·INDEX Il l'ages 7375 75-76 76-78 11 78–79 11 Anusal 2-Pinchamachitau asipata mam birijancba ishtikanamupadlanım Panchmuchitau stomabhaganam ishtakanatupadbanam Panchamachitau pinchánám náha erdam, panchanam chodanám svayamatrınnayalı bikarnjaścha 1shţıkayalı uprdhanun Pincham chitau chhandasamıshta kinam uprduanam eshtanan sapumshtakán in, tren nam mandalesbt kanam, tisrinam bisvajyotr ham ishtahanacha upa dbanam Panchánam brishtisanınam, ashtanım samyaninam asl trnam adityanam usitaikanam, panebáorn ghritesh takanam, panchanam yréodan. misbţakanım upadhanam Panchanam bhugaskritam, janche agnirupanam Panchanam diabinodánam, shannam ayushyi ishtakar um agnibridaye shtakayáb, saptánam ritabgánan cla celtalínam upadhanım Ašvamedbuvidbanim 79-SO 3) 80-82 mam nam 82-83 83-84 .. 89-111 89-90 PRIPATIAKA 4 ? Anuva618-Clatısınskarılı Apusaka—Indratanu jajnatanu-pakshatresbțakanam upadlabam Ritabye-bţakopadbanadı, sahasrabata mantrena proksbanamcha Saturadigahomah Agmpanhech zda bylors) 90-92 92-93 ·IYDIY Page 6 6 77 7 8 32 Anuráki-Bságliáranam bréfakıma Bukta. bhram áhutischa 95-9 Sabbidadbánágripranayne agnichayan ángasya daśarcuassa pancharchasya bá aprrtirati asuštasya vidijogah 07-0 Tahnısthápanam 43-30 Basordharalıomasidhanam 102-10 Bájaprasabiyahomandliánam 101-10 Vabasogamantravmgogab, panas chitindbánancha 106-10 Kimyacliayanánam bibabyeshtaho padhánasyn cha vidhanam 109-10 Asramedhiya baluspabrmíurstotradau pekstomasámaukeshanámabbi. di anam 110- 9 3 11 11 12 3 TRAPATI AKSE 5–7 Agnichteh fishtangavishayakam nupi. nurákyam uttaram kuņdam PRATÁȚIAKA 5 1-25 Anurakas-Aupinuvákyngata mantrarišeshad yoktıb 117- 1 Anuvábt-Tnhabirikshaniyesi tıkathanam 117-1 Agachafanandhil, tatphalaksta- Dam, akbyagnidháranguçarıdhiccba 127—1] Uk shotnº purusia re o adláng bá mabbrıdıohtalopadlánaridhinani 336–1 Retat . sshomacuitsparsandhanım 141— Ilirangeshtaká rafamátrioncsi tako padhananidhanam 149-1 0 Alinám rupathidbepanímısł takáná nuktib, tásam lokampnnágus. cuarihaládau 153-1 3 99 99 h ·IA DEX Y Pages 159159 164-166 170 171 176-177 184-199 . 184 A uvaka-Ekayupadıvıdhayah Gayatrasamád na upastbanádırıdl ih átmesbţakopadlánavidurścka Panclajjahuti japa charupadl ana prokshinani Shatsarpahuti shadmaháhomágn mokshardhayah -24 Anuvakas--Asvamedi ang 1.pašusanghabishayah Anuváka Ekadaś ninama pratbamo banya pasusanghah Dasını nama datiyo banyapaću sangbah Tritiyo bu ypaśusangbah Chaturtho Panchamo Shasl to Saptımo Ashtamo Navamo Daśamo Ekadasa Prathamo gramyaprsusanglah Dv tiyo Tr tiyo 185 186 197 188 169 190 191 192 193 193 194 195 196-197 PBAPÁTFAKA 6 -23 Anuvákasignbidl e ruttaram kandam-1-10 Aśrawedl apasabah_11--23 200-276 Anurákı-Kumbheshtakabh mantranarthis trayodasız mantrál 200--201 Kumbheshtakopadbana charupadbanayor 209-209 Bhuteshțakáviheka chagananga sautráyanı 215-217 Dirbbastımble l omabıdbanád. 223-224 v db b v dl h ·INDY I . 91 2. ... ... 2 1 .. 21 32 .do 233-2 253, 17 25 Pas 5 Anuvákn--Agnesáshtilapál idşabhujidanga-lımbılırın. chikabidhanam 229-2 6 Krislinajinopánat-pratimocliana bidbyúdeh prasamsa 233-2 7 Dikshákálabıkılph 210-2 8 Anvárobinádıbıdhajah 241-2 9 Asındyudsámolhadyapidlánádı prśımsopadhánakartribidlayab 10 Agnichayana-praaims 11 Asvamedhánganám ashtadasınámnám ashtádažínám prúnám prathamıh sanghitah 12 dutiyah 13 tritisal 11 chaturtbal 205- 15 prachamah 16 slashthal 267- 17 » saptamak 269- 18 ashtamah 19 navamah 20 dasamal 21 Pasúdrigarúpili dvandvinna avali 20 » Tritiyadınıpratarálabhjá chadas pišavah 23 » Ritupasayah 271- " >) ) >> 3) 9) >> 1) 27 19 > 13 93 33 3 13 15 > 95 » 3 > 32 > 5 72 91 11 ... 19 .. 277- PRIPATILAKA 7 1--20 Anurakas-Agaikandım-1--10 Asvainculanganintráb-11-26 1 Anurába--Gayatrsálıpenchamantraili préuchtti-aprrsadıkam Risbabheshig hopadhandt 3 Bajrisi-shutanishtakopadlıána-bisulhárá. traumudi Adálbyadınamn tisriuám-bhutinam rásli. trabhſıfamcheshtalinám yadhal 277- TE 17 . 1 I. " 2014 .. 12 209- ·1 DCS TIL 15 11 Pa jes nuvaka-Punala parindhanalıom visesha pincha el tipras imsadi 305-306 Bratacharana bırangeshtakopadhana ruga I utsagni piasım adı 312-313 Dika ákutyáhulimantrah 319-320 Sinyam chitimant:ena keletrabhımırsunam, kurmopadhan adı cha 321-325 Agnigrahınım, chagannpris imsá, luranyesh takáblul sarbatomukhreyagne rupadba um dısı dıh protabhrdlianamcha 329-330 Pasusirsl anám paßimsi viseshuvidhanamcb1 331 -335 A4 isya dinshtradıbhih anguli stegadisain derntanam homarti ah mantrál 337 hansa liblib anguh bojadinam devataran lomarthalı mantrah 339 karla libl shanguh kúrmidinám devatánám bom arthah mantral 311 kakel adıbbil angul yoktradınam deratánam l omart! ah mantrah 312 jaglanamar sadıbbih angub mitra virunidiuam devatunín bom artl áh mantrah 313 galılbagadıblth angah indradınáin deratanam homartbah mantrab 311 1 rau li antradıblul angaih pusl adı de ratat im homartial mantrah 315 gribidibhıh angaib or adınam deratánám lomartbah mantráb gubyendriyadıbbib angul anandadı namn derat nam homarthub mantrah 317 mat adiblul angaiba abaradınım derat innm homártlah mantrali 315 dahsluna kelat radili ih angaila desatanim Lo murthih mantral 319 3) 1 11 > niin 316 21 2, ty dham # ·1111 TYDET, ... >> 22 Anusáky-dorasya uttarapakshatyádıbhih anguli váshyadinám deratánám Lomártbáb mantrál 23 anúbrigadıblih abgaili patbyádí. Dám devatásám homárthál mantrál 21 Asvam pratı prárthánamantrah 25 Asvánumautranamantral 20 Aswaagodatibaghrapanamantras .. 2) ... h 100 a. .

·तैत्तिरीयसंहिता-पञ्चमकाण्डस्य । सूचौपचम्। अग्निचयनब्राह्मणम्। प्रपाठकाः१-०. प्रपाठकः१। एछ। १.२५ १.२ . ... ... ... " ... ... -११ यनुवाका-उयामिनाक्षणम् प्यनुवाक ...वाविन्याति , अमादान मृदाकान्ति म्टत्खननम्, उदस्मुखत्वेन पश्वस्य निर्गमनम्, उदकसेघनच त्खगन, एय्करपणे मदा सम्भरणं, कृष्णा- जिने द स्यापनश्च जलक्षेपणादिपूर्वक यज्ञभूमौ मदाहरणम् , उखानिमायम् उखासंस्कार पशुधीर्यसम्पादनादि .. दीक्षासंसार, उमाप्रतापमादि घ उत्यामौ समिदाधानादि ... एकादशाश्वस्य धमिधारया ऋष " ... १३.१५ ... ... " ... ... ... " २०.२९ २२२९ " ... ... ... २४२५ " ·प्रपाठक:२। एवं ३२. ... ... ... ... ३२ ३६ २ ... ... 8 " ::::: ५ " 81 ... १-१२ धनुवाका:-चित्युपग्रामवाझणम् १ प्यनुवाकः...यासन्ध्याम् उख्यामिस्थापनम्, वात्सप्रेण उप- स्थानच ... उस्यस्य यमेश्चयनप्रदेश प्रति नयनम् ३ गाईपत्यामेश्चयनम् गाईपत्यामौ उख्यामिसनिवापः . यमिघयनभूमेः कर्षणम् सिकतादिवायः पुष्करपणे गक्माद्युपधानम् स्वयमाटोयकोपधानम् उखाद्युपधानम् प्रथमचितौ प्यपस्याप्राणदपानभदियकोप- धानम् सौवर्यसूचीभिः यश्वस्य पसिच्छेद्येय स्थानेषु रेखाकरणमन्त्रा' १२ ... चश्वस्य तच्छेदनमन्त्रा. ... BE ... 8. ... ... ... " ... ५१ ... " ... " ... ... ५ ... ... ... ... " प्रपाठकः३। १-१२ यनुवाकाः-घितिचतुथ्याश्वमेघविधामब्राझणम् १ प्यनुवाकः..हितोयचिती व्याश्विनीनाम्, ऋतय्यानाम्, प्रायताम्, यपस्थानां, वयस्थानाच एका- मामुपधानम् द्वतीयधितो स्वयमासायाः, पञ्चानां दि. स्थानां, दशानां प्राथम्रता, पड्विंशता टर. सीना, सप्तानो पालखिल्यानाथ एकाना. मुपधानम् ... २ ..

·[ ३ ] ए। ... ... ... ... ... ... . " ... ... ... ०३.७५ ... ... ... ... ... " ... ७८-06 ... ... चतुर्थचितो यक्ष्णयास्तोमीयानाम् इरका- मामुपधानम् चतुर्थचितो टीनां प्युठीनाञ्च इएकाना• मुपधानम् पञ्चमचितौ यसपनानां विरजाच यकाला- मुपधानम् पञ्चमचिती तोममागानामिएकानामुमधा- नम् पञ्चमचितौ पचाना नाकसदां, पञ्चाना घो. डागाम्, खयमाटखायाः विकर्याच ए. कायाः उपधानम् पचमचिसो छन्दसामियकानामुपधानम् ... घयामा सयुनामिएकानो, तिसणां मण्डले- एकाना, तिसयां विश्वज्योतिषामिएकागा- पधानम्... पहागां एिसमीनाम्, यहाा संयामोगाम्, घटानाम् प्यादिन्यानामिएकानां, मचाना एतेयकाना, मधानां यशोदानामिएकामा उपधानम् पधागो भूयस्ता, पचानाममिरूपायाम, पश्चाना दिगोदाना, पखामायुष्यासाम् इएकागाम, अमियेरकायाः, सप्तामाम ऋतथ्यानाधयकामामुपधामम् परमेधविधानम् " 6t.. C..२ ... ... २.८२ ... ८२.८० ·प्रपाठकः४॥ ... २ .. ... ... ... 8 ... ५ " " १-१२ यनुवाका:-चितिसंस्कारः ८६.१ १ च्यनुवाक' ..इन्द्रतनु-यज्ञतनु-नक्षत्रेएकानामु पधानम् ऋतव्येयकोमधानादि, साइसवता मन्त्रण प्रोनणञ्च ३ शतरुद्रौयहोमः ह ध्यमिपरिषेचनविकर्षणे 6.88 व्याधारणम्, वैश्यकर्मवक्ताभ्यामाजतिय ५-6 ६ सभिदाधानामिप्रणयने, प्यमिचयनाङ्गस्य दार्चस्य पञ्चर्चस्य वा व्यप्रतिरथसूतस्य विनियोग वहिस्थापनम् वसोर्धाराहोमविधानम् वाजप्रसवीयहोमविधानम् १०४। वहियोगमन्त्रविनियोग', पुनश्चितिविधानच १०६ काम्ययनानां विषयेटकोमधानस्य भ दि. धानम् १०८. ध्यश्वमेधीय-वहिप्पवमानस्तोत्रादौ ऋकस्तोम- सामविशेषाणामभिधानम् ... ... ... ... ... " ... १२ " ... ... प्रपाठका ५-७। अग्निचिते: शियाङ्गविषयकम् चौपानुवाक्यम् उत्तरं काण्डम्। प्रपाठकः ५। ५-२४ चनुवाका-ौपानुवाक्यगतमन्वविशेयाधुक्तिः ·[ ५ ] एथे। ... ... ... " ... .. ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ... धनुवाका...बिहविःक्षणायेरिकथनम्... यमिययनविधिः, तत्फलकथनम्, उख्यामि- धारणस्य विधिश्व १२७.१३. उखाहोम-पुरुयशी|पधान-वामदियको- पधानविधानानि १२६-१३० रेत सिग्धोम-चितिस्पर्मविधानम् १४१-२४३ हिरण्यका-स्वयमाटरएकोपधानविधानम् ५४८१४६ यहां रूपाभिधेयानामिएकानामुक्तिः, तासां लोक एणायाशार्थवादौ १५३ १५४ एकयूपादिविधयः २५८-१५४ गायत्रसामादिना उपस्थानादिविधिः, यात्मे- एकोपधानविधिच पञ्चाज्याहुति-अप-चरूपधान-प्रोक्षणानि १७०-१०१ घटसर्पाति-घड्मशाहोमामिमोक्षविधयः १०५.१७७ -२४ घनुवाका:-धश्वमेधाङ्गपशुसङ्घविषयाः १८-१९७ धनुषाकः...एकादशिनी नाम प्रथमो वन्यपशुस... ९८४ दशिनी नाम द्वितीयो वन्यपशुसङ्घ १८५ टतीयो वन्यपशुसङ्घ चतुर्थो वन्यपशुसङ्घः १८७ पञ्चमो वन्यपशुसद्धः १०० घष्ठो वन्यपशुसनः सप्तमो वन्य पशुसद्धा... ध्ययमो वन्यपशुसव.. नवमो वन्यपशुसङ्घ १४२ दशमो वन्यपशुसङ्घ.. " ... " ... ... " " ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ... " ... १६ ·एथे। " ... ... ... o " " ... ... ... ... ... ... प्यनुवाका...बिह विक्षिणीयेरिकथनम्... यमिययनविधिः, वत्फलकथनम्, उख्यामि. धारणस्य विधिश्च १२७.१३. उखाहोम-पुण्यशी!षधान-वामझदिएको. पधानविधानानि रेतासिगधोम-चितिस्पर्णविधानम् २४१-१४३ हिरण्येरफा-स्वयमासेटकोमधानविधानम् १९८१४८ यहा-रूपाभिधेयानामिएकानामुक्ति, तासां लोकराणायाश्चार्थवादौ १५३१५४ एकयूपादिविधय' १५८.९५८ गायत्रसामादिना उपस्थानादिविधिः, यात्मे- एकोपधानविधिश्च १६-१८१ पञ्चाज्याहुति-जप-चरूपधान-प्रोक्षणानि १७०.१०१ घटसर्पाहुति-घड्महाहोमामिमोक्षविधयः १०५.१७७ -२४ घनुवाका:-अश्वमेधाङ्गपशुसहा विषयाः १८०-१६० नुवाकः...एकादशिनो नाम प्रथमो वन्यपशुसङ्कः... १४ दशिनी माम द्वितीयो वन्यपशुसवः १५ दतीयो वन्यमशन चतुर्थी बन्यपशुसङ्कः १७ पञ्चमो बन्यपशुस पछो वन्यपशुसद्ध सामो वन्यपशुस..... परमो वन्दपशुस २९१ नवमो वन्यपणुसह दशमो वन्यपशुस ... ... " ... ... ... ... ... ... ... B, ... ... ... ... ... ...

·शुद्धिपत्रम। . शाद टठा १ 8 २ . ३ ५ २० ३ ७ ५ २५ १४ व्रक्षाम सम.ति यईयेति रीया जिधम्यमि निध्या प्राणा यायधिवियाह नाहेलेश उपटूजति य पयसि भवति नैव 'यादिम्यैव मोज उजवेम समा सुशिल्ये वक्ष्याम समईयेति अद्धयेति रिय जिघमि जनिवा प्राण योषधीविवाह नाले उप टू जति ग्रम पयसा भवन्ति तेनेव व्यादित्यस्येव मोञ्ज ऊर्जेवन समिद्धो सशिल्पे १२ १४ २४ ३ . ६० है ५ ४ है २३ २४ २४ यग्रे २४ छने सपत्वा ज्योतिमान् सुवा ज्योतिस्मान यो समवलीयन्त समय ४ २ रामवलीयन्त समाप्य स्या लोमानत ६२ दोरान्त ·था पनि ... ... लोए वयासि लोय वपासि स्मृत्य यदमि ध्ययं । सर्पत् । ४३ १६ 88 .. ... ५ .. ... १६ ७ ३ २ ३ ५२ ५२ .. ५५ रएका प्रतीचि मप हरीणी यदमि यं । यसर्पत् । ... तोन मारण्या प्रतीची नुएक हरिणी नमोवृक्ति वयो दक्षिणतो दक्षिणतो विश नमा वृक्ति ६१ २ वाया दक्षिणतो दक्षिसतो स्त्रिंश १५ .. २ .. ७५ मीथुनी ध्यमुसिन् मिधुनो यमुस्मिन् २ एनाम् a ८१ B ३ एवं. मरिद मातू दथ्यात् लोके धर्म भमपति : २ हरन्य परिव ऋतू दधत लोके धर्म शमयति पावको पदमि प्रसाद .. .. पाव का .. पदमि डता ·॥०॥ श्रीगणेशाय नम ॥॥ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः। हरिः ओम्। सावित्राणि जुहोति प्रसन्यै चतुर्थहीतेन जुहोति चतुप्पादः पशवः पशूनेवावरुन्धे चतस्रो दिशौ दिलेव प्रति तिष्ठति छन्दा सि देवेभ्योऽपाक्रामन् न वा भागानि हव्यं वक्षाम् इति तेभ्य एतच्चतुहीतमधारयन् पुरोऽनुवाक्याय यायायै देवतायै वपट्काराय यचतु- हीतं जुहोति छन्दास्येव तत् प्रीणति तान्यस्य प्रीतानि देवेभ्यो हुव्यं वहन्ति यं कामयेत ॥१॥ पापीयान्त्स्यादित्येकैक तस्य॑ जुहुयादाहुतीभिरे- वैनुमपं गृह्णानि पापोगन् भवति यं कामयेत वसीया- नस्यादिति सर्वाणि तस्यान्द्रुत्वं जुहुयादात्यैवैनमभि क्रमयति वीयान् भवत्यथा यज्ञस्यैवैपाभिकान्तिरेति 1 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [फा०प्रय] वै एप यज्ञमुखाध्याः योऽग्नेर्देवताया एत्यष्टावतानि सावित्राणि भवन्ति अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रः ॥२॥ अग्निस्तेनैव यज्ञमुखादृया अग्नेर्दैवतायै नैत्यष्टा सावित्राणि भवन्ति आहुतिनवमी चितमेव यज्ञमुखे वि यातयति यदि कामयेत छन्दासि यजयशसेनाप- येयमित्यूचमन्तमां कुर्याचन्दा स्येव यज्ञयशसेनाप- यति यदि कामयेत यजमानं यज्ञयशसेनार्पयेयमिति यर्जुरन्तमं कुर्याद्यजमानमेव यज्ञयशुसेनार्पयत्यूचा स्तोम सम.येति ॥३॥ अाह समृड्यै चतुर्भिरभिमा दत्ते चत्वारि छन्दासि छन्दाभिरेव देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह प्रवत्यै अग्निर्देवेभ्यो निलायत स वेणु प्राविशत् स रातामूति- मनु समंच यद्देणाः सुपिर५ सुपिराधिर्भवति स- यानित्वाय स यवयवावसत् तत्कृष्णमभवत् कल्मापी भवति रूपसमृद्दी उभयताष्णूभवतीतच, अमुतश्चार्क- स्यावरुध्यै व्याममाची भवत्येतावृदै पुरुपे वीर्य वीर्य- सम्मिताऽपरिमिता भवत्यपरिमितस्यावरुध्ये या धन- स्पतीनां फलग्रहिः स रपां वीर्यावान् फलाहिर्वेणु- चैणवी भवति वीर्यस्यावरुध्य ॥४॥ प्यस्य व्याख्यानं चतुर्धकाण्ड प्रथमप्रपाठक प्रथमानुवाकभाय्ये हरव्यम् ।

·[पापाप्र०१२०१]
वेदार्थप्रकाशे
कामयेत । गायत्रः। अहे येति। च। सप्तविंशतिश्च ॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके
प्रथमेोऽनुवाकः ॥ *॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
.
यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्।
निर्ममे तमई वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
चतुर्थकाण्ड़े चित्यर्थमन्त्राः सर्वत्र वर्णिताः ।
ब्राह्मणं पञ्चमे काण्डे, तच सप्त प्रपाठकाः ॥
मन्त्रव्याख्या चतुर्थादौ, शिष्टमौपानुवाक्यगम् ।
एकादशानुवाका स्युराोऽस्त्वेवमीरिताः ॥
साविवातिरभ्रेश्च स्वीकारः प्रथमे भवेत् ।
द्वितीये मृत्खनं गच्छन्नश्वेनाकामयेगुवम् ॥
हतीये तत्क्रमय्या भूसंस्कारो जलादिभिः ।
चतुर्थ तु मृदं खात्वा मम्भरेशर्मपत्रयोः ।।
पक्षमे ममृतामेतां यजममौ समाइरेन्।
यष्ठे तयां निर्मिमीत, मप्तमे संस्करोति ताम् ।।
अष्टमे पशवो बडेरुण्यस्य ननमे जनिः ।
• 'भरकमय्याश्वम्' इति सार्वत्रिक पाठो न सम्बगिव प्रतिभाति ।

·8 तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का ५/प्र.राय-२) उख्यं दधीत दशमे, स्यादन्यवाश्वमेधिकः ॥ अध्येतुमनुवाकोऽत्र प्रोत, उत्कय्यतां ततः । 'समिद्धः' इत्येवमाद्या अश्वस्याप्रिय ईरिताः ॥ आप्रियः स्युः प्रयाजानां याज्या एकादशाच ताः । अश्वमेधाज्यकाण्डे ता: विनियुका स्फुटं श्रुतम् ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥०॥ व्यूई वा एतद्यज्ञस्य यदय॒जुष्कैण कियत इमाम- गृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्ते यजुष्कृत्यै य॒जस्य समृद्धी प्रतूतं वाजिन्ना द्र्वेत्यश्चमभि दधाति रूपमेवास्यैतन्महिमान व्याचष्टे युञ्जाथा५ रासभं युवमिति गभमसत्येव गर्दै प्रति छापयति तस्माद- श्वाइर्दा सत्तरो योगयोगे तवस्तरमित्याह ॥१॥ योगेयोग एवैनै युझे वाजेवाने हवामह इत्याहान्नं वैवानोऽनमेवाव॑ रुन्धे सखाय इन्द्रमूतय इत्याहेन्द्रिय- भेवार्य रुन्धेनिर्देवेभ्यो निलायत तं प्रजापतिरच विन्दत प्राजापत्योऽयोऽयैन सम्भरत्यनुवित्यै पापवस्यसं वा गतत् क्रियते यच्छ्रेयसा च पापीयसा च समानं कर्म कुर्वन्ति पापीयान् ॥२॥ स्यारक्यस्याश्वमेधिका' रति घनेकेयु पाठी न सलगति ।

·[का०प्र०व्य वेदार्थप्रकाशे। ह्यश्वाइर्दुभाऽश्व पूर्व नयन्ति पापवस्य॒सस्य व्याहत्यै तस्माच्छ्रेयास पापीयान् पश्चादन्वेति बहुवै भवती भ्राव्यो भवंतीव खलु वा एप योऽग्निं चिनुते वजयश्वः प्रतूर्वन्नेयवक्रामन्नशस्तीरित्याह वजेणैव पाप्मान भाटव्यमव कामति रुद्रस्य गाणपत्यादित्याह रौद्रा वै पशवा रुद्रादेव ॥३॥ पशूनिर्याच्यात्मने कर्म कुरुते पणा सयुजी सहे- त्याह पूपा वा अवनासन्नेता समष्ट्यै पुरीपायतनो वा एप यग्निरङ्गिरसो वा एतमने देवताना५ सम- 'भरन् पृथिव्याः सधस्थानि पुरीष्यमगिरवदच्छेही- त्याह सायंतनमेवैन देवताभिः सम्भरत्यग्निं पुरीष्य- मगिरवदच्छेम् इत्याह येन ॥४॥ सङ्गच्छते वाजमेवास्य वृत प्रजापतये प्रति- प्रोच्याग्निः सम्भृत्य इत्याहुरीयं वै प्रजापतिस्तस्या एतच्छो यह्वल्मीकोऽग्निं पुरीष्यमगिर स्वद्भरिप्याम् इति वल्मीकवपामुप॑ तिष्ठते साक्षादेव प्रजापतये प्रति- प्रोच्याग्नि५ सम्भरत्य॒ग्निं पुरीष्यमगिर खद्दराम इत्याह येन सुङ्गच्छते वाजमेवास्य॑ वृक्षऽन्वग्निरूपसामग्रं ॥ . अख्यदित्याहानुख्यात्या थागत्य वाज्यवन आन म्य ·६ तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। [का प्रय०३] वाजिन् पृथिवीमित्याहेच्छत्येवैन पूर्वया विन्दत्युत्तरया हाभ्यामा क्रमयति प्रतिष्ठित्या अनुरूपाभ्यां तस्माद - रूपाः पुशवः प्रजायन्त द्यौस्ते पृष्ठं पृथिवी सुधस्थ- मीत्याह एभ्यो वा एतं लोकेभ्यः प्रजापतिः समैरयत् रूपमेवास्यैतन्महिमान व्याचष्टे वजी वै, एप यदश्वा दुद्भिन्यौदयो भूयालोमभिरुभयादयो यं द्विष्या- त्तमधस्पदं ध्यायेद्दजेणैवैन स्तृणुते ॥ ६ ॥ अाहू । पापीयान् । रुद्रादेव । येन । अयं । वजी वै । सप्तदश च ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥०॥ । उत्क्रामादक्रमीदिति दाभ्यामुत्क्रमयति प्रतिष्ठित्या अनुरूपाभ्यां तस्माद रूपाः पशवः प्रजायन्तऽप उप सृजति यत्र वा श्राप उपगच्छन्ति तदापंधयः प्रति, तिष्ठन्त्योपंधीः प्रतितिष्ठन्तीः पशवोऽनु प्रति तिष्ठन्ति पशून् य॒जो यज्ञं यजमानो यजमानं प्रजास्तस्मादप उप सृजति प्रतिष्ठित्यै यदध्वर्युरनमावाहुतिं जुहु- यादुन्धोऽवयुः ॥१॥ यस्य व्याख्यानं चतुर्थका-प्रथमप्रपाठक, दितीयानुवाफमाप्ये द्रश्य्यम ।

·[फा०५/प्र.शय०३] वेदार्थप्रकाशे। स्याद्रक्षासि यज्ञ हन्युहिरण्यमुपास्य॑ जुहोत्यग्नि- वत्येव जुहोति नान्धोऽध्वर्युर्भवति न यज्ञ रक्षा सि भ्रन्ति जिघम्यग्निं मनसा घृतेनेत्याह मनसा हि पुरुषो यज्ञमभिगच्छति प्रतिक्ष्यन्त भुवनानि विश्वेत्याह सर्वोप प्रत्यङ क्षेति पृथु तिरश्चा वय॑सा वृहन्तुमि- त्याहाल्पो ह्येप जातो महान् ॥२॥ भवति व्यचिष्ठमन्न५ रभसं विदानमित्याहानमे- वास्मै स्वदयति सर्वमस्मै स्वदते य एवं वेद आ त्वा जिधर्म वर्चसा घृतेनेत्याहु तस्माद्यत् पुरुषो मनसाभि गच्छति तहाचा वदत्यरक्षसेन्याहु रक्षसामपत्य मर्यश्रीः स्पृहुयदणी अमिरित्याहापंचितिमेवास्मिन् दधात्यपंचितिमान् भवति य एवं ॥३॥ वेद मनसा तु वै तामामुमर्हति यामध्वर्युरनमा- बाहुतिं जुहोति मनस्वतीभ्यां जुहोत्याहुत्योराप्य दाभ्यां . प्रतिष्ठिन्यै यज्ञमुखेयज्ञमुखे वै क्रियमाणे यज्ञ रक्षा- सि जिघांसन्येतर्हि खलु वा एतद्यज्ञमुखं यझेनदा; हुतिरश्नुते परि लिखति रक्षसामर्पहत्यै तिसृभिः परि लिखति विद्या अग्निर्यावानेवाग्निस्तस्माद्रदास्यप हुन्ति ॥ ४॥ * त्वैतामिति B पु. पाठः।

·प तैत्तिरोयसंहिताभाष्ये। (फा०प्र०राय.] गायत्रिया परि लिखति तेज़ो वै गायत्री तेजसैवैन परि गृहाति त्रिष्टुभा परि लिखतीन्द्रियं वै चिटुगिन्द्रि- येणैवैनं परि गृह्णात्यनुष्टुभा परि लिखत्यनुष्टुप् सर्वाणि छन्दासि परिभूः पर्याप्त्यै मध्यताऽनुष्टुभा वाग्वा अनुष्टुप् तस्मान्मध्यता वाचा बदामा गायधिया प्रथमया परि लिखत्यानुष्टुभाथं त्रिष्टुभा तेज़ो वै गायची, यज्ञेाऽनुष्टुगिन्द्रियं त्रिष्टुप् तेजसा चैवेन्द्रियेणं चोभयतो यज्ञं परि गृह्णाति* ॥ ५ ॥ अन्योऽध्वर्युः । महान् । भवति य एवं । इन्ति चिष्टुभा तेजो वै गायत्री । जयादश च ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथममपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥०॥ देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसव इति खनति प्रसत्या अथा धूममेवैतेनं जनयति ज्योतिमन्तं त्वाने सुप्रतीकमि-. त्या ज्योतिरेवतेनं जनयति सोऽग्निातः प्र॒जाः शुचार्पयत् तं देवा अर्धर्चेनाशमयन् शिवं प्र॒जाभ्यो ऽद्विसन्तुमित्वाद प्रजाभ्य एवैन! शमयति द्वाभ्यां खनति प्रतिष्ठित्या अपां पृष्ठमसीति पुष्करपूर्णमा ॥१॥ यम्य स्यारसानं धनुर्याए प्रथमप्रपाठक दितीयानुवाकमाये प्रश्यम्।

·* [०१/य.] वेदार्थप्रकाशे। हत्यपां वै एतत् पृष्ठं यत् पुष्करपूर्ण रूपेणैवै- नत् प्रा हरति पुष्करपणेन सम्भरति योनिर्वा अमेः पुष्करपुर्ण५ सयौनिमेवाग्नि५ सम्भरति कृष्णाजिनेन सम्झरति यज्ञो वै कृष्णाजिनं यच्चनैव यज्ञ सम्भरति यद् ग्राम्याणां पशूनां चर्मणा सम्भरैद ग्राम्यान् पशून् शुचार्पयेत् कृष्णाजिनेन सम्भरत्यारण्यानेव पशून् ॥२॥ शुचापयति तस्मात् समावत् पशूनां प्र॒जाय॑मानाना- मारण्याः पशवः कनीयासः शुचा घृता लोमतः सम्भरत्यतो ह्यस्य मेध्यं कृष्णाजिनञ्च पुष्करपर्णञ्च 'सस्टैणात इयं वै कृष्णाजिनमसौ पुष्करपर्णमाभ्या- मेवैनमुभयतः परि गृह्णात्यग्निर्देवेभ्यो निलायत तम- थन्विपश्यदर्थ त्वा प्रथमा निरमन्यदग्न इति ॥३॥ अाह य एवैनमन्वपश्यत् तेनैवैन्५ सम्भरति त्वा- मझे पुष्करादधि इत्याह पुष्करपणे निमुप॑श्रितम- विन्दुत्तमु त्वा दुध्यकृषिरित्याह दृध्यङ् वा आथवण- स्तेजस्व्यासीत् तेज एवास्मिन् दधाति तमु त्वा पाथ्यो वृषेत्याह पूर्वमेवोदितमुत्तरेणाभि मृणाति ॥ ४ ॥ चतसृभिः सम्भरति चत्वारि छन्दासि छन्दाभिरेव गायत्री भिमा॑ह्मणस्य गायचो हि ब्राह्मणस्त्रिष्टुम्भी- राजन्यस्य चैष्टुभो हि राजन्या यं कामयत वसीया- . 2 ·तैत्तिरोयसंहिताभाष्ये । [फा०५।०१।०५] नस्यादित्युभयौमिस्तस्य सम्भरेत् तेजश्चैवास्मै इन्द्रियं च समीची दधात्यष्टाभिः सम्भरत्यष्टाक्षरा गायची गायचाऽग्निर्यावानेवामिस्त सम्भरति सीद होरिति, श्राह देवता एवास्मै स५ सादयति नि होतेति मनुष्यान्स सौदुखेति वयासि जनिष्या हि जेन्यो अग्रे अहामित्याह देवमनुष्यानेवास्मै ससन्नान् प्र जनयति ॥५॥ आ। एव पशून् । इति । गृणाति। होरिति । सप्तविशतिय ॥ ४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥ क्रूरमिव वै अस्याः एतत् करोति यत् खनंत्यप उप- सृजत्यापो वै शान्ताः शान्ताभिरेवास्यै शु शमयनि सन्ते वायुर्मातरिश्वा दधात्विवाह प्राणो वै वायुः माणेनैवास्यै प्राण सन्दधाति सन्तै वायुरित्यार तस्माहायुप्रैच्युता दिवो रष्टिरीः तस्मै च देवि वर्ष पम्यानुवाकम्य य्यारयानं चतुर्थ काण्डीयप्रथमप्रपाठकस्य ढतीयानुवाक भाष्ये एप्यम्।

·[का पाय५] वेदार्थप्रकाशे। तुभ्यमित्याह पवा तव ऋतुष्ठेव दृष्टिं दधाति तस्मात् सवान् चातून् वर्षति यद्दपट्कुर्याद् यातयामा अस्य वषट्कारः स्याद्यन्न वपटकुर्याद रक्षा सि यज्ञ हन्युर्वडियाह परोक्षमेव वर्षट्करोति नास्य यातयामा वपट्कारो भवति न यन्न रक्षासि प्रन्ति सुजाती ज्योतिया सहेत्यनुष्टुभा उप नात्यनुष्टुप् ॥ २॥ सर्वाणि छन्दास छन्दास खलु वा अग्नेः प्रिया तनूः प्रिययैवैनं तनुवा परि दधाति वेदुको वासी भवति य एवं वेद वारुणो वै अग्निरुपनड उर्दु तिष्ठ 'स्वध्वर ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये इति साविचीभ्यामुत्तष्ठति सविस्त एवास्योवी वरुणमेनिमुत्सृजति द्वाभ्यां प्रतिष्ठित्यै स जाता गर्भो असि ॥३॥ रोदस्योरित्याह मे वै रोदसी तयोरप गर्भो यत् अग्निस्तस्मादेवमाह अग्ने चारुर्विमृत पंधिविन्याह यदा होतं वि भरन्ति अधू चारुतरो भवति म मातृभ्यो अधि कनिक्रदहा इत्याह औषधयो वा अस्य मातरस्ताभ्य एवैन प्र च्यावयति स्थिरो भव वीङ्गि इति गर्दभ ा सादयति ॥ ४॥ सन्नह्यत्येवैनमेतया स्यम्ने गर्दभेन सं भरति तस्मात् गर्दभः पशूनां भारभारिता गर्दभेन संभरति तस्मा- ·तैत्तिरीयसंहितामाथ्ये। [का.प्र.शय५] गर्दभाऽय॑नाहेलेशेऽत्यन्यान् पशून् मैद्यत्यन्न होने- नार्कः स भरन्ति गर्दभेन सं भरति तस्माद् गर्दा द्विरेताः सन् कनिष्ठं पशूनां प्रजायतेऽग्नियस्य योनि निर्दहति प्रजासु वै एप एतारूढः ॥ ५॥ . स ईश्वरः प्रजाः शुचा प्रदहः शिवो भव प्रजाभ्य इत्याह प्रजाभ्यं एवैनं शमयति मानुपीभ्यस्त्वमगिर इत्याह मानव्या हि प्रजाः मा द्यावापृथिवी अभि शृंशुचो मा अन्तरिक्ष मा वनस्पतीनित्याह एभ्य एवैनं लोकेभ्यः शमयति प्रेतु वाजी कनिकादित्याह वाजी ह्येप नानंद्रासभः पत्वेति ॥६॥ अाह रासंभ इति य॑तम्पयोऽवदन् भरग्नि पूरीष्यमित्याह अग्नि ोप भरवि मा पादि आयुपः पुरेत्याह आयुरेवामिन् दधाति तसाहर्दभः सर्वमायु- रेति तस्मादर्दभे पुरा श्रायुपः प्रमीते यिभ्यति पानि पण भरन्निवाह या प उपामिरपां गर्भ ॥ समुद्रियमित्याह अपार येप गर्भो यग्निरम श्रा याहि वीतये इति वै इमौ लोकौ विएतामग्न या याहि वीतये इति यदाहानयोर्लोकयात्येि प्रच्युतो वै एप श्रायतनात् अगतः प्रतिष्ठा स एतर्हि अध्वर्युश्च यज- ·[का प्रय०५] वेदार्थप्रकाश। मानञ्च ध्यायति ऋतं सत्यमित्याह इयं वा तमसौ ॥ ॥८॥ सत्यमनयोरेवैन प्रतिष्ठापयति नातिमा त्यध्वर्यु- नं यजमानो वरुणो वै एप यजमानमभ्यति यग्नि- रुपनडु आफ्षयः प्रति गृह्णीताग्निमेतमित्याहु शान्य व्यस्यन् विश्वा अमतीररातीरित्याह रक्षसामपहत्यै निपीदन् नो अप दुर्मति हदित्या प्रतिष्ठित्य पंधयः प्रति मादध्वं ॥६॥ एनमित्याहौपंधयो वै अनेभागधेय ताभिरेवैन “समईयति पुष्पावतीः सुपिप्पला इत्याह तस्मादापंधयः फलं गृह्णन्ययं वो गर्भ ऋत्वियः प्रत्न सधस्यमासंद- दिन्याहु याभ्य एवैन म च्यावयति तास्वेवैन प्रति छापयति दाभ्यामुपार्वहरति प्रतिष्ठित्य ॥ १० ॥ अस्तु । अनुष्एप् । असि । सादयति। आरुढः । पत्वेति । गर्भम् । असौ । मदिध्वम् । द्विचत्वारि शञ्च॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रघमप्रपाठक पञ्चमोऽनुवाकः ॥ व्यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्धकाण्डीयप्रथमप्रपाठकस्य धतुर्थानुवाक- भाप्ये द्रश्यम्।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [फा०५/प्र.राय०६] वारुण वै अनिरुपनडो वि पाजसा इति वि संसयति सविप्रसूत एवास्य विपूची वरुणमेनिं वि सृजति अप उपस्सृजति आपो वै शान्ताः शान्ताभिरे- वास्य शु शमयति तिसृभिरुपसृजति विष्ट अग्नि- र्यावानेव अग्निस्तस्य शुच५ शमयति मित्रः ससृज्य पृथिवीमित्याह मित्रा वै शिवो देवानां तेनैव ॥ १ ॥ एन५ स५ सृजति शान्त्य यद ग्राम्याणां पाचाणां कपालैः ससृजेद् ग्राम्याणि पाचाणि शुचायेद् अर्भ: कपालैः ससृजत्येतानि वै अनुपजीवनीयानि तान्येव शुचार्पयति शर्कराभिः स५ सृजति इत्यै अथो शन्न्वा- याजलोमैः स सृजत्येपा वै अग्नेः प्रिया तनूर्यदजा प्रियय वैनं तनुवा स५ सृजत्यथो तेजसा कृष्णाजिनस्य लामभिः सं ॥२॥ सृजति यञो वै कृष्णाजिनं यजेनेव यज सर सृजति रुद्राः सम्भृत्य पृथिवीमिन्याहता वै एतं देवता अग्रे समभरन् ताभिरेवैन५ सम्भरति मुखस्य शिरोऽसीत्याह यज्ञो वै मुखस्तस्य॒ एतच्छिरो यदुखा तस्मादेवाह यज्ञस्य पदे स्य इत्याह यज्ञस्य यते॥३॥ पदे अथो प्रतिष्ठित्य प्रश्रन्याभिर्यच्छति अनु अन्यै- मन्त्रयते मिथुनत्वाय व्युट्विं करोति घय डुमे लोका रूपां ·[का ५/प्र०अ०७] वेदार्थप्रकाशे। लोकानामात्य छन्दोभिः करोति वीर्य वै छन्दासि वीर्येणैवैना कति यजुपा विलं करोति व्यारत्यै इयतों करोति प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितां हि- स्तनां करोति द्यावापृथियो हाय चतुस्तनां करोति पशूनां दोहाय अष्टास्तनां करोति छन्दसा दाहाय नाश्रिम् अभिचरतः, कुर्यात् विकृतमेव वजे सम्भृत्य भ्रातृव्याय प्र हेरनि स्तृत्यै कृत्वाय सा महीम् उखा- मिति नि दधाति देवतास्ववैनां प्रति छापयति ॥ तेनैव । लोमभिः सं। एते। अभिचरतः। एक- विशतिश्च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥॥ • सप्तभिधूपयति सप्त वै शीपण्याः प्राणाः शिर एतद् यज्ञस्य॒ यदखा शीर्पन्नेव यज्ञस्य॑ प्राणान् दधाति तस्मात् सप्त शीर्यन् प्राण अश्वशकेन धूपयति प्राजापत्यो वै * व्यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयप्रथमप्रपाठकम्य पञ्चमानुवाक- भाष्ये द्रश्यम् ।

·१६ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। का प्रय०७१ अश्वः सयौनित्वाय अदितिस्त्वयाह इयं वै अदिति- रदित्या एव अदित्यां खनत्यस्याः अक्रूरक्षाराय न हि स्वः स्वर हिनस्ति देवानां त्वा पत्नीरित्याह देवानाम्॥ न वै एतां पत्नयाऽऽकुन्ताभिरवैनां दधाति धिपण- स्वा इत्याह विद्या वै धिपणा विद्याभिरेवैनामभीन्थे मास्त्वत्याह छन्दासि वै मान्छन्दौभिरेवैना अपयति वरूचयुस्त्वयाह होघाः वै वरूधयो होचाभिरेवैना पचति जनयस्त्वा इत्याह देवानां वै पत्नीः॥२॥ जनयस्ताभिरेवैनी पचति पड्भिः पंचति पड्वे तव तुभिरेवैनां पचति दिः पचन्त्विवाह तस्मात् दिः संवत्सरस्य सस्यं पच्यते वारुण्युखा अभीद्धा मैचिया उपैति शान्यै देवस्त्वा सविता उईपुत्वियाह सवितृ- महत एवैनां ब्रह्मणा देवताभिरुई पति अपद्यमाना पृथिवि आशा दिश श्राण ॥३॥ इत्याह तस्मादग्निः सर्वा दिशाऽनु वि भाति उत्तिय वृहती भवोा निष्ठ ध्रुवा त्वमित्याहु प्रतिष्ठित्यै असूर्य पाचमनाच्छृणमा वृत्ति देवधा अकः अज- धीरेण था च्छणत्ति परमं वै एतत् पयो यदजवीर परमेणवैनां पयसि श्रा च्छृत्ति यजपा व्यारत्यै ·[का०५/प्र.राय वेदार्थप्रकाशे। छन्दाभिरा च्छृ णत्ति छन्दाभिर्वै एपा, क्रियते छन्देश- भिरेव छन्दासि आ च्छणत्ति ॥ ४॥ आह देवानां । वै पत्नीः। पृण । एपा। पट् च ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तमेोऽनुवाकः ॥०॥ एकविशत्या मापैः पुरुपशीर्षमच्दै ति अमेध्या वै मापा अमेध्यं पुरुषशीममध्यैरेवास्य अमेध्यं निरवदाय मेध्यं कृत्वा श्रा हरति एकविशतिर्भवति एकवियो वै पुरुषः पुरुषस्थाप्य व्यूह वा एतत् प्राणैरमेध्यं यत् मुरुपशीर्प सप्तधा वितॄणां वल्मीकवपां प्रति नि दधाति सप्त वै शीर्पण्याः प्राणाः प्राणैरेवैनुत् सम- ईयति मेध्यत्वाय यावन्तः ॥१॥ वै मृत्युबन्धवस्तयां यम आधिपत्यं परीयाय यम- गाथाभिः परि गायति यमादेवनदृत तिमृभिः परि गायति चर्य हुमे लोका एभ्य एवैनल्लोकेभ्यो हो तस्माद् गायत न देय गाथा हि तद् दृग्निभ्यः व्यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्घकाखीयप्रथमप्रपाठवस्य पठानुवाका- भाथ्ये द्रव्यम् । 8 ·तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। [कापाप्राशय पभियॊक्षयति पड्वै तवं पातुभिरेवैन दीक्ष- यति सप्तभिर्दीक्षयति सप्त छन्दा सि छन्दौभिरेवैन दीक्षयति विश्वे देवस्य नेतुरित्वनुष्टुभा उत्तमयाजुहोति वाग्वै अनुष्टुप् तस्मात् प्राणानां वागुनमा एकस्मात् अक्षरादनाप्तं प्रथमं पदं तस्माद् यहाचाऽनाप्न तन्मनुष्या उप जीवन्ति पूर्णया जुहोति पूर्ण व हि प्रजापतिः ॥१॥ प्रजापतेराप्य न्यूनया जुहोति न्यूनादि प्रजापतिः मजा असृजत प्रजानार सृष्ट्य यदर्चिपि प्रज्याद भूतमव॑ रुन्धीत यदगारेषु भविष्यदगारेषु प्र णक्ति भविष्यदेवाव॑ रुन्धे भविष्यहि भूयो भूतावाभ्यां प्रणक्ति हिपाद यजमानः प्रतिष्ठिन्य ब्रह्मणा वै एपा यर्जुपा सम्भृता यदुखा सा यद्भिद्येत पार्त्तिमाचेत् ॥२॥ यजमानो हन्यतास्य यत्रो मित्रतामुखान्तपेत्याह ब्रह्म वै मित्रो ब्रह्मन्नेवैनां प्रति ठापयति नार्जिमा- छति यजमानो नास्य यज्ञो हन्यते यदि भिवेत तेरेव कपालः ससृजेत् सैव ततः प्रायथित्तिो गत- श्रीः स्यामधित्वा तस्य अव॑ दध्याद् भूतो वै एप स स्वां ॥३॥ देवतामुपैति यो भूनिकामः स्याद् य उखायै स- ·- [का पाप्र .०६ वेदार्थप्रकाश म्भवेत् स एव तस्य॑ स्यादतो ह्येप सम्भवति एप वै स्वयम्भू- र्नाम भवत्येव यं कामयत भाव्यमस्मै जनयेयमित्य- न्यतस्तस्याहृत्य अर्व दध्यात् साक्षादेवास्म माटव्यं जनयति अम्बरीपादन्नकामस्य अव दध्याद् अम्बुरीपे. वै अन्न भ्रियते सयोन्येवान्न ॥४॥ अव रुन्धे मुञानव दधाति जग्वै मुञा जजमेवास्मै अर्पि दधाति अग्निदेवेभ्यो निलायत स क्रुमुक प्राविशत् क्रुमुकमव॑ दधाति यदेवास्य तत्र न्यक्त तदे॒वाव॑ रुन्धे प्राज्येन सं याति एतद अग्नेः प्रियं धाम यदाज्यं 'प्रियेणैवैन धाम्ना समईयति अथो तेजसा॥५॥ वैकड़तीमा दधाति भा एवार्य रुन्धे शमीमयोमा दधाति शान्य सीद त्वं मातुरस्या उपस्थे इति तिमिर्जातमुप॑ तिष्ठते वय इमे लोका स्वेव लोकेषु विदं गच्छति अथो प्राणनेवात्मन् धत्ते* ॥ ६ ॥ प्रजापतिः। ऋकृत् । स्वां। एवान्न । तेजसा । चतुस्त्रि-शच ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥०॥ यस्यानुवाकस्य व्याख्यान चतुर्थकाण्डीयप्रथमप्रपाठकस्य नवमानुवाका- भाष्ये प्रयव्यम् ।

·का IA २२ प्रयोगः एव पिरखदयत् यदग्न यानि कानि चेनि तैत्तिरीयसहिताभाये। न हे स्म वै पुरामिरपरशुटणं दहति तदने समिधमा दधात्यपरशुणमेवास्मै स्वदयति सर्वम खदते य एवं वेद औदुम्बरीमा दधाति ऊग्वै उदुम्बर ऊर्जमुवाम्म अपि दधाति प्रजापतिरमिर्मसृजन तर सृष्ट५ रक्षासि ॥१॥ अजिधाश्सन्स एतद्राधीनमपश्यत् तेन वै स रक्षास्यपाहत यट्रोझोनं भवत्युग्नरेव तेनं जाता द्रक्षास्यप हुन्ति पाश्चत्योमा दधाति अश्वत्यो वै स्पतीमार सपनसाहो विजिन्य वैकरतीमा 4 भा एवार्य रुन्धे शमीमयोमा दधाति शान्त्य सन मे ब्रह्म उदॆयां बाह्न अंतिमित्युत्तमे आर्दुम्बरी ॥२॥ वाचयति ब्रह्मणैव शुचर सश्यति क्षुत्रेण तस्माद् ब्राह्मण राजन्यवानति अन्य ब्राह्मणं तस्माद् राजन्या ब्राह्मणवानति अन्य राजन्यं मृत्युर्वै एप यत् श्रुमिमृतः हिरण्यर रुक्ममन्तर' प्रति मुञ्चतेऽस्त- मंव मृत्योरन्तर्धत्ते एकविशतिनिर्वायो भवति एक- विशतिर्फे देवलोका द्वादश मासाः पञ्च तवस्त्रय मे लोका असावादित्यः ॥३॥ एकविश एतावन्तो वै देवलोकास्तेभ्य एव भाव्य- M ·Fari/प्र.शय०१० वेदार्थप्रकाश २३ जान्तरैति निर्वाधर्वं देवा असुरान्निर्वाधेऽकुर्वत तत् निर्वाधान निर्वाधत्वं निर्वाधी भवति भ्रातृव्यानेव निर्वाधे कुरुते सावित्रिया प्रति मुञ्चते प्रसंन्य नतो- मासेत्युत्तरया अहोरात्राभ्यामेवैनमुद्यच्छते देवा अग्नि धारयन् द्रविणोदा इत्याह प्राणा वै देवा ट्रविणोदा अहोरावाभ्यामेवैनमुद्यत्यं ॥ ४ ॥ प्राणैर्दीधारासीनः प्रति मुञ्चते तस्मादासीनाः प्रजाः प्रजायन्ते कृष्णाजिनमुत्तर तेजो वै हिरण्यं ब्रह्म कृष्णाजिनं तेजसा चैवैन ब्रह्मणा चोभयतः परि टिह्णाति पडद्याम शिक्यं भवति पर तव कातुभि- वैनमुद्यच्छते यद् हादशोद्याम५ संवत्सरेणैव मौज भवति ऊर्वै मुन्ना कृर्जे वैन५ सम्, अर्धयति सुपर्णोऽसि गरुत्मानित्यवेक्षते रुपमेवास्य एतन्महिमान व्याचष्टे दिवं गच्छ सुवः पतेत्याह सुवर्गमेवैन लोकं गमयति' रक्षासि। औदुम्बरी। आदित्यः। उद्यत्य । सं। चतुर्विशतिश्च ॥ १० ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥॥ यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयप्रथमप्रयाठकस्य दशमानुवाक- भाष्ये दराव्यम् ।

·२७ त्तिरीयसंहिताभाथ्ये। [फा०प्र०९य१०) समीडो अञ्जन्कदरं मतीनां पृतम मधुमत् पिवमानः। वाजी वहन् वाजिनं जातवेदो देवानां वक्षि प्रियमा सधस्थम् । पृतेनाञ्जन्सं पथो देव, यानान् प्रजानन्वाजी अप्यतु देवान्। अनु त्वा समें प्रदिर्शः सचन्ता स्वधाममै यजमानाय घेहि) इयश्चासि वन्द्यश्च वाजिन्नाशुश्चास मेध्यंश्च समे अग्निष्ट्वा ॥१॥ देवैर्वसुभिः सजापाः प्रीतं वहि वहतु जातवेदाः(९) स्तीर्ण बर्हिः सुप्टरीमा जुपाणा उरु पृथु प्रथमान पृथिव्याम्। देवेभिर्युक्तमदितिः सनापाः स्योनं रवाना संविते दधातु"। एता वः सुभगा विश्वरूपा वि पक्षोभिः श्रयमाणा उत् आतैः। प्वाः सतीः कवपः शुभमाना द्वारा देवोः सुमायणा भवन्तु") । अन्तरा मित्रावरुणा चरन्ती मुर्ख यज्ञानामभि संविदाने। उपासा वां ॥२॥ सहिरण्ये सुंशिल्ये तस्य योनाविह सादयामि। प्रथमा वार सरथिना सुवर्णा देवी पश्यन्तौ भुवनानि विश्वा । अप्रिय चादना वां मिमाना होतारा ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता। श्रादित्यैनों भारती वष्ट यज सरस्वती सह सुट्रैन श्रावीत् । इडा उपहता

·Itniver!
।
ज्यसुभिः मापा यांना देवीरगपु भा | स्वष्टा
पोरं देपकामं अशान त्वष्टायीं भायते पागुरयः ।
त्वष्टदं पि भुयनं मान योः फारमि
ifram: । अश्या प्रमेन मन्या ममा उप देयार
. गुग: पार्थ तु । यनम्परियलोक प्रजानन् मिना
या मंदिशानि पग' । प्रजातनपंमा पा-
स्थानः गधी गातो दपिप याम। म्यापारमेन
पिपा पुगेगा माधि माध्या इयिरंदना देयाः।
..
अमियां । पाम् । पयः । रिपत्यारिग
तरीयमंहितायां पचमकाएटे प्रयमप्रपाटके
एकादयानपाफः
गापिपालि। दम् । मामा देयम् गनहि।
हा। यतः । मभिः । एकापापभिः ।।
नाममोही पनन् । कानमा ११॥
पानिपाति" TET"म: ९,
।

·तैतिरोयसहिताभाष्ये। [का ५/प्र.राथ०१२- पशवः स्युः(८३) । न है स्म । नवपञ्चाशत् ।। समाप्तः प्रथमप्रपाठकः। ॥०॥ हरिः ओम् ॥०॥ एव हि श्रूयते, 'समिद्धो अञ्चदरम्मतीनामित्यश्वस्याप्रिय भवन्ति मरूपत्वाय' इति । तब प्रथमावमाइ,-"ममिद्धो न सदर मतीना घृतमग्ने मधुमत् पिम्बमान' । वाजी वहन् वाजि जातवेदो देवानां वति प्रियमा मधस्यम्()" इति। हे 'जातवेद" 'वाजिन' (अश्व) 'वहन्' (वइ, देवान् प्रापयेत्यर्थ)। कीदृशोऽमि 'ममिद्ध" (सम्यक् प्रदीप्त), 'वाजी' (अन्नवान्, अन्नसम्पादक इत्यर्थ कि कुर्वन् ?-'मतीना' 'कदर''अनन्', कदरशन्दो धान्यानां पावाप कुस्लादिकमाचरे, 'मतीनां' (अभिजाना) 'कदर' (फुसूलस्यानीर स्वकस्वरूपम् 'अञ्जन्' (प्रकाशयन्), 'मधुमन्' (मधुर) ' 'पिवमान" (पिवम्), नथा देवार्थ मीणि इवीपि वहम् । कीदृ वाजिम ?-'देवाना' 'प्रिय' (प्रीतिहेत), 'श्रा'-'सधम्य (भर्वत पश्चन्त मह स्थित)। अत एवाश्वमेधकाण्डे समानास्यते,-'श्रामेय पण पुरस्ताललाटे' इत्यादि । • प्रथमे अगुवाके, दितीये ६, तीये ५, चतुर्थे ५, पञ्चमे १ य, सामे, परमेमदमे ६ दशमे ५, एकादये। नवपंधात्। .

·" प्र.राय०११ वेदार्थप्रकाशे। अथ दितीयाचमाइ,-"घृतेनाञ्जन्स पयो देवयानान् प्रजानन मी अप्येतु देवान्। अनु वा सप्ते प्रदिशः सचन्ता स्वधाममै मानाय धेहि(२)" इति । अयं 'वाजी' 'देवान्' 'अप्येतु' (प्राप्नोत)। । कुर्वन् ?'-घृतेन' (खस्योपरिभूतेनायेन) 'देवयानान्' 'पथः' इवलेोकम्यितान् मार्गान्) 'सं'-'अनन्' (मम्यक् द्रवीकुर्वन्), प्रजानन्' जोन घृतलाञ्छनेन मार्गों यथा ज्ञायते तथा कुर्वन्)। हे 'माने' अन्यो, 'प्रदिशः' (प्रकृष्टाः सर्वा दिश:) 'ला' (लाम्) 'अनु'-मृत्य सञ्चन्ता' (सर्वे वेत्तारो भवन्तु), देवप्राप्तावानुकूल्यमेव कुर्वन्तु बञ्च अस्मै (यजमानाय) 'स्वधा' (स्वधाकारोपलचितमन्नं) 'हि' सम्पादय) ॥ अथ हतीयामचमाह,-"ईद्ययासि वन्द्यश्च वाजिवाडयामि मेध्यश सप्ते । अनिष्टा देवैर्वसुभिः सजायाः प्रीतं वहिं वहत जात- वेदा:(१)" इति। हे 'वाजिन्’ (अश्व), त्वम् अस्माभिः 'ईद्यश्व' (स्तोतव्यय), वन्द्यथ' (नमस्कार्यय) 'अमि'। हे 'सप्ने' (अश्व), 'राय' (शीघ- गामी च), 'मेध्यश्च' (यागयोग्यश्च) 'असि' । 'जातवेदाः' 'अग्निः' 'वा' (वा) 'वहतु' (देवान प्रापयत)। कीदृशः 'अपिः'? 'वसभिः' (जगन्निवामहेतभिः) 'देवैः' 'मजेोपाः' (समानमीनिः)। की खां ?-मीत' (प्रीतिविषय) 'व'ि (वाडा) ॥ अथ चतुर्थीमृधमाइ,-"स्तीर्ण यहिः सुटरीमा जुषाण उरु' पृथु प्रथमानं पृथिव्याम्। देवेभिर्युक्रमदितिः सजोषाः स्योनं फखाना सुविते दधातु()" इति । 'अदिति.' (भमिदेवी) 'सविते' * सबा वेधो भवन्तु पनि पु• पाठ ।

·तैत्तिरोयसहिताभाष्य। [का पानशय ३] यावती वै पृथिवी तस्यै यम आधिपत्यं परीयाय यो वै यमं देवयजनमस्याः अनिर्याच्याग्निं चिनुते यमायैन स चिनुते अप इत इत्यध्यवसाययति यममेव देवयनमस्मै निर्याच्यात्मनेऽग्निं चिनुते इप्पग्रेण वै अस्या अनामृतमिच्छन्तो नाविन्दन्ते देवा एतद्य - रपश्यन् अप इत इति यदेतेनाध्यवसाययति ॥ १ ॥ अनामृत एवाग्निं चिनुते उद्धन्ति यदेवास्याः अमेध्यं तदर्य हन्ति अपोऽवक्षिति शान्त्यैः सिकता नि पत्ये- तदै अमेवैश्वानरस्य रूप, रूपेणैव वैश्वानरम रुन्ध ऊपान् नि पति पुष्टि, एपा प्रजनन ययाः पुष्ट्या- मेव प्रजननेऽग्निं चिनुते ऽथा संज्ञाने एव संज्ञान५ तित ॥२॥ पशूनां यदूपाः द्यावापृथिवी सुहास्तां ते वियती अबूतामस्त्वेव ना सह यज्ञियमिति यदमुष्या यज्ञिय- मासीत्तदस्याम॑दधात् ते ऊपाः अभवन् यदस्या यज्ञिय-. मासीत्तदमुष्यामधात्तद्दश्चन्द्रमसि कृष्णमूपानिवप- दो ध्यायेद द्यावापृथिव्योरेव यजियेऽमिं चिनुते ऽय सो अग्निरिति विश्वामित्रस्य ॥३॥ सूक्तं भवत्येतेन वै विश्वामित्रोऽग्नेः मियं धाम अर्थ अरुन्ध अमेरेवतेन प्रियं धामाव॑ रुन्धे छन्दाभिर्दै ·(জাসহ] वेदार्थप्रकाशे। देवाः सुवर्ग लोकमायन् चतस्रः प्राचीरुप दधाति चत्वारि छन्दासि छन्दाभिरेव तद्यजमानः सुवर्ग लोकमेति तेयार सुवर्ग लोकं यतां दिशः समबलीयन्त ते द्वे पुरस्तात् समीची उपादधत् वै ॥ ४ ॥ पुश्चात् समीची ताभिवै ते दिशोऽह हन् यत् । पुरस्तात् समीची उपदधाति दे पश्चात् समीची दिशं विधत्व श्रथा पशवो वै छन्दासि पशूनेवाम्मै समीची दधाति अष्टावुप दधाति अष्टाक्षरा गायत्री गायचा- ऽग्मियावानेवाग्निस्तं चिनुतेऽष्टावुप दधाति अष्टाक्षरा •गायत्री गायची सुवर्ग लोकमजसा वेद सुवर्गस्य लोकस्य ॥ ५॥ प्रजात्यै घयादश लोकपृणा उप दधाति एकविरश- तिः सम्पद्यन्ते प्रतिष्ठा वै एकविशः प्रतिष्ठा गाई पत्यः एकविशस्यैव प्रतिष्ठां गार्हपत्यमनु प्रति तिति प्रत्यग्नि चियानस्तिष्ठति य एवं वेद पञ्चचितीक चिन्वीत प्रथम 'चिन्वानः पक्किो युनः। पांक्ताः पशवो यजमेव पशून रुन्धे पिचितीक चिन्वीत हितीय चिन्वानस्वयं इमे लोका एप्वैव लोकेषु ॥६॥ प्रति तिष्ठति एकचितोकं चिन्वीत तृतीयं चिन्वानः एकथा वै मुंवी लोक एकतय सुवर्ग लोकमत ·8. सैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [फा०५/प्र.राय.] पुरीपेणाभ्यू हति तस्मान्मा सेनास्यि छन्नं न दुश्चमी भवति य एवं वेद पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरी- रभ्यूहति दश सम्पद्यन्ते दशाक्षरा विराडन विराड्- विराज्यवान्नाद्ये प्रति तिष्ठति* ॥ ७ ॥ अध्यवसाययति । ह्येतत् । विश्वामित्रस्य । श्रादधत हे । लोकस्य । लोके । सप्तचत्वारिश्शच ॥ ३ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ वि वै एती दिपाने यश्च पुरामियोखाया५ समित. मिति चतसृभिः सन्नि वपति चुत्वारि छन्दासि छन्दारसि खलु वै अग्नेः प्रिया तनूः प्रिययैवैनौ तनुवा स शास्ति समितिमित्याह तस्मात् ब्रह्मणा पचय समेति यत् सन्मय विहरति तस्मात् ब्रह्मणा चं व्येति चतुभिः॥१॥ वै एनं दीधयन्ति स पातुभिरेव विमुच्या मातेवं पुचं पृथिवी पुरीष्यमित्याह तुभिरेवैन दीक्षयित्वा कातुभिर्वि मुञ्चति वैश्वानय्या शिवामा दत्ते स्वदयत्ये- वैनत् नीतीः कृष्णास्तिसस्तुप॑पक्का भवन्ति नित्य म्यारपाकाय प्यारणानं चतुर्धकारोक्तिीपपाठकग चनुवाक- भारम् ।

·[का/प्र.२०] वेदार्थप्रकारे। वै एतद्भागधेयं यत्तुपाः नित्यै रूपं कृष्णं रूपेणैव नितिं निरवदयते इमां दिशं यन्येपा॥२॥ . वै नित्यै दिक् स्वार्यामेव दिशि नितिं निरव- दयते स्वकृत इरिणे उप दधाति प्रदरे वैत नियंत्याः श्रायवन५ स्वे एवायतने निति निरर्वदयते शिवयं- मभ्युपं दधाति नै_तो वै पार्शः साक्षादेवैनं निर्वाति- पाशात् मुञ्चति तिख उप दधाति धाविहितो वै पुरुषो यावानेव पुरुपस्तमात् नितिम यजत पराचीरुप ॥३॥ दुधात पराचीमेवास्मात् निति प्रण'दते ऽप्रतीक्षम् श्रा यन्ति नित्याः अन्तहित्य मार्जयित्वोप तिष्ठन्ते मेध्यत्वाय गार्हपत्यमुप॑ तिष्ठन्ते नितिलोके एव चरित्वा पूता देवलोकमुपावर्त्तन्त एक्योप तिष्ठन्ते एकधैव यजमाने वीर्य' दधति निवेशनः सङ्गमनी वसनामित्याह प्रजा वै पशवो वसु प्र॒जयवैन पशुभिः समर्धयन्ति* ॥ ४ ॥ तुभिः। एपा । पराचीरुप । अष्टाचत्वारिशच॥४ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे दितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥ व्यस्याभुषाकस्य व्याख्यानं चतुर्थशाण्डीयहितीयप्रकाठकस्य पचमानुवाप- भाष्ये दरस्थम् । . 6 ·१२ त्तिरीयसंइिवाभाष्ये। ( জাস২খি! पुरुषमात्रेण वि मिमीते यनेन वै पुरुषः सम्मितो यज्ञपुरुयैवैन वि मिमीते यावान् पुरुय ऊर्द्धवाहु- स्तावान् भवति एतावदै पुरुषे वीर्य' वीर्येणैवैन वि मिमीते पक्षी भवति न हि अपृष्टः पवितुमर्हति अरनिना पक्षौ द्राघौया सौ भवतस्तस्मात् पक्षप्र- वयासि वयासि व्याममात्रौ पृक्षौ च पुच्छेच्च भवति एतावुदै पुरुपे वीर्य' ॥१॥ वीर्यसम्मितो वेणुना वि मिमीते आग्नेयो वै वेणुः सयोनित्वाय यर्जुया युनक्ति यजुपा कृपति व्याय पड्वेने कृपति पड्वा तवः पातुभिरवैन कृपति यद् द्वादशगवेन संवत्सरेणैव इयं वै अमेरतिदाहा- देविभेत् सा एतद्धिगुणमपश्यत् कृष्टञ्चारपञ्च ततो वै दुमा न अत्यदत् यत्कृष्टश्चाप्टश्च ॥२॥ भवत्यस्या अतिदाहाय द्विगुणं त्वा* अग्निमुद्यन्तु- महतीत्याहुर्यत् कृटच्चारष्टञ्च भवति अमेरुद्यत्व एता- वन्तो वै पशवा दिपादश्च चतुष्यादश्च तान् यत् मार्च उत्सृजेत् रुद्रायापि दयाद् यदक्षिणा पितृभ्यो नि धुवेत् यत् प्रतीची रक्षासि हन्युरुदीच उत्सृनति एप वै देवमनुष्याणा शान्ता दिक् ॥ ३ ॥ • 'सुवै' इति पदपाठपाठ।

·[का प्र.श.५] वेदार्थप्रकाशे। ४३ तामेवैनान् अनु उत्सृजति अथो खल्विमा दिशम् उत्सृजति अमौ वै श्रादित्यः प्राणः प्राणमेवनान् अनु उत्सृजति दक्षिणा पर्यावर्तन्त स्वमेव वीर्य्यमनु पर्यावर्त्तन्त तस्मादक्षिणोऽई अात्मना वीयावत्तराज्यों श्रादित्यस्यैवास्तमर्नु पर्यावर्तन्ते तस्मात् पराञ्चः पशवो वि तिष्ठन्ते प्रत्यञ्च 'श्रा वर्तन्ते तिसस्तिसः सीताः ॥ ४॥ कृपति चिकृतमेव यज्ञमुखे वि यातयत्योपंधीर्वपति ब्रह्मणा अन्नमव॑ रुन्धेऽर्कश्चीयते चतुर्दशभिर्वपति सप्त ग्राम्या ओपधयः सप्तारण्या उभयींपामरुध्य अन्नस्यान्नस्य वपति अन्नस्यान्नस्यावरुध्यै कृष्टे वपति कृष्ट हि श्रोषधयः प्रतितिष्ठन्ति अनुसीतं वपति प्रजात्यै द्वादशसु सीतासु वपति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेणैवास्म अन्न पचति॒ि यदग्निचित् ॥५॥ अनवरुद्धस्य अश्नीयादवरुद्धेन व्य॒ध्येत ये वनस्पतीनां फलग्रहयस्तानिध्मेऽपि प्रोटेदनवरुडस्य अवरुध्यै दिग्भ्या लोट्रान्त्समस्यति दिशामेव वीर्यमवरुध्य दिशां वीयेऽग्नि चिनुते यं द्विष्याद् यच स स्यात् तस्यै दिशा लोट्रमाहरेत् इयमूर्जमहमित आ द इति इपवाज तस्यै दिशोऽव, रुन्धे शोधको भवति यस्तस्यां दिशि ·88 सैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.प्र.राथ.६ भवति उत्तरवेदिमुप वपति उत्तरवेद्या हि अग्नि- शीयते अथा पशवो वै उत्तरवेदिः पशूनेवाव॑ रुन्थे अर्यो यज्ञपुरुषोऽनन्तरित्यै ॥६॥ च भवति एतावदै पुरुषे वीर्य । यत् कृष्टश्चाटच । दिक्। सीताः। अग्निचित् । अव । पञ्चविशतिथ्य ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ अग्ने तव श्रवो वय इति सिकता नि वपति एतदै अग्नेर्वैश्वानरस्य मुक्तः सूक्तनैव वैश्वानरम रुन्धे पट्भिनि वपत पड़वा तवः संवत्सरः संवत्सरोऽग्नि- वैश्वानरः साक्षादेव वैश्वानरम रुन्धे समुद्रं वै नाम एतच्छन्दः समुद्रमनु प्रजाः प्रजायन्ते॒ यदेतेन सिकता निवपति प्रजानां प्रजननायेन्द्रः॥१॥ चाय व प्राहरत् स धा व्यभवत् स्फ्यस्तृतोय रथस्तृतीय यूपस्तृतीय येऽन्तःशरा अशोर्यन्त ताः शर्करा अभवन् तच्छकराणा शर्करत्वं वज्रो वै शर्कराः पशुरनिर्यच्छकराभिरग्निं परिमिनोति बच्चेणैव • धन्यावाकम्य प्यारयानं चतुर्थशडीयदितीयप्रपाठकय पक्षमषष्ठ. सामानवार-भाये एप्यम् ।

·४५ [का पारायदा वेदार्थप्रकाशे। अस्मै पशून् परि गृह्णाति तस्माद् वजेण पुशवः परि- गृहीतास्तस्मात् स्थेयानस्थेयसो नोप हरते विसताभिः पशुकामस्य ॥२॥ परि मिनुयात् सप्त वै शीर्पण्याः प्राणाः प्राणाः पशवः प्राणैरेवास्मै पशूनव॑ रुन्धे विणवाभिर्धारव्यवत- स्त्रुितमेव वजे सम्भृत्य भ्रातृव्याय प्रहरति स्तुत्यै अपरिमिताभिः परि मिनुयादपरिमितस्यावरुध्य यं कामयैतापशुः स्यादित्यपरिमित्य तस्य शकराः सिकता व्यूहेत् अपरिगृहीत एवास्यं विपूचीन, रेतः परा सिञ्चति अपशुरेव भवति ॥३॥ यं कामयत पशुमान्त्स्यादिति परिमित्य तस्य शर्कराः सिकता व्यूहेत् परिगृहीते एवास्मै समीचीन५ रेतः सिञ्चति पशुमानेव भवति सौम्या व्यूहति सोमो वै रेतीधा रेत एव तद्दधाति गायविया ब्राह्मणस्य गायचो हि ब्राह्मणस्त्रिष्टुभा राजन्यस्य चैष्टुभो हि राजन्यः शंयु' वार्हस्पत्यं मेधो नोपानमत् सौऽग्निं माविशत् ॥४॥ सोऽमेः कृष्णो रूपं कृत्वोदायत सोऽश्च प्राविशत् सोऽश्वस्यावान्तरशोऽभवत् यदश्वमाक्रमयति य एव मेयोऽश्व प्राविशत् तमेवार्य रुन्धे प्र॒जाप॑तिनाग्निश्चैतव्य इत्याहुः प्राशापुत्योऽयो यदश्वमाक्रमयति प्रजापतिनैव ·६ वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का प्रय] अग्निं चिनुते पुष्करपूर्णमुप॑ दधाति योनि अग्ने पुष्करपूर्ण सानिम,एवाग्निं चिनुतेऽपा पृष्ठमप्तीत्युप दधाति अपां वै एतत् पृष्ठं यत् पुष्करपूर्ण रूपेणैव एनदुप दधाति ॥५॥ इन्द्रः । पशुकामस्य । भवति । अविशत् । सानिं । विशतिश्च ॥ ६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयमपाठके पठोनुवाकः ॥ ॥ ब्रह्म जन्जानमिति रुक्ममुप॑ दधाति ब्रह्ममुखा वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ब्रह्ममुखा एव तत् प्रजा यजमानः सृजते ब्रह्म जन्मानमित्याह तस्माद् ब्राह्मण मुख्यो मुख्या भवति य एवं वेद ब्रह्मवादिना वदन्ति न पृथिव्यां नान्तरिक्षे न दिव्यंमिश्चेतव्य इति यत् पृथिव्यां चिन्चीत पृथिवीशुचाऽपयेत् नौपंधयो न वनस्पतयः ॥१॥ प्रजायेरन् यदन्तरिधे चिन्वीत अन्तरिक्ष शुचा अर्पयेत् न वासि प्र जायेरन् यद्दिवि चिन्वीत दिव • यस्यानुवाकरय व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयदितीयप्रपाठकस्य सप्तमाएमानु- वाकभाष्ये प्रययम्।

·[का प्राशय वेदार्थप्रकाशे। ४७ शुचा अर्पयेत् न पर्जन्यौ वर्षेद् रुक्ममुपं दधाति अमृत वै हिरण्यममृते एवाग्निं चिनुते प्रजात्यै हिरण्मय पुरुपमुप॑ दधाति यजमानलोकस्य विश्त्य यदिष्टकाया अाणमनूपदयात् पशूनाञ्च यज॑मानस्य च प्राणमपि दध्यादक्षिणतः ॥२॥ प्राञ्चमुपं दधाति दाधार यजमानलोकन पशूनाञ्च यजमानस्य च प्राणमपि दधाति अथो खल्विष्टकाया प्राणमनूपं दधाति प्राणानामुत्सृष्ट्यै द्रुप्सः चस्कन्दे- त्यभि मेशति होचासु एवैन प्रति छापयति खुचावुप दधात्याज्यस्य पूर्ण कार्या£मी दुनः पूर्णमौदुम्बरीम् इयं वै कार्ममयी असावादुम्बरी इमे एवाप धत्ते तूष्णीमुप॑ दधाति न हीमे यजुपातुमर्हति दक्षिणां कार्यमयीमुत्तरामौदुम्बरी तस्मादस्या असावुत्तरा आज्यस्य पूर्ण कार्यमयीं वजो वैश्राज्यं वज्रः कार्यों वजेणैव यज्ञस्य दक्षिणतो रक्षा स्यप इन्ति दुनः पूर्ण- मौर्दुम्बरों पशवो वै दधि ऊ उदुम्बरः पशुष्टेवो दधाति पूर्णे उप दधाति पूर्ण एवैन ॥ ४॥ अमुल्लिोक उप तिष्ठेते विराजि अमिश्चेतव्य इत्याहुः सुग्वै विराट् यत् सुचावुपदधाति विराज़ि ·8८ तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। [का प्रयास एवाग्निं चिनुते यज्ञमुखे यज्ञमुखे वै क्रियमाणे यज्ञ५ रक्षा सि जिघाइसन्ति यज्ञमुख५ रुक्मो यद् रुक्मं व्यापारयति यजमुखादेव रक्षास्यप हन्ति पञ्चभि- यापारयति पांतो यज्ञो यावानेव यज्ञस्तस्माद रक्षा स्यप हन्ति अक्ष्णया व्याधारयति तस्मादणुया, पशवोऽङ्गानि म हरन्ति प्रतिष्ठित्यै ॥५॥ वनस्यतयः । दक्षिणतः । धत्ते । एवैन । तस्माद- क्ष्णया । पञ्च च ॥ ७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके सप्तमेाऽनुवाकः॥ ॥ । स्वयमावणामुप॑ दधाति इयं वैस्वयमावणा इमामेव उप धुत्तेऽश्वमुप प्रापयति प्राणमेवास्यां दधाति अथा प्राजापत्यो वै अश्वः प्रजापतिनवाग्निं चिनुते प्रथमे- एकापधीयमाना पशूनाञ्च यजमानस्य च प्राणमपि दधाति स्वयमातॄणा भवति प्राणानामुत्सृष्ट्य अथा सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै अनावृग्निश्चेतव्य इत्याहु- रेप वै ॥१॥ * यस्यानुवाकम्य व्याख्यानं चतुर्थकाणीयद्वितीयप्रमाठकस्य यसम भवमानुवाक्भाष्ये हराय्यम्।

·B8 [का /प्र राय वेदार्थप्रकाशे। अग्निवैश्वानरो यद् ब्राह्मणस्तमै प्रथमामिष्टका यजुष्कृतां प्रयच्छेत् तां ब्राह्मणश्चापदध्यातामग्नावेव तदग्निं चिनुत ईश्वरो वा एप आर्तिमागाऽ विहानिष्टकाम् उप दधाति चीन् वरान् दद्यात् चयो वै प्राणाः प्राणानास्मृत्यै हावेव देयौ हौ हि प्राणवेक एव देय एको हि प्राणः पशुः॥२॥ वा एप यदग्निं न खलु वै पशव श्रायवसे रमन्ते दूर्वेष्टकामुप॑ दधाति पशूनां धृत्यै हाभ्यां प्रतिष्ठित्यै काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्तीत्वाह काण्डेन काण्डेन बैया प्रतितिष्ठति एवा नौ दूर्वे प्र तनु सहलैण शतेन चेत्याह साहसः प्रजापतिः प्रजापतेराप्य देवलक्ष्म वै व्यालिखिता तामुत्तरलक्ष्माणं देवा उप श्रा दधृत' अधरलक्ष्माणमसुरा यं॥३॥ कामयेत वीयान्त्स्यादित्युत्तरलक्ष्माण तस्योप दध्याइसीयानेव भवति यं कामयेत पापीयान्त्स्यादि- त्यधरलक्ष्माणं तस्योप दध्यादसुरयोनिमेवैनमनु परा भावयति पापीयान् भवति व्यालिखिता भवति इमे वै लोकास्त्रालिखितभ्य एव लोकेभ्यो भाव्यमन्तरेति अङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यतः पुरोडाशः कूर्मी भूत्वाऽनु प्र असर्पत् ॥४॥ 7 ·- मैतिरोयसंहिताभाष्ये। का प्रय} यत् कूर्ममुप दधाति या क्षेत्रविद सा नयंत्येव- मेवैन कूर्मः सुवर्ग लोकमञ्जसा नयति मेधो वा एप पशूनां यत् कूर्मी यत् कूर्ममुपदधाति स्वमेव मेध पश्यन्तः पशव उप तिष्ठन्ते श्मशानं वा एतत् क्रियते यन्मृतानां पशूना शीपाण्युपधीयन्ते यज्जीवन्तं कूर्म- मुपदधाति तेनाश्मशानचिदास्तव्या वा एप यत् ॥५॥ कूर्मों मधु वाता परतायत इति ना मधुमिश्रेणाभ्य- नक्ति स्वदर्यत्येवैनं ग्राम्यं वा एतदन्न यद्दयारण्यं मध यद्दना मधुमिश्रेणाभ्यनक्ति उभयस्यावरुध्यै मही द्यौः पृथिवी च न इत्याह श्राभ्यामेवैनमुभयतः परि गृह्णाति प्राञ्चमुप॑ दधाति सुवर्गस्य लोकस्य समय पुरस्तात मृत्यञ्चमुप॑ दधाति तस्मात् ॥६॥ पुरस्तात् मृत्यञ्चः पशवो मेधमुप॑ तिष्ठन्ते यो वा अप- नाभिममिं चिनुते यज॑मानस्य नाभिमनु प्रविशति स एनमीश्वरो हिसितारुलूखेलमुपं दधात्येपा वा अग्ने: नाभिः सनाभिमेवाग्निं चिनुतेऽहिश्साये औदुम्बरं भवत्युग्र्वा उदुंवर ऊर्जमेवाव॑ रुन्धे मध्यत उप दधाति मध्यत एवाम्म जर्ज' दधाति तस्मात् मध्यत ऊर्जा भुनते इयद्भवति म॒जाप॑तिना यज्ञमुखेन सम्मितमर्व इन्त्यन्नमेवाकर्वैष्णव्या कचा उप दधाति विष्णुर्वै यज्ञो ·५१ का.प्र.राय.] वेदार्थप्रकाशे। वैष्णवा वनस्पतयो यज्ञ एवं यज्ञं प्रति छापयति ॥७r एप वै। पशुः । अयं । सर्पत् । एप यत् । तस्मात् । सप्तविरतिश्च ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे दितीयप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥०॥ एषां वा एतल्लोकानां ज्योतिः सम्भृतं यदुखा - यदुखामुपदधात्येभ्य एव लोकेभ्यो ज्योतिरव रुन्धे मध्यत उप दधाति मध्यत एवास्मै ज्योतिर्दधाति तस्मात् मध्यता ज्योतिरुपास्महे सिकताभिः पूरयत्येतहा अमे- वैश्वानरस्य रूपर रूपेणैव वैश्वानरमव रुन्धे यं कामयेत शोधुकः स्यादित्यूनां तस्योपं ॥१॥ दृध्यात् शोधुक एव भवति यं कामयेता पदस्यत् अन्नमद्यादिति पूणां तस्योपं दध्याद पदस्यटेवान्नमत्ति सहस्र वै प्रति पुरुपः पशूनां यच्छति सहसमन्ये पशवो मध्ये पुरुपशीर्पमुपं दधाति सवीर्यत्वायोखायामपि दधाति प्रतिष्ठामेनहमान व्यूह वा एतत्प्राणैरमेध्यं यत् पुरुपशीर्यममृत खलु व माणः ॥२॥ * ध्यग्यानुवाकस्य व्याख्यानं धतुर्यकाण्डोदितीप्रपाठकम्य नवमानवान. भाग्ये दण्यम्।

·तत्तिरीयसहिताभाये।
[फा०५/प्र.
अमृत५ हिरण्यं प्राणेषु' हिरण्यशल्कान् प्रत्यस्यति
प्रतिष्ठामेनहमयित्वा प्राणैः समईयति दुभा मधु-
मिश्रेण पूरयति मधव्याऽसानीति शृतानुझेन मेध्यत्वार्य
ग्राम्यं वा एतदन्न यद्दध्यारण्यं मधु यद्दना मधुमिश्रेणं
पूरय॑त्युभयस्यावरुध्यै पशुशीपाण्युपं दधाति पशवो वै
पंशुशीपाणि पशूनेवार्य रुन्धे यं कामयैतापशुः स्या-
दिति ॥३॥
विपूचीनानि तस्योपं दध्याद् विषूच एवास्मात् पशून्
दधात्यपशुरेव भवति यं कामयैत पशुमान्त्स्यादिति
समीचोनानि तस्योप॑ दध्यात् समीच एवास्मै पशून्
दधाति पशुमानेव भवति पुरस्तात् प्रतीचीनमवस्य
उप दधाति पश्चात् प्राचीनमपभस्य अपशवी वा अन्ये
गौश्वेभ्यः पशवा गोञ्चश्वान्वाम्मै समीची दधान्येता-
वन्तो वै पशवः॥४॥
द्विपादश्च चतुयादश्च तान् वा एतद्नौ प्र दधाति
यत् पशुशीपाण्युपदधात्यमुमारण्यमर्नु ते दिशामीत्वाह
ग्राम्येभ्य एव पशुभ्यं श्रारण्यान् पशून्छचमत्सृजति
तस्मात् समावत् पशूनां प्रजायमानानारण्याः पृशयः
कीयासः शुचा वृताः सर्पशीर्पमुपदधाति यैव सुर्ये
विपिस्तामेवाव॑ रुन्धे ॥ ५॥

·५३ का०प०२शय०१० वेदार्थप्रका। यसमीचीनं पशुशीरुपध्याद ग्राम्यान् पशून् दश्शुकाः स्युर्यदिपूचीनमारण्यान् यजुरेव वदे॒दव तां विपि रुधे या सर्प न ग्राम्यान पुशून् हिनस्ति नार- ण्यानथो खलूपधेयमेव यद्यदधाति तेन तांत्वियिमव रुन्धे या सर्प यद्यजुर्वदति तेन शान्तम् ॥ ६ ॥ जनां तस्योपं । प्राणाः । स्यादिति । वै पुशवः। रुन्थे। चतुश्चत्वारिशच्च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके नवमेाऽनुवाकः ॥०॥ पशुर्वा एप यदग्निोनिः खलु वा एपा पशोर्वि क्रियते यत् प्राचीनमैप्टकाद्यर्जुः क्रियते रेतोऽपस्या अपस्या उप दधाति यानावेव रेता दधाति पञ्चोप दधाति पक्ताः पशवः पशूनेवास्म प्र जनयति पञ्च दक्षिणतो वजो या अपस्या वजेणैव यज्ञस्य दक्षिणतो रक्षासि अप इन्ति पञ्च पृथात् ॥ १ ॥ . दम्यानुवार म्य साया तुकाणीयरितीयमपाठरस्य नवमदपू- मारवाफ्भाष्ये एएम्।

·५४ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [फा०पाप्रशिया प्राचीरुपं दधाति पश्चादै प्राचीन रेता धीयते पश्चा- देवासमै प्राचीन रेता दधाति पञ्च पुरस्तात् प्रतीची- रुपं दधाति पक्ष पश्चात् प्राचीस्तस्मात् प्राचीन रेनो धीयते प्रतीचीः प्र॒जा जायन्ते पञ्चात्तरतम्छन्दस्याः पशवो वै छन्दस्याः पशूनेव प्रजातान्स्वमायतनमभि पyहते हुयं वा अमेरतिदाहादविभेत् सैताः॥२॥ अपस्या अपश्यत् ता उपाधत्तु ततो वा इमान्नात्य- दहद् यदपस्या उपदधात्य॒स्या अतिदाहायोवाच हेयमदुद इत् स ब्रह्मणाऽन्नं यस्यैता उपधीयान्तै य उ चैना एवं वेददिति प्राणभृत उप दधाति रेतस्येव प्राणम् दधाति तस्माददन् प्राणन् पश्यन् शृण्वन् पशुजीयते- ऽयं पुरः ॥३॥ भुव इति पुरस्तादुप॑ दधाति प्राणमेवैताभिदीधा- राय दक्षिणा विश्वकर्मेति दक्षिणतो मन एवैताभि- दाधारायं पश्चाविश्वव्यंचा इति पश्चाचक्षुरेवैताभि- दीधारदमुत्तरात सुवरित्युत्तरतः श्रोचमेवैताभिदी- धारेयमुपरि मतिरित्युपरिटादार्चमवैताभिदीधार दर्श दशोप दधाति स वीर्यत्वायाक्ष्णया॥४॥ उप दधाति तस्मादक्ष्णया पुशवोऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै याः प्राचीस्ताभिर्वसिष्ठ आथ्रीत् या दक्षिणा ·का प्रय०१० वेदार्थप्रवाशे। ताभिर्भरद्वाजो याः प्रतीचिस्ताभिर्विश्वामित्रो या उदीचीस्ताभिर्जमदग्निया वास्ताभिर्विश्वकर्मा य एवमेतासाम्म्रद्धि वेदीत्येव य आसामेवं बन्धुतां वेद बन्धुमान् भवति य ासामेवं कृप्ति वेद कल्पते॥५॥ अम्मै य श्रासामेवमायतनु वेदायतनवान् भवति य श्रासामेवं प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति प्राणभृत उप- धार्य सयत उप दधाति प्राणानेवास्मिन्धित्वा संयद्भिः सं यच्छति तत् संयता संयत्त्वमथा प्राण एवापानं दधाति तस्मात् प्राणापानौ संचरतो विपूचोरुपं दधानि तस्मादिवंचौ प्राणापानौ यदै अग्नरसंयतम् ॥ ६॥ असुवर्यमस्य तत् सुवर्योऽनियंत संयत उप दधाति समेवैनं यच्छति सुवयमेवाकव्यविवयः कृतमयाना- मित्याह वयोभिरवायाने रुन्धे अयैर्वयासि सर्वतो वायुमतीभवन्ति तस्मादय सर्वतः पवते ॥ ७ ॥ पश्चात् । एताः। पुरः। अक्ष्णया। कल्पते । संयतम्। पञ्चविंशञ्च ॥१०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे दितीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ ॥ यस्यानुवापस्य प्यारयानं चतुर्षकाडोयर तीयप्रपाठरस्य प्रघमरिसीय- तीयान वापभाय्ये दरयम् ।

·[का ५/०२राय॥ तित्तिरीयसहिताभाष्य । गायची त्रिष्टुप् जगत्यनुष्टुप् पक्क्या सह । बृहत्यु- प्णिहा ककुत सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा"। हिपदा या चतुष्यदा विपदा या च पट्पदा । सच्छन्दा या च विच्छन्दाः सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा । महानाग्मी रेव- तयो विश्वा आशाः प्रसवरीः । मेध्या विद्युतो वाचः सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा । जता हरीणीः सीसा युजा युज्यन्ते कर्मभिः। अश्वस्य वाजिनस्त्वचि सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा ७) । नारीः॥१॥ ते पत्नयो लाम वि चिन्वन्तु मनीपया। देवानां पत्नीदिशः सूचिभिः शिम्यन्तु त्वा"। कुविद्ग यवमन्ती यवंचिद्यथा दान्यनुपूर्व वियूर्य । दुहे हैपां कृणुत भाजनानि ये बर्हिपो नमा तिन जग्मुः ॥ २॥ नारीः। विशञ्च ॥ ११॥ इति तैत्तिरीयसहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥०॥ यस्य निश्चसित वेदा यो वैदेभ्योऽखिन्न जगत् । निर्ममे तमह वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ उख्याग्नि प्रथमे प्रोक्लो दितीये चित्युपक्रम । दादशावानुवाका युरासन्द्या वनस्वस्थिति ॥ वात्सप्रेणाप्युपस्थान प्रथमे समुदीरितम । द्वितीये तस्यनयन गाईपत्य चिनोति हि ॥

·বুঝখামাং] वेदार्थप्रकाशे। . हतीये तु चतुर्धे तु उख्याभिं तत्र संवपेत् । पञ्चमे कषति क्षेत्रं षष्ठेऽच मिकतादिकम् ॥ वपेद्, रुकमाापादध्यात् सप्तमे, चारमे पुनः । स्थापयेत् स्वयमावण्यामुखादीनवमे तथा !! अपस्याथ प्राणभूत. तथोपानमतश्चिती । प्रथमायामुपादद्यात् दशमे तत्समीरितम् ॥ एकादशद्वादशौ तु विज्ञेयावाश्वमेधिको । अश्वस्यामिपाः कल्या गायत्रीत्यादिमन्त्रकैः । कस्खेत्यसिपथे छित्वा त्वरमाकय्यतो दयम् । कन्पः,-'गायत्री त्रिष्टुबिति द्वाभ्यां सौवर्णाभिः सूचीभि. महिषी अश्वस्यामिपथान् कल्पयति प्राक् क्रोडात्' इति । राज्ञः पत्न्यः विविधाः,-उत्तमा मध्यमा अधमा चेति, ताश्च, महिषी वावाता परिक्रीयेतनामधेया., ताश्च मृतस्याश्वस्यामिना छेदनाय नमत्- स्थानेषु रेखाः सूचीभिः कुर्युः । नत्र महिय्याः प्रथमामृचमाह, “गायत्री विष्टुप् जगती अनुष्टुप पतग सह । बहती उष्णिहा ककुत् सूचीभिः शिम्यन्तु ला()" इति । गायत्यादिककुदन्तैः शब्दः श्रभिधेयाः छन्दोदेवताः, हे अश्व, स्वाँ मौवर्णसूचीभिः 'शिम्यन्तु' लिखन्तु । अथ द्वितीयामृचमाह,-"दिपदा या चतुप्पदा विपदा या र . * "कस्वेत्यसिपथेऽश्वस्याच्छेत्वचं कृष्यतो दयम्" (1) इति यादर्शमुलक- पाठा + "सूचितमूचीभि" इति यादर्शपुस्तके पाठ ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.राच्य०१७ षट्पदा। सच्छन्दा या च विछदाः सूचीभिः शिभ्यन्नु त्वा" इति। द्विपदादिरूपाणां मन्त्राणामभिमानिन्यः तनामिका देवता: वां सूचीभिः 'शिम्यन्तु' लिखन्तु । कम्पः,-'एवमुत्तराभ्यां राजतीभित्रीवाता प्रत्यक् .फ्रोडात् माड् नाभेः' इति । यथा महिषी कोडात् प्राचीने मुखभागे लिखति, एवं वावाता कोड़नाभ्यामध्ये अनन्तरभाविना मन्त्रदयेन लिखेत् । तत्र प्रयमामृचमाइ,-"महानाम्नी रेवतयो विश्वा अायाः प्रसूवरी। मेष्या विद्युतो वाचः सूचीभिः शिम्यन्तु वा()" इति। महत् मोढ़,-देवेषु अत्यन्त प्रसिद्धं, नाम यास देवतानां ता महानाम्या, एतनामधेयाः काथिदेवताः, तथा, 'रेवतयः' धनवत्यः एतनामिका देवताः, तथा, 'प्रसवरी:' सर्वप्रसवहेतुभूताः, 'विश्वा प्राधाः सी दिशः दिगदेवताः, तथा, मेघेषु भवा 'मेष्याः' विद्युदभिमानिन्यो देवताः, तथा, 'वाचः' गर्जनाभिमानिन्यो देवताः, हे अश्व, खां राजतीभिः 'सचीभिः भिम्यन्तु । अथ दितीयामचमाइ,-"रजता हरिणीः सीमा युजो युज्यन्ते कर्मभिः। अश्वस्य वाजिनस्त्वचि सूचीभिः शिम्यन्तु बार," इति । 'रजताः' रौप्याः, 'हरिणीः हिरण्मयाः, 'सीमा:' लोहमय्यः, 'युजः' लेपनकर्मयोग्याः सध्या, अत एव 'वाजिनः' अनहेतोः 'अस्वस्थ' 'लचि', कर्मभिः लेखनादिव्यापारीः 'युज्यन्ते', नाभीभिः सूचीभिः, है अश्व, लो लेखनकुमन्ना देवताः 'शिम्यन्तु। करप, 'एवमुत्तराम्यां लौहीभिः सीमाभिर्वा परिकीति भेपम्' इति।

·[का ५/प्र.राव्य०११] वेदार्थप्रकाशे। तत्र प्रथमामृचमाह,-"नारीस्ते पनयो लोम वि चिजन्तु मनीषया । देवानां पत्नीदिश सूचीभिः शिम्यन्तु त्या()" इति । हे अश्व, 'नारी: महिण्यादयो नार्य, 'पनय.' राजपत्न्यः ताः, 'मनीषया' खबुद्ध्या, लोमानि 'वि'-'चिन्नु' सिपथसिद्धये त्वदीयं लोमजातम् अपनयन्तु पृथक् कुर्वन्तु । तथा 'देवानां पत्नीः' "सेनेन्द्रस्य (श्रा०३ भ०८०)" इत्याद्यनुवाकोका देवपत्न्यः, तथा, 'दिशा' दिगदेवताः, 'सूचीभिः' लौहीभिः एताभि. त्वां शिम्यन्तु' । अथ द्वितीयामृचमाह,-"कुविदड्न यवमन्तो यवञ्चिद्यथा दान्यनुपूर्व वि-यूय । इहे हैषां कृणुत भोजनानि ये वहिपो नमोति न जग्मुः(२)" इति । अङ्गशब्दः प्रियसम्बोधनवाची, हे प्रिया, अश्वमेधहविर्भाजो देवाः, ये यज्वानः, 'वहिषः' यागस्य 'नमोनि' नमस्कारविनाशनं 'न जग्मुः' न प्रापु., किन्तु अत्यन्त श्रद्धालवोऽनु- तिष्ठन्ति, तेषाम् "एषां' यञ्चनां हविर्विषयाणि 'भोजनानि' 'ह' 'कृणुत', यज्ञानामेकैक वीसा। नबोपमानमुच्यते, कुविच्दो यदर्थवाची, चिच्छब्दः समुच्चये, यथा लोके 'यवमन्तः' यवादिधान्योपेताः कृषिका: 'कुवित्' 'चित्' 'यवं' यहुलं यवं अन्यानि च गोधूमप्रियवादिधान्यानि, 'अनुपूर्व' तत्तत्परिपाकानुक्रमेण 'वि-यूय' द पकमिदमपक्कमिति विशेषेण पृथक्त्य, 'दान्ति' लुनन्ति, तथा यूयमपि, नमस्कारादिरहितः नास्तिकोऽयं यचा, श्रद्धालुरयं यश्चेति विविध श्रद्धालाईबीपि भुध्वम् ॥ * प्रियासम्बोधन्वाची' इति धादर्शपुस्तपाठ । । 'एकैकय बोशा रति प्यादर्श पुस्तकमाठ ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.राधारश अथ विनियोगमंग्रह,- गाय, दाभ्यान्तु महिषी, वावाता तु महा,-दयात्। परिवती तु ना,-दाभ्यां कन्पयेयुरसेपथः ।। इति श्रीमायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थकांश कृष्णयजु:- महिनाभाये पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः in ! करवा च्यति कस्वा वि शास्ति कस्ते गाचाणि शिम्यति । क उ ते शमिता कविः । तवस्ते कातुधा परुः शनितारो वि शासतु। संवत्सरस्य धार्यसा शिमीभिः शिम्यन्तु त्वा । दैव्या अध्वर्यवस्वा च्यन्तु विच शासतु । गाचाणि पर्वशस्त शिमाः कृण्वन्तुं शिम्य॑न्तः (१)। अर्धमासाः परसि ते मासालान्तु शिम्यन्तः । अहोराचाणि मुरुतो विलिष्टं ॥१॥ हृदयन्तु ते"। पृथिवी तेऽन्तरिक्षण वायुमिछुट्टै भिषज्यतु । द्यौस्ते नक्षत्रैः सह रूपं कृणोतु साधुया। शं ने परेभ्यो गाभ्यः शमस्वरेभ्यः । शमस्थभ्या मुज्जभ्यः शर्मु ते तनुवै भुवत् ॥ २॥ विलिष्टं । त्रिशच ॥ १२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके हादशोऽनुवाकः ॥on ·(का.प्र.राय०१२] वेदार्थप्रकाश। विष्णुमुखा । अन्नपते । यावती । वि वै। पुरुपमा- वेण । अग्ने तव श्रवो वायो । ब्रह्म जवान। स्वयमात- रणाम्। रपां वै। पशुः । गायत्री। कस्वा । हादश ॥ ॥ १२॥ विष्णुमुखा(११)। अपनितिमान् (२।४)। वि वा एतौ (४।१) । अग्ने तव (६१)। स्वयमातॄणां (८१)। विपूचीनानि (६४)। गायत्री (११३१) । चतुःषष्टिः ॥ ॥६४॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमाष्टके दितीयः प्रश्नः॥ ॥०॥ हरिः ओम् ॥०॥ . . . एकादशानुवाके सूचीभिरसिपथा ऋप्तिरभिहिता'। अथ दादगे विशमनमुच्यते । कन्पः,–'कस्वा प्यति कस्त्वा विधास्तीत्ययस्य वचमाच्यति' इति । तस्मिन्ननुबाके प्रथमामृचमाह,-"करवा च्यति कस्वा वि शास्ति कम्ते गात्राणि सिम्यति । क उ ते शमिता कविः" इति। हे अश्य, खां 'क' प्रजापतिः 'छति' छिनत्ति, छिवा च अनन्तरं 'क' प्रजापतिरेव बां 'वि भाम्ति' खदवयवान् विभज्य म्यापयतिः, ततः 'क' ममापतिरेव 'ते गात्राणि' अश्यवान् 'सिम्यति' समयति, सरक्षितानि करोतीत्यर्थः । 'कविः' विद्वान् अनः हेदनाभिजः * 'यसिएयरसमिर भिहिता' इति का• को• पाठः।

·तेत्तिरीयसहिताभाष्ये। [का प्रय०१२] 'क' 'उ' प्रजापतिरेव 'ते' तव 'शमिता' न तु इतरपाडवदन्यः कश्चिनानुय्यः । द्वितीयामृचमाह,-"शतवस्ते सतुधा परु. अमितारो वि भासतु । संवत्सरम्य धायमा शिमीभिः शिम्य न्तु त्वा(९)" इति। 'ऋतको' वमन्ता- दयो देवा, 'शमितारो' भ्रत्वा, 'ऋतुधा' तत्तदृतुकाले 'ते' 'पहा त्वदीयं पर्व 'वि शामतु' विविध म्यापयन्तु । 'संवत्सरस्य धायसा' धारणेन 'मिमीभि' शमगहेतुभिः फियाभिः 'ला' त्वां 'सिम्यन्तु' शमयन्तु, ऋतुदेवा एव सवसरधारका. सन्त. नत्तत्कालोचितव्यापारः वां देवयोग्यं कुर्वन्त्वित्यर्थः ॥ रतीयाचमाह,-"दैव्या अध्वर्यवस्ता छन्तु वि शामतु । गात्राणि पर्वशस्ते शिमाः कण्वन् शिम्यन्त (२)" इति । देवेषु भवाः 'दैव्या.' 'अध्वर्यवो' थुप्रभृतयः, 'धौरध्वर्युः अश्विनावध्वयं मत्यचवि- रध्वर्युः' इति श्रुतेः । तादृशाः सर्वे त्वां 'छन्तु' शस्त्रेण छिदन्तु, किञ्च, 'वि शामतु' विविधं स्थापयन्तु । 'भिमा' शमनहेतवः मन्तः 'ते' 'गात्राणि' स्वदीयान अवयवान् ‘पर्वश.' तत्तत्यानुसारेण 'शिम्यन्त.' 'शमयन्त रचन. 'कृण्वन्नु' तत्र-तत्रोचितं व्यापारं कुर्वन्तु ! चतुर्थीमचमार,-"अर्धमामा; परूषि ते मासा छान्नु मिन्यन्त । अहोरात्राणि मरुता विलिट५ मृदयन्तु ते()" इति । 'अर्धमामा. 'मामा' च देवा. 'ते' 'परूपि' 'शिम्यन्त' भमयन्तो रतन्तः 'छन्तु छिन्दन्नु । तथा, 'अहोराचाणि' तदभिमानिनी देवता 'मस्त.' च 'ते' सर्वेऽपि 'विलिय' विनाशितमग 'सदयन्तु' स्वादु कुर्वन्नु । पञ्चमोम्मचमाह,-"पृथिवी अन्तरिक्षण वायुश्छिद्रं भिपज्यतु ।

·का०प्र.राय०१२]
वेदार्थप्रकाशे।
द्यौस्ते नक्षत्रैः सह रूपं कृणोतु माधुया"(५) इति । हे अश्व, 'ते' 'छिद्रं'
त्वदीयं विनष्टम् अङ्गम्, 'अन्तरिक्षण' महिता 'पृथिवी' 'भिषज्यतु'
समादधातु, वायुः च 'भिषज्यतु' । दयं 'द्यौः' 'नवत्रः' महिता 'ते'
'रूप' त्वदीयं. स्वरूपभृतमिदं हविः 'साधुया' साधु समीचीनं यथा
भवति, तथा 'कृणोतु' करोतु ।
षष्ठीम्टचमाइ,-"शन्ते परेभ्यो गाभ्यः शमस्ववरेभ्यः । शमस्थभ्यो
मजन्यः शमु ते तनुवे भुवन(६)” इति । हे अश्व, ते 'तव' 'परेभ्यः'
'गान्त्रेभ्यः' उत्कटेभ्योऽवयवेभ्यः, '' सुखं अस्तु ; तथा 'अवरेभ्यः'
निकृष्टेभ्यः श्रवयवेभ्यः 'समस्तु' । तथा 'अस्थभ्यः' त्वदीयेभ्योऽस्थिभ्यः,
'मज्जभ्यः' च 'शम्' अस्तु । तथा 'ते' 'तनुवे' शरीराय 'शमु' 'भुवत्'
सुखमेव भवतु ॥
अत्र विनियोगसंग्रहः-
कस्लेति मन्त्रषट्केन ह्यश्वस्य वचमाच्छाति ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हाद विनाशयन् ।
पुमर्थाश्चतुरो देयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति सायनाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:-
संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे दितीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥०॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीवुक-
भूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण सायनाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ-
प्रकाशनामकतैत्तिरीययजुःसंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे द्वितीयः प्रपाटकः
सम्पूर्णः ॥ ० ॥
॥॥ ॐ तत्सत् ॥०॥

·॥ श्रीगणेशाय नम ॥ ॥
अथ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये
पञ्चमकाण्ड हतीयप्रपाठक
प्रथमोऽनुवाकः।
उत्सन्न यज्ञो वा एप यग्निः किं वा अल्तस्य क्रियते
किं वा न यदै यज्ञस्य॑ क्रियमाणस्यान्तर्यन्ति यूय॑ति वै
अस्य तदाश्विनीरुप दधात्यश्विनौ वै देवानी भिपजौ
ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोति पञ्चोपं दधाति पातो
यजो यावानेव यजस्तस्मै भेषजं करोत्यूतव्या उप दधा-
त्यूतूनां कृत्यै ॥ १ ॥
पञ्चोपं दधाति पञ्च वै फतवो यावन्त एव तव-
स्तान् कल्पयति समानप्रभृतयो भवन्ति समानादकी-
स्तस्मात् समाना तव एकैन पदेन व्यावर्तन्ते तस्माद-
तवो व्यावर्तन्ते प्राणभृत उपदधात्यूतु व प्राणान्
दधाति तस्मात् समानाः सन्त ऋतवो न जीर्यन्त्यथो
प्र जनयत्येवनानेप वै वायुर्यत् प्राणो यतव्या उप-
धार्य प्राणभृतः ॥२॥

·[का- शय वेदार्थप्रकाशे। उपदधाति तस्मात् सर्वातून वायुरा वरीवर्ति दृष्टिसनीरुप दधाति दृष्टिमेवाव॑ रुन्धे यदेकयोपद्ध्या- देकमृतुं वदनुपरिहार सादयति तस्मात् सर्वान्तून् वति यत् प्राणभूत उपधार्य दृष्टिसनौरपदधाति तस्मादं वायुप्रच्युता दिवो वृष्टिरीर्ने पशवो वै वयस्या नानामनसः खलु वै पशवो नानावतास्तेऽप एवाभि समनसः ॥३॥ यङ्कामयेतापशुः स्यादिति वयस्यास्तस्योपधार्य अपश्या उप दध्यादसंज्ञानमेवामै पशुभिः करोत्यपशु- रेव भवति यङ्कामयेत पशुमान्त्स्यादित्यपस्यास्तस्योप- धार्य वयुस्या उप दध्यात् संज्ञानमेवास्मै पशुभिः करोति पशुमानेव भवति चतसः पुरस्तादुप दधानि तस्माञ्चत्वारि चक्षुषा रूपाणि हे शुक्ने । कृष्णे ॥ ४ ॥ • मूर्छन्वतीर्भवन्ति तस्मात् पुरस्तान् मूर्धा पञ्च दक्षिणा- या श्रोण्यामुप॑ दधाति पञ्चोत्तरस्यां तस्मात् पश्चाद् वर्योपान् पुरस्तात् प्रवणः पशुवस्तो वय इति दक्षिणे- से उप दधाति दृष्णिवय इत्युत्तरेऽसावेव प्रति दधाति व्याघ्रो वय इति दक्षिणे पक्ष उप॑ दधाति सि हो क्य 9 ·तैत्तिरीयसहिताभाष्य। {का प्रशय.] इन्युत्तरे पक्षयौरव वीर्य दधाति पुरुपो वय इति, मध्ये तस्मात् पुरुपः पशनामधिपतिः ॥ ५॥ स्कृत्य । उपधार्य प्राणभृतः । समनसः। कृष्णे। पुरपो वय इति । पञ्चच॥१॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ ॥ इन्द्राग्नी अव्यथमानामिति स्वयमातॄणामुप दधाती- न्द्रामिभ्यां वा इमौ लोकौ विभृतावनयालीकयोर्वित्येि अतेव वा एपा यमध्यमा चितिरन्तरिक्षमिव वा एपेन्द्राग्नी इन्चाहेन्द्राग्नी वै देवानामोजोभृतावोजसव एनामन्तरिक्षे चिनुते धृत्यै स्वयमातृणामुप॑ दधात्यन्त- रिक्षं वै स्वयमातॄणाऽन्तरिक्षमेवोपं धत्तेऽश्वमुपं॥१॥ घ्राप्यति प्राणमेवाला धात्वयों प्राजापत्यो वा अश्वः प्रजापतिनैवाग्निं चिनुते स्वयमाणा भवति प्राणानामुत्सृष्ट्यै अथा सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै देवानां संवर्ग लोक यतां दिशः समीयन्त त एता 'यस्यानुवाकस्य व्याख्यान चतुर्धकाण्डीयलयीयप्रपाठकम्य चतुर्थपसमा मुवाकभाष्ये प्रश्यम् ।

·[का०५/प्र.शअ०२] वेदार्थप्रकारे। दिश्या अपश्यन् ता उपादधत ताभिते दिशोऽहुन् यद्दिश्या उपदधाति दिशां विर्धन्यै दर्श प्राणधृतः पुरस्तादुर्प ॥२॥ धानि नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमी प्राणा- नेव पुरस्ताद् धत्ते तस्मात् पुरसात् प्राणा ज्योतिष्मती- मुत्तमामुप दधाति तस्मात् प्राणानां वाग्ज्योतिरुत्तमा दशोप दधाति दशाक्षरा विराराट् छन्दसां ज्योनि- यॊरिव पुरस्ताद धत्ते तस्मात् पुरस्तादज्योतिरुपास्महे छन्दासि पशुप्ताजिमयुस्तान् बृहत्युदैजयत् तस्माद बाहताः ॥३॥ पशव उच्चन्ने मा छन्द इति दक्षिणत उप दधाति तस्माद्दष्टिणारतो मासाः पृथिवी छन्द इति पश्चात् प्रतिष्ठित्यै अग्निदेवतेत्युत्तरत अोजो वा अमिरोज एवोत्तरता धत्ते तस्मादुत्तरताऽभिप्रयायो जयति पट्- चिशत सम्पद्यन्ते पशिदक्षरा वृहुती बाहताः पशवो वृहुत्यैवास्मै पशून रुन्धे वृहती छन्दसार स्वाराज्यं परीयाय यस्यैताः ॥ ४ ॥ उपधीयन्ते गच्छति स्वाराज्य सुप्त वालखिल्याः पुरस्तादुपदधाति सप्त पश्चात् सप्त वै शीर्पण्या प्राणा हाववाञ्चौ प्राणाना सवीर्यत्वार्य मूहसि राडिति ॥

·'ह तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०प्र०च्या पुरस्तादुर्प दधाति यन्त्री राडिति पश्चात् प्राणानेव अस्मै समीचौ दधाति ॥ ५॥* अश्वमुप॑ । पुरस्तादुप। बाहताः। एता। चतु- स्त्रिंशच्च ॥२॥ इति तैत्तिरोयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ ॥ देवा वैयद्याने अकुर्वत तदसंरा अकुर्वत ते देवा एता अक्ष्णयास्तोमीया श्रपश्यन् ता अन्यथाऽनूच्यान्यथापा- दधत तदसुरा नान्वायन् ती देवा अभवन् परा ऽसुरा यदक्ष्णयास्तोमीया अन्यथाऽनूच्यान्यथापदधाति भाटव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना पराऽस्य धाटव्यो भव- त्याशुस्विदिति पुरस्तादुप॑ दधाति यज्ञमुखं वै वित् यजमुखमेव पुरस्तादि यातयति व्याम सप्तदश इति दक्षिणतोऽन्नं वैव्योम अन्न५ सप्तदशोऽन्नमेव दक्षिणतो धते तस्माद्दक्षिणेनान्नमद्यते धुरुण एकविश इति पश्चात् प्रतिष्ठा वा एक िशः प्रतिष्ठित्यै भान्तः पञ्च- दश इत्युत्तरत जो वै भान्तः ओजः पञ्चदश आज प्यस्यानुवारस्य याख्यानं चतुर्घकाण्डीयहतीयप्रपाठकस्य यष्ठसप्तमान- वायभाय्य द्रव्यम् ।

·[का-५/प्र.३/य.२] वेदार्थप्रकाशे। एवानरतो धत्ते तस्मादुत्तरतोऽभिप्रयायी जयति प्रतिरष्टादश इति पुरस्तात् ॥२॥ उपदधाति द्वौ वितावभिपूर्व यज्ञमुखे वि यातयति अभिवतः संवि श इति दक्षिणतोऽनं वा अभिवतीऽन्नर सवियाऽन्नमेव दक्षिणतो धत्ते तस्माद्दक्षिणेनान्नमद्यते वर्चा दाविश इति पश्चाद्यदिशतिः तेन विराजौ यद्दे प्रतिष्ठा तेन विराजोरेवाभिपूर्वमन्त्राचे प्रति तिष्ठति तो नवदश इत्युत्तरतस्तस्मात् सव्यः ॥ ३॥ हस्तयोस्तपस्वितेरी योनिश्चतुर्विश इति पुरस्ता- दुप दधाति चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री गायत्री यज्ञमुखं यज्ञमुखमेव पुरस्ताद वि यातयति गीः पञ्चविश इति दक्षिणतोऽन्न वैगर्भा अन्न पञ्चविष्णोऽन्नमव दक्षिणतो धते तस्मादक्षिणेनान्नमद्यते ओजस्त्रिणव इति पश्चादिमे वै लोकास्त्रिणय एव लोकेषु प्रति तिष्ठति सम्भरण- स्त्रयाविश इति ॥ ४॥ उत्तरतस्तस्मात् सव्यो हस्तयोः सम्भार्यतरः क्रतुरेक- विश इति पुरस्तादुप दधाति वाग्वै कतुर्यज्ञमुखं वाग्यज्ञमुखमेव पुरस्ताहि यातयति ब्रमस्य विष्टपं चतु- स्त्रिश इति दक्षिणतोऽसौ वा आदित्यो बृनस्य विष्टपं ब्रह्मवर्चसमेव दक्षिणतो धत्ते तस्माद्दक्षिणोऽझै ब्रह्म- ·तेत्तिरीयसंहिताभाथ्ये। {का- याक्य.] वचसिनरः प्रतिष्ठा यस्त्रिश इति पश्चात् प्रतिष्ठित्यै नाक पत्रिश इत्युत्तरतः सुव! वै, लोको नाका सुवर्गस्य लोकस्य समध्ये ॥ ५॥ वै वित् । इति पुरस्तात् । सव्यः । याविश इति । सुव! वै । पर्च च ॥ ३ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः॥०॥ अग्ने गोऽसीति पुरस्तादुप॑ दधाति यज्ञमुखं वा अग्नियंत्रमुखं दीक्षा यजमुखं ब्रह्म यज्ञमुख विद्यज्ञ. मुखमेव पुरस्तादि यातयति नृचक्षसां भागोऽसीति दक्षिणतः श्रुश्रुवा सो वै नृच्छतिऽन्न धाता जातायैव अस्सै अन्नमपि दधाति तस्मान्नमत्ति जनिए- स्मृत५ सप्तदृशस्तोम इत्याहावं व्यानि ॥१॥ अन्न, सप्तदशोऽन्नमेव दक्षिणतेऽन्नई तस्मादक्षिणेत .. अन्नमद्यते मित्रस्य भागोऽसीति पश्चात् प्राणो वै मित्रा- पानो वरुणः प्राणापानावेवास्मिन् दधाति दिवा वृष्टिवीताः स्मृता एकविरशस्तोम इत्याइ प्रतिष्ठा ध्यस्यानुवाकस्य व्याख्यान चतुर्थकाण्डोरटतीयप्रपाठकस्य व्ययमानुपाक भाध्ये प्रायम्।

·का०५।०३।१.४] वेदार्थप्रकाशे। एकविरशः प्रतिष्ठित्य इन्द्रस्य भागोऽसीत्युत्तरत जो का इन्द्र जो विष्णुरोजः पवमानः पञ्चदशः ॥ आज एवोत्तरतो धत्ते तस्मादुत्तरताऽभिप्रयायी जयति बस्ना भागोऽसीति पुरस्तादुपं दधाति यज्ञमुखं वै वसवो यज्ञमुखं रुद्रा यज्ञमुखं चतुर्वि शो यज्ञमुखमेव पुरस्तादि यातयति श्रादित्यानी भागाऽसीति दक्षिण- तोऽन्न वा आदित्या अन्न मरुतोऽन्नं गर्भा अन्न पञ्च- विशोऽन्नमेव दक्षिणतो धत्ते तस्माद्दक्षिणेनाऽन्नमद्यते अदित्यै भागः ॥३॥ असीति पश्चात् प्रतिष्ठा वा अदितिः प्रतिष्ठा पूषा प्रतिष्ठा त्रिणवः प्रतिष्ठित्यै देवस्य सवितुर्भागोऽसीत्युत्तर- तो ब्रह्म वै देवः सविता ब्रह्म बृहस्पतिर्ब्रह्म चतुष्टोमा ब्रह्मवर्चसमेवोत्तरता धत्ते तस्मादुत्तरोऽौं ब्रह्मवर्चसि- तरः सावित्रवतो भवति प्रवत्यै तस्माद्ब्राह्मणाना- मुदीची सनिः प्रसता धर्चश्चतुष्टोम इति पुरस्तादुप दधाति यज्ञमुखं वै धर्चः ॥ ४॥ यजमुखं चतुष्टोमा यज्ञमुखमेव पुरस्ताहि यातयान यावानां भागोऽसीति दक्षिणता मासा वै यावा अर्द्ध- मासा प्रयावास्तस्मादक्षिणातो मासा अन्न वैयावा ·७२ गिरीयसंहिताभाष्ये। काशय-8] अन्न प्र॒जा अन्नमेव दक्षिणुता धत्ते तस्मादक्षिणेनान्न- मद्यते ऋभूण भागाऽसीति पश्चात् मतिष्ठित्यै विवों- ऽष्टाचत्वारिश इत्यत्तरताऽनयालेोकयाः सवीर्यत्वाय तस्मादिमौ लोकौ समावदीर्णे ॥५॥ यस्य मुख्यवतीः पुरस्तादुपदधीयन्ते मुख्य एवं भवति श्रा अस्य मुख्या जायते यस्याऽन्नवतीर्दक्षिणतोऽत्यन्नम् श्रा अस्यानादी जायते यस्य प्रतिष्ठावतोः पश्चात् प्रेत्येव तिष्ठति यस्यौजस्वतीरुत्तरत औजस्यैव भवति श्रा अस्याजस्वी जायतेऽकी वा एप यग्निस्तस्यैतदेव स्तोचमेतत् शस्त्रं यदेया विधा॥६॥ विधीयतेऽर्के एव तदमनु वि धीयतेऽन्यन्नम् आ अस्वान्नादो जायते यस्यैपा विधा विधीयते य उ चैनामेवं वेद सृष्टीरुप दधाति यथासृष्टमेव श्रव रुन्धे न वा इदं दिवा न नतमासीदव्यारत्नं ते देवा एता व्युष्टीरपश्यन् ता उपादधत ततो वा दुर्द, व्याच्छुत् यस्यैता उपधीयन्ते वि एवारमै उच्छुत्यथो तम एवाप हते ॥ ७॥ - . यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्धकाण्डीयटतीयप्रपाठकस्य नवमदामैका दशानुवाकभाष्ये अव्यम् ।

·[का याप्र० ३।य.५] वेदार्थप्रकाशे। वै जनि। पञ्चदशः। अदित्यै भागः। वै धर्चः । समावदीयौँ । विधा। ततो वा इदें। चतुर्दश च॥४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवांकः ॥०॥ अमें जातान् प्र णुदा नः सपत्नानिति पुरस्तादुर्प दधाति जातानेव भ्राटव्यान् प्र णुदते सहसा जाता- निति पश्चात् जनिष्यमणानेव प्रति नुदते चतुश्चत्वा- रिशस्तोम इति दक्षिणता ब्रह्मवर्चसं वै चतुश्चत्वा- रिश्शा ब्रह्मवर्चसमेव दक्षिणतो धत्ते तस्माद्दक्षिणेऽचों ब्रह्मवर्चसितरः षोडशस्तोम इत्युत्तरत ओजो वै पौडश श्रोज एवानरतो धत्ते तमात् ॥१॥ उत्तरतोऽभिप्रयायीजयति वजो वै चतुश्चत्वारि शो वज्रः षोडशो यदेते इष्टके उपदधाति जाताश्चैव “अनिष्यमाणाश्च भ्रातृव्यान् प्र णुद्य वमनु प्र हरति स्तृत्यै पुरीपवनों मध्य उप दधाति पुरीयं वै मध्य- मात्मनः सात्मानमेवाग्निं चिनुते सात्मामुमिन् लोके भवति य एवं वेदैता वा असपत्ना नामेष्ट्रका यस्यता उपधीयन्ते॥२॥ नास्य सपत्ना भवति पशुर्वा एप यदग्निविराज उत्तमायां 10 ·८ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का प्राय०५ , चित्यामुप॑ दधाति विराजमेवोत्तमा पशुषं दधाति तस्मात पशुमानुत्तमा वाचे वदति दर्श-दृशाप दधाति सवीर्यत्वायाक्ष्णयाप दधाति तस्मादक्ष्णया पशवोऽङ्गानि प्रहरन्ति प्रतिष्ठित्यै यानि वै छन्दा सिः सुवाणि अासन् तैर्देवाः सुवर्ग लोकमायन् तेनपैयः ॥३॥ असाम्यन् ते तपोऽतघ्यन्त तानि तपसा अपश्यन् तेभ्य एता इष्टका निरमिते एवश्छन्दो वरिवछन्द इति ता उपा दधत ताभि ते सुवर्ग लोकमायन युदेना इएका उपदधाति यान्येव छन्दासि सुवग्याणि, तैरेव यजमानः सुवर्ग लोकमति यज्ञेन वै प्रजापतिः ग्रजा असृजत ताः स्तोमभागैरेवाजत यत् ॥ ४॥ स्तोमभागा उपदधाति प्रजा एव तद् यजमानः सजते वहस्पतिवी एतद् य॒ज्ञस्य तेजः समभरद यत् स्तोमभागा यत् स्तोमभागा उपदधाति सतेजसमेवानिं निनुते वृहस्पतिवी एतां यज्ञस्य प्रतिष्ठामपश्यत् यत् स्तोमभागाः यत् स्तोमभागा उपदधाति यजस्य प्रतिष्ठित्यै सप्त-सप्तोपं दधाति सवोर्यत्वार्थ तिखो मध्ये प्रतिष्ठित्वै ॥ ५ यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकास्य हतीयप्रपाठकदादशानुयाक भाष्ये चतुर्थपाठकप्रयमानुवाकभाष्ये च द्रश्यम् ।

·म ज्याप्र.शब०६] वेदार्थप्रकाये। उत्तरतो धर्त तस्मात् । उपधीयन्ते । ऋषयः। सृजन ! विचत्वारि शञ्च ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके बमोऽनुवाकः ॥ ॥ रश्मिरित्येवादित्यमसृजत प्रेतिरिति धर्ममन्विनि- रति दिवः सन्धिरित्यन्तरिक्षं प्रतिधिरिति पृथिवीं वष्टम्म इति वृष्टिं प्रवेत्यहरनुवेति रात्रिमुशिगिति बसन् प्रकेत इति रुद्रान् सुदीतिरित्यादित्यानाज इति- पतृ स्तन्तुरिति प्र॒जाः पृतनापाडित पशून् रेवदि- चोयधीरभिजिदसि युक्तावा ॥१॥ इन्द्राय त्वा इन्द्रं जिन्वेत्येव दक्षिणता वजं पाहद अभिजित्यै ताः प्र॒जा अपंप्राणा असृजत तास्वधिपति- रसोयैव प्राणमधात् यन्तेत्यपान मसर्प इति 'चक्षुर्वयोधा इति श्रोत्र ताः प्रजाः प्राणतीरपानतीः पश्यन्तीः शृण्वतीनं मीथुनी अभवन् तासु बिट्सीत्येष मिथुनमदधात् ताः प्र॒जा मिथुनी ॥२॥ - भवतीन प्राजायन्त ताः संरोहोऽसि नीरोहोऽसी- न्येच मानयत् ताः प्र॒जाः प्रजाना न प्रत्यतिन् ता ·तिरीयसहिताभाष्ये । का प्रश वसुकोऽसि वेपंश्रिरसि वयष्टिरसीत्येवैयु लोकेषु । स्थाययद् यदाह वसुकोऽसि वेशिरसि वस्यष्टिर प्रजा एव प्रगीता लोकेषु प्रतिशायर्थात साल ऽन्तरिक्षण, रोहति सप्राणोऽमुमिन् लोके प्रति ति अव्यधुंकः प्राणापानाभ्या भवति य एवं वेद ॥३॥ युक्तावा । प्रजा मिथुनी। अन्तरिक्षावादश च ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपा पष्ठोऽनुवाकः॥॥ नाकसर्विं देवाः सुवर्ग लोकमायन् तत् नाक- सदाम् नावसत्त्व यन्नाकसद उपदधाति ना सद्धि रेव तत् यजमानः सवर्ग लोकमति सुवगी वै लोप नाको यस्यैता उपधीयन्ते नास्मा अकं भवति यजमाना यतनं वै नाकसदो यन्नाकसद उपचापायतन तद् यजमानः कुरुते पृष्ठानां वा एतत् तेजः सं. यन्नाकसदी यन्नाक़सदः ॥१॥ * छम्यानुवाकस्य व्याख्यान चतुर्थकाण्डीय चतुर्थप्रपाठकस्य भाये इएण्यमा ·५/प्र.शय०७] वेदार्थप्रकाशे। उपदधाति पृष्ठानामेव तेजोऽव॑ रुन्धे पञ्चचोड़ा उप त्यसुरस एवैनमे॒ता भूता अमुस्मिन् लोक उप मोऽथौ तनूपानीरवैता यजमानस्य यं हिष्यात् तमुप- सात् ध्यायेदेताभ्य एवैनं देवताभ्य आ दृश्चति ताज- निर्तिमान॒त्युत्तरा नाकसय उप॑ दधाति या जाया- "नीय गृहेषु निपादयति ताव तत् ॥ २॥ पश्चात् प्राचीमुत्तमामुप॑ दधाति तस्मात् पश्चात् दची पत्नी अन्वास्ते स्वयमावणाच्च विकर्णीच उत्तमे पं दधाति प्राणो वै स्वयमातृणायुविकर्णी प्राणश्चैव युश्च प्राणानामुत्तमौ धत्ते तस्मात् प्राणश्चायुश्च मा- नामुत्तमौ नान्यामुत्तरामिष्टकामुप दध्याद् यदन्या- उत्तरामिष्टकामुपद्ध्यात् पशूनाम्॥३॥ च यजमानस्य च माणं चायुश्चापि दध्यात् तस्मात् न्योत्तरेष्टकापधेया स्वयमाणामुपं. दधात्यसौ वै यमातृणाममपं धत्ते ऽश्वमुपंञापयति प्राणमेवा- ए अश्वः प्रजापतिनैवाग्नि गणनामुतमृध्यै अथा Ame- ·तेत्तिरीयसहिताभाष्ये। {का ५ शया मनु वि क्रमते उत्तरत उप॑ दधाति तस्मादुत्तरत उप- चारोऽग्निवीयुमती भवति समिध्यै ॥ ४ ॥* संमृतं यन्नाकसदो यन्नाकसदः। तत्। पशूनाम् । एपा वै। हार्विशतिश्च ॥७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ॥ छन्दारस्युपं दधाति पशवो वै छन्दासि पशूनेवाद रुन्धे छन्दासि वै दे॒वाना वामं पशवो वाममेव पशूनच रुन्धे एता५ ह वै यमसेनश्थैत्रियायणथिति विदर चकार तया वै स पशूनवागन्ध यदेतामुपदधाति पशू। नेवाव॑ रुन्ध गायचीः पुरस्तादुप दधाति तेजी वै गायत्री तेज एव ॥ १॥ मुखतो धत्ते मूर्द्धन्वर्भिवन्ति मूर्धानमेवैनः समाना- ना कराति पिष्टुभ उप दधाति इन्द्रियं वै त्रिष्टुगिन्द्रिय मेव मध्यता धत्ते जगतीरुपं दधाति जागता वै पशूनेवाव॑ रुन्धेऽनुष्टुभ उप दधाति प्राण वा प्राणानामुत्सृध्ये वृहतीकुपिणहाः पडतीरक्षरपती पण्यामुवारम्य व्यासन पचमकालोयचतुर्थप्रमाठपय दिसीयरतीया नुवाद-मायो प्ररयम्।

·७ [का ५/प्र.शय.] वेदार्थप्रकाये। रिति विपुरूपाणि छन्दारस्युपं दधाति विपुरूपा वै पशवः पशवः ॥२॥ छन्दा सि विपुरूपानेव पशूनव रुन्धे विपुरूपमस्य गृहे दृश्यते यस्यैता उपधीयन्ते य उ च रनाम् एवं वेदातिछन्दसमुप* दधात्यनिछन्दा वै सवाणि छन्दासि सर्वभिग्वैनं छन्दाभिश्चिनुते वर्मवा एपा छन्दसा यदतिछन्दा यदतिछन्दसमुपदधाति वर्णी वैन समा- नानां करोति विपदा उप दधाति द्विपाद यजमानः, प्रतिष्ठित्यै॥३॥ तेज एव । पशवः पशवः । यजमानः । एकञ्च ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः॥०॥ साभ्यो वै देवताभ्योऽग्निश्चीयते यत् स॒युजो ना- पध्याद देवता अस्यानि जीरन् यत् सयुज उपदधा- त्यात्मनैवैन सयुजं चिनुते नाग्निना व्य॒ध्यतेऽथो यया पुरुपः सार्वभिः सन्तत एवमेवैताभिरग्निः सन्ततो- थतिष्छन्दसम्' इति B एवं ग्रीनपुस्तके पाठ। परन्तु दै छकारस्य त्रापि दिखादर्शनात् एम पाठ उपेक्षित । पियानुवाकस्य प्यारथानं चतुर्थकाण्डीयचतुर्थप्रपाठकम्य चतुर्थान- शाकभाष्ये द्रव्यम्।

·१५/प्र.शष०९. वेदार्थप्रका। -- एवैताभिर्यजमान इमान् लोकान्सं याति प्लवो एपोऽग्नेर्यत् संयानीर्यत् संयानीरुपदधाति लवमे- तममये उप दधात्युत यस्यैतालपंहिताखापोऽमिर हरुत्यहृत एवास्याग्निरादित्येष्टका उप दधात्यादित्या वै एतं भूत्यै प्रति नुदन्ते योऽलम्भूत्यै सन् भूति न प्राप्नोत्यादित्याः॥२॥ एवैनं भूति गमयन्यसौ वै एतस्यादित्यो रुचमा दत्ते याऽग्निं चित्वा न रोचते यदादित्येष्टका उप दधात्यसावेवास्मिन्नादित्यो रुचं दधाति यथासौ देवाना रोचते एवमेवैप मनुष्याणार रोचते एतेष्टका उप दधात्येतदै अग्नेः प्रियं धाम यद् पृतं मियेणैवैनं धाम्ना समईयतिः ॥३॥ अथो तेजसानुपरिहार सादयत्यपरिवर्गमेवास्मिन् तेजा दधाति प्रजापतिरमिर्मचिनुत स यशंसा व्यायत स एता यशोदा अपश्यत् ता उपाधत्त ताभिर्वै स यश श्रात्मन्नधत्त यत् यशोदा उपदधाति यश एव ताभ- यजमान श्रात्मन् धत्ते पञ्चोपं दधाति पानः पुरुषो यावानेव पुरुपस्तस्मिन् यशा दधाति ॥ ४ ॥* + ध्यम्यानुवाकस्य व्यायाम चतुर्थकाण्डस्य चतुर्थप्रपाठकपठानवाद- भाष्य एव्यम्। 11 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५प्र.शय एवं। प्राप्नोत्यादित्याः । अईयति । एकान्नपञ्चा- शच ॥१०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ ॥ . देवासुराः संयत्ता अासन् कनीया सो देवा आसन् भूयासेोऽसुरास्ते देवा एता इष्टका अपश्यन् ता उपा- दधत भूयस्कृदसीत्येव भूग:साऽभवन् वनस्पतिभि- रोपंधीभिः परिवस्कृटुसोतीमामजयन् प्राच्यसीति प्रा- चीन्दिशमजयन्बूवीसीत्यमूमजयन्नन्तरिक्षसदस्टन्तरिक्ष सीदेत्यन्तरिक्षमजयन्तता देवा अभवन् ॥ १ ॥ पराऽसुरा यस्यैता उपधीयन्ते भूयानेव भवत्यभी. मान् लोकान् जयति भवत्यात्मना पराऽस्य धातव्ये भवत्यमुपदसि श्येनुसदुसीत्याईतदै अग्नेरूप५ रूपेणै- वाग्निमव॑ रुन्धे पृथिव्यास्त्वा द्रविणे सादयामीत्याहे. मानेवैताभिर्लोकान् द्रविणावतः कुरुते आयुष्या उर दधात्यायुरेव ॥२॥ अस्मिन् दुधात्यग्ने यत् ते पर हृन्नामेत्याहेत अग्ने मियं धाम प्रियमेवास्य धामाणप्नोति तावेहि सरभा- वह इत्यादृ वि एवैन परिधत्ते पाञ्चजन्येमप्यधि ·[का०५/प्र.३ाय०१२] वेदाथप्रकारे। ३ इत्याप वै अग्निः पाञ्चजन्य यः पञ्चचितीकस्तस्मा- देवमाह तव्याः उप, दधान्येतदै ऋतूनां प्रियं धाम यतव्या ऋतूनामेव प्रियं धामा रुन्ध सुमेक राह संवत्सरोकै सुमकः संवत्सरस्यैव प्रियं धामापाप्नोति॥३॥* अभवन् । आयुरेव । चातव्या उप। पड्विशतिश्च इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः॥०॥ • प्रजापतेरक्षि अश्वयत् तत्परायतत्तदाऽभवद् यद- श्वयत् तदवस्याश्वत्वं तद्देवा अवमेधेनैव प्रत्यदधुरेप वै प्रजापति सर्व करोति योऽश्वमेधेन यजते सर्व एव भवति। सर्वस्य वै एपा प्रायचित्तिः सर्वस्य भेषज५ सर्व वै एतेन पाशानं देवा अंतरन्नपि वै एतेन ब्रह्म- हत्यामतरन् सर्वं पाप्मानम् ॥ १ ॥ तरति तरति ब्रह्महत्वां योऽश्वमेधेन यजते य उ चैन- मेवं वेद(२) उत्तरं वै तत् प्र॒जाप॑रक्षि अश्वयत तस्मा- दश्वस्योत्तरोऽवद्यन्ति दक्षिणतोऽन्येषां पशूनां वैतसः कटौ भवत्यसुयोनिर्वै अश्वाऽसुजो चैनसः स्खे सवैन यस्यानुवाकस्य व्यारयान चतुर्थकाण्डीय चतुथप्रपाठस्य सामानुवाक- भाध्य नरव्यम्।

·वैत्तिरीयसविताभाष्ये। [का प्रशच्य०१२J योनौ प्रति छापयति) चतुष्टोमः स्तोमा भवति सरट ६ वै अवस्य सविय आ अहहत्, तद्देवाचतुष्टोमेनैव प्रत्यदधुर्यत् चतुष्टोमः सोमो भवत्यश्वस्य सर्वत्वाय ॥२॥ सर्व पापमानम् । श्रा अत् । द्वादश च ॥ १२ ॥ उत्सन्नयनः । इन्द्राग्नी । देवा वै अंधणयास्तोमीयाः। अग्नेर्भागोऽसि । अग्मे जातान्। रश्मिरिति। नाकसभिः। छन्दांसि सवाभ्यो । दृष्टिसनी। देवासुराः, कनीयांसः । प्रजापतेरक्षि। हादश च ॥ १२ ॥ उत्सन्नयज्ञः (११)। देवा वै(३१)। यस्य मुख्यवतीः (४ाई)। नाकसद्भिः (१) एवैताभिः (१०१२)। अष्टां- चत्वारि शत् ॥४८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे तृतीयप्रपाठके हादशाऽनुवाकः ॥०॥ इति संहितापञ्चमाष्टके तृतीयःप्रश्नः॥* ॥०॥ हरिः ओम ।।। यस्य निश्चमित वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमई वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ चितिराद्या दितीये स्यात् तीये तु चतुष्टयम् । *रति तैत्तिरीयसहिताया पचमकाण्डे बतीय प्रपापठक इत्यपि प्राधिस् माठा

·•शय०१२]
वेदार्थप्रकाए।
"यहर)
+
द्वादशात्रानुवाका स्युः
प्रथमेखिएका दमाः॥
भवति साद
पाश्चिन्यश्च तथव्याः प्राणभृत्मज्ञकास्तथा ।
अपस्याश्च वयस्याश्च द्वितीयस्यां चितौ श्रुताः ।।
बाबा , द्वितीये खयमाणा दिग्याः प्राणमृतस्तथा ।
हत्यो बालखिल्याय द्वतीयस्यां चिताविमाः॥
बतीयतुर्ययोरण्यास्तोमीयाय सृष्टयः ।
व्युटयचेटकाः प्रोकायतुझंच चिताविमाः ॥
पञ्चमे खमपन्नाख्या विराडाख्याच वर्णिताः ।
पठे तु स्तोमभागाख्या नाकसत्संजकास्तु याः ॥
घोडाख्या स्वयमाया विकर्णनाथ मप्तमे।
छन्दोभिधा अटमे स्युः पक्षम्यां तु चिताविमाः॥
अथावशियाः कथ्यन्ते ता विजेया ययाचिति ।
मयुजो मण्डलास्याच विश्वज्योतिष इत्यमूः ॥
नवमे दामे वृष्टिमान-संयानिकाभिधाः।
श्रादित्याख्या घृताख्याश यभोदारोति वर्णिताः ।।
एकादशे तु भयकादग्निरूपाभिधा अपि ।
द्रविणोदास्तथायुय्या स्यादमिहदयाभिधा॥
स्तव्याशेत्येवमेताः क्रमादिच समीरिताः ।
दादणे त्वश्वमेधस्य विधिरित्येव निर्णयः ॥
तमिममश्वमेधं विधत्ते,-"प्रजापतेरवि अश्वयत्तापरापतत्तद
शोऽभवद्यदायत्तदन्दम्याग्दत्वं तद्देवा अवमेधेनैव प्रत्यदधुरेष वै प्रजा-
• "विधिरित्यत्र" इति का.की. पु. पाठ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.शय०१२] पतिय सर्व करोति योऽयमेधेन यजते सर्व एव भवति"१) इति । 'प्रजापतेः' चतुर्मुखस्य अधिगोलकं केनापि व्याधिना उन्न- मभुत्, तच भूमौ पतितं सत् अश्वरूपेण पाविर्वभौ, यम्मान कारणात् अश्वयत् , तस्मात् कारणात् , तत उत्पन्नस्य प्राणिनोऽश्वनाम मम्पन्न । ततो देवाः प्रतीकार विचार्य अश्वमेधमनुष्ठाय तेन अश्वमेधमामर्थन 'तत्' प्रजापतेरवि समादधुः, तम्मादेवं प्रशस्तत्वात् अश्वमेधेन यजेत, म च या प्रजापति संपूर्ण करोति, खयञ्च प्रजापतिप्राया सर्वात्मको भवति । नदेवं सर्वभावप्राप्त्यर्थं अश्वमेधं विधाय पुनः पापचयार्थ- मश्वमेधक्रतुं तदुपासनं च विधत्ते, “मर्वस्य वा एषा प्रायवित्तिः सर्वस्य भेषज! सर्व वा एतेन पामानं देवा अतरन्नपि वा एतेन ब्रह्म- हत्यामतरन् मर्वस्य पानानन्तरन्ति ताति ब्रह्माहत्यां योऽयमेधेन यजते य उ चैनमेवं वेदार) इति । येयमश्वमेधानुष्ठितिः, सैषा सर्वम्य' पाप्मनः उपपातकरूपम्य महापातकरूपस्य च 'प्रायचित्ति.' भवति । किच, 'सर्वस्य' व्याधिजातस्य नहेतुपापत्यद्वारेण अश्वमेधानुधानं भेषजम्', अतएव ददानीन्तना 'देवा' पूर्वस्मिन् मनुय्ये जन्मनि एतेन' अश्वमेधेन गोवधादिरूपमुपपातकं ब्रह्महत्यादिरूपं महापातकं च परिदतवन्त. नमादिदानीमपि 'या' अश्वमेधकतुना 'यजने' सोऽयमुपपातकमहा- पानके 'तरति' । योऽपि च पुरुष एतमश्वमेधं शास्त्रोकप्रकारेण जानानि। ज्ञानञ्च विविधम्,-अर्थनिर्णया, उपासनच तत्र अर्थनिए थ., पदवाकयप्रमाणपर्यालोचनया मम्पद्यते ; उपासनाप्रकारम् सप्तमका- .. समादेव इति यादर्शपुस्तकपाठ ।।

·[फा०प्र०शय०१२] वेदार्थप्रकाशे। - एडम्यान्तिमानुवाके "यो वा श्रश्वस्य मध्यस्य गिरो वेद" (७५२५) इत्यस्मिन्नभिधास्यते। चोदकप्राप्तं दत्तिणावदानं वाधितुं विधत्ते,- "उत्तरं वै तत् प्रजापतेरति अन्ययत् तरसादश्वस्योत्तरतोऽवद्यन्ति दक्षिणतोऽन्येषां पशूनाम्()" इति । यस्मात् प्रजापतेः उत्तरभागवर्ति वामाथि उच्छुनमभवर, तम्मादशमम्वन्धिनो हविषः श्रवदागमपि उत्तरस्यां दिशि कर्तव्यम् । 'अन्येषाम' अश्वव्यतिरिझानां पशूनां दतिस्यां दिणि दानम् । श्रतएव सूचकार श्राइ.-'पकाल उत्तरत उपरियादति से कटे अश्वं प्रानं यथाङ्ग चिनोति एवं पुरस्तात् प्रत्ययं परं पद्यात् प्राचीनं गोम्सगं दक्षिणतः प्रक्षगाखाखितरान् पशूनामादयति' इति । विमादनाधारं विधने,–'वेतमः कटो भवत्यमुयोनिवर्वी अश्वोऽमुजो वेतमः स्व एवैनं योनौ प्रति ठापयति' इति । अपु जम्नेषु योगिः निवासम्यानं यस्यासौ 'अप्सुयोनिः', वड़वा हि मसद्रजलेषु अतिटते, वेतमस्योदकजन्यत्वं प्रमिद्धम्। यदुकं सूचकारेण, 'शोभते प्रजापते गोतमचतुष्टोमयोः पूर्यो रथन्तरमामा' इति। गोतमेन दृष्टा यो चतुष्टोमाख्यौ एकाह- मनु, तयोर्मध्ये यः पूर्वशतुटोमः मोऽत्र कर्तव्य इति सूचार्थः । तमिमं विधत्ते,-"चतुरोमम्तोमो भवति मरट वा अवस्य मपिथ श्रा अष्टात् नद्देवाचतोमेनैव प्रत्यदधुर्य चतुष्टोमः स्तोमो भवत्यश्वस्य मर्चवाय" इति। चत्वारम्तोमा:-वित्, पञ्चदश, मन्नदग, एक- विश, यस्मिन्नग्निष्टोमे विद्यन्ते मेोऽयं 'चतयोमः', द्वितीयेन स्तोम- शब्देन विशेष्यतोऽमिटोमा लक्ष्यते, भीमसेना भीमः, मत्यभामा ·CS बैत्तिरीयसंहितामाष्य। [कामापाया भामेतिवत्, 'विदमिष्टामः' इत्यत्र विधानात् । एकम्तोमकोऽपि कश्चिदमिष्टामो विद्यते, तयारत्तये 'चतुयोमः' इति विभिनशि, त्रिसुत्यात्मकस्थाशमेधस्य प्रथममहराष्टोमात्मकामिष्टोमरूपं कुर्यात्। सग्टाब्देन फ़कलामोऽभिधीयते। स कदाचित् अश्वस्य मधि- प्रदेशमारुह्य नामथिमांममुद्यम्य भक्तिवान्, तर मथिरूपं विकल- मॉ देवाचतुटोमेनैव समादधुः, तस्मादयं चतुटीमः अश्वस्य संपूर्तये भवति ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश कृष्णयजु:- संहिताभाथ्ये पञ्चमकाण्डे टतीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥० इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-श्रीवीरयुक्त- भूपालमामाग्यधुरन्धरेण मायनाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाशनामकतैत्तिरीययजुः हिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे हतीयः प्रपाठक: संपूर्णः ॥०॥ १०॥ ॐ तत्सत् ॥॥

·॥०॥ श्रीगणेशाय नमः ॥०॥ तैत्तिरीयसंहिताभाष्य पचमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः । -...-...- देवासुराः संयत्ता ते न व्यंजयन्त स एता हरिः आम्। आसन् इन्द्रस्तनूरपश्यत् ता उपाधत्त ताभिः स तनुवमिन्द्रिय वीर्यमात्मन्नधत्तु ततो देवा अभवन् परासुरा यदिन्द्र- तनूरुपदधाति तनुवमेव ताभिरिन्द्रियं वीर्य यजमान आत्मन्धत्तेऽथो सेन्द्रमेवामि सतनुं चिनुते भवत्या- त्मना परास्य भ्राटव्यः ॥१॥ भवति यज्ञो देवेभ्योऽपाक्रामत् तमवरुन्धन्नाशवन् त एता यज्ञतनूरपश्यन् ता उपादधत ताभिर्वै ते यज्ञ- मारुन्धत यद्यजतनूरुपदधाति यज्ञमेव ताभिर्यजमानो ऽव रुन्धे चय॑स्त्रिशतमुप॑ दधाति चय॑स्त्रिशुदै देवता देवता एवाव रुन्धेऽयो सामानमेवाग्नि५ सतनुं चिनुते सात्माऽमुमिन् लोके ॥२॥ 12 ·है. तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। वि०५/प्राय] भवति य एवं वेद ज्योतिपमतीरुप दधाति ज्योतिरवासिमन दुधात्येताभिर्वै अग्निक्षितो ज्वलति ताभिरेवैन। समिन्धे उभयौरस्मै लोकयोर्कोतिर्भवति नक्षत्रष्टका उप॑ दधात्येतानि वै दिवा ज्योती पि तान्ये- वाव॑ रुन्धे सुकृतां वै एतानि ज्योती पि यानरचाणि तान्येवाप्नोत्यथौ अनूकाशमेवैतानि ॥३॥ ज्योती पि कुरुते सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै यत्स५- स्पृष्टा उपध्याद् दृष्ट्यै लोकमपि दध्यादवर्युकः पूर्जन्यः स्यादर्स स्पृष्टा उप॑ दधाति दृष्ट्य एव लोकं करोति वर्षुकः पर्जन्या भवति पुरस्नादन्याः प्रतीचीरुप दधाति पश्चादन्याः माचीस्तस्मात प्राचीनानि च प्रतीचीनानि च नक्षत्राण्या वर्तन्ते॥४॥ भाव्यः । लोके । एवैतानि । रकचत्वारिशच्च ॥१॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥०॥ तव्या उप दधाति चातूनां क्लित्य हुन्हमुप॑ दधाति तस्माद्दन्दमृतवाऽश्तेव वै एपा यन्मध्यमा चितिरन्त- * व्यस्यानुवाकम्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डस्य चतुर्धप्रपाठमस्यायमनवम- दामानुवाकभाध्ये एव्यम् । .

·[का५प्रय०२] वेदार्थप्रकारे। रिक्षमिव वै एपा इन्दमन्यासु चिनीपूपं दधाति चतसो मध्ये धृत्या अन्तःनेपण वा एताश्चितीनां यहव्या यतया उपदधाति चितौनां विध'त्यै अवकामनूप दधात्येपा वै. अग्नेयोनिः सोनिम्॥१॥ एवाग्निं चिनुत उवाच ह विश्वामित्रोऽदित्स ब्रह्मणाऽन्न यस्यैता उपधीयान्तै य उ चैना एवं वेढ्द् इति संवत्मरो वै एतं प्रतिष्ठायै नुदते योऽग्निं चित्वा न प्रतितिष्ठति पञ्च पूर्वाश्चितयो भवन्य थपृष्ठीं चिनि चिनुते पचतवः संवत्सर पातुधव संवत्सरे प्रति- तिष्ठत्येता वै ॥२॥ अधिपत्नी मटका यस्यैता उपधीयन्तेऽधिपतिरेव समानानी भवति यं हिय्यात्तमुपदध्याद् ध्यायेदेताम्य एवैन देवताभ्य श्रा श्चति ताजगार्तिमाच्छत्वनिरसः सुवर्ग लोकं यन्ती या य॒जस्य निप्कृतिरासीत्तामू- यिभ्यः प्रत्याहन् तद्धिरण्यमभवत् यहिरण्यशुल्कः प्रोक्षति यज्ञस्य निष्कृत्यै अथो भेनमेवास्मै करोति .. अथो रूपेगवैन सम॑र्धयति अथो हिरण्यज्योतिपैव सुवर्ग लोकर्मति साहसवता प्रोष्टति साइनः प्र॒जा- पतिः प्रजापतेराप्य दुमा में श्रग्ने इटका धेनवः ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। किा.प्र..] सन्विन्याह धेनूरवैनाः कुरुते ता एनं कामदुधा अमुचामुमिलोके उप तिष्ठन्ते ॥४॥ सोनिम् । एता वै। करोति। एकान्नचत्वारिशच ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥०॥ रुद्रो वै एप यदग्निः स एतहि जाता यहि सर्व- श्चितः स यथा वत्सो जातः स्तनं प्रेप्सत्येवं वै एप एतर्हि भागधेय प्रेसति तस्मै यदाहुति न जुहुयाध्वर्यु:च यजमानं च ध्यायेत् शतरुद्रीय जुहोति भागधेयनैवैन। शमयनि नातिमा त्यध्वर्युर्न यज॑मानो यद्ग्राम्याणां पशूनां ॥१॥ पय॑सा जुहुयाद् ग्राम्यान् पशून् छुचायेत् यदा- रण्यानामारण्यान् जतिलयवाग्वा वा जुहुयाईवीधुक- यवाग्वा वा न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति नारण्यानथो खत्वाहुरनाहुतिर्वै जतिलाय गवीधुकाश्चेत्यजक्षीरेण जुहोत्याग्नेयो वा एपा यदजाहुत्वैवर्जुहोति न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति नारण्यानङ्गिरसः सुवर्ग लोकंयन्तः॥२॥ स्थस्यानुवारस्य व्यायानं चतुर्थकारदीयधनुर्थमाठकस्य एकादशान- वाकभाष्ये प्रयव्यम् ।

·८३ [का प्राय.] वेदार्थप्रकाशे। अजायां धर्म प्रासिञ्चन्त्सा शोचन्ती पूर्ण परा- जिहीत सोऽर्को भवत्तदकस्यार्कत्वमकपणेने जुहोति सयोनित्वायोतिष्ठन् जुहोति रुपा वै रुद्रस्य दिक् खायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते चरमायामिष्टकायां जुहोत्यस्तत एव रुद्र निरवदयते वेधाविभक्त जुहोति चर्य इमे लोका इमानेव लोकान्समावदीयान करो- तीयत्यने जुहोति ॥३॥ अथेयत्यथेति त्रयं इमे लोका एभ्य एवैन लोकेभ्यः शमयति तिस उत्तरा आहुती हानि पट् सम्पद्यन्ते पंसा ऋतव ऋतुभिरेवैन शमयति यदनुपरिकाम जुहुयादन्तरवचारिणं रुद्रं कुर्यादथो खल्वाहुः कस्यां वाहे दिशि रुद्रः कस्यां वेत्यनुपरिक्राममेव हातव्य- मपरिवर्गमेवैन, शमयति ॥ ४ ॥ एता वै देवताः सुवग्या या उत्तुमास्ता यजमान वाचयनि ताभिरवैन सुवर्ग लोकं गमयति यं द्दिष्यात तस्य सवरे पशूनां न्यस्येद्यः प्रथमः पशु भितिष्ठति स श्रातिमाच्छति ॥५॥* पशूनां । यन्तः । अप्रै जुहोति। अपरिवर्गमेवैन शमयति । विशच ॥ ३॥ यस्यानुवाक्स्य व्यायानं चतुर्थकारहीयपञ्चमएपाठकस्य एकादशानु- धाभाष्ये दरम्यम। ।

·₹8 त्तिरीयसहितामाथ्ये। [का०५०8 य. इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ॥ अश्मन्नू मिति परिपिञ्चति मार्जर्यत्येवैनमा तर्प- यत्येव स एनं तृमोऽक्षुध्यन्नणचन्नमुमिन् लोके उप तिष्ठते तृप्य॑ति प्र॒जया पशुभिर्य एवं वेदतां नः इषमूर्ज धत्त मरुतः संधरराणा इत्याह अन्न वै ज अन्न मरुतोऽन्नमेवा रुन्धेऽश्मस्ते शुदमुन्ते शुक् ॥ १ ॥ ऋच्टतु यं द्विपम इत्याह यमेव हेष्टि तमस्य क्षुधा च शुचा चार्पयति चिः परिपिञ्चन् पयति त्रि? अग्नियावानेवाग्निस्तस्य शुर्चशमति चिः पुनः पयति पट् सम्पद्यन्ते यतव ऋतुभिरेवास्य शु शमवत्यूपां वै एतत्पुष्प' यतिसोऽयां ॥ २ ॥ शरोऽवका वेतसशाख्या चार्वकाभिय विकर्पत्यापी शान्ताः शान्ताभिरेवास्य॒ शुच शमपति यो वै श्रमिं चितं प्रथमः पशु धिक्रामतीरो वै तशुचा प्रदही मण्डूकेन वि कर्पत्येय वै पशूनामनुपजीवनीयो न वै एप ग्राम्ये पशुपु हिता नारण्येषु तमेव शुचायति अष्टाभिर्वि कर्यति ॥३॥ अष्टाझंग गायत्री गायचाग्निीवावाग्निस्तस्य ·पदर.Blase] वेदार्थप्रकाये। शुशमयति पावकर्वतीभिरन्न वै पाव काऽनेनेवास्य शुचशमयति मृत्युः एप यदग्निं ब्रह्मण एतद्रूपं यत् कृष्णाजिनं कार्णी उपानहावुप॑ मुञ्चते ब्रह्मणैव मृत्यारन्तधत्तेऽन्तर्मृत्योर्धत्तेऽन्तरन्नाद्यादित्याहुरन्यामुप- मुञ्चतेऽन्यां नान्तः ॥ ४॥ एव मृत्योर्धत्तेऽवान्नाद्य सन्धे नमस्ते हरसे शोचिपे इत्याह नमस्कृत्य हि वीयासमुपचरन्यन्यं ने अस्मत्तपन्तु हेतय इत्याह यमेव द्वेष्टि तमस्य शुचाऽप- यति पावको अस्मभ्यं शिवो भवेत्याहान्नं वै पावका- इनमेवाव॑ रुन्धे हाभ्यामधि कामति प्रतिष्ठित्यै अपस्य- वतीभ्यां शान्त्यः ॥५॥ शुक् । तसोऽपाम्। अष्टाभिर्वि कर्पति। नान्तः। एकान्नपञ्चाशच ॥ ४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥०॥ नृप वडिति व्यापारयति पत्या त्या यजमुखमा रभतेऽष्णुया व्यापारयति तस्मादण्या पशवाहानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै यद्दपट कुर्याद्यातयामाऽस्य वषट्- • त्यम्यानुवावस्य व्यख्यानं चतुर्धकाण्डों यठप्रमाठरस्य प्रथमानुवाभाये हण्यम ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५प्र.य.५] कारः स्याद् यन्न वपट्कुर्याद्रष्टांसि यन इन्युर्व डिन्याह पुरोक्षमेव वपट् करोति नास्य यातयामा वपटकारो भवति न यज्ञ५ रक्षासि घन्ति हुतादो वै अन्ये देवाः ॥१॥ अहुतादोऽन्ये तानमिचिदेवोभयानमीणाति ये देवा देवानामिति द्धा मधुमिश्रेणावाक्षति हुताश्चैव दे॒वान् अंहुतादश्च यजमानः प्रीणानि ते यजमानं प्रीणन्ति दृव हुतादः प्रोणानि मधुपाऽहुतादी ग्राम्यं वै एतदन्न यद्दधि औरण्यं मधु यद्धा मधुमिश्रेणावाह्मन्युभय- स्यावरुध्यै ग्रुमुष्टिनाऽवक्षिति प्राजापत्यः ॥ २॥ वै ग्रुमुष्टिः सयानित्वाय दाभ्यां प्रतिष्ठित्यै अनुपरि- चारक्षित्यपरिवर्गमेवैनान् प्रोणाति वि वै एप प्राणैः प्र॒जया पशुभिध्यते योऽनि चिन्वन्नधि- कामति प्राणदा ग्रंपानदा इत्याह प्राणानेवात्मन्धत वर्चादा वरिवोदा इत्याह प्रजा वै वर्चः पशवो परिवः प्रजामेव पशूनामधत्ते इन्दा वृत्रहन्तं वः ॥ ३ ॥ हतः पौडभोगैरसिनात् स एतामग्नये नोकवते आहुतिमपश्यत् तामजुहोत् तस्याग्निरनीकवान् स्वेन भागधेयेन प्रोतः शडशधा वस्य भोगानयंदहदेश्व- कर्मणेन पाप्मनो निरमुच्यत यदमयेऽनौकवते पाहुतिं ·१७ [का०५ |य०६] वेदार्थप्रकाशे। जुहोत्य॒ग्निरेवास्यानीकवानस्वेन भागधेयेन प्रोतः पाभानमर्पि दहति वैश्वकर्मणेनं पागनो निर्मुच्यते यं कामयेत चिरं पाशनः ॥ ४ ॥ निर्मुच्यतेत्येकैक तस्य॑ जुहुयाचिरमेव पाणनो निर्मुच्यते. यं कामयेत नाजक् पाभनो निर्मुच्यतेनि सर्वाणि तस्यानुद्रुत्व जुहुयात्ताजगेव पामना निर्मुच्य- तेऽथो खलु नानव सूक्ताभ्यां जुहोति नानैव सूक्तया वीय दधात्यथो प्रतिष्ठित्यै * ॥ ५ ॥ देवाः। प्राजापत्यः । वृचः । चिरं पाप्मनः । चत्वा- रिशच ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थम्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥०॥ उदैनमुत्तरां नयेति समिध था दधाति यथा जनं यतेऽवसङ्करोनि ताहगुव तत्-तिस था दधाति चिद् वै अभियावानेवाग्निस्तस्मै भागधेय करोत्यादुम्बरोभ- वन्न्यूक वै उदुम्बर ऊमेवास्मै अपि दधाति उर्दु त्वा विश्वे देवा इत्याह प्राणा वै विश्वे देवाः प्राणैः॥१॥ * यस्यानवारस्य व्याख्यानं चतुर्थकाणीवपठप्रपाठकस्य प्रथमहितीया- नुवारभाष्ये अश्यम् । 13 ·सैजिरीयसंहिताभाष्ये। [कामय.] एवैनमुद्यच्छ्तेऽग्ने भरन्तु चितिभिरित्याह यस्मै एवैनं चित्तायोद्यच्छते तेनैवैन समर्धयति पञ्च दिशो दैवीर्यज्ञमवन्तु देवीरित्या दिशो येपोऽनु प्रच्यवते अप अति दुर्मनिं बाधमाना इत्या रक्षसामघहत्यै रायस्पोपे यक्षपतिमाभजन्तीरित्याह पशवो वै राय- स्पोप ॥२॥ पशूनेवावे रुन्धे पुभिहरति पड्वै तव चातु- भिरवैन हरनि हे परिगृह्यवती भवतो रक्षसाम- पहत्यै सूर्यरस्मिहरिकेशः पुरस्तादित्याह प्रसत्य ततः पावका आशिपा नो जुपन्तामित्याहान्न वै पावकोऽन्न- मेवाव॑ रुन्धे देवासुराः संयत्ता श्रासन् ते देवा एतद- प्रतिरथमपश्यन्तेन वै तेति ॥ ३ ॥ असुरान् अजयन्तदप्रतिरथस्याप्रतिरथत्वं यदप्रति- रथं द्वितीयो होलाऽन्वाह अप्रत्येव नेन यजमानो भ्रा- व्यान् जयत्यधो अनभिजितमेवाभि जयति दशर्च भवति दशाक्षरा विराड् विराजा इमौ लोकौ विश्तावनया- लौकयोवित्या अथो दशाक्षरा विराड, विराविराजि एवान्नाद्ये प्रति तिष्ठति असदिव वै अन्तरिक्षमन्त- रिक्षमिवामोधमानीधे ॥४॥ अमानं नि दधाति सुत्त्वाय दाभ्यो प्रतिष्ठित्यै चि- ·[का • Bi•०] वेदार्थप्रकाशे। मान एप दिवो मध्ये श्रास्त इत्याह विएवैतया मिमीते मध्ये दिवा निहितः पृश्निरस्मै-इत्याह अन्न वै पृश्नि अन्नमेव अर्थ रुन्धे चतसृभिरा पुच्छादेति चत्वारि छन्दासि छन्दाभिरैवेन्द्रं विश्वा अवीधुन्नित्याह वृद्धिमेवीयावर्त्तते वाजाना सत्पति पति ॥५॥ इत्याहान वै वाजोन्नमवार्य रुन्धे सुनहर्यजो देवा श्रा च वक्षदित्याह प्रजा वै पुशवः सुम्न प्रजामेव पशून् अात्मन्धत्ते यक्षदनिर्देवी देवा५ पाच वर्षदित्याह स्वगारीत्यै वाजस्य मा प्रसवेनौदग्राभेण उदग्रभीदि- त्यौह असा वै आदित्य उद्यन्नाभ एप, निम्रोचन् निग्राभो ब्रह्मणैवात्मानमुलानि ब्रह्मणा भाव्यं नि गृहाति* ॥६॥ प्राणैः । पोपः । अम॒ति । श्रामीधे । पतिम् । एप। दर्श च ॥ ६॥ इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ ॥ प्राचीमनु प्रदिश प्रेहि विद्दानित्याह देवलोकमे- वैतयोपावर्त्तते क्रमध्वमग्निना नाकमित्याहेमानेव प्यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयघठमप्रपाठकस्य रतीयचतुर्धान घाकभाष्ये द्रव्यम्। * ·वैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का-५/प्र.आय. एतया लेाकान् क्रमते पृथिव्या अहमुदन्तरिष्यमा अरु- हमित्याह इमानेवैतया लोकान् समारोहति सुवर्यन्तो नायेक्षन्त इत्याह सुवर्गमेवैतया लोकमेत्यग्ने प्रेहि ॥१॥ प्रथमो देवयतामित्याह उभये वैतया देवमनुष्येषु चक्षुर्दधाति पञ्चभिरधि कामति पांना यज्ञो यावानेव यज्ञस्तेन सह मुंवर्ग लोकमति नतोपासेति पुरोनुवा- क्यामन्वाह प्रत्यै अग्ने सहसाक्षेत्वाह साहसः पूजा- पतिः प्रजापतेराय तस्मै ते विधेम वाजाय स्वाहेत्याह अन्न वै वाजोऽन्नमेवा ॥२॥ रुन्धे दभः पूर्णमौदुम्बरी स्वयमाणायां जुहोति जवै दधि जगुदुम्बरोऽसौ स्वयमातृणाऽमुष्यामेवाज दधाति तस्मादमुतोऽवाचोमूर्जमुपजीवामस्तिभिः सादयति विद् वै अग्नियावानेवाग्निस्तं प्रतिष्ठां गमयति प्रेडा अग्ने दीदिहि पुरी न इत्यौदम्बरीमा दधात्येपा वै सर्मी कर्णकावती एतया ह स्म ॥ ३ ॥ वै दे॒वा असुराणा शततही स्तु हन्ति यदेता समिधमादधाति वर्चमेवैतच्छतघ्री यजमानोभ्रातृव्याय प्रहरति स्तुत्यै अच्छे बट्कारं विधेम ते परमे जन्म- नग्ने इति वैकक्षतीमा दधाति भा एवार्य रुन्थे ताः सवितुर्वरेण्यस्य चिधामिति शमीमधीर शान्य ·3283 [फा०प्र० ३०७ वेदार्थप्रकाशे। अग्निवी ह वै अग्निचितं दुहेऽग्निचिद्दाग्निं दुद्दे तां ॥४॥ सवितुर्वरेण्यस्य चिचामित्वाईप वा अग्नीहस्त- मस्य करावं .एव श्रायसोऽवेत्तेन ह स्मैन स दुहे यदे- तया समिधमादधात्यग्निचिदेव तदग्निं दहे सुप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इत्याह सप्तवास्य साप्तानि प्रीणति पूर्णया जुहोति पूर्ण देव हि प्र॒जाप॑तिः प्र॒जापतेः ॥५॥ प्राप्त्यै न्यूनया जुहोति न्यूनाद्धि प्र॒जाप॑तिः प्रजा असृजत प्रजाना सृष्ट्यै अग्निवेभ्यो निलायत स दिशोऽन प्राविशज्जुहूत् मनसा दिशे ध्यायद्दिगभ्य एवैनमव रुन्धे ना पुरस्ताज्जुहोति प्राज्येनेोपरिष्टात् तेजश्चैवास्मै इन्द्रिय समीची दधाति द्वादशकपालो वैश्वानरो भवति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो- ऽग्निर्वैश्वानरः साक्षात् ॥ ६॥ एव वैश्वानरमव॑ रुन्धे यत् प्रयाजानूयाजान् कुर्यात् विकस्तिः सा यज्ञस्य दविहामं करोति यजस्य प्रतिष्ठित्यै राष्ट्र वैवैश्वानरो विमरुतो वैश्वानर हुत्वा मारुतान् जुहोति राष्ट्र एव विशमन बध्नात्युच्चैर्वैश्वानरस्य श्रा श्रावयतिउपाशु मारुतान् जुहोति तस्मादृाष्ट्र विशमान यति मारता भवन्ति मरुतो वै देवानां विशा देव- ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [का पाप्र] विशेनैवास्मै मनुष्यविशम्, अरुन्धे सप्त भवन्ति सुप्तगणा वै मरुतो गणश एव विशमव॑ रुन्धे गुणेन गणमनुछैन्य जहोति विशमेवास्मै अनुवानकरोति ॥७॥ अग्ने मेहि । अव । स्म । दुहे तां। प्रजापतेः । साक्षात्। मनुष्यविशम् । एकवि शतिश्च ॥७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥०॥ वसोधारी जुहोति वसा, धारा अदिति वै सपा हूयते घृतस्य वै एनमेपा धारा अमुमिन् लोके पिन्व- माना उपतिष्ठन् अाज्येन जुहोति तेजो वै प्राज्य तेजो वसोधारा तेजसैवास्मै तेजोऽव. रुन्धेऽथो कामा वै वसोधीरा कामानेवाव॑ रुन्ध यं कामयैत प्राणानस्य अन्नाद्यं वि॥१॥ छिन्यामिति विगाहन्तस्य, जुहुयात् प्राणानेवास्य अन्नाद्यं विच्छिनत्ति यं कामयैत प्राणानस्यान्नाद्य सं- ननुयामिति सन्ततां तस्य॑ जुहुयात् प्राणानेवास्यान्नाघर सन्तनाति हादश हादशानि जुहोति द्वादश मासाः * थम्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थ काण्डीयपठाएपाठकम्य मञ्चमानुवाक भाध्ये दरव्यम् ।

·[...] वेदार्थप्रकाशे। संवत्सरः संवत्सरेणैवास्मै अन्नमव रुन्धेऽन्नञ्च मे खुच्च मे इत्यातदै ॥ २॥ अन्नस्य रूप५ रूपेणैवान्नमव रुन्थेऽग्निश्च मे यार्पश्च मे इत्याहेपा वै अन्नस्य योनिः सयौन्येवान्नमव॑ रुन्धेड़े- न्द्राणि जुहोति देवता एवाव रुन्धे यत्सर्वैपामधुमिन्द्रः प्रति तस्मादिन्द्रा देवतानां भूयिष्ठभाक्तम् इन्द्रमुत्तर- माहेन्द्रियमेवास्मिन्नुपरिटाद्दधाति यज्ञायुधानि जुहोति यज्ञः॥३॥ वै यज्ञायुधानि जमेवाव रुन्धे अथौ एतदै य॒ज्ञस्य रूप रूपेणैव यज्ञमव॑ रुन्धेऽवभृथश्च मे स्वगाकारश्च मे इत्याह स्वगावत्या अग्निश्च मे धर्मश्च मे इत्याह एतदै ब्रह्मवर्चसस्य रूप५ रूपेणैव ब्रह्मवर्चसमर्व रुन्थे ऋक् च मे साम' च मे इत्याह ॥ ४ ॥ एतदै छन्दसार रुप५ रूपेणैव छदा स्यवं रुन्थे गीश्च मे वत्साश्च मे इत्याहैतदै पशूना५ रूपं रूपेणैव पशूनव रुन्धे कल्पान जुहोति अकृप्तस्य कृत्य युग्मदयुजे जुहोति मिथुनत्वाय उत्तरावती भवतोऽभिकान्त्यै एका च मे तितश्च मे इत्याह देवच्छन्दुसं बै एका च तिसर्थ ॥५॥ मनुष्यछ्न्दुसं चततश्चाष्टौ च देवच्छन्दसञ्चैव मनुष्य- ·१.४ वित्तिरीयसंहितामाथ्ये। [का०५/..] छन्दसञ्चाव रुन्धे या त्रयस्त्रिशता जुहोति चय॑स्त्रि शुबै देवता देवता एवाव रुन्धे अा अष्टाचत्वारि शता जुहोत्यष्टाचत्वारि शदक्षरा जगती जागताः पशवो जगत्यवास्मै पशूनवरुन्धे वाजश्च प्रसवश्चेति हादर्श जुहोति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सर एवं प्रति तिष्ठति ॥ ६॥ वि। वै। यजः । साम च मे इत्याहु । च तितश्च । एकान्नपञ्चाशच ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः॥०॥ अग्निदेवम्योऽपाकामद्भागधेय मिच्छमानस्तं देवा अववन्नुप न था वर्तस्व हव्यन्नी वहेति सोऽब्रवीदर वृणे मह्यमेव वाजप्रसवीर्य' जुहन्निति तस्मादग्नये वाजप्रसवीर्य जुहति यद्वाजासवीर्य जुहोत्यमिमेव तद्भागधेयैन समर्धयत्यथा अभिपेक एवास्य स चतुर्दश- भिर्जुहोति सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्त ॥ १ ॥ भारण्या उभयौपामवसन्ध्यै अन्नस्यान्नस्य जुहोति * प्रम्यानुवाकस्य व्यायानं धतुर्थकाण्डीयसतमप्रपाकस्य एकादशानु वाकभाष्य एव्यम्।

·[का प्राय वेदार्थप्रका। १०५ अन्नस्य अन्नस्याव॑ रुन्ध्यै प्रौदुम्बरेण सुवेणं जुहोत्यूग्दै उदुम्बर उर्गन्नम् ऊर्जेवास्मै जर्जुमन्नमव॑ रुन्धेऽग्नि देवानामभिपित्तोऽग्निचिन्मनुष्याणां तस्मादमिचिपति न धावेदवरुजु५ स्यान्नमन्नमिव खलु वै वर्ष यद्धा- वेदनाद्याद्धावेदुपावतानाद्यमेवाभि॥२॥ उपावर्तते नतोपासे ति कृष्णाय श्वेतवत्साथै पर्यसा जुहोत्यहृवास्मै रात्रि प्र. दापयति राचिया अहः अहोरात्र एवास्मै प्रने काममन्नाद्यं दुहाते राष्ट्रभृता जुहोति राष्ट्रमेवाव॑ रुन्धे पड्भिर्जुहोनि पढ्दै ऋतवः तुष्टेव प्रति तिष्ठति भुवनस्य पते इति रथमुखे पञ्चा- हुतीर्जुहोति वजो वै रथो वजेणैव दिशः ॥३॥ अभि जयत्यग्निचित हु वै अमुपिन् लोके वातो- ऽभिपवते वातनामानि जुहोत्य॒भि स्वैनमसुमिन् लोके वातः पवते चीणि जुहोति धर्य दुमे लोका एभ्य एव लोकेभ्यो वातम रुन्थे समुद्रोऽसि नर्भस्वानिन्याहेत वातस्य रूप५ रूपेणैव वातमव॑ रुन्धेऽञ्जलिना जुहोति न होतेपामन्यथा, आहुतिरवकल्पते ॥४॥ आयधयः सप्त । अभि । दिश। अन्यथा। वे च॥ यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थकाण्डीयससमप्रपाठकस्य दादशानुवा- , कभाध्ये मण्यम् । 14 ·त्तिरीयसइिताभाये। [का ५/..] इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके नवमाऽनुवाकः ॥॥ सुवीय वै लोकार्य देवो युज्यते. यचाकूतार्य मनुष्यर्थ एप खलु वै देवरों यदग्निः अग्नि युनज्मि शव॑सा घृतेनेवाह युनत्येवैन५ स एन युक्तः सुवर्ग लोकमभि वहति यत्स वीभिः पञ्चभियुञ्जायुक्नो ऽस्याग्निः प्रच्युतः स्यादप्रतिष्ठिता आहुतयः स्युरप्रति- प्ठिता स्तोमा अमंतिष्ठितान्युक्थानि तिसृभिः मातः- सवनेऽभि मंशति चित ॥१॥ वै अग्मियावानेवाग्निस्तं युनक्ति यथासि युक्त श्राधीयते एवमेव तत् प्रत्याहुत्यस्तिष्ठन्ति प्रतिस्तोमाः प्रत्युक्थानि यज्ञायनियस्य स्ताचे द्वाभ्यामभि मुंशति एतावान् वै यता यावानग्निष्टोमा भूमा तु वै अस्य श्रत ऊर्ध्वः क्रियते यावानेव यज्ञस्तमन्तताऽन्वारोहति हाभ्यां प्रतिष्ठित्यै एकया अप्रस्तुतं भवत्यर्थ ॥२॥ अभिशति उपैनमुत्तरी युजो नमति अथो सन्तती प्र वै एपोऽस्मात् लोकात् च्यवते योऽग्निं चिनुते न वै एतस्यानिष्टक आहुतिरव कल्पते यां वै एपे ऽनिष्ट के तुवै इत्यत्र त्वा इति यादर्शपुस्तकमा । .

·( कामाच्या दार्थप्रशाशे। आहुतिं जुहोति सर्वति वै सा ता सर्वन्तों यज्ञोऽनु परा भवति युनं यजमानो यत्पुनशृिति चिनुते आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै प्रत्याहुतय स्तिष्ठन्ति ॥३॥ न यनः परा भवति न यजमानोऽटावुप दधाति अष्टाक्षरा. गायत्री गायत्रेणैवैनं छन्दसा चिनुते यदेकादश चेष्टुभेन यद्दादश जागतेन छन्दोभिरेवैन चिनुते नात्को वै नापोऽग्निर्यत्युनश्चितिर्य एवं विद्वान् पुनश्चितिं चिनुते या तृतीयात् पुरुयादन्नमत्ति यथा वै पुनराधेयः एवं पुनश्चितिर्योऽग्न्याधेयेन न .. ऋग्नोति स पुनराधेयमाधने योऽग्निं चित्वा न पानोति स पुनश्चिति चिनुते यत्पुनयिति चिनुते ऋध्य अथो खल्वाहुन चैतव्येति रुद्रो वै एप यदुग्निः यथा व्याघ्र५ सुप्त बोधयति तागेव तत् अथो खल्लाहुश्चेन- व्येति यथा वसीयासम्भागधेयेन बोधयति ताहगेव तन्मनुरग्निमचिनुन, तेन न अाभीत्स एतां पुनचिति- मपश्यत् तामचिनुत तया वै स चाभीद्यत् पुनिित चिनुते पाध्य* ॥५॥ * थम्यानुवारस्य स्वास्थानं चतुर्यकारीयसतनप्रपाठवम्य त्रयोदशान- चारभाथ्य मण्यम् ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। {का ५/प्र.अय०२०
वित् । अथ । तिष्ठन्ति । अग्न्याधेयेन न । अचि-
नुत । सप्तदश च ॥१०॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थग्रपाठके
दशमोऽनुवाकः ॥०॥
छन्दश्चितं चिन्वीत पशुकामः पशवो वै छन्दांसि
पशुमानेव भवति श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकामः
येना वै वय॑साम्पतिष्ठः श्येन एव भूत्वा सुवर्ग लोकं
पंतति कङ्कुचितं चिन्वीत यः कामयैत शोर्पणखान्
अमुमिन् लाके स्यामिति शीर्पखानेवामुमिन् लोके
भवति अलचितं चिन्वोत चतुःसीतं प्रतिष्ठाकाम-
श्चतस्रो दिशा दिदैव प्रति तिष्ठति प्रउगचितं चिन्वीत
भाव्यवान् म ॥१॥
एव भाव्यान्नुदते उभयनः प्रउगं चिन्वीत यः
कामयत प्रजातान् भाव्यानुदेय प्रति जनिष्यमा-
णानिति प्रैव जातान् भ्रातृव्यानुदते प्रति जनिष्य-
माणान् रथचक्रचितं' चिन्वीत भाव्यवान् वज्जो वै
रथो वजमेव भ्रातृव्येभ्यः प्र हरति द्रोणचितं चिन्वी-
तानकामो द्रोणे वै अन्न भियते सयान्येवान्द्रम
रुन्धे समूचं चिन्चीत पशुकामः पशुमानेव भवति ॥२॥

·[का०५।०४।०९१] वेदार्थप्रकाशे। १०८ ॥ परिचायं चिन्वीत ग्रामका ग्राम्यैव भवति श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयैत पितृलोके भुया- मिति पितृलोके एव कौति विश्वामित्रजमदग्नी वसिष्ठेन अस्पर्धेतां स एता जमदग्निर्विव्या अपश्यत् ता उपाधत्त ताभिर्वै स वसिष्ठस्येन्द्रियं वीर्यमत यदिव्या उपदधाति इन्द्रियमेव ताभिर्वीय यजमानो भ्रातृव्यस्य होतुर्धिपणिये उप दधाति यजमाना- यतनं वै होता वे एवास्मै अायतने इन्द्रियं वीर्यमव॑ रुन्धे द्वादशोप दधाति हादशाक्षरा जगती जागताः पशवो जगत्यैवासमै पशून रुन्धेऽष्टौ अष्टौ अन्येषु धिणियेषु उप दधाति अष्टाशफाः पशवः पशूनेवाव रुन्धे पट माजीलीये पट वै ऋतव ऋतवः खलु वै देवाः पितर तूनेव देवान पितॄन् प्रोणाति* ॥४॥ प्र। भवति। यजमानायतनं वै । अष्टाचत्वारिशच्च ॥११॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥॥ व्यम्यानुवाकस्य व्याख्यानं चतुर्थ कायसनमप्रपाठकस्य चतुर्दशानुवाक- भाथ्ये इएव्यम्।

·तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। का प्रय पर्वस्व वार्जसातय इय॑नुष्टुक् प्रतिपद्भवति तिसाऽनु- धुभश्शतसो गायत्रीयो यत् तिस्रोऽनुष्टुभस्तस्मादश्व- स्त्रुिभिस्तिस्तिष्ठति यच्चतसो गायत्रियः तस्मात् सवाश्चतुरः पदः प्रतिदधत् पलायते० परमा वै रपा छन्दसा यदनुष्टक् परमर्शतुष्टोमः सोमाना परमस्त्रिराचा यत्नानां परमेोऽश्वः पशूनां परमेणैवैनं परमती गमयति एकविशमहर्भवति ॥ १ ॥ यस्मिन्नव बालभ्यते दादश मासाः पञ्च ऋतवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकवि श गुप प्रजापतिः प्राजापत्योऽवस्त मेव साक्षाद् धोतिर) शक्करयः पृएं भवन्ति अन्यत् अन्यच्छन्दोऽन्येऽन्ये वै एते पशव श्रा लभ्यन्ते जत पूर्व ग्राम्या उत इव चारण्या यच्छकरयः पृष्ठं भवन्ति अर्श्वस्य सर्वत्वार्य) पाथुर श्मं ब्रह्मसाम भवति रस्मिना वै अश्वः ॥२॥ यत ईश्वरो वै अश्वोऽयतोऽप्रतिष्ठितः परी परावत गन्तोयत् पाथुरश्मं ब्रह्मसामं भवति अश्वस्य यत्यै हत्यै। संकृत्यै अच्छावाकसामं भवति उत्सन्नयनो वै एप यदश्वमेधः कस्तद्देदेवाहुर्यदि सर्वो वै क्रियते न वा सर्वः इति यत् संस्कृति अच्छावाकसामं भवत्यश्वस्य सर्वत्वाय पय्याश्य अनन्तरायाय सर्वस्तोमाऽतिरा ·का प्राय १२१ वेदार्थप्रकाशे। उत्तममहर्भवति, सर्वस्याप्यै सर्वस्य जित्यै सर्वमेव तेना- मोति सर्व जयति) अहर्भवति । वै अश्वः । अहर्भवति । दर्श च ॥१२॥ देवासुसः, ते न। कतव्याः। रुद्रः। अश्मन्। नृपदे वट् । उदैन । प्राचीम्, इति । वसोधीराम्। अग्नि- देवेभ्यः । सुवर्गाय,-यचाकूताय । छन्दश्चितं । पवस्व । द्वादश ॥१२॥ देवासुराः (१।१)। अजायां (३।३)। वै घुमुष्टिः (५।३) प्रथमा देवयताम् (७।२)। एतदै छन्दसाम् (८1५)। नोति (१०१५)। अष्टा पञ्चाशत् ॥५८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके बादशोऽनुवाकः ॥॥ इति संहितापञ्चमायके चतुर्थः प्रश्नः ॥ ॥ ॥ हरिः ओम् ॥०॥ यस्य विश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ प्रपाठके तु तार्तीये वर्णिताश्चितयोऽखिलाः । * प्रथमे 8, द्वितीये , टतीये ५, चतुर्थे ५, पञ्च मे ५, घले ५, सामे ७, घरमे ई, नवमे , दशमे ५, एकादशे 8, एवं हादशे ३॥ इति समरि ५८

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये।
[
काम ब-१२
चतुर्थ विनिमस्कारः, द्वादशावानुवाककाः ॥
इयका इन्द्रतवारया यजतम्बाभिधास्तथा ।
नक्षचारयाश विपिताः प्रथमेऽप्यनुवाकके ॥
शतच्या वैश्वदेव्यश द्वितीये क्षण तथा ।
शातरुट्रीयहोमम्त प्रतीय समुदीरितः ॥
परिषेधनमयुक्त सुर्ये तददिकर्षणम् ।
व्यापारणं वैश्वकर्मणाहुतियात्र यहमे।
पठे तु ममिदाधानमनिप्रणयनं तथा ।
होतान्वाहाप्रतिरथं दार्च सविकन्पकम् ॥
सप्तमे चितिमारा वक्रि तत्र विनितिपेत् ।
वोधाराएमे वाजप्रमवीयोऽप्यनन्तरे ।।
दशमे वह्नियोगाय पुनश्चितिरितीरितः ।
एकादशे तु काम्यानि विहव्याश ममोरिता ॥
द्वादशे वश्वमेधीयस्तोत्रे • त्रयमुदारितम् ।
एक स्तोमः माम चेत्येवं प्रपाठक उदीरितः ॥
तबादौ पश्पिवमानस्तोत्रे दकप्राप्तां गायचीमपबदितुमन्या-
मृचं विधत्ते,-"पवस्व वाजमातये इत्यनुरक् प्रतिपद्भवति निम्तो
ऽनुभयतस्रो गायत्रियो यत् तिम्रोऽनुष्टुभस्तस्मादश्वस्तिभिस्ति-
स्तिष्ठति, यचतस्रो गायत्रियस्तस्मात् सवाश्चतुरः पदः प्रतिदधत
पलाय" इति । हिप्पवमानस्तोत्रे पाटने याला गायना, नेत्र
चोदकेन प्राप्ताः । तत्परित्यागेन 'पवम्ब' रत्यादिका येयमगनुएका
तोत्रयमिति का. क्री• पुस्तके पाठः ।
.

·[का माध.१२] पेदार्थप्रका। 'चतस्त्रो गायत्रियो' भवन्ति । तत्र यस्मात् खरूपेण तिस्त्रोऽनुभः, 'तसाद' अश्वो गमनं परित्यज्य एकत्र यदा तिठति, तदा एकस्मिन् पादे भारमुपेक्ष्य विम्वेषु पादेषु भारमवलम्व्य तिष्ठति । यस्मादेता विभज्यमानाः 'चतस्त्रो गायचियः', तस्मात् पलायमानोऽन्यः 'चतुरः' पादात् सर्वानपि भूमौ प्रक्षिपन्नेव ‘पलायते' । प्रकारान्तरेणानुष्टुभं प्रशंमति,-"परमा वै एषा छन्दमां यदनुएक् परमवतुष्टोमः स्तोमानां परमस्तिरावो यज्ञानां परमोऽश्वः पशूनां परमेणैवैनं परमतां गमयति(२)” इति। सर्ववागात्मकत्वात् छन्दमा मध्ये अनुष्टुभः परमत्वं, 'वाग्वै अनुष्टुप्'-दति बहुशः श्रुतं । 'स्तोमानां चिदमिष्टोमादीनां मध्ये प्रकृतत्वात् चतुटोमस्य परमत्वं । चिरात्रस्थाश्वमेधस्य महापातकप्रायश्चित्तरूपत्वात् यज्ञानां मध्ये परमत्वं । तादृशयज्ञसाधनत्वात् मयामजयहेतुत्वाच पशूनां मध्ये अश्वस्य परमत्वम् । एवं सति परमस्य चिरात्रस्य या परमे चतुष्टोमे परमस्याश्वस्य सम्बन्धित्वेनानुयुभि परमाया 'परमेणैवेन' माधनसमूहेन 'परमतां' श्रेष्ठ्यतां प्राप्नोति । मातिप्राप्तान त्रिदादिस्तोमान् बाधितुं स्तोमान्तरं विधत्ते,- एकविशमहर्भवति यस्मिन्नश्व बालभ्यते दादा मासाः पञ्चवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकवि एष प्रजापतिः प्राजापत्यो- श्वस्तमेव मातादृभौति(३)"-इति। एकविंशावृत्यात्मकेन स्तोमेन सर्वच युक्त, न तु स्तोमान्तरेण तादृशमेकविशमइ. कर्त्तव्यम् । प्रथमवतीययोरीयात्तये विशेष्यते,–'यस्मिन्' मध्यमे अनि * श्रेष्ठतामिति पाठी भवितुं यत । - 15 ·१९ ४ सिरीयसंहिताभाष्ये। का 14. १२.] , . 'श्रश्वः' 'श्रानभ्यते', तद् 'अह'एकविणं, अश्वो हि उक्थमजके द्वितोयेऽहनि श्रालभ्यते, मामर्तुलोकादित्यानां एकविंशतिमयोपेत- खात्, जगद्रूपेण प्रजापतिशरीरत्वात् , अद्यस्य प्रजापतिजन्यगञ्च तम्याश्चम्य सम्ध्यर्थमयमेकविंशतिम्तोमो युक्त। अथ पृष्ठस्तोत्रगतानाहां छन्दोऽन्तरं वारयितुं शक्काख्यं छन्दो विधत्ते,-"प्रकरय पृष्ठ भवत्यन्यदन्यच्छन्दोऽन्येऽन्ये वा एते पण श्रालभ्यनो उतेव ग्राम्या उतेवारण्या यच्छचारयः पृष्ठं भवन्यश्चम्य सर्व- खाय)"--इति। शकरोछन्दोपेता ऋच 'शकरय,', ताभिर्युक्त पृष्ठस्तोत्र कुर्यात्। सप्तपादात्मके शवयात्मके छन्दमि पादचयात्मक गाय- थायं छन्दः, पादचतुरयात्मक वियुभायं छन्द., पादपञ्चकात्मक पडत्यात्मकं छन्द:-इत्येवं अन्यदन्यत्' नानाविधं छन्द., अन्तर्भवति, अश्वमेधेऽपि अश्वप्रधानके अन्येऽन्ये नानाजातीया एव पशव बालभ्यन्ते । नच केचन ग्राम्या एव, केचन श्रारण्या एव, तत्रापि वान्तरभेदा बहुधा द्रव्या। एवं सर्वपृष्ठस्तोचे अश्वमेधसम्बन्धिनि नानाछन्दोगर्भित- शक्करीस्वीकरे सति मुख्यस्यायस्य मर्वपश्चात्मकत्वं सम्पादितं भवति । अथ चोदकप्राप्तं सामान्तरमपवदितुं मामविशेषं विधत्ते, "पाथुरम ब्रह्ममाम भवति रमिना वै अश्वो यत ईयरोवे अश्वोऽ- यतोऽप्रतिष्ठित. पराम्परावतं गन्तार्यपाथुरम ब्रह्मामामं भवत्यवस्थ यत्यै प्रत्ये(३)"-इति । पृथुरमिना मर्पिणा दृष्ट माम'पाथुरमा', ब्रह्माण- त्विजमभिलक्ष्य गीयमानं माम 'ब्रह्मसाम', नच नात्र प्रतं कार्य, किन्तु पाथुरभ कार्य। 'यमात्' कारणात् 'रश्मिना' रज्जुविशेषण दृढभूतः 'प्रव' पुरुषम् अपेचितदेशे नेतुं ईश्वर.' ममर्थ., यम्माष - ·[काम य१२] वेदार्थप्रकाशे। कारणात् अयतो' नियमनरहितोऽयः क्वापि 'अप्रतिष्ठितः' सन् अत्यन्त दूरं गन्तु ममर्थ.; तस्मात् अश्वस्य 'यत्यै' दूरगमननियमनाय, उपरितनपुरुषेण धारणाय च 'पार्युग्म' कार्य। तथैव अच्छावाक प्रतिगातव्यं सामविशेषं विधत्ते,-"संकृत्यच्छावकमाम भवति उत्सन्न- यज्ञो व एप यदश्वमेध. 1. कस्तद्वेदेत्याहुर्यदि संवा वै क्रियते न वा सर्व इति, यत् मंकृत्यच्छावाकमामं भवति अश्वस्य सर्वत्वाय पर्याय अनन्तरायाय()" इति। समीचीना प्राकृतिर्यस्य साम्नस्तत् 'संकृति', विकलम सम्यक् कर्तु ममर्थमित्यर्थः । एतनामकं सामगानां यत् ममिद्धं तत् अच्छावाकमभिलक्ष्य गातव्यं । योऽयमश्वमेधः क्रतुः,मोऽयं विनययज्ञावयवर्षभिरवयवैरुपेतत्वात् फस्योऽयमवयवमहात क्रियते; कचित् किश्चिदवयवोऽतिविरमता वा इति का नाम लोके वेत्ति, तस्मात् संशतिगानेन अश्वमम्बन्धिन. क्रताः मावयवमाकन्य भवति, तच देवानां सपूय यजमानस्य र स्वर्गप्राप्तिविघ्नपरिहाराय मम्पद्यते । अपेक्षितविशेषगुणैर्युकं दिनीयमहर्विधाय अथ यतीयमहर्विधत्ते, -"सर्वस्तोमोऽतिराच उत्तममहर्भवति मर्वम्यायै मर्वस्य जित्यै सर्वमेव तेनाप्नोति सर्व जयति" इति । चिदाद्याः रात्रयन्तिभद अच पानाताः, मर्वेऽपि स्तोमा यग्मिन्नतिरात्रे मन्ति, सोऽयमतिगत्र: एतीयदिवसे कर्नयः। तप स्तोमगत मवत्वं खेग पूर्वमप्राप्तम्य सखतोऽपि, 1 मार्य भवति यन्तु वैरी पूर्वमजितः तम्य मर्वस्यापि • सन्धानः इति का• को• पु• पाठ । पिदाधारराषस्त्रिशदन्ता इति धादर्भ पुस्तकपाठ । । पखतोऽपि सर्वस्य रति का• • • पाठ ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.प्र.प.१२ विजयाय भवति, तस्मादयं यजमानः तेन सर्वस्तोमेन प्राप्तव्यं धनादिकं सर्व प्राप्नोति, नेतव्यं वैरिवर्ग जयति ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द विनाशयन् । पुमर्थाचतरो देयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थका कृष्णयजु:- मंहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥०॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक-श्रीवीरबुक्क- भूपालमायाज्यधुरदरेण सायनाचार्येण विरचिते माधवीय वेदार्थ- भकामनामकतैत्तिरीययजुःसंहिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे चतुर्थः प्रपाठकः संपूर्णः ॥२॥ || ॐ तत्सत् ॥

·11 मोगमाय मम ॥ तिरोयसंहिताभाष्ये । पद्यमकापडे पपमप्रपाटके प्रचाऽनुगक । हरिः श्रोम्। 'यदेकन सरस्थापयति यास्य सन्नत्ये अविच्छेदायर) ऐन्द्राः पयो ये मुष्करा यदन्द्राः सन्तोऽग्निभ्य बालभ्यन्ते देवताभ्य समदं दधात्यायोस्विष्टुभा याश्यानुवाधाः कुर्यात् यदा यीस्तनाग्या यस्त्रिष्टुभः नेन ऐन्द्राः समृही न देयताभ्यः समदं दधाति " वाययै नियुत्वते परमा लभते तेजोऽमेपीयुस्तेजस एप पा लभ्यते तरमान युट्रियट यायुः ॥१॥ वाति तद्रिय श्रमिर्दहति स्वमेय तोजोऽन्वति यन्त्र नियुत्वते स्यात् उन्माद्येत् यजमाना नियुत्वते भवति यजमानस्यानुन्मादाय वायुमती श्वेतवती याज्यानु- वाये भवतः सतेजस्वाय" हिरण्यगर्भः समवर्त्तता ·सिरीयसइिताभाष्ये । का पाप्रपाय.] इत्याघारमा धारयति प्रजापति हिरण्यगर्भः प्रजा- पतेरनुरूपत्वाय सर्वाणि वै एप रूपाणि पशूनां प्रत्या लभ्यते यत् श्मश्रुणस्तत् ॥ २ ॥ पुरुपाणा रूपं यत्तूपरस्तदश्वानां यदन्यतोऽदन नहवा यदव्या इव शुफास्तदवीनां यदुःजस्तदजाना) वायुबै पशूनां प्रियन्धाम यद्दायव्या भवत्येतमेवैनमुभि संज्ञानानाः पशव उप तिष्ठन्ते वायव्यः कार्याः । प्राजापत्या इत्याहुर्यायव्यं कुर्यात् प्रजापतेरीयाद् यत् प्राजापत्यं कुर्याहायोः ॥ ३ ॥ दुयाद्यदाययः पशुर्भवति तेन वायो ति यंत प्राजापत्यः पुरोडाशो भवति तेन प्रजापतर्ने ति यद् द्वादशकपालतेन वैश्वानरान्नैति आमावैष्णवमेकादश कपाल निर्वपति दोक्षिप्यमाणोऽग्निः सवी देवता विर्युर्यज्ञो देवताश्चैव यज्ञञ्च पा रभते.) अमिरवमो देवतानां विष्णुः पर॥ यदानावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति देवताः ॥४॥ एवोभयत परिगृय यजमानाऽर्व रुन्थे पुरोडाशेन वै देवा मुस्मिल्लोके आधुवन चरुणाऽस्मिन् यः काम- येतामुथिन् लोके भुयामिति स युरोडाशं कुर्वीत अमुमिन्नेव लोके नीति २) यदृष्टाकपालस्तेनायो

·११८
[का गाय०१] वेदार्थप्रका।
यस्त्रिकपालस्तेन वैष्णवः समृद्दौ ५९) यः कामयतास्मिन्
लोके भुयामिति स च कुर्वीतानेटतं विपणास्तण्डुला-
स्तस्मात् ॥५॥
चरुः कार्योऽस्मिन्नेव लोके कानोतिश्रादित्यो भवति
इयं वै अदितिरस्यामेव प्रतितिष्ठत्यो अस्यामेवाधि
यज्ञं ननु। यो वैसंवत्सरमुख्यमभृत्वाऽग्निं चिनुने यथा
सामिगर्भोऽवपद्यते तागेव तद् आर्तिमा ऋच्छेद
वैश्वानर हादशकपाल पुरस्तात् निवपेत् संवत्सरो
वै अग्निवैश्वानरी यथा संवत्सरमावा ॥६॥
काले धागते विजायते एवमेव संवत्सरमावा कासे
आगतेऽग्निं चिनुते नार्त्तिमाछति एपा वै अग्नेः प्रिया
तन्यद वैश्वानरः प्रियामेवास्य तनुवमव॑ रुन्धे १० चीण्ये-
तानि इवीपि भवन्ति घय डुमे लोका एपां लोकाना
रोहाया) ॥ ७॥
यद्रिय वायुः । प्रमथुणस्तत् । गयो । निर्वपति
देवताः । तस्मात् । प्राप्ता। अष्टाचि शञ्च ॥१॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
प्रथमेाऽनुवाकः ॥ ॥

·१२० त्तिरीयसंहिताभाष्य। (का.प्र.प.] श्रीगणेशाय नमः । यम्य विश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्। निर्ममे नमई वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ मन्त्राणां ब्राह्मणं भोकं प्रपाठकचतरथे। अथ प्रमत्रये तत्र शिएमङ्गं विविच्यते ।। प्रथमप्रपाठके “एकवियत्या मापे." इत्यसिन्न नुवाके(E)"अमिभ्यः पशूमास्लभते" इति विधाय अन्येषां पशूनां पर्यनिरुतानामुत्सर्गमुका "प्राजापत्येन मम्यापयति" इति यदुनं तदनुम्मारयितुमगुवदति:- "घदेकेग मम्यापयति यजम्य मन्तत्यै अविच्छेदाय" रति । इतराम् पशूनामृध्य प्राजापत्ये नेकेन ममापनं यत् तत् मारन्थमा परकर्मण: सान्तत्याय भवति, असमापने त विच्छेदः स्यात् । अथ तस्मिन् कर्मणि मननविशेषं विधने,-"ऐन्द्राः पायो ये मुष्करा यदन्द्राः मन्तोऽमिभ्य धाम्नभ्यन्ते देवताभ्यः समदं दधाति श्रामेयीवियुभो थाज्यानुवाक्याः कुर्याधदामेयीम्तेनानेया पशिशुभ- सोनेन्द्राः समहौं न देवताभ्यः ममदं दधाति" इति। ''लोकेषु 'मुष्करा.' श्रमदिताः पशव मन्ति, ने मर्च पुंस्वनघणणेन्द्रिय- या युक्रत्वात् द्रदेवताकाः, तादृगाना अन्ययानभने देवताना कलाई सम्पादयेत्, अत. कामहपरिक्षाराय अनिदेयताकाः शिशुप- बन्दस्का शपः याज्यानुवाक्याः कुर्यात् , तथा मति एपामाप्रयोग पोऽप्यामेयाः मम्पधन्ने, चिटुभः रन्नेश मह जापन्नतात तेग बन्दमा पराव ऐन्द्रा पि मम्पएन्ते, तदुभयं मिनिता कन्नई परिचय 'पम' मापते। पदुकं मुघकारण,-'अपि वा मर्ने पामोषा ·[का.म.च्य.] वेदार्थप्रका। १२१ स्याने वायवे नियुत्वते श्वेतमजन्तूपरमालभते वायुमती पाया श्वेतवती याज्यानुवाक्ये' इति । तमिमं पतं विधत्ते,-"वायवे नियुत्वते वपरमा लभते तेजोऽग्नेर्गयुम्तेजस एष श्रा लभ्यते तम्मात् यट्रियड्वायुवाति नद्रियं अग्निर्दहति स्वमेव तत् तेजोऽवेति (३) इति । नियुत्मंजकाः अश्वविशेषा यस्य वायो: मन्ति सोऽयं नियुत्लान् । परः ग्टनरहितः । अग्निज्वालायाः उद्बोधकत्वात् 'वायुः' एव 'मे' 'तेज'; तस्मात् 'तेजसः' 'एषः' पर पालन्यो भवति । यां दिशं प्रतिगच्छतीति 'यद्रियड्' वायुः यद्दिगभिमुखो वाति, तदिगभिमुख एव 'अग्निर्दहति'। नेन दहनेन खकीयमेव तेजः अनुगतवान् भवति । 'नियुत्वते' इत्येतद्यायुविशेषणम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रशंसति,-"यन नियुत्वते स्यादुम्मायेद् यजमानो नियुखते भवति यजमानस्थानुन्मादाय"(४) इति। वायो- नियामकावाभावे मति यजमानोऽपि नियामकबुद्धिरहितः मन् उन्मत्तः थत्र-कापि गच्छेत् यत्किञ्चिद्धा वदेत, अतस्तत्परिहाराय नियुत्व दिशेषणं । वायोरपेक्षितं मन्त्र विशेष विधने, “वायुमती श्वेतवती यान्यानुवाक्ये भवतः सतेजस्वाय") इति । 'पोवोत्रा रयिरध' इत्युचौ वायुमत्यो श्वेतवत्यौ च, 'ते वायवे समनमः' इति वायुशब्द- सद्भावात्, श्वेतः मिषमि' इति श्वेतशब्दमझावाच । वायोरमितेजस्वात् पाश्चैत्यस्य च तेजोल्पावात तदुभयं सतेजस्वाय मम्पद्यते । द्वितीयाघारे मारुतमन्वं वाधितुं विधत्ते,-'हिरण्यगर्भः ममवर्तताये इत्यापारमा धारयति प्रजापति रियगर्भः प्रा- 16 ·१२२ सिरोयसंहिताभाथ्ये। [का प्र ..] पतेरनुरूपत्वाय) रति। हिरण्यं ब्रह्माण्डरूपं यस्येश्वरस्य प्रजा- पतेर्ग वर्तने, सोऽयं हिरण्यगर्भः, यदा हिरण्यस्य ब्रह्माण्डस्य मध्ये सत्यलोके गर्भरूपत्वेनावस्थितः चतुर्मुखो हिरण्यगर्भ, अतोऽयं मन्त्रः प्रजापतेरनुरूपः । पाई प्रशसतिः-"सर्वाणि वै एप रूपाणि पशूनां प्रत्यालभ्यते यत् श्मश्रुणस्तत्पुरुषाणा५ रूपं यत्नुपरस्तदश्वानां यदन्यतोदन यद्गवां यदव्या दूव फास्तदवीनां यदजस्तदशानाम्" इति । पानी दिपा च यानि रूपाणि सन्ति, तानि सर्वाणि मति नद्रूपत्वेनैव पराजभ्यते, तच 'यत्' स्मश्रुयुक्तत्वेन दिपदा पुरुषेण साम्य, ग्यारहितत्वेनाश्वस्य मान्यं, अधस्तनपशाव दन्तमद्भावेन गोमाम्यम्, अविसदृशैः तुमकैः द्विखरस्येतत्वात् अविमान्यम्, अनजात्या सर्वेषामजानां साम्यम् । अथ वायुदेवतां प्रशंमति,-"वायुर्वे प्रशूनां प्रियन्धाम यद्वायव्यो भवस्येतमेवैनमभि मञ्जानामाः पशव उप तिष्ठन्ने पति । पशूना प्रावरणरहितत्वेन मञ्चरणाद्, 'वायुः'प्रियन्धाम' अतः पमोवायव्यत्वे मति एनं वायुमभिलक्ष्य सम्यक् स्वकीयं धाम जानन्तः पगवः प्राप्यन्ते। व मीमांमया निर्णेहुँ कश्चिदर्थविशेषमनुष्ठेय विधत्ते"वाययः कार्या: प्राजापत्या इत्याइर्यदायव्यं कुर्यात् प्रजापतेरियात यत्प्राजापत्यं कुर्यादायोरियाद्यदायव्यः पाइभवति तेन वायोनि "विपर्दा धसुप्पदाना" रनि यादर्भ पुस्तकेऽधिक पाठ। tथन यदिति मदं पदं विमा साफासमिति यत्मदं लिपिकरप्रमादा. इतमिव प्रतिभाति।

·[नामप. वेदार्थप्रका। १२९ यत्प्राजापत्यः पुरोडाशो भवति तेन प्रजापत ति यद् द्वादशकपालस्तेन वैश्वानरान्तैति।) इति । पशोवायव्यत्वे मति अयं पहः प्रजापत अपेयात्, प्राजापत्ये मति वायोरपेयात् । एवमपि अन्यदप्यत्रा- ध्याइतव्यं, पक्षदयेऽपि वैश्वानरादप्यपेयात् वैश्वानरसम्बन्धित्वे ताभ्या- मपेयादिति प्रथमपचोपन्यासेऽपि वैवानरादित्यपि दतीयः पदो ध्याइतव्यः, तवायं निर्णयः,-पशवायव्यः, पाठपुरोडामः प्राजापत्यः, तस्य द्वादशकपालत्वं वैश्वानरसम्बन्धि,तेन देवतात्रयाणि अपैति इति । यदुनं सूचकारेण,-'यत्प्राक् दीक्षणीयायास्तत्रत्वा चिहविषं दीक्षणीयां गिर्वपति वैश्वानरं दादाकपालं बतीयं पुरस्तादमंवत्सरमत.' इति। अचामावैष्णवमेकादशकपालम्, श्रादित्य चापेक्ष्य वैश्वानरस्य दतीयत्वम्। तत्र प्रथमं इविविधत्ते। "पामावणवमेकादशकपास निर्वपति दोषिष्यमाणोऽमिः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवताश्चैव यश चारमते"(१० इति । अमेः सर्वदेवतारूपत्वं भौमप्रकरणे स्परमा- बातम्,-'ते देवा विभ्यतोऽग्निं प्राविशन् तस्मादारमिः मी देवताः' इति । यज्ञस्य सर्वाङ्गव्यापित्वात् विष्णुलम्, अतः एतदीयेन इविषा मा देवता यजं च उपक्रान्तवान् भवति । प्रकारान्तरेण देवतादयं प्रशंसनि,-"अग्निरखमा देवतानां विष्णुः परमो यदानावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति देवता एवोभयतः परिग्म यगमानोऽवसन्ध(१५) इति । सस्वा मध्ये प्रथममले 'भरमियातिः' इत्युमन्नात् अग्नेरवमलं घरमशस्खे 'विष्णोर्मुकम्' इत्युक्त्वाद्विष्णुः परमः; अनः पानावैष्णवनिर्वापेण मध्यवर्तिनी मा देवता. उभयतः परिम्झ स्वाधीनाः करोति ।

·१२४ तैत्तिरीयसहिनाभाये। का प्राय कामना विशेषेण पुराडा विधत्ते,-"पुरोडाशन देवा अमुभिन् लोके आर्भुवन चरणाऽस्मिन् यः कामयेतामुभिन् लोके भुयामिति स पुरोडाश फुति अमुमिन्नेव लेोके भौति(२) इति । अथ कपालगतामेकादशमयां विभज्य प्रमति,-"यदशाकपाल- सोनाग्नेयो यत्तिकपालस्तेन वैष्णवः समृद्दी-१६) इति । अन्यत्र हि 'श्राग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति' इत्युकवादष्टमया अने, प्रिया । तथा 'वैष्णवं चिकपालम्' इत्युक्त्वात् चिमझा विष्णो. प्रिया। नदुभयं 'सम्यै' भवति । कलविशेषाय चर विधत्ते,-"यः कामयेतारिके कानुयामिति स चरूं कुर्वीतामेघृतं विष्णोस्तण्डुलास्तस्मातरः कार्योऽस्मिन्नेव लोके धोति(१५) इति । 'घृतम्' 'अमे.', 'घृतमस्य योनिर्धतः श्रित' इत्यादिमन्त्रवर्णत् । तण्डुलास्त विष्णोः प्रिया, 'येऽणिठास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय' इति श्रुतेः । तस्मादुभयमियत्वात् धृतयुक्तशः कार्य, एतेनास्मिन् लोके समृद्धो भवति । अथ इविरन्तरं विधत्ते,-"शादित्यो भवतीयं वा अदितिरस्यामेव प्रतितिष्ठत्ययो अस्यामेवाधियज्ञं सनुते (१६) इति । अदितिर्देवता यस्य चरो मोऽयमादित्यः, श्रानावैष्णवं हविः प्रथम कृत्वा दितीय- इविष्टुन अयमादित्यचरः कार्यः। अदितिशब्देनेयमेव भमिरुच्यते अस्यामेव भूमौ उपरि यज्ञ छतवान् भवति,भूमौ प्रतिष्ठितश्च भवति । अथ तीयं इविविधत्ते,-"यो वै सवत्सरमुस्यममलामि चिनुते यथा मामिगोऽत्रपद्यने तादृगेव तदातिमा शृच्छे श्वानर द्वादशकपाल पुरस्तानिपेत् भवत्सरो वै अग्निवैश्वानरो यथा संवत्मरमावा काले ·[Wi-1] वेदार्थप्रकाशे। १२५ भागते विजायते एवमेव संवत्सरमावा काले धागतेऽग्निं चिनुते नार्तिमा ति"(१९) इति। उख्यस्थाग्नेः संवत्सरधारणं उपरियात् विधास्यति मंवत्सरमुख्यं मृत्वा' इति। तेन च धारणेन विना,अमिचयन- मपरिपक्कगर्भपातेन समानम्, तो यजमानो सियते । तत् तस्मात् संवत्सरं धारहितम् अगन', पुमान् मंवत्सरात् मागेव तिसः षट् दादश वा रात्रीः दीक्षाः चिकीर्षुः वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् तस्य च वैश्वानरस्यामः मंवत्सररूपत्वात् यथा लोके मवत्सरेण पूर्णो गर्भ काले सुखेन जायते एवमपि अनयेध्या संवत्सरं प्राप्य काले प्राप्ते चितवान् भवति ततो न मियते । प्रकारान्तरेण प्रशंभति-"एषा वा अग्नेः प्रिया तनुर्यद्वैश्वानरः प्रियामेवास्य तनुमव रुन्धे (१०) इति । सर्वेषां पुरुषाणां उपकारकः कश्चिदमिभूतिविशेषो वैश्वानरः, मा च मूर्तिः 'श्रमे "प्रियं' शरीरं, ततः तयेशा अनिसम्वन्धिनों प्रियामेव तनुवं प्राप्नोति । विहितानां हविषां चित्वं प्रशमति,-"चीयेतानि हवीरपि भवन्ति चय इमे लोका एषां लोकानाडू रोहाय"(१८)-दति । प्राप्तये इत्यर्थः । यद्यपि पानावणवं इविः प्रशतावपि विधमान- वाघोदकपातं, तथापि उपरितमइविविधानायायमनुवाद इत्य- विरोधः। मेयं दीक्षणीयेरिः 'पभिर्दोषयति' इत्येतमादनुवाकात् पर्व द्रष्टव्या । प्ररुतौ दोचाहुनीनां दयनन्तरभावितात् । यत् 'रुफामन्तरं प्रतिमुच्यते' इति विहित, उपरितने ' नम पुरामिः इत्येतस्मिन्ननुवाके ममाघातम् । । । • यत्र तत्' इति पदमपेक्षितमिय प्रतिभाति ।

·१२६ त्तिरीयसंहिताभाष्ये। [फा... - तत्रेय मीमांसा- "पक्षमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् । (१२अधि०),-- "चयने रुकामत्यादिः पुरोत खामिसंस्कृतिः । पाठादाधोऽन्तिमः कृतः फमात्पाठस्य न क्षतिः ॥ श्रमियने दीक्षणीयादेरूई रुकाधारणमानातम् कण्ठे-मृतः मनुरसि लम्बमानः मौवर्ण आभरणविशेषो रफान्दार्थः। उपास्थिती मिः भिक्येऽवस्थापितः कण्ट धार्यमाणो यथा उर प्रदेश न ददति, नथा व्यवधायकत्वेन तद्धारणम्। अत एव ब्राह्मणम्,-'कामन्तरं प्रतिमुचतेऽस्टनमेव मृत्योरनाईने' इति । यजमानसंस्काराय वपना- दयः प्रकृती दीवणीयानन्तरभाविनः, दइ धोदकेन प्राप्ताः, तेभ्यः पूर्वमेव रुकाप्रतिमोकः पदार्थः कार्यः,तस्य प्रत्यक्षपाठात् माविवादिषु मस्यादृतावादिति चेत् । मैवम्, यजमानसंस्काराणां दीक्षणीयानन्तर्य प्रक्षतौ कृतं, रुकास्य तु पाठेन तत्कन्पनीयम्। तस्मात् संस्काराः पूर्वभाविनः । न च माविच दृष्टान्तो युज्यते, दीक्षणीयाया इव मस्काराणां मतिमोकादूई पुनःपाठात्, न च, दीपणीयानमय पोधित स्काप्रतिमोकपाठवैयय, स्वरूपबोधनेन चरितार्थलात् । नतो रुकाप्रतिमोकः पचात्कार्यः । पतुर्याध्यायस्य चतुर्थपाद (३०) पिन्नितम्:- नित्यो नैमित्तिको वा साधागो वैश्वानरपितो। नित्यः पुरेव यच्छन्दादविरोधात पदिमः॥ अनिमयने श्रूयते,-"यो वै संवत्सरमुस्यमध्याग्निं चिनुते यथा सामिगीऽवपद्यते मागेव तदार्तिमाटेपानरं दादयकपानं पुर- ·[का०५माधा२] दार्थप्रकाथे। स्तानिपेत्" इति। उखा पीठरः, नामुखां "युञ्जानः प्रथमं मन." इत्या- दिप्रपाठकानातैर्मन्त्र. सम्पाद्य, तस्थामुखायामनिं निधाय पमुखामेव द्वादशोखामेव शिको तामुखामवम्याप्य तच्छिकयं स्खकण्ठे बध्वा तम् उख्यमग्निं भवत्सरं मत्वा पश्चादिष्टकाभिरनियेतव्यः, प्रभरणे त्वपूर्णगर्भ- पातदिनाम: स्यात् तितो वैश्वानरेष्टिं चयनात् मागेव कुर्यादित्यर्थः । अत्रापि अन्तरायवाक्यवद् अभरणवाक्यस्यार्थवादत्वान्नित्या वैश्वानरे- शिरिति चेत् । मैवं, 'यः पुमान् मृत्वा चिनुते स निर्बपेद्' इति कर्डसमानाधिक्षत-यच्छन्दवादभरणेच्योर्निमित्तनैमित्तिकभावावभा. सात् । किच दधिग्रहस्य नित्यस्य पातिकवरूपं नैमित्तिकवं विरुद्धम् । इह तु नित्यत्वे प्रमाणाभावादेव नैमित्तिकलमित्य- विरोधः॥ वेदार्थस्य प्रकामेन तमो हार्द विनाशयन् । पुमांयतरो देयादिधातीर्थमहेश्वरः ॥ रति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे उष्णयजु:- मंहिताभाष्ये पश्चमकाण्डे पचममपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ प्रजापतिः प्र॒जाः सृष्ट्वा प्रेणानु प्राविशत्ताभ्यः पुनः सम्भवितं नाशमोत् सोऽब्रवीद् भवदित्स यो मा दुतः पुनः सचिनदिति तं देवाः समचिन्वन् ततो वै ने • 'परियति सर्वत्र पाठो म सम्मग्वि प्रतिभाति।

·१२८
तेपिरीयसंहिताभाष्ये। [फा०५/प्रय-२]
आर्भुवन् यत्समचिन्वन् तचित्य॑स्य चित्यत्वम्। य एवं
विद्वानग्निं चिनुते नोन्येबार) कस्मै कमग्निश्चीयते
इत्याहुरमिवान् ॥ १॥
असानीति वै अग्निश्चीयतेऽग्निवानेव भवति कस्मै
कमग्निर्थीयते इत्याहुर्दैवा मा वेदन्निति वै श्रीमीयते
विदुरेनं देवाः) कम्मै कमग्निश्चीयते इत्याहुही
अंसानीति वै अग्निश्चीयते गृहोव भवति कस्मै कमनि-
थीयते इत्याहुः पशुमानसानीति वै अग्मिः ॥२॥ .
.. चीयते पशुमानेव भवति कस्मै कमग्मिीयते इत्याहुः
सुप्त मा पुरुपा उप जीवानिति वै अग्निश्चीयते. पयः
प्राञ्चः पर्यः प्रत्यञ्च अात्मा सनम एतावन्त एवैन-
मुमुमिन् लोके उपजीवन्ति) प्रजापतिरग्निमचिकीपत
पृथिव्यव्रवीत् न मय्यग्निं चेप्यसेऽति' मा धक्ष्यति सा
बातियाना विविष्ये ॥३॥
स पापीयान् भविष्यसीति सोऽब्रवीत् तथा वै अहं
करिष्यामि यथा वा नातिपक्ष्यतीति स इमामभ्य॑मृशत
प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाऽनिरस्वद् भुवा-
सो देतीमामेवेटका कृत्वोपाधत्तानतिदाहाय') ' यत्
प्रत्यमिं चिन्वीत तदुभि सुशेत् प्रजापतित्वा सादयतु
तया देवनयागिरवद् ध्रुवा सौद ॥ ४ ॥

·[का पापाचर] वेदार्थप्रकाशे। १२८ इतीमामेवेष्टकां कृत्वोपं धुत्तेऽनतिदाहायः प्रजापति- रकामयत प्र जायेयेति म एतमुख्यमपश्यत्तर संवत्सर- मबिभस्ततो वै स प्राजायत तस्मात् संवत्सरं भायः प्रैव जायते :) तं वसवोऽब्रुवन् प्र त्वम॑जनिष्ठा वयं प्र जायामहै ' इति तं वसुभ्यः प्रायच्छत्तं घीण्यहानि अविभरुस्तेन ॥५॥ चीणि च शतानि असृजन्त त्रयस्त्रिशतञ्च तस्मात व्यहं भार्यः प्रैव जायते तान् रुद्रा अब्रुवन् प्र यूय- मंजनिद्रं वयं न जायामहै इति त रुद्रेभ्यः प्रायच्छन्तर पडहानि अविभरुस्तेन चीणि च शतानि असृजन्तु धर्यस्विशतञ्च तस्मात् पडुहं भायः प्रैव जायते तानादित्या अब्रुवन् प्र यूयम॑जनिवं वयं ॥ ६ ॥ प्र जायामहै इति तमादित्येभ्यः प्रायच्छन्त द्वादशाहानि अविभरुस्तेन चीणि च शतानि असृजन्त चय॑स्त्रिशतश्च तस्मात् द्दादशाहं भार्यः प्रैव जायने ५) तेन वै ते सहसमसृजन्तोखा सहस्रतमीम् ॥ य एवमुख्य साहसं वेद प्र सहसं पशूनाप्नोति ॥ ७॥ अग्निवान् । पंशुमानसानीति व अग्निः। पविष्ये । मृशेत् प्र॒जाप॑तिस्त्वा सादतु तया देवतयाऽङ्गिरस्खद 17 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। का प्राचार ध्रुवा सौद। तेन। तानादित्या अब्रुवन् प्र यूयमअनिद्रं वयं । चत्वारिशच्च ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाएडे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥०॥ दीक्षणीयेटिराद्यानुवाके चिदविरीरिता । अथ द्वितीये चयन-तत्फले अभिधीयते । तबादौ चयनं वि- धातुं प्रस्तौति,-"प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा प्रणानु माविशत् ताभ्यः पुनः सम्भवितुं नाशकोमोऽमवीदृधवदित्स यो मेतः पुन: मंचिनव- दिति तं देवाः सचिचन् नतो वे ते श्रार्भुवन यसमचिन्वन्तन चित्यस्य चित्यत्वम () मिति। पुरा कदाचित् प्रजापतिः मी: प्रजा: 'सष्टा' 'प्रेणा' भेना प्रियातिश येन तास प्रजाम खय 'प्राविण', प्रविश्य च 'ताभ्यः' प्रजाभ्य. मकाशात्म्बकीयेन केनचिद्र पेण 'युग: उद्भवितुं, 'नाशकोत', अशकस्तत्रैव स्थित इदम् अभवोत्'-'य.'- कथिन्माम् इतः प्रजाभ्यः पुन.-मम्भवो यया भवति तथा 'शिवत्' चिनाति । 'म' पुरुषो 'सधवत् इति मुधोत्येवेति । तदाक्यं श्रुवा देवा अनिरूपेण पुन: ममतो यया भवति, तथा 'तं' प्रजापति- रुपममिमिएकाभिः 'अचिन्वन्तेन चयनेन ते देवा द्धि प्राप्ताः । यम्मादेवं मम्यक् अचिन्धन् : तमाचयनविषयादग्नेशियमिति नाम मपन्नम्। इदानों विधत्ते,-"य एवं विधाननि पिगते प्रोत्येव"/-रति।

·[का.म.पाच्या वेदार्थप्रका। । अथ प्रश्नोत्तराभ्यां क्रमेण फलविशेषानिदर्शयिपुरादावेक फलं दर्शयति,-"कमी कममिशीयते ?–इत्याजरमिवान् असानीति वै अमिथीयतेऽग्निवानेव भवति" इति। कमित्यययं, कामायेत्यस्मिन्नर्थ वर्तते । ब्रह्मवादिषु मध्ये केचिदेव पप्रच्छु', 'कस्म' कामाय अयम् 'अमिश्चीयते?'-'इति उके एवमुत्तरम् 'भाइ', 'अग्निवानमानीति', -शास्त्रीयाग्मियुकोऽह भवानि-इति कामयिचा अयमनिश्चीयते इति । ततोऽमि चित्वा उत्तरतुयोग्यशास्त्रीयाग्मियुत एव भवति । द्वितीय फल दर्शयति,-"कस्मै कममिचोयते ?-दत्याहुर्देवा मा वेदनिति वै अग्मियीयते विएरेन देवा"(७) इति । स्वर्गम्या 'देवा.' भर्वे 'मा' मां यजमान ‘वेदन श्रय यजमान' मन्य गनुष्ठितवानित्येवं विदन्तु-दति कामयित्वा अमेश्चितत्वाद्देवा एन विदन्येव । दतीय फल दर्शयति,-"कम्मे कममिथीयते?-इत्याहर्टही अमानीति वै अनिश्चीयते ग्टह्येव भवति"(1) इति। भारतीयम- कर्मानुष्ठानसमर्थो म्यहम्यो भनि इति कामयित्वा अनि चिवान- स्तथैव भवति । चतुर्थ फल दर्शयति,-"कसी कममियीयते -दत्या पाह- मानमानीति वै अभियीयते परमानेव भवति") रति । पर- सम्टदे. कामितत्यात् पाइममृद्धिर्भवत्येव । पचम फल दर्शयति-"कमी क्मनियोयते?-रत्या मनमा पुरुषा उपजीवानिति वे अनियोयते चय प्राचन्तय प्रत्यय प्रात्मा माम एतावन्त एवैनममुभिम् लोके उपजीवन्ति इति प्रायः पूर्वभाविन, पिरपितामहप्रपितामहास्वयः पुरुषा । 'प्रत्यय ·सित्तिरीयसंहिताभाषणे। का चि.] पशाहाविनः, पुत्रपौत्रप्रपौधास्त्रय. पुरुषाः । मध्याः स्वयं ममः । एते मौ पुरुषाः मामुपजीवन्तु,-अहमेवैतेषां रतको भविय्यामि इति कामयमानोऽनि चिया म्वर्गलोके नया रतको भवति । पदुम मचकारेण,-'प्रजापतिस्ता मादयतु तया देवनयाहिर- खद् ध्रुवा मीदेत्युत्तरयेदिमभिटग्य' पनि । तदिदं विधातुं मन्तीति,-"प्रजापतिरमिमचिकीपत' तं पृथिवी अनवीन मय्यग्नि ग्यसेऽति मा धक्ष्यति, मा त्वातिदहामाना विधविष्ये । म पापीयान् भविष्यमोति सोऽप्रवीत् नया वे अहं करिय्यामि यथा वा नाति धन्यति रति म इमामभ्यम्गत प्रमापतिस्त्वा मादयत तया देवतया- ऽङ्गिरम्वद् ध्रुवा मौदेतीमामेयेटको मृत्योपाधत्त अनतिदाहाय"(E) इति । पुरा कदाचिन्, मजापतिरमिं, तुमिच्छां पकार, 'त' धयगार्थिनं प्रजापतिं 'पृथिवी' एवम् 'अवधीत', हे प्रजापते, ममोपरि 'निन चेप्यमे, अमिचयनं न करियमि मा कुवित्यर्थः। कुतः इति चेत् । तच्छृणु, ममोपरि घीयमानोऽग्निमीमतिशयेन 'धक्ष्यति', तदानीमात्यन्नं दसामाना 'मा' अहम् इतस्तत. परिलुटनी ममोपरिस्थितं त्वामपि कम्पयिय्ये । ततः 'म' त्वं पापिठो दन्ट्रिो 'भविष्यमि-इति तच्छ्रुत्वा प्रजापतिरिदमप्रवीत्,-'यथा' अयं चीयमानो ऽग्निवा नातिगयेन 'धक्ष्यति', 'तथा' एवं 'द करियामि'-रत्युक्का प्रजापतिर्वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण 'दमा' भूमिमभितः स्पृथ्वान् मन्त्रस्य चायमर्थ, हे भूमे, त्वामाद्यकारणभृतामई प्राध- यचिकीत इति का• क्री. पु. पाठी न सम्यक् । + दरिझोऽयं इति का• श्री. पु. पाठ। न मम्यक् । + वा ममापि कारणभताम्रति का• क्री• घु° पाठ । . .

·[का पाय-२] वेदार्थप्रका। प्रजापतिः त्वां* 'सादयतु' म्यापयतु, अथ प्रजापतिरूपया 'तया' खया तव रचयिया देवतया 'ध्रुवा' सती 'मीद्' उपविभ, अङ्गिरोभि. स्थापिता यथा ध्रुवा भवति तददिति । अनेग ममन्त्रक- स्पर्भनेन 'दमा' सी भूमिम् 'इष्टकाम' 'एव' 'कला' अमिथरीरान्तः- पातित्वेन 'अप्राधत्त', न मिः स्वात्मानमतिदहति । अथ विधत्ते,-"यत्पत्यमिं चिन्वीत तदभिशेत् प्रजापतिस्ता सादत तया देवतया अगिरख वा मीदेति इमामेवेरकां कृत्वोप धत्तेऽनतिदाहाय"() इति । 'यत्' चयनम्यानं, 'प्रति' दरकाभिः 'श्रमिं' चेतुमिच्छति, 'तत्' स्यानं 'प्रजापतिः' इत्यादिमन्त्रण 'अभिटोत्' । तेन अभितः स्वर्णनेन 'दमा' भूमि शास्त्रामपि 'दएकां' 'कृत्वा' उपहितवान् भवति । तेन पानिदाहो न भवति । अथोख्याग्नेधारणं विद्यते,-"प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति स एतमुख्यमपश्यत्त५ संवत्सरमविभस्ततो वै म मागायत तस्मात् मंवत्सरं भार्यः मेव जायते"(१.) इति। प्रजोत्पादनमाधनत्वेना- ख्यामिमेकस्मिन् संवत्सरे प्रतिदिनमुपम्यानकाले खगले शिक्यपा मध्वा धारयेत्। तत उत्पादको भवति । अथ चौणि पक्षान्तराणि य-पडह-दादगाइ-धारणरूपाणि कमेण विधत्ते,-'त वसवाऽनुवन् म त्वमजनिष्ठा वयं प्र आयामहे रति तं वसुभ्यः प्रायच्छतु तं पीणि हानि अविभस्स्तेन पीणि च शतानि अटान्त प्रतिशतं च तस्मात् यई भार्यः व जायते। • स्वामिति पदं पुनकमिव प्रतिभाति ।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। तान् रुद्रा अब्रुवन् प्र यूयमअनिव वयं प्र जायामहै इति त रुद्रभ्यः प्रायच्छन् तं पडहानि अविभरुस्तेन वीणि च शतान्मजन्त घयस्त्रिशतं च तस्मात् घडहं भार्य: मैव जायते । तानादित्या अनुवन् प्र यूयमजनिट्व वयं प्रभायामई रति तमादित्येभ्यः प्रायछन् तं द्वादशाहानि अविभहस्तेन चीणि च मतान्यजन्त पयस्विगतं च तस्मात् द्वादशाई भार्य. प्रेव जायते"(११) इति। '' प्रजापति 'वसव' एवम अनुवन्', हे प्रजापते, व प्रजा उत्पादितवानमि, तथा वयमप्युत्पादयाम ति, ततः प्रजापतिः 'तम्' उख्यमनि वसभ्यः 'मायच्छत्'; ते च तममिं अहं त्वा चयस्त्रिशदधिकं प्रजानां शतवयम, 'असृजन्त', तस्मात् प्रजोत्पत्तये यई भार्य इत्येकः पक्षः। एवं रुद्रादित्यवाक्ययोरपि व्याख्येयं । पश्चयार्थवादान् समूहाकारेण निगमयनि,-"तेन वै ते मह- समसृजन्त उखा) महसतमीम् (१९) इति । 'ते' वसरुद्रा- दित्याः । उखा सहसतमी यथा भवति, तथा एकोनं प्रजाससम् 'प्रसजन्त। वेदनं प्रशंमति,-"य एवमुख्यं माइस्रं वेद म मासं पशून प्राप्नोति"t) इति । अत्र चयनविधि-तद्राहाणं "मावित्राणि जुहोति" (१९३१) इत्येतस्मात् प्राक् द्रष्टयं । भूमिस्पर्धनमन्त्र- माणे तु "ऋग्मे नव प्रवो वयं" (५॥२॥६) इत्यनुवाके "यु बाईपत्य मेधो नोपानमत्" (8) इत्यतः प्राक् द्रष्टये। उख्यधारणमा हु "न हम्म वै पुरामिः" (५१.१०) इत्यनुवाके द्रष्टव्यम् ।।

·[ काय.] वेदायप्रकाशे। अव मीमामा,- द्वितीयाध्यायस्य बतीयपादे (१००) चिन्तितम्,- "मिं चिनुत इत्यच यागो वा मंकृतिर्यजिः । लिङ्गेन यागनामत्वाद्यजिना चानुवादतः ॥ रूया द्रव्यस्य नामैतद राधानवचितिः । संस्कृतिः संखते वहावमियोमा विधीयते ॥ 'य एवं विद्वानग्नि चिनुते' इत्येवं विधाय श्रूयते,–'प्रयाता- ऽमिमनिष्टोमेनानुयजति तमुख्येन तं पोडगिना तमतिरावण' इति । अवामिभन्दो यागवाची स्तोत्रशस्वादेः क्रतुम्लिङ्गस्य श्रूयमाणत्वात् । तप लिङ्गमेवं श्रूयते,-'अमेस्तोचमने. शस्त्रम्' इति पछुपमदो- ऽमेथित्यस्य भवन्ति' इति । यदि लिङ्ग मापकापेवं, ताई यजिना तदनुवादः प्रापकोऽस्तु, 'अग्निममिष्टोमेनानुयजति' इत्यस्मिन् वाक्ये 'यनिं यजति' इति यजिमामानाधिकरण्यात्, 'उपांग्ह पाजयति' इतिवत् यागनामत्य । अयोध्येत, - 'अनुशन्दम्य श्रमिय-देनाषयाद यज्यधयोऽपियोमस्येति । तथाप्यने. पुरोयजने मति अनिशमम्यानु- यजनं मम्भवति, 'देवदत्तमनुगच्छति पादत्त' स्यच देवदत्ते पुरोगमनदर्भगात् । तस्माद् 'अग्नि चिगुते' छायचाग्निनामका याग पाण्यान विधीयते । चिनोतिम्नु 'रएकाभिनि चिमुते' इतिवाक्य- प्राप्तम्य चयनस्य सोमयागविनियमाप्तम्य ग्रहममुदायस्येशनुशदः । रति प्राप्ने घूमः, -अमिभन्दो रूट्या वकिट्रव्यमापरे, रूहिस मिततया लिनादिकल्प्याद् यागामित्वात् यनीयमी, इति न यागनाम । न , अव यागरूपमस्ति, द्ररदेवतयारमिः, अतः ·तैत्तिरीयसंहितामाध्ये। [फा. 'अग्रिमादधीत' इत्युकाधानवद् 'अमिं चिनुते' इत्युक्तं चयनम् अनिद्रव्य- संस्कारः। न , संस्कृतम्य विनियोगाभावः, 'अनिमनिशमेन यजते' इत्यादिवाकारनिटोमादौ विनियोगात् । तस्मात् मस्कारविधिः ॥ पति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश कृष्णयजु:- संहिताभाष्ये पक्षमकाण्डे पश्चमप्रपाटके दितीयोऽनुवालः ॥ ॥ यजुया वै या क्रियते यजुषा पच्यते यजुपा विमुच्यते यदु उखा सा वै एपैताई यातयानी सा न पुनः प्रयुज्येत्याहुरग्ने युक्ष्क्षा हि ये तव युवा हि देवहुतमा इन्युखाया जुहोति तेनैवैनान् पुनः प्र युले तेनायतयानी या वै अमिं योगे पागते युनक्ति युतो युनानेघने ॥ १॥ युवा हि ये तय युवा हि देवहार इत्याईप ये अमेयॊगस्तेनैवेन युनक्ति युक्त युवाने " ब्रह्मवादिनी वदन्ति न्यड्डग्नियेतव्या ३। उत्ताना३ इति वयंमां वै सुप प्रतिमया चीयते यदमिर्यद् न्यनं चिनुयात् पृष्टित ऐनमाहुतय पाच्छेयुर्यदुत्तानं न पनितुः शयाद असवग्योऽस्य स्यात् प्राचीनमुहानं ॥२॥ पुरुषशीर्पमुप॑ दधाति मुखत एयैनमा तय पायन्ति नानानं चिनुते सुर्योऽस्य भवति " सोया जुहाति ·[मा ५०३] वेदार्थप्रकाशे। चक्षुरवास्मिन् पनि दधाति दिर्जुहोति दे हि चक्षुपी) समान्या जुहोति समानः हि चक्षुः समृध्यै देवासुराः संयत्ता श्रासन ने वाम वसु सं न्यदधत तद्देवा वाम- भृता अञ्जत तामभृता वाममृत्त्वं यद्दामभृतम्, उपदधाति' वाममेव तया वसु यजमानो भाव्यस्य दृते " हिरण्यमूर्धी भवति ज्योतिर्वै हिरण्यं ज्योति- मिं ज्योतिवास्य ज्योनिर्वामं रडत) दियजुर्भवति प्रतिष्ठित्यौ .युचानेधने। प्राचीनमुत्तान। वाममृतम् । चतु- विशतिश्च ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥०॥ चयनस्य विधिस्तस्य फलमुख्यस्य धारणम् । अनुवाके द्वितीये हि तदेतत्त्रयमीरितम् ॥ अथ हतीयानुवाके उख्यहोमादिकमभिधीयते । तमेतं होम विधत्ते-“यजुषा वे एषा क्रियते यजपा पच्यते यजुषा वि मुच्यते यद् उखा सा वै एषताई यातयाम्नी मा न पुनः प्रयुज्येत्याजरने युच्चा हि ये तव युवा हि देवतमा इत्युखायां जुहोति तेनैवैनान् 18 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का प्रय.] पुनः प्र युझे तेनायातयात्री) इति । 'एषा' उखा “वसवस्वा छएवन्तु" -(४।१।६३) इत्यादिना 'यजुषा' 'फियते'; "धिपणास्त्रा" (४।२।६।२) इत्यादिना 'यजुषा' सेयमुखा 'पच्यते' ; "मातेव पुत्रम्" (४।२।५।२) इत्यादिना 'यजुषा शिक्यात् 'मुच्यते', येयम् 'उखा' बहुधा यजुभिरनुष्ठिता, 'सा' स्यमुखा एतस्मिन् काले गतसारा सम्पन्ना, बहुधा प्रयुकत्वात् ; अतः 'मा' गतमारा उखा 'पुन.' प्रयो न योग्येत्येवमभिज्ञा 'आहुः'; अतः पुनः समारत्वसम्पादनाय "धग्ने युट्या हि"(५)-इति मन्त्रदयेनेोखायां जुहुयात् ; 'तेन' होमेनाखां पुनः-प्रयोगयोग्यां करोति, हेमेनैव समारत्वस्य - सम्पादितत्वात् । "अग्ने युवा हि"-इत्यादिके पश्चौ तु "धुवासि"(४।२।६) इत्यनुवाके समाजाते व्याख्याते च॥ मन्त्रगतस्य 'युच्च'-इतिभब्दस्य तात्पर्य दर्शयति,-"यो वे अमिं योगे पागते युनति युयुञानेपु"(२) इति । 'यो' यजमानो योगकाले ममागते मति अप्रमत्तः 'अग्निं 'युननि', म यजमाना- ऽग्नियोगानुष्ठादपु यजमानेषु मध्ये स्वयमपि अभियोगानुष्ठातेति- व्यपदेशा भवति । म च योग मन्त्र युच्च-पदोधारणेन सिध्यति, हे अमे, त्वं युगो भवेत्येवं तम्य पदस्य वाच्यार्थलात्। अतस्तदुधारणेन एनमग्निं 'युनक्ति', 'दुचानेषु' पममानेषु च परिगण्यते । एतच होममााणे "एपां वै एतमोकानाम्" (५॥२१८) इत्यनुवाके "पूर्ण तस्योप दध्यादनुपदस्थदेवान्नम(१)-इति वाक्यादूर्भ द्रष्टव्यम् । • एवमेव सर्वत्र पाठ । 'हन्दन्तु इति पाठी भवितुं यः । तप इति का की पु• पाठ। + ·[का प्राय वेदार्थप्रकाश। अथ पुरुषशीर्षापधानं विधत्ते,-"ब्रह्मवादिना वदन्ति न्यहमितव्या उत्तानात् इति वयमां वै एप प्रतिमया चीयते पदमियत न्यञ्चं चिनुयात् पृष्ठित एनमाइतय अच्छेयुर्यदत्तानं न पतित५ शनुयादसुवर्योऽस्य स्यात् प्राचीनमुत्तान पुरुषशीर्षमुप दधाति मुखत एवैनमाहुतय पच्छन्ति नोत्तानं चिनुते सुवर्योऽस्य भवति"(२) इति । 'न्य' अधोमुखः, 'उत्तानः ऊर्द्धमुखो योऽयम् 'अमिः', स एष पक्षिणामाकारेण 'चीयते', तथा मति अधोमुखत्वे न चितस्यामः पृष्ठभागे सवी श्राइतय एनमनिमाप्नुयुः, ऊर्द्धमुखत्वे स पचाभ्यामाका गन्तुं न शक्नुयात्, गमनाभावे च स्वर्गीय हिता न भवति । अत्र दोषदयपरिहाराय 'पुरुषशीर्षम्' उप-दध्यात् । तच शिरः प्राचीनं, केशभार्ग• प्राच्यान्दिशि, छिन्नगलभार्ग प्रतीच्यान्दिशि कृत्वा ऊर्ध्वमुखं स्थापयेत् । एवं सति तब हयमाना पाहुतयो मुखप्रदेशे एवामिं प्राप्नुवन्ति, न तु पृष्ठतः ; पक्ष्या- कारस्यार्ध्वमुखत्वाभावेन आकाशे गन्तुं शक्यत्वात् स्वर्गीय हिता एवं भवन्ति । अस्य चोपधानमन्त्रस्तु "श्रादित्य गर्भम्" (४।२।१०) इत्यादिके, उपधानविधिमा "मध्ये पुरुषशीर्ष सुप दधानि"(२)-पति, म च, "एषां वै एसभोकानाम्" (५ २।८) दत्यनुवाके समानातः । अच तु उत विधिमनूद्य प्राचीनोत्ताने च गुणे विधीयते ॥ यदुकं सूत्रकारेण 'चित्रं देवानामित्यई भ्यामधिकटयो जबा' दति । तदिदं विधत्ते,-"भौया जुहोति चतुरेवामिन् पनि दधाति (४) इति । सौरी "चित्रं देवानाम् (१) इत्यादिका, मा केपूभाग. एवं दिनगनभाग रति च प्रथमान्तपाठो म युक्त।

·१४. गिरीयसंहिताभाष्ये। का•ाप्रस.] च "उत्यश्चातभेदमम्" (१४४१४२)-इत्यगुवाके घमास्नातलात तत्रैव व्याख्याता, सूर्यस्य चक्षुरभिमानीदेवत्वात् तनमन्त्रहामेनासिान पुरुषशीर्ष चतुरिन्द्रियं सम्पादयति । चतुरभिमानित्वञ्च ऐतरेयिषः समामनन्ति,-'श्रादित्यचतुर्भुवा अतीणि प्राविषद्' इति ।। अर्धर्च दयं विभज्य विनियुके, "दिर्जुहोति दे हि चक्षुषी"() इति । इन्द्रियायकत्वेऽपि गोलकभेदात् द्वित्वम् । ग्भेदशङ्कां वारयितुमेकचं विधत्ते,-"समान्या जुहोति समान! हि चतुः समृद) इति। गोलकभेदेऽपि दन्द्रियस्यैकत्वा- दृगेकत्वम् । इदं होमत्राह्मणमपि पुरुषशीर्षविधिसमीपे द्रव्यम् ।। अथ वाममृताख्याया दटकाया उपधानं विधत्ते, "देवा- सुराः संयत्ता श्रामन् ने वाम वस सं न्यदधत नद्देवा वाममृता अञ्जत तद्दामभृतो वामयाममत्त्वं यद्वामझतमुपदधाति वाममेव तया वसु यजमाना भ्राटव्यम्य T"(3) इति । यदा देवाचामुगथ युद्धायोधताः, नदानी नदुभयेऽपि बननीयं 'वस खं धनं एककच भूलवेन ? सम्यक म्यापितवन्तः। नवासरमम्बध्दि यद्धन, नदेतद्देवा अनया बामता म्वेटकया विनाशितवन्तः, तो वामं हन्ति नाशयन्तीति व्युत्पत्या कारम्याने भकारादेश मति वाममदिति नाम मम्पन्न । अतो यजमानोऽप्येतदुपधानेन मारव्यम्य धनं विनाशयनि ।। • एवमेव सर्वत्र माठ, पभिमानिदेवलादिसि पाठो भवितुं या। रवमेव सर्वत्र पाठ। 'बई मिमं रथाकार चित्पाठी भवितुं युः। + वामभदाण्याया ति पाठी मवितुं युक्तः । गवेग इति यादर्शपुस्तकपाठः ।

·ফাসg[অ]
वेदार्थप्रकाशे।
-
यर सूत्रकारेण,-'प्रबाहुगिष्टकायां हिरण्यशकलावघ्यूज़
यास्ते
अमे सूर्ये रुच इति दाभ्यां वामझतम्' - इति । नत्र हिरण्यशकलो
विधत्ते-हिरण्यमूर्धी भवति ज्योति हिरण्य ज्योति म ज्योतिषैव
अभ्य ज्योतिवाम रो(८) इति । हिरण्यशकलदयं मूर्ध्नि उपरिभागे
यस्या दटकायाः मा हिरण्यमूर्धी, हिरण्यं प्रकाशरूपत्वात् ज्योतिः,
वाममपि मणिमुक्तादिक तथा ज्योतिः॥
"यास्ते अग्ने सूर्ये रुचः" इत्यादिमन्त्रदय तत्र विनियुक्ने,-
दियजुर्भवति प्रतिष्ठित्याद) इति । द्वे यजुषी यस्या वामतः मा
दियजुः । ददश्च वामभद्ब्राह्मणं "खयमामामुप दधाति" (२८)
इत्यनुवाके दूर्वेष्टकाब्राह्मणादूर्ध्व "देवलच्छ वै ग्यालिखिता"(३)
इत्यतः पूर्व द्रव्यम्॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजः-
मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके हतीयोऽनुवाक. ॥०॥
आपो वरुणस्य पत्नय श्रासन् ता अमिरभ्यध्यायत्
ताः समभवत् तस्य रेतः परापतत् तदियमभवद् यद्-
द्वितीय परापतत् तदसावंभवदियं वै विराड्सौ वराड्
यद् विराजावुपदधातीमे एवार्य धत्ते यदै असौ रेतः
सिञ्चति तदस्यां प्रति तिष्ठति तत् प्र जायते ता
ओषधयः ॥१॥

·२४२ तैत्तिरीयसंहितामाध्ये। [का०पापाय ] वीरुधा भवन्ति ता अमिरति य एवं वेद प्रैव जायतेन्नादो भवति या रैतस्वी स्यात् प्रथमायां तस्य चित्यामुमै उप दध्यादिमे एवास्मै समीची रेतः सिञ्चतो यः सिक्तरेता स्यात् प्रथमायां तस्य चियाम- न्यामुप॑ दध्यादुत्तमायामन्या. रेन एवास्य सिक्तमा- भ्यामुभयतः परि यहाति) संवत्सरं न क॥२॥ चन प्रत्यवराहेत् न हीमे कंचन प्रत्यवराहतस्तदे- नयात” यो वै अपशोपीणम॒ग्निं चिनुतेऽपशीपीऽमु- मिन् लोके भवति यः सशीपणं चिनुते सोपीऽमु- मिल्लोके भवति' चित्ति जुहामि मनसा एतेन यथा देवा दहा गमन् वीतिहाचा कातायः समुदस्य वयुनस्य पत्म॑न् जुहामि विश्वकर्मणे विश्वा अहाऽम इतिः इति स्वयमावृणामुपधाय जुहोति ॥३॥ एतदै अग्नेः शिरः सशोपीणमेवाग्निं चिनुते ) सशीपीऽमुमिन् लोके भवति य एवं वेदा.) सुगीय वै एप लोकार्य चीयते यदग्निस्तस्य यदयथापूर्व क्रियते सुवर्यमस्य तत् सुवग्र्योऽग्निः(१) चितिमुपधायाभि मृशेत चित्तिमचितिं चिनवद् वि विद्वान् पृष्ठवीता एंजिना च मतीन राये च नः स्वपत्याय, देव दिति ·का०५/प्र.५/य.] वेदार्थप्रकाशे। १४३ च रास्व अदितिमुरुष्येतिर) यथापूर्वमेवैनामुप॑ धत्ते प्राचमेनं चिनुते सुवर्योऽस्य भवति ॥४॥ आषधयः। कं । जुहोति । स्वप॒त्याय । अष्टादश च ॥४॥ इति तैजिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥ उखाइतिः शिरश्च वामभच्च रतीयके । अथ चतुर्थे रेत मिगाद्या उच्यन्ते, यदुक्तं सूचकारेण,-'विराट ज्योतिरिति तिस्रो रेत सिचस्तामा हे प्रथमायां चित्यां यून उप दयात् सर्वा मध्यमायां विवयम एका प्रथमायामेकामुत्तमायां स्थविरस्य' दति। तत्र द्वयोरुपधानं विधने,-"आयो वरुणस्य पत्नयः श्रामन् ताः अनिरभ्यध्यायन् ताः समभवत् तय रेतः परापतत् तदियमभवद् यद्वितीयं परापतत् तदसावभवत् इयं वै विराट असौ स्वराट् यद्विराजौ उपदधाति इमे एवोप धत्ते(१) इति । वरुणपन्यो या अप-देवताः, 'ताः' कामुकः 'अमिरभ्यध्यायत्', ध्याला 'समभवत्', तत्र मानसेन सम्भावनन स्खलितं रेताऽधः अपतत्, 'तत्' च रेत 'दय' पृथिवी 'अभवत्', द्वितीयवारं पतितं रेते'मौ' धुलोकः 'अभवत्' । तब येयं पृथिवी मा विविधा प्राण्याधारवेन राजते इति 'विराट' इत्युच्यते, या त्वमौ द्यौः, 'सा' खातन्त्रण राजते इति 'खराट्। एवं मति अब । विराजावुप ·१४४ त्तिरोयसहिताभाष्ये। [का पाप माघ दध्यात्, विराटशब्दोयेताभ्यो मन्त्राभ्यामुपधेये विराजौ। मन्त्रदयं च "विराड् ज्योतिरधारयत् मघाड् ज्योतिरधारयद" (४१२८१४) इत्यवानानं व्याख्यात च। अनेन विरादयोपधानेन दमे दे धुझमी एवायमुपधत्ते ॥ तदेतद्विराडुपधानं प्रकारान्तरेण प्रशंमति,-शदै अमौ रेत. मिञ्चति तदस्यां प्रति तिष्ठति तत् प्र जायसे ता औषधयः वारुधो भवन्ति ता अमिरति(१) इति। 'श्रमी' छौः यदेव 'रतो' दृष्टिरूप 'मिश्चति', 'तद्' 'अम्यां' भूमौ प्रतिष्ठित सत् नानाकरण उत्पद्यते, 'ता: उत्पत्रा 'श्रोपथयो' मोहियवाद्याः', 'वीरुधो नाग- वल्यादयश्च भवन्ति । 'ता,' च जाठराम्रि अनि । एवंविधे घुमिरूये' विराजाविति। तयोः प्रममावेदनं प्रमति,-"य एवं वेद प्रैव जायतेऽनादी भवति"(२) इति॥ अथाधिकारिभेदेन प्रकारान्तरेण विशेष विधत्त,-"यो रेतखी स्थान प्रथमायां तस्य चित्यामुभे उप दध्ादिमे एवाले ममीनी रेत सियतो य सिकरताः स्यात् प्रथमायां तस्य पित्यामन्या- मुप दध्यादुत्तमायामन्या रेत एवास्य मिकमाभ्यामुभयत. परि ग्रमाति, पति ! 'रेतसी' युवा, तम्य 'प्रथमायाम् एव चिता- युभयोरुपधाने सति ते 'उभे पि भूमिरूप अनुकृले मला यजमानार्थ 'रेत. मिशन.', 'सिमरना.' स्थविर, सम्म प्रयमो- समपियो क्रमेण योरपधाने मलि स्वकार्य रेत 'अन्या' • एवं विधा भूमिह पे पिराजी रति पाठो म सम्यक् ।

·[काव्या..] वेदार्थप्रकारे। १४५ दएकाभ्याम् 'उभयतः' परिग्टहीतं भवति । एतद् विराजाह्मणं पूर्वेति-(५॥५॥३१०)-वामझब्राह्मणादनन्तरमेव द्रष्टव्यम् । प्रथामिचितः कश्चिनियमं विधत्ते,-"संवत्सरंन कंचन प्रत्यवरोहेत् न हीमे कंचन प्रत्यवरोहतस्तदेनयोर्ब्रतम्) इति । अमिशिला संवत्सरपूर्तिपर्यन्तं वयोद्धेषु विद्यावृद्धेषु च समागतेय्वपि 'कम्' अपि पुरुष प्रति अभ्युत्थानं न कुर्यात्, 'हमे' भूमिरूपे विराजौ इटके 'कम्' अप्युल्लाटं पुरुषं प्रति नाभ्युत्थानं कुरुतः, 'तद्' अगभ्युत्थागम् 'एनयोः' इश्कयोः 'वर्त', अतस्तयोरुपधातापि नाभ्युत्तिष्ठति । यद्यप्ययं नियमः कृत्स्नब्राह्मणान्ते वक्तव्यः, तथापि विराडदारेण स्तोतुमिहानातः । श्रथ कश्चिद्धामं विधातुं प्रस्तौति, “यो वै अपशीर्वाणमग्निं चिनुतेऽपभीषीऽमुभिलेोके भवति, यः सशीर्षाणं चिनुते सभीषी अमुभिलाके भवति (१) इति । अमेः शिरोराहित्यसाहित्याभ्यां यजमानोऽपि सुवर्गे तथा भवति । विधिसितस्य होमस्य मन्त्रमुत्पादयति,-"चित्तिं जुहोमि मनमा घृतेन यथा देवा दहागमन्वीतिहोत्रा Vतारधः समुद्रस्य वयुनस्य पत्मन् जुहोमि विश्वकर्मणे विश्वा अहा अमर्त्य हविः७) इति। 'यथा देवा दहागमन्',-येन प्रकारेण इविभीना देवा अस्मिन् कर्मणि श्रागच्छन्ति, तया अहं 'मनसा' मनोगतया भक्त्या, 'घृतेन' द्रव्येण, 'चितिं जुहेामि' देवानां चित्तमुपाददे, प्रसादयामि इत्यर्थः। कीदृशा देवा: ?-वीतिडात्रा:' कमनीयहविष', 'ताध. यज्ञस्य वर्धयितारः । तत अर्द्ध 'विश्वकर्मणे' प्रजापतये, 'विश्वा 19 ·२४६ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। का प्राय.8 अहा' सर्वेष्वयह सु, 'अमत्य विनाशरहित वाहुतं 'इवि.' 'जुहोमि' । होमस्य स्थानमुच्यते, 'वयुनस्य' कमनीयस्य, 'समुद्रस्य' समुद्रवद् उत्सायस्थ, खयमालपाखरूपस्य पत्मन्' पतने श्राद्धतियोग्ये उपरिभागे रत्यर्थः। उत्पादितं मन्त्र विनियुके-"इति स्वयमाटणामुपधाय मुहात्येतदै अग्रेः शिरः सभीाणमेवाग्निं चिनुते"(८) दति। चित्ति अहोमीति यो मन्त्र उत्पादितः, 'इति' अनेन मन्त्रेण स्वयमाटलोप- धानादनन्तरं जुहुयात् । एतदेवाइतिखरूपं अमेः शिर स्थानीयम् । अतः शिरसहितमेवाग्नि चितवान् भवति । वेदनं प्रशंमति,-"मभीषी मुभिलाके भवति य एवं वेद")- इति । तदेतद्धोममाधणं "स्वयमाटपाम्" इत्यनुवाके ( ५०) एव्यम्। अथाभिमर्थन विधातुं प्रस्तौति,-"सवर्गीय वै एप लोकाय चीयते यदग्निस्तस्य यदयथापूर्व क्रियतेऽसुवर्यमस्य नत् सुव:- ऽमि.१०) इति । योऽयमनिरस्ति, म 'एय' स्वर्गलोकार्थ बीयते, अतः 'तस्य' अग्नेः 'यद्' अङ्ग 'अयथापूर्व', फ्रमोमानेन क्रियते', 'तद' अङ्गम् 'श्रसुवर्य स्खगाय हित न भवति । 'अमि.' साय हित. नस्मात् क्रममनुभद्यैव तदङ्गमनुष्ठेयम् । अय यदर्थ प्रस्ताव, छतः नदिधने,-"चितिमुपधायामि मोत्"९-ति । उपधानादूर्ध्व तामुपहितां निति हस्तेन स्पृशेत् । तन मन्यमुत्पादयति, पित्तिमचित्ति चिनवधि विद्वान् पृष्ठेव वीता साजना १ मनान् राये च नः खपत्याय देव दिनि व ·[का प्रय] वेदार्थप्रका। १७ राख अदितिमुरुथ्थेति(१९)-इति । अयममिः वित्तिमरित्तिम्, अस्मदीयां मानसी भक्रिमभक्तिं च वि-'चिनवत्', विविय निश्निोतु। कीदृशोऽग्निः? 'पृष्ठेव वीता वृजिना च''विद्वान्'-पृष्ठोपलक्षितानि' मावयवसदृशानि काङ्गानि, 'वीता' कान्तानि, 'जिना च' स्खलितानि च, इत्युभयं जानानः । तथा 'मान्', मनुष्यरूपान् महलान् अस्मानपि 'विद्वान् । हे 'देव', 'न:' अस्माकं 'राये धनाय 'स्वपत्याय' च शेभनपुत्रार्थमपि 'दिति' च 'राख' यद्देयी तदपि देहि । 'अदितिमुरुय्य',-यदपि इतः परं न देयं, किन्तु पूर्वमेव दत्तं, तदपि बहुलं कर्तुमिच्छ । अनेन मन्त्रेणानुष्ठितमभिमर्शनं प्रशंसति,-"यथापूर्वमेवनामुप धत्ते पाचमेनं चिनुते सुवर्योऽस्य भवति"(१)-इति। अब भक्त्यभक्त्योः स्खलनास्खलनयोविवेककारिणा वहिना वैकल्यस्य समाहितत्वात् क्रममनुभद्दीव एना' चितिम् 'उप'-'धत्ते', अग्निञ्च माड्मुखं चिनुते स चामिः 'अस्य यजमानस्य स्वीय हितो भवति । तदिदं ब्राह्मण 'पावी एष यदग्नि."-इत्यनुवाके (५।२।१०) प्रथमचितिममाप्तिा द्रष्टव्यम् ।। रति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये कृष्णयजुः- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चममपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥ • एष्ठोपलक्षित रति सर्वत्र पाठो न समीधीन । जयदेयमिति का• क्री. पु. माठी न सम्पगिय प्रतिभाति ।

·२४८ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। (का.पा.] विश्वकर्मा दिशाम्पतिः स नः पशून् पातु सौऽस्मान् पातु तस्मै नमः प्रजापतीरुद्रो वरुणोऽग्निशिाम्पतिः स नः पशून् पातु सौऽस्मान् पातु तस्मै नमः। एता वै देवता स्तेपी पशूनामधिपतयस्ताभ्यो वैस्प था यते यः पशुशीपाण्युपदधाति हिरण्येष्टका उप दधाति एताभ्य एव देवताभ्यो नमस्करोति) ब्रह्मवादिनः ॥१॥ वदन्यमौ ग्राम्यान् पशून् प्र दधाति शुचारण्यान- र्पयति किं तत उच्छित्रपतीति यहिरण्यष्टका उप- दधाति अमृत वै हिरण्यममनेनैव ग्राम्येभ्यः यशुभ्यो भेषजं करोति नैनान् हिनस्ति) प्राण वै प्रथमा स्वयमातॄणा व्यानो द्वितीयापानस्तृतीया अनु प्राण्यात् प्रथमा५ स्वयमाणामुपधार्य प्राणेनैव प्राणः सम. ईयति व्यन्यात् ॥२॥ हितीयामुपधार्य व्यानेनैव व्यानर समईयत्यपा- न्यात् तृतीयामुप॑धायौपानेनैवापान समयत्ययों प्राणैरबैनर समिधे" भूर्भुवः सुवरिति स्वयमातृणा उप॑ दधातीमे वै लोका स्वयमातॄणा एताभिः खलु व्याहतीभिः प्रजापतिः प्राजायत यदेताभिचाहतीभिः खयमातृणा उपदधातोमानेव लोकार्नुपधायैषु ॥३॥ वै ·[फा०प्र०ाय.] वेदार्थप्रकाशे। (88 लोकेषधि प्रजायते) प्राणाय व्यानायापानार्य वाचे त्वा चक्षुषे त्वा तया देवतयाऽङ्गिरस्वद् ध्रुवा सौदा अग्निना वै देवाः सुवर्ग लोकमंजिगासन् तेन पनितुं नाशक्नुवन् ते एताश्चतसः स्वयमातृणा अपश्यन् ता दिसूपादधत तेन सर्वतश्चक्षुपा सुवर्ग लोकायन् तच्चतसः स्वयमातॄणा दिखूपधदाति सर्वतश्चक्षुपैव तमिना यजमानः, सुवर्ग लोकमेति ॥४॥ ब्रह्मवादिनः। व्यन्यात् । एषु। यज॑मानः । त्रीणि च॥ ५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ॥ रेत मिग्योममरपाथवर्थे समुदीरिता । अथ पञ्चमे हिरण्येष्टकाद्या उच्यन्ते, यदुक सूचकारेण, 'विश्वकर्मा दिशा पति इति पञ्च हिरोएका प्रतिदिममेका मध्ये' इति। तच मन्त्रानुत्पादयति,-"विश्वकमी दिशाम्पनि. म न पशूग पात सेोऽरमान् पातु नो नम प्रजापतीरुद्रो वरुणोऽग्नि- दिशाम्पति म म पगन् पात सेोऽस्मान् पातु तस्मै नम (१दति ।

·२४ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का पाय] विश्वकर्मा दिशाम्पतिः स नः पशून् पातु साऽस्मान् पातु तस्मै नमः प्रजापतीरुद्रो वरुणोऽनिर्दिशाम्पतिः स नः पशून् पातु सौऽस्मान् पातु तस्मै नमः एता वै देवता गतेपी पशूनामधिपतयस्ताभ्यो वैस्प था च्यते यः पशुशोपीण्युपदधाति हिरण्येष्टका उप दधाति एताभ्य एव देवताभ्यो नमस्करातिर ब्रह्मवादिनः ॥१॥ वदन्त्य॒ग्नौ ग्राम्यान् पशून् प्र दधाति शुचारण्यान- पंथति किं तत उछि पुतीनि यद्धिरण्येष्टका उप- दधाति अमृतं वै हिरण्यमझनेनैव ग्राम्येभ्यः पशुभ्यो भेषजं करोति नैनान् हिनस्ति' प्राण वै प्रथमा स्वयमावृणा व्यानो द्वितीयापानस्तृतीया अनु प्राण्यात् प्रथमा५ स्वयमाणामुपधार्य प्राणेनैव प्राण सम. ईयति व्यन्यात् ॥२॥ द्वितीयामुपधाय व्यानेनैव व्यान समईयत्यपा- न्यात् तृतीयामुप॑धायोपानेनैवापान५ समईयत्ययों प्राणैरवन समिधे" भूर्भुवः सुवरिति स्वयमातृणा उप दधातीमे वै लोका स्वयमातॄणा एताभिः खलु वे व्याहतीभिः प्रजापतिः प्राजायत यदेताभि-हतीभिः वयमातृणा उपदधातीमानेव लोकार्नुपधायपु ३५ ·१४६ का ५/०५०५] वेदार्थप्रकाशे। • लोकेष्वधि प्रजायते) प्राणाय व्यानायौपानाय वाचे त्वा चक्षुषे त्वा तया देवतयाऽङ्गिरस्खद् ध्रुवा सौदा अग्निना वै दे॒वाः सुवर्ग लोकमंजिगासन् तेन पनि नाशनुवन् ते एताश्चतसः स्वयमातृणा अपश्यन् ता दिसूपादधत तेन सर्वतश्चक्षुषा सुवर्ग लोकायन् तच्चतस्रः स्वयमातृणा दिसूपर्धदाति सर्वतश्चक्षुपैव तग्निना यजमानः, सुवर्ग लोकमैति ॥४॥ ब्रह्मवादिनः। व्यंन्यात् । एषु। यजमानः । चीणि च॥ ५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ॥ रेत.सिग्धोमसंपाश्चतुर्थे समुदीरिताः। अथ पञ्चमे हिरण्येष्टकाद्या उच्यन्ते,-यदुनं सूषकारेण, 'विश्वकर्मा रियां पतिः इति पञ्च हिरण्येरका कां मध्ये' -" नियम अरुणोऽग्नि- (१)-इति। इति। तच मन्त्रानुत्पादक बैंकमी दिशा पभून् पातु सेोऽस्मान् पातु नझे नमः प्रजापतीन्द्रो दिशाम्पतिः स नः पशून पातु मोऽस्मान् पात तरी ·-पत्यादि.भारपमान मोकेन योजितवान. तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। काशप्राथ.] योऽयं 'विश्वकर्मा' "दिगं' पालक', 'म' अस्मदीयान् 'पशून्' अमांश्च रक्षतु, 'ती' विश्वकर्मणे नमः। प्रजापतिरित्यादिभिः पदैश्चत्वारो मन्त्रा: उत्पन्नाः सर्वत्रानुषगाय दिशाम्पतिरिति पुन.पाठ.। एतन्मन्त्रसाध्यमुपधान विधत्ते,-"एता वै देवता. एतेषां पशू- नामधिपतयस्ताभ्यो वै एष श्रा दृश्यते य. पशुशीर्षाप्युपदधाति हिरण्यटका उप दधात्येताभ्य एव देवताभ्यो नमस्करोति)-दति। पुरुषावर्षभपिणवस्तानामेतेषां पशूनां विश्वकर्मादयः स्वामिझता 'देवता', एवं सति पाइशोपधाने 'ताभ्यो देवताभ्य 'श्रा-वृश्यते', तामां देवतानां द्रोही भवतीत्यर्थः । अतस्तत्परिहाराय हिरणेष्टका उपद्ध्यात् । हिरण्यशकला एव घिरबेटकाः, तदुपधानेन ताभ्यो 'नमस्करोति', ननान्त्रेषु 'तौ नम' इति दर्शनात् । प्रकारान्तरेण हिरण्येरकाः प्रशमति,-"ग्रह्मादिनो वदनया ग्राम्यान् पश्यन् प्र दधाति पारण्यानर्पयति कि तत उचियतीति थद्धिरण्यटका उपदधाति अमृतं वै हिरण्मममृतेनैव ग्राम्येभ्य पाइभ्यो भेषजदरोति नैनान् हिनस्तिर)-दनि । लोके दि द्विविधा एवं पभव, याम्याशारण्यायेति, तव 'ग्राम्यान' पुरुषायादीन अर्य यजमानशीयमाने 'अमौ' म्यापितवान्, 'मयुमारपसमनु ने दिशामि' एनीमे hिat, as: योरि भन्यदति यादर्भ पुस्तके पाठ । स्तिमिति यादईपुस्तके पाठ । .. विधेभ्य पहा एत त' उभय- तभ्योऽन्यत्तु यदनुपा पावरूपाकि' नामाधिष्यते ?

·[ला०प्रय०५] वेदार्थप्रकाशे। १५१ अतः कोऽयं सर्वकर्मोपद्रवको यजमानव्यापार' इति 'ब्रह्मवादिनः' परस्परमाहुः । तत्रैतरुत्तरं द्रष्टव्यं नायं कष्टो व्यापारः, यस्मादयं औरण्येप्टका उपदधाति', 'हिरण्यं च 'अमृतम्', तेन 'अटतेन' गम्येभ्यः पशभ्यो', भेषजकरणात् एतदीयहिंसादोषं न प्राप्नोति । तिचोपलक्षणं,-श्रारण्यपशोकस्यापि भेषजमेतदिति द्रष्टव्यम् । तामां कृत्तिकानक्षवेटकाभ्य ऊर्ध्वभावित्वात् नब्राह्मणानन्तरमे- वैतब्राह्मणं द्रष्टव्यम् । अथ तिहणं स्वयमाणानामुपधानानन्तरं प्राणनादिकं विधत्ते, -"प्राणो वै प्रथमा स्वयमाटणा व्यानेा द्वितीया अपानस्तृतीया अनु पाण्यात प्रथमा खयमाटपामुपधाय प्राणेनैव प्राणवू समर्धयति ध्यन्याद् द्वितीयामुपधाय व्यानेनैव व्यान५ समर्धयति अपान्यात् हतीयामुपधायापानेनैवापान५ समर्धयति अथो प्राण रेव एन! ममिन्धे(४)-इति । प्रथममध्यमोत्तमचितिषु तिस्रः खयमानणाः, नाश्च क्रमेण प्राणव्यानापानखरूपा प्राग्वृत्ति-मध्यवृत्ति-पश्चादृत्तित्व- साम्यादतः प्रथमचितौ खयमाटणाम् उपधाय 'प्राण्यात्' उच्छा कुर्यात् । मध्यमचितौ 'व्यन्यात्' प्राणापानस्तम्भनं कुर्यात् । उत्तमचितौ 'अपान्यात्',-निवासं कुर्यात् । स एवं मति खकीयैः प्राणादिभिरनेः प्राणादीन् 'समर्धयति' । अपि च प्राणवायुभिरेव एनमनिं प्रदीपयति। अथ तिरपु स्वयमाटणासु व्याइतित्रयं क्रमेण विनियुक्त- "भूर्भुवः सुवरिति स्वयमाला उपदधातीमे वै लोकाः खयमा- * सर्वकपद्रवयजमानकार्य इति का क्रो• पु० याठः । सर्वकाम- पद्रवकार्यजन्यमानव्यपार इति तु यादर्शयुस्तके पाठ । . -- ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। का/प्रपाब. H . टपा एताभिः खलु वै व्याहतीभिः प्रजापतिः, प्राजायत यदेताभि- याहतीभिः स्वयमावला उपधानीमानेव लोकानुपधायेषु लोकेषु अधि प्रजायते"(५) इति । तत्तत्वयमावलोपधानबाह्मणानन्तरमेव एतदपि ब्राह्मण विभज्य योजयितव्यम् । यदुकं सुचकारण,-'प्राणाय वा चक्षुषे वेति पतसः स्वयमादपाः प्रतिदिनम्' इति । तब मन्त्रानुत्पादयति,-"प्राणाय व्यानायापानाय वाचे वा चक्षुषे वा तया देवतयाऽदिरखद् ध्रुवा मीद"(६) इति । प्राणादिपदेशत्वारो मन्त्राः, 'प्राणाय', 'वा चतुपे वा तया'-इत्यादि भर्वत्रानुषज्यते । हे पूर्वदिग्दत्तिखयमारणे, प्राणत्तिमिद्धये त्वामुपदधामि, 'चतु' दृष्टिमिध्यर्थं त्वामुपदधामि, या तव खामिझता देवता, 'नया' अनुग्टहीता 'ध्रुवा' मती दाइ 'मीद' उपविश, यथाऽगिरोभिः उपहिता ध्रुवा, तदत्। एवं व्यानायेत्यादिमन्त्रत्रये योजनीयम् । एतैर्मन्त्रः माध्यमुपधानं विधत्ते,-"अमिना वे देवाः सुवर्ग लोकमजिगारमन् तेन पतितं नानुवन ते एतायतसः स्वयमारणा अपग्यन् ता दिनूपादधत न मर्वतशतुपा सुवर्ग लोकमायन् यपतसः स्वयमाटणा दिक्षु उपदधाति मनियतुषैव तदनिगा यजमानः सर्ग लोकमेति"(०) इति । पुरा कदाचिदेवायीयमानमग्निं माधनं छता वर्ग प्राप्नुमेछन्, 'नेन' धानिगा माधनेन प्राप्तुं 'नामनन्'; इतः मनिमाधनयलेन स्वयमारा निरित्योपधाय तबायोन मदिगवगन 'चतुपा' म्वगं प्राप्ताः, नदीयमन्त्रेषु हि, 'स्तुपे ला'-त्यादि सर्वेप्पयनुपर। अत एलायनसः स्वयमारषायमस्पु दिए उपधाय ·[का-५/प्र .०६] वेदार्थप्रकाणे। मदिगवगतचक्षुर्युक्रेनाग्निना' वर्ग प्राप्नोति । हिरण्येष्टकामाह्मणेन सहैतब्राह्मणं द्रव्यम् ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- संहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥०॥ अग्ने श्रा याहि वीतये इत्याहाहनैवैनमग्निं दत दृणीमहे इत्याह हूत्वैवैनं दृणीऽग्निनाग्निः समिध्यने इत्याह समिधे एवैनमुग्मिचाणि जड्वनदिन्याह समिद्धे एवास्मिन्निन्द्रियं दधान्यग्नेः स्तोममनामहे इत्याह मनुते एवैनम् एतानि वै अा रूपाणि॥१॥ अन्वइमेवैनं चिनुतेऽवाहार रूपाणि रुन्धे ब्रह्म- वादिना वदन्ति कस्मात् सत्याद् यातयाम्नीरन्या इष्टका श्रोतयानी लोकंपृणेत्यैन्द्राग्नी हि बाहस्पत्येति ब्रूयादिन्द्राग्नी च हि देवानां सहस्पतिश्चायात- यामानः अनुचरवती भवत्यजामित्वाय अनुष्टुभा- नुचरत्यात्मा वै लोकंपृणा प्राणेऽनुष्टुप् तस्मात् प्राणः साण्यद्गानि अनु चरति ता अस्य सूदंदाहसः॥२॥ चक्षुयुक्तनामिना इति सर्वत्र पाठी न समोचोन इव प्रतिभाति ।

·- नेतिरीयसंहिताभाष्ये। [का प्रायद इत्याह तस्मात्परुपि-परुपि रसः सोम श्रीणन्ति पृश्य इत्याह अन्न वै पृश्नि अन्नमेवार्य रुन्धे श्री वै अमिरोऽनमन्त्रमेवाव॑ रुन्धे जन्मन्देवानां विशस्त्रि- घारौचने दिव इत्याहेमानेवामै लोकान् ज्योतिष्मतः करोति यो वै द्रष्टकानां प्रनिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति तया,देवतयाऽङ्गिरस्वध्रुवा सीदेवाहण्या वै इष्टकानां प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठति ॥ ३ ॥ रूपाणि। सदहाहसः । तया । पोडश च ॥६॥ , इति तैत्तिरीयसंहितायां यश्चमकाण्डे पश्चमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः॥॥ हिरण्यलयमाणाभिधाः पञ्चम ईरिताः। अथ पठेही रूपादयः कथ्यन्ते। यदुक्तं सूचकारेण,-'अग्रे श्रा याहि वीतये) अनि दूतं वृणीमहे(१) अमिनामिः समिध्यत(२) अमिचाणि जाहन) अग्नेः स्तोम मनामहे मिश्रमध दिविस्पृशं देवस्य द्रविणरयारति पक्षाका रूपाणि' इति । तदिदं विधात मन्त्राणां तात्पर्याणि क्रमेण दर्शयति;-"श्रमे श्रा याहि वीतये इत्याहाइतौनममिं दूतं वृणीमहे इत्या इत्येवेनं शृणोतेऽमिनागिः समियते इत्याह, ममिन्ध एवंनमपिटवाणि जागदित्या, ममिद्ध एवामिधिन्द्रियं दधात्यग्रे स्तोम मनामहे इत्याह मनुते एवैनम्। • एवमेव सर्वत्र पाठ ·[// वेदार्थप्रकाश। इति। प्रथममन्त्रे, 'श्रा याहि' इत्युकवादाहानं प्रतीयते। द्वितीये तु, 'वृणीमहे' इत्युक्त्वात् श्राहय पश्चाहरण प्रतीयते। तीये, 'ममिध्यते' इत्युक्त्वात् समिन्धनम् प्रतीयते । चतुर्थे, 'चाणि जाद नद्' इति शत्रुवधोने सामर्थ्य प्रतीयते । पञ्चमे तु 'मनामहे इत्युक्त्वान्मननं. प्रतीयते । तत्र प्रथमद्वितीयौ होबकाण्डे (बा.- ३१५।२०) 'म वो वाजा.'-इत्यनुवाके समानाती, नौ चासाभि- द्वितीयकाण्डस्य पञ्चमप्रपाठके (७।३ । एव ८।५) मामिधेनीबाह्मणे व्याख्याती। बतीयो 'यस्त्वा हृदा' इत्यनुवाके (१४४१४६६३) समानातत्वात् तत्रैव व्याख्यात.। चतुर्थस्तु चतुर्थकाण्डस्य बतीय- प्रपाठकस्यान्यानुवाके (१३.९) व्याख्यात.। पञ्चमः शाखान्तरगत. । एतमंन्त्ररुपधेयानामिएकानाम् ‘अहां रूपाणि' इत्येतनामधेयम् । तेषामुपधानविधिमर्थवादेनोनयनि,-"एनानि वै अहा रूपाणि अन्वहमेवैन चिनुतेऽवाहा५ रूपाणि रुन्थे()" इति । पञ्चस श्रह.स तस्यां तस्यां चितावुपधेयत्वादेतन्मन्वसाध्यानि दरकास्वरूपाणि अहां रूपाणीत्युच्यन्ते। तान्युपदध्यादिति विधिरुन्नेयः । तदुपधानेन सर्वदा प्रतिदिनमग्नि चितवान् भवति, कालविशेषाणामहां स्वरूप च प्राप्नोति। एतच ब्राह्मणवाक्य तत्तश्चितिप्रस्तावे विभज्य द्रष्टव्यम् । अथ लोकप्रणाया विधिमर्थवादेनोनयति,-"ब्रह्मगदिने वदन्ति, कस्मात् सत्याद यातयानीरन्या एका अयातयात्री लोक- पृणेत्येन्द्रामी हि बाईस्पत्येति व्यादिन्द्रानी च हि देवानां इस्पति- थायातयामान (९)” इनि । “लोक पृण छिद्र पृण" (ar.३९९९) ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। { कायदा दति मन्त्रणोपधेया लोकपृणा तयतिरिक्तानामिएकानामेकस्यां चितौ सकृदेवोपधानं, तावतेव गतसारत्वात् लोकपृणायास्तु प्रगतसारवाद असदुपधानं क्रियते, तदेतदगतमारत्वम् 'कस्मात् कारणात् ?-दति ब्रहादिमि घटे मति ऐन्द्रामलात् बाईस्पत्यलाचेति बुद्धिमान् उत्तरं ब्रूयात्, इन्द्रामीत्वा सहस्पति' इति मन्त्रेममानातवात् तदीयत्वम् । इन्द्रानी हस्पतिरित्येते देवाः सामातिशयोपेतत्वात् कदाचिदपि गतसारा न भवन्ति । तादृशीमयातयाबी लोकंपृणाख्यामिटका- मुपदध्याद्-इति विधिरनेयः। अत्र लोकपणेतिमन्त्रस्य मन्त्रान्तरोपेतवं विधत्ते,-"अतु- चरवती भवत्यजामित्वाय" इति। "लोकं पृण छिद्रं पृण" इति मन्त्रम् 'अनु' पश्चात् परति पयते इत्यनुचरः द्वितीयमन्त्रः, तेनाप्युपधेयत्वात् इमिष्टका अनुचरवती । एकेनैव मन्त्रेण पुन:- पुनरूपधाने मति बालस्य भवेत्, मन्त्रान्तरसद्भावे तु तदालस्यं न भवति । अनुचरमन्त्र सामान्यतो विधाय पुनर्विशेयतो विधत्ते,-"श्रनु- शुभा अनुचरत्यात्मा वै लोकंपृण प्राणोऽनुयुप् तस्मात् प्राणः सर्वाणि अगानि अनु चरति()" इति । लोकपणेति मन्त्र 'आत्मा' भरीरम् , अनुचररूपो द्वितीयोऽनुग्रुप्छन्दस्कः प्राणरूप , यस्मादववं तस्माखोकेऽपि प्राणवायुः सर्वान् शरीरावयवाननुसृत्य परति । . . * 'ध्यनुघरवतो' रति थादर्भपुस्तकपाठ' । 'च्यनुचरोवतो' इति का की पुलकपाठ। + 'तेन हपधेयत्वात्' इति यादर्शपुस्तकपाठ' ।

·[का प्राय.६] वेदार्थप्रकाशे। - तस्मिन्ननुचरमन्त्रे प्रथमपादस्य तात्पर्य दर्शयति,-"ता अस्य सददोहम इत्याह तस्मात्परुषि-परुषि रस:(५) इति । 'सदशब्देन दोहनीयः क्षीरादिरस उपलक्ष्यते। सूदं दुहन्तीति 'सददोहमा', 'ता.' दरकाः, यस्मादचैवमुक, तमात्' सोमवालामपि, परुषि-परुपि' तत्तत्पर्वणि 'रस. श्रवतिष्ठते । द्वितीयपादस्य तात्पर्य दर्शयति,-"माम५ श्रीणन्ति प्रश्नय इत्याहान्ने वै पृश्नि अनमेवाव रन्धेऽर्को वै अमिरकॉऽनमन्नमेवाव रुन्धे" इति । पृश्नयः शेतगोरूपा दएकाः, अन्नच श्वेतवर्ण, तस्मादन्नप्राप्ति । किञ्च इएकचितोऽमिरर्चनीयः, अन्नं चार्चनीय, तस्मादप्यन्नप्राप्ति। द्वितीया? 'विवारोचने दिव.'-इत्यस्य तात्पर्य दर्शयति,- "जन्मन्देवानां विशस्त्रिय्वारोचने दिव इत्या हेमानेवास्मै लोकान् ज्योतिमतः करोति()" इति। विशन्देन लोकत्रयं ग्टह्मते, आरोचन- शब्देन ज्योतिः, “यावती वै पृथिवी' (५।२।३) इत्यनुवाके 'घयो- दश लेोकपणा उप दधाति' इत्यात्तेविहितत्वाद् यातयामत्वमकाया तत्परिहारोऽत्राघात., अतस्तत्रैवेद ब्राह्मण द्रव्यम्। तच सयामाच- विधिमभिप्रेत्य विविध्युन्नयनमुक्त; यदा तु तत्रैव विभिटोपधानविधिः, तदानों नात्र विधिरुन्तव्यः । अथ मर्व एकापत्वेन "तया देवतया" इति मन्त्र विधत्ते,- “यो वै इटकानां प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति तया देवतयाङ्गिरसद • 'यनं प्रामम्' इति यादर्श पुस्तश्पाठ । 'यम प्राप्ति का श्री. मुम्कपाट । एवं परपापि।

·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का••ire.] ध्रुवा मीदेत्याए एपा वैदएकानां प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्येव विति-दिन ! मन्चे ध्रुबेत्यभिधानादेवोपधाने सति इटका: प्रतिष्ठिता भवन्ति, अतः माखपि दरकासु दम मन्त्र पठेदित्यभि- प्रायः। इदं ब्राह्मणं खयमालपोपधानबाहाणे द्रष्टव्यम् ॥ दति साधनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थमका कृष्णयजु:- संहिताभाये पचमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥०॥ सुवायं वै एय लोकाय चीयते यदमिर्वज एका- दुशिनी यदुनावैकाशिनी मिनुयाइजेणैन सुवा- लोकादन्तर्दध्याद्यन्न मिनुयात् स्वरूभिः वि पधून अर्द्ध- येदेकयूपं मिनाति नैनं वजेण सुवर्गाल्लोकादन्तर्दधाति न स्वरुभिः पशून वि अर्धयति) वि वै एप इन्द्रियेणं वीव्येण ऋध्यते योऽग्नि चिन्वन्नधिकामत्यैन्द्रिया ॥१ ऋचा आक्रमणं प्रतीष्टकामुप ध्यानेन्द्रियेणं वीर्येण युध्यते रुद्रो वै एप यनिस्तस्य॑ तिसः शरव्याः प्रतीची तिरश्ची अनूची ताभ्यो वै एप था ,श्चते यो ऽग्निं चिनुते ऽग्निं चित्वा तिसृधुन्वमयाचितं ब्राह्मणार्य दयात्ताभ्य एव नमस्करोत्यथो ताभ्यं एवात्मानं नि- श्रोणोते यत् ते रुद्र पुरः ॥२॥ धनुस्तदातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र संवत्सरेण

·[फा०प्र०ाय.]
वेदार्थप्रकाशे।
नमस्करोमि यत्ते रुद्र दक्षिणा धनुस्तदातोश्रनु वातु ते
तस्मै ते रुद्र परिवत्सरेण नमस्करोमि यत्ते रुद्र पवाद-
धनुस्तहातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र इदावत्सरेण नम-
स्करोमि यत्ते-रुद्र उत्तराधनुस्तत् ॥३॥
वाती अंनु वातु ते तस्मै ते रुद्र उदुक्सरेण नम-
स्करोमि यत्ते रुद्र उपरिधनुस्तदातो अनु वातु ते तस्मै ने
रुद्र संवत्सरेण नमस्करोमि कुद्रो वै एप यमिः स
यथा व्याघ्रः क्रुद्धस्तिष्ठत्येवं वै एप एतर्हि सच्चितमेतैरुप
तिष्ठते नमस्कारैरेवैनर शमयति) येऽमयः ॥४॥
पुरीयाः प्रविष्टाः पृथिवीमर्नु तेषां त्वम॑स्युत्तमः
प्रण जीवातवे सुव । श्रापत्वा अग्ने मनसा प्रापन्त्रा
अग्ने तपसा श्रापन्वा अग्ने दीक्षया आपन्वा अमे
उपसद्धिरापन्त्वा अग्ने सुत्थया आपन्वा अग्नेदक्षिणाभि-
रापन्वा अग्ने अवभृथेन श्रापवा अमे वशया
धान्विा अग्ने स्वगाकारेण इत्याइ, एपा वै अमे-
राप्तिस्तयैवैनमानोति ॥५॥
ऐन्द्रिया। पुरः। उत्तराद्धनुस्तत् । अग्नयः । श्राह।
अष्टौ च ॥७॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
सप्तमेोऽतुवाकः ॥०॥

·तैत्तिरीयसहितामाध्ये। [का प्राय अहां रूपाणीरितानि सर्व लोकपणा तथा । अथ सप्तमे यूपैकत्वादीन्युच्यन्ते । यदुकम्, अयमेधकाण्डे, 'एक- यूपो वैकादशिनी वा। अन्येषां यज्ञानां यूपा भवन्ति । एकविश्मित्य- श्वमेधेस्य' इति । तत्र विकल्पेन प्राप्तां यूपैकादशिनीमपोद्य यूपैकत्व- मेव विधत्ते,-"सुवर्गाय वै एप लोकाय चीयते यदमिर्वज एकादशिनी यदनौ एकादशिनी मिनुयाइजेणेन सुवर्गालोका- दन्नर्दध्याद् यत् न मिनुयात् स्वरुभिः पशून वि अर्धयेदेकयूपं मिनाति नैनं वञ्चेण सुवर्गालोकादन्तर्दधाति न स्वभिः पशून वि अर्धयति()" इति। योऽयमग्निः स एष सुवर्गार्थ चीयते, यूपैकादशिनी च वज- समाना। तत्रेद विधार्यते, किमग्नौ पन्वर्थ यूपैकादशिनी कर्नया न वा? इति । यदि तामेकादमिनों प्रक्षिपेत्, तदा तद्रूपेण वज्रेण एनमग्नि स्वर्गलोकादन्तर्हितं कुर्यात्, वहुयूपव्यवधानात् स्वो न दृश्नेत । अथ तामेकादशिनी न प्रतिपेत् । तदानों पशून् स्वरूभिर्वियोजयेत्, स्वरुशब्देन यूपनचएकाप्तीनानि थकलान्युच्यन्ते ; यूपाभावे च कर्य नानि सम्भवेयु, तदभावे च 'वरुणा पारमनति' इत्येतन मिध्येत् । अत्रोभयदोषपरीहारायैक यूपं प्रक्षिपेत् । तदानी वनात्मकवहुयूप- व्यवधानाभावादिममग्निं स्वीदन्तति न करोति। यूपमद्भावन खामगावात् सदियोगोऽपि न भविष्यति । अस्य च प्राह्मणस्य चोदकपातापवादरूपत्वान्नामाते कमिचिदप्पनुवाकेऽन्तभाव। * एवमेव सर्वच पाठो न सम्पगिव प्रतिमाति | नामाता कमिचिदम्यनुवाकेऽन्तर्भाव-रति का• की पुस्तकया।

·१
.
[चा पाया वेदाचप्रकाश।
यदु संचकारेण, इन्द्रं विश्वा प्रवीधनियुत्तरेण पुछा-
प्ययमन्राविधाकमणं प्रतीटकामुपदयात्" इति । पुछायः
पुछपक्षयोः सन्धिः । तदिदं सूत्राामुपधान विधान, विवे एप
इन्द्रियेण
वीर्यण ध्यते 'योऽग्निं चिवन्नधिझामति ऐन्द्रिया सचा
श्रांकमणं प्रतीकांमुपदध्यानेन्द्रियेण वीर्येण युध्यते।" इति।
। उपधानकता यमकाले अग्निम्' : अधिकामति' म एष:
इन्द्रियमागान वियुको भवति। अतस्तत्परिहाराय आक्रमण
प्रतिपादप्रोपल्याने काचिद् 'दएकाम', "दन्द्र विद्या वीरधत् ।।
. (४६). इति पचा 'उप'-'दध्यात्'। सा च अग्निप्रणयनप्रस्तावे
समानातलातु तत्रैव व्याख्याता । अब पुनर्वाचनिक विनियोगान्तरम् ।
। एतदुपधानेन इन्द्रियमामर्थ्यवियोगो न भवति। एनप याशार्ण :
यु-पाईपत्यादेरन्याकमणमाह्मणात् (५।९।६) पूर्व द्रष्टव्यम्।।.
यं धनुदान विधत्ते "ट्रो। वे एष यदग्निमास्य निमः
भरच्या प्रतीची तिरथी अनची ताभ्यो वे एप पा रयते योऽपि
। चिनुते, योऽमिचिला तिरधपमयाधितं प्राध्मणाय दद्यात्ताम्य
एव नमस्करोति यो साम्य एवात्मानं नित्रीणीने" ति।
योऽयमगि एप 'द फरो देवः । 'रुद्रो ३ कर (
६३)
इति शन्यांपातम्। नम्य स रथ तिसः 'मरया परेरा माया,
प्रत्यक्ष निमः गयोः। यदा हिमकसात् पुरेव मरया, माच
एवमेन गब्बंध पाठार दियेश सामान पाठो मरतुंयुमा
को इति काकी.ए. पाठ
राति गर्भत्र सविसर्गमागे न गए।
.
१
.

·" तैत्तिरीयसहिनाभाये। . वेधा,-'प्रतीची म्मुखमागच्छन्ती, "तिरथी' पार्श्वयोश्च गवनी, 'अनूची' पृष्ठत पागच्छन्ती चेति । एव मति 'योऽग्नि चिनुते, म 'एष' 'ताभ्य.' इपुभ्यो निमित्तमतान्य ' वृक्ष्यते' मर्वतबियते, नाभि, महतो भवति इत्यर्थः । अतस्तत्परिहाराय तिभिरिपुभि युतमेकं धनु 'याचितम्' अपि 'माहाणाय दद्यात्।। तेन बाधिकाम्य 'ताभ्य' पुन्यो 'नमस्करोति' 'ए' । अपि च 'तरन्य.' इयुम्य मकाथात् 'ए' 'धात्माम' खगरीर 'निष्क्रीपीते। यदुक्क सुत्रकारण,-"तिसुधन्वमथाचित यजमानो भासणार दत्वा यत्ते रुद्र पुरोधनुरिति तैयाम्लिङ्गमुपतिष्ठते"-दति।' तदेतद्विधातु मन्त्रानुत्पादयति, “यत्ते कद्र पुरी धनुस्तदाता, वात ते तसो ते रुद्र अवसरेण नमस्करोमि यत्ते छ । धनुस्तदातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र परिवत्सरेण यत्ते रुद्र पद्याद्धमुस्तदातो अनु वातु ते नी ते रुद्रराज * वासरेण नमस्करोमि यत्ते रुद्र उत्तगद्धनुस्तदातो अनु वात ते नम्मे ते रद्र दुवमरेण नमस्करोमि यत्ते रुद्र परिधनादातो अनु वातु ते ती ते रुद्र वासरेण नमस्करोमि इति । हे 'रुद्र', 'पुर' पूर्वस्यान्दिगि 'ते' वदीय 'यत्' 'धनु' पति तदनुएत्य 'वातो' 'वात' प्रमग्तु । किमर्थ! 'नेवदर्थ - महायामित्यर्थः। त्वया वाणे मुक्के मति यदा वायुग्नुकुलो भवति, तदा वाण भीघमुद्गति, तदिद मादायम् । 'मद्र', 'ते' 'बदायाय' 'तम धनुशे "मंदामरेण' कालेन नमोऽम्द, एकचिन • पकाम सारित प्रतिमाति ।

·प्र [ काय.७] वेदार्थप्रकाश। सवत्सरे निरन्तर नमस्कोमीत्यर्थ । एवमुत्तरत्रापि योज्यम। प्रभवविभवादीनां पष्टिसवत्सराणा मध्ये एककस्मिन् पञ्चके स्थिता. 'संवासरा क्रमेण मवत्सर-परिवत्सरेदावत्सरेदुवात्सरवत्सरशब्देवाहुति- विवक्षिता । प्रथम भवत्सर , दितीय परिवत्सर , हतीय इदावतार, चतुर्थ इदुवसन , पञ्चमो वत्सर । एव सति एकैकदिग्वनिधनुषे निरन्तरमेकै कम्मिन् मवासरे नमस्कार कृतो भवति । एतन्मन्त्रमाध्यमुपस्थान विधत्ते,–“रुद्रो वै एष यदग्नि यथा व्याघ्र क्रुद्धस्तिष्ठत्येव वै एष एताई मञ्चितमेतरूप तिठते नमस्काररेवेन शमयति(५)"-दति। लोके क्रुद्धो व्याघ्रो गर्जन् भक्षणोद्यतो यथा भयङ्करस्तिष्ठति, एवमेवैध सम्यक चितोऽनि उन मन् उपम्याने मति तन्मन्त्रगतैनमस्कार. शान्तो भवति । तदिदमुप- स्थानबाह्मण भतरुट्रीयहोमनाह्मणाद् (५।४।३) अर्ध्व द्रष्टव्यम् । यदुक्त सूचकारेण,-"येऽनय पुरीष्या इति प्रयास्यत्राप्तिभिारमि यजमान उपतिष्ठते" इति। तदिद विधात मन्त्रान पठति,- “येऽग्नय पुरोय्या भविष्टा पृथिवीमनु तेषा बमम्युत्तम प्रको जीवातवे सुव । श्राप वा अग्ने मनमा श्राप वा अग्ने नपमा प्रापला अमे दीक्षया श्राप वा अग्ने उपसद्भिराप वा अग्ने सत्यया श्राप वा श्रमे दक्षिणाभिराप ला अमे अवस्थेनाप वा अग्ने क्या आप त्वा श्री खगाकारेण(६)" इति। हे अमे, मया चीयमाना ये केचिदन्यैद्यीय- मानाः, 'पुरीय्या' म्टदा नियाद्या 'पृथिवीम 'अनु' 'प्रविष्टा" मन्ति, * एवमेव सबंध पाठ [चाहतिर्विवक्षितति किवा घाइतयोपिवक्षिता रव पाठी भवितु युक्त। + प्रयासमाप्तीभिरिति सर्वत्र पाठ ।

·त्तिरीयमहिताभाष्ये। । का श्यैतत्वं । प्रतीच्या त्वा दिशा सादयामि । सात्मानं चिनुते । दाविशतिश्च ॥८॥ - इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे अष्टमाऽनुवाकः॥०॥ 3 NE एकयूपादिविधय मतमे समुदीरिता । श्रय अयमे उपम्यानादिकमुच्यते । यदुम सूचकारेण तिष्ठते गायत्रेण पुरस्ताद् इद्रथन्तराभ्या पुच्छ दक्षिणस्या गोण्या वारवन्तीयेनोत्तरस्या प्रजापते मामानृच गायन्ति -इति । तदेतदिधास्य पुरस्तादुप निहले पालमैवास्मिन् दधाति हद्रथन्तराधा एजोगिन दधात्युतुप्यायज्ञायजियेन पुछटसुचित्र प्रति पृष्ठेरूप तिष्ठते तेजो वै पृष्ठानि तेज एवामिन दधाति"-दति गायत्यादीनि सामविशेषनामानि, तत्सवितुर्वरेण्यम्” (१।५।' इत्यस्याचि उत्पन्न गायत्र, सेन शिरोभास्य उपस्थाने अस्मिन्ननौ प्राण' स्थापितो भवति । “वामिद्धि हवामहे" (२। इत्यम्साचि उत्पन्न हहत् "अभि त्वा शर नो नुम" (२४१४ इत्यस्याचि उत्पन्न रथन्तर, ताभ्धा पनयोस्पस्थाने मनि छ मम्पादित भवति। "वमन्नम् (१३) इत्यादिकायाम् ी * 'वसन्त' इति सर्वत्र माट । परन्तु 'वसन्त' इति कस्सा था या प्यादिनामाभिए ।

·का०५प्र .. वेदाचप्रकाशे। 8 उत्पन्नम्मतुम्यायज्ञायजिय, तेन पुच्छोपम्याने मति एतुपु प्रतिष्ठितो भवति । यानि पृष्ठम्तोत्रगतानि मामानि, त म कृस्नमनि- भुपतिष्ठेन। तेन भरीरकान्ति प्राप्यते । अथ श्रोणियोपम्यानाय मामदय विधत्ते,-"प्रजापतिरनि- मसृजत मोऽसात् सर, पराडेत्त वारवन्तीयेनावारयत तद्वार- वन्तीयस्य वारवन्तीयत्व५ श्यतेन ग्येती अकुस्त नत् ग्यतम्य ग्यतत्व यद्वारवन्तीयेनोपतिष्ठते वारयत एवेन येतेन ग्येती कुरुते॥१) '- इति । “अश्व गत्वा वारवन्तम्" (१।२०।१०वे०) इत्यस्यामधि उत्पन्न वारवन्तीयं, तेन सामा पराचीन गच्छन्नमगि विनिारया- माम, निवारणगाधनलादेव वारवतीय नाम भम्पन्नम्। “अभिम व सुराधमम्" (५४११००) इत्यम्याचि उत्पन्न येतं, तेन माया त निवारितमाम 'गोती' खवयो यया भवति तथा 'अकुरुत। नीकरणमाघनत्वात् ग्यैतमिति सानो नाम । तेन मामयेन थोलोदयोपम्याने मति अन्य गमन निवार्य, स्वाधीन करोति। एचे तु भावान्तरानुमारेण ग्येतस्याने वामदेव्यमुभम् ॥ प्रय परवन्ध्युपम्यागाय सामान्तर विधत्ते,-"प्रजापतेदयेनापि परम् प्रत्युप तिष्ठते प्रेमासमेगस्थ गपति(र," इति हारहितेयु सोमेषु यदुत्पन्न माम प्रभापतईदय नाम, चेपु तामेवेतम्य समन्दम्य सद्भावात् नेन पक्षमन्युपप्याने मनि अमे प्रति प्राप्नोति । एतम्योप- स्थानस्य विकर्षणानन्तरभाविधान "प्रगम" (५५४ ४) इम्मिन मायानुवाके तदेतत द्रश्यम् । या सवकारेग,-'प्राथामा दिशा मायामीति पक्षा- ·वैतिरोयसहितामाग्यो (का-५RTE N मेटका प्रतिदिशमेकां मधे"-दति । नदेतद्विधातु दयनि, “प्राच्या ला दिशा मादयामि गायत्रोण छन्दमा देवतया मे जीर्णा अग्ने शिर उप दधामि देविषया दिशा मादयामि त्रैष्टुभेन छन्दमा इन्द्रेण देवतया अमे श्रमे पत्तमुप दधामि प्रतीच्या ला दिशा मादयामि भवित्रा देवतया मे पुच्छेनाग्ने पुछाप दधामि उदीशाखा दिशा मादयामि श्रानुयुभेन छन्दमा मित्रावरुणाभ्यां देवतषा पक्षणाने पक्षमू उप दधामि वा दिशा मादयामि पाने छन्दमा हपतिना देवतया अग्ने पृष्ठेनाने पृष्ठमुप धामिति. येय प्राची दिक, यच गायत्रोच्छन्द , योपि अग्निरूपा देवता देवतात्मनोऽने शिर , म महितोऽह ई दटके, वामस्य पी भिर म्याने 'उप'-'दधामि'। एवमुत्तरेम्वपि योज्यम् ।। इदानीमात्मेष्टका विधने,-"यो के अपात्मानमनि । अपात्मा अमुग्मिन् लेोके मरति यः मान्मान चिन्ते मात्मा नाके भवति पातोएका उप दधाति एष 4 अमरामा मात्राम एवामि चिनुते' ति। आत्मा, शरीर, हिलममि विवाह সম্বিনী মনি, স্বামদমি বিশাল সাশব্দ এন মলি। सम्मान पामेष्टका उपदयात् । भि-पत- पुरूप मनिष्पादवलादेव एना शामटका । 'ए' घिर . एकामे मोर, तम्मादेतपधानेन मागमम चिभुने। बेदम माति, "मात्मा अमुषिम् नो भवति पर वेदा" इति ॥ » . * 1 R . ..

·[का ५५०८] वेदार्थप्रकाशे। १६६ १ श्रय मीमासा,- मप्तमाध्यायस्य रतीयपादे (१४१०) चिन्तितम्,- "पृष्ठेरपस्थितौ स्तनधर्मा मन्ति नवाऽग्रिम । अमिझोचनयानमेव मन्त्रोकरात्मनेपदात ॥ अग्निचयने श्रूयते,-'पृष्ठेरुपतिष्ठने' इति। पृष्ठशब्दो ज्योतिटोमे माध्यन्दिनसवनगतस्य स्तोत्रकर्मणो नामधेयमिति प्रघमाध्याये (४।२०)निर्णीतम् । मोऽनिचयनगतोपम्यानकर्मणि प्रयुज्यमागो- अमिहोत्रादन्यायेन पृष्ठस्तोत्रधर्मान उपम्यानेऽतिदिशतीति चेत् । मैवम, अत्र पृष्टान्दस्य मन्त्रपरत्वेन कर्मपरत्वाभावात । 'माममग्निहोत्र जुहोति' इत्यत्रानिहोत्रशब्दो जुहोतिधातुना समानाधिष्टत कर्मपर । अच "उपान्मन्त्रकरणे” (१।३।२५) इत्येतत्पाणिनीयसत्रम् उप- शब्दयुकात्तिष्ठनिधातोरात्मनेपद विदधत रतीयान्तस्य पदम्य मन्त्रात्मककरणपरता दर्शयति । यद्यपि मतोत्रकर्मवाची पृष्ठस्नयापि तसाधनभूतान् रथन्तरादिसामोपेतान अभिसा शूर' इत्यादिमन्तान उपलक्षयति। न च, लक्षणाश्रयणमेव दोप इति वाच्यम् । वत्पतेऽप्याश्रयणीयत्वात्। किश, ताप यया नित्याग्रिहोत्रवाधिना निधीचशष्देन तद्धमानुपर क्ष्य तेच धर्मेस्ता मामाग्रिहोत्रात्मक कर्मान्तर लक्ष्यने, तथा मोचवारिना पृष्ठशन्देन तद्धपिलक्षण- बारेणोपम्यानरूपं कर्मान्तर लक्षणीयमिति विप्राप्यते। तम्मान छपन्देन स्तोचधर्मान् प्रतिदिन्ति । খবৰ গাত লাগাল্লা ৪18}ছ इति मायाार्यविरचित माधवीये वेदार्यप्रकामे करण्यनु . मंहिताभाये पक्षमका पक्षमप्रपाठशमोऽनुवाक • - ·तिषसहितामाध्ये [का ५५.] u । अर्म उदधे या त इयुवा नाम तया नो मुड़ तस्यास्ते नमस्तस्यास्त उपजीवन्तो भृया स्माग्ने दुध्र गह किरशिल वन्य या त इयुवा नाम तया नो मृड़ तस्यास्ते नमस्तस्यास्त उपजीवन्नोभूया म्म पञ्च वा एतेऽग्नयो यञ्चितय उदधिरव नाम प्रथमो दंभः॥१॥ द्वितीयो गर्धस्तृतीय किशिलचतुर्थी वन्यः पञ्चम- स्ते यो यदा तीन र्जुइयाध्वर्युञ्च यजमानञ्च प्रदहेयु- यंदेता पाहुनीर्जुहोति भागधेयेनैवैनाञ्छमयति नार्तिमाछत्यध्वर्युन यज॑मानोर) वानं आसन्नसे. माणोऽथयोश्चष्टुः कर्णयोः श्री बाहुवावलमृरुवोरोजो- रिटा विश्वान्यानि तनूः ॥२॥ तनुवा मे सुह नमस्ते अस्तु मा मा हि:सी. अप वा गतस्मात् प्राणाः कामन्ति योऽग्निं चिन्वन्नधिकामति वान आसनसोः प्राण इत्याह प्राणानेवात्मन्धत्ते" यो रुद्रो अग्मा यो प्रस, य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमा अस्तु बाहुतिभागा घा अन्वे रुद्रा हविर्भागाः ॥३॥ अन्ये शतरुद्रीयं- हुत्वा गावीधुकचुरुमेतेन यजुषा घरमायामिष्टका नि ध्याद्भागधेयेन बैनर शमयति तस्य त्वै शतरुद्रीयः हुतमित्याहुयस्यैतदग्ना क्रियता Ang ·[का पाप पाय] वेदार्थप्रकाशे। इति" वसवस्त्वा रुद्रैः पुरस्तात्यान्तु पितरस्त्वा यम- राजानः पितृभिर्दक्षिणतः पान्वादित्यात्वा विश्वेदेवैः पश्चात्यान्तु द्युतानत्वा मारुता मुरुद्भिरुत्तरतः पातु ॥४॥ देवास्त्वेन्द्रज्येष्ठा वरुणराजानोऽधस्ताचोपरिष्टाच पान्तुन वा एतेन पूतो न मेध्यो न प्रीक्षितो यदन- मन प्राचीन प्रोक्षति यत्सञ्चितमाञ्चैन प्रोक्षति नैन पूतस्तेन मध्यस्तेन प्रोक्षितः ॥५॥ दुधः। तनूः । हविभागाः। पातु । हाचि शच्च ॥६॥ इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके नवमेाऽनुवाकः ॥०॥ श्रावोरकामुपस्थान-मयटम उदीरितम् । श्रय नवमे श्राइत्यादिकमभिधीयते । यदुक्क सूत्रकारेण, 'अग्न उदधे या ते इपुर्युवा नामेति पवाज्याजतीर्डत्वा' इति । तदिद विधातु मन्त्रानुत्पादयति । "श्रमे उदधे या ते दुपुर्युवा नाम तथा नो मृड तस्यास्ते नमस्तस्यास्ते उपजीवन्तो भ्रया मा अमे दुध गद्य किशिल वन्य या ते दुपुर्युवा नाम तया नो मुड तस्यास्ते नमस्तस्याले उपजीवन्तो भूया स्म(९)" इति । उदधिरिति कस्यचिदमे- नाम, उदधिंगामक हे 'श्री', 'ते त्वदीया 'या' इयम् 'इयु' 'युवा नाम' परशरोरे महसा मिश्रणात् युवा वाणस्य नामधेय, 'तया' 'युवाभिधेयया 'न' असान् 'मुड' सुखय। 'ते' खदीयाया 'तस्या'

·१०२
तैत्तिरीयमंहिताभाष्ये। :: काप);
१
दयोः नमः'. अस्तु ', 'ते त्वदीयायाः तम्या:-योः प्रमाहात:
'उपजीवन्तः समीचीनजीवनयुका: 'भया स्म' एवंमुत्तरवापि योज्यम
दुभादीनि चत्वारि अग्निविशेषनामानि मन्त्राधी भिद्यते सर्वेषा:
मथमिशब्द वादावनुपञ्चते । 'या ते दः' इत्यादिः अन्यानुषङ्गः ।
श्रथ तैर्मन्राइतीविधत्ते,-"पञ्च वै एतेऽभयो यमितयः
उदधिरेव नाम प्रथमः, दुधी द्वितीयः, गास्तृतीयः किशिनश्चतर्थः,
'वन्यः पञ्चमः; तेभ्यो यदाइतीन जुइयादध्वर्युच्च यजमानञ्च प्रदीयु:-
यदेती पाउतीर्जुधोसि भागधेयेनैवेनान् शमयति , म
घजमान:(२)" इति। या एताः पञ्च - "चितयः उपर्यधीमान
निष्पादिताः, ता एव उदयादिनामकाः पञ्च' 'अग्नयः, यामाहत्य:
• भावे अश्वर्युयजमागयो: दाहः स्यात्, अतस्तत्परिधराय नमो
पक्ष श्राध्याइती र्जुहुयात् ।
एतामाश्च वाजनामाइत्यनन्तरंभावित्वात् "अमिदेवेन्यः: (५।४।।
१०) इत्यनुवाकान्ते तदेतद् ब्राह्मणं द्रव्यम् ।
यदुनं सबकारेण, 'वाम यानिति सर्वबारोहान मत्यवरोहांच
अपति मझदा अन्ततः' इति गमितं विधिभुवेत मन्त्रमुत्यादयनि-
"वाने श्रामन् नसाः प्राणोऽध्यायः कर्णयोः श्रोत्रं बाइ वोर्बलम्
ऊरयोगोऽरिया विद्यान्यनानि तनूमानवा मे मह नमते अन्न
मा मा हिमी:()" इति । 'मे. मदीया येय. 'वाक', सेयी
'श्रामन् अस्से मुझे सुम्बिना भवतु । 'नाः नामिकाविद्रयोः
'प्राणः' मुस्मिता भवतु । नया असिंगोलकयो: 'चक्षुः' इष्टियम्
• पशु पाइसीति शा• फी• पाठः ।
.
.
+
.

·[का०५।०५०६] वेदार्थप्रका। 'कर्णयो' श्रोत्रेन्द्रियम् बाहोर्नानाविधव्यापारमामाम् । ॐार्गमन- मामर्थम् । तथा 'विद्यानि' 'अङ्गानि रियानि,-सर्वेऽप्यश्या हिमारहिता भवन्तु । 'तनू' अवयवीभूत शरीरमपि हिसारहित- मस्तु । 'मे' 'तनुवा' मदायेन शरीरेण 'मई' 'ते' तुभ्य 'नम' साराङ्गदण्डप्रलम 'अस्तु' । अतो 'मा' मा व 'मा हिमी। अथ जपविधिमुन्नयति,-"अप वा एतस्मात प्राणा कामन्ति योऽमिचिन्ननधि-क्रामति वानेश्रामन्नसो प्राण इत्याह प्राणानेवा- तमन्धत्ते) ' इति । 'यो' यजमानेाऽध्वर्युवी अग्निचयनकाले चितम "अग्निम' अधिरुह्य पादेनाकामति, 'एतम्मात' 'प्राणा' मर्वेऽपि 'अप'- 'क्रामन्ति', अत प्राणधारणाय मन्त्रे वागादीना स्वस्थानावम्यिति- रुच्यते । तसादिम मन्त्र जपेदितिविधिरभ्युन्नेय । यदा तु 'आह' इति पदमेव ब्रूयादिति लिडर्थ ब्रूते, तदा प्रत्यक्ष एव विधि । एतच अाक्रमणेटकात्राह्मणात् (५।१।२) ऊर्ध्व द्रष्टव्यम । यदुक सूचकारेण,–'यो रुद्रो अनाविति रौद्र गावाधुकर- मेतेन यजुषा यस्यामिष्टकाया शतरुद्रीय जुहोति तस्या प्रतिष्ठा- पयति' इति । तदिद विधातु मन्त्रमुत्पादयति,-"यो स्ट्रो मे य अप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमो प्रस्तु(५) ' इति । रुदेवतारूपोऽग्नि, च लौकिके अङ्गाररूपे '' उदकादिषु च प्रविश्य गूढो वत्तते, 'तस्म' 'नमो अस्तु' । एतन्मन्वसाध्य घरोरुपधान विधत्ते-"चाहुतिभागा वे अन्ये रुद्रा विभीगा अन्ये, शतरुद्रीय५ जत्वा गावीधुकञ्चरुमेतेन यशुपा घरमायामियकाया नि दयाद्भागधेयेनैवैन समयति तस्य वै (तु वे) ·। २ ॥ तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। (का०५७०५१०१ वृहती दिक् तस्यास्ते वृहस्पतिरधिपतिः श्वित्रो वशिनी नामासीयन्दिक् तस्यास्ते यमोऽधिपतिः कल्मायग्रीवो रक्षिता यश्चाधिपतियच गोता ताभ्या नमस्तौ नौ मृडयता ते यं द्विप्मो यर्थ ॥ नो देष्टि तं वा जम्भे दधामिर) राता बैं देवता अनि चित५ रक्षन्ति ताभ्यो यदाहुतीनं जुहुयायः यजमानं च ध्यायेयुर्यदेता थाहुती हेाति भागधेय- नैवैनाञ्छमयति नातिमार्छत्यध्वर्युनं यजमानो' हेतयो नाम स्थ तेषां व पुरी गृहा अग्निवं इपव सलिलो निलिम्पा नाम ॥३॥ स्थ तेा वो दक्षिणा गृहाः पितरौ व इर्पवः सर्गरो वजिणो नाम स्व तेषा व. पुश्चाङ्गहा स्वप्ना व इयवो गहरोऽवस्थावानो नाम स्य तेपी व उत्तराहा आपण व इपंव समुद्रोऽधिपतयो नाम स्य तेया व उपरि गृहा वर्ष व इपवोऽवस्वान् कव्या नाम स्थ पार्थिवा स्तेषां व इह गृहा ॥ ४ ॥ अन्न व इपवो निमिपो वातनाम तेभ्या वो नमस्ते ना मृडयत ते यं विमो यश्चनो हेष्टि तं वो जम्झे दधामि " हुतादो वा अन्ये देवा बहुतादोऽन्ये ताननि चिदेवोभयान् प्रीणाति दुमा मधुमिश्रेणता आहुती- ·[का प्रयास घेदार्थप्रकाये। जुहोति भागधेयेनैवैनान् प्रोणात्यथो खल्वाहुरिष्टका वै देवा बहुताद् इति ॥ ५॥ अनुपरिकामं जुहोत्यपरिवर्गमेनान् प्रीणाति दुमय स्तनमूर्जस्वन्तं धयापां प्रप्यातमग्ने सरिरस्य मध्ये। उत्स जुपस्व मधुमन्तमूर्व समुद्रिय सदनमा विशस्व। यो वै अग्निं प्रयुज्य न विमुच्चति यथाऽश्वा युक्तो विमुच्यमानः शुध्यन् पराभवत्येवमस्याग्निः पराभवति तं पराभवन्त यजमानोऽनु परा भवति सोऽग्निं चित्वा भवतोम स्तनमूर्जस्वन्तन्धयापामित्याज्यस्य पूर्ण५ खुचं जुहोत्येप वै अविमोको विमुच्यैवास्मै अन्नमपि दधाति तस्मादाहुर्यश्चैवं वेद् यश्च न सुधार्य ह यै वाजी सुहिता दधातीत्यग्निवीव वाजी तमेव तत् मीणाति स एनं प्रीतः प्रोणाति वसीयान् भवति ॥७॥ प्रतीची दिक तस्यास्ते। हिमो यथ। निलिम्या नाम। इह गृहाः। इति । लूक्षः। वसीयान् भवति॥१०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठक दशानुवाका .. 25

·१७
ततिरोपसहिताभाष्ये।
का शापाक.१.
श्राज्याजती मोक्षण चेत्यादिक नवमे श्रुतम् ।
अथ दशमे मपाइत्यादिकमुच्यते। यदुत चुचकारण,-'समीची
नामामि प्राची दिगिति दधा मधुमित्रेण पटमपाहतोरनुपरिवारम्'
रनि। तदेतद्विधा मन्त्रानुम्पादयति,-"समीची भामाधि प्राची
दिक तस्यास्तेऽनिरधिपतिरसिता रसिता ययाधिपतिर्यय, गोमा
ताभ्यां नमस्तो नो मयत ते य दियो यच नो हेष्टि सवा
जम्भे दधामि], प्रोजखिनी नामामि दचिणा दिक नया
इन्द्रोऽधिपति पदार]. माची नामामि प्रतीपो दिक
सोमाधिपति ख ६२], अम्यावा नामामि दोची रिक
नम्यास्ते वरुणोऽधिपतिस्तिरयराजि [8] अधिपत्री नामामि
दिक तस्यास्ते वृहस्पतिरधिपति विष [५] वभिनी नामासीय
संस्थास्ते थमोऽधिपति कल्माषयीयो रक्षिता यशाधिपतिर्यच गोमा
तान्या नमस्तौ नो स्मृडयता ते य विमो यच नो टेष्टि त वारे
धामि[६]()" इति। येय प्राची दिक तस्था ममीचीति नामधेय,
सम्यगञ्चनीति प्रात कालानुहानार्थ प्रवर्तते इति व्युत्पत्ते । हे 'माथा;
ब समीथभिधा 'श्रमि' 'तस्या' ताया 'मिदेव स्वामी
'अमित.' कृष्णसर्प, म च तव 'रक्षिता', 'ताभ्यान' अधिपति-
रक्षिवभ्या 'नम' अस्तु, 'तो' उभो 'न' अम्मान यता
सुखयता, 'A' सुखिनो क्य ‘य पुरुष अस्मान् हिमितु प्रवर्तमान
'हिन्ना', 'पश्च' भाडु प्रातदाफामनगि 'देशि विविध शनु
युवयो अधिपतिरचित्रो 'जो विदारितास्ये 'दधामि' स्थापयामि।
एवमुत्तरचापि योग्यम् । 'भोजविनी' बलवतीति दक्षिणदियो नाम
।
।

·[फा०५/माय..] वेदार्थप्रकाथे। १७८ 'पृदाकु:' अजगरः मर्पः । रक्षिता' इत्यादि-शेषोऽनुषच्यते । प्रकर्षण अञ्चतीति सायंसन्ध्यानुष्ठानाय प्रवर्तते इति पश्चिमदिश, प्राचीति नामधेयम् । स्वस्मिन जायते इति 'स्वजः', स्वाधीनबलः सर्पः । मनुष्यान अवस्थापयति इति व्युत्पत्त्या अवस्थावा'-दति उदक्-दिगो नामे। तिरश्चीना, कटकवलयाकाराः राजयो रेखाः यस्य मर्पस्य असो निरचराजिः' । अधिपालयतीति व्युत्पत्त्या "अधिपत्री-इति अचंदिशो नाम । मा २ प्रौढत्वात् 'हती'। 'श्वित्र.', यस्य, सर्पस्य श्वाभधारणेन स्वशरीरे उच्छूनता भवति, दयनेन मनुष्य- भरीरेऽप्युनता भवति, मेाऽयं श्विवः । वश, (प्राणिनामवस्यातुं स्वाधीनता) अस्यामस्तीति 'वशिनी'। एतच भूमिरूपाया अधोदिशो नाम । कल्माषा: (कृष्णविन्दवा) ग्रीवायां यस्य मर्पस्य, मोऽयं" कस्लमायग्रीवः'। 'रचिता इत्यादो, मर्पस्य वाचकेभ्यः शन्देभ्यः ऊर्धम् अनुषगद्योतनाय अन्तिममन्त्रे पुनःपाठः एतन्मन्त्रमाध्या आइतीविधत्ते, "एता वै देवता अनि चित रक्षन्ति तान्यो यदातीर्न जुजयादध्वयं च यजमानञ्च ध्यायेयुर्यदेता श्रातीर्जुहोति भागधेयेनैवेनाञ्छमयति नातिमात्यध्वर्युर्न यज- . मान.(९)” इति । 'एता.' अग्नीन्द्राधिपतिरूपा अमितादिसर्परूपाच देवताः' एकाभि. 'चितम्' 'अग्नि' 'रतन्ति' अतथामा मान्य हयात् । यदुझे संचकारण, 'हेतयो नाम स्येति षण्महातीर्यथा सपाडती. इति । तदेतदिधातुं मन्त्रानुत्पादयति,-"इतयो नाम म्य तेषां व पुरो ग्रा. अमिर्व उषतः मसिला[१] निलिम्पा नाम 4 ३ ·तैत्तिरीयसचिलाभाये। पाप्रपा स्थ नेषां वो दक्षिणा रहा पितरोवषय मगरोई २] वशिलो नाम म्य तेर्षा व. पवादहा स्वप्ना व दूषवो गहर [३] अवस्थायामो नाम स्य तेषां व उत्तराद्रयाः आपो व दषव ममुद्र [8], अधिपतयो नाम स्य तेषा व उपरिग्टहा वर्ष व उपयोऽवखानपिन क्रन्या नाम स्य पार्थिवाम्नेषां वह हा अन्न व दूषवो निमिषो वातनाम तेभ्यो वो नम ते नो मुज्यत ने य दियो यच नो रितको को दधामि[६]-(२)" इति। "हेतय 'गवणा गन्नार" हे गन्धर्वविशेषा, यूय ऐतिनामका 'स्य', 'तेषा' शुमाक पूर्वन्यान्दिशि ग्रहावर्मने। 'श्रमि" युमाकम् 'दषच', अग्निममाना इत्यर्थ । 'भतिलो' वायु-- विशेष । परममम्ले पठित 'वातनामम' इत्यादिक मधपि म अनुषन्यते । पूर्वस्यान्दिभि मञ्चरतो वायो 'मन्निल' इति नामधेषम् । 'तेभ्यो वो नम' इत्यादिक विस्पटम् । नितरा चन्दनेनानुसिया 'गन्धास्तेषां निलिम्पा' इति नामधेयम । "पितर । पिसमा 'सगर' इति तव स्थितम्य नामधेयम् । वचं येषामस्तीति 'वधि, तदेतहन्धर्वनाम। 'स्वनःस्वप्नममाना, यथा स्वप्रै किचिदपि मार्च नाम्ति, एवमेतामामिपूणामित्यर्थ । 'गधर तिवायोनीम । पक्क्षा स्थिति अवम्यानमेषामस्तीति अवम्यावान' तदेतद्गन्धर्वनाम : बापा' उदकममाना, जलवत् सर्वदा प्रधरनीत्यर्थ । ममुद्रा वायोनाम । अधिक पालयन्तीति अधिपतय'।'' वृधिसमाना, निरन्तर पतन्तीत्यर्थ । 'श्रवस्वान्' इति वायोनाम । 'प्रया' माममिया , तदेतगन्धर्वनाम । ते र पार्थिवा', पृथिया वति। स , . । • श्वमेव सबंध पाठ । इन्तार इति तु माविमुषित । - ·[काप्रा.१० वेदाप्रकाएं। १८१ 'ह' भूमौ । 'अन्नम' अन्नईतव । निमिष' इति वायोनाम । एतैर्मन्ट साध्य होम विधत्ते,-"इतादो वै अन्ये देवा अतादोऽन्ये तानमिचिदेवोभयान प्रीणाति दधा मधुमिश्रेणैता पाहुतीर्जुहोति भागधेयेनैवेनान् प्रीणात्यथो खल्लाहुरिष्टका वै देवा अज्ञताद इत्यनुपरिकाम जुहोत्यपरिवर्गमेवैनान मीणाति(४) इति । "पूर्व नृपदे वनिति" (५।४।५०) इत्यनुवाके दधा मधुमिश्रेणावोक्षण अहुतभक्षकदेवप्रीत्यर्थमुकम्, इह तु हुतभक्षकदेवप्रीत्यर्थ तेनैव द्रव्येण होम उच्यते। अपि च एकेऽभिजा एवम् 'बाज' 'दरका' एव "अतादो' 'देवा',तत्र होमेन इतभचकाणा प्रीतावष्येतामामिष्टकाना प्रीत्यर्थ धामकालेऽनुक्रमेण परित क्रमणीय, तेनैव परिक्रमोन कमपि देवमयिला सर्वानप्येतावतो देवान 'प्रीणति' । तदेव होमेनानुप- रिक्रमणेन च हुतादाम तादा च सर्वेषा प्रीतिरुपपद्यते। तदिद मी- अतिमहा तिब्राह्मण वातनामबाह्मणात् (४०) ऊर्ध्व द्रव्यम्। यदुक सूचकारण,-'अनुबन्ध्यावपाया इतायामौदुम्बगे सुच पूरयित्वेम स्तनमूर्जवन्त धयापामित्यमेर्विमोक जुहोति' इति । तदिदं विधात मन्त्रमुत्पादयति.-"दमस्तनमूर्जवन्त धय अपा मण्यातम बमे मरिरस्य मध्ये उत्म जुषस्व मधुमन्तमूर्व, ममुद्रिय मदनमा विमख" इति। हे 'अमे', 'दम' खुचि अवस्थित द्रव्यविशेष 'धय' पिया कीदृश?-'अप्रा' माटम्यानीयाना 'स्तन' सनस्थानीय, 'घृतस्य गोदारा उदककार्यत्वात् तदीयस्तनत्वोपचार' । 'ऊर्जवन्त' रमवन्त 'प्रप्यातम्' अतिप्ररद्ध, 'मरिरस्थ "मध्ये, पचा जलम्य मध्ये 'उन्स' प्रवाहमणि ) तथा प्रभुत, घृत 'मधुमन्त' माधुर्योपेत 'जुषख' ,

·मजिरीयसंहिताभाथ्य, [का ५i.५
८
भेवख ।। है जब विस्त तामे, 'समुद्रिय ममुद्रसम्बन्धि
तदीयम्यानम् ‘ा विशव प्रविशं । ...,
एतेन : मन्त्रेणं माध्य होमं विधत्ते, “यो वै अग्नि प्रयुज्य
विमुञ्चति यथायो युक्तोऽविमुल्यमानः चुध्यन पराभवति, एवमस्यामि
परा भवनि त पराभवन्त यजमानोऽनु परा भवति मोऽग्निं खित्वा सूक्षों
भवति । दमय स्तनमूर्जस्वन्तं. धयापामित्याज्यस्य पूर्ण स्नुषं जुहोति
एष व अग्नेविमोको विसुध्यवासमै बन्नमपि दधातिर इति
'यजमानो "अनि युनज्मि" (819२२१०) इत्यादिभिर्मन्नरेतम"
कर्मणि 'प्रयुज्य' 'न' विमुझे, 'अस्य यजमानस्य अमिः परा भवनि
"विनायति, 'यथा' लोके अन्यो' रथे युज्यमानविरम त्रिविमुच्यमान:
दुधाकान्तः, पराभूतः बडितोभवति तदत् । अमिपराभवम्
'नु' 'यममाना'ऽपि/परा भवति । तादृशः श्रमि दिला' 'पू
मर्वदा रुतो दाोमेतो. 'भवति', अतो जुयात् । एष',
'अमेविमोका तोऽनि विमुच्य' 'असी' 'अ' मर्पितवान् भवति ।
पुन: प्रकारान्तरण प्रशंमति,-"तस्मादायश्चैवं वेद ययन सुधार
६वे वाजी सहितो दधातीत्यग्निाव, वाजी तमेव ताणानि म एवं :
प्रीत; मीणाति वीयान् भवति०)" इति । यस्मादपानि विमुच्य अवं
प्रदीयते 'तम्मान' कारणादोके 'यश पुरुषः एम मनिहत्ताने आमाति.
'यद्यमानाति नादृशाःमर्वे ऽथे आडमहिना मासावादिना,
तो 'वाजी" मधाय' म्वोपरि धारणीय पुरुषं पुनःपुनधारभिस्या
गायले. नीला दधाति म्यापयतीति। इ-मदा श्रीमान
ममिन्यत्र 'एसम्' इति समता पठा
,
होमः

·[का प्राय: वेदाप्रका - 1 . -- गोपालप्रसिद्धिं दर्शयति । एवं. लौकिकोको सत्यमित्राप्यनिरव वाजिस्थानीयः । तमेव' अग्निं तेन विमोकहोमेन 'प्रीणाति । मच 'प्रीतः अगिः 'एन' यजमानं प्रोणयति । स च यजमानोऽतिशयेन 'धनवान् भवति । एतस्य च ब्राह्मणस्य श्राबातेध्वनुवाकेष्वन्त, भावासम्भवात 'निवेशः। एवमन्यस्यापि तादृशस्य द्रव्यम् । अत्र मीमांसा । एकादशायायस्य रतीयपादे (८०) चिन्तितम्,- "किमभिमोकः सर्वान्ने मुख्याने वाऽग्रिमो, यतः। योगे सर्वार्थता, मैवं, मुख्यार्थोऽसौ तदन्तिमः॥ प्रमिचयने योगविमोको अग्नेः श्रूयेते,–“अग्निं युनज्मि" (४९३०) दतिमन्त्रहोमो योगः। “दमं स्तनम्" (५।५।१०।६), दतिमन्त्रोमो विमोकः। स च साङ्गप्रधान विषयः सर्वप्रयोगान्ते कर्तव्यः। कुतः योगस्य सर्वार्थत्वेन मध्ये तद्विमोकासम्भवात् । इति प्राप्ने धूमः, 'पञ्चभियुनकि पाक यज्ञो यावानेव यज्ञस्तमाप्नोति' इत्यनेन, यज्ञप्रीतिवचनेन योगस्य प्रधानार्थत्वावगमातु प्रधानकर्मणोऽन्ते विमोक कुर्यात् । तत्रैव वार्तिककारमतेन चिन्तितम्,- "व्यय मोतानुभौ पचावुत्पत्तावविशेषतः । मार्थत्वं गणे भाति मन्तेि तदिमोचनम् ॥ प्रधानान्ते विमोकः' इति यो भाष्ये सिद्धान्तः स एवार पूर्व: पक्षः "अग्नि युनज्मि शवमा घृतेन इति जुहोत्यमिमेव तद्युनति' इत्येतत् योगस्योत्पत्तिवाक्यम् । पञ्चभिर्युनक्ति' इति गुणविधिः । तत्रे,न नावदुत्पत्तो प्रधानमाचगामी योग इत्यस्यार्थस्य गमको विशेषोऽस्ति'.. . 12 13 ·१ तैत्तिरीयसंचितामाध्यै । : . कामप्रियास गुणविधिशेऽपि यामब्दो न प्रधानभावमाचष्टे, किन्तु माङ्गम् । तस्मात् योगस्य मनर्थवादिमोकोऽपि सान्ते कर्तव्य इति । इनि:सायनाचार्यविरचित : माधवीये वेदार्थमका, कृष्णाय : -संहिताभाथे पञ्चमकाण्डे पक्षमप्रपाठके दामोऽनुवाक: Hoin -- इन्द्राय राजे सूकरो वरुणाय राजे कृष्णा यमाय राजे चटय कापुभाय राजे गव्यः शशलाय.राने गौर पुरुपराजार्य मुटः क्षिपश्येनस्य वर्निका नीलङ्गो क्रिमिः सोमस्य राजः कुलुङ्गः, सिन्धाः शिशुमारी 'हिमवतो हुस्ती ॥१॥ इन्द्राय राजेष्टाविंशतिः ॥ ११ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ॥ माइतिर्महाहोमो मोकय दशमे श्रुताः प्रथामिभेषमवम्याप्याश्वमेधभेषभूता एकादमिनः पशवो विधायकों एकादयानां पशूनां समूहः एकादशिनी, मा चैकैकस्मिन्ननुवाके, एकैका विधीयते । तर प्रथमामेकादशिनीमाइ,-न्द्राय राजे सकरो वरुणाय राजे कृष्णो यमाय राज सम्या पधभाय राजे गवयः भादू, लाय राजे गौरः पुरंपराजाय मर्कटः क्षिप्रध्येनस्य वर्तिका नासो फिमिः समस्यं राशः कुलुम मियो शिशुमारो हिमवतो. इस्ती" इति।

·[का पाप.ध.१२] तसिरीयसंहितामाथ्ये ।
१८५
अब चतुर्थी पध्या तद्धितेन च देवतासम्बन्धः प्रतिपाद्यते ।
'इन्द्राय' देवानां 'राजे' 'सकरो' वराहः बालभ्यते । 'वरुणाय'
अपां राज्ञे 'कृष्ण.' कृष्णमृग. । 'यमाय' धर्माणां 'राजे 'श्या'
मृगविशेषः। 'कृषभाय' गवां 'राज्ञे' 'गवयो' गोमदृशः सारखा-
रहितः । 'शार्दूलाय' श्रारण्यानां 'राजे' 'गौरी' गौरम्हगः, रक
दूत्येके, रक्त दत्यन्ये । पुरुषाणं राजे प्रधानाय 'मर्कट:' वानरः ।
'तिप्रश्येनस्य' • तिप्रगते. शकुनिराजस्य ग्लेनविशेषस्य 'वर्तिका'
चटकासदृशी। 'नीलङ्गो.' नीलप्रभस्य सर्पविशेषस्य मरीपाणं
राजे 'क्रिमिः' गोमयपिण्डकारी। 'सामन्य' श्रोषधीना राश.'
'कुलुङ्ग' चित्रगः कटुकवरः । 'मिन्धो.' ममुद्रस्य 'शिंशुमारः पादः ।
'हिमवत.' पर्वतानां राज' 'हस्ती' गज. ।।
.
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:-
मंहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाक. ॥ ॥
मयुः, प्राजापत्य ऊलो हलीक्ष्णो कृपद शस्त धातुः
सरस्वत्यै शारिः श्येता पुरुपवाक् सरस्वते शुकः
श्येतः पुरुयवागारण्योऽना नकुलः शका ते पौष्णा
विशतिः ॥ १२॥
A.तरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे,पञ्चमप्रपाठक
तवाकः ॥ ॥

·निरीयसंहिताभाष्ये। कामाच्य०१५
-
श्रथाच दशिनीमाह,-
"मयु. प्राजापत्यः अलो इलीक्षणे स्पदश, ते धातुः मरखचे
शारि. येता पुरुषवाक् सरखते शुक ग्ला पुरुषवाक श्रारण्योऽजो
नकुल. शका ते पौष्णा: वाचे क्रौश." इति। 'मयु.' किपुरुष इत्येके,
श्ररण्यमयूर दत्यपरे । म 'प्राजापत्य.' । ऊलादयन्त्रयो 'धातु।
'जल' काकः, ऊस्लूक इत्यन्ये, दिव्यकर्ष इत्यपरे । 'हनीहए.'
बमिक इत्येके, धरितचटक इत्यन्ये । 'कृपदंशो' माजीर , तमदुरा
रत्येके । 'मरस्वत्यै' 'मारि.' शकती, कीदृशी ? 'श्वेता' 'अरकवा ।
पुनय विशेष्यते-'पुरुषवाक्',-पुरुषवत् वदितुं समर्था । 'मरखते'
'शुकः' 'गोतः' 'पुरुषवाक्'। पूर्ववत् व्याख्येयम् । श्रारण्याजादयलयः
पोप्पा.' । 'श्रारण्योऽज. भरभ. । 'नकुम्न.' प्रमिद्ध.। 'का'
मलिका इत्येके, दीर्घकणे मृगविशेष दूत्यन्ये । 'वाचे वाग्देवताये
'क्रौचा दारुणखनः पतिविशेष ॥
पति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यप्रका रुप्णय
महिताभाथे पचमकाडे पश्चममपाठके दादयोऽनुवाक ॥
.
अपां नपचे जपो नाको मकरः कुलीकयस्तेऽकूपा-
रस्य वाचे पैगराजा भगीय कुपीतक श्राती वाहसे
देविदा ते वायव्या दिग्भ्यर्यक्रवाकः ॥१॥
यांनी कामावति ॥१३॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठ
तोदिमाऽनुवाकः ॥ ॥

·[का प्रायः१४] तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । १८७ द्वयोरनुवाकयोः एकादशिनी दशिनी चेति दी महावुनी । एक- मुत्तरवापि यथायोगं द्रष्टव्यम् । अथ रतीयं मद्धमाह,-"अपां न जपो नाको मकरः कुलीकयः ते अकूपारस्य वाचे पैङ्गराजो भगाय कुषीतक: पानी वाइसो दर्विदा ते वायव्याः दिग्यश्चक्रवाक.” इति। 'अपां नन्ने' पाम् अविनाशयित्रे देव विशेषाय 'जपः' जपवनुण्डो मकरः। नाकादयत्वयः 'अकूपारस्य' समुद्रस्य। 'नाक्रः' दीर्घतुण्डो ग्राहः, दीर्घपुच्छो मास्यविशेष इत्येके । 'मकरः' पर्यस्ततुण्ड. । 'कुलीकयो' बहुपात् मत्स्यविशेषः ।, 'वाचे 'पैडराजः' रक्ताचो भरद्वाजः, समुद्रतरङ्गे-चारी महापक्षी इत्यन्ये, चकोर इत्यपरे । 'भगाय' 'कुपीतक' समुद्रकाकः । श्रात्यादयस्त्रयो 'वायव्या.',-'श्राती' कुरङ्गी, चाप इत्यन्ये । 'वाइसः' पृष्ठे चम्मशत- वाही जन्तुः । 'दर्विदा' जलपक्षी, द्रुमकुक्कुट इत्येके । “दिग्न्यः' दिग्देवताभ्यः । 'चक्रवाक.' प्रसिद्धः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाथ्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चयोदशोऽनुवाकः ॥०॥ . बलायाजगरं श्राखुः सृजया शयण्डकस्ते मैचा मृत्य सिता मन्य। स्वजः कुम्भीनसः पुष्करसादा लोहिताहिस्ते त्वाष्ट्राः प्रतिश्रुत्कायै वाहसः ॥१॥१४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ ॥ है

·१८
तैत्तिरीयसंहितामाप्ये। [का०प्र०५१.१५
अथ चतुर्थ सदमाह,-
. “वलाय अजगरः श्राखुः सृजया प्रयण्डकः ते मेधाः मृत्यवे
अमिता मन्यवे स्वजः कुम्भीनमः पुष्करमादो लोहिताहि ते वाटा
प्रतिश्रुत्कायै वाहसः" इति । 'बलाय' घलाख्याय देवाय 'अजगरे।'
महारग;} पालादयस्त्रयो 'मैत्राः' । 'श्राखु' प्रसिद्धः । 'सजया'
नीलमक्षिका, इलसर्प इत्येके, नीलमपि इत्यपरे । “गयण्डका
लकलामः। 'सत्यवे' 'शमितः कृष्णसर्पः । “मन्यवे' 'खजः'
'मर्पविशेषः' विलादिषु यः स्वयमेव जायते । कुम्भीनमादयस्वयः
'वाधाः'। 'कुम्भीनमः' खापशीलः सर्पविशेषः । 'पुष्करसाद' ।
पुष्करमर्पः, भ्रमर इत्येके । 'लोहिताहिः' श्वेतलोहितमर्पः ।
'प्रतिश्रुत्काय' प्रतिश्रुत्यै, 'वाइमः' कल्पप्रमाणमर्पः
इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका कृष्णयजः-
मंहिताभाये पञ्चमकाण्डे पक्षमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ .
पुरुषमृगश्चन्द्रमसे गोधा कालका दावीघाटस्ते
वनस्पतीनामेण्यहे कृष्णो . राधिय पिकः विका
नीलशीणी नेऽर्यम्णे धातुः कत्कटः॥१॥१५॥
इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ ॥

·[ काय०१६] तैत्तिरीयसहिताभाष्ये । २४ . अथ पञ्चम महमाई,- "पुरुषमृगः चन्द्रमसे गोधा कालका दावाघाट. ते वनस्पतीनाम् एणी अहे कृपणः रात्रिय पिक: खिका नीलशीपर्णी ते श्रर्यम्णे धातुः कत्कट." इति । 'पुरुषम्हगः' नरमुखो गविशेष. 'चन्द्रमसे'। गोधादयस्वयो. 'वनस्पतीनाम्' । 'गोधा' मुसलिका, महागोधा प्रत्येके । 'कालका' सरटा । 'दावाघाटः' द्रुमकुक्कुटः। 'एणों' स्टगी अन् । 'कृष्णः' कृष्णम्टगः 'राचिये। पिकादयस्त्रय: 'अर्यम्णे'। 'पिक:' कोकिलः । 'विका' रकमुखी वानरी। 'नीलशी' कृष्णशिरस्का । 'धातुः' 'कत्कटः' विलवासी कर्कटः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ ॥ सौरी बलाको मयूरः श्येनस्ते गन्धर्वाणां वर्तनां कपिजला रुद्राणां तित्तिरी रोहित्कुण्डणाची गोतत्तिका ता अमरसामरण्याय समरः ॥ १॥ १६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके घोडशोऽनुवाकः ॥ ॥ अथ पठं समाह,- "मौरी बलाका यो मयूरः श्येनः ते गन्धर्वाणं वमनां कपिञ्चलो रुद्राणां तित्तिरिः रोहित कुण्डणाची गोलत्तिका ताः ·१६. तैत्तिरीयसंहितामाथे ! का०प्र०य०१०) 'अमरमाम् अरण्याय समरः" इति । 'मौरी' 'पलाका प्रसिद्धा । यादयस्खयो 'गन्धर्वाणाम्', ते तु प्रमिद्धाः । वसनो' 'कपिञ्चल.' अधोनिपाती। 'रुद्रा' 'तिनिरिः' परुपवरः । रोहितादयस्तिमः 'अमरमाम्' । 'रोहित्' अध्यस्ती । 'कुण्डणाची' ग्टहगोधिका । 'गोलत्तिका' खञ्जरीटका, पीनशक्तति केचित् । “परण्याय' अरण्य- नामकाय, 'हमर घमरः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पोडशोऽनुवाकः ॥०॥ पृपता वैश्वदेवः पित्वो न्यजुः कशस्तेऽनुमत्या अन्यवापाऽर्धमासाना मासां कश्यपः क्वयिः कुटर- दीत्यौहस्ते सिनीवाल्यै वहस्पतये शित्पुटः॥१॥१७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्ड पञ्चमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ ॥ अथ सप्तमं मामाह,- "पृषता वैश्वदेवः पित्तो न्यः कमः ते अनुमत्ये अन्यायः अर्धमामानां मामा कम्यपः क्वयिः कुटः दात्योहा ते मिनीवाल्यै सहस्पतये गित्पुटः" इति । 'पृषतः' श्वेतयिन्दुशवलाङ्गो पिलादयस्वयः 'अनुमत्यै' । 'पिलो' व्याघ्रः । 'न्याः' हरिणः, १३ इत्येके । 'क' 'अन्यवाप: 'कन्यपः' 'कयि. कुटग्यो मृगविशेषाः । •पत्र 'कुटय, एने' इन्वेताहमा कोऽपि पाठो भवितुं याह । गः।

·[का प्रिय०१८] चिरीयसंहिताभाये। ૨૨ 'दात्याइ.' कालकण्ठ इत्येके, पुष्करिणीवमतिरित्यन्ये । 'वृहस्पतये' 'शित्पुटः' मार्जारसदृशो जातिविशेषः ॥ 'दति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुः- संहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पक्षमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥०॥ शका, भौमी पांचः कशी मान्यीलवस्ते पितॄणा- मृतूनां जईका संवत्सराय लोण कपात उलूकः शशस्ते नैर्ऋताः रुकवाकुः साविचः ॥१॥ बलाय। पुरुपमृगः। सौरी। पतः । शका । अष्टादश । अष्टादश ॥१८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥ ॥ अथाटम मद्धमाह- "शका भौमी पांत्र: कशो मान्धीलवः ते पितृणाम्, वन अहका, मंवत्सराय लोपा कपोत. उनकः शश. ते नेताः कृकवाकुः सावित्रः" इति। 'शका' मक्षिका । 'भौमी' भूमिदेवता। पांचादय- स्त्रय. 'पितृणाम्। पांचकशौ पतिविशेषौ । 'मान्धीलवः' जल- वाकुट.। 'ऋतनां' 'नहका' बिलवासी कोटा । 'संवत्सराय 'लोपा' मागानशकुनिः। कपोतादयत्रयो नेता.', ते च प्रसिद्धाः। 'कवाकु,' कुसरण्यकुकुटः ॥

·तैत्तिरीयसहितामाप्ये। [का.प्र.१८
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाधे कृष्णयजु-
संहिताभाथ्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥०॥
रुरूरौद्रः कलासः शकुनिः पिप्पका ते शरयायै
हरिण मारुता ब्रह्मणे शर्गस्तरष्टुः कृष्णः श्वा चतुरो
गर्दभस्त इतरजनानामग्नये धूडह्मणां ॥ १ ॥
रुरु। विशतिः॥ १६॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
जनविशाऽनुवाकः ॥ * ॥
नवमं संघमाह,
"रुः रौद्रः कलामः शकुनिः पिप्पका ते भरण्याये हरिण
मारुतो ब्रह्मणे शार्ग: नरनु कृष्णः श्वा धतुरखो गर्दभ ते इतरजना-
नाम् पाये धूड्दण" इति । 'रुरु.' गविशेषः । ककलामादयस्त्रयः
'शरव्याय' । शरण्या बाणधारिणी देवता । 'ककलास.' कामरूपी ।
'शकुनि.' काकः । “पिप्पका' पक्षिविशेषः । 'हरिण.' प्रमिद्धः ।
'शार्ग.' श्रारण्यचटकः। तरवादयस्वयः 'इतरजनानाम्' । 'तरतु'
व्याघ्रविशेषो गर्दभाकारः। कृष्णवर्ण: 'चतुरनः' 'या' अक्षणः
उपरि विन्दुदयवान चतुरक्ष. । 'धूनणा' श्वेतकाकी ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाणे कृष्णयजु:-
महिनाभाष्ये पश्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकोनविशोऽनुवाकः ॥०॥

·[का.पा.ध.२१] तैत्तिरीयसंहितामाष्य ।
अलज आन्तरिक्ष मुद्रो मङ्गुः लवस्तऽपामदित्यै
हससाचिरिन्द्राण्यै कीशी गृधः शितिकक्षी वाधी-
सस्ते दिव्या द्यावापृथिव्या श्वावित् ॥ १ ॥२०॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
विंशोऽनुवाकः ॥०॥
दशमं मनमाड-
"अलज अान्तरिक्ष उद्रो महालका ते अपाम् अदित्य हसमाचिः
इन्द्रायै कीमी ग्टनः शितिकची वाधाणमः ते दिव्याः द्यावापृथिव्या
श्वावित्" इति । 'लजो' भास. । 'पान्तरितः' प्रसिद्धः । उद्रादय-
स्त्रयः 'अपाम्' । 'उद्रो' जलविडालः । 'महुः जलकाक. । 'मय.'
तस्यैव अवान्तरजातिविशेषः । 'इंससाचि' सर्वश्वेतो इंसः । 'कोशी'
कुलाली शकुनिका । ग्टनादयस्त्रयो 'दिव्या.' । 'ग्टन.' प्रमिद्धः ।
'शितिकली' पाण्डरोदरो ग्टनः । 'वाधाणसः' खड्गम्गः । 'श्वावित्'
भालली सूचीरोमा॥
दूति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजु:-
मंहितामाय्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥०॥
सुपर्णः पार्जुन्या हुश्सा को शपदंशस्त ऐन्द्रा अपा-
मुद्रोऽद्युम्णोलापाशः स हो नकुलो व्यानस्ते महेन्द्राय
कामाय परवान् ॥१॥

·तैत्तिरीयसहितामाष्ये। काम्याप्राथ०२४] पेव." इति। अश्वादयस्वयः 'प्राजापत्या' | 'पर. झहीन' । 'गोमगो' गोर्टग्यामुत्पन्न । मकथ्योलीमशमलोमत्रामकथ्यौ । 'पृषोदर' श्वेतविन्दुमदुदर । 'बत्तक्ष" वेतः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रफाशे कृष्णयजु - सहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥०॥ श्रमयेऽनीकवने रोहिताजिरनवानधारामौ साविषौ पौणा रजतनाभी वैश्वदेवौ पिशङ्गा तूपरौ मारुतः कल्माय भाग्यः कृष्णोऽजः सारस्वती मेपी वारुणः कृष्ण एकशितिपात्यत्वः ॥१॥ अग्नयेऽनोकवते हाविंशतिः ॥ २४ ॥ यदेकेन । प्रजापतिः । यजुपा । श्रापः । विश्वकमी। श्रम आयोहि । सुवीय, वर्चः। गायुषेण । अग्ने उदधे। समीची। इन्द्राय। मयुः । अपां । वलाय। पुरुपमृगः । सौरीपतः। शकाः।। अलजः।सुपूर्णः। आग्नेयः। अश्वः । अग्नये नोकवते । चतुर्विशतिः ॥ २४ ॥ यदेकेन (१२१)। स पापीयान् (२४)। एतहा अमः * एवमेव प्रायः सर्वत्र पाठ । 'लोमशसक्यो बहुलोमत्रसक्यो' इत्येवरूपः कश्चित् पाठी भवितु युतः ।

·[कापाय०२७] तैत्तिरीयसहिताभाष्ये । शिरः (४४)। धनुस्तद् । (३)। देवास्त्वेन्द्र ज्येष्ठाः (e)। अपां नपचे (१२१)। अश्वस्तूपरः (२३३१)। द्विषष्टिः॥ ६२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुविशाऽनुवाकः ॥ ॥ इति संहितापञ्चमाष्टके' पञ्चमः प्रश्नः समाप्तः ॥ ॥ ॥ हरिः म्॥॥ रतीय महमाह- "मये अनीकवते रोहितानि अनवान् श्रधोरामौ मावित्री पौष्णो रजतनाभी वैश्वदेवौ पिशङ्गो परौ मारुत कल्माष. त्रानेयः- कृष्णोऽज. मारवती मेषी वारुणः कृष्ण एकशितिपात् पेवः" इति । 'रोहितानि.' लोहितलिङ्ग । 'धोरामौ' व्याख्यातो। 'रजतनाभी' 'पिशङ्गो' गोरोचनवणे । 'परौ' ग्ङ्गहीनो। 'कल्माष.' उनः । 'एकगितिपात्' श्वेतैकपाद. । 'पेखो' गलितमुष्को मेघ.। * प्रथमे द्वितीये च व्यनुवाके प्रत्येक सप्तेति १४, रतीये ३, चतुर्षे 8, पञ्चमे , घछे ३, सप्तमे ५. व्यरमे ३, भवमे ५, दशमे , एवम् या एकादशात्, यावत् चतुर्विशम् एकैमिति १8 इति मिलिया विषय (६२) सम्पद्यते। थियम पुस्तके नास्ति । अयमपि था “यदेकन" इत्यस्मात् पूच भवितुं यत । "इति तैत्तिरीयशाखाया पञ्चमारके" इति A पुस्तके पाठः । लोहितपिङ्गल इति का क्रो. पु. पाठ ।

·तैत्तिरीयसंहितामाप्ये। कायाप्र०२०] पेवः" इति । अश्वादयस्वयः प्राजापत्या.'। 'पर' शाहीन. । 'गोम्टगो' गोर्टग्यामुत्पन्नः। मकथ्योलीमबहुलोमचासक्थ्यो । "पृषोदरः' शेतविन्दुमदुदरः । 'बलद' श्वेतः ।। दति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश अष्णयजु - संहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चयोविंशोऽनुवाकः ॥७॥ अग्नयेऽनीकवते रोहिताञ्जिरनवानधारामौ सावियौ पौष्णा रजतनाभी वैश्वदेवौ पिशङ्गा तूपरी भारुतः कल्माय श्रायः कृणोration कृष्ण एकशिति-ता. 'प्राणाय'५) इति चतुष्टयात् ।। पदमदान्मन्त्रभेदाः 'वा चक्षु'(५।५।४)-इत्यनुषज्यते । हां रूपाणीटकाः स्युः 'श्रम श्रा याहि-पञ्चकात् ॥ 'लोक पृणा"६) इति मन्त्रस्य नान्तरोऽनुचरो भवेत् । 'इन्द्रं विश्वा' मृगेन्द्री स्यात् 'यत्ते' पक्षोपतिष्ठते ॥ येऽनयो(०) बहुभिर्मन्त्रः प्रयास्यनुपतिष्ठते । माममामानि(८) गायत्रं वृहत्तइट्रयन्तरम् ॥ तुम्या-यज्ञायजीय वारवन्तीयकं तथा । येतं प्रजापतेध पृष्ठं स्तोत्रार्थमाम हि॥ पताकारं चित वहिं तैरतरपतिष्ठते । आत्मेटका उपाध्यात् 'पाच्या त्वा' इत्यादि मन्त्रतः। 'अये', हाम पञ्चभिः म्याहुभाद्यैर्मन्त्रभेदनम् ।

·१६७
[का०प्र०५ य०२४] तैत्तिरीयसहितामाथ्थे ।
शिरः (४४)। धनुस्तद् । (७३)। देवास्वेन्द्र ज्येष्ठाः
(६५)। अपां नपचे (१३२१)। अश्वस्तूपुरः (२३।१)।
विष्टिः॥६२॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
चतुर्विशोऽनुवाकः॥ ॥
इति संहितापञ्चमाष्टके' पञ्चमः प्रश्नः समाप्तः ॥
॥ ॥ हरिः आम्॥ ॥
-
रतीयं महमाह,-
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवादत्तवान् अधोरामौ माविची
भूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण मायनाचार्येण विरचित कल्माष. श्रामेयः
प्रकाशनामकतैत्तिरीययजु महिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
चतुर्विशोऽनुवाकः ॥ ॥
समाप्तश्च मपाठक ॥
। ० ॥ ॐतत्सत् ॥ ॥

·1 २.० ] 10॥ श्रीगणेशाय नम ॥०॥ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । पञ्चमकाण्डे पाठप्रपाठके प्रथमोऽनुवाक। हरिः ओम् ॥ हिरण्यवर्णाः शुचय. पावका यासु जातः कश्यमी याविन्द्रः । अग्निं या गर्भन्दधिरे विरूंपास्ता न आप शस्योना भवन्तु"। यासा! राजा वरुणो याति मध्ये सत्यानृते अवपश्यन् जनानाम्। मधुश्रुतः शुचयो याः पावकास्ता न आपः शस्योना भवन्तु । यासी देवा दिवि कृण्वन्ति भक्षं या अन्तरिक्षे बहुधा भवन्ति। याः पृथिवी पय॑सोन्दन्ति ॥ १ ॥ शुक्रास्ता न श्रापः शई स्योना भवन्तु ) । शिवेन मा चक्षुपा पश्यतापः शिवया ननुवापं स्पृशत मेसर्वा अग्नी रसुपदा हुवे वो मयि वची बलमाजो निधत्त । यददः सम्पयतीरहावनंदता इते । तस्मादा ·[का 41 हाय.] वेदार्थप्रकाशे। - श्रा नद्यो' नाम स्थ ता वो नामानि सिन्धवः) । यत् प्रेपिता वरुणेन ताः शीर्भ समवल्गत ॥ २ ॥ तदाप्नोदिन्द्रा वो युतीस्तस्मादापो अन स्थना)। अपकाम स्यन्दमाना अवीवरत वो हिकम् । इन्द्रों वः शक्तिभिर्देवीस्तस्मादाणीम वो हितम् । एको देवो अप्यतिष्ठत् स्यन्दमाना यथावशम् । उदानिपु- महीरिति तस्मादुकमुच्यते । आपा भद्रा घृतमि- दाप आसुरमीषामा बिभ्रत्याप इत्ताः। तीवो रसो मधुपचाम् ॥३॥ अरङ्गम आमा प्राणेन सह वर्चसा गन् । श्रादित् पश्याम्युत वा शृणोम्या मा घोपो गच्छति वाङ न श्रासाम्। मन्ये भेजानो अमृतस्य तर्हि हिरण्यवर्णी अपं यदा क.)। आपो हि ठा मयोभुवस्ता न जें दधातन । मुहे रणाय चक्षसे । यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः। तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । अापौ जनर्यथा च नः(१७ । दिवि श्रेयस्वान्तरिक्ष यतस्व पृथिव्या सम्भव ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसायं त्वा) ॥ ४ ॥ उन्दन्ति । समवल्गत । मधुष्टचा'।मातरः। हावि- शतिश्च ॥१॥ 26 ·तैत्तिरीयसंहितामाष्ये। [काम्पादन] t २.२ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पठनपाठले प्रथमाऽनुवाकः ॥ ॥ . श्रीगणेशाय नमः। हरिः श्रोम् । . यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ उता वायव्यपश्चाद्याः पञ्चमे हि प्रपाठके । कुम्भेटकामन्त्रणादीन षष्ठे मन्त्रातदारयेत् ।। यदुकं सूत्रकारेण,-'हिरण्यवर्णाः इति उपहिता अभिमनत्रयते' . तत्र कम्भेटकाभिमानणार्थानां त्रयोदशानाम् ऋचां मधे पयमा- मार,-"हिरण्यवर्णाः चयः पावकाः यासु जातः कश्यपो यास इन्द्रः। अग्निं या: गर्भ दधिरे विरूपाः ताः नः श्रापः ! स्थोनाः भवन्तु(१)" इति। श्रापः तावनिर्मलवेन भाखरखान हिरण्यसदृशवोपेताः । तथा 'शुचयः' स्वयं शद्धाः। 'पावका.' खानादिना शरीरादिशद्धि तवच । 'यास' असु कम्यपारयः मजापतिरुत्पन्नः। 'यास' अमु 'इन्द्रः' अपि उत्पन्नः । 'अग्निं ५ 'या:' श्रापो गर्भवेन 'दधिरे। तदेतत्त्रयं शाखान्नरगतेभ्योऽर्थवादेभ्यो द्रव्यम् । प्रचापि अग्ने गी अपाममि' (४ । २।३।३) इति चतुर्घकाण्डे ·[काप्रदाय वेदार्थप्रकाशे। २०३ - मन्त्रान्तरमाबातम् । ईदृग्यो या 'पाप','ता' स्योनाः सुखकारिण्य , अतोऽस्मान् 'म' 'भवन्तु सुख प्रापयन्तु । अथ द्वितीयामाह,-"यामा राजा वरुणो याति मध्ये मत्यानृते अवपग्मन् जनानाम् । मधुयुत शुचयो याः पावकास्ता न. आप. भy म्योना भवन्तुर)" इति । वरुणाख्यो 'राजा' अपाम अधिपति: 'यामाम' अपां 'मध्ये' 'याति' गूढ मञ्चरति । कि कुर्वन् । 'जनानां' 'सत्यान्ते' 'अवपश्यन' स्नानपानादौ यत् यथा- शास्त्र माचरति तत्सर्वम् अवपश्यन । 'ता'च'आप' मधुररस द्योतन्ति मारयन्ति इति 'मधुचन' । 'चय' इत्यादि पूर्ववत् । अथ हतीयामाद,-"यासा देवा दिवि कृण्वन्ति भदं या अन्तरिक्ष बहुधा भवन्ति । या. पृथिवी पयमा उन्दन्ति क्लाःता न. आप भई स्योना. भवन्तु(२)" इति । 'दिवि' धुलोके 'देवा.' 'यामाम् अपां सम्बन्धि सार 'भक्ष' 'कावन्ति' स्वभोज्य कुर्वन्ति । पीयूषं हि देवे. सेव्यते, तच अपां मारभूतम् । 'या.' च श्राप 'अन्तरिते' दृष्टिधारारूपेण बहुप्रकारा 'भवन्ति' । 'था.' च श्राप 'पृथिवी' मा ‘पयसा' स्वकीयेन द्रवेण 'उन्दन्ति' क्लेदयन्ति । 'शक्ताः' निर्मला.। 'ता न. श्राप.' इत्यादि पूर्ववत् । अथ चतुर्थीमा,-"शिवेन मा चक्षुधा पश्यत श्रापः शिवया तनुवा उप स्पृशत वचं मे । सा५ श्रमीएर अमुषदो हुवे ३. मयि वर्चा बलम् श्रोजो नि धत्त(s)" इति । हे 'आप', यूय 'शिवेन' 'चक्षुषा' शान्तया दृश्या 'मा' 'पश्यत' माम अवलोकयत । तथा 'शिवया तनुवा' शान्तेन त्वदीयेन शरीरेण 'मे' 'त्वच' 'उप स्पृभत' । ।

·२08 तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का प्रदाय अहमपि अमुषर्द,' जलेषु स्थितान् सर्वान् अपि अग्नीन् 'हवे' जुहोमि, होमेन, नर्पयामि । 'व' यमदीयं यत् 'वर्च' कान्ति', यच 'बलं', यदपि श्रीजः' बलहेतुररमो धातुः तत्सर्व 'मयि' 'नि धत्त' स्थापयत । अथ पञ्चमीमाह,--"यत् अदः सम्पयती. अहो अनदता हते। तस्मात् श्रा नद्यो नाम स्य ता वो नामाभि मिन्धव:()" इति । 'यत्' यस्मात्कारणात् 'अदः धुलोकस्यानात् 'सम्प्रयती.' सम्यक् प्रकर्षण गच्छन्यो हे श्रापः, यूय, अदिशब्दो मेघनामधेयं, यस्मिन् 'इते' युमाभिस्ताडिते मति 'अनदत' नादं कृतवत्यः । प्रवाहगतपाषाणेय्विव मेघेषु जलाघातेन शब्दो जायते । यमानादं कृतवत्य , 'तस्मात्' 'श्रा' समन्तात् मर्वेष्वपि म्यानेषु 'नद्यो नाम स्य नदीति नामधेयं प्राप्ताः । हे 'सिन्धवः' स्यन्दनशीला श्रापः, 'च, युमाकं 'ता.' तानि नामानि' तादृशानि निर्वचनमाध्यानि नामानि विद्यन्ते । अथ षष्ठीमाह,-"यत् प्रेषिताः वरुणेन ता: भीभसमवलगत । तद् प्राप्नोत् इन्द्रो व. यतीः तस्मात् श्रापो अनु स्यन(६)" इति। हे आपः, 'यत्' यस्मात्कारणात् 'वरुणेन' 'प्रेषिता:' 'ता:' यूयं 'भीभ ममवस्गत' भ यथा भवति तथा सम्यक् वल्गनावत् नृत्तं घर्षण कृतवत्यः । तत् तदानी 'यती.' प्रमरन्ती. 'व.' युष्मान् 'इन्द्रः उत्सुकः सन् द्राम् 'प्राप्नोत्' । 'तस्मात् कारणात् प्राप्यन्ते इति व्युत्पत्त्या 'आप.' इति नामधेयं प्राप्य 'अमु म्यन' मवेषामनुकला म्यता. । • एवमेव सर्वत्र पाठ । 'स्थात' व्यथवा 'तिएत' इति पाठो भवितुं युक्छ। + ·का प्रदाय.] वेदार्थप्रकाशे। - - अथ सप्तमीमाइ,-"अपकाम, म्यन्दमानाः अवीवरत वो हिकम्। इन्द्रो वः शक्तिभिर्देवीः तम्मादार-णाम वो हितम्()" इति । 'देवीः' हे पापो देयः, 'अपकामं स्यन्दमानाः' प्रयोजनविशेषमनपेक्ष्य स्वभावत एवं प्रवहन्तीः 'क' युष्मान् 'इन्द्रः' परितोषात् 'अवीवरत' वृतवान् । स्यन्दनेऽपि युष्माकं न माधनान्नरापेक्षा किन्तु वः क्रिभिः' युमदीयशक्तिवमादेव स्यन्दनम् । 'हिकम्' इत्यव्ययं प्रसिद्धिवाचकम्, उदकस्य स्वशत्यैव स्यन्दन सर्वलोकप्रसिद्धमित्यर्थः। यस्मादिन्द्रेण वृताः 'तम्मात्' युमाकं 'वार' इत्येतत् 'नाम' 'हिन' सम्पन्नम् । अथायमीमाइ,-"एको देवो अप्यतिष्ठत् स्यन्दमाना यथावशम् । उदानिपुर्महीरिति तस्मादुदकमुच्यते(८)"-दति । यथावश' स्वेच्छयैव 'स्यन्दमानाः' अपः ‘एको देव.' इन्द्रः 'अपि'-'अतिष्ठत्' अध्यतिष्ठत् खाधीनाः कृतवान् । इन्द्रेणाधिष्ठितास्ता प्रापः 'मही.' महत्यः प्रभुताः सत्यः 'उदानिषुः' उत्कर्षेण चेरितवत्यः । 'तम्मात्' 'उदकम्' इति नाम 'जयते। अथ नवमीमाह,-"श्रापो भद्राः तम् इत् श्राप: पासुः अनीषोमो विमति प्रापः इत् ताः। तीम्रो रसो मधुचाम् अरङ्गम श्रा मा प्राणेन मह वर्चमा गर)" इति । एताः 'आप.' 'भद्रा कल्याणरूपाः। 'आप.' 'दूत' आप एव 'एतम्' 'श्रास.' गोगरीर- द्वारा तरूपेण परिणताः। 'ताः' 'आपः इत्' तादृग्यः प्रापः एव 'मीयोमो' देवो 'विधति' धारयन्ति । “अग्निं या गर्भम्" इत्यनिधारणं पूर्वमेवोकम् (५।६।१२) । सोभधारणमपि श्रमत- कारणदारा द्रव्यम्। 'मधुचां' माधुर्ययुकानाम् अपां 'रम.' - ·२०६ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [का०प्रदाय मारांश: 'तीम:' अत्यन्तखादुः । 'अरगम, अलं मंपूर्ण यथा भवति तथा गच्छति प्राप्नोति मर्वजनपुष्टिकारीत्यर्थ । तादृशो रसः प्राणेन' श्वामवायुना 'वर्षमा' बलेन 'मह' 'मा' मा प्रति 'श्रा'-'गन्' श्रागच्छतु । यावत् अपां रमः अन्नादिरूपेण शरीरे तिष्ठति। तावत् माणो न अतिगच्छति । बलञ्च न विनश्यति । अथ दशमीमाइ,-"श्रात् इत् पश्यामि उत वा टणोमि श्रा मा घोषो गच्छति वाक् नः श्रामाम् । मन्ये भेजाना अमृतस्य ताई हिरण्यवर्णाः अदपं यदा व:(१०)" इति । 'प्रात् इत्' अनन्तरमेव 'पग्यामि'; अपो रमे मच्छरीरमागते मति तदानीमेध चक्षुषा द्रष्टु प्राकोऽस्मि। 'उत वा म्हणोमि' अपि च श्रोतुमपि शनोऽस्मि । 'श्रामाम्' अपां 'घोप.' नादः 'श्रा'-'गच्छति' मच्छरीरे वर्तते । म एव घोषः 'न:' अस्माकं वाक्' । हे 'हिरण्यवर्ण: तेजस्विन्यः श्राप , यदा व युमाक मेवया 'श्राटपम्' अई हप्तोऽभवम् । 'ताई' तस्मिन् काले 'अमृतस्य' 'भेजानः' 'मन्ये' पीयूषं मेवितवानम्मीति तर्कये। अर्थकादशीमाह,-"पो हिष्ठा मयोभुवः ना ना ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्ष (१९)" इति । 'हि-शब्दः एवकारार्थः प्रमिद्यार्थी वा। 'श्रापः' यूयमेव 'मयोभुवः' 'स्य' मुखयियो भवत, मानपानादि- हेतुत्वेन सुखोत्पादकत्वं प्रसिद्धम् । 'ताः' तादृश्यो यूयं नः अस्मान 'अ' रमाय भवदीयरमानुभवार्थ 'दधातन' ग्थापयत । किं च 'महे महते 'रणाय रमणीयाय 'चतसे' दर्शनाय 'दधातन' अम्मान परतवमाक्षात्कारयोग्यान् कुरुत इत्यर्थः ।

·[का पाहाय] वेदार्थप्रकाश। २०० अथ द्वादशीमाह,-"यो : शिवतमोरम: तस्य भाजयत दह नः उगतीः इव मातर.(१९)” इति । 'व:' युग्माकं 'शिवतमः' शान्ततमः सुखैकहेत: 'यः' 'रस.' अस्ति, 'दह' अस्मिन् कर्मणि 'न.' अस्मान 'तस्य भाजयते' तं रम प्रापयत । तत्र दृष्टान्तः,-'उशतीः दव मातर' कामयमानाः प्रीतियुकाः मातरो यथा स्वकीयस्तन्यरस शिशु प्रापयति तदत् । अथ त्रयोदशीमाह,-"तस्मै अरङ्ग'माम वो यस्य घयाय जिन्वय । श्रापो जनयथा च नः(१२)" इति । 'यस्य' रमस्य 'क्षयाय' इयेण निवामेन 'जिन्वथ' यूयं प्रीता भवथ, 'तमै रमाय 'वः युष्मान् ‘अरं 'गमाम' अलं मशं प्राप्नुम । किञ्च हे 'श्राप', यूयं 'न:' अमान् जनयथ' प्रजोत्पादकान् कुरुत । कल्प,-'दिवि श्रयस्व' इति बाईपत्यं नैवारं पयमि पर मध्ये कुम्भेष्टकानामुपदधाति' इति । पाठस्तु,-"दिवि श्रयस्व अन्तरिक्ष यतख पृथिया मम् भव ब्रह्मवर्चमममि ब्रह्मवर्चमाय वा()" इति । हे नेवार-चरो, “दिवि श्रयस्ख' द्युलोके आश्रितो भव । 'अन्तरि' अपि 'यतस्व' प्रयत्नवान् भव । 'पृथिया मम भ3' मंयुको भव । 'ब्रह्मवर्चमम् असि' तत्साधमत्वात् नद्रूपममि । अतो 'प्रहावर्चसाय' लाम् अप उपदधामि ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे लष्णयजु:- मंहितामाध्ये पश्चमकाण्डे पाठप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥२॥ * एवमेव सर्वत्र पाठ । सपाऽसि जति पाटो भवितुं यत ।

·२०
तैत्तिरोपसंहितामाथे।
काषाय.]
अषां ग्रहान् गृह्मात्येतदाब राजस्यं यदेते ग्रहाः
साऽमिवरुणसवा राजसूर्यमनिस्वश्चित्यस्ताभ्यामेव
यतेऽथा उभावेव लोकाभि जयति यश्च राजनये-
नेजानस्य यश्चाग्निचितः) श्रापा भवन्यापो वा अमे-
भाटव्या यदुपोऽग्नेनादुपद्धाति भाव्याभिभूत्यै
भवत्यात्मना परास्य भाव्यो भवत्यमतम्॥१॥
वा आपस्तम्मादग्वितान्तमभि पिञ्चन्ति नाति-
मार्चति सर्वमायुरेति यस्यैता उपधीयन्ते य उ चैना
एवं वेद(१) अन्नं वा श्रापः पशव श्रापोऽन्न पशवा-
ऽन्नादः येशुमान् भवति यस्यैता उपधीयन्ते य ई
चैना एवं वेद हादश भवन्ति बादश मासाः संवत्सरः
संवत्सरेणैवास्मै ॥२॥
अन्नमव रुन्थे। पाचाणि भवन्ति पाचे वा अन्नमद्यते
सयान्येवान्नमव॑ रुन्ध आ हादशात् पुरुपादनमत्त्ययों
पाचान छिद्यते यस्यैता उपधीयन्ते य उ चैना एवं
वेद) कुम्भाश्यं कुम्भी मिथुनानि भवन्ति मिथुनस्य
प्रजात् प्र प्र॒जया पशुभिमिथुनीयते यस्यैता उप-
धीयते य उ ॥३॥

·(
कादाय
वेदाचप्रका।
चैना एवं वेद शुग्या अमिः सोऽध्वय्यु यजमानं
प्रजाः शुचापयति यदप उपदधाति शुचमेवास्य शम-
यति नातिमाच्छत्यध्वर्युनं यजमानः शाम्यन्ति
प्रजा
यता उपधीयन्तेऽपां वा एतानि हृदयानि यदेता
आपो यदेतां अप उपदधाति दिव्याभिरवैनाः स५
संजति वधूकः पर्जन्यः ॥ ४॥
भवति यो वा एतासामायतनं कृप्ति वेदायतन-
वान् भवति कल्पतेऽस्मा अनुसीतमुप॑ दधात्येतहा
आसामायतनमेषा तृप्तिः) य एवं वेदायतनवान्
भवति कल्पतेऽस्म ५) इन्दमन्या उपदधाति चसो
मध्ये धृत्या १९) अन्नं या इष्टका एतत् खलु वै साक्षा-
दन्नं यदेव चरुर्यदेनं चरुमुपदाति साक्षात् ॥५॥
एवास्मा अन्नमव॑ रुन्धे१० मध्यत उप दधाति
मध्यत वास्मा अन्न दधाति तस्मान्मध्यतोऽन्नमद्यते ।)
वार्हस्पत्यो भवति ब्रह्म वै देवानां सहस्पनिब्रह्मण-
वास्मा अन्नमर्व रुन्धे ब्रह्मवर्चसमंसि ब्रह्मवर्चसाय
त्वेत्याह तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति यस्यैय उयधीयते
य उचैनमेवं वेद ॥ ६॥
अमृतम्। अस्मै । जायते यस्यैता उपधीयन्ते या
पर्जन्यः। उपदधाति साक्षात्। सप्तचत्वारिशच ॥२॥

·२१० तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । [का ५००२] 'इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः॥ ॥ " कुम्भेष्टकमन्त्रणा मन्त्रा. प्रथम ईरिताः । श्रथ द्वितीये तदिएकोपधानं विधत्ते । । यदुक्तं सूत्रकारेण,-'कुम्भं कुम्भी चाभिः पूरयित्वा भर्म च स्य वर्म च स्य देव स्य व. सवितः प्रमवै मधुमती: मादयामीति पुरस्तादनमीतमुपधाय ज्योतिषे वामिति हिरण्यगको प्रत्यस्येत्येव- मुत्तरा उत्तरैर्मन्त्र. प्रतिदिशमनुमीतं चतसो मध्ये' इति । तदिदमुपधानं विधत्ते,-"अपां ग्रहान् ग्टहाति । एतदान राजसूयं यदेते ग्रहाः मवः अग्निः वरुणसवो राजसूयम् अनिसका चित्यः ताभ्यामेव सूयते अथो उभौ एव लोको अभि जयति यश्च राजसूयेन ईजानस्य यश्च श्रमिचितः(९)"~-इति । ग्टहान्ते श्रापः एषु इति ग्रहा जलाधागः कुम्भाः कुम्भरच 1 ते च अभिः पूरितवात् 'अपां' ग्रहाः। तान् कुम्भकुम्भीरूपान् 'ग्रहाति'। ग्रहणेनोपधानमुप- लक्ष्यते, 'यस्यैता उपधीयन्ते' इत्युपमहारान् । राजसय ग्रहसझावात् तत्साम्यमापादयितुम् दह, ग्रहि-धातुना व्यवहारः। ये 'एते' 'कुम्भकुम्भीरूपाः' अपां 'ग्रहाः', 'एतत्' एव राजसूयस्वरूपं, फलेन तत्सदृशत्वात् । योऽय चोयमानः 'अग्निः', मोऽय 'मव.', सूयते अभिषिच्यते यजमानः अत्र इत्यभिषेकयुक्तो यन्त्र, भव., तत्मदृगोऽयम् अग्नि । य?नेत् राजसूयाण्यं कर्म, मोऽयं वरुणमव' ) वरूणो हि कदाचित् राजसय रुत्वा तवाभिषिक. । यस्तु 'चित्यः', सोऽयम् ·[फा०प्र०साथ०२] वेदार्थप्रका। 'अग्निमवः' । असिन्नपि अग्नौ अभिषेको विद्यते । अतः कुम्भीरको- पधाने सति ताभ्यां' वरुणसवाग्निमवाभ्याम् उभाभ्यां 'सूयते' श्रयं यजमानः अनुष्ठितवान् भवति । अपि च 'राजसूयेन' इटवतो 'या' लोकः, 'अमिचितः' 'च' 'य' लोकः, तो 'उभौ' 'लोको' एतदिय- कोयधानेन 'अभि'-'जयति' 'एव' । कुम्भेपु कुम्भीषु च जले स्थापन विधत्ते,-"आपो भवन्ति श्रापो वै अमेव्याः यद् श्रपः अनेः अधस्तात् उपदधाति भादव्याभिभूत्यै भवति श्रात्मना परा अस्य भ्राटव्यो भवति अमृतं वै प्रायः तस्मात् अद्भिः अवतान्तम् अभिषिञ्चन्ति(१)" इति । जलेन अमिशान्ते: अपाम् अग्निशत्रुत्वम्। श्रतश्चीयमानस्य 'अग्नेः' 'अधस्तात्' भूमौ कुम्भकुम्भीगतानाम् अपाम् उपधाने मति भाटव्याभिभूति- भवति । उपधाता स्वयम् ऐश्वर्यवान् भवति' । 'भाटव्यः' 'परा'- 'भवति'। किश्च एताः 'पः' 'टतम्' एव, अब तस्योदकजन्यत्वात् । यस्मात् अटतं, 'तस्मात्' 'अवतान्तम्' अत्यन्तालानिमापन्नं मूर्छित मूच्छानिवारणाय शीतलाभिः 'अद्भिः' 'श्रमि'-'पिञ्चति' । एतदुपधानं तवेदन प्रशंमति,-"न अार्तिम् आर्चति मर्वम् श्रायुः एति यस्य एता: उपधीयन्ते यः उ च एनाः एवं वेद(३)" इति । प्रकारान्तरेण अपः प्रशंसति,-"अनं वे आपः पशवः श्रापः अन्नं पणन; अन्नादः पणमान् भवति यस्ता उपधीयन्ते यः उच एनाः एवं वेद(५)" इति । अन्नस्य उदकजन्यवात्, पशूनां च उदकपोप्यत्वात् • एवमेव सर्वत्र पाठ'। 'जलस्थापन' 'रोपधान' इति वा पाठो भवितु युक्छ।

·जिरीयसंहिताभाष्ये। कायाप्रहाच अम-रूपत्वञ्च । क्षीराधब तुवात् पशूनामपि अनावम् । अतः अपाम् उपधाता वेदिता च अन्नवान् पिशामान्'-चा भवति । जलपात्राणां संख्यां विधत्ते,-"दादश भवन्ति दाद मासाः -संवत्सरः संवत्सरेणेव अस्मै अन्नम् श्रव कन्धे इति । • उपधेयानाम् अपाम् श्राधारान् विधत्ते:--"पात्राणि भवन्ति पात्रे वे अन्नम् अद्यते सयोनिः एव अन्नम् अब कन्धे प्रा.बादशात् पुरुषात् अत्रम् अस्ति अथो पात्रात्-न छिद्यते यम्यता उपधीयन्ते य. १ एना: एव वेद(६)" इति । 'पाचाणि कुमकुम्भीरूपाणि । 'पा' कांस्यादिमये, जनैः 'अन्नं भक्ष्यते , पच्यते . [ • ऋत. पात्रस्य अनयोनित्वात् , नत्महितमेव 'अन्न' प्राप्नोति । • किञ्च उपधाता वेदिता च पात्रमण्यया खात्मपुधपोवाडादशपुरुष- पर्यन्तात् अन्नपद्धो भवति । अपि-च 'पात्रात्' महोपकरणमहातात कदाचिदपि 'न' विच्छिद्यते । पाषाणां परिमाणविशेष विधत्ते,-"कुम्भाय कुम्भीच मिथुनानि भवन्ति मिथुनस्य प्रजात्य :प्र प्रनया पशुभिः मिथुनैजायते यस्यैता उपधीयन्ते य प ध एना एवं वेद(०)" इति। कुम्भा.' पुरुषमदृशाः प्रौढा घटा. । 'कुमार' यौषिसमाना, अन्याः । तो मिथुनसम्पत्या प्रजोत्पादनाय भवन्ति' । उपधाळवेदितारी मिथुन- रूपाः प्रजाः उत्पादयतः।। प्रकारान्तरेण तदुपधान प्रशमति, "शुक वै अग्निः सः अध्वर्य यजमान प्रजाः शाचा अर्पयति यत् अप. उपदधाति समेव अस्य समयति म भर्तिम् श्राछति श्रध्वयु यजमान. गाम्यन्ति प्रजाः यत्र A ·: [का०५ हाय.२] वेदार्थप्रकाये। २१३ एताः - उपधीयन्ने” इति । अयम् श्रिमिः 'शुक व सन्ताप- हेतुरेव । अतः ‘मः' अग्निः अध्वर्युप्रभतीन सन्तापेन योजयति । अपामुपधानेन अमेः सन्तापहेतुत्वं 'शमयति'। यस्मिन् कर्मणि 'एताः' इटका: 'उपधीयन्ते', 'न' तत्र 'अध्वर्युः' 'प्रियते'. नापि यजमानः' । प्रजाः' च-मवाधोपशमयुकाः भवन्ति । पुनः प्रकारान्तरेण प्रशंमति,-"अपां वै एतानि हृदयानि यदेता 'श्रापः यदेता अपः उपदधाति दिव्याभिः एव एनाः म५ सृजति वर्षक: पर्जन्यो.भवति" इति। 'एता:' पागता: था: 'श्रापः', 'एतानि' देवतानां ददयस्यानानि । अत एव प्रामाम् उपधानेरकारूपोपेताः 'अप' "दिव्याभिः' अभिः संयोजयति । ततः 'पर्जन्यः' वर्षपचोली भवति। अथ उपधामम्यानं विधत्ते,-"यो वै एतामाम् प्रायननं कृप्ति वेद पायतनवान् भवनि कन्पते असो अनुमीतम् उप दधाति एतत् श्रामाम् आयतनम् एषा मृप्ति:(०)" इति । आयतनं म्यानम् । कृप्तिः मामयंम् । तदुभयं यो 'वेद', स प्रौढग्रहाद्यायतनवान् भवति । एतदर्थे । सर्वभोग्यजातं मम्मुई भवति। अत: अभिज'अनुमीतम्' उपदयात्, एक कस्यां दिगि याः लालपद्धतयः ता: अनुसत्य उपदध्यात् । एतरसीतासमीपमेव एतामां कुम्भेष्टकानां म्यानम्, नावयितिरेव पतामा मामर्थमुतम् । घेदनफलमुपमंडरति,-"य: एवं वेद बायतनवान् भवति कापते A0" इति। उपधान प्रभाविप विधाते,-"दन्दमन्या: उपदधाति पतली ·२१४ तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। [का प्रायः . मध्ये धृत्य)" इति। पूर्वदिवर्तिनी तिसषु मीतास कुम्भ कुम्भों चेति दन्दम् । एवं दिगन्तरेवपि । तदिदमुच्यते,-'बन्दम् अन्याः' इति। द्वादशानां मध्ये दिक्चतुरये अटो गताः, अवशियाः 'चतस.' 'मध्ये म्यापयेत् । तर 'त्यै दाय भवति । श्रथ "दिवि श्रयस्व" (५६।१४) इति मन्त्रमाध्यं वरूपधान विधत्ते-"अन्नं वैदएका एतत् खलु वै साक्षात् यनं यत् एषः चरः यत् एतं चस्म उपदधाति मातादेव अस्मै नम् श्रम रुन्धे" इति । एका' अनहेतुत्वात् 'श्रनम्। 'चरु:' 'माक्षात्' एव अन्नम्। श्रतः पपधानेन व्यवधान विनैव मुख्यम् 'अ' प्राप्नोति । उपधानम्यान विधत्ते,-"मध्यतः उप दधाति मध्यतः एवं श्रमी अन्नं दधाति तथात् मध्यतः अन्नम् अद्यते (५)इति । इरकानां मध्ये पाण्यापन यत् यजमानम्य मध्ये उदरे 'अन' म्यापितं भवति । मध्यमे वयमि भूयिष्ठम् 'अन्नम्' 'प्रद्यते । वर्दिवतां विधत्ते,-"याम्पत्यो भवति प्रहा वै देवानां रह- स्पति. अहाण एवं अम्मै अनम् अव सन्धे )" इति । 'प्रमाणा एव' नामणरत्या एव, याजनादिना न तु मेवादिना इत्यर्थः । मन्ये ब्रह्मावर्चमशब्ददयस्य तात्पर्य दर्शयत्ति, "ग्रामगमि ब्रह्मवर्चमाय वा इति प्राह तेजम्वी बहावमो भवति य प उप- धीयते यः उ च एनम् एवं वेद" रति। तेग. कानिः । সল্পখম অবনবিভঙ্গি। अथ मीमांमा। दितीयाध्यायनरतीयपादे (०) चिन्तितम् । .

·[का ५/प्राय
वेदाप्रकाशे।
.
२९५
चर्भवति नैवारः उपधत्ते चरुन्विति ।
यागः स्यादुपधानं वा? याग शेषोक्त देवतः ॥
यागस्यानिश्चये शेषो नायेक्ष्योऽतो यजि. कुतः ।
किं पधानमाचत्वं यावदुनं चरोः स्थितम् ॥
अग्नौ श्रूयते, "नेवारश्चरर्भवति" "चमुपदधाति" इति च । तत्र
नीवारचरुद्रव्यको यागो विधीयते । न चाच देवताया अभावः ।
"हस्पतेवी एतदन्नं यत्रोवारा:" इति वाक्यशेषेण देवतासिद्धेः ।
उपधानं तु थागोपयुक्तस्य प्रतिपत्ति. खिष्टकृतिवदिति प्राप्ते घूमः,
यागविधौ निश्चिते सति पश्चाद्देवतायामपेचितायां वाक्यशेषबलात्
देवताकृग्निःदह तु देवताकल्पनेन यागविधिव निरायः इत्य न्यो-
न्याश्रयः । तस्मादिहोपधानमात्र विधीयते ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजः-
महिताभाव्य पञ्चमकाण्डे पाठपाठ के द्वितीयोऽनुवाकः ॥ ॥
--
भूतेष्टका उप दधात्याच वै मृत्युञ्जयते यच यचैव
मृत्युजायते ततं एवैनमव यजते तस्मादग्निचित्
सर्वमायुरेति सर्वे ह्यस्य मृत्यवो वैप्टास्तस्मादग्निचि-
नाभिचरितये प्रत्यगेनमभिचारः स्तुणते। सूयते वा
एप योऽग्निचिनुते देवसुवामेतानि हुवीपि भव-
न्त्येतावन्तो वै देवाना सवास्त एव ॥ १॥

·सैसिरीयसहिताभाष्ये। [का प्राव अस्म सवान् प्रयच्छन्ति त एनं सुवन्ने सोऽमि- वरुणसवोराजसूय ब्रह्मसवश्चित्यास देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसव इत्याह सविप्रसूत एवैन ब्रह्मणा देवताभिरभि पिञ्चत्य -नस्यान्नस्याभि पिश्चत्यन्नस्यान्नुस्थावरुध्ये पुरस्तात् प्रत्यञ्चमभि पिञ्चति पुरस्ताधि प्रतीचीनमन्त्र- मद्यते शोप्तोऽभि पिञ्चति शीर्पता ह्यन्नमद्यत-श्रा मुखादन्वर्वसावयति ॥ २॥ मुखत एवाम्मा अन्नाद्यं दधात्व-मेस्त्वा साम्राज्ये- नाभि पिञ्चामीत्याप वा अमेः सवस्नेनैवैनन भि पिञ्चति वृहस्पतेस्वा साम्राज्येनाभि पिञ्चामोत्याह ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिर्ब्रह्मणवनमभि पिञ्चतीन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभि पिञ्चामोत्याहेन्द्रियमेवामिन्नुप- रिष्टाधान्ये-तत् ॥ ३॥ वै राजसूय॑स्य रूपं य एवं विद्वानग्निं चिनुत उभा- वेव लोकाभि जयति यर्थ राजस्खयेनेजानस्य यश्वामि- चित-इन्द्रस्य सुपुवाणस्य दशधेन्द्रियं वीर्य पराऽपत- त्तद्देवाः सौचामण्या समभग्नसूयते वा एप योऽमि चिनुते ऽग्निं चित्वा सौचामख्या यजेतेन्द्रियमेव वीर्य सम्भृत्यात्मन्यते ॥

·[ फादाचा वेदार्थप्रकाशे। 'त एव । अन्ववसावयति । एतत्। अष्टाचत्वारि५- शञ्च ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्टप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ॥ कुम्भेष्टकावरुश्चेति द्वितीये इयमीरितम् । श्रथ तीये भूतेष्टकादिकमुच्यते । यदुवं सूचकारेण,- 'प्रसवाय वा उपयामाय वा काटाय वा अर्णवाय वा धर्षसाय वा द्रविणाय वा मिन्धवे त्वा समुद्राय त्वा मरस्वते वा विश्वव्यचमे त्वा सुभृताय वा अन्तरिक्षाय बेति द्वादश भूतेएकाः' इति । एने मन्त्रा: भाषान्तरगताः । तामाध्यमुपधानं विधत्ते, "भूतेष्टका उप दधाति अबाब वे न्यु- जायते यत्यत्रैव मृत्युजायते नन एव एनम था याते नमान् श्रमि- चित् सर्वम् श्राय: एनि सर्वे हि अस्य सत्यवः अधेष्टरः तस्माद अभि- चिन न अभिचरितवै प्रत्यक् एनम् अभिचारः स्तृणुते(१)" इमि। देश-काल-निमित्तविशेषान् अपेक्ष्य 'चाच' इति वीसा। सर्प- याप्रवोराकुलाः देशाः मृत्युहेतवः । मन्ध्यामथराधादिः यक्ष- राक्षसादिप्रसम्मत्युकालः । दुराधारभोजमादीनि मृत्युमिमित्तानि । अतएकोषधानेन 'नन एव' देशप्रयुतात् कालप्रयुशात् निमित्त • "भूते रसादिकं सर्वमुशो" इति का• मो• • पाठः। 28 ·२९६ तिरोयहिगामाप्ये। [का दास प्रयुगाय मशादपि मृत्योः 'एग' यसमागम अपनयति । 'तमान' अयम् 'अनिचित' म्वस्य प्राप्तम् 'आयु' 'मम्' एव प्राप्नोति। यफार त्रस्य' 'म अपि अपटायो विनामिता कि अयम् अगिपित् अभिचारविषयोऽपि न भाति, एव पति यो मूर्मः अभिपरति, 'एन' मूर्य मः 'अभिधार.' मत्यभुषो मृत्ला हिनस्ति । यदुक राजकारण,-'अमीयोमीयध्य परपुरोगमष्टो देवमुर्दा श्वीप्यमुनिपति ममान सिएहदिहमति । तदिद विधते.--"प्रयते वै एप य अनि सिमते देवमधाम एतानि बीपि भवन्ति पनापन्तो वे देवाना मवा ते एव अमो भवाम् प्र यामिनी एन सबने (९" इति। 'य.' यजमान अनि "चिनुते' सः 'एच.' देवैः 'सयते' यंते । अतः प्रेरणाय वीषि निपेत् । "अनये ग्रहपतये पुगेडाशम्"-दत्यादिराजव्यापातागि 'देवा' 'बोषि', मत्र गुनाः ये अन्यादयो देवाः एतावन्त" एव 'देवानां' मध्ये प्रेरका । '' 'एव' देवा: 'श्री' यजमानाय खकीया: मवी; अनुज्ञाः प्रयच्छन्ति । तेन च अनुजामदामन 'एन' यजमान प्रेरयन्ति। यदु सूचकारेण,-'दक्षिणं प्रत्यपि पक्षमौदुम्बरीमामन्दी प्रतिष्ठाय नस्यां कृष्णागिन प्राचीन ग्रीवमुत्तरलीमातीर्थ तमिात्रामीनं यजमानम् अप्रिम प्रचार पम्पातरभिषिचति' इति । तदिद विधात प्रस्तोति,-"भवः अमि' वरुपमा राजसूय ग्रह्म- सव चित्य ()" इति । अभिषेकयुमो याग, मव इति हि उकम् सप विविध, वरुणसवः महामवय । राजकळवात् राजसयं वरुण . -11-.

·[काम्प्रदाय०३] वेदार्थप्रकाश। २९६ सव', भाइ मविप्रसव वरुणो हि राजाभिमानी देव । चियमिस्त ब्राह्मणेरप्यनुष्ठेय- स्वगत् ब्रह्ममवः, अग्नि ब्राह्मणाभिमांनी देव. । अत' सवत्वात् अयम् अभिषेकयोग्य इत्यर्थ । मन्त्रपूर्वकभिषेकं विधत्ते,-"देवस्य त्वा सवितुः प्रथम इति एव एन ब्रह्मणा देवताभि. अभि षिधति इति । 'ब्रह्मणा' मन्त्रण, प्रतिपाद्याभिरिति शेष । मायधीरमम् अभिषेकद्रव्यत्वेन विधत्ते,-"अवस्थानस्य अभि विञ्चति अवस्यानस्य अवरुध्य(4) इति । प्रकार विशेष विधत्ते,-"पुरस्तात प्रत्यशम् श्रभि विक्षति पुरस्तात् हि प्रतीचीनम् अन्नम् अद्यते भीर्षत अभि पिश्चति शोर्षतः हि अनम अद्यते()" इति । पूर्वस्यां दिगि पश्चिमाभिमुख. श्रवम्याय 'प्रत्यञ्च' स्वाभिमुख यजमानम् अभिपिञ्चेत् । लोके 'हि' 'पुरस्तात्' पाचे अवस्थितम 'अनं' स्वाभिमुखत्वेन ‘श्रद्यते । शिर धारभ्य अभिषिक्षेत् । 'अनम्' अपि शिरोदेशावस्थिते मुखे भुज्यते ।। गुणान्तर विधत्ते,-"श्रा मुखात् अन्ववसावयति मुखत. एव * एवमेव का की• पु• पाठ । थादर्शपुस्तके ६ छ पतिस्थ-प्रति याद्यामि' इत्यनन्तरमेव 'मूवस्था दिशि' इत्यादिस्य सन्दर्भो दृश्यते, प्रकार विशेषप्रदर्शनात् पूर्व सद्यास्थान म युक्तमिति नाय सापपाठ । । काकी पुस्तके भय सन्दर्भो नास्ति।

·२२. नेत्तिरीयसविताभाष्ये। असी अन्नाद्य दधाति()" इति। भिर आरभ्य प्रानुलोम्येन मुख- पर्यन्तमेव सावयेस्, न अध। मन्त्रेषु अमिइस्पतीन्द्रभन्दतात्पर्य व्याचशे-"श्रमे खा मायाज्येन अभि पिञ्चामि इति श्राह एषः वे अग्नः स्वः तेन एक एनम् अभि पिचति इस्पते वा साम्राज्धन अभिषिञ्चामि इति आह ब्रह्म वे देवानां सहस्पतिः ब्रह्मणा एवं एनम् अभि पिश्चति इन्द्रस्य वा सामान्येन अभि पिचामि इति श्राह इन्द्रियम एव अस्मिन् उपरिसरात् दधाति" इति । 'एष.' ओषधिरस. 'अमे" भव. अमिना प्रेरितः । श्रत. अमिमन्दम् उच्चारयन् अमिमम्बन्धेन तेन-तेन 'ए' रसेन 'अभिषिञ्चति'। 'एथ वै इसतेः मव', एप वैइन्द्रस्य सब-इत्यपि अनुसन्धेयम् । एते अभिषेकमन्त्राः भाखानारे अामाता । ब्राह्मणेन व्याख्याता । राजसूयमाम्येने अभिषेक प्रशंमति,-"एतत् वै राजसूयस्य रूप यः एव विद्वान् अनि चिनुते उभौ एव लोको अभि जयति यस राजसूयेन ईजानस्य यश्च अग्रिचितः" इति । एतत्' अभिषेचनम् एव अग्ने. चित्यस्य 'राजस्यस्य स्वरूपम् । एवंविंद. चिधानस्य उभयफल भवति। अत चयनाङ्गत्वेन सौचामणी विधत्ते-“इन्द्रस्य सुषुवाणस्य दमधा इन्द्रिय वीर्य परा अपात् नत् देवा. सोचामना समम अमरन मयते ३ एए' य. मि. चिन्ते अग्नि चित्ला मौचासाला यनेत इन्द्रियम् एव वार्य समय प्रात्मन् धो.)इति । मोमम् अभियुतवत. 'इन्द्रस्य' 'द्रिय' मोमोपद्रवपापेन 'दभधा' भला ·[का पाप्रदाय०३] वेदार्थप्रका। २२१ . -- पतितम् अभूत् । 'तत्' एतत् इन्द्रियं 'देवाः' 'सौचामण्या "स्वादों बा" इत्यादिग्रन्यप्रतिपाद्येन यागेन सम्यक् सम्पादितवन्तः। एवं मति प्रचापि 'य:' 'श्रमिं' 'चिनुते', 'एषः' अपि सोमाभिषवे प्रेर्यते । नम्मात् अयम् अपि इन्द्रियसामर्थ्यसम्पादनाय सौचामण्याख्यं यागम् अनुतिछेत्। मौचामण्णाः चयनाङ्गत्वं न बोध्यते, किन्तु कालविधि- रयम् । तस्मादिदं वाक्यं प्रकरणात् उत्कर्टव्यम्।। अथ मीमांसा। चतुर्थाध्यायस्य वतीयपादे (१९१०) चिन्तितम्,- अग्निं चिता यजेत् सौचामण्यङ्गेरिस्तेदृशी । अङ्गिकाले वकाले वा स्याद् श्राद्यो ऽन्याङ्गवत् मतः ॥ निवृत्ते चयनादौ तु कर्मान्तरविधानतः । खकाले चोदकमाप्ते तदनुष्ठानमास्थितम् ॥ "अमिं चित्वा सौत्रामण्या यजेत”, “वाजपेयेनेटा इस्पतिसवेन यजेत" इत्यत्र मौत्रामणी हस्पतिमवयोरङ्गत्व पूर्वमुक्तम् । नचाङ्गम् अनिकाले अङ्गिना मह प्रयोक्तव्यम्, इतरेषाम् अङ्गानां तथा प्रयुज्यमानत्वादिति चेत् । मैवं, त्वा-प्रत्ययेन पूर्वकालवाचिना माने । चयनादौ निर्वृने मति, पश्चात् कर्मान्तरवेन मौवामण्यादेविहित- त्वात्, यदि अङ्गिना सइ एकप्रयोगः स्यात्, तदा प्रत्ययप्रापित पूर्वोत्तरकालविभागो! बाध्येत । न हि अङ्गिना सह प्रयोकव्यानाम् * "काले विधिरयम्" इति का० को पु० पाठ । बादपुस्तके 'उत्कृयम्' इति पाठ । उत्कृष्टयं इति का• श्री. पु. पाठः। 1 "पूर्वोत्तरकाल" इति पादर्शमृत्तके पाठः ।

·२१२ चिरीयसंहितामाध्ये। --- - उखामभरणादानां चयने निहत्ते पवादिधानं श्रुतम् । ततः पृथक- प्रयोगे अवश्यम्भाविनि मति स्वखचोदकप्रापिने काले तदनुष्ठान थुकम् । सौचामण्याः इष्टिप्रकृतिकत्वात् पर्वकालयोदकमाप्तः । चयनेन मा प्रयोगे तु पर्वणि उखासाभरणादिविधानात् अन्यस्मिन् दिने मोत्रा- मणी प्रमज्धेत । तथा हस्पतिसवम्य ज्योतिष्टोमविशतलात म. नाकालयोदकमान । वाजपेयेन मह प्रयोगको शादि वाजपेयम्य विहितत्वात् वृहस्पतिमवोऽपि शरदि प्रमज्येत। तस्मात् प्रतिदिये पर्वणि, वसन्ते तदनुष्ठानम् । नसु सर्वत्र अशापूर्व प्रधानापूर्व जनयितथ्यम् । १६ तु पूर्वकालीनेन मागप्रधानातुधानेन फनापूर्वख निप्पन्नत्वात् मदुत्तरकालीनम् अहं निरर्थवमिति चेत् । न, तस्यैव अपूर्वस्य अनेम अङ्गेन प्रायत्यदमाया: कम्पनीयतात्। तमा न अङ्गिनः काले अनुष्ठानम् । किन्तु म्वकाले इति ग्नितम् । पूर्वानुवाकागजम्भीरकाचरूपधागम्य माणमा अपानवाय उईमावितात् इदं प्राणम् अभिमन्त्रणमाहित "पशु एष पदमि." (५५३।१०) द्वायनुवाकान्ले द्रव्यम्। भतेरकोपधानं व मानसिन्यौपधानादूल भवनि । अभिषेकात "मि देवाना- ममिपित." (५४१८) इत्यात पूर्य द्रश्य । सोबामगोमा त हाम्रात् मानणात् ऊई द्रव्यम् ।। কি মাযলাবিয়সি দাসী বাঘাট প্রত্যাব- भतिभाये पक्षमकाडे पाठपाठ एतीयोऽनुशक: 1 .11 ·२२९ पशून्म [का प्रदाय] वेदार्थप्रका। सजूरब्दोऽयावभिः सजूरुपा अरुणीभिः सजू मयं एतशेन सुजापावृश्चिना दसौभिः सजूर मिषैश्वानर पुडाभितेनु स्वाहा' संवत्सरो वा अब्दो मासा . अयावा उपा, अरुणी सूर्य एतश मे अश्विना संवत्सरोऽग्निवैश्वानरः पशव इडा पशवा मृत संवत्सरं पुशवोऽनु प्र जायन्ते संवत्सरेणैवाम्मै जन- यति दर्भस्तम्बे जुहोति यत् ॥ १॥ वा अस्या अमृतं यहीय तदर्भास्तस्मिन् जुहोति प्रैव जायतेऽबादो भवति यस्यैवं जुहत्येता वै देवता अमेः पुरस्तादागास्ता एव प्रोणात्यथो चक्षुरेवाने पुरस्तात् प्रति दधात्य -नन्धो भवति य एवं वेदा-४) पो वा इदममें सलिलमासीत् स प्रजापतिः पुष्करपणे वाता भतारलेलायत्सः॥२॥ प्रतिष्ठान्नाविन्दत स एतदुपां कुलायमपश्यत् तस्मिन्नमिचिनुत तदियमभवत्ततो वै स प्रत्येति- पटुः" या पुरस्तादुपादधात् तच्छिरोऽभवत्सा प्राची दिग्या दक्षिणत उपादधात् स दक्षिणः पक्षोऽभवत्सा दक्षिणा दिग्यां पथादुपार्दधात् तत्पुच्चमभवत्सा मृतीची दिग्यात्तरत उपादधात् ॥३॥ स उत्तरः पक्षोऽभवत्सोदोधी दिग्यामुपरिष्टादुपा- ·२२४ तैत्तिरीयसहितामाये । [जाप्रदाय दधात्तत्पृष्ठमभवत्सोहा दिग्) दुयं वा अमिः पञ्चे- एकस्तस्माद् यदस्यां खनन्त्यभीष्टकान्तृन्दन्त्यभि शर्करा सर्वा वा इयं वयोभ्यो नक्तं दृशे दीप्यते तस्मादिमा वयासि नक्तं नायासते य एवं विद्याग्निं चिनुते प्रत्येव ॥ ४ ॥ तिष्ठाभ दिशा जयतिक) आग्नेयो वै ब्राह्मणस्तस्माद ब्राह्मणाय सर्वीसु दिवर्धक, स्वामेव तद्दिशमन्वेति अपां वा अग्निः कुलायं तस्मादापोऽग्निः हारुकाः स्वामेव तद्योनि प्रविशन्ति ॥५॥ यत् । अलेलायत्सः। उत्तरत उपादधात् । एव । दानिशच ॥४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पठनपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥ भृतएकाभिषकादि सतीये ममुदीरितम् । अथ चतुर्थे होमो विधीयते । यह सूचकारेषा, मगन्दो, ऽपावभिगिति दर्भस्तम्मे पश्चाती होति' पनि । तमिमं विधात मन्याम् उत्पादयनि.-"मग प्रदः प्रयावभि. मभू उपाः पाणीभिः मग सर्य पम मपी गिग दमोमिः मनु श्रमिः माना .

·[का प्राथ. वेदार्थप्रकाशे। २२५ प्रयावा: दडाभिः दृतेन स्वाहा()" इति । 'अब्दः संवत्सरः । मासाः । स च संवत्सरः नेमासैः सह समानप्रीतिः । अव सर्वेषु मन्त्रेषु 'एतेन म्वाहा' इत्यनुपज्यते। तो माममहिताय संवत्सराय 'धतेन' द्रव्येण 'खाहा' जुहोमि । 'उपा.' या इयम् उप कालदेवता, सा. इयम् 'अरुणीभिः' रक्तवर्णमि. 'मजू.' . समानीतिः । ताम् उद्दिश्य 'एतेन वाहा' जुहोमि । 'सूर्य,' देवः 'एतशेन' स्वकीयाश्वेन 'मजः ममानप्रीतिः । तम उद्दिश्य 'एतेन वाहा' जुहोमि । 'अश्विना' यौ एतौ अश्विगौ, तो 'द मोभिः दंशनैः व्याधिनिराकरणव्यापारः 'सजोषी' परस्परममानप्रीती। तो अद्दिश्य धनेन जुहोमि । 'वैश्वा- नरः सर्वमनुय्यप्रियः यः 'श्रमिः' म. 'इडाभिः पशुभिः 'मजू.' . समानप्रीतिः । तमुद्दिश्य एतेन जुहोमि । मन्त्रान् व्याचट,-"संवसरो वे अन्दो मामाः यावाउपाः प्राणी सर्य: एतगः इमे असिना भवत्मर. अमिः वैश्वानरः पमः खा पगवः एन५ मंवत्सरं पशवः अनु म जायन्ते सवसरेण एव असी पहन प्र जगयति(१)" इति। मन्त्रगतम्य अन्दमन्द मा 'संव- सर.' ए। श्रर्य.। श्रयावान्देन 'मामा.' अभिधीयन्ते । उपःसन्दादय- यत्वारः प्रमिद्धाः । 'इमे' द्यावापृथियौ अश्विमदेम विवदिते । 'अमिः वैश्वानरः' इत्यनेन 'मवासरः विधिन । वडा-प्रदेन 'प:' विचिताः । पृत शब्देनापि तत्कारणत्वात् 'पनवः' एव विवक्षिताः । तात्पर्यास्त,--गर्भता.''पाव.' 'भवसरम्' अनुसृत्य 'प्र'-'जायन्ते। . । • यादर्भ पुस्तके तु "हात्मतम गर्मिभूता" इत्येवं पाठः ।

·२९६ तैत्तिरीयसहिताभा। कामदाथ.] प्रत एतन्मन्त्रपाठेन 'श्री' यगमानाय सवत्सरकालेन 'पन' उत्पादयति । अथ होम विधत्ते,-"दर्भस्तम्वे जुहोति यत् वै अस्या अम्मत थत् वीर्य तत् दी तस्मिन जुहोति म एव जायते अन्नाद' भवति यस्य एव जुइति एता वे देवता अग्ने पुरस्तात् भागा का एव मीणाति अथो पछु एव अग्ने पुरस्तात् प्रति दधाति(९) ' इति । 'अस्था' पृथिव्या सम्बन्धि 'यत्' 'अमृत' स्वादुद्रव्य, 'यत्' व सत्सम्बन्धि 'वीर्य' पामर्थ्य, 'तत्' उभयमेव एते 'दी' । श्रत 'तमिान्' बहते वीर्य दर्भरूपे इतवान भवति । तेन होमेन प्रजा' उत्पादयति एव' । “यस्य' यजमानस्य कर्मणि 'एव' 'जुहति', स यजमानो न केवल प्रजोत्पादक किन्तु 'अन्नाद' च भवति', 'एता' एव मन्त्रोक्का सवरसरमामादय सवी 'देवता' 'अग्ने' अपि पूर्वभागिन । 'ना' प्राणयति एव' । किञ्च पूर्वकालानेन होमेन 'अग्ने' 'पतु "एव' भम्पादयति। तदेव दर्भस्तम्बहोमो देवता कालय प्रशस्त । अथ वेदन प्रसति,-"अनन्धो भवति य एवं वेद) इति । श्रय विनियोग्याभूमि बहुधा खयते, तच तावत् भादो भूमि- नियत्तिप्रकार दर्शयति,-"आपो वै ददन अग्रे मलिलम् श्रामीर म प्रजापति पुष्करपणे वात भृत अग्लेलायत् म प्रतिष्ठां न अविन्दन म एतत् अपां कुलायम् अपश्यत् तस्मिन अग्निम् अपिनुन नत् स्यम् अभवत् नतो वे म प्रति प्रतिध"रति । यत् 'द' जगह इदानों दृम्मते, न सत्रम् उत्पने पूर्वम् 'ए' एवं 'श्रामीत' गत देव. एवमेव सयंत्र पाठ सय रत्वेवरूप परान पाठो भविसु युद्ध । 4 .

·कर.५/प्र.वाय.] वेदार्थप्रका। २२७ मनुथ्यादिकम् । तस्मिन् असु पृथिव्यादिभुतान्तरमेलनं वारयितुं मलिलमिति विशेष्यते । शुद्धजलमेव श्रासीत् इत्यर्थः । इदानी 'प्रजापनि,' स्वशरीरमवस्थापयितु मूर्तस्य कस्यचित् प्राधारस्य अभावान स्वयं वायुरूपः अभूत् । तसुदकमध्यवर्तिनि कस्मिंथित् पद्मपत्रे समाश्रित । तस्य चलत्वात, स्वय च वायुरूपत्वात्, 'अले. लायत्' इतस्ततो डोलायमान, अभूत् । तादृशः कुत्रापिस्थिरां स्थिति न अलभत । 'म.' पुनः अाधारं पालोचयन् 'अपां' मध्ये कुलाय. शैवालम् 'अपश्यत् । तस्मिन्' शैवाले 'अग्निम्' एकाभि. चितवान् । मोऽयम् दरकाचितः मिः 'दयं दृश्यमाना भूमिः 'अभवत् । 'तत.' ऊर्द्ध म.' प्रजापति. तस्या भूमौ प्रतिष्ठित अभूत् । चयनेम भूम्युत्पत्तिमकार प्रपञ्चयति,-"यां पुरस्तात् उपादधात् मत् गिरः अभवत् मा प्राची दिक् यो दक्षिणत. उपादधात् स दक्षिण, पतः अभवत् मा दक्षिणा दिक यां पथात् उपादधात् तत् पुच्चम् अभवत् सा प्रतीची दिक याम् उत्तरतः उपादधात - उत्तर: पक्ष' अभवत् मा उदीची दिक याम् उपरियात् उपादधात् तत् पृष्ठम् अभवत् मा जर्दा दिका)" इति । स प्रजापतिः 'या' प्रौढाम् दरको स्वस्थ पुरत.. 'उपादधात्,' 'तत्' एकारूपं बीय- मानस्य अनः गिरम्यानम् 'अभवत्' । लोके तु भूम्येकदेशरूपा 'पूर्वा दिक्' सम्पन्ना। एव दक्षिणायुद्धान्तेषु योजयितव्यम् । * एवमेव सर्वत्र पाठ । 'तास यम्' इत्येवं पाठो मवितु युतः । + 'पशारान्तर' इति का.की.पु. पाठ.। 5 'पुरताव' इति का शो• ६ पाठ।

·१२९ सिरीयसहिताभाष्ये। कामदाबा - भमेथित्याग्निरूपये शास्त्रीयलौकिकदृष्टिभ्यां दृढीकरोति,- "इयं वै अग्नि पञ्चेएक' तस्मात् यत् अभ्यां खनन्ति अभि दरको बन्दन्ति अभि शर्करा) सर्वा वैदयं वयोभ्य. ना दृश्भे दीप्यते नमात इमो वयामि नम अधि पामते(०" इति। या स्यं भूमि अस्ति, साय पञ्चभि एकाभिशितः अग्नि तस्मान् अभिलात् यदि अनभिजाः प्राणिनः 'प्रस्यां' भूमौ कचित् 'खनन्ति', तदानी ते मूखीः प्रजापतिना उपधिताम् 'दएकाम' अभितो हिमन्ति पूर्णकुर्वन्ति। तथा या इय अकरा तेन उपहिता, नाम् अपि 'अभि' 'बन्दन्ति' पर्वतधूर्ण यन्ति ; तथाविधः प्रत्यवायः तेषां भवति दत्यर्थ:-सा य शास्त्रीयदृषि अथ लौकिकदृष्टिः उच्यते- 'वयोम्य!' 'दृ' पक्षिणा दटो भूमि. 'सवा अपि रात्रौ अग्नि- यत् रीता भवति । यस्मात् एवं, 'तममात्' राषौ पतिण भूमि 'अ' श्राश्रयन्ति, किन्तु वृक्षापाणि श्राश्रयन्ति । तमात् शास्त्रीय- लौकिकरिभ्याम इयं भूमि' अमिरेव । एतत् वेदन प्रशंसनि,-"य एव विद्वान् अनि चिनुते प्रति एव तिछति अभि दिशः जयति" इति । अथ श्राह्मणद्वारा मर्वदिगुपेनायाः भूमे. अनिल द्रढयनि- "श्रानेयो वै मायण.तस्मात् ब्राह्मणाय सास दिनु अधुकर स्वाम एवं तत् दिशम् अनु एतिह)" इति। अभिमाझणयो. प्रभापतिमुख जल्व- सम्बन्धन 'बाहाण.' 'श्रामेय । यस्मात् अयम् अमिसम्बन्ध 'तमात्' अनिरूपभून्यवयवरूपासु 'सास' अपि "दिनु' माझणस्य समृद्धिशील जीवनं भवति । स्वदेशे व परदेभेषु अपि देवदत्त. भारताभित्रः ·(पा०५प्रदाय.५] वेदार्थप्रका। २२८ . पूज्यते । अयं हि खकीयां "दिशम्' 'अनु' गछति । तसात् युकम् एतत् । इदानी लौकिकजलदारा पुनरपि अग्नित्वं द्रढयति,-"अपां वे श्रमिः कुलायं तसात् श्राप. अग्नि शरुका खाम् एव तत् योनि प्रविशन्ति इति । योऽय भूमिरूप. 'अग्नि', मोऽयं नदी- कृपादिगतानाम् 'अपां' 'कुलाय' स्यानम्। भूमौ श्रवभ्यितत्वात् योनिश्च अपां, भूमिरूपः अग्निरेव । यस्मात् अग्निकार्याः श्राप 'तस्मात्' मध्यतो ग्रहादिदाहिनः अमे: अपहरणाय मनुष्य. सेचिताः' 'आपः' अग्निम् अपहरन्। स्वयमपि यन्ति । यस्मात् एव अनिरूपां स्वयोनि 'प्र'-'विशन्ति', तस्मात् अवगम्यते जलकारणनिरूपा यं भूमिः इति । प्रचोकस्य होमस्य वेदिविमानात् पूर्वभाविवात् "पुरुषमात्रेण" (५।२।५।१) इत्यनुवाकात पूर्वमिदं प्राह्मण द्रष्टव्यम् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका कृष्णयजु:- मंहिताभाय्ये पचमकाण्डे यष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाक: 1.॥ संवत्सरमुख्य भूत्वा हितोय संवत्सर श्राग्नेयमष्टा- कपालं निर्वपेदैन्द्रमेकादशकपालं वैश्वदेवं हादश- कपालं बाईस्य॒त्यं धरूं वैष्णवं चिकपाल तीयें संवत्सरेऽभिजिता यजेत यदृष्टाकपाली भवत्यष्टाक्षरा * 'सेविता' इति का कोपु. पाठ। एवमेव सर्वच पाठः । 'पपहरस्त्यः' इत्येवं पाठो भवितुं यमः ।

·३. तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। (कामाप्रदाय] गायुयाग्नेयं गायचं प्रातःसवनं प्रातःसवनमेव तेन दाधार गायत्री छन्दो" यदेकादशकपालो भवत्येका- दशाक्षरा विष्टुगेन्द्र चैष्टुभं माध्यन्दिन५ सर्वन माध्यन्दिनमेव सर्वनं तेन दाधार त्रिष्टुभ ॥ १ ॥ छन्दो यहादेशकपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती वैश्वदेवं जागतं तृतीयसवनं तृतीयसवनमेव तेन दाधार जगतीं छन्दी यहाईस्पत्यथर्भवति ब्रह्म दे॒वाना हुस्पतिदैव तेनदाधार या स्त्रिकाला भवति यज्ञो वै विष्णुर्यजमव तेन दाधार यतृतीये संवत्सरै भिजिता यजतेऽभिजित्य यत् संवत्सरमुख्यं बिभर्तीममेव ॥२॥ तेन लोक स्पणाति यहितीये संवातरेऽग्निं चिनुते ऽन्तरिक्षमेव तेन स्पृणाति यत्तृतोये संवत्सरे यजते ऽमुमव तेनं लोकं स्पृणाति एतं वै पर आटणारः कुक्षीवा शिजा वीतहव्यः श्रायसस्त्रसदस्य, पौरु- कुत्स्यः प्रजाकामा अचिन्वत ततो वै ते सुइस सहसं पुचानविन्दन्त प्रर्थते प्रजया पशुभिस्तामात्रामाप्नोति यान्नक्षन् य एवं, विहानतमग्निं चिनुते ॥३॥ दाधार विष्टुभम् । इममेव । एवं । चत्वारि च ॥५॥ इति नैत्तिरीयसंहितायां पश्चमकाण्डे पसप्रपाठके ·[ काम हाय.५] वेदार्थप्रकाश। २२१ क्षेत्र मातुं पुरा होमचतुर्थे समुदीरितः । अथ पञ्चमे कानिचित् इवीपि विधीयन्ते । पूर्वस्मिन् प्रपाठके संवत्सर-व्यह-षडह-दादशाहानिधारणपक्षा- थत्वारोऽभिहिताः। तत्र तापयिताम् अयनाख्यस्य संवत्सरमवस्या अङ्गमते चयने भवसरम् उख्यधारणं नियतम् । अत एव सूचकार श्राद,-तापयितेऽनो संवत्सरं दीवाः संवत्सरमुपसदः पुरस्तादुपस- दामा यमयाकपालमिति पञ्च' इति । नदिदं सूचोक इविःपञ्चकं विधत्ते,-"संवत्सरम् उख्यं भृत्वा दितीये संवत्सरे श्रामेयम् अष्टाकपालं निर्वपेत् ऐन्द्रम एकादशकपालं वैश्वदेवं दादशकपालं वाईस्पत्यं परं वैष्णवं चिकपालम्()" इति । यदपि उन सूचकारेण,-'तोये संवत्सरेऽभिजिता विश्वजिता वा यजेत सर्ववेदसं ददाति' इति । तच पाद्यं पतं विधत्ते,-"तीये सवत्सरे अभिजिता यजेन" इति। 'अभित्'ि इति सोमयागविशेषः। तब पक्षस हवि.पु प्रथमहविः प्रशंमति,-"यत् अयाकपालः भवति अष्टाक्षरा गायत्री पानेयं गायत्रं प्रातःसवनं प्रात:मवनम् एव तेन दाधार गायत्री छन्दः(१)" इति। गायत्रीपादस्य अष्टावरत्वं प्रसिद्धम्। 'प्रातःसवनं च गायचोच्छन्दमा निष्पाद्यत्वात् 'गायत्र'। गाय-या मह अमेः उत्पन्नत्वात् तत् 'भाग्नेयम्' अपि। अत. 'तेन' हविषा प्रात:मवनफन्न 'गायबों' 'छन्दः देवतां प्राप्नोति । "क्षेत्रमातुः' इति प पाठान्तरम् । + संपरसरचयस्य इति का.मो.पु. पाठ। .

·२३२ तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। [का प्रहाल.५] इतराणि पवानि वोषि, अभिजिदाख्यं छोमयागं च क्रमेण प्रशंमति,-"यत् एकादशकपालः भवति एकादशातरा विक् ऐन्द्र श्रेष्टुभं माध्य दिन५ सर्वनं माय दिनम् एव भवनं तेन दाधार विद्युभं छन्द. यत् द्वादशकपानी भवति द्वादशातरा जगती वनदेवं जागत हत्तीयमान रतीयमवनम् एव तेन दाधार जगती छन्दः यत् पाईरपत्यः चरः भवति ब्रह्मा के देवानां रहस्पनि. प्रय एव तेन दाधार यत् वैष्णवः विकपालो भवति यलो वै विष्णु थाम् एव तेन दाधार यत् तीये सबसरे अभिजिता यजते अभिजित्य)" इति । अब मर्वच इवि.मा देवनाममा अभिजि- धागप्रशमा ६ विस्पटा। গহ ভয, স্বনিম্নখ্য, ঋমিণিহত্যা फमेण प्रशंमति,-"यत् मवासनम् उण्यं विभर्ति दमम् एष तेन लोकः स्पृणोति यत् द्वितीय मंवत्सरे अनि चिनुते अन्न- रिक्षम् एव तेन स्पृणोति यत् तीये मंजसरे यजते अमुम् एव तेन लोकर स्पृणोति" इति । यद्यपि अयम् अभिजित् एकाह', नतु सवत्सरमाध्यम् अयनं, तयापि तापयिताम् अयने अभूतो यः अमि, तद्धर्म, सवोत्यधारणं मंजरोपमदय ; म भि- जिदलेऽपि प्रतिदिग्यते । नमात् अयम् अभूतः अग्नि धानि- देशाथै 'नापथितः' इत्युच्यते । पच शेपि अभिजिजभने अमो विभिन्ते। तदिदं पद्मविस्त पय प्रकारानरेण मगंमति,--"एतं वे पर: वारणारः कवान पोनिन योगक्ष्य' यायमः घमदस्यः .

·[फा०प्रदाय
येदार्थप्रकाश।
२२२
पौरुकुस्यः प्रजाकामा अचिन्यात ततो वे ते महस! मह पुचान्
अविन्दन्त)"--इति । परमब्दाभिधेयः कथित् एयिः, मोऽयम
अटकारस्य पुत्रः। 'कक्षीकाम्' अन्यः सपिः, मच उशिजः पुचः ।
'वोतव्यः' अन्यः पि., म च यमः पुचः। 'चमदस्य:' अन्यः,
म ए पुरुकुत्सस्य पुचः । 'ते' एते 'प्रभाकामा.' मन्तः तम् एतं'
भवामरधारणेन पञ्चविर्भिय उपेतम् अमिं चित्ला प्रत्येक 'मह'
'पुत्रान् अलमन्त ।
अथ एतस्य चयनम्य फम्नं दर्शयति,-"मथते प्रजया पमित
माचाम् श्रानोति यां ते गच्छन् यः एवं विद्वान् एतम् अनि
चिनुते)" इति । पूर्वामाः महर्षय 'यां' माघ महसपुचकपम्
ऐश्चर्यप्रमाणम् 'अगछन्', 'मां' 'माधाम' अयमपि 'एतम्' 'मि
चियाग. प्रासोति ॥
इति मायनाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाणे कृष्णयन्त्रः-
संहितामाथ्ये पक्षमकाले पाठपपाठके पक्षमोऽनुवाकः ॥ ."
प्रजापतिरमिर्मचिनुत स शुरविर्भूत्वाऽतिष्ठत
देवा विम्यतो नापायन्ते छन्दौभिरात्मानं छादयित्वो-
पायन् तच्छन्दसां छन्दुस्त्वं ब्रह्म वै छन्दासि ब्रह्मण
एतद्रूपं यत् संप्णाजिनं कार्गो' उपानहायुप मुवते.
30

·२३० सत्तिरीयसहितामाथे। छन्दाभिरेवात्मानं छादयित्वाग्निमुप चरत्यात्मनो- हिसायदेवनिधिली एप नि धीयते यदमिः॥१॥ अन्ये या वै निधिमगुप्तं विन्दन्ति न वा प्रति म जानात्युखामा कामत्यात्मानमेवाधिपां कुरुते गुप्त्या अथो खल्वाहुनीकम्येति नैर्ऋत्युखा यदाक्रामेन्नित्या अात्मानमपि दध्यात् तस्मान्नाक्रम्या पुरुषशीपमुप दधानि गुन्या अथो यथा ब्रूयादेतन्मै गापायेति ताह- गुव तत) ॥२॥ प्रजापतिवी अर्थवाग्निरेव ध्यङाथर्वणस्तस्वष्टका अस्थान्येतर ह वाव तदृपियवाचेन्द्री दधीचा श्रुस्थभिरिति यदिष्टकाभिरग्निं चिनाति सामान- मेवाग्निं चिनुते सामामुम लोके भवति य एवं वेद) शरीर वा एतदुग्नेर्यचित्य अात्मा वैश्वानरो यचिते वैश्वानरं जुहोति शरीरमेव संस्कृत्यं ॥३॥ अभ्यारोहनि) शरीर वा एतत् यजमानः स! स्कुरुते यदग्निं चिनुते यचिते वैश्वानरं जुहोनि शरीर- मेव सस्कृत्यात्मनाभ्यारोहति तस्मात्तस्य नाव द्यन्ति जीयब्रेव देवानयेति) वैश्वानर्याचा पुरीपमुपं दधातीयं वा अग्निर्वैश्वानरस्तस्यैपा चिनियंत्पुरोपममिमेव वैश्वा- ·२३५ का पाहायदा वेदार्थप्रकाश। नरं चिनुत एषा वा अमेः; मिया तनूर्यदैश्वानरः नियामेवास्य तुनुवमर्व रुन्धे ॥४॥ अमिः । तत् । सस्कृत्य अग्नेः । दर्श च ॥ ६ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्ठप्रपाठके यष्टोऽनुवाकः॥॥ पञ्चमेऽभिजितोऽङ्गं यत् चयने नत् विशेषितम् । अस्य च माहाणस्य पूर्वशेषत्वाभावान्न नचान्तर्भावः। किन्त्वन्ते निवेशः। श्रथ षष्ठे पूर्वप्रकरणेकानेव विधीन् कानिचित अनूद्य प्रशंसति । नच "श्रम मिति परि पिञ्चति"(५/8/४।१) इत्यनुवाके "काम उपानहावुप मुञ्चते" इति यद्विहितं, तस्य प्रशंसां दर्शयति,- "प्रजापतिः अमिम् अचिनुत मः दुरपवि भूत्वा अतिष्ठत् नं देवा विभ्यतः न उपायन ते छन्दोभिः श्रात्मान छादयित्वा उप प्रायन तत् छन्दमां छन्दस्वं ब्रह्म वै छन्दामि ब्रह्मणः एतन रूप यत् कृष्णाजिनं कार्णी उपानही उप मुञ्चते छन्दोभिः एव । आत्मानं छादयित्वा अमिम् उप चरति श्रात्मनः अहिमाय)" यदा 'प्रजापति.' 'अग्नि' चितवान, तदा 'मः' अमिः 'क्षुरपवि.' 'भूत्वा' केनापि अगम्य. 'अतिष्ठत्' । पुरधाराममाना धारा यस्य वजस्य मोऽयं सुरपवि.; तथाविधवजवन् प्रत्युनः इति ।

·२३६ तैत्तिरीयसहितामाष्ये। [का०५/प्र.काही इत्यर्थ । 'त' तादृशम् अग्नि दृष्ट्वा 'देवाः' भीताः मन्त तत्- समीपं 'न' प्राप्ताः । तत प्रतीकारं विचार्य छन्दोयुकैर्मन्न स्वभरीरम आच्छाद्य मन्त्रजपेन रतां कृत्वा वहिसमीपमागताः । छादयन्ति एभिः इति व्युत्पत्त्या 'छन्दस्व' मम्पन्नम् । तेषां प छन्दमा वेदे अन्न तत्वात् वेद एव तद्रूपम् । 'कृष्णाजिन' च वैदम्य स्वरूपम् । "काकमामे वै-देवेभ्यो यज्ञायातिष्ठमाने कृष्णो रूपं छत्वा" (६॥२॥ ३।१) इत्युक्त्वात् तम्मात् कृष्णाजिननिर्मिते 'उपानहो' 'उप'- 'मुञ्चते'। तथा मति 'छन्दोभि एव' स्व शरीरमाच्छाद्य अग्ने उपचरणात् स्वस्य हिमा ग भवति । यद्यपि "मृत्युवा एष यदमि- ब्रह्मण एतद्रूप यत् कृष्णाजिनम्” (५।४।४।४) इति प्रामापि तत्रै छता, तथापि तस्या एवाय प्रपञ्च इत्यविरोध । "एषां वा एतनाकानाम्" (५।२।६।१) इत्यस्मिन् अनुवाके यदिहित “मध्ये पुरुषशीर्षमुप दधाति मीयत्वायोखायामपि दधाति" इति, तदेतत् पूर्वोत्तर पताभ्यां प्रशमितु पूर्वपच तावद्भयति,- "देवनिधि. वै एप. नि धीयते यत् अग्नि अन्ये वा वै निधिम श्रगुप्त विन्दन्ति न वा प्रति प्र जानाति उखाम् प्राकामति आत्मानम् एव अधिपां कुरुते गुल्मी)" इति। योऽयं चीयमानोऽमि', सोऽयं देवानां निधिस्थानीय.। एव मति लोके यो निधिः अगुप्तो भवति, त 'निधिम्' 'अन्य' 'वा' विरोधिनो लभन्ते, म्वधं वा कदाचित् नदोयम्यानविस्मरऐन तं निधि 'न' 'प्र'-'जानाति' । अतो दोयट्यपरिहागय पूर्वम् अपहिताम् 'उ' स्वपादेन आकागेत । मचा मति यजमान स्वामानम् 'ए' निधेः 'अधिषां' - ·[का.हापाद] वेदार्थप्रकाशे। ಶಿಕ್ಷಣ प्रत उखायाः पालकं करोति । तच्च रक्षणाय भवति । अाक्रमणेन खबुद्धा दृढीस्तत्वात न कदाचित् विस्मरति, स्वेनं रवितलादेव वैरिणोऽपि तं निधिं न लभन्ते । श्रथ सिद्धान्तं दर्शयनि,-"अथो खस्नु पाहुः न श्राफम्या इति मेर्मती उखा यंत् श्राफ्रामेत् नित्यै श्रात्मानम् अपि दध्यात् तस्मात् म श्राफम्या पुरुषशीर्षम्, उप दधाति गुय अथो यथा ब्रूयात् एतत् मे गोपाय इति तादृक् एव तत्()" इति। अभिज्ञाः खलु त पक्षम् अनादृत्य एवम 'श्रा', पादेन सा इयम् उखा 'न पाम्या इति' । तत्रायं हेतु ,-दयम् 'उखा' राक्षसदेवताया निर्शते: सम्बन्धिनी । अाक्रमणे नित्य खशरीर समर्पयेत् । तस्मात्' सर्वथा 'न' अाक्रमणीया। यदि निधेतृप्ति अपेक्षिता, तर्हि 'पुरुषशीर्षम्' उखायाम् उपनि स्थापयेत् । तथा मति, 'यथा' लोके कचित् पुरुष रक्षक निधिममीपे अवस्थाप्य मदीयम् ‘एतत्' द्रव्य 'गोपाय' 'इति' स्वामी 'यात्', 'तादृक एव' 'नत्' पुरुषशीर्षम्यापन द्रष्टव्यम । पञ्चमप्रपाठके “य एवं विद्वानग्नि चिनुते धोत्ये"(५।५।२।१) इति यशयनविधिः उन , त पुन. प्रशमति,-"प्रजापति वै अथवा अमिः एव दध्यड पाथर्वण: तस्य इष्टकाः अस्यानि एत५ ह वाव तत् ऋषि अभ्यनूवाच इन्द्रः दधीच. अम्थभि इति यत् एकाभिः अग्नि चिनोति मात्मानम् एव अग्नि चिनुते)" इति । अत्र कश्चित् * 'सनादृत्यैव प्राज' इति यादर्शपुस्तके पाठ ।

·२० तैत्तिरीयमहितामाथ्ये। [का/प्र.वाय.] रूपक' परिकल्प्यते,-अस्ति कश्चित् अथर्गख्यः अपिः । तस्य च पुचो दध्यङ्गामा । दधीचः अन्यीनि कचित् शत्रुनि श्रायुधत्व। प्राप्तानि । तत् मर्वम् अत्र सम्पाद्यते । योऽयम् अग्नेश्वेता 'प्रजापति, स एव 'प्रथा' । चीयमानच 'अमि' तत्युबो 'दध्यड्' । 'रका.' अभ्यीनि । तम् एतम् एव अर्थम् अभिप्रेत्य कर्थाित् 'सपिः मन्त्रः 'तत्' सर्वम् अनुवदति । मन्त्रम्य.प प्रतीकमिदम्,-'दन्द्रो दधीची अस्यभिः' इति । म च मन्त्रोऽन्यत्र एवम् पानातः,-"इन्द्रो दधीचो अम्यभिचाण्वप्रतिष्कुन: जघान नवतीनव” (१।५।८। १मा०) इति । तदेवम् एकानाम् अस्थित्वात् ताभिश्चयने मति सशरीरोऽमिः चितो भवति । वेदनं प्रमति,-"सात्मा अमुमिन् लोके भवति य एवं वेद(५)" इति । "प्राचीमनु प्रदिशं मेहि विद्यानित्याह" (५।४।७।१) इत्यगुवाके यद्विहितं “दादशकपालो वैश्वानरो भवति" इति, तत्ममति,- "शरीरं वै एतत् अमे. यत् चित्य. आत्मा वैश्वानरो यत् चिते वैश्वानरं जुहोति शरीरम् एव मस्कृत्य अभ्यारोहति(६)" इति । यः चितिनिष्पाध. अमिः, तत् इदम् अमिदेवताया. 'शरीरम् । 'वैश्वानरः' च शरीरावम्यितो जीवात्मा । तथा मति, 'चित' * एवमेव सर्वच पाठ । 'किश्चिद्रूपकम्' इत्येवं पाठो भवितु युक्त । + का• की पुस्तके तु 'कचित् शत्रुहन् धनानयायुधत्व' इति पाठ', एव थादर्शपुस्तके ' च्यनायुधत्व रति पाठप न सङ्गत ।

·काम्याप्रदाय०६] वेदार्थप्रकाये। २५९ श्रमो वैश्वानरपुरोडा 'जुहोति' इति 'यत्', तेन अमिदेवताया 'शरीरम् एव' 'मस्कृत्य पश्चात प्रारूढो भवति । तम्य एतस्य वैश्वानरपुरोडाशस्य चोदकप्राप्तम् अवदान निषेधति,-- "शरीर वै एतत् यजमान सस्कुरुते यत् श्रमि चिनुते यन् चिते वैश्वानरं जुहोति शरीरम् एव सस्कृत्य श्रात्मना अभ्यारोपति तस्मात् तस्य न अब धन्ति जीवन् एव देवान् अपि एति" इति। 'यजमान.' 'अमि' 'चिनुते' इति 'यत', तेन अमौ स्वशरीरमेव मंस्करोति । एव मति, चिते' अग्नौ वैश्वानरपुरोडाशं 'जुहोति' इति 'यत्', तेन स्व शरीरमेव 'संस्कृत्य' तस्मिन शरीरे जीवरूपेण श्रारूढो भवति । 'तम्मात्' 'तस्य' जीवात्मस्थानीयस्य पुरोडागम्य अवदानं 'न' कुर्यात् । तदकरणे च स्वय 'जोवन एव' 'देवान्' माप्नोतीति । "यावती वै पृथिवी"(५॥२॥२॥१) इत्यनुवाके "पुरीपेणाभ्यूहनि" इति यत् विहित, नत्र "टो दिवि (१।५।११।१) इत्येताम् अचम् अन्यवानानां विनियुडके, “वैश्वानया कचा पुगेपम् उप दधाति दय वै अनिः वैश्वानरः तस्य एषा चिति यत् पुरीषम् अमिम् एव वैश्वानर पिनुते एषा वै अग्रेः प्रिया तनू. यत् वैश्वानर. प्रियाम एष अस्य तनुवम् अत्र रुन्थे()" इति। “टो दिवि" इति मन्त्रप्रतिपाद्यो य 'वैश्वानरः' 'अमि', म भूमिम्वरूप एव । 'पुरी' च चितिस्वरूपम् । अत पुरीयोपधानेन भूमिरूपं चैवानरा- मिमेव चितवान् भवति । किञ्च वैश्वानरमन्दोदित मर्वपुरुष- • 'पचरस बादपुलके, का• को• पुस्तके घपाठी न समीधीन ।

·२० तैत्तिरीयसहिताभाष्ये । [काणाप्रदाय हितकारी यो विग्रह , 'एषा' एवं 'अमे.' 'प्रिया' 'तनूः' । ततो वैश्वानरमन्त्रेण उपधाने मति अग्ने 'प्रियाम्' 'ए३' 'तनुव प्राप्नोति । एतानि च ब्राह्मणवाक्यानि विधिशेषत्वात् तदिधिममीपे एव द्रव्यानि । इति मायनाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रका कृष्णयजु:- महिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाक. ॥ ० ॥ अमेवै दोक्षया देवा विराजमाप्नुवन् तिसो राबोर्टीक्षितः स्यात्रिपदी विराड्विराजमानोनि पात्रौर्दीक्षितः स्यात् पड्वा तवः संवत्सरः संवत्सरो विराड्विराजमाप्नोति दश राचीर्दीक्षितः स्यात् दशा- क्षरा विराडिराजमाप्नोति हादश राचोर्दीक्षितः स्यात् हादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो विराइविराजमा- नोति चयोदश राचीर्दीक्षितः स्याचयादश ॥ १ ॥ मासाः संवत्सरः संवत्सरो विराविराजमाप्नोति पञ्चदश राबोर्दीक्षितः स्यात् पञ्चदश वा अर्धमासस्य रायोऽर्धमासुश. संवत्सर प्राप्यते संवत्सरो विराड्- विराजमानाति सप्तदश राचीर्दीक्षितः स्यात् हादेश मासाः पञ्चर्तयः स संवत्सरः संवत्सरो विरात्विराज- माप्नोति चतुर्विशति राचीर्दीक्षितः स्याचतुर्विशति-

·[का०५/प्र.वाय.७]
येदार्थप्रकाशे।
२४१
रर्धमासाः संवत्सरः संवत्सरो विराड्विराजमाप्नोति
चिशत राचीर्दीक्षितः स्यात् ॥२॥
चिशदक्षरा विराड्विराजमाप्नोति मासं दीक्षितः
स्यात् यो मासः स संवत्सरः संवत्सरो विराड्विराज-
माप्नोति चतुरी मासा दीक्षितः स्याच्चतुरो वा एतं
मार वसवोऽविभहस्ते प्रथिवीमायन् गायत्री
छन्दोऽष्टौ रुद्रास्तेऽन्तरिक्षमाजयन् चिष्टुभं छन्दो
बादशादित्यास्ते दिवमाजयन जगतीं छन्दुस्ततो वै
ने, व्यारतमगच्छन् अथं देवाना) तम्मावादश
मासो मृत्वाऽग्निं चिन्वीत हादश मासाः संवत्सरः
संवत्सरोऽग्निश्चित्यस्तस्याहाराचाणीष्टका आप्तेष्टकमेनं
चिनुतेऽथा व्यारतमेव गच्छति अर्थ समाना-
नाम्) ॥३॥
स्यात्त्रयोदश। विशत राचीर्दीक्षितः स्यात्। वै
ते। अष्टाविशतिश्च ॥ ७॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे यष्ठम्रपाठके
सप्तमेोऽनुवाकः ॥ ॥

·२४२ गिरोयलिाभाये। [का पाप हाय.0 पठे प्रशंसाः कथितास्तत्तविध्यनुवादतः । अथ सप्तमे दीक्षाविक त्यान् विधातु प्रस्तौति,-"अग्ने दीक्षया देवाः विराजम् श्राप्नुवन्()" इति । मौण्यमौनादिनियम- खीकाररूपा दीक्षा । चीयमानस्य 'श्रमे.' मम्वन्धिन्या तादृग्या 'दीक्षया' 'देवा' 'विराज' माताः । विराट्छन्द -गब्दः प्रशस्त- छन्दोविषं भूते। तेन प विभियं रान्धम् उपलक्ष्यते । नत् राज्यं प्राप्ताः इत्यर्थः । श्रतो विधास्यमानेषु दीक्षाकालविकरपेषु सर्वत्र विरादमानिः उपन्यस्यते । नानेतान् विकल्पितपक्षान् विधत्ते,-"तिसो रात्री. दीक्षित. स्यात् त्रिपदा विराट् विराजम् प्राप्नोति पट रात्रीः दीक्षित, म्यात् षट् वै तव सवत्सरः सवत्सरो विराट् विराजम् प्राप्नोति दग रात्री: दीक्षित. स्यात् दशातरा विराट विराजम् श्राप्नोति द्वादश राची: दीक्षितः स्थान हादश माणः सवत्सरः सवामरो विराट् विराजम प्राप्नोति पयोदश राचीः दीक्षितः स्यात् त्रयोदश मामा. संवत्सरः सवारो विराट विराजम् धानोति पञ्चदा राचीः दीचितः स्यात् पञ्चदश वै अर्धमासस्य रावय' अर्धमामशः सवत्सरः प्राप्यते संगमरो विराट् विराजम् श्राप्नोति मतदश रात्री. दीक्षित. स्यात् द्वादश मामा' पञ्च तव मा सवत्सर सवत्सरो विराट् विराजम् अानोति चतुर्विध्रपति राची: दीक्षित स्यात् चतुर्विशति. अर्धमामा. सवत्सरः भंवत्सरो विराट विराजम् श्राप्नोति चिशत रात्री. दीक्षितः स्थात् चिश्मदतरा विरार विराजम् प्राप्नोति मास दीचिन: स्यात् य मास. स. सवत्सरः सवत्सरो विराट् विराजम् श्रानोति चतुर: मामः .

·[फा०५॥ष दाय००] वेदार्थप्रका। २४१ दीक्षितः स्यात् चतुरो वै एतं मास: वसवः अविभरुः, ते पृथिवीम् श्रा अजयन् गायत्री छन्दः अष्टौ रुद्राः ते अन्तरिक्षम् पा अजयन् चिष्टुभं छन्दः दादश श्रादित्याः ते दिवम् प्रा अजयन् जगतों छन्दः तता वै ते व्यावतम् अगच्छन् श्रेष्ठ्यं देवानाम्()" इति। बिराच-पड्- राव-दशरात्र-द्वादशराव-त्रयोदशरात्र-पञ्चदभराच-सप्तदभराव-चतु- विनिरात्र-विद्राव-मास-चतुर्मासाटमास-दादभमामरूपास्त्रयोदश पक्षा विकल्पिताः । दशावरस्त्रिभि. पादैरुपेतं विराडाख्यं छन्दः । अतः वित्व-मध्यया तत्प्राप्तिः । पसङ्ख्यानाम् वनां संवत्सरावयवत्वेन संवत्सरखरूपत्वात्, संवत्सरस्य च षटत्रिंगनिर्दिनदनकः निप्याद्यत्वात्, दशमन्यायाश्च विराटपदावरगतत्वात् संवत्सरदारा तत्प्राप्तिः। एवं सर्वत्र योज्यम् । अधिकमासेन सह 'धयोदश मामा.'। मावनमासस्य चिंगदाचनियमेऽपि चान्द्रमासस्य तनियमाभावात् तदपेक्षया पृथग- मासोपन्यासः। वसवः' मासचतुष्टयम् उख्याग्निं मृत्वा पृथिवी' गायची- छन्दोदवताच वशीकृतवन्तः । 'रुद्रा.' तु मामायक भूवा 'अन्तरित चिटुप्छन्दो देवताञ्च वशीकृतवन्तः । 'आदित्याः' तु मामदादमकं धृत्वा धुलोकं जगतीच्छन्दो देवताध वशीकृतवन्तः । एतेषु पवेषु संवत्सरपक्षस्य अत्यन्त प्रशस्तत्वात् श्रादित्याः इतरेभ्यो व्यावृत्तिं प्राप्य 'देवानां' मध्ये 'श्रेष्य' प्राप्ताः । अतः एतमेव पक्षम् श्रादरेण पुनः प्रशंमति,-"तस्मात् भृत्वा अनि चिन्वीत दादा मामाः * एवमेव सर्वत्र पाठ 'यधिमासेन' इति पाठो भवितुं युः। । एवमेव सर्वन पाठ । 'मत्वा' इति पाठो भवितुं युक्त। दादश मासः सवत्सरः

·२४
ततिरीयसहितामाध्ये।
[का०५।०६०
संवत्सरः अमिः चित्यः तस्य अहोराचाणि एकाः आएकम् एनं
चिनुते अथो व्यारतम् एव गच्छति त्रैष्ठ्य! ममानानाम् ()" इति ।
बादशमासानुपम्यानकाले नैरन्तयण खण्याग्निं भला' 'श्रमि'
चिनुयात् । मासद्वादशकभ्य संवत्सररूपत्वात् चित्यागिरपि धारणद्वारा
सवात्सरात्मकः। तस्य' संवत्सरात्मनः अग्नः'दएका. एच 'अहोराचालि
ततः संवत्सरधारणेन सम्पूर्णत्वेन प्राप्लेटकम् दमम श्रमिं पितवान्
भवति । अपिच इतरेभ्यः अमिचियो व्याहत्तः 'समानागा' मध्ये
'वेष्य प्राप्नोति । यद्यपि "तस्मात् संवत्सरं भार्य," (५१५१२४५)
इत्यादौ मवत्सर-चिराव-पडाव-दादशरात्रपक्षाः विधिताः, तथापि
अर्थवादसम्बन्धार्थम् अब पुनरुपन्यासः ।
एतच्च माहाणं अनावष्णव विधिवत् "पइभितियति"(५४१९०)
इत्यनुवाकममीपे द्रश्यम् ।
दति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे रुष्णयजुः-
संहिताभाय्ये पद्यमकाण्डे पाठप्रपाठके मनमोऽनुवाकः ॥०॥
सुवीय वा एप लोकार्य चोयते यदमिस्तं यन्ना-
वारोइत् सुवामोकाद यजमानों हीयेत पृथिवी-
भाऽक्रमिपं ग्राणो मा मा हासीदन्तरिक्षमाऽकमिपं
प्रजा मा मा हासोविमाक्रमिपुर सुवरगन्मेवाईप
वा अमेरवारोहस्तेनैवनमन्वारोहति सुवर्गस्य लोकस्य
समध्ये ५ यपक्षसम्मितां मिनुयात् ॥ १ ॥

·[
काप्रदाय
वेदार्थप्रका।
२०५
कनीयारसं यजकतुमुपैयात्पापीयस्यस्यात्मनः प्रजा
स्यादिसमिता मिनाति ज्यायासमेव यजक्तुमुपैति
नास्यात्मनः पापीयसी प्रजा भवतिर साहसं चिन्वीत
प्रथमं चिन्वानः सहस्रसंमितो वा अयं लोक धुममेव
लोकमभिजयति दिपाहसं चिन्वीत द्वितीय चिन्वानो
दिपाहस' वा अन्तरिक्षमन्तरिक्षमेवाभि जयति
चिपाहसं चिन्वीत तृतीय चिन्वानः ॥२॥
विवाहसो वा असौ लोकोऽमुमेव लोकमभि
जयति जानुघ्नं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानो गायचिये-
वेमं लोकमभ्यारोहति नाभि चिन्वीत द्वितीय चि-
न्वानस्व॒िष्टुभवान्तरिक्षमभ्यारोहति ग्रीवदुघ्नं चिन्वीत
तृतीयं चिन्वानो जगत्यैवामुं लोकमभ्यारोपति
नामिं चित्वा रामामुपैयादयोनौ रेनो धास्यामीति न
द्वितीय चित्वान्यस्य स्त्रियम् ॥ ३ ॥
उपैयान्न तृतीयं चित्वा काञ्चनाप्यादेतो वा
युतन्नि धने यदग्निं चिनुते यदु याद्रेतसा व्यध्येत
अथो खल्वाहुरप्रजस्यन्तद्यन्नोप्यादिति यद्रेतःसिचा-
धुपदधाति ते एव यजमानस्य रेलो बिमृतस्तस्मादु-
पैयारोतसोऽस्कन्दायचीणि वाव रेतासि पिता पुचः
॥
पौचः ॥ ४॥

·२६ तैत्तिरीयसहिताभाष्ये । [का दाय०८] यद्दे रेतासिचावुपध्यादेतोऽस्य वि छिन्द्यात् तिस उप दधाति रेतसः सन्तत्य) इयं वाव प्रथमा रेत.सिग्वाग्वा इयं तस्मात्पश्यन्तीमा पश्यन्ति वाच' वदन्तीमन्तरिक्षं द्वितीया ग्राणो वा अन्तरिक्षं तस्मान्नान्तरिक्ष पश्यन्ति न माणमसौ नृतीया चक्षुर्वी असौ तस्मात्पश्यन्त्यमूं पश्यन्ति चक्षुः यजुपमाञ्च॥५॥ अमूचीप दधात मनसा मध्यमामेषां लोकानां कृत्या अधौ माणानाम् दृष्टो यज्ञो भृगुभिराशीदी वसुभिस्तस्य त इष्टस्य वीतस्य द्रविणेह भक्षीय वाह स्तुतशस्त्रे एवैतेन दुहे१० पिता मातरिश्वाऽच्छिद्रा पदा धा अच्छिद्रा शिजः पदाउनु तक्षुः सेामा विश्वविन्नेता नेपहस्पतिरक्यामदानि शासिदिन्यात, अग्ने- रुक्यन्तेनैवनमनु शसति ॥ ६ ॥ मिनुयात् । तृतीय चिन्वानः । स्त्रियम्। पौः। च । वै। सप्त च ॥८॥ इति नैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्ठमपाठ के अष्टमोऽनुवाका ॥०॥ दीचाकालविकम्पा येले सप्तम उदीरिता । श्रय अष्टमे अन्वारोणादिकमुच्यते । यदुक संघकारण 'नमो ·[का•ाप हाय.] वेदार्थप्रकाशे। २४७ इरसे घोचिष इति द्वाभ्याममिमधिरोहति पृथिवीमाक्रमिषमित्येते- र्थमानः इति । तदिधिमिहोन्नयति,-"सवर्गय वै एप लोकाय चीयते यत् अमिः तं यत् न अन्वारोहेत् सुवर्गात् लोकात् यजमानः हीयेत पृथिवीम ा अक्रमिपं प्राण मा मा हामीत् अन्तरिक्षमा अक्रमिपं प्रजा मा मा हामीत् दिवम् ा प्रक्रमिपं सुवः अगन्म रति साह एपः वै अमः अन्यारोहः तेन एव एनम अवारोहति सुवर्गस्य लोकस्य समश्ये()" इति। योऽयं चीयमानः 'अनिः', 'एषः' सुवर्ग- लोकार्थ चीयते'; अतः तस्य अन्चारोहाभावे 'सुवर्गात् 'हीयेत' तमा भूदिति पृथिवीमित्यादिभिरन्वारोहविध्युन्नेयः । मन्त्रार्थम्त,- यजमानोऽहं 'पृथिवी' पादेन 'श्रा'-'अक्रमिपम्', अतः 'प्राण: 'मा' माम् परियजन । अन्तरिक्षातिक्रमणेन पुत्रादिप्रजा 'मा' परित्यजतु । दिवः श्राक्रमणेन स्वर्ग प्राप्नुमः। एतन्मन्त्रपाठ एव अमेरम्बारोहण- हेतः । अतः 'तेनैव' 'अन्वारोहति', तप स्वर्गप्राश्य भवति । अथ यूपैकादभिन्या कविदिशेषं विधत्ते,-"यत् पक्षमम्मिता मित्यात् कनीयाधर्म यज्ञातुम् उपेयात् पापीयमी प्रस्य पात्मनः मजा स्यात् धेदिसम्मितां मिनोति ज्यायामम् एव पजकतम उपैति न अस्य श्रात्मनः पापीयसी प्रज्ञा भवति()" इति। पदैर्घ्यपरिमिते एव देणे यदि एकादशिनीम अवम्यापयेत्, नदानीम् अत्यन्त्य 'यजफतुं' प्रामुयात् । 'अस्य यजमानस्य म्वकीया 'प्रभा' 'पापीयमी' च भवेत् । अतः पक्षपरिमाणादधिके वेदिप्रमाणयुकदेशे * 'एवमेव सर्वत्र पाठः विधिसम्मेया' इति पाठो भवितुं युक्त !

·२४८ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [ कानाच यूपान्नरालानि बिलिख्य एकादशिनों मिनुयात् । तथा मति प्रभूतम 'एव' 'यजक्रतुं' प्राप्नोति । 'अस्य 'प्रजा' च 'पापीयमी' 'ग' भवति । पूर्वस्मिन् प्रपाठके "वज्र एकादमिमी"(५५७) इत्यत्र प्रकृतिभूते चयने पश्चेकादशिनीपतेऽपि एक एव यूपः न तु यूपका- दशिनीति उनम् । इह तु चयनविष्ठतिषु यूपैकादमिनी अभ्युपगम्यते इत्यविरोधः। अथ पञ्चस अपि चितिषु सम्भूय एकामयां विधत्ते,-"माइसं चित्रीत प्रथम चिन्वानः महसमम्मितो वै अयं लोकः दमम् एव लोकम् अभि जयति द्वियाहस्र चिन्वीत द्वितीयं चिन्वानो दिपाइसं ३ अन्तरिक्षम् अन्तरिक्षम् एव अभि जयति त्रियाइस चिन्वीत बनीय चिन्वानः विषाहसो वै श्रमौ लोकः अमुम् एव लोकम् अभि भयति()"-इति । सहसमयाकानाम् एकानां ममूहः माहस्रम् । अथ वा सघससयाकाभिः एकाभिः निष्पाद्य श्रमि. माइस । य: प्राथमिकम् अमिं 'चिन्वीत', स तु 'साहस' कुर्यात् । द्वितीयवार 'चिन्वानो' दिगुणम् । बतीयवारं 'चिन्वान.' त्रिगुणम् । पृथिव्यन्त. रिक्षधुलोकाश्च उत्तरोत्तरभूयस्त्वात् तत्तचितिमम्मिता, । अतःतेः चयनः तस्मानि पक्षत्रयेऽपि क्रमेणोड़परिमाणं विधत्ते,-"जानुदन चिन्वीत प्रथमं चिन्वानो गायत्रिय एव रम लोकम् अभ्यारोहति नाभिदनं चिन्वीत द्वितीयं चिन्वानः त्रिशुभा एवं अन्तरिक्षन अभ्यारोति योवदा निधीत वतीय चित्रानो जगत्य एव अमु लोकम् अभ्यारोति" इति । यथा प्रथम-दितीय-टवाय-चितीनाम् ·[का-पाप्रदाय वेदार्थप्रका। २४९ उत्तरोत्तरम् श्रौन्नत्यम्, अत एव गायची-विद्युब्-जगतीनाम् उत्तरोत्तरम् अक्षराधिक्यम् । श्रत क्रमेण गायत्यादिद्वारा लोकत्रयम् अधिरोति । विविधचयने क्रमेण नियमविशेषान् विधत्ते,-"म अमिं चित्वा रामाम् उपेयात् योनौ रेतो धास्यामि इति न द्वितीय चिला अन्यस्य स्त्रियम् उपेयात् न एतीय चित्वा काञ्चन उपेथात् रेतो एतत् नि धत्ते यत् अग्नि चिनुते यत उपेयात् रेतमा युध्धेत(५)" इति । य प्राथमिकम् अग्निचयन करोति, म. 'रामा' 'न' 'उपेयात्, स्वकीयाम भार्यासु मध्ये रमणीया इयम् इति मवा कामुको म प्रवर्तत, पुवार्थ नस्याम् ईमिता अनुजा। गमोपगमना- भावे अय हेतु,-'योनौ' पुत्रोत्पत्त्यनुपयुक्तायां वृथैव 'रेत.' म्सापयिष्यामोति तन्मा भूदित्यनुपगमनम्। द्वितीयचयनानुष्ठायी सावर्णिकविवाहोपेत 'अन्यम्य' वर्णान्तरस्य दुहितर 'न' 'उपेयात्' मवर्णयाम ईप्सितस्यानुजा । वतीयचयनानुष्ठायी भवाम् अमवर्ण रमणीया पुत्रार्थिनी वा कामपि 'म' 'उपेयात् । तत्राय शेतु , 'प्रमि चिनुते' इति 'यत्', ततमो गुप्तत्वेन म्यापनम् , तथा मति उपगमने 'रेतमा' वियुको भाति । तमिमम अगमनपत - दूपयिवा मर्वच गमनमभ्यनुजानाति, "श्यो खलु बाहु अममम्य तत् यत् न उपेयात् इति यत् रेत मिचौ उपदधाति ते एव यजमानम्य रेतो विभत. तम्मात् - पूयंत्र 'मितानुशा' पत्र घ ईप्सितस्थानुश' इति विभिन्नगागे भ समीचीन इव प्रतिभाति ।

·२५.
तेत्तिरीयसहितामाथ्ये।
[का.प्र.वि.]
'उपेयात् रेनस अस्कन्दाय(द)" इति । अभिधा 'खलु' एवम्
'पाइ.1 अनुपगमनम् 'मनस्य' प्रजोत्पादनहेतुन भवति । न
च उपगमने रेतोहानि गनीया । “विराट् ज्योति"(8181818)
इत्यादिमन्त्राभ्या 'रेत मिषौ' इरके अर्नेन उपस्तेि । तस्मात् 'ते
एव' अस्य 'यजमानम्य' 'रेत.' पालयत. । 'अतो 'रेतमः'
विनामाभावाय प्रजोत्पत्यर्थम 'उपेयात्' । माहस्रादिविधीनाम्
पानातवाह्मणोकावपि.) अवकाशाभावात् मरीन्ने निवेश । पूर्वस्य
तु अन्वारोहणविधे "नमस्ते इरमे" इत्याद्यधिरोहणादूर्ध्वभावितात्
'अग्मन्नू मिति परिषिञ्चति"५।४।।१) इत्यनुवाकान्ते निवेश ।
पूर्वस्मिन प्रपाठके "दिराजावुपदधाति"(५५१४१) इत्यादिना
रेत मिचो विधानमुक्त, तवैव कश्चिदिशेष विधत्ते,-"चीणि वाव
रेतामि पिता पुत्र
पौत्र यत दे रेत मिचौ उपदध्यात् रेत
श्रस्य विच्छिन्द्यात् तिस उप दधाति रेतस मन्तत्य" इति।
योऽय 'पिता' इदानी वर्तते, म अतीतम्य कस्यचित् रेतः ।
अस्य पितु 'पुत्र' रेत । 'पौत्र.' तु पुत्रस्य रेत । एवं
पिढपुत्रपौत्राणां चीणि' 'रेनामि'। तथा मति दयोग्य रेत मिचो.
उपधाने मति अवशिष्ट 'रेत' 'वि'-'च्छिन्द्यात्' तस्मात् 'तिम'
रेत मिच उपदध्यात् । तच रेत 'मन्नत्यै सम्पद्यते ।
तिसोऽपि रेत मिच' क्रमेण प्रभमति,-"इय वाव प्रथमा
रेत मिक
वाक
वे दय तस्मात् पश्यन्ति इमां पश्यन्ति वाच वदन्तीम्
अन्तरित द्वितीया प्राणो वै अन्तरिक्षं तसात् न अन्तरिक्ष
• 'यामात ब्राझोक्तावपि' इत्येव सर्वत्र पाद न समीचीन ।
.
.

·[का प्र.वाय.] वेदार्थप्रकाशे। २५१ पग्नन्ति न प्राणम् असौ हतीया. चतुः वै प्रमो तमात् पश्यन्ति अमू पग्यन्ति चतु (८)" इति । या 'प्रथमा' 'रेत.सिक्' मा भूमिरेव प्राथम्यसाम्यात् । भूमिश्च वायूपैव अधोरतिवमाम्यात् । श्राम्ये हि वागत्तित्वम्, नासिकायां प्राण , तत उपरि चक्षुः; ततो वाचः अधोवृत्तित्वम् । यस्मात् भूमिवाची अधोरतिवेन ममानरूपे, 'तस्मात्' न केऽपि नानाविधगस्यादिपूर्णम् 'दमा' भूमि मालरूपेण ‘पश्यन्ति'। तथा विद्वत्सभायां सम्यक् 'क्दन्ती' 'वाच' 'पश्यन्ति' श्राट्रियन्ते । येयं 'द्वितीया' रेत.मिक, मा च अन्तरिक्षम्पा मध्यमत्वमाम्यात् । तच 'अन्तरिक्ष' प्राणस्वरूपम् माणम्यापि वाप/पोः मध्यवर्तित्वात् । यस्मात् अन्तरिक्षप्राणयो. माग्य, 'तम्मात्' अमूर्त्तम् 'अन्तरि' चक्षुषा न 'पग्यन्ति' । 'प्राण' च नामिकामचारिणं चक्षुषा न पग्नन्ति । येय 'बतीया' रेत.मिक दएका, मा शुलोकस्वरूपा उपग्वितित्वमान्यात् । चहा स्वरूपा, चतुरपि हि वाक्प्राणाभ्यामूर्ध्व वर्तते । यस्माद्धि चतुषा माम्यं, 'तम्मात्' लोके जनाः सूर्यचन्द्र नक्षत्राद्यतिताम् 'अy दिवं प्रत्यक्षेण 'पश्यन्ति' । 'चक्षुः अपि इंशष्णकनीनिकोपेतं परकीयमुखस्यं न प्रत्यक्त 'पग्मन्ति' । तदेवं तिम्र, प्रमस्य तास कञ्चिदिशेषं विधत्ते,-"यजुषा रमांच अमुच उप दधाति मनमा मध्यमाम् एषां लोकानां कृत्य प्रयो प्राणानाम्()" इति । "विराइ ज्योतिरधारयत्"(४।९६४) इति 'यजुषा' उचारितेन 'दमा' प्रथमा त मिचम् उपदयात् ।। तथा "मपाड् ष्योतिरधारयत्"(४।९।४।५) पति पजुया उपारितेन

·२५४
तैत्तिरीयसहितामाथ्ये ।
[का प्रहाच्या
पुरुप अात्मा च शिरश्च चत्वार्यान्यात्मन्नेवैन
विभर्ति' प्रजापतिवा एप यनिस्तस्योखा चोलू-
खेलञ्च स्तनौ तावस्य प्रजा उप जीवन्ति यदखातोलू-
खेलञ्चोपद्धाति ताभ्यामेव यजमानोऽमुमिन् लोके-
ऽग्निं दुहे(९) सवतसगे वा एप यदग्निस्तस्य धा-
विहिता इष्टका. प्राजापत्या वैष्णवी ॥२॥
वैश्वकर्मणीरहोरावाण्येवास्य प्राजापत्या यदुख्यं
बिभर्ति प्राजापत्या एव तदुप॑ धत्ते यत् समिध
श्रादधाति वैष्णवा वै वनस्पतयो वैष्णवीरेव तदुप
धत्ते यदिष्टकाभिरग्निं चिनातीयं वै विश्वकर्मा वैश्व-
कर्मणीरेव तदुप॑ धते तस्मादाहुस्विग्निरिति
तं वा एतं यजमान एव चिन्वीत यदस्यान्यः, चिनुया-
द्यत्तं दक्षिणाभिर्न राधयेदग्निमस्य जीत योऽस्याग्नि
चिनुयात्तं दक्षिणाभीराधयेग्मिमेव तत् स्पृणोति
पोढाविहितो वै। वैष्णवीः। अन्यः। विशतिर्थ
॥६॥
इति तैत्तिरीयसंहिताया पञ्चमकाण्डे पष्ठमपाठके
नवमोऽनुवाक ॥०॥

·[का०५३प्रदाय] वेदार्थप्रका। २५५ अन्वारोहादिविधयो हटमे समुदीरिताः। अथ नवमे श्रामन्द्यादिकमभिधीयते । “विष्णुमुखा वै देवाः" (५।२।१) इत्यमिान् अनुवाके 'चतसृभिः सादयति' इति यदिहितं, तत्र मादनाधारं विधत्ते,-"सयते वै एषः अग्नीनां यः उखायां भियते. यत् श्रधः मादयेद् गीः प्रपादुकाः स्युः अथो यथा मवात् पत्यवरोहति तादृक् एव तत् श्रासन्दी मादयति गर्भाणां त्यै अप्रपादाय अथो सत्रम् एव एनं करोति()" इति । 'यः' अयम् अग्निः 'उखायां' धार्यते', 'एषः' अमिः अन्येषाम् 'अमीना' मध्ये 'सूयते' अभिषिच्यते, ईश्वरत्वं प्राप्नोतीत्यर्थः। यदि एतादृशम् अग्निम् "अधः' भूमौ ‘सादयेत्', तदानों प्राणिनां 'गीः' भूमौ 'प्रपादुकाः' पतिता: 'स्युः' । अपि च 'यथा' लोके 'मवात्' ऐशर्यपदात् 'प्रत्यवरोहति' घश्यति । 'तादृक् एव' 'तत्' अधः- मादनम् । तस्मात् श्रासन्दीम् श्रासादयति, महत्याम् अामन्याम् उख्यं म्यापयेत् । तच्च म्यापनं प्राणिगर्भधारणाय पतनरादित्याय च भवति । अपि च 'एन' 'सवम्' अभिषिकम् ईश्वरमेव 'करोति' । एतच सादन विधिसमीपे एव द्रव्यम् । "न स्म वै पुराग्निः” (५।१।१०) इत्यनुवाके यदिहित 'पडद्यामं शिक्यं भवति इति', तदेतदनूद्य प्रशंमति,-"गी वै एषः यत् उख्यो योनिः शिक्यं यत् शिक्यात् उखां निरूहेत् योने: गर्भ निईण्यात षड्याम शिक्यं भवति षोढाविहितो वै पुरुषः श्रात्मा च शिरश्च चत्वारि अङ्गानि आत्मन् एव एनं विभक्तिर)" इति । योऽयम् 'उस्मः' अग्निः, म गर्भम्यानीयः । 'शिक्यं च योनिस्थानीयम् ।

·तैत्तिरीयसहिताभाष्ये । का.प्राथ. यदि 'शिक्यात' 'उखा' 'निरूहेत्' निर्गमयेत् विस्तृतेन उद्यामगहि- व्येन अध पातयेत इत्यर्थ , तदा 'योने' सकाशात् 'गर्भ' नि शेषेण इतवान भवति । अतस्तत्परिहाराय 'शिका' घडभि उद्यामै जर्व- प्रमतर विशेषैर्युक कर्त्तव्यम । खोके 'पुरुष 'योढाविहित घडभि अवयवैरुपेत । 'श्रात्मा' मध्यशरीरम एकाऽवयव , 'गिर' द्वितीयावयव , दो, इस्ती, दो पादौ इति 'चत्वारि 'अङ्गानि'। अत पडद्यामे मति पडवयवयुक्तस्वशरीरे 'एव' 'एनम' अमि धार- यति । एतच्च वाक्य पडद्यामविधिमीपे द्रव्यम् । "एषा वा एतलेोकानाम्" (५२रा) इत्यनुवाके यत् 'उखामुप- दधाति' इति विहित यक्ष "खयमा पाम्" (राम) इत्यनुवाके 'उलूखलमुपदधाति' इति विहित, तदुभयमच मह प्रशमति,- "प्रजापति वै एष यत अग्नि तम्य उखा च उलूखन्न स्तनौ तौ अस्य प्रजा उप जीवन्ति यत उखा च उलपल च उपदधाति नाम्याम् एव यजमान अमुभिन लोके अग्नि दुहे (३) ' इति । यचीयमान 'अग्नि', 'एष' प्रजापतिखरूप । तेन चितवात उखालूखलयो फलमाधनत्वात् स्तनमादृश्यम् । एतदनुष्ठानजन्य फल 'प्रजा' 'उप- जीवन्ति । एतदुपधानेन 'यजमान' अपि स्वर्ग तत् फल 'दुहे'। एतच्च उदाहतयो अनुवाकयो एकच द्रव्यम । अथ उख्यधारण-समिदाधानेटकोपधानानि प्रभामति,-'म- वत्सरो वै एष यत् अनि तस्य वेधाविहिता इयका प्राजापत्या वैष्णवां वैश्वकर्मणी अहोरात्राणि एवं अस्य प्राजापत्या यत उख्य विभर्ति प्राजापत्या एव तत उप धत्ते यत ममिध श्रादधाति .

·[का प्रहाप.] वेदाचप्रकाधे। २५० वैष्णवाः वै वनस्पतयः वैष्णवीः एव नत् उप धत्ते यत् एकाभिः अनि चिनोति दयं वै विश्वकर्मा वैश्वकर्मणीः एव तत् प धने नधात् श्रा: चित् अमिः इति)" इति । योऽयं चीयमानः श्रमिः' म एव संवत्सरधारणात् संवासरात्मकः। 'तम्य' च संवत्मररूपस्य अमे सम्बन्धिन्यः 'दएकाः' 'वेधा विहिता.' विप्रकाराः सम्पादिताः। काम्ता:? इति, ता. उच्यन्ते-'प्राजापत्या.' वैष्णयो वैश्वकर्मस्यथ । यानि एतानि 'अहोरामाणि,' तानि 'एव' 'अस्थ' संवत्सररूपस्य श्रमः प्रजापतिनिर्मितत्वात् 'प्राजापत्याः' एव्याः । अत्र उपधारणेन पाजापायाः उपहिता भवन्ति । तदेवं प्राजापत्यादिभिः तिष्टभिः निष्पादितत्वात् 'अमिः' चिगुणः इति अभिजाः 'पा' । अथ उपधानकार विधन,-" एतं धनमानः एव पिबीत यत् अन्य अन्यः चिनुयात् तं दक्षिणाभिः न राधयेत् अमिम अभ्य वृश्चीत य: प्रम अमिं चिनुयात् ने दक्षिणाभिः गधयेत् अनिम् एव तत् स्पृशोनि)" इति । यजमाम एव चयनस्य की, म अश्वयुः । यदि अध्वर्युः कुर्यात, तदानीम् अध्वर्य: रक्षिणाभिः परितायाभावे मनि अनि नापयेत् । अय स्वयमकप्रचणा कारयेत, तदा 'त' 'दक्षिणाभि' नोपयेत्। तेन 'पप्रिम्' 'ए' जापयति । तदिदं मारवयं ममायाप्याममथे प्रयकामाभावेन निवेशगीयम्। रति मापनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये सथापन:- रितामाथे पसमकाले पट प्रपाठके नामोईनुवाकः ॥ ॥ ।

·२५ तैत्तिरीयसहितामाथे। कामप्रदाय.. प्र॒जाप॑तिर मिचिनुत्तभिः संवत्सरं वसन्तेनैवास्य पूर्धचिनुत ग्रोप्मेणु दक्षिणं पक्षं वाभिः पुच्छर शरदोतरं पक्ष५ हेमन्तेन मध्य) ब्रह्मणा वा अस्य तत् पूर्वार्द्धमचिनुत क्षत्रेण दक्षिणं पक्षं पशुभिः पुच्छ विशोत्तरं पक्षमाशया मध्यं " य एवं विद्वानग्निं चिनुत ऋतुभिरवैनं चिनुतेऽथा एतदेव सर्वमयं ॥ १ ॥ सुन्धे शृण्वन्त्यैनमनिं चिक्यानमत्यन्रोचते दुर्य वाव प्रथमा चितिरोपंधयो वनस्पतयः पुरीपमन्त- रिक्षं द्वितीया वयासि पुरीपमसौ तृतीया नभवाणि पुरीपं यज्ञश्चतुर्थी दक्षिणा पुरीयं यजमानः पञ्चमी प्रजा पुरी) यचिचितीक चिन्वीत य दक्षि- णामात्मानं' प्रजामन्तरियात्तस्मात्पञ्चचितीकश्चेतव्य एतदेव सर्व स्पृणोति यत्तिसश्चितयः ॥२॥ चियमियहे दिपायजमानः प्रतिष्ठित्यै। पञ्च चियो भवन्ति पातः पुरुप श्रात्मानमेव स्पृणोति पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरॊपैरभ्यू'इति दश सम्पद्यन्ते दशाक्षरो वै पुरुयो यावानेव पुरुपस्त स्पृणोत्यथो दशाक्षरा विराडन' विराड् विराज्ये- वान्नाद्ये प्रति तिष्ठति संवत्सरो वै पृष्ठी चितिः क्रतवः पुरीपण) पद चितयो भवन्ति पद् पुरीपाणि हादश ·२५ । (का.प्र.साथ..] पदार्थप्रकाये। सम्पद्यन्ते हादश मासाः संवत्सरः संवत्सर एव प्रति तिष्ठति॥३॥ अव । चितयः । पुरी। पञ्चदश च ॥ १० ॥ प्रति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पाठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥०॥ श्रामन्युधाममुख्यानि नवमे वर्णितानि कि । अथ दयमे चयमं पहुधा प्रगम्यते । तब वमन्नातदारा प्रांमार्मा,-"प्रजापतिः अग्रिम् अचिनुन एतुभि. मंवामा वमन्नत प्रम्य पूर्वार्धम् अषिमुन योमेण दविणं पलं वर्षाभिः पुष्कर माटा उस पत५ हेमन्नेन मध्यम्()" इति । अथ मंत्रामा दशान्तः । एतभिर्यया भवत्मगे गिप्पाचते, नया 'प्रिम्' पप 'एतमि.' 'प्रमापति.' 'अचिनुत । तुमयोऽयं यः इति मान्य पयन, मप वमः शिरोभागः । एवं दक्षिणपक्षादयो पोध्या। अथ प्राधणादिरूपतं मरम्पेन प्रामति,-"प्रवास मत् पूर्णम् अपिभुत सचेत रहितं पर पाभिः पुध दिशा उस परम मया मध्यम "रति । आमा मानमो स्मारिका पदम मामनि,-"एवं विद्यापिनुले राभिः ए एरिनुते यो पतन ए मम् सपने मामा जनम दिशामा समस्या गेल्ने" नियमा. ' समाचार नामस्मं . विहान् म मा ·२८. तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का प्रियाप..] भावयन् 'अमिं' :चिनुते', सः प्रजापतिवत् 'ऋतुभिः' ब्राह्मणा- दिभिश्च चितवान् भवति । अपि च 'एतत्' रखनां ब्राह्मणादीनां स स्वरूप 'सर्वम्' अधीनं करोति । किञ्च 'अग्नि चितवनम एनं' यजमानं सर्वे जनाः 'टएखन्ति', "अग्निचित् कपिला मत्री" इत्यादि- पतिविषयत्वेन सर्वच प्रसिद्धो भवतीत्यर्थः । किञ्च 'अ' समृद्ध खाद च सर्वदा 'अति'। अपि च सर्वेभ्यः 'रोचते' प्रीतिविषयो भवति । अथ चितिपञ्चकं पुरीषपञ्चकं च भूम्यादिरूपेण प्रशांत,- "यं वाव प्रथमा चितिः श्रोयधयो वनस्पतयः पुरीयम् अन्तरिक्ष द्वितीया क्यामि पुरीषम् असौ हतीया नक्षत्राणि पुरीष यज्ञ. चतुर्थी दक्षिण पुरीषं यजमानः पञ्चमी प्रजा पुरीषम्()" इति । या 'यं' 'प्रथमा चितिः', मा भूमिरेव । यश्च तस्या उपनि प्रसारित 'पुरीष', तत् ओषधि-वनस्पतिस्वरूपम् । एवमुत्तरचापि द्रष्टव्यम् । अत्र शाखान्तरगतं चितिचयपदं निराकृत्य स्वकीयं चिति- पञ्चकपतं स्यापयति,-"यत् विचितोकं चित्रीत यज्ञं दक्षिणाम आत्मानं प्रजाम् अन्तः दयात् तस्मात् पञ्चचितोकः चेतव्यः एतदेव सर्व स्पृणोति)" इति । चतुर्थचिति-तत्पुरोषयोर्यश-दक्षिणा- रूपत्वमुक्रम, पञ्चमचिति-तत्पुरीषयोर्यजमान-प्रजारूपत्वम् । एवं मति चिचितिपने यज्ञादीनाम् अन्तरायः स्थात् । 'तम्मात्' पञ्चचितियुक्त एव अग्निः 'चेतव्यः । तथा मति 'एतत्' भूम्यादिक 'भर्वम् अपि प्रीयत्व ।

·(का.पा.वाय... वेदार्थप्रकाये। इति । श्राद्यं चितिवयम् उत्तरदयञ्च विभज्य प्रशंमति,-"यत् निखः चितयः विसत् हि अमिः यद् दे दिपाद यजमानः प्रतिष्ठित्य" या एता श्राद्याः 'तिम:' 'चिनया', नाभिः अमेस्वैगुण् मम्पादितं भवनि । वैगुण्यक्ष प्राजापत्यादिभिरिएकाभिः पूर्वमुकम् । ये व उत्तरे दे' चिती, ताभ्यां द्विपाद यजमानः' प्रतिहितो भवति । अथ समूहरूपेण प्रशंमति,-"पञ्च चितयो भवन्ति पार: पुरुषः प्रात्मानम् एव स्पृणोति पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरोः अभ्यूइति दश मम्पद्यन्ते दशाक्षरो वै पुरुषः यावान् एव पुरुषः ने म्पृणोति अथो दशावरा विराट अन्नं विराड विराजि एव अनाचे पनि तिष्ठति()" इति। पुरुषस्य दमातरत्वं छिद्राभिमायण द्रष्टव्यम् । यानि गिरमि मप्त छिद्राणि, ये घ अधो वे छिद्र याच नाभिः, तानि माणि यावजीवम् अविनाशात् अक्षराणीत्युच्यन्ते । एतदेवाभिप्रेत्य तत्र तय भाग्मायते,-"मप्त वै भीर्षस्याः प्राणा दाववाचा। नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमी" इति । अतो दगमध्यया पुरुषं माकन्धेन प्रीणयति । किं च विराइदाग अत्रे 'प्रति'-'तिष्ठति। प्रय पाठपिति तत्पुरोषच प्रशंमति,-"मंत्रामगे वै षष्ठी चिनिः शतः पुरीष (८)" इति । अत्र मच प्रशंमारूपत्वात् मंवत्सगदि- रूपतायां न विसोतव्यम् । अथ मई मिलित्वा(१) प्रशंमति,-"पट चितयो भवन्ति घट पुगेपाणि दादय मन्यन्ते दादय मामा मंवासरः मंशमरे एक प्रति विटनि()" इति । तदेतद ब्राह्मणं मवाने द्रष्टव्यम् ।

·२६. तेत्तिरीयसहिताभाष्ये। कायाप्रदाय०११) दति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकारे कृष्णयजु- महिताभाथे पञ्चमकाण्डे पष्टप्रपाठके दशमोऽनुवाक ॥ • ॥ रोहिता धूम्ररोहितः कर्कन्धुरोहितस्ते माजापत्या बभुररुणबभ्रुः शुकवभुस्ते शैद्राः श्येनः श्येनायाः श्यैतग्रीवस्ते पितृदेवत्वास्तिसः कृष्णा वृण वारुण्य- स्तिसः श्वेता वृशाः सौर्यों मैवाबाहस्पत्या भ्रम- ललामास्तूपराः ॥११॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्ठप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ॥ चयनस्य प्रशमात्र दशमे बहुधेरिता । प्रथाटादशिनामान पशवो ह्यश्चमेधिका ॥ अष्टादशमध्याकाना पशूनाम् एकैक मवात । नत्र असिम एकादशे अनुवाके प्रथम मामाई,"रोहितो धूम्ररोहित कर्कन्धु रोहित ते प्राजापत्या यच अरुणवभु शुकवधु ते रोट्रा येत प्रमेतार येतग्रीव ते पिटदेवत्या तिस्त्र कृष्णा वशा वारुण्य निस श्वेता वशा मौर्य मैचाबाईस्पत्या. धूम्रललामा उपरा' इति । पूर्वप्रपाठके “इन्द्राय राजे सकर"(५।५।११) इत्यादी जातिभेदा उका', दइ तु वर्णभेदा उच्यन्ते । 'रोहित लोहितवर्ण' 'धूम्ररोहित' अस्पष्टलोहित । 'कर्क-धुरोहित मौवीर- ·[का-५(प्रदाय वेदार्थप्रकाशे २६२ वर्णः । 'ते' एते त्रयः 'प्राजापत्या: प्रजापतिदेवताकाः । एवमुत्तर- वापि एकैकस्य देवस्य चयस्त्रयो विज्ञेयाः । 'यः' पाण्डुरकपिलः। 'श्रणव .' रक्तकपिलः। 'शुकबधु' हरितशकममानवर्ण । 'रयेत.' अरमकवर्ण., शक्करक दत्येके । 'ध्येताच' राष्टिः । 'ग्रेतग्रीवः' प्रमिद्धः । “तिसः' इत्यादिक स्पष्टम् । 'धूमललामाः' धूम्रवर्णपुण्ड्राः । 'तपरा:ग्राहीनाः । दति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश कृष्णयजुः- महिताभाय्ये पञ्चमकाण्ड़े षष्ठप्रपाठके एकादशोऽनुताक ॥॥ . पृश्निस्तिरश्चोननिरूद्धएनिस्ते मारुताः फल्गू- लौहितोर्णी बलक्षी ताः सारस्वत्यः पती स्थूलपपती क्षुद्रप्टपती ता वैश्वदेव्यस्तिसः श्यामा वृशाः पौष्णिय- स्तिसो रोहिणीर्वशा मैचियं ऐन्द्राबाहस्पत्या अंरुण- ललामास्तूपराः ॥१॥ रोहितः पृश्चिः पविशतिः पविशतिः ॥ १२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्टप्रपाठके हादशोऽनुवाकः ॥ ॥ अथ दितीयं मामा- "ग्निःतिरोननि ऊनिःनेमास्ता फनगः सोहितो सनको ता: मारस्वत्यः पृपती म्यूलपृयती सुद्रपृपती ना. वैश्वदेव्यः ·२६४ नैत्तिरीयसहितामाध्ये। का०५/प्र.साथ.१३] तिसः स्यामा. वयाः पौरिणय. तिसो रोहिणी वा मैत्रिय. गेन्द्राबाईस्पत्या' अरुणललामा पराः" इति । 'पृश्नि' शुक्र- विन्दुचितचित्रवर्ण: । निर्यक्प्रवृत्तग्निवर्ण । एतेन 'ऊद्धपग्नि' व्याख्यात । ‘फल्गूः' लवणवर्ण । 'लोहितोर्णी' लोहितलोमा । 'बलदी' शकावयवा । 'पृषती' शमविन्दुभिचिना । 'म्यूलपृषती' म्यूलमाक्रविन्दुभिश्चिता। 'तुद्रपृषती' सन्माएकविन्दुभिरुपेता । 'ग्यामा' ग्यामवर्णः । 'रोहिणो.' रोहितवर्ण । 'अरुणललामा' मन्ध्यावर्णपुण्डाः। इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु - महिताभाष्ये षष्ठप्रपाठके द्वादशोऽनुवाक. ॥०॥ शिनिबाहुन्यतःशितिबाहुः समन्तशितिवाहुस्त ऐन्द्रयायवाः शितिरन्धोऽन्यतःशितिरन्धः समन्तशिति- रन्धस्ते मैचावरुणाः शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मुणि- वालस्त आश्विनास्तिस्रः शिल्पा वशा वैश्वदेव्यस्तिसः श्येनीः परमेष्ठिनै सोमापौष्णाः श्यामललामा स्तूपराः॥१३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्टप्रपाठके चयदशोऽनुवाकः ॥०॥ • एवमेव सर्वत्र पाठ 'तिरश्चीनएत्रि'तियंकप्रसएनिवर्ण-वेव पाठो भवितु यात ·। [का ५। हाथ१४ येदार्थप्रकाश। २८५ -- हतीयं सवामाइ,- "मितियाज अन्यतःशितिपाइ समन्तप्रितियाते ऐन्द्रवायाः गितिरन्धः अन्यतःभितिरन्धः ममन्त शितिरन्धः ते मैवावरुणाः गावाल: सर्वउद्धवाल. मणिवालः ते आश्विनाः तिसः गिन्याः वशाः वैश्वदेव्यः तिस्रः श्येनीः परमेष्ठिने भोभापौष्णा यामतलामा- स्तु पराः" इति । शितिः शको बाहेकदेशो यस्य असो मितिमाह। 'अन्यतःमितिया' यत् प्रथमस्य भितिवं, ततोऽन्यत्रैकदेभे शितिलं यस्य सः अन्यतःधितिः, तादृशो बाहुर्यस्य स तथोक्तः । 'समन्त मिति- या:' मर्वशक्रबाहुः । 'भितिरन्धः' शक्तच्छिद्रः । अन्यतःभितिरन्ध- भमन्न शितिरन्धौ च पूर्ववत् । 'शुद्धवाल.' शक्तपुच्छावयवः । मशह- वालः' शनसर्वपुच्छः । मणिवालः' पहनाकधितवालः । 'शिल्पाः' नानावणः । ग्येन्यः शक्तवर्णाः । 'श्यामललामा.' ग्यामवर्णपुण्ड्राः। इति सायनाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकामे कृष्णयजु:- मंहिताभाष्ये पक्षमकाण्डे षष्ठप्रपाठके पयोदशोऽनुवाकः ॥.॥ उन्नत पभो वामनस्त ऐन्द्रावरुणाः शिति- ककुच्छितिपृष्ठः शितिभसत्त ऐन्द्रा बाईस्पत्याः शिति- पाच्छित्योः शितिमुस्त ऐन्द्रावैष्णवास्तिसः सिमा वशा वैश्वकर्मण्यस्तितो धाचे पोदरा ऐन्द्रापोष्णाः

·२६६
तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। [का प्रहाप.१४
श्येतललामास्तूपराः । १।२। शितिवाहुरुन्ततः पञ्च-
विशतिः पञ्चविशतिः ॥१४॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पच्चमकाण्डे पष्ठप्रपाठके
चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ ॥
अथ चतुर्थ महमार-
"उन्नत ऋषभो वामन ते गेन्द्रावरुणा गितिक रुत् भितिपृष्ठ
भितिभमत् ते ऐन्द्रापाईस्पत्या शितिपात् शित्योष्ट. शितिभु ते
गेन्द्रावैष्णवा तिस्र. सिधा वश वैश्वकर्मप्न तिम्रो धात्रे पृषोदग
गेन्द्रापौष्णाः' ज्येतललामास्वपरा" इति । 'उन्नतः' उन्नतपृष्ठ
'ऋषम' युवा । 'वामन' इस्खाङ्ग । शिति एक ककुत् यम्य म
तथोक। 'मितिष्ठ.' तपृष्ठः । 'शितिभमत्' कजधन ।
"गितिपात्' स्पष्टम् । 'भित्योष्ठ' श्वेताछः । 'गिति .' शेतभु ।
'मिमाः' मिनलाङ्गा, पादे पिता श्वेत्याङ्कितदेहा । 'पृषोदरा
पृषन्ति उदरे यामां ता पृषोदरा । 'तललामा' स्पष्टा ।
.
.
दति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-
महिताभाव्ये पश्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाक ॥ ॥

·[का०५।प्रहाच.१६] वेदार्थप्रकाशे। २६० -- कास्त्रया यामाः सौम्यास्त्रयः श्चितिङ्गा अमये यविष्ठाय त्रया नकुलास्तिसो रोहिणीस्यव्यस्ता वसनां निसाऽरुणा दित्यौह्यस्ता मुद्राणा. सोमन्द्रा बभुललामास्तूपाः। १ । कर्णः चा विशतिः॥ ॥१५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्ठप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः॥॥ C पञ्चमं सहामाह- "काः धयो यामाः सौम्याः त्रयः विनिङ्गाः अनये यविष्ठाय चयो नकुला. तिसः रोहिणीः अव्यः वसमां तिसः अक्षणा: दित्यौहाः ताः रुद्राणा मोमैन्द्राः वधुललामाः पराः" इति । 'कर्णः विनकर्णः । 'यामा.' यमदेवत्याः वितिगा.' श्वेतपादाः। 'यविष्ठाय' युवतमाय । 'नकुला' नकुलवर्णाः। 'शव्य.' मार्द्धवः। 'रोहिणी: लोहितवर्णः। दित्यागः' विवर्षाः। 'अरुणा: अरुणवणाः । 'बभुलतामाः' पिङ्गलपुण्डाः । इति मायमाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्यप्रकाशे हप्णयजः- मंहिताभाव्ये पचमकाण्डे पहपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ॥ .॥ शएठास्वया वैष्णवा अंधीलोधकर्णास्त्रयो विष्णव उरुकमार्य लसुदिनस्त्रयो विष्णव उरुगायाय पश्चावी- ·२६ तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। [का प्रहाच.१० स्तिस्स श्रादित्यानी चिवत्सास्तिसोऽङ्गिरसामैन्द्रावैषाया गौरललामास्तूपराः।१। शुण्ठाः विशतिः॥१६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पाठप्रपाठके पोडशोऽनुवाकः ॥ ॥ षष्ठं समार- "शुण्ठाः पयो वैष्णवा, अधीलोधकाः पयो विष्णवे उस्कमाथ लादिनः यो विष्णवे उरुगायाय पञ्चावीः निस: श्रादित्याना चिवमाः तिसः अङ्गिरमाम् ऐन्द्रावैष्णवाः गौरलतामाः परा" .रति । 'पुण्ठाः' अवरितकाः, अपकायाः रत्येके । 'अधीलोध- की. कर्णपरिप्ररूढकर्णः । "उरुकमाय' विस्तीर्णपादाय । 'समुदिनः' लम्बमानपुच्छः । 'उगायाय' उहभिर्महर्षिभिगीत- पञ्चाव्यः अर्धवतीयवाः विवत्सराः। गौरतलामा' व्याय। स्पष्टः। इति मायनाचार्यविरचित माधवाये वेदाप्रकाणे हप्त्यजः- महिताभाये पञ्चमका पष्टप्रपाठके पोडगोऽनुवाकः ॥ • ॥ -- इन्द्राय राजे चर्यः शितिपृष्ठा इन्द्रायाधिराजाय षयः शितिककुद इन्द्राय स्वराज्ञे चयः शिर्निभसदस्लिस- स्तुयायः साध्यागान्तिसः पष्ठीया विश्वेषां देवाना- ·(का.प्र.वाय.१०] वेदार्थप्रका। २६९ मानेन्द्राः कृष्णललामास्तूपराः। १ । इन्द्राय दावि शतिः ॥ १७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्ठप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ ॥ मप्तमं मामाह- "इन्द्राय राजे त्रयः भितिष्ठाः इन्द्राय अधिराजाय त्रयः गितिककुदः इन्द्राय स्वराजे चयः शितिभमदः तिसः सुर्यायः माध्यानाम् तिसः पछ्यौह्यः विश्वेषां देवानाम् आनन्द्राः कृपालनामाः सूपराः" इति । शितिष्ठमितिककुच्छितिभमच्छन्दा व्याख्याताः । 'तुयाहा' सार्धचतुर्वधाः । 'माध्याना' देवविशेषाणाम् । 'पठौडः' चतुर्वः । रति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंदिताभाथ्ये पञ्चमकाण्डे पाठप्रपाठके मतदशोऽनुदाकः ॥ • ॥ अदित्य चया रोहितेता इन्द्राण्ये चर्यः कृताः क चया रुणतास्तिसो धेनवा राकाथै पया इनवाई सिनीवाल्या आमावैष्णवा रोहितललामास्नूपराः 1१। अदित्यै अष्टादश ॥१८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पठनपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥

·तैत्तिरीयसंहितामाथ्ये । [का०५/प्रहाच.१६] -- श्रमं महगाह "अदित्यै त्रयः स्तिता इन्द्राण्यै चय' कृपोताः कुकै अय' प्रणेता तिम्रो धेनव. राकायै त्रयः अगवाइ मिनीवात्यै भाग्ना- वैधावाः रोहितललामा. परा." इति हरिता हरितव.; ते च रोहितेन अत्यन्तरलेन 'रोहितता.' अथोन युना. 'क्षणेता.' । ईपद्रकेन युक्ताः 'श्रणेताः'। धेन्वादय. प्रसिद्धा। सायनाचार्यविरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु महितामाध्ये पञ्चमकाण्डे षष्ठमपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥ ॥ "एता' युक्ताः सौम्यास्त्रयः पिशङ्गाः सोमाय राजे वयः सारङ्गाः पार्जन्या नारूपास्तिसोऽजा मल्हा इन्द्राण्यै तिलो मेष्य आदित्या द्यावापृथिव्या मालास्तूपराः।१। सौम्याः एकानविंशतिः ॥१९॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पाठप्रपाठके जनविंशोऽनुवाकः ॥ ॥ नवमं मधमाड- “सौम्यारवय पिशङ्गा मोमाय गजे य. मारा पार्जन्या • यत्र ते च' इत्यत्र 'सच' इति, एव 'कृष्णेन युक्ता' इत्यत्र शोर यत' इति सर्वत्र पाठ प्रामादिक व प्रतिभादि।

·[का/प्रदाय.२०]
वेदार्थप्रकाशे।
२०१
नभोरूपाः तिसः बजाः मल्हाः इन्द्रायै तिम्रो मेय. श्रादित्याः
चावाथिया: मालगाः पराः" इति । पिला' गोरोचनवर्णाः ।
'मारकाः' मारङ्ग वर्णाः । 'पाजेन्याः' पर्जन्यदेवत्याः । 'नभोरूपाः'
अननवर्णाः । 'मल्हा.' गलस्तना. । 'मालगाः' महाकायाः ।
इति मायनाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाधे कृष्णयजु:-
मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके ऊनविशोऽनुवाकः ॥ ॥
वारुणास्त्रयः कृष्णललामा वरुणाय राजे त्रयो
रोहितललामा वरुणाय रिशादसे चयाऽरुणलेलामाः
शिल्पास्त्रया वैश्वदेवास्त्रयः पृश्नयः सर्वदेवत्या ऐन्द्रा-
सूराः श्येतललामास्तूपराः । १ । वारुणा वि
शतिः ॥२०॥
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पष्ठमपाठके
विंशोऽनुवाकः ॥ ॥
दशमं मामाह-
"वारणास्त्रय. कृष्णललामा: वरुणाय गजे पयो रोहितलनामा:
वरुणाय रिशादसे चयः अरुणललामाः शिया बयः वैश्वदेवाः
वयः प्रश्नयः सर्वदेवत्याः ऐन्द्रामराः ग्रोतललामाः पराः" इति ।
रिभानां लोकरिमकानां नायिते ।
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे झपायजु:-
महिताभाव्ये पक्षमकाले पठनपाठके विमोऽनुवाकः ॥ ॥

·२०१ तैत्तिरीयसंहिताभाथे। [का पाहाय.२० . सोमाय स्वराजनिावाहावनवाहाविन्दाग्निभ्या- मोजोदाभ्यामुष्टाराविन्द्राग्निभ्या बलदाभ्यां सोरवाहा- वयो धेनूभौमी दिग्भ्यो वडबे हे धेन भौमी वैराजो पुरुपो दे धेनू भौमी वायव आरोहणवाहावनवाह। वारुणी कृष्णे वशे अराधौ दिव्यापभौ परिमरी ।। सोमाय चतुस्त्रि शत् ॥ २१॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पठनपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ ॥ - एवमेतैर्दशभिरनुवाकः अष्टादमिनः पनवः पानाताः । अथैकेना- मुवाकेन इन्दिनः पशूनाइ,- "सोमाय स्वराजे नोवाडौ अनडादौ दन्द्रामिभ्याम् प्रोजोदाभ्याम् उसारी इन्द्राग्निभ्यां बलदाभ्या) मीरवाहो श्री द्वे धेनू भौमी दिग्भ्यो वडबे दे धेनू भौमी वैराजी पुरुषी वे धेनू भौमी वायवे पारोहणवाही अनचाहो वारुणी कृष्णे व अराघौ दिव्यौ सृषभौ परिमरौ” इति । 'अनोवाझौ' शकटवहन- मम । 'अनवाहो' बलोवर्दी । 'प्रोजोदाम्यान' अष्टमधातुप्रदा- सभ्यां' । 'उयारी' शकटवाहिनो महकारित्वेन पुरोगामियुग- वोढारौं । 'मीग्वाही' लाङ्गलवाहिनी । 'श्री' अविसदृशौ खौ अनवादी इत्यर्थः। भूमेनुदयम् । दिशां वड़वादयम् । पुन- । 4 'प्रदाता' इति सर्वत्र पाठ'!

·[का•ाप्रदाय०२२] वेदार्थप्रकाशे। २०३ भूभर्धनुदयम् । विराट-देवतायाः पुरुषी' मनुष्यस्थियौ। पुनर्भूम- धनुदयम् । 'पारोहणवाहो' मनुष्यारोहणार्थ निर्मितं भकटं वहन्ती पालीवा। पूर्वन्तु धान्यादिवाहिकशकटाक; रिजकुमारादिविनोदार्थ शकटवाहिनावित्यर्थः । वरुणस्य तु कृष्णमृग- जातीये स्त्रियो बन्ध्ये । घुदेवतायास्तु 'पराद्यो' उच्छ्रितटङ्गी; 'पभो' सेचकौ ; 'परिमरौ' उभयतो मरणयुक्ती, यस्य पशोः अयोऽपि स्मृतः अनुजोऽपि मृतः तादृशौ । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे कृष्णयजुः- मंधिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे षष्ठप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ ॥ एकादश प्रातर्गव्याः पशव श्रा लभ्यन्ते छग़लः कल्मापः किकिदीविर्विदीगयस्ते त्वाष्ट्राः सौरीनव श्वेता वशा अनूवन्ध्या भवन्यानेय ऐन्द्राम अधिनस्ते विशालयूप प्रा लभ्यन्ते ॥१॥ एकादश पञ्चविशतिः ॥ २२ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पप्ठप्रपाठके हाविंशोऽनुवाक: Un अथ उत्तमयतिराचेऽनुष्ठेयान् काशिपशुमार,- "एकादश प्रातर्गव्याः परः । लभ्यन्ते छगनः समाप: किक्दिीविः विदीगया ते लामौरी: नव श्वेता: वमाः अन्यन्ध्या. 33 ·२०४ तैत्तिरीयसहितामाष्ये। [का प्रदाय भवन्ति बामेय. ऐन्द्रामः पाश्चिमस्ते विशालयूपे त्रा-सभ्यन्ते" इति । तीयेऽभि प्रातःकाले गोजातीया एकादश पशवः । ते च देवता- विशेषस्य अनुकत्वात् प्राजापत्याः । छगलादयस्त्रयः 'खाना' । गत.' छागार्भकः, म च 'कल्माषः' कृष्णवर्णमियः। 'किकिदीविः तित्तिरिः। 'विदीगयः' कुक्कुटविशेषः । एते १ नमिन्नेवाइनि श्रालब्धव्याः । 'मौरी' सूर्यदेवताका. । 'अनूपन्ध्याः' चरमकालीनाः पशवः । ताव 'वशा:' बन्ध्याः, श्वेता' श्वेतवर्णः, रवमयाकाय 'भवन्ति' । पुनरपि श्रामेयादयस्त्रयः पशव, बालभ्यन्ने । 'ते' च त्रयो मध्यमे यूपे अतिविस्तृतानिछाये यूपे 'या'-'लभ्यन्ते । इति मायनाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाश कपणजजु- भधिताभाय्ये पश्चमकाण्डे पठनपाठके दाविशोऽनुवाकः ॥ ॥ पिशङ्गास्त्रया वासन्ताः सारङ्गास्त्रयो ग्रैमाः पन्तस्त्रयो वापिकाः पृश्चयस्त्रयः शारदाः पृश्नि- सक्यास्त्रयो हैमन्तिका अवलितास्वयः शैशिराः संवत्सराय निवक्षसः ॥ १॥ पिशङ्गाः विशतिः ॥ २३ ॥ हिरण्यवर्णाः । अपां ग्रहान् । भूतेष्टकाः । सः । संवत्सरमुख्य । प्रजापतिः,-स शुरपविः । अग्नेय दीक्षया । सुवाय, न यतासूयन। मुजापतिः, ऋतुभिः ·[का प्रदाय.२२] वेदार्थप्रका। २०५ । । रोहितः। पृश्निः। शितिवाहुः । उन्नतः। कर्णाः । शुण्ठाः । इन्द्राय । अदित्यै। सौम्याः। वारुणः सोमाय। एकादश । पिशङ्गाः । वयाविशतिः ॥ २३ ॥ हिरण्यवर्णाः (११) । भूतेष्टकाः (३१) । छन्दो यत् (५२)। कनीयासम् (चार) । विद्यग्निः (१०१३) । वाणाः (२०११) । चतुःपञ्चाशत् ॥ ५४ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे पाठप्रपाठके योविंशोऽनुवाकः ॥०॥ इति संहितापश्चमाष्टके पष्ठप्रपाठकप्रश्नः समाप्तः ॥ ॥०॥ हरिः श्रोम् ॥०॥ अथ चतुपामाद- "पिशङ्गात्र यो वामन्ता माङ्गास्त्रयो ग्रेमा: प्रयन्त सयो वार्षिका: प्रश्णयस्वय. गाग्दाः पृश्निमक्यास्वयो हैमन्तिकाः प्रबलितास्त्रयः शिराः मंवासराय निवदम." इति। पिशङ्गा:' गोरोचमवर्णाः । 'मारङ्गाः' मारङ्गवर्ण । 'पृपन्न.' विजातीयविन्दुयुफ्राः । 'पृश्नयः' शेताः । 'पृश्निसक्याः' कटिभागे भेतवः । वलिताः' मसणवः । वमन्ताघृतकः तेषाम् । मंवत्सरदेवतायात 'निवःमः' निधन वतमा युः । अचाम्य प्रपाठकस्य विगियोगमावहः- कुम्भेटकामवणाधी 'हिरण्य' (१) रति पयोदछ । ।

·तैत्तिरीयसंहितामाये। [कापाप्रदाय २६३ 'दिवि (११४) इति रुमादध्याद् देवम्य' (३२) इत्यभिषेपनम् । 'मजू' (४) आहुतयः पञ्च 'घृतेन' (४११) इत्यनुपज्यते ॥ 'पृटो' (६१४) वैश्वानरी याजे पुरोवं म्यापयेत्तया । अवारोचिति स्वामी 'पृथिवीमाक्रमि(११) इत्यतः॥ 'टो यजः तस्य ' (१६) वे ममिएयजुषी मते । 'पिता मात' (८१६) इति मन्त्रेण चित्यमिमनुशंसति ॥ अश्वमेधस्य पशवो रोहिताचा (११-२३) उदीरिताः ।। वेदार्थस्य प्रकागेन तमो हाद विनाशयन्। पुमांचतरो देयाविद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे रुष्णयजु:- संहिताभाव्ये पञ्चमकाई षष्ठप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥७॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकनीवीरबुक- भूपालसामान्यधुरन्धरेण मायनाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाशनामकतैत्तिरीययजु:संहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे पाठप्रपाठकः सम्पूर्णः ॥०॥ समाप्तश्च पठः प्रपाठकः ॥ H०॥ ॐतत्सत् ॥॥

·[ २७७ ]
॥०॥ श्रीगणेशाय नम ||
'तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये ।
पचमकाण्डे मप्तमप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाक ।
हरिः श्रोम्॥
यो वा अयथादेवतमग्निं चिनुत श्रा देवताभ्यो
दृश्यते पापीयान् भवति यो यथादेवतं न देवताभ्य
श्रा थाने वसीयान् भवत्याग्नेय्या गायचिया ग्रंथमा-
ञ्चितिमभि मृशेत् बिष्टुभा द्वितीयां जगत्या तृतीया-
मनुष्टुभा चतुर्थी पडत्या पञ्चमों यथादेवतमेवाग्निं
चिनुते न देवताभ्य श्रा स्याते वसीयान् भवति।
मुडाथै वा एपा विभक्तिः पशव डा पशुभिरे-
चिनुते' यो पे प्रजापतये प्रतिपाच्यामिं चिनोति

·२७७ तैत्तिरीयसहितामाष्ये। [फा०५/प्र.जाध. नार्निमार्छत्वचाभितस्तिष्ठेता कृष्ण उत्तरतः श्वेतो दक्षिणस्तावालभ्येष्टका उप दध्यादेतदै प्रजापते रूपं प्राजापत्योऽश्वः साक्षादेव प्रजापतये प्रतिप्रोच्याग्नि चिनोति नातिमाईति एतहा अहाँ रूपं यच्छतोऽयो रात्रिय कृष्ण एतदहः ॥२॥ रूपं यदिष्टका राचियै पुरीपमिष्टका उपधास्यन् श्वेतमश्वमभि मृशेत् पुरोपमुपधास्यन् कृष्णमहोरावा- भ्यामेवैनं चिनुते ) हिरण्यपाचं माः पूर्ण ददाति मधुव्योऽसानीति(५) सौर्या चिवक्त्यावेक्षते रिवमेव भवति मध्यन्दिनेऽवमर्व प्रापयत्यसौ वा श्रादित्य इन्द्र एप प्रजापतिः प्राजापत्योऽश्वस्तमेव साक्षाद् एनम । एतदहः । अष्टाचत्वारि शव ॥ १ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥

·का.५/प्र०ाच.१] वेदार्थप्रका। २०८ श्रीगणेशाय नमः। हरिः श्रोम् । यस्य नियमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ उपानुवाकां यत्प्रोक दयोः पञ्चमषष्ठयोः । ततोऽवशिष्टं तत्सर्व सप्तमेऽत्राभिधीयते ।। तबादौ तावत् मन्त्रविशेवेथितीनामभिमर्थनं विधत्ते,-"यो वे प्रथयादेवतम् अग्निं चिनुते श्रा देवताभ्यो दृश्यते पापीयान् भवति यो यथादेवतं न देवताभ्यः पा सश्यते वमीयान् भवति आग्नेय्या गायत्रिया प्रथमां चितिम् अभि मृशेत् त्रिष्टुभा दिनीयां जगत्या तीयाम् अनुष्टुभा चतुर्थी पडत्या पश्चमी यथादेवतमेवाग्निं चिनुते न देवताभ्य, श्रा सच्यते वमीयान् भवति(१)" इति। यस्याशियों देवता, तामतिकम्य चयनम् 'अयथादेवत' ; प्रातिक्रमण यथादेवतं । अतो यथादेवतम् अनुष्ठानाय आग्नेयगाययादिभिस्तां तां 'चितिम्' 'अभि'-'मृत्' । "अग्ने देवा५ दहावह" (बा०३।११।६।२) इत्यामेयी गायत्री । “गन्म महा मनमा यविष्ठम्" (बा.३।१२। ६।३) इति बिष्टुप । “मेधाकारम्" (ब्रा० ३।११।६।३) इति जगती। "मनुष्वत्वानि धीमहि"(ब्रा० ३।१९।६।३) इति अनुयुप् । “अग्निहि वाजिनम्"(मा.३।११।६।४) इति पतिः । ता एता: नाचिकेत- चयनप्रकरणे "यत्ते चितम्" (बा० ३।११।६।१) इत्यनुवाके ममा- ·२. तैत्तिरीयसंहितामाथे। का पापाच-1 . वास्यमानत्वात् तवैव व्याख्यास्यन्ते । एवमभिमने मति न उक्तदोषः कश्चिदयस्ति । एकैकचितिस्पर्शने योऽयं मन्त्रविभागः, तमिमं प्रशंमति,- "डाय वै एषा विभक्तिः पशवः दुडा पशुभिः एन चिनुते(१)" इति । 'विभक्ति.' गायद्यादिमन्त्रविभाग', सच अत्र दडार्थ क्रियते । 'दूडा' हि नाम 'पभवः', "पशवो वा दडा" इति श्रुत्यन्तरात् । गायत्यादिच्छन्दांसि च पशुस्वरूपाणि "पशवो वै छन्दांमि” इति श्रुत्यन्तरात् । अतो गाययादिरूपै. 'पशुभिः 'एनम्' अमिं चितवान् भवति । एतच ब्राह्मणं "पवा एप यदमि."(५।२।१११) इत्यनुवाके प्रथमचित्यवमाने द्रष्टव्यमा अयोपधाने अश्वस्पर्शनं विधत्ते,-"यो वै प्रजापतये प्रतिमोच्य अनि चिनोति न आतिमाळति अश्वौ अभितः तिछेता कृष्ण उत्तरत. श्वेतो दक्षिण तो बालभ्य दएकाः उप दध्यात् एतत् वै प्रजापते: रूप प्राजापत्य. अश्य. मातादेव प्रजापतये प्रतिमोच्य अग्नि चिनाति नातिमाईति(२)" इति । प्रजापति, अग्नि प्रति सरत्वात् प्रथम चदत्वाच अमे. स्वामी, अतस्तरी कथयित्वा तदनुजया चयने रुते मति न विनाश प्राप्नोति, श्रतः कथनीयं। पायो अग्यौ म्याप्य तौ स्पृष्ट्वा पद्यात् 'उप'-'दयात्' । 'एतत्' अवारयं शरीरं 'प्रजापते: स्वरूपं, प्रजापत्यतिजन्यलेन तस्य प्राजापत्यत्वात्। अत. अश्वस्य स्पर्शनमेव प्रजापतये कथन। तेनासो न विनम्यति ।

·का५/प्र.च्य] वेदार्थप्रकाशे। २८१ तत्र स्पर्धने विषयव्यवस्यां विधने,-"एतदै अको रूपं यत् श्वेतः अश्वः रात्रिय कृष्णः एतत् अहो रूपं यत् एकरः राषिये पुरीषम् घटकाः उपधास्यन् श्वेन् अघ र अभिमत् पुरीष म उपधास्थन् कृष्णम् अहोरात्राभ्याम् एव एनं चिनुते(४)" इति । 'श्वेतः' 'अश्वः' 'इटकाः' च इत्युभयम् 'अहो रूपम्' । 'दूरकाः' 'उपधास्यन्' 'श्वेतम' 'अभि-पत्' । 'कृष्णः' अश्वः 'पुरीष' चेत्युभयं रात्रः स्वरूपम् । तस्वरूपे वर्णमाम्यं हेतुः । 'यदा 'पुरीषम्' उपधास्यति, तदा 'कृपाम्' अभिटमेत् । एवं मति 'अहोरात्राभ्यामेव' 'एनम्' अमिं चितवान् भवति । एतय ब्राह्मणम् "अग्रे व श्रवो वयः (५।२।६३)" इत्यनुवाके द्रव्यम् । यदुकं सूचकारेण 'दक्षिणाकाले हिरण्यपात्रं मधोः पूर्ण शतमा- नस्य कृतं चित्रं देवानामित्यवेक्ष्याश्वेनावनाप्य ब्रह्मणे ददाति' इति । तर दानं विधत्ते, -"हिरण्यपात्रं मधोः पूर्ण ददाति मधव्यः असानि) इति। परलोके मधुभोग्यद्रव्ययुको भविश्यामीत्यभिप्रेत्य मधुना 'पूर्ण' सुवर्णपात्रं दद्यात् । दाचा च दानात् पूर्वकालीनमवेक्षणं विधत्ते,-"मौर्या चित्र- वत्या अवेक्षते चित्रमेव भवति मन्दिने(१)" इति । दक्षिणाकालत्वात् तदानीं दातुम् प्रादौ मधुपूर्ण पात्रं मन्त्रण 'अवेक्षते'। "चित्रं देवानाम् (२।४।१४।४)" इत्येषा चौरी चित्र- शब्दयुका च; तया अवेक्षणे मति 'चित्रमेव' ऐवयं प्राप्नोति । अवेक्षणादूर्ध्वं भ्रापणं विधत्ते,-"अश्वमव प्रापयति असो वे आदित्यः इन्द्रः एषः प्रजापतिः प्राजापत्यः अश्वः तमेव भाचात् मध्याहस्य 86

·२२
तैत्तिरीयसहितामाथे।
[का माप-२]
सनीति" इति। योऽय चित्रवत्या प्रतिपाद्य 'श्रादित्य', म
एव परमेश्वर्थोपेतत्वात् 'इन्द्र'; प्रजानो परिपालकत्वात् 'प्रजापति'।
अवघाताश्व 'माजापत्य । श्रत प्रावधान त प्रजापतिम् इन्द्रम
श्रादित्यमेव 'माक्षात्' महद्ध करोति। तदिद ब्राह्मणम् बन्ने
द्रव्यम्॥
इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-
महिनाभाये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाक [101
त्वामग्ने यभं चेकितान पुर्युवानं जनय॑न्नुपागी ।
अस्थूरि णो गार्हपत्यानि सन्तु तिग्मेन नो ब्रह्मणा सर
शिशाधिपशवो वा एते यदिष्टकाचित्यांचियाम्पभ-
मुप दधाति मिथुनमेवास्य तद्युन्न करोति प्रजननाय
तमाथेयूथ ऋपभ.९) । संवत्सरस्य प्रतिमा यां त्वा
रात्युपासते। प्रजा सुवीरा कृत्वा विश्वमायुय॑न्न-
वत) । प्राजापत्यां ॥१॥
एतामुप॑ दधातीयं वावैपैकाष्टका यदेवकोष्टकाया-
मन्ने क्रियते तदेवतयावरुन्ध एपा वै प्रजायतेः काम-
दुधा तयैव यजमानोमुमि लोकग्निन्दुहे) येन देवा
ज्योतिपोयी उदायन् येनादित्या वसवो येने रुद्राः।
येनाङ्गिरसो महिमानमानशुस्तेनैतु यजमानः स्व-
स्तिशासवगीय वा एप लोकार्य ॥२॥

·का.प.ध.] पदार्थप्रकाशे। २८३ धीयते यदभिर्येन देवा ज्योतिपोवी जुदायनि- त्युस्य समिन्ध इष्टका एवैता उप धत्ते वानस्प॒त्याः सुवर्गस्य लोकस्य समध्ये शतायुधाय शतवीर्याय शतो- तयेभिमातियाहै। शनं यो = शरदो अजीतानिन्द्रा नेयदति दुरितानि विश्वा । ये चत्वारः पृथयौ देव- याना अन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति । तेषां यो अज्यानिमीतिमावहात्तस्मै नो देवाः ॥ ३ ॥ परिदत्तेह सर्वे । ग्रीयो हेमन्त ऋत ना वसन्तः शरद्वाः सुवतन्नो अस्तु । तेपास्तूना शतशारदाना निवात एषामभये स्यामा । वत्सराय परिवत्सराय संवत्सराय कृणुता बृहन्नमः। तेषां क्य५ सुमतौ यशि- यानां ज्योगीता श्रहताः स्याम(९)। भद्रानः श्रेयः समनिष्ट देवास्त्वया वसेन समशीमहि त्वा । स ना मयोभूः पितो॥४॥ श्रा विशस्त्र शन्तीकार्य तनुवै स्योनः(११) । अज्या- नीरता उप दधात्येता वै देवता अपराजितास्ता एवं पविशति नेव जीयते(१९) ब्रह्मवादिना वदन्ति यदर्ध- मामा मासा ऋतवः संवत्सर श्रीपधीः पञ्चत्यथ कस्माद- न्याभ्यो देवताभ्य आग्रयणं निरुप्यत इत्येता हि तदेवता उदयन् यहतुभ्या निर्वपट्टेवताभ्यः समदन्दध्यादान- ·२४ तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। [काम्या - यणं, निरुप्यता आहुतोर्जुहोत्यर्धमासानेव मासानृतूनत् सवत्सरं प्रीणाति न देवताभ्य समदन्दधाति भद्रानुः शेयः समनैष्ट देवा इत्याह हुताद्याय यजमानस्या- पराभावाय ॥५॥ प्राजापत्यां । लोकायं। देवाः । पितो। दयादा- प्रयणं । पञ्चविशतिश्च ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक' ॥०॥ चितिस्पादिकन्वाद्येऽनुवाकेऽत्र समीरितम् । अथ द्वितीय पभेटकादिकमभिधीयते । यदुक्त सूषकारेण,- 'वामने षमित्यूषममुपधाय' इति। तदिद विधातु मन्त्र- मुत्पादयति,-"स्वामने सृषभ चेकितान पुनर्युवान जनयन् उपागा अम्यूरि णो गाई पत्यानि सन्तु तिग्मेन नो ब्रह्मणा स शिवाधि(1) इति। ई 'अमे', 'कृषभ' कामाना वर्षितार, 'चेकितान' सर्वज्ञ, 'युवान' नित्यतरुण 'लो' 'जनयन्' प्रशोत्पादक कुर्वन अह 'पुन' 'पागा' भूयोभूय मानोति। 'न' अस्माक 'गाईपत्यानि' ग्टहपतिकर्माणि 'अम्यूरि' 'सन्तु'। म्यूरिशब्द मारवाची अम्यूरिण साररहिताः सन्तु । 'तिग्मेन' 'उज्वलेन' 'ब्रह्मणा' ब्रह्मावर्षसेन 'न' अस्मान् 'म भिशाधि' सम्यगनुशिष्टान कुरु । • एवमेव सर्वत्र पाठ ! 'भूय प्राप्नोमि' इति पाठो भवितु युक्त । 'घस्यूरि' (यस्थूरीणि) साररहितानि इत्येवविध कश्चित् माठी भवितु युका ·[का०५/प्र.७०२] वेदार्थप्रकाये। २८५ एतन्मन्त्रमाध्यमुपधानं विधत्ते,-"पशवो वै एते यत् इटका चित्यां- चित्याम् षभम् उप दधाति मिथुनमेव अस्य तत् यजे करोति प्रजन- नाय तस्मात् यूथेयूथे ऋषभ:(१)” इति । या एता अन्याः 'इष्टका:, ताः सा गोरूपा' । अतो 'यजे' तामां मिथुनभावाय एताम् पभाख्याम् दृष्टकाम् उपदयात् । यस्मादत्र एकस्याश्चित्याम् पषभम् उपधीयते, तस्मालोकेऽपि एकैकम्मिन् गोयूथे एकैक 'सुषमः' तिष्ठति । सर्वचितिषु अपेक्षितत्वादिदं ब्राह्मणं प्रथमचित्यन्ते द्रष्टव्यम् । यदुक्तं सत्रकारेण,-'संवत्सरस्य प्रतिमामिति प्राजापत्याम्' इति । तदिदं विधातुं मन्त्रमुत्पादयति,-"संवत्सरस्य प्रतिमां यां वा रात्रि उपासते । प्रजा५ सुवीरां कृत्वा विश्वमायुयश्नवद्()" इति। 'हे रात्रि' एकारकारूपे, 'या' 'वा' 'प्रतिमां' प्रतिनिधिरूपां मर्वे यजमाना. 'उपासते' सेवन्ते, 'एषा वै संवत्सरस्य पनी यदेकारका एतस्यां वा एष एता) रात्रि वसति' इति दि अन्यत्रानातं । तां त्वां 'सत्या' दहोपधाय 'सुवीरां' शोभनमृत्योपेतां 'प्रजा' पुत्रादिरूपी "विश्वमायु.' कृत्स्नमप्यायुय्यं 'व्यश्नवत्' विशेषेण व्याप्नोति । एतनान्त्रमाध्यमुपधानं विधत्ते, "प्राजापत्याम् एताम् उप दधाति इयं वाव एषा एकाएका यदेव एकाप्टकायाम् अनं क्रियते तदेव एतया अवरुन्धे एषा वै प्रजापते. कामदुघा तयैव यजमानः प्रमुनिं लोकेऽमिं दुहे(8)" इति। एकारकायाः संवत्सररूपप्रभापति- पत्नीवात् तद्रूपेयमिष्टका प्राजापत्या, तामेतामुपदध्यात् । 'एया' च 'एकाएका' 'दयम्' एव भूमिखरूपा । तथा मति भूमिरूपायाम ·२८६ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का.प्र.ब.२] एतस्याम् 'एकाष्टकायाँ' यत् 'अन्नं सम्पाद्यते तत्' मर्व प्राप्नोति । किश्च दयम् एकाएका 'प्रजापतेः' संवासररूपस्य कामधेनुः, 'यजमान, 'मुभिन् लोके' कामान दोग्धि दुग्धे । एतच गह- चेटकामाह्मणात् (५४।१) अर्ध्व द्रव्यम् । यदुकं सूबकारण, 'येन देवा ज्योतिषोछा उदायनिति प्रादेश- मात्रः काष्ठरुण्यमुपममिन्धे इति । तदिदं विधातुं मन्त्रमुत्पाद- यति, "येन देवा: ज्योनिषा जया: उदायन् येन श्रादित्याः वसवो येन रुद्राः । येन अङ्गिरमो महिमानम् श्रानशुः तेन एतु यजमान. स्वस्ति इति । 'देवा.' म 'येन' 'भ्योतिषा' अमिना 'जली.' पपरितनलोकार्तिनः 'उदायम्' उत्कर्ष प्रामाः। तथा 'आदित्या' 'वसव. १ 'ये' उदायन् । 'रुद्राः च 'येन' अमिना उदायन् । 'अगिरम.' महर्षयः 'येन' अमिना 'महिमानम् श्राना' स्वकीय मामयं प्राप्ताः, 'तेन' अग्निना 'यजमान.' अयं 'स्वस्ति' चेमम 'ए' मानोतु । तमिमं मन्त्र विनियुके-"मवर्गय वा एष लोकाय चीयते यदमिः येन देवा ज्योतिया जला: उदायम् इति उस्य ममिन्धे दएकाः एवैता: उप पत्ते वानस्पत्याः सुवर्गस्य लोकस्य समशे()" इति। अम्म अग्ने , स्वार्थ धीयमानसात वर्गम्यमर्वदेवप्रतिपाद केन मन्त्रेण इन्धने मति याभिः ममिद्भिरिभ्यते, ताः सर्वाः 'वानस्पत्या' रएका एव उपहिता भवन्ति। तच वगप्रार्थ मपचते । एतच "विष्णुमुसा वे देवा." (५१२११११) इत्यनुवाके द्रश्यम् । • क्षमेव सर्वत्र पाठ।'दुहे' दाग्धि ति पाठी भवितुं ·(का.प्र.७०२] वेदार्थप्रकाशे। थकंदु सूत्रकारण, 'शतायुधाय शतवीर्यायेनि पञ्चाज्यानीः प्रतिदिशमेका मध्ये इति। तब प्रथमामाह,-"शतायुधाय प्रतवीर्याय शतोतये अभिमातिषाहे । शतं यो न शरदो अजीतान् इन्द्रो नेषत् अति दुरितानि विश्वा()" इति। 'यः' 'इन्द्रः' 'न;' अस्मान् 'मत' 'शरदः शतमझाकान् संवत्सरान् 'अजीतान्' 'नेपत्' केनापि व्याधि- तस्करादिना यथा जिता: पीडिता न भवामः, तथा नेतुं ममर्थ.। कि छत्वा ? 'विश्वा' 'दुरितामि' 'अति' सर्वाणि पापानि अतिक्रम्य ;- यानि पापानि अस्माभिः कृतानि, तानि सर्वाणि विनाध्य ; सर्वस्मिन्नप्यायुषि अमान् केमाप्यनुपद्रुतान् करोतीत्यथ । तमै इन्द्राय नमोऽस्वित्यध्याहार । कीदृशाय ? शतमध्याकान्यायुधानि वज्रधनुरादीनि यस्यामौ शतायुधः, तम्मै । शतमझ्याकानि वीर्याणि युद्धेषु विजयरूपाणि यस्यासौ शतवीर्यः, तम्म। शतसङ्ख्याका ऊतयो- ऽस्मट्रक्षणामि यस्यामौ शतोति., तस्मै । 'अभिमातिषाई पामानं महते अभिभवतीति अभिमातिषाट् , तस्मै । अथ दिनीयामाह,-"ये चत्वारः पथयो देवयाना अन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति । तेषां या प्रज्यानिम् अजीलिम् श्रावहात् तम्म नो देवाः परिदत्त दह मर्वेद)" इति । द्यावापृथिवी' 'अन्तग' द्यावाथियोर्मध्ये, 'ये चत्वारः पथय.' मार्गा: "वियन्ति' विविध गच्छन्ति, प्रवर्तन्ते। कीदृशा मार्गः ? 'देवयानाः' देवानां यानं गमनम् एषु ते देवयानाः; देवा हि देवलोक-पिरलोक-ब्रह्मलोक- मनुस्यलोकविषयेषु मार्ग विसम्मेण मञ्चरन्ति ; 'वेषां' मागाणां 'थभिमातिम्' इति पदं पतितमिव प्रतिमाति ।

·२८८ तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [कापाव. , 'यः' इन्द्रः श्रन्यानिम् अजीनिम पावहात्':-रख मतिभिरतपद्रवः 'जीति.', मा भीतिः 'अन्यानि. कदाचिदपि हानिरहिता; तादृशीम अजीतिम् श्रावति, तेषु मार्गेषु गच्छताममा नित्य- मनुपद्रवं भम्पादयतीत्यर्थः । 'ती' इन्द्राय, हे 'म' 'देवा.', 'द' कर्मणि 'नः' अस्मान् 'परिदत्त' प्रर्य यजमाना सर्वेषु मार्गेषु रक्षणीय.-इत्येवमम्मानिन्द्राय ममर्पयत । अथ रतीयामाह,-"ग्रीमो हेमन्तः उन नो वपन्तः थरत् वर्षाः मुवितं न अन्त। तेषामनाए मशारदानां निवाते एषामभये स्थाम)" इति । यो गोपाख्य सतु, म 'म.' अमान प्रति 'सवितम्' 'श्रस्तु' भोभनगति प्राप्नोतु, कालोचितभोग्य द्रव्यपद, प्रस्तु- इत्यर्थः । एव हेमन्तादिषु योग्यम् । 'मनगारदाना' अस्मदायुषि शतमंवत्सरमम्बन्धिनां तेषाम्' 'एषा' ग्रीमादीनाम् 'शवनाम् अनुग्रहाद् वयं 'निवाते' वाताधुपद्रवरहिते 'अभये भयरहितस्थाने 'स्थाम' सुखेनावस्थिता भवेम । अथ चतुर्थीमा,-"वत्सराय परिवासराय संवासराय कृणुता हत् नम । तेषां वय५ समतौ यजियानां ज्योक अजीताः अहता. स्थाम(०)" इति । प्रभवादिमंवत्सराणं पञ्चके चतुर्थः दुवत्सरः, द्वितीयः परिवत्सरः, प्रथम. मंवत्सरः। एतच्च कृत्स्नकालस्याप्युपलक्षणम्। हे विग्यजमाना, दुसरादिरूपाय कालाय 'हत् नमः "आणुत' अत्यनभरिपुर.सर नमस्कारं कुरुत । 'यशियानां यचनिष्पादकानां तेषां मवत्सरविशेषाणां 'सुमतो' अनुग्रहबुद्धौ मत्या 'वयं सर्वे 'न्योक' चिरम् अजीता.' केनाप्यवशीकताः, अहनाः' मारिताथ स्थाम'भवेमा .

·[कापिया वेदाथप्रका। . २८ श्रथ पञ्चमीमाह,-"भट्रांत् नः श्रेयः समनेट देवास्त्वया अवसेन' समशीमहि त्वा। सनो मयोभूः पितो श्रा विशंख शं तोकाय तनुवे स्थानः(११)" इति। हे 'देवाः', 'भद्रात्' कल्याणाद् अस्मात् कर्ममाधन- भूतात् 'श्रेयः' अधिक प्रशस्तं फलं 'न' अस्मान 'ममनेर सम्यक् प्रापयत। तथा चित्याग्नौ इयमान हे सोम, बिया' 'श्रवसेन' त्वदीयेन रक्षणेन वयं त्वां 'समशीमहि' सम्यक् व्याप्नुयाम । हे 'पिता' अनभूत सोम, 'म' वं 'मयोभः' सुखस्य भावयिता सन् 'न:' अस्मान् 'श्रा'-'विशख' प्रविण । 'तोकाय' अस्मदपत्याय '' सुखं कुरुत। 'तनु' शरीराय 'स्योनः' सुखप्रदो भव । एतमन्तः माध्यमुपधानं विधत्ते,-"अज्यानीः एताः उप दधाति एता: वे देवताः अपराजितास्ता एव म विशति नैव जयते(१९) इति । अज्यानिशब्दोपेतेमन्त्रैरुपधेया इएकाः अज्यानयः, ताः उपदध्यात् । एतमन्त्रैः प्रतिपाद्या या इन्द्रादिदेवताः, "एता:* सर्वा देवताः कापि 'अपराजिता:, अयं यजमानः 'ता:' “एव' देवताः 'प्र'- 'विशति'; केनाप्यन्येन शत्रुणा 'नैव' 'जीयते' । एतदपि नक्षत्रे एका- ब्राह्मणममीपे (५।४।१) द्रष्टव्यम्। अथाग्रयणप्रस्तावे यदुनं सूचकारेण,-'निरुतं इविरुपसन्न- ममोक्षितं भवत्यथ पक्षाज्यानीर्जुहोति शतायुधाय शतवीर्याय' इति । तदिदं विधत्ते, "ब्रह्मवादिनो वदन्ति यदर्धमामाः मामाः स्तवः मंवत्सरः श्रोषधीः पचन्ति अथ कस्मात् अन्याभ्यो देवताभ्य आययणं निरुप्यते इति एता हि नत् देवताः उदजयन यत् ऋतुभ्यो निर्वपेत् पत्र 'याः एता' इति का. मो. मुस्तकमाठः । * 37 ·तैत्तिरीयसंहिनाभाष्ये। का प्राय .. देवताभ्यः समदं दध्यात् श्राग्रयणं निरुथ एमा: श्राइतीर्जुहोति अर्ध- मासानेवमामान्वन् संवत्सरं प्रीणतिन देवताभ्यः समदंदधातिर इति । 'ब्रह्मवादिनः' परस्परमेवं विचारयन्नि, अर्धमासमासर्तु- संवत्सररूपा देवताः श्रोषधीनां परिपाकं सम्पादयन्ति । एवं पति, ना देवताः उपेच्य 'अन्याभ्यः' इन्द्राण्यादिभ्यो देवताभ्य.' श्राययणायं नूतनधान्यरूपं हविः 'कस्मात्' कारणात् 'निरुप्यते इति?' । तत्रा- भिजा एवमुत्तरमाजः-यस्मात् 'एताः' इन्द्राग्यायो 'देवता.' इतरवेः सह समय छत्वा तत्र-तत्रौषधिविषये उत्कर्षेण जयं प्राप्ताः, तम्मात् इन्द्राग्न्यादिभ्यो निर्वापो युक्तः । एतच राजसूय- प्रकरणे आग्रयणविधौ स्पटमापातम्,-"देवा वा औषधीवाजिमयुः वा इन्द्रामी उदजयताम्" (१।६।१।१० प्रा०) इति । एवं मति जेहन इन्द्राग्न्यादीन उपेक्ष्य यदि पातुमामादिदेवताभ्यो 'निर्वत्,' सदानीमेनामां नामां च देवतानां कशई संपादयेत् । एवं ताई ओषधिपरिपाकवेतमाम् ऋतुमामादिदेवतानां परितोष। कथम् ? दति चेत्। श्रूयताम् , चन्द्राग्न्यादिभ्यः 'पायययां' "निस्प शतायुधायेति 'एताः' अन्यान्याहुतीः सामादिदेवताभ्यो जुहुयात् । तेनार्धमासादिदेवान पीणयति, ततो देवतानां कलहं न करोति । यदपि सूत्रकारेणाययणप्रस्तावे विहितम्,-'भद्रानः श्रेयः ममनेष्ट देवा इति यजमानभागं प्राप्नोति' इति । तं विधि मन्त्रव्याख्यानरूपार्थवादेनाचयति,-"भट्ठात् नः श्रेयः ममनेष्ट देवाः इति श्राद इताधाय यजमानस्य पराभावाय(४) इति। यजमानो भक्षणकाले 'भद्राद्' इत्यादिमन्त्रं पठेत् । अयश्च मन्त्री ·[का प्राय ३] वेदार्थप्रकायें। २८१ इतषस्य अदनाय ममर्थः। श्रशीमहि इति मन्त्रलिङ्गात् तभक्षणेम थजमानः पराभूतो न भवति । एतच्च ब्राह्मणम् अाययणविधिसमीपे (१६४९४८ बा.) नेतव्यम् ॥ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे रुष्णयजुः- संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥०॥ इन्द्रस्य वचोऽसि वानस्तनपा नः प्रतिस्पशः । यो नः पुरस्तादक्षिणतः पश्चादुत्तरोऽधायुरभिदा- सत्येत सोऽश्मानमृच्छतु । देवासुराः संयत्ता श्रासन्ते ऽसुरा दिग्भ्य आवाधन्तु तान्देवा इष्वा च वजेण चापा- नुदन्त यद्दजिर्णोरुपदधातीधा चैवं तहजेण च यज- माना माध्यानप नुदते दिखूप ॥ १ ॥ धाति देवपुरा एवैतास्तनूपानीः पयूँहते। अमा- विष्णू सजापसेमा वईन्तु वां गिरः । धुम्मैवाजेभिरा गत) | ब्रह्मवादिनी वदन्ति यन्न देवतायै जुहृत्यर्थ कि- देवत्या वसोधीरेत्यनिर्वसुस्तस्यैषा धारा विष्णुर्वसु- स्तस्यैपा धारामावैष्णव्यची वसोधारी जुहोति भाग- धेयेनैवैनौ समर्धयत्ययौ एतां ॥२॥ एवाहुतिमायतनवतीं करोति यत्काम एनां जु- होति तदेवावं कन्धेरुद्रो वा एप यग्निस्तस्यैते तनुवैा घोरान्या शिवान्या यच्छतरुद्रीय जुहोति यैवास्य ·२८२ तैत्तिरीयसंहितामाथ्ये। [काप्र० घोरा तभूस्तां तेन शमयनि यहसोधीरा जुहोति यै- वास्य शिवा तनूस्तां तेन प्रीणाति या वै वसोधीरायै प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति यदाज्यमुच्छिष्यत तस्मिन् ब्रह्मौदन पंचेत्तं ब्राह्मणाचत्वारः प्राश्नीयुरेप वा अग्नि- वैश्वानरो यद् ब्राह्मण सपा खलु वा अग्नेः प्रिया ननू- र्यवैश्वानरः प्रियायामेवैना तनुवा प्रतिष्ठापयति' चतसा धेनूदद्यात्ताभिरेव यजमानोऽमुमिन्लोकेऽग्निं दुहे ॥४॥ उप। एता। धोराय । षट्चत्वारि शञ्च ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके तृतीयोऽतुवाकः ॥ ॥ द्वितीय पृषभादीनामुपधानादिकं श्रुतम् । अथ तीये वजिगीरकोपधानं विधातुं मन्त्रानुत्पादयति,- "इन्द्रस्य वजोऽसि वार्चनः तनूपाः नः प्रतिस्पन, । यो नः पुर- स्तात् दक्षिणत. पश्चात् उत्तरतः अधायुः अभिदामति एत सः असानम्रतु()" इति । इटकास्थानीय हे अग्मन, स्वम् इन्द्रस्य' 'वजोऽमि' बज्रममानोऽसि। कीदृशस्वम्? 'वाघ्न.' वैरिघाती। 'नः' अस्माकं 'तनपा.' शरीरस्य पालकः । 'प्रतिस्पभः' रोगाद्यनि- एस्य विनाशयिता । किञ्च, 'यः' शत्रुः अचं पापं अस्मदुपद्रवम् ·[का०प्र०प०३] वेदार्थप्रका। दच्छतीत्यघायुः तथाविधः सन् 'पुरस्तात्' पूर्वस्यान्दिशि 'नः' अस्मान् 'अभिदासति' हिनस्ति, 'म:' पत्रुः ‘एतम्' 'अश्मानम्' उप- धीयमानं पाषाणम् 'मृच्छतु' प्राप्नोतु ; पाषाणं प्राप्य स्वयमेव व्याधिता भववित्यर्थः । 'दक्षिणतः' इत्यादिभिस्तिभिः पदैः त्रयो मन्त्रा भिद्यन्ते । तेषु त्रिवपि अवशिष्टमनुषञ्जनीयम् । तेरेतेश्चतुर्भिमन्नैः माध्यमुपधानं विधत्ते,-"देवासुराः संयत्ता श्रासन् ते असुराः दिग्भ्यः था अबाधन्त तान् देवाः दवा च वचेष च अपानुदन्त यहज्रिणीरुपदधाति दूवा च एव तजेण च यजमानो भाव्यान् श्रप नुदते(१)" इति । यदा 'देवासुरा.' युद्धो- द्यताः, तदानीम् 'असुराः' चतसभ्यः 'दिग्भ्य.' श्रागत्य सर्वतो बाधितवन्तः । 'तान्' असुरान् 'देवाः' 'या' वज्रमदृशेन पाषाणेन च तान् असुरान् 'अपानुदन्त' । ततो 'यजमानः' भाटव्यापनादनाय 'वत्रिणी: उपदध्यात् । तस्य चोपधानस्य चितेर्बहिर्देशं विधत्ते, "दिनु उप दधाति देवपुराः एव एता: तनूपानीः पहते(२)” इति । याः ‘एताः' वजिण्यः, ताः 'देवपुराः' 'एव' देवानामिन्द्रादीनां पुरम्यानीया एव । तम्पानीः अस्मच्छरीरस्य पालयिवीः । एतादृशीः परितः स्यापयति । एतदपि नक्षत्रेशकाब्राह्मणाद् (५।४।१) ऊई द्रष्टव्यम् । यत्पूर्व विहितं “वसोधीरां जुोति" (५ 18 1८) इति । * एवमेव सर्वत्र पाठः। यत्र पुनः 'तान् थसरान्' इति पाठः यधिक इव प्रतिभाति ।

·२२४ तैत्तिरीयमंहिताभाष्ये। [का०५/प्र०प०२] तदेतदनूद्य विशेष वक्तुम्, पानातमपि (४।७।९) मन्त्र युनः पठति,- "श्रमाविष्णू सजोषमा इमाः वर्धन्तु वां गिर. शुनैवानेमिः श्रा गतम्) इति । हे 'श्रमाविष्णू', 'दमा' 'गिरः' अस्माभिः प्रयुका. स्तुतिरूपा वाच, 'मजोषमा' 'वा' परस्परं समानप्रीतियुक्तौ युवा 'वर्धन्तु' परितोषयन्नु । युवाच 'थुप्रै ' धनः 'वाजेभि पन्त्रैश्च मधितो 'श्री' 'गतम्' दागच्छतम् । तमिम मन्त्र विनियु,-"ब्रह्मवादिनो वदन्ति यत् न देवताये जुइति श्रथ किदेवत्या वमोधीरा इति अनिर्वसु नस्य एया धारा विष्णुर्वसु तस्य एषा धारा अनावैपाच्या सूचा वमोधारां शुहोति भागधेयेनैव एनौ ममर्धयति अथो एतामेव श्रीजतिम् श्रायतनवतो करोति यत्काम. एना जुहोति तदेव अब रन्धे" इति । अच 'बहावादिग. एव विचारयन्ति, वसाधाराया मन्ते “वाजश्च मे प्रमवश्व मे" (४१७११११) इत्येवं फन्नप्रार्थनेव प्रतीयते, न तु काचिद्देवता प्रतिपाद्यते । विधिवाक्ये अपि प्राव्यधारारूपं द्रव्यमेव प्रतीयते, न तु काचिद्देवना। एवं मति, होतार, 'देवतार्य' यस्मात् 'म' 'जुकति', तस्मात् 'किदेवत्या' व्यं 'वमोधारा? रत्येव मन्न। तनामिजा उत्तरमेवमा,-विधिवाक्यगतेग वसधारा- शब्देनेव द्रव्यदेवतासम्बन्धः मतीयते। वामयतीतिव्युत्पत्या 'वस' 'अमि.', 'नस्य' यमाज्यधारा वमोधरा । एवं विष्णावपि योग- नीयम्। यद्ययेतो देवौ "वाज मे" इत्यादिना न मतीयते, तथापि अनया चा प्रतीयेत। तस्मात् एतया 'वोधारा' भुयात्। तथा मति, उचितेग भागेनेतो तोपयति । पिच ·[का०५.या३] वेदार्थप्रका। २९५ "एताम्' 'पाहुति' देवतारूपाधारवती 'करोति' । किञ्च यत्फलं कामयित्वा 'जुहोति' तत्प्राप्नोति। प्रकारानारेणैतां प्रशंसति,-"रुद्रो वे एप यदमिस्तस्यैते तनुवौ घोरा अन्या शिवा अन्या यत् शतरुद्रीयं जुहोति या एव अस्य घोरा तनः तां तेन शमयति यत् वसोधीरां जुहोति या एवं अस्य शिवा तनू. तां तेन प्रोणाति(६)" ति । शतरुट्रीयहोमेग उपातनोः शान्तावपि भिवातनो: प्रीत्यर्थोऽय वमोधाराहोमः इति श्रस्य प्रशमायां विशेषं विधातमयं प्रमशः एतः। तं विषं विधत्ते,-"यो वे वमोधरायै प्रतिष्ठां वेद प्रति एव तिष्ठति यत् प्राज्यमुछिय्येत तम्मिन् नबौदन पचेत् तं ब्राह्मणा- सत्वारः पानीयु. एय वै अनिर्वैश्वानरो यत् प्राणः एषा खलु वै अमे प्रिया तनुः यत् वैश्वानरः प्रियायामेव एगां तनुवां प्रतिष्ठापयति()" इति। 'य.' यजमानः वमोर्धारायाः प्रतिष्ठानकारं 'वेद, म. 'प्रति'- 'तिष्ठति' "एवं'। कामौ तस्याः प्रतिष्ठा? इत्युच्यते,-धोमावगिटे श्राज्ये ब्रह्मौदम एका ब्राह्मणानां प्राशन यत्, क्षेत्र प्रतिष्ठा । प्राणस्य मर्चपुरुषमियत्वेन वैश्वानररूपलात्, वैश्वानरस्य च अमिमियारीरत्वान तस्मिन्नेव प्रियमरीरे तम् अग्निं 'प्रतिष्ठापयति'। यदुक्तं वचकारेण,-'पदाव्यमुधियेत तस्मिन् महोदनं पक्का पतुरो माधणान् भोजयेषतःशराबमोदनं पका नयननं भौगयेत् प्राजितरदशतसो धेनूदद्यात्' इति ; तप दानं विधत्ते,-"चतमी धेर्दद्यात् ताभिरेव पगमानः अमुभिम् लोके श्रमिं दुहे()" रति।

·२६६
तैतिरीयसंहिताभाष्ये।
{का प्राय.२]
-
.
.
अव मीमांसा ।
बतीयाध्यायस्य षष्ठपादे (१२१०) चिन्तितम्,-
अखण्डादीएकाधा. चित्रिण्यादिपु नोचिता।
सन्ति वा? वाक्यमप्यत्रानारभ्योतं ततो न ते॥
प्रतापूर्वमम्बन्धात्तादृशादपि वाक्यतः ।
अखण्डत्वादयोऽग्न्याचित्रिण्यादिषु सन्ति ते॥
अनारभ्य श्रूयते,-'चित्रिणीरुपदधाति' इति, वज्रिणीरुपदधानि'
इति च । अग्निप्रकरणे इष्टकानां धर्माः श्रुता. 'अखण्डामकृष्ण
कुर्यात्' इति। पूर्वत्र अंश्चदाभ्ययोरुत्पत्तिवाक्यस्य अनारभ्याधीतत्वेऽपि
विनियोजकवाक्यं प्रकरणाधीतम् । चित्रिप्यादिनामकानाम् एका-
विशेषाणां विनियोजकवाक्यमप्यनारम्याधीतम् ।
तच चित्यन्तरे
ताचित्रिणीविनियुके । श्रखण्डवादिधर्मास्तु प चितीनां मध्ये
प्रथमचितौ श्राम्नाताः । तम्मात्, ते 'चिविण्यादिपु गोचिता.' इति प्राप्ने .
चूम', यद्यपि उत्पत्तिविनियोजकवाक्ययोरन्यतरम्यापि प्रकरणपाठो
नास्ति, तथापि “य एवं विदाममिं चिनुते" इति प्रकृतम्
यदेतदग्न्यपूर्व, तत्सम्बन्धिलेनैव चित्रिण्यादयोऽपि श्रप्रकरणपठितेमापि
वाक्येन विनियुज्यन्ते । अखण्डत्वादयश्च अमिमाधनतेरकाधा, न
तु प्रथमचितिधर्माः । तस्मादमिसाधनमतासु चिविण्यादीएकाखपि
ते मन्ति।
पक्षमाध्यायस्य रतीयपादे (७०) चिन्तितम् -
चिनिनादेहत्तमायामुपधान पुराऽथवा ।
अव्यवायादुत्तमायां, मध्यमायान वाक्यत ।।

·[का.प्राथ.३] घेदार्थप्रकाशे। २९० उत्तमायां पञ्चम्यां चितौ चिचिण्यादेरमारभ्याधीताया ए- काया उपधानमुकम् । तथा मति, प्रकरणाधीतानां कृप्तकमाणामिट- कानां परस्परव्यवधानं न प्रसज्येत-इति चेत्। मैवम्, 'याङ्काचित ब्राह्मणवतीमिटकामभिजानीयात्, ता मध्यमायां चितौ' इति वाक्येन अनारभ्याधीतेन ब्राह्मणेन विहितानामिटकानां मध्यमचितौ विनि- वेश* ॥ तत्रैव (८ १०) अन्यचिन्तितम,- लोक-पृणात ऊचं स्याञ्चिविण्युत ततः पुरा। बादरायणदृट्यो, पूरणोक्तस्ततः पुरा ॥ 'चित्रिणीरुपदधाति', 'वज्रिणीरुपदधाति', 'भूतेएका उप- दधाति' इति विहितम्। चिचिण्यादिकं मामायां चितौ लोक- पृणाभिधाया इष्टकाया ऊर्ध्वमुपधेयम् । कुतः ।। पादरायणेम नथा दृश्त्वात् । “अन्ने तु बादरायणः" (मी० ५।२।१८) इति सूत्रण यादरायणस्य मतमुपन्यस्तम् । स हि भागनूनामन्ते निवेशमाह, लोक-पृणा ३ प्रकरणपठितानाम् अन्तिमेएका, तस्तस्या जन चिविण्यादिकम्-दूति प्राप्ने, ब्रूमः,-"लोक पृण छिद्रं पृण" (४।९।४18) इत्यनेन मन्त्रेण उपधीयमाना इष्टका लोक-पृणा तस्याः कर्मणि ऊनलादिदोषपरिहारेण मम्पूर्तिहेतुत्वं मन्त्रलिङ्गादवगम्यते । माह्मणेऽप्येवमानातम्,-'यदेवास्योनं यच्छिद्रं तदेतया पूरयति लोक पृण छिद्रं पृण' इति । यद्येतस्या दशकाया जचं चिचिण्णादयः उपधीयरन, नदानों चिविण्यादिगते जनवच्छिद्रवे न पूर्ययाताम्। सम्मान लेोकं-पृणातः पूर्व चिचिण्याद्युपधानम् । विनियोगविशेष-इति धादर्श पुमाकपाठः । . 38 ·सिरीयसंहितामाष्ये । (का.प्राथ.] इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका कृष्णयजु• मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्ड़े सप्तमप्रपाठके तीयोऽनुवाकः॥ •॥ चितिं जुहोमि मनसा ट्रतेनेत्याहादाभ्या वै नामैपाहुतिर्वैश्वकर्मणी नैनं चिक्यानं भ्राटव्यो दो- त्यथा देवता एवाव॑ रुन्धे) अग्ने तमद्येति पडत्या जुहोति पत्याहुत्या यज्ञमुखमा रभते सुप्त ने अमे समिधः सप्त जिला इत्याह होचा एवार्य रुन्धेऽग्नि- देवेभ्योऽपाकामद्भागधेयम् ॥१॥ दुच्छमानस्तस्मा एतद्भागधेयं प्रायच्छन्नेतद्दा अग्ने- रमिहोवमेतईि खलु वा एप जातो यईि सर्वश्चितो जातायैवास्मा अन्नमपि दधाति स एनं प्रोतः प्रीणाति वसीयान् भवति ब्रह्मवादिना वदन्ति यदेप गाईपत्यश्चीयतेऽय कास्याहवनीय इत्यसावादित्य इनि ब्रूयादेतस्मिन् हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुनति ॥२॥ य एवं विद्वानग्निं चिनते साधादेव देवता नि यशम्बिन यशसेममयेन्द्रावतीम चितीमिहायह। अयं मूडो परमेष्ठोसुवची समानाना- ·का ५/प्र.७१५०४] वेदार्थप्रकाश। मुत्तमश्लाको अस्तु । भद्रं पश्यन्त उप सेदुग्ग्रे तपा . दीक्षामृपयः सुवर्विदः। ततः क्षचं बलमाजश्च जातं तदस्मै दुवा अभि सन्नमन्तु । धाता विधाता परमा ज़्त संदृक् प्रजापतिः परमेष्ठी विराजा। स्तोमा- ग्छन्द्रासि निविदा म अाहरेतस्मै राष्ट्रमभि स- नेमाम। अभ्यावर्तवमुप मेत सावामय शास्ता- धिपतिा अस्तु। अस्य विज्ञानमनु सरभवमिमं पश्चादन जीवाथ सर्वेका राष्ट्रभृत एता उप दधात्येपा वा अमेश्चिती राष्ट्रमृत्तयैवास्मिन्नाष्ट्रं दधाति, राष्ट्रमेव भवति नास्माद्राष्ट्र भ्रशते ॥४॥ भागधेयं । जुति । परमा। राष्ट्रं दधाति । सप्त च॥४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥ पिचिपणश्च वमोधरास्तृतीये समुदीरिताः। अथ चतुर्थ होमविशेषाः रामदास्या एकासाभिधीयन्ते । पदुकं राषकारेण,-'पिति जुहोम्यग्ने तमद्यावमिति दे पाहतोला' रति।

·नेतियेयसंहिवामाध्ये। {माराम नब प्रथमाजतेविधि मन्त्रव्याख्यानेनोनयति, "चिनि जुहोमि मममा एतेन पनि पाइ अदाभ्या वै नाम एषा आहुतिः धेश्वकर्मणी न एनं चिक्यानं भालव्यो दम्भोति प्रथो देवताः एव प्रत समे()" इति । अय मन्त्र. पूर्वम् "बापो वरुणस्य पानयः" (५:५१४) इत्य- नुवाके समानातो व्याख्यातश्च । तमिमं होममाधानत्वेन पठेत् । प्रस्था पाडते. 'प्रदाभ्या' इति 'नाम', रतौभिः कैरपि विनाशयितु- मशक्यत्वात् । मा च विश्वकर्मदेवताका, तस्मिन् मन्चे "विश्वकर्मणे इत्याम्नानात् । अस्थामाहुतौ इतायां चितवन्तम् “एन' यजमान 'भाव्यो' 'न' हिनस्ति । तस्मादेता जुहुयात् । अपि चैमा जुहत् पुरुषो 'देवता' प्राप्नोति 'एव' । अथ दितीयामाहुति विधने,-"अमे तम् प्रद्य इति पारा जुहोनि पक्या आहुत्या यजमुखम् श्रारभते(२)" इति । अयं मन्त्रचतुर्थकाण्डे “अनिधी" (४४४) इत्यनुवाके पठिता व्याख्यातश्च । पशिचन्दसा इयमाना येयमाहुति', तथा यज्ञप्रारम्भ प्राप्नोति । "प्राचीमनु प्रदियम्" (५।४।७) दस्यस्मिन् ब्राह्मणानुवाके 'पूर्णया जुहोति' इति यदिहित, तदेवानूद्य प्रमति, "मात ते अग्ने ममिधः मत जिज्ञाः इति श्राह होचाः एव अब रुन्धे अनि- दैवेभ्यो श्रपाकामत् भागधेयम् इपमानः तस्मै एतद्गागधेयं प्रायच्छन् एतत् है अमेः अग्निहोत्रम् एतहि वे जात 'चस्याइते' इति सर्वत्र पाठी ने समीधीन ।

·[का/प्र..] वेदार्थप्रकाधे। 1 यहि सर्वचिता जाताय एव अम्म अन्नम् अपि दधाति म एनं प्रीतः प्रीति वमीयान् भवति(१)" इति। अयश्च मन्त्रशतर्थकागड़े "प्राचीम्" (४।६।५) इत्यनुवाके समाखातो व्याख्यातश्च । तम्मिन् मन्त्रे 'माप्त होघाः' इत्यभिधानात् अनया पाहत्या होचकान् प्रमा- स्वादीन् अधीनान करोति। किञ्च देवेर्दत्तो योऽयममेभीग', तद्रूप- बात् दयमाहुतिः श्रभ्य चीयमानस्य 'अनेः' 'अग्निहोचम्' इत्युच्यते । यस्मिन् काले माकल्येन अयमग्नि. 'चिस', तदेवायम् उत्पनो भवति उत्पन्नाय च तस्मै नदाइतिरूपम् 'अन' सम्पादितं भवति। तेन ए सप्तोऽनिर्यजमान प्रीएयति। स च यजमानो धनपतिर्भवति । एतदुकं सर्व "प्रांचीम्" (४१६६५) इत्यनुवाके एव द्रष्टव्यम् । अथाष चीयमानमग्निं प्रश्नोत्तराभ्यामादित्यरूपेण प्रशंमति,- "ब्रह्मवादिनो वदन्ति यत् एष गाईपत्य. चीयते अथक प्रस्य पाहवनीयः इति अमौ श्रादित्यः इति ब्रूयात् एतस्मिन् हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुङ्गति य एवं विद्याम् अपिं चिनुते माचात् एव देवताः सधोति')" इति । अन्यत्र 'अनिता रहपतिः' इत्यादिषु मन्तेषु अग्नेहपतित्वमुकम्। ग्रहपतिस्वामिकः कश्चित् प्रदेभो गाईपयः। एव पति पूर्वस्मिन् वाकये 'एतदा अमेरनिहोचम' रति चितेऽनौ इथमामायाः पूर्णाजतेरनिखामिकवाभिधानात् माऽव्यय पीयमानो गाईपत्यः सपथः। तस्मात् श्रावनीयो न लभ्यते । समन्तात् सर्व देवा पर इयन्ते मोऽयम् पाहवनीयः। मवस्थापि 'सहमतितामिकधित्' इति पादर्शपुस्तके पाठः एवं 'रपतिमामो कचित्' इति का• मो• पुलके पाठोम समीचीन । .

·३०२ मैत्तिरीयसंहितामाष्ये। [का प्रा.) चितप्रदेशस्य अन्यर्थहोमाधारतेन गाईपत्यत्वे मति देवतान्तरहोमार्थः पाहवनीयः अस्य यजमानस्य कुत्र सम्भवेत? इत्येवं ब्रह्मवादिनां प्रश्नः। तवाभिज्ञ. कश्चित् उत्तरमेवं बूयात्,-'असौ श्रादित्यः' एव यजमानस्य श्रावनीय इति, श्रादित्ये हि सर्वदेवार्थी होमः क्रियते, 'अमौ प्रास्तातिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते' इति रमते । एवं सति यो यजमानश्चीयमानस्य अमेरादित्यरूपत्वं ज्ञावा चयन करोति, मोऽयं 'मातादेव' अव्यवधानेन 'देवता' तोषयति । यदुकं सूचकारेण,-'श्रने यमखिन्निति चतसो राप्रभत पुरस्तादुपधाय' इति । तदेतदिधातुम् उत्पादनीय मन्त्रेषु प्रथमाम्चमाह,-"अरे यशखिन् यसमा इमम् अर्पय इन्द्रावतीम अपचितीम् इह श्रा कह । अयं मूर्धा परमेष्ठी सुवर्गः समानानाम् उत्तमलोकः अस्तु()" इति । प्रभूतं यशो यस्यास्ति म यशस्खो, तादृभ हे अने, 'इम' यजमानं 'यणमा' 'अपय' संयोजय । 'इन्द्रावतीम् इन्द्रस्य योग्यां 'अपचिती' पूजाम् 'दइ' कर्मणि 'बा-वह' सम्पादय । 'अय' यजमानः बत्प्रसादात 'समानानां 'यजमानानां मध्ये 'मू' शिरस्थानीयः, 'परमेष्ठी' उत्तमम्याननिवासी, 'सुवर्धा:' शोभनकान्तिः, 'उत्तमयोक' मत्कीर्तियुतश्च 'श्रस्तु' । अथ द्वितीया,-"भद्रं पश्यन्तः उप मेदुः अये नमो दीज्ञाम सषया सवर्विद.। ततः सर्च वनम् प्रोजच जातं तदम्मे देवा अभिमन्नमन्तु" इति । 'श्रये' पूर्वस्मिन् काले 'सृषयः केचित महात्मान. 'भद्र कल्याण कर्मफल पश्यन्त.' शास्त्रदृष्या निशिबानाः 'अने" इति का• क्रो• पुस्तके पाठ.।

·[का प्रध.] देदार्थप्रकाशे। १०३ 'सुवर्विदः' स्वर्ग लधुकामाः 'तप' कर्माङ्गभूतम् अनशनादिकं, 'दीवां' मौण्ड्यादिनियमविशेषञ्च 'उप'-'सेदुः अनुष्ठितवन्तः। ततोऽनुष्ठानात् तेषां 'क्षत्र क्षतादनियात् पाणं रक्षणं, 'बल' शरीरसामर्थ्य, 'श्रोगः' धातुपुरिथ इत्येतत् सर्वे 'जात' मम्पन्न; 'तत्' फलं सर्वम् 'अमी' यजमानाय 'देवा' 'अभि'--'मन्नमन्तु' मर्वतः मम्पादयन्तु अथ रतीयामा,-"धाता विधाता परमा उत मन्दृक् प्रजापतिः परमेष्ठी विराजा स्तोमाः छन्दामि निविदः मे पाहुः एनम्मे राष्ट्रम् अभि मन्नमाम(०)" इति । 'परमा' परमः उत्तमो 'धाता' पोषको यो देवः, यच 'विधाता' सष्टा, 'उन' अपिच 'मन्दृक्' मम्यगभिजः 'मजापतिः प्रजानां पालकः, परमे उलटे मत्यलोकादौ तिष्ठति इति 'परमेष्ठी', 'विराजा' ब्रह्माण्डरूपया विराएमूया महितः, तादृशो यो देवः, ये च 'स्तोमा. चिदादयः, यानि च 'छन्दांमि' गायन्यादीनि, याच निविदः' 'देवेद्धमविद्ध'-इत्यादीनि निवि- त्पदानि, मर्वे 'मे' मदर्थम् 'पाजः' ब्रुवन्तु तेर्वक्रव्यं प्रदर्यते,-'एनम्मे यजमानाय 'राष्ट्रम' 'अभि'-'मन्त्रमाम' देशाधिपत्यं मर्गतः म- म्पादयाम। तदिदं तैर्वक्रव्यम् । अथ चतुर्थी,-"अभ्यावतध्वम् उप मा एन माकम् अयर मास्ता अधिपतिः अस्तु । अन्य विज्ञानम् अनु मरमध्वम् इमं पथात् अनु जीवाथ म(E) इति। हे मनुस्याः, 'म' 'अभ्यावर्त मर्वतः सागपत। 'माक' परस्पर मिलिला 'मा' मोयं यामानं 'उप' ममीपम् 'एन' भागवत । 'प्रय' यजमानः 'क' युमार्क 'माता' अनुशामकः 'अधिपति.' अधिकं पानयिता 'मनु'।

·सेसिरीयसंहितामाथ्ये।
काम्या
'अस्य' यजमानस्य 'विज्ञान' चित्तवृत्तिम् अनुसत्य 'मरमर्व' सम्यक
मवर्तध्वं । 'इमं यजमानम् अनुसृत्य पश्चात्' 'जोवाथ' एनं धनमान
विज्ञानेन दत्त जीवितं ग्टहीत इत्यर्थः ।
एतमन्ने माध्यमुपधानं विधत्ते,-"राप्रभूत एता: उप दधाति
एषा वै अमे चिति. राष्ट्रभृत् तया एव असिन् राघ्नं दधाति
राष्ट्रमेव भवति न अस्मात् राष्ट्र भ्रशते" इति । रामशब्दोपतान
मम्वान् विभ्रति तैरुपधीयन्ते इति 'राष्ट्रमत.', एतदुपधानेन निष्पन्ना
या 'चिति', मा 'एषा' 'अग्ने.' सम्बन्धिनी 'राधमत्' इत्युच्यते ।
'तया' 'एव' अस्मिन्' यजमाने 'राष्ट्र' न्यापयति । सच 'राम'
अस्थाधीनमेव भवति' 'अम्मात्' यजमानात् नत् 'राष्ट्र कदाचिदपि
'न' भए भवति । एतच्च नक्षवेष्टकाब्राह्मणात् (५४१) अर्व
द्रष्टव्यम् ॥
दति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे रुष्णयजु:-
महिताभाय्ये पञ्चमकाण्ड़े सप्तमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाक' || ॥
यथा वै पुचो जातो मियत एवं वा एप म्रियते
यस्याग्निरुत्य उद्दाति यन्निर्मथ्यं कुर्यादिच्छिंद्या-
श्राव्यमस्मै जनचेत्स एव पुनः पुरीयः स्वादेवन योने-
जनयति नास्मै भाव्यं जनयति तमो वा एतं हानि
यस्याग्निरुख्य उद्दाति मृत्युस्तमः कृष्णं वासः कृष्णा
धनुदक्षिणा तमसा ॥१॥

·[का प्रय०५] वेदार्थप्रकाशे। एव तमा मृत्युमपहते हिरण्यं ददाति ज्योति हिरण्यं ज्योतिपैव तमोऽपहुतेऽथो तेजो वैहिरण्यं तेज एवात्मन्धते सुवन धर्मः स्वाहा सुवीर्कः स्वाहा सुवन शुक्रः स्वाहा सुवन ज्योतिः स्वाहा सुवर्न सूर्यः स्वाहा' अर्को वा एप यग्निसावादित्यः ॥ २ ॥ अश्वमेधो यदेता आहुतीर्जुहोत्यकाश्वमेधयोरेव ज्योतीपि सन्दधात्येप ह त्वा अकाश्वमेधो यस्यैतदनौ क्रियते श्रापो वा इदमने सलिलमासीत् स एतां प्रजापतिः। प्रथमाञ्चितिमपश्यत्तामुपाधत्तं तदिय- मभवत् तं विश्वकर्माऽब्रवीदुप 'वायानीति नेह लोकोऽस्तोति ॥ ३॥ अब्रवीत्स एतां द्वितीयाञ्चितिमपश्यत्तामुपाधत्त तदन्तरिक्षमभवत् स य॒ज्ञः प्र॒जाप॑तिमब्रवीदुप त्वायानीति नेह लोकोऽस्तीत्यब्रवीत्स विश्वकर्माण- मनवीदुप त्वायानीति केन मोपैयसीति दिश्याभि- रित्यब्रवीत्तं दियाभिरुपैत्ता उपाधत्त ता दिशः । अभवन्स परमेष्ठी प्र॒जाप॑तिमब्रवीदुप त्वायानीति नेह लोकोऽस्तीत्येववीत्स विश्वकर्माणं च याची- ब्रवीदुर्घ वामायानीति नेह लोकोऽस्तोत्यंबूना स 39 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का प्र] एतां तृतीयाञ्चितिमपश्यत्तामुपाधत्त तदसावभवत् स आदित्यः प्र॒जाप॑तिमब्रवीदुप त्वा ॥ ५ ॥ अायानीति नेह लोकोऽस्तीत्यब्रवीत्स विश्वकर्माणं च यज्ञञ्चाब्रवीदुर्घ वामायानीति नेह लोकोऽस्ती- यता स परमेष्ठिनमब्रवीदुपु त्वायनीति केन मोपै- ष्यसीति लोकपृणयेत्यब्रवीत्त५ लोकंपृणयोऽपैत्तस्मा- दयातयाम्नी लोकंपुणायातयामा ह्यसौ ॥ ६ ॥ श्रादित्यः तान्टपयोऽब्रुवन्नुप व थायामेति केनं न उपप्यथेति 'भूनेत्यब्रुवन् तान् दाभ्याञ्चितीभ्यामुपायन स पञ्चचितीकः समपद्यत य एवं विद्वानग्निं चिनुते भूयानेव भवत्यभीमान् लोकान् जयति विदुरैनं देवा अर्थो एतासामेव देवताना५ सायुज्यं गच्छति ॥७॥ तमसा । आदित्यः। अस्तीति । दिर्शः । श्रादित्यः प्र॒जाप॑तिमवीदुप॑ त्वा । असौ। पञ्चचत्वारिशञ्च ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥॥ तिस पाहुनयो राष्ट्रभृतस्तुयें ममोरिताः । अथ पश्मे पुन परीन्धनादयो विधीयन्ते। यदुत सुचकारण, 'पस्यामिरुत्य उदायगाई पत्यादन्य प्रथयेत्स एव पुन. परीभ्यः पति।

·(का०प्र०७५] वेदार्थप्रकाएं। तदिदं विधत्ते,-"यथा वै पुत्रो जातो बियते एवं वै एष मियते यम्यामिरुख्यः उदायति यत् निर्मन्या कुर्यात् विच्छिन्द्या भारव्यम् मे जनयेत् म एव पुनः परीध्य. खात् एव एनं योनेर्जनयति न असी भारव्यं जनयति" इति । 'यस्य यजमानस्य उख्यामिः माम्यति, तस्य पुत्रमरणतत् अमिनानिमित्तं दुःखं जायते । तस्य निर्मन्थ्येन अग्न्यन्तरोत्पादने मतिं पूर्व: अग्निं "विच्छिन्द्यात्' । म विच्छिनः अम्म यजमानस्य वैरिणं 'जनयेत्'। अतस्तत्परिहाराय गाईपत्यनिष्ठः 'मः' अमि. 'एव' पुनरपि पानीय परितः काष्ठप्रवेपेण इन्धनीयः; तथा मति स्वकारणादेव उत्पन्नत्वात् वैरिणं 'न'जनयति'। अत्रैव प्रायश्चित्तरूपां दक्षिण विधत्ते,-"तमा ३ एतं मानि यम्यामिरुग्य उदायति मृत्युम्तमः कृष्णं वाम. कृष्णा धेनुर्दक्षिणा तममा एव तमो मृत्युम् अपहते(२)" इति । 'यस्य' यजमानम्य उण्यामिः नग्येत्, एनं यजमानं 'तमः' 'पाति: सय मृत्युरूपम् । अतस्तत्परिहाराय कृष्णवर्णमेकं वस्त्र प्णवर्ण घ 'धेनुः' 'दक्षिणा' तेन दातया । एवं सति तमोरूपत्वात् दक्षिणायाः तं त्युरूपं तमः' विनाशयति । अथ सधैव दानागारं विधत्ते,-"हिरनं ददाति ज्योति हिरण्यं ज्योनिया एक तमः अपहते यो तेगो वैदिर लेग एवं प्रारमन् धत्तेर)" इति । हिरनरूपेण 'ज्योतिषा' मयुरूपस्य तममा विनामन युकम् । अपि च हिरणस्य तेजस्लात् प्रामनि 'नेश: सम्पादयति । तदेतत् प्राहाणं मन्तेि द्रश्यम् । 'पूर्वम्' इति पाठो भवितुं यहः। .

·तैत्तिरीयसहिताभाथ्ये। {का / अाय. यदुक्तं सूत्रकारेण,–'सुवर्न धर्मः स्वाहेति पञ्चाकातीला इति । तदिदं विधालु मन्त्रानुत्पादयति,-"सुवन धर्मः स्वाहा सुवर्न अर्कः स्वाहा मुवन शुक्रः स्वाहा सुवर्न ज्योतिः स्वाहा सुवर्न सूर्य: स्वाहा()" इति । 'सुवन' वर्ग दव, यथा स्वर्ग अवस्थिता देवाः दीप्यमानाः, एवं 'धर्म.' दीप्यमानो योऽमिः, तो 'स्वाहा' जतमम् । एवमुत्तरत्रापि योज्यम्। 'अर्कः' अर्चनीयः। 'शुक' प्रतिनिर्मलः । 'ज्योति.' प्रकाशरूप.। 'सूर्य' सूर्यवर्णः श्रादित्यरूप । एतमन्नईमं विधत्ते,-"श्री वै एष यदग्नि असौ श्रादित्यः अश्वमेधः यत् एता: श्राइतीजुहोति अर्कायमेधयोरेव ज्योतीषि सन्दधाति एष ह वै शुश्विमेधी यम्य एतत् अनौ क्रियते इति । योऽयं चीयमानः 'अगिट क्रतुसाधनभूतः, 'एप' अर्चनीयत्वात् 'अर्क' इत्युच्यते । योऽयम् 'श्रादित्य.', म एष ऋतुफलरूपत्वात् 'अश्वमेधः' इत्युच्यते । 'सुवन' इत्येतन्मन्त्रहोमेन 'अर्कायमेधयोः' अन्यादित्ययोः यानि 'ज्योतींषितानि सम्पादयति । 'यस्य यजमानस्य अनिचयने तत् 'एतत्' भाजतिपञ्चकं "क्रियते', म 'एषः एव यजमानः 'प्रायमेधी' ऋतुसाधन-तत्फलाभ्यामुपेतः। एतच नाहाणं "अभिर्देवेभ्यः (५1815) इत्यनुवाकान्ने द्रष्टव्यम् । अथ चितीनां पञ्चानां प्रामा। तत्र प्रथमाञ्चिति प्रशंमति, "शपो वै पदमगे मलिलमामीत् म एतां प्रजापतिः प्रथमा चितिम् अपश्यत् ताम् उपाधत्त तत् इयम् अभवत्" इति । यदिदं मन्यन्तरिक्षादिरूप जगत्, तद् 'द' सृष्टः प्राक् अनेन रूपेण विभृतं नामीत् , किन्तु 'अप.' एव प्रामीत् । नाम अमु भवानर ।

·[का पा..] वेदार्थप्रकाशे। न मिलितम् , किन्तु नैरन्तर्येण 'मलिलम्' एवं 'श्रामीत् । तदानी 'प्रजापतिः' अवम्यातुमाधारः को वा भविष्यति ?-इति निचार्य "एता' 'प्रथमाचिति' दृष्टा 'उपाधत्त'। तदानो मा चितिः 'इयं' भूमिरूपा 'अभवत्', तत्रायं प्रजापतिरवम्यितः । अथ द्वितीयाश्चितिं प्रशंसति,-"तं विश्वकर्मा अब्रवीत् उप त्वा श्रआयामि इति नेह लोकः अस्ति इति अग्रवीत् म एतां द्वितीयां चितिम् अपश्यत् ताम् उपाधत्त तत् अन्तरिक्षम् अभवत्()" इति। विश्वकर्माख्यः कथित् अन्य अवम्यातुमाधारम् अन्नभमानः 'त' भूमौ अवस्थित प्रजापतिम् इदम् 'नवीन',-अहमपि वाम 'उप' श्रागच्छानि त्वत्समीपे उपविशानि 'इति' । न च प्रजापतिः 'मह' भूमौ तब अवकाशो 'न' 'अस्ति' 'इति' 'नवीत्। ततः 'म:' विश्वकर्मा स्वस्थाधारः को भविय्यति ?-इति विचार्य 'एता' "द्वितीयाञ्चिति' 'ताम्' 'उपाधत्त' । तदागी मा दितीया चितिः 'अन्तरिचम्''अभवत्' । नवार्य विश्वका अवस्थितः । श्रथ दिग्माख्या दएकाः प्रजमति,-"म याः प्रजापतिम भवीत् उप खा पायानि इति नेह लोकः अस्ति इति अप्रवीत स विश्वकर्माणम् अत्रवीत् उप बा आयानि इति केन मा रुपैयसि इति दिग्याभिः इति प्रवीत् नं दिग्वाभिः उपत् ता: उपाधत्त ता दिशः अभवन्)" इति। यजाण्येन पुरुषेण म्याने पृष्ट मति प्रजापतिः परिजहार। विश्वकर्मा तु 'केन' उत्कोचरूपेण माधनेन मह मां प्रत्यागमियभि?-रति पप्रच्छ। च यजः 'दिग्याभिः' एकाभिः सह नागमिथ्यामि-रत्युका तथैव ·तैत्तिरीयसंहितामाथ्ये। [वा प्र] गतवान्। “राज्यसि प्राची दिक्" (४।४।२) इत्यादिभिर्मन्नर्दिषु उपधेया 'दिश्या', 'ताः' च उपहिताः सत्यो दियूपाः 'अभवन् । ततो यज्ञस्य अवकाशोऽभूत् । अथ वतीयाञ्चितिं प्रशमति,-" परमेष्ठी प्रजापतिमप्रवीत उप त्वा आयानि इति नेह लोकः अस्ति इति अनवीन म विश्वकर्मा च यजच अत्रवीत् उप वाम् श्रआयानि इति नेइ लोकः अस्ति इति अनूता५ म एतां हतीयां चितिम् अपश्यत् ताम् उपाधत्त तत् असौ अभवत्()" इति । प्रजापतिर्विश्वकर्मा परमेष्ठी-इत्येते घयोऽपि एतस्यैव मूर्तिभेदाः । तत्र परमेष्ठिना प्रार्थितः प्रजापतिः भूमौ श्रवकाशम् श्रदत्त्वा परिजहार; विश्वकर्मा यज्ञय-रत्येतावपि अन्तरिक्ष दिनु च अवकाशमदत्त्वा परिजहतुः। ततः परमेष्ठी विचार्य 'रतीयाश्चिति' दृष्ट्वा 'उपाधत्त' । मापि घितियः 'अभवत् । तवायं परमेष्ठी स्वयमाम्यितः । अथ लोकपृणेएको प्रमति,-"म आदित्यः प्रजापतिम अप्रवीत् उप वा अायानि पति नेह सोकः अस्ति रति अमवीत म विश्वकर्माणच यजन्न अग्रवीत् उप वाम आयानि दति ने लोकः अमित इति अता म परमेटिनम् अग्रवीत् उप वा सायानि इति केन मा उपैयमि इति लोकंपृणया इति अनवीत् तं लोकंपृणया उपम् तम्मात् श्यात यानी लोक- प्रणा अयातयामा हि अमी आदिरयः" इति । 'म श्रादित्यः' सोकणाम् आनीतवान् । नाम् उपस्निायाम आदित्यय 'एकम्यैद' इति पाठो भवितुं यु। .

·[का.प्र.प.] वेदार्थप्रका। अवकाशोऽभूत् । यस्मादियमादित्येन श्रानीता, 'तस्मात्' अगतमारा 'लोकपृणा'; श्रादित्योऽपि अगतमारः पुनःपुनरावर्त्तमानोऽपि तस्मिन् जगदुपकारकस्य प्रकाशरूपस्य मारस्य श्रीयमाणत्वात् । श्रादित्यवत् लोकंमृणा पुनःपुनः प्रयुज्यमानापि प्रतीयमाणमारा। यत्र यत्र* चितौ छिद्रमस्ति, तत्र तच लोकंपृणा प्रयुज्यते । श्रय चतुर्थपञ्चमचिती प्रशंमति,-"तान ऋषयः अभुवन उप वः श्रआयाम इति केन न उपैथ्यथ इति भुना इति अब्रुवन् तान दाभ्याचितीभ्याम् उपायन मः पञ्चचितोकः समपद्यत(१९)” इति । 'ताम्' प्रजापति-विश्वकर्म-यम-परमेध्यादित्यान् अन्ये केचित् 'कृपय.' म्यामं प्रार्थितवन्तः। ततः प्रजापत्यादिभिरकोचे याचिते मति उत्कोचबाहुल्यं प्रतिज्ञाय चितिदयमानीतवन्तः। अतस्तेषामवकाशो- ऽभूत् । तदेवं प्रशस्ताभिचितिभिः अयमग्निः 'पञ्चचितीक.' अभृत् । एनवेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशमति,-"य एवं विद्वान् अग्निं तिनुते भूयान् एव भवति अभि इमान् लोकान् जयति विदुः एनं देवाः अथो एतासामेव देवताना सायुज्यं गच्छति(१)" इति । विद्यादि- गुणमद्धिःभूयस्त्वम् । लोकचयस्य स्वाधीनत्वं जयः । देवदनं नाम एतदीया कीर्तिः। अपि च एतामां' 'देवतानां सहभावं प्राप्नोति। इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थमकामे कृष्णयजु:- संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठसे पचमोऽनुवाकः ॥ ॥ • 'यत्र कुत्र' रति पादादिपुस्तकपाटो न सम्यक् । । 'रेषातदीया कीभिः' इति का मो• पु• पाठ।

·तैत्तिरीयसंहितामाथे। पिापा.६] वयो वा अग्नियंदग्निचित्पक्षिणेऽनीयात्तमेवाग्नि- मद्यादातिमार्सेत् संवत्सरं व्रतचरेत् संवत्सर, हि बृतं नाति पशुवा एप यदृग्निर्डिनस्ति पशुर्य एनं पुरस्तात् प्रत्यञ्चमुपचरति तस्मात् पश्चात प्राङपचर्य श्रात्मनोऽदिसाय तेजोऽसि तेजी मे यच्छ पृथिवों यच्छ ॥१॥ पृथिव्यैमा पाहि ज्योतिरसि ज्योति यच्चान्तरिधी यच्छान्तरिक्षान्मा पाहि सुर्वरसि सुर्वमें यच्छु दिवं यच्छ दिवो मा पाहि" इत्याहिताभिवा दुमे लोका विता यदेता उपदधात्येपां लोकानां विश्त्ये" स्वयमातॄणा उपधार्य हिरण्येष्टका उप दधातीमे वै लोकाः स्वय- मातृणा ज्योतिर्हिरण्यं यत्वयमातृणा उपधार्य ॥ २॥ हिरण्येष्टका उपदधातीमानवैतामिलीकान् ज्योति- प्मतः कुकृतेऽथा एताभिरेवाग्मा इमे लोकाः प्रभान्नि) यास्तै अग्ने सर्ये रुच उद्युतो दिवमातुन्वन्ति रश्मिभिः। ताभिः सीभी कुचेजनाय नस्कृधिया या देवाः सर्ये रुची गोधश्चैप या रुचः । इन्द्रामो ताभिः सवाभी रुच नो धत्त हस्यते। रु नो हि ॥३॥ बाह्मणेषु रुचर गर्जसु नस्कृधि । हर्न वियेषु शूटेप मयि घेदि रुचा रुचल देधा वा अनि चिक्यानस्य ·३१३ . का.प्र.प.६] वेदार्थप्रकारे। यश इन्द्रियं गच्छत्यग्निं वा चितमोजानं वा यदेता आहुतीर्जुहोत्यात्मन्नेव यश इन्द्रियन्धत्ते ईश्वरो वा एष आतिमातायोऽग्निं चिन्वन्नधिकामति तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमान इति वारुण्यची ॥४॥ जुहुयाच्छान्तिरवैपाग्नेर्गुप्तिरात्मनः(१'हविष्कृतो वा एप योऽग्निं चिनुते यथा वै हविस्कन्दत्येवंवा एष स्कन्दति । योऽग्निं चित्वा स्त्रियमुपैति मैत्रावरुण्यामिक्षया यजेत मैत्रावरुणतामेवपित्यात्मनोऽस्कन्दाय यो वा अग्नि- मंतुस्थां वेद चतुरस्मै कल्पमान रति प्रत्येव तिष्ठति संवत्सरो वा अग्निः ॥५॥ ऋतुम्थास्तस्य॑ वसन्तः शिरों ग्रीमो दक्षिणः पक्षो वर्षाः पुच्छ शरदुत्तरः पक्षो हेमन्ती मध्य पूर्वपक्षा- श्तियोऽपरपक्षाः पुरीपमहारावाणीष्टका एप वा अग्नितुस्था य एवं वेदतुतुरमै कल्पमान रति प्रत्येव निष्ठति(२) प्रजापतिवी एतं ज्येष्ठपकारी न्यधत्त ततो वै स ज्यधमगच्छृद्य एवं विद्वानग्निं चिनुते, ज्येष्ठामेव गच्छति ॥ ६ ॥ पृथिवों यच्छ । यत्स्वयमातृणा उपधाय। धेहि । घटचा । अग्निः। चिनुते। चीणि च ॥ ६ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥०॥ . 10 ·तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये। [का०५/प्र.वायद ३१० पुनःपरौन्धनाधन पञ्चमे समुदौरितम् । अथ षष्ठे व्रतचरणदिकमभिधीयते । यदुक्तं सूत्रकारेण,–'संवत्सरं न किञ्चन प्रत्यवरोइन च रामामुपेयान पक्षियोऽनीयात्' इत्यादि। तत्र पक्ष्यशननिषेधरूपं संवत्सरबतं विधत्ते,-"वयो वै अमिः यत् अनिचित् पक्षिण: प्रश्नीयात् तमेवाग्निम् अद्यात् प्रातिमार्छत् संवत्सरं तं परेन संवत्सर हि व्रतं न अति()" इति । योऽयं चौयमानः 'अमि., स पविखरूप एव । “वयसां वा एष प्रतिमया चौयते” (91 ५१३१२) इति पूर्वमुक्तम् । एवं सति अयम् 'अग्निचित्' यदि 'पक्षिणः' भदयेत्, तर्हि 'अग्निम् एव' भक्षितवान् भवति । ततो वियेत । अतस्परिहाराय सवत्सरमाचं पविभवणवर्जनरूप 'प्रतं' 'चरेत् । तस्मात् संवत्सरमतौत्य प्रतचरणं न कापि दृष्टम्। तस्मात्तगतपर्याप्तम् एतशाहाणं, पूर्वानञ्च (५१७१५१५) चिति- प्रशंमारूपं ब्राह्मणं सर्वान्ते द्रष्टव्यम् । अथ चित्यारोहणस्य पश्चिमदिनियमं विधत्ते,-'पशुबै एष यदमिहिनस्ति खस्नु वै तं पशः य एनं पुरस्तात् प्रत्यश्चम् उपचरति नस्मात् पयात् प्राड् उपचर्य श्रात्मनः अहिएमाये ॥” इति । अग्नेः पशुरूपत्वात् पुरस्तात् श्रारोहणे यथा पाहः दङ्गाभ्यां हिनस्ति, नहत् अयमपि हिंस्यात् । 'तस्मात्' परिमायां दिशि प्रामुखेन 'उपचर्य' प्रारोहणेयः। तच 'आत्मन.' प्रारोट्ठः अहिंसाथ भवति। एतच "अमे नव श्रवो वयः" (५।२।६) इत्यनुवाके द्रष्टव्यम् । पदुमं मूचकारेण,-'तेजोऽसि नेगो मे यच्छेति हिरण्येष्टकाम्'- .

·[का•५।प्र०७१०६ वेदार्थप्रका। , इति, 'ज्योतिरसि ज्योतिर्म यच्छेति हिरण्येष्टकाम्' इति च, 'सुवरमि सुवर्म यछेति हिरण्येष्टकाम्' इति च । नदेत दिधात मन्त्रानुत्पा- दयति,-"तेजोऽसि तेजो मे यच्छ पृथिवौं यच्छ पृथिव्यै मा पाहि ज्योतिरसि ज्योतिर्मे यच्छ अन्तरिकं यच्छ अन्तरिक्षात् मा पाहि सुवरमि सुवर्मे यच्छ दिवं यच्छ दिवो मा पाहि(३)" इति । प्रथमचितौ उपधातव्ये हे हिरण्येष्टके, व तेजोरूपासि । 'मे' मदर्थं 'तेजः' देहि । तथा 'पृथिवी' देहि । यदा पृथिवौं मदुपकारित्वेन नियमय । तस्याः पृथिव्याः सकाशान्मां पाहि, यथा पृथिवी नोपट्रवं करोति तथा कुरु । एवं ढतीयपञ्चमचितिविषययो- रुत्तरयोमन्त्रयोर्याज्यम् । 'सुवः स्वर्गसुखम् । 'दिवं' धुलोकम् । एतैर्मन्त्रैः माध्यमुपधानं विधत्ते, “दत्य ह एताभिः दमे लोकाः विश्ताः यत् एताः उपदधाति एषां लोकानां विश्त्ये)" इति । इत्युक्तान् मन्त्रानुपधानकाले पठेत् । एताभिः' हिरण्येष्टकाभिः 'दमे' चयो 'लोकाः' 'विटताः' । अतः एतदुपधानं लोकत्ये भवति। अस्योपधानस्य तत्तञ्चितिगतखयमापाभ्य ऊर्ध्वकालं विधत्ते- "स्वयमाला उपधाय हिरण्यटका उप दधाति दमे वे लोकाः स्वयमावला ज्योतिर्हिरण्यं यत् स्वयमालाः उपधाय हिरण्येष्टकाः उपदधाति इमान् एव एताभिलीकान् ज्योतिमतः कुरुते प्रयो एताभिरेव अस्मै दमे लोकाः प्र भान्ति)" इति । एतच्च "स्वयमालाम्" (५२) इत्यनुवाके द्रष्टव्यम् । यदुक्कं सूचकारेण,-'यास्ते अग्ने सूर्य रुच इति तिम्रो रुचे' ·११६ तैत्तिरीयसंहितामाध्ये। [का प्रिय "- तच प्रथमामा--- , इति । रुगाख्या पाहतौर्जुयादित्यर्थः । "यास्ते अग्ने सूर्य रुचः उद्यतो दिवम् पातवन्ति रमिभिः तामिः मर्वाभि. रुचे जनाय नः कधि(()" इति। हे 'अमे', 'सूर्य' सूर्यमण्डले स्थितस्य 'ते' तव 'उद्यतः' उदयं गच्छतः 'याः' 'रचः' दीप्तय. 'दिवं' धुलोकम् 'पातन्वन्ति' सर्वतो व्याप्नुवन्ति, 'नाभिः' 'सर्वाभि.' 'रसिभिः' 'नः' 'जनाय' अस्मदीयजनार्थ 'रचे' 'कधि' रुवं दीप्तं कुरु । अथ द्वितीयामाह,-"या वो देवाः सूर्य रुचः गोषु अश्वेषु या रुचः इन्द्रामौताभिः मर्वाभिः रुचं नः धत्त रहसते(०)"-दति। हे 'देवा.', 'वः' युग्माक सम्बन्धिन्यः सूर्यमण्डले 'या!' 'रुच.' दीप्तयो वर्तन्ते, तथा 'गोषु' 'अश्येषु' ले 'या रुच.' वर्तन्ते, हे 'इन्द्रामौ', 'ताभिः सर्वाभिः' दीप्तिभिः 'नः अस्मदर्थ 'र' 'धत्त' दीप्तं कुरुत । अथ बतौयामाह,-"रुचं नो धेहि ब्राह्मणेषु रुच रामसु नः कृधि रुच विश्येषु शूद्रेषु मयि धेहि रुचा रुचम्-इति । हे अने, 'न' अस्मदीयेषु 'ब्राह्मणेषु' 'रुचं' 'धेहि' प्रकाश कुरु । 'न:' अस्मदीयेषु 'राजस' 'रुच' 'वधि' प्रकामं कुरु । नया 'विग्नेषु' वैग्येषु 'शट्रेषु' च 'रुच' प्रकाशं कुरु । तथा च 'रुषा' बदौयया दौला 'मयि' 'सचं 'धेहि प्रकाशं कुरु । एतेमन्त्र, साध्य होमं विधत्ते,-"वेधा वै अनि चिक्यानस्य याः इन्द्रिय गच्छति अमिं वा चितम् ईजानं वा यदेता पाहतीः जुहोति आत्मन्नेव यमः इन्द्रियं धत्ते" इति । यो यजमान' ।

·[का०प्र ००६] वेदार्थप्रकाशे। ३१० अग्निं चितवान् तस्य 'याः' कीर्तिः 'इन्द्रियं' सामर्थ्य वा अन्यत्र गच्छति । कुत्र ? इति चेत् । श्रूयताम, योऽयमिदानी चितः अग्निः तं वा प्राप्नोति । यस्तु ईजानः पूर्व चिते अग्नौ यागं कृतवान् तं वा ' प्राप्नोति । सर्वथापि अस्मद्यजमानात् अपगच्छति । एतैर्मन्त्रीमे त नत् 'यशः' इन्द्रियं च खात्मन्येव धारयति । एतच्च “अग्निर्देवेभ्यः” (५।४।९) इत्यनुवाकादूर्ध्व द्रव्यम् । यदुनं सूत्रकारेण,-'तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमान इति शालामुखीये हुत्त्वा' इति। तदिदं विधने,-"ईश्वरो वै एष श्रार्तिम् श्रा तॊः यः अग्निं चिन्वन् अधिक्रामति तत् वा यामि ब्रह्मण वन्दमान इति वारुण्या ऋचा जुहुयात् शान्तिरेव एषा अनर्गुप्तिः श्रात्मनः(१०)" इति । 'यः' यजमानः चयनकात ‘अगिम' अभिनय पादेनाकामति, 'एषः' यजमानो विनाशं प्राप्तुं समर्थः। तत्यरि- हाराय 'तत्त्वा यामि'-दूनि 'ऋचा' जुळ्यात्। सेयम् ऋक् “इन्द्रं वो विश्वतस्परौन्द्रं नरः” (२।१।११) इत्यनुवाके व्याख्याता । "एषा' चाहुतिः 'ऋग्ने.' शमनहेतुः, 'श्रात्मनः' यजमानस्य च रक्षणहेतुः। तच्च "प्रग्ने तव श्रवो वयः" (५१२।६) इत्यनुवाके द्रष्टव्यम् । यथाग्निचयनादूचं तदंगावेन सौचामणौ पूर्व विहिता एवमत्र मैत्रावरण विधत्ते,-"हविष्कृतो वै एष योऽमिं चिनुते यथा वै हविः स्कन्दति एवं वै एष स्कन्दति योऽमिं चित्वा स्त्रियम् उपैति मैत्रावरुण्या श्रामिक्षया यजेत मैत्रावरुणताम् एव उपैति प्रात्मनः अस्कन्दाय(११)" इति। 'य.' यजमानः 'अग्नि' 'चिनुते', ·तैत्तिरीयसंहितामाथ्ये। [का०५/प्र.अद] 'एषः' हविःस्वरूपं प्राप्तः । तथा सति स्त्रीगमनस्य स्वरूपनाशो हविर्नाभसमानः । अतस्तत्परिहारार्थ 'यजेत'। तेन यागेन वयं मित्रावरुणसम्बन्धितां प्राप्य यागादूर्ध्व हविषः उपयुकत्वात् हविःस्थानीयस्य स्वस्य गमनेऽपि नास्ति विनाशः । अथ अग्निं संवत्सररूपकल्पनया प्रशंसति-“यो वै अग्निम् मृतस्यां वेद सतः कृतः अस्मै कल्पमानः एति प्रति एव तिष्ठति संवत्सरो वै अग्निः सुतस्याः तस्य वसन्तः शिरः गौमो दक्षिण: पर' वर्षाः पुछ५ शरत् उत्तरः परः हेमन्तो मध्यं पूर्वपक्षाश्चितयः अपरपनाः पुरोषम् अहोराचाणि एका एष वै अनिः ऋतस्या यम् एव वेद चतुः सुतः अस्मै कम्पमानः एति प्रति एव तिष्ठति १२)" इति। ऋतुषु तिष्ठतौति मृतस्याः संवत्सरः । तद्रूपम् 'अग्नि' 'यः 'वेद' मनसा भावयेत्, 'श्री' यजमानाय स स चतुः खखोचित- भोगप्रदानसमर्थः सन् एनं प्राप्नोति । तद्भोगेन च अयं 'प्रति'-'तिष्ठति' । 'संवत्सरो वे अग्निः' इत्यादि भावनामकारः । 'य एवं वेद' इत्यादि पूर्वोतफलोपमहारः । अथ फलान्तरेण प्रभंसति,-"प्रजापति एतं व्यैष्ठ्यकामो न्यधत्त नतो वै स ज्येष्ठ्यमगच्छत् य एवं विद्वान् अग्निं चिनुते व्यैष्ठ्य मेव गच्छति(र)" इति । 'न्यधत' चितवानित्यर्थः । 'ज्येष्ध्यं' वयोगुणाभ्यामाधिक्यम् । एतच सर्वमन्ते द्रष्टव्यम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका कृष्णयजु:- संहिताभाये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ! !

·[का०५/प्र.७०७] वेदार्थप्रकाशे।
यदाकूतात्समसुसोझ्दो वा मनसो वा संमृतश्चक्षुषो
वा । तमनु प्रेहि सुकृतस्य लोकं यत्रयः प्रथमजा ये
पुराणाः । एत५ संधस्थ परि ते ददामि यमावहा-
च्छेवधिं जातवेदाः अन्वागन्ता यज्ञप॑तिर्वो अच तर म
जानीत परमे व्यामन्। जानीतादेनं परमे व्यामन्
देवाः सधस्था विद रूपमस्य । यदागच्छीत् ॥ १ ॥
पृथिभिर्देवयानैरिष्टापूर्ते कृणुतादाविरस्मै । सं प्र
चवध्य॒मनु सं प्र याता, पथो देवयानान् कृणुध्वम् ।
अस्मिन्सधस्थे अध्युत्तरस्मिन् विश्वेदेवा यजमानश्च
सीदत । मुस्तरेण परिधिना सुचा वेद्या च वर्हिया।
चेमं यज नौ वह सुवर्देवेषु गन्तवे। यदिष्टं यत्
परादानं यत्तं या च दक्षिणा तत् ॥ २ ॥
अमिवैश्वकर्मणः सुवर्देवेषु नो दधत्।। येना सहसं
वहसि येनाग्ने सर्ववेदसं। तेन॒मं यज्ञं ना वह सुर्वदेवेषु
गन्तवे। येनामे दक्षिणा युक्ता यज्ञं वहन्तृत्विजः।
तेनेमं यज्ञं ना वह सुवर्देवेषु गन्तवे । येनाग्ने
सुरुतः पृथा मधोर्धारा व्यानशुः। तेनेम यज्ञं ना वह
सुवर्देवेषु गन्तवे ।। यत्र धारा अनपेता मौर्युतस्य
च याः। तदमिश्वकर्मणः सुवर्देवेषु नो दधत् ॥३॥

·तैत्तिरोयसंहिताभाष्ये। [का प्रणय-] ३२० श्रागच्छात् । तद् । व्यानशुः । तेन॒मं यज्ञं नौ वह सुवर्देवेषु गन्तवे । चतुर्दश च ॥ ७ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डै सप्तमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ व्रतेष्टकाप्रभसा हि सर्वाः पठे भमौरिताः । अथ सप्तमे श्राकृतिमन्त्रा उच्यन्ते। यदुनं सूबकारेण,-'यदा- कूतादिति। दशाकूतौर्डवेति' । तत्र प्रथमामाह,-"यद् श्राकृतात् ममसुखोत् हृदो वा मनमो वा संभृतं चक्षुषो वा। तमनु, प्रेहि सुकृतस्य लोकं यत्र ऋषयः प्रथमजाः ये पुराणा')})” इति । प्राकूतादिभिः ‘सम्भृत' सम्पादितं यत्फलं पूर्वी यजमानसहः 'ममसुसोत्' सम्यक् प्राप्तवान्। हे यजमान, त्वं 'सुकृतस्य लोक' त्वदीयम्य कर्मण. फलभूतं '' भोगम् 'अनु प्रेहि अनुक्रमेण प्राप्नुहि । श्राकृतं मंकन्पः अक्षयं सुख प्राप्नोमोत्येवंरूपः। पदय चित्तं श्रुतिस्मत्युदितमाधनोपायचिन्तनम् । मनः अन्त'करणं तदनुकूलप्रवृत्तिनिवृत्त्यात्मकम् । चक्षुषः धनुषा लक्ष्यन्ते यानि सम्यगनुष्ठानेनाभिमतं फलं माधयन्ति । एतैः मई. सम्पादितं प्राप्नुहोत्यम्नयः । 'य' यस्मिन् सुकृतस्य लोके 'प्रथमजाः' स्वयम्भूप्रभृतयः 'ऋषयः' सर्वज्ञाः पामते । 'ये' च 'पुराणः' पूर्व यजमानाः मन्ति, तेऽपि यच आमते, 'तम्' 'अतु-प्रेहि' । अथ द्वितीयामाह,-"एत५ सधम्य परि ते ददामि यम श्रावहात् शेवधि जातवेदा । अन्वागन्ता यज्ञपति. अत्र तर स्म ·[का प्रय०७] वेदार्थप्रकाशे। ३२१ जानौत परमे व्योमन्()" इति । हे 'सधस्य' विग्यजमानरस्माभिः सह अस्यां यज्ञभूमाववस्थित, हे अग्ने, 'ते' तुभ्यं 'एतं' यजमानं 'परि'-'ददामि' रक्षार्थ त्वद्धस्ते ददामौत्यर्थः। 'जातवेदाः उत्पन्नानां प्राणिनां योगक्षेमाभिज्ञः त्वं 'शेवधि' निधिवद्रक्षणीयं,'यं यजमानम् 'श्रावहात्' श्रावहमि,-मदीयोऽयमिति खौकरोषि, तं यजमानं परिददामौति पूर्ववान्वयः । हे देवाः, 'यज्ञपतिः' अयं यजमानः 'वः' युमान् ‘अन्वागन्ता' युग्माकं पृष्ठे प्रागमिष्यति । 'ब' अस्मिन् ‘परमे' 'व्योमन्' उत्कृष्टविशिष्टरक्षणयोग्ये स्थाने भवदीये लोके 'तं' यजमानं 'जानौत' 'स्म' सर्वथा रचणीयोऽयमिति स्मरत। अथ बतौयामाह,–“जानौतात् एनं परमे व्योमन् देवा: सधस्था विद रूपम् अस्य यत् श्रागच्छात् पथिभिर्देवयानैः दटा- पूः कृणुतात् श्राविरस्मे(२)” इति। हे देवाः, 'परमे' स्थाने भवदीये लोके 'एनं 'जानौतात्' यजमानम् अविस्मृत्य सर्वदा रतार्थं स्मरत । हे 'मधस्थाः' यजमानेन सह तस्मिन् पुग्यलोके स्थिता., देवाः, 'अस्य' यजमानस्य, 'रूप' अग्निचयनाद्यनुष्ठानयुक्त स्वरूपं 'विद' जानौत,- तस्मिन् लोके पुनः पुनः स्मरत। 'देवयाने' भवदीयगमनयोग्यः 'पथिभिः' मार्गः, 'यत् श्रागच्छात्' यो यजमान श्रागच्छति, 'अस्मै एतद्-यजमानार्थ, 'इष्टापूर्त' श्रौतस्मातकर्मफले, 'श्राविः'-'कृणुयात्' प्रकटीकुरुत, हे यजमान, तवेदं श्रौतकर्मफलं, दद च स्मातकर्म- फलमित्येवं सावधाना अनुगृहीतेत्यर्थः । अथ चतुर्थीमाह,-"सं प्र च्यवध्वमनु संप्र यानाने पथो देव- 41 ·३२२ तैत्तिरीयसंहितामाष्ये । [कापाय . यानान् कृणुध्वं । अस्मिन् सधस्थे अधि उत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश्च सौदत(४)" इति । हे 'अग्ने, त्वं, 'विश्वे देवाः' मर्वेऽपि देवाः, यजमान इत्येते यूयं सर्वेऽपि 'संप्र-व्यवध्वं' अस्मात् भूलोक- 'स्यानात् सम्यक् प्रचलिला* च 'अनु- संप्रयात' अनन्तरं यजमानेन मङ्गता एव गच्छत, गमनकाले च 'देवयानान्' 'पथः' 'कृणुध्वं'। न त नरकलोकमनुष्यलोकमार्गः कर्तव्यः । 'सधस्य यजमानेन सहावस्यानयोग्ये 'अस्मिन्' यज्ञभूमिरूपे भूलोके 'अधि' 'उत्तरस्मिन्’ फलभोगस्याने, स्वर्गलोके च 'सौदत' यजमानो यूयं च सइ तिष्ठत । अथ पञ्चमीमाह,-"प्रस्तरेण परिधिना सुचा वेद्या चंहिपा। चेमं यज्ञं नो वह सुवर्देवेषु गन्तवे()" इति। हे अने, प्रस्तरादिमि' सर्वैर्यज्ञमाधने: सहितं नः अस्मदीयम् इमं यज्ञं 'सुवः खर्गलोके 'वह' प्रापय। किमर्थं ?-'देवेषु गन्तवे' देवानां मध्ये गन्तुं, तेषा प्रदर्शनार्थमित्यर्थः । अथ षष्ठीमाह,-"यदिष्टं यत्परादानं यदत्तं या च दक्षिणा तदग्निःश्वकर्मणः सुवर्दै वेषु नो दधत्()" इति। दर्शपूर्णमासादिरूप 'यत्' कर्म 'दष्टम्' अनुष्ठितं, 'यत्' च परादान' दीनान्धवपणदिभ्यः खन्पदानं, 'यत्' अपि 'दत्त' बहिर्वेदिपावभुतेभ्योऽनूचानेभ्यो बह द्रव्यं समर्पितं, 'या च' श्रन्या 'दक्षिणा' यज्ञमध्ये गवादिरूपा दत्ता, . एवमेव सर्वत्र पाठ । 'प्रचलत, पलिवा' इत्येवरूप कथित पाठ पतित व प्रतिभाति ।

·[का•५/प्र .०७] वेदार्धप्रकाशे। २२६ 'म:' अस्मदीयं 'तत्' सर्व 'वैश्वकर्मणः' कृत्स्नकर्मखामिभूतोऽयम् 'अमिः' 'सुवर्देवेषु' स्वर्गलोकनिवासिषु मध्ये 'दधत्' स्थापयतु । अथ सप्तमौमाह,-"येना सहस्रं वहसि येनाग्ने सर्ववेदमन्तेने यज्ञं नो वह सुवर्देवेषु गन्तवे(७)" इति। हे 'अग्ने', त्वं 'येन' मार्गण 'सहस्रं 'वहसि' सहस्रदक्षिणाकं यज्ञं नयमि, 'येन' च 'सर्ववेदसं' सर्वस्वदतिपकं.यज्ञं नयमि, 'तेन' मार्गेण 'न. अस्मदीयम 'दम' 'यज्ञ' 'वह' । 'नय सुव.' इत्यादि पूर्ववत् । अथाटमौमाह,– “येनाग्ने दक्षिणाः युक्ताः यज्ञं वहन्ति छत्विजः। तेनेमं यज्ञ नो वह सुवर्देवेषु गन्तवे(८)” इति। 'त्विजः' सर्वे 'युक्ताः' योग्याः शास्त्रीयाः 'दक्षिणाः' 'यज्ञ' च 'दम' येन शास्त्रीयेण मार्गण 'वहन्ति' निर्वहन्ति अनुतिष्ठन्तीत्यर्थः, 'तेन' एव शास्त्रीयण मार्गण 'इमं यज्ञम्' इत्यादि पूर्ववत् । अथ नवमीमाह,-"येनाने मुक्तः पथा मधोर्धारा व्यानरः । तेनेमं यज्ञं नो वह सुवर्देवेषु गन्तवे()" इति। हे ‘अमे', 'सुकृतः' पूर्वे पुण्यकृतो* यजमाना 'येन' मार्गेण गत्वा 'मधोः' मधुरस्य पीयूषस्य 'धारा' 'प्यानशः' व्याप्तवन्तः । तेनेत्यादि पूर्ववत् । अथ दशमीमाह, “यत्र धारा अनपेता मधोः घृतस्य च याः तदनिर्वैश्वकर्मण. सुवर्देवेषु नो दधद्')"इति । 'यत्र' यस्मिन् लोके 'मधीः' मालिकस्य तस्य' च 'धारा''अनपेताः' अविच्छिन्नाः,तच लोके 'अमिः' इत्यादि पूर्ववत् । एते च दश मन्त्राः पूर्वस्मिन् मन्त्रकाण्डे "ममाने (४१७१४)" इत्यनुवाकादूध द्रष्टव्याः । पूर्वपुण्यकृत इति का• क्रौ• पु• पाठ । * ·३२४ त्तिरोयसंहिताभाष्ये। [का-५/०७/rJ इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- महिताभाव्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ यास्ते अमे समिधोयानि धाम या जिह्वा जातवेदो यो अर्चिः ये ते अमे मेडयो य इंदवतेभिरात्मानं चिनुहि प्रजानन्। उत्सन्नयज्ञो वा एप यदग्निः किं वाहतस्य क्रियते किं वा न यद्दा अध्वर्युर श्चिन्वनंत- रेत्यात्मनो वै तदंतरैति यास्तै अग्ने समिधो यानि धामेत्याहेपा वा अग्ने स्वयञ्चितिरमिरेव तदग्निं चिनोति नावयुरात्मनोन्तरैतिर चतस आशाः प्रचर न्युनय दुमन्ना यजन्नयतु प्रजानन्। घृतं पिन्व- बजरं सुवीर ब्रह्म समिद्भवत्याहुतीनां । सुवर्गीय वा एप लोकायोपंधीयते यत्कर्मश्चतस्र श्राशाः प्रचर- न्वनये इत्याह ॥२॥ दिशाएवैतेन प्रजानाति) इमन्ना यज्ञं नयन्तु प्र- जानन्नित्याह सुवर्गस्य लोकस्याभिनीन्यै" ब्रह्म समि- हवत्याहुतीनामित्याहु ब्रह्मणा वै देवाः सुवर्ग लोक- मायन् यद् ब्रह्मण्यत्वोपदधाति ब्रह्मणैव तद् यजमानः ·[का प्रअय. वेदार्थप्रकाशे। ३२५ सुवर्ग लोकमति" प्रजापतिवी एप यदग्निस्तस्य प्रजाः पशवश्छन्दा सि रूप५ सर्वान्वीनिष्टकानां, कुर्याद रूपेणैव प्रजान् पशुंग्छन्दास्यव रुन्धे अथा प्रजाभ्य एवैनं पशुभ्य छन्दविरुध्य चिनुते ॥३॥ एति यास्ते अग्ने समिधो यानि । अग्नय इत्याह । इष्टंकाना५ । पोडश च ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥ प्राकूत्याहुतिमन्त्रा ये ते सप्तम उदौरिताः । अथाष्टमे खयचित्यादिकमभिधीयते । यदुकं सूत्रकारण,- 'यास्ते अग्ने समिध इति स्वयंचित्याभियति' इति । तदेतदि- धात मन्त्रमुत्पादयति,-"यास्ते अग्ने समिधो यानि धाम या जिला जातवेदो यो अर्चिः । ये ते अग्ने मेडयो य इन्दवस्तेभिरात्मानं चिनुहि प्रजानन्()" इति। हे 'जातवेदः' 'अमे, ते त्वदीयाः समिधः' ममिन्धनक्रिया 'याः' मन्ति, 'यानि' च धाम' वदीयानि स्थानानि गाईपत्यादीनि,'या' च 'जिज्ञा' वदीया 'काली करालौ'इत्यादिकाः, 'य:' 'अर्चिः प्रकाशनसामर्थ्य, हे 'श्रग्ने', 'ते' त्वदीया 'ये' 'भेडया', शब्दविशेषाः, 'ये' 'इन्दवः' इन्दुसदृशा विस्फुलिङ्गाः, "तेभिः तैः सर्वैः प्रजानन्, चयनप्रकाराभिजस्वं 'श्रात्मानं' 'चिनुहि' स्वकीय- खरूपमुपचितं कुरु । .

·३२४ त्तिरीयमक्षितामाप्ये। [का प्रबंध , अनेन मन्त्रेए माध्यस्थ क्षेत्राभिमानस्य विधिमुन्नयति, "उत्सन्नयो वै एप यदमि कि वा अतस्य फ्रियते कि वा न यदे अध्वर्युरमेथिचवन्तरेत्यात्मनो वै तश्तरेति याते अग्ने ममिधी यानि धामेत्याइषा वे अग्ने स्वयश्चितिरमिरेव तदमि चिनोति नाध्वर्युरात्मनोऽन्तरेति१" इति । योऽयचीयमानोऽग्नि मोऽयम् ‘उत्सन्नयज',यहम्वङ्गेषु यम्य कस्यचिदितिमम्भवेन विना- यजलम, श्रत 'अन्य' यजस्य 'किम्' अङ्गमनुष्ठित 'कि वा' नेति जातमशक्यम् । एव च मति चिम्बान अयम् 'अध्वर्यु' 'अग्ने' मम्बन्धि 'यत्' 'श्रङ्गम्' अन्तरित करोति, “तत्' 'श्रात्मान एवाङ्गमन्तरित कुर्यात् , अतस्तत्परिहाराय क्षेत्राभिमनिकाले 'थास्ते अने' इत्येताच ब्रूयात् । येय 'यास्ते अमे-दृत्यूक, मेषा 'स्वयञ्चिति '-दूत्यभिधीयते, 'शात्मान चिनुहि' इत्येव खेन खम्येव चौयमानत्वाभिधानात् । तेन मन्त्रपाठेन 'तत्' 'अमि' "एव' खयम् 'अग्रिम्' खात्मान 'चिनोति'। तत 'अध्वर्यु' स्वमम्बन्धि किञ्चिदपि 'अङ्ग' 'न' 'अन्तरेति' । एतदपि 'श्रमे तव श्रवो वय' (५।२।६)" इत्यनुवाके द्रएव्यम्। यदुक्क सूचकारेण,-"'मधुवाता सुतायते' इति निसृभिर्दना मधुमिश्रेण कूर्ममभ्यज्य 'मही द्यौ पृथिवी च न (४।२।६)' इति पुरस्तात्खयमाटमाया प्रत्यञ्च जीवन्त कूर्म प्राइमुख उपदधाति इति । 'चतस्र श्राशा प्र चरन्तु अमय' इति वा उपधाय' इति। तच कूर्मोपधाने विकन्धित मन्त्रमुत्पादयति,-"चतस्र श्रामा प्र चरन्तु अनय दम नो यज्ञ नयत प्रजानन् । त पिन्चनजर सुवीर नाम ·[का०प्र०प०८] वेदार्थप्रका। ३२७ . समिद् भवति पाहतीनाम्(२" इति । 'अग्नयः' श्राहवनौयादयः सन्ति, ते 'चतस्रः' चतुसङ्ख्याका दिशः पूर्वाधाः 'म चरन्तु' कूर्मस्य वर्गमार्गाभिज्ञानाय सर्वासु दिनु प्रकाशं कुर्वन्तु। अयं च कूर्मः 'प्रजानन्' अस्मदीयं कर्म प्रकर्षण अवगच्छन्, 'नः' अस्मदीयमिमं यज 'नयत' वर्ग प्रापयतु । किं कुर्वन् –'अजरं विनाश- रहितं 'सवौरं' शोभनवौर्यप्रदं । 'त' मधुमिश्रमाज्यं, 'पिन्वन्' पिवन्, आहुतिप्रदानां यजमानानां 'ब्रह्मा समिद् भवति', मन्त्र एवं खर्गमार्गप्रकाशको भवति । अनेन मन्त्रेण साध्य कूमापधानं पूर्व- मेव विहितं “यजीवन्तं कूर्ममुपदधाति (५।८१२)" इति । अत्र तु मन्त्रभेतं विनियोक्नुमादौ तदर्थ: प्रकाण्यते । तच प्रथमपादस्य तात्पर्य दर्शयति,-"सवाय वै एप लोकाय उपधीयते यन् मचतस प्राणाः प्रचरन्त्वनय इत्याइ दिशा एवैतेम प्रजानाति(७)" इति । सुवर्गलोके नेतुमयं कूर्म उपधीयते, श्रतः मार्गाभिज्ञानाय एतेन पादेन दिक्प्रकाशनं प्रार्थ्यते । द्वितीयपादम्य तात्पर्य दर्शयति, "रमं नो यजं नयतु प्रजाननित्याह सुवर्गस्य लोकस्याभिनीत्यै " इनि। 'नया' इति मामान्येनोऽपि स्वर्ग प्रत्यवगमनमत्र विवक्षितम् । चतुर्थ पादस्य तात्पर्य दर्शयति,-"या ममिद्भवत्याहुतीनामित्याह व देवाः सुवर्ग लोकमायन् ।।" इति । त्रातिमदा: पूर्व देवाः मन्त्रमामयनव स्वर्ग प्राप्ताः, अतो मन्त्र एवं प्रकाशमाधनं । व्याख्यातमेतं मन्वं विनियुके-"पद् ब्रह्मखत्या उपदधाति प्रणव नयनमाम सव लोकमेसि०)" इति। प्रधागो यस्थाम प्राण

·३२८
तैत्तिरोयसहितामाष्ये।
[
काम.]
चि अस्ति सेयं ब्रह्माण्वनी। तदिदं ब्राह्मणं “खयमारणामुप-
दधाति (५।२।८)"--दत्यनुवाके द्रष्टव्यम् ।
यदुनं सूचकारेण,-'सर्वान्वर्णनिष्टकानां कुर्या लेखाधिकारी
भवति इति विज्ञायते व या दक्षिणतस्ता दक्षिणत उपदध्यात्
स व्यावृत उतरत सृजुलेखाः पश्चात्पुरस्ताच्च अलिखिता मध्ये' इति।
तदेतत्सर्व विधत्ते,-"प्रजापति एष यदग्निस्तस्य प्रजाः पनव-
छन्दामि रूप५ सर्वान् वर्णानिटकानां कुर्याद्रूपेणैव प्रजां परन्
छन्दांस्थव रुन्धे(८)" इति। चौयमानः 'अमिः प्रजापतिजन्यत्वात्
'प्रजापतिः' एव, 'तस्य' च प्रजापतेः प्रजा-पशु-छन्दांसि परस्पर-
विलक्षणनि स्वरूपम् । अतस्तद्रूपप्रत्यभिज्ञानाय 'इष्टकाना 'सर्वान्
वर्णान्' बहुविधरेखाविशेषान् ‘कुर्यात्' । एवं सति प्रजापतिरूपेणैव
प्रजापति प्राप्नोति ।
"अथो प्रजाभ्य एवैनं पाभ्यश्छन्दोभ्योऽवरुध्य चिनुते" इति ।
अपि च प्रजादिभि. 'एव' 'एनम्' अग्निं स्वाधीन कृत्वा चितवान्
भवति । एतदपि “खयमावलामुपदधाति (५।२।८)" इत्यनुवाके
द्रष्टव्यम्।
रति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:-
मंहिताभाय्ये पश्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥ ॥

·[का.प्र.प.] वेदार्थप्रकाशे। ३२८ मयि गृह्णाम्यग्ने अनि रायस्योपाय सुमजात्वार्य सुवीयीय । मयि प्र॒जां मयि वर्गों दधाम्यरिटा स्याम तनुवा सुवीराः । यो ना अग्निः पितरो हृत्स्वन्तर- मयों मया धाविवेश। तमात्मन् परि गलीमहे वयं मा सो अस्मा५ अवहाय परा गात् । यध्वर्युराम- नमिमहोत्वाग्निं चिनुयायोऽस्य स्वाऽग्निस्तमपि ॥१॥ यजमानाय चिनुयादग्निं खलुवै पशवोऽनूप तिष्ठन्ते- ऽपक्रासुका अस्मात् पशवः स्युर्मयि गृलाम्यग्ने अग्नि- मित्याहात्मन्नेव स्वमग्निन्दाधार नामात् पशवोऽप का- मन्ति) ब्रह्मवादिनी वदन्ति यन्मृचापयामेरनाद्यमय कस्मान् मृदा चादियामि यते इति यद्भिः सं- यौति ॥२॥ श्रापो वै सवी देवता देवताभिरेवैनसर सृजति यन्मृदा चीनातीयं वा अग्निवैश्वानरोऽग्निनैव तदग्निं चिनोति ब्रह्मवादिना वदन्ति यन्मृदा धादियामिः चीयतेऽय कस्मादमिरुच्यत इति यच्छन्दोभिः चिना- त्यमयो वै छन्दासि तम्माभिरुच्यतेऽयो यं वा अग्नि- वैश्वानरो यत् ॥३॥ मृदा चिनानि तम्मादग्निरुच्यते " हिरण्येष्टका उप दधाति ज्योतिर्वे हिरण्यं ज्योतिरेवामिन् दधात्ययो ·तैत्तिरीयसहितामाये। [का प्रय] तेजो वै हिरण्यं तेज एवात्मन्धत यो वा अनि सर्व- तामुखं चिनुते सासु मजास्वन्नमत्ति सी दिशोऽभि जयति गायची पुरस्तादुप दधाति विष्टुभ दक्षिणतो जगती पश्चादनुष्टुभमुत्तरतः पति मर्य एप वै, अमिः सर्वतोमुखस्तं य एवं विद्याचिनुते सर्वीसु प्र॒जास्वन- मति सर्या दिशोऽभि जयत्ययौ दिश्येव दिशं प्र क्यति तस्मादिशि दिक प्रोता ॥४॥ अपि। संयौनि। वैश्वानरो यत्। एप वै। पञ्चविर- शतिय॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥०॥ खयश्चितिश्च कूर्मादिरटमे समुदीरित । अथ नवमेऽमियहणादिकमभिधीयते । यदुक सूचकारण, 'मयि साम्यने अग्नि, यो नो अनि पितर इति दाभ्यामात्मनग्नि सहीवा' इति । नत्र प्रथमामाह,-"मयि ग्टसम्यग्ने अग्नि! रायस्पोपाय सप्रमा- स्वाय सुवायाय। मयि प्रजा मयि वा दधाम्बरिष्टा स्याम तनुवा सुवीरा)' इति । 'अग्ने, परकीयस्याग्नेययनात् पूर्वम् 'अमि' खकोय पूर्वमिद्धवनि 'मयि शामि' स्वात्मन्येव यथा खिरो भवति नपा स्वीकरोमि। किमर्ष ? धनपुष्टि माभनापत्य-गोभनमुत्यायें ।

·[का...] वेदाचप्रकाशे। अस्य ग्टहीतस्थानेः प्रमादात् 'प्रजाम्' उत्पास्यमानां पुचादिकां, 'मयि' स्थापयामि, 'वर्चः' भारीरं वलं च मयि स्थापयामि। 'सुवीराः' शोभनपुत्रमत्योपेताः वयं 'तनुवा' मदीयेन गरीरेण सह 'अरियाः' हिंमारहिताः 'स्याम'। अथ दितीया,-"यो नो अनिः पितरो परम अन्तर् अमयों मा५ प्राविवेम । तम् श्रात्मन् परि-टीमहे वयं मा सो अस्मा श्रवहाय परा-गात्()" इति। हे 'पितरः' पालकाः, अमच्छरीर- गता भूतेन्द्रियविगेपाः, 'अमर्यः' मरणरहितः 'अग्निः' 'इत्सु' 'अन्तः' पदयाघवयवेषु मध्ये 'मान्' मरणयोग्यान् अस्मान् 'प्राविवेश सर्वतः प्रविष्टः । 'तम्' अमिं 'वयं' 'श्रात्मन्' 'परि-पीमहे' खारीरे एव स्थिरं धारयामः। 'मोऽग्निः 'अरमाम्' 'वहाय' परित्यज्य 'मा' 'परा-गात्' अन्यत्र मा गच्यत । एतम्मन्त्रदयमाध्यमनियहणं विधत्ते,-"पदधयुरात्मपमिम अग्ट- हीत्वा अमिं चिनुयाद् यः अस्य स्खोऽमिः तमपि यजमानाय चिमु- यादमिंगल चे पायोऽभूप तिष्ठन्ने पकामुका अपमान पमवः म्युमंपि ग्यामि अग्ने अमिमित्याह श्रात्मक स्वमनिं टाधार म मात पगयः अप फ्रान्ति'"रति । यदि अयम् अवयु: 'मयि मामि' रति मन्याभ्यां स्वकीयम् पनिं' म्वमिम् जयहोवा परापम् ‘मि' 'चिनुयात्', नदामोम् 'अन्य' वया: 'या' मकीयः पूर्वमेव पितोऽमिः 'नमपि' यजमानार्थमेव पितवान् भाति । ' पप मपि 'मिम्' नुमेयन्ते । तोऽपकामनं मगधिमनु 'पाय' पपि 'T' रुपयाँउपशामनि । मतपरिहर्तुमरियाय ·१३२ तैत्तिरोयसंहितामाथे। [का••• 'मयि शामि' इति मन्त्रदयं ब्रूयात् । तेन खकौयमग्निं स्वस्मिन् अवधारयति, पशवोऽपि अस्मात् न अपनामन्ति । एतदपि पूर्व- ब्राह्मणेन सह द्रष्टव्यम् । अथ प्रश्नोत्तराभ्यां चयन प्रशंसति,-"ब्रह्मवादिनो वदन्ति यत्, मृच्च प्रापय अमेरनाद्यम् अथ कस्मात् मृदा चानियामियीयते इति, यदद्भिः संयोति श्रापो वै सर्वा देवता देवताभिरेवैन म सृजति, यत् मृदा चिनोति यं वै अग्निर्वैश्वानरोऽमिनेव तद् अग्निं चिनोति" इति। मृत्तिका चापोति यदस्ति नदु- भयमनेर्भक्ष्यं न भवति, अतो भक्ष्यम् श्राज्यपुरोडागादिकं विहाय कस्मादेताभ्यां मृजलाभ्यां इटकारूपाभ्यामनियोयते इति ब्रह्म- वादिनां प्रभः । तत्राभिज्ञा एवमुत्तरमाड', यद्यपि आपो न भक्ष्याः तथापि, अद्भिर्टत्तिका मिश्रयति इति 'यत्', तेन देवताभि- रेव' अनि संयोजयति, अपां सर्वदेवतात्मकत्वात् । सुचवधादाविन्द्रस्य महकारित्वेन अपां सर्वदेवोपकारित्वात् सर्वदेवतात्मकत्वम्। अतः सर्वदेवतामयोजनाय अभिययन युतम् । तथा मृदा चयनं यदम्ति, तदपि युक्तम्, भूमेश्वानराग्रिरूपलात् नद्रूपत्वं च “तमादिमा घयासि नकं नाध्यामते” इत्यत्रोपपादितम् । अतो स्टूपेणाग्मिनेव तम् 'अनि चिनुते' इत्येतदुपपनम् । इदानी मृनलाभ्यां चयनमगीन्य तस्यायितेरनित्वं प्रनो- तराभ्यां प्रतिपादयति, "प्रमादिनो वदन्ति यन् मृदा धादि- यामियीयते अय कमादमिनच्यते इति, यच्छन्दोमिशिनात्यायो वे छन्दामि ममादमिरुध्यते अयो दयं वै अनिर्वधानरो यन्मदा ·[का!प्राथ.] वेदायप्रकाये। चिनोति तस्मादमिरुच्यते )" इति । इयमग्न्याख्या चितिर्मन- म्नाभ्यामेव निम्पाद्यते, न त्वङ्गारालाभिर्वा । तथा मति कस्मात् कारण मिनाम सम्पन्न मिति ब्रह्मवादिना प्रमः । तवाभिमा उत्तरमाः, न केवलं मृजलाभ्यामेव चयनम्, किन्तु छन्दोयुमन्त्र- रपि। छन्दांमि पानिखरूपाणि "अभिवा देव मवितः"(३।५।११) दरयादिभिर्मन्त्रगतश्छन्दोभिर्मथनहेतभिरमेरुत्पाद्यवान्। अत इन्दी- द्वारा चितेरमित्वम् । अपि प भूमेवानरत्वमिदानीमेवीदा- पतम्, तो मृत्कार्यत्वादनित्यं युक्तम् । एतद्वाह्मणमन्ते द्रष्टव्यम् । यदुनं सूचकारेण,-'हिरष्टकाभिः सर्वतोमुम्बमुपदधाति गायत्रौं पुरस्तादुपदधानीत्युफ्रम्' इतिातदिदं विधत्ते,-"हिरग्रेटका उप दधाति व्योति हिरण्यं ज्योतिरेवामिम दधाति यो तेसो वै हिरण्यं तेज एवात्मन् विधत्ते )" इति। व्योतिदम इतरमकागकवं। नेगः प्रमिदं, कान्तिः । प्रपाठकादौ "पानेय्या गायचिया (५१०११)"रत्यादिना माधि- फेसचयनप्रकरणयाता मन्यादय उदाताः । सांय ममयान् अष हिरण्यकोपधाने विनियु-“यो वै अनि मर्वतोमुगं चिनुते मम मनासु असमत्ति मां दिगोऽभि जयति गायों पुरम्तादुप दधाति चिटुभं दहितो जगतों पयादमुष्टुभमुभरतः पइमिप्ये एप मिः मतोमुसम्म प प विदारदिनुते मामु प्रजाम धमत्ति मां दिगोऽभि जयमि यो दिन दिम बनि सामादिमि दिक् प्रोना रति। या शिरपेटका नदेवा मुंग, गायरामवां दिशोऽभिगपनाः मरांसदिय विधा म 'मि.

·तैत्तिरीयसहितामाव्य।
[का ५/प्राथ..]
सर्वतोमुख', एतस्य चयने मति खग्टहवर्निप्रजाखिव मर्वदिवर्ति-
प्रजास स्निग्धो भूला अन्नमत्ति, अत एव सर्वा दिशोऽनेन जिता
भवन्ति । पुनरयन्ते फलाभिधानम् उपमहाराय । अपि च सर्वास
दिषु प्रधाननैकस्या 'दिमि' अन्या 'दिग' 'प्र वयति' सूच्या वस्तमिव
लिटा करोति । अत एव लोकेऽपि एकस्या 'दिशि अन्या 'दिक
'मोता' वर्तते । श्राग्नेयादिविदिनु दयोर्दिगन्तयो सोपात् । पद
च ब्राह्मण नदवेष्टकाभ्य' (४।४।१०) ऊर्ध्व द्रष्टव्यम् ।
इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-
महिताभाये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके नवमोऽनुवाक ॥
प्रजापतिरग्निमासृजत साऽस्मात् सृष्टः प्राड्मावत
तस्मा अश्वं प्रत्यास्त स दक्षिणावर्तत तस्मै वृष्णि
प्रत्यास्यत् स मृत्वङावर्तत तस्सा ऋषभं प्रत्यास्यत् स
उटुडावर्तन तस्मै बस्तं प्रत्यास्यत् स योऽद्रवत् तस्मै
पुरुप प्रत्यास्यत् पंशुशीपीण्युपदधाति सर्वत एवैनम्
अवरुध्य चिनुते "एता वै प्राणभृतश्चक्षुपातौरिष्टका
यत् पशुशीपीणि यत् पशुशौपाण्युपदधाति ताभि-
रेव यजमानोऽमुपिल्लोके माणित्यथो ताभिरवारमा

·३३५ [का.प्राथ.१.] वेदार्थप्रकाशे। इमे लोकाः प्र भान्ति र मृदाभिलिप्योप दधाति मेध्य- त्वाय पशुवी एप यदमिरनं पशव एप खलु वा अग्नि- येत् पशुशीपाणि यं कामयत कनोयोऽस्यान्नम् ॥ २ ॥ स्यादिति सन्तरान्तस्य पशुशीपाण्युपं दध्यात्कनीय एवास्यान्नं भवति यं कामयेत समावदस्यान्न स्या- दिति मध्यतस्तस्योपं दध्यात्समावदेवास्यान्नं भवति यं कामयेत भूयोऽस्यान्न५ स्यादित्यन्तैसु तस्य व्युदूह्योप दध्यादन्तत एवास्मा अन्नमवरुन्धे भूयोऽस्यान्नं भवति . एनम् । अस्यान्नम् । भूयोऽस्यान्नं भवति ॥ १० ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ अनियहः सर्वमुखं मप्रोतं नवमे श्रुतम् । अथ दशमे पहशीर्षाप्युष्यन्ते। यत्पूर्व दितीयप्रपाठके विहितं "पशमौर्षाप्युपदधाति (५।२।८)" इति । तदचानूद्य प्रशंमति, "प्रजापतिरमिमसृजत मोऽस्मात् सृष्टः प्राङ् प्र-अट्रवत्तमी अश्यं प्रति- प्रास्यत् म दक्षिण प्रा-प्रवर्तत न रणिं प्रति- -श्रास्यत् स प्रत्यड्र श्रावत तस्मै एपमं प्रति-श्रास्यत् स उदड् श्रा-अवर्तत तस्मै वस्तं प्रति-आस्यत् म ऊधोद्भवत्तस्मै पुरुष प्रति-आस्टत् यत् परामर्षा- प्युपदधाति सर्वत एवैनं अवरुध्य चिनुते।” इति। प्रजापतिना सृष्टः' ·३३६ सैत्तिरीयसंहिताभाये। [का• ०१.० अमिर्यदा पूर्वस्यान्दिशि पलायते, तदा तनिवारणायायं तत्माति- कृल्येन स्थापितवान् । एवं दिगन्तरेवपि योज्यम् । अतः पाइशौर्या- मुपधाने मति अमेः पूर्वतः पलायनं निवार्य नमनि चिनोति । प्रकारान्तरेण परशौर्याणि प्रशंसति,-"एता वै माणभतश्चु- मतौरिष्टका यत् परामौर्षाणि यत् परमौर्षाण्युपदधाति ताभि- रेव यजमानोऽमुग्मिन् लोके प्र-अणिति अथो ताभिरेवासी इमे लोकाः प्र भान्नि()" इति । पश्वशीर्षाणां प्राणभृतां पदुभवञ्च नपूर्वगत्या द्रष्टव्यम् । तदुपधानेन यजमानः सुवर्ग 'प्राणिनि' चिरञ्जीवति। अपि च यजमानार्थमिमे सर्व लोकाः पशोपटकाभिः प्रकर्षण भासन्ते । तदुपधाने कशिदिशेषं विधत्ते,-"मृदा अभिलिप्योप दधाति मेध्यत्वाय()" इति । मृतानां पाहशीर्षाणां मृपेन स्मृन्मयत्वे मति यजयोग्यं भवति । अथान्वयव्यतिरेकाभ्यामपरं विशेषं विधत्ते,-"पार्वा एप यदग्निरनं पाव एष खलु वै अग्निर्यत् परशौर्षाणि यं कामयेत कनीयोऽस्यान्नं स्यादिति सन्तरानस्य पशशौर्षायुप दध्याल्कनीय एवास्यान्नं भवति यं कामयेत समावदस्यान स्थादिति मध्यतस्तस्योप दध्यात् ममावदेवास्थानं भवति यं कामयेत भूयोऽस्यान्नः स्यादिति अन्तेषु तस्य युदूह्य उप दयादन्तत एवारी अन्नमव रुन्थे भूयोऽस्यान्न भवति" इति। अयमग्निः पडसाधनबाद पाखरूपः पावशात्र- साधनत्वादन्नरूपः परशीषर्षाणि चाग्निनिप्पादकलादमिरूपाणि। एवं सति अनापत्वकामनायां 'सन्तरां' मनिहारतराणि यथा भवन्ति, ·[का०५/प्र०७.११ वेदाथका। तथा 'उप-दध्यात्', ततोऽनमल्पमेव भवति। अथात्यल्पं नापि बहुलं किन्तु 'समावत्' समं जीवनमाचपर्याप्तमन्नं स्यादिति कामनायो मध्यत 'उप-दध्यात्', नात्यन्तं सन्निकर्षः, नाप्यतिविकर्षः । तथा भति जीवनमात्रपर्याप्तमेवान्नं भवति । अथानभूयस्वकामनायां चितेरन्तेषु परस्परं 'युदय' यथा भवति, तथा पशौर्षाणि अप- मार्य 'उप-दयात्', तथा मति सर्वस्मादपि दिगन्तरतोऽस्याबमधौनं भवति, ततोऽतिवहुल सम्पद्यते । एतच्च सर्वम् “एषां वा एतलोकानाम्" (५।५।६) इत्यनुवाके द्रष्टव्यम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकामे कृष्णयजु:- मंहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ ॥ स्तेगान्, दष्ट्राभ्यां मण्डूकान जम्भरभिः) भादकां खादेन' जर्जर* ससूदेन आरण्यं जाम्बोलेन' मृदं बर्वेभिः। शर्कराभिरवकाम् अवकाभिः शर्कराम् उत्सादेन जिह्वाम् अवकन्देन तालु(१०) सरस्वती जिहाग्रेणी) ॥१॥ स्तेगान् । हावि शतिः ॥११॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः॥ * 'उभे इति थादर्भपुलकमाठः । 43 ·तेत्तिरीयसंहितामाथे। [काम्या जबर विशेषः पौर्षषु दशमे ममुदीरितः । समाप्तं चैतावतानिमाक्षणम् । अथाश्वमेधमन्त्राः केचिदबोच्यन्ते । यदुक्त सूत्रकारेण, 'इविषा प्रचाज्यमवदानं कृत्वा, स्तेगान् दधा १) मण्डकान् जम्भ्येभिः(१)-इत्येतेश्चतुर्दशभिरनुवाकैः प्रतिमन्त्रं शरीरहोमान् जुहोति' इति । तत्र प्रथमानुवाकगतान् मन्वनाह,-"स्तेगान्दष्ट्राभ्यां मण्डूकाम् जम्न्येभिः(९) श्रादकां खादेन(२) ऊर्ज, मधुसूदेन(४) पारणं जाम्बीलेन) मृद बखैभि (१) शर्कराभिरवकाम) अवकाभिः चर्कराम्(८) उत्सादेन जिज्ञाम) अवक्रन्देन तालु(१०) मरखती जिहायेण(१)" इति। अत्र द्वितीयान्तनिर्दिष्टा देवता', हतीया- न्तनिर्दिष्टानि अश्वस्थ अङ्गानि । इमां देवतामनेनाङ्गेन प्रौणया- मौति होमकाले उभयं समतव्यमिति मन्त्राभिप्रायः। स्नेगाः क्षुद्रजन्तुविशेषाः, 'गोकर्णगा.' इति लोको प्रसिद्धाः। तदधिहानी कोचिंदेवतेइ लक्ष्यते । दंष्ट्रे बनते । स्तेगाभिमानिनी देवता दंष्ट्राम्या थजामि ! स एको मन्त्रः। एवमुत्तरवापि द्रष्टव्य । मण्डकाः प्रमिद्धाः। दन्तमूलं जम्म', तत्र भवा अग्न्या, पार्यदन्ताः। श्रादका भवयित्री, प्राणभिमानिनौ देवता। खादः भषणहेतुर्दन्नविशेषः। ऊर्क रसाभिमानिनौ देवता। मसूद सन्ततचरणो नासिकादिः। श्रारण्यं प्रसिद्धं । जाम्बौलं श्रमामय' । . + • "अधाश्रमेधा समन्द्रा" इति बादर्श पुस्तकपाठ ।

·(का.प्र.१२) पदार्थप्रका। प्रय भहितं हएं निधीयते तत् मदं । बर्खभिः दम्तमूलमांमादौनि। चर्कराः नत्मदृशानि कठिनास्यौनि । अवकाः शैवालसदृशानि मांसानि । शर्करा प्रसिद्धा। उत्साद उच्चपदेशः । जिहा प्रसिद्धा । अवक्रन्दः पान्तरं काधिको भब्दाभिव्यक्रिस्थानं । तालुं जितामूलं। सरखतौं जिहायश्चेत्युभय प्रसिद्धम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये कृष्णयजु:- संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ॥ (१) वाज, हनूभ्याम् अप आस्थेनर) आदित्यान श्मश्रुभिः) उपयामम् अधुरेणोष्ठेन") सदुक्तरेण अन्तरेणानूकाश) प्रकाशेन वाय५० स्तनयित्न निर्बा- धेन- सूर्यामी चक्षुभ्या विद्युना कनानकाभ्याम्प.) अशनि मस्तिष्कैणा बलं मुज्जभिः ॥ १ ॥ वाज । पञ्चवि शतिः ॥१२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके हादशोऽनुवाकः॥ -- - २ * एवमेव सर्वत्र माठ । वर्खा इति पाठो भवितुं युक्तः। । एवमेव सर्वच पाठः। 'कादिक' इत्येवंरूप कश्चित् पाठो भवितुं युक्त।

·मतिरोयसंहिताभाष्ये। कान्/प्र.च.१२ विहितेषु चतुर्दभसु द्वितीयानुवाकगतान्मन्लानाह,-"वाज इनभ्याम अप प्रास्वेन( श्रादित्यान् याश्रुभिः(२) उपयाममधरे- गोहेन) उत्तरेणा) अन्तरेणानूकाश) प्रकाशेन वाहा स्तनयिनु निर्वाधेन सूर्यानौ चतुभ्या(८) विद्युतौ कनानकाभ्याम्) अशनि मस्तिष्कण(६१) बलं मजभिः(११)" इति। वाजोऽन्न । हम्मादीनां पञ्चानां पदानामाः प्रसिद्धाः । उपयामः पृथिवी, 'दयं वा उपयाम' इति अत्यन्तरात् । अधरमोष्ठं प्रसिद्धं । मच्छब्देन चौरुष्यते, सौदन्यस्या पुण्यक्त इति व्युत्पत्ते । उत्तरेणेत्यूवष्ठिनेत्यनुवर्तते । अन्तरम् प्रोष्ठयोमध्यम् । अनका पावाप्रथिव्योमध्यं, अनुक्रमेण काभन्ते भासन्ते ज्योतींषि अस्मि- मिति व्युत्पत्तेः । प्रकाशोऽभ्यन्तरं प्रकाशस्यानं। याह्यं ब्रह्माण्डात् पहिस्यानं। स्तनयित्नुः प्रसिद्धः। निधिो गमनकालौनः शब्दः । सूर्यानो चक्षुषी चेत्युभयं प्रसिद्धं । विद्युतौ घटिकालेतरकालौने। कनानके अचिस्ये कृष्णमण्डले । अनिः प्रसिद्ध । मस्तिष्क शिरोमसि । बल मजेत्युभयं प्रसिद्धम् । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थमका कृष्णयजु- संहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥०॥ * यत्र 'उत्तरेण जाईन, योरेनेति अनुवर्तते' इत्येवरूपः कश्चित्पाठो भवितुं युवा ·[का•ाप्र०७५.१२ वेदार्थप्रकाशे। ३४१ कूमीन, शफः अच्छलाभिः कृपिङलान् साम कुष्टिकाभिः) जवं जडाभिः) अगदं जानुभ्या५) वौर्य कुहाभ्यास मयं प्रचालाभ्यां गुहापपक्षाभ्या अश्चिनावश्साभ्याम्() अदिति शीणा) निति निजील्मकेन शीणी ॥१॥ कूर्मान् । चौविशतिः ॥ १३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमनपाठके चयोदशोऽनुवाकः। अथ बतौयगतान्मन्त्रानाह,-'कूर्मान् शफैः(१) अच्छलाभिः कपिञ्जलान्(२) माम कुष्ठिकाभिः(२) जवं जहाभिः(७) अगदञ्जानुभ्यां(५) वौर्य कुहाभ्यां(६) भयं प्रचालाभ्यां(७) गुहा उपपक्षाभ्याम्(८) अश्विनौ अमाभ्याम्() अदिति शौणी (१०) निर्गतिं निर्जाल्मकेन शौर्ण(११) इति । कूर्म.* शफाश्च प्रसिद्धाः। अच्छलाः शकलमांसानि। कपिञ्जलाः प्रसिद्धवाः । साम गौतिः। कुष्ठिकाः प्रकोष्टारोग्य- जानुनौ (९) जद्वाभ्यामधःप्रदेशः। जवो वेगः। जहाः सन्धिभ्योऽध:- प्रदेशः । अगदः श्रारोग्यं । जानुनी प्रसिद्धे। वौर्य बलं । कुहा हस्तयोर्मध्यसन्धी। भयं प्रसिद्धं! प्रचालौ पादयोस्परिप्रदेशौ । गुहा गुहनौ। उपपक्षौ पायें। अयंसशब्दो प्रसिद्धौ । अदितिर्भूमिः । - - . कूर्माः इति पाठो भवितुं युक्तः।

·२०२ तैत्तिरीयसंहिसाभाष्ये। [का प्र .१४) गौणों शिरसा। नितिः प्रसिद्धा । निल्मिकेन केसरहितेन । शौर्णा शिरसा। इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे हष्णयजः- मंहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः 1101 योक्वं, ग्धाभिः) युगमानतेन चित्तं मन्याभिः) संक्रोशान् प्राणैः प्रकाशेन त्वचा पराकाशेनान्तरा० मशकान् केशैः०) इन्द्रः स्वप॑सा वहेन( वृहस्पति शकुनिसादेन रथमुष्णिहाभिः ॥१॥ योक्कम । एकवि शतिः॥ १४ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तममपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः॥ अथ चतुर्थगतान्मन्त्रानाह,-"यक्लं ग्टनाभिः) युगमानतेन(र) चित्तम् मन्याभि.(२) संक्रोशान् प्राणे:(४) प्रकाशेन त्वचं५) पराका- नान्तरां(६) मशकान् केश (क) इन्द्र५ स्वपमा वहेन(८) इस्पति मकु- निमादेनरथमुष्णिहाभिः(१०)" इति। यो दर्भमयं बन्धनसाधनं । ग्टधा कक्षाः। युगं कृतवेतादि। पानतं गौवामदेशः। चित्तं प्रसिद्धं । मन्या यौवारेखाः । संक्रोमा घोषाः। प्राणाश्चचुरादयः । प्रकामो वाचं रूपं। त्वक् बगिन्द्रियाभिमामिनी । पराकायोऽभ्यन्तरं ·[का प्रगप.१५] वेदार्थप्रकाश। ३४३ रूम । अन्तरा अभ्यन्तरप्रदेशाभिमानिनौ । मशककेगेन्द्र शब्दाः प्रसिद्धाः । स्वपमा बहेन शोभनव्यापारेण अङ्गबलेन । सहस्पतिः प्रसिद्धः । शकुनिसादः पृष्ठं, यत्र शकुनयः शक्ता वीराः मौदन्ति । रथः प्रसिद्ध । उप्णिहा रथवाहनदेशः । दति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका कृष्णयजुः- मंहिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ ० ॥ (२) मिचावरुणो श्रोणीभ्याम् इन्द्रामी शिखण्डाभ्याम् इन्द्राहस्पती अरुभ्याम् " द्वन्द्वाविष्णू' अष्ठीवया) सवितार' पुच्छेन, गन्धर्वान् शेपैन) अप्सरसो मुष्काभ्यां पर्वमानं पायुना पवित्र पोचाभ्याम् ) आक्रमण स्थूराभ्या(१०) प्रतिक्रमण कुष्ठाभ्याम् ॥ इति नैत्तिरियसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ अथ पञ्चमगतान्मन्त्रानाह,-"मित्रावरुणौ श्रोभ्याम्(१) इन्द्रामी शिखण्डाभ्याम् इन्द्रासहस्पती जरुभ्याम्(२) इन्द्राविष्णू अष्टौवड्या(५) सवितारं पुच्छेन) गन्धर्वान् शेयेना) अप्सरसो मुष्काभ्या) पवमान माथुना') पवित्र फेवाभ्याम्दी भाकमाएर प्यूराभ्या१०) प्रतिक्रम कुष्ठाभ्याम्(१९)" इति । श्रोण जघनगते मांसे। भिखण्डे नतोऽप्यधस्तने।

·२४० तेत्तिरीयसहितामाध्ये। {का ५/पाचर] जरू ततोऽप्यधस्तने। अष्ठोवती जइयोः पृष्ठभागगते मांसे। पोत्रा-स्यूर-कुष्ठशब्दै पायुममोपवर्त्तिन एव मांसविशेषा उच्चन्ने । देवतानामानि तु स्पष्टानि । इति मायनाचार्यरिचिते माधवौये वेदार्थमका कृष्णयजु - महिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पञ्चदमोऽनुवाक' ॥०॥ इन्द्रस्य, कोड:(१) अदित्यै पाजस्य दिशणं जवः। जीमूनान हृदयौपशाभ्याम् अन्तरिक्षं पुरितता) नमें उदयण । इन्द्राणी लोहा) वल्मीकान् क्लोमा गिरीन् लाशि) समुद्रमुदरेण वैश्वानरं भस्मना(१०) मित्रावरुणौ । इन्द्रस्य । दाविशनिः । दाविशतिः* ॥१६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पोडशोऽनुवाकः॥ अथ षष्ठगतानमन्त्रनाह,-'इन्द्रस्य क्रोड (१) अदित्यै(२) पाजस्य दिशा यत्रव ३) जौमूतान् हृदयौपशाभ्याम्() अन्तरिक्ष पुरितता) नभ उदयण(६) इन्द्राणे भौहा(१) वल्मौकान् क्लोनामा गिरीन् साशिभि (८) समुद्रमुदरेण(०) वैश्वानर भस्मना(१)" इति । फोडो . 'इन्द्रस्य । साविति इति धादर्शपुस्तकमाठ ।

·[का ५/प्र.अ.१०] वेदार्थप्रकाशे । ३४५ गलभागः । पाजस्यं पादतलं । जत्रवाउंससमीपवर्तीनि अस्यौनि । हृदयमध्यम् अष्टदलं मांसपद्मं । औपणं तदेष्टनं मांसं। पुरितता अन्त्राणि । उदर्यमुदरगत मांस । लौहल्लोमशब्दाभ्यां उदरपार्श्ववर्तिनी मांसखण्डे उच्यते । तत्समीपवत्तौनि मांसानि साशौनि । उदरं प्रसिद्धं । भस्म जीर्णवणादि। यथा दितीयया देवतानिर्देशः, एवम् ‘इन्द्रस्य' इत्यादौ षष्ठौचतीभ्यामपि देवतानिर्देशो द्रष्टव्यः । इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- मंहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पोडशोऽनुवाकः ॥ ० ॥ पूष्णः, वनिष्टुः अन्धाहेः स्थूरगुदा सपान् गुदाभिः) कातून पृष्टीभिः दिवं पृष्ठेन(५) वसनां प्रथमा कीकसा) रुद्राणां द्वितीया) आदित्यानां तृतीया अङ्गिरसां चतुर्थी साथ्यानी पञ्चमी..) विश्वेषां देवाना पुष्ठी ॥ ॥१७॥ पूष्णः । चतुर्विशतिः ॥ १७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः॥ * 'यत्र हृदयं हृदयमध्यं कि वा हृदयमध्यस्थं' इत्येवंरूपः कश्चित् पाठो भवितु युक्त । + 'पुस्तित्' इति पाठो भवितुं युक्त । + धादर्शपुस्तके १ इत्योऽस्ति ।

·सिरीयसहिताभाष्ये। [का प्राध०१८] अथ सप्तमगतान्मन्त्रानाह,-"पूष्णो वनिष्ठु:(१) अन्धाहे स्यूरगुदा(र) सान् गुदाभि २) सवन् पृष्टीभिः७) दिवं पृष्ठेन(५) वसूनां प्रथमा कोकसा(९) रुद्राणं द्वितीया०) आदित्यानां हतीया) अङ्गिरसां चतुर्थों) माध्यानां पञ्चमी.) विश्वेषां देवाना५ षष्ठौ (९)” इति । वनिछुः प्रौढम् अन्त्रम् । स्यूरगुदा गुदकाण्डे स्यूलो भागः। गुदा गुदकाण्डस्य सूक्ष्मभागाः । पृथ्यो गुदसमीपवर्तिन्य' शिराः । पृष्ठमुपरिभागः । तत्समीपवर्तिनोऽस्थिविशेषाः कौकसा', ताय षट्सङ्ख्याकाः क्रमेण वस्खादीनां भागाः। इति सायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका कृष्णयजु- संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके मप्तदशोऽनुवाकः ॥०॥ भोज,ग्रीवाभिः नितिमस्थभिः) इन्द्र स्वपसा वहेन( रुद्रस्य विचलः स्कन्धः अहोरावयाहितीय) अर्घमासानां तृतीयः) मासां चतुर्थ:(०) पातूनां पञ्चमः) संवत्सरस्य पृष्ठः॥ १८ ॥ ओजः । विशतिः ॥ १८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥॥ • थादर्शपुस्तके १-त्यशोऽस्ति । एवं परचापि ।

·[का•५प्र .१६] वेदार्थप्रकारे। २४७ अथाष्टमगतान्मन्त्रानाह,-'प्रोजो ग्रीवाभि.(१) नितिमस्यभि (९) इन्द्र खपमा वहेन(रुट्रस्य विचलः स्कन्ध.() अहोरात्रयोईितीय...) अर्धमामानां हतोय.(५) मासां चतुर्थ.(०) सुत्नां पञ्चम.(८) संवत्सरस्य षष्ठ::()" इति । ग्रीवास्तदवयवा'। अस्यौनि तवत्यानि । योऽयं 'वहो' वहनयोग्यप्रदेशः 'खपा' शोभनकर्मा, वहेनेत्यन्त' खपाः, सोऽयमिन्द्रस्य भागः । स्कन्धोऽवयवभेदेन षोढा भिन्नः, नचात्यन्तचञ्चलोऽवयवो स्ट्रस्या तत्तदनन्तरभाविनोऽहोराबादौनाम्। इति मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु - महिताभाष्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः ॥०॥ आनन्दं, नन्दथुना) कामं प्रत्यासाभ्यार भय५- शितीमभ्यां प्रशिप प्रशासाभ्या५() सूर्याचन्द्रमसौ क्याभ्या श्यामशवलौ मतस्त्राभ्यां ' व्युष्टि रूपेण निम्नुक्तिमरूपेण ॥६॥ श्रानन्द५ । पोडश ॥ १६ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥० अथ नवमगतान्मन्त्रानाह,-"प्रानन्दं नन्दथुना(१) काम प्रत्या- साभ्या(२) भय, शितीमभ्या(२) प्रशिषं प्रगासाभ्या५(४) सूर्याचन्द्रममो ·३४ तैत्तिरीयसहिताभाष्ये। [का०प्र०अ०२.] क्याभ्या(१) श्यामशवलौ मतस्वाभ्यां(६) युष्टिरूपेण() निम्नुनिमरूपेण(८)” इति। नन्दथुर्मुझेन्द्रियम् । प्रत्यासमितीम- प्रशामशब्दगुह्यममीपवर्तीनि अवयवयुगलानि अभिधीयते । कयौ पार्थदयवर्तिन्यो मांसगन्यौ। तत्समीपवर्तिनी मतस्ते। रूपं समीचीन प्राकारः । तदिपरौतम् अरूपम् । इति सायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे रुपयजु'- संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके एकोनविशोऽनुवाक. ॥०॥ (१२) अहः, मा सेनरात्रि पीवसा " अपो यूपर्ण) घृत रसैन") श्या वसथा। दूपीकाभिः हादुनि अश्रुभिः पृता दिवर रूपेण नक्षत्राणि प्रतिरूपेण पृथिवीं चर्मणा) छुवों छुव्या) उपाकृताय स्वाहा आलब्धाय स्वाहा) हुताय स्वाहा ॥ १० ॥ अईः । अष्टाविंशतिः ॥ २०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके विभोऽनुवाकः ॥०॥ प्रय दशमगतान्मन्त्रानाह,-'अहर्मा सेन() रात्रि पीवसा) अपः यूपेण घत रसेन) या वण्या( दूषोकाभिहादुनि) अश्रुभिः पृथ्वी दिव५ रूपेणा) नहवाणि प्रतिरूपेण पृथियौं ·का०५।००२१] वेदार्थप्रकाशे। चर्मणा) छवौं छथ्या(१९) उपाहताय स्वाहा(१२) अलब्धाय खाहा(१२) इताय स्वाहा(२५)" इति । पौवो-यूष-रस-वसा- शब्दास्तत्रत्यद्रवाणं विशेषाः । दूषीका नेचयोर्मलं । अश्रूणि नेत्र- जलानि। पृथ्वा (१)। रूपं नेत्रगोलक । प्रतिरूपं तत्रत्यं प्रति- विम्ब । चर्म पत्मपटलम् । छवी नेवगता कान्तिः । योऽयमुपा- कृतमश्वमभिमान्यमानो देवः तस्मै दूद खा इतमस्तु । तथैवालब्ध- मभिमन्यमानाय, इतमभिन्यमानाय च देवाय तत्तदवस्यापनमिदं उतमस्तु । इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:- संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तममपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अग्ने, पक्षुतिः) सरस्वत्यै निपक्षतिः) सोमस्य तृतीया अपां चतुर्थी आफ्धीनां पञ्चमी "संवत्सरस्य पष्ठी मस्तार सप्तमौ बृहस्पनेरष्टमी मित्रस्य नवमौ वरुणस्य दशमी) इन्द्रस्यैकादशी विश्वपां देवानों द्वादशी) द्यावापृथिव्योः पार्थ यमस्य पाटूरः(१७ ॥ ११॥ अग्नः। एकान्नत्रिशत् ॥ २१॥ * एवमेव सर्वत्र पाठ' । 'खाहा' इवमस्त' इत्येवंरूपः कश्चित्माठी भवितुं युक्त।

·तैत्तिरीयसहितामाण्या
[का-५/प्र.७०२२
इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
एकविंशोऽनुवाकः ॥०॥
अथैकादशगतानमन्सनाह,-"अमे पक्षति (१) सरखत्ये निपचति {)
सोमस्य हतीया(९) अपा चतुर्थी (४) ओषधीनां पञ्चमी) सवत्सरस्य
पछी(६) मरुता५ सप्तमौ० वृहस्पतेरटमौ) मिवस्य नवमौर)
वरुणस्य दशमी १०) इन्द्रस्यैकादशौ ११) विश्वेषा देवानां दादनौर)
धावापृथिव्यो. पा(१२) यमस्य पाटूर.१३)इति । दक्षिणपार्श्वस्य
मूले वर्तमाना येय वड्कि मा पचति । तदनन्तरभाविनी
वक्रि निपचति । एव तत्तदनन्तरभाविन्यो वड्कयो दितीयादि-
शन्दैरुच्यन्ते । एता वक्रयो यस्मिन् पृष्ठभागगतेऽस्थिपार्श्वविशेषे
सम्वध्यन्ते, मोऽय पाटूर ।
इति मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-
सहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके एकविशोऽनुवाक ||•||
वायोः, पक्षतिः सरस्वतो निपक्षतिः) चन्द्रमसः
तृतीया नक्षत्राणं चतुर्थी) सवितुः पञ्चमी"
रुद्रस्य पुष्टी सुपाणां सममी अर्यम्गाष्टमी
त्वटुर्नवमी धातुर्दशमी.) इन्द्राण्या एकादशी
अदित्यै हादशी १० द्यावापृथिव्योः पार्श्व५५) यम्य
पाटर(१४) ॥ १२॥

·[कामध०२३] वेदार्थप्रकार। वायोः । अष्टाविंशतिः ॥ २२ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ अथ दादागतान्मन्त्रानाह,-"वायोः परति.(१) मरखतो निपति.(२) चन्द्रमसः हतीया(९) नक्षत्राणं चतुर्थी) भक्तिः पक्षमी) रुद्रस्य पछी(१) सर्पण सप्तमी(०) प्रर्यम्णेऽटमी) स्वष्टुर्नवमी(९) धातुर्दशमी) इन्द्राण्या एकादशी(१) अदित्य दादशो९) द्यावापृथियोः पार्श्व() यम्ये पाटूर.(१०)" इति। पूर्वोदक्षिणपार्यवदुत्तरपार्यपरत्वेनेदं भवं व्याख्येयम् । रति मायनाचार्यविरपिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे रुप्पयशु:- मंहिताभाव्ये पक्षमकाण्डे मप्तमप्रपाठके दाविमोऽनुवाकः ॥.॥ पन्याम, अनुग्भ्या) सन्ततिर सायन्याभ्या) शुकान् पित्तेन हरिमाणं यमा" इलीटणान् पापवातेन" कुश्मान् शर्कभिः शयतीन् ऊवध्येन(०) शुनी विशसनेन सीन् लोहितगन्धेन वयासि पक्कंगन्धेन पिपीलिकाः प्रशादेन"॥ १३ पन्यां । द्वाविंशतिः । २३. प्रति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाएडे सप्तममपाटके पयोविंशोऽनुयाकः ·५२ तैत्तिरीयसहितामाध्य। [का प्रच०२४] नवायु । अथ त्रयोदशगतानमन्त्रनाइ,-"पन्यामनग्या सन्नानिए स्वावन्याभ्या५(१) कान् पित्तेन(२) हरिमाण यका) हलौक्षणान् पापवातेन(५) कूष्मान् शकभि (१) शवान् ऊवध्येन) शनी विशसनेन(८) सान् लोहितगन्धेन(e) वयामि पक्वगन्धेन(१) पिपीलिका प्रशादेन ७' इति । अनूशब्देन पूर्वानयोकायो समीपवर्तिनी मासखण्डे उच्यते । स्वावन्यशब्देन सूमाणा मायुविशेषाणा मूले, ने पार्थदयवर्तिन्या दे शिरे उच्यते । पित्त प्रसिद्ध । यका यकृतशब्देन पित्तगतो वर्णविशेष । पापवातोऽपा- शंकानि शपिण्डान्। अवध्य अपक्क मात्। विशसन छिवस्थान । लोहितगन्धपकगन्धो प्रसिद्धी । प्रभादो विपसनकालपतितो मासलेभविशेष । इनि मायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाणे शष्णयजु- महिताभाय्ये पञ्चमखण्डे मप्तमप्रपाठके चयोविगोऽनुवाक ॥०॥ क्रमः, अत्यनमौहाजी विश्वैर्देवैयजिय' संविदान' । स नो नय सुकृतस्य लोकं तस्य ते वय वधया मदेम ॥ १४॥ क्रमैः । अष्टादश ॥ २४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सत्तमप्रपाठके चतुर्विशोऽनुवाक १०॥ • 'यकना' यकृता। यकशब्देन पित्तगतो वर्णविप्रेषोऽवाभिप्रेत इत्येव रूप कश्चित पाठो भवितु युक्त ।

·का०प्र०७ाथ०२५] वेदार्थप्रकाशे। १५३ इति। .. अथ चतुर्दशोतं मन्त्रमाह,-"क्रमैरत्यक्रमौदाजी विश्वैर्देवैर्यजियः सविदानः। स नो नय सुष्कृतस्य लोकं तस्य ते वयस्वधया मदेम" श्रयं 'वाजी' पूर्वोकावयवसपन्नोऽश्यो 'यज्ञियैः' यजाई: 'विश्वैर्देवैः पूर्वोक्तस्तेगादिभिः पिपीलिकान्तैः सर्वैर्देवैः ऐकमत्यगतः 'क्रमः' पादविन्यामः ‘प्रत्यक्रमौत्' भूलोकमतिक्रम्य स्वर्ग गतवान् । हे वाजिन्, 'सः' त्वं 'न' अस्मान् 'सुकृतस्य' फलभूतं 'लोक' 'नय' प्रापय । तस्य 'ने' प्यर्थ 'वयं' स्वधाशब्दोपलचितेनाज्येन हविषा हर्ष जनयाम। इति. मायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे कृष्णधनु:- संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्ड़े सप्तमप्रपाठके चतुर्वि गोऽनुवाकः ॥०॥ द्यौः, में पृष्ठं पृथिवी संघर्थमात्मान्तरिक्ष समुद्रो योनिः सूर्यते चक्षुर्वातः प्राणश्चन्द्रमाः श्रो; मासाथा- ईमासाश पाण्यतोऽङ्गानि संवत्सरो महिमा ॥ १५॥ द्यौः । पञ्चविंशतिः ॥ २५ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठक पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥०॥ एवमाज्याहुतिमाधनभृतायतुर्दगानुवाकगता मनवा उकाः । अथ यदिहितमश्वमेधनामणे,-"चौस्ते पृष्ठ पृथिवी मधस्यमित्यश्चम-

·तैत्तिरीयसंहिवामाये ।
[का प्राचार]
३५४
नुमन्त्रयते"(३।४ाशना.) इति । तं मन्त्रमस्मिन् पञ्चविंगानुवा के
पठति,-"द्यौस्ते पृष्ठं पृथिवी सधस्यम् आत्मा अन्तरिक्ष५ समुद्रो
योनिः सूर्यस्ते चक्षुर्वातः प्राणयन्द्रमाः श्रोचं मामाच अर्द्धमामाय
पर्वाण्य॒तवोऽङ्गानि संवत्सरो महिमा” इति । हे अश्व, येयं 'द्यौः', मा
'ते' तव 'पृष्ठम्' उपरिभागः । या च पृथिवी' मा यजमानादिभि.
सह तवावस्यानहेतः। यच्च 'अन्तरि' तत्तव 'श्रात्मा, उदरभागः ।
योऽयं समुद्रः' स त्वदीय-'योनिः', "अमुयोनिर्वा अश्वः" (५।३।१२)
। यः 'सूर्यः' स विरापस्य तव 'चदुः'। यो
'वातः स तव 'प्राणः'। यः 'चन्द्रमाः, स तव 'श्रोत्र' । 'मामा'
पक्षाथ तव 'पर्वाणि । वसन्तातवः तव हस्तपादाङ्गानि
'संवत्सरः' तव युद्धजयादिरूपो 'महिमा' ।
इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु:-
संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पञ्चविंशोऽनुवाकः ॥०॥
इति श्रुत्यन्तरात्।
-
अग्निः पशुरासीत्ननायजन्तु स एतं लोकमजयद
यस्मिन्नमिः स ने लोकस्तञ्जष्यस्यथा जिन वायुः पशु-
रासीत्तेनायजन्त स एतं लोकमजयद्यस्मिन् वायुः स
ते
लोकस्तस्मात् त्वान्तरेष्यामि यदि नाजिघ्रस्थादित्यः
पशुरामौत्तेनायजन्त स एतं लोकमजयद्यस्मिन्,
आदित्यः स ते लोकस्तं जेष्यसि यद्यजिग्रंसि ॥ १ ॥
यस्मिन् । अष्टौ च ॥ २६ ॥

·[का०५०प्र०७/१०२६] वेदार्थप्रका। ३५५ यो वै अयथादेवतम् (१)। त्वाम (२) । इन्द्रस्य (३)। चित्ति (४)। यथा वै (५) । वयो वै (६) । यदाकूतात् (७)। यास्तै अग्ने (८)। मयि गृहामि ()। प्रजापतिः-सोऽस्मात् (१०)। स्तेगान् (११)। वाज (१२)। कूमान् (१३)। योकं (१४)। मिघा- वरुणौ (१५)। इन्द्रस्य (१६)। पूष्णः (१७)। प्रोज (१८)। अानन्दम् (१९)। अहः (२०)। अग्ने (२१)। वायोः (२२)। पन्याम् (२३)। क्रमः (२४)। द्यौस्ते (२५)। अग्निः पशुरासीत् (२६)। पविशतिः ॥२६॥ यो वै (१३)। गुवाहुतिम् (३३३)। अभवन् (५५)। पथिभिः (७१२)। अवरुध्य (१०।२)। आनन्दम् (१८)। अष्टौ-पञ्चाशत् ॥५८* ॥ साविवाणि(१) । विष्णुमुखाः(२)। उत्सन्नयज्ञः(३)। देवासुरा(४)। यदेकेन(५) । हिरण्यवर्णा(६) । यो नै अयथादेवतम्(७)। सप्त ॥ ७ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पच्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठक पडूविंशोऽनुवाकः ॥ पञ्चमाएका समाप्तः। * प्रथमेऽनुवाके ३ द्वितीये ५ तृतीये 8 चतुर्थ ४ पञ्चमे ७ घछे ६ सप्तमे ३ घरमे ३ नवमे ३ दशमे ३ एकादशात् घडविंशपर्यन्तं प्रत्येक एकैक. मिति १६ । मिलित्वा ५८ ।

·३५८ तैत्तिरीयसंहितामाथ्ये। का०प्र०अथ०२६] . इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकीवीवुक- भूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण सायनाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाशनामकतैत्तिरीययजु:संहिताभाय्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठके षड्विंशोऽनुवाकः ॥०॥ ॥०॥ समाप्त पञ्चमं काण्डम् १०॥

·BIBLIOTHECA INDICA:
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY
THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
NEW SERIES Nos 843 859, 868 885 902 909 937, 942 & 952
THE SANHITX OF THE BLACK YAJUR VEDA
.
WITH THE COMMENTARY OF
MADHAVA ACHARYA
EDITED BY
PANDIT SATYAVRATA SAMASRAMI
Assoc ate Member of the Asrat e Soc ety of Bengal Ed tor Author Com
mentator Arrotator Compiler Translator and Publ sher of
d ferent Vedic wo ks &c fc
VOL VI
KAŅDA VI & VII
CALCUTTA
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PREIS
1899

·॥ सम्पादकोक्तिः ॥ . अथ तेत्तिरीयसहितेति व्याख्याध्याम । “मन्त्र ब्राह्मणयोर्यदनामधे यम्"-इत्याहापस्तम्ब ( य प सू ३४) । तत्र मन्त्रग्रन्याना मेव सहितेति नामान्तरम् । तासां हिताना हि बहुमाचीनत्वात् कालभेद-देशभेद व्यक्ति- भेदादिभिरध्ययनाध्यापनयोरुच्चारणादिभेदा पाठभेदाथ सम्पन्ना, पाठन्पनाति- रिक्तता च किञ्चित् सञ्जाता, श्राचार्याणा प्रकृतिवेषभ्यात् स्वस्वदेशकालाद्य- नुरोधाच्च अनुष्ठेयभेदा तत्प्रयोगभेदाव सम्पन्नर , अत एवैकेकोऽपि वेदो बहु- याखव मापन । सदेवोदाहृत प्राचीनमाधित चरणपटक घड गुथियेण- "एकविशत्यध्वयुक्त मुग्वेद मृधयो विदु । सहस्राध्या मामवेदो यजुरेकशता- ध्वकम् । नवाध्वाधर्वणोऽन्ये तु माहु पञ्चदशावकम्” इति । 'अध्वा, देवता, गति , शाखा इति पर्यायवाचका'-इति च तत्रोक्त तेनेव । पातञ्जले महामाध्येऽप्युक्त मेवमेव । तपाहि पस्पशाजिक-"एकशत मध्वर्युशाखा , सहसवा सामवेद , एकविशतिधा बाइच्यम्, नवधायर्वणो वेद" इति । चरणव्यूहे तु किञ्चित् पार्थक्य मपि । तद्यथा--"ऋग्वेदस्य ० ० ० शाखा पञ्चविधा भवन्ति। प्राश्वलायनी भाडायनी शाकला वाकला माण्डुकेया चेति"- इति । "यजुर्वदष्य घडशौतिर्भदा भवन्ति । सत्र चरका नाम द्वादशभेदा भवन्ति । कठा माच्यकठा कपिलकठाचारायणीया वारायणीया बान्तिवेया श्वेताश्वतरा ओपमन्यव पाताण्डिनौपा मैत्रापणीया ति । तत्र मैत्रायणी नाम सप्तभेदा भवन्ति । मानया दुन्दुमाश्वेया वाराहा हारिद्रवेया यामा स्यामायणीयाचति । ००० वाजसनेया नाम सप्तदशभेदा भवन्ति । जावाला गोधेया काण्वा माध्यन्दिना शापीयास्तापनीया कापाला पोण्डवत्मा श्रावटिका परमावटिका पाराशरीया वेधेया नया श्रीधेया गालवा बंजका कात्यायनीयाति । 0.01 तेत्तिरीयका नाम दिमेशा भवन्ति । श्रोख्या खाण्डिकोयाति । पाण्डिकेया नाम पञ्चभेदा भवन्ति । प्रापस्तम्बी बौधायनी सत्यापाढी हिरणकेशी श्रीधेयी चेति"-इत्यादि । विष्णुपुराणादो तु शाखाना मझ्या नामानि च पृथक् पृथगेव, ताल मिहानति- प्राचौनाना धमविजृम्भिताना मिव तेषा मवतारखेन । चरणव्यूहादापि पाहता सन्त्येवेति । चरका श्रावरका ·( ख ) इत्थं बहुभाखत्वेऽप्येकैकस्य वेदस्य, एकैकम्या' शाखाया अययनेनेत भवेदेवाधीत एकाको वेदः, सावकवेदीयशाखामु संहितायाः प्रापोऽमे- दाद । किञ्चिन्मन्त्रन्यूनातिरिक्तेन, किञ्चित्साठयतिक्रमेण, किश्चिदुच्चारणभेदेन, किञ्चिदनुष्ठानविधियार्पोन च न भवेदस्तुतो विभिन्नत्वम् , जागव टेप न्यायः-'एकदेविकृत मनन्यवत् (पा० सू० १. १. ०२. भा०)-इति । भवत्येव हि चिन्नपच्छे शुनि तिव्यवहारो लोयो । अत एव सायणाचार्यादि- भिरेककव शाखा दास्याता, तथामानि च सर्ववेदद्याख्याने प्रात्मनः कृतकृत्य- तेति । एवं “वेदः कृतमोऽधिगन्तव्यः (२. १६५.)"-इति, “घटिवंशदाब्दिक चय गुरो त्रैवेदिकं व्रतम् (३. १.)"-इति, “वेदानयोग्य वेदो वा घेदं वापि यथाक्रमम् (३. २.)"-इति च मनुवचनानि सडपान्त; शाखाना मन्तगत. प्रकृतपार्यको हि कयं मम्भवेन्नामाध्ययनं द्वादशस्वशाब्दषु महखशाखम्य साम- वेदण्य? ततस्तादृशस्मृतिवदनाना मुन्मत्तापितल मेव प्रसतेति । अतो- वेवमेवाबधार्यम्,- वेदशाखाभेडो न मन्वाद्ययायभेवतुल्ला, मत्युत भिन्न- फालिखितानां भिन्नदेशीयाना मेकप्रन्यौयाना मपि बहुतरादर्भपुस्तकानां यया भवत्येव पाठादिभेदः, माया वेति । वेदाना मनुश्रवत्वं, बहुप्राचीनत्वं, शाखाप्रवत्तकानां प्रवचने किञ्चित् स्थातव्यं चेह वौजानि । अधाप्यत्र संभय- चेत् कस्याप्येकस्य वेदस्य भयोरपि शाखयोराद्यन्तपाठसन्दर्शनेनेव तरोत्सारवं सुकर मेवेति भनिहत्तः कोलाइलः । परत्वेव मपि यजुर्वेदस्य वाजसनेय-तैत्तिरीययोः शाखयोरेवं मिय पार्यका मुपलभ्यते, यत्तपोरुभयोः शुक्तत्वकृयायाममत माचौनाः । तया च जाबालादीनां समदशवाजसनेपयाखानां शुक्लयजुरिति स्थातिः; श्रोत्यादौना सैत्तिरीयायान्तु पणां यजु:शाखानां कृष्णयजुरिति समास्या चेति । ईदृशा- सदृशभेदकारणं शतपथश्रुत्यादितात्पर्यतोऽवगन्तव्यम् । तथाहि-"प्रादित्यानौमानि शुक्लानि यजुपि वाजसनेयेन यानः वल्क्येनात्यायन्ते'-इति शत वा० १४.९. ४. ३३ । 'वाजिशाखाचिन्नानां पशुपां सूर्यणोपदिष्टत्वं याज्ञवल्क्येन प्राप्तत्वं च पुराणेषु पमिहम्'-इति वाई सट्टाष्ये द्विवेदगगः । तथा चेमानि पुराणवचनानि- "वैशम्पायरशिघ्या वे घरकाध्वर्यबोऽभवन् । यचेसब्रझइत्यांद क्षपणं स्वगुरोर्वतम् ॥ ६१ ॥ पानवरश तच्थ्यि प्राहाहो भगवन् कियत् । घरिसेनाल्पमाराणां परियार सुदुधरम् ॥ १२ ॥ इत्युक्तो गुमरणाद कुपितो यानलं त्वया ।

·( ग ) देवरातमुत सोऽपि छर्दित्वा यजुधा गणम । ततो गतोऽघ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान ॥ ६४ ॥ यजूपि तित्तिरा भूत्वा तल्लालुपतयाददु । तेत्तिरीया इति यजु शाखा प्रासन मुपेशला ॥ ६५ ॥ याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मश्छन्दापधिगवषयन । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थऽर्कमीश्वरम ॥ ६६ ॥ एवं स्तुत स भगवान वाजिरुपधरो रवि । यजूष्ययातयामानि मुनपेऽगत् प्रसादित ॥ ७३ ॥' -इति भाग० पु० १२ । मेघा कृष्णयजुर्वेदसहिता तित्तिरिनाममहर्पिणा मोक्तति तेत्तिरीय सहितेत्युच्यते । सदाह भगवान् पाणिनि -'तेन प्रोक्तम्, तित्तिरिवरतन्तु खण्डिकोखाच्छण"-इति (४ ३ १०१, १०२)। अत्रेतदपि शेयम्-तित्तिरिप्रमुखाना शाखामोक्तृत्वऽपि न तु तत्तच्छा खीयमन्त्राणा प्रोक्तृत्वम , मतिमन्त्रसिवाइव्याकोपात् । अस्ति हि सर्वधा मेव मन्त्राणा पृथकूटधविधवाद,-अय मन्त्रोऽनन ऋषिणा दृष्ट इति । अथापरमपि-तित्तिरिमाक्तधेव शाखा क्रमात् धित्व मापना श्रोख्यादिनामत घोढा पसिद्धि गतति तासा घणा मेव तैत्तिरीयत्वेऽपि श्रोय. नामिका अाधव तैत्तिरीयेति धादिश्यते विशघत , यथा ऋग्वेदशाखाना पञ्चानामव शाफलवापि शशिरीयाख्यायव शाखा शाकलेति व्यपदिश्यते । तपाहि विकृतिकोमुद्याम्- "शाकल्प शत शिघ्या नैष्ठिकब्रह्मचारिण । पञ्च तेपा गृहस्पास्ते धर्मिष्ठाथ कुटुम्बिन ॥ शिशिरो वाप्कल माझ्या वात्स्यश्चैवाश्वलायन । पक्षते शाफला शिष्या शाखामेदप्रवर्तका ॥"-इति । तदेव शिरोया, वाकलीया, साया, वात्स्या, पावलायनी घेत्यामा पञ्चाना मेव शासानां शाफलत्व गम्यसे । अत एव "ऋग्वदे शिरीयायां महिताया यथाक्रमम् । प्रमाण मनुवाकाना मूक्तं शृणुत शाकला ॥"-इति शोनकोयानुक्रमणी-व्याख्यानावसरे माह घडगुरुशिष - 'सर्वगा (शिरी- पादिपञ्चशाखाध्यतृणास्) शाकलब मुक्तम्' इति । एय मपि चरणव्यूभादो शशिरीया शाखेव शाशले ति युध्यतेऽस्माभिस्तयेव वैदिकमसिद्ध ।

·ततोऽन्यायपि श्रष्टाविंशतिः पदानि मन्ति । तदित्य मेलप्रपाठकपामया वस्वतियाणेशमिति (१५२८) दोधित मेतेन वाक्येन । प्रतिप्रपाठकावसाने तत्तत्यणठकानातानुवाकानां यथाक्रमेण प्रतीपदान्य नूद्य परिगणना च विद्यते, तत्तदनुवाकपरिगणनवायमपि सस्वर मेवाधीयते। तद्यथा--(१) इपे वा, (२) यजम्य, (३) शुन्धद्ध, (8) फर्मणे वां, (५) दैनो, (६) ऽधूतं, (9) पृष्टिः, (८) भवाम्या, (८)-दई, (१०) प्रत्युष्ट, (११) कृशो- मि, (१२) भुवनमि, (१३) वाजयो, (१४)-भावां चतुर्दश" इति । एवं प्रतिकाण्डान्ते तत्ताकाण्डीयप्रपाठकानां प्रतीकपदानि ममुल्लिस्य परिगणना च सम्खरं पश्यते । तद्यथा सप्तमकाष्टान्ने-"(१) प्रधननं, (२) साध्याः, (३) मजवं, (३) रहस्पतिर, (५) गाव' पञ्च"-ति । भनमे कागडे पञ्च प्रपाठका सन्ति, तब सेनां यथाक्रमेणेमानि प्रजनन मियादोनि प्रतीफपदानौति तदर्थ । सधा ग्रन्यशेधे काण्डप्रतीकरिगणनावा च भवर. मपोयते । तद्यपा -"(8) इपे, (२) वायय', (३) प्रतातिर, (8) पुञानः, (५) माधि- पाणि, (६) प्राचीनवरगं, (७) प्रजनन मत" इति । एतेन वायना नैति- रोयसंहितायां सप्त काण्डाः सन्ति, तेषां व काण्डानाम् '' इत्यादीनि मात प्रतीकपदानीति चोयत इति सर्वतोपदानि तेत्तियमन्त्रभागपदादीनोति ।। अप संहितापाठे सम्पादकाप्रमूतन्धिधिसपणापास्यवं ६ मा २१ पृ. 1 टीपन्या पिहितेन योधितम्, तपा अनुवाकमये n १ ॥"- एवमादिसाइपूर्णच्छेदचिन्हेंन खण्डमेदानां विधानचार्वेदिक मिति ६ भा० ३७ पृ.* टोप्पन्यां मूचितं सनतवालोयमिति ॥ अपेतदभाष्यकारविषयेऽति किश्चिद वक्तयम् । शिक्षार या ग्लु माधवाचार्यः स एव सापणाचार्य इति । तदेतन्मत माघारमाधयाशुक्तपरिषर- विन्द्र मित्यर्द्धय भेट । तपा हाचारमाय, मापचित्तमायये, कातमाघरी, म भूमिकापाः या-माम-सोफातिमो- "यौमती बननौ या मुकीर्तिमायनः पिता । सापको भोगनापन मनोयुही महोहगे। पण योगानं मूत्रं शापा पण त माझुपी । भाग्दा फुलं या मर्यतः महिमाय."-ति । नन्वे वेदमाया पुमिमा मयंग्रेड'मापसासार्णवाशिय मापयों- इति सेपात् दिमलोय कर याति वन स स पि. तितत्वात् । एक भिारमोन झव मारय स्वशास्यासमेत ·तदिति द्विकर्नुकत्वं न विरुद्धम् । अपि वा उभयोर्धाटनेहातिशय्यप्रकाशा स्थात् सपा चावहार । कस्य चिन्नये माधवाचार्य एव वेदभाष्याणां कर्ता, “ये पूर्वोत्तरमीमासे व्याख्यायातिसवहात्”-इत्युक्त । अतिमद्भात पूर्वात्तर मौमामयोर्याख्याता हि माधब एव, न तु सायण । एतन्मतन्त्वापातरमणीयमपि न विचारमहम् , सर्वत्र पुष्पिकामु "मायणाचार्यविरचिते'-इत्युलेखार, यवतन्त्रसुधानिध्युपक्रमोक्तत्रयोदशचतुर्दशलोकविरोधाच्च । तथादि- "ते तपस्तनमा राशि मामौन परमासने । सवज्ञ सायणाचार्य पर्यपृच्छन सभाम- ॥ धौता मकला व्याप्त च दृष्टार्यगोचरा । त्वत्पणौतेन तद्भाध्यमदीपेन प्रयोयमा । -इति । वस्तुत रतद्भाष्योपक्रमयोकोमु मुद्रितटतोययोफाइनन्तर लिपिकरममा. दादित सर्व पुस्तकम्वविद्यमानापि त एवेमो सोको- "स याह नृपति राजन सायणार्या ममानुज । सर्व वन्यप वेदाना व्याख्यातल नियुज्यताम् ॥ इत्युक्तो माधवायण वीरकमहीपतिः । अन्वयात सायणाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥'-इति । म्योकावेतो अाम्यापितिकपुस्तकालयीय कमिन् जीर्णतमे ऽतिविशुद्ध- पुस्तयो मपत्तितो, तैत्तिरीयप्रथमभागम्य सम्पादकीलिपेप्टोम्पन्याञ्चोतो हमेते । एतच्छोकद्वयात्परमूतशेष श्लोक स्यात् षष्ठ , योऽत्र मुद्रितशतुर्य- "ये पूर्वातरमीमामे व्याख्यायातिमसात् । कृपालुधियाचार्या वेदा वक्तु मुद्यत ।।" इति । प्रय का गतिरिति चत, उद्यत सन् स्तमध्यमानुजेन मायणाचार्यत घेदाप्रकाश कारयतीत्युह्य मित्यमाकम् । ए: हि मायणाचार्यकृतान्य सर्वाणि वदभाष्यायोति सिद्धम् । एव मपि मत्सम्पादितततखण्डानाच मुरपामु पन्मुद्रित 'माधवा चार्यविरचितयेदार्यशामाग्यमापदिता'-इति, सत्सवं पूर्वपूर्वमम्पा फलेषा नुभारत एवंति बोध्यम् ; अन्यथा दिग्पाद प्रन्यान्तरखामतीसिरिति । किच्च ये:भाष्येषु तेत्तिोपभाष्यात प्रायम्य ग्याभ्युपगम्यम् , अक पदिसामाथ्याशुपक्रमालोकारिपाठातपेत्रोपतये । ताति- "माध्वर्ययप पपु प्राणायाद दात पुरा । यजुड़ेंगे, उप होगार्थ पगवदो याकरिष्यो ।"-इति ०म० भा. भू०५ो। .

·एतेन यजुर्माणस्य प्रायम्य विज्ञानेऽपि न ज्ञायते तत् शुक्रष्य पशुप कृष्णस्य वैति । कारावाहिताभाष्योपक्रमणी पञ्चमेशाशलोकपाठात्तु सग शङ्कापि भवति छिन्नमूला । तयाहि- "भृग्यजुस्सामवेदा प धाप्यातास्तेषु तद यजु । कृयण शुक्त मिति देघा, तत् कृया तैत्तिरीयकम् ॥ ५ ॥ . . . व्यवस्थितप्रकरण पजु पल दौर्यते ॥ ११॥"-इति । म एवञ्च करावबदाख्य शुक्ल यजु पूर्व न व्याप्यातम्, सेत्तिरीयास्य कृपा गजुरेव पूर्व वाण्यात मिति म्फुटम् । तत्रापि वाझणारण्यभयााप्यानाव पुरैवैधा महिता व्याख्यातेति च ध्रुवम् । तपाहि ब्राह्मणभाष्यापक्रो-यो "व्याख्याता एखनोधाय सेतिपकदिता सवाझण याकरिष्ये मुसनापंथिमुपे ।।"-इति ५ मा । तयाचारण्यकमाये-माख्याता मुजोयाय तिमझमश्तिा। तवाझख च व्यायमात शिष्ट मारण्यक मत ।। इति ५ सा. "पन्य बोधापन मूब भाया पम्य ध याजुपी' इत्युक्तस्तग्यावाण तैत्तिरीयमाणाध्येतृकुलजखमपि सुचत मिति सम्॥ कलकत्ता (गजन्वती)। चयत् १९५६(१८९५) घोमत्यवतमम्मों। (मामममी) ·३ तदानम- 7 दक्षिणं ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥०॥ अथ तैत्तिरीयसंहितायां षष्ठकाण्डे प्रथमप्रपाठके बते नोव इक्तिः परि- नया बजे प्रथमोऽनुवाकः । हरिः बाम्। प्राचीनव शङ्करोति देवमनुष्या दिशो व्यभजन्तु यं चौन्देवा दक्षिणा पितरः प्रतीचों मनुष्या उदीचौर द्रा यत् प्राचीनव शङ्करोनि देवलोकमेव तद्यजमान इपावतते ' परि-श्रयत्यन्तर्हितो हि देवलोको मनुष्य- सोकात नास्माल्लोकात् खेतव्यमिवेत्याहुः को हि तवेद, यद्यमुपिलोकेऽस्ति वा न वेति दिवतीकाशान् करोति ॥१॥ भयोलाकारभिजित्यै केशश्मश्रु वपते नखानि निहन्तते मृता वा एपा त्वमेध्या यत् केश- मृतामेव त्वचममेध्यामपहत्य यन्नियो भूत्वा मेधमुपैति 1 ·तैत्तिरीयसंहितायां। {का दाप्राय शारएटकया माप्योपक्रमे मो० पङ्गिरसः सुवर्ग लोक यन्तोऽसु दीक्षालपसी प्रावैशरलोकपाठा पसु स्वाति साधादेव दीक्षानपसी श्रव-रुन्धे तो आति नीर्थे हि ते ताम्पावैशयन् तीर्थे साति ॥२॥५॥ तीर्थमेव समानानां भवति) अपोऽनात्यन्त ति। एव मेध्या भवति वाससा दीक्षयति सौम्यं वै धौष, नैत्तिरी देवतया सोममेप देवतामुपैति यो दौधते सारा उनूरसि तनुवं मे पाहीत्या स्वामेव देवतामुपैत्व अाशिपमेवैतामा-शास्त(०) अग्नेस्तूपाधान वायावीत पानं पितृणां नौविरोपंधीनां प्रघातः ॥ ३ ॥ श्रादित्यानां प्राचीनताना विश्चैपां देवानामानु- नचाणामतीकाशास्तहा एतत् सर्वदेवत्वं यदासो यदाससादीक्षयति सवाभिरेवैनं देवताभिर्दी क्ष्यति हिमाणो वै मनुष्यस्तस्याशनं प्राणोऽनाति एव दी। याशिता भवति यावानेवास्य म सद मेधमुपैति१३) घृतं देवानां मस्तु पितॄणां । मनुष्याणां तद्दे ॥ ४॥ एतत् सर्वदेवत्वं यन्नवनीतं यन्नवनीतेनाले र राप देवताः प्रीणाति प्रयुती वा एपोऽस्मालोक' ता देवलोकं योदौक्षितान्तरेव नयनी तमा- निौतेनाको ।) अनुलोमं यजपा व्यारत्ये) ·'का दापय०१] तैत्तिरीयसंहिताया। द्री वृत्रमहन् तस्य कनौनिका परापतत्तदाञ्जनम- वृद् यदाङते चक्षुरेव भाव्यस्य दृक्षिणं माइते २० ॥ ५ ॥ सव्यः हि पूर्व मनुष्या अाचते न नि-धावते नीव । मनुष्या धावन्ते पञ्चतत्व वाले पञ्चाक्षरा पक्तिः तो यज्ञो यजमेवाब-रुन्धे परिमितमाङक्तेऽपरि- तर हि मनुष्या अाजते सतूलया पाडतऽपतूलया । मनुष्या श्राञ्जते व्यारत्यै १८) यदपतूलयाचौत वर्ज व स्यात् सर्तृलयात मित्रत्वाय) ॥ ६ ॥ इन्द्रा वृत्रमहुन् साऽपोऽभ्यंम्रियत तासां यन्मेध्यं जय सदेवमासीत्तदप उदकामत् ते दुर्भा अभवन् पुचीलैः पवयंति या एव मेध्या यज्ञियाः सदैवा के स्ताभिरेवैनं पश्यलि.) द्वाभ्यां पवयत्यहोराचा- ॥ वैनं पवयति चिभिः पवयति चयं दुमे लोका रेवैन लोकैः पवयति पञ्चभिः ॥ ७॥ यति पञ्चाक्षरा पक्तिः पाङक्ता यज्ञो यज्ञायै- पवयति पद्भिः पंवयति पड्वा तव ऋतुर्भि- पवयति सप्तभिः पश्यति सप्त छन्दारसि छन्दा- वैन' पवयति नवभिः पश्यति नवबै पुरुषे प्राणाः णमेवैनं पश्यत्येकवि शत्या पश्यति दश हत्या + ·B तेत्तिरीयसहिताया। [का दाय.२] अङ्गुलयो दश पद्या अात्मकविशा यावानेव पुरुष- स्तमपरिवर्ग ॥८॥ पवयति() चित्पतिस्त्वा पुनात्वित्याहमनो वैचित्य- तिर्मनसैवैन पवयति वाक्पतिस्त्वा पुनात्वित्याह वाचै- वैनं पवयति देवस्त्वा सविता पुनात्वियाह सवित- प्रसूत एवैन पवयतिस तस्य ते पवित्रपते पवित्रण यस्मै कं पुने तच्छकेयमित्याहाशिपमेवैतामा-शास्ते २५) अतीकाशान् करोति । अवेशयन् तीर्थे .साति। प्रघातः।मनुष्याणां तहै। आते। मित्रत्वार्य । पञ्चभिः। अपरिवर्गम्। अष्टाचत्वारिशच ॥ १॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥०॥ यावन्तो वै देवा य॒जायापुनत त एवाभवन् य एवं विहान् यज्ञाय पुनौते भवत्येव बहिः पवयित्वान्तः प्र-पादयति मनुष्यलोक एवैन पवयित्वा पूतं देवलोक प्र यति'' अदीक्षित एकयाहुत्येत्याहु सुवेण चतसो थम्यानुवाकस्य यारयान प्रथमकाण्डम्य द्वितीयप्रपाठकप्रथमानु याकमाये दरप्यम् ।

·५ [का०६ाप्र ००२] तैत्तिरीयसंहितायां। जुहोति दौक्षितत्वाय खुचा पञ्चमी पञ्चाक्षरा पतिः पाङता यनो यज्ञमेवाव-रुन्धेर आकृत्यै मयुजेऽग्नये॥१॥ स्वाहेत्याहाकृत्या हि पुरुषो यज्ञमभि-प्रयुडत यजेयेति मेधायै मनसेऽग्नये स्वाहेत्याह मेधया हि मनसा पुरुपो यज्ञमभिगच्छति() सरस्वत्यै पूणेऽग्नये स्वाहेत्याह वाग्वै सरस्वती पृथिवी पूपा वाचैव पृथिव्या यज्ञं प्र-युडक्त) आपा देवौहती विश्वशम्भुव इत्याह या वै वास्ताः ॥२॥ आपा देवी हुतौर्विश्वशम्भुवो यदेतदयजुर्न ब्रूयाद् दिव्या आपोऽशान्ता इमं लोकमा-गच्छेयुः श्राो देवौहतीविश्वशम्भुव इत्याहारमा एकैना लोकार्य शमयति तस्माच्छान्ता इमं लोकमा-गच्छन्ति ) द्यावा- पृथिवीत्याहु द्यावापृथिव्योहि यज्ञ वन्तरिक्षमित्या- हान्तरिक्षेहि यज्ञो वृहस्पतिी हुविषा धातु ॥३॥ इत्याह ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिर्ब्रह्मणैवास्मै यजमर्व- रुन्धे ययादिधेरिति यज्ञस्थाणुमच्छेधात्विवाह यज्ञस्थाणुमेव परि-पूणक्ति) प्रजापतिर्यज्ञमसृजत सोऽस्मात्सृष्टः परान्त स प्र यजुरीनात् प्र साम समगुदयच्छुद् यदृगुदयच्चत्तौद्ग्रहणस्यौदग्रहण- त्वम् चा ॥४॥ ट ·६ तैत्तिरीयसंहितायां । [का हाथ.२] जुहोति यज्ञस्योद्यत्वर) अनुष्टुव छन्दसामुदय- च्छृदित्याहुस्तस्मादनुष्टुभा जुहोति यज्ञस्योद्यत्यै"बादश वात्सबन्धान्युदयच्छन्नित्याहुस्तस्माद् द्दादशभिर्वात्स- बन्धविदा दीक्षयन्तिर) सा वा सुपर्गनुष्टुग्वारीनुष्टुगय- देतया दीक्षयति वाचन, सर्वया दौक्षयति । विश्वे देवस्य नेतुरित्याह सावियेतेन मत्तों वृणीत सख्यं ॥ ५ ॥ इत्याह पितृदेवत्यैतेन विश्वे राय इषुध्यसीयह वैश्वदेव्यतेनं द्युम्नं होत पुष्यस इत्वाह पौष्णतेन सावा एपसर्वदेवत्या यदेतयची दीक्षयति सीभिरेवैन देवताभिर्दीधयति०' सप्ताक्षरं प्रथमं पदमष्टाक्षराणि चौणि यानि चीणि तान्यष्टावुप-यन्ति यानि इत्वारि तान्यष्टौ यदृष्टाक्षरा तेनं ॥ ६ ॥ गायत्री यदेकादशाक्षरा तेन त्रिष्टुम् यद् हादशा- क्षरा तेन जगती सा वा एपसर्वाणि छन्दासि यदेतयची दीक्षयति सवैभिरेवैनं छन्दाभिर्दीक्ष्यति सप्ताक्षरं प्रथमं पद सप्तपदा शक्करी पुशवः शक्रौ पशूनेव अव-रुन्धे ८) एकस्मादृक्षरादनातं प्रथमं पदं तस्माद्यवाचोऽनाम तन्मनुष्या उप-जीवन्ति पूर्णया जुहोति, पूर्ण इंव हि प्रजापतिः प्रजापतेगायै न्यूनया ·७ {का दाप्र०३] तैत्तिरीयसंहिताय । जुहोति एनादि प्र॒जाप॑तिः प्रजा असृजत मृजाना५ सृष्टय २०) ॥ ७ ॥ अग्नये। ता । धातु । ऋचा। मुख्यं । तेन । जुहोति। पञ्चदश च ॥ २ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पठकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ ऋक्सामे वै देवेभ्यो यज्ञायातिष्ठमाने कृष्णो रूपं कृत्वापक्रम्यातिष्ठतां तैमन्यन्त यं वा दुमे उपावस्य॑तः स इदं भविष्यतीति ते उपामन्त्रयन्त ते अहोराच्या- महिमानमपनिधार्य देवानुपावर्तेतामेय वा काची व यच्छुक कृष्णाजिनस्यैप सानो यत्वकृष्णम्) कसामयोः शिल्पे स्थ इत्याहसाम एव अव-रुन्धे ) एपः॥१॥ वा अहो वणी यच्छुलं कृष्णाजिनस्यैप राबिया यत्कृष्णं यदेवनयोस्त न्यं तदेवाव-रुन्धे कृष्णा- जिनेन दीक्षयति ब्रह्मणो वा एतद्रूपं यत्कृष्णाजिनं चस्यानुदाकस्य व्यारयान प्रथमकाखीयमियममाठकस्य प्रथमदि. तीयानुवाकमाथ्ययोईरयम् ।

·तैत्तिरीयसंहिताया। कागद प्राथ.३ ब्रह्मणैवैनं दीक्षयति इमान्धिय शिक्षमारस्य देवे- त्याह यथायजुरेवैतद्) गर्भो वा एप यद्दीक्षित उल्व वासः प्रोणुते तस्मात् ॥२॥ गर्भाः प्रास्ता जायन्ते न परा सोमस्य कयादो- गीत यत्पुरा सोमस्य ऋयादपोर्खात गर्भाः प्रजानी परापातुका स्युः कौते सामेऽपोर्तुते जायत एव तदधी यथा वीयासं प्रत्यपोर्तुते तादृगेव तद् अङ्गिरसः' सुवर्ग लोकं यन्त जर्ज व्यंभजन्त ततो यदत्यशिष्यत् ते शरा अभवन्नूगई शरा यच्छरमयौ ॥ ३॥ . मेखला भवत्यूर्जमेवाव-रुन्धे८) मध्यतः सं-नह्यति मध्यत एवास्मा ऊर्ज' दधाति तस्मान्मध्यत जी भुचते ऊर्ध्व वै पुरुपस्य नाभ्यै मध्यमवाचीनमध्यं यन्मध्यतः सन्नाति मेध्यञ्चैवास्यामेध्यञ्च व्यावत- यति) इन्द्रो वृचाय वज्र पाहत् वेधा व्यभवत् स्फ्यस्तृतीय रथस्तृतीय यूपस्तृतीयम्॥ ४ ॥ येऽन्तःशरा अशीर्यन्त ते शरा अभवन् तच्छुराणार शरत्वं वजो वै शराः क्षुत् खलु वै मनुष्यस्य प्रायो यच्छरमयी मेखला भवति बघेणैव साक्षात् क्षुधं भ्रातृव्यं मध्यताऽप-इते विद्भवति चिदै प्राणस्त्रि- वृतमेव माणं मध्यतो यजमाने दधातिर पृथ्वी भवति ·[का दायराम.] तैत्तिरीयसंहितायां। । रज्जूनां व्यायर) मेखलया यजमानंदीक्षयति यात्रेण । पत्नी मिथुनत्वार्य ॥ ५॥ यज्ञो दक्षिणामभ्यध्यायत्ता५ समभवत् तदिन्द्रा- ऽचायत सोऽमन्यत् यो वा दुतो निष्यते स दुर्द भविष्यतीति तां प्राविशत् तस्या इन्द्र एवाजायन सा- ऽमन्यत यो वै मदितोऽपुरो जनिष्यते स इदं भवि- प्यतीति तस्या अनुम्मुश्य योनिमाच्छिन्त सा सूत- वंशाभवत् तत् सूतर्वशायै जन्म ॥ ६ ॥ ता हस्ते न्यवेष्टयत तां मृगेषु न्यदधात् सा कृष्णविषाणाभवृदिन्द्रस्य योनिरस मा मा हिसी- रिति कृष्णविपाणां प्र-यच्छति सयोनिमेव युन करोति सोनि दक्षिणा५ सयौनिमिन्द्र५ सयोनि- त्वाय कृप्य त्वा सुरुस्याया इत्याह तस्मादकृष्ट- पच्या श्रोषधयः पच्यन्ते१) सुपिप्पलाभ्यस्वीपधीभ्य इत्याह तस्मादापंधयः फल गृहन्ति(९०) यदस्तेन ॥७॥ कण्डूयेत वामनभावुकाः- गुजाः स्युर्यत स्मर्यंत नग्नम्भावुकाः कृष्णविषाणया कण्डूयतेऽपिटा स्मयते प्रजानां गोपोथायर) न पुरा दक्षिणाभ्यो नेता कृष्ण- विषाणामव-तेद् यत्पुरा दक्षिणाभ्यो नेता कृष्णवि- पाणाम॑वतेद् योनिः प्रजानां परापातुका स्यान्नीतासु ·१. तैत्तिरीयसहितायां। [का हाप्रव.] दक्षिणासु चावाले कृष्णविाण प्रास्यति योनि य॒ज्ञस्य चात्वाल योनिः कृष्णविषाण योनावेव योनि दधाति यज्ञस्य सयोनित्वार्य)* ॥८॥ रुन्ध एप। तस्मात् । शर्मयो। यूपस्तृतीयं । मिथुन- त्वाय । जन्म । हस्तैन। अष्टाचत्वारिशच ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥०॥ वाग्वै देवेभ्योऽपाक्रामद् यज्ञायानिष्ठमाना सा वन- स्पतीन् प्राविंशत् सैपा वाग् वनस्पतिपु वदति या दुन्दुभौ या तूर्णवे या वीणीयां . यद दीक्षितदण्ड प्रयच्छति वाचवाव-रुन्धे" औदुम्बरो भवत्युवी उदुम्बर ऊर्जमेवाक्-रुन्धे मुखैन सम्मिता भवति मुखत एवाम्मा जर्ज दधाति तस्मान्मुखत ऊजी भुञ्जते ॥१॥ क्रीते सोम मैत्रावरुणाय दण्डं प्र-यच्छति मैत्रावरुणो हि पुरस्तादृत्विग्भ्यो वाच विभजति तामृत्विशी यजमाने प्रति-ठापयन्तिए) स्वाहा युनं मनसेत्याह • चस्यानुवाकम्य प्यास्थान प्रघमशाहीयहितीयमसाठकस्य रितीयानु वाकमाये दरष्यम्।

·[का०६ाप्रायः४] तैत्तिरीयसंहितायां। मनसा हि पुरुषो यज्ञमभिगच्छति खाहा द्यावापृथि- वीभ्यामित्याह द्यावापृथिव्याहि यजः स्वाहोरोरन्त- रिक्षादित्याहान्तरिये हि यमः स्वाहा यज्ञं वातादा- रभ इत्याहायं ॥२॥ वाव यः पर्वते स यज्ञस्तमेव साक्षादा-रभते मुष्टी करोति वाचं यच्छति यज्ञस्य धृत्यै) अदौशिष्टायं ब्राह्मण इति विरुपारवाह देवेभ्य एवैनं प्राह विरुच्चै- भयेभ्य एवैनं देवमनुष्येभ्यः प्राह न पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं नि-सजेद् यन्पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विसृजेद् यज्ञं वि-छिन्द्यात् ॥३॥ उदितेपु नक्षत्रेषु वृतं कृणुतेति वाच वि-सृजति यजवतो दीक्षितो यजमेवाभि वाच वि-सृजति) यदि विसृजेवैष्णवीसचमनु-ब्रूयाद् यज्ञो वै विपर्यजे- नैव यन्त्र सन्तनातिर) दैवीन्धियं मनामह इत्याह यजमेव तन् मंदयति सुपारा ना असद वश इत्याह व्यष्टिमेवाव-स्न्धे) ॥ ४॥ ब्रह्मवादिना वदन्ति होतव्यं दीष्ठितस्य॑ गृहाश्द न हातव्या मिति हविर्वै दौक्षितो यजुहुयाद् यज- मानस्याबदार्य जुहुयाद् यन्न जुहुयाद् यज्ञपुरुरन्त- रियाद ये देवा मनाजाता मनोयुज इत्याह माणा वै

·तैत्तिरीयसंहिताया।
[कान्हा राष8
देवा मौजाता मनोयजस्ते प्ठव परोक्ष जुहोति तन्नेर्व
हुतं नेवाहुत५(१५ स्वपन्तं वै दीक्षित रक्षासि जिघा५
सन्युग्मिः ॥५॥
खलु वै रोहाग्ने त्वर सु-जाहि वय सु-मन्दिपी-
महोत्याहामिमेवाधियां कृत्वा खेपितिरक्षेसामपंहत्यै
श्रवत्यमिव वा एप करोति यो दीक्षितः स्वपिति त्वमने
व्रतपा असीत्याहाग्नि देवानां व्रतपतिः स एवैनं व्रत-
मा-लम्भयतिण) देव श्रा मधेत्याच देवः ॥६॥
येप सन् मन्यपुर) त्वं यज्ञेघीय इत्याइत हि
यन्नधौड़ते अप वै दीक्षितात् सुषुपुर्प इन्द्रियं देवताः
कामन्ति विश्व॑ देवा अभि मामावन्निवाहेन्द्रिये-
गैवैनं देवताभिः सन्नयति०) यदेतद् यजुर्न ब्रूयाद
यावत एव पुथून भि-दीक्षेत तावन्तोऽस्य पशवः स्यू-
रास्वयत् ॥ ७॥
सोमा भूयाभरेत्याहापरिमितानेव यशूनव-रुन्धे)
चन्द्रमसि मम भोगाय भवेत्याह ययादेवतमेवनाः
प्रति-गृहाति८) वायवे न्वा वरुणाय त्वेति यदेवता
नानुदिशेद यथादेवतन्दक्षिणा गमयेदा देवताभ्यो
योत यदेवता अनुदिशति यथादेवतमेव दक्षिणा
गमयति न देवताभ्य श्रा॥८॥

·[काहाराच.५] तैत्तिरीयसंहितायां । १३ वृश्चातेर) देवोरापो अपां नपादित्याह यद वो मेय यन्नियर सदैवं तद् वो माव-क्रमिपमिति धावताहर) अछिन्न तन्तु पृथिव्या अन् गेपमित्याह सेतुमेव कृत्वात्यति २/२ ॥ ८॥ भुञ्जते। अयं। छिन्द्यात् । रुन्थे। अमिः। श्राह देवः। यत् । देवताभ्य आ । वयस्त्रिशच ॥ ४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥०॥ देवा वै देवयजनमध्यवसाय दिशो न प्राजानन सेन्याऽन्यमुपाधावन् त्वया प्र-जानाम् त्वयेति ते- ऽदित्या समध्रियन्त त्वया प्र-जानामेति साब्रवीद वर हनु मत्मायणा एव वा यज्ञा मदुदयना असन्निति तस्मादादित्यः प्रायणीयो यज्ञानामादित्य उदयनीया) पञ्च देवता यति पञ्च दिशा दिशां प्रजात्यै ॥ १ ॥ अथो पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाता यज्ञो यन्नमवाव • बस्यानुवाक्षस्य व्याख्यान प्रथमकाण्डीयहितीयप्रपाठकस्य द्वितीय- हतीयानुवाकमाध्ययोशष्यम्।

·१४ तेत्तिरीयसंहितायां । [कादापाराष.५] रुन्थे १० पार स्वस्तिमयजन प्राचीमेव तया दिशं प्राजानन्नग्निनादक्षिणा सोमैन प्रतीचो सविधोदींची- मदिन्योवीं पा स्वस्तिं यजति प्राचीमेव तया दिशं प्र-जानाति पा स्वस्तिमिष्ट्वामीपोमा यजति चक्षुपी वै एते यज्ञस्य यदनीपोमो ताभ्यामेवानु- पश्यति ॥२॥ अनीपोमाविष्ट्वा सवितारं यजति सविप्रनत एवानु-पश्यति सवितारमिष्ट्वादितिं यजतीयं वा अदितिरस्यामेव प्रतिष्ठायानु-पश्यति) अदितिमिष्ट्वा मारुतीमचमन्वाह मुरुतो वै देवानां विशा देवविशं खलु वै कल्पमानं मनुष्यविशमनु-कल्पते यन्मारुती- मृचमन्वाई विशां कृत्य) ब्रह्मवादिनी वदन्ति प्रयाज- वंदननूयाज प्रायणीय कार्यमन्याजवत् ॥३॥ अमयाजमुंदयनीयमितीमे वै प्रयाजा अमी अनू- याजाः सैव सा यज्ञस्य सन्ततिः। तत्तथा न कार्य- मात्मा वै प्रयाजाः मजायाजा यत्मयाजानन्तरिया- दात्मानमन्तरियाद् यदनूयाजानन्तरियात प्रजामन्त- रियाद यतः खलु वै यज्ञस्य विनतस्य न क्रियते तदनु य॒जः परा भवति यज्ञं पराभवन्तुं यजमानोऽनु ॥ ४ ॥ परा-भवति" प्रयाजवदे॒वान्याजवत् प्रायणीय ·का०६ाप्राचदा तैत्तिरीयसंहिताया। १५ कार्य प्रयाजवदनूयाजवंदुदयनीयं नात्मानमन्तरेति न प्रजान यन्नः पराभवति न यजमानः प्रायणीयस्य निष्कास उदयनीयमभि-निवपति सैव सा य॒जस्य सन्ततिः८) याः प्रायणीयस्य याचा यत् ता उदयनौर्य- स्य याज्याः कुर्यात् पराङ्मु लोकमा-रोहेत् प्रमा- युकः स्याद् याः प्रायणीयस्य पुरोनुवाक्यास्ताः, उदय- नीर्यस्य याज्याः करोत्यस्मिन्नेव लोके प्रति-तिष्ठति (१०) पन्नात्यै। पश्यति । अनूयाजवत्। यज॑मानोऽनु । पुरोनुवाक्यास्ताः । अष्टौ च ॥ ५ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥०॥ वैसपर्णी चात्मरूपयारस्पता५ सा कुद्रा सुंपणेमजयत् साब्रवीत् तृतीयस्यामिता दिवि सोम- * व्यस्यानुवाकस्य व्याख्यानं प्रथमकाण्डीयहितीयप्रपाठकस्य चतुर्थी नुवाकभाष्ये द्रव्यम्।

·तैत्तिरीयसहिताया । [का दाम ..] स्तमा-हर तेनात्मानं निष्ठीणोधति) इयं वै कसौ सुपर्णी छन्दासि सौपर्णेया (२) साब्रवीदस्मै वै पितरौ पुत्रान् विभृतस्तृतीयस्वामितो दिवि सौमस्तमा-हर तेनात्मानं निष्क्रीणीच ॥ १ ॥ इति मा कुदूरवोचदिति जगतीमुदपतचतुर्दशा- क्षरासती साप्राप्य न्यवर्तत तस्यै दे अक्षरे अमीयता सा पशुभिश्च दीक्षया चार्गच्छत् तस्माज्जगती छन्दसा पशव्यतमा तस्मात् पशुमन्त दीक्षोप-नमति त्रिष्टु गुदपतत् पयोदशाक्षरा सती साप्राप्य न्यवर्तत तस्यै दे अक्षरे मौयेता५ सा दक्षिणाभिश्च ॥२॥ तपसा चागच्छुत् तस्मात् चिष्टुभा लोके माध्यन्दिने सर्वने दक्षिण नीयन्त एतत् खलु वाव तप इत्याहुर्य स्वं ददातीनि गायव्युदपतच्चतुरक्षरा सत्यजया ज्योतिषा तमस्या अजाभ्यरुन्ध तदजाया अजत्व सा सोमचा- हरचत्वारि चाक्षराणि साष्टाक्षरा समपद्यत) ब्रह्म- वादिना वदन्ति ॥३॥ कामात्सृत्याद गायत्री कनिष्ठा छन्दसा सती यजमुखं परीयायेति यदे॒वादः सोममा-हरत् तस्माद यज्ञमुख पर्येत् तम्मात्तेजस्विनीतमा) पद्भगं हे सर्वने समय- लान्मुखेनैकं यन्मुखेन समहात् तदधयत्तस्माद हे ·[का दाप्र.प.६] तैत्तिरीयसंहिता। सर्वने शुक्रवती प्रातःसवनं च माध्यन्दिनं च तस्मात् वृतीयसवन जीपमभिण्वन्ति धीतमिव हिम- चन्त॥४॥ आशिरम नयति सशुक्रत्वायाथो समारत्येवै- नत्.) त५ सेमिमाहियमाणं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णास तिसो राचीः परिमुपितोऽवसत् तस्मात् तिसो रात्रौ कीतः सोमा वसतिते दे॒वा अब्रुवन्त- स्त्रीकामा वै गन्धवाः स्त्रिया निष्क्रीणामेति ते वाच५ स्त्रियमेक हायनी कृत्वा तया निरक्रौणन्त्र)सा रोहिद- रूपं कृत्वा गन्धर्वेभ्यः ॥५॥ अपक्रम्यातिष्ठत्तट्टोहितो जन्म १२ ते देवा अब्रुवन्नप युग्मदक्रमोन्नास्मानुपावर्त्तते वि हयामहा इति ब्रह्म गन्धर्वा अवदन्नगायन् देवाः सा देवान् गायत उपावर्तत तस्माहार्यन्तर स्त्रियः कामयन्ते ) कामुका एन स्त्रियों * यद्यपि प्रथमादिमागचतुएये 'तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये ।'-इति, एतदः- भागे चेत' प्राक् 'तैत्तिरीयसहिताया ।'-इति सप्तम्यन्तं शिरोनाम व्यवहतं मत्पूर्वे सम्पादकैः, परं न तद् युक्ततर मिव प्रतिभाति; नाना प्रथमान्त- व्यवहारस्यैव भूयोदर्शनात्, पाणिनेतथैव शासनाच्च (पा• सू० २.३.४६.) । पूर्णच्छेदेन बन्धनौचिडून घ काण्डायट्वाना मेतेनान्वयबाधपतोतेः समन्या भैरर्थक्यचेह स्फुट मिति । इत प्राप्त सम्पादनाधिकार' शर्मश्रीसत्यव्रत । मिन्यन्ते'-इति स्वरितादिपाठ १८२. शाकीये मुम्बई-मुमितपुस्तके । 3 ·१९ तैत्तिरीयसहिता। काहाप्रष.] भवन्ति य एवं वेदाथो य एवं विद्वानपि जन्येषु भवनि तेभ्य एव ददत्युत यद्दहुनयाः ॥ ६ ॥ भवन्त्येकडायन्या कोणति वाचैवैन। सर्वया क्रोणाति तस्मादेकहायना मनुष्या वाचं वदन्त्यक ट्या ऽकर्णया ऽकाण्या ऽलोण्या सप्तशफया क्रीणा- ति(१०) सर्वयैवेन क्रौणाति) यच्छतया कोणीयाडु- श्चर्मा यज॑मानः स्याद्यत्कृष्णयानुस्तरको स्थान् प्रमायुको यजमानः स्याद्यद् हिरूपया वाचनी स्यात्स वान्यान नौयानं वान्यो जिनौयादरुणया पिङ्गाध्या कोणात्ये- सबै सोमस्य रूपः स्वयैवैनं देवतया कोणाति ७॥ कोणी च वदन्ति मन्यन्ते गन्धर्वेभ्या बहुतया पिङ्गाक्ष्या दर्श च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे प्रथमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ इम मनुवाक १का० २प्र० ध्य. माथ्ये ऊगविशाश कुर्वन्नुत्य थास्यत् । एतच्छेशाश मवलम्व्य मोमासाया मधिकरणञ्चक मारचितम् (३१६॥ f 'निष्कोणोख दक्षिणाभिश्च वदन्ति'-इति क -पुस्तकयो पाठ' । यद्यप्येतत्पूर्व मिह क-ख पुस्तकानुसारी एव खडान्तसावाक्यमाठ यादृत, पर मेतादृशेषु वाक्येयु खण्डान्तपदैकमाघाणा माइस्थाभीयत्वप्रतोते मुम्बई-मुद्रित पाठ एव न्यायानिति मत्त्वेहेत' स एवावलम्यते । 1 इ यष्ठानुवाके 'कोणीव' इत्यादीनि घट खरहान्तमदानि, तत' सप्तमखण्डे 'पिङ्गाच्या'-इतिपदादनन्तरपठिनान्यपराणि च दश पदानि सन्नीत्यर्थः । एवं मपरपापि सर्वथैव खण्डान्तमश्वाप्येषु बोध्यम् ।

·[का दा०॥ध०७] तैत्तिरीयसंहिता। . तद्धिरण्यमभवत्तस्मादृग्यो हिरण्यं पुनन्तिा ब्रह्म- वादिना वदन्ति कस्मात् सत्यार्दनस्थिकेन प्रजाः प्रवीर्यन्ते ऽस्थन्वतीर्जायन्त इति यद्धिरण्यं धृतेऽवधार्य जुहोति तस्मादस्थिकेन पंजाः प्र वीयन्ते । स्य॒न्वतों- यिन्त एतद्दा अग्नेः प्रियं धाम यद घृतं तेज़ी हिर- ण्यमियन्ते शुक तनूरिदं वर्च इत्याहु सतेजस मेबैनर सतनुम् ॥१॥ करोत्यथो सम्भरत्येवैन यदबंदमवद्ध्याद' गर्भाः प्रजानाम्परापातुकाः स्युर्वद्धमवं दधाति गर्भाणां धृत्य) निष्टक्य बनाति प्रजानां प्रजननाय) वाग्वा एपा यत्समक्रयणी जूरसौत्याह यद्धि मनसा जवते तहाचा वदति धता मनसेत्याह मनसा हि वाग् धृता जुष्टा विष्णव इत्याह ॥ २॥ यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञायैवैनां जुष्टी करोति तस्यास्ते सुत्यसवसः प्रसव इत्याद सविसप्रस्ताव वाचमर्य रुन्धु काण्डकाण्डे वै क्रियमाणे यजर रक्षासि जिघासन्त्येष खलु वा अरोहतः पन्या योऽमेश्च 'प्रवीयन्ते' क। 'प्रवीयन्ते' क । 'प्रदीयन्ते'-इत्येकपदम् मु.। पदकारस्तु पूर्व प्रवौयन्त इत्येकपदं खौष्कृत्यामोह पदहयोकल्यापठत् । + 'मव दध्याई' इति पदच्छेदयुक्तो मु पाठ' पदग्रन्थविरुद्ध इत्युपेक्षित । 'पातुका 'क।

·7 २० तैत्तिरीयसंहिता। [का दापाय सूर्यस्य च सूर्यस्य चक्षुरारुहम रक्ष्णः कुनौनिकामि- त्याह य एवारक्षोहतः पन्धास्त५ समारोहति ॥३॥ वाग्वा एपा यत्सौमक्रयणी चिदसि मनासीत्या शाल्येवैनामेतत्तस्माच्छिष्टाः प्रजा जायन्ते चिदुसी- त्याह यद्धि मनसा चेतयते तहाचा वदति मनासीत्याह यदि मनसाभिगच्छति तत्करोति धौरसीयाह यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा ॥४॥ वदति दक्षिणासीत्याह दक्षिणा ोपा यत्रियासी- त्याहु यज्ञियामेवैनों करोति क्षत्रियासीत्याह.भूचिया ोपा दितिरस्युभयतः शीर्णोत्याहु यदेवादित्यः प्राय- णीया यशानामादित्य उदयनीयस्तस्मादेवमा यदडा स्यादयता स्याद्यत्यदिवद्धानुस्तरणौ स्थान प्रमायुको यज॑मानः स्याद् ॥ ५॥ यत्कर्णगृहीता वाचनौ स्यात्स वान्यं जिनीयान वान्यो जिनौयान्भिचस्त्वा पदि बधात्वियाह मित्री वै शिवो दे॒वानां तेनैवैनी पदि बभाति) पूपायनः पात्वित्या हेयं वै पूपेमामेवास्या अधिपामकः समष्ट्या इन्द्रायाध्यक्षायेत्याहेन्द्रमेवास्या अध्यक्षं करोति ॥६॥ धनु त्वा माता मन्यतामनु पितेत्याहार्नुमतयैवैनया क्रीणाति सा देवि देवमच्छेहोत्याह देवी येपा देवः ·[का दायरामा तैत्तिरीयसंहिता। सोम इन्द्राय सोममित्याहेन्द्राय हि सोम प्राहियते यदेतद्यजुर्न ब्रूयात्परायेव सौमक्रयणीयाद्रुद्रस्त्वा वर्स- यत्वियाह रुद्रो वै क्रूरः ॥ ७ ॥ दे॒वानां तमेवास्यै परस्ताद्दधात्याहत्यै क्रूरमिव वा एतत्करोति यमुद्रस्य॑ कीर्तय॑ति मित्रस्य॑ प॒थेत्याह शान्त्य वाचा वा एप वि क्रोणोते यः सौमक्रयण्या स्वस्ति सोमसखा पुन रेहि सह येत्याइ वाचैव विक्रीय पुनरात्मन्वाचं धुत्तेऽनुपदासुकास्य वाग्भवति य एवं वेद ॥८॥ सतनु माहार समारोहति वाचा स्यात् । करोति] क्रूरो वेद-] ॥७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां षष्ठकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥ ख्यत् । * इम मनुवाकं १का २५० व्य• भाष्ये एकादशाशं कुर्वन्नुहृत्य था- तघ मुहिता 'सत्यसवितु' इत्येवमादिका (१ भा. ३३२ ए.) एतदिण्द्धा माठास्वेतदालोचनत एव प्रायश संशोध्या। 'सततुं विष्णुव इत्याह समारोहति ध्यायति तद्दाचा यजमान स्यात्' क,ख। + संहितापाठे पदाना विभजन मन्याय्यम , सहितात्वदाधात्, प्राति- माख्यविहिताना५-यादिविधौना मप्रटत्ते, पदयाठखरापत्तेच। यतोऽन्न मत्पूर्वसम्पादकरौति त्रानुस्ता, यपि वा न च तेनाप्यनुस्तान तत्पूर्व- सम्यादकरौ तिरिति तहोतेरेदानुसरण मिह कृत मिति ।

·२२ तैत्तिरीयसहिता। का दाप्रचि] पट् पदान्यनु नि कामति पहं वाङ नाति वदत्युत संवत्सरस्यायने यावत्येव वाक् तामव॑ रुन्धे सतमे पदे जुहोति सप्तपदा शक्करी पशवः शक्करी पथूनेवार्य रुन्धे सप्त ग्राम्याः प॒शवः सप्तारण्याः सप्त च्छन्दारस्युभयस्या- वरुध्या वस्यसि रुद्रासीत्याह रूपमेवास्या एतन्महि- मानम् ॥ १॥ व्याचष्टे वृहस्पतिस्त्वा सम्ने रखत्वित्याह ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिर्ब्रह्मणवाम्मै पधून रुन्धे रुद्रो वसु- भिरा चिकेत्वित्याहारत्ये" पृधिव्यास्त्वा मुईना.जिघर्मि देवयजन इत्याह पृथिव्या येप मूर्दा यद्देवयजनमि- डायाः पद इत्याहेडायै ।तत्पदं यत्सामक्रयण्यै घृत- वति स्वाहा ॥२॥ इत्याह यदेवास्यै पदाद् घृतमपोद्यत तस्मादेव- माहु यदध्वर्युरनग्नावाहुतिं जुहुयादन्धोऽध्वर्युः स्याद्र- शासि यज्ञ५ इन्युहिरण्यमुपास्य जुहोत्यमिवत्येव जुहोति नान्धोऽध्वर्युर्भवति न यज्ञ रक्षासि नन्ति काण्डकाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञः रक्षासि जिघा सन्ति परिलिखित रक्षः परिलिखिता अरातय इत्याह रक्षसामपहत्यै ॥३॥ इदमह रक्षसो ग्रीवा अपि कृन्तामि योऽस्मान ·[का प्र.राथ.] तैत्तिरीयसंहिता। हेष्टि यच्च वयं हिम इत्याहु द्वौ वाव पुरुपौ यञ्चैव इष्टि यानं हेष्टि तयारवानन्तरार्थ ग्रोवाः कन्तत्ति पशवो वै सामुक्रयण्यै पदं यावत् मूतः सं वपति पशूनेवाव- रुन्धे ऽस्मे राय इति सं वपत्यात्मानमेवाध्वर्युः ॥ ४ ॥ पशुभ्यो नान्तरैति त्वे राय इति यजमानाय प्र यच्छति यजमान एव रयिं दधाति तोते राय इति पत्निया श्री वा एप श्रात्मनो यत्पत्नी यथा गृहेषु निधुत्ते तागेव तत् त्वष्टींमती ते सपेयेत्या त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानार रूपलद्रूपमेव पशु दधा त्यस्मै वै लोकाय गाईपत्य था धीयते ऽमुप्पी पाय- नीयो यहाईपत्य उपवपदस्मिन् लोके पशुमानस्याद्य- दोहवनीये ऽमुािन् लोके पंशुमान्स्यादुभयोरुप वप- त्युभयोरेवैनं लोकयाः पशुमन्तं करोति ॥५॥ महिमान। स्वाहा उपहत्या अध्वर्यु"धी यमे चतुर्विशतिथ] | ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पठकाण्डे प्रथमप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः॥ इम मनुवाकं १का• २म पूच्या माथ्ये दमधा विभज्योइय व्यारवत् । एतपयमांध मवलम्य मीमांसाया मधिकरणचारचितम् (२.१.६)। + पथमे खण्डे उपपेदित्येक पदम्, उप वपति इति तु पदइयमः रत्य धौपते नयनन्तरपठितानि पदानि चतुर्विधतिगयन्ते। पदविभागे पार्षः पदपाठ एवामाक मे भरणम् । एव मपरामापि बोध्यम्। .

·तैत्तिरीयसंहिता। [का दाय २० ब्रह्मवादिना वदन्ति विचित्यः सोमाय न विचित्या३ इति सोमो वा श्रीपंधीनार राजा तस्मिन् यदापन्न असितमेवास्य तद्यद्दिचिनुयाद् यथा स्याद ग्रसितं नि- दिति ताहगेव तद्यन्न विचिनुयाद्याक्षन्नापवं विधावति ताहगेव तत् शोधुकोऽध्ययुः स्यात् शोधुको यजमानः सोमविक्रयिन्सोमय शोधयेत्येव ब्रूयाद्यदी- तरम् ॥१॥ यदौतरमुभयेनैव सौमवियिणमर्पयति तस्मात् सोमविक्रयौ क्षोधुको "रुणो है स्माहौपवेशिः सोम- क्रयण एवाहं तृतीयसवनम रुन्ध इति पशूनां मिमौते पधूनेवाव॑ रुन्धे पशवो हि तृतीय सर्वन यं कामयेतापशुः स्यादित्यृक्षतस्तस्य॑ मिमौतर्क वा अपशव्यमपशुरेव भवति यं कामयेत पशुमान्स्यात् इति लोमतस्तस्य॑ मिमौत पशूना रूप रू पेणैवास्मै पशून रुन्धे पशुमानेव भवत्युपामन्ते क्रौणाति सरसमेवैन कोणत्यमात्योऽसीत्याहामैवैन कुरुते शुक्रस्ते ग्रह इत्याह शुक्रो द्यस्य ग्रहो) ऽनसाच्छ याति महिमानमेवास्याच्छ यायनसा ॥३॥ • 'विघार्यमाणानाम् (पा. ८२८७)-इतौर सुति ।

·२५ . [का.प्र.प.] तैत्तिरीयसहिता। अच्छे याति तस्मादनोवाह्य समे जीवन ७) यच खलु वा एत५ शीर्णा हरन्ति तस्माच्छोपहार्य गिरी जीवनामभि त्यं देवः सवितारमित्यतिच्छन्दसर्चा मिमीतेऽतिच्छन्दा वै सर्वाणि च्छन्दासि सर्वेभिरेवैन छन्दाभिर्मिमीते वर्म वा एया छन्दसां यदतिच्छन्दा यदतिच्छन्दसर्चा मिमीते वर्गीवनसमानाना करोत्येकयैकयोत्सर्गम् ॥ ४ ॥ मिमीतेऽयातयाम्नियायातयाम्नियैवैनं मिमौते त- स्मान्नानावीर्या अगुलय.) सर्वांस्वगुष्ठमुप नि गृहा- ति तस्मात् समावबौर्योऽन्याभिरङ्गुलिभिस्तस्मात् सर्वा अनु सञ्चरति(१) यत् सह सर्वाभिर्मिमीत सनिष्टा अङ्गुलयो जायेरन्नेकयैकयोत्सर्ग मिमौते तस्मादि- भक्ता जायन्ते १५) पञ्च कृत्वो यजुंपा मिमीने पञ्चा- क्षरा पडक्तिः पातो यज्ञो यनमेवार्य रुन्धे पञ्च कृत्वस्तूष्णीम् ॥५॥ दश सम्यद्यन्ते दशाक्षरा विराडनं विराड् विराज- वान्नाद्युमव॑ रुन्धे यद्यजुपा मिमीते भूतमेवाव॑ रुन्धे यत्तूष्णों भविष्यद(१) यदै तावानेव सोमः स्याद्यावन्त मिमीते यजमानस्यैव स्यान्नापि सदस्यानां प्रजाभ्यस्त्वे- बाह्यर क, ख । * ·तैत्तिरीयसंहिता। [का हा..] त्युप समूहति सदस्यानेवान्वाभजति वाससोप नयति सर्वदेवत्यं वै ॥६॥ वासः सवाभिरेवैनं देवताभिः समर्धयति पशवो वैसोमः प्राणाय त्वेत्युप॑ नह्यति प्राणमेव पशुपु दधाति व्यानाय त्वेत्यर्नु शुन्यति व्यानमेव पशुपं दधाति तस्मात् स्वपन्तं प्राणा नजाति) ॥ ७ ॥ इतर स्थादनसो त्सर्गन्- तूष्णों चयस्त्रियशच ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां षष्ठकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ Aad यत्कलया ते शफेन ते कोणानौति पणेताऽौअर्घ सोम कुर्यादगाअर्घ यजमानमोअर्धमध्वर्यु गोस्त महिमानं नाव तिरेङ्गवा ते क्रौणानीत्येव ब्रूयाझोअर्घ- . इम मनुवाक १का० २५० ईय. माये चतुर्दशधा विभन्योड्य व्याख्यत् । + इ सप्तमे खण्डे पदपाठानुसारत सम्, उप, यनु इति एथक परि- गणनादेव त्रयस्त्रिंशत्-सया-पूरणं भवति । 1 "इतरमूरि मनुमानयादूर यायनसोशिसर्गन[] तृष्णी [] सर्वदेवत्यं १] अस्लिशच] ॥६॥"-इति क, ख, ग ।

·२० [का०हाप०१।१०१० तैत्तिरीयसहिता! मेव सोम करोति गोअर्घ यजमानं गोअर्घमध्वयं न गोमहिमानमव तिरसत्यजया क्रौणति सतपसमेवेनं क्रौणाति हिरण्येन क्रीणाति सशुक्रमेव ॥१॥ गुन कीणाति धेन्वा कोणाति साशिरमे बैन कोणा- त्यूपभेणं क्रोणाति सेन्द्रमेवैनं क्रौणत्वनडुहा क्रौणाति वहिर्वा अनहान् वहिनव वहि यज्ञस्य क्रौणाति मिथु- नाभ्यां क्रोणाति मिथुनस्यावरुध्यै वाससा क्रोणति सर्वदेवत्यं वै वासः सर्वाभ्य एवैनं देवताभ्यः क्रीणाति दश सम्पद्यन्ते दशाक्षरा विराडनं विराड्विराजेवान्ना- मर्व रुन्धे ॥२॥ तपंसस्तनूरसि प्रजापतेवर्ण इत्याह पशुभ्य एव तद- ध्वनि हुत श्रात्मनोऽनावस्कायर गच्छति श्रियं प्र पशूनाप्नोति य एवं वेद" शुक्रन्तै शुक्रेण कोणामौत्याह यथायजुरे वैतहेवा वै येन हिरण्येन सोममक्रीणन् तदभौयहा पुनरा ऽददत को हि तेजसा विक्रेष्यत इति येन हिरण्येन॥३॥ सेम कौणीयात्तर्दभीपहा पुनरा ददौत तेज एवा- मन्यते ऽस्मे ज्योतिः सोमवियिणि तम इवाह ज्योतिरेव यजमाने दधानि तमसा सोमवियिण- मर्पयति) यदर्नुपयथ्य हुन्याइन्दशूकास्ता समार ·२८ तैत्तिरीयसंहिता। [का.दाप्रपथ.११] सर्पाः स्युरिदमुह५ सर्पाणी दन्दशूकानां ग्रीवा उप ग्रवामौत्याहार्दन्दशूकास्ता५ समीर सर्या भवन्ति तमसा सोमविक्रयणं विध्यति(७) स्वान ॥ ४ ॥ भाजेत्याईते वा अमुमिन् लोके सेमिमरक्षन तेभ्योऽधि सेाममा हिरन् यदेतेभ्यः सोमक्रयणा- नानुदिशेदनीताऽस्य सोमः स्यान्नास्यतेऽसुष्मिन् लोके सोम रक्षेयुर्यदेतेभ्यः सोमक्रयणाननुदिशति क्री- तोऽस्य सोमा भवत्येतेऽस्यामुमिन् लोके साम रक्षन्ति ॥ ५ ॥ एव रुन्धे हिरण्येन स्वान चतुश्चत्वारि- शञ्च ॥१०॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ वारुणो वै क्रीतः सोम उपनद्धो मित्रो न रहि सुमिवधा इत्याहु शान्त्या" इन्द्रस्योरमा विशु दक्षिण- * स्म मनुवाकं १का २५० ज्यनु • भाष्ये नवधा विभज्योडत्य व्याख्यत् । + "मझमेवार] सन् २] येन हिरण्येन[३]"-इति क, ख, ग !

·[का०६ापराय.११] तैत्तिरीयसंहिता। मित्याह देवा वै या सोममक्रीणन् तमिन्द्रस्योरी दक्षिण प्रासादयन्द्वेष खलु वा एतन्द्रो यो यजने तस्मादेवमा होदायुषा स्वायुपेत्याह देवता एवाग्वा- रभ्योत् ॥१॥ तिष्ठ'त्युर्वन्तरिक्षमन्वि होत्याहान्तरिक्षदेवत्या ोताई सोमादित्याः सदोऽस्यदित्याः सद् श्रा सौदेत्याह यथायजुरेवैतद(५) वि वा एनमेतदर्धयति यद्वारुणः सन्तं मचं करोति वारुण्यर्चासादयति स्वयैवैनं देवतया समर्धयति) वाससा पर्यानह्यति सर्वदेवत्यं वै वासः सर्वाभिरेव ॥२॥ एनं देवताभिः समईयत्यथो रक्षसामपहत्य वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेत्याह वपु हि व्यन्तरिक्षं ततान वाजमर्वस्वित्याह वाज बर्वत्सु पया अनियास्ति- त्याह पयो नियासु हृत्सु क्रतुमित्याह हृत्सु हि क्रतुं वरुणो विवग्निमित्याह वरुणो हि विपिन दिवि सूर्यम् ॥ ३ ॥ इत्याह दिवि हि सूर्य सोममट्टावियाह ग्रावाणी वा अद्रयस्तेषु वा एप सामं दधाति यो यजते तमा- देवमाण होद त्यं जातवेदसमिति सौर्यर्चा कृष्णाजिन प्रत्यानयति रक्षसामपंहत्यार उसावेत धूर्पाहावि- ·तैत्तिरीयसहिता। [का हाप्रब११] त्याह यथायजुरेवैतत्) प्र च्यवस्व भुवस्पत इत्याह भूताना हि ॥ ४॥ एष पतिर्विश्वान्य॒भि धामानीत्याह विश्वानि - पोऽभि धामानि प्रच्यते मात्वा परिपुरी विदित्याह यदेवादः सोममाहियमाणं गन्धवा विश्वावसुः पर्यमु- एणात्तस्मादेवमाहापरिमोपाय(९) यजमानस्य स्वस्य- यन्यसौत्याह यजमानस्यैवैष यजस्यान्वारम्भीऽनव- च्छित्य) वरुणो वा एप यजमानमभ्येति यत ॥५॥ क्रीतः सोम उपनहो ना मित्रस्य वरुणस्य चक्षस इत्याहु शान्त्यार) श्रा सामं वहन्यग्निना प्रति तिष्ठते तो सम्भवन्तो यजमानमभि सम्भवतः पुरा खलु वावैय मेधायात्मानमारभ्य चरति यो दीक्षितो यदनीपो- मीयम् पशुमालभत आत्मनिष्कृयण एवास्य स" तस्मात्तस्य नायं पुरुपनिष्कर्यण इव) ह्यथा खल्वा- हुग्नीषोमाभ्यां वा इन्द्रो वृचमहन्निति यदग्नी- योमौर्य पशुमालभते वान वास्य स तस्माता- श्या०) वारुण्यर्चा परि चरति स्वयैवैनं देवतया परि चरति ॥ ६ ॥ का• २००, ८, ६ घ्यनु• माष्ये सादशधा विभज्योन्य घ्याम्यत् ।

·[का दाप्र.११.११] तैत्तिरीयसंहिता। उट एवं सूर्य हि यद] बाहुः-सप्तविर- शति ॥ ११ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे प्रथमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ (प्राचीनवशं यावन्त ( रक्सामे वै वाग्वै देवेभ्या देया वै देवयजनं द्रश्च (तद्धिरण्य पदपदानि ब्रह्मवादिना-विचित्यो (यत्क- लया ते वारुणो वै क्रीतः सोम एकादश ॥ १ ॥ ("प्राचीनवरश५ (स्वाहेत्याहु (यन्तः शराहय सन् तपसा च यत्कर्णगृहौ तेति लोमतो वारुणः पट्सप्ततिः ॥१॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः ॥१॥ 'च्युन्धारभ्यो[१] सर्वाभिरवा२] सूर्य [३] भुताना [७] यति य[दाहु-सप्तविंशतिश्च ॥ १९॥” इति क, ख, ग । +प्रपाठकन ये एकादश खण्डा, इमानि तेषां प्रतीकानि । मु०-पुस्तके त्वकैकपदान्येवेति विशेषः। १५.८५०, ५५० ३५०, ८. १६५०, १२ ए. ८५०, १६ ए. १६०,२०४० १४५०,२० ए० १५५०, २८५० १५५० । प्रपाठकेऽत्र ये- ऽयौ पञ्चशतकानि, इमानि तेषां प्रतौकानि । मु०-पुस्तके नाम्त्येतद्दाफ्यम् ।

·[३२] १ अथ तैत्तिरीयसंहितायां पठकाण्डे द्वितीयप्रपाठक। ॥ हरिः श्रीम्॥ यदुभौ विमुच्यातिथ्यं लौयाज वि दिन्याद् यदुभावविमुच्य यथानागतायातिथ्यं क्रियते ताहगेव तदिमुक्तोऽन्योऽनवान् भवत्यविमुक्तोऽन्योऽातिथ्यं - हाति यन्त्रस्य सन्तत्य पन्यन्वारभते पत्नी हि पारी- णयस्येशे पनि वानुमत निवपति यदै पत्नी यज्ञस्य करोति मिथुनं तदधो पत्निया एव (१*) एप यजस्यान्वारम्भोऽनवच्छित्यैर) यावद्धिर्वै रा- जानुचरैरागच्छति सर्वेभ्यो वै तेभ्य आतिथ्यं क्रियते छदासि खलु वै सोमस्य राज्ञोऽनुचराण्य मेरातिथ्य- मंसि विष्णवे त्वेत्याह गायचिया एवैतेनं करोति सोमस्यातिथ्यमसि विणवे त्वेत्याह विष्टभ एवैतेन करोत्यतिथेरातिथ्यमसि विणवे त्वेत्याह जगत्यै (२) * एवमादिक खण्डविभागो न छान्दसोऽतो बन्धनौचिहान्तोखपातो न्याय्य ।

·[का०६०प्र०शय०१] तैत्तिरीयसंहिता। एवैतेने करोत्यमये त्वा रायस्योपदाने विणवे वेचाहानुष्टुभ एवैतेन करोति श्येनार्य त्वा सोममृते विर्णवे त्वेत्याह गायचिया एवैतेने करोति(२) पञ्च कृत्वा गृहाति पञ्चाक्षरा पतिः पाढा यज्ञो युजमेवावं रुन्धे") ब्रह्मवादिना वदन्ति कस्मात् सत्याद् गायचिया उभयत आतिथ्यस्य क्रियत इति यदेवादः सोममा(३) अहरत्तमाद गायचिया उभयत आतिथ्यस्य क्रियते पुरस्ताञ्चोपरिष्टाच) शिरो वा गुतजस्य यदातिथ्यं नषकपालः पुरोडाशा भवति तस्मान्नवधा शिरो विष्यून नवकपालः पुरोडाशी भवति ते चयस्त्रिकपालास्त्रिता स्तोमैन समिमतास्तेजस्वित्तेज एवं यज्ञस्य शीपंन् दधाति) नवकपालः पुरोडाश भवति ते वयस्त्रिकपालास्विता प्राणेन सम्मिता- स्त्रिदै (४) प्राणस्विमेव माणमभिपूर्व यज्ञस्य शीर्पन दधा- ति) प्रजापतेवी एतानि पक्ष्माणि यदश्ववाला रेक्षवी तिरची यदाववालः प्रस्तुरो भवत्यैश्वी तिरथी मजा- पतेरेव तच्चक्षुः सम्भरति देवा वै या पाहुतौरजुह- युस्ता असुरा निष्काव॑मादन् ते देवाः कायमपश्यन् - * 'दाव' क, ग। 5 ·३४ तैत्तिरीयसहिता। [का०६।०२।२०१० कर्मण्यो वै कमैंनेन कुर्वी तेति ते कार्यमयान् परिधीन् (५) अकुर्वत तैर्वै ते रक्षा स्यपानत यत्कार्यार्यमयाः परिधयो भवन्ति रक्षसामपहत्य स स्पर्शयति रक्ष- सामनन्ववचारायण न पुरस्तात् परि दधात्यादित्यो येवोद्यन् पुरस्ताद्रधारस्यपह न्यूर्वे समिधावा दंधा- त्युपरिष्टादेव रक्षास्यप हन्ति । यर्जुपान्यान्तूष्णी- मन्यां मिथुनत्वाय) हे श्रा दधाति विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै ४) ब्रह्मवादिना वदन्ति (६) अग्निश्च वा एतौ सोम॑श्च कथा' सोमायातिथ्यं क्रियने नामय इति यदद्मावग्निं मथित्वा प्रहरति तेनवाग्मय आतिथ्यं क्रियते यो खल्वाहुरूग्निः सवी देवता इति यद्धविरासाद्याग्निं मन्यति हव्यायवा- सन्नाय सवा देवता जनयति१७) एव जगत्या अवैपरिधीन वद. न्येकचत्वारिंशच्च ॥ १॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाक: . 'कथा' मु.। + 'पलिया गुवर] जगन्या]ि व्याशि मिद वै[8]-इति य, ख, ग। 1 इममनुवाक एका०२म०१ व्यनु -भाष्ये सप्तदशधा विमज्यादृव्य व्यायत् ।

·[का०दाप्र राय तैत्तिरीयसंहिता। ३५ देवासुराः संयत्ता बासन् ते देवा मिथो विप्रिया श्रासन्नेऽन्योऽन्यस्मै ज्यघायातिष्ठमानाः पञ्चधा व्य- क्रामन्नग्निर्वसुभिः सोमो रुट्टैरिन्द्रा मरुहिवरुण श्रादित्यैट हुस्पतिर्विश्चैवैस्तेऽमन्यन्तासुरेभ्यो वा इदं भाव्येभ्यो रध्यामो यन्मिथो विप्रियाः स्मो या न द्रुमाः प्रियास्तनुवस्ताः समवद्यामहे ताभ्यः स निका- छायः (१) नः प्रथमोऽन्योऽन्यस्म द्रुयादिति तस्माद्यः स तानूनविणां प्रथमो द्रुध्यति स प्रातिमार्छति यत्तानूनपवर समवति भ्राटव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना परास्य भ्रातव्यो भवति) पच्च कृत्वोऽव द्यति पञ्चधा हि ते तत्समवान्ताथो पञ्चाक्षरा पतिः पाडा य॒जो यजमेवाव॑ रुन्ध(२) श्राप॑तये त्वा गुलामीत्याह प्राणो वै (२) श्राप॑तिः प्राणमेव प्रौणति परिपतय इत्याह मनो वै परिपतिर्मन एव प्रोणानि सनूनपचु इत्याह तुनुवो हि ते ताः समयाद्यन्त शाकरायेत्या शक्ती हि ने ताः संमवाद्यन्त शकमन्नोजिष्ठायेत्याहोजिष्ट्रय हिते तदात्मनः समवान्तानारप्टमस्यनाधृष्यमित्याहा- नाराष्ट बैतदनाधृष्यन्देवानामोजः (३) ·२६ तैत्तिरीयसंहिता। [का०६ राया इत्याह देवाना ह्येतदोजोऽभिशस्तिपा अनभिश- स्तन्यमित्याहाभिशस्तिपा ह्येतदनभिशस्तन्य मनु मे दीक्षा दीक्षापतिर्मन्यता मित्याह यथायजुरेवैतद्) घृतं वै दे॒वा वज* कृत्वा सोममध्नन्नन्तिकमिव खलु वा अस्यैतञ्चरन्ति यत्तानूनपत्रेण प्रचरन्त्यपुर- शुस्ते देव सोमायोयतामित्याहु यत् (४) एवास्यापुवायते यन्मौर्यते तदेवास्यतेनाप्याययत्या तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्वेत्याही भावेवेन्द्रञ्च सोमच्चाप्याययत्या प्यायय सखीन्सन्या मेधयेत्याहुर्विजो वा अस्य सखायुस्तानेवाप्याययति स्वस्ति ने देव सोमसुत्यामंशीय (५) इत्याहाशि मेवैतामाशास्त) प्र वा एतेऽस्मालो- काच्यवन्ते ये सोममाप्याययन्त्यन्तरिक्षदेवत्या हि सोम श्राप्यायित एष्टा रायः प्रेपे भगायेत्याह द्यावापृथि- वीभ्यामेव नमस्कृत्यास्मिन् लोके प्रति तिष्ठन्ति' देवासुराः संयत्ता आसन् ते देवा बिभ्यतोऽग्निं मावि- शन तस्मादाहरग्निः सवा देवता इति ने (६) अग्रिमेव धरूयं कृत्वासुरानभ्यभवन्नग्निमिव खलु वा एप प्र विशति योऽवान्तरदीक्षामुपैति धाव्या- . 'देवावर्च' मु.।

·[का०६।प्र.राय०३] तैत्तिरीयसंहिता। ३० भिमूत्य भवत्यात्मना परास्य भ्रातव्यो भव त्यामान मेव दीक्षया पाति प्र॒जाभवान्तरदीक्षया सन्तराम मेखलार समायच्छते प्रजा ह्यात्मनोऽन्तरतरा तप्त- व्रतो भवति मदन्तीभिमार्जयते नियग्निः शौतेन वायति समिध्य(१९) या ते अग्ने (७) रुद्रिया तनूरित्याहु स्वयवैन वतया* व्रतयति सयोनित्वाय शान्त्य ॥२॥ यो वा] प्रोजो.] य"दशीय न०] एकादश च ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे द्वितीयमपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ तेपामसुराणां तिसः पुर श्रासन्नयस्मय्येवमार्य रजताथ हरिणी ता देवा जेतुं नाशवन् ता उपसदै- वाजिगोपन, तस्मादाधुर्यथैवं वेद यच नोपसदा वै महापुरं जयन्तीति त इपु४ समस्कुर्वतामिमौक सोम शल्यं विष्णु तेजन तेऽब्रुवन क इमामसि- प्यतीति (१) 'सयवे देवतया' मु.। + यो] वा] योग थाह यशो यति [६]sम' क, ख, ग । 1 इमन का.प्र.१०,१९धनु-भाष्ये प्रयोदशधा विभत्र्याइय प्यारषत् । .

·३८ तैत्तिरीयसहिता। [का०६/प्र.राय०३० रुद्र इत्यब्रुवन्न्द्रो वै क्रूरः सोऽस्यविति सोऽब्रवौदरं वृणा हमेव पशूनामधिपतिरसानौति तस्माद्रः पशूनामधिपतिस्ता रुद्रोऽवासृजत्स तिसः पुरौ भि- त्वैभ्यो लोकेभ्योऽसुरान प्राणुदती" यदुप्सद उप- सद्यन्त प्राव्यपराणुत्य नान्यामाहुतिं पुरस्ताशुहु- याद्यदन्यामाहुतिं पुरस्ताज्जुहुयात् (२) अन्यन्मुखं कुर्यात् सुवेणाघारमा धारयति यज्ञस्य प्रजाये पराङतिक्रम्य॑ जुहोति परा च एवैभ्यो लोके- भ्यो यज॑मानो माटव्यान् प्र णुदते पुनरत्याकम्योपु- सदै जुहोति प्रणुवैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यान जित्वा भ्राटव्यलोकमभ्यारोहति देवा वै या प्रातरुपसर्ट पासीदुन्नङ्गस्ताभिरसुरान् प्राणुदन्तु याः सायर राचिये ताभिर्यत्सायम्प्रातरुपुसद (३) उपसद्यन्तेऽहोराचाभ्यामेव तद्यमानी भाव्यान पणुदते या माताज्याः स्युस्ताः साथ रोनुवाक्या. कुर्यादयातयामत्वाय तिस उपसद उपैति चयं दुमे लोका इमानेव लोकान् प्रीणातिर पट् सम्पद्यन्ते पड्डा तव ऋतूनेव प्रोणाति) हादशाहीने सोम उपैति हार्दश् मासाः संवत्सरः संवत्सरमेव प्रोणा ति) चतुर्वि शतिः सम् (४) ·(का०६ाप्र०राय.४] तैत्तिरीयसंहिता। पद्यन्ते चतुर्विशतिरईमासा अंईमासानेव प्रो- रणारत्याराग्रामवान्तरदीक्षामुपैयाद्यः कामयतास्मिन्मे लोकेऽहुँकर स्यादित्येकमग्रेऽथ दावथ चौनयं चतुर एपा वा श्रारामावान्तरदीक्षास्मिन्नेवास्मै लोकेऽर्द्धकम् भवति पुरोवरीयसीमवान्तरदीक्षामुपैयाद्यः काम- येतामुयिान मे लोकेऽर्द्धकर स्यादिति चतुरोऽग्रे (५) अथ चीनथ हावथैक मेपा वै पुरोवरीयस्यवान्तर- दीक्षामुमिन्नेवास्मै लोकेऽर्द्धकं भवति ॥ ३॥ पनि जुहुया दुपसदः। समग्रे पोडश प्रति तैत्तिरीयसंहितायां पठकाण्डे द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ सुवर्ग वा एते लोक यन्ति य उपसदं उपयन्ति तेषां य उन्नयते हीयत एव स नोदनेपौति सन्नीयमिवार) यो वै स्वार्थना यता श्रान्तो होयत त स निष्प्याय सह वसति तस्मात्स्कृटुन्नीय नापरमुन्द्रयेत भो- न्वयेत्तदै पशूनार रूपर रूपेणैव पशूनव रुन्धे (१) • 'शुमियानोनि) यात्र] गाययातरपुसदएपरिप्रति म[ पनुरोग्य धोडप सिक, म: ममनुशा एका २५०११पनु भाष्ये अनुदंभधा विभज्योदय थारयत् ।

·तेत्तिरीयसंहिता। १. [का दाप्र.राय.] यन्नो देवेभ्यो निलायत विष्णूरूयं कृत्वा स पृथिवों प्राविशत् तं देवा हस्तान्सरभ्यच्छन् तमिन्द्र उपर्यु- पर्यत्यंक्रामत्सोऽब्रवोत्को मायमुपयुपर्यत्यंक्रमादित्यई दुर्गे हन्तेत्यथ कस्त्वमित्यहं दुर्गादाहत्तेति साऽब्रवीद दुर्गे वै हन्तावोचथा वराहाऽयं वाममोपः (२) समानां गिरीणां पुरस्तावितं वेद्यमसराणां विभर्ति तं हि यदि दुर्गे हन्तासीति स दर्भपुनीलसुदृष्ट्या सप्त गिरीन् भित्वा तमहन्त्सोऽब्रवीद् दुर्गादा आई- तीवोचथा एत माहुरेति तमभ्यो यज्ञ एव यज माई- रद्यत्तद्वित्तं वेद्यमसुराणामविन्दन्त तदेक वेधै वेदि- त्वमसुराणाम् (३) वा इयमम्र श्रासौद्यावदासीनः परापश्यति तावद देवानां ते देवा अब्रुवन्नस्त्वेव नोऽस्यामपौति कियो । दास्याम इति यावदियः सलावृकी चिः परिकामति तावन्नो दुत्तेति स इन्द्रः सलावृकी रूपं कृत्वमा चिः सर्वतः पर्यंक्रामृत्तदिमामविन्दन्त यदिमामविन्दन्त तद्दे वेदित्वम् (४) सा वा यः सर्वैव वेदिरियति शयामीति त्वा' • सावीत्को' मु.। ! 'तुवा ग।

·[का.प्र.राथ.५] तैत्तिरीयसंहिता। ४१ अवमाय यजन्ते७) विशत्पदानि पश्चात्तिरी भवति पशिल्याची चतुर्विशतिः पुरस्तात्तिरची दर्शदश सम्पद्यन्ते दशाक्षरा विराडन्न विराड्विराजैवान्नाद्य- म रुन्ध उईन्ति यंदेवास्या अमेध्यन्तदपहन्त्युई- न्ति तस्मादोयधयः परा भवन्ति (५) वहि- स्तृणाति तस्मादोप॑धयः पुनरा भव) न्युत्तरं बर्हिप उत्तरवर्हिः स्तृणाति प्रजा वै बहियज- मान उत्तरवृहिर्यजमान मेवार्यजमानादुत्तरं करोति तस्माद्यजमानो यजमानादुत्तरः(१) ॥ ४ ॥ सुन्धे वाममोपो ऽसुराणां वेदुित्त्वं भवन्ति पञ्चविशतिश्च ॥ ४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे द्वितीय पाठ के चतुर्थोऽनुवाकः। ॥ यदा अनीशानो भारमादत्ते वि वै सलिशते यद द्वादश साहस्थापसदः स्युस्तिसाहीनस्य यजस्य वि- •क पुस्तके विष सत्र बर्दि-पदोऽन्तस्य-वकारादिः (पहि)। + वैदिख मराठा-इति क, ख, ग | 1 इमारका. २०११पनु भाष्ये एकादशया विमम्योड़प प्यारपत् । 6 ·४२ तैत्तिरीयसहिता। [का दामराय५] लाम क्रियेत तिस एव साहस्यापसदो हादशाहीनस्य यजस्य सवीर्यत्वायाथो सलाम क्रियते) वृत्तस्यैक स्तनो भागो हि सोऽथैक्ट स्तनं व्रत * मुपेत्यय हावय चौनर्थ चतुर एतदै (१) क्षुरपवि नाम व्रतं येन प्र जातान् भाव्यानुदते प्रनि जनिष्यमाणानधो कनीयसैव भूय उपैतिर चतु- रोऽग्रे स्तनान् व्रतमुपेत्यथ चीनथ दावथैक मेत सुज- धनं नाम वृतं तपस्य सुर्यमथो नैव जायते प्रजया पशुभिर्यवागू राजन्यस्य व्रत क्रूरेव वै यवागूः क्रूर इव (२) राजन्या वर्जस्य रूप सध्या श्रामिक्षा वैश्यस्य पाकय॒ज्ञस्य॑ रूपं पुष्ट्यै ५पया ब्राह्मणस्य तेजो वै ब्राह्मण- स्तेजः पयस्तेजसैव तेजः पय धात्मन्धत्तेऽथो पय॑सा वै गभी वईन्ते गर्भ इव खलु वा एप यहीधितो यदस्य पयो व्रतम् भवत्यात्मान मेव तदर्धयति चिवतो वे मनुरासौद दिव्रता असुरा एकवताः (३) देवाः मातमध्यन्दिने सायं तन्मनार्वतमासीत् पाक- यजस्य रूपं पुष्ट्यै प्रातच सायचासुराणं निर्मध्यं शुधो रूपं ततस्ते परी भवन्मध्यन्दिने मध्यराधे देवा- क पुस्तके विद सर्वव प्रत सद योधनकारादित (मृत)।

·[का दाम राब.५] तैत्तिरीयसंहिता। ४३ नां ततस्तै ऽभवन् सुवर्ग लोकमायन्) यदस्य मध्यन्दि- ने मध्यराचे व्रतं भवति मध्यतो वा अन्लेन भुञ्जते मध्यत एव तदूर्जन्धत्ते धातव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना (8) परास्य भ्रातृव्यो भवति"' गभी वा एप यद्दीक्षिती योनिर्दीक्षितविमितं यदीक्षितो दौक्षितविमितान प्रवसेद्यथा योनेगर्भः स्कन्दति ताहगेव तन्न प्रवस्तव्यमा- त्मना गोपीथा यप वै व्याघ्रः कुलगोपो यदग्निस्त- स्माद्यद्दीक्षितः प्रवसेत्स ऐनमौश्वराऽनत्याय इन्तोर्न प्रवस्तव्यमात्मनो गुप्त्यै।०) दक्षिणतः शय एतदै यज- मानस्य (५) श्रायतन स्व एवायतने शये ऽग्निमभ्याकृत्य शये देवता एव यजमभ्यारत्व शये ९ ॥ ५ ॥ वा इवै एकवता]. आत्मना ] यजमानस्य बादश च ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ 'एत[२] कर वैशि-कब्रता'-इति क, ख, ग । + इममनुवाक का०२प्र.९१यनु भाष्ये दादशधा विमज्योहत्य व्याख्यत् ।

·तैत्तिरीयसहिता। 88 [का दाप राय- पुरोह विपि देवयजने याजयेद्यं कामयेतोपैनमुक्त रो यज्ञो नमेभि सुवर्ग लोकं जयेदि त्येतदै पुरो हविर्देवयजनं यस्य होता प्रातरनुवाक मनुब्रुवन्द्र- ग्निमप आदित्यमभि विपश्य"त्युपैन मुत्तरी यज्ञो नमत्यभि सुवर्ग लोकं जयत्याप्ते देवयजने याजयेट भ्राव्यवन्त) पन्यां वाधिस्पर्शयत्कृतं वा यावन्नानसे यातवै (१) न रथायैतहा अाप्तं देवयजन"मामोत्येव माव्य नैनं धाव्य प्राप्नोत्येकानते देवयजने याजयेन पशुकाममेकोन्नता देवयजनादहिरसः पृथून सृज- न्ताऽन्तरा सदाहविर्धाने उन्नतः स्यादेतवा रकान देवयजनम्() पशुमानेव भवति(०) व्युनते देवयजने याजयेत् सुवर्गकाम व्युनता देवयानादगिरसः सुवर्ग लोकायन् (१) नन्तराहवनीयच हविर्धा- नञ्च (२) जनतः स्यादन्तरा इविनिच्च सदशान्तरा सदस्य 'गाईपत्यञ्चैतदै व्युनतं देवयजन(१० सुवर्ग मेव स्लोक- मैति) प्रतिष्ठिते देवयजने याजयेत् प्रतिष्ठाकाम) मेत प्रतिष्ठितं देवयजन यत्सर्वतः सम९) मत्येव तिष्ठति) यवान्या अन्या श्रोषधयो व्यतिपत्राः ·४५ [ काशय] तैत्तिरीयसहिता। स्युस्तद्याजयेत् पशुकाममा मृतदै पशूना रूप रूपेणै- वाम्मै पशून् (३) अर्व रुन्थे ८) पशुमानेव भवतिर) नितिगृहीते देवयजने याजयद्र) यं कामयत नित्यास्थ य ग्राहयेयमित्येत नितिगृहीतं देवयजन यत् सदृश्य - सत्या ऋष(२२) नित्यैवास्य यज्ञं ग्राहयति(२२) व्यारत्न देवयजने याजयेद् व्यावत्काम यं पाचे वा तल्प वा मीमा सेरन(५५) प्राचीनमाहवनीयात् प्रवणः स्यात्य- तीचीन हपत्यादेत व्यारत्तं देवयजन५) वि पामना (४) भ्राव्येणाऽऽवर्तते नैनं पाचे न तल्प मीमा सन् १९) काय देवयजने याजयेतिकाम कार्यों वै पुरूपो ) भवत्येव(२६) ॥ ६॥ यातवैध च* पशून् पाप्मनाऽष्टादश च॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे द्वितीयप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ 2 'यातार] इविधान च[२] इति क, ख, ग । इमञ्च १का० २५० १९यनु०-भाष्ये उनविशदश कुर्वनुत्य ध्याख्यत् ।

·४६ तैतिरीयसंहिता। [का दाम राब तेभ्य उत्तरवेदिः सही रूपं कृत्वोभयानन्तराम- कम्यातिष्ठत् ते देवा श्रमन्यन्त यतरान वा इय मुंपा- वय॑ति त इदं भविष्यन्तीति तामुपा मन्त्रयन्त साब- वौहर वृण सर्वान्मया कामान् व्यंश्नवथ पूर्वान्त माने- राहुतिरनवता इति तस्मादुत्तरवेदिं पूर्वमग्नेाघा- रयन्ति वारेत यस्यैर) शम्यया परिमिमौते (१) मावास्यै साथ युक्तनव युक्तमव॑ रुन्धे वित्ताय- नौ मेऽसीत्याह वित्ता नानावत् तिक्तायनी मेसी- त्याह तितान् |नानावदवतान्म नाथितमित्याह नाथितान् नानावदवतान्मा व्यथितमित्याह व्यथि- तान् येनानावद् विदेरग्निर्नभो नाम (२) अग्ने अगिर इति चिरति य एवैषु लोकेपन- यस्तानेवाव॑ रुन्धे तूष्णीं चतुर्थ हत्यनिरुक्तमेवा रुन्धे) सिरहीरसि महिपीरसौत्याच सिहायण रूपं कृत्वोभयानन्तरापक्रम्यातिष्ठ'दुरु मथस्वोरु ने यज्ञपतिः प्रथतामित्याह यजमान मेव प्रजया पशुभिः प्रथयति ध्रुवा (३) असीति स ईन्ति धृत्यै देवेभ्यः शुन्धस्व देवेभ्यः शुम्भस्वेत्य चोति प्रच किरनि शुध्या इन्द्रयो. पस्ता वसुभिः पुरस्तात् पावित्याह दिगभ्य वर्ना ·[का दाम राय..] तैत्तिरीयसंहिता। BO प्रोति दे॒वारश्चेदुत्तरवेदिरुपाववो हैव विजया- महा इत्यसुरा वर्जमुद्यत्य देवानभ्यायन्त तानिन्द्रघोपो वसुभिः पुरस्तादप (४) अनुदंत मनौजवाः पिभिर्दक्षिणतः प्रचेता रुद्रैः पश्चाविश्वकर्माऽऽदित्यैरुत्तरतो") यदेवमुत्तरवेदिं प्रो- क्षति दिगभ्य एव तद्यजमानो चाव्यान् प्र [दत इन्द्रो यतीन्सालावृकेभ्यः पायच्छुत्तान् दक्षिणत उत्तर- वेद्या वादन्यत् प्रोक्षणीनामुच्छिष्यत तदक्षिणत उत्त- रवेद्यै नि नयेद् यदेव तत्र क्रूरं ततेने शमर्यात.) यन्दृिष्यात्तं ध्यायेच्छुचा (५) एवैनमर्पयति ॥७॥ मिमोने नाम ध्रुवा पशुचा त्रीणि च॥७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे द्वितीय प्रपाठके सप्तमोऽनुवाका सोत्तरवेदिरब्रवीत्सर्वान्मया कामान् व्यश्नवथेति ते देवा अकामयन्तासुरान् माटव्यानभि भवेमेति इमन्नु पका. २५० १२व्यनु०-माथ्ये एकादशधा विभन्योदृत्य व्याख्यत् । * ·तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०य] तेऽजुहवुः सिहौरसि सपत्नसाही स्वाहेति तेऽसुरान् भ्राव्यानभ्य॑भवन तेऽसुरान् भ्राटव्यानभिभूयाकाम- यन्त प्र॒जां विन्देमहौति तेऽजुहवुः सिहोरसि सुप्रजा- वनिः स्वाहेति ते प्रजामविन्दन्त ते प्र॒जां वित्त्वा (१) अकामयन्त पन्विदेम हीति तेऽजुहवुः सिही- रसि रायस्पोपवनिः स्वाहेति ते पशूनविन्दन्त ते पशूवित्वाऽकामयन्त प्रतिष्ठां विन्द महौति तेऽजुहवुः सिहोरस्यादित्यवनिः स्वाहेति त इमां प्रतिष्ठामवि- न्दन्त त इमां प्रतिष्ठा वित्त्वाऽकामयन्त देवता आशिष उपैयामेति तेऽजुहवुः सिहौरस्या वह देवान, दैव- यते (२) यजमानाय स्वाहेति ते देवता आशिप उपायन पञ्च कृत्वो व्यापारयति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङता यज्ञो यज्ञमेवावे रुन्धेर) घणया व्यापारयति तस्माद- क्ष्णया पशवोऽङ्गानि म हरन्ति प्रतिष्ठित्यै) भूतेभ्य- स्वैति सुचमुलाति य एव देवा भूतास्तेषां तगा- गंधेय तानेव तेन प्रीणति") पौतुद्रवान् परिधीन् परिदधात्येपाम् (३) लोकानां वित्या अमेस्त्रयो ज्याया सो भ्रातर श्रासन् ते देवेभ्या हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त सौमिर- ·[का दाप्रराय. तैत्तिरीयसंहिता। 86 विभेदित्यं याव स्य आर्तिमाऽरिष्यतीति स निलायत स या वनस्पनिववसत्ता पूतुद्रौयामोषधीषु ता सुग- निधृतेजने यां पशुपु तां पेत्वस्यान्तरा शृङ्गे तं देवताः प्रेपमैच्छन् तमन्य विन्दन् तमब्रुवन् ( ४ ) उप न पा वर्तव हव्यन्ना वहेति साब्रवीदरं वर्ण यदेव गृहीतस्याहुतस्य बहिः परिधि स्कन्दात् तन्मे भ्राणाम् भागधेयमसदिति तस्माद्यद् गृहीतस्याहु- तस्य बहिःपरिधि स्कन्दति तेषां तद्भागधेय तानेव सेन प्रोणाति सोऽमन्यतास्थन्वन्ता मे पूर्व भ्रातरः प्रामपतास्थानि शातया इति स यानि (५) अस्थान्यशातयत तत् पूतुभवद्यमासमुपमृत नगुलगुलुर) यदेतानसम्भारान्सम्भरत्य॒ग्निमेव तत्स- भरत्यग्नेः पुरोपमसौत्याहामेचैतत् पुरोप यत्स- भारा श्रथो खल्वाहुरते वावैन ते भ्रातरः परि- शेरे यत् पौतुद्रवाः परिधय इति ॥८॥ वित्वा देवयतः एपार मंत्वन्" यानि चतु- थत्वारिशच ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पठकाण्डे द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ • विधि-तिक । एक मिह उत्तत्रापि। + इममनुवाकं १का• २४. १२यनु भाष्ये नवधा विमभ्योइन्य प्यारयत् ।

·सैत्तिरीयसहिता। [कान्दापराय] बदमर्व स्यति वरुणपाशादेवैनै मुञ्चति प्रणेनेक्ति मेध्ये एवैने करोति सावित्रिया हुत्वा हविर्वाने प्रवर्तयति सविप्रसूत एवैने प्रवर्तयतिर) वरुणो वा एप दुवागुंभयता बद्धो यदक्षः स यदुत्सर्जेद्यजमानस्य गृहानभ्युत्सर्जेत्सुवाग्दैव दुध पा वदेत्याह गृहा वै दुर्याः शान्त्यै पत्नी (१) उपानति पत्नी हि सर्वस्य मित्र मित्रत्वाय युदै पत्नौ य॒जस्य करोति मिथुनं तदयो पत्निया एवैप यजस्यान्वारम्भोऽनवच्छित्य) वर्मना वा · अन्वित्य यज्ञ रक्षा सि जिघासन्ति वैष्णवीभ्यामृगृभ्यां वर्म नोर्जुहोति यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञादेव रक्षास्यप हन्ति' यदध्वर्युरनमावाहुतिं जुहुयादन्धोऽध्वर्युः स्याद्रशासि यज्ञर हेन्युः (२) हिरण्यमुपास्य॑ जुहोत्यग्निवत्येव जुहोति नान्या- ध्वर्युवति न यज्ञर रक्षासि नन्ति प्राची प्रेतम- ध्वरं कल्पयन्ती इत्याह सुवर्गमेने लोकं गमय त्यत्र रमयां वर्णन पृथिव्या इत्याह वर्म तत् पृथिव्या यद्देवयजनल शिरो वा एतद् यज्ञस्य यईविनि दिवो वा विष्णवुत वा पृथिव्याः (३) ·[का०६/प्र.शष्य.] तैत्तिरीयसंहिता। इत्याशीर्पदयर्चा* दक्षिणस्य हविर्वानस्य मेौँ नि ईन्ति शीर्पत एव यज्ञस्य यजमान अाशियोऽव॑ रुन्धेर) दुण्डो वा औपरस्तृतीयस्य हविर्धानस्य वपटकारे- णाक्षमच्छिन्द्यत् तृतीयं छुदिईविनियोरदाहियने नृतीय॑स्य हविर्वानस्यावरुध्य शिरो वा एतद् यज्ञस्य यविर्भान विष्णो रराटमसि विणाः पृष्ठमसौत्याह तस्मादेतावृद्धा शिरी विष्यत ११ विष्णोः (४) स्यूरसि विणा(वमसीत्याह वैष्णुवर हि देवतया हविर्भान) यं प्रथमं ग्रन्थिं ग्रंथीयाद्यतन विस- सयेदमेहेनाध्वर्युः प्र मौयेत् तस्मात्स विसस्य ॥९॥ पत्नौ इन्युः पृथिव्या विष्णो: 4 पशि- तिश्च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे दितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाका * इति +च्याशीपंदया+ऋचा । घाशीर्यदयेति साहितिको रेफ , 'याशीर्पदयेत्याशौ ऽपदया'-इतिपदपाठश्रुते । 'घाशीर्वदया'-इति क- पाठस्तथा भाष्ये मुहिवपाठश्च (१भा० ४२८१०) प्रामादिक । 'याशौर्ष- दया'-इति मु०-पाठस्तु मुद्राकरप्रमादन स्पणम् । # "पत्नी [१] इन्युगिर्वा एधिव्या[३] वियूत विष्णो [४]" इति क, ख, ग । + इमनुरका २५० १३च्यनु -भाष्ये त्रयोदशधा विभज्योन्य व्याख्थत् ।

·५२ तैत्तिरीयसहिता। [का हाप्र०या० देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसव इत्यभ्रिमा दल्ने प्रस्त्या अश्विना हुभ्यामित्याहाश्विनौ हि देवानामध्व! श्रास्ताम् पूण हस्ताभ्यामित्याह यत्यै") व इव वा एषा यदभिरभिरसि नारिरसौवाह शान्त्य काण्डे- काण्डे वै क्रियमाणे युजर रक्षासि जिघा सन्ति परिलिखितः रक्षुः परिलिखिता अरातय इत्याह रसामपंहत्य (१) इदमह रक्षसो ग्रीवा अपि कृन्तामि योऽस्मान हेष्टि यच्च वयं हिम इत्याह द्वौ वाव पुरुपौ यञ्चैव द्वेष्टि यश्चैन हेष्टि तयोरेवानन्तरायं ग्रीवाः कृन्तति दिवे त्वान्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वेत्याभ्य एवैनी लोकेभ्यः प्रोक्षति पुरस्तावाची प्रोक्षति तस्मात् (२) पुरस्तावाची मनुष्या जर्ज मुप॑ जीवन्ति क्रूर- मिव वा एतत्करोति यत्स्वनत्यूपोऽव नयति शन्य यवमतौरव नयत्यूर्ग वै यव ऊर्गुदुम्बर जैवोर्ज स- मईयति यजमानेन सम्मितौदम्बरी भवति यावानेव यजमानस्ताव॑तीमेवास्मिन्नूज दधाति पितृणा सद- नमसौति हिरव स्तृणाति पितृदेवत्यम् (३) ह्येतद्यन्निखात० यद्दईिरनवस्तीर्य मिनुयात् पित- देवृत्या निखाता स्याद् बहिरवस्तीर्य मिनोत्यस्याम- ·[का०६ापराय०१० वैत्तिरीयसंहिता। धनी मिनोत्यथा स्वारहमेवैन करो'त्युदिव स्तभा- नाऽन्तरिक्षं पृणेत्याईपां लोकानां विधृत्यै घतानस्वा मारुतो मिनोत्वित्याह द्युतानो हे स्म वै मारुतो देवा- नामौदुम्बरौं मिनोति तेनैव (४) एना मिनीति(१२) ब्रह्मवनि त्वा क्षवनिमित्याह यथायजुरेवैतदर) घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणेथामि- त्योदुम्बयीं जुहोति द्यावापृथिवी एव रसैनान(क्या- न्तमन्वर्वसावयत्यान्तमेव यजमान तेजसान)लयेन्द्र- मुसौति दिरधि नि दधात्येन्द्र हि देवतया सदा विश्वजनस्य च्छायेत्याह विश्वज़नस्य ोपा छाया यत्स- दो नवच्छदि(१) (५) तेजस्कामस्य मिनुयात् वित्रता स्तोमेन सम्मित तेजस्वित् तेजस्व्यैव भवत्येकादशच्छदौन्द्रियकामस्यै- कादशाक्षरा त्रिष्टुगिन्द्रियं चिष्टुगिन्द्रियाव्येव भवति पञ्चदशच्छदि भाटव्यवतः पञ्चदशो वजो भ्राव्या- भिभूत्यै सप्तदशच्छदि प्र॒जाकामस्य सप्तदशः प्र॒जाप॑तिः मुजापतेराश्या एकविश्शतिच्छदि प्रतिष्ठाकामस्यैक- विशः स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्या०) दरं वै सद अगुदम्बरी मयत औदुम्बरौं मिनोति मध्यत एव मजानामूज दधाति तस्मात् (६) ·५४ तैत्तिरीयसहिता। [का दाराध.११० मध्यत ऊर्जा भुञ्जते यजमानलोके वै दक्षिणानि छदौपि भ्राव्यलोक उत्तराणि दक्षिणान्युत्तराषि करोति यजमानमेवायजमानादुत्तरं करोति तस्माद् यजमानोऽयजमानादुत्तरोऽन्तर्वान् करोति था- रत्य तस्मादरण्यं प्रजा उप जीवन्ति) परि वा गिर्वणो गिर इत्याह यथायजुरेवैतदिन्द्रस्य स्यूर- सौन्द्रस्य ध्रुवमसीत्वाहेन्द्र हि देवतया सदुः(१) (७) यं प्रथमं न्यि ग्रनौयाद्यतन विसासयेदमेहेना- ध्वर्युः प्र मौयेत् तस्मात्स विसस्य (२२) ॥ १० ॥ अपहत्य तस्मात् पिटदेवत्य मेव नवच्छ- दि] * तस्मात् । सदः पञ्चदश च ॥ १० ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां षष्ठकाण्डे द्वितीयमपाठके दशमोऽनुवाकः । शिरो वा एतद्यज्ञस्य यविनिं प्राण उपरवा ईवि‘ने खायन्ते तस्माच्छीर्यन् प्राण अधस्तान खायन्ते तस्मादधस्ताच्छीर्णः प्राणा० रघोहणण वल. गहना वैष्णवान् खनामीत्याह वैष्णवा हि देवतयो- . 'न्तेनैव[B]-इति क, ख, ग । इमन्नु १का ३५० अनु" माध्ये योविशतिधा विभज्योन्य स्थाश्यत ।

·[का०६ापराय०११] तैत्तिरीयसंहिता। परवा असुरा वै नियन्तौ देवानां प्राणेषु वलगान् न्यखनन् तान् बाहुमाचे वविन्दन् तस्माद्दाहुमावाः खायन्त दुमहं तं बलगमुईपामि ( १ ) यन्नः समानी यमसमानो निखानेत्याह दौ वाव पुरुषौ यश्चैव समानो यथासमानो यमेवास्मै तौ वलग निखनतस्तमेवोपति) सन्तत्ति तस्मात् सन्त- या अन्तरतः प्राणान सम्भिनत्ति तस्मादसम्भिन्नाः प्राणा) अपोऽव नयति तस्मादाः अन्तरतः प्राणा) यवमतौरव नयति (२) जर्वे यवः प्राणा उपरवाः प्राणेष्वेवोज दधाति बहिरव स्तृणाति तस्माल्लोमशा अन्तरतः प्राणा) आज्येन व्यापारयति तेजी वा आज्य प्राणा उपरवाः. प्राणे व तेजा दधाति) हनू वा एते यज्ञस्य॒ यदधि- पर्वणे न सन्तॄणत्यसन्तृणे हि हनू) अथो खलु दीर्घ- सोमे संद्ये धृत्य १९) शिरो वा एतद् य॒ज्ञस्य॒ यद्ध- विद्धनम् (३) प्राणा उपरवा इनू अधिषवणे जिक्षा चर्म ग्रावा- णो दन्ता मुखमाहवनीयो नासिकोत्तरवेदिग्दर सदा यदा खलु वै जिया दुत्खधि खात्यथ मुर्ख * 'वईि"-इतौहतत्पूर्वत्रापरच चान्त स्ववादि क-पुस्तके ।

·तैत्तिरीयसहिता। [का.प्र.राम०९१० गच्छति यदा मुखं गच्छुत्यथोदरं गच्छति तस्माइदि- ने चर्मन्नधि ग्राभिरभिषुत्याहनीय हुत्वा मृत्य- चः पुरेत्य सदसि भक्षयन्ति यो वै विराजा यज्ञमुखे दोई वेद दुह एव (४) एनामियं वै विराट् तस्यै त्वक् चर्मोधोऽधिपर्वणे स्तना उपरवा ग्रावाणी वत्सा ऋत्विों दुहन्ति सोमः पयो य एवं वेद दुह एवैनाम् ॥ ११ ॥ वामि नयति हविर्धन मे चो- विशतिश्च ॥११॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे हितोयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ।। ("यद् (देवासुरास्तेपाय (सुवर्ग यत् पुरो- इविपि तेभ्यः (साई (देवस्य (शिर एका दश ॥२१॥ 'यवमतौरव नयति[२] इति क, ख, ग । * इममनुवाक १का० ३५० २यनु भाथ्ये पञ्चदशधा विभग्योदृत्य व्यास्यत् । + प्रपाठकग्न य एकादश घ्यनुवाका, तेषामेरेमानि प्रतीकानि । 5 ")यदुमौ (२देवामुरा मिस्तेिपाय (9)सर्ग (५)यदा धनी भान (६)पुरोहविधि (क)तेभ्यः (क)सातरवेदि)बद्ध (१०)देवस्थाभि (१३)शिरो वा एकादश । ११॥"-इति क, ख, ग ।

·का हापाराय०११] तैत्तिरीयसंहिता। (यदुभावियाह देवानां (यज्ञो देवेभ्यो जन राय (यजमानाय (पुरस्तादर्वाचीन्नवपञ्चा- शत् * ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे द्वितीयः प्रपाठकः ॥२॥ • १२५०६०, १६ए. १६०, ४.ए. १५०, 88.पं., ए. १२५. ५२१. १६५। प्रपाठकान ये घट पचमतकानि सन्ति, लेयाममानि प्रतीकानि; एतदतिरिमान्यपोर नवपञ्चाशत् पदामि सन्नोति धानेर वान शापितम् । मु. पुस्तके माम्त्येनाक्यम् । .

·[ ] अथ तैत्तिरीयसंहितायां षष्ठकाण्डे द्वतीय प्रपाठकः। ॥ हरिः श्रीम्॥ चावालाहिणियानुप वपति योनि यज्ञस्य चा- न्वालं यज्ञस्य सयोनित्वाय देवा वै यज्ञं पराजयन्त तमानौधात् पुनरपाजयन्नेतदै यज्ञस्यापराजित यदा- मौधं यदामौधाद्धिणियान् विहरति यदेव य॒ज्ञस्या- पराजित तत एवैन पुनस्तनुते पराजित्यैव खलु वा एते यन्ति ये बहिष्यवमान * सर्पन्ति बहिण्य- वमाने स्तुते (१) श्राहामौदनीन् वि हर वहि: । स्तृणाहि पुरो डाशा५ अलङ्कुविति यजमेवापजित्य पुनस्तन्वाना" यन्त्यगारर्दै सर्वने वि हरति शलाकाभिस्तृतीय सशुक्रत्वायाथो सम्भरत्येवैन धिणिया वा अमुष्मि- 4 'दहिष्पवमान-इति क । एव मुत्तरत्रापि । + 'बई'-इति का ·का दाम-राथ.१] तैत्तिरीयसंहिता। ५६ लोके सोममरक्षन् तेभ्योऽधि सोममाहरन् तमन्व- वायन तं पर्यविशन्। य एवं वेद विन्दते (२) परिवेष्टार ते सौमपीथेन व्यार्थ्यन्त ते देवेषु सोमपीथमैच्छन्त तान् देवा अब्रुवन् देहे नामनी कुरुध्वमथ प्र वापस्यथ न वेत्यग्रयो वा अथ धिषिण- यास्तस्माद् हिनामा ब्राह्मणो(कस्तेषां ये नेदिएं पर्यविशन् ते सौमपीथं प्राप्नुवन्नाहवनीय प्राग्नीधीया होचीया मार्जालीयस्तस्मात्ते' जुद्ध त्यतिहाय वपद करोनि विहि (३) एते सौमपीथेनार्यन्त देवा वै याः प्राचौराहु- तौर हवुर्ये पुरस्तादसुरा श्रासन् तास्ताभिः प्राणु- दन्तु याः प्रतीचीये पश्चादसरा श्रासन् तास्ताभिर- पानुदन्त प्राचौरया आहुतयो हृयन्तै प्रत्यड्डासीनो धिणियान् व्यापारयसि पयाच्चैव पुरस्ताच यजमानो भ्रातव्यान् प्र णुदते तस्मात्पराचौः प्र॒जाः म वौयन्ते प्रतीचीः (४) जायन्ते) प्राणा वा एते यदिर्णिया यदध्वर्युः प्रत्यः धिर्णियानतिसपेत् प्राणान्सत् प्रमायुकः स्या- नाभिर्वा एपा यज्ञस्य यद्योतोः खलु वै नाभ्य प्राणवाङपानो यदध्वर्यः प्रत्यड होतारमतिसर्यद- ·तैत्तिरीयसंहिता। [का दाप्रपा पाने प्राणं दध्यात्* प्रमायुकः स्यार"बाध्वर्युरुप गा- येद्दाग्वीर्यो वा अध्वर्युर्यदध्वरुपगायेदुहाचे (५) वाच सम् प्र यच्छेदुपदासुकास्य वाक् स्याद् । ब्रह्मवादिनों वदन्ति नास स्थिते सोमेश्वर्युः प्रत्यङ सदोऽतीयादर्थ कथा दाक्षिणानि होतुमेनि(९) यामी हि स तेपछि कस्मा अह देवा याम वायाम वार्नु जास्यन्तो "त्युक्तरेणानौधे परीय जुहोति दाक्षिणानि न प्राणान्त्सङ्कर्पयति(५) न्यन्ये धिर्णिया उप्यन्ते (६) नान्ये यानिवपति तेन तान् पौणाति० यान्न निवपति यदनु दिशति तेन् तान्१० ॥१॥ स्तुते । विन्दते हि प्रतीची। रुवाच उप्यन्ते-0 चतुर्दश च ॥ १॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ सुवर्गाय वा एतानि लोकार्य हूयन्ते यसर्जनानि हाभ्यां गार्हपत्वे जुहोति द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्या . - 'दद्यात्-इति मु.। + 'वीयन्ते प्रतीची [४]-इति क, ख, म। 1 इममनुदाकं १का० ३प्र० श्यनु०-भाष्ये सादशधा विमन्यादृश्य स्थावत् ।

·[का०६।प्र.शष्य.] तैत्तिरीयसंहिता। श्रानौधे जुहोत्यन्तरिक्ष एवाक्रमत आहवनौयै जुहो- ति सुवर्गमेन लोकं गमयतिर देवान् वै सुवर्ग लोकं यती रक्षास्यजिघासन्ते सोमैन राजा रक्षा- स्यपहत्याप्तुमात्मानं कृत्वा सुवर्ग लोकमायन् रक्षसा- मर्नुपलाभायात्तः सोमो भवत्यर्थ (१) वसर्जनानि जुहोति * रक्षसामपहत्य (सत्व सौम तनूठय इत्याह तनूकोष देोभ्योऽन्यकृतेभ्य इत्या- हान्यकृतानि हि रक्षा स्युरु यन्तासि वरूथमित्या- होरु णस्कृधौति वावंतदाह जुाणो ऋतुराज्यस्य वेत्त्विवाहातुमेव यजमानं कृत्वा सुवर्ग लोकं गमयति रक्षसामर्नुपलाभाया सौमं ददते (२) श्रा प्रावण श्रा वायव्यान्या द्रोणकलशमुत्पनीमा नयन्त्यन्वना सि प्र वर्तयन्ति यावदे॒वास्यास्ति तेनं सह सुवर्ग' लोकमैति) नयवत्यर्चा मौधे जुहीति सुवर्गस्य लोकस्याभिनौत्य ग्रावणा वायव्यानि द्रोण- कलशमामौध्र उप वासयति"वि छैन नैZलने • मोासायान्त्वेतदियियो वासययमृति मवलम्यक मधिकरण मारचितम् (१य. पा. सू. श्यधि.)। तत्र लोभमूला मृतिनं प्रमाण मिति सिद्धान्तितम् । 'वाधाभावेऽपि (वेदविरोधाभावेऽपि) मूलवेदाभा- वायं मति' प्रमाणम्'- इति चार सत्र न्यायमालारको माधः ।

·तैत्तिरीयसंहिता।
[का दाप्र.शष.२]
यत्सहोपवासयेदपुवायेत) सौम्यर्चा प्र पादयति
स्वया (३)
एवैनं देवतया प्र पादयत्यदित्याः सदोस्य-
दित्याः सद था सौदेत्याह यथायजुरेवैतद०) यज-
मानो वा एतस्य पुरा गोप्ता भवत्येप वा देव सवितः
सोम इत्याद सविनखत एवैनं देवताभ्यः सम्म
यच्छ(त्येतत् त्वर सौम देवो देवानुपागा इत्याह
देवो होप सन् (४)
दे॒वानुपीदमुहं मनुष्यो मनुष्यानित्याह मनुष्यो?
येप सन् मनुष्यानुपैति यदेतद् यजुर्न ब्रूयादप्रजा
अयशुर्यजमानः स्यात्सह प्रजया सह रायस्पोपेणे-
त्याह जयव पशुभिः सहेमं लोकमुपावर्तते) नमा
देवेभ्य इत्याह नमस्कारो हि देवाना स्वधा पितृभ्य
इत्याह स्वधाकारो हि (५)
पितृणामिदमहं निवरुणस्य पाशादित्याह वरुण-
पाशादेव निर्मुच्यतेऽनै व्रतपत अात्मनः पूर्वा
तनूरादेयेत्याहुः को हि तद्देद यहसौयान्स्वे वर्श भूते
पुनर्वा ददाति न वेति(स) ग्रावाणो वै सोमस्य राजा
मलिम्बुसेना य एवं विहान ग्रावण श्राग्नीध्र उप-
वासयति नैन मलिल्मसेना विन्दति) ( ६ ) ॥२॥

·[का ६०प्र० शय०३] तैत्तिरीयसंहिता। अर्थ- ददते स्वया सन् हि विन्दति ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ वैष्णुव्यर्चा हुत्वा यूपमच्छति वैष्णवो वै देवतया यूपः स्वयवैनं देवत्याच्छ त्यत्यन्यानगां नान्यानुपागा- मित्याहात ह्यन्यानेति नान्यानुपैत्यर्वाक् त्वा परै- रविदम्. पुरोवररित्याहार्वाग् घ्यैनम् परैर्विन्दति परोवरस्तं त्वा जुपे (१) वैष्णवं देवयज्याया इत्याह देवयज्यायै ह्येनं जुपते' देवस्ता सविता मवानविवाह तेजसवैनमनत्यो- पंधे चायस्वैन स्वधिते मैन हि सीरित्याह वजो वै स्खधितिः शान्त्यैर) स्वधितर्दृक्षस्य विभ्यतः प्रथमेन शकलेन सह तेजः परी पतति यः प्रथमः शकलः परापतेत्तमप्या हरेत्सतेजसम् (२) एवैनमा हर तीमे वै लोका यूपात्प्रयतो बिभ्यति दिवमग्रैण मा लेखौरन्तरिक्ष मध्येन मा हिश्सीरि- 'सन[8] खंधाकारो हि[५]-इति क, ख, ग । + इममनुवाकं १ का ३प्र० श्यनु०-माये उनविशाशं कृत्वोत्य व्याख्यत् । .

·६० - वैत्तिरीयसंहिता। [का दामाथ.३] त्याभ्य एवैनं लोकेभ्यः शमयति वनस्पते शतवलशो वि रोहेत्यावश्चने जुहोति तस्मादावश्चनाद् वृक्षाणां भूयास उत्तिष्ठन्ति) सहस्रवलशा वि वयः रुहेने- त्याहाशिपमेवैतामा शास्तेऽनक्षसङ्गम् (३) वृश्चेद) यदक्षसङ्गं वृश्चेदध ईयं यजमानस्य गुमा- युकः स्याद् यं कामयेताप्रतिष्ठितः स्यादित्यारोह तस्मै वृश्चेदेप वै वनस्पतीनामप्रतिष्ठितोऽतिष्ठित एव भवति.) यं कामयेतापशुः स्यादित्यपूर्ण तस्म शुप्काग्रं वृश्चेदेप वै वनस्पतौनामपशव्यैरऽपृशुरेव भवति(९) यं कामयेत पशुमान्स्यादिति बहुपूर्ण तस्मैं बहुशाख ऐश्वेदेप वै (४) वनस्पतीनां पशव्यः पशुमानेव भवति(१९) प्रतिष्ठित सुश्चेत् प्रतिष्ठाकामस्येप वै वनस्पतीनां प्रतिष्ठितो यः समे भूम्यै स्वाद्योने रूढः प्रत्येव तिष्ठति(प) यः प्रत्यड्डय- नतस्तं रश्चेत्स हि मेधमभ्युपनतः(१५) पञ्चारनि तस्मै दृश्चद्यं कामयेतोपैनमुत्तरी य॒जो नमेदिति पञ्चाक्षरा पतिः पाडनो यज्ञ उपैनमुत्तरो य॒जः (५) नमति पडरविं प्रतिष्ठाकामस्य पड्वा तव तु- ष प्रतितिष्ठति सप्तारनि पशुकामस्य सप्तपदा श- करी पशयः शकरी पशूनेवार्य रुन्धे नवारनि तेज- ·[का हाप्र०३०] तैत्तिरीयसंहिता। स्वामस्य विता स्तोमन सम्मित तेजस्वित्तेज- स्यैव भवत्येकादशारनिमिन्द्रियकामस्यैकादशाक्षरा चिष्टुर्गिन्द्रियं विष्टुगिन्द्रियाव्यैव भवति पञ्चदशारनि भाव्यवतः पञ्चदशो वज्जो साढण्याभिभूत्यै सप्तद- शारनिं प्रजाकामस्य सप्तदशः प्र॒जाप॑तिः प्रजापते- एकवि शत्यरनि प्रतिष्ठाकामस्यैकविशः स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्या५) अष्टाश्रिर्भवत्यष्टाक्षरा गायची तेजा गायची गायत्री यज्ञमुखं तेजसैव गायचिया यन्नमुखेन सम्मितः ॥ ३॥ जुपे सतेजस मनक्षसङ्गावै याया एकान्नविशतिर्थ ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेत्याइभ्य एवैन लोकेभ्यः प्रोक्षति पराञ्च प्रोक्षति पराडिव हि • 'बशाख वदेष वै ४] यज्ञ उपैन मुत्तरो यज्ञ[५]-क,ख, ग । इममनुवाक एका० ३५० यनु भाष्ये घोडशधा विभन्योङ्य व्याख्यत् । 9 ·तैत्तिरीयसंहिता। [कालाप०३व्य.] सुवौ लोकः९) क्रूरमिव वा एतत् करोति यत् खनत्यूपोऽव नयति शान्त्यै यवमतौरव नयत्यूर्वे यवो यजमानेन यूपः सम्मितो यावानेव यजमानस्तावती- मेवास्मिन्नूज दधाति (१) पितृणा५ सदनमसौर्ति बहिरव * स्तृणाति पितृ- देवय॑१५ येतद्यन्त्रिखातुं यद्दर्हिरनवस्तीर्य मिनुयात् पिटदेवत्या निखातः स्याद् बर्हिरवस्तीर्य मिनो- त्यस्यामेवैनं मिनीति यूपशकलमवास्यति सतेजस- मेवैनं मिनोति देवस्त्वा सविता मध्यानवियाह तेजसवैनमनक्ति) सुपिप्पलाभ्यस्त्वौपंधीभ्य इति च- पालं प्रति (२) मुञ्चति तस्माच्छौर्पत श्रोषधयः फल गृह्णन्त्य- नक्ति तेज़ो वा श्राज्यं यजमानेनाग्मिष्ठाथिः सम्मिता यदमिष्ठामश्रिमनक्ति यजमानमेव तेजसानत्यान्त- मनत्यान्तमेव यजमान तेजसानति सर्वतः परि मृत्यपरिवर्गमेवास्मिन् तेजा दधात्युद्दिव स्तभा- नान्तरिक्षम पुणेत्या पां लोकानां विभृत्यै) वैष्णु- कल्पयति वैपावो वै देवतया यूपः स्वयैवैनं देव- व्यर्चा (३) 'वृहिरव-इति क । एवमुत्तरत्रापि ।

·[का०६ाप्र०३।य०] तैत्तिरीयसंहिता। नया कल्पयति द्वाभ्यां कल्पयति) दिपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्य) यं कामयत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रि- येण व्यईयेयमित्यग्निष्ठां तस्याश्रिमाहवनीयादित्यं वेत्थं वाति नावोत्तेजसवैनं देवताभिरिन्द्रियेण व्यचय- ति(र) यं कामयत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रियेण सम- ईयेयमिति (४) अमिष्ठां तस्याश्रि*माहवनौयन समिनुयात् तेज- सैवैनं देवताभिरिन्द्रियेण समईयति(६) ब्रह्मवनिं त्वा श्वनिमित्याह यथायजुरेवैतत् १० परिव्ययत्यूई रशना यजमानेन यूपः सम्मितो यजमान मेवोर्जा समईयति नाभिने परि व्ययति नाभिदुघ्न एवा- स्मा उर्ज दधाति तस्मान्नाभिन्न ऊर्जा भुञ्जते(१६) यं कामयेतोज॑नम् (५) व्यंईयेयमित्यूवी वा तस्यावाची वावाहेदू वैन व्यईयति) यदि कामयत वपुकः पर्जन्यः स्यादित्य- बाचीमवाडेटु दृष्टिमेव नि यच्छति यदि कामयेता- वर्युकः स्यादिङ्घमुद्हेद दृष्टिमेवोद्यच्छति पितृणां निखातं मनुाणामूर्ध्व निखातादा रशनाया श्रोय- धौना रशना विश्वेषाम् (६) • 'तस्याश्रिय'- इति मु.।

·तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०३०] देवानामूर्ध्व रशनाया आ चुपालादिन्द्रस्य पाल, साध्यानामतिरिक्त स वा एप सर्वदेवत्या यद यूपो यथूपं मिनोति सर्वां एव देवताः प्रोणाति) यज्ञेन वै देवाः सुवर्ग लोकमायन् नेऽमत्यन्त मनुष्या नोऽन्वा यिष्यन्तौति ते यूपैन योपयित्वा सुवर्ग लोक- मायन् तर्पयो यूपैनवानु प्राजानन् तपस्य यूप- त्वम् (७) यद्यूपं मिनोति सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञापै.) पुरस्तान मिनोति पुरस्ताहि य॒ज्ञस्य॑ प्रजायते प्रजात५ हि तद्यदतियन्न आहुरिदं कार्यमासी- दितिर) साध्या वै देवा यज्ञमत्वमन्यन्तु तान यज्ञो नास्पृशत्तान् यद्यज्ञस्यातिरिक्तमासीत्तदस्पृशदनिरिक्त वा एताजस्य यदद्मावृग्निं मैथित्वा महरत्यतिरिक्तमे- तद् (८) यूप॑स्य॒ यदूर्ध्व चपालात् तेषां तद्भागधेयन्तानेव तेन प्रोणाति ९) देवा वै सस्थिते सोमे प्र सुची हरन् प्र यूपन्तेऽमन्यन्त यज्ञवेशसं वा इदं कर्म इति ते प्रस्तुर५ खुचा निष्कर्यणमपश्यन्वहं यूपस्य सस्थिते सोमे प्र प्रस्तुर हरति जुहोति स्वरुमयज्ञवेशसायर ·[काद।प्राय.५] तैत्तिरीयसंहिता। दृधाति प्रत्यूचे प्रत्येन विश्वेषां यूपत्व मेत द्विचत्वारि शञ्च ॥ ४ * ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां यष्ठकाण्डे तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः । साध्या वै देवा अस्मिंशोक सन् नान्यत् कि- चन मिपत् तेऽग्निमेवाग्मये मेधायालभन्न न न्य- दालम्भ्यमविन्दन् ततो वा इमाः प्रजाः प्राजायन्त यदुग्नाग्निं मथित्वा प्रहरति प्रजानां प्रजननाया रुद्रो वा एप यग्निर्यजमानः पशुर्यत् पशुमालभ्याग्नि मन्द्राय यजमानम् (१) अपि दध्यात् प्रमायुकः स्यादयो खल्वामिः सर्वा देवता विरेतद्यत पशुरिति यत् पशुमालभ्याग्नि मन्यति हव्यायैवासनाय सर्वा देवता जनयन्युपा- कृत्येव मन्थ्यस्तन्नेवालब्ध नेवानालय"मग्नेर्जनित्रम- सौन्याहानेयेतजनितपणौ स्थ इत्याहु कृपणौ (२) होता"श्यस्यायुरसौन्याह मिथुनत्वाय घृते- • 'दधाति[२] प्रारीचा २ समयेथूमि[४] दून [५] विग्यादि। यूपत्ता] मतिरिक्तमेतदान चित्वारिपञ्च ॥ ४ ॥ इति क, ख, ग । इममनुवाकं १का प्र० ईयनु०-भाष्ये त्रयोविंशतिधा कृत्वा यावत् ।

·तत्तिरीयसहिता। का दाप शय.] नाके हर्पणं दधायामित्याह हर्पण येते दधाने ये अग्नि) गायचं छन्दोऽनु प्र जायस्वेत्याह छन्दौभिरे- वैन म जनय त्यग्नये मथ्यमानाया वहीत्याह) सावित्रीमचमन्वाह सविनखत एवैनं मन्चतिर) जातायार्नु ब्रूहि (३) प्रहियमाणायानु बृहीत्वाह काण्डकाण्ड एवैन क्रियमाणे समईयति गायत्रौः सर्वाअन्वाह गायब- छन्दा वा अग्निः स्वेनैवैनौं छन्दसा समय त्यग्निः पुरा भवत्यग्निं मथित्वा प्र हरति तो सम्भवन्तौ यजमानमभि सम् भवतो भवतन्नः समनसावि- त्याहु शान्त्यैपए) प्रहृत्यं जुहोति जातायैवास्मा अन्नमपि (४) धात्याज्यैन जुहोत्येतद्दा अमेः प्रियं धाम यदाचं मियेणेवैनं धाम्ना समर्द्धयत्ययो तेजसा ॥५॥ यजमान- वृषणौ 'ह्य "प्यष्टादश च ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकःtn * 'यणमान[२] माइ गौरि जातायाठे शि-इति का, ख, ग । 1 इममनुवाक १का. प्र. ७यनु-माये चतुर्दशधा वा ध्यास्यत् ।

·०१ (का०६/प्र.३व्य०६] तैत्तिरीयतंहिता। दुपे त्वेति बर्हिरादत्त गुच्छत इव येय यो यर्जत) उपवौरसौत्याहोप छैनानाकरो"त्युपा देवान् दैवी- विशः मागुरित्याह दैवौहोता विशः सुतीर्देवार्नुपय- ति) वह्नौरुशिज इत्याइर्विजो वै वहय उशिन- स्तस्मादेवमाह हेस्यते धारया वसूनीति (१) आह ब्रह्म वै देवानां दृहस्पतिर्ब्रह्मणवारमै पशू- नव रुन्धे हव्या ते स्वदन्तामित्याह स्वदयंत्ये वैनान) देवत्वष्टूर्वसुरखेत्याह त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानार रूपद्रूपमेव पशुपु दधाति" रेवती रमध्वमित्याह पशवो वै रेवतीः पशूनेवासमै रमयति) देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति (२) रशनामा देत्ते प्रसूत्वा अश्विनार्वाहुभ्यामित्या- हाश्विनी हि देवानामध्व! श्रास्तां पूष्णो हस्ताभ्या- मित्याह यत्यारा तस्य त्वा देवहविः पाशेना रभ इत्याद सत्यं वा शत५ सत्येनैवैनमृतेना रभ ने) seणया पर हरति वध्य हि प्रत्यञ्च प्रतिमुञ्चति व्यायै धर्षामानुपानिति नि युनक्ति प्रत्या) त्वीपधीभ्यः प्रोक्षामोत्याहायो छैप श्रीपंधीभ्यः सम्भवति यत् पशुपाम्पेरुरसौत्योष द्यपाम्याता ·वैत्तिरीयसंहिता। का०६।प्राशय यो मेधीयारभ्यते) स्वात्तं चित्सदैवर हव्यमापा देवीः वदतैमियाह स्वदर्यत्येवैन मुपरिधात् मोक्षत्युप- रिटादेवैन मेध्यं करोति पाययंत्यन्तरत एवैनम् (४) मेध्यं करोत्यधस्तादुपौक्षति सर्वत एवैन मेध्यं करोति ।। द्वतीत्यङ्ग्य ] एन दर्श च ॥ ६ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे तृतीयप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ अमिना वै होत्री देवा असुरानभ्यभवन्नमये समिध्यमानाया बहोत्याह भाटव्याभिभूत्यै "सप्त- देश सामिधेनौरवाह सप्तदशः प्रजापतिः प्रजाप- तेराप्यर) सप्तदुःशान्वाह बादश मासाः पञ्चतवः स संवत्सरः संवत्सरं प्र॒जा अनु प्रजायन्ते प्रजानां प्रज- ननाय देवा वै सामिधेनौरनूच्य॑ य॒ज्ञं नान्वपश्यन्त्स प्रजापतिस्तूष्णीमाघारम् (१) * इति[९]+इति[२] + च्या + वसूनीति] प्रसव दरित्याशिन्तरत एवैग [8] दर्श च ॥६॥ + इमन्नु एका• ३५० ७,८ च्यनु-माध्ये योडशधा विमन्योय व्याख्यत् ।

·[का.प्र.शय. तैतिरोपसहिता। श्राधीरयत् नतो वै देवा युनमन्वपश्यन् यक्ष्णौ- माघारमाघारयति युजस्यानुण्यात्या) सुरेषु वै या . श्रासीत् तं देवास्तूपणौर होमेनारनत यत् तूष्णी- माघारमाघारयति भाव्यस्यैव तद् यज) परि- धौन्सम्मार्टि पुनात्येवैनान चिस्विः सम्माटि व्यावृद्धि यशोऽथो रक्षसामपहत्य दादश सम्पद्यन्ते हादश (२) मासाः संवत्सरः संवत्सरमेव प्रौणात्यया संवत्सर- मेवारमा उप दधाति सुवर्गस्य लोकस्य समय । शिरो वा एतद् य॒जस्य यदाघारोऽमिः सर्वां देवता यदाधारमाधारयति शौर्पत एव युजस्य यजमानः सर्वा देवता अर्व रुन्धे शिरो वा एतद यजस्य यदापार श्रात्मा पशुराधारमाघार्य पशु५ समनत्यात्मन्नेव राजस्य (३) शिरः मनि दधाति) सन्तै प्राण वायुना गच्छ- तामित्याइ वायुदेवत्या वै माणी वायावेवास्य माणं जुहोति० सं यजपरगानि सं यजपतिराशियेत्याह यजयसिमेवास्याशिपंगमयति) विश्वरूपो वै त्वाष्ट्र उपरियात् पशुमभ्यवमीत्तस्मादपरिष्टात् पुशोनार्य द्यन्ति यदुपरिटात् पशु समनात मेध्यमेव (४) एनकरोत्यत्विना रणोते दन्दारस्येव होते) 10 ·9a तैत्तिरीयसहिता। का दाप्र शय०८ सप्त वृणीते सुप्त ग्राम्याः पशवः स॒प्तारण्याः सप्त छन्दारस्युभयस्यावरुध्या(११) एकादश प्रयाजान् यजति दश वै पशोः प्राणा श्रात्मैकादशो यावानेव पशुस्तं प्र य॑जति९५) पामेकः परि शय आत्मैवात्मान परि शय) वजो वै स्वर्धितिर्ववो यूपशकुलो घृतं खलु वै (५) देवा वजं कृत्वा सोममनन् धृतेनातौ पशुंचायथा- मियाह वघेणैवेन वर्श कृत्वा लभते(५) ॥ ७ ॥ श्रापार हादशा(२] युज' स्यैव'"] वा'"] अष्टादश इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ पर्यग्नि करोति सर्वहुतमेवैनं करोत्यस्कन्दायास्कन्न। हि तद्यदुतस्य स्कन्दति) चिः पय॑मि करोति व्याव- द्धि यज्ञोऽयो रक्षसामपहत्यैर ब्रह्मवादिना वदन्य- वारभ्यः पशूचनीन्वारभ्या३ इति) मृत्यर्व वा एप 'आधारमा पद्यन्ते दादारिमन्नेव युद्धस्य मेयमेव खुल्लु वा[५]' इति क, ख, ग । इममनुवाक १का० ३मा प्यनु० माथ्ये घोडशधा विमग्योदय व्याख्यत् ।

·७५ [फा०प्र०शया तैत्तिरीयसंहिता। नौयते यत् पशुस्तं यदन्वारभेत प्रमायुको यजमानः स्था दयो खल्लाहुः सुवीय वा एप लोकार्य नी- यते यत् (१) पशुरिति यनान्धारभेत सुवील्लोकाद यजमानो हीयेत) वपाश्रपणीभ्यामन्वारभते तन्नेवान्वारन्ध ने- वानन्चार"मुप प्रेष्य होतईव्या देवेभ्य इत्यापित हि कर्म कियते) रेवतीर्यजपतिं प्रियधा विश्ते- त्याइ यथायजुरेवैत दृग्निना पुरस्तादेति रक्षसा- महत्ये पृथिव्याः सम्पचे. पाहीति वहिः (२) उपास्यत्यस्कन्दायास्कन्न५ हि तद्यद्दर्दिपि स्कन्द- त्यथा वहिपदमेवैनं करोति.) पराङन वर्ततेऽध्वर्युः पशोः संजप्यमानात पशुभ्य एव तन्नि हुत आत्मनो- नावस्काय(१) गच्छति श्रियं प्र पशूनाप्नोति य एवं वेदपश्चालाका वा एपा प्राच्युदानीयते यत् पत्नी नमस्तु ातानेत्याहादित्यस्य वै रश्ययः (३) श्रातानास्तेभ्य एव नमकरोत्य मानवी प्रेदीयाह भ्राव्यो वा अर्वा धातृव्यापनुत्यै धृतस्य कुल्यामर्नु सह प्रजया सह रायस्पोपणेत्या हाशिषमतामा शास्त पापा देवीः शुद्धायुव इत्याह यथायज- रेवैतत् ·तैत्तिरीयसहिता। [फा०६/प्र.क्ष्य.] यद] * वहाँ रश्मयः] सप्तशिच ॥ ८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां षष्ठकाण्डे रतीयप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥ पशीवी आलब्धस्य माणाञ्छुच्छति वात श्रा प्यायता प्राणस्त था प्यायवामित्याह माणेभ्य एवा- स्य शुर्चशमयति'" सा माणेभ्योऽधि पृथिवीर शुक् प्रविशति शमहेभ्यामिति नि नयत्वहोराचाभ्यामेव पृथिव्यै शुचर शमयत्योपंधे वायस्वैनस्वधित मैन हिसीरित्याह वजो वै स्वर्धितिः (१) शान्त्यै पार्श्वत पा छाति मध्यतो हि मनुष्या - च्छन्ति तिरश्चीनमा छयत्यनूचीन हि मनुष्या अाच्छान्ति व्यारत्ये) रक्षसां भागोऽसौति स्थविमती बहिरकापास्यत्यस्व रक्षासि निरर्वदयत दृदम . रक्षामं तमा नयामि योऽस्मान् देष्टि यच्च व्यं विष्म इत्याह हो वाव पुरुपौ यञ्चव (२) देष्टि यथैन हेष्टि तावुभावधमन्तमौ नयतीपे 'लोकायनीयते यदु[१]-इति क, ख, ग । + मचानुवाक १का० ३५०८धनु०-माध्ये चतुर्दशधा विभज्योबृत्य व्याख्त् । * 'प्राणान्कुच्छति- -इति ख, मु.। .

·तैत्तिरीयसहिता। (का०६प्र.शय०१० वाहो_नभसं मारुतं गच्छमियाहो_नभा ह स्म वै मारुतो देवानां वपाश्रपणी म हरति तेनैवैने प्र हरति विपूचीः म हरति तस्मादिष्वञ्चौ प्राणा- पानौर) ॥ ६॥ स्वर्धितिश्चैवाच्छिन्नो हव्ये नाह] पद- चत्वारि शच्च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाक' ॥ पशुमालभ्य पुरोडाश निर्वपति समैधमेवैनमा लभते वृपया प्रचर्य पुरोडाशैन प्र चरत्यूर्वै पुरी- डाश ऊर्जमेव पशूनां मध्यतो दधात्यथा पशोरेव च्छिद्रमर्पि दधाति) पृपदाज्यस्यापुहत्य विः पृच्छति शृत हुवीय शमितरिति विपत्या हि देवा) यो- ऽश्रुत, शृतमाह स एनसा") प्राणाानी वा ए॒तौ पशूनाम् (१) यत्पृपदाज्यं पशोः खलु वा प्रालब्धस्य हृदय- * 'इव्येन[४] प्रेध्येत्या[५] इति क, ख, ग। इममनुवाक १का प्रस्यनु भाय्ये विशतिधा विमञ्योहत्य व्याख्यत् ।

·[का०६ाप शाय०१० तैत्तिरीयसंहिता। मात्माभि समेनि यत्प॑पदाज्येन हृदयमभिधारयंत्या- मन्नेव पशूनां प्राणापानौ दधाति) पशुना वै दे॒वाः सुवर्ग लोकमायन् तेऽमन्यन्त मनुष्या नोऽन्वाभवि- प्यन्तौति तस्य शिरश्छित्वा मेधं प्राधारयन्स प्रक्षा- ऽभवत्तत् प्रक्षस्य प्रक्षत्व यत् प्रेक्षशाखोत्तरवर्भिव- ति समेधस्यैव (२) पशोरव द्यतिर पशु वै हियाण रक्षा स्यनु सचन्तेऽन्तरा यूपं चाहवनौयं च हरति रक्षसामप- इत्ये) पशोर्वा प्रालब्धस्य मनोऽप कामति मनोताय हुविपोऽवदीयमानस्यान बहीत्याह मन सुवास्यावं रुदा एकादशावदानान्यव द्यति दश वै पुशोः प्राणा अात्मैकादृशो यावानेव पशुस्तस्याव (३) द्यति हृदयस्याग्रेऽव द्यत्यर्थ जिताया अथ वक्षसी यदै हृदयेनाभि गच्छति तजिया वदति यज्जितया वदति तदुरसोऽधि निदत्येतदै पशोर्यथापूर्व) यस्येव- मवुदाय यथाकाममुत्तरेपामवद्यति यथापूर्वमे॒वास्य पशोरवत्तं भवति(१९) मध्यतो गुदस्या द्यति मध्यतो हि प्राण उत्तमस्या द्यति (४) उनुमो हि माणो यदौतर यदीतरमुभयमेघा- *"क्षशाखो'-इति ग, मु.।

·सैत्तिरीयसंहिता। [कादाप्राशय..] जामि जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋयिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पिवभ्य एप वा अनृणो यः पुची याब्रह्मचारिवासी तदेव- दानैरेवावदायते तवदानानामबदानत्वं देवासुराः संयत्ता श्रासन् ते देवा अग्निमब्रुवन् त्वया वीरेणा- सरानभि भवामेति (५) साऽब्रवीहरं वृणै पुशोरडारमुइरा इति स एत- मुहारमुदहरत दोः पूर्वार्द्धस्य गुदं मध्यतः श्रोणि जघनाईस्य ततो देवा अभवन् परा सुरा यत त्या- णा समवद्यति भ्राटव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना परास्य माढव्यो भवत्याया द्यनि तस्मादण्या पुश- वोऽङ्गानि म हरन्ति प्रतिष्ठित्यै ॥ ॥१०॥ पशूनामेवावा तीति । पञ्चचत्वारि- शच्च ॥ १० ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ . 'नघणप्रिभ्यो'-इति मु.। 'एतौ पशूभा] समेधस्य वरि] सस्था शेर मया तीति[५]-- इति क,ख,ग। इममनुवाकं १का• ३५.१ अनु माये परशधा विमन्यादृत्य प्यारयत्।

·[का०६प्र.शय०११] तैत्तिरीयसंहिता। मेदसा सुचौ प्रोणति मेदारूपा वै पुशवा रूप- मेव पशुपु' दधाति) यूपन्नवधाय प्रोर्णोति रसो वा एप पशूनां या रसमेव पशुषु' दधाति पाचन वसाहोम प्रयोति मध्यं वा एतत् पशनां यत्पार्श्वY रस एय पंधूनां यहसा यत्याान वसाहोम म् यौति मध्यत एव पशूना रस दधानि नन्ति (१) वा एतत् पशुं यत्सञ्जपर्यन्त्येन्द्रः खलु वै देवतया माण ऐन्द्रोऽपान ऐन्द्रः प्राणो अङ्गेश्रॉनि देध्यदि- त्याह माणापानावेव पशुषं दधाति देव त्वष्ट- भूरि ते सरसमेवियाह त्वाष्ट्रा हि देवतया पशवो) विषुरूया यत् सलक्ष्माणो भवथेत्याह विघुरूपा येते सन्तः सलक्ष्माण एतहि भवन्ति देवत्रा यन्तम् (२) श्रवसे सखायोऽनु त्वा मातापितरो मन्वित्याहा- नुमतमेवैनं मात्रा पित्रा सुवर्ग लोकं गमय त्यईर्चे वसाहोम जुहोत्युसौ वा अईर्च दुयमईर्च इमे एव रसैनानक्ति दिशौ जुहोति दिर्श एव रसैनानक्तयथा दिगभ्य एवो रसमय रुन्धे माणायानी वा एतौ पशूनां यत् यदाज्यं वानस्प॒त्याः खलु (३) वै देवतया पशवो यत्पृषदाज्यस्योपहत्याह वन- स्पतयेन ब्रूहि वनस्पतये प्रेष्येति माणापानावेव पशुप 11 ·दर तैत्तिरीयसंहिता। [का दापय ९९J दधात्य'न्यस्यान्यस्य समवृत्तः समवेद्यति तस्मान्ना- नारूपाः पशवार.) यूष्णोप सिञ्चति रसो वा एष पशूनां या रसमेव पशुषु' दधातीडामुप वयते पशवो वा इडा पशूनेवीय इयते चतुरुप द्वयते (४) चतुष्यादो हि पुशवो) यं कामयैतापशुः स्यादि- त्यमेदस्त तस्मा श्राध्यान्मारूपा वै पशवा रूपैण- वैनं पशुभ्यो निर्भजत्यपशुरेव भवति यं कामयेत पशुमान्त्स्यादिति मेदस्वत्तस्मा श्रा दध्यान्मेदारूपा वै पुशवा रूपेणैवास्मै पशून रुन्धे पशमानेव भवति) प्रजापतिर्यजमसृजत स भाज्यम् (५) पुरस्तादसृजत पशुं मध्यतः प्रपदाज्यं पश्चात्तस्मा- दाज्यैन प्रयाजा ईज्यन्ते पशुना मध्यतः पदाज्येना- नूयाजास्तस्मादेतन्मिश्रमिव पश्चात् सृष्टत) होका: दशानूयाजान् यजति दश वै पुशोः प्राणा श्रात्मका- दुशो यावानेव पशुस्तमनु यति नन्ति वा एत- त्पY यस पय॑न्ति प्राणापानौ खलु वा एतौ पशूनां यन्पदाज्यं यत्पाज्येन (६) अनूयाजान यजति प्राणापानावेव पशुपं दधा- ति) ·[का दाम शय९९ तैसिरीयसहितान ८३ प्रन्ति यन्त खलु हृयन] * आज्य यत्प- पदाज्येन पट् च ॥११॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्टकाण्डे तृतीयम्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ (चात्वालात् (सुवार्य (एवैष्णुव्या (पृथिव्यै साध्या (0 दुमिना (पर्यमि (पशोः (१)पशुम् (१९७मेदसैकादश ॥३॥ (चात्वालाद् (देवानुपैति ("मुञ्चति ("पहिय- माणाय (पर्यग्नि (पशुमालभ्य (चतुष्यादी वि- पष्टि.॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे तृतीयः प्रपाठक ॥३॥ . + 'खलुश चतुरुमं यत् [४]'-इति क, ख, ग । इममनुवाक १का० ३५०१०यनु० भाष्ये सप्तदशधा विभज्योइत्य याख्यत् । * प्रपाठकेऽत्र य एकादश व्यनुवाकास्तेषामेवेमान्यादिप्रतीकानि । 5 "(९)चात्वालात् (२)सुवर्गाय- यवैसनानि (३)वैष्णव्यर्चा (8)यिष्य (५)साध्या (६) पे(७)ऽग्रिना ()पर्यमि (E)पृशो (९०)पशुमालभ्य (११)मेदसा सुचावकादम ॥ १९ ॥' इति क, ख, ग । ए. घ०, २०६०, ६६ए० १२५०, ७०ए• प०, ७Bए. १७५०, ७८४० १०प०, २५० ६ प. ! मु• पुस्तके मास्येतद वाक्यम् ।

·•[ 8 ] श्रथ तैत्तिरीयसंहिता घष्ठकाण्डे चतुर्थ प्रपाठकः। ॥ हरिः श्रीम् ॥ यजेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ता उपय- दिवासृजत् यदुपयज उपयति प्र॒जा एंव तद्य जमानः सृजते " जघना दव द्यति जघना डि प्रजाः प्रजायन्तेर) स्थविमतोऽव द्यति स्थविमुतो हि प्रजाः प्रजायन्तेर) ऽसम्भिन्दुन्नव द्यति प्राणा- नामसम्भेदाय" न पर्यावर्त्तयति यत्पर्यावर्तयेदुदा- वृतः प्र॒जा ग्राहकः स्यात् समुद्र गच्छु स्वाहेत्वाह रेतः (१) एव तहधा'त्यन्तरिक्षं गच्छ स्वाहेत्याहान्तरिक्षे- वास्मै प्रजाः प्र जनयत्युन्तरिक्ष झन मजाः प्रजायन्ते) देवर सवितारं गच्छ स्वाहेत्वाद सवित- प्रेस्त स्वास्मै प्रजाः प्र जनयत्यहोराचे गच्छ खाहेत्याहाहारावाभ्यामेवास्मै प्रजाः प्र जनयत्वहो-

·[का ६ाप्राच.१]
तैत्तिरीयसंहिता।.
५
रात्रे ह्यनुप्र॒जाः प्रजायन्ते मित्रावरुणौ गच्छ
स्वाहा (२)
इत्याह प्रजास्वेव प्रजातासु प्राणापानौ दधाति.)
सोम गच्छु स्वाहेत्या सौम्या हि देवतया प्रजा(१)
यज्ञं गच्छ स्वाहेत्वाह प्रजा एव यजियाः करोति(१५)
च्छन्दासि गच्छु स्वाहेत्याह पशवो वै च्छन्दासि
पशूनेवाव॑ रुन्धे (५५) द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहेत्याह
प्रजा एव प्रजाता द्यावापृथिवीभ्यासुभ्यतः परि
गृलाति) नर्भः (३)
दिव्यं गच्छ स्वाहेत्याह प्रजाभ्य एव प्रजाताभ्यो
दृष्टिं नियच्छ त्यग्निं वैश्वानरं गच्छ स्वाहेत्याह
मजा एवं प्रजाता अस्यां प्रति छापयति(२) माणानां
वा एषोऽव द्यति योऽवद्यति गुदस्य मनो मे हार्दि
युच्छेत्याह प्राणानेव यथास्थानमुप जयते(१०) पशो-
र्वा श्रालब्धस्य हृदय शुरच्छति सा हृदय-
शूलम्
(४)
अभि समेति यत् पृथिव्या हृदयशूलमुद्दासयेत्
पृथिवीर शुचायेद्यप्वपः शुचायेच्छुकस्य चाई-
स्य च सन्धावुद्दासयत्युभय॑स्य शान्त्यरयं हिण्यात् नं
ध्यायेच्छुचैवैनमर्पयति० ॥१॥

·८८ मैत्तिरीयसहिता। का दाय.] लोके पशुमान्स्यादुभयोरुप सादयत्युभयोरेवैन' लोकयाः पशुमन्तं करोति'" सर्वतः परि हरति रक्षसामपंहत्या(५) इन्द्राग्नियोभागधेयौः स्थेचाह यथायजुरेवैतदानौध्र उप वासयत्येतदै यज्ञस्याप- राजित यदानौ, यदेव यज्ञस्यापराजित तदेवैना उप वासयतिर७) यतः खलु वै यज्ञस्य विनतस्य न क्रियते (६) सदन यज्ञ रक्षास्यवं चरन्ति यदहन्तीनां गृह्णानि क्रियमाणमेव तज्ञस्य॑ शये रक्षसामनन्व- वचाराय(८) न ह्येता ईलयन्त्या तृतीयसवनात्परि शेरे युन्नस्य सन्तत्या) ॥२॥ स्यादिन् गृहीया दाव"मुािन् क्रियते । पविशतिश्च ॥२॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः * ॥ ब्रह्मवादिना वन्ति स त्वा । अध्वर्यः स्याद् यः सोममुपायहरन्सर्वाभ्यो देवताभ्य उपायहरोदिति 'इममनुवाक एका०३५०१२व्यनु भाथ्येउनविशतिधाविमन्योन्य व्यारस्त्। t'सतु वा-इति ग-सम्मत ।

·[का०६।प्राय०३] तैत्तिरीयसंहिता। १ हृदे त्वेत्याह मनुष्येभ्य एवैतेन करोति मनसे त्वे- त्याह पितृभ्य एवैतेनं करोति दिवे त्वा सूर्याय वेत्याइ दे॒वेभ्य एवैतेनं करोत्येतावती देवतास्ताभ्य एवैन५ सर्वाभ्य उपावहरति पुरा वाचः (१) प्रवदितोः प्रातरनुवाकमुपाकरोति यावत्येव वाक् ताम रुन्धे) उपोऽग्रेऽभिव्याहरति यज्ञो वा श्राप यजमेवाभि वाच वि सृजति सर्वाणि च्छन्दारस्य- वाह पशवो वै च्छन्दासि पशूनेवार्य रुन्धे गायचिया तेजस्कामस्य परि दध्यात् विष्टुभेन्द्रियकामस्य जगत्या पशुकामस्यानुष्टुभा प्रतिष्ठाकामस्य पडत्या यज्ञ- कामस्य विराजान्नकामस्य) शृणोत्त्वग्निः समिधा एवम् (२) म इत्याह सविस्त एव देवताभ्यो निवेद्यापी- इच्छत्युप देष्य होतरित्याहेषित हि कम क्रियते) मैचावरुणस्य चमसाध्वर्यवा वेत्या मित्रावरुणी या अपां नेतारौ ताभ्यामेवैना अनि) देवीरापो अपान्नादित्याहाहुत्यैवना निष्क्रीय गृह्णात्ययों हवि- प्कृतानामेवाभि एतानां गृह्णातिर (३) कापिरीत्याह शमलमेवासामपं लावयति(१०) स- मुद्रस्य वोऽक्षित्या उन्नय इत्याह तमाढ्यमानाः ८ 12 ·तैत्तिरीयसंहिता। [का दाप्र.840 पीयमाना श्रापो न शौयन्त ४) योनिः य॒जस्य चात्वालं यज्ञो वसतीवरी होतचमसच मैत्रावरुण- चमसच्च सुस्पश्य वसतीवरीयानयति यज्ञस्य स- योनित्वायाथो स्वादेवैना योनेः प्र जनय त्यो- वैरपा३ इत्याहीत (४) ईमनन्नमुरुतेमाः पश्येति वावैतदोह() यनि- टोमो जुहोति याक्थ्य परिधौ नि माष्टिं यद्यति- राघो यजुर्वदन् प्र पद्यते यजक्रतूनां व्यारत्यै ॥ ३ ॥ वाचो हव गृह्णा प्त्युत पञ्चविशतिश्च ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति ग्रावाणमा दत्त प्रखत्या अश्विना हुभ्यामित्याहाश्विनौ हि देवाना- मध्व! श्रास्ताम् पूणो इस्ताभ्यामित्याह यत्यै पुशवो वै सोमा व्यान उपाशुसवनी यदुपाशुसवनमभि मिमौते व्यानमेव पशुषु दधातीन्द्राय त्वेन्द्राय त्वेति . हवाममि एताना यहा इत्युत[8]-इति क, ख, ग । 1 इममनुवाकं १का ३०१श्चनु-भाष्ये चतुर्दशधा विभन्योडाय प्याख्यत् । --

·[कादापाय.]
तैत्तिरीय तंहिता।
मिमीत इन्द्राय हि सोम आहियते) पञ्च कृत्वो
यज्रपा मिमौते (१)
पञ्चाक्षरा पतिः पाडा यज्ञो यजमेवाव॑ रुन्धे पञ्च
कृत्वस्तूष्णी दश सम्पद्यन्ते दर्शायरा विराडम् विरा-
विराजैवान्नाद्यमव॑ रुन्धे श्वाचाः स्थ चतुर इत्याप
वा अपार सौमपीथो) य एवं वेद नापस्वाति-
मार्छति यत् ते सोम दिवि ज्योतिरित्याभ्य
एवैनम् (२)
लोकेभ्यः सम्भरति सोमो वै राजा दिशोऽभ्य-
ध्यायत् स दिशोऽनु प्राविशत् प्रागपागुदगधरागि-
त्याह दिगभ्य एवैन सम्भरत्यथो दिर्श एवास्मा अव
रुन्धे ऽम्ब नि पुरेत्याहु कामुका एन स्त्रियों
भवन्ति य एवं वेद) यत् ते सोमादाभ्य नाम
जागृयौति (३)
श्राप वै सोमस्य सोमपीथो य एवं वेद न
सौम्यामातिमाछंति) नन्ति वा एतत्सोम यद-
भिपुण्यन्त्यशूनपं गृह्णाति चायत एवैनं ५ प्राण वा
अशवः पशवः सोमोशून् पुनरपि सृजति माणा-
नेव पशुषु दधाति दौहापपि सृजति तस्माद् हौदा
प्राणा:(५) ॥ ४॥

·६२ तैत्तिरीयसंहिता। [का०६।५०ाय.५] मिमीत एन मिति* चतुश्चत्वारिशच ॥ ४ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ।। प्राणो या एष यदुपाशुर्यावया ग्रहा गृय- से प्राणमेवानु प्र य॑न्त्यरुणो ई स्माहौपवेशिः प्रातः- सवन एवाहं यजर स स्थापयामि तेन ततः स स्थि- तेन चरामौत्यष्टौ कृत्वोऽग्रेऽभि पुणोत्यष्टाक्षरा गायची गायचं प्रातःसवनं प्रातःसवनमेव तेनामोत्येकादश कन्वा हितोयमेकादशाक्षरा त्रिष्टुप् चैटुमाय- न्दिनम् (१) सर्वन माध्यन्दिनमेव सर्वन तेनाप्नोति बादश कृत्वस्तृतीय हादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तृतीयसवनमेव तेनाप्नोत्येता हु वाव स राजस्य संस्थितिमुवाचावन्दायास्क५ हि तद्याज्ञस्य सर- स्थितस्य स्कन्दरत्यथो खल्वाहुर्गायत्री वाव प्रातःसवने नातिवाद इत्यतिवादुक एन भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद तस्मादृष्टावष्टौ (२) 'यया भिमौत१] एन[२] जाएवौति[३]-इति क, ख, ग । रममनुवाकं १का प्रयनु -माध्ये पञ्चदश्या विभज्योदय व्याख्यत् । .

·[का ६०प्र ००५] तैत्तिरीयसहिता। ८३ शत्वाऽभिपुत्यम्) ब्रह्मवादिनी वदन्ति पवित्रवन्तो- ऽन्ये ग्रहा गृह्यन्ते किम्पविध उपाशुरिति वाक्पवित्र इति व्याहाचस्पतये पवस्व वाजिन्नित्याह वाचैवैन पवयति) कृष्णा अशुभ्यामित्याह वृष्णो ह्येतावशू यौ सोमस्य गर्भस्तिपूत इत्याहु गर्भस्तिना ह्येनं पव- यति देवी देवानां पश्चिमसौत्याह देवो होपः (३) सन् देवानाम् पवित्र येयां भागोऽसि तेभ्यस्त्वेत्याह येपार द्वेष भागस्तेभ्य एनं गृह्णाति स्वायतोऽसी- त्याह प्राणमेव स्वर्मकृत मधुमतौन इयंस्कृधीत्वाह सर्वमेवास्मा इद वदयति विश्वेभ्यस्त्वेन्द्रियेभ्यो दि- व्येभ्यः पार्थिवेभ्य इत्याहोभयेप्नुव देवमनुष्येषु प्राणान् दधाति मनस्वा (४) अष्वित्याह मन एवाश्रुत उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्या- हान्तरिक्षदेवत्या हि प्राणः स्वाहा त्वा सुभवः सूर्या- येत्याह प्राणा वै स्वभवसो देवास्तव परोक्षं जुहोति दे॒वेभ्यस्वा मरीचिपेभ्य इत्याहादित्यस्य वै रश्मया देवा मरीचिपास्तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन प्रोणा- ति) यदि कामयेत वधूकः पर्जन्यः (५) स्यादिति नीचा हस्तेन नि मुज्याद दृष्टिमेव नि यच्छति यदि कामयेतावधूकः स्यादित्युत्तानेन नि ·सैत्तिरीयसहिता। का०६पाय०] पानौ वि छिनत्ति ताजक् प्र मौयते यं कामयत सर्वमायुरियादिति सस्पृष्टौ तस्य॑ सादयेयाने वास्य प्राणापानौ सन्तनोति सर्वमायुरेति ॥ ६ ॥ त उभयान गृह्यते। चतुश्चत्वारि शञ्च ॥ ६ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां यष्ठकाण्डे चतुर्थप्रपाठके यष्ठोऽनुवाकः * ॥ वाग्वा एषा यदैन्द्रवायवो यदैन्द्रवाय॒वाना ग्रही गृह्यन्ते वाचमेवानु प्र य॑न्ति वायु देवा अनुवन्त्सो- म राजानः हनामेति सोऽब्रवीदरपूर्ण मदग्रा राव वो ग्रहा गृह्यान्ता इति तस्मादैन्द्रवायूवाया ग्रहा गृह्यन्ते तमघ्रन्सोऽपूयत्तं देवा नोपाधृष्णुवन् ते वायुमब्रुवन्निम नः स्वदय (१) इति सौऽवयोहरें वृणै मद्देवत्यान्येव वः पाचागयु- ध्यान्ता इति तस्मान्नानादेवत्वानि सन्ति वायव्यान्यु- च्यन्ते तमभ्यो वायुरेवास्वदयत् तस्माद्यत् पूति तत् प्रवाते वि पंजन्ति वायुईि तस्य पवयिता स्वदयिता) तस्य विग्रहण नाविन्दन्मादितिरब्रवीहरं वृणा अथ मया विरलीध्वं मद्देवत्या एव वः सोमाः (२) इममनुवाक एका• B५० श्यनु०-भाग्ये साधा विमव्योदृत्य याख्यत् ।

·[का दाप्र०Bाय] वैत्तिरीयसंहिता। सन्ना असन्नित्युपयाम गृहीतोऽसौत्याहादितिदेव- त्यास्तेन यानि हिं दारुमाणि पाचाय स्यै तानि योनः सम्भूतानि यानि मुन्मयानि साक्षात्तान्यस्यै तस्मादेवमाह() वाग्वे पराच्यव्याकृतावदत् ते देवा इन्द्रमब्रुवन्निमा नो वाचं व्याकुर्विति सोऽब्रवौहर वृणै मयंञ्चवैष वायवै च सह (३) गृधाता। इति तस्मादैन्द्रवायवः सह गृह्यते तामि- न्द्र। मध्यताऽवक्रम्य व्याकरोत्तस्मादियं व्यारता था- गुद्यते (४) तस्मात् सुकृदिन्द्राय मध्यतो गृह्यते हिर्वा- यवे हौ हि स वरावणीत ॥ ७॥ स्वदय सोमाः सहा टावि शतिश्च ॥७॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तमेोऽनुवाकः ॥ मिचं देवा अब्रुवन्सोम राजान५ हनामेति सोऽब्रवीन्नाह सर्वस्य वा अहं मित्रमस्मौत तम॑ब्रु- वन् हनामवेति सोऽब्रवौहर घणे पर्यसैव मे सोम श्रीणनिति तस्मान्मधावरुण|| पयसा श्रीणन्ति तस्मात् 'त्युपयाम'-इति ख। +'ह्याता'-इति ख। * इममनुवाक १का० प्र० यनु०-भाय्ये घोठा विभज्योहत्य यास्थत् । 'माह' इति मुः । ॥ 'वरणं'-इति क। 13 ·न तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०ाय. पशवोऽपाक्रामन मित्रः सन् क्रूरमकरिनि क्रूरमिव खलु वा एपः (१) करोति यः सोमन यजते तस्मात् यशवोऽर्य कामन्ति यन्मैवावरुणं पयसा श्रीणानि पशुभिरेव तन्मिच समईयति पशुभिर्यजमान(२) पुरा खलु वा- वैवं मित्रा*ऽवेदप मत् क्रूरं चक्रुषः पशवः क्रमिष्य- न्तौति । तस्मादेवमणीतर) वरुणं देवा अब्रुवन् त्वया शभुवा सोम राजान हनामेति सोऽब्रवीदर वर्ण मह्यं च (२) एवैप मित्राय च सह गृद्याता इति तस्मान्मैषा- वरुणः सह गृह्यते तस्माद्राजा राजान मशभुवा घन्ति वैश्येन वैश्य शूद्रेणं शूद्र) न वा इदं दिवा न नक्तमासीदव्यास्तं ते देवा मित्रावरुणावब्रुवन्निदन्नो वि वासयमिति तावतां वर घणावहा एक एवाव- त्पूर्वो ग्रहो गृह्माता इति तस्मादैन्द्रवायवः (३) पूर्वो मैचावरुणाद् गृह्यते) प्राणापानौ येतो यदुपाश्वन्तर्यामौ मित्रोऽहरजनयहरुणो राविं ततो वा इदं व्याच्छ धन्मैवावरुण गृह्यते व्युट्यै ॥८॥ • 'मित्रो'-इति मु.। + ‘क्रमाप्यन्तीति'-इति ख ।

·[का०६।प्राय०] तैत्तिरीयसहिता। एप चैन्द्रवायो दाविशतिश्च ॥८॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे चतुर्थप्रपाठके अष्टमाइनुवाका*। यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत ते देवा अश्विनावब्रुवन् भिपजौ वै स्थ इदं यन्नस्य शिरः प्रति धत्तमिति ताव- चूनां वरं वृणावहे ग्रह एव नावचापि गृह्यतामिति ताभ्यामेतमाश्चिनर्मग्रन ततो वै तौ यज्ञस्य शिरः प्रन्यधत्ता यदाचिनो गृह्यते यज्ञस्य निष्कृत्ये " तो देवा अब्रुवन्नपूतौ वा इमौ मनुष्यचरौ (१) भिपजाविति तस्माद् ब्राह्मणेन भेषजं न कार्यमपूतो हो पामध्यो यो भिपक तौ बहिष्पवमानेन पयित्वा ताभ्यामेतमाश्चिनमयलन तस्माइहिष्यवमाने स्तुत आश्विना गृह्यते । तस्मादेवं विदुपा वहिप्पवमान उपसद्यः पविचं वै वहिष्यवमान श्रात्माने मेव पवयते) तयास्त्रेधा भैपज्यं विन्यदधुरगौ तृतीयमसु तृतीयं ब्राह्मणे तृतीयं तस्मादुदपाचम् (२) * इममनुवाकं १का० न० फ़्यनु• माय्ये सप्तधा विभज्योवृत्य व्याख्यत् । + 'धेरपी'-इति मु.। उपसद्य'-इति मु.। Hदै दहि' इति क ।

·तैत्तिरीयसहिता। [का ६०Bare उपनिधाय ब्राह्मणं दक्षिणतो निपाद्य भेषजं कुर्याद्यावदेव भेषजं तेन करोति समधुकमस्य कृतं भवति) ब्रह्मवादिना वदन्ति कस्मात् सत्यादेकपाचा विदेवत्या गृह्यन्ने हियाचा इयन्त इति) यदेकपाचा गृह्यन्ते तस्मादेकोऽन्तरतः प्राण द्विपाचा हूयन्ते तस्माद्दौहा बहिष्टात्पाण्णाः) प्राणा वा एते यद् दिदेवत्याः पशव इड़ा यदिडां पूर्वी विदेवत्येभ्य उपवयेत (३) पशुभिः प्राणानन्तदधीत प्रमायुकः स्याद् विदे- वयान भक्षयित्वेडामुपह्वयते प्राणानेवात्मन धित्वा पशूनुर्प द्वयते) वाग्वा ऐन्द्रवाय॒वश्चक्षुर्मंचावरुणः श्रोचमाश्विनः पुरस्तादैन्द्रवायवं भक्षयति तस्मात् पुरस्ताद् वाचा वदति पुरस्तान्मैवावरुणं तस्मात् पुरस्ताच्चक्षुषा पश्यति सर्वतः परिहारमाश्चिनं तस्मात् सर्वत. श्रोत्रण शृणोति प्राण वा एते यद् विदे- वत्याः (४) अरिक्तानि याचाणि सादयति तस्मादरिक्ता अन्त रतः प्राणा यतः खलु वै य॒जस्य विततस्य न क्रियते तदनुयज रक्षारस्यवचरन्ति यदरिक्तानि पाचाणि साय॑ति क्रियमाणमेव तान्नस्य शये रक्षसा मनन्वव- ·[का०६।प्राय०१०] तैत्तिरीयसंहिता। चाराय) दक्षिणस्य दविधानस्योत्तरस्यां वन्यार सादयति वाच्यैव वाचं दधात्या) तृतीयसवनात् परि शेरे यजस्य सन्तत्यै ॥ ६ ॥ मनष्यचरा वुदपाचमुपवयेत "विदेवत्याः षट्- चत्वारिशच ॥९॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ वृहस्पतिर्देवानां पुरोहित श्रासोच्छण्डामविसु- राणां ब्रह्मण्वन्तो देवा अासन् ब्रह्मण्वन्तोऽसुरास्ते?- ऽन्योऽन्यं नाशक्नुवन्नभिभवितुं ते देवाः शण्डामर्का- वुपामन्त्रयन्त तावतां वरं वृणावहै ग्रहावेव नाव- वापि गृह्यतामिति ताभ्यामेतौ शुक्रामुन्धिनाव- गृह्णन् ततो देवा अभवन् परा सुरा यस्येवं विदुपः शुक्रामुन्थिना गृह्यते भवत्यात्मना परी ( १ ) अस्य भ्राथ्यो भवति तो दे॒वा अपनुद्यात्मन इन्द्रायाजुहवुरपनुत्तौ शण्डामर्को सहामुनेति याचं विष्याद्यमेव हेष्टि तेनैनौ सहापं नुद) स प्रथमः * इममनुवाकं १का• 8प्र. ६,७ अनु-भाष्ये एकदशधा विभज्य व्याख्यत् । + 'स्तेऽन्यो' इति मु.। 'स्तै३ एन्यो'-इति क !

·वैत्तिरीयसंहिता।
[फा०६।०४।२०१०
संकृतिर्विश्वकर्मत्येवैनावात्मन इन्द्रायाजुहवुरिन्द्रो ये-
तानि रूपाणि करिक्रदर दसौ वा श्रादित्यः
शुक्रश्चन्द्रमा मन्यपि गृह्य मानौ निः (२)
कामतस्तस्मात् प्राञ्चौ यन्तौ न पश्यन्ति) प्रत्यञ्चा-
वाहत्य जुहूतस्तस्मात् प्रत्यञ्चौ यन्ती पश्यन्ति।) चक्षुपी
वा एते यजस्य यच्छका मन्धिनौ नासिकोत्तरवेदि-
रभितः परिक्रम्य जुहुतस्तस्मादभितो नासिका
चक्षुषी तस्मान्नासिकया चक्षुयो विटते सर्वतः परि
क्रामतो रक्षसा मपहत्य देवा वैयाः प्राचौराहतो -
रजुहवुर्ये पुरस्तादसुरा अासन् तास्ताभिः प्र (३)
अनुदन्त याः प्रतीचौर्ये पश्चादसुरा श्रासन् ता५-
ताभिरपा नुदन्त प्राचौरया श्रातयो ड्यन्ते
प्रत्या शुक्रान्थिना पश्चाचैव पुरस्ताच यजमानी
भाटव्यान् प्र णुदते तस्मात् पराचीः प्र॒जाः प्रवीयन्ते
प्रतीचीर्जायन्ते शुकामन्थिनौ वा अनु प्रजाः म
जायन्ते चौशाद्याच सुवीराः प्र॒जाः प्रजनयन परीहि
शुकः शुक्रशचिपा (४)
सुप्र॒जाः प्रजाः प्रजनयन् परौहि मन्यौ मन्धि-
शचिषेत्वाता वै सुवीरा या अचौरेताः सुमजा या
'युच्छकी'-इति का + 'प्राचौराहतो-इति क।

·[का हाप्रय०११] तैत्तिरीयसहिता! आद्या) य एव वेदान्यस्य प्रजा जायते नाद्या) प्रजापतेरध्यश्वयत् तत्परापतत्तद्दिकट्सन प्राविशत्त- हिककते नारमत तद्यवं प्राविशत् तद्यवेऽरमत तद्यवस्य (५) यवत्व यदैवत मन्धिपात्रं भवति सक्तुभिः श्रीणाति प्रजापतेरेव तच्चक्षु सम्भरति(१०) ब्रह्मवा- दिना वदन्ति कस्मात् सत्यान्मन्धिपाच सदो नाश्नुत इत्यात पाच हौर्ति याद्यदनुवीतान्धोऽध्वर्युः स्या- दाक्तिमाछेत् तसान्नाश्नुते १९ ॥ १० ॥ परा * निप्पर शुक्रणेचिया यवस्य "] सप्तचि शञ्च ॥ १०॥ इति तैत्तिरीयसहितायां पष्ठकाण्डे चतुर्थ प्रपाठ के दशमोऽनुवाक देवा वै यद् यज्ञकुवत तदसुग अकुर्वत ते देवा श्राग्रयणानान् ग्रहानपश्यन् तानगृह्नत ततो वे तेऽग्न पर्यायन यस्यैव विदुयं श्राग्रयणाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते- ऽग्रमेव समानाना पर्येति) मग्णवत्यर्चा भ्राव्य- *"यात्मना परा [१]' इति क, ख, ग । ममनुवाक १का. प्र. ८६ चनु भाष्ये एकादयधा विभज्य व्याख्यत ।

·१०३ सिरीयसंहिता। {का प्रय०११ वतो गृह्णीयाद् भ्राटव्यस्यैव रुक्कार समानानां पर्येति । ये देवा दिव्येकादश स्थेत्याह (१) एतावती देवतास्ताभ्य एवैनसर्वाभ्यो गृह्णा)- त्येप ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्याह वैश्वदेवा होप देवतया) वाग्वै देवेभ्योऽपाक्रामज्ञायातिष्ठ- माना ते देवा वाच्यपक्रान्तायां तूष्णीं ग्रहानगृहत् सामन्यत वागन्तयन्ति वै मेति साग्रयणं प्रत्यागच्छुत् ग्रयणस्याग्रयणत्वम् (२) तस्मादाग्रयणे वाग्वि सृज्यते यत्तूष्णीम्यूर्वे ग्रहा गृह्यन्ते) यथा त्सारीयति म श्राख इयति नाप रात्स्यामौत्युपावसृजत्येवमेव तर्दध्वर्युराग्रयणं गृहीत्वा यज्ञमारभ्य वाच वि सृजतेर चिहिकरीत्युहातृनेव तहणीते) प्रजापतिर्वा एप यदाग्रयणा यदाग्रयणं गृहीत्वा हिरोति प्रजापतिरेव ( ३ ) तत्जा अभिजिघ्रति तस्माद् वत्सञ्जातं गौरभि जिघ्रत्यात्मा वा एप यज्ञस्य यदाग्रयणः सर्वने सवने ऽभि गृह्णात्यात्मन्नेव यज्ञः सन्तनात्युपरिष्टादा नयतिरेत एव तहधा त्यधस्तादुपं गृह्णाति प्र जनयत्येव तद(११) ब्रह्मवादिना वदन्ति कस्मात् सत्याहायची कनिष्ठा छन्दसार सती सवाणि सर्व- ·[का०६।प्राय०११] तैत्तिरीयसहिता। नानि वहुतौति (४) एप वै गायत्रिय वत्सो यदान- यणस्तमेव तदभिनिवर्त५ सर्वाणि सर्वनानि वहति तस्माद वत्समपात' गौर भिनि वत्तते) ॥ ११ ॥ श्राहयणत्व मे "वेति ] * विशतिश्च ॥११॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां षष्ठकाण्डे चतुर्थप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ (युजेन देवा (ब्रह्मवादिना देवस्य प्राणी देवा (वाग् "मिचं (यज्ञस्य वृहस्पतिर्देवा एकादश ॥ ४॥ (युजेन लोके पंशमानस्यात् (सवनं माध्यन्दिन वाग्वा (4)अरिक्तानि (तत्प्रजा अभ्येकपञ्चाशत् nen इति तैत्तिरीयसहितायां पष्ठकाण्डे चतुर्थः प्रपाठक ॥ ४॥ त्व २] प्रजापतिर शिवेति४] '--इति क, ख, ग । मममुवाकर का० १५०१०,११ व्यनु• भाष्ये हादमाश कृत्वोय व्यापयत्। प्रपाठकेन य एकादश अनुवाकास्तेषा मेवेमामि प्रतीकपदानि । 5"यझेन 1.-०ता उपयद्भिदेवा वैयक्षमामीधे ब्रह्मवादिन । सत्व (देवस्य - -- यावास (प्राण.- उयाश्वग्रा देवा.- उमाशो वाग्वै मित्र (यज्ञस्य शिरो (१)रहस्पतिर्देवाना (Vवा-याग्रयणायानेकादश ॥११॥” इति क, ख, म । ॥ ८.६५०, cee.१., ६२८० १२५०, ६६ए. य., ... १७५०, १.४० १५५० । मु• पुस्तके तु नास्त्येतदाक्यम् ।

·[ १.६ ] अथ तैत्तिरीयसहितायां षष्ठकाण्ड़े पश्चम प्रमाठक 1 ॥ हरि ओम्॥ इन्द्रो वृवाय वज्रमुदयच्छत् स वृधो वजादुद्यताद- विभत्सोऽब्रवीमा मे प्रहारस्ति वा इदं मयि वीर्य तने प्रदास्यामौति तस्मा उक्या प्रायच्छत् तस्मै हितीयमुद- यच्छत्साऽब्रवीन्मा मे प्रहारस्ति वा इदं मयि वीर्य तत्ते प्र दास्यामीति (१) तस्मा उर्ध्वमेव प्रायच्छत्तस्मैं तृतीयमुदयच्छत विष्णुरन्वतिष्ठत जहीति सोऽब्रवीमा मे प्र हारस्ति वा इदं मयि वौर्य तत्ते प्र दास्यामौति तम्मा उक्थ्यमेव प्रायच्छत्तं निर्मीयम् भूतमहन् यतो हि तस्य माया- सौद्यदुक्थ्यो गृह्यत इन्द्रियमेव (२) तबीय यजमानो भातृव्यस्य रह) इन्द्राय त्वा वृह- ईते वय॑स्वत इत्याहेन्द्राय हि स तं प्रायंत तमै त्वा विष्णवे त्वेत्याह यदेव विष्णुरचितिष्ठत जहौति तस्माद् ·१०७ [कान्दाप राय.] तैत्तिरीयसंहिता। विष्णुमन्वाभजति १९) चिनियलाति चिहि स तं तस्म प्रा- यच्छ देप ते योनिः पुनई विसौत्याह पुनपुनः (३) द्यस्मान्निहाति) चक्षुर्वा एताजस्य यदुकथ्य- स्तस्मादुक्थ्य हुत सीमा अन्वाय॑न्ति तस्मादात्मा चक्षुरन्पैति तस्मादेक यन्तं बहवोऽनु यन्ति तस्मादेको बहनां भद्रो भवति तस्मादेको बह्वौ या विन्दते ॥१॥ यदि कामयेताध्वयंरात्मानं यज्ञयशसेनार्पयेयमित्यन्त- राहवनीयच हविनिश्च तिष्ठन्नव नयेत् (४) आत्मानमेव यज्ञयशुसेनापयति यदि कामयेत यजमानं यन्नयशसेनार्पयेयमित्यन्तरा संदोहविटने तिष्ठन्न नये यजमानमेव यज्ञयशसेनापयति यदि कामयैत सदस्यान् यजयशसेनापयेयमिति सद श्रा- लभ्यावं नयेत् सदस्यानेव यजयशसेनार्पयति०) ॥१॥ इत्येव पुनःपुन नयेत् वयस्त्रिशच्च ॥ १ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्टकाण्डे पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।। "इतौ[१]न्द्रियमेव[२]'-इति क, ख, ग । 1 इममनुवाकं १का० १५० १२यनु०-भाष्ये सप्ताशं शत्वोद्धृत्य व्याख्यत् ।

·सैजिरोममंदिता।
(कान्हामाय.२]
श्रायुर्वा एतद्यज्ञस्य यद ध्रुव उत्तमो ग्रहाणां गृह्यते
तस्मादायुः प्राणानामुत्तम) मुनिन्दिवो अरर्ति
पृथिव्या इत्याह मूर्धानमेवैन समानानां करोति)
वैश्वानरमृतायं जातमग्निमित्याह वैश्वानर हि देव-
त्यायु"भयता वैश्वानरो गृह्यते तस्मादुर्भयतः प्राण
अधस्ताचीपरिष्टाचा"ईि नोऽन्ये ग्रहा गृह्यन्तऽौं
ध्रुवस्तस्मात् (१)
अर्ध्या प्राणोऽन्येषां प्राणानामुपगतेऽन्ये ग्रहाः
साद्यन्तेऽनुपोप्ते ध्रुवस्तस्मादस्मान्याः प्र॒जाः प्रति-
तिष्ठन्ति मा सेनान्या) असुरा वा उत्तरतः पृथिवौं
पयाचिकौर्पन तां देवा ध्रुवेणा हुन् तद् ध्रुवस्य ध्रुव-
त्वं यद् ध्रुव उत्तरतः साद्यते प्रत्या) आयुर्वा एतद
यजस्य यद् ध्रुव आत्मा होता यडौवचमसे ध्रुवमव-
नयंत्यात्मन्नेव यज्ञस्य (२)
श्रायुधानि पुरस्तादुक्थरस्थावनौय इत्याहुः पुर-
स्ताड्यायुषो भुङ्क्ते मध्यताऽवनौय इत्यामध्यमेन
ह्यायुषो भुङ्ग उत्तरा.वनीय इत्याहुरुत्तमेन ह्यायुपो
भुते ८० वैश्वदेव्या भूचि शस्यमानायाम नयति
वैश्वदेव्या वै मजाः मजास्वेवायुदधाति ॥२॥

·[का दाम ..] तैत्तिरीयसहिता। तस्मादः यज"स्यैकान्नचत्वारिशच ॥ २॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ यजेन वै देवा सुवर्ग लोकमायन् तेऽमन्यन्त मनुष्या नोऽन्वा भविष्यन्तौति ते संवत्सरेण योपयित्वा सुवर्ग लोकमायन तपय ऋतुग्रहैरेवानु माजानन् यहतुहा गृह्यन्ते सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञायै बादश गृह्यन्ते बादशमासा. संवत्सरः संवत्सरस्य प्रचात्य) सह प्रथमौ गृह्यते सहोत्तमौ तस्माद् दौड़ावृनू(९) उभयतामुखमृतुपात्र भवति कः (१) हि तहेद यते तूनां मुख "मृतुना प्रेष्येति पट कृत्व प्राह पड्वा ऋतवं ऋतूनेव प्रौणात्यतुभिरिति चतु- चतुष्पद एव पशून् प्रौणाति हिः पुनर्ऋतुनाह वि- पद एव प्रौणात्य॒तुना प्रेष्येति पट् कृत्वं पाहत्तुंभ- रिति चतुस्तस्माच्चतुष्पाद पुशव ऋतूनुर्पजीवन्ति दिः (२) * 'अझै ध्रुवस्तस्माद[१] एव'-इति क, ख, ग । + इममनुवाक १का• प्र. १श्यनु • भाष्ये दमाश कृत्वोत्य व्याख्यत् ।

·तैत्तिरीयसहिता। [कागदापाय-8] पुनीतुनाह तस्माद् विपाश्चतुष्पद' पशूनुप जीवन्त्यूतुना प्रेष्येति पद कृत्व पाहतुभिरिति चतुर्दिः पुनतुनाहाक्रमणमेव तत् सेतु यजमानः कुरुते सुवर्गस्य लोकस्य समष्टया) नान्योऽन्यमनु प्र पंद्येत यदन्योऽन्यमनु प्र पद्येत तुमनु प्र पद्येतर्तवो मो- हुकाः स्यु.(८) (३) प्रसिद्धमवाध्वर्यदेक्षिणेन प्र पंद्यते प्रसिद्ध प्रति- प्रस्थातोतरेण तस्मादादित्यः पएमासो दक्षिणेनैति पडुतरेणोपयामहीतोऽसि स सोस्याहस्य॒त्याय त्वेत्याहास्ति त्रयोदशो मास इत्याहुस्तमेव तत् मौ- णाति ॥३॥ को' दि.२)* स्यु यतुस्त्रिशच्च॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पञ्चमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः सुवर्गाय वा एते लोकार्य गृह्यन्ते यहतुहा ज्यो- तिरिन्द्राग्नौ यदैन्द्राग्न तुपाचेणं गृह्णाति ज्योतिरे- वास्मा उपरियाद दधाति सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्या) श्रीजोमतो का एतौ देवाना यदिन्द्रामौ यदैन्द्रामो 'को]ि जो वन्ति दि[२]'-इति क, ख, ग । इममनुवाक एका० B५० १७यनु भाथ्ये दशाश कृत्वोन्य व्यास्यत ।

·[का०६।प्रय०५] तैत्तिरीयसंहिता। गृह्यत पोज एवार्य रुन्धेर) वैश्वदेव शुकपात्रणं गृ- हाति वैश्वदेव्या वै प्रजा असावादित्यः शुक्रो यदैश्व- देवः शुक्रपाणं गृह्णाति तस्मादसावादित्यः ( १) सर्वाः प्र॒जाः मृत्यङदेति तस्मात्सर्व एव मन्यते मां प्रत्युदंगादिति वैश्वदेव५ शुक्रपाचेण गृह्णाति वैश्व- देव्या वै प्रजास्तेजः शुक्रो यद्वैश्वदेव५ शुक्राचेणं गृह्णाति प्रजास्वेव तेजा दधाति ॥ ४॥ आदित्य स्त्रिशचं* ॥ ४ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ इन्द्रा मुरुद्भिः सांविद्येन माध्यन्दिने सर्वने वृचम- हुन्यन्माध्यन्दिने सर्वने मरुत्वतीया गृह्यन्ते वाचना स्व ते यजमानस्य गृह्यन्ते' तस्य॑ बृचं जघ्नुपं तवा सुघनत्स तुपाचेण मरुत्वतीयानग्रहात्ततो चै स तून् प्राजानाद्यतुपात्रेणं मरुत्वतीया गृह्यन्त पातूनां प्रज्ञान्य वज्र वा एतं यजमानों धातृव्याय म हरति यननरुत्वतीया उदेव प्रथमेन (१) तस्मादसावादित्य[२) स्त्रिशच'-इति क, ख, ग ! + इममनुवाकं ९क० प्र०१५,१६ अनु०-माथ्ये चतुरंशं कृत्वोत्य व्याख्यत् ।

·लैत्तिरीयसहिता। {का०हाप्र०५-५] यच्छति प्र हरति हितोयेन स्तृणुते तृतीये"नायुध वा गुतद् यजमान स स्कुरुते यन्मरुत्वतीया धनुरेव प्रथमो ज्या द्वितीय इषुस्तृतीय (४) प्रत्येव प्रथमेन धत्ते वि सृजति दितीयेन विय॑ति तृतीयेनेन्द्रा वृचर इत्वा परी परावतमगच्छदपाराधमिति मन्यमान स हरितोऽभवत्स एतान्मरुत्वतीयानात्मस्परणानपश्यन तानग्रहीत (२) प्राणमेव प्रथमेनास्पृणुतापानं हितीयेनात्मान तृतीये नामस्मरणा वा स्ते यजमानस्य गृह्यन्ते यमरुत्वतीयाः प्राणमेव प्रथमेन स्पृणुतेऽपानं हितो- यैनात्मानं तृतीयेने न्द्रा वृधमहुन् तं देवा अब्रुवन्म- हान्चा अयमभूद्यो वृधमधौदिति तन्महेन्द्रस्य महे- न्द्रत्व स एतं माहेन्द्रमुहारमुदहरत वृधः कृत्वा- न्यास देवतासु (३) अधि यन्माहेन्द्री गृह्यत उद्दारमेव तं यजमान उद्धरतेऽन्यासु प्रजास्वधि शुक्रपाचर्ण गृह्णाति यज- मानदेवत्यो वै माहेन्द्रस्तेज. शुक्रो यन्माहेन्द्र शुक्र- पुराचेणे गृहरति यजमान एव तेजा दधाति ॥ ५ ॥ * . यच्छति'-इति क ·{का०६/प्र.शय०६] तैत्तिरीयसंहिता। प्रथमेनागृल्लीत देवतास्वष्टाविंशतिश्च ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां षष्ठकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः । अदितिः पुचकामा साध्येभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मौदुनर्म पचत्तस्या उच्छेपणमददुस्तत्प्राश्नात् सा रेताऽधत्तु तस्यै चत्वार श्रादित्या अंजायन्त सा द्वितीयमपचत् सा- मन्यतोच्छेपणान्म दुमै जत यदग्गै प्राशिष्यामौता मे वसीया सो जनिष्यन्त इति साग्रे प्रान्नात् सा रेताऽधक्त तस्यै व्खमाण्डमजायत सादित्येभ्य एव (१) तृतीयमपचोगाय म दृद्ध श्रान्तमुस्विति तेऽब्रुवन् वरं वृणामहे योऽतो जायाता अस्माकर स एको ऽसद्योऽस्य प्रज्ञायामृध्याता अस्माकं भोगाय भवादिति ततो विवस्वानादित्योऽजायत तस्य वा दुयं प्रजा य- मनुष्यालास्वेक एवो यो यजते स देवानां भागाय भवति देवा वै यज्ञात् (२) रुद्रमन्तरायन्स श्रादित्यानुन्वानमत ते दिदेव- त्यान् प्रापद्यन्त तान्न प्रति प्रायच्छन् तस्मादपि वध्यं प्र- * इममनुवाकं १का प्र.१७-२१ व्यनु भाष्ये नवाशं कृत्वोद्धृत्य व्याख्यत् । 15 ·तैत्तिरीयसहिवा। [का०६प्राथ.] गृह्यते तृतीयस्य सर्वनस्योद्यत्यै सवितृपाचेण वैश्वदेवं कुलशाद गृह्णाति वैश्वदेव्या वै प्र॒जा वैश्वदेवः कलश सविता प्रसुवानामीशे यत् संविपाचेण वैश्वदेवं कलशाद गृह्णाति सविप्नत एवास्मै प्र॒जाः प्र (२) जनयति) सोमे सोममभि गृह्णाति रेत एव तई- धाति सुशमासि सुप्रतिष्ठान इत्याह सेामे हि सा- ममभि गृह्णाति प्रतिष्ठित्या' एतस्मिन् वा अपि ग्रहे मनुष्येभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः क्रियते सुशासि सुमतिष्ठा न इत्याह मनुष्येभ्य एवैतेनं करोति वृदित्याह देवेभ्य एवैतेन करोति नम इत्याह पितृभ्य एवैतेन करोति (३) एतावती देवतास्ताभ्य एवैन सर्वाभ्यो गृह्णा- त्येप ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्याद वैश्वदेवो वेपः ॥ ७॥ विश्वेम करो त्येकानविश्रुतिश्च ॥ ७ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ * "प्र[२] पिटभ्य एवैतेनं करो[३/"इति क, ख । इममनुवाक का• प्र० २३-२६ व्यनु-माध्ये नवाश शवोत्य व्यास्यत् ।

·.. [का०६५०५।०८] तैत्तिरीयसंहिता। माणे वा एष यदुपार्यदुपाशुपाचेण प्रथम- चौत्तमश्च ग्रहा गृह्यते प्राणमेवान प्र यन्ति प्राणमनू- द्यन्ति प्रजापतिर्वा एष यदाग्रयणः प्राण उपाशुः पत्नीः प्र॒जाः प्र जनयन्ति यदुपाशुपाचेण पानीवत- माग्रयणाद् गृह्णाति प्रजानां प्रजननाय तस्मात्याणं मजा अनु प्र जायन्तेर) देवा वा इत इतः पत्नीः सुवर्गम् (१) लोकमजिगासन् ते सुवर्ग लोकं न माजानन् त एतं पानीवतर्मपश्यन् तमगलत ततो वै ते सुवर्ग लोकं प्राजानन् यत्यानीवतो गृह्यते सुवर्गस्य लोकस्य प्र- जात्य स सामी नातिष्ठत स्त्रीभ्यो गृयाणस्तं घृतं वजं कृत्वाऽनन् तं निरिन्द्रियं भूतमरलन् तस्मात् स्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादीरपि पापात् पुरस उप- स्तितरम् (२) वदन्ति यद् घृतेन पानौवत श्रीणति वजेण वैन वशे कृत्वा एला"त्युपयाम होतोऽसौत्याहयं वा उप- यामस्तस्मादिमा मजा अनु प्रजायन्ते वृहस्पतिसुतस्य त इत्याह ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिब्रह्मणवास्मै प्रजाः प्रजनयतीन्दो इत्याह रेतो वा इन्दू रेत व तह- धा"तीन्द्रियाव इति (३) ·१२. तैत्तिरीयसंहिता। [का०६।प्र.चि.] घासं प्रयच्छेत्गृहत्य परिौञ्जुहोति निराधाना- भ्यामेव घासं प्र यच्छ"त्युन्नेता जुहोति यातयामेव येतन्यध्वर्यः स्वगातो यदवयंर्जुहुयाद् यथा विमुक्तं पुनर्युनक्ति ताहगुव तच्छौषधि निधार्य जुहोति शौर्पता हि समभवविक्रम्य जुहोति विक्रम्य होन्द्रा वृचमहन्समध्ये) पशवो वै हारियोजनौर्यसम्भिन्द्या दल्या. (३) एनं पशवा भुञ्जन्त उप तिष्ठेरन् यन्न समिभन्द्याहवं एनं पशवोऽभुञ्जन्त उप तिष्ठेरन् मनमा सम् बाधत उभयं करोति बह रवैनं पशवा भुञ्जन्त उप तिष्ठन्त) उन्नेतर्युपहवमिच्छन्ते य एव तर्च सेमिपीथस्तमेवार्य रुन्धत(द) उत्तरवेद्यां निवपति पशवो वा उत्तरवेदिः पशवा हारियोजनौः पशुष्ठव पशून् प्रति छापय- न्ति (४)॥९॥ अश्रोणा दन्तराधानाभ्यामल्या स्थापयन्तिः इति तैत्तिरीयसंहितायां पठकाण्डे पञ्चमनपाठके नवोऽनुवाक * इममनुवाकं एका. प्र. २८ धनु-माथे दशाशं कृत्वोत्य याख्यत् ।

·[का०६प्र.य०१० तैत्तिरीयसंहिता। ग्रहान् वा अन् प्र॒जाः पशवः प्रजायन्त) उपाधू- श्वन्तर्यामावजावयः शुक्रामुन्धिनौ पुरुपा ऋतुग्रहाने- कशफा आदित्यग्रहं गाव) आदित्यग्रहो भूयिष्ठाभि- परिभह्यते तस्माहावः पशूनां भूयिष्ठा" यत् चिर- पाशु हस्तेन विगृह्णाति तस्माद् द्वौ चौनजा जन- यत्ययावयो भूयसौ(४) पिता वा एष यदाग्रयणः पुत्रः 1. कुलो यदाग्रयण उपदम्यत् कलशाद गृही- याद्या पिता (१) पचं क्षित उपधावति तागेव तद् यत् कलश उप- दस्यैदाग्रयणाद् गृलीयाद्यथा पुचः पितर क्षित उप- धावति तागेव तद् यदात्मा वा एप यज्ञस्य यदा- अयणा यहाँ वा कलशा वोपदस्पैदाग्रयणाद् क्ली- . यादात्मन एवाधि यज्ञं निष्करो त्यविज्ञातो वा एप गृह्यते यदाग्रयण स्थाल्या गृह्णाति वायव्येन जुहोति तस्मात् (२) गर्भणाविज्ञातेन ब्रह्महावभृथम यन्ति परा स्थालौरस्य॒न्त्युद्दायव्यानि हरन्ति तस्मात् स्त्रियं जातां परास्य॒न्त्युत्पुमास हरन्ति) यत्पुरोरुचमाह यथा वस्य॑स परति तागेव तद्यद् ग्रहं गृहाति यथा "तदात्मा" इति ख, मु०-पुस्तकेऽपि, परं पदमाठविण्द । 1G ·१२२ तैत्तिरीयसंहिता। का दाप्र०ाय.११ वस्य॑स आहत्य प्राह तागेव तद्यत् सादयति यथा वस्यस उपनिधायापकामति तागेव तद्यत्१० (३) वै यज्ञस्य साना यजुपा क्रियते शिथिलं तद्यहचा तद् दृढं पुरस्तादुपयामा यजुषा गृह्यन्त उपरिष्टादुय- यामा ऋचा य॒जस्य प्रत्यर) ॥ १० ॥ पिता तस्माद् यद् अष्टादश च ॥ १० ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दशमाऽनुवाक: ॥ प्रान्यानि पाचाणि युज्यन्ते नान्यानि यानि परा- चौनानि प्रयुज्यन्तेऽमुमेव तैलॊकमभि जयति पराडिव छसौ लोको यानि पुनः प्रयुज्यन्त इममेव तैर्लोक- मुभि जति पुनःपुनरिव ह्ययं लोका) प्रान्यानि पाचाणि युज्यन्ते नान्यानि यानि पराचीनानि प्रयु- ज्यन्ते तान्यन्वोपंधयः परा भवन्ति यानि पुनः (१) • “या पिता[९] तमा[२दपक्रामति तादृशेव तद्यशादश च ॥१."- इति क,ख,ग। मिमनुवाकं ९क० प्र० २८ यनु भाथ्ये दादशाशं कृत्वोन्य व्यारयत् ।

·तैत्तिरीयसंहिता। १२३ [का०६।प्राथ.९९] प्रयुज्यन्ते तान्यन्वोप॑धयः पुनरा भवन्ति प्रान्यानि पाचाणि युज्यन्ते नान्यानि यानि पराचीनानि प्रयु- ज्यन्ते तान्यन्वारण्याः पशवोऽरण्यमप यन्ति यानि पुनः प्रयुज्यन्ते तान्यन ग्राम्याः पशवो ग्राममुपाव- यन्ति यो वै ग्रहाणां निदान वेद निदानवान् भवत्यायमित्युक्यं तदै ग्रहाणं निदान यदुपाशु शरसति तत् (२) उपान्तर्यामयोर्यदच्चस्तदितरेषां ग्रहाणामेतदै ग्रहाणां निदान य एवं वेद निदानवान् भवति यो वै ग्रहाणां मिथुनं वेद प्र प्र॒जया पशुभिमिथुनैजायते स्थालीभिरन्ये ग्रहा गृह्यन्तै वायव्यैरन्य एतद् वै ग्रहाणां मिथुनं य एवं वेद प्र प्रजया पशुभिर्मिथुन- जीयत) इन्द्रस्त्वष्टुः साममभोपहापिवत्स विङ (३) व्याईस श्रात्मन्नारमणु नाविन्दुत्स एतानेनु- सवनं पुरोडाशनपश्यत्तानिरवपत्तः स श्रात्मन्ना- रमणमकुरुत तस्मादनुसवनं पुरोडाशा निरुप्यन्ते तस्मादनुसयनं पुरोडाशानां प्राश्नीयादात्मन्नेवारमणं कुरुते ने सोमोऽति पवते) ब्रह्मवादिना वदन्ति नर्चा न यजया पतिराप्यतेऽय किम् (४) यजस्य पाहत्त्वमिति धानाः करम्भः परिवापः ·१२४ तैत्तिरीयसंहिता। [का.हाप्राचा पुरोडाशः पयस्या तेन पशिराप्यते तद्यज्ञस्य॑ पात्र- त्वम् ॥ ११ ॥ पुन स्तर विवश किं] चतुर्दश च ॥ ११ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां । पष्ठकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ (इन्द्र (रायु य॑ज्ञेन (सुवर्गा)येन्द्रो ऽदिति- (सरन्तर्यामपाण प्राण (इन्द्रो (१)ग्रहान् ("का- दश ॥ ५ ॥ ("इन्द्रो वृचाय (पुनातुनाह मिथुनं पशवो (नेष्टः पत्नी "मुपाश्वन्तर्यामयोईिचत्वारि शत् ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पञ्चमः प्रपाठकः ॥५॥ "भवन्ति यानि पुनः [१] [५सति त]" इति क, ख, ग । + इममनुवाकं १का० प्र० २प्यनु-भाष्ये व्ययधा विभज्योबृत्य याश्यत् । "११इन्द्रो तृषाया)युर्वे (२)यज्ञेन ()सुवर्गाये)न्द्रों माहिरदिति- (रन्तर्यामात्रेण पाणी वै ... पात्रणेन्द्रो धर्महन् तस्य (१)ग्रहान् वै (१)प्रान्यानि पावाण्यैकादश ॥ ११ ॥"-इति क, ख, ग । प्रपाटकेऽत्र य एकादश व्यनुवाकारलेषा मेवेमानि प्रतीकमदानि । ॥ १.६४० पं०, १०८ट• १८५०, ११४०० ५५०, ११८ट. १४, १२३ए पं.। मु०-गुस्तके तु नाम्येतदाक्यम् ।

·[ १२५ ]
अथ तैत्तिरीयसंहितायां
षष्ठकाण्डे
धछ प्रपाठक।
(1)
॥ हरिः श्रीम् ॥
सुवर्गाय वा एतानि लोकार्य हूयन्ते यदाक्षिणानि
दाभ्यां गाईपत्य जुहोति हिपाद्यज॑मानः प्रतिष्ठित्या
श्रामौधे जुहोत्यन्तरिक्ष एवा क्रमनेर) सदाऽभ्यति
सुवर्गमेवैन लोकं गमयतिर) सौरोभ्यामुग्भ्यां गाई पत्ये
जुहोत्यमुमेवैनं लोक समारोहयति नयवत्यर्चामीधे
जुहोति सुवर्गस्य लोकस्याभिनीत्ये" दिवं गच्छु सुवः
पतेति हिरण्यम् (१)
हुत्वोलाति सुवर्गमेवैन लोकं गमयति रूपेण
वो रूपमभ्यमोत्याह रूपेण ह्यासा रूपमभ्येति यनि-
रण्येन तुथो वा विश्ववेदा वि भजत्विवाह तथा ई.
स्म वै विश्ववेदा देवानां दक्षिणा वि भजति नेनैवेना
विभज"त्येतने अग्ने राधः (२)

·१२६ - तैत्तिरीयसहिता। [का हाप्रदाय०१] ऐनि सामच्युतमित्याह सेामच्युत ह्यस्य राध ऐति तन्मिषस्य पथा नयेत्या शान्त्या- तस्य पथा मतं चन्द्रदक्षिणा इत्याह सत्यं वा तर सत्येनदेना ऋतेन वि भजति) यन्त्रस्य पुथा सुविता नयन्ती- रित्या यज्ञस्य येताः पुथा यन्ति यद्दक्षिणा) ब्राह्म- णमद्य राध्यासम् (३) ऋषिमायमित्याप वै ब्राह्मण शपिराप्यो यः गुश्रुवान् तस्मादेवमाह१) वि सुवः पश्य व्यंन्तरिक्ष- मित्याह सुवर्गमेवैनं लोकं गमयति(२) यनस्व सदस्यै. रित्वाह मित्त्वाया स्मदाचा देवचा गच्छत मधुमतीः प्रदातारमा विश्तेवाह व्यमिह प्रदातारः स्मोऽस्मा- नमुच मधुमतौरा विशतेति (४) वातदाह) हिरण्यं ददाति ज्योति हिरण्यं ज्योनिरव पुरस्तादत्ते सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्या५) अमोधैं ददात्य मिमुखानेवहून् मौणाति) ब्रह्माणे ददाति प्रसत्व हो ददात्यामा वा एप यजस्य यहो. तात्मानमेव यजस्य दक्षिणाभिः समईयति ॥ १ ॥ "धोधदाय" इति मु. पाठोऽमुद्ध ।

·[का०६प्रदाय.२] तैत्तिरीय सहिता। हिरण्य[१] राधा राध्यासमित्यष्टात्रि- शच* ॥१॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठ काण्डे पष्ठम्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ सुमिष्टयपि जुहोति यज्ञस्य समिप्ये यदै यज्ञस्य क्रूरं यदिलिष्टुं यदुत्येति यन्नात्येति यदतिकरोति य- नापि करोति तदेव तैः प्रौणालिर) नव जुहोति'नव वै पुरुषे प्राणाः पुरुषेण यज्ञः सम्मितो यावानेव यजस्तं प्रौणातिर) पट्टग्मियाणि जुहोति पड्वा तव तूनेव प्रौणाति चौणि यजूपि (१) चय इमे लोका मानेव लोकान् प्रौणाति(२) यन्न यज्ञं गच्छ यज्ञपतिं गच्छेत्याह यज्ञपतिमेवैनं गमयति स्वां योनि गच्छेत्याह स्वामेवैनं योनि गमय"त्येप ते यज्ञो यज्ञपते सहस्रक्तवाकः सुवौर इत्याहु यजमान एव वीर्यं दधाति' वासिष्ठो है सात्यहव्यो दॆवभागं पप्रच्छु यत्सृज्रयान् बहुयाजिनोऽयौयजी यज्ञे (२) राध्याम शि मधुमतीराविशदेव प्रसारिश"-इति क, ख, ग ! इममनुवाक रका• प्र• ४३ व्यनु भाथ्येऽशारभाश शत्योन्य स्थापयत्।

·२८ तैत्तिरीयसहिता। [का दाम हाच! यज्ञं प्रत्यंतिष्ठिपा३ यज्ञपताविति स झवाच यज्ञपताविति सत्यादै सृज्जयाः परा बभूवुरिति होवाच यज्ञे वाव यन्नः प्रतिष्ठाप्य आसौद्यजमानस्यापराभावा- येति) देवा गातुविदा गातु वित्त्वा गातुमितेत्याह यन्न एव युज प्रतिष्ठापयति यजमानस्थायराभावाय) यजू पियज्ञ एकचत्वारिंशञ्च ॥२॥ इति तैत्तिरीयसहितायां पष्ठकाण्डे पाठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक ॥ अवभृथ यजूपि जुहोति यदेवावाचीनमेकहाय- नादेनः करोति तदेव तैरव यजतेपाऽवभृथमवैयपु वै वरुणः साक्षादेव वरुणमय यजतेर) वमना वा अन्वित्य यनर रक्षासि जिघाश्सन्ति साना प्रस्तोता- न्धवैति साम वै रक्षोहा रक्षसामर्पहत्य) चिनिधन मुपैति चयं दुमे लोका एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षासि (१) क 'इममनुवाक एका• BF• 88 अनु• भाष्ये समा कृत्योड़ा प्यारपत् ।

·[का०६ाप्रदाय.३] तैत्तिरीयसंहिता। अप इन्ति) पुरुपःपुरुपो निधनमुपैति पुरुपः- पुरुषो हि रहस्वौ रक्षसामपंहत्या) उरु हि राजा वरुणयकारेवाह प्रतिष्ठित्यैर) शतं ने राजन् भिषजः सहसमित्याह भैपुजमेवामै करात्यभिप्ठितो वरु- णस्य पाश इत्याद वरुणपाशमेवाभि तिष्ठति) बहि- रभि जुहोत्याहुतीनां प्रतिष्ठित्या अथौ अग्निवत्येव जुहोत्यपबहिषः प्रयाजान् (२) यति प्रजा वै वर्हिः प्र॒जा एव वरुणपाशान्मुञ्च((.)- त्याज्यभागी यजति य॒जस्यैव चटुपो नान्तरैति) वरुणं यजति वरुणपाशादेवैनं मुञ्चत्यमौवरुणौ यजति साधादेवैनं वरुणपाशान्मञ्च(रत्यबहिपावनू- याजौ यजति प्रजा वै वर्हिः प्र॒जा एव वरुणपाशान् - ति) चतुरः प्रयाजान् यजति दावनूयाजौ पट् सम्पद्यन्ते पड्वा तयः (३) ऋतु व प्रतितिष्ट्रपत्यवभृथ निचगुणेत्याइ यथा- दितमेव वरुणमय यजते समुद्रे ते हृदयमवन्त- रित्वाद समुद्रे यन्तर्वणः(१०) सन्वा विशन्वोपंधीरु- ताप इत्या हाजिरवैनमोपंधीभिः सम्यञ्च दधातिर) देवोराप एप वो गर्भ इन्चाइ यथायजरे वैतत्) पशवो वै(४) 17 ·तैत्तिरीयसंहिता का०६ाप्र०६ाय] सोमा यहिन्दनां भक्षयेत् पशुमानस्याहरुणस्वैनं गृह्णीयाद्यन्न भक्षयेदपशुः स्यानन वरुणो रहीयाद- पस्पृश्यमेव पशुमान् भवति नैन वरुण गृह्णातिर.) प्रति यतो वरुणस्य पाश इत्याह वरुणपाशादेव नि- मुच्यते(२९) प्रतीक्षमा यति वरुणस्याहत्या) रया- स्येधिपीमहीत्याह समिधैवाग्निं नमस्यन्तः (५) उपायन्ति(९६ तेजोऽसि तेजो मयि धेडोत्याह तेज एवात्मन् धत्ते(२५) ॥ ३ ॥ रक्षा सि* प्रयाजा-नृतवधि ३ नमस्यन्तो द्वादश च ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पाठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ स्फ्येन वेदिमुहरन्ति रथाप्टोण वि मिमौते यूप मिनाति वितमेव वज५ सम्भृत्य भ्राटव्याय म हरति स्तृत्वै यदन्तवैदि मिनुयाद्देवलोकमभि से यहि- वैदि मनुष्यलोकं वैद्यन्तस्य॑ सन्धौ मिनेात्युभोर्लोक- यौरभिजिया उपरसम्मितां मिनुयात् पिहलोकका- नोकिन्यो रासि[१]"--इति क, ख, ग । इममनुवाक पका- ए. मनु माये चतुविशाशं शवोइस यारपत् ।

·[का साप हाच.] तैत्तिरीयसंहिता। मस्य रशनसम्मितां मनुष्यलोककामस्य चपालसम्मि- तामिन्द्रियकामस्य सर्वान्समान् प्रतिष्ठाकामस्य ये घा मध्यमास्तासमान् पशुकाम स्यैतान् वै (१) अर्नु पशव उप तिष्ठन्ते पशुमानेव भवति") व्यति- पजेदितरान् प्र॒जयैवैनं पशुभिर्व्यतिपजति) यं काम- येत ममायुकः स्यादिति गर्त्तमितं तस्य मिनुयादुत्त- राओं वर्पिष्ठमथ इसौया समेपा वै गमिद्यस्यैवं मिनाति ताजक् प्रमीयते दक्षिणार्ध वर्षिष्ठं मिनुयात् सुवर्गकामस्याथ इसौयासमाक्रमणमेव तत् सेतुं यजमानः कुरुते सुवर्गस्य लोकस्य समध्ये ० (२) यदेकस्मिन् यूपे वे रशने परिव्ययति तस्मादेको दे जाये विन्दते यन्नैकार रशनां योयूपयाः परि- व्ययति तस्मान्नैका ही पती विन्दते' यं कामयत त्यस्य जायतेत्युपान्ते तस्य व्यनिपजेत् स्येवास्य जायते यं कामयेन पुमानस्य जायेतेत्यान्तं तस्य म वेष्टयेत् पुमानेवास्य (३) आयतेऽसुरा वै देवान दक्षिणत उपानयन तान् देवा उपश्येनवापानुदन्त तदुपशयस्योपशयत्वं यई- क्षिणत उपशय उपशये भ्राटच्यापनत्व सर्वे या अन्ये यूपीः पशुमन्तोऽथापशय वापसुस्तस्य यज॑मानः -~- ·१३२ तैत्तिगेयसंहिता। का०६।०६ाय.] पशुर्यन्न निर्दिशेदार्त्तिमाच्छेद् यजमानोऽसौ ते पशु- रिति निर्दिशेट् यं विष्याद्यमेव (४) दृष्टि तमस्मै पशुं निर्दिशत) यदि न हिप्यादा- खुस्तै पशुरिति ब्रूयान्न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति नार- ण्यान्( प्रजापतिः प्रजा असृजत सोऽन्नाद्येन व्यायंत स एतामेकाशिनीमपश्यत् तया वै सौऽन्नामवार- न्धत यद्दश यूपा भवन्ति दशाक्षरा विराडन विराड़ विराजबान्नाद्यमव॑ रुन्धे (५) य एकादश स्तन* एवास्यै स दुह एवैनां तेन) वजो वा एपा सम्मौयते यदेकाशिनी सेशृरा पुर- स्तात् प्रत्वञ्च यश५ सम्मदितोर्यत् पानौवतं मिनाति यज्ञस्य प्रत्युत्नध्यै सयत्वाय ॥ ४ ॥ = समेट्या अस्यैव रन्धे विशञ्च ॥ ४ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पठनपाठके चतुर्थोऽनुवाकः । एकादश स्तन"-इति मु.। + "समय[२] मानवाम्य ३] यमेव ]"-इति क, ख, ग । विषमाप्ये सत इममप्यनुबा योदशधा विमभ्योअन्य वापत् ।

·का०६/प्र.६.५] तैत्तिगयसंहिता। १३३ प्रजापतिः प्रजा असृजत् स रिरिचानाऽमन्यत स एता मैकादशिनौ मपश्यत्तया वै स आयुरिन्द्रियं वीर्य मात्मन्बंधत्त प्रजा ईव खलु वा एप सृजते यो यते स रातर्हि रिरिचान ईव यदेपैकादशिनी भव- त्यायुरेव तयेन्द्रियं वीर्य यजमान आत्मन्धले प्रैवाने- येन वाफ्यति मिथुन सारस्वत्या करोति रेतः (१) सौम्येन दधाति प्र जनयति पौष्णेन बार्हस्पत्यो भवति ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिर्ब्रह्मणवाम्मै प्रजाः प्रजनयति वैश्वदेवो भवति वैश्वदेव्या वै प्रजाः प्रजा रावार प्र जनयतीन्द्रियमेवैन्द्रेणाव॑ रुन्धे विशं मारु- तेनाजो बलमैन्द्रामेन प्रसवार्य सावित्री निर्वरुण- त्वार्य वारुणो" मध्यत ऐन्द्रमा लभते मध्यन एवेन्द्रिय यजमाने दधाति (२) पुरस्तादेन्द्रस्य वैश्वदेवमा लभते वैश्वदेवं वा अम्न- मन्नमेव पुरस्ताद धत्ते तस्मात् पुरस्तादनमद्यत ऐन्द्र- मालभ्य मारुत मा लभते यि मरुतो विशमेयामा अनु वभाति यदि कामयत योऽवगतः सोऽप रुध्यता योऽस्टिः सोऽवं गच्छत्वित्चन्द्रस्य लोके वारुण मा सभेत वारुणस्य लोक ऐन्द्रम् (३) य एपार्वगतः सोऽप रुध्यते योऽपरुद्धः सोऽर्व ·१३३ तैत्तिरीयसंहिता। का दाम हाथ गच्छति यदि कामयेत प्र॒जा मुद्येयुरिति पशून् व्यति- पजेत् प्रजा एव मोहयति) यदभिवाहतोऽपां वारुण मा लभेत पूजा वरुणो गृहौयाद् दक्षिणत उदश्च मा लभतेऽपवाहतोऽपा प्रजानामवरुणग्राहाय ॥ ५ ॥ रेतो. दधात्येन्द्र- * सप्तत्रिशच ॥ ५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पठनपाठके पश्चमोऽनुवाकः । इन्द्रः पत्निया मनुमयाजयत् ता पर्यग्निकृतामुद- सृजत् तया मर्नुराभेद्यत् पर्यमिकृतं पानीवतमुत्स- जति यामेव मनुाडिमात्तामेव यजमान शनोति यजस्य वा अप्रतिष्ठितान्तः परा भवति यज्ञ परा- भवन्त यज॑मानोऽनु परा भवति यदाज्येन पानीवत संस्थापयति यजस्य प्रतिष्ठित्यै यन मंतितिन् यजमानोऽनु प्रति तिम्रतीष्टं वपया (१) भवत्यनिष्टं वृशयार्थ पानीयतेन प्रचरति तीर्थ एव प्रचरत्यया पुतयेवास्य याम स्वाष्ट्रो भवति त्वष्टा वै "यमाने दधाति २] लोक ऐन्द्र" रति क, ख, ग । 1 इमममि तवैव सल उत्तरं घडणं कृत्योहत्य प्यारथत् ।

·[का०६।प्र०६०७ तैत्तिरीयसहिता। रेतसः सिक्तस्य रूपाणि वि करोति तमेव पाणं पत्नौधपि सृजति साऽस्म रूपाणि वि करोति ॥ ६ ॥ वृपया पशिच ॥ ६ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पष्टप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ घ्नन्ति वा एतत्सोम यदभिपण्वन्ति यत्सौम्यो भव- ति यथा मृतायानुस्तरणी नन्ति ताव तद्यदुत्त- राइँ वा मध्ये वा जुहुयाद्देवताभ्यः समदं दध्याद् दक्षिणार्धे जुहोत्येषा वै पितॄणां दिक् स्वायामेव दिशि पिवृन्निरवदयत) उहावभ्या हरन्ति सामदेवत्या वै सौम्यो यदेव साम्नश्छम्बट्कुर्वन्ति तस्यैव स शान्ति)- रव (१) ईष्टान्ते पविष्यं वै सौम्य आत्मानमेव पवयन्ते य श्रात्मान न परिपश्येदितासुः स्यादभिदिं कृत्वावै- घेत तस्मिन् यात्मानं परिपश्यत्यया भात्मानमेव पवयते । यो गतर्मनाः स्यात्सोवोत यन्मे मनः परागत यद्दा मे अपरागतं राजा सोमेन तद्वयमस्मासु धारयामसौति मन एवात्मन् दोधार (२) • सधेममपि चतुरनं कृत्वोत्य तत्रैव ततोऽप्युत्तरम्। 'पितृणा' छ । ।

·१३४ तैत्तिरीयमंहिता। का दाप्रसाद गच्छति। यदि कामयत प्रजा मुह्ययुरिति पशून् व्यति- पजेत् पूजा एवं मोहयति") यदभिवाहतोऽयां वारुण मा लभेत प्र॒जा वरुणे गृहौयाद् दक्षिणत उदच मा लभतेऽपवाहतोऽपां प्रजानामवरुणग्राहायर) ॥ ५ ॥ रेतो. दधात्येन्द्र * सप्तशिच्च ॥ ५ ॥ इति तत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ इन्द्रः पत्निया मनुमयाजयत् तां पर्यग्निकृतामृद- सृजत् तया मनुराभेद्यत् पर्यमिकृतं पानीवतमुत्स- जति यामेव मनु हिमा/त्तामेव यजमान शभोति यजस्य वा अप्रतिष्ठिताजः परी भवति यज्ञं परा- भवन्त यजमानोऽनु परा भवति यदाज्यैन पानीतर संस्थापयति यजस्य प्रतिष्ठित्वै युझं प्रतितिष्ठन्त यजमानोऽनु प्रति तिष्ठतीष्टं वपया (१) भवत्यनिष्टं वशयार्थ पानीक्तेन चरति तीर्थ व प्रचरत्यया एतद्देवास्य याम स्वाष्ट्रो भवति त्वष्टा वै "मनमाने दधाति[२] लोक ऐन्द्र/"-इति क, ख, ग । 1 इममपि तव तत उत्तरं घर्ड शवोहन्थ व्यास्थत् ।

·१३५ [का०६ापदाय.] तैत्तिरीयसहिता। रेतसः सिक्तस्य रूपाणि वि करोति तमेव पाणं पत्नीपपि सृजति सोऽस्मै रूपाणि वि करोति ॥ ६ ॥ वृपया पशिच ॥ ६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पष्टप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ धन्ति वा एतत्सोम यदभिपण्वन्ति यत्सौम्यो भव- नि यथा मृतायानुस्तरणौं घन्ति ताहगेव नद्यदुत्त- राई वा मध्ये वा जुडुयाद्देवताभ्यः समदं दध्याद् दक्षिणार्धे जुहोत्येषा वै पितृणां दिक् स्वायामेव दिशि पिदृन्निरवंदयता) उहावभ्या हरन्ति सामदेवत्या वै सौम्यो यदेव साम्नम्छम्बट्कुर्वन्ति तस्यैव स शान्ति। रव (१) ईष्ठन्ते पवित्रं वै सौम्य श्रात्मानमेव पंवयन्ते" य श्रात्मानं न परिपश्येदितासुः स्यादभिदुदिं कृत्वावे- घेत तस्मिन् धात्मानं परिपश्यत्यथा आत्मानमेव पवयते" यो गतमनाः स्यात्सोऽवैक्षेत यन्मे मनः परागतं यहा मे अपरागतं राजा सोमन तयमुस्मासु धारयामसौति मन सुवात्मन् दाधार (२) • तधेममपि चतुरंथं कृत्वोड्य तत्रैव ततोऽप्युत्तरम् । "पितृणा' ख ।

·तेत्तिरीयसहिता। [का०६/प्र.वाय. न गतमंना भवत्यप वै तृतीयसवने यज्ञः काम- तोज़ानादनौजानमभ्याग्नावैष्णव्यची घृतस्य यजत्यग्निः सी देवता विष्णुयशो देवतायैव यजञ्च दाधारो पाशु यजति मिथुनत्वाय- ब्रह्मवादिना वदन्ति मित्रो य॒ज्ञस्य खिष्टं युवते वरुणो दुरिष्ट के तर्हि यजः के यजमानी भवतीति यन्मैवावरुणौं वृशा- मालभते मिणव (३) यन्त्रस्य विष्ट५ शमयति वरुणेन दुरिष्ट नातिमा- छति यजमानो यथा वै लाङ्गलेनोर्वरी प्रमिन्दन्त्येव मृक्सामे यनं म भिन्तो यन्मैवावरुणों वशामालभते यज्ञायैव प्रभिन्नाय मत्वमन्ववास्यति शान्त्यात- यामानि वा एतस्य छन्दास य ईजानप्छन्दसामेप रसो यद्दशा यन्मैवावरुणों वश मालभते धन्दारस्येव पुनरा मीणाति (४) अयातयामत्वायाथो छन्दस्वेव रसं दधाति(११) 19॥ अर्व दाधारैव प्रौणाति यद इति तत्तिरीयमंहितायां पठकाण्डे पठनपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥ "दाधार मिभगवा३"~ति क, ख, मा + तधेममपि तत्रैव सत टक्कर मेकादमा प्रायोलि यस्यम् ।

·[का ६ाप्रदाय०८] वैत्तिरीयसहिता। देवा वा इन्द्रियं वीर्य व्यभजन्तु * ततो यद- त्यशिष्यत तदतिग्राह्या अभवन् तदतिग्राह्याणामति- प्रात्वं यतिग्राद्या गृह्यन्त इन्द्रिय मेव तहौर्य यज- मान अात्मन् धत्ते" तेज आग्नेयेनेन्द्रियमन्द्रेण ब्रह्म- वर्चसय सौर्येण पस्तम्भन वा एतानस्य यदतिग्रा- याचक्र पृष्ठानि थत् पृङ्घन गृहौयात् प्राचं यज्ञं पृष्ठानि सणीयुयंदुक्थ्य (१) गृह्णीयात् प्रत्यञ्च यज्ञमतियायाः सः शृणीयु)- विजिनि सर्वपृष्ठे ग्रहौतव्या यज्ञस्य॑ सवौर्यत्वार्य) प्रजापतिर्देवेभ्या यज्ञान् व्यादिशत्स मियास्तनूरप न्यधत्तु तदतियाया अभवन्वितनुस्तस्य॑ यज्ञ इत्याहुर्य- स्यातिनाद्या न गृह्यन्त इत्यप्यग्निष्टोमे ग्रहौतव्या य॒जस्य सतनुत्वार्य देवता वै सर्वाः सदृशौरासन् ता न व्यावतमगच्छन् ते देवाः (२) सुत एतान् ग्रहानपश्यन् तानगृह्णतामेय ममिरे- न्द्रमिन्द्रः सौर्यः सूर्यस्ततो वै तेन्याभिर्देवताभिर्व्या- कृतमगच्छुन् थस्यैवं विदुप एते ग्रहा गृह्यन्तै व्यावत- मेव पुामना भाव्येण गच्चती मे लोका ज्योति- मन्तः समाधीयाः कार्या इत्याहुरा येनास्मिन् लोके वौर्या या व्यभजन्तु"-इति क, “वौर्या १ यंभजन्त" इति ख ! . 18 ·तत्तिरीयसहिता। [कान्दा. यह ज्योतिर्धत्त ऐन्द्रेणान्तरिक्ष इन्द्रवायू हि स्युजा सौर्य- रणामुमिन् लोके (३) ज्योतिधत्ते ज्योतिमन्तोऽस्मा इमे लोका भवन्ति समावौयानेनान् कुरुत) एतान्वै ग्रहान् बम्बाविश्व- वयसाववित्त ताभ्यामिमे लोकाः पराञ्चयावीश्चय प्राभुर्यस्यैवं विदुर्घ एते ग्रहा गृह्यन्ते प्रास्मा इमे लोकाः पराञ्चयावञ्चिश्च भान्ति ॥८॥ उक्थै ७ देवा लोक एकानचत्वारिशच ८ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पठनपाठकऽष्टमोऽनुवाका देवा वै यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ते देवा अदाभ्ये छन्दासि सर्वनानि समस्यापयन् ततो देवा अभवन् परासुरा यस्यैवं विदुयोऽदाभ्यो गृयते भयं- त्यात्मना परास्य धातव्यो भवति यई देवा श्रसंग- नदाभ्यनादभुवन् ताभ्यस्यादाभ्यत्वं य एवं वेद झोले व भाटव्य नैन भाव्यो दझोति(१) या वै प्रजापतेरतिमोक्षिणी नाम तयंददाभ्य "मुभिर लोका-इति क, ए, ग। ममनुवाकं १का• 91. पनु माये नवा त्योअन्य धाग्यम् ।

·[का०६।म वाय.१०] तैत्तिरीयसंहिता। उपनदस्य गृह्णात्यतिमुक्त्या" अति पाप्मान भाटव्यं मुच्यते य एवं वेद नन्ति वा एतत्सोम यदभिपुण्ख- न्ति सेमि हुन्यमाने यज्ञो हन्यते यज्ञे यजमानो ब्रह्म- वादिना वदन्ति किं तद्य यजमानः कुरुते येन जीवन्त्सुवर्ग लोक मेतीति जीवग्रहो वा एष यद- दाभ्योऽनभिषुतस्य गृह्णाति (२) जीवन्तमेवैन सुवर्ग लोकं गमयति। वि वा एत- द्यन्नं छिन्दन्ति यददाभ्ये सरस्थापयन्यशूनपि सृजति यजस्य सन्तत्यै ॥६॥ दमोतिगृहा+त्येकाबविशतिश्च ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ देवा वै प्रबाहु ग्रहानग्टह्नत स एतं प्रजापतिर - शुमपश्यत् समयलीत तेन वै स आ द्यस्यैवं विदु- पोशुर्पयत ऋनोत्येव सुकृर्दभिपुतस्य गृह्णाति ससहि स तेनान्मिनसा गृहात मन व हि प्रजापतिः प्रजापतेराया। औदुम्बरेण गृह्णात्यूर्वा उदुम्बर ऊर्जमेवार्य रुन्धे' चतुःक्ति भवति दिक्षु (१) झोरियनभिघुतस्य रहार]"-इति क, ख, ग । + इममनुवाकं १का• BH• B५यनु भाष्ये सताश कृत्योदृव्य व्याख्यत् । 23 ·तैत्तिरीयसंहिता। [का दाप्रदाय.९१] एव प्रतितिष्ठति) यो वा अशोरायतनं वेदाय- तनवान् भवति वामदेव्यमिति साम नद्दा प्रत्याय- तन मनसा गार्यमानो गृह्णात्यायतनवानेव भवति" यध्वर्युर| गृह्णन्नाईयेदुभाभ्यां नोताध्वर्यवे च यजमानाय च यदईयेदुभाभ्यामृयेतानवानं गृह्णा- ति सैवास्यहिहिरण्यमभि व्यनिति (२) अमन वै हिरण्टमायुः प्राण वायुपवामृतमुभि धिनोति शतमानं भवति शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिति ॥ १० ॥ विश्व-निति- विशतिर्थ ॥ १० ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पठकाण्डे पाठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः * ॥ प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान् व्यादिशत्स रिरिचाना- ऽमन्यत स यत्नानार पोडशधेन्द्रियं वीर्यमात्मानमभि समक्खिदुत्तत् पौडश्यभवन्न वै पाडशी नाम यहा- ऽस्ति यद्दाव पाडश स्तोत्रर पाडश शस्तं तेन पोडशी तत् पाडशिनः पोडशित्वं यत् पौडशी गृह्यत इन्द्रिय- 'ममनुवाकं का... अनु. माये गया वोइन्य कारत् ।

·[का०६।प्रदाय०१५] तैत्तिरीयसहिता। मेष तौर्य यजमान आत्मन्धले देवेभ्यो वै सुवर्गों लोकः (१) नग्राभवत्त रत पाडशिनमपश्यन् तमगृह्णत ततो वै तेभ्यः सुवी लोकः प्राभवद्यत् पौडशो गृह्यते सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्या' इन्द्रो वै देवानामानुजा- वर बासौत्स प्रजापति मुपाधावृत्तस्मा एतर पाशिन' प्रायच्छुत्तमंग्रहीत ततो वै सोऽयं देवतानां पद्यस्यैवं विदुषः पोडशी गृह्यते (२) अमेव समानानां पर्येति प्रातःसवने लाति वो वै पाडशी वजः प्रातःसवन स्वादेवैन योनि- ऐल्लाति) सर्वनेसवऽभि हानि सर्वनात्सवनादेवन प्र जनयति तृतीयसवने पशुकामस्य गृहीयादजो वै पौडशौ पशवस्तृतीयसवनं वजेणेवास्मै तृतीयसव- नात् पशून रुन्धे(१) नोर्थ्य गृलीयात् प्रजा वै पशव कथ्यानि यदुकथ्यै (३) गृह्णीयात् प्र॒जां पशूनस्य निर्दहे दतिराचे पशुका- मस्य गृलीयाहो वै पौडशी वचण्वाम्मै पशूनवरुध्य राचियोपरिष्टाच्छमयत्ययमिष्टोमे राजन्यस्य गृल्ली- याद व्यासत्कामो हिरोजन्या यजते साहू एवासी बज रजाति स एन वो भूत्या इन्धे निवा दहत्येक- लि ·तैत्तिरीयसहिता। [का दाम हाथ०११] विश५ स्तोत्रं भवति प्रतिष्ठित्य) हरिवच्छस्थत इन्द्रस्य प्रियं धाम (४) उपानोति ५) कनौ यासि वै दे॒वेषु छन्दाश्स्यासन ज्यायास्यसुरेषु ते देवाः कनीयसा छन्दसा ज्याय- छन्दोभियंशासन ततो वै ते सुराणं लोकमञ्जत यत्कनौयसा छन्दसा ज्यायप्छन्दोभिर्विशति भ्रा- व्यस्यैव तल्लोकं टड्डे १५) पडक्षराण्यति रेचन्ति पड्वा ऋतव तूनेव प्रौणति चत्वारि पूर्वाण्यवं कल्पयन्ति (५) चतुष्पद एव पशून रुन्धे हे उत्तरे द्विपद वाय रुन्धे ऽनुष्टुभमभि सम्पादयति वाग्वा अनुष्टुप् तस्मात् प्राणानां वागुत्तमा समयाविपिते सये पोइशिनः स्तोत्रमुपाकरोत्येतस्मिन्वै लोक इन्द्रा वृत्रमइन्साक्षा- देव वजं भाटव्याय प्र ईरत्यरुणपिशङ्गोऽयो दक्षि- तदै वर्जस्य रूपर समृ॥१० ॥ ११ ॥ लोको गृह्यत् उक्थ्ये धाम" कल्पयन्ति" सप्तचत्वारि शञ्च ॥ ११ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पठनपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ विदुर्य योदशो रखते २] यदुकये 'इति क, ख, ग । इममनुवाक पका••३५चनु. भाये योडस सपोइर प्याग्मत् । . + ·[का दाप्र०६.१९] तैत्तिरीयसहिता। २४३ ( सुवार्य (रस मवमुथ यजूपि फ्येन प्र॒जा- पतिकारिन्द्रो नन्ति देवा देवा ("देवाः ("प्रजा- पतिरेकादश * ॥११॥ (१)सुवार्य (यजति प्र॒जाः (सौम्येन (गृह्णीयात् प्रत्यञ्च (गृह्णीयात् प्रजा पशून् त्रिचत्वारि शत् ॥६॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां पष्ठकाण्डे पष्ठः प्रपाठकः ॥ ६ ॥ श्रीगणेशाय नम । यस्य निश्वमित वेदा, यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, तमह वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ चयनब्राह्मण काण्डे पञ्चमे स्फुटमौरितम् । षष्ठे तु काण्डे मोमस्य मन्त्राण ब्राह्मण क्रमात् । उक्रम, मन्त्रास्वाद्यकाण्डे द्वितीयादिप्रपाठक । त्रिभिरुना, ब्राह्मणञ्च व्याख्यात तच ते सह ॥ *(१)सुवर्गाय • यद्दाक्षिणानि (समिण्य ()यवस्टथयपि ()स्फ्येन (जापति()रिन्द्र पत्निया ()नन्ति ( देवा वा इन्द्रिय देवा वा व्याभ्ये (१)देवा वै प्रवाईक (३१)प्रजापतिर्देवेभ्य०-०स रिरिचान पौडधैकादश । ११:"-इति क, ख, ग । + प्रपाठकेत्र य एकादशानुवाकास्तेषा मेोमानि प्रतीकपदानि । 1 १२५ ए. ६५०, १२८८ ५, १३३८० ७५०, १३७८० ८५०, १४१५. १६५ । मु• पुस्तके तु नास्त्येवहाक्यम् । ०-० स

·१88
तैत्तिरीयसंहिता।
[का दाम दाय.९१०
पट् स्युः प्रपाठकाः पठे काण्डे प्रत्येकमेषु च।
एकादशानुवाकाः स्युस्तदर्थान् वचम्यनुक्रमात् ॥
(१) प्राग्वंशं शुरकर्मादिसंस्कृतः प्रविशदिति ।
आधे प्रोक, द्वितीये तु दोधातय रिताः ।
प्णाजिनेन वस्लेषा दीक्षा मेखलया तथा ।
कुर्यात् हतीये तत्प्रोकं तथा रुष्णविपापया।
चतुर्थे दण्डमादाय मुटीकरणवाग्यमौ ।
हावामौ दौषितो भृत्वा नियमाननुतिधति ।
पञ्चमे प्रायणीया स्यात्, पठे वरुण्या क्रय।
सप्तमे तमकारः स्यादष्टमे पदमः।
मोमोम्मानन्तु नवमे, दशमेऽन्येय तस्कायः ।
एकादश क्रौतसोमं कटेन नयेदिति ।
प्रपाठकेऽस्मिन् प्रथमेऽनुवाकार्थाः ममौरिताः ।।
(२) प्रपाठके द्वितीयेऽत्रानुवाकार्थान् झमाद थे ।
शातिथ्येष्टिरिहाचे स्यात्, तानननं दितीयते ।
मथावान्नरदौसा कहतीये पसगवेत् ।
घेदिका धतुर्थेऽथ पचमे प्रतनिर्णयः ।
पष्ट काम्या यागभूमिः, मनमे वैदिरुत्तरा।
व्यापारण बटमे स्माद्धविनिमनन्तरे।
दामे तु मदः प्रोक्र, प्रोझा उपरवा: परे।
प्रपाठोऽनुवाकायां दितोऽपिवुदीरिताः ॥
.

·[का दामादाय.२९०
तैत्तिरीयसहिता।
१४५
(३) हतीयस्यादिमे सर्व धिष्णिया स्यु,दितीयके ।
अग्नीषोमप्रणयन, हतीये यूपखण्डनम् ।
चतुर्थ स्थापयेथूप, वहि मयाति पञ्चमे ।
नियुक्ति पा षष्ठे, मामिधेन्यस्त सप्तमे।
आघारौ च प्रयाजाच, ह्यष्टमे हिसन पभो.।
नवमे स्यादपाहोमो, ऽवदानानि त्वनन्तरे।
एकादशे बनूयाजास्तृतीयोऽथ प्रपाठक ॥
(४) गुदयागचतुर्थाधे, वमतीवर्य ईरिता ।
द्वितीये, ऽथ बतौये सोमोपावहरण श्रुतम् ।
मोमोन्मान चतुर्थ स्यात्, पञ्चमादिषु सप्तस ।
उपाशप्रमुखा पाययणन्ता हि यहा' श्रुता ।
उपाशरन्तर्यामच हतीयश्चन्द्रवायव ।
मैचावरुणनामा स्यादाश्विनाख्ययहस्तथा ।
शुक्रामन्यिग्रहावाग्रयणस्वर्य प्रपाठक ॥
(५) उक्त्ययह पञ्चमाये, द्वितीये ध्रुव ईरित ।
ऋतुग्रहास्तृतीये स्यु रैन्द्रामस्तु चतुर्थके ।
मरुत्वतीया माहेन्द्रश्चेत्येते पञ्चमे श्रुता ।
स्थादादित्यग्रह घठे, माविच सप्तमे तथा ।
वैश्वदेवोऽयाप्टमे हि श्रुत पानौवतो यह ।
हारियोजनमञ्जस्तु नवमे यह ईरित ।
आये वाग्रयणादौना दशमे स्यात् पुनर्ग्रह ।
19

·१७६ तैत्तिरीयसहिता। का दाम दाच.९९० सवनीयपुरोडाविधिरेकादशे स्थित । प्रपाठके पश्चमेऽनुवाकार्था एवमौरिता ॥ (६) पछाघे दक्षिणहोम , समिष्टयजुषत्तरे। हतीयेऽवभृथ,स्तुयें यूपैकादमिनी सता । पश्वेकादशिनी बढे, षष्ठे पानीवत पश । सौम्यथर सप्तमे स्या,दतियायास्तथाटमे । अदाभ्यो नवमे, तददास्त दभमे श्रुत । योडरोकादशे प्रोक एव पष्ठ समापित ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमी हाई निवारयन् । पुमर्थाचतरो देयाद् विद्यातीर्थमइयर ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकयौवीरबुक- भूपालमायाज्यधुरन्धरेण सायणाचार्यण विरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाश' नामकृष्णयजुस्तैत्तिरीयमहिताभाग्ये षष्ठ काण्ड समाप्तम् ॥ ॥ इति षष्ठं काण्ड सम्पूर्णम् ॥ क पुस्तके तु सवनौयादिपद्यम्य स्थाने एतत् पद्याई मस्ति- "सोमपातक्षतिम्वन्त्ये पञ्चमोऽय प्रपाठक 1"- इति । महाशते घेतदपि ।

·अथ तैत्तिरीयसंहितायां
सप्तमकाण्डे
प्रथम प्रपाठक ।
॥ हरिः श्रीम् ॥
प्रजनन ज्योनिभिर्देवतानां ज्योतिर्विराट् छन्दसा
ज्योतिर्विराड्डाचौऽमौ सन्तिष्ठते विराजमभि सम्पद्यते
तस्मात् तज्ज्योतिरुच्यते ) हौ स्तोमा प्रातःसवन
वहतो या प्राणचापानश्च द्वौ माध्यन्दिन, सर्वन
यथा चक्षुश्च श्रोच द्वौ हतीयसवनं यथा वाक् च
प्रतिष्ठा च पुरुपसम्मितो वा एष यज्ञोऽस्थूरि०) (१)
यं काम कामयते तमेतेनाभ्यश्नुते सर्व यस्यूरि-
णाभ्यश्नुतेऽमिष्टोमेन वै प्रजापतिः प्र॒जा असृजत ता
अमिष्टोमेनैव पर्यग्रहात्तासां परिग्रहीतानामश्वतरो-
इत्यग्रवत तस्यानुहाय रेत श्रादत्त नहर्दभे न्यमाद
तस्माइर्दभी हिरेता अथा बाहुडवायां न्यमार्डिति
तस्माद्दडवा हिरेता अथा आडुरोपंधीषु (२)
बहवाशब्द' ख पुस्तके वांदिवडति, ध पुस्तके तु वर्योपधो वहयेति ।

·१०० तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रा. न्यमार्डिति तस्मादोषधयोऽनभ्यता रेभन्त्यथा बाहुः प्रजासु न्यमार्डिति तस्माद्यमौ जायेने तस्मादश्चतरो न प्र जायत आत्तरेता हि तस्माद्दर्हिष्यनवतृप्तः सर्व- वेदसे वा मुहसे वायकृतोऽति झवित य एवं विद्वानग्निष्टोमेन यजते प्राजाताः प्र॒जा जनयति परि प्रजाता गृह्णाति तस्मादाहुद्येष्ठयज्ञ इति (३) प्रजापतिवीव ज्येष्ठः स येतेनाग्रेऽयजत(५) प्रजापति- रकामयत न जायेयेति स मुखतस्विस्त निरमिमीत तमभिर्देवतावसृज्यत गायवौच्छन्दा रथन्तर सार्म ब्राह्मणो मनुष्याणामजः पशूनां तस्मात्ते मुख्या मुखतो यसंयन्तोरसो बाहुभ्यां पञ्चदर्श निरमिमौत त- मिन्द्रा देवतान्वसृज्यत विष्टुप्छन्दा बृहत् ( ४ ) साम राजन्या मनुष्याणामविः पशूनां तस्मात्ते वाया- वन्तो वीयर्यााज्यन्त मध्यतः सप्तदर्श निरमिमौत तं विश्वेदेवा देवता अन्वसृज्यन्त अगतीच्छन्दा बैरूप५ साम वैश्या मनुष्याणां गावः पशूनां तस्मात्त श्राद्या अन्नधानायटॅज्यन्त तस्माया सोऽन्येभ्यो भू- बिठा हि देवता अन्वसूज्यन्त पत्त एकविशं निर- मिमौत तमनुष्टुप् छन्दः (५) ·१४६ [का ७/प्र.राय.१] तैत्तिरीयसंहिता। अन्यसृज्यत बैराज सार्म शूद्रो मनुष्याणामश्वः पशूनां तस्मात्तौ भूतसङ्ग्रामिणावश्वश्च शूद्रश्च तस्माच्छूद्रो यज्ञानवक्तृप्तो न हि देवता अन्वसृज्यत तस्मात्पादा- वर्प जीवतः पत्तो घसज्येता माणा वै विदामासाः पञ्चदशः प्र॒जाप॑तिः सप्तदशस्त्रयं दुमे लोका असा- वादित्य एकवि श एतस्मिन् वा एते श्रुिता एतस्मिन प्रतिष्ठिताः (६) य एवं वेदैतस्मिन्नेव श्रृंयत एतस्मिन् प्रति तिष्ठति ॥१॥ अस्यूरि रोपंधी विति- बृहच्छन्दः प्रति- ष्ठिता] नव च ॥१॥ श्रीगणेशाय नमः । यस्य नि.श्चमितं वेदा, यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ एकाहाहौनपत्राणि मोमभेदा इमे चयः । वर्यन्ते सप्तमे काण्डे मन्त्राः केऽप्यश्वमेधगाः ॥ ज्योतिष्टोमः सोमयागप्रशतिः स तु सप्तधा । "रोषधीषु[२] ज्येष्य॒ज्ञ इति३] [४] दंनुयुप् छन्दु [५]”-इति क,ख,ग।

·तैत्तिरीयसंहिता। {का प्रय अमिष्टोमो व्योतिर्भदैतप्रकृतिरादिमः । स्तोमा न्योतीधि यस्यामौ व्योतिष्टोमः सईरितः । विवत् पञ्चदशः सप्तदशः स्तोमास्त्रयो मताः । नकविंग एतानि प्योतौंपीत्यभ्यधाछुतिः । सोऽयमेतादृशो व्योतिटोम पादौ विधीयते ॥ तमेतं ज्योतिष्टोमं विधातुं दृष्टानावयपा ज्योतिष्ट्र तावद्दयति- "प्रजननं ध्योतिरमिवतानां व्योतिर्विरट् छन्दसां ज्योतिर्विराज वाचोऽनौ मन्तिष्ठते विराजमभि सम्पद्यते तस्मात् नज्योतिरुयते)" -दति। मनुष्याणां मध्ये प्रजोत्पादनवं ज्योतिः ; अपत्यरहितास्तु स्वानमुखास्तमःमशा भवन्ति । देवतानां मध्ये व्योतिरमिः, अन्यामां देवतानां ग्रहमध्ये यया दीपापेक्षा, नैवममेरन्यापेक्षास्ति । छन्दमा मध्ये विराट्छन्दी ज्योतिः, दीप्तिवाचकेन 'राजति'-धातुना व्यव- हियमाणलात् । तदेतत् विविधमपि स्वोकमसिद्ध ज्योतिः धोम- थागे सम्पादयितुं शक्यते । प्रजोत्पत्तिसाधनरूपलं तावदच्यते- 'अमिष्टोमेन वै प्रजापतिः प्रजा प्रस्जत'-इति (१४०० १३पं.)। अग्निरूपलं विरापलञ्चाव सम्पाद्यते । या 'वाह' 'विराट' तदुपलचिता दशसध्या 'दशातरा विराट्' इतिश्रुतेः, मेयं मया, 'मौ' समाप्यते । नथाहि प्रात:सवने बहिन्यव- मानाख्यस्तोत्रस्य चित् स्तोमः। तच वियु सूक्तेवेकैकस्मिन् तिख इबोमरियात् ७.३ ५, ब्राह्मणे । १.८२.१; ता. वा. १५. १.५; शत• बा. ८.५.१.५। 'विशदक्षरा विराट् (0. S. B.)- इत्यादि श्रुतिवाकां तु त्रिपदाभिप्रायम् । - ·[का.म.राथ.] तैत्तिरीयसंहिता। मच इत्येवं नव स्तोत्रीयाः। तथा तस्मिन्नेव सवने चतुज्यिस्तोत्रेषु पञ्चदशस्तोमे मति षष्टि-स्तोत्रीयाः सम्पद्यन्ते । तथा माध्यन्दिनसक्ने माध्यन्दिनपवमानाख्यस्तोचस्य पञ्चदशस्तोमे सति पञ्चदश स्तोत्रीयाः सम्पद्यन्ते। तथास्मिन्नेव मवने चतर्षु पृष्ठस्तोत्रेषु सप्तदशस्तोमे सत्यष्ट- षष्टिः स्तोत्रीयाः सम्पद्यन्ते । तथा बतीयसवने आर्भवपवमानाख्य- स्तोत्रस्य सप्तदशस्तोमे सति सप्तदश स्तोत्रीयाः सम्पद्यन्ते । यद्यपि माध्यन्दिनयवमानार्भवयवमानयोः सूतभेदादृचोऽत्यन्तं बहकः सन्ति, तथापि स्तोत्रगतस्तोमप्रयुक्त्या गणनेयमित्यविरोधः । तथा तस्मि- नेव सवने यज्ञायज्ञियस्तोत्रस्यैकविंशस्तोमे मति एकविंशतिमझ्याकाः स्तोत्रीयाः सम्पद्यन्ते । तदेवं प्रातःसवने एकोनसप्ततिः, माध्यन्दिन- सवने अभौतिः, बतौयमवनेऽटचिंशदिति मिथिला नवत्यधिकाः मतमध्याकाः स्तोत्रीया भवन्ति । ताच दशभिः विभकाः सत्य एकोनविंशति-विराट्पाः सम्पद्यन्ते, सेयं सम्पद्यमाना स्तोत्रीयाख्या वाचः सम्बन्धिनी विराजुपलचिता दशमया अनौ समाप्यते ; अन्तिमस्य यज्ञायज्ञियस्तोत्रस्याग्नेयत्वात् । अग्निहि तच प्रतिपाद्यते; 'यज्ञायज्ञा वो अनये'-इत्याम्नानात् ।। अतोऽग्निरूपत्वं विराड्- रूपत्वञ्च सोमयागस्य मिद्धम् । यस्मादयं सोमयागो विराड्-रूपमभि- सम्पद्यते, 'तस्माद्' विराड्-रूपत्वात् प्रजोत्पत्तिदेतत्वाच मोमयाग- स्वरूपं ज्योतिरित्युच्यते ॥ • कामनाभेदादित. सूक्तभेदेऽपि तदताना मचा समसयत्वादिति भाव । +स्तो नाम प्रगीतं सूकम्, तस्यावयवा ऋच एव स्तोत्रीयाः। + उ. पा० १.१.२०.१,छ• व्या. ११. ४. १, ऋ० सं० १.१६८ १।

·१५२ तैत्तिरीयसंहिता। [फा.प्र.प.0 . तदेवं विधेयस्य सोमयागस्य सम्बन्धिनि व्योतिष्टोमनाधि ज्योतिरित्ययमंशः प्रतिपादितः अथावशिष्टमं प्रतिपादयति- "दौ स्तोमौ प्रातःसवनं वहतो यथा प्राणयापानच, दो माध्यन्दिन। सवनं यथा अनुश्च श्रीवञ्च, छौ हतीयमवनं यथा वाक् च प्रतिष्ठा च, पुरुषमम्मितो वा एष यज्ञोऽस्यूरि(२-इति । तच चिन स्तोमो बहिप्पवमानाण्यं स्तोमं 'वहति' निष्पादयति । पञ्चदश- स्तोमः चत्वारि ाज्यस्तोत्राणि वहति । एवं दौ स्तोमौ मातःसवन निर्वहतः, -यथा लोके पुरुषस्य माणापानौ जौवनं निर्वइतस्तइन् । ततः पञ्चदशस्तोमो माध्यन्दिन पवमानस्तीचं वहति, सप्तदशतोमः चत्वारि पृष्ठस्तोत्राणि वहति । एवं दो स्तोमो माध्यन्दिनं सवन वहतः:-यथा पुरुषय चतुःश्रोचे रूपदर्शनशब्दश्रवणव्यवहारं वहतः । तत् । सप्तदशस्तोम पार्भवपवमानं वहति, एकविसस्तोमो यज्ञा- यजियस्तोच वइति । एवं दौ स्तोमो हतीयसवनं वहतः,- पुरुषस्य वागिन्द्रियं पादेन्द्रियञ्चाभिवदनगमनव्यवहारं वहतस्तद्वन् । प्रतितिष्ठन्ति मार्ग यथा पादेन्द्रियप्रत्या, सेयं प्रतिष्ठा । तदेवं स्तोमैर्निम्पन्नोऽय भोमयाग: पुरुषसदृशः, न त स्यूरिः, केनाप्ययन न्यूनः स्यूरिरित्युच्यते, न त्वय न्यून , प्राणापानादित्यपुरुषावधव- माम्यस्य प्रतिपादितत्वात् । एवं स्तोमरूपत्वे मिद्धे मति न्योतीरूपा' स्तोमा अनि व्युत्पत्या ज्योतिष्टोम इत्युच्यते । एतदेवाभिप्रेत्या- न्यत्रामातम्-"तदाः। कतमानि (वाव) तानि व्योतीपिच एतस्य स्तोमा इति । चित् पञ्चदशः सप्तदश एकविरमः । एतानि * नास्येतत् पदं ए. सोमु, ना. पुस्तके । -यथा ·(का.प्राथ.] तैत्तिरीयसंहिता। - वाव तानि व्योतीरपि। य एतस्य स्तोमाः" इति (ते.मा. १. ५. ११.)। स्तोमानाच स्वरूपविशेषः प्रथमकाण्डे राजसूय- प्रकरणे "ममिधमातिष्ठ"-इत्यनुवाके (प्र. १३५.) माम- प्रामणोदाहरणेन विस्पष्टः प्रतिपादितः (भा १३९-१४२४०) * ॥ तदेवं ज्योतिष्टोमनामय्युत्पादनमुखेन विधेयार्थप्रशंमा सम्पादिता; इदानीं तदिधिमुघयति-"यं कामं कामयते, तमेतेनाभ्यश्नुते ; सर्व धास्यूरिणभ्यनुते (0--इति । एतेन' ज्योतिष्टोमेन मर्व- कामानां प्राप्तुं शक्यत्वादिम ज्योतिष्टोमं कुर्यादित्यभिप्रायः। यस्मात् लोकेऽपि 'प्रस्यूरिण' मावयवमम्पूर्णेन माधनेन तत्फलं सर्वमप्य- श्रुते, तस्मादधापि स्तोमसम्पूर्णनानेन सर्वकामप्राप्तियुका । इत्यं ज्योतिष्टोमं मर्वभौमयागमततिभूतं विधाय, तदीयास सप्तसंस्थास मध्ये प्रथमसंस्थारूपमग्निष्टोमं विधातुं सम्मोति-"अग्नि- टोमेन वे प्रजापतिः प्रजा असृजत, ता अमिटोमेनैव पर्यग्रहात, तामां परिग्टहीतानामश्वतरोऽत्यप्रवत, तस्यानुहाय रेत श्रादत्त तर्दभे न्यमा, तस्मादर्दभी दिरेताः; यो अाजर्वडवायां न्यमार्डिति, तस्मादडवा दिरेताः, अथो प्राहुरोपधौपु न्यमार्डिति मम्मादोषधयोऽनभ्यका रेभन्ति; अथो श्राजः प्रजास न्यमार्डिति, तत्र 'तिदभ्यो पिरोति'-इत्यादीनि घिवदादिलोमखरूपप्रतिपा- दकवचनानि सर्वाण्येव ताण्डवमहाप्राझणीय-दितीय-तीयप्रपाठकयोः पर- थानि; 'उपामै गायता नर-इत्यादयः घिसदादिप्रतिपादिका स्तोत्रीया ऋचल उत्तरार्थिकस्य प्रधमे एव प्रपाठके प्यादितो इस्याः; सायबर सानि व्यमितामूलकरथन्तरप्रन्टतोनि तु ऊहाद्यप्रपाठके एव प्रायागेति सपः। . 20 ·१५० तत्तिरीयसहिता। [का•७७०११०९) तस्माद्यमौ जायते, तस्मादश्वतरो न म जायत पात्तरेता हि, तस्मादहिय्यनवक्तृप्तः सर्ववेदसे वा सहस्से वावकृतोऽति छावन()" -दति । पुरा मिसृचु प्रजापतिः 'अमिष्टोमेन' साधनेन प्रजा सृष्ट्वा तेनैव स्वाधीनतया परिग्टहीतवान् । 'नामा परिन्टहोताना' प्रजानां मध्ये, गर्दभाश्चाभ्यामुत्पादित. सदौर्णजाति: 'अवतर', सोऽय प्रजापतिपरियहमुम्नध्यात्यन्तदूरगत । स च प्रजापति. 'तस्य' अवस्य पृष्ठतो गत्वा नदीय गरीरगतं सारभूतं रेत पादाय गर्दभ- गरौरे 'न्यमार्ट' नितरा मृष्टवान्। अत एव गईभी दिविधरेतो- युक्त गर्दभनातेरश्वतरजातेश्वोत्पादने द्विविधत्तम् । अपि चान्ये केचिदर्भिज्ञा एवमा,-'वडवायाम्" अयोषिति नितरां - वानिति । तस्मादिय वडवा रेतोदययुका। साप्यन्वजातिमश्वतर- जातिचीत्पादयति । श्रपि चान्ये अभिजा एवमाड -ओषधीषु नितरां मृष्टवानिति । अत एवौषधयो मनुष्याणामिव ततैलाभ्या- भावेऽपि माराधिक्येन वर्द्धन्ते, स्निग्धवद् दृश्यन्त इत्यर्थ । अपि शान्ये अभिज्ञा एवमा,-'प्रजासु' मनुवादिजातिषु नितरा मटका. निति। अत एव क्वचिदेकस्मिन् गर्ने गरौरदयमुत्पद्यते । यमर- दयमयतरः प्रजापत्यपहतरेतस्क', तस्मात् नपुसकवदयं प्रजामुत्पाद- यितुमसमर्थः । यस्माज्ञायं नि सारस्तमादेव यज्ञेऽप्ययोग्यः । यस यज्ञविशेष सर्वस्वदक्षिणाक. महरूदक्षिणको वा, तत्राय नियमेन दानयोग्य । रेतोराहित्येऽप्यतिला गन्तुं समर्थवादतिलहिता- शतदक्षिणाके यज्ञे योग्यो भवति "अश्वतर माहसे सर्ववेदसे च 'वडवायाम्'-इति घ, तथा ख नाममूलपुस्तकेऽपि ! एव सर्वत्र । .

·[का.प्र.११०० "तैत्तिरीयसंहिता। १५५ प्राजाताः ददाति"-दति (श्राप० श्री. १३. ५. ३.)-सूत्रकारवचनात् ॥ इदानी विधत्ते-“य एवं विद्वानग्निष्टोमेन यजते, प्रजा जनयति परि प्रजाता ग्लानि तस्मादाइज्येष्ठ यज्ञ इति, प्रजापतिर्वाव ज्येष्ठः स छेतेनायेऽयजत(५)"-दूति । अनिष्टोमयाजौ, पूर्वमनुत्पन्नाः प्रजाः उत्पादयितुम, उत्पन्नाश्च स्वाधीनत्वेन परिग्रहीतुं समर्था भवति । यस्मात् सर्वेषां देवानां मध्ये ज्येष्ठः प्रजापतिः सृष्टि- साधनवेनाय एतेनायजत, तस्मात् ज्येष्ठेनेष्टत्वात् प्रथममिटत्वाचाय- मनिष्टोमो 'ज्येष्ठयज्ञः सर्वेषामुक्य्यादीनां मूलप्रकृतिभूत इत्यर्थः । अग्निविषयेण “यज्ञायज्ञा वो अमये"-इतिमन्त्रेण सम्पाद्यमानो योऽय मेकविंशस्तोमः तेन समाप्यमानत्वादयममिष्टोम इत्युच्यते॥ तस्य च प्रजोत्पादनसाधनव यत्पूर्वमक्तं "अग्निष्टोमेन वै प्रशापतिः मजा असृजत" इति (१४७ पृ.), तदिद मुखादिस्यानचतुष्टयेन प्रप- चयित मुखजन्यां सृष्टि दर्शयति-"प्रजापतिरकामयत प्र जायेयेति स मुखतस्विस्त निरमिमौत, तमग्निर्दवतान्नसृज्यत गायत्रोच्छन्दो रथन्तर५ माम ब्राह्मणो मनुष्याणामजः पशूनां तस्मात्ते मुख्या मुखतो ह्यरज्यन्त(६)-इति। सिसूक्षुः प्रजापतिः तत्साधनलेना- निष्टोममनुष्ठाय तमामर्थन सत्यसङ्कल्पः सन् स्वकीयान्मुखान् विदादय उत्पाद्यन्तामिति सदस्य तथैव निर्मितः सन् , श्रादौ 'ज्येष्ठयज्ञो वा एष यदमियोम "-इति ताण्ड्यब्राह्मणेऽपि ६.२.८। + “एकविंशं पुच्छं भवति । एकवि शो वै स्तोमाना प्रतिष्ठा, तस्माद क्य' पुच्छेन प्रतिष्ठायोत्पतति, पुच्छेन प्रतिष्ठाय निघौदति । यज्ञा- यज्ञीयं पुच्छं कार्यम्" इति ता. वा. ५.१.१६-१७ ·तैत्तिरीयसहिता। {का राय विस्तोमः सृष्टः । तमनु देवतानां मधेऽनिः । तमप्यनु छन्दसा मध्ये गायत्री सृष्टा । तामप्यनु सावां मध्ये रथन्तरं सृष्टम् । तद- प्यनु मनुस्याणां मध्ये वाहाणः सृष्टः । तमप्यनु पशूनां मध्येऽजः इट। यस्मादेते मुखतः सृटाः, तस्मान्मुख्या वक्ष्यमाणोभ्य. श्रेष्ठाः ॥ अथ दितीयस्थानादुत्पत्तिं दर्शयति-"उरसो वाहुभ्यां पञ्चदर्श निरमिमीत, तमिन्द्रो देवतान्वसृज्यत बिष्टुप् छन्दो दृहत्साम राजन्यो मनुष्याणमविः पशूनां तस्माते वौर्यावन्नो वीर्यास- व्यन्त(9)"-इति । पूर्ववद्याख्येयम्। वौर्ययुक्कादाहुदेशादुत्पन्नवा- तेषामपि सामाधिक्यम् । अथ बतौयस्यानादुत्पत्तिं दर्भयति-"मध्यतः सप्तदर्श निरमि- मौत तं विश्वेदेवा देवता अन्वसृज्यन्त जगतीच्छन्दो वैरूप, माम वैग्यो मनुस्याणां गावः पशूनां तस्मात् त आधा अभधानाधस- ज्यन्त, तस्माद् भूयायमोऽन्येभ्यो भूयिष्ठा हि देवता अवसृज्यन्ता)" -इति । 'मध्यतः' उदरमदेशात् । यस्मादनाधारादुदरादरुज्यन्त तस्माद् 'श्राद्याः' भोग्याः । वैश्या वाणिज्येन धनसम्पादकबाझोग्या गावच चौरादिसम्पादनेन भोग्याः । यस्मादत्ति वहन् विश्वा' देवानन्वेते वैश्याः सृष्टाः, तस्माद् वाणिज्यकर्त्तारो लोके भयांमः । अथ चतुर्थस्थानादुत्पत्ति दर्शयति-"पत्त एकविश निरमि मौत तमनुष्टुप् छन्दोऽन्वसन्यत वैराज भाम शूद्रो मनुष्याणामन्च पशूनां, नस्मात् तो भूतमद्वामिणावश्वश्च शूद्रय, तमाखून यशेऽनवतृप्तो न हि देवता अन्वसूज्यन, नस्मात् पादावुए जौवतः पत्नी . बित्स्तोमवरूपम् ता. ब्रा०२ १-३ इयव्यम् ।

·[फा. य] तैत्तिरीयसंहिता। यसृज्येताम्()" इति । 'पत्तः' पादतः। भूतानां पूर्वोत्पन्नानां ब्राह्मणदोनो 'सामः' सम्यगाक्रमणं तदधौनवेनावस्यानमित्यर्थः । मोऽयम्भूतसङ्गामो ययोरवशूद्रयोस्तावुभौ 'भूतमद्वामिणौ। भूद्राणां वर्णत्रयपरिचर्यामुख्यत्वेन तदधौनवम्, अश्वादीनाञ्च वहनेन तद- धौनत्वम्। अत्र पूर्वस्यानेभ्य दुव पादतो न काचिद्देवता सृष्टा, तस्माद्देवतामनुसृज्यवाभावाच्छूट्रो यज्ञे प्रवर्तितुं न योग्यः । य- स्मादश्वशूद्रौ पादत उत्पन्नौ, तस्मात् पादावेव तयोर्जीवनसाधनम्। शूद्रो हि ब्राह्मणद्याज्ञया पद्भ्यां यत्र क्वापि गमनागमने कुर्वन् जीवति : अश्वश्च ब्राह्मणा दिवादी पादैर्यत्र क्वापि गच्छन् खाद्यं लभते ।। एवं टूरिसाधन ममिष्टोमं प्रमंमितुं सृष्टिं प्रपच्य तत्र प्रकृतो- पयुकान् स्तोमान् विशेषतः प्रशंसति-"प्राणा वै विदर्द्धमामाः पञ्चदशः प्रजापतिः सप्तदशस्त्रय दमे लोका असावादित्य एक- विम एतस्मिन् वा एते श्रिता एतस्मिन् प्रतिष्ठिता य एवं वेदै- तस्मिन्नेव श्रयत एतस्मिन् प्रति तिष्ठति(२०)"-दति। बहिष्पवमान- स्तोवे सूकानां चित्लादेकैकस्मिन् सूक्के भनौनां त्रित्वाच तदीयस्य स्तोमस्य त्रिवृत्तम् ; प्राणापानव्यानानां चोधिोमध्यवर्तिनां चित्वा- तत्साम्यम्, अर्धमासगतानां रावीणां सङ्ख्यया पञ्चदशस्तोममाम्यम्, पतिरूपाणामाश्रावयेत्यादौनामहराणां सध्यया सप्तदशस्तोम- साम्यम् । श्रादित्यस्य मययेकविधूशस्तोमसाम्यं वक्तुं 'चय दमे • "याधावयेति चतुरक्षरम्, व्यस्तु श्रौषडिति चतुरक्षर, यजेति यक्षर, ये यजामह इति पञ्चाक्षरं, यक्षरो वषट्कारः, रष प्रभापति" इति तै० सं० १.५.११। वै सप्तदशः ·१५८ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्राय लोकाः' इत्यनेन ब्राह्मणान्तरं प्रत्यभिज्ञाप्यते । तच्च ब्राह्मणानरमेव मानातम्-“दादशमामाः पञ्चर्तवस्त्रय दमे लोका असावादित्य एकविरश:"-दूति (ता. बा.४.६.४.) । एतस्मिन्नेकवि शस्तोमे पूर्वानास्त्रिदादय पाश्रिताः । अधिकमयायामल्पमध्यान्तर्भावात् । किञ्चैतस्मिन्नेव स्तोमाः 'प्रतिष्ठिता" समाप्ता.; न होकविंशादूर्ध्व- ममिष्टोमे कश्चिदधिकः स्तोमो विद्यते । य एव मेतस्य महिमान वेद, स एतस्मिनाश्रितः प्रतिष्ठितो भवति । अमिष्टोममनुधातं फलं प्राप्तुं च योग्यो भवतीत्यर्थ. ॥१॥ इति श्रीमायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमंहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ प्रातःसवने वै गायत्रेण च्छन्दसा चिते स्तोमाय ज्योतिर्दधदेति विना ब्रह्मवर्चसेन पञ्चदशाय ज्योति- देति पञ्चदशेनौजसा वीर्येण सप्तदशाय ज्योति- दधदेति सप्तदशेन प्राजापत्येन प्रजननेनेकवि शाय ज्योनिर्दधदेति स्तोम एव तत् स्तोमाय ज्योतिर्दधंदे- त्यथो स्तोम एव स्तोममभि प्रर्णयति यावन्ती वै स्तोमास्तावन्तः कामास्तावन्तो लोकाः (१) • ता. ना.१.१ १.. यस्त्यत्रापि तथैव , कश्चिद विशेयश ।

·[का०प्र०य०२] तैत्तिरीयसंहिता। १५६ तान्ति ज्योतीष्येतावत एव स्तीमानतावतः कामानेतातो लोकानेतान्ति ज्योतीष्यय रुन्धे() ॥२॥ लोकास्त्रयोदश च* ॥ २ ॥ प्रथमेऽनुवाके सोमयागानामाद्यो ज्योतिष्टोम., तदीय सप्तसंस्था- नामाद्यसंस्थारूपो ऽग्निष्टोमश्चेत्युभयं विहितम् । अथ तच स्तोमानां मुख्यत्वं दर्शयितं द्वितीयेऽनुवाके स्तोमानां सम्भूयकारित्वं तावदादौ दर्शयति-"प्रातःसवने वै गायत्रंण छन्दमा विते स्तोमाय ज्योतिर्दधदेति, विवृता ब्रह्मवर्चसेन पञ्चदशाय ज्योतिर्दधदेति, पञ्चदशेनौजमा वीर्येण सप्तदशाय ज्योतिर्दधदेति, सप्तदशेन प्राजा- पत्येन प्रजननेनेकविधूशाय ज्योतिर्दधदेति, स्तोम एव तत् स्तोमाय ज्योतिर्दधदेति; अथो स्तोम एव स्तोममभि प्र ण्यति()"-इति । श्रादौ प्रजापतिरग्निष्टोममनुतिष्ठन् प्रातःसवनकाले "उपास्मै गायता नरः" इत्येतस्मिन् (उ• श्रा० १.१.१-३.) मन्त्रगतेन गायत्रण छन्दमा युक्तः, तावता परितोषं प्राप्य वित्-स्तोम-सियर्थ 'ज्योति- दधत्' तदिषयप्रसारितां मनोवृत्तिं धारयन् “एति' प्रवर्त्तते ; वित्-स्तोमः इत्थं प्रयोक्तव्य इति विचारयवेवास्ते इत्यर्थः । स च • "तावन्तो लोकारि] स्त्रयोदश् च " इति क, ख, ग । । द्वितीयो गोशोम , तृतीय व्यायुशोम । तै• ब्रा० ७. ४. १९॥ ता.वा. २५.१०.०,८। * ध्यमियोम , व्यत्यनियोम', उक्थरः, षोडशो, वाजपेय', याप्तोर्यामः, यतिरात्रश्चेति सप्त संस्था । याश्व. नौ० ६.११.१॥

·. तैत्तिरीयसंहिता। (का.प्र.पाय । स्तोमो महावर्चसंपदलात् नद्रूपः । तेन ब्रह्मावर्षमरूपेण विकृत्-कोमेम तष्टोऽपि अपरितरः पञ्चदशस्तोमाय मनोतिं धारयमाते । सर पञ्चदशः भारौरवलस्येन्द्रियमामर्थ्यस्य च देतृत्वात् तदुभयात्मक। नेनापि युक' पुनः मतदशस्तोमानुष्ठानाय मनोत्ति धारयन् प्रवर्तते । सच स्तोम. माया पाश्रावयेत्याचवरमाम्यात् तदधरात्मकमशा- पतिसम्वन्धिः प्रजोत्पत्नितथ। तादृशेन स्तोमेन युफोऽपि पुनरेक- विगतोमानुष्ठानाय मनोरनि धारयन् मवर्तते नदेवं 'स्लाम एव' पूर्वेकिस्तामरूप एव सन् उत्तरस्तोमाय नज्योतिर्मनारतिरूप धारयन् प्रवर्तते। अपि च नया महत्ता भन् उत्तरस्तोम माभिमुष्येन भणयति । इत्यं स्तोमानां मभूयकारिवं दर्गितम् ॥ अथ स्तोमान् प्रशंमति-"यावन्तो वे सोमाम्तावन्तः कामा- स्तावन्तो लोकाहावन्ति ध्योतीयि()"--इनि । होमाः 'चायतो' थावत्सयाकाः, 'नावन्त एव कामाः काम्यानि फनानि तेर्मिया- घानि । तच्च पूर्वमेव सूचितम-विता ब्रह्मवर्षमन्त्रिप्याचते, पञ्च- दोनौलावीर्यञ्च, सप्तदशेन प्रजासामित्वं प्रनोत्पादकलम् । एनन् अयमचैत्र भूचितम् । एकविगेन प्रतिछोरपाचने । तच पूर्वानुवाके (२४८४.) 'एतस्मिन् प्रतिविछति' इति सूचितम् । एवं मति धावन्तः स्तोमाः तावन्त. कामाः मम्पयाः । नत्फलभोगाधारभुता देशा लोकाः; तेऽपि तावन्त एव । तेषु देहेषु तत्पन्नानुमा एर व्योतीपि, नान्यपि तावत्येव ।। १५० एछे गएष्यम् । साममाण तु सवार एक गरमदायतमा सा मामा, पप, एतदेव गादगायतममेमाम्य बन्धुता"- दादिता. बा. ९..१.०॥

·[का०प्र०१राय.३] तैत्तिरीयसंहिता। इत्थं स्तोमान् प्रशस्य योऽमिटोमेन यजते, तस्य फलं प्रशंसति -"एतावत एव स्तोमानेतावतः कामानेतावतो लोकानेतावन्ति ज्योतीव्यवस्न्धे(३)"-इति ॥२॥ इति श्रीमायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमंहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ ब्रह्मवादिना वदन्ति सत्वै यजेत * योऽग्निष्टोमेन यजमानोऽथ सर्वस्तोमेन यजेतेति यस्य विस्तमन्त- यन्ति प्राणास्तस्यान्तयन्ति प्राणेषु मेऽप्यदिति खल वै यज्ञेन यजमानो यजनेर) यस्य पञ्चदशमन्तर्यन्ति वीर्य तस्यान्तयन्ति वीर्य मेऽप्यसदिति खलु वै यन्नेन यजमानो यजते(२) यस्य सप्तदशमन्तयन्ति (१) प्रजा तस्यान्तयन्ति प्र॒जायां मेऽप्यदिति खलु वै योन यजमानो यजते) यस्य कवि शमन्तयन्ति प्रतिष्ठां तस्यान्तर्यन्ति प्रतिष्ठायां मेऽप्यदिति खलु वै यज्ञेन यजमानो यजते) यस्य चिणयमन्तर्यन्त्यत्रय तस्य नक्षुपियाञ्च विराजमन्तर्यन्त्युतुपु मेऽप्यसन्नधि- यायाञ्च विराजीति (२) • वदन्ति स तु वै यजेत" " इति क, पदपाटया 21 ·तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रय खलु वै यज्ञेन यजमानो यजतेयस्य चयस्विश- मन्तर्यन्ति देवतास्तस्यान्तयन्ति देवतासु मेऽप्यदिति खलु वै यज्ञेन यजमानो यजते यो वै स्तोमानामव- मम्परमतां गच्छन्तं वेदं परमतामेव गच्छति बिद्ध स्तोमानामवमस्तित्परमो य एवं वेद परमती मेव गच्छति ॥३॥ अन्तयन्तीतिर चतुश्चत्वारिश्शश्च ॥ ३ ॥ प्रथमानुवाकविहिते ज्योतिटोमे पुरुष भरोधयितुं द्वितीयेऽनु- वाके स्तोममगंमा हता। अमिष्टोमस्य माथम्य (तत्मामर्थ्य 1) "तरमा. दाजय॑ष्ठयज." तिवाक्येनोमम् (१४८४०)। तत् प्राथम्यमनि रावस्यापि वैकन्पिकमस्ति । अतएव सूचकारेणोकम-"अप्रिटोम प्रथमयज्ञोऽतिरानमेके पूर्व ममामनन्ति" इति (शाप. श्री. १. २. ३, ४.)। तस्येतस्यानिरावस्य नीयानुवाके विधिमुन्नयति- "ब्रह्मवादिनो वदन्ति,-मात्रे यजेत योऽमिष्टोमेन यमामोऽप सर्वस्तोमेन यनेतेति" इति । 'य.' पुरुषोऽग्निष्टोममनुतिष्ठति, म पुन सर्वतोमेन वेद यजेत, तदा म एव मुख्यो यति मन वादिन बाडः । तस्मात् मर्वतोममनुतिष्ठेदिनि विधिस्त्रेयः। अग्नि- "मुधमन्यन्ति विराजोति[२]"-दति क, हर। । भाम्येतत्पदं ख पुस्तकाइन्यत्र ।

·[का.प्र.११.३] तैत्तिरीयसंहिता। प्टोमे चलार एव स्तोमास्वितादय.'; अतिराचे तु चिणवचय- स्विंभावपि स्तोमौ विद्यते।। तस्मादयं सर्वस्तोमः ॥ तत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रथमं स्तोमं प्रमंसति-"यस्य चितमन्त- यन्ति, माणस्तस्यान्तर्यन्ति ; प्राणेषु मेऽप्यमदिति खलु वै यजेन थ- जमानो यजते()" इति। 'यस्य यजमानस्य यागे वर्तमाना विजः "चित्' स्तोममन्तरितं कुर्युः, तस्य स्तोमस्य प्राणरूपत्वात् न एविजः 'नस्य' यजमानस्य माणनेवान्तरितान् कुर्वन्ति । न वेतद्युतम् । अयं यजमानो हि प्राणेष्वपि मे भागित्वमस्वित्यभिप्रेत्य यजमनुतिष्ठति। तस्मात् चित् स्तोमोऽवश्यम्भावी। अथ द्वितीयं स्तोमं प्रशंसति-- "यस्य पञ्चदशमन्तर्यन्ति, वौर्य तस्यान्तर्यन्ति , वौर्य मेऽप्यमदिति खलु वै यज्ञेन यजमानो यजते(१)" इति। पञ्चदशस्य वौर्यमाधनत्वात्त- दन्तराये वीर्यस्यान्तरायः । अन्यत् पूर्ववत् । तीयं स्तोमं प्रशंसति- “यस्य सप्तदशमन्तर्यन्ति, मजा तस्यान्तर्यन्ति , प्रजायां मेऽप्यमदिति खलु वे यज्ञेन यजमानो यजते(४)" इति । पूर्ववत् । अथ चतुर्थ स्तोमं प्रशंमति-"यस्यैकवि शमन्तयन्ति, प्रतिष्ठां तस्यान्तर्यन्ति ; प्रतिष्ठायां मेऽप्यसदिति खलु वै यज्ञेन यजमानो यजते(4)"-इति। पूर्ववत् । अथ पञ्चमं स्तोमं प्रशंसति-“यस्य त्रिणवमन्तर्यन्यवश्य, नचचियाञ्च विराजमन्तर्यन्यूतषु मेऽयसन्नचियायां वे यजेन यजमानो यजते (६)" इति । एतत्वेन तस्य विराजीति खलु * "एष वाव यज्ञो यदमियोम. त्रिरत् पञ्चदश' सप्तदश एकविंश .-. चतुरोमो भवति"-इति ता. वा० ६.३। f"सर्वस्तोमेनातिरानेण"-इत्यादि ता. वा० २०.२, ११ ।

·तैत्तिरीयसंहिता। [का०७/प्र.अ. बिएवस्य स्तुतिः भाखान्तरे द्रव्या। अतस्त्रिणवस्थान्तराये सति कर्नामेवान्तरायो भवति । चिणवस्तोमे सप्तविंशतिमश्चाकाः स्तोत्रीयाः; नक्षत्राणि च कृत्तिकादौनि माविमनिमयाकानि; विराट-छन्दोऽपि विविधराज्यवाची नववेष्टिषु श्रूयमाणं फलसमूह मुपलक्षयति । तथा मति चिणवान्तररायेण नववसम्बन्धिन्या विराजो ऽन्तरायः । मेषं पूर्ववत् । अथ पठं स्तोमं प्रशंसति-"वस्य चय- स्विगमन्तर्यन्ति, देवतास्तस्यान्तर्यन्ति ; देवतास मेऽप्यादिति खलु वे यशेन पजमानो यजते०)-इति। विष्वपि लोकेषु प्रत्येकमेका- दशमध्याका देवताः । तारा “ये देवा दिव्येकादश स्य"-तिमन्ने (१० सं०१. १३८. १९.) समाखाताः। तथा मति पयस्त्रिंश- स्तोमानराये पयस्त्रिंशस्तोमाख्यधाम्यात् तामां देवतानामनारायण भवति । मोऽयमन्तरायोऽनुपपत्रः; देवतास या पतं तदपि में भूयादित्यभिप्रेत्य यजमानेन थटुं प्रवृत्तत्वात् । तदेवमतिराच विक्- क्षया सर्वे स्तोमाः प्रशस्ताः। सन्ति हि कस्मिंयिदतिराचे मर्दै स्तोमाः। श्रतएव ग्रंपरियाद् (२६५५० १४५०) विधास्यति-- "सर्वस्तोमोऽतिराब उत्तरम्" इति । तथान्यमतिरावगतं विशेयं विधिसया ममति-"यो वै होमा- मामवमम्परमतां गछन्तं वेद, परमतामेव गछति पिटदै स्तोमा- नामवमम्बिवत्परमो; य एवं वेद परमतामेव गच्छति" इति। मोभाना मध्ये धुनमायाकस्तोचियोपेतम्सियत तोमोऽत्रमः, (स . सा• मा. 8. १.१.1 +ते. झा.१ ५. १, २, ३.१.१-६ ।

·का०७/०१राय.] तैत्तिरीयसंहिता। एवोत्तमः)* तस्य च परमवादन्ने प्रयोगः। अतिराचे हि तथा प्रयुज्यते विद्राथन्तरसन्धिरिति, चरमे सन्धिस्तोत्रे विस्तो विधा- नात् । य एवं वेद' इति पुनर्वचनमुपसंहारार्थम् ॥३॥ इति श्रीमायनाचार्यविरचिते माधवौये वेदाप्रकाये तैत्तिरीयमंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके हतीयोऽनुवाकः॥ - अङ्गिरसो वै सुचमासत ते सुवर्ग लोकमायन्तेपार हुविष्माश्च हविष्कृच्चाहीयेतां तावकामयेता सुवर्ग लोकमियावेति तावेतं हिराबर्मपश्यतां तमाहरतां तेनायजेतां ततो वै तौ सुवर्ग लोकमैतां य एवं विद्दान् हिरावण यजते सुवर्ग मेव लोकमत तावतां पूर्वणाह्रागच्छतामुत्तरेण (१) अभिलवः पूर्वमहर्भवति गतिरुत्तर) ज्योतिष्टो- मोऽग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति तेजस्तेनावरुन्धे सर्वस्तो- मोऽतिरात्र उत्तर/ सर्वस्यात्य सर्वस्यावरुध्यै(गायचं पूर्वेऽहुनसाम भवति तेजो वै गायत्री गायत्री ब्रह्मा- वर्चसं तेज गव ब्रह्मवर्चसमात्मन् धत्ते चैष्टुभमुक्तर प्रोजो वै वीर्यं त्रिष्टुगोज एव वौयमात्मन् धने) रथन्तरं पूर्वे (२) * नास्त्येतद्वाक्य ख पुस्तकादन्यत्र । तिा. द्रा० ६.१ २८,२४।

·तैत्तिरीयसहिता। [का.प्र.प.] अन्साम भवतीयं वै रथन्तरमस्यामेव प्रति तिष्ठति बृहदुत्तरेऽसौ वै वृहदमुष्यामेव प्रति तिष्ठति तदाडुः क जगतौ चानुष्टुप् चेति वैखानसं पूर्वेऽहन्साम भवति तेन जगत्यै नैति पोडश्युत्तर तेनानुष्टुभो ऽथाहुर्यत्समानेऽर्द्धमासे स्यातामन्यतरस्याही वीर्य- मनु (३) पोतेयमावास्यायां पूर्वमहर्भवृत्युत्तरस्मिन्नुत्तर नानेवाईमासोर्भवतो नानावौर्ये भवतो (०) हुवि- मन्निधन पूर्वमहर्भवति हविष्कृन्निधनमुत्तर पति- हित्य) ॥ ४ ॥ उत्तरेण पूर्वेऽन्वे- कविशतिश्च ॥ ४ ॥ स्तौयानुवाके सर्वतोमोऽतिराव उत । स का इति मई- ऽप्येकाहा एतेनोपलचिता । अथाहीना दिरावादय क्रमेणो- यन्ते। चत्वारो हि दिराबभेदाः। तत्र व्युटिदिराबो राजा। विहितः, अथागिरमा दिराची विधीयते-"अङ्गिरमो वै मघ- भामत, ते सुवर्ग लोकमायन्, नेपा विमाश्य इविष्कृयाहीयेता, तावकामयेता सुवर्ग लोकमियावेति , तावेत विराजमानतो, तमारतां, तेनायनेता, नतो वे तो सुरंग तोकमैता, य एवं . रचन्तर पूर्वे (२] ऽन्ये [६]"-इति क, ख, ग | 'रामायान्ते'-इति ग।

·[का०प्र००४] तैत्तिरीयसंहिता। .. विद्वान् दिराचेण यजते सुवर्गमेव लोकमेति-दति। 'अङ्गिरमः' महर्षयो यदा सत्र मनुष्ठाय वर्ग प्राप्ताः, तदानौं तेषां मध्ये इवि- मान्-इविष्कृदित्येतौ पुरुषावनुष्ठानेन स्वर्गतौ च होनौ स्याताम् । तौ पुनः स्वर्गप्राप्तिं कामयमानौ विरात्राण्यं यागं तत्साधनत्वेन निश्चित्य तदीयां सामयौं सम्पाद्य तदनुष्ठानेन स्वर्ग प्राप्तौ; अतो- ऽन्येपि स्वर्गप्राप्तये दिरात्रेण यजेत ॥ अथ इविविशेषं विधत्ते-"तावैतां पूर्वणहागच्छतामुत्तरे- पाभिलवः पूर्वमहर्भवति गतिरुत्तरम्(२)--इति । 'तो' इविनद्ध- विष्कृत्रामानौ रूपो, दिराचगतेन पूर्वणाहा स्वर्ग प्रविष्टौ । अच सर्वचाहामंन्देन एकदिनसाध्यः सोमप्रयोग उपलक्ष्यते । अभि- सवाख्यः कश्चित् षडहयागविशेषः । तस्य च प्रथमदिने ज्योति- प्टोमप्रथम स्यारूपोऽमिष्टोमो विहितोऽस्ति । स एवाचाभिसवान्दे- नोपलक्ष्यते । सोऽत्र पूर्वमहर्भवति। पूर्वदिनेऽनुष्ठेय इत्यर्थः । गम्यते खगी येनातिराण मोऽयमतिरात्रविशेषो गतिः। स च गतिरुत्तर- महर्भवति । द्वितीयदिने मोऽतिरावोऽनुष्ठेय दूत्यर्थः ॥ उतार्थस्पष्टीकरणद्वारेण स्तोमविशेषान् विधत्ते-"ज्योतिटोमो- ऽग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति, तेजस्तेनावरुन्धे, सर्वस्तोमोऽतिरात्र उत्तर) सर्वस्यारी सर्वस्यावरुध्ये(२)-इति । अभिप्लव इत्यस्य व्याख्यानं ज्योतिटोम इति । तत्र हि ज्योतिटोमेन निरूपितास्तिवृतादयः, चखारः स्तोमाः क्रियन्ते; तदनुष्ठानेन तेजः प्राप्नोति । सर्वस्तोमै- N . स्वर्गतौ रहितौ'-इति ख, 'सर्गतावपि होनौ'-इति ग।

·तैत्तिरीयसहिता। [का प्राय रुपेतोऽतिराव इत्यनेन त्रिणव-बयस्वि-स्तोमाभ्या महिता अधि- स्तोमा उनाः । तेन च सर्वमप्यप्राप्यं प्राप्यते, खाधीनच भवति । दादाभिः स्तोत्रैरुपेतोऽनिटोम., एकोनचिह्निः स्तोत्ररुपेतोऽतिरार इति तयोर्भदः । अथ होतारं प्रति प्रयोक्तव्ये स्तोत्रे दिनभेदेन मामविशेष विधत्ते-"गायचं पूर्वऽहन् साम भवति , तेजो वै गायत्री, गायत्री ब्रह्मवर्चस तेज एव ब्रह्मवर्चममात्मन् धत्ते, चेष्टुभमुत्तर प्रोजो वे वौर्य चिष्टुगोज एव वौर्य मात्मन् धत्ते)- इति। गायबोच्छन्द- स्काया मृत्युत्पन्न 'गायत्रम्' एतनामैक मामा, तदेतद्धोतराभि- मुख्येन पठनीये स्तोवे गायेत् । तदेतत् पूर्वेऽमि द्रश्य्यम् । गायया अमिना महात्पनत्वात् तेजस्वम, ब्राह्मणैरनुष्ठेयत्वाद प्रध- वर्चसलम, तदुभयमनेन माघा खस्मिन् ममापयन्ति । यद्यपि चैट- भाख्यं किश्चिमाम नास्ति, तथापि बिष्टुप्छन्दस्कायामुत्पनलान् चेष्टुभमित्युच्यते । तदेतदुत्तरदिने गायेत् । तेन भारीरं धन- मिन्द्रियमामर्थ्यश प्राप्नोति ॥ अथ पृष्ठस्तोत्रमामविशेषं चोदकप्राप्तविकनपवारणाय नियम- यति-"रथन्तरं पूर्वहन् माम भवतीयं वै रथन्तरमस्यामेव प्रति तिष्ठति, दृहदुत्तरेऽमो वै सहदमुथ्था मेव मति तिति- * “हादास्तोप्रायमियोम"-इति ता. बा.६.१३॥ tar- बा.१. रस्यम् । सामसरूमं तु एक शुतमस्ति । तामा.. ८.मा. मा.रण्यम् । ६ ता• •००१ उद• गा रचन्तरम् १.१ १, रत् १.१ ५। A ·(का.प्र.०४] तैत्तिरीयसहिता! जगती चानुष्टुप इति । प्रकृतौ तु रहद्रथन्तरयोरैच्छिको विकल्प , दिनभेदेन व्यवस्था ॥ पुनरपि दिनभेदेन व्यवस्थित सामान्तर विधत्ते-"तदाड क चेति वैखानस पूर्वऽहन माम भवति, तेन जगत्यै नैति षोडश्युत्तरे तेनानुष्टुभ (६)"-इति । अत्र ब्रह्मवादिनचोद- यन्ति । अत्र विद्यमाने दे एवाहनौ, तयो पूर्वस्मिन् गायच्या- मुत्पन्न साम गौतम, तदुसरस्मिस्तु विष्टुभ्युत्पन्न साम गौतम्, न ह्यत्र हतीयचतुर्थे अनी विद्येते, ततो जगत्यनुष्टुभौ दाववतिहेते इति । तत्राभिज्ञा सामान्तरविधानमुखेनोत्तरमा । यद् र हत्या- मुच्युत्पन्न वैखानसाख्य मामा, तत्पूर्वदिने गायेत् । रहती च षट्विशदचरा सती चतुर्वारमावर्त्यमाना जगतौचय सम्पद्यते , अष्टाचत्वारिभदचराणा जगतौना तिसृणामचरसङ्ख्यया रहती- चतुष्टयममानत्वात् । तेन वैखानससानाय दिराबयागो जगत्या सकामानापति। षोडशौशब्देन घोडशस्तोत्रे गौयमान गौरिवी- ताख्य मामोच्यते। तमोत्तरेऽहनि गायेत् । तदाधारभृताम्टच- * न्योतियोमस्याद्यसस्थारूपेऽमियोमे । + "रथन्तरसामा रहसानोभयसाम्ना वा प्रथम यजेत । न रथन्तरसामान मकला हत्यामानमाहरेदियेके'-इति धाप. श्री. १. २६॥ छ. या०३ २११ यत्रोत्पन्नम् गे• गा०६ २२०, उल्या०४ २० हचे तदेव ऊ गा०४ १६विहित च ता. बा.१४४, १८११ । "यभि प्र गोपति गिरा"-इत्यत्र (छ• घ्या. २२३६) उत्पन्न टतीयम (गे गा.२ ५१२२), यन्यवान्यत्र च ऊ गा. २१८,२ २ ३ इत्यादि । विहित चला• ब्रा० ५। 1 22 ·तैत्तिरीयसंहिता [का...] + मवलम्य पूर्ववदनुष्टुभं सम्पादयेत्। न योडणीमात्रा अयं हिरा- चोऽनुष्टुभः मकागानापैति॥ अथ दिनदयम्य पत्रव्यवस्यां विधो-"प्रथायधमानेईमासे स्थानामन्यरस्याहो वौर्यमनु पनेयमावास्यायो पूर्वमभवत्युत्तर- रिमनुत्तरं नानेवार्द्धमासयोर्भवतो नानावीर्य भवत.(०)-इति । एक हप्पो वा एक एव पतः, मभानो मामः। तरिमन्नेव ययुभे अहमी हातां, तदानीमेकपउगतलादेकम्यानहो यावौय मावदेव भवेत् । इतरस्य • वीर्य सुनुप्येत , अतः कृष्णपक्षम्यानिदिने प्रथममा. कर्तव्यम, शसस्तस्य प्रथमदिने दितीयमहः। एवं मति भिमाई- मामवर्तिलागियीय भवतः ॥ अथ दिनभेदेन निधनविशेप विधाते-"हविभनिधनं पूर्व- महर्भवति, इविकृषिधनमुत्तर प्रतिष्ठित्ये"-इति । विभकम्य मायः पक्षमभागो निधनम्।। इविनचादरूपं मिधनं यस्मिनहनि तडविविधनम : पूर्वदिने इविमदितिशम्दा प्रयोदय रत्यर्थः । एव मितरचापि । निधनयोदियात्पादमदमसेन प्रति हिरये मम्पद्यते ॥ 'तियारस्य-इति क। "प्रतापगडोषप्रतिक्षारोपमानिधनानि मारप"-ति परिधरागम् १.१.पा. एम. ९.२-०। ऐ.मा.१.१ १९॥ विनिधनं हावित वा उ.पा.१.१.१.१-३ पनगम ज•• १५.२.८, नितिन पाहा. २.१-१. परगतम.. १९..रित मा) ना.....११.१॥ पधा ·{का०प्र०य०४] तैतिरीयसंहिता। ง अत्र मौमांसा। दशमाध्यायस्य पञ्चमपादे (जे.सू. १२, १३. अधि० ४.) चिन्तितम्- "दिराबादौ दादगाहे प्रायोयादिकः क्रमः । श्राद्यन्ती वर्जयित्वा वा विशेषाभावतोऽग्रिमः ।। दादशाहे द्वितीयस्य दिराचे प्रथमत्वतः । जागतस्यान्तरायाच्च विध्यन्तो दाराचगः ।। अहौनरूपस्य द्वादशाहस्य विकृतयो दिराच-चिराबादयः । तेषु किं दादशाहस्य प्रथममहः प्रायणीयमन्त्रकमारभ्य क्रमेण विष्यन्तः प्रवर्तते, किं वा प्रायणीयोदयनीयावाद्यन्ती वर्जयित्वा तन्मध्यगतस्य विध्यन्तः प्रवर्तत इति संशयः । ईदृशमहरूपादेय मौदृशं वर्जनीयमिति विशेषनियामकाभावात् श्रादित प्रारभ्य प्रवर्तत इति पूर्वपक्षः । दिरात्रं प्रकृत्येवमानायते- “यत्प्रथमं तद् द्वितीयं यद् द्वितीयं तत् वतीयम्" इति। अयमर्थः- दिरावस्य यत्प्रथममहरनुष्ठेयम्, तद् द्वादशाहस्य द्वितीयमिति । एवमुत्तर- त्रापि योज्यम् । तदेतत्मायणीयवर्जने लिङ्गम् । तथा “जगतो- मन्तर्यन्ति"-दूति जागतस्याहोऽन्तराय आम्नायते; तच्च वर्जने लिङ्गम्। एवमादिभिर्लिङ्गैरुभयं वर्जयित्वा अवशियो वियन्तो यत्र यावानपेक्षितः, तत्र तावान् प्रवर्तयितव्य इत्यवगन्तव्यम्" इति । तत्रैव (जै सू० ५३,५४.अधि० १३.) अन्यचिन्तितम्- "दिरावेगिरमां पोडग्यमाप्तः किं विधीयते । परिमझ्यायते वाद्यः चोदकाच्छौघ्रबुद्धितः ॥ अनारभ्यविधेः प्राप्तौ परिमझ्यानिदेशतः ।

·गिरीयसंहिता। (का०७ प्रय माने, धूमः, विकल्पोऽन्यद् दिराचेषु प्रोकं वृत्तिकतो मतम् ॥ मन्ति बहवो दिराचाः, तेषु अङ्गिरमा दिराचे श्रूयते-"वैखान- सम्पर्वेऽइनमाम भवति.-.पोडमुयुत्तरे"-इति (१६६ पृ.) मोऽयं घोडण्यप्राप्तः सन् विधीयते। न च चोदकामाप्तिः शङ्कनीया ; प्रत्यक्षवचनस्य शीघ्रप्रवृत्तेशोदको झानुमानिकत्वेन विलम्बित इति मा भूचोदकः, अस्ति ह्यनारभ्याधीत प्रत्य विध- न्तरम-"उत्तमेऽहन् दिराचस्य ग्टह्यते"-इति। नेषु सर्वेषु दिरात्रेषु प्राप्त. मन्नागिरमां दिराच एव नान्येषु दिराविति परिमचायते । ततोऽङ्गिरमा दिराचे नियमेन षोडशो ग्रहने, दूतरेवतिरात्र विसतित्वेनातिदेशादिकल्प्यते । नदेतद् वृत्तिकारमतम्" इति ॥ नव * भाष्यकारमतेनारच्यति- "परिमया पूर्वपक्षे न सा युक्ता त्रिदोषतः । प्राप्तस्थान्यानुवादेन विधेये सा न शक्यते ।। वृत्तिकारस्य सिद्धान्तरूपा या परिसङ्ख्या, सेव भाय्यकारमते पूर्वः परः । सिद्धान्तस्तु नैव, घोडग्युत्तर इत्ययं विधिरेव न भवति । विधिसितवैखानसमामवाक्यशेषत्वेनार्थवत्वात् । अतः परि- सङ्ख्या दोषत्रयोपेता नाच कल्पनौया। प्राप्तस्य विध्यर्थस्य परि- त्यागः, अमासस्य निषेधार्थस्य खौकार, अन्यत्र प्राप्तस्य बाध दुनि दोषत्रयम्" इति ॥४॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका तैत्तिरीयमहिताभाग्ये मप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽमुवाकः । • 'तदेवाधिकरण'-इति के ।

·[का०प्र० राय०५० तैत्तिरीयसंहिता। श्रापो वा इदमने सलिलमासीत्तस्मिन् प्र॒जाप॑ति- यभूत्वाचरत्स इमामपश्यत्ता वराहो भूत्वार्ता विश्वकर्मा भूत्वा व्यमार्द साप्रथत सा पृथिव्यभवत्तत् पृथिव्यै पृथिवित्व तस्यामश्राम्यत् प्रजापतिः स देवानसृजन वन्नुद्रानादित्यान् ते देवाः प्रजापति- मब्रुवन् प्र जायामहा इति सोऽब्रवीत् ( १ ) यथाहं युष्मारस्तपसाक्ष्येवं तपसि प्रजननमिच्छ- ध्वमिति तेभ्योऽग्निमायतनं प्रायच्छदेतेनायतनेन श्राम्यतेति तेऽग्निनायतनेनाश्राम्यन् ते संवत्सर एकां गामसृजन्तु तां वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यः प्रायच्छ- देता रक्षभ्वमिति तां वसवो रुद्रा आदित्या अर- शान्त सा वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यः प्राजायत चौणि च (२) शतानि धर्यस्त्रिशतञ्चाथ सैव सहसतम्यभवत् ते देवाः प्रजापतिमब्रुवन्सहस्रेण नो याजयेति सोऽग्नि- पोमेन वसनयाजयत्त इमं लोकमजयन्तच्चाददुः स उकर्यन रुद्रानयाजयत्तेऽन्तरिक्षमजयन्तच्चाददुः सा- ऽतिरावणादित्यानयाजयुत्तेमुं लोकर्मजयन्तच्चाददुर स्तदन्तरिक्षम् (३) व्यवैर्यत तस्माद्रा घातुका अनायतना हि तस्मा- ·१०४ तैत्तिरीयसंहिता। [काम] - दाहुः शिथिलं वै मध्यममहस्त्रिरावस्य वि हि तद- वैर्यतेनि चैष्टुभं मध्यमस्याहू आज्यं भवति संयानानि सूक्तानि शसति पोडशिन शसत्यही त्या अशि- थिलम्भावाय) तस्माचिरावस्यामिष्टोम एव प्रथम- महः स्यादयोक्थ्योतिराव एपां लोकानां विश्त्व" पौणि शतान्यनूचीनाहमव्यवच्छिन्नानि ददाति (४) एषां लोकानामनुसन्त दृशत न वि च्छिन्द्या- हिराजन्नेद्दिच्छुिनदानी त्यथ या सहसतम्यासीत्तस्था- मिन्द्रश्च विष्णुश्च व्यायच्छेता स इन्द्रोऽमन्यतानया वा दं विष्णुः सहसं वऱ्यात इति तस्यामकल्पेतां विभाग इन्द्रस्तृतीये विष्णुस्तदा एपाभ्यनूंच्यत उभा जिग्यथुरिति तां वा एता मच्छावाकः ( ५ ) एव शमत्वथ या सहसतमी सा होने देयेति होतारं वा अभ्यतिरिच्यते यदतिरिच्यते होतानाप्त- स्यापयितावाहुरुन्नेचे देयेत्यतिरिक्ता वा एपा सह- सस्यातिरिक्त उन्नेतर्विजा(माहुः सर्वेभ्यः सदस्येभ्यो देये त्याहुरुदाकल्या सा वशंञ्चरेदि त्याहुब्रह्मणे चामौधे च देयेति (६) विभागं ब्रह्मणे तृतीयमग्नीध ऐन्द्रो वै ब्रह्मा वैपा. वोऽमौद्यथैव तावकल्येतामिणत्याहुर्या कल्याणी ·का०प्र०ाय-५] तैत्तिरीयसंहिता। १०५ बहुरूपा सा देयेत्ययाहुयी दिरूपोभ्यत एनी सा देयेति सहस्रस्य परिरहौत्य तदा एतत् सहस्रस्या- यनसहस्र स्तोत्रीयाः सहस्र दक्षिणाः सहस्रसम्मितः सुव! लोकः सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्ये १० ॥ ५ ॥ अब्रवीच्चान्तरिय ददा त्यच्छावाका इति- सप्तचत्वारिशच ॥ ५॥ चतुर्थ द्विरात्रोऽभिहितः, श्रथ त्रिरात्रं विधातं काचि- दाख्यायिकोच्यते । तस्यां चाख्यायिकायामादौ पृथिव्युत्पत्तिं दर्श- यति-"श्रीपो वा इदमये मलितमामौत्, तस्मिन् प्रजापतिर्वायु- भूत्वाचरत्, म इमामपश्यत्, तो वराहो भूत्वाहरत, तां विश्वकर्मा भूत्वा व्यमा, माप्रथत, मा पृथिव्यभवत्, तत् पृथिव्यै पृथि- विस्वम्()" - इति । 'इदम्'-दति, इदानौं दृश्यमानं गिरिनदी- समुद्रादिकं जगत्, पृथिव्युत्पत्तेः पूर्व सलिलमाचीत् । 'तस्मिन्' एव भलिले केवला श्राप एव, न तु भूतान्तरम्, तत्कार्य वा किञ्चिदपि नामौत् । तदानी प्रजापतिर्मूर्तस्य परीरस्थावस्यात स्थानाभावात् वायुरूपो भूत्वा तस्मिन्नेव सलिले सर्वत्र अचरत् । चरित्वा च सलिले निमा भूमिं दृक्षा स्वयं वराहो भूखा दवायेण तां भूमि जलस्योपर्याहरत्। श्राहत्य घ वराहरूपमुत्सृज्य विश्वकर्मा भूत्वा विशेषेण मार्जनं कृत्वा तवत्यं द्रवमपनीय तां अनवौ[१][२] तदन्तरिशि ददा[8]बच्छावाक[५]स देयेतिर । -इति क, ख, ग।

·वैतिरीयसंहिता। [का.७/प्र.राय०५) युमारस्तपसा- विस्तारितवान् । तत दूयं दृश्यमाना सर्वप्राण्याधारभूता पृथिव्य- भवत् । प्रथनादेव पृथिवीनाम सम्पन्नम् ॥ अथ देवसृष्टिं गोसृष्टिं च क्रमेण दर्शयति-"तस्यामश्राम्यन् प्रजापतिः, म देवानसृजत वसून् रुद्रानादित्यान् ; ते देवाः प्रजापतिमब्रुवन् प्र जायामहा इति, मोऽब्रवीद्यथाह सूक्ष्येवं तपसि प्रजननमिच्छध्वमिति, तेभ्योऽग्नि मायतनं प्राय- च्छदेतेनायतनेन आम्यतेति, ते ऽमिनायतनेनाथाम्यन् , ते मवत्सर एका गामसृजन्त, तां वसुभ्यो रुद्रेभ्य श्रादित्येभ्य प्रायच्छन्नेता रचध्वमिति, तां वसवो रुदा श्रादित्या अरचन्त, सा वसभ्यो रुदेभ्य श्रादित्येभ्य' पाजायत चौणि च भतानि चयस्त्रिरशतं चाथ व सहसतम्यभवत्()" इति । 'तस्यां' भूमौ, सः प्रजापतिः' खेनैव शरीरेणावस्याय मिसृचः "श्रश्राम्यत्' तप: छतवान् । तमाच नप सामर्थ्यात् बीन्वखादिदेवगणानसृजत । 'ते'च वस्खादय प्रजापतिं प्रति प्रजोत्पादनोपायं पप्रच्छुः । 'स.' च प्रजापति' महत्तपसि कृते मति पश्चायमुत्पादन मिच्छतेत्युत्का होमाण्यस्य तपस आधारभूतममिं दत्त्वा तेनाग्निना होमत्तषण तपः कुरुते- त्युक्तवान् । ते च संवत्सरं तत् कृत्वा तदन्ते सर्वेऽप्येका गामसृजन्त । 'ना' च गां म प्रजापतिः वसुन्धो रक्षणार्थ दत्तवान् । रचिता मती, वखर्थ गवां शतवयं प्रयस्त्रिंशतं चोत्पादयामास । नतः प्रजापतिस्तामेव गां रुद्रेभ्यो दत्तवान् । रुद्रार्थमपि मा, वोत्पादयामास । एव मादित्यार्थ मयुत्पादयामाम। तमिमं पर्यायचय संग्टह्य शूतिरेकेनैव वाक्येनोदाजहार । नत्र बेधा वाक्य साच ·[का०प्र०॥थ.५] तैत्तिरीयसंहिता। १०७ विभज्य योजयितव्यम् । एवं सत्येकोनसहस्रं गवां सम्पनम् । येयं 'सहस्रतमौ' गौः, सेय महस्रमझ्यापूरण्यभवत् ॥ अतः सहस्रदक्षिणाकेन त्रिरात्रयागेन याजनं दर्शयति-"ते देवाः प्रजापतिमब्रुवन्सहस्रेण नो याजयेति, सोऽमिष्टोमेन वसू- नयाजयत्, त इमं लोकमजयन्, तच्चाददुः, स उक्थ्येन रुद्रानया- जयत्, तेऽन्तरिक्षमजयन्, तवाददुः, मोऽतिराणादित्यानया- जयत्, तेऽमु लोकमजयन्, तचाददुः (२)”–दति । वसुस्ट्रादित्याः सर्व मिलित्वा गोसहस्रदक्षिणाकयज्ञार्थ प्रजापतिं प्रार्थयामासुः । 'सः' च प्रजापतिः, देवगणवयं विभज्य चिघु दिनेषु. क्रमादग्नि- टोमोक्थ्यातिराचैर्याजितवान् । द्वादशस्तोत्रोऽग्निष्टोमः । पञ्चदश- स्तोत्र उक्थ्यः । एकोनविंगत्स्तोत्रोऽतिरात्र.* । ते च तैोकत्रय- मजयन् । खकीय (खकीय) तत्तगोधनञ्च दचिणार्थविम्यो दत्तवन्तः ॥ अथोक्थ्यरूपे मध्यमेऽहनि कांश्चिच्छंमनविशेषान् विधत्ते- "तद- । न्तरितं व्यवैर्यत, तस्माद्बुद्रा धातुका अनायतना हि, तसादाज गिथिलं वै मध्यममहस्त्रिरावस्य वि हि तदवैर्यतेति. चेष्टुभं मध्यम- स्याह आज्यं भवति, संयानानि सूक्तानि भ५मति, षोडगिन) 'सर्वस्तोत्राणा मेष कल्प । उत्तर मुत्तरं स्तोमभागाना दधाति । दादशामिडोमे, पञ्चदशोक्यो, घोडा घोड़शिनि, सप्तदश् वाजपेये, एकानविंशतमतिरात्रे, त्रयस्त्रिंशतमप्तोर्यामे"-इति याप. १०.२-४ सूत्राणि । 1 नास्त्येतद पुन' पद ख-ग-पुस्तकयो। श्री. १.

·वैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाय०५] अमत्यही त्या प्रशिथिलं भावाय)-इति । यदन्तरिक्ष स्ट्रै- र्जितं तदन्तरिई', 'व्यवैर्यत' विमौर्णमभूत् , स्पृहारूपं लोकसंस्थान भनमभूदित्यर्थः । यस्माद्रुद्राणामायतनमन्तरिक्षलोकस्यानं विमौर्ण- महत्, 'तस्मात्' आयतनाभावात् 'रुद्रा.' कोपाविष्टाः सन्तः सर्वत्र प्राणिघातिनोऽभवन् । यस्मात् फलभूतमन्तरिक्ष विभौर्णमझत् तस्मात्तत्साधनमात्र बिरानयागस्य मध्यममह केनापि वैकल्येन शिथिलमित्येवमभिजा भाङ' । तस्मान्मध्यमस्याहो दान गैथिन्ध- परिहाराय* कानिचिच्छस्वाणि अनुष्ठेयानि । त्रिष्टुप्छन्दस्काया- मृत्युत्पन्न 'चेष्टुभ' होतराज्यास्त्र शासनीयम् । तथा संथामाख्यानि दागतयां प्रसिद्धवानि 'सूनानि' मेत् । तथा घोडण्याख्यमपि शस्त्रों मेत् ॥ इत्थमाख्यायिका प्रस्तुत्य मध्यमे विशेषांश्च विधाय चिराच- यागस्थाहर्विशेषान् विधत्ते- “तस्माचिरावस्याग्निष्टोम एव प्रथम- महः स्यादथोक्थ्योऽथातिरात्र एषां लोकानां विधत्यै (५)" इति । यस्मादखादिभिरहस्त्रयेण लोकत्रयजयायाहस्त्रयसतातरूपमनुष्ठि- तम्, 'तस्मात्' त्रिरावयागमनुतिछेदित्यर्थः । यदुक्त सूचकारेण-- 'सहस्रं दक्षिणावौणि शतानि चयस्विशतञ्च प्रथमेऽहनि ददात्येवं द्वितीये तीये च माहस्रातिरिच्यते' इति । * " तस्मान्मध्यमस्याहोदा यार्थशैथिल्यपरिहाराय"-ति क । +"अप घोडशी +++ { 'या ला वहन्तु हरय' इति (सं. १.१६. १-३.) तिखो गायव्य "-इत्यादीनि (याश्वश्री. ६.२.) सूत्राणि हरव्यानि।

·[का०७/प्र.राच०५] तैत्तिरीयसंहिता। तदिदं विधत्ते- "बौणि शतान्यनूचौनाहमयवच्छिन्नानि ददा- त्येषां लोकानामनुमन्तत्यै(६)"-इति । अनुक्रमेणाचति प्रवर्तते इत्यनचौनम्, तादृशञ्च तदहश्च 'अनूचौनाहम्', प्रतिदिनमित्यर्थः ; प्रतिदिनमविच्छिन्नानि यया भवन्ति तथा बौणि बौणि शतानि ददाति । त्रयस्त्रिंशत्सङ्ख्याया अप्येतदुपलक्षणम्। तथा सत्येकैकस्मिन् दिने चयस्त्रिं पादधिकं गवां शतत्रयं दद्यादित्यर्थो भवति । एतच्च 'लोकानां भूरादीनां सन्तत्यै भवति। यदुकं सूत्रकारेण-'दक्षि- णानयने न्यूना दशधा नयेत्'-दति । तदेतदिधत्ते- “दशत न वि च्छिन्द्यादिराजन्नेविच्छिनदानौ- ति(०)"-इति। दशानां वर्गे दशत् । तस्य वर्गस्य विच्छेदं न कुर्यात् । वेदैर्दक्षिणस्यां दिशि अवस्थिता गा प्राग्वंमसदसोर्मध्येन यदोत्तरस्यां दिशि दक्षिणथै नयति, तदानौमेकैकं दशक सहैव नयेत्, न तु दशतो न्यून नयेत् , दशमध्याया विरापत्वात् । विराजं नैव वि- च्छिनां करोमौति नेत्रभिप्रायः। यत्तु त्रिंशत उपरि त्रयमधिकं तदपि परमेण दशकेन मह नयेत् , न्यूनत्वस्यैवाच विधानात् । एवमेकोनमहले त्रिपु दिनेषु दत्ते मति महसतमौ परिशिय्यते ॥ तद्दानन्तु बहुधा विकल्पितं प्रदर्शयितं प्रस्तौति-"अथ था सहसतम्यामौत्तस्यामिन्द्रय विष्णुश्च व्यायच्छेता स इन्द्रोऽमन्य- तानया वा इदं विष्णुः सहसं वक्ष्येत इति, तस्यामकल्पेतां विभाग इन्द्रस्तृतौये विष्णुस्तदा एषाभ्यनच्यत उभा जिग्यथुरिति()" इति । कृप्तिः कल्पनम्, तयैव तृया तया' सहसान्यां गवि निमित्त- * "पञ्च-दपूतौ वर्गे वा"-इति पा० ५.१.६.।

·१. तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाय०५] भूतायां ममैवेयं भूयादित्येवमिन्द्रय विष्णुश्च परस्परं कलहं कुरुतः। तदानौमिन्द्रो मनस्येवमचिन्तयत् । तां गां ग्टहोला विष्णुः 'अनया' गवा 'सहस्रम् ददं सर्व मां वर्जयित्वा स्वाधीनं करिष्यति, तस्मा- न्मयैवाधिकेन भागेन भवितव्यमिति । ततस्तावुभौ तस्यां' गवि 'अकल्पेतां' व्यवस्थां कृतवन्तौ,- इन्द्रो दिमागे व्यवस्थितः, विष्णु- स्तृतीये भागे व्यवस्थितः । 'तत्' एतदर्थमभिलक्ष्य काचिदृग्वेदे सुगनूच्यते; सा च भागत्रयप्रतिपादिका। तस्याश्च प्रतीकम्-'उभा जिग्यथुरिति' एतत् (० मुं० ६.६८. ८.)। दयञ्चोपरितनेऽनुवाके समानास्यते (१८४ पृ०७५०) । अर्थतस्या मृचः शंसननियमं विधत्ते- "तां वा एतामच्छावाक एव श५मति()" इति ॥ विकल्पितेषु दानपचेषु प्रथमं पक्षमाह-"श्रथ या महस्रतमी, सा होचे देयेति ; होतारं वा अभ्यतिरिच्यते, यदतिरिच्यते होता- माप्तस्थापयिता(१०)" इति। प्रतिदिनं चयस्विंगदधिकशतत्रये साम्येन दत्ते मति सेयं महसतम्यतिरिच्यते, यत्तु द्रव्यं यागेऽतिरिक् भवति, तत्सर्व होतारमभिलक्ष्यैवातिरिच्यते-होता बनातस्य सर्वस्य फलस्य प्रापयिता। तस्माद्धोत्रे सहस्रतमी देयेत्याद्यः परः । दितौयं पदं दर्शयति-"श्रथाहुस्नेत्रे देयेत्यतिरिका वा एषा सहसस्या तिरिक्त उन्नतर्विजाम(१)" इति । 'एषा' गौः सहस्रस्य मध्येऽतिरिक्तवीर्या ; उन्नेतापविजां मध्येऽप्यतिरिकवीर्यः । अतएव हि हारियोजनभचे श्रूयते "उन्नेतर्युपहवमिच्छन्ने” इति (दै० म० ६. ५.८.१। तस्मादियमुनेत्रे देयेत्येवं केचिदाः । हतीयं ·[का०७/प्र.शय०५] तैत्तिरीयसंहिता। . पचं दर्शयति-"प्रथाजः सर्वेभ्यः सदस्पेभ्यो देयेति(१)" इति । अनोपपत्तिर्वहिरेव द्रष्टव्या "यावन्तो वै सदस्यास्ते सर्वे दक्षिण्याः" -इत्यन्यत्रानातम् (ले० सं० ३.२.८.३.)। तस्मात् सदस्येभ्यो देया । चतुर्थ पदं दर्शयति-"प्रथाहरुदाकृत्या मा वशवरेदिति(१३)"- इति । अत्राप्युपपत्तिर्बहिरेव द्रष्टव्या । दिनवये विभागसाम्येन दक्षिणा दत्ता, दयञ्चैका, भागवैषम्यञ्च न युक्तम्, अतो यजदमे- रुद्धतां कृत्वा स्ववत्वेन यथा चरति तथा कुर्यात् । पञ्चम पक्षं दर्शयति- "प्रयाहुब्रह्मणे चाग्नौधे च देयेति, विभागं ब्रह्मणे, सतौयमनौध ऐन्द्रो वै ब्रह्मा वैष्णवोऽमौद्यथैव तावकल्पेतामिति(१४)" -इति । इन्द्रस्य विष्णोश्च या भागक्तृप्तिः, तहत् तदीययोः ब्रह्मानीध्रयोदया। षष्ठ पदं दर्शयति- “अथाहर्या कल्याणी बहुरूपा सा देयेति(१५}" इति । य वै सहस्रतमौ न कस्मैचिद्देया, कि त्वेतत् प्रतिनिधिरूपा या काचित् 'कल्याण' बहुदौरादिगुणवती विचित्रवर्णा मा दातव्या । सप्तम पवं दर्शयति-"श्रथाजा विरूपो- भयतएनौ मा देयेति सहस्रस्य परिग्टहीत्यै(१६)" इति। 'या' गौः शुक्लकृष्णवर्णाभ्यामुपेतवेन 'दिरूपा'। पार्श्वदये शुक्लकेशोपेतत्वात् 'उभयत-एनौ'। सहस्रसयापूर्त्यर्थ तादृशौ काचिद्देया ॥ तदिदं सहस्रदानोपेत कर्म प्रशंसति-"वदा एतत् सहस्र- स्यायन महसू५ स्तोत्रीया. सहसं दक्षिणाः सहस्रमम्मितः सुवी लोकः सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै(१०)”-इति । त्रिरात्राख्यं यत् 'इन्द्रस्य वियोश्च मागयोग्ययो "-इति ख, इन्द्रस्य विष्णोश्च या भागस्कृमि , तयैव सृग्या तदीययो "-इति ग। “ ·तैत्तिरीयसंहिता। [का०७/प्र.राय०६] कमी तदेतत्सहसमयाकफलस्य प्राप्तिहेतः; यस्मादत्र चियु दिनेषु मिलित्वा स्तोत्रीया ऋचः सहस्रं विद्यन्ते, दक्षिणायोक- रौत्या सहस्रं गाव, स्वर्गलोकय सुखाधिक्यालोकसहस्रेण समान', तादृशस्य स्वर्गस्याभिजयाय इदं कर्म योग्यम् ॥ ५ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ सोमो वै सहस्रमविन्दुत्तमिन्द्रोऽन् विन्दुत्तौ यमो न्यागच्छुत्तावबौदस्तु मेऽत्रापौत्यस्तु हो३ इत्यता स यम एकस्यां वीर्य पर्यपश्यदियं वा अस्य सहस्रस्य वीर्य विभत्तौति तावववीदियं ममास्त्वेतधुवयोरिति तावबताः सर्वे वा एतदेतस्यां वीर्यम् ( १) परि पश्यामोशमा हरामहा इति तस्यामश माहरन्तु तामप्सु प्रावेशयन्सोमायोदेहीति सा रोहिणी पिङ्गलैकहायनी रूपं कृत्वा चयस्त्रिशता च चिभिश्च शतैः सहोदैत् तम्माद्रोहिण्या पिङ्गलयक- हायन्या सोम क्रोणीयाद्य एवं विद्वान् रोहिण्या पिङ्गलयकहायन्या सोमं क्रीणाति पयस्त्रिशता चैवास्य विभिश्च (२) शतैः सोमः क्रीतो भवति सुकौतेन यजते) तामप्स प्रावेशयन्निन्द्रायोदेहीति सारोहिणो लक्ष्मणा ·का०प्र०ाय०६] तैत्तिरीयसंहिता। पष्ठीही वार्चनौ रूपं कृत्वा पर्यस्त्रिशता च विभिश्च शतैः सहोदैत् तस्माद्रोहिणौं लक्ष्मणां पटौहीं वाचनी दद्याद्य एवं विद्वान् रोहिणी लक्ष्मणां पष्ठीही वाचनौं ददाति चय॑स्त्रिशञ्चैवास्य चीणि च शतानि सा दत्ता (३) भवति९) तामसु प्रावेशयन् यमायोदेहीति सा जरती मुखी तेजघन्या रूपं कृत्वा चय॑स्त्रिशता च विभिश्च शतैः सहोदैत्तस्माजरतौं मूखी नज्जघन्या मनुस्तरणौँ कुवौ त य एवं विद्वान् जरतौं मूखी तज्जघन्यामनुस्तरणों कुरुते वय॑स्त्रिशञ्चवास्य चौणि च शतानि सामुमिन् लोके भवति) वागेव सहस्र- तुमी तस्माद (४) वरो देयः सा हि वरः सहस्रमस्य सा दत्ता भवति तस्माद्दरो न प्रतियः सा हि वरः सह- समस्य प्रतिगृहीतं भवतीयं वर इति ब्रूयादयान्यां ब्रूयादियं ममेति तथास्य तत् सहस्रमप्रतिगृहीतं भव"त्युभयतएनौ स्यात् तदाहुरन्यतएनौ स्यात् सहसं परमादेतमिति यैव वरः(५) कल्याणी रूपसमूहा सा स्यात्सा हि वरः समडोना ता मुत्तरेणाग्नौधं पर्याणीयाहवनौयस्यान्ते द्रोणक- ..

·१८४ त्वा विशन्विन्दवः समुद्रमिव सिं-वः सा मा सहस तैत्तिरीयसहिता। [का प्रशय ६] लुशमव प्राप"दा जिन का नशं मधुरुधारा पर्यस्तुत्या भज प्रजया पशुभिः सृह पुनमीका विशतादृयि- रिति.) प्रजयैवैनं पशुभी रय्या सम् ( ६ ) अईयति) प्रजावान् पशुमान रयिमान् भवति य एवं वेदी तया महाग्नौधं परेत्य पुरस्तात् प्रतीच्या तिष्ठन्त्यां जुहुया दुभा जिग्यथुन परी जयेथे न परा जिग्ये कतरफ्नैनाः इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेयां बेधा सहस्रं वि तदैरयेथामिति १५) बेधा विभक्तं वै बिराचे सहसर साहसोमेवनी करोति सहस्रस्यैवैना मा- चाम् (७) करोति) सुपाणिं जुहोति रुपैरबैना समई- यति तस्या उपोत्याय कर्णमा जयेदिडे रन्तेऽदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विद्युत्येतानि ते अभिये नामानि सुकृतं मा देवेषु ब्रूतादिति) देवेभ्य सुवैनमा वेदयत्यन्वेनं देवा बुध्यन्ते) ॥ ६ ॥ वीर्य च। दुत्ता तस्माद" वरः] सम्। माछाम्] - एकान्नचत्वारिशच ॥६॥ एतदे तम्या वो मन्य विभि[२] दृत्ता[२] सहमतमो तस्माद [१] पैर पर [५] सम्म मात्राम[७]" इति क, ख, ग । " ·[का०प्र०१०६] तैत्तिरीयसंहिता। १८५ पञ्चमेऽनुवाके त्रिरात्रोऽभिहितः। अथ षष्ठे तत्रयां सहसतमौं प्रपञ्चयितुमुपाख्यानं दर्शयति-"सोमो वै सहस्रमविन्दत् ; तमिन्द्रो. उन्धविन्दतः तौ यमो न्यागच्छत् ; तावनवौदस्तु मेऽत्रापौत्यस्तु हौर इत्यबूता५ ; स यम एकस्यां वौर्य पर्यपश्यदियं वा अस्य सहस्रस्य वौर्य विभौति ; तावनवौदियं ममास्वेतद्युवयोरिति तावता; सर्व वा एतदेतस्यां वीर्य परि परयामोऽशमा हरामहा इति तस्यामभ- माहरन्त ()" इति । पुरा कदाचित् सोमो गोसहस्रमलभत । तदनुगम्येन्द्रोऽपि तदेव गोसहस्रमलभत, 'तो' मोमेन्द्रौ प्रति यमोऽपि भागं निकामयमान श्रागच्छत् । आगत्य चात्र गोमहसे ममापि कश्चिद्भागोऽस्वित्यावीत् । तावपि तथास्वित्यङ्गीकुरुतः। आदरार्थः सुतः । ततः स यमः परीक्ष्य तस्मिन् महसे एकस्याम्' उत्तमायां गवि सामर्थ्यमपश्यत् । तत दयमेकैवास्य गोसहस्रस्य वीर्य विभौति मनसा निचित्य इयमेव ममास्तु युवयोरितरत् महस्रमित्यत्रवीत् । ततस्तौ मोमेन्द्रावेवमुक्तवन्तौ सर्वेऽपि वयं मिलिला 'एतस्याम्' उत्त- मायां गवि वीर्य परीक्ष्य तस्यामंममेकैक वीकुर्म इति विचार्य तथैव कृतवन्तः ॥ तत्र सोमस्य प्रथममंशहरणप्रकारं दर्शयति-"तामसु प्रावेश- यग्सोमायोदेशीति ; सा रोहिणी पिनलैकहायनौ रूपं छला घयस्विरमता च त्रिभिश्च मतेः महोदैत् , तस्माट्रोहिण्या पिगलयक- हायन्या सोमं फ्रौणयाद् -य एवं विद्वान् रोहिण्या पिङ्गलयक- झायन्या सोमं फ्रोणाति, चयस्तिषमता चैवास्य चिभिरा गतः . पा. ८२.१०७. वा०१ 91 ·तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रायः] सोमः क्रीतो भवति, सुक्रौतेन यजते(२)"-इति । ते योऽपि मिलिला 'ताम्' उत्तमां गां सोमायोदेवौत्येवं ब्रुवन्नोऽमु प्रावेश- यन्। सोमस्य यद् यावद्रूपं योग्यं तनावद्रूपं स्टहोला जलादुगच्छे- दित्यर्थः । ततः 'मा' गौरशु प्रविष्टा, जलादुइमनवेलायां तत्प्रार्थितं रूपं कृत्वोदगच्छत् । तदेव रूपं स्पष्टोकियते-'रोहिणी' गरौरे लोहितवर्ण, "पिङ्गला' पिङ्गलादी, 'एकहायनी' एकसंवत्सर- वयस्का; ईदृशौ मतो लावण्यो पेतं रूपञ्च कृत्वा गवामन्यामां चयस्विंगतमझ्यया शतत्रयसझ्यया च मह जलादुदगच्छत् । यस्मात् मोमाथे रोहिण्यादिरूपं धृतवती, तस्माद्रोहिण्या एक हायन्या पिङ्गलाक्ष्या मोम क्रोणीयात् । तया मौतः सोमस्त्रयस्त्रिंशदधिकेन शतत्रयेण क्रीतो भवति । ततः सकौतेन मोमेनामी यजते । अथेन्द्रस्य तदीयांशहरणप्रकारं दर्शयति-"तामा मावेशय- निन्द्रायोदेहौति; मा रोहिणी लक्षणा पाठौडी वार्चनी रूपं कृत्वा चयस्विरशता च चिभिय शतैः सहोदैत् । तस्माद्रोहिण लक्ष्मण पठीही वार्चनौं दद्याद्, य एवं विद्वान् रोहिणणे लक्ष्मण पठौड़ों वार्डों ददाति, घयस्त्रिशचैवास्य चौणि च शतानि च मा दत्ता भवति(३)" इति । पूर्ववड्याख्येयम् । लक्ष्मणा' ग्टन- पुच्छाद्यवयवमौष्ठवयोग्यलक्षणोपेता, 'पष्ठौही' चतुर्व', 'वानी' दर्शनमाचेण मानमोगापहन्त्री; यस्मादिन्द्रस्येदृगी प्रिया, 'तमान' ईदृशौमेव दक्षिणात्वेन दद्यात् ॥ अथ यमस्य तदीयांगहरणप्रकारं दर्शयति-"नाममु प्रावेशयन् घमायोदेहौति; मा जरती मूर्खा, तनपन्या रूपं हवा चयस्ति- ..

·(का.७।१०१।२०६] तैत्तिरीयसंहिता। २७ . शता च त्रिमिय शतैः महोदैत; तस्माज्जरतौं मूर्खा तज्जघन्या- मनुस्तरणौं कुर्वीत; य एवं विद्वान् जरतौं मूर्खा तजघन्यामनु- स्तरणों कुरुते, चयस्विगवेवास्य त्रीणि च शतानि मामुमिन् लोके भवति()"--इति। 'जरती' वृद्धा, 'मूर्खा' रोषणगौला, मैव जघन्या 'तज्जघन्या' इयमेवात्यन्तकुरूपा नान्येत्यर्थः। 'अनुस्तरणे म्हतं पुरुषमनु यां गां हत्वा तदवयवान् प्रेतपुरुषावयवेवास्तुणन्ति सेय- मनुम्तरणी। मा च जरादिगुणयुका कार्या। तस्यास्तरणेन परलोके भयस्त्रिंशदधिकगोशतत्रयं सम्पद्यते। मेषं पूर्ववत् । अत्र यदा- नानुम्तरणौविधयः प्रासङ्गिकाः ।। एवमाख्यायिकया महसतमौं प्रशस्याथ प्रकारान्तरेण प्रशं- मति- "वागेव महसतमी, तस्माद्वरो देयः, मा हि वरः महसमस्य मा दत्ता भवति, तस्माद् वरो न प्रतिग्टयः; मा हि वरः सहस- मस्य प्रतिग्टहीतं भवतीयं वर इति ब्रूयादथान्यां धूयादियं ममेति; तथास्य तत्सहस्रमप्रतिग्टहीतं भवति" इति। येयं सहसतमौ मोमाद्यर्थे रूपचयं स्वीकृत्य जलादुगता, मा वाग्देवतेव; यस्माद् वाग्देवतेव रूपं, तस्मात् माहसदविणे थागे वाग्देवताब- सम्पादनाय श्रेष्ठ एव गोविगेपो देयः । यस्मात् महसतमी श्रेष्ठी गोविशेषः, तस्माष्ठे दत्ते सत्यस्य यजमानस्य महवखरूपा 'मा' सहसतमौ दत्ता भवति । यस्माक्रेष्ठो गोविशेषः महसममः, समाप्छ्रेष्ठ गोविनयं न प्रतिग्टमीयात् । तत्प्रतिपई मति गोमहम- • "सामुझिलो-इति मूक, छ, टोक, म। गौ वर"-इत्यादि थाप. थी. .सू. ५.११.81 ·१८८ तैत्तिरीयसंहिता। [कामाच्य] मतिग्रहदोयो भवेत्। अथ कथञ्चित् प्रतिग्रहीयात, तदा तामेवं निर्दिशेत -योऽयं वरः, सेयं सहस्रतमौति । एवं निर्दियाथान्यां प्रत्येवं यात्,-'यं' वरव्यतिरिता ममेति । एवं निर्देशे पति वरप्रतियहेऽपि सहसप्रतिग्रहदोषो न भवति ॥ इत्थं महसतमौ बहुधा प्रशंस्य तस्या दातव्याया लक्षण वि- धत्ते- “उभयतएनौ स्यात्()"-दुति । उभयोः पार्थयोः शक्तरेखा यस्याः, सेयम् 'उभयतएनौ' । अथ प्रकारान्तरेण लदणं विधत्ते- “तदाहरन्यतएनौ स्यात् सहसं परस्तादेतमिति()" इति । तस्मिन् सहस्रतमीविषये अ- मिधा एवमाइ, अन्यतरमिन्नेव पार्श्व एकरेखा पर्याप्ता । तत्रोप- पत्तिच्चैवमाडा,- 'एतं परस्तात् सहस्रम्' एतस्य गोविशेषस्य परभागे गोसहसं तिष्ठति, तो न तच शक्तरेखापेक्षितेति ॥ अथ महसतमोप्रतिनिधित्वेन पक्षान्तरं विधने- "येव वरः कल्याणौ रूपमम्मद्धा सा स्यात, मा हि वरः सो()" इति । 'या' गौः 'कल्याणी' यहचौरादिगुणवती, रूपममी समौधौन- रङ्गपुच्छाधुपेता, मेवाच 'वरः' दातव्यो गोविशेषः स्यात् । तदानेनैव समृद्धिर्भवति । दातव्यायास्तस्या गोराप्रापणं विधत्ते- “तामुत्तरेणी, पर्या- पौयाहवनीयस्यान्ते द्रोणकरलगमव प्रापयेद"-इति। अग्रौधः गरणम् 'श्रामोधम्', तस्योत्तरभागे 'तां' दातव्यां गां प्रदक्षिणवेना- नौयाइवनीयस्य ममोपे छोएकलमस्थितं सोममवप्रापयेत् ।। तस्मिन्नामापणे मन्त्रमुत्पादयति- "श्रा जिन कलमं मधुरु- ·[का०प्र०प०६] तैत्तिरीयसंहिता। धारा पयखत्या वा विशन्त्विन्दवः समुद्रमिव सिन्धवः सा मा सहस्र श्रा भज प्रजया पशभिः मह पुनर्मा विगताद्रयिरिति (१०)" दूति। महौति गोर्नाम लक्ष्यते ।। हे महि। त्वं द्रोणकल सर्वतो जिघ्र। कीदृशी बम् ? 'उरधारा' दीर्घचौरधारोपेता, 'पयस्वती' बहुलचौरोपेता । तादृशौ वाम् 'इन्दवः' मोमविन्दवः श्राविशन्तु; यथा समुद्रं सिन्धवः प्रविशन्ति, तद्वत् । सा वं माम् अस्मिन् गोसहसे 'श्रा भज' सर्वतः मापय। तथा 'रयिः' धनम्, प्रजया पशभिथ सह मां पुनः प्राविशत् । आप्रापणस्य फलं दर्शयति- “प्रजयैवैनं पशभी रय्या समर्द्धयति(११)"-दति ॥ वेदन प्रशंसति- “मजावान् पशुमान् रयिमान् भवति य एवं वेद(९९)"-दूति ॥ अथ तदङ्गभूतं कश्चिद्धोमं विधत्ते- “तया महामौधं परेत्य पुरस्तात्प्रतीच्यां तिष्ठन्यां जुड़या(१)"-दति । श्राहवनौयसमोपे स्थितया तया गवा मह पुनरामोधसमीपे प्रत्यागत्य तस्य प्रामीभस्य पूर्वभागे प्रत्य खत्वेन गवि स्थितायां जुझयात् ॥ होमागभूतं मन्वं दर्शयति- "उभा जिग्यथुन परा जयेथे न परा जिग्ये कतरचनेनोः। इन्द्रय विष्णो यदपस्पृधेयां वेधा सहस्रं वि नदैरयेथामिति ()"-इति । हे दन्द्राविष्णू ! युवाम् 'उमा' उभौ “जिग्यथुः सर्वत्र जितवन्तौ, 'न परा जयेथे' कापि पराजय . य० वा. सं.८.४२. पर मस्ति पाठभेदो महान् । + निघ० २.११.५। "गोगाम वक्ष्यति (१९. ए. १८५०)"-ति ग। 1. सं० ६.६६.

·तैत्तिरीयसंहिता। [का०७/प्र.राय०६] न प्राप्नुयः । 'एनो.' एनयोरुभयोर्मध्ये 'कतरश्चन' एकोऽपि न परा- जिग्ये' पराजयं न प्राप्तवान् । हे विष्णो ! बमिन्द्रयोभो 'यदपस्पृ- धेया' यदा परस्परं स्पर्द्धितवन्तौ, 'तत्' तदा गोसहस्त्र 'वेधा' विभज्य 'ऐरयेथाम्' इन्द्रस्य दो भागो, विष्णोरेको भागः, इत्येवं प्राप्तवन्तो । बेधा सहस्रमिति मन्त्रभागस्य तात्पर्य दर्शयति- "वेधा विभ वे बिराचे महस! माहसौमेवेनां करोति,- सहस्रस्यैवैनां मात्रा करोति()" इति। चिरात्राख्ये यागे गोसहस्रं दिनचयार्थ धेधा विभकयमिति यत्, तेन 'एनां' सहसतमौमेव गां'माइस्रो' महसो- पेतां करोति,- न केवलं सहस्रोपेता, किन्तु तस्यं सहस्रस्य थावती मात्रा, तावन्माचामेवैनां करोति । अथैतदङ्गभूतं होमान्तरं विधत्ते- "रूपाणि जुहोति रूपैरेवैनाएँ समर्द्धयति(१६)" इति । 'रोहिणणै पिङ्गलैकहायनी' इत्यादौनि यानि रूपाण्युनानि (१८२पृ० १५५०), तानि जुहुयात्। “रोहिण्यै खाधा"-इत्यादयो मन्त्रास्तबोनेयाः। एतस्मिन् होमे कृते सत्य- पेचितैः रूपैरेव 'एनां' गां समृद्धां करोति ॥ अथैतदङ्गभूतं जप विधत्ते- "तस्या उपोत्याय कर्णमा जपेद्(१०)" इति। 'तथागोः कर्णक्षमीपं प्रत्युपस्थितो भूला वक्ष्यमाएं मन्त्र जपेत् । तमिम मन्त्रं दर्शयति- “डे रन्तेऽदिते सरखति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ते अनिये नामानि सुकृतं मा देवेषु ब्रूतादिति (९८)"-इति। केनापि न हन्यत इत्यप्रिया २. वासं० ८.४३ यति चात्र महान् पाठभेद । * ·[का०प्र०य] तैत्तिरीयसंहिता। + सम्वोध्यते; गौः । हे अनिये! इडादौनि तव नामानि, अतस्तैर्नामभिरिह एतादृशौ त्वं देवेषु मध्ये 'मां' यजमानं 'सुष्टतं' पुण्यकृतं धूहि । मन्त्रस्य तात्पर्य दर्शयति- “देवेभ्य एवैनमा वेदयत्यन्चेनं देवा युध्यन्ते(१८)"-दति। एतन्मन्त्रपाठेन दूयं गौः देवेभ्य एव 'एन' यजमानमावेदयति; ते च देवाः 'एनं' यजमानं पुण्यकारिणं जानन्ति ॥ ६॥ इति श्रीगायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्ड़े प्रथमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ।। सहसतम्या वै यजमानः सुवर्ग लोकमति सैनर सुवर्ग लोकं गमयनि सा मा सुवर्ग लोकं गमयेत्याह सुवर्ग मेवैनं लोकं गमयति सामा ज्योतिप्मन्तं लोकं गमयेत्याह ज्योतिषान्त मेवैनं लोकं गमयति सा मा सर्वान् पुण्यान् लोकान् । गमयेत्याह सर्वानेवैन पुण्यान् लोकान् गमयति सा (१) 'मा प्रतिष्ठां गमय प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा विशतापिरिति प्र॒जयवैनं पशुभी रय्यां प्रति छाप- यति प्रभावान् पशुमान रयिमान् भवति य एवं निघण्टौ १. ११.१. नियत ११. 8.६ 1, "पुण्यालोकान्" इति क, “पुरयांलोकान्" इति टो.क., "पुण्यालोकान्" इति टो• ग.।

·१८२ तैत्तिरीयसहिता। का०प्र०राय] वेदार) तामनौधै वा ब्रह्मणे वा हो वोहाचे वाध्वर्यवे वा दद्यात् सुहसमस्य सा दत्ता भवति) सुहसमस्य प्रतिगृहीतं भवति यस्तामविहान् (२) प्रतिगृह्णाति तां प्रति गृह्णीयादेकासि न सुइसमे- का त्वा भूतां प्रति गृह्णामि न सहसमेका मा भूता विश मा सहसमित्येकामेवैनी भूतां प्रति गृह्णाति न सुइस य एवं वेद स्योनासि सुपदा सुशेवा स्टोना मा विश सुपदा मा विश सुशेवा मा विश (३) इत्याह स्योनैवैन सुपदा सुशेवा भूता विशति नै- न हिनस्ति) ब्रह्मवादिना वदन्ति सहसं५ सइसन- म्यन्वेतौ३ सहसतमी सहसाइमिति यत् प्राची मुत्- सृजेत् सहस्र सहसतम्यन्वियात्तत् सहस्रममजावर सुवर्ग लोकं न प्रजानीयात् प्रतीचीमुत्सृजति ता५ सहसमर्नु पर्यावतते सा प्रजानती सुवर्ग लोकमैतिक) यजमानम् (४) अभ्युत् सृजति क्षिप्रे सहस्रं न जायत उक्तमा नीयते प्रथमा देवान् गच्छति ॥ ७ ॥ साऽविद्वान् विश यज॑मानं हादश च॥७॥ लोकान् गमयति सार] विहान सुशेवामा विश(३]' -इतिक,ख,ग!

·का००प०१राथ. वैत्तिरीयसंहिता। १८३ पछेऽनुवाके सहस्रतमौं प्रशस्य तदङ्गभूतं होमादिकमुक्रम, अथ सप्तमे तद्दानं विधीयते । तत्र यदुनं सूचकारेण-- 'तां यजमानो- ऽभिमन्त्रयते सा मा सुवर्ग लोकं गमयेति' इति । तानेतान् सहसतम्या अनुमन्त्रणमन्त्रांशतरो व्युत्पाद्य व्याचिख्यासुः प्रथममन्त्र- तात्पर्य दर्मयति- "सहसतम्या वे यजमानः सुवर्ग लोकमेति ; मैन! सुवर्ग लोकं गमयति, मा मा सुवर्ग लोकं गमयेत्याह,- सुवर्ग- मेवैनं लोकं गमयति(१)"-दूति। 'यजमानः' अयं 'महसतम्या' गवा खगै लोकं प्राप्नोति; मा ह्येनं प्रापयति । तस्मात् मा मेत्यादिमन्त्र पठ त्वम् । हे सहसतमि! मा वं मां स्वर्ग लोकं प्रापयेति तस्यार्थः । तेन सा वगै प्रापयत्येव ।। एवमुत्तरेषां त्रयाणामपि मन्त्राणां क्रमेण तात्पर्य दर्शयति- "मा मा ज्योतिमन्तं लोकं गमयेत्याह, ज्योतिभन्तमेवेनं लोकं गमयति ; मा मा सर्वान् पुण्यान् लोकान् गमयेत्याह, भर्वानेवैनं पुण्यान् लोकान् गमयति ; मा मा प्रतिष्ठां गमय प्रजया पशुभिः मह. पुनर्मा विगताद्रयिरिति, प्रजयवैनं यामी रयां प्रति छापयति()" -इति। 'ज्योतिष्मान्' श्रादित्यलोकः । इन्द्रलोकादयः 'पुण्या.'। 'प्रतिछां' स्थिरावस्यानम् । प्रजया पशुभिश्च सह 'रथिः धनं पुनी प्रविणत ॥ वेदनं प्रशंसति- "प्रजावान् पशुमान् रयिमान् भवति य एवं वेद(३)" इति । तस्याः सहस्रतम्या दानं विधत्ने- "ता मनौधे वा ब्रह्मणे वा होचे वोगाचे वाध्वर्यवे वा दद्यात्, सहसमस्य मा दत्ता भवति(४)"-इति॥ अथ प्रतियहदोषपरिहाराय नमतियहमन्त्रं विधत्ते- “महस- ·१६४ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०य०७] मस्य प्रतिग्टहीतं भवति, यस्तामविद्वान् प्रतिग्रहाति; तां प्रति ग्रहीयादेकासि न सहस्रमेका वा भूतां प्रति ग्रहामि न सहस्रमेका मा भूता विश मा सहसमिति(प)-इति । योऽमन्त्रमविद्वान् सहसतमौ प्रतिग्टलीयात्, अस्य गोसहसं प्रतिग्टहीतं भवति : तावान् प्रत्यवाय इत्यर्थः । अत एकासीत्यादिमन्त्रेण 'तां' महसतमौं प्रतिग्टहीयात् । मन्त्रार्थस्तु,- सहसतमौ त्वमेकैव गौरमि, न तु सहस्रम् , प्रतस्वामेकामेवम्भूतां प्रतिग्टहामि, न तु सहसं त्वमयेकैव भूता मां प्रविश , सहस भूत्वा मा प्रविश । 'इति'-शब्दो मन्त्र- समाप्यर्थः । मन्त्रवेदन प्रशसति- "एकामेवेनां भूतां प्रति ग्रहाति, न सहसं, य एवं वेद(५)" इति ॥ अथ प्रतिग्रहादूर्द्ध जप्यं मन्त्रमुत्पाद्य तात्पर्य दर्शयति- "स्यो- नामि सुषदा सुशेवा स्योना मा विम सुषदा मा विश सुअवा मा विशेत्याह', स्योनैवैन! सुपदा सुशेवा भूता विशति, नैन हिनस्ति०)"-दूति । हे महसतमि त्वं 'स्थाना' सुखप्रदा, 'मुपदा' दोहनादिकाले सुखेन प्राप्तुं शक्या, 'सोवा' कण्डूयनादिना सुखेन मेवितुं शक्या चामि। अतस्तथाविधैव भूत्वा मां प्रविश। एतन्मन्त्र- पाठेन तथैव भूत्वा प्रविश्य सर्वप्रकारेणाप्येन न हिनस्ति । अथान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रत्यङ्मुखत्वेन उत्सर्जनं विधत्ते- "ब्रह्मा- वादिनो वदन्ति, सहस्र महसतम्यवेतौर महसतमौर महसा३- मिति; यत् प्राचौमुत्रनेत्, सहस! महसतम्यन्चियात् , तत् महसमप्रज्ञाच सुवर्ग लोकं न प्रजानीयात् , मतीचौमुत्सृजति, ना! • "विश इत्याह"-इति ख ।

·[का.प्राथ.] तैत्तिरीयसहिता। १६५ सहस्रमनु पर्यावर्त्तते , मा प्रजानतौ सुवर्ग लोकमेति()" इति । कि गोमहसस्य पुरतो गमन किं वा महसतम्याः पुरतो गमनमिति ब्रह्मवादिना विचार। तच यदि प्रामखौमेनामुत्सृजेत्, तदानौं पुरतो गोसहस्रे गच्छति मति पशादिय गच्छेत्, तदानी प्रज्ञानरहितं गोसहस्र स्वर्ग न जानीयात् , तस्मात् तत्परिहाराय प्रत्यमुखौ- मेनामुत्सृजेत् , तदानी पुरतो गच्छन्तौ 'तां' महसतमीम् 'अनु' पृष्ठतो गोसहस्त्रं गच्छति, 'मा' च सहसतमौ मार्गाभिज्ञा मतौ खर्ग प्राप्नोति ॥ यदुकं सूचकारेण- "तां शतमानेन हिरण्येन निष्क्रीय यज- मानस्य गोठे विसृजति" इति, तदेतद् विधत्ते- “यजमानमभ्युत् सृजति, विप्रे सहसं म जायत, उत्तमा नौयते, प्रथमा देवान् गच्छति()" इति। लिगभ्यो निक्रौता तो सहसतमौ यज- मानग्टहाभिमुख्य(ख)नोत्सृजेत्। तथा मति यजमानरहे स्वल्प एव काले सहसमुत्पद्यते। दूयञ्च महसतमी दक्षिणनयनकाले चरमा सती नौयते, स्वर्गप्राप्तिकाले प्रथमा सती यजमानेन सह देवान् गच्छति ॥७॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाणे तैत्तिरीयमंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके मतमोऽनुवाक. ।। अविरददादौवीय प्र॒जां पुधकामाय म रिरिचा- नाऽमन्धत नियः शिथिलो यातयामा स एतं चनू- ·तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रय०८] राचमपश्यत्तमारत्तेनायजत ततो वैतस्य चत्वारों वीरा आजायन्त सुहाता रहाता स्वध्वर्युः सुसं- भेयो य एवं विद्दा चतूराचेण यत अास्य चत्वारों वीरा जायन्ते सुहाता सूहाता स्वध्वर्युः सुसभेयो) ये चतुर्विशाः पवमाना ब्रह्मवर्चसं तत् (१) य उद्यन्त स्तोमा श्रीः सासचिर श्रद्धादेव यज- मानं चत्वारि वौयाणि नोपानमन् नेज इन्द्रियं ब्रह्म- वर्चसमन्नाद्य स ए॒ताश्चतुरश्चतुष्टोमान्सोमानपश्यत् तानाहरतैरयजत तेज एव प्रथमेनावारुन्धेन्द्रिय द्वितीयेन ब्रह्मवर्चसं तृतीयेनान्नाद्यं चतुर्थेन य एवं विद्दाश्तुरश्चर्तुष्टोमान्सोमानाहरति तैर्यजते तेज एव (२) प्रथमेनाव॑ रुन्ध इन्द्रियं द्वितीयेन ब्रह्मवर्चसं तृती- येनान्नाद्यं चतुर्थेन यामेवाचिडिमाभीत्तामेव यज- मान नोति(५) ॥८॥ त-देवाशिष्टादश च ॥८॥ सप्तमे महसतमौदानमुभम् , तावता पचममारभ्य चिष्वनु- वाकेषु 'गर्गचिराच' समापित. । श्रथाप्टमनवमयोः द्वौ चवरावा- बुध्यते । तचायवरात्रमटमेऽभिधत्ते- "अचिरददादौर्वाय प्रजा "स[२] [२] एवाशादश घ"-इति क, ख, ग । .

·[का०प्र०व्य०८] तैत्तिरीयसंहिता। १९७ 3 पुत्रकामाय , म रिरिचानोऽमन्यत,-निवौंः मिथिलो यानयामा स एतं चराचमपश्यत्,तमाहरत, तेनायजत, ततो वै तस्य चत्वारी वीरा अजायन्त,- सुहोता सूगाता स्वध्वर्यः सुसभेयो; य एवं विद्याश्चरात्रेण यजत श्रास्य चत्वारो वौरा जायन्ते सुहोता सूदाता स्वध्वर्युः सुसभेयः()" इति। ऊर्वस्य पुत्रः और्वः, सच पुत्रकामोऽचिं याचितवान् , तस्मै सोऽचिः स्वकीयां प्रजां ददौ । ततः प्रजाराहित्येन रितः मन् मनस्येवममन्यत,- अहं 'निर्वीर्यः' प्रजोत्पादनसामर्थ्यरहितः, 'मिथिलः' कार्यवतमः, 'यातयामा' गतमारश्चास्मोति विचार्य प्रजोत्पादनसाधनं 'चरा' निश्चित्य, सत्सामग्रीमाहत्य, तेनायजत । तस्य महोत्रादयश्चत्वारः पुत्रा उत्पन्नाः। ते च हौत्रे, औद्भाचे, श्राध्वर्यवे, यज्ञप्रयोगोपदेशे च कुशलाः। अतोऽन्येऽपि चवरात्रेणेवा तादृशान् पुत्रान् लभन्ते अत्र बहिष्यवमानमाध्यन्दिनपवमानार्भवपवमानेषु चिथ्यपि स्तोम- विशेषं विधत्ते- "ये चतुर्विमाः पवमाना ब्रह्मवर्चसं तत्()"-- इति । चतुर्विमतिसंख्यया थव स्तोचिया फटच पाहताः, म स्तोमश्चतर्विशः । तादृशेन स्तोमेन युका ये पवमानास्ते कर्तव्याः । तथा सति तत् पवमानत्रयं सर्व ब्रह्मवर्चसखरूपं भवति । चतुर्वि- शतिमझाया गायन्या ब्रहावर्चसहेतुत्वात् ॥ अथ पवमानव्यतिरिक्तस्तोत्रेषत्तरोत्तरस्तोमवृद्धिं विधत्ते- “य य. वा० सं०१३.२३, २५, लाद्या. सू. 8.8 १,६.८८ "गायत्रीच्छन्दसा घ"-इति क, "गायया जपादिना"-इति ख, "गायत्रोदारा"-इति ग। 1 "स्तोमविशेषं"-इति ख । 2 ·१९८ तैत्तिरीयसहिता। (का.प्र.प.] चतुर्थ- उधन्त स्तोमा श्री साई) इति । उत्तरोत्तरमुत्कर्ष गच्छन्त स्तोमा उद्यतस्तोमा, तादृशा ये मन्ति, सेव श्री , तद्धेतलेन तेषां श्रौत्वम् । अभिवृद्धिप्रकार सूच्यते (ये स्तोमा ते) मन्ति चित्- पञ्चदश सप्तदशैवविश चिणव चयस्त्रिशास्या पट् स्तोमा । तप प्रथमेऽमि प्रात सवन चित्स्तोमयुक्तम्, माध्यन्दिन सवन? पञ्चदश- स्तोमयुतम्, एतीयसवन सप्तदशस्तोमयुक्तम् - अथ द्वितीयेऽति चितृत परित्यज्यैकवि गस्तोम स्वीकृत्य पञ्चदासप्तदशैकविणे सबननय निष्पाद्यम् - हतीयेऽनि मतदशेकविशत्रिपवै ऽनि एकविगविणवत्रयस्विगे । तदिदमुद्यतुम्नामलम् ॥ तमिम चतराचविकार मममति- 'अचिए श्रद्धादेव यजमान चत्वारि वीर्याणि नोपानमन् तेज इन्द्रिय प्रह्मवर्चममनाद्य म एतायतरथतष्टोमान्सोमानपग्मत् तानाहरत्रयगत तेज एव प्रथमेनावारन्धेन्द्रिय दितीयेन प्रहावर्चस एतौयेनानाय चतुर्थन(५) ' -इति । श्रद्धा देवो यस्यामो 'श्रद्धादेव' । यया देवताया- मादरस्तथा श्रद्धायामित्यर्थ । तादृशोऽचिर्यजमान मर्वदा यागान् करोति । तथाविध यजमान तेजवादीनि न प्राप्नुवन । तेश शरीरकान्ति , इन्द्रिय चतुरादिमामर्य्यम, अमवर्चस श्रुताध्ययन- मम्पत्ति, अधाध स्वादनसम्पत्ति । एकैकस्मिथमि पवमानेषु . "यन्त जोमा" इति ख "उधन्त तोमा' -इति । + बन्धनोचिहान्त कतानोमानि पदानि क पुस्तकादयान न दृश्यन्ते । ता. ग्रा-दितीयाध्यायोपादिखात रतीयाध्यायोयसप्तमलदान्त परश्य। 5 "माध्यन्दिन पवमान -गति क ।

·[का०प्र०य.]
तैत्तिरीयसंहिता।
चतुर्विशस्तोमः । पवमानत्रयार्थमुक्तरीत्या विदादयस्वयः स्तोमाः।
एवं चतुर्वपि दिनेषु चतुष्टोमाश्चत्वारः सोमयागास्तदनुष्ठानेनात्रिः
तेजश्रादिकमलभत ॥
पूर्व चवराणायजत इति कृत्नः क्रतुर्विहितः, ददानौं
क्रत्ववयवान् चतरहर्विशेषान् विधत्ते- “य एवं विद्याश्चतुरश्चतु-
टोमान्सोमानाहरति, तैर्यजते, तेज एव प्रथमेनाव रुन्ध इन्द्रिय
द्वितीयेन ब्रह्मवर्चस हतीयेनानाद्ये चतुर्थन ; यामेवानिद्धिमानी-
तामेव यजमान नोति(५)"-इति । तेज एव प्रथमेनेत्यादेरुक्तस्यैव
मसहाथ यामेवेत्यादि पुनर्वचनम् ॥ ८॥
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥
जमदग्निः पुष्टिकामश्चतूराणायजत स एतान्
पोया अपुष्यत् तस्मात् पलितौ जामदग्नियौन सञ्चा-
नाते रातानेव पोपान् पुष्यति य एवं विहायतूरा-
त्रेण यजते. पुरोडाशिन्य उपसा भवन्ति पुशवो वै
पुरोडाशः पशूनेवाव रुन्धेन्न वै पुरोडाशोऽन्नमेवाध
रुन्धेऽन्नादः पशुमान् भवति य एवं विद्याश्चतूरा-
चेण यजते॥६॥
जमदमिरष्टाचत्वारि शत् ॥ ६॥

·तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०राय. अष्टमेऽनुवाके चवरात्र पायो निरूपितः , अथ नवमे जाम- दन्यथवराचो निरूप्यते । नमेतं विधात प्रस्ताति-"जमदमिः पुष्टिकामशवराणायजत, म एतान् पोषा अपुय्यत्, तस्मात् पलितो जामदमियौ न मञ्जानाते"-इति । एतान्' लोकप्रमिद्धान् प्रजापशधनपोषान् 'अपुय्यत्' सम्पादितवान् । यसमादेव जमदमिः पुटिहेतयागप्रवर्तकः, , तस्मात् 'जामदग्नियौ' तदंशोत्पन्नौ हौ पिट- पुधौ, पुष्टिमन्तरेण वृथैव 'पलितो' दरिद्रौ 'न जानाते नोत्पद्यते । यदा वृथैव पलितं स्वकीय देहं म जानाते। अयमर्थः,-पुष्टिमम्प्र- दायस्य जमदमिना प्रवर्तितत्वात् नशे कोऽपि दरिद्रो नास्ति; यदि कश्चित् प्रमादात् स्यात्, तथापि नैरन्तयण हौ पुरुषो पुष्टिमन्तरेण वृथा पलितौ न स्त एवेति ॥ श्रथ विधत्ते-"एतानेव पोषान् पुष्यति य एवं विद्याश्यवरा- ए यजते(२)"-दति ॥ अबोपमत्सु क्वचिद्विशेष विधत्ते-"पुरोडामिन्य उपमदो भवन्ति , -पभवो वै पुरोडाश', पशूनेवाव रुन्धेऽनं वै पुरोडाशोऽनमेवावरु- न्धे(१ इति । पुरोडाश बासूपसत्सु अस्तौति 'पुरोडाशिन्यः' । दा- दगसूपमत्सु द्वादशपुरोडाविशेषान् सूचकारो दर्शयति-"श्रामेय एककपाल आश्विनो दिकपालो वैष्णवस्तिकपालः मौर्यचतुष्कपालः सावित्रः पञ्चकपालो धात्रः षट्कपालो मारुतः सप्तकपालो वाई- स्पत्योऽटाकपालो मैत्री नवकपालो वारुणो दशकपाल ऐन्द्र एका- दशकपालो वैश्वदेवो द्वादशकपालो दर्विहोमा भवन्ति" इति । पुरोडागानां पर तत्पादन हेतुवादनरूपलाच तदुभयप्राप्ति ।।

·[का.प्र.राच्य..] तैत्तिरीयसंहिता। २०१ एतवेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशंसति-"अनादः पाहमान् भवति य एवं विद्वाचवरात्रेण यजते(४) इति ॥६॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयमंहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ संवत्सरो वा इमेक अासौत्सोऽकामयतसजे- येति स एतं पञ्चराचर्मपश्यत्तमारत्तेनायजत ततो वै स ऋतूनसजन य एवं विद्वान् पञ्चरात्रेण यजते प्रैव जायते त तवः सृष्टा न व्यावर्त्तन्त त एतं पञ्च- रावपश्यन् तमाहरन् तेनायजन्तु ततो वै ते व्या- वनन्त (१) य एवं विद्वान् पञ्चराचेण यजने वि पाप्मना भात- व्येणा वर्तते सार्वसे निः शौचेयोऽकामयत पशुमा- नस्यामिति स एतं पञ्चराचमाहरत्तेनायजत ततो वे सहस्र पशून् प्रामोद य एवं विद्वान् पंञ्चरात्रेण यजते प्र सहसं पशूनाप्नोतिर ववरः प्रावाहणिरकामयत वाचः प्रवदिता स्यामिति स एतं पंचराधमा (२) • "ववर"-इति , टोग।

·२.२ .. तैत्तिरीयसंहिता। [का प्राय०१० अहरुत्तेनायजत ततो वैस वाचः प्रवदिताभवद् य एवं विद्वान् पञ्चरात्रेण यजते प्रवदितैव वाचो भव- त्यथा एनं वाचस्पतिरित्याहुरनाप्तश्चतूरावोऽतिरिक्तः पडावोऽथवा एप सम्पति यज्ञो यत् पञ्चराची य एवं विहान् पञ्चराचेण यजते सम्मत्येव यन्जेन यजते) पच्चरावो भवति पञ्च वा तवः संवत्सरः (३) तुह्येव संवत्सरे प्रति तिष्ठत्यथो पञ्चाक्षरा पतिः पाता यजो यजमेवाव॑ रुन्धे) चिदग्निष्टोमो भवति तेज एवार्य रुन्थे पञ्चदशो भवतीन्द्रिय मेवाव॑ रुन्धे सप्तदशो भवत्यन्नाद्यस्यावरुध्या अथो प्रैव तेन जायते पञ्चविशाऽमिष्टोमो भवति प्रजापतेरात्यै महात- वानन्नाद्यस्यावरुध्य विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिराघो भवति सर्वस्याभिजित्यै ( ४ ) ॥१०॥ व्यावर्त्तन्ता, ]* संवत्सरोऽभिजित्यै ॥ १० ॥ नवमेऽनुवाके जामदग्न्यचरात्र उक्तः अथ दशमे पञ्चरात्री- ऽभिधीयते। तमिमं विधत्ते- "संवत्सरो वा इदमेक आसीत् । • "ते व्यावन्ति[२] प्रवदिता स्यामिति स एतं पञ्चराप्रमा[२]" -इति क, ख, ग।

·[का प्राय.. तैत्तिरीयसंहिता। २०३ सोऽकामयतर्वनसृजेयेति । स एतं पञ्चराचमपश्यत्तमाहरत्तेनायजत; ततो वै स सदनसृजत, य एवं विद्वान् पञ्चरात्रेण यजते प्रेव जायते(१)"-इति । 'इदं' वसन्तावृतभेदोपेतं कालस्वरूपमृतत्पत्तेः पूर्व संवत्मरात्मक एक एव प्रजापतिरामौत् । म वन मिस्तू- स्तत्साधनत्वेन पञ्चरात्रयागमनुष्ठाय सृष्टवान्।- एवमन्योऽपि प्रजा- कामस्तेन यागेन प्रजामुत्पादयति । अथ व्यावृत्तिकामस्य तमेव विधत्ते- "त तवः स्टा न व्याव- न्ति, त एतं पञ्चराच मपश्यन्, तमाहरन्, तेनायजन्त; ततो वे ते व्यावर्त्तन्त , य एवं विद्वान् पञ्चरात्रेण यजते वि पाभना भारव्येणा वर्तते(१)" इति । प्रजापतिना सृटा वसन्ताधृतदेवास्तत्तदृतलिङ्ग- विशेषैात्तिमलभमानास्तत्साधनलेन पञ्चरात्रमनुष्ठाय तत्तदृत- लिङ्गाति प्राप्ताः;-एवमन्येऽप्यनुष्ठाय पाभना भादव्येन च वियोगं प्राप्नोति ॥ अथ पशमाप्यर्थ त मेव विधत्ते- "मार्वमेनिः भौचेयोऽकाम- यत पशमानस्यामिति, म एतं पञ्चराचमाहरत, तेनायजत; ततो वै सहसं पशून् मानोद य एवं विद्वान् पञ्चरावेण यजते प्र सहसं पशूनाप्नोति()"- इति । सर्वसेनाण्यस्य पुरुषस्थापत्यं 'मार्वमेनिः' शुच्याख्यायास्त्रिया अपत्यं 'गौचेयः । अथ सभायां वकृत्वविशेष कामयमानस्य तमेव पञ्चराचं विधत्ते- "यवरः प्रावाहणिरकामयत वाचः प्रवदिता स्यामिति; स एतं पञ्च- राबमाइरत्, तेनायजत; ततो वै स वाचः प्रवदिताभवदुः य एवं विदान् पचराचेए याते प्रवदितैव वाचोऽभवत्यथो एनं वाचरपति- .

·२.४ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०य..] रित्याइ.(४)" इति। ववरो नामतः, प्रवाइणस्थापत्य 'प्रावाणि."। पवरवदन्योऽपि पञ्चरावेण मभायां प्रकर्षण वना भवति,- तदीयं वकृत्वमनुमोदमानाः सर्वे सभ्यास्तं वाचस्पतिरित्येव व्यवहरन्ति ।। एवं बहुविधफन्नसाधनलेन पञ्चरात्रं विधाय न्यूनातिरेकाभावेन तं प्रशमति- "अनाप्तथवराघोऽतिरिक पड़ावोऽथवा एष सम्पति यशो यत् पचराचा , य एव विद्वान् पञ्चरावेण यजते मम्प्रत्येव यज्ञेन यजते()"-इति । एकनाझा न्यूनत्वाञ्चवराचो नोभ्यः फलेभ्यः पर्याप्तः; पञ्चभिरेवाहोभिमात्फलनिवृत्तेरेकेनाहा पट्टानोऽतिरिकः, 'एप.' पञ्चराचः 'सम्प्रति समीपौन' न्यूनातिरेकाभावेन योग्य' । श्रत एतदनुष्ठायी योग्येनैव यशेनेटवान् भवति ॥ अथार्गतां पञ्चमध्यां प्रगमति- "पचराचो भवति-पच वा परतव' संवत्सरः एतुम्वेव मंवत्सरे प्रति तिष्ठत्ययो पञ्चाघरा पहिः पाहो यत्रो यज्ञमेवाव रुन्धे )"-दनि । हेमन्तगिगिरयोः स- मामादृवनां पञ्चवम्॥ अथ पचराचावयवभूतानि पचाहानि विधत्ते- "घिरदग्नि- टोमो भवति, तेज एवाव रुन्थे, पञ्चदशो भवतीन्द्रिय मेवाव रुन्थे . •"पय प्रावाहविरिति, तत्र प्रवाहयग्य पुरुषम्यामिहत्वात् ग प्रदा- पसम्यापय प्रावादणि प्रभम्दा प्रकर्म मिा, वातिरा प्रापये (म त्यस्य समुदायः पचित् सिद्ध), कारमा यथैवापत्ये सिह, तथा पिपापामपि कारि; समान्य प्रगति म मा!ि 'भार'-गति शम्दानु- शति-"-प्रत्यार मोमोगाभाष्यष्टत् भवरलामो (*. २. १.१.२१.) + ऐत•ा. १.१.१। मत. मा• इ.५.५.१२ । गिर• 8.8.1 ·(का०७/प्राय०१० तैत्तिरीयसंहिता। २०५ सप्तदशो भवत्यनाद्यस्थावरुध्या; अथो प्रैव तेन जायते; पञ्चविशी- निष्टोमो भवति, प्रजापतेराश्यै महाव्रतवानवाद्यस्यावरुध्यै विश्व- जित्मर्वष्ठोऽतिरात्री भवति, सर्वस्याभिजित्य)-इति । प्रकृती घि चित-पञ्चदश-सप्तदशकविणैश्चतुर्भिः स्तोमेरग्निष्टोमगतानि द्वादशस्तोत्राणि निष्पाद्यन्ते । अत्र वेकेनैव चित्-स्तोमेन सर्व- स्तोत्रनिष्पत्तिः। तादृशोऽग्निष्टोमः प्रथममहः । विदग्न्योरुभयो- मुंखेन महोत्पनलात बिता तेजः-प्राप्तिः। पञ्चदशेनैकेनैव स्तोमेन युक्त उक्थ्यो दितीयमहः । पञ्चदशस्तोमस्येन्द्रस्या चौरौ बाइषु महोत्पन्नत्वात्? पञ्चदशेनेन्द्रियप्राप्तिः । सप्तदशैनैकेन स्तोमेन युक्त उक्स्यः हतीयमहः। मतदशस्थानाधारे मध्यप्रदेशे उत्पन्नत्वात्। तेनानप्राप्तिः। अपि च सप्तदशस्य प्राजापत्यत्वात्तेन प्रजोत्पादनत्व- मपि भवति । यद्यप्योभयत्रोक्यो न श्रुतः, तथाप्यौनानामेतेषां दादशाह- विकृतित्वाद्, द्वादशाहे च प्रायणीयानन्तरभाविनः पृष्ठ्य-पडहस्य पञ्चरात्रप्रवृत्तत्वात्,- पृष्ठ्य-षडहे च द्वितीयहतीययोरुभयोरुक्थ्य- खात् तद्वितिरूपयोरनयोरप्यहोरक्यत्वं लभ्यते । एतदेवाभिप्रेत्य बौधायनेनोक्तम् । “तस्याहानि विदग्निष्टोमः, पञ्चदश उक्त्यः, हादशस्तोत्राख्यमियोम"-इति वा ब्रा० ६.१.२४ । 1. सं. ७. १.१. ४ | ता. ब्रा० ६.१.६ । स्पेन्द्रियस्य"-इति का • सं० ७.१.१.५। ता. ब्रा० ६. १. । ते. ० सं०७.१.१.६। ता. ब्रा० ६.१.१०। 6 पा ·तैत्तिरीयसंहिता। [का०/प्र.१राय०१० सप्तदश उक्थ्यः, पञ्चविंशोऽमिष्टोमो महामतवान् विश्वजिसर्वपृष्ठो- तिराबा" इति । चोदकप्राप्तानामपि चयाणमेतेषामहां विस्पष्टार्थ पुनर्विधानम् । पञ्चविंगेनैकेनैव स्तोमेन युक्तोऽमिष्टोमः चतुर्थमहः । यद्यपि चिवृदादिस्तोमवत्सामबाह्मणे पञ्चविंशस्तोमो नाबाना', तथापि सूचकारोक्तमकारेण स स्तोम उमेयः। अस्य च स्तोमस्य मजापतिदेवताकलात्तेन समाप्तिः । स चामिष्टामो महामतधर्म- वान् । गवामयने महावताख्यमेक महो । तस्मिनहनि यानि स्तोत्राणि, सान्यच प्रयोकव्यानीत्यर्थः । महानतस्यावमाधनवान नावप्राप्तिः। विश्वजिनामामिष्टोमविकारः कथिदेकाहः; सोऽना- तिराचविरुतित्वमापादितः पञ्चममधर्भवति।म पुनः सर्वपट. रथन्तर- रहद्-दरूप-वैराज-भाकर-रैवताख्यानि पृष्ठस्तोगतानि मामानि? सर्वायपि यस्यासौ 'सर्वपृष्ठ.', स च सर्वस्य फलस्याभिजित्यै सम्पद्यते ।। . . ~ * तागधनामके सामवेदोये महाब्राझणे हितोयटतीयाध्याययो निरत, पञ्चदशः, सप्तदशः, एकविंश, त्रिणव, त्रयस्त्रिंश, चतुर्विश, चत्वारिंश, प्यएचत्वारिंशति नवैव स्तोमा समामाता । तम विदादय पट् एहस्य यहहस्य, ततोऽन्ये त्रय छन्दोमानामिति व्यवस्थिति । f दशमस्याइ उईम् महावतार्थ गवामयनस्योपान्यमह"-इति ता. द्रा० ४ १. १ सामाः। तत्रैव इ. १. १. माप्यच व्यम्। "प्रजापतिर्वाव महास्तस्यैतद् व्रतमन्नमेव"-इत्यादि ता. प्रा. ३.१०.२। रथन्तरम-धार• गा. २.१.२१, तस्तोत्रीयम ऊलगा.१.११। रहत्-थार• गा. १. १. २०, स्तो• उदगा• १ १.३ । वैकपम्- भार• मा.१.१.५; स्तो. उचगा.१.१.०। वैराणम्-धार गा. २.१. २१, उदगा। १.१.१०। माकरम्-थारण्यगानान्ते श्रुतं महा. माम्रीयाम । रैवतम्-या गा• २.१.१०, उधगा• २.२.०॥

·[का०७/प्र.११०१० तैत्तिरीयसंहिता। अत्र मौमांसा । अष्टमाध्यायस्य प्रथमपाद (जै० सू० १७. अधि. १०.) चिन्तितम्- "अहर्गणेषु मोमस्य दादशाहस्य वाग्रिमः । पूर्ववदिनसम्पादिविशेषैरन्तिमो भवेत् ।। विरात्रमारभ्य सतरावपर्यन्तेषु अहर्गणेषु, गवामयने च पूर्ववदव्यतलिङ्गेन सोमस्य धर्मा इति चेत्, न , विशेषलिङ्गमद्- भावात् । द्वादशाहपदान्तर्गताहःशब्दः षष्टिघटिकात्मकदिनपरः । द्विरागादिपदान्तर्गतो रात्रिशब्दश्च तादृशः। एतदेकं विशेषलिङ्गम् । अह.सको दितीयम् । द्वादश दीक्षास्तृतीयम् । तदेतत् गवामयने विद्यते। तर हि "अभीन्धत एव दौचाभिः" इत्युक्का दौचायुग्मानि पडुपन्यस्तानि- "द्वाभ्यां लोमावद्यन्ति, दाभ्यां वचं, द्वाभ्यामसूड, द्वाभ्यां माम, दाभ्यामस्थि, दाभ्यां मज्जानमात्मदविणं वै सबम्"- इति (ले० सं० ७ ५. ८. १.) । तस्मादहर्गणेषु द्वादशाहस्य धर्माः" इति ॥ प्रथमाध्यायस्य हतौयपाद (जै० सू०८,५.अधि.) चिन्तितम्- * " व्यगिरसो वै सत्र मासत (१६५४०७५०)"-इत्यारभ्य दरव्यम् । 'वधाहीना'- इत्यारभ्य 'शतरान मायुष्कामा !xxx। इति रात्रि- सत्राणि'- इत्यन्तच्च याश्वः श्रौ१०.१. ११.–१९.६.१६ । + "गावो वा एतत् सत्र मासत" इत्यादिक मिहेवोपरियात् (७.५. १३, ता. वा. ३. १. व्याश्व० श्रौ० ११. ७ द्रष्टय्यम् । + तारायब्राह्मणे च "धात्मदक्षिणम्" इत्याद्येव मेव (१.८.१९-२३.)। ६ पञ्चमाधिकरणस्यान्तिमे वर्णके विचारित ।

·तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०राथ.१०] "लौकिको वाक्यगो वार्थस्विदादे. समवत' । उभौ विध्यर्थवादैकवाक्यलादस्तिहान्तिमः ॥ "पिद्दहिप्पवमानम्" इतिश्रुतौ (ता. बा. २०.८.१.) त्रि- च्छब्दस्य चैगुण्यं लोके प्रसिद्धोऽर्थः, वाक्यमेषादृक्चयात्मकेषु सूतेषु अवस्थितानां वहिष्यवमानस्तोत्रनिष्पादनक्षमाणाम् "उपास्मै गायता नरः" इत्यादौनाम्हचर्चा (७० श्रा० १.१.१-८.) नवकमर्थः, तत्र धर्मनिर्णये वेदस्य प्रबलत्वेऽपि पदपदार्थनिर्णये लोकवेदयोः समान- बलखात् उभावों विकल्पेन ग्टहीतव्याविति चेत्, मैवम् : लौकि- कार्थस्वीकारपचे विधिवाक्ये अर्थ. गुण्यम्,. अर्थवादवाक्ये स्तावियाणाम्टचा नवकमित्येव विध्यर्थवादवाक्ययोर्वैयधिकरण्यादेक- वाक्यत्वं न स्यादत एक वाक्यत्वाय स्तोत्रियाणं नवकमेव विधिवाक्ये नियतोऽर्थ." इति ॥ दशमाध्यायस्य षष्ठपादे (जै.सू०२२, २३.अधि०७.) चिन्तितम्- "चिदमिष्टुदित्येतत् सर्वच स्तोम एव वा । श्राद्यस्वैगुण्यवाचिवादन्य स्तोमेऽस्य रूढितः ॥ एवं हि श्रूयते-"चिदग्निष्टुदग्निष्टोम"-दति (७.१. ५ ५.) किं चितृत्त्वमग्निष्टुति ऋतौ सर्वेषु क्रतुमाधनेषु सम्पद्यते, कि वा स्तोममाचसम्बन्धौ ? तत्र विद्रजुरित्यादौ बितृच्छब्दस्य चैगुण्य- वाचित्वदर्शनादवापि क्रतुमाधनेषु या माझ्या श्रूयते, मा मा चित्वेन . सा• ब्रा० ६.६-७ १. यन्थो रेराव्य । + "नवमि स्तुवन्ति" इत्यादि ता. द्रा०६। "व्यथ पञ्चमि (ता. वा.८५-८) व्यमियुतो विधि "-इति सा• मा०) ·[का.प्र.य.१०] तैत्तिरीयसहिता। २०४ - क्रियत इति प्राप्ने घूमः, यद्यपि बिच्छब्दोऽवयवप्रसिद्या लोके वैगुण्यं भूने, तथापि वेदे रूल्या स्तोमवाची, "चिदहिष्यवमानम्" -इत्युक्त्वा (ता प्रा० २०. २. १.) स्तोचियाणां नवानाम्चामनुक्रमणात् अत्र स्तोमविषयमेव विवृत्त्वम्" इति । सप्तमाध्यायस्य बतौयपादे (जै-सू०६-११.अधि.३.) चिन्तिनम- "विश्वजित् सर्वपृष्ठः किमनुवादो रथन्तरम् । रहता वा समुच्चेय, यदा पाडहिकानि घट् अतिदेण्यानि, तवाद्यो महेन्द्रादि चतुष्टये। पृष्ठ शब्दाचोदकेन सर्वेषामिह सम्भवात् । समुच्चयो वा विधये सर्वत्व बक्षपेचया । न तु इयोरतः षणां पृष्ठानामनिदेशनम् ॥ "विश्वजित्सर्वपृष्ठा भवति" इति श्रूयते (२०२ १० १२ पं०)। तत्र मष्टशब्दोऽनुवादः। कुत ? प्राप्तत्वात्। तथाहि-ज्योतिष्टोमे माध्यन्दिनपवमानानन्तरभावौनि माहेन्द्रादीनि चत्वारि स्तोत्राणि सन्ति । “अभि वा शूर नोनुम", "कया नचित्र था भुवत्", "तं वो दस्म मृतोपहम्", "तरोभिवा विदवसम्" इत्येतेषु चतुर्यु सूनेषु (उ० प्रा० १.१.११-१४) तानि स्तोत्राणि सप्तदशस्तोमता- मापाद्य गोयन्ते । एकस्मिन् सूक्ते विद्यमानानां तिमृणाम्चा माह्मणोतविधानेन* सप्तदशधाभ्यास. मतदशस्तोम. वादृशेषु स्तोत्रेषु पृष्ठशब्दः श्रूयते- “सप्तदशानि पृष्ठानि"- इति (ता. ब्रा०२०.५.१.) । * "पञ्चम्यो हिदरोति"-इत्याद्या ताना. सप्तखण्डा (२ ७-१३.) द्रराया। 27 ·२१. तैत्तिरीयसंहिता। [काणमाय०१० - । तानि चत्वारि पृष्ठानि विश्वजिति चौदकमाप्तत्वात् मर्वपृष्ठशब्देनानूद्यन्त इत्याधः परः । रथन्तरपृष्ठ-हत्पृष्ठयो?तिष्टोमे विकल्पितयो- रिहापि चोदकेन विकल्पप्राप्तौ सर्वशब्देन समुच्चयो विधीयते । तथा सत्यनुवादकृतं वैय्यर्थ न भवतीति द्वितीयः पक्षः । सर्वत्र बहुषु मुख्यं न तु द्वयोः । तस्मादनेन सर्वपृष्ठशब्देन षट्सङ्ख्याकानि पृष्ठान्यतिदिश्यन्ते । पडहे प्रतिदिनमेकैकं पृष्ठं विदितम् । तानि च षट् पृष्ठानि,-रथन्तर-हद्-वैरूप-वैराज-भाकर-रेवतमामभि- निष्पाद्यानि । यद्यपि विश्वजित एकाहत्वात् ज्योतिष्टोमविकृतित्व- मेव, न तु बडहविकृतित्वम्, तथापि सर्वपृष्ठोक्तिबलात्तानि पट् छान्यतिदिश्यन्ते"-इति ॥ दशमाध्यायस्य षष्ठे पादे (जे० सू०१३,१४. अधि०५.) चिन्तितम्- "किं सर्वपृष्ठे सर्वाणि पृष्ठदेशे यथोक्ति वा । पृष्टशब्दात् पृष्ठदेशे वचनात्तु व्यवस्थितिः ॥ इदमानायते– “विश्वजित्सर्वपृष्ठः" इति (२.२पृ• पं०९२।। पडहे पट्खासु क्रमेण रथन्तररहद्वैरूपमित्यादिभिः पड्भिः सामभिः पृष्ठस्तो निष्पादितम् (ता. ब्रा.८.८.)।तानि सर्वाणि पृष्ठमामानि यसिन् विश्वजिति, मोऽय सर्वपृष्ठः । तत्र माध्यन्दिनपवमाने मैत्रा- वरुणमानोरन्तरालभूते पृष्ठस्तोत्रदेशे किं सर्वाणि पृष्ठसामानि कार्याणि, कि वा यथावचनं देशव्यवस्येति समयः। पृष्ठकार्यगमकेन पृष्ठशब्देन पृष्ठदेशे प्राप्ते वचनेन देशविशेषो व्यवस्थाप्यते । वचनं ता. मा० १०.६-१९ख०, २..२ ३। पूर्वम् २०६८० ६ टोप्यन्या ज्ञापितानि । तेयाश्च रूपाणि ता. प्रा.८.६। 4 ·[का०प्र०११०१९] तैत्तिरीयसंहिता। २९१ चैवमानायते,- "पवमाने रथन्तरं करोत्याभवे बहन् , मध्यत इतराणि, वैरूपं होतः पृष्ठं वैराजं ब्रह्ममाम, गाकर मैत्रावरुण- माम, रैवतमच्छावाकसाम"-इति*, वचनं हि न्यायाद्दलौयः । तस्माद्देशविशेष व्यवस्थिति."-दति ॥ १० ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाक. ॥ दे॒वस्य॑ त्वा सवितुः प्रसर्वेऽश्विनार्बाहुभ्यां पूष्णे हस्ताभ्यामा दद(9 इमामगृभ्णन् रशनामृतस्य पूर्व आयुपि विदथेषु कव्या तया देवाः सुतमा बभूवु- तस्य सामन्सरमारपन्ती) अभिधा असि भुवन- मसि यन्तासि धर्तासि सोऽग्निं वैश्वानरः सप्रथसङ्गच्छु स्वाहाकृतः पृथिव्यां यन्ता राड्यन्तासि यमनो धर्तासि धुरुणः (१) कृष्य त्वा क्षेमाय त्वा यै त्वा पोयाय त्वा पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वा सुते त्वासते त्वायत्वी- पंधीभ्यस्त्वा विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः(९) ॥११॥ धरुणः पञ्चविशतिश्च ॥ ११ ॥ दशमेऽनुवाके पञ्चरात्रो वर्णित', अथात्राहौनविशेषानवस्थाप्य 'स तु वै ए® स्तुवौत"-इत्यादि च ता. ब्रा० १८.५ १३ । * ·तैत्तिरीयसंहिता। [कालाप्राय ११० एकादश मारभ्य प्रपाठकसमाप्तिपर्यन्त मवमेधमन्ना उच्चन्ने । तेषां यथासम्भवं ब्राह्मणग्रन्थोका विनियोगा उदाड्रियन्ते । तत्र बाहावाम्य मेवं पद्यते-“देवस्य वा सवितः प्रसव इति रशना- मादत्ते प्रमृत्यै” इति (३.८.३.२.) । मन्लपाठस्तु-"देवस्य वा सवितः प्रयवेऽश्विनोर्वाभ्यां पूणो हस्ताभ्यामा ददे।" इति । हे रशने! सवितुर्देवस्य प्रेरणे मति, अश्विमम्वन्धिया पाहुमूलान्यां, पूषसम्बन्धिभ्यां इस्ताग्राभ्यां, लामाददे ।। अथ ब्राह्मणम्-"इमामग्टणम् रशनासनस्येत्यधिवदति यजु- स्कृत्यै” इति (३.८.३.२.) । पाठस्तु-"इमा मग्टभ्णन् रशना- मृतस्य पूर्व आयुषि विदथेषु कय्या तया देवाः सतमा बभूवुतस्य मामग्मरमारपन्ती(९)" इति । “विदथेषु' यज्ञेषु, 'आयुषि' यजमा- नायुर्निमित्ते, 'पूर्वे' 'कच्या' कवयो विद्वांमः सुखिनः 'एतस्य' यजस्य सम्बन्धिनीम् ‘दमा रशनाम्' 'अग्टम्पन्' स्वीकृतवन्तः । 'नया' रमनया 'देवाः सर्वे 'सतमा वझवुः' अश्ववन्धनद्वारा तम्मिन् अश्वमेधे प्रधानभृतं चिराचाख्य मोमयागमभितः प्राप्ताः । कोशी रशना ? 'एतस्य' यजस्य 'सामन्' मामनि ममानौ निमित्तभूतार्या सत्यां 'मर' मरणं प्रवृत्तिम् 'पारपन्ती' कथयन्ती। हे पलिग- यजमानाः ! मौनं यजं ममापयतेति वदन्ती पेयं रमना लक्ष्यते; खकीयदायलेन' अश्वयन्धनयोग्यत्वदर्शनान् ॥ • "सकीयदोधत्वेद"-इति का "बादशात्री रशना भवति । xxxमौली मति"-त्यादि, "दर्भमपो रणना भवति" इत्यादि, "योदशमरमिर रशनापा- मुपदधाति"-इति पदा० ३८ १.१, २.३, ३.१। ।

·[का.प्राथ.१९] तैत्तिरीयसंहिता। २१२ 3B . कन्पः-"अभिधा असोत्यश्वमभिदधाति" इति । पाठस्तु- "अभिधा असि, भुवनममि, यन्तामि, धर्तासि ; सोऽग्निं वैश्वानर! सप्रथमगच्छ वाहाकृतः; पृथिव्यां यन्ता राड् , यन्तासि यमनो, धामि धरुणः कय्ये त्वा माय वा रय्यै वा पोषाय वा; पृथिव्यै बान्तरिचाय वा दिवे ला, सते त्वासते वाड्मस्वौषधीभ्यस्ता विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः(२)"-इति । अभिधीयते धार्यते बध्यत इति 'अभिधा' । हे अश्व । खं तादृशो बध्यमानोऽमि , तथा भुवनादि- रूपोऽसि । तव प्राजापत्यत्वात् प्रजापतिगुणाः सर्वेऽपि त्वय्यवस्थि- ताः । प्रजापतिश्च भुवनकारणत्वानुवनरूपः, अन्तर्यामिवाच यन्ना, पोषकत्वाच धर्ता, तद्दारा त्वमपि तथाविधोऽसि । स तादृशः लं 'वैश्वानरं' सर्व पुरुषहितकारिणम्, 'भप्रथम' विस्तारेण सहितम्, 'अग्निम' पाहवनीयं 'गच्छ', श्रावनौये ह्यश्चाङ्गानि इयन्ते । तच गत्वा च 'खाहारतः' खाहाकारेणास्माभिर्देवेभ्यो दत्तो भव। ततो हुतः सन् नृपो भूत्वा पृथिव्यां 'यन्ता राट् भव' नियामको राजा भव । ततोऽनन्तरभाविन्यन्तरिचे च ग्रहनक्षचादीनां 'यन्ता यमनः' चापि । नियन्तमुद्युक्तो 'यन्ता', नियन्तुं समर्थी 'यमनः' ; तादृशो भव । नतोऽप्युपरितने धुलोके 'धर्ता धरुणः' असि । स्वर्गस्थितानां पुरुषाणां 'धर्ता' पोषयित मुद्युक्तः, 'धरुणः' पोषयितुं समर्थः; तादृशो भव। तथाविधं खां 'कृय्ये' सर्वनिप्पत्तये, बध्नामौति शेषः। एव मुभयत्रापि योज्यम् । 'मः' प्राप्तस्य धनस्य रक्षणम् । रयि: आपले धनम् । 'पोषः तमन्या भोगपुष्टि अथियादयस्त्रयः प्राप्तव्या लोकाः। तेषु लोकेषु पूर्व विद्यमानं द्रव्यं 'सत्', इतः ·२१४ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाय०१२] परं सम्पादनीयं द्रव्यम् 'श्रमत्' । एतत्सर्व भाविजन्मविषयम् । अस्मिन् जन्मन्यपेक्षिता श्राप श्रोषधय सर्वप्राणिनश्च । तस्य सर्वस्य सिद्ध्यर्थ वामिह बध्नामि। एतच्च सर्व यागद्वारेणोपपद्यते ॥११॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथममपाठके एकादशोऽनुवाकः ।। विभूमांचा प्रभूः पित्रावाऽसि हयोऽस्यत्योऽसि नरो- ऽस्यवासि सप्तिरसि वाय॑सि कृपासि नृमणा असि ययुनामास्यादित्यानां पत्वान्विद्य)मये स्वाहा स्वाहै- न्द्राग्निभ्या५ स्वाहा प्र॒जाप॑तये स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो देवताभ्य) दुह तिः स्वाहेह विधुतिः स्वाहेह रन्तिः स्वाहा (१) इह रमनः स्वाहा भूरसि भुवे त्वा भव्याय त्वा भविष्यते त्वा विश्वभ्यस्त्वा भूतेभ्यो देवा पाशापाला एतं देवेभ्योऽयं मेधाय मोक्षितं गोपायत ॥ १२ ॥ रन्तिः स्वाहाहाविशतिश्च ॥ १२॥ "पूर्व यायुपि"-इत्यादै “पोयाय खा"- इत्यन्तस्य ग्रन्थग्य प्रतिवाक्य व्यायाम पाहणे दण्यम् (३ ८३४-६)।

·[का०७।०१।य०१२] तैत्तिरीयसंहिता। २१५ कन्प:-"विभूर्मात्रा प्रभूः पिचेत्यश्वस्य दक्षिणे कर्ण यजमानं वाचयित्वा"-इति । पाठस्तु-"विभूर्मात्रा प्रभुः पिचाश्योऽभि, हयोऽस्यत्योऽमि, नरोऽस्यर्वामि, सप्तिरमि, वाज्यमि, षामि, नृमा श्रमि, ययुर्नामास्यादित्यानां पत्वान्विहि(()" इति। हे अश्व! वं 'माषा त्वदीयया पृथिवीरूपया 'विभरसि' व्याप्तिमानमि। 'पित्रा' धुलोकरूपेण 'प्रभः' प्रभुत्वमकिमानसि । "इयं वै माता, असौ पिता"-इति ब्राह्मणम् (३.८.६.१.) । पृथिया विभुत्वात् धुलो- कस्य भोगप्रदत्वाच्च तदुभयमस्मिन्नुपचर्यते। तथा त्वम् 'अश्वोऽसि' मुख्यावसातिमानमि ; न तु तव गर्दभमाकर्यम् । 'हि'-धातो: क्रमणर्थकात् (निघ०१.१४.२) उत्पनी इयशब्दः; अतो 'हयोऽमि' समीचौनक्रमणवानमि । खुरमौकर्यण भुभावाफमणं त्वदीयं स्थिर- मित्यर्थः । 'प्रत्योऽसि' मततगमनौलोऽमि। 'नरोऽमि' उपर्या- रूढानां नेतामि। 'अर्वामि' समीचीनगतिमानमि । 'मप्तिरमि' सर्वेष्वपि युद्धादिकार्येषु सम्बद्धोऽमि । 'वाशौ' वेगवानसि । 'वृषा' पुंस्वधामर्थ्यवानमि। 'ममणाः' मुभिर्ममनीयोऽमि । 'ययुनामामि' वर्गमापक इत्येतदेव तव प्रियं नाम । अतएव माझम-"ययुर्ना- मामौत्याह, एतद्दा अश्वस्य प्रियं नामधेयम्" इति (३.८.६.९.)। रशस्वम् 'श्रादित्यानां' प्रतिमासवर्तिनां दादशमयानां 'पत्ता' पतनं यदन्तरिक्षगमनम्, तत् 'अनु' अन्तरितमार्गेण 'दहि' गच्छ । • "विभूनाधा प्रभू पिदवनामानि जुहोति ; उभयोरवैनं लोकयो- नामधेयं गमयति" इति प्रा. ३.८.१०.१।

·२९६ तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्र.राथ.१२] कल्प:- कल्प.-"श्रमये खाहा स्वाइन्द्रामिमिति पूर्वहोमान् इत्वा" -इति। पाठस्तु- "श्रमये स्वाहा, स्वाहेन्द्रामिभ्याध, स्वाहा मजा- पतये, स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः, साहा मर्वाभ्यो देवताभ्यः(२)"दति। अब प्रथममन्त्रः स्वाहान्तः, उत्तरे चत्वारो मन्त्राः स्वाहादयः । - "रथकारग्टहे वसतिर्भवतीच तिरिति; सायमनस्य चतुर्यु पत्सु चतस्रो धनौर्जुहोति" इति। पाठस्तु- "दह तिः स्वाहे विधतिः स्वाहेह रन्ति' वाहेह रमतिः स्वाहा(३)"--इति। 'दह' अस्मिन् दक्षिणपूर्वपादे 'तिः' धरण स्थैर्य भवतु। तदर्थमिदं खाइतमस्तु । 'दई' अस्मिन् दक्षिणपृष्ठपादे 'विष्टतिः' विशेषण स्यैर्यमस्तु । 'दह' अस्मिन् उत्तरपृष्ठपादे 'रन्ति.' स्यैर्यण रमणमस्तु । 'दह' अस्मिन् उत्तरपूर्वपादे 'रमतिः' अत्यन्त स्थिरं रमणमस्तु । कल्पः- “भरसि भुवे त्वा भयाय वा भविश्यते त्वेत्यश्वमुत्सृज्य" -दूति । (पाठस्तु- "भूरसि भुवे वा भव्याय ला भविष्यते बा) विश्वेभ्यस्खा भूतेभ्य (4)" इति मन्त्रोषपाठः।। हे अश्व ! लं 'भूरमि' श्रतोतानामनागतानां वर्तमानानां भावयितासि । भूभब्दोऽनौत- माचरे, भव्यशब्दो वर्तमानम्, भविस्यच्छन्द श्रागामि, विविधस्य श्रेयस' मिध्यर्थ वा मुत्सृजामि,- तथा विश्वेभ्यो भनेभ्यः सर्वप्राणिस्वाधीनत्वाय लामुत्सृजामि ॥ कल्प.-- "देवा श्राथापाला इति रनिभ्यः परिददाति" इति। पाठस्तु- "देवा श्रागापाला एत देवेभ्योऽश्वं मेधाय मोदितं गोपा- • बन्धनोचिहान्त पाठस्तु क-पुस्तकादन्यत्र न विद्यते । "मन्तघेण पाठ" इति क, ख । तस्य ·[फा०प०अ०१३] तैत्तिरीयसहिता। यत(५)" इति। 'आशापालाः' दिनु पालकाः हे 'देवा.' देवतामूर्ति- धारिणो रत्नाद्याभरणभूषिताः शतमझ्याका राजपुत्राः! 'मेधाय' यज्ञाय प्रोचितमेतमश्वं 'देवेभ्य.' देवार्थ 'गोपायत' रक्षत* ॥ १२॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दादशोऽनुवाकः ॥ आयनाय स्वाहा प्रायणाय स्वाहाट्ठावाय स्वाहोद- द्रुताय स्वाहा भूकाराय स्वाहा भूताय स्वाहा पलायिताय स्वाहापलायिताय स्वाहावरूगते स्वाहा परावल्गते स्वाहायते स्वाहा प्रयते स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा) ॥१३॥ शायनायां पविशतिः ॥ १३ ॥ कल्प.--"प्रायनाय स्वाहा प्रायणय स्वाहेत्युावन्" इति । पाठस्तु-"प्रायनाय खाहा, प्रायणाय खाहोट्रावाय स्वाहोदुताय * विभुर्मात्त्यस्यानुवाकस्य प्रतिपदं व्याख्यानं "विमुर्माना प्रभु पित्याह। -इत्यादिना "पत्सु जुहोति"-इत्यन्तेनामातम् (ब्रा०३ ८.८ १-३)। + "यायनायोत्तरमापलायिताय"-इति क, ख, ग । + "द्यायनाय खाहा प्रायणाय खायुगावा जुहोति ; सर्वमेवैनमस्कार सुवर्ग लोक गमयति" इति द्रा०३ ८१७१। - 23 ·२१८ तैत्तिरीयसंहिता। [का प्राध.१३ खाहा, भकाराय स्वाहा, भूछताय स्वाहा, पलायिवाय स्वाहा, ऽपलायिताय स्वाहा, विलगते स्वाहा, परावलाते स्वाहा, श्यते स्वाहा, प्रयते वाहा, सर्वस्मै स्वाहा()" इति । श्राभिमुख्येनायनं गमनं यस्यासावायनस्तस्मै अश्वाय , तन्मौत्यर्थ मिदं खाइतम् । श्राभिमुख्यगमनमपि विविधम्-मन्दगमनम्, तीव्रगमनञ्च । तचाचं पूर्वमन्त्रेऽभिहितम्, द्वितीयं प्रायणमन्त्रेऽभिधीयते । केचन धूती अश्वा गन्तुमनिच्छन्तः ताडिताः मन्त. पूर्वपादावुन्नमयन्ति, अन्ये चापरौ पादायुन्नमयन्ति, तदुभयमुद्रावोद्भुनशब्दाभ्यामभिधीयते । कशया घाघातितेनोट्रवणार्थ क्रियमाणस्य शब्दविशेषस्यानुकरणार्थ भूकार इति प्रयुक्तम् । भूकृतमेतदेव पूर्वापरपादविषयत्वेन वैधा- भिधानम् । पुरतो वेगेन धावनं पलायनम् । श्राभिमुख्येन धावन- मापलायनम् । चतुर्णमपि पादानां महदुम्नमनमाभिमुख्यविषय- मावलानम् । परामुखत्वविषयं परावलानम् । पूर्वमायनमायण- शब्दाभ्यां योऽर्थाऽभिहितः, मोऽतीतविषयः । दूध वायत्-प्रय- छब्दाभ्यां वर्तमानविषयः स एवार्थाऽभिधीयते । अतो यथोक- तत्तगुणयुझाय अवाय, तत्तत्-प्रीत्यर्थ, 'स्वाहा' सुतमिदमस्तु । किंबहुना 'मर्वस्मै' सर्वप्रकारगमनविशेषयुनाश्वप्रीत्यर्थम् इदं 'खाहा' सहुतमस्तु । उत्सष्टगमनविषयलादेतेषां होमानाम् "उट्राव"-इति नामधेयम् ॥१२॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकारों तैत्तिरीयमंहिताभाय्ये मप्तमकाण्डे प्रथममपाठके चयोदगोऽनुवाकः।।

·[का०/प्र.राय.१५] तैत्तिरीयसंहिता। २१६ अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा वायवे स्वाहापाम्मो- दाय स्वाहा सविचे स्वाहासरस्वत्यै स्वाहेन्द्राय स्वाहा वृहस्पतये स्वाहा मिचाय स्वाहा वरुणाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ १४ ॥ अग्नये याविशतिः॥१४॥ कल्प:-- "श्रमये स्वाहा सोमाय खाहेति पूर्वहोमान्” इति । पाठस्तु- "अमये स्वाहा, सोमाय स्वाहा, वायवे खाहा, ऽपाम्मोदाय स्वाहा, मवित्रे वाहा, सरस्वत्यै स्वाहेन्द्राय स्वाहा, रहस्पतये स्वाहा, मित्राय स्वाहा, वरुणाय स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा(१)"-इति । 'अपा- ग्मोदः' पर्जन्यः । अनुक्तानां पूर्वहोमाङ्गानां देवानां सनहार्थे सर्वशब्द: ॥१४॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयमंहिताभाये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ।। पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहा दिवे स्वाहा स्यीय स्वाहा चन्द्रमसे स्वाहा नक्षत्रेभ्यः स्वाहा प्राच्य दिशे स्वाहा दक्षिणायै दिशे स्वाहा प्रतीच्य दिशे स्वाहा "यमय वायवेऽमाम्मोदायेन्द्राय "-इति क, ख, ग । + "अपये .खाहा सोमाय साहेति पूर्वदीक्षां जुहोति , पूर्व एव विपन्तं माट्यमतिकामति" इति ब्रा० ३. ८. १७.११ + एतस्याप्यनुवाकस्य प्रतिवाक्यं व्याख्यानं ब्राह्मणे श्रुतम् (३.८.७.३-५.)।

·२२. तैत्तिरीयसहिता। [का अस०१५] दीच्यै दिशे स्वाहोद्धा दिशे स्वाही दिगभ्यः स्वाही- वान्तरदिशाभ्य स्वाहा समाभ्यः स्वाहा शरड्यः स्वाहा- होराचेभ्यः स्वाहाईमासेभ्यः स्वाहा मासेभ्यः स्वाहु- तुभ्यः स्वाहा संवत्सराय स्वाहा सर्वस्म स्वाहा ॥१५॥ पृथिव्यै* सप्तचत्वारि शत् ॥ १५ ॥ कल्य - "पृथिव्यै स्वाहान्तरिचाय खाइत्येत सत्वा"-इति।। एतमनुवाक पूर्वनामकहोमान्न पातित्वेनैव इत्यर्थ । पाठन- "पृथिव्यै स्वाहा, अन्तरिक्षाय स्वाहा, दिवे वाहा, सूर्याय स्वाहा, चन्द्रमसे वाहा, नवन्य खाहा, प्रायै दिशे वाहा, दक्षिणायै दिशे स्वाहा, प्रतीच्यै दिशे स्वाहोदौथै दिशे वाहोद्धाय दिशे खाधा, दिग्भ्य स्वाहा, ऽवान्तरदिशाभ्य स्वाहा, ममान्य स्वाहा, भरद्य स्वाहा, होरात्रेभ्य स्वाहा, र्द्धमासेभ्य साधा, मामेभ्य स्वाहतभ्य स्वाहा, सवत्सराय खाधा, सर्वमै स्वाहा()" इति । माच्यादिशब्दा विशेषवाचिन, दिक्शब्द सामान्यवाची । ममा- भरत् सवत्सर शब्दा मौर-चन्द्र नाश्त्र-विषया । सर्वशब्दोऽनुक- कालविषय ॥१५॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयमहिनाभाय्ये मप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाक ॥ 'पृथियै सूर्याय नइंप्रेभ्य प्राय"-इति क, ख ग । | "एथियै स्वाधान्तरिक्षाय साहेत्येकविपिनों दीक्षा जुहोति" -इत्यादि प्रा. ३८१०१। + एतस्याप्यनुवाकस्य प्यारयान ग्रामणे अश्यम् (१ १०२)। ."

·[का०प्र०ाय०१०] तैत्तिरीयसहिता। २२१ अमये स्वाहा सोमाय स्वाहा सविचे स्वाहा सर- स्वत्यै स्वाहा पूष्णे स्वाहा वृहस्पतये स्वाहापामोदाय स्वाहा वायवे स्वाहा मित्राय स्वाहा वरुणाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ १६॥ अग्नये (सविचे पूर्णोऽपाम्मोदाय वायवे)* चयाविर शतिः ॥१६॥ कन्य---- "अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वदीक्षाम्" इति। पाठस्तु- "श्रमये स्वाहा, सोमाय खाहा, सवित्रे स्वाहा, सरखत्यै खाहा, पूष्णे स्वाहा, सहस्पतये स्वाहा, ऽपामोदाय स्वाहा, वायवे स्वाहा, मित्राय स्वाहा, वरुणाय स्वाहा, सर्वस्मै खाधा" इति । पूर्वहोमानुवाकवदयमनुवाको व्याख्येयः ॥ १६ ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः । पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहा दिवे स्वाहामये स्वाहा सोमाय स्वाहा सूयाय स्वाहा चन्द्रमसे स्वाहा स्वाहा राचियै स्वाहर्जवे स्वाहा साधवे स्वाहा सुक्षित्वे क्षुधे स्वाहाशितिम्ने स्वाहा रोगाय स्वाहा हिमाय * बन्धनौचिहान्त पाठोऽधिक' क-ख-ग-पुस्तकेषु । । एतस्यानुवाकस्य च प्रतिपद व्याख्यान ब्राह्मणे द्रव्यम् ३७६.३-४ ।

·२२२ वैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०१राय०१०) खाहा, स्वाहा शीताय स्वाहा तपाय स्वाहारण्याय स्वाहा सुवर्गाय स्वाहा लोकाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ १७॥ पृथिव्यै चतुश्चत्वारि शत् ॥ १७ ॥ कल्प - "पृथिव्यै स्वाहान्तरिचाय स्वाहेत्येकविशिनौ दीधाम" -दुति । पाठस्तु- "पृथिव्यै स्वाहा, ऽन्तरिचाय स्वाहा, दिवे वाहा, ऽग्नये स्वाहा, सोमाय स्वाहा, सूर्याय खाहा, चन्द्रमसे स्वाहा, के राचिये खाहा, जवे स्वाहा, माधवे स्वाहा, सुचित्यै स्वाहा, क्षुधे वाहा, शितिधे स्वाहा, रोगाय स्वाहा, हिमाय स्वाहा, भौताय स्वाहा, तपाय स्वाहा, रणाय स्वाहा, सुवर्गाय स्वाहा, लोकाय स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा"-इति । अब अचादयस्वय पृथि- व्यादिलोका । तथा च ब्राह्मणम्- "इय वा मुजु । अन्तरिक्ष साधु । अभी सुविति" इति। श्रागितिमशब्देन दुधिवारक- माणितमब्दत्वमभिधीयते । स्वर्ग पुरसफलभूत । लोकशब्द सामान्य- वाची । अचातीतावनये स्वाहा पृथिव्यै स्वाइत्यनुवाको (२१८५.) पूर्वहोमविषयौ। तथा च ब्राह्मणम्- "अनये स्वाहा मोमाय स्वाहेनि पूर्वधोमान् जुहोति। पूर्व एव दिपन्न भाटव्यमतिकामति । पृथिव्यै स्वाहान्नरिक्षाय खात्याइ । यथायजुरेवैतत्" इति (३८ १७१)। उत्तरो लनुवाको दौताविषयौ। नवापि ब्राह्मणम्- "अमये स्वाहा मोमाय स्वाहेति पूर्वदीक्षा जुहोति। पूर्व एव दिपन्न . • "पुषिया यमयेऽने पाँचत्वारिपत्'-इति क, ख, ग ।

·[का ७/प्र.१।०१८] तैत्तिरीयसहिता । २२३ भाव्यमतिकामति। पृथिव्यै खाधान्तरिक्षाय वाहेत्येकविशिनौं दौवां जुहोति" इति (३. ८. ९७.१,२.) ॥१७॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ भुवा देवानां कर्मणापसत्तस्य पथ्यासि वसुभिर्देवे- भिर्देवतया गायचेण त्वा छन्दसा युनज्मि वसन्तेने त्व ना हविया दौश्यामि) रुद्रेभिर्देवेभिर्देवतया वैष्टुभेन त्वा छन्दसा युनज्मि ग्रोप्मेण त्वर्तना हविपा दीक्षयाम्यासिदित्येभिर्देवेभिर्देवतया जागतेन त्वा छन्दसा युनज्मि वर्षामित्व ना हविपा दीक्षयामिर) विश्वेभिर्देवत्यानुष्टुभेन त्वा छन्दसा युनज्मि (१) शुरदा वर्तना हविया दीक्षयाम्यगिरीभिर्देवेभि- देवनया पाझेन त्वा छन्दसा युनज्मि हेमन्तशिशि- राभ्यां त्वर्तुना हविषा दीक्षयाम्या हं दीक्षामरहम- तस्य पत्नौं गायत्रेणु छन्दसा ब्रह्मणा चत: सत्यधार सत्यमृतेऽधा महीमू पू सुवामाणमिह धृतिः स्वाहेह वितिः स्वाहेह रन्तिः स्वाहेह रमतिः स्वाहा ॥१८॥ (श्रानुष्टुभेन त्वा छन्दसा)* युनज्म्येकान्नपञ्चा- शञ्च ॥१८॥ * बन्धनौचिहान्त पाठोऽधिक' क ख ग पुस्तकेषु ।

·२२४ लैत्तिरीयसहिता। का०प्र०प०१६ कल्प -"भुवो देवाना कर्मणेत्तुदीचाभि कृष्णाजिनमारो- हन्तमभिमन्त्रयते"-दति । तब प्रथम मन्त्रमाह- "भुवो देवाना कर्मणपसर्तस्य पथ्यासि वसुभिवेभिर्देवतया गायचेण वा छन्दमा युनज्मि वमन्तेन वर्तना हविषा दौचयामि(र)-इति । हे दौरे ! त्व देवाना सम्बन्धिना कर्मणा 'एतस्य यज्ञसम्बन्धी 'अपमा' व्यायारेण भुव युक्ता भव । ब 'पथ्यामि' देवाना यज्ञस्य वहितासि । यह 'वसुभि देवेभि' वसुसज्ञकैर्देवै “देवतया' दीक्षाभिमानिन्या, गायबेण छन्दमा च 'वा युनज्मि' वा युक्त करोमि। तथा वसन्तेन- तना सहितोऽहला हविषा 'दीचयामि' सस्ता करोमि !! अथोत्तरायत्री मन्वानाह- "रुद्रेभिर्देवेभिर्देवतया बेष्टुभेन वा छन्दमा युनजिम, योगेण वर्तना इविधा दीक्षयामिर), श्रादित्येभिर्देवेभिर्देवतया जागतेन वा कन्दमा युनज्मि, वाभि- खतना विषा दौचयामि(२), विश्वेभिर्देवेभिर्देवतयानुष्टुभेन त्या छन्दमा युनज्मि, गरदा त्यतुना इविषा दीक्षयामि), अङ्गिरोभि- देवेभिर्देवतया पान वा छन्दमा युनज्मि, हेमन्तशिमिराभ्या वर्तुना हविषा दीक्षयामि) -दति । एतेषु चतुर्वपि भत्त्रेषु भुवो देवानामित्यादिभागमनुषग्य पूर्ववयाख्येयम् । श्रय षष्ठ मन्त्रमाह- "आह दौचामरहमतस्य पनी गायत्रेण छन्दमा ब्रह्मला पत५ मत्येऽधा सत्यम्टतेऽधाम्()" इति । 'ह' यजमानो गायचेण छन्दमा 'ब्रह्मणा' छन्दोरहितेन मन्त्रेण पान- ग्रहीत मन् 'पातम्य पनौ' यजस्य पालयित्रौ 'दौवा' नियम- विशेषरुपाम् 'अरुहम्' भारदोऽस्मि । मदीयत सत्ये स्थापयामि . .

·[का.प्र.राय०१६ तैत्तिरीयसंहिता। २२५ सत्यसते स्थापयामि। चिन्यमानं वस्तुतत्त्वम् 'ऋतम्', उच्यमानं वस्तुतत्त्वं 'सत्यम्' । अहं सर्वदा मनसा वस्तुतत्त्वं विचार्य पश्चादक्ष्यामि, वाचापि वस्तुतत्त्वमुच्चार्य पश्चादन्यबस्तत्त्वं चिन्तयामौत्यर्थः ।। अथ मप्तमाएमयोर्मन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति-"महौमू पु सत्रा- माणम्, इति । “महीम पु मातरम्" इत्येको मन्त्रः, "सुत्रा- माणं पृथिवी द्याम्" इत्यपरो मन्त्रः । तौ च मन्त्रौ "वैश्वानरो न."-इत्यनुवाके (१.५. ११.) व्याख्याती (१ भा० ८४४ ४०) ॥ कल्पः-"भायं तिषु हूयमानासु राजन्यो वौणगाथौ गाय- ति" इति । तानेतान् तिमन्त्रानाह- “६६ प्रतिः खारेह विधतिः खाइह रन्तिः खाइह रमतिः स्वाहार १९)"-इति । पतञ्चत एयं पूर्ववद् (२९६ पृ.) व्याख्येयम् ॥१८॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तेत्तिरीयसंहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठकेऽटादशोऽनुवाकः ॥ ईशाराय स्वाहेङ्कृताय स्वाहा क्रन्दते स्वाहावक्र- न्दते स्वाहा मोधने स्वाही प्रमोर्थते स्वाहा गन्धाय स्वाहा घाताय स्वाहा प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा- पानाय स्वाहा सन्दीयमानाय स्वाहा सन्दिताय स्वाहा विचुत्यमानाय स्वाहा वित्ताय स्वाहा पलायिथ्यमा- णाय स्वाहा पलायिताय स्वाहापरस्यते स्वाहोपर- 29 ·२२६ तैत्तिरीयसहिता। [ काराथ.१८] ताय स्वाही निवेक्ष्यते स्वाहा निविशमानाय स्वाहा निविष्टाय स्वाहा निपत्स्यते स्वाहा निपौदते स्वाहा निषणाय स्वाहा (१) श्रामिप्यते स्वाहासीनाय स्वाहासिताय स्वाहा निपत्स्यते स्वाहा निपद्यमानाय स्वाहा नियन्नाय स्वाहा शयिष्यते स्वाहा शयानाय स्वाहा शयिताय स्वाहा सम्मीलिप्यते स्वाहा सम्मौलते स्वाहा सम्मौलिताय स्वाहा स्वप्स्यते स्वाहा स्वपुते स्वाहा सुप्ताय स्वाहा प्रभोत्स्यते स्वाहा प्रबुध्यमानाय स्वाहा प्रबुद्धाय स्वाहा जागरिप्यते स्वाहा जाग्रते स्वाहा जागरिताय स्वाहा शुश्रूपमाणाय स्वाहा शृण्वते स्वाहा श्रुताय स्वाहा वीक्षिप्यते स्वाहा (२) वौक्षमाणाय स्वाहा वौक्षिताय स्वाहा सहास्यते स्वाहा सचिहानाय स्वाहोजिहानाय स्वाहा विव- स्वते स्वाहा विवर्तमानाय स्वाहा विस्ताय स्वाही- त्यास्यते स्वाहोत्तिष्ठते स्वाहोत्थिताय स्वाहा विध- विष्यते स्वाहा विधुन्वानाय स्वाहा विधृताय स्वाहा- कश्स्यते स्वादोन्मामते स्वाहीकान्ताय स्वाहा चदमिप्यते स्वाहा चङ्गम्यमाणाय स्वाही चद्भमिताय स्वाहा कण्डूयिष्यते स्वाहा कण्डूयमानाय स्वाहा ·२२० [का०७/प्र.शय०१६) वैत्तिरीयसहिता। कण्डूयिताय स्वाहा निकषिष्यते स्वाहा निकर्षमाणाय स्वाहा (३) निकैपिताय स्वाहा यदति तस्मै स्वाहा यत्पिति तस्मै स्वाहा यन्मेर्हति तस्मै स्वाहा यच्छकृत्करोति तस्मै स्वाहा रेतसे स्वाही प्र॒जाभ्यः स्वाहा प्रजननाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ १८ ॥ निपणाय स्वाहार वौक्षिप्यते स्वाहा निकर्ष- माणाय स्वाहा र सप्तविंशतिश्च॥ १६ ॥ कन्प -“ईशाराय साहेवृताय स्वाहेत्यश्वचरितानि"-इति । पाठस्तु-"ईकाराय स्वाहा, ईडताय स्वाहा, फन्दते वाहा, ऽवक्रन्दते वाहा, प्रोथते वाहा, प्रमोथते स्वाहा, गन्धाय स्वाहा, घाताय खाहा, प्राणाय स्वाहा, च्यानाय स्वाहा, पानाय स्वाहा, सन्दीयमानाय स्वाहा, सन्दिताय स्वाहा, विनृत्यमानाय स्वाहा, विवृत्ताय स्वाहा, पलायिथ्यमाणाय स्वाहा, पलायिताय स्वाहा, उपरथस्यते खाहा, उपरताय स्वाहा, निवेक्ष्यते स्वाहा, निवि- शमानाय स्वाहा, निविष्ठाय स्वाहा, निषत्स्यते स्वाहा, निपोदते स्वाहा, निषलाय स्वाहा, ऽभिय्यते स्वाहा, सौनाय स्वाहा, ऽऽसिताय स्वाहा, निपस्यते वाहा, निपद्यमानाय स्वाहा, निपन्नाय स्वाहा, शयिय्यते स्वाहा, गयानाय स्वाहा, पिताय स्वाहा, समौलिप्यते स्वाहा, सपोलते खाहा, सम्मीलिताय स्वाहा, स्वस्थते ·२२८ तैत्तिरीयसहिता। [का प्राध.१६ स्वाहा, स्वपते स्वाहा, सुप्ताय स्वाहा, प्रभोस्यते स्वाहा, मयुध्यमा- नाय स्वाहा, प्रबुद्धाय स्वाहा, जागरिथ्यते स्वाहा, जायते वाहा, जागरिताय स्वाहा, शुश्रूषमाणाय स्वाहा, श्रवने स्वाहा, श्रुताय स्वाहा, वौषिय्यते वाहा, वीरमाणाय स्वाहा, वौशिवाय स्वाहा, महास्यते स्वाहा, मनिहानाय स्वाहा, अजिशनाथ साहा, विवार्यते स्वाहा, विवर्तमानाय स्वाहा, वित्ताय स्वाहा, उस्यास्यते स्वाहा, उत्तिष्ठते स्वाहा, उत्थिताय स्वाहा, विधविय्यते स्वाहा, विधूचानाय स्वाहा, विधूताय स्वाहा, उत्क्रस्यते स्वाहा, सत्का- मते वाहा, उत्कान्नाय स्वाहा, चङ्गमिप्यते स्वाहा, चङ्गम्यमाणाय खाहा, चङ्गमिताय खाहा, कडूयिष्यते खाहा, कण्डूयमानाय खाहा, कण्डयिताय खाहा, निकषिष्यते वाहा, निकषमाणाय खाहा, निकषिताय स्वाहा, यदत्ति तस्मै स्वाहा, यत्यिवति ती खादा, यन्मेइति तस्मै स्वाहा, यच्छत् करोति नमी साहा, रेतसे खादा, प्रजाभ्यः स्वाहा, प्रजननाय स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा" -इति। खादम्बु दृष्ट्वा पातं य मन्दशन्द करोति, तदनुकरणं तत् 'ईम्'-दत्यनेनोयते । स च शब्दो वर्तमान ईकारः, श्रौतस्त्री- मृतः। वडवां दृष्ट्वोघोपेण उत्साहजनितं फ्रन्दनम् , विरोधिनमश्वं दृष्ट्या क्रोधेनोवैधाषणमवक्रन्दनम् । गमनकाले नामापुटयोः वाम- भन्दः प्रोथनम्, म एवानुवर्तमान प्रमोथनम, दाभवणे वा यामादः प्रपोथनम् । अश्वान्तरामाणं गन्ध , म एवातीती प्रातः । प्राणापानयाना अधिोमध्यरत्तय । मन्दीयमानी वध्य- मान', मन्दितो बद्धः। विसत्यमानो मुच्यमान , वित्तो मुझ ।

·[का०प्र.राय तैत्तिरीयसंहिता। २२६ पलायितमुद्यतः पलायिय्यमाण. ; निर्वर्तितपलायनः पलायितः । पलायनपरित्याग उपरमः; मच भावी भूतश्च । शालाप्रवेशो निवेशनम् ; तच्च मावि वर्तमान मतौनश्चेति विविधम् । प्रविश्य भालायां स्थितिर्निषदनम् । तदपि पूर्ववत् विविधम् । एतच वैविध्यं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । क्षणमात्रं पादसकोच श्रासनम् । पार्थस्य- भूमिस्पो निपतनम् । पादप्रसारणं शयनम् । चक्षुषोनिमौलनं सम्मौलनम्। स्वापो निद्रा, तत्परित्यागः प्रबोधः। बाह्यावलो- कनं जागरणम् । अश्वपालकानामुत्यापनशब्दानुसन्धान श्रवणम् । हएखाद्यान्वेषणं वौक्षणम् । मालाया बहिर्निर्गमनं मंहानम् । निर्गत्य भूमौ विलुण्ठनं विवर्तनम् । तदनन्तरमूर्ध्व स्थितिरुत्थानम् । उत्थितस्य धूलिमपनेतुं शरीरचालनं विधूननम् । पादस्योन्नमनमुल्क- मणम् ; मन्दगमनं च फ्रमणम्। दन्तपतिभ्यां पृष्ठभागे दंगनं कण्डूयनम् । कुद्यस्तम्भादौ शरीरघर्षणं निकषणम् । अदनादयः प्रसिद्धाः । प्रजा अश्वस्थापत्यानि । प्रजननं तदुत्पादनम्। सर्वशन्दे- नावशिष्टान्यश्वचरितानि समृह्यन्ते ॥ १८ ॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः॥ अग्नये स्वाहा वायवे स्वाहा.सूर्याय स्वाहतम- स्य॒तस्य॒तम॑सि सत्यसि सत्यस्य सत्यमस्तस्य पन्या असि देवानां छायामृतस्य नाम तत्सत्यं यत्त्वं प्रजापति- ·२३० तैत्तिरीयसंहिता। [का प्राथ.२०] रस्यधि यस्मिन् वाजिनीव शुभ स्पर्धन्ते दिवः सूर्येण विशोऽपो दृणानः पवते कव्यन् पशुं न गोपा दर्यः परिमा) ॥२०॥ अग्नये 'टाचत्वारि शत् ॥२०॥ कल्पः-"अग्नये स्वाहा, वायवे वाहेत्येतं इखा" इति। एत- सिवनुवाके, चौनान्चानाह- "अग्नये स्वाहा, वायवे स्वाहा, सूर्याय खाहा()" इति । अथ चतुर्थपञ्चममन्त्रावाह-"क्तमतस्यतमभिः सत्यमसि, सत्यस्य सत्यममि)"-दति । हे अश्व! त्वम् 'पतं' यन्मानसं सायं, नदसि; यागरहितानां पुरुषाणां यदृतं तस्याप्युत्तम बम् सत्यममि, तव यागमाधनत्वात् । एवं मत्यवाक्यमपि वाचक- विषयत्वेन व्याख्येयम् । अथ षष्ठमन्त्रमाह- "एतस्य पन्या अमि, देवानां लाया ऽस्टतम्य नाम तत्सत्यं यत् त्वं प्रजापतिरमि१५-इति । 'सतम्य' यजम्य 'पन्या' मार्गोऽमि, तद्वारेण हि यागो निवर्यते । तथा “देवानां छायामि' यथा धर्मकाले वृक्षस्य छाया मुपपदा, तथा वं सुखप्रदोऽमि ; अत एव त्वम् 'अमृतस्य नामामि' देवा हि बदीयं हविः पीयूषमित्येव स्वीकुर्वन्ति । 'प्रजापतिरूपोऽसि-दति यत्तसत्यम, नाच कशिदुपचाराऽम्ति ; प्रजापते रक्षेव हि बदा- कारेण निष्पवा। अय मप्तममाह- "अधि यदग्मिन् वाजिनीव .. "धुमय वाय"-रिक, ख, ग । एवं मधे बाथमपि -ति या, ख। । “जापतेरप्येव हिदासारे निष्पन्नम्" इति क,ख।

·[काम्प्र०म०२.] तैत्तिरीयसंहिता। २३१ शुभ स्पर्धन्ते दिवः सूर्यण विमोऽपो तृष्णानः पवते कय्यन् पशं न गोपा दूर्यः परिज्मा(}" इति । 'यद्' यस्मात् कारणात् 'वाजिनि' अस्मिन् अश्वे 'शाभः' शोभनो गुणमाः 'अधौव' देवेभ्योऽप्यधिक दुव दृश्यते, तस्मात् कारणाद् 'दिवः' सम्बन्धिनो 'विशः मरुङ्गणाः 'सूर्यण' सूर्यममानेनाश्वेन मार्दू 'स्पर्धन्ते',-वयं गुणाधिकाः, अश्यो न गुणाधिकः, इत्येवं स्पर्द्धी कुर्वन्ति ; तादृशोऽयमयः । किञ्चायम् 'अपो वृणानः' इदं कर्म प्रवर्तयितुमिच्छन् 'पवते' विश्वं पुनाति । तच दृष्टान्तः-'कव्यन् पशं न'। यथा यागेषु स्तुनिमिच्छन् देवः पर्श वृणोते, तथायमयः कर्मेदं कृणोते ; देवो हि नानाविधाभिः स्तुतिभिः स्वयमानः पशुरूपं हविरिति प्रौतिपूर्वकमिच्छति, एव मयोऽप्यनेक- होमस्तावकैर्मन्त्रैश्च परितुष्टः कर्मदं समापयित मिच्छतीत्यर्थः । कौमोऽयः । 'गोपाः' विग्यजमानानां रक्षकः । 'दर्यः' कर्म- द्वाराबहेतुः । 'परिज्मा' परितः स्वर्गलोकादौ गन्तुं समर्थः । एतैः सप्तभिर्मन्हामो यौधायनेनापि दर्णितः- "सावित्राणि जुहोत्यमये खाहा वायवे वाहेति सप्त" इति । अत्र विनियोगमवहः- उद्यन्ते धनुवाकार्थाः सप्तमाद्यप्रपाठके । अनिष्टोमविधिस्त्वाद्ये, द्वितीये स्तोमसंस्तवः । सर्वस्तोमस्तृतीये स्थाच्चतुर्थ तु द्विरात्रकः । बिरात्रः पञ्चमे, षष्ठे स्युः सहस्रतमौगताः। होमाद्याः; सप्तमे दानं, चरात्रोऽग्रिमोऽरमे । दितीयो नवमे, पञ्चरात्री दशम ईरितः । (१-१०) -- ·२३२ तैत्तिरीयसंहिता। [का प्राय२० श्रत ऊई लवमेधमन्त्राणां विनियोजनम् । उच्यते, रणनामेवं ग्रहोला मन्त्रयेदिमाम् । अभिधेत्यश्वमावध्य चयो मन्त्रा इहेरिताः । (११) विभू' कर्ण वाक्यौत, अमये पूर्वहोमकान् । पञ्चे। पत्सु जुळ्याचतुर्भिरमीत्यतः । अश्वमुत्सृजते देवरनिभ्योऽश्व प्रयच्छति । अनुवाक द्वादशेऽस्मिन् मन्या द्वादश वर्णिताः । (१२) वायनोट्रावहोमस्त तत्र मन्त्रास्त्रयोदश । (१३) श्रमये पूर्व होमाः स्युमन्त्रा एकादश स्मताः। (९४) प्रथिव्या इति ते होमर मन्त्रा अकविशतिः। २५) अग्नये पूर्वदीक्षार्था होमा एकादश सता. 1 (१६) पृथ्वीत्यपि तथा होमा द्वाविंशतिरुदौरिना । (१०) भुव इत्यतुदीचाख्यमन्टेश्चर्माधिरोहणम् । मन्त्रयेदरभि पत्सु जुझ्यादिह पूर्ववत् । अष्टादणानुवाकेऽस्मिन् मन्त्रा द्वादश वर्णिता । (१८) ईमश्वचरितहोममन्लायवार ईरिताः । (१९) अग्नये सप्तभिमन्हामः माविच ईरित ॥ (२०) वेदार्थस्य प्रकागेन तमो हार्द निवारयन् । पुमयींचतरो देयात् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥७॥१॥ इति पौमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये तेत्तिरीयमंहितामाये मतमकाण्डे प्रथमपाठके विंगोऽनुवाक।

·[का०11 राय०२.] तैत्तिरीयसंहिता। २३३ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकत्रीवौरबुक्क- भूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्यण विरचिते माधवीये 'वेदार्थ- प्रकाश' नामकृष्णयजुत्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डीययाख्याने प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः॥ (१)जननं प्रातस्सवने (२ब्रह्मवादिनी (ऽङ्गिरस (५)आपुः सोमः (सहसतम्या (बिजमदग्निः (१"संवत्सरो (११)देवस्य (१)विभूरायनाया नये (१५)पृथिव्या (१६)अग्नये (१)पृथिव्यै (१८)भुव (ईसा- राया नये विशुतिः ॥१॥ (प्रजनन (मङ्गिरसः (सोमो वै (प्रतिगृह्णाति ()विभूवा क्षमाणाय दिपञ्चाशत् ॥ १ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः ॥ १ ॥ * प्रपाठकत्र ये विंशतिरनुवाकास्तेषामेवमानि प्रतीकपदानि । + "(प्रजननं (प्रातस्वने वै ब्रह्मवादिन •- सखा (४)व्यङ्गिरस (५)यापो वै (६)सोमो वै (सहसतम्यामिदग्नि (१)संव. सरो (१ देवस्य (१) विभू(२) रायनाया(१४)मये (१५) एथिव्या (९)त्यमय (९)थियै (१८)भुव (१)ईशाराया(१)मये वायर्वे सूर्याय विंशति ॥१॥" -इति क, ख, ग । + १७७४० ६ पं०, १६५ ए. ७ पं०, १२ ए. पं०, १९२ ० ४ पं, २१९ ए. ७ पं०, २२६ १० १३ पं० । मु०-पुस्तके तु नास्त्येतद्वाक्यम् । 30 ·श्रथ तैत्तिरीयसंहितायां मतमकाले दितीय प्रपाठक। ॥ हरिः श्रीम् ॥ साध्या वै देवाः संवर्गकामा एत५ पंडरापर्मप- युन्तमाहेरन्तेनायजन्त ततो वै ते संवर्ग लोकमा- यन्य एवं विद्दारसः पड़ावमासते सुवर्गमेय स्नोक यन्ति देवसघं वै पंडरायः प्रत्याः येतानि पृष्ठानि य एवं पिद्दासः पराधमासते साधाय देयता अभ्याराहन्ति पडापा भयति पट् या घातयः पद पृष्ठानि (१) पृष्ठेय'नन्यारोपन्यतुभिः संवत्सरं ने मंवत्सर एय प्रति तिष्ठन्ति) दृहद्रयन्तराभ्यां यन्तीयं वाय रथन्तरमसौ पदाभ्यामेव उन्यया अनयोरेप प्रसि तिष्ठन्येने ये यास्याचसायंनी सुती ताभ्या मेय संवर्ग नोकं यन्ति घिमिष्टोमो भयात ते वार्य रन्धते पञ्चदशो भवतीन्द्रियमेया रुन्धते सप्तदशः (२) ·[का ७१५०राय०१] तैत्तिरीयसंहिता। २३५ भवत्यन्नास्यावरुध्या अथो प्रैव तेनं जायन्त एक- विशो भवति प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवात्मन् दधते चिणवोभवति विजित्यै त्रयस्त्रि-शो भवति प्रतिष्ठित्य) सदोहविटनिन एतेन परावेणं यजेन्नाश्वत्थी हविद्धान चामोध्रञ्च भवतस्तद्धि सुवा) चक्रीवती भवतः सुवर्गस्य लोकस्य समथ्या) उलूखेलबुभो यूपी भवति प्रतिष्ठित्ये प्राच्चा यान्ति प्राङिव हि सुवर्गः लोकार०) सरस्वत्या यान्येप वै देवयानः पन्यास्त- मेवान्वारोही)न्त्याकोशन्तो यान्त्यवर्ति मेवान्यस्मिन् प्रतिषज्य प्रतिष्ठां गच्छन्ति ) यदा दर्श शतं कुर्वन्त्यथैक मुत्थान शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठन्ति यदा तर सहसं कुर्वन्त्यथैक मुत्था- ने सुहस्रसम्मितो वा असौ लोकोऽमुमेव लोकमभि जयन्ति() यदा (४) एयां प्रमौर्यंत यदा वा जौथैरन्नथैकमुत्थान तद्धि तीर्थम् ॥ १॥ पृष्ठानि- सप्तदशः सुवर्गों-यदै-"कादश च॥१॥ "संवर्गाजयन्ति यदै )कादश"-इति क, ख, ग ।

·२३६ तेत्तिरीयसहिता। [फा०प्र०अ] श्रीगणेशाय नम । यस्य निश्वमित वेदा, यो पेदेभ्योऽखिल जगत् । निर्ममे, तमह वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ अहोना पञ्चरात्रान्ता प्रथमे ममुदीरिता । षडाचाद्या दितीयेऽथ वक्ष्यन्तेऽस्मिन् प्रपाठके ॥२॥ तत्र प्रथमेऽनुवाके घड्रात्र विधत्ते-- "माध्या देवा सुवर्ग- कामा एत पात्रमपश्यन्, तमाहरन्, तेनायजन्त, नतो वे ते सुवर्ग लोकमायन्, य एव विदाम षड्राचमामते, सुवर्गमेव लोक यनि()" इति। माध्यगन्दो देवगणविशेषवाची । अब मर्वच दर्शन शास्त्रीयनिय । घरया मामयोमम्पादनम् । यजनमनुष्ठानम् । यद्यप्यय पड्रावोऽहीनत्वाद्यजतिचोदनाथा विषय , तथाप्यप केषा- चित् भारम्वतमधर्माणां मद्भावमभिप्रेत्य "विद्वाम पामते' इत्यमि चोदनया विहित । ते च धमा “प्रायत्यो इपिनिय"- दिना वक्ष्यन्ते ॥ एत मेव मत्रत्वोपचारमभिप्रेत्य प्रगमति-"देवमान दे पाच, प्रयक्ष घेतानि पृष्ठानि य एव विद्वाश्म पड्रामामते, मातादेव देवता अभ्यारोहन्तिा"-इति । देवाना मत्रवप्रियवादिद 'देव- सचम्'। नदेव भवन्मियत्व पटौकियते । भचम्पे द्वादमाहे य पृष्ठ्य पडए, नरिमन् घट्स दिनेषु यानि पृष्ठमोगापि, रथन्तर- वृहद-रूप-वैराज गाकर-रेवतायै। सामभिर्नियाधामि । एता- • पम्मिमेवानुवाई , २३८४. १३५. रायम्। 1 २.६.१'दएप्यम् ।

·[का०प्र०राथ.१] तैत्तिरीयसंहिता। २३७ , न्यत्रापि षट्स दिनेषु कमेण विशिष्ट मुपलभ्यन्ते । यस्मादेवं तस्मा- देवानां सत्रवत्प्रियत्वमुचितम् । एवं देवप्रियवं विदित्वानुष्ठानेन बहुकालव्यवधानमन्तरेणैव देवताः प्राप्नोति ॥ अचाहगतां षट्सयां प्रशंसति-"पात्रो भवति, षड्वा स्मृतवः, षट् पृष्ठानि, पृष्ठैरेवर्दनन्वारोहन्तभि संवत्सरं, ते संवत्सर एव प्रति तिष्ठन्ति(३)" इति। तवो यथा पट्सङ्ख्याकाः, एवं पृष्ठान्यपि षट्- माझ्याकानि, अतः पृष्ठैः स्तुद्वारा सवत्सरं प्राप्य तत्र प्रतितिष्ठन्ति ॥ एतेषु षट्स पृष्ठस्तोचेषु प्रथमद्वितीययोरझोरनुठेये रथन्तर- रहत-पृष्ठे ये स्तोत्रे, ते विशेषेण प्रशंभति-"वृहद्रथन्तराभ्यां यन्तीयं वाव रथन्तरममौ वृहदाभ्यामेव यन्यथो अनयोरेव प्रति तिष्ठन्यते वे यज्ञस्याञ्जमायनी सुतौ, ताभ्यामेव सुर्वर्ग लोकं यन्ति(४)"-दति । शब्दशास्त्रोक्त एवात्र सहच्छब्दस्य पूर्वनिपात, अनुष्ठानन्तु रथ- न्तरस्यैव प्रथमम् । 'यन्ति' स्तोत्र मनुतिष्ठेयुरित्यर्थः । अनयोः सानोलीकदयरूपत्वालोकाभ्यामेव तदनुष्ठित भवति । अपि चानु- छातारी लोकयोईयोः प्रतितिष्ठन्येव । किश्चैते मामनौ यज्ञस्या- जवेन ममाप्तिप्रापको मार्गों, अतस्ताभ्यामेव स्वर्ग प्राप्नुवन्ति । श्रथ षट्सङ्ख्याकान्यहानि चोदकमाप्तानि विस्पष्टं दर्शयति- "विद मिष्टोमो भवति, तेज एवाव रुन्धते, पञ्चदशो भवतीन्द्रिय मेवाव रुन्धते , सप्तदशी भवत्यन्नाद्यस्थावरुध्या अथो प्रैव तेन जायन्त ; एकविगो भवति प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवात्मन् दधते, चिणवो "-इति । f “यन्याचतरम्" इति पा० सू० २. २. ३४. द्रश्यम् ।

·२३८ तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०राथ. भवति विजित्यै, त्रयस्ति शो भवति प्रतिष्ठित्यै()" इति। चिदा- दय शब्दा पूर्वानपञ्चरात्रानुवाकवाचापि व्याख्येया। तब सब- धर्मानिदेशाभावेन बहुयजमानकत्वनियमाभावादेकवचनेन निर्देश देत ननियमण्डावाइवचनेन निर्देश । प्रकृतिरूपे ध्यपडहे) विदनिटोमो रथन्तरसामा प्रथममह , पञ्चदश उक्थ्यो रहन- मामा द्वितीय , मतदा उक्थ्यो वैरूपमामा हतीय , एकविश षोडशो वैराजमामा चतुर्थ, चिणव उक्थ्य गाकरमामा पञ्चम, प्रयस्त्रिग उक्थ्यो रैवतमामा पठ । तदिद दादशाहान्तर्गतम्य पृश्यषडहस्य स्वरूपम् । तदितित्वादवापि तथाविधान्येव अहानि द्रव्यानि ॥ अथ सारखतमबधमाननुवाकममाप्तिपर्यन्तमतिदिदितुम्ताव- देक धर्म विधत्ते- "मदोहविनिन एतेन पड्राण पनेर- बाश्वत्यौ हविर्द्धनञ्चामाधव भवतम्तद्धि सुवर्यम(१)"-इति । चे यजमाना मदोहविद्धवानाभ्यां मण्डपाभ्या युक्ता पडाचे प्रवर्तन्ते, पसरामानुवाक' ० १ १.। तत्र २०५-२९१ए इण्यम् । 1 ता. वा. १. ६ एथ्य । किस दादशाक्षम्य याचन्तावतिरात्री, तौ च ज्योतियोमोयातिरामान विभिप्यते। मध्ये दमाहानि,-एश पडर, पयहन्दोमा, व्यविवाफ्यञ्चेति । सेयु प्रथमेऽहनि थपियोममाये सर्वेयपि स्तोत्रेयु घिरदेव सोम, द्वितीयादीन्यो यचानि पदा- सादरीकविशत्रिवत्रयस्त्रिभवतुम्लिाचतुश्चत्वारिशारचत्वारि शनीमकानि तत्र पतुर्थ मह पोधिमस्यमन्यान्युक्यसम्मानि, दशममस्तु धावित सोमवमभियोमसम्यम् । तदेत स ता• प्रा.१-१५.या-पयांप. मतोमगन्तव्यम् ।

·[का०७| प्रय०१] तैत्तिरीयसंहिता। २३९ तेषां इवि नमानौप्रञ्चेति मण्डपदयम् 'अाश्वत्थी' भवतः, अश्वत्थ- का निर्मिते उभे कार्य। तत्राश्वत्यकाष्ठ स्वर्गसाधनम् ॥ धर्मान्तरं विधत्ते-"चक्रीवती भवतः सुवर्गस्य लोकस्य समध्ये()" (-इति । यथा रथस्य शकटस्य वा चक्रम्, तथा चक्र ययोरामोध- हविर्द्धानमण्डपयोः, ते 'चक्रीवती'। अयमर्थः- चक्रयो रथं प्रविष्य शकटाकारं वा तस्योपरि फलकान्यास्तौर्य तेषामुपरि भूमाविव मण्डपं निर्मातव्यमिति। ईदृश च स्वर्गप्रायै भवति, रथेनेव चक्र- युक्रेन मण्डपेन गन्तुं शक्यत्वात् ॥ धर्मान्तरं विधत्ते-"उलूखलबुध्नो यूपो भवति प्रतिष्ठित्यै) इति। थथा काष्ठमयस्योलूखलस्य मूलमतियूलं समतलं भवति, तथा यूपमूलं कर्त्तव्यम् । एतच्च यत्र यत्र यूपी नौयते, तत्र तत्र भूमौ खननमन्तरेणैव प्रतिष्ठापनार्थम् ॥ धर्मान्तरं विधत्ते-"प्राञ्चो यान्ति, प्राडिव हि सुवर्गी लोक()" -इति। चक्रयुक्ताग्नौधादिभिः सह प्रामुखा गच्छेयुः । खर्गलोकस्य प्रावर्तित्वेन प्रतिभानात् । एतचोक्त सूत्रकारेण-"तस्मिन् मंस्थिते- ऽध्वर्युः शम्यां प्राचः प्रास्थति, स यच निपतति, नहाईपत्यम् । तस्मिन् घड्विगतं प्राच: प्रक्रमान् प्रक्रामति, तदाहवनौयः । चक्रीवन्ति मदोचविनान्यानीपश्चाश्वत्थी हविर्द्धानमानीधचोलखलवुनी धूप: प्रकृय्येदुप्योप्त एव नोपरवान् खनन्ति" इति । एकस्मिन्नकि समाप्ते सति परेयुः प्रातः शम्याक्षेपमात्रं गत्वा, तबाहरन्तरमनुठेयम्', तस्मिन्नपि समाप्ते ततः परेधुरपि तथेत्यर्थः ॥ "ताइरन्तमनुछाय"-इति क, "तत्राहरन्तरमनुष्यस्य"-इति ख ।

·२३८ तैत्तिरीयसंहिता। [का ७प्र.राव.] भवति विजित्य वयस्विगो भवति प्रतिष्ठित्ये(५)"-दति। विदा- दयः शब्दाः पूर्वक्तिपञ्चरावानुवाकवाचापि व्याख्येयाः । तत्र सब- धर्मातिदेशाभावेन बहुयजमानकवनियमाभावादेकवचनेन निर्देश दह तु तन्नियमसद्भावाइवचनेन निर्देशः । प्रकृतिरूपे पृष्ट्यषडहे) चिदनिटोमो रथन्तरमामा प्रथममहः, पञ्चदश उक्थ्यो एहत्- मामा द्वितीयः, सप्तदश उक्यो वैरूपमामा एतीयः, एकविंशः षोडशो वैराजमामा चतुर्थः, चिएव उक्थ्यः गाकरमामा पक्षमः, चयस्त्रिंग उक्थ्यो रैवतमामा पठः । तदिदं दादगाहान्तर्गतम्य पृथ्यषडहस्य स्वरूपम् । तदितिवादचापि तथाविधान्येव अहानि द्रष्टव्यानि ॥ अथ मारस्वतमनधर्माननुवाकसमाप्तिपर्यन्तमतिदिदितुम्ाव- देकं धमें विधत्ते- "सदोहवि निन एतेन पड्राधेश पनेर- पावत्यो हविर्भानवानीप्रस भवतम् द्धि मुवर्यम्()"-दति । ये यामानाः मदोहविद्धांनाभ्यां मण्डपाभ्यां युताः पडाचे प्रवर्तन्ते, पसरावानुवाक' ०.१.१.। सत्र २.५-२११५.रयम् । + ता. पा. १०.६. अय्य्य । किय द्वादभादम्य वाचन्तावतिरात्री, नौ प ज्योतिरोमोयातिरानान विभिथ्यते। मध्ये दादानिया पहप, त्रयस्यन्दोमाः, पवियाकञ्चेति । तेषु प्रथमेऽपनि व्यमियोमगेन्द्र सोमपि मनोयु घिरदेव लोमा, हितोपादोदको बानि पर- मतदशेकशिविणवत्रपत्रिंशयाम्बिंशधारावारिंशाचयारिमानामशार, र पतुयं मा पोशिसंम्पमन्यान्युक्यगंम्मानि; दशममरतु अनुशि- म्तोमरमपियोमगंगदम् । तदेवसव ता. हा. ११-१५.५०-पानोप. मतोमगन्तयम्।

·[का ७/प्र.राय०१] तैत्तिरीयसंहिता। २३८ तेषां हविर्द्धनमानौधञ्चेति मण्डपदयम् 'पाश्वत्थी' भवतः, अश्वत्य- काष्ठनिर्मिते उभे कार्य । तत्राश्वत्थकाष्ठं स्वर्गसाधनम् ॥ धर्मान्तरं विधत्ते-"चक्रीवती भवतः सुवर्गस्य लोकस्य समी()" -इति । यथा रथस्य प्रकटस्य वा चक्रम्, तथा चक्रं ययोरामोध- हविनिमण्डपयोः, ते 'चक्रीवती'। अयमर्थः- चक्रयो रथं प्रतिप्य भकटाकारं कृत्वा तस्योपरि फलकान्यास्तौर्य तेषामुपरि भूमाविव मण्डपं निर्मातव्यमिति । ईदृशं च वर्गमाप्यै भवति; रथेनेव चक्र- युक्तेन मण्डपेन गन्तुं शक्यत्वात् ॥ धर्मान्तरं विधत्ते-"उलूखलबुध्नो यूपो भवति प्रतिष्ठित्य)- इति। यथा काठमयस्योलूखलस्य मूलमतिस्यूलं समतलं भवति, तथा यूपमूलं कर्त्तव्यम् । एतच्च यत्र यत्र यूपो नौयते, तच तत्र भूमौ खननमन्तरेणैव प्रतिष्ठापनार्थम् ॥ धर्मान्तरं विधत्ते-“प्राञ्चो यान्ति, प्राडिव हि सुवी लोकः)" -इति। चक्रयुक्तामोधादिभिः सह प्रामुखा गच्छेयुः । वर्गलोकस्य प्रावर्तित्वेन प्रतिभानात् । एतच्चोक्तं सूत्रकारेण-"तस्मिन् संस्थिते- ऽध्वर्युः शम्यां प्राचः प्रास्थति, म यत्र निपतति, तगार्हपत्यम्। तस्मिन् पड्चिंगतं प्राचः प्रक्रमान् प्रक्रामति, तदाहवनौयः । चक्रीवन्ति मदोहविर्वामान्याग्नौधधावत्यो हविर्द्धानमानौप्रचोलूगलवुभो यूपः प्रकृय्येदुप्योत एव नोपरवान् खनन्ति”-इति । एकस्मिन्नहि समाप्ते सति परेयुः प्रातः शम्याक्षेपमात्रं गत्ला, तबाहरन्तरमनुष्ठेयम् , तस्मिन्नपि ममाप्ते ततः परेधुरपि तथेत्यर्थः ॥ "तत्राहरन्तमनुयाय"-इति क, "तत्राहरन्तरमनुष्ठाय"-इति ख। * ·२४. तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०य.] . धर्मान्तरं विधत्ते- "मरखत्या यान्येष वे देवयानः पन्यास्तमे- वान्वारोहन्नि"-इति । या सरखत्याख्या नदी, तया महत- नौरे प्रतिदिनं गच्छेयुः । एष सरखतीतौरगतो मार्गी 'देवयानः' देवान् प्रापयितुं नमः, अतस्तमेव प्राप्नुवन्ति । धर्मान्तरं विधत्ते- "श्राकोगन्तो यान्यवर्तिमेवान्यस्मिन् प्रति- पज्य प्रतिष्ठां गच्छन्तिा" इति । उत्साहातिशयन क्रियमाण उच्च- नमो ध्वनिः 'श्राकोश:', नं कुर्वन्तो गच्छेयुः । धनमकोषमन्तरेण जौवनं 'वर्ति, तदैपरीत्येन दारिद्रयम् 'अवतिः । अवत्तिरेवा- वर्तिः । ताचावर्तिम् 'अन्यस्मिन्' वैरिणि 'प्रतिपन्य' प्रतिष्ठितत्वेन संयुक्तां शला स्वयं धनमम्पनी प्रतिष्ठा' गच्छन्ति । एव मनुनिष्ठतः कालावधिरूप धर्मान्तरं विधत्ते- “यदा दश शतं कुर्वन्यथैकमुत्यान५ ; शतायुः पुरुषः गतेन्द्रिय श्रायुय्येथेन्द्रिये प्रति तिष्ठन्ति(११)"-इति । एकेन उपभेण महिताः 'दम' गावो यावति काले अपत्यप्रसवेन गवां शतं' सम्पादयन्ति, नावन कालं पौन:पुन्येनानुष्ठाय नदनुष्धानात् 'उत्यान' कर्तव्यम्, अनुष्ठान ममा- पयेदित्यर्थः । मोयमेकः ममाप्तिकालः । गोगते मति पुरुषम्य गत- मंवत्सरायुयोऽनाशकलात् मतकमचारेण पानेन्द्रियवादायुपीन्द्रिये चप्रति निष्ठन्ति । कालावधौ पदान्तर विधत्ते-“यदा गत मयं कुर्वगयथैकमु- त्यान, सहसमम्मिनो वा असौ लोकोऽमुमेव स्तोकमभिमयन्ति(१)- • "पावर्ति-दति पाठनमेवं वा प्यारयानं म्याद मायकारण्य ? 'परपस्य शतसंवत्हरायटामाडोशतकमधारण"-इति व ! tu ·[का०प्र०राय.२] तैत्तिरीयसंहिता २०१ -दति । शतं गावो यदा पूर्ववत् सहस्रं सम्पादयन्ति, सोऽयमेक उत्थानकालः । न चातीतपण सार्य भङ्कनीयम् , प्रसववैचित्र्येण न्यूनाधिककालसम्भवात् । गवां सहस्रसम्पत्तौ सत्यां सहस्रमयाकै- भाग्यजातैः सद्यः स्वर्गः प्राप्तो भवति ॥ कालावधावेवापरं पदयं विधत्ते- “यदेषां प्रमौयेत, यदा वा जीयेरनथैकमुत्थानं तद्धि तीर्थम्(१४)" इति। एषा' यजमानानां मध्ये कश्चिद्यदा प्रमीयेत, मोऽयमेक उत्थानकालः । यदा वा राष्ट्र- शोभादिना अबुभिरेते यजमाना जिताः अपघतभर्वस्खा भवन्ति, मोऽयमेक उत्थानकातः । उक्तविधं यदुत्थानं 'तत् तीर्थम्' पापेभ्य- स्तारकम् । तस्मात् तत्पर्यन्तं षड्राव आवर्तनीयः ॥ १ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे दितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ कुसुरु बिन्द बौदालकिरकामयत पशुमान्स्यामिति स एतः सप्तराचमाहरत्तेनायजत तेन वै स यावन्तो ग्राम्याः पशवस्तानवारुन्ध य एवं विद्दान्त्सप्तराचेणु यजते यावन्त एवं ग्राम्याः प॒शवस्तानेवाव॑ रुन्धे(९) सप्तरावो भवति सप्त ग्राम्याः पशवः सप्तारण्याः सप्त च्छन्दारस्युभयस्यावरुध्यै चिनिष्टोमो भवति तेजः (१) 31 ·२० तैत्तिरीयसंहिता। शाय रहदाभ्यामेव न यन्यथो अनयोरेव प्रति तिष्ठन्ति यत् प्रत्यक्षं विश्वजिति पृष्टान्युपयन्ति यथा प्रत्ता दुहे तादृगेव तत्()" इति। सप्तमादः पूर्वाश्यहानि यानि सन्ति, तेवदास रथन्तररहवरूप- वैराजशाकररैवतानि पृष्ठानि यदि 'प्रत्यमुपेयुः" अविकतानि नयेव प्रयुज्यन्त इत्यर्थः, तथा सति सर्वपृष्ठ इति विधानाद् "विश्वजिति' अपि सप्तमेऽमि या प्रत्यक्षमविक्षतं यथा भवति तथा पृष्ठस्तोत्राणि प्रयोकव्यानि । एवमुभयत्रापि शतप्रयोगे मति यथा खोके माद् दुग्धां गां पुनरपि दोग्धू धान्नः पुरुष अपमीदति, एवमिदम् उत्तम मतममशः स्यात् । तथा सत्ययं विश्वजिद् दुग्ध- गोवधिमारबेन कदाचिदेकराचयागोऽपि न भवेत, मातराचया- गान्तर्भावोऽपि न सम्भवतीति किमु वक्रयम् । तसाद विश्वजितः मारत्वाय वैरूपादौनि पृष्ठान्यवस्थाप्य पूर्वषु षट्पहास रष्ट्रयन्तरे उभे एव पृष्ठे पर्यायेणावर्तनौये। इयं वावेत्यादि पूर्ववर (२३०४.)। पूर्वानुवाके निषेधकस्य नकारयाभावात् 'भाभ्यामेव यन्ति'-रत्यय सोकाभ्यामनुष्ठान नियन्तीति व्याख्यातम् इह तुम नकारस्य महावात् प्राभ्यां नापगन्तीति व्याख्येयम् । पूर्ववहास रहद्रथन्तरे रे एवानुठाय विश्वजित्यविक्षताना मवेषां पृष्ठानामनुहाने मति ... यथा लोके 'प्रत्तां' चौरं दातुं महत्ता प्रसूता गां पुरुषो दुग्धे सादगेव तद्वति ॥ २॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यप्रका जिरोपहिताभाये मातमका दितीयप्रपाटके द्वितीयोऽनुवाकः॥

·२४५ [का०७/प्र.शय ३] तैत्तिरीयसहिता। बृहस्पतिरकामयत ब्रह्मवर्चसौ स्यामिति स गुतम- टराव मपश्यत्तमाहरक्तेना यजत ततो वै स ब्रह्मव- स्वभवद्य एवं विहानष्टरावण यजते ब्रह्मवर्चस्यैव भवत्यष्टराची भवत्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्री ब्रह्मवर्चसं गायत्रियैव ब्रह्मवर्चसमव॑ रुन्धे ऽष्टरात्रो भवति चतस्री वै दिशश्चतसोऽवान्तरदिशा दिग्भ्य एवं ब्रह्मवर्चस म रुन्धे (१) विग्निष्टोमो भवति तेज एवार्य रुन्धे पञ्चदशो भवतीन्द्रियमेवाव॑ रुन्धे सप्तदशो भवत्यन्नाद्यस्यावरू- ध्या अथो प्रैव तेन जायत एकवि शो भवति प्रति- ष्ठित्या अथो रुचमेवात्मन्धत्ते चिणवो भवनि विजित्यै वर्यास्त्र शो भवति प्रतिष्ठित्यै पञ्चविशोऽग्निष्टोमो भवति प्रजापतेराय महाव्रतवानन्नाद्यस्यावरुध्यै विश्व- जिसर्वपृष्ठोतिऽराची भवति सर्वस्याभिजित्य) (२) (दिग्भ्य एष ब्रह्मवर्चस मर्व )रुन्धे ऽभिजित्यै ॥३॥ द्वितीये सप्तरात्रोऽभिहित', अथ हतीयेऽष्टरात्रोऽभिधीयते- "पृहस्पतिरकामयत ब्रह्मवर्चमौ स्यामिति, स एतमष्टरात्रमपश्यत्, तमाहरत, तेनायजत, ततो वै स ब्रह्मवर्चस्वभवद् , य एव विदा- * नास्त्येष पाठो मु०-गुस्तके ।

·२९६ मैत्तिरीयसंहिता। (का.प्र.राथ.३] नटराण यजते, ब्रह्मवर्चस्येव भवति; अप्राचो भवत्यारा गायची, गायत्री ब्रह्मवर्चम, गायचियैव ब्रह्मावर्चसमय रन्धे; एरापो भवति, पतसो नै दिशश्चतस्रोऽवान्तरदिशा, दिग्भ्य एव अवर्षम- मव कन्धे )"-इति। पूर्वच कुसरुविन्देन बाल्य एवाध्ययनकाले सप्तरात्रस्य गुरुमुखेन निथितवान् कामनाया ऊई दर्शन मापे- चितमिति नोकम, इह तु तदभावादपदियुतम् । गायन्या अष्टाधरत्वाद्दिमामवान्तरदिगाच मिलिलाप्टमयोपेतयात् मया- द्वारा नदुभयमुखेन ब्रह्मवर्चसप्राप्तिः । अथार्विमेषान् विधत्ते- "विदनिटोमो भवति तेग एवाव इन्धे ; पञ्चदशे भवतीन्द्रियमेवाव रुन्धे, मतदगो भवत्य नाचम्याव- रुध्या अथो प्रेव तेन जायत, एकविगो भवति प्रतिष्ठित्या प्रयो रुचमेवात्मन्यत्ते, पिणवो भवति विभिन्ये , चयस्विरगो भवति प्रतिष्ठित्ये; पञ्चविमोऽमियोमो भवति प्रजापतेराप्य, महामतवान- घाघस्यावरुध्ये, विश्वजित् सर्वप्ठोऽतिराको भवति मर्वयाभि- जिये।" इति । पूर्वत्र पञ्चैव पृष्ठयषडहगतान्याहानि, पठः पञ्चविंगोऽमिष्टोमः, दहत तम्म सप्तमलात् पाहिकामि मां- पायहानि क्रमेणैवानुष्ठेयानि । अतिरापोऽष्टमः ॥३॥ । इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवीये घेदाप्रकामे तेत्तिरीयमंहिताभाष्ये सप्तमकाणे दितीयमपाठसे रतीयोऽनुवाकः ।

·[का.प्र.शष०४]
तैत्तिरीयसहिता।
२४७
प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टाः क्षुधं न्यायन्स
एतं नवराव मपश्यत् तमाहरत् तेनायजत ततो वै
प्रजाभ्योऽकल्पत यहि प्र॒जाः शुधैं निगच्छेयुस्ताई नव-
'राचेण यजतेमे हि वा एतासा लोका अकृप्ता अथै-
ताः क्षुधं नि गच्छन्तीमानेवाभ्या लोकान् कल्पयति
तान् कल्पमानान् प्रजाभ्योऽनु कल्पते कल्पन्ते (१)
अस्मा दुमे लोका ऊर्जा प्रजासु दधातिर बिराचे-
णवेमं लोकं कल्पयति चिरावणान्तरिक्षं चिराणामु
लोकं यथा गुणे गुणमन्वस्यत्येवमेव तल्लोके लोकमन्व-
स्यति त्या अशिथिलम्भावाय() ज्योतिर्गौरायुरिति
जाताः स्तोमा भवन्तीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्ष गौर-
सावायुधैव लोकेषु प्रति तिष्ठन्ति ज्ञात्र प्रजानाम्(२)
गच्छति) नवराधो भवत्यभिपूर्वमेवास्मिन्तेजो
, दधाति यो ज्योगामयावी स्यात्स नवराचेण यजेत
प्राणा हि वा एतस्याता अर्थतस्य ज्योगामयति
प्राणानेवास्मिन् दाधारीत यदीतासुर्भवति जीव-
त्येव (३)
कल्यन्ते । प्रजाना र वयस्त्रिशच ॥ ४ ॥

·निरीयसंहिता। २४ (NTEER हतीयेनुवाकेटरानोऽभिहितः; अथ चतुर्थे नवरायो यते । तमे विधत्ते-"प्रजापतिः प्रजा पहजत, मा स्टाः न्यायन्स एतं नवरात्र मपश्यन्, समाहरन, तेनायजत, तां मजाभ्योऽकन्यत; यहि मजाः सुधं निगछेयुतहि माराधेश पों हि वा एतामां लोका अतृप्ता अर्थताः सुधं नि गच्छनोमानेवाम लोकान् कल्पयति; तान् कपमानाम् भजाभ्योऽनुकरपते, कापर अमा इमे लोका, ऊर्ज प्रजास दधाति" इति । 'न्यायन नितरां प्राप्नुवन् । 'प्रजाभ्योऽकल्पत' प्रभाना घुमिवारणाय समयी ऽभूत् । अतो यस्मिन् काले प्रजा अन्नाभावेन बुधं नितरां प्राप्नु वन्ति, तदा नवराचेण यजेत। 'इमे' भुम्यादयो शोकाः मथ- मिष्यत्त्यभावेनैतामा प्रजानां धुनिवारणर्थमममर्या पदा भनि, तदानौमेताः क्षुधं नितरां प्राप्नुवन्ति । नवराषयागेनेमान् सोकान् 'एतासा' प्रजानां निवारणसमर्यान् करोति, लोकेषु मयं घड निष्पद्यत इत्यर्थः । तान् समान् लोकाननु यजमामोऽपि प्रशा रवणे ममर्यो भवति । ते १ लोका पत्रमामा ममा भामि, यजमानस्येच्छानुसारेण सस्य निम्पादयन्तीत्यर्थः । ततो परमानः प्रजाखबरसं स्थापयति ॥ अथ नवरात्रं विभञ्य तदक्याम्मिभिन्नाकरमामय दादा दृष्टान्तपुरःमरं प्रमति-"निरापेशवेमं लोकं कस्यनि, विरा. घेणान्तरिक्ष, चिराणामुं लोकं, यषा गुणे गुणमयथार मो तोके शोकमत्रम्यति हत्या अभिदिसम्भावाप"-निमसराप- मध्ये योऽयमाघस्विरानः, तेन भुलोकं धुपियारएसमर्ष करोति।

·तरीयसहिता। २08 - . तीयवारमावर्त्यते, तदा तेनान्तरिक्षं समर्थ तारमावर्त्यते, तेन तदा वगै ममर्थ करोति । लोके चिट्रज्जु मिसूत् पुरुष एकस्मिन् । जयति, ततस्तृतीयमपि योजयति , एवमेतेन भ्यस्तेन एतस्मिन् लोके प्रथम समर्थ मति नतो । लोक समर्थ करोति । एतच सर्वासां प्रजानां मिथिल्याय च सम्पद्यते ॥ मानस्य चिरावस्यावयवभूतान्यहानि विधत्ते- रति ज्ञाताः स्तोमा भवन्तीय वाव ज्योतिरन्तरिक्ष व लोकेषु प्रति तिष्ठन्ति, ज्ञाच प्रजाना गच्छति(२)"- दिशब्दवयपूर्वकाः स्तोमशब्देनाभिधीयमानाः मामगैः क्योऽहर्विशेषा विद्यन्ते , अत एवाबाहर्विशेषा कर्त- रोमः प्रथममह, गोटोमो द्वितीयमह, श्रायुष्टोम- एते चाहविशेषा अत्रापि गवामयनप्रमङ्गे स्पष्टौ- योतिष्टोमं प्रथममुपयन्ति०-०, गोप्टोम द्वितीय- आयुष्टोम ढतीयमुपयन्ति०-."-दुति ह्यभि- ११.१.) । एतेषा च स्तोत्रियवैषम्येण भेदः, श्रत श्रामास्यते-"एकया गौरतिरिक्त एकयायुरून' ११.२.)। ज्योतिष्टोमे यावत्य. स्तोत्रीयाः, गोष्टोमे . राथुस्त्राह पुरस्ताद भवति प्रज्ञाता स्तोमानुपैति" इति ·२५. सुम्निवतकोऽयमित्येव सर्वैतित्व 'जात्र' ख्याति प्राप्नोतीत्यर्थ । तैत्तिरीयसंहिता। [का प्र.राष.] तावतीभ्योऽप्येकाधिका श्रायुष्टोमेऽप्येका न्यूना । एवमस्यामपि शाखायां 'ज्ञाताः' ममिद्धा । सामशाखायां तु 'चिकटुका:-रति 'ज्ञाताः' प्रसिद्धाः', त एतेऽत्रानुष्ठेयाः । ज्योतिरादौनां लोकत्रय- रूपत्वात्तेब्वय प्रतितिष्ठति , किथ प्रजानां मध्ये यद् 'ज्ञाचं गच्छति' एवा- ज्योतिरौरायुरित्ययमेव चिराच श्रावय॑मानो भवरानः सम्प- धते । अत एव सूचकारेणेकम्-"मलन्नौपिगङ्गेनाधाधकामो ज्योतिर्गरायुज्यिोतिरतिरात्र."-उनि । चतुर्विधेषु नवराचयागे- बिदानीमुच्यमानस्य 'शतलौपिगङ्ग'-इत्येतनामा । नवराचक्रतु प्रशंमति- "नवराची भवत्यभिपूर्वमेवामिन् नेगो दधाति"-इति । योऽयायातिरादिकीवरात्रः, म वय॑मानो, नवरात्रो भवति। तदनुष्ठानेन 'अभिपूर्वमव व क्रमेणेव यजमाने तेज मम्पादयति । मकदनुष्ठितम्सिराव, दिरनुष्ठितः पड़ात्र, चिरनुष्ठितो नवरात्र , एवं तेजोऽयुत्तरोत्तर वर्द्धत इत्यर्थः ॥ नदेवमन्नमम्पादनदारानुनिवारण) नवरात्रो विहित., अथ दीर्घरोगनिवृत्त्यर्थमपि तमेव विधत्ते-"यो व्योगामयावी म्हात्, म नवरात्रेण यजेत , प्राण हि वा एतम्याधताः, अथैतम्य ज्योगा- • "स्सा वा एव लोमा.- एते वै विकदुका स्तोमा"-इति ता.प्रा. १६३ माम प्रामणे हौ नवरामो विहितौ । तत्र प्रतापथ्यमाधन प्रथम, पशुसाधनो दितीय । ता• प्रा. २२५. १२, १३ खयोदस्यो।

·(का.म.राध.५] तैतिरोयसहिता। २५९ . मयति प्राणानेवासिान दाधारोत यदौतासुर्भवति जीवत्येव)--- इति । 'ज्योगामयावी' चिरकालौनरोगयुक्त । तस्य पुरुषस्य प्राणा यदा धातुवैषव्याद् 'अवता' धारयितुममक्या भवन्ति, तदानीमे- तस्य पुरुषस्य 'ज्योगामयति' दौर्घरोग उत्पद्यते। नवरात्रानुष्ठानेन प्राणान् अस्मिन् धारयत्येव । अपि च रोगाधिक्यान्मर्छया पूर्व मुहर्तमाच याममात्र वा गतप्राणे भवति, तदप्येतत्क्रतसामर्थ्यादय पुनर्जीवत्येव ॥ ४ ॥ इति श्रीसामणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाक ॥ प्रजापतिरकामयत प्र जायेयेति स एत दर्श- होतारमपश्यत्तमजुहोत्तेन दशराचमसृजत तेन दश- रात्रेण प्राजायत दशराचार्य दीक्षिष्यमाणो दशहोतारं जुहुयाद्दशहोचैव देशराव सृजते तेन दशरात्रेण प्र जायते(१) वैराजो वा एप यज्ञो यशरायो य एवं विद्दान् देशराचेण यजते विराजमेव गच्छति प्राजा- पत्यो वा एप यज्ञो यद्देशरात्रः (१) य एवं विद्वान् दशरात्रेण यजते प्रैव जायत। इन्द्रो वै सहङ् देवताभिरासौत्स न व्यात मगच्छत्स * रह खण्डे सर्वघेव 'प्यारत-इति क, टी. क।

·२५४ तैत्तिरीयसंहिता। का.प्र.शष.५] प्रादौ तत्साधनभृतं दाराचक्रतमुत्पादयितुम, तस्यापि माधनभूतं दाहोचाख्य "चित्ति खुक, चित्तमाज्यम्" इत्यादिक मन्त्रमारण्य- काण्डोत (३.१.१.) निश्चित्य, तेन मन्त्रण हुत्वा क्रतुञ्च सृष्दा, प्रजा असृजत । तस्मिन् मन्त्रे चित्तिसुगित्यारभ्य सामाध्वयुरित्य- न्र्वाक्यहोमनिष्पादकानां सुगादौनां दशानामभिधानादयं मन्त्री 'दशहोता"। यदा तस्मिन्मन्त्राभिमानी पुरुषः । दशवारमाहुतः प्रत्यटकोत्, तस्मादयं ‘दा होता' । तथाच होटवाझणे समाना- यते-"श्रात्मनात्मन्नित्यामन्त्रयत, तौ दशम५ इतः प्रत्यग्रणोत्, स दशहतोऽभवत्, दशहतो ह वै नामेष तं वा एतं दशहत मन्तं दशहोतेत्याचक्षते परोक्षेण , परोक्षप्रिया व हि देवाः"- इति (ते • ब्रा० २.३.११.१.) । तमेत मन्त्र दशरात्रदीक्षार्थे जुहु- चात् । तेन होमेन दशराचक्रतु सृष्ट्वा तेन दशरात्रेण प्रजा मुत्पादयति ॥ . । * "चित्ति सुक । चित्तमाज्यम् । वाग वेदि | याधीतं वर्हि । केतो यमिः । विज्ञातमनि । वाकपतिहोता । मन उपवता । प्राणो इवि । सा- माध्वर्युः" इति वै० या० ३ १ १। 'यादौ सिष्टक्षु प्रजापति. दृष्ट्यर्थ केन विधानेन याध्यात्मिकेनेयवान् ? तद्यागवर्तिन. सुगादय एतेषु मन्तेय प्रतिपाद्यन्ते'-इत्यादि तत्र सा. भा० । f"ब्राह्मण एकहोता मिदिहोता.-., एथिवी निहोता. -, यन्तरिक्षं चतुता "वायु पञ्चहोता. -०, चन्द्रमा घोता. -., यन्नसाहोता.--., द्यौरयहोता.-., प्यादित्यो नवहोता. -., प्रजापतिर्दपूहोता.-"-इति ते. या० ३.०.१-१। । एतच्छाखोये रवेति ध्येयम् । ता०- ·[का माराय०५] तैत्तिरीयसंहिता। २५५ . अथ दशमझ्यामुपजीच्य क्रमं प्रशंपति-"वैराजो वा एष यज्ञो यशरात्री य एवं विद्वान् दशरात्रेण यजते विराजमेव गच्छति(२)" -इति । दशमयाया विराट्सम्बन्धित्वाद् विराट्च्छन्द माध्यमन प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ प्रजापतिसृष्टलेन क्रतोस्तासम्बन्धमुपजीच्य प्रशंसति-"प्राजापत्यो वा एष थजो यद्दशराघो य एवं विद्वान् दशरात्रेण याते प्रैव मायते(२)" इति ॥ प्रजोत्पादनलक्षणं फलमभिधाय पापक्षयलक्षणं फलमभिधत्ते-“इन्द्रो वै सदृड् देवताभिरामौत्. स न व्यावत- भगच्छत् , म प्रजापति मुपाधावत् तस्मा एतं दशरात्रं प्रायच्छत् । तमाहरन् , तेनायजत , ततो वै मोम्याभिर्देवताभिर्यातमगच्छद्, य एवं विद्वान् दशरात्रेण यजते, व्यावतमेव पापना भाव्येण गच्छति" इति। पुरा कदाचिदिन्द्रोऽन्याभिर्देवताभिः समान एवामीत्, न तु व्यावृत्ति प्राप्तवान्,-'भो इन्द्र ! गच्छगच्छ'-इत्येव- मेव मर्व देवा व्यवहरन्ति, न तु कश्चित् 'राजन् ! स्वामिन् !' इति व्यवहरति । ततः प्रजापतिमुपसेव्य तन्मुखाद्दभराचं क्रतुमवगत्य तदनुष्ठानेन च्यात्तिं प्राप्तवान्। एव मन्येऽप्येतदनुष्ठाय पापना भादव्येण च वियोगं गच्छन्ति । विधास्यमानेषु दशस्वहस चयाणमहां वृषभसम्बन्धिककुत्सा- म्येनौनत्यं सम्पाद्य प्रमिति-"त्रिककुद्दा एष यज्ञो यशराब, ककुत्पञ्चदशः, ककुदेकविएश', ककुत्त्रयस्त्रियः, य एवं विद्वान् दशरात्रेण यजते, चिककुदेव समानानां भवति, यजमानः पञ्चदशो यजमान एकवि गो यजमानम्लयस्त्रियः पुर इतरा:(५)-इति ।

·२५६ तैत्तिरीयसंहिता। (का.प्र.राथ.५] चौणि ककुत्सदृशानि उन्नतस्तोमयुतान्यहानि यस्य दशरावस्य, मोऽयं 'विककुन्' । किं तदुन्नतमहस्त्रयमिति तदुच्यते,- यः पञ्चदश उक्थ्यो द्वितीयमहः, तदेकं ककुत-स्थानीयम् । प्रथमतीययो- स्विदमिष्टोमयोरझोनौचम्तोमयुनत्वात् । यथा वृषसम्बन्धिककुदः पुरोवौं गलभागः पशादत्तौ पृष्ठभागयेत्त्युभौ निम्नौ, तहत् । तथा एकविंश उक्यः पञ्चममहः, तदेकं ककुत्-स्थानीयम्; चतुर्थ- षष्ठयोः मतदशोक्य्यरूपयोरजोनिवस्थानीयवान् । तथा त्रयस्त्रिंश उक्थ्योऽष्टममहः, ततदप्येक ककुत्-स्थानीयम् ; चिणवाग्निष्टोम- रूपयोः सप्तमनवमयोरहोर्निवस्थानीयत्वात् । एत महिमान- भभिज्ञायानुष्ठाने यजमानः समानानां मध्ये त्रिगुणेनोवत्येन प्रजा- पशुधनादिकृतेन युतो भवति। य एते पञ्चदशैकविंशत्रयस्त्रिंशाः, तत्-स्थानीयो यजमानः; इतराह.स्थानीयाः प्रजा यजमानस्य पुरम्यानौया भवन्ति । यथा पुरां सर्वासां राजा खामी, एव- मन्यासां प्रजानां यजमान स्वामी भवतीत्यर्थः । पूर्व दशरावस्यान्नप्राप्तिः पापव्यावृत्तिति फलद्वयं दर्शितम् । अथाभिचारबाधनित्तिरूपं फलं दर्शयितं विधत्ते-"अभिचर्यमाणे दशरात्रेण यजेत, देवपुरा एव पर्युहते, तस्य न कुतश्चनोपा- व्याधी भवति, मैनमभिचरनस्तणुते (६)-दति। यमुद्दिश्य शचुरभि- चारं करोति, मोऽयम् 'अभिचर्यमाणः । म चाभिचारबाधपरि- हाराय दशरात्रेण यत । तस्मिन् अनुष्ठिते मति देवानां यानि पुराणि बहुविधहरभटमृत्यपरिपूर्णनि, तानि सर्वाणि खरवार्थ परितः स्थापयति । यः शचुरभि चरति, सोऽप्येनं न हिनस्ति ;

·[का०प्र०२राय०५] तैत्तिरीयसंहिता। २५७ . तस्य हिंमितमचमत्वात् । न कुतोऽप्यभिचारादेधिः एतस्य यज- मानस्य सम्भवति॥ अभिचारवानिवृत्तिं फलमुत्का शत्रुजयरूप फलमभिधात विधत्ते-“देवासुराः संयत्ता प्रामन् , ते देवा एता देवपुरा अपश्यन्,- यद्दशराचस्ताः पर्यौहन्त , तेषां न कुतश्चनीपाव्याधोऽभवत् । ततो. देवा अभवन् परासुरा; यो भातव्यवानस्यात्स दशरात्रेण यजेत, देवपुरा एव पहते, तस्य न कुतश्चनोपाव्याधो भवति, भवत्यात्मना परास्व माटव्यो, भवति स्तोमः, स्तोमयोयस्तिर्भवति भाटव्यमेवोय- स्तिङ्कुरुते()" इति । देवाद्यासुराथ यदा युद्धोद्यताः, तदानी देवा विजयोपायं विचार्य यो दशरावस्तद्रूपाणि देवपुराण्युपाय- वेन निश्चित्य परितस्तानि स्थापितवन्तः । तेषां' वैरिणां कुतोऽपि भादव्याभिबाधो न भवति । ततो देवा विजयं प्राप्ताः, असुराय पराजिताः। ततो भ्राटव्यवान् यजमानोऽपि दशरात्रेण विजयी भवति । तदीयो भादव्यश्च परा भवति । किच्चाच ककुद्रूपस्य पञ्चदशस्तोमस्य समीपवत्तौ विदादिस्तोमः 'उपस्तिः' चौणो भवति : तेन भावव्यमेव चौणं करोति ॥ प्रथामिन् दभराचे कश्चिदिशेपं विधत्ते-"जामि वा एत- कुर्वन्ति यज्ज्यायाम स्तोममुपेत्य कनौया समुपयन्ति; यदग्नि- टोमसामान्यवस्ताच्च परस्ताच भवन्यजामित्वाय()" इति। यथा लोके कथिद्रामामात्यादिः महतो सम्पदमनुभूय पवादारिद्य- मनुभवन् अत्यन्तमलस: क्लिष्टो भवति; तथाचापि द्वितीयेऽति 'ज्यायांस' पञ्चदमस्तोमं ककुद्रूपमनुष्ठाय ततस्तृतीयेऽहि 'कनौ- 33 ·२१८ तैत्तिरीयसंचिता। [का प्राशय.] . यांस' निवभागस्थानीयं चिवतस्तोममनुतिष्ठन्तौति 'यत्', तत् 'एतत्' 'जामि कुर्वन्ति' बालस्थयुक्तं कुर्वन्तीत्यर्थः । अत बालस्थ- परिहाराय पञ्चदशोकथ्यरूपाद् द्वितीयस्मादकः श्रवस्तात् प्रथमेऽहनि 'उपरियाच तीयेऽहनि 'अग्निष्टोमसामानि' यज्ञायज्ञीयाख्यानि' कुर्यात तेनालस्यं परिदत भवति । एवमेकविंशोक्यरूपात् पञ्च- मादकः पूर्वोत्तरदिनयोः, चयस्त्रिशोक्य्यरूपादष्टमादभः पूर्वोत्तर- दिनयोरप्यमियोमसंस्थाप्रयोजिकानि यज्ञायज्ञीयसामानि कुर्यात् , तेन पर्वालस्यं परिहतं भवति । श्रथास्य दशराचस्य प्रथममहर्विधने-“चिदमिष्टोमोऽमिष्टु- दामेयौषु भवति तेज एवाव रन्धेर)" इति । अग्निविषयो यज्ञा- यज्ञीयसामसाध्योऽन्तिमस्तोत्रगतस्तोमो यस्य सोऽयम् 'अमिष्टोमः । तस्यैवावान्तरविभेषः कश्चिदग्निष्टुदित्युच्यते। यत्र सर्वेष्वपि स्तोत्रेभ्यनि- रेव स्वयते, स च माऽपि चित्-स्तोमेनैव युक्तः ; सर्वचामेरेव स्तुत्यवादानेयोवृक्षु सः 'अग्निष्टुत्' भवति । तदिदं प्रथममदः ; तेन तेजः प्राप्नोति ॥ अथ द्वितीयमहर्विधत्ते-“पञ्चदश उक्थ्य ऐन्द्रौविन्द्रियमेवाव रुन्धे(५)"--इति । सर्वासामचामिन्द्रविषयत्वादिन्द्रियप्राप्तिः । "यज्ञायज्ञीयममियोमसाम कार्यम्" इति ता. प्रा. ५३ ६. तथा ८.६,०,६५, १९.५। तच साम गे• गा० १.२.२५ । तदीया योन्युक् छ• स्था. १. १.४ १। तत्स्तोत्रीया' प्रगाथमूलास्तिस ऋच उ. ध्या० १.१.२०.१-२ | वासु सामानि ऊ गा.१.१.१४ । सामनाझ चत्वारो दशरात्रा विहिता । तब विकलुकास्य प्रथम, कुसुविन्दात्यो द्वितीय, पशुसाधनस्तृतीय, देवपुराण्यचतुर्थ । ते च तामा• २२प्र. १४-१० खण्डेषु दयया ।

·[का०प०राय०५] वैत्तिरीयसंहिता। २५६ अथ हतीयमहर्विधत्ते-"चिदमिष्टोमो वैश्वदेवीषु पुष्टिमेवाव रुन्धे(११)"-इति। सर्वासाचां वैश्वदेवत्वेन पुष्टिप्राप्तिः ॥ अथ चतुर्थमहर्विधत्ते-"सप्तदशोऽमिष्टोमः प्राजापत्यासु तोममो- मोऽनाथस्थावरुध्या अथो मैव तेन जायते (१९)"--इति। तोमसोमः' नाम कश्चिदुक्थ्यावान्तरविशेषः, यस्मिन्नागिरार्थ गवां शतं दुहन्ति ; तमुक्थ्यमनिष्टोमरूपतामायाद्यानुतिष्ठन्ति। पञ्चदशम स्तोत्रम्वन्तिम- स्तोच-वये परित्यक्ते सति द्वादशस्तोत्रत्वेनामिष्टोमता सम्पद्यते । स्तोत्राणि च सर्वाणि प्राजापत्यावृक्षु प्रयोक्तव्यानि । तौबसोमवा- दन्नप्राधिः, सुचां प्राजापत्यत्वात्प्रजोत्पत्तिय भवति ॥ अथ पञ्चममहर्विधत्ते-"एकविश उक्थः सौरीषु प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवात्मन् धत्ते (१२)"--इति । स्तोमस्यैकविंशवेन प्रतिष्ठा- प्राप्तिः, ऋचा मौरीवाद् दौप्तिधारणम् ॥ अथ षष्ठमहर्विधत्ते-"सप्तदशोऽमिष्टोमः प्राजापत्यासूपहव्य उपश्वमेव गच्छति(१४}" इति। 'उपय्यः' नाम कश्चिदेकाहविशेषः; तदनुष्ठानेनात्र ‘उपहवं' सर्वेषामनुज्ञां पूजाविषयां प्राप्नोति ॥ अथ सप्तम-नवमे अहनी विधत्ते-"विणवावमिष्टोमावमित ऐन्द्रीषु विजित्ये(५)" इति । वक्ष्यमाणस्य त्रयस्त्रिंशाण्यस्याः पूर्वोत्तरयोर्दिनयोस्त्रिणवस्तोमयुक्तावमिष्टोमी कार्यो। तत्र सर्वा अप्पच ऐन्द्रयः; तेन विजयो भवति । तयोरहोर्मध्यममष्टममहर्विधत्ते-“चयस्त्रि(श उक्थ्यो वैश्वदे- वौषु प्रतिष्ठित्ये(१६)"-दूति। मुचा सर्वामां वैश्वदेवत्वेन प्रतिष्ठा- ·२६. तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०राय०६] अथ दशममहर्विधत्ते-"विश्वजित् सर्वपृष्ठोऽतिरात्रो भवति सर्वस्याभिजित्यै (१०)" इति। गतम् ॥ ५॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे दितीयनपाठके पञ्चमोऽनुवाकः । ऋतवो वै प्रजाकामाः प्र॒जां नाविन्दन्त ते ऽकामयन्त प्रजा सृजेमहि प्रजामव॑ रुन्धीमहि प्रजां विन्देमहि प्रजावन्तः स्यामेति त एतमैकादशराचर्मपश्यन् तमा- हरन तेनायजन्तु ततो वै ते प्रजामसृजन्त प्रजाम- वारुन्धत सृजामविन्दन्त प्र॒जाव॑न्तो ऽभवन् त ऋतवा- ऽभवन् तदावानामार्त्तवृत्वम॒तूनां वा एते पुचास्त- स्मात् (१) श्रातवा उच्यन्ते य एवं विद्दारास एकादशराव- मासते मजामेव सृजन्ते प्रजामव॑ रुन्धते प्र॒जां विन्दन्ते मजावन्तो भवन्ति ज्योतिरतिरावो भवति ज्योतिरेव पुरस्ताद्दधते सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै पृश्यः पड़हो भवति पड़ वा तवः पट् पृष्ठानि पृष्ठैरेवनन्यारी- इन्त्य॒तुभिः संवत्सरं ते संवत्सर एवं प्रति तिष्ठन्ति) चतुर्विशी भवति चतुर्विशत्यक्षरा गायची (२) ·[का०प्र०राय०६] तैत्तिरीयसंहिता। गायचं ब्रह्मवर्चसं गायचियामेव ब्रह्मवर्चसे प्रति तिष्ठन्ति") चतुश्चत्वारिश्शो भवति चतुश्चत्वारिश- दक्षरा चिटुगिन्द्रियं बिष्टुप् विष्टुभ्येवेन्द्रिये प्रति तिन्यष्टाचत्वारि शो भवत्यष्टाचत्वारिशदक्षरा जगती जागताः पशवो जगत्यामेव पशुयु पनि तिष्ठन्त्य कादशरात्रो भवति पञ्च वा तव अावाः पञ्चर्तुवातवेषु संवत्सरे प्रतिष्ठाय॑ प्र॒जामवरुन्धते- ऽतिरावाभितो भवतः प्रजायै परिगृहीत्यै ॥६॥ (एते पुंचास्") तस्माद। गायव्ये कान्नपञ्चाशच॥६॥ पञ्चमे दशराचोऽभिहितः, अथ षष्ठे एकादशरानोऽभिधीयते । तमेतं विधत्ते-"क्तवो वै प्रजाकामाः प्रजां नाविन्दन्त, ते ऽका- भयन्त प्रजा सृजेमहि, प्रजामव सन्धीमहि, प्रजां विन्देमहि, प्रजा- वन्तः स्यामेति , त एतमेकादशरात्रमपश्यन्, तमाहरन्, तेनायजन्त, ततो वै प्रजामसृजन्त, प्रजामवारुन्धत, प्रजामविन्दन्त, प्रजावन्तो- ऽभवन्त तवो ऽभवन्, तदावानामार्त्तवत्वम्, तूनां वा एते पुवास्तस्मादानवा उच्यन्ते, य एवं विद्यारम एकादशरात्रमामते प्रजामेव सृजन्ते, प्रजामत्र रुन्धते, प्रजां विन्दन्ते, प्रजावन्तो भव- न्ति)-इति । वसन्तात्वभिमानिनो देवाः पुरा प्रजामिछन्तो- ऽपि नालभन्त; ते चतुर्विधां कामनामकुर्वत,- प्रजा स्रष्टुं समर्थाः स्यामेत्येका कामना, ततोऽवरोर्बु नियन्तुं समर्थाः स्यामेति * एषोऽधिक पाठ क ख-ग-पुस्तकेष ।

·२६२ तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०बि०६) द्वितीया कामना, तत उत्पादनेन प्रजां लभेमहौति हतीया कामना, ततो वहौभि प्रशस्ताभिश्च प्रजाभिर्युका श्रवतिठेमेति चतुर्थी कामना । तेषामृतनामेकादशराण तत् सर्वं सिद्धम् । तत ते वसन्ताद्या मृतवोऽभवन्, प्रजारूपा भूतिमैश्वर्य प्राप्ता । यस्मा- देते सर्व प्राणिन सत्ना पुत्रास्तस्मादातवा इत्युच्यन्ते। सतुवद- न्येषामपि यजमानानामेतत् सर्व सिध्यति । अस्य चैकादशरावस्य सबलदणभूतयापि चोदनया विधानात् सबल द्रष्टव्यम् । न ह्यच साध्याना पड़ाब व धर्मातिदेशार्थयमासत्तिचोदना , तद्वदचाति- देग्यानां धर्मविशेषाणामभावात् । तस्मादयतनामेकादाराच सवम् , इतोऽन्ये भाखान्तरविहिता एकादभरात्रा अहोना ॥ एतस्मिन् तूना मेकादशराचे प्रथममहर्विधत्ते-"ज्योतिरति- रावो भवति, ज्योतिरेव पुरस्ताद्दधते, सुवर्गस्य स्तोकस्यानुख्यात्ये()" -इति । पूर्व ज्योतिर्गौरायुरिति ज्योति शब्दाभिधेयो य एकाह उक्त, तमेकाहमातिराचसस्थारूप कुर्यात् । तथा सति प्रथममेव ज्योतिर्विधानात् स्वर्ग जिगमिषोर्यजमानस्य पुरस्तादेव प्रकाश कृतो भवति। तच स्वर्गलोकप्रकाशनाय भवति ॥ अथ द्वितीयादिसप्तमान्यहानि विधत्ते-"पृथ्य पडहो भवति, षट्वा तव , षट् पृष्ठानि, पृष्ठेरेवनन्वारोहन्नि पातुभि सवत्सर, ते सवत्सर एव प्रति तिष्ठन्तिर)"-दति । दादगाहे द्वितीयदिन- मारभ्य मप्तमान्तेषु दिनेषु रथन्तरादिभि षड्भि पृष्ठेयुकानि पडहानि विहितानि, तानि चास्माभि साध्याना षड्रात्रप्रसङ्गेनो- ."मयवणार'-इति ग।

·( कारा०६] वैत्तिरीयसंहिता। २६२ B दाहतानि । तेषां सड़ः पृष्ठ्यः षड़हः, मोऽत्र कर्तव्यः । तथा मति षट्सयाद्वारेणप्राप्तिः, :, तद्वारा संवत्सरप्राप्तिः। अथाष्टममहर्विधत्ते-"चतुर्विभूमो भवति ; चतुर्वि: Kात्यचरा गायत्री ; गायत्रं ब्रह्मावर्चसं, गायत्रियामेव ब्रह्मवर्चसे प्रति तिष्ठन्नि()" -इति। चविंशस्तोमयुको रथन्तरसामा य उक्थ्यः, मोऽयमना- यममहः । तथा मति चतुर्विशतिसयाद्वारा गायबीमाप्तिः, तद्वारा ब्रह्मवर्चसप्राप्तिः॥ अथ नवममहर्विधत्ते-"चतुथत्वारिंभो भवति । चतुशखारि- भदधरा चिष्टुगिन्द्रियं विष्टुप्, त्रिष्टुभ्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठन्ति(4) इति। चतुश्चत्वारिंशस्तोमयुक्तो रहद्रथन्तरसामा य उक्थ्यः, मोऽयमब नवममहः । तदनुष्ठानेन सह्याद्दारा विष्टुप्प्राप्तिः, तद्वारा चेन्द्रियमाप्तिः । अथ दशममहर्विधत्ते-“श्रष्टाचत्वारि शो भवत्यष्टाचवारिश- दक्षरा जगती, जागताः पशवो जगत्यामेव पशुधु प्रति तिष्ठन्ति" इति । अष्टाचत्वारिंशस्तोमयुको रहस्सामा य उक्थ्यः, मोऽयमत्र दाममहः । तेन सङ्ख्याद्दारा जगतौं प्राप्य, तद्वारा पश्उषु पति निहन्ति दूति ॥ तान्येतानि चौयहानि सूचकारेण स्पष्टमदातानि-"तत- स्त्रोंछन्दोमानुक्थ्यानवमुपयन्ति चतर्विशं चतुश्चत्वारिंभमष्टा- चत्वारिंशमिति। रथन्तरमामा प्रथमो वृहद्रथन्तरसामा द्वितीयो हत्यामा हतीयः” इति। छन्दोभिर्गायत्रौषिष्टुब्जगतीभिरघर- * 'तत्र प्रथमेऽनुवाके घडावं विधत्ते' इत्यादि (२३६ ५०) द्रव्यम् ।

·२६४ वैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०२१.६] मङ्मादारा मौयन्ते परिच्छिद्यन्त इति चतुर्विशादिस्तोमाश्छन्दोमाः। तत्र चतुर्विशस्तोमस्य विष्टुतिः सामनाहाणे एव मानायते-"अष्टान्यो हिकरोति स तिसभिः स चतसृभिः स एकया, श्रष्टाभ्यो हिङ्क- रोति स एकया स तिसृभिः स चतसृभिः, अयाभ्यो हिकरोति स चतसृभिः स एकया म तिसृभिः ; पभवो वै छन्दोमा यदष्टाभ्यो हिवरोत्यष्टाशफाः पशवः" इति । स एकस्मिंस्तुचे प्रथमपर्याये प्रथमाचं चिः पठेत्, द्वितीयां चतुः पठेत्, बतौयां सतत्पठेत् : द्वितीयपर्याये सशत्, त्रिः, चतश्चेति क्रमः; हतीये पर्याये चतुः, सकृत्, विश्चेति क्रमः । चतुश्चत्वारिंशस्तोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायते- "पञ्चदभन्यो हिङ्करोति म तिसृभिः स एकादशभिः स एकया, चतुर्दशभ्यो हिरोति म एकया स तिसृभिः स दशभिः, पञ्चदशभ्यो हिड्करोति स एकादशभिः म एकया स तिसृभिः" इति । अब प्रथमपर्याये चिः, एकादायत्वः, मदिति क्रमः ; द्वितीयपर्याय सकत, चिः, दशकृतः ; बतौयपर्याये एकादशशत्वः, सकत, चिः । अष्टाचत्वारिंशस्तोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायते-"घोडभन्यो दिकरोति म तिसृभिः म दादाभिः स एकया, पोडशभ्यो हिकरोति स एकया सतिसृभिः । द्वादशभिः, षोडशभ्यो हिकरोति म दादशभिः म एकया स तिसृभिः; अन्तो वा अष्टाचत्वारिंशः ; पशव- म्छन्दोमाः" इति । अत्र प्रथमे पर्याये चिः, दादशवः, महात् द्वितीयपर्याये सकत, नि:, द्वादशष्यत्वः; हतीयपर्याय द्वादशष्टत्वः, महत्, चिः। एवंविधैश्छन्दोमेरटमनवमदनमान्यहानि नियाधानि । • ता.ना. ३..१,२ ता. वा.३ ८.१ । ना. मा० ३.१३.१,२ ।

·[का•७/प्र.राच.] तैत्तिरीयसंहिता। २६५ वक्ष्यमाणमेकादशमप्यहईदि निधाय तेन महितमेकादाराचं प्रशंसति-"एकादभरानो भवति ; पञ्च वा तव भावाः, पञ्च- वेवातवेषु संवत्सरे प्रतिष्ठाय प्रजामवरुन्धते)" इति । फतोटारो वसन्तावृतदेवताः पञ्चमझ्याकाः; नैर्देवैः सम्पादिताः पुथ्योगमादय चतुसम्बन्धिनः स्वभावाः पञ्चमझ्याकाः; एवं मिलिला दा सम्पन्नाः, संवत्सर एकादशः । एतेन सर्वेषु एकादभराचानुवा- नेन प्रतिष्ठां प्राप्य पथात्मजां प्राप्नुवन्ति ॥ अकादममहर्विधत्ते-"अतिराचावभितो भवतः प्रजाये परि- ग्रहीत्यै ८)"-दुति। एकोनत्रिंशस्तोमयुको योऽयमतिरात्र एकाह- विशेषः, मोऽयमत्रैकादशमहः । ज्योतिरतिराचो भवतीत्युक्तेन प्रथ- मेनाहा मह निर्देशादतिराचाविति दिवचननिमः । मचलिङ्ग'- स्वोभयतोऽतिरात्रत्वस्य ख्यापनाय प्रजासाधनस्य क्रतोरभयतोऽति- रात्रले मति फलभूतायाः प्रजाया उपायतो रक्षा परिग्रहौता भवति ॥ ६॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे दितीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ऐन्द्रवायवान् गृह्णीयाद्यः कामयेत यथापूर्व मजाः कल्पेन्निति यज्ञस्य वै वृप्तिमन प्र॒जाः कल्पन्त यजस्यानृप्तिमनु न कल्पन्ते यथापूर्वमेव प्र॒जाः कल्पयति न ज्यायासं कनौयानति काम मैन्द्र- 84 ·तेत्तिरीयसंहिता। २६६ [फा०प्र०प०७] वायवाग्रान् गृह्णीयादामयाविनः प्राणेन वा एप व्य॒ध्यते यस्यामय॑ति प्राण ऐन्द्रवायवः प्राणेनैवैन५ समईयति(मैत्रावरुणाग्रान् गृहीरन् येपी दीक्षि- तानी प्रमीयत (१) प्राणपानाभ्यां वा एते व्य॒ध्यन्ते येपी दीक्षितानां प्रमौर्यते प्राणापानौ मित्रावरुणौ प्राणापानावेव मुखतः परि हरन्त पाश्चिनाग्रान् गृहीतानुजावरी- ऽश्विनौ वै देवानामानुजावरौ पश्चेवाग्र पर्यंतामश्वि- नावेतस्य देवता य ानुजावरस्तावैनमग्रं परि णयतः) शुक्रायान् गृहीत गतीः प्रतिष्ठाकामोऽसौ वा आदित्यः शुक एपोऽन्तोऽन्तै मनुष्यः (२) श्रियै गत्वा नि वर्ततेऽन्तादेवान्तमा रभते न ततः पापौयान् भवति") मुन्थ्य॑ग्रान् गृहीताभिचर- नातपात्रं वा एतद्यन्नन्धिपात्र मृत्युनै वैन ग्राहयति ताजगार्त्तिमार्छ त्याग्रयणाग्रान् गृहीत यस्य पिता पितामहः पुण्यः स्यादय तन्न प्राप्नुयाद वाचा वा एप इन्द्रियेण व्य॒ध्यते यस्य पिता पितामहः पुण्यः (३) भवत्यथ नन्न प्राप्नोत्युर इवताजस्य वागिव यदान- यणो वाचैवैन मिन्द्रियेण समईयक्ति न ततः पापौयान् भवत्युक्थ्योग्रान् गृहीताभिचर्यमाणः सर्वेषां वा ·[का•ाम राय. तैत्तिरीयसंहिता। एतत्याचाणामिन्द्रियं यदुक्थ्यपाचः सर्वेणैवैनमिन्द्रि येणाति प्र युक्त) सरस्वत्यभि ना नेपि वस्य इति पुरोरुचं कुर्यादाग्वै (४) सरस्वती वाचैवैनुमति प्र युङ-क्त ) मा त्वत् टोचा- ण्यरणानि गुन्मेन्याह मृत्योर्वै घोचाण्यरणानि तेनैव मृत्योः क्षेत्राणि न गच्छति९) पूर्णान् ग्रहान् गृह्णीया. दामयाविनः प्राणान्वा एतस्य शुरच्छति यस्यामयति माणा ग्रहाः प्राणानेवास्य शुचो मुच्चत्युत यदौतासु- भवति जीवत्येव(१) पूर्णान् ग्रहान् ( ५ ) गृतीयाहि पर्जन्यो न वत् प्राणान्चा एनहि प्रजाना५ शुच्छति यहि पर्जन्यो न वर्षति प्राणा ग्रहाः प्राणानेव प्रजानाथ शुचो मुञ्चति ताजक् प्र वति ॥ ७॥ प्रमौर्यत: मनुष्यः२] (कथ्यते यस्य पिता पिता- महः*) पुण्यो- (वा) वै] (एव पूर्णन् ।) ग्रहान् पञ्चविशतिश्च ॥ ७॥ पछेऽनुवाके एकादशरात्रोऽभिहितः, अथ सप्तममारभ्य दशमा- न्तेषु चतुर्वनुवाकेषु द्वादशरात्रोऽभिधीयते । तवामिन् सप्तमे काम्यग्रहानुष्ठानप्रकारा उच्यन्ते । तत्र प्रथममेकं प्रकार विधत्ते- ",1, + इमे पाठा क-ख-ग-पुस्तकेय्वधिका ।

·२७. वैत्तिरीयसंहिता। [का प्रशष००] अथ प्रतिष्ठाथै प्रकारान्तर विधत्ते-“शुक्रायान् ग्टहीत गतीः प्रतिष्ठाकामोऽसौ वा श्रादित्यः शुक्र एषोऽन्तोऽन्तं मनुय्य. श्रियै गत्वा नि वर्ततेऽन्तादेवान्तमा रभते न ततः पापीयान् भवति)" -इति। यो नष्टश्रीकः सन् पुन' प्रतिष्ठां कामयते, सोऽयं शुक्रमादौ ग्टहौयादिति । दीप्तिमत्त्वादसावादित्यः शुक्र, एष एव प्रकाशानाम् 'अन्त" काष्ठा, अन्तिम , न ह्यादित्यादधिकः प्रकाशोऽस्ति । अत. शक्रायवेन मनुष्यश्रियः 'अन्त' काष्ठां प्राप्य पूर्वस्माद्दारिद्यात् "नि वर्त्तते' प्रकामपरमकाष्ठारूपादादित्यादेव सम्पत्परमकाठां प्राप्नोति, तत ऊई कदाचिदपि दरिद्रो न भवति॥ अभिचारहेतु प्रकारं विधत्ते- “मन्थ्यवान् ग्लौताभिचर- मातपात्रं वा एतद्यन्मन्धिपाचं, मृत्युनैवैनं याहयति, ताजगार्ति- माईति(()"-दति । अभिचरन् मन्यिनमादौ ग्टलीयात् । पर- स्थातत्वप्रापणादिदम 'बार्तपात्रम्' तदग्रत्वेन वैरिणं मृत्युग्टहीतं करोति, म च वैरौ तदानीमेव मृत्युं प्राप्नोति ॥ खकौयपित्रादिसमानौत्कर्षप्राप्यर्थ प्रकारान्तर विधत्ते- "श्रा- ग्रयणाग्रान् ग्टहीत, यस्य पिता पितामह पुण्यः स्यादथ तन्त्र प्राप्नुयाद्, वाचा वा एष इन्द्रियेण व्युध्यते यस्य पिता पितामहः पुष्यो भवत्यथ तन प्राप्नोत्युर वैतद् यज्ञस्य वागिव यदायको वाचैवैन मिन्द्रियेण समर्द्धयति, न ततः पापीयान् भवति(9)"-- इति । 'यस्य' यजमानस्य पिटपितामहौ धनविद्यादिभिर्गुणैरुलाटी, स्वयन्तु तमुत्कर्ष यदि नाप्नोति, तादृश. प्राग्रयणं प्रथम ग्टलौयात्। पिचादेरुत्कर्षे सति स्वयमुत्कर्षहीन. सभामध्ये वाक्पाण्डित्येनेतर- ·[का०प्र०२१.७] तैत्तिरीयसंहिता। व्यवहारेविन्द्रियसामर्थन वियुक्त , अाग्रयणस्त यज्ञस्योर प्रदेश- वत्मामर्थ्याधारो वागिन्द्रियवदुत्कर्षहेतुश्च । अत तदग्रत्वेन 'एन' यजमान मदा पाण्डित्यरूपया 'वाचा' व्यवहारान्तरसामर्थरूपेण 'इन्द्रियेण च समृद्ध करोति । 'तत' ऊर्द्ध कदाचिदपि तदुभय- होनो न भवति ॥ परकीयाभिचारनित्यर्थ प्रकारान्तर विधत्ते --"उक्थ्यायान् ग्टहीताभिर्यमाण , सर्वेषा वा एतत्पात्राणमिन्द्रिय यदुक्थ्यपात्र सर्वलैवेन मिन्द्रियेणाति प्र युके)"-दूति। यान्येतानि सोमपाचाणि मन्ति, तेषा मध्ये यदुकथ्यपाचम, तदिन्द्रियमामर्थोपेतम् , अत- स्तस्यायवे मत्यभिचारकर्तारम् 'एन' सर्वेणापि सामर्थनातिक्रम्य खयमनुतिष्ठति ॥ अत्र मन्त्र विशेष विधत्ते- "मरस्वत्यभि नो नेषि यस्य इति पुरोरुच कुर्याद् वाग्वै सरस्वती, वाचैवैनमति प्र युके)" इति। सोमरसग्रहणात्पूर्वं पठितव्या 'पुरोरुक्' ताञ्च पुरोरुचमत्र पर- खतीत्यादिका पठेत् । मन्त्रोक्ता 'सरस्वती', 'वाक्' देवता, तो वाचैव 'एनम्' अभिचरितारम् 'अति' क्रम्यानुतिष्ठति । इयटक् ब्राह्मणग्रन्थे द्वितीयकाण्डे उपहोमाख्ये प्रपाठके एवमानाता- "मरखत्यभि नो नेषि वस्य | मा पस्फरौ पयमा मा न बाधक् । जुषस्व भ सख्या वेश्या च। मा त्वत् वाण्यरणनि गन्म'-इति (तैना ० २ ४ ३. ३ ॥ • ''चतुर्थ उपहोमानाम्' इति ते..२४ १ सा• भा० ।

·२७४ वैत्तिरीयसंहिता। [ काशय वै द्वितीयस्त्रिराची जागत आग्रयणो यच्चतुर्थेऽहन्नाग्र- यणो गृह्यते स्व एवैनमायतने गृलात्यथो स्वमवच्छ- न्दोऽर्नु पर्यावर्तन्ते रार्थन्तरो वा रेन्द्रवायवो रार्थ- न्तरं पञ्चममहस्तस्मात् पञ्चमेऽहन् ( २ ) ऐन्द्रवायुवो गृह्यते स्व एवैनमायनेने गृह्णातिक बाहतो वै शुक्रो वाहत५ पृष्ठमहस्तस्मात् पृष्ठेऽञ्च्छुको गृह्यते स्व एवैनमायनने गृहा त्येतद्दे द्वितीयं यच- मापद्यच्छन्दारस्याप्नोति यच्छुक्रः श्ो गृह्यते यत्रैव यन्नमदृशन् तते सुवैन पुनः प्र युनो चिंटुडन्मुखी वै तृतीयस्त्रिरावस्त्रैष्टुभः (३) शुक्रो यस नमेऽहच्छुक्रो गृहाते स्व एवैनमायतने गृह्णात्यथो स्वमेवच्छन्दोऽनु पर्यावर्तन्ते वाग्वा आग्र- यो वागष्टममहस्तस्मादष्टमेऽहन्नाग्रयणो गृह्यते स्व एवैनमायतने गृह्णाति प्राणो वा ऐन्द्रवायवः प्राणो नवममुहस्तस्मान्नवमेऽइन्वेन्द्रवायवो गृह्यते स्व एवैन- मायतेने ग्रह्लान्येतद् ( ४ ) तृतीयं यज्ञमापद्यच्छन्दा स्यानोति यदैन्द्रवायवः श्वो गद्यते यवो युन्न मद्देशन् तत एवैनं पुनः प्र युद्धत यो स्वमेवच्छन्दोन पर्यावन्ति(१९) पृथो वा एते- ऽध्यपथेन यन्ति येऽन्येनेन्द्रवायवात् प्रतिपद्यन्तेऽन्तः ·२७५. (का-प्र०राव्य.] तैत्तिरीयसंहिता। खलु वा एप यज्ञस्य॒ यद् देशममहशमेऽहनेन्द्रवायवो गृह्यते यज्ञस्य (५) एवान्तं गत्वापथात्पन्यामपि यन्त्यथो यथा वही- यसा प्रतिसार वहन्ति ताहगेव तरच्छन्दारस्यन्या- ऽन्यस्य लोकमभ्यध्यायन् तान्यतेनैव देवा ध्यवाहुया" नैन्द्रवायवस्य वा एतदायतन यच्चतुर्थ महस्तस्मि- नाग्रयणो गृहने तस्मादाग्रयणस्यायतने नवमेऽह- नेन्द्रवायवो यते(५) शुक्रस्य वा एतदायतन यत्प अहस्तस्मिन्नन्द्रवायवो गृह्यते तस्मादैन्द्रवाय॒वस्या- यतने सप्तमेऽहञ्च्छुको गृह्यत(५) अाग्रयणस्य वा एतदा यतन यत् पृष्ठमहस्तस्मिञ्च्छुको द्यते तस्माच्छुक्रस्या- यतनेऽहमेऽहन्नाग्रयणा गृह्यते०) छन्दास्थैव तदिवा- इयति प्र वस्यसो विवाहमाप्नोति य एवं वेदाथा देवताभ्य एव यन्ने संविदं दधाति तस्मादिदमुन्यो- ऽन्यस्मै (७) ददाति ॥८॥ वा अस्त्रैष्टुभः एतः यज्ञस्य पञ्चम] मन्यस्मा एकच ॥८॥ . "एतद पधुमेऽहुन् एम एतत् बहते यशस्" इति क, ख, ग ।

·२०६ तैत्तिरीयसंहिता। का प्र.राथ. सप्तमेऽनुवाके दादशाहगताः काम्ययप्रकारा उताः। सच दादभाहो विविधः,-समूढो व्यूढय । तत्र समूढप्रकारः सूचकारेण दर्मितः-"अनौकां व्याख्यास्यामः। ऐन्द्रवायवायौ प्रायणीयोदयनीयौ दनमश्चा, , अथेतरेषां नवानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः, अथ शुक्राय- मथाययणायमेवं विहिता विख्यनीका परिवर्तते यद्यव्यूढः" इति। एवं समूढप्रकारमुक्त्वा व्यूढप्रकारोऽपि तेनैव दर्शितः,-"प्यूढे वेन्द्र- वायवायौ प्रायणीयोदयनीयावथेतरेषां दशानामैन्द्रवायवाय प्रथम- महः, अथ क्रायमथद्दे अाग्रयणग्रे अथेन्द्रवायवायमथवे शुकाये अथाययणायमय ऐन्द्रवायवाये"-इति। तत्रास्मिन्त्रटमेऽनुवाके व्यूढ- प्रकारोऽभिधीयते। तब प्रायगयोदयनीयौ परित्यज्य यानौत- राण्यहानि मध्यवर्तीनि दशमध्याकानि, वेषु प्रथमेऽहन्येन्द्रवायवाग्रत्वं विधत्ते-"गायत्रो वा ऐन्द्रवायवो गायत्रं प्रायणीयमहस्तस्मात् प्रायणीयेऽहम्नेन्द्रवायव ग्टह्मते, स्व एवैन मायतने ग्टहाति()"इति । पानि मुख्यानि छन्दासि गायत्री-विष्टुब्-जगतौरूपाणि, तेषां मो गायत्री प्रथमा , अयत्वेन चाचेन्द्रवायवशकाययणा विकल्यन्ते । तेषां १ मध्ये ऐन्द्रवायवः प्राथम्येन प्रशतावानातः । ततः प्रायम्यसाम्या- दैन्द्रवायवो गायत्रः; निरूपणीयानां दानामहां मध्ये थामायणैयं प्रथमभाव्य, नदपि प्राथम्यस्य साम्याद गायत्रम । एवं च पति तस्मिन् मायणेये दमानां मध्ये प्रथमेऽहन्दैन्द्रवायव श्रादौ ग्रहीतव्यः; ऐन्द्रवायवस्य गायचवमाम्यात् । एवञ्च मति स्वमम्बन्धिन्येवायतने प्रपमाह स्वरूपस्याने तमेन्द्रवाया ग्रहाति ॥ अथ दाखवास दितीयेऽहनि एकाग्रत्वं विधत्त-"चेष्टुभो वे ·[का.प्र.राय. वैत्तिरीयसंहिता। २०७ शफचेष्टुभं द्वितीयमहस्तस्मात् द्वितीय हाक्रो ग्टनने, स्व एवैनमा- यतने ग्टहाति(१)"-दति । चिष्टुप्-छन्दमः शुक्रस्य दितीयस्यामश्व पूर्वन्यायेन द्वितीयवसाम्यं योजयित्वा घ्याण्येयम् ॥ अथ तीयेऽहन्याग्रयणयत्वं विधत्ते-"जागतो वा पाययो जागतं वतीयमहस्तस्मात् हतीयेऽहवाययो ग्टह्मते, स्व एवैनमाय- तने शाति()"-दति । पूर्ववद्योजनीयम् ॥ एतदेवाग्रयणायत्वं प्रशंसति-"एतदै यगमापद्यच्छन्दास्यानोति यदाययणः यो ग्टह्यते ; यत्रैव यज्ञमदृशन्। नत एवेनं पुनः प्रयुक्त)" -इति । यद्' श्राग्रयणाग्रत्वं 'छन्दांस्याप्नोति' गाययादिच्छन्दो- रूपाणि चौपदानि व्याप्नोति; चयाणमहामनेनाययणपत्वेन समाप्तत्वात् । एतदेवाययणायत्वं 'यजमापत्' प्रथमन्यनीकारूपं घिराचं यज्ञं प्राप्नोति । घोप्यनौकान्यग्रत्वानि ऐन्द्रवायवायत्वशका- पवाययणापत्वरूपाणि यस्यां कियायां मा क्रिया 'धनौका', नद्रूप- चिराचयशोऽनेनापयायत्वेन समाप्यते । किच्च उत्तरस्मिन् चतुर्थ- ऽहन्याययण एवादौ म्यते । यस्मादेवं तस्माधवाग्रयणयले 'यज्ञमदृगन्' चिरात्रममाप्ति दृष्टवन्तः, नत एवाग्रयायत्वात् 'एन' यशं पुनः प्रयुक्तवान् भवति । तस्मादिदं प्रसस्तम् । अथ चतुर्थेऽहन्याययणायत्वमेव विधत्ते-"जगन्मुखो वै दिनीय- खिराको मागत आग्रयणे यचतुर्थ हवाययणो ग्टनते, व एवैन- मायतने रक्षात्ययो व मेवछन्दोनु पर्यावर्तन्ने"-इति । समूढे दादगाई ध्वनीका पिराहता। तबकात्तिः प्रपमस्तिरामः द्वितीयात्तिदितीपस्विराचः । सच यद्यपि समूढे दादमाई ·२० तैत्तिरीयसंहिता। [का प्र.राथ.८] ऐन्द्रदायवोपक्रमत्वादेन्द्रवायवस्य च गायत्रत्वाद्वायत्रीमुखो भवति, तथाप्यत्र 'जगन्मुख' जगत्युपक्रम कर्त्तव्यः । श्राग्रयणापय जागत इति पूर्वमेवोपपादितम् (२०७४. ४५०)। तरमात् चतुर्थेऽहन्याग्रयणायवे ग्टहीते सति स्वकीय एव स्याने तद् ग्टहीतं भवति । अपि चाय- यणाग्रत्वं स्वकीयमेव जगतौच्छन्दोऽनुसृत्य पुनरावृत्तं भवति । अथ पञ्चमेऽइन्दैन्द्रवायवाग्रत्वं विधत्ते- "राथन्तरो वा ऐन्द्र- वायवो राथन्तरं पञ्चममहस्तस्मात् पञ्चमेऽहन्नन्द्रवायवो ग्रह्मते, व एवैनमायतने ग्रहाति()" इति । प्रष्ठतिरूपे ज्योतिष्टोमे "यदि रथन्तरसामा मोम. स्यादैन्द्रवायवायान् ग्टहीथात्"-इत्येन्द्रवाचवायत्वं प्रति रथन्तरसानो निमित्तत्वश्रवणत् (आप औ०१२.१४.१.) ऐन्द्र- वायवस्य राथन्तरत्वम् ; पञ्चमस्याहो रथन्तरसम्बन्धस्य भाखान्तरे। प्रमिद्धवाद्राथन्तरलम् । तसादैन्द्रवायवस्थाहय राथन्तरत्वमाम्यात पञ्चमेऽहन्येन्द्रवायवः प्रथम ग्रह्यते । तथा सति 'एनम्' ऐन्द्रवायब खकीय एव स्याने ग्रजाति । अथ पनि शुक्रायत्वं विधत्ते- "बाईतो वै शुक्रो बाहत घष्ठमहस्तस्मात् पठेऽइच्छुको ग्रह्मते, स्व एवैनमायतने ग्रक्षाति(०)" शुक्रग्रहस्य षष्ठस्यामश्च यहत्सामसम्बन्ध. भाखान्तरे प्रसिद्धः । शेषं पूर्ववड्याख्येयम् ॥ नदेतच्छुकाग्रत्व प्रमसति- “एतदै दितीयं यज्ञमापद्यच्छन्दा५- स्थाप्नोति यच्छुक्र श्वो ग्यते, यत्रैव यज्ञमदृशन्, तत एवेन पुन ता. ब्रा० १३ १-६ पटसु खण्डेषु द्रव्यम् । 1 ता. जा. १३ ७-१२ पट खण्डेम्वन्वेष्यम् । -इति । * ·[का.प्र.राय.] तैत्तिरीयसंहिता। २९ प्र यु" इति। अनौकाया दितीयावृत्तिरूपस्विराची द्वितीयो यज्ञः । शेषमाययणवाक्यवद्व्याख्येयम् (२०० ४००५०) । अथ सप्तमेऽहन्यपि शुक्रायवमेव विधत्ते-"चिष्टुमुखो वै हतीय- खिराधस्त्रष्टुभः शुफ्रो यत्सतमेऽइछुको हाते, स्व एवैनमायतने ग्टनात्यथो खमेवच्छन्दोऽनु पर्यावर्तन्ते)"ति। यद्यपि समूढे ढतीयस्य चिरावस्थाद्येऽहन्येन्द्रवायवायत्वाहायचीमुख एवायं चिराचा, तथाप्यत्र त्रिष्टुमुखः कर्तव्यः, शुक्रश्च त्रैष्टुभ इति पूर्वमेवोपपा- दितम् (२७६ पृ० २२५०)। तस्मात् सप्तमेऽहनि शुक्रः प्रथमो ग्टह्यते । मेषं पूर्ववड्याख्येयम् ॥ अथाष्टमेऽहन्याययानत्वं विधत्ते- “वाखा आग्रयणो वागरम- महस्तस्मादटमेऽहनाययणो ग्टह्यते, स्व एवैनमायतने ग्रहाति(५०)" -इति । पष्ठकाण्डे श्राययणयब्राह्मणे (६ का०४.११.२.) “वाग्वे देवेभ्योऽपाक्रामत्" इत्युपकम्य “माययण प्रत्यागच्छत्" इत्युक्रत्वा- दाययणस्य वायूपत्वमर्थवादान्तरे द्रष्टव्यम् । अतो वायूपत्वमामा- न्यादष्टमेऽहन्याग्रयण: प्रथम प्रयोकव्यः । अथ नवमेऽहन्येन्द्रवायवायत्वं विधत्ते- "प्राणो वा ऐन्द्रवायवः प्राणे नवममइस्तस्मानवमेऽहन्नन्द्रवायवो ग्टह्यते, स्व एवैनमायतने ग्टनाति–दति । प्रकृती ग्रहब्राह्मणे “वाग्वा एषा यदैन्द्र- वायवः"-दूत्युनत्वाद् (६का ४.७.१.) वागिन्द्रियस्य च प्राणा- वान्तरभेदत्वादैन्द्रवायवस्य प्राणत्वम् ; नवमस्याहोऽपि प्राणत्वेन स्तुतिरन्यत्र द्रष्टव्याः । अतः प्राणत्वमामाम्यानवमेऽहन्येन्द्रवायवः प्रथमं ग्रहीतव्यः ।।

·२८. तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०राया तदेतदैन्द्रवायवायत्वं प्रशंसति- "एतदै हतौयं यज्ञमापद्य छन्दा स्याप्नोति, यदैन्द्रवायवः श्वो ग्रहते ; यचैव यज्ञमदृशन्, तत एवैन पुनः प्र युद्ध; ऽथो खमेवच्छन्दोऽनु पर्यावर्तन्ते १२)"-इति । ज्यनौकायास्तृतीयावृत्तिरूपस्विरावस्तृतौयो यज्ञः । शेषमाग्रया- वाक्यवयाख्येयम् (२७७४० ७५०) ॥ अथ दशमेऽहन्येन्द्रवायवायवाग्रत्वं विधत्ते- “पथो वा एतेऽध्य- पथेन यन्ति, येऽन्येनेन्द्रवायवात्मतिपद्यन्ते ; ऽन्तः खलु वा एष यज्ञस्य यद्दशममहर्दशमेऽहवेन्द्रवायवो रह्यते, यजस्यैवान्तं गत्वापथात्पन्था- मपि यन्यथो यथा वहौयमा प्रतिमारं वहन्ति, तादृगेव तत्(१३)"- इति। द्वादशाहस्य प्रायोयोदयनीययोर्मध्यवर्ती योऽयं दशराचस्तं दशराचं 'ये' यजमानाः ऐन्द्रवायवायत्वात् 'अन्येन' एकाग्रत्वादिना 'प्रतिपद्यन्ते' प्रारभन्ते, ते 'एते' यजमानाः ‘पथ.' सकाशाद् भ्रष्टाः 'अधिकेनापथा' कुमार्गण गच्छन्ति । तस्मादेन्द्रवायवागत्वेनैव दशरात्र उपक्रान्तव्यः । तथैव झनुवाकादौ वर्णितम् (२०६४ ० ११५०)। यदेत-' दशममहरस्ति, म एष ऐन्द्रवायवायत्वेनोपक्रान्तस्य दशराबाख्यस्य यजस्य 'अन्तः खलु वै' समाप्तिभूमिरेव । नत प्रथमदिनवदन्तिम- दिनेऽपि ऐन्द्रवायव एव प्रथमं ग्रहौतव्यः । तथा सति यजस्य परिसमाप्तिपर्यन्तं कुमार्ग परित्यज्य सम्यड्मार्गमेव प्राप्नुवन्ति । अपि च यथा लोके 'वहौयसा' प्रौढभारवाहिना वलौवर्दममूहेन युका वणिजः 'प्रतिसारं वहन्ति' पार्श्वद्दयगतान् जुद्रमार्गान् परित्यन्य प्रसिद्ध एव राजमार्ग बन्चीवर्दः पत्याकारो यथा भवति तथा नयन्ति । तददत्राप्येन्द्रवायवोपक्रमोपसंहारौ द्रष्टव्यौ ।।

·[का०७प्र.शय.] तैत्तिरीयसंहिता। २८१ तस्मा- तमिममैन्द्रवायवायत्वादिरूपं व्यूढप्रकारं लोकप्रसिद्धविवाह- साम्येन प्रशसति-“छन्दा स्यन्योऽन्यस्य लोकमभ्यध्यायन् , तान्यतेनैव देवा व्यवाहयन्(१४)" इति। यथा लोके काश्यपगोत्रोत्पत्राः पुरुषा विवाहार्थ' भारद्वाजगोत्रोत्पन्नां कन्यकामभितो विचारयन्ति, भारदाजगोचोत्पन्नाचेतरां विचार्य नददेव विवाहं कुर्वन्ति ; एवमचापि छन्दोऽभिमानिनो देवाः स्वकीयानामैन्द्रवायवायत्वा- दीनामन्योऽन्यस्य स्थानमभिध्यायन्तः 'तानि' सर्वाण्येन्द्रवायवत्वादीनि "एतेनेव' पूर्वोक्तप्रकारेण विवाहयन्ति, विवाहं कारयन्ति, स्थान. विपर्यासेन प्रापयन्तीत्यर्थः ॥ तथैन्द्रवायवाययणयोरन्योऽन्यस्यानविपर्यास दर्शयति- “ऐन्द्र- वायवस्य वा एतदायतनं यच्चतुर्थमहस्तस्मिन्नाग्रयो ग्टह्यते, दाययणस्यायतने नवमेऽहन्नन्द्रवायवो ग्टह्यते(१५)" इति । समूढो हि द्वादशाहो व्यूढस्य प्रकृतिः। समूढे हि प्रायणीयोदयनीयदशमाहानि परित्यज्यावशिष्टेषु नवसु दिनेषु अनौका त्रिरात्ता । तत्र द्वितीयायास्त्यनौकायाः मध्यवर्त्ति-नवरात्रस्य * चतुर्थेऽहन्युपक्रान्त- व्यत्वात्तदहरैन्द्रवायवस्थायतनम् , तस्मिन्नहनि पूर्वाकव्यूढप्रकारेण दितीय श्राग्रयो ग्टहीत.। नवमञ्चाह' समूढे आग्रयणस्यायतनम् । तच व्यूढप्रकारेण दितीय ऐन्द्रवायवो ग्टहीतः । सोऽयमैन्द्रवायवा- गयणयोः परस्परं विवाहः ॥ अथ शुक्रेन्द्रवायवयोः परस्पर विवाहं दर्शयति-"शुक्रस्य वा एतदायतन यत्पश्चममहस्तस्मिन्द्रवायवो ग्टह्यते, तस्मादैन्द्रवायव- "मध्यवर्त्यतिरात्रस्य"-इति क । . 30 ·तैत्तिरीयसंहिता। [का•ाराय] , स्यायतने सप्तमेऽहछुक्रो ग्राह्यते(१६) इति । समूढगते नवराचे यत् पञ्चममहः, तदेतद्वितीयायास्यनौकायाः मध्यवर्तिवाचुक्र- स्यायतनम् । तस्मिन्नहनि व्यूढप्रकारेपोन्द्रवायवो ग्टहीतः । यत्तु सप्तममहः तदेतत् बतौयायाख्यनौकायाः प्रथमदिनवादैन्द्रवायव- स्यायतनम् , तस्मिनहनि द्वितीयवारमावर्त्यमानः शुक्रो ग्टहीतः। मोऽयं शकेन्द्रवायवयोर्विवाहः । अथ शुक्राययणाग्रयोः परस्परं विवाह दर्भयति-"आग्रयणस्य वा एतदायतनं यत् षष्ठमहस्तस्मिश्छुक्रो ग्राह्यते, तस्माच्छुक्र- स्थायतनेऽटमेऽहन्नाग्रयणो ग्टह्यते(१०)" इति । यदेतत् षष्ठमहस्त- देतहितौयायाख्यनौकाया अन्तिमत्वादाग्रयणस्यायतनम् , तस्मिन्न- पनि व्यूढपकारेणावय॑मानः प्रथम शुको मृहीतः। यत्त्वष्टम- महस्तदेतत् बतौयायाख्यनौकाया मध्यवर्त्तित्वाच्छुक्रस्यायतनम: मस्मिनहनि व्यूढप्रकारेणग्रयणे ग्टहीतः । सोऽय शुक्राययणयो- विवाहः॥ एतद्देदनं प्रगंमति-“छन्दास्येव तदिवाइयति मवम्यमो विवाह- माप्नोति य एव वेदाथो देवताभ्य एव यजे मविदं दधाति, तस्मा- दिदमन्योऽन्यमै ददाति(१८)-इति । यः पुमानेवमैन्द्रवायवायला- दौनां विवाई जानाति, म तेन वेदनेन छन्दोदेवतानामेव विवाह शतवान् भवति । स्वयञ्च धनिकतमात् कुलाविवाह प्राप्नोति । अपि प यजानुष्ठानकाले देवताविषयमभिजानं 'दधाति' धारयति । पमादेव छन्दमां विवाह प्रवृत्तः, 'तम्मान' लोकेऽपि 'दर्द' कन्यका- रूपमपत्यम् 'अन्य' पिता 'अन्यम्मै जामात्रे ददाति ।

·[का.प्राथ.] तैत्तिरीयसंहिता। अथ मौमामा । दशमाध्यायस्य पञ्चमपादे (जे० सू०७७, ०८ अधि• २३.) चिन्तितम्- "यनोकादविन्द्र वायवशक्रापानुवादता । परिममा वार्थवादो वा विधिर्वा न हि चय। वैचर्य्यम विदोपलामवणापत्तितस्तथा । विधिरामयणायव इवानमित्तिको हिम. ॥ अम्ति दादगाहे अनौका । ऐन्द्रवायवायी प्रायणेयोदयनीयौ दामधार'; अयेतरेषां नवानामझामन्द्रवाचवायं मथममह, अथ शकायमथाययणयमयेन्द्रवायवायमथ झायमथाग्रयापमथेन्द्रवाय- पापमय मागमयाग्रयणयमिति । तप दादगाहगतेषु दितीय- सतीयचतुपु चिवह स क्रमेणेन्द्रवायवायलशकायत्वाययणामलामि विहितानि । सेय्याचं रथन्तरनिमित्तम, दितीय राषिमित्तम् । एतच महतो प्यवस्थितम् । तदुभयमच चोदकेन माप्तम् । तर चतुर्धा मंगप । अनुवादो वा, परिमया घा, अर्थवादो वा, विधियति । तच प्राप्तवादभुवाद पति चेन. म; वैपयांपत्तः । सहि राणान्तरपरिमयास्विति पेन, न, दोपरचापः । पर- जन्यमाप्तम्यापपणायवन विधिभितम्य प्रगमायोऽयमर्पवाद रति • 'नोकायामेन्द्र'-तिक । चौविनोशानिऐन्द्रवाएवापयरमाग्रहपादि परयामा बोला। सपाप पिपरिया समापसणे प्रापटीपोदरकोपयोरमोमध्ये मानेषु रा प रा समयतिरिवामि नवमयाकापानि, ते मूरि. तानि भवति। २०६९.३५. रसदपा । शारखपतोयमिदम । २०६•रयम् ।

·२८३ तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्र.राध०८] अथ चेत्, न; लवणात्तिप्रसङ्गात् । तस्मादाययणायवे यथाविधि- स्तथेतरयोरपि द्रष्टव्यः । न च प्राप्तवादविधिरिति वाच्यम ; तस्य विधेरनैमित्तिकत्वाभ्युपगमात् । रथन्तरादिनिमित्तकयोरेव हि चोदकेन प्राप्तिः, प्रयोजनन्तु दादशाहविकृतिषु यत्र कापि रथन्त- रादिनिमित्तवाभावेऽप्येन्द्रवायवायत्वसिद्धिः" इति ।। तत्रैवान्यचिन्तितम् (जै० सू०७४-८२, अधि २४.)- "प्यूढोऽपि प्रकृतिः किं वा विकृतिः स्याद् दिपृष्ठवत् । विधिमाम्बादादिमोऽन्यो लिङ्गात्कामविधेरपि ॥ विविधो हि द्वादशाहा,-समूढो व्यूढश्च । तब समूढः पूर्व- मुदाहृतः अथ व्यूढ उदाहियते,-ऐन्द्रवायवायौ माययोदय- नीयौ, अथेतरेषां दशानामहामैन्द्रवायवायं प्रथममहः, कायमय वे श्राग्रयणाये, अथेन्द्रवायवाग्रमथ दे शुक्राये, श्रथा- ग्रयणायमथ दे ऐन्द्रवायवाग्रे इति (२७६१० ६५०)। तत्र समूढस्य तावप्रकृतित्वमविवादम् । तद् व्यूढोऽपि किं प्रकृतिः, किंवा विकृतिरिति साये प्रकृतिरिति प्राप्तम् । कुतः? विधिसाम्यात्,- थथा ममूढप्रकारः प्रत्वों विहितः, तथा व्यूढप्रकारोऽपि ; न चाच कचिदिशेषोऽस्ति, येन तयोः प्रकृतिविकृतिभावो निचोयेत । न च प्रकारदयस्य प्रकृतित्वमदृष्टचरम ; रथन्तररहत्पृष्ठयोज्योतिष्टोम- प्रकारयोस्तद्दर्शनादिति पूर्वपक्षः ॥ व्यूढः ममूढस्य विकृतिः, कुतः । लिङ्गदर्शनात् । “ऐन्द्रवायवस्य वा एतदायतनं यच्चतुर्थमः" इति व्यूढे श्रूयते (२०५० ६५०) । एतच्च विकृतिले मति भवति, नान्यथा। तथाहि । व्यूढे प्रायणी- - ·[का ७/प्र.राय] तैत्तिरीयसहिताः २५ -. योदयनीययतिरिनेषु दशखह.सु यचतुर्थम्, तदारयणायवादैन्द्र- वायवस्यायतनम् , समूळे तु तदहवानामहा मध्ये द्वितीयचिका- दिखादैन्द्रवायवायम् । तच्च व्यूढस्य विकृतितायां चोदकेन प्राप्यमाणं विधिसिताययणायत्वस्तुतये नद्यत इति युक्तम् । किञ्च “यः कामयेत (बहु स्यां) म जायेय” इति (२८७°२५०) कामाय व्यूढो विधी- यते; तथा च समूढवत् क्रत्वर्थे विध्यभावाद्रथन्तरइत्पृष्टवैषम्येण विकमिपतप्रकृतित्वं नास्ति। तत समूढस्य दादशाहस्य विकृतिषु अह- गणेवनयोरन्यतरस्यातिदेशः पूर्वपक्षिण, प्रयोजनम् ; समूढस्येवा- विदेशः सिद्धान्त."-दूति ॥ नचैवान्यचिन्तितम् (जे. सू०८८, अधि०२६)- "प्यूढे भवादिमन्त्राणमर्थानाञ्च व्यतिक्रमः । मन्त्राणामेव वाद्य' स्थादविशेषेण कीर्तनात् ॥ छन्दमा व्यत्यय प्रोमो नार्थानां तेन मन्त्रगाः। गाययाचा विपर्यास्या अर्थपूक्तिः प्रशस्तये । यूढे दादगाहे भवपवमानतदुभयमन्त्रपरिधिकमालानि चो- दकप्राप्तानि । तच भक्षमन्त्रेषु सवनचयगतेषु गायत्रीचन्दमस्त्रिष्टुप्- छन्दमो जगतीचन्दन इति पदचयं श्रुतम् । तथा पवमानचय- विषयेष्वचारोहमन्त्रेषु गायवौच्छन्दास्विष्टुप्छन्दा जगतोच्छन्दा इति श्रुतम् । तथा परिधिस्तावके अर्थवादे पद्यते-"गायत्री मध्यमः परिधिस्तैष्टुभो दक्षिणे जागत उत्तरः" इति। तथा कपालविषय वाक्य पयते-"अटाकपाल' प्रातरमवनीयः, एकादश- कपालो माध्यन्दिनीयो दादाकपालस्तृतीयसमिकः" इति। अचा- .

·२८६ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०राय.] एलादिभिस्तिभिः मझ्याभिर्गायन्यादिच्छन्दांसि तत्तत्पादाचरस्मति- द्वारेणोपस्थाप्यन्ते । एवं स्थिते पति घ्यूढप्रकरणे छन्दोव्यतिक्रमः पद्यते-“छन्दासि वा अन्योऽन्यस्य लोकमभ्यध्यायन् (गायत्री- विष्टुभस्त्रिष्टुब् जगत्या जगती गायत्र्या')"-दुति (२०५० ४५०)। तत्र मगयः । सोऽयं छन्दोग्यतिकमो भवपवमानपरिधिकपालरूपा- पणमर्थानामुभयविधमन्त्रगतच्छन्दोवाचिशब्दानां कर्त्तव्यः, किंवा तेषां शब्दानामेव ? इति ॥ तत्र मन्त्रगतानामेवेति विमेषावणात्सर्वत्र व्यतिक्रमः इत्याधः पक्षः। तेन गायत्रशब्दनिर्दिष्टः प्रातःसवनीयो भवः, बिष्टुप्- शब्दितस्य माध्यन्दिनीयस्य भवस्य स्थाने; माध्यन्दिनीयो जागतस्य दतीयसवनीयस्य स्थाने, जागतो गायत्रस्य प्रातस्मवनौयस्य स्थाने । तथा बहिष्यवमानो माध्यन्दिनपवमाने, माध्यन्दिनपवमानस्तृतीय- सवने, आर्भवपवमानः प्रातस्मवने। तथा मध्यमः स्थविष्ठः परिधि- दक्षिणतः, अणौयान् द्राघौयानुत्तरतः, अणिष्ठो इमिष्ठो मध्यतः । तथाटाकपालो माध्यन्दिने सवने, एकादशकपालस्तृतीयसवने, दादाकपालः प्रातस्वने। सोऽयमर्थव्यतिक्रमः । मन्त्रह यशव्देष्य- प्येवं योजनीयम्। इति प्राप्ते, ब्रूमः;-छन्दांसौति वाक्यार्थानां व्यतिक्रमो नोक्तः, अतो नां गायश्यादिशब्दानामेव व्यतिक्रमः । यस्वर्थेषु गाययादिशब्दप्रयोगः, स प्रशंमार्थ:; भवा- पर्यानां मुख्यच्छन्दलाभावादिति राद्धान्त" इति । रनि यीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे दितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ।।

·[का०७/प्र.राय]
तैत्तिरीयसंहिता!
२८७
प्रजापतिरकामयत प्र जायेयेति स एतं हादशाराप
मपश्यत्तमाहरनेनायजत ततो वै स प्राजायत यः
कामयेत प्र जायेयेति स द्वादशरात्रेण यजेत प्रैव
जायते) ब्रह्मवादिना बदन्त्यऽग्निष्टोममायणा यजा
अथ कस्मादतिराचः पूर्वः प्रयुज्यत इति चक्षुपी वा
एते यज्ञस्य॒ यद॑तिराचौ कनीनिके अनिष्टोमौ यत् (१)
अग्निष्टोमं पूर्व प्रयुञ्जीरन् बहिर्धा कनौनिके दध्यु-
स्तस्मादतिराचः पूर्व प्र युज्यते॒ चक्षुषी एव यज्ञे धित्वा
मध्यतः कुनौनिके प्रति दधति) यो वै गायौं
ज्योतिःपक्षां वेद ज्योतिपा भासा सुवर्ग लोकमत
याग्निष्टोमौ तौ पक्षौ येऽन्तरेटावुकाः स श्रात्मैपा
वै गायवी ज्योतिःपक्षा य एवं वेद ज्योतिपा भासा
सुवर्ग लोकम् (२)
एति) प्रजापतिर्वा एप द्वादशधा विहितो यद
द्वादशरात्री यावतिरात्रौ तो पक्षौ येऽन्तरेप्टावुयाः
स श्रात्मा प्रजापतिविष सत्सङ्घ बै सचेण स्पृणोति
प्राणा वै सत् प्राणानेव स्पृणोति" सर्वासा वा एते
प्रजानां प्राणरासते ये सचमासते तस्मात् पृच्छन्ति
किमेते सुविण इति) प्रियः प्रजानाम् (३)

·तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०राय.] उत्यिती भवति य एवं वेद ॥४॥ यलोक प्रजानां पञ्च च ॥६॥ अष्टमेऽनुवाके दादशाहस्य व्यूढमकारो निरूपितः। अथ नवमे दादशाहस्याहविशेषा उच्चन्ने । तबादौ द्वादशाहं विधत्ते- "प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति, स एतं दादाराव मपग्मत, समाइरन, तेनायजत, ततो वै स प्राजायत, यः कामयेत प्र जायेयेति, म दादशरात्रेण यजेत, प्रैव जायते)-इति ॥ अथ प्रश्नोत्तरमुखेन प्रथममहर्विधत्ते- "ब्रह्मवादिनी वदन्य- मिष्टोममायणा यजा अथ कस्मादतिराव: पूर्वः प्रयुज्यत इति , चक्षुषी वा एते यजस्य यदतिराघौ, कनौनिके अग्निष्टोमो, यद- निष्टोम पूर्व प्रयुञौरन् बहिर्धा कनौनिके दयुम्तस्मादतिराचः पूर्वः प्र युज्यते, धनुषी एव यजे धिवा मध्यतः कनौनिके प्रति दधति(९)" इति । अमिष्टोम प्रायणं प्रथमभावि येयां मोम- यागानाम, ते 'अग्रिटोमप्रायण.'। श्रत एवास्य काण्डस्याद्यानु- वाकेऽभिहितम्- "तस्मादाय॑ष्ठयज इति"-इति (१४८ पू०६प.)। एवं मति तममिटोम परित्यज्य दादगाहम्य प्रथमेऽति कस्मात् कारणदतिराव' प्रयुज्यते ? इति ब्रह्मवादिनां प्रश्न । तचाभिचा उत्तरमेव माहुः । पुरुपस्थानीयस्य दादशाहयजस्य चीलकम्या- नौयावनिराचौ, कनौनिकास्थानौयावनिष्टोमी। मध्ये यदवान्तरं पृथइमण्डलमतिकृष्णम्, नदर्शनशलिस्यानम् मेय + . रुपामण्डलस्य . "पियोमो यत् सबमें लोकप्रिय प्रजानाम्" इति क, ख, ग ।

·[का ७०राय] तैत्तिरीयसंहिवा। २८ . कनौनिकैत्युच्यते । एवं सति यदि यजमानाः प्रपनममिष्टोम प्रयुञ्जौरन्, तदानीमाधारभूतं गोलकं विना बहिरेवाकाशप्रदेश कनौनिके स्थापयेयुः । तस्मात्कारणादतिरात्र एव प्रथमेऽमि प्रयो- कव्यः । तथा मति पुरुषरूपे दादशाहयज्ञे गोलकइयं प्रथम स्थापयिला तन्मध्ये कनौनिकायं स्थापयन्ति । तदेवं प्रथममहर्विधायानन्तरभावौनि दशाहानि पवरूपं परि- कल्प्य विधत्ते-“यो वै गायत्री ज्योति पक्षां वेद, ज्योतिषा भासा सुवर्ग लोकमेति, यावदग्निष्टोमौ तौ पक्षौ, येऽन्तरेष्टावुक्याः स आत्मैषा वे गायत्री ज्योति पक्षा य एवं वेद ज्योतिषा भासा सुवर्ग लोकमेति(२)" -इति। अष्टाक्षरपादा गायचौमष्टमयोपेतमुक्थ्य- रूपमहरएक पविरूपत्वेन परिकस्य तद्रूपा गायत्रौत्युच्यते । ज्योती- रूपौ पचौ यस्या गायच्या. मा 'ज्योति.पक्षा' । तादृशौ यो यज- मानो वेद, म यजमान. पक्षरूप ज्योतिरेव स्वर्गमार्गप्रदर्शनाय भासक दीपकं कृत्वा, तेनानुष्ठितज्योतिराख्येन प्रकाभेन खर्ग प्राप्नोति । कौ तौ पचौ ? कि तस्याः पतिरूपाया गायल्या. स्वरूपम् ? इति, तदुभयमुच्यते-- द्वादशाहस्य प्रायणौयोदयनीयाख्ये प्रथमोत्तमे अपनी विहाय मध्यवर्त्तिनो दशराचस्याद्यन्तयोरझोरनुष्ठेयौ याव- मिष्टोमौ तौ पक्षस्थानीयौ, ये तयोरग्निष्टोमयोरभ्यन्तरेश्वर- सह्याकेम्वहस्वनुष्ठेया अष्टावुक्य्या', सोऽयमुक्थ्यमह. पक्षिरूपाया गायच्याः 'आत्मा' भरीरम् । एतादृशानि दशाहानि कुर्यादित्यर्थः । 'एषा वै'-इत्यादि प्रतिपादितस्यार्थस्योपस हारः ॥ सोऽयं दादाराची विविध.,- मत्ररूपोऽहौनरूपच । तच सब- 37 ·तैत्तिरीयसंहिता। [का शष्य.] . रूपं तावदिधातुं प्रस्तौति-"प्रजापतिर्वा एष द्वादशधा विहितो पद् द्वादशराची; यावतिराचौ तौ पचौ, येऽन्तरेटाबुक्याः व श्रात्मा ; प्रजापतिविष सनसद्ध वै सत्रेण स्पृणोति, प्राणा वै सत्प्राणानेव स्पृणोति(४)- इति । योऽयं दादाराचोऽस्ति, मोऽयं द्वादशभिः प्रकारैराविर्भूतः प्रजापतिरेव । तस्य च प्रजापतेः पक्षिरूपत्वं परिकल्यते । पूर्वपरत्वेन निरूपितयोरमिष्टोमयोः समीपवर्जिनौ प्रथमदादशयोरहोरनुष्ठेयौ प्रायणीयोदयनीयाख्यौ पावतिराचौ', तावपि पचाग्रस्थानीयत्वात्पधावेव । अमिष्टोममहि- तयोरतिरात्रयोः पक्षयोर्मध्ये येऽसावुक्थ्याः, सोऽयमुक्यमाः पति- रूपस्य प्रजापतेः शरौरा । 'एषः' एवंविधो दादाराचो यथोक्त- कल्पनया द्वादशविधः । प्रजापतिरेव स्वकीयेन सवरूपप्रयोगपए 'सद्ध स्पृणोति' मच्छन्दवाच्यं यदस्ति, नत्प्रौणयत्येव । किं तदाच्य- मिति, तदुच्यते-प्रजानां प्राण एव सच्छन्दवाच्याः; जन्मान्तरे- ऽप्यनपायेन सद्भावात् । अतः मच्छब्दवाच्यान् प्राणानेव पौणयति । अथ प्रस्तुतं भवरूपं विधने-"मर्वामां वा एते प्रजानां प्राणे- रामते, ये सत्रमासते; तस्मात् पृच्छन्ति किमेते सचिण इति" -इति । 'ये यजमाना बादशाहरूपं 'सचम्' 'भासते' अनु- तिष्ठन्ति । श्रामिधातुः सत्रविषयेऽनुष्ठानमुपलक्षयति । ते यज- मानाः सर्वामां प्रजानां प्राणैरेव निमित्तभूतैरनुतिष्ठन्ति । एत- ."उभयतोऽतिरात्रम्" इति कात्या. श्रौ १२ १.६ । f, ऐ० वा. ३.१.१. (ए.सो. मु. २मा० ३६६ ए०) हरव्यम् । 6"भ्यासत उपयन्तीति सचलिगम"-इति कात्या. श्री.१२. २.१.५।

·(का.प्र.शब.. तैत्तिरीयसंहिता। दनुष्ठानेनैव जगनिर्वाहहेतुना प्राणाः प्रौता भवन्तीत्यर्थः । यस्मात् मचानुष्ठानं प्राणनां भौतिहेतः, 'तस्मात्' मई जना अनुष्ठावन् दृदा किमेते मषिणः? इत्येवमादरेण माथर्याः पृच्छन्ति । अतः प्रशस्तमिदं सत्रमनुष्ठेयमित्यर्थः ।। अथ वेदनं प्रशंसति -"प्रियः प्रजानामुत्थितो भवति य एवं वेद()"- इति । सचस्य वेदिता सर्वासां प्रजानां प्रियो भूखा जगत्युत्सष्टोऽवतिष्ठते ॥६॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश तेत्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयमपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ न वा एपोऽन्यतवैिश्वानरः सुवर्गार्य लोकाय प्राभ- वो ह वा एप ातंत श्रासीत्ते देवा एतं वैश्वानर पर्यो हन्त्सुवर्गस्य लोकस्य प्रभूत्या ऋतवो वा एतेन प्रजापतिमयाजयन् तेवा दधि तनोति हु वा पत्विष्टु य एवं विद्दान् हादशाहेन यजने नेऽस्मि- वैच्छन्तु स रसमई वसन्ताय मार्यच्छद (१) यवं ग्रीमायौपंधीर्वाभ्या बौहीञ्च्छरदै मापतिलौ मन्तशिशिराभ्यां तेनेन्द्र प्रजापतिरयाजयत्ततो पा मन्द्र मुन्द्रोऽभवत्तमादारानुजावरस्य यन्न इनि स तनाग्रेऽयजते"प ह वै कुणपत्ति यः सुचे प्रति- ·२८२ तैत्तिरीयसंहिता। [काळाराम.१० गृह्णाति पुरुपकुणपर्मश्चकुणपं गौवी अन्न येन पाचे- णान्न बिभ्रति यत्तन्न निर्णेनिजति ततोऽधि (२) मल जायत") एक एव यजेतैको हि प्रजापति- रा') हादशरात्रौदीक्षितः* स्याद् हादशमासाः संवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः प्र॒जाप॑तिविप एप हु वै जायते यस्तपसोऽधि जायते) चतुर्धा वा एता- स्तिस्तिसो रायो यद् द्वादशोपुसदो याः प्रथमा य ताभिः सम्भरति या द्वितीया युजं ताभिरा रंभते (३) यास्तृतीयाः पाचाणि ताभिनिर्णेनिने याश्चतुर्थी- रपि ताभिरात्मानमन्तरतः शुन्ध यो वा अस्य पशुमति मासः सोऽति यः पुरोडा मस्तिष्व५ स यः परिवापं पुरीषर स य श्राज्य मज्जान५ स यः सोम स्वेदः सेोऽपि हु वा अस्य शौर्पण्या निय्यदः प्रति गृह्णाति यो हादशाहे प्रति गृह्णाति तस्माद् हादशाहेन (४) न याज्यं पाप्मनी व्यायः ॥ १० ॥ श्रयच्छु दधिरा रभते। हादशाहेन त्वारि . U दीक्षित"- इति निर्विसर्गपाठ क ख-पुस्तकयो।

·[का.199राय..] तैत्तिरीयसंहिता। २८२ - नवमेऽनुवाके दादमागतान्येकादगाहानि विहितानि; अथ दामे दादामहर्विधने -"न वा एषोऽन्यतोवैवानरः सुवर्गाय लोकाय प्राभवदूी वा एप बानत श्रामौत्ते देवा एतं वैश्वानरं पहिग्सुवर्गस्य लोकस्य प्रभूत्यै"- इति । वैश्वानराख्येनामिना दृएत्यादतिराको 'वैश्वानरः'। 'अन्यतः' एकमिन्नेव भागे वैश्वानर- गन्दवाप्योऽतिराचो यम्य दादशाहम्य, मोऽयम् 'अन्यतोवैश्वानरः'। प्रादावातिरावयुको न ववमान इत्यर्थः । एतादृशः “एषः' दाद- गार: स्वर्गलोकं मम्पादयितुं न ममर्थः । कुतो न ममर्थ रति, सदुष्यते - एषः' दादगाह अवांभिमुग्वः अनिविस्तृत श्रामोन् । तस्यापमाननियामकाभावात् । श्रतोऽयमपर्यवमितः मन् स्वर्गस्य प्रभु- . मामीत् । तदानी देवाः 'एतं' वैश्वानरगदवाथमतिराचं पर्याइन्' परितोऽवमानप्याने नियामकलेन म्यापितवन्तः। अतोऽतिराण नियमितत्वादेनावानयं दादगाह इति तापरिमाणस्य पर्यवमित- मसात् वर्गलोकं भम्पादयितुमय प्रभुर्भवति । तस्मादुपरियादति- रापः कर्तव्य रति विध्युययः । प्रयतम दादमा म्याहोमरूपता विधजे -"एतको वा एतेन प्रजापतिमयागयन् नेप्यानदिधि तनोति ह वा पलितु प एवं दान् दादमाईन पाते।0"- रति। पुरा कदापिदमावृतयो देवा समिजो भूला 'मसापनि' यजमानम् एतेन' दादगारेम पाजयन् । तेग दादानि म प्रजापतिः 'तेषु' एतषु मधेधिको भारहिं प्राप्नोत् । मादन्योऽयमित मध्ये दादमायागेम मयादि प्राप्नोति। पूर्व (२८.. १५६.) मामलादामिनीदमया ·२६४ त्तिरीयसंहिता। (का.म.राबर . विधानाच्च दादशाहस्य मत्रत्वम् । इह त यजमानकवाघजति- चोदनया विधानाचादौनत्वमिति विशेषः ॥ तमिमं दादशाहं प्रशमितं पूर्वोक्कामेव प्रजापतेः मम्मृद्धिं प्रपञ्चयति -"तेऽस्मिच्चन्त , स रसमह वसन्ताय प्रायच्छद्, यवं पौभायौषधौवर्षाभ्यो नौहौञ्छरदे, मापतिलौ हेमन्तशिशिरा- भ्याम्()"- इति । "ते' वमन्ताद्या ऋतवः 'अस्मिन्' समृद्धे प्रजापती भागमैच्छन्। 'म.' च प्रजापतिर्वमन्ताय 'रसम् अह' सर्वमपि भोग्य- वस्तुगतं मार दत्तवान् , वमन्तकाले हि भोगातिथयः प्रसिद्धः । तथा यवादीन् धान्यविशेषान् गौमादिभ्यः प्रायच्छन् , ते हि तत्तत्काले प्रभृता भवन्ति । एवमुत्कर्षहेतुत्वेन दादशाहः प्रशस्तः ॥ अथापकर्षनिवारकत्वेन हादशाह प्रांमति-"तेनेन्द्र प्रजापति- रयाजयत्, ततो वा इन्द्र इन्द्रोऽभवत्, तस्मादारानुजावरस्य यज्ञ इति स ह्येतेनायेऽयजत(४)"- इति । इन्द्र उत्तमत्वेनाग्रजधावत् पूज्योऽपि सन्, पुरा कदाचित् अनुजवदवरः, सर्वैर्देवैस्तिरस्क्रिय- माणो भूत्वा तत्परिहारोपायं वेदित प्रजापतिमुपसेवितवानित्ये- तावदच बहिरेव द्रष्टव्यम् । अत एवान्यचावातम् -"दन्द्रो वै देवानामानुजावर श्रामौत, म प्रजापतिमुपाधावत्" इति (६.६. ११.२.)। 'म.' च प्रजापति: 'तेन' द्वादशाहेनेन्द्रमयाजयत् । ततो दादभाहप्रभावादयमिन्द्रस्तदानौम 'इन्द्रोऽभवत्' स्वकीय- परमैश्वर्यलक्षणमिन्द्रत्व प्राप्तवान् । तस्माद् याचिका: "श्रानुजा- 'यत इत्यहीनस्य” इति कात्या. श्री. १२.१.५। । ऐप्रा. ४ ३ ३. (ए. सो. मु. २ मा• ४७३ ए.) एव्यम् । .

·[का.प्र.राथ..] तात्तरायसाहता २८५ .. वरस्य यज्ञः" इति द्वादशाहमाचचते । यसमादिन्द्र धानुजावरी भूला तनिवृत्तये प्रथममेतेन दादशाइनायजत, तस्मादानुजा- वरयजत्वमस्योपपन्नम्। इदानों सवरूपे दादशाहप्रयोगे दक्षिणनिषेध निन्दयोनयति --"एष ह वै कुणपत्ति, यः सः प्रतिग्रहाति ; पुरुषकुणप- मश्वकुणपं; गौर्वा अन्न, येन पात्रेणान्नं विधति, यत्तन निर्ण- निजति, ततोऽधि मलं जायते (t)"- इति । स हि ये यज- मानास्त विज इत्येवं यजमानवव्यवहारवदृविक्वव्यवहारोऽप्यस्ति । अत एव शाखान्तरे-"अध्वर्युहपतिं दौयित्वा ब्रह्माणं दीक्षय- ति"- दूत्यादावध्वर्युब्रह्मादिशब्दैर्व्यवह्रियन्ते । एवं मति ऋत्विक्त- बुद्धा यागान्तरवदत्र यो दक्षिणां प्रतिग्रहाति, स प्रतिपहीता शवभक्षणेन यः प्रत्यवायस्तं प्राप्नोति । नात्र पञ्चनखभवो विव- चितः, किन्तु पुरुषावादिशवः । किच्चानेन यदव भने, नगौरव भवति ; गोमांसभक्षणसमः प्रत्यवायो मतदा किञ्चैनं प्रतिग्रहौतारमुद्दिश्य यस्मिन् कांस्यपाचे भाये कार्ड धार- यन्ति, तत्पाचं यदि शास्त्रोकमार्गेण शोधित न बोट, दवः' भोधनाभावात्तद्युक्तग्टहेऽधिकं मलं जायतेतेल पार बदका- मधिकः प्रत्यवायो भवतीत्यर्थः । एवं दक्षिणानिषेधेन मत्रप्रयोग र दान- प्रयोगमपि दृढीकरोति --"एक या द हिमा ·२९६ तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्राथ.१.] रानीत(६)- इति । प्रजापतेरेकस्यैव समृद्धिरभूत्, न तु याजकाना- मृतूनाम् । तस्मादेकम्य कर्तृत्वात् फलभावाचाहौनत्वं मिद्धम् ॥ अथ दौराविशेष विधने-“द्वादशरात्रौदौक्षितः स्यात्, द्वादश- मामाः संवत्सरः, सवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिर्वावैष; एष ह वै जायते यस्तपसोऽधि जायते,"-इति। द्वादशसयोपेतानां मासानां संवत्सररूपत्वात्, संवत्सरस्य च प्रजापतिसृष्टलेन प्रजापतिरूपत्वान, "एष.' यजमानो दादभदौवायोगात् प्रजापतिरेव भवति। किञ्च यत् पूर्व मातापिढभ्या जननं न तन्मुख्यम, किन्तु 'य.' यजमानो दौवारूपात् 'तपमः' अधिनायते, एष एव हि 'जायते' मुख्य- जन्मवानित्यर्थः ॥ थोपस विशेष विधत्ते-"चतुर्धा वा एतास्तिस्रस्तिस्रो रायो, यद् द्वादशोपसदो, याः प्रथमा यज्ञ ताभिः सम्भरति, या द्वितीया यज्ञं नाभिरा रभते, यास्तृतीयाः पात्राणि तामिनिनिके, या- चतुर्थोरपि ताभिरात्मानमन्तरत' शुन्धते(८)"-इति। अत्रानुष्ठेया द्वादशदिनमाध्या उपपदो याः सन्ति, तास्तिसस्तिसः एकैक- राशिरूपेण चतुर्धा विभज्यन्ते । तत्र प्रथमराधिगताभिस्तिभि- यजमाधनमम्पादनं भवति, दितौयराशिगताभिस्तिभिर्यज्ञमुप- ममते, हतौयराशिगताभिस्तिसृभिर्यज्ञपाचाणि गोधयति, चतुर्थ- राशिगताभिस्तिसृभिः स्वात्मनोऽन्त शुद्धि करोति ॥ पुनरपि सत्रे दक्षिणाप्रतिग्रहलोभातिशयेग प्रमति निन्दति -"यो वा अस्य पशमत्ति माम मोऽत्ति, यः पुरोडाश पदपाठदर्शनादवगम्यतेऽत्र "तु वै"- इत्यवग्रह कार्य इति । .

·[का०प्र०२राय०१०] तैत्तिरीयसंहिता। मस्तिष्क स, यः परिवापं पुरीष५ म, य ाज्यं मज्जान म, यः मोम खेद मोऽपि ह वा अस्य शौर्षण्या निष्पदः प्रति ग्टहाति, यो दादमाहे प्रतिग्टहाति, तस्माद् दादशाइन न याज्यं पाभनो व्यावृत्त्य)-इति। 'य' पुमान् दादभाइसचे दक्षिणं प्रतिग्टलाति, मोऽयं यदा स्वयं सोमयागं करोति, तदा तदीय- यागे योऽन्य ऋत्विक भूत्वा तस्य प्रतिग्रहीतुः सम्बन्धिनमग्नीषोमी- यादिपश हविःशेषम् 'अत्ति', 'म:' कत्विक् पुरुषादिमांसभक्षणममं प्रत्यवायं प्राप्नुयात् । यस्तदीययागे पुरोडाशशेषमत्ति, मः 'मस्तिष्क पुरुषादिशिरोगतमांसं भवितवान् भवति। यः 'परिवापं लाजरूप- हविःशेषमत्ति, म: पुरीषमेव भवितवान् भवति । यस्तदौययागे "श्राज्यम्' दूडाभागं भक्षयति, स मज्जानं भक्षितवान् भवति । यस्तदीययागे सोमशेष भक्षयति, स खेदं भचितवान् भवति । किञ्च 'मः' प्रतिग्रहीता स्वयमपि 'अस्य' द्वादशाहकर्तः 'शौर्षयाः' शिरस्युत्पन्नाः ‘निष्पदः'* द्वारैर्निर्गछन्तौमलिनजातीः प्रतिग्टहाति ॥ अथ वैतवाक्यं सर्वमहीनद्वादशाहविषयं व्याख्येयम् । तदानौं “यो वा अस्य पशम्" इत्यादेरयमर्थः- 'यः' कश्चिदृविग्भूत्वा अहौन- रूपदादशाहे पाहविशेषमत्ति, सोऽयम् 'अस्य' यजमानस्यैव मांस- मत्ति। एवमुत्तरचापि योज्यम् । यस्मादहीनदादशाहे दक्षिणापति- ग्रहोऽनिषिद्धः, तस्मात्कारणालिग्भूत्वा दादशाहेन यजमानं न याजयेत् । तदेतदंयाजनं पामनो व्यावत्यै सम्पद्यते । ; याजने तु * 'निप्पद निर्गच्छन्त'- इति ऋ० सं० १०. १०२.६. सा भा० । 'निष्पत् निस्सृतम्' इति तै० या. 8. ३. १. सा. मा० । + निराधै"- इति क।

·२६ तत्तिरोयसंहिता। [का.म.राया - शास्त्रोक मायश्चित्तं कर्त्तयम् । माहौनयोरेतावान् विशेषः-सवे त स्वयमपि यजमानवात् प्रतिग्रह एव। नास्ति, अहोने तु विद्य- मानस्य प्रतिग्रहम्य दुष्टत्वात् प्रतिग्टह्य प्रायश्चित्तं कर्तव्य मिति ॥ प्रच मौमामा । दशमाध्यायस्य पाठपाद (जे.सू. ५८, ६. अधि० १६.) चिन्तितम- "अहोनसचयोलमभेदो नास्यस्ति वा ? न हि । प्रारत्तिमाम्यादाद्यः स्यादिज्यामिभ्यां तयोभिदा ॥ अस्ति दादगाइम्साधीनवं सबलं च। तवं चिन्यते- किमहीनसयोलवणभेदो मामित, उतास्ति ? इति। तच नास्तीति तावत् प्राप्तम् । कुन: ? ज्योतिष्टोमावृत्तिपम्य भमानवात् ; यथा द्विराचादीनामेकादगराधान्तानामहीनानामा हत्तौ ज्योतिष्टोम- स्वरूपम्, तथा पयोदशराबादीनां मचाणामिति माने, धूमः- "श्रामीरन्”, “उपेयुः" इति चोदनाइयं यजमानबहत्वच मनसब- एम, यातिचोदना यजमानवलनियमाभावयअहोमलक्षणम"; वैदिकरयोगेषु तयोरव्यभिचारादिति रावान्तः" इति । •"पच दादशाहा भयुः, सत्राण्यहीनावा"-इति न्याय प्रौ. १.. ५.१.२ । “हादसाय सत्रमहोदय" इत्यादि काया.श्री.१२.१.४। + तानि पायोगालोप १६५ - २६५ एरेषु विदितानि रय्यागि। । सानि चेसोपरिपातीयपतुर्थप्रपाठकयोनिधापमानानि । सपा--"वपोदाराघमामते", "चतुर्दशराब मामते"-इत्यादि २. | "दादादिकामा उपेपुरिति तथा प्रयोदशगर मामोरदिति भारम्"ि-ति कापा. औ.१२ १.५ १.पा.। . "मागरातधोदनामाश्य"- इति म-पाठ । : "दिराव पगते", "यमियोमेन वगूनयानयत् ("निरालम्पानियोम एपमम"-बादि १०५, १७५ (१००) ए.

·[कामय.१०] तैत्तिरीयसंहिता। २९६ ? - तचैव (जै० सू०४५-५०) अधि०१४.) अन्यचिन्तितम्- "मत्रमेकः करोत्याहो बहवः? प्रशताविव । एकः कुर्यादिहामौरबित्युक्त्या बहवो मताः । दादमाहादिसवस्य ज्योतिष्टोमः प्रकृतिः । तत्र क.क्यात् चोद- केन मचेऽपि क.क्ये प्राप्ते, प्रत्यक्षवचनान्। बहवोऽभ्युपेयाः" इति ॥ तत्रैव (जै० सू०५९-४८; अधि० १५.) अन्यचिन्तितम्- "अत्विजोऽन्येऽत्र यष्टभ्यः स्युस्त एवोत? चोदकात् । अन्ये ; यथार एव स्युः प्रत्यक्षवचनादिभिः ॥ अत्र मचे किं यजमानेभ्यो व्यतिरिक्ता शुविजः कर्तव्याः, किं वा यजमाना एवलिजः ? ज्योतिष्टोमे यजमानादन्येषामविवाद- पाप्यन्ये स्युरिति प्राप्ते, ब्रूमः- "ये यजमानास्त परविजः" इति । प्रत्यवचनात्, “श्रदक्षिणानि भत्राणीत्या:"- इति दक्षिण- राधियश्रवणात्, “अध्वर्युर्टहपतिं दीवयिता ब्रह्माणं दोषयति तत उगातारम"- इत्यादिना॥ ब्रह्मोहाचादिसमाख्यासंयोगदौक्षा- संयोगयोरार्विज्ययजमानघोतकयोः प्रतिभानाच, यजमाना एव एलिजा"- इति । •ज्योतियोमस्य प्रकृतिवं मौ• जै० सू० ८.१.३-१..यधि० ३. दितीयवर्णके वर्णितम् ; उदृतञ्च तत् पुरस्तादिव (२मा० २१५, २५३८०)। + "अङ्गिरसो वै सत्र मासत", "ये सत्र मासते” १६५, २८७१। + "यजमानाः सर्वे सत्रेषु"- इति काया• श्री. १२.१. ० । ऐ.वा. 8. 8. B. सा. भा. (३ भा• ३८७ ४.)। 5 "यदक्षिणानि च सामियोगात्" इति कात्या• श्री १२.१.५॥ थमिशतमा ३.१.२.१५.रण्यम्। । त• प्रा० १२.१.१.१-१. काल्या. श्री. १९. २. १५ ॥

·तैत्तिरीयसंहिता। [का ७/प्र.राथ.१०] नचैव दितीयपाद (जे. सू० ३४, अधि० १०.) चिन्तितम्- "एलिजां वरणं सचे कार्य नो वाऽत्र सोमवत् । कार्यम् , मैवं स्वकर्मत्वात् क्रयार्था* प्रकृतौ दृतिः ॥ "अग्निम होता"- इत्यादिमन्ते । सोमे विजां वरणमाम्बातम्, सोमवत् सऽपि तत्कार्यम् , अन्यथा वरणरहितानाम्सालिकाभा- वात्सचं न सिध्येत् । अत एव तसिद्धये मचप्रकरणे "ये यजमा- नास्त रत्विज."- इति स्वतःप्रवृत्तानपि यजमानाननूद्य वरणरहि- तानाम्टत्विक तेष्वाधातव्यमिति विदधाति । तस्मादृलिग्वरणं सचे कार्यम्। मैवम् , सत्रं धनुष्ठालणां सर्वेषां खकर्म, न हि खकर्मणि फ्रयार्थ वरणमपेक्ष्यते , फ्रयायहि प्रकृतौ वरणम् । दानमेव फयार्थम्, वरणं बदृष्टार्थमिति चेन्न , वरणस्य भविष्यदानसूचनेना- त्साहजननार्थत्वात् । वरणकाले “कञ्चित् कल्यायो दक्षिणा."- इति! विजां प्रश्नः कथं सङ्गच्छेत । न च एलिका- सिद्धि." शहनीया । तब वक्तव्यम्-एविक नाम कि कर्म- करत्वमुत यागकर्दत्वमिति । श्राद्ये कर्मकराणां स्वामिलाभावेन "ये यजमानास्त छलिन."-इति वचन विरुध्येत, द्वितीये तु खत एवं अन्यथा - . "क्रियाओं"- इति ख। + "याम• श्री. १..१18, सा• पड्. बा.२ १.। ! "वरणसाध्यविक्कम्" इति । ६ "क्रिया - इति ख। || "स एति कवित्र ? के यात्रयन्ति? करिनाकीन? पचिन्न न्यस्त मादिज्य ? कश्चित् कल्यायो दक्षिणा"- इति थाप मो. ९०.१३। "सचासिद्धि"-इति ग, घ ।

·[का०प्र०२०१०] तैत्तिरीयसंहिता। यागं कर्तु प्रवृत्तत्वाद् वरणमन्तरेणात्विक सिध्यतीति ईदृशमेवा- विज्यं वचनेन विधीयते। तस्माद्दानवद् वरणं सत्रे लुप्यते" इति ॥ तचैव (जै० सू० ३५-३८, अधि० ११.) अन्यचिन्तितम- क्रयः कार्यों न वा सचे? निषेधात् कौतिकल्पनम् । नित्यानुवादे नाक्तृप्तेनी क्रयो वरणं तथा ॥ यथासत्कारपुरस्सरम “अग्निहोता"- इत्यादिमन्त्रणा प्रार्थना- वरणम् । तच्च वरणं चिकीर्षुर्यजमानो वरणगयेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः मोम ब्रूयात् , “तेभ्यः सोमं प्राह"- इत्यापस्तम्ववचनात् (ौ० १०. १. २.) । सोमाभिधानप्रकारचात्र कन्ये दर्णितः -"ज्योतिष्टोमेनानिष्टोम- संस्थेन रथन्तरपृष्ठेन गवां द्वादशशतदक्षिणेनाहं यक्ष्ये, तच मे लमु- हाता भव"-इति। तर देयदक्षिणाद्रव्यनिययेन प्राहाणः खकीयाः कर्मविशेषे नियोकुं योग्या भवन्ति । मोऽयं क्रयः । म च प्रकृताविव मचे कार्यः। न च दक्षिणादानस्य निराशतत्वेन देय- द्रयनियये लुप्ते मति, तत्माध्यः प्रयोऽपि लुप्येतेति शसनीयम् ; निषेधमुपजीव्य फ्रयानुष्ठानस्य कन्पयित शक्यत्वात् । तथाहि --"न याच गोर्दीयते, न वासो, न हिरण्यम्”- इति मचे गवादिदानं निषिध्यते ; म च निषेधः सत्यां प्रमको मम्भवति?, ततः मोमे देयद्रव्याणां मचे दानामनिरभ्युपेया। सोमे च देवद्र व्याख्येवं श्रूयन्ते -“गौयायद्याश्वतरच गर्दभश्चाजाचावयच मोहयद्य यवाय "शातिकल्पनम्"- इति ख, ग, घ । + "मामा"-इति ग। "नालुमेन"- इति घ । । थाप. श्री. १०.३।। "सप नियोऽसत्या प्रसती न सम्भवति"- इति क। सा• यह बा.२.१.।

·३०२ तैत्तिरीयसंहिता। {का प्राशय.१० तिलाच भाषाच.-.तस्य द्वादश भतं. दक्षिणा."-इति (ता प्रा० १६.१.१०.)। तत्र गोहिरण्यादीनां विशेषतो निषेधेन द्रव्यान्नराणां चोदकप्राप्तानामभ्यनुज्ञा प्रतीयते , ततो देयद्रव्य- सनावात् क्रय कर्त्तव्य इति पूर्वः पक्षः। “न ह्यत्र गौर्दीयते"- इत्यनेन निषेधो न विधीयते, किन्तु पूर्वानेन निर्णयेन प्राप्त एव दानाभावोऽनूद्यते । "श्रदक्षिणनि सवाणैत्याड', न ह्यत्र गौदीयते”- इतिश्रुतौ परोतयुपन्यासस्य प्रसिद्धवाचक-हि-गब्दस्य प्राप्तिगमकत्वात् । तस्मानित्यानुवादस्य कल्पकत्वाभावाद् वरण- वत्तदविनाभूतः क्रयोऽपि न कर्त्तव्य" इति ॥ तत्रैव (जै० सू. ६१ , अधि० २६.) अन्यचिन्तितम्- "पायदान याज्यावृत्तौ सचेषु नाचरेत् । कुर्यादा नतिलोपानी धर्मार्थ क्रियतां दयम् ॥ प्रकृतौ "हिरण्यमाचेयाय ददाति"- इति' श्रुतम्, मृतयाज्या- वरणं चास्ति, तदुभयं सत्रेषु न कर्त्तव्यम् , द्वारभूताया पानते- लुप्तवान् । यद्यप्याचेयः कर्मकरेभ्यो वहिर्भूतस्तथापि तदानेन यज- मानस्यौदार्य पश्यन्तो धनकामा विज बानता भवन्ति; वरणस्य चानत्यर्थत्वमृतिग्वरणे प्रारम्भकालौने प्रसिद्धम, तस्मादानत्यर्थमुभयं नाचरेदिति पूर्व. पक्षः। प्रथमवरणेनैवानतिसिद्धेः कालान्तरे वरणमदृष्टार्थम् । धनकामानामपि कर्मकराणां प्रारम्भकाले स्वय- मगीरताया भतेरधिकं धन न लभ्यत इत्यायदानदर्शनं नान- तिकरम् । तस्माददृष्टार्थमुभय कर्त्तव्यम्" इति ॥ एव० वा. ३. ३. ४.२१, काया• यौ.१०.२.२१ । .

·[का०प्र०राय.१] तैत्तिरीयसंहिता। . समाम्बाता:- षष्ठाध्यायस्य पाठपादे (जै सू०१६-२३, अधि० ३.)चिन्तितम्- "मचं वर्णचयस्योत विप्रस्वैवाविशेषतः । जयस्य , मैवं, खामित्वं विप्राणामविजां यतः । "द्धिकामाः सत्रमासौरन्" इत्यत्र विमा इति विशेषो न श्रूयते, तस्मादर्णचयस्य सत्राधिकार इति चेत्, मैवम् , विशाणा- मेवालिज्यमिति द्वादशे वक्ष्यते,-विकार्य यजमानाः सचे -"ये यजमानास्त ऋविज" इति , तस्मादिप्राणमेव सचम्"- दूति ॥ तत्रैव (जै० सू० १-११; अधि०१.) अन्यचिन्तितम- "भिन्नप्रयाजादिकल्पा अपि मोऽधिकारिणः । तुल्यकन्पा एव वा ? ऽऽधो वसिष्ठादिविधानतः ॥ नरामायणतया स्वामिलोद्देगपूर्वकम् । नाराशंसविधी सन्निकर्षात् साहुप्यतोऽन्तिमः ॥ प्रयानेषु पुरुषभेदेनानुष्ठानप्रकारो भिधते,-राजन्यवसिष्ठादीनां नरामो दितीयः प्रयाजः, तननपादन्येषाम् । तच वसिष्ठाषि- • "ते सर्वा म्द्धि भ्रुवन् , सर्वा मद्धिमध्रुवन्ति, य एता उपयन्ति"- इति ता. वा. २३. १. ५। "ऋडिकामा रपेयु"- इत्यादि । तत उत्तरम् (२६ १.)। 1. सू. १२ घ. 8 पा. ४१-३६, अधि१५ इयथ्यम् । 1 "तमाम वरणभरणनिमिसमस्थितम्, किन्तु ऋतुयग्ननिमिमाम् । स्यत' सत्रेऽपि सत्त्वृत्विजस्तविशेषायावर्यादय यन्येव ; ते नु यश्माना नान्ये" इति कात्या. श्री. १.६.१२. या..। F "सालि मामखाना मस्विकश्रुते"-उति कान्या सौ. १.६.१५ । ॥ पाद प्रो.१ ५.२१, २२, २. २.१-८॥

·३०४ वैत्तिरीयसंहिता। {का प्र.राध.१०] वध्ययनककण्यकश्यपसतिगोचोत्पन्ना थे नरागसमयाजवन्तः, ये चान्ये तनूनपात्प्रयाजकाः, त एते भिन्नकल्पा अपि मिलिवा सप्तदशावराः मत्रेऽधिकारिण' स्युः । कुतः? नराशसमुद्दिश्य तदङ्ग- खेन वसिष्ठादिविधानात् । तथा सति मत्रिणां मध्ये केषाञ्चित वमिष्ठादिगोत्रजत्वेऽपि तदङ्गत्वं सिध्यतीति प्राप्ते, बूम -- वामिष्ठा- दौन् यजमानानुद्दिश्य नरागमो विधीयते , तथा मति विधा- यकपदगतस्य धात्वर्थस्य विधेयत्वात् सन्निकर्षः, वमिष्ठादिविधौ तु पदान्तरोपात्तत्वात् विप्रकर्षः । अतो वमिष्ठाधुद्देशेन नरामविधौ नराशंमानुष्ठाने वमिछादीनां साहुण्य मितरेषां तु वैगुण्यम् । तनू- नपादनुठाने तु वैपरीत्यम् । मर्वथा भिन्नकन्पानां सर्वेषां साहुण्यं न मिध्यति । अत' माहुण्याय तुल्यकल्पा एवाधिकारिण."- दूनि ॥ तचैव (जै० सू०२४-२६, अधि० ४.) अन्यचिन्तितम्-- "विप्रम्य मत्रं सर्वस्य, वासिष्ठस्यैव वा भवेत् । वैश्वामित्रस्यैव वा ? ऽऽद्य शुद्धीच्छुत्वेन, मध्यमः । ब्रह्मलाय, ह्मवामिठो ब्रह्मा वा स्तोमभागतः । वैश्वामित्रममानानामेव होटवसिद्धये ।। द्धिकामम्य मन्त्र विहितम, ब्राहाणाय मर्वे छद्धिं वाञ्छन्ति , नम्मादिप्रम्य मर्वम्य मवाधिकार इत्याद्यः पन ! "वामिष्ठो ब्रह्मा भवनि"- इतिवचनात् , श्रवामिष्ठस्य ब्रह्मत्वामम्भवात्, बझालाय वामिष्ठम्याधिकारो वाच्यः, तथा मति भित्रकपत्ववारणाय तत्तुल्य- कपा एवाधिक्रियन्त इति द्वितीयः पक्ष. I “वामिठो ब्रह्मा"- . • सं०३५. २.१, शत• वा. १२ १.१.४१ ।

·[का०प्र०राय.१०] तेत्तिरीयसंहिता। ३०५ . इतिवाक्यान्न वासिष्ठस्य ब्रह्मना, “रगिरमि चाय बा"- इत्यादयो मन्त्राः स्तोमभागाः', तामधीयान स्वयमवामिष्ठोऽपि ब्रह्माता महति इति, स्तोमभागप्रशसारूपेऽर्थवादे वामिठो ब्रहोति पठित- लात् ।। तस्मात् “वैश्वामित्रो होता"- इतिविहितस्य होटवस्था सिद्धये वैश्वामित्रम्य तत्समानक पानाञ्चाधिकारो नान्येषाम्"-इति॥ तचैव (जे० सू० २०-३२, अधि० ५.) अन्यचिन्तितम्- "अनाधातय तत् कि वाधातरेवाग्रिमो यतः । एकस्यामिषु तसिद्धिर्न स्वामिव्वात्मनेपदात् ।। तत् सचमान्याधानरहितस्यापि समावति । कुतः ? सचिों मध्ये कस्यचिदाहितामित्वे तदीयेष्वमिषु तेन सह प्रहत्तेरनाहिता- मिभिरपि तस्य मवस्य साधयितु शक्यत्वादिति चेत्, मैवम् , “श्रा- दधीत"-इत्यात्मनेपदमाधानफलम्य कर्टगामितां दर्शयति। तत्- फल चामौनां कर्मयोग्यता । ततो ये ऽनाहितामयो न ते अधि- कारिण', या प्राहितामिस्तस्येव कर्मयोग्यता, नान्यस्य । किच्च सोमविश्तीनामिरिपूर्वकत्वं निर्णीतम्, इष्टिद्याधानपूर्विका, तमा- दाधातुरेव सचाधिकार."-इति । ० सं० १.४ १.१-२१, ता. मा.१ ६.११ऐ. वा. ५. ५. | ऋषयो वा इन्द्र प्रत्यक्ष वापश्यन, न वसिष्ठ प्रत्यक्ष मपश्यत् . समाद् वसिष्ठो ब्रह्मा कार्य , प्रेव जायते रमिरसि क्षयाय ला क्ष स्त्वेियाद"-इत्यादि ते स०३ ५.२ । “पुरा वासिष्ठ एव अक्षा भवति यतन्वेता थप्येतईि य एव कयाधोते. अक्षा भवितु मईति"-इति शतवा. १२. ६.१.३१। ऐ.पा. ७ ३.81 काया. श्री. १. ६. ११. रत्तिय्या (या. दे.)। पा. १.३ ७२ । " धान धारणपोषणयो "-इति जु.१.। . .-. . 39

·तैत्तिरीयसंहिता।
[का प्रश..]
-
यस्य
तचैव (जे सू० ३३-३५, अधि०६.) अन्यचिन्तितम्-
"जुहादयो यस्य कस्य कार्याः माधारणा उत? ।
अविरोधादग्रिमोऽन्त्यो मतदाहे विरोधतः ॥
सचिणां मध्ये यस्य कस्य चित् सम्बन्धिभिर्नुकादियात्रैः सचं
प्रयोक्तव्यम् । कुतः ? अविरोधात् । अन्यदीयेवग्निवात्मनेपदं यथा
विरुध्यते, नैवं मन्त्रविरोधः कश्चिदुपलभ्यत इति प्राप्ते,
बमः-
जुहादयः, स चेत् सत्रमध्ये म्रियते, तदा मृतेन सह जुहादयो
दयन्ते; "श्राहितामिमनिभिर्दहति, यज्ञपात्रैश्च, दविणहस्ते जुहू-
मासादयति"-दूत्यादिवचनैस्तदवगमात् । पात्रदाहे, चावशिष्टः
मचप्रयोगो विगुणः स्यात् । तस्मात् 'भाधारणः' भिना एव जुहा-
दयः सचे सम्पादनीयाः" इति ॥
एकादशाध्यायस्य चतुर्थपाद (जै० सू० १६-२३, अधि०५.)
चिन्तितम्-
द्वादशाहे सदीपोपमदहस्म दिनानि कि ।
गतचयं, द्वादश वा, पद्भिशदा? ऽग्रिमो यत ।
एकैककर्मणोऽहोऽस्य ज्योतिष्टोमविकारता ।
एकैकं तदनुष्ठानं दिनानां पञ्चविंशतिः ।
अहां दादशता श्रुत्या मध्यपक्षस्तदापि किम् ।
कार्या द्वादश माधस्कायतकाणामुत चिकम् ।
एकैकस्यैव यागस्य विकृतिवादिहादिम' ।
• प्याश्व•स• इ.१-२६ सूत्राणि द्रश्यानि । थौ० ६.१०.३.।
1 "दिनमानकम्"-ति घ।

·[का०प्र०व्य०१० तैत्तिरीयसंहिता। ३०७ अमुख्यकालागबाधाच्चतुष्वं भिद्यते विधा। दौला उपमदः सुत्याः प्रत्येकं दादश स्मताः । साङ्गस्थ दादशाहस्य पचिंशद्दिवमा मताः॥ दादशाहस्यैकैकमहः पृथक् कर्म। तस्मिश्च सदौरस्य मोप- सत्कस्य समुत्यस्य ज्योतिष्टोमस्य विध्यन्तोऽतिदिष्टः। प्रतिदिष्टानां दीक्षाणा मुपसदाश्च प्राकृतमझ्यावाधनाय पृथग् दादशवं श्रुतम् । ततो दोचोपसदर्थ चतुर्विशतिदिनानि, सत्यार्थमेकं दिनमिति पञ्चविंशतिः । ईदृशस्य कर्मविशेषस्य अहो दादशभिरातिभिः मतवयं स्थादित्याद्यः पक्षः । तथा सत्यहां दादशवं श्रूयमाणं बाध्येत; तस्माद्दादशैव दिवा इति मध्यमः पचः । तथापि दीचोपमन्यामगाभ्यामुपेतस्यैकैकस्याः माङ्गज्योतिष्टोमविकारत्वा- तत्सर्व सद्य एव कर्त्तव्यमित्येकः पक्षः, प्रकृती दौरोपमदोर्मुख्य- कालात्मागेवानुष्ठितखादिहापि तथैवानुष्ठान प्राप्तम्, तच्च मुख्यकाले तदनुष्ठाने बाध्येत, तस्मादगदयस्य प्रधानस्य च द्वादशदिनानि विभज्यानुष्ठानमिति पक्षान्तरम् । दादशाहस्य द्वादश दीक्षा द्वा- दशोपसदः द्वादश सुत्याः इत्यङ्गयोर्मुख्ये च पृथग् दादप्रत्वश्रुत्या' चिंगदिति राधान्तः" इति ॥ नवमाध्यायस्य प्रथमे पादे (जे सू०२८-३२; अधि०८.) नितम्- "पनौसयाजसंस्था किं सर्वेष्वन्येतरेषु वा ? | अविशेषादादिमो ऽन्त्यो ऽसस्थितत्वोतिलिङ्गतः ॥ * द्वादश दीक्षा द्वादशोमसदो बादश प्रसूत , घट्त्रिंशदेता राघयो भवन्ति जायते वाव दौक्षया, पुनीत उपसदि, देवलोकमेव सत्यया- प्येति"-इति ता. प्रा. १०.३। ७ ·तैत्तिरीयसंहिता। [का०७/प्र.राय...] द्वादशाहे श्रूयते-'पनौसयाजान्तान्यहानि मन्तिष्ठन्ने”- इति । नच द्वादशमयेषु सर्वेश्वयहस्सु पनौसंयाजान्छ कर्मानुष्ठायावशिष्टं हारियोजनादिकं त्याज्यम् । कुतः? एतावत्सु पनौसयाजममाप्ति- नंतरेष्विति विशेषनियामकाभावादिति चेत्, मैवम् ; असंस्थितत्व- वाक्योतलिङ्गेन मागुत्तमादको यानौतराण्यहानि, तेषु पनी- संयाजान्तवं व्यवतिष्ठते । तथाहि "पत्नीसंयाजान्तान्यहानि मन्ति- इन्ते"- इत्यस्य विधेः शेष एव माघायते-"न बईिर प्रहरत्य- संस्थितो हि तहि यज्ञः" इति । तत्र पनौसयाजैः सर्वेषामहां समाप्तावसस्थितस्त्र व्याइन्येत, तस्मात्मन्निष्ठन्त इति शब्दो न समाप्तिवचनः; किं तईि ? सत्येव तदहसम्वन्धिकर्तव्यविशेष व्यापारोपरममाचं नूते । अयञ्च कर्त्तव्यशेषयरमेऽहन्यनुष्ठातव्यः । तथा मति दादशानामहां विहितः सहप्रयोगोऽनुग्टहीतो भवति । तथाहि-"दादशाहेन यजते"- इति महप्रयोगो विहितः । श्रत एव दौचोपसदादिकं तन्त्रेणनुष्ठीयते । तत्र प्रथममहः पनी- संयाजान्तमनुष्ठाय हारियोजनादिको बईि.पहरणान्तं कर्तव्यत्वेना- वस्थाप्य द्वितीयमहः प्रक्रमते। एव मुत्तरचापि । तत्र सर्वचावभिष्टं कात्या. श्री. १२. ३. २१ । च्याश्य औ० ७.१.५ । 1 "पिरलेपादिकं न कार्यम्" इति ग । यत एवैतरेयके वाजसनेयके च यन्त्यकर्माण्यमिहितानि (ऐ० ब्रा०५. 8. ३, शत० वा. 8. ६.९)। कात्या. श्री. “यन्यवर्नम्" इत्यारभ्य "यय उपस्पर्शनाद्येतत्सत्रोत्यानम्" इत्यन्तो ग्रन्थ (१३ ३, ४) प्रय्य्य । “यत्र एकेन वाफोन बहूनि प्रधानानि एकपलार्थ विधीयन्ते - सत्र तेघा सहप्रयोगो भवति" इति कात्या. श्री. १.७.२८. पद्धतिः । || "पिरलेमादिक" इति ग । .

·[का०प्र०राय०१.] तैत्तिरीयसंहिता। कर्तव्यमुत्तमेऽहन्यतुष्ठातव्यम्, तथा मत्युपकर्मक्यवदुपसंहारस्याप्येक- त्वाद् विहितः सप्रयोग:* सिध्यति; एकैकस्याहः पत्नीसंयाजैः समाप्तौ भिन्नाः प्रयोगाः प्रसज्येरन् । यत्तु दशमस्याहो मानम- ग्रहेण समापनं तदाचनिकम् । तस्मादुत्तमव्यतिरिकानामेवाहां पत्नीसंयाजानन्तरं व्यापारोपरमः" इति । पठाध्यायस्य द्वितीयपादे (जै० सू०१,२, अधि०१.)चिन्तितम्- "मने फलांश: प्रत्येक सर्व वा ? य. समूहके । कर्टवादन्य एकैकस्यापि तत्त्वाइडत्वतः ॥ इदमाम्नायते -"द्धिकामाः सत्रमासौरन्”- इति । तत्र सत्रे बहूनां समुदायस्य कर्तत्वमवगतम् , “सप्तदशावराः सत्रमासौरन्”- इतिश्रवणा । कर्डवेन समुदायस्यैव फलित्वात् पुरुषाणां प्रत्येक फलांश एव; न तु सर्व फलमेकैकस्येति चेत्, मैवम् ; एकैकस्यापि समुदायान्त-पातिनः कर्तत्वमद्भावात् , अन्यथा समुदायस्यैकत्वेन सत्रमासौरनिति श्रुतं कर्ववत्वं नोपपद्येत । तस्मादेकैकस्य कर्तः सर्वफलसद्भावात् सर्वफलकामिनामेवाचाधिकारो न वंगफलका- मिनाम्" इति ॥१०॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयसंहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ * "विहिना सोश्योग"--इति । + "सप्तदशावराश्चतुर्विशतिपरमा सत्रमासौरनिति"-इति काया. श्री. १०१.६ १०,१२.१. या ।

·स्वाहा पड्भ्यः स्वाहा सप्तभ्यः २२० तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्र.शय१० एकस्म स्वाहा दाभ्यार स्वाहा त्रिभ्यः स्वाही चतुर्थ्यः स्वाहा पुश्चभ्यः स्वाहा- ऽष्टाभ्यः स्वाहा नवभ्यः स्वाहा दृशभ्यः स्वाहैकादशभ्यः स्वाहा बादशभ्यः स्वाही चयोदशभ्यः स्वाहा चतुर्द- शभ्यः स्वाहा पञ्चदशभ्यः स्वाहा पोडशभ्यः स्वाहा सप्तदशभ्यः स्वाहाटादशभ्यः स्वाईकान्न विशत्यै स्वाहा नवविशत्यै स्वाहै कान्न चत्वारि शते स्वाहा नवचत्वारिशते स्वाहैकान्न ( १) पथै स्वाहा नपधै स्वाहै कानाशीत्यै स्वाहा नवाशीत्यै स्वाईकान्न शताय स्वाहा शताय स्वाहा दाभ्या शताभ्या५ स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥११॥ नेकवि शतिश्च ॥ ११॥ दशमेऽनुवाके दादशाहस्यान्तिममहर्दीचाविशेषचोकः ; शिष्टेपु दशवनुवाकेश्वश्वमेधगता मन्त्रा उच्चन्ने । कल्पः-"संस्थिते- ऽहन्यभित श्रावनौयं पत्रिंशतमाश्वत्यानुपतत्यान् विमिन्वन्यस्त- मित श्रादित्ये घचिंशतमध्वर्यव उपतल्यानधिरुह्य खादिरैः सुवैः सर्वा रात्रिमन्त्रहोमान् जुहत्याज्यं मधु तण्डुलान् पृथुकान् लाजान् करमान् धानाः सकून् मसूरस्यानि प्रियङ्गुतण्डुलानित्येकमै खा- हत्येतेषामनुवाकानामयुज आज्येन युजोऽवेनाज्येनान्ततः" इति । "नवचत्वारि ते साहकानकविशतिच"-इति क, ख, ग | + "एक साधा"-इत्यादौना मा प्रपाठकसमाप्नेर्दशाना मनुवाकाना प्रथ + ·का पाराथ.११] त्तिरीयसंहिता। मयादी पुजामयुगाच मिश्रिताना मामाह - "एकमे स्वाहा, दाभ्या५ स्वाहा, विभ्यः स्वाहा, चतुभ्यः स्वाहा, पञ्चभ्यः स्वाहा, पन्नः स्वाहा, मप्तभ्यः स्वाहा, अष्टाभ्यः स्वाहा, नवभ्य: स्वाहा, दशभ्यः वाईकादगभ्य: स्वाहा, दादाभ्य: स्वाहा, चयोदशभ्य: स्वाहा, चतुदंगभ्यः स्वाहा, पञ्चदशभ्यः स्वाहा, पोडभ्यः स्वाहा, मतदाभ्यः म्याहा, इटादशभ्यः म्वाईकान विगत्ये खाधा, मविधाये म्वाहकान पत्लारि गते म्बाहा, मवचनारि गते म्वाइ कान पध्ये नवपाठये स्वाईकानाजीत्यै स्वाहा, मागीये म्वाई काम पसाय म्बाहागताय स्वाहा, दाभ्या मताभ्याए स्वाहा, मर्वको स्वाहा"-इति। अप लेकगम्देन माताकः प्रगापतिरुष्यते । अत एव माधणे ममायादन्ते -"एको स्वाईयार, प्रजापतिवा एक', समेवाप्नोति"- इति (मा... ८.१६. १.)। मर्वात्मकमाद् ये दिसादिममाविगिटाः पदापाः, ने मवेऽपि प्रजापतिरूपाः । सम्मान प्रजापतिरूपानेसाम् मान पदानुदि- ग्दं मातमम्सिाये ययापात घिदाउतीमुंडयात् । अमुक- पदामनायें भगदः ॥ ११ ॥ रतियोमायणाचार्यविरक्तेि माधवाये पेटामागे शिरीयमहिनाभाये परमदितीपप्रपाटके एकादशोऽनुवाफः। . +4 ·तैत्तिरीयमंहिता। ३१२ (का.प.राथ.१२] स्वाहा सप्तभ्यः एकस्मै स्वाहा विभ्यः स्वाहा पञ्चभ्यः स्वाहा नवभ्यः स्वाहैकादशभ्यः स्वाहा त्रयोदशभ्यः स्वाहा पञ्चदशभ्यः स्वाहा सप्तदशभ्यः स्वाईकान्न विशत्यै स्वाहा नविशत्यै स्वाईकान्न चत्वारिशते स्वाहा नवचत्वारि शते स्वाहैकान्न पधै स्वाहा नवपद्य स्वाहै कान्नाशीत्यै स्वाहा नवाशोत्यै स्वाहकान शताय स्वाहा शताय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥१२॥ एकस्मै पञ्चाशत् ॥ १२॥ अथायुजामेकाधिकानां सहमाई- “एकस्मै स्वाहा, चिभ्यः खाहा, पञ्चभ्यः स्वाहा, सप्तन्य वाहा, नवभ्यः स्वाईकादशभ्यः खाहा, त्रयोदशभ्य स्वाहा, पञ्चदान्यः खाहा, सप्तदशभ्यः स्वाहेका विशत्यै स्वाहा, नववि मत्यै स्वाहैकान चत्वारिशते स्वाहा, नवचत्वारि पते स्वाईकान्न पाठ्यै स्वाहा, नवषष्ठ्य स्वाईकानाशीत्यै खाधा नवाशोत्यै स्वाहकान शताय स्वाहा, शताय स्वाहा, सर्व खाहा"-इति । एतैरयुक्सयमन्त्रैर्विशत्याहुतौर्जुयात् । न चाच पूर्वानुवाकेन सह पुनरुनिः शवनौया, यथावचनमनुष्ठेयत्वात्। अथवा अनन्तेषु प्रजापत्यवयवेषु यथामति विषयभेदः कल्पनीयः ॥ १२ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयप्रपाठक द्वादशोऽनुवाकः । . अस्थानुवाकस्य व्याख्यानादिक ब्रा० ३.८ १५. द्रश्यम् ।

·[का०प्र०२राय०१४] तैत्तिरीयसंहिता। ३१३ दाभ्या५ स्वाहा चतुर्थ्यः स्वाहा पड्भ्यः स्वाहाष्टाभ्यः स्वाहा दुशभ्यः स्वाहा हादशभ्यः स्वाहा चतुर्दशभ्यः स्वाहा पोडशभ्यः स्वाहाष्टादशभ्यः स्वाहा विश्शय स्वाहाटानवत्यै स्वाहा शताय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा हाभ्यार* पविशतिः ॥ १३॥ अथ द्विसह्यामारभ्य युग्ममध्यानां महमाह --"दाभ्याय स्वाहा, चतुर्य' स्वाहा, घड्यः स्वाहा, इटाभ्यः स्वाहा, दशभ्यः स्वाहा, द्वादशभ्यः स्वाहा, चतुर्दभ्यः स्वाहा, षोडशभ्यः स्वाहा, ऽष्टादशभ्यः स्वाहा, विशत्यै स्वाहा, अयानवत्यै स्वाहा, शताय स्वाहा, मर्वस्मै खाहा"- इति । तैरेतेमन्त्रैस्त्रयोदशाज्याहुतीर्जुहुयात् ॥१३॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके चयोदशोऽनुवाक ॥ निभ्यः स्वाहा पञ्चभ्यः स्वाहा सप्तभ्यः स्वाहा नवभ्यः स्वाहैकादशभ्यः स्वाहा पयोदृशभ्यः स्वाही पञ्चदशभ्यः स्वाहा सप्तदशभ्यः स्वाहैकान्न वित्यै स्वाहा नव- विशत्य स्वाईकान्न चत्वारिशते स्वाहा नवचत्वारि५- "हाभ्यांमुशानवो"-इति क, ख, ग ।

·तैत्तिरीयसहिता। (का०प्र०शय०१५] शते स्वाईकान्न पुयै स्वाहा नवपद्यै स्वाहे कान्नाशीत्यै स्वाहा नवाशीत्यै स्वाहैकान्न शताय स्वाहा शताय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥१४॥ चिभ्योऽष्टाचत्वारि शत्॥१४॥ अथ त्रिमध्यामारभ्य विषममझ्याना महमाह-"त्रिभ्य वाहा, पञ्चभ्य खाहा, सप्तभ्य खाहा, नवभ्य स्वाहैकादशभ्य स्वाहा, चयो- दशभ्य खाहा, पञ्चदशभ्य स्वाहा, सप्तदशभ्य खाकान विशत्ये खाहा, नववित्यै स्वाहैकान्न चत्वारि गते स्वाहा, नवचत्वारि- गते स्वाईकान्न षष्ठ्ये खाहा, नवषष्ठ्यै स्वाहकान्नामौत्यै स्वाहा, नवाशीत्यै स्वाहकान शताय स्वाहा, शताय स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा" -इति। तेरेतेमन्त्रैरेकोनविशतिमझ्याका बाहुतौर्जुयात् ॥१४॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाक ॥ चतुर्थ्यः स्वाहाष्टाभ्यः स्वाहा हादशः स्वाहा पोड़- शभ्य स्वाहा विशत्यै स्वाहा पर्णवत्यै स्वाहा शताय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ १५ ॥ चतुर्यु. पोडश* ॥ १५॥ . 'चतुर्थ्य यसवत्यै घोडश"-इति क, ख, ग ।

·[का०प्र०राय०१७] तैत्तिरीयसंहिता। ३१५ अथ चतुःमध्यामारभ्य चतस्तराणां समसध्यानां समाह --"चतुर्यः साहा, ऽष्टाभ्यः स्वाहा, दादाभ्यः स्वाहा, षोडशभ्यः स्वाहा, वित्यै स्वाहा, घसवत्यै स्वाहा, शताय स्वाहा, सर्वस्मै खाहा"-इति । एतैर्मन्रष्टावाइतौर्जुहुयात् ॥१५॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे दितीयप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः॥ पञ्चभ्यः स्वाहा दशभ्यः स्वाहा पञ्चदशभ्यः स्वाही विशत्यै स्वाहा पञ्चनवत्यै स्वाहा शताय स्वाहा सर्व- समै स्वाहा ॥१६॥ पञ्चभ्यथतुर्दश* ॥१६॥ अथ पञ्चमहामारभ्य पश्चोत्तराणां समविषममध्यानां सहामाह -“पञ्चभ्यः खाहा, दशभ्यः स्वाहा, पञ्चदाभ्यः स्वाहा, विशत्ये खाहा, पञ्चनवत्यै स्वाहा, शताय स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा"-इति । एतैर्मन्त्रैः मन्तातीर्जुहुयात् ॥१६॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमंहिताभाये सप्तमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके पोडगोऽनुवाकः।। दुशभ्यः स्वाहा वित्यै स्वाही शिते स्वाही "पुश्चभ्य' पश्चनव चतुई।" इति क, ख, ग । .

·३१६ तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०२०१० चत्वारिशते स्वाही पञ्चाशते स्वाहा पथै स्वाहा सप्तत्यै स्वाहाशीत्यै स्वाही नवत्यै स्वाहा शताय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ १७॥ दशभ्यो दाविशतिः ॥ १७॥ अथ दशमयामारभ्य दशोत्तराणा मह दर्शयति-"दशभ्य स्वाहा, वित्यै खाहा, विशते वाहा, चत्वारिष्यते स्वाहा, पञ्चाशते स्वाहा, षष्ठ्यै स्वाहा, सप्तत्यै स्वाहा, शीत्यै स्वाहा, नवत्यै स्वाहा, शताय स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा” इति। एतैर्मन्रेकादशा- हुतौर्जुहुयात् ॥ १७॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयमहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाक | विशत्यै स्वाहा चत्वारिशते स्वाहा पथै स्वाहा- शीत्यै स्वाहा शताय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ १८ ॥ विशत्यै द्वादश ॥ १८॥ अथ विगतिमद्ध्यामारभ्य विप्रत्युत्तराण मझ्याना भइमाइ -'विशत्यै स्वाहा, चत्वारिशते स्वाहा, षष्ठ्यै स्वाहा, गौत्ये खाहा, शताय स्वाहा, मर्वस्मै स्वाहा” इति । एतैमन्त्रै षडाती- र्जुहुयात् ॥१८॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयमहिताभाव्ये मप्तमकाण्डे दितीयप्रपाठकेऽटादशोऽनुवाक ॥

·का.प्र.राय०२०] तैत्तिरीयसंहिता। ३१० पञ्चाशते स्वाही शताय स्वाहा हाभ्या शताभ्या स्वाहा विभ्यः शतेभ्यः स्वाही चतुभ्यः शतेभ्यः स्वाहा पञ्चभ्यः शतेभ्यः स्वाहा पडभ्यः शतेभ्यः स्वाहा सप्तभ्यः शुतेभ्यः स्वाहाष्टाभ्यः शतेभ्यः स्वाही नवभ्यः शुतेभ्यः स्वाहा सहसाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ १८ ॥ पञ्चाशते दारिशत् ॥ १६ ॥ + . अथ पञ्चाशत्सयामारभ्य पञ्चागदुत्तराणं शतोत्तराणाञ्च सह दर्शयति-“पञ्चाशते स्वाहा, शताय स्वाहा, दाभ्या५ मताभ्या खाहा, चिभ्यः गतेभ्यः साहा, चतुर्य गतेभ्यः स्वाहा, पञ्चभ्यः गतेभ्यः स्वाहा, घड्यः शतेभ्यः खादा, मप्तभ्यः शतेभ्यः स्वाहा, इटाभ्यः गतेभ्यः स्वाहा, नवभ्य शतेभ्यः स्वाहा, सहस्राय स्वाहा, सर्वसमै खाहा"-इति । एतैर्मन्दमाहुतौर्जुहुयात् ॥१८॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीय- संहिताभाय्ये मप्तमकाण्डे दितीयप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः। शताय स्वाहा सहसाय स्वाहायुताय स्वाहा नियु- ताय स्वाहा प्रयुताय स्वाहार्बुदाय स्वाहा न्यर्वदाय स्वाहा समुद्राय स्वाहा मध्याय स्वाहान्नाय स्वाहा परार्धाय स्वाहोपसे स्वाहा व्युत्यै स्वाहादेप्यते ·३१ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०२राय०२०] स्वाहाद्यते स्वाहोदिताय स्वाहा सुवर्गाय स्वाहा लो- काय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ २० ॥ शतायाष्टाचि शत् ॥२०॥ अथ शतमध्यामारभ्योत्तरोत्तरदशगुणवृद्धियुकानां सध्यानां शहमाह-"मताय स्वाहा, महसाय स्वाहा, ऽयुताय स्वाहा. नियुताय खाहा, प्रयुताय स्वाहा, ऽव॑दाय स्वाहा, न्यर्बुदाय स्वाहा, समुद्राय स्वाहा, मध्याय स्वाहा, ऽन्ताय स्वाहा, परार्द्धाय स्वाहोपसे स्वाहा, व्युयै स्वाहोदेय्यते स्वाहोद्यते स्वाहोदिताय स्वाहा, सुवर्गाय स्वाहा, लोकाय खाहा, सर्वस्मै स्वाहा" इति । अत्र समुद्रादिशब्दाः सर्वे शतसहस्रादिशब्दवदुत्तरोत्तरदशगुणमध्यावाचिन एव । 'परार्द्ध' ब्रह्मण आयुष्यार्द्धस्यात्तानां मानुषसंवत्सराणमवधिभूता चरम- मङ्ख्या; न ह्यतोऽधिका काचित सङ्ख्या क्वचित् विद्यते । परार्द्धस्य वैगुण्ये तु परार्द्धयमित्येव व्यवहरन्ति । तस्मात् मयाद्धिवि- श्रान्तिस्तत्र द्रष्टव्या । कन्यः-"एताननुवाकान् पुनः पुनरभ्यामं राविशेषं इत्वोषसे खाईत्युषसि व्युच्छन्य स्वाहेति व्युच्छन्त्यां व्युयै स्वाहेति व्युष्टायामुदेव्यते स्थाइत्युपोदय मुद्यते साहेत्युद्यति उदिताय स्वाहा सुवर्गाय स्वाहा लोकाय स्वाहेत्युदिते इला"- अत्र “व्युच्छन्यै स्वाहा”-इति शाखान्तरमन्त्रः; इतरे ववत्या एव । अत्र ब्रह्मणो राश्यवसाने मति तदीया उषःकाला- दयोऽत्र विवक्षिताः; यद्दा मनुष्यप्रसिद्धवाः। एवं मत्युष.शब्देन . व्यस्यानुवाकस्य व्यायानादिकम् वा० ३.८ १६ दृश्यम् ।

·[फा०प्र०राय०२० तैत्तिरीयसंहिता। ३१६ प्रभातोपक्रम उक्तः । व्युष्टिशब्देन सम्यक्प्रभातदशा उता । उदेश्य- छन्दैन सूर्योदयात् प्राचौनसमीपदया। उद्यच्छब्देनोदयकालौन- दशा । उदितशब्देनोदयादूईभाविनी दशा। स्वर्गशब्देन द्युलोको विवचितः । लोकशब्देन प्रकाशयुनो भूरादिः । अचानुक्कसर्व- विशेषसवहार्थ “सर्वस्मै स्वाहा"-दूत्यन्ते मगामातम् ॥ अत्र प्रपाठकस्य विनियोगसहः- पात्रः स्याद्वितीयाये, दितीये सप्तराचकः । अष्टराचस्तृतीये स्याञ्चत नवरात्रकः । रात्रः पञ्चमे, ऽथ स्थादेकादशरात्रकः । पहे, काम्ययहाः सप्तमे, ममूढोऽटमे श्रुतः । दादशाहगतानि स्युर हान्येकादशानि तु । मवमे, दशमे तस्य शेष: सर्व उदौरौतः । (१-१०) अथाश्वमेधशेषाः म्युमन्त्राः सर्वाच होमगाः ॥ (११-२०) वेदार्थम्य प्रकाशेन तमो हाई निवारयन् । पुमर्याश्चतुरो देयात् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥७॥२॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीय हिताभाय्ये मतमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकौवीरबुक्क- भूपालमाम्राज्यधुरन्धरेण मायणाचार्यण विरचिते माधवीये 'वेदार्थ- प्रकाग'- नामकृष्णयजुम्तैत्तिरीयसंहिताभाये सप्तमकाण्डीयव्याख्याने द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥ "राधिर्वे युटिरमः सर्गेऽहोराधे एव तत् प्रोणाति.- युध्ये साहे- त्यनुदित यादिये जुहोति,वाय खात्युदिते" इति शत मा.१३.२.१.६। .

·२२० तरीयसंहिता। [का०प्र०राय०२०] (साध्याः (कुसुरुविन्दो वृहस्पतिः (प्रजापतिः ()प्रजापतितव (ऐन्द्रवायवाग्रान् गायत्रः (प्र- जापति नै कस्मा (१९एकस्म (१)द्वाभ्याय (विभ्य- (१४)तुभ्यः (१) पञ्चम्या (१० दशम्या (विशत्यै पञ्चा- शते (शताय विशतिः॥२॥ (साध्या अस्मा गुमे लोका गायत्रं वै तृतीय- (मेकस्मै पञ्चाशत् ॥ २ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमकाण्डे द्वितीयः प्रपाठकः॥२॥ .. +10 साध्या - • पट्टानं (कुसरविन्द सप्तरानं (रस्प- ति व्याव()प्रजापति - क्षुधं-मवरात्रा)प्रजापमिरका- मयत - द होतार (म्त ऐन्द्रवायवाग्रान् (गायत्रो वै पूजा- पति - दशराब न वा एकस्मा"-इति क, ख, ग । + प्रपाठकेऽत्र ये विशतिरखवाकास्तेषा मेवेमानि प्रतीकपदानि । 1 २९४४• ६०, २००५८ ७६०, २६१४. १५०, २००४० १०५०, २१.१.१५०। मु•-पुस्तके नाम्येतद्राक्यम् ।

·अथ तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमकाण्डे हतीय प्रपाठक । 40- ॥ हरिः श्रोम् ॥ प्र॒जव वा एतेन यन्ति यद्देशममहः पापाहीयं वा एतेनं भवन्ति यद्देशममहर्यो वै प्रजवं यतामथेन प्रतिपद्यतेय स्थाणु५ हन्ति यो क्षेप न्येति स होयतेस यो वै देशमेऽहन्नविवाक्य उपहन्यते स हीयते तस्मै य उपहताय व्याह तमेवान्वारभ्य समश्नुतेऽथ यो व्या- ए सः (१) हीयते तस्माद्दशमेऽहन्नविवाक्य उपहताय न घ्युच्य(मथो खल्वाहुर्यज्ञस्य॒ वै समृद्धेन देवाः सुवर्ग लोकमायन्यूजस्य व्यूढेनासुरान् पराभावयन्निति यत् खलु वै यन्नस्य समृई तद्यजमानस्य यई तद्धार्ट- व्यस्य स यो वै दशमेऽहन्नविवाक्य उपहन्यते स एवा- ति रेचयति ते ये बाया दृशोकवः (२) • ""-इति मु. पाठ ।

·३२२ तैत्तिरीयमहिता। [फा०प्रशय.] स्युस्ते वि द्रूयु यदि तच न विन्देयुरन्तस्सद्सा- युच्य " यदि तब न विन्देयुZइपतिना व्युच्या तयुच्य- मेवा"य वा एतत्सर्पराजिया ऋग्भिः स्तुवन्तीयं वै सर्पतो राजौ यहा अस्यां किञ्चा,न्ति यदानचुस्ते- नेयः सर्पराज्ञौ ते यदेव किच वाचानृचुर्यदतो- ऽध्यर्चितार: * (३) तदुभयमाप्वावरुध्योतिष्ठामेति ताभिर्मनसा स्तु- वते न वा इमामश्वरी नाचतरीरथः सद्यः पथ्यानु- मईति मनो वा दुमा सद्यः पर्याप्तुमर्हति मनः परि- भवितुमय ब्रह्म वदन्ति परिमिता वा चचः परि- मितानि सामानि परिमितानि यजूप्यथैतस्यैवान्ती नास्ति यद्ब्रह्म तत्प्रतिगृणत आ चक्षीत सः (४) प्रतिगरः (८) ॥ १॥ सदृशीका ऽर्चितार:स] एकच्च ॥ १ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ चम्य निश्वमित वेदा, यो वेदेभ्योऽसिल जगत् । मिर्ममे, तमह वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ "दितोऽध्यतितार"-इति क, मु. ! 1 "प्रतिगर"-इति क, ख ! 1 "प्यार स९ि]"-इति क, ख, ग ।

·[का ७/प्र.शय०१] तैत्तिरीयसंहिता। १२३ घड्राचाद्या दादशाहपर्यन्ता वर्णिताः क्रमात् । द्वितीयेऽथ बतौयेऽस्मिन् मत्रजातमुदौर्यते ॥ २ ॥ सत्र मधमेनानुवाकेन पूर्वोकदादशाहोषत्वेन दशमेऽभि किया- मपि विशेषोऽभिधीयते । प्रथम तावत् प्रमादाद्विस्तस्य कस्यचि- दहस्य स्मारणायान्येन वचनं प्रतिषेधति- “प्रजवं वा एतेन यन्ति, यद्दशममहः ; पापावहौय वा एतेन भवन्ति, यद्दशममहर्यो वै मजवं यतामपथेन प्रतिपद्यते, य स्याणु हन्ति, यो भ्रषं न्येति, म छौयते ; म यो वै दशमेऽइन्नविवाक्य उपहन्यते, म हीयते , तस्मै य उपहताय व्याह, तमेवान्वारभ्य समदुते, ऽथ यो व्याह, स हीयते ; तमा- दृशमेऽहन्नविवाक्य उपहताय न व्युच्यम्)"-इति । यदिदं दगम- महरस्ति, एतेन 'प्रजवं यन्ति' प्रधानुछेयाङ्गबाजल्यात्तमिानवामि कृत्स्नयमाप्तये प्रशष्टो जवो वेगो यथा भवति तथैवानु तिष्ठन्ति । यता प्रयासेन तदनुष्ठाने कारणमुध्यते,- यद्दशममहरम्ति, 'एतेन पापावहीयं भवन्ति' पापस्यावहौयं हानिः, पापचयमेतेनाहा 'भवन्ति' प्राप्नुवन्ति । तस्मात् प्रयास मोदापि वरया तदहरनुष्ठेयम्। वरया अनुष्ठातः स्खलने लौकिको दृष्टान्त उच्यते। चोरयामादि- भयाकुलमहारण्ये 'प्रजवं यता' प्रकर्षण वेगो यथा भवति तथा गच्छता पुरुषाणां मध्ये यः कोऽपि मन्दबुद्धिपुरुषः पण्डितम्मन्यः मन् मर्वेषां पुरतस्त्वरया गच्छन् बुद्धपराधाट्राजमार्ग परित्यज्य केना- प्यमार्गण गच्छति, यश्चान्यः पुरुषः महमा गच्छन् पुरोवनिं स्याणु मदृष्ट्या पदेन स्याणु इनि, योऽप्यन्य. पुरुषः कण्टकादिना रोगेश वा पोडितः सन् 'भेष न्येति' गन्तुमनको गमन, नितरां प्रा- - ·१२४ तैत्तिरीयसंहिता। (का०प्र०३.१ प्रोति , म बिविधोऽपि पुरुषो हौयते । रचाहेतोः सहायताद् गच्छतो जनमदादौनो भवति। ययाय विविधः पुरुषो होना, तथा दशमेऽहन्यपि विस्मृताङ्गानुष्ठानः पुरुष विक्माताद्धी- यते। मोऽय दार्शन्तिक दहाभिधीयते।' यो वै एतेषां मध्ये यः कोऽयलिग् 'दशमेऽहन्युपहन्यते' अस्मित्रहन्यगानुष्ठानविस्मतिलक्षण- मुपधात प्राप्नोति । 'म' अयमृतिक सम्यगनुष्ठालभ्य सुविग्भ्यो हौनो भवति । अविवाक्य इत्यनेन दशममहर्विशेष्यते। अन्येषु यागेषु यत् प्रमादादेकेन विस्मृतमगम, तदन्येन स्मारयितु वक्तव्य भवति । वि- कम्नञ्च तदाक्य वातव्यश्चेति विवाक्यम्, न विद्यते विवाक्यमसिमन- इनि तदछ. 'अविवाक्यम्'', एकेन विपतमङ्ग जानताप्यन्येना- मिनहनि न वक्तव्यमित्यर्थः । एव सति 'उपहताय' स्खलितानु- हानाय 'ती' एविजे 'य' अन्य' कथिलिक 'प्यार' विस्तं वयेदमिति बूते, तमेव वकारम् 'अन्चारभ्य' अवलम्व्य स्खलिता- नुष्ठान' म विक् 'ममश्नुते' सम्यगनुतिष्ठति । 'श्रय' अनन्तरं 'य' अन्यो 'व्याह' विकत ब्रूते, ‘स.' अयं विवचनेनापराधेन सम्यगनुष्ठाभ्य विग्भ्यो हौयते। 'तमात्' कारणाद् अविवाको- ऽम्मिन् दशमेऽहनि 'उपहताय' स्खलितानुठानाय 'न व्युच्यम्' विकन्नमहं न वक्रयम् ॥ पक्षान्तरमाह-"अथो खम्बाइयजम्य वै ममद्धेन देवाः सवर्ग लोकमायन्, यजस्य व्युद्धेनासरान् पराभावयन्निति, यत् बलु वे . •. प्रा. ५. १ ३, थाय. श्री. ८ १२ १०-१२ ।

·[का०प्र०शव्य.] तैत्तिरीयसंहिता। ३२५ यजस्य यज्ञस्य ममृद्धं, तद्यजमानभ्य; यद् व्युद्धं तद् भाव्यस्य ; म यो वै दामेऽहम्नविवाक्य उपहन्यते, स एवारेचयति; ते ये वाया दृशौकवस्युस्ते वि ब्रूयु (२)"-इति । अभिज्ञास्वेवमाः । यत् सम्पूर्णमनुष्ठानम्, तेन देवाः स्वर्गङ्गताः; यजस्य यदनुष्ठान विकलम, तेन असरान् ‘पराभावयन्' पराभवं प्रापितवन्तः । सम्पूर्णफलं यजमानगामि, विकलन्तु बाढव्यगामि। एवं मति दामेऽहनि 'य.' यजमान' 'उपहन्यते' स्खलितानुष्ठानो भवति, 'म एवं यजमान' 'अतिरेचयति' शास्त्रीयमनुष्ठानमतिलइयति । तथा मत्यनुष्ठानस्य विकलत्वेन न्यूनफलत्वात्, तत्फल भ्राढव्यगामि स्यात् । अतस्तत्परिहाराय विरुद्ध वक्तव्यमेव । तदाप्यविजो वः पूर्वोकरीत्या प्रत्यवायो भविष्यतीति तत्परिहाराय यज्ञान- भूतेभ्य विग्भ्यो वहि ता यज्ञ द्रष्टुमागता ये केचित् पुरुषाः मन्ति, नेऽच विकस्लमङ्ग घूयः। एव मत्यूविज. प्रत्यवायो म भविष्यति, विकलमगच समाहित भवति ॥ अथ पत्तान्तरमाह-"यदि तच न विन्देयुरन्तस्मदमायुध्यम्()" -दूति । 'तच तेषु द्रष्टुमागतेषु पुरुषेषु स्खलितप्रयोगाभिज्ञा एविग्यजमाना यदि न लभेरन्, नदानीम् 'अन्तरसदमात्' मदमो यजभूमेरन्तर्मध्ये वर्त्तमानैरेव विग्भ्य तदिकस्लमङ्गं वक्तव्यम् । पुनरपि पक्षान्तरमा-- "यदि तब न विन्देयुम्हपतिना व्युच्यम्()"-इति । 'तच' तेववितु वैक त्याभिजान् पुरुषान् यदि न लभेरन्, तदानी यजमानेन तदिकलाङ्गं वक्तव्यम् ॥ सर्वेषां पताणां तात्पर्य निगमयति-"तयुध्यमेव"-इति ।

·३२६ तैत्तिरीयमंहिता। [का काम य..] किं बहुनाद्रष्टुमागतेः पुरुषैर्या, तवत्यैः सलिगभिर्वा, यजमानेन वा, सर्वथापि तद्धिकत्तमङ्गं काव्यमेव । एवं तईि विकलस्यावान- वक्तव्यत्वादविवायत्व विशेषणमयुकमिति चेत्, मैवम् ; अन्यथा योजयितुं शक्यवाद् "विवाक्य' विकलाङ्गवचनं यथा प्रमक न भवति, तथा सावधानेरनुष्ठेयत्वादिदमहरविवाच्यम् । इतरेस्वहसु कथञ्चिद्वैकल्येऽप्यनायामेन ममाधातुं शक्यम, अच तु ममाधान दुःगकमित्यवश्यमप्रमत्तैर्भवितव्यमित्यर्थ. ॥ असिमनहनि मानसग्रहकाले मनोनविशेष विधत्ते-“अथ वा एतत् सर्पराज्ञिया शुग्भिः सुवनौयं वै सर्पको राजीः यदा अभ्यां किञ्चार्चन्ति, यदानचुस्तेनेय, मर्पराजी; ते यदेव किश्च वा- नचुर्यदतोऽध्यचितारतदुभयमावावरुध्योत्तिष्ठामेति()-इति । 'प्रथ वै' अनन्तरमेव मानमयकाले इत्यर्थः । 'एतत्' एतमिानहनि 'मर्पराभियाः' मर्पस्वामिन्या भूमेः मम्वन्धिनौभिः अग्मिभूमेः स्तुति कुर्युः। का सा मर्पराजौ ? कथं वा तस्याः मर्परामौत्वम ? इति तदुभयमुच्यते । 'दयम्' एव भूमिः 'मर्पत.' मसारं कुर्वतः सर्वम्य प्राणिनो राजौ। एतेन का मा? इत्यम्योत्तरं मम्पनमः अथ कथं मर्पराज्ञौत्वमित्यम्योत्तरमुच्यते- प्राणिनां मध्ये परस्परोपकार्याप- कारित्वस्य मदावान् केचिदर्चका. तब यत्किश्चित्माणिभातमन्ये पुरुषा अर्चन्ति, 'यदानचुः' ये पुरुषा अर्चयिनारः; तदुभयम- चनौयापिटमाणिस्वरूपम् 'अन्या' पृथिव्यामेव वर्तते, तरमा भर्वतोऽर्चनादित्यवहारं कुर्वतः प्राणिजातम्याधार इति भूमिरियं मर्परा शोरयुष्यते । नम्याः सर्पराशियाः मम्वधिन्या एच: 'भूमि- ?

·[का प्र०३।य०१] तैत्तिरीयसंहिता। २. तार, भूना'-इत्यादयः । एते च मन्नाः प्रथमकाण्डे पुनराधानप्रकरणे ममानाताः (तै० म० १. ५. ३ )। ताय तत्रत्ये ब्राह्मणे एतनामा व्यवदताः-"मर्पराजिया एग्भिगार्हपत्यमादधाति"-इति (ते. म. १.५.४.) । तस्माद्भुमिभूनेत्यादिभिरच स्तुतिं कुर्युः । स्तोहणामघ कोऽभिप्रायः? इति, मोऽयमुच्यते- यदेव किञ्चित् प्राणिजातमन्ये पुरुषा अस्यां भूमौ वाचा पूजितवन्तः, ये चास्या भूमेरुपरि अर्चयि- तदुभयस्वरूपमपि स्तोतारो वय प्राप्य, तच्च स्वाधीनं छत्वा पवादुन्तिठाम 'दति' एवम् एताभिमुग्भिः स्तोढणमयमभिप्रायः ॥ स्तोचान्तरेभ्य' किञ्चिदिशेष विधत्ते--"ताभिर्मनसा स्तुवते ; न वा इमामश्वरथो नाश्वतरौरथ मद्य पयातुमर्हति, मनो वा दमाए मद्यः पर्याप्तुमईति, मनः परिभवितुम्" -इति । इतरैः स्तोवैर्वा- चिकी स्तुतिः क्रियते, 'ताभि.' सर्पराजौभिरत्र मानमग्रहस्य प्रवर्त्त- मानवात् मनमा म्नतिं कुर्युः । तत्राय हेतुरुचते,- बलवद्विरये- घुको रथः 'अश्वरथ.', अश्वतर्यस्तु महोर्णजातयोऽन्यतयलयुकाः, ताभिर्युनः 'अश्वतरीरथ', तयोरन्यतरोऽपि एकमिन्नेव दिने भूमिम् 'दमा' समां व्याप्तुं नाईनि, मनम्वे कम्मिवेव धणे मी भूमि व्याप्तुमईति, अनिष्टश्च मर्व तिरस्कर्तुमर्हति ; तम्माभूमि- विषयाभिरगिभर्मनमेव स्तोतव्यम् ॥ . • "ते सामगा सर्पराश्या' सम्बन्धिनौयु क्षु "प्यायो"-इत्यादिमु सोनं कुर्यु " इत्यैतरेयभाष्ये सायण (ए. सो. मु. भा. १०५ ए.) । तत्र ये मदीये टीप्यन्यौप पर्यवेशे। एतत्संहिताया शु“भूमिभूमा"-स्त्येव साप- राशीषु प्रथमा, "व्यायको" इत्यादयतारा (१.५ ३)।

·तैत्तिरीयसहिता। [का प्राशय कि बहुनाद्रष्टुमागते पुरुषैर्या, तवत्यै एलिभिर्वा, यजमानेन वा, सर्वथापि तदिकलमग वफव्यमेव । एव तईि विकल्स्यावग्न- वक्तव्यत्वादविवाक्यत्व विशेषणमयुत मिति चेत्, भैवम् , अन्यथा योजयित शक्यत्वाद् ‘विवाक्य' विकलाङ्गवचन यथा प्रमन न भवति, तथा मानधानैरनुष्ठेयत्वादिदमहरविवाक्यम् । इतरेयह कथञ्चिद्वैकल्येऽप्यनायासेन समाधात शक्यम्, अत्र तु ममाधान दु शकमित्यवग्नमप्रमत्तैर्भवितव्यमित्यर्थ ॥ असिन्नहनि मानमग्रहकाले स्तोत्र विशेष विधत्ते-“अथ वा एतत् सर्पराजिया शुग्भि स्तुवन्तीय वै सर्पको राजी, यदा श्रस्या किश्चार्चन्ति, यदानचुस्तेने य५ सर्पराज्ञी, ते यदेव किञ्च वा- नृपुर्यदतोऽध्यचिंतारस्तदुभयमावावरुध्योत्तिधामेति()"-इति । अथ वै' अनन्तरमेव मानसग्रहकाले इत्यर्थ । “एतत्' एतस्मिन्नहनि 'सर्पराजिया' मर्पस्वामिन्या भूमे सम्बन्धिनौभि टग्मिर्म मे स्तुति कुर्यु । का सा सर्पराज्ञौ ? कथ वा तस्या सर्पराजौत्वम् । इति तदुभयमुच्यते। 'दयम्' एव भूमि 'मर्पत' सञ्चारं दुर्वत सर्व प्राणिनो राजी। एतेन का मा? इत्यम्योत्तर सम्पन्नम्, अथ सर्पराजौत्वमित्यस्योत्तरमुच्यते-- प्राणिना मध्ये परस्परोपकार कारित्वस्थ मझावात् केचिदर्चका तत्र पत्किरिना। गा पुरुषा अर्चन्ति, 'यदानचु' ये पुरुषा अर्चयितार नौयारिटमाणिस्वरूपम् 'अस्या' पृथिव्यामेव वर्तते, सर्वतोऽर्चनादिव्यवहार कुर्वत प्राणिजातस्याधार इति सर्पराजौत्युच्यते । तस्या सर्पराज्ञिया समधिन्या ·{का.प्र.य.] तैत्तिरीयसंहिता। ३२० . भूना'-इत्यादयः । एते च मन्त्रा' प्रथमकाण्डे पुनराधानप्रकरणे समानाताः (ले० मं० १. ५.३.)। नाथ तवत्ये ब्राह्मणे एतनामा व्यवहता:-"सर्परासिया एग्भिर्गाईपत्यमादधाति" इति (ले० म. १.५.४.) । तस्माद्भूमि नेत्यादिभिरच स्तुतिं कुर्युः । स्तोरणामच कोऽभिप्रायः ? दूति, मोऽयमुच्यते- यदेव किञ्चित् प्राणिजातमन्ये पुरुषा अस्यां भूमी वाचा पूजितवन्त , ये चास्या भुमेरुपरि अर्चयि- तार, तदुभयस्वरूपमपि स्तोतारो वयं प्राप्य, तच्च स्वाधीनं हत्वा पथादुन्तिधाम 'इति' एवम् एताभिगिभः स्तोहणमयमभिप्रायः ॥ स्तोत्रान्तरेभ्यः किञ्चिविशेष विधत्ते-“ताभिर्मनमा मुक्ते, न वा इमामश्वरथो नाश्वतरौरथ मद्य पयोमीति, मनो वा इमार मद्यः पर्याप्तुमईति, मनः परिभवितुम्"- दूतरेः स्तोत्रैर्या- चिको गतिः क्रियते, 'ताभि.' मर्पराजीभिरत्र मानमयहस्य प्रवर्त- मानत्वात् मनसा स्तुति कुर्युः । नत्रायं हेतुरुच्यते,- बलवगिर- युको रथः 'अश्वरथ.', अश्वतर्यस्तु मदीर्णशतयोऽत्यन्तवलयुक्ताः, ताभिर्युक: 'अश्वतरौरथ', तयोरन्यतरोऽपि एकस्मिन्नेव दिने भूमिम् 'दमां' फत्मा व्याप्तुं नाईति, मनस्वे कस्सिव क्षणे सवीं भूमि व्याप्नुमईति, अनिष्टञ्च सर्व तिरस्कर्तुमईति ; तस्माद्भूमि- विषयाभिरिभर्मनसैव स्तोतव्यम् ॥ • "ते सामगा सर्पराया सम्बन्धिनीषु ऋक्षु "यायङ्गौ"-इत्यादिषु स्तोत्रं कुर्य " इत्यैतरेपभाष्ये सायण (ए. सो. मु.३मा० १९५ ए०)। तत्राये मदाये टोपन्यौ च पर्यवेक्ष्ये। एतत्संहिताया तु "भुमिभूमा"-इत्येषेव साई- राशीषु प्रघमा, “यायको"-इत्यादयस्तदुत्तरा (१.५ ३.)।

·૨૨૬ तैत्तिरीयसहिता! [का प्रय बूयात् । "ब्रह्म वै चतुतिार "- यदुक सूचकारेण-"होता चतुहिन व्यापटे"-इति, तदिद विधत्ते-"अथ ब्रह्म वदन्ति , परिमिता वा पृच , परिमितानि सामानि, परिमितानि यय्यथैतस्यैवान्तो नास्ति यद् ब्रह्म, तत्प्रति- ग्टात पा चचौत, स प्रतिगर ()" इति। पूर्वीनाभिर्सग्मि शमन- काले यच यत्राध्वर्यु प्रतिगर प्रयुके, तब तत्र प्रतिगरकाले होता माशब्दाभिधेय चतुतिमन्त्र इतिश्रूत्यन्तरात् (बा.२ २.१ तस्य मन्त्रम्य ब्रह्मत्वम् । “पृथिवी होता । धौरध्वर्यु"-इत्यादिक (३ १ २) प्रारण्यकाण्डानातय- तुदमन्त्र । एतेन सर्वेऽपि होहमन्त्रा उपलचिता । अत एव सर्वेषा हारमन्त्राणा दान प्रतिगर सचकारो दर्शयति-"श्रोमिति दशहात पनि रस्तथेति चतुईतिरोमिति पञ्चहोतुम्तथेति षड्ढोतररात्स्म होतरिति सप्तहोतु "-इति । शमित प्रोत्साह- जनन 'प्रतिगर' । तत्प्रतिगरविषयत्वेनारण्यकाण्डोका सर्वे दश- होत्रादिमन्त्रा (ले० प्रा० ३ १-७ ) होत्रा वकव्या । तत्सर्वमन्त्र मगृह्म 'ब्रह्म वदन्ति' इत्यनेन वाक्येन विधीयते । मन्त्रान्तर- परित्यागेन ब्राह्मण एव वदने इतरुच्यते । ये अपा मन्त्रास्ते 'परिमिता ' क्वचित् कचिदेव प्रयोज्यत्वात् एव यजुषां सानाञ्च परि- मितवम् , 'यत्' तु ब्रह्मशब्दाभिधेय होवमन्त्रजातम्, एतस्यैव 'अन्त' परिमितल नास्ति, बहुपु प्रदेशेषु प्रयोक्तव्यत्वात् । तस्मात् 'तद' ब्रह्मशब्दाभिधेय होहमन्त्रजातम् 'प्रतिटणते' प्रतिगरार्थमुद्युनाया- ध्वर्यवे होता ब्रूयात् । 'स' अय होहमन्त्रमा प्रतिगौर्यतइति 'प्रतिगर', अध्वर्युकर्टकाया प्रतिगरणक्रियाया कर्मभूत इत्यर्थ ।

·- का.७५०३।०१] तैत्तिरीयसंदिता। ३२८ । . अब मौमांमा। दशमाध्यायस्य पष्टपाद (जे. सू. ३४-४४. अधि. १३) चिन्तितम्- "मानसं किं महर्भित्र मङ्ग वा दशमेऽधनि । भिन्नं त्यादिना; ऽहं तद् विमगौश्यादिभिर्भवेत् ।। दादशाहे मानसग्रहणं श्रूयते-"श्रनया वा पृथिव्या पाचेण 'समुद्र रमया प्रजापतये जुष्टं ग्टनामौति मानसं प्राजापत्यं ग्टनमाति"-दति। अयमर्थ. । पृथिवी पाचम्, 'समुद्रः' सोमः, तद्रमः, प्रजापतिर्देवता; एवविशिष्टस्य यहस्य ग्रहणे मनः साधनम् , तदिदं मानसमिति । एतघ द्वादशभ्यो भिन्नमहः, चयोदशेऽहनि कर्त्तव्यो थागविशेषः । कुतः ? स्तुत्यादिभ्य'। मानसेन दादशाहस्य स्तुति- रेवमामायते-"दादशाहस्य इतरसानि च्छन्दांमि, तानि मानसे- नाप्याययन्ति" इति । स्तुतिमाधनच मानसं स्तोतव्याद् भिवं भक्तिं युक्तम् । तथा व्यपदेशभेदोऽपि श्रूयते-"वाग् वै दाद- शाहो मनो मानमम्"-इति । एवमाथुपपत्तिभिर्मिनमहरिति प्राप्ते, घूमः- दशमस्याहोऽङ्ग तस्याद् , विमत्यादिभ्यः । “एष वै दशम- स्थामहो विसर्गो यन्मानमम्" इति विमर्गाप्तिः। इयञ्च दशमाघागलं गमयति । अहरन्तरत्वे दादभाइसमाख्या प विरुध्येत । अङ्गभूते- नापि मानसेन स्तुतिव्यपदेशभेदादिकमुपपद्यते । तस्मादगम्"- । इति श्रीमायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे नेत्तिरीयमंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे एतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥

·तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०३१०२) ब्रह्मवादिना वदन्ति किं हादशाहस्य प्रथमेनाहू- विजां यजमानो दृत इति तेज इन्द्रियमिति किं हितीयेनेति प्राणानन्नामिति किं तृतीयेनेनि ची- निमालोकानिति किं चतुर्थे नेति चतुप्पदः पशूनिति कि पञ्चमेनेति पञ्चाक्षरां पङ्किमिति कि पृष्ठेनेति पडतूनिति कि सप्तमेनेति सप्तपदा शक्करौमिति (१) किमष्टमेनेत्युष्टाक्षरं गायचौमिति किं नवमेनेति चितः स्तोममिति किं देशमेनेति दशाक्षरां विराज- मिति किमैकादशेनेत्येकादशाक्षरां त्रिष्टुभमिति किं द्वादशेनेति द्वादशाक्षरां जगतीमित्येतावद्दा अस्ति यावदेतद्यावदेवास्ति तदैपां ले ॥२॥ शकरी मित्येकचत्वारि शच ॥ २ ॥ प्रथमेऽनुवाके दादशाहगतमविवाक्यमहः प्रपञ्चितम, अथ द्वि- तीये प्रश्नोत्तराभ्यामहीनद्वादशाह पार्विज्यनिन्दामुखेन तद्याजिनं यजमानं प्रशंमति-"ब्रह्मवादिनी वदन्ति, किं द्वादशाहस्य प्रथमे- नाहलिजा यजमानो रङ्ग इति ? तेज इन्द्रियमिति, कि द्वितीय- नेति ? प्राणाननाद्यमिति, कि हतीयेनेति ? चौनिमांश्लोकानिति , कि चतुर्थनेति ? चतुप्यद पशूनिति, किं पञ्चमेनेति ? पञ्चाक्षरां . "त्रौनिमान लोकानिति" मु०, "श्रीनिमा लोकानिति" क, ख, ग !

·[का०प्र०अ०३] तैत्तिरीयसंहिता। ३३१ .. .. पतिमिति ; कि५ षष्ठेनेति ? षढनिति; कि५ सप्तमेनेति ? मप्त- पदा प्रकरौमिति, किमष्टमेनेत्यष्टाक्षरां गायत्रौमिति; कि नवमेनेति ? चित५ स्तोममिति; किं दामेनेति ? दशाक्षरां विराजमितिः किमेकादशेनेत्येकादशाचरां त्रिष्टुभमिति; किं द्वादशेनेति द्वादशाक्षरां जगतीमित्येतावदा अस्ति यावदेतद्यावदे- वास्ति तदेषां बो"-इति । अहौनस्य द्वादशाहस्थानुष्ठाता यजमानः पलिजां सम्बन्धि यच्छ्रेयोऽस्ति, तत्म तैर्वर्जितं यथा भवति तथा खयं सर्वमादत्त इत्येतमर्य सिद्धवत्कृत्य केनाइविशेषेण कं फलवि- शेष मादत्ते इत्येवं ब्रह्मवादिनः पप्रच्छुः । तत्राभिज्ञः कथित्तेज- श्रादिकं फ्रमेणादत्ते इत्युत्तरं ब्रूते। पञ्चाक्षरपादान्वितं यत्पङ्गि- छन्दः, तेन माध्यं फलं रथे। एवं तच तच यथायोगमुन्नेयम् । एतैरुलेदशभिर्वायर्यावदेतच्छ्रेय उनम्, एतावदेवर्विजां विद्यमानं श्रेयः; श्रतो यावदेषामस्ति, तत्सर्व यजमान श्रादत्ते ॥ २ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाणे तैत्तिरीयमंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे बतौयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।। एप वा श्राप्तो हादशाहो यत् योदशराचः समानर ह्येतदहर्यत् प्रायणीययोदयनीय यंति- राघो भवति त्रयं द्रुमे लोका एपां लोकानामात्र) प्राणो वै प्रथमोऽतिरावो व्यानो द्वितीयोऽपानस्तृतीयः प्राणापानोदाने वान्नाद्ये प्रति तिष्ठन्ति सर्वमायुर्यन्ति ·३३२ तैत्तिरीयसंहिता। (का.प्र.आय. य एवं विद्यासस्त्रयोदशरावमासते तदा वाग्वा एपा विर्तता (१) यद् द्दादशाहस्तां विच्छिन्युर्यन्मध्यतिराचं कुर्युर- पदासुका गृहपतेर्वाक स्यादुपरिष्टाच्छन्दोमानां महा- वृतं कुर्वन्ति सन्ततामेव वाचम रुन्धतेऽनुपदासुका गृहपतेवाग् भवति पशवो वै छन्दोमा अन्न महावृतं यदुपरिष्टाच्छन्दीमानों महाव्रतं कुर्वन्ति पशुपु.चैवा- नाद्यै च प्रति तिष्ठन्ति ॥ ३ ॥ वितता विचत्वारिशच्च ॥३॥ द्वितीये दादमाहयाजिन' प्रशसाभिहिता, श्रथ हतीये त्रयो- दशरात्रोऽभिधीयते-“एष वा श्राप्तो दादगाहो यत् त्रयोदशराचः; समान होतदहर्यत्मायणीयचोदयनीयय()" इति । योऽय त्रयोद- शराची विधास्यमानः, एष एव सम्पूर्ण द्वादशाहः । पूर्वस्माद् दादशाहादेकदिनाधिक्येन फलाधिक्या दिनाधिक्ये मति केन साम्येन द्वादशाहत्वमिति चेत्, नदुच्यते- प्रायणीय उदयनीयवेत्युभय द्वा- दगाहे यादृभम, तादृश मेवाचापीति विविधस्याहः समानत्वाद् दादशाहत्वोपचार । अथ विशेष विधत्ते- "अतिराची भवति, व्य इमे लोका एषां लोकानामायै(२)"-इति । हादशाहे मायणीयोदयनीयौ दावेवातिराचौ, अच तु मध्येऽपि कथिदतिराव', तेन लोकचय- ·[का.प्राथ.३] तैत्तिरीयसंहिता। २२३ । प्राप्तिः । अवाह'कृप्ति सूचकारो दर्शयति- "अतिराबः पृध्य' षड़ह सर्वस्तोमोऽतिरावशवारग्छन्दोमा अतिराचः" इति । यद्यपि चतु- विशचतुश्यत्वारिशाटाचत्वारिंभास्यास्त्रय एव छन्दोमा विद्यमानाः, तथाप्यन्तालोपो वृद्धिति न्यायेनाप्टाचत्वारिशस्यारत्या चतु.मया पूरणीया ॥ अथ चयोदशराचं विधत्ते- “प्राणे वै प्रथमोऽतिराको ध्यानो द्वितीयोऽपानस्तृतीयः भरणापामौदानेवेवाबाये प्रति तिन्नि, सर्वमायुर्यन्ति य एवं विद्वामस्त्रयोदशरात्रमामते (९)" इति। व्याने- नोदानादौनामप्युपलचितत्त्वादुदानेनोपमहारो न विरुद्धः । योऽयं मध्यमोऽतिरात्रः, तस्य छन्दोमानामधस्तात् सूचकारः शाखान्तरानुसारेण स्थान निर्दिदेश, तदिद दूषयित्वा छन्दोमा- नामुपरि स्थानं विधने- “तदाहुर्वाग् वा एषा विनता यद् द्वा- दशाहस्तां विच्छिन्दुर्यन्मध्येऽतिराव कुर्युरुपदासुका ग्रहपतेर्वाक् स्थादुपरिष्टाच्छन्दोमानां महावतं कुर्वन्ति, मन्ततामेव वाचमव रुन्धतेऽनुपदासुका ग्रहपतेर्वाग् भवति(8)-इति । योऽयं द्वादशा- होऽस्ति, मोऽय विस्तीर्णवाक्खरूपः, तबत्येष्वहस्सु विद्यमानानां स्तोत्रशस्त्राणामविच्छेदस्य प्रकृतिभूते तस्मिन् दादशाहे कृप्तत्वात् । एवं च सति पडहस्य छन्दोमानाञ्च मध्ये यदि कश्चिदन्यः सर्वस्तो- मोऽतिरावोऽनुष्ठीयेत, तदानी द्वादशाहगतां तृप्तां सन्ततां वाच- मनुष्ठातारी विच्छिन्द्युः । तथा मति यजमानस्य वाक् उपचय- शौला स्यात्। अतस्तत्परिहाराय छन्दोमानामुपरि यदविवाक्यमहः मेवैष विहित सामवेदेऽपि (ता. ब्रा० २३ १.)। . * एव ·३३४ तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०३थ ] दादशाहगत, नदेवाह सर्वतोमातिरावरूप कुर्यात् । तस्मिश्च महा- प्रतधर्मानिदेशाभिप्रायेण महाव्रतशब्दप्रयोग । एवमुपरिटादनहाने मति सन्ततामेव वार प्राप्नोति, न तु यजमानस्य वागुपक्षीयते ॥ तदेवोपरिटादनुष्ठान प्रकारान्तरेण प्रशति-"पायो वै छन्दोमा अन्न महाव्रत यदुपरिष्टाच्छन्दोमाना महाव्रत कुर्वन्ति, पशषु चैवान्नाद्ये च प्रति तिष्ठन्ति()"-इति । मत्सु प्रथम पशुपु, पद्यात् एतचौरादिरूपमन्नाद्य युक्तम् , तस्मादवरूपस्य महावतधर्म कस्यातिराबस्योपरिटादेवानुष्ठान न्याय्यम् ॥ ३ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिताभाय्ये मप्तमकाण्डे हतीयप्रपाठके बतीयोऽनुवाक ॥ श्रादित्या अंकामयन्तोभया कयाभुयामेति त एत चतुर्दशराधर्मपश्यन् त माहरन्तेनायजन्त ततो वै त उभयोर्लोकयौराद्धुवन्नस्मिशामुमिश्च य एवं विद्यासंथतुर्दशरात्रमासत उभयारेव लोकयोध्रुव- न्त्यस्मिशामुमिय) चतुर्दशरावोभवति सप्त ग्राम्या श्रीपंधय सातारण्या उभयौपामवरुद्ध्यैयत्पराची- नानि पृष्ठानि (१) भवन्त्यमुमेव तैलॊकमभि जयन्ति यत् प्रतीचौनानि पृष्ठानि भवन्तीममेव नेर्लोकमभि जयन्ति'५) बय- • एक दितीयम्बोदरान सामवदेपि (ता. बा.२३२।।

·[का०प्र०३।१०४] तैत्तिरीयसंहिता। २३५ नायजन्त; स्त्रिशो मध्यतः स्तोमा भवतः साम्राज्य मेव गच्छन्त्य- धिराजौ भवतोऽधिराजा एव समानानां भवन्त्य- तिरावावभिती भवतः परिगृहीत्यै ॥ ४ ॥ पृष्ठानि चतुस्त्रिशच्च ॥ ४॥ तीयेऽनुवाके त्रयोदशराचोऽभिहितः, अथ चतुर्थ चतुर्दश- रात्रोऽभिधीयते; तमेतं विधत्ते- “प्रादित्या अकामयन्तीभयो- लॊकयोभुयामेति ; त एतं चतुर्दशराचमपश्यन् त माइरन् ते- ततो वै त उभयोकियोरार्भुवनस्मिशामुभिश्य य एवं विद्यामश्चतुर्दशरात्रमामत उभयोरेव सोकयोभुवन्यस्मिथू- शामुभिच(१)"-दूति ॥ तबाहां मयां प्रशंसति- “चतुर्दशरात्रो भवति ; सप्त ग्राम्या श्रोषधयः मतारण्या उभयोषामवरुये(२)"-इति । ग्राम्याशारण्या- शासायाख्याताः ॥ प्रायणीयोदयनीययोर्मध्यवर्ती नि द्वादशमयाकान्यहानि विधत्ते- "यत्पराचौनानि पृष्ठानि भवन्यमुमेव तैलीकमभि जयन्ति ; यत्प्रती- चौनानि पृष्ठानि भवन्तीममेव तैलीकमभि जयन्ति(२)" इति । रथन्तररहदैरूपवैराजशाक्चररैवतमामसाध्यैः पृष्ठस्तोवेरुक्तान्यहानि पृष्ठानौत्युच्यन्ते । तेषामुकोऽनुक्रमः पराचीनत्वम्, विपरीतक्रमः प्रतीचीनत्वम् । तेन वैविध्येन लोकदयप्राप्तिः ॥ एतमेवारोहावरोहप्रकारं पुनः प्रशंसति-"चयस्त्रिभूमौ मध्यतः भा० ७.४ ए. २५०। “यदकरे पश्यते तेनारण्यम्" इति श. प्रा.६.१.१॥ .. .

·३३६ तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्र.शष.५]] स्तामौ भवतः, मामाज्यमेव गछनयधिराजौ भवतोऽधिराशा एव समानानां भवन्ति !)" इति । चित, पञ्चदश', मतदश., एकविश', चिणव', चयम्तिम', इत्येष' सामानां पखिहारोहक्रमः, चय- स्त्रिश., चिणव', एकविधाः, सप्तदशः, पञ्चदश., विदित्ययमव- रोहममः । एवञ्च मति एषु द्वादशस्वहस्सु मध्ये षष्ठसप्तमयोरजो- नैरन्तर्यण चयरिखशस्तोमौ सम्पयेते, तेन च यजमानाः साम्राज्य गच्छन्ति । किचेतावन्येषां स्तोमानामधिराजौ, अर्वाचीनाना तचा- तर्भावात् । अतो यजमानाः सर्वेषामन्येषां अधिराजा भवन्ति ॥ अथ प्रायणीयोदयनीयावहर्विषो विधत्ते-"तिराचावभिती भवत परियहोत्य)-इति • ॥४॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये घेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे बतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ प्रजापतिः सुवर्ग लोकमत्तं देवा अन्वायन् ताना- दित्याच पशवश्चान्वायन् ते देवा अंब्रुवन् यान् पशून- पाजीविया त इमैऽन्वाग्मन्निति तेभ्यं एतं चतुर्दशराचं प्रत्याहन् त श्रादित्याः पृष्ठैः सुवर्ग लोकमारोहन व्यहाभ्यामस्मिल्लोके । पशून् प्रत्यौहन् पृष्ठैरादित्वा अमुल्लिोक आद्वन् व्यहाभ्यामस्मिन् ( १) * सामवेदेऽप्यय प्रथमश्चतुर्दशरात्र (ता. प्रा. २३ ३.)। + "मस्मिन् लोके"-इति मु., ""मसिं लोके"-इति क, ख, ग । एव मिहोत्तरचापि सर्वत्र । + ·[का प्रय०५] तैत्तिरीयसंहिता। ३३० लोके पशवो) य एवं विद्या संश्चतुर्दशराबमासत उभयारेव लोकयात्रभुवन्त्यस्मिामुनिश्च पुष्टैरेवा- मुल्लिोक ऋध्रुवन्ति व्यहाभ्यामस्मिल्लोके ज्योति- #रायुरिति त्यही भवतीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षं गौरसावायुरिमानेव लोकानभ्यारोहन्ति(५) यदन्यतः पृष्ठानि स्युर्विविवध स्यान्मध्ये पृष्ठानि भवन्ति सवि- वधुत्वार्य (२) प्रोजो वै वीर्य पृष्ठान्योज एव वीर्य मध्यतो दध- ते(५) वृहद्रथन्तराभ्यां यन्तीयं वाव रथन्तरमसौ बृह- दाभ्यामेव यन्त्यथा अनयौरव प्रति तिष्ठन्त्येते वै यज- स्यानुसायनी सुती ताभ्यामेव सुवर्ग लोकं यन्ति) पराच्चो वा एते संवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति ये पराची- नानि पृष्ठान्युप्यन्ति प्रत्यङ् व्यहो भवति प्रत्यवरूढ्या अथो प्रतिष्ठित्य (३) जुभयार्लोकयोद्धोत्तिष्ठन्ति चतुर्दशैतास्तासां या दश दशाक्षरा विराड, विराड् विराजेवान्नाद्यम रुन्धते याश्चतसश्चतसो दिशा दिश्चैव प्रति तिष्ठन्य- लिराधावनिता भवतः परिगृहीत्यै ॥५॥ . "विविवध" क।

·तैत्तिरीयसंहिता। [फा०प्र०ाय.५] अस्मिन्सविवधत्वार्य प्रतिष्ठित्या एकवि- शच ॥५॥ चतुर्थेऽनुवाके एकचतुर्दशराबोऽभिहितः, श्रथ पञ्चमेऽन्यश्चत- दारावोऽभिधीयते ', तमेव विधात प्रस्तौति-- "प्रजापतिः सवर्ग लोकमैन, त देवा अन्वायन् ; तानादित्याश्च पशवशान्वायन्; ते देवा अब्रुवन्, यान् पशूनुपाजीविम त इमेऽन्वाग्मचिति; तेभ्य एत चतुर्दशरात्र मत्यौहन् त आदित्याः पृष्ठः सुवर्ग लोकमारोहन, यहाभ्यामस्मिंलोके पशून् प्रत्यौहन्, पृष्ठेरादित्या अमुसिंप्लोक श्राव॑वन्, यहाभ्यामस्मिलोके पमव:"- इति । यदा प्रजापतिः खमें गतः, तदा प्रजापतिमनु सर्वऽपि देवा गताः। 'तान्' देवान् 'श्रनु' पश्चादादित्याः पशवच गताः । तान् श्रादित्यान् पशून् उभयविधान् दृष्ट्वा 'ते' देवाः परस्परमिदमब्रुवन्,- थान् पशूनुपेत्य मनुय्यैः सहिताः सर्व वयमजौविम, 'ते' पशवः सर्वप्यस्माकं पृष्ठत एव समागता.। श्रागतानामादित्यानां पशूनाञ्च मध्ये श्रादित्याः स्वर्गमारोहन्तु, पशवः प्रतिनित्य भूमौ गच्छन्तु , तत्र क उपायः? इति विचार्य 'एतं' चतर्दशरावं मत्यात्तिगुणयुतमनुष्ठितवन्तः । नयमह'क्लप्ति.- श्रादावेकोऽतिराषः, ततो ज्योतिर्गौरायुरित्या- रोहरूपस्विरात्र, ततः पृष्ठ्यः षडहः, ततं श्रायुज्यिोतिरित्यव- रोहरूपस्तिरावः, ततोऽतिराव इति । तस्मिननुष्ठिते सति पृष्ठ- "याधुवन् व्यहाभ्यामस्मिरि]न्सविवघवाय[" इति क, ख, ग । + सामवेदे चयश्चतुर्दशरात्रयागा श्रुताः-सर्वपलसाधन', स्वर्गसाधना, प्रतिष्ठासाधनवेति, तत्रायं द्वितीयः (ता. वा. २३ 8.)।

·[का०प्र०३।२०५] तैत्तिरीयसंहिता। २३६ शब्दाभिधेयः षड्भिरहोभिरादित्याः स्वर्गमारोहन, प्रत्यात्ति- युक्ताभ्यां 'यहाभ्यां' देवाः पशूनस्मिन् लोके प्रतिनिवर्तितवन्तः । तत्र श्रादित्याः पृष्ठः स्वर्ग प्राप्य तव समृद्धिं गताः, पशवस्तु यहा- भ्यामस्लिोके सम्मृद्धिं गताः । तत् इदानी विधत्ते- “य एवं विद्यालयतर्दशरात्रमामत, उभयोरेव लोकयोभुवन्यभिचामुम्मिश्च पृष्ठेरेवामुश्लिोक धनुवन्ति यहाभ्यामस्मिनोके(१)"- इति । अथारोहरूपं प्रथमं व्यहं विधते- "ज्योतिर्गरायुरिति व्यहो भवतीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षं गौरसावायुरिमानेव लोकानभ्यारोह- ति()- इति । ज्योतिष्टोमगोप्टोमायुटोमरूपा प्रदर्विशेषा मिलिवा 'यह'; तेन च चित्वमाम्यालोकत्रयप्राप्तिर्भवति ॥ अथ षडहगतान्यहानि विधत्ते–“यदन्यतः पृष्टानि स्युर्विवि- वघy स्थानमध्ये पृष्ठानि भवन्ति मविवधत्वाय, भोजो वे वीर्य पृष्ठा- न्योज एव वीर्य मध्यतो दधते(४)" इति । 'विवध'शब्देनोभयतः शियोपेत. चौराम्यादिवाही काठविशेष उच्यते । तस्य चोभयतो भारः समानः । एवं मत्यचार्य पृष्ट्य. घडइ. प्रादावन्ते वा यद्येक- . पा.सू. ४.४ १७। 'विवधवीवधशब्दो उमपनोबइशिक्ये स्कन्धवाहो काहे वसते'-इति तत्र सि.को । तत्र विश्ध इति इसादिरीतच्छाखापाठ, वविध इति दौर्धादिस्तु शाखान्तरोय । तद्यथा-- पुनरव सप्तमे नुवाके (२४४०) विविवधार'-इति, तायद्येवरेयादिषु तु वोवध इति (ता. मा. 8.५, १६, १७.१.१., ऐ. मा. ८१ १, थावट.१ १२ ११ विसदृशो विवधो 'विविवध", विवधसदृश 'विवध' इति च विवेक विवध इति पवार्यमध्यपाठोऽपिवाचित । - ·३४० तैत्तिरीयसंहिता। [का प्राथ.५] मिन् पार्श्व भवेत्, तदा भारद्वयमाम्याभावाद् 'विविवध लक्षणमिदं कर्म स्यात् , तो विवधसदृशवाय पृष्ठाख्यानि अहानि मधे कर्तव्यानि । किञ्चैतानि पृष्ठानि गरौरबलस्येन्द्रियसामर्थ्यस्य च हेतुत्वात्तद्रूपाणि, तस्मात्तेषां मध्यतोऽनुष्ठाने सत्योजो वौर्यञ्च मध्ये तं भवति ॥ अथ तेस्वहस्सु चोदकप्राप्तानि वैरूपवैराजादिमामान्यपवदित विधते- "हट्रथन्तराभ्यां यन्तीयं वाव रथन्तरममौ वृहदाभ्या- मेव यन्यथो अनयोरेव प्रति तिष्ठन्येते वै यज्ञस्याञ्जमायनौ सुती, ताभ्यामेव सुवर्ग लोकं यन्ति)" इति। प्रथम-बतीय-पञ्चमेय्वहस्सु रथन्तरसाम्रा पृष्ठस्तोत्रं निष्पादनीयम् , दितीय-चतुर्थ-पष्ठेय्वहस्सु वृहत्साम्प्रेति विवेकः । अवशिष्टं वाक्यं “साध्या वै देवाः सुवर्ग- कामाः" इत्यस्मिन् अनुवाके (२३७ पृ०) व्याख्यातम् ॥ अथ प्रत्यवरोहरूपं यह विधत्ते- "पराञ्चो वा एते सवर्ग लोक- मभ्यारोहन्ति, ये पराचौनानि पृष्ठान्युपयन्ति, प्रत्यङ् व्यहो भवति, प्रत्यवरूदया अथो प्रतिष्टित्या उभयोौकयोद्धोत्तिष्ठन्ति(६)" इति। 'ये' यजमाना अनुक्रमगतानि पृछाख्यान्यहान्यनुतिष्ठन्ति, 'एते' यज- मानाः प्रत्यावृत्तिरहिताः स्वर्गमारोहन्ति । अतः वात् प्रत्यवरो- हाय प्रत्यारत आयुज्यिोतिरित्येवंविधः 'यहः' कर्त्तव्यः । अपि चार्य अहः अस्मिन् लोके प्रतिष्ठायै सम्पद्यते । तस्मादुभयोरपि लोकयोः समृद्धि प्राप्योत्कर्षण निहन्ति ॥ अहर्गतां मयां प्रशंसति- "चतुर्दशैतास्तासां या दश दशारा विराडमं विराड् विराजैवान्नाद्यमवरुन्धते, याश्चतसश्चतस्रो दिनो - ·[का.प्र.व्य.] तैत्तिरीयसंहिता। दिवेव प्रति तिष्ठन्ति(०)"-इति । चतुर्दशरावक्रतुगता या रात्रयः एताथतर्दशसङ्ख्याकाः, तामां मध्ये या रात्रयो दशमङ्ख्याकाः, नाभिः मझ्यासाम्यादिराड्दारानप्राप्तिः, यास्वपरिष्टाचतो रात्रयः, ताभि मझ्यासाम्याच्चतुर्दिचु प्रति तिष्ठन्ति ।। • अथ प्रायोयोदयनीयौ विधत्ते-"अतिराचावभितो भवतः परिग्टहीत्ये"-दति ॥ ५ ॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका तैत्तिरीयमंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे तौयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ इन्द्रो वै सदृङ् देवताभिरासीत् स न व्यारत- मगच्छुत् स प्रजापतिमुपाधावृत्तमा एतं पञ्चदशराचं प्रायंच्छुत्तमाहत्तेनायजत ततो वै सौऽन्याभिर्देवता- भिारतमगच्छद्य एवं विद्यासः पञ्चदशराचमासते व्याहतमेव पाप्मना भातृव्येण गच्छन्ति) ज्योति- रायुरिति हो भवतीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षम् (१) गोरसावाथुरेव लोकेषु प्रति तिष्ठन्त्यसत्र या एतद्यदच्छन्दोमं यच्छन्दोमा भवन्ति तेन सत्र देवता एव पृष्ठैरवं रुन्धते पुशून् छन्दोमै रोज़ो वै पोय पृष्ठानि पशवछन्दोमा भोजस्येव थौर्य पृथुप प्रति पशून् छन्दोमेरित्यत्र रुत्वाभावश्चान्दम (पा. ८.३०)।

·३89 तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०ाथ-] इन्द्रो वै शिथिल इवाप्रतिष्ठित श्रासीत्सोऽसुरेभ्यो- ऽविभत्स प्रजापति मुपाधावृत्तमा एतं पञ्चदशराचं वज्र मार्यच्छुत्तेनासुरान् पराभाव्य विजित्य श्रियमग- च्छदमिष्टुता पाप्मान निरदहत पञ्चदशरात्रेणौजो बलमिन्द्रियं वीर्यमात्मन्नधत्त) य एवं विहारसः पञ्च- दशराच मासते भ्रातृव्यानेव पराभाव्य विजित्य श्रियगच्छन्त्यग्निष्टुता पाप्मानं निः (१) दुहन्ते पञ्चदशराणौजो बलमिन्द्रियं वीर्यमात्मन् देधत एता एव पेशव्याः पञ्चदश वा अईमासस्य रायोऽईमासशः संवत्सर प्राप्यते संवत्सरं पशवोऽनु म जायन्ते तस्मात् पशव्या एता एव सुवग्याः पर्च- दश वा अईमासस्य रायोऽईमासशः संवत्सर प्राप्यते संवत्सरः सुवर्गी लोकस्तस्मात् सुवा" ज्योतिौरायु- रिति व्यहो भवतीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षम् (२) गौरसावायुरिमानेव लोकानभ्यारोहन्ति") यद- न्यनः पृष्ठान स्युर्विविवधः स्यान्मध्ये पृष्ठानि भवन्ति सविवधत्वायौजो वै वीर्य पृष्ठान्योज एव वीर्य मध्यतो दधते वृहद्रथन्तराभ्यां यन्तीयं वाव रथन्तरमसौ बृह- दाभ्यामेव यन्त्यथा अनयारच प्रति तिष्ठन्येते वै यज- स्याञ्चसायनौ सुतौ ताभ्यामेव सुवर्गले कम् (३) ·[का ७/प्र.शय.७] तैत्तिरीयसंहिता। ३७५ . यन्ति पराञ्चो वा एते सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति ये पराचीनानि पृष्ठान्युपयन्ति मृत्यङ् यहो भवति प्रत्यधरूया अथो प्रतिष्ठित्या उभयौर्लोकयोद्ध्यो- तिष्ठन्ति पञ्चदशैतास्तासां या दश दशाक्षरा विरा- डन विराड् विराजवान्नाद्यम रुन्धते याः पञ्च पश्च दिशौ दिवेव प्रति तिष्ठन्त्यतिरावावृभिती भवत इन्द्रियस्य वीर्यस्य प्र॒जायै (४) पशूनां परिगृहीत्यैः ॥ ७॥ निरन्तरिक्ष लोक प्रजाये दे च ॥७॥ षष्ठेऽनुवाके प्रथमः पञ्चदशरात्रोऽभिहित., अथ सप्तमे द्वितीयः पञ्चदशराचोऽभिधीयते; तमेतं विधत्ते - "दन्द्रो वै शिथिल दुवा- प्रतिष्ठित सौत, मोऽसरेभ्योऽविभेत् , म प्रजापतिमुपाधावत्तस्मा एतं पञ्चदशराचं वजं प्रायच्छत्तेनासुरान् पराभाव्य विजित्य श्रिय- मगच्छदमिष्टुता पाभानं निरदहत पञ्चदशराघेणौजो बलमिन्द्रियं वीर्यमात्मन्नधत्त)" -इति । इन्द्रः कदाचित् 'मिथिलः' योद्धुमस- मर्थः सेनारहित एकाको दरिद्र वैकवावस्थातुमसुरोपद्रवरहितं स्थानमलभमान त्रासीत् । मोऽसरेभ्यो भौतः सन् प्रजापत्युपदेशा- दजममानं वक्ष्यमाणं पञ्चदशराचक्रतमनुष्ठाय, तेन तानसुरान् परा- भूतान् कृत्वा, खयं विजित्य, श्रियमाप्नोत् । तस्मिन् ऋतौ यदिद- ममिष्टुदाख्यं द्वितीयमहः, तेन वगैथिल्यहेतुं पामानं निर्दग्धवान् । "गच्छन्त्यमिता सामान नि[१] सन्तरिक्ष[२]"-इति क, ख, ग । .

·तैत्तिरीयसंहिता। [का.७/प्र.शय.] अवशिष्टेन पञ्चदशराचक्रतुभागेन बल तमोजोरूपं मप्तमधातुं शारीरं बलमिन्द्रियपाटवं युद्धे विजयोत्साहञ्च खस्मिन् सम्पादितवान् ॥ वेदन प्रशंसनि-“य एवं विद्यारमः पञ्चदशरात्रमामते, भाद- व्यानेव पराभाव्य विजित्य श्रियं गच्छन्यमिष्टुता पाभानं निर्दहन्ते । पञ्चदशराबेणौजो वलमिन्द्रियं वीर्यमात्मन् दधते(२)-दूनि । इन्द्र- वदन्येऽपि यजमानाः फल प्राप्नुवन्ति ॥ एतस्मिन् प्रती विद्यमानाः पञ्चदशमझ्याका राघौः प्रथमति- "ता एव पशव्याः पञ्चदश वा अर्द्धमामस्य राचयोऽर्द्धमामशः संवत्सर प्राप्यते, सवत्सरं पशवोऽनु म जायन्ते, तस्मात्पशव्या:(९)" इति। अस्मिन् कातौ याराचयः, 'एताः पशुभ्यो हिताः, तत्प्राप्तिहेतुत्वात् । कथमिति, सदुच्यते- एकस्यार्द्धमासस्य पञ्चदश राचयः सन्ति, स चाईमामः क्रमेण वर्तमानः सवत्सरत्वमापद्यते, पशवश्च सवत्सरमा गर्भ स्थित्वा पश्चात प्र जायन्ते , तस्मात् राचयः सह्याद्वारा पशतभूताः ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंमति- "एता एव सुवाः पञ्चदश वा अर्द्धमानस्य रात्रयोऽर्द्धमामशः संवत्सर प्राप्यते, संवत्सरः सुवी लोकस्तस्मात् सुवर्या:(४)"-इति। पूर्वाकरीत्या सद्ध्याद्वारा संवत्सर- सम्पत्तौ मत्यां स सवत्सरो वसन्तकालौनज्योतिष्टोमानुष्ठानद्वारा खर्गप्राप्तिहेतुः । तस्मात् 'एता:' रात्रयः स्वर्गीय हिताः ॥ श्रथाविशेषा विधातव्याः, तत्रामिष्टुदाण्यमेकमहम्तुत्यवोनीत- विधिकमिति द्रष्टव्यम् ; "अनिष्टुता पाभानं निर्दहन्ते"-दूति स्तुतिः पूर्वमुदाहता (४ पं.), तत ऊर्द्ध व्यई विधत्ते- "ज्योति- #रायुरिति अहो भवतीयं वाव ज्योतिरन्तरिवं गौरमावायुरिमा- ·[का ७/प्र.शय०७] तैत्तिरीयसंहिता। ३४० नेव लोकानभ्यारोहन्ति)" इति। पूर्ववद् (३३८ पृ.) व्याख्येयम् ॥ अथ पृष्ठ्यषडहगतान्यहानि विधत्ते- “यदन्यत पृष्ठानि स्युर्वि- विवध५ स्यान्मध्ये पृष्ठानि भवन्ति मविवधत्त्वायोजो वै वीर्य पृष्ठा- न्योज एव वौर्य मध्यतो दधते , वृहद्रथन्तराभ्यां यन्तीय वाव रथन्तरमसौ रहदाभ्यामेव यन्यथो अनयोरेव प्रति तिष्ठन्येते वै यज्ञम्यान्नसायनौ सुतौ, ताभ्यामेव सुवर्ग लोकं यन्ति(६)-इति । एतदपि पूर्ववद् (३३८ पृ.) व्याख्येयम् ॥ पारोहरूपस्त्यह पूर्व विहित , इदानीमवरोहरूप व्यहं विधत्ते- "पराञ्चो वा एते सवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति, ये पराचौनानि पृष्ठा- न्युपथन्ति, प्रत्यड् व्यहो भवति, प्रत्यवरूया, अथो प्रतिष्ठित्या उभयोलीकयोसद्धोत्तिष्ठन्ति(०)"-इति। एतदपि पूर्ववद् (३४० पृ.) व्याख्येयम् ॥ अथ क्रतुगता राचिसा प्रशमति- “पञ्चदशैतास्तामां था दा, दशाचरा विराडन्न विराट् विराजेवानाद्यमव रुन्धते, याः पञ्च, पञ्च दिशो दिवेव प्रति तिष्ठन्ति(८"-इति । ऊर्द्धया सह दिर्मा पञ्चत्वम् । अन्यत् पूर्ववद् (३४. पृ.) व्याख्येयम् ॥ प्रायणीयोदयनीयौ विधत्ते- "अतिरात्रावभितो भवत इन्द्रि- यस्य वीर्यस्य प्रजायै पशूना परिग्रहीत्य)-इति । इन्द्रेणानुष्ठित- त्वादिन्द्रिय हेतुत्वम्, वज्ररूपत्वाच्च वीर्यहेतुत्वम्, पशव्यत्वस्य व पूर्व- मुक्तत्वात्तस्य चोपलवणत्वात् प्रजापशुहेतुत्वम् ॥ ७ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तेत्तिरीयमहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे तौयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥

·तैत्तिरीयसहिता। का.म.शच.] प्रजापतिरकामयतानादः स्यामिति स एतसप्त- दशराचर्मपश्यत्तमाहेरत्तेनायजत ततो वै सौन्नादा- भिवृद्य एवं विहारसः सप्तदशराचमासतेऽन्नादा एव भवन्ति(९) पञ्चाहो भवति पञ्च वा तवः संवत्सर तुष्वेव संवत्सरे प्रति तिष्ठन्त्यथो पञ्चाक्षरा पतिः पाडा यत्रो यज्ञमेवार्य रुन्धते ऽसचं वा एतत् (१) यदच्छन्दोमं यच्छन्दोमा भवन्ति तेन सुचं देवता एव पृष्ठैरव रुन्धते पशून् छन्दोमरोज़ो वै वीर्य पृष्ठा- नि पशवग्छन्दोमा प्रोजस्येव वौर्ये पशुपु प्रति तिष्ठ- न्ति सप्तदशराबो भवति सप्तदशः प्रजापतिः प्रजा- पतेराया ) अतिराषाभितो भवतोऽन्नाद्यस्य परि- गृहीत्यै) ॥८॥ एतत् सप्तचिशच्च ॥८॥ सप्तमे द्वितीय पञ्चदशराचोऽभिहित , अथारमे सप्तदशराचो- ऽभिधीयते । , तमेत विधत्ते- "प्रजापतिरकामयताबाद स्या- मिति, म एत५ सप्तदशरात्रमपश्यत्, तमाहरत, तेनायजत, ततो वै मोऽनादोऽभवद् , य एव विद्वाम मतदभरावमामतेऽनादा एवं भवन्तिा)"-दूति ॥ •ह विसर्गामाव क पुस्तके । सत्र मेतत् तायोऽपि (२३ ११)। तत्रेत पुरस्तात् परमविनय साधन षोडशरात्र नाम सत्र मप्येक विहितम् (२३ १.)! + ·[का०/प्र.प.] तैत्तिरीयसंहिता । श्रयैतदीयेवहरम ज्योतिरायुरिव्येवविधमहापञ्चकं विधत्ते- "पञ्चाहो भवति, पञ्च वा मृतवः संवत्सर, सतुष्वेव संवत्सरे प्रति तिष्ठन्यथो पञ्चावरा पति', पाटो यज्ञो, यज्ञमेवाव रुन्धते)" -इति । दिरावते यहे दितीयज्योतिर्वर्जितोऽवशिष्ट. पञ्चाहः । हेमन्तशिशिरयोरेकीभावादृतूनां पञ्चत्वम् ॥ अथ पृष्ठ्यं षडई चतुरग्छन्दोमांच विधत्ते- "अमचं वा एतद्य- दच्छन्दोमं, यच्छन्दोमा भवन्ति तेन मचं, देवता एव पृष्ठुरव रुन्धते, पशून् छन्दोमेरोजो वै वौर्य, पृष्ठानि पशवच्छन्दोमा प्रोज- स्येव वौर्य पशषु प्रति तिष्ठन्ति(२)”-इति। पूर्ववद्(३४२४०)व्याख्येयम् ॥ क्रतुगतां रापिसङ्ख्या प्रशमति- “मतदभराचो भवति, सप्तदमः प्रजापतिः, प्रजापतेराप्यै(५)" इति। पाश्रावयेत्यादिसप्तदशाक्षरात्म- कत्वात् । प्रजापतेः सप्तदशत्वम् ॥ प्रायणीयोदयनीयौ विधत्ते- "अतिराचावभितो भवतोऽनाद्यस्य परिग्टहीत्यै()" इति । अन्नाद्यस्य फतवं विधिवाक्ये स्पष्टम् ॥ ८ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे बतीयमपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ . "पञ्चतवो हेमन्तशिशिरयो समासेन"-इति ऐ• ब्रा० ११.१। + "याश्रावयेति चतुरक्षर, मस्तु श्रौषडिति चतुरक्षर, यजेति द्यक्षर, ये यजामह इति पञ्चाक्षरं, यक्षरो वषटकार, एष वै सरदश प्रजापति" -इति १ भा०४२६ ए ऐतरेयके तु "सप्तदशो वै प्रजामतिर्दादश मासा मवर्तवो हेमन्तशिशिरयो समासेन, वावानसंवत्सर, संवत्सर प्रजापति" -इति र सो मु १मा० १३ ए.२ भा० न्यूए ।

·तैत्तिरीयसंहिता। का०प्र०य] सा विराड् विक्रम्यातिष्ठद् ब्रह्मणा देवेपन्नासुरेषु ते देवा अंकामयन्तीभय संजीमहि ब्रह्म चान्नश्चेति त एता विशतिः रात्रौरपश्यन् ततो वै त उभय समञ्जत ब्रह्म चान्नञ्च ब्रह्मवर्चसिनोऽन्नादा अभवन य एवं विहारस एता भासत उभयमेव सं चने * ब्रह्मचान्नञ्च (१) ब्रह्मवर्चसिनाऽन्नादा भवन्ति । वा एते विराजौ तयारव नाना प्रनि तिष्ठन्ति विशो वै पुरुपो दश इस्या अगुलयो दश पद्य। यावानेव पुरुषस्तमायोति- सन्ति) ज्योतिौरायुरिति यहा भवन्तीयं वाव ज्यो- तिरन्तरिक्ष गौरसावायुरिमानेव लोकानभ्यारोह- न्त्यभिपूर्वं व्युहा भवन्त्यभिपूर्वमेव सुवर्गम् (२) लोकमभ्यारोइन्ति' यदन्यतः पृष्ठानि स्युर्विविवधर स्यान्मध्ये पुष्ठानि भवन्ति सविवधत्वायौजो वै वीर्य पृष्ठान्योज एव वीर्य मध्यतो दधते वृहद्रथन्तराभ्यां यन्तीयं वाव रथन्तरमसौ वृहदाभ्यामेव यन्त्यथा अनयोरेव प्रति तिष्ठन्त्येते वै यज्ञस्याञ्जसायनो सुती ताभ्यामेव सुवर्ग लोक यन्ति पराञ्चो वा एते सुवर्ग लोकम् (३) • "समते" मु.॥

·[का०प्र०३य०८) तैत्तिरीयसंहिता। ३५१ अभ्यारोहन्ति ये पराचीनानि पृष्ठान्युपन्ति प्रत्यङ यहो भवति प्रत्यवरूया अथो प्रतिष्ठित्या उभयौलीकयौद्धोत्तिष्ठन्त्यतिराचाभिती भवतो ब्रह्मवर्चसस्यानाद्यस्य परिगृहीत्यर) ॥ ६ ॥ च * सुवर्ग: लोक] चौविश्शतिश्च ॥ ८ ॥ * अष्टमे मतदशरात्रोऽभिहित , अथ नवमे विंशतिराचोऽभि- धीयते । ; तमेत विधत्ते– “मा विराड् विक्रम्यातिष्ठद् ब्रह्मण देवेष्वनेनासुरेषु, ते देवा अकामयन्तोभय५ सं जीमहि ब्रह्म सानोति; त एता विशतिर रात्रौरपश्यन्, ततो वै त उभय! समञ्जत ब्रह्म चान्नश्च, ब्रह्मावर्चसिनोऽन्नादा अभवन् , य एवं वि- द्वा५म एता पामत, उभयमेव स वृञ्जते ब्रह्म चाबच्च, ब्रह्मवर्चमिनी- ऽन्नादा भवन्ति()"-इति । दशरात्राभिमानिनौ काचिद् 'विरा' देवता रूपदयेन विभज्यातिष्ठत्,- देवेषु ब्रह्मवर्चसरूपेण, असुरेषु चान्त्ररूपेण । तदानौं देवा असुरेभ्योऽनमपनीय तदेतदुभयं वयमेव लभेमहीत्यकामयन्त । ततस्तत्साधनत्वेन वक्ष्यमाषा विशतिमझ्याका रात्रौनिश्चित्य तदनुष्टानेनासुरेभ्यस्तदपनीय खयमेवाधिकेन ब्रह्म- वसेनान्नेन च सम्पन्ना अभवन् । एवमन्येऽपि तदनुष्ठानेन तत् फलं प्रानुवन्ति । पूर्ववाहस्सवप्राधान्येन सप्तदशरात्रपञ्चदशराबादौना- "वृक्षते ब्रह्म पानंञ्च(१]"-इति क, ख, ग । + सब मेतद् विहितं तायद्येऽपि (२३. १४.) । यादशराव मेकोन- विपतिरावं चेति सत्रय मपि तत्रैतत्पुरस्तात् (२३. १२, १३ )। " ·३५२ तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रधान मेकवचनेन निर्देशः, अच तु क्रत्ववयवभूतराचिप्राधान्येन बहुवचन- निर्देशः ॥ ऋतुगतां विंशतिरात्रिमझ्या प्रमति- “दे वा एते विराजौ, तयोरेव नाना प्रति विशन्ति; विमो वै पुरुषो दश हत्या अङ्गुलयो दश पद्या, यावानेव पुरुषस्तमायोत्तिष्ठन्ति()" इति । दामचया विभज्यमाने हे एते विराजो सम्पद्यते । तयोश्च बह- वर्चमानसाधनभूतयोः पृथगेव मति तिष्ठन्ति, एकैकं फल मितर- निरपेक्षत्वेनैव सम्पूर्ण लभत इत्यर्थः । अथ वा विद्वत्सभायामुपयुक्त ब्रह्मवर्चसम्, धनिकसभायामुपयुका अन्नसम्मृद्धिः। एवं नानाविधा प्रतिष्ठा । किं च पुरुषस्य हस्तपादगतालिमझ्यासाम्याद् ‘यावान्' गुणमाः पुरुषे सम्भावितः, सर्व प्राप्नोति ॥ प्रथाच नवाहानि विधत्ते- "ज्योतिर्गौरायुरिति व्यहा भव- न्तीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षं गौरसावायुरिमानेव लोकानभ्यारो- हन्यभिपूर्व यहा भवन्यभिपूर्वमेव सवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति(२"- इति । यथा प्रथमस्यहो ज्योतिरादिकः, एवं द्वितीयहतीयावपि ज्योतिरादिको; न त्वच कश्चिदप्यायुरादिकोऽस्ति । एवं मत्यनु- फ्रमेणैव स्वर्गमभ्यारोहन्ति ॥ एतेषां यहाणां वक्ष्यमाणयहस्य च मधे पृष्ठं विधत्ते- "यद- न्यतः पृष्ठानि स्युर्विविवध५ स्यान्मध्ये पृष्ठानि भवन्ति मविवधवायो- जो वै वौर्य पृष्ठान्योज एव वौर्य मध्यतो दधते; हद्रथन्तराभ्यां यन्तीयं वाव रथन्तरमसौ उदाभ्यामेव यन्यथो अनयोरेव प्रति तिष्ठन्येते वै यज्ञस्यानमायनौ सुती, ताभ्यामेव सुवर्ग लोक ·का.प्र.शय.] तैत्तिरीयसंहिता। ३५९ यन्ति(s)"-इति । पूर्वोकेषु अईयु योऽयमन्त्यत्यह, यश्च भावी यह, तयोरुभयोर्मध्यवर्त्तित्वेन विवधसाम्यम् । अन्यत् पूर्ववद् (३३८४०) व्याख्येयम् ॥ अथ प्रत्यवरोहरूपं यहं विधत्ते- “पराची वा एते सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति, ये पराचौनानि पृष्ठान्युप यन्ति, प्रत्यड व्यहो भवति प्रत्यवरूच्या अथो प्रतिष्ठित्या उभयोलीकयोद्धात्तिध- न्ति(५)"-इति । पूर्ववद् (३४० पृ.) व्याख्येयम् ॥ प्रायणीयोदयनीयौ विधत्ते- "अतिरावावभितो भवतो प्रहाव- सस्थानाधस्य परिग्टहीत्य ()"-इति । फलदयं विधिवाक्ये एव विस्परम् ॥ अच मीमांसा । चतुर्थाध्यायस्य हतौयपादे (जै० सू०१७-१८, अधि० ८.) चिन्तितम्- "स्वर्गाय वा प्रतिष्ठायै रात्रिमत्रमिहायिमः। पूर्ववस्यात् प्रतिष्ठात्र श्रुता तेनाश्रुताद् * वरम् ।। सचकाण्डे श्रूयते-- "प्रति तिष्ठन्ति इ वा एता रात्रौरुप यन्ति" इति, "ब्रह्मवर्चमिनोऽनादा भवन्ति"-दूति (३५० पृ.) च । दाद- माहादू भाविनस्त्रयोदशरात्रचतुर्दशरात्रादय' सर्वे मचविशेषाः । घयोदशमयाका रात्रयो यस्मिन् सबविशेषे मोऽयं प्रयोदशराच इति समुदायप्राधान्येनैकवचनान्ततया प्रायेण निर्देशो भवति, कचित्तु समुदायिनां रात्रिविशेषाणं प्रत्येकी प्राधान्यमभ्युपेत्येक * "श्रुतावेहाश्रुताई" क, ख । नास्येतत्पदं क-ख पुस्तकयो । 45 ·२५४ तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्राथ.१०] एव भवविशेषो बहुवचनान्तेन रात्रिशब्देनानायते , तद्यथा- "त एता विशति राचौरपग्यन्”-दुनि (३५० पृ.)। तादृणे राचिमचे विश्वजिन्यायेन स्वर्ग फलत्वेन कल्पनीय इति प्राप्ते, ब्रूम राचिसचविधेस्तावकेऽर्थवादे प्रतिष्ठा श्रुता, मा चास्मिन् वाक्येऽत्यन्त- मश्रुतात् स्वर्गात् प्रत्यासन्ना , तस्मात् प्रतिष्ठाकामो रात्रिमत्र कुर्य्या- दित्येव प्रतिष्ठेव फलवेन कल्पनीया"-इति ॥८॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये दार्थप्रकाश तैत्तिरीयमहिताभाव्ये मप्तमकाण्डे बतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाक । असावादियोऽस्मिलोक श्रासीत्तं देवाः पृष्ठैः परि- गृद्य सुवर्ग लोकमंगमयन् परैरवस्तात्पर्यटलन् दि- वाकीत्न सुवर्गे लोके प्रत्यस्थापयन् परैः पुरस्तात्पर्य- गृलन् पृष्ठेरुपावारोन्स वा असावादित्या मुपिलीके परैरुभयतः परिगृहीतो) यत् पृष्ठानि भवन्ति सुवर्ग- मेव तैर्लोकं यजमाना यन्ति परैरवस्तापरि यन्ति दिवाकीन (१) सुवर्गे लोके प्रति तिष्ठन्ति परैः पुरस्तात्परियलन्ति पृष्ठरुपावरोहन्तिर) यत्परै पुरस्तान्न स्यः पराञ्चः सुव- गालोकान्त्रिपद्येरन् यदवस्तान्न स्युः प्रजा निर्दयु- "मिन् लोक'-इति क, ख, मु.। एमिहोत्तरमामि ।

·[का प्रायः१.] तैत्तिरीयसहिता। २५५ रभिता दिवाकी| परसामानो भवन्ति सुवर्ग एवै- नीलोक उभयतः परि गृहन्ति(२) यजमाना वै दिवा- कीय संवत्सरः परस्सामानोऽभितो दिवाकौत्य पर- स्सामानो भवन्ति संवत्सर एवोभयतः (२) प्रति तिष्ठन्ति) पृष्ठ वै दिवाकौत्य पार्चे परस्सा- मानोऽभितो दिवाकौवं परस्सामानो भवन्ति तस्माद- भितः पृष्ठं पार्श्वे भयिष्ठा ग्रहा गृह्यन्ते भूयिष्ठ५ शस्यते यज्ञस्यैव तन्मध्यतो ग्रन्थिं अनन्यविवसाय) सप्त गृह्यन्ते सप्त वै शौर्पण्याः प्राणाः प्राणानेव यजमानेपु दधनि यत्पराचीनानि पृष्ठानि भवन्त्यमुमेव नैर्लो- कमभ्यारोहन्ति यदिमं लोकं न (३) प्रत्यवरोहेयुरुवा माद्येयुर्यजमानाः प्र वा मौयेरन् यत् प्रतीचीनानि पृष्ठानि भवन्तीममेव तैलॊकं प्रत्य- वरोहन्त्यथा अस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठन्त्यनुन्मादा) येन्द्रो वा अप्रतिष्ठित आसौत्स प्रजापतिमुपाधावत्तमा एतमेकवि शतिराचं प्रायच्छृत्तमारतेनायजत् ततो वैस प्रत्यतिष्ठद् ये ययाजिनोऽमतिष्ठिताः (४) स्युस्त एकवि शतिराच मासौरन् हादश मासाः पञ्चतवस्त्रयं इमे लोका असावादित्य एकवि श एता- वन्तो वै देवलोकातवेष यथापूर्व प्रति तिष्ठ न्यूसा- ·सिरीयसहिता। [का०००च...] वादिन्यो न व्यरोचत स प्रजापतिमुपाधावृत्तस्मा एत- मैकविशतिराचं प्रायच्छुत्तमाहेरत्तेनायजत ततो वै सौरोचत य एवं विद्यास एकविशतिराव मासते (५) रोचन्त एवैकविशतिरावोभवति रुग्वा एकविरशो रुचमेव गच्छन्त्या प्रतिष्ठामेव प्रतिष्ठा होकविर- शातिरावावभिती भवतो ब्रह्मवर्चसस्य परिगृही- त्यै ॥१०॥ . दिवाकीत्यै नोभयतो नाप्रतिष्ठिता"] श्रा- संत एकविशतिश्च ॥ १० ॥ नवमेऽनुवाके विशतिराचोऽभिहित, अथ दशमे एकविशति- रात्रोऽभिधीयतेो, तव तावदियमह कृष्टि - पादावतिराच , तत पृष्ठ्य' षडह, तत स्वरसामानस्त्रयोऽहर्विशेषा, ततो दिवाकीय- मेकमह, पुनरपि चय खरसामान, पुनरपि पृश्य षडह, ततो ऽतिरात्र इति । तमिम विधात प्रस्तौति- "भावादित्योऽस्मि- . • गृहन्ति दिवाकोत्ये १] नेवोभयतो[२]"-इति क, ख, ग । + सामवेदे दो एकविशतिरात्री (ता. मा. २३ १५, १६), सत्र पशपलसाधन प्रथम, प्रझवर्चसपलसाधनो हितीय, स एवम , सदो याच भिसाम्यात् । 1 “यतिरावा, प्रध' पड़हस् प्रय सरसामानो, दोवाकार्य महस, प्रय सरसामाना, एच पडइस, प्रयस्त्रिंभारम्मणेऽतिराको प्रवर्षय कामा उपयु'-इति ता• बा. २६ १६ ।

·[का प्राध्या. तैत्तिरीयसंहिता। २५७ लोक प्रामौत, तं देवाः पृष्ठः परिग्टह्य सुवर्ग लोकमगमयन्, परै- रवस्तात्पर्यटछन्, दिवाकौत्यंन सुवर्ग लोके प्रत्यस्यापयन्, एरैः परस्तात्पर्यटछन्, पृष्ठेरुपावारोइन्स वा अमावादियोऽमुभिलोके परभयतः परिग्रहीतः)-इति। 'असौ' वर्ग दृश्यमान श्रादित्यः पुरा भूलोक एव तिष्ठति स्म 'तम्' प्रादित्यं देवाः परिग्टह्य पृष्ठाण्यैः षड्भिरहोभिः स्वर्ग प्रापितवन्तः । तच च परशब्देन स्वरमामशब्देन च तत्र तच व्यवह्रियमाणैः चिभिरहोभिः 'श्रवस्तात् पर्यग्टहन्' श्रादित्यो यथाधस्ताबागच्छति तथा व्यवधानं कृतवन्तः। परशब्दा- भिधेयं किञ्चित्माम', तेन माना निष्पाद्यमाना अहर्विशेषाः 'परा:' इत्युच्यन्ते। तथा दिदैव कीर्तनीयं किञ्चित्सामा, तेन च निष्पा- घमहरपि “दिवाकीर्त्यम्' इत्युच्यते । तेन चाहा तमादित्यं स्वर्ग प्रतिष्ठापितवन्तः। पुनरप्यनुष्ठीयमानः परशब्दाभिधेयरहोभिः 'पर- स्तात्' प्रादित्यं 'पर्यग्टनात्' यथा तत ऊईमादित्यो न गच्छति, तथा प्रतिबन्ध कृतवन्तः । एवं कृत्वा पुनरनुष्ठीयमानैः पृष्ठाख्यैः * तच “यनायथा या"-इत्यस्या (धार व्या० २.७.) योनावुत्प- नम् (यार गा. ३ २.६.), या व्रा० ३.१६. द्रव्यम् । खराख्यं चनदेव ; ता. वा. 8. ५.१-१. हरव्यानि । खराख्यानि योनिसामानि चत्वारि ( यार• गा० ३. २. ८-१२), स्तोत्रसामानि तु ययौ उह्ये (२. १.३-१०.) हरव्यानि । + अत्रत्यसायभाष्यदर्शनादवगम्यते श्रुतं किञ्चिद् दिवाकीत्य नाम साम, ताण्ड्यभाष्यदर्शनातु ( 8. ६.१२ ) बुध्यते भाजाभानादौनामेव सामा दिवाकौयत्वमिति । तानि च ऊह्मसंवत्सरपर्वगतानि (३. १. ११-२०.)।

·३५ तैत्तिरीयसहिता। [का ७/प्र.शय०१०] पड्भिरहोभि स्वर्गादुपावारोहन् । सोऽमौ दिवि दृश्यमान श्रादित्यः स्वर्ग लोके परायैरहोभिरुभयतो नियमितत्वानोर्द्ध गच्छति ना- प्यधस्तादागच्छति ॥ तान्येतान्यहानि विधत्ते- “यत् पृष्ठानि भवन्ति, सुवर्गमेव नैौक यजमाना यन्ति , परैरवस्तात्परिरहन्ति, दिवाकौयन सुवर्ग लोके प्रति तिष्ठन्ति, परैः परस्तात्परि ग्टहन्ति, पृष्ठेरुपावरोहन्तिार)" -इति । श्रादित्यवाक्यवद् यजमानवाक्य व्याख्येयम् ॥ दिवाकीयस्योभयतोऽनुष्ठेयान् पराख्यानहर्विशेषान् व्यतिरेक- मुखेन मममति- “यत्परे परस्तान स्युः, पराञ्च सुवर्गामोकान्त्रिप्प- घेरन् , यदवस्तान्न स्युः, प्रजा निर्दहेयुरभितो दिवाकौत्य परस्सा- मानो भवन्ति, सुवर्ग एवैनालोक उभयतः परि ग्टतन्नि(२)" इति। यापरिननाः पराख्याः अहर्विशेषा. न स्युः, तदानी स्वर्गहना यामानास्ततोऽर्द्धगमनम्य निवारकाभावात्स्वर्गादूई निर्गच्छेयुः । यदि चाधस्तनाः पराख्या नानुष्ठीयेरन्, तदानी व्यवधायकाभावात् आदित्यात्मकाः मर्वे यजमाना भूमिवर्तिनः 'प्रजा.' मर्वा निमिषेण दहेयुः । तस्माद् दिवाकौर्यस्य पुरस्तावोपरियाच परम्मामानो- ऽनुष्ठेथाः, ते च 'एनान्' यजमानान् स्वर्गमिाधम्तादुपरिष्टाच्च निरुध्य स्थापयन्ति । प्रकारान्तरेण दिवाकौत्ये परम्मामाण्यान्यानि च प्रशंसति- "यजमाना वै दिवाकौवं संवत्सरः पररमामानोऽभितो दिवाकौत्यें पररमामानो भवन्ति, पंचाहर एकोमपत. प्रतितिति-क्ति। दिवाकोयम्य यजमानस्यानीयत्वात्, परम्मायां च मंवत्सरम्यानीय- ·[का०प्र०३शय..] तैत्तिरीयसंहिता। ३५८ स्वादुभयतस्तदनुठाने यजमाना अधस्ताञ्चोपरियाच संवत्सरदेवताया मेव प्रति तिष्ठन्ति ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति- "पृष्ठं वै दिवाकीत्य पार्श्व परम्मामानोऽभितो दिवाकौत्य परसामानो भवन्ति, तस्मादभितः पृष्ठं पार्श्व भूयिष्ठा ग्रहा ग्टह्यन्ते , भूयिष्ठ, शस्यते, यज्ञस्यैव तन्मध्यतो पन्यिं ग्रयन्यविसमाय)-इति । यथा लोके पुरुषस्य पृष्ठभागो मध्यवर्ती, पार्श्वभागावुभयतो वर्तिनौ, एवमचापि दिवाकीय पृष्ठ- स्थानीयम, परस्सामानस्तुभयपार्श्वस्यानौया । किं चैतस्मिन् दिवा- कौ] परम्सामयुता। प्रतिग्राह्या ग्रहा अपि भूयिष्ठा ग्रान्ते । तथा हि दिवाकीय परस्सामानश्च गवामयने उत्पना.। तब हि घोदकप्राप्तेभ्योऽतिग्राह्येभ्योऽधिकास्त्रयोऽतियाह्याः रतीयकाण्डोताः, "अयस्तोषधीभ्य."-इत्यादिमन्त्रमाध्या विहिताः सन्ति । तद्विवति- खादत्रापि तेऽधिका ग्रह्यन्ते । अत एव शास्त्रमप्यधिकं शस्यते । तेनाधिकानुठानेन यज्ञस्यैकविशतिरात्ररूपस्य 'यन्यि ग्रनन्ति' दृढ- बन्धनं कुर्वन्ति, तच्च यज्ञस्य विप्रेसनपरिहाराय भवति ॥ पुनरपि दिवाकौ] विशेष दर्शयति- "सप्त ग्टह्यन्ते ; सप्त वे शौर्षयाः प्राणाः, प्राणानेव यजमानेषु दधति(६)" इति । दिवाकौात् प्रतीचौनेषु दिनेष्वेकैकस्मिन्नेकैकोऽतियायदत्यनुक्रमेण ".स्थानीयो"-इति क, ख । + "परस्सामाननु"-इति ख, “मरमानोननु"-इति ग । + ता. वा. 8 ५, ६ खण्डौ द्रव्यो। का ३५० व्य. ६-६म. (३भा १९५ ए.)।

·तैत्तिरीयसहिता। (का.प्र.शष.१० चयो ग्टह्यन्ते , उत्तरेषु दिनेषु त एवावरोहक्रमेण ' ग्रहन्ते । त एते पड़पि दिवाकर्त्यदिने तथैव ग्टह्यन्ते । तेषां मध्ये मौर्यः "उदुत्यं नातवेदसम्" इतिमन्त्रसाध्य सप्तमो रहते। तदेवं तस्मिन् दिने मताधिका ग्रहाः। ते मझ्यायामृईगत सप्तच्छिद्रवर्ति-प्राणममाः | अतस्तदनुछानेन यजमानेषु माणन् स्थापयन्ति । तदेवं दिवाकीय- महः मास्तम् । यदा भूयिष्ठा ग्रहा इत्यादि गवामयनगतानामच- त्यानां चाहां प्रशतिविकृतिभावद्योतनाय नलिङ्ग दर्शयित विधि- रेवास्तु अथावरोहरूप पृष्ट्यषडहं विधत्ते- "यत्पराचीनानि पृष्ठानि भवन्यमुमेव तैलीकमभ्यारोहन्ति, यदिम लोकं न प्रत्यवरोहेयुरुवा मायेयुर्यजमानाः म वा मौयेरन्, यत् प्रतीचौनानि पृष्ठानि भव- न्तीममेव तैलॊकं प्रत्यवरोहन्धयो अस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठन्त्य- नुन्मादाय(9)"-इति। दिवाकर्त्यसदृशेभ्यः परस्मामभ्यः पूर्वमनुष्ठि- तानि 'पराचौनानि' पारोहरूपाणि यानि पृष्ठसामान्यहानि सन्तिा, तैर्यजमानाः स्वर्ग लोकमारोहन्येव । अत ऊर्ध्वमिम लोक प्रति यद्यवरोहमाधनानि कानि चिदहानि नानुतिष्ठेयुः, तदानी ते यजमाना एतं लोकव्यवहारक्रम विस्मृत्योन्मत्ता स्मृता वा भवेयुः । तस्मात् 'प्रतीचौनानि' अवरोहरूपाणि पृष्ठाख्यान्यहान्यनुष्ठेयानि 'तैः' अहोभिरिमं लोकं प्रत्यवरोहन्ति, अपि चास्मिन् लोके प्रति- ष्ठिता अनुन्मत्ताय भवन्ति ॥ . * "एवाहोरात्रक्रमेय"-इति ख । 1 ३४७४ । एएसामानि २०६ ए० १०५., टोप्पन्याञ्च प्रप्यानि ।

·[का०प्र०३शय..] तैत्तिरीयसंहिता। पूर्व "सुवर्गमेव तैलॊकं यजमाना यन्ति”-इत्यादिना (३५८ पृ० ) क्रत्ववयवानामहर्विशेषाणं फलोपन्यासमुखेन स्वर्गार्थ- मयं क्रतुर्विहितः, अथ प्रतिष्ठार्थमिमं क्रतुं विधत्ते- "दन्द्रो वा अप्रतिष्ठित प्रामौत, स प्रजापतिमुपाधावत्, तस्मा एतमेकवि५- शतिराचं प्रायच्छत्, तमाहरत्, तेनायजत, ततो वै स प्रत्यतिष्ठद्, ये बहुयाजिनोऽप्रतिष्ठिताः स्युस्त एकविशतिराधमासौरन बादश मामाः पञ्चवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविश, एता- वन्तो वै देवलोकास्तेष्वेव यथापूर्व प्रति तिष्ठन्ति()" इति। पुरा यथेन्द्रः प्रजापत्युपदेशादिमं क्रतुमनुष्ठाय प्रत्यतिष्ठत्, एव बड्यागान् छत्वाप्यप्रतिष्ठिता यजमाना एत ऋतुमनुष्ठायाहर्गतेकविंशतिसया- साम्याद् द्वादशमासाभिमानिदेवस्थानेषु, पञ्चतृत्वभिमानिदेवस्थानेषु, विषु पृथिव्यादिलोकेषु, एकस्मिन्नादित्यलोके चैतेवेकविशति- स्थानेषु * 'यथापूर्व प्रति तिष्ठन्ति' तम्लोकवामिन' सर्वे प्राणिनो यथा प्रतिष्ठिताः, तइत् प्रति तिष्ठन्तीत्यर्थ ॥ एवं प्रतिष्ठार्थ फतुं विधाय फलान्तरार्थ पुनर्विधत्ते- "अमावा- दित्यो न व्यरोचत, म प्रजापतिमुपाधावत्, तम्मा एतमेकवि पति- राचं प्रायच्छत्तमारतेनायजत; ततो वै मोऽरोचत; य एवं विदास एकवि गतिरावमामते, रोचन्त एवैकविशतिराची भवति; रुखा एकविर शो रुचमेव गच्छन्त्यथो प्रतिष्ठामेव, प्रतिठा टेकविम:()" इति । पुरा कदाचिदादित्यः सुवर्भावाख्येनासरेण • "हादश मासा मञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविश"-इति ता०मा०४६। 40 ·३६२ वैत्तिरीयसंहिता [का-७.३१०११] नममा विद्धोऽन्येन वा मेघहिमादिना निरन्तरमारतः सन् विशेषण नादौप्यत । ततः प्रजापत्युपदेशात् “एत' क्रतुमनुष्ठायादीप्यत । नवदन्येऽपि यजमानाः पूर्व विद्याधनादिभिर्मनुष्येष्वप्रकाशमाना एतं मातुमनुष्ठाय पश्चात् प्रकाशन्ते । किञ्चात्राहामेकृविंगतिमध्यासद्भा- वात्तेनेकविंशतिस्तोमेन द्धिप्रकाशतत्वाद् ब्रह्मवर्चमं परिग्टही- नम् । स च विदाद्यपेक्षया प्रौढबाहीप्यमान दुव । अतस्तत्माम्या- देतदनुहायिनोऽपि प्रकाशं प्राप्नुवन्ति । एकविंशतिस्तोमस्थेतरमतिष्ठा- धारत्वात अथ प्रायणीयोदयनीयौ विधत्ते- "अतिरावावभितो भवती ब्रह्मावर्चसस्य परिग्टहीत्ये(१०)" इति । अस्य विद्यादिप्रकाशतत्वाद् ब्रह्मवर्चसमव परिम्सहीतं भवति ॥ १० ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश नैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे ढतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः। अर्वा यज्ञः सद्भामत्वमुमादधि मामभि। पौणां यः पुरोहितः) । निर्देव निवौरं कृत्वा विष्कन्, तस्मिन् "सानुर्वा यासर' सूर्य तमसाविध्यत्, तस्मै देवा प्रायश्चित्तमच्छरस्त एता प्यविन्द स्ताभिरमात्तमोऽपानन् । यप तमो प्रते य एता उप यन्ति" -इति ता. ब्रा० २३. १६.१-३। + "एकविंशो मवयकविएशो वा व्यस्य भुवनस्यादित्य-०मध्यत एवं यस्य प्रति तिष्ठन्ति"-इति वा प्रा०४.६.३-५ | ·[का०७/प्र.शय०११] तैत्तिरीयसंहिता। ३६३ यजस्य यत्तेज- होयतां योऽस्मान् देष्टि । शरीरं यज्ञशमलं कुसौद तस्मिन्सौदतु याऽस्मान् दृष्टि)। यन स्तेन सद्भगम मामभि। ब्राह्मणानुत्विजो देवान् यज्ञस्य तपसा ते सवाहमा हुवे । इष्टेन पक्वमुप (१) ते हुवे सवाहम्। सन्ते जे सुकृत सम्प्र॒जां पशून्। पान्त्सामिधेनौराधारावाज्यभागावाश्रुतम्भृत्याश्रुत- मा शृणामि ते। प्रयाजानूयाजाविष्टकृमिडामा- शिय था जे सुर्वः) । अग्निनेन्द्रेण सोमेन सरस्वत्या विष्णुना ‘देवताभिः। याज्यानुवाक्याभ्यामुपं ते हुवे सवाई यज्ञमा ददे ते वपट्कृतम्। स्तुत शस्त्र प्रति- गरं ग्रहमिडामाशिषः (२) आ इच्ने सुवः पत्नीसंयाजानुपं ते हुवे साह संमिष्टयजुरा । तव। पशून्सतम्युरोडाशान्त्सर्व- नान्योत यज्ञम् । देवानसन्द्रानुपं ते हुवे सवाहमग्नि- मुखानसोमवतो ये च विश्वे) ॥ ११ ॥ उपाशिपो २] * दाबिशच्च ॥ ११ ॥ दशमेऽनुवाके एकविंशतिरात्रोऽभिहितः, अथावशिष्टेष्वनुवाकेषु अश्वमेधगता मन्त्रा उच्यन्ते । तत्रास्मिन् अनुवाके प्राण्याख्यानाम 4 "उप[१] ग्रहमिडामाशियो[२]"-इति क, ख, ग ।

·२६४ तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रशच.९५० अयाजतीनां मन्त्रा उद्यन्ते। अत एव ब्राह्मणे विनियोगः पचते- "अर्वाड यजः महामत"-दत्याप्तौर्जुहोति" इति । तच प्रथमामाह - "प्रवाड् यजः महामत्वमुभादधि मामभि । सुपौयं यः पुरोहित.()"-इति । 'य' अश्वमेधास्यो यश, म 'एपौणं' भानवता पूर्वमिवानां यजमानानां 'पुरोहितः सर्वार्थ- माधमभावेन पुरस्तादवस्यापितः। म यज्ञः 'अमुभात' मद्यतिरिकाद देवदत्तादेर्यमानात् अपकम्य 'माममि' मामुहिग्य प्रांड' अभि- मुख' मन् अधि मामत'शाधिक्येनादरातिशयेन मम्यगागच्छता अथ दितीयामाह- "निर्देवं निवारं कृत्वा विष्कन्ध तस्मिन् होयतां योऽस्मान् देएि । गरीर यागमन कुमोद तमिग्योदत पोऽस्मान् देटि"-इनि । 'य' पुरुषोऽमाम् देटि, तस्य मरोरं निर्देवादिविशेषणविशिष्ट हवा, तम्मिन् देषिणि पुरुषे 'वीयता' होनलेनावम्याप्यताम् । कीदृग गरीरम ? 'निर्देव' निर्गता यजा- भता देवा यस्मात् तं निर्देवम, देवताभकिरहितमित्यर्थः । मिर्गता वीराः पुत्रा भत्याय यम्मानं 'निोरम' । विरूपा स्कन्धाधवयवा पश्य तं "विष्कन्धम्' । किञ्च योऽस्मान् देटि, तस्मिन् देषिणि पुरुपे 'पगगमन' यमानुष्ठाने मशिनम्, कदाचिदप्यनुष्ठानरस्तिमित्यर्थः । मादर्भ यत् 'कुमोद' निरन्तरं धनराधादर्जनेन • यत् जोवन, नत् 'मोदत' देपो पुमान् पजे विमुमः केवमो वपिग भला था- कपधित् निष्टमित्य। "पा कर महामविकाशति । समग मोहम्दाद-ति १. रामगंदाप्यते पामिम्ता पास-अति सामा.। ? .

·[का.प्र.३२च्य०११] तैत्तिरीयसंहिता। ३६५ अथ तृतीयामाह- "यज्ञ यज्ञस्य यत्तेजस्तेम सङ्काम मामभि। बाह्मणनृविजो देवान् यज्ञस्य तपसा ते सवाहमा हवे(२)" इति । हे अश्वमेधाख्य 'यज्ञ!' 'सम्यगनुष्ठितस्य' 'यज्ञस्य' तव यत् 'तेज' फलम, 'तेन' फलेन सह 'मामभि मनाम' अभिमुखो भूत्वा मां प्रविण । सूयते अभिषिच्यते अचेत्यभिषेकयुक्तो यज्ञ. 'सवः'। हे भव ! सम्यगनुष्ठितस्य 'ते' तव 'तपसा' मामर्थ्य नानुग्रहरूपेणानुग्ट- होतोऽहं 'बाधाणान्' मदस्यान्, 'कृत्विजः' अध्वर्युप्रभृतीन् “देवान्' यष्टव्यान् 'श्रा हवे' दह कर्मयाहयामि ॥ अथ चतुर्थोमाह- "इष्टेन पक्कमुप ते हुवे सवाहम्। सन्ते वृले सुकृत सम्प्रजां पशून्()"-इति । हे 'सव' यज्ञ । 'ते दृष्टेन' वदी- येन यजनेन अहं पक्कमवम् 'उप वे' समीप श्राहयामि। "ते' तवानुयहात् 'सुकृतं सं दृ ' सम्यगावर्जितं कुर्वे, पुण्यं सम्पादथा- मौत्यर्थः; तथा प्रजां पशून् सम्पादयामि ॥ अथ पञ्चमौमाह- "प्रेषानमामिधेनौराधारावाज्यभागावाश्रुत- प्रत्याश्रुतमा श्टणामि ते । प्रयाजानयाजाग्विष्टकृतमिडामाशिष श्रा वृद्ध सव:)-इति । प्रैषादौनि यज्ञाङ्गानि प्रसिद्धानि ; नानि सर्वाणि तहत् सिद्ध्यर्थम् 'श्रा श्रणामि' सर्वतः मास्वमुखाच्छ्रुत्वा सम्पादयामि । तथा प्रयाजादौनि यज्ञाङ्गानि 'सुवः' फलरूपं स्वर्गच 'श्रा हजे' सम्पादयामि ॥ श्रथ षष्ठीमाह- "अग्निनेन्द्रेण सोमेन सरखत्या विष्णुना देव- ताभिः । यान्यानुवाक्याभ्यामुप ते हुवे मवाह यज्ञमा ददे ते वषतम्()"-इति । हे 'सव' यज्ञ! अग्न्यादयो ये देवा उताः, ·तैत्तिरीयसंहिता। [का०७/अयप्र.१८ - याचानुक्ताः अन्याः सर्वा देवताः, ये च तद्देवताविषये याज्यानुवा- क्ये, तः सर्वैः महितः अहं ते त्वत्मिार्थम् 'उप इवे' समीप एवाध्वर्युप्रभृतीन् अनुष्ठाहनाहयामि । तथा 'ते' बसियर्थ 'वषट्- कृतं' वषटकारसहितं 'यज' कृत्स्नप्रयोगम् 'श्रा ददे खौकरोमि ॥ अथ सप्तमौमाह- "स्तुत५ शस्त्र प्रतिगरं ग्रहमिडामाशिष श्रा वृञ्ज सुवः । पनौसंयाजानुप ते हुवे मवाइ५ ममिष्टयजुरा ददे तवा"-इति। स्तोचशस्त्रादौनि यजाङ्गानि, 'सुवः' फलरूपं स्वर्गच्च 'श्रा वृने' सर्वतः सम्पादयामि । स्वर्गस्य प्राधान्यात् पुनरभिधानम् । हे 'मव!' बत्मियर्थं पत्नीसंयाजानुद्दिश्य 'उप हुये' विजः समीप- माहयामि । तथा 'ते' तव, त्वत्सिद्यर्थं ममिष्टयजुः खौकरोमि ॥ अथाष्टमीमाह- "पशन्सुतं पुरोडाशान्मवनान्योत यज्ञम् । देवान्सेन्द्रानुप ते हवे सवाहममिमुखान्त्सोमवतो ये च विश्()"- इति। 'ये' अनौषोमौयादयः पशवः, यश्चाभियुतः सोमः, ये च सवनौयपुरोडामाः, यानि च प्रातस्मवनादौनि, यश्च तैर्निप्याद्यः कृत्स्नो यज्ञ', तान् सर्वान् 'श्रा वृजे'-इत्यनुवर्तते। हे सव! "ते' वसि- यर्थमहं देवान् 'उप हुवे' समीप बाहयामि । कीदृशान् देवान् ? इन्द्रेण सह वर्तन्त इति 'सेन्द्रान्', अग्निर्मुखं येषान्तेऽग्निमुखास्तान्, मोमो येषामस्ति ते सोमवतस्तान्, अपि च येऽन्ये विश्वे देवास्तान् । सर्वानयुप हवे॥ १९॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयसंहिताभाव्ये मप्लसकाण्डे बतीयप्रसारके एकादशोऽनुवाकः ॥

·का प्र.३.१२] तैत्तिरीयसंहिता। भूतं भव्यं भविष्यद् वपट् स्वाहा नम ऋक् साम् यजुर्वपट् स्वाहा नरि) गायत्री त्रिष्टुब् जगती वपट स्वाहा नमः(५) पृथिव्यन्तरिक्ष द्यौर्वपट् स्वाहा नमो. ऽनिर्वायुः सूर्यो वपट् स्वाहा नमः) प्राणो व्यानो- ऽपानो वपट् स्वाहा नमोहन कृपिरीष्टिर्वपट् स्वाहा नमः७) पिता पुत्रः पौषो वपट् स्वाहा नमो) भूर्भुवः (१) सुवर्वपट् स्वाहा नमः) ॥ १२ ॥ भुवश्चत्वारि च ॥ १२॥ एकादशे पाप्याख्या मन्त्रा उकाः, अथ द्वादशे पर्याप्याख्या मन्त्रा उच्यन्ते । तथा च ब्राह्मणे विनियोग. श्रूयते- "भूतं भव्यं भविश्य- दिति पर्याप्तौ होति" इति।। तच प्रथममन्त्रमाह- "भूतं भव्यं भविष्यद् वषट् स्वाहा नमः(१)" इति। वषट्कारादौनि बौणि ब्रह्मणो नामानि, एभिश्च सत्यत्व- माख्यायते । तथा मति कालत्रयवर्तीनि सत्यानीति वाक्यार्थी भवति। आदरार्थमेकार्थवाचिनां वषडादौनां चयाणं प्रयोगः । एतेभ्यः स्वाहेति शेष' । एव मुत्तरेवपि योजनौयम् ॥ तानेतानुत्तरान् मन्त्रानाह- "क् साम यजुर्वषट खाहा "वमुटत्स्वाहा"-इतौह सर्वत्रैव मु०-पाठ । | "भूत भव्यं भविष्यदिति पय्याप्ती होति । सुवर्गस्य लोकस्य पर्या न्यै"- इति ३ ८.१७.१० । 'वर्गपूर्तिर्यामिराहुतिभिर्भवति ता पर्याप्तय'. -इति * तप सा. भा०।

·२६८ तैत्तिरीयसंहिता। [का प्राथ.१० पुत्रः पौत्रो नमो, गायत्री चिष्टुब् जगतौ वषट् स्वाहा नमः, पृथिव्यन्तरिक्ष द्यौर्वषट् साहा नमो, ऽग्निर्वायुः सूर्या वषट् स्वाहा नमः, प्राणो न्यानोऽपानो वषट् स्वाहा नमो, ऽनं कृषिष्टिर्वषट् स्वाहा नमः, पिता वषट् स्वाहा नमो, भूर्भुवः सुवर्वषट् स्वाहा नमः (१-५)' -इति। वेद-च्छन्दो-लोक-देव-प्राणा-इन-पित-व्यादतिविषया एते- ऽष्टौ मन्त्राः, पूर्वण मन्त्रेण महतैमन्त्रैर्नवभिः पर्याप्याख्या घाइतयो होतव्याः ॥ १२ ॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाभे तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे बतीयप्रपाठके दादशोऽनुवाकः ।। श्रा में गृहा भवन्वा प्र॒जा मा मा यज्ञो विशतु वीयावान्। आपा देवीर्यजिया मा विशन्तु सहसस्य मा भूमा मा प्र हासौत् । श्रा में ग्रहौ भवत्वा पुरो- रुक् स्तुतशस्त्रे मा विशता समीचौ । श्रादित्या रुद्रा वसवो मे सदस्याः सहस्रस्य मा भूमा मा प्र हासीत्। श्रा मामिष्टोमो विशतु (१) उक्थ्यश्चातिरावो मा विशत्वापिशवरः। तिरो- अहिया मा सुता या विशन्तु सहस्रस्य मा भूमा मा प्र हासीत् ॥३॥ विशत्वष्टादश च ॥१३॥ "पियोमो विशित्वष्टादश च"-इति क, ख, ग । v ·[का०प्र०३च्य०१३] वैत्तिरीयसंहिता। पर्याप्तिनामका मन्त्रा द्वादशेऽभिहिताः, अथाभूनामका होम- मन्त्रास्त्रयोदणेऽभिधीयन्ते। तथा च ब्राह्मणे विनियोगः- "श्रा मे ग्टहा भवन्त्वित्याभूर्जुहोति" इति * ॥ तत्र प्रथमामाह- "श्रा मे ग्टहा भवन्वा प्रजा मा मा यज्ञो विशतु वीर्यावान् । श्रापो देवौर्यज्ञिया मा विशन्तु सहस्रस्य मा भूमा मा प्र हामौत"-दूति। 'मे' मदर्थं ग्रहाः समीचौनाः 'श्रा भवन्तु' मर्वतः सम्पद्यन्ताम् । तथा 'प्रजाः' पुत्रादिरूपा अपि 'मे' मदर्थम् श्री भवन्तु । तथा 'बौर्यावान्' फलोपेतो यज्ञश्च माम् श्राविशतु । तथा 'यज्ञियाः' यज्ञार्हाः 'पापो देवौः' जलदेवताः माम् श्रा विशन्तु । 'सहस्रस्य भूमा' सहस्रमझ्याकस्य धनस्य बाहुल्यं मां कदाचिदपि 'मा प्र हासोत्' मा परित्यजत । अथ द्वितीयामाह- "श्रा मे ग्रहो भवत्वा पुरोरुक् स्तुतशस्त्रे मा विमतासमीचौ। श्रादित्या स्ट्रा वसवो मे सदस्याः सहसस्य मा भूमा मा प्र हामौत्()" इति । 'मे' मदर्थं 'ग्रह.' अपौन्द्रवाय- वादिकः, सः 'श्रा भवत' सर्वतः सम्पद्यताम् । तथा 'पुरोरुक्' ग्रहं ग्टहीतं पुरतः पद्यमानो मन्त्रोऽप्या भवतु । तथा स्तोत्रशस्वे अपि समोचौ' अनुकूले मामा विशताम् । तथा श्रादित्याद्या देवाः 'सदस्याः' ब्राह्मणाय मामा विशन्तु । सहस्रस्येत्यादि पूर्ववत् ॥ अथ हतीयामाह- "श्रा माग्निष्टोमो विशवक्थ्यश्चातिरात्री * "या मे रहा भवन्वित्याभुर्जुहोति । सुवर्गस्य लोकस्याभूत्यै" इति ८.१० ११। 'यामि वर्ग च्या समन्ताद् भवति ता याहुतय यामुव'- इति तत्र सा० मा ।

·तारायसाहता मा विशवापिशवरः । तिरोहिया मा सुजता था विशन्तु मह- सस्य मा भूमा मा प्रहामौत्()" इति। मोमयागेयु प्रथमसंस्थारूपी योऽयम् 'अग्निष्टोम' स मामा विशतु । यश्च द्वितीयसस्थारूपः 'उक्थ्य ' मोऽय मामा विशतु । यश्चतुर्थमस्यारूप 'अतिरात्र' सोऽपि मामा विशतु । कीदृशोऽतिरात्र ? 'प्रापिशर्वर.' अपि गतानि प्राप्तानि शर्वर्या पठितव्यानि स्तोत्राणि यम्यामावापिमर्वरः', तथा "तिरोहिया.' अजस्तिरस्कृत्य रात्रौ प्रयोकव्या अतिराचगताः मोमविशेषाः, ते च सुठु हुताः सन्तो मामा विशन्तु । सहस्रस्य- त्यादि पूर्ववत् ॥ १३ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिनाभाट्ये सप्तमकाण्डे बतौयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ।। अग्निना तपोऽन्वभवद् वाचा ब्रह्म मणिना रूपाणी- न्द्रेण देवान् वातेन प्राणान्त्सूर्येण द्यां चन्द्रमसा नदी- चाणि यमेन पितृन राना मनुष्यान् फलेन नादेयान- जगरेणं सपान् व्याघेणारण्यान् पशून छानेन पत- 2 ऐ० वा. र सो मु. २ मा० २६६, २०५ पृ० द्रश्यम् । + "तिरोऽन्ये राज्यन्तहितेऽहगि भवा सोमास्तिरोऽध्या । ध्याश्विन- शस्त्रकयागसम्बन्धिन चमसस्था सोमा पूर्वदिननिय्पन्नत्वात् तिरोग्रया इत्युच्यन्ते"-इति कात्या. श्री. सू० २४ ३ ४२. कर्कभाष्यम् तथा ऋ• स. १४५ १. सा. भा•, यपि तादा० १.६.३ सा० भा• हरव्यम् । + "पोनेन"-इति ख पाठ ।

·[का.प्र.शय०१७] तैत्तिरीयसहिता। विणो वृष्णाश्वान्टपभेग गा बस्तेनाजा* वृष्णिनावी- वीहिणान्नानि यवेनौषधौर्यग्रोधेन वनस्पतीनुदुम्बरे- णोज गायत्रिया छन्दासि चिता स्तोमान् ब्राह्म- णेन (१) वाचम् ॥ १४ ॥ ब्राह्मणेनकश्च ॥ १४॥ आभूनामका मन्त्रास्त्रयोदशेऽभिहिता, अथानुभूनामकायत. दोऽभिधीयन्ते । तथा च ब्राह्मणे विनियोग – “अमिना तपो- ऽम्पभवदित्यनुभूर्जुहोति"-इति । पाठस्तु- "अग्निना नपोऽन्वभवद्, वाचा ब्रह्म, मणिना रूपाणीन्द्रेण देवान्, वातेन प्राणान्, सूर्यण द्या, चन्द्रममा नतत्राणि, यमेन पिहन, राजा मनुष्यान्, फलेन नादेयान्, अजगरेण मन्,ि व्याघेणारयान् पशन्, ध्येनेन पतषिणो, कृष्णाश्वान्, पापमेणा गा, बम्तेनाजा, पिणनावीर्, प्रौहिणान्नानि, यवेनोपधौर्. न्ययोधेन वनस्पतीन्, उदुम्बरेज, गायचिया छन्दामि, चिता नोमान्, माह्मणेन वाचम्" इति। श्रय यजमान 'अमिना तपो- ऽन्वभवत्' अग्निरूपो भृत्वा तत्सामथुन मर्व तपो व्याप्नोति । एव- मुत्तरेवपि त्रयोविशतिमन्त्रेषु व्याप्येयम् । स्तीयान्तेतत्तदात्मकल यजमानम्येत्युच्यते, द्वितीयागीयांप्य वन्नु, अषभवदिति मचा- • "बनानयन्तस्यादि पाठ क, मु, टो• ग.। + "मना तपोऽन्धमादयनुभूमोति । सम्य लोरमानुभूत्यै- इति १८१७१२ । 'यामि सनुभूयते-ति तत्र सा• भा ।

·२७२ तैत्तिरीयसंहिता। का०प्र०ाय.१५] मुषज्यते । 'ब्रह्म' मन्त्रजातम् । 'रूपाणि' प्रतिविम्बात्मकानि । 'फलेन' वृक्षगतेन पक्केन। 'नादेयान्' नदीवत् सम्पर्णान् रमान् । भण्डकादौनामिव मनुष्याणं निगरणे समर्थः प्रौढः सर्पः 'अजगर.'। 'वृषा' प्रौढोऽश्वः । 'वाचं वेदात्मिकाम् । स्पष्टमन्यत् ॥ १४ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे बतौयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ।। स्वाहाधिमाधौ ताय स्वाहा स्वाहाधीतं मनसे स्वाहा स्वाहा मनः प्र॒जाप॑तये स्वाहा काय स्वाहा कस्मै स्वाहा कतमस्मै स्वाहादित्यै स्वाहादित्यै म? स्वाहादित्यै सुमृडौकायै स्वाहा) सरस्वत्यै स्वाहा सरस्वत्यै हत्यै स्वाहा सरस्वत्यै पाव॒कायै स्वाहा) पूष्णे स्वाहा पूष्णे प्रपाय स्वाहा पूष्णे नरन्धिपाय स्वाहा त्वष्ट्रे स्वाहा त्वष्ट्रे तुरीयाय स्वाहा त्वनै पुरुरूपाय स्वाहा (१) विष्णये स्वाहा विष्णवे निखुर्युपाय स्वाहा विणवे निभूयपाय स्वाहा) सर्वस्मै स्वाहा ॥१५॥ स्वाहा * दर्श च॥ १५ ॥ • "पुररूपाय साहा[]"-:ति क, ख, ग ।

·[का.प्र.शय०१५] तैत्तिरीयसंहिता। अनुभूनामका मन्त्रायतर्दोऽभिहिताः, अथ पञ्चदशे वैश्वदेवाख्या आहुतिमन्त्रा उच्यन्ते। कन्प:- "याकूत्यै प्रयुजेऽमये खाइति चत्वाद्ग्रिहणानि जुहोति; स्वाहाधिमाधौताय स्वाहेति चौणि वैश्वदेवानि; मोऽयं दीक्षाहतिकालो विवृद्धः सप्ताह हमन्वहमौदग्रहणे- देवेशोत्तरोत्तरः प्रचरतिः पडत्तमेऽधन्यौदुग्रहणामि जुहोति: मर्वस्मै स्वाहेति पूर्णाहुतिमुत्तमाम्" इति । तत्रौद्ग्रहणमन्त्राः प्रथम- काण्डे समाग्नाता: *; वैश्वदेवमन्त्रा दहाम्नायन्ते ॥ तेषु प्रथमदिनमन्लानाह- "स्वाहाधिमाधौताय स्वाहा, स्वा- हाधीतं मनसे स्वाहा, स्वाहा मन. प्रजापतये वाहा(९)"-इति । एते च मन्त्रा उभयतःखाहाकाराः; तत्रान्तिमः स्वाहाकारो इवि:- प्रदाने वर्तते, प्रथमम्तु स्वाहाकारो 'निपाता अनेकार्थाः' इति- न्यायेन उचितार्थ योजनीयः । श्रा समन्ताद्धीयते स्थाप्यते मन्त्रा- धनुष्ठाननिर्णयोऽस्यां युद्धाविति 'प्राधिः' बुद्धिः, तां बुद्धिं 'स्वाहा' सम्पादयामौत्यचोचितार्थः; 'पाधीताय' तस्यां बुद्धौ म्यापिताय मन्त्राभिमानिने देवाय 'स्वाहा' खातमिदमस्तु । तथा 'पाधौत' बुद्धौ मीतं 'खाहा' विस्मरणमन्तरेण धारयामि; 'मनसे' सद्धारणममर्यायान्तःकरणय स्वाइतमिदमस्तु। तथा 'मनः' तथा- विधमन्तःकर 'स्वाहा' मम्पादितवानसिम, 'प्रजापतये' तस्य मनसः प्रेरकाय स्वाजतमिदमस्तु । १मा० २२५ ए० (पं., पुम' 8 मा ५९५.ए. ६५० । धौदग्रहण- मम्सवामण ५मा.ए.प.। + "साहाधिमाधीताप साहेति समन्नानि वैश्वदेवानि जुहोति । समस्त मेव दिपन्तं प्राप्यमतिकामति"-इति प्रा. ३.८.१०.१३ । .

·२०० तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०३ाय.१५] . अथ द्वितीयदिनगतान्मन्त्रानाह- "काय स्वाहा, की स्वाहा, कतममै स्वाहा)"-इति । प्रथममन्त्रगत क-शब्द प्रजापति- वाचक , “को ह वै नाम प्रजापति'-इतिश्रुत्यन्तरान (ना० २२ १० २.)। द्वितीयमन्त्रगतस्तु क-शब्द मर्वनामत्वात् प्रशस्तवाची, तेन चावज्ञान लक्ष्यते, ईदृगोऽयमिति केनापि जात मशक्य इत्यर्थ । कतम-गब्दो बहना मध्ये निर्धारणप्रश्ने वर्तते , तेन च मर्वयु देवेषु मध्ये शास्त्रविचारेण निर्धारणयस्वरूप इत्युक्त भवति ॥ अथ स्तौयदिनगतान्मन्त्रानाह- "अदित्यै स्वाहा, ऽदित्यै मझे स्वाहा, ऽदित्यै सुम्मृडौकायै स्वाहा(९"-इति । 'अदिति' भूमि । 'मही' विम्तीर्ण । 'सुमृडौका' सुखप्रदा । अथ चतुर्थदिनगतान्मन्त्रानाह- "सरस्वत्यै स्वाहा, मरस्वत्यै इत्यै स्वाहा, सरस्वत्यै पावकायै स्वाहा(४)"-इति । "पावकाये" शोधयियै॥ अथ पञ्चमदिनगतानमन्त्रानाह- "पूणे स्वाहा, पूणे प्रपथ्याय खाहा, पूष्णे नरन्धिपाय स्वाहा )-इति। प्रकृष्टाय श्रोतस्मात- मार्गाय हित 'प्रपथ्य' । नराणा धारयिता 'नरधिष' । अथ षष्ठदिनगतान्मन्त्रानाह- "त्वष्ट्रे स्वाहा, त्वष्ट्रे तुरौपाय स्वाहा, बट्टे पुरु खाहा(६)"-इति । पूर्ण प्राप्त 'तुरौप'। बहुमूर्तिविशेषैर्युक्त 'पुरुरूप' ॥ अथ सप्तमदिनगतान्मन्त्रानाह- "विष्णवे स्वाहा, विष्णवे निर्यपाय वाहा, विष्णवे निभ्यपाय स्वाहा()"-इति । नितरा . १ मा०६८३०, निरु. ११४, ३६८-४०००।

·[का०७/प्र.३।य०१६] तैत्तिरीयसंहिता। ३७५ खरं पापरोगादियाधमहन्तीति निखुर्याः, तेषां पाता 'निख- र्यपः' । विद्यैश्वर्यादिराहित्येन न्यग्भावयोग्या निभूयाः, तेषां पाता "निभूयप.'। अथ पूर्णाहुतिमन्त्रमाह- "सर्वस्मै स्वाहा(८)"-इति। सर्वप्रकार- पालकाय वाजतमित्यर्थः ॥ १५ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमंहिताभाय्ये मप्तमकाण्डे रतौयप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ यः स्वाहा हनूभ्या५ स्वाहोप्ठाभ्या५ स्वाहा मुखाय स्वाहा नासिकाभ्या५ स्वाहाक्षीभ्या५ स्वाहा कणाभ्या५ स्वाहा पार इश्वोऽवार्येभ्यः पद्मभ्यः स्वाहावार दृक्षवः पायेभ्यः पक्ष्मभ्यः स्वाहा शोणे स्वाहा भूभ्याः स्वाहा ललाटाय स्वाहा मूभै स्वाहा मस्तिष्काय स्वाहा केशे- भ्यः स्वाहा वाय स्वाहा ग्रीवाभ्यः स्वाहा स्कन्धेभ्यः स्वाहा कोकसाभ्यः स्वाहा पृष्टीभ्यः स्वाहा पाजस्याय स्वाहा पार्श्वभ्याय स्वाहा (१) असाभ्यार स्वाहा दोषभ्या५ स्वाहा बाहुभ्या५ स्वाहा नवाझ्या स्वाहा श्रोणीभ्याद स्वाहोरुभ्यार स्वाहाछोवझ्या स्वाहा जहाभ्यार स्वाहा भसदे स्वाहा शिखण्डेभ्यः स्वाहा वालधानाय स्वाहाण्डाभ्यार स्वाहा "पुरं पादतो गोविवाधमईतौति"-इति क, ख,। .

·तैत्तिरीयसंहिता । [का प्राय०१६ शेपाय स्वाहा रेतसे स्वाहा प्रजाभ्यः स्वाहा प्रजननाय स्वाहा पयः स्वाहा शुफेभ्यः स्वाहा लोमभ्यः स्वाहा त्वचे स्वाहा लोहिताय स्वाहामा साय स्वाहा सार्वभ्यः स्वाहास्थभ्यः स्वाहा मज्जभ्यः स्वाहा (२) अझैभ्यः स्वाहात्मने स्वाहा सर्वस्म स्वाना ॥१६॥ स्वाहा स्वाहारी पट च* ॥ १६ ॥ पञ्चदशे वैश्वदेवाहुतिमन्त्रा उक्ताः, श्रथ षोडशे गाय उच्यन्ते । तथा बाहटा विसदृशाय स्वाहा सुसदृशाय होमान् जटोपीय स्वाहा (१) सर्वस्मै स्वाहा ॥ १७ ॥ स्वाहार] * हे च ॥ १७॥ षोडशेऽनुवाके अङ्गहोममन्त्रा उका', श्रथ सप्तदशायादशयो.. रूपहोममन्त्रा उच्यन्ते । तथा च ब्राह्मणम्- "अञ्चयेताय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा श्वेताय वा इत्यश्वरूपाणि जुहोति"-इति । तत्रै- कानुवाकगतानाह- "अञ्चयेताय स्वाहा, जिसक्याय स्वाहा, शिति- पदे स्वाहा, शितिक कुदे स्वाहा, मितिरन्धाय स्वाहा, शितिष्ठाय खाहा, शित्यमाय खाहा, पुष्पकर्णय स्वाहा, शित्योष्ठाय स्वाहा, मितिभ्रवे वाहा, गितिभमदे स्वाहा, श्वेतानकाशाय स्वाहा, ऽनये "रूपाय स्वाहा[५]"-इति क, ख, ग। 1 ३ ८ १० १५ । “रूपैरवैन५ समईयति'-इति तच्छेधः ।

·का०७०म०१६] तैत्तिरीयसंहिता। ६०० त्वचे स्वाहा, स्वाहा, प्रजननाय स्वाहा, पाः स्वाहा, शफेभ्यः स्वाहा, स्लोमभ्यः स्वाहा, स्तोहिताय स्वाहा, मामाय स्वाहा, नावभ्यः खाहा, ऽम्यभ्यः स्वाहा, मन्जभ्यः स्वाहा, अङ्गेभ्यः स्वाहा, ऽऽत्मने स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा"-इति । अत्र दन्तहम्वादयोऽश्वस्यावयवाः प्रसिद्धाः । 'वृक्षवः' अहिरोमाणि, ते च 'पारे' उपरिभागे वर्तन्ते; तस्मात् 'पार चवः' इति तदुच्यते । 'वार्यभ्यः पत्मभ्यः' अधोभागवर्तिभ्यः रोमायः उपरि वर्तन्ते, एतादृशा ये भन्ति तेभ्यः स्वाहेति योज- पुप्पाकारलक्षण करवाचला 'वारे' अधोभागे ये केचिदियो 'गितिभुः । श्वेतेनापानेन युक्तः 'शितिभमत्लक्षितः, मूर्द्ध-शब्देन प्रदेशः । 'अनिः' श्वेतवरनगरीरः। ललाटश्चैत्ययुको स्थगस्य हणजानुयुतः 'अमितजुः'। कृष्ण मिथसान्ध्यवर्णयुक्त: 'कृपणेतः' जपाकुसमवदत्यन्तरागयुमाः सान्ध्यो व! 'लोहिततः' । ईषदारुण्य- युशः मान्ध्यो वर्ण: 'वरुपणेतः । इदमिति स्पटवेनावभाममानाकारः 'दृग.' । किमित्यनिथिनवेनावभाममानः कीदृशः'। दूरस्यदृष्टान्ते- नोपमीयमानः 'तादृशः'। ममीपम्यदृष्टान्तेनोपमीयमानः 'सदृशः' । उपमारहितो 'विमदृशः'। सुखेनोपमातुं गया 'समदृशः । श्राकार- मामान्य रुपम्'। अनुभम हार्थ मर्वशब्दः ॥ १० ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थमकामे तैत्तिरीयमंहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे रतीयप्रपाठके मतदगोऽनुवाकः । - "रोहित."-ति मुलपाठः।

·इ. तैत्तिरीयमंहिता। [का०प्र०३०१ कृष्णाय स्वाहा श्वेताय स्वाहा पिशाय स्वाहा सारडाय स्वाहारुणाय स्वाहा गौराय स्वाहा बभवे स्वाहा नकुलाय स्वाहा रोहिताय स्वाहा शोणाय खाही श्यावाय स्वाहा श्यामाय स्वाहा पायालाय स्वाहा सुरूपाय स्वाहानुरूपाय स्वाहा विरूपाय स्वाहा सरूपाय स्वाहा प्रतिरूपाय म्वाहा शबलाय स्वाहा कमलाय स्वाहा प्रश्नये स्वाहा पृश्निसक्याय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥१८॥ कृष्णाय पट्चत्वारि शत् ॥१८॥ सप्तदशोऽन्यावयवरूपा मन्त्रा उता', थाटादो सवयविरूपमन्त्रा उध्यन्ते। विनियोगस्नु पूर्वगेनोदाचतः। (२७८ पृ०१३५०) पाठम्त- "क्षणाय स्वाहा, श्वेताय स्वाहा, पिगङ्गाय स्वाहा, मारनाय स्वाहा, ऽस्पाय स्वाहा, गोराय स्वाहा, यमये स्वाहा, नकुश्शाय स्वाहा, रोहिताय स्वाहा, गोणाय स्वाहा, ध्यावाय स्वाहा, ग्रामाय स्वाहा, पाकलाय खादा, सुरूपाय स्वाहा, ऽनुरूपाय स्वाहा, विम्पाय स्वाहा, मरूपाय स्वाहा, प्रतिरूपाय स्वाहा, बलाय स्वाहा, कमलाप स्वाहा, पृनये खादा, निमश्याय स्वाहा, मर्वगो स्वाहा" इति। कनेपि गरौरे कार्णयुग: 'कृष्ण' । एव श्वेतादयः । "पिम्स.' गोरोचनावर्ण: । 'भारद्ग पातकवर्ण । ईषद्रतो: “अणः' । 'गौरः' अत्यन्तयेतः। 'वधुः' कपिलः । 'नकुल' मकुनवर्णन 'रोहित.' अत्यनारकः। 'गोए.' पौतलोहितः । 1 ·[का.प्र.३२०१८] तैत्तिरीयसंहिता 'ध्यायः' पौतकृष्णः । 'शाम' नौलः। अत्यन्त सप्णः 'पाकलः । शोभनरूपः 'सरूपः। अनुकूलरूपः 'अनुरूपः'। विविधरूपः 'विरूपः' । समानरूपः 'मरूपः', नात्यन्तं सुरूपो नात्यन्नं कुरूप इत्यर्थः । प्रतिकूलरूपः 'प्रतिरूपः' । मिश्रवर्ण: 'शवलः' । कमलवर्ण: 'कमल.'। चित्रवर्णः 'पृग्निः। तथाविधाभ्यां मवियभ्यामुपेतः 'पृश्निसक्यः' । अनुक्रमव हार्थः सर्वशब्द । पूर्वानुवाकोतः पद्धिंगति- मन्वैरेतदनुवाकोक्तस्त्रयोविंशतिमन्त्रैशेत्येवमेकोनपचासनमन्त्रैः अव- रूपाणि जुहुयात् ॥ १८ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे रतीयप्रपाठकोऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ श्रोपधीभ्यः स्वाहा मूलेभ्यः स्वाहा तूलेभ्यः स्वाहा काण्डेभ्यः स्वाहा वलशेभ्यः * स्वाहा पुष्पेभ्यः स्वाहा फलेभ्यः स्वाहा गृहीतेभ्यः स्वाहाहोतेभ्यः स्वाहा- चपनेभ्यः स्वाहा शयानेभ्यः स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥१६॥ श्रीपंधीभ्यश्चतुर्विशतिः ॥ १६ ॥ अवयविरूपमन्त्रा अष्टादशे प्रोमाः, अथौषधिमन्या एकोन- विशेऽभिधीयन्ते । तथा च ब्राह्मणम्- "श्रीयधीन्यः स्वाहा मूलेभ्यः स्वाइत्योयधिहोमान् जुहोति" इति। पाठम्तु- "श्रोषधीभ्यः दलशेभ्य" इति पवर्गीयादि क-पाठ । +३६.१७. १६ । “य्यो वा योषधय । पुष्पेभ्योऽन्या' पर्म सन्ति । मूनेभ्योऽन्या । ता एवोभयोरवरन्ये"-इति तच्छेष । .

·३२ तैत्तिरोयसहिता। [का आय.२०] स्वाहा, मुलेभ्य स्वाहा, ठूलेभ्य स्वाहा, काण्डेभ्य स्वाहा, वलभेभ्य स्वाहा, पुष्पेभ्य स्वाहा, फलेभ्य स्वाहा, ग्टहीतेभ्य स्वाहा, सही- तेभ्य स्वाहा, विपन्नेभ्य स्वाहा, अयानेभ्य स्वाहा, मर्वी स्वाहा -इति । 'बलानि' अगाणि। 'काण्डानि' दण्डमदृशभागा । 'वलशानि' द्वैधीभावमन्धय । 'ग्टहौतानि' प्राणिभिरुपयुक्तानि । 'अग्टहीतानि' प्राणिभिरनुपयुतानि । 'श्रवपनानि' स्तम्येभ्यो वियुज्य भूमौ पतितानि । 'शयानानि' स्तम् पतितानि। अनुक्कसद्ध हार्थ सर्वशब्द । एतैदशभिर्मन्रोयधिहोम जुहुयात् ॥ १६ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे ब्वतीयप्रपाठके एकोनविशोनुवाक । मह भूमी वनस्पतिभ्यः स्वाहा मूलैम्य स्वाहा तूलेभ्यः स्वाहा स्कन्धाभ्यः * स्वाहा शाखाभ्यः स्वाहा पर्णेभ्यः स्वाहा पुष्पेभ्य स्वाहा फलेभ्यः स्वाही गृहीतेभ्यः स्वाहा- गृहीतेभ्यः स्वाहावपन्नेभ्यः स्वाहा शयानेभ्यः स्वाहा शिष्टाय स्वाहातिशिष्टाय स्वाहा परिशिष्टाय स्वाहा सशिष्टाय स्वाहोछिटाय स्वाहा रिक्ताय स्वाहारि- ताय स्वाहा प्ररिक्ताय स्वाहा सारिक्ताय स्वोहोद्रि- काय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ २० ॥ वनस्पतिभ्यः पटचत्वारि शत् ॥२०॥ • 'सन्द -इति मु. पाट ।

·[का०/प्र.शय०२० तैत्तिरीयसंहिता। काय स्वाहा ओषधिहोममन्त्रा एकोनविशेऽभिहिताः, वृक्षमन्त्रा विशेऽभि- धीयन्ते । तथा च ब्राह्मणम्- "वनस्पतिभ्यः स्वाहेति वनस्पति- होमान् जुहोति" इति । पाठस्तु- “वनस्पतिभ्यः स्वाहा, मूलेभ्यः खाहा, स्कन्धाभ्यः स्वाहा, भाखान्य स्वाहा, पर्णभ्यः स्वाहा, पुष्पेभ्यः खाहा, फलेभ्य स्वाहा, ग्टहीतेभ्य: स्वाहा, ऽग्टहीतेभ्यः स्वाहा, श्व- पन्नेभ्यः स्वाहा, गयानेभ्यः स्वाहा, मिटाय स्वाहा, ऽतिशिष्टाय स्वाहा, परिशियाय स्वाहा, मशिष्याय स्वाहोच्छिष्टाय स्वाहा, रिकाय स्वाहा, रिफाय स्वाहा, प्ररिफाय स्वाहा, मरिफाय खाट्रि- सर्वसी स्वाहा"-इति । 'स्कन्धामि' वैधीभावमन्धयः । एकगिन् कर्मणदानीमुपयुक्तादन्यः कालान्तरे उपयोच्यमाणः 'शिष्टः'। कालान्तरेऽपि तत्कर्मोपयुक्तादन्यः 'प्रतिमिटः'। कर्मान्त- रेय्यथुपयुक्तादन्य 'परिशिष्ट.' । लोकव्यवहारेऽप्युपयुमादन्यः 'मंशि- ए'। उपयुज्य त्यक 'उच्छिष्टः'। इदानी पूर्वः फलैर्वर्जितः 'रिझः'। तघुमम्त 'परिमः' । सर्वदा तदर्जित. 'परिमः' । पक्रपि विव- र्जितः 'मंरिणः । सर्वपु मर्वदा मम्मृद्धः 'उट्रिक.'। अनुकमवहार्थ: मशब्दः । एतैस्त्रयोविंशतिमन्त्रैर्वनस्पतिहोमान् जुजयात् ॥२०॥ अचास्य प्रपाठकम्य विनियोगमद्धः- अविवाक्यं बतीया, द्वितीये फतुमंम्नवः । यस्खयोदशरापोऽमौ रतौये, ऽथ चतुर्थके । स्थाचतुर्दगराधो, ऽथ पञ्चमेऽन्यय तादृगः । परमप्तमयोः स्यातां दो पक्षदाराचको । ८.१० १० । "यार स्याहारस्यावरन्यै"-इति तछेप । 1 ·१८४ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०या०] यः सप्तदशरावोऽयमष्टमे, नवमे पुनः । भवेद् विशतिरात्रो, ऽथ दशमे समुदीरितः । एकविंशतिराची, ऽथ मन्त्राः सर्वेऽश्वमेधगा.- अर्वाडष्टावाप्तिमन्ला, भूत पर्याप्तयो नव । आभूमन्त्रास्त्रयो ह्या मे, ह्यानुभूमन्वकाः पुनः । चतुर्विशतिमझ्याः स्युरग्निमेत्येवमादयः । दौचाहोमार्थमन्त्रास्तु खाहा दाविणतिर्मता. । दयोऽङ्गमन्त्राः पञ्चाशद्, अनिषड्विशतिस्तथा । कृष्णा चयोविशतिः स्युमिलित्वा रूपमन्त्रका । दादशौषधिमन्त्रा स्युम् , त्रयो विशतिरौरिता. । वनस्पतिभ्यो वृक्षाख्यमन्त्रा उताः प्रपाठके ।। (१-२०) वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमांश्चतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वर' ॥ ७ ॥ ३ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयमहितामाध्ये सप्तमकाण्डे बतौयप्रपाठके विशोऽनुवाकः ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेशरवैदिकमार्गप्रवर्तकौवौरवुफ- झपानमाम्राज्यधुरन्धरेण भायणचार्यए विरचिते माधवौये 'वेदार्थ- प्रकाश' - नामकृष्णयजुम्तैत्तिरीयमहिताभाव्ये मप्तमकाण्डीयव्यास्याने हतोय. प्रपाठक' समाप्तः ।

·३८५ [का.प्र.शा.२० तैत्तिरीयसहिता। (अजवं (ब्रह्मवादिन (२)एप ( आदित्याः (प्रजाप- तिरिन्द्र (इन्द्रः (प्रजापतिः ()सा( सावर्वाङ् (१९भूत (१९मा (१)ऽग्निना (१)स्वाहा (६६)यो (१०ऽन्ये- ताय" (कृष्णायौपधौभ्यो (वनस्पतिभ्यो विy- शुतिः ॥३॥ (जव (२)प्रजापतिर्यदच्छन्दोमं "ते हुवे सवाह (4)मोपचीभ्यो द्विचत्वारि शत् ॥३॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमकाण्डे तृतीयः प्रपाठकः ॥३॥ .)प्रज' (२)ब्रह्मवादिन (९)किमेघ वा व्याप्त (यादित्या - (४) प्रजापतिरन्वाय निन्द्रो वै सदृरडिन्द्रो वै शिथिल (८) प्रजा- पंतिरकामयतामाद ८) सा विराडा) सावादियो(१९)वाड (११)भूत मा(१२) मे (१५) मिना (साहाधि(५५) यो१०)येताय"-इति क, ख, ग ! । प्रपाठकेऽत्र ये विशत्यनुवाकास्तेषामेवेमानि प्रतीकपदानि । ३२१ ए. ६५०, ३३६ ए० १४ पं०, ३४८१० ७५०, ३६३ ए० ५५०, ३८१५० १२५ । मु०-पुस्तके नास्येत वाक्यम् । , 49 ·अथ तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमकाण्डे चतुर्थ प्रपाठक । ॥ हरिः श्रीम्॥ वृहस्पतिरकामयत श्रन्मै देवा दधीरन् गच्छेयं पुरोधामिति स एतं चतुर्विशतिरावर्मपश्यत्तमाह- गत्तेनायजत ततो वै तस्मै श्रद्देवा श्रदधतागच्छत् पु- रोधां य एवं विहारसंश्चतुर्विशतिरावमासते अदेभ्यो मनुष्या दधते गच्छन्ति पुरोधा" ज्योतिर्गौरायुरिति यहा भवन्तीयं वाव ज्योतिरन्तरिक्ष गौरसावायु: (१) हुमानेव लोकानुभ्यारोहन्त्यभिपूर्व यहां भव- त्यभिपूर्वमेव सुवर्ग लोकमभ्यारोह पन्त्यसब वा एत- द्यदच्छन्दोमं यच्छन्दोमा भवन्ति तेन सर्व देवता एव पृष्ठैरव रुन्धते पशून् छन्दोमै रोजी वै वीर्य पृष्ठानि "पशूम्छन्दोमै"-इति क, “पशून्श्छन्दोमै" इति क-टी। .

·[का ७/प्र.व्य.] वैत्तिरीयसंहिता। पशवश्छन्दोमा ओजस्येव वीर्ये पशुपु प्रति तिष्ठन्ति वृहद्रथन्तराभ्यां यन्तीयं वाव रथन्तरमसौ बृहदाभ्या- मेव (२) यन्त्यथा अनयोरेव प्रति तिष्ठन्त्येते वै य॒जस्याञ्जसा- यनी सुती ताभ्यामेव सुवर्ग लोकं यन्ति चतुर्वि- शतिरावो भवति चतुर्विशतिरईमासाः संवत्सरः संवत्सरः सुव! लोकः संवत्सर एव सुवर्गे लोके प्रति तिष्ठन्त्यथो चतुर्विशत्यक्षरा गायची गायची ब्रह्म- वर्चसं गायवियैव ब्रह्मवर्चसम रुन्धतेऽतिराचा- वभिती भवतो ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै ॥१॥ आयुरेवापत पञ्चचत्वारि शञ्च ॥ १ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वसितं वेदा, यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्मभे, तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ एकविंगतिराचान्तं मत्रमुक्तं हतौयके । चतुर्विशतिरात्रादि चतुर्थेऽथ प्रवक्ष्यते ॥ २ ॥ * "गायत्रीये"-इति क, टी ख, पुस्तकयोः पाठः। +'ब्रह्मवर्चसमेवाच'-इति टो-ख । * "न्तरिक्ष गौरसावारि]राभ्यामेव[२]"-इति क, ख, ग ।

·तैत्तिरीयसंहिता। [का०७/प्र.) .. दौ चतुर्विमनिराको', नयोराधं प्रथमेऽनुवाके विधत्ते- "ह- स्पतिरकामयत अन्मे देवा दधीरन्, गच्छेयं पुरोधामिति; स एतं चशितिरात्रमपश्यत्, तमाहरत, तेनायजत , ततो वै तौ अद् देवा अदधतागच्छत् पुरोधां, य एवं विद्या सचतुर्विशतिराचमा- मते, श्रदेभ्यो मनुय्या दधते, गच्छन्ति पुरोधाम्()" इति। पुरा कदाचिद् रहस्पतिः देवैरिन्द्रादिभिरविश्वसनीयः मन्, मनस्येव- मकामयत, एते देवा 'मे' मदर्थ 'श्रद्दधौरन्' अयं रहस्पतिरस्मभ्यं हित इति विश्वास धारयन्तु । ततोऽहं 'पुरोधा' पौरोहित्यम, प्राचार्यन्वरूपं मुख्यत्वं वा गच्छेयमिति । ततस्तदुपायं विचार्य शास्तमुखेन चतुर्विशतिराध नियित्य तमनुष्ठाय देवैर्विश्वसनीयः सन् पुरोधां प्राप्तवाम् । एवमन्येऽपि यजमाना एतदनुष्ठानेन मनुष्य- विश्वसनीयाः सन्त. पुरोधां प्राप्नुवन्ति ॥ नत्र कानिचिदहानि विधत्ते- "ज्योतिरायुरिति यहा भवन्तौयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षं गौरमावायुरिमानेव लोकानन्या- रोहन्ति(२)"-इति । अत्र चलारख्यहा विज्ञेयाः , तावता विव- हितमझ्यायाः पूरणात् ॥ नच चतुर्णा यहानामानुपूर्व विधते- "अभिपूर्व यहा भव- • सामवेदे एकविंशतिरावयविधानानन्तरम् ध्यन्नाद्यफलसाधन मेक दाविशतिरावं सब विहितम्, तत प्रतिष्ठासाधन त्रयोविशतिरावकम्। ततो हे चतुर्विधतिरात्रसत्रे। तत्राद्य वर्गसाधनम्, व्यपरं प्रजापभोरन्य- तरस्य साधनम् । ता. ब्रा० २३०१०-२० ख।

·[का०प्र०य २०१] तैत्तिरीयसहिता। न्यभिपूर्वमेव सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति(३)-इति । इतो निर्गता- नामानुपूर्वणेव स्वर्गारोहणम* ॥ अथ पृथ्य षडहश्चत्वारश्छन्दोमा इत्येव द्वादशाहगतानि दगा- हानि विधत्ते-"अमत्र वा एतद्यदच्छन्दोम, यच्छन्दोमा भवन्ति, तेन सत्र, देवता एव पृष्ठैरव रुन्धते, पशून छन्दोमरोजो वै वीर्य पृष्ठानि पशवछन्दोमा, श्रोजस्येव वौर्य पशुपु प्रति तिष्ठन्ति, रह- द्रथन्तराभ्या यन्तीय वाव रथन्तरमसौ वृहदाभ्यामेव यन्यथी अनयोरेव प्रति तिष्ठन्येते वै यज्ञस्याञ्जमायनो सुती, ताभ्यामेव सुवर्ग लोक यन्ति(e) -दूति । पूर्ववड्याख्येयम् (३ ४ २० ॥ अर्थतत्क्रतुगतामहस्मयां प्रशमति--'चतर्विशतिरात्रो भवति , चतुर्विशतिरर्द्धमामा सवत्सर , सवत्सर सुवर्गो लोक , सवत्सर एव सुवर्ग लोके प्रति तिष्ठन्त्यथो चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री, गायत्री ब्रह्मवर्चम, गायत्रियेव ब्रह्मवर्चसमव सन्धते(५) -इति । मध्यासाम्या- दर्द्धमामद्वारा सवत्सर प्राप्य तत्कालौनकर्मानुष्ठानद्वारा वर्ग प्रति तिष्ठन्ति । तथा गायत्रौद्वारा ब्रह्मवर्चस प्राप्नुवन्ति ॥ अथ प्रायपोयोदयनीयौ विधत्ते- "अतिरावावभिती भवती ब्रह्मवर्चसस्य परिग्टहीत्यै(६)” इति । गायत्रीद्वारा ब्रह्मवर्चममाने- रुतत्वात् तत्परियह ॥ १ ॥ इति श्रीमायणाचार्चविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयसहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाक ॥ * स्वर्गलोकारोहणम'-इति ग।

·तैत्तिरीयसहिता। [का०11०.२] यथा वै मनुष्या एवं देवा अय आसन् तेऽकामय- न्तात्तिं पाप्मानं मृत्युमपहत्य दैवौ स सदं गच्छेमेत त एतं चतुर्विशतिरावर्मपश्यन् तमाहरन् तेनायजन्तु ततो वै तेऽवर्ति यामानं मृत्युमपहत्य दैवौ५ सयसद- मगच्छन् य एवं विद्या संथतुर्विशतिरावमासते- ऽवर्तिमेव पाभानमपहत्य श्रियं गच्छन्ति श्रीहि मनु- ध्यस्य (१) दैवी सुसज्योतिरतिराचो भवति सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्य पृधः पडहो भवति पड् वा तवः संवत्सरस्तं मासा अर्द्धमासा ऋतवः प्रविश्य दैवीर ससदमगच्छन् य एवं विद्दारसंश्चतुर्विशतिराचमा- सते संवत्सरमेव प्रविश्य वस्यसौर ससदै गच्छन्तिर) चर्यस्त्रयस्विरशा अवस्ताद्भवन्ति चर्यस्त्रयस्त्रि शाः पुर- स्तात घयस्ति शैरेवोभयतोऽतिं पाप्मानमहत्य दैवौर ससद मध्यतः (२) गच्छन्ति पृष्ठान हि दैवी सरस जामि वा एतत् कुर्वन्ति यत्रयस्त्रयस्त्रिशा अन्वञ्चो मध्यनिरुतो भवति तेनाजा म्यूहानि पृष्ठानि भवन्त्यून्छिन्दोमा उभाभ्या रूपाभ्या५ सुवर्ग लोकं यान्यस वा एत- द्यदच्छन्दोमं यच्छन्दोमा भवन्ति तेन सत्रं देवता एवं ·[का.19००२] वैसिरीयसंहिता। २६५ पृष्ठैरव रुन्धते पशून् छन्दोमरोज़ो वै वौर्य पृष्ठानि पशवः (३) छन्दोमा श्रोजस्येव वीर्ये पशुप प्रति तिष्ठन्ति वर्यस्त्रयस्त्रिशा अवस्ताद्भवन्ति वयस्त्रयस्त्रिशाः पुर- स्तान्मध्ये पृष्ठान्युरो वै चयस्त्रि-शा आत्मा पृष्टान्या- मन एव तद्यमानाः शर्म नद्यन्तेऽनाय ८ हद्रथ- न्तराभ्यां यन्तीयं वाव रथन्तरमसौ वृहदाभ्यामेव य- न्यथा अनयौरव प्रति तिष्ठन्त्येते वै यज्ञस्याञ्जसायनी सुती ताभ्यामेव (४) सुवर्ग लोकं यन्ति पराञ्चो वा एते सुवर्ग लोक- मभ्यारोहन्ति ये पराचीनानि पृष्टान्युपयन्ति प्रत्यङ पड़हो भवति प्रत्यरूट्या अथो प्रतिष्ठित्या उभा- लोकयात्रुध्वोत्तिष्ठन्ति वितोऽधि विष्टतमुयं यन्ति स्तोमानार सम्पत्यै प्रभवाय ज्योतिरग्निष्टोमो भवत्ययं वाव सक्षयोऽस्मादेव तेन धयान्न यन्ति) चतुर्विर- शतिरावो भवति चतुर्विशतिरईमासाः संवत्सरः संवत्सर सुवर्गो मोकः संवत्सर एव सुवर्गे लोके * "सृती"-इति य । | "संवत्सर"-इति का ·३१२ तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०४ य२] प्रति तिष्ठन्त्यथो चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री गायत्री ब्रह्मवर्चसं गायचियैव ब्रह्मवर्चसमर्व रुन्धतेऽति- राधाभितो भवतो ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्य २० ॥२॥ मनुष्यस्य'५मध्यतः पशवम एव संवत्सरचतु- विशतिश्च ॥२॥ 1 प्रथमेऽनुवाके कथिचत विशतिराचोऽभिहित , अथ द्वितीये ऽन्यथर्वशतिरात्रोऽभिधीयते । तमेत विधत्ते- “यथा वै मनुय्या एव देवा श्रग श्रासन् , ते ऽकामयन्तावर्ति पाभान मृत्युमपहत्य दैवी५ समद गच्छेमेति त एत चतुर्विशतिराचमपश्यन्, तमा- हरन्, तेनायजन्त, ततो वै तेऽवर्ति पाभान मृत्युमपहत्य दैवीर समदमगच्छन्, य एव विदा मयतर्विशतिरावमामते, ऽवर्तिमेव पाभानमपहत्य श्रिय गच्छन्ति, श्रौहि मनुय्यस्य दैवी मधुमत्()"- इति । यथा मनुय्या दरिद्रा दारिद्र्यहेतुभूतपापयुका , एवं देवा अपि पुरा दारिद्र्यहेतुभूतपापयुक्ता श्रामन् । ते च देवा कदाचि देवमकामयन्त --'वर्ति' वृत्ति , जीवनोपायो धनमम्पत् तदभाव 'वर्ति' तत्र हेतु 'पामा' दारिद्र्य हेतर्जन्मान्तरकृत पापविशेष । म एव क्लेगहेतुत्वान्मृत्यु, तमेतादृशमवर्ति पामान मृत्यु केनापि मुस्तानुष्ठानेनापहत्य, देवमम्वन्धिनी सम्पत्ति 'गायत्यैव -इति क । + पशव[शस्ताभ्यामेव[8] ' इति क, ख, ग । 1 एकातु'-इति ग। . प्राप्नुयाम इनि ·[का प्राय०२] तैत्तिरीयसंहिता। . विचार्य, चतुर्विशतिराव तदुपायं शास्त्रमुखानिश्चित्य, तदनुष्ठानेन मत्फल प्राप्ताः। एवं मनुव्या अपि तदनुष्ठानेन दारिद्र्यहेतुपाप- नित्तिदारा देवसम्बन्धिनौ ममद प्राप्नुवन्ति । देवा' सम्यक् सौदन्ति सुखेनावतिष्ठन्ते यस्यां श्रिया सा औरेव 'दैवी सम्पन्' । मनुय्या हि श्रियमेव देवसभा मन्यन्ते । तत्र प्रथममह विधत्ते- "ज्योतिरतिराचो भवति, सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्ये(२)"-इति । ज्योतिष्टोमविशेषो योऽयमतिराव', स एव प्रथममह, तेन ज्योतिषा स्वर्ग. प्रकाश्यते । अनन्तरभावौनि षडहानि विधत्ते- "पृष्ठ्य षड़हो भवति , घद्धा पटतव सवत्सरस्त मामा अर्द्धमामा पटतव, प्रविश्य दैवी समदमगच्छन् , य एव विद्यामश्चतुर्विशतिरात्रमासते, सवत्सर- मेव प्रविश्य वस्यसोधू मयूमद गच्छन्ति()" इति । षधिधै पृष्ठ- स्तोनिप्याद्य 'पृष्ठ्य षडह', सोऽबामुष्ठेय । षट्सध्याफा तव', ते च मम्भूय संवत्सरोभवन्ति । 'त' च सवत्सर, द्वादशमामा चतु- विगतिरईमामा पडतक्यावयवत्वेन प्रविश्यातिशयेन धनसम्टद्धा मभा प्राप्नुवन्ति , मनुथ्या अपि तथैव पृष्ठ्यपाहयुनेन चतुर्विशति- राण फल प्राप्नुवन्ति। तथान्यान्यपि पडहानि विधत्ते- "चयस्त्रयस्त्रिया अवस्ताद्भव न्ति, अयस्त्रयस्त्रियाः परस्तात्, त्रयस्त्रिशैरेवोभयतोऽवत्ति पाभाम- मपहत्य दैवीर ममद मध्यतो गच्छन्ति, पृष्ठानि हि देवी ममत्()" -इति । अचेयमह क्तृप्ति सूत्रकारेण दर्शिता-"भमदा चतुर्विगति- "देवसमां"-इति ख । “देवससद" इति म | 50 ·२६४ तैत्तिरीयसंहिता। [का••व्य-२] रावेण स्वर्ग लोके मौदन्यतिरात्रातर्विश उक्थ्य प्रारम्भौयस्वि. वृदा पृथ्यस्तोमः षडहस्त्रयस्त्रिंशमहरनिरुतं त्रयस्त्रिंगं चिणवं दे एकविंशे चिणवं त्रयस्त्रिंशमहर्मिस्तं त्रयस्त्रिंशमनिरुतं पृष्ठ्यस्तोमः पडहः प्रत्यङ् चिदहरनिरुक्तं ज्योतिष्ठोमो वैश्वानरोऽतिरावा"- इति । यदिदमतिरात्ररूपं प्रथममहः सूत्रेऽभिहिततम्, तत् 'न्यो तिरतिरावो भवति'-इति (३८० पू० ७५०) वाक्येनावातम्। यत्त्वारम्भणीयरूपं दितीयमहम्तच्छाखान्तरगतम्' । बतीयमहरा- रभ्याटमान्तः पराग्रूपः पृष्ठयः पडह.। तत्र षष्ठमहस्त्रयस्त्रिंशरूपम् । पथादित भारभ्य गणनायामष्टममहः । ततो नवममहः 'अनिरुतं' जयस्त्रिंशं स्परनिङ्गमन्त्रर्गानं निरुतम्, तविपरौतमनिरुतम् । नतो दशममहः 'निरुक्त' घयस्त्रिंशम् । न एतेऽष्टमनवमद शमा अह- विशेषाः 'चयः', 'अवस्तात्' अधोभागे वर्तमानाः 'चयस्विंगाः' । तत एकादमद्वादशत्रयोदशचतुर्दशास्यान्यहानि चिणवैकविंशय. त्रिणवरूपाणि मध्यवत्तौनि पृष्ठानौत्युध्यन्ते । ततः पञ्चदशयोडम- मप्तदशा अहर्विशेषाम्खिमयाकाः 'परम्तात्' ऊ भागे वर्तमाना- स्वयस्त्रिंशाः । तेषु विपु मध्यममनिरुतं त्रयस्त्रिंशम् । तम्मादुप- रितनं चयस्त्रिंशस्तोमयुक्त निरकं मप्तदशमयापूरकं दिनमारभ्य दाविंशदिनपर्यन्तमावृत्तः पृष्ट्या पडदः, अतएवायं 'प्रत्या' इति निर्दियते । तत ऊर्द्धमुपान्तिममहस्वि सदनिस्क व्योतिरमिष्टोम. रूपम् । तत ऊईमतिरात्रोऽन्तिमः । एवं म्हिते मत्येकादशादि- "धनुर्विध मतदानपयन्यारम्भगोयम्"-इत्यादि ऐ.प्रा. ३.२.६ ।

·[का प्राय०२] तेत्तिरीयसंहिता। चतुर्दशान्तान् मध्यवर्त्तिनोऽहचतुष्टयादध उपरिष्टाच्च ये विमझ्या- कास्त्रयस्त्रिंशाः, तैरुभयतोऽवस्थितैः दारिद्र्य हेतु पाभानमपहत्य देवौं समां मध्यवर्तिनौ गच्छन्ति । यानि मध्यवर्तीनि चत्वारि पृष्ठाख्यान्यहानि, एतान्येवात्र 'दैवी संमत्'-इत्युच्यते । तस्मादुभयन- स्त्रयस्त्रिंशयुक्तान्यहानि कुर्यादिति विध्युन्नयः ॥ अथाधोवर्तिषु विघु त्रयस्त्रि शेषु यो मध्यमः, यश्चोईवर्तिपु विषु मध्यमः, तस्योभयविधस्य मध्यमस्या निरुकता विधत्ते- “जामि वा एतत्कुर्वन्ति , यत्त्रयस्त्रयस्त्रिया अन्वच्ची मध्ये निरुतो भवति, तेना- जामि(५)"-इति। यद्यनुक्रमवर्त्तिनसर्वेऽपि त्रयस्त्रिंशा एकविधाः स्युम्तदानीमनुष्ठातार श्रालस्य कुर्वन्ति, तस्मान्मध्ये वर्तमानमह- विशेषमनिरुतात्वेनेतरस्मानिरुतादिलक्षण कुर्यु , तेन वैलक्षण्येन बालस्य परिहतं भवेत् ॥ उभयतोऽवस्थितानां वयस्त्रिगानां मध्यवर्तिषु चतुर्वहस्सु कञ्चिविशेषं विधत्ते– “ऊर्ध्वानि पृष्ठानि भवन्यू श्छन्दोमा उभा- भ्या रूपाभ्या५ सुवर्ग लोक यन्ति (६)”-इति । रथन्तररहदा- धनुक्रमगतानि पृष्ठस्तोत्राणि निष्पादनीयानि । तथा चतुर्विश- चतचत्वारिणाद्यनुक्रमगताश्छन्दोमा निप्पादनौया.। यद्यपि त्रिण- वैकविंशयत्रिणवस्तोमैस्तान्यहानि निष्पादनौयानौति भाखान्तरा- नुसारेण सूत्रे अभिहितम्, तथाप्यत्र वचनबलात् पवमानादिषु * २०६८० १५०, ६ टोप्पन्याञ्च, पुन २३८४० ४ पं• इश्व्यानि । + २६२ ए. ३५०। ऐ० वा. ५ ३ १, सा. मा०, पुन ५.४.३ । + ३९४ ए० २५० "त्रिणव हे एकविशे विणवं" इति ।

·तैत्तिरीयसहिता। {का•••२] नेचित् स्तोत्रेषु चतुर्विगादयश्छन्दोमा अनुक्रमेण प्रयोक्तथा । एव मत्युभाभ्या पृष्ठ्यच्छन्दोमरूपाभ्या स्वर्ग प्राप्नुवन्ति । तमेत पृष्ठ्यच्छन्दोमविधि प्रशमति-"श्रमत्र वा एतद्यदच्छन्दोम, यच्छन्दोमा भवन्ति, तेन मन देवता एव पृष्ठेरव रुन्धते, पशून च्छन्दोमैरोजो वै वीर्य, पृष्ठानि पशवश्छन्दोमा ओजस्येव वौर्य पशुषु प्रति निष्ठन्ति(०)" इति । पूर्ववड्याख्येयम् (३४२ पृ.) । तान्येतानि मध्यवर्तीनि पृष्ठान्युभयतोऽवस्थितास्त्रयस्त्रिगाद्य प्रकारान्तरेण प्रशमति- “यस्त्रयस्त्रिया अवस्ताद्भवन्ति, चयस्त्रय- स्विशा परस्तान्, मध्ये पृष्ठान्युरो वै वयस्त्रिमा श्रात्मा पृष्ठान्या- मन एव, तद्यजमाना शर्म नयन्तेऽनायै ८) '-इति । य एतेऽधो- वर्तिनस्त्रयस्त्रिमा, ये चोपरिवर्त्तिन , ते सर्वेऽपि पुरुषशरीररूप स्पोरोदेशस्थानीया , यानि तु मध्यवत्तौ नि पृष्ठानि, तानि जीवा- त्मस्थानीयानि। 'तत्' तेनोभयविधानुष्ठानेन यजमाना खार्थ गर्म मान्ने' सुख वनन्ति, सम्पादयन्तीत्यर्थ । तच्च 'अनात्यै' विनाशाय भवति ॥ उक्नेषु पृष्ठस्तोचेषु पर्यायेण सामवयमेव विधत्ते- "हद्रथन्त- राभ्या यनीय वाव रथन्तरमसौ वृहदाभ्यामेव यन्यथो प्रनयोरेव प्रति तिष्ठन्येते वै यजस्याञ्जमायनी सुती, ताभ्यामेव सुवर्ग लोक यन्ति , पराञ्चो वा एते सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति, ये पराचौनानि पृष्ठान्युपयन्ति, प्रत्यड् पडहो भवति प्रत्यवरूझ्या अथो प्रतिष्ठित्या उभ- योर्लोकयोद्धोत्तिष्ठन्ति)" इति। पूर्ववद् (३४०४०) व्याख्येयम् ॥ अथोपान्य त्रयोविसमर्विधत्ते- "चिकृतोऽधि जितमुप यन्ति दुख- ·[का प्राय.२] तैत्तिरीयसंहिता। स्तोमानासम्पत्त्यै प्रभवाय; ज्योतिरमिष्टोमो भवत्ययं वाव स क्षयोऽस्मादेव तेन क्षयान्न यन्ति" इति। श्रावृत्तः पृष्ठ्यः पडह- स्त्रयस्त्रिंशादिस्विदन्तः । तथा मति दाविशे दिने त्रिसस्तोमः प्राप्नोति । तस्मात् त्रिवत्स्तोमयुकादहोऽप्ययई चयोविंशदिने विकृतमेवानुतिष्ठेयुः । तथा सति चिकृत्स्तोमस्य सान्तत्यादेषां स्तो- मानां सम्पत्तिर्भवति । मा च सम्पत्तिर्यजमानस्य पुत्रादिप्रभवाय सम्पद्यते । स च विकृत्स्तोमयुक्ताहर्विषो ज्योतिष्टोमः कार्य; सप्तसंस्थारूपेऽमियोमे प्रथमसंस्थारूपं कुर्यादित्यर्थ: । अयमेव मनुय्य- लोकः सोऽग्निष्टोमरूपः 'चयः' निवासार्थो ग्रहविशेषः । तेनामि- प्टोमानुष्ठानेन 'अस्माद्' भूलोकवर्तिनः 'च्याद्' ग्टहात् 'न यन्ति' न विनयन्तीत्यर्थः ॥ अथ तुगतामहःमयां प्रशंमति- "चतुर्विशतिरात्रो भवति पतर्विशतिर मासाः संवत्सरः, संवत्सरः सुवर्गो लोक', संवत्सर एव सुवर्ग लोके प्रति तिष्ठन्यथो चतुर्विमत्यवरा गायची, गा- यत्री ब्रह्मावर्चसं गायधियेव ब्रह्मवर्चसमव रुन्धते(११)" इति। पूर्ववद् च्याप्येयम् (१८८०) अयोदयनीयमहर्विधत्ते- "अतिराचावभितो भवतो ब्रह्मवर्चमस्य परिग्टहीत्ये १२)"-इति । पूर्व विहितेन 'ज्योतिरतिराची भवति:- इत्यनेन (२८०४० ०५०) प्रायोयेन सह निर्दिष्टं दिवचनम्। वर्णमझाया गायचीमाम्या ब्रह्मवर्चसफम्नत्वेन तत्परियहः ॥ २॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे त्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥

·३९ तैत्तिरीयमहिता। (का.प्र.BE२] क्षा वा इयमलोमकासीत्साकामयतौपंधीभिर्वन- स्यतिभिः प्र जायेयेति सैतास्त्रि शत रात्रौरपश्यत्त- तो वा इयमोपंधीभिर्वनस्पतिभिः प्राजायत ये प्रजा- कामाः पशुकामाः स्युस्त एता प्रासौरन् प्रैव जायन्ते प्रजया पशुभिरियं वा अप्नुध्यत्सतां विराजमपश्य- त्तामात्मन्धित्वान्नाद्यमवारुन्धौषधीः (१) वनस्पतीन् प्र॒जां पशून्तेनीवईत सा जेमानं महि- मानमगच्छद्य एवं विहारस एता आसते विराजमेवा- मन्धित्वान्नामव रुन्धते वईन्ते प्रजया पशुभिजेमानं महिमानं गच्छन्ति ज्योतिरतिरावो भवति सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्य) पृयः पड़हो भवति षड्वा तवः पट पृष्ठानि पृष्ठैरेवनन्वारोहन्तुभिः संवत्सरं ते संवत्सर एव (२) प्रति तिष्ठन्ति चयस्त्रि शात् यस्त्रिशमुप॑ यन्ति यज्ञस्य सन्तत्या अथौ प्रजापति चयस्त्रिशः प्रजाप- तिमेवा रभन्ते प्रतिष्ठित्यै विणवो भवति विजित्या) एकवि शो भवति प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवात्मन्दधते.) चिनिष्टुवति पाप्मानमेव तेन निर्दहन्तेऽथो तेज़ो - "रुन्धेते"-इति मु०-पाठ ।

·[का०७।०४।२.३] तैत्तिरीयसंहिता। वै विवृत्तेज एवात्मन्दधते) पञ्चदश देन्द्रस्तोमो भव- तीन्द्रियमेवा (३) रुन्धते ८ सप्तदशो भवत्यन्नाद्यस्यावरुड्या अथो मैव तेन जायन्त) एकविश्शो भवति प्रतिष्ठित्या अयो रुचमेवात्मन्दधते १९) चतुर्विशो भवति चतुर्विशति- रईमासाः संवत्सरः संवत्सरः सुव! लोक संवत्सर एवं सुवर्गे लोके पति तिष्ठन्न्यथा एप वै विवान्विपूवन्ता भवन्ति य एवं विद्वास एता भासते(२) चतुर्विशात् पृष्ठान्युप यन्ति संवत्सर एव प्रतिष्ठाय (४) देवता अभ्याराहन्ति १२) वयस्त्रिशायस्त्रिशमुप यन्ति चयस्त्रिशुदै देवता देवतास्वेव प्रति तिष्ठन्ति) चिणवो भवतीमे वै लोकास्त्रिणव एवैव लोकेषु प्रति तिष्ठन्ति( हावैकवि शौ भवतः प्रतिष्ठित्या प्रयो रुचमेवात्मन्दधते(५) बहवः पोडशिना भवन्ति तस्मा- दुहवः प्रजासु पाणो१०) यदेते स्तोमा व्यतिपक्ता भवन्ति तस्मादियमोपधीभिर्वनस्पतिभिर्व्यतिपक्तार) व्यतिपज्यन्ते प्रजया पशुभिर्य एवं विद्वाइस स्ता श्रास्ते (१८) ऽमृता वा एते सुवर्ग लोकं यन्युच्चावचान् हि स्तोमानुपयन्ति यदेत ऊद्धाः ऋप्ता स्तोमा भवन्ति ·तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०Bाय.] क्लुप्ता एव सुवर्ग लोकं य॑न्न्युभयोरेभ्यो लोकयोः कल्प- ते) विशदेतास्त्रिशदक्षरा विराडनं विरादिराज- वान्नाद्यम रुन्धते ऽतिरावावभिती भवतोऽन्नाद्यस्य परिग्रहीत्यै ॥३॥ श्रीधी रेवावर, प्रतिष्ठाय व्यतिपक्त कान्न- पंञ्चाशच ॥३॥ द्वितीये दितीयश्चतविशतिरात्रोऽभिहितः, अथ बतौये त्रिंशा- द्रानोऽभिधीयते । नमेतं विधत्ते- “क्षा वा यमलोमकामौत, माकामयतौषधीभिर्वनस्पतिभिःम जायेयेति , मेतास्त्रिात रात्री- रपग्यत्, ततो वा इयमोषधीभिर्वनस्पतिभिः प्राजायत; ये प्रजाकामाः पशकामाः स्युस्त एता प्रासौरन्, प्रैव जायन्ते प्रजया पशभि.(२)"-- इति । श्रोषधयो बनस्पतयश्च पृथिव्या लोमानि, तद्रहितलात् कदाचित् दयम् 'चक्षा' परुषा श्रामौत् । तत ओषधिवनस्पत्युत्पा- दनं कामयित्वा विशद्रावयागानुष्ठानेनोत्यादयामास । एवमन्येऽपि सदनुष्ठानेन प्रजाः पशूद्योत्पादयन्ति । समुदायप्राधान्यं परित्यज्य प्रत्येकप्राधान्यविवक्षया राचौरिति बहुवचननिर्देशः ॥ अथान्नप्राप्यर्थ नमेव क्रतुं विधत्ते- "इयं वा अक्षुध्यसैतां वि- राजमपश्यत्, तामात्मन्धित्वान्नाद्यमवारुन्धौषधौर्वनस्पतीन् प्रजा पशन "योधंधी सवत्सर एदा २,३' -इलि क,ख,म. + सामवाझ तु चतुर्विशतिरात्रश्रवणादनन्तरं मञ्चविंशतिराबाद्यमि- धेयानि च पञ्च सत्राणि श्रूयन्ते (ता. ब्रा० २३ . २१-२५. ख) । ततो- नायफसाधनमेततिशदात्रसत्र मप्यानातम (२६ ख०)। .

·(का.प्र.आय.३] तैत्तिरीयसंहिता। 8०१ तेनावद्धत, सा जेमानं महिमानमगच्छद्य एवं विद्वापस एता पामते, विराजमेवात्मन्धित्वान्नाद्यमव रुन्धते, वर्द्धन्ते प्रजया पमिर्जमानं महिमानं गच्छन्ति(२)"-इति । 'दूयं भूमिः, अन्नाभावात्कदाचित् क्षुधिताभूत् । ततस्तत्परिहार विचार्य 'एता' चिंट्राचिरूपां वि- राजमपश्यत् । त्रिंशदक्षरमाम्याद्विराट्वं । 'तो' च विराज खमनसि स्यापयिखा तदनुष्ठानेनान्नं प्राप्तवती । तच्चानमुद कारणोदनरूपेण बहुविधम् । तेनौषध्यादौनवडूयत। वर्द्धयित्वा च सर्वत्र पूज्यत्वलक्षणं महित्वञ्च प्राप्नोत् । एवमन्येऽपि तदनुष्ठानेन तत्फलञ्च प्राप्नुवनि ॥ तत्र प्रथममहर्विधत्ते- "ज्योतिरतिरात्रो भवति, सुवर्गम्य लोकस्यानुख्यात्यै(२)"-इति ।। अथानन्तरभावौनि षट्सयकान्यहानि विधत्ते- "पृथ्य' बडहो भवति, षड्वा तव', षट् पृष्ठानि, पृष्ठेरेवढेनन्वारोहन्त्युतमि. संवत्सर, ते संवत्सर एव प्रति तिष्ठन्ति(8)"-इति । गतम् (३६२ पृ०१७ प.)। प्रथाटममहर्विधत्ते- “चथस्विशात्रयस्त्रिशमुप यन्ति, यजस्य सन्तत्या, अथो प्रजापति चयस्विमा, प्रजापतिमेवा रभन्ते प्रतिष्ठित्य (4)" इति । पृष्ठ्यषडहे यदन्तिममहः, तदेदत्रयस्त्रि- शम् । तस्मादूई पुनम्बयस्त्रिंशानुष्ठानेन सजातीयत्वेन यजम्य मान्तत्यं भवति । अपि च त्रयस्त्रिंशस्य प्रजापतिना सृष्टवात्तद्रूप- बम, तेन तदनुष्ठायिनः प्रजापतिमेवानुतिष्ठन्ति, तच्च प्रतिष्ठा भवति । अथ नवममहर्विधत्ते-"त्रिणवोभवति, विजित्य ()" इति। अन्यत्र • प्रा. श्य. २ प्रथ. (६) । 51 ·8.२ तैत्तिरीयसंहिता। [का ...] "त्रिणवेन स्तोमेनेभ्यो लोकेभ्योऽसुरान् प्राणदत"-रति श्रवणान त्रिणवो जयहेतुः॥ अथ दशममहर्विधत्ते- "एकविंशो भवति, प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवात्मन्दधते०)" इति। अन्यत्र* "प्रतिष्ठा वा एकविश्य:"- "रुवा एकविरमः" इतिश्रवणादुभयप्राप्तिः ॥ अथेकादशमहर्विधत्ते- “चिदमिष्टुद्भवति, पाभानमेव तेम निर्दहन्ते , ऽथो तेजो वे त्रिवृत्तेज एवात्मन् दधते।" इति । अग्निरेव यत्र स्वयते, म: 'अग्रिष्टुत्' । अतोऽनिमाम•त्पापदाहः, चिर- सामर्थ्यात् कान्तिप्राप्ति ॥ अथ द्वादममहर्विधत्ते- पञ्चदश पन्द्रम्तोमो भवतीन्द्रिय- मेवाव रुन्धते')" इति । इन्द्र एव यच सूयते, मोऽयम् रम्द्र- स्तोमः। तेनेन्द्रियमाप्तिः ॥ अयचयोदगमहर्विधत्ते-"मतदयो भवत्यनाघस्यावरुद्या प्रयो मेव तेन जायने)"-दति। मतदास्तोमस्याचप्रमाहेतुत्वादुभयमामिः। प्रय चतुर्दगमहर्विधने- "एकविगो भवति, प्रतिष्टित्या ; अषो रुपमेशात्मन् दधते (११)"-इति । पूर्ववद् (३५०) प्याख्येयम् । अथ पञ्चदशमहर्विधत्ते- "चतुर्विगो भवति, चतुर्विशति- रर्द्धमामा: मंवासरः, भवासरः मुवों लोकः, मंवार एव सुवर्ग मोके प्रति तिष्टस्ययो एप वै विपूवान्, विषवनो भवनि य एवं विधारम एता पामते-ति । मयामाम्यादर्द्धमाममंवत्सरदारा वर्ग प्रतिष्ठा। अपि शायमकियो 'विषम विविधा नतिः सतोय. • "अग वा.- प्रतिया रविंश"-इति १६१ १.।

·[का प्राय तैत्तिगैयसहिता। 8°३ . त्तिरिनि विधू, तदानयम् । तस्मादेव विदित्वानुष्ठातारोऽपि विविधफलोत्पत्तिमन्तो भवन्ति ।। अथ घोडामारभ्यैकविशतिपर्यन्तानि पट्मझ्याकान्यहानि वि- धत्ते- "चतुर्विगात् पृष्ठान्युप यन्ति, मवत्सर एव प्रतिष्ठाय देवता अभ्यारोहन्ति(१२)" इति । प्रतिष्ठाहेतुमवसरात्मकचतुर्वियमसोम- युनाद: ऊर्द्ध पृष्ठ्यपडहानुष्ठाने मति प्रथममवत्सरे प्रतिष्ठां प्राप्य पथात् पभिरहोभिरारभ्य देवता प्राप्नोति । अथ दाविश दिन विधत्ते- 'चयम्ति गात्त्रयविमुप यन्ति चयस्त्रियदै देवता देवताखेव प्रति तिष्ठन्नि(१७) -दति । पृष्ट्ये पडहे अन्तिम चयस्त्रिंशमह , तरमादूर्द्ध पुनरपि चयस्त्रिमानुष्ठाने "ये देवा दिव्येकादश म्य -इत्यादिमन्त्रोमास' चयम्ति मत्सयाकास देवतास्खेव प्रतिष्ठिता भवन्ति । अथ पयोविभ दिन विधत्ते- 'घिणवो भवतोमे वे लोका- स्त्रिपव एवेव लोकेषु प्रति निष्ठन्ति ५ '-इति । नवमयाविषयया चिमध्यया ममानवालोकत्रये प्रतिष्ठा । श्रय पयोविगविगदिने दे विधत्ते- "दावेकविधुगी भवत , प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवात्मन् दधते (१९)-इति । पूर्ववद (४.९४०३५.) व्याख्येयम् । अथ पञ्चविगदिनमारभ्य कोनविपर्यन्नानि पनाहानि विधत्ते- • स चाय मम्स (पा.स.१ १३६ ११)- 'ये देवायो दिव्येकादश स्य एघियामध्येकादश म्य। था दिलो महिनेकादश स्य ते देवासो यश मिम शुषस।" इति ।

·808 तैत्तिरीयसंहिता। [का प्र• 8.३] "बहवः पोडशिनो भवन्ति, तस्माइहवः प्रजासु वृषाण:1०)" इति । षोडशस्तोत्रयुना अहर्विशेषाः 'घोडशिनः। ते च बहवः' नैरन्नयेणाच पञ्चेवानुष्ठेयाः, तावतेवापेक्षितमध्यायाः पूरितवात् । यस्मात् प्रजो- त्पत्तिहेतवः षोडशिनोऽत्र बहवोऽनुष्ठिताः, 'तस्मात् लोके 'प्रजास' मध्ये 'वृषाण' पुंस्वधर्मयुकाः बहवो दृश्यन्ने । एतेभ्यः घोडभिभ्य ऊईदिनेष्वनुष्ठितान् परस्परविलक्षणान् स्तोमान् प्रशंसति- “यदेते स्तोमा व्यतिपक्का भवन्ति, तस्मादिय- मोषधीभिर्वनस्य तिभिर्यनिषता(१८)"-इति । यस्मादेते स्तोमा न्यूनाधिकभावेन सङ्कीर्णा', 'तस्माद्' भूमिरपि व्यवस्थामन्नरेणौष- धौभिर्वनस्पतिभिश्च सर्वत्र मङ्कीर्ण दृश्यते । स्तोमव्यतिषणवेदनं प्रशंमति- “यतियज्यन्ते प्रजया पशुभि- य एवं विद्वाएम एता भासते(१८)"-दति। 'एताः' शिट्राचौर्य नु- तिष्ठन्ति, तेषां मध्ये एकस्य प्रजा', अपरस्य पाव एवेति व्यवस्था नास्ति, किन्तु मर्वेऽपि प्रजया पाभिश्च मकीर्ण भवन्ति । अथ षोडषेष्वहम्मु एकविधस्तोमान् प्रशंसति- "अक्लप्ता वा एते सुवर्ग लोकं यन्त्युच्चावचान् हि स्तोमानुपयन्ति ; यदेत ऊोः क्लृप्ता स्तोमा भवन्ति, सता एव सुवर्ग लोकं यन्युभयोरेभ्यो लोकयोः कनपते(१०)"-दूति। ये यजमानाः पूर्वपु दिनेषु 'उच्चाबचान्' परस्पर विलक्षणन् स्तोमाननुतिष्ठन्ति, ते यजमानाः 'अतृप्ता वे. रमेतावत्तव भोग्यमित्येवं निश्चयरहिता एव, स्वर्ग प्राप्नुवन्ति । तस्मात् 'कृताः' मृतोभयविधस्तोमानुष्टानादेतद्यजमानार्थमुभयो- लोकयो ग्यं कृप्तं भवनि ॥ 2 ·[का०प्र०Bाय०४] तैत्तिरीयसंहिता। १०५ अथ क्रतुगतामहस्मयां प्रशंसति- "त्रिसदेतास्त्रियादवरा विराउनं विराद्धिराजैवान्नाद्यमव रुन्धते (२३)" इति । गतम् (३४१ पृ.) ॥ प्रथान्तिममहर्विधत्ते- "अतिरात्रावभितो भवतोऽन्नाद्यस्य परिग्टहीत्यै(२२)"-ति । प्रायणगयेन मह निर्देशाद् द्विवचनम् * । अन्नाद्यफलस्य विधिवाक्ये दृष्टत्वात् । तत्परिग्रह ॥ ३ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकारे नैत्तिरीयमंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके हतीयोऽनुवाकः ॥ प्रजापतिः सुवर्ग लोकमतं देवा येनयेन च्छन्दसानु प्रायुञ्जन तेन नामवन् त एता हाशित रात्रौरप- श्यन् हाशिदक्षरानुष्टुगानुष्टुभः प्र॒जाप॑तिः स्वेनैव च्छन्दसा प्रजापतिमावाभ्यारुह्य सुवर्ग लोकायन् य एवं विद्यास एता आसते हाशिदेता द्वाचिश- दक्षरानुष्टुगानुष्टुभः प्रजापतिः स्वेनैव च्छन्दसा प्रजाप- तिमाता श्रियं गच्छन्ति (१) श्रीईि मनुष्यस्य सुवर्गों लोको हाचि शदेता * 'यतिराधो' प्रायणीयोदयनीयात्मकाविति भाव । ३५३८. द्रश्यम् । | "धन्नाचमवारन्धत्" इति ३९८० ६५० ।

·१०६ तैत्तिरोयसंहिता। [का.प्र.. हाशिदक्षरानुष्टुग्वार्गनुष्टुप् सर्वामेव वार्चमामुवन्ति सर्वे वाचो वदितारा भवन्ति सर्वे हि थियौं गच्छन्ति) ज्योतिौरायुरिति व्यहा भवन्तीयं वाव ज्योतिरन्त- रितुं गौरसावायुरिमानेव लोकानभ्यारोहन्त्यभि- पूर्व यहा भवन्त्यभिपूर्वमेव सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति) हद्रथन्तराभ्यां यन्ति (२) दुयं वाव रथन्तरमसौ बृहदाभ्यामेव यन्त्यथो अनयारव प्रति तिष्ठन्त्येते वै यज्ञस्याञ्जसायनी सती ताभ्यामेव सुवर्ग लोक यन्ति") परातो वा एते सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति ये पराचस्यहानुपयन्ति मृत्यः यहो भवति प्रत्यवरूढ्या अथो प्रतिष्ठित्वा उभयौलीक- थोड्योतिष्ठन्ति हाबि शदेतास्तासां यास्त्रि शचिर- शदक्षरा' (३) विराडन्द्रं विराड्दिराजवान्नाद्यमव॑ रुन्धते ये वे अहोराचे एव ते उभाभ्या रूपाभ्या सुवर्ग लोक यन्त्यतिरावावभिती भवतः परिग्रहीत्यै ॥ ४ ॥ गच्छन्तियन्ति विशदधाराहाविशतिथ ॥४॥ ढतीयेऽनुवाके सिद्राको भिहितः, अथ चतुर्थ शानिभद्रात्री- "यास्त्रि शास्त्रिरक्षरा"-दति मु. पाठः ।

·[का ७००४]] तैत्तिरीयसंहिता। 800 3 ऽभिधीयते । तमिमं विधत्ते- “प्रजापतिः सुवर्ग लोकमैत्तं देवा येन-येन छन्दसानुमायुञ्जत, तेन नाप्नुवन्, त एता दाविशत राचौरपश्यन् ; दात्रिपदक्षरानुष्टुगानुष्टुभ. प्रजापतिः खेनैव च्छन्दमा प्रजापतिमावाभ्याका सुवर्ग स्तोकमायन् ; य एवं विद्दाम एता पामते, द्वात्रि देता द्वात्रि मदक्षरानुष्टुगानुष्टुभः प्रजापनिः खेनैव छन्दमा प्रजापतिमाशा श्रियं गच्छन्ति; श्रीहि मनुय्यस्य सुवर्गो लोकः(0" इति। यदा प्रजापतिः स्वर्ग प्राप्नोत, तदा प्रजापति खर्ग गच्छन्तं वयमप्यनुप्राप्नुम इति मन्यमाना देवाः, येन-येन छन्दमा युक्तं यजमन्वतिष्ठन्त, तेन मर्पणपि नाप्नुवन् । ततस्ते देवा द्वाविंगद्राचं तत्साधनलेमानुष्ठितवन्तः। तत्ममाया अनुष्टुभि विद्य- मानत्वात्प्रजापतेश मन्त्रराजानुष्टुभा मस्रष्टत्वस्य तापनीये श्रुत- वादेग मानुष्टुभ प्रजापति तदीयेनेव द्वात्रिंशदक्षरेण छन्दमा प्राप्य, वर्गमप्यारा, तत्र भोगान् प्राप्नुवन्तः । एवमन्येऽपि यजमानास्तद- नुष्ठानेन प्रजापतिं प्राप्य, तदनुग्रहाष्ट्रिय गच्छन्ति । न चात्र खोऽनुन इति मनौयम, यमान्मनुय्यम्य औरेव देवता स्वर्गः ॥ फतुगतामहम्सयां प्रशंगति- "दाबिमदेता द्वाचिदचरानु- टुग्यागनुष्टुप् मर्वामेव वाघमाप्नुवन्ति , म वाचो वदितारो भवन्ति । सर्वे हि श्रियं गच्छनि(२)"-दूति । 'एताः' फतुगता राचयो दा- चिंगसयाकाः, अनुष्टुपतरमनापि तावतो अनुष्टुप् च वाविरोध- A . सामवेदे तु विशदात्रसम्रादनन्तरमन्नाद्यसाधनं प्रजापतेरेकत्रिंशदानं सनमप्यामातम् (वा.ना. २२५. २०७०), ततः पशुसाधनं दानिश- दाम मपि।

·8.c तैत्तिरीयसहिता। [का०७.प्र.आय.8] । . रूपत्वादागेव । तस्मादेतदनुष्ठानेन 'वाच' वेदशास्त्रादिरूपां सर्वा- मपि 'प्राप्नुवन्ति',- सर्वे ऽपि यजमानाः सभारञ्जनाय वाचं वदित समर्था भवन्ति । तेन वक्तृत्वेन पूज्यत्वलक्षणां श्रियम्' अपि प्राप्नुवन्ति ।। अथाहानि विधत्ते- "ज्योतिर्गौरायुरिति व्यहा भवन्तीय वाव ज्योतिरन्नरिक्षं गौरसावायुरिमानेव लोकानभ्यारोहन्धभिपूर्व व्यहा भवन्यभिपूर्वमेव सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति()"-इति । 'यहा.'-दूति बहुवचननिर्देशाद्यावनिरपेचितमझ्यापूर्तिस्तावन्तोऽनुष्ठेयाः । श्रच च नवमयया तत्पूरैनैवैवानुष्ठेयाः । ते सर्वेऽप्यानुलोम्येनानुष्ठेयाः, तथा सत्यनुक्रमेणैव स्वर्ग प्रानुवन्ति ॥ अर्थतेषु सप्तविंशतिदिनेषु पृष्ठस्तोत्रार्थ सामदयमेव पर्यायेण विधत्ते- "हद्रथन्तराभ्यां यन्तीय वाव रथन्तरमसौ रहदाभ्या- मेव यन्यथो अनयोरेव प्रति तिष्ठन्येते वै थजस्यान्नसायनी सुती, ताभ्यामेव सुवर्ग लोक यन्ति(४)" इति ॥ अथ प्रातिलोम्येनानुष्ठेयमेक यह विधत्ते- “पराञ्चो वा एते सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति, ये पराचत्यहानुपयन्ति , प्रत्यड् अहो भवति, प्रत्यवरूदया अथो प्रतिष्ठित्या , उभयोलॊकयोद्धोत्तिष्ठ- न्ति(५)"-इति । पूर्ववद् (३४००) व्याख्येयम् ॥ ऋतुगतदिनमङ्ख्या पूर्व ममहरूपेण प्रशस्ता, इदानी विभज्य प्रगमति-"दाधिदेताम्तामां यास्त्रि विशदचरा विराडन्न विराड्, विराजेवान्नाद्यमव रुन्धते, ये वे अहोराचे एव ते उभाभ्यार रूपाभ्या सुवर्ग लोक यन्ति()"-इति । अत्र विगसमया विराड्- दारानप्राप्तिः, उपरितनया दिमाया अहोरात्ररूपाभ्यां वर्गप्राप्ति । .

·[का प्राय:५] तैत्तिरीयसंहिता। 8.8 अथ प्रायणीयोदयनीयौ विधत्ते- "अतिरात्रावमितो भवतः परिग्रहीत्ये)"-दुति ॥ ४ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ t हे वाव देवसत्रे हादशाहथैव चयस्त्रिशदहश्च य एवं विद्दा सस्त्रयस्त्रिशदहमासते साक्षादेव देवता अभ्यारोहन्ति यथा खलु वै श्रेयानभ्यारूढः कामयते तथा करोति यद्यवियति पापीयान् भवति यदि नावविध्यति सह य एवं विहारसस्त्रयस्त्रिशदइ- मासते यि पाप्मना भ्राव्येणा वर्तन्ते जो वा एता देवा अय श्राहरन् (१) अहरेकोऽभजताहरेकस्ताभिर्वै ते प्रवाहुगार्भुवन् य एवं विहारसस्त्रयस्त्रिशदहमासते सर्व एव प्रवाई- गृभुवन्ति सर्वे ग्रामणीय प्राप्नुवन्ति पञ्चाहा भवन्ति पञ्च या ऋतवः संवत्सर चतु व संवत्सरे प्रति तिष्ठ- त्यथो पञ्चाक्षरा पतिः पाटो यज्ञो युजमेवावरुन्धते) वीण्याश्चिनानि भवन्ति चयं नुमे लोका र्पु (२) व लोकेषु प्रति तिष्ठन्त्यथो चीणि वैय॒जस्येन्द्रियाणि तान्येवाव॑ रुन्धते" विजिद्भवत्यन्नाद्यस्यावरु?" सर्व- ·३१० तैत्तिरीयसहिता। [का III.५] पृष्ठो भवति सर्वस्याभिजित्ये) वाग्वै हादशाहो यत- पुरस्ताद् द्दादशाहमुपेयुराप्तां वाचमुपैथुरुपदासुकैपा वाक् स्यादुपरिष्टाद् द्वादशाहमुप॑ यन्याप्तामेव वाचमुप यन्ति तस्मादुपरिष्टाहाचा वदामो ऽवान्तरम् (३) वै दशरात्रेण प्रजापतिः प्रजा असृजत यशरात्रो भवति प्रजा एव तद्यमानाः सृजन्त, एता ह वा उदकः शैल्बायनः सुचस्यईिमुवाच यशराबो यद्द- शराचोभवति सृवस्या अथो यदेव पूर्वेधहस्सु विलोम क्रियते तस्यैवैया शान्तिनीका वा एता राईयो यज- माना विश्वजित्महानिराण पूर्वाः योर्डश सह ( ४ ) अतिरानेणोत्तराः पोडश य एवं विद्यारसस्त्रयस्त्रि- शदहमासत ऐपी घनीका प्रजा जायते ऽतिरावा- घुभिता भवत. परिगृहीत्यै(४९) अहरन्धवान्तर (९, ५, ६सह सप्तदश च ॥ ५ ॥ चतुर्थ नुवाके दाबिगद्रात्रोऽभिहित , अथ पञ्चमे त्रयस्त्रिग- द्राचोऽभिधीयते । नमिम विधत्ते- "हे वाव देवसत्रे,- दाद- . "शोल्पायन"-इति पा, ग। + "घोडा सह[8]" इति क, ख, ग । । सामवेदे प्रतिहासाधनमेक त्रयस्त्रिशहाधसत्रम, अपर सम्रद्धिसाध• सम, अन्यच्चास्ति सर्वकामसाधनमिति बीपि (ता. वा. २४ १३)।

·११२ तैत्तिरीयसंहिता। (का.प्र.) अग्र भाइरनहरेकोऽभजताहरेकस्ताभिर्वं ते प्रयाहगार्भुवन्; य एवं विद्यापूसस्त्रयस्त्रि गदहमासते, सर्व एव प्रबाहुण्टभुवन्ति, सर्वे ग्रामपौयं प्राप्नुवन्ति()" इति । अहानि भगन्ने अनुतिष्ठन्त इति 'अहर्भाज', तादृशा देवाः 'एताः' यस्त्रिंशत्मयाका राषी: सम्पादितवन्तः । कथमिति तदुच्यते,-एको देव एकमहरबतिष्ठन, पुनरयेको देवोऽन्यदहरन्वतिष्ठत् : एव प्रयस्त्रिंशत्सयाका देवास्ताम- ध्याकान्यहान्यन्वतिष्ठन्, ताभिरनुष्ठिताभिः राषिभिरेव ते सर्वपि देवा', 'प्रवाहगार्भुवन्' समं यथा भवति तथा समृद्धि प्राप्नुवन् , म त्वकोऽपि तन्मध्ये समृद्धिविकल' 1 एवं यजमाना अपि सर्वे माम्येन सद्धि प्राप्नुवन्ति। सैव सम्रद्धिः स्पष्टोफियते,- सर्वे 'यामणी' पामस्वामित्व प्राप्नुवन्ति ॥ पथाहानि विधत्ते-“पञ्चाहा भवन्ति पञ्च वा सतवः भवत्सर अनुष्वेव सवासरे प्रति तिष्ठन्यथो पञ्चाघरा पनि पाको पजो यामेवाव रुन्धते)-इति । ज्योतिर्गौरायुरित्येवंविधो दिरावृत्त- त्यही द्वितीयज्योतिर्विवर्जितः 'पचार' । तादृशाय पञ्चाधा याव- न्नोऽपेक्षितास्तावन्तोऽनुठेयाः। इह तु चतुर्भिरपेक्षितमद्यापूरण- चत्वारो विधीयन्ते । हेमन्तगिभिरयोरेक्यापचमचाका एतव', .नहारेण संवासरे प्रति तिष्ठन्ति । किञ्च पञ्चमाया पनिवारण । पज प्रानुवन्ति ॥ मायणोयोदयनीययोरतिराचयोर्मयों चातिरा गस्वाणि विधत्ते . "हेमतभिभिरयो समासेन"-इति ऐ• प्रा. १.१.१। 1 "पचमहाया"-ति ख। 1.मध्यमे"-तिख।

·[का०प्र०य.५] तैत्तिरीयसंहिता। १३ -"पोप्याश्विनानि भवन्ति; चय इमे लोका एवेव लोकेषु प्रति तिष्ठन्यथो पौणि वै यज्ञस्येन्द्रियाणि नान्येवाव रुन्धते)-इति । आश्विनेन प्रवेणोपलचितान्यहानि चौण्यनुष्ठेयानि । तेन लोक- घये प्रतिष्ठिता भवन्ति । किश्च यज्ञस्येन्द्रियस्थानानि मवनानि पौणि, तान्यपि प्राप्नुवन्ति ॥ अन्यदहर्विधत्ते- “विश्वजिद्भवत्यन्नाद्यस्यावरु.५}" इति। विश्व- जयतोरनहेतुत्वं सुलभम् ॥ तमेव विश्वजितं विशिष्टि- "मर्वपृष्ठो भवति सर्वस्याभि- जित्य)"-इति। रथन्तररहदादौनि घट्सयाकानि पृष्ठानि सर्वाप्यपि यस्यासौ 'मर्वपृष्ठः । तेन सर्वमपि फल भवति । प्रधान्यान्यहानि विधत्ते- “वाग्वै द्वादशाहो यत्पुरस्तावाद- शाहमुपेयुरनाप्तां वाचमुपेयुरुपदासकैषां वाक् स्यादुपरिटाद्वादशा- हमुप थन्यातामेव वाचमुप यन्ति तस्मादुपरिष्टादाचा वदामः(०)"-- इति । बहुविधस्तोत्रशस्त्रोपेतत्वावादशाहो वायूपः। तथाविधं दा- दभाई यधुकेभ्योऽहोभ्यः पूर्वमनुष्ठेयुः, तदानौं तचत्यानां स्तोच- शस्त्राणामनुकत्वाद् 'अनाप्ताम्' असम्पूर्ण वाचमुपेयुः प्राप्नुयुः, नेषां यामानानां वागुपचयगौला स्यात् । तसादुक्नेभ्योऽहोभ्य ऊर्द्ध दाद- भाहमनुतिष्ठेयुः। तस्माद् ‘श्राप्तां' सम्पूर्णामेव वाचं प्राप्नुवन्ति । यस्मा: दूर्द्धभागे वायूपस्य दादशाहस्यानुष्ठानम्, तस्मात्कारणानाभेरुपरि- टान्मुखेन वयं वाचा वदामः ॥ अत्र दादशाहाब्देन प्रायणीयोदयनीयौ वर्जयित्वा अवशिष्टस्य दारात्रस्य विवक्षां दर्शयनि- "अवान्तरं वै दशराण प्रजापतिः ·818 तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०४१५] प्रजा असृजत, यद्दभरात्रो भवति, प्रजा एव तद्यजमानाः सृजन्ते)"- इति। 'श्रवान्तरं वै' दादशाइस्यावयवभृतेनैव दशराचेपा पुरा कदाचित् प्रजापतिः प्रजा असृजत , अतो यद्यत्र दशराबी भवेत, तदा तेन यजमानाः प्रजाः सृजन्ते ॥ तमेव दशराचं पुन: प्रगति- "एता ह वा उदकः गौरवा- थनः सचस्यर्द्धिमुवाच यशराचो, यद्दशरात्रो भवति मवस्या थो पदेव पूर्वष्वहस्स विलोम क्रियते तस्यैवैषा शान्ति:()"-दूति। उदको मामतः, म च शुल्बस्थापत्यभूतः । एतस्य सवस्याङ्गभूतो योऽयं दभराचोऽस्ति, एतेन स्नस्य मत्रस्यैताम 'द्धि' फस्लमुदत उवाच । तो यदि दारापोऽनुष्ठीयते, नई शस्नमद्धिम्तेम भवति । अपि च पूर्वस्वहस्सु यदेवाझं विकलमनुष्ठीयते, तस्य सर्वस्य 'एषा' दाराचानुष्ठितिस्पसमतुर्भवति ॥ ददामी योऽयं विश्वजित्सर्वपृष्ठो विहितः, तस्य स्थान विशेषं विधत्ते- "धनीका वा एता राचयो यजमाना विश्वजित्यहातिराचेण पूर्वाः घोडा महानिराकोत्तराः पोडा, य एव विदामस्वयविंशदह- मासत, ऐयां धनौका मजा जायते()"-इति। 'अनौक' सेना, है अमीके मेनारूपे यामां राचीणां ताः 'धनौका.', मेनादयम्माना इत्यर्थः । नत्र प्रायणीयातिरानेण सह अय. पञ्चाहाः पीडा पूर्वभाविन्यो रात्रयः एका सेना, उदयनीयेनातिरावेण महेकः पञ्चाहो दशराबञ्चेत्युत्तरभाविन्य एताः थोडगराच्यो द्वितीया सेना । विश्वजिद् यज्ञमागण्यानीयलादुभषपार्श्ववर्तिन्योः मेनयोर्मध्ये पस्थितो रामेव, सप्तदशमलापूरके मध्यमदिने प्रयोमयः । एवं ·[ कायदा तैत्तिरीयसहिता। ११५ विदित्वा तमनुतिष्ठतां यजमानानां बहुपुत्ररूपा बहुकन्यकारूपा प द्विविधा प्रजा सर्वतो जायते ।। अथ प्रायणीयोदयनीयौ विधत्ते- “तिरावावभितो भवतः परिग्रहौत्ये(१)"-दूति ॥ ५ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये तैत्तिरीयसहिताभाम्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥ आदित्या अकामयन्त सुवर्ग लोकमियामेति ते सुवर्ग लोकं न प्राजानन् न सुवर्ग लोकमायन् त एतर पद विशट्टाचर्मपश्यन् तमाहरन् तेनायजन्तु तती वै ते सुवर्ग लोकं प्राजानन्सुवर्ग लोकमायन य एवं विद्दासः पनि शावमासते सुवर्गमेव लोकं प्र जानन्ति सुवर्ग लोकं यन्ति" ज्योतिरतिराचः (१) भवति ज्योतिरेव पुरस्ताद्दधते सुवर्गस्य लोकस्या- नुख्यात्य) पडहा भवन्ति पड्वा तवं ऋतुधेव प्रति तिष्ठन्ति चत्वारो भवन्ति चतसो दिशौ दिवेव प्रति तिष्ठन्त्यसव वा एतद्यदच्छन्दोमं यच्छन्दोमा भवन्ति तेन सूत्रं देवता एव पृष्ठैरव रुन्धते पशून् छन्दोमैरो- जो वै वौर्य पृष्ठानि पशवछन्दोमा अोजस्येव (२) * "घड्" इतीह सर्वत्रैव मु-पाठ ।

·तैत्तिरीयसंहिता। [का पाय- वीर्य पशुपु प्रति तिष्ठन्तिा) पशिद्रावो भवति पशिदक्षरा वृहतो बाहताः पशवा वृहत्वैव पशू- नव रुन्धते वृहुतीच्छन्दसार स्वाराज्यमाश्नुतावते खाराज्यं य एवं विदारसः पशिदावमासते सुव- गमेव लोक यन्त्यतिरावाभितो भवतः सुवर्गस्य लोकस्य परिगृहीत्यै ॥६॥ अतिराच. एव पशिश्च ॥६॥ पञ्चमेऽनुवाके चयस्त्रिंगद्रामोऽभिहितः, अथ षष्ठे पचिंगद्रायो- ऽभिधीयते। तमेतं विधत्ते-"आदित्या अकामयन्त सवर्ग' शोक- मियामेति ते सुवर्ग लोकं न प्राजानन्, न सुवर्ग लोकमाथन् ; त एत५ षट्भिद्राचमपग्मन्, तमाहरन्, नायजन्त, ततो वै ते सुवर्ग लोक प्राजानन्सुवर्ग लोकमायन् ; य एवं विदामः पशि५म- द्वारमामते, सवर्गमेव लोकं न जानन्ति, सुवर्ग लोकं यन्ति)- इति। पुरा कदाचित् श्रादित्याः स्वर्ग लोकं गन्तुकामा मार्गम- प्यज्ञात्वा वर्ग न प्राप्ताः। ततस्तदुपायं विचार्य पदचिंगट्राचं निश्चित्य नदनुष्ठानेन मार्गमवगत्य स्वर्ग प्राप्ताः। एवमन्येऽपि यजमानाः स्वर्ग माप्नुवन्ति । .. . "योगस्येव २"--इति क, ख, ग | + गमवेदे घस्त्रिंशदात्र पक्षशिदा घेत्यपि रे सत्रे विहिते; हत उत्तरं विदित मिदं पशिक्षा पश्याधनं साराभ्यसाधनश्चेति (ता. मा. ९७.8-1.)।

·[कापाय-६] तैत्तिरीयसंहिता । प्रायणीयमहविधत्ते- "ज्योतिरतिरावो भवति; ज्योतिरेव पुरस्तादधते सवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्य)-इति ॥ प्रयोत्तराणि कानिचिदहानि विधत्ते- “षडहा भवन्ति । पञ्चा तव तुष्वेव प्रति तिष्ठन्ति()"-इति । ज्योतिर्गौरायुरायुज्यिा- तिरित्ययमेकोऽभिप्रवः पडहः । तादृशाः षडहा थावन्तोऽपेक्षिता- स्तावन्तोऽनुठेयाः ॥ तेषां मध्यां विधत्ते चत्वारो भवन्ति ; चतस्रो दिशो दिवेव प्रति निष्ठन्ति(s)"-इति । चतुर्भिः परवापेक्षिता मझ्या पूर्यते ।। अथ पृष्ठयः षडहरवार छन्दोमा इत्येवविधं दादशाइस्य दश- रात्रं विधत्ते- "अमचं वा एतद्यदच्छन्दोमं , यच्छन्दोमा भवन्ति, तेन सचं देवता एव पृष्ठेरव रुन्धते, पशून् छन्दोमेरोजो वै वीर्य पृष्ठानि पशवश्वन्दोमा श्रोजन्येव वौर्य पशषु प्रति तिष्ठन्ति()"- इति । पूर्ववद (३४२४०) व्याख्येयम् ॥ मतुगतामइसझ्या प्रशंसति~ "पबिगदाचो भवति । षट्- चिशदक्षरा हती, पाईताः पशवो रइत्येव पशूनव सन्धते, रहती- छन्दमा५ खाराग्यमाभुतामुक्ते स्वाराज्यं य एवं विद्वारमः पट्- चिमदाबमामते, सवर्गमेव लोकं यन्ति)-इति। पशनां याई- नवं चयनमाधणे स्परमानानम्- "वन्दामि पशुवाजिमयुम्नाम् रहत्युदजयत्तस्माद्दाताः पशव उच्यन्ते"-इति । किञ्च छन्दमा मध्ये ती स्वाराज्यं माप्तवतो; तगादेतदनुछायिनः ११ स्वाराज्य प्राप्य, परच स्वर्ग प्राप्नुवन्ति ॥ है. सं. ५. ३. १. ३ (५मा• ६०ए०८पं.)। .

·१७ तैत्तिरीयसहिता। [का ..] अथोदयनीयं विधत्ते-"अतिरावावभितो भवतः, सुवर्गस्य लोकस्य परिरहौत्य " इति। प्राथणीयेन सह निर्देए दिवचनम् । स्वर्गहेतुत्वस्य विधिवाक्ये स्पष्टत्वात् (४१६४०) तत्परियहः ॥ ६ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाभे तैत्तिरीयमंहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके घठोऽनुवाकः । वसिछो हतपुत्रोऽकामयत विन्देय प्रजामभि सौदा- सान् भवेयमिति स एतमकस्मान्नपञ्चाशर्मपश्यत्तमा- रत्तेनायजत ततो वै सोऽविन्दत प्रजामभि सौदा- सानभवद्य एवं विद्वासे एकस्मान्नपञ्चाशमासते वि- न्दते प्रशामुभि भ्रातृव्यान् भवन्ति वयस्वितोऽग्नि- टोमा भवन्ति वर्चस्व मुखय स५ श्यन्ति " दर्श पञ्च- दृशा भवन्ति पञ्चदशो वजः (१) वज्रमेव भाटव्येभ्यः प्र हरन्ति) पोडशिमद शम- मईर्भवति बजे एव वीर्य दधति") द्वादश सप्तदशा भवन्त्यन्नाद्यस्यावरुझा अयो मैव नैजायन्ते) पृधः पड़छो भवति पवा वातवः पट पृष्ठानि पृष्ठैरेव'- नन्दारैछन्त्युतुभिः संवत्सर के संयासर एच प्रति "विन्दते"-इतिक-स-टोकापतकयो।

·[का.प्र.व्य.] तैत्तिरीयसंहिता। १९ तिष्ठन्ति) द्वादशेकवि शा भवन्ति प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवात्मन् (२) दुधते) बद्दवः पोडुशिना भवन्ति विजित्ये) पडा- विनानि भवन्ति पड्वा ऋतव कतुष्टुव प्रति तिष्ठ) न्यूनातिरिक्ता वा एता राय जनास्तद्यदेकस्यैव पञ्चाशदतिरिक्तास्तद्यद्भूयसौरष्टाचत्वारि शत जनाञ्च खलु वा अतिरिक्ताञ्च प्रजापतिः प्राजायत) ये प्रजा- कामाः पशुकामाः स्युस्त एता श्रासौरन् प्रैव जायन्ते प्रजया (३) पशुभिर्वराजो वा एप यज्ञो यदॆकस्मानपञ्चाशी य एवं विद्यास एकरमान्नपञ्चाशमासते विराजमेव गच्छन्त्यन्नादा भवन्त्यतिराचावभितो भवतोऽन्ना- द्यस्य परिग्रहीत्यै ॥ ७॥ वर्ज। श्रात्मनः प्रजया' द्वाविंशतिथ ॥ ७ ॥ षष्ठे पनिट्राचोऽभिहितः, अथ मनमे एकोनपश्चागदाचो- ऽभिधीयते । तमे विधत्ते- "वमिष्ठो हतपुत्रोऽकामयत,-विन्देय • सामवेदे तु सप्तनिप्रदानम् ययानिशहापम्, एकोनचत्वारिंशदा- चम्, पलारिशहानति चत्वारि सवारयभिधाय, साविधपलागि सप्तकोग- पचाराधिसत्राणभिहितानि (ता. वा. २४०-१७)।

·१२. तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र ०.७] . प्रजामभि मौदामान् भवेयमिति म एतमेकम्मानपञ्चाशमपश्यत्, नमाहरत, तेनायजत , ततो वै मोऽविन्दत प्रजामभि सौदासान- भवद् , य एवं विद्वा५स एकस्मानपञ्चाशमामते विन्दते प्रजामभि भादव्यान् भवन्ति(१) -इति । विश्वामित्रशापेन हतेषु पुत्रेषु प्रजा शत्रुक्षयच्च कामयमानो वमिष्ठस्तदुपायत्वेनैकस्मानपञ्चाम निश्चित्य, तदनुष्ठानेन प्रजा लब्धा मौदामानभ्यभवत् । सुदामस्य पुत्रा मौ- दामा, ते च वमिष्ठस्य शत्रय । बमिष्ठवद्यजमाना अपि तदनुष्ठानेन प्रजर्जा स्तब्धा भाटव्यानभिभवन्ति ॥ अथाहानि विधत्ते- "घयम्वितोऽमिष्टोमा भवन्ति वजस्येव सुखy मधु ग्यन्नि() -इति । चिकृत्स्तोमयुका अनिष्टोमरूपा अह- विशेषास्त्रय कर्तव्या । 'चितमेव वज्र५ सम्भृत्य भादव्याय प्रह- रनि'-इतिश्रुत्यन्तरात्' चिद्रूपम्य वज्रम्य मुखमनेन नोक्षणी- कुर्वन्ति ॥ अथान्यानि कानिचिदधानि विधत्ते- “दश पञ्चदमा भवन्ति पञ्चदशो वजो वज्रगेव भादव्येभ्य प्र हरन्ति(१) -इति। पञ्चदशस्ताम- पुझा अहर्विशेषा दामझ्याका कर्तव्या । ' त पञ्चदशस्तोमो मध्यत उदहात्" इत्येवमन्यत्र दिमाहेतुत्ववान्। पञ्चदशम्य वञ्चलम् । अचान्यदर्विधत्ते - "योडमिमममहर्भवति , वन एव कोय दधति) -रति । घोडशितोचयुक दशरात्रस्य दशममविवाक्यमेक- मा कार्यम्। तेन पूर्वेति बजे वीर्य स्यापयन्ति ॥ अचान्यानि कानिषिदहानि विधत्त -“दादा मप्तदशा भवन्य- • है.स.२६ २५॥ +ते.बा.२ २३॥

·[का०प्र०ाय.७] तैत्तिरीयसंहिता। माद्यम्यावरुया अथो त्रैव तैर्जायन्ते-इति । मतदशस्तोमयुका श्रदर्विशेषा दादामझ्याकाः कार्याः। सप्तदशस्तोमस्योदरभागजन्य- वादन हेतुलम्, मन्नदशावरस्य प्रजापतिरूपत्वाच्च प्रजाहेतुत्वम् ॥ अथ पटमध्याकान्यहानि विधत्ते -"पृष्ठ्यः पडहो भवति , पदा फतवः, षट् पृष्ठानि, पृष्ठेरेव नन्वारोहन्यूतुभिः संवत्सरं, ते भंवत्सर एव प्रति निष्ठन्ति()" इति ॥ अथान्यानि कानिचिदहानि विधत्ते-"द्वादशेकविता भवन्ति प्रतिष्ठित्या अथो रुचमेवात्मन् दधते." इति । एकविशम्तोमयुक्ता प्रहविशेषा द्वादश कर्त्तव्याः । एकविंशम्तोमस्य प्रतिष्ठाहेतुत्वं कान्ति- हेतुत्ववामकृदुनम् ॥ अथान्यानि कानिचिदहानि विधत्ते- "बहवः पोसिनो भवन्ति विजित्यै(८)"-इति । षोडशिम्तोचयुका अहविशेषा पाव- नोऽपेचिताम्तावन्तः कार्याः । अत्र चिभिरपेचितमध्यायाः पूरणात पयः कार्याः॥ एतत्कतुगतेपु षट्खहरवाश्विनशस्वं विधत्ते- "पडाश्विनानि भवन्ति ; पद्धा मृतव तुम्वेव प्रति तिष्ठन्ति()"-इति ॥ एकोनपक्षागद्रूपं स्तौति- "ऊनातिरिका वा एता राज्य ऊनास्तधदेकस्यैव पञ्चाग्दतिरिकास्तद्यद्भूयमौरष्टाचत्वारियान - मास खस्नु वा अतिरिकाध प्रजापतिः प्राजायना"-दति । अमिान् कतो विद्यमाना एता राघय ऊनाया तिरिनाय भवन्ति । कमिति तदुयते-'यद यस्मात् कारणात् 'एकोनपञ्चागत्' एकया राज्या वर्जिता पश्चामलसा, तस्मादेता ऊना। 'यद' ·१२२ तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्र.अ. यस्मात् कारणदष्टाचत्वारिंशत्सङ्मया अधिकाः, तस्मादतिरिकाः। प्रजापति. पुरा क्वचित् 'जनात्' अन्पाद वौर्यात् प्रौढशरीररूपाः प्रजा असृजत, कचिच 'अतिरिक्षात्' अधिकादाकाशादेहत्तरोत्तर- न्यूनान् वाय्यादौनसृजत , तस्मादूनानिरिक्तरूपोऽय ऋतु प्रशस्तः ॥ पूर्व विधिवाक्येऽभिहितं (४१८पृ० १०५.) फलमुपमहरति- "ये प्रजाकामाः पशुकामाः स्युम्त एता श्रामोरन् , प्रैव जायन्ने प्रजया पाइभि (११)" इति ॥ क्रतुगतामहस्सङ्ख्या प्रशमति- "वैरागो वा एप यज्ञो यदेक- समावपश्चागो, य एव विद्वाम एकस्मानपञ्चाशमासते विराजमेव गच्छन्धनादा भवन्ति(१९).7-इति । चतुर्दशकेपु दामयामदावा- भमुख्यवैराजवम् , पञ्चमस्य दशकस्यैकेन न्यूनत्वेऽपि वैराजत्यमुपचरितं शक्यम् ; "न वा एकनाचरेण छन्दांमि वियन्ति न दाभ्याम्"- इति श्रुत्यन्तरात् ॥ प्रतो वैराजवादवप्राप्ति प्रायणीयोदयनीयौ विधत्ते- "अति- रावावभितो भक्तोऽन्नाद्यस्य परिग्टहीत्ये(२२)-इति । उकन्याये- मानहेतुत्वादनपरिपहः ॥ ७॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाक' ॥ संवत्सराय दीक्षिष्यमाणा एकाष्टकायां दीक्षेरनेया वै संवत्सरस्य पनी यदेकाष्टकैतस्यां वा एप एता रात्रि • प्रा• १.१६ (ए. सो. मु. १ मा ५३ ए. १२५०)।

·[का.प्र.प.] तैत्तिरीयसंहिता ४२६ वसति साक्षादेव संवत्सरमारभ्य दीक्षन्त) धान वा एते संवत्सरस्याभि दीक्षन्ते य एकाष्टकायां दीक्षन्ते- उन्तनामानावृतू भवतो व्यस्त या एते संवत्सरस्थाभि दीक्षान्ते य एकाष्टकायां दीक्षान्तेऽन्तनामानावृतू भवतः फल्गुनीपूर्णमासे दो धेरन्मुख वा एतत् (१) संवत्सरस्य यत् फल्गुनीपूर्णमासो मुखत एव संव- सुरमारभ्य दीक्षन्ते तस्यैव निया यत्सम्मेध्ये वियू- वानसम्पद्यते चिचापूर्णमासे दीक्षेरन्मुखं वा एतत् संवत्सरस्य यचिवापूर्णमासो मुखत एव संवत्सरमारभ्य दीक्षान्ते तस्य न का चन नियी भवति चतुरहे पुर- स्तात पौर्णमास्यै दौघेरन् तेषामेकाष्टका क्रयः सम्पद्यते तेनैकाप्टकान्न च्छुम्बट् कुर्वन्ति तेपाम् (२) पूर्वपक्षे सुत्या सम्पद्यते पूर्वपलं मासा अभि सम्प- धन्ते ते पूर्वपृक्ष उत्तिष्टन्ति तानुत्तिष्ठत श्रीपंधयो वनस्पतयोऽनूत्तिष्ठन्ति तान् कल्याणी कोतिरनूक्ति- त्यरात्सरिमे यजमाना इति तदनु सर्वे राध्रुवन्ति'' ॥६॥ एतत् तेषां चतुस्विशाच ॥८॥ • "एतपट कुर्वन्ति तेषा[२]"-इति क, ए, ।

·३२४ तैत्तिरीयसहिता। [का०७प्र] , सप्तमेऽनुवाके एकोनपश्चागदात्रोऽभिहित , अथारमादिषु चतुलनुवाकेषु मवत्सरसचमभिधीयते । तत्राष्टमेऽनुवाके मवत्सर- मवस्य दौचाकाल विधत्ते- सवत्सराय दीक्षियमाण एकाएका दौरजेषा वै सवत्सरस्य पत्नी यदेकाएकेतस्यां वा एप एता! राचि वमति माहादेव भवत्मरमारभ्य दीवन्ते)"-दति । ये यजमाना सवत्सरसत्रार्थ दौक्षिय्यन्ते, ते यजमाना 'एकाप्टकायां' माघकृष्णाष्टम्यो दौवां कुर्यु। येय मेकाष्टकाभिमानिनी देवता, सेय भवत्सराभिमानिनो देवम्य पनी । एकारकाया पत्न्यभिमानि देवतारूपत्व गर्भधारणादवगम्यते । नयाचा निकाण्डे मन्त्र श्राना- यते- “एकाएका तपमा तप्यमाना जजान गर्भ महिमानमिन्द्रम" -इति । मवासरस्य पतित्व चान्यच मन्त्रान्तरेणापातम्- "एका- एका तपमा तप्यमाना मवत्सरम्य या पनी दुदुहे प्रपौना"-इति । एप सवत्सराभिमानी देव , एता माघर प्णाष्टमी रात्रि मर्वामपि "एतम्याम्' एकाएकादेवताया मेव वमति, अतप्तत्र दोधा कुर्वन्तो यजमाना मुख्यमेव मवासरमारभ्य दीक्षितवन्तो भवन्ति । नमेत पर दूषयित्वा पनान्तर विधत्ते- "पान वा एते मवत्मरम्यामि दीवन्ते, य एकाएकायां दौचन्ने, उतनामानारत • सामवेदे वित उत्तर मेकपरिराम शतराषचेति सत्रय मभिधाय, गवामयमम्, धादित्यानामयनम्, व्यरिमामयमम्, दृतिवातवतोरधनम्, कुण्डपापिनामयनम्, तापसितामयनवेति घट सवत्सरसत्राणि फमेव विदितानि श्रूयन्ते (ता. प्रा. २९ १-२०, २५ १-५)। tसे.स.। ३ ५ ८(४ मा. २४०४.)| "गवामयनायकारकाया दोधा'जति काया. श्री. १६१२।

·[का.७/प्र.प. तैतिरीयसंधिता। १२५ भवतो व्यस्तं वा एते संवत्सरस्याभि दीवन्ते, य एकाष्टकायां दौ- इन्ते , इन्तनामाना भवतः, फलगुनौपूर्णमासे दौफेरन्, मुखं वा एतत् संवत्सरस्य यत् फल्गुनीपूर्णमामो, मुखत एव संवत्सर- मारभ्य दौवन्ने(२)"-इति। 'ये' यजमाना एकाटकायां दीक्षन्ते, ते यजमानाः संवत्सरमत्रस्य 'पार्तम्' विमाशम् 'अभि'सक्ष्य दीक्षन्ते । तचापं हेत:-पुण्यमाधरूपौ सूत्ववयवौ संवत्सरस्थान्त इत्येतनामधारिणौ, तयो गिशिरारूपचन, तेन पर्तुना पूर्व- सवत्सरस्य समाप्तत्वात् । पौषपौर्णमासौमारभ्य फाल्गुनपौर्णमास्याः प्राचीनः कालः भवत्मरस्यान्तः। किञ्चकाटकायां दीक्षमाणाः सवस्मरस्य 'व्यस्तमभि' विपर्यासमभिलक्ष्य दौचन्ते । प्रादौ छि दीक्षा कर्तव्या, अयच सवत्सरस्थान्तः कासः, कखवयवयोरेकयो- रुकन्यायेनान्तनामोपेतत्त्वात् । तस्मादुत्तरफस्लरानीयुक्त पूर्णमासे दीक्षां कुर्युः ; तस्य च भाविसवत्सरोपक्रमदिनत्वात् । एतदेवाभि- प्रेत्य प्राधानब्राह्मणे ममाम्बातम्- “उत्तरयोरादधीत; एषा वे प्रथमा राचिः संवत्सरस्य, यदुत्तरे फल्गुनौ” इति ॥ एतमपि पदं दूषयित्वा पक्षान्तरं विधत्ते- "तस्यैकैव निर्या, पत् मामध्ये विपूवान्सम्पद्यते ; चिवापूर्णमासे दौरन् ; मुखं वा एतत् सवत्सरस्य यञ्चिचापूर्णमामो, मुखत एव संवत्सरमारभ्य दीवन्ते, तस्य म का सन निर्या भवति()" इति। 'तस्य' फलानी पूर्ण माम- दौतापक्षस्य 'एकैव निर्या' वक्ष्यमाण एक एव दोषः; म त पूर्वी- . ते. बा.११२॥ 64 ·૦૨૬ तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रा.] . .. .. कार्त्तत्वव्यस्तत्वदोषो। कोसावेको दोष इति स पच्यते-समौधौना अतिवर्षणक्षमा मेघा यस्मिन् वर्षौ मोऽयं 'सम्मेघा', तस्य सम्बन्धी मत्यासनः कालः 'माम्मेष्यः', अस्मिन् काले विषवानहः सम्पद्यते । नथाहि 'विषूवान्'-इति संवत्सरस्य मध्यवौं मुख्योऽहविशेषः ; नतः पूर्व षण्मासाः, उत्तरे च षण्मामाः; तयोरुभयोर्मामषट्कयोमध्ये सोऽहविशेषः कर्तव्यः । श्रच च फल्गुनीपूर्णमासमारभ्य दादा दीक्षा द्वादशोपसदश्चानुष्ठायोत्तरदिने प्रथममामोपक्रमः कार्यः; तथा मति चैचाशद्धनवम्यामुपक्रमो भवति; आश्वयुजमाद्धाराम्यां मामषटकं ममाप्य मवम्यां विषूवान् कार्यः; स च वर्षोः प्रत्यामन्नः; भाद्रपदपोपी- मास्यां वर्षौ समाप्ते सत्यनन्तरमामवर्तित्वात् । अतो वर्ष ममीपे विषुवद्दिनमम्पत्तिपरिधाराय विचानक्षत्रयुकायां पौर्णमास्यां दीक्षा कर्तव्या । मोऽपि वपन्न मध्यपातिवात् संवत्सरस्य मुखमेव । अतो मुखत एवारम्भः सतो भवति। एवं मति कार्तिकद्धनवम्यो विधूवान् सम्पद्यते ; तप दिनं वर्षोर्दूरवर्ति ; तो वृष्टिशनाया प्रभावाद् विसम्मानुष्ठातं शक्यत इति तस्य पक्षस्य न कोऽपि दोषोऽस्ति ॥ अथ गुणविशेषमवलोक्य पलान्तरं विधने- "चतुरहे पुरस्तान पौर्णमास्यै दौफेरन् । तेषामेकाटकायां यः मम्पद्यते । तेनैकाष्टका न छम्वट कुर्वन्ति(3)-इति । माघपौर्णमास्याः 'पुरस्तात् परहे' शतकादश्यां दौरन्, तथा मति माघकणमातम्या द्वादशदीक्षाणां समाप्तवान, नदनन्तरवर्तियाम 'एकारकाय मोममायः सम्पद्यते । नपा सत्येकारकाया प्रयुपयुकत्वात् संवत्सरपबौखेन मुख्यामेता ·का प्राच.] तैत्तिरीयसहिता। १७ 'न छम्बट् कुर्वन्ति' निष्प्रयोजनां न कुर्वन्ति । तत. संवत्सरपत्न्याः सत्कार एको गुण ॥ अथ गुणान्तरं दर्शयति- "तेषां पूर्वपक्षे सत्या सम्पद्यते, पूर्वपलं मामा अभि सम्पद्यन्ते, ते पूर्वपच उत्तिष्ठन्ति, नानुत्तिष्ठत पोषधयो वनस्पतयोऽनूत्तिष्ठन्ति, नान् कल्याण कीर्तिरत्तिष्ठत्यरात्मुरिमे यजमाना इति, तदनु सर्वे रानुवन्ति(t)"-इति । 'तेषाम्' एका- एकायां क्रयमनुतिष्ठतां यजमानानां तद्दिनमारभ्यानुष्ठीयमाना उपसदश्वेशद्धचतुर्थी सम्पद्यन्ते । तत उत्तरदिने क्रियमाण 'सत्या' शक्लपच एवोपक्रान्ता भवति । तत प्रारभ्य सर्वपि मामाः शक्ल- पचमेवाभिलक्ष्य समाप्यन्ते । तेषु समाप्तेषु 'ते' मचियोऽपि पूर्वपद एव सबादुत्तिष्ठन्ति । उत्तिष्ठत 'तान्' यजमानान् अनु भूम्यामो- पधयो वनस्पतयश्च सत्कर्मानुष्ठानमामर्थ्यादुद्भवं गच्छन्ति । तदुद्भवे सति 'तान्' यजमानाम् अनु पुष्यकीर्तिरुत्तिष्ठति। कीदृशौ कीर्तिरिति सोच्यते- 'मे' यजमानाः 'परात्म' समृद्धि गता इत्येतादृशौ कौर्ति । सत्कौयुत्थानमनु सर्व माणिन. समुद्धा भवन्ति; एतदीयेन सत्कर्मानुष्ठानेन भमौ सर्वसस्याभिवर्द्धनात् । तस्मादीदृशं गुपमहमवेक्ष्य माघक्तकादश्यां दौरेत्ययमेव मुख्य पद ॥ * छम्बटशब्दो व्यर्थवचन । २भा• पूर, ६५८, ००७, ०६३ ए । छवडित्यन्तस्थमध्योऽपि शाखान्तरौय । तद्यथा-वा. ब्रा० ४ १. ४, ५.६ १३ । पठितवाय चादिगणे (ग. पा० १.१ ५७)। । सामवेदीये तायद्यवाह्मणेऽप्येषोऽनुवाक किञ्चित्पाठन्यूनातिरेकव्यति- क्रभै पठित (५४) कात्या. श्री. १३ १ २-१०।

·तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्रा.] . कार्तवव्यस्तत्वदोषो। कोमावेको दोष इति म पच्यते- समीपौना अतिवर्षणावमा मेघा यस्मिन् वर्षौ मोऽयं 'मम्मेषः, तस्य सम्बन्धी प्रत्यासनः काल: 'साम्मेभ्यः', अस्मिन् काले विधूवानहः सम्पद्यते । तथाहि "विषवान्'-दनि संवासरस्य मध्यवर्ती मुख्योऽविशेष ततः पूर्व षण्मासाः, उत्तरे च षण्मासाः; तयोरुभयोर्मामषट्कयोमध्ये सोऽहविशेष कर्त्तव्य । अच च फल्गुनौपूर्णमासमारभ्य द्वादश दीक्षा बादशोपसदश्चानुष्ठायोत्तरदिने प्रथममासोपक्रमः कार्य., तथा मति त्राद्धनवम्यामुपक्रमो भवति , पाश्वयुजगद्धाष्टम्यां मामपटकं समाप्य मवम्यां विपूवान् कार्य', म च वर्षताः पत्यामन्त्र ; भाद्रपदपौर्ण- मास्या वर्षी समाप्ते सत्यनन्तरमासवर्तिवात् । अतो वर्ष ममोपे विषुवद्दिगमम्पत्तिपरिहाराय पिचानक्षनयुकायां पौर्णमास्यां दीक्षा कर्तव्या । मोऽपि वसन्तर्तुमध्यपातित्वात् संवत्सरस्य मुखमेव । अतो मुखत एवारम्भ' हतो भवति। एवं सति कार्तिकाद्धनबम्यां विषूवान् भम्पद्यते , तच दिन वर्षौर्दूरवर्ति , अतो दृष्टिमझाया प्रभावाद् विसपोषणानुष्ठात शक्यत इति तस्य पक्षस्य न कोऽपि दोपोऽस्ति अथ गुणविशेषमवलोक्य पक्षान्तरं विधने- “चतरहे पुरस्तात् पौर्णमास्यै दौफेरन् , तेषामेकाष्टकाया क्रय. मम्पद्यते , तेनैकाएका न छम्बट् कुर्वन्ति" इति । माघपौर्णमास्याः 'पुरस्तात् चतुरई' शतकादम्या दौरन्, तथा मति माघाप्णमप्तम्यां दादादीचाणं समाप्तवान्, तदनन्तरवर्तिन्याम् 'एकाएकायां' मोमक्रया सम्पद्यते । तथा सत्येकाटकाया अपयुक्त्वात् सवमरपनौवेन मुख्यामेता ।

·[का ७/प्र.प.] तैत्तिगैयसंचिता। ४२० 'न छम्बट् कुर्वन्ति' निष्प्रयोजनां न कुर्वन्ति । ततः संवत्सरपल्याः सत्कार एको गुणः ॥ अथ गुणान्तरं दर्शयति-"तेषां पूर्वपक्षे सत्या सम्पद्यते ; पूर्वपलं मामा अभि सम्पद्यन्ते, ते पूर्वपक्ष उत्तिष्ठन्ति, तानुत्तिष्ठत पोषधयो वनस्पतयोऽनूत्तिछन्ति, तान् कल्याणी कौतिरत्तिहत्यरामरिमे यजमाना इति, तदनु सर्व रानुवन्ति (५)"-इति । 'तेषाम्' एका- टकायां क्रयमनुतिष्ठतां यजमानानां तद्दिनमारभ्यानुष्ठीयमाना उपमदपशुद्ध चतुर्थी सम्पधन्ते । नत उत्तरदिने क्रियमाणा 'सत्या' शक्लपच एवोपक्रान्ता भवति । तत प्रारभ्य सर्वेऽपि मामाः शक्त- पचमेवाभिलक्ष्य ममाप्यन्ते। तेषु समाप्तेषु 'ते' सचिणोऽपि पूर्वपक्ष एव सघात्तिष्ठन्ति । उनिष्ठतः 'तान्' यजमानान् अनु भूम्यामो- पधयो वनस्पतयश्च सत्कर्मानुष्ठानमामर्थ्यादुद्भवं गच्छन्ति । तदुद्भवे मति 'तान्' यजमानाम् अनु पुष्य कीर्तिरत्तिछति। कीदृशी कीर्तिरिति सोच्यते- 'इमे' यजमानाः 'अरात्मः' समृद्धिं गता इत्येतादृशौ कीर्तिः। सत्कौद्युत्थानमनु सर्व माणिनः समृद्धा भवन्ति; एतदीयेन सत्कर्मानुष्ठानेन भमौ सर्वसस्याभिवर्द्धनात् । तस्मादीदृशं गुणमहमवेक्ष्य माघीकादश्यां दौत्ययमेव मुख्यः परः ॥ - छम्बट्भब्दो व्यर्थवचनः । रमा• ५८६, ६५८,७०७, ०६३ ए । छवडित्यन्तस्थमध्योऽपि शाखान्तरीयः । तद्यथा- ता• ब्रा० ३.१० .; ५.६.१३ । पठितश्चायं चादिगणे (ग° पा. १. 8. ५७.) । + सामवेदीये तायद्यब्राह्मणेऽप्येयोऽनुवाकः किश्चित्पाठन्यूनातिरेकव्यति- क्रभैः पठित" (५.८.)। कात्या. श्री. १३. १. २-१ ।

·२० त्तिरीयसंचिता। [का प्र ..] अन मौमांसा । षडाध्यायस्य पथमपाद (जै. सू०३०-३७ अधि०१०) चिन्तितम्- "गवामयन उका तु या काचित् पूर्णिमाथवा । वैची माध्युत काचित् स्यादविशेषात् प्रशंमया? ॥ चैत्रौ स्यात् कय एकाष्टकायामित्युपवर्णितम् । माघरुणायमौ लेकाष्टकातो माघपूर्णिमा । गवामयने श्रूयते- “चतुरहे पुरस्तात् पौर्णमास्यै दौफेरन्। तेषामेकाष्टकायां क्रयः सम्पद्यते"-इति (४२३४० १०५०)। पौर्ण- मास्याः पूर्वस्मिन् चतुरहे 'दौरन्' एकादश्यां दीक्षामारभेत । नथा पति पौर्णमास्या उपरितने मतमे दिने दादश दौचाः पूर्यन्ते । नत उपरितन्यामष्टम्या सोमक्रय इत्यर्थः । तत्र विशेषस्यादृष्टवाद' या काचित् पूर्णिमेत्येक. पक्ष'। “तिचापूर्णमासे दौफेरन्, मुखं वा एतत् सबत्मरस्य, यचित्रापूर्णमाम."-दूति (४२३४. ८५०) प्रशस्यमानतया चैत्रौ पौर्णमासौति द्वितीयः परः। याशिकममा- ख्यया माघरुष्णाष्टमी एकाप्टका, तत्र मोमक्रयसम्पत्तये माध्या: पौर्णमास्याः पूर्वस्यामेकादश्यां दीक्षा पारधव्या."-इति ॥८॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकागे तैत्तिरीयमहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ।। . "विशेषस्यानुसत्वात्" इति, ए मो. वे न्या-पुस्तक-पाठ । | "माघकृप्याएम्या एकायकत्वात् '-इति ए. सो. . -न्या..एक-पाठ।

·१२९ [का ७/प्र.व्य.] तैत्तिरीयसंहिता। सुवर्ग वा एते लोकं यन्ति ये सचमुपयन्त्यभौन्धत एव दीक्षाभिरामानं५ अपयन्त उपसद्धिदाभ्यां लोमा द्यन्ति दाभ्यां त्वच दाभ्यामसृङ दाभ्यां मा सं दाभ्यामस्थि हाम्या मज्जानमात्मदक्षिण वै सचमात्मा- नमेव दक्षिणां नीत्वा सुवर्ग लोकं यन्ति शिखामनु म पन्त काड्या अथो रघौयासः सुवर्ग स्लोक- मयामेतिर सुवर्ग पञ्चाशत् ॥ ६॥ अष्टमे मंवत्सरसत्रस्य दीक्षाकाल उक: , अथ नवमे दौसा उपसदश्चीच्यन्ते । ता उभयौ विधत्ते- “सुवर्ग वा एते लोकं यन्ति, ये मत्रमुपयन्धभौन्धत एव दीचाभिरात्मान! अपयन्त उपसद्धिः(१)" -दति । मचानुष्ठायिनः स्वर्ग गच्छन्ति, अतस्तद्योग्यतायै स्वदौ- चाभिः 'श्रात्मानं खदेहम 'प्रभौन्धत एव' सर्वतो ज्वलयन्येव; उपसद्भिस्तु 'अपयन्ने' स्वदेहं पचन्ति । तस्माद् दौता उपदमश्चानु- ठेया इति विद्युतयः । यद्यपि द्वादशाहविरुतित्वेन प्राप्तस्तथापि विकृतिलिङ्गलाय स्तुतये वा तदनुवादोऽस्त । अथ विभय प्रमंमां कुर्वन् नासामुभयविधानां दादशवं प्रक- टयति- “दाभ्यां लोमाव चन्ति, दाभ्यां त्वचं, दाभ्यामसूड, दाया मास, दाभ्यामस्थि, दाभ्यां मनानमात्मदक्षिणं वै मचमात्मानमेव क . • सू०६.५.२८,२६, यधि, द्रव्यम् ।

·ए. तैत्तिरीयसंहिता। [का प्राय . दक्षिण नौवा सुवर्ग लोकं यन्ति(२)"-इति। 'दाभ्यां दिनद्वयानु- हेयाभ्यां दौचाभ्यामुपसयाश्च सकीयं लोम इविरर्थमव धन्ति । अनन्तरभाविनीभ्यां दाभ्यां वचमव धन्ति । एवं रकमांसास्थिमजस योजनौयम्। यदेतत् मचं, तदेतत् 'प्रात्मदक्षिणं वै' स्वशारीरमेव तब दक्षिण ; न त्वन्या गवादिरूपास्ति; तस्मात् स्वशरीरमेव दक्षिणरूपेण नौवा स्वर्ग प्राप्नुवन्ति । यदुकं सूचकारेण "सबञ्चेद् वपनकाले सभिखानि वपन्ते"- इति, तदिधत्ते- “भिखामनु प्र वपन्त सद्या अथो रघीयामः सुवर्ग लोकमयामेति(0" इति। भिखामनुलक्ष्य प्रकर्षण वपन कुर्युः। तच मृतत्वापाणं केशानामपगमात् सम् भवति, अपि च केशभाररहिताः 'रघीयांसो' लधुतराः सन्तः स्वर्ग प्राप्नुयाम इत्यनेनाभिप्रायेण मभिखं वपनं कुर्युः ॥८॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयमंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ब्रह्मवादिनी वदन्त्यतिरावः परमो यज्ञक्रतूनां कस्मात्तं प्रथममुप॑ यन्तीत्येतद्दा अग्निष्टोमं प्रथममुप यन्त्यथोक्यमर्थ पोशिनमधातिराचमनुपूर्वमेवैतद्य- चक्रतूनुपेत्य तानालभ्य परिगृह्यु सोममेवैतत्यिन्त आसते ज्योतिष्टोमं प्रथममुप॑ यन्ति ज्योतिष्टोमो वै स्तोमानां मुखं मुखत एव स्तोमान् मयुञ्जते) ते (१) ·[कालाप्राच..] तैत्तिरीयसंहिता। . सरस्तुता विराजमभि सम्पद्यन्ते वे चर्चावतिरिच्यते एकया गौरतिरिक्त एकयायुरूनः सुवर्गों वै लोको ज्योतिरूविराद सुवर्गमेव तेन लोकं यन्ति) रथन्तरं दिवा भवति रथन्तरं ननमित्याहुब्रह्मवादिनः केन तदजामौनि सौभरं तृतीयसवने ब्रह्मसामम्बृहत्तन्मध्य- तो दधति वित्यै तेनाजामि ॥१०॥ त एकान्नपञ्चाशच ॥ १०॥ भवमे दीदा उपदसशोकाः, अथ दशमे प्रायणीयाख्यं प्रथम- महरुच्यते । तदेतदिधत्ते- "ब्रह्मवादिनो वदन्त्यतिराधः परमो यज्ञकतनां कस्मात् तं प्रथममुप यन्तीत्येतद् वा अनिष्टोमं प्रथम- मुप यत्ययोवस्थ्यमथ षोडशिनमथातिरात्रमनुपूर्वमेवैतद् यज्ञकलू- नुपेत्य तानास्लभ्य परिग्टह्य मोममेवैतत्पिबन्त श्रामते, ज्योतिष्टोम प्रथममुप यन्ति, ज्योतिष्टोमो वै स्तोमानां मुखं, मुखत एव स्तोमान् प्रयुञ्जते (१)" इति। योऽयमतिरावाख्य ऋतु', मोऽयं 'यजकढनां परम.' सोमयागरूपा ये कतव, तेषां मध्ये चरमः । अमिष्टोमः, उक्थ्यः, षोडशी, अतिराव', इत्येतस्य तदीयक्रमत्वादमिष्टोमस्य च प्राथम्यम् । "प्रजननं ज्योति"- इत्यनुवाके (१४०४.) "तस्मादाहु- ज्येष्ठयमः"- इत्यानातम् । एवं सत्यनिष्टोमं परित्यज्य चरमभाविन- मतिराचं कस्मात् कारणत् सत्रे प्रथममनुतिष्ठन्ति इति ब्रह्म- वादिना प्रश्न । तत्राभिजा एवमुत्तरमा:- नाकामिष्टोमः परि- त्यत' ; चामिष्टोमोक्त्यषोडश्यतिरात्राणामुनरोत्तरस्य पूर्वपूर्व- .

·तैत्तिरोयसंदिता। [कामा..] गर्भितत्वाद् । दादास्तोचममिष्टोममन्तर्भाव्य पुनः स्तोत्रचयाधिक्ये- मोक्थ्यः मम्पद्यते । तमन्तर्भाव्य पुनरेकस्तोत्राधिक्येन घोडगो सम्पद्यते । तमन्तर्भाव्य पुनस्त्रयोदशस्तोचाधिक्येनातिरात्रः सम्पद्यते। अतः मचियोऽतिरावमनुतिष्ठन्नौति यत् 'एतद् वै' एतसिन् मोमानुधानेऽमिटोम प्रथममनुतिष्ठन्ति, अथोक्यषोडश्यतिरावान्, तदेतद् 'अनुपूर्वमेव' अनुक्रमेणैव यज्ञक्रवन् 'उपेत्य' अनुष्ठात निमित्य, 'तान्' ऋतन् ‘उपक्रग्य' परितः खौलत्य, ततः सर्वच मोममेव पिबन्तः मचिण असते । तस्मादमिष्टोमपरित्यागाभावा- दतिरावरूपं ज्योतियोमं प्रथममनुतिष्ठेयुः । स हि व्योतिष्टोमो व्योतिौरायुरित्येतनामकानां स्तोमानां ऋतूनां मुखममः । तस्मात् मुखत एवारभ्य स्तोमान् फवन् मषिणः प्रयुञ्जते ।। गोटोमायुष्टोमाभ्यां पूर्वभाविस्वं ज्योतिष्टोमस्य प्रकारान्तरेण पुनः प्रशमति- “ते सम्तता विराजमभि सम्पद्यन्ने, द्वे चर्चावनि- रियेते, एकया गौरतिरिक एकयायुरूनः सुवर्गो वै लोको ज्योति- कविराट् सुवर्गमेव तेन लोकं यन्तिा)"-इति । ज्योतिटोमे स्तोच. गता ये विशेषाः मन्ति, ते मम्तुताः सन्तो 'विराज' दशमयामेव प्राप्नुवन्ति, न त न्यूनाः, नाप्यधिकाः। इतरयोस्तु गोष्टोमायुष्टोमयोः दे चावतिरिच्येते , दासयां न प्राप्नुतः। तत्कथमिति तदुच्यते-- 'एकया' एचा गोप्टोमो दशमयाया अतिरिक', आयुष्टोमस्लेकया न्यूनः, तम्माद् विराद्रूपलं न्योतिष्टोमस्य प्राशस्त्ये हेतु'। किञ्च मामकत्वाज्ज्योतिष्टोमः स्वर्गलोकात्मको विराड्रपः । तस्मादुभयथा प्रसस्तेन तेन ध्यातिष्टोमेन वर्ग लोकं प्राप्नुवन्ति ॥ .

·[का १५०४ाय.११] तैत्तिरीयसंहिता। १३३ अशामिनतिराचसंस्थे ज्योतिष्टोमे मामविशेषं विधत्ते- "रथ- न्तरं दिवा भवति, रथन्तरं नकमित्याजब्रह्मवादिनः केन तदजा- मौति, सौभरं हतीयसबने ब्रह्ममामम् , रहत् तन्मध्यतो दधति विधत्य, तेनाजामि(२)" इति। "दिवा' पृष्ठस्तोत्रं रथन्तरं गीयते, 'नकम्' अधि राविपर्यायेषु रथन्तर गोयते, 'तत् तदानीमालस्य भवति, तादृगालस्यपरिहारः 'केन' अन्येन माना भवतौति ब्रह्मा- वादिना प्रश्नः। तत्राभिज्ञा उत्तरमा:-मौभराख्यं यदन्यत् मामास्ति, नत् बतीयसवने ब्रह्ममामत्वेन गेयम् । तच 'हत्' प्रौढम्, 'तत्' एतद् रहद्रथन्तरयोरुभयोर्मध्ये स्थापयन्ति । तच्च यजस्य नृत्य सम्पद्यते । 'तेन' विजातीयमाना बालस्यपरिहारो भवति ॥ १० ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ।। ज्योतिप्टोमं प्रथममुप॑ यन्त्यस्मिन्नेव तेन लोके प्रति तिष्ठन्ति गोप्टमिं हितीयमुप यन्त्यन्तरिक्ष एव तेन प्रति तिष्ठन्यायुष्टोमं तृतीयमुप अन्त्यमुन्नेिव तेन लो प्रति तियन्तीयं वाव ज्योनिरन्तरिक्ष गौरसावार्य- देतान्स्तोमानुपयन्त्येष्धैव तल्लोकेषु सविणः प्रतिति- छन्तो यन्ति ते सस्तुता विराजम् ( १ ) * "अनसन्तानपुसकाच्छन्दसि"-इति (पा० ५ १ १.३) टचि रूपम् । 55 ·तैत्तिरीयसंहिता। [का-80014.१७ ४३४ अभि सम्पद्यन्ते द्वे चर्चावति रिच्यते एकया गौरतिरिक्त एकयायुरूनः सुवर्गो वै लोको ज्योतिरू- विराजमेवाव रुन्धते ते न क्षुधार्त्तिमार्छन्त्यक्षाधुका भवन्ति शुत्सम्बाधा* इव हि सचिणेऽग्निष्टोमाव- भितः प्रधौ तावुषयग मध्ये नभ्यं तत्तदेतत्परियद्देव- चक्रं यदेतेन (२) पड़हेन यन्ति देवचक्रमेव समारोहुन्चरिष्ये ते स्वस्ति समश्नुवते.५) पड़हेन यन्ति पड़ वा तवं चतु- घेव प्रति तिष्ठन्त्युभ्यता ज्योतिपा यन्त्युभयत एव सुवर्गे लोके प्रति तिष्ठन्तो यन्ति) हौ पड़हौ भवत- स्तानि हादशाहानि सम्पद्यन्ते हादशो वै पुरुषो दे सक्थैरा दो बाहू आत्मा च पिरश्च चत्वार्यानि स्तना द्वादशौ (३) तत्पुरुपमर्नु पर्यावर्त्तन्ते) चयः पड़हा भवन्ति तान्यष्टादशाहानि सम्पद्यन्ते नवान्यानि नवान्यानि नव वै पुरुषे प्राणास्तत्प्राणाननु पर्यावर्तन्ते चत्वारः पड़हा भवन्ति तानि चतुर्विशतिरहानि सम्पद्यन्ते चतुर्विशतिरईमासाः संवत्सरस्तत्संवत्सरमर्नु पर्याव- 70 क्षुसंवाधा" क ।

·B३५ [का०/प्र + 8|०१० तैत्तिरीयसंहिता। र्तन्ते) प्रतिष्ठितः संवत्सर इति खलु वा बाहुर्व- पीयान प्रतिष्ठाया इत्येतावृहे (४) संवत्सरस्य ब्राह्मण यावन्मासो मासिमास्येव प्रति- तिष्ठन्तो यन्तिा) ॥ ११ ॥ विराजतेनर बादशौ वा ] अष्टौ च॥११॥ दामे प्रायणीयमहरुक्तम् , अथैकादशे मासगतान्युच्यन्ते । तत्रादौ तावत् चौमहानि विधत्ते– “ज्योतिष्टोमं प्रथममुप यन्यस्मिन्नेव तेन लोके प्रति तिष्ठन्ति ; गोष्टोमं द्वितीयमुप यन्यन्तरिक्ष एव तेन प्रति तिष्ठन्यायुटोमं बतौयमुप यन्त्यमुग्मिन्नेव तेन लोके प्रति निष्ठन्नौयं वाव ज्योतिरन्तरिक्षं गौरसावायुर्यदे- तानस्तोमानुपयन्येष्वेव तल्लोकेषु मत्रिणः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति)"- इति। ज्योतिष्टोमगोप्टोमायुष्टोमा एकाइविशेषाः। एतैरेवानुलोम- प्रतिलोमगरभिप्लवः षडहः सम्पद्यते । तस्मिन् पडहे पूर्वभागव- र्तिनोऽनुलोमगता एतेऽनुष्ठेयाः। क्रमेणैर्लोकत्रये प्रतिष्ठा भवति । ज्योतिरादीनां भूरादिरूपत्वादेतेषां त्रयाणामनुधानेन मत्रिणे लोकत्रये प्रतिष्ठिताः सखेन व्यवहरन्ति । पूर्वस्मिननुवाके प्रथम- दिनेऽनुष्ठेयः प्रायणीयाख्योऽतिरावरूपो ज्योतिष्टोमो विहितः, दह तु हतौयदिनेऽनुष्ठेयोऽमिष्टोमात्मको ज्योतिष्टोम इति विशेषः ॥ तस्यैतस्याग्निष्टोमरूपस्य ज्योतिष्टोमस्य प्राथम्यं पूर्वाकातिराचवत् . * "हादशा शवेताबुद्दा"-इति क, ख, ग ।

·१३८ तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्र.प.११] . . प्रशंपति-"ते सधस्तुता विसरजममि सम्पद्यन्ते। दे वर्चावति रियेते, एकया गौरतिरिक्त एक्यायुरूनः; सुवौ वै लोको ज्योतिरूविरार्जमेवाव रुन्धते; ते न बुधार्त्तिमार्छन्यचौधुका भवन्ति, चुत्सम्बाधा दूव हि मचिप (१)"-इति । ज्योतियोमस्थ स्तोचौथागतमयया विराट्मन्पत्ती, विराण ऊर्ग-रूपत्वात् 'ते' सचिणः क्षुधासम्पादितामात्ति' न प्राप्नुवनि, किन्तु 'चौधुकाः' सर्वदा जुद्रहिता भवन्ति। मचिणमनुष्ठानप्रयामबागान प्रायेण ते चुत्सम्पादितबाधयुक्ता इव भवन्ति । तस्मात् तेषां वृत्परिहा- रायोपविराट्सम्पत्तियुक्तो ज्योतिष्टोम एव प्रथममनुष्ठेदः ॥ दूदानीमुक्केज्योतिरादिभिरनुलोमप्रतिलोमगतेर्निष्पन्नमभिप्लव- षडहं रथचक्ररूपक्तृप्या विधत्ते– “अग्निटोमावभितः प्रधी, तावुक्य्या मध्ये नभ्यं तत्, तदेतत्परियद् देवचक्र; यदेतेन षडहेन यन्ति, देवचक्रमेव समारोहयरियै; ते स्वस्ति समझुवते (२)"-इति। लोके रथचक्रं फलकत्रयेण निष्पाद्यते । तत्र पार्श्ववर्तिनी फलके 'मधी' इत्युच्येते। प्रकर्षण धौयते धार्यते मध्यफलकमाभ्यामिति मधी। मध्यफलकन्तु 'नभ्यम्' इत्युच्यते ; नाभिस्थानीयत्वात् । एवञ्च सत्यत्र चक्ररूपस्य अभिप्तवषडहस्य अभितो वर्तमानावाद्यन्तदिनयोरनुष्टेयौ व्योतिःशब्दाभिधेयौ यावमिष्टोमो, तावुभौ 'प्रधौ' । ये च मध्य- वर्त्तिनो गौरायुर्मीरित्येतनामान उक्प्यरूपाश्चत्वारः क्रतवः, ते मेर्वे मिलिवा मध्ये स्थितं 'नभ्यं तद्भवति । तदेतत्' अभिशवषडह- रूपं परियत्' पुनः प्रवर्त्तमानं देवचक्रमित्युच्यते । यद्' यदि एतेन' देवचक्ररूपेण षडहेन यजमाना अनुष्ठान निष्पादयेयुः, तईि 'ते' ·[का०प्र०व०११] तैत्तिरीयसंहिता। १३७ यजमाना देवचक्रमेव समारोहन्ति । तच्चारोहणम् 'अरिथे' हिमाराहित्याय भवन्ति। हिसारहिताश्च ते 'खस्ति समभुवने' क्षेमं प्राप्नुवन्ति ॥ पुनरपि षडहं प्रासति- “षडहेन यन्ति, षड्वा सतव ऋतुम्वेव प्रति तिष्ठन्ति)"-इति॥ तस्य षडहस्यानुलोमप्रतिलोमरूपयहात्मकत्व विधत्ते- “उभ- यतो ज्योतिषा यन्युभयत एव सुवर्ग लोके प्रति तिष्ठन्तो यन्ति ()" -दूति। ज्योतिर्गौरायुरित्येव मानुलोम्ये सत्यादौ ज्योतिः , श्रायु- ज्योतिरित्येव प्रातिलोम्ये मत्यन्ते ज्योतिः , एवम् 'उभयतो ज्योतिषा' पडहेनानुष्ठाने सति स्वर्गप्रवेशकाले फलावमानकाले च 'प्रति तिष्ठन्तः' अवज्ञारहिता सन्त सञ्चरन्ति ॥ तस्य च षडहस्य दिरात्ति विधत्ते-- "दौ षडहौ भवतस्तानि द्वादशाहानि सम्पद्यन्ते , द्वादशो वे पुरुषो,-वे सक्थ्यौ, द्वौ बाइ, श्रात्मा च, शिरथ, चत्वार्यङ्गानि, स्तनौ द्वादशौ, तत्पुरुषमनु- पर्यावर्त्तन्ते)"-इति । 'सक्थि'-शब्देन श्रोतृदयमुच्यते, 'बाई'- शब्देनामदयम्, 'आत्मा' मध्यदेह , 'शिर.' प्रसिद्धम, हस्तौ पादौ च मिलित्वा 'चत्वार्यङ्गानि', ततो द्वौ 'स्तनौ' द्वादशसझ्यापूरकौ । तथा सत्येवं दादशाहानि पुरुषमनुसृत्य पर्यारत्तानि भवन्ति ॥ तस्य च षडहस्य हतीयामात्ति विधत्ते- “चय षडहा भवन्ति, तान्यष्टादमाहानि सम्पद्यन्ते, नवान्यानि, नवान्यानि, नव वे पुरुषे प्राणास्तत्प्राणानन पर्यावर्त्तन्ने(०)" इति। पूर्वाभ्या द्विरावृत्ताभ्या मह बिलम् । अष्टादशानामहां देधा विभागे .

·४३८ तैत्तिरीयसंहिता। [का ७/प्र .०११] मति, नवसध्यया नवच्छिद्रगतप्राणननुसृत्य षडहास्त्रयः पर्यावृत्ता भवन्ति ॥ अथ पूर्वाभिस्तृभिरावृत्तिभिः सह चतौंमावत्तिं विधत्ते-- "चखारः पडहा भवन्ति, तानि चतुर्विशतिरहानि मम्पधन्ते; चतुर्विशतिर मासाः मंवत्सरस्तत्संवत्सरमनु पर्यावर्त्तन्ते(८) " इति । मझादारेणार्द्धमामद्वारा संवत्सरमनुसृत्य चत्वारः षडहाः पर्यावृत्ता भवन्ति । अच मासपूरणाय पृष्ठ्य घडहोऽध्याहनव्यः । श्रतएव छन्दोगा आमनन्ति- "यदेष पृष्ध्यः षडहो भवति, वौर्य एवान्ततः प्रति तिष्ठन्ति" इति । अवाक्षेपममाधानमुखेन मर्वमामानुष्ठानं विधत्ते- "श्रमतिष्ठितः मंवत्सर इति खलु वा पाहुवर्षी यान् प्रतिष्ठाया इत्येतावद् वै मंवत्सरम्य ब्राह्मणं यावन् मामो मामि-मास्येव प्रतितिष्ठन्तो यन्ति (र)"-इति । पूर्वोक्तन्यायेन मास एकः प्रतिष्ठितो न संवत्सर इत्येव केचिच्चोधवादिन श्राः । अचैतदुत्तरम्- तस्योकप्रतिष्ठा- हेतोर्मामाद् वर्षीयस्वादत्यन्ताधिक्यात् 'मामो ब्राह्मणं' पूर्वोक्त- रोत्या मामस्य प्रतिपादक ब्राह्मणवाक्यं यावदन्ति, एतावदेव मंवत्सरम्य प्रतिपादक ब्राहाणम् , म वितोऽधिक किञ्चिबूतनमम्ति । अनेनैव प्रकारेण प्रतिमाममनुतिष्ठन्ता यजमानास्तस्मिन्तस्मिन् मासि प्रतितिष्ठन्तः क्रमेण संवत्सरं यन्ति ॥११॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाणे तैत्तिरीयमंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाटके एकादशोऽनुवाक' । • ता• वा• ३.१.१६॥

·[का०प्र० स०१२] तैत्तिरीयसंहिता। ३३६ मेषत्वा पचतैरवतु लोहितग्रौवमशागैः शल्मस्ति- ईड्या पुणे ब्रह्मणा लक्षा मेधैन न्यग्रोधश्चमसैरुदुम्बर ऊर्जा गायचीच्छन्दौभिस्त्रिवत्स्तोमरवन्ती स्थाव- न्तीस्वावन्त प्रियं त्वा प्रियाणां वर्षिष्ठमाध्यानां नि- धीनां त्वा निधिपति हवामहे वसो मम ॥ १२ ॥ मेषः पशित् ॥ १२ ॥ एकादशे संवत्सरगतेषु सर्वमासेवहानि विहितानि ; अथाव- शिष्टेष्वनुवाकवश्वमेधाङ्गमन्त्रा उच्यन्ते। कल्पः- “मेषस्वा पचते- रवन्विति पर्यमौ क्रियमाणे ऽपाच्यानि जुहोति"-इति । पाठस्तु- "मेषस्वा पचतैरवत, लोहितग्रीवश्छागः, अल्मलिया, पणे ब्रह्मणा, लक्षो मेधेन, न्यग्रोधश्चमसेर, उदुम्बर ऊर्जा, गायचोच्छन्दोभिम्, त्रिवृत्स्तोमैः()"-इति। अविजातौ मुख्यः पुमान् यो भेषोऽस्ति, मोऽयं पचतैः हविष्वेन पचनीयैः छुट्टैरविविशेषैः सह, हे अश्व ! त्वाम् अवत। एवमुत्तरेष्वपि मन्त्रेषु त्वामवलित्यनुषचनीयम् । अजजातौ योऽयं मुख्यो वस्तो 'लोहितग्रीवः', सोऽयमन्यैश्चार्गः त्वाम् अवतु । 'भाल्मलिः' अत्युनतो वृक्षविशेषः, स च स्वकीयया 'वृया' मह त्वामवत् । 'पर्णः' पलाशवृक्षः, सच स्वाभिमानिना 'ब्रह्मणा' मन्त्रेण वा सह स्वामवतु । 'सक्षः' यजियेषु मुख्यो वृक्षः, स च 'मेधेन' यज्ञेन सह त्वामवतु। 'न्यग्रोधः' चमसहेतुक्षः, सच स्वकीयैश्चमसैः सह वामवत् । 'उदुम्बरः' प्रसिद्धः, म च 'ऊर्जा' * ख-पुस्तके सविसर्मपाठ ।

·तैत्तिरीयसंहिता। 880 [का०प्र०४ाय.१२] . स्वकीयफलेन त्वामवत् । 'गायची' चान्यैखिष्टुवादिच्छन्दोभिः सह त्वामवत । 'चिन्' स्तोमचान्यः पञ्चदशादिस्तोमैः मह लामवत् । एतेनंवभिर्मन्त्रैरपाव्याख्या आहुतौर्जुहुयात् * ॥ कन्यः-- "ता दक्षिणन् केशपक्षानुवथ्य, मव्यान् वित्रस्य, दक्षिणामूरूनानानाः मिग्मिरभिधवत्यस्त्रि प्रदक्षिणमा धुवन्यः परियन्यवन्ती स्थति"-दति । अत्र तच्छब्देन राजपत्न्यः परा- मृश्यन्ते, तामां प्रकृतत्वात्। मृतमश्वं प्रति पत्नीभिः क्रियमाण एष उपचारः। पाठस्तु- "श्रवन्तौ स्यावन्तौस्लावन्तु, प्रियं वा प्रियाणां, वर्षिठमाण्यानां, निधीनां त्वा निधिपति हवामहे, वमो मम(२) "- इति। ताः पन्य. परस्पर सम्बोध्य वदन्ति । हे राजपत्न्यः ! यूयम् 'श्रवन्तौ स्थ' अश्वस्य पालयियः स्य । हे अश्व! त्वाम् 'अवन्तीः पालयियः पन्यो 'श्रवन्तु' रचन्तु । मम 'वसो' वामयितः ! तादृश हे अश्व ! 'प्रियाणां' मध्ये अतिप्रियं वां 'हवामहे' पाहयामः । 'श्राग्यानां' काममाप्तिहेवनां मध्ये 'वर्षिष्ठम्' अति- गयेन वृद्धं त्वां हवामहे । तथा 'निधीनां' शव पद्मादीनां मध्ये 'निधिपतिम्' अत्यन्तमधिकस्य निधेः पालयितारं बां हवामहे ॥१२॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिताभाय्ये मप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ "मेघवा पचतैरवलित्यपाण्यानि जुहोति । प्राणा वै देवा अपाया, प्रासानेवाय बन्य"-इति प्रा.१.८.१०.१७॥

·88१ [का-म० अ०१३] तैतिरीयसंहिता। काभ्यः स्वाहा कूल्याभ्यः स्वाहा विकर्याभ्यः स्वा- हाश्याभ्यः स्वाहा खन्याभ्यः स्वाहा हृद्याभ्यः स्वाहा वद्याभ्यः स्वाहा सरस्याभ्यः स्वाहा वैशन्तीभ्यः स्वाहा पल्ल्याभ्यः स्वाहा वाभ्यः स्वाही वर्ष्याभ्यः स्वाहा हादुनीभ्यः स्वाहा पृष्धाभ्यः स्वाहा स्यन्दमानाभ्यः स्वाहा स्थावराभ्यः स्वाहा नादेयौभ्यः स्वाही सैन्धवीभ्यः स्वाहा समुद्रियाभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यः स्वाहा ॥ १३ ॥ कूप्याभ्यश्चत्वारि शत् ॥ १३॥ . उद्यन्ते । अपाव्यहोममन्त्रा द्वादशेऽभिहिताः, अथानुवाकइयेनापां होमा तथा च ब्राह्मणम्- “कूयाभ्यः स्वाहायः खात्यपा होमाञ्जुहोति" इति । तत्र प्रथमानुवाकमन्त्राना- "कूप्याभ्यः स्वाहा, कूल्याभ्यः खाहा, विकर्याभ्यः खाहा, ऽवव्याभ्यः स्वाहा, खन्याभ्यः स्वाहा, धाभ्यः खाहा, सूद्याभ्य स्वाहा, सरखाभ्यः खाहा, वैशन्तीभ्यः स्वाहा, पल्बल्याभ्यः स्वाहा, वाभ्यः स्वाहा, स्वाभ्यः खाहा, ह्रादुनौभ्यः स्वाहा, पृथ्वाभ्यः स्वाहा, स्यन्दमानाभ्य: स्वाहा, स्थावराभ्यः स्वाहा, नादेयीभ्यः स्वाहा, सैन्धवीभ्यः स्वाहा, समुद्रि- थाभ्यः स्वाहा, सर्वाभ्यः स्वाहा"-दूति। कूये भवाः 'कूया.' श्रापः । नदीपूरणेन कूले तौरे भवाः 'कूल्याः' । विकरे भूविवरे भवाः • ३.८ १७.१६ । “च्यम्मु वा याय, व्यन्नं वा व्याप , अयो वा पन्न भायते, यदेवायोऽनं जायते, नदव रन्धे"-प्रति तच्छेषः । 56 ·882 तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०२०१४] 1 "विकर्याः। अक्टे गर्त भवाः 'अवय्या' खननेन निप्पनाः 'खन्याः। हदे भवाः "हृद्याः'। सूदे पङ्के भवाः 'सूद्याः'। सरमि भवाः 'सरस्थाः' । वेशन्ते भवाः 'वैयन्त्यः' ; यच कूल्यादौ पुनःपुनरापो विशन्ति, तत्रत्या इत्यर्थः । पल्वलेऽत्यल्पजलाशये भवाः 'पल्लल्या.'। वर्षे भवाः 'वाः' । वर्षनैरपेक्ष्येण भूमाववस्थिताः "श्रवाः । प्रवाहध्वनिमहिताः 'हादुन्यः' । अवग्यायजन्याः 'पृथ्वाः'। प्रवाह- रूपाः 'स्यन्दमानाः'। एकचावस्थिताः 'स्थावराः'। ना भवाः 'नादेय्यः । सिन्धौ पुनदे भवाः 'सैन्धव्यः' । समुद्रे भवाः समुद्रि- याः । अनुक्रमश हार्थ: सर्वशब्दः ॥१३॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिनाभाये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चयोदशोऽनुवाकः ॥ अयः स्वाहा वहन्तीभ्यः स्वाहा परिवहन्तीभ्यः स्वाहा समन्तं वहन्तीभ्यः स्वाहा शीघ्र वहन्तीभ्यः वाहा शो वहन्तीभ्यः स्याहोगं वहन्तीभ्यः स्वाहा भीम वहन्तीभ्यः स्वाहाम्भीभ्यः स्वाहा नभाभ्यः स्वाहा महाभ्यः स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥ १४ ॥ अन्य एकानचिशत् ॥ १४ ॥ तमिन्नेव अपाहोमे दितीयानुवाकगतान्मन्त्रानाह- "श्रयः स्हारा, बहन्दीभ्यः स्वाहा, परिवहन्तौम्या साधा, समलं वहन्तीभ्यः स्वाहा, गौघ्र वहन्तीभ्यः स्वाहा, शौभं वहन्तीभ्यः स्वाहोय वह- ·[का आय.१५] सिरोपसंदिता ॥ मीभ्यः स्वाहा, भीमं वहन्नीभ्यः म्वाहा, मोभ्यः स्वाहा, मभोम्या साहा, महोभ्य: स्वाहा, मांगी म्बाहा"-ति। उदकजानि- मापयुकाः 'पाप.' । प्रवादरूपाः 'वहमयः। परिमाइनरूपा पावत- गताः 'परिवहम्पः' । भूमेः ममतम्नत्येम मनो गधनयः 'ममन्न वहमपा। मियाधिश्येम गीघ्र वहमपः । पिपिपरोन'मोम' गोभन पया भवनि मथा 'वहरूपः । पर्वतापादधः 'उप वहमपः' । समान- मकरादिगोषोपता: 'भीम वहस्यः । अग्मी-नभो-म-गम्दः लोक- पपगता पाप उष्यन्ते ; "प्रयं वे लोकोऽगामि. •प्रसारित देमभारमि. प्रमोदे लोको महारपि. .-."-रति मायदे- गोकत्वात् । पूर्वानुवाकोनविंशतिममोरेतर मुवाको दादागीर रापावय होमाः कन्याः। नेपामेव मम्यविषप्रयुकोऽयं होग रति व्यवहारः॥१४॥ .-. रतियोमायणाचार्यविरचित माधनाये येदाप्रमाणे सिरोयमंहितामाथे पतमकापडे पनुमपाठ के पनुदंगोमुताकः । - यो अवन्त जिघारसति तमभ्यमोति यम"। पुरोमः परः या"। अप वरपनसम्बमव सुनिभ्य था। घातीया चिदहियोन नी शूर भासने भद्रा इन्द्रस्य रातयः । अभि क्रत्वेन्द्र भूग्ध what .

·तैत्तिरीयसंहिता। {का०प्र०प०१५] ज्मन्न ते विव्यमहिमान५ रजासि । स्वेना हि वृष शवसा जघन्य न शचुरन्तं विविदद् (१) युधा ते ॥ १५ ॥ विवि हे च ॥ १५ ॥ पूर्वयोरनुवाकयोरपांहोममन्त्रा उताः; अथास्मिन् श्वप्रहारो- ऽभिधीयते । कल्पः- "यो अर्वन्तमिति मैकेण मुमखेन' पौरच- लेयः शुन. प्रहरति"-दूति। पाठस्तु- “यो भवन्तं जिघामति तमभ्यमौति वरुण:-इति । 'य.' अयं वा, जले स्वथ्यमानम् "अर्वन्त' खयमपि जले प्रविष्य हन्तुमिच्छति, "तं' श्वानं, जला- धिपतिः 'वरुण.' 'अभ्यमौति' सर्वतो रोगग्रस्तं करोति ॥ कल्पः- “तमश्वस्थाधपदमुपास्थति परो मर्त. परः श्वेति"-इति। पाठस्तु- "परो मनः परः श्वा()"ति । 'परः म्या' प्रवलोऽयं श्या, 'परो मर्तोऽस्तु' परस्ताङ्गत्वा मृतो भवतु ॥ कल्पः- "अञ्च स्वञ्च वृचहनिति ब्रह्मा यजमानस्य इस्तं ग्रहाति" इति। पाठस्तु- "श्रहच बच्च वृधहरसम्बभव मनिभ्य . 'सघको महासारो वृक्ष। यस्य वृक्षस्य मध्ये लोहसमानं सारं छाय्यारणादिवर्णयुक्त विद्यते, तदीय मुसलं साधनम्' इति ते ना.. ८.B.सा. भा." + 'बहुषु पुरषेण चलति, न कस्मिन् भर्तरि नियता वर्तत इति पुरवली दासी, तत्पुत्र' गो पन्ता'-इति ते. प्रा. ३.८. सा. मा।

·[का प्रय०१५] तैत्तिरीयसंहिता। .88५ श्रा। अरातीवा चिदद्रिवोऽनु भो शूर ममते भद्रा इन्द्रस्य रातयः(२)" इति। हे 'वृचहन्' वैरिहन्तृत्वेनेन्द्रसमान यजमान ! लं च 'अहं ब्रह्मा च 'मनिभ्यः' वहुभ्यो लाभेभ्यः, याविधद्रव्य- लाभषिद्धये 'पा सम्बभूव' सर्वतः संयुगौ भवाव । हे 'अद्रिवः' पर्वत- सदृशो वचोऽस्यास्तीत्यद्रिमानिन्द्रः, स एवाद्रिवान्, तद्रूप हे थनमान! 'शूर' शौर्योयेत ! 'दम्दस्य देवाधिपतेः 'भद्रा रातयः' कल्याणानि फलदानानि 'नौ' भावामुभौ 'अनुमंमते' अनुमन्यन्ताम, अङ्गीकुर्वन्तु। कौदृशौ नौ ? 'प्ररातीवा' रातिहविर्दानं, ताको रातिमन्तौ, तद्रहितावरातिमन्तौ, तावेव परातौवा । 'चित्' यद्यपि भावों इविनरहिती, तथापीन्द्रदत्तानि फलान्यावो प्रत्या- गच्छन्वित्यर्थः ॥ कल्पः- "अभि फत्वेन्द्र भूरध मनित्यध्वर्युर्यजमानं वाच- पति" इति। पाठस्तु-- "अभि फलेन्द्र भूरध मन्त्र ते विव्यस्त- हिमान! रजामि । स्वेमा हि ५ शवया जघन्य न प्रचुरन्तं विविदयुधा ते(१)-इति। हे दन्द' परमैश्वर्ययुग पजमान ! 'कला' अनेन तुना 'अभिभूः प्रचुमभिभूतवाममि । 'अध' अनन्तरं ग्मन्' अम्यां भूमौ ; नकारान्तस्य मनशब्दस्य भुभिनामस पठितवान् । मस्या भूमौ 'ते' बदौयं महिमानं, 'रजामि' जगद्रनकानि चरितानि च, 'न विष्यक्' कथिदपि विवेकुम धमर्थः । वंत 'खेम अवमा' स्वकीयेन यलेन 'चं जघन्य' ग हतवानमि। मः "छन्दमौवनिपौ प बायो (पा. ५. २. १२२. वा.)"-इति वनिम् । + निघण्टौ १.१.३.

·8 तैत्तिरीयसंहिता। का प्राय०१५] तु शत्रुः 'युधा' युद्धेन 'ते अन्त' वदीयं नाशं 'न विविदत्' नेव लधवान् ॥१५॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश तैत्तिरीयसहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः । नमो राजे नमो वरुणाय नमोऽश्वाय नमः प्रजाप- तये नमोऽधिपतयेऽधिपतिरस्यधिपतिं मा कुर्वधिपति- रहं प्र॒जाना भूयास मां धेहि मयि घेछुपाताय स्वाहालब्धाय स्वाहा हुताय स्वाहा ॥ १६ ॥ नम एकान्नपि शत् ॥१६॥ पञ्चदमे शनः प्रहारोऽभिहितः , पोडो यव्याख्यो होमोऽभि- धीयते। तथा च ब्राह्मणम्-"नमो राजे नमो वरुणायेति ययानि जुहोति"-इति ।। पाठस्तु- “नमो राजे, नमो वरुणाय, नमो- ऽयाय, नमः प्रजापतये, नमोऽधिपतये, ऽधिपतिरस्थाधिपति मा कुर्वधिपतिरह प्रजानां भयासं, मां धेहि, मयि धेापाहताय स्वाहा, “अन्नधाय साहा, जताय खादा"-इति । 'राजा' सोमः, इतरे प्रमिद्धाः। अधिपतिगन्देन धर्मदेवतोचते-"धो वा अधिपति."- . एतदनुदागीयमन्त्राणा विधयो व्याख्यानानि च ते वा० ३.८. द्र। ३८.१० ३।"यमाद्यम्यावरु" इति तच्छेप ।

·[का०प्र०Bाय०१७] तैत्तिरीयसहिता। 880 A इति माहाणेनोकत्वात् । हे धर्म। देव! लमधिपतिरमि, माम- प्यधिपतिं कुरु , वत्प्रसादादहं प्रजानामधिपतिर्भूयासम्। 'मां धेहि' प्रजानामाधिपत्ये स्थापय । मयि च ताः प्रजाः पालनीयत्वेन स्थापय । तेरेतैः षड्भिर्यव्यनामकरबहोमान् जुहुयात् । उपाहता- येत्यादिमन्त्राणं चयाणां कालविशेषे होमो ब्राह्मणे श्रूयते-"उपा- कृताय स्वाहेत्युपासते जुहोति, बालब्धाय स्वाहेति नियुके जुहो- ति, हुताय स्वाहेति इते जुहोति" इति । ॥ १६ ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पोडशोऽनुवाकः ॥ मयोभूतिा अभि वातूसा उजवतीरोषधीरा रिशन्ताम् । पौवस्वती वर्धन्याः पिबन्त्रवसायं पढ़ते रुद्र मृड(') ॥ याः सरूपा विरूपा एकरूपा यासामग्नि- रिट्या नामानि वेद । या अङ्गिरसस्तपसेह चक्रुस्ताभ्यः पर्जन्य महि शर्म यच्छ॥ या देवेषु' तनुवमेरयन्त यासाः सोमो विश्वा रूपाणि वेद। ता अस्मभ्यं पयसा पिन्व॑मानाः प्रजावतीरिन्द्र (१) गोष्टे रिरीहिए। प्रजापतिर्मयता रराणो विश्चै- ॥ •३६.१६.३। + मा० ३.८.१६ धनुवाके एतदनुवाकविधियाख्याने घराये।

·8gs तैत्तिरीयसंहिता। [फा०प्र० घ.१७ देवैः पितृभिः संविदानः । शिवाः सतीरुप नो गोष्ठ- माकस्तासां वयं प्रजया स५ संदेम ॥ दुह पृतिः स्वाहेह वितिः स्वाहेह रन्तिः स्वाहेह रमतिः स्वाहा) महौमू षु सुवामाणम् ॥१७॥. इन्द्राष्टाशिच्च ॥ १७॥ पोडा यव्याख्यो होमोऽभिहितः; सप्तदशे गयाख्यमन्त्रहोमो- ऽभिधीयते। तथा च ब्राह्मणम्- "मयोभूर्वातो अभि वासा इति गव्यानि जुहोति"-इति । तच प्रथमामाह- "मयोभूतो अभि वासा ऊर्जस्खतौरोषधौरा रिशन्ताम् । पौवस्वतीजीवधन्याः पिबन्त्वयमाय पदते रद मृड()"-इति । 'मयोभूः' सुखस्य भाव- यिता, 'वातः' वायुः, 'उसाः' सर्वा गाः 'अभिलक्ष्य 'वात' प्रमरत , अतिवातेनोपद्रवं मा करोतु, किन्तु मन्दवातेन गवां सुखं यथा भवति तथा वात । एताथ गावः 'ऊर्जवतीः' रमयुगाः ओषधीः 'आरिगन्ताम्' प्रास्वादयन्तु। नौवरूपं धनं 'जीवधनं' माणिजातमित्यर्थ , तदईन्तौति 'जीवधन्याः', पातुं योग्या श्राप, नाय 'पौवस्वत्यः पानेन पुष्टिरूपस्य स्थौल्यस्य प्रापणत्: तादृशी- रपो गावः पिबन्तु । रुद्र'अवसाय' अवितुं योग्याय, 'पदते' पादसञ्चारिणे पावे 'मुड' सुखं कुरु । 'इति' एतदादिमिरेतदनुवाकौयदशमिमन्तरित्ययों। t ३८१८। “पशूनामदरइति तच्छष ।

·का०प्र०Bाय.१७] तैत्तिरीयसंहिता। 888 अथ दितीयामाह- “याः सरूपा विरूपा एकरूपा यासा- ममिरिष्या नामानि वेद । या अङ्गिरसस्तपसेह चकुस्ताभ्यः पर्जन्य महि शर्म यच्छ(२)"-दूति । 'या' गावः 'सरूपाः' समानप्रमाण- देहाः, “विरूपाः' विविधवर्णाः, 'एकरूपा.' एकजातियुक्ताः, 'अग्नि.' पाहवनौयादिरूपः 'या' यागेन निमित्तभूतेन 'यामां' गर्वा 'नासानि' “सा विश्वायुः मा विश्वव्यचाः मा विश्वकर्मा"-इत्यादीनि , "डे रन्तेऽदिते"-दूत्यादीनि । वा श्रुत्युक्तानि 'वेद' जानाति ; 'अगिरमः' महर्षयः 'तपसा' स्वकीयेन तपस्मामर्थ्येन 'या.' गाः 'दह' भूमौ 'चक्रु.' स्थापितवन्त., हे ‘पर्जन्य' जलदेव! 'तान्यः' गोभ्यो 'महिं शर्म यच्छ' महत्मुख देहि ॥ अथ हतीयामाह- "या देवेषु तनुवमेरयन्त थामा सोमो विश्वा रूयाणि वेद । ता अस्मभ्यं पयमा पिवमानाः प्रजावती- रिन्द्र गोठे रिरोहि(२)” इति । 'याः' गावो 'देवेषु' निमित्तभूतेषु 'तनुव' शरीरम् 'ऐरयन्त' भूमौ प्रवर्तितवत्यः, 'सोमः' देवा 'यामां गवां 'विश्वा रूपाणि' शक्लकष्णादीनि बहुक्षौराल्पौरा- दौनि च सर्वाणि रूपाणि 'वेद' जानाति , हे इन्द्र । 'पयमा पिवमानाः' खकौयेन चौरेण प्राणिजातं प्रोणयन्तौः, 'प्रजावती' बहुवत्सोपेताः 'ताः' गाः 'अस्मभ्यम्' अस्मदर्थं गोष्ठे 'रिरोहि' गोशालायां प्रापय ॥ + १.१.३.१.-१भा० ६५ए। वा० सं० ० ४३ । ० सं० २ ६.७ ३ ।

·४५. तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाय.१०] . श्रथ चतुर्थों माह- "प्रजापतिर्मह्यमेता रराणे विश्वैर्देवैः पिल- भि. मविदानः। शिवा' मतीरुप नो गोठमाकस्तासां वयं प्रजया म मदेम(४)"-इति । य प्रजापतिः, सोऽय 'मह्य' यजमानाय 'एताः' उक्तलक्षणा गाः 'रराण.' प्रयच्छन् 'विश्वैर्देवैः' मदेवः पिट भिय 'मविदान.' ऐकमत्यं गतः, ताः 'शिवाः सत्तौः बहुदौरादिप्रदानेन कल्याणरूपाः सतीः "एता.' गाः 'नो गोष्ठम्' असादौयगोशालाम 'पाक' पाकरोत, प्रापयत्वित्यर्थः । वयं 'तामां' गवां 'प्रजया' वसरूपया 'संसदेम' सङ्गतास्तिष्ठामः ॥ श्रय चत्वारि यāय्याह- "इह तिः स्वाहेह विधतिः खाहेह रन्तिः स्वाइह रमतिः स्वाहा()"-इति । एतानि च "विभू- मांचा"-दत्यनुवाके (२१६ पृ० ६५०) अश्वस्य पादचतएयस्थान- विषयत्वेन व्याख्यातानि ॥ अथ छयोचोः प्रतीके दर्शयति-- “महीम पु सुत्रामाणम्()"- इति । एतच्चोभयं "वैश्वानरो न ऊत्या"-दूत्यत्र व्याख्यातम एतैर्दशभिर्गव्याख्यमन्त्रैरबहोमान् जुहुयात् । ॥ १७ ॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे नैत्तिरीयमहिताभाय्ये मप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाक.॥ - . १ मा० ८882.(१५.११.)। । सम्मकाण्डमाज हितोयम्पाटसिरिता-प्रमाकरता माहोममतर- भुवाका', तेया घ मन्याग्गा मयोद्धावादोनि विविधयौतनामानि सन्ति, तानि बा• ३.० १७ प्यनुवाक-भाष्यादितोऽवगन्तयानि ।

·[का०प्र०य०१८] तैत्तिरीयसंहिता। ४५१ कि स्विदासौत्यूर्वचितिः किर विदासौद् टुंह- दयः। कि विदासौपिशङ्गिला कि विदासीत्यि- लिप्पिला॥ घोरासौत्यूर्वचित्तिरच आसौद् दृह- दयः। राचिरासौत्यिशङ्गिलाविरासीत्पितिप्पिला। का* विदेकाकी चरति क उ स्विज्जायते पुनः। किय विहिमस्य भेयजं कि विंदावर्यनं महत् ॥ सूर्य एकाको चरति (१) चन्द्रमा जायते पुनः। अग्निहिमस्य भेषजं भूमि- रावपन महत्) ॥ पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि त्वा भुवनस्य नाभिम् । पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम ॥ वेदि- माहुः परमन्त पृथिव्या यज्ञमाहुर्भुवनस्य नाभिम्। सोममाहुषणो अश्वस्य रेतो ब्रह्मैव वाचः परमं व्यामद) ॥ १८॥ चरति पट्चत्वारि शञ्च ॥ १८ ॥ सप्तदशे गव्याख्यहोम उकः; अष्टादशे ब्रह्मोद्यमुच्यते । कल्प:- "अभितोऽमिठं ब्रह्मोद्याय पर्युपविशेते, दविणे ब्रह्मोत्तरो होता; * "क"-इति निर्विसर्गपाठः क-पुस्तके। 1 "सूर्य एकाको चरति[१]"-इति क, ख, ग ।

·४५२ तैत्तिरीयसंहिता [का०प्र०ाय०१८ किरखिदामीत्पूर्वचित्तिरित्येतस्यानुवाकस्य पृष्टानि होतः, प्रति- जातानि ब्रह्मणः-इति। एकविंशतियूपेषु मध्यवर्ती यूपः 'अग्नियः', आह्मण्योरशिप्रत्युनिरूपेण संवादः 'ब्रह्मोद्यम', 'पृष्टानि' प्रश्न- वाक्यानि, 'प्रतिज्ञातानि' प्रत्युत्तरवाक्यानि। तस्मिन् प्रमोये घटा- मृचमाइ- “किर खिदामीत्पूर्वचित्तिः किए खिदासौद् रह- इयः । कि खिदासीस्पिगिला? किए खिदायीत्यिलिप्पि- ला?"-इति । हे ब्रह्मन् । पूर्वचित्तिः कि खिदामौत् ? घित्ति- जानं 'पूर्ववित्तिः' भन्मप्रभतिजानमुत्पत्रानां यस्यां विद्यते, मा पूर्वपित्तिः, तादृशं जानं किं नामामौदित्यर्थः । मोऽयमेको होतुः प्रश्नः । कान्यर्थाद् 'वा'-धातोर्वयशब्दनियन्तिः। अत्यन्त कमनीयं वस्तु किं नामामीदिति द्वितीयः प्रश्नः । 'पिगङ्गिला' मित्रवर्ण किं नामामौदिति तीयः प्रश्नः। 'पिलिप्पिला' अत्यन्त प्रकाशमाना श्वेता कि नामामीदिति चतुर्थः प्रश्नः । मामान्यामि- प्रायेण किमिति नपुमकनिर्देशः ॥ अथ दितीयामाह- "चौरामोन्पूर्वचित्तिरच श्रामोद् रहदय' । राषिरामीत्पिमगिलाविरामौपिलिप्पिला(२)"-दति । तान्येतानि बाण उत्तराणि । येयं द्यौः मेव 'पूर्वचित्तिः' पूर्वप्रहनं हि जान तचाम्ति, तत्रत्यानां देवानां जन्ममभतिजानोपेतत्वात् । तदिदं प्रयममुत्तरम् ।। अश्वोऽत्यन्तं कमनीयं वम् अत एव हि राजानः • 'प्रशानि' क , पव मिहोत्तत्रापि । + “चा रएि पूर्वपिमिदिव मेव एएि मव गन्" इति मा• ३ ८.५।

·[क०७/प्र० यि तैत्तिरीयसहिता। १५३ सर्वप्रयत्नेनाप्यश्वान् सम्पादयन्ति । तदिद द्वितीयमुत्तरम् ।रात्रिर्मि- अवर्णा , अन्धकारस्य नक्षत्रचन्द्रप्रकाशस्य च विद्यमानलात्। तदिद हतीयमुत्तरम।। श्रवति सर्व प्राणिजातमिति श्री 'अवि', मैवातिप्रकाया । अत एव ब्राह्मणे-'श्री पिलिप्पिला'-इत्या- ख्यातम् (३ ४ ५३) अथ बतीयामाह- "क खिदेकाको परति ? क उ खिज्जा- यते पुन । कि खिद्धिमस्य भेषज ? कि खिदावपन महत् ? (३)" -इति । एते होत प्रश्ना । को नामात्र लोके सहायान्तर- निरपेक्ष बालस्यरहित सर्वदा घरति ?, को नाम पुन पुन शुक्लपचे जायते ?, कि नाम वस्तु प्रत्यकृतस्योपद्रवस्य औषधम् ?, कि नाम स्थान बहना बोजानामावापायोपयुक्त विशालम् ? ॥ श्रथ चतुर्थीमाह- "सूर्य एकाकी चरति, चन्द्रमा जायने पुन । अग्निहिमस्य भेषज, भूमिरावपन महत(५) '-इति । तान्येतानि ब्रह्मण उत्तराणि स्पष्टार्थानि ॥ अथ पञ्चमीमाह-"पृच्छामि त्वा परमन्त पृथिव्या , पृच्छामि त्वा भुवनस्य नाभिम्। पृच्छामिला वृष्णो अश्वस्य रेत , पृच्छामि वाच परम व्योम(५) 'दति । होत प्रभा । हे ब्रह्मन् । बा एथिव्या परमन्त पृच्छामि । यत परमुत्सएप्रदेशोऽन्यो नास्ति, मोऽय 'परो- इन्त' । तथा चक्रस्य नाभिरिव सर्वस्य भुवनस्य नाभिस्थानीय वस्तु " "अयो वै रहदय , यश्वमेवावरन्धे'-इति प्रा. ३८५। + "रात्रि पिशङ्गिला रात्रिमेवावरुन्धे'-इति वा ३ ६ ५। 1 वा.३६ ५ 8 एतानि व्याख्यातानि ।

·B५२ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाय०१८ किरविदामीत्पूर्वचित्तिरित्येतस्यानुवाकस्य पृष्टानि होतुः, पति- जातानि ब्रह्मणः” इति। एकविंशतियूपेषु मध्यवर्ती यूपः 'अमिष्ठः', ब्राह्मणयोरुन्निप्रयुक्तिरूपेण संवादः 'ब्रह्मोद्यम', 'पृटानि' प्रश्न- वाक्यानि, 'प्रतिज्ञानानि' प्रत्युत्तरवाक्यानि। तसिान् ब्रह्माद्ये पृष्टा- मृचमाह "किए खिदामौत्पूर्वचित्तिः ? किए विदामौद् सह- इयः ? । कि खिदामौपिगगिला ? कि विदामा पिलिप्पि- ला ?()" इति । हे ब्रह्मन् ! पूर्वचित्तिः किं विदामौत् ? चिति- जीनं 'पूर्वचिन्तिः' जन्ममभतिज्ञानमुत्पन्नानां यस्यां विद्यते, मा पूर्वचित्तिः; तादृशं ज्ञानं किं नामामौदित्यर्थः । मोऽयमेको होतः प्रश्नः । कान्यर्थाद् 'वा'-धातोर्वयशब्दनिष्पत्तिः। अत्यन्त कमनीयं. i-वस्तु किं नामामौदिति द्वितीयः प्रश्नः । 'पिशशिला' मिश्रवर्ण किं नामामौदिति हतीयः प्रश्नः। 'पिलिप्पिला' अत्यन्तं प्रकाशमाना श्वेता किं नामासौदिति चतुर्थः प्रश्नः । सामान्याभि- प्रायेण किमिति नपुंसकनिर्देशः ॥ अथ द्वितीयामाह- "द्यौरामौत्पूर्वचित्तिरश्च श्रामौद् दृहदयः । राचिरामौपिशिलाविरामौपिलिप्पिला(१)"-इति । तान्येतानि अह्मण उत्तराणि । येयं द्यौः मेव 'पूर्वचित्तिः' पूर्वप्रवृत्तं हि ज्ञानं तत्रास्ति; तत्रत्यानां देवानां जन्मप्रतिज्ञानोपेतत्वात् । तदिदं प्रथममुत्तरम् ।। अश्वोऽत्यन्तं कमनीयं वस्तु; अत एव हि राजानः 9 'प्रयानि' क; एव मिहोत्तरत्रापि । + “द्या दृष्टिः पूर्वचिनिर्दिव मेव एशि मव रुन्धे' इति ना• ३.८.५ ।

·[क पाय तैत्तिरीयसंहिता। सर्वप्रयत्नेनाप्यश्वान् मम्पादयन्ति । तदिदं द्वितीयमुत्तरम् ।राबिर्मि- श्रवाः; अन्धकारस्य नक्षत्रचन्द्रप्रकाशस्य च विद्यमानलात् । तदिदं दतीयमुत्तरम्।। श्रवति सर्व प्राणिजातमिति श्रीः 'अविः', मैवातिमकाया। अत एव ब्राह्मणे-'श्री पिलिप्पिला'-इत्या- ख्यातम् (३.८. ५. ३.) ॥ अथ हतीयामाह-- “कः खिदेकाको चरति ? क उ खिना- यते पुनः। किर खिद्धिमस्य भेषजं ? किए खिदावपनं महत् ? (३)" -इति । त एते होतः प्रभाः । को नामात्र लोके महायान्तर- निरपेक्ष बालस्यरहितः सर्वदा घरति ?, को नाम पुनः पुनः शुक्लपक्षे जायते ?, किं नाम वस्तु प्रत्यकृतस्योपद्रवस्य औषधम् ?, किं नाम स्थानं बहना बोजानामावापायोपयुक विशालम् ? ॥ अथ चतुर्थीमाह- "सूर्य एकाकी चरति, चन्द्रमा जायते पुनः। अग्रिहिमस्य भेषजं, भूमिरावपन महत(४}"-इति । तान्येतानि ब्रह्मा उत्तराणि स्पष्टार्थानि ॥ अथ पञ्चमौमाह--"पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः, पृच्छामिला भुवनस्य नाभिम्। पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः, पृच्छामि वाचः परमं व्योम(4)"-इति । होत. प्रश्नाः । हे ब्रह्मन् ! खां पृथिव्याः परमन्तं पृच्छामि । यतः परमुल्लष्टप्रदेशोऽन्यो नास्ति, मोऽयं 'परो- इन्तः। तथा चक्रस्य नाभिरिव सर्वस्य भुवनस्य नाभिस्थानीयं वस्तु * "ययो वै रहद्दयः, अश्वमेवावगन्धे"-इति प्रा. ३.६.५। "रात्रि पिशहिला, रानिमेवावरुन्धे"-इति ब्रा० ३ ६.५! मा० ३.६.५. 8. एतानि व्याख्यातानि ।

·B५४ तैत्तिरीयसंहिता। [फा०७/ प्रय०१८ पृच्छामि। तथा 'कृष्णः' पुंस्वाधिकस्याश्वस्य रेतःस्थानीयं भारं वस्तु पृच्छामि। तथैवावरात्मिकाया 'वाचः' 'परमं व्योम' विशेषेण रक्षक खरूपं वस्तु पृच्छामि ॥ अथ षष्ठीमाइ- "वेदिमाहुः परमन्तं पृथिव्या, यजमा वनस्य नाभिम् । सोममाहुणो अश्वस्य रेतो, ब्रह्मैव वाचः परमं व्योम()"- इति । तान्येतानि ब्रह्मण उत्तराणि। येयं यागवेदिः, तामेव पृथिव्याः परमन्त याज्ञिका अाजः, न हि वेद्या अधिकः कथित भूप्रदेशोऽस्ति । अत एव हि सोमप्रकरणे श्रूतम्-"एतावतो वे पृथिवी, यावती वेदिः" इति (ना. २.८.१२ २)। तथा यज सर्वस्य स्तोकस्य नाभिस्थानीयमाः। यथा नाभिमाश्रित्य पर्व चक्र परिवर्तते, तथा यज्ञाधीनः सर्वेषां प्राणिनामिहलोकपरलोक- मञ्चारम। तथाप्यस्य रेतोवदत्यन्तं मारभूतः मोमः अश्वमेधेन हि बिराचेण यागेन ब्रह्महत्यादिकं सर्व निवर्त्तते। यदेतन्मन्नपहात- रूपं 'ब्रह्म तदेतदवरात्मिकाया वाचः 'परमं व्योम'; तेन हि मन्त्रजातेन प्राणिनो विशेषेण रक्ष्यन्ते ॥१८॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाणे तैत्तिरीयसहिताभाय्ये सप्तदशकाण्डे चतुर्थप्रपाठकेऽटादशोऽनुवाकः ॥ * "चसो वा यादित्यो ठ्याच"-इति या०५ ३.१०॥ । प्रा० ३८ ५ एतानि व्याख्यातानि ।

·[का०प्र०ाय०१८ तैत्तिरीयसंहिता। 8५५ अम्बे अम्बाल्यम्बिके न मा नयति कश्चन । ससस्यका । सुभगे काम्पौलवासिनि सुवर्गे लोके सम्पोर्खाथाम्। श्राहमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भधम् । तौ सह चतुरः पदः सम्म सारयाव (९) । सपा वा५ रेतीधा रेता दधातूत्स्क्येादं धेद्य- जिमुञ्जिमन्वज । यः * स्त्रीणां जीवभोजनो य श्रासां (१) बिलधावनः। प्रियः । स्त्रीणामपीच्चः। यासां कृष्णे लक्ष्मणि सर्दियदि परावधीत् । अम्बे अम्बा- ल्यम्बिके न मा यभति कश्चन। ससस्यश्वकः) । ऊद्धामैनामुच्छ्रयताद्देणुभारङ्गिराविव । अथास्या मध्य- मेधता शीते वाने पुनन्निव । अम्बे अम्बाल्यम्बिके न मा यति कश्चन । ससस्य॑श्चकः(८)। यरिणी यवमत्ति न (२) पुष्टं पशु मन्यते। शूद्रा य॒दय॑जारा न पोपाय धनायति)। अम्बे अम्बाल्यम्बिके न मा यति कशन। ससस्यश्चकः । इयं यका शकुन्तिकाइल- मिति सपंति। आहतं गमे पसो नि जल्गुलीति धाणिका(१९ । अम्बे अम्बाल्यम्बिके न मा यभति *, f "य"-इति, "प्रिय"-इति चान विसर्गाभाव क-पुस्तके ।

·४५६ सिरीयसहिता। [का प्रय०१८ कश्चन। ससस्त्यश्वकः(१२)। माता च ते पिता च तेऽन वृक्षस्य रोहतः (३) प्र सुलामीति ते पिता गुभे मुष्टिमत सयत् । दुद्धिकाणी अकारिपं जिष्णोरवस्य वाजिनः। सुर- भि नो मुखा करत् प्र ण श्रायूपि तारिपत्र । श्रापो हि ठा मयोभुवस्ता ने ऊर्जे दधातन । महे रणय चक्षसे (५)। यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजय- तेह नः। उशतीरिव मातरः(१६) । तस्मा अरजमाम वो यस्य श्याय जिन्वय (४) श्रापी जनयथा च नः(१०) ॥ १९ ॥ श्रासन *रोहतो जिन्वथा चत्वारि च ॥१६॥ . अष्टादशे ब्रह्मोद्यमुक्तम् , अथैकोनविभे राजपत्नौनां विलाप- रूपो मृताश्वोपचारोऽभिधीयते । करप -"अन्वे अम्बाल्यम्बिक इति प्रतिपस्याता पनौरदानयति"-दति । तघ पाठस्तु- "अम्बे अवाल्य- म्बिके। न मा नयति कश्चन। समस्त्यश्वक ()"-दूति । मध्यमा अधमा चेत्येव त्रिविधा राजपत्न्य । तास्तिसस्त्रिभिर्मान- वाचक पदै प्रतिनस्यात्रा सम्बोध्यन्ते । एव सम्बोध्य पाहताना तिसृणा मध्ये प्रधानभूता 'महिपौ' उत्तर वक्ति । कयिदपि पुमान् उत्तमा 'व्यासा[१मत्ति ना२] '-इति के, ख, ग ।

·[का III तैत्तिरीयसंहिता। ३५७ . मां भोगार्थ रहसि नैव नयति । एषोऽश्यकः 'समस्ति निद्रां करोति, भोगाभावदुःखेन एषैनं गईते । गर्हार्थोऽयं क-प्रत्ययः*, कुमितोऽश्व इत्यर्थः ॥ कन्या--"सुभगे काम्पोलवामिनौति चौमेण वाममा अध्वर्यु- महिषौ मश्वञ्च प्रच्छाद्य"-इति । पाठस्तु-"सुभगे काम्पौलवामिनि सुवर्ग लोके मम्मोर्खायाम् । श्राहमजानि गर्भधमा वमजासि गर्भधम्(२)"-दति । हे 'सुभगे' मोभनभगे महिषि! हे 'काम्पोल- वामिनि' काम्पौलशब्देन साध्यो वस्त्र विशेष उच्यते, तेन वस्त्रेणा आच्छादयतौति काम्पीलवासिनौ। तादृशौ स्वम्, अयमश्वश्व, उभौ 'सुवर्ग लोके' वर्गसदृशेऽस्मिन् स्याने 'सम्प्रोखायाम् इदं चौमं वस्त्र सम्यगाच्छादयेताम् । श्राच्छाधमाना च तेनाश्वेन सहवं ब्रूहि । हे अश्व ! 'गर्भ' गर्भधारिणं त्वाम् 'अहं' महिषी 'प्राजानि' भिमुण्येन प्राप्नवानि। वमपि 'गर्भध' गर्भधाचौं माम् 'जामि' श्राभिमुख्येन प्राप्नुहि ॥ कल्पः- "तौ सह चतुरः पदः सम्य मारयावहा इति पदः प्रमारयेते"-दति । पाठस्तु-"तौ मह चतुरः पदः सम्म सारय- वहे(९)-इति । हे अश्व! यस्वं, या चाहं महिषी, तावावा- मुभौ मदीयं पाददयं त्वदीयं पश्चाद्भागवर्तिपाददयमित्येवं 'चतुरः' पादान् ‘सम्प्रमारयावहै' सङ्गताः परस्परं शिष्टा यथा भवति, तथा मस्तान् करवाव ॥ कल्प:-"वृषा वामित्यभिमन्वयते"-दति। पाठस्तु- "वषा - "कुत्सिते"-इति पा ५ ३.७४ सू• । 58 ·पूज तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाय.१८] वा५ रेतोधा रेतो दधातु()" इति। 'वां' युवयोर्मध्ये 'वृषा' सेचकोऽश्व', सिञ्चवित्यध्याहारः; 'रेतोधा.' वौर्यधारिणौ महिषौ तदीयं रेतो धारयत ॥ कल्प:-"उत्सक्योर्टद धेहोति प्रजनने प्रजनन मनिधाय"- इति । पाठस्तु- “उत्सक्थ्योद धेह्यनिमुदनिमम्बज । यः स्त्रीणां जीवभोजनो य श्रासां बिलधावनः । प्रियः स्त्रीणामपीच्यः । य आमा कृष्णे लमणि सर्दिग्टदि परावधीत्()"-इति । हे अश्व । 'ग्टद' त्वदीयगुदममीपवर्तिन पाश्चात्य भागं 'सक्थ्योः' महिपी- सम्बन्धिनोः ऊः 'उद्धेहि' अर्द्ध स्थापय । अज्यते स्त्रीवमभि- व्यज्यतेऽनेनेति 'अञ्जि.' योनिः, तथा पुंस्त्वमभिव्यज्यतेऽनेनेति मेढ़ो- ऽप्यधिः। सर्वोन्नतश्चामावञ्जियेति 'उदञ्जि.'। हे अश्व ! महिधौ- मम्बन्धमझिम् 'अनु'लक्ष्य बदीयमुदञ्जिम् 'अज' प्रेरय। कीदृश उदनि, जीवात्मना भुज्यते प्रौतिपूर्वकमनुभूयत इति 'जीव- भोजनः'। य उदञ्जिः स्त्रीणां जीवभोजनः, स्त्रौजौवो ह्यखिनुदो मोतिमनुभवति । यचोदनि 'अामा' स्त्रीण, 'विलधावमः' विलं योनिं प्रति धावति सहसा प्रविगतौति पिलधावनः । किश्चाय- मुदनि स्त्रीणां 'प्रिय' मन् 'अपौय' भवति । अपीच्यते प्रत्या- दरेण प्राप्यते इत्यपौय.। यशोदधिरामा स्त्रीणां 'क्षणे लक्ष्मणि' यसप्णवर्णममाधारणं लक्षणभूतं स्वौव्यञ्जन तस्मिन् 'मर्दिग्टदि' शुभपातस्थानविशेष 'परावधौत्' वेगेन ताडयामाम ; येन ताडनेन शक्रपातो भवति, तत्करोति । अन्तर्वहि.प्रदेशभेदेन स्यानवयं स्त्रीय्यचन विद्यते। अत एवान्यचाबातम्-"वित्प्रजननम्, उपस्यो ·[का०प्र०ाच०१९ तात्तरायसाहता। મૂહ योनिर्मध्यमा"-दूति (प्रा० ३.११.१.६.)। तत्र येयं मध्यमा गर्भधारिणी, मा 'सर्दिग्यदिः' । कल्पः-"अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति महिय्यश्वं गर्हते” इति । पाठस्तु-"अम्बे अावाल्यम्विके न मा यमति कश्चन । समस्त्यश्वक.(१)" -इति । मा महिषो भोगाभावदुःखेन विलपन्ती, स्वदुःखख्यापनाय स्वकीयां मातरं त्रिः सम्बोध्य खदुःखं कथयति । लोके ह्यमनि- हिता माता वकीयापदेलायां सम्बाध्यते, वाल्ये मातुरेव सर्वाप- निवारकत्वेन तत्सम्बोधनस्य पठितत्वादन्यदापि तत्सम्बोधनमेव सहमा जिज्ञायामायाति । तां सम्वोध्यैवं ब्रूते- रिरंसं मां कोऽपि न यमति, अयमश्वकस्तु निद्राति ॥ कल्पः- "अामेनामुच्यतादिति पत्नयोऽभिमेधन्ते"-इति । पाठस्तु- "ऊद्धामेनामुच्छ्रयतादेणुभारं गिराविव । अथास्था मध्य- मेधता गौते वाते पुनत्रिव(9)"-इति । स्वदुःखख्यापनार्थमम्बादि- शब्दर्मातरं सम्बोधयन्तीम् 'एनां' महिषौं प्रति वस्त्राच्छादनाद् बहिरेव स्थिता इतरा राजपन्यो बुद्धिप्रदानं कुर्वन्ति। हे महिषि ! 'एनां त्वदीयां योनिम् 'जाम् उच्छ्रयतात्' अर्द्धाभिमुखं कन्यो- बतामवस्यापय । तत्र दृष्टान्तः- यथा लोके कस्मिंश्चिहिरौ वेणून् खण्डयित्वा खाटहे नेतं प्रौढभारमावध्य प्रथमं भूमौ अर्द्धमुच्छ्रयति । तवदेनामुच्छ्रय । 'अथ' उच्छ्रयणानन्तरम् 'अस्याः' योनेमध्यस्थामम * "तथा प्रजोत्पादनसामर्थलक्षणं प्रजननमपि विगुणम्,-'उपस्थ' इन्द्रियशक्ति', 'योनि' स्त्रीलिङ्गम्, 'मध्यमा' गर्भधारणस्थानम्" इति तत्र 7 सा. भा०1

·तैत्तिरीयसंहिता।
[का प्राय.९६]
'एधता' स्वाभिमतप्रायाभिवर्द्धताम् । दृद्धिरत्र हर्षविशेषः । तत्र हर्ष
दृष्टान्तः- 'मौते वाते पुननिव' । यथा लोके कश्चित् खलपूरुङ्क्तेन
शूर्पण धान्यं पुनन्, व्यापारवाहुल्येन श्रान्तः खिन्नगानः शौते वाते
प्रहत्ते सति इष्यति, तहत् ॥
कल्पः- "चिहिय्यश्वं गहते, चिः पत्नयोऽभिमेधन्त उत्तरयो-
तरयर्चा"-इति । तच प्रथमां गर्दार्थामचमाह- "अम्वे अम्बाल्यम्बिके
म मा यभति कथन। समस्त्यश्वकः" इति ।
अथ प्रथमामभिमेधनार्थामचमाह- "यद्धरिणी यवमत्ति न
पुएं पर मन्यते। छद्रा पदर्यजारा न पोपाय धनायतिर)-इति।
"यद्' यदा कदाचित् 'हरिणी' मृगौ रात्रौ समागत्य क्षेत्रे फलितं
'यव' भवयति, तत्र क्षेत्रे भवयित्वा पुनरप्यरण्ये गतं पशं पुटमपि 'न
मन्यते' न जानाति । ई महिपि! तथा वमपि देवतारूपेण
वामनुभयान्तहितमश्वं न जानामि, भोगस्त तव जात एवेति
पनौनामभिमाय' । किञ्च 'यद' यदा 'शट्रा' काचिद्दामौ कदाचित,
अर्यः स्वकीयः स्वामौ जारी यस्याः सेयम् 'अर्थभारा' भवति,
नदानी मा दामी खामिखौकारमात्रेणात्यन्तं इय्यति, न त
स्वकीयकुटुम्बपोषाय 'धनायति' धनमात्मन इच्छति ; न हि
खामिखौकाराद् धनमधिकं मन्यते । तथा मनुय्यशरीरात् खमपि
देवतारूपम्याश्वस्य खौकारादेव परितटा भव, न तु तुष्यमिमं
मानुष भोगमपेचस्वेत्यभिप्रायः ।।
अथ द्वितीयां गहामचमाइ- "अम्बे अम्बान्यम्पिके म मा
यभनि कयन । ममन्यवक (१०)"-इति ॥

·[फा०प्र०ाथ०१६] तेत्तिरीयसंहिता। । अथाभिमेधनार्थी द्वितीयामचमाह- "इयं यका शकुन्तिका- हलमिति सर्पति । श्राहतं गभे पसो नि जल्गुलौति धाणिका()" -ति । 'यं प्रत्यक्षतो दृश्यमाना 'यका शकुन्तिका' या काचित् पतिणी स्त्री विद्यते । 'पाइल'-शब्दः पचिध्वनेरनुकरणम् । इत्ये- तादृशं शन्दं कुर्वन्ती, मा शकुन्तिका 'सर्पति’ पुमांसं पक्षिणं पृष्ठतो गच्छति; न हप्ता क्वचिदवतिष्ठते । हे महिषि! एवं समपि न प्यसि; तदेतदयुक्तमित्यभिप्रायः। किश्च 'धाणिका' गर्भस्य धारयिची योषित, 'गमे पाहतं पसो निजल्गुलौति'। गभशब्दे पसशब्दे च वर्णव्यत्ययो द्रष्टव्यः, तथा मति योनिं सपजन्यं रेतच शब्ददयेनाभिधीयते । 'निजल्गुलौति' निगिरति । यथा लोके गर्भधारिणी स्त्री, योनावाहितं रेतो निगिरति, गर्भरूपेणन्तर्धत्वा सन्तुष्यति; एवं त्वमपि देवतारूपाश्वस्वीकारेण मन्नोष्टुमईमौत्य- भिप्रायः ॥ अथ गर्थीि बतौयाम्चमाह- "अम्बे अम्बाल्यम्बिके न मा यभति कश्चन। समस्त्यश्वकः(१२)"-इति ॥ श्रथाभिमेधनार्थी बतौयामचमाह- "माता च ते पिताप तेऽयं वृक्षस्य रोहतः । प्र सुलामौति ते पिता गभे मुष्टिमत५म- यत् (१२)" इति। हे महिषि! 'ते' नव, था माता, तथा तव यः पिता, तावुभावपि 'वृक्षस्य अय' वृक्षस्य कस्यचिच्छाखया निर्मित तल्पं 'रोहतः' थारुह्य मयाते । तदानौं ते पिता 'प्रसुलामि' प्रवेशयामि इत्येवमुक्का 'गभे' योनौ 'मुष्टिं' मुष्टिसदृशं मेढ़ ·४६२ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र० स०१६] कन्प.- 'श्रतंसयत्' प्रावेशयत् ; एवमयमयशश्कार। अतो हे महिपि! बमुत्तिछेत्यभिप्रायः ॥ 1.-"दधिक्रावणो अकारिषमिति सर्वाः सुरभिमतीमच- मन्ततो जपित्वा"-दति। पाठस्तु- "दधिक्रावणो अकारिष जिष्णो- रश्वस्य वाजिन ।सुरभि नो मुखा करत् प्र ण श्रायूपि तारिपत्()" इति। दधि 'कामति' प्राप्नोतीति दधिक्रावा,-एतनामको दधि- प्रियः कश्चिद्देवविशेष', अमिरित्यन्ये । तस्य देवस्य 'अकारिषम्' अहं कर्म कृतवानस्मि । कौदृशस्य ? 'जिष्णो.' जयगौलस्य, 'अश्वस्य' च्यापिन', 'वाजिन' अन्नवत । स देवः 'न' अस्माक मुखं 'सुरभि करत्' कर्पूगदिद्रव्यममृद्धिप्रदानेन सुगन्धोपेत करोतु । अस्माकम् श्रायूपि च प्र तारिषत्' प्रवर्द्धयतु ॥ कल्पः-"आपो हि ४ा मयोभुव इति मार्जयित्वा"-दूति । तव प्रथमामाह- "आपो हि हा मयोभुवस्ता न ऊर्ज दधातन । महे रणाय चचमे (१५)"-दूति। 'हि'-शब्द एवकारार्थः, प्रमियों वा । हे 'श्राप ' यूयमेव 'मयोभुवः म्य' सुखस्य भावयियो भवत । • एतदन्तानामेतदनुवाकौयमन्त्राणा शाखाभेदत पाठभेदा अर्थविशे- माश्च वा. स. २३ १८-३१ महीधरभाष्ये द्रश्या । + "दधिका इत्येतत्-तस्याश्ववद देवतावच्च निगमा भवन्ति" इति नियले २ ०.५, एन १०.३ ७. यत्रापि दय्य्यम् । निघण्टौ १. १४.७, ", पुन ५.४ १९ 1 "द्यमीलमाययोन दुर्गन्ध प्राप्तानि मुखानि, सुरभौयि यज्ञ करोत्यि- त्यर्थ:"-वा. सं• भाष्ये महीधर । "समिमतीमच मस्ततोऽम्याइर्वाध मेव पुनते"-इति ५० प्रा०१३ २६६ , ·[का०प्र०४ाय०२०] तैत्तिरीयसंहिता। स्नानपानादिहेतुत्वेन सुखोत्पादकत्वं प्रसिद्धम् । नास्तादृश्यो यूयं 'नः' अमान् 'ऊर्जे' रसाय, भवदीयरसोऽनुभवार्थ 'दधातन' स्थापयत । किञ्च 'महे महते, 'रणाय' रमणीयाय, 'चक्षसे' दर्शनाय, 'दधा- तन' अस्मान् परतत्त्वसाक्षात्कारयोग्यान् कुरुतेत्यर्थ. ॥ अथ द्वितीयामाह-“यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः(१६)7-इति । 'वः' युप्माकं 'शिवतमः' शान्ततमः सुखैकहेत', 'यः' रसोऽस्ति, 'दह' अस्मिन् कर्मणि, 'नः' अस्मान् , 'तस्य भाजयत' तं रमं प्रापयत । तत्र दृष्टान्तः- 'उशतीरिव मातरः' कामयमानाः प्रौतियुक्ता मातरो यथा खकीयं स्तन्यरमं प्रापयन्ति, तददित्यर्थः ।। अथ ढतीयामाह- "तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य घयाय जिन्वथ । श्रापो जनयथा च न.(१०)"-ति । 'यस्य रमस्य 'क्षयाय येण निवासेन 'जिन्वय' यूयं प्रौता भवथ, 'तस्म' रमाय 'व.' युग्मान् , 'अलं' भृशं प्राप्नुमः। किञ्च हे 'श्रापः।' यूयं 'नः' अस्मान् यथा' प्रजोत्पादकान् कुरुथ ॥ १६॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तेत्तिरीयसंहिताभाष्ये सामकाण्डे चतुर्थप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः। 'जन- भूर्भुवः सुवर्वसवस्त्वाञ्जन्तु गायचेण छन्दसा रुद्रास्वाञ्जन्तु चैष्टुभेन छन्दतादित्यास्त्वाचन्तु जागतेन छन्दसार) यदाता अपो अगमदिन्द्रस्य तनुव प्रियाम्।

·४६० तैत्तिरीयबंहिता। [का प्र.ब.२.] युत५ स्तोतरेतेनं पथा पुनरश्वमार्वतयासि नः । लाजीच्छाचौइन् यशोममाँ । यव्यायै गव्याया एतद्देवा अन्नमत्तैतदन्नमदि प्रजापते)। युञ्जन्ति नम् (१) अरुपं चरन्तं पर तस्थुपः। रोचन्ते रोचना दिवि)। युञ्जन्त्यस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे। शोणा धुणू नुवाहसा। केतुं कृण्वन्नकेतवे पेशी मया अपेशसे । समुपद्भिरजायथाः ॥ २० ॥ ब्रन पञ्चविशतिश्च ॥ २०॥ एकोनविशेऽश्वस्य मरणादुत्तरकालौन उपचारोऽभिहितः ; वितु पूर्वकालीन उपचारोऽभिधीयते । कल्प:- "पत्नयोऽश्वमल- कुर्वनि, महिपी वावाता परिनौति, गत५ मतमेकैकस्याः सचिवा राजपुत्रौरायोग्राणां राज्ञां सूतयामण्या इति महसं मलं भणयः सुवर्णरजतमामुद्रान् वालेषु मौनावयन्ति , भरिति मौवर्णन महिषी प्राम्बाहाद्, भुव इति राजतान् वावाता प्रत्यम्बाहान् प्राक्टोणे, सुवरिति सामुद्रान् परितो प्रत्यक्त्रोणे." इति । अत्रोमाः 'भू', भुव, सुव"-दत्येतास्तिख व्याहतयो स्लोकचय- वाचिन्य । तथा मति मौवर्णराजतशङ्खमणयः प्रमेण भूम्यादि- . "लानौछाधीन् यशोममा३"-इति क, "जोइन छापोइन मनोमा" इति ख, "सागौन छाचौश्न यसोममाश्म्" इति मु.।

·[का ७/प्र.आय.२० तैत्तिरीयसंहिता। ६५ लोकचयरूपा इति सूत्राणा मर्थः । पाठस्तु "भूर्भुवम्भुव:(१)"-इति । नैरेतैर्मन्त्रेमुखमध्यपाश्चात्यभागेषु महिषी वावाना-परिदृयाख्या उत्तममध्यमाधमा राजपन्योऽश्वम्य केशेषु मणौन् योजयेयुः ।। कन्पः- "प्रथाश्वम्य देहानाज्येनाभ्यञ्जन्ति , वमवस्वानन्तु गाय- घेणा छन्दमेति गौसालवेन महिषौ, रुद्रा इति कौसम्मेन वावाता, ऽऽदित्या इति मुस्ताहतेन परितो"-इति । पाठस्तु--- "वमवस्या- अन्तु गायत्रेण छन्दमा, रुद्रास्वानन्तु चेष्टुभेन छन्दमा, अदित्या- स्वाञ्चन्तु जागतेन छन्दमा(२)"-इति । हे अश्व! अष्टौ वमको गायचेण छन्दमा युताः गुग्गुलुजन्येन • तैलेन मुखभागे लामचन्तु : एकादश रुद्राः कुसम्भवीजजन्येन तेलेन खां मध्यभागे चिटुप्- छन्दोयुका अनन्तु ; द्वादशादित्या जागतच्छन्दोयुका मुम्तामूल- जन्येन तेलेन पाचात्यभागे त्वामचन्तु। एतदेव तेलं सूचे प्राज्य- शब्देन व्यवदतम् ॥ कल्प:- “यदातो अपो अगमदिति प्रदक्षिणमावर्त्तयते; यतः प्रयाति तदवतिष्ठते"-इति। रथयुकोऽयमयो यतो रथगालायाः प्रयातः, पुनः प्रादविण्येनारत्तस्तस्यामेव रथगालायामवतिष्ठते । पाठस्तु- "यदातो पो अगमदिन्द्रम्य तनुवं प्रियाम् । एतए स्तोतरेतेन पथा पुनरश्वमावर्त्तयामि मः(३" इति । 'यद' येन पथा पुरा 'वातः' वायुः 'अपः' मलानि इन्द्रम्य 'पियां तनुवं' पर्जन्य- "गुगलुजन्येन"-इति ख, ग । वस्तुतो मूले श्रुतस्य गौगुलदेनेयस्य थारयान मेवैतद गुम्मनुभन्येनेति । । "कुसम्मनन्येन" इति क, ख । "पायम्य देशालाग्येन"-इति धतुर्थपो द्रव्यम् । .

·तैत्तिरीयसंहिता। का प्रय०२०] रूपाम् 'धगमत्' प्रापयत् । हे 'स्तोतः' स्तुतिकर्तः । बमश्वप्रेरणार्थ शम्दं कुर्वन् ‘एतेन पूर्वमिद्धेन ‘पया' मार्गेण एतम्' अश्वन.' अस्मान् 'प्रत्यावर्त्तयामि' पाहतं कुरु ।। कल्प:-- "लाजीरञ्छाचौन्३ यशोमाइति पत्नयोऽवायाब- परिगेषानुपश्पन्नि"-इति । पाठस्तु-"लाजी३ञ्छाचौरन यशो- मर्मा। यत्यायै गव्याया एतद्देवा अन्नमन्तैतदनमद्धि प्रजापते(४)" -इति । रात्रौ येर्दशभिरबैमाः कृता', तदनशेषेषु लाजा अपि विद्यन्ते, तानयमचो भक्षयति; तो लाजा अस्य मन्तीति 'लाजी'; भवयितुं शक्या अन्नविशेषाः शाला', ता अस्य सन्तौति 'शाची'; अश्वो हि स्वामिनो 'यश' कौन्ति सम्पादयति, तद्विवक्षया 'यशोमम' दति वाक्यमेतत्रामत्वेन प्रयुज्यते । नैरेतैर्लाज्यादिभिस्तिभिर्नाम- भिरश्वं सम्बोध्य तिसः पन्यः पाइयन्ति। दूरादाबात मेते सुताः । एवं सम्बोध्याश्वशरीरगतान् देवान् प्रत्येवं ध्रुवते । हे देवाः! 'एतत्' 'अनम' अस्माभिर्दीयमानमवरूपेण 'अ' भक्षयत । हे 'प्रजापते' देव । स्वामिन् ! वमप्येतदनम् 'अद्धि' भक्षय ।। - "युञ्जन्ति मनमिति दक्षिणस्यां युगधुर्य तमश्व युनकि" इति। पाठस्तु - "घुञ्जन्ति मनमरुषं चरन्तं परि तस्थुषः। रोपन्ते रोपना दिवि(4)"-इति। 'प्रधम् श्रादित्यरूपम् 'अरुषम्' अनिरूपं 'परम्' वायुरूपमिममश्चम, तथा 'परितस्थुषः' परितोऽवस्थितान् चौन् लोकान् एतदयस्य रूपान् 'युनन्ति' देवाः सर्वे रथे पोज- पन्ति । तथा 'दिवि' धुलोके वर्तमानानि 'रोचना' प्रकामरूपाणि कप- ' "दूराजते च"-इति पा• ६२ ८४ सू.।

·[का प्राय.२० वैत्तिरीयसंहिता। 8(७ अरूषः.-. वायुर्वं चरन्. .-. .-4" । नक्षत्राणि 'रोपन्ते अश्वमेत प्रकाशयन्ति । अथमर्थः सोऽपि । ब्राह्मणे स्पटमुच्यते- “सौ वा श्रादित्यो बनः.-. अग्निर्वा दूमे वै लोकाः परि तस्थुषः- नवराणि वे रोचना दिवि. "-दूति (३.८.४.१.॥ कल्पः- "युञ्जन्यस्य काम्येति प्रष्टौ "-इति । तस्याश्वस्य सहाय- भृतावितरौ दावश्यौ युनक्ति । पाठस्तु~ "युञ्जन्त्यस्य काम्या हरौ विपक्षमा रथे । भोण प्णू नृवाहसा(१)" इति। 'प्रस्य' अश्वस्त्र सहायतौ 'हरी' दावश्चौ 'युञ्जन्ति' देवा रथे योजयन्ति । कौदृशौ हरौ । 'काम्या' कमनीयौ, विपक्षमा' विशेषेण पक्षे रथस्य पार्श्व वर्तमानौ, 'गोणा' ईषमोहितो, 'सृष्ण' शत्रुधर्षणक्षमौ, 'नृवाइमा' मनुष्यवाहिनौ । कल्पः- “केतुं कृण्वन्नकेतव इति रथे ध्वजमुपगृहनि"-इति । पाठस्तु- “केतं कृण्वनकेतवे पेशो मर्या अपेशसे । समुषद्भिरणा- थथा:(9)-दूति । 'मर्या.' मनुष्याः 'केतवे' पूर्व ध्वजरहिताय रथाय 'केतुं कृण्वन्' ध्वजं कुर्वन्तु। 'प्रपेशमे' सवर्णलदाररहिताय रथाय "पेशः' सुवर्णालझारं कुर्वन्तु । ई रथ। त्वम् 'उषद्भिः ज्वालामगैः सुवर्णरमिमि. 'समजायथा.' मङ्गतो जातोसि ॥ २० ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थपकाणे त्तिरीयमंहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके विमोऽनुवाकः ॥ "प्रष्टिभिर्याति" इति मा०३८ २९ ३, प्रत० प्रा०१६ ३३६। + 'प्रधिभि-पार्थस्थे' इति ऋ० सं० १ १.०, १७ सा• भा.। + एष च मन्तो माझछे (३.८४ २ ) व्याख्यात । एषोऽपि मम्बो व्याख्यातो ब्राह्मणे ( ३ ६.४ ३.)। । * ·तैत्तिरीयसंहिता। [काणाप.२१] - प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहापानाय स्वाहा सा- वभ्यः स्वाहा सन्तानेभ्यः स्वाहा परिसन्तानेभ्यः स्वाहा पर्वभ्यः स्वाही सुन्धानेभ्यः स्वाहा शरीरेभ्यः स्वाहा यज्ञाय स्वाहा दक्षिणाभ्यः स्वाही सुवाय स्वाहा लोकाय स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥२१॥ प्राणायाटाविंशतिः ॥ २१॥ विशेऽनुवाके जीवतोऽश्वस्योपचार उमः; अथैकविंशे वनहोमशेषो- ऽभिधीयते । तथा च ब्राह्मणम् - "प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति सन्ततिहोमान् जुहोति"-दति । पाठस्तु--"प्राणाय खाहा, व्यानाय खाहा, इपानाय स्वाहा, स्वावभ्यः स्वाहा, सन्तानेभ्यः स्वाहा, परि- मन्तानेभ्यः साहा, पर्वभ्यः स्वाहा, मन्धानेभ्यः स्वाहा, गरौरेभ्यः स्वाहा, यजाय स्वाहा, दतिणाभ्यः खाहा, सुवर्गाय स्वाहा, लो- काय स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा"-दति । म्नावसूत्पन्नाः भाखानायः 'मन्तानाः', तासूत्पना उपशाखानायः 'परिमन्तानाः। एतेयत- दंगभिर्मन्त्रैरनहोमेषु सन्तत्याख्यं होमं कुर्यात् ॥ २१ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाणे तैत्तिरीयमंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे चतुर्थनपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ • ३८१८ ५। "सुवर्गम्य नोकम्य सत्त"-इति तच्छेधः ।

·[का०प्र ००२२] तैत्तिरीयसहिता। सिताय स्वाहासिताय स्वाहाभिहिताय स्वाहा- भिहिताय स्वाहा युक्ताय स्वाहायुक्ताय स्वाहा सुयुक्ताय स्वाहायुक्ताय स्वाहा विमुक्ताय स्वाहा प्रमुक्ताय स्वाहा वचते स्वाहा परिवञ्चते स्वाहा संवञ्चते स्वाहानुवचते स्वाहोचते स्वाहा यते स्वाहा धावते स्वाहा तिष्ठते स्वाहा सर्वस्मै स्वाहा ॥२२॥ सितायाष्टाचि शत् ॥ २२॥ अथ द्वाविशे अन्नहोमेष्वेव प्रमुक्त्याख्या होमा उच्चन्ने । तथा च प्राह्मणम्- “सिताय स्वाहामिताय स्वाहेति प्रमुनीर्जुहोति"-इति । पाठस्तु- "मिताय स्वाहा, अमिताय स्वाहा, ऽभिहिताय स्वाहा, उनभिहिताय स्वाहा, युनाय स्वाहा, ऽयुक्ताय स्वाहा, सुयुकाय खाहोचुक्ताय स्वाहा, विमुक्ताय स्वाहा, प्रमुक्ताय स्वाहा, वञ्चते खाहा, परिवञ्चते वाहा, सवञ्चते स्वाहा, ऽनुवश्चते वाहोचते खाहा, यते स्वाहा, धावते स्वाहा, तिष्ठते स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा"- इति । मितादौनि अश्वविशेषणानि । मितामितशब्दाभ्यामारोहण- कालीनगन्धाबन्धौ विवक्षितौ । अभिहितानभिहितशब्दाभ्यां रशना- युगले बन्धावन्धौ । युक्तादिचतुष्टयेन रथयोजनविशेषाः । विमु- मुक्तशब्दाभ्यां मोचनविशेषौ । वञ्चतादिशब्दपञ्चकेन गमन- प्रकार विशेषा , उपर्यारूढेन प्रेरिता वञ्चनादय , यतादिशब्दस्तु * ३ ८ १८ ६ । “सुवर्गस्य लोकस्य प्रमुक्तये" -इति तच्छेष ।

·तैतिरोयसहिता। [का.प्र.प.२२] । खेच्छाशता इति विशेष । एतैरेकोनविशतिमन्त्र प्रमुनिकोम. कार्य ॥ २२ ॥ अचास्य प्रपाठकस्य विनियोगमवह'- चतुर्विंशतिराषौ दो चतुर्थाद्वितीययोः । चिभट्राचस्ततीये स्वाद, द्वाचिभद्राच उत्तरे । पयस्त्रि मदहोऽन्पस्मिन्, पशिट्राच उत्तरे । एकोनपञ्चाशदह मप्तमे समुदीरितम् । सवत्सराख्यसवस्य दोहाकालोऽष्टमे श्रुतः । दौचायोपदोऽन्यस्मिम्, दशमे प्रायणीयकम् । मामा एकादशे(१-२१), याश्वमेधमला उदौरिता । मेषो नवापाव्यहोमा, अवन्ती. परियन्ति हि । (१२) फूप्याभ्यो विशतिश्चायो दादशापान्तु होमका । (१३,१४) यो अर्व श्वप्रहार. स्यात्परोऽधस्पदमस्थितिः । अहं ब्रह्मा स्वामिहस्ते त्वाभिनेति वाचघेत् । एते मन्त्रास्तु चत्वारो(१५), यव्यहोमा नमो नव । (१) मयोऽसौ स्युर्गव्यहोमा (१७), कि ब्रह्मोघे षडोरिता. । (१८) पौमुदानयेदम्बे, सुभेत्याकादयेदुभौ । तौ सम्प्रमारयेत्पादान, पेत्यध्वर्युमन्त्रयेत् । उत्पम् दधाति गुये रे, बम्बे अश्व विगईयेत् । 'प्रमुति - मुत्यमाव, सर्वदा खेग सम्बन्ध , पथापमारणमित्युत रसन्यभाव, तहदियम् -इति सा• मा. (प्रा. ३ ८१८६)।

·[का०प्र०प०२२] तैत्तिरीयसंहिता। ४०१ ऊर्धामन्या योधयन्ति, चिरेवं स्यात् पुनः पुनः । दधि सर्वा नपिवा हि, मार्जयन्ते विमिर्जलेः । अम्प इत्यनुवाकऽस्मिन् मन्त्रा अष्टादमेरिताः । (१९) भूविपन्योऽधवालेषु कौलेयुस्विविधान्मणीन् । वसाभ्यन्नन्ति पत्न्यो, ऽश्वमेतमावर्तयेहुणन् । लाग्यवशेष श्राहार्यो, युञ्चन् युझ्याद्रथेऽश्वकम् । युनान्यौ योजयित्वाथ, केतुं बन्ध्यो रथे ध्वनः । भूर्भुवस्सुवरियस्मिन् मन्त्रा एकादशेरिताः । (२०) प्राणमन्ततिहोमा स्युस्तच मन्त्रायतर्दश । (२९) मिता प्रमुशिहोमाः स्युमन्त्रा एकोनविंशतिः ।। (२२) वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमर्थाथतरो देथाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ७॥४॥ इति श्रीमायणाचार्यविरपिते माधवौये वेदार्थप्रकाये . त्तिरीयमंहिताभाये सप्तमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः । इति श्रीमद्राजाधिरामपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकत्रौदीखुर- भूपालसामान्यधुरन्धरेण मायणघाण विरपिते माधयीये 'वेदार्थ- मकाश'-नामकृष्णयजुस्तैत्तिरीयसंहिताभाये सप्तमकाण्डीययाण्याने चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः ।

·8७२ तैत्तिरीयसहिता। [का ७५०४|१.२२] ("हस्पतियथाः "जापति आदित्या* वसिष्ठः संवत्सराय सुवर्ग ब्रह्मवादिनी ज्यो- तिष्टाम मेपः (१६ कृप्याभ्यो (यो (१५)ऽपो नमो (०मयोभूः कि मम्वे । (भूः (१) प्राणाय सि- ताय दाविशतिः ॥ ४॥ (वृहस्पति र प्रति तिष्ठन्ति (वै देशरावण (सुवर्ग' यो अवन्त भूस्त्रिपश्चाशत ३ ॥ ४ ॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमकाण्डे चतुर्थः प्रपाठकः ॥ ४ ॥ {"रहस्पति द्या वा (२)ऋक्षा वै (४)प्रजापतिनं येन ) हे वावा दिया"-इति क, ख, ग । + कि खिदिम्बे"-इति क, ख, ग । प्रिपाठकेऽत्र ये दाविशत्यनुवाका समानातालेषामेवेमानि प्रतीकपदानि । १८६४०६५०, ९८१०१९५०, ११°• ५५., ३२६९०११०,४३४. १९५०, १६३५. १६५., । मु. पुस्तके गम्त्येतद वाक्यम् ।

·अथ तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमकाण्डे यश्चम प्रपाठक । ॥ हरिः ओम् ॥ गावो वा एतत्सत्रमासताशृङ्गाः सतीः शृङ्गाणि नो जायन्ता इति कामैन तासां दश मासा निपणा पास- नथ शृङ्गाण्यजायन्त ता उदतिष्ठन्नरात्स्मेत्यथ यासां नाजायन्त ताः संवत्सरमावोदतिष्ठन्नरात्स्मेति यास चाजायन्त यासाच्च न ता उभयौरुदतिष्ठन्नरान्स्मेति गोसचं वै (१) संवत्सरो य एवं विद्वासः संवत्सरमुपयनत्यभुव- न्येव तस्मात्तूपरा धार्पिको मासौ पवा चरति सूत्रा- भिजित यस्य तस्मात् संवत्सरसदो यत्किञ्च गृहे क्रियते तदवाप्तमवरुद्ध मुभिजितं क्रियतेर समुद्रं वा एते प्रलवन्ते ये संवत्सरमुपयन्ति यो वै समुद्रस्य पार न पश्यति न वै स तत उदेति संवत्सरः (२) * "मबई"-इति मु०-पाठ । 60 ·898 तैत्तिरीयसहिता। (का.प्राथ.] वै समुद्रस्तस्यैतत्पारं यदतिराचौ य एवं विद्वा-- सः संवत्सरमुपयन्त्यनात्ती एवोहचं गच्छन्तीयं वे पूर्वोऽतिगोऽसावुत्तरो मनः पूर्वी वागुत्तरः प्राणः पूर्वोऽपान उत्तरः प्ररोधनं पूर्व उदयनमुत्तरी )ज्योति- प्टोमी वैश्वानरोऽतिराचो भवति ज्योतिरेव पुरस्ताद्दध- ते सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै चतुर्विशः प्रायणीया भवति चतुर्विशतिरईमासाः (३) संवत्सरः प्रयन्त एव संवत्सरे प्रति तिष्ठन्ति तस्य चौणि च शतानि पृष्टिश्च स्तीचौयास्तावतीः संवत्स- रस्य राय उभे एव संवत्सरस्य रूपे आनुवन्ति(०) ते सस्थित्या अरिष्ट्या उत्तरैरहाभिश्चरन्ति) पड़हा भवन्ति पड्वा तवः संवत्सर ऋतुम्वेव संवत्सरे प्रति तिष्ठन्ति) गौश्चायुश्च मध्यतः स्तोमा भवतः संवत्सर- स्यैव तन्मिथुनं मध्यतः (४) दृति प्रजननाय(१०) ज्योतिरभिता भवति विमोचन- मेव तच्छन्दारस्येव तहिमोक यन्त्यथा उभयताज्योति- पैव पड़हेन सुवर्ग लोकं यन्ति ब्रह्मवादिनी वदन्या- सने केन यन्तौति देवयानेन पथेति ब्रूयाच्छन्दासि वै देवयानः पन्धा गायची चिष्टुब् जगती ज्योति गायत्री • "मध्यत" इति निर्विसर्गपाठ' कादयध सर्वत्र ।

·१७५ [का०प्र०५५..] तैत्तिरीयसहिता। गौस्त्रिष्टुगायुर्जगतौ यदेते स्तोमा भवन्ति देवयाने- नैव (५) नत् पृथा यन्ति(१५) समान साम भवति देवलोको वै साम देवलोकादेव न यन्त्यन्या अन्या ऋचा भवन्ति मनुष्यलोको वा ऋचा मनुष्यलोकादेवान्य- मन्धं देवलोकमभ्यारोहन्तो यन्त्यभिवृत्ती ब्रह्मसामं भवति सुवर्गस्य लोकस्याभिहत्या(५) अभिजिद्भवति सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै ६) विश्वजिद्भवति विश्वस्य जित्य००). मासिमासि पृष्ठान्युप यन्ति मासिमास्यति- ग्राद्या गृह्यन्ते मासिमास्येव वीर्यम् (६) धति मासां प्रतिष्ठित्या ८) उपरिष्टान्मासां पृष्ठा- न्धुप यन्ति तस्मादपरिष्टादोपधय फलं गृह्णन्ति ॥१॥ वैसंवत्सराईमासा ] मध्यत] एर्ववीया* जयादश च ॥१॥ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ यस्य निश्वसित वेदा, यो वेदेभ्योऽखिल जगत् । निर्ममे, तमह वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ मत्र सवत्सरान्त यत्, नत् चतुर्थ समौरितम् । विशेष पञ्चमे तस्य वत्सराख्यस्य वर्यते ॥ २ ॥ • "गोमत्र वा[] एति सवत्सरि] ईमासा[२] मिथुन मध्यतो[] देतयानने वा] वीर्य [८]"-इति क, ख, ग ।

·१७६ वैत्तिरीयसंहिता। का०प्रथ.] नचादौ तावत् संवत्सरसर्च विधत्ते- "गावो वा एतत् मनमा- सतारगाः सती. श्वाणि नो जायन्ता इति कामेन तासां दभ मासा निघणा श्रासनथ ग्टगायजायन्त ता उदतिष्ठलरात्स्मेत्यथ यासां नाजायन्त ताः सवत्सरमावोदतिष्ठवरात्मोति; यामाधा- जायन्त यामाच न, ता उभयौरुदतिष्ठवरात्स्मेति, गोमत्र वै संव- सरो य एवं विद्यामः संवत्सरमुपयन्यूभुवन्येव(१)-इति । यद्यपि गावस्तिर्यवान कर्माधिकारिण', तथापि तदभिमानिदेवता पत्र गोप्रब्देन विवचिता । अभिमन्नव्याना श्टङ्गभावाभावौ स्खस्मि- बारोप्य गोभि सह तादृशबुया व्यवहरन्ति । पुरा गरहिताः सत्यो गावः श्नोत्पत्तिं कामयित्वा ‘एतत् “सवत्सराय दौतिव्य- माणा."-इत्याद्यनुवाको िमत्र मन्वतिष्ठन् । 'नासा' ग्टङ्गकामो- घेतानामनुष्याने प्रवृत्तानां गर्वा दश मासा निर्गता अभवन् । 'अथ' मामदशकादूई टड्वायुत्पन्नानि । तदानौ 'ता:' गावोऽपेचितेन फलेन समुद्धा' स्म इति मत्त्वा, तस्मात् सवादुत्थिताः । अथैतस्मिन् काले कासाचिद् गवां टङ्गाणि नोत्पन्नानि, 'नाः' पुनरपि माम- दयमनुष्ठाय संवत्सरमम्पति कृत्वा समृद्धवाः स्म इत्येव मत्वा, तस्मात् सवादुत्थिता । तदेव यासां यहाण्युत्पनानि, यासां चनोत्पन्नानि, ता उभयविधा अपि गावो वयं समृद्धवा इत्येव मलोत्थिताः । यस्माद् . मौमासायान्वन्यथा व्याख्यातम् । तथाहि- "वनस्पतय सत्र मासत इत्येवमाद्योऽपि नानुपपना , स्तुतयो ोता सत्रस्य, वनस्पतयो नामा- चेतना इद सत्रमुपासितवन्त , कि पुनर्विदासो ब्राझया"-इत्यादि जै.द.१ १.३२ सू. पूव० मा । 108.0-8२३ ए.

·[का०७/प्र.पाय..] तैत्तिरीयसंहिता। 80७ । गोभिरनुष्ठितं, तस्माद् ‘गोमत्रम्'-दत्येवाय संवत्सराख्यः कर्मविशे- षोऽभिधीयते । 'ये यजमाना एव विद्वांसः संवत्सराख्य कर्मविशेष- मनुतिष्ठन्ति, ते समृद्धिं प्राप्नुवन्येव ॥ यदुतमर्थवादे-यामागवां ग्टगाण्यजायन्त, यासां च नाजायन्त, ता उभय्योऽप्यद्धि गता इति; तत्र जातश्टङ्गा श्टङ्गजन्मेवर्द्धिः, इतरामान्तु कथ मा समृद्धिरित्याशय तां दर्शयति- "तस्मात्तूपरा वार्षिको मासौ पर्चा चरति, सवाभिजित५ ह्यस्यै(२)" इति । यस्मादजावण्टनाः 'परा' सचेण समृद्धि गताः, तस्मादियं वर्ष- सम्बन्धिनौ मासौ 'पद्म' प्रीति प्राप्यारण्ये चरति । वार्षिकयोईि भासयोररप्ये मञ्चरनौनां दीर्घटङ्गयुक्तानां गवां महान् क्लेशो जायते । प्रबलवायूपेततया तौबट्या मुखे प्रतिहताः सत्यो मुख- मागभूतं हत्वा श्रङ्गभारेण पौद्यन्ते, परायास्तु नास्त्ययं क्लेमः । यथा केशश्मश्रुपूर्णशिरस्कानां पुरुषाणां मत्यपि सौन्दर्याभिमान- छते सुखे नदीनानघतभोजनादौ महान् क्लेम, तद्वत्। यदेतदस्याः पराया गोर्वर्षासु पौतिसम्पादन, तदेतत् ‘मचाभिजित' भवानु- छानलब्धम् ॥ अथ प्रकारान्तरेण सवानुष्ठानं प्रशमति- "तस्मात् सवासरमदो या किञ्च ग्टहे क्रियते, नदवाप्तमवरुद्धमभिजितं क्रियते(३)" इति। यस्मात् सर्व प्रशस्तं, तस्मात् 'संवत्सरसदः' सवत्सरमचमनुष्ठितवतो यजमानस्य ग्टहे 'यत् किञ्च क्रियते' यत् किमप्यनिहोचादिकमङ्ग- विकालमप्यनुष्ठीयते, तद् अवाप्तम्' सम्पर्णमेव भवति , तथा 'अवरुद्धम' अकाले तमपि, खकाले सत भवति; 'अभिजित' फलापेचा- , ·B७८ तैत्तिरीयसंहिता। का०प्र०ाय.] राहित्येऽपि मम्पादितफलं भवति । अत एव भास्वन्यायाभिज्ञा आज:- "तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते"-इति । येतस्य सत्रस्य प्रायणीयोदयनीयावहर्विशेषौ विधने- “ममुद्रं वा एते प्रलवन्ते, ये संवत्सरमुपयन्ति; यो वै समुद्रस्य पारं न पश्यति, न वै स तत उदेति, संवत्सरो वै समुद्रस्तस्यैतत् पारं, यदतिरावी, य एवं विद्वा५मः मंवत्सरमुपयन्यनार्ता एवोदृचं गच्छन्ति)"-दति । 'ये' यजमानाः संवत्सरसत्रमुपक्रमन्ते, 'एते' यजमानाः समुद्रमेव बाहुभ्यां तरितमुधुञ्जते; मत्रस्य समुद्रवदति- प्रभूतत्वात् । एवं मति 'या' पुरुषः समुद्रस्य 'पार' परतौरं न पश्यति, 'म:' पुरुषः समुद्रादुन्नं न शक्नोति । अयं च संवत्सरस्तेन ममुद्रेण समानः; तस्मादस्य समाप्तिपरिज्ञानाभावे तत उत्यातु- मुत्माहो न भवेत् , तस्मात् समाप्तिरूपमहर्विज्ञेयम् । 'तस्य च समुद्रसमस्य संवत्सरस्य पारावारतौरभुतावतिराचौ । एतदभिज्ञाय थजमानाः 'अनार्ताः' मनसि उद्देगरहिता एव 'उदृतम्' उत्तमा समाप्तिमम्बन्धिनौमृचं गच्छन्ति । तस्मादतिरात्रावुभावनुठेया- वित्यर्थः । यदि "ब्रह्मवादिनो वदन्यतिरात्रः परम"-इत्यनु- वाके एव प्रायोयोऽतिरावो विहितः, तद्युदयनीयातिरात्रेण सह निर्देष्टुमत्र पुनरुपन्यासः ॥ तावेतावतिराचौ बहुधा प्रशंमति- “यं वै पूर्वाऽतिरात्री- ऽसावुत्तरो, मनः पूर्वी वागुत्तरः, प्राण. पूर्वाऽपान उत्तरः, प्ररोधनं पूर्व उदयनमुत्तर)-दुनि । 'पूर्वः' प्रायशैयोऽतिरात्रः, प्राथम्यमाम्येन * ७४ १०-१३० १० ।

·[का०प्र०ाय०१] तैत्तिरीयसंहिता। भवति पृथिव्यादिरूपः; उदयनीयस्तु पश्चाद्भावित्वेन धुलोकादिरूपः । 'प्ररोधन' लौकिकस्य वैदिकस्य वा व्यापारस्य प्रारम्भः ॥ यावेतावतिरात्री सामान्येनोको, तयोर्विशेषाकारेण स्वरूपं विधत्ते- "ज्योतिष्टोमो वैश्वानरोऽतिराचो भवति; ज्योतिरेव पुरस्ताद् दधते, सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै(६)” इति । योऽयमति- रात्रः, स ज्योतिष्टोमरूपः, स च वैश्वानरेण दृष्टः, तदनुष्ठानेन खर्गमार्ग पुरस्ताज्ज्योतिर्दधते, तच्च स्वर्गप्रकाशनाय भवति ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण “प्रायणीयमतिरात्रमुपेत्य चतुर्विममुक्थ्य- मारम्भणीयमुपयन्ति"-दूति, तदिद विधत्ते- "चतुर्विशः प्रायणीयो चतुर्विशतिरर्द्धमामाः संवत्सरः, प्रयन्त एव संवत्सरे प्रति तिष्ठन्ति; तस्य बौणि च प्रतानि षष्टिश्च स्तोत्रीयास्तावतीः संवत्म- रस्थ राबय , उभे एव संवत्सरस्य रूपे प्राप्नुवन्ति(9)-इति । यदेतदा- रम्भणीयमह, तदेतत् पूर्वोक्कादतिरात्रादुत्तरभावित्वेऽपि वक्ष्यमाणे- भ्योऽभिप्लवषडहात्तिरूपेभ्यो मासेभ्यः प्रथमभावित्वात् प्रायोय इत्युच्यते । स चाइर्विशेषश्चतुर्विशस्तोमयुक्त कार्यः । तथा मति मयासाम्यादर्द्धमासदारा संवत्सरः सम्पद्यते । तत्सम्पत्तौ सत्यां प्रा- रममाण एव यजमानाः संवत्सरसत्रानुष्ठाने स्थिरा भवन्ति । किञ्चैतस्याह उक्थ्यरूपत्वात्, उक्थ्यस्य च पञ्चदशस्तोत्रयुफ़लात्, एक- कस्मिन् स्तोत्रे चतुर्विमतिमझ्याकाखुनु स्तोत्रीयासु सतीषु मिलित्वा षट्युत्तरशतचयपरिमिता स्तोचौया भवन्ति । एवं मति संवत्सरस्य यदिद चतुर्विशत्यर्द्धमामात्मकं रूप, यक्ष घट्युत्तरशतचयराव्यात्मकं रूपं, ते उभे अपि रूपे मयासाम्येन प्राप्नुवन्ति ।।

·gc. तैत्तिरीयसंहिता। [का प्र...] भवतः; अनन्तरभावीन्यहानि विधत्ते-"ते सस्थित्या अरिष्या उत्त- रैरहोभिश्चरन्ति(८)" इति। अनुष्ठितमायणीयारम्भणैयाः 'ते' यज- मानास्तत ऊर्द्ध मंस्थित्या अरिष्ये' सत्रसमाप्तेरविनाशाय 'उत्तरी प्योतिर्गरायुरित्यादिभिरहौभिरमुनिष्ठेयुः । अत्र यामि पूर्व- प्रपाठकविहितानि, नेषां स्तुत्योऽनुवादः, पानि बविहितानि, तेषामत्र विधिरिति विवेकः ॥ ज्योतिरादीनामभिप्लवघडहतां विधत्ते- “घडहा भवन्ति । षड् वा तवः संवत्सर तुम्वेव संवत्सरे प्रति तिष्ठन्ति()" इति । व्योतिराियुरायुज्यिोतिरित्येवं षडहत्वम् ॥ उके षडहे मध्यवर्त्यहईयं प्रशंमति- "गौशायुथ मध्यतः स्तोमौ संवत्सरस्यैव तन्मिथुनं मध्यतो दधति प्रजननाय(९०)- इति । योऽयं गोटोम', यश्चायुष्टोमः, तावुभौ पडहस्य मध्ये कर्त्तव्यौ । 'तत्' तेन संवत्सरमवस्य मध्ये मिथुनं सम्पादयन्ति; तच प्रजननाय भवति ॥ षडहस्याद्यन्तावदर्विशेषौ प्रगमति-"व्योतिरभितो भवति विमोचनमेव तच्छन्दास्येव तदिमोक यन्यथो उभयतोव्योतिषैव पडइन सुवर्ग लोक यन्ति)"-इति । घडहस्याद्यन्तयोयोतिष्टोमः कार्यः। तदेतदादौ ज्योतिष्टोममनुष्ठाय, पुनरप्यन्ते ज्योतिष्टोम- स्थानुष्ठानम्, उपक्रमे निरुद्धस्य विमोचनसमानं भवति । तेन ज्योतिर्गरायुरित्येतत्यरूपाणि 'छन्दांसि' गायत्र्यादीन्येव विमोके प्राप्नुवन्ति । अपि च पार्थदये ज्योतियुक्रेन दौपदयममानेन षडइन प्रकाशितं वर्ग सुखेन प्राप्नुवन्ति ॥

·[का ७/प्र.५य०१] तैत्तिरीयसंहिता ४८१ .. अथ प्रश्नोत्तराभ्यां ज्योतिरादिकं प्रशंसति-"ब्रह्मवादिनी वदन्यामते केन यन्तीति, देवयानेन पथेति बेयाच्छन्दासि वै देवयानः पन्था, गायत्री विष्टुब् जगतो, ज्योतिर्वै गायत्रौ गौस्विष्टु- गायुर्जगतो; यदेते स्तोमा भवन्ति, देवयानेनैव तत् पथा यन्ति(१२)-इति । 'ये' यजमानाः 'पासते' सत्रमनुतिष्ठन्ति, 'ते' यजमानाः केन पथा स्वर्ग गच्छन्ति? इति ब्रह्मवादिना प्रश्नः । तत्राभिज्ञो देवयानेन पथा गच्छन्तीत्युत्तरं ब्रूयात् । येन देवा यान्ति, मोऽयं 'देवयानः पन्थाः' । मोऽपि कौदृशः ? इति चेत्, श्रूयताम्- गायत्यादीनि छन्दांस्येव मार्गमाघनत्वाद् 'देवयानः पन्थाः' इत्युच्यन्ते ; इह तु ज्योतिष्टोमादीन्येव गायत्यादौ नि । तस्मादेतेषामनुष्ठानेन तेनैव पथा गच्छन्ति । अब सर्वेष्वहस्सु पृष्ठस्तोत्रे मामैक्य विधत्ते– “समान५ भाम भवति; देवलोको वै साम, देवलोकादेव न थन्ति(१२)-इति । देव वा रथन्तरमेव वा सर्वेष्वहस्खेकमेव माम पृष्ठस्तीचे गायेत् । देवलोको हि पक्षपातराहित्येन सर्वसमत्वात् सामरूपः । अत एक- विधेन साना कदाचिदपि देवलोकान निर्गच्छन्ति । तस्य मात्र आधारभूतानामृचामेतेश्वहस्सु भेद विधत्ते- "अन्या अन्या पृची भवन्ति, मनुय्यलोको वा मुचो मनुष्यलोकादेवान्य- मन्यं देवलोकमभ्यारोहन्तो यन्ति(१४)-इति । रुचो हि मनुष्य- सोकस्वरूपाः; साम्न आधारभूतवात् । यथा कर्मानुष्ठानदारा 4 * निरु० ०. ३.६, ऐ. ब्रा० ३.२ १२, ते उ० १.२ १, शत. प्रा. १४. ४. १. २8, ता. वा. 8.३ ७ । एतेष्वप्येव प्रथ्व्यम् । 61 ·(८२ तैत्तिरीयसंहिता। [का.७/०५/च.] देवलोकस्याधारभूतो मनुथ्यलोकस्तद्वत् । अन्यमन्यमिति पञ्चम्यर्थ द्वितीया । ऋचामन्यवे मत्यूयूपादन्यस्मादन्यस्मात् मनुष्यलोकाद् देवलोकमभ्यारोहन्तो यजमानाः सुखं प्राप्नुवन्ति । नानाविधकर्मा- धारत्वात् मनुष्यलोकस्य नानाविधत्वम्। यहा 'अन्यमन्यं देवलोक' कर्मवैचित्र्येण फलवैचित्र्यमित्यर्थः ।। प्रारुतं माम बाधित सामान्तरं विधत्ते-"अभिवों ब्रह्ममामं भवति, सुवर्गस्य लोकस्याभिवृत्त्यै(१५)" इति। ब्राणः सम्बन्धि यत् माम, नदभिवर्तनामकं कार्यम् । तच्च स्वर्गलोकस्यामितः प्राश्य भवति । अहरन्तरं विधत्ते- "अभिजिद् भवति, सुवर्गस्य लोकस्याभि- जिलो १६)" इति । विषुवदाख्यं यत् प्रथममहः, तस्मात् पूर्व स्वर- मामाख्यास्त्रयोऽहर्विशेषाः; तेभ्योऽपि पूर्वमभिजिदाख्यमेकमहः कर्तव्यम् , नच्च स्वर्गाभिजयाय भवति ॥ पुनरप्यन्यदहर्विधत्ते- “विश्वजिद् भवति, विश्वस्य जित्ये(१०)... इति । विषुवदाख्यादह कईभाविनो ये बयः खरमामानोऽह- विशेषास्तेभ्य अई विश्वजिदाख्यमहः कर्त्तव्यम् । तच्च विश्वम्य जयाय भवति ॥ . प्रतिमासमभिप्लवषडहेभ्य ऊई पृष्ठ्य षडहमनिग्राह्यनियमञ्च विधत्ते- “मापिमासि पृष्ठान्युप यन्ति, मासिमास्यतिय ग्टह्यन्ते, .. . तैत्तिरीयाणामभिवर्त इति हखेकारमध्य एव पाठ सर्वत्र, अन्येषान्तु दीर्धकारमध्योऽभौवत इति । किश्च ब्रह्मसाममिति टजन्तस्यैव रूप तैत्ति- रौयाणा सर्वत्र (४३३ ए.), नान्येषाम् । तथाहि- "यभीवौ ब्रझमाम भवति"-इत्यादि ता. द्रा० ४.३.१।

·[का अप्र०५य. तैत्तिरीयसंहिता। १८३ मामिमास्येव वौर्य दधति, मामां प्रतिष्ठित्यै १८)-इति। प्रतिमासानु- छानेन तस्मिन्-तस्मिन् मासि वौर्य सम्पद्यते । पृष्ठ्यस्य षडहस्य मासेपूर्द्धभागं स्थानत्वेन विधत्ते- "उपरि- टान्मामां पृष्ठान्युप यन्ति ; तस्मादुपरिटादोषधयः फलं टहन्ति()"- इति* ॥ अत्र मौमांमा। मप्तमाध्यायस्य बतीयपादे (जै० सू. ५. अधि. २.) चिन्तितम्-- "गवामयन श्राद्येऽमि प्रायणीयेति नाम यत् । तद् द्वादशाहिकादहो धर्मानतिदिशेन वा ।। पूर्वन्यायेनातिदेशो मैवं प्रथमता द्वयोः । अहोस्तुल्येति मुख्यत्वं समं नातिदिशेत्ततः । दादशाहे प्रथमस्याहः प्रायणीयमिति नाम । मयनेऽपि तत्राग्निहोत्रनामन्यायेनातिदेश इति चेत्, मैवम् ;- प्रायणीयाब्दप्रतिनिमित्तस्य प्राथम्यस्य दयोस्तुल्यत्वेनोभयत्र मुख्य- वेऽपि अनेकार्थत्वाप्रसङ्गात् । प्रारभ्यायति गच्छति प्रवर्तते कर्मा- ऽनेनेति 'प्रायणीयम् । अतो नैतन्नामधर्मानतिदिशति" इति ॥ तत्रैव चतुर्थपादे (जै० सू० १३-२०. अधि० ३.) अन्यच चिन्तितम्- तथा गना- ऐ० वा. 8.२.६ खण्डतः, ता. वा. 8, ५ प्रयाठकयोश्च गवा. मयनं सत्रं विहितं दृश्यम् । #. नालिदिशेन्न"-इति ए. सो. या मा. Y• मः। t "बनेकार्थत्यप्रसङ्गाभावात्" इति ए. सो. न्या. मा. पु० माठ ।

·g८8 तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०पाय.२] "गवामयनिके ज्योतिरादौ कि दादशाहिकी। ऐकाहिको वानुमानादाद्योऽन्यो नामवाधनात् ॥ गवामयने ज्योतिौरायुरिति व्योतिरादिकास्त्रयो यागाः विहिताः । तेषु द्वादशाहिकोति कर्त्तव्यता युक्ता । कुन ? अनु- मितशक्येन तत्प्रापणात् । गवामयन हि बादशाहविकृतिरिति वक्ष्यति, अतस्तत्सम्बन्धिलिनेन तदीयधर्मप्रापकशोदकोऽनुमीयत इति प्राप्ने, ब्रूम.,- सन्नि ज्योतिरादिनामकास्वय एकाहाः । तदीयधर्मा गावामयनिकेषु ज्योतिरादिषु ज्योतिरादिभिस्तिभि- र्नामभिः प्राप्ताः, नाम चानुमानिकाचोदकात् प्रवलम, प्रत्यक्ष- श्रुतित्वात् , अतश्चोदकस्य बाधितवादेतेवेकाहिकीति कर्त्तव्यता ग्राह्या" इति ॥ १॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका तैत्तिरीयमहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥ गावो वा एतत् सुचासताशृङ्गाः सतीः शृङ्गाणि सिषासन्तीस्तासां दश मासा निपणा पासन्नय शृङ्गा- एयजायन्त ता अंब्रुवन्नरात्मोतिष्ठामाव ने काममरु- तस्महि येन कामैन न्यपदामेति तासामु त्वा अंब्रुव- ना वा यावतीर्वासामहा एवेमौ हादशौ मासी संवत्सर, सम्पाद्योतिष्ठामेति तासाम (१) ·का०प्र०ाय०२] तैत्तिरीयसंहिता। (८५ द्वादशे मासि शृङ्गाणि प्रावर्तन्त श्रद्धया वाथडया वा ता दुमा यास्तूंपरा उभय्यो वाव ता आधुवन् यात्रु शृङ्गाण्यसंन्वन्याश्चोर्जमवारुन्धतीति दशसु मासू- त्तिष्ठन्नोति दादशसु य एवं वेद पदेन खलु वा एते यन्ति विन्दन्ति खलु वै पदेन यन् तद्दा एतदृतमयनं तस्मात् (२) रतहोसनि ॥२॥ तासां- * तस्माद हे च ॥ २॥ प्रथमेऽनुवाके गवामयननामक संवत्सरमचं कैचिद् विषैः सह विहितम् । मोमयागा द्विविधाः,- प्रात्ता अनासत्ताश। ते चानात्ता एकाहाः । आत्ता अपि द्विविधाः,-अहीनरूपाः मच- रूपाश्च। दिराचमारभ्यैकादशरात्रपर्यन्ता अहोना:। एकादभराच- दादभराचौ तु दिविधौ,- अहौनरूपो मत्ररूपौ च । चयोदभराव- मारभ्योपरितनानि सचाप्येव । तान्यपि विविधानि,-राचिमबाण्य- यनात्मकसवाणि च। तत्र शतराचपर्यन्तानि राचिमचाणि ), सवत्सरमारभ्योपरितनानि अयनरूपाणि । तेषां च मर्वेषां प्राति- • "तिष्ठामेति तासा]"-इति क, ख, म । + पुरस्तात् १६५-३३८ ए• रायम् । + ता. प्रा. १०प्र० १९ख०-२२ प्र० शेषपर्यन्तं दरष्यम् । 5 ता. वा. २२ प्र• धारभ्य ग्रन्थसमामिपर्यन्तमवलोक्यम् । ॥ ता. वा. २२ प्र.-२० प्र० १८ ख• पर्यन्त दरयम् । ता. प्रा. २४ प्र.२. ख• यारण्य अन्यमेषपर्यन्तं दप्यम् ।

·8 वैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाय.२] 3B भूतमिदं गवामयनम्' । तस्य च संवत्सरकालमाध्यः प्रयोगः पूर्वा- भुवाकेऽभिहितः। अथ दितीये दशमासमाध्येन प्रयोगेण मह विकम्पोऽभिधीयते ॥ नमेतं विधातुं पूर्वोक्तमेवार्थवादं कस्य चिद् विशेषम्य विवक्षया पुनः पठति- "गावो वा एतत् सत्रमामताश्टङ्गाः मतोः ग्रङ्गाणि मिषामन्तीस्तामा दश मामा निषषा श्रामन्नथ ग्रङ्गाण्यजायन्त, ता अब्रुवन्नरात्मोत्तिष्ठामाव तं काममरुत्स्महि, येन कामेन न्यपदा- मेति(१)"-इति । पुरा श्टङ्गरहिताः सत्यो गाव', ग्टगाणि 'सिपा- मन्तीः' मनितुं लधुमिच्छन्य 'एतत्' उच्यमानं मत्रमचतिष्ठन् । 'तामां' गवां दन मामा अनुष्ठिता अभवन्, 'अथ' अस्मिन् काले ग्राण्यु- त्पन्नानि । 'नाः' चोत्पन्नग्गाः परस्परमिदमब्रुवन् । 'येन' ग्गविपयेण कामेन 'न्यपदाम' मत्रानुष्ठानार्थ वयमेकत्र स्थाने निषसाः, 'तं' विषयं कामम् 'अरुत्साहि' वयं सम्पादिनवत्यः । एव मुक्का काचिद् गाव. कृतार्थवुया मत्रादुत्थिताः; ता उद- तिविति पूर्वस्मिन्नर्थवादे (४७९पृ०) श्रवणात् । तत्रैव यदन्यदुमम्-अथ यामां नाजायन्त, ता:मंवत्सरमाचोद- तिविति (४०३ पृ.), तत्र विवचितं विशेषं दर्शयति- ताणामु वा अब्रुवन वा, यावतीर्वामामहा एवेमौ दादगौ मामौ संवत्सर! मम्पाघोत्तिष्ठामेति, तामां दाद मामि ग्ङ्गाणि मावर्त्तन्त अद्या वाश्रद्धया वा ता दमा यास्नुपरा; उभय्यो वाव ना आभुवन, याय ग्राण्यमवन् यायोर्जमवारन्धत)"-इति । 'याः' गावः मत्रमनु- तिष्ठन्ति, 'तामाम् उ तु श्रा' तामामेर मध्ये जातग्रङ्गासत्थाय ·का.प्र.य०२] तैत्तिरीयसंहिता। 8C७ गतासु अवशिष्टाः 'पर्धा वा' काश्चिदेव गावः परस्परमेवमनुवन् । एतास्वर्द्धरूपासु गोपु मध्ये राशिदयम् । तत्र काश्चिकृङ्गकामाः, अपरास्तु किमेभिः श्ट रूर्जमेवोदरपूरणक्षमा सम्पादयाम इति मन्यन्ते । एवं मति श्टङ्गकामा अङ्गकामाश्च 'यावती' यावत्यः सन्ति, 'ताः' सर्वा अपि मिलिवा परस्परमेवमब्रुवन् । किम- ब्रुवन्निति, तदुच्यते- 'दमौ' संवत्सरावशिष्टौ दादशमयापूरणौ मासौ 'श्रासामहै एव' सर्वदाप्यनुतिष्ठाम। ततः संवत्सरं पूरयित्वा पवादुत्तिष्ठामेति 'तासां' संवत्सरं पूरयन्तीनां गवां मध्ये, यामा श्टङ्गे श्रद्धास्ति, तामां तथैव श्रद्धया द्वादशे मासि श्टङ्गाण्युत्पन्नानि यामान्तु श्रद्धा नास्ति, ता प्रश्रद्धयैव 'दमाः' सम्पन्नाः असम्पन्न- घटङ्गाः, या लोके 'पराः' 'टङ्गरहिता दृश्यन्ते। एव सति या गाव: श्टङ्गाणि अलभन्त, याचान्यास्तद्धारहिताः खापेक्षितामूर्जमेव अलभन्त, 'ताः' उभयविधा अपि स्वस्खप्रयोजनमिया मम्टद्धिङ्गताः । अत्र दशमामानुष्ठानेन समाचम्, द्वादशमासानुछानेन रमणीय- श्टङ्गलम् कर्मभूयस्वात् फलभूयस्त्वमिति न्यायात् ॥ नदेवमर्थवादेन दशमासानुष्ठानं द्वादशमासानुष्ठानञ्च प्रशस्य विकल्पितं पचद्वयं विधत्ते- "नोति दशसु मासूत्तिष्ठबृभोति दादशम एवं वेद(२)"-इति । 'यः' यजमानः प्रकारद्वयं वेत्ति, मोऽयं खेच्छयान्यतरं प्रकारमनुतिष्ठन् समृद्धिं प्राप्नोति ॥ ननु दादासु मासेषु सम्पूर्णानुष्ठानत्वादस्तु फलम, दशमासपने त कथम् । इत्याशयोपपादयति- “पदेन खलु वा एते यन्ति, विन्दनि खलु वै पदेन यन्)"-इति । एते' दशमासानु- ·gee तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाच्य] छायिनो यजमानाः कालापत्वेऽपि 'पदेन खलु वै यन्ति' शास्त्रीयेण मार्गणानुतिष्ठन्ति ; लोकेऽपि 'पदेन यन्' राजमार्ग गच्छन् पुरुषः वन्यस्खलनेऽपि याममाप्ति लभत एव । तबदवापि फलप्राप्तियुका ॥ उपपादितं पक्षद्वयमुपसंहरति- "तद् वा एतदृद्धमयनं, तस्मा- देतद् गोमनिट)"-इति । यत् एतद् गवामयनं, तद् यदि दशसु मासेषु समाप्यते, यदि वा दादासु, सर्वथापि 'शुद्ध' फलप्रदमेव । यस्मादयनस्य महिमा भूयान्, तस्मात् 'एतद् अयनं 'गोमनि' गवां तिर्यग्जातीनामप्यभिमतलाभहेतः, किम वक्तव्यं विशिष्ट- बामणानामित्यभिप्रायः ॥ २ ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।। प्रथमे मासि पृष्ठान्युपं यन्ति मध्यम उप यन्त्युत्तम उप यन्ति तदाहुयीं वै चिरेकस्याहू उपसौर्दन्ति दुई वै सापराभ्यां दोहाभ्यां दहेऽथ कुतः सा धाक्ष्यते यां हादशत्वं उपसौदन्तीति संवत्सर सम्पाद्यौत्तम मासि सकृत् पृष्ठान्युपैयुस्तद् यजमाना यज्ञं पशूनव रुन्धते) समुद्रं वै (१) गनेनवारपारं प्रवन्ते ये संवत्सरमप्यन्ति यद् हेद्रयन्तरे अन्वर्जेयुर्या मध्ये समुद्रस्य प्लवमन्वर्जेयु- ·BEE [का०प्र०५य. तैत्तिरीयसंहिता। स्ताहक् तदनुत्सर्ग वृहद्रथन्तुराभ्यामित्वा प्रतिष्ठा गच्छन्ति सर्वेभ्यो वै कामेभ्यः सन्धिर्दुहे तद् यजमानाः सर्वान् कामानव रुन्धते ॥३॥ वै] चतुस्त्रिशच्च ॥ ३॥ द्वितीये दशमामदादगमामविकन्पोऽभिहितः, अथ हतीये पृष्ठ्यपडहविषयो विकल्पोऽभिधीयते ॥ यत् पूर्व विहितं "मामिमामि पृष्ठान्युप यन्ति" इति (४०५पृ० ८पं.), तत्र पक्षान्तरं विधत्ते- “प्रथमे मामि पृष्ठान्युप यन्ति, मध्यम उप यन्युत्तम उप यन्ति" इति। सर्वेषु मासेपु पृष्टयः पडको नानुठेयः, किन्तु प्रथममध्यमोत्तमेपु पिम्वेव मामेम्बित्यय- मेकः पक्षः ॥ पुनरपि पचान्तरं विधत्ते- "तदाहयों वे चिरेकस्याम उप- मौदन्ति, दह्र वे मापराभ्यां दोहाभ्यां दुहेऽथ कुतः मा धोक्ष्यते याँ दादगार व उप मोदन्तौति, मंवासर मम्पाद्योत्तमे मामि महत् पृष्ठान्युपेयुम्तधनमाना यज पशनव रुन्धते (९)-दति । लोके दोग्धारः पुरुषा एकस्याहो मध्ये 'या' गा दोग्धुं त्रिवार प्राप्नुवन्ति, 'मा' गौः प्रथमपयांये प्रभूतं चौरं प्रयच्छति: 'अपराभ्यां दितीय- वतीयदोहनपर्यायान्यो । 'दहूं वै दुई अपमेव घोरं दोग्धि । एवं सति 'या' गामेकस्मिन् दिने दादा त्यो दोग्धुमुपयन्ति, 'मा' * "समवे."-इति क, ख, ग ।। + "रिसोयरतोयदोनियापाया"-इति ।

·82. तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०प०३] गौः 'कुतो धोक्ष्यते ? न हि चौराभावे दोहनमुचितम् । तस्माद गोसमानस्य पृष्ठ्यषडहस्यापि मासत्रयानुष्ठानमनुचितम् ; किमु वक्रव्यं दादममामानुष्ठानेऽप्यनुचितत्वमित्येव । 'तदा' तस्मिन् पृष्ट्यषडहविषये अभिज्ञाः कथयन्ति । तस्मात् संवत्सरमनुष्ठायान्ते मामि भकदेव पृष्ठ्यः षडहोऽनुष्ठेयः, दूतरेषु तु मासेषु पञ्चमेना- भिप्लवपडहेनेव मासपूरणं कर्त्तव्यम् । तथा मति यजमानाः पृष्ठ्य- षडहस्य समारत्वाद् यज्ञं सम्पूर्ण प्राप्नुवन्ति ॥ यत् पूर्व विहितं "समान माम भवति"-दति (४७५ पृ. ३५०), तदेवाच विशेषाकारेण विधत्ते- “समुद्र वा एतेऽनवार- मपारं प्रसवन्ते ये मंवत्सरमुप यन्ति, यद् इद्रयन्तरे अन्वर्जेयुर्यथा मध्ये भमुद्रम्य सवमन्वर्जेयुस्तादृक् तदनुत्सर्ग गृहद्रथन्तराम्यामित्त्वा प्रतिष्ठां गच्छन्ति, सर्वेभ्यो वै कामेभ्ध, मन्धिर्दुहे, तद् यजमानाः सर्वान् कामानव रुन्धते(२)"-इति। 'पारावारे' पराचिौ तौरे । 'ये यजमानाः संवत्मरमचमनुतिष्ठन्ति, एते तौरदयरहितं समुद्रं बाहुभ्यां तरितमिच्छन्ति । तच्चाशक्यम् । यदि तत्र 'रहद्रथन्तरे' मामनी अनुक्रमेण पृष्ठस्तोचे सम्पादयेयुः, तदानी यथा ममुद्रम्य मध्ये तरणमाधन 'शव' मम्पादयेयुम्तादृक् तद् भवति । तस्मात् 'अनुत्सर्ग' कदाचिदप्यपरित्यज्य, रद्र्यन्तराभ्याम् 'दत्त्वा' स्तोत्रं प्राप्य 'प्रतिष्ठा यजममाप्ति गच्छन्ति । अन्यदौयेनापि वत्सेन दोग्धु मक्या गो: 'मन्धि'-इत्युच्यते । मा च मन्धिः 'सर्वभ्य' कामेभ्यो • "पारावारे परावधिो तोरे"-इति यम. को० १.१..

·[का.प्र.पाय.] तैत्तिरीयसंहिता। ९९ दुहे' यथा-यथा चौरमपेचितं तथा तथा यं कश्चिद् वत्समादाय दोग्धुं शक्यते । 'तत्' तथा मति, अत्रापि यजमानाः 'अन्यदौ- याभ्यां' प्रकृतिगताभ्यां रहद्रथन्तराभ्यां तत्तद्दिने प्रयुज्यमानाभ्यां सर्वान् कामान् प्राप्नुवन्ति ॥ ३ ॥ दूति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकामे तैत्तिरीयमंहिताभाय्ये सप्तमकाण्ड़े पञ्चमप्रपाठके बतीयोऽनुवाकः । समान्य ऋचा भवन्ति मनुष्यलोको वा ऋचा मनु- ष्यलोकादेव न यन्त्यन्यदन्यत्साम भवति देवलोको वै साम देवलोकादे॒वान्यमन्यं मनुष्यलोकं प्रत्यवरी- हन्तो यन्ति जगतीमग्र उप यन्ति जगतीं वै छन्दासि प्रत्यरोहन्त्याग्रयणं ग्रहा वृहत् पृष्ठानि चयस्विशार स्तोमास्तस्माज्यायासं कनौयान् मृत्यवरोहति). वैश्वकर्मणो गृह्यते विश्वान्येव तेन कमाणि यजमाना अव रुन्धत आदित्यः (१) गृत दुयं वा अदितियामेव प्रतितिष्ठन्त्युन्या- ऽन्यो गृह्यते मिथुनत्वाय प्रजात्या) अवान्तरं वै देश- राण प्रजापतिः प्र॒जा असृजत यद्देशरावो भवति प्रजा एवं तद् यजमानाः सृजन्त एता हु वा उदक्षः जास्वायनः सूचस्याईमुवाच यद्देशराचो यशराची ·सिरीयसंहिता। १६२ का०प्र०ाय..] भवति सचस्या अथो यदे॒व पूर्वेधहस्सु विलोम क्रियते तस्यैव (२) एपा शान्तिः) आदित्य एव:२] * हे च ॥ ४॥ बतौये पृष्ठ्यषडइविषयप्रकारविशेषोऽभिहितः, अथ चतुर्थ उत्तरे पचसि प्रकारविशेषोऽभिधीयते। वे हि संवत्सरसवस्य पदमी। एतान्यत्र समानातम्-"यथा भालाये पक्षमी, एव५ संवत्सरस्य पचमौ"-इति (तै • ब्रा० १. २.३ १.)। तच प्रथमषण्मासात्मके पूर्वस्मिन् पक्षसि मामैक्य मृचा नानात्वं पूर्व मभिहितम्, इदानी द्वितीयषण्मामात्मके उत्तर स्मिन् पक्षमि पूर्ववैपरीत्येन गैक्यं मामनानात्वचाभिधीयते॥ तबादागैक्यं विधत्ते- “समान्य सुचो भवन्ति, मनुथ्यलोको .वा ऋचो मनुथ्यलोकादेव न यन्ति"-दति । मनुय्यलोके हि कर्म छत्वा पयाद् देवलोकं प्राप्नुवन्ति, एवमाधारभुतामृचमभ्यस्य पथात् तस्यां माम गायन्ति, तस्मादृचो मनुष्यलोकस्वरूपाः । वाय 'समान्य एकरूपाः कर्त्तव्याः, एकस्मिनहनि या एचस्ता एवान्यस्मिन् प्रयोकव्याः । एवं मति मुगात्मकात् मनुष्यलोकात् कदाचिदपि नापगच्छन्ति ; अपत्यादिमन्तानाविच्छेदात् ॥ 3 "दादित्यस्तस्यैवर]"-इति क, ख, ग । 1 "यथ्यू साम गोयते"-इति छा• मा० ३ ०.१-४ ।

·[का०प्र०५० तैत्तिरीयसंहिता। B६३ .. अथ मामनानात्वं विधत्ते-- "अन्यदन्यत् भाम भवति, देवलोको वे माम, देवलोकादेवान्यमन्य मनुय्यलोकं प्रत्यवरोधन्तो यन्नि()"- इति । साम्नः पद्याझावित्वमाम्येन देवलोकत्वम् , तादृश च माम पूर्वस्मिन् दिने यद् भवति, ततोऽन्यदुत्तरमिानहनि कर्त्तव्यम् । लोकेऽपि देवलोकानिर्गच्छन्त' पुरुषाः, 'अन्यमन्य' मनुष्यलोकप्रदेश गच्छन्ति । यद्दा अन्यमन्यमिति पञ्चम्यर्थ द्वितीया , अन्यस्मादन्य- साद देवलोकात् ; कर्मफलानां तारतम्योपेतत्त्वेन विविधत्वात् तदा तदा विलक्षणाद् देवलोकात् प्रत्यवरोहतो यजमाना मनुय्यलोक प्राप्नुवन्नीत्यर्थः ॥ विशेषान्तरं विधत्ते- “जगतीमय उप यन्ति , जगतो वे छन्दा सि प्रत्यवरोहन्ति(२)" इति। पूर्वस्मिन् पतमि गायत्री प्रथममनुष्ठिता, उत्तरस्मिस्तु जगती प्रथममनुष्ठेया। तथा मति जगती प्रत्यन्यानि सर्वाणि छन्दांम्यवरोह प्राप्तानि भवन्ति ॥ पुनरपि विशेषत्रयं क्रमेणा विधत्ते- "आग्रयणं यहा, रहत पृष्ठानि, चयस्त्रि(ग) स्तोमास्तम्माज्ज्यायाम कनौयान् प्रत्यवरो- इति)" इति। यथा गाययादिच्छन्दम्म पूर्वमात् परमो विप- ययेणोत्तरम्य पक्षमोऽनुष्ठानम, एवं ग्रहमामम्तोमेबपि द्रष्टव्यम् । तचायणोऽन्ते ग्टहीतः, इह बादौतथा मति ग्रहाः प्रत्यवरूढा भवन्ति । तथा तर रथन्नरं पृष्ठं पूर्वदिनेऽनुष्ठितम, दह तु रहत' पृष्ठं पूर्वमनुठेयम्, तथा मति माणि पृष्ठम्तोत्राणि प्रत्यवरूढानि भवनि । तथा तब पयस्विनम्तोमोऽन्तेऽनुष्ठितः, द६ बादावनुष्ठेय ; तथा मति मर्वे स्तोमाः प्रत्यवरूढा भवन्ति । यमादव प्रौढम्तय- ·889 तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्र..] स्त्रिंशः प्रथमभावी, अर्वाञ्चस्विणवैकविंगादयः पवाभाविनः, तम्मालोकेऽपि 'ज्यायांम' पितरं पितामहं वा प्रति 'कनौयान्' पुत्रः पौत्रो वा वाहनादवादेरवरोहति ॥ अथातियाह्यद्वयं क्रमेण विधत्ते- “वैश्वकर्मणो ग्रह्मते, विश्वान्येव तेन कर्माणि यजमाना अव रुन्धत , श्रादित्यो ग्टह्यत, दूयं वा अदि- निरस्यामेव प्रति तिष्ठन्ति)"-दूति। "वाचस्पति विश्वकर्माणम्"- इत्यनेन ग्टह्यमाणोऽतियायो 'वैश्वकर्मणः'। 'तेन' अतियायेण सर्वा- प्यपि कर्माणि यजमानाः प्राप्नुवन्ति । “महौमू पु मातरम्"-दूत्य- नेन ग्रह्यमाणोऽतिग्राह्यः 'श्रादित्यः' ; भूमेरदिनित्वात् । तेनाति- याोण भूमौ प्रतितिष्ठन्ति । अत्र सूत्रकारः। "वैश्वकर्मणमनि- ग्राह्याणामटमं ग्टहाति वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतय इति, श्वो भूत श्रादित्यं महौमू पु मातरमिति; तावेवमेव व्यत्यासं राहात्या महाव्रतात्" इति। तमिमं व्यत्यासं विधत्ते– “अन्योऽन्यो ग्टह्येते मिथुनत्वाय प्रजात्यै(६)" इति । 'अन्योऽन्यः' एकेकः, यस्मिन् दिने वैश्वकर्मणो रसाते, ततः परेधुरादित्यः, सतोऽपि परेधुर्वैश्वकर्मणः, पुनरपि परेधुरादित्यः । एव मति दित्वेन मिथुनरूपत्वात् प्रजोत्पत्तये सम्पद्यते॥ अथ द्वादशाहीयं दाराचं विधत्ते- "अवान्तरं वै दशरात्रेण प्रजापतिः प्रजा असृजत , यद् दशराचो भवति, प्रजा एवं तद् यजमानाः सृजन्त, एता इ वा उदयः गोल्पायनः भवस्यर्द्धि- मुवाच, यद् दशरात्रो, यद् दशरावो भवति मवस्या, अयो ·[का.प्राथ.५] तैत्तिरीयसंहिता। यदेव पूर्वप्वहस्सु विलोम क्रियते, तस्यैवैषा गान्निः(०-इति । एतच्च वाक्यं “दे वाव देवमचे"-दत्यच * व्याख्यातम् ॥ ४ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे तैत्तिरीयमहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ यदि सोमी ससुतौ स्याता मइति राघिय प्रातरनु- वाकमुपाकुर्यात् पूर्वो वाचं पूर्वी देवताः पूर्वछन्दासि हो हपखती प्रतिपदं कुर्यात् प्रातस्सवनादेवैया- मिन्द्र हो यो खल्वाहुः सवनमुखे सवनमुखे कार्येति सवनमुखात् सवनमुखादेवैपामिन्द्र । संवेशा- योपवेशाय गायत्रियास्विटभी जगत्या अनुष्टुभः पता अभिभूत्यै स्वाहा") छन्दासि वै संवेश उपवेशश्छन्दा- भिरेवैपाम् (१) छन्दासि के सजनीय शस्यं विव्य५ शस्यमग- त्यस्य कयाशुभीयर शस्य मेतावद्दा अस्ति यावदेत- द्यावदेवास्ति तदेपा र यदि प्रातस्सवने कराशी दीयेंत वैधावी' शिपिविष्टवतीपु स्तुयोरन् यहै यज- स्यानिरिच्यते विष्णुं तच्छिपिविष्टमभ्यति रिच्यते तद्धि- • पुरग्तात् ७. ३.५-४१४ ए. २-१० • रायम् ।

·१८६ तैत्तिरीयसंहिता [का काम पूच.५] पणुः शिपिविष्टोऽतिरिक्त एवातिरिक्तं दधात्यथो अति- रिक्तवानिरिक्तमाखाव (२) रुन्धते) यदि मध्यन्दिने दौयत वपट्कारनिधन सामं कुर्युर्वपट्कारो वै यज्ञस्य प्रतिष्ठा प्रतिष्ठामेवैनंद् गमयन्ति यदि तृतीयसवन एतदेव ॥५॥ एपा मवै.'कानविंशतिश्च ॥ ५ ॥ चतुर्थऽनुवाके उत्तरे पचमि विमेपोऽभिहितः; अथ पञ्चमे मात्सर्यण प्रवृत्तयोर्दयोर्गवामयनयोर्विशेषोऽभिधीयते ॥ तमिमं विधत्ते- "यदि सोमो मधुसुतौ स्यातां, महति रात्रिय मातरनुवाकमुपाकुर्यात् । पूर्वी वाचं, पूर्वी देवताः, पूर्वश्छन्दामि ह)"-इति । यदि कदाचिद् यजमानमह योरुभयोः परस्पर- मात्सर्येण गवामयनगतौ मोमो सम्भूय अभिपुतौ स्याता, तदानौं महाराचे बुध्वा प्रातर नुवाकनामकस्य शस्त्रम्योपाकरणं कुर्यात्, "प्रातविभ्यो देवेभ्यः"-इत्यादिमम्प्रेषमध्वर्युः पठेदित्यर्थः। यो यजमानमः । पूर्व प्रवृत्तः सनुपाकरोति, म अन्याय वागादीन् 'यो श्रादत्ते। तमिय प्रातरनुवाके सुम्विषं विधत्ते- “वृषाखती प्रतिपदं महस्य • "हन्दीमिरवैपा]"-इति क, ख, ग । + सय सर्वेषामविगमेव यजमानत्वमिति नियमादुत यजमानस इति । तथाहि"माना सर्व सत्येष"-उनि कात्या. श्री. •१०१.०२ ·[का ७/प्र.च.५] तैत्तिरीयसंहिता। 880 कुर्यात्, प्रातस्मवनादेवैषामिन्द्रं बोर)" इति । प्रकृती "प्रापो रेवतीः चयथा हि वस्खः"-इत्येषा प्रथमा, दूह तां परित्यज्य वृषनशब्दवतीमन्यामृच प्रथमां कुर्यात् । तथा मति (म एव') अन्येषां यजमानानां देवतारूपम् 'इन्द्र' प्रातस्मवनादपनयति ॥ पक्षान्तरमाह- "अथो खल्वाहा, सवनमुखे मवनमुखे कार्यति; सवनमुखात्सवनमुखादेवैषामिन्द्रं (३)" इति । त्रयाणामपि मव- नानां प्रारम्भे सेयं वृषण्वती पठनीयेत्येव केचिदाहुः । तथा मति परेषां सर्वमवनारम्भादिन्द्रमपमारयति ॥ अथ तत्राभिभूतिहोममन्त्रान् पश्च पठति- “मवेशायोपवेशाय गायचियास्विटुभो जगत्या अनुष्टुभः पतग अभिभूत्यै स्वाहा(४)"- इति । 'मवेशाय' गायत्यादौनां छन्दमा खकीययजे सम्यक् प्रवेशाय, 'उपवेशाय प्रविष्टानां चाव स्थिरावस्थितये, 'गाया अभिभूत्यै' पर- कीयस्य गायत्रीच्छन्दमोऽभिभवाय, स्वातमिदमस्तु । त्रिष्टुभ इत्या- दिभियतभिः पदैरुत्तरे चत्वारो मन्त्रा भिद्यलो, तेषु संवेशायोपवेशा- येत्येतदनुमञ्जनीयम् । प्रथममन्त्रे बभिभूत्यै स्वाहेत्येतदनुपज्यते ॥ मन्त्राणां तात्पर्य व्याचष्टे- "छन्दामि वे मवेश उपवे गहन्दी- भिरेवैषां छन्दामि ब-इति। योऽयं मेवेशो यचोपवेशः, तावुभौ छन्दोविषयत्वाच्छन्दांस्येव ; तथा मनि स्वकीयेश्छन्दोभिरि- तरेषां छन्दांमि विनामयति । अथ शस्तविभेषान् विधत्ते- "मजनीय अस्य विहव्य गम्य- मगस्यस्य कयाइभीया गसमेनाव का अस्ति, यवदेतद् याव- एषोऽगोग-पुस्तके मास्ति । .

·88 तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्राथ.५] देवास्ति, तदेषां वृत" इति। “यो जात एव प्रथमो मन- स्वान्" इति सूने ‘स जनाम इन्द्रः- इत्येवं मजनशब्दस्य विद्यमान- लात् तत्सूक्त 'मजनीयम्' , निष्केवल्यास्त्रे “इन्द्रस्य नु वौर्याणि"- दत्यस्य स्याने मजनोय सूकं शमनीयम् । “ममामे वर्षों विइवे- स्वस्तु"-इति सूक्ते विवशब्दसद्भावात् तद् 'विहव्यम्'; नक्ष महा- वैश्वदेवशस्त्रे "श्रा नो भट्राः" इत्यस्य स्थाने शंसनीयम् । “कया शुभा भवयस."-दूत्येतत् सूक्तमगस्त्येन दृष्टत्वात् 'अगस्यस्य कया- शुभौयम्', मरुत्वतीयास्त्रे "जनिष्ठा उय."-इत्येतस्य स्थाने आस- नीयम् । यदा, तत्तच्छस्वादौ शस्त्रात् पुरा यथोक सूकजातं पठनीयम् । एतत्' उक्त सूझत्रय यावदस्ति, एतावदेव मारम। एत- पाठे तु परेषां यावत् मारमस्ति, तत् सर्व विनाशयति ॥ अथ नैमित्तिकं स्तोत्रविशेषं विधत्ते- "यदि मातस्मुक्ने कस्लमो दौर्यंत, वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीपु स्वोरन्यद् वै यज्ञस्यातिरिच्यते, विष्णुं तच्छिपिविष्टमभ्यति रिष्यते; तद् विष्णुः शिपिविष्टोऽतिरिक एवातिरिक्षं दधात्ययो अतिरिक्फेनवातिरिक्र- माशावरुन्धत)"-इनि । यदि प्रातम्मुवनकाले द्रोणकलशो 'दीयंत' विदोणी भवेत्, तदानी म्तोतारः मामगा विष्णुदेवताकास मिपिविष्टशब्दयुक्तास्वनु ति कुयुः। 'यजस्य' भम्बन्धि 'यद्' अङ्गम् 'अतिरिच्यते' गाम्बीयं फनमुम्बध वर्तते, 'तद्' अङ्गं शिपिविष्टगुणविभिष्ट विष्णुमभिलक्ष्यातिरिकं भवति । "पशवः गिपि."-इतिश्रुत्यन्तराछिपिशब्दः परवाची'; तेषु म्वामिलेन . पुरम्तात् २ ५ २-२ मा० ५५ए।

·(का.प्र.पाय.५] तैत्तिरीयसहिता। BEE प्रविष्ट "शिपिविष्ट'', 'तत्' च अतिरिक्तमग शिपिविष्टो विष्णु- रेव, तत्खामिकत्वात् । ततो वैष्णवौघु स्तुतौ सत्याम् अतिरिक्त- खामिन्येव विष्णो अतिरिक्त स्थापयति । अपि च अतिरिक्तवामिनेव विष्णुना 'अतिरितम्' अयथाशास्त्रमङ्गम् ‘ाप्पा' शास्त्रीय कृत्वा मत्रफल लभते ॥ श्रय द्वितीयटतीयमवनयो विशेष विधत्ते- 'यदि मध्यन्दिने दौर्यंत वषट्कारनिधन माम कुर्युर्वषट्कारो वै यज्ञस्य प्रतिष्ठा, प्रति- छामेवेनद् गमयन्ति , यदि बतौयमवन एतदेव(८)"- "-इति। द्वितीय- बतीयमवनयोद्रोणकलशे विदोणे मति वषट्कारनिधन भाम 'कुर्यु' मातव्यम् । “निधन' साम्न पञ्चमो भाग , वषट्-शब्दो 'निधन' मानो भक्तिविशेषो यस्य पान , तदिद 'वषट्कारनिधनम्'। वषट्कारो छि इवि प्रदानमाधनत्वाद् यजस्य समाप्तिस्थानम् , तद्युफसामगानेनैव प्रतिष्ठामेव 'एनत्' मच 'गमयन्ति' अवैकल्येन समापयन्ति। यदि तृतीयमवने कलशो भिद्येत, तदाप्येतदेव। अत्र यत् साम, तस्य 'एतदेव' वषट्कारनिधनमेव माम कुर्यु । ॥ ५ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाणे तैत्तिरीयमहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाक। . याखकृत निर्वचनन्तु निर० १ २ २, ३ खण्डयोईय्यम् । + तद्युक्तसामेत्यादिकुर्युरित्यन्तस्य स्थाने ग पुस्तके त्वेष पाठ प्रदृश्यते- 'सद्युक्तसामगानेन 'एनत् विकलमा सम्पत्ति प्रापयन्ति । तस्मात् हतोय सवनेऽपि कलशविदारणे सति 'एतदेव' वाम गातथ्यम्'-इति ।

·५०० तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रय०६] पडर्मासान्सम्याद्याहरुत्सृजन्ति पड़हैहि मासा- न्सम्पश्यन्त्यईमासैर्मासान्त्सम्पाद्याहरुत्सृजन्त्यई- मासैहि मासान्सुम्पश्यन्त्यमावास्यया मासान्त्सम्या- द्याहरू सृजन्त्यमावास्यया हि मासान्त्सम्पश्यन्ति) पौर्णमास्या मासान्त्सम्पाद्याहरुत्सृजन्ति पौर्णमास्या हि मासान्सम्पश्यन्ति") यो वै पूर्ण प्रासिञ्चति परा स सिच्चति यः पूर्णादुदचति (१) प्राणमस्मिन्त्स दधाति यत् पर्णिमास्या मासान्स- म्याद्याहरुत्सृजन्ति संवत्सरायेव तत् प्राणं देधनि तदनु सविणः प्राणन्ति) यदहत्सृिजेयुर्यथा दृतिरुपनदी विपतत्येव संवत्सरो वि पतेदार्निमाच्छेयुर्यत् पैार्ण- मास्या मासान्त्सम्पाद्याहरुत्सृजन्ति संवत्सरायैव तदु- दानं दधति तदर्नु सचिण उत् (२) अनन्ति नातिमान्ति पूर्णमासे वै दे॒वाना सुतो यत् पौर्णमास्या मासान्सम्पाद्याहरुत्सृजन्ति देवानामेव नागेन यज्ञं प्रत्यवरोइन्ति(०) वि वा एतनं छिन्दन्ति यत् पड़हसन्तत५ सन्तमथाईरुन्जन्ति प्रा- जापत्वं पशुमा लभन्ते प्रजापतिः सर्वा देवता देवता- भिरेव यच्च सन्तन्वन्ति यन्ति वा एते सर्वनाद ये- ऽईः (३) ·५.९. [का०प्र०ाय] तैत्तिर्गयसंहिता। उत्सृजन्ति तुरीय खलु वा एतत् सवन यत्साहाय्य यत्साहाय्यं भवति तेनैव सर्वान्न यन्तिार) समुपवयं भक्षयन्त्येतत् समिपौथा ह्येतहि.) यथायतनं वा एते. पासवनभाजी देवता गच्छन्ति ये हरुत्सृजन्त्यनु सवनं पुरोडाशान्निवपन्ति यथायतनादेव संवनभाजो देवता अर्व रुन्धतेऽष्टाकपालान् प्रातस्सवन एकादशकपा- लान् माध्यन्दिने सर्वने दादशकपालारस्तृतीयसबने छन्दास्येवावा (४) अव रुन्धते९ वैश्वदेवं चुरुं तृतीयसवने निवपन्ति वैश्वदेवं वै ढतीयसवनं तेनैव तृतीयसवनान्न यन्ति(१५) ॥६॥ जूदच 'त्युदई रास्ता] पञ्चदश च ॥६॥ पश्चमेऽनुवाके गवामयनप्रमझेन मत्रविषये मात्सर्यविशेषोऽभि- हितः। अथ षष्ठे गवामयनस्य गणविकाररूप उत्सर्गोऽभिधीयते । तदेतद् विधत्ते- “पड़ामानसम्पाद्याहरुत्सृजन्ति, पड़ई मान्स- म्पग्मति(-इति । येऽभिप्लवपडदाः, तेः पञ्चव श्रावृत्तः एक माममनुष्ठाय, अनन्तरे मामे प्रथमदिने कर्तव्यं ज्योतिराख्यमह- रुत्सृजेयुः । यदा, चतुर्भिरभिनवे रेकेन पृष्ट्येन च मामं ममाप्योत्तर- - "त्यु(राधेऽs]"-इति क, ख, ग ।

·५०२ तैत्तिरीयसंहिता। [का /प्र .०६] महरुलटव्यम् । यस्मालोकेऽपि पञ्चभिः षड़हस्विंशद्दिनानि गण- यित्वा भावनमामोऽयमिति निश्चिन्वन्ति ॥ पान्तरं विधत्ते - "अर्द्धमार्मासानसम्पाद्याहरुत्सृजन्यर्द्धमा- हि मामान्तसम्पश्यन्ति(२)"-दति । पूर्वस्मिन् पचे प्रायणौयारम्भषो- यावहर्विषो दौ परित्यज्य इतौयदिने षड़हस्यारम्भः, तदारभ्य त्रिंगदिनात्मके सावनमासे गते सति तत ऊर्द्धमहरुत्स्रष्टव्यम् इदानौं प्रायणौयदिनमारभ्य पञ्चदशदिनात्मकाभ्यां दाभ्यामर्द्धमामाभ्यामेक मा ममाप्य तदनन्तरभाव्यहरुत्स्रष्टव्यम् । लोके हि द्वाभ्यामई- मामाभ्यामेको मामो निष्पद्यत इत्येवमर्द्धमामेरेव मामस्वरूपं नि- शिवन्ति । तदिदं पचदयं मावनमासाभिप्रायम् ॥ . अथ चान्द्रमासाभिप्रायेण परदयम्; तत्रैक पतमाह-"श्रमा- वास्यया मामान्सम्पाद्याहरुत्जन्यमावास्यया दिमामानसम्पग्यन्ति(२)" -इति । चान्द्रममदर्शिनः के चिदमावास्यया मामममाप्तिं निश्चि- पतेः श्रतोत्रापि तथैव मासं समाप्य शक्लमतिपदि यदहरनुष्ठेयं तत् परित्याज्यम् । चान्द्रमममाथित्य पलान्तरमाह- "पौर्णमास्या मामानसम्पा- घाहरुरजन्ति पौर्णमाम्या हि मामानसम्पयन्ति-दति । शता- मतिपदमारभ्यामावास्यान्त शान्द्रो मास इत्यतीतः पक्षः; कृष्णप्रति- पदमारभ्य पौर्णमास्यन्त इत्ययं च पक्षः । एतस्मिन् पक्षे कृष्णप्रतिपदि यदहः प्राप्नं, तदुत्प्रष्टव्यम् ॥ एतमेव पदं प्रगंमति-"यो वै पूर्ण श्रामिञ्चति, परा म "पक्षान्तरमा"-इति ग। .

·1०७/प्र.५य०६] तैत्तिरीयसंहिता। ५०३ मिञ्चति , यः पूर्णादुदचति, प्राणमस्मिन्स दधाति; यत्पौर्णमास्या मामात्सम्पाद्याहरुत्सृजन्ति, संवत्सरायैव तत् प्राणं दधति, तदनु सविणः प्राणन्ति)"-दति । लोके हि 'या' कोऽपि पुरुषो एततौरादिना 'पूर्ण' पात्रे पुनरप्युपरि तव्यमासिञ्चति, 'म:' भूमौ पातयित्वा तट्रव्यं विनाशयति। 'य.' तु बुद्धिमान् 'पूर्णत्' पाचात् 'उदचति' स्वल्पमुद्धरति, 'मः' 'अस्मिन्' पाचे प्राणरूपं वायु 'दधाति'; मति ह्यवकामे वायुः मञ्चरति । एवं मति यदि यजमानास्तत्तत्यौर्णमास्या तं तं भामं पूरयित्वा कृष्णमतिपदि कर्नव्यमहरुत्सृजेयुः, तदानी मंवत्सरमचरूपपुरुषार्थ प्राणवायुं तस्मिन् दिने स्थापयन्ति। 'तत्' संवत्सरप्राणस्थापनमनु ‘मचिण' यजमाना अपि श्यामनिरोधाभावेन जीवन्ति ॥ अथ व्यतिरेकमुखेनैतमेव पक्ष प्रशंसति- “यदहत्सृिजेयुर्यथा दृतिरुपनद्धो विपतत्येवसंवत्सरो वि पतेदार्त्तिमार्छयुर्यत्पौर्णमास्या मामान्सम्पाद्याहरुत्सृजन्ति, संवत्मरायैव तदुदान दधति , तदनु मचिण उदनन्ति, नार्त्तिमार्छन्ति६)"-इति । उतन्यायेनाहन्य- नुत्सृष्टे मत्युदकपूर्णे दृतिर्दृढ बध्यमानोऽपि यथा वैधीभावेन नश्यति, एवं संवत्सरात्मकः क्रतुर्विनग्येत्. यजमानाथ मरणं प्राप्नुयुः ; नापरिहारार्थमन्युत्सृष्टे सति, तेनोमर्गण संवत्सरमचस्य अविना- भार्थ प्राणसञ्चारस्थानीयमुदान सम्पादयन्ति। तत्सम्पादनमनु सत्रि- णोऽपि 'उदनन्ति' उच्छ्रसन्ति, ततो नार्ति गच्छन्ति । पुनः प्रकारालणेतमेव एवं प्रांमति- "पूर्णमाले वै देवाना सुतो यत्पौर्णमास्या मासान्त्सम्पाद्याहरुत्मृमन्ति, देवानामेव नद् ·५.8 तैत्तिरीयसंहिता। [ काय.] . . प्रजा- यज्ञेन यज प्रत्यवरोहन्ति()"-इति। पौर्णमास्यामेव प्रकृतौ देवानां सम्बन्धी मोमोऽभिपुतो भवति, अतः पौर्णमास्यां मासं पूरयित्वा पश्चादहरुत्सर्ग मति देवानां सम्बन्धिना तेन पूर्वयागेन संयोज- यितमिमं यज्ञं यजमानाः प्रत्यवरोहन्ति । यस्मिन् दिने कर्त्तव्यमहामृज्यते, तसिन् दिने कर्तव्यमन्यद् विधत्ते- "वि वा एतद्यजं छिन्दन्ति, यत् घडहमन्तत सन्त- मथाहरुत्सृजन्ति ; प्राजापत्यं पाहमालभन्ते, प्रजापतिः सर्वा देवता, देवताभिरेव यजय सन्तम्वन्ति(८)"-दति। षडहरभिवष्ट्यरूपैः मातत्येन वर्तमानं यजमुपेत्य यद्यहरुमृजेयुः, एतेन यजं वि. छिन्दम्येव : तत्परिहाराय प्राजापत्यं परमालभेरन् । पतिय सष्टत्वात् सर्वदेवतात्मकः, श्रतो देवताभिरेव यज मन्ततं कुर्वन्ति ।। अथ तत्र कर्तव्यान्तरं विधत्ते- “यन्ति वा एते सवनाद् येऽहरुमृजन्ति ; तुरीयं खलु वा एतत् मवनं, पत् मानाय्यं ; यत् मानाय्यं भवति, तेनैव सवनान यन्ति)"-इति । 'ये' यजमानाः प्रहरुमृगन्ति, ते सवनादपगच्छन्ति ; प्रातरसुवनादेरनुष्ठानाभा- वात्। तत्र के उपाय इति, तदुच्यते-यत् मानाय्यमम्ति, तत् प्रातरवनादिभ्यस्विभ्यो व्यतिरिकयतर्थस्थानीयः ; अतः माना- प्येऽनुष्ठिते मवनाचापगच्छन्ति । नस्य मायाय्यशेषस्य मोमवदुपाक्षानपूर्वकं भवर्ण विधत्ते- "ममुपदय भक्षयन्येतसोमपीया शेतदि.)"-इनि । उत्स्टेऽहि मुख्यमोमाभावादेतमिन् काले यजमानाः 'एतत्सोमपीथाः एतदेव ·[का०७/HBI.६] तेत्तिरीयसंहिता। ५०५ मानाय्यशेषभक्षणं मोमपीथः सोमपानं येषां ते तादृशाः । तस्मात् मोमवत् परस्परमभिज्ञाप्य भक्षयेयुः ॥ पुनरपि कर्त्तव्यान्तरं विधत्ते- "यथायतनं वा एतेषा, सवन- भाजो देवता गच्छन्ति, येऽहरुत्सृजन्यनुसवनं पुरोडाशानिर्वपन्ति, यथायतनादेव सवनभाजो देवता अब रुन्धते(२१)"-इति । 'ये यजमाना अहरुत्सृजन्ति, एतेषां सम्बन्धिन्यः सवनभाजो देवताः सवनाभावानिराशा: सत्यः स्वखस्यान गच्छन्ति। अतस्तन्मा भूदिति तत्तत्सवनस्याने पुरोडाशान् निर्दपेयुः । तेन तत्तत्स्थानात् तास्ताः देवताः प्राप्नुवन्ति ॥ तेषु पुरोडाशेषु विशेषं विधत्ते- “अथाकपालान् प्रातस्सवन एकादशकपालान् माध्यन्दिने मवने द्वादशकपाला५स्तृतीयसवने छन्दास्येवाताव रन्धते(१२)"-इति । अष्टत्वादिसङ्ख्यामाम्याद गाय- च्यादिच्छन्दःमाप्तिः॥ पुनरपि कर्तव्यान्तरं विधत्ते- "वैश्वदेव चहें बतौयमवने निर्वपन्ति , वैश्वदेवं वै हतीयसवन, तेनैव बतौयसवनान यन्ति (१३)" -इति । हतीयसवनस्य वैश्वदेवत्वमन्यत्र समानातम्- “यवसूनां मातस्मवनं, रुद्राणां माध्यन्दिनथू सवनं, विश्वेषां देवानां वतीयमव- नम्"-दूति। अतो वैश्वदेवचरुणा ढतीयसबनानापगच्छन्ति ॥ ६ ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाव्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः । . "तु । वाव"-इति पदपाठ । G+ ·५०६ तैत्तिरीयसंहिता। [का प्र०या०] उत्सृज्यां३ नोत्सृज्यामिति मौमा सन्ते ब्रह्म- वादिनस्तहारुत्सृज्य मेवेपत्यमावास्यायाञ्च पौर्णमा- स्याच्चोत्सृज्यमित्याहुरेते हि युनं वहत इति() ते त्वाव* नोत्सृञ्चे इत्याइये वान्तरं यज्ञ भेजाते इतिए) या प्रथमा व्यष्टका तस्यामुत्सृज्यमित्याहुरेप वै मासो विशर इति) नादिष्टम् (१) उसनेयुर्यदादिष्टमुत्सृजेयुर्यादृशे पुनः पर्यालावे मध्ये पडहस्य सम्पर्धेत पडर्मासान्सम्पाद्य यत् सप्तम- महस्तस्मिन्नुत्सृजेयुस्तदुनये वसुमते पुरोडाशमष्टा- कपाल निर्वपेयुरन् दधौन्द्राय मुरुत्वते पुरोडाशमे- कादशकपालं वैश्वदेवं हादशकपाल मगे वसुमतः प्रातस्सवनं यमये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं नि- पन्ति देवता मेव तहागिनौं कुर्वन्ति (२) सर्वनमष्टाभिरुप यन्ति (८) यदन्द्रं दधि भवतीन्द्रमेव तद्भागधेयान्न च्यावयन्तीन्द्रस्य वै मुरुत्वतो माध्यन्दि- न५ सर्वन यदिन्द्राय मुरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वन्ति देवतामेव तहागिनौं कुर्वन्ति सर्वनमेका- दुभिरुप यन्ति विश्र्चयां वै दे॒वानामभुमती वृतीय- सवनं यईश्वदेवं दादशकपाल निर्वन्ति देवता एवं तदागिनौः कुर्वन्ति सर्वनं बादशभिः (३) ..

·५०७ [का०प्र०ाय०७] तैत्तिरीयसहिता। उप यनि प्राजापत्वं पशुमा लभन्ते यन्नो वै प्रजापतिर्यनस्याननुसायाभिवत दुतः पण्मासो ब्रह्मसामं भवति ब्रह्म वा अभिवती ब्रह्मणव तत् संवर्ग लोकर्मभिवर्तयन्तो यन्ति प्रतिकूलमिव हौतः सुवर्गों लोक १९) इन्द्र क्रतु न श्रा भर पिता पुचेभ्यो या शिक्षा नो* अस्मिन् पुरुहूत यामनि जीवा ज्योतिर- शीमहीति (४) अमुत आयता५ पण्मासो ब्रह्मसामं भवत्ययं वै लोको ज्योतिः प्रजा ज्योतिरिममेव तल्लोकं पश्यन्ता- ऽभिवदन्त था यन्ति ॥ ७ ॥ अादिष्ट । कुर्वन्ति ५] द्वादशभिरिति] विश्- शुतिश्च ॥ ७॥ पाठेऽनुवाकऽहरुत्सर्ग उक्त सप्तमे तत्रैव विशेषोऽभिधीयते । तत्र निर्णयाय कञ्चिद् विचार दर्शयति- "उत्सृज्या३ नोत्सृज्या३- मिति मौमा५मन्ते ब्रह्मवादिनस्तदाहुरुत्सृज्यमेवेति(१)-इति। उत्सर्ग- पचे यज्ञविच्छेद , अनुत्सर्गपचे श्वामनिरोध इति दोषदय मनमि निधाय ब्रह्मवादिनो विचारयन्ति । सुतिर्विचारार्था । तत्राभिज्ञा प्राजापत्यपश्वादिभिर्विच्छेदस्य समाधात शक्यत्वात् श्वामनिरोधपरि- हारायोत्सर्जनपद मेवात्र निश्चितवन्त ॥ * 'छो"-इति च पाठ । नादिय[१]' इति क, ख, ग ।

·तैत्तिरीयसंहिता।, [फा०७/प्र ..] तमेव दिनविशेषं दर्शयति- "अमावास्यायाञ्च पौर्णमास्याची- मृज्यमित्याहुरेते हि यजं वहत इति()" इति । एतयोरमावास्या- पौर्णमास्योर्यजवाहिलं प्रसिद्धम् । तथा चान्यत्र स्पष्टमानायते-- "ते अबूतां वरं हणावहा आवं देवानां भागधे अमाव"-इति । अतस्तयोस्तिथ्योः यदहः प्राप्तं, तदुत्सृज्यमित्येषां निर्णयः ॥ अथान्येषां पक्षमाह- "ते वाव नोत्सृज्ये इत्याहुये अवान्तरं यज भेजाते इति(२)"-दति । 'ये' पौर्णमाम्यमावास्ये अवान्तरं यज भेजाते, ते सर्वथैव नोत्सृज्ये । न केवलमेते प्रकृतिरूपं दर्शपूर्णमास- कमैव निम्यादयतः, किन्त्वयनादिगतमवान्तरं कर्मापि; तस्मात् तयोरुत्सयों न युक्र इति ॥ तईि कस्मिन् दिनेऽहरुत्सर्ग इत्याशय, तेषां वचनं दर्शयति- "या प्रथमा व्यएका, तस्यामुत्सृज्यमित्याइरेष वै मामो विशर इति(४)-इति । 'व्यष्टका'-शब्देनछष्णमतिपदुच्यते ; राजसूयप्रकरणे युरिदिराचे पौर्णमास्या सह निर्देशात् । तथा चाम्बायते- “पौर्ण- मास्या पूर्वमहर्भवति, व्यटकायामुत्तरम"-दति (बा १.८.१०.२.)। तस्यां व्यष्टकायां यत् प्राप्तमइस्तदुत्सृज्यम् । एप दिनविशेषो 'विशरः' विशौर्णो मासः; पौर्णमास्यामेव पूर्वमासम्य समाप्तवान् । अतो मामविच्छेदाभावादच युक्त उत्सर्गः । तस्यास्तु व्यटकायाः प्राथम्य कृष्णप्रतिपदादिलादुपपद्यते ॥ कचिदुसर्गमपवदति- "भादिष्टमुत्सृजेयु.)" इति। विषुवान् महामतमिति नामग्रहणपुरस्मरं विशेषाकारेण यदुच्यते, . तन् • २.५.६ ५-२ मा• ६०२, ६.७८ ।

·[का प्राय.] तैत्तिरीयसहिता। ५.८ - 'श्रादिष्ट', तत् नोत्सष्टव्यम् , यत्तु षडहादिद्वारा सामान्यतः प्राप्तं, तदेवोत्सष्टव्यम् ॥ यद्यानुत्सर्गपक्षम् “एष वै माम"-इत्यादिना खौकरोति। यो- ऽयमुत्सर्ग., म एष विशरो मामो भवति । अहरुत्सर्ग भति माम- सम्पूरभावान्मामस्य विशौर्णत्वम्। 'दति'-शब्दो हेत्वर्थ',- यस्मात् मासवैकल्य प्राप्नोति, तस्मात् 'श्रादिर' मास्त्रेणोपदिष्टमहरेकमपि नोत्सृजेयुरिति पचान्तरखौकारः। अत एव सूचकारः पचदयस्त्री- कारमुपन्यस्योत्सर्गपोऽनुष्ठेयविशेषमुदाजहार "उत्सृज्या इनोत्सृज्यार मित्युक्तं, यद्यहान्युत्सृजेयुः प्रथम पृष्ठ्यं सस्थाय”-इत्यादिना ॥ तमिम विशेष वनुमचाप्युत्मगं पाक्षिक पुनर्विशदयति-- "यदा- दिटमुत्सृजेयुर्यादृशे पुन' पर्याभावे मध्ये षडहस्य सम्पयेत, षडहै- म सारसम्पाद्य यत्सप्तममहम्तस्मिन्नुत्सृजेयु (६)"-इति । यदि मा- स्त्रोपदिष्टस्याप्युत्सर्गापेक्षा, तदानीमपि 'यादृशे यादृशमहज्योति- रादिकं पुनः पुन. पर्यावर्तमाने षडहस्य मध्ये मम्पद्यते, तादृश- मेवोत्सृजेत् , न तु प्रतिपदोक विषुवदादिकमित्यध्याहरणीयम् । तस्मादभिप्सवठ्याख्यै. षडहेमाम पूरयित्वा, पृष्ध्यषडहादुईभावि यत् सप्तममहस्तस्मिन्नहनि प्राप्त ज्योतिर्यागमुत्सृजेत् ॥ इत्यमुत्सर्ग विशदीकृत्य नचानुठेयविशेष विशदयति- "तदमये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपेयुरेन्द्र दधौन्द्राय मरुत्वते पुरो- डाशमेकादाकपालं वैश्वदेव द्वादशकपास्तम्()-इति । 'नत्' तस्मिनुत्सर्गदिने चत्वारि हवौषि निर्वपेयुः ॥ तव प्रथमं हवि प्रशमति- "अग्मे वसमतः प्रातम्मुवन, यदग्नये ·५१. तैत्तिरीयसहिता [का ७1०1०७] वसमते पुरोडागमष्टाकपाल निर्वपन्ति, देवतामेव तदागिनी कुर्वन्ति, मवनमाभिरुप यन्ति()"-दति । 'देवता' वसमतमग्रिम, कपालगताएत्वमाया गायत्रीद्वारा सवनप्राप्ति ॥ द्वितीय इवि प्रामति- "यदैन्द्र दधि भवतीन्द्रमेव तद्भाग- धेयान च्यावयन्तिा)-इति । अथ तृतीय हवि प्रगमति- "दून्द्रस्य वै मरुत्वतो माध्यन्दिन मवन, यदिन्द्राय मरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपाल निर्वपन्ति, देव- तामेव तदागिनी कुर्वन्ति, मवनमेकादगभिरूप यन्ति("-इति । यथा वसुमाननि प्रातरमवनस्य स्वामी, तथा मरुत्वानिन्द्रो माध्य- न्दिनम्न सवनम्न स्वामी। वसमतोऽनेस्तत्वामित्व श्रुत्यन्तरदयादव- गन्तव्यम्- “त५ स्तृत देवतास्त्रेधा व्याटलत, अनि प्रातस्तवन- मिन्द्रो माध्यन्दिनमवन, विश्वेदेवास्तृतीयमवनम्"-दूत्येका श्रुति । "यद् वसूनां प्रातस्मवनम्" इत्यपरा श्रुति । यस्विन्द्रो माध्यन्दिन- सवमस्वामी, म तु मरुत्वान् , "दन्द्र मरुत्व इह पाहि मोमम"- इति-श्रुत्यन्तरात् (१० म०३.५१ ० । चामेर्यथा प्रथमेन हविषा भागित्वम्, एवमिन्द्रस्याप्यनेन हविषा भागित्वम् । कपालगतैकादश- माया त्रिष्टुव्दारा मवनप्राप्ति ॥ अथ चतुर्थ हवि प्रशमति- "विश्वेषा वै देवानामभुमता" बतीयमवन , यद् वैश्वदेव द्वादशकपाल निर्वन्ति, देवता एवं नहागिनी कुर्वन्ति, मवन दादशभिरूप यन्ति()"-इति । विश्वेषा देवाना हतीयमवनस्वामित्व पुरोदाचतम् । भुमत्त्वमप्युभूणा ऐ० ब्रा• ३ २ २, निरु०७ ३ १, ३, ४ ।

·का०प्र०४००] तैत्तिरीयसंहिता। यजस्य बतीयमवनदेवतावादवगन्तव्यम् । तच्च बतौयमवनम्य "भुमतो विभुमतः"-दूत्यादिमन्त्रादवगम्यते । ताथ देवता अनेन इविषा भागिन्यः । कपालगतदादशमध्यया जगतीद्वारा मवनमाप्तिः ॥ अथ पूर्वानुवाको प्राजापत्यं प्रशंसति- "प्राजापत्यं पशुमा लभन्ते; यज्ञो वै प्रजापतिर्यजम्याननुमर्गाय(१९)"-दति । प्रजापतिसृष्टत्वात् तद्रूपत्वम् । 'अननुमर्ग.' अपरित्यागः ; उसृष्टे- ऽप्यहनि प्राजापत्येन यजोऽपरित्यको भवति ॥ अथ पूर्वस्मिन् परमि ब्रह्ममाम विधत्ते- "अभिवन इतः घण्मामो ब्रह्ममामं भवति, ब्रह्म वा अभिवतॊ ब्रह्मणैव तत्सुवर्ग स्लोकमभिवर्तयन्तो यन्ति ; प्रतिकृलमिव होतः सवर्गो लोकः(१९)" -इति। गवामयन विकृतित्वादस्याप्युमिर्गिणमयनम्य द्वे पक्षमी। तब प्रथमेन पक्षमा स्वर्गप्राप्तिः; द्वितीयेन पक्षमा पुन लोकप्राप्तिः । एवं व्यवस्थायां मत्याम् 'दूतः' भूलोकानिर्गत्य वर्ग गच्छतां यज- मानानामानुकून्यन पूर्व परमि पडपि मामान् नैरन्तर्येण प्रति- दिनमभिवर्ताख्यं ब्रह्ममामं भवेत् । तथा मत्यभिवर्तमाग्यो प्रारूप- स्वाद प्रामामर्थन च स्वर्गाभिमुख्यं गच्छन्तः स्वर्ग प्राप्नुवन्ति ॥ अथोत्तरस्मिन् पत्तस्यन्यद् ब्रहमाम विधत्ते- “इन्द्र प्रतुं न श्रा भर पिता पुत्रेभ्यो यथा। शिक्षा नो अस्मिन् पुरुहत यामनि जीवा . * "तं वो दस म्हतीयम्" "-इत्यत्र (छ. या• ३.१.५.B.) योना- Qत्पन्न मभोवत छन्दोगानाम, वदेव तैत्तिरीयाणा ममिवामिति । तय साम मे० मा० ६.१. ३४ 1 तदेव टचे गोतं स्तोत्रं भवति । तत्तृ मृत उ. या० १.१. १२ । तत्र गोतं साम तु ऊ• गा• ६.२. १९ दरम्यम् ।

·५१२ तैत्तिरीयसंहिता। (का.प्र.०] , ज्योतिरगौमहौत्यमुत आयता५ षण्मामो ब्रह्ममामं भवत्ययं वै लोको ज्योतिः, प्रजा ज्योतिरिममेव तल्लोकं पश्यन्तोऽभिवदन्त श्रा यन्नि(२५)"-इति । 'प्रमुता' स्वर्गलोकात 'श्रायतां' भूलोकं प्रत्या- गच्छतां यजमानानामानुकृत्येनोत्तरसिमन् पक्षमि पडपि मासान् नैरन्तर्येण प्रतिदिनम् “इन्द्र क्रतुं न श्रा भर"-इत्यस्यापि यदुत्पचं, तद् ब्रह्ममाम भवेत् । । तम्या ऋचोऽयमर्थः । हे दन्द्र ! 'नः' अस्म- दर्थमिमं क्रतुमा हर । तत्र दृष्टान्तः । यथा स्तोके पिता पुत्रेभ्यो भागमाहत्य प्रयच्छति, तदत् । हे 'पुरुहत' इन्द्र । 'असिन्' अनु- छौयमाने 'यामनि' विशेषरूपे नियमे 'भिक्ष' हितोपदेशं कुरु । वयं लप्रसादात् 'जौवाः' नौवन्तो 'ज्योति.' प्रकाशरूप मनुष्य- लोकम् 'श्रशीमहि प्राप्नुयामेति । अस्याचि ज्योतिःशब्देन भू- लोकस्तत्रत्याः प्रजाच विवचिताः । तथा सत्येतदीयमामप्रयोगेण 'दम' भूलोकं ज्योतिषा पश्यन्तः प्राप्नुयामेति वाचा वदन्तचाग- च्छन्ति ॥ ७ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ऋ• स. ७ ३२. २६-छ. या० ३.२ २.७। तयोरुभयोरेव संहितयो 'शिक्षा णों'-इति पाठ । । तस्या चि बहूनि सामानि गौयन्ते, नत्र यद विकोण नाम, तदेव ब्रह्म साम (ता. वा. १ ६ १५.)। तच्च ऊच' गा० २.१ १० द्रव्यम्।

·[का./प्र.५।य.] तैत्तिरीयसहिता। देवानां वा अन्त जग्मुपामिन्द्रियं वीर्यमपाक्राम- तत्क्रोशेनावारुन्धत तत्क्रोशस्य क्रोशत्वं यत्क्रोशेन चावालस्यान्तै स्तुवन्ति यज्ञस्यैवान्तं गत्वेन्द्रियं वीर्यमय सन्धते. सवस्वाहवनीयस्यान्नै स्तुवन्न्यग्निमेवोप- दृष्टारं कृत्वर्द्धिमुप॑ यन्ति प्रजापतेर्हदयेन हविर्धने- ऽन्तः स्तवन्ति प्रेमाणमेवास्यं गच्छन्ति(९) श्लोकेन पुर- स्तात् सदसः (१) स्तुवन्त्यनुश्लोकेन पश्चाद्यनस्यैवान्तं गत्वा श्लोकभाजी भवन्ति) नवभिरध्वर्युरुहायति नव वै पुरुषे प्राणाः प्राणानेव यजमानेषु दधाति(५) सर्वा ऐन्द्रियो भवन्ति प्राणे वेवेन्द्रियं दध त्यप्रतिहताभिरुहायति तस्मात् पुरुप साण्यन्यानि शीर्णोऽङ्गानि प्रत्यंचति शिर एव न पञ्चदशः रथन्तरं भवतीन्द्रियमेवाव॑ रुन्धते सप्त- दशम (२) बृहदन्नाद्यस्यावरुड्या अथो प्रेव तेनं जायन्त) एक- विशं भद्रं हिपदासु प्रतिष्ठित्यै पत्नय उप गायन्ति मिथुनत्वाय प्रजात्यै) प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा सृजन सा- ऽकामयतासामह राज्यं परौयामिति तासा राज- नेनेव राज्यं पयत्तद्राजनय राजनत्वं यद्राजनं भवति निर्विसर्गपाठ क ख पुस्तकयो । एक मिहोत्तरवामि। 65 Mer

·५९४
तैत्तिरीयसंहिता।
[का.प्र.वि.]
प्रजानामेव तद्यजमाना राज्यं परि यन्ति पञ्च-
विशं भवति प्रजापतेः (३)
श्रात्य) पञ्चभिस्तिष्ठन्तः स्तुवन्ति देवलोकमेवाभि
जयन्ति पञ्चभिरासौना मनुष्यलोकमेवाभि जयन्ति
दश सम्पद्यन्ते दशाक्षरा विराडनं विराङ्घिराजवाना-
घूम रुन्धते १९) पञ्चधा विनिपद्य स्तुवन्ति पञ्च दिशा
दिदैव प्रति तितृ" न्त्येकैक्यास्तुतया ममा यन्ति
दिग्भ्य एवान्नार सम्मरन्ति १५ ताभिरुहातोहायति
दिग्भ्य एवान्नाद्यम् (४)
सम्भृत्य तेज श्रात्मन् दधते तस्मादेकः प्राणः
सर्वाण्यशान्यवत्यथो यथा सुपर्ण उत्पतिष्यञ्छिर उत्तम
कुरुत एवमेव तद्यजमानाः प्रजानामुत्तमा भवन्या-
सन्दौमुद्राता रोहति साम्राज्यमेव गच्छन्ति लेख
होता नाकस्यैव पृष्ठ५ रोहन्ति कूर्चावध्वर्युव॒ध्नस्यैव
विष्टप' गच्छन्त्येतावन्तो वै देवलोकास्ते व यथापूर्व
प्रति (५)
तिष्ठन्त्यथा आक्रमणमेव तत्सेतुं यजमानाः कुर्वते
सुवर्गस्य लोकस्य समस्यै(७)
सदसः सप्तदर्श प्रजापते राधू * प्रत्ये-
कादश च ॥८॥

·[का०प्र०ाय.] तैत्तिरीयसंहिता। ५१५ उत्सर्गिणमयनं मप्तमे मौमांमया निर्गतम् ; तावता विकृति समाप्याथ प्रकृतावेव गवामयने यन्महाव्रतमस्ति, तस्मिन्ननेनानुवाक- चये विशेषाः केचिदुच्यन्ते । तत्रास्मिनष्टमे मामविशेषाः केचि. दुच्यन्ते ॥ प्रथमं तावत् फोमाख्यं माम विधत्ते- "देवानां वा अन्न जग्मुषामिन्द्रियं वीर्यमपाक्रमत, नकोशेनावारुन्धत, तत्कोशस्य कोश- वं; यकोगेन चालालम्यान्ते स्तुवन्ति, यजस्यैवान्नं गत्वेन्द्रियं वौर्यमव रुन्धते(१)"-इति । पुरा कदाचिद् देवानां मवममाप्तिं प्राप्नवता- मिन्द्रियं तसामर्थ्यश्चापमान्तम्, नञ्च देवाः क्रोशाण्येन माना पुनः प्राप्तवन्तः । 'कुश अाहाने'-दत्यस्माद्धातोरुत्पन्नः कोजशब्दः श्राक्षानमाधनमाचटे। तमादपगतवीर्यस्याकानमाधनवादेतम्य माम्न: मोश इति नामधेयम् । तेन कोशाख्येन माना चात्वालममोपे स्तुतिं कुर्युः । तेन यज्ञममाप्ति प्राप्येन्द्रियमामयं प्राप्नुवन्ति ॥ अथ मचम्यर्द्धिनामकं मामान्तरं विधत्ते- “सवस्यविनीय- स्यान्ते स्तुवन्यग्रिमेवोपद्रष्टारं कृत्वर्द्धिमुप यन्तिर)"-इति । यत् मचर्द्धिनामकं साम, तेनाहवनीयममौपे स्तुतिं कुर्युः । तथा • " सतेयु सोमेषु"-इति (छ• था. ४. २.५.१) योनाइत्पन्नम्, गे• गा.१०.१.२४ साम क्रोणम् । तत्र मानम्-या. वा. २.१९ । सदेव "माया भिर्महीनाम्" इति (उ• या ३ २.१८. १.) टचे विहित तोत्रीयम् । सप उ• गा ३.१.१२ | "क्रोशं भवति" इत्यादिकं सदि- धायकं ब्राह्मणम् ( ता.मा. १९, ५)। मा सोमाप्रितम मा• गा• 8. 2. AIR मामा- .. ३,२। सविधायकम्-ना. मा. ५.१०। 1 है ·तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्राथ.] श्लोकेन पथा। सत्यग्निमेव तु ते माविणं कृत्वा समृद्धिमेव प्राप्नुवन्ति ॥ सामान्तरं विधत्ते- "प्रजापतेर्हृदयेन हविर्भानेऽन्तः स्तुवन्ति । प्रेमाणमेवास्य गच्छन्ति(२)"-इति । प्रजापतेर्हदयमिति कस्यचित् सानो नामधेयम् । तेन हविर्धीनस्यान्तः स्थित्वा स्तुतिं कुर्युः। तेन च स्तोत्रेणस्य प्रजापतेः प्रौतिं गच्छन्ति ॥ अन्यत् मामदयं विधत्ते- "मोकेन पुरस्तात् मदमः स्तुवन्यनु- यजस्यैवान्तं गत्वा लोकभाजो भवन्ति।" इति । शोकानुलोकशब्दो मामविशेषनामनौ । ताभ्यां सदस उभयतः स्तुति कुर्युः । तेन च यज्ञममाप्तिं प्राप्य कौर्तिभाजो भवन्ति ॥ तबानुलोके किचिदिशेषं विधत्ते- “नवभिरध्वर्युरुङ्गायति; नव वै पुरुषे प्राणाः, प्राणानेव यजमानेषु दधाति(५)" इति । अस्य मान आधारभूता स्तोत्रिया मुचो नवसझ्याकाः ।, गानकर्ता चाध्वर्युन बहाता । पुरुषशरोरे नवच्छिद्रवर्तित्वेन प्राणानां नव- सध्याकलात् तान् सर्वान् यजमानेषु स्थापयति || ताखूच कञ्चिविशेषं विधत्ते– “सर्वा ऐन्द्रियो भवन्नि; प्राणेष्वे- . तच्च स्तोमाश्रितम्, या गा• ५.२.१५ । तत्र मानम् या ना. ३२ तविधायकम्-ता. वा. ५. 8.8 | छ. या• ५.२.१.५, ६ ऋचोरुन्पन्ने, गे० गा• १२. १. १, ३ । तत्र मानम् - व्या वा०२ १४ा यनयोर्विधायकं ब्राह्मणम् - ता•५.४.१ । + "यवयु शिरसोदायेत्" इत्यादि ता. वा. ५. ६.२ दश्यम् । 5 "यथो खन्याहुः कथ मध्वर्युर्व वश्च साम गायेत्” इत्यादि तायध- ग्रन्थ इए पर्यालोच्य (५. ६.६, ०.)।

·(का.प्राथ.] तैत्तिरीयसहिता। 4 वेन्द्रिय दधति) -इति । इन्द्रो देवता यामां ता 'ऐन्द्रिय । तथाविधा एव नवपझ्याका सर्वा अपि कार्या । तेन प्राणेषु मामर्थ्य स्थापयन्ति ॥ तावद् प्रतिहारभाग निषेधति- "अप्रतिहताभिरुङ्गायनि तस्मात् पुरुष सर्वाण्यन्यानि गौपणेऽङ्गानि प्रत्यचति, शिर एव न(9)" -इति। चि गौयमानस्य माम्न पञ्च भागा,-हिवारप्रस्तावो- हीथप्रतिहारनिधनाख्या । तेषु प्रतिहारभाग वर्जयित्वा, तद्राहि- ताभिरेव पूर्वोक्ताभिनवभिईयेत् । यस्मादब प्रतिहारो वर्जित , तस्मालोकेऽपि पुरुष शिरोव्यतिरिका नि हस्तपादादौन्यङ्गानि 'प्रत्य- चति' प्रत्याचतानि मङ्कुचितानि करोति शिर एव त्वेक मङ्कुचित न करोति । न हि हस्तपादवदगुलीवच्च शिर प्रतिहत् शक्यते । तस्माछिरस्थानौयाध्वर्युगाने प्रतिहारो वर्जनीय ॥ अथ तस्य गानस्याभित स्तोमदयविशिष्ट सामदय विधत्ते- "पञ्चदश रथन्तर भवतीन्द्रियमेवाव रुन्धते, सप्तदश रहदनाद्य- स्थावरया अथो प्रैव तेन जायन्ते(८)"-इति । पञ्चदशस्तोमक रथ- न। मामैकतो गायेयु । तेन पञ्चदशस्येन्द्रेण महोत्पन्नत्वादिन्द्रिय- प्राप्तिर्भवति। तथा सप्तदशस्तीमयुक्त सहदन्यतो गायेयु । मतदश- स्थानप्रजाहेतुत्वात् तत्प्राप्ति । यथा पक्षिणो दो पक्षौ, एवमेतद् * पञ्चविधसूत्रे १ १ १ द्रश्यम् छान्दोग्यब्राह्मणेऽपि २२-८ ख० । + ता. ब्रा० २ ४ ६ ख । उागा० ११ १। 1 ता. बा.२०-१३ ख । उह्यगा०११२।

·५२९ तैत्तिरीयसहिता। [का ७/प्र.चि.] गानद्वय द्रष्टव्यम् । अत एवान्यचाबातम्-“पञ्चदशोऽन्य पक्षी भवति, सप्तदशोऽन्य"-दूति ॥ अथ स्तोमसामविशेषविशेषेषु विधत्ते-- “एकवि भद्रं दिपदास प्रतिष्ठित्यार)"-दति। 'एकविम" स्तोमविशेष * । भद्रशब्दः मामविशेषस्य नामधेयम्।। पादयोपेता मृची 'दिपदाः । तेन पाददित्वेन प्रतिष्ठा भवति ॥ एतस्य भट्रसाम्नः समीपे पनौगानं विधत्ते- "पनय उप गायन्ति, मिथुनलाय प्रजात्य।१०)-इति । यजमानानां या पत्नयः, ना मर्वा भद्राख्यमामगानस्य समीपे वयमपि गायेयुः । पुरुषाण पत्नीनाञ्च गानेन मिथुनं पल्याः प्रजोत्पत्तिर्भवति ॥ अथ सामान्तर विधत्ते- "प्रजापतिः प्रजा असृजत, मोऽका- मयतामामह राज्यं परोयामिति, तासा) राजनेनैव राज्य पर्यंत, नद्राजनस्य राजनत्वं, यद्राजन भवति, प्रजानामेव तद्यजमाना राध परि यन्ति(१)" इति । राजनमिति सामविशेषस्य नामधेयम् ।। . ता• ब्रा०२१४-१७ ख.1 + तदपि स्लोमाश्रितम्, या• गा• ३ १. २१ । तत्र मानम्-या. मा० ३.१८। तदेव “इमा नु क भुवना"-इति हिपदे टचे गोतं भवति तोत्रीयम् । तत्तु ऊर गा• १.१ २० । “गोतमस्य मदं भवति"~ इत्यादि च सविधायकं ब्राझणम् (ता. वा. १५. १२ ६.)। ! "इन्द्र नरो नेमधिता"-इति (छ. या० ४. १. ३ ६ ) योनावत्प- नम्, घ्या. गा• १.२ १६ । या० प्रा० ३ २३ । तदेव साम "तदिदास"- इति (उ. का. ६ ३ १७ १) चे गोल स्तोत्रीय भवति । तच साम उन गा• २ २ ११। तदिधायकम्- ता• प्रा० ५ २६ ।

·[का०प्र०५/०८] तैत्तिरीयसहिता। ५१६ . राज्यसाधनत्वात् तस्य राजनत्वम् । तत्सामप्रयोगेण यजमाना राज्य माप्नुवन्ति ॥ तव स्तोमविशेष विधत्ते- “पञ्चवि भवति', प्रजापते- रायै(१९)”-इति । प्रजापते पञ्चविशस्तोमस्रष्टत्वात् तेन तत्प्राप्ति । तस्मिन्नेव पञ्चविसस्तोमे कञ्चिद्विशेष विधत्ते- “पञ्चभिस्ति- छन्त स्तुवन्ति, देवलोकमेवामि जयन्ति पञ्चभिरामौना मनुष्य- लोकमेवाभि जयन्ति , दश सम्पद्यन्ते, दशादरा विराडन्न विराड् विराजेवान्नाद्यमव रुन्धते (१९)" इति। पञ्चविशाख्यस्तोमे या प्राद्या पञ्च स्तोचिया , वा विग्मिरुत्यितै पठनौया याश्चानन्तरभाविन्य पञ्चमझ्यास्ता प्रासौनैर्गातव्या , तेन लोकदयप्राप्ति , दशमध्यया विराड्दारानप्राप्ति ॥ आमौनगाने कञ्चिदिशेष विधत्ते “पञ्चधा विनिषद्य सुवन्ति , पञ्च दिशो दिवेव प्रति तिष्ठन्ति (१४) -इति । पञ्चभि प्रकारे स्थानविशेषेषूपविश्य स्तुवन्ति । अर्द्धया सह दिशा पञ्चवादितु प्रतिष्ठा ॥ तत्रैवान्य विशेष विधत्ते- “एकैकया स्तुतया भमा यन्ति, दिग्भ्य एवान्नाद्य५ सम्भरन्ति(५) '-इति। पञ्चसु स्यानेषूपवेशनकाले क्वचि- दुहाता प्रथममुपविशति, तदानौमितरे सर्वेऽप्यस्तुतया स्तोत्रियया तमुद्गातार समागत्योपविशन्ति । एव तत्तत्स्थानेषु प्रथममेवोगा- तर्युपविष्टे मति तत्तदृचा स्तुते मागेव सर्वेऽप्युगातारमुपगच्छेयु । तथा मति सर्वाभ्यो दिग्भ्योऽन्न सम्पादयन्ति । का पुरस्तात ३ ३८१ तब्राह्मणच्च ५ ३ ३ द्रश्यम् ।

·५२. तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्र.व्य.] इतरेष्वागते नादचत्य विधत्ते- "ताभिरुहातोडायति, दिग्भ्य एवान्नाद्या मम्मृत्य तेज श्रात्मन् दधते, तस्मादेकः प्राणः सर्वाण्य- शान्यवत्यथो यथा सुपर्ण उत्पतिथ्यञ्छिर उत्तमं कुरुत एवमेव तद् यजमानाः प्रजानामुत्तमा भवन्ति(५६)" इति। यां स्तोत्रियां पुर- स्कन्योहातारमागच्छन्ति, तया म उहाता गायेत् । तथा मति दिग्भ्य. सम्पादितमन्न तेजोरूप मर्वेऽपि खात्मन्येव स्थापयन्ति । यस्मादत्र सर्वेषु स्थितेष्वेक एवोगाता गायति, नरमाच्छरीरमध्ये- ऽप्येक एव प्राणः सर्वाण्यङ्गानि रक्षति । अपि च यथा कश्चित् पक्षिविशेषः आकाशे उत्पनिष्यन् स्वकीय शिर ऊर्द्ध कुरुते, एवमेव तेनोहाटगानेन प्रजाना मध्ये यजमाना उत्तमा भवन्ति ।। अथ त्रयाणामृविजामाधारविशेषान् विधत्ते-“श्रामन्दौमुहाता- रोहति, मामाज्यमेव गच्छन्ति , सेवहोता नाकस्यैव पृष्ठ५ रोहन्ति, कूर्चावध्वयुध्नस्यैव विष्टप गच्छन्त्येतावन्तो वै देवलोकास्तेष्वेव यथापूर्व प्रति तिष्ठन्यथो आक्रमणमेव तत्सेतं यजमानाः कुर्वते सुवर्गस्य लोकस्य समध्ये (१०)"-इति । 'ग्रामन्दी' चतुर्भि पादैरुवतैरुपेता खट्वाकारा। उगातस्तदारोहणेन मर्वे यजमाना 'मायाज्य' देशा. धिपत्य गच्छन्ति । 'सेल' दोला, ना होता ममारोहति। तेन सर्वेऽपि वर्गमारोहन्ति । 'कू.' दर्भविशेषौ तावध्वर्युरारोहति । तेन 'बध्नस्य' श्रादित्यस्य 'विष्टप' स्यान गच्छन्ति । साम्राज्यवर्गादित्य स्थानरूपा ये लोका , एतावन्त एवापेक्षिता देवलोकाः, तेष्वनुक्रमेण प्रतितिष्ठन्ति । - एवमेव ता. वा. ५.५१-१२ इय्व्यम् । लाया• सू० ३ १२.१-१५, ऐ० वा. ८२ १ दश्यम् । + ·[का.प्र.५/व्य ०८] तैत्तिर्गयसंहिता। ५२९ अपि च तेनारोहणेन स्वर्गसमुद्रस्याफमणसाधनं सेतुं यजमानाः कुर्वते । तच्च स्वर्गप्राप्य भवति । अव भौमांसा । दभमाध्यायस्य चतुर्थपादे (जै. सू०८, अधि०६) चिन्तितम्- "पनीनामुपगानं किम्मत्विजां तनिवर्तयेत् । समुचितं वा? गानस्य भागैरवाधिवर्तनम् ॥ खराभिव्यञ्जनं गानं ग्रहवत् तद्विधीयते । वादिचोपदयः साम्यात् सानिध्यास समुषय । महामते श्रूयते-“पाय उप गायन्ति" इति (५१३ पृ. १६५०)। प्रकृतौ श्रूयते- “खिज़ उप गायन्ति”-इति । तदेतदृलिगुपगानं पन्युपगानेन निवय॑ते । ननु प्रकृतावुगाचा भाषि गौयमाने सति विज्ञोऽन्ये मात्रैवोपगायन्ति, इह तु पनयो वादिचं वादयन्तौति भिषविषयत्वाचास्ति निवृत्तिः? मैवम् ; गानमन्दस्य भारौरे :- सिद्धन्वात् । तस्मादलिगो निवर्त्य पन्यः सामोपगायेयुरिति प्राप्ने, पूमः,-गानन्दस्य माधरोपारएमः, किन्तु स्वराभिव्यञ्जनम् , तम गरौरेण वादिषेण वा मिष्यति । अत एव गानतत्त्वमा - "दारवी गावीणा च दे वीणे गामजातिपु"-दनि । तर गामं पहन्यायेनापूर्वक्रियाविधानाच पक्षविस्लिङ्गं सात् । एवं तर्हि सा.मा.५६. "सर्वे महर्षिन "-इत्यादिपन्यो प्ररथ्यः । +गावोसा तुसा प्रोता यस्यां गायन्ति सामगा"-वादिप्तदुत्तर- यत्यहालोधः। मा. शि. (ख•१-२२ । CC ·५२२ तैत्तिरीयसंहिता। [का ५१०] गानोपचयवाचिन उपशब्दस्य वैयर्थमिति चेत्, न, वादिचोपचय- सम्भवात् । अस्ति हि तत्र वादिचनादः, "दिनु दुन्दुभयो नदन्ति" -इतिश्रुतेः । पत्न्युपगानञ्च वादिननादः, "काण्डवौणाभिरुप- गायन्ति"-इतिश्रुतेः।। अतः सादृश्यात् सविधानाञ्च तदुपचयो थुमः। तस्मादनिवृत्तेरुभयोर्गानसमुच्चयः" इति ॥ तचैवान्यत् (जैसू०१६, १७, अधि०६.) चिन्तितम्- "माध्यं लोकादिनाज्यादि, न वा? द्यः, स्तुतिलिङ्गतः । देशमानोविधौ भेदो वैशिध्यात् स्थावर समुच्चयः ॥ महामते श्रूयते- "झोकेन पुरस्तात्सदमस्तुवन्यनुलोकेन पद्यात्"- इत्यादि (५१३ पृ० ६ प०)। तच मोकानुलोकनामकः सामभिः मारतान्याज्यपृष्ठादिस्तोचगतानि रथन्तरवामदेव्यादिनामकानि मा. मानि वाध्यानि। कुतः ? स्तुवत इति प्रतिलिङ्गदर्शनात् , प्रकृता- वाज्येन मुवते पृष्ठैः स्तुवत इति हि श्रुतम्। नैतत् मारम् । किमर स्तुतिमनूद्य देशमामगुणो विधीयेते, किं वा गुणदयविशिष्टा • "सर्वास सक्तिषु दुन्दुभयो वदन्ति"-इत्यादि ता या• ५ ५.१८,१८। f “गोधावीच्या काण्डवोणाच पत्र्यो वादयन्त्युपगायन्ति "-इति च काया• श्री. १५ ३ १७ । “पन्योऽपघाटिलाभिएपगायन्ति"-इत्यादि ता• मा• ५ १.६ । “पयिमेनोपगातून हे एकैका मनो काण्डयोणा विछोरा(ला) च व्यायासं वादयेदुपमुख पिछोरा(ला) वादनेन काण्डमयों ता व्यपघाटिशा इत्याचक्षते, ता प्रतिमन्ययेत यो पल्पपघाटिला मदुक वादयिष्यति"-न्यादि लाया• 8 २.५-९। 1 "तस्मादमिहत्वपगानयो समुपय"-इति ग-पाठ! "तु" ए. वो लि. पु.-पाठ ।

·[का०प्र०५०८]] वैत्तिरीयसहिता। ५२९ . सति । नाद्य , वाक्यभेदापत्ते । द्वितीये तु कार्यभेदेन वाध्या- भावात् समुच्चय यात्" इति ॥८॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे तैत्तिरीयमहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकेऽटमोऽनुवाक । अक्येण वै सहस्रशः प्रजापतिः प्र॒जा असृजत ताभ्य इलान्देनेरां लूतामवारुन्ध यदक्य भवति प्र॒जा एव तद्यजमानाः सृजन्त इलान्दं भवति प्रजाभ्य एव दृष्टाभ्य दरां लूतामव॑ रुन्धते तस्माद्या समा५ सुत्र समई शोधुकास्तार समां प्र॒जा इपर यासामूर्जमाद- देते या समा व्यूमधाधुकास्ता समां प्र॒जाः (१) न यासामिपमूर्जमाददता) उत्कोदं कुर्वते यथा यन्धान्मुमुचाना उत्क्रोदं कुर्वत एवमेव तद्यजमाना देवबन्धान्मुमुचाना उत्क्रोदं कुर्वत इपमूर्जमात्मन् दधाना) वाणः शृततन्तुर्भवति शतायुः पुरुपः शते- न्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये प्रनि तिष्ठन्त्यजि धावन्त्यन- भिजितस्याभिजिन्य" दुन्दुभीन्समा भ्रन्ति परुमा था रुपा वाग्या दुन्दुभी परमामेव (२) वाचमव॑ रुन्धते" भूमिदुन्दुभिमा भ्रन्ति यैवेमां ·५२४ सैत्तिरीयसहिता। [का- ] वाक् प्रविष्टा तामे॒वाव॑ रुन्धतेऽथा इमामेव जयन्ति) सर्वा वाचा वदन्ति सर्वासां वाचामवरुड्या) श्रा चर्मन् व्य यच्छेते इन्द्रियस्यावरुड्या) बान्यः क्रोशति मान्यः शंसति य अाक्रोशति पनात्येवैनान्स यः प्र- शसंति पूतेष्वेवान्नाद्यं दधात्यपिकृतं च (३) वा एते देवतञ्च पूर्वैर्मासैरव रुन्धने यहूच्छदार सामानि भव॑न्युभय॒स्यावरुड्य) यन्ति वा एते मिथु- नाद्ये संवत्सरमुपयन्त्यन्तर्वेदि मिथुनौ सम्भवतस्तेनैव मिथुनान्न यन्ति ७ ॥६॥ प्रजा एव' च चिशच ॥ ६ अरमे फ्रोशमामादौन्युकानि, नवमे शततन्तुवीणादिकमुच्यते। तबादौ तावत् मामदयं विधत्ते- "प्रायेण वे सहस्राः प्रजापतिः प्रजा असमत, ताभ्य दलान्देनेरां नतामारुन्ध, यदक्य भवति प्रजा एव तपमाना: सृजन्त, इस्लान्दं भवति प्रजाभ्य एव सृष्टाभ्य दर्रा मतामय पन्धते; तस्माद् या५ समाए मच माद्ध शोधुकाम्ताए मा प्रभा दूपर यामामूर्जमाददते, या५ मा युद्धमबोधुकास्ता ममा प्रजा म सामामिषमूर्जमाददते()-इति । 'अयम्'-दति . "डमधाधुकाना समा जा] परमामेव २]"-ति क, ख, ग ।

·[का प्राय ] तैत्तिरीयसंहिता। ५२५ कस्यचित् सानो नामधेयम् । तेन प्रजापतिः पुरा बहुविधाः सहस- मत रूपाः प्रजा असृजत । 'इस्लान्दम्'-इति भामान्तरस्य नामधेया। नेन साना स्वसृष्टप्रनाथ 'लूतामिरां' पूर्व विच्छिन्नमन्त्रम् "अवारन्ध' पुनरप्यविच्छेदेन सम्पादितवान्। तदद् यजमाना अपि मामइयेन प्रजाः सृधा तदर्थमन्नं सम्पादयन्ति । यस्मादस्मिन् मचे साम्नानं सम्पाद्यते, तस्माद् ‘यां समां मत्र समृद्धं' यस्मिन् संवत्सरे नैरन्तयण मचं समृद्धं प्रवृत्तम्, 'तां समां प्रजाः शोधुका.' तस्मिन् संवत्सरे भैरन्तर्यण धिताः प्रजाः सचिणां समीपे मर्वदिग्भ्यः समागच्छन्ति । मत्रिणो हि 'पासा' प्रजानां नानाविधमन रसश्च समादाय प्रय- छन्ति । यस्मिंस्तु संवत्मरे सत्रं 'युद्ध' न प्रवृत्तं, तस्मिन् मवत्सरे प्रजाः 'प्रबोधुकाः' बुधिताः काचिदपि नागच्छन्ति । यस्माद् 'बामां' प्रजानां प्रौह्याद्यन्नं चौरादिरमञ्च नेवादाय प्रयच्छन्ति, तस्मादनागमनम् ॥ अथान्यदनुष्ठेयं विधत्ते- “उल्कोदं कुर्वते, यथा बन्धानमुमु- . "व्ययम्पूया रयिभंग"-इत्यस्याम् (छ• या० ६.२ १.२) उत्पन्नम, था. गा• १.२.८ श्रुतमर्कसाम, तदेवेहामिति । मानं चेह या. बा.३१०॥ + "यभिरसि जन्मना"-इत्यस्याम् (या. व्या० ३ १२) उत्पन्नम्, ध्या• गा.५ १.२ साम । तत्र मानम्-धा• ब्रा• ६२४। एतदेव "व्यमे तव श्रव"-इति षडचे सल्ले (उ• था. ६. २. १. १-६ ) गौत मिलान्दं नाम स्तोत्रीयम् । “इलान्द ममियोमसाम कार्यम्" इत्यादि घ सदाझणम् (ता. प्रा. ५ ३)। तत् साम उहागा. २. २. १३ दरष्यम् ।

·५२६ तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रायः चाना उत्कोदं कुर्वत एवमेव तद् यजमाना देववन्धान्मुमुचामा उत्कोदं कुर्वत दुषमूर्जमात्मन् दधाना:(१)"-इति। हर्षनिमित्तो प्रत्युतध्वनिः 'उत्कोदः । सर्वे यजमानाः सत्रं समाय सन्तुष्टा उत्कोदं कुर्यः । यथा लोके चिरं सलाबद्धाः पुरुषास्तस्माद् बन्धाद् विमोक गच्छन्तो हर्पणोत्कोदं कुर्वन्ति, एवमेव यजमानाथिरकालानुष्ठेय- सचरूपाद् देवबन्धाद् विमोकं प्राप्नुवन्तः सघमामर्थ्यनाम रमञ्च खात्मनि सम्पादयन्ति, श्रत उत्कोद कुर्वते ॥ यदुत सूत्रकारेण "श्रौदुम्बरम्य वीणादण्डस्य दशातिमथिता- न्यकै कस्मिन्नतिमथिते दश मौनान् तन्तून् प्रक्यति, स वाण गत- तन्तुः" इति, तदेतद् विधत्ते- "वाण: शततन्तुर्भवति, शतायुः पुरुषः गतेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठन्ति(२)”-दनि । दशे- न्द्रियाणां दशमयकास नाडौयु वृत्तिभेदेन शतममा ।। उत्साहोपेतानां यजमानानां काश्चिन्मर्यादां कृत्वा तत्पर्यन्तं धावनं विधत्ते- "श्राजि धावन्यनभिजितस्याभिजित्ये(५) इति । यत् पूर्वम् 'अनभिजितम्' असम्पादित फल, तस्य सम्पादनायेद धावनम् ॥ उत्माइद्योतकमन्यद् विधत्ते- “दुन्दुभौन्ममा प्रन्ति, परमा वा एषा वाग् या दुन्दुभौ परमामेव वाचमव रुन्धते(५)-इति । दिनु स्थापिता ये दुन्दुभय, तान् सम्यगाहन्यु'। मोऽयं दुन्दुभिध्वनि' सर्वध्वनौनामुत्तमः, अत्युच्चवात्। तदादनेन सभारञ्जनक्षमा ‘परमा' वाच प्रामुवन्ति ॥ 0-0 • "वाणं वितन्वन्ति, शतवन्लीको भवति"-इत्यादि ता. प्रा. ५. ६ १२-१४ । लाथा. सू०० १.१-११।

·[का.प्र.य. तैत्तिरीयसंहिता। यदुक्तं सूचकारेण "अपरेणानोधमण्डपं भूमिदुन्दुभिमवटं खन- न्यर्द्धमन्तवेद्य८ बहिर्वेदितमाण चर्मणोत्तरलोना वितत्य शकुभिः परिनिहत्यातत् पुच्छकाण्डमाहननार्थं निदधाति" इति , तप तेन पुच्छकाण्डेनाहननं विधत्ते- "भूमिदुन्दुभिमा प्रन्ति', येवेमा वाक् प्रविष्टा, तामेवाव रुन्धतेऽथो दमामेव जयन्ति(६)"-इति । भूमिदुन्दुभ्याघातेन पार्थिवेषु द्रव्येषु परखरमानेन जन्याः शब्द. विशेषाः स्वाधीना भवन्ति ॥ यदुक्तं सूत्रकारेए "उपास्ते माहेन्द्रस्य स्तोत्रे सर्व बायो वदन्युस्कोद यजमानाः कुर्वतेऽपघाटलिकास्तम्बुरुवीणा पिच्छोला इति पत्नयों वादयन्तिा वीणा गवावलौरुपहिताः" इति, तदे- तविधत्ते– “मर्वा वाचो वदन्तिी, सर्वानां वाचामवरुद्दो०)" इति । अपघाटलिकादिवाद्यविशेषजन्याः मनुय्यगवाश्वादिशब्दजन्याय ये शब्दविशेषास्ते सर्वेऽपि प्राप्यन्त इत्यर्थः ॥ अथ ब्राह्मणशूद्रयोधर्मनिमित्तं कलई विधत्ते- "आर्द्र चर्मन व्यायच्छेते, इन्द्रियस्यावरु(८-इति। तेनाधर्मनिमित्तेन कलहेन मामर्थ्यसम्पत्तिर्भवति । कलहप्रकारस्तु सूचे विस्पष्टमुझः- “शूद्रायौँ धर्मकर्च व्यायच्छेते,-श्रा श्वेते परिमण्डलेऽन्तर्वेदि प्राह्मणो वहि- वैदि शूद्रः; आक्रोमनि शूद्रः, प्रमसति ब्राह्मणः; इमे रामरिमे • सा• प्रा. ५. ५.१८ । लाया• सू.३ १..१६, १९.५-8। + सा.प्रा. पू. ६.९लाया. सू. 8.२.७ । 1 सा. बा.३.५.२०॥

·५२८ तैत्तिरीयसंहिता। [का प्राय । . सुभृतमक्रनिति प्रामण दूम उदामीकारिण दमे दुर्भतमक्रनिति शूद्रस्त ब्राहाणः सञ्चित्यानौने धर्माध्यस्यति" इति ॥ तत्राको प्रभमाञ्च क्रमेण विधत्ते- "धान्यः क्रोति, मान्य' शमति, य ाकोगति पुनात्येवैनान्स यः प्रगमति पूतेष्वेवाना दधाति()"-इति । दमे मचानुष्ठायिनो यजमानाः द्रव्यव्ययं कृत्वा सर्वशून्यकारिणः, अतो दुर्यापारमकुर्वन्, इत्येवम् 'अन्य' एकः शूद्रः 'श्राफोति' निन्देत । दमे यजमानाः समृद्धिं गताः मयापार- मकुर्वन, इत्येवम् 'अन्य' एको ब्राह्मणः प्रशसेत् । तयोर्मध्ये यः शूद्रः श्रामोगति, स एनान् यजमानान् गोधयित्वा निष्पापान् करोति, पो ब्रामणः प्रशंमति, सच पूनेषु यजमानेवनाचं सम्पादयति ॥ अथ कांथिसामविशेषान् विधत्ते- "ऋषिकृतञ्च वा एते देव- कृतञ्च पूर्वैर्मामेरव रन्धते, यद् भूतेच्छदार सामानि भवन्त्युभयस्याव- रुद्दी--इति । योऽयमृषिभिर्मनुय्यैः कृत उपकारः, यश देवैः छत उपकारः, तदुभयमप्यस्मान्महावताद् गवामयनगतादुपान्या- दहः पूर्वमनुष्ठितैर्मासैर्यजमानाः प्राप्नुवन्ति। अतो महावतेऽपि तदुभयप्राप्यर्थ भूतेच्छनामकामामृपौणां सम्बन्धी नि, तैर्दृष्टानि सामानि गातव्यानि ॥ अथ ब्रह्मचारिपुंचल्योमिथुनौभावं विधत्ते- "यन्ति वा एते मिथुनाद ये संवत्सरमुपयन्यन्तर्वेदि मिथुमौ सम्भवतस्तेनैव मिथुनान * ता. द्रा० ५.५.१४-१७। लाया. सू. 8.३०॥ + ता• ब्रा० ५.५ १३ । लाया० १. ३ खण्डौयसूत्रेषु च स्फुटम् । 1 "भूतेच्छद प्रसति"-इत्यादि च ऐ• ब्रा० ६.५ १.।

·[का.प्र.पाय.१० तैत्तिरीयसंहिता। ५२९ यन्ति (११)"-इति। 'ये' यजमानाः संवत्सरसचमनुतिष्ठन्ति, ते चिर- कालब्रह्मचर्याभ्यामात् मिथुनगरपगच्छन्ति ; अतः पुनस्तच्छति- माश्यर्थं वेदिमध्ये ब्रह्मचारिपुंश्चलौरूपौ मिथुनावयवौ सम्भवं कुर्या- ताम् ; तेन सम्भवेन यजमाना मिथुनसक्ने पगच्छन्ति । अन्तर्वेदि- देशय सूचकारेण दर्शितः- "उत्तरस्यां वेदियोण्यां पुंचल्यै माग- धाय च परिश्रयन्ति" इति । मगधदेशोत्पनी ब्रह्मचारी 'मागधः' इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे त्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ चाव भिन्दन्ति पाभानमेवैपाम भिन्दन्ति) माप रासीर्माति व्यासीरित्याह सम्प्रत्येवैयां पाप्मानमर्व भिन्दन्त्युदकुम्भा धिनिधार्य दास्या मार्जालीय परि नृत्यन्ति पदो नितौरिदम्मधु गायन्त्यो मधु वै देवानां परममन्नाद्यं परममेवान्नाद्यमव॑ रुन्धते पदो नि भ्रन्ति महीयामेवैष दधति ॥ १० ॥ चमैकान्नपंञ्चाशत् ॥ १०॥ "पूर्वयामोनीयं प्राचार्यन्तर्वेद खस्तिछेद, पहिर्वेदि ऍथलो दक्षि- यामुखो। सा व्याप दुचरिमवकोणिनिति ; धिक् त्वा जालिम ! पुलि ! समस्य मानि! मुलपया पुरुमला शिमगोलि प्रशाश"-रसाद . साधा. सू.8.1 67 ·५६० तैत्तिरीयसंहिता। [का.प्राथ०१० नवमेऽनुवाके उत्क्रोदादिकमुकामः अथ दशमे दासौनृत्य'- मुच्यते। तत्रादौ तावचर्मवेधनं विधत्ते- “चर्माव भिन्दन्ति, पामानमेवैपामव भिन्दन्ति()"-इति । अत्र वेध्या चर्म सूत्रकारेण विस्पष्टमुकम्- "उत्तरेणानौ करमदाते तेजनसहात चाटू धर्म वेधना वितत्योच्छयन्ति"-इति । वेधनप्रकारय तेनैव स्पष्टमुतः -"विपरियन्येतचर्म कवचिनस्तेषामेकैकशः सशास्ति, माप रासी- माति व्यात्मौरिति, तत्ते विद्धानातिपादयन्ति”-इति । तेन धर्म- वेधनेनेयां यजमानानां यामानमेव भिन्दन्ति ॥ श्रथ वेधनात् पूर्व कवचिष्वध्वर्योः सामनं विधत्ते- “माप रात्सी- मांति व्यासीरित्याह सम्प्रत्येवैषां पापानमव भिन्दन्ति”-ति । हे कवचिन् ! चर्मवेधनाय प्रवृत्तस्य वाणस्य स्खलनरूपमपराधं मा कार्षीः, श्रस्खलनपि चर्म भित्त्वा परतो वाणगमनरूपमतिव्यधनं मा कार्यो रित्येवमध्वर्युयात् । एवं मति ‘एषां' यजमानानां पाप्मानं सम्यगेव भिन्दन्ति ॥ अथ नृत्यं विधत्ते- “उदकुम्भानधिनिधाय दास्यो मार्जालौयं परि नृत्यन्ति, पदो नितौरिदम्मधु गायत्या मधु वै देवानां परम- मन्नाई, परममेवान्नाद्यमव रुन्धते; पदो नि घन्ति, महौयामेवेषु दधति)"-इति । अत्र दामोमयां सूचकारो दर्शयति-~"मार्जा- लौयस्यान्तेऽष्टौ दासकुमार्य उदकुमौर्विकम्पने"-इति । ता एताः 'दासौटत्त' ग। 5 'वृत्तं' ग। + 'मेधं ग। || ता ब्रा०५६ १५। । 'व्यधनार्थ' क। * ·[क प्राय०११] तैत्तिरीयसंहिता। तान् कुम्भान् शिरसि धृत्वा मार्जालीयस्य धिष्ण्यस्य* परितो 'नृत्यन्ति' नृत्यं । कुर्वन्ति। कीदृग्यो दास्यः ? 'पदो निन्नतो.' दहि- णान् पादान् भूमौ ताड्यन्यः, 'इदम्मधु'-इत्येतं शब्दं गायन्यः, अथवा इदमेव मारघं मध्वित्यादि मन्त्रं गायन्यः । मधु च देवा- नामत्यन्नं प्रियमनम, अतस्तगानेन परममन्नं प्राप्नुवन्ति । योऽयं पादधातः तेन 'ए'' यजमानेषु 'महौयां' पूजा सम्पादयन्ति ।। इति श्रीसायणचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तेत्तिरीयसंहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः । पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाही दिवे स्वाहा स- म्लोप्यते स्वाहा सम्लवमानाय स्वाहा सम्र्युताय स्वाहा मेघायिप्यते स्वाहा मेघायते स्वाहा मेघिताय स्वाहा मेघाय स्वाहा नौहाराय स्वाहा निहाकायै स्वाही प्रासचाय स्वाही मचलावाय स्वाहा विद्योतिप्यते स्वाहा विद्योतमानाय स्वाहा संविद्योतमानाय स्वाहा स्तनयिष्यते स्वाहा स्तनयंते स्वाहोग्र स्तनयते स्वाही वर्षियते स्वाहा वर्पते स्वाहाभिवते स्वाहा परिवपते स्वाहा संवपते (१) . 'विशियस्य' । मृत'ग। ! 'प्रशा'म।

·[का ७/प्र.पाच.१० तैत्तिरीयसंहिता। स्वाहानुवर्पते स्वाहा प्रोकायिष्यते स्वाहा शौका- यते स्वाहा शौकिताय स्वाहा प्रोपिष्यते स्वाहा ग्रुष्ण- ते वाही परिमुष्णते स्वाहाग्रहीप्यते स्वाहाट्टते वाहोय होताय स्वाहा विलोप्यते स्वाहा विप्लव- मानाय स्वाहा विलुंताय स्वाहातप्यते स्वाहातपते स्वाहीग्रमातपते स्वाहर्गभ्यः स्वाहा यजुः स्वाहा सामभ्यः स्वाहागिरोभ्यः स्वाहा वेद॑भ्यः स्वाहा गा- थाभ्यः स्वाहा नारा सौभ्यः स्वाहा रैभौभ्यः स्वाहा (२) सवमै स्वाहा ॥ ११ ॥ संवपतेस्वाहार] * द्वे च ॥ ११ ॥ दशमे दामौनृत्य मुनाम्, तावता महावतं समाप्तम् , अथोत्त- रेग्मनुवाकेबश्वमेधाङ्गमन्त्रा उच्यन्ते ॥ तत्रापि दयोरनुवाकयोरनहोममन्त्राः, तन्मध्ये प्रथमानुवाक- गतान् मन्त्रानाह- "पृथिव्यै स्वाहा, ऽन्तरिक्षाय स्वाहा, दिवे स्वाहा, सम्भोय्यते स्वाहा, सम्लवमानाय स्वाहा, मम्मुताय स्वाहा, मेघा- मेघायते स्वाहा, मेषिताय स्वाहा, मेघाय स्वाहा, नौहाराय स्वाहा, निहाकायै स्वाहा, प्रामचाय स्वाहा, प्रचलाकायै स्वाहा, विद्योतिथ्यते स्वाहा, विद्योतमानाय स्वाहा, सविद्योतमा- पिप्यते वाहा, • "भौभ्य स्वाक्षा]"-इति क, ख, ग । +"दासौन्दत्त" म।

·का०प्र०५१०१२] तैत्तिरीयसंहिता। ५३३ वर्षते स्वाहा, नाय स्वाहा, स्तनयिय्यते वाहा, स्तनयते वाहोग, स्तनयते स्वाहा, वर्षिय्यते वाहा, ऽभिवर्षते वाहा, परिवर्षते वाहा, संवर्षते स्वाहा, ऽनुवर्षते वाहा, शोकायिय्यते स्वाहा, भौकायते खाहा, शौकिताय खाहा, मोषिष्यते वाहा, पुष्णते वाहा, परि- घुष्णते खाहोद्ग्रहोच्यते स्वाहोरहते खाहौद्रहीताय खाधा, विलोप्यते स्वाहा, विप्लवमानाय स्वाहा, विभुताय स्वाहा, तस्यते खाहा, ऽतपते वाहोगमातपते वाहग्भ्यः स्वाहा, यजुभ्यं. खाहा, मामभ्य स्वाहा, ऽङ्गिरोभ्यः स्वाहा, वेदेश्य स्वाहा, गाथाभ्यः स्वाहा, नाराशमीभ्यः स्वाहा, रैभीभ्यः स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा”-इति । पृथिव्यादयस्त्रयो लोकाः । मेघोत्पादनाय धूमज्यो तिमलिलमस्तां सन्निपातः 'सम्प्लव.', स च विविध:- आगामी वर्तमानो भूतश्च । अश्व एव सर्वात्मकाजापत्यभिनत्वात् तत्तद्रूपेण निर्दिश्यते । धूमा- दिसम्लवादूर्द्ध भविष्यदर्तमानातीतदशापना मेघोत्पत्तिस्विविधा, त्रिवप्यनुगताकारो 'मेघ.' । मेघनिष्पत्तेरूई द्रसपतन 'नौहारः', द्रमानां वाहुल्येन ईषदन्धकारापादनं 'निहाका', तदीयशैत्येनाव- यवसकोचः 'प्रामचः', सङ्कोचादूर्द्ध पलायनं 'प्रचलाका' । नत ऊर्द्ध भविष्यदादिरूपेण त्रिविधा विद्युत् । तथा गर्जनस्याप्यवस्थात्रयम् । हटेरपि तददवस्थात्रयम् । तच वतीयम्यामवस्यायां चत्वारो भेदाः- वायुवगादाभिमुख्येन वर्षणम् 'अभिवर्षणम्', परितो मण्डलाकारेण वर्षणं परिवर्षणम्', सुजुधारारूपं 'सवर्षणम्', गच्छतः पुरुषस्य पृष्ठतो वर्षणम् 'अनुवर्षण' चेति । दृष्टिक्लिनस्य पुरुषस्य विविधा त्यावस्या 'शौकायनम् । धर्मकाले सन्तप्तायां भूमौ प्रथमदृष्टेरव- .

·५३ सैत्तिरीयसंहिता। [का प्रा.१२ माने समुत्थित ऊमा 'मोषः । मोऽपि दशात्रयापनः । वृष्टरुपरमः 'उद्ग्रहणम्'; तदपि विविधम् । तत ऊई मेघलेशानामपगमनं "विसवः' ; सोऽपि विविधः । मेघले शेय्वपगतेपु सूर्यप्रकाशसञ्चारः 'पातपः'; मोऽपि विविधः । पादपद्धा मन्त्राः 'सुचः', प्रशिष्ट- पठितानि 'यजूंषि', गौत्यात्मकानि 'मामानिः, अगिरोभिर्मुनिभि- दृष्टायतर्थवेदोत्पन्नाः 'अङ्गिरमः' । विधिभागैः महितास्ते सर्वे 'वेदा। देवताविषयाख्यानपरा मन्त्रा 'गाथा:' । मनुष्यविषयाख्यानपरा सची 'नाराशंस्यः' । 'रेभः' शब्दरुदमिः, तद्विषया एचो 'रेभ्यः' । अनुभमसदार्थः सर्वगब्दः। एतैः पधानमन्त्रैः राचावन्नहोमाः कार्याः। ॥ ११ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकारों त्तिरीयमंदिताभाये मप्तमकापडे पञ्चममपाठके एवादशोऽनुवाकः । दुत्वते स्वाहादन्तकाय स्वाहा प्राणिने स्वाहाम्रा- णय स्वाहा मुखवते स्वाहामुखाय स्वाहा नासिक- वते स्वाहानासिकाय स्वाहाक्षखते स्वाहानधि- काय स्वाही कर्णिने स्वाहाकर्णकाय स्वाहा शीर्पण्वते . "रेमी. शंसन्ति" इत्यादि ऐ• ग्रा. ७.५.६ श्ययम्। 1 "एपिये माशाम्तरिक्षाप साइन्धाद, यथायशुरैवेतत्" इति मा. ३.८.१२.०। नाम्यत्र विधिनिगा तात्पर्य धारयमिति भाव ।

·[का०प्र०५।०१२] तैत्तिरीयसंहिता। ५३५ स्वाहाशीर्षकाय स्वाही पद्दते स्वाहापादकाय स्वाहा प्राणते स्वाहाप्राणते स्वाहा वदते स्वाहावंदते स्वाहा पश्यते स्वाहापश्यते स्वाहा शृण्वते स्वाहा,खते स्वाहा मनस्विने स्वाहा (१) अमनसे स्वाही रेतस्विने स्वाहारतस्काय स्वाहा प्रजाभ्यः स्वाही प्रजननाय स्वाहा लोमवते स्वाहा- लोमकाय स्वाही त्वचे स्वाहात्वकाय स्वाहा चर्मण्यते स्वाहाचर्मकाय स्वाहा लोहितवते स्वाहालोहिताय स्वाहा मासुन्वते स्वाहामा सकाय स्वाहा लावभ्यः स्वाहासावकाय स्वाहास्थन्वते स्वाहानस्थिकाय स्वाहा मजन्वते स्वाहामुजकाय स्वाहाङ्गिने स्वाहानगाय स्वाहात्मने स्वाहानात्मने स्वाहा (२) सर्वस्मै स्वाहा ॥ १२॥ स्वाहा स्वाहा । वे च ॥१२॥ अथ शरीरहोममन्ता उद्यन्ते। तथाच माहाम्-दवते खाहादन्तकाय स्वाहेति गरीरहोमान् जुहोति" इति । पाठस्तु- "दलते स्वाहा, इदन्तकाय स्वाहा, माणिने स्वाहा, माथाय स्वाहा, . "मनुखिने साहा.-shrमने साह!"-इति क, ख, ग । t३.८.१८. | "पिटलोक मेव तैयंत्रमागोज दन्थे' इति सदयः ।

·५३६ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०५/२०१२ पश्यते मुखवते स्वाहा,ऽमुखाय स्वाहा,नासिकवते स्वाहा,ऽनामिकाय स्वाहा, ऽखते स्वाहा, नचिकाय खाहा, कर्णिने स्वाहा, कर्णकाय खाहा, शौर्षखते वाहा, भोर्षकाय स्वाहा, पदते स्वाहा, ऽपादकाय स्वाहा, प्राणते स्वाहा, माणते खाहा, वदते खाहा, ऽवदते वाहा, खाहा, ऽपश्यते स्वाहा, श्रखते स्वाहा, नटखते स्वाहा, मनखिने खाहा, ऽमनसे स्वाहा, रेतखिने स्वाहा, रेतस्काय स्वाहा, प्रजाभ्यः खाह, प्रजननाय स्वाहा, लोमवते स्वाहा, ऽलोमकाय स्वाहा, बरे खाहा, ऽत्वकाय स्वाहा, चर्मण्यते वाहा, चर्मकाय खाक्ष, लोहित- वते स्वाहा, लोहिताय स्वाहा, मायसयते स्वाहा, मा५मकाय खाचा, नावभ्यः स्वाहा, सावकाय स्वाहा, इम्यबते स्वाहा, इन- स्थिकाय स्वाहा, मज्जयते स्वाहा, इमञकाय स्वाहा, ऽगिने खाचा, ऽनङ्गाय स्वाहा, त्मने स्वाहा, ऽनात्मने स्वाहा, मर्वरी स्वाहा"-इति। दन्ता अस्य मन्तीति ‘दलान्। न विद्यन्ते दन्ता यस्यामौ 'अदन्तकः'। एवं सर्वच विधिनिषेधी योजनीयो। जगति हि जीवा द्विविधाः,- तत्तदवयवोपेतास्तत्तदिकलायेति । अवस्य प्राजापत्यलेन मर्वात्मकता- मभिप्रेत्येतानि विशेषणान्युयन्ते । तच दन्तयुता जीवाः ममिद्धाः । अत्यन्नं वाना वृद्धाम्न्द्रहिताः । 'प्राणिनः' अङ्गमाः, 'अप्राणा:' स्थावराः। वक्ष्यमाण निषेधाः, तत्तदवयवराहित्येन वा मत्यप्यवयवे नदमौकर्यण वोदाहरणीयम् ॥ १२॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे त्तिरीयमंहिताभाये मामकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दादोऽनुवाकः।

·[का प्रय.१३] तैत्तिरीयसंहिता। कस्त्वा युनक्ति स वा युन विष्णुत्वा युनत्वस्य यन्नस्य मा सन्नत्या अमुष्मै कामायायुपे त्वा ग्राणाय॑ त्वापानार्य त्वा व्यानार्य त्वा व्युष्ट्ये त्वा रय्यै त्वा राधसे त्वा घोपाय त्वा पोपीय त्वाराबोपार्य त्वा प्रच्युत्य त्वा ॥ १३ ॥ कोऽष्टाविंशत् ॥ १३॥ अतीतयोरनुवाकयोः पञ्चामान्चैरेकपञ्चामन्मन्वैव महानहोमा उताः, अथ परिधिमन्त्रा उच्यन्ते। कन्पः- “कस्ता युनक्ति स वा युनक्विति परिधोन् युनत्त्यस्य यज्ञस्य मय५ मन्नत्या इति सर्व- चानुषगति"-ति । पाठस्तु- “कस्त्वा युनति स त्वा युनकु वि. पणुस्वा युनत्वस्य यजम्य, मह्यमवत्या अमु कामायायुषे खा, प्राणाय त्यापानाय वा व्यानाय वा व्युध्ये ला रय्ये त्वा राधसे वा घोषाय वा पोषाय वाराहोषाय वा प्रच्युत्यै ला"-इति । है मध्यमपरिधे । 'क' प्रजापतिः त्वां 'युनमि' वहिममौपे योजयति। हे दक्षिणपरिधे । 'सः' प्रजापतिस्ता युना। हे उत्तरपरिधे ! विष्णुवा युननु । किमर्थम् ? अस्य यजम्य समृद्यर्थम, तथा 'मयं सनत्ये' मा प्रति सर्वेषां प्राणिनां मनमनाय, 'अमुग्ने' प्रजादिरूपाय • "कत्त्वा युनति स त्वा युनयिति परोधौन् युनक्ति । इमे वै लोकाः परिधयः"-इत्यादि प्रा० ३.८.१८.८ एतमायोजनादेवैतदनुवाकोयमन्याण योगमन्च इति नामधेयम् । मा..८.१८.८श्य्यम् । 65 ·५३८ तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रय] । कामाय, 'आयुषे' श्रायुद्धये स्वामहं युनज्मि। एवं सर्वत्राध्याहारः। 'प्राणापानव्यानाः' प्रमिद्धाः । 'व्युटि' प्रभातम् । 'रवि' धनम् । 'राध:' अन्नम् । 'घोषः' कीर्तिः । 'पोष.' पश्चादिपुष्टिः । श्राराहोषः' श्राराष्छब्देह दूरवाचौ । 'प्रच्युतिः' मर्वदुःखनित्तिः ॥ १३ ॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिनाभाय्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चयोदशोऽनुवाकः ॥ अग्नये गायचाय चिते रायन्तराय वासन्तायाष्टा- कपाल इन्द्राय चैष्टुभाय पञ्चदशय वाईताय ग्रैमा. यैकादशकपालो विश्वेभ्यो देवेभ्यो जागतेभ्यः सप्तदशे- भ्या वैरूपेभ्यो वार्षिकेभ्यो द्वादशकपालो मित्रावरु- णाभ्यामानुष्टुभाभ्यामेकविशाभ्यां वैराजाभ्यार शा- रदाभ्यां पयस्या दृहुस्पतये पाताय विणवार्य शाक- राय हैमन्तिकाय चरः सविच धातिच्छन्दसाय पय- स्त्रि-शाय रैवताय शैशिराय द्वादशकपालोऽदित्य विष्णुपन्यै । चरुरमये वैश्वानराय द्वादशकपालोऽनुमत्यै चरुः काय एककपालः ॥ १४ ॥ अग्नये ' सुप्तचत्वारि शत् ॥ १४ ॥ "पूरमब्दयाघो" टो• क.। "दूरशब्दग्राहित्यम्" टो• ख• । + "विष्णुपये"-इति क, ख । ! "यप्रय गायत्रायादित्यायनुम" क, ग , "यमय गायधार्य" खा ·[का०५/२०१५ तैत्तिरीयसंहिता। ५३६ यदुनं सूचकारेण- "अग्नये गायचायेति दश वौषि सर्व- पृष्ठान् निर्वपति"-दूति, तदिदं विधत्ते- "त्रमये गायचाय, विवृते राथन्तराय, वासन्तायाष्टाकपाल ; इन्द्राय चेष्टुभाय, पञ्चदशाय बाईताय, ग्रेमायेकादशकपालो, विश्वेभ्यो देवेभ्यो जागतेभ्य', सप्तदशेभ्यो वैरूपेभ्यो, वार्षिकेभ्यो दादशकपालो, मित्रावरुणाभ्या- मानुष्टुभाभ्याम्, एकविशाभ्यां वैराजाभ्या५, शारदाभ्या५ पयस्था; रहस्पतये पाहाय, त्रिणवाय गावराय, हैमन्तिकाय चरः ; मवित्र पातिच्छन्दसाय, त्रयस्ति गाय रैवताय, शेशिराय द्वादशकपालो; ऽदित्य विष्णुपत्न्यै चरुर्, अग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालो ; ऽनुमत्यै काय एककपास्त:"-दति । अब षट्स हविःपु छन्दमा स्तोमेन मामा तुना च देवता विशेष्यते । पयसि भवा श्रामिक्षा 'पयस्या' ॥१४॥ इति औमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश तेत्तिरीयसहिताभाय्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ चः - यो वा अमावनिः प्र हियते या सोमो राजा तयारप आतिथ्यं यदमीयोमीयोथप रुद्रो यशीयते यत्सञ्चितेऽनायेतानि वीपि न निर्वपदेप एव रुद्रो- शान्त. उपोत्थाय प्र॒जां पशून् यजमानस्याभि मन्येत यत्सश्चितेऽमावेतानि हुवीय निर्वपति भागधेयेन- वैन५ शमयति नास्य रुद्रोऽशान्तः (१) ·88 तैत्तिरीयसंहिता। [का म०१२०१७ य आत्मदा बलुदा . यस्य विश्व उयासते शिप यस्य देवाः। यस्य॑च्छायामृत यस्य॑ मृत्युः कस्मै देवार्य इविपा विधेम । उपयामरहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि तस्य ते पृथिवी महिमोषधयो वनस्प- यो रूपमग्निस्ते तेजस्तस्मै त्वा महिने प्रजापतये स्वाहा॥१७॥ य एकान्न * चत्वारि शत् ॥१७॥ अथ दितीयपहमन्त्र । पठति- “य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रमिपं यस्य देवाः । थस्यच्छायाम्टतं यस्य म्हत्युः कसो देवाय हविषा विधेम । उपयामग्टहीतोऽसि मजापतये त्वा जुष्टं ग्रामि तस्य ते पृथिवी महिमौषधयो वनस्पतयो रूपममिस्ते नेजस्ती वा महिने प्रजापतये स्वाहा"-दति । 'यः प्रजापतिः 'श्रात्मदा. सर्वषां शरौरपदः, यद्य तस्मिन् शरीरे बलप्रदः, 'यस्य' प्रजापते. 'प्रशिय प्रशष्टं मासनं 'विश्वे' सर्वेऽपि 'उपामते' सेवन्ते, देवा अपि यस्य प्रशिषमुपासते, यस्य अमृत छायेव प्रविधेम, तथा प्राणिनां मृत्युरपि यस्य धौनः, तादृशाय 'कर' केनायविज्ञान- स्वरूपाय "देवाय' प्रजापतये हविषा परिचरेम। हे ग्रह! त्वम् 'उपयामेन' पार्थिवपाषेण होतोऽमि, प्रजापत्यर्थ वां ग्रामि । • “य यामदा एघिमिरेकाब"-इति क, ख, ग । मिहिमग्रइयरयविध्यादिकम् बा.३६.१०.१.३ इण्यम् ।

·[का•७/प्र.प्राथ.१०] • तैत्तिरीयसंहिता। ५४५ हे प्रजापते! तादृशस्य 'ते' तव पृथिवीरूपो महिमाख्यो ग्रहः, प्रोषधयो वनस्पतयथ नव विपि रूपम, अग्निस्वदीयं तेजः । हे यह ! वां 'तम्मे' महिमयुकाय प्रजापनये जुहोमि* ॥१७॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाय्ये मप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ।। श्रा ब्रह्मन् ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसौ जायतामास्मिन् राष्ट्रे राजन्य पद्यः शूरो महारथो जायतां दोग्धी धेनुर्वोढानवानाशुः सप्तिः पुरन्धिोया जिष्णू रथेष्ठाः सभेयो युवास्य यजमानस्य वीरो जायतां निकामे निकामे नः पर्जन्या वर्षतु फलिन्या न श्रीपधयः पच्यन्तां योगक्षेमो नः कल्पताम् ॥ १८ ॥ एकचत्वारि शत् ॥१८॥ अथानहोममन्त्राः। तथा च प्रामणम- “श्रा प्रधान प्राधणो महावर्चमी नायतामिति समस्तानि ब्रह्मवर्षमानि जुहोति t"- . यस्यापि महिममन्य इत्येव नामधेयम् । एतस्यापि तात्पर्यधारयानं प्रा. ३८.१.१.एण्यम् । + "या ब्रह्माने चत्वारि शत्" इति क, ग, “या ब्रममेकाम पला- रिपत्" इति । १८.१९१५ । "महारसमेव तेम्मानोव रन्धे"-इति तय । 69 ·५88 वैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाच्य०१७] य आत्मदा बलदा .यस्य विश्व उपासते प्रशिप यस्य॑ दे॒वाः। यस्य॑च्छायामृत यस्य॑ मृत्युः कस्मै देवार्य हविषा विधेम । उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृहामि तस्य ते पृथिवी महिमौषधयो वनस्प-' तयो रूपमग्निस्ते तेजस्तस्मै त्वा महिम्ने प्रजापतये स्वाहा ॥१७॥ य एकान्न * चत्वारि शत् ॥ १७ ॥ अथ द्वितीयग्रहमन्त्र । पठति-“य प्रात्मदा बलदा यस्य विश्व उपामते प्रशिषं यस्य देवाः । यस्यच्छायामृतं यस्य म्हत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम । उपयामग्टहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुट ग्टहामि ; तस्य ते पृथिवी महिमौषधयो वनस्पतयो रूपममिस्ते तेजस्तस्मै त्वा महिने प्रजापतये स्वाहा" इति । 'य.. प्रजापतिः 'श्रात्मदाः' सर्वेषां शरीरप्रदः, यश्च तस्मिन् गरौरे बलमदः, 'यस्य' प्रजापतेः 'मशिर्ष' प्रकृष्टं शासनं 'विश्वे' सर्वेऽपि 'उपामते' सेवन्ते, देवा अपि यस्य प्रशिषमुपामते, यस्य अमृतं छायेव प्रविधेम, तथा माणिनां मृत्युरपि यस्य मधौनः, तादृशाय 'कस्मे' केनाप्यविज्ञात- स्वरूपाय 'देवाय' प्रजापतये हविषा परिचरेम। हे ग्रह! बम् 'उपयामेन' पार्थिवपाचण होतोऽसि, प्रजापत्यर्थ वां ग्वामि । • “य धात्मदा एथियमिरेकान"-इति क, ख, ग । 1 महिमयग्रहणविध्यादिकम् मा. ३६.१० १-३ दरख्यम् ।

·[का ७/प्र.५/०१५ तैत्तिरीयसहिता। ५४५ हे प्रजापते! तादृशस्य 'ते' तव पृथिवीरूयो महिमाख्यो ग्रह', श्रोषधयो वनस्पतयश्च तव विचित्रं रूपम्, अग्निस्त्वदौय तेज । हे ग्रह। खां 'तस्मै' महिमयुक्ताय प्रजापतये जुहोमि ॥१७॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे तैत्तिरीयमहिताभाथ्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाक ॥ आ ब्रह्मन् ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसौ जायतामास्मिन् राष्ट्र राजन्य इव्यः शूरो महारथो जायतां दोग्धी धेनुर्वोढानवानाशुः सन्तिः पुरन्धिर्योपा जिष्णू रथेष्ठाः सभेयो युवास्य यजमानस्य वीरो जायतां निकामे निकामे नः पर्जन्यौ वर्षतु फलिन्या न ओषधयः पच्यन्तां योगक्षेमो नः कल्पताम् ॥१८॥ ऐकचत्वारि शत् ॥१८॥ अथावहोममन्त्रा । तथा च ब्राह्मणम्- “श्रा ब्रह्मान् ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसौ जायतामिति ममस्तानि ब्रह्मवर्चमानि जुहोति"- * व्यस्यामि महिममन्त्र इत्येव नामधेयम् । एतस्यापि तात्पर्यथाख्यान बा.३८१९१० हश्यम् । + "च्या ब्रह्मन्नेकचत्वारि शत्"-- "-इति क, ग, "या ब्रह्म काम चला- 1१० १० ११ । "ब्रह्मवर्चसमेव तैर्यजमानोऽव रन्धे'-ति तच्छेध । 69 ·तैत्तिरीयसंहिता। [का प्रायः इति। पाठस्तु- "श्रा ब्रह्मान् ब्राह्मणे ब्रह्मवर्चमी जायतामास्मिन् राष्ट्र राजन्य दुषव्यः शूरोमहा रथो जायतां, दोग्नी धेनुर्वीढानधा- नाशः सप्तिः पुरन्धिर्योपा जिष्ण रथेष्ठाः सभेयो युवास्य यजमानस्य वौरो जायतां, निकामे-निकामे नः पर्जन्यो वर्षत, फलिन्यो न ओषधयः पच्यन्तां, योगक्षेमो नः कल्पताम्" इति । 'नहान्' ब्राह्मणजातौ 'ब्रह्मवर्तमौ' श्रुताध्ययनसम्पन्नो ब्राह्मणः 'पाजायताम्' सर्वत उत्पद्यताम् । एतदेकं वाक्यमेको मन्त्रःएवमुत्तरचापि । 'दपव्यः' वाणघायुधेषु कुशलः । धेनुरित्यादियु पाजायतामित्य- नुवर्तते । 'मप्तिः' अश्वः, 'आशः' शीघ्रगामौ । पुरवामिभिर्ध्यायत इति 'पुरन्धिः' रूपवतीत्यर्थः । अस्य यजमानस्य जिष्णुत्वादिगुण- विशिष्टः पुच पाजायताम् । 'नः' अस्माकं यदा-यदा अपेवा, तदा-तदा पर्जन्यो वर्षत, श्रोषधयश्च वड़फन्नयुफ्राः पच्यन्ताम् । अलवस्य लाभो 'योगः', स्तम्धस्य परिपालनं 'मः', योगमहिनः मो 'योगक्षेमः', मोऽस्माकं मम्पद्यताम् । एतैर्दशभिर्मन्ब्रह्मवर्चम- नामकं होमं कुर्यात् * ॥१८॥ . इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थका तेत्तिरीयमंहिताभाये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाक.॥ एतदनुवाकोयानां वाक्यानां नझरसमस इति नामधेयम्। एतयां विशेषतो धारपानं ना. ३.८.१३ यनुवाके मण्यम् ।

·[का०प्र०५१०१४] तैत्तिरीयसंहिता । ५०७ आक्रान्वाजौ पृथिवीमग्निं युजमकृत वाज्यर्वाका- न्वाञ्चन्तरिक्षं वायुयुजमकृत वाज्यर्वा द्यावाज्यास्तु सूर्य युजमकत वाज्यर्वामिस्तै वाजिन्युडनु त्वा रभे स्वस्ति मा सम्पारय वायुस्तै वाजिन्युङनु त्वा रभे स्वस्ति मा सम् (१) पारयादित्यस्तै वाजिन्युडनु त्वा रभे स्वस्ति मा सम्पारय प्राणगसि प्राणं में दृह व्यानुगसि व्यानं में हहापानटगस्यपान में दृह चक्षुरसि चक्षुर्मर्थि धेहि श्रोत्रमसि श्रोत्र मयि धेह्यायुरस्यायुमयि धेहि ॥ सं-१] चिचत्वारि शञ्च ॥ १६ ॥ अथावानुमन्त्रणम् । तथा च ब्राह्मणम्- "आकावाजी क्रमैर- स्यक्रमौदागी द्यौस्ते पृष्ठं पृथिवी मधस्यमित्यश्वमनुमन्त्रयते"-इति। एतेषु त्रिषु मन्त्रेषु प्रथमं मन्त्रं पठति- "श्राकान्वाजी पृथिवी- मग्निं युजमहत, वाज्धर्वाकान्वाज्यन्तरिक्षं वायुं युजमकृत, वाज्या द्या वाज्याक्रस्त सूर्य युजमकृत, वाज्यामिस्ते वाजिन्युङ्कनु वा रभे स्वस्ति मा सम्पारय, वायुस्ते वाजिन्युडूनु वा रभे स्वस्ति मा सम्पा- रयादित्यस्ते वाजिन्युनु वा रभे स्वस्ति मा सम्पारय; प्राणगमि "वायुस्तै वाजिन्यानु त्वा रभे खस्ति मा संर]"-इति क, ख, ग । 1 ३.६. 8. २९ । “एषा लोकानामभिजिय" इति तच्छेष' ।

·५४८
सैतिरोयसहिता।
[का••५।१.२०]
प्राण मे दृश्ह, व्यामध्गमि ध्यान मे दृश्हापानटगस्यपान मे दृह,
चरसि धर्मयि धेहि, श्रोचममि श्रोत्र मयि धेधापुरस्थायुमयि
धेहि इति । 'वाजी' वेगवानयमश्व , पृथिवीम् 'प्राकान्' श्रा
फ्रान्तवान् । मोर्वा तस्यां पृथियाम् अमि 'युज' योजयितार
व्यवहारनिर्वाहकम अकृत। एवमुत्तरचापि योज्यम् । हे वाजिन् ।
अनि 'ते युड्' तव योजयिता सहायभूत , तस्मात् वाम् अन्वारभे,
खच 'स्वस्ति' विनागराहित्येन मा 'सम्पारय' सम्यक् कर्मसमाप्ति
प्रापय । एवमुत्सरचापि योज्यम् । प्राण दृहति दृढौकरोनौति
'प्राणटक्' । हे अश्व ! ल तादृशोऽसि, अतो मे प्राण दृढीकुरु ।
एवमुत्तरचापि। हे अश्व ! त्व परमि, अतो मयि चनु स्थापय।
एवमुत्तरचापि ॥ १६ ॥
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यप्रकाश
नैत्तिरीयमहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाक॥
जजि बीज वा पर्जन्यः पक्ता सस्य सुपिप्पला
श्रोषधयः स्वधिचरणेयर सूपसदनाऽग्निः खध्यक्षमन्त-
रिक्ष सुपावः पवमानः सूपस्थाना धौ. शिवमसौ
सर्पन यथापूर्वमहोराचे पञ्चशिनाऽईमासास्ति'-
शिनी मासाः कृता ऋतवः शान्तः संवत्सरः ॥ २० ॥
अध्यकषिरशत् ॥२०॥

·(का.प्र.पाय.. तेत्तिरीयसंचिता। ५.८ अथान्येऽनहोममन्या उयन्ते । तथा च प्राणम्- "गभियोग. मिति जुहोत्यनमारित्य"-रति (३.८.१८.१२.)। पाठम्नु- "जजि यो, वष्टां पर्जन्यः, पहा मार, सपिणना ओषधयः, स्वधिचरजे- पर, सूपमदनोऽमिः, स्वध्यवमन्तरिक्षर, सुपावः परमानः, सूपयामा धौः, शिवममौ तपन्, यथापूर्वमहोरा, पदमिनो मामाम्, घिमिनो मामा:, कृप्ता एतयः, गान्तः भवसरः"-रति । पदे- सद् पौधादियोजम, तत् 'जति' जनमस्वभावमन्तु । पक्षिति मचाध्याहारः। पर्जन्यो 'वा' टिकारोऽस्तु । ममं 'पका' पाकगौतम्। प्रोषधयय 'मुपिष्मता' मोभमकताः। रचिती 'सधिधरणा' सुपेनाधिष्ठाय चरितुं गया। अमिः 'सूपमदमः' मोनोपपर्नु परिपरितं गयः । अारिषं 'नध्यत' समेगाय- चितप्यम; धूमलापुत्पातरहितमित्यर्थः। परमानः' वायुः 'सपाय.' अमुपद्रवकारी मधारयुकः। पौ: 'पम्यामा' सुम्पेमावस्या भया; देविकोपद्रवरहितत्यपः । 'मी' आदित्यः शिवम' उपद्रवरारिय पपा भरति तथा नपम् वताम् । होरा 'पपापूर कल्यादे- धारभ्य थेग कमेण मरते, तवापापि प्राताम् । पहुँमामा: न्यूनाधिकराश्त्येिन पदादिमयुकाः। नपा मामा: जिदिन- पुला। ए 'R' तामणोपेताः । मंगमरः 'मास: प्रा. पोगरहितः। एतेः पघरमभिम चरणकोमाः कथा.... रतियोमायाविरचित माधोपे वेदाप्रकामे सिरोपमहिनाभाये मतमा पदमपानिमा - ।

·तैत्तिरीयसहिता। [वा०प्र०॥य०२० आमेयोऽष्टाकपालः सौम्यश्चरुः साविवोऽटाकपालः पौयपश्चरू रौद्रश्चरुरमये वैश्वानराय द्वादशकपाली मृगाखरे यदि नागच्छेदमय होमुचेष्टाकपालः सौर्य पया वायव्य भाज्य भागः ॥ २१ ॥ आग्नेयश्चतुविंशतिः ॥२१॥ अथाश्वस्य रोगादिनिमित्ते प्राप्ते प्रायथित्तेष्टय उच्यन्ते। तथा च ब्राह्मणम्-- "यद्यश्वमुपतदिन्देत्, आग्नेयमष्टाकपाल निर्वपेत्"-- इत्यादि । दृष्टीना पाठस्तु- “श्रामेयोऽटाकपाल , सौम्यश्वर, सावित्रोऽष्टाकपाल , पौष्णशरू, रोद्रश्चरुर्, अनये वैश्वानराय द्वादशकपालो, मृगाखरे यदि नागच्छेदमयेऽहोमुचेष्टाकपाल , सौर्य पयो, वायव्य भाज्यभाग"-दूति । 'मृगाखरे' अश्वनिवास- स्थाने यदि नागच्छेत, तवानागमनमेक निमित्तम् निमित्ता- न्तराणि तु नाहाणे द्रश्यानि । तान्येतानि नव हवौषि प्राय- चित्तरूपाणि ॥ २१ ॥ इति श्रीमायणचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसहिताभाय्ये मप्तमकाण्डे पञ्चमनपाठके एक विशोऽनुवाक ॥ * ३ ६ १७ १। उपतपत् उपताप - सन्तापकरो रोगविशेष । ११ उपताप २ वदोष ,३ उपद्रवकारिदेवताहौतत्वम् मगाखरे ऽनागमनम ५ वडवादिध्यानमिति पञ्चनिमित्तानि । दा०३ ६१०१-१३ ।

·[फा०प्र०५] ०२२ तैत्तिरीयसंहिता। ५५१ अग्नयेऽहोमुचेष्टाकपाल इन्द्रायाऽहोमुच एकाद- शकपालो मित्रावरुणाभ्यामागोमुग्भ्यां पयस्या वायो- सावित्र आगोमुग्भ्यां चुरुरुश्विभ्यामागोमुग्भ्यां धाना मुरुङ्ग्य एनोमुग्भ्यः सप्तकपालो विश्वेभ्यो देवेभ्य॑ एनो- मुग्भ्यो द्वादशकपालोऽनुमत्यै चरु नये वैश्वानराय द्वादशकपालो द्यावापृथिवीभ्याम होमुग्भ्यां दिक- पालः ॥२२॥ - अग्नये विशत् ॥ २२॥ यदुक्तं सूत्रकारेण "श्रमये होमुचेऽष्टाकपाल इति दशहविषं मृगारेष्टिमनु निर्वपति"-इति, तदेतद्विधत्ते- "श्रमयेऽहोमुचे । ऽटाकपाल, इन्द्राया होमुच एकादशकपालो, मित्रावरुणाभ्यामा- गोमुग्भ्यां पयस्या, वायोमावित्र भागोमुग्भ्यां चार, 'अश्विभ्यामा- गोमुग्भ्यां धाना, मरुध्य एनोमुग्भ्यः सप्तकपालो, विश्वेभ्यो देवेभ्य एनोमुग्भ्यो द्वादशकपालो, ऽनुमत्यै चरुर्, अमये वैश्वानराय दादा- कपालो, द्यावापृथिवीभ्याम होमुग्भ्यां दिकपालः" इति । अंहसो मोचयतीति 'अंहोमुक्' । श्रागमो मोचयत इति 'श्रागोमुचौ'। 8 "अमय होमुचे"-इति क, ख, ग । + "यमयेऽहोमुचेऽयाकपाल इति दशहविधमिरि निर्वपति"-इत्यादि ब्रा०३६ १६ १२ । अस्मिन्ननुवाके दश हवीच्याम्नातानि।

·५५२ तैत्तिरीयसहिसा। [का.प्राथ.२३] वायुश्च सविता च 'वायोसावित्र' वायुमविटभ्यामित्यर्थः । 'धाना.' भृष्टयवाः । एनमो मोचयन्तौति 'एनोमुच' ॥ २२ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका तैत्तिरीयसहिताभाष्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दाविशोऽनुवाकः ।। अग्नये समनमत् पृथिव्यै समनमुद्ययाग्निः पृथि- व्या समनमदेवं मह्यं भद्राः सन्नतयः सन्नमन्त वा- यवे समनमदन्तरिक्षाय समनमद्या वायुरन्तरि- क्षेण सूर्याय समनमदिवे समनमद्यथा सूर्यों दिवा चन्द्रमसे समनमुन्नक्षत्रेभ्यः समनमद्या चन्द्रमा नक्ष- चैवरुणाय समनमद्यः समनमद्या (१) वरुणोऽद्भिः साम्ने समनमदृचे समनमुद्यथा साम- र्चा ब्रह्मणे समनमत् क्षवाय समनमद्यथा ब्रह्म क्षण राजे समनमहि समनमद्यथा राजा विशा राय समनमुदश्वभ्यः समनमद्यथा रथोऽश्वैः प्रजापतये सम- नमस्तेभ्यः समनमद्या प्रजापतिर्भूतैः समनमदेवं मद्य (२) भद्राः सन्तयः सन्नमन्तु ॥ २३ ।। यथा मॉ] चत्वारिं च ॥ २३ ॥ "घड्य समगमद्यपा]ि"-इति क, ख, ग । .

·[का प्राय०२३] तैत्तिरीयसंहिता। ५५३ . अथ सबतिहोमा उच्यन्ते । तथा च ब्राहाणम्- "श्रमये सम- नमत् पृथिव्यै समनमदिति सन्नतिहोमान् जुहोति" इति । पाठस्तु- "अनये समनमत्, पृथिव्यै समनमद्, यथामिः पृथिव्या समनमदेवं मां भद्राः सनतयः सनमन्तु, वायवे समनमदन्तरिक्षाय समनमद्, यथा वायुरन्तरिक्षण, सूर्याय ममनमद्, दिवे समनमद्, यथा सूर्यो दिवा ; चन्द्रमसे समनमन्, नक्षत्रेभ्य' समनमद्, यथा चन्द्रमा नक्षत्रैर् वरुणाय समनमदयः समनमद्, यथा वरुणोऽद्भिः, साम्ने समनमदृचे समनमद्, यथा सामर्ग , ब्रह्मणे समनमत्, क्षत्राय समनमद्, यथा ब्रह्मा क्षत्रेण, राज्ञे समनमद्, विशे समनमद्, यथा राजा विशा, रथाय समनमदश्वेभ्य' ममनमद्, यथा रथोऽश्वे', प्रजापतये सम- नमद्, भूतेभ्यः समनमद्, यथा प्रजापति तैः समनमदेवं मह्यं भद्राः सन्नतय मन्नमन्तु"-इति। सर्वोऽपि यजमानोऽनये 'समनमत्' मन्नतिं परिचर्यामकरोत् । तथा पृथिव्यै 'समनमत्' परिचर्याम- करोत् । स च पृथिव्या सहितोऽग्निः 'यथा समनमत्' येन प्रका- रेण तस्मै यजमानाय 'मन्नतिम्' उपकारमकरोत, 'एवम्' अनेन प्रकारेण 'मह्यं मदर्थ 'भद्राः सन्नतय.' कल्याणा उपकाराः देवताः 'सत्रमन्तु' प्राभुवन्तु । एवमुत्तरेवपि मन्त्रेषु योजनीयम् । सम- नमदेवं मह्यमित्यादिकं सर्वचानुषञ्यते, तदर्थमेवान्ते पुनः पाठः । एतैर्दगमिमन्त्रैरबहोमेषु सन्नतिहोमरः कर्तव्याः ॥ २३ ॥ . * ३ ८.१८ १३ । “मवर्गस्य लोकस्य सन्नन्यै"-इति तच्छेष । इत उत्तरं ब्राह्मणगाथे भूतभव्य होमयोर्विधानम्, तन्मन्त्रौ चानातौ । 70 ·५५४ तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाय०२४] इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाथ्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः॥ ये ते पन्धानः सवितः पूर्व्यासौ रेणवो विर्तता अन्तरिक्षे। तेभिनी अद्य थिभिः सुगेभीरष्टा च नो अधि च देव ब्रूहिए)। नमोऽग्नये पृथिविक्षिते लोक- स्पृतै लोकमुस्मै यजमानाय देहि नमा वायवेऽन्तरि- धक्षिते लोकस्पते लोकमस्मै यजमानाय देहि नमः सूर्याय दिविक्षित लोकस्मृतै लोकमस्मै यजमानाय देहि ॥ २४ ॥ ये * चतुश्चत्वारिंशत् ॥ २४ ॥ कन्पः- “ये ते पन्थानः सवितः पूर्याम इत्यध्वर्युर्यजमानं वाच- यति" इति। पाठस्तु-- "ये ते पन्यानः सवितः पूर्व्यामोहरेणवो वितता अन्तरिछे। तेभि अद्य पथिभिः सुगेभी रक्षा च नो अधि च देव ब्रूहि(१)" इति। हे भवितर्देव। 'ते' तव सम्वन्धिनः 'पूर्यासः' पूर्वसिद्धाः, अन्तरिते 'वितता' विस्तृताः, 'अरेणवः' धूलिरहिताः 'ये' मार्गाः मन्ति, 'सुगेभि.' सुठु गन्तुं शक्ये. 'तेभि.' तैमांगेरा- गत्य 'श्रद्य' अस्मिन् कर्मणि 'न' अस्मान् ‘रव', तथा 'नः' असान् 'अधि ब्रूहि च' अधिकोऽयं यजमान इति देवानामग्रे कथय च ॥ 1 • "ये ते."-इति क, ख, ग ।

·[का ७/प्र.५/य०२५] तैत्तिरीयसंहिता। ५५५ कल्यः- "नमोऽनये पृथिविदित इत्येतेय यथालिङ्गम"- इति। उपतिष्ठते इत्यनुवर्तते । पाठस्तु- "नमोऽग्नये पृथिविचिते लोकस्कृते लोकमसी यजमानाय देहि, नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्कृते लोकमम्मै यजमानाय देहि, नम सूर्याय दिविचिते लोकस्पृते लोकमस्मे यजमानाय देहि(२)” इति । 'पृथिविचिते' भूनिवामिने, 'लोकस्पृते' लोकम्य प्रोणयित्रे, अग्नये नम' अस्तु । अम्मे यजमानाय 'लोकम्' उत्तमस्यानं देहि । एवमुत्तरयोरपि योज्यम् ॥२४॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये येदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयमहिताभाव्ये मप्तमकापड़े पञ्चमप्रपाठके चतुर्विशोऽनुवाक.॥ यो या अश्वस्य मेध्य॑स्य शिरो वेदं शीर्ष वान्मध्यो भवत्युपा वा अवस्य मध्यस्य शिरः सूर्यचक्षुतिः माणचन्द्रमाः श्रोत्र दिशः पादा अवान्तरदिशाः पर्शवोहोरात्र निमेपोऽईमासाः पाणि मासाः स- न्धानान्यतयोहानि संवत्सर यामा रश्मयः केशा नक्षत्राणि रूपं तारका स्थानि ना माणसान्योप- धयो लोमानि वनस्पतयो वाला अमिर्मुखं वैश्वानरो व्यातम् (१) समुद्र उदरमन्तरिक्षं पायुवाधियो श्राण्डी ·तैत्तिरीयसहिता। [का०प्र०ाय.२५] पावा शेपसोमो रेतो यजञ्जभ्यते तहि द्योतते यदिध- नुते सत् स्तनयति यन्मेहति तर्पति वागेवास्य वाग- हर्वा अश्वस्य जाय॑मानस्य महिमा पुरस्ताज्जायते राचिरेनं महिमा पश्चादनु जायत एतौ वै महिमाना- वश्वमभित. सम्बभूवतुर्हया देवानवहद् (२) अर्वासुरावाजी गन्धर्वाना मनुष्यान्समुद्रो वा अश्वस्य योनि. समुद्रो बन्धुः * ॥ २५ ॥ व्यात मयहद् । द्वादश च ॥ २५ ॥ अथान्तिमेऽनुवाके सर्वजगदात्मकत्वेनाथ स्तूयते, अथ वा विरा- छूपेणाश्वोपासनप्रतिपादकोऽयमनुवाक , प्रकरणादुल्टायोपनिषदादौ द्रष्टव्य । अत एव वाजमनेयिन एतदर्थप्रतिपादक ब्रामाणमुपनिष- दादावामननि। पाठस्तु- "यो वा अवस्य मेध्यस्य शिरी वेट, शौर्षवान् यो भवत्युपा का अश्यम्य मेध्यस्य गिर, सूर्यश्चचुर्वात प्राणचन्द्रमा श्रोत्र, दिश पादा, अवान्तरदिशा पर्णवो, होराचे निमेषो, ऽर्द्धमामा पर्वाणि, मामा मन्धानान्तवोऽङ्गानि सवत्सर आत्मा, रमय केगा, नक्षत्राणि रूप तारका अस्यानि, नमो माय- सान्योषधयो लोमानि, वनस्पतयो वाला, अनिर्मुस वैश्वानरो व्यात्त५, 'बन्धु'-इति पदमनुवाकप्रतीकवाक्योजदादशमयापुरकम, उमनिय सम्मतम् (२.१ मा०), भाष्यसम्मतञ्च क ग घ पुस्तकेथु नास्ति । २.प.११वा. इण्यम् ।

·का०प्र०५।०२५] तैत्तिरीयसंहिता। समुद्र उदरमन्तरिकं पायुद्यावाप्रथिवी श्राण्डौ, ग्रावा शेपः, मोमो रेतो, यन्नमभ्यते तदि द्योतते, यद्विधूनते तत्स्तनयति, यन्मेहति तवर्षति, वागेवास्य वागहर्वा अवस्य जायमानस्य महिमा पुरस्ता- नायते, राचिरेनं महिमा पादनु जायत, एतौ वै महिमानावश्व- मभितः मम्बभूवतुईयो देवानवहदासराबाजी गन्धर्वानश्वो मनु- य्यान्ममुद्रो वा अद्यस्य योनिः, समुद्रो बन्धुः" इति । 'यः पुमान् 'मेध्यस्य' यागयोग्यम्य अश्वस्य 'शिरो वेद' शिरःप्रमतीनवयवान् विराडवयवभूतोषःकालादिरूपेणोपामते, मोऽयम् 'शीर्षखान्' उप- कालादिरूपः शिरःममतिभिर्विराडवयवैयुको 'मेध्या' यागफन्न- योग्यो भवति । क्रत्वनुष्ठानस्य चोपासनस्य च समान फस्तम् । तथा च पश्चमकाण्ड़े ममाघातम् - "भव पामानं तरति, तरति माहत्यां, योऽश्वमेधेन यजते ; य उ चैनगेवं वेद" इति। तत्र करिमन्नश्वावयवे को विराडवयवो ध्यातव्य इति तासर्वमुच्यते । मेध्यम्याश्वम्य यछिरः, तत् 'उपाः' उषःकालरूपम् । यदश्यम्य पषु', नमूर्यः । यस्तदीयः माणः, मोऽयं वायो वायुः। यत्तदीयं श्रोचं, मोऽयं चन्द्रमाः । ये सदीयाः पादाः, ताः मायादिदिशः। ये 'पर्णवः' पार्शम्यिविगेपाः, ना दमा मेय्याघवान्तरदिशाः । यस्तदीयो निमेष उन्मेषमरितः, त उभे अहोराधे । पानि नदीयहम्नपादगतपाणि, ते छह- • “शानच दिविधम्,-अय, उपासनछ । तत्रा४ि वाक्यप्रमाणपर्यालोपनया सम्पद्यते; मानाप्रकारम्न मतमस्त 'यो वा अवस्य मेध्यम्य शिगं पैर-मिमिधाम्ने"-4 1 का ३५.१२ नुप्रयम् (भा...'

·तैत्तिरीयसंहिता। [का०प्र०ाच्य०२५]. समुद्रः। कृष्णपतरूपा अर्द्धमासाः। यानि च पर्वणां सन्धानानि, ते चैबाधा मामाः। यानि चानुनविशेषाणि खराद्यानि, ते वसन्ताधृतवः । यः 'यात्मा' मध्यदेहः, म संवत्सरकालः। ये तदीयाः केमाः, ते सूर्यरन्मयः । यदश्वस्य भाखरं रूपं, तानि कृत्तिकादिनक्षत्राणि । यान्युकान्यस्यौनि, तानि वृहस्पतिशक्रधुवाद्याः प्रौढतारकाः । यानि तत्र तत्र स्थितानि मांसखण्डानि, तदेतनमः। यानि बुद्रलोमानि, ता ओषधयः । ये 'वाला:' पुच्छगता दीर्घकेशाः, ते वनस्पतयः । यदेतन्मुखं सम्पद्यते, अयं लोकामिद्धोऽग्निः । यद् 'व्यात' मुख- विदारणं, मोऽयं वैश्वानरनामको देवताविशेषः। यदुदरं, मोऽयं यः पायुः, नदन्तरिचम् । यावाण्डौ, ते धावाएथियौ । यः गेपः, मोऽयमभिषवार्थो 'ग्रावा' । यतः, स सोमरसः । यत् 'जअभ्यते' गाचाणि विनामयति, सेयं विद्युत् । यद्, 'विधनुते' मान्दं गरीरं कम्पयति, तदेतहर्जनम् । यदेतन्मेहनं, येयं दृष्टिः । अस्य हेषा-गब्दरूपा या 'वाक्', सेयं वेदरूपा वागेव । 'जायमा- नस्य' तो प्रयुज्यमानन्यायम्य यः सञ्जपनान पुरस्तान्महिमाख्यो राजतग्रहः, तदिदमहरेव। 'एनं पश्चात् एतस्याश्वम्य सञ्जपनादूई यो महिमाण्यः मौवर्णयहा, मेयं राषिः। 'एतौ' एवोभो 'महि- मानौ' यही 'अश्वमभितः सम्बभूवतः' अश्वम्य सञ्जपनात् पूर्व पद्याच व्यवस्थितौ। हयार्ववाज्यश्वाः अवान्तरजातिविशेषास्तत्तद्रू- पेण देवादौन् वहन्ति । एवंविधस्य विराष्ट्रपस्याशुम्य समुद्र एव 'योनिः' कारणम् । भम्यगद्रवत्युत्पद्यते जगदम्मादिति 'ममुद्र' परमात्मा; न सन्यमादयं विराडुत्पत्तुमईति । स एवास्य 'वन्ध.'

·[का०७/०५/य०२५] तैत्तिरीयसहिता। પદ * स्तमा., स्थितिहेतुरित्यर्थः । एवमुपामित. * पापक्षयद्वारा विराद्रूपं प्राप्नोति , "तं यथायथोपामते, तथैव भवति"-इति श्रुत्यन्तरात् ॥ विराटसातिथ क्रममुक्ति हेतु , तब जानोत्पत्तौ सत्यां तेन विराजा मह मुच्यमानत्वात्। तथा च स्टनि.- "ब्रह्मा सह ते सर्व सम्प्राप्ते प्रतिमञ्चरे । परस्यान्ते मृतात्मानः प्रविशन्ति पर पदम् ॥” इति। एतच्च भगवान् व्यास "कार्यात्यये तदध्यक्ष्णतः परमभिधा- नात्"-दूत्यस्मिन्नधिकरणे (४ ३.०-१४ सू० ५ अधि०) महता प्रबन्धेन प्रतिपादयामा सेत्यशेषमतिमङ्गलम् ॥ २५ ॥ अथास्य प्रपाठकस्य विनियोगमदहः- विहितं पञ्चमस्याये गवामयनमचकम् । नवैविध्य द्वितीये स्यात्, हतीये पृष्ठनिर्णयः । चतुर्थ व्यत्यय पूर्वपक्षस्यान्यस्य पदमि । पधमे मंसव', पठे भवेदुत्सर्गमत्रकम् । तन्मीमांसा सप्तमे स्थादष्टमे तु महामतम् । • "एवमुपासौन"-इति क, ग । + क्रममुक्तिरनारयादिश्रुत्यभिधानेभ्योऽभ्युमगन्तया'-इति म.सू. ३. ३.१.शा. भा। "यदा तु प्रकृतो याति लयं विय मिद जगत् । तदोषते पाहतोऽयं विद्धि प्रतिसचर"-इति मा• पु. ४६.३ । “प्रतिसदम"-इति भाग पु० ११ १६ २५ । प्रलय इति तदर्थ छतलप श्रीधरे । • सू. 8.२११ भा. भा. इण्यम् ।

·तेत्तिरीयसंहिता। [का.१०५]. सामानि नवमे, प्रोक्ता वीणाद्या दशमे पुनः । दामौनृत्यं (१-१०), नतस्वई मन्त्राश्चैवाश्वमेधगा.। पृथ्वानदोमाः पञ्चाशदेकपञ्चाभदौरिताः । दत्वते, परिधौनान्तु कस्ता मन्त्रत्रयं भवेत् । श्रमये सर्वपृष्ठेरिः, प्रयोगोऽनन्तरे श्रुतः । यः प्राणतो च श्रात्मेति तावुभौ महिमगहो । श्रा ब्रह्मन् दशभिर्मन्त्रैर्महावर्चसहामकः । श्राकानश्वं मन्त्रयेत, अशौतिदशभिर्डति' । श्रामे नैमित्तिका यागा, मृगारेरिरथामये। अमा मन्ननिहामाः स्युर्दश, ये ते सवाध्यता । (नमस्तिभिरूपस्यानं, यो वै विधिरुपामने ॥ (११-२५) फतुरायमधीऽयं विराध्यानमुपा मिराट् ।ll) ताभ्यामुत्पद्यते ज्ञान उतकृत्यो भवत्यतः ।। वेदार्थस्य प्रकाशन तमो बाई निवारयन् । पुमर्थाथतरी देयाद् विद्यातीर्थमईश्वरः । "दासीरत्तं"-इति । + "तमलूछानुवाके घनमेधगा"-इति क, "सलस्तूईमधमेधस्य मन्त- का"-इति ग। t"यथ"-ति का "ये खामिवाचनम"-इति । || बन्धनोचिद्धान्त स्थितपद्यम्य स्याने क पुरखके खेवम्-- "यो वा पशोपास्तिर् (११-२५), इत्य वर्मविद्ये प्रपञ्चिते"-इति ।

·[का०प्र०५] तैत्तिरीयसहिता। इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे तैत्तिरीयसंहिताभाथ्ये सप्तमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पञ्चविंशोऽनुवाकः। इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकौवीरबुक- भूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवौये 'वेदार्थ- प्रकाश' नामकृष्णयजुस्तैत्तिरीयसहिताभाव्ये सप्तमकाण्डीयव्याख्याने पञ्चम प्रपाठक समाप्त । गावो गावः प्रथमे समान्या यदि सापड- कित्सृज्यांच देवानासमक्यण (१०'चम पृथिव्यै (१९)दुत्वते (कोरमये (“यो (0यो "या (१९)श्रा (२)ज(१)याग्ने? (२ऽग्नये (१२'ऽनये "ये (१५)यः- यविरशतिः॥५॥ (एगाव (समान्यः (२)सर्वनमष्टाभिर्वा एते देव- • (गावो (१)गाव सियासन्ती (३)प्रथमे मासि (४)समान्यो ()यदि सामी ६)यडरस्टज्या३ । देवानामगा (१)चाव (भिये (११)दत्वते (१२)का(स्वाग्नये (१५)यो वै (१)य प्रापती यात्मदा (१८)या प्रम)माका(अजि बोरामानेयों शाकपालोऽमय हो- मुचे याकपालो(१२)प्रये समनमा धे ते पन्यांनो ()यो वा पर्वम्य मेध्यस्थ शिर पञ्चविशति"-इति क, ख, ग ! + प्रपाठकेऽब ये पञ्चविशयनुवाका शुतास्तेयामेयेमानि प्रतीकपदानि ।

·तैत्तिरीयसंहिता {का ७/प्र.५J ताभिजित्या इत्याहु वरुणोऽद्भिः साम्ने चतुःपञ्चा- शत् * ॥ ५४॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमकाण्डे पञ्चमः प्रपाठकः ॥५॥ प्रजनन साध्या प्रजवृहस्पतिर गाव:) पञ्च । ॥५॥ इति तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमः काण्डः ॥ दुपे वायव्यं प्र॒जाप॑तिर्" युञ्जानः सावित्रा- णि) प्राचीनव प्रजनन सप्त ॥ ॥ इति तैत्तिरीयसंहिता समाप्ता।। • १७३५• पं०, ४८१ ए० ८५०, ५०६ ए० १४५०, ५२३ ए. ६०, ५००ए ००, ५५२ ए. १२५०। मुद्रितपुस्तके नास्येलद वाक्यम् । + सप्तमकाण्डीयप्रपाठकप्रवीकपदानोमानि १०६, २५९, ३२९, ३८६ १३३ एठेषु दय्यानि । मु०-पुस्खकादन्यत्रैव वाका नास्ति। + काण्डप्रतीकमदानीमानि १मा १३१०, २मा० २०११०, ३ मा० १५०, 8 भा०११०, ५मा० ११०, ६ भा०१४०,०मा० १४०४. दर- ध्यानि । मु-पलकादन्यत्रैतच वाक्यं न दृश्यत इति शिवम् ।

·सूचीपत्रम् तैत्तिरीयसंहितायाः षष्ठभागस्य । (तन) अथ सोमब्राह्मणं नाम पठं काण्डम् । इह प्रपाठका पट्। प्रथमप्रपाठकस्य- ए.ए. १-११ धनुवाकेषु प्रायणीयेशिवायम् (मन्तास्त १का• २५०) १-२१ वन २ " 8 " १ ष्यनुवाके प्राग्वशकरणम् क्षुरकर्मादिसस्कार, शालाप्रवेशय १-४ २ दौमाहुतयः, कृष्णागिनेन वस्त्रेण मेखलया च दीक्षा करणविषाणया दोक्षणम् (१का• २० २० १-१८)-१. दण्डग्रहणम्, मुखौकरणम् वाग्यम , दीक्षितनियमाथर.-१२ प्रायणीयेरिविधानम् (१का• २५• थ०१-१.) १३-१५ ६ ध्यक्णया पिङ्गाप्या रामक्रयविधानम् (य. १-२८) १५-१८ रामक्रयप्रकारोपदेशा (१का• २५० ४थः १-२१)१८-२१ तव पदराङ्गः (१का• २५• पृथ. (१-१.) २२-२२ सोमोन्मानम (१का• २५• ६य १-२४) २४-२४ कलादिमिय राजकय (१का• २५. व्य. १-२) २६-२८ कोतसोमस्य शकटेन मयनम् (२.९५.१-१०)२८-१ प्रथमप्रपाठकस्यानुवाकानां पधशतकानां च प्रतीकपदानि ७ " . " " " ·[ २ ] द्वितीयप्रपाठकस्य- २ " 8 .. पू ९-११ धनुवाकेयु यालिटिमाझणम् (मन्त्रा' १का० २,३५०) ३२-५७ तत्र १ अनुवाके यातियेथिविधानम् (१का० २५० १०.० १-२७) ३२-५७ तानूनप्तम्, अवान्तरदीक्षा च (१०,११च्य० १-२३) ३४-३७ ३ उपसहिधानम् (१का २प्र० ११च्य० १-२४).. ३०-३६ वैदिविधानम् (१का० २५०.११व्य०१-२१) ३९-४१ व्रतनिर्णय (१का० २०११च्य० १-२२) ३१-४३' काम्ययागभूमिनिरूपणम् (२५० ११च्य० १-२६) 88-५ उत्तरवेदिविधानम् (१का• २०१२च्य० १-११) ४६-४७ व्याघारणविधानम् (१का० २५० १२.०१-६) हविर्भानविधानम् (१का० २५० १३व्य०१-१३) ५०-५१ सदोमण्डयविधानम् (१का ३५० १०० १-२३) ५२-५४ उपरवविधि (का. ३५० २० १-२५) ५४-५६ द्वितीयप्रपाठकस्यानुवाकाना पञ्चशतकाना च प्रतीकपदानि ५६, ५७ १ " " 80-88 " " " .. हतीयप्रपाठकस्थ- १-११ यनुवाकेषु पशुब्राह्मणम् (मन्वा १का० ३५०) ५८-६३ तन १च्यनुवाके धिणिया (१का० ३५० श्य०१-१७) . ५८-६० ध्यमियोमप्रणयनम् (१का ३प्र. ०१-१६) ६-६३ यूपरखण्इनम् (१का ३५ ५३.१-९६).. यूपस्थापनम् (१का०३प्र. ६व्यः १-२३) .. २ ३ 8 ·[ ३ ] " .. १२-98 ९ ५ प्यनुवाके व्यमिमध्यनम् (१का. ३५०७ व्य.१-२४.) .. ६९-७. पनियोजनम् (१का. ३५००,८०१-१८.).. ७०-७२ सामिधेन्य' (१का० ३प्र० च्य०१-२६.) . पशोईिसनम् (१का ५५० च्य. १-२४.).. 08-६ वपाहोमः (१का प्र• प्य०१-२०.) ०६-०८ १. यवदानाना विधि' (१का ३५०१.०१-१५) प्यनुयाभानामुपदेशः (१का ३५.१०च्य०१-१७) ८५-३ लतोयप्रपाठकस्थानुवाकाना पञ्चशतकाना चप्रतीकपदानि ८३ है " .. ७-c. चतुर्थप्रपाठकम्य- १-११ प्यनुवाकेषु ग्रहमाझणम् (मन्ता १का ३,४०) 8-१.५ १ स्थमुवाके गुदयागविधि (१का ३५.११.१-२८.) ८-६ वसतोवरोणां विधानम् (१का ३५०१२ष्य.९-२८.) ६-८८ ३ ,, सोमोपावहरणम् (१का प्र• १श्य०१-१७.) 8 सोमोन्मानम् (१का• प्र. १.१-१५.) .. ६.-१२ ५ " उपाश्ग्रहविधि' (१का. प्र. २००१-२४.) ८२-28 प्यन्तर्यामयविधि (१का• • व्य. १-०.) 28-८६ ऐन्द्रवायवयपविधि (१का• 8प्र• •१-६.) मेघावरणयविधि (१का. प्र. . १-०) ध्यामियपविधि (१का.प्र.६,०च्य०१-११.) कामन्थियायोविधि (१का प्राण्या-११.०१.१-१.२ प्याययणयह विधिः (१का.प्र.१.११.१-१०.) १.३-१.५ धतुर्थप्रपाठकम्यानुवाकामा परशतकानां च प्रतीकपदानि .. १.५ ७ " " ·पञ्चमप्रपाठकस्य- १-२१ प्यनुवाकेषु ग्रहब्राझणयः (मन्त्राः १का० प्र०) १०६-१२० तत्र २ " ३ 8 ५ " १ च्यनुवाके उक्थ्यग्रहविधिः (१का० प्र० १२५०१-७.) १०६-१०० ध्रुवग्रह विधिः (१का० ४प्र• १३च्य. १-१..) १०८-१०६ , तुग्रहत्रयविधिः (१का० प्र०१७च्य०१-१०) १०६-११ , ऐन्द्रामग्रहविधिः (१का. 84.१५,१६च्य०१-४) ११०-१११ मरुत्वतीयमाहेन्द्रग्रहयोविधि (१.३.१७.२१.१-८.) १९९-२१३ यादित्यग्रहविधिः (१का०प्र०२२व्य.१-१५.) ११३-११५ सावित्रवैश्वदेवग्रहयोविधिः(१.१.२३-२६.११.). १९५-१९६ पानीवतमहविधिः (१का प्र० २७० १.१८.) ११७-११६ हारियोजनग्रहविधिः (१का० ४५०२प्य०१.१०.) ९१६-१२० याग्रयणादीनां क्षये पुनर्यविधि (१.७.२८१-१२) १२९-१२२ सवनीयपशुएरोडाशविधि (का०प्र०२प्य०१-८.)१२२-१२४ पञ्चमप्रमाठकस्थानुवाकानां पञ्चशतकानां च प्रतीकपदानि १२४ .. . पटप्रपाठकस्य- १-११ च्यनुवाकेयूत्तरसोमवाझणम् (मन्त्राः १का. १०) १२५-२४३ " १प्यनुवाके दक्षिणाहोमादिविधिः (१का.प्र.४३१०१.१८.)५२५-१२७ समियजुमादिविधिः (१का०प्र०४च्य०१-७) १२७-२२८ , व्यवस्थेरिविधानम् (१का०प्र० ४५०९-२४.) १२८-२३० यूपैकादशिनौविधानम् (१का प्र.४५ञ्च०१-५३.) १३०-२२१ १ 8 " ·[ ५ ] " " " ५ यनुवाके पश्वेकादशिनौविधानम् (१का.प्र. १५प्य०१-६) १३३-२३४ पानीवतयागविधि (१का०प्र० ४५व्य०१-४) १३४-१३५ सौम्यवाहोमादिविधि (१का प्र• धृष्य०१ ११) १३५-१२६ यतिग्राह्याग्रहणविधानम(१का०प्र. 8५च्य०१२) १३७-१३८ , बदाम्यग्रहणविधि (१का. प्र. 8५च्य०१-०) १३८-१३८ व्यग्रहणविधि (१का०प्र० ४५०१-८) १३९-१०० ११ घोडशिग्रहणविधि (१का० प्र० ३५च्य०१-२६) १४०-२४२ पठप्रपाठकस्यानुवाकाना पञ्चशतकानां च प्रतीकपदानि २०३ पठकाण्डीययटप्रपाठकाना विनियोगसड़योका २०३-१६ " अथ सोमकाण्डं नाम सप्तमं काण्डम् । १६ प्रपाठका पच्च। मथममपाठकस्य- १-१० यनुवाकेषु व्यमियोमादिपञ्चरावान्तानां विधय एत ए. २४०-२१९ . १४० १,१प्यनुवाकयो धमिरोम (एकाहः) ज्योतिओम स्पोरिप्रदर्शनम् स्तोमशब्दापनिर्णयपूर्वक ज्योतियोमशब्दनिर्वधनम् .. .. २५२ ·[६] .. .. .. .. .. .. .. सर्वसोमप्रतिभूतस्य ज्योतियोमस्य विधानम् १५३ ज्योतिशोमोयसप्तसंस्था प्रथमसंस्थारूपस्यामियोमस्य स्तुतिः १५३ ज्योतियोमीयसप्तसंस्थास प्रथमसंस्थारूपस्यामिसोमस्य विधिः १५५ मुखतस्विरनिगायत्रीरथन्तरमाझणाभानामुत्पत्तिा १५५ उरोबाहुतः पञ्चदशेन्द्रवियुवरहद्राजन्यावौनामुत्पत्तिा मध्यत' सप्तदशविश्वदेवनगतीवैरूपवैश्यगवामुत्पत्तिः १५६ पत्त एकविंशानुएक्वैराणशूहाचानामुत्पत्तिः घिरत्यवदासप्तदशेकविंशस्तोमाना प्रशंसा १५० घियत्ययदशसप्तदशेकविंशस्तोमाना यम्भयकारित्यम् १५८ प्यमियोमयागफन्तप्रसनम् ३ ष्यनुवाके- पतिरामः ( एकादः) १६१ सोमयागेपु दितीयसंस्थारूपस्यातिरात्रस्य विध्युनयनम. २६२ मिस्त्पञ्चदशसारणकविंशत्रिणवत्रयस्त्रिंशतोमानां स्तुतिः नियमान्तरसन्धिविधानात् विस्तः परमत्यममि 8 प्यनुवाक- यशिरसान्दिराधः (यशोना).. पहिरसान्दिराभस्य यागम्य विधानम् तभ पूर्वदिने प्यमियोमग्य (यमिवैकापन्य ) धनुष्ठेयत्वम्, उत्तरदिने यतिराधिकास्य, याप्रदाय 'पूर्वे नि गायत्रस्य साना, उत्तरे त्रामस्य विधिः पूर्वेऽगि रयन्तरम्य साम्र', उत्तरे पैयुमम्य विधानम्.. दिनदिर प्यवस्थित वैशालतमामसामान्तरस्य विधि दिमयस्य पक्षयवस्थाया विधानम् .. पनि पविननिधनम्य, उपरे एविएनिधनस्य विधि पत्र मीमांसाधिशरानि १०.५.४, १९३०१, १९५०२. ५, ६,०पनुवाकेप- गर्गविरामः (पदोन') १५२, १२, १९१ .. .. १६८ ..

·.. .. १०८ .. .. (५) पिरात्रयागम्य विधानाय भूएिप्रतिपादिकारयायिका सद देवानां, सहसतम्या गोर ट्रएिकपा .. सहरदक्षिणायन विराधयारेन यानप्रदपनग २०० सत्रोक्यापे मध्यमेऽपनि केपापिष्म्सनविशेषाणां विधि निराधयागम्याचविंशयाणा विधानम् चिरावयागे दक्षिवादाने विशेषविधय. सहरातम्या गोने सत पक्षा' सरपदामोपेतस्य कर्मण प्रशसा १८. (सहसरमोप्रशंसावधमुपारयानम् .. १०५ सहसतम्या धाप्रापयविधि, सम्माय १७८ समनमोहामाणभूतहोमाय शि, जन्ममा सहसतम्या गोः कर्णे मनपनपविधिः, तन्मयय (७) सदरातमीदाराविधि, तहानमन्यचतुल्ययायानध सहरातमीप्रतियहमन्वय विधियाण्याने १८४ सहखतग्या प्रत्यमुखत्वेन उत्सर्गविधि सहसतम्या शतमानेन हिरण्येन फ्रयो यगमानमोठे नयनच १८५ ८ घनुवाके- ययनूराम (पयोग) १८५ धतूरावयागस्य विधानाय चतुहोटष्ट्ररिप्रतिपादिकास्थायिका १६५ वहिप्परमानमाध्यन्दिनपवमानार्भवपवमानेय स्तोमविषविधि its पवमानयतिरिक्तम्तोत्रेयूतरोत्तरम्तोमाइविधानम् १८० धतूरानफ्रालवयवचतुरहम विशेषविधय र प्यनुवाके- जामदग्धतूरात्र (थहीनः).. जामदग्थराप्रयागविधिः, तत्रोपसत्सु क्वविदिशेषविधिय .. .. २.. • पदमाशोचम्-"मां बरामी भूखापर"-दगि । 2 ·- ... १. धनुवाके- पञ्चरामः (यहीनः).. २०१ बहुविधफलसाधनलेन पञ्चरावयागस्य विधि २०२ मञ्चरानक्रत्ववयवभूताना पचानामां विधानम् २.५ पञ्चविशस्तोमस्य सामनाझपानाम्नातत्वेऽपि सूत्रोक्तत्वम्.. २०६ धन मौमासाधिकरणानि पञ्च (८.१.१.२ १.३.५; १०.६.७,०. ३. ३,१..६.४.) २०७-२१९ .. १९-२० घ्यनुवाकेधु अश्वमेधमन्त्राः (वा. ३का. प्र.) २११-२३३ , " .. " .. .. ११ यमुवाके रसनादानमन्त्र , अधिवदनमन्त, व्ययवन्धनमन्त्र २१२ १२ व्यश्वस्य दक्षिणे कर्णे यजमानवाचनमन्त , पूर्व्यहोम- मन्त्रा, उत्तरहोममन्ला , प्यश्वस्य चतुर्यु पत्सु चतखो धतिहोममन्त्रा, यश्चोत्सर्ग मन्तः, व्यश्वरक्षणाय रक्षिनियोजनमन्तति द्वादश २१२ १३ " घ्यायनोदावहोममन्त्रास्त्रयोदश २१० पर्वधोममता एकादश २९६ दीक्षाहोममन्या एकविंशतिः २१८ पूर्वदोक्षाहोममन्याः एकादश २२९ दीक्षाहोममन्ला द्वाविंशति... २२१ १८., कृष्णाजिनाधिरोष्णाय ऋतुदीक्षाख्या यी मन्त्रा, मदहोममन्वाश्च ततश्यचार इति द्वादश २२२ २८ " अश्वचरितहोममन्वायत्वारः २२५ " सावित्रहोममन्या सा २२८-२३१ प्रथमप्रपाठकीय विनियोगसड्डयोका प्रथमप्रपाठकस्यानुवाकाना पञ्चशतकानाच्च प्रतीकपदानि २३३ .. .. ..

·द्वितीयप्रपाठकस्य- ५-१. व्यनुवाकेषु षड्डात्रादिहादशाहान्ताना विधय' २३०-३.६ .. .. १ च्यनुवाके- घडाव (यहीन ) २३४ घडात्रयागस्य विध्यादि, चोदकप्राप्ताना यडहाना स्पयो- करणम्, यतिदेश्यसारखतसत्रधर्माणामुपदेशा, उत्थान- कालविधि २३६-२०१ २ घ्यनुवाके- सप्तरात्र (च्यहीन). २४१ सप्तरात्रयागस्य विध्यादि, तबाह विशेषविधिश्च २०२-२४४ ३ नुवाके-अपरात्र (व्यहीन ). २४५ ध्ययरात्रयागस्य विध्यादि, तबाहर्विोपविधिच २०५-२६ ४ अनुवाके- नवरात्र (यहीन ) ).. २४७ नवरात्रयागस्य विध्यादि, तबाहर्विशेषविधि, नवरात्र- ऋतुप्रशसनम्, दीर्घरोगनिसत्त्यर्थमपि तस्यानुष्ठानम् २०-२५९ ५ घनुवाके- दशरात्र (यौन) . २५१ दशरावयागस्यादौ तदङ्गहोमविधिः, प्रजापविरत्वेन दशरानकतो प्रशंसा, दशसहस्म त्रयाणा विशेषण प्रशंसनम्, तस्याभिचारनित्तिफलकथनम्, शचुभयफल- कथनम्, तत्र कश्चिद विशेषविधिः, ततस्तस्य प्रथमादौना दशानामेवाहामैकैकक्रमेण विधानश्चेति २५२-२६. ६ अनुवाके- एकादशरात्र (यहीन) एकादशरात्रयागस्य विधानार्थाख्यायिका, तवस्तस्य प्रथमादीनामेकादशानामझामेकैकक्रमेण विधानच्च २६१-२६५ ·[ . 6-१.धनुवाकेषु- दादशरात्र (यहीन सत्ररूपच) २६५-३.६ (७) दादप्राध्यागीयकाम्यग्रहानुष्ठानप्रकारा, तेया रोगनि- वर्तनवम्, तत्मत्रकाले कफिश्चिद यजमाने ते ग्रह- विशेषविधि, प्यपकर्षपरिहारकामस्य प्रकारान्तरम्, प्रतिष्ठाकामस्य प्रकारान्तरम्, धमिचरतः प्रकारान्तरम, खमित्रादिसमानौत्कर्षप्राप्तिकामस्य प्रकारान्तरम्, पर- कृताभिचारनिवृत्त्यर्थ प्रकारान्तरम्, व्यत्र पुरोरुग्विशेषस्य विधि, तत्पुरोगमन्त्रस्य व्याख्या, रोगपरिहारार्थ वापि सत्र ग्रहग्रहणे प्रकारान्तरताविधानञ्च २६०-२०३ (८) समून्यूतिविविधस्य दादशाहस्य प्यूठपकाराभिधानम्, तत्र प्रायोयोदयनीयौ व्याधन्तावहनौ परित्यज्य मध्य- वर्तीनि यानि दशाहानि, तेषु प्रथमेऽहनि ऐन्द्रवायवाय- त्वस्य, हितीये शुक्रायत्वस्य, टतीये चतुर्थे च घ्याग्रयणाय- स्पस्य, पञ्चमे पुनरेन्द्रदायवाग्रत्वस्य, षठे सप्तमे च पुन मुकाग्रत्वस्य, व्यरमे पुनराग्रयणायत्वस्य, नवमे दशमे घ पुनरेन्द्रवायवायत्वस्य विधानम् २०४-२८. ऐन्द्रवायवायत्वादिरूपस्य व्यापकारस्य लोकप्रसिइविवाह- साम्येन प्रशंसा २१ ऐन्द्रवायवाग्रयणपोरन्योन्यस्थानविपर्यासविधि' २०१ गुन्द्रवायबयो शुक्राग्रयणयोश्च विवाह २१,२२ धन मौमासाधिकरणानि चौणि (१०. ५ २३, २४, २६.) २८३-२८८ (8) बादशाहविधानाध्यापिका प्रश्नोत्तरमुखेन हादशाहस्य प्रथमस्याही विधानम् हितोयादिदशाहाना पक्षल्पपरिकल्पनापूर्वकविधि २८८ सत्ररूमहादशाहस्य लुति , तदिध्यादिकच्च २८.२८१ .. .. .. .. २८ ..

·.. (१०) हादशाहस्य दादशस्याहो विधानम् हादशाइस्याहौनरूपताविधानम्, विविधप्रशंसनच्च २६४ संघरूपे हादशाहप्रयोगे दक्षिणानिषेधः २६५ অহীনই বিঘাই সমাজ २६५ हादशाहस्य दोक्षाविशेषविधि, उपसदिशेयविधिव २६६ थहीनहादसे परहविशेषभक्षणस्य निन्दादिकम् २९७ व्यत्र मौमांसाधिकरणानि चतुर्दश (१०.६.१६, १४, १५; २.१०, ११, २६, ६. ६.३, १, ४, ५,६१०.४.५; २९८-३.६ .. .. • प्यनुवाकेषु ष्यश्वमेधगता होममन्त्राः (मा०३का.प्र.)२५०-३२० ३१२ " .. ११ प्यनुवाके ष्यत्यासहोममन्तास्त्रिंशत् (ब्रा० ३. ८.११.).. व्ययुग्मसङ्ग्याहोममन्ता विशतिः (मा. ३. ८.१५.) १६ , युग्मसङ्याहोममन्त्रास्त्रयोदश (ना• ३.८.१६.) २४ बिसयादिविषममध्याहोममन्वा एकोनविंशतिः.. १५ , चतुस्मयादिचतुरुत्तरसमाहोममन्ना यौ पञ्चादिसध्याहोममन्त्राः सप्त .. २१५ दमादिसयाहोममन्ता एकादश विशत्यादिसयाहोममन्त्राः घट् पञ्चाशदादिसझ्याहोममन्ता हादश शतादिसध्याहोममन्ना ऊनविंशतिः (ब्रा० ३.८.१६.) ३१७ द्वितीयप्रपाठकोयविनियोगसङ्कलोकाः दितीयप्रपाठकस्य व्यनुवाकानां पञ्चशतकानाच प्रतीकपदानि २२. .. .. " " ..

·[ १२ ] बतीयनपाठकस्थ- १-१. व्यनुवाकयु व्यविवाक्याकविंशतिरावान्ताना विधय' ३२९-३६२ .. .. ३२८ १ अनुवाके- द्वादशाइशेष (व्यदिवाक्यं नाम शेषाह) ..३२१-३२६ वन विस्मृताङ्गमरणायान्यस्य वचननिषेधादि.. ३२३ मानसग्रहकाले स्तोत्रविशेषस्य विध्यादि चतुोटमन्नविधि (या. का. ३१२.).. ध्यत्र मौमासाधिकरणमेकम् (१०.६ १३).. ३२८ २ व्यनुवाके- दादशाहक्रतुति (याविन्यनिन्दामुखेन बादशाहयाजिनो यनमानस्य प्रशंसा) ३ च्यनुवाके- धयोदभरान (सत्रम् ). २३१ घयोदभरात्रस्य द्वादशाहत्वोपचारः, तत्र विशेषविधि, प्रयोदभरावयागस्य विधानम्, मध्यमस्यातिरावस्य छन्दो. मानामुपरि स्थान विधानम्, तत्प्रशंसा च २३२-३३४ a व्यनुवाके- चतुर्दशान (मत्रम्) ३६१ चतुर्दशरानयागस्य विधि , तत्राहलयाप्रशंसा, प्राय- खोयोदयनीययोमध्यवर्तिना दादशानामहा विधय', सोमानामारोशावरोहप्रकारतपयसा घ ... १३४-३३६ ५ यनुवाके- द्वितीयञ्चतुर्दशरात्र (सत्रम्) ३३६ द्वितीयचतुर्दशरात्रयागविधानाय तत्स्तुतिः, तद्दिधानम्, यारोहरूपप्रथमन्यहविधिः, षडइविधानम्, तत्र विवध. वैरूपवैराजादिसामापवाद , प्रत्यवरोहल्पयह- विधि, बर्गतराश्यामश्वाच २३६-३०१ है धनुवाके- पञ्चदशरात्र (सत्रम्) ३०१ ... दृशान्त, ·[ १३ ] .. .. .. पञ्चदशरात्रयागस्य विधि, तत्रैकम्यविधि, चतुणी छन्दोमाना एवघडहस्य घ विधि, फतुगतापमझाया मशंसा, प्रायणीयोदयनीययोविधिश्च २०२-२४२ च्यनुवाके-दितीयपञ्चदशराम' (सन्नम्) ३४४ द्वितीयपञ्चदशरात्रयागस्य विधि, एतस्क्रतुगताना पञ्चदशा मामहा प्रशसा, थपियुदाबहर्विशेषाणा विधानादि २४५-३४० सच्चनुवाके-- सप्तदशरात्र (सत्रम्) ३४८ सातदशरामयागस्य विधि, ज्योतिरादिपञ्चास्य रचषड- घस्य चतुर्णी छन्दोमानां च विधानादि, प्रायोयोदयनीय- योर्विधिश्च ३२-३६ धनुवाक-- विशतिराम (सत्रम्) ३५. विशतिरात्रयागस्य विधि, कतुगतरापिसझ्याप्रशंसा, सदो. मानामा विधानम्, मौमांसाधिकरणञ्चकम् (४ ३.८) ३५१-२५३ १० ध्यनुवाक- एकविंशतिरात्रः (सत्रम्) २५४ एकाविंशतिरामयागस्याच प्ति , एकविशतिरानियागस्य विधि , तेयामशा विधानम्, दिवाकोपस्योभयतोऽनुछेयाना परखामारयाविशेषाणां व्यतिरेकमुखेन प्रशंसा, दिवा. कोर्ये विशेषविधि, यवरोहरूपस्य एथपहास्य विधि, प्रतिष्ठापर्थशास्य पातोर्विधानम्, तत्र प्रायसोयोदयनीययो- विधानच.. २५८-२६२ १९-२० धनुवाकेषु धरमेधगता होममन्चा (भा.एका प्र०)२६९-३८३ तम २५ ष्यनुवाके यामिनामहोममम्या थयो (बा.३ ८१०८).. , पाप्तिनामसोममन्ता नव (प्रा.३ ९ १०१.). १५ , पाभूगामहोममन्यास्त्रय (प्रा. ए.१० १९.)..

·[ १७ ] 66 १४ व्यनुवाके अनुभूनामहोममन्त्राश्चतुर्विशति (द्रा० ३.८.१७.१२.) ३५० १५ वैश्वदेवाडतिमन्ता हाविंशति (ना० ३.८ १७९३) ३०२ १६ » पश्चगहोममन्त्रा. पक्षापात् (बा० ३.८.१७१४) . १७५ व्यवयवरूपहोममत्रा घडविंशति' (ब्रा०३८१७१५.) ३७० च्यवयविरुपहोममन्त्राखयोविंशति ( योपधिहोममन्वा दादश (ब्रा० ३.८.१०.१६.) ३२ वनस्पतिहोममन्त्रास्त्रयोविंशति (ना० ३ ८.१७. १७.) ३२ तीयप्रपाठकीयविनियोगसद्धहस्सोका १८३-३ टतोयप्रपाठकस्यानुवाकाना पञ्चशतकाना च प्रतीकपदानि १५ ३८० चतुर्थप्रपाठकस्य- १-११ धनुवाकेषु चतुर्विशतिरात्रादिसंवत्सरान्तसविधय ३८६-०३८ .. २ " १ व्यनुवाके चतुर्विशतिराधसत्रस्य विध्यादि २०४-३८९ द्वितीय चतुर्विशतिरावसत्रस्य विध्यादि ३६.-३६७ ३ विशदात्रसवस्य विधि , तब प्रथमादिषु पोडशाख- इस एकविधस्तोमाना प्रशंसा, सादशादिदिनेषु परस्परविलक्षणस्तोमाना विधिप्रसे, ऋतुगताह- स्मयाप्रशंसा, ध्यन्तिमाहर्दयविधान ३८७-३०५ हाविंशदानसत्रस्थ विधानादिकम् ४०५-808 श्रयस्त्रिंशदात्रसवस्य विधानादिकम् .. 80६-११५ मधिशदानसत्रस्य विधानादिकम् .. ४१५-१६ एकोनमचाशहायसवस्य विधानादिकम् ०१-३२९ -११ धनुवाकेषु- संवत्सरसत्राभिधानम् ४२२-१३० .. 8 .. " " ..

·( १५ ) .. (e) संवत्सरसवस्य दीक्षाकालनिर्णयः, तत्र मीमांसाधि. करणच्च ६.५.१.. ४२२-४२९ (e) संवत्सरसत्रस्य दीक्षा, उपसदय १२६-३३. (१०) संवत्सरसत्रस्य प्रायणीयविधानम् ४१.-३३३ (१५) संवत्सरसत्रस्य मासगतानामहा विधानादिकम् १२३-४३० १२-२२ च्यनुवाकेषु व्यश्वमेधगताधोममन्या' (वा.का.प्र.) १३६-80. " " १५ " .. 88 " १२ व्यनुवाके थपायहोममन्या नव (वा. ३. ८, १७.१.) प्यपा होममन्वा विंशतिः (वा• ३.८.१०. ७.१८.) 889 १४ - द्वादश (बा.३.८.१८ १-२) ...882 " (९) पधारमन्त , (२) व्यश्वस्याधस्पदोपासनामाव', (३) प्राणो यत्रमानहस्तग्रहणमन्त्र , (8)यवोर्यज- मानवाघनमन्वयेति चत्वारो मम्ला (बा.३८.४.) ४४३-8 यव्यहोममन्या नद (प्रा० ३.८.१८.३.) गथ होममन्चा व्यौ (वा. ३ ८.१८. 8.).. १८ ॥ प्रमोद्यमन्या घट (बा. ३.६ ५.) ४५१-828 होतु पूर्वचित्यादिमन्ना, ब्रह्मास्तममाधानानि ०५१ घोतुरेकाकोधरणादिप्रया, प्रमाणातत्समाधानानि ४५२ होतु घिवीपरान्तादिप्रया, क्षमस्तरसमाधानानि.. १५९ १८ , रामपयोना सतायोपचारमन्या यशादा राजपतीनां जीवितायोपचारमन्या एकाद सन्तति होमशेषमनाइंश (ब्रा•३८.१८.५.) २२ प्रमुशियोममन्या एकोनविंशति (ग्रा. ३.८.१८.१.) 86 पतुपाठसम्म विनियोगस पोका • पतुर्थपपाठकरणानुवाकाना पक्षशतकानास प्रतीकपदानि .. २२ .. .. " " .

·( .. .. .. ५१५ .. तदीयानाम्टचामिन्द्रदेवताकयविधिः तेषु सामसु प्रतिहारभागानां निषेधः गानस्य पुरस्तात् पञ्चदशरतोमकस्य रथन्तरस्य विधिः ... गानस्य पुरतात् सप्तदशस्तोमकस्य दक्षत्साम्रो विधि: एकविंशस्तोमकस्य मदसाम्रो दिपदास विधानम् मद्रसानः समीपे पत्नौगानविधिः रामनसामः पञ्चविंशलोमस्य च विधानम्.. ५१८, ५१९ पञ्चविंशस्तोमगानकाले उत्थानादिप्रकारोपदेशाः उद्गातुरागानविधिः ५२. उदारहोत्रध्वर्यणा क्रमेण ध्यासन्दोहर्षासनविधिः ५२. थन मीमांसाधिकरणदयम् (१.४.६, ८.) (E) प्पकसान इलान्दसामश्च विधि: ५२४ उस्कोदस्य, प्रततन्तुवाणवादनस्य, दुन्दुभ्याइननस्य, भूमि- दुन्दुभ्याइननस्य, प्यपधाटलिका-तुम्बुग-वीणा-पिछोला- वादनादिसर्वविधवाचां च विधिः ५२५-५२० ब्राह्मणशूहयोधर्मनिमित्तफलदस्य विधानम् १२० भूतेच्छदृएसामा गागविधानम् ५२७ अमघारिपुंचल्योमिथुनौमाविधिः ५२८ (१०) थाईधर्मवेधनस्य कचिवधर्याः भासनस्य, दासोट्यस्य ५२६-५३१ १९-२४ घनुवाकेषु व्यवमेधागहोममन्त्रादि(बा.का.प्र.)५२१-५५९ .. .. .. तष ५२९ ११ धनुवाके रात्रावायोममन्याः यथाशत् (प्रा०३. १.१८.) १२ , शरोरोममम्मा एकपञ्चाशत् (मा. ३.८.१९८) परिधिमन्यास्त्रयः (मा. ३.८.१८८) दमहविधामुत्पत्तिविधिः ... ५३० ५१८ " ·( १८ ) ५३९ ५२ " .. .. ५४३ " ५५५ " ... ५४० ५४० " .. ५५० " ५५१ १५ व्यनुवाके दशहविपामर्थवादा पूर्वमहिमयहमन्त्र (ब्रा० ३.८१८.१०) " उत्तरमहिमग्रहमन्त्र (ब्रा० ३.८.१८.१.) १८ ब्रह्मवर्चसहोममन्या दश (ब्रा० ३.८ १८.११.).. अश्वानुमन्वणमन्या (बा.३ ६. 8. २१.) २० प्यनन्तरित्यै व्यनहोममन्ता दश (३. ८.१८.१२.).. यवरोगादिप्रायश्चित्तेश्यः (३.८.१७.१.) २२ दशहविरिविध्यादि (मा० ३.६.१६.१२.) २२ सन्नतिहोममन्वा दश (ब्रा० ३.८.१८.१३) २४ यध्वर्यार्यत्रमानवाचनादिमन्तासत्वार सर्वभगदात्मकत्वेनाश्वस्तति', विराडुपासनं वा पञ्चमप्रमाठकोयविनियोगसद्धहमोका पचमप्रपाठकस्यानुवाकाना पक्षशतकाना प्रतीकपदानि सप्तमकाण्डीयप्रयाठकाना प्रतीकपदानि सैत्तिरीयसंहिताया' काण्डाना प्रतीकपदानि .. । शमिति। " ५५२ ५५४ " ५५५ ५५९ ... .. ५६२ पष्ठभागस्य सूचीपचं समाप्तम् ।

·॥अथ ।। - तैत्तिरीयसंहितायाः- (प्रथमादिमप्तकाण्डाना) ॥ मन्त्रसूची। फा = काण्डे, प्र= प्रपाठके, च = अनुवाके, म = मन्त्रमया । भाभागे, पम्पहै। 1000000000000- मन्त्र का। प्राचा म ... .. ... . यशाय खाहा परशुना ते घर एच्यताम् यसरशस्ते देव सोमा. यशुश्च मे रभिश्च मेऽदाभ्यश्च होमुचे प्र भरेमा मनीया यहोमुचे विवेष यन्मा ध्यक्त रिहाणा वियन्तु चक्रन्कर्म कर्मकृत सह वाचा यक्रन्ददमिस्तनयन्निव द्यौ यक्रन्ददमित्तनयन्निव द्यौ १।८।११२९ ... २... १३८ १ १।२।११। १... १ ३८४ 8 ।। ७।१(७) 8 ... १।६।१२। ८...१ २।५।१२। ३. ...२ .. १६९ २२५ . . ११८३१ ५...२ .. १।३।१४। ५ ५८८ १२।। ५... १५२ . (०) य खत्वेकादशभिर गरेको मन्त्र , नस्य मामा म रप । एव मन्दमाथि ।

·( २२ ) भा प ... ... ... ... ... ... ...8 ... ... 8... ... 8 ... २... ... ... का।प्र। धन मिना देवेन एतना जयामि ३। ५। ३.१... २... ३२५ मिना रयिमभवत् पोधमेव ३ व्यग्रिना रयिमश्नवत् पोधमेव ४।३।१३ । १५ 8 यमिना विश्वापाट ४||१... 8 १७३ प्यमिनेन्द्रेण सोमेन सरस्वत्या ७।३।१५। ६ ६ पमिममि इवीममि सदा 8}३११३१२६ ध्याममोडे पुरोहित B२।१२। ८... B ... ३६७ पनि परौप्यमहरखदच्छेमो ११। २० व्यमि पुरोध्यमरिखद्भराम ।९।२।८... यनिं पुरीय्यमदिरखदरिय्यामो. १। २ ध्यमिरमुग्मिन् लोक यासोत् ७३ प्यग्निरामोधे... 8 ! | ८।१२ प्यमिरायुयान्स वनस्पतिमि २।३।१०।११ २... 88५ ध्यमिरेकाक्षरेण वाघमुदायम ११७१११। १...१..२०५२ यमियपति सोमो विश्ववनिः. २।।५।६ २...ta यमिर्दा इविणं चौरपेशा २।२।१२।२२ प्यनिर्देवता ४।३। ०।१५... 8 ध्यमिभूतानामधिपतिः ३|| ५। ९-१९३ २५ यमिमन्यं प्रतिनुदन् पुरस्तात् 810११।६ ७२२ थमिर्मा दुरियात् पातु चविता ... ह यमिञ दिव' ककुत् १।५। ५। ३... १...७८९ प्पमिमुंह दिव ककुत् ११५१११११३ यमिद्धां दिव ककुत् यमिद्धा दिव ककुत् 818181१ ३० पमियः सूर्यो वषट साहा ०१३।१२। ५ २९० ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... PRA ·मन्द. भा ... ... ... ... .. २ .. 8... ... ... ... .. का।।। म प्यमित्राणि मानद ३।३।१३। १ थरिहता निषसादा १।३।१४।३... ५६८ यमिव म इन्द्रश्च मे ३.।। ६।१(4) थमिश्च मे धर्मश्च मे ३।७।६।१(E) यमिवाताः पितर एव गच्छत २।६।१२।५ ... यमिस्तिग्मेन शोचिषा ।६।।२१ यमिस्ते तनुवं मा ... १।१।।९३ १३५ यमिते तेजो मा पिनत् १ यमिस्त्रीणि विधातून्याक्षति ३।२।१९। ७... ३ १६२ ध्यमीयोमयोरहं देवयज्यया १।६। २।१६ थमीयोमयोरहं देवयन्यया १।६।२।२२... १... ध्यनीषोमयोरहमुनितिमनूनेषम् १।६। 8। ८७६ प्यमीयोमाभ्याम् ध्यमोयोमाभ्याम् १ १०३ ध्यमीषोमाभ्याम् व्यमौषोमा सवेदसा सहती १।३।१४। २... ४६५ यमीषोमो प्रथमौ वीर्येण ३।५।। ३ प्यमे व्यगिर. शतं ते सन्वारतः ।२।१।७...8 ध्यमे व्यङ्गिरो यो दितीयस्या १।२।१२ । ७... १... 8१. धमे यहिरो योऽस्या एथिव्या ११२।१२। अप्ने यच्छा वदेह न ११०।१०। 8 ... १..१.१४ ध्यमे पक्षतिः ५1०।२९। १ ५... ३४६ अमे पुरोधमसि 81३।। ३२ ने खियकृतोऽहं देवयज्यया १.६। B1 ३... ध्यमे खिटकतोऽहमुन्जितिमनूब्जेषम् १।६। ४।११ १.८७५ 8 ... ... ... . ... ... B... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4 ·। २8 । ... ... .... ... ... ... ... 4. ... ... ... यमे किरशिला-भूयाम ५। ५। IB... ५... यमे गह्मा - भूयाम धमे एहपते यते इत्यो भागः २।। ५।०... BES यो महपते सहपतिरई ६८ धमे ग्रहपते सम्रक्ष्मतिरह १ यमे गोभिन व्या गोन्दो २181.५। ५ ४८२ यमे जातान् प्र गुदा नः ... ।।३।१२।१ ......३८ यमे तमद्यावं न स्तोमः a।।४।२२...... ४२८ थप्ने तव श्रवो वयो महि... ३।२1 .1 ५... B ... २२९ यमे तेजखिन् विशखी त्वं देवेषु धमे श्री वाभिमा पो बधस्था ... २१२।११। २... पत्वपूस जाहि वय! ३०८ ध्यमे त्वं नो यन्तम' धमे त्वं नो यन्तमः ... 81818।२० ...B...88. ययेऽदव्यायोऽसौततनो यादि धमे दा दाशुषे रयिं वौरवन्तं २।२।१२।२. ...२... २०२ धमे दियो च्यर्णमच्छा जिगास्य ३।२।।६ घने दुधः- भूयास ५। ५।। २... ५... १७. ध्यमे नय सपथा राये १।१९।८... २५५ घग्ने नय सपथा राये १18 | 8 | ३... १... ध्यग्ने नय सुपथा राये 8.1२.११।११ ध्यमे पवस स्वपा १।३।१०।२४ ... ध्यग्ने पवस्व सपा ११५। ५. १... ७९२ ध्यमे पवख खपा १।६।६।१० धने पावक रोचिषा १।३।१४ । २५ ...१... ५७. ...०६ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Cee ...

·( २५ ) मन्च का प्रथम भा ४ ... .. ७६२ ... ... ... ... ... ... .. ... + ... ... व्यग्ने पावक रोचिषा व्यग्ने पावक रोचिषा अग्ने पुरोष्याधिपा भवा त्वन्न च्यग्ने प्रेहि प्रथमो देवयता... प्यमे रहनुषसामू| यस्यान् व्यग्ने भूरौणि तव जातवेदो स्थग्नेऽभ्यावर्तिनभिन धने यं यज्ञमध्वरं विश्वत' यग्ने यत्ने दिवि वर्चः एथिव्यां च्यमे यत्ते पर इनाम भने यत्ते शुक्रं यच्चन्द्रं यत् व्यग्ने यदद्य विशो व्यध्वरस्य धमे यशखिन् यशसे च्या युवा हि ये तवावासो ध्यमेरनीकमप व्या विवेश पमे रसेन तेजसा जातवेदो ध्यप्रेरई देवयज्ययानादो यमेरहमुनितिमनूज्जेषम् थमेरहमुन्जितिमनूजेषम् ध्यरातिथामसि विष्णवे त्वा बनिनमसि प्यनितासि सभूर्देवानां थर्भस्मास्यमे पुरोधमसि धर्मशास्त्रमे पुरोपमसि यमेर्भागोऽसि दोक्षाया थधि 8|२।५। २...8...२०२ ४६ ५। ५.... ४।२।१।१२ 8 ... १५३ ३।१।११।२६ ४।२।१।६ 8 १५२ 8 | ११११।१ ९४२ ४।२।।...B... १८ 818| ०२२...8 ... ४६८ B)२) १३ 8 २२९ ।।३।१३।१६ ... B ... ३८५ ५।७।। ५... ५... २६ (२६.१.. ... १।३।५! B...१ ... ७११ १।।१६। ५...१ ७५७ १।६।२।२० ६. १।६।। ... ... ... ... ... १।२।१०। १...१ ... ... ... .. ... ... ... ... .. १।२।१२।२६ ३११ १२.२... ।। १...... ३६२ be ·मन्त्र मा प ... ... 8 ... ... ... ... ... ... ... ...808 ७. ... का त्राचा म धमन्चे प्रथमस्य प्रचेतसो 810१९५। १... ७३३ चमेर्यान्यसि 31 8.1. ६.६ ४६. धर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा १११११.१ २... ध्यामपनरहस्य सदवि २२६ धपिन्नग्रहस्य सदसि २।३।१२। २... ५५२ यमे वन्य - भुयाम ध्यमे वाजस्य गोमत 818181१६ ४३८ ध्यमे विश्वेभिः खनौक देव २६३ यमे तपते व व्रताना व्रतपतिरसि ३४ थमे प्रसपने त्वं प्रताना व्रतपतिरसि यमे लपले व्रतं परिप्यामि १५.१.। ९...८२५ धने तपते तमचारिखं यो सहन्तमाभर १।३११४११६ ५६ অল্প বহুবার মুনমুন ४।६। ५। ....। ध्यनेस्तनूरसि वाचो योलेजस्यास्य १८१९९९४ प्यमेस्त्रयो न्यायाधुसो मातर ७४२ योग्त्वा मात्रया जगत्य वर्तन्या २१३।१०। ६... २... 88५ प्यमेश्या सामान्येनामिविश्वामीन्द्रस्य ११७१९.1 .....१.४५ पसे स्वाहा काहि जातवेद |१९९ 8 यमे हय रक्षस 8 १३१ १२। 8५ . . : ...३८. ४।३।१२।२९ २६. थी न्यामितो र यो पहिरसा धतुर्षों ५1०।१०।... ५... २९५ ... ... ... ... ... ... . ... ... .. या छन्द... घाम छन्द ..त ... ... ... ...

·भा F ... ... ... ... .. ... ... .. का।प्र। च। म २।६।१२।१६ ... २... ८९५ १ १६५ 8 १३२ ५।७१९३। २., ५ ... ३०१ ४१. 8...8... 8 १।२।३।१७... १ ...२ १।३। ६११६ १...५२४ १।२।१२।२५ ... ४११ 8 (२.१.१ ५......२८० 8|३। GIR३ ... ३।४।२।८... ३... २४९ 8।२।१०।१० २८ १।०।८।२९... १..१०२. १।३।३।१५ ४६५ ३०७ ... ... ... ... ... .. अङ्गिरोभिरा गहि यज्ञियेभिर्यम च्यवारिरसि बम्भारि यचित्तौ यच्चकमा दैये जने पच्छलामि कपिललान् पच्छायमेति प्रवसा घृतेन यच्छिन्न तन्तुं एथिव्या यच्छिनो राय सवीर यच्छिन्नो राय. मुवीर ध्यच्युतक्षिदसि दिवं दृ५६ अजसमिन्दुमरुपं मुरण्य यमा छन्द यसासि रयिष्ठा एथिव्यार थना ह्यमेरजनिर गर्मात् प्पनीभिपत वनस्पतय इन्द्रं जोऽस्येकपात् यञ्जताय स्वाहालिसक्याय यसवे सदने सौद यतिथेरातिथ्यमसि विष्णवे ला यति दिवस्याहि यति निझोपतिस्त्रिधोऽत्यचित्ति. ध्यतिरा वर्षन् पर्तिरारत् स्वाहा व्यति विश्वा परिछातन व्यत्यहा पत्यन्यानगामान्या. त्यासो न ये मरत. वो 8 ... ... ... ... ... 8 १।२।१०। ३..१ १।८।९।६ ....२ ... .. ... ... ११ ... ... २।।३।० ..२...५.२ 8121 ६।११ २२६ ११८१९३।१८ १ BEर 8।३।५। २२ ... ... ... ...

·( २८ ) का। प्रा भा ... ... ... ... ४०६ ... ... ... ... १।। ५। ७... २... १।२।१३। ० १२२ 8 ६४७ 8181८।१० 8 ... ३।५।। ३... ३०१ १।२।३।१४ १।४।२४। १ ५१०।१३ ११.... ५... ३०१ ३।१।।१९ ... ३ ... २२ १।७।११।१६ ....१..१.पूर १०२ ५। ३... १..३२८ BIBI ८।१५.. 8 ... ००६ १०५।११।१० ८५३ ।।९।। १६ ...... ।। ६. ८... 8 ... ११२। 8 ... ११३। 8। .... ४७३ ३ १।२१.। . B७३ ... ... चन पितरो पथामागं मन्दध्वम् ... प्यत्र रमेथा वर्मन् एथिया' व्यथा ते रुपमुत्तममपश्यं . प्यथर्वोपोत्तः पथाहमनुकामिनी खे लोके ध्यमवस्य वर या एथिव्या यदव्येभि' सवित यायुभिष्ट यदिति शो यदिति' पाशं प्रमुमोक्तं यदिति षोडशाक्षरेण षोडश यदितिरसि पदितिरासादित यदितिनं उरुप्यत्वदितिः यदितिस्ते वित महातु पदितिम्वा देवी विश्वदेव्या वदित्या सद व्या सौद थदित्या सद या सौद यदित्या सदोसि प्पदिन्या सदोषि यदित्या सदोऽसि पदित्यास्वमसि चदिन्याम्योपस्ने सादयामि पदित्य पादपो पदित्यै मात्रस्य पदित्य मामोऽसि पूष्प पाधि. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १०।11१८ प ५/०।२१।१२ ... ५... १५. ५।७।१६। २... ५.... । ८५....... ... ...

·... ... ... ... ... ... ... ...५४७ ... ... ... काथि। म भा मादित्यै राखासि १।१।२।१२ ... १... ध्यदित्यै राखासि घड्यः परि प्रजाता स्थ यझ्या साहा ध्ययस्वौषधीभ्यः प्रोक्षामि १।३। 8... व्ययस्वौषधीभ्यः १।३।११ । १२ व्ययस्वौषधीभ्यो सहामि १८५ पहिरसि वानस्पत्यः पधा यथा नः पितरः परासः २।६।१२।११ ... २...१० ध्यधा ह्यमे दक्षस्य 81 8। 8 । २३ ... B... 8३९ प्यधि द्यौरन्तरिक्षं ब्रह्मणा 81BI ५। १७ ४५५ यधिपतयो नाम स्थ. दधामि ५।५।१०।१२... ५.... प्यधिपतिरसि प्राणाय वा 81 8। १।१७... ... ४१३ यधिपतिरागतः BIII. ... ... यधिपतिश्च १...१०३५ यधिपत्नी नामासि बहती दिक्... ५।५।१०। ५... ५... यधिपत्य सि रहती दिक ३६४ पधिपत्य सि रहती दिए 818। २। ५... ४२३ यधि यदस्मिन् वाजिनीव ०१.२०॥ २२९ यधि वपामि धान्यमसि १२१ घध्यवोचदधिवक्ता प्रथमो... ५०६ ध्यधिषवणमसि वानस्पत्यं १ ध्यनड्वान् वयः पतिश्छन्दः ३।३। ५.१. ३३० व्यनन्यान्सोमपान् मन्यमानः ३।२।१११ ३ १३६ बनर्वा प्रेषि तस्य कुल्यामनु ११३ ११५ ...१ ... ... ... B ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·। ३. ) मन्त्र धनवस्ते रथमवाय ... ... ... ... ... ... ट ... २.. धनाएटमस्यनाश्प्य... ध्यनाध्या सोदतोखतोर व्यनाथ्यो मातवेदा धनियतो धनानुजामनुजा मामकर्त घनिभरमसि वाचो बन्धुस्तयोशा ध्यनु ते दायि मह इन्द्रियाय धनु ते दायि मह इन्द्रियाय धनु ते दायि यसो सम धनु या रथ प्यनु मर्यो यरहनु प्यनु भोऽद्यानुमतिय देवेषु धनु गोऽद्यानुमतिय देवयु धनु नोऽद्यानुमविर्य देवेयु प्यनुमन्यतामनुमन्यमाना धनु मे दीक्षा दीक्षापतिर्मन्यताम् धनुरोधोऽसि धनुरूपण वपत भोगुवामपो यमुवामि राभिषे त्या ... ... ... ... का। चा म १।६।१२।१० २।२।१०।१६..१... ३०१ १।।१२। २...२ १२० ।। ७.०..... B1३।११।८... ३०० १।१२। ३... २. १२० १।६।१२।३ ... १.८१८ ११७११३। २... २।५।१२। ३५ १६।।... ... २।३।११।११ ३ 18!१२।१० 840 810११५ । १५.... ७३५ ३।११।११ ३ २२. १।२।।१० 8181१।२८ ... B ...१५ ३।। २।९. २१ 018||८.... 1३।१।१४ 11 ॥ ८... ... 811१२।२५...... ३८. 018 12.1१५ ...8 २ ।।८।१५ १२।१।२४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... यमुपपन्द नूराधा मात्र मित्रो देवता यस्तरमेरमा यमुखापे নষ্ট থাকায় अन्तरा मित्रावर परतो ... 8 ... 8 ... ...

·का। च। म भा पू ... .. ... ५४७ .. ... ... ... .. ... धन्तरिवं गच्छ साहा पन्तरिक्ष छन्दः यन्तरिक्षमसि ध्यन्तरिक्ष पुरितता चन्तरिक्षसदस्यन्तरिक्षे सौद चन्तरिक्षस्य त्या द्रविणे सादयामि त्यन्तरिक्षस्य त्वा मानाववगूछामि चन्तरितस्य यान्यसि यन्नरिक्षाय वा प्यन्तरिक्षाय त्या पन्तरिक्षाय त्वा अन्तरिक्षाय त्या प्यन्तरिक्षायर्षयस्ता ध्यन्तरिक्षाय खाहा यन्तरित रक्षोऽन्तरिता धन्तरेणानूका स्यन्तर्वेदि संयौत्यवर ... ... ... ... ... ... ... ... 8)३) ७१P. 8।। ६।१५... B... .५...३४४ 818 ७५......४६८ 8181७।१२ ४६८ ४८२ 8 || ६।१३ .. 8 ... ४६. २८३ १ 889 .... B | 81६।९६ ... 8 ...8(. 818।।.. ४९९ १।११३ । ३३ २... १३ ९३५ ५.७११२। ६ ५.... १३६ १11८६ २... ५१२ १।०१।९५ ...१...१५५ १।।८।१५ .१...१.१५ ५.०।१०। २... ५... १७५ ०१३।१२। ७... 21 ।१... ... १1०1८।१ १...१.. ... २..१.३५ 818] .......०३ ... ... ... ... ... ... ... धन्यथ ... ... ... ... छन्त्यायनय.. व्यन्धा. स्थरगुदा यमं हविरिष्ट साहा बासमवेऽमस्य नो देशगमोवस्य ... धमाधाय त्या ... ... घनायका ... ... ... बन गय ... 3 ·- ( ३२ ) मन्त्रः ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... .. पन्यममदिया इयम सिषक्त २६६११९ । १३ ...२...८० चन्यादृष्च.... १८११३ । ७...२ चन्या वो व्यन्यामवत्वन्या ... ४२.६1 ६ ... .... २२६ धन्वमिषसामग्रमख्यद । २११० यन्वह मासा न्विहनान्य १।।१३।१ १...१०५६ यन्वितिरसि दिवे त्वा 818। १। ३...8 ... 8१४ यन्विदनुमते वं २२४ ध्यम्बिदनुमते त्वं 81 8 .१२।२९... 8 ... REE ध्यन्दिदनुमते त्वं 810 १५ ११६ .. 8 ... ७३५ व्यय यास्येन ... ५०।१२। २...५..२२९ व्यपकाम स्यन्दमाना थवावरत. ५।६।१।०... ५...२.१ व्यपद्यमामा एथिथ्याशा B... पपमरणोक्ष यमो देवता 81 8।१०।२७.....श्र प्यास्पिन्वौषधीचि ।३। । ।१६-२० .. 8 .. ३२८ थाहतोऽरस एथिये १४० ध्यपहतोऽरत एचिये १1१।४।१० १ १४० व्यपहतोडर एथिथै १ ९४७ व्यपार रसमुदयम ६.७।१२। ६ ... १...१०५४ पाए सधिषि सोद 8 ।। १।२° ..8 ... स्यमा मि मामा १२० थपा क्षये सौद ।३।१।८...B... ३.८ थमां चतुर्थी ५.२१। 8 ... ५ ... ३९ अपानं मे पाधि ।३।६।१....... ३४० थपान मे पाधि !! ०।१० 86 थपानाप त्वा १९.६.८.१... १२२ ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ...

·मन्तः ... ... ... का ।प्र।चा म भा १/७|६|२. १...१.३५ 81३1 18... B ... 81३।१।९५ ...8... ३.६ 81३] १.१३...... ... ... ... 8... ... 81३।११ ५... 8 ४।३। १।२४ ।३।१।११ १.८ 8 । ३।१।१२ ...... 8।३।। १... ... ३.८ ४।३।१।२ 8... ३.६ ... प्यपानो यथेन कल्पताम् च्या त्या ज्योतिषि सादयामि द्यपी वा पाथसि सादयामि प्या त्या पुरोये सादयामि थपांत्या भमन्त्सादयामि च्या त्वाऽयने सादयामि व्ययां त्या योनौ सादयामि द्यपां त्वा सदने सादयामि चपा वा सधस्ये सादयामि प्यया त्येमगत्मादयामि थमां वोधगत्सादयामि थपामपादाशुहेमन्य ऊर्मिः प्यपानपादा स्यादुपस्थं थपाम सोममम्टता यभूम पामिदं न्ययन समुद्रस्य वापामोषधीगार रस स्य ... धमिरा थपि पन्यामगम्महि खतिगाम् पपूतया व्याधूयमानः धपेत वोत विच सपंतातो थपेन्द्र दियतो मगोऽप प्पयो धन्वचारिप रसेन स्थपो पन्यचारिप रसेन थी देवोरुप एन मधुमतौर ... २।५।१२।९५... २... ३।२। ५.१. ३ ... ... .. ... ... १७८ ११.१५ ... ... ... ... ... १।२।। 181८1१६ 800 ४।२ ।। १ १८ ३।५।। २..... १18 । ११ । १२":१ ०१७ ११।६।९...१... ०५७ ४।१।२११६ ५.1०१२... ... ... २४८ ... ... ... थपो योग ..

·( २९ ] का। प्रथम भा १ ... ... ... ... यमु यसि ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... B ध्यप्सरसो मुस्काभ्यां ५।७।१५। ७... ५... २४२ व्यप्सु धौतस्य सोमदेव ने ३१२ ५। २२...३... 81811६ यमुपदे वट् . ६।१।१४ ... ५९४ स्वस्वमे खधियव 81२१११।१५ 8 ध्यपवने खधियव ।२।३। ७...8... यवन्तरम्तमा ... ध्यवोध्यमिः समिधा जनाना || । ५... ... ४० थमा चसि प्रथमभा बलमसि २।81 & ... २... ५०६ थाना पसि प्रथममा धनमसि २।।१०। ६...२ ५१६ थमिकन्द स्तनय गर्ममाधा ३।१।११।२४ ... ३ ... थमि गोत्राजि सहसा गाहमानो 81I80०...8 . . व्यमिनिदसि युक्तियायेन्द्राय .... 8181 ११९६ ...... ४१४ यभि त्वं देव सवितारमूख्योः ११२।६। २... चमि त्वा देव सवितरोभानं ३ ... २६३ यभि वा यूर नोनुमोऽदुग्धा २18 1१।६ २... ५३८ धमिधा यसि भवनमसि ०११।११।३ थमिभूरयमिभूरह समातिषु १।। २।३ १ थभिन्नो धर्मो शोरदानुर्यत... १।५।१।१२ ...२५ यमिवतं. सविएशो 81...8 ६५.५ भिठितो वरुणस्य पाशः 181841 यमोमा महिना दिवं मित्रो प्पभूदिदं विश्वस्य भवनम्य ... ।।२।८१२१ २६६ यभूमम समतो विश्ववेदा ३०० ।।१९।१९...२... ... . . ... ... ... ... ६.. २१९ ... .. ... ... ई ... ... घदप रानाम्न ... ...

·मन्त्र का।प्र। छ । भा . ... ... . .. ... ...यू. ... ... ... ... .. .. थभ्यस्थादिश्वा एतना ४।२।१ ...... २५२ च्यभ्यावर्तध्वमुप मेत । २९६ च्यभ्यावर्तख एथिवि यझेन ।।२।। २२६ व्यवसनिरसि 881 ६। ५... 8 व्यभिरसि नारिरसि १।३। १। २... 889 अभिरसि नारिरसि ४।१।१।११ ... २ व्यमय॑स्य, ते होतऍईना निर्मि १।६।२।११ यमासान्सद प्रजया सह ४५ यमुन भूयादध यद्यमस्य १।११।६...... ध्यम्रतमसि ११७९३४ ध्यरतमसि त्योर्मा पाहि १.८११। २..२ २४० व्यम्बा दुला नितनिरभयन्ती 018। ५1८-१५... ४५५ प्यम्बे यम्बाल्यम्बिके न मा मयति . ७।४।१९।१...६ ... 8५५ यम्बे अम्बाल्यम्बिके न मा यभति... 18 | १६, ६.६ B५५ प्यम्बे अम्बाल्यम्बिके न मा यभति 018 | १८ । ६ ४५५ व्यम्बे ब्यपाल्यम्बिके न मा यमति .. ७।४१२८।१० ६ प्यम्बे यम्बाल्यम्बिके न मा यमति... ७|81१८। १२ ... 8५५ च्यम्भस्थाम्भो वो भक्षीय धयं वा परियिष्यते सोम ३।३।११। २...२ २२३ व्ययं वा मित्रावरुणा १। 8 | ५१क यय वेनवोदयत् एग्निगर्मा 181 राक १... ६२१ चय! सो व्यमियस्मिन्साम 8 |२। ५....... १८ व्ययमाय वा समजामि 8।। ५। ६ व्ययं ते योनिऋत्वियो यतो ०६९ .. ... ... ४५५ ... ... ... . . ... . ... एक मन्त्रकन्वेन प्रपोश्चयो पायपोरापो भाम रथ । रवमुभरपापित ·ब का। प्रथम भा 8 ... ... .. ... ... ... ... 81 ३ ... ... मन्व- ययं ते योनिलियो यतो व्ययं ते योनिलियो यतो व्ययं दक्षिणा विश्वकर्मा तस्य ययं दक्षिणा विश्वकर्मा तस्य व्य, नो अमिर्वरिवः कृणोतु ध्ययं नो व्यमिर्वरिवः कृणोतु व्ययं नो नमसा पुर' समसानो चर्य नोराजा रनहा राजा भून्वा व्ययमभिः श्रेष्ठतमोऽयं ध्ययममिः सहसिणो वाजस्य चयममि सहसिणो वाजस्य ध्ययममिररष्यत्यम्रतादिव ध्ययमनिवारतमो वयोधाः व्ययमिह प्रथमोऽधायि धाटभिर् च्ययमुत्तरात् संयबसस्तस्य... ध्ययमुपयंग्विमुस्तस्य व्ययमु प्य प्र देवयोोता... ययं पश्चाविश्वध्यचास्तस्य ध्वयं पश्चाविश्वयचास्तस्य व्ययं पुरो मुवस्तस्य प्राणो अयं पुरो हरिकेश सूर्यरश्मिस् . यया ते अग्ने समिधा विधेम यया विछा जनयम् कर्वरागि घराते दिव माऽखान् घरातोयं तमधरं छणोमि ।२।।...B... 810११३ । १३ ७१० ४।३। २। २ ३१४ ४।४।३} २ 8 ४२ १ १७३ १18 | १६ । १० .७पूस ३।३। ८५ इ...२०४ ८।१२ २४ २।६।११।।...२...८० 8181 ४३७ ३ ३६२ 8/७११३ । ६... 8 ... ०१० ११५1५। 8 ... १... ०६१ 818। ३। 8 ... 8 818। ३। ५ ४२७ ३।५।११। २ ३ ३१४ 8181 ३। ३ .... २८ ४।३। २१ १ 8181 । ......४२ १।२।१४।१५...१ ४३५ १।७११२।१२क..१...१०५५ १1१।८1१०...१... १४० ३।१।४।१२... ३... २२ ...४२७ ... .. .. ... ... ...

·भा घ ... .. ... ... २.. a . ... .. .. ... ... का। प्राथ| म च्यवस्थरसि दुवस्वान् ४।७।१२।१५:४ स्वाम्ब रुद्रमदिमाव देवं ११।६। ६... २... यवीर, वो मनसा सुजाता ३।१।।३ ५ यवेटा दन्दभूका १।१४।। १४० यवोवाच कवये मेध्याय वचो ४३० व्यशनि मस्तिष्कण ५। ।१२।११ ५..३३६ वापस स्ले क्षुदमुंवे शुरच्छतु 8! ६.११ २ ५८ अम्मन्नूळ पर्वते शिश्रियाणा ५६३ सामा च मे मत्तिका च मे 8101 ५। ९(५) 8...६८३ अश्याम तं कामममे यथव हि भूरिदावत्तरा वा १.१.१४। २...२.. २५५ पथुमि एवा ५1०।२०। ७... ५... ३४८ च्यश्लेषा नक्षत्र सर्या देवता B. 81१।७ 8... ४२ प्यश्वत्थे वो निषद पणे 8२।६। ५ ... 8 .. २२६ व्यश्वयुजौ नक्षत्रमश्विनौ 818 | १०१२६ २ यवछन्द 81३१ ।२४ घवाननि वाजिनि वाजेघु . ११018...१...१०१६ ध्ययावती सोमवतीमूर्जयन्तीम् 8+२।६।१० ......२२० ध्वश्विनो प्राणोऽसि तस्य ते दत्ता . २।३।१०। २ 888 यश्विनोवा बाहुभ्या सध्यासम्... ३१२1 ५। २... ३ .. ९.४ यश्विनाव साभ्याम् ५।७।९३१ ६... ५... ३०१ ध्यश्विनौ यक्षरेण प्राणापाना १५७१११। २... १...१.५२ ध्यश्वेन च रथेन च वची 8121 ८११९ 8७३ च्यवो एतेन त्मन्या समक्त ... ५।१।११।१० थपामा नक्षत्रं विश्वेदेवा देवता ४।११।१६... ... ४२ ... .. ... 8... ... ... ... ... ... . ... .. ... .

·का। प्रचा म भा ट ४।४।१०।१८ .. ४...४२ ... ... २६. 8 ...२ ... .. १।२० । १३...२...२२१ १ । ३ । ३।२२ ४६५ १।। | ३६।१क ३।१।११।१६ ...३... ६५ ... .. .. ... 8 व्यषाला नक्षत्रमापो देवता अपाळासि सहमाना व्ययौ जुहोति चतसो वै दिशश यसदन सौर्यमुत त्यदाश्वश्विर्य यसम्टो ऽसि इव्यसूद यसावि सोम इन्द्र ते ग्रसितवर्ण हरयः सुपर्मा व्यसि यमो अस्यादित्यो यसुन्वन्तं यजमानमिच्छ यसरा क्रीयमाणः यसुरात्तः ध्यसौ यस्तामो अरुण उत सौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो व्यस्तु श्रौषट यसौविश्छन्दः यस्मत्सखा वं देव सोम जायतेन व्यस्मदाना देवना गच्छत ... 8 ... ३|81६६ . ४७६ १।४।८।२६...8 ... 8७६ . ४।५।१।७. ४।५।१। ३।३। ७। २..... ... २.. ४।३ ७। ... 8.. 8 .२५. ३।३। ३ । २२ ३ ...१७७ १1818१० ... ... यसाकममे मघवत्स ... १ Bo ...६.५ 8 ।। ४।१०.. ४।५।११। २... ३।३।११। ३ . व्यस्माकमिन्द्रः सम्टतेषु व्यस्मिन् महत्यर्णवेऽन्तरिक्ष असे इन्द्रारहस्पती रयिं यस्मे चन्द्राणि यस्मे ज्योति. ५५१ ... ... ३५३ ... अस्मे ते बन्ध १।२। 1 ५ ...१...३५३ ३।२।१५...३ यस देवासो वपुषे चिकित्सत ... .

·( ४२ ) का । भा । ५ ... ... ... ... ... ... . ... ... ... १1।। १... १।५।११।१२ ८२३ ५। ६। १११ ५ 8।२।१०।१... .:२८७ ३ १।७।११ । ५५ ...१ ...१०पूर ।।३। ०।३१ B... ३५० ५1०।१०। ... ५ ... ३४५.. २।१।११।२० २२५ ११. ५. १९ २३ २३८ १।२। ५. B ... ३२ ।।१।५।१५..... .... ४९१२१ ७८ 12. ६।३...... १११।२१ २४७ ५।५।६।८... ५... १७५ ... ... शाददै यादै ध्या दधिका शवसा पञ्च चौ. प्यादित् पश्याम्युत वा टोम्या धादित्यं गर्भ पयसा समझन् प्यादित्यवरणस्य सोम देव ते पादित्या' पञ्चदशाक्षरेण पञ्चदश प्यादित्या देवता प्यादित्यागा रतीया प्यादित्यानामवसा नूतनेन प्यादित्याना भागोऽसि ममता थादित्यान् सश्रुभि धादित्यासि यादित्याया सरवन्तु भारतेन यादिन्यारत्वाऽऽकृन्दन्तु जागतेन আহিব ঘুষ চান थादिवास्या परिरहन्तु पादित्याश्या.- “पश्चात् पान्तु यादिदाता प्ररन्तु जागतेग, धादित्येभावा यादिनों भारती वर पादिया साधा था देव या वर प्पा देवानामपि मन्याममन्म था देवानामपि मन्यामगम्म ... ... ... ... ... ... ... ... ... २२५ १।९।१५। ५....१ ५।११११। ...५ ... ५३२ २० ... ... ... ... ... २१९ ०९।१४।१. ।।२।११।१२ ......

·का।प्र।। म भा ४ . . ध्यानन्दं नन्दथुना ... १ . ... मन्त्र च्या न एतु मन पुन क्रत्वे १।। ५। १३ २... यानः प्राय एतु परावत ३।३। ३ । २३ ३ १०० ५।७।१६।१ ५ ... 880 व्या नो दिवो रहत पर्वतादा ।८।२२। 8. २.. २२० या नो दिवो रहत' पर्वतादा ६ च्या नो मित्रावराणा प्रतैर् १।।२२। ८ २. २२१ या नो मित्रावरुणा तर .. २।५।१२।२० या नो वौरो नायता कमष्योऽय! ।।२।१३। ३ . ४२१ ध्याय उन्दन्तु जीवसे २. २०२ या पतये त्वा ग्रहामि १।२।९।११...१ ३०१ यापान्तमन्युस्तयस्तवमर्मा २।२।१२।१४ .. २.. ३०१ या पूर्या स्था मा पूरयत . ३।२।५।१३ व्यायो यस्मान् मातर २... २७२ व्यापो देवी प्रति ग्रहीत ४।२।। B... च्यायो देवी मुद्धायुव मुद्धा १।३।१९६ ध्यापो देवीरयेवो.. ध्यापो देवौइतौविश्वशम्भुवो ११२।२। ५...१ ध्यापो देवोर्मधुमतौररहन्.. ६।८।१९।१६. .. २... १२. धापो भद्रा एतमिदाप या ५।६।१।८... ५.... २१ ध्यापोह (यद रहतीविश्वमायन्) २।२।१२। २..२... यापोह यन्महतोर्विश्वमायन् ४।९ ।१६....... थामो दिसा मयोभुवस्ता न ४।९।५। २... 8 ... ६ प्यामोहिमा मयोभुवस्तान पापो हिया मयोभुवस्तान 018।१९।१५ १५८ या मन १।।१५। ....२... . ... .. .. .. ८५ ... . .. ... ... ...

·का। प्रा । म भा ८२ ... ... ... २...२२५ ... ... ... १ । । ।३२। १ २।५।१२। ३ २ ३।१।११। ३ ६० ३।२।५। ...३... १०५ ४१२।७।१० ૫ ૨૫. 818| ४ | २४ ". । ४३९ २।३।। २...880 ... २४० ... ... ... मन्स व्याप्यायतां ध्रुवा एतेन याप्यायध्वमनिया ध्याप्यायन्तामाप व्योषधयः... याप्यायस मदिन्तम व्याप्यायख समेतु ते विश्वतः च्याप्यायख समेतु ते विश्वतः याप्यायख समेतु ते विश्वतः याप्यायख समेतु ते विश्वतः या ब्रझन् ब्राह्मणो ब्रह्मावर्चसौ च्यामिरे व्यद्य गौर्भिणन्तो यामनमस्यामनमस्य देवा या धामनमस्यामनमस्य देवा ये या मामियोमो विशतूक्थ्यश या मा वाजस्य प्रसवो ग्रामास पक्कमैश्य ग्रामूरज प्रत्यावर्तयेमा' स्था मे रहा भवनवा प्रजा... या मे ग्रहो भवत्या पुरोगक या य५ हस्ते न खादिन... ध्यायं गौ. एनिरक्रमोद या यदिघे नृपतिं तेन यानट या यं नरः सदानवो ददाशुधे च्यायनाय स्वाहा प्राययाय... था यस्मिन्मा वासवास् ध्यायुरमि ... ... ... ... ... ... 01३।१३।। १...१.२० १६।१२। ६ ......६३९ ४।६। ६ । २० દરમ્ है ... ३६८ ६ ... ३६ ३।५।११।१५ २ ११५। ३। २... ७८१ १।३।१४।१० २।। ६. ... २... ७।१।१३।१-१३... .. २९० ९३८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १ ... ५०२ ·(४५) काम भा ... ... ... ... .. . ... ... ... ... ... ... ... . यापुर्दा व्यग्यायुमें ११५। ५। १२. ध्यायुर्दा यमे इवियो जुषाणो १1३ । १४ १२...१ ५६६ स्थायुर्दा ध्यमे हविषो जुयाणो २।५।१२। २...२... ध्यागुर्दा यो विषो जुषाणो २०४ प्यायुमें पारि ।।३।। B... ३88 व्यायुमें माधि 8।। ७।१९ ......१६८ ध्यापर्यशेन कल्पसाम् १।७।६।१८...१...१.२५ व्यायुधे त्वा ४।३.०४७.. ..... ध्यायुरे विश्वतोऽदधद ९।३।१४।११ प्यायुरे विश्वतोऽदधद २।५।१२। १..२ घ्यायुय्या प्यमेऽस्यायुर्मे पाहि १।९।११।१० ... २२५ प्यारण्यं गाम्पोलेन ५ .. ५...२० আয় মুনমঃ 8 | ५। १.। ५४ प्यारे शत्रून् कृणुहि सर्ववीर १।२। ३.२..... चा मक्ष रहो देवता 8।।.. १८९ धालब्धाय खापा ... ५.01.1१७.. ५...३४८ धावन वलय नि निवर्तन ३।३।१०।० ३ २१० प्या वाघो मध्यमपरपुर ४।०।१०। ... B ... ०.८ या वायो भूष सुचिपा उपन १।४।१९ ...१...08 या वायो भूष सुधिमा पन 1BI २।१ ...२. याविन इन्द्रो रइथवा १२...२... १२० पाविद्र' पूषा विश्वदा १।११२।९. थाविना देव्यतिनिर्विपल्या १।८।२।१५ ...२... १२० पावियागंपिवो ताते २०१1१२ ...२ ... १२० पाविमो पमिर्गपतिर ... १८।१२। ...२... १२० ... ... . ...

·मन्त्र' भा । ....०७ . ... ... ... ... ... ... ... ... का।प्र। प्याविनोऽयमसावामुल्यायोऽस्या ... १।८।१२।१४ ... २... १२० च्याविनी मित्रावरुणारतारधा ११।१२ १११ या विश्वदेव५ सत्पति सूक्तरद्या ३।४ । ११ । २६५ या वो देवास ईमहे १।२।१।१६ ३ २७२ या वो राजानमध्वरस्य १।३.१४ । २... १ व्याशासान सवीर्य रायस्पोय५... ३।५ । ५। ३ ३३६ प्याशासाना सौमनसं याशीर्दायाददम्पती वाममयुता ३।२।।१६ আত্মীম গন ধস ३।२।१८... ३ ... १३० प्याश शिशानो कपभो युभो ४।६।४।१ ध्यायतिबद्... 8।। १... 8 ... २५५ पायावय ३।। ७।१ ३ च्या सत्यान्मा मन्त्रात् पाधि ३... ३८ था सत्येन रजसा वर्तमानो ३। 8 ।१९। ६ २८५ या समुदादान्तरिक्षात् प्रजापतिरुदधिं ३ ५। ५। ३ था सव सवितुर्यथा भगस्येव ३।१।११ ।२४ थाऽसिमुया यचुथर्दिवो ३।३। ३ १७ ...... १०५ धाई दीक्षा मगहमतस्य ... थाई पितृन् सविदवा यवित्मि... २।६।१२। ७... २... १३ ...... ... ... ... ... ... ... ...२२३ ३३१२ ... रडा देवहर्मनुप्रनोरंहस्पति. डाममे पुरुदयसर सनिगो डायाम्या पदैवपनामा ... पियामि वन्वय वानिमा ।।२ ।। ......१८ ... .. ३।५।१५। 8 ... ५ १।१२। ३... ५... २५ ·(१०) म ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. .. ...808 . . मन्त्रा का।। भा । इदं वामाम्ये इति ३२९ इदं विष्णुर्विधकमे बेधा १।२।१२। 8 १ ४९९ इदं रतीय सवनं कवीनाम्टने ... ३११।।. इद देवानाम् इदं पिटभ्यो नमो यम्वद्य ये २।८।१२।१. १४ इदमा रक्षोऽधमं... १।३।८।१३... ५२॥ इदमदं तं बलगमुद्रपामि ....५५ इदमई निर्वख्यास्य पाशात पदमहममु घाटयमाभ्यो.. १ इदमदं ममुष्यो मनुष्यान् 808 इदमुत्तरात् सवातस्य 8 ।। २। ...." १।१०।१२... 58 वत्सराय परिवत्सराय ५।। २।९. ... ५...२८३ मच मे बर्षिय मे 101 ८१(८)... इद्र थासा नेता रहस्पति इन्द्र एकादशाक्षरेय पिएभमुदायत् ११७।११।११ १...१.५८ र विश्वा पोरधन् B1। ३११२ इदं वो विश्वतरपरि उम्दं दो वितस्परि २२२ वो वितस्परि २।३।। १६५ यो विश्तरपरि ३।१।११।१० इन्द्रं वो विश्वतरपरि .......३९८ दर मपमा वन ।०९।...५...३४२ इन्द्र सपसा वहन ५1०।१८१३ इन्द्र सचामा सा 7 ... . ... 4.५ ... ... ... ... ! : :: : ५... ... ... ... ... ...

·( 6 ) मन्त्र भा .... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... का ।। । इन्द्र क्षत्रभि वाममोजो... १।६। १२ । १३ इन्द्र क्षत्रमभि वाममोजो.. २।५।१२। ३३ २... इन्द्रघोषवा वसभिः १।२।१२ । १२ ११ इन्द्र नरो नेमधिता हवन्ते ११।१२। २... ೬ इन्द्रं नरो नेमधिता हवन्ते २।१।११। २...२ ... ३२१ इन्द्रं नरो नेमधिता हवन्ते २।३।१०। ४...२ ४६५ इन्द्रं नरो नेधिता हवन्ते ३।१।११।१७ इन्द्रं नरो नेमधिता हवन्ते ४।३।१३। ३१ ३६८ इन्द्रं मरुत्व इह पाहि सोम १।४।१।९क इन्द्रमिाथिनो रहद ११६ । १२ । ७...१ इन्द्रमिहरी वहतोऽप्रतिय १।8। ३८११क ६८५ इन्द्रवायू इमे सुताः १।। ।२क... इन्द्रस्वा धूपयत्वरिखत् . 8।।६। ५... 8 ... इन्द्रस्य कोड .... ५...१४४ इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्याम् १११।२।१६ इन्द्रस्य ध्रुवमसौन्द्राय 88६ इन्द्रस्य प्राणोऽसि तस्य ते ददातु ... २।३।१०। ३ २...BB8 इन्द्रस्य वलाय स्वाहा १।।१५।१४ इन्द्रस्य वाहरसि १।। २... २४० इन्द्रस्य बाहरसि १ १८३ इन्द्रस्य भागोऽसि विष्णोराधि 8|३ । । २... 8 ... इन्द्रस्य मन्वे प्रथमस्य प्रचेतसो 8 ।।१५। ३... ... ७३३ इन्द्रस्य योनिरसि मा मा... १।२।२।१२ ... २८९ इन्द्रस्य वचो मयतामनीक ६३५ इन्द्रस्य वचोऽसिदार्जनस्तनूपा ५।। ३। १... ५... २६९ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·( BE ) भा ए ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... का प्रचा इन्द्रस्य वयोऽसि वानस्तेन मे रध्य १।८।१६ । १७ इन्द्रस्य वचोऽसि वार्च-स्वयायं १।७। ७। २... १... इन्द्रस्य वचोऽसि वानस्वयायं ११११२ । १० १२७ इन्द्रस्य वचोऽसि वात्रघ्नस्त्वयायं ११८११५। १ १५६ इन्द्रस्य विषयो वरुणस्य राज्ञ । ६ । । ८ ... ४ ६०५ इन्द्रस्य सदोऽसि १।३।१।१५ १४५ इन्द्रस्य स्यूरसि ४४६ इन्द्रस्याई देवयज्ययेन्द्रियावी १।८।२।२४ ...२... इन्द्रस्याहमुजितिमनूब्जेषम् ७६ इन्द्रस्यैकादशी ५। ७ । २१ । ११... ३४६. इन्द्रस्योरमाविर १।२।७।१० .... इन्द्रामिभ्या त्वा संयुजा युजा 818| ५ १.८... 8 ... ४५५ इन्द्राभियोरई देवयन्यया .. १।६।२१२३ ... २... ६. इन्द्रामियोर मुनितिमनूजेधम्... १।६। ४ । ८७६ इन्द्रामियोर्भागधेयोः स्य १।३।१२। 8...१ ५५२ इन्द्रामी व्यव्यथमानाम् 81३।। ३४३ इन्द्रामो यागत सुतं १।१२५ । १क १ इन्द्रामा द्यावारथिवी १।२।१।१७ ... २... २७२ इन्द्रायौ नवति पुरो दासपनो १।१।९। ३ ...२... २५५ इन्द्रामो मे वर्चः कृणुता सोमो ३।३।३।२४ ...३... १७७ इन्द्रामो रोचना दिवा ३।२।११। १ ... 8 ... २६८ इन्द्रामी रोचना दिवः १३।१३। २८ ... 8 ... ३९८ इन्द्रामो शिखण्डाभ्याम् ५।७।१५। २... ५... ३४३ इन्द्राणीमासु नारिषु १...१०५८ इन्द्रापी सोना ५।७।१६। ....५ ... ३०० .. ... ... ... ... ... .. 8... ... ... ६५६ ... ... ... ... ... ... ... ..

·मन्त्र इन्द्राण्या एकादशी ... इन्द्राण्यै सन्नहनं इन्द्रारहस्पती ऊरुभ्याम् इन्द्राय त्वादित्यवते ... ... का ।प्र।। म भी ५।१२२।११ ३५. १११।२।१३ ५। ७।१५। ३... ५... ३४३ १1३।१।६ पूद १।8।। ५... ५६ ३।२।१।१० ... ... ... ... इन्द्राय वाभिमातिप्रे इन्द्राय त्वाभिमातिने इन्द्राय त्वा विश्वदेव्यावते इन्द्राय वा वृत्रने इन्द्राय वा रचतुरे इन्द्राय वाचं वदतेन्द्रं वाज ... ... ... ... ... ... ... १।४।१।३ ५८६ १।४।१ २।७। ।३.......१०१९ १।८।१३।२६ ... २... १९ २।५।१२।१९ २।५।१२।१६ ५।।१५। 8 ... ५.... ३४३ ३।२।११। ६... ३... १।६।१२। ३ ... १... ८३८ २१५।१२।३० ६६६ १।२। 18... १२६ ३।५।। २ ३ ३२८ ३१५/३ ३ ।। ३। २... 8 ... ५८४ २।।१।। २... ५१ ।।३।०1३५ 810 ९४ B७६ ३।३। ११ ३ ... १ इन्द्राय खादा इन्द्रावरुणयोरह! समाजोख इन्द्रावरुणा युवमध्वराय न' इन्द्राविष्णु पाठौवमा इन्द्राविष्णू दृहिताः इन्द्रियाणि शतक्रतो इन्द्रियाणि शतक्रतो इन्द्रियावन्तो वनामहे इन्द्रेण देवेन एतना जयामि इन्द्रेण सयुमो वय!... इन्द्रमं प्रतरा कृधि इन्द्रो जयाति न पराजयाता इन्द्रो देवता... इन्द्रो हवि ने इन्द्रौखिनोजसो त्वं देवेष ... ... ... . ... ... ... ...

·का। प्र HT ध १।५। ५। १५ १ २।६।१२। १५ २ ८१ २०१ २८० B ३।२।१०।। ५।५।१०।१५ ५ २०७ B २ २ 88५ ३ २९ 8 २८७ 8 २७ मन्त्र . इन्धानास्वा शत हिमा इन्धानावासप्रजस इम यम प्रस्तर मा हि सौदा इम विष्यामि वरुणस्य पाश इम विध्यामि वरुणस्य पाश इमर समुनर शतधारमुत्स इम स्तनमूर्जवन्त धयाया इम नो देव सवितर्यज्ञ इममम घ्यायुधे वर्चसे कृधि इम पशु पशुपते ते यद्य इम मा हिYसीबिपाद पशूना इम मा हिसौरेकाय इम मे वरण श्रुधी हवमद्या इम मे वरुण श्रुधी हवमद्या इम मे वरुण श्रुधी हवमद्या इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने इमार सुनावमारुह इमा त वाजिनवमार्जनानी इमा धिय शिक्षमायस्थ इमामग्रमयान रशनाम्टतस्य इमामग्टभान रशनाम्टतस्य इमामूर्णय वरुणस्य माया इमा मे व्यग्न इएका धेनव इमो व्यग्रेवीततमानि इमौ ते पक्षावारी पतत्रियों २ ३२५ २ २।३।१०।१. ३।१।। २ 81२।१०। २ ।२।१०। २।१।११।२१ २।५।१२।११ ३।२।११।१० 8।५।९. ३ १।५।११।२. ६।०५ १।२।२। 8।। २।१ ३०. 8 १ ३३ ६६ 8 8 8|२|१. 8 २५ 8 850 ३1४।१।२३ ।। ३ । १३ । २९ 810।१३। २ B 8 ·( ५२ ) प ... ... ... ... ... ... ३२. ... ... ... ... ... ... .. ...४८७ का। प्राथ। म भा इमो देवौ जायमानौ जुषन्तेमौ . १।। २२ । १६ २२२ इयं यका शकुन्तिकाहलमिति 181 १९९९ ४५५ इयं वः सा सत्या सन्धाभूद १।०। २० इयं ते शुक्र तनूरिद २०२१ इयदस्यायुरस्यायुर्मे धेशि १।८।१५। ११ २ श्यमुपरि मतिस्तस्यै ४।३।२। ५........ ३२५ इयमेव सा या प्रथमा यौछड़ ३०६ इरन्यन्नने प्रथयख जन्तुभिरसे B२।७।६ २३९ इरावती धेनुमती हि भूत १।२।१३। ५ २९ इषमावदोर्जमावद इषमूर्जमहमित व्या ददे 81२१ २३९ इयश्चोर्नश्च शारदारतू 8181९९ । ७-८...। इपिरो विश्भयचा वासो गन्धर्वस ... इषे त्वा इषे वा १।३। । १ ५०२ ५२० धे त्वा १३ ७18......... ३५. इरायजुमस्ते देव सोम ३।२।५।१२...३ ऐन पकमुप ते हुये ७।३।११। १....... २६३ इयो यज्ञो गुमिर ५।६।८।११ .... ५... २६ इह त्वधारमयियं .. इह त्वा भूर्याचरेदुपत्मन् .. ११२।२४।८ 88 इतिः खादा ११।११ २२३ पति साहेश विधतिः हरन्ति वाहा 01१1१९९९ २२३ २६२ ... ... ... ... ... ... ... ... इषे त्वा ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २१४ ...

·का। प्राथ। म भा . ... ६..२२६ मन्त्रः इहरमतिः स्वाहा इस विधति साहा... सेवा थधि धारया रयिं ७.१११११२ ७.१।१८।१० .. ... २२३ ७ ई ... ... ... ... ईशाराय साहेइताय साहा ईदृक्षास एतादृक्षास ईदृश्य दृष् धान्यादृष् चैतादृष् ईयरे ये पूर्वतरामपश्यन् ईन्तिास सिलिकमध्यमास ०।१।१९।१-८8.. ६... २२५ ।६।५।१६... 8 ... १।१२। ६ ... २ , १३८ 88 ५। १५ 8... १।। ।३३। १ १ ।६। ०।१. ८७ ... ... .. ... ... ... ... .. ... उक्थ उपधे सोम इन्हें उचानाय वशानाय उक्षा वय' सतोरहती छन्द उक्षा समुदो धरणः सपर्य उखो करोतु शतया बाहुभ्या- उग्रा च भीमा च पितृणं .. उया दिशामभिभूतिर्वपोधा उयामातिए पिएप त्वा उयोऽस्युयोऽर५ समातेषु उषुष्मा चोयधोना गागे उच्चुभो यो यन्माना उस नो देव देवा पछा वोचो १181818 ... १ १।३।१ । २१ १ ५०. ।। ५। ....... 11३।११ ५६५ ।। ५।९. ...... ।।११।१० ......80 818 । १२ । ३......८० १।।१३। २... २... १३० ।। २। २...१ यूट ७।२।।. २२९ १।६।२।१. १...५८ २।९।११। २......... ... ... ... .. - ·मन्त्र L ... ... .. ... ... ... ... ... .. ... ... ... उत ब्रुवन्तु जन्तव उदमिवहा उत माता महिषमन्ववेनदमी उत स्मास्य दवतस्तुरण्यतः उत स्वानासो दिविषन्त्वनेस उत्क्राम भइते सौभगाय उत्तम्भय एथिवीम् उत्तम्भय एथिवी भिन्धौदं उत्तम्भय एधिवौ मिन्धोदं उत्तर उत्तरो ज्यायान् भवत्येवमिव उत्सकथ्योHदं धेपनि उत्सादेन जिनाम् .. उत्तिछन्नोजसा सह पौत्वा उदकमोड इविणेदा उदने तिफ प्रत्यातनुष्य उदने गुचयस्तव उदो शुचयस्तव उदो शुचयस्तव उदने शुचयस्तव उदप्रुतो न वयो रक्षमाणा उद तो भरतस्ता इयत्त. उदस्य भोचिरस्थादानुमानस्य उदादाय एथिवी जोरदानुः उदाभ्य शुचिरा पूर्व एमि उदायुया खायुमोदोमधोना! उदोषो दिशा शरदतना का ।प्र। म ३ । ५।११।१४ ३... ३।२।११।१. २।७। ८।१५... १...१०१९ १।२।१४।१८...१ ३३५ 81१।२।१४ २।।१।०... २ २101 ८०० २३५ २18।१०।९३ ५२९ 18।१६।५ ६ . ४५५ ५१७१११। ८... ५.... २३० 1181३.११क १६ २०१५ ११२११। 8 ...१ 8१३ १।६।९।२८ ११४१ ४६ ११३ पून ಅಜಿ. २।४।१।११ ५३६ ३18 ।१९। ६ ... ६ . . २८५ ३।१।११।२६.३. |||१५ १।९।८।२५ • १४ १।२।।. ૨૨ १।२। १ ... ... .. ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... .. ...

·भा प ... ... . .. ... उदोघोमातिछानुष्टुप् त्वा .. १।१५। 8...२... उदीच्या त्या दिशा सादयामि ५। ५। ॥ .... ५... १६५ उदीया दिल्याप योषधयो ३ उदौरतामवर उत्परास उन्मध्यमा ।। १२ । ८... ... उदौरयथा मरत' समुद्रतो २।।। । उदुत्तमं वरण पाशमम्मदवाधर्म ३२ उदुत्तमं वरण पाशममदवाधर्म २।५।१२। २ उदुत्तमं वरण पाशममदवाधम ।।२।११. उदुक्तमं वरुण पाशमम्मदवाधर्म... 81०।११। उदुत्तिय सवरावा नो ।१।। ३... 8 ५. उदु त्यं जातवेदसं उदुत्यं जातवेदसं ११।।३। १... उदु त्यं जातवेदसं २।२।१२। ५... २... ३०१ उदु यं जातवेदस २।४।९।१३ ...२... १५८ उदुत्वं जातवेदसं २।५।१२।१३...२ उद त्यं जातवेदसं ३।१।११।२१....... उदुत्वा विश्वे देवा थमे a/२।३। २...... १७५ उदु त्या विश्वे देवा भने 8।।। 8 ... B ... ५६० उदेनमुत्तरा नयामे ... ।।३।१... ... ५९ उदेषा बाहू व्यतिरसुदर्च ।।९।।..... १२० उग्राम नियामश्च व्रक्ष .. १।१११। २...३.. २२५ उदयाभव नियामञ्च ब्रह्म १।६।।१३ उद्याभव निग्राभच ब्रह्म .. ।६।३। १५... ५६५ उदिव स्तमानान्तरिक्षण ४५ उदिवर तमानान्तरिक्षं एश ....... १६९ ... ... ... :: : . :: :: :: ... ... ... .. ... 8 .. .. 8 ·( ५ ) का।प्र। च। म भा पू . . ... .. . .. ... ... .. ... ... ... उत अवन्तु जन्तव उदमित्रहा उत माता महिधमन्यवेनदमी उत स्मास्य नवतस्तुरण्यत त खानासो दिविषत्वोस् उल्काम महते सौभगाय उत्तम्भय एथिवीम् उत्तम्भय एथिवी भिन्धौदं उत्तम्भय एथिवी मिन्धीदं उत्तर उत्तरो न्यायान् भवत्येवमिव उत्मकथ्योHदं धेयनि उत्सादेन जिवाम् . उत्तिनोजसा सह पौत्या उदकमी हविगोदा उदग्ने विष्ठ प्रत्यावनुव उदग्ने शुचयस्तव उदय शुचयस्तव उदो शुचयक्तव उदने शुचयस्तव उदगुतो न वयो रक्षमाणा उद तो मरुतस्ता इयत उदस्य शोचिरस्थादाजुभानस्य उदादाय एथिवी जोरदानु उदाभ्य शुचिरा पूत उदायमा वायुपोदोषधौनार उदोषी दिशा शरदृतूना ३ । ५।११।१४ ३ ३।२।११।१. १...१०१८ ११२।१४।१८ ९.. ४३५ ४।९।२।१४ •8.. १९ २।।१।०... २.. २।। ९० ३।५1५18 ३ ३३५ २18।१०।१३ ५२९ 018।१८। ५ है ५१७।११।८ ... ५... १३० १।४।३.११क. ।१।२।९५ 8 १४ १।२।१०। ४...१ ३३३ १।३।१०।२०... १ १1818६ । १३ १ ०५ ११५1५/१२ २। 8 ।१ ।११ २ ५३६ ३ । । ।१९। ८ . १ . . . .. .. . .. ... ... ... . . . . .. ... ३८ .. 818| ।१५ १।१।८।२५ १ १।२।१।० १।२१ २०२ . . २२१ ·(५ ) का प्राम भा . . . ... . ... ... उदोषीमातियानुरूप् त्वा ... १।।१५। ...२... उदीच्या स्वा दिशा सादयामि ५... १६५ उदीच्या दिश्याप प्योषधयो उदौरतामवर उत्परास उन्मध्यमा' २।६।१२। ६... २... ८९५ उदौरयथा मरात समुदतो २।। | उदुत्तमं वरुण पाशमम्मदवाधर्म १।५।११।१. २२ उदुक्तमं वरुण पाशमम्मदवाधर्म २।५।१२।६ उदुत्तमं वरण पाशमम्मदवाधर्म ।।२।। .....९५६ उदुसमं वरुण पाशमम्मदवाधर्म ... 8 | १९ । ८... ... ३.. उत्तिष्ठ खध्वरावा मो ।। ।। ३...। उदु त्यं जातवेदसं १।२।। उदु त्यं जातवेदसं 1818३ । १ प उदु त्यं जातवेदसं २।२।१२।५...२... २७१ त्यं जातवेदस २।। ।१४।१३ उदु त्यं जातवेदर्स २।५।१२१ १३ उदु त्यं जातवेदसं उदु त्वा विश्वे देवा ध्यने 8|२।३। २... ... १०५. उदु त्वा विश्वे देवा घमे ....:...५६० उदेनमुत्तरी नयागे ... .....५८ उदेषा बाह्न व्यतिरमुहर्च ।।१।९.९० १२० उड्याभच निग्राम प्रझ... १११।१२। २.... २२५ उदयाम नियामच प्रक्ष १०८।१९९...१ ८७६ उदग्रामञ्च नियामञ्च ब्रह्म... ३।६।३।१५ ... ... ५५ उद्दिवर स्तुमानान्तरिक्ष एण ४४५ उवि लमानान्तरिक्षं एक ११३। (रा. ... . ... ... ... ... ... .. ... ... ... 8 ·५६ ) मन्त्र म ५ भा ८ ... १... ५३२ ... ... ... ... CC ... ... ... ... ... ... ... का 141 छ। उद्दिश साहा १।३।१०।१.... उद्धर्षय मघवन्नायुधान्युत् ४।६।४।१ उदो दत्तोदधि भिन्त दिव २। 8 । १.२-३ख ..२... ५.६ उदो दत्तोदधि मिन्त दिवा 8101१३। ५... 8 ... ७०८ उध्यखामे प्रति जाहि.. B ||१३ । १२ उदयं तमसस्परि पश्यन्तो... ।१।।१....... उप क्षरन्ति सिन्धवो मयोमुव ११।२२।१५ ....२ २२९ उप ममुप वेतसेऽवत्तरं ४६।१। ५...... પર उप त्वामे दिवेदिये १।५।६। ५... १ ७८८ उप प्रयन्तो व्यवर मन्त्र ७८५ उप मागाछसनं वाज्य ६।०.९२ ... ६४७ उप प्रागात् परमं यत् ४।६। ७॥१३ ...8 ६४७ उप प्रागात् समन्मेऽधायि... 8}६। म उप प्रेत जयता नरः स्थिरा ६।४।१२ ६.५ उपत् (उपभदसि) उपभदेहि देवता १।१।१२। ३ १ २.8 उप मा द्यावाएथिवी येता ३।२।। २... उप यमेति युवति. सुदक्षं .. ।३।१२।२. उपयामरहौतोऽसि देवाय त्वा 18 | २३० एख १ उपयामासहीतोऽसि देवाय वा 18|२|रख उपयाममहोतोऽसि देवाय वा १।३।२५।१ख ...१ उपयामरहोतोऽसि तृपदं खा ... १६७।१२। १ १...१५७ उपयाममहोतोऽसि पृथिवीषदं त्वा १।७।१२। ३... उपयामरहीतोऽसि प्रभापतये वा ३१२।१६ ... ३... उपयामारोतोऽसि प्रभापतये त्वा ... ... . ... ... ... ... ... ... ...

·(५०) मन्त्र म भा १ १ . उपयामारझौतोऽसि प्रजापतये त्वा १५।१६। २ ५०१ उपयामगृहीतोऽसि प्रभापतये त्वा ७।५।१७। २ उपयामटहोतोऽसि मर्काय वैष १।।६।९ख १ उपयामाहीतोऽसि महेन्द्राय वा १।३।२०।९ख १ ६०८ उपयामारहोतोऽसि महेन्द्राय वा १। 81 २१ । १ख १ उपयामार होतोऽसि मित्रावरुणाभ्या १।।। ५.९ख १ उपयामरहीतोसि वायवे वा १।।8।९ख ₹8 उपयामर होतोऽसि विश्वेभ्यस्त्वा १। 8 । ९६ रख उपयामाहौतोऽसि पूण्डाय त्वैष १।४।।९ख उपयामाहौतोऽसि श्रुतसदमि ३ २।१०।३ ३ उपयामरक्षीतोऽसि सूर्याय वा १।४।३१ । रख १ ए उपयामटहोतोऽसोन्द्रवायुभ्या १1३1४ाख १ उपयामाहीतोऽसौन्द्रामिभ्या १७४।१५। रख १ ६४६ उपयामरहीतोऽसौन्द्राय त्या रहत ५। 8 । १२ । १ उपयामाहीतोऽसौन्द्राय त्वा मरावते १।४।१०।१ख १ उपमामारहोतोऽसौन्द्राय त्वा मरावते १ । । ।१८।१ख १ उपयामारझौतोऽसौन्द्राय त्वा मरुत्वते १। 8 । १८ । १ख : १ उपयामारहोतोऽसौन्द्राय वा घोडशिने १ । ४ । ३७।१ख उपयामरहोतोऽसोन्द्राय वा घोडशिने १ । । ।३८९ख उपयामारहोतोऽसोन्द्राय वा घोडशिने १ । ४ । ३६।१ख १ उपयामारहोतोऽसौन्द्राय वा मोडशिने 18 18.1१ख उपयामरहीतोऽसौन्द्राय वाघोडशिने १।। १।९ख १ उपयामाहीतोऽसौन्द्राय वा घोडपिने 13 18२।१ख १ उपयामाहोतोऽसोन्द्रोय त्वौजसते १।४।२.११ख १ ६३ उपयामरहोतोऽस्यमये त्वा तेनखते १४।२६ ९ख ६५ १ ६५ -- ·भन्न का प्राम भा म ... . . ... .१... ११५ .. .. ... ... ... ... ... उपयामराहोतोऽस्यश्ये वावैश्वानराय ।। २।२ख ... उपयामार होतोऽस्यन्तयंछ १।। । ९ उपयामरहोतोऽस्यपदं ला १1०1१२। २.. ...१.५० उपामारीसोऽस्यश्विभ्यां वैषर ते योनिरविभ्यां त्वा । १।। ९ख उपयामारहोतोऽम्यश्विभ्या वैय) ते योनिर्माधीभ्यां या ... ।।।ख उपयामारहोतोऽस्याययणोऽसि ... १।।१.१९ख उपयामारदोतोऽस्याग्रयणोऽसि ... ११।९।१ख उपयाभरहोतोऽस्यादित्येभ्यस्खा १।।२२।९ख ... उपयामाझौतोऽस्मृतसदसि ३।२।१।। २ ९५० उपयाममधरोयेन ५।७।१२) B... २२९ उपवीरसि १।९।। २... १ ५.२ उप श्रेष्ठा न बाशिमो 8 ।।१५। ८... ०३० उप श्वासय थियोमुत द्या... ३।६।६।१४ १२५ उपटता पितरः सोम्यासो बहिखेषु २।६।१२। ...२... उपारेषु यदचिध्वं यपि 81३।१२।२५....... उपाधताय स्वाहा ५।१२।१२ ......३४० उपो देवान् देवोर्विशः १।३।। उभा निग्यथुन पराजयेथे ३।।९। ५... उमा वामिन्द्राग्री या अवघ्या उभा वामिन्द्रामौ था इवध्ये उभे सचन्द्र सर्पिषो दी २।२।१२ । २६ ...२...२०५ उभे सम्म सर्पिषो दलों 8 II १२९ .... उपर हिराना वरयशकार ... ... ... ... ... ... ... ... ... २५५ ... .

·(५९) का ।प्र। भा । ... २१८ ... ... ... . ... १।२।१२। ६ .. 8 .. . ... ... . .. उप प्रभो विश्वरूप इन्दु ... उर प्रथखोय ते यज्ञपति उत प्रघखोर ते यज्ञपति उप विष्णो विक्रमखोर उपय्यचा मो महिष शर्म उरो पन्तरिक्ष सजूद वेन उर्वन्तरिक्षमन्विहि उर्वन्तरिक्षमविधि उर्वन्तरिक्षमन्विहि उन्तरिक्ष उर्वन्तरिक्षमन्विहि उर्वश्यसि उशन्तवा हवाम उमन्त' उशिकत्व देव सोम गायत्रेय उशिक पावको घरतिः उशिगसि कवि उशिगसि वसभ्यस्ता वसूमिय उणिवा छन्द एसावेतं धूर्षा हावन उसाखिमम भोगाय भव ... 8।।९।८... B ... ०२२ १।३। १२...१ १।२।। २...१ पू. १।१।।१७... ५. १।३।८।१० १... ५२४ 18. ... ... ... .. ...१... ५.२ २।६।१२।। ९।। २।२....... ।२। २। ५...... .. .।8। १८.... ... ११. ... ... ... १ ... ... १.२।३।११.१.३.१ ज . ... ऊमा ... ऊ मे मुन्ता च मे जगस्यादिरस्यपदा 1012....... ........... 2. ...

·म भा । . उ सरसूदेन ऊर्जा यद्यशमशमन्त देवा... ऊर्जा व पश्याम्या मा ... ५।०।११।।... ५... २३० ।६।३।०... 8 ५८ १।५। ६।११ ... ... ... ... ... ऊर्जेवा ऊर्ने वा ... . ... ... ... ३ ... B111४१ ३।२ ।।... ।।२।। १।८।१६ । २३ ४१ । २३९ २... ... ... १६२ ... ५. . 88 . B ...86 ... 8 उर्ने होत्राणा खाहा वट् उ नपानातवेद. उ! नप्ते साहा उई ऊ षु ण ऊतये तिष्ठा अईया त्वा दिशा सादयामि ऊर्दा यस्य समिधो भवन्त्यूर्वा अर्धा दिशा! रन्तिराशौषधीना उर्दा दिशा हेमन्तशिशिरा- उ.मातिय पतिवा ऊ मेनामुच्यतादेणुभारं उ या दिशि यज्ञ. संवत्सरो ऊ सि उद्धे समिधावादधान्युपरिणादेव उ भव प्रतिविध्या. अर्याम्मदस त्वा स्तृणामि अमिषसेनोऽसि .. ऊौं ऐसी परिव' कृणोतं ... . ... ... ... .. ... ... 8।। ।१२।११ 8 |३। ३।५. ३२१ १।१३। ५ २ ... १३८ ७।।१९। ७... १५५ १ ४६८ २।६।६। ५.. ७४२ १।२।१०। ५.. १ ४३. ३ १।८।१९।। ...२... १२. 8101१५ । २. 8.8 ... ... ... . ऋक् साम यशुषट् स्वाहा ऋकसामयो शिल्पे स्वस्ते ७।३।१२। २...६ १।२।। ७ .. .. . ... २९.

·मन्ना भा 4 ... ... ... ... ... . .. ... ... .. ... ... ... ... १८८ . ... ... ऋम्भिरजादों ऋचा लोम) समईय गायत्रेण ऋचा स्तोम समईय गायण ऋचे त्वा ऋनौते परि धि नोऽमा ऋतजिच्च सत्यजिच्च ऋतधामासि सवयोतिः ऋतमसि सत्यं नामेन्द्रस्य ऋतमस्मृतसदनमस्यतौरसि ऋतमस्तस्यर्वमसि ... ऋतम्टतपा' सवाट वाहा ऋतवस्ते ऋतुधा परुः शमितारो . घटतच सत्यश्च ध्रुवश्च ऋतस्य गर्भः प्रथमा व्यूपुथ्यपामेका ऋतस्य त्वा ज्योतिघे ऋतस्य स्वा देवधवि घातस्य वा विधर्मणे ऋतस्य त्वा विभूमने ऋतस्य वा व्योमने घटतस्य त्वा सत्याय ऋतस्य पन्या असि देवामा ऋतस्य पन्यामनु तिस प्रागुस्खयो तावानं महिषं विश्वचर्षणि ऋतावानं वैश्वानरमतस्य ऋतापाडतधामामिर्गन्धर्वस् का | प्र। 18I |९९ ४७३ ।१।१।८... २ ३।१।१.। २... ४।२।१२२... 8 २६८ 8|६।६।१२...... ४।६। ५।१७ ०६५ ३।। ५।। ३ १।५।६।२३ १ १४८ ७।१।२०। 8 ... २२६ ३ । २। ५।२।१२। २... ५... ६. 81६। ५।१८ ... ४... ४ । ३ । ११ । १२ ३७७ ३।३।५।. १।३। २... १० ३।३।५। ७ ३ १८० ३।३। ५। ६ ३।३। ५। ...३...१८ ७/११२। २२८ ३।३।११। २ ....... |२| ७.८... ... २४. ... १८ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ३।४।७।१...३... २८२ ·का।प्र। भा मन्त्र । 8 ... ऋतुभिः प्रमः ऋतूना मञ्चम ऋतूमां मनी प्रथमेयमागादम्हां ... ... ।। ८११८...' ४७३ ५।११८... ५.... ३४॥ ।२।११।१५...। २७८ ५।।१७। 8 .. ५... २४५ २।२।१२।१२...२ ... ३०१ ।।३।। • २१२ 81008 ....80 ... ऋतून एटोमि ... 8 .. .. दूदरेण सख्या सचेय ऋभूग्णा भागोऽसि विश्वेषा देवाना ऋषमेण त्वया ऋषभो वय' कछुन् छन्द .... ... ।। ५। ३२८ ए एक एव रहो न द्वितीयाय ... ... ... ... ४.. ... ... ... ... एकताय खादा एकपदी दिपदी विपदी एकयाऽस्तवत प्रजा यधीयन्त एकवि शतालवत प्रजा বিশ্রাবন एकस्वयुरवस्थाविशता एकसै साहा हाभ्या साहा एकसै साहा विभ्य स्वाहा एकाच मे तिसथ मे হাসিবনবী 'एकाएका तपसा तप्यमाना एको देवो व्यप्यतिफत् एतं युवा परि वो ददामि एतत्ते घराध रति ... १२५ ३।३।१०। ७ २१८ ।।१०।१.. ३७१ ।।३।१०।१६ 8 । ३।९।११ ।।६... 8 ... ६६० ७।२।१०।१-२.... ७२।१२।१-२...... २१२ 10।११।१(११). ३७१ ३।३।११। ८... २०० . ... ... .. ... ... ... ... २...२१२ .. १1३।१६० ...

·का। प्रध। म भा ... . ... . ... .. मुन्व एतत्ते तत ये च वामनु एतत्ते तत ये च त्वामनु एतत्ते पितामह (ये च त्वामनु) एतत्ते पितामह (ये च त्वामनु) (एतत्ते) प्रपितामह ये च त्वामनु (रतते) प्रपितामह ये च वामनु एतत् त्वर सोमदेवो एतशेन वा सूर्यो देवतां गमयतु एता यसदन् सकृतस्य लोके एता उव सुभगा विश्वरूपा एतादृष्च एदमगन्म देवयजनं एथिव्या एधोऽस्येधिपीमहि एगा वो व्यमिं नमसोनों. एन्द्र सानसिरयिं स जिवान एमिनों व्यर्भवा मो प्याए एमा ध्यग्मन्नाशियो दोहकामा एवम्छन्द १.८ ५। ३...२... ३।२। ५।१४ ११।५' ३..२... ३१२। ५।१५....६... १०६ १1८1५। ५..२.. ३।२।५।१६ १।३।।... १..४७३ १।६। ।।१७ .१ १।१।११।२० ५।१।११। ५... ५ . २० १।८।१५। ८ १।२। ३।२९. १ १18 | ३५१९. ०१२ 818| १३ ४३ ३18१९९१ १९ ३ २९५ 8IIS२५. 8... 8३९ ८७६ ४।२।१२।६,३६ . B ... ३६. 81810/२५ १८१२२। ६ २२. 81६1 ८।३... .. १ ।।...२... १। 81881...१...०.५ ५।०११२११२ १..१.५५ १।४।२। 6 ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. एवा ... ... ... ... ... एवा पिधे विश्वदेवाय राणे एष छाग पुरो यश्वेन एष ते मिते मागो भूते एष ते यश यशपते सर एप से योनि प्रजापतये खा एष ते योनि प्रायाय खा 9 ...

·मन्त ... का।प्र। बम भा एष ते रुह भाग सह ११।६। ६...२... एष ते रुद्र भागवं जुयस्त १।८।६।११ ३ एष ने बद्र भागो यं निश्याचथात् ३११।६।६... ५१ एय वो देव सविता १।३। 81 ८...१ ४७३ एष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ११।१०। ३ ... २... ११२ एष वो भरता राजा सोमोग्माकं १।८।१२ । १५... १... १२० एष स्य दाजी क्षिपणं १..१०१९ एटा शय प्रेथे मगाय १।२।२९ । १२ ३८४ रे ... .. ... ऐन्द्र प्राणो ध्याय ऐन्द्रौमारतमन्वावत ... ११३१९.। २...१... ५२१ १।६।। ५...१...८८७ श्री ... 8.. ... ... ... योजसे स्वा ।। 180...... ३५. योजस्लिणव'... 8 ।। ८११२ ३५५ योगसिनो नामासि दक्षिणा दिक् ५। ५।। २.५ . . १०५ योगो नौवामि. ५।०।१०।१ घोगोऽसि मिटभ्यस्ता 8।। १।१२ 888 योजोऽसि सपोऽसि पलमसि २18।। २...२... योमासवर्षणोतो १।४।१६।१क घोषधया प्रतिमाहौताधिमेत B11९९ थोषधप प्रतिमोदध्वमेनं .... १९।। १२...... घोषधय सवदन्ते सोमेन... ।२।६।२. २२० पोषधोना परामो ५।७।२१ ५.५... ३३८ goa ·१ ... का। प्राप। म भा १।८।१३ । ३८ ... २... १५८ ७।३।१६।९-१२.०६... १८२ . ... मन्त्र योषधीभ्य खादा ... योषधीभ्य' खाहा च्योषधीभ्यस्वा प्रजाभ्यो घोषधौरिति मातरस्तदो.... योषधे घायखैनम् योयधे प्रायसैनम् योपधे त्रायलैनम् ... ... ... .. ४।२।। 8 ... ... २२६ १।२।१।२...१...२७२ १।। ५। 8 ... ४२ ...५२ श्रो ... ... ... ... प्यौर्वन्टगुवाछुधिमनवानवदाइवे क ... ... ... ... ... ... ... ... .00 ... ककुद छन्द ४।३।१२।२६ ....... ककुछ ते रूपं यमस्य ककुहास कदा ध न प्रयुज्छस्यभे १।।२२।२क ... १ ६५४ कदा घन स्तरोरसि १।।२२।१क... कदा घन सरौरसि कमु विदस्य सेगयाप्रेरपाकपक्षध २।६।१९। ०... २... ८०० कया नस्थिध या भुवदूतो.. 8।२।११।८... कया गचित्र या भुवदूती... 813।१२।१६ Bहर कर्मणे वा देवेभ्य शकेयम... १।१।।...१ O कवियंस्य वितनोति पन्या ३।५। ५। ६...१ कम्वा व्यति कम्वा वि शारिज ५।२।१२।१ कल्ला युनक्लि सपा युनत ११५।१।१. करा युनक्ति स ला युना ... ... ... ... .. ... ५५० ·Cre .. ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... . ... मन्त्र पा। प्रच! 8 करवा युनक्ति स त्वा वि मुञ्चतु काण्डात्काण्डात् प्र रोहन्ती 8 ।। ६२ २६५ कामं कामदुधे धुत्व मित्राय १२। ५११४ 8...२०8 कामं प्रत्यासाभ्या ५।७।१८। २... ५... ३९७ कामाय त्वा महामि १ ५३ कापिरस्यपापा म्टध्रम् कायं छन्द ७।३।१२ । २०... 8 ... ३९० कि खिदासौदधिष्ठान 11 २।९५ ...... ५८. कि मिहन क उ स रक्ष 81६।२।१२ ...8 ... . किंक्किटा ते चक्षु सूर्याय खाहा .. ३181 २।३...३ २४१ किकिटाते प्रा वायवे स्वाहा ... २०१ किकिटा ते वाचं सरखत्यै स्वाहा ३।। २।६ २४१ किक्किाटा ते श्रोत्रं द्यावापृथिवीभ्यार ३ ।। २। *....३ २४१ कितवासो यहिरिपुर्न दौवि ३।४।११।२. ३ २९६ किमत्र ९.. 8५५ किमि विष्णो परिचयं . २।२।१२ । १८ ३०२ कुधा चिद्यस्य सम्मतौरखा नरो २।१।१९।१२ ३२४ कुमारा समनसस्तानह कामये २।३।८।५...२. ४२९ कुलायिनी वसुमतौ वयोधा ।३181 ३२ कुवित् स नो गविटयेऽने सं वेपियो २।६।११ । ११ कुविद यवमन्तो यवं १।।२९ । ...२... कुविद यवमन्तो यवं ५।२।११। ... ५... ५४ कुहम सुभगां विझना... ३।३।११।१४ ३... २२४ फुहर्देवानामम्टतम्य पत्नी ३।३।११।२. ... ३ २२४ कूर्मान् पै ५१०।१३।१ ... ५... ३१ ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ..

·१ ... ... ... ... ... ... ... ... कृध्ये त्वा ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...B ... मन्न. का।प्र। म भा कूष्मान् शकभिः ५१७१२३ । ६... ५... ३५१ छाय्य पान प्रसिर्विन एथ्वी १।२।१४।५...१ ...२ कृत्वाय सा महीमुखा मन्मयों 8।१।५।१४ शत्तिका नक्षत्रमनिर्देवता... 818|१.। १ कृषिश्छन्दः B1३। ७१२०...... कृष्णाजिने सयौति इविरेवाकर ... २।। ६। ५...२ ५१२ कृष्णाय खादा श्वेताय साहा ७।३।१८।१-२६.. कृष्णोऽस्याखरेोऽपये 8।। 18२ ......३५. कृष्य त्या समस्याये १।२। २ । १३ २८९ केत सकेत सकेतस्तेन ११५. ३११२ १ ०२ केताय वा 8।।८।२. केसुंधषमकेतवे पेशो 11२.। .... ६ ४६० को पद्य युधुरि गा ऋतस्य ।२।११।१. को व्यय युद्धे धुरि गा ऋतस्य 818 | १२।२. कोतनास कोऽसि को नाम कम वा काय .. ३।२।।३... ६२ मारेकविध || १२ मतुच... मत्वा धीमति. 8II । 8०३ कमध्वमप्रिना नाकमुरयार 811 ५। २.... भैरसम्मोहागो विश्वैर... ५।०२।१ १५२ क्या नाम स्य.-. दधामि ५।५।१०।११ मोडं वो माइतम् ४।३।१२।२२ ......२८ क्ष वयो मपन्द छन्द ।१।। २२ . ...sle ... ... ... B... ... ... ... ... ... ... ..

·मन्त्र ... .. ... २.. ... ... ... ... ... ... ... ... ... छत्रस्य खौनसे यन्त्राय क्षत्रस्य नामिरसि क्षवस्य योनिरसि क्षमस्य योनिरति क्षत्रस्य योनिरसि क्षपस्योल्वमसि क्षपस्योल्वमसि क्षचाणाक्षपतिरसि क्षय मनुष्यान् क्षणामे खायुः सहरमख क्षपो राजबुत त्मनामे क्षेवस्य पतये वाहा क्षेत्रस्य पतिमा पर क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमूर्मि क्षेमाय खा काराप्रपा म ९ १।।१६। 8 ... १।७।८। २...१...१३५ ११।१२। ७...२ ११११६ । ५...२... १...१०३५ १११२।६ ९२० १।८।१३। २... ९... 080 818. ८१० ...8...8७३ ।१।। ५...... 81818|९८ ...... 8२९ ११८१२ । २१.०२... १११११ । ० १ २५५ १११।१० ।...१ २५५. १३।७।४३ ' २५. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ग ५।।१५। ... ... गन्धर्वान् पेन गन्धर्वाऽसि विश्वावस गयसानो धमौवहा गर्माः पवित्र गाय मे वत्साथ में गों यस्योषधोनों मापत्र छन्दोऽनुमनापक्ष ... ... ... ।३।१३।१६ २९ ३) १९९ ... 8 ... ३५५ 8101१.१(१०)..... ।।२।३। ... ... ... ... ५.२ गायत्रो सन्द ... ।३।२।१६ ...

·मन्त्रा प गायत्री छन्दः ... ... ... ... .. ... .. ... .. ... ... का।प्र।च! म भा 811 ॥१. ......३५ ७।३।१२। ३ ६... ३६७ ५१२।११। १... ५... ५६ २।। १.१२. ...२...२० १।३।२। ३...१ ४५५ १।६।१२। ८३९ 8 ।३।१२।२२ ५१०११३) ... ५... १२१ 81810 ... 8 ... ४६ 81३।१३।१०... 8 ... 8)! १५.. . 81 8। १९६ ४७३ १।६।६।१५....१ ३१११११। २... ... ... ... ... ... गायत्री त्रियुव जगती गायत्री त्रियुप जगत्यनुछुप गायत्री वा एया यदुष्पिहा गायत्रेण छन्दसाऽववाने गायन्ति त्वा गायत्रिणः गिरश्छन्दः गृहोपयक्षाभ्यां सघसदसि इमेधास चांगत ... गोभिदं गोविदं वज्रबाहूं... गोभिर्यज्ञं दाधार गोमा चमेऽविमा ध्यश्वौ गोमा व्यविमा व्यश्वी गोठं मा निर्मदं वाजिनं. गौश्छन्दः ग्रावास्यध्वरकद्देवेभ्यो ग्रोषास्तूनां प्रौयामि ग्रोमो हेमन्त उत नो वसन्तः ... ... ... ... ... ...se ... ... ... ... ... ... ३५० ... ।।३।७।२२...... १।४।१।२..१ १।६।२।१५..१... ५८ ५।। २८..... २३ घ धम्मोऽसि विश्वायुः छत रसेन ... ... ... १३५ ५10/२.JB... ५...२४ १1३।१०। ५.१... २।२।१२।२५.. २... • २०२ ... ... हतं एतमादानः पिवत एतं न पूतं तनूररेपाः ५३९ ·मन्त्र का।प्र। 1 म भा २।३।१०। ६ ...२... 888 8४५ ... १०३।११५. .. ... ५२४ 81२।५।२.......२०३ एतस्य धाराममृतस्य माथामिन्द्रेय हतेन द्यावारथिवी यारणेथाम् घृतेन द्यावारथिवी प्रोथिाम् तेन द्यावाधिवी मधुना... एतेन सौला मधुना श्योमि हतेना रषणं दधाथा तेनाको पर्श धायेचा हतेनानसम्पथो देवयानान् छोरा ऋषयो नमो व्यस्त्वेभ्यः घोषाय स्वाहा.. ५०२ ... २४ ५।१।१५। २ ३१२११. १११९३ । २० ... २ . ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... धक्ष' थोत्रं चक्षुरसि श्रोत्रं नाम धातु..... चक्षुर्मे पाहि ঘরব কানা चतुम पिता मनसा हि धौरो चतुत व्याप्यायताम् चतख याशा प्रघरन्यमय चतुभ्यं साहायाभ्य खाहा.. चतुश्चत्वारिश स्तोमो चतुरोमो चमवद्या तुरीया चतुस्वि पदाजिनो देवबन्धी चन्द्रमसस्तृतीया चन्द्रमसि मम भोगाय भन ... १।१।१०। ५...१... ३।३।५।२ ३।३।६।१२ ३०४ ११।६।२२ १६। २। ६...8... ५.. ... ५२४ ५/०१३ ... ५... ३२० ७।२।१५।१-८...६ ३१० 81३११२। ३...... 만 ४।३।११। 8 ... 8 ... ३७६ 81६।। ६६० ५।७।२२ । ३ ३५. १.२ ३६... ३१. ... ...

·का प्र पू 8 १।।१३। ३६ । ३१ ७.२८ १।२ ५। ६ ५।८।१३ । ३१ १८ ३५० ३३६ १३८ ८५२ २६३ २ १ ३।। ७।११ ३ 8।२। ७ । २४. मन्त्र चन्द्रमसे स्वाहा चन्द्रमा देवता चन्द्रासि चराचरेभ्य स्वाहा घरोल्वा पञ्चविलस्य यन्त्राय चार' कृपणकाशी कामो गन्धर्व चित स्थ परिचित ऊईचित चित स्य प्रभामरी चित्त विज्ञातममि प्रयुज स्वाहा चित्त सन्तानेन भव यका रुद्र चित्तच चित्त मन्यामि चित्ति जुहोमि मनसा तेन चित्तिमचित्ति चिनवद वि विद्दान चित्तिव १ १२० 8 १ ६८ १ ४ ३८ । १ ३ । । ३ २५४ ५। ७ २४।३ ܙܫܕ ३४२ २०२ B! ५ ५।५।।१३ 181 ।। २ १४२ २५० ३ चित्पतिस्वा पुनातु १ २७२ २ ८६३ २ १।२।१।१२ ।।१३।१४ १ ।।१५। २ २।२।१२। ६ २।।१०।१५ २।५।१२।१० ३।१।१२ । ३२ 18।१०।१२ चित्रन्योतिष चित्र देवानामुदगादनौक चित्र देवानामुदगादनौक चित्र देवानामुदगादनीक चित्र देवानामुदगादनौक चित्र देवानामुदगादनौक चित्रा नक्षत्रमिन्द्रो देवता चित्रावसो खस्ति ते पारमशीय चिदसि तया देवतयागिरखद 10 ३०१ ५३६ ७ । 8R १ ७२ 81२।।११ ·मन्त्र ... चिदसि मनासि धौरसि चिदसि समुहयोनिरिन्दुर्दक्ष चोदयित्री सूताना का।। भा प १।२। ...१... ३२. 8||१३। ५ ।१।११।६ ... 8 ... १३२ छ ... ... ... छदिश्छन्द छन्दखती उपसा पेपिणाने छन्दासि गच्छ खाहा छवी छच्या छागोऽसि मम भोगाय भव 8 | १२ । ३२ ... ... ३९. ३।३।११। २... 8 ... ५४७ ५। ७।२०।११ ... ... ... ... ... अगती छन्द'... जगती छन्द ।२।१।१८... B. ३.६ 8 ।। ७/१२ ३५. . ... ... ... ... ७ अगत्या अभिभूत्यै साहा ... अनि वीजं वर्या पर्जन्या जनमत स्थ अनस्य गोया व्यनिष्ठ जनिखा हि मेन्यो यग्रे यहा जवंजवाभि . जागतं छन्दोऽनुप्रभायख जातवेदो वपया गच्छ देवान् भातो यदमे भुवना व्यख्य जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते नाय एहि सवो निधनि मनसा एतेन ... ७१५१२०१९-१....६ . • ५४८ १।।१९।१६ ...२... 1881 8... 8३० .।। ३।९३ ५।१९३8 ... ५.... २४९ १।। ११२ २।१।४।१० ... २३ १५.१११। ५...१ ३२ २।६। ६। ६... २... ७४५ ... १...१.१५ ३।५।२।१०..... ... ... .

·भा 8 ५।।१६। 8 ५ ३४॥ . ४७९ ೯೬ ५७ ३ मन्त जोमूतस्यैव भवति प्रतीक जोमूतान हृदयौपशाभ्याम् जुषाणो यारान्यस्य अशिरसि जुषख नो या न मुयो वाचो भूयास जुटो वाच जुहू (जुहरसि.) जुले धमिस्वाक्षयति भूरसि धृता मनसा जुया ज्येयञ्च म चाधिपत्यञ्च मे ज्योतिरसि ज्योतिरसि ज्योतिमें यच्छ २ १ ३२. ४ ६०० १।२।। २ १।। २।१(२) १११।१०।१० ५।७।। १ ५ ज्योतिमें यच्छ B B BE. ।४।६।२० 8 BU ६) २८ १ ज्योतिष व्यादित्येभ्यस्वा ज्योति त्वा ज्योतिष्मती वा सादयामि ज्योतिष्मती प्रतिमुचते ज्योतिष्मन्त त्वामे सुप्रतीकम ज्योतिमाश्च ज्योतिस्वा न्योतिषि ६८० ३०७ B 8 ३० 8|३।११।७ १. ३१ २ १।८।१३। १६ १।१।१०।२२ २ त 81६, २1 ४ 8 પૂ% व या यजन्त द्रविण समस्मा तर सप्रतीकर सदृश व हि प्रश्चन्त इंडते सुचा ते याचरन्ती समनेव योधर २।५।१२।२९ ३1३।१३१२० २९ 8 ·का।प्र। मन्त्र म भा । ... ... ... ... ... ... ... तत् त एतेन भुन्धता तत्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानम् तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानम् तवा यामि वझणा वन्दमानम् तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य तदस्म प्रायच्छत् तत् प्रत्यारहात् । तहिष्णो परमं पद तद्विष्णो परमं पद तनूनपादसरो विश्ववेदा तनून त्वा सहामि तन्तुं तन्वन् रजसो भानुमन्निहि वन्तुरसि प्रजाभ्यस्त्वा... तं त्वा जुधे वैयावं देवयञ्याय तं वा शोचिए दौदिवः त त्वा शोचिष्ठ दौदिव ... ... ११३।८1...१... ५२ २.१।११।२२ ... २... ३२५ २।५।१२। १२ १२।१९।११ ......३.. १ ११११११ ०... ४... १४२ २१।१२। ११ ५२९ ४६२ ३।२।८।११ ... २६६ 8 |१. २...8 ... 89 २।२।१०।१३ ३०१ ३181 २.६ २४१ B1१।१३ ... ... 88 ४२ १। ५। ६।८... १ EG 81818।२७ ....8 ... ४३४ 31३१९२१११ 8 ।। ८११° ...... 28 ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... तन्द्रस्तुरोपमद्भुतं पुरतु तगतरीयमध पोषयित्नु ते नेमिस्टभवो यथाऽऽ नमख तन्नौ सह ... ... ... २।६।११। ५ ... २... c. ... 8५५ २1811८...२... ५.२ 818 १९९११,१२.. ४... 8८७ १।२।७।४ ...१ ३५३ 8181 1२९ ...8...०३ तपति वर्षन् विराडात् स्वाहा... तपश्च तपस्यश्च शैशिरारतू तपसस्तनूरसि प्रजापतेस् तपसाना .. ... ... ...

·( ०५ ) भा १ .. ... .. ... ... .. ... ... . .. मन्द का। प्राचा म तपो नवदश 8 ।। ८। ५....... २५५ तमोरा युक्तयो युवानं २।५।१२।१० ८८ समिदर्भ प्रथमं दध्र च्यापो ।।२।०...... तमु वा दध्यपि पुत्र ईधे ३।५।११।१२ २६३ समु त्वा दध्ययि पुत्र ईधे 8....B... ३ समु वा पाथ्यो वृथा समोधे ३।५ । ११ । १२... ३ समु त्या पायो हषा समोधे ४।१।२।८...... समुद्यन्तुनाशनोदय वै तर्षि विष्णु २।४।१२। ५ ... २ ... ५२८ तं पानोभिरनु गम्छम देवा त प्ररथा पूर्वथा विश्वथेमया ११।८क...१ तं मयन्त सकतुं १।५।११। २. মাঝিবিশ্বঘনী १।।२१।१क ..१ (८२ तव भमास घागुया... १।२।१७। २...१ तव शरीरं पतयिागन्तव ४।९।०।११ तमा परहमाम वो यम्य ... तरमा घरहमाम वो यम्य ... तमा थरमाम वो यम्य ०11८1१० तस्मादिन्द्रोऽविभेदपि स्वा २।१।१२।....२ ... ५२८ सस्मिन् राप मधुमत् ।२।८.२५...... तम्यन एम्गबोसम्म ... ५... २० सम्य ते पवित्रपते पवित्र तम्य व समतो यरिययापि १।।११।१२ समले प्रति १।३।१७.१२...१... ५९९ तम नूनमभिवर वाचा विपनियया २ (५।। ......... तापस्य गुददोरम सोम . .. ... ... . ... .. ...

·का।प्र। धाम भा ... ... ... ४१. ... ... 8।।१५।१२ ७३ 181.......१२ 81३।१०।२...... २१११११।१७ .. २... १२३ || ८८...। ६ .. ... ... . 0 ५६८ .. ... ताए सवितुर्वरेण्यस्य चित्रा तिक्तायनो मेसि तिग्ममायुधं वोहित सहखद तिप्यो मक्ष रहस्पतिर्देवता तिमिरस्तुवत बझाहज्यत तिम्रो भूमोर्धाग्यन् श्रीरात घुन् तिखो देवीर्षदिद! तौवान् घोषान् एषते सृषपाययो तुथो वो विश्वयेदा तुथोऽमि विश्ववेदाः तुभ्यं त्वा थरिक्तम तुर्यवाइ क्योऽनुयुप छन्द तून यामतभस्य यम्पन्ता शोधा मधो तस्य ते पस्य योयणे दियेन सेशोदा या तेजोऽसि तेजोऽनुचि मोऽसि तेजोऽसि तेगोमि तेजो मयि धेशि तेगोसि तेत्रो मे राष्छ गोविदसि देशो मा मा शासोन् ते ते धामान्य मामि से भोपालो धनतो... ... . ... ... १६० .. १।। 8३।६ १।३।३।। १।३।१४ १ ।३५ ५. 8... . ।।८।।... B ... ५१९ ३।२। ए. २.. १३१ ३।९।। 810। ६।३१. १११११.११ ।।९।११ १.११.१६ ... ११।। 8५.११२ ५... २१२ ३।३।१। २...... ११३।११ B८९ १०.1 १५ १२७ ... ... ... ... ... ... ... ... तेको नमाने नोएडयन्त ... ...

·( ७७ ) तो ते राय..... ... ... २.. . ... . .. ... . ... .. ... मुन्न का ।प्र।ब। म तेऽवईन्त खतवसो महित्वना ... 8 ... १०३ ११२।५।१२ ३३९ तो सह चतुरः पद सम्पसारवावहै ।।१८। ३ ... ४५५ त्याच क्षत्रिया यव व्यादित्यान् २।१।१९।१८ ३२५ प्रय पुरोहामा भवन्ति त्रय इमे २। 8 [१. ११२ प्रयस्त्रिातास्तुवत भूतान्यभाम्यन् ७।३।१।१० ....... ३०९ प्रयस्त्रि प्रत्तन्तको ये १।५।१०। ९३ ८२५ प्रयोदशभिरखवत माता ... 8।३।१.। .... 8 ... २०१ प्रयोविशत्यास्तुवत क्षुद्रा ।।३।१०।१२ ३०१ घातारमिन्द्रमवितारमिन्द्र १।६।१२।१६ १ विमलयश्च गणिनोरजन्तो १।३।११।१क विशत्वसार उप यन्ति ३।३।११। ६ 8 विशद्वाम वि राजति १।५।३।३... १ निककुच्छन्द BJ३।१२।२७ चिताय खाहा घिभ्य वरदा पसभ्य स्वाहा ०/२।१४।१-१८...८. त्रिवत्सो वय उष्णिहा छन्द 81३। ५18 ...B... २३ विरदसि 81 8। १।२९ ....... १५ वियुप् छन्द 81३। १.१७ घिटुप् छन्दः ।। ११९ विभोऽभिभूत्यै साहा प्रीणि त थाहुर्दिवि बन्धनानि B... पौण्यायपि तव जातवेदस् ३।२।११। ६... वैधातदोयेन यताभिचरमों २18।९.३६...२ ... ५२. पैयुमं छन्दोऽनुप्रनायव १।३।।१९... १.. ५.२ ... ... ... ... ... ..8 ...8 ... ... ... ... ... ...

·( ७८ ) मन्त्र का। प्राचा म . ... ... ... .. ... ... १ ... भा व्यम्बकं यजामहे सुगन्धिम् । १।८।६।१. व्यविर्वयस्त्रियुप् छन्दः ४ । ३ ५। १...8 ३३ त्व राजन् ब्रह्मासि मित्रोऽसि सुशेदो १ । ९६।१४ स्वराजन् ब्रह्मासि वरुणोऽसि सत्यधर्मा५ । । १६ । १६ व राजन् ब्रह्मासि सवितासि सत्यसवो१।८।१६।१० १६३ त्य राशन ब्रह्मासौन्द्रोऽसि सत्यौजा १।८।१६ ॥ १२ त्व सतस्य पीतये सद्यो ३18 । ११।१३ २८८ ख५ मोम वनूटयो ११३।।। १...१... 8७३ त्व सोम पिटभि' संविदानो २।६।१२। 8 ...२ ८१३ न्य सोम प्रचिकितो मनीषा २।६।१२। २...२ १३ त्य सोमासि सत्पतिस्व ३।३।११ ३६६ वरह यद्यविध सहस २।६।१५। ३ ...२...८.४ वर घने व्यनिगा विप्रो १। 818 | १२ ७५७ त्वयमे व्यमिना विप्रो ३ । ५।११।१६ ३६४ त्वचं ग्रहोप १३५ त्वञ्च सोम नो वशो जीवातुं ३।११। ३ ३ २६५ त्वत्पितारो यमे देवास्त्वाम... १।५।१.........२ त्वं तुरीया वशिनो वशासि ३181 २। ७... ३... २५९ त्वन्याचिदाताऽमे पशुन ३।१।१९१२५. लं दीक्षाणामधिपतिरसौह १।२।१११७...१ ... २७२ त्वं दूतरखमु न परस्यात्वं • ३।५।१५। ८... ३... ३६३ त्व देवानामसि सखितमम् त्वं न सोम विश्वतो रक्षा २।३।१४। ५ ०६५ वन सोम विश्थतो रक्षा... ११।११। ५.... १४२ त्वं नो घने वरुण्यस्य विद्वान् २।५।१२।२२ ...२ ... ... ... ... ... . ८४ .

·( 6 ) भा प ... 4. ... ... ५६ ... ... ... २६४ .. g... ... ... ... ... B ... ४६ मन्त्र वंनो यमे वरुणस्य विहान् ४।२।११ । १६ ........ त्वमम ईडितो जातवेदोऽवट २।६।१२।१३ २ ८९० त्वममे द्युभिस्खमाशुशक्षविस् ४।१।२।२१ त्वम एतनासह) रयि) २।३।१४ । २० त्वममे रहडयो दवासि ।।१९। १ ३ त्वममेकरो यसरो महो १।३।१०। १...१ त्वममे व्रतमा थसि देव ११२। ३। ३.८ त्वममे भोचिषा शोशुचान या १।५।१५। ६ ८३२ त्वया वयसधन्यस्वोतास्तव १।२।१०।१४ १ ४३५ स्वया हि न पितरः सोम पूर्वे २।६।१२। ८१९ त्वष्टा यो रषभो उषा स नो २।४।५। वटा वोर देवकामं जमान ५।१।९।८.५ ... २५ त्वया पतपुमो वीन्द्र सोममाहरत् २।४ । १२ । १.. २.. ५२. स्वार देवयम्यया पशूगा १ वाममे प्यङ्गिरसो गुहाहित 818181 ४३ खाममे पुष्करादध्यधर्वा ३।५।११।९५... २६२ लामने पुष्करादध्यधर्वा 'वामने पुष्करादध्यथर्वा 81818 | २...... 8३० वाम मानुपौरोड वियो ७।३।११। ६ ... ३... २२५ खामगे यजमाना धनु घुन्... ।२।२।९. स्वाममे वसुपतिं वसूनाम् ... १18 | १६ । ८...१ ...०५ स्वाममे वाजसातम 1818६ । ८... १ ७५ खामग्रे रयते माझया इमे खाममे सृषभ चेकितानं ५।। २। १...५... लामिद्धि हवामहे साता वाजस्य ... २1818 ०... २... ५१० 11 ... ... ... ... ... ... . ... ... ...

·(०) मन्त्र g ... ... वामु ते दधिरे हव्यवाहक खे क्रतुमपि रब्लन्ति विशे ... ... ३५८ स्वराया का। प्राचाम सा ३।१।३।१३ ३।५।१०। १...३ १२। ५१११ १।३।१४। ६ 18 | B६ । ३ ... ३३६ ५८ ... वे वसूनि पुर्वयोर ... स्खे स पुध शवसो वहन्... ... ... ... ७५७ ... ... ... .. ... दयाभ्यां मलिन् जम्भ्य ... ४ ...९२० दक्षिणया वा दिशा सादयामि ... ५५ ५... ५... दक्षिणया सवगे 8181 8 ... ४७३ दक्षिणा दिमा यौम ऋतूनाम् ।।३। ३। २... B ... दक्षिणायां दिभि मासा पितरो... ११६। ५। ५... १... ८८३ दखते वाहादानकाय खादा ७।५।१२।१-५१.६ ५३ दयः खादा इनूभ्याए साहोठाभ्याए ।३।१६ । १-५०... ६... ३०६ दधन्वे वा यदी मनु वोचझाणि... २१३। ३ । २५ ... ३ . . २०६ दधिक्राव्यो व्यकारिपंजिष्णोरवस्य १।५।११। १ ८१२ दधिक्रावणो व्यकारिषं जिष्णोरश्वस्य ७।४।१८।१४ दधिस्यदब्यो भूयासममुं. १।६।२।२१ दच.. ... २५४ दशभ्य स्वाहा विशत्य साहा १२.१७११-२१.०६... ३१६ दानो यो तिनो दा २ १२ ११.१२९ ...२... ३७२ दिग्भ्य स्वाहा ५२९ दित्यवाड्दयो विराट् छन्द । ५। २..... ३२८ दिद्योम्मा पादि १९९४ ... २... दिव५ रूपेण ५। ७1०1८.. ५...३४८ दिव पिथा पर्योग उद्भूतं ... ... ... ... .. . ... ... ... ... ... ... 8 ...

·मन्त मे भा । 1818 B .. १... १६५ ४०२ ५००।१०। ५... ५.... २०१ ... ... ... ... ... .. . 8... ... 81814।२३ BIL०.५५ .... ९८८ १।३।१।१४ १ 8।२ । १. २।४। । ५.... २... ५.१ ५।८।५।१४ ५...२.१ ... .. .. .. ... ... ... ... ... ... ...." दिवं गच्छ सव पत.. दिवमग्रेश मा लेखोर दिव दिवम्कम्भनिरसि दिवसा व्योतिये दिवम्यादविणे सादयामि दिवस्परि प्रधर्म भरे दिवरपरि प्रथम गजे दिवा चित्तम एषन्ति विवि पयसाम्नरिक्षे पतस दिवे वा दिवा दिवा दिने काहा दियो मोटि ममतो रोव दियो मूदासि एपिथा मानि. दिवो वा विणत वा एपिथा दि सपने पर सन्तमा दिश सारा... दिमाग दिशा साप मारपामि दोचाप तपमेऽपये मारा दोघांमनु पमितिमापु धाम् दूरेगमयो मयान्या दूरोपबन्द ... .. ... २ ... १।३।। २... १।१३।२. ... २।।११।२०... ....... ... ... ... ... .. ... ... . ... ५।०९।२ ... ... ... ... . ... . १101 ।। ... ... ... .

·का।प्र।। म भा ... ... ५... ३४८ 8 ... ... ।।१।८।८... 8 8 ... ... ... ३ .. .. ३।२।।६... १।३।२४।१४ ।१।१।११ 81२ २१५ ... ...8 ... १२८ .. ... ...५४. ... ... ... १।२।२। .... ३।२। ५११९ १०९।२।१६... ५. २०७।१२ ........१.१८ ... ... मन्य दूधोकामि दुनि दृरहन्ता दुर्य्या द्यावाथिया' दृश्हस देवि एथिवि वलये दृहख मा बाः दृठे स्थ शिथिरे समीची.. दृशानो रुक्म उर्ध्या व्यद्यौद दृशानो रुक्म उ• व्यद्यौद दृशानो रकम उर्ध्या व्यौर देव सवितारं गच्छ स्वाहा देव सविता वसोर्वसदावा ... देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि... देवङ्गममसि देवताता मितद्रव खो देव पईि शतवमशं... देव बहिर्मा त्वान्वमा देवश्रुरेतानि प्र वपे... देव संस्कान सहसपोषस्यशिधे देव सवित प्रसव यज्ञप्रसुद देव सवित प्रसव यज्ञ प्रसव देव सवितरेतत् ते प्राह तत्, देवस्वा सविता पुनावच्छिद्रेश देवत्वा सविता मध्यानातु । देवस्वा सविता मध्वानक्त । देवस्वा सविता अपयतु देवस्वा सवितोपतु ... ... ... 84 ... १११।२।५...१ १।२।१।। ३१३। .... ... ... २०२ २.8 ... ६८ ... ... ... ... ३।१।१।७... २ ३।२।१.. १।२।१।१४ १।३।५। ३...१...२ १..88 १।१।१२ १२५ ...8... 08 ... . ... ...

·भा 7 ... .. B ... ... - ... ... ... ... ... ... . मन्त्रा बा।।1 म देवस्य त्या सवितु प्रसवे देवस्य वा सवितु प्रसवे १ १२१ देवस्य त्या सवितु प्रसपे १ ...899 देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे १।७।९.८... १...१.४५ देवस्य वा सवितु प्रसवे 101 ....२.. ट. देवस्य त्वा सवितु। प्रसवे ।।१।१।१........ २ देवस्य वा सवितुः प्रसवे B९।३। १...... देवस्य या सवितु प्रसवे देवस्य सवितु सवे कर्म करवन्ति . १।९।८।२२ देवस्य सवितुर्भागोसि देवस्थान सवितु प्रसवे रास्पतिमा माननिता वर्यिएम्... १०। । ९... १. ११८ देवस्थान सवितुः प्रसवे सरस्पतिमा वामिता वा मेयं.. २।०।८।१.१...१.१९ देवा चायुमन्तोऽमतेन २।१।५।१५.. १... देवा याशापाला एतं देवेभ्यो ।१।१२। ५ देवा भर्मण्या मित्रावरयाम्मन् .. २।। । देवा सपौतयोऽपानपादास हेमन् २।। २...२... देवा गातुविदो गातुं विवा १ २२५ देवा गातुविदो गातुं शिवा ०.५ देवा देवेभ्यो पर्यन्तो देवामा वायो यान्यमि s18I १९ वागाममे पानयासि... .।। ६।१. देवानामन्तरित पायसि... देवानामेय उपमारपासोर ... .. . ... ... ... .... ... ... . ... ... ...

·( 8 ) प्र मन्त. ७४ ... ... ... ... का ।प्र।। म भा १।६।४।२२ ४।०६।८... 8 ... १।९। २। 8 ...१... 88 8101१५११२ ७३५ २।४।। २०१ 810111५...8 ७२२ ३।२।४।१५ ९६ ४।२। ५।११ १।। 8५। ८ १।८।१२।१ २... १२० १०२।३।१६ ३९० १।३।१३। ४ १ ૧૫૮ १।२।१२1..१ ३११ १।९।१२। ८... ११९ ३।१।४।१६ २९ १।।२।६ ૫૮૨ ३।२।१.18 ३ ... ... ७१९ देवानां पनीरपिर्यहपतिर देवाना पत्नोवौविश्वदेव्या . देवानां परिपूतमसि देवानां मन्वे व्यधि नो ब्रुवन्तु देवा वमव्या यमे सोम सूर्य देवान्वेन्द्र ज्छा.-.ऽधस्ताधोप. देवीः पडुवातरु णः कृणोत देवी दारौ मा मा सन्तातं... देवीमई नितिं वन्दमानः देवीराप एष वो गर्भस्तम्बः देवीरामः सं मधुमतौर देवोरापो थपानपाय देवोरापो व्यपानपाव देवेभ्यः शुन्धख देवेभ्यःगुम्मख देवेन्यः स्वाहा देवेभ्यस्ता मरोचियेभ्यः देवेभ्यम्या मरोचिपेभ्यः देवो वः सविता प्राप्यतु देवो वः सविता हिरण्यपाणिः देवो व सविता हिरण्यपाणिः देवो वः मविनोत्पुनाछिरेण देवो व. मविनोत्पुनापछिदेय देहि मे ददामि ते मि मे... देवा धियं मनामहे .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १.२ १२१ ... ... ... ९।१.१२. ... ... ...

·म ... मन्दः दे यादधाति हियाचनमानः दे धसो सततौ वस्त्र एक सौ समुद्रौ विततावों हा।प्र। भा २।६।। ....२...०४२ ३।२।२।। ३१२।२। २... ३ C9 ... ... ... ध . ... . 8 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... धन्वना गा धन्वमाजि जयेम ।। ६। २...... धरण एकविएशो ।। 1. २५५ धरणमसि दिवं दृश्य १२० धमस्यन्तरिक्ष दृ १२७ वर्षस्थतुरोमा... 81१६...s ... ५५ धर्मोघ धरित्री च ... 8181१११११ ......8८७ धों दिशा क्षत्रमिदं दाधारो 8181२७...... Sta धसि धरित्री ।। 018 धम्मासि दिशो दृश्त ... १२० धर्ण मानुषान् धा थसि स्वधा यस्युर्यो १।९।८।२४ धाता ददातु दाशुषे वसूनि ... २२५ धाता ददातु नो रयिमोशानो २।। । ५। ३ २ ३६ धाता ददातु नो रयिमौशानो २।३।११।० ३ २२५ धाता ददातु नो रयिमोशानो २।३।११। ८... २२३ धाता धातर्ण मुवनस्य यस्पतिर... 8101१३। ० ... ... धाता प्रजाया उत राय ईथे ३।३।१९। २२२ धाता रातिः सवितेदं जुषन्तां १1818१ धाता विधाता परमोत सन्दक ५1०1।। ....... २८८ १।१५।६... १...१.१२ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... धावा पक्षरेख महतनुदायत् ·मन्त्र का।प्र। चाम भा । .. ... ५।७।२२।१० . .. .. १ ... ५४७ . २।१।११ । १६ २...२० १।१।६। ३...१ १२१ ... 4. ... ... 8 १।४।१।१० १ ... •५८६ ... ... २२५ ... ... ... १ 48 ... ... ... ..... ... ... धातुदामो धाम्रो धाम्रो राजनितो धारयन्त कादित्यासो जगत्स्था धिषणासि पर्चया धियणासि पावतेयो धिषणास्वा देवौ वैश्वदेव्यावती धिषणे विडू सती वीडयेथाम् धुरि धुथ्यो पातम् धूरसि धूर्व . धधिरसि ब्रह्म यच्छ धेनुर्व यो जगती छन्द ध्रुवक्षितिध्रुवयोनिर्धवासि ध्रुवक्षिदस्यन्तरिक्षं दृश्ह . ध्रुव ध्रुवेण हविषाऽव सोम ध्रुवमसि एथिवी दृह ध्रुवा व्यस्मिन् गोपतो स्यात ध्रुवा च एथिवी देवस्य ध्रुवा दिशा विष्णुपान्य घोरा ध्रुवासि घताची नामा ध्रुवासि देवेभ्य शुन्धख ध्रुवासि धरणो ध्रुवासि धरुणा ध्रुवासि धरणाऽस्तृता ध्रुशसि एथिवि सहख धुवासि य परिधिं पर्यधस्था ... १२७ 8 ।। ५८ ४JI । १...। ३२८ १२।१२।२४ ४११ ३।२। १२२ २... १३० ... १२७ . १ ... ... 8... ... .. ... ... ... 8||११।९५ 850 81 8 । १२ । १३ ...8... १११।१९।१४ ५६४ १।२।१२।९. 8११ 81 ०1४५...... ।३। ७१३८... 8 ४।२८१...8 ... 8|२||१२... १।१।१३ । ११ २२५, .. ... . ... ... ... 12 ·म भा ...! ... भन्न घुवोऽसि ध्रुवोऽ.--.धोरवेत्ता ध्रुवोऽसि ध्रुवोऽ. - धोरञ्चत्ता २।३।८।१ २ ध्रुवोऽसि ध्रुवोऽहमभिभूश्वेत्ता २१३ । । ३ ध्रुवोऽसि ध्रुवोऽइ.--.मुयश्वेत्ता २।३।। २...२ 8३६ १३८ ४३८ ११।२२।१०... २... २२५ 81१११.११३ १२८ ...... ... 8 ... .. ... ... ... ... मकिई कर्मया नशेन प्रयोपन्न गतोपासा समनसा विरूपे मातोपासा समनसा विरूपे नतोषासा'समनसा विरूपे मचचाणि छन्द नक्षत्राणि प्रतिरूपेण नक्षमाया चतुर्थों मक्षत्राणां मातीकाशात् पाहि नक्षत्रम्य स्वाहा मत विदाथ य इदं जमाना न दक्षिणा विचिकिते न सव्या ... में पुरन्तात् परिदधात्यादियो नम उदर्येणे जभर नमस्यच वार्षिकारतू नमो दियं गच्छ स्वाहा नम यातन्यानेभ्य प्रसिदधामेभ्यश्च भम यातायाय चानाधाय ध नम धानिनेभ्य मयामोमवेभ्य 8।।१२। ३।३। ०११७ ...२५० ५।७।२०।८... ५...३४८ ५। ७१ २२1 B... ५... ३५० १।२। २०११ २६१ १११३१३० ४।६।२। ५... 8 ... ५४ २१११११।१४ ३२५ २।६। ६। ... २... ७४२ ५।।१६। ६ २४ 8181११।५,६. 8cp ... ... २... .. ... ... । ५। ३ । १. ... ... ५२२ ।।५। ८।१५... 8 ... ५१७ 1५1८।१९ 8 ९८......" ... ... ... ... ५४. ... ..

·म । ... ... ... ... ... ... ... ... B ... ... ... नम या यच्छयो विसृजयश्च 11 ३।१९... B ... ५२२ मम यारिखदते च परिखदते च ... ४।५।८।१४...: ... ५8. नम याव्याधिनीभ्यो विविध्यन्तीभ्यच ५। ५। । १ 8 ५२६ नम याशवे चाजिराय च ... 8५। ५। १२ नम याशुषेणाय चाशुरथाय घ .... ।।५।६।११ ...8 ... ५३२ नम यासोनेभ्यः शयानेभ्यश्च ।। ५। ३।१२ ५२२ नम इन्द्राय मखने ३।२।। नम इरिण्याय च प्रपथ्थाय घ ४।५। ६१ ५.8. नम धुलड्यो धन्वकृयश्व ... 81५। ।।१५... ... मम घुमयो धन्वाविभ्यच ५२२ मम ईध्रियाप घातप्याय च ५२० मम उगणाभ्यस्तुरहतीभ्यश्च ।। ५।। २.... ५२६ नम उग्राय च भीमाय च... । ५. 8...... नम उच्चै|पायाक्रन्दयते 8 | ५। २।१२ मम उर्वर्याय च खल्याय घ ।५।६.७... ५२२ नम उपौषिणे गिरिचराय 1५।।...8 ... ५२२ नाम काय चावखन्याय च 8।५।५।१४ मम ऊर्ध्याय च सूर्याय च 81५1८।११...४ ५४. नमः ककुमाय निषङ्गिणे ४।५।३। २ 8 नमः कपर्दिने च पुलस्तये । 81५1८३ नमः कपर्दिने च व्युप्तकेशाय च ४।५।५।।...B... ५२९ नमः कायाय च गहरेठाय च 81५1८। ... .... नमः काथाय च नोप्यायच 8।। ७। नमः किरशिलाय घ क्षयणाय च ५८) २...: ५०. समः कुलालेभ्यः कर्मारेभ्यश्च 812131१२...... ५२० ... .. ... 8 ... ...8... ... ५२२ ... 8 ... ...

·मनः .. ... ... भा । ५। ७१९१ 8...५० 81५1 २।१२ ५१८ ।५।। ....... पू२७ 81५1८1१२ ......५४. 8|५|६ ......५४. 8 । ५। ११३ ......५३० ... ... ... 81५। ।।१४... ... 81५। ६। २ .....५३२ B | ५। १९..... ५३७ 8 .. ५२७ 8|५ ।..... ... मम यूप्याय चावयाय च गम कनवौताय धारते गम क्षत्तुभ्य संग्रहोटभ्यस नम' पाय च पर्णशमाय च नम पारसयाय च रजस्याय च ... मम पार्याय चावार्याय घ ममः पिटभ्यो यमि ये को नम पुञ्जिणेभ्यो गिषादेभ्यय मम पूर्वजाय चापरजाय घ ममा प्रतरणाय घोत्तरणाय च गम भरायचमपस्कराय च गम पहायच पशुपतये च गम शम्म च मयोभवे च मम भर्वाय च पशुपतयेच नम' शष्याय च फेन्याय च नम शिवाय शिवराय मम शोप्रियाय च शोभाय च नमः गुम्याय परित्यायच नमः शूराय चावभिन्दते घ नमा थवाय घ प्रतियवाय च मम श्रुभाय च सुतसेनाय घ बम लोक्याय घायमान्याय च बम बभ्य बपतिभ्यरा मम सदमे मम सदयस्पन ये मम समाभ्य समापतिभ्यर . ... ... ... 81५1 ...8. ५३० 81५। ५। २...... ५०६ । १९६ 81५१ 11 ५।१३ ५२. 81५1८1८...B... ५०. ।५।६।१२ ५३२ 81५।६।१०... B ... ५३२ ३।५।६।१५ ..8.. ५१२ ४।५।।... ... ५६२ 8 | ५.३।१०... 8 ५२० २।२। 81१६ 8121 ३.१६ ......५२९ ... ... .. ...

·म ... ... का।1 था भा 8|५। २...8 ५१८ 8 ! ५। ३। १ ......५२२ 8 ।। ५। ५.... पूर । ५। १० ५२० 8।२। ५। ७...8 २०३ 1५। २१ ... + ... ... ... ... ५१८ ... ... ... नमः सस्पिनराय विषौमते गम' सहमानाय नियाधिने गम सहसाक्षाय च शतधम्बने घ भम सिकत्याय घ प्रवाशाय च नमसते निळते विश्वरूपे ममः सूतापाहन्याय मम सूद्यायच सरस्थाय च गम एकादिभ्यो जिघासयो मम सेनाम्य सेनानिध्यक्ष नभा सोभ्याय च प्रतिसर्याय घ ... भम सोमाय च रहाय च .. मम सुत्याय च पथ्याय च ... गमा सोतस्याय च दीप्याय घ गम स्वपयो जाग्रत्यय गम खायुधाय च सधन्वने च ममस्त याताननान प्रेधि समस्तक्षम्यो रथयारेच ममरस्याय घरेशाय घ... ... ... ... ... ।।५।। ६...8 ... ५२४ B | ५। ३।६ 8 ५२२ १।५।४।१....8 ... ५२० |५।। ५...8 ५३२ 81५। .. B ... ५२० 8 ५। ७।०...... 81५। ५।१५... 8 ५। ३।१० ...8...५२२ 8 । ५। ७६ 8... ५२४ १।। ८११० ...१ १५. 81१२...8 •५२० ३।५।८।५ ।५ २...8... ५१० 8 |५| S...... ५२० । ५। २०१५... B ... ५२२ !! १२ १३० 1५1 1 ५....... २।६।११।१. ... २....8 10११३। .........८ गमलामायायाय च . ... ममताराय ... ... ... ... ... नमस्तिष्उयो धावाय नमहोर्याय च फूल्याय च गमतीदोष घायुधिने घ नमस्ते पर धो मे मन्ति नमक्ष पख मा मा धिमोर ... ...

·... ... । ... ... ... 8 . .. ... ... . ... .. ... ... 8 ... .. 81211 . नमते घालायुधायानातताय एप्प नमा गइ मन्दव ५ ...... B.. ५.८ नमस्ते परमे शोधिये मोप्पयियाय च प्रथमाय प 1५1१।११ ५. नमो प्यग्रेवधाय परेवधाय प... ५९० नमो वेदोऽधपतिभ्यर.. 81५। १० गमो या मोलमोवाप गमो पर मर्पको ये के २. 1 २५१ नमो गणेभ्यो गणपसिम्य.. नमो गिरिजाय पशिपिविहाय च ....... ५२८ नमो सभ्यो मासपतिभ्य 811५।। १२८ नमो गोधाय च सपाय घ ...B...५४. नमोऽमये एथिविक्षिसे ..५।२०।२-8... नमोऽमयेऽप्रतिविहाय .... नमोऽपये मखने मखम्य मा ३।२। 81 ए ६ नमो जघन्याय ध मुधियाय प 8.18 ...... ममी ध्येयाय च कमिष्ठाय च ५२२ नमो दिग्ध १।२।९।१२ १ ५२२ नमो दुम्सुम्याय पाइनन्याय च नमो दूताय च प्रदिताय ध 811 01 यू नमो देषेभ्य ११२५ ४९९ नमो धाय च प्रमशाय च B1५। ३२....... ५० नमो नाधाय च वैशन्ताय च 1५। ... समो निचेर परिचरायारण्याना ।। ५.१ ५... B ५२२ नमो नियरिण रघुधिमते 81५1५।३.... ... पर ... ... ... ... ...

·म । .. . 8 .. 8 ... B ... . भन्न का। प्र. ममो नियङ्गिणे चेषुधिमते च ४।५। ७.8 ... B . . ५३३ ममो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च 81५। ५। ३... 8 .. ५२९ ममोऽपगुरमाणाय चाभिन्नते च ४।५।८।१३ 8.... गमो बशाय वियाधिने. ४।५।२। 8.....५१५ नमो पिल्मिने च कवचिने च ४।५।६।१४ ५३२ नमो रहते च वर्षीयसे च ५। ५। ६...... ५२ नमो भवस्य हत्य जगताम्पतये ४।५।२।६ ममो भवाय च रुद्राय घ ४।५। ५। १ ५२९ ममो भवन्तये वरिवस्कृताय ५। २।१९. ५१७ नमो मध्यमाय चापगलमाय च ४।५। ६। ३ ५२९ नमो मन्त्रिणे वाणिजाय 9। ५।२।१० ...8 ... ५१० ममो महङ्य क्षुल्लकेभ्यश्च 8/21 B1...... ५२९ नमो महिम्न उत चक्षुषे ३।३।। २... ३... २१३ गमी मात्र थिये माह १।८।१५।१. ममो मित्रस्य वरुणस्य २।२।६ 8... १.. २६६ नमो मौरमाय चेषुमते 'च 8 | ५। ५। ७... B ... ५२६ ममो गयुभ्घ श्वनिभ्यश्च ४।५। १।१६ नमो मेध्याय च विद्युत्याय च ७।५।७।१३ ५२४ नमो याम्यस्य च क्षेम्याय घ ४।५।६।६ .8... ५३२ नमो रथिभ्योऽरथेभ्यश्च 81५11... पू२० नमो रथेभ्यो रथ प्रतिभ्यश्च 8 [५। ।। ६... B.. भमो रद्राय मखने ३।२। 8! अमो रुद्रायातताविने 8 ५। २। ...... ५१६ नमो ट्रेभ्यो ये एथिया 1५।१९।१९१६....५५९ समोरोहिताय स्थपतये .।५। २ 48... ५१६ ... ... ... ... .. ... ... ... . ..

·... ... ... ... ... ... .. ... ५२० ... ... ... ... ... 8... .. काम भा नमो लोप्याय घोलप्यायच 81५। ८।१. .... नमो व किरिकेभ्यो देवाना B | ५|८।१५... ... ५. नमो व पितरो रसाय ३१२। ५। १ नमो वश्ते परिवञ्चते 81५। ३।४ ... ... ५२२ नमो बन्याय घ कक्षाय च .... BI ५। ६।८....... ५३२ नमो धर्मिणे च वहाँधने च 81 ५। ६।१९ ...8 ५३२ नमो वाय पादाय च ... 81५। ७।१२. ५२४ नमो दायाय च रेभियाय च 8 | ५। ११५ 8 नमो वास्तव्याप च वास्तुपाय च ... 81५1 61१६ 8. ५३६ नमो विक्षोणकेभ्यः . 811८।२६ ...8... ५.. ममो विचिन्वत्केभ्य 81५।८।१० नमो विरूपेभ्यो विख्येभव 8।५।। ५९६ नमो रक्षेभ्यो हरिकेशेभ्ध ... 812 । २ 8 ५१० नमो रक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यो... ५ प ७...... नमो रडाय च सध्वनेच 1५। ५।१. ...... ५२६ नमो बातेभ्यो व्रातपतिभ्यश्च १५. 88... 8 ५२६ नमोऽसिमझ्यो नतञ्चरड्य 812। ३।७... 8 ५२९ नमोऽस्यो विध्ययथ 11 ३।१२ ...... ५२२ जमो इन्वे च हनीयसे च... 81५. ... ... ५१७ ममो हरिकेशायोपवीतिने ५। २ ५....... नमो हिरण्यवाहवे सेनान्ये ।५।२।१ नमो दय्याय च निवेशाय घ ... 81५1८।०... ५४. नमो इस्खाय च वामनाय च |५। ५। ......५२८ नयनमान रिष्यसि ... ||२२| १२ २२५ परन्धिष प्रोझमाय IBI६६.... ... ... ... ... ... 8... ...

·( ५ ) मन्त्र का। प्रथम भा । २५ .. . ... .. .. B गराशसस्थाइ देवयज्यया ११६।।। २...१ नवदशभिरस्तुवत शूदार्यावरज्येताम् ।।३।१.११.... B ... नवभिरतवत पितरोऽज्यन्त 8 | ३११. ५...... नवविशत्याखवत वनस्पतयो ३।३।१०।१५ नवा उयेतन्मियसेन ।। ८९. नवोनवो भवति जायमानोऽi २।।१४। १. २ ५३ नाक घटिश ।।३। ८।१६. 8 .. २५५ नाकसदसि 818| . ४६८ माथितवन्मा यथितम् १।२।१२। 8 ... १ ४१. माना पाखो यजमानस्य यशुना २२ नाभा एथिया. समिधानममि . ।९।१।। १२७ भारीस्ते पानयो सोम वि चिन्वन्तु ५।२/११। ५ माहमिन्द्राणि रारण भिकायश्छन्द 8 ।।१२।२.. नि काया वेधस शश्वतस् .... २०२।१२। .. २... २०१ नि काय वेधस शश्वतस् . २।३।९। २... २... १६५ निक्रमणं निषदनं विवर्तनं. निग्राभ्या स्थ देवश्रुत यायुमें नियुक्तिमरूपेण ५/0/१९८... ५... ३४० निरस्त नमुचे शिर १।।१०। ५ १०० नियंति निलमकेन शौर्या ५१७/१९६१९ ... ५.... १७१ नितिमस्थभिः ५।७।१८। २... ५... ३०६ निर्दम्प रक्षो निर्दवा १।१।। निवं निवार कृत्वा विकन्छ ७।३।१९।२... मिलिम्पा नाम स्थ - दधामि... ५1५।१.। .. ५... १९१ 13 .. . ... 8 .. ... 89 ... ... ... ...

·... ... .. ... ... ... ... १२ ५। १२... ३।५।१।। । १।१६। ८... २ 81२५ ॥१. २] ५।१४ ३।२।६। ८... 8 ... 8 ... 8 ... २२९ ... ... ... निवेशनः सहामनो वसूमा निवेशनी सहमगो वसूना निषसाद तिव्रतो वयः निष्कारमध्वरस्य प्रचेतसं निष्कृताहावमवटर सदरच निष्कृति म वो माता निष्कथादर सेध नि होता होरपदने विदान नि होता होटघदने विदान नौरोहोऽसि ... मौलयौदा शितिकण्ठा दिव) मौनग्रोवा शितिकण्ठा दिव५ नूतनाम वृचक्षसं त्वा देव सोम सुचक्षा ... नृचक्षसा भागोऽसि धातुराधिपायं चक्षा प्रतिख्यात ।५।११। ७...३... १९३।१ 8 18। १।२६ ...8 ११५ ... ...8 .. ... 1५।१५। 8 ... ... ... ... ... ... ... ... ३ ... ३।२।५ ३ 81३1८।३ 818||२६ 8 एपदे व ... ५६० प ... ... ... .. पश्चिन्द पकिन्द पश्चिन्द यहदशमिरतुदत क्षत्रम् ३।३।१२। ३५ ... 8 ... 81३।१।२. १३६ १५......३५. 1३१११।३. १३३१.८... ... ... ... ..

·() का। प्रा भा । ... ... ... ... ... मन्च पञ्च दिशो देवौर्यज्ञमवन्तु ... 11३।५... 8 ... ५८ पञ्चभिरस्तुवत भूतान्याहव्यन्त 811१.। २....... पञ्चमिर्धाता विदधाविदं 81३।११। ५ ...8... परभ्याखाहा दशभ्य स्वाहा ७।२।१६।५-०...६ २१५ पत्रवि प्रत्यास्तवतारण्याः... ।।३।१०।१३ पच्च युटोरनु पञ्च दोहा ।।१९।११ पञ्चानां त्वा दिया यन्वाय... पूर पञ्चानां त्वा पवनानां यन्वाय पश्चाना वा वाताना यन्वाय ...२ पञ्चावियो गायत्री छन्दः ... ४।३।५।। ३२ पञ्चाशते वाहा शताय साहा ७।२।१६।१-१२...६ पथस्पथ. परिपतिं वचस्या १।१।१।६ २५५ पश्थामनूटरभ्यार ५||२१ १ ... ५... ३५१ पया एथियां पय श्रोषधीषु ४।०।१२। ६ पयसे होवाया खाहा वट ३।२।। ५...... पयखतौरोषधयः ११५।१०। ७...१...२५ पयोदा वा पयसि 8.।। ३२ परमस्याः परावतो रोहिदव १।८।११ परमेष्ठी त्या सादयतु दिवः 18।।७... ...२८ परमेघधिपतिर्मयुर्गन्धर्व ३।। ८... ३... २६१ पेरस्या थधि संवतोऽवरा २।६।१५। १५... २..... परस्या थधि संवतोऽवरा ।।८।१२ पराकाशनान्तरां ५।०।९।६ ५... ३०२ परापूत रक्षः परापूता बरालयः १।९।५।१४ परिचिदसि तया देवतयाऽऽरिखद 11 । १२...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·(२८) मम का ।प्र। म भा ३।५।१. ६... ३।५।१।१५ ... ... १५. १ ... .. परि यो रहस्य हेलिर्टणा परि ते धन्धनो हेतिरस्मान् परि वा गिर्वणो गिरः परि त्वामे पुरं वयं विपर.. परि त्वामे पुरं वय विप्रः परिधये जमप्रथमाय साहा परिधौन परिदधाति रक्षसा परिपतये त्या ग्रहामि परिषयेभ्य साहा परिभूमि परिभूरिन्ध्र १।५। ६०१५... १ १।१।२।२. ३।२1 ३ . ९४२ ... ... ... ... ... ... ।२।१०।१२ ।।१३। ३२ . २... १३७ ३।२।। हर 81३।१२।८....... १.२ ५......१ १ 88५ ।१२।१६ ११३। ६।१६ B८२ १ ।५।११ ....२... ६६ ।।२।६...... ५०६ ३।१।११।२३ ... .. परिलिखित रक्षा परितिख्तिा परिसिहित) रक्ष' परिखिखिता परिवाशपति कविरभिर् परिवीरसि परि का देवो. परिषद्योऽसि पवमान परेत पितर सोम्या गम्भीर परो दिवा पर एना एधिया पर्वतसिन्महि शुद्धो विमाय .. ... ... ... .. ... ... ... . BE पर्व ते राध्यासम् पवमान पायुना ... ..A - पवित्र पोचाम्पा पशवो वै पूर्वा याइतय एम पमूना मन्युरसि तवेव पशूना शर्मावि शर्म यत्रमानस्य ५।७।१५। ८... ५१७।१५। ६... ५... ३६५ २।। ६ । १३ ....०४३ १।१२। ६... २... . १५९ १।६।३... २... ...

·(e) मन्त्र म भा ... ७।३।११। ८... ६ ... ३६३ 8३ ५। ....... २५८ १।८।१२।१८ २ १२९ १... ५२ ४।६।१।७.... ५६३ १।२।। ८...8...२8. २।३।१.। ....२... 888 ४।१।११।१० १४२ ... .. ... पशून्सुनम्पुरोडाशात्मवनान्योत पठवाड् वयो रहती छन्दः पात मा प्रत्यञ्चं पात मा पायुस्त चाप्यायताम् पावक या चितयन्त्या कृपा पावकवर्चा शुनवर्चा पावमानेन त्वा स्तोमेन गायत्रस्य ... पावौरवी कन्या चित्रायु.. पाहि मामे दुश्चरितादा मा पितर घ्यायुष्मन्तस्ते खधया पितर मितामहा परोऽबरे पितरस्वा.-.दक्षियत पान्तु मिता पुन पौत्रो वषट् स्वाहा मिता मातरिश्वाच्छिद्रा पदा पिता वत्साना पतिरप्रियानाम् मिळकृतस्यैनसोऽवयनमसि पितृणा नारास ... ... २।३।१०।१६ ..२...B8५ ४।३।३। ६. ...B . ३२२ ५।५।। ...५... १७१ ७।३।१२। ८.. ६ .. ५।६। ८।१२ ५... २४ ३।३।८। 8 .. ३।२।५।२९.. 181८।२९... 8 ... 804 १...88५ ... ... पितृणा सदनमसि पितृणा सदनमसि ... ." पिम्वन्त्यपो भरत सदानव यियोलिका प्रशादेन पिप्रोहि देवा! उभवो यविष्ठ पिबा सोम मन्दतु त्वा पिमहरूम हमरो क्यो पौपिवास सरखत ३।१।११।२८.. ३ ... ५।७।२३।११... ५.. ३५१ 81३११३ । १३ २।।१1८... २... ५३९ .. ... HI ·मन्त पा।प्र।पाम भा । ... १२॥ ११९........ १।५। । ८... ... ... ... ... ५ ... ३।२। ३।११ १।१५।१४ ...... ४।३।१।५ ...B... ।। ३।११ ११८१२५। २ ।। ५। ए... 8 8121. ८... ४।१।। ।। ५.१५ ...... ... ... १८ ... . गुगरासध सदनमपथ पुनर्जा निवर्तख पुनरप पुनर्जा निवर्तख पुनरम पुनर्जा निस्व पुनरम पुनर्न पितरो मनो ददातु पुनर्वसू नक्षत्रमदितिर्देवता पुनस्वादिया रहा वसव पुनातु ते परिसुतसोम पुरोष्यम्यममे रयिमान् पुरोष्यासो ध्यपय प्रावणेभिः पुरोष्योऽसि विश्वमरा. पुरुषो वयस्त छन्द पुरूरवा पुरोवातसनिरसि पुरो वालो वर्षन् जिन्वेरावत् पुटिरसि प्रभमनमसि पुय्यावती' प्रसूवती पूर्णमासश्च पूर्ण दवि परापत सपूर्ण पूर्या पश्चात पूर्ण पुरस्ताप पूर्ण पयादुत पूर्ण पुरस्ताद पूर्वोभिईि ददाशिम पूच एथ्वो बहला न उौं पूषा मा पन्चेतुन पूषा पूषा ते योग्य प्रमातु ... ... ... - ... ... ... ... ... ... ... ... B.18। । ४... B ... 8. २181.1 १11८1५ ....१...१.३५ 8121 । ..8 २२९ ३।।४|१. ३... २५० १ ।। २.२... ३ 81।१०।२९ ......BR ।३।१२।१६ ३९८ १११११११९ રમૂહ ११।१९।११ १११।२१९ ... ... ... ... 8 ... ... ... ...

·भा ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8 ... ... ... . 8 ... पूषावना पोलिन्द्राय १।२।। पूषा पचापरेण परिमुदायद १।०।१५। ५... १...१.५२ पूमा सन्या सोमो राधा पूया सोमक्रयण्यो 1818 १०६ मूरणा सयुमा सह एथिया মুর্তা রাখা १११२ । २० पूष्णो वनिरः... ५1०।१०।। एच्छामि त्वा परमन्तं एसिया 018।११५... B५९ एतनाबाउसि पशुभ्यस्ता ।। १।१४ एचिदि देवयजन्योषध्याते १४० थियो छन्दा एथियों चर्मया ५।७।२०1१.... ५...28 एथियो तेऽन्सरिलेख वायुकि ५।२।१२। ५....... एपिवीमाऽकमिपं पायो ५।। २... ५... २.. एपिप्य तरिक्षं पौर्वषट् ०१३।१२। .... एपिया पाए मुदन्तरिक्षमावदम्... ।। ५। १ एपिण्याः पुरोषममाप्यो नाम ३।२।१२। ५....... पिथा सम्पचा याषि पियाः सम्पमा पारि १०। १९६ १ एघिद्यासमोर .111. एपिथातापिसे सादयापि पिण्याला मूनानिर्मि २।२। । ... एयिशदारमने दिया ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... एपिथ्य ला... एपिथेला + २०११ ... ...

·काराप्रपाम भा . ... एथिय वा एथियै खादा ... ... ... ... 8... ... ... ... ... १।८।१३ । १२ ... २... १३८ ७।१।१५।१-२१...६ २१९ ७।१।१७।१-२२...... २२१ 1५।११।९-५....६ ... ५३१ ५।५।१९। 8 ... १...८३ 81 8।१२।१६ ४८८ ३।७।१५। १८ ...... ७३५ ५1०1९1 ५... ५... १४२ ५। ७११२। ७...६.. २३ ।।१।९. 8B २ ४।२।११।२...8 ४।१।११।१४ २४९ 8181६।२१ १२।१२।१५ १ ४११ ४।३।१२।२४ ३६. ११२८१ ... ... ४... ... ... ... ... एचियै स्वाहान्तरिक्षाय खादा ... पृथियै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहा ... एघिय साहान्तरिक्षाय स्वाहा ... एयो दिदि यो पमिः एयो दिदि एयो यमि. एयो दिवि एटो व्यगि प्रकाशन वर्ष... प्रकाशेन वाह्य प्रकेतोऽसि द्वेभ्यस्त्वा प्रधास्यान् हवामहे प्रचर्षणिभ्यः एतनारवेषु प्रचित्रम एणते तुराप प्रधेतसे वा प्रचेतास्ता है। 'पद्यात् प्रष्ट छन्द प्रथवस भवस्पते प्रजा योनिमा निर्मदं प्रभो योनिं मा निर्म प्रशानन्त' पतिरन्ति पूर्व प्रजापतये मगवे साहापये प्रजापतये मग माहा बट प्रशापतिः प्रणीयमान प्रभापतिः सप्तदशाक्षरे मतदम ... ... ... ... ... ...B... ... ... .. ... ... १ ... २२५ ३।५।। ३... ३... ।१।८.५ ... ... ... ... ३ ... ... 800 || सा 8 १1।१९।१०... १...१.५२ ·भन्द का1प्रा. म भा . २५० . 8 . . .. ... . प्रजापतिर्मयानिन्द्राय रो ३।।8।९३ ३ प्रजापतिर्मनसान्धोऽच्छेतो 18।। १ ३७६ प्रजामतिविश्वकर्मा मनो गन्धर्व 181 | ५ ३ २६२ प्रजामविस्वा सादयतु ३।२।८२ ....२६५ प्रजापतित्वा सादयतु 818! । ३. •४५६ प्रजापते न वदेतान्यन्यो विश्वा २।८।१४ । १२. २ प्रभामते म त्वदेतान्यन्यो विद्या २।२।१२। २. २ २०१ प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा .. ३।२।५।१ ३ प्रजापतेर्जायमाना प्रगा .. এলামনামীয়া प्रजापतेर्विभानाम १।। ५। २..१ स्य प्रभापते स वेद सोमापूषणे २।६।११.२.... ०५ प्रजापतेस्तपसा वारधानः ... ५११११।११ २५. प्रगाभ्यस्त्वा प्रजापतये ३ प्रजाभ्यस्वा प्राकाय त्वा प्रजात्समनुप्राणिहि १।२।। प्रणो देवी सरस्वती वाजेभिर ।।२२। २ प्रणो देवी सरसली वानेभिर् २१५११२। ....२.० प्रणो देवी सरखती वाजेभिर् प्र णो यहालयमा प्र भग प्रतवासि नमखान् प्रससे पद्य शिपिविय २०२।१२।१८ २..३७२ प्रतिक्रमण कुछाम्या ५।७।१५। ९१...५ प्रतिवन्नामराम्यामधामि ११११.५.. १. १११ प्रति ला वर्षा ऋतु . .. .. .. . . . ... ... . ...

·मन्त्र का प्रच। म भा ... ... प्रतिदृष्य प्रतिधिरसि एथिय वा प्रतिमा छन्दः ... ... ... . . . ११८११२।८... 8181१।५...B 88 811 ॥ ३.. ४...३५० १।। 8५। ६... १ 8|३। ८१२४ 8... ३५५ १।२।१०। ३ ४२३ 8 ३२९ ५। ५। ६ ९८३ ११।२१ २ ...... 91 ।।१।२। ५ ...B. २।५।१२।२५...२.. १।२। १. १ १।१।२१ २...१... १ SB ... ... ... ... प्रतियुतो वरणस्य पाश प्रतिष्ठा त्रयस्त्रि पति स्पशी विखन तूर्सितमो पतीची दिशा वर्षा ऋतूना प्रतीच्या त्वा दिशा सादयामि प्रतीच्या दिशि रक्षा पशवो प्रतूत वाजिन्नादव वरियाम् प्रतूर्तिरादश प्रसूर्वन्नेछावकामनशस्ती प्र ते यक्षिप्रत इयमि प्रत्यस्तो वरुणस्य पाशः प्रत्युरार रक्ष प्रत्युठा धरावय प्रायुर रक्षा प्रत्यया थरातयः ... प्रत्यक्ष रक्ष प्रत्युपा घरातयः प्रथमा वा सरधिना सवर्णा प्रदातार हवामह इन्द्रमा म दाता वची लषभस्तुरापाट प्रदिश स्वाहा प्रदेवं देववौतये भरता ... प्रदेवं देथा धिया मरता ... म पूर्वजे मितरा मरासोभिर प्रमायममिमरतस्य टएवे.. ... ... ... ... ... ५५।११। .... ५.... २४ १।७।१३। ११०११३ । १. . ... ... ... ... ... ३।५।११।१६ ३ १९११ २।५।१२।२४... २..

·म भा . ... . .. ... ... ... ... ... . . ... मन्त्र का। प्रा। प्र प्रायमनिमरतम्य पटखे... 8।२।। ५...B... प्रबाहवा सिम्हतं जीवसे न १।८।२२।८..२... २२९ प्रवाइवा सिहत नौवसे म २।५।१२।२१ प्र बुध्रिया ईरते वो महासि ।३।१३।१६ ... 8 ... २६८ प्रभा छन्द 81३।७। २..8 प्र मुघ धन्वनत्वमुभयोर ।। १।९..... प्रमुखमाना मुवनम्य रेवो ३।११ । ०.३... २२ प्रयाभिषांसि दावारसमच्छा २।२।१२।२७ ३०९ प्रयासाय खादा यासाय खाहा.. १।४।२५। १..१ ६८० प्ररोहोमि 818} १२० ...B.. .१५ प्रवास्य स्वाहन्यि BIB।१।०..... ११४ प्रदसि 818। १।२२.... ४१५ মুষি মশা; प्रसद्य माना योनिमपर... प्रस मित्र मतों व्यस्तु प्रयखान् ३।४।११।१७. . २९० प्रसमा प्रथममध्वरायो... २०६।१२।११ प्रसपथ १।।८।....१...१.२५ प्रससाहिमे राहत भन् ३।।११।१२. १... २९ प्र सवाम सोम ऋतयुश् । २।२।१२।१५ ... २.. १०२ प्रसोधनवोतिमि ३।२।१९।१ प्रोत्रे पूर्य वचोऽप्रये ३।२।११। २ मागपागुदमधराळावा प्राची प्रसौषो ध वसूना । ......80 प्राची दिशा वसन्त ऋतूनाम् माची दिशा सहयमा ... 3181१। ५... 8 . ... ... ... .. ... ... ... . • पूर ..

·का। प्राचाम भा . ... ५... १७५ १।२।१३।६ ४२२ ... ... ... ... ... ... . ... ... 8... प्राची नामासि प्रतीची दिक प्राची प्रेसमध्वरं कल्पयन्ती प्राचीमनु प्रदिशं प्रेहि प्राच्यसि प्राच्या त्या दिशा सादयति प्राथा दिशि त्वमिन्द्रासि प्राच्या दिशि देवा ऋत्विको प्राणादा ध्यपानदा व्यानदा प्रायं मे माहि प्रायं मे पाहि प्राणं मे पाहयानं मे पाहि प्राणत व्याप्यायताम् प्राणापानौ मा मा हासिएं प्राणापानौ त्योर्मा मात ... 8181 ५1५। 3 ... ५... १६५ २।।।९।३ ५३ १ 1६।१।२. ... ... .i३।८।८... . ३88 .11 .1९६ ( BII १५-१५....५२८ ११३।६।२... ... ५२३ ७. ... ... ... ... ... ... ... ... . प्राणाय त्वा.. ... .. प्राणाय त्वा ... ... ... २१२।६। .... ... प्राणाय स्वापानाय त्वा प्राणाय मे वर्षोंदा वर्षसे प्राणाय यानाया.--. "युवा सौद प्राणाय खादा व्यानाय साहा ... ... ३।२।। २... ३...२ ५।५ ५।६-१२... ५...१६ 18 ।२१।१-१३..१... ११८ १।१।१९...१.१.३५ ७३।१२। ६ ... ... २६० 13101 ३२५ 11 ११२ १० ... प्राणो यशेन कल्पताम् प्राणो व्यानोऽमानो वषट আরগী বিষ্যস্থিত। प्रिया वो नाम हुये तुराणाम् प्रेतिरसि धर्माय ला ... ... ... ...

·मन्त का।।। म भा ... ... ... ... ... ... ... . प्रदने ज्योतिभान्पाधि प्रेडो यग्रे दौदिदि पुरोऽनो प्रेयमगाद्विपणा परिच्छ ... मेढदेख़्तस्य वामौरग्वमिस्तेयं प्रैतु ब्रह्मणस्पनी वेदी वर्णन प्रेतु वागी कनिक्रदमानदद मेधारमामिधेमीराधारा. प्रेषामण्मेषु वियुरेव रेजते प्रोथदयो न यवसे भविष्यन् प्रोछपदा नक्षत्रमजएकपाद प्रोटपदा नक्षत्रमधिधुधियो प्रो बस पुरोरथमिन्द्राय ४।२।३। ३......१०५ 81) ५।११ १।१।२। ३...१ ३।५।।..३ ३०१ ३ ३११ ।।। ...B... १३।११। ५... ।३।१२।२४ . २८८ 8181...B... २९ 818।।२३ ..8... २ 181९.२४ ... . २ १०।१२।१४ ... ... ... ... . पाल्गुनी नक्षत्रमर्यमा देवता पनामी नक्षत्र भगो देवता 11.। 8८२ 1।।९.१९.......२ व २।२।१२।२९.. २... ३१ १० ... पडित्या पर्वताना खिरं बधान देव सवित बधान देव सविता धान देव सविता बधिरसिमारिरति ... ... .1।।१२ गतिमि समयला... ... ... ... परिषद पिता ऊपागिमा २०१२। ...२.१५ ·(१.८ ) भा ... 8... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... का। प्राचाम पाहियोऽहं देवयन्यया १।६।४।१...१... ८४ पहिस्ते ध्यस्तु वालिति ३।३।१०। ५... ३... २१० बलविज्ञाय स्थविरः प्रवीर बलं मजाभि. ५७|१२ । १२ ... ५... ३६ वजाय त्वा ।। ७१५. ... ... यस्तो वयो विवलं छन्द 31३। ५।११ १३८ वनौना पिता बहुरस्य पुषश ४।६।६। ५.... 8 ६३३ ३18। ४।११ ... २५४ रहच्छन्द ४।३।१२।१६ ...8 ३८० रहत्माम क्षत्रन्टद्धष्णिायं 10।१२। 8 ... ...१६८ रहदयन्तरयोस्वा स्तोमेन... २।३।१०। ८... 88५ रहा १।१।१२। ७... ...२.४ रहनसि हदयावा १।३।२।२. ... 8५५ रहस्पतये खाहा १।८।१२।२५ ...२... १३८ रहस्पति शकुनिसादेन ५।११।६... ५... १४२ सहस्पतिरयाक्षरेण गायत्रीमुदजयत् ११७१११। ८... १...१.५२ रहस्पतिरामोधात्... 818181१३ । ... ... ७६ हस्पतिर्देवता 11 01३४ ३५. वृहस्पतिर्न परिपातु पश्चाद ३।३।११। .... ३ २२३ रहस्पतिसतस्य त इन्द्रो इन्द्रियावस' ५। 8 ! २०। १ रहस्पतिस्त्वा सादयतु 818।। १... 8 रहस्पतिवा मुम्ने रखतु १ रहस्पते प्यति यदयों ११।२२१ ६.२.२२. रहस्पते जुषख नो यानि ।।२२। ५ ... २ ...२२. रहस्पते परिदीय रथेन ... ... ... ... .. ... ... . ... ... ... .. ...

·(१.८) मन्त्रा का। त्राम भा ... ... ... ५।७।२९ । ८... ५... ३३८ १।०८।१८......१.२. १।१।२।१७... १... ... ... 8।२। ३।१४ .. ... ... ... ।। ८।१५ १५५ ।२।। 8 ......२५२ ... ... रहस्पतेरयमो रहस्पतेर्मागे निम्म् वृहस्पते भी हरामि रहस्पते सवितर्वाधयन) बोधा नो व्यस्य वचसो यविष्ठ मध पिन्यख ददतो मे प्रभस्य विरामं चतुस्त्रियः अझ जवानं प्रथम पुरस्ताद अझयावा असे यन्साय ... अझया सोमपा अझज्योतिरसि सव मा.. अझ दृरक्षन दृ अध दृश्क्षवदृ५६ प्रझनिं त्या क्षमवनिए मानि त्वा वननि ब्रह्मवसाय त्या ग्रहामि .. प्रझा देवाना पदवी कवीनाम् ब्रझाइन् बझाइन् बझाइन् प्रझाइन् अक्षाभत्तदासागरायुमद... माहम्मद्य राध्यास सहपास.पिता मोबासः ५२ 818 | ८।१५ ७७३ १।३।२।१४ .. ५... १।३।१।१३....... 88५ १।३।६।१५...१ १८२ 889 ... ... ....... २८२ ... ... १ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ३।३।११। 8... २८५ १।।१६। ८... २... २ १।।१६।१३ ... २... ५२ १।।१६ । १५... २... २।३.१.18 ...२... १५. १०।०३। ...१... II हI........ .". ... ... ... ....

·( १९.) ( भ भा 8 .. ... भई सत् ... ... ... .. 8 ... ... भाथागत 18I1२०... १०६ भक्षे हि माऽऽविश दौर्घायुखाय ... ३।२। ५। १ भगाय स्वाहा... ११।१६।३. १।३।२। ५...१ ४५५ भई ते थमे सहसिननीक.. ३।२।१२।। भर पश्यन्त उप सेदुरये .।।। ६.. ५ २६८ महा ते थमे खनौक 81३।१२।। महादमि श्रेयः प्रेहि १।२।२।१० ५।।२।११ ... ५.. २८१ भन्दनास भय शितोमभ्यां ५।७।१९।। ... ५.... २४० भरेविन्द्र सहव हवामहे २।१।११। ५... २२९ भवतं न समगसौ समोकसौ ०११ मवत र समनसौ समोकसौ ।२ ५। 8.... .. २.२ मान्त पद ।। २ भावान्तरिक्षमा श्य ज्योतिषा महाम' श्रेय समन . ... ... ... ... २... १ ... B .. भासे स्वा ... ... ... ... 11६।२९.... ... मुख्य सपणे यसो गन्धर मुवनमसि विप्रयत... १११।१२। १.१ ११।१९८ .१.१.१५ मुवनस्य पते पस्य त उपरि ११२ मुवायमिन्द्र अझखा महान् मुगे देशाना-परोिमि पेभिर् .११।११५... भुग देवा.-.पादिश्रमिदमिर १११ . २२९ ... ... ... ... २८ ...

·मन्त। भा १ ... -. ... ... ... ... 8 ... ... . .. ... ... ... भुवो देवाना-- हडेभिदेवेभिर्देवतया ७१९।१०। २ द २२१ भुवो देवाना वसुभिर्देवेभिर्देवतया ७११।१०।१ २२१ भवो देवान विश्वेभिर्देवेभिर्देवतया ७।१।१। ... २२३ भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेता १।५।११।१४ भुवो यज्ञस्य रजस नेता १२ भवो यज्ञस्य रजसच नेता 8181818., .... भू १।६।२।०... १ पू भूतमसि भव्यं माम पितृया ३।। ५। ५... ३ ... १८ भूतमसि भूते मा धा ३।२। १९९... भूतं भयं भविष्यद वषट् ... ०१३।१२। १ भूतेभ्यस्खा १।२।१२।२२ ४९९ भूमिभूमा चौरिणान्तरिक्ष ०८१ भूयस्तदसि 18| ७१ भूरसि भुपे वा भष्याय त्या ७।१।१२।। ६ २९० भरसि श्रेठो रसोनामपानपा ३।२।१.१९९ २५० भूरसि श्रेठो रमोना प्राणपा. ३।२।१०।१२ .. १... भूरमाकर पिर्देवानाम् १ ८५३ भूमवरसुवर 18। २.1 १ १६२ भूर्भुवस्सुवर्वषट् खादा नमः भगणामगिरसा तपसा १ भेषण गवेऽवाय पुरुषाय ... ११।६।०...२... २ भौवनर १....२५ B1३।१२।२९ ... ... ...... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... 15 ·( १९२ ) मन्त्र का। प्राच। म भा ४ १११२२१ २..२२९ .. ... मत देववतो रथ सेवा मखस्य शिरोऽसि मखम्य शिरोऽसि ... मखम्य शिरोऽसि सं ज्योतिषा मघा नक्षत्र पितरो देवता ... ... ... মহ্মা সামি माकि ताभिरागधि ... . ... ... मधु नतमुतोषसि मधुमत् मधुमानो वनस्पतिमधुमाए मधु वाता ऋतायते मधुश्च माधवय वासन्तिकारतू मधुध माधवरा शुकश्य चिय मध्वा यईमक्षसे प्रोणालो ... ।। ५।११ १।१।१२।८ १...२.५ 181१.। ..B...२ ५।।१५। २ 81१।८....... ५६५ १९.दा. २६५ 12.६८...... २६५ 8.२.८०....... 8181९९।१२. ......g९७ ।।१४।१ १ ।। १३ ह ३।8।। .... २ २५४ 8|21 ॥१ 81३।१२।१९ ... 8 ... ३।। २।११ २४९ ५८३ ३।२।५।२. २ ...६.० ११२।१२।१६ ... १ ११५। ३।० ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... मनसोपविरसि प्रजापोवों मनस्वार मनुष्यसम्बनमोऽवयनमास मनोमवाता पिभिरक्षिात मनो ब्योतिषतामा ममो दौतिपनामान्य ... ... ... .

·मन्न भा ... . ... १।। ३। ५...१... ८७. ११।५।११ ...... ।।३। ६।१४ ३8B ।९।८।२...8 ... ९९२ १ ५89 १।७।८।२४ १.. १०३५ १।६।२१ १२. १...५८ 818(८।२२..... ४०१ ३।२।५।३ ... . ... . ... ... . . .. II ७ 8...8७३ . ... .. मनो ज्योतिर्नुषतामाज्य मनो न्वा हवामहे बाराश सेन मनो मे जिन्व मनो मेधाममिं प्रयुगं साहा मनो मे हादि यच्छ त. मनो यज्ञेन कल्पताम् मनोऽसि प्राजापत्यं मनसा मन्यो सक्नुश्री मन्द्राभिभूति केतुर्यज्ञाना मन्युना उपहा मन् वा मित्रावरुणा तस्य ममत्त न परि ज्मा वसा ममत्तु मम देवा विह ये सन्तु सर्व मम नाम तव घजातवेदो मम नाम प्रथमं जातवेद ममामे व विहवेवस्तु मय प्रचालाभ्यां मयिरकाम्यमेष्यपिर मयि ते राय श्रयन्ताम् मयि देवा जविसमा यजन्ता मयि मेधां मयि प्रनां मयि सूर्यो मयि मेधा मयि प्रनो मयोन्द्र मपि मेधा मयि प्रग मय्यमि मयि वा पुरोवाच्या मयि वमु संयम श्रोत्रपा 810/९५६ ५...। ७३४ २।१।११।६. ३२३ 8 ।।१४। २... 8 ... ७२२ . ...२७ . ... २8 ... ... ... ... ३।११।१ ... ... ७२२ ५। ७१९३। ० ५... ३०१ ५।०६।१ १।२।०। ६ ३.३ 8/01१।३ ०२२ . . ... . ... ... १६८ २६८ १५० ... .

·( १९४ ) मन्त्र स भा पू ... ३।२।१०।८... १।७।१९। . १...१.५२ ५।७।२१। ७...५ ... २४ १।।१५। १५ १५६ ... ... ... ... १२० ... ... . ... २२५ ... मयि वसर्विदहसुश्चक्षुष्पा मात. सताक्षरेण सप्तपदार मयता सप्तमी मवतामोजसे खादा मयतामोज स्थ मयता एघतय स्य दिवं माता प्रसये जेषम् । मयता मन्ने व्यधि नो ब्रुवन्तु मयतो देवता मगतो यह वो दिव' सम्मायन्त' ... मरतो घड वो दिव सम्रायन्त मष्तो यस्य दिक्षये मरत्वन्त उषम वाधानमक मयत्वा५ इन्द्र उपभो रणाय मर्माणि ते वर्ममिछादयामि ... ... ... ... ... ... ... मशकान् केशः ... ... ... ४।७।१५।११ ....... ७४ 8।।७।३३...8 १.५।११। ९५ ... १. २।१।११। ३... ९... १२३ ।१२।१५। 8 ... ... १।४।१०।१क १ १18।१८।१क 1।।१७ ५।७।९। .... ५... ३०२ 18}२१११क ६८ 18|२. एक...१ 1818१११क...१ ५१२१११। ३... ५.... ५६ २।१।१०।१२ • . २... २५६ २।३११.. २१९ ३।५।११।१.... ३... ३।२६।९. ... 8 .. २६५ .२०२ ... ... ... . ... महान्द्रोवदा चर्षणिप्रा महार इन्द्रो य योजसा महार इन्द्रो वयवा महानाम्नी रेवतयो विश्वा महिपौर वयित्वदाना मधौ धौ एधिवौ च न महोपो एथिको छ मही चौ धिवी चन महीनां पयोऽसि ... ... ... ... ... . ...

·मन्त्रा भा ... ... . ... ... .. ... . ....8 .. ... ... . का। म महीना भयोऽसि विश्वेषा. २।२।९।१ १२५ मदीनां पयोम्योषधोनाए रसस्तस्य १।१।१०।१ महीनां पयोम्योपधोनार रखोदन १।१।१.१ १२ ...१ मधीमू य मातरम् १... ९२२ महेन्द्रम्याह देवयज्यया १।६।२।२५ ... १ . . . महेन्द्र म्याचमुनितिमनूब्जेयम् ९०६ महोदजामि बन्धुता २।२।१३।११ ........ मदं यजन्तु मम पानि या ....८२२ मा छन्द मातरिखनो धमि ।।। २ मातली कश्ययमो पहिरोभिर २।६।१२।१४ माता पने पिता च तेय 018/१ ९९१ ४५८ मा ते यम्यो सहसावन्परिणावधाय ।।१२।९. १ ...28. मातेव पुत्र एपिषी परोष्य १२।५ ५ २.२ मा त्वानिध्यनपिङ्गमगन्धि माला तयन् प्रिय सामापि 1८1८1८...... मा वापिसीमा मा चिसोत् १।१९। माधोष मा नः सदम्य दूध परियो मा नतोके तमये मामथाषि.. १.... ...... २८५ मामलोके तनये मामथाषि... ...।। मामोमिन्महाधने परामरमहरा ११ । १२ मामी देशा प्रघातीरिषोणाः ।।११। ८......... मामो मरा भर २१२११२।२५ मामधारा मराठि ... ... ... .." .

·( ११८) य भा .. ... ... ... ... .. ... मन्त का ।प्र।। म य यात्मदा बलदा यस्य विश्व ३।१।।१५ ... 8 ... ६५ य यात्मदा बलदा यस्य विश्व 01५।१०।१ ६ ...288 य व्यारण्या पशवो विश्वरूपा २२ य इमा विश्वा भुवनानि जुदद ।६।२। १ ..B...५७६ य उग्र इव शर्यहा तिग्मण्डो २।६ । ११११० ८०५ य एतावन्त भूयासश्च ४।५।११।१० .......५५१ य' प्राणतो निमितो महि त्वैक ४।९।।१४ ६५ यः प्राणतो निमिषतो महि वैक ७।५।१६ । १ ६ ५४२ या संग्राम नयति सं वशी. ।।१५8 पक्षश्च पिप्रपञ्च नो विप्रो... ३।२।१९। ८....... यं क्रन्दसौ पवसा तस्तमाने 818 |१०...... यचिद्धि ते विशो यथा प्रदेव ३।११।१० यज यजमानस्य पशून् याहि यजुषान्यां तूष्णोमन्यां मिथुनत्वाय २।६।। २ ०४२ यजगत्या परिदथ्यादन्तम् । २18।१०। ३ यज्ञ यायुमास दक्षिणाभि' २।३।१.१३ ... २...४५ यस राष्छ स्वाहा ५४० यशपतिम्रषय एनसाइः ३।२।८... यच यर्श गछ यज्ञपति १181881 0 १ यज्ञ यशस्य यत्तेजतेन ३६१ यज्ञस्य केतुं प्रथम पुरोहित .... 18181 ८... ... १३८ यशम्य घोषदास १।१।२१ १...१.. ६ ... ... ... ... 4.. .. ... ... .. ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ...

·भा 7 ... ... ... ... . ... यो भारत ... यनेन मघवान् ... ... ". ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... यशम्य पाय उप समित २२५ ११३।१२।० १ 81.......१५ यशेन यज्ञमनयन्त देवास्तानि २।।१९।२१ या यप्रवाहसो विमम्य ।।२।५। ५... 8 ... यजी देवानां प्रत्येति सुग्रमादित्यासो १।। २२ । ३क ... १ यशो देवानां प्रयेति सम्रमादिन्यासो २।९।११।१४ १२० यमोबभूव स या बभूव २०६।८।१४ ... १... sce यो बभूव स या भूव २।२. ०१५...... १२८ यत्री यन फस्पता १०।८।२०...१ ..९.२५ यत्यियेदं तनय देथे भने ३।४।१९।१८ यत् कुसोदमपतोतं माय यो मात्रादभिमा एपमानाभि .. ...११९ यो देवा परधर्मागधेयम् यो देवा परधुर्भागधेयम् 18.1२८ यसे देवि नियंतिरा पन्ध । २.८... २.५ पत्ते मन्युपरोमस्य एथिवीमन १८१ पोव परयचा यविष्ठा 100२५।२१ ....... पत्ते सादे महसा एतम्य ससे सोम दिवि व्योतिर.. यसेसोमादाभ्यं मामगारवि १ पत्तेसोमाराम नाम भारधि या परोवर... यत् पठाएमातोरो वा यस मशिता पररवा .. .. ... .२ ... .. ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16 ·( १२.) मात्र .. ... ... ... ... . . ... यत्र वाणा सम्पतन्ति कुमारा 118।१५.... .. पचादित्या वसुमि सम्बभूवर २११।९।११ २ ३२४ यथा नो चदिति करत्यचे ३।।९।०... २६५ यथा र तहसवो गौर्य चित् ||१५।२२ ....... यथा होतर्मनुषो देववाता ।३।१२।०... 8. यथेन्द्र दैवीविंशो मरतो ।।५।२९ यदकन्द प्रथमं ायमान ... २५२ यदक्रन्द प्रथम भायमान ... यदमे कव्यवाहनाय पितृन् २।। १२ । १२ पदो यानि कानि च ते १२७ यदत्युपजिविका यहयो ।१११.। २....... १२० यददा सम्मयतौरहावनदता हते... ५।८।१। ५... ५... २.. यदद्य त्वा प्रयति यो 1881...१ यदन्तरिक्षं एचिवोमुत चर्चा १।८१ ५१.१५ ... २. यदयातं वहतुर सूर्यायास्खिचक्रेण 810।१५।९. यदश्वस्य ऋविषो मक्षिका १६ १८... 8 ... ६५७ यदवा यवास उपरटन्त्य. 8।।। ५....... यदस्य पारे रजस शुक्र ।। ५। ६ ...... २०३ यदई वाजयनिमा २६।६ २२४ पदिदं माभिशोचति पौर .।।१५।१४ यवध्यमुदरस्यापवाति 81 . ६५० पदोषधय सङ्गछन्ते .२८1० पदयामे यदर मत्समायो १।१३।।...२... यद पाव इन्द्र ते शतए सं २181१४। ...२... ५९ परिणी यवमत्तिन पुएं... 018 १९९८... १५५ ... 8 .. ... ... ... ... ... ..... ... ... २२६. ... ...

·भा T ... ... ... . .. ... यसी राट ... ... ... ... 9 ... . . ... का 1प्राम यविष्यमतुशो देवयान ।। म मदा इदं किञ्च तदस्मै सत्यापच्छदृच १।।। १२ । १७ .. २... ५२८ यहागिनो दाम सन्दाममवतो यहाती घपो व्यगमदिन्द्रस्य ७।२.। ४६२ यदिष्णरन्वतिष्ठत विष्णवे २।।१२। १६ .. २... यदो वय प्र मिनाम प्रतानि १०१।१०।१४ २५१ यन्तास्यपानाय वा ... 81.।१।१७ ४.१ 188 ...... २५. यव्यसि यमिनी १३१ १३९ यं त्वा य खधिसिस् 8 पनवमैत् समवनौतमभवद .. २।३।। १...२ यनिर्णिमा रेकणसा प्रास्तस्य 8 मनोक्षणं मारस्पचन्या उखाया .. ।।८।२ यन्म यात्मनो मिन्दाभूमितत् .. ३।२। ५।११... ३ मन्मे व्यग्ने यस्य यषस्य रिष्यात् । १ यशस्य पदे स्थ ।।५।२ पम पिटभ्या... १।२।।१२ ३ पम एत्म मार्च मा यो ११।१५। .... ५1०।२९।१४ यमादित्या चशमाप्याययन्ति 21॥१४॥ २... २... यमेन दतं नित एनमायुगग 1101 २..... पमोऽभिपुत यं परिधि पय॑धत्या बों २२५ ५१०/२२११ सयोऽसि यदयामद्देषो १५ ... ... ... ... .. .. ... ... यमस्य पाटर ... ... ... ... ... ... रम्य शटर ... ... ..

·( १२२ ) १ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ३.. ... ... ... ... ... ... .IN मन्त्र का।प्र। च। म यवोऽसि यवयामद्देषो १।३।२।१३ ४५५ यंवोऽसि यवयामद्देषो १ १६९ यशोदा वा यशसि. 818 | ३. B यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद १।९।८।२. यस्ते यद्य चरणवद्रशोचे 81३1२ यस्ते इस स्कन्दति यस्ते व्य. पूड यस्ते दामो मधुमा, इन्द्रियावान् ... ३।१।१०। ५.... ३ पूज यस्वा खश्वः मुहिरण्यो १।२।१४।१. १३४ यस्वा इदा कोरिणा मन्यमानो १18 | 8६ । १ ७५७ यी त्व५ सुकृते जातवेद १18 18६ । २ यस्य कुर्मो हविर्टहे तमने B....५६ यस्य प्रयायामन्चन्य इद्ययु. ४।१।१।६ यस्य व्रतं पशवो यन्ति सर्वे ३।१।११।१३ ६५ यस्याजुषन्नमसिना शमीमदुर २।६। ९९.११४ यस्यामिदं प्रदिशि यहिरोचते ३।३।११।१४ २२४ यस्थास्ते व्यस्था कर व्यास ४।२।५।८... ... २०३ यस्यास्ते हरितो गर्मायो ३।३।१०। २...३ २१७ यस्येदं प्राणन् निमिषद्यद .. 810१९५} २ ... B ... यस्येमे हिमवन्तो महित्वा ४।१।८।१६ ...... ६५ या इयवो यातुधामाना 8.२ ८...... २५ या योषधय सोमराज्ञी.... २२७ या पलिनी- अपला ११२ ६.९५....... २२० या सेना ध्यभौतवीरायाधिनी ३।१।१.५... ... या गाता योषधयो देवेभ्यस् ४।२।६।१ २२८ पात इषुः शिवतमा ।।५।१।२....... ५.८ ... ... ... ... ... ... ... १२० 8 ... ..

·मन्त्र म भा १८४ ३८४ ... .. . . 8 ... ९४२ .. ... . . का।प्र।। या ते घमेऽयाणया . १।२।९।५ २८३ या ते धनेरभाशया १२।११।६ या ते यमे रुदिया तनूस्तया ११२।१५।। १ या ते व्योहराध्या १।२।११। ० १ ९८४ या ते धामानि दिवि या एथियां २।३।१३।६ या ते धामानि दिवि या एथिव्या या ते धामानि परमाणि ।। २।१६ . . 8 ... ५८. थर ते धामानि हविषा यान्ति.. या ते प्राणान्छुरश्याम ११३।। ५..१.. ५२ या ते शह शिवा तनू शिवा 81५।९।२. ५३२ या ते वह भिवा तनूरघोरा ४। ५।।.......५०६ या ते हेतिर्मिएम ।।५।१।१३.... ५१० या दिव्या रयितया त्या श्रोणामि १।। । २२। ५..१ यानावह उशतो देव देवान् १1818.. १ ...७.५ यानि धर्म कपालान्युपचिन्वन्ति १।१।०।१२...१... यानि धर्मे कपालान्युपचिन्वन्ति २।११।११. १... २५ या प्रथमा प्योच्छत् सा धनुरभवन 8 । ३ । १११११ यामि गिरिशन्त हस्ते ३।५।। 8 .....५.४ या व धर्म भशमानाय या व शर्म शशमानाय २।१।११।। ३२३ यावती द्यावारथिवी महिला ३।२।। २... ३... १२५ यावन्तो एया स्तस्तेभ्य कमारम् ११।६। २... २ . . ८ ..! ॥२३ ६८ या वो कमा मधुमत्यश्विना १।। ६।१क ...१ १९५ यादानो भागोऽस्ययावानामाधिपचं . ... ... . यावा ... ... ... ..

·( १९:) भा , ... ... ... ... .. ... ... २।३।१५। १...२ २।३।१२। २...२ ।।२।९।१० 8 ५1०1८।८ ५... ३१२ ४।२।१।।...B... २६५ B|२। ६।१० ...२२७ ५।६।।। २... ५.... २.. ५।६।१।३... ५... २.. ... ... ... ... ... ... मना मा वामिन्द्रावरुणा यतथ्या... या वामिन्द्रावरुणा सहस्या या वो देवाः सूर्य रची या वो देवा सूर्य रयो या प्रतेन प्र तनोषि याश्चेदमुप टण्वन्ति यासा राजा वरणो याति यासा देवा दिवि कृण्वन्ति या सुपाणि खहुरिः सुषमा या सुपाणि खरि सघूमा थास्त च्या तस्थुरात्मानं यास्ते व्यग्ने समिधो यास्त व्यग्ने सूर्य रघ उद्यतो यास्ते यमे सूर्ये रुच उद्यतो यास्ते राके मुमतयः सुपेशसो यास्ते रात्री सवितर्देवयानौर यास्ते विश्वा समिध सन्त्यगे युक्तन मनसा वयं देवस्य युक्ताय मनसा देवान्त्सुवर्यतो युप्ता हि देवतमा व्यश्वाए युवा हि देवद्वतमा व्यश्वाए युगमानतेन युजे बा ब्रह्म पूर्य नमोभिर् युनते मन उत युनते धियो युनने मन उत युनते धियो ... ३।३।११।१० २२४ ४।२।६।१२ २२७ ... ५... ३२० ४।२।६।१३ 8... ५ ।।६।... ३।३।११।१६ २२४ ३।५।३।६ ३ ३२९ ३। ५। ५। ७... इ २२९ ... २१२ ... ... ... ....B ... १ २।६।१९। १ २ 81२८।१९... 8 ... २६४ ५।०१।२. ५ ...२४९ B।९।। ५....... १ १।२।११। १ १ १२९ 81...8 ...

·( १२५ ) म भा । .. ... ... ...... ... ... ... ६५७ ... ... ... ... ... मना. युनन्ति मधमषं धरन्तं 018 | २०। ५... ६ ... .. यअन्त्यस्य काम्या हरौ 018 12.1... ६... १६० युनाया रासमं युवमस्मिन् युनामा प्रथम मनस्तत्वाय ... ।।१।१ युमा सौरा वि युगा तनोत ।२।५।१६ 8...२.४ युममि वा ब्रझया दैथेन ...पूर यूपनस्ता उप ये यूपवाहा . 8।।८। ये व्यय विदिथ्यन्ति यात्रेषु 81५८९९।०... 8 ... ५५र ये ध्यप्रथेताममितेभिरोजोभिर् 8101९५।१८... 8 ... ०३५ येऽमयः पुरोष्याः प्रवियाः ५। ५। ७।६... ५... १५८ ये यहाः पञ्चमीमा... १।७।१२। . ये चत्वारः पथयो देवयागा २८५ ये जनेषु मलिस्लवस्तेनासस्तसारा वने ४।१।१०। ७... 8 ... १२० ये तीर्थानि प्रचरन्ति एकावन्तो ४।५।११।९...8 ... ये ते पन्याग सवितः पूर्या ०५।२०। १... ५५४ ये ते सरस ऊर्मयो मधुमन्तो ३।१।११ । १२ ये देवा' पुर सदोऽभिनेत्रा ये देवा दिवि मागा २।। ....२... ५.८ ये देवा दियेकादश स्य १।।१.११ ६२८ ये देवा देवाना यशिया ।९।१।१७ ये देवा देवेष्वधि देवत्व मायन् ।।१।१८...। ये देवा मनोगाता मनोयुता १।२।। २... ये देवा पमनो अन्तरिक्षे २१५।। 8.......१८ ये देवा यशयो दिय. १ २२९ ये देवा यमहमो एपिथा ३२८ ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ..

·का। प्राचा म भा C ... ... ... ... ... ... .....७०४ ... ... ... ... ... ... १३० येऽदो रोचने दिवो ये वा... १२ स '...२५३ ये न सपत्ना व्यप ते भवन्त्वि. 8 | 01१।८ ७२२ येन देवा व्यरतं दीर्घ श्रवो 18 ५। ५...२... ४६३ येन देवा ज्योतिषोऱ्या ५।७। २। ५... ५... २८२ येन चौक्या एथिवी च दृदे 81१।११९ .... येनयस्तरमा सत्रमासते १७।१३। ६ येना सहसं वहसि येनामे ४।७।१३।११ येनेन्द्राय सममर' पयारस्युत्तमेन ... ३२८ ये पथा पथि रक्षय ऐलदाययुध ये पायवो मामतेयं १।२।१ । १३ ४३५ ये बध्यमानमनुवध्यमाना ३।१०।। ५.. ३... २२ ये मक्षयन्तो न वसून्याड ३।२। ११२ ये भूतानामधिपतयो विशिखाय BI५।१९। ६ ये यजामहे ये वाजिनं परिपश्यन्ति यक ये रक्षेषु सस्पिन्जरा नौलग्रीवा 81५।११। ५....... ५५१ येषामौषे पशुपति पशूना... ३।१।। 8...३.. २२ यो च्यमिरमेस्तपसोऽधिभातः १२।१०।६... ... २८ यो व्यसमभ्यमरातीयाद्यच... १२७ यो एभ्राभिः ५।७।१।१... ५... ३३२ योगेयोगे तब स्तरं वाजेवाजे ३।११ २। B ........ मो जात एव प्रथमो मनखान् मोमसो व्य५ पतित एधिया ५७ यो न इन्द्रवायू मित्रावरुणा ३१२।१०।१३,१४,१५.०३...१५७ यो म पिता जनिता यो विधाता ३।६।२। ३... ... ५७८ ... B ... ... ... 8 ... ...

·मन्त्र भा घ ... ... .. योनिमा 8।। ८. ......३५५ यो नो अनि पितरो इसन्त ५।७।८।२...५. १२९ यो नो मतों वसवो दुई शायुस्तिर ४।३ । १३ । ११ २८७ यो मेऽन्ति दूरेडरातोयति... यो गद्रोऽनौ योऽप्सु य योषधीषु । ५। ५ ।। ५...५... यो व शिवतमो रसस्तस्य ४।१।५।...8.. यो व शिवतमो रसस्तस्य ५।६।१।१२ यो पिवतमो रसस्तस्य ... ७।।१९।१६.६ ०५४ यो वार रथ जुरसि 8101९५। ६ यो वामिन्द्रावरणा दिपासु २।३।१३।६-१२..२ ४६. यो वामिन्हावरणावमा २।३।१३। ५ २ .. ... .. .. 8 . र .. ... ... ५२० .. .. रक्षसा भागोऽसि रक्षसा भागोऽसि १।३।। १२...१ रक्षोषण वापिनमा भिधम्मि ११२।१९।१६ १... १३५ रक्षोणो दलगइन प्रोक्षामि १।३।२।११ B५५ रक्षोषणौ वस्लगह मावुप दधामि 8५५ रक्षोष्णो दलगहनोऽभि मुहोमि १।३। ३. १५.... १ ४५५ रक्षोणी वानगहनोऽव नयामि १।३।२।१२ 8५५ रक्षोपणी वप्लगइनोव स्तृयामि ५५ নীযী যশবলী ৰঘৰ १५५ रक्षोरणौ वल्पाहनौ परि स्तुणामि १।३।२।१८ १५५ रक्षोही वलगहनौ पर्यशामि . ।३।।१०... १... १५५ रक्षोपी वानगहनौ वैशाची १।३।२।१८ ... १.. ४५५ . .. ... ... ... 17 ·( १२० ) मन्च भा ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... का। प्रथम रजसा हरिणो सौसा युगो ५।२।११। ४ ... ५... ५६ रथन्तर साममि मात्वमान् ... ४।8।१२। २....... Bt. रथन्तरव ३।।8। १२...२ २५७ रचन्तरं छन्द ३।३।१२। १९. रथमुपादाभि ५।७।१।१. ... ५... ३०२ रथवाहन हविरस्य नाम 81६।।... B ... रचौतमो रथोनामन्त ऊतये 8 ||१५। ८... ... ०६४ रथे तिएनयति वाजिनः 8 रमयत मयत श्येनमायिनम् २18 .. २...२.... रमिरसि क्षयाय वा 8।।१।१... B ... ०१४ राकामा सहवार सातो २ २२४ राजन्तमध्वराणां राध्यसि प्राघो दिग वसवले ।।८।२ २४ राज्यसि प्राची दिग वसवस्ते 181 । १ ......४२२ राषिy राधिमप्रयावं १२० रात्रि पौवसा... ५/७/२.1 २ ... ५...२४ रापरपोधे थधि यजो ५६४ रासमो वो कगिकदत् मयुखो BIPI....... राखे यत्सोमा भूयो भरमा एणन्... ११२।३ राचं मो धेहि वाक्षयेष ५।।६।१... ५... ३१२ 8!२८।२६ 818। ६।२६ ...B... 86. 8181८128 १६ यत्ते क्रयो परं नाम १।८।१४।११ सादयम्य सोम देव ते ... ... ... ... ... ... ... इचे स्वा ... ... ... +1 ... ... १४ ...

·( १२८ ) का ।प्र।। म HI ११२।।८..... ३२ ५01१61 ५ ५/०।२२। ६ ... ... .. 8... ... ... ... ... ... ... .. . रहस्वाऽवपतु मित्रस्य रहस्य विचलः स्वन्ध सदस्य षष्ठी रहस्य हेति परि वो कृणक्त रहा सम्भृत्य प्रथिवीं सदाया द्वितीया रुदा देवता सदाश्चतुर्दशाक्षरेण चतुर्दश रुद्रासि बहाल्या कृण्वन्तु युभेन रदास्या कृण्वन्तु त्रैयुभेग गद्रास्वा धूपयन्तु वैद्युभेन वहारवा परिरहन्तु रुद्राला प्र रहन्तु वैशुभेन रदेभ्यस्खा रूपमसि वर्गा माम रहस्पते रूपेण वो रूपमभ्यमि रेवती नक्षत्र पूषा देवता रेवती रमध्वमसिन् लोके रेवतीने सधमाद इन्द्रे सन्तु रेवतीनं सधमाद इन्द्रे सन्तु रेवतीनः सधमाद इन्द्रे सन्तु रेवतीर्यजपति प्रियधा विशत रेवदस्योषधीभ्यस्वौषधौनिन्ध रेवा ट्रेवत होता स्यात् ... ... ... ५।७।१०। ७... ५...३०५ 8।। ७।३. ३५० १।०।११।१४ २...९.५२ १।२।५ २... १ 8।।५।२४ 8 ।१।६।२. OE ।। २....... १४७ ३।३।३। २...३ १११११३ . २२५ ३।। 2... ३... ५। 8 । ४३। ५...१ 8181.1२५...... BER १1५। ६. ३...१... ७८० १।७।१३। १३ २।२।१२।२८ ... २... ३७३ २।।१०।१. ५२६ १1३1८।५ ... ... ... . ... ... ... ... २।२।१२।३.

·( १३. ) का 1 प्र ।। मन्त्रा म भा । स ... .. ... ... रेशीषु रोहाव रोहाव हि सवरई रोहिणी नक्षत्रमिन्द्रो देवता रोहिणी नक्षत्रं प्रजापतिर्देवता रोहितेन त्वामिर्देवता गमयतु रौद्रेणानौकेन माहि ३ १101 ६। 8 ... 818।१०।१६ ..४२ 8 | 8 | १०। २... 8 ... 8८१ १ ८०६ १६५ ... . 8 . [२।५।१७ .... 181.18 .. २०४ १६ लाङ्गला पवीरवर सशेवर... लानीइम्छाचौश्न यशोममा३ लेक सलेक सुलेकस्लेन लोकं पण छिई एणाथो सौद ... ... ७८२ १२.१९६ ... व वयन्ती वेदा गनौगन्ति कर्ण वधियो नाम स्य. •दधामि बना दिसूनो व्यस्य ... ... ... ४।६।६।३ ५।५।१०।१. १।३।१०।२२...१ १।६। ११५५.. ... १।८१९३18. २ ७१३ १२.१५-२३...६ वनसदे वट ... ... ५८४ ... ... .. B वनस्पतिभ्य खाहा ... बनस्पतिभ्य स्वाहा ... धनस्यतेऽव एजा रराणस्मना वनस्पते वोइडोधि भूया. वनस्पते भतवलयो वनेषु यन्तरिक्ष सतान वपमु वा पयस्पथे ४।६।६।९५...... ६२४ १।३। ५। ७. १ (२ ... ... ...

·मन्त्र का ।प्र। स । म भा प्र .. ... ... ... . 8... . ... .. ... ... ... ... . .. ... ... ... .. ... वयश्कन्दः ।।३।१२। ३८... 8... ३६. वयस्कृच्छन्दः ४।३ १२ । ३९. वयासि पवगन्धेन .. ५।७।२३।१० ३५१ वयोधा असि श्रोत्राय वा 8 ।। १ । २० ... 8 ४१५ वरिवश्छन्दः B1३।१२। ७ ३९० वरिवश्छन्द 81३११२ । ३० वरिवस्वदसि . ४(८ वरुण उपनहो ||६५ 898 वरुणस्य दशमी ५/७२९ । १० ... ५... ३५६ वरुणास्य पाश १ वरुणस्य स्कम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भनमसि १।२।६।५...१ वरुणस्य स्वम्भसर्जनमसि १।२। ८... ३६१ वरुणस्य स्कम्भसर्जनमसि १।२।८।६..१ वरुणस्ता धूपयत्वगिरखत् ४।१।६। ७... B ... वरुणो दशाक्षरेण विराजमुदजयत् १।७।११ ११. १...१.५२ वरुण देवता... 8।३। ७।३६ वरुणोऽसि धृतवत'... ९।२।१०।८...१ वरणेऽसि ततः ... १।८।१६। २ वस्त्रयो जनयस्वा देवौर... ११।६।१२,१३...... ७e वरूत्रिं त्वयुवरणस्य . ३।२११.1 ७...... २८७ ४।३। 180.. 8 ३५० वोंदा त्वा वर्चसि 818| ६१३३ 8... १६. वर्चा दावि ३५५ वधिा व्यसि व मयि धेहि १।२।१११. १...२७२ ... ... ... ... . ... ... ... ... ... .. वर्चसे त्वा ... ... .. ... ... ... ...

·। १३२ ) भन्न ... .. ... . ... . ... ... ... ... ... .. ... ... का ।प्रच। वर्षतु ते द्यौ . ९४० वर्षतु ते द्यौ १।१।९।१२ वर्षतु ते द्यौ वर्षहमसि वर्षा ऋतूजा प्रौशामि ......यूह वल्मीकान् सोना ५।७।१६। ८.. ५... १४४ वशिनी नामासीयं दिक ५। ५।१०।६ .... ५.... १७६ वशी व देव सोम प्रेयमेन ... ३।३।३।२१ ३ १७७ वषट्कार ३।३। ०१५.. ... २.. बषटकारवाई 811 १२ ४७३ वषट् ते विष्णवास व्या जयोमि २।२।१२।१०...२ ३७२ वसन्तमतूना प्रौशामि ११६।२।९७ ९... ५ वसवस्त्रयोदशाक्षरेण प्रयोदश.. १।७।११।१३ ......२०५२ वसवस्वा कृण्वन्तु गायत्रण ४११। ५११३ वसवस्त्वाऽग्छन्दन्तु गायत्रण ।९।६।१९ वसवस्वाञ्जन्तु गायत्रण 11२.। २ ०६३ वसवस्वा धूपयन्तु गायत्रेण ।।१।६। १..... वसवरुवा परि रहन्तु १०० वसवस्वा प्र रहन्तु गायत्रण ३।३।३। १... वसवम्ला रहे पुरस्तात् पान्तु ५।५।६ १०१ वसवो देवता ।।३। ७।२६... ३५. वसुकोऽसि ३।१।२९... 8 ... ४१५ वसुभ्यस्वा १।१।१५। ३... २... २२५ वसभ्यो रदेभ्य यादित्येभ्यो २।५।६। ७... वसुमणस्य सोम देव ते मतिविद ३.२ ५। ५......१०५ ... ... 8... .. ... ... ... ... . ... ... ... ... ... . ... ... ...

·भा ४ ८८७ ... ... १।५। ६.१. .......०६८ 8181 ४।२८ ...8... १२८ १1 18६ । ........०५८ १।१।९।१६ ९८४ ... ... ... ... ... ... ... ... २४५ 811८।६ २६२ २१० १।२।५।१ 018। १।२१ ......१५ ... ... ... वसमान् यज्ञो वसोयान भूयासम् वसरमिसुश्रवाः वसरमिसश्रवाः वसर्वस्पतिहिकमस्यमे वसूना रहायामादियाना वसूनां पवित्रमसि वसूनां प्रथमा कोकसा वसूनां भागोऽसि कहाणामाधिपत्यं वस्त्रमसि मम भोगाय भव... वस्यसि वस्थायिरसि,... वहिरसिहयवाहनः वाक् छन्दः ... वाक्त धाप्यायताम् वाक्पतिस्वा पुनातु ... वागस्यैन्द्रो सपानक्षयको वाग्यशेन कल्यसाम... वाचं प्राय वाघ मे पिम्प... वाचस्पतये पवस्व वाजिन् . वाचस्पति विश्वकर्मासमूतये वापि साहा... वाघो विधतिमपिं प्रयुगं बाग मूभ्याम् वान पुरस्तादुत मध्यतो मो ... ।। ७1८... 8... ३५० ... ... ... ... ५२ १०२।१।११ १ २०२ १।६।२।११ १ ...ye १।।८।२५ ... १...१.३५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ४।३।६।१५ २४ ५८१ 1६1 १११....... . २.. २९५. ।। ५।।१२। ५... १३९ ..१९२१ ... ... ८ ... ...

·- ( १३० मन्त्र भा ... ... ... ... 4. ... । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... वाजजित्याय वा १।७1८।३३ ...१.१.३५ वाजश्च वाजश्व में प्रसव मे 9101 ११२(९)...४ ६७४ वाजस्य नु प्रसवे मातरं ११७।७। ३ १ वाजस्य प्रसवं देवा रथैर्याता 8।७।१२। ३... 8 ... REE वाजस्य मा प्रसवेनोग्राभेणोदग्रभौद १।१।१३। १ २२५ वाजस्य मा प्रसवेनोग्रामेणोदग्रमोद १।६। १२ वाजस्य मा प्रसवेनोग्राभेणोदग्रमोद ३।६। ३।१४ ...8 ... ५६५ वाजस्थमं प्रसव या वभूवेमा १.88 वास्येमं प्रसव सुधुवे १.४४ वाजस्येमा प्रसव शिश्रिये १.88 वाजाय त्वा ११०।८।३२ ..... १.३५ वाजिनो वाजजितो वाज! सवारसो १।। ११८... २...१०२० वाजिनो वानं धावत मरुताम् १101 |... १...१०१६ वाजिनीवाजिनो वा नेप्यन्ती १।। ८११७ १...१०२. वाजे वाजेऽवत वाजिनो नो ११७१ १९.... १...९.९९ वाजे वाजिऽवत वाजिनो नो ३।१।११ १२२ ... 8 .. २४३ वाजे बाजेऽवत वाजिनो नो 8 १२१ ११ ११४ वाजे बाजेवत वाजिनो नो ३।७।१२। 8 ... 8 ... ६८ वाना न. सात प्रदिशश्वतखो 810॥ १२॥ १ ........ ६५९ वाज्यसि ११०1श .........१०१८ वातनामानि जुहोति वायुर्वे दृष्ट्या २।।1८३ वातस्य त्वा धन्यै पूष्णो रही १1३।१०। ... वातम्य प्राजि वरुणभ्य नाभिमश्वं... ३।२।१.! ३ •8...२० वातावर्षगुयरात् स्वाहा २।।७।।... २... ५०२ ... ... ...

·मन्त्र भा । वातेधा . ... ... ... ... . ... १०१।१२।२. २२६ १३.७/२६. १।।२३।१क १ ।२।१२।९.. २... ३०१ १।१।। ....... १२ ११२।२।१५... १. २१. ।१।२०। २...६.. २२८ १।८।२१। ३... २... 18।८।२...... 800 ३।२।।११ स्ट •१४० ... ... .. . . . . धातो देवता वाममद्य सविताममु यो वाममद्य सवितर्वाममु यो वायव स्थोपायव स्थ वायवे वा पराणाय वा वायवे स्वाहा वायु पूत पवित्रण प्रत्यऽ ... वायु पूयमान वायुरन्तरिक्षात् वायुरसि तिग्मतेत्रा वापुरसि प्राणो नाम सवितु वायुरारत वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु थायुर्वा वा मनुर्वा वा गन्धर्व वायुओं विविना वायुधिमि प्रस्तोता वायो पचवि वायो सवितुर्विदधानि मन्महे बायो यान्यसि वायोपान्यास देवाना बायो बोसोकामाम वायो त रोगाम् वाहणमसि प्रयोदेवाना ... . 81।२५.... ....७८ ३२९ . .. .८ ... ... ... ५००।२२। १ ।।१५। ......... .. . ... .. ... ११३८1१०... २।२।१२।२० १॥२॥१.१९. १११११. ... ... ... यात्राय 18 ·मन्त्र का 11 । म भा . .. ... ... ... N . वाशीषु ३।३। ३।१. वाव विद्युन्मिमाति वत्स ३।१।११।२२ ३ वास्तोपते प्रति जानौह्यमान् ३।३।१०। १..३ २८५ वास्तोय्यते शग्मया ससदा ३।४।१०।२ २५ विशत्यै खाहा चत्वारिशते साहा ७।३।१८।१-८...६ ३१६ विकिरिद विलोहित नमस्ते 8!५।१०।११ ...8... ५४४ विधती नक्षत्रं पितरो देवता १९.१७ २ विन्यं धनु कपर्दिनो ।। ५। १।१२ वि ज्योतिषा बहता भात्यमिर १।२।१०।१० २५ वि ज्योतिषा रहता मायमिर् . १।४।०८।१४. १... ७५८ वि ज्योतिषा रइता मात्यमिर २।४।१०।१२ ... २.... ५३६ वि ज्योतिषा रहता भात्यमिर २।५। १२ । २७... २... विज्ञातच ३18181५... २५० विज्ञानञ्च ३।।। ....... २५४ वि ते भिननि तकरी वि योनि.. ३।३।१०। । ३ २९० वि ते मुच्चामि रशना वि रमोन् वि ते विश्वग्वातजूतासो यो ३।३।११। ५... २२९ वित्तायनी मेऽसि १।२।१२।१ १ ११. विदिश साहा १।३।१०।६...१. ५३३ विदेरमिनभो नाम ११२।१२। ५....१ ३१. विद्मा ते ध्यमेधा धयाणि 11 २।२ 8. १६६ विना हि ते पुरा यमने २।६।११।१६ ...२....५ विद्युतौ कनानकाभ्याम् ५१७।१२।१० ... ५... ३३८ विद्युत्मनिरसि I"। ६।६...... विधेम ते परमे गन्मन्नने ।६।५।१२.. 8... ... ... . ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ..

·( १३८ ) का।।4। म प भा . ... विशालं छन्द ... ... ... ... ... .-.त विशाखे नक्षतमिन्द्रामो देवता 811.।१४ २ ४।३।१२। 8. ... ... विशे वा यन्लाय धर्मय ८५ वियो यन्त्र स्यो २०१।११।१५...१ २६३ विश्वकर्मन् हविधा वईनेन 8।३।१३। ३२ ...... ३९८ নিস্বন্ধন ছবিঘা বৰ ।। २।११ ५१ विश्वकर्मन् हविषा वारधानो ।३।१२। १२ ...B... ३९८ विश्वकर्मन् हविषा वाधानो १६।२।९५ ... .. ५५ विश्वकर्मा त्वाऽऽदित्यरत्तरतः १।२।१२।१६ विश्वकर्मा त्वा .-. -व्यचखती 811 । २... 8 ... २४३ विश्वकर्मा त्वा ... - न्योतिभती 818।। २....... Bह विश्वकर्मा दिशाम्पति - तस्मै नमः ५।५। ५१-३ . ...५...१४८ विश्वकर्मा मनसा यहिहाया 814। २। २... 8 ... ५७८ विश्वकर्मा वय परमेठी छन्द ।। ५।१८..... विश्वकर्मा छानिए देव ।६। २१ ८.... विश्वजनस्य छाया ४५ विश्वतश्चक्षुरत विश्वतो मुखो ४।६।२११. पू. विश्वदेवेभ्यम्वा ३।२।१. ५...३ विश्वस्त स्य १।८।११।१२ २... १२. विश्वम्टस १।३।३।११ विश्वलोम विश्वदावस्य त्वा ... ३ २.४ विश्वस्य ते विश्वावतो रयियावतस् ।।५।। ३...३१ विश्वस्य केतुर्भुवनस्य . ४।२।२६ विश्वायुरसि एथिवी दृश्ह १।२।१२।२३ विधायुमें पाहि 1 २. . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8 ... .

·( १९८ ) भा ५ ... ... ... ... 8... ... ... ... ... B... ... ... मन्द विश्वाराडति विश्वासा १।३।२।१. १५५ विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते ११.१.११२ १२८ विश्वे व्यद्य मरतो विध जती .।७।१२। २..B... विश्व स्वा देवा वैश्वानरा या छन्दन्त्वा• 8 ।। ६ । २२ ... 8 ... 8 विश्वे वा देवा वैश्वानराः कृण्वन्त्वा. १।१।५।१६ विश्वे वा देवा वैश्वानराः प्रच्यावयन्तु ३।२। ८१२१ विश्वे त्वा देवा वैश्वानरा धूपयन्त्वा. ।।१।।.... 8 ... विश्वे देवस्य नेतुमा रणौत १।२।२।६... १ विश्वे देवस्य नेतुमौ रणीत ।। विध देवा यमि मामाऽवरन्नन् १।२।। ५...१...३.६ विश्वे देवा म्यभि मामाऽवरघन् १११११११५ विश्वे देवा थभि भामाऽवरनन् ४।१।१२।१६ 8... विश्वे देवा ऋतारध ऋतुभिर २। J९।१६ २ ५५ विश्वे देवा' ट्युतेमा हवं २।४।१४।१० २ विश्वे देवा देवता ।।३।।३२ ....... विश्वे देवा हादशाक्षरेण जगतीमुदनयन १।७।११। १२ १...१०५२ विश्वे देवा मयत इन्द्रो घमामस्मिन् १।१।४।३ विश्वमिदेवेभिः एतना अयामि विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः ३।२।१।१९ विश्वेभ्यस्वा देवेभ्यः ३।२।१०। ६. विश्वेभ्यो मे रूपेभ्यो वदाः ३।२।३। 8...... विश्वेषां देवामा पठी ५1०1१०।१ ... ५... ३४५ विश्वेयों देवाना बादशी ५.०१२१ । १२ ५... २८ विशेषों देवानां प्राणोऽसि २।३।१०। ५... २... 28 विश्वेषां देवानां भागधेयो स्य ११३।१२।८ ...१... १५२ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... .

·मन्त्र ... ..8... ... ... ... ... ... ... ... ७८ ... ... ... ... .. ... ... का ।प्र।। म विधम्भाय धर्मणे साहा वट ३।२।८।२... .' वियम्भो दिवो धरुण एथिव्या 8131१२।१० B8E विएम्भो वयोऽधिपतिश्छन्द १३ ५।२६ वियम्भोऽसि तव्ये त्वा दरिं 818।१।६ ४१४ विशारपश्छिन्द 8।। १२ । ३२ .... ३९. विष्णदुरक्रमेय ते सोमसर ३।२।१०। ७...३ विष्णरुपावहियमाया 81 81 ६।१६ 89 विष्णुस्त्यक्षरेण चीन् लोकानुनयत् ११७॥११॥ ३ .१...१०५२ विष्णुस्वा भूपयत्वरिखत् 8... विय्यो कम्माणि पश्यत BER विष्णो क्रमोऽसि १।१०।० विष्यो कमोऽसि ११८११५। ३ २... वियो. कमोऽसि विष्णो क्रान्तमसि १।। ७।. १ विष्यो क्रमोऽसि प्रधूयतो ११।५।१२ विष्णो. फ्रमोऽसि श्यतो 8121 ।।... ... २५२ वियो क्रमोऽस्यभिमातिका १६ ५। ६... ८३ विद्याो क्रमोऽस्यमिमातिहा 811 १११ २५२ विघयो कमोऽस्यभिशस्तिहा १।६। ५।. १ ८८३ विष्णो क्रमोऽस्यभित्तिहा ।२।१। २... २५२ विधी क्रमोऽस्यरातीयतो १ विष्णो क्रमोऽस्यरातौयतो ४।२।१।३...... ५२ विष्णो क्रान्तमसि १।।.। विष्यो कान्तमसि ११।१५। ३... २.. १५६ विष्यो एएमसि १।२।१३।११ विशो शंयोरई देवयज्यया १।६।।१८ ... ... ३ ... ... ... ... ... ... 111 ... ... ... ... ... ... १...१२२ ..

·भा 7 १।२।२।. १।२।१३।१२ ... ... ४१२ ... ... ... १।१।१२। ५....१ १।२।११।११ ... ... ... .. ... . ५८ ... ... ... ... ... ... विप्पो सम्मामि शम्म यजमानस्य विय्यो मपत्रे म्य वियोः सूपोऽसि विषयो स्थानमसोत द्रो विष्णो म्यूणि वियो वं नो यन्तम शमं यच्छ विपी राटमसि वियो वमसि वियोमुकं बोयाविप्र वो वियोर्विकान्तमसि विष्णोषिमतमसि. वियोपरपस विष्यमांसद वि पाय प्यारिखं यतः योतितोला को घुमार यो कुशान्यो वोर मादाइति जुयाय स्त्रम्य कनोविकासि .२२ १।२।१२।१० २२ २।२।१३। ८... २२ १.१.१८...२... १५५। ५ ... २... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ५.०॥१५॥ १ ।। होम ... ... ... ... 018।।. . ... ... . हयामिंष भरमा मामा रेसोधा रेतो धातु पाकि रखा सोम पमा पनि मागम धुमार बाग বি ... ९।९।११ ... ...

·मन्त्र .. ... ... .. ... ... ... का बाम भा घ B}३। ५११२ ...'B ... ९.६।१२।१६ १ ८०१ २१.०१२ ५०२ २।।। ८1११ ५१२ 018 ।१८। ४५९ १।५।११। २...१ १।६।।।२३ 299 18। १।३. .....४१५ १।१।४।२...१.. ८४ 818 ।१२। ८... B ...86 9।।१२। ६ 8...88 18।८।२२ १।२।।। ... १... २२० ... ... . ... ... ववियो विशालं छन्द रणे यत्ते वृषणो व्यर्कमर्थन् हय्यो व्यश्वस्य सन्दानमसि यो घश्वस्य सन्दानमसि वैदिमा परमन्तं एथिया. वेदिरसि पहिषे त्या वेदोऽसि वित्तिरसि वि देय वेषश्रिरसि. वेषाय त्वा वैराने सामनधि मे मनीषा वैरूपे सामनिह त छकेम... वैद्यदेव उन्नौत. वैश्वदेव रवि वैश्वानरं ज्योति. वैश्वानरं व्योति. वैश्वानरं भसना वैश्वानरस्य दसनाभ्यो वैश्वानरस्य समतो वैद्यानरो न ऊत्या प्रयातु वैश्वानरो न ऊत्या प्रयातु वैश्वानरो न ऊत्या प्रयातु .... वैधावधि वियावे ला यचन्वन्द् व्यग्रियच स्थाम्रो वयोऽनाए छन्द ... ... ... ... 68 ... १।३।।१५....१ ५।७।१६।९. ५...३४४ ... ... . ११५।११। ८......८३२ ... ... ... ... 8181१२।१५....... ३९८ 8201९५/१० ०३५ १।२।१३।९५ ४२२ 8 |३।१२।१२ १11८।१२... १...१.३५ ४।३।५।१६ ... 8 ३२८ ... ... ... ... ... ... .

·का प्र.. म भा ... ......। ध्यान मे पाहि प्यान मे पाहि 181011 ... ... 8 प्यामाय त्वा ... ... ... ... ... ... ध्यानाय त्वा ... प्यागो यथेन कल्पताम् .. . युरि रूपेण ... .. ... ... व्योम सप्तदशः प्रशक्षित स्था १२१ १।२।। ५.. १ ... ३०४ १।७।६।२९ ५।७।१८। .......३४० 81........ ५।८।१९। ५.. २... १२. १४० १४७ १।१।६।१५ ...१ "" ... ... .. ... ... प्र गच्छ गोस्थान प्रजं गच्छ गोस्थान प्रजं गच्छ पोस्थान .. ... ... ... ... ... ... .. ... .. ... ... . ... ... . ... ... ... ... .. भकरोच .... সুন্ধবী भकरी स्थ परमोनिकाय वा ग्रहामि प्रश्च मे मयश्च मे भत वो थम्ब धामानि असं ते राजन मिषमा सहसम् ঘনমিষ মদুলিশী বৈশা शताप साहा सहसाय स्वाहा शतायुधाय शतवीर्याय मनुवाधना स्थ भं ने परेभ्यो गात्रेभ्यः । 19 ३।४।। २५० ३।३।२।१४.. ।।९।११... २... १२. ११२।१.११५...१ .01 १।१(३). ।।२।। २.... ११.५। २...१ ।।१०।२२ ...... ..२४२.१-१०-८ ... १९. ५।०। । ..... २८५ सासर......१२८ २।२।१९। ... ... ... ... ...

·। १४४ भा ... 8 ... ... ... ... ... ... ३५१ ... १२६ .. का।प्र। शन्नो भवन्तु वाजिनो हवेध १।७| ८ | १२ ... १...१०१८ शन्नो भवन्तु वाजिनो हवेषु 81१।११।२१ २४३ भन्नो भवन्तु वाजिनो हवेषु ३।२।१९। १३ शमितार उपेतन यज्ञ देवेभिरन्वितम् ३११ ११. २२ शम्भश्छन्दः 81३।१२। ८... ३६. महोभ्याम् पूर परदस्तूनां प्रोणामि ५८ शर्कराभिरवकाम् ५१०।११। ... ५ ... ३३० शर्म घ स्थो वर्म ध स्थो यच्छिद्रे ।। ३।४ ...8 ... शवतीनुवध्येन ५ । ०१२३। .... ५.... शस्त्रस्य शस्त्रमस्र्ज मह्य५ ३।२।७३ शाक्वराय त्या ग्रहामि १।२।१०।१४ .... ३०१ शिपिविए व्यासादितः 818 ।। ८..... ४७६ शिवस्तररिहा गहि शिवेन मा चक्षुधा पश्यतापः २०. शिवेन वचसा त्वा गिरिशाच्छा 8 ५। २. ५... 8 ... शिवो भव प्रजाभ्यो मानुषीभ्यस्वमगिरः ।।१।। शिवो भूत्वा मह्यममेऽयो ४।१।६।१६ शिवो भूत्वा मह्यमोऽथो ११२११५५ शुकान् पित्तन ५। ७१२३ । ३... ५.... ३५१ शुक्रज्योतिश्च चिनज्योति १।।१३ । १३ मुकन्योतिश्च चित्रज्योतिश्व १1। ५।१६ मुकं ते यन्यद्यजतं ते यन्यद 81१।११।१२ शुक्र ते शक्रेण कोणामि १।२।। २... १ ३५३ शुलं ते शुक्रण महाम्रो ३।३। ३।१६ ३ ... ... 8 ... ... ... ... ...:... ... ... 4.

·( १४६) ममत' म भा .. ... ... ... ... ... ... ३२१ येनाय मत्वने साहा वट श्येमो भूत्वा परा पत प्रयेमोऽसि गायत्रच्छन्दा श्रथवमुत सनोति वाम ... श्रयदृधमुत सनोति वाज ... विछा नक्षन्नं वसवो देवता श्रियसे कं भानुभि सम्मिमिक्षिरे श्रियसे कं भानुभि सम्मिमिक्षिरे श्रीणामुदारो धगयो रयीणा श्रीरस्यनिस्वा श्रोणात्वापः श्रेष्ठं यविष्ठ भारतामे श्रोणा नक्षत्र विद्यार्देवता श्रोत्रं यशेन कल्पताम् श्रोत्रं त च्या प्यायताम् श्रोन मे पाहि म्योकाय स्वाहा श्वाना स्थ रचतुरो राधो गरी पाचोऽति प्रचेता ३।२।। ११२८ २... ३६५ ३।२।१। २....२ ८१ B।२।११। २... 8 ... २६४ ३।३।१३।२६ ३६९ B18|१.१२१ ४२ २।१।११। ८ ३।२।११।६ 8 ४।२।२।७...8 ... ५११ १।३।१४। ६... १.... ५४ 81 8 1१।२० ११७।६।२३ ५२ ... ... ... 8... ... ... 8 ... ... .. ... ३४ ... १।१२।२८ R ९३० १८६ ... १ ... ... १।३।३। ३ ... प योडा स्तोम योगो द्रविणं ४।३।१२। ........३८६ ... सप्रधानो वसवि. सरलै स निघडिमिर्वशी .।8।। १७... 8 ... १८ .

·{ १४७ ) मन्च ... ... का ।प्र। थ। म भा ४ । 81 ११ । १३ ...... ३।३ । १२ । १६ १।३। ... ... . ... ... ... ... ... २।१।११।१३ ३२४ 8।२।। 8 ... ... 8181१।२५ ...४ ४१५ ५1०1०। ३... ५...२२ ५।७।१९।८... ५... ३०६ ५। ७ । २९ । ६ . ३९ 8।३।१३।१२ 811 ८२० ...B... B७३ ... ... ... ... ... ... .. ... ... संयच्च प्रचेतायाः.. संयच्छन्दः सं यजत्रैरङ्गानि सं यज्ञपतिराशिषा सं यदियो वनामहे सध्या सं या व. प्रियास्तनुवः सरोहोऽसि संवत्सरस्य प्रतिमा या त्वा संवत्सरस्य घष्ठः संवत्सरस्य षष्ठी संवत्सरोणा-मरतः खर्का संवत्सरेण परिमा... संवयामि संवर्घसा पयसा सं तनूभिर सं वरना दधातन निरोडावान् सं वसाधा सवर्विदा समीची सं वां कर्मणा समिधा दिनो संदसि संवेशाय खोपवेशाय त्वा समितं मे ब्रह्म सशित स समिद युक्से वनमे .. स समिद युवसे धन्नमे... ससोऽसि चक्षुषे ला स सौदख महा व्यसि... सरदयां वसुभौगधीरे. ... ... ... 8 १।४1880 8/२ ५।१३ 8 ।। ३। ५...... ३।२।१९। ।। १।२३ ४१५ 8... ... ... ... ... ... ३।१।१०। १२७ २।६।११।१६ .. २...०५ |४|४|१२ ... .... ४३७ 81४|१।१६...... ४१५ ४।१।३।१२ ... ४ ।।१। ५। ... ... ६ ... ... ... ... ...

·२४८ ) मन्त्र भा ... ... .. सगर... ... ... ... ... का। प्रथम सस्पर्शयति रक्षसामनन्दव २।६।।३ ७४२ सरसावमागा स्वेषा रहन्तः १।१।१३ । १४ २२५ सहितासि विश्वरूपौरा १ सहितो विश्वसामा सूर्यो गन्धर्व' ३।४।७। २... ३ २६२ सकत्सकदवद्यति सदिव २।६। ६।११ ...२... ७४३ सखाय. सं व सम्पञ्चमि) २।६।११.९९ २...८०५ सखायः सं वः सम्यश्चमिघy 8 || 8 ।१९ ४३८ 8।।७।२९ B६८ संघासि जगतोच्छन्दा व्यनु त्वा रभे ३।२।११ सन्दनेनानिमिषेण जिष्णुना ४।६।। २...8 ... মা মাত্র ५.१७॥१॥ ५... ३४२ स जातो गर्भो यसि रोदस्योरमे... 81१18। ५ ... 8 ... ५. सजूः सूर्य एतशेन एतेन साहा ५।६।।३...५ ... २२३ सजूरग्निर्वैश्वानर इडाभिहतेन ५।६। 81 ... ५... २२३ मजूरब्दोश्यावभिटतेन खाहा ५।६।।१ ... ५... २२३ सजूरुषा बरुणीमिर्छतेन साहा ५।६।४। २... ५... २२३ सर्ऋतुभिः सर्विधाभिः 81३।।६-१ ३२६ सजोषा इन्द्र सगयो १18 | 8२ । एक सजोषावश्विना द५सोभिहतेन ५।६।। ५...२२३ सचेध्यखाग्ने प्रच वोधयैनमुच्च २..... सञ्जयोतिषाऽभूवम् १ सन्धानमसि कामधरण ।२। 1 ३... ... 81 8। ६।१९ स ते जानाति सुमतिं यविए १।२।१४। ६ १ सतेनीयसा मनसा वोत ... १।३।१०।१० ... ... 8 ... ... ८८७ १८ सतौकाय वा ....8... ... ..

·(१४८ ) मन्त्रा का । प्रा ध। म भा प ... ... .. ... ... २... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... स ते मा स्थात् १।१।२।१५ ...... सत्यज्योति ।। १३ । १५ १३८ सत्यमसि सत्यस्य सत्यमसि ११।२०। ५...६ २२९ सत्यराजाइन् १८१६ । २१ १।८।१३।१० २... १३८ स त्वं नो अमेऽवमो भवोती २।५।१२।२३ स त्वं नो व्यमेऽवमो भवोती ७।२।११।२० ...8 ... स त्वं नो नभसस्पत ऊर्ज ३।३।८।६ २०४ स त्वमये प्रतीकेन प्रत्योष २। ५। १२ । २८ ... २... सदसि सन्भे भूयाः ९८३ सदुत्तरेण ५।०।१२।५... ५... ३६ सधमादो द्युमिनौज एता १.१९२। ५... २... १२० स नः पावक दौदिवोऽग्ने १।३।९।२६ स नः पावक दौदिवोऽसे १।५। ५।९. १ ७८२ सन यावक दौदिवोऽग्ने ४।६।१।१....... स नः पितेव सूनवेने १।५।६।०...१ स नो भुवनस्य पते यस्य त उपरि ३11०1१२ ३... २६२ सन्तति सावन्याभ्या ५।७।२३। २..५ ... २५५ सं ते पयासि समु यन्तु वाना.... २१५।१२।।...२... सं ते पयासि समु यन्तु वाजाः... ३।१।१५। 8 ... सं ते पयासि समु यन्तु वाजा' ... |२|७१३...8 ...२. सं ते प्राण वायुना गच्छता १।३। 10 ५९. सं ते मनसा मनः संप्रान ५२१ सं ते वायुर्मातरिया दधातु ५. संलममे सूर्यस्य १।५। ५।१६ ८९ ... ... ... ... ... ...७८ ... ... ... ... ...

·( १५. ) म भा ... ... ... ... . ... ... . संवा नह्यामि पयसा छतेन ३४. संवा सिञ्चामि यजुधा ...पूर संदेवि देयोर्वश्या पश्यस्ख ११२।५।१३ सन्धा तु सन्दधावहै त्वामेव २।४।१२।९. २... ५२९ सन्धिरस्यन्तरिक्षाय त्वा 81 81 । 8 ....8... 828 सं नो देवो वसभिरमि सं सोमस् २।१।११।९. संनो देवो वसुभिरमि सं सोमस् 8।8।। 8 ... 8 ... ११४ साते यने समिधः सप्त जिना ७२ सात ते बने समिध सप्त जिला ... ३।६। ५।१४ ...8 सप्त वा हरितो रथे वहन्ति २।।१।१४ •.२... ५.२६ सादभिरस्तुवत पशवोऽट्यन्त ।३।१०।८.... सप्तभिरस्तुवत सप्तर्ययोऽट्रज्यन्त ११.।...... २०१ खप्त विशयास्तुवत द्यावाधिवी ३०१ सप्तरसि १...१०१४ स प्रनवनवीयसामे २।२।१२। ...२ ... ३०१ स प्रत्नवनवीयसागे सवाधते मदं च गुभयच्च ... २१२।१२।१६ सबोधि सरिमंधवा ।।२।३।९५ समरा १।१३।१२ सद्धि एयध्वं १।१। १५५ समन्या यन्त्युपपन्तन्या २१५१ १२११६ समई विदेवे १।१६। ३...२... मममिन्द्रियेव वोर्यमा ।।१५। ८.:२...१५९ समई प्रनया संमया १।६।।...१....८० समई प्रत्रया संमया २।७।८।२६ ...१...१.२५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·(५ मन्य: भा ... १ १।१।। २... १।१।१०।१.... ... ... ... ... ... १।११।१. २४ ३।३। ७११६ ...... २५. ... ... ... ......२.२ (२८२४ २४ १181 8५।११ ७१२ 18।१२। ...... ... ... ... ... समापो यादरम्मत समायषा समाजया ... समारभ्योर्चा ध्यध्वरो समावनधरागुदोधौरहि समाश्छन्द समास्वाम ऋतको बर्द्धयन्तु समित, सहस्पेथाए सम्पियो समित् सवन्ति सरितो न घेनाः समिदसि समिद्दिशामाया न. समिहो मे मे दौदिदि... समिधमातिष्ठ गायत्री ला... समिधामि दुवस्यत ... समिन्द्र णो मनसा नेषि गोभिः समीची नामासि प्राचौ दिक समौद्धो अनन् कृदरं मलौना समुद्रं गच्छ खाहा ... समुई छन्दः समुद्रमुदरेय समुद्रस्य लाऽवाकयामे समुद्रस्य वोक्षित्या उन्नये समुदाय वयुनाय समुद्रे ते हृदयमवन्तः समुद्रे वा न्मणा अस्वन्तर समुद्रे सदने सौर ... ... ... १।।१३। १... २... १३० 8 |२।३।।... ... १।।8। २...१... ५। ५ । १.। .. ५... १७५ ५।१।११।९ १।३।१९। १...१... ५० ३।३।१२।१४ ५। ७११६ । ८ ... ५.... ३४४ ... ... ... ... ... 8... ... ... ... ... ... દ ... ... .. ५१ १।३।१३। 81६1 २।१० १,18५। ५... 81९21 ३ 1३।। ७... ... . ... ... 20 ·7 बा 14.म II । 8०६ ।।७।१२। ८.......... १।।1 ... ... .... ... ... .. ... ... . ... ... २... ... ... समुद्रोऽवगत.... समुद्रोऽसि नमखानादानु समू रक्ष' सन्दग्ध सम्पश्यामि प्रजा व्यहम् सम्एच्यध्वम्टतावरी सम्पयवध्वमनु सम्पयातामे. सम्बझया एयव सम्मरयस्त्रयोविएश सम्मा सृजामि पयसा एतेन सम्मितच सम्राट् न्योतिरधारयत् सम्राट दिशा सह साम्रो समाडसि कशानु समाडसि प्रतीची दिक समासि प्रतोचौ दिक समाहसि भायहा स यक्षदस्य महिमानमग्रे... स योजते प्यरुषो विश्वमोजसा सरखतौं जिवाण.. सरखती मनुष्येभ्यो... सरखतो निपक्षति'.. सरस्वत्यै निमक्षति सरखत्यै पूष्णेऽपये खादा ... ... ... ... ... ... ... ... . 8 ।।१३।१. ....... १।९।८।१० १३५ ।। ८..8 ३५५ ।७।१२। ७ ६८९ १।१३।१ १३८ ३१२।९।१६ ...8. २६८ 018 | १२८ ...... 86 ४६५ |३। ६. ५ ... 8 ३88 | २. ३ 8...४२२ १।३।२। ८..१ 8५५ ३।१।१५.... ... 8181।१४ . .. १३८ ५।।११।११. •.५...१३७ २।२।। ५।७।२२। २... ५... ३५. ५।७।२१। २...५ ..... ३८ १।२।२।४ ... १.. २६. १।।१३।२९ ११८१९३ | १३. २... १३८ ... ... . ... ... ... सरखत्ये खाहा सरोस्पेभ्य सारा... ... ...

·भा 7 . ... ... ... स काय वा सोणार सप्तमी सान् गुदामि सर्पान लोहितगन्धेन सर्पिोवो पीवयंस्य जाया... सर्वस्य प्रति शोवरो... सर्वायुमें पाहि सर्वे वाता वरुणस्याभूवन्... ५।।२२।०, ५... २५. ५।७।१०। ३... ५... २४५ ५.७१२५। ८... ५.." ३५१ ३।२।११७..३ १।। ।।१क. १ 18। ०।२९. ४६८ ... ... ... 8 ... ... सलिल प्रस्तुत सलिलं छन्द सलिलायला ... ... ... ... ... . 181 ८२ १७४ ४।३।१२। ९५.. 8 ... 810।६।१०. ... 8 ।।१।८... ३ ... १.८ १.९.। २..९ ११२ 8181८।...... ०४ २181 ५। २..२...8८ ५।।१५। ५... ५... १४३ ५।२१। ५ ११९११२९ ... २... ११८ २।२।१२।। ११३।१।१. ५१० ३।३।२।२४ ...... ... ... सलिले सदने सोद सविता वा प्रसवाना सविता त्या... सविता य सदसिय स नो महेषु सवितार पुष्छन सवितु पञ्चमी सदिचे साहा स वेद पुत्र पितरः स मातरम् . स शिवितानसन्यन रोधनस्या सरप छन्द' ... सह रय्या निखाने सह रस्या निवर्गखामे सारया निखामे য যতম বমি .. ... ... ... ... ... ... १६१५९....... ।।११।२. ....

·( १५१ ) 7 ... .. ... ... ...BER ... ...B ... ... ... ... हा ।प्र। म सहच सहस्य हेमन्तिकारतू .. ४|४|११।८,१.... ... १८७ सहसा भातान् प्रदान ... ३।३।१२। २. 8 ... ३८ सहस वा तम तापायछत्... २।४।१२।१५... २... ५२९ सहमएि शततेमा २०० सहसवलशा वि वयं कम E १।१।२।...२ ... सहसवलशा वि व हेम १ सहस्वस्य प्रतिमा यस ।।१९।१६ 869 सहसस्य प्रमा यसि 11९1१८ ...8...820 सहसस्य विमा व्यसि 81 8। १।२० ...8..869 सहसस्योन्मा व्यसि 818 | ११ | २१. २...४७ सहस्राणि सहसधा पाडवोस्तव ४।५।१०।१२ । ५8B सहसायि सहसतो ये १।५।११।१...... ५५९ सहखएतना सहख एतन्यत २६ २६५ साकं यक्ष्म प्र पत श्येनेन ४।२।६।१३ २२० साध्याना पञ्चमी ५।७।१७।९. ५... ३४५ साध्वीमकववाति नो यद्य १।२।२४। 8 ..१ सान्तपना पद हविर् १३।१३।१. ३६० साम कुटिकाभि ५।७।१३। ३ ... ५... ३४१ 881 ११३ ४७३ सा विश्वकर्मा सा विश्वयचा सा विश्वायु ६५ साहसोऽसि सहसाय त्वा • ।। ११ १२२ ... सिहौरसि महिषीरसि .. १।२।१२। ८...१ १११ सिरोरसि रायस्पोपवनि साहा ११२।१२१ ४११ ... ... ... . ... ... ... ... साना तनूपा ... ... ... ... ... ... ... BEG ..

·मन्त्र प ... ... ... ... ... ... ... ... मातुरस्या उपस्थे ... ... का । प्रा । म भा सिहोरसि सपत्नसाको स्वाहा १।२।१२।१७ सिहौरसि सप्रभावनि खादा... ३११ सिरहौरस्थादित्यवनि' स्वाहा १ १२ १२।२. ४९९ सिरहौरस्यावह देवान् ११२११२ । २१ ४९९ सिहो वयश्चदिश्छन्दः ४।३।५।१५.... ३३८ सिताय स्वाहासिताय स्वाहा 018 ।२२४१-२६...६ .... १६९ सिनीवालि एथरके... ३।१।११। १५... ३... ६५ सिनीवाली सकपदी ।।५।८....... सिनीवाली साहासिताय स्वाहा... ३।३।११।१० २२४ सिन्धुरवस्तमवप्रयन् 8181८३. ... ... ४७६ सिन्धुश्छन्दः, ।।३।१२।१३ ३८८ सौद त्वं 8।। ८1१६ ...... सौद त्वं मातुरस्या उपस्थे ... ४।२।१।१३ १५३ सौद होत स उ लोके चिकित्लान् ३।५।१५। ६ २६९ सौद होत स उ लोके चिकित्वान् ।।१। ३।९. ...8 सौरा युञ्जन्ति कवयो 8|21 ५।१५... 8 ... २.8 सुक्षिति सभूतिर्मदछत् २८३ सुगव्यं नो वाजी स्वश्विय ४।६।६।११ सुजातो न्योतिषा सह शर्म ४।१।। २... . सुत्रामाणं एपिदी १।५।११।१८ ३२ सदोतिरस्यादित्येभ्यस्ता 19.११११ .......११४ सुपर्ण बस्ते म्टगो व्यस्था दन्तो ६३० सुपर्णसदसि 181 ०.८...8... ६ सपोऽसि गरुत्वान् वियत्ते ४।१।१।१४ 8 ... १२८ सुपर्योऽसि गत्वान् दिवं गच्छ ४।१।१०।१५.... १२८ . ... .. ... ... ... ... १ ... ... ... ... . ..

·मन्त्र म ... ... ... ... ... ४९९ ... ... ... ... ८७ ... ... ... सुपऽसि गत्वान् पिया सुपर्णोऽसि निरपछन्दा प्यनु स्वारभे ३१२ ३ सपिप्पलाभ्यस्वौषधीभ्य ११२।२।१४... ... २८९ सपिप्पलाभ्यस्लौषधीभ्यः १ सुप्रजसम्वा वय! सपनो सपनसस्वा वय सुपत्नी... ३।५।६।।... ३ सुप्रभारवाय त्या ग्रहामि ५३ समगे काम्यौलवासिनि 018 (९९) २... ६ ...8५५ सभूरसि श्रेठो रम्सोनामायुर्धा सभेष यथाऽसति... ३ समङ्गलाएम्... ११८१९६१२. समिधा न च्याप योषधय सन्तु... 1818५। ....१ समेक 8.10/२६...8 ... समहर्यज्ञो देवा५ च्या च ... ४।६।३।११ समाय समिनी सम्ने मा ... १।३।१२। ३ ५५२ सुरूपवर्षवर्ग एहोमान् सव १।६।२।८...१ पूर सवरभि विल्येयम् सदरभि विख्येषम् सुवरसि मुवमें यच्छ... ५।।८। ५... ५.... ३१२ सुवरुदृचं गत 18| 1३३ सुवर्देवा५ व्यगन्माम्टता यभूम १।७।८।२८...१... १.३ सुवर्न धर्म खाहा ५|| ५ ३... ५. सदर्न ज्योति स्वाहा . ... .. ... १ .. १ ... ... ... ... 8 ... .. ... ... ... ... ... ... सवन अक खाहा ... ५।। ५। ५.......५ ·मनम भा 1 ... .. ... ... ... ५।। ५1 ....५...३.५ ५।०५।... 8।। ५। 8...? 18।१२।१. ...... ४६ ....५८ ११७।८।१... १...१.२५ १।२।१३। २ ५२ ... 000 ... ... . ... ... २... ... ... . सवनं सूर्यः साहा सवा साहा सवयन्तो नापेक्षन्त च्या द्या सवर्वतो सुदुघा न पयस्वती सवर्विद वट सवय सवाग देव दुऱ्या या वद .. सवोर्याय वा मामि सशम्मासि सप्रतिछानो समोकाश्म मधुम्रः सूर्याम्मिश्चन्द्रमा गन्धर्व एसग्दृशं त्वा वयं मघवन् ससम्भवा खा... सूपस्या देवो वनस्पतिको सूर्यः सं तनूभिः सूर्य एकाको परति सूर्यत्वचस स्थ... सूर्य भाखिन् भानखी वं सूर्यरमिरिकेश' पुरस्ताव सूर्यवयंस स्य... सूर्यन्ता परमात् पातु सूर्पण चक्षुरादपम् सूर्यामी पछी सूर्याचनमसी एक्साभ्यो सूपांय साहा ११८११६ । १९ ३।४।। ३ २८२ १1८1५। ..२... १।१।२।११ १।२।२।१५.. २... ।। १२२...... १ द १.८।१९। ८...१... १२. ... ... ... ... ... 44 पूरा ... ... ... ... ११।११। ....... २४३ १।२।।। ५...१ १२. ५1०।१२।। ५ ...२६८ १९९।५ ....... ।१९।५५ ... २... ११५ ... ... ... ... ...

·( १५८ ) भा सूर्याय स्वाहा... ... ... • २२६ सूर्येण खराट् ... ... ... ... ७.११२। ३ ... 18। २ .8 ४७३ ।।३।७।२७ ...... ३५. ३।३।१०।१ ३ २१० BI५11 ३ ३।२।११. न •२३५ ... ८ ३२९ ... ... २।। ८...२... ... ... ... १ ... ... ... ... सूर्यो देवता... सूर्यो देवो दिविषद्भ्यो धाता सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु सूर्यो मा देदो दिव्यादरहसस्थातु सूर्यो मा देवो देवेभ्य पातु सृजा शरि दिव यानि समुद्रं दशा शरि दिव व्याटि समुद्र सेदने वस्तु समग ... सेदु होता सो यध्वरान् . सेनानौकेन सविदघो व्यस्मे सैनानीकेन सुविदम्रो बस्ने सोम यायुष्मान्स योषधौमि सोम! राजानं वरुण सोमं गच्छ साहा सोम थास्ते मयोभव ऊतय सोम ते कोणाम्यूर्जवन्तं सोमप्रतीका पितरस्कृप्णुत सोम राजद्रेयवराह मा सोमविक्रयिणि नम सोमवतुरचरेण चतुष्पद . . सोमस्य तनूरसि तनूवं मे पाहि सोमस्य रतीया सोमस्य वा झुधेनाभिषिञ्चामि ... ... ... ५४० २.१.१५.. १।२।९।० ४३४ १।९।१४ । ११ २५६ ।।३।१३। ५.... ३९७ B६।१।२२ ... 8 .. ५६० २।३।१०।१२.. २.. BB५ १...१.४५ १।३।१९। ६... ।।१।१५। २... 8 ... १४२ ३५३ १।८।२१। ७...२ १।३।१३। २... २५४ २।७।११।१... .....१०५२ १२।१।८ २०२ ५।१२।३ ५...३४८ १।१४। ७... २..१४८ ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·( १५८) मन्त्र भा ... ... का।।। म १।११।१ १।२।१०। २... १।६।। ५... १।६।।।२० ... ... २०० ८७६ ... ... ... ... ... २२१ सोमम्य विधिरसि तवेव मे सोमस्यातिथ्यमसि विष्णवे वा सोमस्याधमुज्जितिमनूज्जेषम् सोमस्याई देवयज्यया सोमान खरण कृणुहि सोमामूषणा जनना रयीण सोमाय वनस्पतये स्वाहा सोमाय स्वाहा सोमारमा युवमेतान्यस्मे सोमाका दिन वियोममोबा सोमेन त्वातनम्मोन्द्राय सोमो जिगाति गातुवित् सोमो रागा वरयो देवा सोमोऽसमाकं प्राधणाना रागा सोमोऽस्माक माझयाना राजा ... ... ।।२२।१६ १८११५११३ १।८।११।२१ १।२२।१० ११८१२२१२६ ... . २२१ ... २ ... ... ... सौहान सनूधा १।।8। ५... 8०३ १।१४।६ २... १४८ २१२ १।८।१२।१६ 1B1E....... ४०३ 218| 01 ५...९... ५.२ ५।०।१२। ० २१८ 818110 ... ... ... ... ... ... सायन् वर्षन् मोमरारत् साहा स्तनयिन निर्वाधेन स्तयिनुसनिरखि तौबई सटरोमा स्तुत शस्त्र प्रतिगरं यहमिडाम् खतस्य खतमस्यून महार... स्तरि युतं गतसदं युवान स्तेमान श्याभ्यो लोमत्रर्यास्वर भुवनस्य .. ... ३।२।०१ २...३ ४।५९. ... ... ५७३ ५1०।११।१, ५... २२० ।१२।१२... . . १६८ ... ... 21 ·का।।। म भा ... ... ... ... ... २१२११२१ १२ ९ २२१ ३।१।४।६ १।१।।। १६ a २।३।७।९. ...२... ५.२ ३।२।४।१ ... ।।१६। ६ १11881 ५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... । ... ... ... स्तोमासख्या विचारिणि स्थिरो मव वीट्वा याशुभव स्फात्य वा नाराये स्फूर्तीन् दिद्युइर्थन् भूतरारत् खाहा रुपयः स्वस्तिर्विधनः सस्ति ... स्योनामासोर सषदामासौद खगा वो देवा सदनमकर्म खधा पिटभ्य सधा पिसभ्य खधिते मैम सिौ धिते मेन घिमी सधिते मैन बिसी सराट् न्योतिरधारयत् सराहस्यमिमातिज्ञा खराडस्युदीधी दिग सराइस्युदोषो दिग् सम्तोमो देवो भने एपिया सम्युत्तराण्यशोय साइतोऽसि मधुमतो. साइतोऽसि मधुमतीनं. सातो नक्षत्र वायुर्देवता सातचित् सदेव यमापी सादु परसद पितरो वयोधा मारी वा सादुना तोत्रां तोड गान मामागार गम्भारे ... ... १।३।।१२ 898 २०२ १।२। ५। ५... R १।।८।१२ ५२४ ७।२।८।१०..... २।३। २।८... १...०५५ ।।३।। 8 811 २ क .8 ... ४२९ .।।१५। ६... 8 ... १८० १०२।। ५...१ २०२ १।। २। २...१ ५८३ 11 . २ 8181१।१६ । ... २०४ ... ... ... ... .. ... 8।।८।८...... १।२१।। २... १८० ११२॥ ०१११ १ ... ....

·का।।। म भा ... . . ... ... ... खावेशोऽस्यग्रेगा नेतृणा खाहा वा समव सूर्याय खाहा दिव' .. खाहा देवेभ्य साहाधिमाधीताय खादा खाहा नमो य इदं चकार २६९ ... ... ... साहा थिये साहा यज्ञ वातादारमे १ Bet १।४।२। ५.. १।२।२।१७...२... ३।१। 81१५..... २३ ७।३।९५११-२२.६ ... १७२ १।१२ ५... २... १।२।२।१९. १.. २९५ १।२।२।२. २६९ १।२।२।१६ ..१ १।२।२।२९ २६९ २०३।८।१८ १ ३२४ १।६।२१२६ १ 81३।। २ ३२७ .. ... ... ... ... २६९ .. स्वाहा यचं मनसा ... खाहोरोरन्तरिक्षात् खाहोर्ध्वनुभस मागत खिएचतोऽह देवयज्ययायुनान् से दो दक्षपिने सीद .. ... .. ... 8 १।८११५। १६ ..२ .. ...... ... २६५ ३ । । । १९ । १. ११२। ३ । १२ ...१ .. हस शुचिषद वसरन्तरिक्षस स शुचिषद वसरन्तरिक्षसद सैरिव सखिभिवदङ्किर हयोऽसि मम भोगाय भव हरिभ्या त्वेन्द्रो देवता गमयतु हरिमाय यका इरिरसि हारियोजनो हलौयान् पाशतेन हविष्मतौरिमा यापो हव्यवाडमिरजर पिता नो ... ... . ... .. ५।७।२३।। •५ ... ३५१ १।४।२८।१ ६७२ ५७,२३, ५..... ३५१ ५५२ ३।४।१९। २ ३... २८ ... ..

·। २ ... ... ... ... ... ... ... ..... .. ... मन्त्र इस्त याधाय सविता ।।१।११ हस्ता नक्षत्र सविता देवता 8181१।१९ ... 8 ... । हिन्द मे गाना हरिवो गणान् ३।२।५।८... हिमस्य त्वा जरायुणाने 8।। १।४ ...... हिरण्यकेशो रजसो विसारे ३.९।११.२० हिरण्यगर्भः समवर्तताये २।२।१२। १ २...३७१ हिरण्यगर्भः समवर्तताये 81९ १३. ६५ हिरण्यगर्भ समवर्तता 8।२। ८1५... ... २५२ हिरण्यं छन्द ।३।७।२९ ३५. हिरण्यं ददाति तेम एवाव रुन्धे, २.११.१९६ ५२९ हिरण्यपाणिमूतये सवितारमुप १। 8 । २३ । १क ....... ६६१ हिरण्यपाणिमूतये सवितारमुप २।२।१२।८..२... ३०१ हिरण्यवर्ण शुचय पावका' ५।६।१।१ ५...२.. हिरण्यवर्णावुघसा १।८।१२।२. २... १२७ हिरण्यङ्गोऽयो अस्य पादा 11७1८...... ខ១ इतस्तोको हुता प्रमो १।१।। 8 ... २... ६५ डताय खादा ५। ७।२०।१४ ३४८ हुवे वातखनं कवि पर्जन्यक्रन्दर. ३।१।१९ । ३५ ... ३ ... घदे त्या मनसे त्वा दिवे खा १।३।१३] १... १ ५५ हेतयो नाम स्थ.-. ५।५।१.1 ८... ५... १७६ हेमन्तशिशिरारतूना प्रौणामि १।६। २११७ पूस होताध्वर्युरावया यमिमिन्धो || ८५...... ji इति तैत्तिरीयमंशिताया मनसची समाप्त । ... ... ... ... ... ... दधामि ... ... ... ...

·॥अथा
• तैत्तिरीयसंहितायाः-
(प्रथमादिसप्तकाण्डानां)
॥ ब्राह्मणसूची।
का - काणे, प्र. प्रपाठके, च = अमुवाके, प्रा = प्राइएसद्धा।
भा= भागे, =ष्टे ।
प
..
...
५8
Co
प्राधषम्
का प्राथ।श्रा भा
परशुरशस्ते देव.--.मित्याह ६।२।२।८.६
व्यफूटयाऽकर्णयाऽकाण्या ..
च्यामा वा एते सर्वर्ग लोक
७18।३।२० ...
यणया उप दधाति
५१२।१०।१२ .. ५...
यदाया छवि तस्मादण्या
है।३।१०।१५... ६...
वन्या परि हरति वयं
६।३।६।११..६... ०१
व्यदाया व्याधारयति वरमादक्षाया ५।२।७।१७ .. ५...80
यदाया व्याघारयति तस्माददाया ५।।। ५। २..५'. ४५
यक्षाया थाधारयति मादक्ष्णया ६।२। ८। ३. ६....
यक्ष्णयोमदधाति तस्मादक्षाया ५।३। ५1१९... ५... ४
४७

·( १९४) भा । ... . .. ... ... ... प्राहपम् यक्षितोऽस्यक्षियै त्वा मा मेष्ठा १।७।३।१३ ... १... ६६ थगन्म ज्योतिषत्तममित्याह ५।११।२९ .... ५... १८ ध्यगन्म सव सवरगन्मेत्याह व्यगाश्नमौदित्याह यब्रूयादगन्ननिरिति ।। ६ । ५ । २५ ... २... ७३५ यम या याहि दौतय इति वै ५।१।५।२६ ५... १२ व्यम या याहि वीतय इत्याह २।५।११. ... २... च्या या याहि वीतय इत्याहा.... ५।५।६। १... ५... १५३ व्यग्नय च्यायुमते पुरोडाशमयाकपालं २१२। ३। 8 ... २.... ३४८ यमय होमुचेऽएकपाल ७।५।२२।१-१... ५५१ व्यमये कामाय पुरोडाशमाकपालम् २।२। ३। १ ... २... ३४८ व्यमये क्षामवते पुरोडाशमाकपालं २।२।२।८... ३४७ यमये गायनाय चिरते ७।५।१४।१-२० ६...५३७ ध्याये सहमतये पुरोडाशमछाकपालम् १ । ११.१ १... प्यमयेऽभिवते पुरोडाशमाकपालम् २।२।। .. २... ३५२ यमये जातवेदसे पुरोहाशमाकपालं २।२। ३। ५... २... २५. ध्याये न्योतियाते पुरोडाशमा २।२।।१....२... ३५३ ध्याये तेजखते पुरोडाशमयाकपाल २।२। ३। ७... २... ३५० व्यमये दाधे पुरोडाशमाकपाल २।३।२।१६ ०१२ यमयेऽनौकवते पुरोडाशमाकपालम् ।।४।१...२... यमयेऽनीकदते रोहितालिरनड्डान् ५1५। २8 । ५... १९६ प्यमयेऽनपतये रोडाशमाकपालं २।२। 81 ३... २... ११ ध्यायेऽन्नवते पुरोडाशमयाकपालम् ।।२।।। १ ૨૨ व्यमयेऽन्नादाय पुरोडाशमशाकमालम् २१२। ४ । २ ... २... ३५१ थप्रये पधिरुवे पुरोडाशमाकपालं २।२। २। १ ३०० यमये भवमानाय पुरोडाशमा. २... ३५१ ... २... ...

·( १६५ ) का। प्रधाना भा प्र प्रादम् घपये पुत्रवत पुरोडाशमाकपालम् २१२। ।। ५...२ ३५२ ध्याये मध्यमानायानु बहोत्याह ६।३। ५। ... व्यमये यविष्ठाय पुरोडाशमाकपाल २ ।। ३। २... २... ३४८ व्याये रक्षो पुरोडाशमयाकपालं २।२। २। ३ ... २... २४७ यमये रसवतेऽनक्षीरे चई निर्वघेद २।२। २..३५२ व्यमये रमते पुरोडाशमाकपालं २।२। ३।६ ध्याये रामवते पुरोडाशमयाकपालं २।२।२। ३०० यमये वसमते पुरोडाशमयाकपालम् २।२। । ७...२... ३५२ ध्याये वाहते पुरोडाशमयाकपालम् । २ । । ८... २ ... ३५२ पमये प्रसपतये पुरोडाशमाकपालं २।२।२। २...२ ३४७ यमये साधन्त्याय पुरोडाशमाकपालं २।२। ३। ...२ ... ३५० नये सरभिमते पुरोडाशमयाकमाल २।२। २।८ • २..३४ प्यमा३ इत्याहामि रेतोधा. च्यमावमिश्वेतव्य इत्याहुरेष वै ५।२।।... ५... यमि युनज्मि शवसा तेनेत्याह... ५। 8 1१.। २... ५... १०६ यमिं वा एतस्य शरीरं गच्छति २।३।११। २... २... ३५० पनि वैश्वानरं गच्छ खात्याह ६।।१।१६ ... ६ ८५ यमि पशुरासीत्तेनायजन्त. ५।७।२६ । १ . ५ ... ३५४ प्यमि' पुरा भवत्ययिं मधित्वा ६।३। ५। ९३ ... ६... यमिं ग्रहाति स एवायतने यमिचित ह वै यमुभिन् ५1८।११ थमिजिभ्य o-.इत्याह ३।५।६ ५... ३... ३५४ मिना पुरस्तादेति रक्षसाममहत्यै ६।३। ... अभिना पुरस्तादेति रक्षसामपहत्यै ६।३। ६।१३ यमिनावै देवा सर्ग लोकमनिगासन् ५१ ५। ५। ७..." २५८ . ... 80 .. ... ... CEB ... ७५ ...

·भा ... ... ५ " ... ५ ... ... जाणम् का। यमिना वै देवा सुर्वर्ग लोकमायन् ५।३।८। २... ५.... यमिना वै होघा देवा व्यारा ... ७२ मिभ्य पशूनालमते ५१११ । १७ यनिमम व्यावह सोममावह २।५।८।७...'२... ६३१ चमिमन्यारत्य भये देवता है।२। ५। १२ व्यमिं पुरोष्यमरिखदच्छेम ५।१। २०१३ ५... ५ अग्नि पुरीध्यमगिरखदराम ५।९।२।१५ ... ५... यमिं प्रति खिएकृतं निराह ११५ २८...१...७७५ यमिरमुमिन् लोक यासौद २।५ २...२.. यमिरवमो देवताना विष्णु परमो ५।५।१।१९ ... ५... यग्निरायुष्मानिति हरसं ग्रहाति ... २।३। ११ । १२ 8५१ व्यनिर्देवता गायत्री छन्द निर्देवाना दूत व्यासौदुशना कायो २।५। ८१ ७ ... २... ६१८ पमिवाना दूत व्यासौदेयो २।५।१९१२५ ...२... • ६५२ ध्यमिदेवेभ्यो निलायत तमथर्वा ५।१।४।९. १ प्यमिदेवेभ्यो निलायत तं प्रजापति• ५।१। २।०.... ५... 8 यमिदेवेभ्यो निलायत स अमुकं प्रावि०५।१।४।१४ ध्यमिदेवेभ्यो निलायत सदिशोऽनु ५।। १२. ... ५...१.१ ध्यनिर्देवेभ्यो निलायत स वे प्राविशत् ५।१।१११३ अमिदेवेभ्योऽपाक्रामद्भागः ५11८1१... ५... १०४ ध्यमिमूर्खा दिव ककुदित्याह १.५1 ॥ ८०४ यमिव यम यं यमौ ३।३।८ ३...२०० मिर्वा ह वै व्यमिचितं दुहे ५।। ०१५ ५... १०५ ध्याग दीक्षितस्य देवता ३ घमिर्दै देवानां व्रतपतिस्तस्मा एव ... ... .. ... ... ... ... ...

·भा 1 . ४8 ३६० ... ... ... ... ... ... भादरम् का।।। श्री यग्ने तव श्रवो वय इति सिकता ... ५.२१ । १ यात्री ते वाजिना वी वधस्थेति २11१18... २ यो प्रेहि प्रथमो देवयतामित्याह ५1811 ५... ५ . प्यमे रक्षभुषसामू| प्यस्यादित्याए ५.२।१।९. ... ५ .. थमे भरन्तु चितिभिरित्याह ५।२।२। ५...५ . ध्यमे भरन्तु चित्तिभिरित्याह ५।। ६।५ ... ५... ८८ पाने महार जसोत्याह महान् ...२... ६३० ज्यमे यत् ते पर हमामेत्याहेत? ५।३।१९।६ धमे यन्मे तनुवा ऊनं ८.५ धरहं देवयज्ययानादो १।६।११। १२ ...१ ८३१ च्यग्नेनित्रमसोत्याहामे ६।३। ५। ५....... प्यागोऽसीति पुरस्तादुपदधाति ५।३।। अवै दोक्षया देवा विराजमाप्नुवन् ५।६। ७।५ २. त्यमेवै वसुमत प्रातस्मवनं. व्यमे व्रतपत यात्मन पूर्वा .. ६।३।२।१९...६. ध्यमे सहसाक्ष्याइ साहस ५। 8 ।।... ५... १.. व्यमेस्तूपाधानं वायोति २ व्यमेस्त्रयो न्यायासो मातर व्यासन् ६१२।८।६ 8 स्पमेला सामाव्येनाभिषिञ्चामौत्याहैप ५।६। ३।८ व्यग्रं वा एतत् पशूना यदमा व्यङ्गिरस इमे सत्रमासते ते ३।१।। ३ व्यङ्गिरस सर्वर्ग लोकं यत. ५।२।१२ यङ्गिरस सुवर्ग लोक यन्त ऊमैं यङ्गिरस मुवर्ग लोकं यन्तः ५।।३। यरिस सुवर्ग लोकं यन्तोऽभु २ ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... 9 ..

·का। प्रा भा ... ... .. ७७ ... .. ... ... प्रापम् यङ्गिरस सवर्ग लोक यन्तो या ... ५।। २६...५... यङ्गिरसोन पितरो नवम्वा २।६।१२। १०. २...१५ पहिरसो वा इत उत्तमा सवर्ग... २।६।३।।...२... ०१७ ध्यङ्गिरसो वै सत्रमासत ... १६५ व्यच्छावाकसाम भवति ५।४।१२। ५... १९. यच्छिन्नो रायः सुवीर इव्याह ६।३।८।१. यच्छिन्नं तन्तुं एथिव्या धनु । ६।१। ४ । २२... ६ অসৱীয়ে অং জুনি ५।५।७१२... ५... १६ व्याया क्रोणाति सतपसमेवैनं क्रोणाति ६ । १।१०। २ २७ धमलोमै सहजत्येषावै पशासि रयिछेत्याइवेवेना ।8।।९० २४० व्यन्यानोरेता उम दधात्येना ५।७।२।१२...५ ...२३ प्यनलिना जुहोति न ह्येतेषामन्यथा ५।४।८।१४ ... ५.. १.५ यतिक्षिप्रा देवतेत्या सैनमीश्वरा २।। १। २... २४१ यतिध्छन्दसमुपदधात्यति ५।३। ६... ५... चतिच्छन्दसोत्तमया वर्ष वा ५।२।१।१२ यति पाप्मानं माटयं मुच्यते व्यति ब्रह्मवर्चसं क्रियत इत्याइर... २।२।१०। ५ अतिरावावमितो भवत इन्द्रियस्य व्यतिरावामितो मवत इन्द्रियस्य ७१३।७/८... २४५ व्यतिरानावभितो भवत' परिक्षोत्यै ।। ५। ८.. २३० व्यतिराधावमितो मवत परिरहोत्यै ०६४।५।११... ४१. यतिरावामितो भवत प्रजायै ... २६९ यतिरामावमितो मवत सवर्गस्य... 018।६।७.. ४१६ व्यतिरात्रावभितो भवतो नाद्यस्य ७।३।। ५.१... ३०० ... ... ... ३४२ ... ... . ...

·( १७. ) का।प्र चामा भा 8.. ... ... ... 8... ... ... प्रायम् ध्यतिरात्रावभितो भवतो ऽन्नाद्यस्य 018। ३।२२. थतिरावावभितो भवतो ऽन्नाद्यस्य 018।।१९ ६ 8१६ थतिरावावभितो भवतो ब्रह्मवर्चसस्य ०।३।८।६... ध्यतिरावामितो भवतो ब्रह्मवर्चसस्य ७।३।१०।१०... ६. ३५६ यतिरावावभितो भवतो ब्रह्मवर्चसस्य ७।।।५।६ ..... २८७ ध्यतिरावावमितो भक्तो व्रह्मवर्चसस्य 018। २।१२ द ३८२ यतिराने पशुकामस्य गह्रौयाद... । ६।११। ६ यविहाय वषट् करोति ६।३।।८... ध्ययनमा व्यस्यानादो जायते ५।३। ४ । १५... ५ ... ध्यत्यन्यानगा नान्यानुयागामित्याह ६।३। ३। २... ध्यत्र रमेथा वर्मन् एथिव्या ६।२।। यषि बहादेव यजमान ध्यत्रिरददादौर्वाय प्रभा ०।९।८।१ यथ झ वदन्ति परिमिता ७१३ १... ६... ३२२ व्यथ या सहसतम्यासोत् .. ७।। ५ यथ वा एतत्सर्पराजिया ७।३।१।६ ३२२ व्यय वै तामुपात इति होवाच १1०1 २१० यथ तामुपान इति होवाच १।७।२।१४ १...८६२ व्यथ वै तामाङ्ग इति होवाच १।७।२११८...१ यथावयो भूयसी ६।५।। ५... ६ ... १२१ यथा सर्वेभ्य सदस्येभ्यो ७।१।५।१२ ६ यथाडरुदाइत्या सा वध च्यथाजगन्नेत्रे देयेत्यतिरिक्ता पथाहझये चामोधे च .. ७।१।५।१४ यथाहासमानेऽईमासे ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·भा ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... प्राहाणाम् का प्रामा यथार्या कल्यायो बहुरूपा ७।१।५।१५... ६... १७४ यथार्या विरूपोभयत एनौ यथैता याइतीजुहोत्येते वै देता २।। ६।। २... १६७ व्यथो कामां वै वसोर्धारा... ५.81 ८३ यथो खलु दीर्घसोमे संटये ६।२।११।१३ ५५. यथो खलु नानव सूक्ताभ्या ५।। ५।१४... ५...८० प्यथो खलु सम्भृत्या एव सम्भारा' १।५। २।१२ ...७५ व्यथो खलूपधेयमेव यदुप ५।२।६।१७... ५... ५३ यथो खल्वाङ सवनमुखे ७।५ ५। ३... ४६५ यथो खन्वाड सुवर्गाय ६।३। १५..... ७५ बथो खल्लाहरमि सर्वा देवता .. ध्ययो खन्चाहरग्नि- सर्वा देवता ६।३। ५। ३... यथो खल्वाहुरनाजति जतिलाश्च ५।। ३ ।... ५... ८२ यथो खल्वाहुरप्रजस्य ५।६। ८६ ... ५... २४५ प्यथो खल्वाङराशिधे वै कं १।५।६।१२ ८१८ व्यथो खल्वाहुरेते वावैनं ... ६।२। ८८... 88 यथो खत्वायत्री वाव प्रातस्मवने ६ ।। ५। ३ ... ६ ... ९२ यथो खस्वाहुन चेतव्येति ५।।९.१९२ ... ५... १०७ अथो खन्याहु क्रम्येति नैऋत्युखा ... ५... २३० अथो खल्वाहुर्यनस्य वै स... ७.३) १३ २... ३२९ यथो खल्वाडयंदरण्यो. ३।।... २४ यथो खचाहश्चेतव्येति ५।।९।११ व्यथो वर्मयत्येवेनाः २।५।११।१२ यो दक्षिणेवास्यैषायो १...६६० ध्ययो मभवो वै छन्दासि ५।२। ३११२...." २९ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ...

·( १७२ ) १ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... प्रापम् का। प्राचामा यथो भूतश्चैव भविष्यचाव रुन्थे २१५।११। ... व्यथो मनसा वै प्रजापविर् यथो सामिधेनौरेवाभ्यनक्ति २१५१११११. पथौषधीरन्तगता दहति. १।५।४।३...१ व्यदधिरस्यदब्धो भूयासममुं दमेयमि• ११६ । ११ । १३ यदितिः पुत्रकामा साध्येभ्यो प्यदितिमिष्टा मारुतीम्टचमन्याह ६।१। ५। ५... व्यदिविवेत्याह इयं वा यदितिर ५।१।७। ३... ५.... १६ व्यदितेऽनुमन्यखेत्यमरुध्यमानो २।३।१।३...२....८ यदित्या' सदोऽस्यदित्या सद २६ यदित्या. सदोऽस्यदित्याः सद ६।३।२।१३.... यदित्यै त्रयो रोहिता ५१६।११... ५... २६८ यदित्यै भामोऽसौति यश्चात् ५।३।।७... ५... ०१ यदीक्षित एकयाहत्येत्याइ. ६।९।२१ २... यदीक्षिणायं प्राक्षाय इति प्या स्वाहा वहन्तीभ्य' साहा ... ७18 १९०११-१२...६ 882 घायरलौषधौभ्य प्रोक्षामोत्याहायो ६।३। ६ । १३ ... ... २१ यधस्तात् खायन्ते तकादधत्ताच्छोणं ६ । २१११। २...६ ... ५३ प्यधस्तादुप रझाति प्र जनयत्येव . ६।४।११।११ यधिदेवने जुहोत्यधिदेवन एवाम्मै .३।। ८! 8 ... २६० यधिपतिरसि प्राणाय स्वा ३।५।२११४ ३ घरतेव वा एमा यन्मध्यमा ५।३। २। २... ५ ... यश्तेव वा एषा यग्मध्यमा ५181 २१ २... ५... शवरवतोमन्या भाग्यमेवैतया २।५। ...२...८९९ पवयुवर्ग ऋलिना प्रथमो युज्यते ३।१।१.६... ३... ५८ ... ... 8 ... ... .. ... ...

·... ... . ८७ ... ... ... ... ... 88 ... प्राणम् थ।द्रा प्यनुयुम उप दधाति प्राणा ५।३ । प्यनुयुममभि सम्पादयति २३२ व्यनुयुमा ग्रहाति वाग्दा व्यनुयुग ६।। २ । १२..... व्यनुशुमानुचरत्यात्मा दै लोकम्मृणा ५।५।६। ५ ... ५... १५३ प्यनुछुभा परि लिखत्यनुयुप ५।। ३।१६. व्यनुसौतं वपति प्रजात्यै ५।२। ५1१०... ५... १३ अन्यमान व्यासादयति २।२। ५। १२ ध्यनूच्यमान यासादयति २।२।१९। 8 ... २..३६८ यन्त श्लेषणं वा एतावितीना ५18। २।३ ५... ८९ च्यन्तरकोश उधोयेणाविरितं ३।8। १।१९ ... ३... २३५ स्यन्तरा सदो हवि ने उन्नत घन्तरिक्षं गच्छ खाहेत्याहा. ६ ।।१।७ अन्तर्दधाति व्यारत्या २।६। ५।११ २...७३४ व्यन्तम्टयोर्धत्तेऽन्तरन्नाद्यादित्याडर् ५।४।४।१२ व्यन्तर्यामपानेण सावित्रम् ६।५। ७१ १... ६ ... ध्यन्तर्यामे मघवन्मादयस्खेत्याह ६।।। ६। 8 ... व्यन्तर्वतीन् करोति न्यारत्यै ६।२।१०।२. ५४ यन्तस्ते दधामि द्यावारथिवी ६।। ६। २ ... ६५ प्यन्नं वा अस्य तदुपात इति होवाच ११७। २।११ यन्नं वा याप' पशव यायो ऽनं ५।। २। 8..५...२० व्यन्न वा इएका एतत् खलु वै ५।६। २०१३ ... ५...२०६ अनञ्च मे चुच्च मे इत्याहेत? ५। ६ व्यनपतेऽन्नस्य नो देहोत्याह ५।२।२। १ ५... ३६ व्यवस्यान्नस्य जुहोत्यनस्यानस्वावरुझै ५। । । ३ ... ५.. १. यन्नस्थानस्याभिषिञ्चत्यनस्यानस्वाव ५.६। ३। ५.... ५.... २१६ ... ... ... ... ... ...

·( १७५ ) का विप्रा भा .. BE. . .. ०७ ... .. .. ... ... .. यन्नाद प्रसमान् भवति यन्यदन्यत्साम भवति देवजोको 1211 २ धन्य ते यमनमन्त हेतय इत्याइ ५।।१३ ५... ६५ व्यन्ययोपटणत्यन्यया न ६।३।। बन्यस्यान्यस्य समवत्त स ६।३।११।१० ८२ धन्या यन्या ऋचो भवन्ति मनुष्यलोको ७।५।१।१४ .६.४७५ घन्योऽन्यो रोते मिथनवाय यन्वमिक्षसामग्रमण्यदित्याह ५।१।२।१६ चन्वितिरसि दिवे. -त्याह ३।५। २ ५ ... १ अप इथ्य होतरित्याहेषित हि. e व्यर उप प्रति वामो वै.. ५।१।६। २ ५ १४ व्यय उप जति यत्र वा ... थप उप स्पति मेधज वा च्यापो ३।३।।८ ......१८३ यमप्र ययति श्रडा वा व्याप अपगूर्य वषट् करोति स्तुत्यै २११। २०१५ अपचितिमान् भवति य एवं वेद... ५।।३।१२. ५... ध्यपचितिमान् भवति य एवं वेद ५।२।२।१९ ... ५.... २६ यपद्यमाना एथिवि... ५।१।०११.... ५.. १९ अपनदतो भवति तस्मान्मनुष्या' २.११ २०१२ ...२... २६६ अप बहिम प्रयासान् यति ६।६।३।१. १२८ यम बहिषावनूयाजौ याति ६... १२९ अपर यादीप्यानूदृत्य इत्याइस २।२।।११...२ अपरिमितछन्दसो भवन्ति ५।१।।.. ५. अपरिमितमनुबयापारमितलाव रझेर । ५११.१५... २... १४२ अपरिमिता भवत्यपरिमिवस्याव रौ ५११ । १११०... ५... ... .. 8 . ... ... ... ... ३५२ २ 23 ·प्र ... ... .. ... ... ... ... ... ... का।प्र। पत्रा परिमितामि परिमिनुयादपरिवस्था०५।२।८! ७ ....... B५ परिमितो निरुप्योऽपरिमित', १... थप वा एतस्मात् प्राणा' कामन्ति ५। ५ है। 8 ... ५... १०० प्यप वा एतस्मादिन्द्रियं वीर्य कामति २।२। ११ 8 ...२ ३४५ ध्यप वा एतस्मादिन्द्रियं वीर्य कामति २।२।१।८ .. २... ३४६ थप वे टतीयसवने यश प्यप वै दीक्षितात् समुष ६।१।४।१० १२ व्यप वै सोमेनेजानाद्देवताश्च ३।५।।१२ ... १२६ यपस्यवतीभ्यार शान्त्य ५।। ४।१०... ५.. ६५ धपा वा यमि कुलायं ५।६। 81. ... ५... २२४ प्यपा वा एतत्युप्यं यदेतसोऽपा ५1811 स्थपो वा एतानि हृदयानि ५।६।२।८ .. ५...२०८ प्यपां गर्भ समुद्रियमित्याह ५।१।५।२५ ... ५ ... १२ प्या ग्रहान् महात्येतहाव ५।६।२।१ ध्यपाचौषधौनाच सन्धावा लमत २।१।६। 8 २ ३१५ प्यपानपत्रे भयो नामो मकर. ५।५।१५। १ थपामति दुर्मतिं वाधमाना थपामन्ते कोणाति सरसमेवैन ६।१।८। 8 ... २४ था एएमसोति पुष्करपर्णमाहरनि ५।१।।। 8 थपा एएमसीत्युप दधाति ५।२।६।१४ या पेपरसोयाप झापा पाता चपेन्द्रदियतो मन इत्याद २ पोऽग्रेऽभियाहरति यज्ञो ।।। ३... ८ थपोनलोय पुनरेत्य निर्वद . २।३।१२। ७... २...(५५ पोऽव नयति तमादाही यन्तरत' ६।२।११। ... ६ ... ५५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ...

·चा भा ... ... ... ... ... ... ... ... . व्यभु भस्म प्रवेशयति व्यमुपदसि श्येनसदसोत्याहेत ... .. ... .. प्रामपम् प्यपोऽवटपमवैत्यभु वै ।। ३। २... १२ ध्यपोऽपोक्षति शान्त्यै ५।२।३। 8 प्यपोऽनात्यन्तरत एव मेध्यो २ ध्यप्यमियोमें राजन्यस्य सहौयाद व्यप्रतिछित' संवत्सर इति 018।११।८... ४२५ ध्यप्रतिहताभिरगायति ५१३ ध्यप्रतीक्षमा यान्ति मित्या ५।२।४।९९ ११ ५।२।२।१० ... ५... १० ५।३।११।२... ५... २ ध्यभि कत्येन्द्र भूरधग्मन्न 018।१५। 8 ... ६ ... 882 यमिकाम, जुहोत्यभिस्त्यैि ... २।६।।...२ व्यभिधरता प्रतिलोम होतव्या ३।४। ८११२ थभिर्यमाणो दशरात्रेण . २५२ थभिनिदसि यायावेन्द्राय ३।५।२।१२ ३१७ प्यभिगिदसि युक्तपापेन्द्राय ५।३।६। २... ५... ७५ थभिजिवति सवर्गम्य ...०५ यमिदं देव सवितारमित्यतिछन्द.६।१।६।८... २५ व्यभि पूर्व व्यक्षा भवन्य भिपूर्वमेव .. 018।।...६ निवर्स रत. घण्मामो ब्रह्म सामं ०।५।।१२ व्यभिवसविश इति दक्षियतो ५ ।। ३।०... ५... १९ यमिवों प्रासामं भवति ०१५।५।१५ १०५ थभि वा एष एतस्य महानुथति २।२।२।११ २०८ पभि वा एप एवानुथति .. २।२।२।१. ...... पमि वा एषोऽमी चारोषति १।५।८८... २९ पभिठितो वदलस्य पाश इत्यार... । । ८... १२९ ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·मा ... ... ... ... ... ... ... ... प्राइवम् का।प्र। घमायोऽसौत्याहामेवैनं कुरते २४ यमावास्ययामासानसम्पाद्य ७।५।। अमावस्यापा निर्वपेदमुमेवैन घमावास्यायाच पौर्णमाम्या ह यमतमसि प्रायाय त्वति ३।३।। १९३ व्यम्ब नि खरेत्या ६.७) । ६... ६ प्यम्बरीपादनकामस्य वव... ५।५।६।१२... ५... २९ यम्भस्याम्भो वो भक्षीयवाह १।५।२...१... ८९. धय वो गर्म ऋत्विय प्रस ५।। ५। १३ प्पय सोधपिरिति विश्वामित्रस्य ५।२।३.८... ५.. थयो वा रय योऽवामान या याहि २।५।।१. भयो वा एप योऽसामोपप्रयन्ती Co8 ययं ते योनिविय इत्यार १।।। .. थप नो नमसा पुरयार ३।३।।१५... थमिश प्रथमोऽधायि धार भिरियाह । ५। ०। ५....१ पपं पुरोमद इति पुरमादुम ५।२।९।९. ૫૪ परक्षसेयार रक्षसामपत्य ५।१।३।१.... ५.... पविना मझौदाधीया सो ५।२।५। .. ५...२ অবঘিয়ীস্বী বলিব १४. दहको भूमान् भवत्येतरा... थहको माहोपदेशि प्रातमावन 11५। २... पायोपकाचौपर्वभिः सोमपय ६।१।६। २ २४ पाया रप पदमिरमावादियो पाएष पदणमयत देव ५।११।।१४ ... ७ ... . . 4.. पच सय प्रमा... .

·। १७८ ) ... ... .. ... .. ... ... ... ... ... ... ... प्राधयम् यईमासासानसम्पाद्याह १५। ६. २... व्यई! सन्दधात्येष वा घरनिः २।५।०1९५...२... व्यईन्द्राणि जुहोति देवता एवाव रन्धे ५ । । । ८... ५....१.१ चर्यम्रो घर निर्वपेद्यः कामयेत २।३।। २... २...२. धर्यम् घर निर्वपेद्यः कामयेत २।३।। ६...२... १२. यर्यम्णे घर निर्वपेत् सवर्गकामो २।३।। १ २..... थलग धान्तरिक्ष उदो मद्गः ५।५।२.११ १८३ ध्यलूक्षो भवति य एवं वेद २।५।१।११ व्यवकामनूपदधात्येषा वै ५।। २8 ...५... व्यवगतास्य विडगवगत २।३।१।...२... 8.८ यवन्ती स्थावन्तीत्वावन्तु .18।१२।१. 8३९ च्यवन्टय निघात्याव द १२८ प्यवस्टपमव यन्ति परा ६।५।१०।९.... १२९ यवरथ यघि जुहोति पवयच मे खगाकारण ५। ९. धवबद्ध स्यानममिव ... ५। 8161 थव वा एष सुवर्गालोकाछिद्यते २१२ ५। ५... २... २५५ यव हन्त्यममेवाकर ५।२। २४ ... ५... पान्तरं वै दसरा प्रजापतिः 018। ५J ... १. भवान्तरं वै दाराम प्रजापतिः थवाङ्गो भवति धिमेवारी २।१। ११६ पविचातो वा एप समाते ६।५।१.८...८ १२९ वेक्षन्ते पवित्र सोम्य ... ८... १३५ धान्यमिइ वा रष करोति .. पारसे क्षुदमुन्ने गरछन १111 ...५... ... .. ... ... ... ... १८९ ... ... B ·भा पू ... .. ... ७७ ... ... ... ... ... दायरस यसननमिति परिषिञ्चति व्यश्च ऋषभो विस्त घश्वमव प्रापयति प्राजापत्यो ध्यवमुप धापयति प्राणमेवास्या व्यश्वमुप प्रापयति प्राणमेवास्या च्यश्वमुप प्रापयति प्राणमेवास्या ध्यश्व प्रस्तोटपतिहर्टभ्याम् पवशफन धूपयति ... व्यवलूपरो गोम्टगस्ते प्राभापत्या ... व्यघिनोःप्रायोऽसौत्याह यश्विनौ देवता पश्छिन्दो यश्विभ्या पूष्णे पुरोडाशं याकपालान् प्रातस्सवन ... घशाचत्वारिंशतमनुब्रूयात् यशाचावारि शो भवत्यष्ठा घटापूहिरण्यं दक्षिणा .. ध्यराभि सम्भरत्याक्षरा... ययाभिर्वि कर्षवि श्ययाक्षरा व्यशावधावन्येषु धिष्णियेषु . धावुप दधात्ययाक्षरा ध्यराधिर्मवत्ययाक्षरा गायत्री यशास्तना करोति छन्दसा यौ वसवोऽएाक्षरा गायत्री प्यो सावित्राणि भवन्ति ... यस वा एतद् यदच्छन्दोमं ५.81 । १...... 8 २।३।।...२... ४३२ ३।२।६। ६ ३ १२५ ५।२।८।२ 8C ५।३। २।।.. ५।३।११२ १।११८११० ...२...१०८ ५।१1 ७। २... ५।५।२३ । १... ५.... १६५ २।३।११। B...२.. ४५० ३।१।६।१५... ३... ३३ १।१९।७...२... १८५ ७।५। ६ । १२... ५०१ २१५।१।१३ ७।२।६।६ ६ ३।४।१।१० ३ २३५ ५।१।४।१० ५।।... ५.... ta ५।।१९।१५... ५.... १६ ५।११ ६।३। ३ । १६ ६५ ... . ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ३..२०० ... ३18।।१२ ५।१।११८... ५... 1३1 श्... २ ...२४ ·( १८२ ) चामा भा ... ... .. थस्य प्रनामनुद्युतमित्याह . यहच त्वञ्च वहन्त्सम्बभूव 018।१५। ३.. •६.. 88३ यहवामामासौदानिरसराणा १...९० यह शो वा एता देवा व्यग्र याहरन् ७१ । ५। २ द यहोरा गच्छ खाहेत्याह ध्याहा विधान्यामेकायकापामपूपं ३।३।८।९९ २.५ .. था ... ... ५ .. ... . ध्याकुन्दै त्वा कामाय वयाच 181 ३।१० ... ३ . २९६ ध्याफूत्यै प्रयुजेऽमये वाहेत्याह ६।१।२।२ यामोशन्तो यान्त्यतिमवान्यस्मिन् ७१२।१।११ ... २३५ ध्यागत्य वाव्यध्वन याक्रम्य ... ५।१।२।१७..५... ख्यामावैष्णवं ते घर निर्वपेत् २।२।। ५.. २... २६४ ध्यानावैयावमयाकपाल २।२।८।१० ... २... ३६५ च्यापादेयावमेकादशकपालं १।८।१।७.. धामावैधावमेकादशकपा १ ।। २...२... प्यामावैशवमेकादशकपालं २।२।।१ ...२... यामावैष्णवमेकादशकपाल २।२६8 यामावैष्णवमेकादशकपाल ३।५।१।८......३.८ यामावैष्णवमेकादशकपाल ५/५/ ११० खामोध उप वासपत्येतदै ६।। २११० यामोमोमोयमेकादशकपाल १1८1१। थायः कृयाग्रोव सारखती ५१५१२२ १...८.१८ थामेयं छायोवमा लभेत-- न्योक् ।।१। २११३ २६८ याप्रेय अध्याग्रीवमा लभेत.-.. - यो २।१।२।१५... २... ... ... ... ... CE ...

·का ।। भा । ...... ... प्राचषम् थामेयं कायौवमालभेत. या २.१।२।१६ ... २... २१६ थामेयमाकपाल सेनान्यो ।।६ 8...२... यामेयमंशाकपाल निर्वपति रौ... १।।। २... २... यायमहाकपाल निर्वपति सौम्य १।।२। १ ... २... १० यामेयमयाकपाल मिर्वपति सौम्यं १।।२०। १... २... ध्यानेयमयाकपाल निर्वपति हिरण्यं ।।१७।। २०४ थानेयमयाकपाल निर्वपति हिरण्यं १।।१६। १... २... १८५ व्यामेयमयाकपाल निर्वपेत् २।३। २११. ४११ प्यायमसाकपालमैन्द्रं दधि १।८।१११.... २... यामेयस्य च सौम्यस्य चैन्डे समाक्षेपयेत् २ । ३। ३। ३... २... १४ यामेयो वै प्राझणस्तस्माद ५।६।।१३... ५... २२४ चामेयोऽयाकपालः सौम्यश्चर' 01५/२१११८ ध्यामेव्यर्धामोधममिटर ३।१।६ । २...... स्यामेय्या मुचो ३।१।६। ....... यामय ग्रहा रहत् एठानि ७|५| BI ९...४९९ याग्रयणस्य वा एतंदायतनं ।२।१० ६... २०५ प्याग्रयणाग्रान् कोत पस्य २६८ ध्याघारमाघारयति तिर इव २।५।११।२१ २ ६५९ या धामे देवान् वह सयमा घ २।५।। ...२... या शिघ्र कलशं मधुराधा १८४ थानि धावन्त्यमिनिसस्याभिलिये १२३ थाज्यमई सोयातनखामस्य २ पाज्यभागौ यति यत्रस्यैव याज्यस्य पूर्व कामंयमयो... ५।२।०........ थान्यम्य पूर्ण कार्ययमयौ ५।२।।१२ ... ५... ... ... ... ... 8... ... ... ... ... ... ... 80 8. 21 ·(१०) भा ... २६८ ... ... ... ... ... प्राछापम् ध्यान्यन जुहोति तेजो वा धान्य.. ५।। ८१ २... ५... १०२ धान्येन व्याधारयवि तेजो वा व्यान्यम् ६ ।२।११।१५... ६.. धान्येन सं यौति एतद्दे ५।५।६।९५ ५.. २१ ध्यात्मने होतध्या राष्ट्र वै ३।। २... ३ यात्मनो वा एप माघामानोति २. यात्मस्परणा वा एते यम्मानस्य चात्मा उपहतामा बसिछ... २।६। १६... २... ७५८ थात्मानमेव दीक्षया पाति २।२।२।११... ६.. यात्मा वा एष यदाययय'... ६ । ।।१५। ६... यात्मा पुरुषस्य मधु २।३।२।२० ....२.. ४१२ स्था प्रयस्त्रिरशतो मुहोति ५181 1१७ ... ५... १.४ च्या त्या निघमि वघसा तेनेत्याह ५।१।३।६ ... ५... ध्या वाऽहार्पमित्या ५।२।१।६... ५... ३२ धादित्य पशुरासोत्तेनायजन्त ५। ७1 २६ । ३ ५ ...३५४ यादित्यग्रही भूयिठामिम्मियते ६।५।१०। ३... १२१ धादित्यं चरं निर्वपति वरो दक्षिणा १।११।६ १ यादित्यं घर निर्वपेत् २।२।६।१ १५४ यादित्यं च महिये रहे १।।८। २... ९ ... थादित्यं च मश्यि रहे.. ९ ।८।२... २.. १०९ धादित्या थकामयन्त सवर्ग लोकम् धादित्या धकामयन्तोमयोलॊकयोर् 01३। ।। १ धादित्याना भागोऽसौति दक्षिणतो ५।३। 8 । ६ ... ५... १ पादिया मल्हा गभिगोमा लमते, यादित्या वा धमालोकादमुं १।५।।१९२... धादित्यायाङ्गिरसचामोनादधीत... ३।५।। ५..३ ३० .. ... ... 4.4 ..

·(१५) भा 1 .. ... .. ... ... ... ... ... ... ... पापम् কাহি’ খাব २।३।। २... २.... धादित्येभ्यो मुवध्यारं धादित्येरका उप दधात्यादिन्या वै ५।३।१.। .... ५.... १ यादित्यो भवतीयं वा व्यदितिरस्यामेव ५। ५। १।१५ ... ५... ११६ यादित्यो वा व्यस्माल्लोकादk २।५।८९...१...८१७ ध्यान्तमन्नवसावयायान्तमेव . ६।२।१०।१५..... धान्य पोशति प्रायः सति ५२. छाप उप प्र वःपति रेत एव यामतये त्वा सलामोत्याच यापो देवोर्टहतोर्विश्वसम्मुव इत्याह ६११। २१ १... ( ... यापो देवोरहतीविश्वशम्भुव इत्याए ।। २। यापो भवन्त्यापो वा धने ५।८।२। २... ५... २.९ यायो वरुणस्य पत्रय व्यासन् ५.... १४१ ध्यापो वा इदममे सनिलमासीत् ... ५।६। 8...५... २२५ प्यापो वा इदमये सलिलमासीत्... ५१७। ५। ८... ५... ५.५ ध्यापो वा इदमये सलिलमासीत् ... ।। ५। १... या देवयाने याजयेद भाटव्यवन्तं ।। ।. 4 थाप्नोत्येव भादव्यं नैनं धारय क्यानोति ।।२।। थाप्यायता ध्रुवा एतेनेत्याह ४७७ धामनस्यामनस्य देवा इति तिस... २४३।६।९. था माऽस्कात्म----• इत्याशिषम् ।।१।८१७... ३... धामिक्षा वैश्यस्य पाकयचस्य ६।२ ५। ५... १२ श्रामुखादन्यवसावयति २९६ प्यायतनवतोर्वा चन्या थाहतयो पायुरामारले सपनावमाशाल इत्याह २।। ६।१८ ... २ . . 099 8B . . .." 98 •२...88- 8५ ·का।प्रपा प्रा मा ... १.८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ब्रामपम् यायुर्वा एतद् यशस्य यद ध्रुव यात्मा ६।५। २।१...' थायुर्वा एतद यज्ञस्य यद् ध्रुव च्यात्मा ६।५।२। ८ घायुष्या उम दधात्यायुरेवामिन् . ५।३।११। ५... ५... २ प्यारण्यम्यानातीन्द्रियं वा यारण्य ११।७।११ ६५ धारायामवान्तरदीक्षामुपेयाद ६।२। २०१३ यात वा एते संवत्सरस्थाभि .६... १२३ या धर्मन् प्यायच्छते इन्द्रियस्याव सबै ०१५। है। - ५२० च्या सूतवाकमुत गमोवाक इत्याद २।। ६।१२ २...०७६ ध्याय एणोते बन्धोरेव २।५। १९२ ...२... यावर्तन वयेत्याह ३।8।। ३ २० था हवरते वा एतद्यमानो ३।३ । । २ ए... २०० थायं वा एप प्रतिरजाति.. २।२।। ५... २. २५७ पाशितो भवति यावानेयास्य प्राणस्तेन ६।११।९५ याशिरमव नयति ससुक्रत्वाय चारास्त्रिरदिति पुरस्तादुपदधाति ५।३।।२ यायावयास्त श्रौषट् यग ... ८२९ यायावयेति चतुरक्षरम् २०६।११। २ ८२८ थाथाप्याच देवान् यति. २।६।८।८... २... 0७६ थावत्या भवन्ति २।३।१।१२ पावत्योमा दधाति अश्वत्यो ५११५.१ ५... ५... २२ याशिनं दिकपाल सा ८...२... १.१ আখি অমর ।।२१५... २... पाश्चिन धूमललाममा नमेत २।१।१.१... २... २१८ पाश्चिमानान् महोतानुभावरो ०।२1..... पासनीमुद्राता रोक्षति ा ०।५।८।१०....-५१ २ ... ... ... ... ... ... ... ... ध्यमा ...

·(१७) का।4।। ब्रा भा 7 ३१.७.३...३... ३६ ५।१।१०।१५ ... ५... २३ २।५।१५। ५...२... ६।१।११।१४ ...२... ... ... ... प्राधषम् ध्यासन्यान्भा - इति पुरा यासीन. प्रति मुच्चते प्रसूत्यै ध्यासीनो यजत्यस्मिन्नेव या सोमं वहन्यमिना प्रति यास्पानं जुहूर्देवानामित्याह याऽस्मिनुया व्यचुच्यवरित्याह धास्य प्रभाया वागी जायते थाहवनीय ऐन्द्रमधिधयति याहवनौये वैश्वानरमधिश्रयति धाहलयो वा एतस्था तृप्ता याहुतिभागा वा अन्ये रुद्रा .. ... ... ३।३।। ३... ३... १९३ १।७।४।६ ८७३ २।२।११। २...२... ३६० २।२।५।...२ .. ३५६ ३1B 1 २६८ . ... ... १८४ ... इडा पशूनेवोप जयते चतुरूप २।६।७।१.... २... ७५८ इडामुप जयते धतुष्पादो... ६।३।११ । १२ ... ६ ... २ इडायै वा एषा विभक्ति ५।७।१। २... ५... २०० हे रन्तेऽदिते सरखति.-- इति ११।६।१८... ६ ... इतः प्रथमं यज्ञे धमिः खाधोनेरधि २।२। ४११... २... ३५३ इति प्रैव गातान् भास्यानुदते ५/३।११। ६ इत्यादृत्य तच्छुतस्यैव पूर्वस्यावयेत् २।५।३।८...२... ५०० নামি দ ঘান্ধা ... ५... २१२ इदम रक्षोऽधमं तमो... इदमहं तं बलगमुद्दपामि . ६।२।११। ५....... इदम गिर्वणस्य पाशादि ६।३।२।१० ६२ इदमसौदमसौत्येव यशस्य २।५।।१२... २... ... ... ... ... ... १.

·( १८) भा 7 ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8... ५... पापम् का ।प्रात्रा इदमसौदमसोत्येव यशम्य ... २।६।०।२९ २६... ७५० वा वार्ड प्रोक्षति मेध्यमेवैनत् २।। ५। २ २. ७३३ इन्दो इत्याह रेतो वा इन्दू ६ इन्द्रं विद्या व्यवौमित्या ५।४।६।२. इन्द्रं सत्रं जनिवास मधो २ इन्द्र' पनिया मनुमयाजयत्. इन्द्र क्रतुं न या भर.-प्रझसाम 1५। ७।१४ ६ इन्द्रघोषस्ता वसमि .-०पावित्याद ६।२।। ६ ४६ इन्द्रमेकादशकपालम्टपभो दक्षिणा १।८।१०।६...२... १०४ इन्द्रस्त्वा सोममभौषहापिवत् ६।५।११।० १२९ इन्द्रश्वयुः सोमममौयहामिवत् २।। २।१३ ...२...११९ इन्द्रस्य भागोऽसौत्युत्तरत ५।३।। इन्द्रस्य उचं जपुष इन्द्रियं ... २।५।। ५...२... इन्द्रस्य वैमरत्वतो माध्यन्दिन५. इन्द्रस्य सधुवानस्य दमधेन्द्रिय ५।६। ३।९. इन्द्रस्य स्यूरसौन्द्रस्य ध्रुवमसौत्याहे ६।२।१०।२२ इन्द्रस्याई देवयन्ययेन्द्रियावी १।६।११।१६ ८३१ इन्द्रस्योरमा विश दक्षिणमित्याह ६।१।१५। २.. इन्द्रामियोरहं देवयज्यया ११६।११ । १५ इन्द्रामियोर्भागधेयो स्थे ८।। २९६ इन्द्रामो च्यव्ययमानामिति ५।३।२।१... ५... ६ इन्द्रानी वा एतस्य प्रजामपाहतो २।२।१। २... २ २४५ इन्द्रायै च निर्वपेद्यस्य २।२।।२ इन्द्राय धर्मवते पुरोडाशम् २।२। ...२ ३५८ इन्द्राय धर्मवते पुरोडाशम् २।२। | ... ... ... ... ... ... ... ... ... जन ... ... . ... . ...

·7 . 8 ... ... .. ... प्राधषम् इन्द्राय पीत्रे पुरोडाशम् . २।२।०।६.. २... इन्द्राय त्वा रहदते वयस्खत ६।५।१२ इन्द्राय वेत्याधवनीयं ३।२।१।१९ २ इन्द्राय त्वेन्द्राय वेति मिमौत ६18 8। ३.... इन्द्राय दावे पुरोडाशम् २।२।१६ इन्द्राय प्रदाचे पुरोडाशम् २।२।। ...२... ३८२ इन्द्राय मन्युमते मनसते . २।१।३। २०५ इन्द्राय मन्युमते मनसते . २२, रा. इन्द्राय महत्वते एग्रिसक्थमा लभेत २।१।३। 8 ..२ ... २७५ इन्द्राय राशे वय. शितिएठा २६८ इन्द्राय राज्ञे सूकरो वरुणाय ५।५।११।१... ५... १८७ इन्द्राय दचिणे ललाम प्राष्टङ्गमा लभेत २।। ३।११ २०६ इन्द्राय रचतुरे ललामं प्राङ्गमालभेत २ ।। ३ । १३ ... २ . . २०६ इन्द्राय वैटधाय पुरोडाशम् २।२। .. २... इन्द्राय सभाम् पुरोडाशम् १।८।६।२९ इन्द्राय सभाम्गी पुरोडाशम् २१२।। .२... इन्द्रायाकोमुघे पुरोडाशम् २।२।। ७... २.. ३५८ इन्द्रायाग्नये पुरोडाशम् २।२। ११... २. ३६१ इन्द्रायाभिमातिने ललामं पाटनमा .२...२७८ इन्द्रायार्कवते पुरोडाशम् . २१२। . ५.. २.. ३५८ इन्द्राया|श्वमेधवते पुरोडाशम् ... २।२। ७॥१. ... २... ३९. इन्द्रायेन्द्रियवते पुरोडाशमेकादशकपालं२।२।। ३ ..२.३५६ इन्द्रिय वै वीर्य बङ्गे धारभ्यो २।२।८।८ ३६४ इन्द्रियाव इत्याह प्रजा वा इन्द्रियं इन्द्रो देवता ककुद छन्द उक्थानां ३।१।६।१८. ३... ३. . २... ...

·प 89 ... ... ... ... ... ... ... माधम् का। प्राथ। प्रा इन्द्रो देवता जगतोच्छन्दो ३।१।६।१३... '... २३ इन्द्रो मटि साविद्येन माध्यन्दिने ५। ५। १ इन्द्रो यतीन्सालारकेभ्य प्रायच्छत् इन्द्रो वलस्य दिलमपौर्योत् श्र इन्द्रो वा व्यप्रतिष्ठित ध्यासौत् ३१.... ३५५ इन्द्रो वा एसत्य इन्द्रियेव्यायकामति २।३।१३ । १३ इन्द्रो नए हवा देवताभिशेन्द्रियेण २१५। ३। २० २.०० न्द्रो टच! इत्या परा परावत ... २।५। ३।१२ ...२... इन्द्रो घाइत्वा परा परावत इन्द्री सत्रमहन् तं देवा व्यब्रुवन् ६।५। ५। इन्द्रो घमहन् त स्त्री हत २१११११११ ... २..२२ इन्द्रो त्रमहन् सं तन्नो हत ५।।।५।११ इन्द्रो एवमहन् तस्य कनौनिका ६।१।१।१० • ६ .. ३ इन्द्रो घमहन् तस्य शौर्षकपालम् ६।५।। इन्द्रो त्रमहन्मोऽपोऽभ्यमियत ६।१।११२. द ३ इन्द्रोरत्रमहन्मोपोभ्यमियत. . cಳೆ इन्द्रो त्राय वचमुदयच्छत्.. ६।५।१.. इन्द्रो हवाय वच प्राहरत् ५।२। ६18 ५ इन्द्रो त्राय वचं प्राहरत् .. इन्द्रो वै देवानामानुजावर व्यासौत् २।३।18... ...४२. इन्द्रो वै देवानामानुजावर यासीत् इन्द्रो वै शिथिल इवाप्रतिष्ठित ७।३। ०।५ २४४ इन्द्रो वै सदृ देवतामिगसौत् २।२।६. इन्द्रो वै सदृष् देवतामिरासीत् ७।२१ २५१ इन्द्रो वै सदृ देवताभिरासीत् . ... ... ... ... ... . ... BB . . ६ ... ...

·भा ... ... ... ... ५ ... ... प्राणम् का प्र। थापा इन्धामास्वा शत हिमा इत्याह ... १५। ७११६ १ ८.५ इम! स्तन - मित्याज्यस्य पूर्ण ५।५।१।६ • ५... १०७ इमनो यक्ष नयन्तु प्रजानन्निन्याह ५। ८।५... ५... १२ इममम यायुषे वर्चसे कृधीयाइ ... २१३॥ ११ ॥ ११. ... २...४५१ इमा दिशं यन्येषा वै नित्य ५।२।।। ७... ५... ४१ इमा धिय शिक्षमाणस्य . इमा मे चनेइएका धेनवः ५। 81 २।११ इमे वै लोका यमात्मयतो ६।३।३। ५... इमे वै सहाला ते वायुर्यवात् ३18। ३।१ ३ ...२१५ दयं वा चक्षुध्यत्मता विराजमपश्यत् ।। ३। २... इयं वा यमि यथेटकस्तस्मात् १।। B.... २२४ इयं वा यमेरतिदाहादबिभेत् ५।। ५। १.... ५...२ इयं वा यनरलिदाहादविभेत् ५।२।१.१०... ५... ५. इयं वा यस्यै प्रतिमा १।।२।१६ ...१ ६५३ इयं वाव प्रथमा चितिरोषधयो ६.१.। 3 ... ५.... २५० इयं वाव प्रथमा रेत सिग... ५।६।। ... ५...२१८ इयं वाव रयन्तरमसौ स६ ३।१।०११९ इयं वै कदूरसौ सपर्णी ६।१।६। २... इयं वै कार्यमयो... इयं वै मनोऽनयैवैना' प्रणयति इयं वे होताऽसावध्वर्युर् . ३।२J६।१४ इयती करोति प्रजापतिना ५।१।६।१५... ५.... २५ इयत्यये जुहोत्यय यथेपति ५181 1 .. ५... ८१ इयवति प्रजापतिना यज्ञमुखेन ५।२।२३. इयन्तं एवाति प्रजापतिना २।। ५। ....२... ०२० - ... .. 80 ... ... ...

·१९९) भा ... ... ... ... ... . ... का।प्रामा इधे त्येति बहिरादत्त ६ इथे वोत वपामुत्खिदतीच्छत इव ६।३।६।६. इयं वपया भवत्यनिएं ९३० इएकचिदा व्यन्योऽमि इयों वा यध्वर्युर्यजमानस्य ३।१।। १... ३... ३९ इयो यज्ञो भगुमि: -इत्याह... ५।६।८।११ २०४ सा प्रात्कम्य व्यागोमा १।७।६।१८...१ इवयेण वा यस्या अनाम्टतमिच्छन्तो ५१२।३। २... ५... ३८ इह गतिर्वामस्येदव २।६।१।२... २... ७७७ इह मन इत्याह २।३।१।५...२... 800 रहद स्तेतो मापगातेत्याह १।५। 8.... ई ... ...58 ... ... ... ... ... ... ईहामहे देवा ईहेन्यान्.-.नित्याइ २।५।८।१५... २... ६३२ ईश्वर वे व्रतमविहां १।७।६।९५... १. ६८३ ईश्वरो वा एष यातिमात्र ५१२ । ५ ईश्वरो वा एष आतिमाशेर् ५।७।६।१२ .... ५... ३९३ ईश्वरो वा एम परा प्रदधो ५।२।१।३ ... 88 ... २०६ ... ... उक्धं वाचीत्या माध्यन्दिन! उक्थं वाचीत्या माध्यन्दिन उक्थं वाचोन्द्रायेत्या हतीयसवनं उक्थं वाचीन्द्रायेत्याइ तौयसवनं उक्थमा इत्याच प्रातस्मवनं ३।२।१२...३ ३।२।। ३।२। ८.३ ३।२।। ३ ... १४७ २४७ १४६ ३।२। ८१ ... ३.

·का।प्र। मामा भा ... ... 0. बालपम् उक्थशा याइ प्रातस्मवनं २०२८। ५. ३... १७७ सक्थ्यायान् ग्रहौताभिच ७।२।। ६...२६६ उखायामपि दधाति प्रतिष्ठा ५।२।। उच्चैवैश्वानरस्य या श्रावयति ५181०।२५ ...५ उत यस्यैतासूपहितासापोऽमि! ५।३।.! उत्क्रामोदक्रमौदिति दाभ्याम् ५।१।३। १... ५... उत्कोदं कुर्वते यथा वन्धान्मुमुचाना ७।५।८।२...... ५२२ उत्तर उत्तरो ज्यायान् भवत्येव २।३।६। ५...२... ४२८ उत्तरं वै तत् प्रजापतेरक्षि ५१३।१२। ३ उत्तरत उप दधाति तस्मादुत्तरत ५।३। ७।१३ उत्तरं परिग्राहं परिग्रहात्येतावदो २ ..७२६ उत्तरं वहिप उत्तरबर्हि स्तुणाति ६।२।।१९ ११ उत्तरं बहिष प्रस्तर सादयति २।६।५।१. ७३४ उत्तरवेदिमुप धपति ५।२। ५। २२.. ५.. उत्तरवेद्या निवपति पशवो वा ६।५।८।१०...... १२. उत्तरस्या देवयज्यायामुपहतो २।६। ७।१८...२... ७५७ उत्तरा नाकसय उप दधाति २।३ । ७... ५... उत्तरावती भवतोऽभिकान्तौ ५।। ८।१६... ५.. १०३ उत्तरेणापौधं परौत्य जुहोति उत्तरेय्वहस्खमुतोऽर्वाञ्चो. ३1३।६।... ३.. १९४ उत्तानेषु कपालेश्वधिश्रयत्ययातयाम• २ । ३ । 8...२ ४३२ उत्तानेषु कपालेश्वधियत्ययातयाम• २।३। ६। ३ .२... १२८ उत्तिष्ठ रहती भवोर्धा निष्ठ ५।१।७११९ उत्सन्नयज्ञो वा एष यदनि उत्सानयज्ञो वा एष यदग्नि ५।। २. ५... ३२४ 89 ७७ ... .

·HT ...५२९ ... ... ... ... ... ... ... प्राणम् का प्रमा उत्सृज्या नोल्टज्यामिति उकुम्भानधिनिधाय दास्यो ७।५।१.। ३ उदड् तिष्ठन् जुहोति एमा वे ५। 81 ३। ५ ... ५... ८३ उदरं वै सद अगुदुम्वरो ६।२।१।१८... ६ . उदितेषु नक्षत्रेषु व्रत कृणुतेति उदु त्यं जातवेदसमिति २६ उदु वा विश्वे देवा इत्यार ५।२॥ २॥ 8...५... उदु त्वा विश्वे देवा इत्याह ५।। ६। 8 ... ५... ८० उदेनमुत्तरां नयेति समिध या दधाति ५। 8 । ६।१ ६० उद्गाटभ्यो हरन्ति सामदेवत्यो १३५ उदात्रा सझ्यापयति प्रभा... ६।५। ८।१५ उद्दिवर स्तमानान्तरिक्ष ६।३।४।८... उद्दिवर स्तमानान्तरिक्ष ६।२।१।१५ ५३ उद्धन्ति तस्मादोयधय पराभवन्ति ७...२...२८ उद्धन्ति तस्मादोषधय पराभवन्ति ४।२।४।१. ह ११ उद्धन्ति यदेवास्या अमेध्य तदपहन्ति २।६।। ...२...०२६ उद्धन्ति यदेवास्या यमेध्यं तदपहन्ति ५।२।३। ३.. ५... २८ उदन्ति यदेवास्या यमेध्य तदपहन्ति ।२।४।६ ११ उदरति घटतत्वाय ३।। ११९ उदयं तमसस्परोधार ५।। ८२° ...... १८ उन्नत ऋषभो वामनस्त ऐन्द्रावरुणा' ५१६ । १४ १... ५... ૨૬ उन्नतो भवति साहसो वा रथा २।९। ५। ३ उनेतर्युपहमिछन्ते य एव ६।५।।... उमेता सुशोति यातयामेव उप तिष्ठते योग एवाम्येय २.५1 ०.१.... . ... ... ... .:: १२. १२. ....५ ·( १८५) भा १ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... प्राधषम् का।। उपध्वस्तो भवति मावि घोह्येष', २।१।६।१. २...२९६ उप प्रेत महत सदानव-मित्याह २।३।१।६ २..... टप प्रेय्य होतईया देवेभ्य इत्याह ६।३ ।। उपयामरहीतोऽसि -- याद ३१ ५। ८18..३ उपयामग्टहीतोऽसोत्याच. 18।। ५... उपयामरहीतोऽसौत्याह... उपयामारहोतोऽमि. -वेति. ३।२।१९...... उपयामरहीतोऽमि.-- वेत्याइ ६।५।३.१. उपरियात् प्रोक्षायुपरिशदेवैन . ६।३। ६११६ उपरियादानयति रैत एव ६ ! 8 | १९११. उपरियान्मासा एठान्युप यन्ति १५) १९८ ...६ 8७५ उपरियाल्लमा याज्या जनिष्यमाणानेव२।६। २।१० ... २... उपरियालक्ष्मा याज्यामुग्मिन्नेव २।६।२।१२... २... ६८८ उपवीरपौत्याहोप ोना ६।३।६। २... ... उप व्ययते देवलममेव तत्... २१५१११। २... २... उपथितो दिव एथियोरित्याह २।६।६।१४ ७०६ उपसम्मितां मिनुयात् उपस्तम्भनं वा एतद्यज्ञस्य उपस्तौर्य पूर्वश्वामिरपरश्चेत्याइ.... १५६ । । ८... १...८८५ उपस्थेयोऽमौइन पस्थेया३ इत्याइर् ११५। ६.१९ ८१८ उपहूत रथन्तर सह एथियेत्या २१६१ / २ ०५८ उपहूतं वामदेव्या सहान्तरिक्षययाहर।६। 01 ३... २... ०५६ उपस्तं वृहत् सा दिवेत्याहेर 8 ... २... ७५४ उपहतारहो इत्याहात्मानमेवोप इयत२।६। ७। ८... २...०५६ उपहता सप्त होत्रा इत्याइ २।६।७। ५... २... ... ... ... ... ... ...

·( १९८) भा ... ... २... ७५ ... ... ... ... ... २.. ... ... ... ... ... ... 88 ... का।प्र। साधा उपहता धेनु सहर्षभेत्या उपहने द्यावारथिवो इत्याइ २ ०५७ पहतो भक्ष सखेत्याइ उपहतोऽयं यजमान इत्याह २।६। ७।१० ...२... ७५० उमाशु यजति यथा वाम १ ७७५ उपाश्वन्तर्यामावभावय ६।५।१.। २... ६ १२१ उमावत्य पच्च जुहोति पाता ३ उपावत्यैव मन्थ्यस्तनेवालञ्च ६।३। ५। . उपाधाय्यपूर्वयं वासो दक्षिणा २।२।१५। ६... २... ३६८ उपेत्याह प्रज्ञा पशव' १।५।७। २...१.... उपन मुत्तरो यशो नमत्यमि ६।२।६।३ उपो देवान् देवोर्विश प्रागुरित्याइ ६।३। ६। ३ ०१ उपोमेन्ये महा साधन्तेनु उमयत एलो स्यात् उभयत पूर्भवतीतच ५।१।१।१५. ५.... उमयत प्रउर्ग चिन्वीत ५18 ।१९। ५....... १.० उभयतो ध्योतिषा यन्त्युमयत रख 18 | ११। ५... ४३० उमयतोमुखम्रतुपाचं भवति ६।५1 ३18... ६ उभयतो रक्यौ भवत' २१३॥ २॥ एमयतो वैश्वानरो पहाते... ६।५।२। ... ६... १.८ उभयोकियोरमिनिये १ उमा निग्ययुन पराजयेथे ७।१।६।१४ ६ १८४ उमा वामिन्द्रामो व्यावध्या इत्याच ११५ ०१६ एरु हि राजा वदमयकारत्यार ६।६। ३।६ • १२८ रहयो वियरूप परियार २२७ ... २ ... ... ... ... ... C...२... ... ... ... ...

·... ... ... ... उह प्रथखोर ते यज्ञमति ६.२।७।६...... उरु यन्तासि वरुमित्याहोर ६।३।२।६ उर्वन्तरिक्षमन्विहोत्याह २९ उर्वश्यस्यायरसीत्या मिथुनस्वाय उलूखस्तबुधो यूपो भवति ७।२।१।८... ६... २३५ उवाच ह विश्वामित्रोऽददित्म ब्रह्मणा ५18। २। ५... ५... उवाच हेयमददित्स ब्रह्मणानं ५।२।१०। ८... ५ ५8 उधिगसि वसुभ्यस्त्वा.-.त्याच ... ३।५।२। ... ३... ३१० उखावेतं धर्धाहावित्याह २६ ... ... . ... ... ... ... . . उनातिरिक्ता मिथुना ५।९।८।११ ५... १७ ऊनातिरिक्ता वा एता रात्रय 018। 91१० ६ ... १९ ত্যৗথ স বযলুয়া ६।५।८।१७ ऊर्जखान् पयसानित्याहोम् १।७।३।११... ऊर्जा व पश्याम्यूर्जा मा १।५। ६... १...८१९ ऊर्द्ध वै पुरुषस्य नाम्य मेध्यम् ऊईमुद्यौत्यूई मिव हि पुस २।।५।२....२... ०३५ ऊहानि एठानि भवन्त्यूही उर्द्ध समिधा वा दधात्युपरियादेव ६।२। १११३ . द नि वपति पुरिदै एषा .. ऊमान् ५।२) ३) ६. ... ... ... ... ... ... ऋक् च मे साम घ म इत्याइ ऋक्षा वा इयमलोमकासीत् कसामयो शिल्पे स्य इत्याह ... ५18! ११२ 018। ३। १... ... ... 0 ·... ... ... है ... ... .. ... ... ... ... ... आपम् का।प्र। भा कसामान्या यजुषा सन्तरन्त ३.१।।... ई... २ कसामे वा इन्द्रस्य हरी ६1५1८18... ऋक्सामे वै देवेभ्यो यज्ञाया तिठमाने ६ । १! ३।१ ६ ऋचा जुहोति यस्योद्यत्वे ६।५।२।१२ चा स्तोमर समईयेत्याइ ५।१। १११० ... ५.... २ ऋजुमाधारयत्यजुरिय हि प्राण ... २१५।११।२२ ...२... ६५२ ऋतमसि सत्यं नामेत्याइ ३।३। ५। ५५ ...३ १९८ ऋतको वा एतेन प्रजापतिमयाजयन् ।२।१०। २... २९१ ऋतको वै प्रजाकामा प्रजा नाविन्दन् ७।२।६। १ तथ्या उप दधान्तूना क्लातर ५।३।१।३... ५... ६४ तय्या उप दधात्यूतूना स्कृप्तर ५।। २। १ तया उप दधात्येतो ५।३।११।६... ५... ३ तस्य त्वा न्योतिष इत्याह ३।३।५।२२... ३ ऋतस्य त्वा देवावि .-.इत्याद ६।३।६।९. ऋतस्य त्वा विधर्मण इत्याद ३।३। ५।२. ऋतस्य त्वा विभूमन इत्याह ऋतस्य त्या व्योमन इत्याहेयं ३।। ५।१७... ३ १८८ ऋतस्य स्वा सत्यायेत्याह दिशो ३।३।५।२९ ऋतस्य पथा प्रेत चन्द्रदक्षिणा इत्यारा। ११. ऋतावन्तो वै देवलोकास् ... ३।३।५।२३... अतुना प्रेष्यति घट रख याद ६।५।३। तुना प्रेयति घट शव थाह ६।५। ३।०... नुमिया एवं दोक्षपन्ति ... ५१२॥ पातुमिर्ग एयश्छन्दोभि सोमैः ... ०१५।१५। ३ प्रविन पर्यावन्त एवलिंगस् २।३।११। ०... २ ०५९ ... ... ... ... ... ... 8. .....

·का।। भा - ... 1 1५। २।३ ... ४८५ .. ... - वापम् ऋत्विजो धृणोते छन्दारस्येव ऋनोति दशम मारमत्तिछन् ऋभूणां भागोऽसीति पश्चात् ऋषभ ब्राझगाछ५सिने... ऋषयो वा इन्द्रं प्रत्यक्ष नापश्यत ऋधिकृतं च वा एते देवकृतञ्च ऋषियुत इत्याहर्घयो धेतमस्तुवन् धेर्वा एता निर्मिता येत् ... ... ५।३।४।९९ ... ५... १।।१८११३ ... २... १७८ ३ । ५। २१ १ ५२४ २। ५ ।। ६३. २।५। ७।१६ ... ... . ... ... ... ... - .. एक एव,यजेको हि प्रजापति . ७/२।१०। ...... २८२ एकचितीक चिन्वीत तीयं ५.२१ ३११० एकधा ब्राण उपहरत्येकधैव एकमतिरिक्त निर्वपेद्यमेव .. २।३।१२। 8...२...५५ एकया अपस्ततं भवत्यथाभि मशति ५।४।१०। ६ एकथैकयोत्सर्गम् मिमौते ६... २५ एकयोप तिष्ठन्ते एकधैव यजमाने ५।२।।१५ ... ५...१ एकवि उक्थ्यः सौरोधु ७।२।५।१३ २१३ एकविशति सामिधेनौरवाह ५।१।।१४ एकविरातिनिर्वाधो भवति ५।१।१०।१० ....... २२ एकविरशतिमनुब्रूयात् प्रतिष्ठाकामस्य २ । ५।१०। ७... २... एकविशतिर्भवति एकवियो... एकवि शत्या माषैः पुरुयोर्षमच्छति ।।१।११ एकविशमहर्भवति ५। 81१२. ३... ५... एकविण भई विपदास 12] 1... ५१३ 26 ... ६०१ ... ...

·प ... ३९ ... ... ... ... ... प्राणम् का।प्रा एकवियो भवति प्रतिष्ठित्या ७181 ३1०... एकवियो भवति प्रतिष्ठित्या 18। ३।५ ३९८ एकपादक्षरादनात प्रथमं पदं ५।१।८।.. ५... २० एकरमादक्षरादनाप्त प्रथमं पदं ६।१।२।२. एकहायन्या कोणाति वाचैवैन! ... एकैकयास्तुतया समा यन्ति 1५। ११५ ५१४ एकाध मे तिसश्चम इत्याह ५।8। ८।१७...'५ ... १०३ एकादश प्रयाभान् यजति ६।३। ७ । १६ .. ६. 08 एकादश प्रातर्गव्या पश्व ध्या लमन्ते ५। ६ । २२ । १ .. ५...२७३ হক বনি কাঠ ५१२१ १.९५... ५... ३० एकादशरात्रो भवति पञ्च वा ऋतव ।२।६। ....... एकादशावदानान्धव पति ६.११११।८... एकामेवैना भूता प्रति हालि एकेग पदेन व्यावर्तन्ते ५।३।१।६ ६४ एकोनवाहे देवयजनादरिस ६।२।६। 28 एकोनते देवयजने यातयेत् ६।२।। एत सधस्थ परि ते ददामि ... ५... ३१६ एत वै पर घाटणार कक्षीवार ५...२३० एतत्ते ध्यराध रति सोम ६ १२५ एतत् वर सोम देवी देवानु ६।३।२।१५...... दर एतदुई नामासुर प्यासी .. २।९।८।१२ ...२... ०७६ एतद्दा चमे प्रिय धाम यद হনা অমি ५।५।।1८......१७२ एतदा अपां नामधेय गुछ एखदा यही रूप यच्छेतोड्यो ५७) १३... २०८ . ... ... ... ... 88 ... ... F . ... .. ...

·( २.१) का।प्र। भा ... ... २७ .. ... ... 88 ... ... . .. ... . ... वाहपम् एतदै ढतीयं यज्ञमाप ७॥२८॥१२ एतद देवानामायतनं यदाहवनीयो १।६। ७१ २...१... Ea एतदै देवानामास्यं यद्दर्शपूर्णमासौ २१५। ६। ...२ एतद्दे देविका सर्वाणि च ३।।१३... ३ २०६ एतद्दे हितोयं यजमापद्य ई... २७० एतदै पशूनाए रूप रूपे ६।२। ६।१८. १५ एतद्द पुरो हविर्देवयजनं ... ६।२।६।२ एत प्रतिष्ठितं देवयानं ६।२।६।१६ 88 एतई यज्ञमापद्यच्छन्दास्यानोति ७२. 8. ... २७३ एतदै सर्वमध्व(रुमाकुर्वन् . ३।३।२। २.. १०३ एतदै सूयवस५ गोदकम् .. एतदै सुधार रूपं यस्यैव ५.३...२४७ एतया वा इन्द्रं देवा व्ययाजयन् .. ५४. एतयैव यजेत सहसेय यक्ष्यमाणः २।।१९। ...२... एतयैव यजेत सहसेनानो २।४।१९। ६...२... ५२. एतयैव यजेताभिचर्यमाण.... २18।११।० पूर. पतयैव यजैताभिधर्यमाणो २।२।६३...२ . २६२ एतयैव यताभिशस्यमान . २।३।७।८...२... ४३२ एतस्मिन् वा यपि यहे ६।५।। रतस्मिन् वा एतौ मजाते... २१२६३ २... ३५० 18। ५। ६... ४१. एता एव निर्वये योगामयावी.. ३18।। ५.१.३ २७७ एता एव निर्वपेत् पशुकामः ३।४।८।३.१.३ ... २७७ एता एव निर्वपेदोजानश्चन्दारसि ३1३।६।७.. ३...२०७ एता एव निवपेद ग्रामकाम ३।४।।... ३... २७७ ... ... ... ... ... ... ... ... रता ह वा उदधः शौक्वायन ·( २०२) भा ... Sor ... ... ... ... ... .. प्रापम् एता एव निर्वपेद्यं मेधा नोपनमे २०० एता एव निर्व पेद्य यज्ञो ३18।। ६ २०७ एता एव निर्वपद रुक्काम.. ३।1८1... ३ २०७ एता एव पश्या पञ्चदश ७।३।७।३ ३४४ एता एव सुवा पञ्चदश... ७।३।७। ४.. ६ ३४० एतानि वा व्यङ्गापरूषि संवत्सरस्य २।५। ६। २...२ एतानि वा व्यहारूपाण्यन्वहमेवैनं ५। ५। ६। २... ५ १५२ एतानि वै हादश इन्दानि . ६१२ एतानेव पोषान् पुष्यति ७।९।८।२... २६८ एतान् वा यनु पशव उपतिष्ठन्ते दाद।। 8 एतान्वै यहान् बम्बाविश्ववयसाववित्ता ६ । । ८।६.. ६.... १३८ एतामेव निर्वपेच्चक्षुष्कामो ... २।२। 88 ...२... २५१ एतामेव निर्वपेत्यजाकाम २।। ५। ३ ३५४ एतामेव निर्वपेद्धिरण्यं वित्त्वा २।३।२।१२ ... २. . ०११ एतामेव निर्वपेद्य कामयेत २।३।३।८...२..४१५ एतामेव निर्वयेद्य कामयेत कल्पेरनिति २।२।१९। ६ एतामेव निर्वपेद्य कामयेत क्षबाय च २।२।११। ५ ... २... २६८ एतामेव निर्वपेद्यो इतमना २।२।। ५. • ३६१ एतावद पुरुषं परितखदेवाव ३।३। ५।२७. २. १८८ एतावन्तो वै पशवो दियादश्च ५।२।५।१२. ५..२ एतावन्तो वै पशवो दिपादश ५।२६।१४. ५.. २ एता वा चधिपत्नी मेएका ५181 २।०..... ८१ एता वा यसपना नामेटका एतावान् वै यज्ञो यावान् यजमानभागो१।०। ५। ५..१ एता वै देवता थमिं चितर ५1५1१०। ७.. ५... ... . ... २... ... ... ...

·का।। चामा ... ... . ... . ... .. माधषम् एष वै यज्ञस्य यशो ग्रहोवेव १।६। ११० एप वै वायुर्यत् प्राणी एप वै विवखानादित्यो यदुपार सदन ६ । ५। ६।१२ एप वै व्याघ्र कुलगोमो यदमिर ६।२। ५११. ३ एप वै विर्धानो यो दर्श-यानी २।५।६। ... २...६०१ एप ह वै कुणयमत्तिय ७१२।१०। ५...६ २८९ एमा वा एतल्लोकाना न्योति ५।२८१ एमा वा व्यमे प्रिया तनूर्यद ५।५।१।१० ... ५... एषा वा यमेरामिस्तयैवैनमाप्नोति ५1५11... ५ १५८ एमा वै देवानां विक्रान्ति पूर्णमासौ२।५। ६। 8 ... २ एषा वै प्रजापतेरतिमोक्षिणी नाम एथा वे सूमो कर्यकावत्येतया ऐ ऐन्द्रं चर्ष निर्वपेत् पश्काम २।२।। १. २... ३५७ ऐन्द्र चरं वैश्वकर्मणमेककमालम् . १।।। ...२... ऐन्द्रमणमालभेतेन्द्रियकाम २।१।६। .... २... २८८ ऐन्द्रमसौतिच्छदिरधि निदधान्येन्द्र५ ६।२।१०।१६ ५३ ऐन्द्रमेकादशकयाल निर्वमति १।२१। ६ २...११ ऐन्द्रमेकादशकपाल निर्वपेन्मायत २।२।११। १...२ ऐन्द्रमकारकपालं निर्वदेश्वदेवं २१२।११। ....२ ऐन्द्रमेकादशकमालम्टषभो दक्षिणा ११८१९९। २...२ १८५ ऐन्द्रमेकादशकपालम्रपभोवहौदक्षिणा ।।१।६ ...२ ऐन्द्रवायवस्य वा एतदायतन ७.२ ८९५ २०५ ऐन्द्रवायवाग्रान् यहोयाइ ७२।७।१.६ २६५ ऐन्द्रवायदासान् ग्रहीयाद ७।२। २६५ . ... ... ... . . ... ...

·( २०५ ) माहाम् 1 .. ... का प्रमा भा ३।२।११। २६८ १.८।११११ १ ११७६१...२... ६० १।२।१।३ २।२।१।...२ ३० ... .. ... ... ऐन्द्रस्यावसय वैश्वदेवस्यावधेड ऐन्द्रामं हादशकपालं ऐन्द्राम द्वादशकपाल ऐन्द्राममेकादशकपाल निर्वपेत् ऐन्द्राममेकादशकपाल निर्वपेत् ऐन्द्राममेकादशकपालम् ऐन्द्रा पशव ये मुष्करा ऐन्द्रानं पुनरुत्सृथ्मालभेत .. ऐन्द्रिया सदो यथादेवतमेव ऐन्द्री। सूतवशामा लभेत ऐन्द्रीमालतमन्वावर्त इत्याह ... . ... ... . २।१। ५८...२.२६१ ३३ २।१।५। ७... २.. २९. ६२ ... श्रो ... .. खोजस्त्रिणव इति पश्चादिमे योजोस्तो वा एतौ देवामा प्योगोऽसि पिटभ्यस्वा-त्याइ योगोऽसि सहोऽसि.- भूरिति योषधय प्रति मोदध्वमेनं योषधयो वा अस्था यन्नम् योषधयो वै सोमस्य विशो योषधीभ्यो वेहतमा लमेत थोश्धीमति ब्रह्मया यरमर योषधे घायरीन५ खधिते ... ५।३।३।१२...... ६।५।। २... ३।५।२४ २।।३।३...२. 8७ ५।१। ५११ १।७।२।१२..१ ३।१।।२... ३ ... 89 ..२... २६. २०१५।१५.. ... १३ ६।३।८। २.. औ २।५।७ २.. ५०६ ५J२१ २१. ... ... .. ... ... व्यौदुम्बरं भवत्युर्या उदुम्बर यौदुम्बरं भवत्युपूर्वा उदुम्बर ·( २०६ ) । . ६ ... 8 . .. ६ ... ... 8 ... १८३ १०८ . ... प्राणम का । प्रा थाना यौदुम्बरीमा दधात्यूर्वा उदुम्बर. . ५।१।१०। ३ २२ यौदुम्परोमंवयूवा उदुम्बर ५। 8 ।। ३... ५.. यौदुम्बरेण स्टहात्यूर्वा उदुम्बर ६।६।१०। ४.. ..१३९ यौदुम्बरेण सुवेश जुहोत्यूर्वा उदुम्बर ५ । 8 । ८ । ५ यौदुम्बरो भवत्युा उदुम्बर ६।१।४।२.. यौदुम्बरो धूपो भवत्यूगर्दा उदुम्बर २।१।१।११ ...२... २४३ क ककुछ रूप.-. दित्यातहा ३।३।।। ३ कवचित चिन्वीत य कामयेत ५। 8 । ९१। ३ .. ५... कदाचन स्तरीरसौत्याह ११५ १११ कद्रूध वै सुपर्णी चात्मरूपयोरस्पताः ६ । । । १... ६... १५ कनीया सि वै देवेषु छन्दास्यासन् ६। ६ । ११ । १२ २४२ कर्णस्त्रयो यामा सौग्यास् ५। ६ । १५ । १ २६० कल्पान् जुहोत्यमृप्तस्य कृत्य ५। 81 ११४ करवा युक्ति स त्वा युनक्तोत्याह १।६।११७...१ कमा यद देवा याम वायाम ६ कसैकममिश्चीयत इत्यार ५५। २।३ कम कमपिश्चीयत इत्याहुर् ५। ५। २। 8... ५...९२ करम कमपिश्चीयत इत्याहुर ५।५।२। १२८ कम कमप्रितीयत इत्याज ५३ ५। २। ६ • १२८ को कमिश्चीयत इत्याहु. ५1५1 २. .... ... १२८ काण्डाकाण्डात् प्र रोहन्तीत्याह ५।२।। ...५... काण्टेका दे क्रियमाणे.. ६।२।१०। ३ काटेकाडे क्रियमाणे ६.. १६ काऐकाण्डे क्रियमाणे २२ ... ...८०२ ... ... ५. ... ... BE ई . पूर ... .

·( २०८ ) १ ... A .. करमिव खलु वा एष करोति य ६।। १२... ६'... क्रूरमिव वा यस्या एतत् ५।१। ५॥ १...... क्रूरमिव वा एतत् करोति यत् खतिर ।। ५। ५ .. २... ०३४ क्रूरमिव वा एतत् करोति यत् खनति ६ ।२।१०। ६ ५२ क्रूरमिव वा एतत् करोति यत् खनति ६ । ३। ।। ३... क्रूरमिव वा एतत् करोति यद्दपामुत् ६।३। ६।१९ ... ६ रमिव वा एतत् करोति यदि २१६१९ ...२... क्षौरे भवति राचमेवास्मिन् ।।८।१० ३ क्षेत्रपत्य च निर्वयेज्जनतामागत्येय वै २।२।१।८... २... ३84 - ... ... ... २७. ग ... ... ... ... . ... ... ... 0-. '.--.. गछति श्रियं प्र पशूनाप्नोति ६।१।१.। 8 ... गच्छति श्रियं प्र पशूनाप्नोति ६।। ८११२ ०५ गणवतो याव्यानुवाकये भवत २१२ २१ १९५ गणेन गणमनुत्य जुहोति ५।। ७।२८ ... ५...१.२ गर्दमेन सम्भरति 10- दिरेता ५।१।५।१६ ५.... १२ गर्दभेन सम्भरति -०ऽप्यनाहेलेशे ५1१। ५। १५... ५.... ११ मर्दभेन सम्भरतिः - मारभारितमो ५1१1 ५।१४ ५... ११ गर्भाः पञ्चविष इति दक्षिणतो.. ५।३।३।११ गर्माय मे वत्साश्च म इत्यादितहै. ५।। ।१३ गर्भिणयो मवन्तीन्द्रियं वै गर्म २।१।२।९. २... २६५ गर्मों या रय,यदुरयो योनि ५।६।८। २... ५... २५३ गो वा एप यद्दोदित उच्च वास गर्भावाएप यदीक्षितो योनिर्दीक्षित०६।२ ५। ६... 8 गानु यशाष गातुं यज्ञपतय इत्याह २१६।१०। 8... २... ०६५ ... ... ... ... ...

·(२६) का। प्रा १ ... ... ... ... ... ... ७८ २९ समा गात्राणा दे गात्रमाजो भूयास्मत्याह ३18। ३।२. २४७ गाय छन्दोऽनु न भायखेत्याह ६।३। ५। ८... गायत्रं पूर्वेऽहन्साम भवति ७।१।।... १६५ गायत्रिया तेजस्कामस्य परिदथ्यात् ।। ३। ५... ६ गायत्रिया परि लिखति ... ५... गायचिया प्रथमया परिलिखत्यथा ५।१।३।२९ ... ५.... गायत्रिया ब्राह्मणस्य गायत्रो हि ५१२।२।१३ गायविया ब्राह्मणस्य गायत्रो हि ५।२।६।१० ... ५... ४५ गायत्री पुरस्तादुप दधाति ५।। २... ५... गायत्री सर्वा व्यन्याह गायत्रच्छन्दा ६।३। ५। १२..६... 0. गायत्री पुरोऽनुवाक्या भवति २।६। २०१६ गायत्री पुरोऽनुवाक्या भवति २।६।२।२९ ...२. ६८ गायत्रीभिरपतिठते तेजो वै गायत्री १।५। १७...१... ११ गायत्रीभि झणस्य गायत्रो ५।१।४।१५... ५... है गायत्री वा व्यनुमतिस्त्रियुग ३181८1१....३ २०० गायत्रेण पुरस्तादुप तिठते ५५ ११... ५...९६४ गायत्रो वा मिर्गायत्रच्छन्दा ३।५।।१३ ३ गायत्रो वा ऐन्द्रवायवो ७२ १ २०३ गायब्युदपतच्चतुरक्षरा गायत्येव तेन गमे धत्ते २।६।१११५...... गाईपत्य वा व्यनु दिपादो... गाई पत्यमुप तिरन्ते ५।२।४।१०... ५... १ गावो वा एतत् सत्रमासतारणा ४२३ गावो वा एतत् सत्रमासताटङ्गा 859 गौळ यस्यै शौरं गा वाव १।७।२] ७... .. ... ... ... ... ... ...

·का । प्राश्च । प्रा भा 808 ... गौश्चायुश्च मध्यत स्तोमो भवत ... 0/५। १।१० ग्रहान् वा धनु प्रजा यशवः यामकामाय होतया राष्ट्र वै .२६ ग्राम्यं वा एतदद्धं यध्यारण्यं मधु... ५।२।८।१६ ५... ५. ग्राम्यं वा एतदन्नं यद्दध्यारण्यं मधु... ५।२।६।१०... ५.... ५२ यावाणो वै सोमस्य राज्ञो मलिनुसेनाद । ३ । २।१८ यावणो वायव्यानि द्रोणकलशं ६।३।२।१. ६ ... ११ ... ... ... ... ... .. ... घृतं वै देवा वर्ष वा सोमममन् ६।२। २। ७... तं देवाना मस्तु पिटणा निष्पर्क ६।१।१।१४ २ तवन्तं कुलायिनम् ११७।४।१५... १....८०३ एतस्य धारा..-. - यथामित्याह. २।३।११। ५ ... २... 8५० तेन द्यावारथिवी प्रा एणेथामिति ६।२।१०।१४ ५३ छतेन धावाधिवो प्रोगाथामियाद ६।३।६।६... ६ छतेना रषयं दधाथा इते भवति तेगो वै तं तेजयनुस् २१२16। ... २... २६ धृते भवत्यायुर्वे एतमम्टत हिरण्यम् २।३। २।।... २... ४१. एतेरका उपदधात्येतदै ५।३।१०। ... ५... १ प्रन्ति वा एतत् पशुं यत्सनापयन्ति ६।३ । १९ । । ६ प्रन्ति वा एतत् पशं पासज्ञपयन्ति ११३३९१११० मन्ति वा सतत्सोमं यदभिघुरवन्ति अन्ति वा एतत्सोमं यदभिषण्वन्ति ६६।६।६ १३८ प्रन्ति वा एतत्सोमं यदभियुवन्ति ६।।।११ ६ ८ ... ... ... ... ... ... ... चोदती भवतः सवर्गस्थ लोकस्य समध्ये १२॥ १। . २३५ ·का।। ... ... . ... २... . ... ... ... ... प्रामपम् चक्षुरसिखोचं नामेत्याह. ३१३१ ५११३ २८८ चक्षुर्वा रवद्यज्ञस्य यदुक्थ्यस ६।५।१।६ चक्षुषो वा एते यज्ञस्य यच्छुकामस्थिनौ ६ । ४।१०। ६ १०२ चक्षुषो वा रते यज्ञस्य यदाज्यमागौ २१६ । २।१ चतराभि सम्मरति चत्वारि ५।११।९ चतमि सादयति चत्वारि ५१२।१।११ चतराभिरा पुष्छादेति चत्वारि ५।। ६।१६ चतरदभिरासादयति चत्वारि ५।२।। 'चतख. पुरस्तादुप दधाति ५१३। १९९३ चतखो दियो दिपेव प्रति तिछति ५।१।१।३... ५., चतसो धेनूर्दद्यात्ताभिरेव ५१७।३... ५... चतुशरावो भवति दिवेव प्रतितिष्ठति ३।। ८।१७ ३ ...२७. चतु सम्पद्यते चतुष्पाद पशव' २।६।६।५....२... ७०५ चतुर. प्रयाजान यजति ६।६।३११५...६ १२९ चतुरवत्तं भवति इवि चतुरवत्तं २।६।३... २... ७६० चतुरहे पुरस्तात् पौर्णमास्यै दोक्षरन् 018। । २३ धतुरोग्ये स्तनान् व्रतमुपैन्यथ BR चतुर्टयोतेन जुहोति ५।१।१।२...५ ... धतुर्दशभि होति सप्त ग्राम्या योषधय ५। ।। ६२... ५... १.४ चतुर्दशमिर्वपति सात ग्राम्या योषधय ५।२।५।१६ ... ५... १३ चतुर्दशरात्रो भवति चतुर्दशेतास्तासा या द" ... चतुर्धा वा एतालिसस्तिसो १२।१०। ८... ... २८२ चतुर्धा यूति दिवेव प्रति तियति २।३।१३।१६ चतुर्मिरम्भिमादत्ते चत्वारि छन्दासि ५११६ १।२९... ५ २ ... ... ... 8... ... ... ... .. ... ... ...

·( २१२) भा ... ... ... C... ... ... ... ... प्राणम् चतुर्विश प्रायणीयो भवति चतुर्विशति सम्पद्यन्ते ६।२।३।१२ चतुर्वि शतिमनुयानह्मवर्चसकामस्य २ । ५ ॥१०॥ चतुर्विशतिमन्वाह ५।१। ५५ ....... १७ चतुर्विशतिरावो भवति ३८० चतुर्विशतिरात्रो भवति ७।। २।११ चतुर्विशात् एसान्युप यन्ति 018। ३११३ ३९ चतुर्वि५शो भवति चतुर्विशत्यक्षरा ७।२। ६ । 8. ६ ...२६. चतुर्वि शो भवति ७।।३।१२... २९६ चतुश्चत्वारि शतमनुयादिन्द्रियकामस्य २।५।१०।१२ •६०१ चतुश्चत्वारिश स्तोम इति ५।। ५। ३... ५... ७३ चतुश्चत्वारि शो मवति चतुश्चत्वारिय.0।२।६। ५... २६१ चतुष्कपाला भवन्ति चतुष्यायश्व. २।३।१२। ३...२...8५५ चतुष्टोमः सोमो भवति ५।३।१२। ५... ५... GB चतुष्पदयों सहाति वि. सादयति ।8। २ । १३ ... ६... चतुलना करोति पशूनां दोहाय... ५।१। ६।१७. चतुसक्ति भवति दिवेव प्रति तिराति ६।६।१०। ५.... ६... १३८ चत्वार याया प्रान्ति 18 |२१ २७० चत्वार घडहा भवन्ति 18 १९९ ...२४ चत्वारि चत्वारि कृयालान्यव यति २।३।२। ५ ... २... ४१. चत्वारो मन्ति चतखो दिशो 018।। 8... ११५ चन्द्रमसि मम भोगाय भवेत्याह ६.१! १२८ .... ... १२ चन्द्रमा देवता सतोरहती धरमवति सादेवामै योनेः २।२२... २... ३५८ धर्माव मिन्दन्ति पाप्मानमेवैघामव ५२८ ... ... ... ... ... ... ...

·( २१३ ) भा प ... ... प्राणम् का ।। यत्रा चात्वालाद्भिणियानुप वपति ६।३।१।१... पूज चितिमुपधायाभित् ५।५।१।११ ... ५...१४२ चित्तिं जुहोति - इति मालसा. ५1५। 81.... ५... ५०२ चिति जुहोमि मनसा तेनेत्याह ५ ।। १.५ ... २९८ चित्तिमचित्तिं चिनवदु.- इति ५।५।४।१२ ५... १०२ चित्पतिस्वा पुनाविल्याह ६।१।१।२२ ... ३ चित्रया यजेत पशुकाम• ... २।।६। १ ८६ चित्रावसो खस्ति ते पारमशीयेत्याह ११५। ११३ ०५ चिदसौत्याह यदि मनसा .. .. .. ... ... ... ... ... छन्दश्चितं चिन्वीत पशुकामः ५। 8 1९९। १... ५.... १०९ छन्दमां वा एष रसो यदशा २।१।७।३ ३०४ छन्दासि गच्छ खात्याह ६।।१।११ छन्दासि देवेभ्योऽपाक्रामन् ५।१।१।३... ५... छन्दासि देवेभ्योऽपाक्रामन् २।६।३।३ ०१७ छन्दासि पशुवाभिमयुत्लान् ५।३।२।९....... छन्दासि वै संवेश उपपेश ४८५ छन्दारस्यन्योऽन्यस्य लोकमभ्यध्यायन् ।। ११४ छन्दा म्युप दधाति पशवो वै छन्दासि ५ । ३! । १... ५.... छन्दारस्येव तदिवाइयति |२ १८... २७५ छन्दोमि करोति वौयं वै छन्दासि ५।५। ६ । १३ ... ५.... १५ छन्दोभिरा कति छन्दोभिर्वा एषा ५११॥ ७॥१५... ५.... १७ छन्दोभिरेवैन) खाद्योनः प्रजनयति २।२।४ । १५... २... छन्दोभिर्वे देवा. सुवर्ग लोकमायन् ५१२. ३११..... ... ... ...

·( २९४) का।। भा घ छिनत्ति सा न छिनत्तौ३ इति छिनत्ति सा न छिनत्तौर इति छिनत्तौति होवाच ... ११७) २४... १।७। २०१६ १।७२। ५...१ ९६२ ... ... .. ... ... ... ... जगतीमय उप यन्ति 8। ३ ६ ४८९ जगतीमुदपतञ्चतुर्दशाक्षरा सती... সানীমনি নানা ৰ অসুৰ ५।३। ५.... ५... जगत्या परिदध्यान्वागता वै पशव २१५११.१६ ...२.. जगन्मुखो वै हितोयस्विरात्री ७।२।। ५...६... २७३ अपना दव धति जघना द्धि प्रजाः ।। १। २... ६.... ८४ जन्मन्देवाना विशस्त्रिय्यारोधने ५।५।६। ८... ५... १६४ जमदमि पुष्टिकामश्चतूरात्रेणापत ७।१।६।१ जागतो वा धाग्रयणो जागतं ७।२। ३ २७३ भातायानुब्रूहि प्रडियमाणायानुहो०६।३। ५।११ जानौतादेन परमे व्योमन् ... ५... ३९८ भानुदन चिन्वीत प्रथम चिन्वानो ५ २४५ जामि वा एतत्कुर्वन्ति यज्जायास ७।२। ५। ६ ... २५२ शामिवारतत्कुर्वन्ति यत्लयस्त्रयस्त्रिंशा ७१। २। ५.. जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदाज्येन २।६।१।। जायमानो वै ब्राझणस्विमिणवा ६।३ । ११११३ जिघमिं मनसा एतेनेत्याह ५।। ३।। जुयायो चतुराजस्य घेचियाह ज्येसा वा एतान् प्राणा देहो वा एप ग्रहाणा यस्यैष २५१ ... ... ३०. .. ७ ... ... . ...

·( २१५ ) ध ... 808 ... ... ज्योतिरतिरात्रो भवति ज्योतिरेव ७।२।। २... ६... २६. ज्योतिरसिरानो भवति ज्योतिरेव 018।६। २... १५ ज्योतिरतिरात्रो भवति सुवर्गस्य 9181 २१ २... ६ ज्योतिरतिरात्रो भवति सुवर्गस्य 0181 ३१ ३ २९ ज्योतिरभितो भवति विमोचनमेव न्योतिगरायुरिति ज्ञाता लोमा ७१२ । ३...६...२४७ ज्योतिराियुरिति व्यहा भवन्तौर्य ७।३।६।३ ३५० ज्योतिरायुरिति व्यहा भवन्तीयं ७18) १२... १८६ ज्योतिर्गौरायुरिति व्यहा भवन्तीयं 1॥ ज्योतिर्गौरायुरिति व्यहो भवतीयं ७।३। ५। ३... ६ ... ३३० ज्योतिर्गौरायुरिति व्यहो भवतीयं ।३।६। २... २४१ ज्योतिौरायुरिति व्यहो भवतीयं ०।३। ०1 ५... २४३ ज्योतियोमं प्रथममुप यन्ति 018 । ११ । १... ४३ ज्योतिटोमोऽमियोमा पूर्वमहर्भवति ०.१। 8 । ३ ६ २८५ ज्योतियोमो वैश्वानरोतिरात्रो.. ज्योतिष्मतोमुत्तमामुप दधाति ५।१२. ... ... ६७ ज्योतिभवीयप दधाति 1 ११ ५...... ज्योतिमन्तावस्मा इमौ लोको २।६। २११२... २... ज्योतिच्या वा महोयाद्धिरण्यं ६18। २१ २... ज्योतिस्वा व्यस्य परापतितमिति ... २१२१ ४११०...६ २५१ ... ... ... 408 ... ... ... ... ... त ऋतब. सूधाम प्यावन्त तं वसवोऽयुवन् पब मानिठा ... तं विश्वकर्माऽमबौदुप खा... ५। ५। २०११ ....... १२६ ५/१५/१.......३.५ 23 ·( २९६ ) का।प्र। श्रा भा Bco ... २...७६8 ६ ५७६ ... ... प्रापम् सं व्यचिकित्सज्जुहवानीश्मा ६५। ६। २...६...९९९ त५ षट्तमासनमेतेन यजुया २।। ३।६ तर सीममाझियमाणं गन्धः तच्छयोरारणीमह इत्याह २।६।१०। २... ....७६४ तच्छ्योरायणीमह इत्याह २।६।१०। ३... त तथा क्रीणीयाद्दश्चर्मा तत पावका व्याशिषो.--.मित्याह ५। 8 । ६।१२... ५ ... ततोऽधिकाम यजेत २।५।।११ वत्तथा न कार्यमात्मा वै प्रयाजा १४ तत् संस्थाप्य वार्वनर हविष्वमादाय २ । ५। २। ७... २... ५५८ तत्सवितुर्वरेण्यमित्याह १।५1 रा. तथा न कार्य यदागधेयममि २२ ।। १२ ३५३ तदनये वसुमते पुरोडाशमयाकपालं ७।५। ७। ७... ५०६ तदभिर्देवो देवेभ्यो वनते २।६।६।२० ...२ तदन्तरिक्ष यवैर्यत ।।५।४... तदायुर्दा योऽस्यायुर्मे देहोत्याह तदाड क अगती चानुयुए ७1५। 81... तदाहरति वा एतावत्र तदाहरन्यत एनौ स्यात् तदाहुया वै पिरेकस्याह उप सौदन्ति ।५। ३। २... ६ सदाइर्वाग्वा एधा वितता ३३२ तदुदिला वाचं यच्छति यज्ञस्य प्रत्या ११६। ८|१५ ... १. तद्धिरण्यमभवत्तस्मादयो हिरण्य तदा एतत् सहसस्यायन ७।१।५।१० ६ १७५ तदा एवदृइमयनं तस्मात् ७।५ २ ५... ... ...७७७ ... ८०५ ... ... ... ... ... ... (८८ ... ... 8 .. B८५ ...

·( २१७ ) भा ... ... ... ... ... ... ... २४७ .. ... ... ... ... ... मातम् सद वै राजसूयस्य रूपं तधुच्यमेव ७।३।१। ५... ६ २२२ तनुवा वै एय हिनस्ति य! ५।२।२। तन्तुं तन्वन् रजसो भानुमन्चिहोत्याह ३। 81 ३।१६ ३ सन्तुरसि प्रजाभ्यस्वा.त्याह... समेवामितं नेवानशित न क्षोधुको १६६। ७।१४ ... ८५ तन्मिनस्य यथा नयेत्याच... तपसस्तनूरसि प्रजायते तपो नवदश इत्युत्तरतस्तस्मात् ५।३।३।६... ५... दर तमब्रुवन् कथा हास्था इत्यनुपातो २।६।३। ५ ... २... १८ तमस्य कण्व एव श्रायसो... ५।। ७।११ तमु खा दध्यषिरित्याह ५।१।३।१२... ५... तमु त्वा पाथ्यो वृषेत्याह तमो वा एतं ग्रहाति यस्यामिरख्य ५।७। ५। २... ५.... ३०४ तं पशभिश्वरनं यज्ञवाली... त पूषधित्त तेन पूधार्धात् तया सहामौभं परेत्य पुरस्तात् ०।१।६।१३ १८४ तयोराविमिरिदहविरजुषतेत्याइ २।६।८।१६ तयोस्खेधा भैषज्यं विन्यदधुर ६।। ८६ तस्मात्तस्य नाश्यं पुरुषनिष्क्यण इव तस्मात्तपरा वार्षिको मासो ४७३ तस्मात् विरात्रस्यानिटोम एव ... १७४ तस्मात् विद्युमो लोके माध्यन्दिने वस्मात् संवत्सरसदो यत् किच्छ ७।५।१।३ ४७३ तस्मात् सवदिन्द्राय मध्यतो ... ... . ... ... ... . ... .. ...

·( २१० ) भा ... ... ... ७.३ ... ... माछपम् तस्मात् सदुन्द्रीय नापरमुनयेत . ८।२।।३ तस्मादप्यन्यदेवयामालभमान ३।। ३॥ २ ...३...२४५ तस्मादाहुयश्चैवं वेद ययन ५।५।१०।१८ ५...१७७ तस्मादाहुर्यवेव वेद यच न २।६।१।१३ २ तस्मादेवंविदुया दहिप्पवमान उपसद्य ६ 18| । ३ तस्मादगायते न देयं ५।१।। तस्माद दादश मासो मत्वामिं चिन्वीत ५। ६ । ...५...२४. तस्माद दिदेवत्येभ्य व्यादित्यो तस्माद् यच दशोषित्वा प्रयाति ३।४।१०। ५... ३ २८५ तस्माद वासिष्ठो प्रक्षा कार्य ३।५। २। २... ३... २१० तस्मै च देवि वघडल ५।। ५। 8... ५.. १० तते विधेम वाजाय वाहेत्याह ५18 | ०८...५...१.. तस्मै वा प्रभामतये "-.इत्याह ... ३।५।६ . ૨૫૪ तसे त्वा विद्यावे त्वेत्याह तस्य ते पवित्रपते पवित्रण ६।१।१।२३ ... ६ .. तस्य विग्रहणं नाविन्दन्त्सा ६ । । । ४... तस्य सचं जघ्नुप ऋतवो सान्स ६।५। ५। २... तस्या उपोत्याय कर्णमा जपेत् ९८४ तस्याञ्जलिना ब्रह्महत्यामुमारहात् २।५।१। २... २... तस्यामश्राम्यत् प्रजापति ७।९। ५। २... १७३ तस्यैकव निर्या यत्मन्मध्ये 18. ३... ४२३ तस्यैतदुतं नानृतं वदेन मा समनौयान् २।५। ५।११ ५४ तस्यै वा एतस्या एकमेवादेवयजनं ३।४।३। २९... ३... २४० ता यस्य सूददोस इत्याह ५। ५। ६।६ .... ५... ९५३ ता वा रता मच्छावाक एव |१।५। ८...६ १०३ ... ... 8 ... ... ... ... ५४८ ... ... .

·( २१६ ) का । प्र1 च। ना भा ... ... ... ... 8 ... ... प्राणम् सा सविनुर्वरेण्णस्य चित्रा ५।। ता. प्रजा थप प्रामा घट्जत ताः प्रजाः प्राणती पश्यन्तीः ५।३।६।। ... ५... ७५ ताः प्रजा मिथुनीभवतीर्न प्राभायन्त ५।३।६। ५.... ५... ७५ ताटघयोऽब्रुवन्नुप व व्यायामेति ५।। ५। ११ ... ५... ३.६ तान्न इयमूळ धत्त मरतः ५।। 8३ ५...ta तान्येवावक्षाणानि सनिधाय मन्ये २।२। ४ । १३ ... २... २५३ ताभिरदातोद्गायति ७।५1 ८1१६ ५१४ ताभिर्मनसा स्तुवते न वा ... ७।३।१।०... २२२ ताममौधे वा ब्रह्मणे वा होने तामप्सु पावेशयन्सोमायोदेहीति ७।१।६। २.. है तामभु प्रावेशयनिन्द्रायोदेहोति... ७।१।६। ३... १२ तामभु प्रावेशयन् यमायोदेहीति १८३ तामाशिषमापासे तन्तवे. १।५। ८१९६ ८९९ तामाझियमाखामभिमन्वयेत १।७।१। २... १... ८५४ तामुत्तरेणानौप्रभ्यर्याणीयाहवनीयस्थान्ते ।। ६। ६ ... १३ वामुया इति होवाच १.०० २१ ३.१.१ ८६२ वा यत् सह सर्वा निर्वपेड़... ३11८1१४... ३ २७६ वावत एव स्तोमानेतावत: १) २३... १५९ तावलाममौषोमो मा २।५1 २१ ३...२... ५५८ तावतामभिसन्दशौ वै २।५।२१ B...२...५५८ तावेहि सरभावहा इत्याह ५।३।११। ७... ५.... २ सावता पूर्वणाहा गच्छताम् ७।११. २... . १६५ तासांत्रीणि च शतानि पश्चिाक्षराणि २।५ 01.8 ...२...६१० तासामु त्वा यत्रुवनी वा... ७।५।२। २..६ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...08 ·। २२० ) का14। भा ... ... ... ... ... ... ... प्रामपम् लियश्चमाधारयत्यच्छम्बटकारं २।५।११।१५ ...२ तिठन्नन्वाह तिष हा श्रुततरं २१५।११। ३ २ ६५. तिउन्नन्वाद सुवर्गस्य लोकस्यामिजिया २।५।११। ४ २ • ६५. तिष्यापूर्णमासे निर्दपेझुद्र २।२।१।१२ तिमि परि गायति घय इमे लोका ५।१।। ५... ५... १० तिमिः परि लिखति विरहा यग्निर् ५।१।३।२६. तिभि. प्रवेशयति मिरदा व्यमिर् ५।२। २०१५... ५... २० तिमि सादयति विसदा व्यमिर् ५।। ०।११ तिमिमिजाति माता पिता ६।५।६। ७... •९९४ तिख या दधाति बिट वा व्यमिर ५ । । । २...५... ८७ लिस उत्तरा च्याइतिर्जुहोति ५18 ३.८ तिस उप दधाति धा विहितो ५।२।।९. तिस उपसद उपति पय इमे लोका ६।२।३।८... विसस्तिता सीता कृषति ५१२।११ तितो सत्रौर्दीक्षितः स्यात् ५।६।७।२ ... ५... २४० तोर्थ साति तीर्थमेव समानाना ... तीर्थे स्वाति तीर्थे हि ते ताम्मावेशयत् ६ । १। ५। ६ ६ तुथो वो विश्ववेदा वि भजवित्याह ६ १९५ तूपरो भवति क्षुरपति एया २।१।५।१३ २९९ तूपरो भवति प्राजापत्यो ह्येष २।१।६।१६ तूष्णी५ चतुर्थ हरव्यपरिमिता २१६।। ५... २... ७२८. तृष्णौमुपदधाति न होने ५।२।०।१. टतीयसवनात् परिशेरे यज्ञस्य ६।४।६।११ टतीयसवने पशुकामस्य ग्रहीयाद ६।६।११। ६ १०१ ढतीयस्यामितो दिवि सोम यासौत् ३१५। ७। २ ३६६ ... ... ... ... २ ... ... २ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·( २२२ ) का।। धमा भा ... ... है ... ... ... २५३ ... ... 8 ... प्राझपम् तो देवा यपनुद्यात्मन इन्द्रायाजुङयुर् ६।४।१०। २... तो देवा व्यब्रुवन्नपूतौ वा इमो ६।४।८। २... त्रय पुरोडाशा भवन्ति वय इमे लोका२।३। ६। ...२ ... १२८ प्रय घडहा भवन्ति तान्यदिशाहानि। 8 । ११ । ७ १३४ त्रयस्त्रय या लभ्यन्तेऽभिपूर्वमेव २।१।४। ५...२...२१ यस्त्रयस्त्रिशा व्यवस्ताट्वन्ति 18। २। 8... जयस्त्रयस्त्रिरपूर धवस्ताद्भवन्ति ७.६२८... प्रयस्त्रि । उक्थ्यो वैश्वदेवौयु ७१२।५।१६ घयस्त्रिशतमुप दधाति ५18। १।३ ८ भयखिशात् त्रयस्त्रिशमुप यन्ति 18। ३। ५... ३९८ प्रयस्त्रि शास्त्रयस्त्रिशमुप यन्ति ७।। ३।१४ ६... २६९ प्रयस्ति शो मध्यत स्तोमौ भवत' ७।३।। २३० प्रयस्त्रिरतोऽमियोमा भवन्ति 181७। २... ४१६ त्रयोदश लोकम्मृणा उप दधाति ... ५।२। ३।१३ प्रयो वा व्यमयो हव्यवाहनो देवाना २१५। ९९...२ ६१८ विपतमनुब्रूयादनकामस्य २।५।१०। ६ ... २... निशत्पदानि पश्चात्तिरची भवति ६।२।। ११ विशदेतारिख दक्षरा विराडन्नं 181 ३1२१ त्रि परिषिञ्चन् पर्येति विद्दा व्यनिर्५ । । । ५ ...... वि मर्यनि करोति व्यावृद्धि यज्ञो ६।३। । २... घि पवयति त्रय इमे लोका ६।।। ५।१३... ६ ... वि' पुनपर्येति घट सम्पद्यन्ते ५।। ।। ६ ... ५... 88 त्रि प्रधामन्वाह त्रिशत्तमा २१५/१२..२... विककुद्दा एष यज्ञो यद्दशरात्र ७१२। ५। ५... विचितीक चिन्वीत द्वितीयं चिन्वानस ५ । २। ३।१६ ... ५ .... ३६ ... ... ... ...8.. ७8 48 ·( २२३ ) भा ... ... ... ... ... बाधषम् काप्रपा प्रा त्रिणवाभिार व्यक्तस्विरतमेव वच) ५।२।६। ६... ५... १५ त्रिणवादमियोमावमित ऐन्द्रौषु १२। ५। १५...६ २५६ त्रिणवो भवति विजिया 1।। ६...... ३९८ त्रिणवो भवतोमे वे लोकास्त्रिणा 018। ३१ १५... ६ विपदा पुरोऽनुवाझ्या भवति २०६।२।२०...२ विरवभिप्रेत् प्रजापतो त्या मौति३ । १। २। ५... ३ .... घिराणवेमं लोक कल्पयति ..२1 81 २... ...२४० विरुप वायति यो वै देवलोका २।५।११।१६... २... ६५२ चिनिधनमुपैति त्रय इमे लोका ६।६। ३। ... १२० विनिर्मकाति त्रिईि सतं तस्मै प्रायच्छद६ । ५। । ... निर्मध्यमं यो वै प्राणाः ... २।५।१५। १८ ६५२ निविदहाति भय इमे लोका २।५।। ५... २...६.६ विहरति घय इमे लोका... २।६। 81 8... २... २६ विपिरोयुद्धातनेव तोते ६।।१५। ७... ।१०8 त्रितोऽधि नितमुप यन्ति 018। २.१० ३६१ विदमियुद्भवति पाप्मानमेव तेन 181 ३16...६ ... ३९ बिदमियोमोऽगिरदामेयौष भवति ७।२। ५। ८... २५२ विदमियोमो भवति तेज एवाव रुन्धे ११११.। ... २०२ घिमिरोमो भवति तेज एवाव रन्धे७।२।१। ५... ६ ... २३४ घिमियोमो भवति तेज एवाव गन्धे।। १। ३. २४१ निमियोमो भवति तेज एवाव रुन्थे ।२।३। २ ..६ २४५ विदमियोमो वैश्वदेवीषु ७।२५। ९ ६ २५३ विरदसि प्रदसीत्या ३१५। २०१५ ३ त्रिवद्भवति विदै प्राणम् ... ६।१।३।१२. ६... विव्रतो वै मनुरासीद दिवता यमुरा ६।२। ५। ७... ६ ४२ ... ... ... ... ... ... ... 29 ·। २२४ ) का।प्रा.प्रा भा प्र 8 C पू ... .. प्राणम् त्रियुगुदपतत् त्रयोदशाक्षरा सतो ६।१।६। ५... विद्युमुखो वै योयस्त्रिरावस् ... 01२।।... २०४ पिएम उम दधातीन्द्रियं वै त्रिष्टुम् ५।३।। निभा परि दध्यादिन्द्रियं वै त्रिष्टुग २ । ५1५। ३.... ...६४१ वियुमा परि लिखतीन्द्रियं वै त्रिष्टुम् ५११। ३।१०. विसमामि पशुकामस्य परि मिनुयात् ५।२।। ५... ५.... श्रौस्तृचाननुद्यादानन्यस्य २।५।१०।१... २... ६४१ बौणि जुहोति य इमे लोका ५।४।८।१२... ५...१.५ बौणि वा च्यादित्यस्य तेनासि २.५। 81 २८९ पौणि वाव रेतासि पिता पुत्र पौत्र. ५१६ । ५...२४५ पौणि वाव सवनान्यथ ढतीय! ... ३।२।२।१ ३ बौणि शतान्यनूचौनाहमव्यवच्छिन्नानि 01१। ५। ६ ६ नौण्याश्विनानि भवन्ति भय इमे लोका18 ५। 8... ६ चौण्येतानि हवौघि भवन्ति ५ ....११६ धानक्ति घय इमे लोका एभ्य एवैनं २।६। ५११३ वधा विभक्त जुहोति त्रय इभे लोका ५।। ३। ६ • ५ ... ८३ बेधा विभक्तं वै विरात्रे सहसर.. 01१।६। १५. १८३ वैयुमो वै शुक्रस्टभ द्वितीयमहस् ७।२। ८।२ २७३ व्यतिरानो भवति त्रय इमे लोका ... ६ . . ३३१ व्यतिर्वय कृतमयानामित्याह ५१२११.११... व्यालिखिता भवति इमे वै ५।२। ९९... ५... ब्युद्धिं करोति त्रय इमे लोका ५।१।६।१२ ... ५... १४ व्युनता देवयजनादगिरस सुवर्ग ६।२।६।१२ व्युमते देवयजने याजयेत् ६।२।६।११.... त्वं यत्रेविय इत्याहेत! २... ... . ... ४८ ... 88 ... ... BB ... ... ...

·( २२५ ) ... ... ... स्व सोम तनूकय इत्याह ६ । ३। १४...६ ... त्वमग्ने सूर्यवर्चा व्यसीत्याह ०६ त्वया इवएत्रो वौन्द्र सोम २१५। २। १... २... ३५० स्वरीमती ने सपेयेत्याह ६।१।८८...६... त्वपुरहं देवयज्याया पशूनार ११७, ११ ६७३ त्यामग्ने पुरकरादधीत्याइ ५।१। 81१९ ... ५.. त्वाष्ट्र वढवमा लभेय पशुकामस... २।९। ६ ... २.. ३१. त्वाष्ट्रमाकपाल शुण्ठो दक्षिणा १।८।१७।८...२.. १७४ स्वाष्ट्रो भवति त्वया वै रेतस सितस्य ६ । ६ । । ४... ... .. द दक्षिणत प्रय एतदै यजमानस्य ६।२।५।१९ .६.. ४३ दक्षिय्यतो वर्षीयसौ करोति २१६।४।११ ......७२४ दक्षिणस्य दविर्धानस्योत्तरस्या ६।। ८१.. दक्षिणा पर्यावर्तते स्वमेव वौर्यमनु ...२ दक्षिणा पर्यावळते स्वमेव वौर्यमनु ५।२।।... ५ . २३ दक्षिया पर्यावर्तते समेव वौर्यमनु ५.२ ५। १३ ४३ दक्षिण कार्यमयोमुत्तरामौदुम्बरी ५।। ७।११ दण्डो वा औपरस्तृतीयस्य ६।२।८।१. ददतो मे मा क्षायीत्याह दधि मधु हत मामो धाना २१३, २११७... २.. ४१२ दध पूर्णमौदुम्बरी स्वयमाटमाया ५18। ७।१० दधा पुरस्ताज्जुहोत्याज्येनोपरिधात् ५।। ७ । २९ ... ५... १०१ दधा मधुमिन्श्रेण पूरयति ५।२।८८... ५...२ दचोन्नयेतेत पशूनाए रूपर ६।२।४। ..... ३६ ... ... ... .. ...

·( २२६ ) प ... ... ... ... ... ... बामषम् का ।प्रात्रा दर्भस्तम्भे जुहोति यदा यस्या थटतं ५1६1 81....... २२२ दभैरादधात्ययातयामत्वाय १।५।१। ५...१... 09. दर्शपूर्णमासयो देवा उनितिम् १।०४।२ २०२ दर्शपूर्णमासावालममाग एतौ चोमो ३।५। ५। 8 ... दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यान्यालममान १।६।१।०... ८२३ दशतं न विच्छिन्द्याय १०४ दशदशोप दधाति सवीर्यत्वाय ५।२।१०।२९ दशदशोप दधाति सवीयत्वाय ५।। ५।९. दश पचदशा भवन्ति पञ्चदशो वच' 18| 01 ४१ दशपेयो भवति १।१७। 8...२...१०८ दश प्राणत पुरस्तादुप दधाति ... ५।३। २। ७... ५.... ८० दशभिर्वत्महै. सोमं क्रीणाति ।।१८।३...२ दशामेऽहन् ग्यान्ते पाणावै ३५८ दश भवति दशाक्षरा विराड् ५।। ६।१४ दश समानत्र जुहोति दशाक्षरा... ३१।१०।। ३ २८५ दश सम्पद्यन्ते दशाक्षरा विराड्... ३।३।५।२९ ... ३ दश हवीमि भवन्ति ५४. दशोपदधाति दशाक्षरा विराड ५।३। २। ६... ५... ६० दाक्षायणपजे सकामो यजेत २1५1५1५...२... ५५ दारपात्रेण जुहोति न हि मन्मयम् २।५। ।। २...५०६ दिखूप दधाति देव पुरा रवैता ५।। ३।३ ५ ... २८१ दिग्भ्यो लोट्रानसमस्थति ५१२ १२० दिग्वती पुरोनुवाक्या भवति ५४. दिवं गच्छ सब पतेति हिरण्यं हुत्योद६।६। १। ५... ६ १२५ दिव गच्छ सब पतेत्या ५1१1१.१२९ ५... २३ ... . हत ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

·( २२० ) ... .. ... .. ... का।।। हा भा दिवं वै यस्य यई गच्छति ३।। १।६ ...३... २३४ दिवि ते हड्ड्य इत्याह ३।। ३।१५ ३ दिवे वान्तरिक्षाय त्वा एथियै २।६।५।। ... २...०३४ दिवे वान्तरिक्षाय त्वा एथिये ६।२।१।। पूर दिश सघुवाणेन अभिनित्या दुन्दुभीन्समा प्रन्ति परमा वा एघा वाग ०। ५।६। ५ ५२३ देव च्या मम्वित्याह ६।१।४।१५ देव सवितारं गच्छ वाहेत्याह ६ । । । ...... देवताभ्यो वा एष चाश्यते २।४।१९।१० ... २... ५२९ देवता वै सर्वा सदृशोरासन् देवताय वा एते प्राणामानयो देवत्रा यन्तमवसे सखायोऽनु ९१ देव त्वरभूरि ते स५समेवियाह ८१ देव स्वर्वसरवेत्याह ६।३।६। ७... ७१ देवदूता का रते यदृस्विजो... ८६ देवनिधि एष निधीयते ५।६।। २... ५... २९६ देवलां वै व्यालिखिता ५।२।८।१. ५... 88 देवलोकं वा यमिना यजमानो २।६। २।४ ... २... ६९७ देव सणस्फानेत्याहाखौ ३।३। १६ ३ .. २.६ देवसत्रं वै.घडरात्रमायने ७/२।१। २... देवसवितरेतत् ते प्राहेत्याह प्रसूत्यै २।। ८। ...२ ... ०७५ देवस्वा सविता उपवित्याह ५।१।७।६... ५. १६ देवस्वा सविता मध्वान क्वित्याह देवरुवा सविता मध्वान कियाइ देवस्य वा सदितु प्रसव इलि स्नति ५।९। ४।६... ५... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... .. ८ ·( २२८) चामा भा ... ... २... ... 89 ... 8... . प्राहपम् देवस्य त्वा भवितु प्रसव इति ग्रावारणम् ६ । । । देवस्य वा सवितु प्रसव इति रशनाम् ६।३।।... देवस्य त्वा सवितु प्रसव इति स्मयम् २।६।।१ ०२ देवस्य त्वा सवितु प्रसव इत्यधिम् ६।२।१।१ ५२ देवम्य त्वा सवितु प्रसव इत्याद ... ५।१।१।१२ २ देवस्य त्वा सवितु प्रसव इत्याह ... ५।६। ३. ४... ५... देवस्य सवितुर्मागोऽसोत्युत्तरतो ५। ३। 8. ७१ देवा ध्यमिं धारयन् द्रविणोदा ... ५।१।१०।१४ २३ देवा श्वेदुत्तरवेदिरुपाववर्तीहैव ६।२।०। ८... देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा ६।६।२।०...... १२८ देवाना त्वा पोरित्या देवाना मनीरसिहपतिर १।७।४।१२. ८७३ देवाना वा धनिया देवता.. २१६। ११....२ देवाना वा व्यन्तं जग्मुयामिन्द्रियं .. देवाना वा इटा देवता यासन् ... २।६।६।९९ २...०७६ देवाना सुर्वर्ग लोकं यता ५।३। २।६ देवान् वै सवर्ग लोकं यतो देवा मनुष्या पितरस्तेऽन्यत २।। १। १ देवा युवमित्याह देवान् ह्येषा २।५।६।९... २...६३१ देवा वा अहो यज्ञियं नाविन्दन् २१५। ६।६... देवा वा इत इत पत्नी सुवर्ग लोकं ६ । ५। ८१ ३.... ११७ देवा वा इन्द्रियं वीर्य १ व्यभजन्त... ६।६। ८।१ देवा वै स्वयारमजिघायसन्मपत्नी ६ । ५। १११ देवा वै देवयजनमध्यवसाय ...२...800 ... २...६०२ ... ... ... देवा वै नर्चि न यजुष्यश्रयन्त २।५॥ ७॥ १ २...

·( २२८ ) का।प्र। थाना भा ... .. ... . पूक ... माधणम् देवा वै पुन रक्षोभ्य इति खाहाका० २।६। १।११ ....२.. देवा वै पुरि नाविन्दन् वां मिथुने २।१।८।६ देवा वै प्रबाहुग् ग्रहानराहत ६।६।१.! १ देवा वै ब्रझनवदन्त तत्पर्ण उपाष्टणोत् ३ । ५। । ३ ३ ३४६ देवा वै म्योरविभयुस्ते प्रजापतिम् २।३।२।१ ४१० देवा वै यज्ञमामीले व्यभजन्त ६।। २।१ देवा वै यज्ञ परा जयन्त ६।३।१। २... देवा वै यशस्य संगाकार, ......७६० देवा वै यज्ञामुद्रमन्तरायन्म ....२...०६५ देवा वै यज्ञाद्रुद्रमन्तरायन्स ६।५। ६।।.. देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा व्यकुर्वत १।। ३। ८....१ देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसरा व्यकुर्वत २।५। ।। २... २... ५७८ देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसरा व्यकुर्वत ३।२। २। 8 ... ३ ... देवा वै यद्यतेऽकुर्वत तदसरा व्यकुर्वत ३।। ६।१ ३... २५६ देवा वै यद्यऽऽकुर्वत तदसरा व्यकुर्वत ५। ३ । ३। १ देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसरा च्यकुर्वत ६।। ६।१... देवा वै यद्यशेऽकुर्वत तदसरा व्यकुर्वत ६ । ४ । ११ । देवा वै यद्यशेऽकुर्वत तदपुरा व्यकुर्वत ६।६।६।१ देवा वै यद्यशेन नावारन्धत २९॥ देवा वै या व्याहतीरजुहस् ६।२।१।१० ...६ ... ३३ देवा वै या प्राचौराहतोरणहदुर ६।३।१।६... देवा वै या प्राचौराहतीरजुहर देवा वै या प्राण्यसद उपासौदन् ६।२। ३। ०... देवा वै राजन्याब्जायमानादविभयुस २।। १३ । १...२ देवा वै सस्थिते सोमे प्र सुचो हरन् ६।३। ४ । २३ ... ... ... ... ... ... ...

·( २३. ) भा ध ... .. ... ... ... ... ... (प ब्राह्मणम् देवा वै सत्रमासत तेया दिशोऽदस्यन् १।६।१९। देवा वै सत्रमासतईिपरिमित २।३।३।१ २ १३ देवा वै सामिधेनौरनूय यज्ञं नावपश्यन् २१५।११। ६...२... देवाश्च वै यमचास्मिल्लोकेऽस्पईन्त २।१।। २८१ देवासुरा एयु लोकेष्वस्पर्धन्त ...२... २०५ देवासरा एषु लोकेष्वस्पर्धन्त २१६।१।७ २... ६७८ देवासरा संयत्ता व्यासन कनौया सो ५।३।११। १ ... ५.. २ देवासरा सयत्ता चासन् तान् देवान् २।३।। १...२ ४३१ देवासरा सयत्ता यासन् ते देवा १...७३६ देवासरा संपत्ता यासन् ते देवा... २१२१११ । १२ देवासरा संयत्ता व्यासन् ते देवा २18। २। १ २....४२ देवासुरा सयत्ता यासन् ते देवा... ५।। ६ । १३ ... ५... देवासुरा संयत्ता च्यासन् ते देवा... ६।२।२। १ देवासुरा संयत्ता ध्यासन् ते देवा . ६१२।२।१० देवासरा सयत्ता व्यासन् ते देवा । ६ । ३।१०।१४ देवासरा संयत्ता व्यासन् ते देवा , ...२५२ देवासरा सयत्ता यासन् ते न देवासरा सयत्ता व्यासन् ते वाम... ५१५। ३।७... ५ ... १३७ देवासरा संयत्ता यासन् तेषा २181३।९...२.. १८६ देवामुरा सयत्ता व्यासन नेहरा देवासरा सयत्ता यासन्स इन्द्र ... ३।।8। २..३ २५४ देविका निर्वपत् प्रजाकाम ३।३।६। १...३...२७७ देवीराम एष वो गर्म इत्याच १२६ देवौरापो व्यपानपादित्याह ६।१।४।२९ देवीरामो व्यपानपादित्याह ६18| ३।६.. ... ... स ... . ... ... ... ...

·(. २३२ ) प ... ... ... ... ... ...... C प्राणम् का।प्रथा हादश पष्ठोहोबझणे १।८।१।१९. ... २७... १०० द्वादश भवन्ति हादश मासा संवत्सर। ५। ६ । । ५... ५ ... २०८ हादश रात्रौर्दीक्षितः स्याद ७।२।१०। ७... २८२ द्वादश वात्सबन्धान्युदयच्छन्निन्याहुस् ६१। २।१५.... ई हादश सप्तदशा भवन्त्यनाद्यस्यावरुद्या 18।। ५...६ ४१६ हादश सम्पद्यन्ते हादश मासा. संवत्सरः २ । ५। ११ । २० ६५२ हादशाहीने सोम उपैति ... इस द्वादशेकविशा भवन्ति प्रतिछित्या ७। 81 1 ६ १८ द्वादशोप दधाति द्वादशाक्षरा शगतौ ५18 १११।१४ हाभ्या लोमाव धन्ति दाभ्या वर्ष... 018 २... ६ ...२८ हाभ्यां खनति प्रतिष्ठित्यै ५।१।। हाभ्या गाईपत्ये जुहोति हिपाद्यजमानः ।। २। २... ६ ... ६. हाभ्या गाईपत्ये जुहोति दिपायजमान ६।६।१।२ १२५ दाभ्यामधि कामति प्रतिरित्य ५ दाभ्यामा क्रमयति प्रतिष्ठिव्या ५।१।२।१६ हाभ्यामुपाकरोति दिपायलमानः ३।१।५। २... हाभ्यामुपाव हरति प्रतिष्ठित्यै ५।१।५।३० हान्यों पवयत्यहोरात्राभ्यामेवैनं ६।१।१।२९ २ हाभ्यां प्रतिष्ठित्य १।७।। ८.७२ हाभ्या प्रतिष्ठित्ये ५।१।३।२४ दाभ्यां प्रतिष्ठित्यै ५।१।५।६ ... ५ ... हाम्या प्रतिष्ठिले ५।२।२।१० हाभ्या प्रतिरिव्ये ५१२।८।०.... राभ्यां प्रतिहित्य ५।। ५। राभ्यां प्रतिष्ठित्ये ५।। ६।१६ ... ... ... ५18 | 8 । १६ ... ... ... ... ... 8 ... ... . ... ... ... ... ... 92 .. ... ...

·( २३३ ) का ।प्र। थाना भा दाभ्या प्रतिष्ठिये ... . ... . ७६ ... ... ... माद्यपम् ५।४।१।५... ५... १६ हाम्या प्र रणक्ति दिपाई यजमान दावेकवि शौ भवत प्रविछिया ७।। ३।१६ वि पचनिवत्याह तस्मात् दि दिगुण त्या व्यनिमुद्यन्तुमहतोत्याडर् ५।२। ५ । ११... ५.. ४२ दियदोष दधाति दिपाद यजमान ५।३।। दिपायजमान प्रतिष्ठित्ये दियजुर्भवति प्रतिष्ठित्ये ५।५। ३। ८... ५... १३० दिर्जुहोति दे हि घक्षुयी ... ५। ५। ३।५... ५.. १२० दिस्तना करोति द्यावाथियोहाय ५११।६।११ दे या दधाति दिपायजमान ६।२।१।१५...६.. देहे सम्भरति याज्यानुवाक्ययोरेव १।। ८J..१ देधा वा यमि चिक्यानस्य यश ५ ।।६।११ हे परिण्टह्यवती भवतो 218! ६।१....५ . हेवा एते विराजो तयोरेव नाना हे वाव देवसत्रे हादशाहश्चैव 181५1१ ६ 8.8 देवोभ्योऽन्यकृतेभ्य इत्याह ६।३।२। ५..... हौदावपि जति तस्माद दोदो प्राणा ६ । । ४ । १५ हो मड़हौ भवतस्तानि हादशाहानि 018 १११। ६ ६.१३. दौस्तोमो प्रातस्मदन वहतो ।१।। २.०६.१७ . . .. . ... . ... ... . ঘব হবি তুলি पश्चात् धशतुयोम इति पुरस्तादुप दधाति ५। ३! । धर्षा मानुषानिति नि युक्ति ६।३। ६।१२......१ ...

·( २३४ ) का।प्र। ... प्राधपम् धाने पुरौहाशं द्वादशकपालं १।८।१... २६... ६८ धिषणावा इत्याद विद्या वै धिषणा ५११। 61 ५... ५.... १६ धिणिया वा बमुप्रिलोके धेन्वे वा एतदेतो यदाज्यम् २।२।६६... २६४ ध्रुवस्तिय विधाचलिरिवाह ५।२।१।७... ५.... २३ ध्रुवा वै रिथमाना यज्ञोऽनुरियते '१।७।५।१ १ ध्रुवोऽसि ध्रुवो समातेषु ८२२ ध्रुवोऽसि .भूयासमिति परिधीन् २।। ८६... २... 8B. ... ... ... ... ... ... .-. ... ... ... ... ... ... ... ... मातमुपतिष्ठतेन प्रातः ११५। ८1१. ११.१८ नकोषासेति कृष्णाय श्वैतवत्साये ५। 81६०... ५... २.५ नतोषासेति पुरोनुवाक्या ५।।७।.... ५... १९. नतोषासेत्युत्तरयाहोराधाभ्यामेवैनम् ५।१।१० ११२ २३ नक्षयका उप दधात्येतानि वै ५।।१।। नयं कृत्योरमुप प्रवर्तयति... ६।५।१८ न छिनत्तौति होवाच प्र तु जनयतीति १।७।२।२० न तमाम्यस्तोत्याहुर ११५। ६।९ १८ न दुश्वर्मा सवति य एवं वेद ५।२। ३११६ न दे यजेत यत्पूर्वया सम्मति २।५।५। ३... २.... ५८५ न पर्यावर्तयति यत्पर्यावर्तयेदुदावतः ६।४।१। ५.... गपाको वै नामयोऽमिर्यत् ५।।१०।१० न पुरस्तात् परिदधात्यादित्यो क्षेवीचन्ह ।२।१।१२ ... ६ .. ३४ म पुरा दक्षिणाभ्यो नेतो. ६।१।३।१६... ६... म एरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विस्जेद ... ६।१।१।७...६... ... ... ... 58 ... ६ ·( २३५ ) का। प्रा प. प्रा । C ... ... ५ ... ... ... ... न पुरा सोमस्य क्रयादपोवीत ল নিয়ােনি যন্ মনিষীয়াহু २।६।५।१४ २...७३४ नमो दिव्यं गच्छ खात्याह ६।।१।१५ नम इन्द्राय•~ रिति होत्रियम् ३।२। 81 ७... ६ नमस्ते हरसे शोचिष इत्याह ५।। 8 । १३... ५... ८५ नमोऽमये-इत्याहवनीयम् ३२) ४३ नमो देवेभ्य इत्याह नमस्कारो ६।३। २।१६ ... ... ६२ नमो राक्षे नमो वरुणाय ... 018।१६।१-१.६ १०६ ममो रुद्राय - इत्यामोध्रम् ३।२।।। ५...३ भयवत्यर्चाऽऽमी जुहोति. ... ६।३।२।८...६... ६९. नवकमाष पुरोडाशो. -प्राणेन ६।२।१।८... २३ नवकपाल पुरोडाशो-स्तोमेन ६।२।१।... नव जुहोति नव वै पुरुधे प्राणा ... नवनवृ रह्यन्ते नव वै पुरुष प्राणा. ३।५।१०। ५... ३. ३५ नवभिरध्वर्युगद्रायति ७।५ । ५... - नवरात्रो भवत्यभिपूर्वमेवास्मिन् ७।२।४।४... २४७ न वा इदं दिवा न नक्तमासौदयारत्तं ५।३।३।१७... ५... ७२ न वा इदं दिवा न नक्तमासीदव्यारत्तं ६ । । । ।५... ६ ... न वा एतेन भूतो न मेथ्यो ५।५।६।१२...... न वा एषोऽन्यतो वैश्वानरः ७/२।१०।१ नवाश्चिमभिचरत कुर्यात् . ५।१।६।१८ न विष्वच वियुयाद्यदिवस वियुयात् २।६। ५११८ २... ७३५ नवोनवो भवति जायमान इति २।३। ५8...२... ४२४ न संवत्सरस्तिष्ठति नास्य श्रीस्तिष्ठति ५११।१२२ ... ५... १६ न सम्भिनत्ति तस्मादसम्मिन्ना प्राणा ६।२।१५। ७... ... ५५ " ... ... ... ... ... ... ... ...

·( २३६ ) प। प्रा भा म ... co ... . ... ... ... .. २..५७६ . ... जाधवम् का। प्रा म सादयत्यसन्नादि प्रभा प्रजायन्ते ६।५।। २... न सादयत्यसन्नादि प्रजा प्रजायन्ते । ५। ११२ ९९९ नस्थावराणा रहीयात् वरुणरहोता वै ।।। २। न हम वै पुरामिरपरशुटणं . ५।१।१०। १....... २२ म होता ईलयन्त्या टतीयसवनात् । 181 २११६ माक घशिरा इत्युत्तरत ५।३१।१० नाकसहि देवा' सुवर्ग लोकमायन् ५।३।७।१.. ५... ०६ मागतीमहेन्द्रं यजेत २।५] 1 ८ मामि चित्वा रामामुपेयार २४५ मात्यय प्रहरेघदत्ययं प्रहरेद २।६।५।१६ ... २... ७३४ नादिरमुत्स्टनेयुः नाध्वर्युगपगायेहाग्यौर्यो वा व्यवयुः नागदहासभ' पवेत्याच ५।५।५।१४ १।५।११ ६ ....१९८ भान्तममारमति हरेद नाम्तमा वहत्तीरतीया नान्यामाहुति पुरतागुडयाद ६।२।। १ ६ नान्यामुत्तरामिएकामुपदध्याय ५।३1७।९. मान्योऽन्यमनु प्रपद्येत ६।५। ३। ... नामिद परिव्ययति नामावाम्यापाच पौर्णमाम्याच २।५।६।१० ८.२ मायुधं वा एतद् यनमाग सस्कुराते ६।५। ५18 ६ नानिमार्शति समायुरेति मासोमपालो सद्रयेदनारत २।५ ५। १ . २ भामाशोकात् बेतव्यमित्या १ ... ... भानुवषट् करोति ... ... .. ... ... . ... .. ... ०७ .. ... ... • पूg .. ...

·। २३७ ) का।प्र। भा ... .. 8५ ... .. बाधयम् निग्राभ्या स्थ... - इत्याहौषधीभ्य ४५ नियच्छति रश्मेिवारी २।६। ५। ९५... २... ७३४ नियुत्वते भवति ध्रुवा रवारमा २।१।१।। ...२ २४२ निविधीते देवयनने यानये ६।२। ६ । २१ ४५ नित्य वास्य यज्ञ ग्राहयति ६।२।६।२३ ...... निर्वयेदभिचर्थमायो... २।२।३।३ ३४४ निर्वाधै देवा ध्यसरानिधेिऽकुर्वत ५।१।१०।२९.. ५... २३ निवीतं मनुष्याणा प्राचीनादौत पितृणा। ५ । ११ । १... २... निवेशन समनो वसूनामित्याह ५।२।४।१६ ४१ निशिताया निर्वपेन् २।२।२। ...२...३४७ नि घौदन, नो ध्यप दुर्मति हनदित्या ५॥ १। ५१३. ... ५... १३ নিহফ মানি মঙ্গাল মঙ্গলবায় घक्षसा भागोऽसौति दक्षिणस' ५.BI B। २...५... मेधश्च परच्छेपश्च प्रभवाद्यमवदेताम् २।५। ५ .... २... ६९ वृषदे वडिति व्याधारयति ५।। ५। १... ५.... ८५ यग्रोध यौदुम्बर पाश्वव्य ३। 8| ९९ २६८ नैत घर परित्यै रहे १।६।३ तमेककपालं का वास ११) २ नैती कृष्णास्तिसस्तुषपका भवन्ति ५।२।। मोक्थ्ये रसोयात् प्रगावै ... २०१ न्यन्ये धिणिया उप्यन्ते ... . ... ... ... 8. ... ... ... ... प पक्षी भवति न पक्षः मतितुमईति ५॥२॥ २॥ ३... ५.... २ परिमापो वै यज्ञ पदयन २०६।१।०.०९... ०८५ ·थाप्रा प . ... ... . 30 ... ... . . ... ... ... प्राधषम् का प्रा म सादयत्यसन्नादि प्रजा प्रजायन्ते ६।५।। २... न सादयत्यसन्नादि प्रजा प्रायन्ते ६।५। १२ न स्थावराणा ग्रहीयात् वरुणरहोता वै६।।। २। न हम वै पुरामिरपरशुशकणं .. ५।१११.१ १... ५.... २२ न ह्येता ईलयन्त्या टतोयसवनात् ६18| २११६ माक' पटनिश इत्युत्तरत नाकधैि देवा सुवर्ग लोकमायन् ५।। ७।१.. ५... ०६ नागतीमहेन्द्र यजेत २।५। 81 नामि चित्वा रामामुपेयाद ५।६।। २४५ मात्यय प्रहरेवदत्ययं प्रहरे २०६। ५। १६ २...७३ नादियमुत्स्टनेयुः नाध्वर्युपपगायेहाग्यौर्या वा व्यध्वर्यु ६।३।१।११... ६ ... नागदहासम पवेत्याह ५१५। ५११६ ६।५।९।१३ ... ६ ....११८ नान्तममगारमति हरेद ६।३।६।१४ . . ६.. नान्तमा वहन्तीरतीयाद 18। २।०... नान्यामाहुति पुरस्तान्गुडयाद ६।२।३।। नान्यामुत्तरामिएकामुपदध्याद ५।३1 ॥१. ... ... नान्योन्यमनु प यद्येत नाभिद परिव्ययति ६11 B९६ नामावाम्यायाच्च पौर्णमास्याच २।५। ६1....२... नायुधं वा एतद यजमान सकुरवे ६।५। ५। 8 ... नार्तिमाष्ट्रति सर्वमायुरेति ५।६।२।३ नासोमयात्री सन्नयेनारस २। ५। ५.१ नालासोकात् खेतमिवेत्याड नानुवषट करोति ७७ ... . ... ... ... ... ... .. ... २. ... ५४ ..

·भा H ... ... ... . माझषम् का प्राथमा निग्राभ्या स्थ... .इत्याहौषधौभ्य 8..... ५. नियच्छति रश्मेिवारी २६। ५।१५... २ ... ७३४ नियुत्वते भवति ध्रुवा एवारमा २।१।१।। ...२... २०२ निऋतिएहोते देवयाने याजयेद ६।२।६।२९ .... १५ निये वास्य यज्ञ ग्राहयति ६।२।६।२३ ५ निर्वपेभिचर्यमाणो... २।२।३।३ ...२...३४८ निर्वाधर्व देवा व्यसुरानिर्वाधेऽकुर्वत ५।१।१०।११ ....... २३ निवौत मनुष्याणा प्राचीनावीत पितृणा २।५ । १९ । १... २... ६५. निवेशन सहमनो वसूनामित्याह ५।२।७।१६ ...५ ४१ निशिताया निर्वपेत् .. २।२।२। 8 • • २... १४८ नि धौदन्, नो ध्यप दुर्मति५ इनदित्याह ५।९। ५। ३. ... ५ ... লিপ্ত যানি মসালা মঙ্গলবায় १९ चक्षसा भागोऽसौति दक्षिणत ५।३।। २... ५ मेधन परच्छेपश्च ब्रह्मवाद्यमवदेताम् २१५। ८। ५ ... २.. ६१८ षदे वडिति व्याधारयति ५18। ५। १... ५.. ६५ नेयग्रोध योदुम्बर याश्चत्य ३18 { १९ ३ २६८ नेत चरं परित्यै रहे ...२...१.२ नेतमेककमाल कृष्ण वास नती कृष्णालिसस्तधपक्का भवन्ति ५।२।४।६ नोक्थ्ये ग्टहीयात् प्रभा दै.. न्यन्ये धिषिया उप्यन्ते ६।३। १ । १६ ... ६... ६. . ... ... ... . ४. ... ... .. प पक्षी भवति नापक्ष पतितुमईति ।। ।३... ५.... घर पतिप्रायणो वै यज्ञ पऽत्युदयन' २।६।१०। ७..२... ७६५ ·( २३८ ) मा ... ... ... ... ... ... 8८ ... ... 8. माझ्षम् का। प्रत समा पक्तौ याज्यानुवाक्ये भवस ३।५।४।१४ ... पञ्च छत्वो ग्टहाति पञ्चाक्षरा पतिः ।। १। 8 ... ३३ पञ्च कृत्वो यजुषा मिमौते ... ६।१।६।१३ २५ पञ्च चलो यजुषा मिमीते... ६।।8।। पञ्च कृत्वोव द्यति पञ्चधा हि ते... ६।२।२। ३ पञ्च कृत्वो व्याधारयति ६१२।१८। २... पञ्च महोतं भवति २१३ २१.२... ३१२ पञ्च ग्रहान्ते पञ्च दिश ३१५११.8... ३... ३५ पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चमि पुरीवर् ५।२। ३।२० ... पञ्च चिलयो भवन्ति पाइक्त पुरुष ५।६।१.. ..५ ...२५७ मञ्चचितीक चिन्दीत प्रथम चिन्वान' ५।२।३।९५ ... ५... ३९ पञ्चचोडा उपदधान्यारस एवैनम् ५।३। ०। ५... ५... ०६ पञ्च दक्षिणतो वचो वा व्यपस्या ... ५।२।१०। ३ पञ्च दक्षिणाया योण्यामुप दधाति ५।३।१११६ पञ्चदश इन्द्रस्तोमो मवतीन्द्रियमेवाच ।। ३। ६ ३९८ पञ्चदश उथ ऐन्द्रीष्विन्द्रियमेवाव ७/२ ५।९. पञ्चदश रथन्तरं भवतीन्द्रियमेवाव ७।५।। ५११ पञ्चदशरात्रो भवति पञ्चदशो वो ७।३। JB... ३४२ पञ्चदश सामिधेनोरन्वाह २१५। ३ ६१८ पञ्चदमानुपादानन्यस्य २१५११. २ ... २.... ६०१ ३३५ पञ्च दिशो देवीर्यमवन्तु ५181 है। ५... एक पञ्च देवता यजति पञ्च दियो ६।१५। २... ६ ... १३ पक्षधा विनिषद्य स्तुवन्ति ७१५ १४ ५१४ पर्व पक्षात् प्राचौरुप दधाति ५४२११.। ... ५... ५७ ... ... ... ... ... २५३ ... . ... पञ्चदशेतास्तासा या दश ... ... ... ... .. ... ... ...

·२३.) का। प्रा या भा प्र ... ४६१ ... ... ... ... .. पयस्या कृणत्ति यजुषा व्यावत्यै ५.१।७।१४ ५६... १६ पयस्या भवति पयो हि वा एतमादप २।३ १३ । १४ ४६१ पयस्याया पुरोडाशमव दधात्यात्मन् २।३।१३। १५ २... पयो ब्राह्मणस्य तेजो वै ब्राह्मण 8२ परमा वा एषा छन्दसा यदनुएक ५।४।१२। २ परमेछिनो वा एष यज्ञोऽग्र ग्रासीत् १।६।६। ३ परस्तादर्वाची प्रोक्षति ६।२।१०।५ पूर परस्तादची रौते २१५। ८.१३ पराऽतिक्रम्य जुहोति ६।२।३। ५.... ३६ पराडावर्ततेऽध्वर्यु पशो सज्ञप्यमा०६।३। ८११९ ... ६. पराड वाव यज्ञ रति न निवर्तते १।७।६।१६ पराचौरवाह पराडिव हि सुवर्ग लोक ५११। ८।१६ . ५... १६ पराचौरप दधाति पराचीमेवास्मात् ५।२। ।।११.. ५... १ पराची वा एतस्मै व्युच्छन्ती २।१।। ३...२.१३९८ पराजित्येव खलु वा एते यन्ति परावं प्रोक्षति पराडिव हि सुवर्गो ६।३।।। २... ६ पराचो वारते मुर्वर्गलोकमभ्यारोहन्ति ७।३। ५। ६ ३३० पराधो वा एते सुवर्गलोकमभ्यारोहन्ति ।। । ६ ...३४५ पराधोवाएते सर्वर्गलोकमभ्यारोहन्ति । ३।६। ५... ६ ३५. परामोवारते सुवर्गलोकमभ्यारोहन्ति । ।8। ५...६ परानो हि यन्ति पराचौमि स्तुवते ३।१।१०। ८... ३... परा वा एतस्यायु प्राय रति परा दा एष प्रभां पशून् वपति ५।२।२।१८.. ५... परा वा एष यचं यश्न् वपति १।५।२।१ परिचायं चिन्वीत ग्रामकामो ५।३।११।१. . ... ... ... ... . 998 ५...

·भा ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... परि वा भार्वणो गिर इत्याद ६।२।१.२१... परि वाग्ने पुरं वयमिन्याह १।५।८।१२...१. परिधीसम्मारि पुनात्ये वैनान् २।५।६१।१७ परिधीनसम्मा%ि पुनात्येवैनान् २।६।६।३..२ ७७५ परिधौनसम्मार्थि पुनात्येवैनान् ७३ परिययत्यू रशना यजमानेन ६।३।४।१५...६ मरिश्रयत्यन्तहितो हि देवलोको ६।१।१। २... १ परिश्रिते याजयति ब्रह्मवर्चसस्य २।२।१०1३... २... परिश्रिते याजयेद्रक्षसामनन्ववचाराय २।२।२। ५....२ परोक्षं वा यन्ये देवा इज्यन्ते परो मत पर वा 018।१५। २ 8४३ परोवरोयसौमवान्तरदीक्षामुपेयाय ६।२। ३।१४ परो वा एषोऽनिं वपति ५।२।२।१६ पर्यमि करोति सर्वहुतमेवैनं करोति ६।३। ८।१ पर्यनौ क्रियमाणे जुहोति ह्येतस्य ३ ।। ३।१२ २...२४० पर्यारिणी भवति पर्यारोव २।१।३।१४ २...२२ पवमानमेव तत् सन्तनोति .. ३।२। १.१३ ३ २ पवस्व वाजसातय इत्यनुएक ५1१।१२। १ पशवो वा इडा खयमादत्ते २।६। ८१... २... ७६४ पशवो वा. एवे यदादित्य ऊर्ग है।५। ६। ८... यशवो वा एते यदादित्य एष रुद्रो ३।५। ५। ५...३... २३५ पशवो वा एते यदादित्य एष रुद्रो मशवो वा एते यदादित्य परिश्रित्य ६।५। ६।१. १९४ पशवो वा एते यदिएकाश्चित्या ५/० २१ २... २२ मभवो वै छन्दोमा अन्नं महानतं ७[५... ... ७४ ... ... ... ... ... ... ... .. ...

·( २४.) ... ... ... ... ... ... ... .. ७५ ... प्राधपम् का। प्रथा पयस्था कृणत्ति यजुषा प्यारत्यै ५।१।७११४ पपस्या भवति पयो हि वा एतस्मादम २।३ १३ । १४ ...२... १६९ पयस्याया पुरोडाशमव दधात्यात्मन् २/३।१३। १५ पयो ब्राह्मणस्य तेजो वै ब्राझणस् परमा वा एषा छन्दसा यदनुयुक ५।४।१२। २... ५... परमेटिनो वा एष यज्ञोऽय व्यासीत् १।६।६। ३ परतान्त्रिी प्रोक्षति ६१२११.१५ पूर परस्तादर्वाची रौते पराऽतिक्रम्य जुहोति ६।२।३। ५... ६.. ३६ पराठावर्ततेऽध्वर्यु, यशो सज्ञप्यमा०६।३। ८१९१ परा वाव यज्ञ रति न निवर्तते पराचौरवाह पराडिव हि सुवी लोक-५॥१। ११६ पराचीरुप दधाति पराचीमेवास्मात् ५.१२। 8 । ११ ...५...१ पराची वा एतस्मै गुच्छन्ती २।१।१.१३ २...३१६ पराजित्येव खलु वा एते यन्ति ६।२। १। ३... पराचं प्रोक्षति पराडिव हि सुवर्गो ६।३।। २... पराचो वा एते मुर्गलोकमभ्यारोहन्ति ॥३। ५। ६ है ३३७ पराचो वा एतेसवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति७।३। ७॥ २४५ पराधोवारते सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति ।३।। ५....६ ३५. पराचो वा एते सुवर्गलोकमभ्यारोहन्ति । । । ५... ६... ६ पराञ्चो हि यन्ति पराचौमि स्तुवते ३११।१०॥ पूर परा वा एतस्यायु प्राण रति १३.६ परा वा एष प्रना पशून् वपति ५१२।२।१८ ... ५ ... ३० परा वा एष यचं पशून् वपति १।५।२।१ परिचायं चिन्तीत ग्रामकामो ५। 81 १९।१० ... ... ... ... ... ... C ... ... ... १...908 ..

·(२१) का प्रामा भा , ... ... ... ... .. ... ... ... ... प्राणम् परि वा गर्वणो गिर इत्याह ६।२।१०।२१ ... ६ ... परित्याग्ने पुरं वयमित्याह ११ ५। ८.१२.१... २९ परिधौनसम्मार्टि पुनायवैनान् २१५। ६१ । १७ ... २... ६५२ परिधौनसम्मार्थि पुनात्येवैनान् २।६।६।३... २... ७७५ परिधौनसम्मार्टि पुनात्येवैनान् ६।३।७। ६...... ०३ मस्थियत्यूई रशना यजमानेन ६।३।४।१५ ६ परिश्रयायन्तहितो हि देवलोको परिश्रिते याजयति ब्रह्मवर्चसस्य ... २।२।१०। ३ परिश्रिते याजयेद्रक्षसामनन्चवचाराय २।२।२। ५... २... ३०० परोक्षं वा व्यन्ये देवा इन्यन्ते परो मतः परः श्वा ७1 ।।१५। २... ४४३ परोवरीयसीमवान्तरदीक्षामुपेयाद ६।२। ३।१४ ... ... ३८ मरो वा एषोऽभिवपति ५।२।२।१६ पर्यम करोति सर्वहुतमेवैनं करोति ।। ३। ८।१ पर्यमौ क्रियमाणे जुहोति ह्येतस्य ३।४।३।१२... ३...२० पर्यारिणी भवति पर्यारोव २।९। 81९४ २२ पवमानमेव तत् सन्तनोति ... ५।२।१।१३ मवख वाजसातय इत्यनुएक ५। 8 । १२ । १ मशवो वा इडा खयमादले २।६। ८१ ,७६४ पशवो वा.रते यदादित्य अर्ग ६।५।६। ८ पशवो वा रते यदादिय एष रुद्रो ३३५ पशवो वा एते यदादित्य एष रुदो ६५। ६।११ पशवो वा एते यदादित्यः परिश्रित्य ६।५ । । १. पशवो वा एते यदिएकास्चियां ... ५।। २। २... ५...२२ पशवो वै छन्दोमा चनं महाव्रतं ७।३। ३१ ५... ३३२ ... ७8 ... ... ... ... ... ... ... ... ..

·( २९२) का।। भा द . ... C ... ... . ... ... ... ... ... 88 ब्राह्मणम् परवो वै वयस्या नाना मनस ५।३।१।१२ पशवो वै सोममायण्यै पदं यावत् ६।१।८... है २३ पभवो वै सोमो यहिन्दना मक्षयेत् । ६ । ३१२० पशवो वै सोमो थान उपाशुसवनो ६।। 8। २... पपदो वै हारियोजनार्यसम्भिन्धादल्या 1५। ६ पशु वैशियमाण, रक्षा स्यनु सचन्ते ६।३ । ११ । ७ पभुना वै देवा' सुवर्ग लोकमायन् ६।३।१०। ६ ०६ पशुमानेव भवति ६।२।६।१. ६ 88 पशुमानेव भवति ६।२।६।२० 8५ पशुमालभ्य एरोडाश निर्वपति ६।३।१।१ पर्वा एप यदामं न खलु ५11 ६.. पश्वा एष यदमिरनं पशव एप ... ५.01.18 ... ५ ... १२५ पसी एप मदमियोंमि ५।२।१०। १... ५... ५३ परवा एष यदनिर्विराम उत्तमायाँ पर्वा एप यदमिहिनस्ति ५10।। २... ५ ... २१२ पशशौर्याण्युप दधाति ५।२।८।१९ पर पशोर्वा यासब्यस्य प्रायाकुरच्छति ६।३।६।१ ०६ पमोर्वा द्यालयस्य मनोऽप कामति ६।३।११। ८ ६ पसोवा घाटव्यम्य एदय सम्मछति ।। १११८ ८५ पश्चात् धिमकयो भवति २।५।३।०... २... २७५ मथात् प्राधोमुत्तमामुपदधाति ५।३।।...५... पचासोका वा एषा प्राथुदानोयते ।। ११३ पाश्य वा सम्पादिता ...१...८५४ पाचजनोषध्यमे इत्यारय वा पात्रापि मदन्ति पात्र वा पदमयते ५।६।२। ६ .....२.८ .. ... ७८ .. ... ... ... ... .

·( २४३ ) का। प्र) भा 8 ... ... ... .. .." ... ... ... ... . ... ... माझपम् पापवस्यगं वा एतत् क्रियते ५।९।२।८... ५... पाथुरमं ब्रह्मसाम भवति... ५।१२। ५ १. पार्श्वन वसाहोम म यौति... ६।३।११। ३ यावकोऽस्सम्य शिवो भवेत्याहानं ५।8।। ९५ ५.. ८५ पावमानेन वा स्तोमेनेत्याह २।३।९।६ ५. पितर मिटमानह युग्माभिर्भूयास ३।२। 8 । २. .. ३... पिता मातरिश्वा -- ..इत्यात ५।६। ८।१४ ... ५... २४६ पिता वा एष यदाग्रयण १२९ यिता वै प्रयाजा प्रजान्याना पिटया सदनमसौति पहिरवस्तुणाति ६ । २ । १० । ... ६ ५२ पिटगा निखात मनुष्याणामूद्ध मिटदेवत्यातिखातेयती खनति ७२९ पिटभ्यो बहिषड्यो धानाः ... ११।। २.. २... ६५ पिशास्त्रयो वासन्ता ५।६।२३। १ ... ५ . २०० पुण्डरिसजा प्रयच्छति १।१८।२...२ १७८ पुत्रस्य नाम ग्रहात्यनादमेवैन १।५।८।१५ पुनरत्याक्रम्योपसद जुहोति ६।२।३।६ पुनरुत्सृयो भवति पुनरुत्सृष्ट इव ह्येतस्य २ । १। ५.१११ २६९ पुनर्जा सह रय्येत्यभित पुरोडाशम् १।५। 8 । ११ पुनर्निष्कृतो रथो दक्षिणा १।५।२।१३ १..७७५ पुनर्वखोरादधीतेत १.. ७०० पुनस्वादित्या रुदा वसव ५।२।२।९६ पुनस्वोदीमयामसोत्याह समिध एवैनं १।५। 8। ५ ... पुरस्तात् प्रतीचीनमश्वस्सोम दधाति ५१२१ ६ ११३ .. ... ५२ पुरस्तात् प्रत्यक्षमभि पिञ्चति ५।६। ३। ६... ५... ... ... ... . ... ७६७ ... .. ७८८ ·[ २४४ का। प्राच। प्रा भा ... ... . ५...६० .. ... ... प्राङ्गणम पुरस्तात् प्रत्यञ्चमुप दधाति ५।२।८।१९ पुरस्तात् प्रत्यवस्थेद्यत् पुरस्तात् २।६। ५११७ ...२...७३० पुरस्तात् प्रस्तर सहाति २।६। ५। ६ ...२..७३४ पुरस्तात् सोमस्य क्रयादेव... ३।। २।३ पुरस्तात् साहाकृतयो वा यन्ये देवा ३११। ५। ८... पुरस्तादन्या प्रतीचौरय दधाति ५18 | ११ . पुरस्तादुक्थ्यस्याहवनीय इत्याहु पुरस्तान्मिनोति पुरस्ताद्धि यज्ञस्य ६।३/४।२९ पुरस्ताल्लमा पुरोनुवाकया भवति जातानेवर । ६।२। ६... २... पुरस्तालमा पुरोनुवाक्या भवत्यस्मिन्नेव २।६। २।११ ... २.. ६८ पुरा खलु वावैव मित्रोऽवेदप ६ । । । ३... ६.. पुरा वाच प्रवदितो प्रातरनुवाकमुपा ६ ।। ३। २... ६ ... पुरा वाच प्रवदितोर्निर्वपेड़ २।२।८।६...२... ३६० पुरोषवती करोति प्रजा वै पशव २।६। । । १२ ... २...०२८ पुरोषवती मध्य उप दधाति ५।३। ५। ६ पुरौपायतनो वा एष यदमिर् ५।१।२।१२ पुरोघेणाभ्यूहति तस्मान्मार ५/२।३।१९ पुरुष पुरयो निधनमुपैति १२९ पुरुषमात्रेण विमिमौते ५।२। ५। १. ५...२ पुरुयम्पस्चन्द्रमसे मोधा ५।५।१५। १...... १८८ ५।३।१।१९ पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्ति ७।१।८।३ पुरोडाशेन वै देवा ध्यमुग्मिरलोक ५। ५। १।१२ ५... १९८ पुरोदातसनिरसौत्याहेत? .. पुरोविधि देवयजने यायेद ६)२।६। १... है ५ 80 ... ... पुरुषो वय इति मध्ये तस्मात् ... .. 88 ...

·( २४५ ) भा - १ .. ... ... ... ... ... प्राहणम् का । प्राथ। ब्रा मुम्करपर्यमुप दधाति योनिर्वा अमे ५।२।६।१३ घुष्करपणेन सम्भरति ५।१।। ५... ६ पुटिकामः स्यात्म एतामाश्विनी २।१।६।०... २... ३१६ पुष्पावती सुमिप्यला इत्याह ५।१।५।३२ पूष्णा सयुजा सहेत्याह ५1१। २।१९ ... ५... पूर्ण उप दधाति पूर्ण एवैन! ५।२।७।१३ ... ५... ५७ पूर्णमासे यन्नयेन्मत्रावरुण्यामिक्षया २ । ५। ५। ६ ५५ पूर्णमासे वै देवाना सुतस्तेषामेतम् २।५। ५। ७. . २ ... ५८५ पूर्णमासे वै देवानार सुतो पूर्णया जुहोति पूर्ण इव हि प्रजापतिः । ४ । ७११८ ... ५... १०१ पूर्णन् महान् ग्रहीयादा.. ७।२।७।२९ २६० पूर्णन् ग्रहान् यहोयाइ ७।२। ७/१२ २६० पूर्वने ऋतावरी इत्याह पूर्व २।६।७।१६ ... २... ०५७ पूर्वपक्षो राका परपक्षः कुहूर ३|81 ८1९९ २०८ पूर्वार्दै जुहोति तस्मात् पूर्वार्दै चक्षुमी २१६। २। २... २... ६९७ पूर्वेद्यः प्र कामत्युत्तरेदुरुप तिष्ठते ५।२।१।१७ ... ५... ३४ २. एतनापाडसि.-. - जिन्वेत्याह ३१५। २१११ एथिवी देवता विराट् छन्दो ३४ पृथिवीमनायनोपानमत्सेतं मन्तमपश्यत् १ १ ५। ।। ३ ९ एथिव्यायहमुदन्तरिक्षमायराहमित्याइ ५। 8101 ३... ५... १.. पृथिव्याः सम्पच पाहौति वहिरुपास्यति ।। ३।८।१० ७५ पृथिव्यास्वा द्रविणे सादयामौत्याहे. ५।३।११। 8 ... ५... २ पृथिव्यास्वा मूईना जिधर्म ६।१।। ५... २२ पृथिव्यै लान्ता-दिवेत्तेत्याहेभ्य ६।३।।१ ... ... पूषाध्वनः पावित्याहेयं वै ... ... ...७९७ ·का ।प्रचा बा मा । ... ५.. ८ .. ... ... ... ... ... ... ... प्रादायम् एथं तिरथा वयसा सहन्तमित्याह एथ्वौ भवति रज्जनां व्यारत्त्यै ६।। ३।१२ ६. एभिये दुग्धे प्रेयशवं चरं २।२।११।१० एनिभवत्येतदा व्यनस्य रूप५ सम्म २।१।६। ६ २...२६८ एनिस्तिरचीन एनिः ५।६।१२।१ ५... २६३ एषतो वैश्वदेवः पित्वो न्यड ५।५।१७।१ . १६० प्रयदाज्यस्योपहत्य वि एच्छति ६ एवं वै दिवाकीय पार्चे परस्सामानो ०।३।१०। ५ ... ३५५ एटानां वा एतत् तेजः सम्भृतं ५।३।७। 8 ... ५.... ७६ एयः घडहो भवति घड वा ऋतवः ७।२।६।३ ६...२६. पृश्य' घडवो भवति धड् वा ऋतव. ७18। २। ३ एयः घडहो भवति षड् वा ऋतवः ७।। ३। ३९८ एघ बहहो भवति षड् वा ऋतव' 018। ७.६ पौर्णमासौमेव यजेत भाटव्यवान् . २।५।। २ पौर्णमास्या मासान्त्सम्पाद्याहरुत्मजन्ति । ५। ६।। पौयार श्याममा लभेतानकामो २।१।। ... २...२९ पौधा चर! यामो दक्षिणा १।८।१०। 8...२ १७४ पौणं चरमनु निर्वपेत्यूया वा इन्द्रियस्य २ ।२।१। ...२ पोयां चरुं भागदुधस्य रहे १।।६।८... २... १०३ पौतुड़वान् परिधौन् परि दधाति ६।२।८।५ ... प्रउगचितं चिन्वीत माळव्यवान् ... ५।।१९। ४... ५... प्रयवख मुवस्पत इत्याह... प्रयुतं वा एतदमाल्लोकादगतं देवलोकं २।६। ३। ...२ ७१७ प्रयुतो वा एष ध्यायतनात् ५।१।५।२० ५. १२ प्रयुतो वा एघोप्सालोकादगतो ६।१।१।१५... ६... २ ... ... 8 ... ... ... ... ... ... ... ...

·( २०० ) भा - ... ... ... ... ... . ... ... ... २... .. प्राधम प्रजनन क्योतिरनिर्देवता प्रायैवैनं शुभौ रय्या ७।१।६।१९" १८४ प्रजर्व वा एतेन यन्ति यद्दभम मह ६... १२१ प्रजापतये प्रति प्रोग्रामि ५ प्रजापतिनामिश्वेतव्य इत्याज ...५ ... B५ प्रजापतित्वो वेद प्रजापतित्वं प्रजापति पशूनहनत ते दृशा १।५। ८.१३ प्रजापति पशूनहनत तेऽस्मात् २.88 प्रजापति प्रजा घरजत ता व्यस्मात् २।९।२।१ २८० प्रजापति' प्रणा व्यरजत ता पक्षात् ।। ।। १... २.. १८. प्रगायति. प्रजा बदलत ता हया २।२।१५ १... २... प्रजापतिः प्रमा घट्नत ता दया २०० प्रभापतिः प्रजा व्यस्त स रिरिचानो ५।१।१e प्रजाति प्रभा पहनत स रिरिधानो। ५। १ द १२२ प्रजापतिः प्रना बहमत सोऽकामयत ।। ११ ५१५ प्रजापति प्रजा घलगत सोऽमायेन हार।।१२ प्रभापति पना सहा प्रेणानु प्राविशत् ५।५।२।१ ५... १२० प्रमापति सर्ग लोकमेछत् २१ प्रजापति सवर्ग लोकमैत् । ८ प्रजापतिएकामयत प्रमा नेयेति प्रजापतिरबामयत प्रजायेयेति ५1५। २१९. ... ५... १२८ प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति ... ८.. १०८ प्रजापतिरामयत म जायेयेति १२ ५। १.... २५१ प्रभापतिरकामयत मायेयेति २८३ प्रभापतिरकामयतामाद स्यामिति ॥३। .... २४ ... ... ... ... ...

·( २४८ ) हा प्रा भा ... ... .. . ... .. ... ब्राडपम् का।प्र। प्रजापतिरमिमचिकौषत ५। ५। २ ....... १२८ प्रजापतिरमिमट्जत तए सरर. ५।१।१।। २२ प्रजापतिरमिमचिनुत मि संवत्सर ५१६।१०।१ ... ५...२५ प्रजापतिरमिमचिनुत स दुरपविर् ५।६।६।१ २३३ प्रजापतिरमिमचिनुत स यशसा ... ५।३।१०।१. प्रजापतिरमिमदमत सोऽस्मात् ५।२।१।२ ५... ३२ সঙ্গাগনিপিগন কান্ধা ५५ ५२ प्रजापतिरमिमहनत सोऽस्मात् ५।११।१ ... ५ ... २३ प्रजापतिर्देवासरानटजस ३।३।७।१ प्रजापतिर्देवेभ्योऽन्नाचं २।३।६।१ १२० प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान् व्यादिशत् प्रजापतिर्देवेभ्यो यत्रान् व्यादिशत् २।६। ।। १... २... प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान् व्यादिशत् १३० प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान् व्यादिशत् दाद।११। १... ६ प्रजापतिर्यज्ञमहनत स याज्यम् ... ६।३।११ । १५ ... ६ प्रजापतिर्यज्ञागसृजतामिहोपचामि• १६।८। १... १ प्रजापतिर्वण्णायाबमनयत् २।३।१२। १ .. २.. १५.५ प्रजापतिर्वा व्यहोत्सा यत्राइति ३...३४० प्रजापति व्यथर्वामिरेख ५।६।६।४ २३४ प्रजापतिर्वा इदमेक पासीत् २११।१।७..२... २४२ प्रभापतिर्वा एतं व्यधकामो ५।७।६।९५ प्रजापतिर्वा एष दादशधा विहितो ॥२।। ४... २८० प्रजापतिर्वा एष यदमिस्तस्य प्रभा २२५ प्रजापतिर्वा एष यदग्निस्तस्योखा... ५१६।। ३ ५...२५७ प्रजापतिर्वा एष यदामयण ६।५। २... ... .. .. ." ... ... ... a ...

·( २88) भा ... ... ... ... ... ... ... प्रशापतिको एष यदाग्रयणो है।३।११। ... प्रजापतिविरामपश्यत्तया ३ मजायतेरस्यश्वयत् तत्परामतत् ५। ३।१२। १.०५... १ प्रजापतेराश्वयत् तत्परामतत् ६।।१.११. प्रजापतेर्भागाऽसि प्रजायतेर्वा एतानि पध्माणि ६।२।१।८ २३ प्रजापतेविभामाम लोकस.. प्रजापते ईदयेन इवि ने प्रभापतेहदयेनापि पक्षं ५। ५. ६... ५... प्रजापतेस्त्रयविभइ दुहितर यासन् २।३। ५। १ ... २...२६ प्रभावान् यशुमान् रयिमान् भवति १८४ प्रभावान् पनुमान् रयिमान् भवति ७१।०१६...६ ... १८५ प्रभास वा एष एवारूप ५।१५ ५। १०... ५... प्रजा हि वा एतमिन् पशव' प्रणीय ज्ञानामियाह प्रणो ह्येष २।५।८। ५... २... ६३. प्रतिक्ष्यन्तं मुवनानि विश्वत्याह प्रतिपूराषमेककपालान् निर्वपति ... १1।।...२ ... प्रति युतो वरणस्य पाथ इन्चाइ ... 11३।२९ प्रति वै परस्तादभिधरतमभिधरन्ति २।२।८।२...२ प्रतियां वा व्यस्यै नदुपाथा इति हो.१।। २।१५ ... १... प्रतिष्ठा प्रयखिश इति पथात् ... ५।३। २०१९ ... ५... प्रतिखितं दृश्येत् प्रतिछाकामस्येप वै ।। ३।१३ ... (... प्रतिष्ठिते देवपनने यायेत् ८।२।६।१५... মীমা যদি সত্যায়ি ।६।३।२२... प्रत वानिमा प्रवेत्यवभिदधाति ५१.२.२....... ... . ... ...

·( २५० ) भा ... ... 88 . ... ... का। प्रा प्रतूर्तिररादश इति पुरस्तात् ५।३।३।६... ५.. दर प्रत्ता वै गौहे प्रत्तेहा ११।१। ५...१...पू प्रत्यगिं धिक्यानम्तिएति ५।२।३।१४ ... ५.. २६ प्रत्ययावाटत्य जुतस्तस्मात् प्रत्यचौ ।। ५... प्रत्येव तिष्ठति ६।२।६।७ प्रत्येव प्रथमेन धोवि सृजति प्रोग्रामश्विना मृत्युमकादियाइ ५.१ ८११८.. ५॥ १६ प्रथते प्रजया पशुमिस्ता ५।६ ५। ७... ५...२३. प्रथमं धातारं करोति मिथुनी एव ३ । । । २. २... २२० प्रथमे मासि एछान्यप यन्ति ..४८८ प्रथमेशकोपधीयमाना पशूनाथ ५।२८१३...५.... प्र प्रदातारं तारिष ऊन नो धेहि ५।२० २१ २. ५... २६ प्रवाहुग जुहोति तस्मात् ३।६।२।३ प्रवाहवा ऋविना मुद्रौथा ३।२।८1१२ ३....१४८ प्रमाळभ्यो धधि कनिमदद ५/११ ५११२ मयावदेवानूयागवत् प्रयाजेप्रयाजे कृष्णल जुहोति २।३।२।६...२.. ४११ पदा रतेमालोकाचावन्ते ६।२।२। प्र का एषोऽस्मालोकाचावते ११ प्र वा रोडमालोकायादते १।७।६18.. प्र वा एषोऽस्मालोकाचावते ५।११.० प्र वा एषोऽस्मालोकाचरवते ६।३१८१२ प्रदास्यनुदासीयाह प्र वो वाला इवनिएक्ला प्राजापत्यमन्धाइ।५। ७।७... २... पदो बाना सवार तस्मात् २! | ८...२...... ... .. ... ... ... .. ... ... ... ... ६ ... . ...

·का।प्र। भा 1 ... ... . ... ... .. ७ . ... पापापम् प्र वो वनात्यन्याह मासा वै २।५। ७११९ ...२ प्र वो वागा इत्यन्वाहानं वै २।५। । ...२ भश्रेयास मायं नुदतेति २।।। ३...२...१७८ प्ररिवाशरथो दक्षिया प्रसिद्धमेवाध्वयुदक्षिणेन प्रपद्यते ६।५। ३।६.. प्रहत्य जुहोति जावायैवारमा व्यन्नमपि ।। ५.१५ प्राकाशावश्चर्यवे ददाति ११८११॥ माधौनमाहवनीयात् प्रत्यार स्यात् ६।२। ६ । २५... ४५ যায়নি पाची प्रेतमध्वरं कल्पयन्ती इत्याह माधीमतु प्रदिश हि प्रायममिं प्रारत्युत्पनीमानयन्त्य । ३।१।३। २... ३... १० प्राचमुप दधाति सवर्गस्य लोकस्य... ५।२।।१८... ५... ५. माधुमेनं चिनुते सव!ऽस्य ५1५1१।१३... ५... १४३ प्राचं प्रहरति यजमानमेव .. २।६।५।१८.२... ७३५ प्राचो यान्ति प्राडिव हि सवा लोकः ।२।।...... २३५ प्राजापत्यं कयामा लमेत रएिकामः २।१।।१३ ...२ प्राजापत्यं तूपरमा समेत यस्यानाज्ञाव.२।१।८।१५.... २ प्राजापत्यं पशुमा लभन्ते यज्ञो वै प्रजा.14। .११२ .. ६ মাগম মৰনি সায়া ৪ २०३।२।१९... २... ४१२ प्रानामाधामा समेत यः कामयेता. ३।। ३। ८...३ २४६ प्राभापत्यामेतामुम दधातीयं ५।२। 8. ५ ... २२ प्राजापत्या वै पशवलेषामोऽधिपतिर्३।१। ५। १...३... . प्राजापत्यो वा रष यशो यद्दशरायो १२। ५। ३... ...२५१ प्राणग्रहा हत्येवावहा थति ३।५।१.। २... ३... ३५ ... ... ...

·। २५२ ) ... ... ... ... . ... १५ ... ... भाषाम् भा प्राणदा व्यपानदा इत्याद ... ५।। ५। ८ ... ५... ८६ प्राणापागो मे पाहि ११७।३।१२ १ ६६ মায়াবী বা যনী যমুনা ६।३।८1१० प्राणापानौ वा एतौ पमूना प्राणापानौ दारतौ यदुपार्श्वन्तर्यामौ ६ । ४।६। . प्राणापानौ वा एनं तदहिता २।५ २ ५...२... ५५८ प्राणमत उप दधाति रेतस्येव प्राणान् ५१२११.। ... ५... प्राणत उप दधात्तुष्वेव... ५।३।१।० ... ५... " प्राणमत उपधाय संयत उप दधाति ५।२।१०।१५ प्रायाना वा एषोऽव द्यति ६।।१।१०..... ८५ प्राणापानौ वा एतौ पशूना ६।३।११।... प्राणापानौ होतो यदुपा चन्तामो ६।। एक माखाय खायानाय वेद्या ३।५।। २५० प्राणा वा यशव पशव सोमो 18।।१० प्राणा वा एते वद हिदेवन्या ६।। ८1०... माया वा एते यद दिदेवया ६।।८।८... माया वा रते यदधिणिया ५६ प्राया वै विदमासा पायो वा एय यदुपारशुर.... ६।५।।.... प्रायो वा एय यदुपारपर... प्राणो वा रेन्द्रवायद १२) १९ प्रायो वै एपदाज्यं .. ३1२ 18 ... १२५ प्रादा है सपमा सयमारसा ५1५। ५। १५६ भायो वै प्रथमोऽतिरात्रो मातमारने सशति वमो दै पोडमी दार।१९। ... . .. ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ...

·( २५६ ) भा 7 ... ... ... ... ... ... ... .4 ... ... ... प्रातले वै गायत्रेण छन्दसा ।। २.१.. मान्यागि मात्राणि युज्यन्ते नान्यानि (५६१५। १ १२२ मान्यानि पात्राणि युज्यन्ते मान्यानि ६।५।११। २ ( १२२ प्रान्यानि पात्राणि युज्यन्ते नान्यानि ८।५।११। ... १२२ प्रान्याभियंत्यन्चन्यैर्मन्वयते प्रायणीयम्य निम्फास उदयनीयममि ६।। ५। ८... १५ प्रायसोये चोदनीये च रक्षान्से प्रायन्ति तीर्थ एव प्रावन्ति दक्षिण २।६। १५ २ प्रियः प्रशाना मुस्थितो भवति 0/२।८। २८० प्रियवतो याम्यानुवाको भवतः २।२।११।११. प्रतिरसि धर्माय खा.-.जिन्येयाप ३।५। २।।...... २१८ प्रेतिवन्त्याच्यानि भवन्यमिनिये ६।१।०॥१.... १... प्रेदमे ज्योतिमान् याचोत्याह ५।२। २। .... ५..... पेडो यो दोदिशि पुरोन ५।।। ११२ तु वानी कनिमददियार... नवायेन वापयति मिथुन प्रवामयेन पापयति रेतः सौम्येन २।।। २... २....८८ दे पुरोऽनुवारपार २० २११८ प्रोपोरासादयत्यापो ग्लोभी २।।१५...... २८ संगेवासमोऽयंत मधागोर ५।।१।५-५... १ ... ... ... य (१३।८।१...... पदमय यति माहादेवन परमदिरकामयन- बभुजदों भातर समयसपर - ·( २५४ ) भा । ... ... . ... .. । ...२.. प्राधषम् का 11 बमुमंवत्येतहा यमस्य रूपम २।१।३। ६... २... २७६ परिणाति प्रगावै बाई २१।५। ........०३० गहिरव स्तयाति तमालोमशा ६।२।११।१. महिषा पूर्णमासे मतमुपैति बहिषोऽहं देवयव्यया.---मित्या १.१...१ बलायानगरपाखवजया ५।५।१४।१ ... ५... १८० बदनामपि र समोर २।२।। बाव पोडशिनो भवन्ति तस्मादाय ।। ३।१० पहव घोडशिनो भवन्ति विनित्य मजल्पो भवति पदेवत्योरोष २।१।६।१४ .... २..... बहुरूपो भवति बहुरूपर... २।१।।१२. २६६ बहु मवतो माथ्यो भवतीय बडवे गाईपत्यस्यान्ते मिममिव बह हापमहादिति शुतराहत् " २..... .........२ बहोमि श्रोणात्तावतारेवास्थामुमिन् 1५1८।३ पातीमुत्तमामन्याह वाईतो वा पौ।। ५। 01 ( बारतो वै मुको गाईब पठार ०१२८१ पारंपत्य शिविएएमा समेत २८ पारस्पत्यं पर शितिएछो दक्षिया १११९९ ५.. पाहरपदं च निवपति १।१८ १...१..९.२ पारस्पचमुकं वशमा चमेत २।१।। पाईपवा प्रितिष्ठामा इमेत 1।। २......." पारिपन्यो मति प्रम देवानां ५।।२।१५ .. ५.... २.८ दुभूमतेम दे पाश्मि .. ३०२।२। ५..... ८१ रातोदित पारधरपोरिति ।।.... ५... ... ... ... ... .

·( २५५ ) चा भा ... ... ... ... ... ... ... ... 38 प्रारम् सहनयन्तराभ्यां यन्तीयं वाव ७१२१ ११ ४... ६... २२४ सहदयन्तराभ्या यन्तीयं वाव रहदयन्तराभ्यां यन्तीयं वाव ।। २।६... रहद्रथन्तराम्यां यन्तीयं वाव ७188... ६ सहस्पतिरकामयत ब्रह्मवर्चसो स्यामिति ७।२।३।१ ६... २५ सहस्पतिरकामयत श्रन्मे देवा ६.. सहस्पतिर्देवताऽनुशुप् छन्दो ३।१।६।१४ रहस्पतिर्देवानां पुरोहित यासौच ।।१०। १...६ ... ११ रहस्पतिः इविधा सधात्वित्याह ६।९।२।१० ...६... ५ रहस्पतिर्वा एतत् यज्ञस्य तेजः ५।३।११.... ५ रहस्पलिसुतस्य त इत्याह ६.५। ६.... रहस्पतिस्तनुतामिमं न इत्याह ... ८५५ सहस्पतिस्त्वा सम्झे रण्वत्वित्याह ६।१।। २२ रहरपते धारया वसूनौत्या ६।३।१।५... बैल्लो यूमो भवत्यसो वा व्यादियो २.१.८३ बन पिन्वतेत्या यज्ञो वै ब्रनो अधस्य विष्ठमं चतुस्लिश इति ५।३। ३।१५... ५... ९८ ब्रह्म जज्ञानमिति रुक्ममुप दधाति ५।२। । १... ५.... २६ ब्रह्मणा वा यस्य तत् पूर्वाईमचिनुत ५१६।१०। २... ५... २५८ ब्रह्मणा वा एषा यजुषा सम्भूता ५।१।६।७... ५.... २० ब्रह्मणे ददाति प्रसूत्यै ब्रह्मण्यो हस्तमन्वारभ्य पर्याडर २।३।९। ...२... 8५९ ब्रह्म देवकृतमुपहतमित्याह १६। ७/१२ ०५६ बझन् प्रस्थास्याम इत्याहात्र २।६।६।६ २... ७०५ ब्रह्मवनि वा क्षत्रवनिमित्याह ६।२।१०।१३ 33 ... ... . ... ... ... ... ...

·( २५६ ) का।प्र। भा ... ... ... ... ... ... ... प्राणम् प्रा प्रझवनि त्वा क्षचवनिमियाह ६।३।४।१४ प्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मै कमध्वर्युर् ३।३। 01 ३ ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं यज्ञस्य २।६।५।२२ ७३५ ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं तद्यज्ञे २।६।२। ६ २... ६८ ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं देवत्यं पौर्ण० २।५।२।४ ... २... ५५६ ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं देवत्य २१५। ३९९४ २...५७. ब्रह्मवादिनो वदन्ति कि दादशाहस्य ७।३।२।१ ६... ३३० ब्रह्मवादिनो वदन्ति गायत्रिया ६।२। १। ५ ३३ ब्रह्मवादिनो वदन्ति - गायत्री अझवादिनो वदन्तिमायची ६11९९१ १२ अझवादिनो वदन्ति-धय पशूना ६ ।।५।१४ 8 ब्रह्मवादिनो वदन्ति - •दनस्थिकेन ।। ७। २ प्रझवादिनो वदन्ति ror- दग्य योषधय' ३ । ३। ६। ६ ब्रह्मवादिनो वदन्ति दध पूर्वस्यावदेयं २।५। ३। ८... २....५७० प्रमवादिनो वदन्ति.-. देकपाचा 181८। ५ ... प्रह्मवादिनो वदन्ति नर्चा न यजुषा ६।५।१९। ८... १२३ ब्रह्मवादिनो वदन्ति नास स्थिते ६।३। १।१२ ब्रह्मवादिनो वदन्ति न्यडूमिश्चेतच्या३ ५।५। ३। ३ ५... ९९६ ब्रह्मवादिनो वदन्ति पवित्रवन्तोऽन्ये ६।। ५। 8 ... ई अझवादिनो वदन्ति प्रयावदननूयानं ६।१। ५। ६...६५... १३ अक्षवादिनो वदन्ति:-मस्थिपाना 18|१।११ अझवादिनो वदन्ति मित्रो यज्ञस्य ६।६। ०। ६... ६ ब्रह्मवादिनो वदन्ति यदमासा ५।। २११६ २८३ अक्षवादिनो वदन्ति यदेष गाईपत्यश् ५१७! 8! 8 ....... २६ अशावादिलो वदन्ति यन्न देवतायै ... 10। ३। ५... ५... २८१ ... ... ... ... . ... ... ...

·का।प्र। । प्रा ... ... ... CG ... ...२ ब्राह्मपम् भा १ ब्रह्मवादिनी वदन्ति यन्मृचापश्चामेर् ५ । । । 8... ५.. ३२९ ब्रह्मवादिनो वदन्ति यन्मृदाचादिचा० ५।७।६) ५... ५.... ३२८ ब्रह्मवादिनो बदन्ति - यातयामान्य०२।६।३। २......७१७ ब्रह्मवादिनी वदन्ति - यातयामी ५।५। ६। ३ १५३ ब्रह्मवादिनो वदन्ति विचित्य सोमा ६१।६।१ २४ ब्रह्मवादिनो वदन्ति स तु वा अध्वर्यु ३।२।८।.... ३ २७ ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वा इडामुप ६५५ ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वा व्यध्वर्यु स्याद६ । ।। ३। १ ब्रह्मवादिनो वदन्ति स वै दर्थपूर्णमासौ २ । ५। । १ ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वेदापूर्णमासावा३ । ५। ५। ५... ३... ३.८ ब्रह्मवादिनो वदन्ति स वै यजेत ब्रह्मवादिनो वदन्ति सहसर ६...१२ ब्रह्मवादिनो वदन्ति होतयं दीक्षितस्य ।। ७।१२... ८... ११ प्रह्मवादिनो वदन्तौटा देवता २।६।८।१.... २... ७७६ ब्रह्मवादिनो वदन्त्यग्निश्च ६।२।१।१६ ...६. ३४ ब्रह्मवादिनो वदल्यमियोमायणा 01२।८.२... ब्रह्मवादिनी वदन्त्ययो ग्राम्यान् ५१५। ५। ३... ५... १४८ ब्रह्मवादिनो बदन्त्यतिरामा परमो |४|१.। ५... ... १३. ब्रह्मवादिनो वदन्त्यट्रिहवी पि २।६।५) १...२... बझवादिलो वदन्त्यन्वारभ्यः पशूर ६।३।। 98 ब्रह्मवादिनी वदन्त्यामते केन यन्तीति 01५। ११ १२. ब्रह्म वै पणे विण्महतोऽनं ३।५। ७18 २९६ ब्रह्म समिद्भवत्याइतोगामित्याह ५।७।८।६ ५... ३२४ ब्राह्मण्यमद्य राध्यासम्ममिमायमित्या.६।६। १११२ ब्राह्मणस्पत्यं तूपरमा लमेवामिचरन् २।९। ५। १२ ... २... २६१ ... ... ... ...२९० .. ७३३ ... ... ... ...808 ... ... ...

·( २५० ) प नाम् ब्राझयस्पत्यमेकादशकपालनिर्वयेद् २।३।३। ७... २६.४१४ ब्राझयस्पत्याबमुकर्णीमालमेताभिचरन् २।५।। 9...२... . . ... ... ... २.. ७७. ... ... ... ... भद्रान श्रेय समनेर देवा ५।। २।१४ ... ५...२८३ भरनमिं पूरौय्यमित्या ५1१।५।२२ भस्मनाभि वासयति तस्मान्मा सेनास्थिर।६।३।८ भस्मनाभि समूहति स्वगाहत्या ३।४।१।०... २३५ भागधेयं वा थनिराहित इच्छमानः १।५।१।३...१ भान्त पञ्चदश इत्युत्तरत ५।३।३।५... ५... भार्गवो होता भवति १।११।१० २... १०८ भुवनस्य पत इति रथमुखे ५18। ९. ... ५... १०५ भूतमसि भयं नामेत्याह ३।३। ५।१६ भूतानि दुधमनन्सद्यो मनुष्या २१५। ६।१२ भूतेभ्यस्त्वेति सुधमुहाति ६।२।८१8... ६ भूतएका उम दधात्यवान .... ५... २१५ भूमिदुभिमा प्रन्ति पू२३ भूमिभूमा चौतरिम्णेत्याह... १।५। 81२१ भूयस्वदसौत्येव भूयारसोऽमवन् ५.1३।११। २... ५... पर भूर्भावस्सुवरिति खयमाळसा उप ... ५। ५। ५। ५... ५... १४८ २... ge ... ०८७ ... म मखम्य शिरोमोत्या यशो दे मख ५११।६।६... ५ ... ९६ मधुवाना शतायत इति दधा ५।। ।५५... ५... ५. मध्यत उप दधाति मध्यत एवाम ५।२१ २२ ... ५.. .

·( २५८ ) का। प्र' या ब्रा भा प ... ... . ... ... ... ... ... ... ७ ... ... ... ... प्राधपम् मध्यव दधाति मध्यत एवास्मै ५।२।६। २... ५... ५१ मध्यत उप दधाति मध्यत एखामे ५।६। २११४ मध्यत ऐन्द्रमा लभते मध्यत एवेन्द्रियं ६।६। ५। ३ १३३ मभ्यतः सेनाति मध्यत एवामा ६।१।३।६... मध्यतः सप्तदशं निरमिमौत मध्यतो गुदस्याव यति ६।३।११ । १२ ७६ मध्यतोऽनुमा वाग्वा अनुयुप ५।१।३।२०... ५.... मध्ये दिवो निहित एभिरमा इत्याह ५ ।। ६।१०... ५... ८६ मनसा ग्रहाति मन इव हि प्रजापति ६।६।१०। ३ मनसा तु वै तामाप्नुमर्हति ५।१।३।१३... ५... मनसायगायति १।६। 18 ... १...४१ मनसो हविरसोत्याह ३।४।३।१६ ... २४७ मनस्वाष्पित्याह मन एवाश्रुत ६। 8! ५। ७... ६ मनुः एवेभ्यो दायं व्यभवत्स मनु एथिव्या यज्ञियमैच्छत् २।६।०।१... २...०५५ मनु मे दीक्षा दीक्षापतिर्मन्यतामित्याह (1२। २। ई मनुरमिचिनुत तेन न यार्बोत् ५।४।१०।१४ मनुर्भव जनया दैव्यं जनमित्याह ... ३।।।३।१८...... २९७ मनुष्या इन्वा उपस्तौमिच्छन्ति ९५ मनोऽसि प्राजापत्यं-विशेब्याह १।६।१०।१२ ... १ ६२४ मग्थ्ययान् एहोताभिधरन् ७।२।०। ६...६ मन्विइ इत्याह मनुर्खेतमुत्तरी २५ ६३ मयुः प्राजापत्य ऊलो इलीक्ष्णो ५।५।१२। १... ५....१५ मयोर्वातो चमि वानूसा मरु क्रोडिभ्य' पुरोडाश ११BIB...२.. ... ... ... .. ... .." ...88७ ·बापम भा ... ... ... ... ... का प्रामा मर्यश्री स्पृहयोऽमिरित्याह ५... मही द्यौ एथिवी च न इत्याह ५।२। १० महेन्द्रस्याहं देवयज्यया जेमानं १।६।११।१७ मा छन्द इति दक्षिणत उप दधाति ५। ३।२।११ मा त्वत् क्षेत्राण्यरणानि गन्मत्याह ७२।७।१० ... २६० मा द्यावारथिवी व्यभि शूमचो मानवौत्याह मनुर्खेतामग्रेऽपश्यत् .. ७५६ मानुषोभ्यस्वमगिर इत्याह ५।। ५।१९ ... ५.. १२ मान्दा वाया इति सयौति २।।८।९. ५१२ मान्धुक प्रभो भवत्यगारा एव ३१BI ... ३... २६८ माप रातोर्माति व्यात्सोरित्याह... ।५।१०। २... ६. ५२६ मा पाद्यायुष' पुरेत्या ५।। ५।२९ मारतं सप्तकमाल ग्रामण्यो माएतमसि मरतामोन इति कृया वास ३।।८।१ ३ मारतं एनिमा सभेतामकामो २।१।६। ५... २.. २९६ मापता भवन्ति मरतो वै देवाना विभो ५। । ०।२६ मारती याव्यानुवाकये कुर्याद २।३।३।१० ३१५. मारतो भवति भरतो वै देवाना विश २।२। ५११. मायित्वोप सिएन्ते मेध्यत्वाय ... ५।२।४।१३... ५... ११ मासिमासि पृष्ठान्युप यन्ति ०१५ ११५ ६...४०५ मित्र समूटभ्य एथिवीमित्याह ५1१।६। ३... ५... मित्रं देवा व्यवसोम रागानए ६।। १... मिषम्य भागोऽसोति पद्यात् मित्रावरुणो गन्छ साहेबार ६18।।... ८५ मित्रोताजमयदरणरादि (18। .... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·.. ... ... ... ... ब्राहगम् का। प्रा बाना भा मिथुनौशादौ दक्षिणा सम्म ३.५१ १११३ मुख्यो भवति य एवं वेद २।६। २०१७ ३६ मुख्यो भवति य एवं वेद ५।२।७। २... ५... १६ मुना नवं दधाति ऊर्ने मुझा ५।१।६।९३ मुखौकरोति वाचं यच्छति ५।२।१।१८... ५... २४ मुखौकरोति वाचं यच्छति मूईन्वती पुरोऽनुवाक्या भवति २।६।२। ७...२... ६ मूईन्वतौर्भवन्ति तस्मात् ५।३।१।१५ ... ५... ६५ मूर्धन्वतीर्भवन्ति मूर्द्धानमेवैन! ५।३। ३ मूर्खानं दिवो घरतिं एथिया १. मूर्द्धासि राडिति पुरस्तादुम दधाति ५।३। २ । १४ ... ५.... ६० मूलं छिनत्ति भादयस्यैव मूलं छिनति २ । ६ । । - म्टायवे वा एष नीयते यत् . ३।१।५18... ३... म्त्यवे वा एष नीयते यत् .. मृत्युना प्रेष्यति षट् कृत्व ग्राह ६।५।३। ५......१.८ म्टत्युः एष यदमिं ब्रह्मय एतदूपं ५111९९ मृत्यु रथ यदमिरम्टतर... ५११११.J६... ५... २२ त्योर्विभौयात्तस्मा एता ... २।३।२। २... २...४१. मदामिक्षिप्योप दधाति ... ५... ३३५ मेखलया यजमान दीक्षयति ६।१।३।१० ... ६ .... मेदशा सुचौ प्रोणति मेदोल्या वै ६।३।११। १ ९ मेधायै मनसेऽनये साहेत्याइ ६।१।२।४... ५ मेधो वा एष मशूना यत् कूर्मो ५।२।१२... ५... ५. मे लोका न्योतिमन्त समावद्दौर्या ६।६।.... १३० मेषस्ता पपरवतु .. 18 ११९1१-८...६. ... 8... 08 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·( २६२) प ... . ... मैत्र श्वेतमा लभेत वागणं फण... २।१।८।३... २... ३१५ मैत्र शेतमा लभेत वाययं कयां . २।९।८। ५... २... भैन श्वेतमा समेत २।९।११९ मेवावास्पित्यं भवति देताये १1८1८।११ २. १०३ मैवावरायमेककपाल निर्वपेद २।२।८।११...२... २१५ मेघावरणस्य चमसाध्वर्यवा येत्या (1B11 ६ मैत्रावरयाग्रान् ग्योरन् ०।२। .... मेघावगी रिस्पामालमेत प्रनाकामो२।१। ०। ५... २... मनावरको दिसपामालमेत रिकामोर1१1०। ३.० मैवावरोमामिक्षा वमा दक्षिया ।।१८। 8 ... २... १५ मोन भवति ऊर्फ मुन्ना ५।१११.११९ ... ५... २९ .. ... २६ ... ... ... ... ... ... ... ... मघामान परिपोदिताए' ५२५ पइन्धिपकामो वोपं काम स्यात्... २।३। ०। २... २... यमं यशमशन ये सरपति २।। ११४ सचन्त स्तोमा यो सा... प उभातम होता 181 ११. .२१८ म एव विहार चतुरपोमान्सोमा००।१।। ५... पर विराम पपरपराधमासते ॥३। ०१ १... य करारानुशरावमामले ॥६॥ ५। २ य एवं विराति चिनुते ३५ २ २ १०० समिचिनुते ५१।१२ २२० मपित ५१६६१.१ १...५ ... ५० हार्विपिनुते ५.०। ५। १५.... ५...३.६ ... ... ... ... .. ...

·( २६३ ) भा ". ... ८६३ ... माक्षणम् का ।प्र। य एवं विहानमियोमेन यजते ७1१। १. ५... ६ ...१४७ य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति १।६।। २... य एवं विहारमोमेन यजते ३।२। २१ ५... ३... य एवं विहान् प्रविटणात्यबाद एवं ३१२। ६११३ ३ य एवं वेद दमोत्येव भाटव्यं य एवं वेद न सौम्यामातिमाईति ६।।। 8 । १२... ६ ... ८१ य एवं वेद नाप्खार्तिमार्छति ६ । । । ६ य एवं वेद पशुमान् भवति १।७।२।६... ८६२ य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठति १।७! २।१७ य एवं वेद प्रैव जायतेऽन्नादो ५। ५। 8३...५ ... .१४२ य एवं वेद विन्दते परिवेशारं य एवं वेद स वीपैरेव छन्दोभिरर्चति ३।३। 01 8 ... ३ ...२०० य एवं वेदाव्यस्य प्रभा जायते ६।३।१०। ६... ६ ... १०३ य एवं वेदान्नादो भवति १।। २।१३ य एवं वेदायतनवान् भवति .......२०६ य एवं वेदोयैनं यज्ञो नमति य एवं छन्दसां वौर्य वेद ३।३।। २... य एव मुख्य साहसं वेद ५। ५१ २११३ ५...१२९ य एवमेतासाम्रद्धिं वेदोत्येव ५१२।९.११४ ... ५... ५५ यं वै पूर्वेऽतिरानोऽसावुत्तरो य५ सूत्वा वा स्यात् नमैन्द्रमेवा २।। ५। ८... २...२८१ यः कामयेत प्रथेय पशुभिः २।१।२। ५... २... २६० यः कामयेतास्मिल्लोके ऋभुयामिति ५। ५। १।१४ ....... १९८ यः परस्ताद ग्राम्यवादी स्थात् २।३। १।०... २...808 यापकाम स्यात् तसा एतर २118...२... ४८१ ... ... ... ... ...89B 34 ·( २६४ ) 51 प्रा भा ... ... ... ... ... प्राणम् म. ममुकामः स्यात् स एतम् २।१। ५। २... २.. २९. या यापयामहोत स्यात् २१३।५।२.२... १२३ य' पापना ग्रहीतः स्यात् २।९।४११२ ...२...२२ य प्रशाकाम पमुकामः स्यात् २।१।१।८... २... २४२ यः प्रजाकामा स्यात् तस्मा रतं २।।8। २...२.... य. प्रत्यङ्गपनतस्तं पश्चेत् ६।३।३।१४ ६ ६० म समान मियो विप्रिय स्यात् २।२।११।१२ ...२... यक्षदमिवो देवार व्या घ वक्षदित्याइ ५। 8 । ६।२२ ५...ee यं कामं कामयते तमेतेनाभ्यनुते ५७० थं कामयेत क्षोधुक' स्यादित्यूनां .. ५।२।६.8... यं कामयेत चिरं पाप्मनो निर्मुष्यतेत्ये०५ ।। ५। १२ यं कामयत तापक पाप्मनो निर्मुच्येतेति ५।। ५। १२ य कामयेत तेसैन देवतामिरिन्द्रियेण ६।३।१।१२ यं कामयेत तेजस देवतामिरिन्द्रियेय ६।३।११९ य कामयेत नियास्य यज्ञं ग्राहयेय.६।२। ६ । २२ ५ कामयेत पशुमानस्यादिति ६।३।११।१० यं कामयेत पशुमानस्यादिति ६।३।३।१२ ८७ य कामयेत पापीयानस्यादित्येक ५।९।१६ १ यंकामदेव प्रमायुक म्यादिति पं कामयेत प्रमायुक स्यादिति २१५१९१।२२ ... २...६५२ कामयेत प्राणानस्याम्राविष्टिन्याम्। B... ५.... १.२ यं कामयेत मायममै जनयेपमिति ५1१।६१ २३ पंकामयेत यजमारंभाळयमस्य १।६।९.1... ८२९ पं कामत गणन्धमापोयो जायेत १18 ११२। २... २... कामयेत राष्ट्र म्यादिति ५।३।।८.. ५... ... ... .... .. 4. ... ... ... ...

·( २६५ ) च । प्रा प्र ... ... ... ... ... ... ... प्रामपम् का। प्र. पं कामयेम वसोयागस्यादित्युमयौभिस् ५।१।।।९६ पं कामयेत सर्वमायुरियादिति २।५।११३ यं कामयेत स्व्यम्य आयेतेत्युपान्ते ६।९।। ... यं कामयतामादः स्यादिति २।३।। २...२.० ३२० यं कामयेतापशु स्यादिति पराचौं १।७।१ । ८५५ यं कामयेतापशु म्यादिति वयस्यारतस्य ५३११११६ यं कामयेतापशु म्यादिति विषचीनानि ५।२। २०१२ ... ५... ५९ यं कामयेतापशु स्यादित्यपरिमित्य ५।२।। ८... ... ४५ पं कामयेतापशु स्यादित्यपूर्ण तस्मै ।। ३।११ यं कामयेतापशु स्यादित्यमेदक .. ६।३।११।१९ य काम्येतापशु स्यादित्यक्षतस्तस्य ।। ।३... २४ पं कामयेताप्रतिक्षित स्यादित्यारोई ।। ३।१...... यं कामयेतो व्यईयेयमित्यूद्धी ६।३।४।१० यमथुखस्तत् पुरषाणार... २।१।१।८... २४३ यजमानदेवत्या वै जुहावर्थ २।५।८। २...२ १५२ पनमानलोके वे दक्षिणागि ६।२।९.११८ पनमानस्य सम्ययन्यसोन्यार ६।१।११।१२ यजमानायतनं वै नाकसदो ५।३। ०१ ३... ५... ०६ पनमानावे दिवाशीय सवार <...२५५ यजमाने ग्राम्दारा पशको पनमानेग मम्मितोमरो भवति... १९४१.। ... पत्रमानो वा पारवनीयो... पनमामो वा एतस्य पुरा गोमा .. ६.१० २७..... यामानो पुडा १५। २१. १ ००५ ... ... ... पजमानमभ्युत् नति ... ...

·( २६६ ॥ का। प्रा वप्रा ... ५... १२ ... ५... १३६ ... ... ... ... ... ... ... ... BG माझपम् यजुधान्या तूयौमन्या मिथुनत्वाय ६।२।१।१४ यजुषा युक्ति यजुषा कृषति ५।। ५। ७ यजुषा वा एघा क्रियते यजुषा ५१५। ३। १ यजुधा दिल करोति व्यारत्यै ५।१।६।१४ यजुधेमाचामूखोपदधाति ५।६।८।१० २०६ यज्यायोऽवद्योदोपयेत् तद् यज्ञस्य ७६५ यहं वा एतत् सम्भरन्ति यहं वै देवा व्यदुन् ८.५8 यज्ञ यज्ञं गच्छ यज्ञपतिं गच्छेयार ६।६।२। ४... ६ १२७ य गच्छ वाहेत्याह प्रजा रख ६।। १।१२ ..... यू यज्ञमुखे यज्ञमुखे वै क्रियमाणे ५।१।३।१५ . . ५. यज्ञमुखे यज्ञमुखे वै क्रियमाणे ५।२। ०११५ ... ५... यज्ञस्य पथा सुविता नयन्ती यज्ञस्य पदे स्थ प्रत्याह ५।१।६।१० .१४ यज्ञस्य वा व्यप्रतियाद्यज्ञ... १३० यज्ञस्य वै सम्झेन देवा १।६।१०।३ १ ८२३ यज्ञस्य शिरोऽभिद्यत ते देवा ६।।६।१ ९ यज्ञहनो वै देवा यशमुष 1५1 81१. ... ३ ३२६ यज्ञायज्ञियस्य सोबे दाभ्यामभि... ५।४।१०। ४... ५... १.६ यज्ञायुधानि जुहोति यज्ञो वे ५। 81 ८1८...... १०३ यज्ञायुधानि सम्भरति ८.२ यझेन वा यो भवन पूर्ती यझेन वे देवा सर्वर्ग लोकमायन् ६।३।११२. घन दै देवा सर्ग लोकमायन् यझेन वै प्रभापति प्रभा घनत ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·( २६७ ) C8 .. ... ... ... ८ ... 8. ... ... .. ...teg ... ... .. प्रापम् यझेन वैशापतिः प्रभा यहनत यशो दक्षिणामभ्यध्यायत् । ६।१।३।१५.... यज्ञो देवेभ्यो निलायत विष्णूरूपं कृत्वा ६।२। । ५... ६ यज्ञो देवभ्योऽपाक्रामत् ५।।।। २... ५... ट यशो बभूव स था वभूषेत्याह यत्रो वा वै यज्ञपति दुहे... ३ १२६ यज्ञो वै सूतताऽऽयावयेत्येवैनामजदस्त १।६।११। ६ यतः खलु वै यज्ञस्य वितानस्य ६।। २।१८... ६... यतख सदस्यैरित्याह यतीनामद्यमानाना, भौयांणि 18८।०... २... ५१२ यत् करोराणि भवन्ति २181... २... ५१२ यत् कलया ते प्रसन ते मोखालि ११११.१ यत् कलश उपदस्थेदाग्रयणाद ।५।१.। .... यत् कुसोदमप्रतीतं मयोन्युपौयती हेव ३।३। । ८... ३ ....२.५ यत् कृष्णशकुनः एपदाज्यमवरशेच् ३।२ ।। १२५ यत् क्रौचमन्याहासरं तद्यन्मन्द २।५।१९। यत् तपस्तमा दौतिवाद वदति ३।१।११ २...२ यत् तानूनपर समवयति ६।२।। २..... য নিযেীমনিসিবি २। [.... २....१५ यत् तिसचिवपतिरमिर ५।६।१।६... ५... २५८ यत् ते मन्युपरोप्तस्येवाह १।५।। १.... यत् ते रम पुणे धनुस्तदाता ५। ५ ॥ यत् ते सोम.--जासबोधादेव १३।। ५...३ यत् ते सोर दिवि पोलिरिदास । ... यस् ते सोमादाभ्यं नाम जामशेदारेश६ । । ।।११... ६... ... ... ... ... ... ... 8 ...

·( २६८ ) भा प ... ... 8 ७० ... .. ... ... प्राइपम् का | प्रा यत् त्रि मायच्छत् नि प्रत्यारहात् २।४ । १२ । १२. ...२.५२९ यत् त्रिचितीक चिन्चौत यज्ञ ५।६।१०। ५... ५.... २५८ यत् निरुपा हस्तेन वि महाति ६।५।१०। 8... ६ १२१ यत् त्वा क्रुद्ध परोवपेत्याहापद्धतएवास्मै ११५। 8 । यत् पक्षसम्मिता मिनुयात् ५। ६ । ।३ •.५...२४४ यत् पराचीनानि एठानि भवन्त्यमुमेव 01३। ४ । ३ . ६ यत् पराचौनानि एठानि भवन्त्यमुमेव 01३।१०।० ૨૫ यत् परे ग्रान्ते यदेव यज्ञेन नाव रन्धे ३।३। ६। २ २९B यत् परे परस्तान स्यु पराञ्च' सवर्गाल 1३।१०। ३.. ३५ यत् पशर्मायुमछतेति जुहोति शान्त्यै ३।१। ५। ५ यत् पश्नालभेतानवरदास्य पशव ५।१।।... ५.. १९ यत् पुरोरुचमाह यथा वस्यस घ्याहरति 1५1१० । यत् पूतीकर्वा पर्णवल्कै... २१५। ३।९. २...५७० यत् पूर्णपानमन्तर्वेदि निनयति यत् पूर्वेष्वह खितः मराक्षो म्यान्ते ३।३।६। ५ ... ३ १६४ यत् एथिया वतीयमाचीत् २18।१२। ७... २... ५२८ यत् एत्रयो ग्यहन्ते एनोनेव ते ३।३। ५/१२ १७ यत् एठानि भवन्ति सुवर्गमेव तैलोकं ७।३।१०। २ २५४ यत् प्रत्यक्षं पूर्वेष्वहस एठान्युपेयु ०.२ २... ६ यत् प्रत्यमि चिन्वीत तदमिन्ट शेत् ५। ५। २।८...... १२८ यत् प्रयानानूयाशान् कुर्यात् ५.81 ॥२३ यत् प्राडासौन शसति . ३।२।८1१६ ... यत् प्राणमत उपधाय रएिसमोरुप ५।३।१।११ पन्न खनु वा रत५ शौर्णा हरन्ति ।। ८ ।.. ६... २५ यत्र धारा धनपेता मधोमुतस्य ५.101 ०.१.... ५... २१९ ... ... ... ... २४२ ३... १४८ ...

·( २६८) का। छ।ब्रा भी ... 88 . ... ... .. माझयम् यवान्या ध्यन्या योषधयो व्यतिधता ६।२। ६।१० ६. यत्रैतमेवं विद्वान् मन्थिन स(साव जु० ३।१।६।९.... पूर यत् संवत्सरमुख्यं विभौममेव ५... २३. यत् सएटा उपदध्याद रध्ये ५।। १। ...... यत् सत्रिणा होताभू कामिडामुमा ११७। २। २ यत् सन्मुप्य विहरति तस्मात् ५।२।। ३.५.०२ यत् समौधौन पसुशोरुप दध्यात् ५।२।६।१६ ५... ५ यत् सर्वामि पञ्चभिर्युञ्जाइयुक्तोऽस्यामि ५।४।१०। ३........ यत् सह सर्वामिर्मिमौत ६।१।४।१२ .... २५ यत् साय जुहोति रेत एव तसिञ्चति १।५।। 8 .. १... १० यत् सध्य प्रातरमिहोत्रं जुहोत्या. ३।११। ३... ३... २८५ यत् सौम्यो भवति सोमपीथमेवाव २।३। २०१५ 8१२ यत् स्क्येन वोपवेषेण वा २।६। ५। २१ २... ७३५ यथा सारोयति म व्याख श्यति ६।४।११। ६... ६ ... १०४ यथायतन वा एतेषाः सवनभाज ७.५।६।११.... ५०१ यथा वा घायतां प्रतीक्षत ३।२।८।८.. ३.. १४८ यथा वै पर्जन्य सदर वर्षयेव १।४।१०।११ १.९२० यथा वै पुत्रो जातो मियत एव •.५.. १० यथा वै पुनराधेय एव पुनश्चितिर् ५। ११ । ११ यथा वै गुरुषोऽश्वो गौ र्यत्येव १।५। ६... १....५ यथा वै मनुष्या एव देवा 018 | २। १ यथा वै लाइलेनोरां प्रभिन्दन्त्येव ६।६। ७.१...६...१३६ यथा वै सम्तमोमा एवं वा S यथास्थानमुप तिष्ठते वरमात् ५१२। २१२९... ५.. ३० यदक्षसह श्वेदध ईम यभमानस्य ६।३। ३। ६...... ६४ . ... ... ... ...

·( २०० ) का।प्र। थापा भा । 81 ... . ... ... ... ... .. पदप्रयेऽनोकरते थाइति शुशोभिर् ५ 181 ५। १९ ... ५.... ८६ यदमिचिदनवरस्यानीयादवराईन ५।२। ५1१८ पदमीयोमोयम् पशुमा समाप्त यदायभिप्यत तत् वा २१११२। २... २... ५२० पदवपुर समाईयेदुभाभ्यां द पदमपुरनमापति झुडपारधी ८ पदवपुरममावाति झुद्धयादन्धो २२ यदयपुग्नमाजति अजयादन्धी यदयपुंरामामिमहोपामि ५.101८। ... ५... ३२८ पदमावानुपवसेत् छोधुक म्याद... १।०।१२ ८८५ पदनुमय न्याहन्दशकाता ... ६।१।१०।०..... २० परनुपरिकामं झपादन्तरवचारिब ५।। ३। ८... ५... ८५ पदमारि तीपमासोत् २18 | १२। ...२... ५२८ पदस्ताव मिनुपावनीशममि नयेन् (रादा है। पदन्यत. एकानि म्युनिविषयः- गान् ०१३। ८} ... परन्दन यानि यतिविध म्यान् ०.५। ५। पदन्या हानि विविधं म्यान् শায়মান বা पदनोपं तिन् सोपान (101 । ५....... মনুস্মী বা মা पदादेपरम दुपांत .......२०० परमरमार मां मामाम दरबापटपमा माद ... (१।।. ... 8 ... ... ... ... ... . ... भिम पार ३ ... वारदमान ...

·( २७२ ) भा ... ... . ... ... ... ... ... ... ..४६५ प्राणम् का ।प्र। भामा यदि तब न विन्देयरन्तम्मदसाइ... ७।३। १। ३. ६... ३२२ यदि तत्र न विन्दयुर्टहपतिना युच्यं ७।३। १। 8 ६... ३२२ यदि दूरे स्थादा नमितोस्तिछेत् यदि न दिय्यादाखुस्ते मधुरिति बेयान् ६ । ।। ३ । ११ ६... १३२ यदि नश्येदाश्विनं दिकपालं निर्वपेद २।६। ३।११ ०१८ यदि नावगच्छेदश्वत्यान् मयखान् . २।। १।१०... २... at यदि नावगच्छेदिममहमादित्येभ्यो २१३) १६ ... यदि नावगच्छेदेतमेवादित्यं चरू २।३। १११९ २...१०६ यदिन्द्राय रायन्त राय निर्वपति २।३। ७।३ ...२... यदिन्द्रो रघमहन्नमेध्य तद यदि पशोरखदान नश्येदाज्यस्य ३।१।३।४. यदि प्रातस्तवने कलशो दौर्यत यदि विभीयाद्दश्चर्मा भविष्यामौति २।। ४। २...२८१ यदि बिभौयाद्दश्चर्मा भविश्यामौति २।२।१०। ६ यदि भिद्येत तैरेव कमालै ससृजेत् ५।१।८।८... ५ ... यदि मध्यन्दिने दोर्यंत वघटकारनिधन! । ५। ५। .६ ... ४६ यदि मिश्रमिव चरेदञ्जलिना सक्ान् ३।३। ८।१० ३... २०५ यदि वर्षेत् तावत्येव होतव्यं २।३।१०। २... यदि विटजेद्देष्णवोम्टचमनुब्रूयाद यदिएकाया घाटममनूप दध्यात् ५।२१ ७ ५... ५... ४० यदि सोमो सासुतौ स्याता ४८५ यदुक्यो ग्रहीयात् प्रत्यञ्चं... ६।६। न यदुच्छेषणादायन्त तस्मादुच्छेषणाद ६।५। ६। ६ यदुत्तरार्दै वा मध्ये वा जुहुयाद ६।६। 01 २... १३५ यदुप ध स्तुणोयादमि च धारयेदुभ० २।६। Ele २ ... ... ... 8 . ... ... ..

·प्र ७७ ... . ... . नाहापम् यदुपटन्धोद्रोग्य पशून् घातुक' ६।३।। ७... यदुपसद उपसद्यन्ते भाव्यपराणुत्यै ६।२।३। २... ३८ यदुभावपवित्रौ रह्येयाता ... ६।। ६। ६ ... ६ .... ८५ यदुभौ विमुच्यातिथ्यं महीयाद ६।२।१।१ ३२ यदृधमस्तेनेन्द्रो यत् एनिस्तेन २।।३।६ ...२... २७५ यदेकधोपदध्यादेकम्टतुं वर्षेदनु ५।३।१०। २... ५ .. यदेकपाज्जुहुयाविहोमं कुर्यात् ३।४।१०। ७... २८६ यदेकपात्रा ह्यन्ते तस्मादेकोऽन्तरत ६।। ६। ६ यदेकमेकर सम्मरेत् पिटदेवत्यानि १।६।।...१.. यदेकया धारयेदेका प्रीणीयाद्याभ्या २।५।११।१४ २... ६५१ यदेकस्मिन् यूये हे रसने परिव्ययवि ६।६। ।। ७... यदेकादशकयालो भवन्येकादशाक्षरा ५।६। ५। 8 ... ५... २३. यदेकादश त्रैछुभेन यद् दादश ५।।१।८... ५...१.७ यदेकन संस्थापयति यज्ञस्य सन्तत्यै ५। ५। १।१ .... ५... १९० यदेतद्यजुर्न याद दिव्या व्यापोऽशान्ताद।१। २। ७... यदेतद् यजुर्न याद यावत एव ... ६।१।४।१८... यदेतया समिधमादधात्यमिचिदेव ५।। ०।१०... ५..१.१ यदेतानसम्मरान्सम्भरत्यग्निमेव ६।२। ८। ....... यदेतेभ्य सोमक्रयणानानुदिशेदकोतो. ६।११।६... २८ यदेते स्तीमा ध्थतिषता भवन्ति 0181 ३११ २८८ यदेधोपदध्यादेकम्यतुं वर्षदनुपरिहार, ५ ॥३॥ १।१० यदेवमुत्तरवेदिं प्रोक्षति दिग्भ्य एख ६।२।७।८...६ ... यदैन्द्रं दधि मवतीन्द्रमेव ०।५। ... यदैन्द्रो मरतीन्द्रियं वै सोमपौष, २।। ५।९. २८१ यदेषा प्रमौयेत यदा वा भोयेरन् १२।१।१४ ... ... 88 ... ... ४७ ... ... २३५ ·( २०४ ) का।प्र। भा प ... ... ५ .. . ६ ... यद गायव्यपक्रम्याविष्ठत् तस्मादेता २।४।३। 8 ... २०... 813 यद ग्रहाति प्रजाभ्यस्वा प्रजापतये .१८५ यद ग्रहात्ययत्वोषधीभ्यो ग्रहामौति ३।३। ६। ... या ग्रहात्योषधौभ्यत्वा प्रगाभ्यो रहा. ३।३।६।८ यद ग्राम्याणा मशूना चर्मणा सम्भरेद ५११। 8| 0 यद ग्राम्याणा पशूना पयसा जुडयाद ५।। ३। एस यद याम्याणा यात्रामा कपालै ५।१।६। 8. यद दिवि रतीयमासीत् तेनेन्द्रो २।४।१२। ८... २... ५२८ यद दादभगवेन संवत्सरेणैव ५।२। ५. ६... ५... ११ यद हादशोद्याम! सवत्सरेणैव ५।१।१०।१८ ५... २३ यद्वसेन कण्डूयेत पामनम्भावुका.... ६।१। ३ । १८ यइस्तेन प्रमौवेहपन स्याद २।६।८।७... २... ७०५ यद्भुत घ्या दध्याहु रक्षामन्वारोहयेद३ । 8 ।१. | ... यद्योता प्राश्नीयाझोतार्णिमा २।६। ... यद् वहिरनवस्तीर्य मिनुयात् ६।२।१०।१० પૂર यद ब्रह्मण्वत्योप दधाति ७... ५... ३२४ यद् माझणचावाझणच प्रमेयाता २।५ । ११ । २६ .... २...६५३ यह बूयात् सूपावसाना ध २।६।८।१५ २...००० यद्याद्योऽमि होवारमथा इत्यामि २ । ५। ६।१२... २... पद् वयादिधेरिति यज्ञस्यागुम्टच्छेद ६।१। २।१५ ... ६.... ५ यद्यो जुहुयायचा प्रयाते... ३।।१।६ २८६ यद्यमियोमो जुहोति यद्युकथ्य' ६।४।५।१४ यद्यालयस्याभिध्यायेत्तस्य २।३।२। ५... २... 8५५ यमिघरेदमुं नवय त्या छोट्यामोति ६ ।। ५। ८... ... ... ... ... ८० ... ... ... यद्यपरं प्रतियाहो स्यात् ....

·( २७५ ) का। प्र1 चत्रा भा 8 ... ... प्राहाणम् यद्यभिचादमुध्य त्वा प्राणे सादयामीति ६।४। ५ । १९ ... ६ .. यद्यवविध्यति पापीयान् भवति २।५।५।१. ..२.. ५८६ यद्येक कपालं नश्येदेको मास २।६। ३।१...२... यद्दषट् कुर्याद यातयामा यस्य .. ५।१। ५। ५... ५.. ११ यद्दषट् कुर्याद यातयामा व्यस्य ... ५।४।५।३. ५... ८५ यहस्ते तदक्षिणा यहा व्यनिराहिती नीते क्यायो १।५।। यदा व्यरसयतमसुवर्गामस्थ ५।२ । १. १९७ ५५ यहा व्यनौशानो भारमादत्ते ६।। ५। १ ४१ यद्दा असौ रेत सिञ्चति तदस्था.. ५५ । ४ । २.. ५.... १०१ यदायुर्यवात् तस्मादायव्या. . ३18। ३।३.. २४५ यदिश्वे देवा समभरन् तस्मादभ्या ३।।। ६।३ ३ २५८ यदै तावानेव सोम स्याद्यावन्तं ६।१।६।१४... २५ यहे दिवा भवत्ययो रात्रि प्रविमति ६।४।२। ६... ६ यदै दौक्षितमभिवर्षति दिव्या धरयो ३।१। १६ 8 .. ३ यदै दौक्षितोऽमेध्य पश्यत्ययामा १ यदै देवा यसरानदाभ्येनादध्रुवन् यद्वैग्टध पूर्णमासेऽनुमिर्वाप्यो भवति २१५। ३। २... २... ५६८ यदै यज्ञस्य करं यदिलिए.. .९६० यदै यदस्य साना क्रियते राष्ट्र १।६।१०] ८...१.२३ यदे होताध्वर्युमभ्यागयत याव्यमस्मिन् ३१२ । । ८... ३ .. यदे होताध्वर्युमभ्यानयते वयमेनम् ३।२। ६।१ ३ ... १०६ यदे होताचयुमभ्याहयते वयमेनम् ३।२।६।१० १४६ यन्ति वा एते मिथुनाये सवत्सरमुप ५२० पन्ति वा एते सवनायेऽहरुत्सजन्ति ७।५।६। ८..६ .. ८७ ... ... ... ... ... .. ... .. ...

·( २७६ ) का !! भा ४ ... BO ... है ... २...०७० ... प्रादरम् यन्यद्वार सवने विहरति ६।३।१8... यं द्विय्यात् तं ध्यायेच्छुचैवैनमर्पयति २।६। 8 । १६ ७३३ यं द्विव्यात् तं ध्यायेच्छुचैवैनमर्पयति ६।२। ७।११ यं हिय्यात् तं ध्यायेच्छुचैवैनमर्पयति ६।४।१।१८ ... ६ ... ८५ यं विष्यात् तमुपदधत् ध्यायेद् यं द्विष्यात् तमुपध्याद् ध्यायेदेताभ्य ५18। २। यं दिव्यात् तस्य सञ्चरे पशूनां ५। 8 । ३।११ ... ५... ८३ यं दियाद यत्र स स्यात् तस्यै ५।२।५।२९ ... ५... ४३ यन्न नियुत्वते स्यादुन्मायेद्यजमानो ५।५।१। 8 ... ५... यन्न निर्दिशेत् प्रतिवेशं यज्ञस्याशीर् २।६। ६।१७ यन्नवमैत् तनवनीतममवदिति २।३।१।३ २.:.80 यमलमन्नाधाय सन्तमन्नाद्यं नोपनमेत् २।१।८। २... २... २९५ ये प्रथम ग्रहातीममेव तेन लोकममि ३।३।६। ३ २८३ यं प्रथमं ग्रन्थिं ग्रन्नौयाद्यत्तन ६।२।८।१३ ६ यया रज्ज्वोत्तमां गामाजेत् ताधाटण्याय २।२।६।। ३५८ यहि होता यजमानस्य नाम ग्रहीयात् ११७। ८७२ याई होतेडामुपतयेत तहिं यभमानो ११०।१।६ ५० यवमतौरव नयत्तुरः यव' ... ६।२।११। ६... ६. यदमतौरव नपत्य यव ६।२।१.1 यवमयो मध्य एतद्दा प्यन्तरिक्षस्य २18।१०।१४ .......५२९ यवाग राजन्यस्य व्रतं रेव वै यवागूः ६।२। ५। ३ यवक्षुम्कामः स्याद् तस्मा एतामिएिं २।३। ८। २... २... यस्य कामयेतानाद्यमादीयेति ३18 | " यस्य घयस्विमन्तर्यन्ति देवतावस्या ०११। ३। ० यस्य त्रिख्वमन्तर्यन्तूरच तस्य .. ... ... ... ... ... ... ... ... १ . ... ५२ ... ... ४२ ... ... ३... २०० ... ... ... ...

·( २९७ ) भा का ।प्र। ... ... ... प्राणम् यस्य त्रिवृतमन्तर्यन्ति प्राणास्तस्य ७।१।३। २...६ ... १६१ यस्य पञ्चदशमन्तर्यन्ति वौर्य तस्यान्तर् ७।१। ३। ३... यस्य भूयासो यज्ञक्रतव इत्याहु' ३।१।०१३ यस्य मुख्यवतीः पुरस्तादुपदधीयन्ते ५।३। । । १३ . ७२ यस्य सप्तदशमन्तर्यन्ति प्रभा तस्यान्तर् ॥१। ३। ४ ... यस्याग्रहीता अभि निम्रोचेदनारब्धो ६।। २। यस्यैकवि शमन्तयन्ति प्रतिष्ठा तस्यान्तर् ७।१।३। ५ यस्यैवमवदाय यथाकाममुत्तरेषामव ६।३।१०।११ यस्यैषा यज्ञे प्रायश्चित्त क्रियत ३।।। १।१२ ३... २३५ या वा व्यध्वर्युश्च यजमानश्च ३।५।८।१ ३ ३५३ या वै अज्ञे दक्षिणा ददाति १।७।१११५...१...६५५ या. प्राचौस्ताभिर्वसिष्ठ आर्धात् ५।२।१०।१३... ५... ५४ याः प्रातर्याच्या स्युस्ता सायं ६।२। ३। ८... ६ ... ३९ या प्रायणीयस्य याज्या यत् ता ... ६।१।५।१....६ ... १५ या: सरूपा विरूपा एकरूपा ७।४।१०। २... 880 यातयामानि वा एतस्य छन्दासि या ते प्यने दिया तनूरित्याह ६।२।२।१३ या दिव्या ररिस्तया त्वा पूटणामौति । ५। ६।१३ १९४ यानि पराचौनानि प्रयुज्यन्ते ६।५।११। २... १२२ यानि वै छन्दासि मुवाण्यासन् ५।३। ५/१२ यान् कामयेत यजमानान् ... १।६।१०।१. या प्रथमा व्यएका तस्यामुत्सृज्य ७.५। ७ .... यामो धिस तेषा ६।३।१।१३ ... ... . या पुरस्तादुपादधात् तच्छिरोऽभवत् ५।६। ।।.. ... ५...२२३ या मतदासस सम्भवन्ति ... २५।१।६ ...२... ५५. ... ... 08 ...८२४ ...

·( २०८) रा ... ... .. ... ... ... ७ EG ... ... 8 प्रापम् या यज्ञे दौयते सा प्राणेन. १.७॥ २॥ ८... •१.६ थावती वै एथिवी तस्यै यम च्याधिपत्यं ५।२। ३। १ यावद्भिर्वे राजानुचरैरागच्छति ६।२। १। ३ ह थावन्तो वे देवा यज्ञायापुनत 8 यावन्तो वै म्रत्युबन्धवस्तेषा... ५।१।।... ५... १७ यावन्तो वै सदस्यास्ते सर्वे ३।२। १० यावन्तो वै स्तोमास्तावन्त कामास् ७।१।२। २... यावानां भागोऽसीति दक्षिणतो ५।३।४।१. যৰিা ব্ৰা তাৰ ५२५३ २... ५...२ या वै देवता. सदस्यातिमार्पयन्ति ३1२1 81...३... युग्मदयुजे जुहोति मिथुनवाय ५.18।।९५... ५... ९.३ युञ्जाथा रासमं युवमिति ५।९।२।३ युनज्मि त्वा ब्रह्मणा देव्यत्याह १।६।१०।२ ...६२२ यूपशकलमवास्यति सतेजसमेवेनं ६।३। 818 यूषनवधाय प्रोणेति रसो वा एष ६।३।११। २... यूय्योप सिञ्चति रसो वा एप ६।३।११।११ २ येऽमय पुरीच्या .-.त्याह ५। ५। 01 ५ ... १५४ ये चतुर्विमा पवमाना ब्रह्मवर्चसं १।८।२... ये सव युसा हि देवइतमा इत्यखाया ५। ५। ३। २... ५.... १२६ ये देवा दियेकादश स्प्रेत्याह ६ 1 8 ।११। ३... ६... ...१.४ ये देवा यजहन एथिच्या मध्यासते २।५।४।१९ ३२९ येन कर्मणेत्तत्र होतथ्या ३18। ६। २... २५६ ये पलं विमनोरन् यस्तान् कामयेता. ३११। ३। ५.... ये प्रनाकामा पश्कामा स्युस 181 01 ...... ११८ येव वए कल्याण रुपवाड़ा सा स्यात् 1१। ६। ... ... ... ... ... ... ... ... in ...

·( २७६ ) भा ... 8 . ... ... ... २... ... हाह्मषम् का।प्र।। यो गताना' स्यात्सोवेक्षत ६।६। ०। ६ ...६ ... १६५ यो गतथी स्यान्मथिखा तस्य ५।१।८।८... ५... २. योगेयोगे तवस्तरमित्याह ५।९।२।४ ... ५... यो ज्येबन्युरपभूतः स्यात् ३18। १६ यो ज्योगामयावी स्याद्यो वा कामयेत २।३।११। २... २... ४५० यो न्योगामयावी स्यात्स नवराण ७।१।। ५ २४७ योनि यज्ञस्य चात्वालं ६।। ३।१२ योनिश्चतुर्विर। इति पुरस्तादुप दधाति ५।३। ३।१.... ५... यो ब्रह्मवर्चसकाम स्यात् तमा एता २ । १। २।०... २.... २६५ यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात् तसा एता २।१। 8 । २... २... २८० यो बमवर्चसकाम' स्यात् तस्मा एता २११। ८॥ .२... ३.८ यो ब्राह्मण यानुजावरः स्यात् २।३।४।६ ...२...१२१ यो भूतिकाम स्याद य उखायै ५।१।८।१. योसाटव्यवान्स्यात् स एतान् ... 181 ६।४ २५६ यो भाटव्यवानस्यात् स पौर्णमास! २।५। 8 । ३ यो भाटव्यवान्त्स्यात् स स्पईमान... २।। १। २... २... १७६ यो भाटव्यवास्थात् स स्पईमान २।। २.२...२... 8 यो भाटव्यवारस्यात् स स्पईमान २।। ३। ५...१...१८७ यो भाटव्यवानस्यात् स स्पईमानो २।१।।१.... २...२८१ यो यज्ञविनय स्यात् तस्मा एतामिर्षि २।२। ३। २... २... ४१२ यो राजन्य यानुजावर' स्यात् 11 81 ५...२...४२. यो राष्ट्रादपभूत स्यात् तस्मै ३ २१ यो रेतखो स्यात् प्रथमायां तस्य चित्याम् ५ । ५। । । ... १४२ योऽर्वन्तं जिधापूसति तमभ्यमौति 18।१५। १ 888 योऽलए श्रियै सन्मदृट् समानः स्यात् २।२।८।१.... २... ... .. • २६२ 36 ·( २८.) भा प २ ... ... . ... ... १८ . ... का। प्राचा यो वनस्पतीना पलयहि ५।१।१।१८... ५.. यो ऽवन्टयमवैत्यभु वै वरुण २।३।१२। ६ २ यो वरुणाहीत स्यात् स एवं २।१।२। २...२ २६० यो वा यसोरायतन वेदायतनवान् थो वा थमामि प्रयिते ७।५।१५। १ है यो वा यमि सर्वतोमुख चिनुते ५ ।।.... २२. यो वा व्यमिचित प्रथम पभरधि ५। ।। ... ५... EB यो वा चमिस्तस्यां वेदतुतुरमै यो वा पनि प्रत्यापतिछते यो वा व्यमि प्रयुज्य न वि मुमति ५।५।१।१६ ५ ... १०० थो वा यध्वर्या प्रतिष्ठा वेद ३।१।२।६ यो वा पध्वयों स वेद खदानेव पो वा पपनाभिमपिं चिनुले ५॥२॥ ८॥२. ... ५... ५. पो वा बशीर्षाणमनिं चिनुते यो वा प्यपात्मानमपिं चिनुते ५५ ८८...५... यो वा व्ययपादेवत यमुमचरत्या २५ यो पा थयथादेवतममिं चिनुते ५।।१।१ २०० पोदा थालि सामिधेगीनां वेदा० २1५। ११४ यो वा व्यवस्य मध्यस्य शिरो वेद ।५।२५। १ यो वा यस्य पशुमति मारसए ... १२।९।८... ६... २८२ यो वा एका प्रतिष्ठा वेद २५४ पो वा उपद्रसारमुपश्रोतारम् १३। ५२ ३ यो वा एतामामामसन मृति वेदा• ५।६।२।१. यो वामिन्द्रावणा दिपात्सु पाप २।३।१२। यो वामिन्द्रावरणावो २।३।११।१० •०६१ . ... . ... ... . ... .. ..

·( २८१ ) का।।।।प्रा भा ... ... ... . .. ... यो विदामः स नैऋतो योपटत स २।६। ३।०...२... १८ यो वै गायत्री ज्योति पक्षा वेद ७।२।८।३... २८७ वै ग्रहाणा निदानं वेद ६।५।११। ५... यो वै यहाणां मिथुनं वेद योवै तानूनस्य प्रतिष्ठा वेद ३ यो वै दश यचायुधानि वेद १।।८।१...१..८.२ यो वै देवान् देवयशसेनापयति यो वै देवेभ्यः प्रतिरोध यज्ञेन यजते १।६ ! ८।१२ ... १...८०२ यो वै पवमानस्य सन्ततिं वेद ३।२।१॥ यो वै पवमानानामन्वारोहान् ३।२।१।१ ३ यो वै पूर्ण व्यासिञ्चति परा स सिञ्चति ॥ ५। ६। ५ यो वै प्रजातेन यज्ञेन यजते १।६।। यो वै प्रजापतये प्रति प्रोच्यानिचिनोति ५। । १। १... ५ ... २७० यो वै प्रयानाना मिथुनं वेद २।६।१।८...२... ६०८ यो वै यज्ञं योग यागते युनक्ति १।६। ८।१७... यो वै यचं प्रयुज्य न वि मुञ्चति यो वै यज्ञस्य दौ दोहो ६०२ यो वै यज्ञस्य प्रायणं प्रतिष्ठामुदयनं ११८।११। ३ ६२८ यो वै वसोर्धाराये प्रतिष्ठा वेद ५।७।३1 .... ५. २८२ यो वै विराजो यज्ञमुखे दोहं वेद ६।२।११।१५...... ५८ यो वै श्रद्धामनारभ्य यज्ञेन यजते यो वै संवत्सरमुख्यमत्वाग्निं चिनुते ५। ५। १११६ ... ५... ११८ यो वै संवत्सरं प्रयुज्य न वि मुखत्या २।२।६। ८... २... ३५८ यो वै सप्तदशं प्रभापति यज्ञमन्वायत् ११६ । ११ । १ १२६ यो वै सूत्तायै दोहं वेद १।६। ११ । १५ ...१ ... ... ... ... ... ...

·२२ का।प्रापमा भा t .. ४५ प्रारम् यो वै सोम! राजानं सामान्य ३।१।२। २... ३... यो वै सोममप्रतिष्ठाप्य स्तोत्रमुपा ३।५।२।६...३ यो वै सोमस्याभिषूयमाणस्य प्रथमो ३११।। यो वै स्तोमानामवमम्परमता गच्छन्तं ७११। ३। ८ यो वै स्वार्धेता यता५ थान्तो होयत ६।२। 8 । २ यो ऽहत दतमाह स एनसा ... ६।३।१०।। de ... ... ... ... ... र रक्षा मागोऽसीति स्थविमतो ७६ रक्षासि वा एतत् पशु सचन्ते ३।४।१।२ २९५ रक्षासि वा एतद्य सचन्ते ५।२।२।८ २६ रक्षोत्री याज्यानुवाको भवतो २१२ २६ ३४ रक्षोषण वनगहनो वैयावान् ६।२।११। ३ रजनो वे कौणेय ऋतुनितं जानकि रथचकचितं चिन्वीत भारय्यवान् ५।४।११। .... ५ .... रथन्तरं दिवाभवति रघन्तरंगलमिया•0181.1 ३ ४२१ रचन्तर पूर्वेऽहम्माम भवतीयं वै... ७।१। ।। ५. रघमुख धोनसामस्य होतथा २।।८। ५...... २६८ रमिरसि क्षयाय वा क्षयं जिम्वेयाए ३।५।२।। ए रधिरित्येवारिसमानत ५।३।६।१ रमोवाइभ्या पञ्चदशं निरमिमौत ॥१।१।०... २४० राजानी वा एतौ देवताना यदनोयोमा२।९।२। ५... २... राधमतरीप्रघमामबार राथन्तरी वा२।५।। राधन्तरी वा ऐन्द्रवाययों .. २०B रायस्पोपेस समिया मदेमण्याहा. ... ... ... ... ... ... ...

·का 1 प्रमा भा १८ ... ... ... ... ... रायस्पोले यक्षपतिमाभजन्तीरित्याइ ५। 8। ६ । राष्ट्र वै पणे विडश्वत्थो ५ ...३ राष्ट्र वैश्वानरो विण्मरतो ५|BI७१२२... ५... राष्ट्रकार्य होतथ्या राष्ट्र वै ३।। १... ६ ... २६० राष्ट्रस्टतो जुहोति राष्ट्रमेवाव रन्धे... ५।8।। रिच्यत व वा एतद्यद्यते १।७। ५। 8 ...१...८०८ रुक्मर होने... १।८।१८।६... वग्णवत्यर्चा भाटव्यवतो यहीयाद ६ । । ।११। २. ६ १.३ रुदस्य गाणपत्यादित्याह रौद्रा वै पशवो५।१। २।१० ... ५... ५ बदाः सम्मन्य एथिवीमित्यारीता ५।१।६। ... ५... १४ रहो या एप यदमियजमानः ६।३। ५। २.... रुद्रो वा एष यदनिस्तस्य तिसः रहो वा एष यदग्निस्तस्यैते तनुवौ... ५१७।३।६... ५... २६९ राधे वा एष यदमिः स एतदि ५।।३।१... ५... ८२ रहो वा एष यदमि स यथा ५। 211 ५... ५...१५८ ररू रोह कलासः शूकुनिः ५।५।१६। १... ५... २८२ रूपमसि वो नामेत्याह ३... १८८ रूपाणि जुहोति रूपरेवैनासमईयति ।। ६।१६ रूपेण वो रूपमभ्यमौत्याह १२५ रेतः स्तिं न त्वष्ट्राविकृतं प्रजायते १1५1८! ५... १...८१७ रेतः सिञ्चति प्रजनने प्रजनन हि १।५।८ २...१ रेवती पुरोऽनुवाक्या भवति शान्त्या २।२।११... २... ३६३ रेवतीरमध्वमित्याह पशवो वै रेवतौ ११५। । १ रेवतीरमध्वमित्याह पशवो वै रेवती ६।३।। ८.... रेवतीर्यज्ञपति प्रियधाऽऽविशतेत्याइ ६ ३। ॥ ७५ १६० ... ... ... ... ...

·(२८३ ) ब्राह्मणम् का प्राचामा HT ... रेवदस्योषधौम्यत्वौषधीनिवेत्या ३।५। २ । १२ ३१.. ३१ रोहितेन त्वानिर्देवता गमयत्वित्याहैते ११७।४। रोहितो धूमरोहित कर्कन्धुरोहितस्५ । ६ । ११ । १ ... ५... २६२ रौद्रं गावौधुकं चरमच्छावाकस्य १।।६।१० ... रोही रोहिणौमा लभेताभिचरन् ।। ७।९. ...२...३०५ २ ... लोमत सम्भरग्यतो ह्यस्य मेध्यं ५/१1।८..५ . ६ लोमशं वै नामतच्छन्द प्रजापते.... ५।१। ८।१२ ... ५... १९ व 44 ... २ ... ... ५२ ... . ... वच व्यान्यं वच धान्धमागो २।६।२।१० वष इव वा एषा यदभिरभिरसि ६।२।५.। २.. वर्ष वा एतं यजमानो मार व्याय वचो वा एष यदश्वो ददिर ५११२१२. वो वा एषा सम्मोयते यदेकादमिनी६।६।४।१२ ६... ९३२ वो वै चतुरात्वारियो वच पोडशो ५।३। ५। ५... ५... ७३ वयो वै यस क्षुत् खलु वै मनुष्यस्य १।६। ०।१५.. १...८८५ वो वै सधितिर्वयो यूपप्रकलो... ११३। ०११५... ६ वडवा दक्षिणा ।।२१। ८... . १९८ वत्सचोपावरमत्युखाचाधिश्रयत्यव ध १।६।६। ५ ८९२ वत्सस्यैक स्तनो भागो हि सोऽथैकर ६।२। ५। २ वनस्पते प्रतवनमो वि रोहत्यावथने ६।३। । ६ वनेषु व्यन्तरिक्षततानन्यार २६ वपमा प्रवर्य पुरोडाभेन प्रचरपर्ने ६।३।१०। २... ... 98 ... . ... ... ...

·( २८५ ) भा । ७ ६ ७५ ... ... ... हन . प्राणम् वपामेक' मरि शय यात्मैवात्मानं... ६।३। ०1१५ . वपाया वा द्याट्रियमाणायाम् ३. वपाश्रपणीभ्यामन्चारभते ६।३।। वयो वा यमियदमिचित्पक्षियोऽग्नीयात् ५।७। ६। १... ५... ३१२ वरुणं याति वरुणपाशादेवन ६।६।३।१२ ६ १२६ वरुण मुघुवाणमन्नाद्यं नोपानमत् २।१।६।१...२ वरुणं देवा यब्रुवन् त्वयाप्रमुवा . ६।। ८।४ वरुणो वा एतं ग्रहाति योऽश्वं प्रति २।३।१२। २ ...२...४५५ वण्यो वा एष दुर्वागुभयतो बहो ६।२।८।३... वरुणो वा एष यजमानमभ्येति ५।१।५।२८... ५... १३ वरणो वा एव यजमानमभ्येति वर्षो दाविश इति पश्चाद ५।३।३। वर्ममा वा चन्वित्य यज्ञर रक्षासि ६।२।। ५... ६ वर्मना वा व्यन्वित्य यज्ञ रक्षासि ६।६। ३। ३ ६ १२९ वर्हिरभि जुहोत्याहुतीना प्रतिष्ठित्या ६।६। ३। ६ १२६ वणं वा एष चरति यदुक्षा २।१।७1८.२... ৰা নবায় १।।१।१२ १७८ वषट्कारो वै गायत्रियै शिरोऽछिनत् २।। ७।१ वषट्कारो वै गायत्रिय शिरोऽच्छिनत् ३।५। । १...२ वसतीवसैटेहाति पशवो वै वसतीवरौ ६ ।। २! .... वसन्तम्टतूना प्रौणामौत्याहनवो वै .. १।६।११।१. वसन्ता प्रातराग्नेयो कृयाग्रौवीमा लभेत २।१।२। ८... २... २६५ वसन्ता प्रातस्त्रौन ललामाना लभेत २।। ।। ३...२ .. २८. वसिष्ठो हतपुत्रोऽकामयत विन्देय 018।। १... १८ वसकोऽसि वेशशिरसि वस्यधिरसोत्याह३।५। २।१७... . ... २... ... ... ३१७ ·( २ ) का । प्रमा ... ... ... . ... ... ... प्राणम् वसमान् यत्रो वसीयान भूयासमियाइ १४०।८।११ वसूना मागोऽसौति पुरस्तादुप दधाति ५१३ । ।। ५... ५... १ वसोर्धारा जुहोति वसोम धारा यसदिति । । १... ५... वस्तो वय इति दक्षिणेसे उद दधाति ५। ३ । १।१७... ५... ५६५ बस्यसि रुद्रासीत्याह रूपमेवास्या ६।१।। ३... ६ ... २२ वधि'प्राणो वै मनुष्यस्तस्याशनं ६।१।१।१२ २ वहीशिन इत्याइविजो वै वड़य... ८।३।६। १ ... वाक् च मनश्चातीयतामहं देवेभ्यो २।५।११।१४ वागेव सहखतमौ तस्माद वरो देयः वाग्वा प्याययणो वागराममहस्तस्माद ७।२।११. २७४ वाग्वा एषा यत्सोमायणी भूरसौत्याह ६ ।। । वाग्या एषा यत्सोमक्रयणी- सौत्याह । १।। ... २. वाग्दा एषा यदैन्द्रवायवो ६।४।७१ ६ वाग्वा ऐन्द्रवायवयक्षुमैत्रावरण'. ६।। ८1८... वामै देवेभ्योऽपाक्रामद्यशायातिठमाना६।१। । १ वाम देवेभ्योऽपामामद्यधायातिसमाना ६ । । ।११। ५... वाम्ब दादशाहो यत् पुरस्ताद ...११. वाम्मै परायव्याकृतावरत् ते देवा... ६।। .. ५... वाम यासनसोः प्राणोऽसोशक्षु... ५1५। ६।३ वाचस्पतये त्वा इतं प्राश्रामौत्याह २।८।२ वाजवतोभ्या यूपत्यमं वै वाजो १...८७२ वामय प्रसवोति हादशं जुहोति ५। 81 ८११९ वागस्य मा प्रभवेनोट्टामेणोमोदित्याह ५१४। ६ । २६ ... ५ ... वाशाना सत्यति पतिमिद्यादान ५।।६।२९ वाजेबाजे हवामह इत्याहानदे... ५।२।५... ५... ... ... ... ... है ६ +8 ·( २८७ ) 1प्रा भा ... ... ... ... 8 प्राणम् का1प्र। वाण प्रजन्तर्भवति शतायु पुरुष 01५1८। ३..६... ५२९ वात्सप्रेणोपतिएत रतेन ५।२।१।१४ ... ५... वायचे त्वा वरणाय स्वेति ६।१।४।२० ... १२ वायवे नियत्वत या लभेत ग्रामकामो २।१।१। ३ ...२..२४१ वायवे नियुत्वत या लभेत व्योगामयावौ२।१।१।६ .. २... २४२ पायये नियुत्वत था लभेत प्रजाकाम २।१।१। ५...२.. २४२ वायपे नियुत्वते तूपरमा लभते ५।५।१।३... ५... वाययं वत्समा लभेत २।१।।।९५... २...२२ वायव्य श्वेतमा लभेत भूतिकामो २११।१।१ २... २०१ वायथ्य कार्या प्राजापत्या इत्याडर ५। ५। १८...५... ९९७ वाययं गोम्टगमा लभेत यमनिवासम्। १.१.। २...२ वायव्यया वायव्यान्यन्द्रिया सदो वाययामा लभेत भूतिकामो ३।। २०६ वाग्थ्योपाकरोति वायोरेवैनामवराध्या ३१७। ३।६ १... २८ वायः पशुरामोत्तेनायजन्त.. ५।०१२६ । २... ५.. ३५४ वायु देवा व्यनुवत्सोम राजान ।। । २..... 44 वायमती श्वेतवती यान्यानुवाक्ये ५।५।१।५ ५... १९० वायुर्वे पशूनां प्रिय धाम ५।५।१८... ५.. ११५ वायो वौहि स्तोकानामित्याह ६।१।८।१५ ...... वारवन्तीयममियोमसाम ११।१८१८ वारणं दशकपाल! सूतस्य महे 14) ५. २...१.३ वायण दशकपालं पुरस्ताविपेदनकामो ११। ५ .. २... वागय दशकपाल महानिरयो रविवार।।१०। ....२... १०॥ वारणास्त्रय कृष्णलखामा वरयाय ५।०।१... ५... २०१ पारणो वा धमिरुपमह उदु तिष्ठ 37 ... ... .. ...२... .

·( २८ ) का। प्राचा भा ३ ... . २ .. ... ... ... द्वादपम् वारुणो वा व्यनिरुपनहो वि पानसे ति ५।१ । १ वाराणो वा क्रीतः सोम उपनहो... ६।१।११। १ ६ २८ वारुण्यर्चा परिचरति वथैवैनं ६।१।११।१० वाससा दोक्षयति सौम्यं वै क्षौम द।१।१।६... वाससा पर्या नयति सर्वदेवत्यं वै वास है।१।११। ७... २९ वाशती रेशमोटभ्याम् ११८११८११४ ... ९...७ वासिष्ठो ६ सात्यहयो देवभागं पप्रच्छ६।६। २। ह १२० वास्तु वा एतद्यवस्य क्रियते ३।१।१०। ७ ३ પૂર विक्रम्य जुहोति विक्रम्य होन्द्रो ६।५।८।७... १२. विच्छिन्न यज्ञ समिमं दधात्वित्याद विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधात्वित्याद १।७।१।१२ वि ते मिननि तफरीमित्याह 18.8 ... २१४ वि ते मुच्चामि रशना विरमौनिन्याह ५।७। 8 । ...८७३ वित्तायनो मेऽसौत्या वित्ता विदेरमिनमो नामाने व्यरि इति ६१२१७।४ ... ६ 86 विद्वा सो वै पुरा होतारोऽभूवन् २ । ५।१५। ७... २... विधेम ते परमे जन्मन्नम इति ५।।७।१३ ... ५... " वि पापना माढव्येणाऽऽवर्तते ६।२।६१२६ 8५ विभक्ति करोति ब्रझैव तदकरपा १।५। २।६ विभक्तिमुक्ता प्रयाजेन वषट्करोत्या. १।५। २। ६... १... ७७५ विमान एय दिवो मध्य व्यास्त इत्याद ५।। ६ । १०. ५... विराजि व्यग्निश्चेतव्य इत्याज ५/२।७।१४ दिदोषाचत्वारि रत्युत्तरलो ५.३१११२ ...... वि वा एतद्यजमानो लिश्ते यत्यतरं २।६। ५। २३ ... २... ७३५ वि वा एतद्यज्ञ छिन्दन्ति यददाम्ये ... ... .. १... ७०५ ..

·( २प्र ) भा का। प्राचा ... ... ... ... ... ... प्रादरम् वि वा जघनं छिन्दन्ति यम्मध्यत २।६।।... २... ७६५ वि वा एतद्यझं छिन्दन्ति यत् घडह । ५। ६ । ८... दिवा एतं प्रजया पशुभिर यति २।५। ५1 २ २...५८४ विवा एतस्य यज्ञ ऋध्यते ३।४।१।१ ३... २२० वि वा एतस्य यश्चिते. १।५।।. १ वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते. ३।२।८। ७...३ वि वा एतौ विधाते यश पुरामिर ५।२।8। १...५... वि वा एनमेतदईयति यदारण सन्त ६।१।५। ६ ६ वि वा एष इन्द्रियेण वौर्येणते ५1५1 1 २... ५... १५८ विवा एष इन्द्रियेण वौर्यगाईते २।२।। ५... २... वि वा एष इन्द्रियेण वौर्यगीते २।३।२।११...२... ११९ वि वा एष इन्द्रियेण सोमपीथेनते २।। २।१४ ...२....९९ विवा एप प्राण प्रगया पशुभिर् ५।। ५। .. ५... विशत्या सर्वा वाम्छनिवत्याह ५।२।१ ८... ५ .. विशालो भवति व्यवसाययत्येवैनम् २।१।।१२... २... विश्वजिति सर्वएछे यहीतष्या ११० विश्वमित्सर्वएछोऽतिरामो भवति ॥२ ५।१० ८... २५ विश्वजिद्भवति विश्वस्य जिये 01 ५। १।१०... १०५ বিস্ববিন্নাব্যাবহ 18। ५। ५... विश्वज्योतिष उप दधातोमानेव विश्वमस्य प्रियमुपहतमित्याचा' २।। ।२. ... २... ५० विवरूपो वै खाष्ट्र उपरिधात्पश्मभ्य• ६।३। ०1११ विश्रुपो वै बाट पुरोहितो देवाना २१।१।१...१..at विवाथा माहि प्रदिशा पिया इदाह५ ।। ८११९..५ विवामित्रनमदो सिछेनारपईता ।। ०।१२... ३... ५८ . ... ... ....८ ·(२८.) का। प्रा भा ... ... ...etc २ ... ... ... ... ... प्रापम विश्वामित्रजमदनौ वसिष्छनास्पताए ५। 8 । ११ । १२ विश्वे देवस्य नेतुरित्यनुटुभोत्तमया ५।१।६।३ विश्वे देवस्य नेतुरित्याह विश्वे देवा इ मादयन्तामियाह १।५। 81&...१ विश्वे देवा इह मादयन्तामित्याह ८५५ विश्वे देवा देवतोणिहा छन्द ३।१।६।१६ ३४ विश्वे देवा यदजुषन्त पूर्व इत्याह विश्वे देवारतृतीय सवनं नोदयच्छन् ६।५। ७. 8 विश्वभ्यस्त्वा देवेभ्य इति पूतभरतम् ३।२। १।१२ विश्वेषावै देवानाम्रममता ७।५। ७।११... वियम या लभेत विधमाइव होमेलोका २।१।। ३ २...२७५ विषुरूपमस्य रहे दृश्यते यस्ता ५11 ८.....७६ वियुरूपा यत् सलमाणो मवयेत्या ६।३।११। ६ ६... १ विभौ प्र हरति तस्माद विश्वसौ ६।३। ८।२० विधूचौरुप दधाति तस्माद विश्वञ्चौ ५।२११० । १६ ५५ वियम्मोऽसि वृध्ये खा शिक्षिन्वयाह ३1५। २। ३ विष्णवे शिपिवियाय जुहोति ३।।१।६... ३ २३५ विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दोभिरिमाल्लोका ।। ५।९. विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दोमिरिमाल्लोका५।२।१।१... ५ ... ३२ विष्यो' ममोऽस्थमिमातिहेत्याध १।७।५।११ १...६७ विष्णो भूयोरई देवयन्यया १। 181 ६... दिप्यो स्परसि विष्णोध्रुवमसीत्याह ।। ६।१२ ५९ विष्णों व मो.- यक्षिमित्याह .. ३।१११०१११ वि सव पश्य यन्तरिक्षमित्याह विझेन तैमइते यसोपवासये. ६।३। २।११... ६ .... ११ .. ... .. ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... પૂ૮ ... ... ...

·( २८९ ) का।। भा । प्राधापम् ... १८५ ... ... .. . ... घोरहानारष देवाना योऽमिमुद्दासयते१।५। २। २ वीरहावा एप देवाना योऽमिमुद्दासयते१।५। २।१५ ००५ वोरक्षावा एष देवाना योऽमिमुद्दासयते २।२। ५। ६ ...२ . . ३५५. हडेन वारष पसुना यजते .२१३ राषएषती प्रतिपदं कुर्यात् .. ७।५ ५। २... हषामित्षय भरमित्याह ५।१।५।२४ सर्वाि इडा रण्य वै निक्रमणे १०।२।२२...१ एपिसनीयप दधाति धिमेवाव रन्धे ५१३।१। ६.. ५ .. रिसनीयप दधाति हरिमेवाव रन्धे ५।३।१०।१ यो परशुभ्यामित्याच वेगुना वि मिमौत यानेयो वै वेणु ५।२। ५। .. ५... १२ पेदि मोक्षवृक्षा वा एघालोमकामेध्यार ।। ५। २... २.... ०२२ पैदुको वासो भवति य एव वेद... ५११।१।०... ५... ११ रोऽसि वित्तिरसि वि देयेत्या ...८०१ वैकातीमा दधाति मा एवाव रन्धे ५।१।८।१८ वैकातीमा दधाति मा एवाव रन्धे ५।१।। वैतस कटो मवयामुयोनि यो ५।३।१५। । ... ५.... ३ वैरागोवा एष यशोयदेकरमाप्रपञ्चायो।। ११२ वैरागो वा एय यज्ञो यशरात्रो ०।२।। २... २५१ वैश्वकर्मयो महाते विश्वान्येव वेग ४८९ वैश्वदेव कपारेखमहाति वैश्वदेयो वै६।। ।। ३. वैश्वदेवमामास सहाति वैदेयो।।। । वैश्वदेवं परं रतोयसने मिपन्ति ।।६।१२ वैश्वदेवं च पिसी पौडी दक्षिा ११ १....... पदेव पल्पमाल्भत ग्रामझामो २।१।।१२... २... २८९ ... ... ... ... ... 8...

·( २६२ ) ...२८..२६९ २...880 . ܗܽܘܢ ... ... ... ... .. ... प्राणम् वा ।प्र। प्रा वैश्वदेवं रखरूपमा लभेतानकामो २।१।६।११ वैश्वदेवी सादगी निर्वपेय २।३।८।०... वैश्वदेवी बहुरूपामा समेत ग्रामकामो २।१। । ७ वैश्वदेवी बहुरूपामा समेतान्नकामो २।१।०।६ वैश्वदेव्या चि शस्यमानायामद नयति ६।५। २०१० वैश्वानरं हादशकपाल निर्वपे २।२।५।। २ ३५४ वैश्वानरं द्वादशकपाल निर्वपेद २।२।६।७...२... वैश्वानरं दादशकपाल निर्वपेद २।२ ५। १ २५४ वैश्वानरं हादशकमाल निर्वपेद २।२।६। २... २... वैवानरं दादशकपालं निर्वपेन् २१२।५। ....... २५४ वैश्वानरमताय जातममिमित्याह ६।५।२। ३... वैश्वानयं पुरौषमुप दधातीयं ५।६।। ८... ५.... २३४ वैश्वाना शिक्यमा दत्ते सदयत्येवैनत् ५।२। ४। वैष्णव वामनमा लभेत य यज्ञो नोपनमेद२।१। | ... २... ३९. वैष्णव वामममा समेत स्पईमानो २।।३। २... २... २०५ वैयाव चिकपाल वामनो दक्षिणा १।८११०।१० ... २... १०० वैष्णव्यर्चा कल्पयति वैष्णवो वै वैष्णव्यर्चा पुनरेयोपतिछते ३।१।१०। ८.. ३... वैष्णव्यर्चा इत्वा यूपमच्छति वैष्णव्य!प दधाति विष्णुवै ५.२ १२५... वैष्णव्या इविनिम् ३।१।६। ३... ३... ३२ थचिठमन रभस विदानमित्याहा. ५११।३। ०...... व्यवियजेदिवरान् प्रायवैनं पशुभिर् ६।६। ।। ५.... ६.. १३१ व्यतिपच्यन्ते प्रजया पशुभिर्य एवं.. 08। ३ । १९ स्यत्यासमन्नाहानिहाय २।३।६। ...२ 8. ... ... ... ७ .. . ४२९ ·( २९३ ) प्राक्षणम भा का। प्रा था ब्रा ... ... २ ध्यत्यासजन्वाहानिहाय ... २।३। ०। ७...२... ४३२ ध्यस्तमिव वा एतद्यज्ञस्य यदिडा प्यस्यन् विश्वा धमतौररातौरियाच ५।१।५।२६ व्याघ्रो वय इति दक्षिणे पक्ष उम ५।३।१।१०... ५.... ६५ थाममात्री पक्षौ च पुच्छञ्च भवति ५.२ ५। ५... ५... ४२ ध्याममात्रौ भवत्येताय पुरधे वीर्य ध्यारत्तदेवयजने याजयेद व्यारत्वामं ६।२। ६।२४ ४५ युद्ध वा एतत्प्राणैरमेध्यं यत्पुरुषशीर्षम् ५ । । । ३... ५.... वृद्ध वा एतत्प्रागैरमेध्यं यत्पुरुषशीर्षम् ५। २। ६। .... ५.... ५१ यहं वा एतद्यधस्य यदयजुष्केण . ५।१।२। १... ५... व्योम सप्तदश इति दक्षिणतोऽन ५।३।३।३... ५... ( प्रतमुपैयन् ब्रूयादमे व्रतमते व्रतं व्रतेन वै मेध्योऽमित्रतपतिव्राह्मणो 8 ... ... ... . ... शंयु बाईस्पत्यं मेधो नोपानमत् ... ५१२। ६।११... ५.... ४५ शका भौमी मात्र कमो मायौलवस्ते ५। ५।१९।१ भकरय ए; भवन्त्यन्यदन्यच्छन्दो... ५।।१२।।... ५... १९. शस) धिमा इत्याह शतं त्वा १।५। ८११... १ ११ शतकृयाला भवति शतायु पुरुष २।३।२।३...२... शत ते राजन् भिषन सहसमित्याह ६।६।३। .... १२९ शतभ्शिरसि वानस्पत्यो.-.इत्याद २१६! 8। २... २... ७२८ शतमानं भवति शतायु पुरुष २।३।११।१.... ४५९ शतमान भवति प्रतायुः पुरुष ३।३।।। ८.......१३ मतमानं भवति शताय पुरुष ·( २६३ ) ... 098 ... ३११ ... ... ... ... ... ... माझवम् का। प्राचा भा भतं ब्राझया पिवन्ति १।१९।५...२८. १७० शतरीयं जुहोति ५।।। २... ५... ६२ शताक्षरा भवन्ति शतायु पुरुषः १।५। २। २... १... शषलो भवति विद्युतमेवामै जयित्वा २।१। ८।१५ अमितार उपेतनेत्याह यथायजुरेवैतद ३।१। ५। ६ ३० शमीमयोमा दधाति शान्ये ५... २९ प्रमोमयोमा दधाति शान्त्यै ५।९।१०।०... ५... २२ शम्यया परिमिमौते पात्रैवास्यै ६।२।७।२ 84 भरमयं वह पूरणात्येवेन वैभौदक २।। ५/१५ ...२...२६२ शरीरं वा व्यस्यै तदुपातथा इति शरीरं वा एतदर्यचित्य ५...२३० भरौरं वा एतद् यजमानः सरस्फुरते ५।६। ६ । ५...२ शर्कराभि स५ सृति हत्ये ५।५।६। ५... ५... १३ शिक्यमभ्युप दधाति नैर्ऋतो वै पाश ५।२। BI...५... 89 शिखामनु प्र वपन्त ऋया ७६ ३ ४२९ शितिएछो भवति पाईस्पत्यो २।९।६।२ शितिवाडरन्यत शितिमाह ५६।१३। १ ....... २६३ शिरो वा एतद यज्ञस्य यदाधार... २।५।११।२४ २ ६५२ शिरोवा एतद्यनस्य यदाधार ... ७३ शिरो वा तद यज्ञस्य यदाधारो ६।३। 1 शिरो वा एतद्यइस्य यदानिध्य ६।२।। शिरो वा एतद्यज्ञस्य यईविर्हान दिदोह।२।८।८ शिरो वा एतद्यज्ञस्य यइविडाम प्राणा६।२।११।१ ५७ शिरी वा एतद्यस्य यइविद्धानं प्राया।२।११।१४ शिरोवारतद्यम्य यइविनि विश्णो ६ । २१ ६.९९ ... ६ .. ... ... ... ... ... ... ... ...

·२६५) का। प्राथ। मा ... ... .. ... माक्षणम् भा शीर्षनधि निधाय जुहोति ६...१२२ शुकं ते शुक्रण राहामौत्याहेतहा ३।३।४।२ ३...१२ शुक्र ते शुक्रण क्रौणामौत्याह ६।१।१०। ५... शुक्रपाण यावि यजमानदेवत्यो ६।५। ५। .... ६ ११२ शुक्रस्य वा एतदायतनं यत्पञ्चममहस् ७।२।८।१६ ... ६ २७५ शुक्राग्रान् ग्रहौत गती प्रतिष्ठाकामो ७।२।७। ५... ६ शुक्रामन्थिनौ वा व्यनु प्रभा. प्रजायन्ते ६ 18 ।१०। ८ सुवा यमि सोऽध्ययुं यजमान ... ५।६।। २०६ शुण्ठास्त्रयो वैष्णवा यधौलोधकर्णास् ५।६ । १६ । १ ... ५... २६० सुन शेपमाजोगतिं वरुणोऽरहात् ५।२।। ५... ५... ३३ प्रयोतमि समिधा हवम् म इत्याइ ६।। ३। ६ टतातोन मेध्यत्वाय ग्राम्यं वा ... ५।२।८६... ५... ५२ हतातकोन मेध्यत्वाय तस्मादामा... ६।५। ६। ६...६ ११४ शोधिकेशस्तमोमह इत्याह २।५। ८... २... प्रमशानं वा एतत् क्रियते ५।२१।१४ ... ५ ... सशानचितं चिन्चौत यः कामयेत ५।३।११।११ ... ५...१०४ श्यामो भवत्येतदा ध्यन्नस्य रूप २।१।। २...२६ श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकामः ५।४।११। २... ५... धायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति १।८।१०।१८... २... १७८ श्लोकेन परस्तात् सदस' स्तवन्त्यनु लोकेन ७।५। ८। 8 ... यात्रा स्थ उन्नतुर इत्याहै। वा ६।। ।। ५...६ श्वेतायै श्वेतवत्मायै दुग्धं मथितमाज्यं २१२।१. 1 8 ... २... ३६६ प षट् चितयो भवन्ति घट पुरोषाणि ५।६।१०। ६ ... ५.... २५० यधिशतमनुब्रूयात् पशुकामस्य २।५।१०।११ ६०१ ५० ... ... ५९३ 38 ·( २९६ ) भा ... . ... ... ... ३१५ ...808 ... ... प्राचषम् का। प्राचा H पनि यत् सम्पद्यन्ते पनि प्रदक्षरा५ । ३।२।१२ पशिशदात्रो भवति पनि दक्षरा०18। ६। ६...६ ४१६ पटपदान्यनु नि कामति २२ मट सम्पद्यन्ते घड़ा ऋतव ६।२। ३.१. पडक्षराण्यति रेषयन्ति षड्वा ऋतव ६।६।११।११ ६ ... १३२ पड्गयेन पति पता ऋतवः ५।२।।... ५...२ घडहा भवन्ति बड़ा ऋतव' पडदा भवन्ति पड़ा ऋतव परहेग यन्ति पड़ा ऋतद ७।११।। ६ घडहर्मासानसम्पाद्याहरुत्सृजति पहाधिनानि भवन्ति यड्डा ऋतव' ... 018| 1८... ...१८ पडद्याम प्रियं भवति यदा तव ५।१।१।१० ५... २५ पडग्मियाणि जुहोति पड़ा ऋतद १२० पनि पति यड़ा ऋतव ५।१।। पमिर समि' पवपति यड़ा ऋतव ६181 ५। १२ to पट्भियपतिष्ठते या ऋतव ... ८.५ यदि होति यहा त्ररतव ५। 81८1८... ५...१.५ पभिदीक्षपति महा ऋतव ५।१।८।१ ५... घमिनि वपति पट्टा परतव ५।२।। २... ५... घमिईरति पड़ा ऋतव ... 18 १५ २... २०० पहमिरति पहा ऋतव ... ५.18।1८... ५... ८ पडरायो भवति महा तव 0॥२१। २३४ परमार्मानीये पहा ऋतद ... ५।३।११।१८ ... ५...१८ ५.३ ५। 8... ५.... ०२ घोडमिमामाभाति 01.18 ... ६ ४१६ ... ... ... ... ... 8B ... ... पीडसहोम प्रत्युत्तरत ... ..

·भा का। प्राथ। प्रा ... ... ... ब्राहाणम् स यादित्यः प्रजापतिमव्रवीदुप ५।। ५.१. स इयुमात्रमिधुमा विश्वडूवईत २।।१२। ३...२... ५२८ सं यजत्रैरङ्गानिस यज्ञपतिराशियेत्याइ ६ । ३। ७।१० ... ६... ७३ संयानीभिर्दै देवा इमान् लोकान् ५।३११.१.... ५.... सरोहोऽसि नौरोहोऽसौत्याह ३।५। २।१६ ... ३ ... २१० संवत्सरं न कञ्चन प्रत्यवरोहेत् ५।५।४। ५... ५...१४२ संवत्सरमिन्द्रं यजेत संवत्सर हि व्रतं २।५। 8। ६... २... ५७८ संवत्सरमुख्यं भत्या द्वितीये ५।६। ५। १... ५.... २२९ संवत्सां पर्यालभ्यन्ते संवत्सरो वै २।। २८ ... २... २६५ संवत्सरं पर्यालभ्यन्ते संवत्सरो वै . २।१।। २२ संवत्सरस्य परस्तात् प्राजापत्यं २।११।०...२...२८१ संवत्सरस्य परस्तादनये प्रतपतये ... २।५।४।१. ...२... ५७८ 'संवत्सराय दीक्षिष्यमाणा एकाएकाया 181 १... संवत्सराय वा एतौ सममाते २।२।६।...२... ३५७ संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवोपसादयेत् ।।६।१०। ५.... १... १२३ संवत्सरो वा व्यनिर्वैश्वानरः.. २।२।६। ५... २... ३५७ संवत्सरो वा व्यब्दो मासा अयावा ५।६।। २... ५... २२३ संवत्ससे वा इदमेक यासीत् २०१ संवत्सरो वा एतं प्रतिष्ठायै नुदते ५।३।। ५... ८१ संवत्सरो वा एष यदमिस्तस्य वेधा ५।६।। 8...५...२५४ संवत्सरो वै षष्ठी चिति कतब पुरोष! ५।६।१.। ८... ५... २५० संवा एतस्य रहे वाक् हन्यते १।५।२। ५...१ संवेशायोपवेशाय गायत्रियास्त्रिभो ॥५। ५। ...६ ४६५ ...१२२ ... ...0०५ ·( २६८) का प्रावधा भा ... ... ७७५ ... ... 8 ... ...६५ ... ... ... माछापम सशितं मे ब्रह्म उदेषा बाहू ५।१।१०। ८... ५... २२ सम्यवाह सौवर्चनसस्तुमिञ्जमौयोदिति ।। २।१ ८६२ स५ स्पर्शयति रक्षसामनन्ववचाराय ६।२। १।११ २४ सात्मकृत् सम्मार्टि पराष्वि विहि २।६।६। सकृदमियतस्य ग्रहाति ६।६।१०। २... • १३९ सखाय इन्द्रमूलय इत्याहेन्द्रियमेवात ५११। २। ६ सधासि जगतोच्छन्दा- इत्या हेते ३।२। १। ५.... ३ ... सङ्कामे सयत्ते होसव्या राष्ट्र वै .. ३18| ३ २६८ सजनीय शास्यं विहव्या शस्यमगम्त्वस्य 01५। ५। ६ सभातवनस्यामाशास्त इत्याह २।६।६।१९ २ स जातो गर्भो ऽसि रोदस्योरित्याह ५।। ५.१. सजूदेवेन त्वया सोमं पिवेत्याह ८।५। १. सं ज्योतियाऽभूतमित्याहास्मिन्नेव लोके ११७।६। ६ १ सत्या सन्तु यजमानस्य कामा इत्याह ३।। ३। ९३ सथाशीरित्या सत्यामेवाशिघं २।३। १। 8 ... २... सवस्याहवनीयस्यान्ते स्तुवन्त्यमिम् ७१५ । २... स त्वं नो नमसस्पत इत्याह ३।३।११५ ३ २०५ सदसि सन्भे भूया इत्याहापो वै यज्ञ ११७। ५। ८...१ स देवता नामिहय वाघ इति २।५] २६ २ सदोऽभ्येति सवर्गमवैनं लोकं गमयति ।६।१। ३... ६ ... १२५ सदो चै प्रसर्पन्त पितरोऽनु प्रसन्ति ३।२।।१४ सदो विनिन एतेन घडराय सयो दोक्षयन्ति सद्य सोमं क्रोणन्ति १।१९८१ १ ...२... १७८ महती भवति सत्त्वमेवैनं गमयति ५।२।१।१६ ... ५... ३ मक्ततमन्वाद प्रामानामन्नाद्यम्य ... २१५। 01 २... २... B.E ... ... ... ...८०० ... ...

·( २६९ ) भा का। प्रथमा ... E.६ ... ... ... ब्राह्मषम् सन्तराम मेखलासमा यच्छते. ६।९।२।१२ ...६ सं ढणत्ति तस्मात् सन्तृणा व्यन्तरतः ६।२।११ । ६... ६. ५५ सं ते प्राणो वायुना गच्छतामित्याह ६।३। ७. ६ ... ६ ७३ सं ते वायुरित्याह तस्माहायुप्रयुता ५।१। ५। ३... ५... सं ते वायुर्मातरिश्वा दधात्वित्याह ५।१। ५। २... ५... १० सं त्वम सूर्यस्य वर्चसागथा इत्याह १।५।७।१६ संवा विशन्त्वोषधीरताप इत्याहा. ६।६। ३।१८... १२८ सन्दृशस्ते मा छित्मि १।७।६। २... १... ८२ स परमेठी प्रजापतिमब्रवीदुप ३०५ स एथिवीमुपासौददस्यै ब्रह्महत्यायै २।५। ५। ३...२... ५४८ सप्तकमालो भवति सप्तगया वै भरुतो २।२। ५ १११ सप्तकपालो मारतो भवति २।२।११।३ ... २... ३६० सा ग्रान्ते सप्त वै शोषण्याः प्राणाः ।।१०। ६ ३ २५५ सह ते यमे समिध' सप्त जिला इत्यमि०१ । ५। २।१६ ...१... ००५ 'साम ते व्यमे समिधः सप्त जिला इत्याह १।५।४।१.... सात ते बने समिध सप्त जिवा इत्यादृ५।। ७।१० समते मे समिधः सप्त जिला इत्याह ।।8। ३... ५... २६८ सप्तदश स्तोत्रं भवति १।११॥ २... १०८ सप्तदशरापो भवति सप्तदशः प्रजापतिः । ३ ।। ६ १४८ सप्तदश सामिधेनोरन्वाइ सादशः ६।३। ०। २... सप्तदशानुयाद्देश्यस्य सप्तदशो वै वैश्यः २।५।१०। ५... २... ६४१ समदशान्वाइ हादश मासाः पञ्चतः ६।३। 01 ३...... ७२ सप्तदशोऽमियोमा प्राजापत्यास ... ०।२। ५। १२ ... २५९ सप्तदशोऽमिष्टोमा प्राजापत्यापहव्य ७।२।५।१४ ૨૫૪ स्मदयो भवत्यनाद्यम्याव रया ७18। ११. ... 8... ... ... ... ... ... ...

·. का। प्राथाम्रा भा 8.3 ... . ... 08 ७8 ... प्राधापम् सा भवन्ति सागणावै महतो सप्त भवन्ति सप्तगणा वै मरतो ५18। ७१२७ .. ५... १०२ साभियॊक्षयति सम छन्दासि ५।१।८ २... ५... २. सामभिधूपयति सम वै शीर्षण्या प्राणाः५।१। 01 १ सप्तमे पदे जुहोति सप्तपदा शक्करी .६।१।८।२ सप्तरात्रो भवति सप्त ग्राम्याः यशव १२।२। २... ...२०१ सप्त वालखिल्याः पुरस्तादुप दधाति ५।३। २।१३ सप्त यौवे सप्त ग्राम्याः यशवः ६।३। ७।१२ सप्तसप्तोप दधाति सवीर्यत्वाय ५।३।५।१५... ५... सप्ताक्षरं प्रथमं पद सप्तपदा शक्करी ६।१।२।१६... समानरं प्रथमं पदमयाक्षराणि चीणि६११। २११८ सौतानि हवौघि मन्ति २।।६। ३...२ B८६ स प्रजापतिमुपाधावच्छचुर्मेऽजनीति २।५। २। २... २... ५५० स प्रथम सतिर्विश्वकर्मत्ये. सप्रैव जायते श्वश्वो भूयान् मवति २०० समनेषुः प्रत्यधुक्षकृतमकन्न तु मा २।५। ३।०...२ ५४८ समनैयु प्रत्यधुक्षन म तु मयि २।५।३। ६ समन्तं पर्यवधति समन्तमेवेन्द्रियं ... २।३।७।६ २... ४३२ समयावियिते सूर्ये पोडशिन' ६।६।११।१५ ६ १०२ समई प्रभया सं मया प्रजेत्याहाशिषम्।।६।६... १...२ समान साम मवति देवलोको वै साम ।५।१११३ 8०५ समानप्रमतयो भवन्ति ५।३।। ५...५ ... ६० समानयत उपमतस्तेगो वा व्यान्य २।६।१।३ २. समानो याज्यानुवाक्ये भवतः २१३। ८18 ...२... ३०४ समान्य यो भवन्ति मनुष्यतोको ०॥५। ।। १.. १८२ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·भा का प्राचा । २... ... ... । ...860 ... प्राणम् समान्या जुहोति समान हि चक्षुः ५1५। ३। ६... ५... समास्वाये ऋतवो वईयन्वित्याह ५।११ ॥१०... ५... १९ समितिमित्याह तस्माद् ब्रझया ... ५।२।। २... ५.... समिझो यम याहुतेत्याह २५, रा. ...२...६१८ समिधमादधायुत्तरासामाङलौनां २।६।६।२... २... ७७५ समिधामि दुवस्यतेति ५।२। २०१२ समिधो यजति वसन्तमेवर्तनामव रन्धे २।६। १।१... २... ६७० समिधो यजयस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति २।६।१। ६ समिधो यजत्युषस एव देवतानामवरन्धे २ । ६। १। २... २ समिथ्यजूपि जुहोति यज्ञस्य समिध्येद्द । ६ । २। १ समुत्रं वा एतेऽनवारमपारं प्रतवन्ते ७।५। ३। ३ ६ समुद्रं वा एते प्रतवन्ते ६...४०३ समुद्रं वै नामैतच्छन्दः ५।२।६।३ समुहं गच्छ खात्याह समुद्रस्य वोऽक्षिया उन्नय इत्याइ ६।। ३।११ समुद्रे ते हृदयमप्वन्तरित्याह ६।६। ३।१० समुद्रोऽसि नभखानित्याहेत ५।।८।१३ समुपहूय भक्षयन्त्येतत् ७।५। ६।१० ५.९ समूह्यं चिन्वीत पशुकामः .... ५।।१९।८... समूह्यावति यथाविद्धं निष्कन्तति २।३।१३ । १०... २... समेहा ते यमे दीद्यासमित्याह १।।६।१....१...८२ सम्पश्यामि प्रजा यहमित्याह सं प्रच्यवध्वमनु सं प्र याताने ५101 01 8 ... ५... ११८ सम्मरणस्त्रयोविरा इत्युत्तरतम् ५।३। ३।१३ ... ५... म यश. प्रभापतिमन्नवौदुए वायानोति ५१७} ५।१.... ५... २.५ 8 ... ... ... ... ... ... ...

·( ३०२ ) भा २ ... ... ५ ७७ ... ... .. .... पर ... ब्राहपम का 11। प्रा स यत्रयनावसत् वत्कृष्धमभवत् ५३९। १।१४ सरखते सत्यवाचे चार १।८।१६। ...२... १५ सरखत्यमि नो नेषि वस्य इति पुरोरचं । २ ।। ६... २६७ सरखत्या यान्त्येष वै देवयान पन्यास ७।२।१।१० ६... २३५ सरसत्यै घरसरखते चरु १।८।१।१३ ३ सरखत्यै चर्भवति सरखते ३।५।१| ६... ३ सरखत्यै पूष्णेऽनये साहेत्याह ६।१। २। ५... सर्पशीर्षमुपदधाति यैव स वियि ५।२।६।१५... ५... ५२ सर्या वै जीर्यन्तोऽमन्यन्त १।५।। २...१ सर्पिवान् भवति मेध्यत्वाय २18। १२० ...३...२७० सर्वत परिन्टशत्यपरिवर्गमेवास्मिन् ६।३। 81 - सर्वत' परिहरति रक्षसामपहत्या ६ । ।। २।२५ ... ६ सर्वतो वायुमतीर्भवन्ति ५.२११०।२९ सर्वएछो भवति सर्वस्याभिजित्यै ७18। ५। ६ ...१८ सर्वममै खदते य एवं वेद ५।१।३।८... ५... सर्वमसे खदते य एवं वेद ५।१।१०।२ २२ सर्दयवैन कोणाति ६।१।६।१८ ... ६ ... १८ सर्वतोमोतिरात्र उत्तममहर्भवति ५। 8 । १२ । ७... ५... ११० सर्वस्य वा एषा प्रायश्चित्ति' ५।३।१२। २ .. ५... ८३ सर्वा ऐन्द्रियो भवन्ति प्राणेष्वेवेन्द्रियं ७।५। । ६ ६. ५१३ सर्वाणि कपालान्यमि प्रधयति ... २...७१ सर्वाणि छन्दारस्यनुयाद मडयाजिन २।५।१०।१४ ...२... ६०१ सर्वाणि छन्दास्यन्वाह पशवो वै ६।। ३18... E सर्वाणि छन्दास्येतस्यामिथ्या २।३।११। १ ५२० साथि वा एता रुपाधि ... ५११।११३... ५... २९ ... ... ... ... ...

·भा १ का ।प्र। नाम .. ... २५ .८५४ .. .५४९ सर्वाणि वा एषरूपाणि पशूना •५ ... ११० सर्वाणि वै भूतानि व्रतमुपयन्तम् १।०१ ५। ६...९.८०० सर्वाभ्यो वै देवताभ्योऽनिश्चीयते सर्वा वाचो वदन्ति सर्वासा वाचामव ७।५।। ..५२ सर्वासा वा एतद्देवताना रूपं ३.. ३५३ सर्वासा वा एते प्रजाना प्राचरासते १२ । ५. ... २८७ सर्वासनसमुप नि ग्टहाति सर्वेय वै यशेन देवा सर्ग लोकमायन् १ । ०।१।० १ सर्वे वा व्यन्ये यूपा पशुमन्तो ६ सर्वेषामभिगमयन्नवद्यत्यच्छम्बटकार २।३। ६।९ १२ सर्वेषामभिगमयनवद्यत्यच्छम्बट्कारम् २।४।१०।१५ ... २ ५२९ सो वा एष यज्ञो यत्तधातवीय २१४।९ .५ ५२. स वनस्पतीनुमासौददम्यै ब्रह्महत्यायै २।५। १। 8 २ सबनेसवनेऽमि एकाति सविळपायेण वैश्वदेव कलशाहमाति ६।५। ०। ६. . ( . १९९६ सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाश १।१९।...२...१५ स विष्णु स्त्रेधात्मान वि न्यधात २।४।१२। (. २.. ५२८ सवोऽपिवरणसयो राजसूय ५।। ५। ३... ५... २९६ सथर हि पूर्व मनुष्या थानते ।१।१।१८... समौर्याऽमुमिन् लोके भवति ५12181 ८... ५..९९९ स सोमो नातिहत स्वोभ्योममायर ।। स स्त्रोष सादमुपासौददम्य नसरत्याये २।५। १। ५.. २... ८ सह प्रथमौ महोते महोत्तमौ सहसा जातामिति पया के प्रति पुरुष पम्मा यति ५१९।।... ५... ११ ८.. १७१ ... ... . ... ... ... महछ 39 ·का। प्राचा भा म ... ... ६ ... ... . ... ... ... र सहसतम्या वै यजमान सुवर्ग लोकं ७।१।७।१ सहसमस्य प्रतिमहोतं भवति १८२ सहसवल्या वि वय रहेमेत्याशियम् ६।३। ३। ७ साकर सूर्येणोद्यतामेयमयाकपालं । ५ ... २... ५. साकम्मस्थायोयेन यजेत पशुकामो २।५।। ५...२ ५७६ साक्षाहा एष देवानभ्यारोइति २।५। ५1८ सावरणौ भवति मनोयहणं वै २।३।६. ८... २... 88. सात्मान्तरिक्ष रोहांत ५।३।। ६ ५... ७६ सात्मामुष्मिन् लोके भवति य एवं वेद ५।३। ५। ५... ०३ सात्मामुमिन् लोके भवति य एवं वेद ५181 | B ... ५... सात्मामुभिन् लोके भवति य एवं वेद ५1५। ८।१.... ५ ....१६५ सात्मामुमिन् लोके भवति य एवं वेद ५।। ६। ५... ५... २१० सादयत्यसमाद्धि प्रजा प्रजायन्ते ६।५। ६।१४ सादित्येभ्य एव बतौयमपचद साहितौयमपचत् सामान्यतोच्छेषणान् ६ । ५। ६। २ ६ साधु ते यजमान देवतेत्याहाशिषम् २।५। ६।११ ...२ साध्या वै देवा अस्मिन् लोक व्यासन् ६।३। ५। १ साध्या वै देवा. सुवर्गकामा एत) ७।२।। ६ २३४ साध्या वे देवा यज्ञमत्यमन्यन्त ६।३।७१२२ सा न प्रिया सुप्रतिमधोनीत्याए ११७।१।१० ... ...६५५ सा प्राणेभ्योऽधि एथिको मुक् ६।३।६।२... साब्रवीदम वै पिवरी पुत्रान् वितस् ६ । १। ६। ३ सा मा ज्योतिष्मन्तं लोकं गमयेत्याह ।।2। २ सामे सत्याशीरथ यज्ञस्य भूयादित्याहम १०।१।... सारखतं घरं वत्सतरी दक्षिणा १1८।१७। २... २... १७१ ६ .. ११४ ६ . ... ... ... ... ... ... ... ... ८५8 ·( ३.५ ) मा प्रादपम् ५. 81 ... सारखतौरपो ग्रहाति सारखतौ होमौ पुरस्ताज्जुह्वयाद ... . २०१ ४० ... ... .. ... ... सारखतं चरु निर्वपति यौणं चरं १1८२.। २...२. २६२ सारखतं चरं पोष्णं चरुमैन्द्रामम्... १।। सारखतीमा लभेत य ईश्वरो वाचो ३18। ३। ७...३. २४६ सारखंती मेषीमा लभेत य ईश्वरो २।१।२।१९ ... २... २६५ १।११।२० १०७ ३ ५। ११ ८. ३ सा रोहिद रूपं कृत्वा गन्धर्वेभ्यो .. है।१।६।१३ .... सार्वमेनि शौचेयोऽकामयत ७।१।१०।३... सा वा इय! सर्वेव वेदिरियति ६।२।।। ७. ६. सा वा एषर्गनुाग्वागनुयुगयदेतयर्चा ६।। २ । १६ । ६ सा वा एषा त्रयाणामेवावरहा ३।। ३।२४ १...२० सा वा एषा विजितिर्नामेटिर २।। २।३ २...४८३ सावित्रं हादशकपाल क्षत्तुह १।।८। २... ९.३ सावित्रं हादशकपालमुपध्वस्तो दक्षिणा ।।१७। १... २ ... 'सावित्रमुपध्वस्तमा लभेत. २।१।६।६... २... २६८ सावित्राणि जुहोति प्रसूत्यै ५1१।। १...५... १ सावित्रियर्चा हुत्वा हविद्धाने प्रवर्तयति ६।२।। २... ६ साविपिया प्रति मुचते प्रसूत्यै ५।१।१०।१२... ५... २३ सावित्री घमन्वाइ सविळप्रसूत ६।३।५।१.... सा विराड् विक्रग्यातिएद... साहसं चिन्वीत प्रथमं चिन्वान ... ५... २४५ साहसवता प्रोक्षति साइस प्रजापति ५।। २.१..... ५.. ८१ साह एवारी वर्ष महाति ६।६।११।१० ६ ... १४१ सिहोरसि महिषीरसौत्याह १४ शिकता नि वपत्येतद्दा चमेर् ५।२।३। ५... ५... ३८ ... ...

·का ।प्रा भा ... ... ... . ... ... प्राणम् सिकताभि पूरयत्येतद्दा व्यवैश्वानरस्य ५१२१ । ३ ... ५.. ५१ सौद व मातुरस्या उपस्थे इति ५।१।१८... ५... २१ सौद होतरित्याह ५।१।१८... ५ ... १. सकता वा एतानि न्योतीरधि ५।। ५। ७... सभातो ध्योतिषा सहेत्यनुशुभा सधा ह वै वागीशभितोदधातीयमि५ । ५११. 10... ५.... १७७ सुपर्ण पान्यो सो हतो ५। ५। २१ । १... ५... २८३ सुपणेऽसि गएत्मानित्यवेक्षते ५।१।१०।२. ... ५... २३ सपारा नो यसद वश इत्याच ६।१।४।१९ ... ६ .. ११ सपिप्पलाभ्यस्वौषधीभ्य इति ६।। ।। ६ ... ... ६६ समिष्यलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इत्याह ... ६।१।३।१० सभूरसि श्रेष्ठो रमोनाम् .. १।७।६।३... ८२ सनहर्यशो देवा था च वक्षदित्याह 101 ६.२२ ... ५... सुवर्ग वा रते लोक यन्ति । ६।२।१।१ सवर्ग वा रते लोक यन्ति ...४२९ सुवर्गमेव लोकमेति ... ६।२। ६११४ सवर्गाय वा एतानि लोकाय इयन्ते ६ १२५ सवर्गाय वा एतानि लोकाय इयन्ते ६।३।२।१ ६ सवर्गाय वा एते लोकाय रह्यन्ते ६ ... १९० सवर्गाय वा एष लोकाय चौयते .. ५।६।। १... ५..: २४० सवय वा एष लोकाय चीयते ... ५...२८२ सवर्गाय वा एष शोकाय चौयते ५1५। ।। १. ... ५... १४२ सवर्गाय वा एष लोकाय चीयते ५1५। ७.१...५... १५६ सवर्गाय वा एष लोकायोपधीयते ५100 8... ५... ३२४ सवर्गाय वे लोकाय देवरथो युज्यते ५।३।१०। १... ५.... १.६ ... ... 88 ... ... ... ...

·( ३०८ ) का। प्रच। प्रा भा ...२... . ... .. ... द्राक्षयम् सोमारौद्रं चरं निर्वपेदभिचरन् २।२।१. ८... २... २६७ सोमारौद्रं चर निर्वपेद्य कामयेत २।२।१०।११ सोऽमावास्था प्रत्यागच्छत् तं देवा २।५। ३। १३ २... सोमे मोममभि ग्रहाति रेत एव सोमो देवता विषुप छन्दो ३३ सोमो वै राजा दिशोऽभ्यध्यायत् सोमो वै सहसमविन्दत्तमिन्द्रो ... ई... १२ सौम्य श्यामाकं चर वासो दक्षिणा १।।१।१२ २ सौम्यं चर) सावित्रं हादशकपालम् ।। ।। ६ सौम्यं घरं बभुर्दक्षिया १।।१७। ८ १०० सौम्यं वभुमा लभेत यमलं राज्याय २११। ३ । १० ....... २७६ सौम्यं बनुमा लमेतानेयं कृष्णगौवं २।९।२।१० ... २... २६८ सौम्यं मधुमा लभेतानकामः २।१।३। ...२ ... २०६ सौम्या प्रमादयति खयैवैन ६।३।२।१२ सौम्या व्यूहति सोमो वै रेतोधा ५१२।६।६... ५... सौम्यास्त्रयः पिशङ्गा सोमाय राज्ञे ५।६ १९९१ ... ५...२७. सौरी बलाकों मयूर श्येनस्ते ५।५।१६। १ ५...१८ सौरीभ्याम्टाभ्या गाईपत्ये जुहोत्यमुम् ।। १।।... १२५ सौर्या चित्रवत्यावेक्षते चित्रमेव ५१०।१।६ सौर्या जुहोति चक्षुरेवास्मिन् ५1५। ३। 8 ... ५.. १३६ स्तम्बयझरत्येतावतो वै एथियो स्तोमेन वै देवा यस्मिन् लोके ५।२।१।१६ ५... ३४ स्त्रियस्तेन यदृचः स्त्रियस्तेन स्थविमोऽव द्यति स्थविमतो हि प्रजाः ।। १।३ ... स्थिरो भव वौइन इति गर्दम ... ... ... ... ... २७८ . ... २...७२० + ... .. 8 ·( ३०८ ) भा प ... ... ... ... ... ब्राह्मषम् स्थूरि यवाचितमच्छावाकाय १।८।१०।१५... २... १७८ स्पईमाननेते होतव्या जयत्येव ३.8!! ३... ३ ... २५४ रुझ्यच कपानानि चामिहोपहवणी च १।६। ८।११ .१०२ रम्येन वेदिमुहरन्ति रथाक्षेण विमिमीते । ६ । ४ । १ स्पयो यूपो भवति वो वै स्पयो २।। ५।१४ २८१ स्फ्यो यूपो भवति वचो वै स्पयो २।१।७।११ स्क्यो यपो भवति वचो वै स्पयो २।९।८।७ सो वयमित्याहामानमेव सत्त्वं गमयति २।५।६।१०... २... स्योनासि सुषदा.--.मा विश इत्याह ७११।७। ७ १८२ সন্ধান্ত II...२... १७८ सुचावुप दधात्याज्यस्य ५।२।७।७... ५... सुषेणाधारमा धारयति यज्ञस्य प्रज्ञात्यै ।।२। ३। 8 ... ६ ... १८ खकृत हरिण उप दधाति.. ५।२।।... ५... 8 खत इरिणे जुहोति प्रदरे वैतदा ३18। १३ २६८ खधितेक्षम्य विभ्यतः प्रथमेन शकलेन ६ । ३। ३। 8 ... ६ ... ६३ खपन्तं वै दीक्षित) रक्षासि ६।१।।११ ६... १२ खयमालमा उपधाय हिरण्येशका उप ५ ।। ६। ७... ५... ११२ खयमाढसाच विकसैचोत्तमे उप ५।३।७।८... ५.. स्वयमाळणा भवति प्रायानामुत्सध्यै ५।३। २। ५... ५... ६६ खयमारसामुप दधातीय वै ५।२। १... ५... 8 खयमाटरमामुप दधात्यन्तरिक्ष वै ५।३। २। ३... ५... ६६ स्वयमाटसामुप दधात्यसौ वै ५।३।७॥१९... ५... ७७ खाइतोऽसोत्याह प्राणमेव खमकृत 18| ५। ६ ... ६ ... ८३ खातं चित्हदेव इव्यमापो देवी ६।३। ६ । १५.... स्वानभाजेत्याहैते वा यमुमिन् लोके ।।१।१०। ८... २८ ... ... ७२ ·का।। चमा भा । ... चाह्मषम् स्वाहाकारं यजति वाचमेवाव रुन्धे २।६।१।। .२...६७८ साहातोभ्य प्रेध्येत्याह यज्ञस्य समिध्ये १३ । । १० स्वाहा यज्ञ मनसेत्याइ मनसा हि ६ १। BIB.. साहोईनभस मारवं गच्छतमित्याहो०६।३।६।१८... ६... ७८ ... ... ... १५२ ... CO ... . ... ... ... ह हनू वा एते यज्ञम्य यदधिषवणे ६।२।११।१२ हरिवच्छस्थत इन्द्रम्य प्रियधामोपाप्नोति ६। ६ । ११ ।११ इविनिरुप्यमाणमभिमन्वयेतामिर १।९।८।१३ हविष्कृतो वा एय योऽमिं चिनुते ५।७।६।९९ ... ५... ३१३ हविनतीरिमा व्याप इत्याह ६।। २।९. हविनिधन पूर्वमहर्भवति ०।९।8। ८.. हविमा व्यस्तु सूर्य इत्याह ६ । ।। २।९९ • ६ . . ८० इया ते स्वदन्तामियाह ६।३।६। ६ ६ हिरण्मय दाम दक्षिणा साक्षादेवन २ । । । १३ । ३ ...२.. ५३९ हिरण्मय पुरुषमुप दधाति ५।२।। 8 .. ५... हिरण्यगर्म समवतंताग्र इत्याघारमा ५। ५। ५। ६ हिरण्य दक्षिणा पवित्रं वै हिरण्य २।२ ५। २...२...३५४ हिरण्यं ददाति ज्योति हिरण्य ५.० ५। ३ हिरण्य ददाति व्योति हिरण्यं हिरण्यपात्रं मधो पूर्ण ददाति ५।७।। ५... ५... २०८ हिरण्यमभि व्यनित्यम्मत वै हिरण्यम् ६।६।१.८ हिरण्यमबधाय महान्यरत वै हिरण्य ३।२। ६। ५ ... ३ १२५ हिरण्यमूधी भवति ज्योति हिरण्यं ५ ५। ३। पिरण्याद एत विय्यिबत्यायः तम् २ । ३।११। ६... २... ५ ... 89 .

·का घा भा पापम् हिरण्यका उम् दधाति न्योति ५।१८।६.. ५.., ३२८ हुतादो वा व्यन्ये देवा बहुतादोऽन्ये ५18 । ५। 8 ... ५ ... ९६ हतादो वा व्यन्ये देवा चहतादोऽन्ये ५। ५। १०1 3 ... ५ . १०६ हृदयस्याग्रेऽव त्यथ जिताया ६।३।११।१. होतुधिष्णिये उपदधाति यजमानायतनं५ । । । ११ । १३ ... ५... १०६ . . ॥ अथ तैत्तिरीयमहिनाया ब्राह्मणसूची-त्रुटीपत्रम् ॥ . ... BB ... .. ... .. ... ... यमिनावै होचा देवा यमरानभ्यभवन् ६।३।७। १... ६ ७२ पथ या सहसतमौ सा होवे देयेति ५.१।५।१.... थो खल्वाडरमौषोमाभ्या वा इन्द्रो ६।१।११।१० धनु मे दीक्षा दीक्षापतिर्मन्यतामित्याह ६।२। २। ६... ६. च्यन्तराइवनीयञ्च विद्वानोइतर १२ । ६ । १३ ... ६ च्यपोऽयाति ...९५ व्यम्टतर हिरण्यम् २।३।। २ ३९. यईिनोऽन्ये ग्रहा महन्ते ऽर्दी ६।५। २१ १.८ अस्मदात्रा देवत्रा गच्छत मधुमती ६।६।११ १५.. ६... १२६ च्या प्रतिष्ठाय खनति यजमानमेव २।६।४।१०...२... ७२९ व्यायुर्दा अस्थायमें देहौव्याह - ०५ व्यायुर्वै तम् २।। । ...२...४१. उदायुधा खायुधेत्या ६।१।११। ३... ६... २९ उपाशु यजति मिथुनवाय एकादभान्याजान यजति ६।३।१९।१६ ..... २ गुटिनावोक्षति प्राजापत्यो वै गुमुटि ५ ।। ५। ५... ५... ६६ ... ... ... ... ... 40

·( १२ )
प
तेशो वै पृतम्
...
...
...
...
...
बातम्
वा प्रा
भा
२।२।। ७... २८.. २६४
धनीका वा एता रात्रयो एता 018।५।१०
8१०
पुण्यामेव प्रजननेऽग्निं चिनुते ५।२। ३। ७... ५... ३८
प्रस्तरेण परिधिना सुचा
५।७|| ५... ५...
बाईस्पत्यं घर शितिएठो दक्षिणा १।८।१७। ५... २... १०३
ब्रह्मवादिनो वदन्ति न एथियो ५।२।७।३.........
मधुना
संयोत्यपा वा एप योषधौनाम् २।३ । । ८ ... २... ५१२
यद् वै यज्ञस्य साना यजुषा क्रियते ६।५।१०।१२ १२२
युनज्मि त्या ब्रह्मणा दैव्येनेत्याह
१।६।१०। २...
...
...
॥ इति तैत्तिरीयसंहिताया ब्राह्मणसूची समाप्ता । .

·३ ॥ यथ। - तैत्तिरीयसंहितायाः- ॥ ब्राह्मणवाक्यानातादिमन्त्राणां सूचौ ॥ पू ... ... ... ... प्यगाइनोत् प्पमये मथ्यमानायानुब्रूहि.. अपये समिध्यमानायानुहि व्यदिशेऽनुमन्यख ध्यध्वर्योऽवेरपा ... ... ... ६... ... ... ... ... ... . ... ... थप दृष्य होता चमां एएमसि योनिर व्यपां पेररसि या माकान्सह प्रजया इड इंडितो मियावरणौ ३६मन का। प्रथम भा २।। ५। २५ ... २... ०३५ ६।३। ५। ६... ६ ... ६।३। ७। २... ६ ... ०२ २।३।१४। ३...२... 8.0 ६।। ३११३ t. ६। 81 ३।७... 1२ 1३ ......२५२ १।३।। ५ ...१ ....५१. १५ १।२।११।१२ ... १... १६४ २।३। १. ५...२...8.८ ३।२।८।२...३ १०६ ३।२।६।७... ३...१४७ ३१२८१ २।३।१।... २... 800 ६।३।। ११।१३.१८ १३९ ६।५।१।३.६ ... ... ... ... उकथं वाचि ... ... ... उकथं वाधीन्द्राय उक्थशा उप प्रेत मरुतः सुदानव' उम प्रेष्य होतईया देवेभ्यः 0 ०५. ... ऋतपाश्च ... एष ते योनिः पुनईविरसि ·( १० ) भा ५ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... एषा ते व्यगे समित् २।६।८।१...२ क खिदेकाको चरति क उ 18|१८।३... ६ 8५९ किरबिदामौत् पूर्वचित्तिः ७131१८१५ फूयाभ्य साहा कूल्याम्या साहा 018 ११३ | १-२०...६.४१ क्षुरोमज्या छन्द 8 । ३।१२ । २३ जातायानुभूहि ६।३।५।१० त्वठीमती ते सपेय सरेता १।२।५।१२...१ देवाना वा पालौर्देवी विश्वदेव्यावती ४।१।६।८... 8 ... ७६ देवान् यश २।६। ८८... २... ०७६ चौरासीत्यर्वचित्तिः 181१।२ 8५१ प्रजापतिर्महमेला रराणो 018।१७।। ६....880 प्रड़ियमाणायानुवृद्धि ६।३।५।११ बहियदे व ४।६। २०१६ • ५६४ रहती छन्द 11७... हस्पति! हविषा धातु १।२।२।६ १ बहस्पतिस्तनुतामिमं न सहस्पतेक्वा सामाज्येनाभिपिश्चामि ११७११.११. ...१...१.३५ अझन् प्रस्थास्यामा २।६।८।६...२... ७७५ ब्रह्म समिद्भवत्याहुनौनाम् ५1०। ६ • ३२९ महौमू सु (स.१.५ ११.१८.) 9181१७1८.. ६....880 मा परात्सोमांतियात्मी 191.। २... ५२६ मैवावरणास्य चमसाधर्यवादव ६ । । । यदियं यत् परादानं यहां ५।11 ६... ५ ... या देवेषु तनुवभैरयन्त 018 ।१०। ३ युनन्मि लिसो दिएच सूर्यस्य ३।१।६।१. ... ... ८७. .. ... .. . ..

·। ३१५ ) थम भा ५ .." . ... युनज्मि ते एथिवी ज्योतिया १३ यमज्मि वाच! सह सूर्येगा ३।५।६।८...३ २२ पुनज्मि वायुमन्तरिक्षण ते सह १२ येनामे 'दक्षिणा यता यज्ञ 'यनामे सकृतः पथा मधोर्धारा ३१५ येना सहसं वहसि येनाने ५।। 1...५... २१८ योऽर्वन्तं जिघासति तमभ्यमौति 018।१५। १ 888 वाचस्पतये ला हुतं प्राथामि २।६।८।२.. २.. ०८४ विश्वमस्मत् प्र वहन्तु रिप्रम् ३।२।९।६ २...२०२ विश्वमभ्य प्रियमुपहत ३ । ५। । ...२. १५० शतभ्यरसि वानस्पत्यो हिघतो वध २।६।। २... २... ०२८ शयोऽनुद्धि सत्याशी ...२.... सा,मा ज्योतिष्मन्त लोकं गमय *सा मा प्रतिक्षा गमय • १९९ सा मा मर्यान् पुण्यान् लोकान् गमय ०११) । ३.... सा मा सुवर्ग लोक गमय सत्रामाणम (स.१.५.११.१९.) 0181१०1१. मोमस्य तनूरमि तनुवं मे पाहि २०२ म्योनामि गुपदा सशेवाम्योना मा विश 1१। ०।०...... मावाशतिभ्य प्रेष्य १।३।८।१०... . ... . ... 00 रति तिरीयमड़िताया मामाणशक्यायातादि- मनसूची ममाप्ता ।

·- तैत्तिरीयसंहितायाः-
॥ शाखान्तरीयमन्त्रवची॥
मन्त्र
भा
.
०८.
का। प्राथ। प्रा
इन्द्रकतुन या मर*
७।५।७।१० ...
रेन्द्रमा
६।२।१०।१६ ... ६ .
देव सवितरेतत्ते-योम् प्रतिष्ठा। २।६। ६। २...२
देवा गातुविद
२।६।१०। ७.. २... ७६५
॥ एवमन्योऽपि मन्च इह ध्यानात स्थात् ।
॥ तैत्तिरीयसहिताया. शाखान्तरीयमन्तसूची समाता ॥
.
-
* मामवेदौयच्छन्दोपन्यस्य (६ ११..) च एवाच पायमियम् । नव
पहसामानामात् । पटकसरिमायामयस्त्येषा ० १९२९ ।
+ "रेन्द्रमोनिच्छदिरधि नि दधाति"-इत्येतस्य भाष्ये “ऐन्द्रमौति माता
नरेऽयगनो मन्द "-इति साथण ।
* "देव सवितला माझेवा"-रत्वोनमा गाय "मोगा शप्तर सामानो
मन्त्र"--इति साया।
5 समिष्टपजुर्मन्त्रोऽयम् । वाज. स. ११ ।

·० ॥प्रथा
.
.
- तैत्तिरीयसंहितायाः--
॥ ब्राह्मणयन्यौयमन्त्रसूचौ ॥
ग्री-
बापयन्यस्य।
.भा -
मरितापन्योपभागमया। सरितापन्यौयष्टमहा।
म. - महिनापन्यस्य।
सूचौपने।
सभा
नाम
पाखानथानम्
विधियानादिस्थानम्
संप
या व्याज्यग्य वियन्तु (प्रयागमन्यः) वा. ३१५। ५। ६... सं. २।६।१। ५-१५ ...२... ६०८
चम या याचि वीतये (सामिधेनो क) प्रा. ३।५। २। २... सं० २।५।।१-१९ ...२... ६१८
पनि सिरशतम् - मुषता हविः (निगद ) ब्रा०३।५। ७।८... सं. २।६। २०१५ ...२... ७१३
यशिपवन जन्मना - तु (थाल्यभागमना) ब्रा० ३।५। । ३... सं. २।। २। २ .. २...६९०
पपिंदूतं सृषौमई ( सामिधेनो रक) बा० ३।५। २। ८... सं. २।५। ८।१-९९ ...२... ११८
• पसरवाया । निगदसादिकं तु मी. जे. सू. १९.१ पा. १८-४५ सू. १५ पषिः।

·स ... 8 थाम्नानपानम् विधिव्याख्यादिखानम् संभा यमिमम था वह (धावाइगमिगदा*) वा. ३।५। ३।१७... सं. २।५।८।७, • २ . ६३१ यमिरिद विरजुयत (सातवाकमन्य ) प्रा. ३।५।१०। ९ख स० २।६।८।१२-२० २. ७७६ यप्रि दिव (सू. २२५०+ - मूईम्वती ऋक् ) वा० ३ । ५। ७। १. स०२ । ।। २ । ...२ .. इस प्पमित्राणि अपनत् - वेतु (याज्यभागमन्त्रा) प्रा०३।५। ६ । १... सं०२।६। २। २ . . • २.६६७ यमिता ग्रह पति स राजा (पनीसंयाज) ग्रा०३।५।१२। .. सं० २ । ६ । १०। ५,६ ...२... ०६५ प्पमिदीता वेवमि (सुगादापनमन्त्र ) प्रा०३।५। सं० २।५।८।६-१५ ...२ प्यमीयोमा सवेदसा (सू०२३ १०- याज्या ऋक् ) वा० ३ । ५। ७। . सं०२।६। २।१० . . ...२... १० प्य महार यसि ब्राह्मण भारत (प्रवरमन्त्रः) ब्रा० ३।५। ३। १... सं० २।५।६। १ ...२... ६३० प्यग्ने यदद्य विषो (सू. २५० यान्या ऋक) प्रा. ३1५। ७।१०... सं० २।। २।१६ २... ७१४ प्यस्याम्टधद्धोत्रायो देवङ्गमायाम् (सूक्तवाकमन्वा ) ग्रा० ३।५।१०। १ग सं०२।६।८।१२-२० ..२ या शुद्धोत दुवरयत ( सामिधेनी ऋक् वा० ३ । ५। २। ११... सं० २ । ५। । ९-९१ .. २.. १६८ षयोदगवाक्यात्मक | तथापि-"(१) अग्निमग्न पा वर, (२) मोममा वह, (३) अग्निमा वह, (७) प्रशापतिमा वह, (५) बमोषो- मावा कर, (१) रन्द्रामौ चा वह, (७) रन्द्रमा वर, (८) मरेन्द्रमा वर, (९) देवाचाव्यपाए था वन, (१०) अनि सोचाया वह, (१४) म्ब मदिमानमा थप, (१)रा चाग्ने देवाना वर, (१३) सुयजा च यज्ञ जातवेद"- इति । + सहितायामानावाप्येषा करणानुरोधादत्राणपन्ये पुनः पठिता, र भरचरिमन्यायन प्रापपटिनाथा एष पहपमिटम् । . .

·सभा म मनव म्हम IF सामानखामम् বিধিৰিয়াল स्थाप्यायस (मू.882-पनोसयानः) ब्रा० ३।५।१२। १... सं० २ । ६।१०। ५, ६ ...२.० ७६५ थारपात्र शुहर्दवानाम् ( चतसो निविद') ब्रा० ३।५। ३।१३-१६ सं• ३ । ५। ६। २-६ ....२... ६३० इयो थम घ्याज्यम्य वियन्तु (प्रयागमन्त ) ब्रा० ३।५। ५। ३. . स०३।६।१।१-१५...२... ६०० इडोपद्धता उपहवेडा उयो (उपाञानमन्त्रा) वा० ३।५।११।८. सं० २।६। ७।५-२० . .२... ०५५ खोपहता उपद्धतेडा मानवी (उपाशानमन्त्र ) वा. ३111८१३ । ६ सं• २१६ । । १-२० ...२... ७५५ इद द्यावाधिवी भहमभूत् (सूक्तवाकमन्त')... वा. ३.५।१०।१क... सं० २।६। ६ । १२-२० ...२... ७७६ इन्द्रामौ रोपना दिव (सू. १८ ए.-याज्या ऋक्) द्रा० ३।५। । • स० २।६। २।१९... २... ७१० पच वयारमयियम् (सू• ५२ १०-पत्नीसयाः) मा० ३।५ । १२ । ३ . सं. २।६।१०। ५,६ ...२... ७६५ न्यो नमम्यन्तिरः (सामिधेगो ऋक् ) वा• ३।५। २। ५. . सं. २।५। । ९-१९ ...२... ६१८ उत मा विपन्तु देवयानी (पनीसंयाण ) द्रा• ३ । ५।१२। ६... सं.२।६।१०। ५६ ...२... ७६५ उपहत) रचन्तर सह एथिया (उयाज्ञानमन्त्रः) प्रा. ३ ५।७१३ । १... सं.२।६। ७१ १-२....२ . ७५५ उपत! वामदेय सहान्तरिक्षण (उपाधानमन्त्र) मा. ३।५।११। २... सं० २१६। ७॥ १-२....२... ०५५ ( ३१६ ) ... • धारि--"चास्मा जूडवानाम्, चममो देवपान , परापूवाग्ने नेमिदवास्व परिभूरसि, चावर देवान यजमानाप"-दनि । + एमानुपाने जोपाकाममवा, पयोद गुजरेडोपाडानमन्वा सामानाः । तत्र पारंगमन्त्रमाऽस्ति पाठभेदः ।

·स.भा. स.ए. मगत थानानम्यानम् ... ... विधिव्यायादिस्थानम पईिरम धाग्यम्य वेतु (प्रयागमन्त ) वा. ३।५। ५। ३... सं० २।६। १।१-२५ ..२... ६७८ अझ देवकतमुपहतम् ( उपाशानमन्त्र ) वा. ३।५।१३।१०... सं० २।६। ७११-१....२... ७५५ भुवो यज्ञस्य रजसथ (सू० १९९५०- नियुत्वतो ऋक् ) ता. ३ । ५। ०। २... सं० २।६। २। ८...२... ६६८ मा इन्द्रो य योजना (सू०१९४४०-याच्या ऋक् ) ब्रा० ३ । ५। ७। ७... सं० २।६। २। १३ . .२... ०१२ वयम त्या एचपते जनानाम् ( पत्नीसंयाशः) मा० ३।५ । १५। ८... सं०२।६ । १० ! ५,६ ...२... ७६५ कृषो यमि समिध्यते ( सामिधेनो टक् ) ब्रा० ३ । ५। २। ६... सं. २।५। ८।१-१९...२... ६१८ एषण वा वयं उपन् ( सामिधेनों ऋक् ) ब्रा० ३।५। २। ७... सं० २।५। ८१९-२९...२... ६१८ सत्यं प्रपद्ये-~ भूर्भव' सवः हिम् ( हिवारनिगदः) प्रा० ३१ ५। १। १... सं० २।५। । १...२... ६०८ स न. प्युः श्रवाय्यम् ( सामिधेनी ऋक् ) प्रा०३।५। । 8... सं. २।५। ८1१-१९...२... ६१८ सन्ते पयासि (सू.९४८ ए.-पत्नीसयान) ब्रा० ३।५।१२। २ सं०२।६।१०। ५,६ ...२... ७६५ समिद्धो यम व्याहुत ( सामिधेनी ऋक् ) ब्रा० ३।५।२।१०... सं०२।५। ८१९-१९...२... ६१८ समिधो व्यम व्याज्यस्य वियन्तु ( प्रयासमन्तः) ब्रा० ३।५। ५। १... सं० २।६। १।१-१५...२... ६७० समिध्यमानो यध्वरे ( सामिधेनो ऋक् ) ब्रा० ३।५ । २। .... सं० २ । ५! ८।१-२९...२.. ६१८ सरसत्यभि नो नेषि वस्य (मरोएक ऋक् ) ...वा. २।। ३। ३... सं०७।२। ... ... ... .. ...

·ते पपालि (.१५.-पलोमयान ) मिाहीचपयाडत (सामिधेनी हक) मीप्रपपाच्या वियन्तु (पानमन्त) २ मा. २५.२.१. स. २.५। सोम गोभिंटा वयम् - वेतु (थाज्यभागमन्स ) मा.शहा। साहामिम्-जुषाणा (साक्षाकारनिगद ) वा.३१५ ५। ५ । एवमन्येऽपि मन्त्रा स्युरिति शम् । स.२ ६।१। ११ स. . ॥ इति तैत्तिरीयमहिताविहितवाह्मणग्रन्यौयमन्त्रसूचौ ममाप्ता ॥ ॥ इति सूचीपर्च समाप्तम् ॥ ( ३२३ ) दमवाक्यामयः। मथाधि "(0 स्वाभानिम, (२) खाता सोमम् (२) वासामिम् (१) खासा प्रजापतिम् (4) खाताग्नौषोमो (O सान्द्रानो, (6) सान्त्रम्, (८) सारा मरेन्द्रम्, (२) खाता देवा पान्यपान (१०) स्वाहानि होचा जुधाणा . इनि ।