·मतपयवाजपम्। (१५. मा.) यहेवैताः समिध मादधाति। एतदा ऽएनं देवाः सर्वं करनए संस्कृत्यायन मेतेनान्ने नाप्रीणन्न - साभिः समिनिस्तधेवैन मय मेतत् सर्वं कृत्स्नए संस्कृत्यायन मेतेनान्ने न प्रीणात्येताभिः समिशि- रोटुम्वर्थी भवन्या वृत्ते न्युक्ता साए रात्रि व्वसन्ति तस्योतो बन्धुरुदेन मुत्तरां नयेन्द्रम प्रतरां नय यस्य कुर्मी गृह हविरिति यधेयर यस्तथा बन्धुस्तिषः समिध ऽआदधाति विवग्नि- वानग्निवत्यस्य मावा ताक्त वैन मेसदनन प्रौणाति तिस ऽआहुती हीति तत् षट् तथ्योती बन्धुः ॥७॥१॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [२.२.] प्रवर्योदासनानन्तरं सथिने इटकासमूई स्थापनायानि प्रणेतुं तापहाम्पत्यै भाग्यहोम समिहोम च विध- "प्रत्ये त्वाग्मि मिति । प्रहरिवन् प्रविनित्यर्थः । विहित • 'वधा पशुप्तधा-दसि ग, ·(११. मा.) । नवमकाणम्॥ te होम पाहवनीयप्रदेश ममिवस्याग्नेः प्रपनाय पुरस्तादन - सम्मान না হল নিয়াকিলা আসিনি समितियेत्येतदवेनेत्यस्य विशेषणं माइति समिद्रूपंप नेने. त्यर्य: । पाहुतिमि जुहोती सामान्येन विधानात् कर्य होमनकार इत्यपेक्षया मा - "सबै प महोस मिति। पाज्य पञ्चहोते यया भवति तथा एहीतत्यर्थः । तु “पच वा समव" ई इत्यादिक बाहरण प्रागुनम् । पनेन पटहीमाज्येनकाति सम्पायते ॥ १ ॥ प्रय षोडगबहोत माज्य होते, अटी प्राणा अष्टावना. मोत्येत घोडयावयवः प्रजापतिः पय पश्यमानोऽगिः प्रजा- पचासक' मतस्तस्य षोडशहोम माममहश मनं न भवतीति तदुपियामेनं मीणाति। लोके हि यदेवान भामसंहित तदेव रनतिन च हिनन्ति भूयो हिमशवादपस्य बप. र्याप्तवनारजकत्वादिति। पत्र षोडश रहीतं सम विभज्य पाहतो क्रियते । प्रतयातिभेदेन पृथगेय प्रणासशावाह,- "समान्या मिति। समान्या मेक स्या मेष सुचि ग्रहोस- • 'ममध्यासाप:' इति छ, 'गमिष्यता--तिन, 'ममियातायो-सिम । +पुरानइसि भ प । रव पुरस्तात् । इ पटायजानीयेति छ, “पहातोपि-मिना ·. मतपयमाप्रपम् (१.श्मा - पोऽगारहोत माज्यं महब यहोयादि यर्थः । पाहुनिभेदेऽपि कप मेकं यत इत्यत पाह- "समानी होति ।' पतन সংগীকার্য এ সীঘানি तस्याग्नीरकवादित्यर्थः । प्रमोम पोडमहोतेनायेन साध्यो हो होमाविति दयत् मन्चे बर्षिता देवता सम्पबस्याग्नये असतहोमे ममवेतार्थ "सक्षमपास्या मिति। बखामपसन्द सद्धिदादि मदंयकामनामधेयं मग्नः प्राजापत्यामकलेन विख विषय- कर्मवत्वाहिश्वकर्मखम् । पञ्चहोतनाग्रेन काहुतिः घोडश महोतेन है पाहुति इति । तिस पाहुतयः मम्पद्यम्से सा.च विस्वसध्यासकलस्य अग्नेस्तृप्ति हेस ने भवतोत्याह,- "तिख पाहुती र्जुहोति बिग्नि रिति । पाहुतीय जुहोति समिधा । दधातीति होमय मपि सामान्येन विहितम् । तवाज्याहुतीनां होमप्रकारोऽभिहितः ॥ २ ॥ प्रय समिधा होम विशेष मभिधातु माह-- "अथ समिध रति ! यथा सर्पयत्त्वेति लोके जनः किश्चित् पुरुष मन्येन सथिला पवादनविशेषाणां परिरीषर्ष करोति तद्देवाय -मपि समिझोमो भवति । पान्याहुतिल चपस्याभस्य प्रथम सम्मा- दिसवादित्यर्थः । परिवविष्यादित्यविषे यड लगन्तस्य सिद्धि रूपं साय समिध गोदुम्पर्यो भवेयु रित्याह--. "पोदुम्पर्य इति । पदम्बरस्य उपरसामकत्वात्तेननं मीणातीत्याइ- " इति। एतद वनस्पतीना मियादिकस्थाय मर्थः । पार्दाः पाट्रलं गुगए इति यत् एतहमसतीमा माई मनुप्रशतं जीवं ·(३५.बा.) ॥ मधमकाछम् । । इति । पासराणा सुपजीवत्वात् ; प्रत पाभिः समिति होमे सेन जोवननं प्रोणाति। पनी इयमानस्य तस्य समिदादिपद भनी भावात्। केवलं ज्वालारूपेण परिणामादान पधं पतएव श्रूयते । एतता अग्नेः प्रिय धाम यदाज्य मिति (ता: समिधः पूर्वधूरात्री सर्पस्या मेष वृते धसन्ति । सर्षा रावितोय. स्त्या योगे हितोया तत्तथा नियासे हि) ताः रसेन सम्पना भवन्तीसि। पत सथाविधाभि समिति होम स्वकीयेन रसरूपेण तापनेन मग्नि प्रीणितवान् भवतीति । “समिध आदधातीति। सामान्येन बहुचविधाना . सशिप पर्यवसान माह- "तिम्र ताच दिवसमा सकलानिमोतिहेतुत्वेन प्रशंसति ॥३॥ “यदेवता इति। समस्कुर्वनिति पाइयनीयरूपतानुगुण- संस्कार विशिष्ट मर्यनित्यर्थः ॥ ४॥ तन्त्र प्रथमाहुत्यर्थ पत्रकार महणं प्रः गौरव प्राण- पञ्चको नमरूपेण प्रयंसति-- "म वै पञ्च राहोत मिति । गिति वागिति मुखं प्राए इति प्राणं मईयं च की प्रागी एते मम सहितावागादयः शिरसि पश्चयिहितः प्राणः प्रतय पचवार- पहनाभिवग्न : शिरसि मन:प्रति प्रापपरक निदधाति । होममन्त्रस्य तिग्मपदसम्बन्ध प्रचसति- प्रग्नेम्ति ग्मनेतिग्म- मादस्य सणवाचकत्वात् सहत्या ऋचा होमेन सयासिह- येग्ने: गिरतीयं करोति पश्यतीति भो तनकरणे अम्मा मटिश्यतिर्नुसः सतीत्योहारलोपः । पय तत्राहुति हया • बम्वनीचितामाः प्रथित: पाठीन-पक्षकमात्र नाति। या-

·गतपयबाप.
(१२. मा.)
पोडगवारपाइ पति, (प्रमिहान्यष्टापानि । एमासा
सम्पदमभिनय घोडगबहोतस्य पाहणं पश्रियम्मी माषा-
एवं सम्मादमा पोडगवार रहीत इत्यर्थः । एकस्मिवेय
गरोरे पानां प्रायानाचाय स्थानात् पोडगरोत मैवस्त
विष्टकोने ) होमन्नु पथरीव करोति। एवं च नाना
प्राणानाञ्च विष्ठति विदेन धारण महोती परोति ।
तयो होमयो खकर्मणावाहिकमंगदाभिधेय मग्नि संस्क.
रोति। पाहतोनाव वित्वावितोने: सकलस्यापि संस्कार
सम्पादयति। पानिमिताने समया चा पशटहोतं यते
यरमा विजेत्यादिभिरशामिभिः पौडस होताई इयत
पथगिष्टं चापः पिनत्यादिभिरष्टाभि ग ईयते । अतएव कात्या-
यनः ;- पच गृहीतं होन्यग्निस्तिग्मेनयूचा पोडसमही-
ताई मनुवाकोशेषेण" चतुप: पितेयं परमन पाकमा"-
एवं सर्वाः सम्भूय समदय भवन्ति ता एतान् सङ्ख्या
झवाग्निसंस्कार हेतुबेन प्रमति,- "सप्तदशमि समिरिति ।
प्रजापतिः सप्तदशव तैत्तिरीयके असम्,-"पायावयेति चतुरघर
मस्तु यौषडिति चतुरक्षरं यजरे द्वाक्षरं ये यासह इति
पाक्षर हाक्षरी वषटकार एप वे सादग: प्रजापति:'-पति।
--
इति।
A
• वयौचिकान्तः प्राप्ति: पाठी नाम्नि ज-पुजकारन्यत्र ।
"विवादिमियते इति च ।
t का. धो.सू. १८३ १३.१४ ।
इते. बा.१११

·(२५. बा. । नवमवाहम्। अथवा पटी प्राणा अष्टावनि वय मेक इति सप्त- दशामक मिलितां महासमा प्रशसति,- "एकविशति होतेने । “हादश मामा पञ्चाव जय इमे लोका भसा- কিন্তু বৃষি যন। মলি যুবিলি কীনল इयते । एतस्याग्नयथोक्तकविशामकल सम्पादमापविशति गृहोतेन होम इत्यर्थ ॥ ६॥ भय समिधा होम प्रकारान्तरेण प्रामति- ययता रति । अयं यथा तर्पयित्वा पारवष्यादिति भाज्याहुतिलक्षणे नावेन तपितस्याग्ने समिडोम परिवेषणबङ्गवतीति प्रशासित । इदानीन्तु एकविशति गृहोत होमेन एकविशत्यामकल सम्पादनात् कारखान सस्कृतस्याग्नेरनरूपेण प्रशस्थत इति न पौनसत्यम् । समित्य स्थैवार्य कथन करम मिति “भोदुम्बर्यो भवन्याद्री वृतै न्युत्ता सर्वा रावि वन्ति" इति यदस्ति तस्य अर्वा इंदुम्बूर इत्यादिरूप बाहाण मनन्तर मेवोक्त तदेवान सन्धेयेत्यर्थ । मकताना समिदाहुतीनां मन्त्रा निगदव्याख्याता रत्याह--'उदेन मुत्तरापयति । "उदेन मुसरावयेत्यादिक मयमो मन्त्र “इन्ट्रेम प्रतराचयेत्यादिको हितोय - "यस्य कुर्मी गृहे इपिरिस्यादिक स्तृतीय, एतेषां यथा मन्त्रस्य तथैव ब्राह्मण सष्टार्या इत्यर्य । “निस समिध' इत्येत +पा. सं. १७५१1 बा.स. १७५२ ।

·यसपयवाप्रपम् ॥
(१५. मा.)
दुमाधै पाश्यसमिदाति मध्यां भूयः स्तौति- “तिम
पाइति रिति । प्रशतवातिस. समिध पादधातीति सम्बन्ध्यते,
एवं षट् मयां सम्पद्यन्ते तहानणं-"पड् वा ऋसब" इत्यादि-
रूपं प्रागुल मित्यर्थः ॥ ७ ॥ ३ [२. २.] ॥
रति यौसायणचार्यविरचिले माधवाये वेदार्थप्रकाणे
माध्यन्दिनशतपयमा मणभाष्य
नयमकागड़े दितीयाध्याये दिसौर्य यापम् ॥
॥ इति नवमकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः ॥
.
परखान।

·हितीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् , अपि को हितीयाध्याये रतीय माध्ययम् । 'अथात: सम्प्रेष्यति। उदाछेममुपयछोपय- मनौरग्नये प्रक्रियमाणायानुबयानोदेकरफ्ययानदेहिक ब्रह्मनप्रतिरथ अपेति ॥१॥ एतदै देवानुपप्रेष्यत । एतं यतं सएस्य- मानान् दविणतो ऽसुग रचासि नाष्ट्रा भजि. धाएसन यक्ष्यध्ये न यन्तं नएस्यध्व इति ॥ २ ॥ ते देवा इन्द्र मब्रुवन् । त्वं वे नः थेठो बलिष्ठो बीर्यवत्तमो ऽसि त्व मिमानि रक्षासि प्रतियतखेति सस्य वै मे ब्रह्म द्वितीय भस्विति - + • 'पयनुषि-रति क, ख, र।

·। पतपथमायणम् । (२५. मा.) - तथेति तस्मै वै वृहस्पतिं द्वितीय मकुर्वन् ब्रह्म यै हस्पतिस्त इन्द्रेण चैव वृहस्पतिना च दधि- गतो ऽसुरान् रक्षाएसि नाष्ट्रा अपहत्यामये ऽनाष्ट्र इएतं या मतन्वत ॥३॥ तहा एतत् क्रियते। यध्या अकुर्वन्निदं नु तानि रक्षाएसि देवरेवापरतानि यत्त्वेतत् करोति यद्देवा ऽअकुर्वतत्करवायीत्यथो ऽइन्द्रेश चैवैतद वृहस्पतिना च दक्षिणतो ऽसुरान् रचाए- सि नाष्टा अपात्यामये ऽनाट ऽएत' यहं तनुते स यः स इन्द्रः। एष सो ऽमतिरथो ऽथ यः सहस्पतिरेष स ब्रह्मा तदारमा प्रतिरथं जप- तीन्द्रेण चैवैतद् हस्पतिना घ दक्षिणतो ऽसुरान् रक्षासि नाष्टा अपहत्याभये इनाष्ट इएत यने तनुते॥ तस्माद् ब्रह्मामतिरथ सपति * ॥ ५ ॥ चाशः गिगानो वृषभी न भीम इति+। ऐन्द्रो ऽभिरूपा द्वादश भवन्ति द्वादश मासाः पति-पति । 'ति-ति क... .

·(२. ३वा.) । नवमबाहम्। संञ्चत्सरः सब्बासरी ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य माया ताषतवेतदक्षिणतो ऽसुरान् रक्षाएसि नाष्टा अप- हन्ति विष्टुम्भिवजी के चिटुमचे शैवत दक्षिणतो ऽसुरान् रक्षासि नाष्टा पपहन्ति ता दाविपति- गायत्यः सम्पद्यन्ते सदाग्नेय्यो भवन्त्यग्निकर्म हि+ अथैन मुद्यति । मुटु त्या विश्वे देवा पम्ने भरन्तु चितिभिरिति तस्योतो बन्धुः ॥ ७ ॥ भयाभिप्रयन्ति । पञ्च दिशी देवौयं भवन्तु देवीरिति देवाचासुराशोमये प्राजापत्या दिव- स्पईन्त ते देवा असुराणां दिशो ऽचत तथै- वैतदानमानो द्विषतो · भाटव्यस्य दिशी हड़ती देवोरिति तदना देवीः कुरुते ॥ यज मवन्तु देवी- , • 'विटमियो'--इति क ख । + हिं-ति का Tr...इति , * 'सुकृति-दति के। ६ 'बन्धु:--ति । ! "रुत--रति ·। पसपथनाजपम्। (२.वा.) + रिति यन्न मिम मवन्तु देवीरित्येतदमामति टुर्माति बाधमाना इत्यशनाया वा भिमतिरथनाया मप- वाधमाना इत्येतद्रायस्पोषे यज्ञपति माभजन्ती- रिति रय्यां च पोष च यहुपति माभनन्तीरित्ये- सट्रायस्पोष अधि यसो ऽभस्वादिति रय्यां च पोष पाधि युजो ऽस्थादित्येतत् ॥ ८॥ समिहे ऽग्नावधि मामहान इति । यज- मानो वै मामहान उक्थपन इत्युक्यानि द्रुतस्य पंतागीय दृति यन्तियं इत्येवमौत इति धारित दृश्येतत्तप्तं धर्म परिगृहायजन्तेति ताए होत चम्म परिएधायजन्तोना यंदाज मयजन्न देवा इत्या घेतं यज मयनन्त देवाः + दैव्याय धर्वे जोष्ट्र ऽइति। देवो टेष धर्ता जोपयिततमो देवथोः श्रीमनाः शतपया इति देवशौहप श्रीमनाः शतपया: परिगध देवा या मान्निति मरिराय होतं देवा यत्त मायन् देवा 'स्यादिव्यतम्' इति ग, घ । 1 'देवा: इति ग, घ । .

·( २५. ३बा.) ॥ नवमकाण्डम् । १.८ देवेभ्यो ऽअअ येतो असारत्यध्वरो वै यन्नो देया देवेभ्यो यज्ञियन्तो ऽस्परित्येतत् ॥ १ ॥ ब्बीतए हविः शमितए शमिता यजध्या ऽइति। इए खिष्ट मित्येतत्तुरीयो यज्ञो यन्त्र इच्य मेतीत्य- ध्वयुः पुरस्ताराजूएपि जपति होता पशाचो ऽन्वाह ब्रह्मा दक्षिणतो ऽप्रतिरथं जपत्येष ऽएव तुरीयो यजस्ततो ब्वाका अाशिषो नो जुषन्ता मिति ततो नौ ब्याकावाशिष जुषन्ता मित्ये- सत् * ॥ ११॥ सूर्य्यरश्मिहरिकेशः पुरस्तात् । सविता ज्योति- रुदयां अजस्र मित्यसौ वा ऽआदित्य एषोऽग्निः स एष सूर्यरश्मिहरिकेशः पुरस्तात् सक्तित- नीतिगद्यच्छत्वजसं तस्य पूषा प्रसवे याति विद्वा- निति पशवो वै पूपा त एतस्य प्रसवे प्रेरने सम्पश्यन् विश्वा भुवनानि गोपा इत्येष वा दिए "मित्येतत' +योतिराया। ति क, 'ज्योतिरुक्ष्यां'- ति ख 'ब्योतिष्यां। - इति ।

·। पतपयबामपन् । (२. मा.) सब्बए सम्पश्यत्येष ऽ ऽएषास्य सवस्य भुवनस्य गोप्ता ॥ १२ ॥ तद्या अमुभादादित्यादवांच्यः पञ्च दिशः । ता एतद्देवा असुगणा मच्चतायो ता एवैतत समा- रोहता ऽ ऽएवेतद्यजमानो द्विषतो भातव्यय तृतोऽथो ता एवैतत् समागेहत्यथो ऽएतहा ऽए- ताभिर्देवा पातः सम्प्राभयंस्तथैवाभिग्य मतदातः सम्प्राप्नोति +॥१३॥ प्रयाग्मानं पृश्नि मुपदधाति। असो वा ऽपा- दित्यो ऽग्मा पृग्निरमु मेवैतदादित्य मुपदधाति पृधिर्भवति रश्मिभिर्हि मण्डलं पृग्नि त मन्त- रेगाहवनीयं च गाईपत्यं चोपदधारययं वै लोको गाईपत्यो द्यौराइवनीय एतं तदिमी लोका- वन्तरेण दधाति तम्मादेष डमी लोकायनारेण तपति॥ १४॥ . 'गोप्रा-सिग, गोमा-ति । + 'भागमोति-दमि का पाति-रहि का।

·(२५. मा.) नियमकाण्डम् । पाग्नीध्वेलायाम्। अन्तरिक्षं वा भाग्नौध मेतं तदन्तरिके दधाति तम्मादेषी नारिचाय- सनो व्यध्ये व्यध्वे ोष दूतः * ॥ १५ ॥ स एष प्रायः। प्राणा मेवैतदात्मन् धत्ते तदे- सदायुरायुरेवैतदात्मन् धत्ते तदेतदन्न मायुधैवदन्न म वा आयुरमा भवति स्थिरो वा इश्मा स्थिर सदायुः कुरुते पृग्निर्भवति पुग्नीव हान्नम् ॥ १६ ॥ स उपदधाति । विमान एप दियी मध्य भारत इति बिमानो ह्येष दिवो मध्य ऽास्त आमप्रिवान्नीदसौ अन्तरिक्ष मित्युद्यन ग एष दिमाखोकानापूरयति स विश्वाचौरभिचष्टे घृताची रिति सुनश्चैतद्देदीयाहान्तरा पूर्व मपरं च केतु मित्य- भारेमञ्च लोक मम वेत्येतदयो पञ्चेद मेतहि चौयते यच्चादः पूर्व मचीयतेति ॥ १७ ॥ उधा समुद्रो ऽअरुणः सुपर्ण ऽदुति। उक्षा होष समुद्रो ऽरुणः सुपर्माः पूर्वस्य योनि पितुरा- विवेशेति पूर्वस्य धेष एते योनि पितुराविशति . "त'-ति ग .

·मतपत्राणाम। ( २ बा.) मध्ये दिगो निहितः पृश्निामेति मध्ये येष दियो निहितः पृश्निरश्मा विचक्रने रजसस्यात्यन्ताविति विक्रममागो धा ऽएप एपो लोकाना मन्ता- न्याति ॥ १८॥ हाम्या मुपदधाति । दिपाद्यजमानो यजमानो ऽग्निर्यावानग्निवत्यस्य मात्रा तायवैन मेतदुप- दधाति विभ्यां छु। ह्येष न सादयत्यसन्नो घोष न सुददोहसाधिप्रति प्राणी व सूददोहाः ऽप्राण ऽएप किं प्रागे प्रागां दध्यामिति त निधाय यथा न नश्येत् ॥ १६ ॥ । अथोपाय न्ति + । इन्हें विश्वा ऽयवीसधनिति तस्यानो बन्धुई वहन आ च वक्षरसुमहर्यजऽआ च ब्वचादिति देवहुश्चैव यत्नः सुमहश्च यजदग्नि के। देशा॥ ऽा च वचदिति यचचैवाग्निर्देवा देवाना घ बखित्येतत् ॥ २० ॥ . प्रिया-ति क, ख, r! + 'अयोपासियन्ति इति क, ख, मन्विायतत-इति ग, - ·६२९. ३) नवमकाणम् ॥ याजस्य मा प्रसवः। उङ्गाभग्योदयभीत् अधा सपनानिन्ट्रो में नियामेगोधरौरा करिति वथैव यजुस्तया बन्धुः ॥ २१ ॥ उहाभ च निग्राम थ। ब्रह्म वा अवी- दृधन अधा सपत्नानिन्द्रानी में विषचीनान् व्यस्थता मिति यथैव यजुस्तथा बधुः ॥ २२ ॥ तथा अमुमादादित्यादहशतसी दिशः । हा एतद्देवा असुराग्या मनताथो ता एवैतन् समारोहंता उ एवेतनमानो दिषतो भाटव्यस्य वृडतोऽयो ता एदेतत् समारोहत्यथो एतहाऽपता- मिया चात: सम्पानबस्तथैमाभिरय मतदातः सम्मानोति * ॥ २३ ॥ अथाग्नि मागेहन्ति । क्रमव मन्निना नाक मिति वर्गों वै लोको नाकः कमध्व मनेनाग्नि- नतए स्वर्ग लोक मित्येतदुख्यए हस्तेषु विभत • 'संधानोतिरति । 12 ·+ पतपघामयम्॥ (२. मा.) इत्युच्यए येत एतए इस्तेषु विधति दिवस्पृष्ठए स्वर्गला मिश्रा देवेभिराध्य मिति दिवस्पृष्ठए खग लोक गत्वा मिश्रा देवेभिराध्व मित्येतत् ॥ ॥ २४ ॥ 1 प्राचौ मनु प्रदिश मेहि बिहानिति । प्राची वै दिगग्नेः वा मनु प्रदिश प्रेहि बिदानित्येतदग्ने राराने पुरी ऽअग्निर्भयेहेत्यस्य व मन्नेरग्ने पुरोऽग्नि+ भदेहेत्येतश्विा आशा दोद्यानो बिभाहौति सर्बा आगा दीप्यमानो विभाहीरयेतटून नी धेहि हिपदे चतुष्पद इत्याशिष मागास्ते ॥२५॥ पृथिव्या भाम् । उदन्तरिक्ष मागह मारिचा- वि मामा मिति गाईपत्यावशाग्नीधीय मागच्छ, न्यानीधीयादाइयनीय दिवो नाकस्य पृठारव]ति- . "मियत' पनि ग, । । 'परोपवि-पति क , 'पुरोमिति व : 'पियारम-ति क, एपिथा यम-निखर, 'पचिपरम - ·(१५ ..) नवमकरणम् - रगामह मिति दिवो नाकस्य पृष्ठारवर्ग लोक- मगामह मिस्येतत् ॥ २६ ॥ खर्यन्तो नापेक्षन्ते। आ द्याए रोहन्ति रोदसी इति न हैव ते ऽपक्षन्त ये स्वर्ग खोक यन्ति यज़ ये विश्वतोधारए सुविहाएसो विनिर उदृत्येष एष यजो विश्वतीधार एत 53 sएव सु- विदाएसो य एतं वितन्वते । ॥ २७ ॥ अग्ने प्रेहि प्रथमो , देवयता मिति । इम मेतदग्नि माह स्व मेषां प्रेहि प्रथमो देवयता मिति चक्षुर्देवाना मुत माना मित्युभयेषाए हैतदेव- मनुष्याणां चक्षुरियक्षमाणा भृगुभिः सजोषा इति यजमाना भूगुभिः सजोषा इत्येतत्स्वय॑न्तु यजमानाः स्वस्तौति खर्ग लोक यन्तु यजमानाः खस्तीत्येतत्क। ॥ २६॥ नद्या अमुखिोक पञ्च दिशः। ता एतद्देवा "मिस्मत'-ति में, "मित्येततु'-रति घ + वितन्वते' -रति ग, “वितन्वते'-ति छ । * 'खतौरत-रति , च। * ·तपधमाधम्म (२५. मा.) असुगणा मञ्जताथो ता एवैतत् समारोहस्ता उ एवैताजमानो हिषतो भाटव्यस्य वृक्त ऽयो ता एवैतत् समारोहत्यथो ऽएतहा ऽएताभिर्देवा भातः सम्पामुवस्तथैवाभिरय मतदातः सम्पाप्नोति ॥ २६ ॥ अथैन मभिजुहोति। एतद्वा एनं देवा ईयि- वाएस सुपरिष्टादवेनामीणन्नेवयाहुत्या तथैवैन मय मेतदीयिवाएस सुपरिष्टादुनेन प्रौणालेतयाहुया कृष्णायै शुक्लबत्माये पयसा रात्रिने कृष्णा शक- धत्सा तला असावादियो वासः खेनैवैन मेतद भागेन खेन रसेन प्रोणात्यपरि धार्यमाण उपरि धाय॑माण उपरि हि स य मेतत् प्रौणाति दोहनेन हि पयः प्रदीयते ॥ ३०॥ यहवैन मभिनुहोति। शिर एतद्यजस्य यदग्निः प्राणः पयः शीर्षस्तत् प्राशं दधाति यथा खय- मालमा मभिप्रक्षरदेव मभिजुहुयात् माणः स्वय- माटमा रस एष शिरश्च तत प्राणञ्च रसेन सन्सनोति . 'माग्नोति-रति ·(२५. मा.) मयमकाचम्॥ सन्दधाति नतोषासा समनसा विरुमे ऽति तस्योती बन्धुः ॥ ३१॥ अग्ने सहस्राक्षेति। हिरण्यशकलैर्वा ऽएष सहस्राक्षः शत सूईन्निति यददः शतशीर्षा रुद्रो ऽमृज्यत शतं ते प्राणाः सहसं व्याना इति शत! हैव तस्य प्राणाः सहस्रं व्याना यः शतशीर्षा लए साहस्रस्य राय शिषऽ इति खए सर्चचै रय्या ऽईशिष इत्येतत्तम से विधम बाजाय खात्येष वै बाजस्त मेतत् प्रोणाति ॥ ३२ ॥ हाभ्या मभिजुहोति। दिपायजमानो यज- मानो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मावा तावतेवेन मेतदमिनुहोति ॥ ३३॥ अयैनं निदधाति । सुपर्मोऽसि गरुत्मानित्ये- तहा एन मदो विकृत्या सुपर्ण गरुत्मन्त विक- रोति तए सुपी गरुत्मन्त चिनोति तए सुपम गात्मन्त कृत्वामती निदधाति पृष्ठे पृथिव्याः • 'मतदभिजतीति-ति छ ।

·। पतपयवाद। (१३. ए.) सौद भासान्तरित मापृण ज्योतिषा दिव मुत्तमान तेजसा दिश उट्टएहत्येवर धेच एतत् सबै करोति ॥ आनुदानः सुप्रतीकः पुरस्तादिति । पानु द्वानो नः सुप्रतीकः पुरस्तादित्येतदमे वं योनि मासौद साधयेत्येष वा अस्य स्वी योनिस्तए साध्वासौदेत्येतदस्मिन्सधसे ऽध्युत्तरस्मिन्निति यौळ ऽउत्तरए सधस्यं विश्वे देवा अनमानध सौदतेति तद्विश्वे वैः सह यजमानए सादयति द्वाभ्यां निदधाति तस्योती वधुर्वषट्कारेण तस्यो- परि वन्धुः ॥ ३५ ॥ अथास्मिन्समिध भादधाति । एतहा ऽएनं देवा ईयिवाएस मुपरिष्टादनेनाप्रीणन्समिडियाहु- तिभिच तथैवैन मय मेरादीयिवाए समुपरिष्टानेन प्रोणासि समिवियाहुतिभिश्च +॥ ३६ ॥ . 'करोति-ति का + 'तिनि--ति क, ।

·(२. वा.) 'नवमकाणम्॥ ११४ क स वै शमीमयी प्रथमा भादधाति। एतहा ऽएष एतस्या माहुत्याए हुतायां प्रादीप्यतोदज्वलत् तमा वा अविभयुधई नौ ऽयं न हिस्यादिति त sary शमी ममध्यंस्तथैन मशमयंस्तादेत शम्या- शमयंस्तस्माच्छमी तथैवैन मय मेतच्छम्या गमयति शान्त्या एव न जग्ध्यै ॥ ३७॥ ताए सवितुर्वरेण्यस्था चित्रा माई बुरी सुमति विश्वनन्याम् या मस्य कण्वो ऽअदुहत् प्रपौनाए सहस्रधारां पयसा मही गा मिति काखो हैनां ददर्श सा हाम्मै सहस्रधारा सर्वान् कामान् दुदुहे तथैवैतद्यजमानाय सहस्रधारा सान् का- मान् दुदुहे * ॥ ३८॥ अथ बैंकहती मादधाति। तस्या उत्तो बन्धु- बिधम ते परमें जन्मन्नग्न ऽति द्यौवा प्रिय परमं जन्म विधेम स्तोमरवरे सधस्थ इत्यन्तरिक्ष व्वा अवरए सधम्ध यस्माद्योनेकदारिया यजे त . दो' इति क ·(२५. मा.) । मसलालम्॥ ++ स वै शमीमयौं प्रथमा मादधाति । एतहा ऽएष एतस्या माहुत्याए हुतायां मादीप्यतोदज्वलत् तम्मादेवा अविभयुर्य? नो ऽयं न हिस्यादिति त एताए शमी ममश्वंस्तथैन मशमयस्तादेतए शम्या- गमयस्तस्माछमी तथैवेन भय मेतच्छम्या शमयति गान्या एव न जग्ध्यै ॥ ३७॥ ताए सवितुर्वरेण्यस्य। चित्रा माई बृणे सुमति विश्वजन्याम् या मस्य भगवी अटुहर प्रपौनाए सहस्रधारां पयसा महीं गा मिति कराखो हैनां ददर्श सा हास्मै सहस्रधारा सर्वान् कामान् दुदुहे तथैवेताजमानाय सहस्रधारा सान् "का. मान् दुदहे * ॥ ३८॥ अथ बैंकद्धती मादधाति । तस्या उक्ती बन्धु- बिधम ते परमे जन्मन्नग्न इति द्यौवा प्रिय परमं जन्म विधेम तोमरवर सधस्थ इत्यसविई व्वा अवरए सधम्य यस्माद्योनेमदारिया यजे त -- - - . 'दुद?' इति क ।

·। मतपथमाछापम् । (२.मा.) मित्येष वा उपच खो योनिस्त' यज इत्येतत्म व हवौषि जुहुरे समिह ऽति यदा वा ऽएषु समिध्यते ऽवैतस्मिन् इवीएषिः प्रजुह्वति ॥ ३८ ॥ भथोदुम्बरी मादधाति। जग्ब रस उदुम्बर जवैन मेतट्रसेन मीणाति कर्मवती भवति पशवो वै कम काः पशुभिरेवेन मैतदनेन प्रौणाति यदि कर्मा कषती नविन्द्र धिट्रप्स मुपहत्याध्या- ताइधिद्रप्स. उपतिष्ठते तदेव पशुरूपं मेडो ऽअम्ने दौदिहि पुरो न इति विराजादधायनं विरा- डनैन मेतत् प्रोग्याति निधः समिध भादधाति विदिग्निाशनग्नियावत्यय मावर तावतेवैन मेत- दुम्नेन प्रोगाति + ॥ ४ ॥ प्रथा तीर्जुहोति । यथा परिविष्यानुपाययेत् ता तत् सुवेग पूर्व मधोतरा मन्ने त मद्यावं न स्तोमैः क्रतुं न भए दिस्टमम् ऋध्यामा त . . • पित-इति ग मान-निक ·(२५. ३वा) ॥ नवमकाण्डम् । ओहेरिति यस्ते दिसएकस्तोमस्त त ऽध्यास- मित्येतत् पया जुहोति पञ्चपदा पतिः पद्ध- चितिको ऽग्निः पञ्च ऽर्तवः संवत्सरः संवत्संग अग्निांवानग्निर्यावत्यस्य मावा तावतेवेन मतदानेन मोगाति * ॥४१॥ अथ वैश्वकर्मागों जुहोति । विश्वकर्माय मग्निप्त भेवैतत् प्रोणाति चित्तिं जुहोमि मनसा घृतेनेति चित्त मेषां जुहोमि मनसा च वृतन चेत्येताथा देवा दृष्टागम निति यथा देवा इहा- गच्छानित्येतहीतिहोत्रा ऋताध इति सल्यवृध ऽइत्येवत्पत्ये विश्वस्य भृमनो जुहोमि । विश्व- कर्मण ऽइति योऽस्य सर्वस्त्र भूतस्य पतिस्तस्मै जुहोमि विश्वकर्माण इत्येतविश्वाहादाभ्यए हवि- गिति मर्चदेवाक्षितए हविरिष्येतत् + ॥ ४॥ । . प्रोणाति -इति ख । +'इबिरियेतन'-रति , 'विरिष्येवत'-इति । 16 ·१२२. । मतपथनाहापम् . (२. (वा.) M - अथ पूर्णाहुति जुहोति। सर्च मेतात् पूर्माए सबगोवैन मेतत् प्रौणाति ॥ ४३ ॥ . सप्त'ने ऽअग्ने समिध इति। प्रागा वै समिधः प्राणा झेत समिन्यते सप्त जिह्वा इति यान- भूगमात पुरुषानेक पुरुष मकुचस्तेषा मतदाह सहा ऋषय, इति सप्त हि त ऽक्षय आसन्सन धाम प्रियागोति कुन्दात्स्येतदाह छन्दासि वा, अस्य सप्त धाम प्रियागि सध होवा. साधा त्वा यजन्तीति सप्त घेत होवाः सप्तधा यति मा योनीरिति चितौरेतदाहाणखेल्या प्रजायस्वे- व्याहतेनेति तो वै घत रेत एवैतदेषु लोकेय, दधात साहति यशो वै, खाहाकारो यक्षिय मृतदिनप सकृत् सर्व करोति ॥ ४४ ॥ सा, सतेति। संचितिकोऽग्निः सप्त उत्तवः सम्वत्सरः सव्वत्सरो ऽग्निर्यावानग्निाव त्यस्य मात्रा तान मेतत् प्रीणाति तिघ आहुतीजुहोति विपारेमदास स्व या --इति स । .

·(२५.३मा.) ॥ नवमकागदम् १२३ 4. विवृदग्निर्यावानग्नियावत्यस्य मावा तावतैवैन मेत- दुन्नेन प्रोग्राति तिसःः समिध आदधादि तत् षट् तस्योको बधुः ॥ ४५ ॥. तिष्ठन्समिध आदधाति । अस्थीनि वै समिध- स्तिष्ठन्तीम वा अस्थीन्यासीन आहुतीर्जुहोति माए- सानि वा ऽआहुतय ऽासत व वै मासान्य- तराः समिधो भवन्ति वाह्या आहुतयो ऽन्तराणि हास्यौनि बाहानि मांसानि ॥ ४६॥ अथासः सम्पदेव । पट पुरस्ताब्जुहोति पडु- परिष्टात् षड्भिराश्मनः पृश्नेयंन्ति हाम्या भश्मानं पृश्नि मुपदधाति चतुर्भिराग्नेय॑न्ति पञ्चभिरग्नि- मारोहत्ति तदेकान बिएशदाहुतिरेव त्रिशत्तमी द्वाभ्या मग्नि निदधाति तद् हात्रिपद द्वाविशदः क्षरानुष्टुसैषानुष्टुप् ॥ ४७ ॥ यादधाति सि ख ।" + 'मारमानि -इति ग, मारमाणिदति ख, छ, * 'मम्पदेव' इति ग मेघानुष्टय -ति । •मेपासुप : . -इति च ।

·। पतपयवानपम् । (२.मा.) तद्या ऽअमस्तिस्रो ऽनुष्टुभः । गाईपत्ये सम्पा- दयन्ति तासा मेता मत्रैका माहरन्ति तद्यदेता मवाहरन्त्यष सर्ची ऽग्निः संस्कृतः स एषोऽच तम्मे नाल मासौद्यदन्न मास्यत् ॥ ४८ ॥ सो ऽग्नि मब्रवीत् । त्वयान मदानीति तथेति तस्माद्यदैवत मबाहरन्यथेषो ऽल मन्नायाल माहुति- भ्यो भवति ॥ ४६॥ अघो पाहुः। प्रजापतिरेवेतं प्रियं पुत्र मुर- स्याधत्त ऽदति स यो हैतदेवं ब्वेदा हैवं प्रियं पुत्र मुरसि धत्ते ॥ ५० ॥ यहवैत मनाहरन्ति । यान्वै तान्त्सप्त पुरुषा- नेक पुरुष मकुर्वन्नय मेव स यो मग्निशीयते ऽथ या मेषां ता मूहए थियए रसए समुदौइन्नेष स य मेत मवाग्नि माहरन्ति तद्यदेत मत्राहरन्ति श्रीर्यो - येतेयाए सप्तानां पुरुपाणाए रसस्त मेत- 'मास्यत-नि ग. 'मागम्य-रति घ. । 'भाति' -निक।

·(२. रु.) नयमकाण्डम् । १२५ टूईए स मुटूहन्ति तस्यैतच्छिर आत्माय मम्नि- श्चित ऽआत्मान मेवास्यैतत् संस्कृत्य शिरः प्रति- दधाति ॥ ५१॥२॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [२. ३.] । त्य मग्निप्रणयना यथोक्त होम विधायाधता प्रयो- गौपायकोः (!) क्रिया: कत्तुं तदुचितं सम्प्रेप माह "प्रयातः समष्यतीति । प्रणेप्यमाणाग्नि सिध्यर्थ गाईपत्ये प्रधित कामिनस्तदुद्यच्छ, पग्निधारणार्थ मधम्तात् क्रिय- भाषा सिकता उपयमन्यः ताथोपयोति एतदुभयं प्रति-' प्रस्थातारम् . प्रत्युच्यते । है होतः प्रणीयमानायाग्नये पनु- ब्रूहि अग्निप्रथयनीया ऋचोनहि। हे भग्नीत् पराचारका- रेखमा अनुगह है बहान् 'पाशः भियान' इत्येतद. • 'शरमाणणोमयिकी: इति छ, 'तत्प्राय सोमयिकी-ति प.म. 'सत्मायायोपयिकी-ति म। + 'कामिकादिाच्छ'-इति छ , 'पामिकातंदुय'ति भ, 'पचिहा पारमिकां सदुदा--हिए। * साचोमयकताः फक्त' इति -पुन । 'यधराथा (एकरुपयया-इति छ, भ । । का• औसु. १८३ १६ । .

·शतपथमात्रणमा (२.बा.) तद्या ऽअमस्तिस्रो ऽनुष्टुभः। गाईपत्ये सम्पा- दयन्ति तासा मेता मत्रैका माहरन्ति तद्यदेता मबाहरन्त्य त्रैष सर्यो ऽग्निः संस्कृतः स एषोऽव तस्मै नाल मासौद्यदन्न मास्यत् * ॥ ४८ ॥ सोऽग्नि मब्रवीत्। त्वयान मदानीति तथेति तस्माद्यदैवैत मबाहरन्ययेषो ऽल मन्नायाल माहुति- भ्यो भवति ॥ ४६॥ अथो ऽपाहुः । प्रजापतिरेवैतं प्रियं पुत्र सुर- स्थाधत्त इति स यो हैतदेवं व्वेदा हैवं प्रियं पुत्र मुरसि धत्ते ॥ ५० ॥ यहेवेत मवाहरन्ति । यान्वै तान्त्सन पुरुषा- नेकं पुरुष मकुन्नय मेव स यो ऽय मग्निशीयते ऽय या मेपो ता मूहए थिया रसाए समुदौहन्नेप स य मेत मवाग्नि माहरन्ति तद्यदेत मबाहरन्ति येवेतेपाए सप्तानां पुरुपागाए श्रीर्यो रसस्त मेत- 'मारल्यत -रति ग, 'मारस्य म्' इति । । भपति-रनि ।

·(२. ३वा.) नवमकाण्डम् । - देवरष सम्पादितं तस्मारितापंखादेतत् कर्म यद्यपि न' करणीय . तथापि यदेतत् कर्म । करोतीति तहेवा यद. कुर्षन् करवाणीति धिया क्रियते न तु रक्षसा "मपहनना तस्य तु · देवरेव सम्पादितत्वात् किच स्वय मपि चेतन इन्द्रेण · ब्रहमतिना च दक्षिणभागस्थितानाशकानसुरान् रशासि चापहत्या नाष्ट्रभये देशे एनं यसकतवान् भवतीति । ननु देवाः पूर्व 'इन्द्रयहम्पतिभ्यां : रक्षास्य नबित्ये तदस्त प्रकले क इन्द्रः को वा सहस्पत: वाथं वा ताभ्यां रचसा मपहननं यत उता मुपपद्यत इत्याद ॥ ४ ॥ “स यः स इति । पूर्व दक्षिणभागे रक्षास्यपहतानिन्द्रः परा- दृश्यते । स य इन्द्रोऽम्ति स एष अमतिरथत्व इत्यर्थः ॥ ५ ॥ * अप्रतिरय मेवेन्द्रामकत्वमुपप्रादयति "पाश: शिशान इति । । (मखमतिपाद्याया देवताया मन्त्रस्य वा भेदात् आश: शिमान चादिका पन्द्र बोभिरूपाः सहशा भवन्तीति इन्द्रलेन स्वीका मुविता भवन्तोति अर्थ: । प्रतिस्थ मूत- स्थाना मृचा हादश समाया कत्माग्नेः सकाशादसरा रक्षासि चापहन्यन्त इति प्रशंसति ।) "हादय भवनोनि । तामा छन्दः प्रशसति "त्रिष्टुमि रिति । विष्टुभो वचत्वं वजि. योन्द्रेय सहोत्पत्तेः सा चोत्पत्ति तैत्तिरीयके यूयने- “उरसो बाहुभ्यां पञ्चदर्श निरमिमोत मिन्द्रो देवतान्द सुज्यत्तत् , .पा. मं. १७ ३३ । । बन्धनौधिज्ञान्तः प्रदर्शितः पाठो नास्ति च-पुस्तकादयत्र ।

·१२६ ॥ मतपथबापम् । (२. मा. तत्र व्यापार तं तं 5 प्रतिरयास्वं सूझ * जपेति एवं तन 'सम्प्रेष्यति' विनियुञ्जगदित्यर्थः । पान सम्मेप बन मतिरथम् जति' यदुत तस्योपयोग मभिधातुं सराकल्प भवतारयति ॥ १॥ "एतहा इति । एतस्मिन् काले खलु एत मग्निं चय. भास्य यई तपस्यमानान् करिष्यमानान् इडभावस्थादयः (१) अतएवाग्निविहारसमीप गच्छती देवान् दक्षिणमागेन एका 'पसरा रक्षासिलेन नीडार्थव्याययेन लट्-प्रत्ययः । 'न यजध्व' न विस्तारयव मिति । हन्तु मेछन् देवानां या विहन्तु मिनित्यधः। २॥ पानदेवे रमाकं मध्ये त्वमेय प्रगततमो बलवत्तमय घनिष्ठच वीर्यवतम रति। पतस्वमिमानि रक्षांसि प्रति. पर्व कुरुष्वेन्युमो इन्ट्रेणं में ब्राह्मणो दितीयोस्वित्युने तथैव फुर्म इति। अस्पतेर्भावणलासमिन्द्रस्य हितोय मकुर्वन् । तथा सत्ता में देषा रन्द्रेण दृहस्पसिना च पितो दक्षिण- भागे नागकानमुरारर्धामि बापहत्य भनाटे पतएवाभये प्रदेश एनं तसं या मकुर्वत ॥ ५॥ "सहा एत" इत्यादिकस्याय मर्थः , देवा: पूर्व यत् कर्माकुर्वन् एतस्मिन् कालेऽपि सदेव क्रिय मिति। अपहनन क्रियाविशेषणं इदं रचसा; मवहनन पूर्व २ • वा. मं. १७३३-18 ·१२८ । मतपयवाप्रपम् ॥ (२१. रा.) विएपछन्दः इति । अथवा वीर्यवत्वाविष्टुभो वचत्वं पौर्य: वत उर: प्रदेशको निर्माणात् । प्रतएव श्रुतं ,- त्रिष्टुप छन्दो वृहत्साम राजन्यो मनुष्याणा मविः पशूनां यस्मात्ते घीय वन्तो वोर्यायच जनतेति । मनु प्रततयाग्निकर्मवात् ततासामन्द्रोणा मुवा मसमवेतार्थ खस्यादित्यत पाह- "ता हाशिति रिति । चतुश्चत्वत्त्वारिंशदरा बिष्टुभः सभूयाष्टाविंशतिपक्षमताक्षराणि सम्पद्यन्त चतुर्दिश- त्यक्षरार्ण गायत्रोणां दाविशतिम्तावदधरा भवन्ति । पतो हादश मिष्टुभी मिलिला हाकिंगति गायवायाग्नेय्यो * भवन्ति भगिना सहोत्यवत्वात् । अतएव यूयते , तचिसविरमिमोत त मग्निदेवता च सृभ्यत् गायत्रौछन्दस इति, तिच कर्माग्निसम्पन्धि भवन्ति। तत् प्रणयनामक. वात्। प्रसस्ता ऋर ऐन्दोयोनि छन्दः सम्मसिहारा मति- कर्म समरेतार्या एवेत्यर्य: ॥ ६॥ इयं ब्राझपकत थापतिरय सूत जपस्योपयोग मुबा- बाग्नेयमन समन्न विधसे- “पर्यन मिति। "उदु वा विखे देवा पम्ने भरतु नितिभिरियादिना म पेत्यर्थः । • 'गायत्रालाच पथ्यो (१-गाय पत्रचामेव्यो) - इति छ, । ' बसस्यालिरपरत-इति भ, 'जमारतस्याप्रतिरथ. सूक्त'- तिमा 1.मू. १८३.१८। हवा. मं. १७ ५६ ·(२५० रु.) ॥ नवमकाम् । तस्य मनस्य ब्राह्मण प्राजापत्य- प्रागुप्ता मिथा- "लस्योती बन्धु रिति॥ उदामनानन्तरं . अध्वर्युपतीनां चित्य प्रति न गमन विधत्ते ::-- “प्रयेति । अत्र "पञ्चदिशी दैषि रित्या. दिभिः पञ्चभि गिभराग्नीपर्यन्त गन्ति । पात ता पाच: अमेध व्याचटे--- "देवासासरावेत्यादिना भुता देवाशामरावत्यो उभये दिग्विषये सही तवा ; पादेवासुराण दिगो हवन्त. ततीगमस्य स्वाधिनी कमपन्तः । म पदिशो देवोरियादिभिः पञ्चमि भि राग्नीध- पर्यन्तं गच्छन्ति । मतस्ता ऋच: अमिय व्याचष्टे,-- "यन কি যনন নয় যতদানীঃমি এই কাবী করায় दिर्श बाधीनाः करोति । "देयोरिन्यनेन एनादिगी देव. सम्बन्धिनीः कुरुते । असुरेभ्य अपगमय देवः स्वाधिनी- तबाहकोरियनन तथैव सम्पादितवान् भवतीत्यर्थः। “यन्त्र ষন নীল নই যুম্নয়াস ৰিঙ্গির গিনি दयति ,-- "यज मिम मिति । अमतिशब्दस्यागनेच्छार्य इति व्यावष्ट "अपामतिमिति । प्रशनायोदयेत्यादि। • 'उपयमामान्तरम्'-दति छ । + चित्य प्रति ग्रानीधपयन्त - इति छ । का. या. 41. मं. १७ ५४ । , "अगायोरन्यधनाया सुभचापियामागधंधु -इति पा. सू. 17 ·पतपथबाधाणम् (२० वा.) उत्तरवाक्य मप्येय देशाशनाया शब्द: क्यजन्तो निपातितः। रायस्पोप इति । धने तहिषये पोपेवेति वा मभिप्रेत मियाह ,- "रायसोप रति रायस्योप अधीत्यनापि तथैव विवक्षित मित्याह, "राय- स्पोप अधोति यजमानस्यैव पूजकलात् ॥ ८॥ "मामहान" गन्दी यजमानपर इत्याह- "यजमानो वा इति। पनिरूक्यानि स्तोत्र शस्त्राणि पनवदनानि भवती यनिरुक्थपत्र इत्याह - "उक्थपत्र इति। यतो देवाः 'ता घम' धर्मली अम्नि परियाय यजन्त' ; प्रत उच्यते मन्त्र, 'तात धर्म' इत्याह- "तन धर्म मिति । मेष ध्याचद,-- "कर्जेति। 'की' आज्यदधिपयःप्रति ताः रमेनेत्यर्थः । अग्निर्देवसम्बन्धित्वाहारयर खानोपयिख मत्वाचाग्निरेष 'देयायेत्यादिनीयत इति । देवायेति उत्तरवाक्यहयं प्रसि- आर्य मित्या,- "देवश्रीरिति परिसरोति देवा देवेभ्य इत्यचयंस' येतत् पदं व्याचट,- “मश्वरो वा प्रति। अध्वयंन्त त "कण्यवरपतनस्यचिनोप इति". प्रकार नोपः १.. "पोतं गमिस" मिचय पदइयत्यार्य "ट खिट मिन। प्रव होत ममा ययाम्यानं यथायथं मन्त्र जप एय 'तरोयो यन्' इति व्याचष्टे.- *प्रवर्यः पुरस्तादिति वाका. गि' इत्ययोः गदयोः समानाधिकरणागदा निवारयति । .

·(२५. ३वा.) । मवमकाण्डम् । "ततो नो वाकायाभिषयेति । एसय प्रणीयमानस्याग्नेरादित्या- मकवात् ॥११॥ स एष मपीयमानानिसवणः सूर्यस्यैव रश्मिभि युको हरितवर्ष केशः' तेजोरूपः सविता मनवच्छिद्र पुरस्ताद. तदुवाछति । प्रती मन्त्र म मेवा, माचरेत्या --- "सूर्यरश्मिरिति। कृष्णः पाजनकत्वेन 'पूषा' इति पणश्य: उच्यते वाग्नयेरनुज्ञायां प्रयन्त इत्ययमत्रः मन्बभागेन विव. शितः इत्याह,- “पशयो वा इति। 'मेरस' इति ईरगता* वित्य स्यादादिकस्य लिटि पहुवचने रूपम्। पग्नेः प्रजापत्या- मकत्वेन सर्वस्यापि दृष्टत्वाचितचाच तत्रायं 'सम्पश्यदि ‘त्यादि मन्चभागः समवेतार्य मित्याह ,-- “सम्पश्यविति । देवा दीयन्त देवसम्बन्धिन्यः पञ्चदिशा , मति. मगने या दुर्मति प्रशास्त्रीमा मतीचापकाधमानाः धने महिषये पोष च यत्रपति सम्बन्धिन्य एनं प्रणीयामानाग्निः लक्षणं यन्न मवस्तु प्रस्थादिति "छन्दसि लुड लङ् लिट"-इति लोड़ये लुड् प्रत्यय: - कि चाय मपि यतः धने तत् पोयेचाधि तिलिति प्रथममन्त्र स्थाय मर्थः। सम्यग्दी पनी प्रषीय- माने मामहाने यर्थं पूजको यजमानीऽधिकारभावेनामुगच्छति । उक्थ्यान्येवाडानि यस्य स उथपत्र ईध स्तुत्यो यज्यिो वासवानिरध्वर्युणाधारितः किश्च देवास्ता धर्मात्मक त मग्नि * "ईर गती कम्पने च*- य. या ११८ धा ।

·१३२
मतपयवाडा पम् ।
(२.१बर.)
त मग्निं
परिग्टद्याय यजन्त स्तप्तत्वादेव च यरूपं तं भाज्यादि-
इपिर्लक्षचनाननाथमयन्तेति हिनीयस्वार्थः । होमसम्बन्धित
धारयिताजीपयितमायाग्नये हविर्हानार्थ तत् प्रणयनं क्रियत
इति वाक्य शेषः। किञ्च यो देवधीः थियन्त इति प्रिया
देवा.थियो यस्य स तयोक्ता ; भन्ने भ्यः श्रियं दातुं मनो यस्येति
यौममः, शतानि फ्यांसि यस्यामी मतपयः ,
परिगृह्य देवाय जन:पदेशं गमयन्तः । गत्वा च देवा विभि
यो देवेभ्यो यज मिसान्तः स्थितयन्त इति तीयम्याथः।
"यमिति बतीयकवचनस्य सुइत्यादेशः ।
स मिना पान्यर्थ
यागाय कि बीतं उष्टं यत्र यस्मिन् प्रणयनप्रदेगे हव्यं इक.
नाई ममि मध्वर्यादोनो मन्वं पपावाक तुरीयो यचो गाति
तथाविधानात समाग्ने ऋग्यजुम्मामन क्षणानि पाक्यानि पाशि.
पश्च नोऽम्माष जुपता मिति चतुर्थस्यायः । सूर्यस्य रश्मिभिः
गुंशो परितवर्णकगः ज्योतिरूप: प्रणीयमानोऽग्निलक्षणः सविता
पनवच्छिप मुखछति । तस्याने रसायां पान महिमानं
विज्ञान पूषा याति (तदुत्पाधाः पशवः प्रवर्तन्त इत्यर्थः ।
किञ्च मोऽग्नि बिहानि भुवनानि सम्पश्यन्तेषां रनको भवतीति
पञ्चमस्याय:). १२॥
नयतयजमानो झारथस्य का इति सामान्येमो सम्पति
ता एवं पदिगो विमिष्य दर्शयन् तामा मुल मन्ने स्वाधीन.
• अन्धगोविधान प्रति: पाठो नाति -पुस्तकादम।

·(२. ३वा.) । नवमकाण्डम् । सया प्राप्तिमाह- "तद्या इति , तदिति। 'देवा' यमिन् काल 'असराणा' दिगो बनत तस्य कामय परामर्श: एतच्छदेनानन्तरोता मन्त्राः परामृश्यन्ते। अहमतिभ्यो य ममितवन्तः समारोहयन् स्वाधिनी कृतवन्तः । “प्रयो इति । किश देवा के तस्मिन् काले 'एतामि' ऋग्भिः 'पातः' सूर्यावस्थानप्रदेशलक्षणान्तरिसपर्यत समाप्नुवन् तहदेवाय मणि यजमानो घाटव्यतोपगमध्यस्वाधिनी कृतास्ता पवदिमः पातः अन्तरिधामकाग्नीषम एपपर्यम् सम्प्राणीति ॥ १३॥ तमन्ने प्राग्नीनपर्यन्तं गला तोकस्य एग्निवर्णमाश्मन उपधानं विधत्ते - “अथेति। 'पृथि शब्देन चैत्य मुचते पुग्नेरगमन उपधानिनादित्यस्योपधानं भवतीत्याइ । “पसौ वा इति। पादित्यमाइलसादृश्यमदर्शनेमीक मश्मनः प्रत्रित्व मुप- पादयति। पृषि भयवीति तस्य पाश्मन उपधामं गाई पत्या- हवनीययी मध्ये कतंच मित्याह,-मन्तरेणेति । गाईपत्या. हवनीयोरधम्त नोपरितनलोकदयात्मकत्वालोकदयस्य च मध्ये सूर्यस्य तपनात् सूर्यात्मकस्याश्मनस्तत्रोपधान सुपपन मित्याह । ("पयं लीक इति। गाईपत्याहवनीययो मध्यभागस्योपधान • "ग्रामौत्रदेशाद्दषिर्ण एहामहित एमापमान सुपरधाति-रसि का. श्री. सु. १८. ३. 1 * or "वैवा. -ति छ । 'वानं सर्नु त पापा विचित्रकल वादति का प्रो.

·१३४ । तपापम् । (२५० श्या.) - स्थानतया विधानादाग्नीधादन्यपापि तदुपधानं स्यादित्यत पाह॥१४॥ "माग्नीधयेलाया मिति । 'वेला' शब्दः अवकास माघटे । गाईपत्याहयनीययोरपस्तनो) * परितन लोकात्मकयो मध्यवर्ति- बयाग्दीधस्थान्तरिक्षात्मकत्वं व्यव एव्यूईमार्ग उच्यो, तवेतन्या- श्मन उपधानं क्रियते तस्मादितः प्रदेशाद् न मागें एष सूर्य सपतीत्यर्थः ॥ १५॥ प्रय तथाश्मन पादित्यामकलादादित्यस्य च प्राणाया- मकवात्तदुपधानेनामनि माणादिधारणं सम्पाद्यत इत्याह, " एप इति । 'स' प्रादित्यामकादित्यरूपत्वात् प्रादित्यस्य च माणत्वं तदुपाय पाणिन येष्टले तदम्तमये तु न चेष्टन्त इति । अतएव यूयते- “यो सौ तपमुद्देति । स सर्वेषां भूतानां प्राणा. नादायोदेति 10-। प्रमी योऽस्तमति। स सर्वेषां भूतानां प्रापा- नादायास्तमेति इति। पासवादेष वायुरूपत्वं प्राणिना मेव जीवनकालसम्बन्धात् । “पायुधेतदिति । एषो श्मा यत: कारणा. दायु एतदिति नपुंसकलिङ्ग मायुरित्येतदपक्षं तस्यायु रनं तद्दता "मैव भोलत्वात् । अत एतदन' तस्मात् तदुपधानेन खकीय मात्मनि प्राणादीन् धारितवान् सम्भवति ॥ १६ ॥ प्रय तस्योपधाने मन्त्रयं प्रदर्शयद व्याचष्टे "स उप- . • बन्धनौचिहान्त: प्रदर्शित: पाठो नास्ति ज-गुस्सकाइन्यत । 'प्रदेश यय --इति छ, 'प्रदेशाहो'- इति ज । 'ते. या० १. १४. ।।

·(२५. ३मा.)
नयमकाण्डम्॥
दधाति विमान एष:" इति । 'हि' यम्मात्कारणात् 'एप' सूर्यो
भूत ग्रामस्य निर्माता द्युलोकस्य मध्ये पाते , प्रत उत्ता,-
'विमान प्रति उदयमानः मूर्यः पृयियादोन् स्वप्रकाशनापूर
यतोति।
त मयं माहेति याच? - "पाप विवानिति ।
'मा पूरणे --- इत्यसमाहर्तमानार्थस्य लिट: मुरादेशः ।
'विखाचोहताची पदाभ्यां विषो भूतानां च व्यापनात्
वेदयः सुचय विवचन्त इत्याह
"स विखाचोरिति,
"पूर्व मपर मिति । पृथिवी युलोकसाधोयन्ते , किश्च 'पूर्ष'
मित्यनेन पूर्वचिती गाईपचा उच्चो -
अपर मिति अनेने
दानी चीयमान साहनीय इति व्यापटे, "तर पूर्व
मिति १०॥
रितोय मन्त्र -
"उक्षा समुदः । (पूर्वलाद्योनि" मध्ये
दिवस इति पादत्रयार्थः प्रसिद्धा इत्याह । "उक्षा समुद्री
भरण इति चतुर्थ पादे रजः' शब्देनैते लोका)। विवक्ष्यन्त
"विचक्रम इति। भूत ग्रामस्य निर्माना द्यावा
पृथिया अन्तरिक्ष वा समसात् पूरयन् एप सूर्यो धुलोकस्य
मध्ये निति ; किञ्च स सूर्यो पूर्वीपरश केतु' लोक मन्तः
* वा. मं. १७ ५६ |
+ अ. आ. १.६१ धा. !
विषां विर्घा घता-ति भ,
हवा. सं. १७..।
बिन्धनौविधामा: प्रदर्शित: पादो नाति न-पुमाकादक।

·तपयमापन (२. मा.) "वाजस्येति' "उदाभश्चेति' मनाइयं निगदव्याख्यात मित्याह,-- “वाज स्य मा प्रसव इति । पञ्चदियो देवीरित्यादिमि मन् गाईपत्यादाग्नीधपर्यन्तं गमने मायसम्बन्धिनीः सूर्यादा- चोः । पञ्चदिपस्ततो गमथ्य स्वयं मासवान् भवतीति उल्लम् , अथ “इन्द्रं विखा अवीहधन्" इत्यादिभि मन्वैराग्नीनादाइ- वनीयं पर्यम् गमने सूर्यादूर्धा भाव्यसम्बन्धिनीयतस्रो दिश स्त्येव प्रामोतीत्या, “तया अमुयादित्यादिना इति द्युलोकपर्यम्त मित्यर्थः । २१, २२, २३ ॥ चित्यानि समोपगमनानन्तर कामव मित्यादिभिः पञ्चमि मन्न स्तस्यारोहणं विधत्ते - "प्रथाग्नि मिति। चिन्याग्नि- रपरिधार्यमाणे उस्थाग्नौ होमविधानम सन सहा वचनार्थ कस्याशिदपक्षणादग्निनिधाने यजमानस्यापि निधानात् नदपेक्षा मारोहन्तीति पाइवचनम् । “खों वे लोको नाक.” इत्यदिना- रोपमन्नाम् व्याघटे- "ममध्व मिति सपा मेव परक्षेणा- भिधानम् , 'अनेनाग्निना' चित्वाग्निना 'एतम्' इत्यभिनयन मिहेंमः एतं स्वर्ग' ममवं अतिविधं न गच्छतीत्येतदुक्तां भवती व्ययः । एते क्रममाथा अध्वर्युप्रभृतयः एन मुख्याग्नि हस्ते विधतः धारयन्तः पसः रसा एवार्यों सम्वेण प्रसिपाधते । .वा. मं. १७.६७ +'गनामंवर'-ति छ, मैं। वा. मं. १० (५-६ मध मपिति चियामारोशन्ति का• यौ. . । बा.. १६ ·(२. ३बा..) । नवसकाइम्। १३८ स्थार्थ उताः। "दिवस्पृष्टं स्वगलीक मित्यनेन मन्त्रे 'स्वर्गवा' इत्यत्र खरित्य- प्रत 'दिव'-शब्देन छुलोक उच्चत, धुलोकस्य पृष्टं उपरितन खर्ग सुखातिशयहेतुं तस्यैवस्थानविशेषां गला देवेभिर्देवैर्मियाः संयुताः सम्मस्तिष्ठलेत्यर्थः। 'दिवस' मिति षष्ठयाः पतिपुत्रेत्यादिना विसर्जनीयस्य सकारः ॥ २४ ॥ प्राचौ वे दिगग्ने रिति । प्राचौदिगग्नेः सम्बन्धिनी बलु भतएव तैत्तिरीयक- "प्राचीदिक अनिदेवता"-इति। "अस्य । व मिति। अस्येष्टका स्थलरूपस्याम्ने त्वं पुरोवर्तमानोऽग्नि विदं य इत्युको भवति। "दीप्यमान इति । दीयते इत्यस्यार्थ- कथनम् ॥ २५ ॥ "पृथिव्या पहन मिति। गाईपत्य स्वाग्नीधाहयनीयानां पृधिश्यादिलोकनधामफलात् झमेश तपागमनात् पृयिष्यादि- खोकवयं क्रमेण रूढावानप्रीत्यर्थः । 'पारह' मिति "कमरुहिस्य छन्दसि-इति राग: "दिवो नाकश्येति । गाकस्य सुखहेतुभूतस्य धुलोस्स 'पृष्ठात् ज्योतिर्विशिष्ट प्रक्षागमानखग लोक 'मगामह' मित्येतदुहां भवति । पचापि पूर्ववत् सुखानि- गयहेतुभूती द्युलोक देव्यविशेषः खर्गशब्देनोचते ॥ २६ ॥ "न हैवेति। ये स्वर्गलोके यन्ति ते फलान्तरवापेक्षन्ते सतु, मत उक्त खर्या ॥ इति । एष एवेति सर्व प्रका. । - वा. मं. है. प्रा. इ. ११. ५ ।। पा. स. ३. १. ५२ । । वा. . १७६८।

·॥ शतपधबामणम् (२. मा.) रेष जगहारयतीति । 'एष एव यजो विखतीधाम येन एवं यहं वितन्वते एत एव सुविधांसः खलु विदुधा मेव यन्न निष्पा. दकलादित्यर्थः ॥ २७॥ "भाने होति । "इम मेतदिति। 'स्व मेषा' देवान् प्रद्युमि. यता 'प्रथम' महोति म मुखाग्नि माह-प्रग्नेजुष्टचक्षुर्वटुपका- रत्वात् । “यनमाणा' ति व्याख्यातं यजमान भृगुभिरितिसष्ट मन्यत् । उता मन्चस्वाध्यन चित्याग्नेरारोहणेन वा लोके विषभाना भाष्यसम्बन्धिनीः पञ्चदिशः पूर्वतः मासवान् भवतीत्या ॥ २६ ॥ "तबा पमुर्मिलोक इति। प्रमापिपातः' इति चुनोका. दुपरितन खर्गावधिलेनोच्यते ॥ २८ ॥ चियाग्निसमारोहणानन्तर मस्मिनुख्यानी होम विधत्ते । "अति । पमि जुहोति पमिहोमेनेप्सित मलादेन मिति कर्मणि वितीया विहिता। श्रातिथित्यं प्राप्तस्याम्ने रुप- रियाद सम्पावत इत्याह- "एता इति । यिहिसे होने द्रव्ये विधो- "तष्णाय शलवसाय पयसा" इति , उमा- साक्षणाया गोः पयस उपादाने कारण माइ- "रावि र्षा राति सुत प्यारक्रयतास्यारावरसावादित्य वासः यया गोः समीपे वर्तते सइदस्य सविसमीपे वर्तमानत्वात् । पय मेमार्थ स्तनिरोधक यूयते--- “अग्नियादित्यपरावेवसति पादित्य"-इति । एवारमानेरादित्यालकत्वात् तथाविधाया गोः पयसा होमे खमोकमागेन तदेव विनियति "खेन . वा. सं. १० । का. श्री. र. १८. 8. ।

·(२५० ३मा. .) । नबमकाण्डम्। १४i रसनेति। तन पौषितवान् भवति , प्रोणयितस्यादित्यानाक. स्याग्मेरुपा एक वर्षमानवेनोपधार्यमाण स एवोख्यामी शुहुया- दिल्या,- "उपरोति। प्रकृतहोमे साधारण शुद्ध: मानो- तीति तदपपादलेनदोहनं विधते "दोहननति । दोहनन दि पयः प्रदीयत इति दोहनासर पधान्तरे दोहनने खस पयः पदीयत इत्यर्थः ॥ ३०॥ प्रक्षत मेवातिहोम प्रकारान्तरेण प्रशंसति--- "यवति । पग्ने: शिरोषत् प्राधान्यात् सच्छिरसं पयसः प्राणत्वं तत् पुष्टिहेतुत्वात् । “यथा स्वयमाटमा मिति । होमावसरे खयमारणाया परि किविद्या प्रवरेत् तथा होमं कुर्यात् । एपञ्च स्वयमारायाः पाणलात। अग्नेस्तु शिरस्त्वात् प्राणश्च चिरयेत्युपपि ययो सपनि रक्षेन सन्तनोति तदेव विशीति 'सन्दधाति' परस्परसम्बन्ध करोतीरयर्थः । प्रसतहीमो मन्त्री दर्शयन् वन प्रथममन्त्रस्यनावण षष्टकाडे मागेवामिति मित्याह-नकोयामेति * ॥ ३१ ॥ • घा. सं.१७७.. "स्वयमाटमा मधरि धारयन् शुभवमा पयसाभिधोति फारधा दोरमेन स्वयमाटमा ममिन्नतोषासेसि। खयमाहमाया उपरि धारयनिम लगाया: गोः शुस्वतमायाः पयसा दोरमेनामि. जुहोति सवमाटणा मवसिषन्। सयमाटखाया उपरि प्रतिप्रश्याता समिध्यबिं धारयन दमयन पाया जुहूस्थानीन जुहोति।' इति का.मौ.सू.१८१३२ ·। शतपयवाअपम् ॥ (२५. मा.) द्वितीयं मन्त्र व्याघष्टे- "अग्नेः सहस्राधेति * हिरण्य शकला इति । प्रकष्टोऽग्निः मोक्षणे विनियुत्तो:- सहस्र- सध्या हिरण्यम कलैः सहस्राचः खलु, प्रतश्च मन्त्र तथा सम्बो. ध्यत इत्यधः । प्रकाशकत्वसाधारण्येन हिरण्यगकलाना मक्षिती. पवारः। “यददः शतशोपति। मजापतिशम्देनेनोचितेष्वस्तु अन्तवमानन अन्यौ प्रतिष्ठितेषु तेषु स एव , शतशीरुद्रः समभूदिति काण्डस्यादाताम् । प्रतोऽसाहः श-शब्देन मकाल: परामायने मतोस्मिन् काले "शतशोऽरद्रो सृज्योति । यत्र पत उक्त मन्चे शतमू वितीत्यर्थः, यः शतशीर्षा भवति तय शतसञ्चाकाः सहससयाकाः भवन्ति। गतं सहस्र मित्यपरिमित नामधेयम् । तस्मादुचते , त इति । वं सर्वस्य इति। 'सहस्र' मित्यपरिमित सङ्ख्यावच- मात् सहस्रस्येत्यनेनापरिमिस सध्यावत इत्यस्यार्थस्याभिधानात् सर्यस्था इत्येतदुता' भवति । अति लिङ्गव्यत्ययः "अधोगर्यदये- शामणि"-इति षष्ठी प्रामी पष्ठाय चतुर्थी बतायेति । 'सर्वस्य राय इति चतुर्थी । "एप वे वाज इति । दाज'-गदोऽसवाची तहे. सुस्वादेवो ऽग्निर्वाजः खलु प्रसस्तरमेते विधेम वाजाय स्वाहेत्यनेम त मनि प्रीणाति । हे सहसान: गसमूह पग्ने ! ते शतसयाकाः प्राणा: व्यानाथ "सतं । रव पुरतात का. . . .! : 'इयंपाक;-रलि छ , प । पा. सु. २. ३. ५५ ।

·(३५. ३वा.) नवमकाण्डम्। माणाः सहससचाका: व्यानाच भवन्ति ; त्वं सर्वस्य धनस्य "ईशिप' ईश्वरो भवति ; तस्मै अवतले तदारम काय ते वर्ष परिवरेम । इदं हवि स्ते स्वाहुत मस्त इति मन्त्रायः ॥ ३२ ॥ मन्वगन दिखेन सकलस्याग्नरभि होमः सम्पद्यत इति प्रशंसति "हाभ्या मिति ॥ ३३॥ अग्नि होमानन्तर मुख्याग्नेयितीनां मुपरि निधाने विधत्ते- “अर्थन मिति । निधानमन्चे "सुपर्णोऽसि * गह- मान् इत्यस्योपयोग माह । एतदा' इत्यादिना लोके हि योनी सित प्रजननं समर्थे रेतो विक्रियते अक्यवविभागवन् क्रियते । अतोऽत्रापि योनिरूपाया मुखाया संस्कृतस्याग्ने रेत- स्यवस्थापि विकल्या भवितव्य मिति। पूर्व विकत्या विकृति- साधनभूतन मलेण "सुपर्णोऽसि गरमान्" इत्यादिकन सुप गरुमन्तं सत्वा विकृतवान् । तथा चयनकालेऽपि 'सुपर्ण गरु- मन्त' एव कृत्वा विकतवान् ; सम्प्रति 'सुपर्णोऽसि गरमान् इत्यादिकेन 'सुपर्ण गरुत्मन्स' कसा निहितवान् भवति । चीय- मानस्याग्नेः पक्षाकारण चयनात् 'सुपर्णोऽसि गरुमाम्' इत्यु- माम् । 'गरुमान्' प्रशस्तपरत्वात् , अतएव 'सुपर्ण' पर्थ-शब्देन : • "तस्या ममि निदधाति सुपर्णीसौति वषटकारेण सबमाट- मायां सुपर्णोऽभौति कादयन वषटकारण चामि स्थापयतीत्यथैः ।। पति का. श्री. सू. १८०५ । हैवा. स. १७ ७२ । * “वित्तवानु' इति ।

·२४४ मतपयमालपम्प (२. मा.) पतम मुचते भीभनपसनविशिष्ट प्रत्यर्थः । “एवं प इति । (एप घमिरेष मुशाप्रकार भैसत् सं करोति यतः पत एवं मन्चे पविष्याः सदित्यादीत्यर्थः ॥ १४ ॥ हिती मग्र स्थापट- "पाशद्वान रति सप्रतीक:' गोभमाययवः तत्व मिसराम् प्रति म पषि त भन्मान मन्यो वेति ध्याचष्टे- "म प्रतीक रति। पस्योस्थाग्ने रेप पित्याग्निः खसम्बन्धिस्यानम् । प्रसोऽ: 'खो योनि' मिल्लादिना चित्याग्नि माध्याधितिइते तदु भवतीति घ्या. चष्टे- पग्ने स्वामिति पम्मामिति एयभ्यन्तरिचाभ्या मुप. रिवर्समानतेन धुलोकामकत्वात् 'पस्मिन् चित्याग्निसाक्षी धुलोके 'अध्यासौद इत्यर्थः । विश्वेदेवा इत्यनेन 'विदेषः सह' व यजमानं मन्न' सादितवान् भवति हे पग्ने । त्वम् गरुमान पतएवं गोमनपसनोऽसि, साइम सर्व पृथिव्यां पूछे उपपिशव. दीयामासी पन्तरित मापूरय ज्योतिषा दिपं हटा कुर तेजसा दिगोऽपि दृटी कर्षिति प्रथमस्यार्थः । भा: ज्योति सोज इति प्रकाविणेपाः। १ पाने ! त्वं पूर्वस्यो दियि पाइय- मानोरमाक गोभनावययो भूयाः, मत त्या योनि चित्याग्नि साध्यक्रियया अधिसिष्ठ साधयेति बतीयकवचनस्य सुपा- सन्तुगिस्यादिना यादेशः। पसिन् नित्याग्निरूप उत्तरे सध. स्पेषु लोको पथ्याशोद, है विश्वेदेवाः! यूयं यजमानयात्र •बन्धनीपिसाना पाटो नाति भ--पल कयोरन्यच ।

·(२. ३.) नवमकारहम् । १०५ सोदत। यूयं सम्प्रदानत्वेन सीदति । यजमानोऽधिकारित्वेन सोदत्विति हितीयस्यार्थ स्पष्टार्थम् ॥ ३५ ॥ उत्तरवाक्यहये निधानान्तर अस्मिन्बग्नौ समिधामाधान विधाय ताः समिधश्चित्याग्नि प्राप्तस्याग्न रुपरिष्टादमरूपेष स्तोति-- प्रथामिबिति ॥ २६ ॥ तत्र भमोमयों समिधं प्रथम मादध्यादित्या:-- “स वो इति। मोमया: प्रथममाधान हेतु माह- "एतहा इति । 'एतस्या माहुल्या मित्यनेन मभिज्ञहोतीति विहिताति: परामश्यते। एतस्या माहुत्या हुसाया मग्निः प्रदीप्तः सन् "उदञ्चलत् पवादग्नि दृष्टा येनोपायनायत्रीन हिस्यादिति । देवा स्त मानीताः पवादहिंसीपायवेन ते गमोमयों समिध मपश्यं दृष्टा च मया एत मगमयन् यन एव मनया गम. यन् तस्मादमौ शमोनामधेया भूत्। मत. प्रथम शमो. मसः समिध पाधानेन तवाय मपि यजमान: भान्त एन गमयति न जाये। जन्धि भक्षणं भमणाभावाय पइिंसाय रवर्धः ॥ ३७॥ पय तस्या गमिसमिध प्राधाने मन्वं दर्शयति - "सो • "मानस्याग परिसनानरपेण-इति , "प्राप्तस्थान परि तसार"दति छ, भा, मा + समिदाधान शामौलीदेवस्यौदर्यमा सवितुरिति ( १७. ७-04) चम-दति का श्री. सू. १८. 8. । 19 ·१४६. शतपयमातापम्। (२१० (प्रा.) सवितु रिति । “फखो ना मित्यय मर्थः,-करखी महपिः 'एना' शमिरूपा गां 'ददर्श खलु तप 'सा' 'सहस्रधारा भूत्वा पुरम कवाय 'मर्यान् कामान् दुदुई तम्प्रादाक्षिता गमो तयेव यजमानाय मर्वान् कामान् दुग्धे पम्याग्ने मत्पादक खेन समधिनी। अतएव ऋषिः, "शमोगाग्नि मन्यन्ते' -इति । 'प्रपोगा' मकणपीवरौं 'सहस्रधारा पयमा महौं महतो शोरुयायां गां करखमहपिरदुहेरन् । घरणीयम्य सवितुरभिमसा 'चिवा' चापनोया - 'सुमति' गोमन मति "विखजन्या- जनहितं यम्या सा तयोता मीयादयीं ता मह सारण प्रत्यर्थः ॥ १८ ॥ ममिममिदाधानानन्तर यतसमिदाधानं विधाय तथा वैकडतसमिहीमत्राह्मण मागेय पटकाभिहित मित्याह- "दीया इति । द्वितोयपाद यसरे 'सधस्य' इत्येनान्तरित मुच्यत इयाई,-"अन्तरिक्ष वा इति। 'यस्मायोनि' रित्यत योनि-शदेनेम भूलोको विवस्वत इत्याइ "एप का इति । 'प्रवे वीपि इति तुरीयः पाद. प्रसिदार्थ इत्याह । "यदा पा एष इति । हे अमे ते त्या "परमै जम्मन् उत्पत्तिस्थाने धुलोके "विधेम' परिचरेम न केवलं धुनोक पर कि .वा. म. १७ ते.'ना.. 'वा. सं. १७ ७५ ।

·(२१. मा. नयम कापहम् । स्तोमः स्तुतिभिरुपलचिताषयं प्रवरे [लोकादधस्थाने । सदस्य, सहस्थाने अन्तरिक्षेपि विधम किञ्च कमान पृथियात्मक द्योते. स्व मुदारिथ उहतवानसि ऋ गती लिट् संहितायां भन्यमा मपि हयत इति दोघः त मेनं लोक अनया समिधा यज्ञेषु द्युलोकादीना मनिकारणले नाम्ने; कारणामकोरे ( ? }--होम उक्तः। अधजले हवौंधि' इत्यनेनकार्याकारेऽनो होमो विधी- यते । ततः 'समिझे' सम्यक् प्रज्वलित ले त्वय्येपि कान्ट्सत्वात् हवींषि प्रजहरे प्रजुविर विपथित इति शेषः, इरयो रे इति परे प्रत्ययस्य र प्रादेशः। अतो वय मधि समिझे वयेता घमिध मादधाति इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ बेहतसमिझोमानन्तर मौदुम्बरसमिसोमं विधत्ते- "मध उद्- खरो मिति। प्राधानन्याया उदुम्बरसमिधः कश्चित् गुण माह-- "कणकवती भवतीति । कर्णक शब्देनान पवशाखादिक पियक्ष्यते । पत्रादीनां पशुपुष्टि न साधनखेन पशुसानाविधाया. समिधी होमिन पावन मोजाति। तथाविधायाः समि- शोमसम्भवे किं कुर्यादिति ; तबाह ,- 'यदि कर्णकवतों न विन्देद' इति 'दधिम' दधिविन्दु 'सुपहत्याद' समिधि संलेण्या- . "कस्तो प्रबो श्रम रत्यौटुमरी मित्यर्थः।" -अति वा. सं. १७. ७३ भाष्यम् । + "पाधि इति छ । “पशुरुपेणैचाननं तिल ।

·। पतपथमाधप्पम ।
(२. वा.)
दयात् । सत्र समिधि 'दधिट्रम उपतिउते' सतत् सदेव
पसरूपं भवति । पतस्तथाविधायाः समिधी माधानोष.
खेन मग्नि पररूपेणायन ग्रीषाति - मेहो प्रग्ने दोधि
इत्यादि।
समिहोमानन्तर मायाहुतीविधत्ते ,- "प्रथाहुती रिति ।
यथेति लोके भुनामस्य पुरुषस्व बया शाकस्पोदनादिक
परिविथ पयात् जनादिकं पेयं पाययेत् ताहक सदा-
ज्याहुतिकरणं भवति । प्रथम समिडोमम्मपरिवैषणवत् कृत.
खादित्यर्थः। तवासाधारणेन मुचैव सर्वासां होम प्रसmr.
- "सुवेषेनि । पान त मद्या मित्यस्य प्रथमाहुति.
मन्मस तात्पर्यार्थ मार "यस्ते इदिस्मृगिति । इदिस्पृश
मिति प्रद्युभ्यां टे रुपसचान मिति सप्तम्यालुक् है भन्ने
'ते' तव दिपक दियशम स्तोम स्तोत्र मस्ति , ते से
स्तोमं 'अध्या' समृक्रिया 'मित्ये' तटु भवति ,
मन्त्रीत्यर्थः। प्रयोऽस्य मन्त्रस्य छन्दो प्रगति, "पाया
शुहोति । पञ्चपादा यस्याः सा पक्षपादा "संध्यास पूर्वस्य -
पति पादशब्दान्त्यभापे “पादोऽन्यतरस्याम "-इति । विकल्पेन
वाह
-
.वा. सं०१७ ७५ ।
मा. स. १७ ७५ ।
मा. ६.४

·(२५. २४ा.) प्रमकाणम् डीति प्रामें "टाइचि " इति पद मत्ययः । 'पञ्चचितिकोऽग्नि' रित्यनेनाग्ने : पञ्चव मध योगो दर्शितः "पञ्चवः संवत्सरः" संवत्सर इत्यनेनापि प्रकारान्तरेण स एव अदयते । हम शिपिरयो रुभयोरपि विक्षित पियायियेषर्षकत्व मभिप्रेत्यो। "पश्चात्य इति । एवञ्चाग्न पञ्चामकस्यास्य पश्चपदपति साध्यो होमे ता समितनवानेन प्रोणातीत्यर्थः ॥ ११॥ देवताविशेष सम्बन्धन हितोया माहुति दर्गति ,-"मयेति । विश्वकर्मा देवतास्या इति 'वैवकर्मयो' माहुतीं शहोति कुर्यादित्यर्थः । ननु अस्य होमस्याग्न्यवादव विखका. देवत्यले प्रातसमतार्थ सानस्यादित्यतm; "विश्वकर्माय मग्निः रिति । अग्ने तहोमसाधनं मन्वं व्याच:- "चितिं जहोमीत्यादिना । पत्र चिति-गब्दार्थ दर्शयन् तस्य धाम सम्बन्धिविगेपोपादानाभावेन साधारण्यास सम्बध्यन्सरमसति निवारणनोत्तर बायोपानदेव सम्बन्धिले दयगि- "चित्त मेपा मिति । तथा देवा हागमनित्य वागमप्रित्येतस्येदं व्याचष्ट- “यया देवा पागच्छानिति । মামানিনি भागने यु रित्यर्थः । गम डि हेर । 'साधः', शत. सदस्य सत्य मध हत्यार "सत्याध पति विखस्येत्यादि पदयं व्याचष्टे- “योस्थति सर्व दयाषित मित्यनेन विखा A .पा. म.।।। 1. भ. to ·तपथनाहापम् ॥ (२.१वा.) धाक्षम्य मितदाख्यातम् । कोहगा देवाः वीतिहोवा: होता इति बननामा वौतिरमिलापो होता येषां ते वौतिहोत्राः कामित या, । होता शम्दो यशमाननामा पठितः । परता. वृधः सत्वेन वईमानाः छान्दमोदोध: देवा येथा इहाग्नि समोपे बागमतेषु तदर्थ मेषां देवानां चिति अस्य यजमानस्य यन गच्छाम इत्येव रूपं जुहोगि सम्पादयामि केन साध- नेन समाहितेन मनसा इयमानेनानिन तेन च एका चितं सम्पादयामि । यत एवं तम्माहिखस्यास्य सर्वस्य भुवनम्य पत्येति विश्वकर्मोन सर्वदा विषय प्रकाशन मषितं पदमान्य रूप हवि तुहीमीयर्थः ॥ ४२ ॥ उक्त होमानन्तरं पूर्णाहुति विधत्ते- "यथेति पूर्णा चासावाहुतिश्चेति पूर्णाहुति: धाज्यपूर्णया मुचा सम्भाधमाना पाहुति रित्यर्थः। सर्व वा इति यत् पूर्वा' तत् सर्व अपरि. मितत्वात् , अतएवं सर्वेषानेन मीणाति ॥ १३ ॥ "सप्त ते पान इत्यादिना || तन् मन्त्र व्याचष्टे-सव 'समिध' • निध. ३ १७ ८ + 'विश्वकर्मणाय-इति म. भ * "पूर्णाहुतिय मा त इति । मुचा पूर्णाहुतिञ्च जुहोति. पूर्णया सुधा याहुतिः पूर्णहुति रिति । ~~इति का. श्री. सू. १८. B... १० । 5 पूर्णाचासावामिति'- इति । ३ वा.सं.१७ ७. J ·( २५.३मा.) ॥ नवमकाण्डम् । मित्यनेनास्य समिधने रुला प्राणा विवक्षत इत्या:-- "प्राण्या वै समिध इति । प्रजापत विसंसनेन ततो निता ऋषयः पृथीव सप्तदेहानसृजत् । ततय तान् व्यवहारासमर्यान हा पथात् हानेकमेव पुरुष मकुर्वन् एतत् म म प्रपञ्च पठकाण्डस्थादानभिहितम् । स एव जापतिरिय नीयमानो- ऽग्निः अतोऽव जिवा-शम्देन सप्त पुरुषा विपश्यन्त इत्या:-- “या न मुनिति तपा मतदाहेति तेषा मतदभिधानं करोति साना हेयर्थः। अव प्राण-शब्देन शरीरस्थानोन्द्रियाणि उच्चन्ते प्रततेषां गन्दानामता इन्द्रियाचकत्वे पि न साक्ष यम् । “सप्तधाम प्रियाणोचनेन छन्दांस्यभिधोयन्त इत्याह छन्दांसीति यत एस मग्निं होमवावरणादया: समहोत्रा अग्निष्टोमादिभेदेन साधा यजन्ति । प्रत उच्यते सोऽर्थो मन्चे- शेत्याह,- "समहोत्रा इति स्थानवाचकत्वात् योनि-शब्द चित्तयोऽभिधीयत इत्याह "चितौरतदिति । तस्य रेत: सम हि हेतुत्वे चितोनाञ्च लोकाग्मक वात रतेनेति वचनेन लोकेधेय रेतो नित्तवान् भवतोत्या , "तेनेतीति। खाहाकारस्य यशामकत्वात् स्वाहेत्युशा इद मुनाणादिर्क • "मननिह: सन्ति ज्वालारुयाः समनिहा: हिरण्याङ्ग- गाया व्यागमोकाः यहा प्रापर्वशिकोक्ताः काली कराली च मनोगवा च शिलोहिता च सघूमवर्णा स्फलिनिनी विश्वरची च देवी लेलायमानारति मप्रजिहा . +- ·शितपचनाप्रपम्। (२म. (मा.) सया सर्व युगपदेव यमाई करोतोन्यार "वाह ति। है पग्ने ! सप्तभिधः पुरुपाः स पयः मरोष्यादयध सव टारः सन्ति । सप्त रियाणि धाम धामानि गायचुाणिगनुप्रतीति पशि पिष्टुप् अगति एकाव्यानि छन्दांसि यमन्ति किञ्चत्वा কীয়মনিষলাল্লাহুৰিীয়স্থানীঘী (छावाकास्या साप्त होवाष पम्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः पोहाय तराव पासो- यामी वाजपेयगि मप्तधा यजसि ताहा स्व प्रमाभिई य. मानन मायोगी धितोरापूरयेति मन्वार्थः ॥ ४ ॥ मन्ये पोन पुन्येन ससमगद प्रयोग: हरवस्याग्नेर्तृति हेत मवतीत्या -- "सासति । प्रसता सोना विस्व मपि तव मममति- “तिन पाहुतोरिति । ममिधा माहुतोनाच मिलिसा पट्सध्या भवति । तस्य तु माझणं प्रागुत मित्याह- "तिस्रः समिध इति ॥ ४५ ॥ प्रय समिदाहसीनामसिमांसा मकत्वात् तत् मनिवेगानु- सारेए नास्तिरवासोनो जुहुयादित्याह, "तिष्ठचित्यादिना। कठिनावयवसधिवेशसाधारण्यात् समिधा मस्थिख तानि उछित वात् तिष्ठन्तीव भवन्ति । पम्यि मांगनुमारेण समिर्धा अमरा भाज्याहुमयस्तु बायाः कन्या इत्याद "अन्तरा इति ॥ ४६॥ प्रथास्याग्निप्रणयनात्मक स्य कर्मणः सम्पत्ति मभिधातुं प्रनिजानीते प्रयासः सम्पदेवेति । ता मेव दर्शयति ,- "पट पुरस्तादिना । प्रणयमात् पूर्व सिस्र प.ज्याहुती स्तिसः - - ·(१५. ३मा.) । मवर्मकाण्डम् । गये। समिदाहुतीय जुहोति। प्रसस्तेष पमन्या भवन्ति यद्यपि धितोय वतीय राज्यालो:. घोडर मन्त्राः प्रयुज्यले तयापि पाहुत्यानुसारेण से सपि हाव मचा विति परि- परिष्टादग्निनिधानात् पयात्तिनः समदाती- तिम्र पाज्याहुतीय शहोतीति तेऽपि पणमन्त्राः । पाग्नीध्र- मापे पि कथित् निरमोषधीयते सायं यमि संन्त्र गच्छन्ति। पत्र यद्यपि पञ्चदिशी देवीरित्यादयः पक्षक मन्त्रा. गमले चिनियुका: , मथापि उदुत्लेत्यादिना मश्वेण सही पड् भवन्ति, इति घसामपि मन्त्राण गमनसाधना- भिधानं गमनमन्वबाहुल्याभिप्रायम् । “विमान एष दिपन त्यादिभ्यो "पृमि मरमान मुपदधाति । विश्वा" रयादिमियम मम्चेः "पनि" ! पर्यन्तं गवति । "समय मनिना पात्यादिभिः पञ्चभि मंचः विन्यानि मारोहस्ति । तदेव मेकोनगिन् मन्त्रा भवन्ति । एतदुक मन्वसाध्य "माइतिरेव विएशतमों लिंगत् सझा पूरणो यद्यपि पाहुतीयायो वायः सन्ति तथापि सामान्यातुमारेग ताः सर्वा भपि एकयाहुति . 'दितीयराज्याहुत्योः 11-ति छ, म, भ एव पुरस्तात ए• १५ पं.पा. म. १७ ५८ । वा. १७ ... हुवा. मं. १७१। । वा. म. १७ (५ । चा. मं. १७३३ 20 ·॥ मतपथबाधपम् ॥ (२० (बा.) भवति। "सुपर्णोऽसि गहामान्" इत्याभ्यो हाम्या मग्नि निदधाति । तद हालिएगा" माय सम्पद्यते, अनुष्टुप्हाशि दक्षरो भवति । पतस्तदेतदाग्नि प्रणयनात्मकं मवाइति सध्या. द्वारा अनुष्टुप छन्दो भवन्ति ; "सैपेति" ॥ ४ ॥ स्त्रिलिङ्गाच्च अनुषुवित्येतद्वितीय विपापेक्षा सप्तमकाण्डे गाईपत्याचयनाभिधानान तरम् । तत्र तिस्रोऽनुष्टुभः सम्पाय तासां मध्ये एका माहवनीयं प्रत्यग् भवन्तीत्युतम् । पत्रोक्त प्रकारेषाशुभ:- सम्मादने तासा मेका मनुष्टुभ मना- हतवतो भवस्तोत्याह, "तथा प्रमू रिति । गाईपायात खल्व निराहनीय स्थान प्रति प्रणीतो तियाग्निप्रणयने विद्य- मान मन्त्राहुति सह्याद्वारा प्यानुष्टुम. सम्पादनात् गाईपत्ये ' सम्पादिताना मनुष्टुभा मेका मनाइतकतो भवन्तीत्युच्यते । गाईपत्यादेकस्या अनुष्टुभोऽवाहरणे प्रयोजन माह- "मद्य. देता मिति। पनामिवयसरे 'एष सर्वोग्न: मस्कृत:' कारखंन संस्कृत: म एषोऽग्नि अव मत्स्यदभक्षयिष्यदिति यत् तम्मा- नाल मामीत् पवादनाय समर्गे नाभूदित्यधः ॥ १८ ॥ पात् स चिन्याग्निः प्रोप्यमाण मग्नि त्वया पागते. मात्र महामोन्यनयोत् । तत स्तयेति, तेनाप्य लोकतं । तमा. .वा. मं.१७७१ । : "प्रयतं नवंयुक" '-इति छ भ, म "तामामेकापा-इति न ।

·(२१. ३वा. " नवमकाण्डम् । - । दमिवेवावसरे * एत मग्निं गाईपत्यादव चित्यानाकार रन्ति अनेन गार्हपत्यादनुष्टुभ आहरण मुक्ती । अथ पयादेषो. इवाय समर्थों भवति। "अलमाहुतिभ्यो" इति। तदेवा दर्शितं पाहुतिरूपायाबाय समर्थों भवति परिन प्रणयनानतर मेघचित्याग्नेः पाहुति सम्बन्धादिति भावः ॥ ४ ॥ "श्रयी पाहुरित्यादिकस्याय मर्य , किचगार्हपत्यादनुष्टुभ पाहरणेन चिल्याग्निरूप प्रजापति रेव पौणासि ततोऽग्नि रूप मैतं 'प्रियं पुत्र मुरसि धत्ते' धारितवान् भवतोति ब्रह्मव दिन पाहुः । अतोऽपि तस्मादनुष्टुभ माहरन्तीयर्थः। उक्तार्थ वेदन प्रशंसति-- "अथो तदिति । लोके यः करिजनः एतदर्थ रूपं एष मुकप्रकारेण जानाति म जनशैव मेव हरसि प्रियं पुत्वं पाधत्ते खलु हैशि निपात प्रसिभ्यर्थ धीतका। व्यवहिता- वेत्य नुशासनात् पदान्तर व्यवहितोप्याङित्युपसर्गोधन इत्यनेन सम्बध्यते ॥ ५॥ अथ प्रकारान्तरेणापि गायत्यादग्ने पाहरणं प्रशंसति - "यह वैत मिति । अय मेयेति । योग्य मग्निः अधुनामाभि- थीयते अय मेप चित्याग्निः सप्तानो पुरुपाणण समष्टिरूपः एक पुरुषः अथैषां पुरुषाणां यां थियं परमं रूपं उड़ी 'समुदीहन्' समुदाधिपन् एपा सरूपा थीः सोऽग्निः पुरुप पति पुंलिङ्ग विधे पायापेक्ष य मेत मग्निं इदानी चित्याग्ना . "तमाामिनवमरे'-इति छ।

·। मतप्रधानपम् । (२. मा.) वाहरति प्रदानी वाज्ञियमाची इग्नि सप्तपुष्पा समुचित थीरूप इत्यर्थ । तमात् कारणात् पत मम्मि मत्राहरन्तीति यत मेन एतेषा सप्ताना पुरुषार्णा थीरूपयोरसोस्तित मूई मुधिपन्ति किश्च तस्या पिय गिरोरुपख सघ पठकाहे भिहितम् । तस्मात् तदेसशोषपोग्निरस्य प्रजापति गिरवितो ज्य मग्नि पुनराग्मन शरीर (1) पत एते गाईपत्यादाने पाहरणेन सस्क्रीन प्रजापतिगरीर स्वकीय शिर एव सम्बधा मोत्यर्थ । ५१ [२,३] इति श्रीसायणाचायविरचिते माधवीधे घेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथबापभाये नयमकाण्डे द्वितीयाध्याये वृतीय ब्राह्मणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निधारयन् । पुमयायतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेखर ॥२॥ अद्यागड गोसहस्र कनकहयतलापूरुषौ स्वर्णगर्भम् , समाधीन पञ्चसोरोंस्विदमतरुलताधेनुसौवर्णभूमी । रत्नोसा रुक्मवाजिदिपसहितरयो सायणि सिनणार्यों , व्ययायो दिखचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटच ॥ धान्याद्रि धन्यजन्मा तिलभव मतुल स्वर्णज वर्ण मुख्य कार्पासीय कृपावान् गुडकत मजडो राजत राजपूज्य । १ ·(१५० ३वा.) ॥ नवमकापहम्। भाज्योत्यं माज्यजन्मा लवणज मनृपः शार्कर चार्कतजाः रनायो रनरूपं गिरि मक्कत मुदा पात्रसासिनणार्य * ॥ , इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेशरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीहरिहरमहाराजसाम्राज्यधुरन्धरण सायणाचार्येण विरचिते माधयोये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनयतपथब्राह्मणभाथे नवमकाण्डे हितीयोऽध्यायः समाः ॥२॥ • গোষ্টীম অমাঃীয়নিয়াগ্রামাদ দয়াে।

·प्रय सतीयाध्याये प्रथमं याडपम् । -- - अथातो वैश्वानर नुहोति । अत्रैय सों ऽग्निः संस्कृतः स एषोऽव ब्वैश्वानरो देवता तस्मा एतदविर्नुहोति तदेनए इविषा देवता करोति यस्यै वै देवतायै हविगृह्यते सा देवता न सा यरनै न गवते हादशकपालो हादश मासा: सब्बासरः सदासरो वैश्वानरः ॥ १॥ यहेवैतं ब्वैश्वानरं जुहोति। ब्वेवानरं वा ऽएत मग्निं जनयिष्यन् भवति त मदः पुरस्ता- हौवणीयायाए रेतो भतए सिञ्चति यादग्व योनौ रेत: सिच्यते ताहग नायीं तात्तव वैश्वानर रेतो भूतए सिञ्चति तम्मादय मिह वैश्वानरो जायत उपाश तत्र भवसि रेतो वै तर यज ऽउपाएशु वै रेत: सिच्यते निरुक्त ऽङ्कह निरुक्तए हिरेती जातं भवति ॥ २॥ 'वैवानर:-रनि ग -- . .

·(३५. वा.) । नवमकाडम्॥ . स यः स वै वानरः। इमै स लोका इय मेव पृथिवी विख मग्निरो ऽन्तरिक्ष मेव विद व्वायुनरो द्यौरेव विश्व मादित्यो नरः ॥ ३ ॥ ते ये त ऽमे लोकाः। इदं तक्किर दि मेव पृथिव्योषधयः मभूमि तदेतहिावं व्वागवाग्निः स नरः सोपरिहादस्य भवत्युपरिटाहास्था अग्निः ।। 7 - दूद मेवान्तरिक्षम्। तस्मादेतदलोमकमलोमक मिव अन्तरिक्ष तदेतहिश्व म्याण एव बायुः स नरः स मध्येनास्य भवति मध्येन अन्तरिक्षय व्वायु: + ॥५॥ शिर एव द्यौः । नक्षत्राणि केशास्तदेत विश्व चक्षुरेवादित्यः स नरस्तदवस्ताच्छीर्णो भवत्यवस्ताद्धि दिव आदित्यस्तदस्यैतक्रोि वैश्वानर आत्माय • "अविइति घ, छ । 1 "वायु'--इति ग, घ । 'यो' रति ग, च।

·गतपययातापम्. (२.२मा.) मनिशित ऽआत्मान मेवास्यैतत् संस्कृत्य शिरः प्रति- दधाति ॥ ६ ॥ अध मामतान् नुहोति। प्राणा वै मामताः प्राणानशामिन्नेतद्दधाति ब्वैश्वानर हुत्वा गिरी वे बवानरः शीर्षस्तत् प्राणान् दधाति + 10॥ एक ऽएप भवति । एक मिव हि गिरः सप्ले- तरे सप्तकपाला यदु धा ऽअपि वह कृत्वः सप्त- सप्त सप्तर तछोपंगयेव तत् सप्त प्राणान् दधाति । - निकता तय भवति । निमत मिब हि गिरो ऽनिकता इतरे ऽनिरुता व हि प्राणास्तिष्ठनेतं जुहोति तिष्ठतीय हि शिर आसोन इतरानासत- दव हि प्राणाः ॥८॥ . निधाति-पति ख। । दधाति'-ति ख । : 'एक इएव माति'-रति ख। 'प्राण:-ति ग, घ ।

·(३५. वा.) नवमकाण्डम् तद्यो प्रथमो मामती जुहोति । दमौ तो प्राणी तो मध्ये ब्वैश्वानरस्य जुहोति मध्ये होमो शौर्षाः प्राणी * ॥ १० ॥ अथ यो द्वितीयौ। दूमी तो तो समन्ति- कतरं नुहोति ममतिकतर मिष होमी प्राणी+॥ - - अथ यो तृतीयौ। इमो तौ तौ समन्तिकतर जुहोति समन्तितर मिव होमो प्राणी बागे- वारण्येऽनूच्यः सो ऽरण्ये ऽभूच्यो भवति बहु हि व्याचा घोर निगच्छति ॥ १२ ॥ यदेव वैश्वानर मामतान् जुहोति। घचं वै ब्वैश्वानरो चिगमामता: क्षत्रं च तद्विशच करो- ति वैश्वानर पूर्व जुहोति क्षवं तत् कृत्वा विर्थ करोति ॥ १३ ॥ भवति। एकस्यं तत् पत्र मेक- - एक ऽएण * "नियच्छति Shyam--इति च । • 'प्राण'--रवि ग घ । $ 'करीify'-ति ख। 21 ·१९२ । मतपयमालपम् । (२० मा.) खाए श्रियं यारोति वहद इतर विशि तद्- भूमानं दधाति ॥ १४ ॥ निमक्त एप भवति । मिकता मिव हि क्षत्र मनिमता इतरे ऽनिरुतोष हि बिट् तिष्ठन्नेत जुहोति तिष्ठतीव हि क्षघ मासीन ऽइतरानास्त ऽव हि बिट - ॥१५॥ तं वा ऽएतम् । पुरोऽनुषाक्यवन्तं याज्यवन्तं वषट्कृते सुचा जुहोति हस्तेनैवेतरानासीनः स्वाहा- कारेण वायैव तदिशं कृतानुकरा मनुवमान करोति ॥ १६ ॥ तुदाः । कथ मस्यैते पुरोऽनुवाक्यवत्तो याज्यवन्तो वपते खुचा हुता भवन्तीत्येतेषां वै सप्तपदानां मारूतानां यानि बौगि प्रथमानि पदानि सा विपदा गायती पुरो ऽनुवाक्याथ यानि चत्वार्युत्तमानि सा चतुष्पदा त्रिशुव्यायेद मेव + . 'विट-इति ग। 1 तानुबाका'-ति । "यमेव कपभा.*- --SAyana-इति च ।

·(३५. १बा.) नवमकाण्डम्। कपुच्छलमयं " दण्डः स्वाहाकारो व्यषट्कार एवं मु हायैते पुगेऽनुवाक्यवन्तो याज्यवन्तो व्वषट्- कृते मुचा हुता भवन्ति ॥ १७ ॥ तद्यं प्रथम दक्षिणतो मारतं जुहोति। याः सप्त प्रायः सबन्ति ताः स स सप्तकपालो भवति सप्त हि ता याः प्राच्यः सवन्ति ॥ १८ ॥ अथ यं प्रथम मुत्तरतो जुहोति। कतवः स स सप्तकपालो भवति सप्त धृतकः - ॥ १६ ॥ अघ यं द्वितीयं दक्षिणतो जुहोति । पशवः स स सप्तकमालो भवति भन्न हि ग्राम्याः पश- वस्त मनन्तर्हितं पूर्वस्माज्जुहोत्यस् तत् पशून् प्रति- छापयति ॥२०॥ अथ य दितीय मुत्तरतो जुहोति। सप्त ऽक्ट- पयः स स साकपालो भवति सप्त हि सप्त ऽर्यय- - * "कपुत्मसम"--ति छ । । पतवः' इति क, 'हृतवः' इति ख, ग , हतब-इति छ । + 'प्रतिष्ठापयति'-तिख।

·१४४ यतापमा (२. १मा.) स्त मनहितं पूर्वम्माज्जुहोत्यतुषु तद्वपीन प्रति- छापयति ॥ २१॥ अथ यं वतीयं दक्षिणतो नुहोति । प्राणाः स स सप्तकपालो भवति सप्त हि शीर्षन् प्राग्यात मनसहितं पूर्वमान्नुहोत्यनन्तहितांस्तछीपाः प्रागान् दधाति ॥ २२॥ अथ ये बतीय मुत्तरती जुहोति। फन्दासि स स सप्तकपाली भवति सप्तहि चतुमत्तगणि छन्दासि त मनन्तर्हितं पूर्वम्माप्नुहोत्युनन्तहितानि तहषिभ्यधन्दासि दधाति ॥ २३ ॥ अथ याः सप्त प्रतीच्य. सवन्ति । सोशरण्ये अनुच्यः स सप्तकपालो भवति सप्त हि ता याः प्रतीच्यः युवन्ति सोऽयेषोऽवाड प्राण ऽएतस्य प्रजा- पतेः सो ऽरण्ये ऽनच्यो भवति तिर इव तद्यदरण्यं तिर दुव ताट्वाङ् प्राणस्तरमाय एतासा नदीनां . . प्रतिष्ठापयति - इति ।

·(३.१मा.) नियमकापम् । पिवन्ति विप्रतराः शपनतरा आहनयवादितरा भवन्ति ताद्यदेतदाहेदं मारुता इति तदस्मा ऽयन्नं कृत्वापिदधाति तेनैनं प्रोग्राति ॥ २४ ॥ स यः स वैश्वानर: असी सादियोऽथ ये ते मारता रश्मयते ते सप्त सप्तकपाला भवन्ति सप्त-सप्त हि मासता गणाः ॥ २५ ॥ स जुहोति। शुक्रन्योतिश्व चिवज्योतिश्च सन्थ- ज्योतिश्च ज्योतिमांश्चेति नामान्येषा मेतानि मण्डल मेवैतत् संस्कृत्याथास्मिन्ब्रतान् रश्मीना मग्राह प्रतिदधाति ॥ २६ ॥३॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके द्वितीय ब्राह्मणाम् [३. १] ॥ • "प्रपनतरा"Sayana (1)-इति च। । 'वैश्वानरो। सौ'-इति ग , "वैश्वानरः' इति च । ' 'गणा::-- इति क'गणा:'-इति ।

·॥ श्रीगणेशाय नम यस्य नियमित येदा यो वैदेभ्योऽखिल जगम् । निम्ममे , मह बन्द विधातीर्थमवरम् ॥१॥ पूर्वग्निबध्याये स्वयमाढणाया व्याधारणसमुत्क्षणादि कर्मा- भिहितम्। पयामिवध्याये घेखानर मारुतवमोर्धारादिहोम लक्ष कर्माभिधास्थते । (तवादी मानरहोम विधते- अथात इति । पथ -गब्देनाग्नि प्रणयनानम्तय बोतते, भत इति। अत्रेप सर्योऽग्निरित्यायुत्तरकाम्न प्रतिपादा मध हेत तया परामशति । 'सानर' मदतदेवत्य इविरामटे यती ऽस्मिनवसरे अग्निग्वानरो देवता भवति । अतस्तर प्रीपनार्थ तद्देवस्य इविर्जुयादित्यर्य । न केवल मनेनाभागसम्पादन नियते , अपि स देवताख सम्पादन मपोल्याह "तदन मिति। तदेव सुपपादयति , यस्य वा इति। वैखानर जुहोति सामान्य नाभिधानादिक मपि नन्दे नोपायय दीत (1) आह)-- "हादश कपाल इति । हादशसु कपालेयु सस्कृत पुरोडाशो न हादशकपाल द्वादशमासा सम्भूय सध सारो भवति। वैखानरोऽग्निश्च सवत्सरामक तत स्तदर्थ हविवादपकपाल सरकत पुरोडाशो भवतीत्यर्थ ॥ १ ॥ , . बन्धनीतिहाग पाठो नाति ज पुस्तकादम्य च । + 'पुरोऽनुवाक्या ! -- इति म ।

·(३० वा.) नबमकाण्डम् । अथ पुनस्त मेय वैखानरहोम प्रशमति-- “यति मिति । अद दो दीक्षणोयेष्टिकाल परामशति । 'पुरसाद पूर्वकाल मात्र माचष्टे' पूर्व ममुमिन् काले दोक्षणीयेध्यान्त वैवानर रेतोभूत सिनतोति यत् अतएव मग्नि बैवानररूप जनयिष्यन् भवति दीक्षणीयाया तो वैखानरार्थों होम, एतस्याग्ने वैश्वानररूपेणोत्पादनाय रेत सेचनवान् भवती त्यर्थ 1 लोके हि योनौ यत् प्रकार विशिष्ट रेत पिचते उत्पत्तिकाले तत् प्रकार वैशिष्चे नैव तज्ज्ञायते। न पुन प्रकारान्तरवैशिष्येन दौतीप्रायां वैखानर रतीरूपेण सित- वानिति यत् तस्मादय मग्निरिहापि तदनुरोधन वखानर अतश्च वैखानररूपेणोत्सादनाय वैश्वानरदेवत्य हविर्जुहुयादिति र भाव । “उपाय तब भवतीत्यादिकस्याय मर्थ यज्ञशब्देन यष्टव्यशात् वैज्ञानर उच्यते । तत्र दीच गोयायो यजी रेती रूपो भवति । खलु रेतच उपाशरहस्यैव सिथ तेन प्रकाश अतस्तव प्रधान उपाशु भवति । प्रधान निरुता उच्चरैवेष्ट भवति। रेसस प्रकाश मेव जायमान वादन त्यस्य बखानरस्य तथा विधला दिति ॥ २॥ अथास्य वैखनरामकता माह--"स य इत्यादिना । अपूर्वोतो यो वैश्वानराग्निस हैवे में पृथिव्यादयो लोका कुत , ध्य मेव एव जायते जननावस्थाया . "हवि कनिति--ति न ।

·गिताम्। (२म. वा.) 'पृथियो विरई तदपिठासा पग्निरेव 'मर', सया 'पतरित मेव विहं तदधिष्ठाता 'वायुनरः'; एवं धारय विम' तदधि- ठाता 'पादियो नरः। प्रयिष्यादीमा सोकाना मेकपदार्याधार. खेन विर्ष पम्यादीनां तु मदपिठामपुरुषत्वम् । एव चग्गामा इत्यव तदितरस्य स्वार्थिक स्वात् साधिष्ठातृका इमे लोका एप सवज्ञानर इत्यर्थ. ॥३॥ पथ गिरसो बनानाप लोकामकता माछ,- "हे य इति। द मिति मुखं रम पिमिट हस्तेन प्रदर्शने । इद मेव स्थान पृथिवी गिरसि प्रभागत्वात् प्रवत्यानि स्मथूण्येवोषधयः तदेतमि मिति गिरमि दर्गितायाः पृथिव्या बैजानरामफाल मुक्तं , 'वाक्' इति तत् स्थान मुध्यते । भसप । वाक् चिबुकयोरोत्तराधयेणोक्तं वैज्ञानरत्व मुपपादयति सोपरियादिति । ४॥ पद मिस मुडादुपरिमनं नुनबनासिकाललाटस्यानं निर्दियते पन्नोमकमिव घन्तरिक्ष मिति । सन पृथिवीवत् महौधरी महीमहादीनामभयादित्यर्थः। “म मध्येनास्येति । 'यायुरन्तरि घस्य' 'मध्येन' मध्यमगेन पत्त इति । स प्रायोऽस्य निर्दिष्टप्रदेशस्य मध्येन वर्तते ॥ ५ ॥ "गिर पवेति। अत्र 'गिरः' गम्देन लमाटादुपरितनं केगोहमस्थान मुथने, इदं तच्छिा इत्यत्र गन्नादुपरितनं सर्व - * पति-पति ज, म, 'प्रदायते - इति छ, म ।

·(1.10. वेमवालम् ।। मगिरमा प्रमिोन. बिचितम् । पम्पया पूजस्थान पपः। तदिति यस पर्व नमारमा रोय मला. पो रेखदुखरकार गिर: पितोय ममिस गरीरं, पा एतेन होममायाममि मना कर गिरः मम्मानीय:।। पक्षानरयामानन्तरं मारताना रोम विधाय नान् मापा. ममा (प्रगमति पनिमय पानरः मम्बा. तोपर्यः ।। . शामरागामार मारताना गर्म विधाय साम् पापभिक. खात्), सपा सदाविधायिनी महा मार- एक एवं रति । 'सरे माहताः पुरोडा सासु कपानेषु मलमा: मम मायुः बालोsपि मतमति यदस्ति पतत् भाव । यदावि RRER कपासमतदान मिलता मक्षा एकीन. पचासद भवति मारुता हावत् मझाकत्वात् सवापि साधा भागेन ते सव भवन्तिा परफ्ते गिरस्य सप्तप्राणावि. दध्याति । प्रय मदेव पाथच मुपजीव्य तेषा भोगयागादिक माह- "गि एप भवति। 'एप' वानरः 'मिस.' व्यता: योगो भवति गिरमो ध्यास त्यास 'तो' मारता ‘भनि समा' पथमा अपरियागा भवेयुः। प्राणानामतीन्द्रियलेना- मोडम-ति छ भने । बन्नौचिचामा: प्रतिः पोनामि भ-म-पतकोरपत्र। : 'यदे-ति । .

·तपापम्. (२. मा. ) व्यायादित्यर्थः । "तिरसीव दीति । शिर उतिलापिटतोय भवति । रन्द्रियापि तु पानयत्येनामीनापतेव (1) भवन्ति । अत इन्दयो भांपतानां होम मनूच तो तब पनीभूत प्राणामकला प्रदर्शनेन होमे स्थानप्रकार माह- "तयो प्रथमाथित्यादिनः। पर प्रथम सविधानेन हितीये उपचारात् प्रथमयोग एव मुत्तरव रिसोय हतीयादित्यवापि “मौ ता विति। ती प्रथमो इमो माणी मी पापयो हस्तेन निगः । ती वाहा. नरम्य पुरोडाशस्य मथे शुहोति । पनयोः योवयो. शिरोमध्ये. ऽवस्थानात। प्रतएव कात्यायन सूषितम् , "वैशानरे वा वैज्ञानरं पृथु कति ; 'अग्नि या बेग्लानरेवेति न विकल्पः । सत्र मनो होमः भाखासरानुसारेण विकम्पितः । येखामरे यदा होम तदा वग्वानरस्थ पृय करणम् ॥१०॥ पय यो रिसीया विमौ ता विति। नमाविति पक्षपो निर्देशः । 'तौ समन्तिकार' सविहिततरे छुड्यात् , चक्षुषोः परम्परविधानेनावस्थानात् , होमस्तु वेशानरस्य पयाद भागे कर्तव्यः । पञ्चषष्ठयोः होमः वसीयचतुर्थयोः पचात् सप्तमस्य सु होम, सर्वेषां पशात् क्रियरे ; पतएव कात्यायन -- "वहानर . . "यानयत्येनामी नामीनागो-रति छ, "व्यासतारतनावा नानीधीवा-इति क"मासतापूतगाखानानीयौवा-ति । विवागरे या वैश्वानर युजवा 'शुकन्योति' रिति (वा. सं १७-८) प्रतिमनम्। मापसान नुहोति • विकल्प सायम श्वानो होमोपौवोति -ति का यो• • १८ : २६ २४ ।

·(३५. मा.) ॥ नवमकाकम्। मधिचित्य दक्षियोवरी मारती, पाच सबसगे • एव मपरी • पादरण्येऽनू च्यम् । होमासादनयो"-रसि वैश्वानर- मारताना मकतबत्वात् "वैवानर मविथित्य दक्षिणोत्तरी मारतो" इत्युतम् । तत् पयोगमकारस्त सूत्रतीवगन्तव्यः ॥ ११॥ "पथ यो वतीया विमी सावित्यत्रेमाविति मासाविषरयो निगः । इयं पण मारताना न सत् प्रमाणात्मकसा मभि- धारखानू व्यं वागात्मना प्रशंसति ,- "वागेवेति । 'अरखें. नियः' कशिदनुवाकः तेन हयमानोऽपि पुरोडागो 'रएथे- नूयो' भवतीत्यादि वातस्य बागामकता मेवोपपादयति । यत: कारणाद 'वाचा मह घोरं निगमति पती प्रकासलेम सोऽनुवाकोरणे नुक्ताध्ये भवति। तस्मादरण्यानूथवचनात् तस्य धागा मकख मुपपन्न मिति भावः ॥ १२ ॥ पूर्व वैवानरं शिरोरुपेण मारुतान् स्तुत तत् प्राणस्तुतवान् , इदानीन्नु त मैव घेखानर भारतान् च प्रजामना स्तौति- "यवेति । वैश्वानरस्य प्रजामकलेन सर्वत: प्राधान्यात् क्षत्र. स्वम् । मरुतां प्रजात्वम् सत्तिरीयके यूयते- "मक्तो देवाना विश"-इति ॥ १३॥ पथ तपा मुल मेव क्षत्रं प्रजामकब मुपजीव्य तत् महादिर्क प्रसति- "एक एष भवतीति । वमानास्य कलेन .का. और सू. १८.४.१७-२१ । + अरण्ये यो भवतीत्यादिना तस्य वागामगा प्रसंमति-इति म-गा। है. सं. २ २ ५ ७॥

·मितपयमापम् । (३२. मा. ना जाहिरानं प्राधान्य 'मेकस मंद करीता 'थिय मेन करोति' ; पतएव 'पिय मपि एकस्म फरोति, मह समाधान्ये परस्पर मेक मत्स्यात् राम प्रसार माफ्ता पहले माया भूमा' बहुखेन प्रशापा मेय 'भूमान' पहल निदधाति प्रभावही सतवान् भवति । "भूमान मिति । "योनीपो भूच हो: इमि बहु गदा. शिक्षितस्ये ममि सरकार लोप: । प्रतिय भूरस्थय मादिगः १४. "निक मि पवम्-ति साहाया मा प्रजा. सम्योन्यमानखेम पसय मिळवम्। माया दी. भाधीन चावीपातरनिकत्वम् । पतएव 'पर्व क्षितीव भवति । मजावासोनेव भवति । १५॥ पेशामरं नोति मास मोतीतिजोम माव विधा- नातन मिषं विधाय प्रति-- "त' वा एत मिति । “पुरोऽनुमापात योग्यवतम् + इतिहादसों इसः । मेसं सामरं की पुरोऽनुवावयव यायायीवावपद- सतं शुद्धा शायात् । समायतान् पाखौगो प्लेग सारा काराय नहुयात् । एष वानरस्य पुरोऽनुवाक्यासम्म धिनि धन्धनेन यागोग पाधान्यादितरेषाम्नु सर सपनो- नारो बलि मारुता नीता देवाना' प्रियाह रति का.'यी. पु. १.१.१७ । 1. श्री. सु. १९, . १०ख । .

·(३५. १मा.) नियमकाणम् ।' सजनवान् प्रजा पाय वातानुकारिणी मनुगतवर्तमानच करोति । १९॥ पय मारताना मुशप्रकारेण होमेन वैवानरवद्यागसम्मति र्घटत इति । सा सम्पति कर्य भवतीति पनि पूर्वकोत्तरोदर्शयति,- "तदाहु रिति । एतेषां ये सप्तपदाना मित्यत्र मारत-शब्देन सहोममाधनभूताः “एकज्योतिथेत्यादयो मन्त्रा विव- ध्यन्ते ते च माधदा भवन्ति। पतंच सेमा मन्त्राणां यानि प्रघमानि वीणि पदानि सन्ति सा विपदा गायत्री मेव पुरोऽनुवाक्या भवति । पथ यानि पत्वार्युपरितनानि पदानि सन्ति तानि चतुष्पदा लेष्टुप् सेव याज्या भवति । "इद मैति प्रसूतिरभनयेन प्रदर्यते , कपुसलम्' इति वा मुख मुच्यते । पय मिति बाहु'दगड' प्रदय ते एवं बाहुरेव सुमि. त्यु भवति । 'स्वाहाकार' एवं 'वपट्कारी' भवति । मुलेन प्रकारेणास्याग्नेयजमानस्य वा सम्बन्धिन एष मारता 'पुरोऽनुवाक्या गाण्णवन्तो वषट् कते सुचा हुसा भवन्ति ॥ १७ ॥ भय होमक्रमेण तान् मागतान प्रत्येक नद्यादिरूपेष प्रयमति- "तधं प्रथम मिति । 'प्राथ.' माझुखाः पूर्व- समुद्रगामिन्यो गङ्गायमुमादयः सममयः 'सवन्ति ताः सस .चा. सं. १७०-५ | + य मेवेति'-इति ष, मम, 'य मेव चिति ।-सि छ। "कपुशला मेव!"-इति छ । "समुख -रसि छ , मा ·। शतपचनापम्। (२. ग्रा.) प्रथमं दधिपतो' दक्षिणभागे हुतो मारुतः पुरोडागः सामु कपालेषु संस्कृती भवति। 'या:' नद्यः 'प्रायः' 'सन्ति' तासां सप्तवान् | EN पनेन तस्य मारत योगासच नवामकवं समयते । उत्सरत सर्वपाप्येव मेव पधिम सपिचया मन हि शतव' इत्यु जाम् ॥ १८॥ "स मनन्तति मिति सिौर्य पुरोडा पूर्वमान् मार- तादनं तदित मध्यवहितं तत् समधे राहुयात् । एवं पूर्वस्या. वामकत्वादाम्वेव पशून' प्रतिष्ठापयति २०, २१ ॥ "अनन्तहितांस्त कीर्णः : प्राणान् दधातीति । पूर्व मारुत- पुरोडागस्य प्रथम मारुतेन सम्बन्धात्तय प्र वैवानरैग सम्बन्धात् प्राणान् शिरसोऽनन्तहिता नयवाहितान् करो. तीत्यर्थः "महि चसरुतरापीति। चतरराधिकानि 'छन्दांसि भवन्ति , यथवा स्तराः छन्दो बहवः सन्ति ; तथापि चतुरचरा. धिकानि छन्दांमि सप्तवेत्यर्थः । गायत्री चतुर्विशत्यक्षरा, उणिक पुनराविशत्यश्चरा, अनुष्टुप् हार्जिगत्य चरा, महतो पशि-विष्टुप् जगत्यससुरक्षराधिका भवन्ति ॥ २३ ॥ “सोष इत्यादिक थाय मः,-'' एषो 'परण्येनयो' गणः 'पस्य पवाई' अधस्तान: 'प्राण, इन्द्रियं पति पदस्य वार्य विद्य पोति । एतस्य प्रजापते:'-इति तरुगुल्मादि भूयिश्वन प्रकाश- स्वाद 'पर एय" "तिर रोहितं भवति । प्रवाहमाली' प्यादितो .

·(३५...) . नवमैकागहम् । १७५ त्यर्थः । - भवति । अनेन सम्योत 'भवाइमाणत्वं' समर्थितम् । तस्मात्' तदामिकामा मतासो नदीना' कर्मणी पही नदी ये पिबन्ति । अथवा पय इत्यध्याहार्य तासां पयो ये पिबन्सि' 'ते' 'रिप्रसरा:'प्र मिति पाप मुच्यते । पापिहा 'शपन मिति । व्यत्ययेन पका- रस्य फकार. • ध्रुव । प्रत्यय मुपालम्भनीयाः । 'पाहन' मिति नीचोकि मुच्यते । तस्या प्रयर्थ 'वादितारो भवन्ति'- इति मूत्र रूपत्वात्तासां नदीनां पयः पिबन्ती 'पतरानीचा भवन्ती- मथ मारता रति अभिधानेन ट्रयदेवतासम्बन्ध- प्रतीतेः 'पर्व' मम्पाद्य 'अ' प्रजापतये प्रतिपादयति। सेन' च 'एनं प्रौपाति' इत्याह,-'जयदेतदिति ॥ २४ ॥ पथ वैवानरं च.दित्यरूपेण मारतारश्मिरूपेण प्रशंसति *स य, स वैखानर इति। 'ते' च म लता मारण सद्यानुसारेण सत् पुरोडाशाः 'सप्त ससकपाला भवेयु (रित्याह। 'ते मप्त सप्तकपाला' इति 'सम सप्त घिति 'मारुता गणा' सप्त सप्त- कानि भवन्ति। एकोनपायसनका मरतः समविधा विभा- गेन सप्त समुदाया भवन्ति । पतरात्मानुसारेण तत् पुरी. डायः 'सप्त सप्तकपाला' भवेयुः)। ननु च पूर्व मेव समेतरे मप्तकपाला इति पाते नाय मेवार्थाभिहितः , कि मिति स • 'पकारस्थ पकाघ्रवः (1)- रतिक, ज, झ, म। चोतिष्यते (11|ति छ । तितस-रति छपा, म। धाषिया कि पाठो गाजि भ--पजकीरपत्र। .

·। मतपय पिम् । (२. २वा.) एवातीचा इति नेदम्ति पूर्व यदु वा अपि बहु साव इत्या. दिना सप्तधा विभागेन ते सवें सप्तेव भवन्तीति । गिरसि सप्त पानिदधातोन्यु गम् । ननु सप्तकपालानां सावे कारण मुताम्। पत्र पुनस्तत्र कारण मुभम् । पत्र पुन छ कारण मुच्यते इति ॥ २५ ॥ अध मारताना होमे मन्त्रान् दर्शयति ,- “स जुहोति । "शुक्रज्योति रिवि मत्यज्योतिय ज्योतिभाषेत्यादिक मन्त्र रित्यर्थ: । "मामान्येषा मिति । एतानि 'शक्रव्योति' रित्या- दीनि पो रमोना नामानि बहानरप्यादित्यामफल माग ताना सम्यालकत्वं प्रागुतम् । पतव ते नमामिहीम पादिय मेव 'संस्कारयायास्मिन् माइले' एतानुमानानो रमोना- वस्थापयति ॥ २६ ॥ ३ [३,१] इति थोसायणाचार्यविरचित माधयीये घेदार्थका माध्यन्दिनगतपथनाप्रभाधे नवमकागडे वृतीयाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् । --- + वा. .१७८६-५॥

·॥ अथ टतीयं ब्राह्मणम् । अथातो ब्वसोडारा जुहोति। अवैष सर्वी- ऽग्निः संस्कृत: स एषोऽच ध्वसुस्तामै देवा एता धारां प्राएवं स्तुप्रैन मौर्यास्तदेवी वसवाएतां धारां प्राय हंस्तस्मेदिनों बसोईरित्याचक्षत तथै- वारमा ऽअय मेतां धारां प्रगलाति नयैनं प्रौणाति ॥ - यहवेता ब्वसोद्वारा जुहोति। अभिषेक एवा- स्वैष ऽतहाऽरनं देवाः सर्च करम सहत्या- थैन मेतेः कामेरभ्यषिञ्चन्नेतया वसौरिया तधै- वैन मय मेतत् सर्वं करनए संस्क चाथैन मेतैः कामर भिषिञ्च येतया ब्वतोपियाज्येन पञ्च गृहीते- नौटुम्बर्या सुचा तस्योत्तो बन्धुः ॥ २ ॥ व्वैश्वानरः इत्वा । शिरो दै वैश्वानरः शीर्णो बा भिन्न मद्यते यो शीर्षतो या ऽअगि- विद्यमानो ऽभिषच्यते मामतान् हुत्या प्राणा वै 23 ·१४ मतपयवादपम् । (२. मा.) मामला: प्रागेम वा ऽभन्न मद्यते ऽयो प्राणेषु वा ऽभिषिच्यमानो ऽभिषिच्यते ॥ ३ ॥ सदा ऽपरण्ये ऽनये। वाग्वा ऽअरण्ये ऽनूच्यो ब्वाचो वाऽभन्न माते ऽथो ब्वाचा वा ऽअभिषिच्य- मानो ऽभिषिच्यते तदेतत् सर्च बसु सर्च येते कामा: सैषा ब्बसुमयी धारा यथा क्षीरस्य वा सर्पिषो वैव मारमायैवेय माज्याहुतिहूयते तद्य- देषा व्वसुमयी धारा तम्मादेना इसोर त्या- चक्षते ॥ ४ ॥ साह। इदं च म ऽइदं च म इत्यनेन च वा प्रोगान्यनेन चानन च त्वाभिषिसाम्यनेन चेत्येतदयो ऽहद च मे देहोटं च म इति सा यदेवैषा धाराग्नि प्रानुवादथैतदाजुः प्रतिपदोत+॥ एसडा ऽएन' देवाः। एतेनान्नेन प्रोत्वते: . 'अभिषिच में -इति छ । । परिषदाते'---ति क ।

·(२९. २वा.) भवमकाजम्। - कामेरभिषिच्यतया वसोरियाथैन मेतान् कामा- नयाचन्त तेम्य इष्टः प्रीतो ऽभिषिक्त एतान् कामान् प्रायच्छत्तधैवैन मय मेतदेतेनावेन प्रौरवतैः काम- रभिषिच्यतया बसोरियायैन मतान् कामान्या- चते तम्मा ऽइष्टः प्रीतोऽभिषिक्त ऽएतान् कामान् प्रयच्छति हौ दो कामौ संयुनत्यव्यवच्छेदाय यथा व्योकसौ सयुञ्जाादेवं यजेन कल्पन्ता मिति ॥ ६ ॥ एतद देवा अब्रुवन् । नेमान् कामान् प्रति- ग्रहीष्याम ऽइत्यात्मनैवेत्यब्रुवन्यज्ञो वे देवाना मात्मा यज ऽउ एव यजमानस्य स यदाह यन्जेन कल्यन्ता मित्यात्मना मे कल्पन्ता मित्येवैतदाह ॥७॥ हादशम कल्पयति। हादश मासाः संवत्सरः संञ्चत्सरो ऽग्निर्यावानग्निर्यावास्यस्य मात्रा साय- तैवैन मेतन्नेन प्रोणात्यथो तापतवैन मेंतदन्ने- नाभिषिञ्चति चतुर्दशसु कल्पयत्यष्टासु कल्पयति दशसु कल्पयति वयोदशसु कल्पयति ॥८॥ मिति' इति । 1 "कल्पयति-रति खं। .

·१.६० पतपयमारवयम् । (२. मा.) अथान्द्राग्धि जुहोति 1- सर्च मेतद्यदāन्द्राणि सुर्वेणैवैन.- मैतत् प्रोणात्ययो सागैयैन मतदान- विचतिneh अथ बहान् जुहोति। यज्ञो वै यहा यत्ने- नैवेन , मेसन प्रोणात्ययो यत्तेनैवेन मेतदनेनाभि- षिञ्चति ॥१०॥ ४ ॥ - F 4 ॥ इति द्वितीयप्रपाठके तृतीय ब्राह्मणम् [३.२] । 7 प्रतिवादेदछब्देन परामशति ."धारों टन् । यही तया च तया एन मपीपन् । नत 'एता पसर्व एतां धारा पाटन पति यत् 'सम्मादेना, वसीरित्यारचते' महा- वादिन प्रति शेष। तो यजमानोऽपि भनेन होमेन संयम करोति ॥ अथ पुनस्ता मेव 'वसोहारा सस्कृतस्याग्ने प्रमिकामना प्रशसति-- "यदेवता . मिति । 'सर्व' मित्येतस्यैव विवरण । . 'मैतदभिषिचति' इति । । मेसन नामिविश्चति-ति छ।

·(३५०या०) । नयामकाम् 'कर' मिति 'एत: कमै रिति-"वाज में प्रसव म इत्यादि, मन्त्रोता वाजादयः काम्यमानत्वात् 'काम'-शब्द- मोयन्ते । ते य एतया 'घसो रया' च 'अभ्यपिञ्चत् । पतएवो- परिष्टान् मन्दान् व्याच माणोऽमु मैवार्थ अनेन चाभिषि- धाम्यनेन चेत्येतदिति। मत इदानीमनोऽपि यजमान 'स्तथैव' सतवान् भवति। विहिता 'पसोडारा भाज्येन पञ्चमहोतेन घौदुम्बर्या सुचा' कर्तथा । तस्याज्यादिकस्य सर्वस्यापि बाधा मागुल मित्याह ,- "अाज्येनेति ॥ २ ॥ अयतस्या वैवानरहोमानन्तर्य प्रसंसति-- "खान दुत्वनि । 'शीर्ण' इति हतीयार्थे पञ्चमी इत्युक्तम् । (गला. दुपरितनत्य स सर्वस्यापि शिरस्त्वात् मुखेनादोऽपि शिरसेव 'पत्र मद्यते' किन्तु लोके 'अभिपिय मान' पुस्पा शिरस पारभ्यतामिपियते । पतीय वैश्वानरण शिरस्वादना- भिषेकामिकाया वसोहराया होमस्तधमन्तर मेव युज्यत इत्यर्थः । मारुतहोमानलयंमप्युक्त प्रकारणव प्रशंसनि--- "मारू- मान् हुवति । 'माणे रु वा अब मद्यत' इति। 'अन्न' मिति गव्दादीन्द्रियार्यात्मकं भोग्यवस्तूच्यते ॥ ३ ॥ यसोारी जुहोतीति स्थान विशेषानुपादानेन विधानादग्नी . वा. म. १९१। 'याची मागो-रति च ।

·। यसपथहापरें (२५. वा.) पत्र कात्यायन: अथ तदेव यव कुवापि होमनसतावाह "तहा इति। तब वसोरा विपये होमो 'परान्थे' पुरोडागे कश्य इत्यर्थः । "वसोर्हारा जुहोत्योदुम्बर्या पश्चग्रहोतं सन्ततं यजमानोरयेऽनुयाग्निप्राप्त" * इति । 'यसोदारी-पदं प्रकारान्तरेण निर्वति, - तदेतत् सर्व मिति ) । यत एते 'सर्वे' वाजादय काम्यमानवात् 'कामाः' प्रतः काम्यमानस्यैव यत्त्वात् तदेतत् स बाजादिक 'यस'-गब्देनोच्यते । तस्मात् तत् प्रतिपादकमन्वसाध्यैषा 'धारा:' 'वर' भवति , कि 'ये' 'माग्याति ईयते' 'एषा' लोक 'यथा चीरस्य वा सर्पियो पा धारा कियते एक 'मारम्भा एवं मुपकम्य सम्पावते। दानों क्रियमाणे य 'माझ्याइतिः' चीराव्यधारावत् सम्पाद्यते इति धाराकारता प्रदर्यते । तथा चौसमकारण 'एपा परामयो धारा' भवति । यत एवं समादेन पसोडरित्याचक्षते ॥ ४ ॥ (पथ प्रतहोमसाधनानां मना तात्पर्याय दर्ग. यति ,- "सपाहेति । इदं च मदं च म ति' "वाज मे मयम इत्यादि) मन्त्राणां निगः । 'भनेन' भनेन चान . • का. चौ. सू. १८. ५. | t बन्धनीपिसान: प्रदर्शित: पागे नाति -पसकाया । 'वा. सं. १८३। सम्बनीचितामतः प्रदशितः पाठो नास्ति -पुस्तके ।

·(३५.२वा.)
नामकाणम्
१८२
घेत्या वासादयो निहिंज्यन्ते। हैपने वो 'पनेन धानेन'
चामिविश्वामि किच 'दं च मे देह पय मर्यो मन्त्र विद.
चिस इत्यु भवति ।
पथ कथ मेयोऽयों मन्न विवक्षिस त्यस पाह- "एता
इति। "एस सीरियति। 'मोरा' नाम "पाप "
यादि मम्नः क्रियमाणा पायवारा।
पतप वमोरिया
मदेव विविध क्षति',- "पसेवाम मोपेतः कामरभि.
पिचेति । पथ प्रोणमाभिषेकानन्तर एत मनि मेतान् वाजादीन्
कामानानुपन्ततः समयागोऽग्निः 'मोतो' भूत्वात् तेभ्य 'एतान्
মায়ছ। গম ঘাই যজমানারি স্কুল । মন
হবে
सम्यागा मुसा विध एवार्थो विरचितं ति भाव । मन्त्रए प्रत्येक
समान व्यवच्छेदः स्यादति। मदभावाय तोही मची
मंयुग्यादि यार- सविता प्रति बोकमा विभिद.
देशम्यावापाया 'यथा संयुग्यात् एवं' मैततिति भयो र
भयनि । मन्वेष र सरायमान 'यम कम्पमता FRIA'
पापापा तरदानो मुपपीग मा- "पन कपमा
मिति
"पसल पूर्व देवा: तनमान कामान् पतिपरीणाम'
rin परम्पर युर पार पामनेर नियायाम त
निय साना मा गरी 'x' न परोरता
भीनमाVARTER पचरूपेष वा 'कागर' रम्य

·१८४ ॥ पतपयवाझपम् ॥ (२. ३वा.) . गृहनित्यर्थः। तदत् ‘एवं' यजम नस्य अपि यन्न एव शरीरम् । एवच यतेन कन्यता मिति' बनने 'मे' 'बामनवेति' कामः 'कल्पता मित्येव तदुक भवति ॥ ७ ॥ तवाक्यं हादश मन्वायमाने प्रयुनमादित्याह,- “हादशा कल्पयतोति । सत्र कल्पनं कत्माग्नीमोति भवतीत्याइ--- “हादश मासा इति । नतु सर्वत्र वादश खेव, कल्पयेदिति । नेत्याह ,- “चतुर्दशसु कल्पयतीति। 'पाजश्व में प्रसवयम' (रत्यारभ्याटाभिरनुवाकैया वसोहररा इयने। तवे कस्मिनन- वा “अग्निय म इन्द्रव मे सामय म इदन्टूश मे सविता च म इत्यादि) मन्त्रा: समानाताः । तत्र 'हो हो मयुननि' पनि बनेन इयोईयो रवमान विधानात् मन्त्र दयस्य 'इन्द्रप म' इत्येत भवति। प्राप्ते मन्या अंन्द्र गन्दे नीयते ॥ ८॥ प्रतय “याईन्द्र गोत्यनेन तत् मनसाध्य होमं स्तोत अनुवाति अपोणाति -शब्दो मन्वायपरः । तशिष्येन ट्रयस्य होमाटुप वारेगा अन्ट्राणि' जुहोति' इत्युक्तम् । एव मुत्तरतापि। अंईन्द्र मन्चकरणकान् होमान् कुर्यादित्यर्थः । मर्वाधिपति धेन मायेन्द्रमबन्धात् 'चन्द्राणि अपि सर्वत्वात् तत् करप होमे को 'सोन रेत मग्न' पोगाथभिपिति "मा मत दिति याद- • वा • १८१६ tबन्धनौनिहन्तः प्रति: पाठी नाति -पल ।

·(१५. श्वा.) नवमकाइन्। १८५ . "नयम रश्मिय म- इत्यादयो भन्दा प्रतिपादक- स्वाद 'ग्रहा.', सत् माध्य मपि होम मनू व प्रशासति-- यो वे पहा रति । यासाधनचाद ग्रहाणा यत्रत्वम् ॥ १00 ४ {३,२] । रति बोसायणाचार्यविरचित माधवीय वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथबानायभाये नवमकागड़े वतीयाध्याये हिसौर्य बोहोणम् । ॥ इति नवर्मकाण्डे हितोयः प्रपाठक. समाप्तः । + वा. सं. ११ ·वतीयापाठी प्रथम ब्राणम् , प्रचिवा बीयाध्याये रतीय माधयम् । ॥ हरिः ॐ अथैतान यज्ञातून जुहोति । अग्निश्च मे धर्मर मऽन्येतरवेन मेतद्यचक्रतुभिः प्रीणात्ययो ऽए रवैन मेताजक भिरभिपिञ्चति ॥१॥ अधायुज स्तोमान् जुहोति। एतद देवा सञ्चान् कामानाप्त्वायुग्मि स्तोमैः खर्गलोपामार स्तथैवैतानमानः सर्वान् कामानाप्लायुग्मि स्तोम म्वर्गलोक मेति ॥२॥ • मिक्षिति-रति स। +Afg'-रतिस।

·(३५. श्वा.) । मयमकाम् । १८७ त वयविएशादिति । अन्तो वे वयसिएशो ज्युनाए स्तोमाना मन्तत एव तद्देवाः खर्ग लोक मायंस्तथैवैतद्यजमानोऽन्तत एव वर्गलीक मेति ॥३॥ . - अथ - युग्मती जुहोति। एतहै छन्दारस्यबुध- न्यातयामा वा ऽभयुन स्तोमा युग्मभिर्वयए स्तोमैः स्वर्गलोकमया मेति तानि युग्ममि स्तोमैः खर्ग लोक मायंस्तयैवैतद्यजमानो युग्ममि स्तोमैः खगै लोक मैति ॥ ४ ॥ तहा ऽअष्टाचलरिएयादिति । अन्तो वा अष्टाचत्वारिएशोऽ युग्मसाद सीमाना मन्तत एवं तस्कृन्दाएसि स्वर्गलोक मायंस्तयेवैतद्य नमानो ऽन्तत एक स्वर्गलोक मेति ॥ ५॥ * 'प्रयस्त्रिमादिति'-ति ख , 'अलिशादिति-ति । + 'मैति-ति । : 'अष्टाचधारिशादिति' इति क , & । । 'अपाचवारिशो-इति म, ध।

·१८८ । पतपयनापम् । (श्मा मा.) सऽआह। एका च मे तिलश मे चतसय में seी च म प्रति यथा वृक्षर रोऽन्नुत्तरा मुत्तराए शाखाए समालम्भए रोहताजयदेव स्तोमान् बुहो- त्यनं वै स्तोमा भन्नेनैवैन मेतदभिपिञ्चति ॥ ६ ॥ अथ व्वयासि जुहोति। पशवो वै चयापसि पशुभिग्वैन मेतदुन्न न प्रीणात्ययो पशुभिरेवैन मेत- दन्नेनाभिषिञ्चति + ॥७॥ अध नामयाई जुहोति। एसई देवाः सर्वान् कामानात्वाथैत मेव प्रत्यक्ष मनोणंस्तथैवैतद्यजमानः सर्वान् कामानाप्त्वाथैत मेव प्रत्यचं प्रीणाति व्वा. नाय स्वाहा प्रसशय स्वाहति नामान्यस्यैतानि नामगार मेवैन मेतत् प्रोणाति ॥८॥ त्रयोदशैतानि नामानि भवन्ति । वयोदश मासा: संवत्सरस्वयोदशाग्नेथितिपुरोषाणि यावा- नग्निावस्यथ मावा तापतेवैन मेतत् प्रोणाति . 'मेतदभिषिपति' इति । । मतदनाभिषिचति-ति छ । ' 'प्रोणाति-इति । - ·(३५० वा.) '! मवमकाण्डम्। १८ यदेव नामग्राहं जुहोति * नामयाह मेवेन मेतदभि- षिञ्चति ॥६॥ अथाह । इयं ते राणिमवाय यगासि य मन जर्जे त्या वृथ्य त्या प्रजानां त्वाधिपत्यायेत्यन्न वा जिन वृष्टिरने नैवैन मेतत् प्रौणाति ॥ . यहेवाह। दूयं ते राएिमवाय यन्तासि य मन ऽकर्जे त्वा व्वृष्ट्य स्वा प्रजानां त्वाधिपत्याये- तौदं ते राज्य मभिषिक्तो ऽसौत्येतन् मित्रस्य त्वं यम्नामि य मन जले च नोऽसि वृष्टयै च नो ऽसि ग्रजानां च न आधिपत्यासीत्युमनुवत ऽएवैन मेत- देतस्मै नः सर्वस्मा ऽअस्येतस्मै त्वा सर्वस्मा ऽअभ्य- विघा महीति तस्माटु हेदं मानुषए राजान मभि- पित भुपब्रुवते ॥ ११ ॥ 'महोति'-रति स्व । । 'मतेदभिविषति' इनि ख , नाममा मैवैन मेतदभिविषति'- ( without any accentuation)-Tति ग, घ। 1 'समा बसि क, ख।

·तिपयमा पम्।। (म.मा.) अघ कल्पान् जुहोति । प्रागा चे कल्पाः प्राणानेवामिभन्ने तधात्यायुर्यतन कल्पनां प्राणी यजेन कल्पता मित्येतानवामिभन्ने तत् कृप्तान प्राणान दधाति ॥ १२॥ द्वादश कल्पान् जुहोति । द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरोऽग्निर्यावानग्निावत्यस्य मावा तावतवास्मिन्ने सत् कृप्तान प्राणान् दधाति यदेव कल्पान, जुहोति प्रापा वै कल्पा अमृत सु प्राणा ऽअमृतेनैवैन मेतदभिषिञ्चति ॥ १३ ॥ अथाह । स्तोमश यजुश्च ऽऋक् च साम सहच्च रथन्तरं चेति चयो हेपा विद्यान्न वै वयी विद्यान्न नैन मेतत् प्रौणात्ययो भन्ने नैवेन मैतदभिषिञ्चति खवा अगमा मृता अभूमेति खहि गछत्यस्तो हि भवति प्रजापते. प्रजा अभूमेति प्रजापईि प्रजा भवति बैट् खाति . . 'मतदभिषिञ्चति'-ति क है 'प्रभूतिसहि-इति ग, ·(३५. मा.) ॥ नवमकाण्डम् ॥ - बषटकारी हैष परोऽहं यहेटकागे ब्वषटकारेगा वा वै स्वाहाकारण वा देवेभ्यो ऽन्न प्रदीयते तदन मताभ्या मुभाभ्यां प्रौणाति ब्वषट्कारेण च वाहा- कारण चायो ऽएतान्या मेवेन मेतान्या मभि- विष्यब तार सुच मनुमास्यति यदवायलिप्तं तन्न - पहिग्नेि रसदिति ॥ १४ ॥ तस्यै वा एतस्यै व्यसो गये। द्यौरवात्मान- भूधी विद्युत् स्तनो धारैव धारा दिवो ऽधि गा मागच्छति ॥ १५ ॥ तस्यै गौरवात्मा * । ऊध एवोध स्तन स्तनो धाव धारा गोरधि यजमानम् ॥ १६ ॥ तस्यै यजमान एवात्मा । बाहुरूधः सुक्- स्तनो धारैव धारा यजमानाधि देवान् देवेभ्यो ऽधि गां गोरधि यजमानं तदेतदनन्त मक्षय्यं देवाना मन्नं परिसवते स यो हैतदेवं वेदैवए - . रेवात्मा' - इति , 'गैरवात्म।'-इति , ? .

·१८२ । गतपथनापम् । (२. मा. •) हैवास्यैतदनन्त मचय्य मन्न' भवत्ययातः सम्पदेव ॥ ॥ १७॥ तदाहुः। कथमयैषा व्यसोारा संवत्सर मग्नि मानोति कथए संवत्सरेणाग्निना सम्पात ऽदति षष्टिय ह वै त्रीणि च शतान्येषा व्यसोही- राय पड़थ पञ्चचिरशत्ततो यानि पष्टिश्च बौणि च शतानि तान्ति संवत्सरस्थाहानि तत् संवत्सर- स्थाहान्यानोव्यथ यानि षट् घड् वा तवसदृतूनाए रात्रौराप्नोति तटुभयानि संञ्चत्सरस्याहोरावाण्यानो- त्यथ यानि पञ्चचियरस योदशो मास: स आत्मा विएशदात्मा प्रतिष्ठा हे प्रागा हे गिर एव पञ्चचिश मेतावान्चै संत्सा एव म हास्यैषा ब्बसोआंग सव्वत्मर मग्नि मातीत्येवए संवत्सरे- णाग्निना सम्पात एतावत्य 3 वै शा। डले ऽग्नौ मध्यतो यजुमात्य दृष्टका उपधीयन्ते ऽनयो हैते - . 'मम्पदेव- इति ग, घ । + 'मानोति'--रति ग, । 017