·PATHANIHITE
Pyaad
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः।
SITY
ग्रन्थाङ्कः ६८.
</
तत्त्वप्रकाशः
श्रीभोजदेवप्रणीतः
श्रीकुमारविरचितया तात्पर्यदीपिकाख्यया व्याख्यया समेतः।
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
महामहोपाध्यायेन
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधितः।
UNIV
ह
LIBRARY
सच
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये दध्यक्षेण
मुद्रायित्वा क शितः
तळम्यादा
०९५, कैस्ताम्दाः

·kes
412094
vino
front
なんだろう
}
R673vi Be.
15 Fo
1803

·other about 665 A. D. PREFACE, Tattvaprakasa is a rare ancient work on the Saiva System of Philosophy. The author of the work is King Bhoja Deva. It is probable that he is the same as the Bhoja Deva, the reputed author of Sarasvatîkaņķhâbharana, Sringaraprakâsa, Patanjalasůtravritti and other works, as the latter is well-known to have been a master of varied ! branches of learning. There were three kings of the name of Bhoja in the Parmar Dynasty; one of them lived about 575 A. D., the is not certain which of them is the present author. The work is cited as authority in the Saivadarsana of the Sarvadarsanasangraha, The author of the commentary Tâtparyadipikâ is Srîkumara. It is not known when and where this commentator lived, but it is certain that he is later than Paramesvarâcharya the author of the Laghu Brihmini, a commentary on the Laghustuti, as the Laghu Brihmini is quoted in the present commentary. The edition of this work with commentary is based on the following three manuscripts:- 1. (+5) Lent by Mr. Anantakrishna Sastri of Ariyanayakipuram. 2. () Belonging to Mr. Maheswaran Bhattathiri, Thiruvalla, 3. (1) Do. Do. Do. All these manuscripts are in Malayalam characters on palm-leaves, and the first is an extremely worn-out one. - Trivandrum 5th February 1920. } T. GANAPATI SÂSTRÎ.

·PAY निवेदना तत्त्वप्रकाशो नामायमपूर्वोपलब्धः पुरातनो ग्रन्थः पाशुपतदर्शन- गतानि तत्त्वानि संक्षिप्य प्रतिपादयति । अस्य ग्रन्थस्य प्रणेता श्रीभोजदेवनृपतिः सरस्वतीकण्ठाभरण- रिप्रकाश-पातञ्जलमूत्रत्त्यादिकर्तुर्भोजदेवादभिन्नः सम्भाव्यते, यतो भोजदेवस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रत्वख्यातिरस्ति । भोजदेवाश्च परमारवंश्यास्त्रय आसन् एकः ३६७७तमे कलिवर्षे, अपरः ३७६७तमे, अन्यः ४१४६तमे। ते प्रकृतः कतम इत्यनिश्चयः । किन्त्वयं ग्रन्थः सर्वदर्शनसङ्घहे शैवदर्शने स्मयते । एतद्व्याख्यायास्तात्पर्यदीपिकायाः कर्ता श्रीकुमारः कुत्र कदा स्थित इति न ज्ञायते । किन्तु लघुस्तुतिव्याख्यां रघुबृंहणी स्मरन्नयं लघु. बृंहणीकारात् परमेश्वराचार्यादर्वाचीनः । सव्याख्यस्य तत्त्वप्रकाशस्य संशोधनाधारभूतास्तु ग्रन्था एते १. श्रीयुतैः (हरनायकीपुरम्) आर्. अनन्तकृष्णशास्त्रिभिरुपकृतः क.संज्ञः (जीर्णत्रुटितपत्रः)। २. श्रीयुत-(तिरुवल्ला) महेश्वरभट्टतिरिसम्बन्धी ख.संज्ञः । ३.. रा.संज्ञः। सर्व पते केरलीयलिपयस्तालपत्रात्मकाश्च । अनन्तशयनम् ५-२-१९२० त. गणपतिशास्त्री. तथा ·विषयानुक्रमणी। Raranews पुटम् . १२. १३-१७ १८-२२ २३-११ प्रथमः परिच्छेदः। विषयः इष्टदेवतास्तुतिच्छलेन सकलशास्त्रार्थसङ्ग्रहः । अ- थवा निष्कलस्य प्राप्यस्य शिवतत्त्वस्याभिधानम् । प्रथमश्लोकसूचिताया इष्टदेवतास्तुतेरुत्तरश्लोकेन विवरणम् । अथवा निष्कलशिवतत्त्वप्राप्त्युपायभूतस्य स- कलस्य तेजसो ज्योतिर्लिङ्गरूपेणावस्थितिः । शक्तिसहितस्यैव शिवस्यानुग्राहकत्वाद् अखिलभु- वनजनन्या महेश्वर्याः स्तुतिः । विषयसम्बन्धप्रयोजनवतः शास्त्रस्य करणप्रति- ज्ञानम् । पतिपशुपाशात्मकतत्त्वत्रयनिरूपणम् शिवप्रसादात् पशूनां मलादिपाशापगमे मुक्तिः, मुक्तानां शिवस्वभावत्वं , पञ्चमन्त्रात्मकस्य शिवस्यैकस्यैव नित्यमुक्तत्वम् । पतितत्त्वस्य लक्षणं परीक्षा च । अर्थात् सर्गादि- पञ्चकृत्यान्यथानुपपत्त्या महेश्वरसिद्धिनिरूपणम् । पशुनि पणम् । विज्ञानकलप्रलयाकलसकलभेदेन पशूनां त्रैविध्यम् । तत्र विज्ञानकलस्य मलयुतत्वं प्रलयाक- लकर्मयुतत्वं च । लस्य मलमायाकर्मयुतत्वम् । एतेषु त्रिषु आद्य- स्य िज्ञानकलस्य समाप्तकलुषत्वासमाप्त लुषत्वभेदेन द्वै- विध्यम् । तत्र समाप्तकलु णां विज्ञानकलानां विद्येश्वरस्थाने नियोजनम् , असमाप्तकलुषाणां विज्ञानकलानां सप्तकोटि- मन्त्रदे तात्वकरणं च । १२,४३ ४५ ·.......................... मुटमा ५, ५ ५३ विषयः प्रलयाकलसकलयोः स्वरू पनिर्णयः , प्रलयाकले केषाञ्चित् पक्कमलकर्मणां भुवनपतित्वकरणं कपानि च गणेशत्वकरणं, सकलेषु केषाञ्चित् पक्कमलकर्मणां मन्त्रे- श्वरत्वकरणं , सर्वेषामेषां कर्मवशाद् देवमनुष्यादियोनिषु गमनं च। तत्र सकलेषु मण्डलिनामष्टकं, क्रोधादीनामष्टकं, वीरेशश्रीकण योर्द्विकं, रुद्राणां शतकमिति विभागक्रमः । रतां पशूनां मोक्षमार्गेऽवतारनिरूपणम् । सूक्ष्मदेहेन बद्धानां शेषाणां सकलानां विषयभु- क्त्यर्थ देवादि थाने स्थूलदेहेन संयोजनम् । पाशा । लक्षणं परीक्षा च । मलकर्ममायीयति- रोधायकभेदेन पाशानां चतुर्विधत्वम् । म ख्यस्य पाशर लक्षणम् । मारू स्य पाशस्य लक्षणं, तद्विभागः , माया- य पाशस्य स्वरूपनिरूपणं च तिरोधायिका । विभोः शक्तेश्चतुर्थपाशत्वेनाभिधा- नम् । एवं त्रिविधतत्त्वनिरूपणेन प्रथमपरिच्छेदोपसंहारः। ५४ ५१, ५७ , ५८-७२ WE MARRIMARIMMISA अथ द्वितीयः परिच्छेदः । पूर्वस्मिन् परिच्छेदे संक्षेपेणोक्तानां पतिपशुपाशा- ना त्र विस्रेणोपदेशः । तत्र शिवास्यम्ब शुद्धतत्त्वस्य शिवशक्तिसदाशिवेश्वरविद्याभेदेन पञ्चविधत्वं, शुद्धाशुद्ध- त्वस्य माया- कार्यपञ्चक-तदुपहितपुरुषभेदेन सप्तवि- त्वं, केवलाशुद्धतत्त्वस्याव्यक्तादिपृथिव्यन्तस्य मायात उद्ववच।

·FEMA पुटम् . ७५,७६ ७७-७९ ८१ ८२ विषयः पुरुषस्य पशोभोगार्थ त्रयोविंशतेस्तत्त्वानामुत्पत्ति- कथनम् । प्रथमोद्दिष्टस्य शिवतत्त्वस्य लक्षणम् । निष्क्रियस्य शिवतत्त्वस्य निखिलतत्त्वकारणत्वो. पपादनम् । द्वितीयस्य शक्तितत्त्वस्य लक्षणम् । तृतीयचतुर्थयोः सदाशिवश्वरतत्त्वयोः सरूपनि- रूपणम् । पश्चमस्य विद्यातत्त्वस्य स्वरूपवर्णनम् । शाम्रान्तरप्रसिद्धयो दविन्दुतत्त्वयोः शिवतत्त्वे, विद्येश्वरविद्यामन्त्रतत्वानामीश्वरतत्त्वे चान्त ववर्णनम् । पञ्चानामप्येषां शुद्धतत्त्वानां काल्पनिकक्रमस- द्भाववर्णनम् । एकस्यापि शिवतत्त्वस्य शक्तिव्यापारोपाधिवशा- देव सदाशिवादिभेदवर्णनम् । चितामचितां चानुग्रहकरणाय भगवतः पूर्वोक्त- रूपपरिग्रहवर्णनम् । सर्वानुग्राहकस्य शम्भोः पाशवर्गा- नुग्रहकरणप्रकारः । अनादिकर्मणो भोगप्रदानपूर्वकं चितां शिवसायु- ज्यलक्षणस्यानुग्रहस्य वर्णनम् । भोगं विना कर्मनाशासम्भवाद् भोगार्थमेव शरीरे- न्द्रियभुवननिष्पत्तिभंगवत्तः, कार्यान्यथानुपपत्या कर्तुरुपा- दानकारणम्य करणस्य च सामान्येन सिद्धिनिरूपणम् । विशिष्य चानुमानागमाभ्यां जगत्कर्तुः परमेश्वरस्य सद्भावबोधनेन द्वितीयपरिच्छेदोपसंहारः । ८३ ८५,८६ ८८ ८८-११० अथ तृतीयः परिच्छेदः। कार्यस्य जगतः, करणभूतानां परमेश्वरशक्तीना- मुपादानभूताया मायायाश्च स्वरूपनिरूपणम् । १११-११२ ·. विषयः पुटम्. मायाया जगन्मूलोपादानत्वसिद्धिनिरूपणम् । ११. ११ शम्भोः खीयेच्छादिशक्तिभिः पुरुषस्य भोगार्थ शरीरेन्द्र द्याधानम् । मायातः प्रथमं कालतत्त्वोत्पादः । ११७,११८ मायात एवानन्तरं नियतितत्त्वस्योत्पत्तिस्तल्ल. णं च । ११९ तत एवानन्तरं क ख्यस्य तत्त्वस्योत्पत्तिस्तल्लक्षणं द्भावसिद्धिश्च । १२० कालनियत्युपसृष्टया कलया मायाया अवन्यन्तका- र्यजातविधानम् । १२१ पुरुषस्य कर्तृशक्त्यभिव्यक्तिहेतुभूतायाः कलाया अशु विद्यातत्त्वोत्पत्तिः। इह संसारमार्गेऽस्यैव विद्यात- ₹स्य प्रकृष्टकरणत्वम् । १२२ बुद्धितत्त्वेनैव विषयप्रदर्शनसिद्धेरतिरिक्तस्य विद्या- तत्त्वस्य परिकल्पने उपपत्तिनिरूपणम् । १२२,१२३ रागतत्त्वनिरूपणम् । १२ ईश्वरस्य कालनियतिकलाविद्यारागाख्यरुक्तः पञ्च- भिस्तत्त्वैः सम्बन्धात् पशुभावप्राप्त्या भोक्तृत्वावस्था- प्राप्तिः, पुरुषसंज्ञालाभः, शिवतत्त्वव्यतिरेकेण तत्त्वेषु गणना चेत्येवं तृतीयपरिच्छेदसमाप्तिः । १२५ अथ चतुर्थः परिच्छेदः। पुरुषस्य खाद्यनुभवाय मायावत्वादव्यक्तोत्पत्तिः, अव्यक्तपदस्यान्वर्थत्वकथनं च । अव्यक्ताद् वैषम्यात्मकगुणतत्त्वोत्पत्तिः । गुणत्रयाद् बुद्धितत्त्वोत्पत्तिः, बुद्धिनत्यम्य लक्षणं १२६ १२७ तत्रैविध्यं च। १२७-१४३ ...

·विषयः पुटम्. ANTA MAam १४४ १४५ १४५--१४८ बुद्धितत्त्वादहकारोत्पत्तिः तस्य प्रतिमा मात्र देन त्रैविध्यम् । तस्यैव जात्त्विक जललामसलेदेन पुनलैविध्यम् | एतस्मादेव त्रिविका का निलिमा सामानसा सृष्टिनिरूपणम् । मनसो भनि च स्वरूपनिरू- पणम् । ज्ञानेन्द्रियाणा पञ्चानां विषयनिरूपणम् । ज्ञाने- न्द्रियाणां लक्षणं स्वरूपसिद्धिश्च । पञ्चानां कर्मेन्द्रियाणां सद्भावसिद्धिः, यह कार- मनोभेदेनान्तःकरणविष्यनिरूपणं च। नायेन्द्रियाणां दशविधत्वं तन्मात्रेयः पञ्चमहा- भूतोत्पत्तिश्च । 'तन्मात्राणां स्वरूपं तेभ्यो मामिलामा । पञ्चानां भूतानां व्यापारः । एवं नरिक दोपसंहारः । १४९ १५०,१५१ १५२ १५३,१५४ १५५-१५९ PopuraityatmamtERHarmeram -- अथ पञ्चमः परिच्छेदः प्रधानादुत्पन्नानां जयोनिशलेमान कार्यकार- णात्मना द्वैविध्यम् । तत्र कार्यस्य तन्मात्रपञ्चकभूतपञ्च- कात्मना दशविधत्वं, कारणस्य बाह्याभ्यन्तरभेदेन त्रयोदश- विधत्वं च । उक्तेषु पन्त्रिंशतत्त्वेषु शिवशक्तिसदाशिवश्व- रविद्याख्यानां पञ्चानां तत्त्वानां चिमत्वाचव, माया- कालनियतिकलाविद्यारागपुरुषाख्यानां सप्तानां तत्त्वानां चिदचिनृपत्वाच्छुद्धाशुद्धत्वं, प्रधानादीनां चतुर्विंशतेस्त- स्वानां चित्सम्बन्धरहितत्वादशुद्धत्तं च ।

·Statvasanmayinayurvanc विषयः पुटम् १६ -१६ 2. शक भावसार यविशेषनिरू- पणम् । कान मकवाना मुष्टिकोण मायायां ल- यनिम्मा मायाः परमा स्वाना शक्तितत्त्व लयः, सिर १६, सलाय मायापुरुषशिवानां ज- म महावा- पुनरपि जगदुत्पत्तिसम्म निरू- पणम् । .. 11' माना नपा प्राणिनां विश्रान्त्यै महे- श्वरम्य परमनिमम ।। इन्य मपरिच्छदसमाप्तिः । १६६-१३ अथ पष्टः परिच्छेदः। गोगन र पनि निद्वारा पशूनामपवर्गोपलम्भ- नार्थ दहेन्द्रियविनिरूपणम् । करुणानिधः शम्भोः परिप मलानां पशूनां दी- क्षाविधानन बाधमोचन करणम् । पत्रिंशतत्त्वाना लक्षणकथनं, तत्वलक्षणानाका- न्तर छिरीरघटादेस्तत्त्वान्तरत्वव्युदासः, प्रतिज्ञातार्थोप- संहार । स्त्री यशाम्नवी करणाय कर्तृनामनिर्देशः । एवं षष्ठ- परिच्छेदसमाभिः ।

·तत्त्वप्रकाशव्याख्यायां स्मृता ग्रन्थाः। २९. अथर्वशिखा अथर्वशिरः अध्वसिद्धिः आगमः आरणम् ईशावास्यम् ईश्वरगीता ऐतरेयोपनिषत् किरणम् १०९, १३६० २९. ७, ८, ९, १२, ११६. ११. २०, २५, ३१, ५५, ५७, ११५, १२५० १९. ३३, १७७. ८०,१५८, १५९. ६. ३. lems कौमम् गुरुदेवपद्धविः चन्द्रज्ञानम् तैचिरीयम् त्रयम्बकाध्यायः देवीमन्त्रकल्पः नीलरुद्रसूक्तम् न्यायसूत्रम् पारमेश्वरम् । ३, २९. १४६० २०, २५, ४३, ११९, १२३, १२४, १४३, १४७, १५५, १५७, १५८, १५९. ८,१४. ३२. पुराणागमः भयोगमञ्जरी बृंहणी बृहदारण्यकम् भारतम् १५० ३०. ।

·अवनेश्वरीकल्पः भूतशुद्धितन म् मन म् मोक्षधर्मः रौद्रसूक्तम् लिङ्गोद्भ : लै म् लैङ्गोपरिभागः वायवीयम् विष्णुपुराणम् वैशेषिकभा यम् शतरुद्रीयम् विधर्मोत्तरम् शिवसूत्रम् वरहस्यम् --- an ६८. १६. ११. २९. ४३. ६, १५, १६, ४२, ५ ,१२८, १३६. ३१. ११, १७, २५, ४२, ४८, ८६, ८७. ११६, १६३. १४६. २९. १९, २६, ७६, ८६, १४७. ३. १८, २४, २५, ३२, ४५, ५, ७४, ७५, १२२, १४५, १५८, १६१. २३, २५, ३०. २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ११, ५, २१, २२, २९, ३१, १०४, १११, ११६. ३, ६, ७, १७, २२, २९, ७६. १७. १८, ३२, ४९, ५२, ५, ७६, ८०, ८१. ८२. २, ३, ६, ७, ९, २२, ७१, १०५. शैवागमः तिः - श्वेताश्वतरम् सनत जातम् सिद्धान्तहृदयम् सिद्धान्तागमः स्मृतिः ·तत्त्वप्रक श याख्यायां स्मृता ग्रन्थकारः ३. ५. १७४. अगर: अवधूतपादः आर्याकारः गुरुदेवाचार्यः दधीचः न्यायविदः लिः बादरायण: भग न् विष्णुः भट्टपादः प ३०. ४, १,४७, ६६. १४२. १७. ६३. १८, १३८. ६१, ७९, १२१, १२४, १४७, ५६, १५९. . मातह ३. म के ग्डेयः रामः वेदव्यासः वैशेषिकः ६२, ११४, १३५. ११८. ७२. ३. शतककार: शिवः (सूत्रकर्ता) शिवसूत्रवार्तिककत् शैवाः सायाः साथाचार्याः ६८. १४२, १४६, .४७, १४८. १२, ६८, ११२, २६, २ .

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ श्रीभोजदेवमणीतः तत्त्वप्रकाशः श्रीकुमारविरचितया तात्पर्यदीपिकाख्यया व्याख्यया समेतः । नमः शर्वाय देवाय कारणत्रयहेतवे । निर्मलाय सदानन्दचित्स्वरूपाय शम्भवे ॥ शक्तिं सदाशिवं चेशं नत्वा देवी सरस्वतीम् । तत्त्वप्रकाशतात्पर्यदीपिका क्रियते मया ॥ प्रारिप्सितस्यास्य शास्त्रस्याविनेन परिसमाप्तिप्रचय- गमनाद्यर्थम् इष्टदेवतास्तुतिं करोति- चिद्धन एको व्यापी नित्यः सततोदितः प्रभुः शान्तः। जयति जगदेकबीजं सर्वानुग्राहकः शम्भुः ॥ १ ॥ इति । नन्विष्टदेवतास्तुतिनमस्कारादेः शास्त्रपरिस- माप्तिप्रचयगमनादिहेतुता कुतोऽवगम्यते । शिष्टाचारानुमि- तादागमादिति ब्रूमः । शास्त्राद्यारम्भे शिष्टैरिष्टदेवतास्तुति- नमस्कारादेः क्रियमाणस्य तदिष्टपरिसमाप्त्यादिहेतुतां विना न सम्भवः तेनास्य तहेतुत्वम् । तच्चागमादेवावगम्यते । अन्यस्य प्रमाणस्यात्रासम्भवात् । तथा "मङ्गलाचारयुक्तानां, विनिपातो न विद्यते।" (G. P. T, 2860.500. 1-6-18. B ·२ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये इति स्मृतेश्च तदवगमः । तथा परिसमाप्तेः कादाचित्क- तया कारणापेक्षा तच्चान्यस्यासम्भवान्नमस्कारादिजनितो धर्मविशेष इति कल्प्यते । कथं तस्य तन्द्रेतुत्वमिति चेद्, उच्यते । नमस्कारादिः कायिको वाचिको मानसो वा धर्मविशेष सम्पादयन् विघ्नहेतुभूतमधर्म पर्यस्य परिसमा- प्त्यादिहेतुतामधिगच्छति, तस्येष्टत्वादिष्टहेतुत्वाच्च धर्मस्ये- ति कथं तर्हि क्वचित् कृते नमस्कारे परिसमाप्त्यभाव इति चेत् , तद्वैगु यादिति अमः । यथा कार्यादी तृप्ठ्यादि- साधनेऽनुष्ठिते वृष्ट्याद्यभावात तद्वैगुण्यकल्पना, प्रतिबन्ध- काधर्मप्राचुर्यकल्पना वा । एवमत्रापीति न विरोधः कथं तर्हि नमस्काराद्यभावे क्वचित् परिसमाप्तिः, कारणाभाव का- योत्पत्त्यसम्भवादिति चेद् , नैवम् । तत्र वाचिकनमस्का- राभावेऽपि कायिकमानसादेरनुमेयत्वाद् , अन्यथा पग्मिमा- तेरसम्भव इति । ननु तर्हि स एवास्त्वत्रापि, किं वाचिकन ग्रन्थप्राचुर्यसम्पादकेनेति चेद् , नैवम् । वाचिके प्रयोजनान्त- रसम्भवेन तदुपादानात् तथाहि यस्तु विस्मृत्यष्टदेवता- स्तुतिनमस्कारादि श्रवणे प्रवर्तते, तनाप्याद्यदलोकत्रयपाठ- मात्रादेव नमस्कारः कुतो भवतीति प्रयोजनान्तरसम्भवात तदुपादानमिति न कश्चिद् विरोधः अथ पदार्थ:-चिर- न इति चैतन्यधनः, चैतन्यसारः, चिन्मात्र इति यावत् । "अथैष एव परमानन्दोऽनन्तरोऽपारो विज्ञानधन" इत्यादि- श्रुतेः, "आद्यन्तरहितं शुद्ध चिदानन्दमयं शिवम्" ·। Bream.maste प्रथमः परिच्छेदः । इत्यादिस्मृतेश्च भगवतः शम्भोश्चिद्रूपत्वं सिद्धम् । तथा शिवेन सूत्रका 'चैतन्यमात्मेत्यनेन प्रथमसूत्रेणात्मनश्चैतन्यरूपत्व- मुपवर्णितमित्युपपन्नं चिढ़न इति। एक इति अद्वितीय इत्यर्थः। 'एकमेवाद्वितीयम्', 'अहमेकः प्रथममासं वर्तामि च भविष्यामि च । नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्तः' इत्यादिश्रुतेः। तथा एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुरिति श्वेताश्वतरे । 'एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे' इति त्रयम्बकाध्याये। नीलरुद्रे च -'सर्वो रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्त्वि'त्यादिनाहितीयत्वप्रतिपादनादु- पपन्नं शिवाद्वितीयत्वमिति । न च प्रत्यक्षादिप्रमाणैरनेकार्था- वभासादनुपपन्नं शिवाद्वितीयत्वमिति वाच्यम् । एकस्याप्यव- स्थानभेदेनानेकधा भासनोपपत्तेः। यथैकस्यैव मृत्पिण्डस्य घ- टशरावकुम्भकुड्यमृदङ्गाद्यात्मनावस्थानभेदवशेनानेकधा भा- सनं , सुवर्णपिण्डस्यैकस्यैवाङ्गुलीयकरुचककटकमकुटाद्यव- स्थानभेदवशेन, एवमेकस्यैव सतो रुद्रस्य घटः सन् पट: सन् कुसूलः सन् अस्तीत्यादिप्रत्यक्षतोऽखिलरूपतयाव- भासस्य 'एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति', 'एकं सन्तं बहुधा कल्पयन्तीत्यादिश्रुतितश्चावस्थानभेदवशेनानेकधा भासनमु- पपद्यत इति न प्रत्यक्षादि(विरोध)सम्भवः । अपौरुषेयतयास- म्भवदोषेण स्वतःप्रमाणभूतेन प्रबलेन वेदराशिना शिवाहिती- य(त्व)स्य सिद्धत्वात् तहिपरीतदुर्बलप्रत्यक्षादिसिद्धानेकत्वस्य बाध्यत्वाच्च । तथाहि वेदवाक्यानामपौरुषेयत्वं प्रतिपाद्यते । तेनाप्रामाण्यकारणानामज्ञानरागद्वेषादीनां वेदवाक्ये सम्भवा- दप्रामाण्यासम्भवः । न हि शब्दे स्वतो दोषः सम्भवति । orontouri.in.'-" stin-in-.-.. --.-..---- ·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्य . आप्तानाप्तवाक्ययोः प्रामाण्याप्रामाण्यनियमसम्भावनात् । न हि वक्तृगतदोषतदभावानुसारं विना स्वतो दोपगुणाभ्यां प्रामाण्याप्रामाण्ययोरभ्युपगमे तन्नियमः सम्भवति, आप्त्यना- त्योस्तदकारणत्वात् । नित्यस्य वेदराशरनाप्तकृतत्वाभाव- नाप्रामाण्यासम्भवात् , स्वतःप्रमाणत्वे सति तत्सिशिवाद्वि- तीयत्वस्य प्रबलप्रमाणसिद्धत्वान्न प्रत्यक्षादिविरोधसम्भवः न च कर्बभावेन गुणस्याप्यभावात् प्रामा यस्याप्यभाव इति च्यम् व्युत्पन्नपदपदार्थस्य तहाक्यश्रवणसमनन्तरमेव त- दर्थविषयप्रमोत्पत्तेरुपलम्भात् । गुणसद्भावच न प्रामा यका- र म्, अप्रामाण्यकारणभूतदोषपरिहारार्थत्वादिति । तथा तत्परवेदसिद्धत्वाच्च शिवाद्वितीयत्वस्य न प्रत्यक्षादिबाधः । शिवाहितीयताप्रतिपादकस्य वाक्यस्य तत्र तात्पर्य पड्डिध- लिङ्गसहावादवगम्यते तदुक्तं न्यायविद्भिः- "आदिमध्यान्तसङ्गानमभ्यासोऽपूर्वता फलम् अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये।" इति एता ने लिङ्गानि रुद्राद्वितीयताप्रतिपादकश्रुतौ स- न्त्येव । तथाहि - 'सर्वो वै रुद्रः', 'पुरुषो वै रुद्रः', 'सर्वो ह्येष रुद्रः' इत्यादिमध्यान्तसङ्गानाख्यं तात्पर्यलिङ्गमुपलभ्यते त । 'सर्वो वै रुद्रः', 'सर्वो ह्येष रुद्रः' इत्यसकृटुपदेशाभ्या- सलक्षणं च तत्पर्यलिङ्गं सिद्धम् तथा 'विश्वं भूतं भुवनं चित्रं बहुध जातं जायमानं च यत् । सर्वो ह्येष रुद्रः' इत्या- दिश्रतेरज्ञात र्थर रूपं च तात्पर्यलिङ्गं सिध्यति तथा 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति', 'विद्यया विन्दतेऽमृतम्', 'आत्मा ·प्रथमः परिच्छेदः । ५ ज्ञातव्यः', 'तरति शोकमात्मवित्', 'न च पुनरावर्तते', 'भूय- श्वान्ते विश्वमायानिवृत्तिः', “य एवैक उद्भवे सम्भवे च', 'य एतं विदुरमृतास्ते भवन्ति' इत्यादिभिः शिवात्मैकत्वज्ञानस्य फलश्रवणात् तत्प्रतिपादकश्रुतीनां तत्र तात्पर्यसिद्धिः। 'तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः' इति स्तुत्यर्थवादस- हावादेकत्वे तच्छ्तेस्तात्पर्य सिध्यति । तथा 'य एतस्मिन्नुदर- मन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति' अविदुषस्त्वथ तस्य भयं भवतीत्यादिनिन्दार्थवादसहावाच्च तत्सिद्धिः । तथा 'सर्वो वै रुद्रः' इत्यादिवाक्यसिद्धं रुद्रस्य सर्वात्मकत्वं वाक्या- न्तरेण 'पुरुष एवेदं सर्व, यतं यच्च भव्यमित्यनेन विरु- ध्येत। तत्र 'पुरुषो वै रुद्रः' इत्यविरोधोपपादनादुपपत्याख्यं च तात्पर्यलिङ्गं सिध्यति । तथा 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदि'- त्यादिवाक्यान्तरसिद्धसदद्वितीयत्वविरोधं च परिहरद् ‘रुद्रः सन्निति वाक्यमुपपादकम् । तथा 'वेदाहमेतं पुरुषं महा- न्तम्' इत्यादिना 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इत्यन्तेन श्रुतिवाक्येन सिहमहापुरुषाहयत्वविरोधं च 'रुद्रः सन् मह(?) इति वाक्यं परिहरदुपपादकम् । तेन सुतरां रुद्राद्वितीयत्वे ऽस्याः श्रुतेस्तात्पर्यसिद्धिः । तदेतदनुवादसिद्ध शिवाहितीय- त्वमाश्रयणीयम् । अन्यथा तदानर्थक्यादिति । तदुक्तमा- कारण "अज्ञातोऽर्थः फलवानसकृत् सम्भावितश्च दृ न्तैः पौर्वापर्यानुगतः श्रुतः कथं कथ्यते तथा नेति इति तस्मान्न प्रत्यक्षादिना दुर्बलेन बाधाव शि इति । WARNIMAR " ·. , २ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये प्रधान इति वा 'नवा ओजीयो रुद्र! त्वदस्ति', 'भी- पास्माद् वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः। भीषास्मादग्निश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चमः' इत्यादितैत्तिरीयात् श्वेताश्वतराच्च सर्व- प्राधान्यं भगवतो महेश्वरस्य रुद्रस्यावगम्यते । तथाहि- 'य एवैको जालवानीशत इशनाभिः सर्वान् लोकानीशत ईश- नीभिरि'त्यादि। "सर्वस्मादधिकत्वं ये न वदन्ति पिनाकिनः । साधारणं स्मरन्त्येनं सदारस्त्वं समाविश ॥" इत्युक्तं लैङ्गे पुराणे । तस्मात् तत्प्राधान्यं श्रद्धातव्यमिति । यापीति व्यापोऽस्यास्तीति व्यापी, सर्वगत इत्यर्थः । अगत्वा सर्वमूर्तसंयोगित्वं सर्वगतत्वम् । अगमनं च सर्वत्र- सद्भावाद् गगनवदिति, 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः' इत्या- दिश्रुतेः "स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः इत्यादिस्मृतेश्च न चाक शवदेवास्य जडत्वमिति वाच्यम् चिद्रूपताप्रतिपादकश्रुतिविरोधात् अथवा यापित्वं सर्वस्व- रूपत्वमेकत्वे हेतुतयोक्तम् तच्च "स इज्ज्योतिः स यजमान आसीत् सो मातरिश्वा स उदेति सूर्यः स चन्द्रमाः स पृथ्वी जलाषः स आकाशो विश्वा भुवना विवेश " १. 'म' ख. पाठः. . २. 'ते' ग. पाठः.

·प्रथमः परिच्दः । इति मूर्त्य कप्रतिपादकलिङ्गसूक्तिश्रुतिसिद्धम् नित्य २ति अविनाश त्यर्थः 'क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः' इति श्वेताश्वतर- श्रुतेः कालत्रयव्यापित्वं वा नित्यत्वं तद्राहित्यं वा 'सर्वेषु कालेष्वनुसन्ततात्मेत्यादिश्रुतेः, 'परस्त्रिकालादकलो हि दृष्ट' इत्यादिश्वेताश्वतरश्रुतेश्च तदवगमः सततोदित इति सततं सर्वदा उदयः प्रकाशो यस्यासौ तथोक्तः अनुदितास्तमित- काशः, स्वयंप्रकाश इत्यर्थः 'अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिः' (इति श्रुतेः), 'सर्वगः पुरुषः पर' इतीश्वरगीतास्मृतेश्च तदव- गमः । प्रभुरिति । कर्तृकर्मकरणादिसकलकारकार्थवाहित्वरू- प्रतिहतैश्वर्य प्रभुत्वम् । त 'यथोर्णनाभिः सृजत्येवमेवासौ सृजतीत श्रुतेः, “संसारहेतुः संसारो मोक्षहेतुश्च निवृतः” "प्रजायसे जनयसि जन्यसे मुहुः" इत दिस्मृतितश्च सिद्धम् करणादिं विना सकलकार्यजन- कत्वं वा तच्च 'आत्मा वा इदमेकमेवाग्र आसीन्नान्यत् कि न मिषत् । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति स इमा- ल्लोकानसृजत' इत्यादिश्रुत्यवगतम् । निष्क्रियकर्तृत्वं वा । "यथा मणिरयस्कान्तसान्निध्यादुपकारकः । अयसश्चलतस्तद्वच्छिवोऽप्यस्येति सूरयः ॥ यथा सन्निधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते मनसो नोपकर्तृत्वात् तथासौ परमेश्वरः ।" १. मकर्तृकर' ग. पा :. २. 'ते स ज ख. पाठः. ....

·rapyRIPANTRA TIMES तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये इत्यादिपुराणागमादवगतं तस्य तत्प्रभुत्वं , श्रमाद्यसम्भ- वात् सव्य पारकर्तृत्वस्याप्रभुत्वरूपता च श्रमादियोगात् तत्र हेतुमाह शान्त इति सर्वव्यापाररहितः शिवो यतः, अतोऽसौ प्रभुरिति अथवा जगत्सृष्टिस्थितिध्वं- स दिकर्मस बन्धवशात् कर्मवश्यशरीरादिप्रसङ्गेन या संसा- रित्वप्रसक्तिभंगवतः, सा च निषिध्यते शान्त इति स- क्रियारहिततयोदासीनस्वभावस्य परमेश्वरस्य सर्वज्ञस्य न परगा यया संस रसम्भव इति "निष्कलं निक्रियं शान्तं निर्गुणं तं निरञ्जनम् ।” इत्यादिश्रुतेस्तदवगमात् तथा “पश्यन्ति ऋषयो क्ताः खात्मानं परमार्थतः । वि रहीनं निर्दुःखानन्दमात्मानमव्ययम् ।" इतीश्वरगीत स्मृतेश्च मुक्त इति वा "तदेकमजमव्यक्तं नित्यलुप्तमलुप्तहक्” इत्यादिश्रुतेः, "अहं ब्रह्माव्ययः शान्तो निर्मूलो निष्क्रियोऽव्ययः एकाकी भगवान् मुक्तः केवलः परमेश्वरः इत्यादिस्मृतेश्च तदवगमः जयतीति । सर्वोकर्पण वर्तत. इत्यर्थः । यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् ' 'अणोरणीयान् महतो महीयानित्यादिश्रुतेस्तदवगमात् । "सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः मनसश्चाप्यहंक रः अहङ्क रान्महान् परः १. 'त स्व' ख. पाठः. २. 'न्तरम्' क. पाठः.

·प्रथमः परिच्छेदः । महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः। पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत् ॥ प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतोऽग्निरीश्वरः । ईश्वरान्न परं किञ्चित् ॥ इत्यादिस्मृतेश्च । (सो?स्वो)पासकानां श्रवणाधुपजातपरमार्थ- दर्शने ज्ञानादेरभिभवादभिभवो वा जयतेरर्थः । तथा सर्वमा- त्मनो वशे कृत्वा वर्तत इति वशीकारो वा । तथा लयोदये निखिलकार्यजालं स्वात्मन्येव स्वीकृत्यास्त इति स्वीकारो वा । जगदेकबीजमिति । जगतः कालादेः कार्यजातस्य ए(तत् ? के) प्रधानं बीजं कारणं, मूलकारणमिति यावत् । अथवा जग- तामेकः कर्ता च बीजमुपादानं चेति जगदेकबीजं, निमि- चोपादानभूत. इति यावत् । 'यतो वा इमानि भूतानि जा- यन्ते', 'यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति', "एको रुद्रो मृत्युरव्यक्तमेकं बीजं विश्वमेकः स एव" इत्यादिश्रुतेः, "अस्माहि जायते सर्वमत्रैव प्रविलीयते" इतीश्वरगीतास्मृतेश्च परमेश्वरस्य जगदुपादानभावो गम्यते। तथा ' द्यावाभूमी जनयन् देव एकः', 'भुवनस्य पितरं गीर्भिराभिः स विश्वकृविश्वविदात्मयोनिः' इत्यादिश्रुतेः, 'सर्गकाले च करोति सर्गम्' इत्यादिस्मृतेश्च तस्य नि- मित्तभावोऽवगम्य इति मायाशरीरस्य परमेश्वरस्य जग- निमित्तत्वोपादानत्वे भवत इति न विकारित्वादिप्रसङ्गः सर्वा ग्राहक इति सर्वेषां चेतनानामचेतनान चानु- हं मो द्यं करोतीति तथोक्तः वक्ष्यति च भुक्तिं ·, १० तत्त्वप्रकाशे सव्याख्य मुक्तिमणूनामिति । ननु यदि स्वप्रयोजनार्थमनुग्रहकरणं तर्हि सर्वान(न्दत्वहानिः, तत्साध्यमुखस्य तदुत्पनेः प्राग(स)- त्त्वात् । स्वप्रयोजनाभावे तु प्रवृत्त्यसम्भवः । तदुक्तं न्याय- विह्निः "प्रयोजनभनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते यदि प्रयोजनोदेशो हीयेतानन्दम्पता ॥" इति । नैवम् करुणया स्वभावतो वा प्र(वृ)न्युपपत्तेः ननु यदि करुणयानुग्रहकरणं, तर्हि मोक्षमेवासी सृजेत् . न संसा- रात्मकं जगत्सर्जनं, तस्यान्याय्यत्वात तथाहि दुः- दर्शनपूर्वकं करुणया प्रवर्तमानानां नदुःखसंग्रहाणायैव प्र- त्तिरुचिता , न तदुःखसम्पादनाय । अतो न युक्तं दुःखा- त्मकं जगत्सर्जनम् । नैव(म्। अ)ज्ञाननिवृत्त्यात्मकस्यापवर्गस्य ज्ञानतत्कारणाद्यपेक्षत्वेन जगत्सर्जनोपपत्तेः । तथाहि ज्ञानं त वदपरोक्षभूतमपवर्गकारणम् । आपरोक्ष्यं च निदिध्यासने- नाविद्यासंस्कारतिरस्कारे सत्युद्भवति । निदिध्यासनं च श्रव- णमनन भ्यां शिवात्मज्ञाने सञ्जांते सम्भवति । ते चान्तःक- रणशुद्धितः सजायते सा काम्यप्रतिषिद्ध कर्मपरिहारेण नि- त्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानाद् भवति तदनुष्ठानं पशुमस्यराज- रक्षादिपूर्वकम् । अतो यदिदं तत् सर्व मोक्षशेपमिति न व्यर्थ जगत्सर्जनम् कामनाश्रुतयथैहिकफलाः 'चित्रया यजेत प- शुकाम' इत्यादय ऐहिकफलनिविष्टचित्तान् विप्रान् वैदिक- मर्गे प्रवर्तयितुं प्रवृत्ताः, स्वर्गफलाच तदुत्सुकानिति ये च शत्रुनाशोत्सुकास्तान् वैदिकमार्ग प्रवर्तयितुं श्येना- 1 ·प्रथमः परिच्छेदः । (चि ? जि)रायभिचारकर्मविधयश्चेति । ततश्च विहितस्नानपा- पक्षयकर्मानुष्ठानान्वाधानाग्निहोत्रादिना क्रमान्मनश्शुद्धिसम्भवे सति कामनानिवृत्तौ नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानाद् आत्मवि- विदिषारूपान्तःकरणशुद्धथुद्भवे श्रवणमननाभ्यां शिवात्मज्ञाने संजाते निदिध्यासनाभ्यासादविद्यातत्संस्कारापनयना(न)न्तरं शिवात्मापरोक्ष्ये सति मोक्ष इति तदुक्तं मोक्षधर्मादौ "सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्गः सत्यफलोदयः बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया।" इति अत्र ये महेश्वरनियुक्ते श्रौते स्मार्ते वा कर्मणि प्रवर्तन्ते, ते मुच्यन्ते । ये तु न प्रवर्तन्ते, ते संसरन्ति । तदु. क्तमैतरेयोपनिषदादौ “एष पन्था एतत्कर्म तस्मान्न प्रमा- येत नातीयात् न ह्यत्यायत् पूर्वे येऽत्यायंस्ते पराबभूवुः” इ- त्यादि अनुग्रहस्वभावत्वाहा प्रवृत्तिः तदा च तस्य कार- पेिक्षितया न सकलजगन्मोक्षप्रसङ्गः तदुक्तं श्रीवायवीये- "अनुग्रहस्वभावत्वे न सर्वान्मोचयच्छिवः स्वभावोऽपि हि भावानां भाविनोऽर्थस्य कारणम्॥ न हि स्वभावतोऽसन्तमर्थ कतैव साधयेत् यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः। एवं पक्कमलानेव मोचयेन्न शिवः परान् इत्यादि श भुरिति शं सुखं तस्मिन् भवतीति शम्भुः, स्वयम नन्दरूप इत्यर्थः 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिन तेः, 'आनन्दमज व्यक्तं नि कलं तदुदाहृतमि'त्यादीश्वर·rasiyearsPHESHWANAPATI wenlod १२ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये गीतास्मृतेश्च तवगमः। ननु शिवस्यानन्दमयत्वे प्रीत्यात्मक- सत्त्वगुणरूपत्वेन सगुणत्वात् परिणामादिदोषप्रसङ्गः । तथा- हि सांख्याचार्यैरुक्तं "प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः । अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः ।।" इति । नैवम् । प्रीत्यानन्दशब्दयोर्भिन्नार्थत्वात् । तथाहि विषयेन्द्रियसम्प्रयोगजन्यानित्यसातिशयसुखं प्रीतिशब्देनो- च्यते, सततैकरूपनित्यनिरतिशयात्मस्वभावमुखमानन्दशब्द- वाच्यमिति नोक्तदोषावकाश इत्येके अन्ये तु सत्त्वगुणे निर्म- ले पु यहेतुना विषयेन्द्रियसंप्रयोगेण परिणते नित्यसुखमेव प्रतिबिम्बितं प्रीतिशब्देनोपदिष्टम् “एतस्यैवानन्दस्यान्यानि- भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः सत्त्वगुणस्यै न सुखात्म- ता, सुखप्रतिबिम्बाश्रयतया सुखरूपत्वाभिधानमिति मन्यन्ते अस्य प्रथमश्लोकस्य सकलशास्त्रार्थसंग्रहरूपत्वाद् एतत्सूचितामिष्टदेवतास्तुतिमुत्तरश्लोकेन विवृणोति अथवा इष्टदेवतास्तुतिच्छलेन निष्कलं प्राप्यं शिवतत्त्वमभिधाय त- प्राप्त्युपायभूतं सकलनिष्कलात्मकं तेजो ज्योतिर्लिङ्गादि- रूपेणावस्थितं स्तौति ने दयति य नश्यति निर्वाति न निर्वृतिं प्रयच्छति च ज्ञ नक्रिय स्वभावं तत तेजः शाम्भवं जयति इति । अयमर्थः यत् तेजो नोदयति नाविर्भ- वत्यादित्यादिवत् न च नश्यति नास्तं गच्छति निर्वाति न २ 'न्या भू' क. पाठः. २. 'स्यासु' ख. पाठः. ३. तिलिजात् लिए क. पाठः.

·प्रथमः परिच्छेदः । mm न च्यते अज्ञानतन्मूलरागद्वेषतत्प्रयुक्तप्रवृत्तिधर्माधर्मतह- श्यशरीरेन्द्रियाद्यभावेन संसाराभावात् अज्ञानाभावश्च सर्व- ज्ञत्वात् अपक्षयलक्षणविनाशप्रतिषेधो वा निर्वाणं, नितरां वानम् अपक्षयः न्यूनत्वं, तन्नास्ति, सततैकरूपत्वात् त नित्यत्वात् निर्वृतिं प्रयच्छति चेति निर्वृतिर्मुक्तिः तां प्र- या ति प्रददाति स्वोपासकानामिति । ज्ञानक्रियास्वभावं ज्ञ कर्तृस्वभावं तच्छाम्भवं श भोरिदं शाम्भवं तेजः इतरते- जोनिकरेभ्यः उक्तैः कारणैरुत्कृष्टमिति अथवा, शाम्भवं ते. जो रूपं मन्त्रात्मकं विग्रहं, तत्प्राप्त्युपायभूतं सकलमिति या- वत् जयतीति सर्वस्मादुपरि वर्तत इत्यर्थः कुतः, अस्य विग्रहस्येतरविग्रहवदुत्पत्तिनाशाद्यभावात् तच्च वेदमयत्वाद् दस्य च नित्यत्वादिति एवं हेश्वरं. र त्वा महेश्वरी महादेववल्लभामखिलभु- नजननी नित्यसहिताम् “एष ते रुद्रभागः सह स्वस्राम्बि- कया तं जुषस्व” इत्यादिश्रुतिसिद्धपूजास्तुत्यादिस हित्यप्रद- र्शनाय फलाप्तये च स्तौति २ । mm शक्तो यया शम्भुर्भुक्त मुक्तौ च पशुगणस्या य मेकां चिद्रपा । वात्मनास्मि नतः यया शत्या भगवान् महेश्वरः पशु- गणस्यार भुक्तिप्रद ने मुक्तिप्रदाने च शक्तः समर्थों भवति, त नतोऽस्मीति महेश्वरीस्तुतिकर्तयता प्रतिपादिता तया विना भग तोऽनुग्राहक संभवात् त हि शिवस्य इति अयमर्थः ·, १४ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये सर्वगतस्य केवलस्य निष्कियस्योदासीनतनोः पशुसमुदाय प्रति भुक्तिमुक्तिप्रदानासंभवाच्छक्तिमत एव तत्प्रदानोपप- त्तिः अतः शक्तिसहितस्यैवानुग्राहकत्वमिति एकामि- ति अद्वितीयामित्यर्थः ननु शिव एव सर्वमिति पूर्व शि- वाद्वितीयत्वं प्रतिपादितम् अतः कथमिहाद्वितीयतावाचो- युक्तिरिति चेत् सर्वस्यापि वस्तुनो देवीदेवात्मकत्वसद्भा- वेनोभयाद्वितीयतावचन पपत्तेरिति ब्रूमः । तथाहि केव- लात्मावस्थ नलक्षणस्यापवर्गस्य तावच्चिदानन्दरूपतया दे- देवात्मता विद्यते मोक्षस्यानन्दरूपत्वाभावे पुरुषार्थता हीयेत, सुखस्यैव मुख्यपुरुषार्थत्वात् न च दुःखाभावस्यापि पुरुषार्थतयापवर्गस्यानन्दरूपत्वाभावेऽपि दुःखसंस्पर्शविरहेण पुरुषार्थत्वसंभव इति वाच्यम् दुःखाभावस्य सुखानुगु- णतया पुरुषैरर्थ्यमानत्वेन ' मुख्यपुरुषार्थवाभावात् स्मात् सुखस्यैव मुख्यपुरुषार्थत्वेनानन्दरूपतापवर्गस्याश्रय- णीया सा चाननुभूयमाना न पुरुषार्थतां भजत इति तद- नुभवोऽ याश्रयणीय इति सुखचिदात्मको मोक्ष इति तस्य देवीदेवात्मकत्वसिद्धिः तत्र परमानन्दसंविद् देवी संविदा- नन्दो देव इति, 'एषा विद्या ह्यहं वेद्य' इति पुराणागमात् तदवगमः तथा देवीमन्त्रकल्पे चोक्तम् "आदिनाथ ऋषिश्छन्दो दैवी गायत्रि उच्यते देवता परमानन्दसंविदत्रोपदिश्यते " इति भु नेश्वरी कल्पे च १. 'ना पु' ख. ग. पाठः.

·प्रथमः परिच्छेदः । १५ "बोधस्वरूपवाची संवित् प्रोक्ता च देवता गुरुभिः" इति। तथा 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे'त्यादिश्रुतेश्च तदवगमः । “यानुभूतिरजामेयानन्तात्मानन्दविग्रहा महदादिजगन्मायाचित्रभित्तिं नमामि ताम् ॥" इत्यभियुक्तवचनाच तदवगमः । न च संवित्सुखे पर- स्परमात्मनश्च भिन्ने आत्मगुणरूपे इति वाच्यम् । 'चि- दानन्दात्मकः शिवः' इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, भेदाभ्युपगमे तद्गुणत्वासंभवप्रसङ्गाच्च । ननु चिदानन्दयोरभेदेऽन्यतस्त- दनुभवासंभवात् स्वयंप्रकाशतया मोक्षसंसारयोरविशेषप्रस- ङ्गः । नैवम् । संसारावस्थायां जपासन्निहितस्वयम्प्रभस्फ- टिकवदात्मनोऽसत्कैल्पतयानन्दानुभवासंभवेनाविरोधादिति । तदिदमानन्दं ब्रह्मणो रूपम् । तच मोक्षेऽभिव्यज्यत इति श्रुतिसिद्धम् । नन्वस्तु शुद्धतत्त्वस्य देवीदेवात्मतो । कार- णतत्वस्य मायाशबलितस्य कथं देवीदेवात्मतेति चेत् । नि- मित्तोपादानभावनावस्थानादिति ब्रूमः । तदुक्तं लैङ्गे- "अस्याष्टमर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः । गृहिणी प्रकृतिदिव्या प्रजाश्च महदादयः॥" इति । कार्यतत्त्वस्य चात एवं चिदचिदात्मतया देवीदेवरू- पत्वम् । तथाचं भूतानां चतुर्दशविधानां देहदेह्यात्मना है- रूप्याद् देवीदेवात्मता। ननु भूतानां कथं देवीदेवात्मकत्वम्। तद्विभूतित्वादिति ब्रूमः । तथाच बृहदारण्यकश्रुतिः "ए- - १. 'क' ग. पाठः. २. 'क' ख. पाठः. ३. 'णशब्दस्य मा', ४. व्य' ग. पाटः. ५. 'व चिदा', ६. 'हि' क. पाठः, ·१६ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये काकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत् । स हैतावानास।पुंस्त्वं स्त्री- त्वं चापातयत्। पतनात् पतिः पत्नी च।सा गौरभवत् ।ऋषभ इतरः। ताभ्यां गावः । सा बडवाभवदश्व इतरः।ताभ्यामश्वाः" इत्यादिवाक्यैरखिलजन्त्वात्मना देवदेव्योर्जगत्कारणयोरव- स्थानावभासादखिलस्य तद्विभूतित्वसिद्धिः । मानवे च- "द्विधाकृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत् । अर्धेन नारी तस्यां च विराजमसृजत् प्रभुः ॥" “पुल्लिङ्गमखिलं देवः स्त्रीलिङ्गं परमेश्वरी ।" इति लैङ्गवचनाच्च तत्सिद्धिरिति । महेश्वरीमहेश्वरयोर्भेदा- भावेनोभयाद्वितीयत्ववचनम् । तथाहि-एकमेव शिवतत्त्वं पुल्लिङ्गस्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्गशब्दळवह्रियते । भावानां तत्रै- विध्यदर्शनेनास्यापि भावतयान्यतमरूपप्रसक्तौ तन्नियाम- कासंभवात् । तथाहि-शिवतत्त्वस्य स्त्रीत्वनपुंसकत्वयोर- भावेन घटस्य घटशब्देनेव महेश्वरशब्देन पुल्लिङ्गेन व्यवहा- रः । न च पुंस्त्वसद्भावाद् घटस्य घटशब्देन व्यवहार इति वाच्यम् । पुस्त्वस्यात्यन्तमत्रानुपलम्भात्। तथापि तस्य सत्त्वा- भ्युपगमे शशविषाणादेरपि सत्त्वप्रसङ्गः तथा पुंस्त्वनपुंस- कत्वयोर यभ वाच्छिवेति स्त्रीलिङ्गर ब्देन व्यवहारः न च तस्य स्त्रीत्वसद्भावादिति व च्यं, शालामालादिश दानां तद- भ बेन स्वार्थे वृत्त्यभावप्रसङ्गात् न च घटादौ स्त्रीलिङ्गश- ब्दस्यापि प्रवृत्तिप्रसङ्ग इति वाच्यं, पङ्कजशब्दस्येव कचि- दे प्रवृत्तेरिष्टत्वात् एवं पुंस्त्वस्त्रीत्वयोरप्यभावाच्छिवत- १. 'स्वभावा' क. पाठः. enment AahatmasaramRIMARY 10-nitarianarmananews ·प्रथमः परिच्छेदः ।। १७ त्वस्य नपुंसकलिङ्गेन ब्रह्मेत्यनेन शब्देन व्यवहारः, न च नपुंसकत्वसद्भावात्, कुण्डमित्रादिशब्दानां तदभावेन स्वार्थे वृत्त्यभावप्रसङ्गात् । तथा पुरुषादिशब्दानामितररूपासत्त्वाद् निमित्तात् प्रवृत्तिज्ञेया , लाघवस्य सहावादात्मनि च पुं- स्वरहिते वृत्तिसद्भावाच्चेति । तस्मान्महेश्वरीमहेश्वरयो/दा. भावादुपपन्नमुभयाद्वितीयत्ववचनमिति। तदुक्तं बृंहण्यां- "शिवो देवः शिवा देवी शिवं ज्योतिरिति त्रिधा । अलिङ्गमपि यत्तत्त्वं लिङ्गभेदेन कथ्यते ॥" इति । भगवता श्रीबादरायणेन सनत्सुजाते चोक्तं “सा प्रतिष्ठा तदमृतं लोकास्ते ब्रह्म तद् यशः। भूतानि जज्ञिरे तस्मात् प्रलयं यान्ति तत्र च ॥" इति । पुंस्त्वाद्यभावश्च "नैव स्त्री न पुमानेष नैव चायं नपुंसकः" इत्यादिश्वेताश्वतरश्रुतेः "न च स्त्री न पुमानेष न चैवेदं नपुंसकम्" इत्यादिश्रीवायवीयागमाञ्च सिद्धः । कथं तर्हि भेदेन नमस्कार इति चेत्। शिवोपलक्षितशक्तेः शक्त्युपलक्षितशिवाद् भेदोपप- तेरिति ब्रूमः।शक्तिशक्तिमतोरभेदादद्वितीयतोपपत्तिः । न च धर्मधर्मभावेन शक्तितहतोरभेदासंभव इति वाच्यम् । केवल- भेदाभ्युपगमेऽस्यायं धर्म इति व्यपदेशाभावप्रसङ्गात्। न च स- म्बन्धसद्भावात् तदुपपत्तिरिति वाच्यम् । सम्बन्धस्यापि संब- न्धान्तराभ्युपगमेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । अनाश्रयणे च सम्बन्धस्य , -- १. 'स्त्वाहि' ग. पाठः. tandeements ·an: Instav १८ , " तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये सर्वसाधार येनास्यायमिति यपदेशाभावः । तस्माद् धर्मध- मिणोरभेदोऽभ्युपगन्तव्य इति, कथञ्चिद् भेदस्यापि सद्भावेन भेदव्यवहारो मुखोदरादिभेदव्यवहारवदिति । शिवशक्त्यो- रभेदे हेतुमाह चिद्रूपामिति शिवश्विद्धनः, (इ)यं च चिद्रूपा चित्स्वरूपा चिन्मात्रेति न तयोर्भेद इति । अयमर्थः शैवरहस्ये चोक्तः "अन्यौ यवद्वैधं द्वैधं च मिथः कथञ्चन धाते शक्तिशिवौ वस्त्वैक्यं मणिप्रभावद् यतो युक्तम् इति आद्यामिति । अखिलकारणतया प्रथमोहतामित्यर्थः वक्ष्यति च 'चिदचिदनुग्रहहेतोरिति । सिद्धान्तहेदये चोक्तं "सिसृक्षोराद्य उन्मेषः शक्तिसाम्यात्मकोऽस्य यः तदुपाधिः शिवः शक्तितत्त्वमित्यभिधीयते ॥" इति सर्वात्मनास्मि नत इति मनसा वाचा कर्मणा प्रप- न्नोऽस्मीत्यर्थः ३ एवमिष्टदेवतास्तुत्यादिना निरस्तसमस्तान्तरायः शा- र्ता विषयसंबन्धप्रयोजनवच्छास्त्रं कर्तुं प्रतिजानीते लोकानुग्रहहेतोः रुणारसनिर्भरण चित्तेन तर प्रकाश ए क्रियतेऽस भिः समासेन इति लोक नुग्रहहेतोरिति लोकानां पशूनामनुग्र- होऽपवर्गः, तदर्थमिति प्रयोजननिर्देशः तदनभिधाने शास्त्र- स्या हणं स्यादिति तदुक्तं भगवता भट्टपादेन "सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्यचित् सावत् प्रयोजनं नोक्तं तावत् तत् केन गृह्यते ।” ४ ·प्रथमः परिच्छेदः १२ इति । वक्ष्यति च -"चिदनुग्रहस्त्वयं किल' इति । लोका- नुग्रहहेतोः एष तत्त्वप्रकाश इत्युक्तेः शास्त्रप्रयोजनयोः सा. ध्यसाधनभावसम्बन्धसिद्धिः, अन्यथा तादर्थ्यासम्भवात् । तत्त्वानि प्रकाश्यन्ते प्रदर्श्यन्ते येन शास्त्रेण स तत्त्वप्र- काश इत्यनेनास्य शास्त्रस्य विषयः प्रतिपादितः। तत्त्वाना- मत्र प्रतिपाद्यमानतया विषयत्वात् । ननु च शास्त्रात् प्रति- पाद्यमानतत्त्वविषयज्ञानमुत्पद्यते । अतः कथमस्यापवर्ग- साधनत्वमिति चेदुच्यते । तत्त्वज्ञानस्यावान्तरव्यापारत्वेन शास्त्रस्य तत्साधनत्वोपपत्तेः । तथाहि शास्त्रश्रवणात् तत्त्वज्ञानं शास्त्रविषयमुत्पद्यते । तस्मिन् सत्यज्ञानान्यथाज्ञा- नयोनिवृत्तिः। ततस्तन्मूलरागाद्यभावः। ततस्तत्कार्या प्रवृत्ति- निवर्तते । ततो धर्माधर्मयोरनुत्पत्तिः । पूर्वोत्पन्नयोः सञ्चि- तयोः दीक्षाकर्मणा विनाशः। आरब्धकार्ययोस्तयोरस्तशरवद विनियुक्तत्वादुपभोगादेव प्रक्षयः । ततः शरीराद्युपाधिविरहा- ज्जीवात्मनः शिवस्वभावस्य घटाकाशस्य तदुपाधिघटविनाशे परमाकाश इव परमेश्वरे शिवे लयोऽपवर्गाख्यो भवतीति । एतदुक्तं श्रीकौमें -- "घटाकाशमिवाकाशे सरित्तोयमिवार्णवे । जीवो मे विलयं यातु शिवाख्ये परमात्मनि ॥" इति। शिवधर्मोत्तरे च "जगतस्तत्वसंबोधादज्ञानं विनिवर्तते। अज्ञानविनिवृत्तौ च रागादीनामसम्भवः ॥ १. 'घ' क. पाठः, " - ...............

·२० , , तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये रागाद्युपशमात् पुंसां पुण्यपापपरिक्षयः तत्क्षयाच्च शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते अशरीरं च संक्लेशैः सर्वैरेव न बाध्यते क्लेशमुक्तः प्रसन्नाला मुक्त इत्यभिधीयते ॥" इत्यादि । तस्मात् शास्त्रात् तत्त्वज्ञानद्वारेणापवर्गो भवतीति सिद्धम् ननु च यद्यस्मादेव शास्त्रात् तत्त्वज्ञानोत्पत्तिः, तर्हि शास्त्रकर्तुस्तत्त्वज्ञानाभावप्रसङ्गः, प्राक् शास्त्राभावात् न च शास्त्रकरणानन्तरं तच्छ्रवणात् तस्य तत्त्वज्ञानमिति वाच्यं , तज्ज्ञानाभावे तत्त्वप्रतिपादकशास्त्रकर्तृत्वस्यैवासम्भ- वात् न ह्यज्ञातेऽर्थे शब्दप्रयोगो घटत इति । नैतदेवम् किरणपारमेश्वरादिषु तत्त्वानां प्रतिपादितत्वेन तच्छ्रवणात् त- स्य तत्त्वज्ञानोपपतेः न चास्मदादीनामपि तथा तत्त्वज्ञानो- पपत्तेरनारम्भणीयमिदं शास्त्रमिति वाच्यम् । अस्मदादीनां तथाविधप्रज्ञासामर्थ्याभावेन विप्रकीर्णतया विस्तरेण च प्रतिपाद्यमानतत्त्वविषयज्ञानस्याशक्यसम्पादनत्वात् । अथ तत्त्वज्ञानस्यापवर्गसाधनत्वे समुत्पन्नतत्त्वज्ञानास्त्वनन्तरमेव मुच्यन्त इति शास्त्रकरणतद्व्याख्यानाद्यसम्भवाद् अस्मदा- दानां तत्त्वज्ञानासम्भवः । अथ शास्त्रकर्ता तदर्थमवतिष्ठत एवेति चेत् न तर्हि तत्त्वज्ञानमपवर्गे साधनम् । तज्ज्ञान- सहावेऽप्यपवर्गाभावादिति । नैप दोषः । शिवात्मज्ञानस्या- परोक्षभूतस्यापवर्गजनकत्वाभ्युपगमात् । तथाहि-श्रौते तत्त्वज्ञाने संजातेऽपि न भवत्यपवर्गः । निदिध्यासनसम्भवस्य Newindiynijabardasti १. 'न' ग. पाठः ·प्रथमः परिच्छेदः । २१ ज्ञानापरोक्ष्यस्य तदानीमभावात् । श्रौते हि तत्त्वज्ञाने सं- जाते मननसापेक्षपुनर्निहियानगर्व शिवात्मैकत्ववि- षयम् अपरोक्षजानं नेह निशिशेकताहालनिरसना- त्मकमपवर्गमुपजनयति । तच्चापरोक्षभ्रमस्य परोक्षज्ञानेन नि- वृत्त्यसंभवात् । स चोदीच्यामुदित साहित्य इत्यपरोक्षदि- ग्भ्रमस्य तदुदयपूर्वकपूर्वी त्वानुमाने मानेन निवृत्त्यदर्शनाव- गम्यते । पुनश्चाभ्यासवशादपरोक्षज्ञानोडवे निवृत्तिदर्शना- चेति । तथाहि श्रुतयः श्रुतिशिरसि वर्तमाना एकमेवार्थमु- पपादयन्ति । तथा च 'अरे आत्मा द्रष्टव्य' इति निर्दा- रेणापवर्गसाधनं शिवात्मदर्शनमेव विहितम् । तदुपायत्वेन श्रवणमनननिदिध्यासनानि विधीयन्ते श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति । तेन न श्रवणमात्रजनितं विज्ञानमप- वर्गसाधनम् । किन्तु निदिध्यासनसम्भवं शिवात्मदर्शनमिति गम्यते । एषां श्रवणादीनां सद्वारेण निारेण चोत्मदर्शनं प्रत्यङ्गत्वं, "श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः। ज्ञात्वा च सततं ध्येय इति “एते दर्शनहेतव” इति सिद्धं च । अतो न शास्त्रक- रणतयाख्यानाथसंभवः, तत्त्वज्ञानिनां यावदापरोक्ष्यमवस्था- नाभ्युपगमादिति। न च शरीरादिव्यतिरिक्तात्मासत्त्वेनाधिका- यभावात् स्वर्गापवर्गफलमिदं शास्त्रमनारम्भणीयमिति वा- च्यम् । शरीरादिव्यतिरिक्तस्यै नित्यस्य जीवात्मनः सद्भावस्य . १. 'त्ति' क. ख. पाठ. २. 'चाद' ख. ग. पाठः. ३. 'स्य जी' क. पाठः. ...

·RepresearARAY २२ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये वक्ष्यमाणत्वात् । न च मोक्षतत्साधनप्रतिपादकशाम्बान्तरस- म्भावनादनारम्भणीयमिदं शास्त्रमिति वाच्यम् । शास्त्रान्त- राणां शिवतत्त्वाप्रतिपादकानां “यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमाविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥" इत्यारणवाक्येन श्वेताश्वतरेणापवर्गहेतुताप्रतिक्षेपाच्छिवपति- पादकानां चेतरतत्त्वव्यावृत्त्यात्मकशिवज्ञानविधायकवाक्यै- रपवर्गहेतुता प्रतिक्षिप्ता । तथाहि-द्विविधमिह शिवज्ञान- मपवर्गकारणम् इतरव्यावृत्त्या स्वरूपतश्चेति । श्रुतिस्मृत्यो- स्तथा विधानात् । 'आत्मा ज्ञातव्यः', 'प्रकृतितो विवेक्तव्यः', अन्यदेव तद्विदिताद् अथो अविदिताद्' इत्याद्याः श्रुतयः इतरव्यावृत्त्या, 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्', 'आनन्द', 'प्रज्ञानं ब्रह्म'- त्यादयः स्वरूपतोऽपि विज्ञानं प्रतिपादयन्ति । "नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनो नभः। न प्राणो न मनोऽव्यक्तं न शब्दः स्पर्श एव वा ॥ न रूपरसगन्धाश्च नाहंकर्ता न वागपि न पाणिपादौ नो पायुर्न चोपस्थं द्विजोत्तमाः। नं कर्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृतिपूरुषो न माया नैव च प्राणश्चैतन्यं परमार्थतः इत्याद्याः स्मृतय इतरव्यावृत्त्या, १. 'न च क' क. ख. पाठः.

·२३ . प्रथमः परिच्छेदः । “आत्मायं केवलः स्वच्छः शान्तः सूक्ष्मः सनातनः । अस्ति सर्वान्तरः साक्षी चिन्मात्रस्तमसः परः ॥" इत्याद्याः स्वरूपतः शिवात्मज्ञानं प्रतिपादयन्तीत्युभयथा विज्ञानस्याश्रयणीयत्वात् । तथाविधविज्ञानसाधनमिदं शा- स्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धम् । करुणारसनिर्भरेण चित्तेने- ति । करुणायाः संजातो रसः करुणारसः अनुजिघृक्षा । अ- थवा करुणा चासौ रसश्चेति । तेन निर्भरं विशृङ्खलं यत् तत् करुणारसनिर्भरं, तेन । चित्तेन मनसा । न ख्यातिलाभपूजार्थं शास्त्रकरणं, किन्तु केवलं करुणानुन्नमानसैरस्माभिः क्रियत इत्यर्थः । आत्मनि गुरुषु बहुवचनविधानादस्माभिरिति बहुवचननिर्देशः । समासेनेति शैवागमेषु विप्रकीर्णतया वि- स्तरेण चोक्तानां तत्त्वानां मन्दबुधनुग्रहार्थं समासेन संश्ले- षणेन, संक्षेपेण वेत्यर्थः ॥ ४ ॥ तत्त्वप्रकाशः क्रियत इत्युक्तं, तत्रेदमाशङ्कते कानि तानि तत्त्वानि, कियन्ति चेति । एकादिषट्त्रिंशान्तं बहुभिराचार्यंबहुधा तत्त्वानां प्रतिपादितत्वादाशङ्कासमुद्भवः । तामाशङ्कामपनेतुमाह - शैवागमेषु मुख्यं पतिपशुपाशा इति क्रमात् त्रितयम् । तत्र पतिः शिव उक्तः पशवो ह्यणवोऽर्थपञ्चकं पाशः॥ शैवेति । अयमभिप्रायः - एकादिषट्त्रिंशान्तेषु त- त्त्वपक्षविशेपेषु सर्वेष्वपि मुख्यत्वादनभ्युपगमे दोषप्रसङ्गाच्च n १. 'ती' ग. पाठः.

·२४ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये पतिपशुपाशात्मकत्रैविध्यमाश्रयणीयम् । तथाहि - पशोःसं- सारिणोऽनभ्युपगमे धर्माधर्मजन्ममरणसुखदुःखानुभवलक्षण- स्य संसारस्य तन्निवृत्तिलक्षणस्य चाश्रयाभावादसत्त्वं, तत्पति- पादकश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादेश्च निर्विषयतयाप्रामाण्यप्रस- ङ्गश्च स्यात् । तथा पाशानां संसारहेतुभूतानां मलकर्ममाया- ख्यानामभावे शरीरादेरभावे स्वर्गनरकगमनजन्ममरणादेरभा- वप्रसङ्गः । आत्मनो निष्क्रियस्य तदखिलासंभवात् । तथा पत्युः परमेश्वरस्याभावे जगत्सृष्टिस्थितिध्वंसधर्माधर्मबन्धमोक्ष- विचारादेरसंभवः , जीवानामसर्वज्ञानां शरीररहितानां तदसं- भवात् । तस्मात् तत्त्वत्रैविध्यं सर्वेष्वपि पक्षविशेपेप्वभ्युपेय- मिति । ननु तत्वैकत्वहित्वपक्षयोः कथं तदाश्रयणम् उपा- धिभेदकृतभेदसद्भावादिति ब्रूमः तथाहि एकमेव जल- तत्त्वमुपाधिवशात् तरङ्गफेनबुहृदात्मनानच्युतस्वखभावं यथा त्रैविध्यभागवगम्यते, तथायं शिवोऽप्यप्रच्युतस्वस्वभावस्त्रै- विध्यं पतिपशु(भावा पाशा)त्मकमनुभवति तदुक्तं शैव- रहस्ये "अनुभवति हि पशुभावं शिव एवाणवतिरोहितात्मगुणः सोऽपि मलो यः कश्चन शक्तिलवः सर्वथा शावः ॥" इति । प्रकृतिपुरुषात्मना दैविध्ये प्रकृतितदुपहितानुपहिता- त्मना त्रैविध्यसम्भव इति षट्त्रिंशान्तेषु चतुष्टयादिपु चेत- रतत्त्वानामत्रैवान्तर्भावात् तवैविध्योपपत्तिः। तथाहि पत्यौ शुद्धानां तत्त्वानामन्तर्भावः मायाकार्याणां शुद्धाशुद्धानां १. 'णाभ्यु' क पाठः. २. 'स्य त' ख. ग. पाठः.

·२५ प्रथमः परिच्छेदः । पशावन्तर्भावः । अव्यत्त यक्तादिपृथिव्यन्तानां केवलाशुद्धानां पाशे इति। तदुक्तं शैवरहस्ये- 'पत्यौ शिवस्वभावाः सर्वे सर्वात्मना प्रकाशन्ते । केचन पाशेषु पशुषु चान्तर्दधते निरवशेषम् ॥" इति अत एवास्य त्रितयस्य मुख्यत्वम् , अन्येषामत्रैवा- न्तर्भावात् । अथवा क्रमान्मुख्यत्वमिति । ननु कथमेतद- वगम्यत इत्यत आह-शैवागमेष्विति । ते च. "कामिकं योगजं चिन्त्यं कारणं त्वजितं परम् । दीप्तं सूक्ष्मं सहस्रं च अंशुमान् सुप्रभेदकम् ॥ विजयं चैव निःश्वासं स्वायम्भुवमतः परम् । वीरं च रौरवं चैव मकुटं विमेल तथा ॥ चन्द्रज्ञानं च बिम्बं च प्रोद्गीतं ललितं तथा । सिद्धं सन्तानसर्वोक्तं पारमेश्वरमेव च ॥ किरणं वातुलं चैव त्वष्टाविंशतिसंहिताः । मूलभेदमिति ख्यातमसंख्यमुपभेदकम् ॥" एपूक्तत्वादिति । तथाहि पारमेश्वरे तावत् - "पाश्यः पाशयिता पाशास्त्रयमेतद् व्यवस्थितम् ।" इति किरणे च "पशुपाशपतिज्ञानविचारप्रतिपादकम् । किरणाख्यं महत् तन्त्रम्" इत्यादि । श्रीवायवीये च- "अजडं च जडं चैव नियन्तृ च तयोरपि । पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते त्रितयं क्रमात् ॥" १. 'च', २. "द्रुमं त' ख. पाठः, mam TET E ·तत्वप्रकाशे सव्याख्ये CSNA शैवेति शिवमणीतत्वविशेषणेनागमानां प्रामाण्यं सूचितम् । तथाहि-शिवस्य सर्वज्ञतयाज्ञानान्यथाज्ञानरागद्वेषादेरप्रा. माण्यवाक्यरचनाहेतोरभावात् तद्रचितानामागमानां सिध्य- त्येव प्रामाण्यम् । न हि सर्वज्ञस्याज्ञानं संभवतीत्यज्ञाना- दप्रमाणवाक्यरचनेति वक्तुं न शक्यते । अज्ञानाभावा- देव तन्मूलरागद्वेषादेरभावात् तन्मूलाप्रमाणवाक्यरचना- सम्भवः । तस्मात् क्षीणदोषतयाप्तेन महेश्वरेण रचितानां प्रामाण्यसद्भावात् तदुक्तप्रमेयतथात्वमभ्युपेयमिति । तदुक्तं शिवधर्मोत्तरादौ-- "विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादः शिवात्मकम् । लोकानुग्रहकर्ता यः स मृषार्थ कथं वदेत् ।। सर्वज्ञपरिपूर्णत्वादन्यथा केन हेतुना । ब्रूयाद् वाक्यं शिवः शान्तः सर्वदोषविवर्जितः ॥ यद् यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः। यावत्फलं च यत् पुण्यं सर्वज्ञस्तत् तथा वदेत् ॥ रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत् । ते चेश्वरे न विद्यन्ते ब्रूयात् स कथमन्यथा ॥ अपास्त शेषदोषेण सर्वज्ञेन शिवेन यत् प्रणीतममलं वाक्यं तत् प्रमाणं न संशयः तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता यथार्थ पु यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः " इति । नन्वीश्वरप्रणीततागमानां कुतोऽवगम्यते तदागमैरे- 'थोक्तन' ख. ग. पाठः, ·२७ प्रथमः परिच्छेदः । वेति चेत् । तदेतरेतराश्रयता । अथागमस्य प्रमाणभूतस्या- प्तकपेक्षायां तदन्यस्यातीन्द्रियार्थदर्शिनः कर्तृत्वासंभवाच्च सर्वेश्वरस्य सर्वकर्तुः सर्वज्ञस्यागमकर्तृत्वं निश्चीयते इति चेत् । नैवम् । आगमप्रामाण्यानिश्चयादेवं कल्पनानुपपत्तेः । तथा आप्तान्तराप्रणीतत्वे प्रमाणाभावादतीन्द्रियार्थदर्शिनः कर्तृत्वाविरोधाच्च न शिवप्रणीतत्वविशेषणस्यार्थवत्त्वमिति । नैतदेवम् । आगमस्य प्रतिपत्तिसामर्थ्यात्मकात् प्रमाणान्त- रात्प्रामाण्यसिद्धेः । तथाहि द्विविधो ह्यागमः, दृष्टार्थोऽदृ- ष्टार्थश्चेति । तत्र दृष्टार्थानां चित्रायागविधायकवाक्यसह- शानां तदुक्तकर्मानुष्ठानेन तदुक्तफलसंभवदर्शनात् प्रामा- ण्यमनुमाय तत्कर्तुरतीन्द्रियार्थदर्शित्वेन परमाप्तत्वनिश्चयेऽन्ये- षामदृष्टार्थानामपि तत्कर्तृकतया दृष्टार्थवाक्यवत् प्रामाण्य- मनुमीयत इति । न च पूजाजपादिविशिष्टकर्मणां विशि- टतत्तत्फलसाधनतामध्यक्षतोऽवगच्छन्नागमकर्ता भवेदेसर्व- ज्ञः, एतद्दर्शिनो ह्यदृश्यवस्त्वन्तराभावात् । न चानुमाना- दिममर्थमुपलभ्य तत्र वाक्यरचनेति वाच्यम् । व्याप्तिग्र- हणलिङ्गादेरसम्भवात् । अनुमानं हि लिङ्गलिङ्गिनोः प्रत्यक्षतो व्याप्तिग्रहणे सति लिङ्गमात्रदर्शनादुपजायमानं लिङ्गिवि- प्रत्यक्षतो महानसादौ धूमाग्न्योलिङ्ग- लिङ्गिनोरबिनाभावे गृहीते देशान्तरे पर्वतादौ धूमदर्शना- दग्न्यनुमान प्रवर्तमानं दृष्टम् । तदत्र फलकर्मणोः साध्य- साधनभावस्य लिङ्गलिङ्गनोः प्रत्यक्षतया लिङ्गानुपलम्भाच्च ज्ञानम् । तथाहि १. 'म्यात्म' ख. पाठः, २. 'त् स' क. पाठः.

·२८ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये व्याप्तिग्रहणासंभवान्नानुमानसंभव इत्यनुमानमूलता नागमा- नाम् । नाप्यागमान्तरमूलता । तस्यापि पौरुषेयत्वेनागमा- न्तरमूलताभ्युपगमेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । न च वेदव्यतिरिक्त- मपौरुषेयं वाक्यं पश्यामः, येन तन्मूलता कल्प्येत । तस्मा- नागमान्तरमूलतागमानाम् । न च योगिनामतीन्द्रियार्थद- शिनामागमकर्तृत्वमिति वाच्यम् । तेषां महेश्वरप्रसादापेक्षस- वैज्ञतया तदुपायदीक्षापूर्वक पूजाद्यावेदकागमानां सद्भावस्य प्रागेवाश्रयणीयत्वाद् जगत्कर्तुः शिवादन्यस्यागमकर्तृत्व- कल्पनायां गौरवापाताच्च स एवागमानामपि कर्तेति क- ल्प्यते । न च परस्परविरुद्धधर्मप्रतिपादकागमानां एकाप्तकर्ब- भ्युपगमासंभवादनेकाप्तकर्बभ्युपगमप्रसङ्ग इति वाच्यम् । वर्णाश्रमाद्यधिकारिभेदवशेन वेद्यस्य चैकस्यैव शिवस्य करु- णानिधेविरुद्धधर्मोपदेशोपपत्तेरिति नेतरेतराश्रयत्वादिदोषः। न च लोकपरिग्रहे स्यादन्योन्याश्रयत्वमिति वाच्यम् । तस्य प्रामाण्यपरिज्ञानमूलत्वाभावात्। तथाहि-प्रथमं तावद् आ- गमान् विरचय्य ब्रह्माणं स्वसुतं महेश्वरो ग्राहयामास । ततः वसुतान् ब्रह्मा, ततस्तेऽपि स्वसुतानिति, वेदपरिग्रहवदा- गमपरिग्रहोपपत्ते!क्तदोषावकाशः । ननु शिवप्रणीततयाग- मप्रामाण्यं पूर्वमुपवर्णितम् । संप्रति प्रतिपत्तिसामर्थ्यादिति पूर्वापरविरोध इति चेद्, न उत्पत्तिज्ञप्त्यपेक्षया उभयोर- युपपत्तेः तथाहि शिवप्रणीततयागमानां प्रामाण्यमुप- जातं तत्प्रतिपत्तिसामध्येनावगम्यत इति न कश्चिहिरेधः १. ति वे' ग. पाठः, २. 'त्वमाग' ख. ग. पाठः.

·प्रथमः परिच्छेदः। २९ वेदमूलत्वाद्दागमप्रामाण्यम् । तदानीमपि शिवप्रणीत्वादागम- प्रामाण्यं द्रढयति, शिवदृष्टस्य वेदार्थस्याबाध्यत्वादिति । स चा- गमो द्वेधा, प्रत्यक्षश्रुतिमूलोऽनुमेयश्रुतिमूलश्चेति। तत्र प्रत्यक्ष- श्रुतिमूलानाम् आगमानां प्रत्यक्षश्रुतिमूलवत् प्रामाण्यम, अनु- मेयश्रुतिमूलानाम् अष्टकादिश्रुतिमूलवदिति आगमेषु प्रति- पाद्यमानानामर्थानां श्रुतिषूपालम्भात् तन्मूलतागमानामव- गम्यते । तथाहि-'रुद्रोऽवश्यं यष्टव्य' इति श्रुतिवाक्याद् रुद्रयागकर्तव्यतावभासते। तत्र करणादिकं मन्त्रार्थवादाव- गतमागमैः प्रतिपाद्यत इति तन्मूलतागमानाम् । तथाहि- 'तमुष्टुहि यः स्विषुः सुधन्वा य' इत्यत्र पूजास्तुतिनमस्कारादे रुद्रगोचरस्य महत्सौख्यनामकापवर्ग प्रति हेतुतावगम्यते । 'अन्तरिच्छन्ती त्यत्र ध्यानजपौ रुद्रविषयौ कर्तव्यौ इत्य- वगम्यते । “यज्ञं रुद्राय मीढुषे' इत्यत्र पान्तं पानीयं सोमाख्यमन्धो हवी रुद्राय हरध्वमित्यवगम्यते । एवं शत- रुद्रीयनीलरुद्रसूक्तश्वेताश्वतरेशावास्याथर्वशिरस्तच्छिखारौद्र - सूक्तारणादिष्वागमप्रतिपाद्यमानानामर्थानां सद्भावो द्रष्टव्य इति । अत्र प्रयोगाः विवादपदं तन्त्रशास्त्रं प्रमाणं, यथार्थ- त्वात् सम्प्रतिपन्नवाक्यवत् । तथा तन्त्रशास्त्रं प्रमाणम्, आ. तोक्तत्वात् , यद्यदाप्तोक्तं तत्तत्प्रमाणं, यथा पुराणादि, त- थेदमाप्तोक्तं, तस्मात् प्रमाणम् । तथागमाः शिवप्रणीताः, तद- न्याजन्यकार्यत्वाद्, यद्यत् तदन्याजन्यकार्य तत्तच्छिवप्र- णीतं, यथा प्रपञ्चः । तथा चैते । तस्माच्छिवप्रणीताः । , १. 'री', २. 'त्र' ख. पाठः. ३. 'न्यताका' ग. पाठः, ·PHTANTRAVE ३० तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये तन्त्रशास्त्रं कार्य, वेदान्यवाक्यत्वात् , यद्यद् वेदव्यतिरिक्तं वा- क्यं तत्तजन्यं दृष्टम् यथा भारतादि न च प्रपञ्चस्य शवप्रणीतत्वासिद्धेः साध्यविकलो दृष्टान्त इति वाच्यम् तस्योपरिष्टादुपपाद्यमानत्वात् तथा तन्त्रशास्त्रं प्रमाणं, वेदमूलत्वाद् , मन्वादिस्मृतिवत् । तद् वेदमूलं च, तदु- तार्थप्रतिपादकत्वाद् , मन्वादिस्मृतिवदिति । अथ, शास्त्र- मप्रमाणम् अनाप्तकृतत्वात् , सम्प्रतिपन्नवदिति प्रत्यनुमान- धादोषप्रसङ्ग इति चेद्, नैवम् । विकल्पानुपपत्तेः तथाहि अनाप्तकृतवादित्यस्य कोऽर्थः यद्याप्तेनाकृ- तत्वम् , आहोस्विदनाप्तेन कृतत्वं, यद्याद्यः पक्षः, तर्हि वेदवाक्यैयभिचारः, तेषां प्रमाणभूतानामेवाप्तेनाकृतत्व- हेतोः सद्भावात् । असिद्धाश्चायं हेतुः , आप्तकृतत्वस्य साधितत्वात् । यद्युत्तरः पक्षः, तदा चाप्तकृतत्वादेवासिद्धता न चानाप्तरचिता आगमाः, वेदविरुद्धत्वाद् बौद्धाद्यागमव- दिति साधयितुं शक्यत्वान्नासिद्धतेति वाच्यम् वेदार्थप्रतिपा- दकतयों वेदमूलान मागमानां वेदविरुद्धत्वस्याप्यसिद्धत्वात् तस्माच्छैवागमेपूक्तत्रैविध्यादिकं मार्क डेयागस्त्यरामधीचा- दिसकलशिष्टजनैः परिगृहीतत्वाच्चादर ीयमिति पतिपशुपा- शा इति पतिश्च पशवश्च पाशाश्चेति तथोक्ताः के ते इ. त्याकाङ्क्षायामाह तत्र पतिः शिव उक्तः पशवो ह्य- णवोऽर्थप कं पाशः इति। तत्र तेषां मध्ये पशूनां पालनात् पतिशदेन शिव उक्तोऽभिहितः पशवोह्यणवः अणुत्व- स पादकमलादिसंबन्धिनः । शिवस्वभावा 'जीवाः पश : न १. 'च्या क. पाठः २. 'ज्जी' ख. पाठः, , .. २ ·३ प्रथमः परिच्छेदः। चतुष्पाद एव, हिपदां च पशुत्वश्रवणात् । तथाहि "एतावन्तो वै पशवो द्विपादश्चतुष्पादश्च । यो वामिन्द्राव- रुणा द्विपात्सु पशुषु यो वा चतुष्पात्सु पशुष्वि"त्यादिश्रुतेः । तेषामीश्वरत्वाद् भगवतः शिवस्य पशुपतित्वं, "येषामीशे पशुपतिः पशूनां चतुष्पदामुत च द्विपदामि”ति श्रुतेः । लै- ङ्गोपरिभागे च- "ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्च देवदेवस्य धीमतः । पशवः परिकीर्त्यन्ते संसारवशवर्तिनः ॥ तेषां पतित्वाद् भगवान् रुद्रः पशुपतिः स्मृतः।" इति । ननु केन कारणेन जीवात्मनां शिवस्वभावानां मला- दिपाशसम्बन्ध इति चेदुच्यते । मलपाशसंबन्धात् कर्मपाशसं बन्धः । तत्संबन्धान्मायापाशसम्बन्धः । मलपाशसंबन्धस्य त्वनादित्वेन न कारणापेक्षा । यस्य वस्तुनः आदिमत्त्व तस्यैव हि कारणापेक्षित्वम् । अस्य त्वनादित्वान्न कारणा- पेक्षेति । तदुक्तं किरणे "अनादिमलसंबन्धान्मलिनत्वमणौ स्थितम् । अनादिमलमुक्तत्वान्निर्मलत्वं स्थितं शिवे ॥ आदिमत्त्वं यदा सिद्धं निमित्तं कथ्यते तदा । ईदृग्रूपं स्मृतं ताभ्यां शुद्धाशुद्धं यथार्थतः। विशुद्धः स्फटिकस्तस्मात तानं सकालिकम् । (१) यथास्मिन्न निमित्तं स्यात् तथा न स्याच्छिवात्मनोः" इति। ननु तर्हि पशूनां शिवत्वाभावप्रसङ्ग इति चेत् । नैवम् । तेषां शिवस्वभावत्वे श्रुत्यादिप्रमाणसद्भावस्य वक्ष्यमाणत्वात्।

·HETAmit ३२ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये अत एव पाशबद्धत्वात् पशुत्वम् । तेन किञ्चित्कर्तृत्वादि- नाणुत्वं, न परमाणुवदवस्थानात् । तेषामव्यापकत्वेन तदसं- भवादिति । अर्थपञ्चकं पाश इति । अर्थानां मलकर्मसूक्ष्म- स्थूलमायापाशानुग्राहकशिवशक्तीनां पञ्चकमर्थपश्चक, तत्पा- शाख्यं तत्त्वमिति । तदुक्तं- "मलं कर्म च माया च मायोत्थमखिलं जगत् तिरोधानकरी शक्तिरर्थपञ्चकमुच्यते॥" इति ननु अर्थपञ्चकं पाश इतीह प्रतिपादितम शा- स्त्रान्तरे तु पाशानां त्रैविध्यमुक्तमिति विरोधः। तथाहि शैवरहस्ये तावत् "सहजमनादि मलं स्यात् पाशेपु त्रिप्वपि प्रधानतमम् कर्म च माया च मले सति पाशतया प्रवर्तते इति । प्रयोगमञ्जयां च 'पाशास्त्रयो निगलयन्तीति नैवम् ईश्वरशक्तेः पाशानुग्राहितयैव पाशत्वाभिधानान्मा- यापाशस्य स्थूलसूक्ष्मात्मना द्वैविध्येन च पञ्चधा भेदाभि- धानादिति अध्वपञ्चकं पाश इति केचित् पठन्ति तदा- ध्वनां ष णां तत्ववर्णमन्त्रभुवनपदकलानां पञ्चकमध्वपञ्चकं पाश इति तदुक्तं सिद्धान्तहृदये "शिवः पशुपतिः प्रोक्तः पशवो ह्यणवो मताः। ते पाशबन्धात् पशवः पाशः स्यादध्वपञ्चकम् ॥ अध्वानस्तत्त्वभुवनकलार्णपदमन्त्रकाः । यैरमी पुरुषा बद्धाः संसरन्ति भवाद् भवम् १. 'द्धाः प' ग. दाठः, .............14 (0.

·प्रथमः परिच्छेदः ।
REETHARA
मलादिजाः षडध्वानः तत्त्वाद्यास्ते च पञ्चधा ।
निवृत्त्यादिविभागेन तदुक्तं ह्यध्वपञ्चकम् ॥"
इति । गुरुदेवपद्धतौ च
“अथाध्वनां क्रमादेषां व्याप्तिः सम्यङ् निगद्यते ।
पृथ्वीतत्त्वं क्षवर्णश्च मन्त्री हृदयसद्यकौ ॥
कालाग्निरपि कूश्माण्डहाटको ब्रह्मवैष्णवे ।
रौद्रं च भुवनान्यन्तर्ब्रह्माण्डस्य भवन्ति षट्॥
अण्डाद् बहिः शतं रुद्रा दशदिक्षु व्यवस्थिताः।
कपालीशो ह्यजो बुद्धो वज्रदेहः प्रमर्दनः ।
विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः ।
प्राच्यां दिशि
अग्नी रुद्रो हुताशश्च पिङ्गलः खादको हरः॥
ज्वलनो दहनो बभ्रुः भस्मान्तश्च क्षयात्मकः ।
आग्नेय्यां दिशि
यमो मृत्युहरो धाता विधाता च तथापरः ॥
कर्ता चैव च संयोक्ता नियोक्ता धर्म एव च।
तद् धर्मपतिस्तत्र दशमो दक्षिणे स्थिताः॥
निर्ऋतिर्मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ।
उर्ध्वकेशो विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रिणः ॥
नेत्यां-
MUMMMoon
-
----८५४
१. 'त' ख. पाठः.
है

·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये
बलो ह्यतिबलश्चैव पाशहस्तो महाबलः
श्वेतोऽथ जयभद्रश्च दीर्घहस्तो बलान्तकः ।
वारुण्यां मेघनादश्च सुनादश्च प्रकीर्तितः ।
शीघ्रो वायुर्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षयान्तकः
पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः ।
वाययां
निधीशो रूपवान् धन्यः सौम्यदेहो जटाधरः ।
लक्ष्मीधरो र धरः श्रीधरश्व प्रसाधनः
प्रकामो दशमश्चेति कौबयां दिशि संस्थिताः ।
विद्याधिपेशसर्वज्ञा ज्ञानभुम् वेदपारगः
सुरेशशर्वज्येष्ठाश्च भूतपालो बलिप्रियः॥
ऐशान्यां
विषो विषधरोऽनन्तः क्रोधनो मारुताशनः ।
न्यग्रोधोदुम्बरीशश्च फणीन्द्रो वज्रदंष्ट्रिणौ !
अधोभ गे
शम्भुविभुर्गणाध्यक्षस्त्रियक्षस्त्रिदशेश्वरः ।
वाहश्च विवाहश्च नभोलिप्सुस्त्रिलोचनः
तेषामुपरि रुद्राणां वीरभद्रो व्यवस्थितः ।
भद्रकाल्याश्च भुवनमेवमष्टाधिकं शतम् ।।
भुवनानि क्रमोक्तानि रुद्राणां वाख्यया पृथक्
मन्त्रावसानिकपदान्महादेवपदावधि
विलोमतः पदानि स्युरष्टाविंशतिसंख्यया
इत्यध्वपञ्चकं षष्ठया निवृत्तिकलया समम् ।

·प्रथमः परिच्छेदः ।
व्याप्तं सञ्चिन्तनीयं स्यादध्वषट्कं विभागतः।
आपोऽनिर्वायुराकाशो गन्धश्च रसरूपके ॥
स्पर्शः शब्दश्च वाक्पाणी पादपायुभगानि च।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणश्चेतीन्द्रियाणि च ।।
मनोहङ्कारबुद्ध्यन्तमन्तःकरणकत्रयम् ।
सर्वेषां त्रिगुणाथ स्यात् प्रकृतिः कारणं परा ॥
त्रयोविंशतितत्त्वानि विलोमादिति संख्यया ।
हादिटान्तास्ततो वर्णास्त्रयोविंशतिसंख्यकाः॥
शिरश्च वामदेवाख्यो मन्त्रौ तहत् पुराणि तु।
षट्पञ्चाशत् क्रमेण स्युरमरेशादिनामभिः॥
अमरेशं प्रभासं च नैमिशं पुष्कराषढी ।
डिण्डिमुण्डिर्भारभूतिरित्यष्टावम्बुतत्त्वके ।
हरिश्चन्द्रश्च श्रीशैलो जल्पीशाम्रातकेश्वरौ ।
मध्यमेशो महाकालः केदारो भैरवस्तथा ॥
भुवनाष्टकमित्येतत् तेजस्तत्त्वे व्यवस्थितम् ।
गया चैव कुरुक्षेत्रं नोखलं कनखलं तथा ॥
विमलेशोऽट्टहासश्च महेन्द्रं भीमकेश्वरम् ।
इत्यष्टौ भुवनानि स्युर्वायुतत्त्वगतानि तु ॥
वस्त्रापदो रुद्रकोटिरविमुक्तो महालयः ।
गोकर्णो भद्रकर्णश्च वर्णाक्षः स्थाणुरित्यपि ।
भुवनाष्टकमाकाशसंज्ञतत्त्वे व्यवस्थितम् ।
छगलण्डो हिरण्डश्च मार्को गोमण्डलेश्वरः ।।

·2-traNya
३६
तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये
कालञ्जरं दारुवनं शङ्कुकर्ण स्थलेश्वरम् ।
प्रारभ्य गन्धतन्मात्रमहङ्कारान्तमध्वनि ॥
स्थितानि भुवनान्यष्टावेतानि तु यथाक्रमम् ।
पैशाचं राक्षसं याक्षं गान्धर्व चन्द्रसौम्यके ।
प्राजेशं ब्राह्ममित्येतद् देवयोन्यष्टकं घियि ।
अकृतं च कृतं चैव भैरवं ब्राह्मवैष्णवे ॥
कौमारमौमं श्रीकण्ठमिति योन्यष्टकं स्मृतम ।
गुणप्रकृतितत्त्वे तु स्थिरमेतत् तु भौवनम् ॥
अष्टकैः सप्तभिस्त्वेवं षट्पञ्चाशद् यथाक्रमम ।
भुवनानि स्थितान्येवं पदान्यप्येकविंशतिः ।।
महेश्वराख्यात् प्रारभ्य स्यादरूपिन्पदावधि ।
एवं पञ्चविधाध्वा स्यात् प्रतिष्ठाकलया समम् ॥
षष्ठया व्याप्तं विचिन्त्यं स्यात् पोढाध्वव्याप्तिरीदृशी ।
अथ विद्याकलायां तु पुरुषो राग एव च ॥
अशुद्धविद्या च कला नियतिः काल एव च ।
माया च सप्त तत्त्वानि वर्णसप्तकसंयुतम् ॥
अकारादि धकारान्तं शिखोघोरौ च मन्त्रको।
वामादिभुवनानि स्युः सप्तविंशतिसंख्यया ॥
वामो भीमस्तथैवोयो भवश्वेशान एव च ।
एकवीरश्च पुरुषः षडेते भुवनेश्वराः ॥
प्रचण्डोमापतिश्चाजो ह्यनन्तश्चैकरुद्रकः ।
रागतत्त्वे स्थितं त्वेतद् भुवनानां तु पञ्चकम् ॥
१. 'नकं श्रीकमि', २. 'वा' क. पाट:. ३. 'यो' ग. पाटः.
-----
--
--

·...
का
प्रथमः परिच्छेदः।
३७
क्रोधचण्डावशुद्दायां विद्यायां तु व्यवस्थितौ ।
नियत्यां ज्योतिसंवौं ततः सूकरसंज्ञितः ॥
पञ्चान्तकैकवीरौ च शिवदश्च कलागताः ।
महादेवो वामदेव उद्भवश्चैकैपिङ्गलः ॥
एकनेत्रस्तथेशानो भुवनेशस्ततः परः।
अङ्गुष्ठमात्र इति चाप्यष्टावेते स्थलेश्वराः ।।
कालतत्त्वे च मायायां भौवनी सप्तविंशतिः।
व्यापिन्निति समारभ्य ध्यानाहारपदावधि ॥
पदानां विंशतिश्चात्र स्याद् विद्याकलयाखिलम् ।
व्याप्तं सञ्चिन्तयेदेवं षड्विधाध्वव्यवस्थितिः॥
अथ शान्तिकलायां स्याच्छुढविद्येश्वरावधि ।
सदाशिवश्च तत्त्वानि त्रीणि तस्यां स्थितानि हि ॥
वर्णास्त्रयः स्युर्गखका मन्त्री कवचपूरुषौ ।
अष्टादशैव भुवनान्यत्र वामादिसंज्ञया ॥
वामा ज्येष्ठा च रौद्री च काली कलविकारिणी।
बलोविकरणी चैव बलप्रमथिनी तथा ।
सर्वभूतदमन्येका नवमी तु मनोन्मनी ।
शुद्धविद्याह्वये तत्त्वे स्थितान्येवमनुक्रमात् ॥
अनन्तेशश्च सूक्ष्मश्च ततश्चापि शिवोत्तमः ।
एकनेत्रश्चैकरुद्रस्त्रिमूर्तिस्तु तथापरः ॥
श्रीकण्ठश्च शिखण्डी च भुवनानीश्वराय ।
APHARMitm-y
"१.
'व' ग. पाठः. २. 'ल' ख. पाठः,

·३८
तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये
सदाशिवाख्यं भुवनं स्थितं तत्त्वे सदाशिवे॥
पदान्येकादशात्रैव नित्ययोगिन आदितः
योमव्यापिपदान्तानि स्थित न्येवं तु पञ्चधा ।
षष्ठ । तु शान्तिकलया व्याप्तान्येवं विचक्षणैः ।
षड्विधाध्वमयी व्याप्तिर्बोदव्या क्रमशो भवेत्
तथै शान्त्यतीतायां शिवतत्त्वं यवस्थितम् ।
वर्णाः षोडश सर्गाद्याः स्वराः स्युस्ते विलोमतः ॥
शानौ तथा मूलमन्त्रो मन्त्रा भवन्ति हि
निवृत्त्यादी न भुवन न्यत्र पञ्चदशैव हि
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च
न्त्यतीतेति हि कलाः स्युबिन्दौ भुवनानि हि
इन्धिका दीपिका रो चिोंचिका चोर्ध्वगा तथा
भुवनानीति पञ्च स्युस्तानि नादकलाः खलु ।
य पिनी योमरूप चाप्यनन्ता चाप्यनाथया।
अनाश्रिता चेति कलाः शाक्तः स्युर्भु नान्यपि ।
F द्यं प्रण यत् तद् विलोमेनान्तकं तु तत् ।
पदमेकं भवेदेवमध्वायं पञ्चधोदितः ॥
शान्त्यतीतकलाव्याप्तं विद्यादित्यध्वनांकमात्
डिधा व्याप्तिरुद्दिष्टा शैवागमविनिर्णयात् ।
ध्वज्ञानवान्मुच्येन्मोचयेच्च भवार्णवात
ए बाध्वा षडिधैकादश स्यु-
मन्त्रास्त्वेकं चाप्यशीतिः पदानि

·प्रथमः परिच्छेदः ।
-
षट्त्रिंशच्चाप्यत्र तत्त्वानि वर्णाः
पञ्चाशत् स्युः पञ्चसंख्या कलेति॥
अथ पदोद्धारः
प्राक्पदं प्रणवं तत् स्यादेकवर्ण शिवात्मकम् ।
व्योमव्यापि चतुर्थ्यन्तं द्वितीयं पञ्चवर्णकम् ॥
तृतीयं व्योमरूपाय पञ्चार्णमपरं तथा।
सर्वव्यापि चतुर्थ्यन्तं शिवायेत्यथ पञ्चमम् ॥
त्र्यक्षरं च विजानीयात् पञ्चाङ्गानि शिवस्य तु।
अनन्तायेत्यनन्तस्य वाचकं चतुरक्षरम् ॥
अनाथायेति सूक्ष्मस्य पदं स्याच्चतुरक्षरम् ।
अनाश्रिताय पञ्चार्ण पदं शिवतमस्य तु ॥
ध्रुवायेति पदं व्यर्णमेकनेत्रस्य कीर्तितम् ।
शाश्वतायैकरुद्रस्य पदं स्थाच्चतुरक्षरम् ॥
योगपीठसंस्थिताय चाष्टार्ण तु त्रिमूर्तिनः ।
श्रीकण्ठस्य पदं नित्ययोगिने पञ्चवर्णकम् ॥
ध्यानाहाराय पञ्चार्ण पदमेतच्छिखण्डिनः ।
नमःशिवायेति पदं षड्वर्ण प्रणवादिकम् ॥
सर्वप्रभुश्चतुर्थ्यन्तं पञ्चाणं पदसन्ततौ।
शिवाय पदमन्यच्च चतुर्थ्यन्तं त्रिवर्णकम् ॥
पदमीशानमूर्धाय षड्वर्ण मुनिसत्तम!।
तदीशानस्य बोद्धव्यं सप्तार्ण पूरुषस्य तु ॥
१. 'नन्ताये' ग, पाठः
Mara

·HTTPARATITLE+AN
तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये
स्यात् तत्पूरुषवक्त्राय अघोरहृदयाय च ।
सप्तार्ण बहुरूपस्य तद्वद् वामस्य कीर्तितम् ॥
स्याद् वामदेवगुह्याय सद्यस्याप्यथ कथ्यते ।
सद्योजातमूर्तयेति सप्तवर्णमुदीरितम्
णवादि प्रयोक्तव्यं पञ्चार्ण च नमो नमः
गु तिगुह्याय पदं षड़ड्यर्णकं परम् ।
गोत्रे पदं चतुर्वर्ण मातङ्गे निधनाय तत।
अक रपूर्व पञ्चाण चन्द्रज्ञाने प्रकीर्तितम्
विद्य धपायेति पदं स्यात् सप्तवर्णकम् ।
वयोगाधिपूर्वं तु गतायेत्यष्टवर्णकम्
योतीरूप य पञ्चाणं पदमेतत् सुशोभनम् ।
परमे रपूर्वं तु परायेत्यष्टवर्णकम् ।
चेतनाचेतनेति सप्तवर्ण पदं विदुः
यो मन्योमिश्चतुर्वर्ण यापिन्यापिस्तथा पदम् ॥
पिंश्च हिरभ्यस्य षड्वर्ण पदमीरितम्।
प्रति द्विरभ्यस्तं षड्वर्णमपरं तथा
तेजस्तेज इति प्रोक्तं चतुर्वर्ण पदं विभोः
योतिज तिःपदं तहद् विज्ञेयं चतुरक्षरम्
यण पदमरूपाख्यं तथानग्ने पदं शुभम्
त्रि णै स्यादधूमाख्यमभस्माख्यं तथा पदम्
अन दे त्र्यण दिनात्रयं धूत्रयं तथा
भूस्तद् क्षरं ज्ञेयमोंभुवश्च त्रियक्षरम्
1803

·प्रथमः परिच्छेदः।
।
ओस्वोवर्णद्वयं चानिधनाख्यं चतुरक्षरम्
निधनाख्यं त्रिवर्ण स्य त् पञ्चार्ण निधनोद्भवम्
क्षरं स्याच्छिवपदं ड्यर्ण शर्वपदं विभोः
परमात्मंश्चतुर्वर्ण महेश्वरपदं तथ
चतुर्वर्ण समुद्दि महादेवपदं हि यत्
सद्भावेश्वरसंशं तु पञ्चार्ण मुनिसत्तम ! ॥
महातेज इति प्रोक्तं पदं र्णचतुष्टयम्
पदं पर्णिमुद्दि योगाधिपतिसंज्ञकम् ।
मुञ्चमुञ्च चतुर्वर्ण षड्वर्ण प्रमथात्मकम्
शर्वशर्वपदं चा बोद्ध यं चतुरक्षरम्
भवयुग्मं तथा तहद् भवोद्भवपदं पुनः।
पदम क्षिरं न त् र्वभूतसुखप्रदम्
स साविध्यपूर्व तुं करान्तं सप्तवर्णकम्
पदम क्षिरं झवि गुरुद्रपर परम् ॥
अनर्चितं हिरभ्यस्तमष्टार्ण पदमुच्यते ।
संस्कृतपदं तहत् पूर्वस्थितपदं तथा।
साक्षिस्तुरूपदे तहचतुर्वर्णे द्विरुक्तितः
ट् पतङ्गपदे वर्णाश्चत्वारः पिङ्गसंज्ञके
तहज्ज्ञानपदं शदसूक्ष्माख्ये चतुरक्षरे
क्षरं स्याच्छिवपदं तथा शर्वपदं विभोः ।
यक्षरं सर्वदपदं प्रणवादि नमोनमः
प वर्ण शवायेति त्रियक्षरमुदीरितम्
:
१. 'तु दकारान्तं स ' ख. ग. पाठः.

·१५ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये Me नतियुग्मं पञ्चवर्णं सतारं पदमुत्तमम् ॥" इति ॥५॥ ननु पशूनां शिवस्वभावतया पतिव्यतिरेकासम्भवात तत्तदैविध्यप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह मुक्तात्मानो हि शिवाः किन्त्वेते तत्प्रसाद तो मुक्ताः। सोऽनादिमुक्त एको विज्ञेयः पञ्चमन्त्रतनुः ॥ ६ ॥ मुक्तेति । अयमभिप्रायः मुक्तात्मनामेव शिवस्व- भावत्वम्। किन्तु तेषामपि मुक्तेः प्राङ् न शिवात्मता, ताम्रा- देः स्वर्णस्वभावाच्छादक कालिमाकम्पमालादिपाशप्रच्छादित- शि भावतया पशुत्वात् । अत एव ते तत्प्रसादतो मु- क्ताः स शिवस्त्वनादिमुक्तः । एक इति । एक एव नि- मुक्त इत्यर्थः कालत्रयेऽपि मलादिसम्बन्धरहितत्वात् । तं श्रीवायवीये "अनादिमलसंश्लेपप्रागभावात् स्वभावतः अत्यन्तपरिशुद्धात्मेत्यतोऽयं शिव उच्यते इति पञ्चमन्त्रतनुरिति । नादबिन्दुपदवर्णवाक्यात्मना प. आत्मकसकलमन्त्रशरीर इत्यर्थः । मन्त्रस्वरूप इति वा । " स्योष्णिग्लोमानि त्वग् गायत्री त्रिष्टुम्मांसमनुष्टुब् स्नावान- स्थि जगती पङ्क्तिमज्जा प्राणो बृहती"त्यादिश्रुतेः वैदिका- दिमन्त्र ण धातुमयत्वप्रतिपादनाच्छिवस्य मन्त्रशरीरत्वाव- मः अथवा प्रणववेदचतुष्कात्मना प त्मिकमन्त्रतनुरिति क्तं लैङ्गादौ mareter Rennives * 'कालिका' इति स्यात् ।

·प्रथमः परिच्छेदः। -- "ओंकाररूपमृग्वकं सामजिह्वासमन्वितम् । यजुर्वेदमहाग्रीवमथर्वोष्ठमजं विभुम् ॥" इति।बीजबिन्दुनादशक्तिशान्तात्मना पश्चात्मकप्रणवतनुरिति वा । "ओमिति ब्रह्म, ओमित्यथो योऽसौ तपती"त्यादिश्रुतेः। पश्चाक्षरतनुरिति वा, निवृत्त्यादिपञ्चतत्त्वतनुरिति वा, पञ्चब- ह्मतनुरिति वा । तदुक्तं लिङ्गोद्भवे- "अथ दृष्ट्वा कलावर्णमृग्यजुस्सामरूपिणम् । ईशानमीशमकुटं पुरुषास्यं पुरातनम् अघोरहृदयं हृद्यं वामगु सदाशिवम् सद्यपादं महादेवं मह योगीन्द्रभू णम् निष्कलं सूक्ष्मम यक्तं सकलं च महेश्वरम् सर्गप्रति संहारलीलार्थ लिङ्गरूपिणम् । प्रधानं लिङ्गमाख्यातं लिङ्गी च परमेश्वरः " इत्यादि पारमेश्वरे च "प मन्त्रतनुः श्रीमान् सकलं परिप ते . योगयोगीश्वरः स्वामी स्वतन्त्रः पशुपाशहा ई निमूर्धा पुंवक्त्रो घोरहृदयः प्रभुः उच्यते वामगुह्योऽयं सद्यमूर्तिमहेश्वरः एवं मन्त्रास्तु प ते यैर्निबद्धा तनुः शिवा " इत् ादि तस्मादेवं विज्ञेयः विशेषेण भेदेन पशुभ्यो ज्ञे : शिव इति न च परमेश्वरवाचकस्य वेदमन्त्रादेव च्य तु पर. 'सौ यो त' क. ख. पाठः. २. 'घ' ख. ग.पा.

·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये १ २ मेश्वराद् भेदसद्भावेन तस्य वेदमयत्वाभाव इति वाच्यम् । तयोर्भदे वाच्यवाचकनियमाभावप्रसङ्गात्। न च सम्बन्धात् त- नियमः।सम्बन्धस्य सम्बन्धान्तराश्रयणादनवस्थादिदोषस्यो- क्तत्वात्। न च वाचकत्वशक्तिर्नियामिकेति वाच्यम् । तस्या- श्व वाच्याद् भेदसद्भावेऽन्यशक्तिवदनियामकत्वात् ।शक्तेर्वा- च्यासाधारण्यमप्यभेदव्यतिरिक्तं न संभवतीति वाच्यवाचक- योरेवाभेदोऽभ्युपगन्तव्यः । किमनया शक्तिकल्पनया । न च वाच्यवाचकभावस्य भिन्ननिष्ठतया तयोरभेदेऽसंभव इति वा- च्यम् । गुणगुणिभेदवद् भेदस्याप्यत्र सद्भावात् । न च भे- दाभेदयोविधिप्रतिषेधरूपत्वेन विरोधादेकत्रासम्भवः । वाच्य- वाचकभावान्यथानुपपत्तिप्रमाणसिद्धत्वात् । तथा घटोऽयं पटोऽयं शब्दोऽयमिति वाचकसंपृक्तार्थप्रतिभासाद् घटश- ब्दोऽयमित्यसंपृक्तशब्दप्रतिभासाच्च शब्दार्थयोरैक्यमाश्रय- णीयम् । अत एव तत्त्वादिवाचकमन्त्रविन्यासात् तत्त्वादिसा- न्निध्यमिति सर्वमवदातम् ॥ ६ ॥ ननु पतिसद्भावे प्रमाणाभावात् तत्त्वत्रैविध्यासंभव इत्याशङ्कयाह पञ्चविधं तत्कृत्यं सृष्टिः स्थितिसंहती तिरोभावः । तद्वदनुग्रहकरणं प्रोक्तं सततोदितम्यास्य ॥७॥ पञ्चेति । अयमर्थः-सर्गस्थितिसंहारतिरोभावानुग्रहा- "1.27/102twent Aahe १. 'क्रियत', २. 'द' ग्व. पाठः. ३. 'प्रामाणिकत्वा' क. १. 'क्तात् प्र' ग. पाठः. ५. 'त्यर्थसं' क. व. पाठः.

·प्रथमः परिच्छेदः। ४५ १ त्मना पञ्चविधं पञ्चप्रकारं तत्कृत्यं महेश्वरकार्य तस्मिन् प्रमाणं, तस्यैव कर्तुं शक्यत्वादिति । न चान्यो जीवो माया वा जगत्सृष्टयादिकं कर्तुं शक्नोति । पशोरुपादानोपकरण- विनियोगक्रमज्ञानाभावाद् , मायायाश्चाचेतनतया तदसम्भ- वादिति । स सर्गः पश्चविधः । भावतत्त्वभुवनभूतप्रत्ययात्म- सृज्यस्य पञ्चविधत्वात् । तदुक्तं शैवरहस्ये- "भोगेन परिणमयितुं कर्माणि घृणानिधिः पतिः सृजति । भावं तत्त्वं भुवनं (भूतं) प्रा(त्यै त्ययि)कमपि सर्गम् ॥" इति । विस्तरत उपरिष्टादुपपाद्यते । स्थितिः पालनम् । सं- हृतिविनाशः, स्वेषु खेष्वसाधारणकारणेषु कार्यस्य लयः, सू- क्ष्मरूपेणावस्थानमिति यावत् । आत्मनां पाशैः प्रच्छादनं तिरोभावः । अनुग्रहकरणं मोक्षादि । ननु विरुद्धमिदमुक्तं पाशैरात्मप्रच्छादनद्वारेण संसारहेतुत्वम् आत्मप्रच्छादनमला- दिपाशनिरसनेनापवर्गप्रदानं चेति चेत् । नैवम् । विषयभेदे- नानयोरविरोधात् । येषां साधनचतुष्टयसंपत्तिः, तान् प्रत्य- नुग्रहकरणम् । येषां तन्नास्ति, तान् प्रति संसारहेतुत्वमिति । प्रोक्तं सततोदितस्यास्यति । कर्ता विनाकार्योत्पत्त्यसंभवाद- न्यस्य कर्तृत्वासम्भवाच्चास्य महेश्वरस्य सततोदितस्य स्वयंप्र- काशचैतन्यमात्रस्य परिपूर्णस्य निर्व्यापारस्योदासीनस्यापि साक्षिणः परमेश्वरस्य सृष्टयादिषु कर्तृत्वं प्रोक्तम् अभिहित- मित्यर्थः । तदुक्तं २ १. 'नकरण' ग. पाठः. २. 'ते' ख. पाठः.

·तत्त्वप्रकाये सव्याख्ये , "यथा ह्यविक्रियो वह्निर्जलत डुलविक्रियाम् तथा करोत्युदासीनः शम्भुर्मायादिविक्रियाम् इति एवमुद्देशक्रमेण पतितत्त्वस्य लक्षणं परीक्षां च कृत्व नन्तरप्राप्तपशुतत्त्वनिर्णयार्थमाह पशव ध य व न (वि)लयाकलाः सकलाः मलयुक्तर मलकर्मयुतो द्वितीयश्च पशव इत्यादि पाशाः कथ्यन्ते , तैर्ये बद्धास्ते पशव इति । अथ शरीरादिव्यतिरिक्तस्येहलोकपरलोकसंचा- रिणः संसार्यात्मनः पशोः सद्भावे प्रमाणाभावादाश्रयासिद्ध- मदं पशुलक्षणमिति चेत् । नैवम् शरीरव्यतिरिक्तस्य नि- त्यस्यात्मनो जातिस्मृत्यादिभिः प्रमाणैः सद्भावावगमात् तथाहि पूर्वजन्मनि निहितं निध्यादिकमपरस्मिन् जन्म- नि मयेदमत्र निहितं पूर्वमित्युपादीयमानमुपलभ्यते अतो देहातिरिक्तस्यैकस्य नित्यस्य निधिविन्यासकर्तुः पशोः स- हावः अन्यथा तदुपादानासम्भवात् । न चान्यनिहितम- न्येनोपादीयत इति वाच्यम् । अन्यानुभूतेऽन्यस्य स्मरणासम्भ- वेन तत्पूर्वकोपादानासम्भवात् । न चासौ भ्रान्तिमूलेति वाच्यम् बा काभावात् , प्रत्यक्षतस्तदुपलम्भेन संवादतः माण्यसिद्धेश्चेति । तथा 'योनिमन्ये प्रपद्यन्ते' इत्याद्या- गमाञ्च पूर्वशरीरपरित्यागेन शरीरान्तरप्राप्तेरुपलम्भात् शरी- रव्यतिरिक्तात्मसिद्धिः न च प्र ण आत्मा , वायुरूपत्वाद् , , ·प्रथमः परिच्छेदः । १ , बाह्यवायुवत् । मम प्राणा इति प्राणात्मनोर्मम वस्त्रमितिवद् भेदोपलम्भाच्च । आर्हतैकदेशीयोक्तमिन्द्रियात्मत्वं तत्तदि- न्द्रियानुभूतार्थेषु तत्तदिन्द्रियविनाशेऽपि स्मृतिदर्शनात् प्रत्य- स्तम् , अन्यानुभूतेऽन्यस्य स्मरणासंभवात् । तथा नियतवि- षयग्राहकाणामिन्द्रियाणामनियतविषयावगन्त्रात्मत्वासम्भवा- त् । तच्च योऽहं चक्षुषा रूपमन्वभवं , सोऽहमिदानीं श्रोत्रेण शब्दमनुभवामीत्यनुसन्धानासिद्धमिति । नापि मन आत्मा, करणत्वात् कुठारवत् , तथा परिमितत्वात् कार्यत्वाच्च घटा- दिवत् । तथात्मनि सिद्धे युगपदिन्द्रियार्थेषु युगपज्ज्ञानानु- त्पत्त्या मनसः पुनः सद्भावसिद्धेात्मा मन इति । तथान्तः- करणवृत्तिरूपबुद्ध्यात्मत्वं बौद्धैः कल्पितं स्मरणासंभवप्रसङ्गेन निरसनीयम् । तथाहि पूर्वबुद्ध्यनुभूतेऽर्थे बुद्ध्यन्तरस्या- न्यत्वेनानुभवाभावात् स्मरणासंभवः । न चाननुभूतेऽर्थे स्मृ- तिः संभवति, अनुपलम्भात् । न च सा बुद्धिरवतिष्ठत एवेति वाच्यम् । बुद्धेः प्रतिक्षणविनाशस्य सर्ववादिसम्मतत्वात् । एकसन्तानत्वेन वासनानुगमात् तदुपपत्तिरिति चेत् । न । वासनासन्तानयोरपि क्षणिकत्वे पूर्वोक्तदोषापातात् । तथा तयोर्ज्ञानादव्यतिरेकेण परिहारः । अक्षणिकत्वे व्यतिरेके च स्वसिद्धान्तविरोधः। तदुक्तं न्यायविद्भिः "अथापि नित्यं परमार्थसन्तं सन्ताननामानमुपैषि भावम् । - २. 'द्धये यु' ग. पाठः. ३. 'पज्ज्ञा', . १. 'वि' ख. पाठः. 'ति' ख. पाठः.

·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये ४८ उत्तिष्ठ भिक्षो! फलितास्तवाशाः सोऽयं समाप्तः क्षणभङ्गवादः॥” इति । विषयानन्द(मा ? आ)त्मा अनन्यार्थत्वाद् अत्यन्त प्रियबुद्धिविषयत्वाचेति केचित् । तदपि विषयेन्द्रियमनो- बुद्ध्यात्मसंबन्धेनोत्पद्यमानं बुद्धिकल्पमित्युपेक्षणीयमेवेति । तस्माद् बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरिक्त आत्मा पाशबद्ध- त्वात् पशुरिति सिद्धम् । तदुक्तं श्रीवायवीये. "बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरिक्तो विभुर्भुवः। अस्त्येव कल्पितात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ बुडीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिप्यते । स्मृतेरनियतज्ञानादयावदेहवेदनात् ॥" इत्यादि । तदेवं प्रतिपादितानां पशूनां विभागमाह -त्रि- विधा ज्ञेया इति । (त्रि)प्रकारा ज्ञातव्या इत्यर्थः । कथमि- त्यत आह विज्ञानप्रलयाकलाः सकला इति । तेषां क्रमेण लक्षणमाह - मलयुक्तः मलपाशसंबद्धः । तत्र तेषां मध्ये । आद्यो विज्ञानकलः । मलकर्मयुतः मलकात्मकपा- शद्वयसंबद्धः द्वितीयः ॥ ८ ॥ सकल इति सकललक्षणपूर्वकं विज्ञानकलविभा- गमाह- मलमायाकर्मयुतः सकलस्तेषु द्विधा भवेदाद्यः। आद्यः समाप्तकल्लुषोऽसमाप्तकलुषो द्वितीयः स्यात् ॥९॥ vAINPNELading १. 'भावः ॥', २. 'पां' ख. पाठ:.

·प्रथमः परिच्छेदः । ४९ , मलेति । मलश्च माया च कर्म च मलमायाकर्माणि, तैर्युक्तः संबद्धः सकल इति तेषु त्रिषु आयो विज्ञानकलो द्विविधो भवति-समाप्तकलुषोऽसमाप्तकलुषश्चेति । तत्राद्यः प्रथमः, अणूनां प्रथमत्वात् । समाप्तकलुष इति । मलशक्तिः कालुष्यं तत् समाप्तं नष्टं यस्य स समाप्तकलुषः । असमा- प्तकलुषो हितीयः । तेनासौ प्रच्छन्नज्ञानक्रियाशक्तिर्भव- तीति ॥९॥ ननु विज्ञानकलस्य द्विविधस्यापि मलपाशसम्बन्ध- सद्भावात् तन्निवृत्त्यात्मकं न शिवसायुज्यं, नापि स्वर्गन- रकमध्यस्थानेषु देवादिभेदेनावस्थानं , दीक्षया कर्मविनाशे सति श्रवणादिनानात्मन्यात्मबुद्धिरपाकृताविद्याकृतमाया- सम्बन्धाभावात् । अतः कुत्रास्यावस्थानमित्याशङ्कयाह आद्याननुगृह्य शिवो विद्येशत्वे नियोजयत्यष्टौ । मन्त्रांश्च करोत्यपरास्ते चोक्ताः कोटयः सप्त ॥१०॥ आद्यानिति । आद्यान् समाप्तकलुषान् विज्ञानकलान् अनुगृह्य दीक्षापूर्वकश्रवणमननाभ्यां परोक्षज्ञानप्रदानात्मक- मनुग्रहं कृत्वा। नोपरोक्षज्ञानप्रदानात्मकं, तस्य निदिध्यास. नमध्ये कर्मक्षयान्तरायनिपातेनोत्पातासंभवात् । विद्येशत्वे विद्येश्वरपदेशत्वे मुक्तिकल्पे नियोजयत्यष्टौ विज्ञानकलान्। इतरान् मन्त्रान् मन्त्रदेवतारूपान् करोति भगवान् शिव इति । तदुक्तं सिद्धान्तहृदये- “विद्येश्वरान् करोत्यष्टावीशोऽन्यान् मनुदेवताः" . १. 'न प' क. 'न प क. पाठः. २. 'ल्प' ख. पाठः, H ·५० तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये इति। कति मन्त्रा इत्याकांक्षायामाह --ते चोक्ताः कोटयः सप्तेति । ते च महामन्त्राः सप्तकोटिसंख्यया संख्याता इति॥ इदानीं मलयाकलसकटयोः वरूपनिर्णयार्थ श्लो- कत्रयमाह प्रलयाकलेषु येषां पक्के मलकर्मणी ब्रजन्त्यन्ये । पुर्यष्टकदेहयुता योनिषु निग्निलागु कर्मवशात् ॥ ११ ॥ कांश्चिदनुगृह्य वितरति भुवनपतित्वं महेश्वरस्तेषाम्। स्यात् पुर्यष्टकमन्तःकरणं धीकर्मकरणानि ॥ १२ ॥ शेषा भवन्ति सकलाः कलादियोगादहर्मुखे काले। शतमष्टादश तेषां कुरुते स्वयमेव मन्त्रेशान् ॥ १३ ॥ इति ।अयमभिप्रायः-प्रकर्पण लयं गतं कालादि- धरान्ततत्त्वात्मकं शरीरं येषां ते प्रलयाकलाः । प्रलयावस्था- यां मलकममात्रपाशसंबन्डा आत्मान इति यावत् । तेषु । येषां मलश्च कर्म च मलकर्मणी पक्के परिपाक गते । ज्ञानाग्निना साहचर्यात् । तेषां महेश्वरो भुवनपनिवं वितरति । तेभ्यः प्रयच्छति, ददातीत्यर्थः । तेषां तेवपि कांश्चित पक्ककर्म- काननुगृह्य गणेशान् करोति । कांचित् पक्कमलान् मन्त्र- तन्त्रेश्वरान् करोति द्रवत्वेनेति । कति मन्त्रेश्वग इत्याका- ङ्क्षायां शतमष्टादशेति। स्वयमेवेति। ब्रह्मादिसहायान्तरमन- पेक्ष्यैवेति । तदुक्तं लैङ्गे "नाधिकान् न च हीनांस्तान् मानसानात्मनः समान् । सहस्रं हि सहस्राणामसृजत् कृत्तिवाससाम् ॥" कार्य १. 'त्रतन्त्रेशान्' ग. पाठः.

·प्रथमः परिच्छेद । ५१ इत्यादि । एभ्याऽन्ये ये पक्कमलकर्माणः शेषाः शिष्टास्ते स- कलाः भवन्ति, कलादितत्त्वयोगात् । अहर्मुखे काल इति । सृष्टिकाले सर्वमेतत् करोति भगवान् महेश्वर इति । पुर्यष्ट- कदेहयुतास्त एव निखिलासु योनिषु देवमनुष्यतिर्यगादिषु ब्रजन्ति चरन्तीत्यर्थः। नन्वात्मनां व्यापकत्वादमूर्तत्वाच्च कथं निखिलयोनिगमनागमनसंभव इत्याशङ्कयाह- पुर्यष्टकदेह- युता इति । सूक्ष्मशरीरस्य पुर्यष्टकामयस्य जीवोपाधेः सं- भवात् तदनुसारेण पशोरपि क्षेत्रज्ञस्य गमनागमने संभ- वत एव । यथा घटाकाशस्य तदुपाधिभूतघटगमनागमना- भ्यां गमनागमने, तथात्राप्युपाधिधर्माणां गमनादीनामु. पहिते क्षेत्रज्ञे संभव उपपद्यत एवेति । कर्मवशादिति । कर्मानुरूपेणेत्यर्थः । ननु जीवोपाधिभूतं पुर्यष्टकं किमित्या- शङ्कयाह स्यात् पुर्यष्टकमन्तःकरणं धीकर्मकरणानी- ति। पुरि स्थूलशरीरे वर्तमानं यदृष्टकं तत् पुर्यष्टकम् । तत् अन्तःकरणं धीकर्मकरणानीति । बु- यहंकारमनांस्यन्तःकरणं, धियः कर्म व्यापारो विषयनि- श्चयो धीकर्म, तत्करणानि तन्निमित्तानि शब्दादीनि च पु- र्यष्टकमिति केचित् । तदुक्तं- "शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्व पञ्चमः । मनो बुद्धिरहंकारः पुर्यष्टकमुदीरितम् ॥” गुरवस्तु धीकर्म च करणानि च धीकर्मकरणानीति ब्रुवते । तत्रा कत्वं शदस्पर्शरूपरसगन्धबुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तः- १. 'सावा' क. ख. पाठः. - किमित्यत आह S ·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये करणात्मना विभागाद् भवति । परे कर्मेन्द्रियबुद्धीन्द्रियान्तः- करणचतुष्टयप्राणादिपञ्च(क)तन्मात्रापञ्चककामकाविद्यात्म - नाष्टविधं पुर्यष्टकमित्याहुः । तथाचोक्तं - "कर्मेन्द्रियाणि खलु पञ्च तथापराणि बुद्धीन्द्रियाणि मनआदिचतुष्टयं च । प्राणादिपञ्चकमथो वियदादिकं च कामश्च कर्म च तमः पुनरष्टमी पूः ॥" इति ॥ ११, १२,१३ ॥ शतमष्टादश मन्त्रेश्वरा इत्युक्तम् । के त इत्याका- ङ्क्षायामाह- तत्राष्टौ मण्डलिनः क्रोधाद्यास्तत्समाश्च वीरेशः । श्रीकण्ठः शतरुद्रः शतमित्यष्टो दशाभ्यधिकम् ॥१४॥ इति । तत्र मन्त्रेश्वराणां मध्येऽष्टौ मण्डलिनः, को- धाद्याः तत्समाः, अष्टावित्यर्थः । शिष्टा वीरेशादय इति । एतदुक्तं सिद्धान्तहृदये- "त्रिविधास्ते च विज्ञानकलाश्च प्रलयाकलाः। परे ॥ मलकर्मयुता मायामलकर्मसमायुताः । सकला इति तेष्वाचा द्विविधाः पक्ककल्मषाः ॥ अपक्ककल्मषाश्चेति अत्राद्याननुगृह्य तु । विद्येश्वरान् करोत्यष्टावीशोऽन्यान् मनुदेवताः ॥ सकलाश्चेति तेष्वाद्या मलमात्रयुताः १. 'न्या', २. 'न्तरे ह्यष्टा' ग, पाठः.

·प्रथमः परिच्छेदः ।
येकपक्कद्विपक्काः स्युश्चतुर्धा प्रलयाकलाः ।
पक्कोभयान् पुराधीशान् गणेशान् पक्ककर्मगान् ॥
रुद्रान् पक्कमलानन्यानष्टादशशताधिकान् ।
सकलस्त्वष्टधा त्रिदयेकपक्काश्च त्र्यपक्ककाः ॥
हिरण्यगर्भः+++सनकाद्याश्च योगिनः ।
आचार्यांश्चैव देवांश्च क्रमात् तेष्वकरोत् प्रभुः॥” (?)
इत्यादि । शैवरहस्ये च-
"विज्ञानकलसंज्ञः (?) प्रलयाकलसंज्ञकोऽथ सकलाख्यः ।
त्रिविधोऽयं पुरुषः स्यादेकोत्तरबन्धसंबन्धात् ॥"
इति ।
"विज्ञानकलसंज्ञान (1) समाप्तकलुषान् करोति विद्येशान्
अष्टावनुगृह्य शिवो मन्त्रीनपि सप्तकोटिभिदान् ॥
प्रलयाकलाश्च केचिद् भुवनेशाः पक्ककलुषकर्माणः
कर्मवशादवशिष्टा निखिलास्वपि योनिषु चरन्ति ॥
सकलाः कलादियोगात् सृष्टिदशायां त एव निर्दिष्टाः।
शतमष्टादश तेष्वपि मन्त्राणामीशितारः स्युः ॥
शतरुद्राः क्रोधादिकमष्टकमङ्गुष्ठमात्रपूर्वमपि ।
वीरेशश्रीकण्ठौ मन्त्रेशत्वेन वर्तन्ते ॥"
इत्यादि ॥ १४॥
नन्वेवं संसरतां पशूनां तर्हि मोक्षमार्गेऽवतारो न स्या-
दित्याशङ्कयाह-
परिपक्कमला ये तानुत्सादनहेतुशक्तिपातेन ।
योजयति परे तत्त्वे स दीक्षयाचार्यमूर्तिस्थः॥ १५ ॥

·mamme तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये इति । द्विविधा हि परमेश्वरस्य शक्तिः, बन्धकरा मोचिका चेति । तयोराद्यानादिकालमेव प्रवृत्ता पशून् पाश- जालैबध्नाति । तस्यां कालवशात् कर्मसाम्येन विरोधादुपरत- व्यापारायां मोचिका शक्तिः स्वपतनकालमन्वेषयन्ती महेश्वरे वर्तमाना तेषु पशुपु निपतति । ततश्च संसारोत्सादनहेतुभू- तशक्त्यां निपतितायां भगवानाचार्यमूर्तिमास्थाय दीक्षां कृत्वा मलादिपाकं विधाय परमेश्वरतत्वे संयोजयतीति नासंपाद्यो मोक्षमार्गेऽवतार इति । तदुक्तं - "समे कर्मणि सञ्जाते कालान्तरवशात् पुनः । तीव्रशक्तिनिपातेन गुरुणा दीक्षितो यदा ॥ सर्वज्ञः स शिवो यद्वत् किञ्चिज्ज्ञत्वविवर्जितः । शिवत्व यक्तिसम्पूर्णः संसारी न पुनस्तदा ।" त्यादि । शक्तिद्वयं च भगवतावधूतपादेनोक्तं बध्नाति काचिदपि शक्तिरलुप्तशक्तेः क्षेत्रज्ञमप्रतिहता तव पाशजालैः ज्ञानासिना च विनिकृत्य गुणानशेषा- नन्या करोत्यभिमुखं पुरुषं विमुक्ती ति १५। इतरविनियोगपूर्वमुपसंहरति द्धाञ्छेष न खल न् विनियुक्ते भोगभुक्तये पुंसः तत्कर्मणामनुगमा दत्येवं कीर्तिताः पशवः १६ - 'स्स' ख, पाठः.

·प्रथमः परिच्छेदः । इति । सूक्ष्मदेहेन च पुर्यष्टकाख्येन बद्धान् शेषान् सकलान् भोगभुक्तये विषयभुक्त्यर्थ विनियुङ्क्ते देवादिस्था- नेषु स्थूलदेहेन संयोजयतीत्यर्थ इति ॥ १६ ॥ इदानीमवसरप्राप्तानां पाशानां लक्षणपरीक्षार्थमाह- पाशाश्चतुर्विधाः स्युः पुंसो मलकर्मसंज्ञको प्रथमौ । मायीयतिरोधायकशिवशक्तिसमुद्भवौ चान्यौ ॥ १७ ॥ इति । पशूनां बन्धकाः पाशाः। ते च चतुर्विधाः चतु- प्रकाराः स्युः । पुंसः पुरुषस्य पशोः। तेषु प्रथमौ आद्यौ । मलकर्मसंज्ञको मलकर्माख्यौ । तत्रापि मलः प्रथमः पाशः, तत्पूर्वकत्वात् कर्मादीनाम् । स तु ज्ञानप्रागभाव इत्येके । परे तिमिरसदृशो जडात्मको भावरूपो ज्ञाननिवर्त्य इति । गुरव- स्तु अविद्यासंस्कारात्मक इत्याहुः । तदुक्तं "ज्ञानं बन्धः" इति शिवसूत्रवार्त्तिककृताः "अहं ममेदमिति यज्ज्ञानं भेदप्रथात्मकम् । शब्दानुवेधतो जातं मायीयं मलकारणम् ॥ तद् बन्धनं समाख्यातमविद्यावृत्तिलक्षणम् ।" इति । किरणे च "मलो ज्ञानं पशुत्वं च तिरस्कारकरस्तमः । अविद्या ह्याकृतिर्मूर्छा पर्यायास्तस्य वाचकाः ॥" इति । द्वितीयः कर्माख्यः पाशः । मायीयो मायाजन्यः सूक्ष्मस्थूलात्मकशरीरादिरूपः । स तृतीयः । तिरोधायकशि: -- १. . 'पशूनां', २. 'कृत्वा विम' ख. पाठः ·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये वशक्तिसमुद्भवस्तत्स्वरूपश्चतुर्थ इति । बन्धस्य संसारस्य जन्ममरणादिलक्षणस्य बन्धकाभावेऽसंभवात् पाशसद्भावसि- द्विः । बन्धस्तु श्रुत्यादिप्रमाणसिद्ध इति । ननु मायाकार्य- त्वाद् मलकर्मणोर्मायायां प्रवृत्तायां तयोरुद्भवः, प्रथमभूतयो- स्तयोरुद्भवे मायायाः प्रवृत्चिरितीतरेतराश्रयप्रसङ्ग इति चेन्न। वीजाङ्कुरवदनादित्वेन तत्परिहारोपपत्तेरिति ॥१६॥ MADAPERIOR ए प्रथमोद्दिष्टस्य मलस्य लक्षणमाह नेकशक्तिईक्रिययोश्छ दक मलः पुंसाम् बुकवज्ज्ञेयस्त आश्रितकालिमावद् वा । १७ इति । एकोऽनेकशक्तिरिति मलस्य लक्षणम् । कर्म- मायीययोरनेकत्वात् तन्निवृत्त्यर्थमुक्तमेक इति । निरोधायक- शक्तेर प पाशवे सत्येकत्वाद् मलत्वपसङ्ग इति तन्निवृ- त्यर्थमनेकशक्तिरिति पदम् । नन्वविद्यासंस्काररूपतायां मल- यानेकत्वादयुक्तमेको मल इतीति चेन्न जलनिधिनिमग्ना- नन्तनदीजलवदेषामप्यनन्तानां संसर्गादेवैकत्वोपपत्तरित्ये- के अन्ये तु जात्यपेक्षयैकत्ववचनम् अवान्तरानेकजाति- सद्भावान्मायाकर्मणोरनेकत्वम् । तदभावाद् वासनाया एकत्व- मिति ब्रुवते तथा ज्ञानाभावरूपतायां च. जात्यपेक्षयैवैक- ववचनम् अन्यथा कस्यचिज्ञानोदये सति ज्ञानप्राग- भावनिवृत्तेः सकलजगन्मोक्षप्रसङ्गादिति । भावात्मकत्वे मुख्यमेवैकत्ववचनम् । एकस्य ज्ञानोदयेऽपि निवृत्त्यनितृत्त्यो- मोवदुपपत्तेः मलस्यानेकशक्तित्वाच्चैकस्य ज्ञानोदये तं ·प्रथमः परिच्छेदः । ५७ प्रत्येव प्रच्छादनशक्तेविनाशादितरेषामपवर्गाभावः संभवत्येव । तस्मादेकोऽनेकशक्तिर्मल इति । तदुक्तं किरणे - "विभोरपि मलस्यास्य तच्छक्तेः क्रियते वधः । उपायाच्छक्तिसंरोधः कस्मिंश्चित् क्रियते मले ॥ शिवज्ञानं तथा तस्य शक्तिंसंरोधकारकम् । यथाग्नेर्दाहिका शक्तिर्मन्त्रेणाशु निरुध्यते ॥ तहत् तच्छक्तिसंरोधः इत्यादि यियोश्छादको मलः पुंसाम् तुषकम्बुकवझे- य इति यथा तुषकम्बुको त डुलेन सहैकीभूतौ मूला. कुराद्युत्पत्तेः कारणं, तथा मलोऽपि पशूनां स्वरूपभूतज्ञा- नक्रियाप्रच्छादकत्वेन कर्ममायादिमूलाङ्कुरायुत्पत्तिकारण- तयात्मना सहैकीभूतस्तिष्ठतीति तदुक्तं किरणे "मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिः शिवता स्वतः” इति ताम्राश्रितकालिमावहति यथा ताम्राश्रिता कालि- म सहजातस्य स्वरूपभूतस्वर्णतां प्र ाद्य ता तामभिय- ज्य चावतिष्ठते, तथा मलोऽप्यात्मनो ज्ञानक्रियात्मकं स्व- रूपं प्रच्छाद्य पशुत्वं चाभियञ्जयन्नवतिष्ठत इति ननु मलस्य सहजत्वे तत्क्षये तद्वतोऽपि विनाशप्रसङ्ग इति चेत् नैवम् ताम्राश्रितकालिमाविनाशे तत्स्वरूपाविनाशवत् सहजमलविनाशेऽप्यात्मस्वरूपाविनाशोपपत्तेः । तदुक्तं " सहजा कालिमा ताने तत्क्षयान्न च तत्क्षयः क्षयस्ताम्रस्य यत् स्यात् पुरुषस्य मलक्षयः १. 'को' ग.. पाठः. २. 'नो' ख. ग. पाठः, I 4 ·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये यथा तण्डुलकम्बूके प्रक्षीणे न च तत्क्षयः ।" इत्यादि ॥ १७ ॥ मलानन्तरं कर्ममायात्मकं पाशयमुत्तरश्लोकपूर्वा- परार्धाभ्यां निरूपयति कर्मानादि प्रोक्तं धर्माधर्मात्मकं विचित्रं च । भाया च वस्तुरूपा मूलं विश्वस्य नित्या सा ॥१॥ इति । कर्मानादि । प्रवाहरूपेण, न चैकस्यैव कर्मणः सर्वदावस्थानेन । तथा सति भावरूपस्य कर्मणोऽनादित्वे. नात्मवन्नित्यतयानिर्मोक्षप्रसङ्गात् । न हि कर्माविनाशे संसा- रनिवृत्तिः संभवति । इत्येवं प्रोक्तं तत्वज्ञैः । धर्माधर्मात्मक- मिति धर्माधर्मरूपेण द्विविधमिति । विचित्रं चेति विविध- फलहेतुत्वाद् विचित्रमित्यर्थः । तथाहि-सुखासाधारण- कारणं धर्मः, दुःखासाधारणकारणमधर्म इत्येके । अन्ये चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः, तल्लक्षणोऽनर्थोऽधर्म इति ब्रुवते । अपरे धर्मः पुरुषगुणः कर्तुः प्रियहितमोक्षहेतुः, तद्विपरीतो- धर्म इति । अहिंसालक्षणो धर्म इति केचित् । चैत्यवन्द- नादिलक्षणो धर्म इति बौद्धाः। परे परोपकारलक्षणो धर्म इति । तत्रान्त्यं त्रयमनुपपन्नं, प्रमाणाभावात् । न च बौद्धा- द्यागमाः प्रमाणं, तेषां पौरुषेयतया मूलप्रमाणाभावे प्रामा- ण्याभावात् । न चैषां मूलप्रमाणं किञ्चिदुपलभ्यते । प्रत्य- क्षार्धर्म प्रति प्रामाण्यासंभवस्योक्तत्वात्।न चोपकारलक्षणस्य तु Marapanthan -- ·त्याः प्रथमः परिच्छेदः। धर्मत्वं, ब्राह्मणादिहिंसादेरपि तच्छत्रूपकारादिना धर्मत्वप्रस- ङ्गात् नापि हिंसाया अधर्मत्वं, ब्रीह्यवघातदुष्टनिग्रहान्नीषो- मीयपशुहिंसादेरधर्मत्वप्रसङ्गादिति । स धर्मस्त्रिविधः, नित्यनै- मित्तिककाम्यात्मना तस्य भेदात् । तत्र “यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्', 'यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत', 'यावज्जीवं ज्योतिष्टोमेन यजेते त्येवमादिवाक्यनियमेन विहिता नि- निमित्तादुपजायमाना नैमित्तिकाः । तद्यथा 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत', 'पुत्रे जातेऽष्टका कर्त- येत्येवमादिविहिता जातेष्टयादयः कामनापूर्वकाः काम्याः 'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः', 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग- कामो यजेत', 'ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेते'त्येवमादि- वाक्यविहिताः। ते द्विविधाः सविद्याः केवलाश्चेति सविद्या ईश्वरस्मरणपूर्वकाः इतरास्तद्रहिता इति एवंलक्षणो धर्मो द्विविधः इष्टः पूर्तश्चेति तत्रे वैदिकः, पूर्तस्तान्त्रिक इति प्रतिषिद्धोऽधर्मः तद्यथा 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः', ' रां न पिबेत्', 'न शखेन पिबेत् तोयम्' इत्यादिवाक्यनिषिद्धो ब्राह्मणहिंसादयः। अपरे त्वधर्मश्व त्रिविध इत्याहुः नित्याकरणं नैमित्तिकाकरणं प्रतिषिद्धकरणं चेति । नित्यनैमित्तिकाभ्य प्रत्यवायपरिहारः काम्यात् स्वर्गादिप्राप्तिः अधर्मान्नरकादि- गमनमिति । एतदुक्तं सिद्धान्तहृदये "क्रियायाः सूक्ष्मरूपं हि कर्माहुर्हि विधं च तत् । इष्टं पूर्त च तत्रेष्टं वैदिकं तान्त्रिकं तथा । 'त्यादि', २. 'द' ग. पाठः- .

·६
तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये
पूर्तमित्युच्यते सहि तत् पुनस्त्रिविधं मतम्
धर्मोऽधर्मस्तथा चित्रमिति धर्मो विधेः पदम्
स पुनस्त्रिविधः काम्यनित्यनैमित्तिकात्मना
निषिद्धोऽधर्म इतरच्चित्रं काम्यं पुनर्दिधा
सविद्यं केवलं चेति विद्य चेश्वरचिन्तनम्
प्रत्यवायहतिर्वा स्यादुपात्तदुरितक्षयः
नित्यनैमित्तिकाभ्यां स्यादधर्मान्नारकी गतिः
अर्वाचीना मनुष्यात्तु पाषाणान्ता सुदुस्तरा
म्यात् स्वर्गगतिस्तस्मादूर्वा ब्रह्म वसानिका
सविद्या देवयानेन पुनरावृत्तिवर्जिता
केवला पितृयानेन गतिः संसरणात्मिका
धर्माधर्माख्ययोः साम्ये मानुष्यं लभते पुमान्
कर्मणोः सर्वगामी स्याच्चित्राचित्रफलोदयः
कर्माख्योऽयं महापाशो दुर्मोचस्तेन जन्तवः
इतस्ततः समाकृष्य नीयन्ते पशवो यथा "
इत्यादि एवं मलकर्मवशाद् महेश्वरेच्छयो माया पुण्यापु-
यफला भवाय त्रिस्थानेषु देवादिशरीरेन्द्रियविषयात्मना
पुनः पुनः परिणमते तदुक्तं
"मलात् कर्तृत्वभोक्तृत्वे कर्तृत्वात् कर्म कर्मणः
भोगस्तदाक्षेपवशान्मायाबन्धस्ततस्तनुः ।
भोगाधिकरणं भो या लोकाश्च करणानि च
इन्द्रियाणीति जायन्ते भोगसिधै ततो मलः
'तु मानुष्यात् पा' ग. पाठः. २. 'या पु' क.,
३. 'पुण् ।
ख.ग. पाठः,

·प्रथमः परिच्छेदः। ६१ अभिलाषात्मकश्चेति बीजाङ्कुरफलादिवत् । अनादिः पाशजालोऽणून बध्नाति भवचक्रके ॥" इत्यादि । विचित्रं चेत्यनेन कर्मसद्भावे प्रमाणमप्युक्तम् । तथाहि-ईश्वरदरिद्रादिभेदभिन्नं विचित्रं जगद् विचित्र- कारणं विना न संभवति । तच्च न दृष्टमुपलभ्यत इत्यह- टकारणकल्पनेति तत्सिद्धिः । तदुक्तं मातङ्गे- SON विश्वं जगद् "जगतः सुप्रसिद्धे हे धर्माधर्मों तु कर्मणी अनादिकालसंरूढे ताभ्यां पुं वासितः सदा इत्यादि तस्या मायायाश्च लक्षणमाह विश्वस्य मूलमिति विश्वस्य व्यक्तजातस्य कालादेर्मूलभूता उपादानभूता सा मायेति तदुक्तं 'कालान तत्त्वानामविवेक मायेति लक्षणपदेनैव तस्यां प्रमाणम युक्तम् । तथाहि एकोपादानजन्यम् एकाकारत्वाद् यद्यदेकाकारं तत्तदेकोपादा- नजन्यं, यथा घटकुम्भमृदङ्गशरावकुड्यवल्मीकादयः एका- कारा एकमृदुपादानजन्याः तथेदमपि जडत्वादिनैका- कारं , तस्माद् एकोपादानजन्यमिति यदत्र सकलकाला- द्यवनिपर्यन्ततत्त्वजाताविवेकात्मकमुपादानं, सा मायेति त. सिद्धिः विस्तरेणैतदुपरिष्टादुपपादयिष्यामः मायाश दवा- च्यतया तस्यापरमार्थत्वशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थमाह , १. 'ना सं' क. ग. पाठः, ।

·६२ , , तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये वस्तुरूपति । सा माया वस्तुरूपा परमार्थभूता विश्वमूलत्वा- दीश्वरवदिति । नित्या च सा माया । विश्वमूलत्वादीश्वर- वदेवेति । अनित्यत्वे तस्या मूलान्तराभ्युपगमे विश्वमूल- त्वाभावात् । न च माया महेश्वरमायाव्यतिरिक्तानामेव मूलमिति विश्वमूलत्वाभावस्तस्या इति वाच्यं, जन्यस्यैव मूलापेक्षत्वादजन्यमूलत्वाभावे विरोधाभावादिति । न च प- रमेश्वरस्य विश्वमूलत्वे प्रमाणाभावात् साधनहीनमुदाहरण- मिति वाच्यं, तस्य विश्वमूलत्वश्रवणात् । तथाहि- 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते', 'स इमाल्लोकानसृजत', 'आत्मन आकाशः सम्भूतः' इत्यादिभिर्वेदवाक्यैः परमेश्वरस्य जग- न्मूलत्वमवगम्यते । ततो न साधनविकलमुदाहरणमिति । तथा परमर्षिणा वेदव्यासेन सूत्रकृता परमेश्वरस्य विश्वमू - लत्वं 'जन्माद्यस्य यतः' (ब० १. १. २) 'शास्त्रयोनित्वात्' (ब० १. १. ३) इति सूत्रहयेनोपवर्णितमिति । ननु तर्हि न मायाया विश्वमूलत्वं, परमेश्वरस्यैव विश्वमूलत्वादिति चेत् । नैवम् । परस्परसंसृष्टयोरेव मायामहेश्वरयोर्विश्वमूल- वेनोभयोरपि तदुपपत्तेः । तथाहि माया तावन्न परमे- श्वरानधिष्ठिता जडा जगदुपादानं भवति । महेश्वरश्च चेत- नोऽपि न मायां विना विश्वमूलतां भजते, निर्व्यापारोदा- सीनमात्रत्वादिति तयोः संसृष्टयोरेव जगन्मूलत्वम् अयः- पिण्डाग्न्योरिख कार्यकारणोदीति । माया चेति चशब्देन मायाकार्यस्य विश्वस्य वस्तुरूपत्वमुपवर्णितम् । न च प्रप- १. 'स्यविश्वस्यवि', २. 'णा इति' क. पाठः.

·, प्रथमः परिच्छेदः । ६३ ञ्चस्य मिथ्यात्वाद् एतदनुपपन्नमिति वाच्यं, तत्र प्रमाणा- भावात् ननु विमतः प्रपञ्चो मिथ्या, दृश्यत्वाद् यद्यद् दृश्यं तत्तन्मिथ्या, यथा शुक्तिरजतं, तथायमपि दृश्यः, तस्मान्मिथ्येत्यनुमानात् प्रपञ्चमिथ्यात्वसिद्धिरिति चेत् नैवम् शुक्तिरजतस्य तद्व्यतिरिक्तस्येदं रजतमिति भ्रान्ति- गोचरस्यापरमार्थभूतस्य सद्भावे प्रमाणाभावात् ननु विमतं रजतज्ञानं रजतविषयं रजतज्ञानत्वात् सम्यग्रजतज्ञानव- 'दत्यनुमानात् तत्र शुक्तौ रजतसद्भावः सिद्धः नासौ सत्, तदानीं भ्रान्तत्वबाध्यत्वयोरसंभवात् सम्यग्रजतवत् ना यसत् , शशविषाण इव ख्यातिबाधयोरसंभवप्रसङ्गात् नापि सदसद्, विरुद्धत्वादिति सिद्धं तस्य सदसद्विलक्षण- त्वम् तदेवानिरूपितरूपत्वं मिथ्यात्वं चेति तदुक्तं "सत्त्वे न भ्रान्तिबाधौ स्तां नासत्त्वे ख्यातिबाधकौ सदसयामनिर्वाच्याविद्या वेद्यैः सहभ्रमा ।" इति । तदेतदसारम् । अलौकिकस्य रजतस्य परमार्थभूतस्य तत्र प्रतिभासात् । तथाहि द्विविधं हि रजतं लौकिक- मलौकिकं चेति तत्र लौकिकं वलयकरणादिसमर्थम् अ- लौकिकमत्र प्रतिभासमानं तदसमर्थम् । तस्य च द्वित्वादि- सा येन परमार्थत्वान्न मिथ्यात्वम् । न च नेदं रजतमिति ज्ञानेनास्य बाधः , अपेक्षितलौकिकरजतविवेकख्यापकत्वेना- स्याबाधकत्वात् । अथालौकिकरजतावबोधे लौकिकरजता- र्थिनस्तत्र प्रवृत्त्यभावप्रसङ्ग इति चेन्न । अलौकिकस्यापि १. 'धं र', २. 'न' ख. पाठः.

·६ इदं र- रजत- तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये लौकिकभेदाग्रहणेन प्रवृत्त्युपपत्तेः अथवालौकिकस्य लौकि- कतां मन्यमानस्तत्र प्रवर्तत इति । तथानिर्वचनीयरजताव- बोधे च प्रवृत्त्यसम्भवाद् भवता च मदुक्तमार्गानुसार आ- श्रयणीय एव । अतो नानिर्वचनीयापरमार्थरजतसद्भाव इति दृन्तिाभावान्न प्रप मिथ्यात्वसिद्धिः । ननु भेदाग्रहणस्य प्रवर्तकत्वे नालौकिकरजतकल्पना सङ्गच्छते शुक्तिरजत योरेव गृह्यमाणस्मर्यमाणयोर्भेदाग्रहणाद् रजतार्थिनस्तत्र प्र- वृत्त्युपपत्तेः कल्पनागौरवप्रसङ्गात तथाहि जतमित्यत्र इदमैनुभवः पुरोवर्तिशुक्तिविषयः मिति तु सदृशदर्शनसमुद्बुद्धसंस्कारजं देशान्तरगतरजतवि- षयं स्मरणम् तत्रानुभूयमानस्मर्यमाणयोः शुक्तिरजतयो- मैदाग्रहणादेव रजतार्थिनः पुरोवर्तिनि शुक्तिरजते प्रवृत्त्यु- पपत्ते लौकिकरजतकल्पनमुपपन्नमिति तत्र च न मि- थ्याभूतं किञ्चिदस्तीति प्रप मिथ्यात्वानुमानस्य दृष्टान्ता- भावादप्रामाण्यमिति नैवम् । तच्छब्दोल्लेखनशून्यतया रजतज्ञानस्य स्मृतिरूपत्वासंभवात् । तस्मादत्रालौकिकं र. जतं भासत इति नैतदेवम् अलौकिकरजतग्रहणस्य प्रवर्तक- त्वानुपपत्तेः न चालौकिकस्य लौकिकतां मन्यमानः प्रवर्तत इति वाच्यम् अन्यथाख्यातिवादप्रसङ्गात् न च लौकिकभे- दाग्रहणात् प्रवृत्तिः। स्वर्णभेदाग्रहणेन तदर्थिनस्तत्र प्रवृत्तिप्र- सङ्गात् न च गृह्यमाणयोर्भेदाग्रहणं प्रवर्तकमिति स्वर्णा- ग्रहणेन तदर्थिनस्तत्र प्रवृत्त्यभाव इति वाच्यम् । लौकिकर- १. 'मित्य ' ग. पाठः- ..

·प्रथमः परिच्छेदः । ६५ जतस्याप्यगृह्यमाणतया तदर्थिनस्तत्र प्रवृत्त्यसंभवात् । न चानेन रजतज्ञानेन तस्यापि ग्रहणमिति वाच्यं, देशान्तरस्थ. तयेन्द्रियगोचरत्वासंभवात् । न चेई स्मृत्यनुभवात्मकं पु- रोवर्तिदेशान्तरगतरजतद्वयविषयं विज्ञानयमिति वाच्यम्, इन्द्रियसंप्रयोगजन्यत्वात् तच्छब्दोल्लेखशून्यत्वाच्च रजतज्ञा- नस्य स्मृतित्वासंभवात् । तस्मादत्र भासमानं रजतमसदिति शून्यवादिनो मिथ्यात्वं चासद्विषयत्वमिति प्रपञ्चमिथ्यात्वा- नुमानात् प्रपञ्चस्थाप्यसत्त्वमिति । नैलदेवम् । असद्जताव- बोधे रजतार्थिनस्तत्र प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । अथासद्रजतस्य सद्र- जतभेदाग्रहात् तदभेदग्रहाहा प्रवृत्त्युपपत्तिरिति चेत् । नै- वम् । रजतशुक्त्योरेव भेदाग्रहणादभेदग्रहगाहा प्रवृत्त्युप- पत्तौ तद्व्यतिरिक्तासद्रजतकल्पनासंभवात् । तस्मादत्र रजत- ज्ञानं स्वगतं रजताकारं बहिः शुक्तिमस्तके प्रकाशयतीत्या- त्मख्यातिवादिनः, असतः ख्यानायोगात् सतश्च देशान्तरस्थ- त्वाद् अरजतस्य रजतधीगोचरत्वासंभवाच्च ज्ञानगतरजता- कारस्य बाह्यतयावभासो भ्रम इति । जाग्रज्ज्ञानानि च स्वा- कारव्यतिरिक्तार्थशून्यानि ज्ञानत्वात् स्वप्नज्ञानवदिति ज्ञाना- द्वैतवादी, ज्ञानमात्रं सर्वं तदन्यासत्त्वस्यानेनानुमानेनावगत- त्वादिति। नैवम् । अस्यानुमानस्य पक्षहेतुदृष्टान्तादिग्राहक- ज्ञानैः स्वव्यतिरिक्तार्थवद्भिर्व्यभिचारात् । तेषामग्राह्यत्वेऽस्या- नुमानस्याश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्विधर्म्य()सिदृष्टान्तत्वादि- H १. 'यं ज्ञा' क. पाठः. K ·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये दोषप्रसङ्गः न च स्वप्नज्ञानानां स्वाकारग्राहकत्वं, विज्ञाना- नां साकारत्वे प्रमाणाभावात् न च नीलज्ञानं पीतज्ञानमि- त्यादिप्रतिकर्मव्यवस्थान्यथानुपपत्त्या तज्ज्ञानानां नीलपीता- द्याकारवत्त्वसिद्धिः नीलपीतादेः कर्मकारकतया प्रामाण्यात् । तस्मात् स्वाकारं बहीरूपतया न ख्यापयन्ति भ्रान्तय इत्या- मख्यात्यसंभवः । किं तर्हि भ्रान्तिज्ञानानां भ्रान्तत्वम् , अनादिवृद्धव्यवहारावगतस्वविषयपरित्यागेन विषयान्तरोप- सर्पणमिति ब्रूमः तत्र च प्रमाणं नेदं रजतम् , तु केति बाधकप्रत्ययानन्तरमिदं शुक्तिशकलं रजतरूपेण मया प्रत्याकलितमित्यबाध्यमानं प्रत्यभिज्ञात्मकं प्रत्यक्षमुपलभ्यत इति । तद्विपरीतानिर्वचनीयालौकिकाख्यात्यसत्ख्यात्यात्म- ख्यात्य दिप्रतिपादकानां प्रमाणानामग्न्यनुष्णत्वप्रतिपादककृ- तकत्व नुमानवदप्रामाण्यमिति । तदुक्तं न्यायविद्भिः "विज्ञ नानां यथार्थत्वं सर्वेषां केचिदृचिरे । तदसाध्वन्यथाख्यातिमानस्या मीयते धिया " , इति तथा अनुमानादप्यन्यथाख्यातिरत्रावगम्यते । तथा- हि विमता रजतार्थिनां पुरोवर्तिनि शुक्तिशकले प्रवृत्तिः स्वगोचरे रजतज्ञानपूर्विका, रजतादित्माधीनप्रवृत्तित्वात् , स यग्रजतप्रवृत्तिवदिति । शुक्तिशकलं वा रजतज्ञानविषयः, रजतादित्साधीनप्रवृत्तिविषयत्वात् , सम्यग्रजतवदिति। तथा नेदं रजतम् , अपितु शुक्तिकेति बाधकप्रत्ययश्च पक्षान्तरेषु नोपपद्यते शुक्ते रजतरूपताप्राप्त्यभावात् । प्रकारा- , ·६७ प्रथमः परिच्छेदः। न्तरेण बाधकप्रत्ययप्रसङ्गश्च-नेदं सद्रजतम् , अपित्वंस- द्रजतमिति , नात्र सद्रजतमस्ति , अपित्वन्यत्रेति वानिर्व- चनीयख्यातिपक्षे , नात्र वलयकरणसमर्थ रजतमस्ति (अ. पि?) अपित्वन्यत्रति, नेदं वलयकरणसमर्थ रजतमपित्व- लौकिकमिति वा प्राभाकरैकदेशी(या ? यमीमा)सकपक्षे, नेदं सद्रजतम् अपि स्वसद्रजतमिति नात्र सद्रजतमस्ति अपित्व- न्यत्रेति वासत्ख्यातिपक्षे, नात्र रजतमस्त्यापित्वान्तरमित्यात्म- ख्यातिपक्षे, रजताद भिन्नमिदं शुक्तिशकलमिति भेदाग्रह- णपक्षे भवेदिति । तस्मादन्यथाख्यातिव्यतिरिक्तख्यातीना- मसंभव इति । रजतार्थिप्रवृत्त्यसंभवाच्च ख्यात्यन्तरासंभवः। अनन्तवस्तुभेदाग्रहणसद्भावात् पुरोवर्तिनि तदर्थिनां प्रवृत्ति- प्रसङ्गः न च गृह्यमाणयोर्भेदाग्रहणात् प्रवृत्तिः घटपट- योर्गृह्यमाणयोस्तदानीम् भेदग्रहणाभावेन घटार्थिनः पटे प्रवृ- त्तिप्रसङ्गात् । न च धर्मिप्रतियोगिग्रहणवेलायां तद्भेदग्रह- णोपपत्तिः उभयग्रहणपूर्वकत्वाद् भेदप्रवृत्तेरिति भेदस्य स्वरूपत्वात् स्वरूपग्रहणेन भेदस्यापि गृहीतत्वाद् भेदाग्रहणाभावेनाप्रवृत्तिरिति चेत् न तर्हि रजतार्थिनः पुरोवर्तिनि शुक्तिशकले प्रवृत्तिः स्वयम्प्रकाशमानयोर्ग्रह- णस्मरणयोरिदं रजतमिति ज्ञानयोगृह्यमाणस्मयमाणयोश्च शुक्तिरजतयोः स्वरूपाग्रहणेन भेदाग्रहणासंभवात् किञ्च भेदाग्रहणस्य प्रवर्तकत्वे शब्दार्थसंबन्धग्रहणासंभवप्रसङ्गः तथाहि गामानयेति प्रयोजकवाक्य श्रवणसमनन्तरं प्र. ... अथ १. 'त्वपरमार्थमि' ख. ग. पाठः, २. 'घ' ग. पाठः, ·अ- अस्या- ६८ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये योज्यवृद्धप्रवृत्तिमुपलभमानो बाल एवमवगच्छति स्य गमनक्रियाहेतुः प्रयत्नो जीत इति, स्वात्मनि गम- नादिक्रियायाः प्रयत्नपूर्वकत्वदर्शनात् । प्रयत्नकारणत्वेनेच्छा गमनानुमितप्रयत्नेनानुमिनोति, इच्छाकारणत्वेन चेष्टसा- धनज्ञानकारणत्वेन च प्रयोजकवृद्धवाक्यं ज्ञानपूर्वकालवर्ति, तत्कारणवस्त्वन्तराभावात् । तत आनीयमानमर्थमुपलभ- मानोऽयमर्थसमुदायोऽनेन शब्दसमुदायादवगत इति जा- नाति पश्चादावापोहापाभ्यां विशेषतोऽध्यवस्यति र्थविशेषस्यायं शब्दविशेषो वाचकः, अस्य पदविशेषस्या- यमर्थविशेषो वाच्य इति वा । अत्राग्रहणस्थ ज्ञानप्रागभा- वरूपतयाशजन्यत्वाच्छन्दशक्तिकल्पनानवकाशः, ज्ञान- द्वारेणेच्छाप्रयत्नावुत्पाद्य शब्दस्य प्रदर्शकत्यादिति चन्द्रहि- त्वशङ्खपीतिमादिभ्रमादिषु न भेट्टाग्रणसंभव इति । तस्मान्न भेदाग्रहणात् प्रवृत्तिः, अपित्वन्यथाग्रहणादिति त्रूमः । ननु शैवैः शास्त्रेऽन्यथाख्यातिराश्रीयत इति कुतोऽवगतं, भूतशु- द्वितन्त्रे उक्तत्वात् । तथाहि "अन्यथाख्यामुपाश्रिस सांख्यवच्छिवशासनम् या अनिर्वचनीयेति तथा सिद्धान्तवादतः वेदान्तवादिनां दृष्टिमाश्रितं वैष्णवं मतम् " इति सांख्यमिति च सेश्वरसांख्यं विवक्षितम् । इतरस्या- ख्यातिवादित्वात् तथाप्युक्तं सांख्याचार्यैः "विपर्ययो १. 'जायत' ग. पाठः, ·प्रथमः परिच्छेदः। ६९ मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठेमि”ति सूत्रेणान्यथाख्यातिप्रतिपाद- नात् तस्माच्छुक्त्यविद्यासमुद्भूतस्य शुक्त्यधिष्ठितस्य शु. क्तिव्यतिरिक्तस्याधिष्ठानयाथात्म्यज्ञाननिवर्त्यस्य मिथ्याभू- तस्य रजतस्याभावात् प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानं धर्म्यसिद्धदृष्टा- न्ततया न प्रामा यसंपदमधिगच्छतीति। तथात्मनोऽपि स्वतः सिद्धस्य श्रुतिप्रमाणदृश्यत्वा तोर्व्यभिचारः। किञ्च प्रपञ्चस्य धर्मिणो दृश्यत्वेन हेतुना यथा साध्यते, तथा दृश्यत्वस्य हेतोमिथ्यात्वस्य साध्यधर्मस्य मिथ्यात्वं यद्यनेनैवानुमानेन साध्येत, तदा हेतोः पक्षकदेशतया पक्षे वृत्त्यभावादनिश्चित- पक्षवृत्तिरसिद्ध इत्यसिद्धत्वं प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य धर्मिणोऽन्यत्र प्रपञ्चवदसिद्धेराश्रयैकदेशासिद्धत्वं च प्रसज्यते तद्वयस्य मिथ्यात्वासाधने तत्र वर्तमानत्वाद् दृश्यत्वस्य यभिचारः प्रमाणान्तरेण तन्मिथ्यात्वसाधने तन्मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वा- साधन त् तत्र द्वयोर्व्यभिचारः तस्यापि मिथ्यात्वसाधनेऽन्ति- मस्य मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वासाधनात् तत्र द्वयोर्व्यभिचारः तस्यापि मिथ्यात्वासाधनेऽन्तिमस्य मिथ्यात्वर मिथ्यात्वा- साधनात् तत्र वर्तमानतया हेतोर्व्यभिचारः । तथा मिथ्यात्वं यद्यसत्त्वं तदा सन् घटः सन् पट इत्यादिप्रत्यक्षबाधः प्रपञ्चस्य धर्मिणो मिथ्यात्वस्य धर्मस्य हेतोदृश्यत्वस्य शुक्ति- रजतस्य दृष्टान्तस्य च शशविषाणकल्पत्वेनाश्रयासिद्ध्या- दिदोषप्रसङ्गः । तेषां सद्भावे हेतोर्व्यभिचारः इत्युभयथा शून्यवादिनांन वादेऽधिकारः तदुक्तम् १. 'ष्ठितमिति', २. 'मसिद्ध ह' ग. पाठः, ३. 'न्यत्र' ख. पाठः.

·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये "अधिकारोऽनुपायत्वान्न वादे शून्यवादिनः" इति । यदि ज्ञाननिवर्त्यत्वं, तदा च प्रत्यक्षादिविरोधः । प्रत्यक्षादिना मुद्गरप्रहारादिनिवर्त्यत्वोपलम्भेन कार्यकल्प्य- ज्ञाननिवर्तनयोग्यताया असंभवात् । न च कल्पकोटि- शतसहस्रवर्तिनां पदार्थानां कारणान्तरविनष्टानामज्ञानादवि- नाशो घटत इति यदि सदसद्विलक्षणत्वं मिथ्यात्वं, तदापि प्रत्यक्षादिविरोधः प्रत्यक्षादिना पदार्थानां सत्त्वासत्वयोरुप- लम्भात् तथा विरुद्धत्वाच्च सदसत्त्ववदेकस्य पदार्थस्य न स- दसबैलक्ष योपपत्तिः देशकालभेदेन त्वर्थानां सदसत्त्वयोरुप- पत्तिः उभयवैलक्षण्यं तु न कथञ्चिदुपपद्यत इति। अथ बाध्य- त्वमिति चेदस्तु । बाध्यत्वं यदि नाशित्वं, तदांशे सिद्धसाध्य- तांशे धर्मिग्राहकप्रमाणबाधा च । कालाधवनिपर्यन्ततत्त्वानां तत्कार्याणां च विनाशित्वस्य सिद्धत्वाद् मायायाः खग्राह- कप्रमाणेन नित्यत्वस्य सिद्धत्वाच्चेति विश्वकार्यकलापस्य का- रणापेक्षायां तन्मूलतया मायासद्भावसिद्धिः अतस्तस्या नि- त्यत्वं, विश्वकार्यकारणतयाकार्यत्वेनानित्यत्वासंभवात् तस्या- श्व कारणान्तरकल्पनायामनवस्थाप्रसङ्गाच्च नित्यत्वं कस्यचि. दाश्रयणीयम् तत् कल्पनागौरवपरिहाराय प्रथमभूत या मा- याया एवाभ्युपगतमिति धर्मिग्राहकेणैव प्रमाणेन तन्नित्य- त्वमपि सिद्धमिति (न) मिग्राहकप्रमाणविरोधः न चानेन तस्य बाधासंभवः अस्य तन्मूलतया तदभावे यासद्भा. १. 'वादत्वा', २. 'ता' क. पाठः. ३. 'नाासद्धत्वा' ख. पाठः.

·१ प्रथमः परिच्छेदः। वसिद्धेराश्रयासिद्धि दोषप्रसङ्गात् । अथ बाधात्मकबोधविषय- त्वं बाध्यत्वं, तस्य शुक्तिरज्ज्वादावुपजातरजतसदिज्ञानेऽप्य- स्तीति न साध्यहीनमुदाहरणम् । तथाहि -अनादिसिद्ध- स्वविषयरजतादिपरित्यागेन विषयान्तरे शुक्त्यादावुपसर्पणा- न्मिथ्येदं ममोत्पन्नं रजतादिज्ञानमिति बाधात्मकयोधविषय- ता रजतादिज्ञानानामुपलभ्यते । तदृष्टान्तबलात् प्रपञ्चस्या- पि बाधात्मकबोधविषयत्वं साध्यत इति न कश्चिद् दोष इति चेत् । नैवम् । सिद्धसाध्यताप्रसङ्गात् । तथाहि- "सर्वो वै रुद्रः" इत्यादिश्रुतेः, "विचारतस्तु रुद्रस्य स्थूलमेतच्चराचरम् ।” इत्यादिस्मृतेश्च शरीरशरीरिरूपतया सर्वस्य रुद्रात्मकत्वा- वगमात् सर्वेषामपि पदार्थानां रुद्रात्मकत्वावभासस्य भ्रम- रूपत्वं, तेन नायं प्रपञ्चोऽशिवात्मकः, किन्तु रुद्रात्मक एवेति बाधात्मकबोधविषयत्वस्य सिद्धत्वात् सिद्धसाध्यताप्रसङ्ग इति । अथाशिवात्मतागोचरा ये प्रत्ययाः प्रपञ्चविषयास्तषां मिथ्यात्वमन्यथाख्यातिरूपत्वं साध्यत इति चेत् । तर्हि सि. इं नः समीहितं, प्रपञ्चसत्यत्वाविरोधात् । नहि रज्जौ सर्पज्ञा- नोत्पादेन रज्जुसत्यत्वं विरुध्यत इति । तस्माद् युक्तमुक्तं माया च वस्तुरूपेति । अपरमार्थात् परमार्थवस्तूत्पादासम्भवाच्चेति । अपरे पुनर्माया च वस्तुरूपेत्येतद् वाक्यमन्यथा व्याचच- क्षिरे । तथाहि माया वस्तुरूपा शिवरूपा तत्का(र्य- त्वंय) च जगच्छिवरूपम् । शिवाद् भिन्नस्य कस्यचि- १. 'नेष्वप्य' ख. पाठः. -- ·७२ तत्त्वप्रकाशे सख्ये mparan दसंभवात् । तथाहि ज्ञानस्वभाव एवायमात्मा शिवो मायातकार्यात्मनावभासते । ततः स एव तदुभयमिति । न च तथा सति शिवस्य परिणामित्वमिति वाच्यं, विवर्तवा- दाश्रयणात् । अप्रच्युतस्वस्वभावस्य वस्तुनोऽन्यथाभावो वि- वर्तः । यथा रज्जोः सर्पत्वम् । न हि रज्जौ सर्पभावकाले परिणामादि दृष्टमिति महेश्वरस्यापि जगद्रूपत्वे तहदेव परि- णामादिकासंभव इति शिव एव मायातकार्यात्मना भासत इति । तदुक्तमीश्वरगीतायां “स एव मूलप्रकृतिः प्रधानः पुरुषोऽपि च । विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः ॥" इति । नहि रजतादेरन्यत्र विद्यमानस्य शुक्तिकादौ भ्रम- दर्शनादस्य प्रपञ्चस्यान्यत्रासंभवाद् भ्रमरूपत्वासंभव इति वाच्यम् । पूर्वदर्शनमात्रस्य भ्रमहेतुसंस्कारहेतुतया प्रयोजक- वेनान्यत्र विद्यमानतया अप्रयोजकत्वात् । तस्मात् पूर्वपू- वैदिवसजन्मकैल्पादिष्वनुभूतस्योत्तरोत्तरदिवसजन्मकल्पादि - षु भ्रमसंभव इति न कश्चिद् दोषः । तदुक्तं शतककारेण- "सर्वविकल्पविहीनं शुद्धं शान्तं व्ययोदयविहीनम् । यत् परतत्त्वं तस्मिन् विभाति षट्त्रिंशदात्म जगत् ॥ दर्पणबिम्बे यहन्नगरग्रामादि चित्रमविभागि । भाति विभागेनैव च परस्परं दर्पणादपि च ॥ २ m २. 'दि', ४. 'कल्मषादि' क. पाठः. १. 'जौ', ३. 'कल्मषादि' ख. पाठः.

·प्रथमः परिच्छेदः। विमलतरपरमशाम्भवबोधात् तद्वद्विभागशून्यमपि अन्योन्यं च ततोऽपि च विभक्तमाभाति शिवरूपम् ति १८ इदानीं शक्तिगणं निरूपयति शानुग्राहित्वात् पुरुषतिरोधायिका विभोः शक्तिः शत्वेनाभिहिता पाशाश्च चारवेशम् १९ इति मलकर्ममायाकार्याणां पाशानामचेतनतय परमेश्वरशक्त्यावेशं विना पशुबन्धनसामर्थ्याभावात खावेशेन पाशानुग्रहं खकार्ये प्रवर्तनं कुर्वती पुरुषतिरोधायिका पुरुष - च्छादिका विभोः परमेश्वरस्य शक्तिः पाशतयोक्ता तत्त्वज्ञै- रिति पाशाश्च चतुर्विधारत्वेवाभित्युपसंहाति एवमुक्तेन प्र- कारेण पाशाश्चतुर्विधा इत्यर्थः । नन्वर्थपञ्चकं पाश इत्युपक्र- य पाशाश्चतुर्विधा इत्युपसंहारे पूर्वापरविरोध हति चेन्नैवम् स्थूलसूक्ष्मविभागेनोक्ताया मायापा एकत्वविवक्षया चातुर्वि- ध्याभिधानादिति। पाशाश्व चतुर्विधास्त्वेवमित्युपसंहारवाक्य- स्थेन चश देन शास्त्रार्थोपसंहारो द्योतितः। एवं त्रिविधं तत्त्व- मिति } १९॥ इति तत्त्वप्र शतात्पर्यदीपिकायां पतिपशुपाशात्मकविचारः प्रथमः परिच्छेदः । WALA ta - १. 'पूर्वमु' क. पाठः, L ·अथ द्वितीयः परिच्छेदः। अथ संक्षेपेणोक्तानां पतिपशुपाशानां विस्तारमुपदिशति- शुद्धानि पञ्च तत्त्वान्याद्यन्तेषु स्मरन्ति शिवतत्त्वम् । शक्तिसदाशिवतत्त्वे ईश्वरविद्याख्यतत्त्वे च ॥१॥ पुंसो ज्ञकर्तृतार्थं मायातस्तत्त्वपञ्चकं भवति । कालो नियतिश्च तथा कला च विद्या च रागश्च ॥२॥ अव्यक्तं मायातो गुणतत्त्वं तदनु बुग्रहंकारौ । चेतोधीकर्मेन्द्रियतन्मात्राण्यपि च भूतानि ॥ ३ ॥ इति । अत्राचं पञ्चकं शिवस्वरूपत्वाच्छुद्धं, मध्यम सप्तकं शुद्धाशुद्धं, पशुरूपत्वात् । कथमत्र सप्तकत्वमित्यत आह- पुंसो ज्ञकर्तृतार्थ मायातस्तत्त्वपञ्चकं भवतीति। पुरु- षस्य ज्ञानार्थं कर्तृत्वार्थं च मायातः तत्त्वपञ्चकमुत्पद्यते।तेन कारणभूता माया कार्यभूतं पञ्चकं तदुपहितः पुरुषः सप्तमः इति सप्तकत्वम् । तदुक्तं शैवरहस्ये "माया कालो नियतिः कला च विद्याभिलाषकृत् पुरुषः । क्लुप्तानि सप्तधैवं शुद्धाशुद्धानि तत्त्वानि ॥" इति । शिष्टं केवलाशुद्धम् अव्यक्तादिपृथिव्यन्तम् । अव्य- क्तस्य मायात उद्भवः, अव्यक्ताद् गुणतत्त्वस्य, गुणतत्त्वा- द् बुद्धेः, बुद्धितत्त्वादहंकारस्य, अहंकारान्मनोबुद्धीन्द्रियकरें- न्द्रियतन्मात्राणामुद्भवः, तन्मात्रेभ्य आकाशादिपृथिव्यन्ता- नामिति ॥ १,२,३ ॥ किमर्थमेषामुत्पादः कृतो भगवता महेश्वरणेत्याश- याह- Hindi m ·द्वितीयः परिच्छेदः। पुरुषस्य हि भोगार्थं प्रधानतो विंशतिर्भवेत् व्यधिका। यस्मात् कृतिगुणानां नात्य तं स्तुतो भेदः ४ इति पुरुषस्य पशोः स्वकृतपु यापु यफलभूतसु. दुः ।नुभवार्थमेषामुत्पत्तिः भोगस्तु भोगायतनं भूतात्मकं रीरं भोगसाधनानीन्द्रियाणि भोग्यान् शब्दादिविषयान् वि- ना न संभवतीति भोगार्थमेषां जन्मेति सिद्धम् अय. क्तगुणतत्त्वयोरत्यन्तभेदाभावाद् न च तत्त्वाधिक्यमिति तदुक्तं शैवरहस्ये "अयक्तबुद्ध्यहंकृतिमनांसि चत्वारि श दमात्राद्यम् श्रोत्राचं वागाद्यं वियदाचं प कं च पृथक् । तत्त्वचतुर्विशतिकं त्रिगुणात्मतयैव केवलाशुद्धम् ।" इति प्रथमोद्दि शिवतत्त्वं लक्षयति पकमे · नित्यं रणमखिलस्य तत्त्वजातस्य नि भावं श तत्त्वं जगदुराचार्यः ५ इति यापकं, याप्तं सर्वगतमित्यर्थः एकमहि. , सर्वभूतस्वरूपेणावस्थितमित्यर्थः नित्यम् अनश्वरम् खिलतत्त्वजातस्य कालादिपृथिव्यन्त य कारणमुत्पादकम् नक्रियास्वभावमिति ज्ञानमात्रं क्रिया यापारः साक्षित्वं वभावो यस्य तत्त्वस्य, तत् शिवंतत्त्वमिति तल्लक्षणम्. जगदुराहुः आचार्याः आगमविद इति अथवा स्वय- तिरिक्तमस्ति चेत् तदखिलं याप्नोतीति यापकमित्युक्तम् माना म नपुरुषान्तर भावादेकत्वम् या त्येकत्वे चा- , ·७१ तत्वमाशे सत्यास्थ .........tarawenarsion काशस्यापि स्त इति तन्निवृत्त्य नित्योपादानम् । व्या- प्तिनित्यत्वैकत्वानि पशोरपि विचन्त इति तन्निवृत्त्यर्थं का- रणमखिलस्य तत्वजातस्येति पदम् । मायायाश्च व्यापकनि- त्यत्वैकत्वाखिलकारणत्वसहाबाद तन्नित्त्वर्थ ज्ञानकिया- स्वभावमित्युक्तम् ! अतो यद् व्यापकने नित्वमखिलतत्त्व- कारणं ज्ञानक्रियास्वमादी, तच्छिया खमिति । एतदुर श्वे- ताश्वतरे- "सर्वाननशिरोगीमा सर्वभूतहाशमः । सर्वव्यापी स भगवास्तस्मात् सर्वगतः शिवः॥" इति । शिवधर्मोत्तरे च "आदिमध्यान्तनिषुतः स्वभावविमलः प्रभुः । सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयः शिवागमे ।।" इति । सिद्धान्तहृदये च "कूटस्थममृतं ब्रह्म सत्यमेकमविक्रियम् । निष्पत्यनीकं चित्सौख्यं नित्यतृप्तमलुतहक् ॥ अध्वातीतं परं व्योम विश्वव्यापि निरामयम् । अणीयोऽणोरज नित्यमुक्तं च महतो महत् ॥ अप्रतय॑मरूपादि निरौपम्यमलक्षणम् । सदात्मकं स्वयंज्योतिरवाङ्मनसगोचरम् ॥ अतन्निषेधमार्गेण ज्ञायते यच्च सूरिभिः । यच्च भ्रामकवत् कर्तृ ज्ञापकं च प्रदीपवत् ॥ : १. तफलोद' ख. पाठः.

·द्वितीयः परिच्छेदः । मायासहायं तत् प्राहुः शिवतत्त्वं मनीषिणः ।" इति ॥ ५॥ ननु निष्क्रियस्य शिवतन्त्वस्य कथं निखिलतत्त्वका- रणत्वमित्याशङ्कयाह- अस्मिन्निलीय निखिला इच्छाद्या शक्तयः स्वकं कृत्यम् । कुर्वन्ति तेन तदिदं सर्वानुग्राहकं प्राहुः ॥ ६॥ इति । आस्मिन् परमेश्वरतत्त्वे निलीनास्तत्तत्त्वमवल- म्ब्य स्थिता इच्छाद्याः शक्तयः खकार्य कुर्वन्ति, न स्वातन्त्र्येण तासां शिवसामर्थ्यरूपत्वात्। तेनासौ शिवो निखिलतत्त्वका- रणम्, अत एव सर्वानुग्राहकश्च भवतीति । अस्य शिवतत्त्व स्य षडध्वव्याप्तिः। स्वराः षोडश वर्णावा ताराचं नवकं पदम् । मन्त्रौ षड्वर्णपश्चार्णी तत्त्वं तत्र शिवात्मकम् ॥ नेन्तं नमःपरायाचं त्रिपञ्चभुवनान्यपि । निवृत्त्यादीनि पञ्चात्र शान्त्यतीतादयः कलाः ॥ सर्वत्रान्ते पदं योज्यं स्यात् षडध्वात्मने नमः॥६॥ अथ शक्तितत्त्वमाह चिदचिदनुग्रहहेतोरस्य सिसृक्षोर्य आद्य उन्मेषः । तच्नतिनतत्त्वमभिहितमविभाग'पन्नमस्यैव ॥ ७॥ इति। अयमर्थः पशुपाशानुग्रहार्थ सिसृक्षोः परमे- श्वरस्यायो य उन्मेषः उन्निद्रभावः, ईक्षणमिति यावत् तर १. 'प' ख.ग. पाठः।

·GARIMARYADushiyaMEirtunteraNaIEHTEAM-RELEANICHTRA ८ सत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये क्तितत्त्वमित्युक्तं, शिवतत्त्वादभिन्नं च, शक्तितद्वतोंर्भेदासंभ- दिति ननु कथं शक्तेः सद्भावावगमः कार्यानुपपत्त्येति मः। निष्क्रियस्य शिवस्य जगत्सृष्टयादिकं शक्त्यभावे ने संभवतीति तत्सिद्धिः तथाहि यथाग्नेरङ्गुलिसंयोगे वि- द्यमानेऽपि (बन्धा ? म या)दिप्रतिबन्धकसद्भावदशायां स्फोट- कार्यानुद्भवाद न्यङ्गुलिसंयोगव्यातरिक्ता दाहिका शक्तिः क- ल्प्यते, तथात्रापि पञ्चविधकार्यान्यथानुपपत्त्या शक्तिसद्भाव- सद्धिः न चा न्यङ्गुलिसंयोग एव स्फोटहेतुरिति व च्यम् तस्य प्रतिबन्धाप्रतिबन्धावस्थयोः सद्भावेनाविशेषेण स्फोट- कार्योदयप्रसङ्गात् न च प्रतिबन्धकाभावात्मककारणाभावात् तदानीं कार्यानुदयो न शक्त्यभावादिति वाच्यम् प्रतिब- न्धकाभावस्याकारणत्वात् भूतानां भवि यतां देशान्तरे वर्त- मानानां च प्रतिबन्धकानामभावसद्भावेऽपि स्फोटकार्यानुत्प- त्तेस्तस्य कारणत्वसिद्धिः न चैतस्य प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वेन तद्व्यतिरिक्ताभावसद्भावेऽपि कार्यानुदयो घटत इति वाच्यम् एतदभावस्य कारणत्वे प्रमाणाभावाद् विपरी- प्रमाणसहावा तथाहि विमतो भावः स्फोट जनकः प्रतिबन्धकाभावत्वात् तदन्याभाववदिति तथैतत्प्रतिबन्ध- कविगमने एतदभावसद्भावेऽपि प्रतिबन्धकान्तरसद्भावे स्फो- टकार्यानुदयाच्चैतस्याकारणत्वसिद्धिः न च सर्वेषां प्रति- बन्धकानामभावः कारणम् उपरिदीपनयनस्याङ्करोत्पत्ति- waminine १. 'न तत् सं', २. 'ति त' ग. पाठः. ३. 'नुपपत्ते' ख. पाठः.

·द्वितीयः परिच्छेदः। प्रतिबन्धकस्यापनयने बीजादङ्कुरोत्पत्तिप्रसङ्गात् । अथ (न) दीपनयनप्रध्वंसः कारणं, तत्प्रागभावस्य कारणत्वात् । स चात्र नास्तीति तस्य तत्र नीतत्वादिति चेद् । नैवम् । उपरिदी. पनयनप्रागभावान्तरसद्भावेनाङ्करोत्पादप्रसङ्गात् । न चासावेव कारणमिति वाच्यम् । उपरिनीतदीपेषु बीजाङ्करेष्वेतद्दीपन- यनप्रागभावस्य सद्भावात् तेभ्यो बीजेभ्योऽङ्करोत्पत्तिप्रस- ङ्गात् । अतो दीपनयनादतीन्द्रियं किमपि कारणं नष्टमित्य- वगम्यते । तदभावाप्रतिबन्धावस्थायां कार्यानुदयनप्रतिबन्ध- काभावस्याभावादिति । ननु शक्तेविनाशे कारणाभावात् प्र- तिबन्धकावंगमेऽनेः स्फोटकार्याभावो गतिस्तम्भने च सी- देर्गमनाभावश्च प्रसज्यते । मन्त्रेण नष्टशक्तित्वादिति चेद । नैवम् । नष्टशक्तिज्वालानाशे पुनरुत्पद्यमानज्वालायाः शक्ति- नाशाभावेन स्फोटोदयोपपत्तेः । सर्पस्य तु ध्यातभारवशात् गमनाभावः, न शक्तिनाशादिति पुनर्गमनोपपत्तेः । तस्माद् कार्यान्यथानुपपत्त्या शक्तिसहावसिद्धिः । तदुक्तं भट्टपा- देन- "शक्तयः सर्वभावानां कार्यार्थापत्तिगोचराः" इति सेयं पर शक्तिः परमेश्वरादभिन्ना तस्या विकारा च्छ द्याः शक्तयस्तदभिन्ना इति तदुक्तं मातङ्गे "पत्युः शक्तिः परा सूक्ष्मा जाग्रतो द्योतनक्षमा तया प्रभुः प्रबुद्धात्मा स्वतन्त्रः स सदाशिवः " '' ख. पाठः- ·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये इति । अस्य शक्तितत्त्वस्य षडध्वव्याप्तिः F "अनन्तायेति पूर्व यत् पदानां तु चतुष्टयम् । तत्त्वशक्तिः कलातीता पूर्वस्मात्तु विशिष्यते” ॥७॥ अथेदानी सदाशिवादिशुद्धतत्त्वानां स्वरूपं निरू- पयितुमाह - ज्ञानक्रियाख्यशच्योरुत्कर्षनिकर्षयोरभावेन । यः प्रसरस्तं प्राहुः सदाशिवाय बुधास्तत्त्वम् ॥ ८ ॥ इति । अयमभिप्रायः -...- परशास्तिविकारभूतज्ञाने- च्छाक्रियाशक्तीनां प्रसरावस्थायां ज्ञानक्रियात्मकशक्तिद्वय- साम्ये सतीच्छोद्रेको यदा विवक्ष्यते, तदा शिवतत्वं सदाशि- वाभिधानमिति । तदुक्तं सिद्धान्तहृदये- "ज्ञानक्रियाख्ये न्यक्तुल्ये शहीको कमश्नुते । यदा सवाशिवाख्यन्तु तदासौ शिव उच्यते ॥" इति । तत् तत्त्वं स्फटिकनिभम् । तदुक्तं चन्द्रज्ञाने- "सदाशिवाख्यं विमलं शुद्धस्फटिकसन्निभम्" इति । अस्य सदाशिवतत्त्वस्य षडध्वव्याप्तिः । वर्णाध्वान ककारः स्याच्छाश्वेतायादिकं त्रिकम् । पदाध्वा च स्वयं तत्त्वभुवने शान्तिरेव च ॥ ८ ॥ ईश्वरतत्त्वनिरूपणार्थमाह'- न्यग्भवति यत्र शक्तिज्ञानाख्योद्रिक्ततां क्रिया भजते । ईश्वरतत्त्वं तदिह प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृ सदा ॥ ९ ॥ १. 'ति तत् पूर्व प', २. 'स्व' ग, पाठः, ·- द्वितीयः परिच्छेदः। ८१ इति । न्यग्भूतज्ञानेच्छात्मकशक्तिद्वयसाम्ये सति यदा क्रियोद्रेको भवति, तदा शिवतत्त्वमीश्वराभिधानं भव- ति। तत् सर्वतत्त्वानां कर्तृस्वभावं, क्रियोद्रेकात् । तत् पाव- काभम् । तदुक्तम्- "अत ऊर्ध्व भवेदन्यदीश्वरावरणं महत् । दीप्तपावकवर्णाभं विद्येशास्तत्र संस्थिताः॥" इति । ननु ज्ञानेच्छान्यग्भावे क्रियाशक्तेरसंभवः, तत्पूर्वक- त्वात् क्रियाया इति चेत् । नैवम् । ज्ञानेच्छान्यग्भावस्य स्वविषयं प्रकाश्य तूष्णीम्भावरूपत्वेनासत्त्वरूपत्वाभावात्। तदुक्तं सिद्धान्तहदये "ज्ञानेच्छे न्यक्समे शक्ती क्रियाधिक्यं यदाश्नुते । तदासावीश्वराख्यां तु लभते परमेश्वरः ॥" इति । अस्य षडध्वव्याप्तिः -- खकारो वर्णाध्वा । ध्यानाहा- रायेत्यादीनि त्रीणि पदानि । 'नं ईशानमूनें', 'नमः शिवाये- ति मन्त्रौ । स्वयं तत्त्वाध्वा । अनन्तादिशिखण्ड्यन्तानि भुव- नानि । विद्या कलाध्वा ॥ ९ ॥ विद्यातत्त्वं वर्णयति यर र्तृशक्तनि ख्य द्रेक इनुते य शकं ज्ञानरूपत्व त् इति न्य भूते क्रियाशक्तिसाम्ये सति यदा ज्ञानो- द्रेो भवति, तदा शिवतत्त्वं विद्याख्यं भवति तदप्युक्तम् तत् र विद्याख्यं १ १. 'सिद्धर ' ग. पाठः. २. 'नादि' क. पाठः, MI .

·८२ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये wws APRIMARCHRONOMANIA "उद्रिच्यते ज्ञानशक्तिः क्रियेच्छे न्यक्समे यदा । तदासौ शुद्धविद्याख्यः सर्वविद्यानिधिः शिवः ॥" इति । प्रयोजनमाह--प्रकाशकमिति । तत्र हेतुमाह ज्ञानरूपत्वादिति । पद्मरागसमानवर्णा । तदुक्तं "तबाह्ये शुद्धविद्या स्यात् कोटीनां शतलक्षका । सुदीप्ता निर्मला सूक्ष्मा पद्मरागसमप्रभा ॥" इति । अस्याः षडध्वव्याप्तिः --गकारो वर्णः। शिवायेत्या- दीनि त्रीणि पदानि । 'म तत्पुरुषवक्रायेति 'नमः शिवाये'- ति मन्त्रौ । शुद्धविद्या तत्त्वम् । वामाद्या नव भुवनानि । प्र- तिष्ठा कला ॥ १० ॥ ननु नादबिन्दू शास्त्रान्तरे तत्त्वमध्ये कथितौ । अत- स्तत्त्वाधिक्यमनयोरन्तवो वा वक्तव्यः । तथाहि- "तदूर्ध्व बैन्दवं तत्त्वं निर्मलं सर्वतोमुखम् । परमं सर्वतत्त्वानामनन्तं ज्योतिरव्ययम् ॥" इत्यादि । तथा विद्येश्वरविद्यामन्त्राणां सदाशिव वृत्तिमन्ये म- न्यन्ते । ततस्तन्निरासार्थ तयोरन्तर्भावार्थ चाह. नादो बिन्दुः सकलौ सदा शिवं तत्वमाश्रितो कथितौ। विद्येशाः पुनरीशे मन्त्रा विद्याश्च विद्याख्ये ॥ ११ ॥ इति । अयमभिप्रायः-नादबिन्दू कलावत्तया स. कलौ सदा सर्वदा शिवाख्यं तत्त्वमाश्रितो, तदभिन्नौ कथि- तावित्यर्थः । केचित् सदाशिवं तत्त्वमाश्रितावित्याहुः । वि- धेशानन्तादयः ईश्वरतत्त्वे वर्तन्ते । तदुक्तं सिद्धान्तागमे- MOHAN --- ·- RANA द्वितीयः परिच्छेदः । ८३ "अनन्तसूक्ष्मौ शिवतमैकनेत्रैकरुद्रकाः । त्रिमूर्तिपूर्वः श्रीकण्ठः शिखण्डी च ततोऽष्टमः ॥ एते विद्येश्वरास्त्वष्टावीश्वरे संप्रकीर्तिताः ।" इति । मन्त्राश्च विद्याश्च प्रकाशकतया प्रकाशकं विद्यातत्त्व- माश्रित्य वर्तन्त इति । तदुक्तं- “मन्त्रा विद्याश्च विद्यायां बीजभूता भवन्ति हि" इति ॥ ११॥ ननु नित्यतया विभुत्वेन चैषां क्रमासंभवात् कथं तत्सद्भावप्रतिपादनमित्याशङ्कयाह पञ्चानामप्येषां न हि क्रमोऽस्तीह कालरहितत्वात् । व्यापारवशादेषां विहिता खलु कल्पना शामे ॥ १२" इति । अयमभिप्रायः देशकालकृतस्य प्रथमच- रमभावात्मकस्य क्रमस्यासंभवे(ति ?ऽपि) शक्तिव्यापारभेदोन्ने- यभेद श देषां तत्त्वानां सद्भाव आश्रीयत इति । १२ ननु किमर्थं परमेश्वरतत्त्वस्य स्वत एवार्म भेदा ना- म्युपगम्यन्ते, येन शक्तिव्यापारोपाधिकृतभेदाश्रयणमित्या- शङ्कयाह त्वं व तु एकं शिव शं चित्रशक्तिशतखचितम् शक्ति यातिभेद त तस्यै ल्पित भेद: १३ इति यतः शिवतत्त्वस्य परम र्थतो भेदासंभवस्ततः शक्ति यापारोपाधिकृता एवामी पञ्च भेदाः तद्भेदासंभवश्व 'श्वरानेकत्वकल्पनासंभवादिति । भेदस्वरूपासंभवाहा स १. 'न्ये' ख. पाठः.

·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये चाश्रयासंभवात् । तथाहि-कोऽयं भेदाश्रयः । भिन्नो वा स्यादभिन्नो वा । यद्यभिन्ने वस्तुनि भेदस्य वृत्तिः, तदैकप- दार्थाभावप्रसङ्गः, भेदसमावेशात् । यदि भिन्ने भेदस्य वृत्तिः, किं तर्हि भेदेन प्रयोजनम् । वस्तुनः पूर्वमेव भिन्नत्वात्। अस्तु भेदवति भेदस्य वृत्तिः । तत्र यदि भेदान्तरेण भिन्ने तदृत्त्यभ्युपगमः तदानवस्था भेदान्तरस्यापि भिन्नवृत्ति- त्वात् । न च स्वेनैव भिन्ने स्वयं वर्तत इति वाच्यम् आ- त्माश्रयप्रसङ्गात् तस्मादभि एव वस्तुनि भेदस्य वृ. त्तिरभ्युपगमनीया तदो च तस्य चन्द्रभेदवदपरमार्थत्वम् , अभिन्नवृत्तित्वादिति न च स्वरूपमेव भेदः अयमस्म द् भिन्न इति सापेक्षस्य भेदप्रतिभास याभावप्रसङ्गात् न च घट इत्यघटव्य वृत्तेर यवभास इति व च्यं, पदार्थेषु वर्तमा- नताद्यवभासेनावर्तमानतादिव्यावृत्त्या क्षणिकत्वादिप्रसङ्गा- त् तत्त्वं वस्तुतः परमार्थतः एकम् अभिन्नम् अद्वितीयम् किं तदित्यत आह शिवसंज्ञं शिवाख्यम् "प्रभाता प्र- मितं च विश्वम् शिवः सदैको बहुधा चाकशीती"ति श्रुतेः चित्रशक्तिशतखचितमिति नानारूपशक्तिसहस्रमुद्रितम् तदुक्तमध्वसिद्धौ "चित्रशक्तिसहस्र ढ्यं शिवतत्त्वं समातिगम् । विभक्तं पञ्चधा चैकं शक्त्युल्लासविभेदतः ॥ इति । तस्माच्छक्तिव्यापारभेदादेव तस्य महेश्वरस्यैते स- दाशिवादिभेदा इति १३ न १. 'था हि त' ग. प ..

·द्वितीयः परिच्छेदः ८५ न किमर्थमेतानि रूपाणि करोति भगवानित्याश- ह कृत चिदचिदनुग्रहहे रूपाण्येत नि ते चि मनु हमन दमलरुद्धशक्तीनम् १४ इति अनादिमलप्रच्छादितशिवस्वभावानां पशूनां शान जडानां चानुग्रहं कर्तुमेतानि रूपाणि स भगवान् रोतीत्यर्थः तदुक्तं "शिवात्मकमिदं विश्वं शि आधारकारणम् स्य शक्तिर्विपक्री स्यान्नियन्ता च सदाशिवः ईशः कर्ता कारकश्च शुद्धविद्या प्रकाशिका एभिर शोऽनुगृ ति क्लुप्तैर्भेदैश्वराचरम् इति १ ॥ चितामचितां च कीदृशम् अनुग्रहं करोति भगव नि- त्याशङ्कयाह भुक्तं मु णूनां वय परे गर व ते ग्रह : श ५ ति भुक्तिं सुखदुःखानुभवरूपा मुक्तिं नित्यानन्दा भव- लक्षण च अणूनां संसार्यात्मनाम् स्वयापारसमर्थताधानं ज- र्गस्य पशवर्गस्य विधत्ते करोति सर्वानुग्राहकः अतः का- रणाच्छंभुरिति ननुसु दुः ।नुभवप्रदानस्य कथमनुग्रहरूप- त्वं, नित्यनिरतिशयानन्दे विद्यमाने विषदूषितमध्व कल्प लेशप्रदानस्यानुग्रहरूपत्वास भवात् दुःखानुभवप्रदान- स्य न हरूपत्वं सर्वेषां सम्मतमेवेति चेत् उच्यते सुखानु- र्थत ध नम् 'प' पाठ..

·३ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये भवर तथाभूतस्यापि नित्यसुखरागोत्पादहारेणापवर्गहेतुत- या ग्रहरूपत्वम् दुःखानुभवस्यापि संसारबैराग्योद्वेगजनन. द्वारेणापवर्गहेतुतयानुग्रहरूपत्वमिति तत्पदानुग्राहकत्वम्। ननु तथा यस्य न सर्वानुग्राहकत्वं, दक्षाध्वरादी दक्षादिनि. हश्रवणात् घृणानिधित्वं च तेनैव बाधितम् । नहि घृ. णावतः कदाचिदपि प्राणिहिंसा दृष्टेति रागादिमत्त्वं च ते- नैवानुमितम् नहि रागादिरहितस्य प्राणिहिंसा दृष्टेति । नै- वम् तन्निग्रहस्य दोषनिहरणार्थतया सर्वलोकपथ्यतया चा- ग्रहरूपत्वात् । तदुक्तं श्रीवायवीये "ये के च निग्रहा लोके ब्रह्मादिपु निदर्शिताः तेऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना । दो । एव देवाद्या निगृहीता यथोचितम् । अतस्तेऽपि विपाप्मानः प्रजाश्च विगतज्वराः " इति अत्रेश्वरनिन्दा दक्षादीनां दोषः तस्या दोषत्वं “अथ एनं हो , स एव पापीयान् भवती”त्यादिश्रुतेरवगम्यते। एवेत्यवधारणा अनन्तफलत्वं च तथा "शिवनिन्दा गुरोनिन्दा शिवज्ञानस्य दूपणम् । देवद्यापहरणं गुरुद्रव्यविनाशनम् ।। हरन्ति ये च संमूढाः शिवज्ञानस्य पुस्तकम् । महापातकान्याहुरित्यनन्तफलानि षट् इति शिवधर्मोत्तरागमाच्च तदवगमः अतोऽनन्तफलस्य शिवनिन्दादोषस्य फलानुभवलक्षणेन यमद डेन विनाशा- १. 'म' क. पाठः. २. 'कं न' ग. पाठः. ३. 'नु'. क. पाठः. 'स्य नि' ख. पा. --- ·द्वितीयः परिच्छेदः। संभवं मन्यमानो भगवान् करुणान्नहदयो निग्रहेण द. क्षादीन् स्ववशान् कृत्वा स्वप्रणामात्मकं खनिन्दाप्राय- श्चित्तं कारयामास नहि प्रायश्चित्तान्तरैः खद्योतकल्पै - शतमःकल्पमहेश्वरनिन्दादोषपरिहारो घटते तेषां परि मत- विषयतया परिमितानामपरिमितमहेश्वरविषयापरिमितनिन्दा- परिहारासंभवात् । यथा नैशतमसोऽनन्तस्या यनन्तादित्य दयेन प्रबलेन विनाशस्तथा महेश्वरप्रणामेनानन्तेनानन्तत- न्निन्दाप्रतिक्षेप इति । तदुक्तं श्रीवायवीये "निग्रहोऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः अत एव हि द ड्येषु दण्डो राज्ञ प्रशस्तये । सर्वोऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः नहि हेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्यापि शि येत् निदान ज्ञस्य भिषजो रुम्णे हिंसां प्रयुञ्जतः । न किश्चिदपि नैर्घ यं घणैवात्र प्रयोजिका " इति तस्मादुपपन्नं सर्वानुग्राहक इति । १५ । ननु तर्हि भुक्तिमुक्त्योरनुग्रहयोर्मुख्यतमं निःश्रेय मेवासौ विदध्यात् नामुख्यं भोगात्मकमित्याशङ्क ह चिदनु हस्त्वयं किल य मोक्षः शिवसम तारू : इन दिर कर्मण इह भोगमृते न ति 'द्धिम् इति सत्यं संसारनिवृत्त्यात्मकापवर्गप्रदानमेव मुख्या- नुग्रहो न भोगप्रदानम् तथापि जात्यायुर्भोगफलानां कर्मणा- मनादिभूतानां फलभोगं विना नाशासंभवात् तन्नाशं व। १. 'नन्दह', २. 'यतयाप' ख. पाठः.

·RE mernama . ८८ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये - निःश्रेयसानुपपत्तेस्तदर्थमेव भोगप्रदानमाश्रयणीयम् । स मोक्षः किमात्मक इत्याशङ्कयाह शिवसमानतारूप इति । शिवे- न समानता निर्विशेषताविवेकता रूपं स्वरूपं यस्य स शिव- समानतारूपः, सायुज्यलक्षण इति यावत् ॥ १६ ॥ ननु तर्हि कर्मफलभोग एव विधातव्यः, न जगदा- रम्भमित्याशङ्कयाह - तेन विभुस्तद्भक्त्यै कुरुते तनुकरणभुवननिष्पत्तिम्। विन न यं न तथोपादानकरण भ्याम् इति यतो भोगं विना न कर्मनाशः, अतस्तहुक्त्यै भ- गवांस्त करणभुवननि पादं करोति । तनुः शरीरं, सूक्ष्मस्थूला- मना द्विप्रकारम् करणं च द्विविधं बाह्यमान्तरं चेति तत्र [कर्मेन्द्रियज्ञानेन्द्रियात्मना दशविधम् अन्तःकरणं त्रि- विधं मनोऽहंकारो बुद्धिश्चेति भुवनशब्देन चतुर्विंशत्यधिकश- तद्वयलोका उच्यन्ते तान्येतानि भगवान् महेश्वरः करोति भोगार्थमिति । ननु कस्मान्महेश्वरस्तानि भुवनानि कृतवानि- त्युच्यते । भवतु तेषां सर्वेश्वरेण विनोत्पाद इत्यत आह का विना न कार्य न तथोपादानकरणाभ्यामिति यतः कर्तुरभावे न कार्यसंभवोऽतो महेश्वरस्तनुकरणभुवन नि तवानित्युच्यते । तथा तहदुपादानकारणाभावे च न कार्य अतस्तत्रोपादानकारणमपि किञ्चिदाश्रयणीयम् एवं करणाभावे न कार्यसंभव इति करणं चात्र किश्चिदभ्यु- २ ज येत १. 'का' • पाठः, २. 'नि 'क. ग. पा :

·द्वितीयः परिच्छेदः। पेयमिति । तथाहि-घटाद्युत्पत्तौ तावत् कुलालादिः कर्ता, ह- स्तपादादिकं करणं, मृदाधुपादानं, चक्रायुपकरणमिति , ते मेिकस्याप्यभावे कार्यस्य घटादेरुत्पादासंभवात् अतो- त्रापि तान्यवश्याश्रयणीय नि अन्यथा जगदात्मकस्य का- यस्योत्पादासंभवादिति ननु किं जगत्कर्तृसद्भावे प्रमाणम् अनुमानागमावस्मदादीनाम् अस्मद्विलक्षणानां योगिनां प्रत्यक्षमपीति ब्रूमः । तथाहि विमतं कालाधवनिपर्यन्तं कार्यजातं बुद्धिमत्कारणकं, कार्यत्वाद्, यद्यत् कार्य तत्तद् बुद्धिमत्कारणकं दृष्टं, यथा घटः, तथेदं कालाधवनिपर्यन्तं कार्य, तस्माद् बुद्धिमत्कारगकमिति । न च क्षित्यादीन का- यत्वस्यानुपलम्भादनिश्चितपक्षवृत्तिरसिद्ध इत्यसिद्धत्वं हेतो- रिति वाच्यम् । अनुमानागमाभ्यां तत्कार्यत्वसिद्धेः। त- थाहि क्षित्यादि कार्य, मूलोपादानव्यतिरिक्तजडत्वाद्, य- धन्मूलोपादानव्यतिरिक्तं जडं तत्तत् कार्य, यथा घटः, तथेदं, तस्मात् तथेति न च क्षित्यादरेव परमाणुभावापन्नस्य मूलो- पादानत्वाभ्युपगमाइसिडमन्माकं मूलोपादनाविरेकित्वविशे- षणमिति वाच्यम् । परमागोमूलत्वप्रतिषेवस्य वक्ष्यमाणत्वात् तथा क्षित्यादि कार्य, परतन्त्रत्वात् , त्रिगुणात्मकत्वात् , आत्ममूलान्यवस्तुत्वाच, घटादिवदिति तथा “आत्मन आकाशः संभूतः, आकाशाद् वायुः, वायोरग्निः, अग्नेरापः, अद्भ्यः पृथिवी त्यादिनागमेन क्षित्यादेः कार्यत्वमवगम्यते तथा आत्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मायामूलत्वप्रतिपादनाच्च तथाहीश्वरगीतायां Z ·तत्त्व काशे सव्याख्ये "चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा इति एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः एतेषामेव पाशानां माय कारणमुच्यते इति न स्वरूपासिद्ध क्षित्यादिषु कार्यत्वमिति ननु विमतं जगद् सद् भासमानत्वात् , शुक्तिरजतवदित्यनुमानेन क्षित्यादेरसिद्धत्वनिश्चयात् , शशशृङ्गं तीक्ष्णं शृङ्गत्वात् , गो- शृङ्गवदिति वास्याश्रयासिद्धतेति चेद् नैवम् । भ्रान्तिज्ञा- नस्य शुक्तिविषयतया तदन्यासद्रूपरजतगोचरत्वानुपपत्तेः, असदजतासंभवेनास्य धर्म्यसिद्धदृष्टान्ततय प्रमाणत्वात् कार्यत्वहेतोरिवास्याप्य श्रयासिद्धत्वसा याच्च । प्रत्यक्षतः क्षि- त्य देः सत्त्व वगमेन प्रत्यक्षविरोध चास्याप्रम णत्वमिति नच नियतिकाला यक्तगुण हंकारादेरसिद्धत्वादाश्रयैकदेशासिद्धि- तेषामागमादिसिद्धत्वस्योक्तत्वात् लाकाशादेनित्यत्वेन कार्यत्वस्याभावाद् भाग सिद्धो हेतु- रिति वाच्यम् तत्कार्यत्वस्यानुमानागमाभ्यां साधितत्वात् नन्विदमनुमानं सिद्धसाध्यतालक्षणासिद्धत्वसहावादप्रमा- णम् तथ हि बुद्धिमत्कारणवत्त्वं क्षित्यादेर्भवता साधि- तम् तदस्माकमपि सिद्धम् द्धिमतामस्मदादीनामप्यदृष्ट- द्वारेण कालादितत्त्वकलापं प्रति कर्तृत्वस्य सद्भावात् न च पुण्य पु यात्मके कार्यान्तरे यत् कर्तृत्वं न तदेव जगदात्मके कर्तृत्वं भवि यतीति वाच्यम् कारणकारणतया तदुपपत्तेः यथा (घ?प)टकारणतन्तुसंयोगमात्रकर्तुः कुविन्दस्य पंटकर्तृ- रिति वाच्यम् न च १. 'घ' क. पाठः.

·द्वितीयः परिच्छेदः । ९१ त्वं, शर दिक्षेप्तुर्व शत्रुहिंसाकर्तृत्वम् , एवं जगत्कारणकर्मक- तुरेवास्मदादेर्जगत्कर्तृत्वोपपत्तेः सिद्धसाध्यताप्रसङ्ग इति नै- वम् उपादाने पकरणसंप्रदानप्रयोजनविषयप्रत्यक्षबुद्धिमत्का- रणवत्त्वस्य बुद्धिमत्कारणत्वशदेन विवक्षितत्वात् अतो- ऽस्मदादीनां तच्चतुष्टयविषयापरोक्षज्ञानाभ वान्न सिद्धसा य- तेति नन्व यंशे सिद्धसाध्यताप्रसङ्गः, त्र्यणुकादिजन्यकार्या- णाम् उपादानं यणुकादिकं, भूतादिजन्यकार्याणामुपाद नं भूतादिकं वास्मदादिप्रत्यक्षम् अदृष्टद्वारेण कर्तृत्वं चास्मदा- दीनां सिद्धम् उपकरणं च कालादि किञ्चित् प्रत्यक्षम् संप्रदानभूताश्च देवदत्तादयः प्रत्यक्षसिद्धाः । प्रयोजनं च स्थानासनादिकं प्रत्यक्षमिति भवेदेव शे सिद्धसाध्यतेति नैवम् विमतस्यैव क्षित्यादेस्तथाविधकर्तृमत्तासाधनाद् यत्र यणुकत्र्यणुकादीनामुपादानादि कालादीनां वा न प्रत्यक्ष, तत्र तथाविधकर्तृमत्तासाधनान्नोक्तदोषावकाश इति ननु च शक्यक्रियत्वमुपाधिः, तस्योपाधिलक्षणसद्भाव त् त- थाहि साधना यापकः साध्यसमव्याप्तिरुपाधिरिति तस्य लक्षणम् तदस्य घटादिषु सर्वे वनुगतत्वाद् मूलहेतुना का- यत्वेनासाध्यत्वाच्चास्तीति सोपाधित्वेनाप्रयोजकत्वात् कार्य- हस्य याप्यत्वासिद्धिरिति नैवम् शक्यक्रियत्वस्योपाधि- लक्षणाभ वेनास्य सोपाधित्वाभावात् स च साधन यापक- त्वात् तथाहि क्षित्यादि कस्यचित् शक्यक्रियं कार्यत्वाद् घटादिवदिति मूलसाधनेन साधयितुं शक्यत्वात् साधन या- पकत्वमिति न च क्षित्यादि कस्यचिच्छक्यक्रिय कार्यत्वाद् Vinal ·तत्वप्रकाशे सव्याख्ये घटादिवदित्यस्यापि कर्तृमत्त्वाद्युपाधिवशादप्रयोजकत्वमिति वाच्यम् । शक्यक्रियत्वकर्तृमत्त्वादि यद्यदुपाधितया भवता प्रतिपाद्यते, तस्य सर्वस्याप्येकनैव प्रयोगेण साध्यतया सा- धनव्यापकत्वेनोपाधित्वासंभवात् । तथा सर्वानुमानेषु समा- नत्वाच्च । तथाहि पर्वतोऽग्निमान् मयत्वाद् महानसादि- वदित्यत्रापि जायमानभस्मवत्त्वस्योपाधेः सद्भावाद् धूमानुमा- नस्याप्यप्रयोजकत्वप्रसङ्गः अथ तत्र धूमवत्वेनैव जायमा- नभस्मवत्त्वस्यापि साध्यतया नोपाधित्व मित्यस्य नाप्रयोज- कत्वमिति चेत् नैवम् । तत्राप्यग्निमत्वस्यैवोपाधेः सद्भा- वेन तत्साधनासंभवात् । अथ धूमवत्त्वादेव जायमानसम्मव- त्त्वाग्निमत्त्वादिसर्वोपाधेः साध्यतया साधनव्यागकत्वमावे- नानुपाधित्वान्नात्र तदोष इति चेत । तहि कार्यनवात्रापि सर्वस्य शङ्कितस्योपाधेः साध्यतया सोपाधित्वार्यभवान्नोक्त- दोषावकाश इति किञ्च शक्या क्रिया चलनलक्षणा यस्य तच्छक्यक्रियं, तस्य भावः शक्यक्रियत्वमिति यद्यभ्युपगमः, तदा परमाणुमनसोरपि नित्ययोर्भवत्पक्षे शक्यक्रियःवमहा- वात् साध्यसमव्याप्त्यभावेन तस्योपाधित्वाभावः । यदि शक्या क्रिया उत्पत्तिलक्षणा यस्य तच्छक्यक्रियं तस्य भावः शक्यक्रिया मित्यभ्युपगमः, तदाधिकविशेषणत्वापरनामकं यर्थविशेषणत्वं प्रसज्यते । उत्पत्तरेव कर्तृमत्त्वप्रयोजकत्वेन शक्यपदवैयर्थ्यात् न चाकुरादेप्युत्पत्तिसहावे कर्तृशू- न्यतया तव्यवच्छेदार्थ शक्यपदोपादानमिति वाच्यम । तेषां शक्योत्पादनतया व्यवच्छेदासंभवात् । नर्थतन्तगश्रयप्र- ·का द्वितीयः परिच्छेदः। सङ्गाच क्षित्यादेः, कर्तृशून्यत्वे सिद्धे तयवच्छेदकशक्य- विशेषणसार्थता, विशेषणोपाधिसहावेन कार्यत्वस्याप्रयो- जकत्वे सिढे कर्तृशून्यतासिद्धिरिति । तदुक्तं "निश्चिते तदकर्तृत्वे सोपाधित्वं भवेदिह सोपाधित्वेऽनुमानस्य कर्तृभावविनिश्चयः ।।" इति । न च करचरणादिनोदनीयत्वमुपाधिः । प्रासा- दप्राकारादौ तदभावात् । प्राणादौ तदसद्भावेन च साध्य- समन्यात्यभावात् । तथा क्षित्यादि कस्यचित् करचरणादि- नोदनीय, कार्यत्वाद् , बटादिवादिति साधनव्यापकत्वाचास्य नोपाधित्वमिति । न च कनादिजन्यत्वमुपाधिः अधिकवि- शेषणत्वात् । न च क्षित्यादेर्व्यवच्छेद्यत्वम् अन्योन्याश्रयप्र- सङ्गादित्युक्तमिति, सांद्याकार्षणस्वदेहोरणादौ सकर्तृके कर- जन्यत्वाभावेन साध्यसमव्याप्त्यभावाचेति । न च कार्यविशे- षस्य का व्याप्तिरिति वाच्यम् । विशेषस्यानुपलम्भात् । ननु किञ्चित् कार्यमुपलभमानरय सकर्तृकत्वबुद्धिर्भवति, कि- ञ्चिदुपलभमानस्य न भवतीत्येतदन्यथानुपपत्त्या कार्यवि- शेषोऽभ्युपगन्तव्यः स च विशेषो घटादिषु सकर्तृकेष्वनु- स्यूतस्तृणादिभ्यो ह्यकर्तृभ्यो व्यावृत्तः सन्नेव रसविशेषवद- निर्देश्यः । तदुक्तं "सकर्तृकेष्वनुस्यूतो व्यावृत्तोऽन्येभ्य एव सः किञ्चित्कार्यविशेषोऽन्यः स्वीकार्यों मतिभेदतः R १. ता । सवि' ख. पाट:.

·Fr तत्त्वप्र शे सव्याख्ये तथ किंरूप इति वादोऽयमिक्षुक्षीरगुलादिषु माधुर्यभेदप्रत्यक्षदृष्टान्तादुपशाम्यति " इति । तस्मात् स एव का व्या यते, न कार्यसामान्यमि. ति । नैवम् गर्तोन्नयनादिकार्ये सकर्तृके तादृश द्यभावे- नानेकान्तात् तदुक्तं "गर्तोन्नयनकार्यस्य चिरकालात्यये सति सकर्तृकत्वधीगम्यभावे नैवोपलभ्यते इति प्रसिद्धानुमानेऽपि समानोऽयं पर्यनुयोगः हि पर्वतादौ धूमदर्शिनोऽपि कस्यचिदनिमत्त्वं नाव- गम्यते, असंभावनादिना प्रति न्धात् अत एव हि पर्वतो- ऽग्निमान् धूमवत्त्वादित्यादिपरोपदेशसापेक्षपरार्थानुमानोप- न्यासः तेन तत्रापि विशेषकल्पनया तस्यैवानिना याप- कत्वादप्रयोजकं धूमानुमानमापद्यत इति अथ तत्र धूमवा- नग्निम निति सामान्यव्याप्तिग्रहणबलादनुमानं प्रवर्तत इति चेद्, अत्रापि तर्हि कार्य कर्तृपूर्वकमिति सामान्य याप्तिग्रह- णबलादनुमानप्रवृत्तिराश्रयणीया विशेषाभावादिति न घटत्वं कर्तृमत्त्वे प्रयोजकम् पटस्य तदभावेन कर्तृमत्त्वाभाव- प्र ङ्गात् नापि पटत्वं, घटादेस्तदभावेनाकर्तृमत्त्वप्रसङ्गात् न च घटत्वपटत्व त्वादयः सर्व एव कर्तृप्रयोजका इति यम् प्रयोजक हुत्वापातात् न च तद् युक्तं, व्यक्तीना. मेव कर्तृप्रयोजकत्वप्रसङ्गेन घट न्तरस्याकर्तृमत्त्वप्रसङ्गात् आनन्त्येन का सह व्याप्तिग्रहणासंभवस्योभयत्रापि तुल्यत्वा- त् तथा महानसत्वशाल त्वादेः प्रयोजकत्वापातेन धूमवत्त्व- ·द्वितीयः परिच्छेदः । स्याप्रयोजकत्वप्रसङ्गः । तदुक्तं- “घटादिव्यक्तिमात्राणां का व्याप्तिन गृह्यते । यथानन्त्य तथा जातेर्घटत्वादेः प्रतीयताम् ॥" इति नन तर्हि प्रमेयत्वादेरेवाधिक या त्या का याप्ति- राश्रयणीया, न कार्यत्वस्येति चेत् न अन्यथासिद्धत्वात् गोचरज्ञानमात्रेण प्रमेयत्वं सत्त्वं च कर्बभावेऽपि पदा- र्थानामभ्युपगतं भवता अस्मत्पक्षेऽपि मायापुरुषशिवानां कर्तहीनानामपि प्रमेयत्वं सत्त्वं चाभ्युपगतम् अतः प्रमेयत्वा- देः कर्तव्याप्त्यसंभव इति कार्यत्वं तु कारणविशेषस्य कर्तुः णान्तरसम्पादकतया प्रधानभूतस्याभावे न संभवति न हि मृद्दण्डचक्रादिसद्भावेऽपि तत्प्रयोक्तुः कुलालस्याभ वे घटो- त्पादे घटते कुलालसहावे तु कारणान्तर न पत्त्य कार्यज- न्मोपपत्ति रति कार्यत्वात् कर्तृसद्भावसिद्धिरिति कि यत्वं हि पदार्थाना त्पत्तिः। सा च कारणक्रियामपेक्षते । सा च पुरुषव्यापार विना न भवति स तु प्रयत्नादृते न स्य त् चेच्छां विना न भवति इच्छा चेष्टसाधनज्ञानं विना न यादि तक र्यत्वं बुद्धिमत्कारणाभावे न भवतीति तत्प्रयोजक- त्व न्ना यासिद्धत्वमिति नापि विरुद्धोऽयं हेतुः पक्ष विपक्षयो- रेव वर्तमानो विरुद्ध इत्युक्तविरुद्धलक्षणाभाव त्।तथाहि सपक्षे घटादौ कार्यत्वस्य वर्तम नत्वाद् विपक्षे चाकर्तृके मू- लकारणशिवादौ कार्यत्वस्याभावादस्य पक्षविपक्षयोरेव वर्तमा- नत्वासंभव द् विरुद्धत्वाभाव इति ननु सर्वज्ञकर्तृकत्वं क्षि- का- ट क. पाठः ·सामने सन्या ये त्यादेः साध्यते, नान्यकर्तृकत्वम् । असर्वज्ञस्य प्रपञ्चकर्तृत्वा- संभवात् तथाहि .. जगदुपादानादिचतुष्टयविनियोगक्रम- विषयप्रत्यक्षज्ञानवत एव कर्तृत्वं साध्यते ! ततस्तस्य सर्वज्ञ- त्वम् सर्वज्ञनिर्मितस्य चान्यस्य संप्रतिपन्नस्याभावात् सप- क्षाभाव इति सपक्षे सत्त्वाभावः । तेन कार्यत्वस्य क्षित्यादि- कालान्ते पक्षे वर्तमानस्य सर्वज्ञनिर्मितत्वसाध्यरहिततया विपक्षभूतघटादौ च वर्तमानतया पक्षविपक्षयोरेव. वर्तमान- त्वाद् विरुद्धत्वमिति तथा शरीरिकर्तृत्वस्याप्यकुरादाव- सत्त्वेनाशरीरिकर्तृकत्वमपीह साध्यते । तत्र च सपक्षाभावेन सपक्षे सत्त्वाभावात् कार्यत्वस्य पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानत्वाद विरुद्धत्वमिति । नैवम् । सर्वज्ञाशरीरिकर्तृकत्वस्थात्रासाध्य- त्वात् । तथाहि विप्रतिपत्त्यनुरू.पणात्र साध्यनिर्देशाद् यदा किं सकर्तृकं क्षित्यादि अकर्तृक वेति विप्रतिपत्तिः, तदा सकर्तृकं क्षित्यादीति साध्यनिर्देशः। यदा बुद्धिमत्पूर्वकं वा नवेति, तदा बुद्धिमापूर्वक क्षित्यादीति साचनिदेशः यदा सोपादानोपकरणाप्रित्यक्षवता जन्यं वा नति. तदा उपादानादिप्रत्यक्षवता जन्यमिति साध्यनिर्देशान्न विरुहत्वं, घटादौ सपक्षे साध्यसाधनयोः सद्भावात् । न च कदाचिदपि सर्वज्ञाशरीरिकर्तृक क्षित्यादीति साध्यनिदेशः, तथा विप्रति- पत्त्यभावात्। स चासर्वज्ञ शरीरिककत्वत्य क्षिन्यादीनां भव- गिरनाश्रितत्वादिति । ननु तथा साध्यनिर्देशेऽपि त - कर्तुरभिप्रेततया कार्यत्वस्य विरुद्धत्वामेति चेद् ।न । सर्वानु मानेषु समानत्वात् तथाहि पर्वतस्याग्निमत्त्वं यः साधय ति, तस्याप्यतद्देशकालानुमेयसंप्रतिपन्नप्रत्यक्षाग्निनाग्निमत्त्वं ·द्वितीयः परिच्छेदः । नाभिप्रेतम् । किन्तु महानसादिगतवह्निव्यतिरिक्तपर्वतग- ततत्कालानुमेयविप्रतिपन्नाप्रत्यक्षापुरुषपूर्वकतरुसंघट्टजन्याग्नि- नाग्निमत्त्वमभिप्रेतम् । तस्य महानसादावभावाद् धूमानुमान- मपि विरुद्धमापद्येत । अथ तथापि तत्साध्यस्य शब्देनानुपा- दानात् पर्वतस्य स्वगताग्निनाग्निमत्त्वस्य साधनाच्चै न वि. रोध इति चेत् । तर्हि प्रकृतेऽपि सर्वज्ञाशरीरिकर्तृकत्वस्य शब्देनानुपादानात् क्षित्यादेः स्वोपादानसमर्थकर्तृमत्त्वस्य साधनाच नोक्तदोषावकाश इति । न चासर्वज्ञशरीरिव्याप्त- त्वात् कार्यत्वमपि शरीरिसर्वज्ञविशेष प्रतिक्षिपतीति वाच्यम् । कार्यत्वस्य शरीरिकर्तृव्याप्त्यभावात् । स च तृणादौ तथा- विधकर्तुरभावेऽपि कार्यत्वोपलम्भादवगम्यते । तदुक्तं- परोऽपि न शरीरस्य व्याप्तिमिच्छति वस्तुतः। प्रत्यक्षबाधया देही नाश्रितो यदिहाङ्कुरे ॥" इति । न च शरीरिकर्तुरभावे कर्तृमात्रस्यासत्त्वं, तस्यायो- यत्वात् तदुक्तं "न चाशरीरिकर्तत्वं ध्यं देहे तु धिते शरीरस्येव ये यत्वं यतो नास्ति पर त्मनः इति ननु न कार्यत्वं स्खयापकशरी रे तूंविरुद्धत्वान्नाशरी- रिकर्तृनिषेधकं, किन्तु व यापककर्तसामान्यविरुद्धत्वादिति मः यत्र कुलालादौ कर्तृत्वं, तत्र नाशरीरित्वम् यत्र तात्मन्यशरीरित्वं, तत्र न कर्तृत्वमिति कर्तृत्वाशरीरित्वयोः १. 'लाननु', २. 'च वि', ३. 'थ' ख. पाठः. क. पाठः, ५. 'रक, ६. 'र', ७. 'र' ग. पाठः, : : ६ - 13 ·। १ २ ९८ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये सहानवस्थानलक्षणविरोधसहाबेन खव्यापककर्तृविरुद्धत्वाद् अशरीरिकर्तारं कार्यत्वमेव प्रतिक्षिपति । धूमवत्त्वभिवाशीत- भ स्वराग्निव्याप्तं शीतान्धकाराग्निमिति चेत् नैवम् कार्य- त्वस्य कर्तृसामान्येन याप्त्यभावे प्रतिक्षेपायोगात् तथा च यदि कार्यत्वस्य कर्तृसामान्येन व्याप्तिः, तर्हि न कार्य- त्वव्याप : कर्ता तेन तद्विरुडत्वेऽप्यशरीरित्वं न प्रतिक्षि- पेत् स्वायापकाविरुद्धत्वात् तस्य यदि कार्यत्वं कर्तसा- मान्येन याप्तं, तदा च न प्रतिक्षेपः, कर्तृसामान्यापर्यवसा- नलभ्यत्वाद् विशेषस्य यथा पर्वते परिदृश्यमानधूमेनाग्नि- सामान्यमनुमाय तदपर्यवसानान्महानसादावपरिदृष्टोऽग्निवि- शेषः पर्वते कल्प ते, तथैव प्रपञ्चे परिदृश्यमानं कार्यत्वं क- तारं विनानुपपद्यमानं कर्तृसामान्यमवस्थापयत् तस्यापि विशे- षणद्वारेण सम्बन्धसिद्ध्यर्थं शरीरिविशेषणमसंभवात् परिहत्य तद्विपरीतं सर्वज्ञमशरीरािविशेष व्यवस्थापयत्येव अन्यथा स्वयापककर्तृसामान्यव्यवस्थ पनासंभवात् न च तद्युक्तं, याप्यसहावे यापकासत्त्वस्यानुपपन्नत्वात् नहि धूमस- भावेऽ न्यभाव उपपद्यत इति न चाव्याप्तत्वेऽपि व्याप्त्यु- पलम्भमात्रेण प्रतिक्षेप इति वाच्यम् तस्याप्रमाणत्वात् नहि कृतकत्वं नित्यताव्याप्तमिति केनचिदुक्ताप्रमाणवाक्य- सिद्धव्याप्त्यपेक्षया कृतकत्वेन तहिरुह्यानित्यत्वप्रतिक्षेपो घट- त इति । न च कर्तृत्वमदेहित्वप्रतिक्षेपकं, कार्यत्वेन साधि- १. 'र' क. ग. पाठः. २. 'र' ग. पाठः. ३. ख. ग. पाठः. ४. 'त्वमदेहित्वप्र' ख. पाठः. ३ ·२ द्वितीयः परिच्छेदः। १९ तस्य कर्तृत्वस्याशरीरिविशेषाभावेऽनुपपन्नतया तस्याः यत्वा- त् न च शरीरिविशेषाक्षेपेणाशरीरिविशेषप्रतिक्षेपः तस्य यो यानुपलम्भनिरस्ततयाक्षेपासंभवात् । न च साधितस्य क- र्तृत्वस्य विशेषद्वयराहित्यं संभवतीत्यशरीरिकत्रभ्युपगम इति नाप्यकुरादावसाधितस्यादेहित्वप्रतिक्षेपकत्वम् , अविरो- धादिति तथा मोक्षावस्थायां शरीरेन्द्रियाद्यभावेऽप्यात्मगु- णनित्यसुखविषयबुद्धिसन्ततिसंभवं भगवान् भट्टपादो मन्य- ते तेनादेहित्वबुद्धिमत्कारणत्वयोर्न विरोधः पूर्वबुद्धिविशि- स्यात्मनः उत्तरबुद्धयुत्पत्तिहेतुत्वाभ्युपगमादिति किञ्च य- दि जगत्कनुमानस्यैवं विरोधोहावनं, तदा परमाण्वनुमान- स्यापि भवताभ्युपगतस्य विरोधप्रसङ्गः तथाहि आy कार्य स्वन्यूनानेकसमवायिकारणं, कार्यद्रव्यत्वाद् घटादिव- दिति परमा वनुमानम् । तेनाद्यकार्यकारणतया परमाणूना नि- त्यत्वनिरवयवत्वकार्यत्वनिरतिशयाणुत्वादिकमर्थादवगम्यते तत्रा ययं दोषः सुव्यक्तः यत्र भवत्पक्षे योमादौ नित्यत्वं, तत्रासर्वगतद्रयपरिमाणलक्षणमूर्तत्वं नास्ति यत्र पुनर्घ- टादौ मूर्तत्वं, न तत्र नित्यत्वमिति मूर्तत्वनित्यत्वयोः सहा- नवस्थानलक्षणविरोधसद्भावात् परमा वनुमानमपि विरुद्धमा- पद्यते इति, तथा परात्मानुमानमपीति तथाहि परशरीरचे- ष्टा आत्मपूर्विका जीवच्छरीरचेष्टात्वाद् अस्मच्छरीरचेष्टावदि- ति परात्म नुमानम् । तत्रापि यत्रात्मत्वं स्वात्मनि तत्र न १. 'तु' ख, पाठः. २. 'र' ख. ग. पाठः. ३. 'त्वबुद्धिबु' ख.पा :, ·ramyreatianemamaturtiuiANESHAPATIPARAMITRATRAINIPRITAMAmastooran ... २ त्वप्र शेि सव्याख्ये परत्वं, त्र परत्वं घटादौ तत्र नात्मत्वामिति परत्वात्मत्वयो- विरोधात् परात्मानुमानासंभव इति अथ यदि द्रव्यसम- वायिक रणस्य मूर्तस्य नित्यत्वमन्यत्र न दृष्ट, तथाप्याद्यकार्य- कारणतया नित्यत्वं तस्याभ्युपेयम् अन्यथानवस्थाप्रसङ्गात् ' तस्य च नित्यत्वमर्थादवगम्यते आद्यकार्यस्य स्वन्यूनसम- वायिकारणकत्वमात्रसाधनान्नात्र विरोधः तथा परात्मानु- ने (ति ?) परशरीरगतायाश्चेष्टाया आत्मपूर्वकत्वमात्रसाध- नात् स्वयाप रस्य तत्र यो यानुपलम्भनिरस्तत्वात् परत्वमर्था- दवग यते न श दत इति न विरोध इति चेत् । एवं तर्हि जगत्कनुमानेऽपि सकलविनाशे सत्याद्यकार्यकारणस्य बुद्धि- मन्मात्रस्य साधने तस्य नित्यतायां कत्रन्तरकारणोन्तरकल्पन- यानवस्थानप्रसङ्गेन तस्य नित्यत्वमर्थादवगम्यते न शब्दत इति तथा कर्तृमात्रसाधने शरीरिणो यो यानुपलम्भनिरस्त- त्वेनाशरीरिणोऽर्थादवगम्यमानतया च न विरोध इति समा. नः पन्थाः। ननु पक्षधर्मताव्याप्तिग्राहकप्रमाणाभ्यां प्राप्तयोर्वि- शे योर्विरोधे न कश्चिदर्थः सिध्यति तथाहि व्याप्तिबला- च्छरीर्यसर्वज्ञानीश्वरसंसारी कीवगम्यते पक्षधर्मतया च कार्यस्य तदुत्पादनसमर्थः सर्वज्ञोऽशरीरी नित्यो नित्यमुक्तः सर्वेश्वरः कर्तावग यते तदनयोरितरेतरसापेक्षयोर्विरोधे न किञ्चित् सिध्येत् नैवम् सर्वानुमानेषु समानत्वात् तथा- धूमानुमाने तावद् हन्तिभूमिगतप्रत्यक्षाननुमेयसंप्र- हि १. 'पा', २. 'ति तथा प' 'ी' क, ग. पाठः. • पाठः. ३. 'का' ख. ग. पाठः, ·द्वितीयः परिच्छेदः। १ तिपन्नापर्वतगताचन्दनेन्धनपुरुषजन्यत्वादिधर्मविशिष्टो वह्नि- विशेषो व्याप्तिग्राहकप्रमाणेनावगम्यते । पक्षधर्मतया तु पर्वत- गतानुमेयविमततरुसंघट्टजन्याप्रत्यक्षचन्दनेन्धनत्वादिधर्मवि- शिष्टोऽवगम्यते। तत्रापि न किञ्चित् सिध्येदिति । अथ धूमवा. नग्निमानिति सामान्येन व्याप्तिग्रहणं न विशेषत इत्यत्रानु- मानप्रवृत्तिराश्रीयत इति चेत् । तर्हि प्रकृतेऽपि कार्यं बुद्धिम- कारणकामति सामान्येनैव व्याप्तिग्रहणं न विशेषतः, अकु- रादौ तथाविधकर्तृदर्शनादिति भवत्येवानुमानप्रवृत्तिरविशेषा- दिति । ननु किं तर्हि दृष्टान्तदृष्टमाश्रयणीयं दान्तिके इति चेद् , अविरुद्धमिति ब्रूमः । न च शरीरकरणनिवृत्त्या कर्तृ- त्वनिवृत्तिरिति वाच्यम् । स्वशरीरप्रेरणाकर्षणादिष्विवेच्छा- त्मककरणान्तरसद्भावादपि कर्तृत्वोपपत्तेः न च स्वशरीरप्रे- रणे प्रेयस्य रीरस्य करणत्वं संभवति कर्मणः करणत्वा- संभवात् नह्यङ्गुल्य ण तदग्रस्पर्शनमुपपद्यत इति न च तत्र शरीरान्तरं करणमिति वाच्यम् अनवस्थाप्रसङ्ग त् न च पक्षे देहसंबन्धः सर्वत्राव्यभिचारेण करणमिति वाच्यम् देहसंबन्धस्य हस्ताङ्गुल्यादिप्रेरणे कानपेक्षितत्वात् तथा- हि हस्तस्योत्क्षेपणमवक्षेपणं वा कुर्वन्नात्मा तत्सम्बन्धमेवा- पेक्षते, न तु पुनर्देहसंबन्धम् तस्मिन् विद्यमाने हस्तसंबन्धवि- नाशे भूतेऽस्मिन् हस्ता याकर्तृत्वादर्शना, अतः केवल- व्यतिरेकात् साक्षादिच्छानुविधायिक्रियाश्रयत्वयो यत्वमेवात्र 'न्त' क. ख. पा.. २. 'का' ख. पाठः. ३. 'हवन' ग. , ·HTM १२ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये प्रयोजकम् तत् प्रपञ्चे अगवतोऽनुमानसिद्धम् तथाहि विमतं मूलकारणादि कस्यचित् साक्षादिच्छानुविधायिक्रियाश्र- यत्वयो यम् अचेतनत्वाद् देहवदिति अत एवाशरीरित्वेऽपि पुराणोक्ताष्टमूर्तित्त्वविरोधः परिहतः। साक्षादिच्छानुविधायि- क्रयाश्रयतादेहलक्षणसद्भावेन मूलाधवन्यन्ततत्त्वजातस्य म. हेश्वरदेहतया मूर्तिमत्त्वोपपत्तेः । ननु कथं तीदेहित्ववच- नम् उच्यते यथोपादानभूतमृत्तत्त्वाद्यतिरिक्तं शरीरं कु- लालकुविन्दादेरुपलब्धं, तथा मूलकारणतत्कार्याचतिरिक्तमत्र शरीरं नास्ति भगवत इत्यदेहित्वोपपत्तिरिति । नाप्यनैका न्तिकत्वं, पक्षत्रयवृत्तिरनैकान्तिक इत्युक्ततल्लक्षणाभावात् । तथाहि यदि कालाद्यवन्यन्तेषु विमत्यधिकरणतया स- न्दि धसाध्येषु पक्षेषु घटादिषु च निश्चितसाध्यतया सपक्ष- भूतेषु कार्यत्वस्य वृत्तिः तथापि निश्चितसाध्यव्यतिरेकतया विपक्षभूतेषु मायापुरुषशिवेषु कार्यत्वहेतोवृत्त्यभावात् पक्षत्र- यवृत्त्यभाव इति नन्वङ्कुरादिषु कर्तृशून्येषु कार्यत्वस्योप लम्भात् पक्षत्रयवृत्तित्वेन कार्यत्वस्थानेकान्तत्वमिति चेद न । अङ्कुरादेः पक्षत्वेन विपक्षत्वाभावात् ननु नाकु- रादेः पक्षत्वं, सन्दि धकर्तृकत्वाभावात् तथाहि सन्दि- घसाध्यः पक्ष इति हि पक्षलक्षणम् तदङकुरादेर्नास्ति निश्चितसाध्य यतिरेकतया विपक्षत्वादिति चेद् नैवम् प- रस्य बुद्धिमतःसाध्यस्य प्रत्यक्षानईत्वेनासत्त्वानिश्चयादङ्कुरादेः १. 'र' ख. ग. पाठः. २. 'यव्यति' ग. पाठः. -- ·द्वितीयः परिच्छेदः । १०३ सन्दिग्धसाध्यत्वोपपत्तेरिति । न च सन्दि धानकान्तिकत्वं कार्यत्वस्याशङ्कनीयम् । विपर्यये बाधकतर्कस्योक्तत्वात् तदुक्तं . "कारकाणां च सर्वेषां नियोक्तुर्यदि नास्तिता । वैययं स्यात् तदा तेषां सतामप्यसतामिव !" इति नाप्यनध्यवसितत्वं, साध्यासाधकपक्ष एवं वर्तमा- नोऽनध्यवसित इति तल्लक्षणाभावात् । न हि नित्या भूः गन्धवत्त्वादितिवत् कार्यत्वस्य पक्ष एव वृत्तिः, सपक्षे घटादौ च वर्तमानत्वादिति । न चासौ कालात्ययापदिष्टः, प्रमाणेबा- धिते प्रतिज्ञातार्थे वर्तमानो हेतुः कालात्ययापदि इति प्रोक्ततल्लक्षणाभावात् । न ।नुष्णोऽग्निः कृतकत्वाद् जलव- दितिवदस्य प्रत्यक्षविरुद्धकालात्ययापदिष्टत्वं, परात्मनो बुद्धि- मत्कारणस्य प्रत्यक्षानहत्वात् प्रत्यक्षानहस्यापि तद्नुपल- म्भेनासत्त्वाभ्युपगमे सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गः तथा घटादा- वपि कर्ता कुलालः प्रत्यक्षतो नावगम्यते । शरीरस्य कर- णभूतस्यैव प्रत्यक्षत्वात् न तु शरीरस्य कर्तृत्वमचेतनत्वात् कुठारवदिति कुलालादिशरीरस्य कर्तृत्वे निषिद्धे तदा- त्मनः कर्तृत्वं शरीरस्य च करणत्वमवशिष्यत इति न चिदपि कर्तुः प्रत्यक्षाहत्वमिति न तदनुपलम्भेनासत्त्वमिति केचित् अन्ये तु शरीरत्वेऽपि कर्तुः सूक्ष्मत्वदूरस्थत्त्वादिना- नुपल भसंभवात् कार्यदेशे तदनुपलम्भो नासत्वादिति ब्रु बते तदुक्तं १. 'नव क. ग. पाठः, २. 'णा' ख. पाठः. ३. 'म्भे क. पाठः.

·. Karina :-.-.-....-....... १ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये "यतः कार्यस्य का तु विना भावो न विद्यते अतो देशान्तरस्थोऽयमिच्छया कुरुते जगत् ।।" इति द्विविधमिह कार्य कायिकव्यापारजन्यमिच्छामात्रजन्य चेति तत्र कायिक यापारजन्यं घटादि तदेव शरीरस- न्निधानमपेक्षते इच्छामात्रजन्यं त्वाकर्षणादि । न तच्छ- रीरसन्निधानमपेक्षते योजनशतव्यवहितसर्पाद्याकर्षणस्य दू- रस्थैः क्रियमाणत्वादिति अपरे तत्र वर्तमानस्य शरीरस्या- यो यत्वात् प्रत्यक्षेणानुपलम्भो नाभावादिति बुबते । त- दुक्तं “अथवा दृश्यमेवास्तु शरीरं चक्षुरादिवत् श्रुतिस्मृतिभ्यां तत् सिद्ध शशशृङ्गो न तादृशः इति ननूक्तं शरीरस्यानित्यत्वे स्वयं निजशरीरस्य निर्मा- णमतिसाहसं, कत्रन्तरविनि पत्तावीश्वरानन्त्यमापतेदिति सत्यम् बीजाकुरवद् देहस्यानादित्वेन न विरोध इति के. चित् तदुक्तं "पूर्वसिद्धेन देहेन शरीरान्तरकर्तृता तच्च पूर्वेण देहेनेत्यनादित्वमिहाश्रितम् इति एकब्रह्मा डतहर्तिसकलकार्यविनाशे ब्रह्माण्डान्तरस- झावात् तत्र स्थित्वासौ कार्य करोतीति न कश्चिद् दोषः अ डान बहुत्वं श्रुतिस्मृतिसिद्धम् “यथा खल्बलावूल- य विततानि फलानि, एवं महेश्वरशक्तौ ब्रह्माण्डसहस्रा- णी"ति श्रुतेः * santaypee AaiNAm iimaayaNINirperiei.me- Hemantar १. 'हित' ख. पा.

·अपरे श. द्वितीयः परिच्छेदः ईदृशानां तथा डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः तत्र तत्र चतुर्व । ब्रह्माणो हरयो भवाः ।" इति स्मृतेश्च तद गमः अन्ये नित्यं माहेश्वरं शरीरम् नादित्वात् , तच्च न दिसृष्ट्यादिकर्तुमहेश्वरस्य देहानादित्व- स्याभ्युपगमनीयत्वात् तच्छरीरं मायेति चाहुः दब्रह्मतनुत्वं भगवतो मन्यन्त इति अथ प्रत्यनुमानबा- धितमिदमनुमानम् तथाहि क्षित्याद्यसर्वज्ञकृतं कार्य- त्वादित्यनुमानात् सर्वज्ञकर्तृकत्वानुमानस्य सप्रतिसाधनत्व- मिति तदसत् विकल्पानुपपत्तेः किं सर्वज्ञकर्तृनिषेधमात्रं विवक्षितं, किं वा किश्चिज्ज्ञकर्तृमत्त्वं, किं वा कर्तृशून्यत्वम् नांद्यः पक्षः असर्वज्ञकत्रभ्युपगमप्रसङ्गाद् वामेनोक्ष्णा न पश्यतीति विशेषनिषेधवत् विशेषनिषेधस्य शेष भ्यनुज्ञा- वि यत्वात् अथ परस्य सर्वज्ञकर्तृकत्वमभिमतमिति तन्नि- षेधमात्रमत्र क्रियत इति चेन्नैवम् । कर्तृमात्रनिषेधादेव सर्वज्ञ- कर्तृनिषेधसिद्धेस्तदेव निषेध्यं न विशेष इते तथा घटा- दीनाम यह ादिप्रेरणद्वारेण वज्ञजगत्कर्तृपूर्वकत्वस्य भ्युप- गमनीयत्वात् साध्यविकलह न्तिता च भवेत् न च त. त्रान्यः कर्ता कर्तृभेदे प्रमाणाभावात् न च कार्यमहत्त्व त् कर्तृबहुत्वकल्पनं कार्यमिति वाच्यम् इच्छामात्रजन्ये कर्ये बहुत्वस्यानुपयोगित्वात् कायिक यापारजन्ये तु तदुपादाना- दिनोदन पायान्तरेण यत्रैकस्यैव न यात् तत्रैव बहुत्वक- ल्पना अथवा सर्वेष्वपि कार्ये वेकस्यैव कर्तृत्वा चिदपि 'न न ख. पाठः, P --- ·१०६ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये .. बहुत्वकल्पना, एकाचार्यानुगमात् । बहुत्वेऽपीतरेषां वास्या- दिवदकर्तृत्वाहा । आचार्यानेकतायां च ज्ञानाधिक्यवशादे- कस्यैव कर्तृत्वं तत्साम्ये च कार्यभेदेन भागभेदेन वैककर्तृ- त्वोपपत्तिः। इतरथा तद्वैयर्थ्यापातादिति।तथा कार्यमहत्त्वस्यतु कर्तृमहत्त्वादप्युपपत्तेर्न बहुत्वकल्पनासंभवः। धर्मिकल्पानायां गौरवापातात् । तथा समाभिप्रायत्वे वैयर्थ्य, विरुद्धाभिप्रायत्वे कार्यवैशसप्रसङ्ग इति न सर्वथा कर्तृबहुत्वकल्पनोपपत्तिरिति । तथा घटाद्यदृष्टव्यापारः क्षितिकर्तृविनिर्मितः अदृष्टव्यापा- रत्वात् क्षित्याद्यदृष्टव्यापारवदित्येककर्तृत्वे सिद्धे तस्य स- वज्ञसर्वेश्वरत्वादिसिद्धिः । अथ किञ्चिज्ज्ञकर्तमत्त्वं विवक्षित- मिति चेन्न । अपसिद्धान्तताप्रसङ्गात् । नहि मीमांसकादयो जगतः कर्तृमा मभ्युपग न्ति अतो दूरनिरस्तं किञ्चि- ज्ञकर्तृकत्वमिति तथा कि त्त्वस्य कार्योत्पादानुपयोगि- त्वाद् वैयर्थं च तथासर्वज्ञस्य सर्वकर्तृत्वासंभवाद् माता मे वन्ध्योतिवत् प्रतिज्ञाविरे धप्रसङ्गः यदि किञ्चिज्ज्ञस्यापि कर्तृत्वं साध्येत, तदा सिद्धस ध्यता क्षेत्रज्ञानामप्यदृष्ट- द्वारेण जगत्कारणत्व भ्युपगमात् न च जीव नामेव कर्तृत्वसाधनात् परमेश्वरस्याकर्तृत्वमिति वाच्यम् उपादा- नाद्यभिज्ञकर्तुः पञ्चरूपवतानुमानेन साधितत्वात् न च जीवानां कर्तृत्वं, (महे) तुत्वमात्रस्य विवक्षितत्वात् अथा- कतृत्वं विवक्षितमिति चेन्नैवम् घटादेः कर्तृमत्वेन सा- ध्यविकलह न्तित्वात् मूलक रणदृष्टान्तत्वे साधनविकलमु- दाहरणं, तत्र हेतोरभ वात् सत्त्वप्रमेयत्वादिसाधनोपन्यासे , ·द्वितीयः परिच्छेदः। १०७ घटादिभिव्यभिचारः । घटादेश्व पक्षतायां प्रत्यक्षविरोध इति धूमानुमानेऽप्ययं दोषः समानः । पर्वतो धर्मी अपर्वतगता- ग्निनाग्निमानिति साध्यो धर्मः धूमवत्त्वान्महानसवदिति वक्तुं शक्यत्वादिति । ननु महेश्वरः क्षित्यादिकर्ता न भवति अशरीरत्वात् पुरुषत्वाहा मुक्तात्मत्वाहास्मदादिवच्चेत्यनुमा- नविरोध इति चेन्नैवम् । भवतां जगत्कर्तृत्वसिद्धेराश्रयासि- द्वताप्रसङ्गात् । अथ भवत्पक्षे जगत्कर्तासिद्ध इति नाश्रया- सिद्धिदोष इति चेन्नैवम् । परसिद्धे प्रमाणमूलत्वे तेनैव धर्मि- ग्राहकेण प्रमाणेन बाध्यमानत्वात्। (न च) विपरीतानुमानस्या- नुत्थानान्नानेन तस्य बाध इति वाच्यम् । तस्य तन्मूलतया तबाधकत्वासंभवात् । तथापि यदि बाधाभ्युपगमः, तदा म- हेश्वरस्याप्रसिद्धत्वादस्याश्रयासिद्धताप्रसङ्गः। अथ न प्रमाण- मूला परप्रसिद्धिरिति चेन्न । तर्हि विपरीतानुमानोपन्यासः कार्यः । प्रमाणाभावादेव प्रमेयासिद्धेरस्याश्रयासिद्धिदोषप्रसं- गाच्चेति । ननु प्रमाणसिद्धस्यापि तस्य पक्षत्वमुपपद्यते। सि- इत्वादेवाश्रयासिद्धिदोषाभावादिति चेन्नैवम् ।सुरभि गगन- कुसुमं कुसुमत्वात् सम्प्रतिपन्नवदित्यस्यापि गगनकुसुमश- ब्दसिद्धतया आश्रयासियभावप्रसङ्गात् । न च पुरुषः क्षि- त्यादिकर्ता न भवति । पुरुषत्वादस्मदादिवदिति वाच्यम् । सिद्धसाध्यताप्रसङ्गात् । विशिष्टपुरुषपक्षीकरणेऽपि जगत्कर्तृ- त्वव्यतिरिक्तकर्तृविशेषणविशिष्टत्वे सिद्धसाध्यता । जगत्कर्तृ- त्वविशिष्टपुरुषपक्षीकरणे भवेदेवाश्रयासिद्धिः, धर्मिग्राहकप्र- ·१०८ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये माणबाधो वेति।नच सर्वे पुरुषाः क्षित्यादिकारो न भवन्ति पुरुषत्वात् कुलालादिवदिति वाच्यम् । अंशे सिद्धसाध्यता- श्रयासिद्धिर्मिग्राहकप्रमाणबाधात्मकदोषत्रयापाताद् दृष्टा- न्ताभावाच्चेति । ननु विमतः पुरुषः क्षित्यादिकर्ता न भवति पुरुषत्वादित्यस्मिन् साध्ये न दोषत्रयावकाशः । न तावदा- श्रयासिद्धिः, आत्मनः पुरुषस्य सिद्धत्वात् । नापि सिद्धसा- ध्यताविप्रतिपत्तिः। अन्यपुरुषव्यवच्छेदात् । नापि धार्मग्राह- कप्रमाणबाधः । तस्य जगत्कर्तृत्वानङ्गीकारेण सिद्धत्वादिति चेद् । नैवम् । पुरुषमात्रे विप्रतिपत्त्यभावात् । क्षित्यादिकार्यम- धिकृत्य विप्रतिपत्तिन पुरुषे । अस्तु वा पुरुषे विप्रतिपत्तिः। तथापि न पुरुषमात्रे । तस्य जगत्कर्तृत्वानभ्युपगात् । विशि- ष्टे चेत् । केन विशेषणेन । विशिष्टे यदि किञ्चिज्ज्ञत्वादिना विशिष्टे, तत्र च न विप्रतिपत्तिः। यदि सर्वज्ञत्वादिविशेष- णविशिष्टे, तत्र च न विप्रतिपत्तिः । जगत्कनुमानप्रवृत्तेः प्राक् तस्याप्रसिद्धत्वात् । नह्यप्रतिपन्ने धर्मिणि धर्ममूला विप्रतिपत्तियुक्ता जगत्कर्वनुमानप्रवृत्त्युत्तरतश्च न विप्रति- पत्तिः, तस्य प्रमाणसिद्धत्वात् तस्माद् न विप्रतिपत्तेर्व्यव- च्छेदकत्वमिति तथेश्वरः शरीरादिमान् कर्तृत्वादित्यादयश्च निरसनीयाः, उक्तन्यायस यादिति अथ क्षित्यादि कर्तृशून्यं तद्याप शरीररहितत्वात् यद् ययापकरहितं तत् तद्याप्ये- नापि रहितं, यथा जलं धूमव्यापकाग्निरहितं धूमेनापीत्यनु- मानविरोधाद् इति चेत् न स्यानुमान य विशेषणा- १. 'स्या' क. पाठः, २. 'न विशिष्टे । तत्र च नविप्रतिपत्तिः। गर त्रनुमानम' ग. पा :

·है द्वितीयः परिच्छेदः। १०९ सिद्धत्वेनाप्रामाण्यात् । शरीरकर्तृत्वयोः व्याप्यव्यापकभावेन तयापकशरीररहितत्वस्यासिद्धत्वात् । अस्मदनुमानाप्रामाण्ये भवदनुमानासिद्धिपरिहारः भवदनुमानबाधयास्मदनुमानाप्रा- माण्यमिति इतरेतराश्रयप्रसङ्गश्च । अस्मदनुमानस्य भवदनुमा- नस्याप्रामाण्यमन्तरेणापि रूपपञ्चकोपपत्तेनिरपेक्षं प्रामाण्यमि- त्युभयोः परस्परविरुद्धयोर्बाध्यबाधकसाम्येऽपि भवदनुमान- स्य विशेषणासिद्धिरूपदोषान्तरसद्भावादबाधकत्वमिति ।अथ क्षित्यादि कर्तृशून्यं शरिरहितत्वादिति हेतूपन्यासादसिद्धिप- रिहारो भवेदिति चेत् । न । घटादिव्यभिचारात् । घटादयो- ऽपि शरीररहितास्तथापि कत्रशून्या इति । अथ शरीराजन्यत्वं विवक्षितमिति चेत् । न । शरीरविशेषणवैयर्थ्यात् । अजन्य- त्वस्यैव कर्तृशून्यताव्याप्तत्वादिति । न च स एव हेतुरिति वाच्यम् । स्वरूपासिद्धताप्रसङ्गादिति । तथाग्नीषोमीयप- शुहिंसा धर्मफला हिंसात्वाद् ब्राह्मणहिंसावदितिवत् । नास्या- गमविरुद्धकालात्ययापदिष्टत्वम् कर्तृभावप्रतिपादकागमानु- पलम्भात् । न च, "अकर्तालेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम्" इत्याद्यागमविरोधः। तस्यै सव्यापारकर्तृत्वमात्रनिषेधत्वात् । तच्चागमान्तरैः “न तं विदाथ य इमा जजान मा नो हिं- सीज्जनिता यः पृथिव्याः” इत्यादिभिः परमेश्वरस्य ज- गत्कर्तृत्वप्रतिपादनादवगम्यते । तस्मादयस्कान्तवन्निापा- रकर्तृत्वमस्येति सिद्धमिति । न चासौ प्रकरणसमः, स्वपरप- क्षसिद्धावत्रिरूपो हेतुः प्रकरणसमः इत्युक्ततल्लक्षणाभावात् । १. 'स्य व्य' ग. पाठः, ·१० तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये तथाहि था क्षित्यादि द्विमत्पूर्वकं कार्यत्वाद् घटवदि- त्यस्मिन् प्रयोगे अस्य कार्यत्वस्य पक्षधर्मत्वसपक्षसत्त्ववि. प व्या त्यात्मकरूपत्रयसद्भावः, न तथा क्षित्यादि बु- डिमत्पूर्वं न भवति कार्यत्वान्मायावदिति परपक्षसाधनेऽस्य रूपत्रयसद्भावः, मायादौ कार्यत्वस्याभावेन सपक्षे सत्त्वाभा- द् घटादौ विपक्षे कार्य सद्भावेन विपक्षाद् व्यावृत्त्यभा- ति तस्माद् रूपप कसहावाद् इदमनुमानं जगत्कर्तुः रमेश्वरस्य सद्भावे प्रमाणमेवेति सिद्धम् आगमाश्च 'वि. श्वतश्च रि'त्याद्याः परमेश्वरस्य जगत्कर्तुः सद्भा बोधयन्ति । न च तेषां विधिशेषत्वात् स्वार्थे प्रामा यमिति वाच्यम् । वेदव क्यत्वाद् विधिवाक्यवदिति न च 'आदित्यो यूपः' इत्यादिवदौपचारिकत्वम् स्वार्थे बाधाभावात् तथा ब्रा- णादौ तदुक्तमृषिणेति मन्त्राणां स्वार्थे प्रामाण्यप्रतिपाद- नाति तस्म दनुमान गमाभ्याम् अस्मदादीनां सिद्धो म- हेश्वर इति योगिनां तु करतलामलकवदखिलमवलोकयतां प्रत्यक्षतोऽपि सिद्धः तथाहि परमेश्वरः केषाश्चित् प्रत्य- क्षसमधिग यः प्रमेयत्वात् करतलामलकवदित्यनुमानान्म- हेश्वरस्य प्रत्यक्षगम्यत्वसिद्धिः योगिनां सद्भावश्च अस्मदा- द्यप्रत्यक्षा मूलकारणधर्माधर्मादयः प्रध नपुरुषप्रत्यक्षाः प्रमेय- त्वात् करतल मलकवदित्यनुमानसिद्धः तत्र प्रधानपुरुषो महेश्वरोऽप्रध नपुरुषा योगिन इति तत्सिद्धिरिति १७॥ इति तत्त्वप्र शितात्पर्यदीपिकायां शुद्धवर्गविनिर्णयो द्वितीयः परिच्छेदः॥

·- अथ तृतीयः परिच्छेदः। अथेदानी करणोपादानयोः स्वरूपनिरूपणार्थमाह- शक्तय इहास्य करणं मायोपादानमिष्यते सूक्ष्मा । एका नित्या व्यापिन्यनादिनिधना शिवा सोक्ता ॥ १ ॥ इति । अयमभिप्रायः पराशक्तिविकाराः इच्छाद्याः शक्तयः परमेश्वरस्य करणं हस्तादिस्थानीयम् । “परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च" इति श्रुतेः शक्तिकरणसद्भावसिद्धिः । मायोपादानं मृत्तन्त्वा- दिस्थानीयमिति "मायां तु प्रकृति विद्यादि"ति श्रुतेस्तदुपादा- नत्वसिद्धिः । तर्हि सा माया कस्मान्नोपलभ्यते घटवदित्यत- आह सूक्ष्मेति । सूक्ष्मत्वादनुपलम्भो मायाया नासत्त्वा- दित्यर्थः । तथाहि-अतिदूरत्वातिसामीप्येन्द्रियघातमनो- नवस्थानसौक्षम्यव्यवधानाभिभवसमानाभिहारानुद्भवाः सत एवार्थस्यानुपलम्भकारणभूता लोके दृष्टाः । उत्पतन् व्योम्नि पक्षी सन्नप्यतिदूरतया प्रत्यक्षतो नोपलभ्यते । अतिसामी- प्याच्चक्षुस्थमञ्जनं सदपि नाध्यक्षतोऽवगम्यते । मनोनवस्था- नात् कामाद्युपप्लुतचेताः परिषदादिकं न पश्यति । इन्द्रिय- घातादन्धत्वबधिरत्वादेर्घटरूपशब्दाद्यनुपलम्भो भवति । सौ- क्ष्म्यात् परमाण्वादिकं प्रणिहितचित्तोऽपि न पश्यति । व्य- वधानादन्तःस्थघटाद्यनुपलम्भः । आदित्यप्रभाभिभूतत्वाद् दिवा तारका नोपलभ्यन्ते । समानाभिहारात् तोयदमुक्तजल. १. 'क' ख. पाठः, ·११२ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये धाराणां जलाशयेऽनुपलभ्भः । अनुभवात् क्षीराद्यवस्थायां दध्यायनुपलम्भ इत्येभिः कारणैः सत एवार्थस्यानुपलम्भ- दर्शनान्नानुपलम्भमात्रादसत्त्वनिश्चयः। सप्तमरसस्य प्रमाणा- भावादसत्त्वेनानुपलम्भो नैभिः कारणैरिति । मायाया विद्य- मानायाः सूक्ष्मतयानुपलम्भः, कार्यस्य जगतः उत्पादनका- रणतया तत्सद्भावसिद्धेरिति । तदुक्तं सांख्याचार्यैः "अतिदूरात् सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोनवस्थानात् । सौम्याद् व्यवधानादभिभवात् समानाभिहाराच्च ।। सौम्यात्तदनुपलब्धिर्नाभावात् कार्यतस्तदनुपलब्धेः ।" इत्यादि । कालाद्यवनिपर्यन्ततत्त्वजातं खात्यन्तसदृशोपादान- कारणवत् कार्यत्वाद् यद्यत्कार्य तत्तत् स्वात्यन्तसदृशोपादा- नकारणवद् दृष्टम् । यथा घटशरावादयो मृन्मयाः स्वात्यन्त- सदृशमृदुपादानजन्याः, तथेदं तत्त्वजातं कार्यम् । तस्मात् खात्यन्तसदृशोपादानकारणवदिति । यच्च सर्वेषां तत्त्वानां जडानां जडतया सदृशमुपादानं तन्मायाख्यं तत्त्वमिति तत्सिहिः । तदुक्तं- "कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याव्यक्तमपि सिद्धम् । इति । तथा कालाधवनिपर्यन्तानि तत्त्वान्यपरिमितैकोपादा- नानि परिमितत्वाद् यद्यत् परिमितं तत्तदपरिमितैकोपादानं दृष्टम् । यथा घटशरावादयः परिमिता अपरिमितैकमृदुपा. दानास्तथा कालादयः परिमिताः । तस्माद् अपरिमितैकोप दाना इति यदत्रैकमेषामपरिमितमुपादानं सा मायेति तथा कलादयः वा यक्तावस्थ कारणवन्तः, व्यक्तत्वात् , ·- तृतीयः परिच्छेदः। ११३ कूर्माद् व्यज्यमानतदङ्गवदिति सिद्धा माया । एका सा, अनेकत्वे प्रमाणाभावात् । नन्वेकवे च प्रमाणाभावादनेक- त्वमिति चेत् । नैवम् । एकत्वस्य सत्त्वमात्रेणैव सिद्धत्वात् । अनेकत्वस्य पुनः प्रमाणान्तरापेक्षया सद्भावसिद्धिरपि । सा नित्या च । तस्या उपादानान्तराभावेनाकार्यत्वात् । तदभा- (वश्व ? वे चा)नवस्थाप्रसङ्गः । "एतेषामेव पाशानां माया कारणमुच्यते । • मूलप्रकृतिरव्यक्ता इति मायाया मूलप्रकृतित्वोपादानाच्च सिद्धा । व्यापिनी च सा स्वकार्येषु सर्वेष्वनुगमात् । अनादिनिधना उत्प- त्तिनाशरहितेत्यर्थः । शिवा शुद्धा, गुणबन्धशून्यत्वात् । सैवमुक्ता तत्त्वविद्भिरिति । अथवा एकेत्यनेकोपादानजन्यता प्रपञ्चस्यारम्भवाद्यभ्युपगतां प्रत्याचष्टे । तथाहि -पृथिव्य- तेजोवायुतदवयवादीनां चावयव (विभा)गेनापरमाण्वन्तो वि- नाशः संहारः । न च परमाणोविनाशः संभवति, अवयववि- भागासंभवात् । स चावयवाभावात् । स च परमाणुत्वात् । ततश्च सृष्टिदशायां परमाणुद्वयसंयोगादाद्यकार्यस्य द्यणुक- स्योत्पत्तिः । तत्र परमाणुद्वयमुपादानकारणं, कार्याश्रय- त्वात् । तत्संयोगोऽसमवायिकारणं, स्वाश्रये कार्यारम्भक- त्वात् । शेषमदृष्टादि निमित्तकारणम् । ततो घणुकैस्त्रिभिस्त्र्य- णुकस्योत्पत्तिः । तत्र च घ्यणुकत्रयं समवायिकारणम् । त- संयोगोऽसमवायिकारणम् । शेषं निमित्तकारणमिति । ताव- देवमवगन्तव्यं, यावदन्त्यावयव्युत्पत्तिरित्यारम्भवादिनो वै- शेषिकनैयायिकभादृप्राभाकरादयः । पटादिषु स्वन्यूनानेको- ·, - ११४ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये पादानत्वोपलम्भात् प्रपञ्चस्यापि स्वन्यूनमनेकम् उपादान- मिति प्राहुः। तत् प्रत्याचष्टे एकेति । एकस्मान्मृत्पिण्डोपा- दानादनेकघटशरावकुम्भमृदङ्गादयः, रुचक्रस्वस्तिकाङ्गुली- यकादयो वा स्वर्णपिण्डाद् , वृक्षाद्वा मञ्जूषाफलकादयः य- तोऽध्यक्षेणैव जायमाना उपलभ्यन्ते , अतो जगतः कार्यत्वे. नोपादानकारणकल्पनायां गौरवपरिहाराय तदेकत्वं कल्पनी- यमिति नानेकत्वं मूलोपादानस्येति । तदुक्तं भगवता वेद- व्यासेन "एकस्माद् वृक्षाद् यज्ञपात्राणि तक्ष्यात् स्रुक् च द्रोणी बोडनी पीडनी च" इत्यादि । नित्या विनाशरहिता । व्यापिनी घटशरावकुम्भा- दिषु मृहत् स्वकार्येषु कालाद्यवन्यन्तेषु जडतयानुस्यूता इति । अनादिनिधना वृद्धिव्ययशून्या। अवयवोपचयो वृद्धिः, तदपचयो व्ययः । तद्द्यरहितेत्यर्थः । एकत्वान्नित्यत्वात् सर्व- गतत्वाच्चेति । शिवासक्तेति केचित् पठन्ति । तदा शिवे आसक्ता आभीक्ष्ण्येन संबडा । शिवस्य विग्रहत्वेनावस्थि- तेत्यर्थः ॥ १॥ तस्या रूपमाह साधारणी च पुंसां कारणमपि चेयमखिलभुवनानाम् । निखिलजनकर्मखचिता स्वभावतो मोहसञ्जननी ॥२॥ इति।अयमभिप्रायः-सकलजीवसाधारणी समाना। यतः सर्वजन्तुशरीरेन्द्रियविषयात्मना परिणममाना सर्वपुरुषो- पभो या माया, अतोऽस्याः सर्वपुरुषसाधारण्यमिति ननु सर्व- पुरुषसाधारण्ये मुक्तस्यापि पुरुषस्य शरै राद्यारम्भप्रसङ्ग इत्या- ·ma तृतीयः परिच्छेदः । ११५ शङ्कयाह निखिलजनकर्मखचितेति । सकलामुक्तजन्तु- पुण्यापुण्यमुद्रिता । तेन मुक्तानां कर्माभावात् तन्निमित्तश- रीराद्यारम्भाभाव इति भावः । अथवा प्रलयावस्थायां कर्मणां कुत्र वृत्तिरिति वाच्यम् । न तावदात्मनि । तस्य स्वच्छचैत- न्यरूपतया निरञ्जनस्य तदाश्रयत्वानुपपत्तेः । तदुक्तं- “यथा सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥" "यथा हि धूमसंपर्कान्नाकाशो मलिनो भवेत् । अन्तःकरणजैर्भावैरात्मा तन्न लिप्यते ॥" इति । न च तदा सूक्ष्मदेहाश्रितं कर्मेति वाच्यम् । तस्य तदानी प्रकृतौ निलीनतयासत्त्वात् । न च तदानीं कर्मणा- मसत्त्वेनाश्रयत्वस्यानिरूपणीयतेति वाच्यम् । कर्मणामसत्वे निमित्ताभावेन पुनः सृष्टयभावप्रसङ्गात् । तस्मात् क तदानीं कर्मणां वृत्तिरित्याशङ्कयाह -निखिलजनकर्मखचितेति । स्वभावतो मोहसजननीति । स्वीयेन जडत्वभावेनात्मप्रच्छा- दनं कृत्वा स्वस्मिन्नात्मबुद्धिं कुर्वती पशून् मोहयतीति । तदुक्तं किरणे- "माया विमोहनी प्रोक्ता विषयास्वादभोगतः। यत्र तत्र स्थितस्यास्य स्वकर्ममलहेतुतः ॥" इति । नन्वव्यक्तं सकलकार्योपादानकारणम् । अतस्ततो- १. 'था' ख. पाठः, २. 'ष्टया' क. पाठः - ·११६ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये ऽन्या माया न कल्पनीयेति चेत् । नैवम्।तस्य त्रिगुणात्मतया कार्यत्वेन तत्कारणभूतनित्योपादानान्तरस्यावश्यमाश्रयणीय- त्वात् । तथाहि-प्रधानं कार्यं त्रिगुणात्मकत्वाद् घटादि- वदिति तस्य कार्यत्वसिद्धिः । न चाव्यक्तस्य त्रिगुणात्मक- त्वमसिद्धमिति वाच्यम् । सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थारूपत- या तस्य त्रिगुणात्मकत्वसिद्धेः तथा 'अजामेकां लोहितशु- कृष्णामित्यादिश्रुतेश्च तत्सिद्धिः ननु "प्रकृतिः पुरु श्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम!” इत्या गमबाधादयुक्तमेतदिति चेत् नैवम् 'अक्षय्यं ह वै च तुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवतीति वाक्यबोधितसुकृताक्षय्य- त्वबन हदादिक लापेक्षय धिककालसंबन्धस्य विवक्षितत्वात् ननु तत्र अनित्यं चातुर्मास्यफलं कार्यत्वाद् इतरकर्मफलवदि- त्यनुमानादिना प्रमाणान्तरेण तदनित्यत्वसिहेर्युक्तमक्षय्यप- दस्य दीर्घक लसं न्धपरत्वकल्पनमिति चेत् न अत्रायव्य- क्तानित्यत्वबोधकरयानुमानस्योक्तत्वाद्, आगमस्य सद्भावा तथा "अयक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः तेभ्यः सर्वमिदं जातम्" इतीश्वरगीतायां प्रधानोत्प दप्रतिपादनात् तदनित्यत्वसिद्धिः, श्रीविष्णुपुराणे च प्रधानपुरुषकालानामुत्पादप्रतिपादनाच्च तथाहि "विष्णोः वरूप त् परतो दितेऽन्ये रूपे प्रधानं पुरुषश्च विप्र. तस्यैव तेऽन्येन धृते वियुक्त रूपं तु यत्तद्विज कालसंज्ञम् " ·तृतीयः परिच्छेदः। इति । 'मायां तु प्रकृति विद्यादिति मायामूलोपादानत्वप्र- तिपादनाच्च तत्सिद्धिरिति । तस्मान्माया जगन्मूलोपादान- मिति सिद्धम् । सा माया हरितालनिभा । तदुक्तं "तहाह्ये तु भवेन्माया हरितालाभसन्निभा" इति । अस्याः षडध्वव्याप्तिः घकारो वर्णः । अघोरहद- यायेत्यादीनि त्रीणि पदानि । शिम् अघोरहृदयाय पश्चार्णी मन्त्रौ । माया तत्त्वम् । महातेजादि सप्त भुवनानि । निवृत्तिः कला॥ २ ॥ ननु कथं भगवान् जगत् सृजति, कैः करणैः, कि- मर्थ चेत्याशङ्कयाह कर्माण्यवेक्ष्य शम्भुर्मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः स्वाभिः । प्रतिपुरुषं भोगार्थं वपूंषि करणानि चाधत्ते ॥३॥ इति । कर्मानुरूपेण प्रतिपुरुषं शरीरेन्द्रियाणि च शब्दा- दिविषयांश्च भोगार्थ शम्भुरिच्छाभिः स्वाभिः शक्तिभिः मायां विक्षोभ्य विविधं क्षोभं विकारं कृत्वति। नयुपादानादिकं कार- णं कर्ताप्रेरितं कार्योत्पादने पर्याप्तमिति क्षोभसिद्धिरिति॥३॥ अथेदानीं सर्वकार्यकारणतया तेषु प्रथमोद्दिष्टं काल- तत्त्वं लक्षयति- नानाविधशक्तिमयी सा सृजति (हि) कालतत्त्वमेवादो। भाविभव(द्?)भूतरूपं कलयति जगदेष कालोऽतः ॥ इति । इच्छादिबहुविधशक्तिप्रेरिता माया जनयति का- लाख्यं तत्त्वम् । आदौ प्रथम, कालजन्यानां तत्त्वान्तराणां ·PSI- तत्त्वप्र शेि सव्याख्ये कालानुत्पत्तौ जननासंभवात् ततस्तत्त्वान्तराणि तज्जन्या- नीति यथा घटोत्पादनाय तत्कारणभूतचक्रादिकं कुलाल: प्रथममुत्पादयति, तदनुत्पत्तौ घटोत्पादनासंभवात् , तथा(पि?) कालं प्रथमं सृजति माया , तस्य स्व(व्य)तिरिक्तसर्वकारण. त्वादिति। कालस्य तु स्वोत्पत्तौ कालापेक्षायां कालान्तराभ्युप- गमेनानवस्थाप्रसङ्गात् तदुत्पत्तौ न कालापेक्षेति शिवशक्तिक- ममायात्मकचतु कजन्यः काल इति तस्य लक्षणमाह भाविभवद्भूतरूपं कलयति जगदेष कालोऽत इति । यत् त- त्ववशात् पदार्थेषु भाविभवद्भूतरूपावभासं तत् कालाख्य तत्त्वम् अथवा यत् तत्त्वं भाविभवद्भूतरूपं जगत् कलयति बध्नाति, क्षणलवादिरूपेण संख्यापयति वा तत् कालाख्यं तत्त्वमिति तथा वैशेषिकादिभिरप्युक्तं "परापरव्यति- करचिरक्षिप्रादिप्रत्ययहेतुः कालः" इति ।यूनि दिकृतपरत्वाश्र- येऽपरत्वावभासः, स्थविरे च स्वकृतापरत्वाश्रये परत्वावभासः परापरव्यतिकरः तस्य, चिरव्यवहारस्य क्षिप्रव्यवहारस्य च, आ दशब्देन युगपत् करोति क्रमेण करोतीत्यादिव्यवहारस्य च यो हेतुः, स काल इति। अनेनैव लक्षणवाक्येन कालत. त्वे प्रमाण चोपन्यस्तम् तथाहि भूतत्वादिविशिष्टा बुद्धिः विशेषणपूर्विका विशेष्यज्ञानत्वाद् यद्यद् विशेष्यज्ञानं तत्तद् विशेषणपूर्वकं, यथा द डी कुण्डली छत्रीत्यादि विशे- ष्यज्ञानं द डादि विशेषणपूर्वकं, तथा चेदं विशेष्यज्ञानम् NME १. 'अ' ख. पा :. २, 'तौ का' क. पाठः.

·तृतीयः परिच्छेदः। ११९ तस्माद् विशेषणपूर्वकम् । यदत्र विशेषणं नियत्याद्यवनिप- यन्ततत्त्वव्यतिरिक्तं, तत् कालतत्त्वमिति तत्सिद्धिः । तस्य चित्रं वर्णम् । तदुक्तं- "ततः कालनियत्याख्यः सम्पुटो व्याप्य चावृतः। शितिः श्यामोऽरुणः शुक्लः क्वचिद् व्यामिश्रकस्तथा ॥" इति । अस्य षडध्वव्याप्तिः ङकारो वर्णः। ओं नमोनम इत्यादि द्वे पदे । वां वामदेवगुह्याय पञ्चाो मन्त्रौ । सुखदैक- वीरौ भुवने । शान्त्यतीता कला ॥ ४ ॥ अथ नियत्या लक्षणमाह नियतिनियमनरूपा मायातः साप्यनन्तरं भवति । नियमयति येन निखिलं तेनेयं नियतिरुद्दिष्टा ॥ इति । मायातत्त्वादेव नियतितत्त्वं कालतत्त्वादन न्तरमुत्पद्यते । कालस्यापि नियत्युत्पत्तौ कारणत्वात् । तस्या निरुक्तिपूर्वकं लक्षणमाह-नियमयतीति । येन नियम- यति व्यवस्थापयति निखिलं, तेनेयं नियतिसंज्ञयोद्दिष्टा । अनेनैव वाक्येन तस्याः प्रमाणमप्युक्तम् । तथाहि लोके तावत् तिलेषु तैलं, न सिक(तेषु तासु)।व्रीहिषु तण्डुलाः, नमुद्गादिषु । एवमूधसि पयो नान्यावयवेष्वित्यादिनियमो नि- यामकेन विना न संभवतीति तन्नियामकं किञ्चिदभ्युप- गन्तव्यम् । अन्यथा तन्नियमासंभवप्रसङ्गात् । यदत्र तन्नि- यामकं तन्नियतितत्त्वमिति तत्सिद्धिः। तदुक्तं पारमेश्वरे "अथेदानी मुनिव्याघ्र ! कारणस्यामितद्युते! । .

·"- १२० तत्त्व काशे सव्याख्ये शक्तिनियामिका पुंसो महासत्त्वेन सर्पत नियामकेन भावेन नियमस्थितिहेतुना यय णुर्भोगसन्ताने नियम्य विनिवार्यते । व्यवस्थाकारिणी नान्या विद्यते तत्वसन्ततौ कोटिद्वयमसंख्यातं धर्माधर्मात्मकं पशोः । यदर्थ व्यक्तिमाय ति शरीरं सर्वदेहिनाम् । तहिपाकेष्वनायासं क्षेत्रज्ञं सुनिरूप्य तु ॥ नियामयति यस्माई तस्मान्नियतिरुच्यते तयोरभ्यधिकं य दुःखं वाप्यथवा सुखम् ॥ न ददाति समं धत्ते स्ववीर्येणैव नान्यथा ।" इत्यादि । नियतेश्च कालवद्वर्णम् । अस्याः षडध्वव्याप्तिः चकारो वर्णः गोप्ने निधनायेति द्वे पदे यं सद्योजात- मूर्तये पञ्चाौँ मन्त्रौ। नियत्याख्यं तत्त्वम् संवर्तज्योतिषी भुवने । शान्तिः कला ५ । अथ कलातत्त्वं निरूपयति मायातस्तदनु कल लं नृणामेकतस्तु कलयित्वा व्यञ्जयति र्तृशक्तिं कलेति तेनेह कथिता सा । इति । कालनियतितत्त्वादनन्तरं कलातत्वं मायात एवोत्पद्यते येन पशूनामाणवं मलमेकस्मिन् प्रदेशे संकु- चय्य तेषां कर्तृशक्तियक्तीक्रियते, तत् कलातत्त्वम् यतः कर्तृशक्तिरनेन व्यक्तीक्रियते, ततोऽस्याः. सद्भावसिद्धिः तदुक्तं- १. 'वान' ग. पाठः. , Piparanews IS --- ·- तृतीयः परिच्छेदः। १२१ "कलां तदनु माया सा कलयित्वैकतो मलम् । कर्तृत्वव्यञ्जिको न कर्तारं हि जडोद्भवः ॥" मातङ्गे च “यथाग्नितप्तमृत्पात्रं जतुनालिङ्गने क्षमम् । तथाणुं कलया विद्धं भोगः शक्नोति वासितुम् ॥ भोगपात्री कला ज्ञेया तदाधारश्च पुद्गलः। भोगानामपि नान्योऽस्ति कलां त्यज्य समाश्रयः ॥ ततोऽयं नियतः स्पष्टः संसारोऽतिदुरुत्तरः।" इत्यादि । तस्मात् कलाख्यं तत्त्वमभ्युपेयमिति ॥ ६ ॥ तत्त्वत्रयं सर्वत्रोपयुज्यत इत्याह- कालेन नियत्या चाप्युपसर्जनतामुपेतया सततम् । विदधाति व्यापार (नि?नी)मेषाद्यवनिपर्यन्तम् ॥ ७॥ इति । यया कालनियतिसहितया माया मात्राव- स्थानाधवन्यन्तकार्यजातं विदधाति करोति, सेयं कलेति । वर्णश्वास्याः श्वेतपीतारुणकृष्णमिश्रात्मकः । तदुक्तं- “कलातत्त्वं परं तस्माद् विद्यातत्त्वादशोभनम् । श्वेतपीतारुणं कृष्णं मिश्रवण क्वचित् तथा॥" इति । अस्याः षडध्वव्याप्तिः - ऐकारो वर्णः । सर्वयोगा- धिगतायेत्यादि । पदे । यं अस्त्राय पञ्चाौँ मन्त्रौ । क- लाख्यं तत्त्वम् । पञ्चान्तकसूकरौ भुवने । विद्या कलाः॥ १. 'व्यक्तितो न' क. पाठः. २. 'ता', ३. 'वम्' ख. पाठः १. 'का' ग., 'ब' ख. पाठः. ५. 'ङ' ग. पाठः. , R ·२२ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये .... इदानीमशुद्धविद्यास्वरूपमाह उबुद्धकर्तृशक्तेः पुंसो विषयप्रदर्शननिमित्तम् . विद्यात सूत्रे काशरूपं कलैवैषा इति कलयाभि यक्तकर्तृशक्तेः पुरुषस्य विषयानुभ- वार्थ ला विद्यातत्त्वं जनयति तस्याः प्रकाशरूपत्वेन विषयप्रदर्शनहेतुत्वसम्भव इति अन्ये अन्ये तु मायात एव त्पत्तिं वते तदुक्तं शैवरहस्ये दुः मोहवपुषो भो या या व्याजिका च सौ बुद्धेः माय त एव विद्या प्रकाशरूपा समुद्भवति ति त य विषयप्रदर्शनप्रकारमाह आवरणं भत्त्वैष ज्ञ नाख्यायाः स्वकर्मणा शक्तेः दर्शयति षयज तं करणं सेहात्मनः परमम् ९ इति एषा विद्या स्वसामर्थ्येनैव पुद्गलस्य ज्ञान- क्तेस्तिरोधानं सम्भिद्य विषयसमूहं दर्शयतीति सा विद्येह संस रमार्गे पशोरात्मनः प्रकृष्टं करणमिति । ९ ननु शदादिविषयाध्यवसायो बुद्धिः अतस्तयैव वि यप्रदर्शने सिद्धे किमर्थं विद्यातत्त्वपरिकल्पनमित्या - याह द्धिर्यद स्य भे या सुखादिरूप तदा भवेत् करणम् विद्येयं रणं याद् विषयग्रहणे पुनर्बुद्धिः १ १ ग. पाठः- ·तृतीयः परिच्छेदः। १२३ इति । यदा सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका बुद्धिः सुखदु:- खमोहरूपेण परिणता भोक्तुरात्मनो भोग्या भवति , तदेयं विद्या करणं भवेत् । विषयग्रहणे तु बुद्धिरेव करणं भवि- ष्यतीति बुद्ध्याध्यवसितमर्थ पुरुषश्वेतयतीति । तद्युक्तं , पुरुषस्य चितेरक्रियात्मकत्वाद् विरुद्धक्रियत्वाच्चेति । तस्माद् : बुद्धयाध्यवसितमशुद्धविद्ययानुभवति पुरुष इति युक्तम् । पुरु- षाद् भिन्नत्वान्मायाकार्यत्वाचाशुद्धविद्यायाः परिणामादिसंभ- वादिति ।न चबुद्धिः स्वप्रकाशात्मिका कार्यत्वात् सगुणत्वाद् घटादिवदिति बुद्धेः खव्यतिरिक्तप्रकाश्यत्वसिद्धिः । तथा बु- द्विःप्रकाश्या जडत्वाद्, जडा चसा कार्यत्वाद् घटादिवदिति। न च बुद्ध्यन्तरग्राह्या बुद्धिः । तदभावात् । न च वृत्त्य- न्तरेण तद्ब्रहणम् । बुद्धेरेकदैव वृत्तिहयासम्भवात् । न चा- शुद्धं शुद्धविद्या वेदयतीति । यदशुद्धावेदकं परं तदशुद्धवि- द्याख्यं तत्त्वमिति तत्सिद्धिः । तदुक्तं पारमेश्वरे- "प्रतिपत्त्यागतान् भोगान् क्रमशो व्यूढगोचरान् । भोगभुक् प्रतिजानाति विद्ययात्मनिषण्णया ॥ ख्यातिः प्राधानिकान् भावान् विवेचयितुमुद्यता। यदा तदात्मवर्तिन्या विद्यया सुनिरूप्यताम् ॥" इति । अशुद्धं बुद्धितत्त्वं वेदयतीत्यशुद्धविद्या, अशुद्धा चासौ विद्येति वा, मलादिनाशुद्धस्य क्षेत्रज्ञस्य विद्येति वा तस्याः सिद्धिः शुद्धविद्यातः शुद्धविद्यायाः शिवाव्यतिरिक्तया स्वयम्प्रकाशया परमशक्त्येति शैवसिद्धान्तः।

·१२४ तर प्रकाशे सव्याख्ये "वद्येयं सर्वभावानामशुद्धार्थप्रदायिका । शिवसहावकुशला विद्यान्या शुद्धगोचरा इत्याधुक्तत्वात् तस्या वर्णमिन्द्रगोपनिभम् तदुक्तं "विद्यातत्त्वं परं रागादशुद्धं पशुमोहनम् इन्द्रगोपकसंकाशं कचिच्चामीकरप्रभम् इति । अस्य ः षडध्वव्याप्तिः जकारो वर्णः ज्योतीरूपाये- हदि हे पदे। वां नेत्रत्रयाय पञ्चाौँ मन्त्रौ। अशुद्धविद्याख्यं तत्त्वम् । च डक्रोधौ भुवने । प्रतिष्ठा कला ॥ १० । इद नी रागतत्त्वं निरूपयति र ऽभि वङ्गार वि यच्छेदं विनैव सामा यः पुरु तिहेतुर्विलक्षणो बुद्धिधर्मेभ्यः ११ इति अभिष्वङ्गात्मा रागो विषयमन्तरेण पुरुषप्रवृत्तेः न्यो हेतुः केचिद् रागतत्त्वस्य बुद्विधर्मत्वमिच्छन्ति त- रिस्यति विलक्षणो बुद्धिधर्मेभ्य इति विषयप्रदर्शनद्वारेण रु प्रवृत्तिहेतुभूतो बुद्धिधर्मो रागः अस्य विषयावभासेन विना पुरुषप्रवृत्तिहेतुत्वाद् बुद्धिधर्मवैलक्ष यसिद्धिः मुमुक्षो- विषयतृ णस्य तत्साधने विषयावभासेन विना प्रवृत्तिदृष्टा तस्तत्प्रवृत्तिहेतुभूतं रागतत्वमभ्युपेत यम् तदुक्तं मतङ्ग- पारमेश्वरे "अथाणोर्विसृतस्यास्य कलाविद्धस्य वेगतः प्रत्तस्याभिलाषेण विद्ययोन्मीलितस्य च १. 'भा' ग. पाठः, २. विद्यार्णी' क. पाठः. Amawranedanwlyin- "AprilamyuvArailerstudiet, ·तृतीयः परिच्छेदः । १२५ येनासौ रञ्जितः क्षिप्रं भोगभुग भोगतत्परः । रागोऽन्योऽपि परः सूक्ष्मो विशिष्टोऽस्मान्मदात्मकात् ॥ येन नैःश्रेयसे पुंसां प्रवृत्तिरुपजायते । दृश्यते च विरक्तानां नराणां बन्धगोचरात् । आचार्यान्वेषणे रागः शिवमुद्दिश्य सादरम् ॥ इत्यादि । किरणे च "रागरञ्जितचिद्धर्म+ +युक्तश्च त्रिभिर्गुणैः। बुद्धयादिकरणानीकसम्बन्धाद् बध्यते पशुः ॥" इत्यादि । तस्माद् रागतत्त्वसद्भावः सिद्धः । तस्य वर्णं कुङ्कु- माभम् । तदुक्तं - "तहाह्ये रागतत्त्वं तु कुङ्कुमोदरसन्निभम् ।” इति । अस्य षडध्वव्याप्तिः झकारो वर्णः । परमात्मन्नि- त्यादि वे पदे । शिं कवचाय पञ्चाौँ मन्त्रौ । रागा. ख्यं तत्त्वम् । प्रचण्डादीनि पञ्च भुवनानि । निवृत्तिः कला ॥ ११ ॥ अथेदानी पुरुषतत्त्वस्वरूपमाह - तत्त्वैरेभिः कलितो भोक्तृत्वदशां यदा पशुनीतः। पुरुषाख्यतां तदायं लभते तत्त्वेषु गणनां च ॥१२॥ इति । यदायमीश्वरः एभिः कालनियतिकलाविद्यारा- गाख्यैः पञ्चभिस्तत्त्वैः सम्बन्धात् पशुभावं प्राप्य भोक्तृत्वा- १. 'वसिद्धिः', २. 'निरस्तः' ख. पाठः.

·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये वस्थां प्राप्नोति, तदा व्यक्तादिचतुर्विंशतितत्त्वमये पुरि शय- नात् पुरुषसंज्ञां च लभते, शिवतत्त्वव्यतिरेकेण तत्त्वेषु गणानां चेति । तस्य वर्णः स्वतः शुद्धः, उपाधितोऽनेकवर्णः । अस्य षडध्वव्याप्तिः जकारो वर्णः । व्योमिन्नित्यादि वे पदे । मं शिखायै पो मन्त्रौ । पुरुषाख्यं तत्त्वम् । वामादीनि षड् भु नानि शान्त्यतीता कला १२ । इति तत्त्वप्रकाशतात्पर्यदीपिकायां शुद्धाशु विनिर्ण : तीयः परिच्छेदः। अथ चतुर्थः परिच्छेदः । अथेदानीमयक्तस्वरूपनिरूपणार्थमाह पुरुष य हि भोग थं किलैव त मात् सूयतेऽव्यक्तम् अनभियक्तगुणत्वादव्यपदेशं तद यक्तम् ? इति पुरुषस्य सुखाद्यनुभवाय मायातत्त्वादेवा क्त- त्पद्यते अयक्तपदप्रवृत्तिनिमित्तमाह अनभियक्त- सत्त्वादिगुणवत्त्व दिदं तत्त्वम यक्तमित्युच्यते सत्त्वरजस्त- मसां सा यावस्था प्रकृतिरिति सांख्याचार्या आहुः अतोऽन- भि यक्तगुणत्वमस्य स भवति भूततन्मात्रेन्द्रियमनोहङ्कारबु- दीनामव्यक्तकार्याणां सुखदुःखमोहहेतुतया त्रिगुणात्मक. । त् तत्कारणस्याव्यक्तस्य त्रिगुणात्मकत्वसिद्धिः तस्य रूपमप्रतय॑म् तदुक्तं "तद्वा तु भवेदन्यद यक्तं तत्त्वमुत्तमम् । अप्रतय॑मविज्ञेयं निर्वाणवदवस्थितम् १. 'सि', २. 'स्य रू' ग, पाठः, mom -- ·१२७ चतुर्थः परिच्छेदः । इति । अस्य षडध्वव्याप्तिः टकारो वर्णः । अरूपिन्नि- त्यादि द्वे पदे । नं शिरसे पञ्चा# मन्त्रौ । गुणप्रकृत्याख्यं तत्त्वम् । कृताकृतादीन्यष्टौ भुवनानि । शान्तिः कला ॥१॥ गुणतत्त्वं लक्षयति अव्यक्ताद् गुणतत्त्वं प्रख्याव्यापारनियमरूपमिह । सत्त्वं रजस्तमोऽपि च सुखदुःखं मोह इति च ॥२॥ इति।गुणसाम्यस्वभावाढव्यक्ताद् गुणतत्त्वं वैषम्यात्मकं जायते । प्रख्याव्यापारनियमरूपं तदृत्तिकम् । प्रख्या प्रका- शो ज्ञानं वृत्तिः, सत्त्वगुणस्य निर्मलत्वात् । व्यापारः क्रिया रजसो वृत्तिः, चलत्वात् । नियमो नियमनं वृत्तिस्तमसः, गुरुत्वादिति सत्वरजस्तमोनामकं च सुखदुःखमोहस्वरूपकं च गुणतत्त्वमिति । तदुक्तं सांख्यैः- "सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः। गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः ॥" इति । अस्य गुणतत्त्वस्य वर्ण शुक्लरक्तकृष्णात्मकम् । तदुक्तं "तद्वाह्ये तु भवेदन्यद् गुणावरणसंज्ञितम् । इन्द्रनीलमहारत्नशुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥" इति ॥ २॥ इदानीं बुद्धितत्त्वं निरूप्यते भवति गुणत्रयतो धीविषयाध्यवसायरूपिणी चेति । सापि त्रिविधा गुणतः प्राक्तनकर्मानुसारेण ॥३॥ १. 'तं-बा' ख. ग. पाठः.

·१ , तत्र १२८ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये इति । गुणानां सत्त्वरजस्तमसां त्रयं गुणत्रयं तस्माद् बुद्धिरुत्पद्यते । तस्या लक्षणमाह विषयाध्यवसायरूपिणी चेति । विषयेषु शब्दादिष्वध्यवसायो निश्चयो रूपं वृत्तिर्यस्याः सा तथोक्ता । चकाराद् धर्मज्ञानवैराग्यश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्या- नैश्चर्यात्मनाष्टविधवृत्तिमत्त्वं बुद्धेः सूचितम् तदुक्तम् "अध्यवसायो बुद्धिर्धमों ज्ञानं विरागमैश्वर्यम् । स त्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद् विपर्यस्तम् । " इति । तत्राभ्युदयनिःश्रेयसयोर्यों हेतुः, स धर्मः क नापूर्वयागाद्यनुष्ठानजनितो धर्मोऽभ्युदयस्य स्वर्गादिसु- स्य हेतुः तद्रहितयागाद्यष्टाङ्गयोगानुष्ठानजनितो धर्मो निःश्रेयसस्य हेतुः । योगलक्षणमुपरिष्टाद् वक्ष्यामः ज्ञानं स य ज्ञानम् तद् द्विविधं प्रमाणं च स्मृतिश्चेति अ- नुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः सा मे माता स मे पिता, तद् गृहमित्यादि हि ज्ञानं पूर्वानुभवजनित- संस्कारमात्रमुद्भवति । सम्यगनुभवः प्रमाणम् । तदुक्तम् "अनुभूतिः प्रमाणं सा स्मृतेरन्या तु सा स्मृतिः पूर्वानुभ संस्कारमात्र ज्ञानमुच्यते । ” इति स यक्पदेनात्र विकल्पविपर्ययादिव्युदासः क्रियते अनुभवपदेन स्मरणं युदस्तम् तद् द्विविधम् वेदकमतत्त्वावेदकं चेति तत्रात्म नात्मविवेकज्ञानं तत्त्वावे- दकम् तदुक्तं लैङ्गे तद्यथा तत्त्वा- Hemamimarawnloadwwwmptomoney १. 'र्य' ग. पाठः. '२. "स्य धर्मो हे' ख. पाठः.

·. चतुर्थः परिच्छेदः । १२९ "अव्यक्ताये विशेषान्ते विकारेऽस्मिन्नचेतने । चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते ॥" इति । अनात्मविषयं प्रमाणज्ञानमतत्त्वावेदकम् । तदुक्तं- "हे विद्ये वेदितव्येऽत्र परा चैवापरा तथा । कर्मा(ति?दि)विद्या ह्यपरा परा चोपनिषद्गता ॥" इति । तदेतत् प्रत्यक्षमेवेति चार्वाकः । स्पष्टास्पष्टात्मना द्विविधमित्याहताः । प्रत्यक्षानुमानात्मना द्विविधं प्रमाण- मिति बौद्धवृद्धवैशेषिकौ । तत्रागमस्याप्रामाण्याद् दैविध्यं बौद्धैः कल्पितम् । शब्दादीनामप्यनुमानेऽन्तर्भावाद् हैविध्य- मितरो ब्रूते । सशाब्दं चैतत् प्रमाणमिति साङ्ख्यनूतनवै- शेषिकभूषणकाराः । तत्रयमुपमानसहितं वृद्धनैयायिकः। सा- पत्तिं तच्चतुष्कं प्रभाकराचार्यों ब्रूते । साभावं तत्पञ्चक भट्टपादोपनिषदः । ऐतिहासिकपौराणिका ऐतिह्यसम्भवचेष्टा- विरोधसहितं तत्षट्कमाहुः । तदुक्तं - "चार्वाकोऽध्यक्षमेकं सुगतकणभुजौ सानुमानं सशाब्द तद्वैतं पारमर्षः सहितमुपमया तत्रयं चाक्षपादः । सार्थापत्ति प्रभाकृद् वदति तदखिलं पञ्चकं तच्च भाट्टः साभावं हे प्रमाणे दिनपतिसमये स्पष्टतास्पष्टता चं॥"

·१३० तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये परे चाहुः . इति । "अन्यथाख्यामुपाश्रित्य सांख्यवच्छिवशासनम्" इति वचनादस्माकं तत् त्रिविधमेव प्रत्यक्षमनुमानमागम इति तवैविध्यन्द्रियकं लैङ्गिकं शाब्द चेति । अर्थेन्द्रियसंप्रयोगात् संप्रयुक्तेऽर्थे विज्ञानं प्रत्यक्षम् । विज्ञानं प्रत्यक्षमित्युक्ते विकल्पे व्यभिचारः । तन्निवृत्त्यर्थ- मर्थ इति पदम् । अर्थे ज्ञानमित्युक्ते विपर्यये व्यभिचारः तन्निवृत्त्यर्थ संप्रयुक्त इति पदम् । अनुमानादिव्यवच्छेदा- र्थम् अर्थेन्द्रियसंप्रयोगादिति पदम् तद् द्विविधं नि- विकल्पकं सविकल्पकं चेति । तत्र नामजात्युल्लेखशून्यं प्र- त्यक्षज्ञानं निर्विकल्पकं , यथा प्रथमाक्षसन्निपातजं वस्तुमा- त्रावभासकं विज्ञानम् तदुक्तम् "आस्ति लोचनाज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् इति नामादिस बन्धोल्लेखि प्रत्यक्षज्ञानं सविकल्पकम् । तद्यथ 'देवदत्तेति नामविकल्पः । दण्डी कु डलीत्यादयो द्रव्यविकल्पाः शुक्लः कृ णो महानित्यादयो गुणविक- ल्पाः । गच्छत्यागच्छति पततीत्यादयः क्रियाविकल्पाः म- नुष्यः पशुर्घट इत्यादयो जातिविकल्पाः इति पञ्चविधं सविकल्पकमिति तत् पुन ईविधं योगिप्रत्यक्षमयोगि- प्रत्यक्षं चेति देशकालखभावविप्रकृष्टार्थविषयमपरोक्षज्ञानं योगिप्रत्यक्षम् । तद्विपरीतमयोगिप्रत्यक्षम् तद्यथा दे- शविप्र । मेर्वादयः कालविप्रकृष्टा रावणादयः स्वभा- . ..

·चतुर्थः परिच्छेदः । १३१ वविप्रकृष्टी मूलकारणोन्द्रयादयः । तेषु यदपरोक्षं विज्ञानं योगिनां, तद् योगिप्रत्यक्षम् । इतरस्योदाहरणमुक्तमिति । लिङ्गादुपजायमानं लिङ्गिविज्ञानमनुमानम् । निरुपाधिकसा- ध्यसंबन्धि लिङ्गम् । तत् त्रिविधं पूर्ववत् शेषवत् सामा- न्यतोदृष्टं चेति । कारणेन कार्यानुमानं पूर्ववत्, यथा वि- शिष्टमेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति विज्ञानम् । तदुक्तं न्या- यविद्भिः- “सविद्युतां विदधतां गर्जाडम्बरमम्बरे घनानामुन्नतिर्दृष्टा न वृष्टिव्यभिचारिणी ॥ त्वङ्गत्तटिल्लतासङ्गपिशङ्गोत्तुङ्गविग्रहाः । वृष्टिं व्यभिचरन्त्येते नैवंप्रायाः पयोमुचः॥" तथा "शिखण्डिमण्डलारब्धचण्डताण्डवडम्बरैः । प्रावृडाख्यायते मेघमेदुरैर्मेदिनीधरैः ॥" इति । कार्येण कारणानुमानं शेषवत् । तद्यथा-नदपूरणे. नोपरिष्टाद् वृष्टयनुमानम् । तदन्यत् सामान्यतोदृष्टम् । तद्य- था रसाद् रूपविषयं विज्ञानमिति । अपरे दृष्टस्वलक्ष- णसामान्यविषयं पूर्ववत् । तद्यथा-धूमादिलिङ्गदर्शनादध्य- क्षयोग्येऽग्नावनध्यक्ष संजायमानं विज्ञानम् । सामान्यतोह- ष्टम् अदृष्टवलक्षणसामान्यविषयम् । तद्यथा रूपाद्युपल- ब्धिः करणजन्या क्रियात्वात् छिदिक्रियावदितीन्द्रियसाधक- मनुमानम् । इन्द्रियत्वस्यानुमानविषयस्य स्खलक्षणं पूर्व न १. 'टाः का', २. 'के' ग. पाठः, ·तद्यथा १३१ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये प्रसिद्धामिति नास्य पूर्ववत्त्वम्। अनयोरन्वयमुखेन प्रवर्तमान- त्वाद् वीतत्वम् । व्यतिरेकमुखेन प्रवर्तमानं निषेधकमवीतम्। तदेव शेषवदनुमानम् । शिष्यत इति शेषः। स विषयतया- स्त्यस्यानुमानस्येति शेषवदिति। तदुक्तं-प्रसक्तप्रतिषे. धेऽन्यत्रीप्रसङ्गाच्छि यमाणे संप्रत्ययः, तच्छेषबदनुमानमिति । सर्व कार्य सर्वज्ञनिर्मितं, कादाचित्कत्वात् यद्यत् सर्वज्ञनिर्मितं न भवति तत्तत् कादाचित्कमपि न भवति; यथा मायादि। न च तथेदमकादाचित्कम् तस्मात् सर्वज्ञा. निर्मितमपि न भवतीति तत् पुनर्द्विविधं स्वार्थ परार्थ चेति। तदुक्तं "परोपदेशानपेक्षं स्वार्थ स्वस्यानुमापकम् । रोपदेशसापेक्षं परार्थमभिधीयते " इति । पर पदेशः पञ्चावयवं वाक्यम् प्रतिज्ञाहेतृदाहरणोप- नयनिगमनान्यवयवाः पञ्चेति तार्किकाः। प्रतिज्ञाहेतूदाहर- णाख्यास्त्रय इति मीमांसक । उदाहरणोपनयौ द्वाविति बौ- हः तत्र प्रतिपिपादयिषया पक्षवचनं प्रतिज्ञा, यथाग्नि- मन् पर्वत इति साधनत्वख्यापकं लिङ्गवचनं हेतुः, यथा धूमवत्त्वादिति स त्रिविधः अन्वयव्यतिरेकी केवलान्व- र्य केवल यतिरेकी चेति तत्र पञ्चरूपोऽन्वयव्यतिरेकी । रूपाणि तु पक्षधर्मत्वं, सपक्षे सत्त्वं, विपक्षाद् व्यावृत्तिरबाधि- तविषयत्वम् , असत्प्रतिपक्षत्वं चेति तत्र साध्यधर्मविशि २ १. 'त्र' ख. पाठः. २. 'कारसा', ४. 'की। त' ख. पाठः, ३. 'ज्ञावचनं, य' ग. पाठः, ·चतुर्थः परिच्छेदः । १३३ - धर्मी पक्षः। तत्र व्याप्यवृत्तित्वं हेतोः पक्षधर्मत्वम् । साध्य. समानधर्मा धर्मी सपक्षः । तत्र सर्वस्मिन्नेकदेशे वा हेतोवृत्तिः सपक्षे सत्त्वम् । साध्यव्यावृत्तधर्मा धर्मी विपक्षः। तत्र हेतो- रवृत्तिर्विपक्षाद् व्यावृत्तिः । प्रमाणाविरोधिनी प्रतिज्ञातार्थे हेतोवृत्तिरबाधितविषयत्वम् । स्वपरपक्षसिद्धावत्रैरूप्यमसत्प्र. तिपक्षत्वमिति । तद्यथा-क्षित्यादि बुद्धिमत्पूर्व कार्यत्वाद् घटादिवदित्यादि । पक्षसपक्षवृत्तिरविद्यमानविपक्षः केवला- न्वयी। तद्यथा विवादास्पदम दृष्टादि कस्यचित् प्रत्यक्ष प्रमेयत्वात् करतलादिवादिति । पक्षवृत्तिरविद्यमानसपक्षो वि- पक्षाद् व्यावृत्तः केवलव्यतिरेकी । तस्योदाहरणम् अवी- तानुमानमिति । तथाहि -विमतं कालादिकं मायातो न भिद्यते मायाकार्यत्वाद्, यत्तु भिद्यते न तन्मायाकार्य, य. था पुरुषशिवौ । (न?) तथा न मायाकार्य कालादि । तस्मान्न मायातो भिद्यते इति । एवं हेतुलक्षणोक्त्या हेत्वाभासा नि- राकृताः। ते चासिद्धविरुद्धानकान्तिकानध्यवसितकालात्यया- पदिष्टप्रकरणसमाः पक्षधर्मत्वादिरूपाभावाद् भवन्ति । तत्रानि- श्चितपक्षवृत्तिरसिद्धः। यथा-शब्दो नित्यश्चाक्षुषत्वादित्यादि। पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो विरुद्धः । यथा-आकाशविशेष- गुणः शब्दः प्रमेयत्वादित्यविद्यमानसपक्षः। क्षित्यादिकाला- न्तं नित्यं कार्यत्वादिति विद्यमानसपक्षः । पक्षत्रयवृत्तिरनै- कान्तिकः। यथा नित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति साध्या- साधकः । पक्ष एव वर्तमानोऽनध्यवसितः। तद्यथा नित्या - - ·१३. तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये अनित्यः शदः भूः गन्धवत्त्वादिति विद्यमानसपक्षः । सर्वं क्षणिक सत्त्वादित्यविद्यमानसपक्षः । प्रमाणबाधिते प्रतिज्ञातार्थे वर्त- म नो हेतुः कालात्ययापदिष्टः शुचि नरशिरःकपालं प्राण्य- ङ्गत्वात् शङ्खवदित्यागमविरुद्धः उलूको दिवा रूपं पश्य- ति, चक्षु मत्त्वादित्यनुमानविरुद्धः रूपदर्शनाविनाभाविचे. भावेन रूपदर्शनाभावानुमानादिति अनुष्णोऽग्निः म- थनजन्यत्वाद् नवनीतवदिति प्रत्यक्षविरुद्धः । स्वपरपक्षसि- द्धावभिरूपो हेतुः प्रकरणसमः तद्यथा प सपक्षयोरन्यतरत्वाद् घटादिवदित्यस्य नित्यः शदः पक्ष- सपक्षयोरन्यतरत्वाद् मायावदित्यत्रापि त्रैरूप्यसद्भावादिति म्यग्दृ न्तिाभिधानमुदाहरणम् यप्तिग्रहणभूमिदृष्टान्तः यो यो धूमव न् स सोऽग्निमान् यथा महानस इति साध र्योदाहरणम्, अन्वयमुखेन दृष्टान्ताभिधानत्वात् यस्त्वनमा भवति स धूमवानपि न भवति, यथा जल- मिति वैधयॊद हरणं, व्यतिरेकमुखेन दृष्टान्ताभिधानत्वात् अनेनोद हरणाभासा व्युदस्ताः तथाच नित्यं मनः मूर्त- व द् यद्यन्मूर्त तत्तन्नित्यं यथा घट इति साध्यविकलः, य- थात्मेति साधनविकलः, यथा कर्मेत्युभयविकलः, यथा खपुष्प- मि श्रियहीनः यन्नित्यं न तन्मूर्त यथात्मेति साध्याव्यावृत्तः, यथा घट इति साधनाव्यावृत्तः, यथा मायेत्युभयाव्यावृत्तः त थ १. 'दम् ।' पा..

·चतुर्थः परिच्छेदः । १३५ शिवतत्त्वाद् न्यूनतया मायाया मूर्तत्वम् । व्याप्तिस्तु स्वकार्य- व्याप्ततयैवोच्यते । यथा खपुष्पमित्याश्रयहीनः, असौ महाराज्यं करिष्यति सोमवंशोहतत्वाद् भविष्यद्राजपुत्रवदिति सन्दि- ग्धाश्रय इत्यादि। दृष्टान्ते प्रसिद्धव्याप्तिकस्य हेतोदृष्टान्तोपमा- नेन पक्षे व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनयः । तथाचायं धूम- वानिति साधोपनयः । न च तथा धूमवानयं पर्वत इति वैधोपनयः । उपनयानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञावचनं नि- गमनं तस्मादग्निमानेवेति । तदुक्तं भगवता वेदव्यासेन “पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित् । उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतोऽपि बृहस्पतेः ॥" इति । अन्ये तु पक्षधर्मत्वसपक्षेसत्त्वविपक्षाद्दयावृत्त्यात्म- करूपत्रयवानन्वयव्यतिरेकी । पक्षादिलक्षणं च सन्दिग्ध- साध्यः पक्षः। सन्देहश्च विप्रतिपत्तेः । निश्चितसाध्यः सपक्षः। निश्चितसाध्यव्यतिरेको विपक्ष इत्यतोऽग्न्यनुष्णतासाधकस्य कृतकत्वस्य विपक्षायावृत्तिरूपाभावेनागमकतया बाधित- विषयत्वस्य विपक्षायावृत्तावन्तर्भावः । स्वपरपक्षसिद्धावेक- स्य त्रैरूप्यासंभवादसत्प्रतिपक्षत्वरूपाभावः । पक्षसपक्षयो- रन्यतरत्वस्य चैकस्यासंभवात् । तदुक्तं "यच्चानुमेयसंबन्धं प्रसिद्धं च तदन्विते । तदभावे च नास्त्येव तल्लिङ्गमनुमापकम् ॥ १. 'ण', २. 'वात् । ख' क. पाठः.

·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये विपरीतमतो यत् स्यादेकेन द्वितयेन वा विरुडासिद्धसन्दिग्धमलिङ्गं काश्यपोऽब्रवीत् ।" इति एवं केवलान्वयी च रूपढयवान् विपक्षाघ्यावृत्ति- रूपाभावात् । यतिरेकी च तथा, सपक्षाभावेन सपक्षे सत्त्वरूपाभावादिति मन्यन्ते इति । श दजन्यं सम्यग्ज्ञा- स द्विविधः पौरुषेयवाक्यजन्योऽपौरुषेयवा- क्यजन्यश्चेति । तत्र तन्त्रेतिहासपुराणमन्वादिवाक्यानि पौ- रुषेयाणि वेदवाक्यान्यपौरुषेयाणीति । ननु वेदवाक्यानि पौरुषेयाणि वाक्यत्वाद् भारतादिवाक्यवदित्यनुमानात् ते । पौरुषेयत्वसिडिरिति चेत् । नैवम् । "तस्मै नूनमभिद्यवे वाचा विरूप! नित्यया" नमागमः . इत्यागमेन वेदनित्यत्वसिद्धेरस्य कालात्ययापदिष्टतयाप्रा- म यात् "प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे एक ऽहं संस्थितो देवि! न द्वितीयोऽस्ति कुत्रचित् तस्मिन् वेदाश्च शास्त्राणि मन्त्रे पञ्चाक्षरे स्थिताः ते नाशं नैव सम्प्राप्ता मच्छक्तया ह्यनुपालिताः इति लैङ्गागम विरोधाच्चेति न च प्रत्युच्चारणं वेदस्योत्प- त्तिनाशोपलम्भाद् अनुपपन्नं तन्नित्यत्वमिति वाच्यम् उच्चारणाया अभियञ्जकत्वेन तदुभयाभावात् तच्च- ·चतुर्थः परिच्छेदः । स एवायं वेद इति स एवायं स्तम्भ इतिवत् प्रत्यभिज्ञाप्रत्य- क्षेण प्रागपीदानीमुपलभ्यमानस्य वेदस्य सत्त्वावगमादव- गम्यते । न च प्रलयावस्थायां वेदधारणसमर्थपुरुषाभावेन वेदस्य विनाशे पुनः सर्गादौ वेदानां परमेश्वरैरचि(ते ? तत्वे)- नानित्यत्वमिति वाच्यम् । द्विजातीनां वेदधर्तृणामभावेऽपि परमेश्वरस्य वेदधर्तुः सद्भावात् । तथाहि-सर्गादावुत्प- न्नस्य वेदस्य यावत्प्रलयमवस्थानं वैशेषिकादिभिर्वेदानित्य- त्ववादिभिरभ्युपगम्यते । ततस्तत्र न विवादः । प्रलयकाले तु सद्भावः साध्यते। तथाहि -प्रलयकालो वेदवित्पुरुष- समन्वितः कालत्वादितरकालवदिति । न च भूभूधरादिस- त्त्वमपि तेनैव न्यायेनानुमातुं शक्यत्वादतिप्रसङ्ग इति वा- च्यम् । भूभूधरादिशून्यकालस्य प्रलयत्वेन तस्य तद्वत्तासा- धने माता मे वन्ध्येतिवत् प्रतिज्ञाविरोधप्रसङ्गात् । एकब्र. माण्डवर्तिसकलवैदिकपुरुषविनाशेऽपि ब्रह्माण्डान्तरवन- न्तवैदिकपुरुषसद्भावाञ्च वेदनित्यत्वम् । ब्रह्माण्डान्तराण्य- प्येतद्देदवन्ति ब्रह्माण्डत्वात् संप्रतिपन्नवदिति सर्वत्र वे- दैकत्वम् । वेदानित्यत्वपक्षेऽनन्तशाखाविततानन्तवेदजन- ननाशतत्कारणकल्पनायां कल्पनागौरवप्रसङ्गः । नित्य- त्वे तु सिद्धस्य वेदस्य नित्यत्वमात्रकल्पनाया लाघवान्न क- श्विद् दोष इति। तथा वेदकर्तुरसम्भवाच्च न वेदपौरुषेयत्वम्। तथाहि -नेश्वरः कर्ता वेदस्य । पूर्ववेदपरित्यागे कार- णाभावात् । न च पूर्वकल्पे. वेदाभाव इति वाच्यम् । १. 'रचि' ख. ग. पाठः. २. 'दोषम', ३. 'ब्रा' क, पाठः, +4 --- T ·तत्त्वप्रकाशे सम्याल्ये पूर्वकल्पे वेदसद्भावस्यानुमानसिद्धत्वात् तथाहि -पूर्वः वोऽपि कल्पो वेदवैदिकयुक्तः कल्पत्वादिदानीन्तनकल्पव- दिति न चेदानीन्तनकल्पवदेव भावानामद्यतनानामपि कल्पान्तरे सहावानुमानादतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । प्रमा- णाविरुद्धभावसह वस्येष्टत्वात् । तदुक्तं भगवता मनुना “यथ(d)वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा 'ब्रह्मा हरादिषु " ति तस्मादपौरुषेये वेदराशिरिति सिद्धम् वेदाः प्रमाणम् अन प्तकृतशब्दत्व त् सम्प्रतिपन्नवत् विमतं वेदाध्ययन तवेदाध्ययनपूर्वकं वेदाध्ययनत्वाद् इदानीन्तनवेदाध्ययन- वदिति उपमोपमानम् ।गो दृशे गवय इति वाक्यं तजनितं वा विज्ञ नं यद्यपमानं, तदागम एव न प्रमाणान्तरम् यो- ऽ मस्य गोसदृशस्य गवयशब्दो वाचक इति संज्ञासंज्ञि- संबन्धविषयः प्रत्ययः, स चानुमानमेव तथाहि गोस- दृशस्यास्य गवयशब्दो चिकः, तत्र वृद्धैः प्रयुज्यमानत्वात् यो हि शब्दो यत्र वृद्धैः प्रयुज्यते, सोऽसति वृत्त्यन्तरे तस्य चकः । यथा गोशब्दो गोत्वे प्रयुज्यमानस्तस्य चिकः तथा प्रयुज्यते चायं गवयशब्दो गोसदृशे तस्मात् तस्य वाचक इति ज्ञानमनुमान भिद्यत इति यश्च प्रत्यक्षे ग- वये गोस दृश्यप्रत्ययः, सोऽक्षसंयोगजत्वात् प्रत्यक्षान्तर्भूतः तथैव प्रत्यक्षमेव स्मर्यमाणायां गवि गवयसादृश्यज्ञानम् * 'भावा युगादि ' इति देवताधिकरण शाकरभाष्यपाठः । - :

·, चतुर्थः परिच्छेदः। १३९ तस्यैकतया प्रत्यक्षगम्यत्वाविरोधात् । तथाहि- भूयोवय- वसामान्ययोगो जात्यन्तरवर्ती जात्यन्तरे सादृश्यमुच्यते । तस्यैकतया गवये प्रत्यक्षगम्यस्य गोस्मरणानन्तरं गवि प्र- त्यक्षत्वाविरोध इति पूर्ववन्निर्विकल्पकानुभूतत्वेन स्मर्यमाणं वा गवि गवयसादृश्यमिति नोपमानवेद्यं किञ्चिदस्तीति न प्रमाणान्तरमिति । एवं जीवतो देवदत्तस्य गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्य प्रमाणान्तरानवगतस्य परिकल्पनात्मिकार्थाप- चिरपि न प्रमाणान्तरम् , अनुमानत्वात् । सदेव यदेकत्र नास्ति, तदन्यत्रास्ति । सन्नेवाव्यापको यदेकत्रास्ति, तद- न्यत्रास्तीति स्वशरीर एव व्याप्तिग्रहणसंभवात् । तथाच दे- वदत्तो बहिर्देशसंबन्धी सत्त्वे सति गृहेऽविद्यमानत्वात् ब- हिःस्थवृक्षादिवदिति गृहाभावे लिङ्गेन बहिर्भावज्ञानमनुमा- नमेवेति । न च सत्त्वमात्रावेदकगृहासत्त्वावेदकप्रमाणयोः ज्योतिःशास्त्रप्रत्यक्षयोः परस्परविरोधादेकं विषयव्यवस्थया- पत्तिरिति वाच्यम् । अनवच्छिन्नावच्छिन्नयोः सत्त्वमात्रगृ- हासत्त्वयोर्विरोधाभावेनाविरोधापादनासंभवात् । नहि यत्र कचन सत्त्वस्य गृहासत्त्वेन विरोधः संभवति । भिन्नविषय- त्वात् । न च निश्चितो गृहाभावः पाक्षिकतया सांशयिकेन गृहसत्त्वेन प्रतिक्षिप्यते, प्रबलत्वादसत्त्वस्य । न च देश- सामान्येन पाक्षिकमस्य गृहसत्त्वं प्रतिक्षिपन् गृहाभावः स- त्वमानं प्रतिक्षेप्तुं सांशयिकत्वं वा नेतुं शक्नोति । तस्य तत्रौदासीन्यादिति । सत्त्वमात्रगृहासत्त्वयोर्विरोधाभावादवि- ·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये १ . रोधापादनं नार्थापत्त्या क्रियत इति न सा प्रमाणान्तर- मिति । न च भावान्तरादन्योऽस्त्यभावः, यत्सिद्यर्थमभा. वाख्यं प्रमाणमाश्रीयेत नहि भूतलपरिणामविशेषात् कैव- ल्यलक्षणादन्यो घटाभावे नाम प्रतिक्षणपरिणामिनो हि सर्वे भाव ऋते चितिशक्तेः परमेश्वरादिति स परिणामभेद इन्द्रियसिद्ध इति अथव भवतु भावान्तराद् यतिरिक्तो- ऽभावः । तथापि प्रत्यक्षादिप्रमा सिद्धत्वात् तत्सिद्ध्यर्थं न प्रमाणान्तरमभ्युपगन्तव्यम् । तथाहि चक्षुर्विष्फारणान्व- यव्यतिरेकानुविधानादिह भूतले घटे नास्तीत्यभावज्ञानस्यै- न्द्रि कत्वम् तथा बहिः त्वेन घटादीनां गृह सत्त्वं स्व- शरीरवदनुमीयते तथा भारतपुरुष णामभावो भारतागमे- नावगम्यत इति तस्मान्नाभावाख्यं प्रमाणान्तरमस्तीति सम्भवस्तु खार्या द्रणाढकप्र थावगमः । स चानुमानं, खा- रीत्वस्य द्रोणादि याप्ततया तेन तदनुमानादिति यच्चा- निर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादमात्रमिति होचुर्वृद्धा इत्यैतिचं, यथेह वटे यक्षः प्रतिवसतीत्यादि, इदं न प्रमाणान्तरम् अप्तोक्त्यनिश्चयेन सांशयिकत्वात् आप्तवक्तृनिश्चये त्वा- गम एवेति न प्रमाणान्तरमिति चेष्टा चाभिनयः स च समयबलेन परोक्षानुभवस धन दागम एवेति न प्रमाणा- न्तरमिति एवं विरोधोऽपि दमध्येऽ न्यभाव निं तदनु- मानमेव जला न्योः परस्परविरुद्धयोरेकत्रा म्भवेनेतरेतरा- भाव याप्तत्वादिति त्री येव प्रम णानीति तदुक्तं १. 'ना ना', २. 'ति' ख. पाठः. , ·- चतुर्थः परिच्छेदः । "दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । त्रिविधं प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि ॥ प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टं त्रिविधमनुमानमाख्यातम् । तल्लिङ्गलिङ्गिपूर्वकमाप्तश्रुतिराप्तवचनं च ॥ सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणां प्रसिद्धिरनुमानात् । तस्मादपि चासिद्धं परोक्षमाप्तागमात् सिद्धम् ॥" इति । ऐहिकामुत्रिकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञावैराग्यं न रागाभावः । तदैहिकामुत्रिकविषयाणामनित्यत्वसातिश- यत्वादिदोषदर्शनादुपजायत इति । अविघातकरणमैश्वर्यम् । तदष्टविधम् - "अणिमा माहिमा चैव लघिमा गरिमा तथा । ईशित्वं च वशित्वं च प्राप्तिः प्राकाम्यमेव च ॥" तत्राणुत्वमणिमा परमाणुवदवस्थानम् । महत्त्वं महिमा याव- दिच्छं स्थूलीभावः । लघिमा लघुत्वं, यतः सूर्यमरी- चीनालम्ब्य सूर्यलोकं गच्छति। गुरुत्वं गरिमा अन्यैरचाल्य- त्वेनावस्थानम् । ईशित्वमीशभावः भूतभौतिकानां प्रभ- वादिहेतुत्वम् । वशित्वं वशीकरणभावः सर्वस्य स्वेच्छावश- वर्तित्वम् । प्राप्तिः प्रापणं, येनाङ्गुल्यग्रेण स्पृशति चन्द्र- मसम् । प्राकाम्यमिच्छानभिघातः , भूमौ चोन्मज्जति नि- मजति यथोदक इति । सत्यसङ्कल्पतेत्यपरे । यथास्य सङ्कल्पो भवति, तथैव भूतानि भवन्तीति । अस्मदादीनां निश्चयाः १. 'श्य' क. पाठः.

·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये प(रा? दार्थानुरूपाः, योगिनां तु निश्चयानुविधायिनः प. (रा ? दार्था इत्येतच्चतुष्कं समासतः सात्त्विकं, सत्वादुत्पन्नं रूपमिति । चत्वारस्तामसाश्च विपरीताः अधर्माज्ञानावै. राग्यानैश्वर्याभिधाना इति । तामसास्तमस उत्पन्नाः । अध. र्मोऽनभ्युदयानिःश्रेयसहेतुः । अज्ञानं ज्ञानविपर्ययः, अस- म्यग्ज्ञान मिति यावत् । तत् त्रिविधं विपर्ययो विकल्पो निद्रा चेति । विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठं शुक्ति- दौ रजतादिज्ञानम् । श दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विक- शशविषाणादिशब्दश्रवणानन्तरं तदर्थवि यज्ञानमिति जाग्रत्स्वप्नप्रत्ययाभ वहेतुतमःप्रकर्षमवलम्ब्य या बुद्धिवृत्तिरुद्भवति, सा निद्रा तदुक्तं पतञ्जलिना भगवता "अभावप्रत्ययालम्बना निद्रा” इति सूत्रेण अवैरा यं च ष्ट नुश्रविकविषयरागः अणिमादिप्रादुर्भावविरोधी बुद्धिध- मोऽनैश्चर्य मति अन्ये तु परमेश्वरतत्त्वावेदकं ज्ञानं तदन्यद- ज्ञ नमिति वते एतदुक्तं सा यैः ल्पः तद्यथा “धर्मेण गमनमूर्ध्वं गमनमधस्ताद् भवत्यधर्मेण नेन चा वर्गों विपर्ययादिष्यते बन्धः वैर ग्यात् प्रकृतिलयः संसारो राजसाद् भवति रागात् ऐश्वर्यादविघा तो विपर्ययात् तद्विपर्यासः इति विष ध्यवसायरूपिणीत्यनेन बुद्धेः सहावश्च प्रतिपा- दितः त हि विष ध्यवसायादिवृत्तेः परिदृश्यमानाया ·: - चतुर्वः परिच्छेदः । मूलभूतं वृत्तिमहद्धितत्त्वमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा वृत्त्य- भावप्रसङ्गादिति । तदुक्तं पारमेश्वरे- “अथ बुद्धेर्विकासो यः स्वधर्मेणानुमीयते। क्षुब्धेभ्यः सहसा पूर्व गुणेभ्यो भूतगोचरा ॥ बुद्धिरध्यवसायेन भावानां जननी शुभा । वर्ण्यतेऽष्टगुणोपेता संविभज्य यथाक्रमम् ॥' इत्यादि । तस्या विभागमाह सापि त्रिविधेति । सो बु- डिस्त्रिप्रकारा । कुत इत्यत आह-गुणतः प्राक्तनकर्मा- नुसारेणेति । पुरुषस्य पूर्वजन्मनि कृतपुण्यापुण्यात्मककर्मानु- सारेण गुणभेदादिति । तदुक्तं- “बुद्धिः कर्मानुसारिणी" इति । तथाहि- पुण्येनैकेन सात्त्विकी बुद्धिरपुण्येन तामसी मिश्रेण राजसीति । तथा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मना च कर्मा- नुसारेण गुणभेदात् त्रिविधा बुद्धिरिति वा । तथाहि- स्थू- लकर्मनिमित्तं सात्त्विकी बुद्धिर्जागर्ति । सूक्ष्मकर्मवशाद् रा- जसी स्वप्नं गच्छति । जाग्रत्स्वप्नवृत्त्यभावहेतुभूततमःप्रकर्ष- मवलम्बमाना बुद्धिः सुषुप्तिमुपगच्छति । विश्रमार्थमात्मनः सर्वदैकस्वभावस्य सर्वगतस्य चिन्मात्रस्य जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ति- साक्षिणो जाग्रदादित्रयाभावाद् बुद्धेर्विकारवतोऽवस्थात्रयवत्त्व- मिति । तस्या वर्णमादित्योदयनिभम् । तदुक्तम्- "अहङ्कारस्य बाह्येऽपि बुद्धितत्त्वं व्यवस्थितम् । आदित्योदयसंकाशं बोधयन्तमिवाखिलम् ॥" १. 'क्षयभ्यः क. पाठः. २. 'सापि बु', ३. 'ण भे' ख. पाठः, ·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये - । 'भेद द इति । तस्याः षडध्वव्याप्तिः ठकारो वर्णः। तेजस्तेज इत्यादि हे पदे । तारहृदयपश्चार्णमन्त्रः । बुद्ध्याख्यं तत्त्वम् । पैश'चाद्यष्भुवनानि । विद्या कला॥ ३९ ॥ इद नीमहंकारतत्त्वं निरूपयति त् त्रिविधेऽहंक रोज वनसंरम्भगवरूपऽयम् तो वे यो व्यवह यंतामेति ४ इति द्वितत्त्वादहंकारात्मकं तत्त्वमुत्पद्यते । अहंकृ- तिरहङ्कारः हमित्येवंरूपव्यापारवानित्यर्थः। विभागमाह त्रिविध इति । केन रूपेणेत्याशङ्कयाह जीवनसंरम्भगवं- रूपोऽयमिति जीवनाहङ्कारः संरम्भाहङ्कारो गर्वाहङ्कारश्रेति त्र जीवामीत्याकारो जीवनाहङ्कारः अहं करोमीति संर- भाहङ्कारः। प्रबलोऽस्मि रूपवानित्यादि गर्वाहङ्कारः एतानि रूपाणि यस्य स तथोक्त इति. प्रमाणमाह संभेदादि- त्यादि अहङ्कारसंबन्धाच्छब्दादिविषयो व्यवहार्यतामनुभ- हितां यातीति तथाहि आत्मा तावन्निर्गुणो निष्क्रि- श्चिन ात्र उदासीनस्वभावः तस्मादसौ न शृणोति, न च पश्यति, न च वक्ति, न च करोतीत्ययमहङ्कारः श्रोत्रा- दिकृत वणादिकं वागादिकृतवचनादिकं बुद्धिकृताध्यवसा- दिकं चित्तकृतसंशया दकं चाहं शृणोमीत्यादिभिरहं वच्मी- त्यादिभिरहमध्यव(स्यास्यामि) इत्यादिभिश्च वृत्तिभिरात्मनि स क्षिणि संबध्नाति तेनाहङ्काराख्यं तत्त्वमभ्युपगन्तयम् APIT APRILupota १. 'श्र' ग. पाठः- ·१४५ THISm चतुर्थः परिच्छेदः । अन्यथा देवदत्तकृतस्य यज्ञदत्त इव श्रोत्रादिकृतस्य श्रव. णादेरात्म(नि)संबन्धाभावप्रसङ्ग इति । तदुक्तं शैवरहस्ये- "संबन्धप्रतिभासो ज्ञातुज्ञेयेन देशकालाभ्याम् । सुलभोऽभिमाननामा व्यापारोऽहङ्कृतेरस्याः॥" इति ॥ ४॥ तस्यैव प्रकारान्तरेण त्रैविध्यमाह सात्त्विकराजसतामसभेदेन स जायते पुनस्त्रेधा। स च वैकारिकतैजसभूतादिकनामभिः समुच्छसिति ॥ इति । सत्त्वरजस्तमोविकारतया सात्त्विकराजसतामस- भेदवानहङ्कारस्त्रिविधो भवति । स पुनरहङ्कारो वैकारिकतै- जसभूतादिकनामभिस्त्रिविधो भवतीति । सत्त्वोद्रिक्तः सा- त्त्विको वैकारिकाख्यः। रजोद्रिक्तस्तैजसः। केचिद् वैपरीत्यमि- च्छन्ति, स च तैजसवैकारिकभूतादिकेति ग्रन्थपाठश्चेत्याहुः । तमोद्रिक्तस्तामसः। स भूतादिनामेति गुणतो नामतश्च त्रैवि- ध्यमहङ्कारस्य भवतीति ॥५॥ कार्यमाह तैजसतस्तत्र मनो वैकारिकतो भवन्ति चाक्षीणि । भूतादेस्तन्मात्राण्येषां सर्गक्रमोऽयमेतस्मात् ॥ ६ ॥ इति । एतस्मादेव त्रिविधादहङ्काराद् एषां ज्ञानकमें- न्द्रियतन्मात्रमनसां षोडशानां सर्गः । किमात्मकान्मनस उत्पत्तिः, किंरूपादिन्द्रियाणां, कथंभूतात् तन्मात्राणामित्या- eksee aapan १. 'धे' क. पाठः, U ·MINMEANIN १४६ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये शङ्कय तेषामुत्पत्ति विभागेनाइ लैजसन इत्यादि। तैजसा- ख्यादहङ्काराद् राजसाच्चलेस्वभावं मन उत्पद्यते, वैकारिकात् सात्त्विकात् प्रकाशलाघवापतमिन्द्रियदशकम् । भृतादेस्ताम- सात् तमोबहुलानां तन्मात्रागासुद्भव इति । सात सात्त्वि. कात् स्वच्छं लघूत्पद्यते मन इत्यन्ये। सात्त्विकसहकृताद् वैका- रिकाद् राजसाद् बुद्धीन्द्रियाणामुत्पतिः, ज्ञानसाधनत्वात् । तामससहकृताद् वैजारिका मासिकी । सांख्याः स त्त्विकादेवाहङ्कारादेकादशेनियात्रा, तामसात् गन्मात्राणा- मुत्पत्तिं मन्यन्ते । सत्त्वतमसोनिष्क्रियतया स्वयमुत्पादना- सामर्थ्याच्चलस्वभावेन रजसा प्रेरितयोस्तयोः झापललि- त्युभयमपि रजसा निमित्तेनोत्पद्यत इति न तु मल्योपादा- नत्वं, तत् सत्त्वतमसोरेवेति ब्रुवते । तथाहि ----- "सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहारात् । भूतादेस्तन्मात्रः स तापमानै जानुभयम् ॥" इति । एषां सर्गक्रमोऽयमेतस्मानित्यनेन मुनसकेन पञ्चभूतेभ्यः पञ्चानां बुडीन्द्रियाणामुड़वं ताकिायभिमतं निरम्यति । तथाहि "घाणरसनचक्षुस्त्यशोवेन्द्रियाणि भूनेन्यः" इति न्यायसूत्रम् । 'भूतानां व पत्रासानिदोषणव- त्त्वेन्द्रियप्रकृतित्वे साधय॑मिति प्रशस्तपादीयं वशीकभाष्य च पृथिव्यादिभ्य इन्द्रियामा प्रसाशनानां च स- मुद्भवमाभिधत्ते । मनश्च नित्यमिति ताकिमीका आहुः । "लं म' क. पाठः.

·चतुर्थः परिच्छेदः।
१४७
तदेतदागमविरुद्धत्वादनुपपन्नम् । तथाहि
पारमेश्वरे ता-
वत्,
faysiness and the
"
F
"सत्त्वधर्मस्त्रिधा तावदहंकारस्य सुव्रत!
वैकारिकत्तैजसश्च भूतादिवेति स त्रिधा ।
सत्त्वेनोत्कृष्टवीर्येण गर्वो वैकारिकः स्मृतः
रजसा भूरिसंपृक्तस्तैजसः परिकीर्तितः ॥
भूतादिस्तमसोत्कृष्टस्तेषां वक्ष्यामि वृत्तयः
वैकारिकोऽलसेनायाः कारणं योनिरुच्यते ।।
• मिथुनाजायते गर्वान्मनश्चैवोभयात्मकम् ।
तस्माद् वैकारिकादेव गर्वात् कर्मेन्द्रियाण्यपि ॥
व्यक्तिमायान्ति संक्षोभात् सिसृक्षोः कारणात्मनः ।
भूतादेरप्यहङ्कारात् तन्मात्राणि भवन्ति हि ॥"
इत्यादि
शिवधर्मोत्तरे च
"प्रधानाभवद् बुद्धिर्जगहेतुः शिवेच्छया
बुद्धेरपि च संक्षोभादहकारनिधाभवत् ॥
अहङ्काराच्च सूक्ष्माणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।"
इति । अनुमानाच्च । तथाहि विमतानीन्द्रियाणि भौति.
कानि न भवन्ति इन्द्रियत्वान्मनोवादिति अनित्यं मनः
इन्द्रियत्वाचक्षुरादिवत् , सर्वाणीन्द्रियाणि जन्यानि आत्ममू-
लकारणव्यतिरिक्तवस्तुत्वान्मूलकारणातिरोकजडत्वात् सगु-
२
१. 'क', २. 'नि भ' ग. पाठः.

·New , , १४८ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये णत्वान्मूर्तत्वाद्वा घटादिवदित्याद्यनुमानादभौतिकत्वकार्यत्व- सिद्धाविन्द्रियाणां कारणापेक्षायामागमबलादहङ्कारस्य कार- णत्वमाश्रीयत इति अत एव नाहङ्कारिकाणीन्द्रियाणीन्द्रिय- त्वान्मनोवदित्यनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वात् साध्यवैकल्या- च्च प्रामा यमित तथा पृथिव्यतेजोवायवो गन्धरसरूपस्पर्शो- पादाना न भवन्ति भूतत्वाद् व्योमवत् , व्योम च न श- दोपादानं भूतत्वात् पृथिवीवदिति, शब्दादीन्युपादानकार- णवन्ति कार्यत्वात् , कार्याणि च मूलकारणातिरि(तक्तानि) जडत्वाद् घटादिवद् इत्यनुमानाद् भूतव्यतिरिक्ततदुपादाना- हङ्कारसद्भावसिद्धिः तस्य वर्ण पावकनिभम् । तदुक्तं "तबाह्ये तु भवेत् तत्त्वमहङ्काराख्यमव्ययम् । दीप्तपावकसंकाशं भीमरूपं दुरासदम् ॥" इते अस्य षडध्वव्याप्तिः धकारो वर्णः । अरूपेत्यादि दे पदे ईशानप णौ मन्त्रौ । अहङ्काराख्यं तत्त्वम् । छगल डदिर डौ? भुवने । प्रतिष्ठा कला ॥ ६ ॥ अथ मनःपूर्वाणामिन्द्रियाणां स्वरूपमाह इच्छ रूपं हि मनो व्यापारस्तस्य भवति सङ्कल्पः बुद्ध्या णि श्रोत्रं त्वग् दृग् जिह्वा च नासा च इति इच्छारूपं प्रार्थनारूपं, मन इति । व्यापारः वृ- त्तिस्तस्य मनसः सङ्कल्पः अनिर्धारितविशेषरूपः संशयरूप- इति यावत् अनेन लक्षणमुक्तम् । सद्भावश्च संशयात्मि- १. !' ग. पाठः.

·चतुर्थः परिच्छेदः । १४९ कया वृत्त्या वृत्तिमतोऽनुमानादिति । तथा चक्षुरादिकरणस. म्बन्धेष्टविषयेषु युगपज्ज्ञानानुत्पादनाच्चक्षुरादिव्यतिरिक्त कर. णान्तरमस्तीत्यवगम्यते । यदि तन्न स्याद् युगपद्रूपादिज्ञानं जायत । अतः करणान्तरमस्तीति तन्मन इति तत्सिद्धिः । तस्याणुकल्पत्वं त्वयुगपद् ज्ञानादेवावगम्यत इति विभुत्वानु- मानं कौमारिलोक्तं धर्मिग्राहकप्रमाणविरुद्धत्वादप्रमाणमिति । बुद्यक्षाणि बुद्धिवृत्तिसाधनानीन्द्रियाणि । कानि तानीत्यत आह श्रोत्रं त्वम् दृग् जिह्वा च नासा चेति ॥ ७ ॥ तेषां विषयमाह ह्य स्ते शिदः स्पों रूपं रसश्च गन्धश्च इत्येतेषां विषयाः क्रमेण पञ्चापि पञ्चान म् इति । बुद्धीन्द्रियाणां श्रोत्रादीना पञ्चानामेते पञ्च शब्दादयो विषया यतो ग्राह्या अतस्ते विषयाः। तान् क्रमेण दर्शयति शब्दः स्पर्शो रूप रसश्च गन्धश्चेति ॥ ८ ॥ बुद्धीन्द्रियाणां स्वरूपं चाह शब्दादीनां ग्रहणं व्याप रः कीर्तितः क्रमादे म् व पाणिपादप यूपस्थं कमें न्द्रयाणि स्युः इति । शब्द आदिर्येषां ते श दादयः तेषां ग्रहणं तदा- कारभजनम् एषामिन्द्रियाणां व्यापारः उक्तः, तत्त्वज्ञैरित्यर्थः क्रमादित्यन्यस्यान्यग्रहणं न संभवति। अनेन लक्षणमुक्तं प्रत्येक १. 'स्य' ग. पाठः, ·१५० तत्त्वपक्षाशे सव्याख्ये श्रोत्रादीनामिति परीक्षाप चाईबासातशाहि... शब्दग्रहण करणजन्यं कियालाय चितिकियाइदिक्षिोत्रसहायसिद्धिः। एवं स्पर्शरूपरलगाकरमालया वालोनियनिन्दिरक- गन्तव्या । तथाहि- कर्माकोसना विविधशब्दग्रहणं श्रोत्रेण करणेन विना भोपाने । अविस्य तद्रहणादर्श- नात् एवं शीतोष दुकालियनशीपणाविग्रहणं च त्वगिन्द्रियेण विना न स्यात् । लामोपदूषितस्य तदनुपल- म्भात् । तथाहि श्रेतरता गपीलहरित प्रश्वामनदी _दिभेदेभिन्नरूपद्रहणं चक्षुः करणं विना न संभवति अ- न्धस्य तद्दर्शनासंभवात् । एवं मधुगम्लतितलवणकटुकपा- यात्मना षड्विधरसग्रहणमपि तत्प्रवर्तकरसनकागेन विना न स्यात् जाड्योपल्लुतरसनेन्द्रियवतस्तदैननगमात् । तथा सुरभ्यसुरभ्यात्मना द्विविधान्धग्रहणं च तत्करणनामिकाक- रणं विना न संभवति । अधातूलवृषितेन्द्रिय तदनुपल- ब्धेरिति ॥ ९॥ कर्मेन्द्रियाणि मालगाभिमानमालानीति पञ्च भ- वन्ति । तेषां व्यापारमन्त:करणाना विभागं चोत्तरश्लोके- नाह वचन दानविहरणोत्सर्गानन्दाच अन्तःकरणं त्रिविधं बुनिरहंकार चेतली चेति । १० १. 'म्। प' ग. पाठः. २. 'दन' ख. पाठः. ३. 'दव' क. पाठः. ४. 'ल' ख. पाठः.

·चतुर्थः परिच्छेदः। इति । एषा कर्मसाधनतया कर्मेन्द्रियाणां बचनादीनि कर्माणि । परीक्षार्थ चेदं वाश्यन् । तथाहि-शब्दोच्चारणान्य थानुपपत्त्या तत्करणभूतवागिन्द्रियसहाबोऽवगम्यते । न च तदधिष्ठानं वाणिन्द्रिममिति वाच्यम् । मूकस्यापि शब्दोच्चा- रणप्रसङ्गादिति। एतदिन्द्रियान्तरेण्यप्यवगन्तव्यम् । अन्यथा कोण्यपशुत्वोदावर्तकै यात्मकेन्जियवतः आदानादिप्रसङ्गात् । तदुक्तं सांख्यैः- "बाधिर्य कुष्ठितान्धत्वं जडताजिघ्रता तथा मूकता को यपङ्गुत्वं क्लैब्योदावर्तमन्दताः इति । तस्मादधिष्ठानातिरित्तानामतीन्द्रियाणामिन्द्रस्यात्म- नश्चिह्नत्वेनेन्द्रियहाब्दवाच्यानां सद्भावः सिद्ध इति विम- तानीन्द्रिया यतीन्द्रियाणि इन्द्रियत्वान्मनोवदिति च तेषा- (मि ? मती)न्द्रियत्वसिद्धिरिति । आभ्यन्तरं करणमन्तःकरणं त्रिविधं केन रूपेणेत्यत आह बुद्धिरहंकारचेतसी चेतीति। बुद्धिरहङ्कारो मनश्चेति । अथवा अन्तःकरणमेकैकं त्रिविधं भूतभविष्यद्वर्तमानविषयभेदात् । तदुक्तं मातङ्गे "यदन्तःकरणं नाम त्रिकालविषयात्मकम् । यतोऽवसीयते तरूपाविरकालानुसश्चितम् ॥ वर्तमानमतीतं च यच्चेष्यमनुमानतः ॥" इति तथा साङ्गुयैश्च "साम्प्रतकालं बाह्यं त्रिकालमाभ्यन्तरं करणम्” इति १ ॥ १. 'यं मतम्' ख. ग. पाठः.

·विधं च १५२ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये बाह्यकरणभेदं तन्मात्रवृत्तिं वाह बुद्धीन्द्रयकर्मेन्द्रियभेद द् बाह्यं मुनाईशया । तन्मात्रेभ्यः खपवनतेजोम्मामेति पञ्च भूतानि ११ इति । बाह्यं करणं दशविधं - पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि प कर्मेन्द्रियाणीति । अथवा अन्तःकरणं बुद्यहंकारमनो- रूपम् कर्मेन्द्रियबुद्धीन्द्रियात्मक बाह्यं च कार्यभेदात् त्रि- अन्तःकरणस्य प्राणादिवृत्त्या शरीरधारणलक्षणं, बुद्धीन्द्रियाणां प्रकाशः, कर्मेन्द्रियाणामाहरणमिति। तदुक्तं "करणं त्रयोदशविधं तदाहरणधारणप्रकाशकरम्" इति मनःपूर्वाणामिन्द्रियाणां षडध्वव्याप्तिः क्रमेणोच्यते उकारो वर्णः। आधूमेत्यादि । पदे । तत्पुरुषपञ्चााँ मन्त्रौ । मनस्तत्त्वम् । माकोटाख्यं भुवनम् । निवृत्तिः कला । न- कारो वर्णः । शर्वमहेश्वरौ पदे । कवचपञ्चामन्त्रौ। श्रोत्रा- ख्यं तत्त्वम् । म डलेश्वरं भुवनम् । शान्त्यतीता कला कारो वर्णः महादेवेत्यादि द्वे पदे । शिखापञ्चाो मन्त्री स्वगात्मकं तत्त्वम् कालञ्जरें भुवनम् शान्तिः कला ढे- कारो वर्णः महातेजादि हे पदे । शिरःपञ्चाौँ मन्त्रौ चक्षु- राख्यं तत्त्वम् । शङ्कुकर्ण भुवनम् । विद्या कला । बकारो वर्णः मु मुञ्चेत्यादि हे पदे । हृदयपश्चार्गी मन्त्रौ । वागा- त्मकं तत्त्वम् । मण्डलेश्वरं भुवनम् । शान्त्यतीता कला यकारे वर्णः। सर्वसान्निध्यकरणेत्यादि हे पदे अघोरपश्चार्णी प- १. 'अ' क. पाठः. २. 'च', ३. 'फ', ४ 'रेत्या' ख. पाठः ·चतुर्थः परिच्छेदः। १५३ मन्त्रौ । पाण्यात्मकं तत्त्वम् । कालञ्जरं भुवनम् । शान्तिः कला । र इति वर्णः । अनर्चितेत्यादि द्वे पदे । वामदेव- पश्चाौँ मन्त्रौ । पादात्मकं तत्त्वम् । शकुकर्ण भुवनम् । विद्या कला । लकारो वर्णः । पूर्वस्थितेत्यादि । पदे । स- द्योजातपञ्चाौँ मन्त्रौ । पाय्यात्मकं तत्त्वम् । स्थूलेशं भुवनम् । प्रतिष्ठा कला । वकारो वर्णः । तुरुं तुर्वित्यादि । पदे । अस्त्रपश्चार्गौ मन्त्रौ । उपस्थात्मकं तत्त्वम् । स्थलेश्वरं भुवनम् । निवृत्तिः कला ॥ ११ ॥ तन्मात्रेभ्य इत्यत्र कानि तन्मात्राणि तेभ्यः कथं भू- तानामुत्पाद इत्यत आह तन्मात्राण्यविशेषाः शब्दादीनां प्रकीर्तिताः पञ्च । भूतानि पञ्च तेभ्यो भवन्ति तान्येकगुणवृद्धया ॥१२॥ इति। अविशेषाः सूक्ष्माः शब्दादयः पञ्च तन्मात्राणी- त्युच्यन्ते । मात्रशब्देन भूतसंश्लेषो भूतभावेन परिणामो वा व्युदस्तः । केवलाः शब्दादयः सूक्ष्मत्वेनावस्थितास्तन्मा- त्राणीत्यर्थः । तेभ्यस्तन्मात्रेभ्यः पञ्चभ्यः पञ्चभूतान्येकैक- गुणवृद्ध्या भवन्तीति। तथाहि-शब्दतन्मात्राच्छब्दैकगुण- माकाशमुत्पद्यते । शब्दतन्मात्रसहितात् स्पर्शतन्मात्राच्छब्द- स्पर्शगुणो वायुः। उक्ततन्मात्रयसहिताद् रूपतन्मात्राच्छन्द- स्पर्शरूपगुणं तेजः। उक्ततन्मात्रसहिताद् रसतन्मात्राच्चतुर्गुणा आपः । शब्दस्पर्शरूपरसतन्मात्रसहिताद् गन्धतन्मात्रोपा. १. 'रू' ग. पाठ:.

·१५४ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये दानकारणाच्छब्दस्पर्शरूपरसगन्धात्मकपञ्चगुणा पृथिवी समु त्पद्यत इति । अपरे केवलेभ्यस्तन्मात्रेभ्यः केवलानि भूता- नीत्याहुः । अन्ये तु शब्दतन्मात्रादाकाशस्पर्शतन्मात्रावुत्प- ते स्पर्शतन्मात्राद् वायुरूपतन्मात्रौ । रूपतन्मात्रात् तेजो- रसतन्मात्रौ रसतन्मात्रोजलगन्धतन्मात्रौ गन्धतन्मात्रात् केवला पृथिवीति तदुक्तं "तामसतो भूतादेरहंकृतेर्भवति शब्दतन्मात्रम् तस्मादपि तन्मात्रादाकाशः स्पर्शतन्मात्रः रूपरसगन्धमात्रं पवन द्यैः सह यथोत्तरं भवति पूर्वस्मात् तन्मात्रात् केवलतो गन्धतः पृथिवी " इति परे शब्दतन्मात्र दाकाशः, तद्वयसहितात् स्पर्शत. न्मात्रा वायुः तत्रयसहिताद् रूपतन्मात्र त् तेजः, तच्चतु क- साहिताद् रसतन्मात्रादापः, तत्पञ्चकसहिताद् गन्धतन्मात्रात् पृथिव त्याहुः अपरे शब्दतन्मात्रादाकाशः, तस्मात् स्पर्श- न्मानं, तस्माद् वायुः, तस्माद् रूपतन्मात्रं, तस्मात् तेजः, तस्माद् रसतन्मानं, तस्मादापः, ताभ्यो गन्धतन्मात्रं, तस्मात् पृथिवीति ब्रुवत इति तन्मात्राणां षडध्वव्याप्तिः णकारो वर्णः अनादेत्यादि हे पदे । अघोरपञ्चाौँ मन्त्रौ । शब्द- तन्मानं तत्त्वम् मण्डलेश्वरं भुवनम् शान्त्यतीता कला तकारो वर्णः धूत्रयादि वे पदे । वामदेवपञ्चा# मन्त्रौ शान्त्यतीता कला थकारो वर्णः ओं भुव इत्यादि हे पदे सद्यो. जातपञ्चाणौ मन्त्रौ रूपतन्मात्रं तत्त्वम् शङ्कुकर्ण भुव- . पर्शतन्मात्रं तत्त्वम् कालञ्जरं भुवनम् .

·३ चतुर्थः परिच्छेदः। नम् विद्य कल दकारो वर्णः अनिधनादि वे पदे अस्त्रप # मन्त्रौ रसतन्मानं तत्त्वम् स्थूलेशं भुवनम् प्रतिष्ठा कला धकरो वर्णः । निधनोद्भवेति पदम् नेत्रप- ञ्चार्गौ मन्त्रौ गन्धतन्मात्रं तत्त्वम् स्थलेश्वरं भुवनम् ने त्तिः कलेति १२ अथ पञ्चानां भूतानां व्यापारमाह अव शव्यूहनप चन हध रणं क्रमादेष म् व्य पारे भूतानां व्योम दनां मुदि इति अवकाशः स्थानप्रदानं व्यो नो याप रः, भेदकारणत्व त् व्यूहनं विविधवह्न वायोापारः, १- पाचनं परिपाककरणं तेजसो व्यापारः सं हः श्लेषणमपां व्यापारः, क्लेदनं वा धारणं स भरणं पृथिव्य याप र इति तदक्तं "यो ऽवकाशदानं यूहो योहविर्भुजः पाकः संग्रहणमपां धारणमुर्त्याः सर्वात्मना वृत्तिः " इति आकाशमत्र परमं भूतं, तच्छ दगुणं, शदतन्मात्रा- दुत्पन्नत्वात् । यथा मृदुत्पन्नो घटो मृद्गुणः, कार्पा.. त्प स्तन्तुः कासगुणः एवं श दादुत्पन्न आकाशः शद- गुण इति तदिदं भूतमवश्याश्रयणीयम् अन्यथा मूर्त स्तुनो गमनागमनवृद्धिसंरोहण यायामादिसर्वयापाराभा प्रस आदिति तदुक्तं पारमेश्वरे रणं व ..दु. - 'धा', २. 'हगुण' ख. पाठः ·१५६ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये "आकाशं शब्दतन्मात्रादवकाशकलक्षणम् । व्यक्तं व्यक्तिकरं विप्र! पृथक् संस्थानसिद्धये ॥" इति । तदेकममूर्तमूर्तघटकुम्भमठकूपाद्युपाधिभेदादनेकभेद- भिन्नम् । तस्य वर्णमनिर्देश्यं शुद्धस्फटिकसन्निभमिति । अ- "रे चन्द्रम"डल कारं म डलमिति । तदुक्तं "तह ह्ये तु भवेद् योम भूतत्त्वे संव्यवस्थितम् अप्रतळम विज्ञेयं मोक्षस्थानमिवापरम् " अस्य षडध्वव्याप्तिः शकारो वर्णः पिङ्गपिनेत्यादि पदे नेत्रपञ्च ौ मन्त्री आकाशात्मकं तत्त्वम् वस्त्रा- द द्यौ भुवनानि शान्त्यतीता कला नीरूपस्पर्शवान् वायुः स श दस्पर्शगुणः 'आकाशाद् वायुरि'त्यागमबलात् परम णोरुत्पतिर्बाधिता स त्रिविधः शरीरं प्राणो विषय- श्चति यातनादेः शरीरस्य वायवीयत्वं तदाधिक्याद ,न ता- वन्मात्रत्वात् प्रणः शरीरस्थोऽन्तःकरणसामान्यवृत्तिरूपः तदुक्तं "स्व लक्ष या वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च इति इतरो विषयवायुः तदुक्तं मातङ्गे "येनावि जगत् कृत्वं स्फुरते बुद्धिमेति च यत्र बद्धा वि नानां कोटयोऽष्टौ च विंशतिः भ्रमन्ति चक्रवत् रोऽयं वायुः प्राणभृतां वरः इति । • "अस्याञ्जननिभं वर्ण वृत्तं घबिन्दुम डलम् " " .

·भिन्ना नसमप्रभम् द , चतुर्थः परिच्छेदः । १५७ तदुक्तं "तद्वाह्ये वायुतत्त्वं घर्घर राव खरं महाबलजनाकुलम् इति अस्य षडध्वयाप्तिः षकारे वर्णः श द ब्देत्यादि पदे चपी न्त्रौ वा त्मिकं तत्त्वम् गया- द्यौ भुवनानि शान्तिः ल भार ररूपं तेजः द्विविधम् आभ्यन्तरं । चेति । शरीरान्तर्वत क्ताह - रपाकसाधनम भ्यन्तरम् , इ रद् ह्यम् त हिविधं शरीरं वि य ति देवर्षीण देहस्तैजसः। "तैजस नि शरीराणि भवन्त्यद्भुतकर्मण म्" इति वचनात् इतरत् सूर्य म ह्रिविद्युदादि त य ] विद्युदि भम् तदुक्तं "तेजस्तत्त्वं तु तद्वाह्ये विद्युत्कोटिसमप्रभम् मेघस्त नतनिघे तेजे रूजन म् इति म डलं स्वस्तिकलाञ्छितं त्रि णम् अर षडध्व- याप्तिः सकारे वर्णः शिवशर्वेति पदम् शिख प. ९ मन्त्री तैजसं तर में श्रीशैलाद्य भुवनानि विद्या कला खतोद्रवा आ: शदर शरूपर गुण : र कीयो रसगुणः त्रयोऽन् सङ्करजाः दुक्तं पा- रमेश्वरे "र : स्वासऽत्र बेद्ध- स्त्रयोऽन्ये करे द्भव" इति तद् द्विविधं शरीरं विषय इति शरीरं वरुण- १, 'पवत्तेजः' ग. पाठः. त ·१५८ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये , १ - घरी , लोकस्थानाम् । विषयभूतमितरद् , भोग्यत्वात् । स्फटिक- वर्ण चैतत् । तदुक्तं चन्द्रज्ञाने "पृथिवीतत्त्वमाक्रम्य जलं दशगुणं बहिः । ब्रह्माण्डाधारभूतं तु शुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥” इति अस्य ष ध्वयाप्तिः हकारो वर्णः सर्वदादि हे पदे शिरःप णौ मन्त्रौ । अबात्मकं तत्त्वम् अमरेशा- । भुवनानि । प्रति । कला । गन्धवती पृथिवी, प गुणा च तदुक्तं पारमेश्वरे "संक्षुधाद् गन्धतन्मात्राद् गुणैः पञ्चभिरन्विता व ख्योऽस्या गन्ध एवोक्तश्चत्वारोऽन्येऽनुषङ्गजाः सारं तावत् परा काष्ठा नखदन्तास्थिजातेयः इत्यादि सा चेयं शरीरं विषय इति द्विविधा शरीरं च स्था- वरजङ्गमात्मना द्विविधम् स्थावरं तृणादिवृक्षान्तम् जङ्गमं चतुर्विधं जरायुजम डजं खेदजमयोनिजं चेति यपशुमृगाण जरायुजम् । पक्षिसरीसृपाणाम जम् यूक- मर णपतङ्गादानां खेदजम् भुवनेशदेवर्षीणामयोनि चेति ब्रह्मा डतदन्तर्वतिसप्तद्वीपपातालाष्टाविंशतिकोटिन. रकतावत्संख्यविमानादयः पुराणशतेतिहासमिहा विषयाः, भो यत्वादिति अण्डात्मकं क्षितितत्त्वं शतकोटियोजनविस्तृ. मनु- तम् । तदुक्तं शैवरहस्ये "पार्थिवमन्तिमतत्त्वं ब्रह्म ण्डात्मकमखण्डमपि तावत् विस्तारायामाभ्यामुक्तं शतकोटियोजनम्" १. 'वादि', २. 'यतः ।' ग. पाठः, AraNaartimhle- ·१५९ - चतुर्थः परिच्छेदः । इति । मतङ्गपारमेश्वरे च "एवं कोटिशतं पूर्ण पार्थिवं तत्त्वमत्र तु । अस्माद् दशगुणं तोयं तोयादग्निस्ततोऽनिलः ॥ वायोः खं खादहङ्कारस्तस्माच्च परतो महान् । महतः परतो ज्ञेयं गुणानां त्रितयं मुने! ॥ गुणत्रयात् प्रधानाख्यं तत्त्वं दशगुणोत्तरम् । शतोत्तरगुणानि स्युर्मायान्तान्यपि रागतः ॥ सहस्रवृद्धं विद्याख्यं लक्षमेशं ततस्ततः । कोट्या विवर्धितं. भूयः शिवतत्त्वं प्रकीर्तितम् ॥ अनन्तरमनन्तं स्यादप्रमेयं च शाश्वतम् ।” इति । एतत् क्षितितत्त्वं स्वर्णनिभम् । तदुक्तं चन्द्रज्ञाने "सौवर्ण पृथिवीतत्त्वं सूर्यकोटिसमप्रभम् । कुक्कुटाण्डनिभं चैतद् ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम् ॥" इति । चतुरश्रं वज्रलाञ्छितं चन्द्रमण्डलम् । "ब्रह्माद्या देवता ज्ञेयाः मादीनां पञ्च वै क्रमात् । शिवादिपृथिव्यन्तेषु तत्वेषु सकलेष्वपि ॥ भुवनानि चतुर्विशत्यधिकं तु शतद्वयम्।" अस्याः षडध्वव्याप्तिः क्षकारो वर्णः। शिवायों नमो नम इति पदम् । हृदयपञ्चाी मन्त्रौ । पार्थिवं तत्त्वम् । कालाग्न्यादिभद्रकाल्यन्तान्यष्टोत्तरशतं भुवनानि । निवृत्तिः कला इति ॥ १३ ॥ इति तत्त्वप्रकाशतात्पर्यदीपिकायामशुद्धवर्गविनिर्ण चतुर्थः परिच दः। mes का १. 'पि', २. 'नम' ख. पाठः. , am- ·अथ पञ्चमः परिच्छेदः। अथैवं गुणसाम्यात्मकात् प्रधानादुत्पन्नानि त्रयोविं. शतितत्त्वानि कार्यकारणात्मना द्विविधानि । तत्र तन्मात्रा- पञ्चकभूतपञ्चकात्मना दशविधं कार्यम् । बाह्याभ्यन्तरभे- देन त्रयोदशविधं कारणम् । तयोविनियोगं दर्शयति कार्यमिदं दशधा यत् तत् करणैः कार्यते समाविश्य । करणयार्थत्वात् गर्य संश्रित्य चेष्टन्ते " • ." इति अयमभिप्रायः दशविधं यत् कार्य तत् करणैः क यते स्वीक्रियते गृह्यत इति यावत् कार्य शरीरं सूक्ष्म थूलात्मना दशविधम् । समाविश्य संश्रित्य आश्रयं विना तेष चेष्टितुमशक्यत्वादित्यर्थः । अथवा कार्य विष- यम्(?) दशविधमिदम् तत् करणैः विषयीक्रियते समा- विश्य स बध्येति तदेवं षट्त्रिंशत्तत्त्वान स्वरूपमभिधाय सा प्रतं द्वानीत्यादिना सूचितं शुद्धत्वं शुद्धाशुद्धत्वमशुद्धत्वं च प्रतिपादयितुं तहेतुमाह चान माद्यानां चिद्रूपतयान्वयः परेषां तु या नां द्वेध स नां कीर्तितः शैवे २ अव्यक्त भृतनां गुणैस्तु सुखदुःखमोहरूपतया अवय इह निखिल नां दशके ह्यते विशेषोऽयम् ३ इति अयमभिप्रायः एकजातिसमावेशोऽन्वयः समानरूपत्वम् ऐकात्म्यमिति यावत् तत्र पञ्चानामाद्यान १. 'योर्योग' ख. पाठः.

·पञ्चमः परिच्छेदः । शिवशक्तिसदाशिवेश्वरविद्यातत्त्वानां चिद्रूपतयान्वयः । तेन कारणेन तेषां शुद्धत्वं, ज्ञानरूपस्याज्ञानमलसम्बन्धासंभ- वात् । मायाकालनियतिकलाविद्यारागपुरुषाणां सप्तानां द्वेधा चिदचिद्रूपतयान्वयः । चिदनुविद्धाचिद्रूपत्वाद् मायादीनां पुरुषव्यतिरिक्तानां द्वेधा समन्वयः। पुरुषस्य चित्स्वभावस्यो. पाधिकृताचिद्रूपत्वादिति । यथा जपासन्निधानात् स्वतः शुद्धस्य स्फटिकस्य रागः, तथा पुरुषस्याप्युपाधिधर्माध्यारो- पादचिद्रूपत्वमिति । तेन सप्तानां, मायादीनां शुद्धाशुद्धत्व- मिति । अव्यक्तादीनां बाह्यतया चित्संबन्धरहितानां सुख- दुःखमोहरूपत्वेन गुणैरन्वयः । तेन तेषां केवलाशुद्धत्व- मिति ॥ ३॥ अन्ते दशके भूततन्मात्रात्मके वक्ष्यमाणो(यं?यो) वि- शेषः स किंलक्षण इत्यत आह - शब्दादेर्गुणसाम्ये तुल्यत्वेनान्वयोऽत्र विज्ञेयः। अङ्गादिभावविहितो भवति विशेषस्तु केषाञ्चित् ॥४॥ इति । शब्दादीनां सगुणत्वसाम्ये सत्यप्यसमतया सम्बन्धो वेदितव्यः । अङ्गाङ्गिभावः कार्यकारणभावः, तेन विहितः प्रतिपन्नो भावसर्गाख्यो विशेषः केषांचित् कार्य- रूपाणां कालाद्यवन्यन्तानां विज्ञेय इति । कार्याणां स्व- साधारणकारणेषु सत्त्वं भावसर्गः । तदुक्तं शैवरहस्ये "प्रातिस्विकेषु हेतुषु तत्तत्तत्त्वात्मकस्य सूक्ष्मस्य । कार्यस्यावस्थानं भावः सत्कार्यवादिमते ॥ १. 'पान्व', १. 'स्य तु चि', ३. 'शब्दगु' ख. पाठ:. w ·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये इति । सोऽयं भावसर्गः कार्यकारणभावेनावगम्यते । तथा- हि-कार्यकारणभावसंबन्धो नासति संबन्ध्यन्तरे कार्य सम्भवतीत्यसतः खरविषाणादेरदर्शनात् । विमतानि कार्या- णि कारणेषु सन्त्येव, उत्पत्तिमत्त्वात् । यत् कारणेष्वविद्य- मानं न तदुत्पत्तिमत् यथा खरविषाणम् । नच तथैता- नि नोत्पत्तिमन्त । तस्मात् कारणेषु सन्त्येव इति तथा उप दानकारणस्वीकारा यदि तिलेषु तैलं न स्यात्, तर्हि तैलार्थिनः सिकतेष्विव तिले वपि स्वीकारो न स्यात् । न तदस्तीति तिलेषु तैलसद्भावसिद्धिः एतस्मादेव कार- णात् सर्वसद्भावा सदेव कार्यम् यदि कारणे वसत् कार्य जायेत, तर्हि तस्मादेवाखिलकार्यसंभवप्रसङ्गः, असत्त्वस्य सर्व विशेषात् न च तदस्तीति सदेवोत्पद्यत इति । श- क्तात् कारणाच्छक्यकार्यजननाच्च यदि कारणे वविद्यमानं कार्य जायेत, त क्तादपि तदुद्भवप्रसङ्गः, असत्त्वे शक्ति- कल नावैयर्थ्यात् तथा शक्तेः कार्यसूक्ष्मावर रू त्वा सत् कार्यम् । तथा यद्य तक र्यमशक्यमपि तदा कार्य जा- येत, कारणस्य शक्तत्वात् न चासति कार्ये तत्रैव शक्तिरिति- वक्तुं न शक्यते, असत्त्वेनाविशेषादिति कारणत्वाच्च सत् कार्यम् । यदि कार्य कारणे न स्यात् तदास्य कारणत्वमपि न स्याद् इतरसाधार यात् तद् दृष्टमतः सत् कार्यमिति तदुक्तम् "असदकरणादुपादानग्रहण त् सर्वसंभवाभाव त् शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावा सत् कार्यम् १. 'क' ख. पाठः.

·पञ्चमः परिच्छेदः। इति । नच सत्कार्यवादे कारणवैयर्थ्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । कारणानामभिव्यक्यर्थत्वात् । यथावघातदोहनापीडनैः तण्डु- लक्षीरतैलानामुत्पत्तिः, तथा कालाद्यवन्यन्ततत्त्वानां तहिका- रभूतघटादीनां चोव इति । विनाशश्च तेषां तिरोभाव एव, नासत्त्वामिति । नचाभिव्यक्तेरभिव्यक्त्यन्तराभ्युपगमे- ऽनवस्थेति वाच्यम् । उत्पत्तेरपि समानत्वात् । तथा पटो- त्पत्तिः स्वकारणसमवायः स्वसत्तासमवायो वा नोत्पद्यते । तथापि तदनि कारकाणि व्यापार्यन्ते । एवं सत एव घ- टादेः स्वत एवाविर्भावाय कारणापेक्षेति युक्तम् । तदुक्तं भगवता विष्णुना "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः" इति । श्रीविष्णुपुराणे च- "तदेतदक्षयं नित्यं जगुर्मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् ॥" इति । अथवा अङ्गाङ्गिभावविहितः कल्पितो विशेषः, हेतुम- त्त्वान्नित्यत्वात् । व्यापित्वसनियत्वानेकत्वाश्रितत्वलिङ्गत्व- सावयवत्वपरतन्त्रत्वादिधर्मः : कालाद्यवन्यन्तानां व्यक्तानां वि. द्यत इति त्रिगुणत्वाविवेकित्वविषयत्वसामान्यत्वाचेतनत्वप्र- सवधर्मित्वा(द्य ? न्य)व्यक्ताख्यस्य मायातत्त्वस्यापि सन्ति । चिन्मात्रस्य शिवस्य पुंसो हेतुमत्त्वादिकं त्रिगुणत्वादिकं च १. 'या त' ग. पाठः. २. 'गन्मुनि' ख. पाठः, ३. 'वर्गः का', 1. सिद्धि' क. पाठः.

·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये नास्ति । तयोः कार्यकारणभावविहितयोः कार्यकारणत्वशून्ये पुरुषेऽसंभवादिति केषांचिदेवायं धर्म इति । तदुक्तं- "हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम् ।। त्रिगुणमविवेकिविषयं सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि । - व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ॥” इति । अथवा अङ्गमचेतनं चेतनार्थत्वात् । तस्याङ्गी चेतनः शेषित्वात् तस्य । तयोर्भावः संबन्धः तद्विपरीतो विशेषः इतरेतराध्यासोऽङ्गाङ्गिभावविहितो विशेष इति तदुक्तं "तस्मात् तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनः " इति । अथवा अङ्गाङ्गिभ वः प्रधानाप्रधानभावः बुद्धिः प्रधानभूता, पुरुषस्यातिसन्निकृष्टत्वात् । तस्यास्तेनाङ्गित्वम् बाह्यन्द्रियाण्यङ्गानि अप्रधानानि, तत्साध्यत्वात् तयोर्भाव- विहितो विशेषः केषांचित् कारणानामस्तीति । तदुक्तम् "एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषात् कृर पुरुषस्याथ प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति " सर्व प्रत पभोगं यस्मात् पुरुष य साधयति बुद्धिः सैव च विशिनष्टि पुनः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् इति । तस्मादेव तत्त्वानामुत्पत्तिरिति.। ४ एवं तत्त्वानां सृष्टिक्रमं स्थिति चोक्त्वा संहारक्रममाह १ " १. 'पि' ग. पाठः.

·निलीयते सकलः
६
पञ्चमः परिच्छेदः ।
र नां स्थितिरेष थे सृक्रिमेण र्वे म्
तिलोमं परिणामा म य यां निजी ते ५
ति । एतेषां तत्त्वानामुक्तेन प्रकारेण सृष्टिः स्वे स्वे
कारणे स्थितिश्च कथिता । परिणामप्रतिलोमेन मायाय तानि
स्खे कारणे लयं प्रा य लीयन्त इति । ५
मायायाः परस्ताद् यानि तत्त्वानि तेषां त्र ल
इत्याशङ्कयाह
: रतऽध्व शुद्धः श
वात्मने पि शिति त्यविभाग प ।
इति मायायाः परतो यस्तत्त्वाध्वा शुद्धाख्यः, स सर्वो.
ऽपि शक्तितत्त्वे लयं याति सा शक्तिः शिवेनैक्यं प्रय
तिष्ठति निलीयत इति, "आनीदवातं स्वधया तदेकमि"ति
श्रुतेस्तदवगमात् ६
ननु संहारदशायां सकलस्य विन शेन पुनरुत्पादा-
संभव इत्याशङ्कयाह
पुरुषः । इत्येतत् त्रितयं हथसंह रे
अव शे ते पुनस्तत् वर्तते पूर्ववत् सृष्टौ ७
इति । महार्थानां कालाद्यवन्यन्ततत्त्वानां शुद्धानच
विद्येशसदाशिवानां संहारे मायापुरुषशिवानां जगत्कारणान
सद्भावात् पुनरपि जगदुत्पत्तिः संभवत्येव पूर्ववदिति
ननु तर्हि किं प्रलयेनेत्याशङ्कयाह
रे खि नां र्वेषां
कुरुते ह संहृतिमेते व व न्य
णिनां भुः
ह

·१६६ तत्त्वप्रकाशे सव्या ये इति अनवरत पजायमानशरीरोन्द्रयविषयसंपर्क- जातसुखदुः ।नुभवव्यापारसञ्जातश्रमाणां प्राणिनां विश्रा- न्त्यर्थ करुणानुन्नहृदयः प्रभुमहार्थसंहारं करोतीति तदुक्तं "कार्ययासक्तचित्तानां विश्रान्त्यै रजनी यथा संहारं भवखिन्नान। कृपया कुरुते शिवः॥" इति इति तत्त्वप्रकाशतात्पर्यदीपि यां सामान्यवादः पञ्चमः परिच्छेदः। ८ . सृधिय अथ ष : परिच्छेदः। अथ तर्हि पुनः सर्गकारणमयुक्तं, विश्रामस्यैव पुरु- र्थित आदित्याशङ्कयाह "प चनहत : पशुदयया पुनरपीह परमेशः येवं चयति देहभृताम् इति अयमभिप्रायः निश्शेषदुःखनिवृत्तिनित्य- निर तशयानन्दात्मक पवर्गविहीनान् पशुतयानधिगतपुरुषा. नि कर्मबहान् दयाहान् पशूनवले कयन् भगवान् भोगेन क बन्धविनिवृत्तये तत्साधनदेहेन्द्रियविषयसृष्टिं विधत्ते ते कर्मबन्धविनिवृत्तिश्च मोक्षार्थेति मोक्षार्था सृष्टिरुपपन्ने- त्यर्थः ननु केन तर्हि कर्मपाकः, कथं वा मोक्षसंभव इत्यत आह भोगेन कर्मपाकं ध य दीक्षां शवःश त्य मोचयति पशूनखिल न् करुणैकनिधिः सदा शंभुः २ १. 'हा' ख. पा.. " ·o षष्ठः परिच्छेदः । १६७ इति । अयमाशयः भोगेन कर्मणः पाकं विनाशं कुर्वन् भगवान् कालं प्रतीक्षमाणः कर्मसाम्ये सति शक्तिों. चिका ? पाचयित्वाचार्यों भूत्वा दीक्षां विधायापवर्गार्हान् पशूनखिलान् सर्वदा सदा परमकारुणिकः शंभुर्मोचय- तीति । ननु न मोक्षाख्यः पुरुषार्थोऽस्ति, नापि स्वर्गाख्यः, तयोः सद्भावे प्रमाणाभावात् । न चानुमानागमाभ्यां तयोः सद्भावसिद्धिरिति वाच्यम् । अनुमानागमयोरप्रामाण्यात् । तत्रानुमानस्याप्रामाण्यं व्याप्तिग्रहणसापेक्षस्यानुमानस्य तदसं- भवात् । स च देशान्तरकालान्तरगततयानध्यक्षयोः साध्य- माधनयोः, साहित्यनियमात्मकस्याविनाभावस्याध्यक्षतो ग्रह- गासंभवात्। नचानुमानात् तदविनाभावग्रहणमिति वाच्यम् । अन्योन्याश्रयप्रसङ्गाद् , व्याप्तिग्रहणे सत्यनुमानप्रवृत्तिः, अनु- मानप्रवृत्तौ व्याप्तिग्रहणमिति । नचानुमानान्तरेण व्या- प्तिग्रहणम् । अनवस्थाप्रसङ्गात् । नचागमाद् व्याप्तिग्रहणम्। तस्य सन्दिग्धत्वात् तद्नुपलम्भाच्चेति । नचागृहीताविना- भावात् साधनात् साध्यसिद्धिरिति वाच्यम् । अतिप्रसङ्गात् । तस्मात् प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् । तच्च स्वर्गापवर्गों नावगमय- तीति काम एव मुख्यः पुरुषार्थः, अर्थश्च तत्साधनत्वादिति। तदुक्तं "वृत्तिसाध्या प्रीतिः पुरुषार्थः, स काम एव ना- न्यो मोक्षादिः, दृष्टहान्यदृष्टकल्पनाप्रसङ्गादिति । तथा पृथि- व्यप्तेजोवायव एव तत्त्वानि, शरीरेन्द्रियविषयाणां तत्समुदा- यरूपतया तत्त्वान्तराभावात् । नच ज्ञानं तत्त्वान्तरम् । तस्य १. 'ख्यं' ग. पाठः. - ।

·तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये रजनीचूर्णसंबन्धादुपजायमानरागवद् भूतसमवायजन्यतया तद्धर्मत्वनिश्चयादिति चार्वाकः । तदयुक्तम् । अनुमानागमा- प्रामाण्ये सन्दिग्धं विपर्यस्तं वा प्रतिपाद्यं प्रति प्रतिपादकस्य शब्दप्रयोगासंभवप्रसङ्गात् । तथाहि - अस्याज्ञानं सन्देहो विपर्यासो वा विद्यत इति प्रतिपाद्यशब्दादिना लिङ्गनानु- माय मयोच्चारितेन शब्देनास्य यथार्थप्रतिपत्तिर्भविष्यति । सा तदज्ञानादिकं निर्गुदस्यती?त्याद्यनुमानपूर्वको हि परं प्रति- पायं प्रति प्रतिपादकस्य शब्दप्रयोगः। अतत्पूर्वकत्वे शब्द- प्रयोक्तुरुन्मत्तवदुपेक्षणीयताप्रसङ्गेन च परगताज्ञानसन्देहवि- पर्यासाः त्यक्षतोऽवगन्तुं शक्यन्ते । अतोऽनिच्छतापि चावा- केणानुमानस्य चागमस्य च प्रामा यमभ्युपेत यम्। शद- स्याप्रमासाधकत्वे प्रयोगासंभवप्रसङ्गात् । नच व्याप्तिग्रह- जासंभवादनुमानाप्रामा यम् सामान्योप हकवशादखिल- यक्तिषु संबन्धग्रहणवत् तदुपपत्तेः । तथाहि व्याप्तिग्रहण- वेलायामल्पत्वादिविशेषं परित्यज्य धूमज तीयमग्निजातयिं न यभिचरतीति सामान्योपग्राहकवशादजातातिवृत्तप्रत्युत्पन्ना- लिव्यक्तीनां तत्तज्जातीयतया तथा याप्तिग्रहणे याप्तेही- तत्वा “याप्तिग्रहणासंभव इति सामान्ययोरेव व्याप्तिग्रहणम्, धिकरणसिद्धान्तन्यायेन विशेषसिद्धरिति तदपास्तम् "विशेषेऽनुगमाभावात् सामान्य सिद्धसाधनात् तहतोऽनुपपन्नत्वाद् अनुमानकथा कुतः।" इति यतो व्याप्तिग्रहणादिसंभवस्योक्तत्वात् । तथा भोज- १. 'त्पत्तेः', २. 'णसं' ग. पाठः.

·षष्ठः परिच्छेदः। नादिसर्वक्रियासंभवश्च। तासामनुमानपूर्वकत्वात्। किञ्च, अव- गताविनाभावस्य पुरुषस्य धूमदर्शनादग्निज्ञानमुपलभ्यते। तत् किंरूपमास्थेयम्। न तावद् विपर्ययरूपम्। बाधकाभावात्,प्र- त्यक्षस(म्भारम्भ)वाच्च ।नापि विकल्परूपम्। “शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प" इत्युक्ततल्लक्षणाभावात् । नापि निद्रा। सुषुप्त्यभावात्। न च स्मृतिरूपम्। धूमादिसंभवसंस्कारमात्रज- न्यत्वाभावादिदन्तया भासमानत्वात् तथाविधपूर्वानुभवाभा- वाच्चेति । नापि संशयरूपम् । अनवधारणज्ञानं संशय इत्यु- क्तसंशयलक्षणाभावात् । तस्मादेतज्ज्ञानं प्रमाणमेव । न च तत् प्रत्यक्षम् । अर्थेन्द्रियसंप्रयोगाजन्यत्वात् । न चाग्नेरर्थस्य चक्षुरादिना सम्प्रयोगोऽस्ति, आवृतत्वाद् इत्यग्निज्ञानकारणधू- मज्ञाननिष्पादनार्थं चक्षुर्विज्ञानमग्निज्ञानार्थम् । स्वर्गादिज्ञा- नकारणशब्दज्ञानार्थश्रोत्रव्यापारवदिति । न चानुमितानुमा- नादौ चक्षुराद्यपेक्षेति प्रमाणान्तरमेवानुमानाख्यमिति सिद्धम- नुमानमिति । आगमप्रामाण्यं च पूर्वमुपवर्णितमित्यलमतिप्र- सङ्गेन । तथाहि-शरीरेन्द्रियवृत्तिसङ्घातः परार्थः भोग- साधनत्वात् , भोगसाधनं च जडत्वात् , जडं च कार्यत्वात् , गृहक्षेत्रादिवदिति भूतव्यतिरिक्तः पर आत्मा सिद्धः। तस्य नित्यत्वं, शरीरनाशे(त्य?ऽप्य)विनाशात्। स च जातिस्मृत्या- दिनावगम्यते । तस्य मोक्षो बहत्वात् । अतो मोक्षस्य कादा. चित्कतया कारणापेक्षा । कारणं च हिंसालक्षणधर्माधर्मसंयुताद् , १. 'म्पादाच' ग. पाठः. २. 'सम्भवा' ख. पाठः. ३. 'यस' ग. पाठः. .

·१७० तत्त्वपकाशे सव्याख्ये --- "अहिंस्यदेहाद्युतिमोक्षमाहुर्दिगम्बराः इति। तथाहि-नित्य(भाता)यां ग्रह अनित्यत्वे च हेष इत्यु- भयपरिहारार्थानेकान्तभावना। तथाहि-घटादिः मृदादि- रूपेण नित्यः, सर्वावस्थासूपलम्भात्।घटादिरूपतया अनित्यः, तदपायात् । एवं स्वदेशकालकारणाधारतया सत्त्वमर्थानामन्य- देशादिष्वसत्त्वं, स्वकार्ये कर्तृत्वं कार्यान्तरे चाकर्तृत्वं, स्वशब्दे- नाभिधेयत्वम्, अन्यशब्देनानभिधेयत्वमित्याह्यमनामने- कान्तत्वमिति दिगम्बराः। तदिदमनुपपन्नम्। अनेकान्तभाव- नायां मिथ्यारूपतयापवर्गसाधनत्वासंभवात्। तच्च स्वदेशादिषु सत्त्वादिनियतरूपस्यैवोपलम्भात् । तथा घटादेश्च कार्यस्य नित्यत्वान्मृदादेः कारणस्य च नियमेन नित्यत्वाच्च नोभया- त्मकत्वम् । एवं स्वशब्देनाभिधेयत्वमेवान्यशब्देन चाभिधे- यत्वमेवेति नानेकान्तत्वमिति या चेयमुभयरूपता प्रोक्ता तत्र विवादः इतरेतराभावाभ्युपगमेन स्माभिरप्यभ्युपगत- त्वात् । यदि च वदेशादि वप्यसत्त्वादिकं स्यात् , तदा स्या- दर्थानामनेकान्तता न च तदस्ति तस्मान्नानेकान्तत्वम- वर्गकारणमनेकान्तज्ञानमिति न चानेकान्तताभावनावशाद् विशिष्टप्रदेशे अक्षयशरीरादि- प्राप्तौ प्रमाणमस्ति न च तेषामागमः प्रमाणम् तस्य प्रमाण- मूलत्वाभावात् । न च त्यक्षानुमाननित्यागमा मूलानामानि- त्यागमानु(?)शब्दानां प्रामाण्यं संभवतीत्युक्तम् न च र्थानामिति मिथ्याभूतत्वान्ना. १. 'काहीप' ग. पाठः. २. 'म' ख. पाठः ३. 'मा ' ग. पाठः, , ·षष्ठः परिच्छेदः। १७१ शरीरेन्द्रियविषयाणां कार्याणां नित्यत्वं संभवति । अतिप्रस- ङ्गात् । यच्च शरीरपरिमितस्यात्मनः शरीरनाशे नक्षत्रादिवद- वस्थानं निःश्रेयसमित्याहतैकदेशीयैरुक्तं, तदपि न चतुरश्रम् । देहपरिमितस्यात्मनो देहवन्मूर्ततयानित्यत्वप्रसङ्गात् । तथा गजशरीरावस्थितस्य मशकशररिप्रवेशे मृदङ्गपिहितप्रदीपप्र- भाया घटपिधान इव सङ्कोचविकासाश्रयणेन परिणामित्व. प्रसङ्गः । तस्माद् रूपरसगन्धस्पर्शशब्दज्ञानात्मकेषु षट्पदा- र्थेषु यद् दुःखसमुदायनिरोधमार्गाख्यं पदार्थचतुष्कं तस्मिन् क्षणिकादिभावनापवर्गकारणं, शुद्धचित्तसन्तानोत्पत्तिरपवर्ग इति सौगताः । दुःखं रूपादिस्कन्धपञ्चकम् । तच्च रूपस्क- न्धो वेदनास्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धो विज्ञानस्क- न्धश्चेति स्कन्धपञ्चकम् । तत्र वर्णगन्धरसस्पर्शात्मना चतु- विधो रूपस्कन्धः। सुखा वेदना दुःखा वेदना मध्यमा वेदनेति त्रिविधो वेदनास्कन्धः । चक्षुःसंज्ञा जिह्वासंज्ञा श्रोत्रसंज्ञा घ्रा- णसंज्ञा स्पर्शसंज्ञेति षट्प्रकारः संज्ञास्कन्धः। संस्कारस्कन्धो द्विप्रकारः कुशलाकुशलभेदात् । तत्राकुंशलो दशविधो मनो- वाकायभेदैः। तत्र मानसा मिथ्यादर्शनाभिलाषप्रद्वेषास्त्रयः । वाचिका अनृतवचनपैशुन्यपरनिन्दाविप्रलम्भवचनानि च- त्वारि । कायिका हिंसापरस्वहरणमैथुनयोगास्त्रयः। इ(ति ?- त्य)कुशलाः । कुशलाश्च दश विपरीताः। एवं संस्कारस्कन्धो विंशतिप्रकारः । चक्षुर्विज्ञानं श्रोत्रविज्ञानं घ्राणविज्ञानं स्प- विज्ञानं जिह्वाविज्ञानं मनोविज्ञानं चेति षट्प्रकारो विज्ञा- नस्कन्धः । इत्येष दुःखकारणत्वात् दुःखमिश्रत्वात् सुखमपि . -- ·प्रायः १७२ तत्त्वप्रकाशे सव्याख्ये दुः म् तर कारणं स दायः तयोनिरोधे विन शः, तस्योपायो मर्गः क्षणिक दिभावेनैष क्षणिक भति भ वनाव- शात् (प्रा? रा)ग दिनिवृत्तिः ममेदमिात सम्बध भावात् तथा निरात कभावनातश्च रागादिनिवृत्तिः, खपरसम्बन्धा- भावात् । ए सर्व शून्यमिति भावनय रागादिनिवृत्तिः, असत्त्वात् । नहि गगनकुसुमवन्ध्यासुतादौ रागादिसम्भ इति शुद्धचित्त न्तत्युद्भव प तिरिति वैभाषिकसौत्रान्तिक- ज्ञानाद्वैतवादिनो बद्धाः शुद्धचित्तसन्ततेरपि विन शोऽपवर्ग इति शून्यव देनः तदिदमनु पन्नम् । क्षणिकादिभ वन न मिथ्यारूपतय निःश्रेयसस नत्वासंभवत् न च सर्वे भावाः क्षणिकाः सत्त्व द् विज्ञ नव दैत्यनुम नात् पदार्था(नां) रूपर- सगन्धस्पर्शविज्ञानानां क्षणिकत्वसिद्धेः क्षणिकत्वभ न य न मिथ्यात्वमिति व्यम् तस्याग्न्यनु णतासा(ध)ककृतकत्वा- नुमानवत् स एव घट इत्यादिप्रत्यक्षब धया प्रा ण्य त् न च स एवान :, त एवामी केशा इत्यादिप्रत भिज्ञाव- दस्यापि न प्र । यमिति वाच् म् अस्य बाधकाभावात् न चाननैवानुमानेना य बाध इति वाच्यम् अनुमानस्य प्रत्यक्षमूलस्य स्वमूल धिकत्वास भवात् न चौनु णतासाध- केनोष्णताग्राहिप्रत्यक्षं ध्यत इति तथा विज्ञानस्य त्रिक्ष- णस्थायितया क्षणिकत्वाभावात् ाध्यविकलो दृष्टान्त इति । नन्वक्षणिकस्यार्थक्रियाक रित्वलक्षणसत्त्वासंभवादुपलभ्यमानं १. 'म्बन्ध इ' क, पाठः. १. 'बाधक' ग. पाठः. २. ह्य पाठः. ३. '', ·षष्ठः परिच्छेदः। सत्त्वं पृथिव्यादिक्षणिकतां साधयेत् । तथाहि -क्षणिको यदि से निष्पाद्यं सर्व युगपदेव करोति, नद्युत्तरादिक्षणेष्वपि । तदेव सर्वं ज्ञायत (?) तत्कारणस्य विद्यमानत्वात् । नहि कारणे सति कार्यानुत्पत्तिर्घटत इति । नापि क्रमेण । प्रथमक्षण एवो- त्तरादिक्षणभाविना कार्याणां कारणभूतस्यास्य सद्भावेन विल- म्बनासंभवात् । न च सहकारिप्राप्त्यनुरूपेण कार्यजनन- मिति वाच्यम् । सहकारिणां क्रियमाणस्य कारणातिशयविना- शस्य वा कारणाद् भिन्नत्वे तदितरविश्ववदुपेक्ष्यत्वात् । तथा- नतिशयानिवृत्त्यतिशयाधानहेतुत्वे सहकार्यपेक्षकारणभिन्नत्वे- ऽतदुत्पत्तौ तदुत्पादप्रसङ्गः । अतिशयाधानानतिशयानिव- तकत्वे तदितरविश्ववत् सहकारिणामप्युपेक्ष्यत्वप्रसङ्ग इति । तस्मादर्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वविरहादसन्तोऽक्षणिका इति। अत्र प्रयोगः- यत् (क्रमा)कमाभ्यामजनकं तन्नास्ति यथा खरविषाणम्।क्रमाक्रमाभ्यामजनकाश्चाक्षणिका इति। तस्मात् पृथिव्यादिषु पक्षभूतेषूपलभ्यमानं सत्त्वं विपक्षे वृत्त्यसम्भ- वात् सपक्षाभावेऽपि क्षणिकत्वं साधयतीति। नैवम् । अक्षणि- कानामपि क्रमाक्रमाभ्यां सहकारिप्राप्तौ तथैव जनकत्वोपप- त्तेः । ननूक्तं सहकारिणातिशयाधानं तदनतिशयनिवृत्तिति विकल्पोक्तं स(त्त्व त्वा)दनुपपन्नमस्यैवातिशयत्वात् । यद् यस्य सद्भावे कार्य करोति, स तस्यातिशय इति मृदादिकारणं १. 'णे', १. "हि --- अक्ष', २. 'स्व', ३. “णां' ख. पाठः. 'वं, क्ष' ग. पाठः, ६. 'क्तसत्युप' ख. पाठः.

·त्वप्राशे सव्या ये - चक्रादिसहकारिसमवधाने घटादिकार्यजनकमुपल धमिति तत् तदतिशय इति २! ननु न षट्त्रिंशत् तत्त्वानीीते शक्यते वक्तुं, शरीरघ- टादेरपि सद्भावादित्याशङ्कयाह यंत ति यत् सर्वेषां भोगदायि भूतानाम् तत् तत्त्व ति तं न शरीरघटादि तत्त्वमतः ३ इति । अयमभिप्रायः शरीरघटादेस्तत्वलक्षणा- भावा तत्सद्भावेन तत्त्वाधिक्यम् तथाहि यद् आप्र- लयावस्थायि सर्वभूतभोगकारणं तत्त्वमिति तत्त्वलक्षणं न श- रीरघट देरस्ति तद्देशतत्कालव्याप्त्यभावात् तथा शरीरघ- टादीन पृथिव्यादितत्त्ववृत्तिरूपतया बुद्धिवृत्तिरूपाध्यवसा- यादिवत् तत्त्वान्तरवासम्भवाच्च न तत्त्वाधिक्यमिति तदुक्तं गुरुदेवाचार्येण - "ततत्वात् सन्ततत्वाच तत्त्वानीति ततो विदुः ततत्वं देशतो व्याप्तिः सन्ततत्वं च कालतः लक्षादियोजनव्यापि तत्त्वमा प्रलयात् स्थितम् अन्यथा स्तम्भकुम्भादिरपि तत्त्वं प्रसज्यते " इति ॥ ३॥ प्रतिज्ञातार्थमुपसंहरति- तत्त्वं यतो भवेद् यत् कारणमापूरकं च तत्त्वस्य कथिता व्यवस्थितियन्निखिलानामेव तत्त्वानाम् ४ १. 'तद्याप्त्य', २. 'स्य सम्भ' ख, पाठः. ३. 'स' ग. पा..

·षष्ठः परिच्छेदः। १७५ इति । अयमर्थः शिवाद्यवनिपर्यन्तानां निखिला- नां तत्त्वानां व्यवस्थितिःकथिता। तथा निखिलानां तत्त्वाना- मापूरकमाभीक्ष्ण्येन पूरकमध्वातीतं शिवाख्यं निष्कलं रूपं च कथितम् । "तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्” इति श्रुतेः । यतो भवति यत् तत्त्वं यत् कारणं चापूरकमुपकरणं वा, तच्च क- थितमिति ॥५॥ शास्त्रस्वीकरणाय कर्तारं स्वात्मानमभिद्योतयति तत्त्वानामपि तत्त्वं येनाखिलमेव हेलया कथितम् । श्रीभोजदेवनृपतिय॑धत्त तत्त्वप्रकाशं सः ॥ ५ ॥ इति । तत्त्वानामपि तत्त्वं स्वरूपं येनाखिलं कृत्स्न- मेव हेलयाश्रमेण पूर्व कथितं , स एव तत्त्वप्रकाशं व्यधत्त विभागेन कृतवानिति । नन्वाप्तकृतत्वावबोधेन (न) शास्त्रस्वी- कारः । शास्त्रस्वीकारस्य युक्तियुक्तावबोधपूर्वकत्वात् । तदुक्तं भट्टाचार्येण- "कणान् वा भक्षयेत् कामं माहिषाणि दधीनि वा । युक्तियुक्तनिबन्धश्चेत् तद्धि ग्राह्यं मनीषिभिः ॥" इति । नैतदेवम् । इतरेतराश्रयदोषप्रसङ्गात् । श्रवणे प्रवर्त- मानस्य युक्तियुक्तावबोधः, युक्तियुक्तावबोधे सत्येव श्रवणे प्रवृत्तिरिति । तस्मादाप्तकृतत्वावबोध एवादौ श्रवणे प्रवृत्ति- हेतुः । यथा हि मनुना प्रणीतं व्यासेन प्रणीतमित्यादिक- १. 'ख्या' क. पाठः, २. 'त् । तथा श्र', ३. 'त्युपश्र' ग. पाठः. १. 'त' ख. पाठः. x ·Acia10 ॥ -- तत्त्वप्रकाशे व्याख्ये तब नात् प्रवृत्तिरिति यु तं कर्तृसंकीर्तन मति अत्र नि- वृत्तिः कलाध्वा । तत्त्वावा पृथिवी भद्रकाल्यादिकालाग्न्य- न्तान्य ोत्तरशतं भुवनाध्वा क्षकारो वर्णाध्वा कारो व ष्टाविंशतिपदानि पदाध्वा सद्योजात दयाख्यौ मन्त्राध्या पदे डार उच्यते "चतुर्वर्ण समुद्दिष्टं महादेवपदं हि यत् सद्भावेश्वरसंशं तु पञ्चार्ण मुनिसत्तम महातेज इति प्रोक्तं पदं वर्ण चतुष्टयम् पदं पञ्चार्णमुद्दिष्टं योगाधिपतिसंज्ञितम् । मुञ्चमुञ्चचतुर्वर्ण षड्वर्ण प्रथमात्मकम् शर्वशर्वपदं चात्र बद्ध यं चतुरक्षरम् । भवयुग्मं तथा तद्वद् भवोद्भवपदं पुनः । पदमष्टाक्षरं चान्यत् सर्वभूतसुखप्रदम् । सर्वसान्निध्यपूर्व तु करान्तं सप्तवर्णकम् । पदमष्टाक्षरं ब्रह्मविष्णुरुद्रपरं परम् अनर्चित हिरभ्यस्तमष्टा" पदमुच्यते । असंस्कृतपदं तद्वत् पूर्वस्थितपदं तथा साक्षिन्तुरुपदे तद्वञ्चतुर्वणे द्विरुक्तितः षट्पतङ्गपदे वर्णाश्चत्वारः पिङ्गसंज्ञके तहज्ज्ञानपदं शब्दसृक्ष्माख्ये चतुरक्षरे क्षरं स्याच्छिवपदं तथा शर्वपदं विभोः १. 'देव इ' ग, पाठः, २. 'ज्ञकम्' क. पाठः, ४, क्षि', ५, 'गरि' ग. पाठः. રે. ३. 'दु',

·षष्ठः परिच्छेदः ।
१७७
व्यक्षरं सर्वदपदं प्रणवादि नमो नमः ।
पञ्चवर्ण शिवायेति त्र्यक्षरं समुदीरितम् ।।
नतियुग्मं पञ्चवर्ण सतारं पदमुत्तमम् ।"
इति । ननु कुतः कथं कलानामुत्पत्तिः। शिवेच्छया बिन्दो-
रिति ब्रूमः । तदुक्तं गुरुदेवपद्धती-
"बिन्दोर्नादात्मकात् तस्माच्छिवेच्छातः प्रवर्तिताः।
कलाः पञ्च निवृत्त्याद्या यासु विश्वं प्रतिष्ठितम् ॥
मन्त्राः पदेस्तानि वर्णाप्तानीह समन्ततः ।
वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तत्त्वैाप्तानि तानि च ॥
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तानीह कलाः क्रमात् ।
सदाशिवादिभूम्यन्तं शक्तितत्त्वं व्यवस्थितम् ॥
सदाशिवादिकं त्वेवं स्वकार्य व्याप्य संस्थितम् ।
चतुर्युगमहापादं पृथिवीतत्त्वकन्दरम् ॥
कालतत्त्वात्तनाभं तत् पञ्चाशद्भावकण्टकम् ।
मायातत्त्वबृहद्रन्थि शुद्धविद्याब्जेशोभितम् ॥
विद्येश्वरदलच्छन्नं शक्तिकेसरसंयुतम् ।
पीठमेवंविधं कल्प्यं मातृकाबीजसंभवम् ."
इति
"कलाध्वोक्ताङ्गसम्पूर्णो भुवन ध्वक्तरोमधृ.
वर्णाध्वोक्तत्वचोपेतो मन्त्राध्वरुधिरान्वितः
पदाध्वोक्तसिराम सशुक्लमज्जोस्थितत्त्वगः
सदाशिवषडध्वात्मा तस्य प्राणः शिवः स्मृतः
'र' ग. पाठः. २. 'द' क. ख. पा :.

·८ तर प्रकाशे सव्याख्ये परावरो महादेवो ध्याने सकलरूपधृक् नि कलस्तदभावे तु अष्टत्रिंशत्कलात्मकः आसनं मूर्तिरावा मेतत् त्रितयमध्वनि याप्ययापकभावेन ज्ञात्व यजनमारभेत् अ सनं शुद्धविद्यान्तं मूर्तिः शक्त्यन्तगोचरा अ वाह्य शिवतत्त्वं स्यादेतच्छैवानुशासनम् " इति इति तत्त्वप्रकाशतात्पर्यदीपिकायां निवृत्त्याख्यः षष्ठः परिच्छेदः । यस्य खिलं करतलामलकक्रमेण देवस्य विष्फुरति चेतसि तत्त्वजातम् । श्रीभोजदेवनृपतिः शिव गमार्थ- तत्त्वप्रकाशमस मानमिदं व्यधत्त ॥ नमस्तस्मै भगवते भोजायाक्लि कर्मणे शिवाय शिवभक्ताय शिवैकाहितचेतसे नमः सर्वजगज्जन्मस्थितिभङ्गैकहेतवे । सर्वदैकस्वभावाय शिव य शिवदायिने तत्त्वप्रकाशव्याख्यानं भक्तिनिर्भरचेतसा अविज्ञाय कृतं यत्तु सन्तस्तत् क्षन्तुमर्ह इति भारद्वाजकुलालङ्करणभूतेन श रसूनुना विधिविहित- सोमरसास्वादनपरितोषिणा शिवाजिकमलद्वयासक्त- मधुकरायमाणमानसेन श्रीमता श्रीकुमारेण रचिता तत्त्वप्रका तात्पर्यदीपिका परिपूर्णा ॥ शुभं भूयात् ।

·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम्. पक्तिः भशुद्धम्. १७ (एतदनुसारेण विंश- श्लोकमभिव्याप्य संख्या शोध्या ।) "M . ३ खुया