·DUE DATE SUD
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA (Raj 1
Students can retain library books only for two
weeks at the most
BORROWER S
No
DUE DTATE
SIGNATURE

·Mithila Research Institute Sanskrit Series-No. 4
General Ed.cr
Habanato, altyaya
Dr. UHESHA BISHRA

·Printed by Shree Suryya Narain Jha DP Co Ltd, Darbhanga and Publused by Mabama bopadhyaya Dr Umesba Muhra A. Lats, Director, Mithila Institute of Postgraduate Stadies and Research in Sangkat Learning Darbhanga under the anthonty of the State Government of Bihar First Edition 1954

·LINGAVACANAVICARA
A Treatise on Gender and Number in Szashtit
BY
Mahavaryakarana
Pandita Dinabandhu Jha, Visbistandvan,
MITHILA SANSKRITA VIDYAPITHA
DARBHANGA
दोरया र हरकाराम
पो० वान ८. इमारस-१
Elc& By
Mm. Dr. UMESHA MISHRA
1361 Fasli

·मिथितार्मस्कृतविद्यापीठमन्यमाना-पुष्पम्-४ निङ्गवचनविचारः महावैयाकरण- पण्डितश्रीदीनबन्धुझा- विरचितः मिथिलामंस्कृतविद्यापीठाध्यदेण सम्पाद्य प्रकाशवां नीवः ·NOTE BY THE GENERAL, EDITOR Inco Tae Mithila Sanskrit Research Institute bas been established by the Govorament of Bibar and is located at Darbhanga on a plot of land nonated by the Maharajadhiraja Shri Kameshwara Singh Bahadur of Darbhanga. 'l he fvucdation stone of the Institute was laid down by tbe Presidert of the Indian Union Dr. Rajendra Prasad on the 21st of November, 1971 Thu Institute has been founded syth a vien to promote advanced research in rarons aspects of Canskrit learning and to impart teaching of the Post-Graduate standard to a limited number of students in the stimulating entironments of a residential coinmunity It will serve as the meeting ground of the traditional Sanskrit scholars and modern researchers so that while the traditional scholars may get training in modern methods of research, the sources of ancient learning and its depth may easily be available to the modern scholars doing the Institute will aim at the preservation and rehabili. tation of the traditional ladisu scholarship in the field of modern learning and research, I be ſostitute mainly stands for higher researches based on authentic texts on modern scientific liges, so wbile iodividual researchers including the members of the staff may carry on research in particular subjects, the Institute as a whole yll have some long-term as well as short-term programme of research and publication. As a foundation for carrying on research in tre future and as a meany of preserving useful source of materials, the Iostitute will take up the collection and sorter of manuscripts and other mnopurtant sonrce vt rate al available in Mithila in pirucular, and also in other parts of Bibar and elsewhere. l'ho loatinte will not only promote and encourage research by individual scholars and students, but it will also ·( 11 ) undertake -pecific projects which will be in the astare of team work produced by all or selected members of the staff working 10 clo-e co-operation and as ociation with one aduther and seeking the guidance and asjatance of the Board of Adriers From time to time, & programme or plan for the projects extending over 8 specified period will be drain up and daties will be as goed to various members of the staff in connection with the fulfilment of that project. The following projects may, for example, be andertaken by the Iostitate from time to time (1) Editiog the Puranas and the Upaolads on scieo. tific lines. (n) Collection, survey and catalogning of manuscripts and other important source materials available in Mithila and in other parts of Bihar, (1) Editing a series of rare and important old and new Sazkrit Texts (15) Prepsnog a critical bibliography of research york done in Sansknt topic-wise, up to the present day and preparing supplements ab equcntly () Prepanng a comprehensive History of Sao krt literature in all its branches ba ed on original sourcer. (5) Preparing a chronology of Sanskrit authors and their Tarha (52) Preparing an annual band.book of information on Indological stadie Other projects alzo mer be undertaken in coarse of time. The Institute wall publiek gradaalls monographe, texts, critical editions, catalogues bibliographies, cntical works, Te earch jorasls, etc. The publication will be confined prock pally to the work done at the Institute either tbruagh iodırıdual re-earch of studeatz, scholars and members of the staff or through the projects ander:aken at the Institnte.

·[iii] With these aims and objects in view we have undertaken the publication of rare and important works of old and also of modern period in order to place before the scholarly world the past and present contributions of Sanskrit scholars to koowledge in & Sanskrit serieg under our 'short term project of research programme'.

·PREFACE In pursuauce of the reclared objects of the Uithila Rem search Instiute, Darbhanga we are presenting here ith the Lingavacanavicara to the world of scholars as the fourth ro. lomo of the Jatha Research Instute Sanelni Senes. The author, Pt. Dinahandhu Jbx is une of the top-radhirg grammarians of the present day Mithila. He is also our respected collegne io the Institute In the present treatise on the problem of gender and number in sapshrit the anthor has tried to remore some dificulties which haunt not ooly the beginners but the learned Pandits as well. A result of long practical experience, extending over more than half a century, this book will, ve hope, remove a long felt want of the sanskrtists. But it is not for us to say how far our hopo will be justified, for exre one with Kalidasa when he says- 'पा परितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम्' । Meantime, I must thank the Government of Bibar for epabling me to start the series within a conplo of years from the inception of the Institute. Thanhs are due to the authorities of the Darbhanga Press Co, Ltd, but for those hind and upgrudging assistance the volume could not have come out in such a form and in such a sbort time. UMESHA VISIRA Vaishakha Sankrant 1361 Fasli ·प्रधानसम्पादकीयामुखम् उनकाज्ञवल्क्यादिपवित्रीरते मिथिलामण्डले दरभङ्गानगरे महाराजाधिराजेन श्रीश्मता यामेश्वरसिंहप्रहादुरेल दानरूपेण प्रदत्ते वृहद्भूभाग :एकपञ्चाशदुत्तरकोनवि. शविवने सास्वादीयन्यन्वरमासस्यकविंशतितने दिवसे भारतवाधिष्ठात्रा श्रीमद्- राजेन्द्रप्रसादमहोदयेन मिथिलासंस्कृतविद्यापीठोऽयं संन्यापितः । आवासिकेऽस्मिन् विद्यापीठे संस्कृतविद्याया विभिन्नशासानु गम्भीरगवेपणात्मका- घ्ययनं तदनुमारेणैव स्वल्पसंख्यकेभ्यो विद्यार्थिभ्यः स्नातकोत्तरशिक्षाप्रदानञ्च लक्ष्यम् । सन्नेलनन्यानमेवारतीयप्राचीनशिनापद्धतिजुषां पण्डितानामाधुनिस्गवेपणापराणां विदुपाञ्च । सम्मान्यते चात्र परस्परपूरफ्त्वं सारस्वतवर्गद्वयस्य । अनेन प्रकारेण विद्यापीठेऽत्र प्राचीन विद्याध्ययनपति: अर्वाचीनविद्याक्षेत्र प्रतिष्टिता भविष्यति । आधुनिस्वैज्ञानिकपद्धरयनुक्रमेण प्राचीनशाखान्यानधित्य प्रोञ्चतमानुसन्यानं हि मुख्यं कर्तव्यत्वेन परिगृहीतमत्र । अध्यापन गवेपमाच विभिन्नविपयेषु गवेपणार्या संलग्नाः सन्ति । पीठन्य स्वतन्त्रतया स्वल्पदीर्घकालसाध्या च गरेपरातरपिस्तद्नु- पुस्तकाशनचेत्युभयं प्रयतितम् । मिथिलाप्रान्ते तथाऽन्यत्र च यानि सलु मतानि हस्तलिखिवानि पुस्तकानि समुपलभ्यन्ते नेषां संग्रहोऽपि विद्यापीठस्यान्यतम उद्देश्यः । एतेप्वेव मन्थरलेपु भारतीयस्लाविज्ञानपरम्परा निहितास्ति । यत्र पुनस्तादृशः संमहो न शस्यउरीवस्तव केवलं विरोपविवरणसंग्रहोऽपि सम्पादनीय एव । भत्र विद्यापीठे न केवलं वैयक्तिकी गवेषणा प्रचरति अपि तु शिक्षकाः विद्या- यिनश्च परम्परं निलित्या सामूहिकरूपेर गवेषणाकार्य परिचालनापरिपदो निर्देशानु- सारेण म्बीकुर्वन्ति । काले काले निर्दिष्टकालसाध्या ये विषयाः स्वीफर्तव्यान्त क्यिन्तोऽधस्तादलित्यन्ते- (१) वैज्ञानिकरीत्या पुरारानामुपनिषदां च सम्पादनम् । (२) प्राचीनहस्तलिखितानां मन्यानां वन्यपूर्णचनूनां संमहः परीतर्ण विवरण- निर्माण । (३) बहुमूल्यानां संशवप्रन्यानां प्राचीनानामाधुनिकानां च सम्पादनम् ।

·. [1] (४) गवेपणनिबन्धानां विषयानुसारेण सामोक्षिकसूचीनिर्माणं तथा काले काले तत्परिपूर्ति विधानं च । (५) मूलग्रन्थानां परीक्षणं विधाय सर्वशासान्वितस्य संस्कृतसाहित्यस्य पूर्णा- ङ्गेतिहासनिर्माणम् । (६) संस्कृतग्रन्थानां तत्कतणां च कालक्रमनिर्धारणम् । (७) भारतीयविद्यानिवन्धानां वार्पिकविवरणप्रन्यप्रणयनम् । इत्येवं व्यवस्थिते मिथिलासंस्कृतविद्यापीठस्थेन विशिष्टविदुषा श्रोदीनबन्धुशर्मणा गवेषणापूर्वकं निर्मितोऽयं लिङ्गवचनविचारनान्ना प्रसिद्धो ग्रन्थो विपश्चितां पुरतः संस्था- प्यते । सुविदितमस्ति संस्कृतजानां यदनादिकालतो व्यापकरूपेण प्रचलितेऽयं संस्कृत- भाषा अद्यापि तथैवोल्लसन्ती शिष्टपरिगृहोतैः नवीनैः शब्दः प्रतिदिनं स्वकोपं पूरयन्ती दृश्यते यथा वैदिकसमये। शिष्ट्रपरिगृहीतत्वमेवैतस्य पोजम् । बहुदेशव्यापित्यात् प्रतिदिनं वृद्धिंगतत्वाचास्यां भाषायां तत्तत्प्रान्तीयप्रयोगवैचित्र्यात् शब्दानां लिङ्गे वचने च महान् भेदो दृश्यते । बहुषु स्थलेषु सन्देहोऽपि भवत्येव । प्राचीनानामचीना- नामपि विदुषां लिङ्गवचनविषये महान विवादो दृश्यते । अत एवास्माकं विशिष्ट- विदुपा महावैयाकरणेन श्रीदीनबन्धुशर्मणा शास्त्रतर्कानुभवादिसम्मिलितोऽयं मन्थो निर्मितः । सोऽयमद्य प्रकाश्यते । प्रन्यस्योपादेयताविषये स्वयं वक्तुं सर्वथाऽसमर्थोऽयं जनः । विशिष्टाः विद्वांसः एवात्र प्रमाणम् । आशास्महे यदनेन विवेचनेन सर्वेपां संस्कृतभापारसिकानां महान लाभो भविष्यतीति । वैशाखकृष्णकादशी श्रीउमेशमिश्रः १३६१ फसली प्रधानसम्पादकः ·प्राकथनम् दह ग्यनु संम्हनवास्था लिङ्गसंन्याविपये वैचित्र्यसद्भायादननिया उत्पद्यन्ते मन्देहाः । तत्र लिङ्गविपये वावन् नपुंसस्व्यक्ती 'अयं ब्राह्मण' इति वाग्यं प्रयोक्तव्यम्, 'इयं नामीति' था । सन्देहतीजन्तु यथा पुंसि न लौकिकं स्त्रीत्व, विषां च न लौकिक पुंन्चं तथा न स्त्री न पुमान् इति विग्रहानुसारेण नपुंमके लौकिकपुंस्न्वीत्वयोरुभयो रप्यभावः। ब्राझगादिशब्दाश्च लौकिकन्वस्त्रात्वयोरेय बांधका न तु लोक्किनपुंम- एवं व्याकरण पुंसीत्याधुरादाय कार्याधि विधीयन्ते । वत्र पुन्वादिक यदि लोफिर्क गृगने तदा घटानित्यादौ नत्यादिकं न स्यात् । यदि वा चेतनाचेतनमाधार शालीय. मेव पुम्बादि गृद्यते तर्हि बाझगीत्यतः पुम्पन्यापि वाचः म्यान् । तस्मान न्यारणाने निमित्तभूतं पुंस्त्वादि लौकिकं वा शास्त्री या प्राइमिचपरः सन्देहः । तथा 'खीन्वामि घननि ति वास्यं साधु 'ब्री स्वामिनीरनिति वा उभयं वेत्यपि संशयः। एवमन्येऽपि । तथा संग्याविपयेऽपि । 'इयं रामस्य दारा' इति वाक्यं शुद्ध किंवा इमे 'रामन्य दारा' इति । तथा 'नारीगां स्नना बिति यात्यं सम्यग् 'किं वा नारी स्तना' इति भाहोस्जिदु- मयम् । एवं गावो धनम्, गावो धनानीति वास्यद्वयमध्ये प्रथम वाच्यं भवितुमति द्विती- यमेव वा किंवोभयमपि । एवमादयो बद्दवोऽन्येऽपि सन्देहा जायन्ते । सन्दिहानाञ्च संस्कृतपाण्या यथा यापितुं तेगाँश्च पिधातुं न प्रमवन्ति । अपि च लिङ्गादिविषये विशेषरूपेए यहबो रिपया ज्ञानुमिध्यन्ने । यथा लौक्सिना शाखीयाना पुंन्त्रादीनां कानि तननानि, कयं च लौरिम्बादी निएनवान्यता, पुंलिङ्गादिशब्दानां च के अर्याः, एम्या व्यक्ती दारा इत्यादि बहुवचनानां कथं माधुव. मित्येवमादयः। न च लिगमस्ययोपिये उत्तनंदेहनिराकरणारः प्रतिपित्निततत्तदर्थप्रतिपादनपरश्य तन्मानविपरः कोऽपि प्रन्यः केनापि गीतः प्रणीतो वा नेटानीमुपनभ्यते। यमय- लोस्यानागसे न सन्देहा निराक्रियेरन् योध्ययविषयाश्च कुवेरन् । दन्यारल्य्य 'लिङ्ग- ·वचनविचार'नामा नाम्नैव विषयद्योतकः स्वल्पक्लेवरो प्रन्थो विरचितः। भाशा- स्यते चैनमभिसमीक्ष्य विचक्षणाः प्रसन्नतामासादयिष्यन्ति , अन्वेवसन्तश्चोपकृता भविष्यन्तीति। एप हि ग्रन्थः पाणिनीयव्याकरणमहाभाष्यभाष्यप्रदीपप्रदीपोद्योतसिद्धान्तकौमुदी- शब्देन्दुशेखरभूपणदर्पणशास्त्रार्यरत्नावलीव्युत्पत्तिवादगूढार्थतत्त्वालोकपदवाक्यरत्नादि- ग्रन्थानां लिङ्गसंख्यानिरूपणपरान् भागान् समरलोक्य स्वयं भूयो यथामति विचार्य च तथा सरलप्रणाल्या सम्पादितो यथा लिङ्गवचनविषये सन्देहानपाकरिष्यति ज्ञातव्य- विषयोश्च ज्ञापयिष्यति । अत्र च लिङ्गनिरूपणभागेऽपि वचनविचारो वचननिरूपणभागेऽपि लिगविचारः प्रसङ्गात् कृत इति लिगविचारो वचनविचारश्चेति ग्रन्थद्वयमिति न वक्तुमुचितमपि त्वेक एव ग्रन्थः। एतस्मिंश्च वहवः सिद्धान्ताः संक्षिप्य कारिकयोपनिवद्धाः । कतिपये च कारिकानुक्का अपि निवेदिताः। सोऽयं कारिकासूचीविषयसूचीभ्यां युक्तो मिथिलासंस्कृतविद्यापीठाध्यक्ष(डाइरेक्टर) महामहोपाध्यायडाक्टरश्रीमदुमेशमिश्नमहोदयानां प्रयत्नेन विहाराधीश्वरेण परमकप- यागीकृत्य मुद्रापितः । उक्तपीठाध्यक्षमहोदयः संशोधितः प्रकाशितश्चेति । मिथिलासंस्कृत विद्यापीठः दरभङ्गा रुवत् २०११ श्रीदीनबन्धुः ·विपपरची पृष ... ... ३ ... २ ३ ३ १ ... १ ४ ... ... ५ . ... विचारपीयलिङ्गपदार्थम्पनम् लौकिकपुंस्वादिष नियनिधनम् लोकिरपुंस्वादिलशपम लौफिरपुंस्यलपम् (खोनपुंसम्म्यावृतम्) बौकिकवजएपम् । पुनपुंसम्म्यावृत्तम) सौरिकनपंसम्पलपम् (पुंनी यावृत्तम्) लौकिम्पुंस्यग्रीवयोलहराम (नपुंसकसाधारणम्) शास्त्रीयपुंस्वादिलण्यानि प्यारपस्ये शापाममेव लिनिमित्तम् शाखायपुरवादिषु प्रमावस्यनम् शाखीयपुस्वादिलो मतभेदाः शाखीयपुस्थादीनां सिद्धान्तवरणम् सिद्धान्तलपये विचना माग्मादिपदायें मारोपितमेव पुंस्यादि पुमादिगन्दम्युत्पत्तिः पुमादिगन्दपयोगश्चिारः पुंलिप्रादेरिमहा पुलिगादिविमाधारणपत्र पुमादीनां शास्त्रीय स्वीकिक पुंस्वादि पाग्यम् लिशानोपायः बिदस्य प्रमिद गमिरज्ञानोपायः प्रसिद्धष्वेर जि प शम्दाः प्रयोनम्याः प्रामरकोपरीनी राम्रीयमर लिगमर्थनिष्टमेव शानीपतिरस रन्दनिटरसादनम् मनपादानो पुगसम्पासायलाछिकोमपरियोथरता अनादिरान्दाना शाखायमाजिनवारिता पाझपयास्सिदात् पुष्पादिवाधाभावे हेतुः मजिसमजारादविभागः 600 ८ ३ है ... ... ... ... " १३ ... .. १९ ... " ·। २२ स्वतन्त्र लिनविशेनियो परिचय नातवाचका अपि वचन त्रिनिगा लौकिकलिङ्गबोधकश द विभाग सतिप्रभेदानामुदाारणानि अपयप्रत्ययातान लिग विचार केवाएवाचकशब्द वभाग लाफिकलिङ्गवाचकश दविभाग लौकिकलिगवाचिन प्रायेण तत्सजातीयशास्त्रोयलिङ्गबोधका विशेष्यनिनाना शास्त्रीयलिङ्गत्रयवाचिता विशेष्यनिष्नानां लौकिकलिनावाचित्वरक्षोपपादनम् विशेष्यनिम्नाना लौकिकलिङ्गशचित्वपक्षसमर्थनम् लिङ्गसरययो क्वचिदविवज्ञाप लिङ्ग विवक्षाऽविवइयो पदस्था निष्यत्रीलिङ्ग तु न लिङ्गाविवक्षा लिज्ञाविवक्षाया तस्यापत्यमित्यमादेशोपपादनम् ब्राह्मणादिशब्दानों शास्त्रायलिशावाचकत्वमतखण्डनम् ब्राह्मणादिश दाना प्रैविध्यम् शास्त्रालिङ्गाना शब्दवाच्यचे युक्त्य रिलिजशदाना विभाग प्रयोगयवस्था च विशेष्यनिनाना प्रयोगवैचिभ्यम् प्रयोगवैचित्र्ये प्रमाणम् या विराप्यपु श्यन्ते इत्यस्य प्याख्या २३ २५ २६ ३० ३४ सामान्ये नपुसकम् ३६ अनुकरणलिङ्गविचार तर लिङ्गवचनविचार शक्यशदे लिङ्गवचनविचार वचनशब्दार्थ विभक्तय एकवीद वहुवानी देधिका बहुत्वादावेर बहुवचनादि एकत्वाबोधेऽपि कचिदेकवचनम् प्रौन्मगिकवरनसाधनम् दूक्योरित्यग्रहणस्य मायोक्प्रत्याख्यानप्रकार १० १३ ·१३ . ५. ५१ ५३ चरा मैच गरदन इत uy परमारागारमा रमाश समारनन् ত্ন যন্ত্রণায়খানা अन्मार्गकमेकवचन मन्येव गन इन नागरा-हमन्न सम्मेवचन मा विमिन दीदिनदिनवम् मयेला दारा इत्यादिबहुवचनंपादनम् नसायिकमने मैथिली दारा इत्यादी बहुवचनपादनन् नरामते समानवचनतानियमविचार मीनाकदिव्योमने बादशनियमो नावस्यका समानरचनचनियमः(सकिन) लम्बाकारसमानयनचम्यनन् नियनन्तर कयनम् (सनानवचनताविषये) गयो धन मन्यवचनोपपत्तिः "पा विध्यारयन्ने" इयम्याराटं व्याख्यानम् रामम्य मुन्दरा दारा इत्यादौ मुन्दरादितदान बहुवचन पर... विभिनवचनापत्तिः तिन्नपि समानवचनना शाब्दिकमने तन्ने नियमान्नरन नीलं घट इति प्रोगामाने हेतु विष्यविशेश्वभनयमः पात्याविषयमा कुनोन नारीणां स्ननाविन्यादौ दिवचनोपतिः नियमहुवचनान्नादिना लस्यानि सिप्परिशचरः नसमहमवन (संख्यावाचकविपये) एकादष्पादिन्दानात शिवकुमारणतः परहर संस्थावाचाविरपे विदुला मतलंम्हः चिदादरे बहुवचनन वर्षन इस्य देलतिः अनुर लिपवधन वचार प्रतिवतिमारे वचनम्यरम्या दरमनखरहनन (महतविकृतिम रम्यजे) मतन्नरवरानम् ७५ ५५ -A s NA 406 Baa - t: .. u - 1 ४

·[-xii.
७५
N
लिङ्गनिमित्तककायस्य संग्रहो विचारश्च
अतोमितिसूत्रायः
तार्किकोनममानलिङ्गत्वखण्डनम्
पुवद्भाव विचारः
निन्यबहुवचनान्तशब्दसंग्रहः
७६
-

·भोः लिङ्गवचनविचार. अनानवान्तपटलविपाटनपर्ट गुल्म् । नत्या शिवकुमाराज्य दिरयातं जगतीतले ॥१॥ अन्नवामिगणस्वान्त विज्ञानोदयमम्पदे । अस्म्यहं लिङ्गवचनविचारं कर्तुमुद्यतः ॥२॥ लिगरा ढन्यानेकार्थत्वात् कि तापलिङ्ग विचारविषय इत्यपेक्षायामुच्यते- विवरसायलिङ्गपदार्थस्यनम् पुंवादिरूपं यक्षि शब्दवाच्यतयाश्रितम् । अयं ब्राह्मण इत्यादौ खिया व्यावृत्तिहेतवे ।।३।। यच व्यारणाचार्यः शब्दशास्त्रप्रवृत्तये । लिङ्गमगीतं मिनमुमयं तद्विचारये १४६ विचारयलिङ्गश्च पुंन्याटिरूम लौकिकं शार्खयं च । तत्र लौक्किलिङ्गं चेतन- माननाच स्वाह्मणहमारादिपान्यम् । अत एवार्य ब्राह्मणोऽयं कुमार इत्यादी त्रिमा व्या- वृति। शान्न यन्नु लिङ्गं तनो मिलनपमेर, व्यारणशान्त्रे 'नम्नान्छसौ न पुंसि' इत्यादी निमित्तनबाजीरमाणम् । नहि तर लौकिक लिङ्ग निमित्तमाम्यानु शश्यम् , घटानियादी नव गमागापत्ते । एतदुभाषियमपि लिङ्गमा विचार्यते ॥३-१॥ लम्पिादन नियनिग्नन 'पटार पंन्दि', 'अय निदानुशासनम्', 'मन्पूर्णमुच्यते तीननिङ्गानु- गमन्म' इत्यादि सागर सन्चारिपु निङ्गादयामयमयात स्नुि मनरल्यातिपय बिरादावन' नारे- ·लिङ्गनिरूपणम् ३ भावनत्त्वान् सन्नद्धादौ नाव्याति, आदिपदेन क्यनोऽपि ग्रहणात् । अत एव शिया- वपिनाव्यातिः। योन्यतानिशान ब्रह्मचारिणि नसा । लौकिकत्रीत्वन्तु इयं नातिव्यवहारप्रवर्तकं 'ब्राह्मणीमानये त्यादी पुनपव्यव- च्छेदकम् । तभ योनिमत्तम्। लना इवात्रापि दोपपारणाय रोगाद्यश्युतनिथुन- कर्नोपयोगयोन्यत्वानावरहितयोनिमत्त्वं स्त्रीत्वमिति निर्वतव्यम् । लणसमन्वयः पूर्वोत्तरीत्योदनीयः । दया चोक्तम्- "स्तनकेशवती स्त्री स्यालोमराः पुरुषः स्मृतः ॥" मत्र को योनि:, लोन शिश्नः। ननेति तूपलनगम् । तेनाजातस्तन्या नाव्याप्तिः। वन्नुवन्तु स्वीलनगे 'लने ति नेत्र वाच्यम् । लौकिकनपुंसकत्वं तु निगमपुंन्यन्त्रीत्वोमन्त्रशून्यत्वे सति श्रीमसाधारणावय- वशान्तिवन, 'नम्रीपुनानि ति योगायीनुमारित्वात् । घटादावविव्याप्तिारणाय विशेष्यदलम् -दत्याहुः । वयन्तु ब्रूमः-भट्ठयत्त्वं लौकिकन्वम् । लौकिकत्रीत्वं तु योनिमत्त्वम् । न च मुहद्मगान्यतरवन्नपुंनकव्यावतिव्यानिरिनि वान्यम, इष्टापत्तेः । लौकिकनपुंनक- त्वं तु रोगाप्रमुत्यप्रयोन्यमिथुनकर्मयोन्यन्वाभावयुन भगान्यारवत्त्वे सति पुंन्यन्त्रीत्वान्यताप्रयुक्तरन्न्ननादिशून्यत्वम्। सत्यन्नानिवेरो बालेपि 'इयं व्यत्ति मकान तिव्यवहारापत्तिः । यत्र चैनलनमलनितं नपुंनकत्वं तत्र लौकिकपुन्वन्त्रत्यारेकरं नियतम् । अर्थात् लोकप्रमिद्धनपुंसकत्वं लौकिकपुंन्वत्रीमान्यतरसनानाधिकरणनेन तिष्टतीति । अब एर मेदवान नगराजने 'अनुना नपुंनकबामप्पेन कृतनिति प्रयोग उपपद्यते । पपद्यते च योनिमति नपुंमकजने 'अनया नपुंनझवाझण्या कृतमिति प्रयोगः । लौकिकम्बत्रीत्वान्यां लौकिकनपुंसकत्वन्य वैयधिकरण्याभ्युपगने तु नोपपयेन । तया हि चेतनमात्रवृत्तिपत्तिनिर्मित मानां ब्राह्मनारादीनां शास्त्रीयन्त्वनीत्व- शकलं,न नपुंनकरातत्वम् । अत नपुंनकव्यक्तिनापणापि एतानि ब्राह्मणानीति नैव मानि प्रयोग शात्रीयन्वादिकन केवलान्वयि । एवं स्थिती यदि नपुंसकत्यन्ती लौकिकन्यत्रीले न नोकियने तदा माझनीमानयेत्यादी पुरुपयोगमाराय स्वीकरणी- यन्य चेतनमाननिष्टप्रनिनिमित्तकान् ब्राझगादिपदान् प्रवीयमानशात्रीयन्वादि- मानानारिरम्येन दलवातीरनामिनिमपि प्रतीयत एवेति निरनन्त मनापत्तिः। 'अनुना लीकामाने लादो शात्रीयन्समानानाधिकरण्येन ननकव्यटिव्याहत्त- ·लिङ्गवचनविचारे लौकिकपुंस्त्वस्य भानासम्भवात् , 'अनया लीवब्राह्मण्ये'त्यादौ शास्त्रीयत्रीत्वसामाना- धिकरण्येन नपुंसकजनव्यावृत्तलौकिकत्रीत्वस्य भानासंभवाय:। उक्तनियमस्य भङ्गाभ्युपगमे च उक्तस्य ब्राह्मण्यादिशब्दात् पुरुपयोधप्रसङ्गरूपदोपस्यापत्तेः, नपुंसकत्री- योधतात्पर्यणापि 'अमुना नपुंसकब्राह्मणेने तिप्रयोगापत्तेश्च, नपुंसकपुरुपयोध- तात्पर्यणापि 'अनया ब्राह्मण्या कृतमिति प्रयोगापत्तेश्च । मम तु लौकिकं पुंस्त्वं स्त्रीत्वं वा लोक्किनपुंसकत्ववत्यपि जने वर्तत एवेति नोक्तदोषावकाशः। 'अमुना ब्राह्मणेन' 'क्लीवब्राह्मणेन वे'त्यादौ शास्त्रीयपुंस्त्वविशिष्टलौकिपुंस्त्वस्य भानान्न ब्राह्मण्या योधापत्तिः, न या 'अनया ब्राह्मण्ये 'त्यादितः पुरपबोधापत्तिः। शास्त्रीयलौकिकलिङ्गयोः साजात्यं च लिङ्गविशेषयोधकसमानशब्दवाच्यत्वेन बोध्यम् ।।६।। शास्त्रीयपुंस्त्वादिलिगलक्षणानि साङ्ख्यप्रसिद्धसचादेर्लिङ्गं परिणतिर्मतम् । शास्त्रतो ज्ञायते यस्मात् ततः शास्त्रीयमुच्यते ॥७॥ तत्रोपचयभागो यस्तत्पुंस्त्वमभिधीयते । स्त्रीत्वं स्वपचयो भागः साम्यं क्लीवत्वमुच्यते । केवलं शास्त्रकार्यार्थमाश्रितं शाब्दिकैबुधैः ॥८॥ अथ 'ब्राह्मणोऽयम्', 'ब्राह्मणीयम' इत्यादौ शब्दशक्तया प्रतीयमानमपि लौकिकलिङ्ग 'तस्मान्छसो न. पुंसि', 'स्त्रियाम्', 'म्बमोर्नपुंसकान्', इत्यादि व्याकरण- शास्त्रेषु न निमित्तम् , 'घटान्' 'खट्या' 'मधु' इत्यादी नादेश-टाप्प्रत्ययलुगाद्यभाव- प्रसङ्गात् । किन्तु तेभ्यो लौकिकलिनेभ्यो विलक्षणं किमप्यन्यदेव । तदुक्तं मम्पसूने भाप्ये--"न वेयाकरणे शक्यं लौकिकं लिङ्गमाश्रयितुम् । अवश्यं कश्चित् स्वरतान्त आम्थेय । कोसी स्वकृतान्त ? संम्त्यानप्रसवो लिङ्गमिति । अन्यायमर्थ -स्त्यान सत्त्वादिगुणानामुपच रूपः परिणाम', अपचयपरिणाम | तद्वयात्मक लिङ्गं वैयाकरणः शास्त्रेषु निमित्तमाश्रयणीयमिति । तत्रोपचय पुंस्त्यलिङ्गम् अपचय. नीत्वलिङ्गमिति विवेकः । नदेयं शास्रीय- पुंस्त्वंस्त्रीले निरूपिते। अथ शास्त्रीय नपुंसकत्व किम् ? नत्र केचित्-सत्त्वरजस्तमोगुणानां या गा. मुपचयापचयमामानि क्रमश. पुंधि-त्रीत्य-नपुंसकत्यानीत्याहुः । अन्ये तु-सत्त्वादि 111TTER . प्रमवः IT FIT FIT ·५ लिङ्गनिरूपाम् गुणाना मध्ये कस्यचिद्गुणस्योपवयः पुस्त्वम् , अपचयः स्रोत्व, साम्च नपुमकत्वम् , न तु गुणत्रयस्य । तत्साम्ये प्रलयस्यैव सिद्धान्तित्त्वादिति वदन्ति । परेतु सान्य न नपुंसकत्वमपितु स्थिति । अत एस पत्र प्राणामपि गुणाना वैपम्यं सत्रापि नपुसकत्व- मुपपद्यते इत्याहु । वस्तुतस्तु सत्त्वरजस्तमोगुणाना मध्ये क्स्यचिद्गुणत्योपचयाश पुस्त्वमपचयाश. त्वमिति सम्यगेव । नपुसकना तु नत्र स्थिघिद्गुणत्य साम्यावस्या अर्थात् उपच- यापच राहित्येन समपरिणाम । तयाचोक्त सरूपसूनभाष्यप्रदीपे कैयटेन- "गुणना सत्वरजस्तम परिणामरूपारा शदादीना वृद्धिहासमध्यमावस्था शकगोपरा लिङ्गत्वेन परिगृयन्ते" इति । अयाय भाव मान्यसिद्वान्नानुसारेण मवें पदार्था प्रतिनगपरिणामि- गुएनयसघातरूपा ऋते पुस्पान । तत्र करपचिवृद्धिरूप परिजम , कन्यचिन् हान- रूप, कम्पचित्तु वृद्धिहासराहित्येन समपरिणामो दोपनियत । एतादृशगुग परिणामा एव तत्तन्छ दमारवेद्या' सूक्ष्मत्वात्प्रमाणन्तरेण दुरधिगमा लिङ्गन्वेन स्वीमियन्ते वैयाकरले । तेन 'रामस्य दारा मैथिली कुलरममिति एकन्मिन् मैथिली- पदार्थे युगपत् पुन्स्वतीत्वनपुसकरवाना नराणामपि लिङ्गाना भानम् । लौरिका लिगपरिप्रहे तु ताशपुम्त्वादीनामेन ममावेशासभवान् तन्नुपपत्तिः । तटादिषु च कस्यापि तादृशलिङ्गस्यामगारेन नदी तटमित्यादौ नत्रयुक्तशाम्रोयकार्यमशक्यमेव म्यादिति । अनाय निष्कर्ष -सत्त्वादिगुपरिपामा शायलिङ्गम्। नद्विशेषो वृद्धि- परिणाम. पुल्वम् । वामपरिणाम त्यम् । समक्या परिणामो नपुनक्त्वम् । गुगपरिणामसामान्यधर्मो लिङ्गत्यम्। तद्व्या यानि तु पुस्त्वचादीनानि । ननु यहा मत्वादिगुराना प्रयाणामप्युपचयपरिणाम म्व, न कस्याप्पपचय. परिणामो न वा मनपरिणामन्तदा अपचयरूपवाभावान् माम्यारिणनिरूपनपुन- कनिरहाय ना नदा इय व्यक्तिरिति इद यानि पनि च व्यवहारस्थानुपपत्तिरिति चेन्- न । न होकदा नोऽपि गुण अचीयन्तेऽपचीरन्ते वा, किन्तु दैको गु उपचायने तदाऽपर कश्चिद्गु-गोऽपचर यचे। तृन यन्तु कनिन् मम मानिने इति निम्मान् । इत्यनेर गुणपरिणतिनान्यति कथमपधारपायमिति चन्-पदार्थतत्त्वरिंदा मुनेमहाभाध्यकारस्य पालनेचनादिति गृहा।। उक्त हितेन मास- नुप भय ·लिङ्गवचनविचारे सर्वत्र" इति । उपचयापचयोभयं सर्वत्र पदार्थे वर्तते इति तदर्थः। यदि तु कदाचित् कुत्रचिद्वस्तुनि सकलगुणानामुपचय एवापचय एव वा स्यात् तदा उभयं सर्वत्रेति कथनमसंगतं भवेत् । नन्वेतावतापि गुणोपचयापचययोरेव सार्वत्रिकत्वं प्रमाणीकृतं भवति न पुनः: साम्येन गुणपरिणतिरूपनपुंसकत्वस्य । तथा च कदाचित् साम्येन परिणतिविरह- दशायां तत्र 'इदं वस्तु' इतिव्यवहारानुपपत्तिरिति चेत् अत्रोच्यते-समपरिणामोऽपि सार्वत्रिक इत्यपि भाष्यकारोक्त्यैव गम्यते । उक्तं हि तत्रैव भाप्ये- "यद्युभयं सर्वत्र, कथं लिङ्गव्यवस्था ? विवक्षातः । उपचयविवक्षायां पुमान् । अपचयविवक्षायां स्त्री । उभयोरप्यविवक्षायां नपुंसकम्" इति । अस्यायमभिसन्धिः-वक्ता विवक्षितोऽर्थस्तद्वोधकशब्देन प्रत्याय्यते । तत्तदर्थबोधकता तु शब्दानां नियता । अतो यदाऽर्थे उपचर्याशो विवक्षितस्तदा तद्वोध- कपदार्थादिशब्देन स एव बोध्यते । यदा चापचय एव विवक्षितस्तदा तद्वोधकव्यक्त्या- दिशब्देन स एव प्रत्याय्यते । यदा पुनरेतदुभयं न विवक्ष्यते अपि तु साम्येन परिणाम एव विवक्षितो भवति तदा तद्वोधकवस्त्वादिशब्देन तदेव (नपुंसकत्वमेव) वोध्यते । एवञ्च सर्वत्र सर्वलिङ्गसत्त्वेऽपि तद्व्यवस्थेति । यद्यपि साम्यविवक्षायां नपुंसकमिति स्पष्टं नोक्तं भाष्ये तथापि "गुणानां वृद्धिहासमध्यमावस्था लिङ्गत्वेन परिगृह्यन्ते” इति कैयटव्याख्यानुसारेण तत्रय भाष्य- तात्पर्य लभ्यते। किश्च यजातीयं पुंस्त्वं त्रीत्वं च नपुंसकत्वेनापि तजातीयेनैव भाव्यम् । तथा च पुंस्त्वस्त्रीत्वे यदि गुणपरिणतिरूपे तर्हि नपुंसकत्वस्यापि गुणपरि- णामरूपतैवोचिता । गुणपरिणामाश्वोपचयापचयसाम्यरूपा एवेति युक्त नपुंसकत्वस्य गुणसाम्यावस्थारूपत्वम् । अत्रेदं वोध्यम्-सांख्यदर्शने प्रकृतिः पुरपश्च द्वावेव पदार्थो । तत्र सत्त्वरजस्त- मोगुणत्रयात्मिका प्रकृतिः । सा च प्रतिक्षणपरिणामिनी। तत एव पुरुषभिन्नं सर्वमेव विश्वमुत्पद्यते । अतः कार्यकारणयोरभेदोपगमेन समस्तं जगत् त्रिगुणात्मकम् पुरुषस्त्वपरिणामी चेतनश्चेति सिद्धान्तः। वैयाकरणाश्च व्याकरणप्रक्रियानिहाय सांख्यमतमनु त्य तन्मते स्थितानेव गुणपरिणामान् लिङ्गपदेन, तद्विशेषाँश्च वृद्धिहाससाम्यपरिणामान् प्रमशः पुंस्त्वस्त्रीत्व- नपुंसकत्वशब्दैः तद्गतजातिविशेपाश्च पुंस्वत्वादिशब्दः परिमापन्ते स्म । - ·लिङ्गनिरूपणम् न्यायादिदशनप्रवतकाचार्यातु व्यारणतो वा स्वयमेव वा परिशुद्धा देव- वाणोमवगतवन्तो व्यवजहरिति प्रयोजनविरहेण लिङ्गनिरूपणेयूदासोना एव । एवेन न्यायादिनय पदार्थानां सत्त्वादिगुणात्मकत्वानझोकारेण तन्मते किनाम 'शास्त्रीयलिङ्गमिति शङ्का समाहिता । प्रामादिपदार्य प्रारोपितमेव पुंस्वादि नन्वेवमपि आत्मना साख्यसिद्धान्तानुसारेणापि सत्त्वादिगुणानात्मकवेन तत्री- चपुंस्त्वाद्यमावात् "सनात्मनो निन्यानवेहि । नित्यानन्दघना चिदेव परं ब्रह्म" इत्यादी पुंस्वादिनिमित्ता नत्वनीप्रत्ययाम्लुकः कथं प्रवर्तन्ताम् ? उच्यते-तत्र पुंशधारोपादेव तन्निमित्तररिचयः प्रवर्तन्ते । ययारोपितमपि बहुत्वमाश्रिय दारलाजादिपु नामलिङ्गानुशासनकोपोषितनित्यबहुत्वसख्यावाचकत्वेषु 'बहुधु बहु वचनमिति शास्त्रप्रवृत्तिः तथा कारादियोधितनित्यलिङ्गकचिदादिशब्देष्वपि आरोपित- लिगमाश्रित्य शास्त्रमत्तः स्वीकारात् । पुमादिशब्दम्युत्ति. 'पूनो डुम्मुन्' इत्योगादिकमूनेग पुनातीनि विग्रहे 'पुम्म शब्दः सिद्धा, तस्य पुमान् पुमासारित्यादीनि रिभक्त चन्तरूपाणि तिर पुनातीति विनमानम्, न तु तदर्थानुगमः । मत्य प्रतिनिमित्तं हि प्रोत्तलक्षणं लौरि शास्रीयं च पुंस्न्यम् , 'अन्यद्धि व्युत्पत्ति- निमित्तमन्यन् प्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्तत्यान् । सरूपमूने भाप्ये तु "लोके कर्तृसाधनः मूते इति पुमान् , सूतेः सप्" इत्युक्तम् । एतदनुसारेण सूधातोः कर्तरि डुम्मुनि घातो सकारस्य पारादेशे च 'पुम्म शन्दः निद्धपतीति लभ्यते। तर सूते इत्यस्य “योनिरूपे आधार शुक्र त्यजतीत्यर्थ" इत्युयोते नागेशः। परन्वेवं साधनेऽपि पुम्सशब्दस्य पूर्वोक्तमेव प्रवृत्तिनिमित्त मन्तव्यं न तु शुक्रत्यागर्तृत्वम् , अन एन वानपि पुमानयमिति व्यवहारः । नीशद्वस्तु संघातार्यकस्य म्त्यैधातोरधिकरणे टि सिद्धः। स्यायतः संघीभवतः शुक्ररजसो यस्या सा घोवि विपहः । अम्यापि पूर्वोक्तमेव प्रतिनिमित्वं योध्यम् । नपुंसकशन्दव्युत्पत्तिस्तु न म्रो पुमानिति न भ्राहित्यादिमूनेग निपातनान् स्त्रीपुंमस्य पुंसमादेशः प्रकृतिमायाग्नलोपामावः । अम्यापि पूर्वोक्तमेव प्रतिनिमित्त बोम्यम् ॥

·लिङ्गवचनविचारे . पुमादिशब्दप्रयोगविचारः कचिद्धर्मपराः कापि स्वार्थबोधकलक्षकाः । पुमादिशब्दा विज्ञेयाः कचिद्धर्मिसमर्पकाः ॥६ पुंलिङ्गादौ धर्मपराः परिज्ञेयाः पुमादयः । 'पुमान् पाप्मेत्यादिवाक्ये स्वार्थबोधकलक्षकाः ॥१०॥ पुंस्त्रीनपुंसकशब्दाः पुंस्त्वादिधर्मविशिष्टशक्ताः। ते च क्वचित् धर्ममात्र.. बोधतात्पर्येण प्रयुज्यन्ते । यथा 'घटशब्दः पुंलिङ्गः, 'गङ्गाशब्दः स्त्रीलिङ्ग', 'धनशब्दो नपुंसकलिङ्ग' इति । प्पु लिङ्गपदार्थे सामानाधिकरण्येनान्वितार्थक्त्वात् पुमादयः शब्दा लक्षणया धर्ममात्रबोधकाः, पुंस्त्वं लिगमर्थो यस्य स इत्यादिवोधात् । कचित् स्वार्थवोधकतात्पर्येण प्रयुज्यन्ते ; यथा 'पुमान् पाप्मा', 'सुमनसः स्त्रिय' इति । अत्र हि पुमानित्यादयः पुमाद्यर्थवोधकपराः, पाप्मशब्दः पुंस्त्वविशिष्टार्थ- चोधकः, सुमनशशब्दः स्त्रीत्यविशिष्टार्थवोधक इत्यादिवोधात्, शास्त्रीयमपि लिङ्गमर्थ- निष्ठमेवेति वक्ष्यमाणतया यथाश्रुतार्थपरत्वायोगात् कोपस्थशब्दानां च शब्द- परत्वात् ।।१-१०॥ यद्वा पङ्कादयस्तत्तत्पदार्थत्वेन योधकाः । पुमानित्यादिशब्दानां श्रुतार्थपरता ततः ॥११॥ 'पुमानयं जनः', 'स्त्रीयं व्यक्ति रित्यादिवास्यगाः । धर्मिणं त्रुवने स्वार्थ लक्षणाऽपेक्षणाद्विना ॥१२॥ यद्वा कोपे शब्दा अर्थपरा इति शेखरकृतीक्तत्वात् पङ्कपदार्थाभिन्नः पाप्मपदार्थ इति वोधः। तत्र पङ्कपदार्थे अत्रीत्यभेटेनान्वेति, पाप्मपदार्थे च पुमानिति । एवञ्च स्त्रीत्य- विशिष्टभिन्नाभिन्नपङ्कपदार्थाभिन्न' पुरस्वविशिष्टाभिन्नपाप्मपदार्थ इति बंधात् स्त्रीपुमादिपदं यथाश्रुतार्थपरमपि संभवति । एतच पुमादिशब्दस्य प्रथमान्तत्वे, सप्तम्यन्तत्वे तु "पुंसि क्लीवे च काकोलगल- कृटहलाहला" इत्यादौ काकोलादयः शब्दपरा ण्य | तथा च काकोलादय' शब्दाः पुसि (पुंग्यविशिष्टेऽर्थ ) लोवे क्लीवत्वविशिष्टेच शताः पर्याया इति बोध । कचित्त पुमाइयः स्वार्थपरा एव । यथा अयं पुमान् इयं स्त्रीति लक्षणाऽपेत्तिनेति ।।११-१०॥ अनचन ·लिङ्गनिस्पणम -- पुन्व लिङ्ग - चाचरत्व अनार प्रपद- पुलिगरान्दादेवह अय 'पुंलिगो घटराद" इत्यत्र पुलिङ्ग इति यहुनहे को निग्रह न तावत् पुमान् लिङ्ग यत् स इति, पुन्त्यादिरूपे लिङ्गपढायें एम्नांशिष्टायोमेदस्य वाधि दलान् । नापि पुशदस्य धर्मपरत्वमङ्गीत्य पुमान् नान पस्यैनि विग्रहः कर्तुं शक्य , पट्यर्यबहे स्वरवामिभागधागधेयभावादि. कतिपयनियतमम्बन्धेनर मम्गन्धिनोऽन्यपदार्थ बोधने सामर्थ्यान, सन्बन्धन मम्बन्धिनमन्यपदार्य चोपचिनुमनामान । अत एव कृतमशदो नीनपट इति न प्रयोग नीलो घटो यन्येति निमहरनील पदम्पनीहर्नीलपटार्थक इति बोधानननान् । -अनेम्मन्येति बहुप्रीहिरिपन निरम बलारिविग्रहीभूतं सद्वान्यं स्वयटक्या व येन यम्मै यम्मान वन्य यम्मितिति द्वितीवादिनिमक्त्या म्वघट- प्रथमान्तपदार्यान्वचिवटपरपदार्यानुयोगिर य सम्बन्ध प्रनिपारिनुमीष्टे उत्पतियोगिक सम्बन्धयत्यन्यपदार्थे पहिर्भवतीति । ताग पीताम्बर इति महु हे पीग्नन्नर यम्य म इति लौकिविग्रहह्मास्यम, तम स्वयटक्यस्येति पट्या स्वपटकपीतमिति प्रयमान्तपदार्यान्वय्यम्बरमिति प्रथमान्तपढार्थानुयागिक सयोग- सम्बन्ध बोधयितुंशनानि । अताऽम्बरपदाथप्रातचोगिरसयोगसम्बन्धति इरावन्य- पदायें बहुनीहिजारते पीताम्बर इति । एर चिनो गौयस्येति लौरियनिग्रहास्य स्वपटस्यन्यतिरप्ट्या चित्रावाय- गवानुयोगिक स्वन्वामिभावरून सम्बन्ध बाघयिनुमाटे। अतो गोप्रतियोगिक तमन्यन्वयनि चैत्ररूपेऽन्यपटायें चिनगुरिति मानि पहुनीहि । पियं मानो मामस इति विग्रहवाक्य सघटरमा यमितिद्वितीयया स्वघटक- प्रामपदार्थान्यविमानपदार्थवदेशमामय योगिर कर्मतासम्बन्ध वाधयति, वैयाक- रणमने पदार्थभूतस्यापि विभक्तपस्य सम्बन्धरियया भानोपगमात् । अत प्राप्ति- नियनिस्मतामन्यन्यन मम्बन्विन्यन्यपदायें प्राप्रपाम इनि यहुदि, पं पटो दियो यायेति विग्रहको घरिपरको यंग इनि भनि प्रयोग, न पुन नीलपटो पर इने, नीलो घटो य येति विग्रहम्य कर्तुमगस्यत्वात् । तन्नान् एलिगरा दन्य पुस्त्वं लिन यस्यति वा ईत्व लिङ्ग यान्य यग्येति वा न मपिनुमईनि विप्रहः इति चेत्- अनन्यने- .

·१० लिङ्गवचनविचारे लिङ्गाथलक्षक लिङ्गपदमादाय जायते । पुंलिङ्गादिबहुव्रीहिरलिङ्गमिति शब्दवत् ॥१३॥ पुमादिपदस्य पुंस्त्वादिधर्मपरत्वं, लिङ्गशब्दस्य लक्षणया लिङ्गरूपार्थपरत्व- मूरीकृत्य पुंस्त्वं लिङ्गमर्थो यस्येति विग्रहे पुंलिङ्गादिबहुव्रीहिरुपपादनीयः । इत्थमेव हि अलिने युष्मदस्मदी इति, स्वरादीतिसूत्रे भाष्ये अलिङ्गमसंख्यमिति वा इति चोपपद्यते । अनया तु रीत्या नीलघटोऽर्थो यस्य स इति विप्रहको नीलघटः कृष्णकलसशब्द इत्यादिवहुव्रीहिप्रयोगास्तु अनभिधानान्न भवन्तीति ।।१३।। पुमादीनां शास्त्रीय लौकिकञ्च पुंस्त्वादि वाच्यम् पुमादीनान पुंस्त्वादि शास्त्रीय लौकिकं तथा। द्विविधं कारणं ज्ञेयं पर्यायेण प्रवर्तने ॥१४॥ नपुंसकलीवपण्डप्रभृतेरेव लौकिकम् । नपुंसकत्वमर्थोस्ति घटादीनां घटत्ववत् ॥१५॥ पुंस्त्रीनपुंसकादिशब्दा लौकिकं शास्त्रीयं च पुंस्त्वादि यथायथं प्रवृत्तिनिमित्तमुपा- दाय प्रवर्त्तन्ते । तत्र यदा लौकिकं पुंस्त्वादि निमित्तमाश्रित्य प्रयुज्यन्ते अयं पुमान् , इय स्त्री, अयमियं वा नपुंसकमिति सदा कोपाद्युक्तम्वीयशास्रीयलिङ्गमपि तत्तल्लाकिक- लिङ्गसामानाधिकरण्येन बोधयन्त्येव । अत एव शुचीन पुंसानयेत्यत्र शास्त्रीयपुंस्त्वनिमित्तकं नत्वं सिद्धधति । तत्र शब्दस्य शास्त्रीयपुंस्त्वबोधकत्वाभावे तु शुचिशब्दस्य विशेष्यनिन्नतया शास्त्रीयपुंस्त्व- बोधकत्वाभावात् पुंसीति नत्वं न स्यात् । न स्याश्चेयं स्त्रीत्यत्र शास्त्रीयखीत्यनिमित्त. को डीप् । एवमभ्यागतान् क्लीवान् पश्येत्यत्रापि न स्यान्नत्वम् । यदा तु पुमादयः शास्त्रीयमेव पुंस्त्वादि प्रवृत्तिनिमत्तमाश्रित्य प्रयुज्यन्ते पुमान पाप्मा, खदवा स्त्री, धनं नपुंसकमिति तदा शास्त्रीयपुंस्त्वादेः प्रवृत्तिनिमित्तरूपेणे- वोक्तत्वेन शास्त्रीलिङ्गप्रयुक्तकार्यसिद्धया तद्विशिष्टे तस्यास्थित्या च द्विः पुंस्त्वादिकं न बोधयन्ति । एतेन पुमादीनां स्वप्रवृत्तिनिमित्तपुंस्वादिना सह शास्त्रीयलिङ्गस्यापि योधजनकत्वे प्रातिपदिकार्थेतिसूनस्थमाष्यासंगतिः। ताहिप्रातिपदिकार्थमात्रे प्रयमेत्यंशरयोदाहरणानि - ·लिङ्गनिरूपणम् ११ पुमान स्त्री नपुंसकमिति प्रदर्शितानि, न तु प्रातिपदिकार्यापेक्षया लिगाधिक्ये प्रथमेत्यं- शस्येति निरस्तम् । वन्न शास्रोलिङ्गप्रतिनिमित्तकानामेव पुमानित्यादीनामुदाहरणत्वेन कयनात् । एयन लौकिक्प्रवृत्तिनिमित्तकाः अयं पुमान् इत्यादयो लिङ्गाधिक्ये प्रथ- मेत्यंशस्यंवोदाहरणत्वेन योध्याः। भाप्ये तु क्या विविच्या नोक्ता इत्यन्यदेवत् ।१४-१५॥ लिङ्गज्ञानोपायः शास्त्रीयलिङ्गविज्ञानं शास्त्रण खलु जायते । लौकिकस्य तु लिङ्गस्य प्रत्यक्षेणावगम्पता ॥१६॥ पुंस्त्रीनपुंसकव्यक्तीनां लक्षणरूपं लौकिकं लिगमाकृतिप्रायमिति प्रत्यक्षेणैवावगन्तुं शाक्यम् । इयं स्त्री, अयं पुमान् , एप जनो नपुंसकमित्याद्युपदेशेन च । न तु पलजपः पुंसि इत्यादिव्याकरणानुशासनेन, नापि कोपेण, नाभ्यां लौकिलिङ्गानुपदेशात् । शास्त्रीयन्तु गुणोपचयापचयादिरूपं लिङ्गं घरजपः पुंसि देवताः निगम् इत्यादि- शालेग वावगन्तुं योग्यम्, न प्रत्यक्षेग। सत्त्वादिगुणा एव हि तावदुरधिगमास्तहि तत्परिणतिरूपं लिङ्गशास्त्रमन्तरेण कथमिवावधारणीयं स्यान् । लिङ्गानुशासनच द्विविधम्-घत्रजपापुंसि बियां क्तिन् इत्यादिशास्त्ररूपं कोपरूपंच। न च कोपो नानुशासनमिति मन्तव्यम् । अमरसिंहहतकोपत्व नामलिङ्गानुशासनसंज्ञाया मन्वर्थत्वान्यथानुपपत्वा कोपाणामपि लिङ्गानुशासनत्वात् ॥१६॥ लिङ्गस्य प्रमिदनापसिद्धन्वज्ञानोपायः लिङ्गे प्रसिद्धिविज्ञानं नामलिङ्गानुशासनात् । तत्तलिङ्गे प्रयोगाणां दर्शनादपि जायते ॥१७॥ कापच्याकरणयास्तत्तलिङ्गबोधकत्वेन प्रतिपादिताः शब्दाः प्रसिद्धष्वेव लिङ्गेषु प्रयो- तत्र्याः। प्रसिद्धिश्च पुरागेविहासप्राचीननिबन्धकान्यनाटकारचायिकादिपु प्रचुर प्रयुज्यमानत्वात् । न हि व्याकरणे कोपे वाप्रोक्तं लिङ्गं सर्वमेव प्रसिद्धम् । तद्यया अर्द्धर्षाः पुंसि चेति सूनेगार्द्धर्चादीनां पुंन्त्वं नपुंसकत्वं चानुशिष्टम् । अर्द्धादिगगे च शरीरघृता- दयोऽपि पठिताः सन्ति । परन्तु तेषां नपुंसके एव प्रयोगा'दृश्यन्ते, न पुंसि । मतस्तेषां पुंस्त्वमप्रसिद्धमिति न ते तत्र प्रयोक्तव्याः। मठ एवामरसिंहेन तेपां नपुंसकत्वमेव भोधितम् ·१२ लिङ्गवचनविचारे एवं तर्हि तेपामर्द्धर्चादिपु पाठो नोचितः किम् ? उचित एव, लोकवेदसाधारणत्वात् । अथ शब्दानुशासनमित्यस्य व्याख्याने केषां शब्दानामनुशासनमिति पृष्टे लौकिकानां वैदिकानां चेति भाध्यकृतोक्तत्वात् । उक्तं चामरसिंहेनापि- "अर्धर्चादौ घृतादीनां स्चाद्य वैदिकं ध्रुवम् । तन्त्रोक्तमिह, लोकेऽपि तच्चेदस्त्यस्तु शेपवत् ।।" - एवं वा पुंसि पद्ममित्यादिना पद्मादेः पुंस्त्वशक्तिरपि घोधिता, परन्तु पुंस्त्वं तस्याप्र- सिद्धमेव । कोपा अपि प्रायेण लोक्वेटमाधारणशब्दविपया इति पनादेः पुंस्त्वशक्ति- कथनत्य न वैयर्थ्यम् । विषयोऽयं लिङ्गभिन्नेऽप्यर्थे । तथा हि ते ते शब्दास्तत्तदर्थे नाना कोपेषु प्रतिपादिता अपि प्रसिद्धिमनुसृत्यैव प्रयोक्तव्याः । यथा हेमचन्द्रकोपे- "क्रोडा हारा च दारा च त्रय एते यथाक्रमम् । क्रोडे हारे च दारेषु शब्दाः प्रोक्ता मनोपिभिः" ॥ इति हारदारशब्दौ टावन्तावप्युक्तौ । परन्तु तयोरटाबन्तयोरेव प्रयोगो दृश्यते । यथा- "हारो नारोपितः कण्ठे मया विश्लेपभीरुणा। इदानीमन्तरे जाताः पर्वताः सरितो द्रुमा" ॥ "नमयति धनुरैशं यस्तदारोपणेन त्रिभुवनजयलक्ष्मीमैथिली तस्य दाराः" । अतो हारादाराशब्दारप्रयुक्तत्वादप्रसिद्धत्वान्न प्रयोक्तव्यौ । एवमन्त्राब्दविपयेऽप्य- नुसन्धेयम् । यद्यपि नानाग्रन्थावलोकनपूर्वकः कस्य शब्दस्य किं लिङ्गं प्रसिद्ध किं याप्रसिद्ध- मिति निर्णयो बहुपरिश्रमबहुलकालसापेक्षस्तथापि अमरसिहनिम्मिनेनामरकोपनाम्ना प्रसिद्धेन नामलिङ्गानुशासनेन तथा निर्णयः सुकरः । तत्र हि ये शब्दा यस्मिन्नथे प्रसि- द्धास्ते तस्मिन्नेवार्थे प्रतिपादिताः । येषां च यदेव लिङ्गं प्रसिद्ध तेषां तदेव लिगमुक्त- मस्ति । अतस्तदनुसारेण प्रयोकृणां नाप्रसिद्धप्रयोगकलङ्कसम्भवः । ।

·लिङ्गनिरूपगम १३ नन्वमरकोपेऽपि देवतपमादीनां पुंस्त्वमपि प्रतिपादितमस्ति, किन्तु तन्न प्रसिद्धम् । तन्मादमरोहानामपि शब्दानां वदुतसकललिङ्गे न प्रयोगयोग्यत्वनिति चेत्-न । समरमिहेन दैवत्तादेः पुंवादिन प्रसिद्धमिति स्वयमेव शैल्पा सूचितत्वात् । अमरकोशेती एषा समरकोपशैली-१ रूपमेदेन, २ साहचर्येरा, ३ बिगेपोक्तचा, ५ योरिनि- रेयनेन, ५ यविधिल्लिङ्गनिषेधसेन, वा वल्लिङ्ग बोध्यने तत्प्रसिद्धम् । यतु रूपभेदेनापोधितं सत् वाशन्दसहितेन पुसीत्यादिना बोध्यते तन् अप्रसिद्धम् यस्य च यहिहं कोगन्नगद्युक्तमपि स्वय न बोम्यते तस्य शन्दस्य तदपि लिङ्गमामिद्ध- मिति । नत्र १ रूपभेदेन यथा-मेघपुष्पं धनरसः। • साहचर्ये-नीजनपदी। भत्र जनपदशन्दस्य रूपविशेषेण पुन्वनिर्णयान् तत्साहचर्येण नोरन् पुमानिति निर्णयः । ३ विशेषोत्या-पुसि कोवे च काकोलकालकूटहलाहला, निरा प्राट् । ४ द्वयोरिति कयनेन-द्वयोः पाटलि । मिथुने तु द्वयोरिति इति परिभाषणान् द्वयोरित्यनेन संपुं- सयोम्रहणम् । ५ निषेपमुखेन भर्गलं न ना, धर्मोऽग्नी । अत्र पुंन्त्वनिषेधेन अब शिष्ट चत्वनपुंसकत्वयोहणम् । मंत्वनिषेधेन चारशिष्टपुंन्यनपुंमस्त्वनिर्णयः, निपिद्धलिङ्गं पार्यमिति परिभापितवान् । अयच देवतानि पुंसि वा' । अत्र देवतशब्दस्य पुंस्त्व देयत इति स्वरूपेशाबोधितं सत् पुंसि वेति बोधिवत्वादप्रतिद्धमिति सूच्यते, एक वा पुंनि पद्म मित्यादावपि बोध्यम् । विकल्पेन योधितयोलिङ्गयोमध्ये लिहूं स्वरूपेण अर्यान् तत्प्रमुत्तामादिकार्यमुखेन योध्यते तदेव प्रसिद्धमिति । उभयोः प्रसिद्धत्वे हि पुनपुनस्योरिति वदन् अनियामिति वा । अनुत्तत्वेन यया शरीरं वर्म निमः । भर शरीरशन्नत्य पुस्य नोचमिति अचंचा इति शाम्तमपि न प्रनिद्धमिति । वनचन्दस्य कोषान्तरोनं नवं न प्रमिद्धममरसिंहनापेक्षितवान् । यत्तु एवविधशैल्याः सत्त्वे 'वा तु कोवे दिवसासरा' रित्युत्तरा दिवसासर- योभ्यनपुंसकत्वस्यापि अप्रसिद्धत्यापति, इमापत्तिन्नु न 'कान्ते कन्यपि वानी गमय त्वं मोरचना दशा' रिति महानिप्रयोगविरोधात् । अतो निङ्गम्य प्रनिद्धन्व. मप्रसिद्धत्वं वा कान्यादी नयाप्रयोगदर्शनादर्शनाभ्यामेव नियमिति-नत्र , भ. - ·१४ लिङ्गवचनविचारे मरककविना नपुंसके वासरशब्दस्य प्रयुक्तत्वेऽपि तस्य पुंस्येव प्रचुरप्रयोगदर्शनेन तद्वाच्यं नपुंसकत्वमप्रसिद्धमेवेत्यमरसिहस्याशयात् । एवं दिवसशब्दस्यापि । तस्मात् प्रोता लिङ्गप्रसिद्धत्वाप्रसिद्धत्वविषयामरशैली मन्तव्यैवेति ॥१७॥ . शास्त्रीयमपि लिङ्गमर्थनिष्टमेव शास्त्रीयस्यापि लिङ्गस्य स्थितिरर्थे सुनिश्चिता। तस्य शब्दगतत्व हि सहते न विचारणाम् ॥१८॥ अथ लौकिकं लिङ्गमर्थनिष्ठमिति निर्विवादमेव, परन्तु शास्त्रीयलिङ्गं शब्दनिष्ठमर्थ- निष्ठं वेति विवादास्पदम् । तत्र सन्देहबीजन्तु 'अर्ध नपुंसकम्', 'अस्त्री पत पुमान् पाप्मा', इत्यादिदर्शनेन तस्य शब्दगतत्वं लभ्यते, पुमादिशब्दानां पुंस्त्वादिविशि- टार्थपरत्यात् । तस्य च शब्दनिष्ठत्वेऽपि यथाकश्चित् शाखीयकार्याणि निर्वायितुं शक्यान्येव । अथ च 'देवताः स्त्रियाम्', 'अर्धर्चाः पुंसि' चेत्यादिदर्शनेन तु लिङ्गम्यार्थगतत्वं लभ्यते एवं स्वीकारेऽपि शास्त्रोयकार्यनिर्वाहे न काचिद्वाघेति । तत्र निर्णीयते लिङ्गमर्थनिष्टमेव लौकिकलिङ्गग्यानिष्ठसया शास्त्रीयलिङ्गस्यापि तथात्वौचित्यात् भगवला पाणिनिमुनिना प्रातिपदिकार्यलिङ्गेत्यादिशास्त्रेण लिङ्गे प्रथमा. विधानाच, प्रातिपदिकार्थमाने विवक्षिते तदपेक्षयाधिके लिङ्गमाने वा विवक्षिते प्रथमेति तदर्थात् । न्यायनये शब्दस्य शाब्दबोचे भानाभावेन तद्गतत्वेनाभिमतस्य लिङ्गस्य प्रथमया बोधयितुमशक्यत्वाच्च । अत एव 'देवताः स्त्रियां', 'नपुंसके प्रातिपदि- कस्येत्यादिकं संगच्छते। 'अर्ध नपुंसकम्', 'अञ्जलि पुमान्' इत्यादौ नपुंमकादि- शब्दास्तु नपुंसक्त्वपुस्त्वादिवोधपराः इति न तदसागत्यम् । न च यथाश्रुतार्थपरत्य- संभवे लक्ष्यार्थपरत्वं नोचितमिति वाच्यम, अत्र यथाश्रुतार्थपरत्वस्य त्वन्मते संभवेऽपि 'देवतानि पुसि वे'त्यादौ शक्यार्थलक्ष्यार्थयोरभयोरप्यसभवात् । वथा चाह भाष्यकार. एकार्थे शब्दान्यत्वादृष्टं लिङ्गान्यत्व'मिति । भस्यार्थः एकस्मिन्नर्थे जलादिरूपे शब्दान्यत्वान् धनरस आपो जलमिति शन्दभेदात् विभिन्न- लिङ्गार्थकशब्दप्रयोगालिगाना भेदो ज्ञायते इति । एतच्च भाप्यं लिङ्गभेदसाधनपरम् । एकार्थे इत्युक्तथा च लिङ्गानामर्थनिष्ठत्वं सिद्धवत्प्रतिपादितम् ।

·लिङ्गनिरूपणम् शास्त्रीयलिङ्गस्य शब्दनिष्टवसराहनम एतेन यदुक्तं वैयाकरणभूपणे सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यं नपुंसकत्वम् , आधिक्यं पुस्त्यम्, अपचयः स्त्रीत्वं तत्तच्छन्दनिष्टं तत्तच्छन्दयाच्यं च । तमेव विरुद्धधर्ममादाय तटादिशब्दा भिद्यन्ते । केषांचिदनेकलिङ्गत्वव्यवहारम्तु समानानुपूर्वीकत्वेन शब्दानाम- भेदारोपात् । एवञ्च पदार्थपदे पुंस्त्वमेव, व्यक्तिपदे त्रीत्वमेव, वस्तुपदे नपुंसकत्व- मेवेति सर्वत्रवायं पदार्थः इयं व्यतिरिदं वस्त्विति व्यवहारस्तटस्वटी तटमिति चोप- पद्यते । तर लिङ्गमर्थपरिच्छेदकत्वेनान्वेतीति पश्वादिशब्दोकं पशुस्त्रियां नास्तीति पशुनेत्यादिविधिन छान्गादीनगत्वेन प्रयोजयतीति- वदपास्तम् । शब्दगतधर्मेणार्थपरिच्छेदस्य दुरुपपादत्वात् शब्दे च शास्त्रीयस्येव लिङ्गस्य सम्भवेन तस्य च केयलान्ययितयार्थव्यावर्तकत्यासम्भवाच उभयं सर्वप्रेति माष्येण पुंस्त्वादेरविरोधलाभेन तमेव विरुद्धधर्ममादायेति क्थनस्य चिन्त्यत्वाच ॥१८॥ प्राझण्णादीनो युगपच्चास्त्रीयलौकिकोभयलिगबोधकता ननु ब्राह्मणीशब्दात् पुरुषस्य कुतो न बोधः ? अथ स्त्रियां स्त्रीप्रत्ययविधानात् स्त्रिया एव योघ इति चेत्-न । शास्त्रीये एच स्त्रीत्वे तद्विधानात् तस्य च केवलान्ययितया 'पुरऽपि सद्भायात् । एवं ब्राह्मणोऽयमित्यतो न युतः स्रीव्यक्तियोधः ? अत्रोच्यते- जनादिशब्दमिन्नानां केवलप्राणिवाचिनाम् । शास्त्रीय लौकिकश्चापि वाच्यं लिङ्गद्वयं मतम् ॥१६॥ स्वसजातीयशास्त्रीयलिङ्गेन सह युध्यते । नियमानौकिक लिङ्गं ब्राह्मणक्षत्रियादितः ॥२०॥ तेनेयं ब्राह्मणीत्युक्ते पुरुषो नैव युध्यते । नापं ब्राह्मण इत्युक्ते नायते वनिताजनः ॥२१॥ जनादिशब्दभित्रकेवलप्राणिवाचक्त्राह्मणक्षत्रियादिशब्दानां शास्त्रीयत्रीपुंसलिगता कोपे प्रतिपादितव । किन्तु तेषां लौकिकमपि पुंस्त्वं नीत्वं चार्थः । तेन तेभ्यो लीपिकलिङ्गमपि स्वसजातीयशास्त्रीयलिनेन सह प्रतीयते एव । एवञ्च प्राझणीशदान कदाचिदपि पुरुपयोषः। तथा हि माझणीत्या स्त्रीप्रत्ययोत्पत्तये प्रकृतिभूतप्रामणपदार्थ ·लिङ्गवचनविचारे शास्त्रीयत्रीत्वं विवक्षणीयमेव । तथा च ब्राह्मणीशब्दात् लौकिकत्रीत्वस्यापि शास्त्रीय- स्त्रीत्वसामानाधिकरण्येन नियमतो बोधान्ना:पुरुषस्य बोधः । एवं ब्राह्मणोऽयमित्यत्र इयोऽय् पुंसोत्ययादेशाय पुंस्त्वविवक्षाया आवश्यकतया:तत्सामानाधिकरण्येन लौकिक स्यापि पुंस्त्वस्य बोधान्न ततः स्त्रीव्यक्तिबोधः, प्राह्मणादिपदार्थनिष्ठशास्त्रीलिङ्गबोधे तदर्थ निष्ठतत्सजातीयलौकिकलिङ्गबोधोपधायकसामग्रथा व्यापकसामग्रीविधयापेक्षणी- यत्वान॥१६--१॥ जनादयस्तु शास्त्रीयमात्रलिङ्गस्य बोधकाः ॥२२॥ अती जनादिशब्देभ्यः पुरुपस्याथवा स्त्रियाः । उभयस्यापि वा बोधो जा' ते योग्यतावशात् ॥२३॥ जनादिलोंकिकं लिङ्गं प्रत्याययति नैव यत् । अतो योपित्पुरुपयोस्तुल्यरूपं प्रवर्तते ॥२४॥ जनादिशब्दास्तु न लौकिकलिङ्गवाचकाः, अपि तु शास्त्रीयमानलिङ्गवाचकाः । तेन पुरुषे खियामपि तत्प्रयोगः। यथा- "सखाजनः पश्यति कौतुकेन । "यत्र विद्वजनो नास्ति। अनेदं बोध्यम् यथा पहिसंयोगोत्तरं दाहदशनात् दाहं प्रति वः कारणत्वं कल ते, अतोन दाहः कुतो नेतिपर्यनुयोगस्य वडूरभाषादिति समाधानम् , तथा ब्राह्मणोऽयमिति श्रवणानन्तरं लौकिकपुंस्त्वयुतब्राह्मणविषयकवोधरूपकार्यदर्शनात् पुस्पत्यांवशिष्टब्राह्मण- विषयकशाब्दबुद्धि प्रति स्रोप्रत्ययासमभिव्याहृतम्राह्मणपदजन्यलौकिकस्तोपस्थिति- सहकृतब्राह्मणोपस्थितेः कारणत्वं कल्पनीयमिति ताशकारणविरहेण न ब्राहाणीशब्दात् पुरुषबोधः। एव ब्राह्मणीयमिति श्राणोत्तरं लौक्किस्त्रीत्वयु प्रामणत्वरिशिष्टपिपयफ्शाब्दयोधो. त्पत्या ताशबोधं प्रति स्त्रीप्रत्ययसमभिव्याहतव्राह्मणपदजन्यलौकिकत्रीत्योपस्थितिसह- कृतम्राह्मणत्वारच्छिन्नोपस्थितेः कारणत्वक्ल्पनात् तादृशारणविरहेण प्राहाणोऽयमि- त्यतो न योपिद्विपयको बोधः।

·लिगनिरूपणम् १७ जनादिशब्दाचु खोपुरुषसाधारण्येन बोपोदयाचा लौकिकलिङ्गनिरूपितरातर- • कल्पनात् त्रिया वा पुरुषस्य वोमयोर्वा बोध इति । जनादिगणस्तु जन लोफ अपत्य सन्तति सन्तान रतस् पतङ्ग शलभ गोधा सारिका पिपीलिका लिता यूका छुच्छुन्दरीमिल्लीवाचकप्रभृतिः । अलिइसलिङ्गशब्दविमागः शब्दास्तावद्विविधाः-अलिङ्गाः सलिगाश्च । वबालिगा अन्ययान्याख्यातानिय । सलिशास्तु विशेष्यनिनाः स्वतन्त्रलिङ्गाश्च । तत्र विशेष्यनिना एर अन्यलिङ्गा इत्युच्यन्ते 'अधीनो निन्न आयत्त' इति कोपात् विशेष्याधीना इत्यर्थः । समानाधिकरणविशेषण- परत्वे विशेष्यवाचकयोध्यलिङ्गयोधका इति यावत् । भन्यलिङ्गशब्दोऽप्येतदर्थपर एर। विशेप्यनिनास्त्रिलिङ्गा एव । स्वतन्त्रलिद्गास्तु एकलिगा द्विलिङ्गानिलिङ्गाश्चेति विविधाः। तत्रैकलिङ्गा अपि पुंस्त्रीनपुंसकमात्रलिङ्गवाचित्वेन त्रिविधाः। द्विलिगा अपि स्त्रीपुंसयोः खीनपुंसकयोः पुंनपुंसायोश्च वाचकत्वेन विविधाः । तदित्यं सलिङ्गानां सप्तविघत्वम्-पुंलिङ्ग-श्रीलिङ्ग- नपुंसकलिङ्ग-स्त्रीपुंसलिग-खीनपुंसकलिङ्ग-पुनपुंसकलिङ्ग-त्रिलिङ्गत्वभेदात् ।।२२-२४ा स्वतन्त्रलिविशेष्यनिम्नयोः परिचयः जातिशब्दद्रव्यशब्दो लिङ्गे स्वातन्त्र्यमृच्छतः । गुणशदक्रियाशब्दौ प्रायोऽन्याधीनलिङ्गको ॥२५॥ स्वतन्त्रलिङ्गविशेष्यनिनयोरवगम इत्यम् । जाविद्रव्यगुणक्रियाशन्देषु आधी स्वतन्त्र- लिङ्गी, अन्त्यो तु प्रायेण विरोप्यनिनो वेदितव्यो । सत्र जातिशब्दाः प्रकारतया विशेष्यतया या जात्युपस्यापकाः। ते उभये स्वतन्त्रलिङ्गाः। वत्र प्रकारवया नात्युप. स्यापकाः घटपङ्कतटादयः । विशेष्यतया जात्युपस्थापकाः प्राह्मणत्वग्रामण्यादयः । दव्यराब्दा एफव्यक्तिमात्रकोपका आकाशचन्द्रादयः । तेऽपि स्वतन्वलिकाः। गुण- रान्दा गुगप्रकारकयोपजनकाः शुक्लमृद्रपादयो विरोप्यनिताः । प्राधान्येन गुगोपस्था- पकातु ते जातिशब्दा एवेति स्वतन्त्रलिङ्गा एव, गुणे शुल्लादयः पुंसी'त्युक्तत्वात् । एवं गुगियापकप्रकृतिमत्वलायन्ता शुलवादयोऽपि जातिवाचका एवेति । ते स्वतन्त्रलिङ्गा एव । मियाशब्दाः क्रियाप्रकारकोपजनका: पफमाचकादयः । वेऽपि विशेष्यनिनाः। .विरोध्यवया कियोपस्यापका भवितव्यम् पाकः कृतिः इत्यादयस्तु जातिरान्दत्वान ३ ·१८ लिङ्गवचनविचारे विशेष्यनिन्नाः अपि तु स्वतन्त्रलिगा एव । प्राय इति कथनन्तु प्रमाणप्रधानोपाध्यायादि- शब्दानां क्रियाशब्दत्वेऽपि विशेष्यनिन्नत्वाभावात् । यथा देवदत्तः प्रधानम् । सूर्यादेः स्वल्पपरिमाणमहे दूरत्वमुपाधिः । नीलः पट इत्यत्र नीलो विशेषणमिति दिक् । जातिवाचका अपि केचन त्रिलिङ्गाः जातिवाचको न कश्चिदपि त्रिलिङ्गः । भाष्ये 'लिङ्गानां च न सर्वभा' इत्युक्ततया एकशब्दवाच्यजातेरसर्वलिङ्गलबोधनात् 'तटं त्रिपु' इत्यमरस्य प्रमाद इति केचिदिति नागेश आह । परे तु उक्तभाष्ये प्रायेणेति शेषः । अत एव विभीतकामलकादीनां वहूनां निघण्टौ त्रिलिङ्गत्वप्रतिपादनं संगच्छते । अनेककोपकृतां प्रमादकल्पनापेक्षया तद्भाप्यस्य प्रायो- यादत्वस्वीकृतेाय्यत्वात् । एतदभिप्रेत्यैव नागेशेनापि इति केचिदित्युक्तमिति वदन्ति । लौकिकलिङ्गवोधकशब्दविभाग. शास्त्रीयलिङ्गवाचकाः सामान्येन विविच्य निगदिताः । अथेदानी लौकिकलिङ्ग- वाचकाः सामान्यतो विभज्योच्यन्ते । ये खलु लक्षणरूपं लौकिकपुंस्त्वादिलिगमाच- क्षते, ते शब्दा द्विविधाः । केचित् प्रवृत्तिनिमित्तं पुंस्त्वादि घेवते पुमादयः । पुमानयम् , इयं स्त्री, एष जनो नपुंसकम् । एषु हि लौकिकपुंस्वस्नीत्वनपुंसकत्वानि शब्दप्रवृत्ती निमित्तानि । तदवच्छिन्ने च तत्सजातीयं शास्त्रीयमपि लिङ्गं प्रतीयते । तेन अमुना पुंसेत्यादौ शास्त्रीयपुंस्त्वादिनिधन्धननाभावादिरूपशास्त्रीयकार्यसिद्धिः । केचन च प्रवृत्तिनिमित्तावच्छिन्ने स्वार्थे लौकिकपुंस्त्वादि बोधयन्ति । यथा ब्राह्मणकुमार्यादयः । अमुना ब्राह्मणेन अस्याः कुमार्याः प्रतिपालनम्, इमान शूद्रान् इमाः शूद्राश्च त्यज । एते च लौकिकपुंस्त्वादिसामानाधिकरण्येन शास्त्रीयमपि पुंस्त्वादि: बोधयन्त्येव । अत एव तन्निवन्धननत्वादिरूपशास्त्रीयकार्यसंपत्तिः। एवमेते शब्दा लौकिकपुंस्त्वत्रीत्वयोरेव वाचका', न तु लौकिकनपुंसकत्वस्य । तद्धि नृपुंसक्तीय- शब्दादिभिरेव प्रवृत्तिनिमित्तरूपेणोच्यते । सलिङ्गप्रभेदानामुदाहरणानि अथ पूर्वमुक्ताः सलिङ्गानां प्रभेदा उदाहियन्ते- (१) पुंस्त्वमात्रवाचकाः अर्थाश्रयविषयादयः। तत्प्रयोगा:-या घटशब्दस्य घटत्व- मर्यः (वाच्यम्)। मनागमने सन्देशकथनमर्थः (प्रयोजनम्)। चैत्रस्य प्रभूवं , ·लिङ्गनिरूपणम् १६ हिरण्यमयः (धनम् )| पृवी लोकानामात्रयः (माधारः)। तस्माच्छस इति नन्वे 'पुंन्चमाश्रयः (निमित्तम् ) । दासीनां स्वामिनी आश्रयः (सेन्या)। मिथिला रमणीयो विषयः। घट इति ज्ञाने घटत्वं विषयः । ममाथ्ययन प्रतिविषयः। (१) स्त्रीत्तमात्रवाचकाः जातिव्यक्तिसंपदादयः। घटत्वं जातिः । यस्तत्र दृष्टःसा व्यक्तिराहूयताम् । अयं महत्वा संपदा युक्तः । (३) नपुंसकमात्रलिगा रक्षोपनरत्नादयः । तत्प्रयोगो यथा-आसीद्रावणो नाम महाबलिष्ठं रक्षः। गावो धनम् । गङ्गा नदीरलम् । (४) मीपुंसोभयलिङ्गाः अर्गलबामगभ्रमरादयः । इदं वस्तु अर्गला अर्गलो या । अयं ब्राह्मण इति पुंनि । विगं तु इयं ब्राझगी । एवं भ्रमर भ्रमरी। (१)म्रीनपुंसकलिङ्गाः पुस्तकवेतसक्रोडादयः । इह नास्ति पुस्तकी पुत्वकं वा, अन्यव्यचकलिपियुतपत्रसमुदाय एव पुन्नकम् , अन्यत्तु न पुस्तकी, अवो न साऽभ्य- पनकर्न । पुस्तकं पठतीति तु पुस्तकन्यस्तलेखाभिव्यक्तमन्यपरम् । वेवसो वेतसं वावरुः। मातुः कोडे कोडायां वा स्तनन्धयः सुखं स्वपिति । (६) पुनपुंसकलिगाः पवधर्मकार्पासादयः । गद्गायाः पत पको वाऽऽनीयताम् । 'धर्म धर्मो वा मुखहेतुर्वस्तु, कापसिं कार्पासो वा वस्त्रसाधनं पदार्यः । (७) विलिगा. वटविमीवकामलकादयः । एते स्वतन्त्रलिद्गाः। विरोष्यनिना अपि त्रिलिगा एव ॥२५॥ अपप्पाप्ययान्तानां निविचारः अयेयं रिचारणा अपत्यप्रत्ययान्ता मानवगायादयः किं तावत् मानवोऽयमित्यादि प्रयोगदर्शनात् मानवमस्तीत्यादि प्रयोगादर्शनाम वीमुमोमयमावलिङ्गाः सव रक्त- भवाद्यर्यकतद्धितान्तवन् बिलिहा इति ? तप निर्णयः- सीपुंसयोरपत्यान्ता इति कोशानुसारतः । मानवादिपदं पुंस्त्वत्रीत्वयोरेव वाचकम् ॥२६॥ अमरको लिङ्गसंहवर्ग "स्त्रीपुंसयोरसत्यान्ताः' इत्यभिधानादपत्यमत्ययान्तानां स्त्रीत्वपुंन्तोमयमावलिद्वाचिता इति IRI ·लिद्गवचनविचारे गाग्य विप्रद्वयं गार्य विप्राणां वर्तते शतम् । एवमिष्टे प्रयोगे तु तस्य लिङ्गत्रये स्थितिः ॥२७॥ केविच एतद्ब्राह्मणद्वयं मनोरपत्यमित्यर्थे एतद्ब्राह्मणद्वयं मानवमिति प्रयोगः- सम्यक् , ब्राह्मणद्वयं मानयः इति प्रयोगो न समीचीनः प्रतिभातीति अपत्यप्रत्य.. यान्तानां भवाद्यर्यकतद्धितान्तानामिव मिलिङ्गता । अमरसिंहेन तु तेषां प्रायेण स्त्री- पुंसयोः प्रयोगदर्शनाद्विलिङ्गतोक्तेति न तद्विरोधः। किश्चामरकोपे गण्डूपशब्दस्य स्त्रीत्वमात्रलिङ्गत्वमुपदिष्टं "लासा लिक्षा च गण्ट्पा" इति परन्तु “कृत्या द्वादश गण्डू पान मुसशुद्धिर्विधीयते” इत्यादी पुंलिङ्गोऽपि गण्टूपशब्दो दृश्यते । तस्मादमरोक्तानां लिङ्गानां प्रामाण्यं न तु वदनुक्का ण्यमेवेति वदन्ति । केवलप्राणिवाचकान्दविमागः चेतनमात्रयाचका द्विविधाः । केचिल्लौकिकलिङ्गं ब्रुववे केचिन्नेवि लौकिकलिङ्ग- बाचकत्ववदवाचकत्वाभ्यां वैविध्यम् । तत्र लौकिकलिङ्गवाचकाः पितृ मात् भ्रात दुहित स्वस जाट जामात पुरुप वृप वृपभदार स्तुपा ब्राझण क्षत्रिय वैश्य शुद्ध कुमा- रायो बहवः। लौकिकलिङ्गापोधकास्तु जनलोकादयः पूर्वोक्काः । एषां पुरुपे स्त्रियां च प्रयोगेण' लौकिकलिमवारकत्वामावः । लौकिकलिवाचकशब्दविभागः लौकिकलिङ्गवाचका अपि द्विविधाः । केचित् प्रवृत्तिनिमित्तं लौकिकपुंस्त्वादिलिङ्गं मुक्ते, यया पुमान् स्त्री नपुंसकम् । अपरे ब्राह्मणत्यादिरूपप्रवृत्तिनिमिचविशिष्ट- स्वायें लौकिकं पुंस्त्वादि लिङ्गं बोधयन्ति । यथा प्राह्मणः प्राह्मणी, कुमार कुमारी। वया च प्रवृत्तिनिमित्तभूवलौकिकलिङ्गवाचकत्याप्रवृचिनिमित्तलौकिकलिङ्गवाचकत्वा-- भ्यां पां वैविध्यम् । वत्र प्रवृचिनिमिचभूवलौकिकलिङ्गवाधका पितृमाजामातृभ्रातदारपुरुषवृपहपम- प्रभृतयः। लिङ्गेवरप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे सदि लोफिलिमवाचकास्तु प्राझणक्षत्रियवैश्य- श्रदान्त्यजबालप्रमृतयः। एते लौकिकपुंस्त्वस्त्रीत्वोमयलिङ्गवाचकाः। तत्र स्त्रियां प्रयोगे स्त्रीप्रत्ययोत्पत्त्या प्राक्षणी क्षत्रियावश्या शूद्राऽन्त्यजा कुमारी मालेत्यादयः शब्दा:- संपद्यन्ते।

·लिननिरूपणम्
२१
स्तन प्राणिमारवाचकाः सामान्यतन्निविधाः। प्रापिमारवाविले सवि लौकिक-
लिङ्गवारित्वामावै च सति शात्रीयपुंम्वस्त्रावनपुंसकत्वान्यतमवाचिनः। २ प्रवृत्ति-
निमित्तभूनलौकिकन्यवनपुंसक्त्वान्यतनलिङ्गवाचित सति तत्तजातीयविजाती-
मान्यतरसान्त्रीलिङ्गवाचिन । ३ लौक्किलिङ्गेतरप्राणिमात्रगतप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे सति
लाक्किन्वनीवीभववाचिने च सनि शान्नीयपुत्वबीत्वोमस्काचिनच IIFGS
लौकिकलिङ्गवादिन प्रायेय तत्पन्नातीयशास्त्रीयलिङ्गवेधकाः
अस्ति च यस्य प्रतिनिमित्तं लौकिलिहं लोक वित्तम् ।
तस्य च वायंसलु शास्त्रीयं लिङ्गमपि स्यात्तजातीयम् ।।२।।
ये खलु लौक्किलिङ्गप्रवृत्तिनिमिनका. ते प्राण तत्सजातीय शास्त्रीयलिङ्ग
ब्रुवनें । यथा पितृशब्दो लौकिक्पुन्चवाची पितृत्वं हि जनक्त्वविशिष्टनौकिकन्वं
सच शान यलिङ्ग एन । एमाशब्दो जनकत्वविशिष्टलौकिकन्नीत्ववाचीति शास्त्रीय-
मपि प्रवर्मय वति । एवं जामादुपिमादयः। डारशन्दस्तु विवाहितत्व-
विशिष्टनोक्किनत्रपाचित्वेऽपि शात्रीयपुंन्ववाचकः। तथा मन्त्रिवाचक्प्रधानशब्दो
लौकिकपुंचवाचित्वेऽपि तद्विजातीयशास्त्रीयनपुंसक्त्ववाचीत्वतः प्रायेगेल्युतम् ।
विशेष्यनिम्नानां गायलित्रयवादिता
विशेष्यनिनाः शास्त्रीपलिकत्रितपवाचिनः ।
मवन्त्येवान्यया तेषां न हि स्यादन्यलिङ्गत्ता ॥२६॥
विशेष्यनिनानां सुन्दरादिशब्दानां शारीयलिङ्गत्रयवाचित्वमसन्दिग्धमेव ।
सुन्दरोऽयं कुमार, सुन्दरीयं कुमारी, सुन्दरं वन्नु इत्यादिषु लिङ्गम्यम्युक्तकार्यदर्शनात् ।
अत एव ते अन्यलिङ्गा विशेष्यनिनाश्योन्यन्ते ।
विशेष्यनिनानां लौकिकविनावानिपोपपदनम्
विरोप्यनिधनानां ब्राह्मणामारादिशब्दवन् लौकिकपुंस्त्वादियाचित्वमभ्युपगन्दन्यं
नदि सन्देवः। तर मनद्वयम्
विशेषनिमा ये शब्दास्तेषु शतिर्न लौकिक ।
लिड़े गौरवदोपणत्याहुः केचिद्विचबचाः ॥३०॥

·२२ लिङ्गवचनविचारे विशेष्यनिम्नानां लौकिकलिङ्गवाचकत्वं न स्वीकार्यमिति पूर्वपतसाधिका युक्तयश्च अनन्तेषु विशेष्यनिघ्नेपु लौकिकलिङ्गनिरूपितशक्तीनामकल्पनेन लाघवम् । शोमना पुस्तकोत्यादौ लौकिकलिङ्गयोधासम्भवः । पवित्रा ब्राह्मणीत्यादी विशेष्यपदेनैव लौकिक- लिङ्गप्रतीतिश्च । एवं बर्हि विशेष्यनित्नानां लौकिकलिङ्गयाचित्वाभावपक्ष एवास्तु । नघ वथा सति, जलानयनाय कश्चिदाहूयतामिति धाक्यात् पदाचित् स्त्रीव्यरपि बोधः स्यादिति वाच्यम् , इष्टापत्तेः । अत एव- "अकृशं कुचयोः कृशं विलग्ने विपुलं चक्षुपि विस्तृतं नितम्बे । अधरेऽरुणमानिरस्तु चित्ते करुणाशालि कपालिभागधेयम्" ।। इत्यत्र स्त्रीप्रत्ययाभावेऽपि अशादिपदात्पार्वत्या योधः । एवम् "क्रियेत चेत्साधुविभक्तिचिन्ता व्यक्तिस्तदा सा प्रथमाभिधेया । या स्वौजसा साधयितुं विलासैस्तावत् क्षमा नामपदं बहु स्यात्" ।। अत्र स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्योऽपि प्रथमाक्षमादिपदेभ्यः पुरुपस्य नलस्य प्रतीतिः । न च विशेष्यनिम्नानां लौकिकपुंस्त्वाद्यवाचित्वे "अधरकिसलये कान्तदन्तक्षते हरिणशिशुशां नृत्यति भ्रूयुगम् । ध्रुवमुचितमिदं यद्विपत्तौ सतामतिकुटिलगतेः स्यान्महानुत्सवः" । इत्यत्र कान्तपदेन पुरुषस्य कथमवगतिरिति वाच्यम् ? तात्पर्यवशाद्योग्यतावशार पुरुपयोधात्, तव हरिणशिशुपदेन नारीबोधवत् । तस्मान्मा भूद्विरोप्यनिमानां लौकिकलिङ्गवाचित्वमार इति वदन्ति ॥३०॥ विशेष्यनिम्नानां लीकिकलिङ्गवाचिवपरसमर्थनम् परे वाहुर्तिशेप्याचलिङ्गानामपि लौकिकम् । लिङ्गमर्थोऽभ्युपेतव्यः कुमारबामणादिवत् ॥३१॥ परे तु प्राणिवाचिनां ब्राह्मणकुमारादीनां यथा लौकिकेऽपि लिङ्गेशत्तिस्तथा चेतना- चेतनसाधारणसुन्दरत्वाचवच्छिन्नवारिविरोष्यनिनानामपीति सुन्दरः कश्चिदानीय- तामित्यतः पुरुपस्यैव, सुन्दर्यानीयतामित्यतश्च नार्या एव पोषः। विपरीतयोघेष्टापत्तिस्तु न, अनुभवविरोधात् ।

·लिङ्गनिरूपणम्
न च विशेभ्यनिभानां विशेषणत्वेनैव स्वार्थबोधकवया सुन्दर मानीयवामित्यत्र
विरोषवाचकादास्याहारस्यावश्यकत्वेन नायर्यादिपदाध्याहारे खोप्रत्ययमन्तरेगासाधु-
वापत्त्या पुरुष इत्यादरेवाभ्याहारेण भवितव्यमिति न दतः खिया वोध इवि वाच्यम्,
सर्वत्राध्याहारे मानाभावात्।
किन भयमघमपुर इत्यत्र विशेष्यवावकपदाचाहारासंभवेन विशेष्यनितानां -
समानाधिकरणविशेषगत्वेनैवार्यबोधक्त्वनिति नियमासिद्धः, मूर्सपुत्रो मूर्स एवे.
त्यादी लिपा अपि बोधप्रसगाव । मन तु लौक्किलिङ्गस्यापि वावकतग लौक्किपुंस्त्व-
त्वयोगपस्थिती पुरविषयकतापर्यवशात् स्त्रीप्रत्ययामाग्घटितशाब्दसामप्रया पुरुष-
मोषः सूपपाः। विशेष्यनिनत्वव्यवहारतु समानाधिकरणविशेषगपरत्वे तथात्वमित्ये-
वावताप्युपपद्यते ।
न च विशेष्यनिनानां लाफिकलिगत्यापि चोपरत्वे सुन्दरो घट आनीयतामित्पन्न
बोधामावप्रसङ्गलपटे लौकिकलिगामावादिवि वाच्यम्, यत्र हि लोरिकलिङ्गसंभवस्तत्रैव
तस्मतीतेः। तया हि न मुन्दरादिराब्दानां लौकिकलिङ्गविशिष्टशास्त्रीयलिङ्गे शकि.
विनिगमनाविरहेण शास्त्रीयलिद्गविशिष्टलौकिकलिङ्गेऽपि शके कल्पनीयदया गौरवात्,
मपि तु लौकिक शालोये च लिङ्ग खण्डशः शक्तिः। तया सति योन्यवातात्पर्यवशात्
समभिन्याहारविरोपमहिन्ना च चिदुभयोलिङ्गयोः प्रत्ययः कविच्यास्त्रीयमावत्येत्य-
दोपादित्याहुः ॥३१॥
बिसंत्ययोः चिदविवापि
लिङ्गाविवचपा कापि शूद्रप्रभृतिशब्दतः ।
योपित्युरुपयोर्योधः साधारण्येन जायते ॥३२॥
ये वावदनियवलिदाः प्राणिषु प्रयोगयोगःशूद्रवामपादयः तद्वाच्यलौकिकलिङ्गस्य
फुत्रपिदविवक्षापि भवति । तेन परिचालकं कर्म शुद्रस्यापि स्वभावजम्' इत्यत्र
यदयाच्यलौकिकपुंस्त्वसत्वयोरविवक्षितत्वात् शुद्रत्वेन सीपुरुषसाधारणधर्मग त्रीपुरुष-
पोस्मयोधः। एवं 'मासमोन इन्तन्य' इत्यादी लिङ्गाविवतपोभयोः प्रतीतिर्जायते ।
ये पुनः प्रापिसु प्रयोगयोन्या मपि नियवलिगाः सन्ति गन्धनुसगोपादयः तेषां
लोमिक लिङ्गं वाच्यमेव नास्ति अपि तु शासपमेव । भदो गन्यमुसीगोपारालमादि-
सन्देन्यामपुरपसाधारण्ये न बोयो निन्द एव ॥३॥

·२४ लिङ्गवचनविचारे शुद्राप्रभृतिशब्देपु न लिगस्पाविवक्षणम् । अतस्तेभ्यो नियमतः स्त्रीमात्रविषयवधीः ॥३३॥ अथ यदा शूद्रप्रभृतिशब्देषु शास्त्रीयत्रीत्वं विवक्ष्यते तदा तेभ्यः स्रोप्रत्ययस्य टाबा- देरुत्पत्त्या शदाब्राह्मणोत्याद्याःशब्दाःभवन्ति । तेभ्यश्च नियमेन स्रीव्यक्तय एव प्रतीयन्ते न पुरुपाः।कुत एतदिति चेत् ? यतो विशेष्यनिम्नभिन्नेषु लोकिकलिङ्गवाचक्षु उदीरितेषु शास्त्रीयलिनसामानाधिकरण्येन तत्सजातीयं लोकिकलिङ्गमपि प्रतीयत एवेति नियमो जागर्ति । तस्मात् शूद्राप्रभृतिशब्देपु लौकिकमपि स्त्रीत्वं विवतणीयमेव भवति । तेन शूद्रावामणीत्यादितः स्त्रिया एव बोधो जायते न पुरुषस्य । विशेष्यनिमानान्तु विशेष्या. धीनलिगसमर्पकत्वात् त्रीप्रत्ययान्तत्वेऽपि सति तात्पर्य लौकिकपुंस्त्वविशिष्टबोधकत्व- मपि भवति । यथा “व्यक्तिस्तदा सा प्रथमाभिधेया" इत्यन स्त्रीप्रत्ययान्तप्रथमाशब्देन नलस्य प्रतीतिः। अथैवं लौकिकलिङ्गस्याविवक्षायां धनाय पाचको नियुज्यतामिति वाक्यान्नार्या अपि बोधापत्तिरिति चेत्-प्रकरणादितो विवक्षाविरहनिर्णये इष्टापत्तिः । अत एव तत्रभवः, तत्रजातः, इत्यादिसूत्रेषु व्याख्यानतो लिङ्गसंख्ययोरविवक्षितत्व. निर्णयेन तदनवच्छिन्नस्यैव तद्धितवाच्यतया माथुरिकी माथुरिकावित्यादिसिद्धिः पुंस्त्वै. कल्वयोर्विवदितत्वे तु माथुरिक इत्येव स्यात् । ननु “सूने लिङ्गवचनमतन्त्र" मिति परिभाषया सूत्रेष्वेव तदविवक्षा, तत्र तथा सत्यपि आर्पत्वेन साधुत्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् । अन्यथा 'तस्यापत्यमित्यादावमादे. शाभावप्रसङ्गात् इति चेत्-मैवम् । ब्राह्मणो न हन्तव्यः, चाण्डालस्य गृहे न शयनीय- मित्यादौ व्यावहारिकवाक्येऽपि लिङ्गसहपयोरविवज्ञादर्शनात् । अत एव प्राण्या अपि हननमनकब्राह्मणस्यापि च हननं प्रतिपिद्धमवगम्यते । एवं चाण्डाल्या गृहेऽनेक- पाण्डालस्वामिकगृहे च स्वापनिषेधो लभ्यते । अपि च शास्त्रकारस्यापि संमतं लौकिकप्रयोगेऽपि कदाचित् लिङ्गस्याविवक्षापीति । तथा हि शूद्रशब्दस्य जात्यन्तरनिवृत्तिपरत्वे पूर्व स्त्रीत्वाविवक्षणे तस्य महच्छब्देन समासे महाशूद्रः । ततः स्त्रीत्वविवक्षायां जातिवाची यः शूद्रशब्दस्तदन्तप्रातिपदिकं लियां दापं लभते, जातियाचिमहत्पूर्वन्तु नेत्यर्यकेन 'शूद्रा घामहत्पूर्वे' त्यजातिगणसूत्रेण टापि महाशूद्रा । तत्र निषेधाभावाय 'अमहत्पूर्षे त्यंशेऽपि जातिरित्यस्य सम्बन्धः । तथा च सत्रशूद्रशब्दस्य जातिवाधित्वेऽपि महत्पूर्वस्य महाशतिसमुदायस्य उत्कृष्टशूद्रयोधकवया ·२५ लिगनिरूपणम् जातिवाचित्वाभावादुनिषेधाप्रमृत्त्या टासिद्धिरिति महाभाष्ये उक्तम् । अनेन च लोकेऽपि लिङ्गाविवक्षा भवतीति स्पष्टमेव लभ्यते । अपि च लिङ्गावियतया 'कुफुटाण्डं मृगार मित्यादेः सिद्धिमाश्रित्य पुमुट्यण्डं मृगी- क्षीरमित्यादीनामनभिधानमित्याशयेन 'कुछुट्यादीनामण्डादिष्विति पुंबद्भावविधायक- यार्तिकस्य महामायकृता प्रत्याख्यानं कृतमित्यतोऽपि निश्चीयते सूने इवान्यनापि भवति लिङ्गस्याविवरेत्यलम् । इदन्तु बोध्यम् 'अर्थात् प्रकरणाद्वा निरोपावगति रिति न्यायेन यदा भारवहनादि- पुरुषसाध्यं प्रयोजनं प्रकृतो या दासो भवति तदा शूद्रमाहयेत्यतः पुमानेवाहानार्म- तया प्रतीयते न तु स्त्री। रिश्च नारीनोधाभिप्राये सति स्फुटप्रतिपत्तये शूद्रामाहयेत्येव याच्यम् , शूद्रा- शब्दो हि प्रकरणादिकमनपेव नारों बोधयितुमीष्टे, शूद्वन्तु तदपेक्ष्येति नारीगोधाय' शूद्राशब्द एर प्रयोक्तुमुचितः । तमनुक्त्या प्रयुक्तः शुदशनः पुमांसमेनागमयति । यत्र पुनरर्थः प्रकरणं च स्त्रीपुरपसाधारणं तत्र लिङ्गत्याविवक्षया प्रयुक्तः शुद्गशब्दो लौकिकलिङ्गानाच्छिन्नविषयताकं योधं जनयति । यथा शूद्रसन्निधौ वेदो नाध्येतत्र्यः, शुद्रो मासेन शुद्धयति । एवञ्च शदाशब्दात् त्रीजनत्य बोधः सार्वत्रिकः। शूद्रशब्दान् पुरपयोगो याहुम्थ- लिकः । लौरिकलिङ्गाविषयक्वोधस्तु याचिक इति ॥३३॥ नियधीलिङ्गे तु न लिपिवदा ननु यया स्त्रीत्वाविय क्षया युधुटाण्डमित्यादौ कुषुटादिशब्दात् स्त्रीप्रत्ययाभावः सया सवा गङ्गा तारा इत्यादी खट्यगगताररूपप्रातिपदिकान् स्त्रीत्वाविवक्षणे स्त्री- प्रत्ययागुत्पत्त्या सद्वरतारो गङ्ग इत्यादेरपि साधुत्वापत्तिरिति नैप दोपः। खोप्रत्ययप्रकृतयः काचित् स्त्रीमात्रलिक्षिकाः । अनेरलिङ्गाः काचिपेत्य द्वरिष्यमाश्रिताः ॥३४॥ तपायामु स्त्रीवलिङ्गविवक्षा निपवान्यथा। न ताः साधुत्वमृच्छेयुर्न च स्युः स्वार्थरोधिकाः ॥३५॥ सोप्रत्ययप्रतिभूतप्रातिपदिकानि द्विविधानि नीत्वमानवाचकानि, स्त्रीत्यवाचित्वे सति तदितरलिद्गवाचकानि च । वपायेषु सट्यगङ्गतारगोधप्रभृतिषु बीत्वरिवक्षा ·लिङ्गवचनविचारे नित्या, अर्थात् स्त्रीत्वविवक्षयैव प्रयुक्तेषु साधुत्वमन्यथा त्वसाधुत्वमिति । द्वितोयेषु कोमलकुमारक्रोडप्रभृतिषु त्वनित्या सा, अर्थात् नीत्यविवक्षया वा तदविवक्षया वा प्रयुक्तेषु साधुत्वमिति । तत्र स्त्रीत्वे विवक्षिते स्त्रीप्रत्ययोऽन्यथा तु नेति विवेकः । एतदुक्तं भवति यस्य हि शब्दस्य यदर्थविवक्षापूर्वकशास्त्रीयकार्ये सत्येव लोके प्रयोगो दृश्यते स तदर्थविवक्षापूर्वकशास्त्रीयकार्यसंस्कृत एव साधुत्वात् प्रयोक्तव्यः, प्रयुक्तानामिदमन्वाख्यानमिति व्याकरणाभियुक्तरुक्तत्वात् । तथा च सट्वप्रभृतिषु स्त्रीत्वविवक्षा आवश्यकी अन्यथा ह्यसाधुत्वमर्थाप्रत्यायकत्वं च स्यात् । अत एव धात्वर्थमात्रविवक्षया कर्तृकर्मकालाद्यविवक्षणेन लकाराद्यभावे पच् पठ् इत्यादेर्न साधुत्वम् । अन्यथा परश्चेति शास्त्रेण प्रत्ययः परो भवत्येवेति नियमेऽपि तत्तदर्थाविवक्षायां प्रत्ययविधीनां प्राप्तेरेवाभावात् पच् इत्यादेः साधुत्वमपरिहार्यमेव स्यात् । न च धात्वर्थमात्रविवक्षायामपि धात्वर्थरूपभावे घनादेः प्राप्तया पाक इत्यादय एव प्रयोगा न तु पचित्यादय इति वाच्यम् , सिद्धावस्थापन्ने एव धात्वर्थे घनादेविधानेन सिद्धत्वेनाविवक्षणे तस्याप्राप्तेः । ब्राह्मणशूद्रादिशब्दानान्तु लिङ्गप्रयुक्तकार्यरहितानामपि लोके प्रयोगसत्त्वात् कदाचित् लिङ्गस्याविवताऽपि । लिगाविवक्षायां तस्यापत्यमित्यमादेशोपपादनम् ननु यथा मृगक्षीरमित्यादौ स्त्रीत्वाविवक्षायां स्त्रीप्रत्ययाभावः तथा नपुंसकत्व- स्याविवक्षितत्वे तस्यापत्यमित्यत्रामादेशेन न भवितव्यम् । भत्र केचित् आपत्वाच्छन्दोवत् सूत्राणि भवन्तीति भाच्याच तत्रामादेश इति वदन्ति । अन्ये तु अतोऽमित्यस्य नपुंसकत्वबोधकात्स्वमोरमिति नार्थः, अपि तु नपुंसकत्व- शक्तात् इति । तथा च तस्यापत्यमित्यत्र तात्पर्याभावेन नपुंसकत्वस्य बोधाभावेऽपि तन्निरूपितशत सद्भावादमादेशसिद्धिः। न चैवं जातादिपदस्य त्रिलिगतया तन जातः, तत्र भव इत्यादावप्यमापत्तिरिति वाच्यम् , शाब्दिकानां मतेऽर्थभेदेन शब्दभे- दाङ्गीकाराजातभवादिशब्दस्य तत्तलिङ्गरूपार्थभेदेन भिन्नतया तत्र जात इत्यादी पुंलिङ्गस्यैव जातादिशब्दस्योपादानेन तस्य च नपुंसकत्वशक्तत्वाभावेनामादेशाप्रसक्त- रित्याहुः। नव्यास्तु अर्थभेदेन शब्दभेदानुपगमेऽपि न क्षतिः। तथा हि तस्यापत्यमित्यादा.

·लिङ्गनिरूपणम् चपत्यादिपटादपत्यादिपिरोपणतया नपुंसकत्वं भासत एवेविनामादेशानुपपत्तिः । परन्तु अपत्यप्रत्ययवाच्यतया तन्न विवक्षितम् । यथा जलंघनरसपदवाच्यमित्या जलविशे- पणतया भासमानमपि नपुंसकत्वं धनरसपवाच्यत्वेन न विवक्षितं तद्वत् । तथा च तत्सम्बन्ध्यपत्यमित्यर्थेऽरणादिरिति पर्यवसितार्थक्याक्ये इतिनापत्यत्यावच्छिन्न एय परामृश्यते, न तु नपुंसकत्वरिशिष्टमपत्यम् न या तत्पदार्थ उपग्मादि तस्योपग्यादि- शब्दलभ्यत्वात् । नापि तत्सम्बन्ध तस्य उपन्धपत्यमित्यादाविका भानमहिम्नय लामात् । एनञ्चोपरमादिरपलतण न तु विशेपणमिति तत्त्वम् । एवमेक्त्वमप्यणादि- प्रत्ययवाच्यत्वेनापियज्ञितम् । तेन औपगनी इत्यादयोऽपि सिद्धपन्ति । लिङ्गसंख्ययोः शक्तिहस्तु राजादिवल्लोक्त एवेत्याहु ।।३४-३शा माझयादिशब्दाना शास्त्रीयलिलावाचस्वमतसएउनम् ननु ब्राह्मणकुमारादिशब्दानां लोरिरमेव लिङ्ग वाच्यमस्तु, माऽस्तु शास्त्रीय लिगमर्यः । शास्त्रीयकार्येषु च शास्त्रीयलौकिकोभयलिङ्ग ययासभव निमित्तमाश्रीयताम्, सन्त्रेणोभयलिङ्गमरणस्य कर्तुं शक्यत्वात् । तथा च सवेत्यादौ शास्त्रीय स्त्रीत्य- माश्रित्य स्त्रीप्रत्ययः ब्राह्मणीत्यादौ तु लौकिकम् । एव घटानित्यादी शास्त्रीय, ब्राह्मणा- नित्यादौ च लौकिकं पुंस्त्वमाश्रित्य नत्वम् । नपुंसकत्वं तु शाखेषु सर्वत्र शास्त्रीयमेव । 'एमञ्च माझगादीनां शास्त्रीयपुस्त्वनिरूपितशरकल्पनेन महलापमिति चेत् । मामणत्रियादीनां प्राणिमाताभिधायिनाम् । पुंस्त्वादि लिङ्ग शास्त्रीयं वाच्यं पदि न मन्यते ॥३६॥ उदास्मिन् ब्राह्मणग्रामे पुरुपानय च स्त्रियः । ब्राह्मणान् विद्धि वास्वेस्मिन्न स्थानत्वस्य साधुता ॥३७॥ प्रामणादिशब्दानां हि शास्त्रीयलिद्गावाचकत्वै खीपुरुषोमयपरत्वेन प्रयुके "एतस्मिन् प्रामे वासिनः सर्वान् त्रिया पुरुषांश्च प्रामानवही"ति वाक्ये नत्वानापत्तिः। यदि हार वामएपदवाच्यं लौकिकं पुंस्वं न विवश्यते तदा पुम्त्यगोधकत्यामान नत्याप्राप्ते. । अय विचक्ष्यते तदापि तद्मामवासिनीगनेषु तदसत्वान्नत्वाप्राप्तिरेय माझएपदयोध्यत्वेन रिवतिवयावदर्थेषु पुम्वाभावात् । किन एतामयास्यभिन्नसर्वपदायांभेदान्वयस्य लौकिकपुन्वेन शिपिनाकर पदार्येषु पाधितवेन सर्वान् माझानवेहोति यास्यजयोपस्याप्रामाण्यापत्ति ।

·२८ लिङ्गवचनविचारे यथा हि पीतेष्वपि सत्सु घटेयु अत्र सर्वे घटा नीला इति बोधस्याप्रामाण्यं तद्वत् । मग तु लौकिकलिङ्गाविपक्षणात् , विवक्षणाच शास्त्रीयपुंस्त्वस्य, तस्य च केवलान्व- यित्वेन स्त्रीप्वपि सत्त्यात् एतग्रामस्थान सर्वान् ब्राह्मणानवेहीति वाक्ये पुंसीति नत्वमु- पपद्यते, शास्त्रीयकार्यमाने शास्त्रीयस्यैव लिङ्गस्य निमित्तत्वोपगमात् । न चैतद्रीत्या स्त्रीपुरपोभयतात्पर्येण इमा ब्राह्मण्य इत्यपि प्रयोगः स्यात् लौकिक- स्त्रीत्वस्याविवरणात् शास्त्रीयस्त्रीत्वविवक्षणाञ्च तस्य च पुंस्वपि सत्त्वादिति वाच्यम्, शब्दस्वभाववैचित्र्यात् स्त्रीप्रत्ययसमभिव्याहृतब्राह्मणादिशब्दान्नियमतः स्त्रीव्यक्तिमान- बोधात् । एवं त्वन्मते पुमान् स्त्रियेत्येकशेपे ब्राह्मणान् पश्येत्यत्र नत्वानुपपत्तिः, ब्राह्मणीपु लौकिकपुंस्त्वाभावात्। मम तु तत्र पुंवाचकस्य शेपे तद्वोध्यशास्त्रीयपुंस्त्वम्य ब्राह्मणीघ्वपि सत्त्वेन नत्वमुपपन्नं भवति । अथ ब्राह्मण्यादिशब्दात् पुरुपयोधापत्तिवारणाय लौकिकलिङ्गवाचकात् शास्त्रीय- पुंस्त्यादिवांधे तत्सामानाधिकरण्येन लौकिकस्यापि पुंस्त्यादेर्योधो भवत्येवेति नियमस्य तदनुसारिकार्यकारणभावस्य च स्वीकरणीयतया ब्राह्मणान् पश्येत्यत्र शास्त्रीयपुंस्त्वबोधे लौकिकस्यापि पुंस्त्वस्य भानावश्यकतया पुमान खियेत्येकशेपसिद्धान् ब्राह्मणादिशब्दात् खीपुरपोभयबोधानुपपत्तिस्तदचस्थेति चेत्-न, पुमान् स्त्रियेत्यादिशेपाविपयेप्वेव तथा नियमोपगमात् । एवं शास्त्रीयलिङ्गस्य वाच्यत्वादेव "ग्राम्यपशुसंघे वतरुणेषु स्त्री तिशास्त्रविहितक- शेपविपये गाव इमा इत्यादौ शास्त्रीयस्त्रीत्ववैशिष्ट्येन वृपभाणामपि बोध उपपद्यते । तत्र लौकिकलिङ्गाभानात् शास्त्रीयस्त्रीत्वस्य च वृपभेष्वपि सद्भावात् । तथा च पुमान् स्त्रियेत्याद्यकशेपशास्त्रेण द्वयं लभ्यते ब्राह्मणीब्राह्मणावित्यादिप्रयोगा- णामसाधुत्वं तदर्थेऽपि ब्राह्मणावित्यादिप्रयोगाणां साधुत्वं च । अतश्च पुमान् स्त्रियेत्येक- शेपसिद्धात् ब्राह्मणशब्दात् शास्त्रीयपुंस्त्वविशिष्टलौकिकपुंस्त्ववत्सहितलौकिकम्नीत्य- पद्विवहुलब्राह्मणोधः, सरूपाणामित्यनुशिष्टब्राह्मणशब्दाच्च शास्त्रीयपुंस्त्वसहित- लौकिकपुंस्त्वविशिष्टद्विवहुलब्राह्मणविषयको बोधः। तादृशब्राह्मणीशब्दान शास्त्रीय- स्त्रीत्वसहितलौकिकत्रीत्वविशिष्टद्विबहुलब्राह्मएविषयकः । अत एवैक्शेपसिद्धानां द्विवचनान्तता बहुवचनान्तता या । तदसिद्धानां ब्राह्मणप्रभृतिशब्दानां प्रायेणेकपुं- ब्राह्मणवोधकत्वमेकवचनान्तत्वं च। एवं तथाभूतब्राह्मण्यादिशब्दानामप्येक्माह्मणी- बोधकत्वमेकवचनान्तत्वं च । एतेन ब्राह्मणादेः- ·२६ लिगनिरूपणम् ग्राहयादिशब्दानां विभ्यम् (१) शास्त्रीयपुंस्त्वविशिष्टं यत् द्वयं बहु वा लौकिकपुंस्त्वविशिष्टसहितलोकिकस्त्रीत्य. विशिष्टं प्राह्मणत्वावच्छिन्नं तद्वोधकत्यम् । (२) शास्त्रीयलौकिकोभयविधपुंस्त्वविशिष्टकद्विवट्ठलनामाणत्वावच्छिन्नबोधकत्वम् । (३) शास्त्रीयलौकिकस्त्रोत्वविशिष्टेकद्विबहुलब्राह्मणवोधकत्वं चेति । तत्रायेऽनेकव्यक्तिबोधकतया द्विववनयहुवचने एव । द्वितोये त्वेकवचनमपि। गवं तृतीयेऽपि । किन्तु वस्य शास्त्रीयस्त्रीत्वबोधकतया ततः स्त्रीप्रत्ययोत्पत्त्या मानणीत्या- दिकं साधु । एकरोपप्रत्याख्याने तु ब्राह्मणनाह्मणो ब्राह्मणी नाह्मणावित्यादीनामनभिधानान्न प्रयोगः। द्विवचनबहुववनममभिव्याहारे ब्राह्मणादिशब्दस्य केवलशास्त्रीयपुंस्त्वलिम- धोधकत्वेऽपि साधुल्योपगमेन ब्राह्मणो ब्राह्मणा इत्यादितः कचिन् पुरुषमारविषयको- योधः कचित् स्त्रीपुंसोभयविषयकः । अत्रैव सरूपाणाम् , पुमान् स्त्रिया इति शास्त्र- तात्पर्यम् । एवं पृपभधेन्याधुभयपरत्वेन गाव इमा इत्यादय एव प्रयोगा न तु गाय इमे इत्या. दयः । तत्र हि 'प्राम्थपशुसंघेप्यतमणेषु स्त्री' इति सूत्रेण स्त्रीवाचक एव शिष्यते । भता गोशब्दस्य शास्त्रीयस्त्रीत्वविशिष्टं यत् लौकिकपुंम्वविशिष्टसहितलौकिकरनीलविशिष्ट गोत्वावच्छिन्नं तद्वोधकत्वमित्यादि पूर्ववद्वामित्यलम् ॥३६-३७|| शायनिताना शब्दवाच्यावे गुरुया अमेदकत्वान् सर्वत्र मावादनुभवात्ययात् । शास्त्रीयलिङ्गयाचित्वं घृषेत्र परिलक्ष्यते ॥३८॥ तथापि लिङ्गशास्त्राणां प्रामाण्याद्व्यवहारतः । शब्दशास्त्रीय कार्याणामन्यथान्नुपपत्तितः ॥३६॥ अधिकस्य च लिङ्गस्यावगमे प्रथमाविधः । लिङ्गानां शुन्दनाच्यत्वं शास्त्रीयागामपीध्यने ॥४०॥ शाम्बीयन्तिद्गम्य केवलाव्ययित्वनान्यावतस्येऽप्यनुभवागोचरवेपि पदया- ध्यवं स्वरिया। दुनःलिदानुशामनानां घाजपाघुमि, स्त्रियां फिर, नगर भायेगा इत्यादीनामस्त्रीप पुमान पामेन्यादानाय प्रामाण्यान, पटराना पुलिग इत्यादि ·लिङ्गवचनविचारे वहारात्, चेतनाचेतनसाधारणपुंस्त्वादिलिङ्गानभ्युपगमे घटानित्यादौ तस्माच्छसो नः पुंसोत्यादिना नत्वादिरूपकार्याणामनुपपत्ते. प्रातिपदिकार्थलिङ्गेति शास्त्रेण प्रातिपदि- कार्थापेक्षया लिङ्गेऽधिके भासमाने प्रथमाविधानाच्च ॥३८-४०॥ विलिाशब्दाना विभाग प्रयोगव्ययस्याष त्रिलिगाः शब्दा द्विविधा' । विशेप्यनिघ्नाः स्वतन्त्रलिङ्गाश्चेति प्रागुतमेव । तत्र य स्वयाच्यलिङ्गत्रयं विशेष्यबोधकशब्दयोध्यलिद्गमनपेक्ष्यैव पर्यायेण बोधयन्ति ते स्वतन्त्र- लिदाः स्वाधीनलिगा वा उच्यन्ताम् । यथा दाडिमतटविभीतकादयः। ते च स्वल्पत्वात परिगणयितु शस्याः। ये पुनस्त्रिलिङ्गा विशेष्यवाचकशब्दप्रयोगे सति तच्छन्दबोधित- मेव लिङ्गं बोधयन्ति तदप्रयोगे च नपुसकत्व पुंस्त्वं या प्रत्याययन्ति ते विशेष्यनिघ्ना भन्यलिङ्गाश्वोच्यन्ते । तत्र स्वतन्त्रनिलिङ्गाना तत्तल्लिङ्गे यहच्छया प्रयोगा । यथा- दाडिम. फलम्, दाडिमी फलम्, दाडिमं फलम् | जलसमीपदेशविशेषस्तट, वटी वटं वा । विभीतको विभीतकी विभीतकं वा फलम् । [विरोष्यनितानां प्रयोगवैचित्र्यम् विशेष्यनिमशब्दानां वैचित्र्यमिदमीक्ष्यताम् ॥४१॥ तै समानाधिकरणविशेषणसमर्पकाः । विशेष्याधोनवचनलिङ्गाः प्रोक्ता मनीषिमिः ॥४२॥ विशेष्यनिघ्नानां प्रयोगेषु बहु वैचित्र्यमस्ति । तदस्माभिः प्रदर्श्यते । तच्च नियत- मेष । तथा हि तेपाम्- (१) नामार्थसमानाधिकरणविशेषणपरत्वे विशेष्यवाचकशब्दबोधिते एव लिने वरोधिववचने एव च प्रयोगो यथा-नील: पटस्त्यज्यताम्, श्वेतां शार्टी परिघेहि, फोमल पसनमानीयताम् ।।१-४२।। असमानाधिकरणविशेषणपरास्तु ते, पुंव्यक्तिचोपतात्पर्यसत्वे पुंलिङ्गभागिनः । स्त्रीव्यक्तिबोधतात्पर्य सति स्रोलिङ्गयोगिनः ।।४३॥ (२) विशेष्यनिम्नानां व्यधिकरणविशेषणपरत्वे तु यदि पुरुषपोषे वात्पर्य तदा पुंस्त्वे ·कव्यः। यथा- रिङ्गनिरूपणम् प्रयोगः। यदि च सीबोघे वात्पय वदा घोत्वे । यया-मघमाजावेऽयं नीचस्वभावः, भयं ज्येष्ठायाः पुत्रः, भयं तु कनिष्टापुनः ।।४।। प्राप्तेषु विषु लिने शौयलिना मान्ति ते । पुंलिङ्गास्तु प्रयुज्यन्ते यदि स्युः प्राणिवोपकाः ॥४४॥ (३) यस्य च विशेप्यनिन्नत्य पुंस्त्वे स्त्रीत्वे नपुंसकत्वें वा प्रयोगे कृते न विव- जितायंहानिः दस्येच्छया त्रिष्वपि लिनेषु प्रयोगः प्रातः परन्तु स लीवे एव प्रयो- --सर्वरिष्टं साध्यते । इदन्तु योध्यम् । "न मे पार्याऽस्ति कर्तव्यं निपु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमप्राप्तव्यं वर्व,एव च कर्मणि ॥" मनाये इष्टशन्दस्य निलिङ्गत्वात इष्टः इष्टा इष्टमिति त्रिविषेऽपि प्रयोगे कृते यद्यपि विवतितार्थहानिर्न भवति, तयापिाइष्टसाध्यते इत्येव प्रयोगः। द्वितीयेऽपि योध्यं योध्या बाध्यः इति निविधोऽपि वकं शक्यः परन्तु बोध्यमिति नपुंसके एव प्रयोक्तव्यः । एवं तृतीये किचनेति नपुंसक एव प्रयोगो न पुमादौ । (४) यदि तु जावादयो लिङ्गनयशकाः बीपुरुषोमयपरत्वेन प्रयोक्तुमिप्यन्ते वदा वे पुंलिङ्गा एव प्रयुज्यन्ते, यया-"सजावो येन जावेन याति वंशःसमुन्नतिम्" ४४ ते कोपलिगा पात्वर्ये विशेषणपरा यदि ॥४॥ (५) यदि विशेष्यनिघ्नाः धात्वर्ये समानाधिकरणपिशेषगपराः तदा ते सीव. लिया भवन्ति । यया-स्त्रोकंपचति, सोलासं प्रवीति । भत्रेदं धोध्यम् भावार्यककृदन्तयोगे अभेदेन विशेषगपराः क्लीवे पुंसि च प्रयोस्तुं रास्यन्ते । स्तोकं पाकः स्तोकः पाक इति । दया हि साध्यावस्थापनयावयविशेषण- परत्वे नपुंसके प्रयोगः सिद्धावस्थापन्नघवाद्यर्थविशेषगपरत्वे पुंसि । एतत्प्रयोगद्वयन नैयापिका अपि स्वीकुर्वन्ति, किन्तु उन्मते केवला घमादयोऽनर्यकाः घमाद्यन्ता अपि क्रियावाग्निः । तत्र यदा धात्वर्य विरोपपता बदा नपुंसके प्रयोग, यदा पुनधनानन्द- नामार्य विरोपपना उदा पुंसि प्रयोग इति विशेपः ॥४था ·लिङ्गवचनविचारे विशेष्यवाचकपदमलिङ्गं यदि वर्तते । तदा विशेष्यनिमानां प्रयोगः कोपलिङ्गकः ॥४६॥ (६) यदि च विशेष्यवाचकपदं लिगयाचकं न, यथा अव्ययधात्वादि, तदा समानाधिकरणविशेषणपराणां क्लीयलिङ्गक एव प्रयोगः । यथा- "न युध्यते इत्यपि पुद्धिसाध्यम्" । कुटिलग्रीवं वीक्षते । मृदु पचति । अत्र बुद्धिसाध्यमित्यस्य विशेष्यम् इतीति । तघाव्ययत्वान्न लिङ्गवाचि। अतः तद्विशेषणत्वात् साध्यमिति नपुंसकलिङ्गक एव प्रयोगः। एवं द्वितीयतृतीयवाक्ययोः धातीविशेप्ययाचित्वात् तस्य च लिलावाचकत्वात् समानाधिकरणविशेषणवाचिनः कुटिलनीयमृदुपदद्वयस्य प्रयोगः लोये एप । यद्यप्यत्र धात्वर्थविशेपणत्वेनापि नपुंसकता सिद्धा तथापि सामान्यप्रकारान्तरेणापि तद्वोधनं व्युत्पत्त्याधायफमेव ॥४॥ द्रव्योपसर्जनीभूतगुणस्य च विशेषणे । प्रयुक्ताः जीवलिङ्गाः स्युर्यथात्यन्तं पटुर्मवान् ॥४७॥ (७) द्रव्योपसर्जनीभूतगुणविशेषणपरत्वेन प्रयुक्ताः अर्थात् पटुत्वमृदुत्वादिगुणवि. शिष्टयोधकपटुमृद्वयादिशब्दवोध्यपटुत्वादेः समानाधिकरणविशेषणपराः नपुंसकलिङ्गा एव भवन्ति । यथा-भवानत्यन्तं पटुः । पटोऽयं नितान्तं कोमलः। अत्र अत्यन्तपदार्थः पटुत्वेऽभेदेन विशेषणं, पटुत्वं च तदानयरूपद्रव्ये इति द्रव्यं प्रत्युपसर्जनं (विशेषणं) वर्तते । एवं कोमलत्वमपि स्वाश्रयपटद्रव्यं प्रत्युपसर्जनं तद्- विरोषणयोधकात्यन्तशब्द: क्लीवे प्रयुक्तः । घस्तुतस्तु व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् पदार्थकदेशेऽभेदेन विशेषणपरा नपुंसकलिङ्गा एप प्रयोक्तव्या इति व्यवस्था याच्या सुगमत्वात् । नन्वेवं परमः सुन्दरो महान् पण्डित इत्यादयः कथं प्रयोगाः ? भर हि परममदादिपदार्थोऽभेदेन सौन्दर्यपाण्डित्यादिरूपे पदार्थकदेशे एव विशेषण मिति चेत्-न। पूर्वोक्तनियमस्वीकारेऽप्येवदोपसद्भावात् । तस्मात् परमः मुन्दरो महान् पण्डित इत्यादी सौन्दर्यपाण्डित्यादिगतोत्कर्षेण तदाश्रयव्यस्तरप्युत्कृष्टतया ·लिङ्गनिरूपणम् मुन्दरपण्डितादिपदायें एष परममदादिपदायांभेदान्वयेन पदार्थकदेशविशे- पत्यत्वामारानोकदीपावकाराः। अत एव परमं मुन्दरमानय, महता पण्डिते. नौकमित्यादौ परमादिपदार्थस्य कर्मत्यर्तृत्वाद्युपचिः। न चैवमत्यन्तं पटुरित्या- दावपि पदार्थ एवान्वयः शङ्कपः, पुंलिङ्गलापनेः, अत्यन्तं पटना साध्यमेतत् इत्यादिप्रयोगानुपपत्तेश्च। तस्मादिद पदार्थकदेशेऽत्यन्तादिपदार्थाभेदान्यय आय- श्यकः॥४॥ येपालीपत्वमत्रोक्तं त एकवचनानुगाः ||४|| (८) एतत्त्रकरणे येषां शब्दानां नपुंसस्त्वं घोधितं ते एकवचनानुगा भवन्ति । तेभ्यः परमेकाचनमेव प्रयुज्यते इति यावत् । यथा-न मे किश्चन कर्तव्यमस्ति, स्तो पचन्ति, अत्यन्तं पटवः ।।४।। न्याय्यं लिङ्गं परित्यज्य श्रयन्ति ब्लीयतां कचित् । तथा हि घोरैः सामान्ये नपुंसकमितीरितम् ॥४६॥ विरोग्यनिम्नाः 'या विशेष्येषु दृश्यन्ते इति न्यायप्रा लिनं परित्यज्य कचित् नपुंसकलिङ्गमाजी भवन्ति । ते प्रदश्यन्ते- (१) बहुदी धचित् पूर्वपदं चिटुत्तरपदं शियानास्वभाविनन्दनपुं- सकलिगमाग भवति । यया- हरभक्तिककादम,मग्यामि घनम, घटोनिति प्रतीनिसासिकोऽभायः। पवाये हा मक्तिरेति विप्रहात् बढामनिरिनि न्यायप्रातःप्रयोगः न पाय पुंयनामा, अप्रियादिग्वित्युदत्गत् । तत्र सामान्ये नपुंमालिगवियशायां टायमागत् इदभषि- रिति । त्वयिवहायान्नु दृढामत्तिरिति । द्वितीय वक्तृकमित्या नीमिति प्रयोगः प्राप्तम्तन सामान्ये नमाविय. इया कर्तृशब्दात्त्रं प्रत्ययाभावात् खीकर्तृकमिति । ककमित्यपि भारयेय । तृतीय संवामिकामायन प्रीस्वामिनीकमिति प्रयोगः प्राप्तनवापि सामान्ये न.' मकविवनरा तया प्रयोगः। एवं चतुर्थेऽपि प्रती साक्षिणीक पनि यद्यपि न्याग्यं तयापि सामान्य नामित प्रतीनिमानिमित्यपि भवति ।

·लिङ्गवचनरिचारे (१०) एवं स्वनलादिभावतद्वितप्रकृतेः कचिद्विशेष्यनिनस्वभावविरुद्धनपुंसक- लिङ्गबोधकत्वम् । यथा-शरदः कृतार्थता, वनिवाया रतिदुःसशीलता, नियतेईल. यत्त्वम्, स्त्रीणां सुकुमारत्वम् । अत्र तावदौचित्यात् कृतार्थाता इत्यादयः प्रयोगाः प्राप्ताः। तथा हि खीप्रत्ययतद्धितप्रत्यययोः प्राप्तौ प्रथमं स्त्रीप्रत्यय एव भवतीति वैयाकरणसिद्धान्तः। तथा च कृतार्यादिशब्दानां शरदादिसमानाधिकरणविशेषणसम- पकत्वेन प्रयोक्तव्यत्वे प्रथम स्त्रीप्रत्यये सति पश्चात्तलादिप्रत्ययः स्यात् । एवं च कृता- र्थाता इत्यादिप्रयोगः प्राप्तो न कृतार्थतेत्यादिः । तत्रतादृशः प्रयोगो नपुंसकत्वविवक्ष- णाद्भवति। "वतलोर्गुणवचनस्ये”ति पुंवद्भावेन तु न तत्सिद्धिः, आकडारादितिसूत्रस्थभाष्य परिभाषितगुणवचनत्वाभावात् । वत्र हि समास-कृदन्त-तद्धितान्ताव्यय-सर्वनाम- जाति-संख्या-भिन्नमर्थवच्छब्दस्वरूपं गुणवचनसंज्ञमिति परिभापितम् । वस्तुतस्तु स्वतलोरिति विषयसप्तमी तस्मात्त्वतलोर्विपये पूर्वमेव पुंवद्भावः प्राप्तः तद्धितान्तपयुदासान भवतीति । अत एव 'नेष्टं पुरो द्वारवतीत्वमासीत्' इति माघपये द्वारवतीशब्दस्य तद्धितान्त- लेनोकगुणाचनत्वाभावात् न पुंवद्भावः। यद्यपि द्वारवतीशब्दो न वद्धिवान्तः तथापि गुणवचनस्येत्यस्य गुणवचनप्रकृतिकस्त्रीप्रत्ययान्तस्येत्यर्थःकरणीयः। तथा च द्वार- वच्छब्दो न गुणवचन, तद्धितान्तत्वेन पर्युदस्यमानत्वात् । अतो द्वारवतीशब्दस्य गुण- वचनप्रकृतिकस्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावान्न पुंवत्त्वम् । किश्च लिङ्गविशिष्टपरिभापापलात् तद्धितान्तपदेन द्वारवतीशब्दस्यापि प्रणात् तस्य गुणवचनसंज्ञायां पर्युदासान पुंवत्व- मिति । वस्तुतस्तु त्वतलोरिति विषयसप्तमी अतस्त्वसलोविपये पूर्वमेव पुंबदावः मातस्त- द्वितान्तपर्युदासान भवतीति । एतावता प्रघट्टेन विशेष्यनिनानां प्रयोगवैचित्र्यं प्रभूत- मुक्तम्। प्रयोगवैचित्र्ये प्रमाणम् अथैवंविधवैचित्र्ये किं प्रमाणमिति चेत्-उच्यते । तत्रमुह यंप्रमाणं तथा तथा प्रामाणिकप्रयोगदर्शनमेव लिङ्गानां लौकिकत्वात् । अत एव पाणिनिना "लिङ्गमशिष्यं लो- कानयत्वाल्लिगस्य" इत्युक्तम् । प्रामाणिकप्रयोगदर्शनैरेव लिङ्गज्ञानस्य सभवेन भनुगत- रूपेण संक्षिप्य लिङ्गोपदेशस्यासंभवेन च तदुपदेशचैयर्थ्यमिनि तदाशयः । लिङ्गयोधक. शब्दप्रयोगव्यवस्था तु न काचित् शास्त्रकारेण प्रदर्शिता । अभियुक्तस्तु प्रामाणिकप्रयोग- मूला काचन व्यवस्था प्रतिपादिता। सा चेयमेका- ·"लिनिरूपणम् का दिएर रमन्ने इपस पाल्पा "या विशेष्येपु दृश्यन्ते लिङ्गसंख्याविमतयः। प्रायस्ता एव कर्तव्याः समानार्थे विशपणे ॥ अस्थाय:-विशेष्ये पल्लिङ्ग या च संख्या प्रतीयदे तत्समानाधिकरणाविरोपोनि प्रायेण वदेव लिङ्गं सैव च संख्या प्रत्येया। अर्थात् पहिङ्गमयुचनेव लिगनिमिचकं शास्त्रीयकार्य तत्संत्याबोधकमेव वचनमपि तादृशविशेषणवादके कज्यम् । एवं शि- घ्यबोधकात् या विभक्तिःप्रयमादिरूपा श्यते सैव विभक्तिः तत्समानाधिकरणविरोपन- घोषकाद्विधेयेदि । यया नीलो घट आनीयवामित्यत्र विशेष्ये घटे पुंस्तैकत्वे प्रवीयेते , ते एव तत्समानाधिकरणविशेषणे नीलपदार्येऽपि प्रत्येचे। तया च तत्र पुंस्वनिमित्त- कार्यामसळया व प्रयुक्तशास्त्रीयकार्याभावेऽपि एकत्वसंल्यानिबन्धनकवचनमेव सद्बोध- कात् । क्या विशेष्यवाचकपटशब्दाचा प्रयमात्मिका विभचिरति सैव नीरूपविशे- 'पनवाचकादपीति। एनेन नीलं घटः, नीलोपटः नीलेन घटः इत्यादीनामसाधुत्वं घोधितं भवति । तेन येषो मते समानाधिकरणविशेषणविभक्तिरभेदार्या तन्मतेऽपि वचनादि- व्यवस्या सिद्धा। प्राय इत्युपादानात् स्वतन्त्रलिङ्गानां नियतवचनानां च व्यावृत्तिः। तेन इदं द्रव्यं पङ्कः इत्यादौ न विशेप्यलिङ्गवानियमः । वया शतं माझगा, मैथिली रामस्य दाराः इत्यादी उकनियमानाकान्त्या विभिन्नवचनत्वेऽपि भिन्नलिङ्गस्वेऽपि च न साधुत्वदानिः । एवं प्राय इत्यनेन यत्य "भाषितपुरक पुंवद्गालवस्यइति गलवाचनवे पुंबद्भावस्तरगपि न्यावृत्तिरिति 'मृदो काव्ये' इत्यादिप्रयोगोपपत्तिः। भन्यया काय- शब्दत्य नित्यनपुंसकवया 'मृदुनि कान्ये' इत्येव प्रयोगः स्यात् । इंदन्तु योध्यम् । स्वतन्त्रलिङ्गानां लिङ्गारो एव स्वातन्त्र्यात् न्यायाप्रवृत्तिः। संत्यारो विमनपरो च प्रवृत्तिर्भवत्येव । तेन 'पर्ख पट्टो वा जलमिश्रिता मृत्' इति विभिन्नलिङ्ग- प्रयोगेऽपि न विभिन्नवचनता विभिन्नविमतिता वा । एवं नियतवचनलिङ्गानां वचन- लिनचोरेव नेयत्यादुचनियमाप्रतिः। विमच्यशेतु निर्मवत्येव । तेन मैथिली राम- स्य दारा इत्यादौ विभिन्नालङ्गसल्यस्त्वेऽपि न विभिन्नवित्तिता ! मा विभक्तिपदेन ध्यमादयः सप्तविभक्कयो योध्या., विकं विभक्सिंज्ञमिति माया लाया मामाता सन सिन्धव इत्यस्य सप्त विमलय इति व्याल्याररणा । 'इनोहागमलचसन्देहाः प्रयोजननि निभायपोगन्नु प्रयोजन सम्परचमम्पगन्त्र ·लिङ्गवचनविचारे तद्गवैकत्वपरवयोपपादनीयः। प्रयोजनमतबहुत्वपरत्वे तु बहुवचनमेव । तथा च माम्य-- प्रयोगः। 'इमानि च भूयः शब्दानुशासनस्य प्रयोजनानि' इति । प्रयोजनत्वगवैकत्वपरत्वे कुतो नोक्तन्यायप्रवृत्तिः, उच्यते। प्राय इत्यनेन एकत्वान्व- रित्वेन तात्पर्यविषयवार्यतावच्छेदकबोधकत्यापि व्याहतेः । अत एव 'इवि हेतुस्त- दुद्भवे' इति कारिकाया 'इवि त्रयः समुदिता हेतु.' इति कामकाराव्याल्यामन्यः संगच्छवे। अत्र हि हेतुपदं कार्योत्पत्तिप्रयोजवावच्छेदकसमुदायत्वावच्छिन्नपरं वारासमुदायत्वान्वितमेकत्वं विवक्षिवमिति नोक्तन्यायविषयवेति त्रयो हेतुरिति विभिन्नवचनवोपपत्तिः। एवं च 'या विशेष्येषु दृश्यन्त' इति कारिकायाः अर्थत्रयं विभ- जनीयम् । क्या हि-(१) यन् अनियतलिङ्गं स्वतन्त्रलिङ्गभिन्नंयल्लिङ्गावच्छिन्नविशेष्य- वानिरूपिताभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताप्रयोजक तत्व तल्लिङ्गावच्छिन्नप्रकारताप्रयो- जकत्वम् इत्येकोऽर्थः। तेन पुरूरवोमाद्वसौ विश्वेदेवा इत्यादिप्रयोगोपपत्तिः। स्वतन्त्रलिङ्गभिन्नमित्युच्या च इदं वस्तु अर्गला इत्यादिप्रयोगा निरावाघाः । (२) द्वितीयश्चायमर्यः यत् अनियववचनमेकत्वान्वयित्वेन तात्पर्याविषयत्वार्यता- वच्छेदकबोधकं यत्संख्यावत्त्वेन प्रतीयमानार्यनिष्टविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयो- जकं तस्य तत्संख्यावच्छिन्नप्रकारताप्रयोजकत्वमेव । तेन घटो द्रव्यमित्यादौ लिङ्गारो नियमत्य प्रवृत्त्यभावेऽपि वपनाशे प्रवृत्त्या समानवचनत्वमेव । (३) तृतीयश्वायमर्थः समानाधिकरणविशेषणवाचक विशेष्यवाचकविभकिसना- नविभक्किमेवेति । अत्र निपतलिङ्गभिन्नत्वेन वा नियववचनभिन्नत्वेन वा संकोचामा- वात् पूर्वोक्तनियमविषयेऽप्येतन्नियमप्रवृत्त्या मैथिली दाराः, शतं क्ल्सा, इत्यादी समानविभक्तिवा भवत्येव । अत्रावशिविचारोऽने वचनविचारे द्रष्टव्यः । सामान्ये नपुमम्म अपरा चेयं लिङ्गव्यवस्या वैयाकरणैरुच्यते सामान्ये नपंसकमिति । तया च महो- जिदोदितः सिदान्तकौमुद्दा 'सिगः पुंवदितिसूत्रत्र्यारयावसरे प्राह -सामान्ये नपुंसकं घर्ट भर्व्यित्य स भत्तिरिति । चन सरान्देन्दुशेखरे नागेरामः अदास्यनितिमानपरत्वेन लिङ्गविशेषविता नेवि भावः । तद्विवजायां डामतिरितिसिध्ययं प्रियादिपु तत्पाठ इति व्याख्यन् । अत्र लिङ्गविशेषविवक्षा नेत्युक्तपा लिङ्गसामान्यविवक्षेति लभ्यते । भन्यथा लिग- विवक्षा नेति वदेत् । लिङ्गविरोपविवक्षा च स्त्रीत्वत्वादिविरोषधर्मपुरस्कारेर विवहा । लिङ्गसामान्यविवक्षा तु लिङ्गत्वेन बोपनेच्छेति स्पष्टमेव । न चैवं लिङ्गपिरोपाधि ·लिगनिरूपणम् वक्षया नपुंसकत्वे घटमत्तीति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् , सामान्य नपुंसकताया विशेष्य निविषयत्वान् प्रामाणिकप्रयोगविषयत्वाच । अत एव सामान्ये नपुंसकत्वविवतया नील घट इत्यादयो न प्रयोगा, शिष्यवहारप्वदर्शनात् । एवञ्च दृढमतिरिवि ज्येठे, सा मुनोच रविदुःखीलवाम्, निरीक्ष्य मेने शरदः कृतार्यता, इत्यादिप्रामाणिकप्रयोगा- नुसारेण सामान्ये नपुंसकता। अत्रेदं तत्त्वम् । विशेष्यनिनानां पुंस्त्वत्वादिविरोपरूपेग लिङ्गत्वरूपसामान्यधर्मेण च लिगयोधफत्वम् । तत्र पुत्वनिमित्तकं कार्यपुंन्त्वत्वरूपेण लिङ्गबोधे भवति, एवं त्रीत्व- निमन्वनं त्वत्वरूपविशेषधर्मेर बोये । नपुंसकत्वनिमित्तकं तु नपुंसकत्वत्वरूपवि. रोषधर्मेन लिङ्गत्वरूपत्तामान्यपर्नेए वा नपुंसकत्वबाचे सवि जायते । एतदेव सामान्ये नपुंसकमित्यनेनोच्यते । क्या च धनं वनमित्यादी नपुंसकत्वस्य नपुंसकत्वत्वरूपवि- शेषधए बोधादमादिकं प्रवर्तते, दृढभक्तिरित्यादौतु लिङ्गत्वरूपसामान्यधर्मेणवोधात् । स्त्रीत्वत्वरूपविशेषधर्मेर लिङ्गस्य वोयाभावान्न नीत्वनिमित्तकं टाबादि कार्यम् । तस्या- पत्यमित्यत्र नमकत्वमविवक्षितमित्यत्य तु भाप्रत्ययवाच्यत्वेनाविवक्षितमित्यर्थः। वया च नपुंसस्त्वत्वेन बोपस्याक्षतत्वेन न नपुंसकत्वप्रयुत्तामादेशानुपपत्तिः। वत्र जातः, वर मयः, इत्यादावविवक्षया लिङ्गस्य बोध एव नेति नामादेशापत्तिरिति । मनुरपजिविचारः अनुकरणमनुकार्यजिद्माग्मवति । तेन गौयां गकारः पीताम्बरायां पदद्वयस्य पहुीहि इत्यादी गोरीपीताम्बराप्रतिशब्दाः स्त्रीलिगा अनुकरणं प्रकृतिवदिति न्यायात् । अत एव वा हपापन्तप्रयुक्तमपि कार्यम् । पनि यद्गुनीहाविति तु सौत्रं नपुंसकत्वम् , सामान्य नपुंसकताया विशेष्यनिघ्न- विपरत्वान् । यत् निदाटकोनानुसम्माननिर्देशन्नु शन्दस्वरूपापेनदेति , तन्य यदि शब्द स्वरूप श्ययाहारे तात्पर्य तदापि यत्धुराब्दस्य विशेष्यनिनवामानरान्नपुंसकनिर्देशानु- पातिरेव । यदिया यन्धुराब्दस्य रघुरादाबापे लक्षनेत्याशयः, नदापि पुंम्यमेव स्यान्न नएसस्त्वं,नहि मायां निद्रव्यय, नदीरत्नंगलादी रत्नादिपदस्य रत्नसहशा- दिल कम्पनिङ्गयसपादर्शनान् ।शुलादिशब्दानु गुनिनामपि वाचसाउ नन्नयन 'गुनेगुनादयः पुनि गुन्निन्तु तद्वनीयुक्त्वान्। नच कोरेल्सोऽर्या योध्यते, अपितु शनाय । सामान् राहाररूपापयति चिन्त्यमेटन् । बर्माल्ने युमनामदी इत्युक्ति ·लिङ्गवचनविचारे रपि चिन्त्या । यदि हितौ शब्दौन लिगबोधको तर्हि तदनुकरणे युष्मदस्मदी इत्यत्र कुतो नपुंसकता ? यदि च लिङ्गबोधको तदा अलिङ्गे इति कथनमसंगतमिति ||४|| तच्छन्दलिनवचनविचारः अथ बुद्धिविषयवाचितच्छब्दस्य लौकिकलिगवाचक्त्वासम्भवः, गृहे घटोऽस्ति समानये यवो बाघानापत्तेः । एवञ्च 'तामानय बलाढुष्टा' मिति शुम्भोक्तवाक्यात् स्त्रिया एव कथं बाधः? स्रोप्रत्ययसमभिन्याहृततत्पदात् स्त्रिया एव बोध इति तु वकुमशक्यम् । 'शरदागता सा रमणीया, व्यक्तिस्तदा सा प्रथमाभिधेयेत्यादी व्यभिचारादिति चेत्- अत्रोच्यते- तच्छन्दो यत्पदार्थस्य परामर्शनहेतवे । प्रयुज्यते स वल्लिङ्गवत्संख्याबोधको भवेत् ॥५०॥ तच्छन्दो हि न स्वतन्त्रलिङ्गसंख्यको नापि विशेष्यनिघ्नः, अपि तु बुद्धिस्थयत्पदा- थपरामर्शाय प्रयुज्यते तत्पदाधीनलिनरतधीनवचनश्च । एवञ्च 'काप्यास्ते स्त्री महा- राज भासयन्ती हिमाचलम्' इति चण्डमुण्डोकवाक्यघट कस्त्रीपदार्थपरामर्शहेतवे प्रयुक्तस्तामितिशब्दःस्त्रियमेव बोधयतीवियुक्तमेतत् । स च स्त्रीपदाधीनलिङ्गसंख्यकत्वात् स्त्रीप्रत्ययमेकवचनं च भजति । या गृहेऽस्ति वामानयेत्यत्र पुरुष इत्यादरम्याहारायोगात् स्त्रिया एव बोधः । व्य- कधादिपदाध्यारे तु कदाचित्पुंमेऽपि बोधः संभवत्येव । प्रसिद्धवाचितच्छन्दतु विशेष्यनिन्न एव । नस्मै कृष्णाय नमः, तामाद्यां प्रणमा- मीत्यादौ तथा दर्शनात् ॥५०॥ अथ 'शैत्यं हि यत् सा प्रकृविर्जलम्ये त्यत्र तच्छब्दस्य बीलिङ्गता कथम् ! नपुंसक- शैत्यशब्दार्थपरामर्शकतया नपुंसकलिङ्गकत्वस्यैवोकरीत्यौचित्यात् । अत्रोच्यते- उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यामेदवोघव वत्पदम् । तत्तलिङ्गमुपादने पविणेति निर्णयः ॥३१॥ वच्छब्दो यत्किञ्चिच्छन्दवोधितमुद्देश्यमर्थ परामृशन् यद्यभेदसम्बन्धावच्छिन्न- विधेयतानिरूपितोद्देश्यताप्रयोजकम्तदा कदाचिदुद्देश्यगत लिङ्गं बोधयति कदाचिद्विधेय- गतम, शब्दम्वभाववैचित्र्यात् । यथा 'शैत्यं ही'त्यत्र तच्छन्दःशैत्यशब्दबोधितशैत्यरूप- ·लिङ्गनिरूपणम् मुद्देश्यं परामशन प्रकृतिपदार्थनिष्ठाभेदसम्बन्धावच्छिन्नविषेयतानिरूपितामुत्यता प्रयोजयतीति तस्य विधेयभूतप्रकृतिपदायगतस्त्रोत्यबोधकतया श्रीमत्ययान्तता । वत्रैव यदि सेविपदमपनोय वत् इत्युच्यते तदा तन्योद्देश्यभूतशैत्यपदार्यगतली. वत्वबोधकत्वं स्यादित्यैच्छिको द्विविधोऽपि प्रयोगः साधुः । एवं तत्र यो विप्रो दृष्टः तत् देवदत्तस्यापत्यम् स देवदत्तस्यापत्यमिति वा । अत्र यच्छब्दाप्रयोगेऽपि तथैव । एषा च लिङ्गव्यवस्या त्यदाद्यन्तर्गतानाम् इदम् एतद् अदस् शब्दानामपि योच्या उक्त च पसथामाध्ये कैरटेन "उद्देश्यप्रतिनिर्देश्ययोरक्यमापादयत् सर्वनाम पर्यायेण तत्तलिङ्गभाग्भवतीति। अस्यार्यः । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्ययोः रद्देश्यविधेययोःऐक्यमापादयत् अभेदं बोघयत् सर्वनाम तत्संज्ञफतदेतदादिशब्दः पर्यायेण तल्लिङ्गभाक् कदा- चिदुदेश्यगतस्य कदाचिद्विधेयगतस्य लिङ्गस्य बोधकं भवतीति ॥५॥ शक्परान्दे लिप्रवचनविचार द्विविधः शक्यशब्दोऽस्ति विशेष्याधीनलिङ्गकः । नित्यनीपतलिजय नित्येकवचनान्तकः ॥५२॥ अन्त्यः प्रायेण तुमन्तक्रियाकर्मणि दृश्यते । प्रथमान्तविशेष्यस्य विशेपणसमर्पकः ॥५३॥ यथा गृहशब्दो द्विविधः । पुंलिङ्गत्वे सति नित्यंबहुवचनान्तः प्रथमः । 'गृहाः इति च भूम्न्यवे'त्यमरोक, द्वितीयस्तुनपुंसकलिङ्गत्वे सत्यनियतवचनः 'गृहं गेहोदवसिमिति तेनैवोक्तः । यया या 'त्रियां मुमनसः पुष्पमित्यमरः, 'सुमनाः पुष्पमालत्योरिति • मेदिनी । उभाभ्यां सुमनस्शब्दो द्विविधो लभ्यते नित्यबहुवचनान्तोऽनियतवचनश्च । वया शस्यशब्दोऽपि द्विविधः । नित्यप्रथमैकवचनान्तत्वे सवि नित्यनपुंसकलितः प्रथमः। द्वितीयस्तु कृत्यप्रभृतिशब्दवन् विलिङ्गत्वे सति विशेष्यनिष्नः । तत्र विशे- प्यस्य पुंस्त्वे सीखेऽपिवा द्विवहुलत्वेऽपि वा शक्यमिति समानाधिकरणविशेषणपदं सर्वत्र साधु । नित्यनपुंसकत्वेन नित्यकवचनान्तत्वेन व लिङ्गसंख्याव्यत्ययाभावात् । यथा मामो गन्तुं शभ्यम् , भोजनेन कुन प्रतिहन्तुं शक्यम्, वातरोगात् वाह उत्यापयितुम- शस्यम् , पावा: सेवितुं शस्यम् । एए सर्वत्र अनियतवचनस्य त्रिलिङ्गस्य लिङ्गवचन- व्यत्ययेन योजना फतुं शक्यते । यया प्रामो गन्तुं शक्यः, भोजनेन मुन् प्रविहन्तुं : गया, पाइ उत्यापयितुं शम्यो, वानाः मेवितुं शत्या इति ।

·लिङ्गवचनविचारे तत्र शक्यशब्दस्य नित्यनपुंसक्त्वे प्रमाणन्तु शक्यं चानेन श्वमांसादिमिरपि सुत् प्रतिहन्तु मिति पस्पशायां महाभाष्यप्रयोगः। विशेष्यनितस्येव शक्यशब्दस्य सत्वे तु सुच्छब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात् शक्या पानेनेति वदेत् । गोकुलनायेनाप्युक्तभाष्यप्रयोगमा- माण्यात् तथाविधप्रयोगाणां साधुत्वं पदवाक्यरत्नाकरे प्रतिपादितम् । यत्तु सुत्प्रतिहन्तुं शक्यमिति भाष्यप्रयोगस्य सामान्ये नपुंसकत्वेनापि सिद्धपा तस्य नित्यनपुंसकत्वाभ्युपगमो व्यर्थ इति तत् न । सामान्ये नपुंसकताया कृत्तिघटक- मात्रशब्दविषयत्वात् वृत्तिष्वेव प्रामाणिकतथाविधप्रयोगदर्शनात् । विश्व सामान्ये नपुंसकमित्यनेन नपुंसकत्वमात्रमुपपादयितुं शक्यं न तु नित्यनपुंसकत्वे सति नित्यक- वचनान्तत्वम् । तस्यास्वीकारे तु 'शक्यमञ्जलिना पातुं वाताः कुसुमगन्धिन' इति रामायणप्रयोगो नोपपद्येत । तस्मात् नित्यैकवचनान्तनपुंसकशक्यशब्दाङ्गीकार आवश्यकः ।।५२-५३॥ इति लिङ्गवचनविचारे लिङ्गनिरूपणं समासम् । अथ वचननिरूपणम् वचनशब्दार्थः प्रोच्यते वचनं संख्या तथैकवचनादिवम् विचार्यते तदुभयं कुत्र कीदृग् भवेदिति ॥५४॥ यद्यपि वचनशब्द उक्तिपर्यायः प्रसिद्धः "व्याहार उक्तिर्लपितं भापितं वचनं वच" इत्यमरकोपात् तथापीह लिङ्गवचनविचारे संख्याबोधकः पाणिनिसंकेतितैकवचनादि- बोधकश्च तन्त्रणाभिमतः। अस्ति च संख्यापर्यायोऽपि वचनशब्दः "लुपि युक्तवद्वयतिवचने", "प्रातिपदिकार्थ- लिङ्गपरिमाणवचनमाने प्रथमा" इति पाणिनीयसूत्रयोः संख्यावाचकस्य वचनशब्दस्य दर्शनात् । तथैकवचनद्विवचनबहुवचनानां सामान्येन वाचकोऽपि सः "क्रियासमभि. व्याहारे लोट्" इति सूत्रे सिद्धान्तकौमुद्या पुरुपचनसंज्ञे तु नेहातिदिश्यते इत्येकवचना- दिवाचकवचनशब्दस्योपादानात् । व्युत्पत्तिपादेऽपि “यत्र विशेष्यवाचकपदोत्तरविभ- तितात्पर्यविषयसंरयाविरद्धसंरयाया अविवक्षितत्वं तत्र विशेष्यविशेषणवाचकपद- योः समानवचनत्यम्" इत्येकाचनादिवाचक्स्य वचनशब्दस्योपादानाय । 'नामैफदेशो नामग्रहणेन गृह्यते' इति न्यायात् भामादिशब्दे सत्यभामादियोधकत्ययत् वचनशन्दे एकवचनादियोधकत्यसंभवाच ।

·प्रचनातानम् ४२ बदुमयमान वरननिदानी विचार्यते येन क कतमत् प्रचनं साधु, का वा संन्त्या पति बालानां विर्षयः स्यात् । विनय पस्त्वहिवासनां देविका संन्या चैकन्वादिपरावांन्ता । तया विवादिव्यापकं बहुत्वमपि संख्या, पाणिनिना अगनन्यान्वयंसयासतमत्वेन बोरनात् । तामां मध्ये केवलमेकत्वद्वित्वबहुत्वसं- ख्याना धोतिका वाचिका वा एकवचन द्विवचनबहुवचनरूपा चिमच्यः मुपस्तिश्च मरन्ति । “योनिका वाचिका या स्युन्विादीना विमाः" इति हरिगोसत्वात् । वत्र वैया- करणाना नवे घोविकाः। नैचारिकाना मते तु वाचिका इति विवेकः। वर शान्दिक- मते त्यादिमं चापि पिमतिरेनार्यः। सा चैकवचनातिसमभित्र्यादारात् घटः घटी मन्यति गन्छन इत्यादी प्रतीयते। क्या च तदर्थतात्पादकत्वनैव तदर्य- द्योतका । तार्किकमने तु मन्या निमक्तरेवार्यों न प्रतेरिति बोध्यम् । तथा च पाणिनिराह “बहुषु बहुवचनम्", "द्वयोर्दिवचनैकवचन" इति। स्वीजसित्यादी तितमित्यादीच एकवचनादिक्रमेन अभिधानम् । अवरोहपक्रमेण बहुवचनद्विव- चनकनवनानां विधाननिति । आभ्यां च मूवाभ्यां बहुत्वद्वित्वैक्त्वेषु विवनितेषु बहु- वचन द्विवचनकवचनानां माधुत्वं लभ्यते । बहुम्वादावर बहुवचनादि अपि च "बहुषु बहुवचनम्, 'द्वेकोर्दिवचनैकवचन" इति सूनद्वयं निपनार्थम् । षट्टत्वादी विवक्षित एव बहुवचनादि साध्विनि । अन एफद्विकर्तृक पाके एते पच. -न्तीति न प्रोगः। न वैझबहुलके इमी पचत इति । निमार्यता कयमिति चेत् ? इत्यम् । वैराकरणा: स्वार्यदव्यलिङ्गमम्याकारकागां नानार्यत्वं, किगत्वति कालसंस्कारका धान्वर्यत्वं मन्यन्ने । तया च स्वादीनां नियादीनाच बहुवादिकर्मवायर्यपुरकारेए विपानामावेऽपि बोजमित्यादिना तिप- तमिलादिना च शाळेग सामान्यतो विधानेनैव 'अनिर्दिष्टायाः प्रत्ययाः स्वायें भव- न्तीति न्यागन्दादो कर्मवादी च सिद्धपा बहुषु बहुवचननियाद कर्मगि द्वितीये- ज्यादेन कर्मनि त्यादेश निमित्वम् । इत्यं नियमार्यदा माश्यकृतव मिद्धान्तिता। पश्यापि निदेवन नन्वेवं यदि यहुमित्यादिशानदयेन बटुवादी विचलित स्व बहुवचनायो बारन्ने ·. ४२ लिङ्गवचनविचारे तदाऽव्ययेभ्य. कथ सुवुत्पत्ति ? तदर्थस्यासत्त्वरूपवया सख्यान्वयायोग्यत्वेन सत्या- विवक्षाया असभवात् । न चाव्ययेभ्य. सुप श्रवणाभावेन सुपोऽनुत्पत्तावपि का क्षति रिति वाच्यम्, “अत्र्ययादापसुप" इति सूत्रासगते । विश्व वत सुनभावे सुनन्तत्वा भावेन पदत्वाभावात् , 'उच्चस्तेऽध्ययन शनेमें' इत्यादी पदात्परत्वाभावेन तेमयाद्या देशाभावप्रसङ्ग इति चेत्-अनोच्यते श्रीसर्गिकैकवचनसाधनम् एकवचनमित्युत्सर्ग कर्तव्य । तस्य च द्विवहुस्योर्दियचनबहुवचने वाधके भविष्यत इत्याश्रित्य द्वयेत्योरित्येकग्रहणस्य भाप्यकृता प्रत्याख्यानाधयोत्तर मुनीना प्रामाण्यादौत्सर्गिकस्यैक्पचनस्य सख्यानिमित्तमत्वाभावेन एकत्ववोधाभावेऽपि प्रवृत्त्या अव्ययेभ्य पचतिरूपादिभ्यश्चकनचन जायते । तचाययेभ्यो न केवल प्रथ- माया एन अपि तु अन्ययादाप्मुप इतिप्रत्याहारग्रहणसामर्थ्यात्सक्लयिभरतीनाम् । तेन "नाव्ययीभावादिति सूत्रे पश्चम्या इति चरितार्थम् । उपरण्ठम उपक्रटेन वा इत्यादिवैकल्पिरूपाणि च सिद्धयन्ति तृतीयासप्तम्योहुलमित्युक्तन्यात् । प्रशस्तं पचति पचतिरूप देवदत्त , प्रशस्त पचत पचतो रूप देवदत्तमवरती इत्यादौ तु प्रथ- माया एपैकवचनम् । रूपत्यादिप्रत्ययान्तात्तृतीयादे प्रयोगादर्शनेनानभिधानात् योगवि- भागादिप्रसिद्धिनत्यनिणपादनमिति न्यायाच। एकप्रहणारणे हि एकचनमिति योगविभागस्यारश्यकत्वात् । नन्येव बहुपु बहुवचनमित्यादेनियमत्वेऽपि स्वादितिवादिविधायक्सामान्यशाना- भ्या द्वित्ये वहुवचन, बहुत्ये द्विवचन च मा भूत् एतदर्थ बहुत्वद्वित्वयोरेव बहुवचन- द्विचवने भवत इति नियमाश्रयणे द्वित्वादायक्वचनापत्ति । एतदर्थ यदि बहुत्वद्वित्व- योहुवचनद्विवचने एवेति नियम आश्रीयते तदैकस्मिन्बहुवचनद्विवचनयोरापत्ति । वस्मादेक्ग्रहणमावश्यकम् । वत्सत्वे एकत्ये एवैकवचनमिति नियमस्यापि सिद्धपा नोक्तदोपावराश । एपमेव हि "शेपे प्रथम" इति सूने शेपाहणमप्यारश्य भवति । तथा हि नदमावे यदि श्रयमाणेऽध्याहियमाणे वा युप्मदि सत्येव मध्यम इति तथाभूतेऽस्मदि सत्येवोत्तम इति च नियम स्वीक्रियते तदा शेपे प्रथम इति सामान्यशाम्त्रेण वयो सतो प्रथमपुर- पोऽपि स्यात् । यदि च तयो सवोर्मध्यमोचमावेवेति नियमोऽङ्गीक्रियते वदा शेपेऽपि मध्यमोत्तमौ स्याताम् । वस्मात् शेषप्रण क्रियते वया चशेपे प्रथमपुरुष एवेति नियमान ·वचननिरपणम् ४३ तो प्रयमपुरपापति। एवञ्च तर शेषप्रणयत् अकाहणल्याप्यावग्यावया चलायाख्यानपरं माध्यमेक सुजन तु सिद्धान्युक्तिरति चेत् । एकत्वारियज्ञायामप्येकवचनसद्धययमरग्रह प्रत्याज्यानत्यावश्यकत्वात् । पका पचिम्नु न बहपु.बहुवचनम्, द्वयाद्विवचनामत्युभयनामयनियमाश्रयणादति भाज्या- शयात् । तथा हि बहुत्वाद्वत्वयारव बहरचनाद्वरचन हातानरमात् एकत्व न बटुवचन- द्विवचनयारापत्ति । तया बहुत्वात्स्या हुवचनाद्ववचन एवति निरमात् बटुत्वद्वत्व- योरकमचनापत्तिरपि नति प्रत्यास्यायते एक्प्रणम् । ए दि एकत्यन्याविनमयक- वचनमुपपद्यते। यद्य येतद्रत्वा द्विविधनियमाणेन शेपर पामपि प्रत्यायनु शस्यने तया- प्यावृत्तिम तरेण द्विविधनियमाममवान् युष्मद्यपपत्रे इत्यान्सूिनद्ववायत्त्वपेनया शेप- प्रहर करणे व लायाम् । प्रहने तुफ्त्वामाश्यकपचनमिद्धये । ग्रहणापाकरण- वश्यक वातावृत्तिप्रयुक्त गौग्य समिनि मायागरा। श्रा घानावराय पपादनम् अथरमेक वे एकाचनमित्य मावे करचने पतनिपिनरात्यिकामान् मन परान्नात्यारित एक्यायाध क्यमिति चन्-लाकत इति गृहाण । ला हि अत्र घटाऽस्ति न तु घटी इत्यादिव्यवहारान् एकचन एक्त्वाचकत्व गृह्यत । न हि व्या- करणत एन व्याकरणपदिशान शाकमद इत्यस्ति नियम । तृनाद सम्यागा, दारला- जादेव बढुवऽन्यतापशक्तिमान् । वया चार निबर्ष लकव्यवहारत् स्वरनन्य गृतिस्त्वशक्तिमत्वेन यरत्य- योपने वक्नुन्नात्यांना तद्भाधा मनति। यात्वनमगात् मम वा बाधन प्रयानन न सिचने तकनचनमत्तेऽपि नेत्ववर । यना भूतले घना स्ति, मामा न हन्वत्र्य । द्विवचनबहुपचनपान्तु विनितद्वित्वबलगरेवानुगिन्चाला- घुत्वेन तद्विरहण प्रयागय नेति घटोस्त इत्यादिना निवर्मन द्विन्वादिलव इनि ।142 अमरिकमबचन सत्यत्र गम इति न रानमनन् औलागिश्वचन सत्येव गमक मवेन् । ययाव्ययानदुत्पत्ती लुगविपिनमक यिनः । इति नागगमन सिद्धान्तः शेखर कृतः॥शा ·४४ लिङ्गवचन विचारे श्रौत्सर्गिकवचनविषये नागेशभट्ट आह-एकमणप्रत्याख्यानेऽप्येकवचनमिति महासंझाकरणात् प्रायेणेकत्वे एवैकवचनं जायते । एकमहणप्रत्याख्यानपरभाष्याचु यत्र किश्चिद्गमकं तत्रैवैकत्वाविवक्षायां तदुत्पचिः । यथाव्ययादुत्पचौ अव्ययादाप्सुप इति गमकम् । एवं पचतिरूपं चैत्रः, पचतो रूपंचैत्रमैत्री, पचन्ति रूपं चैत्रमैनजत्राः इत्यादी (प्रशस्तं पचतीत्याद्यर्थके ) "प्रशंसायां रूपप्" इतिसूत्रविहितरूपपत्ययान्ता. देकवचनोत्पत्ती तत्सूनस्थभाष्यप्रयोग एव गमकः । गमकाभावे तु नैयौत्सर्गिकमेकवचन- मिति । भूतले घटोऽस्ति पटोऽस्तीत्यादिप्रयोगास्तु घटत्वपटत्वादिजातिगतैकत्वपरवयो- पपादनीया इति तदाशयः ॥५॥ श्रौत्सर्गिकमेकवचनं सार्वत्रिकमिति दीक्षितादिमतम् औत्सगिकैकवचनं सर्वत्र स्वेच्छया भवेत् । एकेत्यपाकृतं यस्मादित्याहुर्दीवितादयः ॥५६॥ प्राचीन टोजिदीक्षितादिभिस्तु औत्सर्गिकैकवचनस्य सार्वत्रिकत्वमङ्गीकृतम् । एतद- नुसारेण भूतले घटोऽस्तील्यादावेकत्वयोधने वात्पर्याभावादौत्सर्गिकमेकवचनमित्ति वक्तुं शक्यते । अत्रेदं प्रतिभाति-प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वं प्रत्ययानामित्यस्ति व्यु- पचिः । नत्रार्थशब्देन मुख्य एवार्थः परिगृह्यते । अन्यथा सति तात्पर्य दण्डीत्यादी दण्डादावेकत्यान्वयापत्तेः। तस्मात् प्रकृतिमुख्यार्थ एव प्रत्ययार्थान्वयो न तु प्रकृत्यर्थताव. च्छेदके । एवञ्च घट इत्यादौ जातिगतैकत्वपरत्वमेकवचनस्य न युक्तम् । अतस्तत्रैकत्व- मविवक्षितमित्येव सम्यक् । एकवचनं त्वेकत्ववोधाभावेऽपि भवत्येव, एकमहणस्य प्रत्या- त्यानात् । एकवचनमित्यन्वर्थसंज्ञाघलात्तु नैकत्वे एकवचनम् भाभ्यानुक्के बहुवचन- पत्यादी बहुष्वित्यादेवैयर्यप्रसद्गात् एक्प्रहणप्रत्याख्यानयलस्य वैयर्थ्यापावाञ्चेति ॥५६॥ मैथिली दारा इत्यादिवहुवचनोपपादनम् नन्वेवमेकत्वाविवक्षायामेकवचनस्य साधुत्वेऽपि बहुत्वाविवक्षायां बहुवचनस्य न साधुत्वम् , बहुत्वे एव बहुवचनमिति नियमस्योक्तत्वात् । एवञ्च- "नमयति धनुरेशं यस्तदारोपणेन त्रिभुवनजयलक्ष्मीमैथिली सस्य दाराः ॥" इति जनकप्रतिज्ञावाक्ये दारशब्दात् कथं पहुवचनम् ? एकव्यक्ती पहुत्वाभावेन ·वचननिरूपणम् चद्विवनाया अमवादिति चेन्-अत्रोच्यते- दाराः पुंसि च भून्न्येवेत्यादिकोपानुसारतः । आश्रित्यारोपितां दारप्रमृनौ बहुतां महोः । वचनं साधु मत्रति दारप्रभृतिराब्दतः ॥१७॥ 'दाराः पुंनि च भून्न्येवेत्यादिकोपस्य बद्दुत्ववाचकत्वबोधनद्वारा दारादिशब्दस्य नित्यबहुवचनान्तत्वे एव तात्पर्यात् मैथिली दारा इत्याद्यवयवगतबद्दुत्वस्यारोपाहु- वचनमुपपद्यते । तथा चोक्तं तदशिष्यामितिसूबमा यदीप कैयटन "सर्वेषां लिङ्गानां सर्वर मावात्" केनचिच्छन्देन प्रत्याय्यमानं वस्तु कस्यचिल्लिद्गस्य व्यजकमिति दारादिषु नियतपुंलिङ्गवचनना मिद्धा । बहुत्वमप्यवयवगतं शक्तिगतं चारोप्यते इति संख्या- योगोऽपि सिद्ध इति । भारोपे आरोपितत्यापि बगुबादः बहुवचनादिनिमित्तत्वे वा मानन्तु तथा तया प्रामाणिकप्रयोगाः कोपल्पानुशामनश्च । तेन बहुत्वारोपाहारलाजादिभ्य एर बहुवचनं न तु पटपटादिभ्योऽपनि नातिप्रसङ्गः। मपि प वास्तविक नादिकालप्रवृत्तारोपविश्य वा बहुवे बहुवचनं तयाभूते द्विवे द्विवचनमिति मगवतः पापिनेरतात्पर्यात् मेयिली दारा इत्यादौ पहुवचनं सिद्धपति । 'पाराः 'मि प भून्येवेत्यादिकोषाणां दारादिपदार्य बहुत्वारोपस्यानादिकालप्रवृत्तत्य- सापने तात्पपात्। भय तादृशारोपविषयमपि पशुत्वादिकमाश्रित्य बहुवित्यादिशास्त्रप्रवृत्ती पापिने- मात्सर्य कयमवगम्यत इति जिज्ञासा चेत-मुच्यते। "तुपविरोपे" इति स्वछतसूत्रप्रत्या- स्यायकं "लुन् योगाश्त्याच्यानात्" इति पाणिनेः सूत्रमेव तया तात्पर्यमभिव्यक्ति। खया हि लुपास्मात्याम्याने "लुपि युतवद्धपतिवचने” इति सूत्रस्याप्युरेश्यापसिद्धपा प्रत्याच्येयतयाङ्गवनकलिङ्गादीनां बहुवचनान्तानामुपपत्तये आरोपितमपि बहुत्वाया- नित्य पवित्यादिशात्तो तया गोदादीनां नित्यविधनान्तानां मिद्धये आरोपित मपि द्वित्वमाश्रित्य दयोर्दिवचनमिति शास्त्रप्रवृत्तौ च पाणिनम्तात्पर्यमवस्यकल्पनीयमि- वरयारम्सालान्यानपदयोः फ्लभेदेन प्रत्याम्न्यानामंगते । लुपि युक्त्वदिति सूत्रस. इमावे लुवन्तदेव लिमरपनको मिति घटत्याव्याने तुदारलाजादिप्यपीति पापिने- रमित्रायः॥

·४६
लिङ्गवचनविचारे
भैयायिकमते मैथिली दारा इत्यादौ पहुवचनोपपादनम्
आहुनैयायिका दारा भून्नीत्यायनुशासनात् ।
रामस्य दारा इत्यादेः साधुत्वं न बहुत्वधीः ॥८॥
HIककास्त्वाहुः मैथिली रामस्य दारा इत्यादौ "दाराः पुंसि च भूम्न्येवे"त्यादिना-
मलिङ्गवचनानुशासनाद्वहुवचनस्य साधुत्वं न ततो बहुत्वप्रतोतिर्बाधितत्वात् । बहु-
वचनाद्वहुत्ववोधो नियत इति तु न वाच्यं, नीला घटा इत्यादौ नीलादिपदोत्तरविभक्तपा
संख्याया अप्रत्यायनात् ॥५८!!
विशेष्यवाचिपदतः परवनिविभक्तिभिः ।
प्रत्याय्यमाना संख्या हि विशेषणविभक्तिमिः ।
न योध्यते परं तासां प्रयोगः साधुताफलः ॥५६॥
या हि सख्या विशेष्यवाचकपदोत्तरवर्तिविभक्तया पोध्यते सा संख्या समानाधि-
करणविशेषणवाचकपदोत्तरवर्तिविभक्तथा न प्रत्याय्यते । तदर्थकपदोत्तरविभक्तपा,
संख्या बोधनेऽभेदसम्बन्धावच्छिन्नविपयताभिन्नतदर्थनिष्ठविपयताशालिशाब्दबोध-
सामप्रथा अपेक्षणीयत्वात् । न चैवं विशेषणविभक्तरनर्थकत्वात् किमर्थ. प्रयोग इति
वाच्यम्, तदसत्त्वे असाधुत्यापत्तिवारणाय वत्प्रयोगम्यावश्यकवात् पाक इत्यादौ घना-
दिवत् पचतीत्यादो शादिवञ्च । न च रामस्य दारा मैथिलीत्यादौ बहुत्वाघोघे बहुषु
घुहुवचनमितिशावविरोधः, तेन हि शास्त्रेण बहुवचनस्य बहुत्वे शक्तिर्योध्यते 'शत्तिपई
व्याकरणोपमाने'त्याद्युक्तत्वात् , न तु नियमेन बहुत्वबोधकत्वमपि:बोधस्य योग्यतातात्प-
यज्ञानादिभिर्नियन्त्रितत्वात् । न च बहुत्वाबोधेऽपि बहुवचनस्य साधुत्वे एकस्मिन्नपि
पटे सति अत्र घटाः सन्तीति प्रयोगापनिरिति वाच्यम्, न हकस्मिन् घटे सति तारा-
प्रयोगाभावे बहुवचनासाधुत्वं बीजम्, किन्तु घटा इत्यतो बहनामेव घटानां लोके पोधो-
दयेन घटा इत्यादित एकद्वघटबोधाजननम् ।
अथैवं नीलो नीलो वा घटा इत्यादिप्रयोगाणां बोधाजनकतयेगप्रसक्तपा सदभा-
वाय समानवचनत्यनियमकथनं व्यर्थमिति वाच्यम्, वेदाः प्रमाणं, शतं ब्राह्मणा इत्यादी
कचिदसमानवचनत्वेऽपि वोधदर्शनेन नीलो घटा इत्यादितो बोध उदयते न वेति
संशयनिवर्तनायव समानवचनत्वनियमकथनस्योपयोगात् ॥५॥

·७ पचननिरूपणम् नयायिम्मत समानरचनतानियमविचार: अथ यदि 'समानाधिकरणविशेषणवाचकोत्तरवर्तिनी विभक्तिः साधुत्वार्थी न संख्यामोधनार्थी तदा नीलो घटा, नीलो घटा इत्यादयोऽपि प्रयोगाः स्युः । नैष दोषः । तासां विशेष्यवचनतुल्यानामेव साधुता । अतश्च न घटा नील इत्यादेः साधुता मता ॥६॥ समानाधिकरणविशेषणवाचकोत्तरवर्तिविभक्तीनां हि विशेष्यवाचकपदोत्तरविभ- तितुल्यचे सत्येव साधुत्वमिति नीलो घटा इत्यादी नीलपदोत्तरविभक्तघटादिपदो. त्तरविभचितुल्यताभावेन न साधुत्वम् ॥६॥ नन्वेवं वेदाः प्रमाणं, कलसाः शतमित्यादौ विपमविभक्तीनां कथं प्रयोग इति चेत् ? तबाह-- प्रमाणत्वशतत्वादिगतैकत्वस्य बोधकाः । वेदाः प्रमाणं कलसाः शतमित्यादयो मताः ॥६१॥ विशेपणवाचकोत्तरविभक्तना संख्याया अवियतितत्वे विशेषणवाचकरिशेप्ययाच- कयोः समानवधनत्वमेवेति नियमः। यत्र च विशेषणवाचकोत्तरविभक्तचापि संख्या विषतिवाऽस्ति तत्र वेदाः प्रमाणं शतं कलसा इत्यादावसमानववनन्वेऽपि नोकनियम- भगः । अत्र हि विशेषणवाचकप्रमाणशवाद्युत्तरवर्तिविभक्तपापि प्रमितिकरण वशत- स्वादिगतैकत्वसंख्या विवक्षितवास्तीति । अनेदं तत्त्वम्--विभक्तपथसंख्या प्रायेण प्रत्यर्येऽन्वेति । कचिन् प्रकन्यर्थतावच्छे- एके, यत्र प्रत्यर्थेऽन्वयासंभवः । यया संपन्नो प्रोहिरित्या ग्रीहेबहुत्वात् तत्रैकायान्बया- योगात् प्रोहिल्वे विभक्तपयकत्वान्वयः। एवं शतं ब्राह्मणा इत्यत्र शतशब्दार्यस्य यहु- त्यात् वनेकयान्वयासंभवात् शतपदार्यतावच्छेदके शतत्वे एव तदन्ययः । नीलो घट इत्यादी व विशेप्यविभक्तपा संस्थायाः कर्मत्वादेश योधितत्वान् विशेषणविभक्तपा संख्या नैय योध्यते, नापि कर्मचादिकम् , प्रयोजनविरहात् । मतोऽत्रंब समान- पपनवमपेक्ष्यते । शतं पलसा इत्यादी त्वेकरातत्वावच्छिन्नबोधाय शवन्यादायकवा. न्वयः। वन च न विशेष्यविशेषगपदयोः समानरचनचमपेक्षितम् । तस्मात् साधुवा- मात्रफलमविभक्तपन्तस्यैव विशेषगवावमस्य विरोष्यवाचकोत्तरवचनसमानवचनत्व मावश्यसमिनि ।

·लिङ्गवचनविचारे मीमांसकवैयाकरणयोमते तु फारकाणां रियायामेवान्वय इति सिद्धान्तात् 'नीले घटमाहरे'त्यादावेकनीलकर्मकमेकघटकर्मकं पानयनमिति बोधः । घटे नील- वादात्म्यप्रत्ययस्तु पाश्चात्यो मानस.। नीलो घट इत्यत्रापि अस्तीत्यस्याध्याहारात् नीलपदार्थस्य च सत्ताक्रियां प्रति कर्तृकारकत्वेनैकनीलकर्तृकैकपटकर्टका व सत्तेति शाब्दबोधानन्तरं नीलाभिन्नघटज्ञानं मानसं जायते। तस्माद्विशेषणविभफिरपि संख्याद्यर्थबोधिकेत्यलम् । अथ प्रकृतं तार्किकमतं प्रदर्शयामः- समानवचनवनियम यत्र विशेषानुशासन नास्ति तत्र समानाधिकरणविशेषणविशेष्यवाचफयाः समानवचनत्वम् । तेन नीलो घट, नीलो 'घट: इत्यादिप्रयोगा. न साधव, अपि तु नीलो घट, नीलो घटावित्यादय एव । शतं ब्राह्मणा इत्यत्र तु 'विशत्यायाः सदैकत्वे' इति कोपरूपविशेपानुशासनबलादसमवचनत्वेऽपि साधुत्वम् । नन्वेवं वेदाः प्रमाणमित्यादयः कथं प्रयोगाः १ तत्र विशेषानुशासनाभावेन समानवचनत्वावश्यकत्वादिति चेत्- उच्यते । यत्र विशेषणविभक्त्या संख्या न विवक्ष्यते तत्रैव समानवचनत्वम् । तत्र च समानवचनत्वमेनेत्युभावपि नियमो। तेन नीलो घटः इत्यादेनं साधुत्वं, समान- पचनत्वाभावात् । वेदाः प्रमाणमित्यत्र तु विशेषणविभक्या प्रमितिकरणत्वगतमेकत्वं विषक्षितमिति हेतोस्तत्र न समानवचनत्वम् । अथ नीलो घटो नीलो घटावित्यादी विशेषणवाचकोत्तरविभक्त्या स्वप्रकृत्यर्थगतैकत्वद्वित्वादिसंख्या फुतो न विवक्ष्यते इति चेत्-विशेष्यवाचकोत्तरविभक्त्या वस्या प्रतीत्या पुनर्बधा प्रतीतो फलामावात् ।। विशेप्यपदोत्तरविभक्त्या अप्रतीयमाना संख्या तु प्रयोजनवशात् कचित् विशेषणवाच. कोत्तरविभक्त्यापि विषक्ष्यत एव, यया वेदाः प्रमाणमित्यत्र । भन्वेवापताऽभेदान्वयस्यले विशेषणवाचकनिष्ठयोरविवक्षितसंख्याकविभचि- फत्वविशेष्यवाचकसमवपनत्वयोः समनियतत्वं साधुत्वप्रयोजकमित्युक्तं भवति । तथा च पितरो देवता इत्यत्र समानवधनत्वसत्त्वेऽपि अविवक्षितसंख्याकविभक्तिक- त्वामावादविवक्षितसंख्याकविभक्तिकत्वस्य समानवचनत्वव्यापकत्वं दुर्वचमिति चेतन । विशेष्यवाचकपदोत्तरविमतितात्पर्यविषयसंख्याविरुद्धसंख्यापरत्वाभाष- पद्विमतिकत्व विशेष्यवाचकपदोत्तरवचनसजातीयवचनत्वयोः परस्परं व्याप्यन्या-- ·वचननिरूपण एकमावनात्यमित्यर्यस विवक्षितत्वात् । एवमाविवक्षितसंत्याकविमतिकल्लत्य समानवचनत्वाव्यापकत्वेऽपि विरुद्धसंख्यापरत्वामावद्विमादिकत्वत्य समानवचनत्य- न्यापकत्वमश्वमेव । विरुद्धत्वं हि स्वावृत्तिसंख्यात्वव्यायधर्नवत्त्वमिति भिन्नमपि बहुत्वं न बहुत्वविरुद्धम् , अपि तु द्वित्वादिकनेव, वन्य बहुलावृत्तिसंस्थात्वव्याप्य- द्विन्वन्वादिजातिमत्तान् । एवञ्च पितरो देवता इत्यत्र समानविमतिकवाधिकरणे देवदापदेविशेष्यवाचकपितृपदोचरजस्विभक्तिवात्पर्यविषयबहुत्वसंख्याविरद्धद्वित्वादि संख्यापरवामाववद्विमतिकत्वस्यापि सत्त्वाचत्य समानवचनत्वब्यापकत्वमव्या- हतनेव । तया चोठं अपदिकादे "पत्र विरोपवाचकोत्तरविभक्तथा विशेष्यवाच- कोचरविमटितात्पर्यविपयसंस्थाविरुद्ध ल्याया अविवक्षितत्वं तत्र विशेष्यवाचको- घरवचनसमानवचनत्वनि ति। अत्र हि विद्धान्तविशेषणोपादानात् अविवक्षित- संख्याकविमटिकत्वधर्मेऽपि समानवचनत्यव्यापकत्वममिमवम् । समानरचनत्व- मात्रय व्यापकत्वामिमाये तु विद्धान्तविरोपणन्य वेयर्यापत्तेः। व्याख्यातं चैवमेव व्युत्पत्रिवानानत्त्वालोके सर्वतन्त्रत्वतन्त्रमैथिलधर्मदत्तेन । नन्वेवमपि समानवचनत्वत्वाविवक्षितविरद्धसंस्त्वाकविमतिकत्वव्यापकत्वं नास्ति रामत्व मयिली दारा इति दारशब्द वाराविमतिकत्वाधिकरणे समानवचनत्वा- भावादिति चेन-एवन्तर्हि वाहविभक्तिकत्वव्यापकत्वघटकाधिकरपे नियतवन- मिन्नत्वं निदेशनीयम् । तथा चाविवक्षितविरुद्धमंन्याकविमत्तिकत्वनिटाधेयतानिरू- मितानियतवचनकनिष्टाधिकरएतावत्यन्वाभावाप्रतियोगित्वमेव वादविमतिकत्व- ब्यापकत्वं ममानवचनत्वत्तेति न व्यापकत्वमङ्गः। एवं तत्रैव क्रियाविशेपरचोप- कातिरिटत्वमपि निवेश्यनिति स्तोर्क पचाविति क्रियाविरोपरवाचरुस्तीकादिपदमादाय नगपकत्वमाः । अत्र समानरचनत्वनियमाप्रमृत्त्या द्विवचन बहुवचनयोरापचितु न रियाविरोषरस कर्मले तावरलैकवचनान्तवैवेति नियमात् । गन्वेवं मुन्दरो दारा इत्यत्व साधुवापचि, न्यायनये अनिश्पतियोगिमामा- पानभ्युपगमेनासनियमाविषयत्वान् । दया हि दत्र विशेष्यबोषकं दारपदं वदुचर- वर्चितस्विम साधुत्वनाबार्यदया वनात्पविषयसंत्याया अमावेन तद्विन्दनस्यात्व- परत्याभाववाद्विमटिकत्वत्य विशेषज्वाचनुन्दरशन्दै मुनगं वस्तुमराम्यत्वादिति चेन्न। यत्र विरोपगोषके विरोग्यवशेषकोत्तरविमध्यमारला विशेष्यवाचक पदोचरवचनमानवचनत्वमित्येवं नियमान्य वाच्यत्वान् , ममावीपतियोगिता मच्चेदरसम्बन्यत्व स्ववासविषयसंख्याविरुद्धसंख्यापरविमयितित्वम्पत्योपादी- ·लिङ्गवचनविचारे यमानत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धस्य यत्र कुचित् प्रसिद्धधपेक्षणात् । उE- प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धस्य नोलो घट इत्यादी प्रसिद्धथा तत्सम्बन्धावच्छिम- प्रतियोगिताकस्य विशेष्यवाचकदारपदोत्तरविभक्तभावस्य विशेणवाचकसुन्दरपदे सत्त्वादुक्तनियमाक्रान्तत्वेन नोक्कापत्तिः। तत्र समानरचनत्वमित्यस्य समानवचनत्वे सत्येव साधुत्वमन्यथात्वसाधुत्वमित्यर्थपर्यवसानात् सुन्दरा दारा', नीलो घटः, पितरो देवताः, शत ब्राह्मणाः, वेदाः प्रमाणमित्यादिप्रयोगाणां साधुत्वम् , नीलो घटाः, सुन्दरो दारा इत्यादरसाधुत्वं च लभ्यते । वस्तुतस्तु समानवचनत्वनियमे संख्यायां विशेष्यवाचकोत्तरविभक्तितात्पर्यविषय- संख्याविद्धत्वविशेषणं न देयं फलाभावात् । किन्तु यस्माद्विशेषणवाचकात्परया वि- भक्तया संख्या न विवक्ष्यते तत्र विशेष्यवाचकोचरवचनसमानवचनत्वमित्येव नियमो वाच्यः । वेदाः प्रमाणं, शतं ब्राह्मण इत्यादी विशेषणवाचकोत्तरसुविभक्तपा प्रमाणत्व- शवत्वादिगतैकत्वसंख्या विवक्षितेति नियमाविषयतया तत्र समानवचनत्वाभावेऽपि नासाधुता नीलो घटः, सुन्दरा दारा इत्यादौ तु नियमाक्रान्त्या समानवचनत्वमेव । नियमाकारस्तु यस्माद्विशेपणवाचकात्परया विभक्तथा संख्या न विवक्ष्यते तत्र विशे- पणवाचके समानवचननैवेति न तु तत्रैव समानवचनतेति । तेन पितरो देवता इत्यत्र विशेषणवाचकदेवतापदोत्तरजस्विभक्तथा संख्याया विवक्षितत्वेऽपि समानवचनता न नियमविरुद्धा । अत्र संख्यापरत्वशून्यविभक्तिकत्वं व्याप्यं समानवचनत्वं च व्याप- कमिति लभ्यते, व्यापकाभावस्य च व्याप्याभावप्रयोजकतया नीला घट इत्यत्र नील- पदे समानवचनत्वरूपव्यापकधर्माभावेन संख्यापरत्वशून्यविभक्तिकत्वरूपव्याप्यधर्मा भावनिश्चयात् संख्यापरविभक्तिकलावगत्या एकस्मिन् घटे बहुत्वाभावेन तद्विवक्षाया असंभवात् नीला घट इति न प्रयोगः । न चेवं मैथिली दारा इत्यादौ नियमभङ्ग इति वाच्यम् , गदाधरोक्तनियमेऽपितुल्यत्वात् । यदि च तदुक्तनियमवाक्ये विशेषणवाचके नियतवचनभिन्नत्वनिवेशान दोप इत्युच्यते, तर्हि मदुक्तनियमवाक्येऽपि तथा निवेशा- होपाभावस्तुल्य एव । तन समानवचनत्वमित्यस्य तत्र समानवचनत्वे सत्येव प्रामाण्य. मन्यथात्वमामाण्यमित्यर्थपर्यवसानांत् नीला घट इत्यादयो न प्रयोगाः इति । अथ विवक्षाविवक्षयोर्वक्वधीनतया सुन्दरशब्दोत्तरसुविभक्तथा एकत्वविवक्षाया• मेकस्यां योपिति सुन्दरो दारा इति प्रयोगापत्तिः, नेप दोपः। विवता हि तात्पर्यापरपर्याया कचिद्वक्तुःस्वतन्त्रता, कचित्तु नियन्त्रिता । यथा हि विशेष्यवाचकोत्तरविभक्तपा स्व. प्रकृत्यर्थगतसंख्याविवक्षा विशेषणवाचकोत्तरविभक्तथा तदर्यगतसंख्याविवक्षा निय.

·वचननिरूपणम् च्छति । तथा विशेष्यवाचकोत्तरविभक्तथा संस्थाविवक्षाविरहोऽपि विशेषणयोषकोतर- विभक्तपा संख्याविवक्षामवरणद्धि। क्या च सुन्दरा दारा इत्यत्र विशेष्यसमर्पकदार- शब्दात् परया अस्विभक्तया संख्याविपक्षाभावात् सुन्दरशब्दोत्तरविभवपापि संख्याया अविवतेवेति सुन्दरा दारा इत्यस्यैव साधुत्वम्, न तु सुन्दरो दारा इत्यस्य मागुकनियमविरोधात् । नियमान्तरकथनम् अयेवमपि विशेष्यवायकघटादिपदोत्तरसुविभक्तर्घटत्वादिजातिगतैकत्वपरत्वे विरो- पणवाचकनीलादिपदोत्तरजस्विभक्तेश्य नीलव्यक्तिगतबहुत्वपरवे नीला घट इत्यादि- चाम्यानां साधुत्वापत्तिः उक्तसमानवचनत्यनियमानाकान्तत्वादिति चेत्न विशेष्यवा- घकोत्तरविभकेजात्येक्तपरत्वे विशेषणगचस्याप्येकवचनान्ततैवेति नियमान्तरस्यापि स्वीकरणीयत्वात् । एतेन वेदत्वगतैकत्ववित्तायां वेदः प्रमाणानीति प्रयोगापत्तिरपि निरस्ता ५६ गावो धनमियाकयचनोपपत्ति अयेवमुक्तनियमविरोधात् "या विशेप्येषु दृश्यन्ते लिगसंख्याविभक्तयः । प्रायस्ता एव कर्तव्याः समानार्थे विशेषणे" ॥ इत्यभियुक्तोक्तिविरोधाश "पख गावो घनं यस्य स पश्चगधनः" इति कौमुदी- प्रयोगासंगतिः । धनशब्दस्य नित्यनपुंसकतया विशेप्यलिगमाफ्ताभावेऽपि विशेष्यगत- बहुत्वसंख्याबोधकबहुवचनविभक्तिकत्यावश्यक्तादिति चेत्-अप्रोग्यते- विशेष्यवाचके द्वित्वबहुत्वार्थविमक्तिके विशेष्यवाचितो भिन्नतिगाजातेखाकार ॥६२।। विशेषणपराच्छन्दात्परत्र समवस्थितम् । औत्सर्गिकैकवचनमपि साधु मतं विदाम् ॥६॥ अयमर्यः। विरोष्यवारके द्वित्यसंख्याचिविभक्तके पहुत्ववापिविभक्तिके या सवि विशेष्यवाचकदो भिन्नलिशात् जावेरवाचकाच विशेषपवाचकशब्दात् परवाने स्थितम् ·लिङ्गवचनविचारे औत्सर्गिकमेकाचनमपि विदां विदुपां महामाष्यकारादीनां साधुत्वेन संमतम् । एवन्न या विशेष्येषु दृश्यन्ते इति न्यायस्य चैतदतिरिक्तविषयकत्वेन संकोचनीयतया पश्च गावो घनमिति प्रयोगोऽपि साधुः । बहुत्वविवक्षायान्तु पञ्च गावो धनानीत्यपि साघुरेव । अत्र मानन्तु “रक्षोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्" "इमानि च भूयः शब्दानु- शासनस्य प्रयोजनानि" "अव्ययीभावस्याव्ययत्वे प्रयोजनं लुग्मुसस्वरोपचाराः" "नेमी रही कार्यिणी किन्तर्हि निमित्तमिमी द्विर्वचनस्य" 'नचास्ति सप्तमी ईदूदी, इत्यादिमहा. माप्यप्रयोगाः "मिन्नाः क्रियाः संकलनाबुद्धधानुमंद्वियमाणाश्चिरतिपादिव्यपदेशस्य निमित्तं भवन्ती"ति हेलाराजप्रयोगश्च- "उपकारिणा सन्धिर्न मित्रेणापकारिणा । उपकारापकारी हि लक्ष्य लक्षणमेतयो" ॥ "प्रज्ञोत्साहावतः स्वामी यतेताधातुमात्मनि । तौ हि मूलमुदेप्यन्त्या जिगीपोरात्मसंपद" ॥ इत्यादयो महाविप्रयोगाश्च । एवञ्च तीमूलम्, उपकारापरौलतणमित्यादिष्विव पञ्च गावो घनमित्यत्र विशेपणवाचकवनपदस्य विशेष्यवाचकांपदात् मिन्नलिङ्ग- कत्वेन जातिवाचकभिन्नत्वेन चैकवचनान्तवा नासंगता । “घटपटी पदार्यः" घट- पटौ पृथिवीत्यादिप्रयोगाणां साधुचवारणाय भेदघटितविशेपणद्वयोपादानम् । या विरोष्येपुरयन्ते इत्यस्यावशिष्टं व्याख्यानम् एवञ्च या विशेष्येषु दृश्यन्ते इत्यत्र विशेषणपढ़े विशेष्यलिङ्गमिन्नलिङ्गकत्यजाति- वाचकेतरत्वेवदुभयधर्मवद्भिन्नत्वेन संकोचः प्रायोग्रहणात् । इत्यं च ममाल्याः प्रधानम्,. वेदाः प्रमाणम्, स्वौजसः प्रयमा विमक्तिः, इत्यादयोऽपि प्रयोगाः। अथ च अमात्याः प्रधानानि, वेदाः प्रमाणानि, स्वौजसः प्रथमा विमक्तय, इत्यादयोऽपि । एवं काशी- वासे धर्मावाप्तिविद्वत्संगविचिचप्रसादाः प्रयोजनं प्रयोजनानि वा इत्युभयं साधु ।. एवेनोउपयोगा आपां इत्यपास्तम् । कादम्बयां 'तत्र भवन्तः प्रमाणम्, मालविकाग्निमित्रे 'मार्यमिश्राः प्रमाणमित्यादिप्रयोगदर्शनेन वयाविषप्रयोगाणामनार्पसाधारणत्वात् । एवं जगन्नायवमामिनोविज्ञामेऽपि क्या प्रयोगो दृश्यते- ·वचननिरूपणम् "दिगन्ते श्रूयन्ते मदमलिनगण्डाः करटिनः करिण्यः कारग्यास्पदमसमशीलाः सलु मृगाः। इदानीं लोफेस्मिन्ननुपमशिखानां पुनरयं नखानां पाण्डित्यं प्रकटयतु कस्मिन् मृगपतिः" । एवमन्येपि दाशनियमानुसारिणो बहवः प्रयोगाः। न चास्मामिस्तादृशाश- माभाष्योदीरितप्रयोगवलादेव तादृशनियमः स्वीकर्तव्य इत्युच्यते, अपि तु हेलाराज- कालिदातमापनगमायादिविद्वलकाण्डप्रयोगवलादपि । न च हेलाराजादिप्रयोगाणामार्पत्वं वक्तुं शक्यम्, नाप्यसाधुत्वमेव । महामाप्येऽपि क्या प्रचुरप्रयोगदर्शनात् । किच आपत्वात् साधुत्वं सामनुशासनानभियुक्तव्यासादिमुनिकृतप्रयोगेप्वेर पाध्यम्, न तु शब्दशाखप्रवृत्तमुनिकृतप्रयोगेषु । यतस्तत्वप्रयोगपलात् तदनुसारि- प्रयोगाणां सर्वत्र साधुत्वमिप्यत एव । 'यया अपरस्पराः क्रियासावत्ये' इति पाणिनिना प्रयुज्त्यात सततशब्दस्य सर्वत्र सापुता । समयसूत्रे महाभाष्यकृतोद्गाचार इति प्रयु- छत्वात् उद्गाताराबुद्गातार इत्यादेः साधुत्वम् । न चैव भूकालोमखदीर्घस्त' इति पाणिनिकृतस्य समाहारे पुंलिङ्गप्रयोगस्य बलात् मन्यत्रापि समाहारद्वन्द्वे पुंलिङ्गत्वापचिरिति वाच्यम्, “स नपुंसक"मिति शास्त्रेण सातारास्य नपुंसकत्वकयनेन तद्विरोधात् । तत्र सौत्रं पुंस्त्वमित्येव वक्तुं युकत्वात् । न च “यन्धुनि पहुग्रीहा"विति नपुंसके पाणिनिना बन्धुशब्दस्य प्रयुक्तत्वात् क्षेत्रो मम मन्यु इत्यस्यारि साधुत्वं स्पादिति गच्यम्, न हि वत्र पान्धवपरत्वेन बन्धुशन्दः प्रयुक, मपि तु बन्धुशन्दपरत्वेनेति विभेदादित्यतम् । रामस्प सुन्दरादारा इत्यादौ सुन्दरादिपवाद बदुवचनोपपतिः भय-"रामस्प मुन्दरा दारा मीपणान दण्डकान् ययुः" इत्यादौ दाराः दण्डकान् इत्यादिबहुवचनस्य “दाराः पुंसि प भूम्न्येवेत्यादि कोपरूपानुशासनादारोपित- पातमाभित्य साधुन्देऽपि तत्र मुन्दराः मीपणान इत्यादि बहुवचनस्य कयं साधुत्वम् । बारोपित पहुनमानित्य "बहुपु बहुपचन" मिति शासप्रवृत्ती मानामावात्, मन्यधैक घटारोऽपि मात्र भटाः सन्तीति प्रयोगापः। न प "या विशेप्येषु पन्ते लिङ्गसंख्याविमळयः । प्रापस्ता एव कर्तव्याः समाना विशेषपे ।।"

·५४ लिङ्गवचनविचारे इयुक्तत्वात् तस्य साधुत्वमिति वाच्यम, अस्य शोकस्य शासन्धाभावेन साधुत्वव्यवस्था- पकवे मानाभावात् । किश्चैवमपि तत्र “ययु"रिति बहुवचनस्य साधीयस्त्वमनुपपन्न- मेव । एर "दण्डका पुरा मुनिभिरभ्यासा चक्रिरे" इयादिकर्मतिड्बहुवचनस्याप्यनुप- पत्ति । वैयाकरणमते तिर्थक्र्तृकर्मणो क्रियाया साक्षाद्विशेषणत्वेन दारदण्डकादिकं प्रति विशेपणत्याभागद्या विशेष्येषु दृश्यन्ते इयस्याप्यविपयत्वात् । अनोच्यते-स्वार्थ- द्रव्यलिङ्गसख्याकारकाणा नामार्थत्य सिद्धान्तयित्वा “बहुपुवहुवचन"मित्यादिशात्राणा वहुवादिद्योतकानि बहुरचनादीनि भवन्ति तानि च साधूनीत्यर्थ स्वाक्रियते शादिक । तदर्थद्योतक्ला च तदर्थविषयकना पर्यग्राहकत्वम् । अर्थशब्देन च द्योयोऽप्यर्थ परिगृह्यते इति बहुत्वादावर्थे वहुवचनादीति व्यवहारों नासगत । एवञ्च यथा द्वी प्राह्मणावित्या द्वित्वस्य सकृदेव शन, द्विपदार्थबामणपदार्थयोरैक्येन द्विपदार्थगत द्वित्वस्य द्वाभ्यामपि द्विवचनाभ्या द्योतनात् प्रारणसाहचर्यादीना प्रत्येक यथासमव- मिलिताना घ तात्पर्यग्राहकत्वदर्शनात् । तथा सुन्दरा दारा इत्यत्र दारा इति विरोध्य पदे शास्त्रसिद्धबहुत्वद्योतक्यहुवचनस्यावश्यक्त्वेन तत्प्रकृत्यर्थे आरोपितय त्यभाने नियते मुन्दरादिपदोत्तरविभक्तरपि तादृशबहुत्वद्योतिकाया एव प्रवृत्ते , अपदस्य प्रयोगानहत्वात् । एव दारा ययुरित्यत्र दारपदार्थरूपे कर्तरि लकारविधानेन कर्तृपदे बहुत्वद्योतक्बहुपचनस्यावश्यकतया लकारस्थानेऽपि तद्वदुत्वद्योतकवहुवचनस्य प्रचे तिड्सु बहुवचनाम्यामेकस्यैव बहुत्वस्य द्योतनात् । एव दण्डका अभ्यासाचकिरे इत्यादावपि बोध्यम् । तदेतत्सकलमभिप्रेत्यैव "या विशेष्येयु दृश्यन्ते" इति पद्यमुक्तमभियुक्त । अस्य व्याख्यान तु लिङ्गविचारप्रकरणे एव कृत द्रष्टव्यम् । तानुक्तमिदानीमुच्यते चैत्रो मैत्रश्च गच्छन इनि विभिनवचनतोपपत्ति 'या विशेप्येपु दृश्यन्ते" इत्यादिनियमे चैना मैत्रश्च गती, चैत्रमैत्री भवदत्तश्च गतवन्त इत्यादिषु व्यभिचार । तद्वारणाय यत्रैकमेव विशेष्यसमर्पकपद वयोतनि- यम इति व्याख्येयम् । तथा च नियमाश्यघटकविशेषणपदे विशेष्यवाचकविशिष्टत्व निवेश्यम् । वैशिष्टय च स्वप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयोजकत्वस्वेतरपदप्रयो ज्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वाप्रयोक्त्वोभयसम्बन्येन। चैत्रो मैत्रश्च गतावित्यत्र विशेष्यवाचक चैत्र इति मैत्र इति च तयो फिमप्येकमादाय तद्विशिष्ट गताविवि विशेषण न भवति, वैशिष्टयनियामप्रथमसम्म घसत्त्वेऽपि द्वितीयसम्बधविरहात् ।

·वचननिक निम्न्तेऽपि समारदचनता अपि च “या विरोष्येषु दृश्यन्ते” इति नियमो न केवलं मुचन्तार्यस्य विशेष्यत्वे एव, अपि तु आरयातायक्य विगेप्यत्वेऽपि । अत एव मुनिइसाधारणाच विभक्तिपद- मुपात्तम् । तमाख्यातवाच्यकर्तृकर्मयोलिङ्गयोगाभावात् लिहांगे उसन्यायाप्रसनावपि संख्यांगे प्रवृत्त्या ब्राह्मणः पचति, ब्राह्मणो पचता, ब्राह्मणाः पचन्ति । वण्डुलः पच्यते, सूपतण्डुली पच्येते, सूपतण्डुलत्र्यचनानि पत्र्यन्ते इत्यादिपु ममानरचनता । एतन्नि- यमवशात् "माझएपचन्ती"त्यादिप्रयोगाणामसाधुत्वं लभ्यते । अन्यथा नामार्थनाम- पादौ संख्यावा अनियनचीत्सर्गिकचनशालिनताशप्रयोगा आपद्येन् । एप च नियमः आयातविपचे यरमेव समानाधिकररानिशेणपाचकं तव । सेन चैनो मेनश्च पचतः, चैत्रमैत्री जैनश्च पचन्ति इत्यादी नियमानाकान्तत्वेन समान- वचनवाभावेऽपि न क्षतिः। नन्वेवं ब्राझगाः क्षत्रियाश्च पचतीत्यादिप्रयोगापत्तिः, विशेषगगचकानेकत्वेनोक्त- न्यायाविषयत्वान् । तिडेरुवचनत्य चौत्सगिरत्वेन साधुत्वादिति चेत् , एवं वर्हि समानाधिकरणानेकवितावाचके सति धातो. परमीत्सर्गिकवचनं नैर प्रयोन्यमिति नियमान्तरमपि स्वीकरणीयमिति । इदन्तु वोध्यम्-शाब्दिकमते को कर्म च तिर्थः । तत्राभेदेन ब्राह्मणतण्डुलाटेवि- रोपपता । कर्तृकर्मणोच ययाययं क्रियायामन्वयः । सा च शाब्दबोचे मुख्यविशेष्या। तया च ब्रामणः परतीत्यत एकब्राह्मणाभिन्नकर्तनिष्टा वर्तमाना पाकक्रियतिबोधः । एवं पच्यते तण्डुल इत्यतः एकतरडुलाभिन्नका वतिनी क्रियाउन्या वितित्तिरिति- बोयः। एतन्मवानुसारेर चैत्रतण्डुलादीनां तिङन्तार्यसमानाधिकरणविशेषनचनिति तन्मवानुसारिण्येवोतन्यवत्या बोध्या। नैयारिकास्तु प्रथमान्तार्यमुन्यविशेष्यकं बोधं मन्यन्ते । तन्मवानुसारेण चैत्रः पचतीत्यादितः रिलित्त्यनुक्लन्यापारानुफ्लकृतिहे- चैत्र इत्यादिनोथः । तथा च ते मते चैत्रादेः समानाधिकरण विशेषत्वाभावात् विडन्ते “या विशेष्येषु" इति नियमानाकान्त्या नियमान्तरं यान्यम् । तद्यया मुख्य विशेष्यवाचकं यद्वचनम् तत्समानवचनम्मेवात्यातमिति । एतदपि यत्रैकमेव मुख्य. विशेष्यवाचकं वर । तेन चैत्रो मैश्व गन्धत इत्यादी विभिन्नपचनत्यापि तिक्न्नन्य माधुचमिति दिक। नांद स्टइति ज्योगामारोह अर्थवमपि नौलत्वावच्छिमन्य विशेष्यते नातं घट इति प्रयोगापति "या विरो- ·लिङ्गवचनविचारे प्येषु दृश्यन्ते” इति नियमस्य विशेष्यनिप्रविशेषणवाचकविषयत्वात् घटपदस्य च विशे. प्पनिमत्वामावादिति चेत्-अत्रोच्यते- विशेषणममेदेन नील एव घटे भवेत् । न तु नीलं प्रति घटः कदापि स्याद्विशेणम् ॥६॥ तस्मान्नीलपदार्थस्य घटं मत्वा विशेषणम् । न नीलं घट इत्यादिः प्रयोगः साधुरिप्यते ॥६शा पदादिपदार्य प्रति नीलादिपदार्थस्य विशेषणत्वमेवेति सिद्धान्चात् विपरीतविशेष्य- विशेषणमावस्यासमवात् न नीलं घट इत्याद्यापतिः। अत एव नीलघट इत्यादय एव समासाः, नतु घटनील इत्याद्यः । अन्यया "विशेषणं विशेष्येणे"वि शास्त्रेण कदा चित् पटनील इत्यादिरपि समासः स्यात् । रक्तं चैतत् पूर्वमपि ॥६४-६।। विरोप्यविशेषयमावनियमः विशेष्ये जातिसंज्ञे द्वे क्रियायाश्च गुणस्य च । विशेप्या व्यापिका जातिप्प्यजातिविशेषणम् ॥६६॥ विशेषणविशेष्यत्वे ऐच्छिके क्रिययोर्द्वयोः । गुणयोश्च तथा स्यातां क्रियायात्र गुणस्प च ॥६॥ बदुळ "विशेषणं विशेष्येणेति सूत्रे सन्देन्दुसरे (१) जातिसंझयोर्गुणक्रियासममिन्याहारे विशेप्यदैव । (२) गुणयोः क्रिययोर्गुणक्रिययोश्वानियम एव । (३) व्याप्यव्यापकमावानापभजात्योरप्येवं यया भूवमूर्तयोः । (१) सद्भावापमयोस्तु व्यापकस्य विशेष्यदेव, यया शिरापावृक्ष इति । अत्रायमाशयः-यपपि नीलमुत्पनमित्यत्र यथा नीलमनीलादुत्पनादपावर्वपति दयोत्पलमप्यनुत्पलानीलादपावर्दयतीति व्यावकत्वरूपं विशेषणत्वमुमयोः संमबवि. तथापि शन्दस्वभावात् जानिराम्दःसंहारान्दश्च गुणक्रियाराग्यसममिव्याहारे विरोप्य- समर्पक एव भवति । विशेष्यता व बोधीयसम्बन्धानुयोगिवासमानाधिकरणधर्मवि- रोपः । तेन नीलोत्पलं, पाचकाममा, पटुदेवदत्तः, पाचकदेवदत्तः, एनमेव समासो भवति न तु सनिपरीक।

·वचननिरूपणम् गुणयोस्तु विशेष्यविशेषणभावो न नियतः, अपित्वेच्छिकः । तेन कुन्जसञ्जः सनकुटज पत्युमयं भवति । एवं क्रिययोरपि विशेषणविशेष्यमावो न नियतः । तेन पाचकम्वासी पाठकश्चेति विप्रहे पाचपाटकः पाटपाचक इत्युभयमपि साधु । एवं गुणशक्रियाशब्दार्थयोरपि न स नियत इति सञ्जपाचकः पाचकसक्ष इति द्विविधोऽपि इच्छया प्रयोगः। सथा ययोर्जात्योन्न व्याप्यव्यापकमावः अर्थात् कचिसामानाधिकरण्यं कचिद्वयधि- करण्यं च साशजातियाचवाच्ययोरपि न स नियत इति भूतमूर्तो मूर्तभूत इत्युभयं भवति । साकर्यस्य जातियवायकत्वानुपगमेन भूत-वमूर्त्तत्ययोरपि जातित्वात् । नैयायिवस्तु तस्य जातिबायकत्वस्वीकारात् । तन्मतानुसारेण संकीर्णधर्मायच्छिन्नवाचक- वाच्ययोन स नियत इति वाच्यम् । अथ या वयाभूता गुणशब्द एवेति पाथक्येन वाच्य- मेव न, गुणशब्देन जातिरियामनधर्ममात्रमहणात् । व्याप्यव्यापकभावापन्नजातिवाचकवाच्ययोस्तु व्यापकजातिवाचक्याच्यस्य विरो. • प्यत्वं 'तेन शिशपावृतः, मसूरिफानम्', इत्यादिरेच प्रयोगः ननु वृतशिंशपा, अन्न- मसूरिकेत्यादिरिति ॥६६-६७॥ इदं घर इत्यादिप्रयोगाः कुतो न ! मय इदमार्थस्य विशेष्यत्वात् इदं घटः, एव पटः, इदमाप इत्यादयः प्रयोगाः धुतो न ? घटादेः स्वतन्त्रलिङ्गतया 'या विरोष्ये' इतिन्यायविपयाभावात् । न चाभेदा. न्वयस्थले त्यदार्थस्य विशेषगत्वमेव । अत एव उद्घटमानय, एतद्घटोपनीयतामित्येव प्रयोगो न तु पटतमानय, घटेपोपनीयतामिति वाच्यम्, परमसः परमयूयमित्यादि- प्रयोगाणां साधुत्वस्य वैयाकरणः सीरुततया त्यदाचर्यस्य विरोपगतेवेति नियमस्य वधुमशक्यत्वादिति चेत्-अनोच्यते- त्यदादयो विशेष्यार्थपरा ये वाक्यवर्जिनः । विशेषणस्य लिङ्गं च वचनं च भजन्ति ते ॥६८|| त्यदादिकिमन्ताः सर्वनामशब्दा यदि समानाधिकरणविरोप्यपरत्वेन प्रयुज्यन्ते बदा विरोपपत्य लिङ्ग वचनं चायन्ति शन्दस्वभाववैचित्र्यात् । अतः अयं घटः, इर्द यसनम्, इमा भाप इत्यादय एव प्रयोगाः सम्मवा, नतु इद पट इत्यादयः। अत एव , ·लिङ्गवचनविचारे "भविष्यन्ति शरण्यानां शरण्या दण्डका इमे" इति खरं प्रति रामवास्ये इमे इति संग- च्छते । संगच्छन्ते च "इमा आपो मया भक्त्या तव पादतलेऽर्पिता" इत्यादाविमा इत्यादयः॥६८॥ नारीणां स्वनाविल्यादौ द्विवचनोपपतिः "मृदौ काव्ये कश्विद्भजति यदि भागः कठिनतां न पैरस्याय स्यादपि तु परितोषाय विदुपाम् । शरीरे नारीणां परमसुकुमारत्वभरिते कठोरौ वक्षोजी तरुणजनचेतांसि हरतः" ।। इति मदीये रसिकमनोरञ्जिनीपये वक्षोजाविति द्विवचनस्य कथं साधुत्वं ? नारीणां बहुत्वेन तदीयशरीरबाहुल्यात्तत्र स्थितानां वक्षोजानामपि बहुत्वेन द्वित्वाभावात् । शरीरे इत्येकवचनं तु औत्सर्गिकत्वेन संख्यानपेक्षणात् शरीरत्वगतैकत्वपरत्वाद्वोपप- द्यते । एवम्- "प्रकाशकार्कश्यगुणौ दधानाः स्तनौ तरुण्या परिपत्रुरेनम्" ॥ इति माघपद्येऽपि स्तनाविवि द्विवचनानुपपत्तिः । न च द्विवचनोपस्थापितनाना• द्वित्वानां नानावक्षोजान्वयितया द्विवचनोपपत्तिरिति वाच्यम्, एवं हि चतुर्यु ब्राह्मणेषु सुजानेषु ब्राह्मणो भुलाते इति प्रयोगापत्तरिति चेत्-अबोच्यते- वक्षोजनयनादीनि नित्यद्विवचनान्यपि । अतः प्रायो पहुत्वेपि तेषां द्विवनान्तवा ॥६९॥ चयोजनघनत्तमलोपमादिशधा द्विविधाः केवलकदोजादिकायका कामदक्षिण- भयवतोजादियाचकाच । तनाचा अनियतवचनाः। अन्त्यास्तु नित्यद्विवचनान्ताः पुष्पवन्तशब्दवत् । वत्र द्विवचनोपात्तद्वित्वस्य प्रकृत्ययकदेशवामत्वदतिणत्व- जात्योरेवान्वयो व्युत्पत्तिवैचित्र्यात्। चामत्वदक्षिणत्वे च वक्षोजनयनरूपोलश्रवणकर. चरणादिगते अनुगतसंस्थानव्यङ्गे जाती तटत्वादिजातिवत । एतेन ·पचननिरूपणम् "श्रवसोः कुवलयमणो रञ्जनमुरसो महेन्द्रमणिदाम | धृन्दावनवणीनां मण्डनमखिलं हरिर्जयति" ! इत्यादी प्रवसोरदणोरित्यादिद्विवचनमपि व्याख्यातम् । यदि तु पामत्वादिर्न जाति- रपि तु वामभागावस्थिवत्वमित्युथ्यते तदा वक्षोजनयनादिशब्दा वामत्वदक्षिणत्वोप- लक्षितजातिविशेषद्वयविशिष्टवायका अपोतिजातिद्वयगतद्वित्वेन द्विवचनान्तत्वोपपत्तिः । यदाह वामनः "स्तनादीनां द्वित्वविशिष्मा जादिः प्रायेणेति ॥धा शन्दाः केचिनित्यबहुवचनान्तास्तथा पुनः । फैचिनित्यद्विवचना नित्यैकवचना अपि ॥७॥ अयाधुना नित्यबहुवचनान्तादीनां लक्षणान्युच्यन्ते । वत्र वापनित्यपहुवचनान्तत्त्वं नाम बहुवचनमात्रप्रकृतित्वम् । मावशब्देन द्विवचनेकवचनयोर्व्यवच्छेदः। दारशब्दो नित्यबहुवचनान्त इति व्यवहारः । तत्रान्तराब्दः परसमोपर्तिनि लाक्षणिकः। नित्यं सर्वदा (सकलप्रयोगे) स्वप्रतिक बहुवचनमन्तः परसमीपवर्ती यस्य स नित्यमहु- ववनान्तः। परसमीपवर्तिदा च पात्र भयमाणत्वं लोपप्रतियोगित्वं वा। तथा घ बहुवचनमानप्रतित्वं नाम बहुवचननिविधेयतानिरूपवोरेश्यत्वे सति द्विवचनेक- वचननिष्टविधेयतानिरूपितोरेश्यत्वानाश्रयत्वम् । अयं सुन्दरदार इत्यत्र सुन्दर जस् दार उस इत्यलौकिकविप्रहे बहुप्रीहिविधानात् दास्राब्दस्य बहुवचनमात्रप्रकृतित्व- मस्त्येवेवि नाव्याषिः। नप प्रत्युशरणं शन्दानां भेद इति भवे रामा इत्यत्र रामरादेऽपि यहुवचमात्र. महतिवयाविन्याप्तिरिवि याच्यम्, बहुवचनप्रकृतित्वे सति अन्यवचनप्रतिवृत्त्यानु पूर्वीरहिवत्वं नित्यबहुवचनान्तत्वमिति विवक्षितत्वात् । न चैवमपि दारयतेर्मावयमन्तदारणार्यकदारशब्दस्यकवचनप्रतिवया तय॒. स्त्यानुा दारत्यरूपायाः स्रोयोधकदाररादे सत्वेनाव्यानिस्वदपत्येवि वाच्यम्, पहुवचनविशिष्टत्वं नित्यवहुवचनान्तत्वमिति परिष्कारेणादोपात् । वैशिष्ट्यच स्वमा तित्वस्यविशिष्टकृत्यानुपूर्व्यमाववत्वोमयसम्बन्धेन । सम्बन्धघटकस्ववैशिष्टयन स्वा. सजातीयवचनमकवित्वस्वभावियोभ्यार्यपरत्वोमयसम्बन्धेन । रामस्य दारा इत्यादि। पहुवचनं परिगृप तटाफतिवदारराब्दे सक्षणसमन्वयः कार्यः । तया हि द्वारा इति असूरूपयहुवचनम्य स्वमादित्वरूपः प्रथमसम्यन्यो दाररादेववे, तया स्वासजा-

·लिङ्गवचनविचारे
वीयवचनप्रकृतिस्वादिसम्बन्धद्वयेन तद्विशिष्टो न खीवाची दारशब्दो न वा दारणार्थ-
बाची। आद्ये प्रथमसम्बन्धविरहात् द्वितीये स्वप्रकृतिबोध्यार्थपरत्वरूपद्वितीयसम्बन्ध-
विरहात् । एवञ्च स्वविशिष्टस्याप्रसिद्धौ तवृत्त्यानुपूर्व्या अप्यप्रसिद्धत्वात् अप्रसिद्ध-
प्रतियोगिकाभावस्य च शाब्दिकैः स्वीकारेण तादृशानुपूर्व्यभाववत्त्वरूपद्वितीय-
सम्बन्धोप्यस्तीति तादृशबहुवचनविशिष्टत्वरूपं नित्यवहुवचनान्तलक्षण समन्वेति ।
एवं लाजादिशब्दष्यपि लक्षणसमन्वय उहनीयः । एतच्च लक्षणमलक्ष्येषु घटादि-
शब्दषु नास्तीति नातिव्याप्तिरपि ।
अन लक्षणे स्वप्रकृतित्वरूपप्रथमसम्बन्धनिवेशो विफल इति न मन्तव्यम् । यतः
तत्सम्बन्धानुपादाने बहुवचनविशिष्टकृत्त्यानुपूर्व्यभावयत्त्वं नित्यवहुवचनान्तत्यमिति.
निरुक्तिपर्यवसाने मैथिली दारा इत्यत्राव्याप्तिन्न परिहृता स्यात् । तथा हि कुठारेण
वृक्षस्य दाराः (दारणानि) इति बहुवचनमादाय स्वविशिष्टो वृक्षस्य दारः (दारणम् )
इति वाक्यघटको दारशब्दः तत्र स्वासजातीयप्रथमैकवचनप्रकृतित्वरूपप्रथमसम्बन्धस्य'
स्वप्रकृतिबोध्यदारणार्थपरत्वरूपद्वितीयसम्बन्धस्य च सत्त्वात् ववृत्त्यानुपूर्वीमत्त्वस-
दावेन तदभाववत्त्वरूपस्य नित्यबहुवचनान्तलक्षणस्य तत्रागमनात् । तत्संबन्धो-
पादाने तु वृक्षस्य दारा इति वहुवचनमादाय लक्षणासमन्वयेऽपि रामस्य दारा इति बहु-
वचनं परिगृह्य लक्षणसमन्वयान्नाव्याप्तिः ।
नैयायिकैरप्रसिद्धप्रतियोगिकाभावानभ्युपगमेनोक्तलक्षणस्य कापि समन्वयाभावेना-
संभवदोषपातात् तन्मतानुसारेण स्वविशिष्टवृत्त्यानुपूर्व्यभाववत्त्वरूपद्वितीयसम्बन्धम-
नुक्त्वा तत्स्थाने साभाववत्त्वरूपः सम्बन्धो वाच्यः । अभावीयप्रतियोगितावच्छेदक-
सम्बन्धस्तु स्वविशिष्वृत्यानुपूर्वीमत्त्वं वक्तव्यः । अत्र सम्बन्धद्वयं प्रागुक्तमेव । स्वास-
जातीत्यत्र साजात्यं च स्ववृत्तिबहुपचनत्यद्विवचनत्वैकवचनत्यान्यतमत्त्वमिति दिक् ।
एवमुक्तसम्बन्धद्वयेन द्विवचनविशिष्टत्वं नित्यद्विवचनान्तत्वम् । एकवचनविशि.
टत्वं नित्यकवचनान्तत्वम् । वचनविशिष्टत्वं च नियतवचनत्वं नित्यवहुवचनादित्रितय-
साधारण बोध्यम् । इममर्थमभिप्रेत्येव एकशब्दः संख्यायां नित्यकवचनान्तः । एम-
शब्दो नित्यं द्विवचनान्त इत्यादिःशाब्दिकानां व्यवहारः ॥७०।।
विंशत्यादिशम्दपिचारः
विशत्यायाः परान्तिाखिविधा अर्थमेदवः ॥७॥

·ना ये विशतिल्लादिसंख्यायुक्तसंख्येयवाकोः । नित्यैवचनान्तास्ते मवन्तीति विनिर्णयः ॥७२॥ विशत्याद्याः परार्घान्दा ये संस्थावाचकाः शब्दाः ते अर्थविघ्यात् त्रिविघाः अर्थ- विवशता इति यावत् । क्या हि (१) विरातित्वादिसंत्यानिशिसंख्येये, (२) विरादित्वादिसंस्थामान, (३) विंशतित्वादिसंख्या विशिष्टसंत्यसमूहे च शताः । वत्र ये विशवित्वादिविशिष्टसंख्येयपराले नित्येकवचनान्ताः । उदाहरणम्- विंशविर्घटा, विशति घटानानय, विंशत्या घटेर्जलमानोतम्, शताय माझगेभ्यो गादो दत्ताः। एकच विशतिद्वयवात्स्यग विशनी घटा इत्यादयो नैव प्रयोगा, नापि बहुविंशति. तात्पर विशवयो घटा इत्यादयः । तया सति नित्यैकवचनान्तत्वमङ्गापत्तेः । तदाह- 'नितंकवचनान्तान्ते मवन्तीति विनिर्णय' इति ते संख्यावच्छिन्नसंरयेयपरा विशत्या- दयो नित्येकवचनान्ता भवन्तीति विदुषां निर्णय इत्यर्थः। क्या चामरसिंहः- "विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंस्थयो"मस्यायः ये विंशत्याद्याःसंत्येय- संख्ययोः अर्थात् विंशतित्वादिसंख्याविशिष्टसंख्येये प्रयुज्यन्ते ते सर्वे सदा एकत्वे एकलशका एव, नितंकवचनान्ता इति यावन द्वेशतेत्रोणि शतानीत्यादयः प्रयोगास्तु संन्येयसवायार्यपरारा न तु संल्येयमात्रपराणामिति वक्ष्यते ॥७१-७२|| ते च संख्येयवस्तूनां विशेषगपराः परम् । न पामेनोपो वा इन्दो वानमिधानतः ॥७३॥ अपस्यायं विशेषः। ये विशतित्वाचवच्छिनसंख्येयपरास्ते संख्येयवस्तूनां घटा- दीनां विशेषरतमर्पका एव भवन्ति न विरोप्यसमर्पकाः। घटानां विंशति, गर्वा रावमित्येवं विशेष्यसमर्पकत्वेन प्रयोगास्तु संख्यामात्रपरा संख्येयसनहार्यपरायां अत्यप्रेसष्टीमाविष्यति । मनापमपि विपनाह-न पैपामेकोपोस्तीति। एषां विरादित्यापच्चिाको धविशत्यादिशब्दानानेकोपो न भवति, नापि द्वन्दसमासः । कुतः । अनमिधानात् । गितीपटाइत्यादिनत्रत्वारिंगपटादेप्रतीतेः नित्यैकवनान्तवानुपपत्तेचा विरात्यादि वोऽधिकसंख्यासंख्येमार्यविपनायान्तु घटानां विरावी विरावयो वेत्येवमेव प्रयोकन्य मयति । एवम् विगविकविरातिन सिलेकतिराती इत्यादपि नास्ति बोधकता।

·६२ लिङ्गवचनविचारे यथा एकादिदशान्तानामेक रोपद्धन्दावनमिधानान्न मववस्तया संख्येयपराणां विशत्या- दीनामपि तो न भवतः। यद्यपि शन्देन्दुशेग्वरकृता नागेशमद्देन एकादिदशान्तसंख्यावाविनामेकशेपद्वन्द्वा- वनभिधानान्न स्त एत्येवोक्तं तथापि संरयेयमारवाचिनामुपलक्षणं वत् ॥७३॥ द्वितीयमेदास्ते संख्यामात्रं प्रत्याययन्ति ये । इमे तु सर्ववचनाः एकशेषप्रवर्तनात् ।।७४॥ ये च द्वितीयप्रभेदा विंशत्यादयो विंशतित्वादिसंख्यामात्रपराः वेवेकशेष प्रवृत्त्या द्विवचनबहुवचने अपि भवतः । तथा होकं चेविंशतित्वं विवक्षितं तदेकवचनं, घटानां विंशतिः संख्या। यदि च विंशतित्वद्वय विवक्षितं वदा द्विवचनं, घटानां विंशती संख्ये । यदि च बहु विंशतित्वं विवक्षितं स्यात्तदा बहुवचनं, घटानां विंशतयः संख्या इति संख्यामात्रपरविंशत्यादेः प्रयोगान्तरं यथा विंशतिसंख्याका घटा इत्यादि । यद्यपि एकसंख्याको घटः, द्विसंख्याको घटी इत्यादयोऽपि प्रयोगा जायन्ते, तथापि एकादिदशान्तानां न संख्यामात्रशक्त्वम्। किन्तूक्तमयोगे लक्षणया धर्ममानपरत्वम् । तेषां संख्यामात्रशक्तत्वे मानामावात् । विंशत्यादीना संख्यामात्रशकवे तु कोपरूपा. नुशासनं प्रमाणम् । तथाचामरः "विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्पयोः । संख्यायां द्विवहुत्वेस्तस्तेषु चानवतेः स्त्रियः" ॥ अत्र संख्याया द्विवहुत्वे स्त इत्यस्य संख्यामानबोधकवे द्वित्ववहुवे अपोत्यर्थः। अत्र वाक्ये सदेत्यत्यासम्बन्धात्। संख्यामानार्थकत्वे तकत्वयोधकत्वस्य स्वत एवं सद्भावात् एकत्वे इति विशिष्य नोक्तम् । एकशेपेण विशतित्वद्वयादिबोधकत्वे द्विवचनबहुवचने भपि । संस्याविशिष्टसंस्येयबोधकत्वे सदेत्यस्योपादानेन एकशेपामा- यस्य सूचनात् । संख्यामानपरत्वेऽप्येकोपाभावो मा झायीत्याशयः ||४|| तृतीय मेदाः संख्येपसमूहप्रतिपादकाः । एमिर्पोगे च, पप्ठ्येव परिच्छेधार्थवाचकात् ।।७।।

·वचननिरूपणम् क्यात्वे चैकशेपेण समुदायादिशब्दवत् । इमेऽपि सर्ववचनाः प्रयुज्यन्ते यदृच्छया । विशेष्यकोषका एव संख्येयार्थस्य ते ध्रुवम् ।।७६॥ एतापदा विंशत्यादेरर्थद्वयं सप्रपञ्चमुच्छम् । अतः परं तृतीयोऽर्थो निरूप्यते योऽर्थोऽमरसिंहेन नोकः । विंशत्यादयो विशतित्वादिविशिष्टसंख्येयारब्धसमूहवाचका अपि । एतद्योगे च समूहसंपादियोगवत् परिच्छेद्ययोधकात् पट्येव भवति । यया घटानां विरातिरानीवा, गवां शतं दत्तम् , अत्र भीष्मशतं दग्धं दुर्योधनशतं वथा इति । न चार विंशत्यादयो विंशतित्वाद्यवच्छिन्नवाचका एव, न तु वत्समूहबोधका इति वाच्यम् , समूहत्वेनामोधकविंशत्यादियोगे पप्ठ्या अप्रवृत्तेः। एतद्योगे च समूहादि- योगवत् पाटया एव प्रयोग इति वेपम्यात् । किञ्च तेषां सदैकत्वे इत्यभिधानात् कोटयो ब्रह्महत्यानाम् , स्थानामयुतेः पद्भिरिति बहुवचनानुपपत्तिः। नापि संख्यामात्रबोधकाः, आनीतेत्यादिसमानाधिकरणविशेषणानुपपत्तेः। तस्मात् संख्यावछिन्नयोधकेभ्यः संख्यामानवोपकेभ्यश्च विलक्षणा एवैवे संख्येयसमूहबोधकाः । थत एवेषामेकरोपेग समूहसंघवृन्दादीनामिव सकलवचनान्तवा, न तु संख्यावच्छिन्न- योधकविशत्यादिवन्नित्यकवचनान्तता। भय यदि विंशत्यादयः संरयेयसमूहवाचका अपि तदा अमरसिंहेन फुतो नोक्ता इति चेत् समूहवाचिनां समूहादिशब्दवचनव्यवस्थया सकलवचनान्तत्वस्य स्वत एव सभ्यत्वात् । तथापि विगत्यादीनां संख्येयसमूहार्यचा फुलो नोक्का इति चेत् ? उच्यते- संख्यावच्छिन्नसल्येये वर्तमाना विंशत्याद्याः सदेकरवे वर्तन्त इत्यर्यवोधनद्वारा तेश्य एकवचनमेव न द्विवचनबहुवघने भवद इत्यर्यस्य पर्यवमानेन वचनव्यवस्थाया एव तदुरेरयत्वात् संख्येयसमूहबोधकविंशत्यादेख्नु सम्हवृन्दादिवयवस्थासत्त्वेन तब पचनव्यवस्थाया मनावश्यकत्वात् । यत्तु विरात्यादयो न संख्येवसमूहे रामाः अव एवामरसिंहेन नोक्ताः। समूहत्वेन बोधर भानुमविकत्वे स योघो लदपयोपपद्यते इत्याशयेन न वदुक्तिरिति-वन । या सति ममामा शकिरस्तु, मंशेयर लजमव निहाइति स्वोर मयापि राफिर्नोध्येत । तस्मामायमारापोऽमरसिंहस्य ।

·६४ लिङ्गवधनविचारे तहि विंशत्याद्यानां समूहवाचकत्वं कथमवधार्यते ? विंशविर्घटाः, घटानां विंश- तिरित्यादिद्विविधप्रयोगदर्शनात् शक्तिद्वयमवधार्यते इति तु न वक्तव्यम् , उभयत्रापि संख्येयानामेव प्रतीत्या विशत्यादीनां परिच्छेद्यान् प्रति विशेपणत्वेन विशेष्यत्वेन वा घोधकत्वोपगमेनैव तदुभयप्रयोगोपपत्तेः। तत्रायं विशेष. । परिच्छेद्यपु विशेपणता अभेद- सम्बन्धेन विशेष्यता तु संख्येयनिष्ठभेदसम्बन्धावच्छिन्नविशेषणवानिरूपितेति । तत्र च विशेषणतासमर्पकत्वे नित्यैकवचनान्वता विशेष्यतासमर्पकत्वे तु द्विवचनबहु- वचनान्ततापीति व्यवस्था । विंशतिघंटा इत्यवो विशतित्ववदभिन्ना घटा इति घोधः । घटाना विंशतिरित्यतश्च घटगतविशतित्ववन्त इति तस्मादुक्तप्रयोगद्वैविध्यात् शक्तिद्वय- मवधार्यत इति न साम्प्रतमिति चेत्- अत्रोच्यते महामहोपाध्यायमैथिलपरसेश्वरकृतप्रयोगदर्पणे "विशत्यादौ त्विष्ट एवैक- शेषः । स च संख्यावच्छिन्नसमुदायपराणां, ब्राह्मणानां विंशती इत्यादी द्वित्वसंख्याव- च्छिन्नी द्वौ समुदायावित्यर्थप्रतीते, विंशती घटा इत्यादौ चत्वारिंशतोप्रतीतेश्चेति भाट्टा- दय" इत्युक्तम् । अनेन विंशत्यादीनां विंशतित्वाचवच्छिन्नशक्तत्वम् विंशतित्वाद्यव- च्छिन्नसमुदायशक्तत्वं चेति स्पष्टमेव लभ्यते । अपि च पङ्क्तिविंशतित्रिंशदितिसूत्रे "एवन्तर्हि परिमाणिनि विंशत्यादयो भविष्य- न्तीति भाष्यव्याख्यायां कैयटः "परिमाणी प द्विविधः द्रव्यसंघातो भिन्नानि षा द्रव्याणि । तत्र मंघातस्यैकत्वाद्विशतिरित्येकवचनं सिद्धपति । द्रव्याणान्तु परिमाणिवे विंशविगवम् विशतिपूलीति समानाधिकरणसमाससिद्धिरिति भाव" इति । भस्य फैयटमन्थस्यायमर्थः। विंशत्यादयः परिमारिणबोधकाः। परिमाणी घ द्विविधः द्रव्यसंघातः अर्थात् विंशतित्वादिविशिष्टव्यक्तीनां संघातः समूहो, भिन्नानि वा द्रव्याणि अर्थात् विंशतित्वादिविशिष्टा व्यक्तयः । तत्र संघातस्यकत्वात्तद्गतमेकत्वं यदि विवक्ष्यते तदा विंशतिरेत्येकवचनं सिद्धपति । यदा पुनः समूहद्वयविवदा तदा द्विवचनम्, यदा प संघातगतबहुत्वविवक्षा तदा बहुचचनमपि । एकवचन सिध्यतीत्यस्य एकवचनमपि सिद्धपतीत्यर्थपरस्वात् । द्रव्याणान्तु परिमाणित्वे विशल्यादेः विशवित्वादिपरिमाण- विशिष्टव्यक्तिवाचित्वे विंशतिगवं विंशतिपूलीति समानाधिकरणसमासः सिद्धपति । यद्यत्र विशतिपदार्थो विंशतिव्यक्त्यारब्धसंघातः स्यात्तदा गोपूलादिभिःसामानाधिकर. एयामाया "तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे" इत्यनेन शामेण समानाधिकरणेन सह विधी- यमानः समासो न स्यात् । तस्माचत्र विंशतिपदार्थः परिमाणिव्ययः स्वीक्रियते इति । एतेन माण्यव्याख्यानपरकैर्यटनन्यैनं विंशत्यादिः विशतिपाद्यपरिछनाचित्य वस्समूहवाचित्वं च लभ्यते । एवं तावत् विंशत्यादी शक्तित्रयं निरूपितम् ।

·वचननिरूपणम् वत्र संख्यावच्छिन्नपरा विंशत्यादयो नित्यैकवचनान्ताः । वयोगा विंशतिर्घटाः सन्ति, विंशति घटान् भानय, विंशत्या रूप्यकैः क्रीतमित्यादयः । एवं त्रिंशद् घटाः, त्रिंश घटान्, त्रिशता रूप्यकैः क्रीतमित्यादयः। विशतित्ववभिन्ना घटा इत्यादि- स्वदर्थः। संस्थामापरास्तु सक्लवचनान्ताः। यया घटानां विंशतिः संख्या, एकं घटवृत्ति विशतित्वं संत्येति तदर्थ । घटानां विशवी संत्ये, बहुपटचिविंशतित्वद्वयं संत्येत्यर्थः । इह विद्यालये छात्राणां विंशतयः संल्या, बहुच्छात्रगतबहुविंशतित्वानि संस्था इत्यर्थः । संख्यापरविंशत्यादियोगे संख्येयवाचकघटादिपदं बहुवचनान्तमेव भवति, स्वोचरवर्वि- विभक्तपा प्रात्य संस्यापा विवतिवत्वात् तस्य च बहुत्वात् । विशतित्वादिसंख्यावच्छिन्नसंख्येयसमूहबोधका अपि विंशत्यादयः समूहा- दिशब्दवत्सकलवचनान्वा, यथा घटानां विंशविरानीवा, बहुघटगतविंशतित्ववदारब्ध एक समूह आनीव इत्यर्थः । एवं घटानां विंशती आनीते इत्यस्य घटगतविंशतित्वद्वय- वदारयो द्वौ समुदायावित्यर्थः। एवमेव 'इहच्छात्राणां विंशतयः पठन्ति' इत्यस्य बहुच्छात्रगतबहुविंशतित्ववदारया बहवः समूहाः पठन्तीत्यर्थः। यद्यपि समूही नारभ्यते, अपि तु समूहत्वम्, त्यापि समूहत्वगवारम्भकर्मत्वस्य- समूहे समारोपात्तया वोपः। इदमत्र बोध्यम् विंशत्यादिप्रकृतिकविभक्तिवाच्यसंख्यायाः प्रत्यर्थसंख्यायामेवा- न्वयो व्युत्पत्तिसिद्धः व्युत्पत्तिवेचिच्यात् । तथा पोकं व्युत्तचिवादे गदाधरेण "विरुद्ध- संख्यावच्छिन्नवाचकशवादिपदोचरविभक्त्युपस्थाप्या संख्या प्रत्यर्यतावच्छेदकसं- स्यायामेवान्देती"ति। नागेशस्तु पतिविरादीविश्वभाष्यस्य प्रदीपोयोते माह 'अत्र वदन्ति विशदिशब्द- दपादिशब्दयोः को विशेषः समुदितद्रव्यसमवायित्वस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् । द्वेकयो- रित्पादौ तेपामपि संख्यामानवपनवाया रष्टत्वाच । वस्मादयमत्र भाप्यायः विंशत्यादयो द्वपादयश्च धर्मशका एव । धर्मघमिजोरमे- दाच व्यक्ती कार्याणि। क्योच भेदाभेदी। विंशत्यादयः कदाचिद् भेदेन संख्या वदन्ति गवां विंशविरिति, कदा चिदभेदेन विंशविर्गाव इति । यदाप्यभेदेन तदापि धर्मगतसंस्थावैशिष्टपनेव सतो द्रव्यप्रतीतिः शब्दशचिस्वभावात् । यया गावो धन- मित्यादी प्रीविहेतुत्वगुगमतसंख्यावैशिष्पेन द्रव्यप्रतीविर्घनशब्दात् । इयांस्तु विशेषः वर कदाचित्स्वगतसंस्त्यावैशिष्टपेनापि प्रवीतिः। अन्यातधर्मवैशिष्टपमन्यस्य कय- निवि चेन्-आरोपेगेति गृहार। पादयस्तु स्ववाच्यसंख्याविशिष्टद्रव्याभेदेन बढ़त- संख्या विशिष्टमेव धर्म प्रतिपादयन्ति शब्दशतिरवभावादिति न कदाचिदपि तत्रैक- ·लिङ्गवचनविचारे वचनम् नापि विंशत्यादिभ्यो बहुवचनम् । विंशतिप्रचये तु बहुवचनमिष्टमेव । दयेक योरित्यादौ तु विशतिवदेव धर्मगतसंख्याविशिष्टद्रव्यत्येव प्रतीतिरिति द्विवचनम् । एवं प्रतीतिरीदृशत्तिविषयवेति नातिप्रसङ्गः । न ब्राह्मणं हन्यादित्यादी जातावेकवचन- मित्यस्याप्ययमेवार्थः। जातिगतसंख्यारोपाद्रव्यत्यैव प्रतीतिरिति । तद्तसंख्यारोपञ्च विनिगमनाविरहात्सफलव्यक्तिष्विति सकलव्यक्तिप्रतीतिः । जातिप्राधान्यविवोत्यस्या- प्ययमेवार्थः तवनयन् वक्ष्यति अथ चाऽव्यतिरेकादिति । इदमत्र बोध्यम् अयं नागेशसिद्धान्तो "विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्य- योरिति नामलिङ्गानुशासनप्रतिकूलः, व्युत्पचिवादग्रन्थविरुद्धः, प्रोक्तकैपटपन्यविरु- दश्च। सर्वचारोपरूपभ्रमात्मकयोधस्वीकारोऽनुचितश्च । तदपेक्षयोक्तरीत्या शक्तित्रया- भ्युपगमो न्याय्य इति । अथ यदुक्तं "संख्यावच्छिन्नपराणां न द्वन्द्व इति" तत्रायमनुयोगः । कथं तर्हि एकश्च दश च एकादश, द्वौ च दश च द्वादशेत्यादयो द्वन्द्वाः? न र नैते द्वन्द्वसमासाः, अपितु एकाधिका दशेत्यादिविमहकतत्पुरुषाः। शाकपार्थिवादित्वादधिकस्य लोप इति वाच्यम्, ऐच्छिकशाकपार्थिवादित्वकल्पने मानाभावात् । एकादशेत्यादिप्रामाणिकप्रयोगास्तु न मानं, तेषां द्वन्द्वसमासत्वेनाप्युपपत्तेः, एकादशेत्यादित आधिक्यस्य पदार्थतावच्छेद- करूपेणानुभवाभावाच । किश्च तद्रीत्या नवदशभिरित्यापत्तिः। सिद्धान्तकौमुद्यादौ एकादशादीनामेकश्च दश चेत्यादि विमहोतथा तद्विरोधश्चेति चेत् , अत्राहुः जगद्गुरु- गुरुवरशिवकुमारशास्त्रिचरणाः, द्वन्द्वानभिधानवादिनामिदं तात्पर्यम् यत् संख्याव. च्छिन्नशक्तानां नानासंख्याप्रकारकबोधपरो द्वन्द्वो न भवत्यनभिधानात् । एकादशद्वाद- शादिशब्दास्त्वेकादशत्वद्वादशत्वरूपैकसंख्याप्रकारकयोधं जनयन्ति, न त्वेकत्वदशत्वा- चनेकसंख्याप्रकारकम् । तेन द्वन्द्वो भवत्येव । नवदशत्वादिकं न काचित्संख्येति नव. दशादिशब्दात् नवत्वदशत्वादिनानारूपेणैव बोधसंभव इति ताशो द्वन्द्वो नेति । न चैवमपि "ननाद ढका नवपञ्चवारमिति कथं प्रयोग इति वाच्यम् ? वत्र हि नव च पञ्च च वाराण्याचयो यति विमहे त्रिपदवहुप्रीहिर्न तु द्वन्द्व इति । संख्यावाचकेषु एकादिचतुरन्तानिलिङ्गाः। तत्रैकशब्दो नित्यमेकवचनान्तः । द्विशब्दोनित्यद्विवचनान्तशतुःशब्दो नित्यवहुवचनान्तः। एवं पश्चाद्यष्टादशान्ता नित्यपहु- वचनान्ताः । तेऽमी त्रिलिङ्गा अपि लिङ्गप्रयुक्तरूपभेदं न लभन्ते, अपि तु निष्वपि- लिङ्गेषु सरूपा एव । तथाचोक्तं 'युमादरमापदसंज्ञकारिषु सरूपा' इति । पञ्चन इत्या- दयः "प्णान्ता पडि"तिसूत्रेण पदसंज्ञकाः। एकाद्यष्टादशान्ताः संख्याविशिष्टसंख्येये शकाः । एकोनविंशत्याचा नवनवत्यन्ताः स्त्रीलिङ्गा.। ते प संख्यावच्छिन्नपरा एकवच- - ·वचननिरूपएस् जान्ता एव । संस्थामात्रपराः संस्येवसंघातपराचानियतवचनाः। शतादिपराधान्तेषु केवलं कोटिशब्दःस्रोलिङ्गः। अन्ये प्रायेए नपुंसकलिङ्गाः। शवायोऽपि समूहपराः संख्यामात्रबोधकाश्चानिपतवचनाः। संत्येयमावोवकातु निन्यैकवचना इति योव्यम् । संख्यावाचकविश्ये विदुषों मनमप्रहः (१) एकादिपराधीन्ताःसंख्यावच्छिन्नवाचका इति गदाधरल्य मतम् । (२) ते सर्वे संख्यामात्रवाचका इति नागेशत्व । (३) एकादयोऽष्टादशान्ताः संख्यावच्छिन्नवाचकाः । एकोनविंशत्यादयन्तु संस्थावाचकाः संख्यावच्छिन्नवावकाञ्च इत्वमन्दिस्वरसः। (४) एकाद्यष्टादशान्ताः संख्यावच्छिन्नवाचकाः। एकोनविंशत्यादयन्तु संख्या- पच्छिन्नवाचकाः संस्थावन्छिन्नसंघातवाचकारचेति माहादीना कैयदत्य च मवम् । (५) अस्माभिन्तु सर्वेषां मतानि विमान्य एकाद्यष्टादशान्तानां संख्यावच्छिन्ने विशत्यादीनान्तु संस्थायां संत्यावच्छिन्ने संख्यावच्छिन्नसमुदाये च शक्तिलता। एपां मतभेदेन शाब्दबोधे भेदेऽपि प्रयोगेषु न कश्चिद् भेदः। यत्तु व्युत्पचिवादे "शवादिपदोत्तरविभवर्यसंस्या प्रत्यर्यतावच्छेदकसख्यायामे- वान्वेति, यथा शतमेकं, द्वेशते, त्रीणि शतानीत्युक्तं तत्र शतादिपदं विंशत्यादेपलक्ष- पम् । भपि च शतने कमित्यादिवास्यत्य घटानामित्यादिः न तु घटा इति शेपः वे शने घटा इत्यादिवास्यस्य प्रामाण्याङ्गीकारे 'विंशत्याद्याः सदेकत्व' इत्यनुशासनाविरोधान् तथा प्रयोगाणां चिदप्यदर्शनाच्च । तस्मात् परिमाणिवभेदेन विरोपणपराणां विरा- त्यादीनानेकवचनान्तत्वे एव साधुत्वमेष्टव्यम् । मतान्तरे तु द्वेशते इत्यादौ शतादयः शवादिसमूहबोधका दो शतसमूही इत्यर्यप्रतीतेः, ददातु घटादिसंख्येयत्रोपकादुचि- वैव पक्षीति प्रयोगे मेदामाव इत्यत्तमतिविस्तरेण ।।७५-७६।। चिदादरे बदुवचनन आदरे क्वचिदकस्मिन् द्वयोरपि च कुत्र चिन् । बहूनां वचनं काव्ये नाटकेपि च दृश्यते ॥७७॥ संज्ञामिन्नादतः शन्दामियादः पखचिनि । तस्मिन् साधुत्वमेष्टव्यं यया दारादितः परे ॥७॥ कचिदादरवोधकं पहुचवनमेकद्वेष्वपि प्रयुज्यते कविमिः यया एकस्मिन् आई-

·।
६८
लिङ्गवचनविचारे
मित्रान् विज्ञापयामि । वनभवन्तः प्रमाणम् । द्वयोः आचार्याभिनवगुप्तपादा आहुः ।
गुरुचरणा आहुः । कचित्कचिदेवाशप्रयोगदर्शनादद्यत्वे देवदत्तमहोदयाः, भवदत्त-
महाशयाः, महामहोपाध्याया इत्येवं भूयांसि एकस्मिन् बहुवचनानि प्रयुञ्जते मन्यन्ते
चैकवचनप्रयोगे तदनादरमिव । तदेवं बहुवचनानां साधुत्वे महाकविसंप्रदाय एव
शरणम् । परन्तु कवयोऽपि संज्ञाशब्दाद्वहुवचनं कचिदपि न प्रयुक्तवन्तः । अतोऽद्यत्वे
संज्ञाशब्देऽपि बहुवचनं साधु मन्यमाना उपेक्ष्याः । व्याकरणविरोधस्तु दारशब्दादिपूक्त
रीत्या कथंचिदन्नापि परिहतुं शक्यत एव । परन्तु रामायणपुराणेतिहासादिष्वेवं
प्रयोगा नैव दृश्यन्ते । तस्मादियं सृष्टिर्नुतना प्रतिभातीत्यलम् ।
वयं घूम इत्यादेरपपत्ति
वयं ब्रूमः इत्यादि बहुवचनं साधु, “अस्मदो द्वयोश्चेति शास्त्रात् । न च सविशेष-
णानां प्रतिपेधात्
"किचिद्वदन्त्यमृतमस्ति पुरे सुराणां
केचिद्वदन्ति वनिताघरपलवेषु ।
मो वयं सकलशास्त्रविचारददा
जम्बीरनीरपरिपूरितमत्स्यखण्डे ॥"
इत्यत्र कथमेकस्मिन् बहुवचनमिवि वाच्यम्, कौमुद्या "सविशेषणानां प्रतिषेध"
इति वार्तिकव्याख्याया शेखरकृता दत्तोत्तरत्वात् । तत्र हि इदं मुख्यार्थे बहुवचननिपे-
धाय। यदा त्वस्मच्छब्दस्य स्वघटिते उद्भूतावयवभेदे समुदाये लक्षणा पदा
बढुवचनं भवत्येव । तेन त्वं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नता' इत्यादि
सिद्धमित्युक्तम् । शन्दकोलमे तु "सविशेषणानां प्रतिपेघ" इति वानिके विशेषण-
पदेनोद्देश्यसमर्पका एव गृह्यन्ते। तेन त्वं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभि•
मानोन्नता' इत्यादी न प्रतिषेध इत्युक्तम् । परन्त्वेवरीत्या "मो वयं सकलशाम्नविचार-
दता" इत्यत्र बहुवचनं नोपपद्यते ।।७७-७८ ।।
अनुपङ्गे लिवचनविचार
पूर्ववाक्यादुत्तरत्र पूर्वस्मिनुत्तरात्तथा ।
शब्दोऽनुपज्यते लिङ्गसंख्याविपरिणामतः ॥७९॥

·६६ वचननिरूपणम् भाकातितपदस्य पूर्ववाक्यादुत्तरवाक्येऽनुपट्नो भवति । कचिच परवान्यापूर्व- वाक्ये । स च यथासंभवं स्वरूपेण, लिङ्गविपरिणामेन, वचनविपरिणामेन, उभय- विपरिणामेन वेत्यष्या। (१) तत्र स्वरूपतः पूर्ववाक्यादुत्तरवाक्येऽनुपङ्गो यथा- "उपकारिणा सन्धिर्न मित्रेणापकारिणा । उपकारापकारी हि लक्ष्य लक्षणमेतयोः ।। चैत्राय लेखनी दत्ता, मैत्राय पुस्तकी । अत्र प्रथमोदाहरणे सन्धिरिति पूर्ववाक्यगत स्वरूपेणैव "न मित्रेणे”त्युत्तरवास्येऽनु- पज्यते । द्वितीयेऽपि दत्तेतिपदं तथाभूतमेव मैत्राय पुस्तकीत्युत्तरवाक्ये सम्बध्यते । अन्यथा वाक्यमपूर्ण स्यात् । (२) स्वरूपेणोत्तरवाश्यात्पूर्ववाक्येऽनुपनो यथा- "निरुद्धयमाना यदुभिः कथंचिन्मुहुर्यदुविक्षिपुरग्रपादान् । ध्रुवं गुरून् मार्गरुधः फरीन्द्रानुलक्ष्य गन्तुं तुरगास्त्रदोषः" ।। "स्वशक्त्युपचये केचित्परस्य व्यसनेऽपरे । पानमाहुस्तदासीनं त्यामुत्थापयति द्वयम्" ।। अत्र प्रथमपद्ये उत्तरवाक्यघटकस्य तुरंगा इति पदस्य प्रथमवाप्येऽनुपगः। द्वितीय-' पयेऽपि स्वशक्त्युपचये केचिदित पूर्ववाक्ये 'परस्य व्यसनेऽपरे यानमाहुरि'त्युत्तरवा- क्यात् ‘यानमाहुरिति पदद्वयं स्वरूपेणैव सम्बध्यते । (३) लिङ्गविपरिणामेन पूर्ववाक्यादुत्तरवाक्येऽनुषगो यया- मया काशी बिलोकिता, त्वया वृन्दावनम् । अत्र विलोकितेति स्त्रीलिट्नेन निर्दिष्ट पूर्ववाक्ये । तच्च नपुंसकलिङ्गेन विपरिणा- मात् विलोकितमित्याकारीकृतं सत् उत्तरवाक्ये सम्बध्यते । तेन त्वया घृन्दावनं विलोकित्तमिति वाक्यं संपद्यते । (४) लिगविपरिणामेन परवान्यात् पूर्ववाक्येऽनुपही यया- मया काशी, त्वया तु पृन्दावनमवलोकितम् ।

·लिङ्गवचनविचारे अन परवाक्यप्रविष्टस्यावलोकितमिति पदस्य खोलिङ्गेन विपरिणतस्य पूर्ववाक्येऽ- नुपङ्गः। (५) वचनविपरिणामेन पूर्ववाफ्यादुत्तरवाक्येऽनुषगो यथा- चैत्रो गृहे भुक्तवान् , मैत्रजैत्री पहिः । अन प्रथमवाक्यस्थस्य भुक्तवानिति पदस्य द्विवचनविपरिणामेनोत्तरवाक्ये सम्ब- न्धस्तेन मैत्रजैत्री यहि फवन्ताविति वाक्यं सम्पद्यते । (६) वचनविपरिणामेन परवाश्यात् पूर्ववाक्येऽनुपङ्गो यथा- कस्मै चिदन्तेगासिने द्वे पुस्तके कस्मै चित्तु तन्मूल्यं प्रदत्तम् । अनोत्तरवास्यात् प्रदत्तमित्येकवचनान्तस्य द्विवचनान्ततया विपरिणमय्य प्रदत्ते इत्याकारं प्राप्तस्य पूर्ववाक्येऽनुपगः । अत्र च पूर्ववाक्यादप्यन्तेवासिने इति पदस्य यथावदुत्तरवाक्ये सम्बन्ध इत्यपि विशेष. । (७) लिङ्गवचनोभयविपरिणामेन पूर्ववाफ्यादुत्तरवाक्येऽनुपनो यथा- चैत्रमैत्री काशी गतवन्ती, तयोर्भार्यास्तु स्वस्वजनकगृहान् । अब पूर्ववाक्यान्तर्गतस्य गतवन्ताविति पदस्य लिनेन वचनेन च विपरिणामात् गतवत्य इत्येतादृशस्वरूपं प्राप्तस्य परवाक्ये सम्बन्धः । (८) लिङ्गवचनोमयविपरिणामेनोत्तरवास्यात् पूर्ववाक्येऽनुपनो यथा- चैत्रमैत्रयोर्भार्याः स्वस्वजनकगृहान् , तौ तु तीर्थानि गतवन्तौ । अनोत्तरवाक्यघटकं गतवन्तावितिपदं लिनेन वचनेन च विपरिणतं गतवत्य इत्या- कारं सत् पूर्ववाक्ये सम्बध्यते इति दिक् ॥ ७ ॥ प्रकृतिविकृतिमात्र वचनम्यवस्या प्रकृतिविकृतिश्चैव यत्र कर्मद्वयं स्थितम् । तत्रेच्छया लादयः स्युः क्वचिदेकत्र कर्मणि ||२०|| एवं यत्रोमयं कई प्रकृतिविकृतिस्तथा। तत्रापि क्वचिदेकस्मिन्नर्थे कर्तरि लादयः ।।१।।

·वचननिरूपणम् ७१ भयेदं विचार्यवे प्रकृतिविकन्युभयकर्मकात् वादृशोमयकर्तृकाच धातोः किं प्रकृति रूपे कर्मणि कर्तरि च लकाराः आहोस्वित् विकृतिरूपे ? तबाधपः काष्ठानि भल क्रियन्ते, काष्टानि भस्म भवन्ति, काशाः कटः क्रियन्ते, काशाः कटो भवन्तीत्यादयः प्रयोगाः स्युः। अन्त्यपते तु काष्टानि भस्म क्रियते भवति वा । काशाः कटः क्रियते भवति वैत्यादयः । न च करोतेः काष्टकाशादिकर्मकत्वमसंगतम् , वस्य यत्नार्थकत्वात् उत्पादनार्थकत्वाद्वा। अत एव काष्ठानि क्रियन्ते इत्यादयो न भयोगा इति वाच्यम् , यथा वलाहकाद्वियोवते विद्युदित्यत्र निस्सरणाने विद्योतने द्युतिर्वर्तते वलाहकानिःसृत्य विद्योतते इत्यर्थप्रत्ययात् , तथा करोतेरपि दाहाय) ( दाहादिपूर्वके ) उत्पादने पृत्त्या काष्ठादिकर्मकत्यसंभवात् । काष्टानि भस्म करोतीत्यतः काष्ठानि दहन भस्मोत्सादयती- त्ययः । दाहादेः स्वजन्यत्वसम्यन्येनोत्पादनेऽन्वयात् यत्र काष्ठं दहति सुवर्णस्य च भस्म करोवि वत्र काष्ठान भस्म करीबीति न । वस्मात् काष्ठभस्मनोः प्रकृतिविकृति- भावविवक्षायामेव तथा प्रयोगः । एवं काशान् कटं करोतीत्यवः काशान् योजयन् फटमुत्पादयवावि वाघः । क्या च दाहादी काठादः कर्मत्वमुत्पादने तु भस्मादो। अर प्रकृतिविकृतिमायसम्बन्धे पठौं विधाय काष्ठानां भस्म करोति, काशानां कटं करोतीत्यादयोऽपि प्रयोगा भवन्ति । प्रतिरूपे विकृतिरूपे वा कर्मादी लादय इति सन्देहबोजन्तु आस्यातेनोभयोः कर्मणोः कर्बोवोऽभिधानेऽपि तयोविभिन्नसंस्यकत्वे उभयगवसंख्ययोर्योधयितुमशक्यत्वादन्यतरगताया एव संख्याया योपनीयत्वेन प्रकृति- गतसंख्यारोधकस्विद् विधेय उत विकृतिसंत्यावोधक इत्यन विनिगमनाविरहः । न घ 'काशी प्रयागो मयुरा च मया गंस्यन्ते' इत्यत्र यया सकलकर्मगता संख्या तिहाभि- घीयते तथा काष्टानि मग्म क्रियन्ते इत्यत्रापि सफलफर्मगता संख्याभिधीयतामिति वाच्यम प्वं हि का मस्म नियते इति प्रयोगापत्तेः। अप्रवदन्ति प्रकृतिविकृत्युभयकर्मसत्वे "गृहानि वाचक संख्या प्रकृतेविनेन हि" इन्युक्तत्वान् , "भस्मीमवन्ति राजेन्द्र महापातक्कोटय" इत्यादिप्रयोगदर्शनाम प्रकृ. तिसंरगाभिधायस्व तम ययो भवनीति । वसन् “पुनरावृत्तः मुवपिण्डः पुनर- परयार या युक्तः मदिरागारमहरो कुण्डले भवतः इने महामा प्रयोगविरोधात् । अवारयातस्य विकृतिभूतरहलमायायोधकान्। 'गृहाति वाचक संख्या प्रतेर्वि- कृतेन होति केनचिदुपत्य प्रामाणिक्चामावाद । दर्पमतमानम् यत्तु दावा प्रत्युच्छेदसंभूतमितिनगस्थितकारिकाव्याख्यावमरे परे वि.

·लिङ्गवचनविचारे त्यादिनोक्तम् सदिरागारसदृशे कुण्डले भवत इति भाष्यनिर्देशो नाख्यातस्य विकृति- समानवचनत्वे उपष्टम्भकः। तथा हि भाष्ये सदिरागारसदृशे इति विशेपणेन तत्र कुण्डलयोः प्रकृतित्वं गम्यते, सिद्धायाः विकृतेः पाकानपेक्षणात् । पुनरपरया कृत्या युक्त इति विशेषणेन तु सुवर्णपिण्डस्य विकृतित्वम् आकृत्यन्तरयोगस्य प्रकृतित्वाप्रयोजकत्वात् । युज्यते चैतत् 'मृत्तिवेत्येव सत्यमितिवत् संहृतिमुसेन पुनरावृत्त इत्यनेनापि सुवर्ण- पिण्डस्य विकृतित्वं गम्यते । तथा हि पूर्वोपक्रान्ताया विकृतिपरम्परायास्तत्पर्यवसायि- त्वेन सिपाधयिपितसुवर्णनित्यत्यसिद्धः। तस्मात् पूर्वनिर्दिष्टापराकृतिविशिष्टस्य तस्य विकृतित्वमेव भाष्यकृत्तात्पर्यविपय इत्यस्यापि वक्तुं शक्यतया नोक्तभाध्यमाख्यातस्य विकृतिसमानवचनत्वे साधकमिति- तन्न । यथा हि सुवर्णस्य पिण्डप्रकृतित्वं पिण्डस्य तु सुवर्णविकृतित्वं यथा वा सुवर्ण- पिण्डस्य स्वस्तिकप्रकृतित्वं स्वस्तिकानात्तु सुवर्णपिण्डविकारत्वं भाष्यालभ्यते तथैव सुव. र्णपिण्डे कुण्डलद्वयप्रकृतित्वलाभात् तथा हि "सुवर्ण कयाचिदाकृत्या युक्तं पिण्डो भवति, पिण्डाकृतिमुपमृद्य स्वस्तिकाः क्रियन्ते, स्वस्तिकाकृतिमुपमृद्य कटकाः क्रियन्ते, पुनरावृत्तः सुवर्णपिण्डः पुनरपरयाकृत्या युक्तः सदिरागारसदृशे कुण्डले भवतः" इति भाष्यं सांख्य- मतानुसारेण प्रवृत्तम् । तन्मते च कार्यकारणयोरभेदोपगमात् एकस्मिन् सुवर्णे आकृति- ाना सुवर्णन्तु तदेवेति दृष्टान्तमुखेन द्रव्यस्य नित्यंत्यसाधकम् । तस्यायमर्थः विशिष्टाऽ- नेकसुवर्णखण्डमग्नितापात् कयाचिदाकृत्या पिण्डव्यवहारप्रयोजकाकृत्या युक्तं सत् पिण्डो भवति पिण्डव्यवहारविपयो भवति । ततः पुनरनितापादितः पिण्डाकृतिमुप- मृद्य पिण्डाकृति तिरोभाव्य स्वस्तिकाः क्रियन्ते। पुनः स्वस्तिकाकृतिमुपमृद्य कटकाः क्रियन्ते । पुनश्च ते दहनतापादेव आवृत्तः पुनरद्भूतः सुवर्णपिण्डः अपरया पिण्डव्यं- वहारप्रयोजकाकृतिभिन्नया कुण्डलद्वयंव्यवहारसंपादिकांकृत्या युक्तः सन् कुण्डले भवतः इति । एवं चैतद्भाष्यं कुएडलयोरेवं विकृतित्ववात्पर्यकं न सुवर्णपिण्डस्य॑ । नानाखण्ड- सुवर्णात् सुवर्णपिण्डे', सुवर्णपिण्डात् स्वस्तिकाः, स्वस्तिकेभ्यः कटकाः, पुनरमी दुतेभ्यः कटकेभ्यः सुवर्णपिएड', पुनस्तस्मात् कुण्डले इत्येवं विकृतिपरम्परायां सुवर्णमेव सर्वमिति द्रव्यस्य नित्यत्वसिद्धः । यद्वा पुनरावृत्तः सुवर्णपिण्ड इत्यनेनोपसंहृत्य सृष्टि- प्रवाहदिदर्शयिपया पुनः कुण्डलमृष्टिरमिहिता । त्वदुक्तोत्प्रेक्षिताशयकत्वे कुण्डलसृष्टेर- नुक्तयोपक्रमोपसंहारयोरसंगतिः। खदिराङ्गारसदृशे इति विशेषणं न पुण्डलयोः प्रकृतित्वसाधर्फ, न हि वत् तदानीन्तनपांकविशिष्टपरत्वे एव संगतं, सिद्धयोरपि ·वचननिरूपणम् कुएडलयो बररक्तवर्णतया सदिराङ्गारसाहस्यान् । अत उपरचकमेव तद्विशेषणम् । वया आरत्यन्तरयोगन्य प्रतित्वाप्राजकत्वादित्यपि दुत्तिरयुक्तर, सुवर्ण पिण्डन्य कुण्डलावितबन्यामाचे कार्यकारण्योरक्यानुपपत्ते । न च तथा सवि मुवर्णपिण्डे कुण्डलव्यहारापत्ति , कुरडलाकृते सूक्ष्मरूपेणावस्यानात् । यदा तु तस्य प्राय वढा कुण्डलव्यवहारा भवत्येर । न चैरमाकृतरपि नित्यत्वमेवेति "आकृतिर न्या चान्या चे' ति भाप्यनिरोप इति वाच्यम् , च्यावहारिकदृष्ट्या तयोपादानात् , सिद्धान्त त्वातिरपि नित्यैव इतरथा सदेव कार्यमिति सिद्धान्तभद्दापत्ते । एवम्ब्रोक्त माध्यप्रयोगविरोधान् प्रतिमणि लादय इति निर्णय गर्नुमशस्य इति चेन्- अपोच्यते । भस्मीक्रियते मम्मीमयन्तीत्यादिविकृतियाचप्रतिकन्विप्रत्ययस्यले विप्रत्ययमत्यर्यस्य च्च्यारोपेऽन्ययित्वेन तस्य कर्मत्यादिना रियान्वयानमवात् सदिन्नन्य प्रतिस्पार्थस्यैव कर्मत्य कर्तृत्व वा युज्यते । एवश्व तव कर्मणि कतरि या लाय., तद्गतंच च सस्या तिहा चोध्या । अन्यत्र तु कामचारः प्रतिगताया हितिगठाया वा संरयायास्तिडा योधयितुं शक्यत्वात् । "गोणे कर्मणि दुह्यादः प्रधाने नीहकप्रहाम् । उद्धिभनायोः शब्दमा निजेच्छया" || इति दुहादिविप प्रामारिनियामकयत् प्रविविकृत्युभयकर्मधातुविपये निया- मफाभावान्। 'गृहावि याचक सख्या प्रवेनिसर्न दि' इति केनचिदुर तु मुवर्ण युण्डले मवत इवि भाष्यप्रयागविलयात प्रामाणिकम् । इदन्नु योध्यम् । गोरो कर्मणि दुधारित्यादिवचननलाधन कर्मणि प्रययो जायते उस्माइन्यन् कर्म अनुतनेव भवति । अतस्ता कर्मत्वप्रयुत्ता द्वितीया भवति, यया सन्द्रा रनानि दुदुहे, पलिमुघा याचित' । प्रतिविकृत्युभयकर्मकघातोम्नु यस्मिन् फत प्रत्यय कियते ततोऽन्यदपि कर्म उत्तवद्भवति । तेन फाशा. फटामियन्ते इयाइय एव प्रयोगा. न तु काशा क्टं नियन्ठे इत्यादय ! माघ तथा प्रामाणिप्रयोगदर्शनमेव मानम् ॥०-८१|| भ्रान्तरको तयारोपे तद्विर्गप्यार्थगामिनी । प्रायः प्रत्याय्यते मंग्या तिडेत्येतद्विमाव्यताम् ।।शा १० ·लिङ्गवचनविचारे तदभावयति तत्प्रकारकक्षानं भ्रमः । स च त्रिविधः सदभारज्ञानरूपयाधाऽपूर्वकः, तत्पूर्वकः, विरद्धानेक्कोटिकश्च । क्रमेण यथा रहे इदं रजतम् । मुखं चन्द्रः। अयं स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति । तत्राद्यो भ्रमशब्देन व्यवह्रियते, यद्वान् भ्रान्तोऽसीच्युते । द्वितीयस्तु आरोप इति आहार्यारोप इति वा व्यपदिश्यते । तृतीयस्तु संशयः। आरो- पस्य वस्तुतो भ्रमत्वेऽपि तद्वान् पुरपो भ्रान्त इति नोच्यते लोके । तत्र लोकव्यवहि- यमाणभ्रमप्रतिपादकवाक्ये तिडा प्रायेण भ्रमरिशेप्यगता संख्या योध्यते, यथा नेत्ररोग- वशादनेन चन्द्रो द्वौ दृश्यते । एवमारोपवाक्येऽपि प्रायेणारोपरिशेप्यगता संख्या तिडा प्रत्याय्यते, यथा एकोऽपि घटोऽतिवृहत्वात् द्वौ घटौ मन्यताम् । क चित्पुनरारोप्यमाणगतापि संख्या तिडा प्रतिपाद्यते, यथा- "विभज्य मेरुन यदर्थिसात्कृतो न सिन्धुरुत्सर्गजलव्ययैर्मरुः । अमानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विकालबद्धाश्चिकुराः शिरःस्थितम् ।" इत्यत्र श्रीहर्पपद्ये आरोप्यायशोयुगगतैकत्यसख्याबोधकत्वमाख्यातस्य । अत एगोक्तं कारिकायां 'प्राय' इति । तन मतान्तरखण्डनम् स्यासंगतिरिति वान्यम्, यत्तु एकत्वावच्छिन्ने द्वित्वावच्छिन्नारोपस्थले एको द्वौ ज्ञायते इत्यादावारोपविशे- ध्यवाचकसमानवचनत्वमाख्यातस्य । न चैवम् “अमानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विफाल- पद्धाश्चिकुराः शिरस्थित"मित्यत्रारोप्यमाणाशोयुगसमानवचनममानीतिश्रीहर्षप्रयोग- अत्रापि पूर्वार्धसमर्थितायशोयुगस्य वास्तवत्वेन तस्मिन् द्विपालपद्धचिकुराणामेव राज्ञ आरोप्यत्वेन कवेरुमेक्षितत्वादिति । तन्न, यतः इदमयशो मम शिरसि पतितमिति लोकव्यवहारसिद्धमयशसः शिरः- स्थितत्वं लोकप्रसिद्धम् । प्रसिद्धथनुसारिणी घ कवीनां घाणो । तथा च नैते चिकुराः अपि तु शिरस्थितमयशोयुगमित्यपगत्या सुबोधोऽर्थः कविनोत्प्रेक्षया निवद्ध इति सिद्ध- चिपुरविपयाकीत्युप्रेक्षयम् । तस्मादत्र सिद्धानामारोपायोगात् सिद्धचिकुरेप्वसिद्ध- स्वमाक्षिप्य असिद्धेऽयशोयुगे सिद्धत्वं चाभ्युपेत्य तत्र द्विकालबद्धचिकुरोत्प्रेक्षोपपादन- कुसृष्टिोंचितेति विभावयन्तु मुधियः ।।२।।

·"ति लुक् । वचननिरूपणम लिगनिमित्तास्यामहा विचारश्च पुंस्वनिमित्तविधयः "वस्माच्यसो नः पुनीति नन्वम् । "इदोऽयं पुंसी'त्यया. देशः। "पुमान् स्त्रित्येकोषः । “तृतीवादिषु भापितक पुबहाल्यत्त्येति बनावः । "सि संज्ञायां घः प्रायजेत्यादिभिः प्रत्ययाः । एवमन्येऽपि । स्त्रीत्वप्रयुक्ता विघयन्नु "वियामि त्यधिकृत्य प्रत्ययाः । ते च टाप टाप चाप टीप डीप डीन एफ. प्यतयः । “पुमान् निये"त्येकशेषः । "प्रान्यपशुभघेववर पुत्री- त्यनेनाप्नेकोप' । “आदो नाऽनिया"मिति नादेशाभाय । 'नियामवन्तिकुन्तिरभ्य- एसमन्येऽपि। नपुंसक्चनिमित्तःकार्याणि च "स्वनोनपुंसकादिति लुक् । “अतोऽनि"त्यमा- देशः। “नपुंसकम्य मन च” इति “इकोचि विमताविति च नुम् । “नपुंतरावि शीमावः । “उश्रासोः शि' रिति श्यादेशः । “नपुंसकमनपुंसनेकवचास्पान्दारस्या- मित्येकोपः । एवमन्यान्यपि । अयोध्यम् । “अवोऽमि वि सूतस्य नपुंसकत्यशचात् परयोः स्वमोरमिति नार्थः। तया सति पदो मा कार इन्यनामादेशापत्तेः, "अत्री पद्धं पुमान् पाप्ने"ति कोषान् । तन नसस्वनिरूपिताया अपि शक्तः सद्रावान् निपिलिङ्ग शेपार्थ मिति परिभापि- तत्वान् । नापि नपुंसकत्ववोधकादित्ययः, श्रोतुम्नद्विपयकोधाभावे कुलमिचागवमा- देशाभावापत्तः। न वा नपुंसकत्यपरादित्य, नसरतेत्यत्रामादेश सद्गात् । अपि तु नपुंसकत्वा- चच्छिन्नविपयताकनोधपरात्वमोरमित्यर्थो वाच्यः। व्या च नपुंसकताराब्दस्य नपुं- सकत्वरिपयोधपरत्वेऽपि न नपुंसकत्वावच्छिन्नविषयताम्बोधपरत्वमपि तु स्त्रत्वा- वच्छिन्नविषयतास्योधपरत्वमिति न तगाविसङ्गः । एवमेव पवानि न मियन्तामित्यत्र नम्माच्छमो नः पुमोति नत्वामावः । शसः प्रकृतेः पुंगवायच्छिन्नविषयवानोपजनमत्यप्रकारकवत्तृतात्पर्यायविरोप्यत्वे नवनिति उदात्। एतेन मुलरियाददातत्त्वालोरे यदुच्म् समानलिङ्गकत्वं च सतिपुंलिगवा- पन्यतमवत्त्वम् । पुल्ङ्गित्वादिकं च अमापिसाधारणत्वादिव्यरदारप्रयोजकस. स्वादिगुणोपचयापचयस्य पुंस्त्यादिरूपलन पुम्वादियोधकत्वमेव । स्वमते गुएर यानगीकारान्, सत्यां पाझरयां प्रागो नास्ति, मापने पनि प्राशनी नास्तीति प्रतीत्यारुत्पादान लिगयोन्यादिमत्त्वलक्षगन्यत्वादिप्रत्ययस्यागीयरपोयत्वेऽपि वट- ·७६ लिङ्गवचनविचारे स्तटीत्यादी तत्प्रत्ययस्य वाधात् प्रयोजनाभावाचानगीकरणीयत्वमेवेति न पुंस्वादि- बोधक्त्वं पुंलिङ्गत्वादिकम् , अपि तु प्राण्यप्राणिप्रतिपादकसाधारणं पदसंस्कारप्रयोजक पुंलिङ्गत्वादिना परिभापितत्वमेव । पुंस्त्वादिवोधस्वरूपयोग्यत्वमेव पुंलिङ्गवादिकम् । तत्त्वं चानुगतं प्रातिपदिकवृत्त्यानुपूर्वीक्त्यमित्यादि इत्यपि कश्चिदिति । तचिन्त्यम् । पुंलिङ्गत्वादेः पुंलिङ्गत्वादिना परिभापितकरूपत्वे पुंलिङ्गवादिबोधस्व- रूपयोग्यत्वरूपत्वे वा। तस्य पुंस्त्वादिवोधकत्वरूपत्वानङ्गीकारात् पदसंस्कारप्रयोज- कत्यानुपपत्तेः । तथा हि अप्राणिवोधकवटादिशब्देभ्यो लिङ्गविषयकवोधानभ्युपगमे पड़ इत्यादी उत्तरीत्या अमाद्यापत्तिर्दुष्परिहरा, अथनिमित्तककायमानस्य तत्तदर्थविधताया- मेव प्रवृत्ते. अन्यथातिप्रसङ्गात् । अपि च शास्त्रीलिङ्गस्य शाब्दबोधाभावे उपमालारे उपमानोपमेयरोधक्योति भिन्नलिङ्गक्त्वं दोप इत्यालङ्कारिकसिद्धान्तो निर्माजः स्यात् । तद्धोधोपगमे तु लिङ्गभेद- प्रयुक्तवैधायभास एव तस्य दोपत्वे योजं भवति । अपि च अचेतनबोधक्पदाप्रतीयमानमपि लिङ्गं लोके प्रवृत्तिनिवृत्त्योरनुपयोगेनो- पक्षया प्रणात् शाब्दबोघे अविपयोभवदिव लक्ष्यते । यथा योगशास्त्रं भगवता पतञ्जलि- मुनिना समाधेः शब्दसवीर्णत्वे सवितर्कत्वोक्तथा "न सोस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुपिद्धमिन ज्ञानं सर्व शब्देन भासते" ॥ इति युक्तथा च सूक्ष्मानुभवारूढतया च शाब्दबोधे भासमाना अपि शब्दाः प्रवृत्ती निवृत्ती वानुपकारेणाविषयीभवन्त इव प्रतिभान्ति तथा लिङ्गान्यपीति विभावयन्तु सुधियः। अथ पुंबगालवस्येत्यादिशास्त्रविहितपुरद्भावात् पुंस्त्वनिमित्त कार्येण भवितव्यम् । न च 'अनादये ब्रह्मणे नम' इत्यादी अनादि ए इत्यवस्थाया पुंस्त्वनिमित्त किमपि कार्य प्राप्नोति यस्यातिदेशः स्यात् । नापि नपुंसकत्यनिमित्तस्नुमादे. प्रतिवन्धो भवितुमर्हति । एव पुंवद्भारस्य किं तात्पर्यमिति चेत् --उच्यने । पुंवद्भावेन भावाभारयोरभयोरप्यति. देशः क्रियते, अर्थात् पुंस्त्वबोधपरत्वे यत्सार्य प्राप्नोति तद्भवेत्, यम न प्राप्नोति वन्नति अनादिशब्दस्य यदा पुंस्त्वपरत्वं तदा नपुंमक्वपरत्वायोगात् नपुंसके विधीयमानो नुम् न प्रामोति, अनो न भाति । गुणे तु लिङ्गस्य निमित्तत्माभागत्पुंस्त्रादिपरत्वेऽपि प्राप्त्या भवत्येव सः। तेन अनादये ब्रह्मगे इत्यादेः पाक्षिी सिद्धिः।

·७७ वानरूपणम् अथ लिपा पुरदित्यादिना स्त्रीप्रत्ययान्तस्य स्त्रीवोधस्य ा पुसद्भागो विधीयते । चित्रा गौर्यस्य स चित्रगुः । स्परती भार्या यस्य स रूपरद्भार्य । रूपवती चासो भायां च रूपपदार्य, पुवकर्मधारयेति पुसद्भार । एनाभाचष्टे एतयति, 'प्रातिपदिका- द्वात्वर्थ बहुलमिष्टपति पुपनार इष्टनि परे ‘भस्पाढे तद्धिते" इति पुनद्भाव- विधानात्। अर विचारणा । पुपद्धावान् क्यमुत्तरूपसिद्धि यतपुपदित्यस्य पुत्त्वविवक्षाया यत्कार्य प्राप्नोति तत्स्यादित्यर्य । चिना गुस्परती भार्य इत्यवस्थाया च चिना शदादे पुत्वनिमित्तान स्मिपि कार्य प्रामात । यदि च पुषद्भाविधानसामर्मात् स्त्राप्रत्यय- प्रस्ते पुरत्त्वमित्यर्थ क्रियते तदापि स्त्रीप्रन्ययनित्तिरशक्या 'जात सस्कारो न निन- तते' इति न्यायात् । अनोच्यते-'येन येन शास्त्रेण पुवनावो विर्घायते तर तर सर्वत्र विषयसममा' तथा च 'लिया पुनदि त्यस्य स्त्रीरोधक्समानाधिकरणपरत्वविपचे खीना- धकस्य पुवद्रूपमित्यर्थ । पुस्त्वविवक्षाया यत्कार्य तद्भवेत् यच पुत्त्वरिवज्ञाया न प्राप्नोति वति यावत् । एव च यदि चित्रशदात् खाप्रत्ययो न स्यात्तर्हि समानाधिकरणपरत्व स्यादिति समापनाकाले एरचिशदादे पुवायविधानान् टापोऽनुत्पत्त्या चित्र मुगोसु, स्पवत्सु भार्यामु इत्याद्यलौकिकविप्रहे एव बहुनाहि । 'चिना अस् गो अस् इत्यलौकिक- विद्महे चिनगु" इति सिद्धान्तौनुश लेसतु वालाना यथास्यचिदापावतो मटिति चोपाय न तु यथावत्प्रक्रियातत्त्वनाघापेति योध्यम् । पुत्रद्भापनिधिपु विपयतमीवि मायादव नाय । नियबहुवचनानन्दसमूह (१) दारशन्दा विवाहिताया नित्यबहुवचनान्त', 'अय पुभूम्नि दारा स्यात्तु कुटुम्बिनी' इत्यमरफोपात् । आरन्तस्त्वनियतवचन- "नोडा हारा च दारा च य एते यथारमम् । मोडे हारे च दारेषु शब्दाः प्रोक्ता मनीपिमि ॥ इति हेमचन्द्रकोपात् । तथा च दारशद्ध' पुसि रिया च । तर स्त्रीत्वरिवनाया खोप्रत्यये सति दारा इति अनियतवचन । त्वविवक्षायान्तु स्त्रीप्रन्ययाभावेऽदन्तो नियमहुवचनान्त: । आरन्तश्यामरकोपानुतत्वात् प्रयोगारांनाच लोके प्रयोगानह । (२) मदराब्द पुलिगो वैश्मनि दारेषु च !"गृहा पुसि च भूमन्येव निकाम्यनिल- याल्या" इति मनुष्यागें, "दारेषु च गृहा" इति नानार्थे चामरसिंहेनोक्तनात् नपु- सरगृहरा दन्तु मन्येव मनिरतवचनम् ·७८ लिङ्गवचनविचारे (३) लानशब्दो भर्जनेन स्फुटितधान्यरिकारे लावा इति मैथिलीभाषया व्यवहते 'इमाल्लाँजानावपाम्यग्नो', 'इय नार्युपते लानानावपन्तिका' इत्यादि वेदेऽपि वहुवच- नान्तस्यैव प्रयोगदर्शनात् 'लाजा पुभूम्नि' इत्यमरकोपाच । (४) अक्षतशब्दो यो । 'लाजा पुभूग्नि चाक्षता' इत्यमरग्रन्थस्य लाजा यवा इति व्याख्यानस्य अमरविवरे विश्वभरण कृतत्यात् । अय नपुसकलिङ्ग एकवचनान्तोऽपि "अक्षत न द्वय पण्डे लाजेपु नियहिंसिते यवेऽपि कचि"दिति मेदिनीकोपात् । (५) धानाशब्दो भृष्टयवे 'फडभी' इति मैथिलाभापया प्रसिद्ध । 'धाना भृष्टयवे स्त्रिय' इत्यमरकोपे स्त्रिय इति वहुवचनोक्त , नित्यवहुत्वे इत्यमरविवरे व्याख्यानाच । (६) सुमनसशब्द प्रमूने, 'स्त्रिया सुमनस पुष्पम्' इत्यमरोक्त । 'भूम्नि स्त्रिया सुम- नस' इति रबकापाच्च । 'मुमना पुष्पमालत्यो स्त्रिया मिति मेदिनीकोपादेकरचना- न्तोऽपि । अमरकापे भूम्नीति कथनन्तु एकम्मिनपि बहुवचनस्य साधुत्ववोधनाय । देवाचस्त्वनियतवचन "मुपर्वाण सुमनस" इत्यमरकोपे वहुवचनन्तु देवाना वहुत्वात् छन्दोनुरोधाद्वा । (७) अप्सरमशब्द स्वर्वेश्यायाम् , 'स्त्रिया बहुप्वप्सरस" इत्युक्त्वात् । अनर विवक्कारास्तु एफस्यामपि व्यक्ती वहुवचनान्त अप्सरा इत्यपि प्रयोगदर्शनात्यायशो वहुत्वमित्याहु । अन्ये तु 'अप्सरा' इति सविसर्गपाठ वचिदुपलभ्यमानोऽपि प्रामा दिक अप्सरेतिशदस्य रखावलीकापे कथनात् । एतच्च शब्दकल्पदृमे । (८) अमुशब्दो यायजीवनशरीरस्थायिवायुवाचक । "पुसि भूम्न्यसव" इत्य- मरकोपात् । (६) प्राणशब्दोऽसुपर्याय । 'पुसि भूम्न्यसव प्राणा' इत्यमरकोपात् ! प्राणा अपि 'नित्य पुसि भूग्नि चेति टीकास्तोतत्वात् तथैव प्रयोगाणामुपल घेश्च । हन्मानस्थवा- युवाचकस्तु न नित्यपहुत्वे, “हदि प्राणो गुदेऽपान" इत्युत्ते । (१०) वपाशब्द प्रापि "स्त्रिया प्रावृट्" स्त्रिया भूम्नि वर्मा, इत्यमरः। (११) लौकाशदी जलौकायाम् । "रक्तपातु जलीका स्यात् स्त्रिया भूम्नि जलौक्स" इत्यमर । अयमनियतवचनोऽपि बहुत्वक्थनन्त्वेश्यामपि व्यत्ती बहुवच- नसाधुत्वनोधनार्थम् । (१२) पल्वजशद तृणविशेपे, सावय इति मैथिलीभाषायां प्रसिद्धे । “पुसि भूम्नि तु वल्पना" इत्यमर । 'एको वल्वज" हात भाष्यकारवचनादेवत्वेऽपीति महेश्वर । (१३) समर्पिशब्द चित्रशिसण्डिपु । ते घ ऋषय ।

·बचननिरूपणम् ७६ "मरोचिरगिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः ऋतुः। वशिष्टश्चेति सप्तैत अयाचित्रशिखण्डिनः' ॥ (१४) चित्रशि पण्डिरानः समर्पिपर्यायः। “सर्पयो मरीच्यनिमुसाश्चिशिस- रिडन" इत्युक्तत्वात्। (१५) इत्वज्ञाशब्दः मृगशीर्षशिरोदेशस्थिततारासमूहे "इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति या" इत्यमरः। (१६) प्रोष्ठपदाशब्दः पूर्वाद्वयोत्तराद्वयरूपासु चनस्पु । (२७) भाद्रपदाशब्दश्च वारामु "म्युः प्रोष्टपदा भाद्रपदाः खियः" इत्यमरः । (१८) ज्यादयोऽबादशान्ताः त्रित्वादिसंरय वन्छिन्नवाचकाः। (१६) विश्वशब्दी देवगणविशेषे नित्यवहुवचनान्तः पाणिनीय सर्वनामसंज्ञकः। विश्वेदेवाः धर्मान् विश्वानाम्नि दक्षकन्यायामुत्पन्ना इति वायुपुराणे । सप्तपुरपेभ्य उपरितनाः पितर एवं विश्व देवा इत्यन्यत्र । अयं च विश्वशन्दः स्वसमानवचनविशे- पणवाचकदेवशब्देन सहैव प्रयुज्यते, यथा 'विश्वे देवाः प्रीयन्ताम्', 'विश्वान्देवानहमा- याहयिष्ये'। विश्वदेवशब्दस्तु नास्त्येव । विश्वेदेवास्तु दश । "आदित्या द्वादश मोक्ता विश्वेदेवा दश स्मृताः । वसपश्चाष्ट संख्यावाः पत्रिंशत् तुपिता मताः ।। आभास्वराचतुःषष्टिवांताः पञ्चाशदूनका । महाराजिनामानोवे शते विंशतिम्तथा । साध्या द्वादश विख्याता रुद्रा एकादश स्मृता" ।। इत्युक्त्वान् तथा वमुसत्या ऋतुर्दशी कालकामी धृतिः कुरुः "पुरुरवा माद्रवाच पिरवेदेवाः प्रकीर्तिताः । घटियारे ऋतुर्दवः सत्यो नान्दीमुख वसुः ।। इति भरतः नैमित्तिके कालकामी काम्ये च धृतिलोचनी । पुरुरवा माद्रवाच पावणे समुदाहता ॥ एता विष्णुपुराणे गणभेदनामाध्याये। अब लोचन इति पूर्वोचकुरोदेव संज्ञा न्तरम् । पुरूरवीमाद्रवसी सकारान्तौ । उक्तश्च व्युत्तत्तिरादे पुरूरवोमाद्रवसी विश्व देवा इति । एनेन विश्वशन्दस्य निन्यवहुवचनान्तत्वं लभ्यते । एवञ्च आदित्यवाता- दिवन् विश्वरान्दोऽनियतवचन इति न वान्यम् । एतच शब्दकल्पदुमे । (२०) दण्डकरायः अरण्यविशेष । तथा च वाल्मीकीयेऽरण्यकाण्डे निराध प्रति रामवास्यम्-- ·लिङ्गवचनविचारे "त्वां तु वेदितुमिच्छामि कस्त्वं चरसि देण्डकान्" इति । तथा तत्रैव रामं प्रति शूर्पणखावाक्यम्- "पश्यन् सह मया कामी दण्डकान् विचरिष्यसि । एवं सरं प्रति रामः- "प्रवृद्धनिद्रे शयिते त्वयि राक्षसपांसुले । भविष्यन्ति शरण्यानां शरण्या दण्डका इमे॥ अङ्गादयः प्रभूतशब्दाः निवासार्थे विहितलुप्ततद्धितप्रत्यया देशविशेषवोधका नित्यबहुवचनान्ताः। तथा हि अङ्गनाम्नो राजोऽपत्यमिति विग्रहेऽङ्गशब्दात् 'तस्याप- त्यम्' इत्यणि आङ्गः, द्वित्वे आगी। बहुत्वे तु 'तद्राजस्य वहुपु' इत्यणो लुकि अङ्गाः। एवञ्च यथा राघवादिशब्दाना राघवः राघवौ राघव इत्येवं रूपाणि तथा आङ्गशब्दस्यापि । अङ्गानाम् (अङ्गराजापत्यानाम् ) निवास इति विग्रहे 'तस्य निवास.' इति सूत्रेण पुन- रण प्रत्यये तस्यापि 'जनपदे लुप्' इति लुपि अङ्गा जनपद इति प्रयोगः। अण्मकृत्यर्थस्य पुंस्त्वाद्वहुत्वाच्च ‘लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने' इत्यनेन पुंस्त्ववद्भावात् वहुत्ववद्भावाच्च । एता- वत्या प्रक्रियया अङ्गा इत्यस्य अङ्गराजापत्यनिवासजनपद इत्यर्थ. सिद्धयति । एवं कलिंगादीनामपि तेन कलिङ्गप्वपात्सी, नाहं कलिङ्गान् जगामेत्यादयः प्रयोगाः। अङ्गप्रभृतिशब्दानां तत्तदेशे रूढिमभ्युपगम्य लोके योगार्थभानाभावं चाक्लप्य स्वयमेव पाणिनिना लुप. प्रत्याख्याने तु लुपियुक्तवदित्यस्यापि प्रत्याख्येयतया लोक्त एव तत्तद्देशरूढाङ्गादिशब्दानां पुंस्त्वे बहुपे च साधुत्वमिति तदाशयः । तथा च येषां शब्दानां लोके यल्लिद्गता यद्वचनता च दृश्यते तेषां तथैव साधुत्व- मिति लाभात् दारलाजादीनामपि पुंस्त्ववहुत्वादी साधुता व्याकरणशास्त्रप्रवर्तकाचार्य- सम्मतेति लभ्यते इति पूवमुक्तमनुसन्धेयम् । मिथिलाकाशीप्रयागायोध्यादयस्तु देशवाचित्वेऽपि न बहुवचनान्ताः अपि त्वेक- वचनान्ता एव बहुत्वेऽप्रयुज्यमानत्वात् । नित्यनहुवचनान्ता अङ्गादयस्तु- अङ्ग उत्कल कच्छ कम्बोज वर्णाट कलिङ्ग कुरु केकय केरल कोकण कोशल गान्धार गुर्जर गोनर्द चोल तैलग दण्डक पञ्चाल पाण्ड्य पुण्ड्र पाहीक मगध मन्द्र मत्स्य मरु महाराष्ट्र मालय बन विदर्भ विदेह शक शाल्व सारस्वत सिंहल सौवीर सौराष्ट्रादयः पुराणादिषु द्रष्टच्याः। इति मापदरवंशगवेन पेटसम्मारमजेन मैयिलेन मोदीनबन्धुरामया तो लिवचन विचार समाप्त ·कारिकासूची पृष्ट पृष्ठ २७ .. ५ ४७ ६२ ... ... ५७ .. .. ७० હર अशानध्वान्तपटल अतो जनादिशब्देश्यः अधिकन्य च लिङ्गत्य अन्तेवासिगणस्वान्ते अन्त्यः प्रायेण तुनन अभेदकत्वात्सर्वत्र असमानाधिकरण अन्ति च यत्य प्रति आदरे चिदेकरिमन् आहुनयाचिका दाराः उद्देश्यप्रतिनिर्देश्या एव पत्रो-यं कर्तृ औत्सर्गिकवचन औत्सर्गिवैक्यचन चिधर्मपराः छापि गार्य विग्रदय गायें जनादयतु शास्त्रीय जनादिलीक्किं लिङ्ग उनादिशन्दभिन्नाना লাবিয়সী उच्छन्दो यत्पदार्यत्य तनाद्यासु स्त्रोवलिङ्ग तत्रोपचयमागो यः तयात्रे चैकशेषेण तयारि लिङ्गशाम्बाणा १ वदास्मिन् ग्राहाणामे १६ तस्मानीलपदार्थस्य २६ नासा विशेष्यवचन १ तृतीयभेदाः सख्येय ३६ ते क्लीबलिङ्गा धात्वर्य २६ ते च सख्येव वस्तूना तेनेय ब्राह्मणोत्युक्ते ते समानाधिकरण ६७ त्यादयो विशेष्यार्थ दाराः पुसि च भूम्न्येवे ३८ द्रव्योपसर्जनीभून द्वितीयमेदास्ते सख्या ४३ द्विविधः शक्यशब्दोऽस्ति ४४ नपुसकलोचपण्ड न्याय्यं लिङ्ग परित्यज्य परे त्वादुर्विशेष्यान्त १६ पुमादौना च पुंस्त्वादि १६ पुमानयं जनः स्त्रीय १५ पुलिङ्गादौ धर्मपराः पुत्त्व तु लौकिक मेद ३८ पुस्त्वादिरूप यलिङ्ग २५ पुत्वादिल्लौकिक पुस्त्री ४ पूर्ववास्यादुत्तरत्र ६३ मातिकृितिश्चैव २६ प्रमाणत्वशतवादि ... ... ... २२ १० ... २ २ ... ... ७० ४७ ·पृष्ठ पृष्ठ ३० ४० ... ३२ ... ५६ ५४ प्राते त्रिषु लिनेषु प्रोच्यते वचनं सख्या ब्राह्मणक्षनियादीना भ्रान्तेपत्तौ तथारोपे यच्च व्याकरणाचायः यद्वा पकादयस्तत्तत् ये विंशतित्वादिसख्या क्लिोवत्वमत्रोक्त लिङ्गार्यलक्षक लिङ्ग लिङ्गाविवक्षया कापि लिङ्गे प्रमिद्धिविज्ञान वदोजनयनादीनि विंशत्यायाः पराधान्ताः विशेषणपराच्छन्दात् विशेषणममेदेन विशेषणविशेष्यस्वे विशेष्यनिनशन्दाना विशेष्यनिन्ना ये शब्दाः २७ विशेष्यनिताः शास्त्रीय विशेष्यवाचकपद १ विशेष्यवाचके द्वित्व विशेष्यवाविपदतः ६१ विशेष्ये जातिसज्ञ हूँ शब्दाः केचिन्नित्यबहु शास्त्रीयलिङ्गविज्ञानं २३ शास्त्रीयस्यापि लिङ्गस्य ११ शदाप्रभृतिशन्देषु ५८ संज्ञाभिन्नादतः शब्दात ६० साख्यपसिद्धसत्वादेः ५१ स्त्रीपुंश्योरपत्यान्ताः ५६ स्त्रीप्रत्ययपतयः ५६ स्वसजातीयशास्त्रीय : : : :: :: :: : : : : : : : : ११ ... ... २४ ... ६७ ... ... १६ ... ... २५ १५ ·Publication Scheme of the Mithila Research Institute DARBHANGA 1 Tautvah ntan17 (attent) by Gangesha Upadhyaya along with the Aloka (STRIE) by Paksadhara Mishra and the Darpana (1) ty Mahesha Thakkura, Vol 1 ( in the Press) 2 Llavati (armadi) by Bhaskaracharya with the commenatary called the Vasana (2781) by Damodara Mishra ( in the Press) 3 Vimandalavakravichara (FAHTEREST) by Pandita Dayanatha Jha Jycosacharya-Vishıstavidvan Mith la Research Institute 4 Lingavachanavichara ( Fra) by Mahavasyakarana Pand ta Dzabandu Jha Vishistavdvan, Mithila Research Institute Works under Preparation s Tritalavacchedakavada (13) by Pandita Shashinatha Jha Vishıstavıdvan, Manila Research Instture 6 Sansknta Mahakosa (HET THE LET) by the late Mahamahopadhyaya Pandita Ramavatara Sharma 7 Paramartha-Darshana (4741ZI by Mm Pe Ramavatara Sharm.. Mahakalasamhita (Halat) Edited by Mahamahopadhyaya Dr. Gop! nathu Kavicaja cf Benaras and Mahamahopadhyaya Dr Urnesha Mishra 9. Visns-Purana ( For ITU) (Under a long term Research project of the Institute) 10. Miscellareous works in Sanskrit ty Mn Ft Ramavatara Sharma. 11. Kunata Karikava' (EATAE ) Edied by Pret. Anan alal Thakur. 8