'संभवति' ख.

·मुकुन्दानन्दभाणः । परंतु श्वशुरकुलमाकुलयितुं तस्याः पतिहतकेन केवलं विचेष्टमानेन म- वितव्यम् । तथाहि । मृष्टान्नेषु मृषारुचिः सुवसने दर्पादिवानादरः सान्त्वोक्तौ कुटिलोक्तयः किल सुहृद्भावेऽपि सासूयता । प्राप्तेषूत्सववासरेषु च पुनः सद्यः प्रयाणोद्यम- स्तजामातृपदाङ्कितो न कुरुते किंनाम दुश्चेष्टितम् ॥ २०६ ॥ इति । प्रकतिरेवेयं मूर्खाणां यत्प्रस्तुतेषु प्रतीपाचरणम् । किं ब्रवीषि-'इमा- मपि पत्रिकां शृणोतु वयस्यः' इति । (साशङ्कम् ।) सग्वे, बिभेमि श्रोतुम् । (पुनः सधैर्यम् ।) किमितोऽधिकं दारुणं भविष्यति । वाचय वाचय । किं वाचयासि-'स्वस्ति समस्तविलासिनीजनमस्तकमणिस्तोमनीराजितचरण- नखमण्डलाय विटमण्डलाखण्डलाय युवतिहृदयानन्दकन्दाय मुकुन्दाय । सादरमिदमाकलनीयं वयस्येन वचनं बालमित्रस्य वीतिहोत्रस्य । मा प्रस्थिता प्रियतमेति तथा विषादं प्रागेव सा पुनरुपैति गृहान्प्रदोषात् । मा भारती मम मृषेति च जातु शङ्का ज्योतिर्विदां व्यभिचरन्ति वचांसि नार्थात् ॥ २०७ ।। तत्कतिचिदेव कालं सोढव्यः संतापः' इति । (विहस्य ।) सायमागन्तुमेव किल महोत्सवमप्यनादृत्य पत्या तामादाय प्रातर्गतम् । किं ब्रवीषि-'व- यस्य, मा मैवम् । न खलु दैवज्ञा मृषाभापिणो भवन्ति । तदा प्रदोषं प्रतिपा- लनीयमेव' इति । किमेवमपि वक्तव्यम् । प्रतिपाल्यत एव यावत्प्राणधार- णम् । किं ब्रवीषि–'किं नाम करणीयम् । अकारणवैरिणा दैवेन दारुणम- स्मासु त्रिप्वपि प्रदर्शितम् । अत्र भवितव्यतैव भगवती प्रभवति' इति । भवतु। कश्चन कथाप्रसङ्गः प्रस्तूयतां वासरशेषमतिवाहयितुम् । (इतरेतरमव. लोक्य ।) किं बूथः-'किमप्रस्तुतेनान्यकथाप्रस्तावेन । यदेव तावदाकर्ण- १. 'मिष्टानेषु' ख. २. किं वाचयसि' क-पुस्तके नास्ति. ३. 'वाल्य' ख. ४. 'पृथा' ख. ५. 'नार्थम्' ख. ६. 'सोढव्याः संतापाः' क. ७. 'मागतमेव' क. ८. 'तावत्' क. . . ९. 'ब्रथः'ल.

·६० काव्यमाला। यितुमावयोरगुतजलनिधिमग्रमन्तःकरणम्, तदेव मञ्जरीसमागमसंविधानमा- नुपूर्येण कथयतु वयस्यः' इति । (किचिन्मुखमैवनम्य ।) किमनेन कथितेना- कथितेन वा विफलेन मनोरथेन । तथापि प्रियसहचरयोरनुयोगो न प्रत्या- देशमर्हतीति कथयामि तावत् । आकर्णयतं वयस्यौ । किं ब्रूथः 'इमावव- हितो स्वः' इति । अस्ति किल समस्तसुरमस्तकमणिस्तबकपालीदीपाली- नीराजितचरणनखस्य चरणानतचतुर्मखस्य भगवतो भागवतहृदयमन्दिरा- भरणस्य श्रीमदिन्दिरारमणस्य निरन्तरतरङ्गदभङ्गुरोत्सवनटनरङ्गं निखि-. लनगरोत्तमाङ्गं निशाकरपुष्करिणीपरिष्कृतोत्सङ्ग कवेरकन्यकाकतपरिप्वङ्गं कनकगोपुरोत्तुङ्गं वन्दनमालिकावलदनेकभृङ्ग वन्दारुजनपापभङ्गं वैजयन्ति- काचुम्बितगगनगङ्गं गगनगङ्गाधौतसौधशृङ्ग शृङ्गाटकनटत्क्रीडाकुरङ्गं कुरङ्ग- लोचनापाङ्गतर्राङ्गतानङ्गमनङ्गमदचटलवारकान्तावशीकृतभुजंगं जङ्गमगाङ्गे- यगिरिगुरुशताङ्गं शताङ्गचरणकरपरिचरणपरिणतमत्तमातङ्गं मातङ्गमदज- लासिक्तरथ्यानेटत्तुरंगं तुरंगखुरदलितकुटिमसमुत्थितपरागपरम्परापिहितप- तङ्गं पतङ्गमणिमण्डपमण्डनशुकसारिकाक्रियमाणहरिकथाप्रसङ्ग संगतनिग- महृदयान्तरङ्गं श्रीरङ्गम् । किं ब्रूथः-'अस्त्यसकदवलोकितमध्यासितं च । सह्यक्ष्माधरतुङ्गशृङ्गघटितप्रालम्बमानोल्लस- कावेरीपरिवाहरश्मियुगलीपर्यन्तपर्यङ्किका । मन्ये रङ्गपुरीति यत्र भगवान्वातूलतूलाश्चिते तल्पे कल्पितकौतुकः कमलया दोलासुखं ढोकते ॥ २०८ ॥ ततस्ततः' इति । कदाचन किल कमलाहृदयकमलभृङ्गराजस्य रङ्गराजस्य चैत्रोत्सवावलोकनप्रसङ्गाहसंतकसंतानकप्रमुखैः प्रियसखैः सह रङ्गनगरी गतः । तत्र तैस्तैरुत्सवैरमन्दकन्दलितमानन्दमनुभवन्कतिचन दिनान्यनै- पम् । एकदा तु कलकलायमानकोकिलकलकण्ठगर्जिततर्जितपथिकजनन- यनबाप्पधारापूरपूरितसरणीषु मधुमदचपलमधुकरतरलबकुलमुकुलगलित- मकरन्दधोरणीषु चन्दनमरुदान्दोलितलताकुसमपरागपुलिनशबलितासु कु- सुमावचयकुतुकपौराङ्गनाचरण चरणचङक्रमणरणन्मणिमञ्जमञ्जीरमञ्जलरवाकृष्ट- १. 'निमनं ख. २. 'अवनमय्य' ख. ३. 'चात् ख. ४. पगङ्गना' ख.

·मुकुन्दानन्दभाणः । ११ कलहंसधवलितासु क्रीडाकुरङ्गकिशोरककवलितदूर्वाङ्कुरासु वनदेवताकर- कलितबलिकुसुमकोरकितशशिकान्तमणिवेदिकासु कवेरजातटवनवीथिकासु कदाप्यदृष्टपूर्वतया निसर्गरमणीयतया च तस्य देशस्य चित्रीकृतहृदय- स्तत्र तत्र संचरन्कंचन चञ्चलापुञ्जमिव जलदावतीर्ण पञ्चबाणकलितमिव काञ्चनलतालीलावनं कृतभूतलावतारमिव तारकानिकुरम्बं तरुणीकदम्ब- मालोकयम् । किं ब्रुथः- 'ततस्ततः' इति । वदनपरिमलाशावल्गदिन्दिन्दिराली- वलयशिखिशिखण्डच्छन्त्रशालिन्यधोधः । युवतिजनकदम्बे मञ्जरी तत्र दृष्टा नवकिसलयलेखामण्डले मञ्जरीव ॥ २०९ ॥ तया च। कालिन्दीपलिनेषु मे विहरतश्चेतोदुकले चिरं चित्रं गोपवधूमयं विरचितं चेतोभुवा यत्पुरा । तन्वङ्गया मम ढक्पथेन रभसादन्तः प्रविश्य क्षणा- तत्सर्वं निजकान्तिकुङ्कुमरसैः कोपादिव क्षालितम् ॥२१० ॥ मयरक, किं ब्रवीपि-'अपि नाम तादृशी रूपसंपत्तिः' इति । कलहं- सक, किं ब्रवीपि–'कथमन्यथा हृदयमवगाहतां वयस्यस्य' इति । अथ " किम् । अमृतमयपयोधिमजयोनौ हरिणकिशोग्डशो मुख़ापदेशात् । कलयति गलितो य एकविन्दर्भगति बभूव म एव नूनमिन्दुः ॥२११॥ अपि च । कुन्ताः कुटिलदगन्ता दन्ता नवकुन्दकुमममामन्ताः । (निःश्वस्य ।) चिन्ता मम तु दुरन्ता तथापि संग्रहण कथयामि । वान्ता तडिदेव वारिदात्कान्ता ॥ २१२ ॥ १. 'जालान्यधोधः' ख. २. 'कुन्द' क-पुस्तके नास्ति. ३. 'संक्षेपेण' ख.

·१२ काव्यमाला। किं ब्रूथः-'ततस्ततः' इति । ततश्च तासु यथामिलषितं तत्र तत्र लता- कुलेषु कुसुमावचयं कुर्वतीषु स्वयमेकैव सा मञ्जरी मदनमदकुञ्जरीव तत इतश्चरन्ती वचन माकन्दलतामन्दिरद्वारवेदिकामधिरुह्य वसति मयि किं- चिदिव विवर्तितवदना मदनावेशतरङ्गितान्यपाङ्गानि व्यापारयति स्म । तथाहि । स्वच्छन्दमेत्य मयि न प्रस्तानि कामं स्वावास एव निभृतं न पुनःस्थितानि । लक्ष्यान्तरेऽपि च न लब्धपदानि तस्याः पारिप्लवानि पथि केवलमीक्षितानि ॥ २१३ ॥ किंच। कि अन्यासु तासु कुसुमान्युपचिन्वतीषु कुशेष मञ्ज मदकुञ्जरगामिनीषु । सा मञ्जरी तु मम सामिविलोकितेन चेतोमयं जलजमाहरदेकमेव ॥ २१४ ।। बहुना। पादाभ्यामुपरुद्धमूरुयुगलीयन्त्रेण निप्पीडितं मध्येनानृतमूर्तिना मृगदृशो नाभौ बलान्मज्जितम् । व्याकृष्य त्रिवलीषु रोमलतया वक्षोनशैलाग्रयोः क्षिप्तं वीक्षितसायकैर्मम मनो विद्धं च बद्धं कचैः ॥ २१५ ॥ किंच। आयातं कचभारबन्धनगृहादास्यामृताम्भोनिधौ स्नातं दन्तपटीपटीपरिहितं नेत्रोत्पलालंकृतम् । चेतो मे विनिवेश्य चित्तजनुषा वक्षोजसिंहासने साम्राज्ये पुनरम्यषेचि सुदृशः स्मेरापदेशामृतैः ॥ २१६ ॥ 1. 'मानतमूर्तिना' व. २. 'कोमलतया' स. ३. 'अस्या मुखाम्भो' क.

·मुकुन्दानन्दमाणः। १३ किं ब्रूथः-'स्थाने खलु मनोजन्मनो जनकसमाराधनानुरोधः' इति । वयस्यौ, मा मैवम् । अनियतमनङ्गहतकस्य सौहार्दम्, यतस्तेनैव पुनः अवचितकुसुमाभिस्ताभिरालीभिरेषा कथमपि पुरमारात्प्रस्थिता यावदेव । शिव शिव मम तावञ्चित्तजेनाशु चित्तं प्रमथितमवदीर्णं चूर्णितं घूर्णितं च ॥ २१७ ॥ नयस्यौ, किं ब्रूथः-'अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि मयंकरः इति सत्यमेव संवत्तम् । ततस्ततः' इति । ततश्चान्तरान्तरा सव्याजविवलित- मुखीं सुमुखीमारादिवानुसरंस्तदगारद्वारपर्यन्तं गतोऽस्मि । तदेन्द्रजालसंरम्भं समजृम्भयदङ्गजः । प्रविष्टामपि गेहं तां यन्मे प्रावेशयन्मनः ॥ २१८ ॥ अथ तावदशिथिलावयवैसंधिबन्धमज्ञातकैतवकथागन्धं सिन्धुमिव जडाश- यम, जलदमिव पयोवाहम्, जलदकालमिव घनमधीमलिनाम्बरम्, प्रल- यानलमिव दग्धकाष्ठावलिम्, हरमिवाग्निविकारलोचनम्, नारायणमिव भक्तानुकूलव्यापारम्, शेषमिवोदप्रदर्वीकरम्, गरुडमिवाधिगतमहानसम्, कृष्णमिव क्षालितकंसमालिन्यम्, राममिव मारीचमथनम्, भीमसेनमिव दलितज्वलितकीचकशतम्, शक्रमिव पाकशासनम्, मत्तमातङ्गमिव करपि- टनागरम्, वैयाकरणमिव विदितस्वरसव्यंजनप्रक्रियम्, वैशेषिकमिव द्रव्य- गुणक्रियाजातिविशेषतत्समवायक्रमाभिज्ञम्, मीमांसकमिवार्थमावनास्वरू- पज्ञम्, सुकविमिव विज्ञातशिखरिणीभेदम्, पण्डितमिव परिचितसकलर- सपरिपाकम्, कमपि कजलमेचकं पाचकमपश्यम् । स च वसन्तकमुखेन पृष्टः स्वभावसरलतया तस्याः सकलमपि नामकुलशीलादिकमकथयत् । तथा हि-यथा किल इयमस्मत्स्वामिनो मलयस्य सुषा माधवस्य कलत्रं मञ्जरी नानी मन्दारस्य नन्दिनी । इयमद्य श्वो वा बन्धुकुल- दिदृक्षया नवीननगरं गमिष्यति । यत्र पितुर्मन्दारस्य मन्दिरम्' इति । १. 'वयस्यो' क-पुस्तके नास्ति. २. 'अपचित' क. ३. 'सकलावयव' . ४. 'प्र. दग्ध' ख. ५. 'नागर' ख. ६. 'विक्रियं' ख. ५. 'तथा हिं' क-पुस्तके नास्ति.

·काव्यमाला। वयस्यौ, किं बूथः- 'अहो परमार्थवादिता याचकस्य । ततस्ततः' इति । ततः कतिपयदिनान्तर एव सा नवीननगरमिदमागता । पश्चादहमपि । अत्र च मयीव तस्यामप्यपक्षपातं दर्शितदपै कंद तत्र भगवत्या ज. टावत्या विदिततदभिप्रायया परमकारुणिकया स्वयमेव तीर्थयात्रामसङ्गेन कालिन्दीतीरटन्दावने विज्ञातपूर्व मामुपगम्य कृतप्रणाममाशीभिरभिनन्द्य 'वत्स मुकुन्द, कथं कंदर्पसुन्दरायां कन्दलति तव तनाविन्दाविव तानवम् । किमेतदध्वश्रमाद्भवेत्, आहोस्विदिष्टबन्धुविप्रयोगात्, किंवा मदनधनुश्चे- ष्टितादित्यसकदनुबध्यानुयुक्तो मनस्येव किं मामुपहसितुम्. किमवधीरयि- तुम, किं वा निग्रहीतुम्, किं वानुग्रहीतुं एच्छति । किमस्यै संवरणीयं वि- वरणीयं वेति क्षणं विचिन्त्य पुनरेव कुतो महाभावानामनुग्रहादन्यत्राभिनि- वेशो भवेदिति कृताध्यवसायः सानुपूयं भगवत्यै मदनवेदनां न्यरूप- यम् । वयस्यौ, किं बूथः- 'वयस्य, सम्यगध्यवसितम् । ततस्ततः' इति । सा च तदाकर्ण्य 'वत्स, एवमेव वत्सयापि वाल्यात्प्रभृति मन्दक- लालितया मञ्जयर्याप्यभिधाय सप्रार्थनं वत्ससकाशं प्रहितास्मि । शृणु तस्याः समवस्थाम् । सूते बालरसालपल्लवततिः श्वासाहता मर्मरं पाणिस्पर्शनशोषिताः सुमनसो भ्रश्यन्ति यन्तैः समम् । म्लायन्ते नयनान्तवान्तसलिलैही हन्त दूर्वाङ्करा- दावस्टष्टमिवाद्य निष्कुटवनं तन्व्या दरीदृश्यते ॥ २१९ ॥ तद्भद्र, नोपेक्षणीया बलवदस्वस्था बाला' इत्यभिहितवती भगवतीम् 'अयमहं प्रियायाः साहजिकानङ्गतरङ्गितैरपाङ्गैरेव प्रथमं क्रयविक्रयाहदशामासादि- तोऽस्मि । विशेषतश्चाद्य तत्रभवत्याः प्रसादेन । तद्यथाभिलषितं नियुज्यस्व' इत्यवोचम् । कि बूथः- 'सांप्रतं भगवत्यां न्यस्तभारोऽसि । ततस्ततः' इति । ततः सा भगवती दीर्घ निःश्वस्य । रूपलावण्यसौन्दर्यसंपदा समयोईयोः । प्रेम्णा च युवयोर्हन्त परिपन्थी वृथा विधिः ॥ २२० ॥ १. 'मदनदुवेष्टिता' ख. २. अन्यथा' ख. ३. सा तु' क. ४. 'विक्रयाहो' ख.

·मुकुन्दानन्दमाणः । १५ तदमुना निष्कारणवैरिणा विहन्यमानो मत्प्रयत्नः कथं शुभोदको भवि- प्यति । अथवा त्रिलोकविजयिनो मन्मथस्य व्यवसितुं कथं नाम विघट- यतु कुटिलधीरपि विधिः । भवतु । समयमन्विष्य योजयिष्यामीत्युक्त्वा तत्प्रभृति तया कृतो बहुविधोऽपि प्रयत्नो मदीयदुर्विधिपाकादेव प्रति- हतः । यस्तु पुनर्मन्दाराराम सा मे भगवत्या जटावत्याः प्रसादात्प्रियतमा मञ्जरी करतलर्लमेव । किं ब्रूथः-'चिराय फलितं प्रियसखस्य मनोर- थेन' इति । (सनिःश्वासम् ।) नहि नहि । किं तु फलोन्मुख एव भनः। वयस्यौ, किं ब्रूथः-'कथं कथम्' इति । (सविषादम् ।) कुओ कोमलशाहले पदमिह द्रागर्पितं वा न वा किंचिच्चाटु चमत्कृतं च वचनं किं व्याहृतं वा न वा । साकूतप्रणयं च सामि नयनं व्यापारितं वा न वा तन्व्या हन्त तदन्तरे विधिवशात्तस्याः प्रत्रुद्धः पतिः।।२२१॥ अद्यतनस्तु वृत्तान्तः प्रियवयस्ययोविदित एवास्ति । किं बूथः- 'भवतु। किमेतावता । अस्मिन्दिवसे फलिप्यत्येव ते मनोरथः' इति । (विहस्य ।) नूनमद्यैव फैलिष्यति, यस्मात्प्रियतमा पत्या समं प्रस्थिता। किं बूथः 'सखे, अपि नाम विस्मृतं वीतिहोत्रप्रेषितं पत्रम्' इति । (दिशो विलोक्य ।) विस्मृतप्रायमेव, यदयं प्रदोषसमयोऽप्युपनतः । तथा हि । द्रागैन्द्रीमनुचुम्ब्य सस्मितमुखीमामोदिनी पद्मिनी कृत्वासौ परिरम्भसंभ्रमपरिश्रान्तां च वारश्रियम् । संरक्तोऽहिमभानुरद्य , समाश्लिष्यत्यहो रागिणी काश्मीरोपलसत्पयोधरभरां कान्तां दिशं वारुणीम् ॥२२२॥ - किं च। पुराणरश्मिजालेषु त्रस्तेप्वस्तावलम्बनम् । बिम्बमम्बुरुहां नेतुरम्बरादवलम्बते ॥ २२३ ॥ १. 'निहन्यमानो' ख. २. 'अथवात्र' ख. ३. 'विपाकैनव' ख. ४. 'लमैव' क. ५. 'भविष्यति' स. ६. 'ब्रवीषिक. ५. स्त्रियम्' क. ८. 'चरमां शिष्यत्वहो' क.

·काव्यमाला। अपि च । जगदिव बहुलातपाभितप्तं जनयितुमद्य जलाभिषेकशीतम् । परिधृतरविशातकुम्भकुम्भा प्रचलति पश्चिमवारिधि दिनश्रीः ॥२२४॥ किं च । पतति रविरपूर्ववारिराशौ हृदि पथिकस्य यथात्मभूर्हताशः । प्रसरति च तमां तमःप्ररोहः प्रतिपदमैस्य यथा मनोविमोहः ॥२२॥ किं ब्रूथः- - 'अभिभूय सतामवस्थितिं जडजेषु प्रतिपाद्य च श्रियम् । जगतीपरितापकत्कथं जलधौ नावपतेदसौ रविः ॥ २२६ ॥' इति । (अन्यतोऽवलोक्य सकरुणम् ।) हन्त हन्त । चरमाचलपरभागं चक्षुर्जगतामगाद्यावत् । हा तावदेव कोको दूंनावन्योन्यमगमतां दूरम् ॥ २२७ ।। (पुनविलोक्य ।) कथमित एवागच्छति भगवती जटावती । (सप्रश्रयम् ।) भ- गवति, इत इतः । (किचिदुत्थाय ।) भगवति, प्रणम्यसे । किं ब्रवीषि- 'वत्स, अचिरादेवाभिमतं लभस्व' इति । (सनिर्वेदम् ।) । कथं ममाप्यभि- मतलाभः । किं ब्रवीषि–'अद्यैवोपनतमित्यवधार्यताम्' इति । (सहर्षम् ।) कथमिव । किं ब्रवीषि-'अर्धपथात्पुनरागता मञ्जरी' इति । वयस्यौ, कि बूथः- 'अहो सूनृतवादिता पुरोहितपुत्रस्य वीतिहोत्रस्य' इति । कथं नाम ज्योतिर्विदां वितथवादिता भवेत् । (सस्पृहं स्वगतम् ।) अन्तर्मनोजदहनोप्णशिखावलीढ- श्वासोपरोधपरिपाण्डुलसत्कपोलम् । महीक्षणक्षणभवनवकान्तिपूरं द्रक्ष्यामि तद्वदनवारिरुहं केदा नु ॥ २२८ ॥ किं बूथः- 'भगवति, किं पत्यैव पुनरानीता' इति । भगवति, किं वदसि नहि नहीति । (सप्रमोदं स्वगतम् ।) तर्हि कथमागता प्रियतमा। किं ब्रवीषि- 'शृणु । यावदेवनामादाय क्रोशमात्रं गती माधवस्तावदेव तत्पित्रा मलयेन १. 'चरमां' क. २. 'अद्य' क. ३. 'यूनां' क. ४. 'वत्स वत्स' क. ५. 'कमिव कथमिव क. ६. 'वयस्यो' क-पुस्तके नास्ति. ७. 'कदाह' ख. ८. 'ब्रवीषि ख. - ·मुकुन्दानन्दभाणः । प्रेषितं पत्रमुपनतम्' इति । किमिति प्रेषितं पत्रम् । किं ब्रवीषि–'इदानी राजोपलवाद्रङ्गनगरं विहाय मधुरां गताः स्मः । तद्वत्सा मञ्जरी कतिचन मासांस्तत्रैव मातृभवने स्थातुमर्हति । त्वं तावदेतत्पत्रिकावलोकनात्परं न क्षणमपि विलम्बितुमर्हसि' इति । वयस्यौ, कि बूथः- 'वयस्य, दि. ट्या तव प्रसन्नाः कुलदेवताः' इति । (सौत्सुक्यम् ।) ततस्ततः । किं ब्रवी- षि-'ततस्ता मञ्जरी तत्सहोदरं स्वच्छगुच्छं च पुनर्निवलं तेन पत्रिका- •नेत्रा सद्वितीयः प्रस्थितो माधवः' इति । (सविस्मयानन्दम् ।) हन्त पत्यपदेशेन मृत्युना हरिणक्षणा । कला चान्द्रीव तमसा वियुक्ता सहसा कथम् ॥ २२९ ॥ क्वेदानी प्रेयसी । किं ब्रवीपि-भद्र, भवहिरहविह्वलामध्वपरिश्रम- खिन्नां मन्यमानो मन्दारो मन्दिर एव मरालिकाद्वितीयां मारीमास्थाप्य सकलबन्धुकुलसमेतः कालिकामाराधयितुं वाह्योद्यानं गतः' इति । अन्य- दप्यनुकूलं भगवत्याः प्रसादेन । क्षणमात्रं ध्यानारूढा भगवती कलहंस- कमयूरको प्रति किं वदति- 'वत्सौ, युवयोरपि दिष्टया फलिप्यात मनोरथः । तदवश्यं व्याप्रियतामभिमतविषयेषु' इति । मयूरक, किं ब- वीषि-'कलहंसकस्य कमलिनी करतलगतैव वर्तते । मम कथं मन्दभा- ग्यस्य प्रकृतिचपला सौदामिनी प्रसीदेत्' इति । (पुनरपि ध्यात्वा ।) किं ब्रवीति भगवती-'मयूरक, पूर्वद्युर्जाग्रतो गुरुजनाद्रीता सौदामिनी प्र- तिनिवृत्ता । न खल्वस्यामपि रजन्यां तथा करिष्यति' इति । वयस्यौ, किं बूथः-'न खलु ज्ञायते किं वा भविष्यति' इति । आः, कथं भग- वत्या वचनेऽपि विचिकित्सा । (श्रवणमभिनीय ।) कथं पदशब्द इव श्रू- यते । (विलोक्य ।) कथं सत्वरं मरालिका समापतति । भगवति, किंब. वीषि-'भद्र, सांप्रतमसह्यवेदनया वत्सया प्रेषितेयं भविष्यति' इति । (पुनर्जीवलोक्य ।) कथं प्रत्यासन्नैव । किं ब्रवीषि-'कहं विलम्बीआदि । १. 'राजकार्यो' क. २. 'त्वं तावत्' इत्यादि, 'अर्हसि' इत्यन्तं क-पुस्तके नास्ति. ३. 'स्वच्छं चक. ४. 'भगलकी' ख.५. 'प्रसीदतीति' ख. ६. 'विज्ञायते स.

·काव्यमाला। 1 महुरसविसलित्तमग्गणेहिं कुमुमसरेण हैदाएँ हा सहीए। णिवइअ मैलआणिलो हदासो हर हर जीविदसंसों करोदि॥२३०॥(क) (संस्कृतमाश्रित्य ।) किंबहुना। सेचं सेचं तुहिनसलिलोचने वीक्षिता सा खादं खादं हिमकरघटे का दशां ते वदामि । श्रोत्रे शश्वन्मलयजदलैः श्रूयतां वीजयित्वा प्राणास्तन्व्यास्तव करतले तत्र देवः प्रमाणम् ॥२३१॥ इति । भगवति, किं ब्रवीषि-वर्यताम् । यावदेव नोदयशिखरिशिखरमैधिरो- हति तुषारकरः' इति । एवमेतत् । तिमिरतिरोहित एव समये समुपसर्प- णीयाः वैरिण्यः । (मर्वतोऽवलोक्य ।) आपूरितमिदं श्यामतमसंतमसैरलम् । ब्रह्माण्डमण्डलं भाति सकजलकरण्डवत् ॥ २३२ ।। कलहंसक, किं ब्रवीषि- 'सर्वे ध्वान्तमिदं वदन्तु बहुधा सिद्धान्त एवं तु नः खाधारेषु करेषु पुष्करमणेः स्वस्तेषु नूनं शनैः । अस्तालम्बतयाम्बरेण पतता अस्ते समस्ते जग- त्युन्मीलत्करकन्दलैरेंथ विधोस्तत्तावदुत्तार्यते ॥२३३॥' इति । वयस्य, सम्यगुक्तम् । मरालिके, किं ब्रवीषि- 'कंदप्पचन्दणसमीरणकोइलाली- कोलाहलाउलमणा मह दाव आली । (क) कथं विलम्ब्यते । मधुरसविपलिप्तमार्गणैः कुसमशरेण हेताया हा सख्याः । नित्य मलयानिलो हताशो हर हर जीवितसंशयं करोति ॥ १. "सित्त' ख. २. 'हदाइ हा सही ईक. ३. 'मअआणलो' क. ४. 'वीक्षते' ख. ५. 'हिमकरघटिः' ख. ६. 'त्वर्यतां त्वर्यताम्' ख. ७. 'आरोहति' ख. ८. 'स. मुपसर्पणीया स्वारणी' ख... अपि' क. १०. 'सिक्त' ख. ११. 'हता हि हा सखो मेक. १२. 'निपतति मदनानलो' क.

·मुकुन्दानन्दमाणः । चन्दोदए जदि पदे घणचन्दिआ वि गुणं भवे अहह दावहदा लदे व ॥ २३ ॥ ता तुवरिज्जदु' (क) इति । अये कलहंसक, मयूरक, युवाभ्यामपि भग- वत्युपदेशक्रमेण व्याप्रियताम् । इयं भगवती मरालिका च मां त्वरयतः । किं ब्रूथः- 'अथ किम् । वयस्य, साधय साधय' इति । मरालिके, म- न्दारसदनमार्ग दर्शय । किं ब्रवीषि-'देव, इदो इदो' (ख) इति । (कतिचित्पदान्यतिक्रम्य ।) कथं क्षणेन मन्दारोद्यानमागतोऽस्मि । (विलोक्य सविस्मयम् ।) कथमिहानुदितेऽपि चन्द्रमसि चन्द्रिकाप्रसरः । मरालिके, किं ब्रवीषि-'ण क्खु चन्दिआपसारो एसो । देवै तुह दसणादो तरुणीए हरिसणिब्भरङ्गीए । कन्दलइ मन्दहासो कन्दलिआणन्दकन्दलो व्व मुंहात्॥२३५ ॥ ता पेक्ख पेक्ख । इमाए वाणी महुरसवेणी वेणी महुमत्तमहुअरीसेणी । खोणी विसालसोणी एणीणअणा वि मअणमरतृणी ॥२३६॥ (ग) (क) कंदर्पचन्दनसमीरणकोकिलालि- कोलाहलाकुलमना मम तावदालिः । चन्द्रोदये यदि पतेद्धनचन्द्रिकापि नूनं भवेदहह दावहता लतेव ॥ तत्त्वर्यताम् । (ख) देव, इत इतः । (ग) न खलु चन्द्रिकाप्रसर एषः । देव तव दर्शनात्तरुण्या हर्षनिर्भराङ्गयाः । कन्दलति मन्दहासः कन्दलितानन्दकन्दल इव मुखात् ।। तत्पश्य पश्य । एतस्याः वाणी मधुरसवेणी वेणी मधुमत्तमधुकरीश्रेणी । क्षोणी विशालश्रोणी एणीनयनापि मदनशरतूणी ॥ १. 'पूर्व' क. २. 'कतिचन' ख. ३. इयमार्या क-पुस्तके गद्यान्तः पातिता. ४. 'महादो' स. ५. 'मला' क. ६. 'त्वर्यतां त्वर्यता क. ७. 'तत्प्रेक्ष्य प्रेक्ष्य अस्याः' क.

·काव्यमाला। भगवति, किं ब्रवीषि-'एवमेतत् । अमुण्या लावण्यं मृदुलमृदुलानप्यवयवा- न्मनोलौल्यं धातुः कैरकठिनतां मे विमृशति । पदं चित्ते धत्ते मतिरिति पुरा पङ्कजभुवा ध्रुवं कल्याणीयं कलितसुकतैरेव रचिता ॥ २३७ ॥ तदुपसर्पतु वत्सः' इति । (उपसृत्य सचमत्कारम् ।) प्रणये प्रेतार्यमाणे कृष्णभुजंगेन कोकदंपत्योः । चकित इव चित्रमेतत्पार्श्वे वर्तयति बहिणं चन्द्रः ।। २३८ ॥ कि च। - कुचदुर्गराजधान्योर्मध्येमार्ग मृगीदृशो मदनः । किमकृत नाभीवापीमपि रोमालीतमालवनरेखाम् ॥ २३९ ॥ मरालिके, लज्जया किंचिदिव संभ्रान्तां मञ्जरी प्रति किं ब्रवीषि- 'ओणेहि मुमुहि दूलं वीलां विस्सासघाइणी झत्ति । जा संमुहे वि दइए कितवा विमुहीकरेदि तुमम् ॥ २४० ॥'(क) प्रिये, किं ब्रवीषि–'सहि, इमो माआवी महाभाओ जदा मह दिडिपहं गतो तदो ज्नेव दूलं पलाइदं वीलाए अणुप ज्ञव कुलवुत्तेण अ' (ख) इति । (सस्मितम् ।) मरालिके, किं ब्रवीषि- 'अणुवटिअ सेरगई अम्बां अज्नं वि अणुसरिअ । सैरं चरमाणाए ण तुए लुत्तं सुवेणि कुलवुत्तम् ॥२४१॥' (ग) इति । (क) अपनय सुमुखि दूरं व्रीडां विश्वासघातिनी झटिति । या संमुखेऽपि दयिते कितवा विमुखीकरोति त्वाम् ॥ (ख) सखि, अयं मायावी महाभागो यदा मम दृष्टिपथं गतस्तदैव दुरं पलायितं ब्रीडयानुपदमेव कुलवृत्तेन च । (ग) अनुवर्त्य स्वैरगतिमम्बामार्य चानुसृत्य । स्वैरं चरमाणाया न त्वया लुप्तं सुवोण कुलवृत्तम् ॥ १. 'कठिनकरता में विमृशतः' ख. २. 'भवान्' ख. ३. 'प्रतीर्यमाणे ख ४. 'केकिन ब. ५. किं च' क-पुस्तके नास्ति.

·मुकुन्दानन्दमाणः । . - प्रिये, मरालिकां कर्णोत्पलेन ताडयन्ती सस्मितं किं ब्रवीषि-'हला म- रालिए, कहं अम्ब वि परिससि' (क) इति । भगवति, किं ब्रवीषि- 'आ शतसंवत्सरान्तमस्त्येव कुलवृत्तम् । अयं तु दुर्लभः स्वाभिमतविषयानु- भवः' इति । प्रिये, अपि नाम श्रुतो भगवतीनिदेशः । प्रिये, सस्मितं किं ब्रवीषि–ण केवलं सुणीअदि अनुट्ठीअदि अ' (ख) इति । कयं भग- वत्युपदेशेनाकलङ्कहृदया प्रेयसी संवृत्ता । भगवती किं ब्रवीति- 'निसर्गादेव युवयोर्निरूढप्रेमबन्धयोः । निशायितं मया जोषं कैरविण्यब्जयोरिव ॥ २४२ ॥ इति । प्रिये, किं ब्रवीषि-पेक्ख पेक्ख । एदं कन्दलइ चन्दबिम्बम्' (ग) इति । अयि, इन्दुना मम किमब्धिबिन्दुना सिन्धुना च पुनरस्य बन्धुना । आनने जयति ते वरानने चञ्चले च कलिते ढगश्चले ॥ २४३ ॥ (प्राचीमवलोक्य ।) कथमुदितमेव विरहिजनप्राणजगत्प्राणफणिना हराशिरो- मणिना । तथा हि । कलितमम्बरमाकलयन्करैर्मुदितपङ्कजकोशपयोधरः । विकसदुत्पलनेत्रविलोकितः सखि निशां सरसीकुरुते विधुः ॥ २४४ ॥ किं च। आलोक्य चन्द्रमसमभ्युदितं समन्ता- दुद्वेच्छदूर्मिविचलत्कलशाम्बुराशेः । विप्वग्विसारिपरमाणुपरम्परैव ज्योत्स्नात्मना जगदिदं धवलीकरोति ॥ २४५ ॥ (क) सखि मरालिके, कथमम्बामपि स्पृशसि । (ख) न केवलं श्रूयतेऽनुष्टीयते च । (ग) प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । इदं कन्दलयति चन्द्रबिम्बम् । १. 'भगवति, किं ब्रवीषि ख. २. विलसत्' ख.

·काव्यमाला। भगवति, किं ब्रवीषि-'एवमेतत् । भास्वत्कर्कशशाणचक्रकषणैराकाशकालायसा- द्यचूर्ण निबिडं निपत्य तम इत्याख्यां जगत्यामगात् । तेश्चन्दुच्छलसिद्धपारदमहाबिन्दोः समायोगतो जातं रूप्यरजोमयं वयमिदं ज्योत्स्नां समाचक्ष्महे ॥२४६॥ इति । अहमेवं तर्कयामि । समयशबरो व्योमारण्ये सुधाशनमक्षिका- -विहितसुधाबिम्बक्षौद्रस्फुरत्पटलं प्रति । कलयति कलङ्काख्यं धूमं निपीज्य पुनश्च त- त्किरति मधुरज्योत्स्नाक्षौद्रं महीतलभाजने ॥ २४७ ॥ अपि च । दष्टे जगहपुषि कालभुजंगमेन तत्रान्धकारमिषमाविरभूद्विषं यत् । संजातलक्ष्माणि तदिन्दुमणौ निपाय्य ज्योत्स्नामये पयसि तं क्षिपति स्म धाता ॥ २४८ ॥ अथवा। आयताग्रसितरश्मिनिबद्धं लाञ्छनछविमषीरसदिग्धम् । चन्द्रकैतवमरुत्पटचक्र क्रीडयोत्सृजति किं स्मरबालः ॥ २४९ ॥ किं च। दिग्यवतस्तिमिरचूर्णविशेषपूर्णा- दुद्गत्वरोडुमयरञ्जकविस्फुलिङ्गात् । कालेन पूर्वगिरिदुर्गजुषा प्रयुक्तो वृत्तोपलो विधुमिपात्पथिकान्हिनस्ति ॥ २५० ॥ अथवा नायं चन्द्रः । शम्बरारिरमृतं विषगर्भ चन्द्रबिम्बकपटात्प्रयुनक्ति । यद्वाहिः सितमथासितमन्तः प्रोषितान्दहति दर्शनमात्रात् ॥ २९१ ।। १. 'शोणकोणकषणः ख. २. यधेन्दोश्चल' क. ३. 'सुविहित' स. ४. 'चन्द्रका. बनमषी' ल. ५. 'यन्त्र' ख. ६. 'मयरम्बुक' ख.

·मुकुन्दानन्दभाणः। प्रिये, किं ब्रवीपि–'सच्चं कहेइ महामाओ। णिसग्गवैरी क्खु एसो विर- हिनणस्स' (क) इति । मरालिके, किं ब्रवीषि-'कहं विअ सहावसी- अलो संदावेइ चन्दमा' (ख) इति । सत्यम् । नेत्रमनिमयमङ्गजशत्रोः संप्रतार्य सुचिराश्रयणेन । दाहशक्तिमपहृत्य तदीयां चन्द्रमा दहति नूनमयुक्तान् ॥ २५२ ॥ (मविमर्शम् ।) हन्त, चिरादप्यनेन हताः स्मः । तदद्य प्रियासाहाय्यादसं. जातभीतिरेनमुपालभे । (चन्द्रं प्रति ।) खण्डशस्तव निकृन्तति कालो मण्डलं यदमृतस्य हिमांशो। अर्जितस्य हननात्पथिकानां पातकस्य सदृशः स हि दण्डः ॥२५३|| अथवा त्वच्चरितविलोकनेन दुर्मनायमानस्तवैव तातो नित्यमुपालभते । तथा हि। विप्रयोगिहननाय वृथा में जातवानिति कथं जठरात्त्वम् । उद्यतोमिकरताडितवक्षाः क्रन्दति त्वदुदयेऽम्बुधिरिन्दो ॥ २५४ ॥ भगवति, किं ब्रवीषि-'मा मैवम् । लोकानुग्रह तत्पराः खलु चन्द्रमदन- मलयानिलादयः । अतो नोपालम्भमर्हन्ति । यतः । कामानलेन मलयानिलबोधितेन कारुः कलाद इव शीतकरः प्रताप्य । स्त्रीपुंसयोः प्रणयटङ्कणतो द्रवत्वं नीत्वा मनःकनकमेकरसीकरोति ॥ २५५ ॥' इति । (सप्रश्रयम् ।) तर्हि प्रणमामि । स्फुरदिन्दीवरानन्दनाडिधमकराङ्कुरम् । वृन्दारजीवजीवातुं वन्दे शिवशिरोमणिम् ॥ २५६ ॥ (क) सत्यं कथयति महाभागः । निसर्गवैरी खल्वेप विरहिजनस्य । (ख) कथमिव स्वभावशीतल: संतापयति चन्द्रमाः । १. 'मन्दानिला' ख. २. 'कामं ख. १० ·७४ काव्यमाला। (श्रवणमभिनीय ।) चल्लूपुटचञ्चञ्चन्द्रिका मधुरविरावैश्चन्द्रादेशाञ्चकोरिकाः किं वदन्ति- 'मुकुन्द मञ्जरीमेतां मुदा त्वं शरदां शतम् । आनन्दय यथानन्दमिन्दुरिन्दीवरश्रियम् ॥ २५७ ॥ इति । भगवति, किं ब्रवीषि–'तथास्तु' इति । (सविनयम् ।) अनुगृहीतोऽस्मि । पुनः किं ब्रवीषि-'किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि' इति । (सविनयम् ।) किमितोऽपि प्रियमस्ति । तथापीदमस्तु भरतवाक्यम् । वर्षन्तु कामं मुवि वारिवाहा गोब्राह्मणेभ्यः कुशलानि सन्तु । हृप्यन्तु सन्तः सुकविप्रबन्धैस्तेषां च शाम्यन्तु खलोपसर्गाः ॥२५॥ मुकुन्दानन्दनाम्रा मे भाणेनानन तोपितः । कमलाकामुकः कामं कल्लोलयतु मङ्गलम् ॥ २५९ ॥ कृति लसदलंकृति रसविदो बुधा ये मम प्रसन्नहृदया दयाजलधयो बहकुर्वते । तदीयपदपद्मयोरयमयं प्रणामाञ्जलिः सरोजमुकुलाकृतिः शिरसि संततं न्यस्यते ॥ २६० ॥ इति श्रीमत्काशीपतिकविराविचिता मुकुन्दानन्दनामा भाणः सपूर्णः । १. 'चकोराः' ख. २. 'कमलकमनाः'ख. ३. 'धार्यत' स्व.

·(४) , - . ... ... " किं. ट. ख.. किं. ४.ख. वृत्तरत्नाकर-केदारभट्ट- सप्तशती (चंडीपाठ), कृत, नारायणपण्डि- । देवीसूक्त व तीन तकृत टीकेसाहित रहस्य यांसहित (स्थू. श्रुतुबोध-कालिदास- कृत, व छन्दोमञ्ज- लाक्षर रेशमी पुढा) .. री-गङ्गादासकृत ... सप्तशती (रे. पु. म. अ.) . वैदिककोश-भट्ठभास्क- (माधी कागदी) .. रकृत, निघंटु व (सूक्ष्माक्षर रे.पु.) चार परिशिष्टं यांसहित ... " (स्थूलाक्षर खुला पत्रा) - वैराग्यशतक-भर्तृहरि- समासचक्र कृत, कृष्णशास्त्री म- सर्वपूजा... हाबलकृत टीकेसहित ..॥ ॥ सिद्धांतकौमुदी-भट्ठोजी शब्दरूपावली ... दीक्षितकृत अष्टाध्या- शिवसहस्रनामावली • यीसूत्रपाठ, गणपाठ, (साधी). धातुपाठ, लिंगानुशा. (रेशमी पुठा) सन, शिक्षा आणि शिवकवच. सूत्रानुक्रमणी यांसहित २ शिवगीता (साधी) । सुभाषितरत्नभांडागार (रेश० पु०) । सूर्यसहस्रनामावली .. ॥ " लक्ष्मीनरहरिसू. (रे. पुछा) 0 बुकृत बालानंदि. स्वानुभवाष्टक-गोपी- नी टीका और शं- नाथ दाधीचकृत, ब- कराचार्यकृत कालभै- कृतमारबोधिनीटीका- रवाष्टक यांसहित... सहित शिवतांडवस्तोत्र-दश- हर्पचरित-बाणभट्टकृत, कंठकृत, माधवानंद- शंकरकृत संकेतटीक- कृत टीकेसहित सहित शिवमहिम्नस्तोत्र-पुष्प- हितोपदेश-नारायण दंतकृत पंडितकृत शिवापराधक्षमापनस्तोत्र (इंग्रजी टिपांसहित) -शंकराचार्यकृत... ॥ अभिधानसंग्रह-प्रथम शिशुपालवध काव्य- भाग. यांत अमरसिं- माघकृत मल्लिनाथ- हकृत नामलिंगानु- कृत सर्वकषाटीकेम. शासन, पुरुषोत्तमदे. हित ... वकृत त्रिकांडशेप, शृङ्गारशतक-भर्तृहरि- हारावली, एकाक्षर कृत, कृष्णशास्त्री म- हाबलकृत टीकेसहित । ॥ कोश व द्विरूपको. सत्यनारायणपूजा व श इतके कोश भाले आहेत. कया " १ . . . ...

·(५) . काव्यमाला. (७)क्षेमेन्द्रविरचित कलाविलास (6) जगनाथपण्डितराजविरनित प्राणाभ- पानांवा संस्कृत मासिक पुखका रण (सटीक), (९) अप्पयदीक्षितवि- सन १८८६ चे जान्युभारी महिन्यापा- रचित वैराग्यशतक, (१०) जगन्नाथप- सन प्रसिद्ध होत आहे. बांत उत्तम डिराजविरचित अमृतलहरी, (११) उत्तम प्राचीन संस्कृत काव्ये, नाटके, रखाकरविरचित वक्रोक्तिपञ्चाशिका 4 भाष, प्रासने, छंद, अलंकार (सटीक), (१२) आणि क्षेमेन्द्रविर- इत्यारिकांचा यथावकाश संग्रह होत चित औचित्यविचारचर्चा, इतकी का असतो.भार प्राचीन आणि अत्यंत सु- आली आहेत. किंमत १ रुपया. ट. ख. रखमालेच ग्रंथ निवडून ते या मालेत गुंफले जातात. महामहोपाध्याय पंडित दुर्गाप्रसाद या नावाचे वि. द्वितीय गुच्छक-यांत (१) हा, बहुश्रुत आणि शोधक गृहस्थ वर्णनस्तोत्र (सटीक), (२) गुमानिक- शंकराचार्यकृत विष्णुपादादिकेशान्त- जयपूरच्या महाराजांचे आश्रयास होते. विप्रणीत उपदेशशतक, (३) क्षेमेन्द्र सांनी काश्मीर, पंजाब, बंगाला, रा. गहताना, मध्यदेश, तैलंगण, वगैरे कृत. सुवृत्ततिलक, (४) जगन्नाथप, ण्डितराजविरचित करुणागहरी, (५) सर्व प्रदेश फिरून नानाप्रकारचे काव्य- ग्रंथ संपादित केले होते. त्यांतील कि- शंभुमहाकविविरचित अन्योक्तिमुक्ता- वेक ग्रंथ तर ८०० किंबहुना १००० लता, (६) क्षेमेन्द्रकृत सेव्यसेवकोप- देश, (७) विक्रमविरचित नेमिदूत- बच्चाही पूर्वीचे होते. ते सर्व ग्रंथ () जगन्नाथपण्डितराजविरचित ल- रारा काशिनाथ पांडुरंग परख मीलहरी, (९) रुद्रकविकृत भाव- यांनी माझांस तपासून दिलेले या मा-विलास, (१०) क्षेमेन्द्रकृत चारुचर्या, तयेत जातात.या मालेचे अंक प्रतिमा (11) मधुसूदनसरस्वतीविरचित आ- सास एकदां प्रसिद्ध होतात. प्रस्खेक नन्दमन्दाकिनी, (१२) शंकराचार्य- अंकातडेमी मष्टपत्री सांच्याची १०० कृत अम्बाष्टक (सटीक) आणि (१३) पभसतात. बाची वर्षाची भागाऊ मुकुन्दमुक्तावलि, इतकी काव्ये आली किंमत रूपये, ट. ख. • फुटकळ आहेत. किंमत १ रुपया. ट. ख.४॥ अंकाची किंमत . ट ख. तृतीय गुच्छक-यांत (१) गो. बांत बाजपर्वत ग्रंथ छापून तयार कुलनाथविरचित शिवशतक, (२) प- साडेबाहेक सी नांवें:- प्रसवी, () दामोदरगुप्तप्रणीत कु. प्रथम पुक-यांत (१) रा. स्नीमत, (e) रुद्रभट्टकृत शृङ्गारति- महागणपतिस्तोत्र कौर (५) माधवविरचित दा. बरेचरविरचित शि-बीकाकाना इतकी का आली आ- हिासात पाच किंमत : रुपया. ट.. पुनपतिविर बर्ष मुच्छक-यांत (0)- गा () असाय-ममविरस्विडीसाठक(सटिपाय मुमाबारी, (01() बागराबातीत मापन पित राजेन्द्रकपूरकारावासादात

·No text on this page.