·No text on this page.

·३६७। व्यं पूर्वम् । (व्यं १।, पूर्व ११) । परं व्यं पूर्व स्यात् से सति । राजानमतिकान्ता अतिराजौ, अतिश्ली, अत्यङ्गः, अतिस्त्रिः । . - प्यन्तेन सह नित्यं षः स्यात् । निष्कान्तो वनात् निर्वणः, अपगतो ग्रामात् अपग्रामः, अन्तर्गतो मुखात् अन्तर्मुख इत्यादि । कचिदन्यत्रापि। एतैः सूर्यताप्राप्तः सस्तत्रापि शिष्ट- प्रयोगदर्शनात् षः स्यात् । पुनाराज: मुनर्गवः भूतपूर्वः (१) पुन:- शिल्पी अविनाभूतम् अविनाभावः सहभावः अन्यथोपपत्तिः (२) अध्वगन्तव्य इत्यादि। अस्याद्यन्तेनापि कृतोपपदस्य। स्याद्युत्पत्तेः प्रागपि तदन्तेन सहोपपदस्य नित्यं षः स्यात्। कुम्भं करोतीति कुम्भकारः, शक्ति- ग्रहः, धनकीतीत्यादि। हरिभाविनीत्यादौ तु विनोऽन्यार्थत्वात् ह एवोक्तः। न द्यादिनिमित्तस्य प्रत्यादेः। गादिनिमित्तस्य प्रत्यादेः कुमादेरित्यनेन प्राप्तः षो न स्यात् । वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत्, अभिमन्युरर्जुनतः प्रति स्थित्वा गतः, त्रिगर्तेभ्यः परीत्यादि। ३६७। व्यम्। व्यमिति सविधायकलक्षणे पीनिर्दिष्टस्योप- (१) पुनारान इत्यत्र सत्यहोरा इत्यनेन, पुनर्गव इत्यत गोरतार्थे इत्यनेन धमत्ययविधामार्थ समासविधानम्। भूतपूर्व इति भूत. पूर्थमित्यर्थः । एवम् प्यध्वा गन्तव्य बध्वगन्तव्य रति । (२) अन्यथोत्पत्तिरिति अन्यार्थोपपत्तिरिति च पाठान्तरम् । + ·१८२ मुग्धवोधं व्याकरणम् । इति प:। लक्षक, तेन पूर्वकाय: अईपिप्यतीत्वादी पूर्बादीनां पूर्वनिपाती, न तु गाकं प्रति इत्यत्र प्रतरिति । अतिराजौति-अतिक्रान्ता राजानमिन्यादिपगायकायनमिल्यो । मुस्थहीराज्ञः प. पगे च इति पः, पित्त्वाटीप । अतिम्जौत्यत्र शुनोऽत्यप्राण्युपमानात् अत्यह इत्यत्र सध्यहोराज इति पे सबैकदोत्यादि. नाहोऽहादेशः। पूर्वटार्यप्राधान्येऽपि पविधानस्येत्यादि फलम् । एवम् अतिनदिः अतिभर्ता अतिधम्म इत्याटो काढयो न स्युः अहत्वात् । अतिस्विरिति-परटार्यस्याप्राधान्याहोणत्वेन गवाबादे- रिति स्वः। राजदन्तादिपु परम् । प्राप्तपूर्वनिपातं दं राजदन्तादियु पठितं चेत् परं स्यात् । टन्तानां राज्ञा राजदन्त: लिप्तवामितं मित्त मंनष्टं नग्नमुषितं मृटलुठित (२) अवलिन्द्रपक्वं अर्पितोदम्तः उप्तगाढ़ः। सप्तनु पूर्वकान्ताय ननणस्य विषयः । उटूखन्न- मुपन्लं तण्डुन्द लिन्न चित्ररथवादीकं विष्वक्सेनार्जुनी चित्रास्वाती भा-पतौ पुत्प्रस्त्री कैगम्मबू विशेषणविशेष्ये स्नातकगजानौ प्रतिष्ठालिप्से द्राचार्यो मर्यादाभिविधी गिरोजानु पाण्डुत- राष्ट्रौ (२)। अलावृव कर्वन्धूच ते, ईदूतोर्वा परदे इति वः, ते च इन्भूब ता अन्ताबुककबुन्भ्वः । उखुन्तादिभिर्मपन्नादीनां चे परनिपातः। विगेप्यविपणे इत्यपि स्यादिति कवित् । (8) मटपिति मनिममारे हरनुकृितमिति मागिनी {। इन्होटाइरस तु यचित् वदत्वात् ग्यचिटनटिन्यान पित कनिष्टाटिन्यात् परतिलप्रमही दिसाम इति इन्दुग्धोधन् ।

·तत्पुरुष समासः।
'४८३
३६८। संख्याव्याद्रावाङ्गुलिभ्यामः ।
( संख्या-व्यात् ५।, रात्रि अङ्गुलिभ्यां ५॥, अः ११)।
संख्याया व्याञ्च पराभ्या रात्राङ्गुलिभ्या-मः स्यात् यादौ, न त
सार्थे । अतिरात्रः अत्यगुलः ।
हरिणा बातो हरिनातः। विष्णवे दत्तं विष्णुदत्तम् ।
।
अच्युतात् जातम् अच्युतजातम् ।
कृष्णस्य सखा कृष्णसखः,
एवं वनस्याग्रे अग्रेवनं, रात्रीणा गणो गणरात्रं, वाणस्य वारो
वारवाणः, अन्तरं ग्रहं ग्टहान्तरम् (१) अन्तरशब्दोऽत्रान्यार्थः,
खः परं परख इत्यादि। शेषं शिष्टप्रयोगानुसारेण ज्ञेयम् ।
२६८ । संख्या । मण्डूकगत्या यादावित्यनुवर्त्तते इति ।
न च तत्र यसे संख्यावाचिनी रातेः षाविधानात् धगयोरेवास्य
विषय इत्यत श्राइ यादाविति ।
तत्र षित्त्वात्
स्त्रियामीविधानात् संख्याग्रहण कर्त्तव्यमिति वाचं, रावान्ताना-
महोरावादित्वादेव पुंस्त्वात् । संख्याव्यादिति क्वनिर्देशान
यथासंख्यमित्यत आह-अतिरात्रः अत्यनुल इति। गे त योः
रात्रोः समाहारः हिरात्रम् । एवं निर्गतमङ्गुलियो निरालं, हे
अनुलो परिमाणमस्य यमुलं क्षेत्रं, इंग्रङ्गला भूमिः । “भूमे-
रप्यईमङ्गल"मिति तु यवमानार्थोऽङ्गलशब्दस्त थाच “अङ्गुलन्तु यवो
मत" इत्यमरमाला। हष्णसख इति-सत्यहरितिषः। महा-
(1) ग्टहान्नरमित्यत्र विशेष्यत्वात् ग्रयन्दस कर्मधारये परवर्तित्वनिरास ।
एसत्यध्वं गणपाठसामर्थ्यादिति पृहन्मुग्धबोधम् ।

·हो कानन् महाबाना. ग्रामवनः सुगमय, काटनरम मारनाम, गत्र- गड, गंगवः, ६ मुख्याकः। (मुछारमः ।। मुशायदुग्माडादः चा यादी। अमन, स्कोर इला पुन्यु न उत्तमः, अवन्ति निवः। इदि. . जान इन-इने मला म इति गचं, कामग महललोगः' मारना इति-प्रामक बन्ना व वाचं,ौर- नामादिति सुगमममिरि-हर मधि इति भाग, पृलोंजरगति नाउमरमलित नोनयन्त जाटव नत्र जनकटायगरन्तर नरः काटना शामिद इन राना इति-गगनः इति । गतितिति गावं कन्मादिना : मयोपान का स्वाद का उन्नन् । अमोमिनि-प्राइम उर इति नन्। दो मुस्का सगाई. उनका मान, त्यादि गया गावानजा का मान मिली। महानिनि : मोनोरः। प्रनिद इति- लिगन्तः, काकडा वा एवं गन्द्रः आन्ट- कुन्ड इलादिः टिनिक: देवनानन्दः ।

·[ ४८५ ] हिगु-समासः, (गः)। तस्यार्थे विषये, वाये अपत्यार्थष्णिकादिकम् । प्रोभराजादेः, समाहारे, गस्त्रिधोत्तरदे परे ॥ पञ्चभिर्गोभिः कौतः पञ्चगुः । इदानौं,गमाह तस्यार्धे इत्यादि। गस्त्रिधा त्रिप्रकारः, तत्र तस्याथै एकः, समाहारे एकः, उत्तरदे परे एक इति । तस्यार्थे कतगसात् तत्यस्य सत्त्वासत्त्वात्(१) तस्यार्थे इत्यत्र एकस्याः स्या एव विषयलं वाच्यत्वं चेत्यर्थ इत्यत माह विषय इत्यादि। अपत्यार्थ ष्णिकादिकञ्च (२) विहाय अजादेस्तस्यार्थे वाच्ये, णिका- दिकस्य हसादेच तस्यार्थे विषयभूते ग इत्यर्थः (३) । यथा पञ्चसु (1) तस्याथै तद्वितस्यार्थे सतगसात् सतहिगुसमासात् तत्वस्य तद्धितमाययस्य बजादेईसादेति शेष सत्यासत्त्वात् विद्यमानत्वाविद्यमानत्वेन इत्यर्थ । (२) प्णिरेव ष्णिक छन्दोऽनुरोधात् स्वार्थे क., शिप्रतिकमित्यर्थ इति दुर्गादास-कार्तिकेय-गङ्गाधरा (३अपत्यार्थष्णिकादिकस्य इसादेव तदितस्याथै विषय एव हिगुर्न व पाच्य इत्यभिप्राय । अब दुर्गादासा-यल तस्सार्थविषये समासः क्रियते तस तद्धितमत्ययोत्पत्ते पृावस्थायां समासे ते तत. मत्ययोत्पत्ती शाहि, तेन हयोर्मालोरपायमित्यत्र माप्तव्यस्थ प्यमत्ययस्योत्पत्ते पूर्णावस्थाया हिमाद एतयोरेकपदीभावे पयात् एए- प्रत्यये खते हि इत्यस्यैव दृछौ सख्यासभट्रादित्यादिना दुरि कते हैमातर इति। एप पश्चाना नापितानामपत्य पाञ्चनापिति । वाच्ये तु यथा पञ्चभिर्गोभि क्रीत: पञ्चगुरित्यत कर्मणि वाच्थे करणकारकात् दकेकादित्यादिना प्राप्तबमालयसा प्राच्य समासेनैव सद्वितस्य उतार्थत्वे उतार्थानामप्रयोग रति न्हायात् तस्ति- मत्ययस्यानुत्पत्तो गवानादेरिति हस्त । अजादेरिति किं? हयोडोर्भव हिमूवन्य इत्यादी विषये एव समास स्थान त बाच्थे रवि। कार्तिकेय गङ्गाधरा- पप्येषमाहस ।

·४८६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । रूपान्लेषु संस्कृतः नृपः पञ्चकपाल: सूपः, ही वेदी वेत्त्य- धीत वा द्विवेदः हितन्त्र इत्यादी मंस्कृताद्यर्यस्य सेनोक्तत्वात् उतार्यानामप्रयोग इति न्यायात् न यादयः । पञ्चानां नापिता- नामपत्यं पाञ्चनापितिः, द्वाभ्यां शूर्पाभ्यां शीतं द्विगौर्पिकं, द्विग्वा- रोकः, अदवारोगः, पञ्चाना गर्मागां भूतपूर्बो गो: पञ्चगर्गरूप्यः, पचन वाहाणेषु माधुः पवाहाख इत्याटो अपत्याद्यर्यस्य विषयभूतलेनानुहत्वात् पापादयः स्युरेव । पिणकादि इत्यनेन अर्हति इत्यादी विहितो यः किम्तदाद्या, अईति इत्यादि- विदिता केल्या: मंज्ञायामेव तेषां, वेत्त्यादिभिन्द्रप्वयें येऽजादय- स्त्यास्ते पाच ग्रहणं, तेन पञ्चगुरियन क्रीतार्यस्य महतीत्यादिलेऽप्य- मंजायामणिकाटित्वादाचे गः। संन्नायान्तु पञ्चभिौहितः कोतं प्रावन्नोहितिक्रमित्यादी विपय एव ग: निकादित्वात्। हाभ्यां सुवर्गाभ्या क्रीतं दिसौवर्णिकं हिमवणं, दिमाहनं हिमइन- मित्यादी संज्ञायामपि वा त्यस्य विधानात् विपये वाच्येऽपि गः। एतत् म तपादे विशिष्य वक्तव्यम् (१)। 1) सहितार्योत्तरपटममाहारे ५ इति पाणिनिम्म्यम् । (111) मय विपय द्विगुरव रन्यने न तु पाचदिगु । पोपदेवमते यय वाचहिगु पागिनि- मते नवापि नइितप्रत्ययो भवति भन्दा घ.“दिगोगनपन्ये" 1 111८८। इत्यनेन तम्यैत्र उत्पन्नम्य तदितप्रत्ययम्य वाभाति । “यटि त तहितार्थे याच्ये रति मायादेत नहिं पोयगार इत्यादी तहिनो न म्यान । तदर्थप्य मममियोक- गन दिगोगनपद निझापादोऽपि तदिताः तहितो भवतीति ग्ल्सना प्रतिपत्तिगौरम्तिम" इति तत्वोधिनी। मंस्मिारयेयमेर। बोपदेयन समतन्य मतमनुमतमिति मतीयते। नमान-"पाणिन्निा तद्धिताधिपय पय समाम सवा पपादुन्यन्त्रम्य तदितस्य लोपाय “नुगमप' न्याटि सदागि ·। विगु-समासः । 8८७ ३७० । गैक्यादतोऽपात्रादेशम् । (गैक्यात् ५॥, अतः ५१, अपात्रादे ५।, ईप् । ११)। गैक्यादकारान्तादीप् स्यात्, न तु पात्रादेः । त्रयाणा लोकानां समाहारः त्रिलोकी । पात्रादेस्तु--हिपात्रं त्रिभुवन, चतुर्युगम् । ३७०। गैक्या । गस्यैक्यं गैक्य तस्मात् । पात्रमादिर्यस्य स पात्रादिन पानादिरपानादिस्तस्मात् । निषेधो यज्जातीयस्य विधिरपि तज्जातीयस्य इति न्यायात् पात्रादिवर्जनेनैवात इत्यस्य लाभेऽपि अतो ग्रहणं कृतसान्तादन्तस्यापि प्रात्यर्थ, तेन षोड़श- राजी विधुरी पच्चराजीत्यादि। पञ्चराजशब्दस्य पात्रादौ पाठात् पक्षराजमिति भाष्यम् । त्रिलोकीति--ईपः पित्करणादेव चगैक्य- वमित्यनेन न लौवत्वमतो नित्यस्त्रीत्वमिति। एवं पञ्चपुली सप्तशतीत्यादि। ननु समाहारस्यानेकहत्तित्वात् कथमेका- पूपीति चेत् सत्यं, दानक्रियया सम्धमेण (१) वा एकस्याप्यपूपस्य बहुत्वमध्यारोभ्य समाहार इति (२)। पात्रादेस्त्वित्यादि-हिपात्रं विहितानि। * * * यत्र यत्र परमते लुगस्ति तत्रास्मन्मते अभिधेये, यत्र च लक नास्ति तव विषयभूते समासोऽयमिष्यते इति”-इति चतुरयष्टत्तौ २६४ सूत्र- टीकाया कपिरान। मन्त्रमेण सारण, तथाच-सम्नम साहसेऽपि स्यात् सम्यगादरयो- रपि-इति मेदिमी । समत्रमेण स्वरया या इत्यर्थ , विलम्बा दानस्यानुचितत्यात्- इति विद्यालङ्कार । (२) दानक्रियाया बङ्गत्वेन एकापूपस्थापि वडत्व सगछते। तथाच एकम- पूप ग्टहीत्वा सर्वेभ्यो दातीति रूपेण एकस्याप्यपूपस्य बड़वमध्यारोप्य समाहार इति पापिनीया व्यवस्थापयन्तीति कार्तिवोयः।

·४८८ मुग्धवीधं व्याकरणम् । ३०१ । वानापः । (वा ११, अन्-आपः ५१)। (१) अनन्तादापच ईप् म्यादा। पञ्चकर्मी पष्चकम्म, विखट्टो विम्बटम् । ३७२ । तार्थे मानात् काण्डात्त्वनेत्र। (तार्वे ७१, मानात् ५१, काण्डात् ५१, तु ११, प्रक्षेत्र ७) । बाढ़की, विकाण्डी रन्नुः । क्षेत्रे तु त्रिकाण्डा भूमिः । विभुवनं विगुणं चतुःगतं चतुष्पधं चतुर्मुखं पञ्चनावं पञ्चगवं दिग्बारमित्यादि शिष्टप्रयोगानुसारेण बोध्यम् । अत इति किं ? विजगत् पञ्चपटु । वा। मण्डकगत्या संख्याव्यादित्यतोऽकारानुवृत्त्या, वा इत्यत्राऽप्रलेपाहा अ-इत्यस्य लाभ: (२) । वागब्दोऽत्र समु- चचार्यः । तथाचानन्तावन्ताभ्याम् अ ईए च स्यादित्यर्थः । तेन पञ्चकम्म त्रितमित्यादि स्यात् । अस्येपम्तमजकत्वेन पञ्चकर्मी वितचीत्यत्र नकाराकारयोर्लोपः । ३७२ । तार्थे । इहाकारत्यो नानुवर्तते, परत वा ग्रह- गात् (३)। तार्थ गे मानार्थकाटोप् स्यात्, काण्डशब्दात्तु क्षेत्र- (1) ( या JI, I 11, अन् धाप 11) इति या पदच्छेद। 1) कोरित्तु मगऋगत्या संग्याव्याटिति सूवाटतोऽनुयत्तनमद्रीकुन्नि, तव युक्त, सन्निहितम्योपोग्नुत्तियेन निराकासलात, सूले अकारस्य नामेऽपि तद् व्यारझान गौरयाच रति कार्तिकेय । (२) अव अप्रत्ययो नानुवर्ततेऽनिष्टत्वात्, वापि नानुवर्तते परत वा यह णात्। रंचेयानुवर्तते इत्यात् । इष्टतोऽनुत्तीना प्रतिनिरत्ती मातामिति म्यायात् । इति कार्तिक ।

·दिगु-समासः। ४८८ ३७३ । पुरुषादा । (मुरुषात् ५), वा १)। त्रिपुरुषो त्रिपुरुषा। विसख निगवं विनावं, विखारं विखारि, नाहः । -त्रयः भिन्ने वाये । बाढ़की-त्रय पाढ़का मानमस्या पति वाक्यम् । एव हौ द्रोणो मानमस्या विद्रोणी गाढ़कीत्यादि। त्रिका- ण्डौति काण्डा: परिमाणमस्या इति वाक्यम् । एवं हिकाण्डोत्यादि । सर्वत्र परिमाणार्थविहितस्य मात्र त्यस्य लुक् । अक्षेत्रे इति कि ? त्रिकाण्डा भूमि: हिकाण्डा क्षेत्रभक्तिः, क्षेत्र- भक्तिः क्षेत्रकदेशः । मानात् किं ? पञ्चभिरश्वः क्रीता पञ्चाश्वा । विवर्षा त्रिशता इत्यत्रापि न स्यात्, सुपच्चालादौ सख्यापूर्व- परिमाणार्थ संवत्सरसख्याना पृथग्ग्रहणेन कालसंख्ययोरपरि- माणार्थत्वात् । समाहारे तु दशशतीत्यादयः स्युरेव । न विस्ताचितकम्बल्यात् । तार्थे गे मानार्थेभ्य एभ्य ईए न स्यात् । हे विस्ते मानमस्या हिविस्ता गाचिता दिकम्बल्या। ३७३ । पुरु। तार्थे गे मानार्थात् पुरुषादीप स्याहा । त्रिपुरुषीति-त्रयः पुरुषा मानमस्या इति वाक्यम् । एवं दिपुरुषो दिपुरुषा परिखा। त्रिसखमित्यादि-त्रयाणा सखीनां समाहार इति वाक्यम्। क्रमेण सख्यहोराज्ञः, गोरतार्थे, नावोऽर्दाढ़े च, खाया वेति ष-प्रत्ययः। त्रिखारि-षाभावपक्षे चगैक्यवमिति लीवत्वात् लौवे स्वः । नाह इति-त्रयाणाम् अङ्गा समाहार इति वाक्य, सख्यहोराज इति षे सबैकदेश इत्यत्र ऐक्यनिषेधात् ·हदः मुम्बना शाकम् । है ३५४ हिरेवानन्तरः । द्वि.,ar'. अञ्चले. ५ दानं द्वाति, वाहनं विगतम् । पच गावो यच्चानी पञ्चगवन विनाशवनः हिरवारवन हाहनियः। दृनिगा। ग्रहो नाहाटंग:, अहोरात्राटिलात् बन्ः एवं ग्रहः । अनक्य तु दोरहो हाहः वाह वल्याटि चार्तिक । ३६४ दिवः । वाग्रहात्मानात् न इलय व नितिः । याच द्विविच्या पगालेर: साहा अाने ., । डान- मिनि-योग्लीः नमांदार इनि बाचन् । पने हानि। एवं गट वानि, हामी जनम हाशवजनहादिजन इलादि । नाय त हास्यामचनियां नीतः डाइनिः! हरहन- मिलादि-न्यायादिन्दः । उत्तरगमाह पञ्चगवन इति । घाटी विनि :, यात बदगडे पर पळग्रो योगः, गर्ने - : गई न र नदी हाम्तमा गगन. मम्मी माटट। दुर्गटाटोद ईिटमा 7- रदे. असा गर्ने देन होला म उ पसे जावट मरद दम मिया च ।

·[४८१ ] अव्ययीभाव-समासः, (वः) । वः क-सामीप्य-सादृश्य-साकल्यानुक्रमर्डिषु । वीप्सा-पर्यन्त-योग्यत्व पवादर्थानतिक्रमे । शब्दप्रादुर्भावाभाव-योगपद्येष्वनेकधा ॥ गोरुत्तरदत्वात् गोरतार्थे इति षः (१) । एवं हिनावधन: विखार- धनः विखारीधनः पङ्गमिय इत्यत्र नावोऽर्दात् गे च, खाया वा, सख्यहोराज्ञ इति क्रमेण ष , षेऽङ्गोऽहादेशः । वे अङ्गी जातस्य घगजात इत्यादौ निभिर्दैः षः, पञ्चात् पूर्वयो दयो र्ग: । अभि- धानात् उत्तरदे गसो नित्य एव, तेन पञ्चगोधनम इति न स्यात् । अन्ये समाहारः सघः, तत्र तार्थे इत्यनेनैव गे सिद्ध समाहार इति क्षतं संघरूप तार्थे ग निराकरणार्थमित्याहुः (२)। पर तु दिग्वाचिपूर्वदानामपि गमुक्षा पूर्वस्या शालायां भवः पौर्वशाल: पूर्वा शाला प्रिया अस्य पूर्वशालाप्रियः इत्युदाहरन्ति । इति गसः। इदानों वमाह। वः केत्यादि। वपूर्वदाना सो वस उक्तः । (1) तायार्थ प्रतिपत्तिकरे बङ्गनीही सत्यपि पदमध्ये समासपिहितकार्यार्थ उत्तरपदे हिंगुरभिहित इति गगाधर । (२) "तहितार्थे समाहारे हिगु' संरयायाः" इति सङ्क्षिप्तसार सूत्रम् (समास पादे ११६)। नतु पश्चाना गया समाहार इति वाक्ये समासान्तप्रत्यये खते, पुनस्तस्य लुकि, सहितार्थहिंगो गोगन्दात् समासान्तनिषेषात्, पश्चारित्वनेन भवि- तव्यम्, न त पञ्चगव इत्यागम्याइ समाहार इति। तथाच समाारस्थले न पुनसहितार्थे समास इति भाष । गोयीचन्द्रस्य टीका दृष्टव्या।

·४८२ मुग्धवोधं व्याकरगाम् । ३७५। वात् तेर्मोऽतोऽप्याः । (वात् ५, ते ६), मः १, अत: ५१, अप्या: ६)। अकारान्तात् वात् परस्या: तो म: स्यात् नतु प्याः । कृष्णमधिकृत्य प्रहत्ता कथा, अधिरूपणम् । अप्या: किं ? कृपणस्य समीपात् गतः, उपकपणात् गतः । स च क सामीप्याद्यर्येषु (१) गम्यमानेषु व्यानां दानां स्याद्यन्तैः महाभिधानप्रामाण्यान्नित्यं स्यात् । क-सामीप्याद्यर्थभेटादनेकधा अनेकप्रकार इत्यर्थः। परसूत्रसापेक्षत्वादिह नोटाहृतम् । ३७५ । वात् । अप्या इति पृयग टकरण 'लुक परा'दित्यत्रा- ननुवर्तनार्थम् । मधिहत्येत्यादि । यद्यपि क इति सामान्ये- नोक्तं तवाप्यभिधानात् होत्योरर्य एव जेयः । एवं स्वीप्वधिकृत्य कथा प्रवर्त्तते अधिस्वीत्याटि। अन्ये तु त्यर्व एव वमं कुर्वन्ति । नित्यत्वादस्य दीप्यन्तदेनार्यकयनम् । उपापणादिति- अप्या इत्यस्य प्रत्युदाहरणेनैव सामीप्योटाहरणं टर्शितम् । एव कुम्भम्य समीपम् उपकुम्भमित्यादि । “टगड़कान् दक्षिगनाई मरितोऽद्रीन् वनानि च” इत्यत्र एनत्यान्तदक्षिणेनेति व्यस्य मामीप्यायवेऽपि न मः अनभिधानात्। रहस्योपरि तिष्ठति, उपरि शिरमो बट इल्यत्र सामीप्यायमाविवनितत्वात्, अन्चया उपरिशब्दस्य हित्वं स्यात् । (१) अव मामीप्य-साग्य- माल्य योग्यत्यानां धर्मगरकत्वेन निगात् एवं कम्पमापोटाहरणम्पले धम्निवाचकवेन निगाच टमयदेव यात्, नेन उप- रुभूमि , उपरणं भृम्या न्याटि, पन्नेषु विगेयो नास्तीति गमावर ।

·अव्ययीभाव-समासः । ४८३ ३७६ । वीप्तयो । (त्री-स्या: ६॥, वा ११)। उपक्कणं उपक्षणेन कार्यम्। उपकृष्णं उपतष्णे स्थितः । ३७७। लुक् परात् । ( लुक् ।१२, परात् ५।)। अकारान्तादन्यस्मात् वात् परस्याः ते लुक् स्यात् । ३७८॥ सहः सोऽकाले। ( सहः ६।, सः ११, अकाले ७१)। सहस्य सः स्यात् नतु काले । हरेः सदृश सहरि। काले तु सहपूर्बाहम् । । ३७६ । बौ। अकारान्तात् वात् परयोस्त्रीस्योर्मः स्याहा । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् सुमद्रम् उन्मत्तगङ्गम् एकविंशति- भारद्वाजमित्यादौ समृदिनदीसख्यावयवेभ्यः स्या न वा मादेशः । ३७७। लुक् । वेति नानुवर्तते, लौवाहेत्यत्र वाग्रहणात् । कोरित्यनुवर्त्तते इत्यत आह तेरिति । ३७८ । सहः । वादित्यस्यार्थवशात् तविपरिणामः, तेन वे इत्यर्थः । हरेः सदृशः इति सहरि गुरुरित्यत्र गुणभूतेऽपि सादृश्ये वः, सादृश्येत्यनेन गुणागुणभूतसादृश्यग्रहणात् । एवं सदृश. किख्याः सकिखि, हरेः सादृश्य सहरि गुरोः, सकिखि कुक्कुरस्येत्यादौ । किखिः खेखौति ख्यातः शृगालभेदः । तथाच- "किखिः शृगालभेदे स्या" दिति विश्वः , वानरीति केचित् । सह- ।

·8६४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । समृद्धिः सुमद्रम् । साग्नि । टणेन सह सकलमत्ति सटणम्। ज्येष्ठमनुक्रम्य अनुज्येष्ठम् । मद्राणां विष्णुं विष्णुं प्रति प्रतिविष्णु । अग्निग्रन्यपर्यन्तमधीते रूपस्य योग्यं अनुरूपम् । शिवस्य पश्चात् अनुशिवम् । शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति। हरेः शब्दः प्रादुर्भूत: इतिहरि। पापस्याभावः अपापम्। चक्रेण युगपहेहि सचक्रम् । लोकास्तावन्तोऽयुतमणामाः यावच्छ्लोकम् । यावन्तः पूर्वीहमिति–पूर्वीहस्य सदृशमित्यर्थः । कालस्य निपेधान सहस्य सः। टणेन सहेति-यदर्थं यदग्टहीतं तत्र तस्याशेषत्वं साकल्यम् । सटणमत्ति तामपि न परित्यजतीत्यर्थः । ज्येष्ठमनु- क्रम्येति-अनुक्रम (१) आनुपूर्वाम्, अनुज्येष्ठ प्रविशति ज्येष्ठा- नुपूर्वेगा प्रविशतीत्यर्थः । मद्राणां (२) समृद्धिरिति-सुमद्रं वर्त्तते सुभिक्षं वर्तते, मद्राणां भिक्षाणां वाधिक्येन ऋदिः प्रवर्तते इत्यर्थः यदा समृद्धेः प्राधान्यं तदैव वसः। यदा समृद्धेरप्राधान्यं तदा प्रादि. त्वात् य एव, यथा समृद्धाः मद्रा सुमद्रा इति, समृया मद्राणां -- (१) अनुक्रममात्र योगपद्यं, तेन स्टपरिहारामावयिनिष्ट-प्रयेगादिरिति विद्यानद्वार. "अनुक्रमे याह अनुमिति-ज्येठस्य होनो भृत्या गच्छतीत्यर्थः । ज्येटमनुक्रम्य इत्यत्र हीनार्थेन अनुना योगे हितीया, न तु कर्मणि, अन्य या कार- कत्वादेव समामे सिहे अनुक्रमस्य एयगपहरणं विफलं म्यात् । ग्रयाकर्म कोऽयं मधातु रिति दुर्गादाम-गद्गाधरौ। () देशभेटे तथानन्दे पुमान् मद्र' प्रकीर्तित। यदा मदा नटीभेदे स्त्रिया तोति गाम नम् ॥ इति गगाधररतकोयवपनम् ।

·अव्ययीभाव समासः । ४८५ विशेष्यमाणत्वात् । विष्णुं विष्णुं प्रतीति यद्यप्यस्य नित्यसत्त्वात् वाक्याभावः, तथापि धिक्समयेत्यनेन वीमाया प्रतिना हीविधा. नानर्थक्यात् वाक्य स्थितिः। वीप्सार्थस्य सेनोक्तत्वान्न हिः। अग्नि- ग्रन्थपर्यन्तमधीते इति-यद्यप्यत्र साकख्यमस्ति, तथाप्यग्निग्रन्य- पर्यन्तमधीते ततोऽन्यबाधीत इत्यस्यासाकल्यार्थं वचनम्, एवं सालोकमधीते, असकलेऽप्यध्ययने आलोकपर्यन्तं पठतीत्यर्थः । रूपस्य योग्यमिति-अनुरूपं ददाति, रूपस्य योग्य ददातीत्यर्थः । शिवस्य पञ्चादिति-अनुशिवं भक्ताः । एवमनुरथं पादाताः, रचाना पञ्चादित्यर्थः । मेघदूते-"तदनु जलद श्रोष्यसि बोनपेय”- मिति तु षौसात् । अत्र सिवर्जनमिति परे (१) । शक्तिमनति- क्रम्येति-यथाशक्ति ददाति, एवं यथाबलमधीते इत्यादि । हरेः शब्दस्य प्रादुर्भूतमिति-प्रादुर्भावः प्रकाशः, हरिशब्दो लोके प्रका- शते इत्यर्थः (२) । एवम् इतिपाणिनि उविक्रमादित्यमित्यपि (३)। अमावस्योदाहरणमाह अपापमिति । अभावः संसर्गाभावः (8) स (१) चाल सर्थनामशब्देन सह व्यव्ययीभाषसमासो न भवतीति पापिनीयामा मतमित्यर्थ । बतएव तदनु इत्यादौ नाव्ययीभावः। [२) स्वरूपपरेण षष्यन्तेन इरिएदेन सह मकायार्घस्य इतिशब्दस्य समास इति प्रौटमनोरमा तत्त्वबोधिनी च । सन्देति पहणात् हिमालयो नाम इत्यत्र तथा दिलीप इति राजेन्दुरित्यादौ च न समास , अर्थप्रकाशनार्थस्वात्-इति विद्यालद्वार । (२) उत्पन्दोऽपि प्रकाशनार्थक , तथाच मेदिमी-"उत् प्रकारे विभागे चेत्यादि-इति विद्यालद्वार। () यद्यपि मागभावो ध्वंसोऽत्यन्ताभावच संसर्गाभावरुयापि सामयिका- त्यन्ताभार एवाल ग्टहीत रति विद्यालद्वार ।

·४८६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । च प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपक एव, (२) तेन अर्याभाव (२) ऋप्रभावप्रध्वंसाभावोपभोगाभावानां ग्रहणम् । अवार्थाभावो युत्तरदार्थाभावः, यथा अपापं, मनिकाया अभावो निर्मनिकम् इत्यादि। ब्राह्मणो न भवतीत्यत्र प्रसन्यप्रतिपेधनञा ब्राह्मणत्वधर्मी निषिध्यत, गौरवो न भवतीत्यत्र अन्योन्याभावेनार्थान्तर निषिध्यते, अतो नास्त्युभयत्रार्थाभावः, अर्थशब्दस्यात्र वस्तुपरत्वात् । ऋय- भावो यवनस्य दुर्यवनं, दुर्भिनमित्यत्र नोत्तरदार्थाभावः, किन्तु यवनादिसम्बन्धिन्या ऋहेरिति । अत्ययः शीतस्य प्रतिगीतम् (३) अत्ययो वसन्तस्यातिवसन्तमित्याटि । प्रत्ययोऽतिक्रमः, प्रध्वंमा- (१) यद्यप्यभावस्य निरूपगत्येन नामिा भेद , तथापि यस्यामायभाव म सम्बन्धी भिद्यते। तद्भेदावाभावस्याप्यपकल्पितो भेद इति कातन्त्रटीका (०७२। (०) व्यर्थाभाय कचि मळथे याभायो यमना, न ढत्पन्नस्य पशारिति कातन्त्रटीका। अर्थविरोधी अभाव. अर्धाभाव' अत्यन्नाभाय एक, अन्योन्या- मायस्य तु सर्वत्र प्रतियोगितावच्छेद निव पिरोधादित्यागयेन अर्थ पदमपात्तम् । प्ययश्च समाम उत्तरपदार्थाभाषद्योतक, नजनमाधारणाव्ययेम भवति । नञ्- तत्पुरुषस्तु मजय ग्रन्योन्याभावबोधकः सर्वल. कचिदभाययोधकोऽपीन्य नयो- विगेषः । अतएन निम्मंशिकम् अपापमित्यादियर अनुपनम्भ इत्यादीनामभाव- बोधकत्वेऽपि न क्षतिः। वस्तुतो नागपर्यायात्य यस्य स्थग पहयात् प्रागभाय निवारणार्थ विद्यमान पदार्थप्रतियोगिताद्योतनार्थचार्थग्रहण, तेन प्रागभावाभि मायेग्य कपाले अघटमिन्याटिर्न प्रयोग , न पा अपदार्थस्य गगरगादेरभावबोध- नाय नि गगद्वामित्याटि., एयामनीकतयार्थत्वामायन तलतियोगिकाभायाम- मि. इत्युक्तं मिदान्तकौमुटीटीकाया तारानाथेन । (३) यद्यपि कम्यचिटतीताये कस्यचिदर्तमानत्येपि अतिगीतमिति भवति, तयापि गीत शतप्रध्वंमेग्यं प्रयोग अति विद्यानद्वार.1 अतिगीत गीतान्यतीतानि अम्तानीत्यर्थ इति प्रयोगरत्रमाना।

·अव्ययीभाव-समासः । ४६७ भावः (१) स च नात्यन्ताभावः किन्तु शीतादिमध्वंसः संसर्गा- भाव एव (२)। यौवनस्य नायमुपभोगकालोऽतियौवनम् अति- कम्बलमित्यादि । गतोपभोगस्त (३) विद्यमानस्यैव योवनादेवत- मानकाले उपभोगाभावः अतो नार्थाभावोऽत्ययश्चेति। चक्रेण युगपदेहीति-योगपद्यम् एककालता, सचक्र निधेहि, युगप- चक्र निधेहीत्यर्थः (४)। सहः सोऽकाले इति सहस्य सः । योग- पद्येष्विति व्वनिर्देशादन्येष्वर्थेष्वपि, तेनावधारणे गम्यमाने यावदिति व्यस्य नित्यं वस इत्यत प्राह यावन्त इत्यादि । अवधारणमिय- त्तापरिच्छेद, इयदेवेति निश्चय इत्यर्थः (५)। यावच्छलोकम- युतप्रणामाः, (६) एवं यावहोजनपानं ब्राह्मणानामन्त्र- (1) व्यतिझम इति-अतीतलमित्यर्थ इति विद्यालझार । (२) अर्थाभावस्तु सर्वथैव कचित्मदेशे वस्तुन ससर्गाभाषः, न त वस्तुन. मध्वस , अत अन्ययोज्न अर्थाभावाद्भिद्यते इति गोयीचन्द्र । (२) अब उपभोगस्य सामयिकात्यन्ताभाव इत्यर्थः । एवञ्च उपमुज्यते अस्मिन्निति उपभोगः उपभोगवर्तमानकाल इत्यर्थ । गतसासावुपभोगचेति- कर्मधारयः, उपभोगवर्तमानकालाभाव इत्यर्थ इति विद्यानकार । सम्पति नोपभोगकाल, किन्तु गत धागमिष्यति वेति कालोपाध्वंस. मागभावो वेत्यर्थः । यदायमुपभोगकालादन्य एमेत्यन्योन्याभाव इत्यर्थ इति योगरत्नमाला (९८५)। (8) युगपछदस्याव्ययत्वेऽपि अगमकत्वात् युगपञ्चक्रमिति वाकये न समास , तेन च युगपन्निधेहि नवनेकवारमित्यर्थ इति विद्यालकार। हे विष्णो एकस्मिन् काले घरेण सह गदा धारय इत्यर्थ इति दुर्गादासः । (५) सख्यया परिमाणेन वा चन्यूमानतिरिक्षीकरणमित्यर्थ इति विद्या- उद्वार। (६)। होकाणामियत्तया मयामानामियत्ता विवचिता इत्यर्थ इति दुर्गादास ।

·४८८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । यस्त्र (१) यावद्दई आनयख (२) इत्यादि। अवधारणे किं ? यावत् दत्तं तावद्भुत, कियद्दत्तं कियद्भुतमिति नावधारित- मित्यर्थः(३)। एवममाभ्यायें वर्तमानस्य यति व्यस्य वसस्तेन चे ये तयाभूताः ययातयमिति, ये ये वृद्वा यथाई ब्राह्मणास्ति- छन्ति । यथाशक्ति ददातीत्यत्रानुक्रमानतिक्रमयोः पृर्वगोव इति । सादृश्ये तु बबाहदास्तथा युवान: (४)। इह गुणभूतमादृश्ये निषेधाटन्यत्र स्यादेवेति नापितम् । अव्यस्य च प्रतिनाऽत्पले । अन्पत्ते वर्तमान प्रतिना सह व्यस्याव्यस्य च वो नित्यं स्यात् । स्व.प्रति सायं प्रति सुपप्रति शाकप्रति, वर्गाटेः स्तोकमित्ययः (५)। अत्पत्वे किं ? वृन्नं प्रति द्योतते विद्युत्, वृक्षं लच्चौलत्य विद्योतते इत्यर्थः । एकद्वित्रिचतुरनयनाकानां परिगा यूतपराजये। द्यूत- पराजये गम्यमाने परिणा महेषां नित्वं व: स्यात् । एकेन परि एकपरि विपरि त्रिपरि चतुप्परि। एकादिगदरन एवाभि- धीयत, यूनपराजय इत्यस्य सम्बन्धात्तयाहि एकनाचेग हारि- तमित्यादिक्रमेणार्यः, तथाच पञ्चभिरतैः शन्नाकाभिवा पञ्चिका 11) यादनि भोननावागि पर्नने दावतो नादानियत्र । (२) यानो वा पञ्च वा पना मम्भवनि ताटेवानय इति गोयीचन्न । 2) मप्लानियटः परिमापनिरयो ग न रुत इन्दच इति पिद्या- । (21 दृम्मा युदाम इनर्दः । (U न सुधमति टारिद्रे रति प्रयोगरवमाटा। टारिले दसम्म सुप नामीत्यर्थ । एपन्न बस्यब पाराति-दि नहीका!

·अव्ययीभाव-समासः। ४८८ नाम द्यूतं, तत्र यदि पञ्च उत्तानाः अवाञ्चो वा पतन्ति तदा पातयिता जयति, अन्यथापाते पातयिता हारयतीति । एवम् अक्षपरि, शलाकापरि-अक्षेण शलाकया वा परिहारितमित्यर्थः । इहाक्षशलाकयोरेकत्वे (१) वर्तमानयोरवायं सः स्वभावात्, न हि स्वभावार्थो निमित्तान्तरमपेचते इति । अनोयसमीपयोः । अनयोर्वर्तमानस्यानोः स्याद्यन्तेन सह वो नित्यं स्यात् । अनुयमुनं मथुरा, यमुनेव दोघेत्यर्थः । अनुवृक्षं नदी, वृक्षस्य समीपा इत्यर्थः । धर्मिवचनस्यानोरनेन सः, सामीप्यधम्मवाचिनस्तु पूर्वेणैव । यथा अनुवृक्षं, हक्षस्य सामीप्यमित्यर्थः । अनयोः किं ? वृक्षमनु विद्योतते विद्युत, वृक्षं लक्ष्योकत्य इत्यर्थः । नानि नदौभिरन्यार्थे । नदीवाचिभिः शब्दैः सहान्यदार्थे वर्तमानस्य स्याद्यन्तस्य वो नित्यं स्यात् सन्नाया विषये। उन्मत्त- गहू, लोहितगङ्ग(२), शनैर्गझं, तूष्णींगझं-चत्वारि देशनामानि । (1) नत हित्ववद्धत्वयोरित्यर्थ । तथाच पक्षाभ्याम् अदै शलाकाभ्या- मित्यादि नोदाहर्त्तव्यम् अनयोहि त्वादिनिषेधादिति प्रयोगरत्नमाला (६.२ सू) यण परिहारितमित्यर्थकथनेनैतत् सूचित, बचाय करणटतीयान्ताः सम- स्यन्ते इति-इति विद्यालवार (२) अतिवेगवत्तया अनवरतं तीरभूमिमग कारिणीति उन्मत्ता व गङ्गा यस्मिन्, मृत्तिकादिलोहितयोगात् लोहिनी गगा यसिन्निति वियह इति प्रयोग- रत्नमालाटीका । एतत्तु अर्थकधनमाल नत वाक्यं , तथाच-"नित्यसमासस्वात पाक्यमेषा न विद्यते" इति गोयीचन्द्रः।

·मुन्धती व्याकरणम् । ? नाभि किं ? गोत्रा गहा यन्निन् गोत्रगो देगः । अन्याय किं: करणा चामी वेन्ना चेति करावेत्रा (2)। निष्ठदवाद्याः । निठवाद्या वनंजका निधायन्ते। तिदम्बादिपु तिब्दगु वहद्गु बायोगवम् । बन्ने-दहियमा गाभ्यां नृयमानान मन्तात् । नृनाट्यक्षे पून पृवमानात् यस्तया । आवतीपुग्यपारावात् ममा अब ममं ममात् । मृमि: प्रदातिरिलेती ननिदुरपगत् मम्म् । ग्ररयं प्रचगं ग्राहमयनच्च प्रदनिम् । मन्नत्यमम्प्रत्येकान्तं तयापदिशमित्यपि । पट्टिंगत् कधिना नेयं गेयं गिटश्योगतः । निहन्ति वहन्ति प्रायन्ति च गायो बन्मिन् नान्ने म मान्न: तिष्ठदगु वहदगु बायतीगवद्ध (२।। बले यवा यमिन् काले म कान्न: उन्लेयवं, मंजियमाण्यवं न्यमानयज्ञ मंकायचं नूनयवं रखनेवुमित्यादि । पूा यवा यन्मिन् काले म कान्नः पृनयवं, पूध- मान्यवन् । प्रायवाः समाः मंवत्लग पायनीममम् । एवं पुग्यमम . डेटा नटारिटि हिन्नुमारिन । टोभिदा लगाट महामुटीटाराष्ट्र पो हा गमियान्द हमा टि टमाटीमाका न्यून रनिमिः अष्टम रट प्रशासनमा प्रयोगरवानाटा सा रटो हाते। रिमादि निष्ट टोग गठि दां। द 7 काटा होगा भारतीगः नदोय। एनं मानाटिम्टेनमा स्नटन यान नवार Firr! एक मन्ः-ददि योगरमादानहीभार ..F ·अव्ययीभाव-समासः। ५०१ पापसमम् अघसमम् । समत्वं भूमेः समभूमि समभूमि । एवं सम- पदाति समपदाति। पूर्वदार्थप्राधान्य एव वसः, परदार्थप्राधान्ये तु समभूमिः समपदातिरिति य एव । समाः पदातयो यस्मिन् समपदातीति पारायणम् । समशब्दस्य वा सममादेशो निपा- तनात्, समभूमि समपदातीत्यन्ये । समार्थसममिति व्यस्य श्राभ्यां सह वस इति कश्चित् । शोभनत्वं समस्य सुषमं, निःषमं दुषमं अपरसमम् । एवं प्रगतत्व रथस्य प्ररथ, प्रमृगं प्राहूमपसव्यं प्रदक्षिणमिति । परदार्थप्राधान्यात्तु कुमाद्योर्नित्यमिति ष एव । सम्प्रतिशब्दं पठित्वा असम्प्रतीति पठितं वसे कृते सान्तराभावात् । एकत्वमन्तस्य एकान्तम् । दिशोर्मध्यमपदिशमिति । अस्याकृति- गणत्वात् अमदक्षिणमित्यादि(१)। इह यदयत् कार्य लक्षणेन न सिध्यति तत्तत् सर्वं निपातनाजज्ञेयम् । तिष्ठदग्वादीनां वादन्यः सो न स्यात्, यथा परमं तिष्ठद्गु इत्यादि। वसस्तु स्यादेव, तथाच- "प्रातिष्ठद्गु जपन् सन्ध्या प्रकान्तामायतीगव"मिति भट्टिः (२) । अभिनत्योराभिमुख्य लक्षणया वा। आभिमुख्ये वर्तमान- (१) स्वलाप्रदक्षिण सम्पत्यो पृथक्पाठस्लेतेषा समासान्तरनिषेधार्थ इति पृहन्मुग्धबोधम् । पश्चस हस्तलिखितेषु यादर्य पुस्तकेषु सक्षिप्तसारे च यमदक्षिण- मित्यात स्वपदक्षिणमिति, काशिकाया तारानाथक्षतसिद्धान्तकौमुदीटीकायाच अपरदक्षिणमिति पाठो उच्यते । (२) भट्टो 8 । १४ , तल मरत -तिष्ठन्ति स्थिरीभवन्ति गायो यरिमन् स तिम्हु काल , राले प्रथमनाडिका, तत्र हि विश्रान्ना गात्र पश्चात्याप्य दृष्यन्ते । घ्यायन्नि गोठं गावो यस्मिन् काले स बायतीगव काल' बर्दास्तमितभारकर, मायशतलेष गानयनात्" इति ।

·५०२ मुग्धबोधं व्याकरणम्। योरभिप्रत्योर्लक्षणेऽर्थे विहिता या ही तदन्तेन सह वः स्याहा । अभ्यग्नि प्रत्यग्नि, पक्षे अभ्यग्निं प्रत्यग्निं शलभाः पतन्ति, अग्निं लक्ष्यीकृत्य शलभाः पतन्तीत्यर्थः । अत्राग्निर्लक्षणं, तेन पतङ्गानां पातो लक्ष्यते, तयोर्लक्ष्यलक्षणसम्बन्धी यथाऽभिप्रतिभ्यां द्योत्यते तथा शब्दशक्तिस्वाभाव्यादाभिमुख्यमपि द्योत्यते, अतएव अग्नेर- भिमुखमेव पतङ्गाः पतन्ति न पाखें न पृष्ठत इत्यर्थः (१)। श्राभिमुख्ये किं ? गङ्गामभिवसति (२)। लक्षणद्देप्रति किं ? श्वप्नं प्रतिगच्छति, श्रुघ्नान्मथुराञ्चलितो मोहात् श्रुघ्नमेव निवर्तत इत्यर्थः । नान लक्षणे हौ किन्तु ढ इति । आड्पयंपवहिरवां प्या। एषां प्वन्तेन सह व: स्याहा। आपाटलिपुत्त्रं परित्रिगतम् अपत्रिगर्त (३) वहिामं प्राग्ग्राम दृष्टो देवः । पक्षे आ पाटलिपुत्त्रात् परि त्रिगर्तेभ्य इत्यादि । वहिरादिसाहचयादाडादीनां योगे येष्वर्थेषु पी तेष्वर्थेषु (8) एवेह ग्रहणं, तेनापगतः शब्दात् अपशब्दः अपधम्मः अपचार इत्यादी क्रान्तादी निराटे: प्या इति षः (५) । वहिरङ्गो गुण (१) तथाच अग्निताप्यं शलभकर्त्तकमग्न्य भिमुख पतनमिति पोधः । (२) यत्र अभिना लक्ष्यल नणसम्बन्धो धोत्यते, न स्याभिसग्थ्य मिति गोयीचन्द्रः। (३) च्यपपरी वर्जनाओं इति प्रयोगरत्नमाला। तेन लिगर्लान् मन- यित्वा इत्यर्थः। विगतंगब्दो लाहोरमविहितदेगविशेषम्य संजा। (8) तेन अपपरि इत्येतयोर्यजनार्थे एय, ग्राट् इत्यस्य मर्यादाभिषिध्यो रेयेति वोध्यव्यम् । (५) एतेनैतत्प्रतिपादित फ्रान्ताद्यर्थयतिरित्तोऽस्य यिपय इति गोयीचन्द्र।

·अव्ययीभाव-समासः।
५०३
इत्यत्र वन्यदार्थप्राधान्यात् हः। वहिरङ्गं प्राग्ग्राम (१) इति तु
विशेषणविशेष्यत्वेन यसात् ।
पार मध्ये प्या। पार मध्ये इत्येतयोः ष्यन्तेन सह वः
स्याहा। पारेगनं, मध्येकाशि । सवनिर्देशात् स्या अलुक् । पक्षे
पारे गङ्गायाः, मध्ये काश्याः । गङ्गापार, काशीमध्यम् इति तु
षोषात् । एके तु अग्रेऽन्तरोग्रहणं हत्वा अग्रे रामस्य अग्रे-
रामम्, अन्तःप्रयागस्य अन्तःप्रयागमित्यप्याहुः ।
संख्याया विद्याजन्मैकयोगः। विद्यया जन्मना वा एको
योगो यत्र, तहाचिभिः सह संख्यावाचिनो वः स्याहा। हो मुनी
व्याकरणस्य, दिमुनि व्याकरणस्य, विद्यया पाणिनिकात्यायनयो-
मुंन्योरेको योगः (२)। पूर्वदार्थप्राधान्य एव वसस्तेन दिमुनि-
रागम इत्यनान्यदार्थप्राधान्यात् हः । एके तु वा त्वन्यार्थे इति सूत्र
विधाय दिमुनि शब्दानुशिष्टेः, हिमुनिरागम इत्याहुः (३) । दौ
गाग्र्यो लोकाना द्विगायं दशभारद्वाज (४) हयोर्गार्ययोर्दशाना
भारद्वाजानाच जन्मनैकयोगः । एक त अनेकसंख्याया एव वसं
विधाय एकमुनिर्भाष्यस्येत्यादि प्रत्युदाहरन्ति ।
समाहार नदीभिव। समाहारेऽथें नदीवाचिभिः सह
1१) वहिव तदनञ्चेति, प्राक् चासो पामोति वाक्यम् ।
(२) जमकतासम्बन्धे इत्यर्थ , उभयोरेष व्याकरणजनकत्वात् इति
विद्यालङ्कार।
(२) गन्दानुषिष्टेाकरणस्येत्यर्थ ।
(8) भरहानवयोमवाना दशसस्थेत्यर्थः।

·'५०४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३७६ । शरद्विपाड़यश्चेतोमनोविडुपानधिमव- हिद्दिवनडुद्दिक् चतुर्यत्तदोऽ: । (शरद-तदः ५१, अः ११)। एभ्यः अः स्यात् वे । उपशरदम् । संख्यावाचिनो व: स्यात् । हयोगङ्गयोः समाहार: दिगङ्गं, सप्त- गोदावरम् (१)। समाहारे किम् ? एकनदी। ३७८ । शरत् । शरच्च विपाट् च अयश्च चेतच मनश्च विट च उपानच्च हिमवांश्च विच्च द्यौद्य अनड्डांश्च दिक् च चत्वारथ यच्च तच्च तत् तस्मात् । उपशरदमिति-शरदः समीपमिति वाक्यम् । एवम् उपविपाशम् उपायसम् उपचेतसं प्रतिमनसं प्रतिविशम् उपोपा- नहम् उपहिमवतम् उपविदं प्रतिदिवं प्रत्य नडुहं प्रतिदिशम् उप- चतुरम् उपयदम् उपतदम् इति । वे कि ? चतसृणां दिशां समा- हारः चतुर्दिक, तथाच-"चतुर्दिगीशानवमन्य मानिनी"ति कालिदासः । अन्ये तु पथि-दृश्-उपसत् कियदनसः शरदादी पठन्ति, अयश्चेतोमनोविडिदस्तु नाहुः । ? । . (३) यद्यपि गोदावरी एकैय, तथापि सप्तपदसमभिव्याहारात् तत्पदेन तीर्थावाहनमन्त्ररतसप्तनद्यो ग्टह्यन्ते, तीर्थ स्वेनाविपात, तेन गगा यमुना गोदायरी सरस्वती नर्मदा सिन्धुः कावेरी च इत्यर्थ: । अयमव्ययोमायो हिंगो- धक विशेषवात्। ननु पश्चनदमित्या हिगुसमामकरणे कोदोष ? उच्यते- ममाहारहिगो क्लीयत्वात् स्य मोरेव व्यम्भाय. स्यात्, अव्ययीभाये तु पञ्चमीभिन्नमर्य- विभक्त रम्भाव इति। अतएय सप्तगोदावरं स्नाता इति सप्तम्यन्तादिप्रयोगाभाष एय दोष इत्यर्थ:-इति प्रयोगरत्नमालाटीका (EE) ·अव्ययीभाव-समासः। ५०५ ३८० । जराया जरस् च। (जरायाः ६।, जरस् ।१।, च ।१।)। उपजरसम् । ३८१ । सरजसोपशुने । (सरजस-उपशुने १॥)। निपात्ये। ३८२। सम्परःप्रत्यनुभ्योऽक्षणः । (सम्-परस्-प्रति-अनुभ्यः ५, अक्षण: ५।) । समक्षम्। ३८०। जरायाः अः स्याहे तस्मिन् जरसादेशश्च । उपजर- समिति-जरायाः समीपमिति वाक्यम् । २८१ सर। सरजसञ्च उपशुनश्च ते। रजसा सह सकलमत्ति सरजस, साकल्ये वः, सहः सोऽकाले इति सहस्य सः । हे तु सरजसं पद्ममित्यसाधु । सरजसतामवनेरया निपातः इति किराते चिन्त्यम् । शुन: समीपम् उपशुनं, खयुवमघोना- मिति ते निषेधेऽपि वस्योत्व निपातनात्। सहोपाभ्यामेव निव- मात् उपरजः प्रतिश्व इत्यत्र भन इत्यनेन सूत्रेण अत्योऽपि न स्यात् । ३८२ । सम्परः। सच पररु प्रतिष अनुसते तेथील परादचः अः स्याहे। समदमिति-मनोः सनीपनितिन्। पर इति कृतसान्तादे रे मनीषादिताद शिरस- ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३८३॥ अनः । (अन: ५.)। अनन्तात् अः स्यात् । अध्यात्मम् । ३८४ । क्लीवाहा। (लीवात् ५।, वा ।१।)। उपचर्म उपचम्म । - दिष्टस्य परस् इत्यस्य ग्रहणम् । अनः परि परोक्षम्, पाड् पर्यप- वहिरञ्चामित्यादिना व: (१)। अन्ये तु अक्षि अक्षि परि परोन- मिति वीप्लायां व इत्याहुः । एक तु अनोः परः परोक्ष, पार- करादित्वात् सम् इत्याहु । अक्षिणी प्रति प्रत्यचम्, अमि प्रत्वोराभिमुख्ये इन्यादिना वः। वीप्सायामित्वन्यः । प्रत्यक्षो घट इति तु इन्द्रियार्थेनानशब्देन प्रादिसात् । अक्षोः समीपमन्वक्षं, सामीप्ये वः । ३८३ । अनः । अध्यात्ममिति-श्रात्मानमात्मनि वा अधि. कृत्य अध्यात्म, कार्ये वः। अत्ये न्वोर्लोपीताविति नलीप ययो- रित्यादिना अलीपः । ३८४ । लीवात् । लीवलिङ्गादनन्ताद: स्याहा वे। उपचम्म- मित्यादि-चम्मणः समीपमिति वाक्यं, सामीप्ये वः । एव प्रत्यहें प्रत्यहः, वीप्सायां वः। (१) अचः परमिति विग्रहे * * • निपातनात् परम्योकारादेग , परोजम् । परोक्षा क्रियेत्यादि तु अ याद्यचि-ति मिदानको सुटी। अच. परमिति- अतिपय इत्यर्थः, त्तिविषये अधिगद् इन्द्रियमालपर इति तत्त्वबोधिनी ·षट् समासाः। ३८५ । झप्नदीपौर्णमास्याग्रहायणौगिरे वा॑ । (भप्-गिरेः ५, वा ।१।)। उपसमिधं उपसमित, उपनदं उपनदि । इति व'। षट् समासाः। ३८६ । पथ्यप्पुरः से। (पथिन्-अप-पुरः ५।, से ७)। एभ्यः अः स्यात् से सति। सखिपथौ, रम्यपथो देशः, महापथः, दक्षिणापथः, चतुष्पधं, उपपथं, विमलापं सरः, विष्णुपुरम् । ३८५। झप् । झप् प्रत्याहारः । झप च नदी च पौर्ण- मासी च प्राग्रहायणी च गिरिच तत्तस्मात् । भवन्तान्नद्यादेव अः स्याहा वे। पुनर्वाग्रहणं परत्र निहत्त्वर्थम् । उपसमिध- मित्यादि-समिधः समीपमिति वाक्यम् । एवम् उपदृशदम् उप- तड़ितम्, पक्ष उपसमित् इत्यादि । उपनदमित्यादि-नद्यादीनां वरूपस्य ग्रहणं, नद्याः समीपमिति वाक्यम् । एवम् उपपौर्णमा- सम् उपपौर्णमासि उपाग्रहायणम् उपायहायणि उपगिरम् उपगिरि, "अनुगिरस्तुभिर्वितायमानामिति माघ. (१)। इत्य- व्ययीभावः । ३८६। पथ्यप। पन्याव आपच पूञ्च तत् तस्मात् । (१) शिशुपालवघे 11, गिरी सातभिर्वितन्यमानामित्यर्थ ।

·५०५ मुग्धबोध व्याकरणम् । ३८७। हान्तर्गर्योऽपोऽनात् । (दि-अन्तीः ५१, ई ।१।, श्र: ११, अपः ६।, अनात् ५५) । एभ्योऽनवर्णान्तेभ्योऽपोऽकार ई: स्यात् । होपं अन्तरीपं समीपम् । अनात् किं १ प्रापम् । ३८८। समापानूपो ( समाप-अनूपी १॥)। निपात्यौ। समापो देवयजनं, अनूपो देशः । इति सामान्यार्थम्, अतः षट्पदाहरति सखिपथावित्यादि । सखा च पन्याश्च तौ, रम्यः पन्था यत्र, महांथासौ पन्याथेति, दक्षिणस्यां पन्या इत्यर्थे दक्षिणोत्तरादाही इति त्या प्राकारादेशः । चतुणां पथां समाहारः, पथ: समीपे, विमला आपो यस्मिन् । विष्णु पुरमिति-विष्णोः पूरिति वाक्यम् । यद्यपि अदन्तः पुर- शब्दोऽस्ति तथापि पुर्शब्देनानिष्टनिवारणार्थमिदम् । ३८७। घन्त । हौ च अन्तश्च गिद्य तत् तस्मात्, न अ: अनस्तस्मात्, ई इति लुप्तप्रीत्वं दम्। विशब्दान्तःशब्दो अनदन्ता- वेव । अनवर्णान्तेभ्य इति गेविशेषणम् । एभ्य इति--विशब्दा- दन्तःशब्दादनवर्णान्तारित्यर्थः । द्वीपमित्यादि-विता प्रापो यत्र इति वाक्यम् । एवम अन्तर्गता आपो यत्र, सम्यगापो यत्रेति । एपां रूढ़शब्दत्वादेतात्पत्तिमात्रम् । एवमन्वीपं प्रतीपमित्यादि । प्रापमिति-प्रगता प्रापो यत्र इति वाक्यम् । एवं परापमिति । ३८८। समा। समा। निपातो ह्यविशेपे अत प्राह समापो देवयजनमित्यादि । समीचीना आपो यत्र, अनुगता आपो यति ·षट समासाः। ५०८ ३८८ । सम् तुम् मनः-कामे, ऽवश्यं ल्ये, ऽन्त्यलोपं, सम्-मांसौ तु हित-तते पाक-पचने वा। (सम् तुम् ॥१॥, मन:-कामे , अवश्यं ।११, ल्ये ७, अन्त्यलोप २।, सम्-मांसौ १॥, तु ११, हित-तते ७, पाक- पचने ७१, वा ।११)। सम् तुम्च मन:-कामयोः, अवश्यं ल्ये, अन्त्यलोपं याति , सम् हित-ततयोः, मांसः पाक-पचनयो । समनाः सकामः, रन्तुमनाः रन्तुकामः, अवश्यसेव्यः, सहितः संहितः, सततः सन्ततः, मास्याकः मांसपाकः मास्सचन मास- पचनम्। वाक्यम्। अन्यत्र समीपमन्वीपमिति । अन्ये तु समाड् पूवादपः समापमिति साधयन्ति । ३८८। सम्। सम् तुम् इति लुप्तप्रोई, (१) सम् च तुम् च ती, सौत्रत्वादौलुक् । मनश्च कामञ्च तत्तस्मिन् । अन्त्यस्य लोपः अन्त्यलोपस्तम् । सम् च मांसव तौ। हितश्च ततच्च तत्तस्मिन् । पाकच पचनच्च तत्तस्मिन् । स इत्यनुवर्तते । ल्ये तव्यादी। हित-तते मासः पाक-पचने इति पदद्दयकरणात् सम्मांसा- वित्यनेन यथाक्रमं दर्शयति सम् हित-ततयोमांसः पाकपचन- योरिति । सकाम इत्यादि- सम्यक् कामो यस्य, सम्यङ् मनो । (१) सम् इति तम् इति च लुप्तप्रथमैकवचनं मनाकामाभ्यां यथासंख्य- मिरासार्थमिति दुर्गादास-कार्तिकेय-गङ्गापरा.।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६० । धुरोऽनक्षस्याः । (धुरः ५, अननस्य ६1, अः १)। राजधुरा । अक्षस्य तु अक्षधूः । -- यस्य, रन्तुं मनो यस्य, रन्तुं कामो यस्य इत्यादि वाक्यम् । अवश्य- सेव्य इति-अवश्यं शब्दस्य मयूरञ्यंमकादित्वात् ल्यान्तेन सह वा यमः । असे त अवश्यं सेव्य इति । तथाच भवार्तिक- "सम्ब- न्धानुभवोऽवश्यमेषणीयच लिङ्गिन" इति । सहित इत्यादि- सम्यक् हितं प्राप्तं येन इति वाक्यम् | सततमित्यादि-सम्यक् ततमिति प्रादिसः (१)। वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् सातत्य. मित्यत्र नित्यम् । मांसपाक (२) इत्यादि-मांसस्य पाकः, माभ्रस्य पचनम् इति वाक्यम् । सम्मांसौ विति-तुशब्दो भिन्न कमार्थ- स्तेन वागब्दस्य पूर्वोक्त स्त्रिभिन सम्बन्धः । अवश्यं गिप्रादुरादि- व्यवधानेऽपि (३) । अवश्यप्रमेव्यः अवश्यप्रादुःसेव्यः अवश्याङ्गीकर- णीय इत्यादि। ३८० । धुरो। धुरः अः स्यात् से, न तु अनसम्बन्धिन्याः । राजधुरीति-राजो धूरिति वाक्यं, स्त्रीत्वादाप् । अनधूरिति-- अनस्य धूरिति वाक्यम् । अनो रथावयवचक्रसम्बन्धिकाष्ठवि. शेपस्तस्य धूर्भारः । एवं दृढ़धूरक्ष इत्यादि । (१) अवापि सम्यक् ततमस्येति वड़वीहिरिति दुर्गादाम कार्तिकेय- गद्गाघराः। (२) मांम्पाक इत्यल कारलोपस्य स्थानिय चान्न विमर्ग इति दुर्गादामः। १२) अन्त्यनोपं यानीति शेप ।

·षट् समासाः ।
५११
३६१ । नटचः । (ऋचः ५।)।
ऋचः परः अः स्यात् से। अहम् ।
३६२। नञ्बहोर्माणवक-चरण ।
(नन्-बहोः ५, माणवक-चरणे ७)।
अचो माणवकः, बढुचः चरणः । अन्यत्र अक् साम,
बवृक् सूक्तम् ।
३६३ । प्रत्यन्ववात् सामलोम्नः ।
(प्रति-अनु-अवात् ५१, साम-लोनः ५।)।
प्रतिसामं प्रतिलोमम् ।
३८१ ।
ऋचः। अदमिति-अईम् ऋच इति वाक्यम् ।
सप्त ऋचो यस्मिन् सप्तों मन्त्रः ।
३८२ । नन्। नञ् च बहुश्च तत्तन्मात्, पुंस्वं सौनत्वात् ।
माणवकच चरणश्च तत्तस्मिन् । नत्रबहुभ्या परस्या ऋचः अः
स्थात् क्रमात् माणवकचरणयोर्वाययोः (१) । अक् सामेति (२)
-अक्तसान्तत्वात् वा के अनुक्कं बवृक्कमित्यपि ।
३८३ । प्रत्य। प्रतिश्च अनुच अवश्च तत्तस्मात् । एभ्यः
पराभ्यामाभ्यामः स्यात् से। प्रतिसाममिति-प्रतिगतं साम इति
प्रादिसः, प्रतिगतं साम यस्येति वा हः, साम साम प्रति इति
वीप्साया वा वः। एवं प्रतिलोममिति । एवम् अनुसामम् अनु-
लोमम् अवसामम् अवलोमम् ।
(1) माणवको वट, चरण वेदशासा।
(२) साम स्मश्च वेदायविशेषौ

·५१२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६४ । अक्षणोऽचक्षुषि । (अक्षण: ५१, अचक्षुषि ७१)। गवामनीव गवाक्षं। चनुषि तु विप्राक्षि । ३६५ । ब्रह्मास्तिराजपल्यात् (१) वर्चसः (ब्रह्म-पल्यात् ५), वर्चसः ५३) । ब्रह्मवर्चसं हस्तिवमं राजवर्चसं पल्यवर्चसम् । ३८४। अक्षो। अनेकार्थादनः अः स्यात् से । गवामनीव इति (२)-गावो जलानि तेषामक्षीव गवाक्षं पद्मादि, वातायने रूढ़म्त पुंलिङ्गः (३)। एवं पुष्करमनीव पुष्कराक्षं, लवणमक्षीव लवणानं, सर्वत्र उपमेयस्य व्याघ्राद्यैरिति यसः । विशालाक्ष: पद्मान इति तु हसात् । विप्राक्षौति-विप्रस्य अनीति पीपात् । ३८५ । ब्रह्म । ब्रह्मा च हस्ती च राजा च पल्यन तत्त- स्मात् । एभ्यः परात् वर्चस: अः स्यात् से। ब्रह्मवर्चसमिति- ब्रह्मणो वर्च इति वाक्यम् । एवं हस्तिवच राजवर्चसं पल्यवर्ग- (1) यल परयेत्यपपाट । भाध्ये काशिकारत्तौ कौमुद्याञ्च पल्यात्येय पठितत्वात् । कौमुदीटीकायां तत्वबोधिन्या पर्न माममई तीति पल्यो माम भोनीति व्यारयातस्याच्च। रामतर्क वागीगेनापि पल्येत्येय पठितं व्यारसात" इति वृहन्मुग्धवोधम् । सक्षिप्तमारेऽपि पल्योन्येव पाट.। कातन्त्रे त पगये- त्येव ( २८५सू। (३) माश्यविशिष्टे लचम्पाजापनार्थमेव गब्दः, न तु समासमट कस्य तस्य-इति गद्गाधर । (३) गायः किरणाः। अक्षिगन्दो रन्वयाची। पठीममाम इति तत्व- वोधिनी - ·षट् समासाः। ५१३ ३६६ । समवान्धात् तमसः । (सम्-अव-प्रन्धात् ५।, तमस: ५।)। सन्तमसम् । ३६७। पूवोवसीयस-श्वःश्रेयस-निःश्रेयसम् । (खोवमीयस-निःश्रेयसम् ११) । एते निपात्याः। समिति । वर्चस्तेजस्तथाच-"तेजःपुरीषयोवर्च" इत्यमरः । "पलमुन्मानमासयो"रिति रुद्रः । पलमुन्मानमहतौति पल्यम्, उन्माननकारण रक्ष्य ट्रव्यमित्यर्थः । सर्वखे तु पलालरज्ज्वा वेष्टयित्वा ब्रीहरवस्थापन पल्यमित्युक्तम् । यत्र पलालरज्ज्वा ब्रोहिं वेष्टयित्वास्थापयन्ति तत् पल्यमिति धातुपारायणम् । ३८६ । सम । एभ्य: परात् तमसः अः स्यात् से । सन्तमस- मिति -सन्ततं व्याप्तं तम इति प्रादिसः । एवम् अवहीनं तमः अवतमसम्। अन्धयतीति अन्धम्, अन्धक दृक्षये-अस्मात् पचादित्वादन, अन्धञ्च तत् तमति अन्धतमसमिति यः (१) । ३८७. श्खो। निपातो ह्यर्थ विशेषे, तेन खोनिया श्रेयसः श्वसो वसीयश्च शुभे वाच्ये यसे अदन्ता निपात्यन्ते । वसुमत्- शब्दादीयत्न, लुङ्मदिनामिति सतोर्मुक्, बीमंञ्चेति डित्त्वादुकार- लोपे वसीयःशब्दः शक्त्या श्रेय आह। खोऽनागतेऽङ्गि वसीयः * (१) यत् तम अन्ध करोति तदुच्चते। * * अदन्त तमसशब्देन सन्तम- सादिसिद्धौ लक्षणमिद सन्नम इत्यादिरूपनिसत्त्वर्थम् - इति गोयीचन्द्र. (३शसू)। ध्वान्ने गादेवसमस जीणेवतमसन्तम । विष्वक सत्तमसम-इत्यमर ।

·५१४ मुग्धवोधं व्याकरणम् । ३६८। तप्तान्ववाद्रहसः। (तप्त-अनु-अवात् ५, रहस: ५।)। तप्तरहसम् । ३८६ । प्रत्युरसानुगवे । (प्रत्युरस-अनुगवे १॥)। एते निपात्य। खोवसीयसम् (१)। एवं प्रशस्यशव्दादीयसुः श्रेयः, श्वःयेयस निःयसम् (२) उभयत्र मयूरव्यंसकादित्वात् सः। यद्यपि सः- शब्दोऽनागतदिनार्थः वसीयःयेयशब्दो योऽर्थी तथाप्युज्झितावय- वार्चन ममुदायेन शुभमाह निपातनात् । निश्चितं थेयो नि:- श्रेयसमिति प्राटिसः । ३८८। तप्ता । एभ्यः परात् रहस: अः स्यात् से | तप्तरहस- मिति-तप्तमिव तप्तं, तप्तञ्च तत् रहस्येति वाक्यम् । अकथ्यं बद्भवेत् वाक्य तत् तप्तरहसं विदुः इति (३)। एवम् अनुगतं रहः अनुरहसम् । अवकलितं रहः अवरहसमिति प्रादिसः (४)। ३८८ । प्रत्यु । उरसि प्रतिवर्त्तते प्रत्युरस, (५) स्यर्थे वः । (1) दोवसीयसम् कल्याणमित्यर्थ इति कातन्चे । २८० सू) तन्मते अवसीयम् 기국 (२) श्वयमं कल्याणम् । नि यस निर्वाग्पमिति कातन्चे ( २८८ )। (३) व्यथा-"परेशानधिगम्यं हि यद्रहो हितप्तयत् । तमच तद्रहश्शेति तत्तप्परहम विटु " इति प्रोटमनोरमा। (४) च्यहीनं रह इति प्रादिममाम , अयया व्यवहीन निन्दितं रहोगम- निति बडबीहि इति गोयीचन्दः। तत्ववोविम्यमप्येयमेव । अयगत रह इति दुर्गाटाम-कार्तिकेयौ। (५) प्रत्यरम लोम इति कातन्त्र ( २६० स्मू । ।

·षट् समासाः। ३१५ ४००। गेरध्वनः । (गैः ५१, अध्वन: ५।)। माध्वो रथः। ४०१ । पाण्डूदककृष्टात् भूमेः । पाण्डु-उदक्-कष्टात् ५१, भूमेः ५१)। पाण्डुभूमो देशः । गवामनुदीर्घम् अनुगवं शकटम्(१) अनोय॑सामीप्ययोरित्यादिना वः । अन्चन उर: उरः प्रति प्रत्युरः, वीप्सायां वः । गवा पश्चात् अनुगु, पशादर्थे वः। ४०० । गेः परादध्वनः अः स्यात् से। प्राध्व इति-प्रगतो- ध्वानमिति वाक्यं, कुप्राद्योर्नित्यमिति सः। प्रगतोऽध्वा येन इति वा हः। ४०१। पाण्डू। एभ्यः परस्या भूमेरः स्यात् से। पाण्डू- भूम इति–पाण्डु मिर्यस्मिन् देशे प्रति वाक्यम् । एव पाण्डुचासौ भूमिश्चेति पाण्डुभूमा। उदीची भूमिरस्यां नगयाम्, उदीची चासौ भूमिश्चेति वा उदग्भूमा। कष्टा भूमिय॑स्या नगयां कष्टा चासो भूमिश्चेति वा कष्टभूमेति। हष्ट स्थाने कृष्ण इति वदन्ति केचित् (२)। (1) गौरिव शकटमपि दीर्घमित्यर्थ इति गोयीचन्द्रः। (२) पाणिनीयवार्तिके काशिकायर्या संक्षिप्तसारे वृहन्मुग्धबोधे च सर इति पाठो उश्यते। तथाच- कृष्णोदकपाण्डुपूर्वाया भूमेरम् प्रत्यय. मृत' ! गोदापाश नद्यास सस्थाया उत्तरे यदि। इति रिस । कान्वे तु कटेति पाठ । २६३ ।।

·५१६
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
४०२। सङ्गमाया नदीगोदावरीभ्याञ्च ।
(सद्धयायाः ५१, नदी-गोदावरीभ्याम् ५॥, च ।११) ।
पञ्चनदं सप्तगोदावरं, विभूमः प्रासादः ।
४०३ । निसः शतो डः ।
(निस: ५१, शत: ५।, डः १) ॥
निस्त्रिंशः निशत्त्वारिंशः ।
४०२। संख्याया। संख्यायाः पराभ्यां नदीगोदावरीम्यां
भूमेश्च अः स्यात् से। पञ्चनदमित्यादि-पञ्चानां नदीनां समा-
हार' पञ्चनदं, सप्तानां गोदावरीणां समाहारः सप्तगोदावरम् ।
चकारात् हे भूमी यति ।
४०३ । निसः । निमः परात् शदन्ताड्डः स्यात् से।
निस्त्रिंश इति-निर्गता त्रिंशत इति वाक्य (१), क्रान्तादी निरादेः
प्या इति पः । अस्य प एव विषय इति परे । एके तु सासान्य
एवेत्याहुः । एवं निश्चत्वारिंशः निप्पञ्चाशः । शत इति किं ?
नि:पष्टिः नि:सप्तति: इत्यादि ।
गोष्टवाद्या । गोठखाद्या निपात्यन्ते । गोष्ठे श्वेव गोष्ठश्वः (२)
पुत्पस्यायुः पुरुपायुपं, पोषः (३)। हे आयुपी समाहते घायुप,
(१) निर्गतानि लिंगतो निस्त्रिगानि वर्षाणि चैलम्य, निर्गतम्विगतोऽनिभ्यो
निस्विंगः यह इति सिद्धान्तकौमुदी।
(०) एतेन सप्तमोतरपुरुष एवेति नियमो दर्शितस्तेन पठीतत्पुरुपे गोठवा
इत्येव इति तत्वबोधिनी।
(३) हन्डे न भवति, पुमपथ ग्रायुरा पुरुषायुपी इति कागिका (५1800)
समासान्तरे न भवतीति गोयीचन्द्र. (०७५ ह।

·षट् समासाः । ५१७ ४०४। सूत्सुरभिपूर्व र्गन्धादिर्वातूपमानात् । ( सु-उत्-सुरभि-पूर्त: ५।, गन्धात् ५१, इ. ११, वा ।११, तु।११, उपमानात् ५।)। सुगन्धिः, पद्मगन्धिः पद्मगन्धः । त्रीणि आयूंषि समाहृतानि वायुषं, समाहारे गः (१) । विस्तावा विस्तावा वेदिः, प्रकृते यज्ञे यावती वेदिः करणीयेति कथिता ततो दिगुणा त्रिगुणा वा अन्यस्मिन् यन्त्रे इत्यर्थः । क्रियया सह सामानाधिकरण्यास हिविशब्दात् सुच, तयोस्तावतीशब्देन मयूरव्यसकादित्वात् सः (२)। एषा विशेषार्थविशेषयोनिपातनात् गोष्ठस्य खा गोष्ठश्वा, पुरुषश्च आयुश्च पुरुषायुषी, इयोस्त्रयाणां वा प्रायः द्यायुस्त्रयायुर्दिस्तावती रज्जुरित्यत्र न स्यात् । ४०४ । सूत् । सुश्च उच्च सुरभिथ पूतिश्च तत्तस्मात् । एभ्यः पराहन्धात् इः स्यादुपमानात्तु वा । सुगन्धिरिति-शोभनो गन्धो- ऽस्येति वाक्यम् । एवम् उहतो गन्धोऽस्य उद्गन्धिः, सुरभिर्गन्धो- ऽस्य सुरभिगन्धिः, पूतिर्गन्धोऽस्य पूतिगन्धिः । यद्यपि सामान्ये- नोक्तं तथापि ह एवास्य विषयः । अत्र यदा समवायसम्बन्धेन (३) (१) अहिगौ त योरायु. गायु -इति गोयीचन्द्र ' २८२ सू)। (२) तावतीशब्देन तु यावत्यमेक्षेण व्यत्तिना सख्याएब्दस्य सामानाधि- करण्याभावात् विशेषणसमासो न मयतीबत शाह-मयूरव्यसकादित्वारिति- इति गोयीचन्द्र। (३) नत सयोगसम्बन्धन इत्य। इतएव परगन्धेन गन्धरेन्द्र साहिति कार्तिकेयः। "गन्धस्यत्वे तदेवान्नयहए कर्त्तव्यम्" इति पापिनीरशामि ·५१५ मुग्धबोधं व्याकरणम् । (५111३५ )। एकान्न एकदेश इव विभागेन लक्ष्यमाण इत्यर्थः। सुगन्धि पुष्पं सम्मिलं च। सुगन्धिर्वायु । नेइ-गोभना गन्धा गन्धद्रव्याण्यस्य सुगन्ध व्यापणिक इति सिद्धान्तकौमुदी। "एपञ्च गुग्णयाचिन एयेह पहणं नतु ट्रव्यवाचिन इति फलितोऽर्थ । अस्ति च गन्ध गन्दो द्रव्ययचन । वहति जलमिय पिनष्टि गन्धान इयमियमुटुप्रथते सजो विचिला इति दर्शनात् । गन्धस्तु सौरभेन्टन्ये गन्ध के गर्खलेशयोः स एव व्यवचनो वडत्ये पंमि च स्टत ॥ इति कोपाच । एतेन 'महीमत' पुप्पसुगन्धिरादे', 'भग्नवानसहकारसगन्धौ' इत्यादि व्याख्यातम । केचित्त नदेकान्तशब्देन खाभाविकत्वं विजिया च्यागन्तुकस्य नेत्याहु'। तथाच भट्टि'-'याधायिवान् गन्धवह सुगन्ध' इति । व्याख्यात जयमङ्गलाया-गन्धस्येति ईकार समासान्तो न, गन्धस्येत्ये तदेकान्त महणमिति वचनात् सुगन्ध ग्रापणिक इति यथा-इति । अतएव 'भग्नबालसहकारसुगन्धी' इत्यादीनां प्रामादिकत्वं दुर्घट रत्तिलतोकम"-इति प्रौटमनोरमा। संक्षिप्त सारमतेऽपि गुणयाचिनो गन्धादेव द प्रत्यय. नतु द्रव्ययाचिन | तन्म ते घ्याधायी- त्यादि भट्टिायोगे गन्धगन्दस्य ट्रव्ययाचित्यात् न । तथाच-दृथिव्या एय गन्धवतीत्वात् न गन्धवहो गन्धपान् भवति, फिन्त्यरविन्द व्यतिपन ययात् संयुक्त- समवायेन सुगन्ध इति विशेषण, तमादय गन्धशब्दोऽरविन्दमाचष्टे । माघे तु 'भग्नबालमहकारसुगन्धौ मधुनि' इति गुणयाच्येष गन्धशब्दः, सहकारदयसक- मग्णात् मधु गुपयत् । तथाच भट्टयार्तिकं-तिनाथम्पकसम्पर्कात प्राप्नुवन्त्यधि- यामताम् । रसानगन्धास्तन्वं मचे साकामिका गुणाः' । पयने तु गन्धम कान्नि- र्नास्ति तस्यापार्थिवत्यात् । ये तु वैशेषिकादयो गुगासं झान्ति न मन्यन्ते, तनाते भग्नयालसहकारसुगन्ध इति भवति , ग्रतण्य गन्धा ति चान्द्रा'-इति गोयी- चन्द्र (४६६ ।। ग्राघ्रायोति भट्टी १०, या भरत -सूत्मग्भीयादी समयेतस्यैय गन्धस्य पहणम्, अब त परम्परया गन्धमम्बन्धान र प्रत्ययः । सुगन्धिरिति पाठे विकारमधेत्याटिना सुगन्धगन्दात् स्वार्थे पिण। कचित्तु ममवायाध्याहारात सुगन्धि समीरण इस प्रयोग इति पागिनीया। छग धादे| इति कालापा” इति। मल्लिनाथमते गजदानसुगन्धिना. यवुरयुक्- छदगुम्छसुगन्धयः (माघे ६५०), व्यपा हि स्नाय न पारिधारा माद, सुगन्धिः स्वदते तुपारा ( नैपधे) इत्यादयः प्रयोगा. कयोना निरगत्यात् मोटव्या इति। ( रघौ ४।५५. लोकस्य टीका दृष्टव्या)।

·षट् समासाः। ५१८ (न ।१, ७), सु-ते. ४०५। नार्चायां खतेः सख्यादेरः । अर्चाया ५।, सख्यादेः ५१, अः ११)। खतिभ्यां परात् सख्यादेरो न स्यात् पूनायाम् । शोभनो राजा सुराजा, अतिशयेन राजा अतिराजा । अाया कि गामतिकान्तः प्रतिगवः । ? गन्धो वर्त्तते तदेकारस्तथाच--"आघ्रायि वान् गन्धवहः सुगन्ध" इति भट्टिः । कस्तू रिकामृगविमसुगन्धिरिति माघे उपमान- विवक्षयेति । पद्मगन्धिरिति-पद्मगन्ध इव गन्धो यस्येति वाक्यम् । एभ्यः किं ? दुर्गन्धः । भृतित्यादेर्मासादिकः । भृतिवेतनं, तन विहितो यस्त्यस्तद- न्तादेर्मासादिकः स्यात् से। पच्चास्य भृतय इत्यर्थे कः, पञ्चको मासोऽस्य पञ्चकमासिकः । एवं दशकमासिक इत्यादि । अस्यापि ह एव विषयः । ४०५ । नार्थायाम् । सुश्च अतिश्च तत्तस्मात् । सखा आदिर्यस्य स तस्मात् । सख्यादेरिति-सख्यहोराज इत्याद्यारभ्य (८) सूत्रे येभ्योऽकारो विहित स्तेभ्यः पूजार्थस्वतिभ्या परेभ्यो न अः स्यात् । सुराजा, अतिराजा-कुमाद्योर्नित्यमिति षः। सख्यादेः किं ? शोभन सथि यस्य सुसक्थः, अत्यक्षो विप्रः । स्वतः किं ? परमराजः। अन्ये तु पूजार्थखतिभ्या परस्याः संख्याया डोऽपि न स्यात् , सुदशा अतिदशा ब्राह्मण इत्याहुः । (८) गेरध्वन इति पर्यन्तेषु-इति दुर्गादास गदाधरौ ·५२० मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४०६ । किमः क्षेपे। (किम: ५।, देपे ७) । किंराजा। ४०७। नञोऽहवे। (ननः ५१, अ-ह-वे ७) । नञः परात् सख्यादेरो न स्यात्, न तु इ-वयोः । असखा। ह-वे तु अनपं सरः, अधुरम् । ४०८। पथो वा । ( पथ: ५।, वा ।१।)। अपथं अपन्थाः । ह-वे तु अपथो देशः, अपथम् । . ५०६ । किमः । क्षेपो निन्दा, तस्यां वर्तमानात् किमः सख्यादेरो न स्यात् । किंराजा, कुत्सितो राजेत्यर्थः । एव निन्दिता धूः यस्य तत् किंधूः शकटम् । क्षेपे किं ? केषां राजा किंराजः । ४०७। नञो। हथ वश्च तत्, न तत् तस्मिन् । हवभिन्ने से नञः परात् सख्यादेरो न स्यात् । असखेति-न सखा इति वाक्यम् । “नञः” इत्यनेन पसः । यद्यपि नञ इत्यनेनैव सिध्यति, तथापि नञः स्याद्यन्तेन सह ह-वस-जापनार्थमइव इत्युक्तम्। अनपं सर इति अनपं सर इति -न सन्यापो यस्मिन् सरसोति वाक्यम् । अधुरमिति-धुरोऽभाव इति वाक्यम् । ४०८। पथो । हवभिन्ने से नञः परात् पथः श्रः न स्याहा। अपथमिति-न पन्या इति वाक्यम् । व्यमख्याभ्यां पथ इति क्लीव- त्वम् । पक्षे अपन्या इति । अपथो देश इत्यादि-नास्ति पन्या यस्मिन् देशे, पथोऽभाव इति वाक्यम् । ।

·घट समासाः। ५२१ ४०६ । कत् कविरथवदे। ( कत् ।११, कु ।११, अच्-त्रि-रथ-वदे ७।)। कोः स्थाने कत् स्यात् से अजादौ परे । कदवं कत्त्रयः । ४१० । । काऽचे। का ।११, अक्षे ७)। काक्षम्। ४०८ । कत् । अञ्च विश्व रथश्च वदव तत्तस्मिन् । कदन्न- मिति-कुत्सितमन्नमिति वाक्यं, कुमाद्योर्नित्यमिति षः। एवं कुत्सितास्त्रयः कचयः, कुत्सितो रथः कद्रथः । कहद इति- वदतीति वदः, पचाद्यन् । एग्विति किं ? कुबामणः। अस्य सूत्रस्य यस एवाभिधानात् कुत्सितो रथो यस्येत्यादी न स्याव(१)। जाती टणे। तृणशब्दे पर नातो वाचायां कोः कत् स्यात् । कत्तुणं नाम जातिः। अजातौ कुत्सितानि णानि । ४१०॥ का। अक्षशब्दे परे कोः काः स्यात् । काक्ष- मिति -अक्षमिन्द्रियं, कुत्सितमक्षमिति वाक्य, कुमाद्योनित्यमिति षः। अक्ष इत्यस्य सामान्यतो ग्रहणात् कुत्सिते अक्षिणी यस्य काक्षो विप्र इत्यत्राक्षिशब्दात् षे कृतेऽपि स्यात् । (१) पापकृत्सेषदर्थे कु इत्यमरोजस्य अव्ययकुशन्दयैषाल पहणं नत एथ्वी- पाच कस्य, तेन को पृथिव्या उस्थित फूस्थित इत्यादौ न स्यादिति दुर्गादास कार्ति- केय-गद्गाधरा ।

·५२२ मुग्ववोधं व्याकरणम् । ४११ । पथिपुरुषे वा। ( पथि-पुरपे ७1, वा ।११) । कापयं कुपथ, कापुन्पः कुपुरुपः ! ४२२ । पवि। पन्याय पुरुषच तत्तम्मिन् । को: का: स्यात् वा पथिपुरुपयो: परयोः । कापयामिति -कुत्सितः पन्या इत्ययः, व्यसंख्याभ्यां पय इति लोवत्वम् (१) । एवं कुपवमिति । 4 (१) अल मर्चेषु प्रचलितेषु सुद्रितमुग्धबोधपुस्तकेषु ने कापथ इति पछि. पाठो दृग्यते। म च न तर्कवागीशमम्मत. “यगंच्याभ्या पथ एति झोपत्ता इन्युनत्वात् । कार्तिकेयोपि तर्क यागीगमनमनुसृतवान् । दुर्गाटामगद्गाधर- मते तु पुंलिङ्ग पाठ। अब घुम्नु न पाणिनीयवार्तिकसम्मतम्, “पथ सरसा- व्यवाटे." इति वाति के कीवत्वम्योकत्वान्। मिट्वान्नकोनद्यामपि कालिद पाटो दृश्यते। च मंग्याव्यवाटेरिति नपुंमकावमिति तल तत्वबोधिनी। मनिम- मारेऽपि “कुत्सित. पन्या कापयम् । कुपथमित्यमाधुः" इत्यतं ( 8 ) । सख्याव्ययात् पय इति ननकत्वम् । कुप यमिन्चमारिति-पथिगन्दे न ममामे नित्यं कादेश । विशदममानान पचगन्दनापि कीवत्वाभाय इत्यभिप्राय रति गोयीचन्द्र'। 'व्यध्यो दुरध्वो विपथ कदध्वा कापय ममा.' इत्यमर, 'व्यको विपय झापया पिति रममय, इत्यभयलापि निद्गपाटो हदते। “पथिन् गन्न समामे संन्याटीयनेन नपुंमन्वमित्यत अटन पयगन्दे न ममाम.। गति पदय मार्गदेति विकाण्डगेप"-इन्दमरटोनाटा रघुनाद । प्रौटमनोरमापि अमरयचने कोयत्वापत्तिनिरानाय अटनपथगन्दन ममाममा “म य विषय- मिजावपि कापयो न स्यात्, आटेशस्य दुभत्याटिति पाच्यम् । रपट च तत्- सम्भवात्, मायामर्थत पर्ययमानात् ययाहा मरतनु-युमित पन्या कापथ पय्यपुर रति अ। यद्यपि पर मुंग्याव्ययात् पर रति मीपस्यसमें तथापि निन्थ्य लोकाश्रयस्थात् विपच कापयो घुम्यपि वा। प्रोटमोरमा टीकाया हरिहोनितोऽप्येषमाह। अर्व ममाधीयते-मरतमते विपक्षमापी मुंबपीत्यपिकारात् हीयत्वमयायाति । अमरे रत् कापथ इति निम्टरन पथगनापि मिध्यति । तरवागागे नापि तदहीकतम् । एव नति मारिणीय ·- षट् समासाः। १२३ ४१२। कोरोषदर्थे । (कोः ६।, ईषदर्थे ७।)। ईषज्जलं काजलम् । ४१३। कत्कवौ चाग्न्युष्णे। (कत्-कवौ १॥, च ।११, अग्नि-उष्णे ७)। कदग्निः कवाग्निः काग्निः, कदुष्णं कवोष्णं कोणम् । इत्यर्थः । कापथ इति तु ईषदर्थे प्रकारान्तेन पथशब्देन । परे तु कापथ- मिति नित्यमाहुः । कापुरुष इति -कुत्सितः पुरुष ईषदर्थे वोः पुरुषशन्दे परे वा कादेश इति भागवत्तिः, तन्मत ईषत् पुरुषः कापुरुषः कुपुरुष इति । ४१२। कोः। पुनः कुग्रहणं पथिपुरुषयोरननुवर्त्तनार्थम्, प्रत आह काजल मिति । एवम् ईषलवणं कालवणम्, ईषहादो यत्र कावाद इत्यादि। ईषदन्नं कानम्, ईषदम्ल काम्लम्, ईषदा- कारो यस्य स काकार इत्यादौ तु अनेनाचि कदादेशो बाध्यते, अपेक्षितविधित्वात् परत्वाच्च(१)। तथाच भारविः-देवाकानिनि कावादे वाहिकास्वस्खकाहि वा। काकारेभभरे काका निख- भव्यव्यभवनि (२)। ४१३॥ कत्। ईषदर्थे कोः कत्-कव-काः स्युरग्न्युष्णयोः बार्तिक सिद्धान्तकौमुदी संक्षिप्तसाराणामसन्दिग्धमतमनुसृत्य तर्कवागीशटीकातु- यायिन्यस्मिन् मुग्धवोधे कापथमिति कीवलिङ्ग निशमेव युक्न सत्पश्याम इति । (१) कोरीषदर्थे इत्यनेन यत् कादेशविधान तदषश्यमीषदर्थममेजते, तमिनर्थ एव तहिधानादित्यपेक्षितविधित्त्वम् । परत्वादिति-विप्रतिषेधे पर कार्यामिति न्यायेम कोरीषदर्थे इत्यस्य परवर्तित्वादित्यर्थ (२) किराते १५/२५ ।

·१२४ मुरवबोधं व्याकरणम् । ४१४ । ज्योति जनपद रात्रि नाभि वन्धु गन्ध पिण्ड लोहित कुनि वेगी ब्रह्मचारि तीर्थ्य पत्नी पचे समानः सः। (च्योति:-पन्न ७१, ममान: ११, म: ११)। समायोति बस्यामो-मज्योतिः । परयोः । इति यमः। कटन्तिरिति-पर तु अरिनगदे पर का कवाटेगो नाहुः। नादुरणमिति-अनौपदापि उपाशब्दे परे कोः कत्- कब-काटेगा इत्यने । ११४ । ज्योति.। एयु चतुईगम परेषु समानस्य म: पात् । मच्चोतिरिति - मसानत्र तत् ज्योतियेति वाच्यम्, एकादीनाद एवं मजनपद मगत्रि: सनाभि: नबन्धः मगन्धः मपिण्ड. मनोहित. मुकुनिः मवेगी। ब्रह्म वैदः, तटध्ययनार्य यत तदपि वन्द्र, तवरतीति ब्रह्मचारी, ममानो ब्रह्मचारी नब्रह्मचारी, तस्यैव वेदाच्यस्य ब्रह्मगाः सहगं व्रतं बरतीत्यर्थः । (२) समाने तो गुरी वमतीति मतीय एकगुरुः, ममानतीयगदात् तत्र वामिनीव्यये व ये मुमान मः (२)। ममानः पतिरम्या: सपनी, ईपि पतिपटम्य पत्नागे ममानस्य म: । समानः पन्न: (1) एनहन्नाचारा मित्र मनचारिंग एल्बमर । (३) निर्यगरे तीन साल तन ममानं दीर्थ गद्गातारादि देखा है ममान- तीचा इति इति दुर्गाटाम-कास्टि-मारा ।

·षट् समासाः । ५२५ ४१५ । रूप नाम गोत्र स्थान वर्ण वयो वचन धर्मा जातोयोदये वा। ( रूप-उदये ७१, वा ।१।)। सरूपः समानरूपः। इति स-पादः । रूप। सरूप सहायः सपक्षः। परे तु गन्ध पिण्ड लोहित कुक्षि वेणीति पच्च नाहुः । अन्ये तु पिण्डभिन्नान्नाहुः (२) सेतुशब्दश्चाहुः । ३१५ । एषु दशसु समानस्य सः स्याहा। इति-समान रूपं यस्येति वाक्यम् । एवं सनामा सगोत्रः सस्थानः सवर्णः सवयाः सवचन: सधमा समानः प्रकारः सजा- तीयः, समान उदरे शयिता इत्यर्थे यः सोदयः । पक्षे समानरूप इत्यादि। परे तु उदय॑भिन्नेष्वपि नित्यमाहुः । धर्मोदय॑भिन्नेषु वेति चान्द्राः। अरिष्टादिचिह्नार्थस्य कर्णे घः। रिष्टादिभिन्नस्य चिनार्थस्य घः स्यात् कर्णशब्दे परे। दानमिव चिह्नं कर्णे यस्य स दावा- कर्णः । हौ गुणौ यस्य स हिगुणः, तदाकारं चिहं कर्णे यस्य स द्विगुणाकर्ण., गुणशब्दोऽत्रावयवार्थः । हयोरमुल्योः समाहारः बॉलं, तदाकारं चिङ्ग कर्णे यस्य स हाङ्गुलाकर्णः । शब्देन पशूना स्वामिविशेषसम्बन्धज्ञापनार्थ कर्णे दानाकारादि इह चिह- (२) पिण्डव्यतिरिनान् अपरान् गन्बादीन् चतरो नाङ । ( ४८० सू)।

·मुग्धवीधं व्याकरणम् । यत् क्रियते तस्यैव ग्रहणं, तेन शोभनकर्णः महाकर्ण इत्यादी न स्यात् । रिष्टादेन रिष्टकर्णः। रिटाटिया- रिष्ट-स्वस्तिक-पच्चाष्ट छिन्न-छिद्राणि च मुवः । मिन्नयतीह रिटाटावष्ट शब्दाः प्रकीर्तिताः ॥ विश्वस्य वसुनि। विश्वस्य घ: स्यात् वसुशन्दे पर। विश्व वस्त्रश्य विश्वावसुः । अपीवाटेरिको वहे। पोल्वादिभिन्नस्यगन्तस्य 4: स्यात् वहगब्दे परे। वहतीति वहः, पचाद्यन्, कविं वहतीति कपीवह मुनीवहं शमीवहम् (२) । पौवादेस्तु पीलुवहं चात्वहमित्यादि । इकः किं ? गन्यवहः । गे' कारी । इगन्तस्य गैः कागदे पर र्घः म्यात् । निकाते इति पचाद्यन्. नौकाग: अनूकाश: । इकः किं ? प्रकाग: । गर्वजामनुष्ये वहुन्नम् । गेर्वः स्यात् घन्ते परे, न तु मनुष्ये बाहुन्यात् क्षचित्रित्वं, चिदिकल्प., क्वचिनिषेधः, क्वचिदन्यत्रापि। या अपामार्गः वीमार्गः नोलेट, नीहार: नोशार: नीवार:, हतो प्राकारः, गृहभेदे प्रामाद इत्यादी नित्यम् । अन्यत्र प्रकार: प्रमादः । प्रतीवेगः प्रतीहार: प्रतीकार: प्रतीरोध: नीकारः अतीमार: परीहाम:, पने प्रतिवश इत्याटी विकल्पः । प्रवेग: प्रहार: विमार: परिवेगः इत्यादी निषेधः (२) । वाये। ( एष्टाहरगोमु "लोजात्रयत्वात् हीवत्यं गच्यम्' इति गोयीचन्द्र। (२) नोरेट.-निहितीति तरि पञ्। अामार्ग-उपमनन्यनेन इति करणे घ, प्रामाइ, इति रसात प्रोधिदिगपः। नोहारों मि ·षट् समासाः। ५२७ पूर्व मुखमस्य पूर्व मुखः पश्चिमामुख उत्तरामुर्खः दक्षिणामुखः इत्यादौ गिभिन्नस्याप्यधनन्तेऽपि । अमनुष्थे कि ? निषाद- चाण्डालः। विबन्तरुचादौ कस्य च । गैः कस्य (१) च किबन्तरुचादौ परे पः स्यात् । अभीरक नीत् प्रावट परीतत् उपानत् । कस्य- मम्मावित् भगावित् (२)। गिकयोः किं ? तिग्मा रुग् यस्य स तिग्मरुक (३)। तुरादेः सहि वा तु वेरुइधयोः। तुरादे र्घः स्यात् सहि, नीधारः प्रापरणम् । नीवारो घान्यविशेष. माकारो ताविति-वेष्टने याच्य। रटहभेटे प्रासाद इति-देवाना भूसनाच ग्टहविशेषः । प्रक्रियते पूति फर्मणि घञ, मसीदन्ति बाल इत्यधिकरणे घन्। अन्यत्र प्रकार प्रसाद इति- प्रकारो विशेष , प्रसाद खश्चा दानम् । प्रतीयेशप्रतिविधतीति कर्तरि घज। प्रतीकार-प्रतिकरणमिति भावे घन्, अथवा प्रतिकुर्वन्त्यनेन इति करणे। प्रतीहार.-प्रविहरन्ति ज्ञापयन्ति तेनेति प्रतीहारो हास्थ.। नीकार मिकरणमिति कृश विक्षेमे इत्यस्मात् भावे घन्। बतीसार-असिसरणमिति ८ गतौ इत्यस्मात् भाषे घञ्। परिहसन परिहासो, भावे घञ्। विसरतीति विसारो मत्स्य इति गोयीचन्द्र (२१३) (१) कस्य कारकस्य । (२) व्यभिरोचते इति अभिपूर्वात् रुच ह ल दीप्ताविन्यस्मात् कर्त्तरि किप, नित्य कुमाद्योरिति समासः । निवर्त्तते इति नीयत, निपूर्वात् वृत ह वर्त्तने इत्यस्मात् कर्तरि किप । प्रवर्षतीति माहट प्रोस् शुषु सेचने इत्यस्मात् कर्तरि किय। परितनोतीति परीतत्, यम मन सन इत्यादिना नकारलोप , स्वस्य तन- पितीति तन् । उपानत् नयौ म बन्धे किप, नहोघड भौ इति घड। मम्माधित्- मर्म विध्यतीति व्यध्यो ताड़े इत्यमात् कारकपूर्ध्वात् तिप, यहस्वपाद्योरिति नि। एव मृगावित व्याघ । (२) नाल उपसर्गपूर्वस्य कारकपूर्वस्य वा रुचे किवन्तता।

·५२८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
वस्तु रुद्दधयोा। तुरः वेगस्तं सहते, ढाभजवहसह इति विण्,
तुरापाट् । एवम् ऋतोषाट् जलापाट् इत्यादि । विरोहति विप्,
वीरहो धङ् कौ, वीरुत् विरुत् । रुधधो: किपीत्यन्ये । विवधतीति
पचाद्यन्, वीवधः विवध इति ।
शुनो दन्तादो। दन्तादौ परे शुनो घः स्यात् । शुनो दन्तः
खादन्तः खादंष्ट्रा।
दन्तादिर्यधा-
दन्त दंष्ट्रा कर्ण कुन (१) पद पुच्छा: पड़ोरिताः ।
वराहशब्दोऽप्यन, एतेन वावराहाविति कश्चित् ।
पदपुच्छ्योर्वेति चान्द्राः, तन्मते श्वपदः खपुच्छ इत्यपि।
चितः के। अकृतसान्तादत्यनेन विहित के परे चित्यन्तस्य घः
स्यात् । एका चितिर्यस्य एकचितीकः ।
कोटरकिंशुलुकाद्यो वनगिर्यो र्नानि । कोटरादेवनशब्दे
परे, किंशुलुकादेगि रिशव्दे पर घंः स्यान्नानि । कोटराणां वनं
कोटरावणम्।
कोटरादियथा-कोटर शारिक सिध्रक पुरगा मिय प्रति
पञ्चेह प्रोक्ताः। किंशलु वाना गिरिः किंशलुकागिरिः। किंशु-
लुकाञ्जनभन्जनलोहितकुक्कुट मिति पञ्चेह प्रोताः। नाम्नि किं ?
कोटरवनं भानगिरिः ।
विश्वस्य मित्रनरयोः । विश्वस्यानयोः स्यानाम्नि ।
(१) कुल यात्र मनिप्तमारे कई इति (२१० मू ) काशिकायां कुन्द रति
(६३१३० ) पाठभेदो श्यते ।

·षट् समामाः । ५२८ স্ব विश्वामित्रो नाम ऋषि., विश्वानरो नाम कश्चित् । नाम्नि किं १ विखं मित्र यस्य विश्वमित्रो विप्रः, विखे नरा यस्य विखनरो राजा। अष्टनो वक्रादौ। अष्टनो र्घः स्यात् वक्रादौ नाम्नि । वक्राणि यस्य अष्टावक्रो नाम ऋषिः, अष्टापदं सुवर्णमित्यादि । नाम्नि किम् ? अष्टवक्रो वृक्षः । गोकपालयोर्युक्तहविषोः। गोशन्दे परे युक्ते वाच्ये, कपाल- शब्दे परे हविषि वाये अष्टनो घं' स्यात् । अष्टभिर्गोभिर्युक्तम् अष्टागव शकटम, अष्टस कपालेषु सस्कृतं अष्टाकपाल हवि., उभयत्र तार्थे गः। युक्तहविषोः किम् ? अष्टकपाल विप्रस्य, समाहारे गः। इष्टकादेश्चितादौ व.। इष्टकादेः स्ख; स्यात् चितादो परे । इष्टकाभिश्चितम् इष्टकचितम्, इषौकायास्तूल इषोकतूल, माला भर्तुं शीलमस्य मालभारीत्यादि । तदन्तस्यापि (१) । पक्केष्टकचितं मुजेषीकतूल, मल्लिकामालभारिण्य इति दण्डी। प्राबीपोर्नाम्नि बहुलम् । आबीपोबहुलं स्वः स्यात् नाम्नि । बहुलच्च क्वचित् नित्यं, काचिदिकल्पः, क्वचिनिषेधः, क्वचिद- पूर्व विधिः । यदुक्तं प्रकृत्तिच निहत्तिय विभाषोक्त विधिः क्वचित् । अपूर्वस्य विधानश्च बहुल स्याच्चतुर्विधम् ॥ (१) पदान्तरपूर्वकेटकादिशब्दस्यापीत्यर्थे । SA ·मुग्नोई यानम्। - नन्या उमा यन्मिन् देशे स्कुन्नो देगः, गिनां वहनीति गिन्नई, पिज्ञा प्रयोति गिन्न नगर, मन्दगणं जाती मन्दुरजोवा, खतो मिवमय बनिमित्रः, रोहिदा. पुची रोहिनिमुन इत्यादी निलन् ! शिंगाबन्दी गिंगपानी, प्रमट- वनं प्रमदाबनं. बितोपुत्रः बनिएच.. नादीदानः शान्दिाम इन्याटी विकन्यः! दोमनाई लोमकाण्डं नादाकर नादी- वोप. नान्दरियान्न इत्यादी निरीक्ष: । मदनः मृनुन्जट इत्यादी अनायामणि, बाहुयात् । अनावियुब्यस्य यूती वा पटे। ईय इयुब-इंट्टको मंत्र- गन्यम्य ईट्टन. वः स्वाहा परटे। ग्राम पुक; ग्रामविः, धावयुच: वन्नुवः ! अन्नादृर्जन्टमुन्नमित्र दृन्दा एव च. न तु पुळयो:, ने तु नवीनटयोत्तरदत्वात् ! ब्रा अन्दावर करव्य अन्नादुन्नबी ने व इन्भूय अन्नाद- टन्न्वः, नामां मनम् अन्ठान्मुन्नमिति तु मादेव ।, । बादेन गार्गीपुनः यौन सुननूनन् । .. भुव: जुनाटाटती च। मुठः माटी पर मत् प्रत् मय एवं बहुढं युः । भुनः जुमो माननम्य ममय समय भुम्य वृवंय इति गन्दा व.! एवं बुओ टिः मटि वष्टिः भुटि: भूठियेति। उन्ले बामाद उन्लाहः । ' मोचारमनटन।

·षट समासाः। ५३१ तथाच-तन्द्री प्रमोला भकुटि (कुटि भ्रूकटिः स्त्रियामित्य- मरः । कुंसः स्याद्वासने पुंसि । ई: पुत्रपत्योः । ष्णष्णयोरनार्षयोरित्यादिना विहितस्य यड (१) ई: स्यात् पुत्रपत्योः परयोः षे सति। कारीष- गन्ध्यायाः पुत्रः कारोषगन्धोपुचः, कारीषगन्ध्यायाः पतिः कारोषगन्धीपतिः, एव वाराहीपुत्रः वाराहीपतिरित्यादि । धे कि ? कारोषगन्ध्या पतिर्यस्य स कारीषगन्ध्यापतिमः । बन्धी हे वा तु मातामाटमाटकेषु । यङ ईः स्यात् बन्धी हे सति, वा तु मातादिषु । कारोषगन्ध्या बन्धुरस्य कारोष- गन्धौबन्धुः, कारीषगन्ध्या माताऽस्य कारीषगन्धीमातः कारीष- गन्ध्यामातः, कारोषगन्धीमाता कारोषगन्ध्यामाता, सान्तविधे- रनित्यत्वाहा कः, कारोषगन्धीमाटकः कारोषगन्ध्यामाटक मारकशब्दस्य आकारान्तमातादेशो वचनसामर्थ्यात् मनीषादित्वाहा । सर्व सुस्थमिति (२) । इति । इति श्रीश्रीरामतर्कवागीशभट्टाचार्यविरचिता सपादस्य टिप्पनी सम्पूर्ण। (१) २७७ सूत्रस्य टोकायाम् अनादिगणो द्रष्टव्य । (१) समास विधि. साकल्येनोक्त इत्यर्थः ।

·[ ५३२ ] तद्धितः (त)। ४१६। वाहाद्यतोऽत्रयावादगदर्नडादेः पिट- ध्वसाश्वत्यादे: शेषशिवादे: षिण-पोय-षणा-पणायन- गीय-णिक-षाा अपत्ये । (बाहाद्यत: ५', अत्रमावाटे. नडाटेः ५, पिटवस्त्राटे ५, रेवल्याटेः ५, शेषशिवाटे: ५।. ५१. णि णाः ११, अपत्ये ७)। एभ्यः परा एते क्रमात् स्थापत्यार्थे । ५१, गर्गादेः ५), बाहा। बाहुरादिय॑न्य मः वाहादिः, स च अन्न तत्तम्मात् । अत्रिध आप च तो अनवापी, तावाटी यग्य मः अवयावादि. तात्। गर्ग आदियस्य म तम्मात् । रेवतो अादिर्यस्य म तन्मात् । शिव अादिर्यस्य शिव अादिर्यस्य मः, शैपय शिवादिय तत्तम्मात । पुंन्त्वं मौवत्वात् । पिणय पोयय पाच पणायनय गीयय पिणकय पण्य ते । एते सप्त टभिन्नेभ्यः (१) मप्तभ्यः क्रमात स्युरित्ययः। अपत्य इति-अपतनाटपल्यं, यो व्यवहितेन जनित: मोऽप्यपत्वं भवत्येवेति। तम्मिन् वाच्चे यग्य मम्बन्धोऽवगम्यते तस्मात् प्यन्तात् भवतीत्यर्थः । यद्यपि अपत्ये इति मामान्यनीतं (१) बादाद्यत. अमावाटेरित्याटिभित्रपटेभ्य इत्यर्थः ।

·तडितः । ५३३ तत्र किं तथाप्यभिधानात् गर्गनहादिभ्यां गोवापत्य एव । गोत्रमिति चेत्, अनोच्यते- पौत्रादि गोवमेकस्त्यस्तत्र, लुङ् न भवाद्यचि (१) । तस्मादेवास्त्रियां यूनि, तत्र लुङ्, णायनस्तु वा ॥ वश्ये जीवत्यपत्य तु स्यात् पौत्रप्रभृतेर्युवा । जीवति भ्रातरि ज्येष्ठे कनीयांस्तु स उच्यते ॥ सहतरे स वान्यस्मिन् सपिण्डे सति जीवति । पूज्ये वृहं युवा वा स्यात् कुत्साया वा युवाऽयुवा (२) ॥ तब (१) भाद्यर्थ विहिते अजादितचितप्रत्यये विषये इत्यर्थ । भवादि परत स्फटीभविष्यति । (२) छात्राणा बोधमौकर्यार्थ तर्क वागीश न्याय पञ्चाननटीकात समुद्धृत्य सुसष्टमेका व्याख्यायतेऽय सन्दर्भ । "पौत्रादि गोत्रम्”-पौत्रादि पौत्राद्यपत्य गोत्रं गोत्रसंचकम् । “एकस्यस्तात्र- मन् गोवापत्यार्थे एक एव त्य अपत्यप्रत्यय यात् न तु तत्सदपत्य- भेदेन प्रत्ययान्तरोत्पत्तिरित्यर्थ"लह न भवाचि"-भवाद्यर्थविहिते व्यसादि- सद्धितपायये विषये सति तस्य अपत्यप्रन्ययस्य लुक् न भवतीत्यर्थः । “तस्मादेवा- स्त्रिया यूनि"-यूमि वाच्ये सति तस्मादपत्यप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययान्तरं स्वादिति शेष । स्त्रिया प्रपौवया वाच्याया प्रत्ययान्तरोत्पत्तिर्न भवति। “तल लुक - तत्व तग्मिन् भषाद्यचि विषये युवार्थप्रत्ययस्य लक भवतीति शेषः। *णायनस्तु वा"-भवाद्यचि विषये युवार्थ प्रत्यययो षणायन यायन्योर्मुक् या स्यात् । “वश्य नोवत्यपत्य तु स्यात् पौवाभतेर्यवा"-संध्ये पित्रादौ नीवति सति पौलमतेरपत्यं प्रपोलममत्यपत्य युवा युवस तक स्यात् । “नीति भातरि ज्येष्ठे कनीयांस्तु स उच्यते"-यत्र हौ प्रपौत्रो नातौ तल म्यष्ठे वातरि जोयति सति कनीयान् स युवा उच्यते । “एड्वतरे स पान्यस्मिन् सपिण्डे सति नीवति"-पिलादी ज्येष्ठे वातरि बाविद्यमाने कि स्यात् तबाह एहतरे इति । अन्यस्मिन् शुद्धतरे सम्बन्ध पयोभ्या ज्येष्ठे सपिण्डे पिसव्यादौ पितामहवातरि वा जोवति सति स प्रपौल वा ·५३४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । आदेजचा यस्य भवेत् तदादिः प्राग्देश एडिस्थमथ त्यदादि। वृद्ध तथा गोत्रपरोत्तरं दं वा नामधेयं प्रणयन्ति वृद्धाः (१) ॥ अस्यायमर्थः-यत् पौत्ताद्यपत्यं तहोत्रं परिभाष्यते (२)। तस्मिन् विवक्षिते भेदेन (३) अपत्य-त्योत्पत्तिप्रसने नियमः क्रियते एकस्त्य इति । तत्र गोत्रे एक एव त्य इत्यर्थः । तथाच एकस्य त्यस्य तत्तद- पत्यार्थबोधकत्वमिति । यथा--गर्गस्यानन्तरापत्यं गायंस्तत्पुत्रो. ऽपि गाय॑स्तत्पुत्रोऽपि गार्य इति । विकल्पेन युवसंजो भवतीति शेषः । “पूल्ये एवं युवा या स्यात्”-पूर्वोशनल गेम यस्य युयसंज्ञा न भवति, तदपि प्रपौवाद्यपत्यं पूज्ये पूनायां वा युवा स्यात् । एवं पृट्वसंजकं यत, तदपि विकल्पेन युयसंगं स्यात् । वसंज्ञान्तु वध्याति। “फुत्सायां पा युवाऽयुया"-कृत्साया गम्यमानायां युग वा विकल्पेन ग्रयुषा भवति । (१) तर्कवागीगटोकाया' ससद्धृत्य सुम्पाटमेकाव व्याख्यायते टालमणम् । यचा मध्ये श्रात् ऐच यस्य पदम्य च्यादि भयेत् तन, तथा प्रागडेगे प्राच्यटेगाभि- धाने एड इत्यम्, यस्य गन्दम्य याटिर्भवेदित्यर्थः। अथ त्यदादित्यदादिगणं, तथा गोवपरोत्तरं गोलम यपत्यप्रत्यय पर येपा, तागानि पदामि उत्तराणि उत्तर- पदानि यस्य, ताहगंद पदं झा र मंजकं प्रणयनि कथयन्ति । नामधेयं मजागन्दं या विकल्पेन सुद्धं प्रणयनीति गेप । (२) यद्यपि अपत्यं पुल एप रुट तथापि ग्रपतनाटपत्यमिति व्यवस्थया व्यवहितेन नमितेऽपि पौलाटो परिभाष्यते। च्याट गद्गाधर -यद्यप्यभिधामात् अपत्यगन्द. केवलकन्यापुत्ववादी तथापि न पतति यंगो येन तदपत्यमिति धन्वर्थनिर्देगस्तेम अपत्यापत्यमपि अपत्यमुच्यते, ग्रतोत्र तात्पर्य्यात् पुत्रपौल प्रपौवादी वाच्चे कन्यायाञ्च पाच्यायो एभ्य एते क्रमास म्यरित्यर्थः । (३) प्रतिव्यक्तिभेटेन।

·तद्धितः । ५३५ तस्य गोत्रत्यस्य भवाद्यचि गर्गयस्क इत्यादिना प्राप्तो लुग्न भवतीत्यर्थः । यथा गर्गस्यानन्तरापत्याना छात्रा: गार्गीया-छात्राः, एवं यास्कीया वैदीया इत्यादि । भवादीति किं ? गयेभ्यो हितं गर्गीयम् । अचि किं १ गाग्येभ्य आगतः गर्गरूप्य इति । गोवापत्यस्य ब्वे लोपिनो यूनि ब्वान्तस्य कहयोरलुक् । विदानामपत्य युवा वैदः, विदानामपत्ये युवानौ वैदी, वैदशब्दात् यूनि वाये णौ कृते ण्यट क्षत्रियेत्यादिना ष्णेलृक् । क्वद्दान्तस्य गोवस्य तु यूनि ब्वे लुग्भवत्येव । यथा वैदस्य वैदयोर्वा अपत्यानि युवानः विदाः, एवम् उर्वा इत्यादि। ननु यून्यपत्ये विवक्षिते कस्याः प्रकतेस्त्यो भवतीत्यत आह तस्मादित्यादि । तस्मादेव गोत्रादेव युवत्यो भवतीति नियम्यते, स्त्रियां न भवति । यथा-गर्गस्यानन्तरापत्य गायः, गाय॑स्थानन्तरापत्यं युवा गाायणः, एव वात्स्यायनः । दक्षस्यानन्तरापत्यं दाक्षिः, तस्यापत्यं युवा दाक्षायणः, एवं साक्षायण.। उपगोरनन्तरापत्यम् श्रीपगवः, तस्यापत्य युवा भोपगवि:, एव कापटविः । नड़स्या- नन्तरापत्यं नाडायनः, तस्यापत्य युवा नाड़ायनि:, एवं चारा- यणिः। स्त्रियां दाक्षी गार्गीत्यादि। तवेत्यादि-तत्र भवायचि विषये युव-त्यस्य लुगभवति । यथा फाण्टाहतस्यानन्तरापत्यं फाण्टाहतिस्तस्यापत्यं युवा फाण्टा- हतः, सौवीरगोवत्वात् फाण्याहृतिमिमताविति णः, फाण्टा- हतस्य छात्रा इति विवक्षिते णस्य लुकि गोवत्यान्तात् ष्णः प्राप्तः, फाण्टाहताशात्राः । एव भागवित्तस्यानन्तरापत्यं भावित्तिः, ·मुग्धवोध व्याकरणम् । भागवित्तेरपत्यं युवा भागवित्तिक', रेवत्यादित्वात् णिकः, तस्य छात्रा भागवित्ता इत्यादि । णायनस्तु वेति-शायनिति नान्तनिर्देशात् पणायनणायन्यो- ग्रहणम् । तथाच भवाद्यचि विषये युव-त्यस्यायनो लुग्वा मवति । यथा गायिणाना छात्राः गाग्योयणीया: गार्गीयाः, तथा वात्स्यायनीयाः वात्सीयाः, यरूस्थानन्तरापत्वं यास्कस्तस्यापत्वं युवा, इति तिकादित्वात् गायनि. यास्कायनिः, तस्य छात्रा यास्कायनीया यास्कीया इत्यादि । भवाद्यचि कि ? फाण्टाहृत- रूप्य इत्यादि। प्रसङ्गाटाह वंचे जीवतीति-वंशे भवो वंश्यः पित्रादिः, तस्मिन् जीवति सति पौत्रप्रभृतेरपत्यं युवोच्यते, गर्गे गाये गाग्य च जीवति सति गार्यस्यापत्वं युवा गाायणः, नड़ादित्वात् प्णायनः । तुशब्दोऽत्रावधारणार्यः। युवैव न गोत्रमिति । असति वंध्येऽपि न्येष्ठे भातरि जीवति मति कनीयान् भ्राता स युवोचते 1 गाय॑स्य ही पुत्री जाती, तयोः कनीयान् युवा, ज्येहा गाग्य एव । ज्येष्ठे अविद्यमान कनीयानपि गार्य एव । वृहतरे इत्यादि-सप्तपुरुपावधयो जातयः मपिगडा:, तव चातुरन्वस्मिन्नपि सपिण्डे पिटव्ये पितामहभ्रातरि वा वयोधिके जीवति पौचादरपत्य वा युवा भवति । पिटव्ये पितामह- भ्रातरि वा वयोऽधिक गाग्र्यम्यापल्लं गाायणो गायों वा। वृहतराभावे मृत वा गार्य एव । पूज्य इत्यादि-गास्वान्त परिभाषणादगोत्रं वृद्धं पूनायां वा ·तहितः । युवोच्यते । स भवान् गार्यायणो गार्यो वा । पूजायामिति किं ? गाय एव। कुत्सायामिति-ये ये युवान उक्तास्ते निन्दायाम् अयुवानो वा भवन्ति । गाायणो गार्यो वा जाल्म इत्यादि। इदानी इलक्षणमाह, प्रादेजित्यादि-अचां मध्ये यस्य पात् ऐच् आदि तद्दई हद्दाः प्रणयन्ति । यथा मालाया इदं मालीयम् । शिवस्य विषयो देशः शैवः, तत्र भवः शैवीयः, प्रोप- गवीय इत्यादि। प्राग्देशाभिधानेऽचा मध्ये एकादि यत् तदृहम् । यथा- एनीपचनो देशस्तन भव एनीपचनीयः । एवं गोनदीयः भोजक- टीयः, गोमतीया मत्स्याः । एडिति किम् ? अहिच्छत्रे भवः आहिच्छत्र., कान्यकुलः। प्राग्देश इति किं १ देवदत्तो नाम वाहीकग्रामः, तत्र भवः देवदत्तः, गोमतामिदं गौमतम् (१)। प्राग्देशस्त - प्रागुदीयौ विभजते हंसः क्षौरमिवोदकम् । विदुषा शब्दसिद्धार्थ सा नः पातु शरावती (२) ॥ त्यदादिरपि दृहमुच्यते । त्यत्र भवस्त्यदीयः, अस्मदीय इत्यादि । तथेति-एव गोत्र प्णयादि परं येषा तानि गोनपराणि(३) उत्तराणि यस्य तहोत्रपरोत्तरं, दमित्यस्य विशेषणम् (४) । यथा (१) अत्र गोमचन्दस्य तद्देशवासिवाचकत्वात् न पसंज्ञा । (२) शरावती नदीविधेषः । 12) सदानीतिशेष । (8) रंड पद दस सकमित्यर्थः ।

·मुधबोध व्याकरणम् ।
वाजदत्त
४१७। णित्ते विराद्यचः मुभग-सुपञ्चालाद्योस्तु
दान्त्यदानाम् ।
( गित्ते 91, त्रिः १२, प्राद्यचः ६, मुभग सुपचालाद्योः
६॥, तु २१,
हाल्यदानां ६)।
अचां मध्ये प्राद्यची वि: स्यात् णिति ते परे, सुभगादेत
द्वयोर्टयोः, नुपच्चालादतु अन्त्यस्य दस्य ।
गुड़गाग्र्यस्यायं शुद्धगाविधावः । एवं हृदकाश्यपीय इत्यादि।
परे तु जिद्वाक्षात्य हरितकात्वयोवृद्वत्वं नन्ति, तेन नेताकात:
हारितकात इति ।
नामधेयं वा वृहमुचते ।
यथा--यज्ञदत्तीयः
इत्यादि। एतास्तिस्रः सजा (१) ययाययं विगिष्य तत्तवन पु
वतव्या इति।
४१७। गित्ते।
ग् इदयस्य म गित्, गिनामी तयेति
गित्तप्तन्निन्, आदिवासी अवेति आद्यच् तस्य, सुभगच मुपवा-
लय तौ, तावाटी ययोः तौ सुभगसुपञ्चान्नाटी तयोः, दे च अन्त्यच
तानि, तानि च तानि ढानि चेनि हान्तदानि तपाम् । प्राद्यच
इति अनपेनया बीइव्यम् । अन्यथा श्राग्निगम्मिः श्रीपगवि:
इत्यादिवेव स्यात् न तु काणिरित्यादी, अच श्रादित्वाभावात्
इत्याद अचां मध्ये पायच इति। औडुलोमिः औडुलोमी
उडुनोमाः । एवं गवतन्नोमि; गवतन्नीमी गवन्नन्नोमाः । चतु
गपादित्वात् अनित् ।
४) गोय युव-रूपा ।

·तद्धितः। ५३ (३३८) वोलोपोतो तेऽये। बाहोरपत्यं बाहविः, उप- वन्दोरपत्यम् प्रौपविन्दविः, उडुलोन्नोऽपत्यम् औडुलोमिः, ग्निशमणोऽपत्यम् आग्निशभिः। कृष्णस्यापत्यं कार्णिः । बाहादिर्यथा- बाहुः कुनामोपचाकु शिवाकन्त रहन्मतम् (१) । भद्रशम्माग्निशम्भाणी देवशम्मा च कश्यपः । युधिष्ठिरार्जुनौ रामः कृष्ण-प्रद्युम्न केशवाः । शाल्वो दशरथोऽनडान् पञ्च-सप्ताष्ट-लक्षणः । क्षेमधूर्तेन्द्रशम्भाणी गद-माय शराविणी । शवमदि-सुनामानी सेन-लोम-शिरोऽन्तदाः (२) णी शौर्षःशिरस(३ वाथ चटाकु-खरनहिनौ । पुष्करमदजीगत्तै(४)द्रोण-जीवन्त-पर्वताः । अजधेनु य मण्डक उदङ् नगरनहिनौ। चूडा सुमित्रा दुर्मित्रा भगला छगला तथा ॥ धुवका ध्रुवका जड़ा हिडिम्बा चैव मूषिका । सवर्णा शकला चैव नगनः कारवाचिनः । उदस श्वशुरौ नानि, वेद-प्राकारनहिनौ। सस्य लोपो भवेत् पणौ च सद्भूयोऽम्भोऽमितौजसाम् (५) (१) कुनामन् उपचाकु शिवाफ यन्नरत् । (३) सेनान्न लोमान्न-पिरोऽन्नानि पदानीस्यर्थ । (३) प्णौ परे थिरसः स्थाने धादिष्टयोर्षान्तयन्द इत्यर्थः । (8) पुष्करसद यानीगर्त इति इयम् । (५) सद्भयम् अम्मन् व्यमितौलम्-एषां प्णो परे मलोपो वक्तव्य इत्यर्थ ।

·५४० मुग्धबोधं व्याकरणम् । अकौशिक शलमुच लोपः प्णौ णायनेऽप्युतः । उपविन्दुर्व्यास-विश्वौ निषाद-वरुड़ो तथा । पट सुधाता च चण्डालो व्यासादौ परिकीर्तिताः ॥ इह केषाच्चिदप्राप्ते पाठः, अदन्तानां णिबाधकबाधनार्थः । अन्तरहतोऽपत्यम् आन्तरहातिः, सुभगादित्वात् दहयोनिः । कश्यपस्य त्रिषु (१) पाठात् काश्यपिः काश्यपेयः काश्यपः । युधिष्ठिरादिहयोः कुरुवंशत्वात्, रामादिपञ्चानां हष्णिवंशत्वात् शिवादिष्णबाधनार्थः । दशरथस्योभयत्र (२) पाठात् दाशरथिः दाशरथ', तथा च "प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली”ति । उभयत्र(३) अनडुहः पाठात् प्रानुडुहिः श्रानुडुह्यः । लक्षणशब्दस्य इह कुादौ (४) च पाठात् लानणि: लाचण्यश्च । एवं सेनान्तानां (५) हारिपेणिः हारिपण्यः । सहस्रशिरसोऽपत्यं साहस्रशोर्षिः ; प्णी शिरमः शीर्षाटेश', एवं हास्तिशीर्षिरित्यादि । पुष्करसटोऽपत्यं पौष्करसादिः, सुभगादित्वाइयोर्दयोनिः । द्रोणादित्रयाणाम् उभ- यत्र(६) पाठात् द्रौणि: द्रोणायन:, जैवन्ति: जैवन्तायनः, पार्वतिः पार्वतायन: । मण्डकशब्दस्य त्रिपु पाठात् माण्डूकिः माण्डूवीयः माण्डूकः । उदीचोऽपत्यम् प्रौदञ्चिः, मनीषादित्वात् उदञ्चादेशः । मूपिकाशब्दस्य इह गोधाटी च पाठात् मौपिकिः मौपिकारः । सवर्णाया उभयत्र (७) पाठात् मावर्णि: सावर्णिकः । कामवाचि- (१) यावाद्यलयादिगियादिप । (५) उभयत्र पाठाटितिपः। (२) बासादौ गिवादी च । (६) याहाटी नड़ादी प। (३) वाहादी गर्गादौ च । (७) याहादौ रेवन्यादो घ। (8) यध्यमाण कुवांदिगरे।

·तदित:। ५४१ --- ४१८। व्वोयुम् दान्तेऽखङ्ग-व्यङ्ग-व्यड़-व्यवहार- व्यायाम-खागत-स्खध्वर-णनः । (योः ६॥, युम् ।११, दान्ते ७, अखड्ग-पनः ।)। आद्यचः स्थाने जातयोर्दान्ते स्थितयोर्यवयोः स्थाने क्रमादि- मुमौ स्तो णिति ते परे, न तु खनादः। नाम् इह कुादौ च पाठात् तान्त्रवायिः तान्त्रवाय्यः, नापितिः नापित्यः । उदको नाम कचित्, तस्यापत्यम् श्रौदद्भिः, अदन्तत्वात् प्राप्त यौगिकशब्दानिषेधार्थः पाठः । एवं श्वाशरिः। नाम्नीति किम् ? श्रीदतः खर्य. (१), तथाच-"श्वशुर्यो देवरश्यालौ" इति। सद्भूयसोऽपत्य सायिः, प्णी सलोपः । एवम् आम्भिः, प्रामितौजिः । इहाकौशिक शलबुः पठ्यते, कौशिके तु नडीदौ । तथाच ष्णौ णायने च उतो लोपो भवति। तेनाकौशिक शालतिः, कौशिक शालवायनः । ४१८। योर्युम् । य च-व च तो तयोः, इश्व उच्च यू, ताभ्यां ममितं करोति, युम्। दस्यान्तो दान्तस्तस्मिन् । खगथ व्यङ्गश्च व्यडव व्यवहारश्च व्यायामव खागतश्च खवरच पन् च तत्, न तत् भवङ्गव्यङ्ग व्यड़व्यवहारव्यायामस्वागतस्वध्वरणस्तस्य । पूर्वसूत्रादाद्यच इत्यनुवर्तयन्नाह ाद्यच इति। णित्ते आदी इमुमि कृते पश्चादतिः । उदाहरणानि वैयखिरित्यादीनि वक्ष्यति । प्राद्यच इति कि ? दधिप्रियोऽश्वः मघुप्रियोऽश्वः शाकपार्थिवादि- (1) कुर्खादेरपिदित्यादि यध्यमाण 'यार्तिकसूतोष य ।

·१४२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४१६ । द्वार स्वर स्वः स्वस्ति वाटुमृटु व्यल्लास प्रवः प्रवन् स्फाकृत व स्वाध्याय स्वग्रामकन्यग्रोधानां वापदन्यझोस्तु वा न विति प्रवादः । ( हार-न्यग्रोधानां ६, वापट-न्यड्डोः ६, तु 1१1, वा 11, न [११, तु ।११, इति ७1, वाटेः ।)। द्वारादेरद्वितीयस्य न्यग्रोधस्य च योर्युम् स्यात्, वापदन्यहोम् वा, न तु वादे-रिकाराटी ते । वैयवि: मौवखिः । स्वगादेस्तु स्वाङ्गिः व्याङ्गिः व्याड़िः । 1 त्वान्मध्यपढन्लोपे टध्वखः मध्वस्वः, तम्यापत्वं दाध्यश्विः, एवं मावलिः । टान्ते इति किम् १ इन ल गती गट यत्, तस्येदं पो यातमित्यादि। ननु कयं ह्याशीतिक इति चेन्न, (१) सुपञ्चाला. टिपाठेन पूर्वटस्यानिमित्तत्वात् (२) । ४१८ । हार । एकथामौ न्यग्रोधयेति एकन्यग्रोधः, दाम्तग- नुपलजित इत्यर्थः (३) । हारञ्च वरय बघ बस्ति च बाटुमृटुय व्यकमय खय वा च स्फटकातच स्त्रय स्वाध्याय स्वग्रामय एकन्यग्रोधच ते तेषाम् । म्वापदय न्यब तत्तस्य, पंम्वं मौत्र- । हामीतिगन्दात् ऋणि यकारम्य जयम म न प्याटियागमा सुपचालाटोति। (३) पृचपटय अनिमित्तत्वात् दिनिमित्तोमवयमनियेधारिन्। त्रिति व्यतीहारे गन् नोति विहिलो गन् तरन्नथ न स्यात, तटनम वात रनि वयनि । न व्यावहारी व्याक्रोमोजामि। () पटानरेपासतममाम ली।

·तद्धितः । ५४३ ४२०। व्यासादेर्डक्षणी (१) । ( व्यासादेः ६।, डक ११, पणो १)। वैयासकि. सौधातकिः । प्रायः शौमेयः । वात् । सा भादिर्यस्य सः खादिस्तस्य, आदि. पूर्वः (२) । एतयां यवयोरदान्तत्वात् श्रायच. स्वाने जातवाञ्च पूग्णाप्राप्ते वचन- मिदम् । पूर्वसूचोदाहरणमाह वैयविरिति-विगतोऽश्डो यस्य स व्यश्वः, तत्वापत्वमित्वदन्तवात् प्णिः, यस्यादाविम् पद्यात् विः। एवं शोभनोखो यस्य स वसा, तस्यापत्य मोवनिः । प्रत्युदाहरति-स्वाङ्गिरिति, शोभनमङ्गं यस्य स स्वङ्गः, तस्यापत्यम् इत्यादि वाक्यम् । व्यास प्रादिर्यस्य सः तम्घ । देडक् स्यात् प्णौ परे । वैयासकिरित्वादिव्यासस्थापत्य, मृवानु- रपत्यम् इत्यादि वाक्यम् । डित्वादन्त्वचाक् । एव कति नैषादकिः वारड़किः चाण्डालकिरिति । एयामपन्य-दृषि- कुरुभ्यश्चेति पणे प्राप्ते वाद्वादी पाठः। येन (4) गोवर प्रसिहास्तेभ्यो गोत्रवाचित्वे रि., तेन बाहुनाम लि पत्यं वाहव इत्यादि। ४२० । व्यासा। च्यामा. (१) व्यासादि वाद्य--- (२) पदानरेय स्नान, का अन्मभतिशब्दाना मकान (२) बाहरी ·५४४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । एक- ख-ट्र-क्षत्रियाभ्यो युव-पोर्नु । खात् ट्रात् चवियात् आपत्र यूचर्वे गेर्नुन् स्यात् । कुरोणिस्थापत्यं कौरव्यः (१) तस्यापल्यं युवा कौरच्यो (२) ब्राह्मणः। क्षत्रिये तु कौग्या- यग्गिः । ट्रात्-विटयापत्वं वैदः तस्यापत्वं युवा वैदः । मौस: । इत्रियात्-वफल्कस्यापल्यं ग्वाफल: तस्यापत्वं युवा खाफलः । एवं वामदेवः आनिरुद्द इत्याटि । पार्षात-वगिठ- स्यापत्वं वागिठः तस्यापल्यं युवा वागिठः । एवं वैवामिनः । भर्ग: शब्दो नडादिः, वैगत्ते (३) भर्गस्यापत्वं मार्गावणः, बैग तिरिक्त भर्गस्यापत्वं भागिः तम्यापत्वं युवा भार्गावण इति । ‘श्राव्य इति-अबेरपत्वं पणेयः, हेर्नुकि यवोर्लोपः, द्रि' ! गौम्य इति-शुचयापत्यमिति वाक्यम् । अत्रवादियया- अत्रिः शुभ्व-सुनाम-टत्त-गवन्नाः गानूक-जिद्रागिनी (४)। गाकम्बान्यतराजवस्ति-शकला: कर्पूर-वीजाखिनः (५) । विश्वान्दि गन्नाग्चन्ता-परिवयः कः गड़गे मिरः । बागीवी भरतो मृका-ककलामी भारताची दिग :) प्र । इद मान्दात् वांटित्यात ग्यालय। {} अट औराहात मिल रमादेन ऋगम्हिगरेर मुटेरपामिति । 12 सुनाम्न् रिहादि । (३. गार्मम् अन्दर अवमिन अरिन् । ६, गन पीउमारत अटिए । 1

·तद्धितः।
५४५
गङ्गा विमाता विधवा शलाकी
किशोरिका विष्टपुरी मयूरः ।
प्रवाहणालीढ़-सुदत्तमश्म-(१)
कुमारिकाशोक-सुदक्ष-गोधाः (२) ।
वायुदत्त-शलाकाबू-लेखाभू-गन्धपिङ्गलाः (३)।
अन्तर्दृष्टी बलौवर्दी हरिती (४) विखचित्तथा ॥
शतहारः शताहारः खरोन्मत्ता कुवेरिका (५)।
रुक्मिणी रोहिणी ब्रमकताकाशायनी (६) हर: ॥
वियो, ध्रुवो भुवः प्णेये, वाशिष्ठे श्यामलक्षणौ (७)।
अष्ायो जिकारान्ता (८) वड़वा शुक्रले मता (2)॥
विकर्णः काश्यपे प्रोतस्तत्रैव हि कुषीतकः (१०) ।
अखिका च चतुष्यादः पाण्डु-मण्डूक-दुष्कुलाः ।
मातापिढष्वसः प्णेयो डकारेददितिर्दितिः ॥
अत्रिशब्दस्य ऋषिवाचकत्वात् पो प्राप्ते पाठ.। अनादन्ताना
।
13) प्रवाहण यासोद सदत्त अश्मन् ।
(२) कुमारिका अशोक।
10) अब गवपिनाला अन्यल शुद्धपिनाला इत्यपि पाठः।
(8) एते वय इनन्ता । अन्नई टिन् इत्यत्र अनुष्टिन इत्यपि पाठ ।
(५) सडोन्मत्ता रति कुवेणिक इति च पाठ ।
{६} ब्रझरुत याकाशायन ।
(७) धाथिठे वाच्चे श्यामलक्षणशब्दायलाादी।
(८) णिमत्ययान्तभिन्ना हिस्सरपिशिष्टा इकारान्ता हरिप्रभृतय इत्यर्थ ।
(e) शुभप्राधर्यविशिटार्थे बडवाशब्दोऽलयादिर्नान्यत्र ।
(१०) विकर्ण शब्द: कुषीवकशब्दश्च काश्यमे वाच्येऽलयादिः ।
40

·मुन्धबोध व्याकरणम् । शन्तारखन्दा पाठोऽनः रिणवाधनार्यः। शन्ताखलादिशब्दानां प्राबीवन्तानाम् अद्वानां (२) नदीमानुपीसंजकानां गिवादित्वात् यो प्राप्ते पाठः । इत्यत्र नामनि गन्नायन्नगदोपीति कवित् । इइ नद्रुगब्द: पिङ्गलवार्थकः । तयाच मैटिनि:-"जवियु स्वर्ग-पिते नागानां मातरि वियाम्” इति । कन्तान रोहिनी अजवस्तिप्रमृतयो येव चतुप्पाजातिवाचिनन्जेपाम् अचतुष्या- जातिवाचकत्वेपि शेयार्यः पाठः । विधवागदयात्रादित्वात् ये मिद्धे पाठः यदा दु:गोनाभिवायी नटैव बावनार्यः । प्रवाह- शब्दस्य मुमग-मपञ्चान्नाद्यो: पाठात् प्रावाहमिय: प्रवाहयः । गोवागच्य पाठो गोवायलादेगरस्यानित्यत्वज्ञापनार्यः । भुवो- ऽपत्वं भ्रवियः, पणेये भ्रुवाटेगः । ध्रुव इति किं ? गानाज्ञाम्रयः नैबामेयः, पणेये प्रोन्नोंय.। श्यामयो वागिठा, नानगेयो वागिठ.; न्यत्र श्यामायन: तान्नगायणि नान्नखः । प्राय इल्लाटि- हररपत्यं हाग्यः, एवं वयः गाय इत्यादि। अपय इति विं? दानेरपल्यं टान्नायगः, मानायगः । हाच इति किं ? मारीच: नौरवः। बड़वाया अपचं वाड़वेयः गन्नन्नः, अन्यत्र वाड़वः। वैकर्णय: काश्यपः, कोपीतन्य: नाश्यपः; अन्यत्र वैन. कोपीततिः। चतुष्पाट इति-कमाइन्यतुप्पटजाति- विशेषः, तस्यापत्यमिति पणेये उदीपा नृतमाह। १ {r' परिमाप्रिन्हिानाम् ।

·तद्धितः । ५४७ ४२१। भोर्लोपोऽकट्ठपाण्डोरेये। ( श्रोः ।, लोयः ।, अकगु-पाण्डोः ६।, एये १)। उवर्णस्य एये पर लोप: स्यात् न वनयोः । कामण्डलेयः । तयोस्तु काद्रवेयः पाण्डवेयः। गाङ्गेयः (१) । माहेयः यौवतयः । ४२१ । पोलो। कट्ठश्च पाच तत् कट्ठपाण्ड तस्य । पुंस्त्वं सौत्रत्वात्। अनेन उकारलोपे कामण्डलेयः, एवं शिति- वाहोरपत्यं तिबाहेयः । काट्वेय इति नागमारवाचकस्य नेह (२) ग्रहणं, तस्योवन्तत्वात् प्णेयप्राप्ते:(३)। पाण्डवेय इति । शिवादित्वात् णे पाण्डवः । दौष्कुलेयः दौष्कुलीनः। माटष्वस. पिटवसभ्यां ष्णेयो डित्, मावस्यः पेटवसेयः, पिलखक्षा- दित्वात् मावसीयः पैटवसीयः । अदितेरपत्यम् आदितेयः, कुर्बादित्वात् प्रादित्यः, एवं दैतेयः दैत्यः । प्राकृतिगणोऽयम् । भाबायुदाहरति माहेय इति-मया अपत्यम् इति वाक्यम् । एवं यौवतेयः (४) सौपणेयः कौम्भकारेयः। अनिताका ो ग्टह्यते, तेन नम्ब्वा अपत्यम् जाम्वेयः (५) । । । (१) नूले गानेय इत्याल तर्क वागीशमते व्यत्वयादित्वात् प्णेय' । १२) TE यादौ। (२) २८० सूत्रस्य टीका ट्रष्टव्या । 18) युपतेरणत्यं यौवतेय । सत्व युक्त्यनड़ाहीति निपातसवेण युधन् शब्दात् सतय तिप्रत्ययस्यापि स्थाबादित्यात पणेय । पालोणाहीत्यनेन पछे ईपि छते व युक्त्या अपत्यं योपतेव । पल रंबन्नस्यात् सुतरां पणेय रति दुर्गादास- कात्तिकयो। (५) जपन्नोदाहरणे कामण्डलेय इत्यपि बोध्यम् । तल कमण्डल नाम काचित, तस्या अपत्यमिति एण्य ।

·५४८ मुखदो व्याकरणम् । ४२२ । कत्यागी सुभगा दुर्भगा बन्धकी रजनी बलीवहीं ज्येष्ठा कनिष्ठा सध्यमा परस्त्रानुसृष्ट्यनुदृष्टि अलटाभ्य इनेयः । ( कन्यागी-चटाभ्यः !!!! इनयः ११ मीभागिनयः दीमागिनेयः । ? - दाचोऽनद्याः। नटोवर्जितात् स्त्रीत्वान्तात् हात्र: य: च्यात् । दात्तेयः गोपियः । अनद्या इति किन ? गोगा गोदावगे गोग: १) | अदान्यो नदीमानुणेनंनाभ्य इति र प्राप्तेय- विधानम् । एतत् (३) ग्रन्यकता माय इत्युदाहरीन जापितन् । ४२२ । कन्या। कन्यागी व मुभगा च दुर्भगा च बन्धकी च रनकी च बन्दीवीच चेठा व कनिष्ठा व सध्यमा परनी व अनुचि अनुष्य कुन्नटा व ता: ताभ्यः। जरतीयाने रजनोति नियिकरप्रसादः. जिनहियाटेन बोरळल्येन सावितत्वात्। एभ्ययतुगम्य' पूस्थिनटान्तनिर्दिष्ट नवम् निविरिणामात् इनमः यात्. पनारगकारं विनवाटेगः (8) अतएव विवादोर गिचाथि: ५ तेन काचागिनियोत्यादि । ऋतन्द सुनेर ' बानोटाहार न मदने गहा नदोवानवान् । गिटी छटा मानता टोहा मना र निकाटिन्दन मरच्या { प्रवन्ध नियमार्गम् । fa: पयरमादि न्यादिवटलान्टिी गायिका - ":

·तद्धितः ।
५४८
इतो लुगिनेयस्य परस्त्रियाः। परस्त्रीशब्दात् परस्य इनेयस्य
इतो लुक् ‘स्यात् । पारस्वैणेयः, सुभगादित्वात् दद्दयोनिः (१)। इह
सत्यर्थकुलटाया ग्रहणं, तेन सत्याः कुलटाया अपत्यं कौलटिनेयः,
अत्रयादेराकतिगणत्वात् ष्णेयः । असत्यास्त कौलटेरः कौलटेयः ।
सौभागिनेय इति। सुभगादिर्यथा-
भग जङ्गल हृत् सिन्धु धेनु वलजदोत्तराः (२) ।
वध्योगोऽगारवेणुश्च (३) शतकुम्भ-परस्त्रियौ ।।
प्रह-सर्व-परादिस्तु लोकः (४) प्रयोग इत्यपि ।
अमिहत्या चतुर्विद्या कुरुपचाल एव च ॥
अधिदेवाधिभूतौ च, एखे राजपुरुषो मनः ।
सीत् पुरुषभूमौ च तथानान्तरहत् स्मृतः (५) ॥
अन्वादिशतिकोऽपि (६) स्यादनुसंवत्सरो मतः ।
अस्यइत्यस्यहत्यौ (७) च तथा कुरुकतो मतः ॥
स्यात् पुष्करसदित्येव सूत्रपूर्वनडः स्मृतः (८)।
अभिगमोऽनुहोडच्च प्राग्देशनगरान्तदाः () ॥
।
(1) दुर्गादासस्तु परस्लोगन्दादिनेये ते सुभगादिपाठसामर्थ्यात् ययोर्लोप
दूतीकारस्य लोपामावे सन्धौ तस्यैव द्धिरित्याह।
(२) भगान्त, लालान्त, हृदन्त, सिन्धत धेम्वन्त, वलनान्न शन्दा इत्यर्थः ।
(३) बङ्गारवेणुरिति पाणिनीये।
(8) इहलोक सर्वलोक परलोक इत्यर्थ ।
(५) सम्पुरुषः, सर्वभूमिः, अन्वरहत् इत्यर्थ ।
(६) खनुपतिक इत्यर्थ ।
(७) अब रेसि, स्वस्यहत्य इत्यर्थः
(८) सूचनाह वर्ध।
tel माच्चे देशे वाच्चे नगरान्तशब्दा इत्यर्थः।
J

·५५० मुग्धबोधं व्याकरणम् । 11 नन्द्रान्तर्घादिवरुणास्तच्चे चेद्देवता अपि । अथ प्रवाहण: ष्णेये, प्णेयान्तश्च स इत्यपि (१) ॥ अदादिपरिमाणच्च भवेदाद्यजनदयदि । अनीखरोऽशुचिवाक्षेत्रज्ञाकुशलौ मतौ। सुभगादिरिति ख्यातोऽसंख्यस्तन्त्रेषु तान्त्रिकैः । भगादीनि, दान्युत्तरदानि येषां ते। सुभगाया अपत्य सौभागिनेयः । दयोदयोनिः । एवं सौभाग्यं दौर्भाग्यम् । महते सौभगाय दीयते, उदगात्रादिषु छान्दसः । कुरुजङ्गले भव: कौर- जाङ्गलः। कैश्चित् जङ्गलधेनुवलजान्ताः सुभगादौ न पठ्यन्ते. तन्मते कौरुजङ्गन्नः वैश्वधेनवः सौवर्णवलज इति। सुहटो भाव: सौहार्द टौद्दिम्, इह मुख्यस्य (२) ग्रहणात् । प्राटिष्टस्य (३) तु सौहृद्यं सौहृदमिति । सुहट इदं सौहार्द । शतप्रधान: सिन्धुः, मध्यपटलोपात् शतुसिन्धुः, तत्र भवः शातुसैन्धवः । सिन्धुशब्दः कच्छादिषु पठ्यते, तेन तदन्तविधिरपि प्णः। वैश्वधेनवं समूहे, प्राधेनवम् । मौवर्णवालजम् । वध्योगशव्दो विदादिस्तस्यापत्यं नः वाध्योगः, अनन्तरापत्ये वाध्यौगिः। अगारवेणुनामा कश्चित् तस्या- पत्यम् भागारवैणवः, एवं गातकौम्भम् । परस्त्रिया अपत्यं पारम्णयः, पणेयस्य इनेयः । इहलोके भव ऐहलौकिक:, लोकोत्तरादिति । । (१) पणे ये परे प्रयाहपगन्दः, समगादिः, पोयान्त' म प्रावाहणे यगन्दोपि इति एवं, सभगाटिरित्यर्थः । प्रावाहणेयशब्दम्य सुभगादिपाटफल परत म्फटी- भविष्यति। () अनादिष्टम्य हम्कन्दम्येत्यर्थः । (३) हटयगन्दस्थामजातस्येत्यर्थः ।

·तडितः। णिकः । सर्वलोके विदितः सार्बलौकिकः, परलोके भवः पार- लौकिकः । प्रयोगे भवः प्रायोगिकः, अध्यात्मादित्वात् णिकः । असिहत्याया भवः आसिहात्यः । चतस्रो विद्याः चतुर्विद्याः चतुर्विद्या एव घातयं, चतुर्वर्णादित्वात् ख्यः। परे त विद्या- स्थाने वेदमाहुः। कुरुपश्चाले भव: कौरुपाचालः । अधिदेवे अधिभूते भवम् आधिदैविकम् प्राधिभौतिकम्, अध्यात्मादित्वात् णिकः । राजपुरुषस्य भावः, ब्रामणादित्वात् ष्णतः, राजपौरुष्यम् । प्थेर किं ? राजपुरुषस्यापत्यं राजपुरुषायणिः । सर्वपुरुषस्येदं सार्बपौरुष, सर्वभूमेनिमित्तम् ईश्वरः सयोग उत्पातो विदितो वा सार्बभौमः । अन्तरहतोऽपत्यम् आन्तरहातिः। अनुशतिक- स्येदम् भानुशातिकम् । अनुसंवत्सरेण दीयते प्रानुसावत्सरिकम् । अस्यहतिः प्रयोजनमस्य प्रास्यहैतिकः, गणपाठात् प्यलुक् । अस्य हत्येऽभियुक्तः प्रास्यहात्यः ष्णः । अत्र परैकदेशिनः अस्यहेति- अस्यहत्यौ शब्दौ न पठन्ति। अस्यहत्य शब्दोऽध्याये वर्तते । कुरुकतस्यापत्यं कौरकात्यः, गर्गादित्वात् प्णयः । पुष्कर- सदोऽपत्यं पौष्करसादिः, बाद्वादिलात् णिः । सूत्रपूर्वेति- सूत्रं पूर्व यस्य, स चासौ नश्चेति सूत्रनड़ः, तस्यापत्यं सौत्रनाड़िः। अभिगममृच्छति आसिगामिको गुणः । अनु- होड़ेन पठति आनुहौडिकः। प्राग्देशति-नगररूपमन्तदं येषां ते माग्देशे वर्तमानाचेत् सुभगादयः (१)। पुण्ड्रनगरे भवः (१) येषां शब्दानामन्ते नगरपन्दोस्ति ताइएशन्दा यदि माचा देशनामानि भवन्ति, तहा ते समगादय इत्यर्थ ।

·५५२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ध वा तत्रैवायं विधिः । पौण्ड्रनागरः सौमनागरः। प्रारदेश इति किं ? महनगरे भवः माहनगरः । नन्द्रान्त इति -इन्द्रोऽन्तो यस्य स इन्द्रान्तः, आदिर्यस्य स र्यादिः, दिश्वासौ वरुणश्चेति र्धादिवरुणः, इन्द्रान्तश्च र्धादिवरुणश्च, तो न विद्येते यास ताः, तच्चे इति-तच्छ- व्देन देवतोचते, तासाचः इन्दः तस्मिन् । तथाच देवताना चे सति उक्तलक्षणदेवतावाचकशब्दाः सुभगादौ पठ्यन्ते। तेन अग्निश्च मरुच्च, तौ देवते अस्य, आग्निमारुतं कम्म क्रियते । यो देवताहन्दः सूतासम्बन्धी हवि:सम्बन्धी द्रह तु न भवति-स्कान्दविशाखः, ब्राह्मप्रजापत्यम् । नेन्ट्रान्तर्घादिवरुणा इति कि ? सोमेन्द्रम्, ऐन्द्रावरुणं (१) हविः। इह तु स्यादेव-ऐन्द्राग्नम् अाग्नीवारुणम् (२)। अथ प्रवाहण इति-अथानन्तरं प्रवाहपशब्दोऽत्रवादिषु पठ्यते, प्णेय एव तस्य ग्रहणं, तेन प्रवाहणस्यापत्य प्रावाहणेयः, तस्यापत्यं युवा प्रावा- हर्णयिः । एतदादिसर्वे (३) सुपच्चालादावपि पठ्यन्ते । तन पूर्वदस्य वि-विकल्पः, प्रवाहणेयः प्रवाहणेयः। श्र दीति आदिवासी अञ्चेति प्राद्यच, न अत् अनत्, श्राद्यच् अनत् यस्य तत्, परिमाण विशेषणम् । तथाच अकारभिन्नाद्यच् अर्धादि परि- माणं सुभगादौ पठ्यते । अद्रोणन क्रीतम् आर्विद्रोणिकम्, आई- कौड़विकम् । अनदिति किम् ? अईप्रस्थेन क्रीतम् आईपस्थिकम् । (१) यस व्यवायुदेवतार्यस्येति इन्दशब्दस्य डा, तेनैव दीर्घादित्यम् । (२) यत्र अग्नेडों सोमवम्गायोरिति डी। (२) प्रवाहपाद्यकुगलान्ता. गन्दा ।

·तदितः। ५५३ पाईप्रास्थिकम् इति कश्चित् । सुपचालादित्वात् अईद्रौणि कम्, भईकौडविकम् । एवम् आनेखयम् अनैखर्यम्, प्राशौचम् प्रशौचम्, पात्रजम् अत्रजम्, आकौशलम् अकौशलम्, पान- पुणम् अनैपुणम् इत्यादि । असंख्यः सुभगादिः तन्ने तान्त्रिकैरुतः, तेन उदकशुदस्थापत्यम् औदकशौद्धिरित्यादि। प्रसङ्ग सङ्गत्या (१) साहित्येन (२) सुपचालादिरिह निरूप्यते । सुसर्बाजिनपदा, अथामदा दिशश्च (३) ते । प्रागग्रामनगरा दिग्भयोऽवयवाहतुवाचिनः ॥ सवत्सरस्तु संख्यादिः, संख्या संख्यादिरेव च । भथानपरिमाणच संख्यादि चेदनामनि ॥ प्रभविष्यति संख्यादि वर्षे, प्रोष्ठपदास्तु जे । प्रथ प्रवाहण: पोये प्णेयान्तच स इत्यपि । पहीदि परिमाणश्च भवेदाद्यजनद्यदि । मनीखरोऽचिश्चैवाक्षेत्रमाऽकुशली मतौ ॥ अनिपुणव, केऽप्यनायथातथा-यथापुरी। सुपश्चालादयश्चैते कथ्यन्ते कोविदोत्तमः ॥ स सर्व भई इत्येतेभ्यो जनपदाः सुपचालादौ पठिताः, तेन सुपश्चाले भवः सुपाचालकः, एवं सर्वपाचालकः। अथानन्तरं ते जनपदा मभिवा दिक्पूर्वायेद्भवन्ति तदा सुपच्चालादौ (1) सुभगादिगणव्याख्याने सुपचालादिगणोलेसेनेत्यर्थे । (२) साले सभग सपनालायोरित्येकाल पाठेनेत्यर्थ । (३) दिश इति पञ्चम्यन्त, तेन दिग्याचक गन्देभ्यः परवर्तिन इत्यर्थः । - ·मुपदी व्याकरगन् । ? पबन्ते । यथा पूर्वपाशानच उत्तरयात्राटक: दनिरपाञ्चालकः । उमद्रा इति नि ? पोलमङ्गः. आपरमदः । दिग्वाभ्यः प्रास्टेश- वर्तिनामनगरवाचताः अपञ्चान्नादी! यया पूबा बानो इपुका- मगनी चेति, तत्र भवः पूर्वेषुकामगमः पूर्वकात्तिनः । नगरानं तावत्-पूर्वन्निन् पाटन्तिपुवे मव: पूर्वपाटलिपुत्रका पूर्वकान्यकुछः। नगराणां ग्रामग्रहानैव मिहे भेदेन यत् उमयोरुपादानं तत् नम्बत्वमेटप्रतिपत्त्ययम् (६) तयार टिकपूर्व- समुदायं पृब्धुकामसम्याटि ग्रामनामर्वयम्, इह तु टिम्वावं विनैव पाटनिपुनाटिगन्दी नगरमाइ । पूत्र ग्रामवाचकमन- दाबस्य दिब्यूचावयवाटुक्तरस्य त्रिः । रह तु दिनाचशा- गरयोत्तरय विरिति । अवयवादिति-ऋतुगदम्य मममिव्या- हारात् ऋत्ववयववाचिनः पूर्वंटात् कटतवः सुपक्षालादी पट्यन्ते । यथा-पूर्व वागणं (२) पूर्ववर्यान्तत्र भवः पूर्ववार्षिकः, पूर्व- हेमन्तः। अश्याटिन किं ? पूच्चांम् (३) बर्याम भवः पौच्च- वार्षिकः । संख्यापूळनंबना मुपवान्नार्टी पक्रत । मंबकरी यायावौटी तो भूतो भावी '४, वा डिमांदरिक। । यया हो ( विमरम्मलेर यो भेटमरिचम्चिग्निः । {} दर्शतं पूर्वोमार । 1) अटीटामि। ( दान मागित.। मो टने का नूर माना सामानः। नागेदहा मनगटशन दि दिन्टी। मम्मी ध्यान रहार ऋाि ५ 11212) “ग्नु र नायर सह त्रिट ते गोकने परम्परा र न्न. मृदा त्रिच्या मोचारमनमाम्यान्द बुने ।

·। विद्येत स सोमं पावभइतिसीपि वर्षापि तद्धितः। ५५५ संख्यापूर्वसंख्यापि सुपक्षालादौ, यथा- षष्टी व्याप्याधीष्टो भृतो भूतो भावी वा हिषाष्टिकः, हिसाप्ततिकः । हिषध्यादिशब्दाः संख्यासु वर्तमानाः कालाधिकारीय-त्यमुत्पादयन्ति (१)। संख्यादि शानंवर्जितं परिमाणमसंज्ञाया सुपच्चालादौ पठ्यते । यथा -दौ कुड़वौ मानमस्य बिकौड़ विकः, हास्या सुवर्णाभ्या क्रीतं हिसौ- कर्णिकम् । अनामनि इति किं ? पावलोहितिकः पाञ्चकपालिकः। प्रशान इति किं १ बाभ्यां शानाभ्यां क्रीतं ईशानम् । अत्र केचित् वा कुलिजस्य ग्रहण, तेन हिकौलिजिक हैकुलिनिकमित्याहुः । अभविष्यति सख्यादि वर्ष सुपच्चालादौ पव्यते । हे वर्षे व्याप्या- धीष्टो भृतो भूतो वा दिवार्षिक: विवार्षिकः। भविष्यति तु बौणि वर्षाणि व्याप्य भावी, वैवर्षिकः । तथाच- यस्य वर्षिकं (२) धान्यं निहितं भृत्यहत्तये। अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति । इति महाशक्ति (१) कासाधिकारे व प्रत्लयो विहित एभ्यः स एव स्यात् । अतएर हदि त्यस्य टीकायां वासेभ्य" इति वसमापवातिन दिक । (२३ वर्षस्थामरिष्यति ७1३11६। इति पाणिनि । संत नरह वर्षशळसागमादेरजो दिर्भवति । हिवर्षे छोटो भूतो नतो . रे लिवार्षिक । अभविष्यतीति किम् ? यस्य वैवार्षिक पाटो यधिक काधिका। - ·५५६ मुग्धवोधं व्याकरणम् । जे इति जातार्थो निश्यिते, तत्र यो विहितस्तस्मिन् प्रोष्ठ- पदाशब्द: सुपञ्चालाटी पठ्यते। यथा-पोष्ठपदा नाम नक्षत्र, ताभिर्युक्त: काल इत्यर्थे प्णः, तस्याविशेपे लुप (१) प्रोष्ठपदा, तत्र जात इत्यर्थे ऋतुनचत्रात् एणः, प्रोष्ठपादः । ज इति किं ? प्रोष्ठपदासु भवः कुशलो वा इत्यर्ये पणे प्रौष्ठपदः । प्रोष्ठपदा इति निर्देशात् तत्पर्य्याय-भाद्रपदाशब्दस्यापि ग्रहणं, तेन भाद्रपादः, अजे तु भाद्रपद इति । अथ प्रवाहणः पणेय इत्यादिप्रयोगाः प्रदर्शिताः । केऽपोत्याटि आहुरिति शेषः, तेन अयाघातथ्यं प्रया- यापुर्य, परमते तु श्रायथातथ्यम् आययापुर्यमित्वपि । . वृद्धिर्भवति यमविप्यटर्थे चेत्तद्वितो विहित । हियार्षिक इति तु पूर्वपत् टिकाप • * यस्य वर्षि धान्य म सोमं पातुमहतीति भाव्यर्थेऽव तद्वितः। मुद्रितम्य कस्यचित् मुपद्मव्याकरणपुस्तकम्य वृद्धिप्रकरणे "दिग' परम्यामदा. गा"मिति १० सूवम्य हत्ती वार्षिकं भक्त, वैवार्षिकं धान्यमिति, तथाविधय कम्वचित् कन्नाप-व्याकरण-पुस्तकम्य च चतुष्टयरत्तो "विराटी मणे" रति १२१ सवन्य टोकाया मायिन्यर्थे तु हे वर्षे भावि हैवार्षिकमिति लिपिकरममाट, अन्यथा यमविष्यटर्थे मख्याटियपंगटम्योत्तरपदृद्धि नियम्य भविष्यटर्थक प्रन्युटाहरणे पुनमाम्योत्तर पटम्य मुले मर्वयामङ्गते, कागिका-मिशानको मुटी मंक्षिप्तमार- सुग्धवोघटीकाकार-कृष्णनायन्यायपञ्चानन कृतन्मग्धबोधमतविहत्याञ्च । यम्य त्रयर्षिकं धान्यमिति सोकस्तु ब्रह्मवैवर्तपुराणे परितमाध्याय ग्रोहा- नन्मपण्डे नारटं प्रति नारायण याक्ये यग्य तैयार्षिकं धान्यं निहितं भृतिमिाये रति सत्या पठित , विद्यामागरेण च उत्तरचरितम्य प्रयमाहे मोमपीतीयम्य व्यायायां तथैयोहत. पाट । एवं मनुमंहिताया एकाटगाध्याये ०म सोके “यस्य वैयार्षिकं मन पग्निं भत्यत्तये रति पाटो हसते । अतोऽल यदुरटम्यं तत् संघीमिरित्यमिति । (1) दधे कादिन्यस्य टोकायां “ग्रविषे लुमिति यात्तिकमा द्रष्टव्यम् ।

·५५१ तडितः। ४२३ । क्षुद्रागोधाभ्यो वैरारौ। (क्षुद्रा-गोधाभ्यः ॥, वा ११, एरारौ १॥)। नाटेरः नाटेयः, गौधारः गौधेर: गौधेयः । गार्ग्यः वात्स्यः जामदग्न्यः पाराशयः । ४२३ । क्षुद्रा। सुद्राय गोधाय तास्ताभ्यः । ब्वनिर्देशो- गणार्थः । एयस्य एरविधानसामात् वा एणयस्य स्थितिः । क्षुद्रादिभ्य एयस्य एरो वा स्यात् । क्षुद्रादयस्त्वङ्गहीनाः शील- हीनाः सह गोधया। गोधादिभ्य एयस्य आरो नित्यं स्यात्, वा । शब्दस्य व्यवस्थया। गोधादयस्त---गोधा जडो मृगी चैव पण्डः काकी च मूषिका। नाटेर इति-नव्या अपत्यम् इति वाक्यं, पक्षे नाटेयः । एवं यदा कुलटाशब्दोऽसतीवाचकस्तदा कौलटेरः कौलटेयः, शीलहीनत्वात्। अङ्ग होनायास्तु काणाया अपत्यं काणेरः काणेयः। एवं कौनेरः कौनेय इत्यादि । गोधार इति- गोधाया अपत्यम् इति वाक्यं, क्षुद्रादिपाठात् गौधेरः, अत्रवादी पृथक् पाठात् गौधेय--इति। जड़स्थापत्यं जाडारः, मृग्या अपत्यं मार्गारः, पण्डस्यापत्य पाण्डारः, काक्या अपत्यं काकारः, मूषिकाया अपत्यं मौषिकारः, बादादित्वात् मौषिकिः । चटकाभ्यामैरो, लुक् तु स्त्रियाम् । चटकाच चटकायास परस्य प्णेयस ऐरः स्यात्। ख्यपत्ये ऐरस लुक्। प्रतएव ·३१८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । चटकात् पोयः (१)। चटकस्य चटकाया वा अपत्वं चाटकरः । स्त्रियान्तु चटकस्य चटकाया वा अपत्यं स्त्री चटका । गाय इत्यादि-ननु गगादि-नड़ादिम्यां गोव एव चार- पणायनी, तत् कयमयत्यमामान्चे विहित (२) इति चेत् मत्य, नामदग्नाः पारायं इत्युभाभ्याम् अनन्तरे पापस्य, दोगायन, इत्यत्र गायनस्य च दर्शनात् सामान्येनोक्तम्, प्रन्यवान्तर एवेति भावः (३)। गर्गम्य गोवापत्वं गाः, अनन्तरे तु अत: गि: गार्गिरियाटि। गर्गादियया- गर्गी वत्माकृती (४) रेभी व्यापाढवटः (५) गठः । अजो विनम्त्यग्निवेगी (8) जरमाणो धनन्नयः । वृक्षो विवावमः गही वम्म-घूम-पुनस्तयः (9) । संस्कृतिवेदमदीनयोगोवाजम्यमे (८) मधुः । विप्रेऽय लोहितो मण्डुनिंगौयुर्मुहलु तुः । कपि-बोध-बतण्डाम्बाडिरमेऽप्यय कौगिक । - 15) सवे घटना स्टम्य नाम्यामिन्यकोषः। अग्राटिगोनटकादम्दा- नुमकेपिरहवकरय तमात पय न्यः। ) पत्र रति रोपः {4} अन्रे चहिते पौवाटी गोवे वाचेल । (2) दम, आदि। ६) दिति अग्निता ३. मग, अस्ट। {5. दन्द पुर्णमा {८) मंस्कृति, न्टभन दीनयोग, अममा बादपदः ।

·तरितः। वन-शंसित-सूनिन्द्र(१)-मनायी-मनु-कच्छपाः । मन्तः शङ्खः कतस्तहस्तरक्षो (२) रुक्ष-महु च । तनुः कुरुकतव तलक्ष-शकलेन्द्रहः (३) ॥ करखोऽगस्ति-विरोहितौ वषरहपूर्बो गण: (8) पिप्पलूः रुष्णो भण्डिल-शण्डिलौ च चिकिती दल्भस्तितिक्षो(५) भिषक् । गोकधाररकावुलूक-मुषलौ स्यूरा सुलाभ्येकल (६) जातो मन्त्रित भिष्णुजाऽश्मरथ गोलन्द तथा कुहिनी ।। अनडुयज्ञवल्कौ च पर्णवस्कः पराशरः । जतूकर्णः शर्कराक्षः पूतिमाषय पिङ्गलः । मुहलो हदग्निय कुटीमजमदग्नि च । लोहितादिय कखादिर्गादौ परिकीर्तितः गर्गस्याऽन्तरापत्यमिति वाक्यं, पणेर ययोर्लोप इति अकारलोये विः। स्त्रिया पित्त्वादीपि गार्गी, णायनपक्षे गाायणी। एवं सर्वत्रोहनीयम् । इह पुलस्तिशब्दपाठात् बे पुलस्तयः । पुलस्त्य- शब्दस्य तु ब्बे पौलस्त्या इति। यद्यपि वेदभृच्छदाषिण कृते पश्चात् खार्थे एरे वैदभृत्य इति सिध्यति, तथापि लुकि वेदभूत इति सियर्थः पाठः, तत्र तु वैदभृत्या इति । वाजशब्दोऽसे गर्गादिः, तेन वाजस्थापत्यं वान्यः ; . ॥ 1 से तुं (1) सूनु, इन्द्र। 1) एषगद, रङ्गण । (२) कत, तरह तरह। १५) (दभ, तिविण। (३) गवल, इन्द्रह। (६) गोकर, भररमा उसक, सपल, स्यूरा, सुखाभिन सका।

·मुरबनो व्याकरणम् । ४२४ । ओदोतोऽञ्चत् तहदय-क्ययाः । ( प्रोत्-प्रोतः ५१, अच्चत् ।११, नय-च्छ-डया:-211) प्रोदौड़यां परम्नः कृत्य य: काडी - अन्नन् स्यात् । बान्वयः । नाड़ायन: गायिनः दानायी। पेवसीयः मावतीयः । वनिकः पाखपानिकः ! यादवः प्राधिरनः । 1 मोवानि: । एतेनान्यां वेपि मोगा इत्यादि ! माघयो विश्ः, 1 अन्य माश्वः । पकनान्तादोहिताः (६) पाय स्त्रियां खायद्रित्वम् । त्न नीहिन्वायनीत्यादि । कपरन्तरामवं ज्ञाप्यः, स्त्रियां कायायनी। एवं बोच्या दीध्यायनी, बातम्याः वाग्यायनी । अनाधिग्ने तु कार्ययः बोधिः, गतगड़: गिवादित्वात् । अनाहिरधि गादित्वात् पयः, वावग्डयः, नियां वागवायनी बातजाति मयित् । ४२४१ प्रोटी। प्रोड पोइ तत्तकात, प्रजिद अन्वत, तय कृश तो तकृती, न-कतोय. तकृदयः, नव्यय काय घय दे। वाचव्य इति-बारपलं यः, वीनोंगीताविति वर्ग- स्वीकारः, समानहाबाद बदायायाब उलगडेगः। कौगिक एवामिवानन्, अन्य दात्रवः । ननुमान बन्नुरिति पटन्नर:। को मुनिविशेषः, तस्यान्तरावं कात्या, नियां कान्वारनी ! riटो नोरिटरदारक वाटारमाटेपर!

·तद्धितः । '५६१ फखादः प्रयोजनमग्रे वक्ष्यते। गर्गादेराकृतिगणत्वात् वामरथ- शब्दः कखादी जातव्यः । वामरथस्थापत्यं वामरप्यः, ब्वे तु वाम- रथाः, स्त्रियां वासरप्यायनी वामरयो, वामरथ्यस्यापत्वं युवा वाम- रथ्यायन:, वामरथ्यस्य छावा वामरथाः । सहाइघोषलक्षणानि वासरयानि, (१) वामरयशब्दादग्रोवेऽप्युपचारात् (२) । कुछ देरषिगोराजशशरात्वनिन्भनोस्त संय। कुवाटेर्गोवे- ऽगोत्रे च णोऽषित् स्यात्, ण्य इत्यर्थः, गोराजखशरेभ्यस्तु प्रनित् इत्शून्यो, य इत्वयः, मनोस्तु ययोगे सय, न इत् । कुरोरपत्वं कौरव्यः कौरव्यौ कौरव्या इत्यादि, स्त्रियां कौरव्यायणी कौरव्या। केचित् कौरव्यायणौति नित्यमाहुः । एवं लाक्षण्यः लाक्षयो लाक्षस्थाः । स्त्रियां लापण्या इत्यादि । कुर्बादियथा-- कुरु कवि गर्गर-गणिका-कूट, शकल शलाका सत्यंकारम् । शाकः शुचो मति-मयूषं, तक्षा लक्षण-वडभीकारम् । एरका-मुर-कशोरि रथकारच पहिका। पिण्डौमूलेन्द्रजाली वाक् शकम्भूरविमारको (३) । (१) वामरथसापावं वामरय्यस्तस्येमामि ( सघारुघोषलक्षणामि ) रति वाम- रथानि । थल वामरथ्यगन्दात् सधादिषु पायेषु "णि षणय-यात् संघाघोष सक्षणे" इति वक्ष्यमाणार्तिकेन रदम प्ण . तस्मिन् अपत्यप्यास लोमे वाम रथानोति । वार्सिकन्तु विचारस घेति सूत्रस्य टीका दृष्टव्यम् । (२) ननु वामरथाब्दस्य गर्गादिस्वात् कथमपत्यसामान्ये गा रत्सत पार पामरथयन्दादिति । उपचारात्-गोवत्वारोपादित्यर्थ । (३) पिण्डोमूल, इन्द्रजालि, याच, यकम् अविमारक। ७१ ·२६२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । एकजित् श्यावनायश्च पिटमत्-पथिकारिणौ । हन्ता भर्ता शूर्पणायो दामोणीपिरिनस्तथा (१)। भर्वः श्यावरयः श्यावपुत्तः सेनान्तदा मताः । कारवः, क्षत्तिये सम्राट, केशिन्याः केशिनो भवेत् । ये भातुर्वम् च तस्यैव (२) वेण: केनचिदीरितः । यमादित्यादितिश्चैवाऽपखाद्यादिपतिर्दिति: (३) । यखादिर्यथा पवश्व-कुल-राष्ट्रार्थ-गण-वास्तु-धनं वसु । विद्या-शत-नर-क्षेत्रं प्राण-धान्य-सभा-जगत् ॥ रथकारशब्दोऽत्र नातिवचन:, शिल्पिवचनस्तु कारुत्वेनैव प्राप्त: । शको भवतीति शकम्भूरिह पाठवलान्मकारागमः । हारिपेण्यः वैष्व- क्सेन्यः, वाहादित्वात् हारिषेणि: वैष्वक्से निः । एव तान्त्रवाय्यः तान्तवायिरित्वादि । सनाजोऽपत्यं साम्राज्यः, क्षत्रियः । अन्यत्र वाह्वादेराकतिगणत्वात् सामाजि:। केशिन्या अपत्य कैशिन्यः, ण्ये केशिनादेशः, अन्यथा पुंवद्भावे (४) कैश्यः स्यात् । भ्रातुरपत्थं भ्राटव्यः (५) ण्यस्य वम्, पिटवसादित्वात् भ्रात्रीयः । कस्य- (१) दामोपणीषि, एन । (२) भाटगब्दात् ण्ये सति तस्य गयस्यय पम् भयति, म इत् । (२) यम, ग्रादित्य, अदिति, पश्वादिगण भिन्नशब्दपूर्वक-पतिगन्द, दिति । (B) पु यद्भाश्यार्तिकसूत्रं ३.८ सूत्रम्य टोकाया दृष्टव्यम् । (५) भाटव्यो भाटज दियौ इत्यमरः । भ्रातु गनुरपत्यञ्च भाटव्यौ। अत हिट्पन्चे रुटिकल्पन, तेन सामान्य हिडेय न तु भारहिट। भ्राटपुत्व. गायपुरय भ्राटव्याविति महेश्वरः । सन्मते भालगडून भ्राता गवुश्शेति मन न्यम्-इति प्रयोगरलमालाटीका। .

·तडितः। चिन्मते वेणगब्दस्य कुर्बादित्वात् वैण्यः, तथा च-वण्यं पृथु हैहय- मर्जुनच इति। वेणाच्छन्दसौति पाणिनिसूत्राच्छान्दसमिदम् । यमस्यापत्य याम्यः । श्रादित्यस्यापत्यम् प्रादित्यः, स्ये स्थलोप:(१) अदितेरपत्यम् श्रादित्वः । प्रजापतेरपत्य प्राजापत्यः, एवं वैश्खपत्यः । दितेरपत्यं दैत्यः। पवाद्यादिपतस्तु -पाशुपतः जागत्यत इति कुर्बादि । गोरपत्यं गव्यः । राजोऽपत्य राजन्यः, क्षत्रियेऽभिधा- नम्, अन्यत्र राजनः.मन्वज्जेत्यादिना नियमेन न नलोपः, इनपन् इति नियमाव उङ्लोपः । श्वशरस्यापत्वं खर्यः, संज्ञायां वाहा- दित्वात् खाशरिः। मनोरपत्य मनुष्यः, ये सन्, न इत् । नाडायन इति-नडस्यान्तरापत्यम् इति वाक्यम् । नडादिर्यथा-. 'नड भण्डित रोहिण शह पुटं पद (२) काण चर गिरि चक्र कुटम् । बिद काश वनं कुल धूम नलं किर चित्र सुरंखड लोह नरम् ॥ भडिलो भड़लो भडित: प्रकृति-(३) शपलो नमकः खदिरो मिमतः । चरकः शकटः शलभी बदरः स्थिरकः खरप: सुमनोऽज-जनाः ॥ (१) यदितिशब्दस्य कुर्बादौ पाठात् ण्ये यादिस्य , यादित्वगन्दस्यामि पत्र पाठात् पुनये ययोोप उत्यकारयकारयोलोपः। (३) पाद इति पाणिनोये। (९) मलसिरियल मशत इति सचिसारे, महत रति पाणिनीये

·५६४
मुग्धबोध व्याकरणम् ।
सायक दासक किड्वर दुर्ग
कातर काखल (१) पिङ्गल धुम्रम् ।
भण्डिल कोशल मुपक विशालम्
पातप चूप(२)मख विशम्पम् ॥
प्रोज; खरप पच्चाल वामोदन धरित्रिणः ।
अश्मा गोमो च गोलाक्ष (३) जलन्धर युगन्धराः ॥
कुमारः शिंगपा काव्यो वीक्षार्थीवितिशेतिको (४) ।
आनडुयार्जुनौ दण्डी श्यामो वाग्मी च सप्त च ॥
इन्द्रामुप्यौ निगुः (५) काश्यो राजव्य तिक पिजराः ।
होपः प्राणो दास मित्र मुलार्क टण शूट्रकाः ॥
अनुग्रीवः यविष्ठा च विखानरथ हंसकः ।
मण्डपाकश्मला ६)स्तम्भ-खर्जर-च चमसच ऋक् ।
ग्रीमो हस्ती वैख्य(७)वाप्यो सुकत्यः शोण-कामुको।
ब्राह्मणोडुम्बरालोह द्रोण जीवन्त पर्वताः ॥
स्वनाऽश्वलापदण्डं (८) स्यात् शलङ्ग स्त धकौशिके ।
वाशिष्ठे त वणो विप्रे कृष्णो जातस्त पूरुषे ।
-
(1) कातल इति पाणिनीये ।
१२) पाणिनीचे मंक्षिप्तमारे च धूप इत्यल हुस्खठकारो डम्यते ।
(1) गोलाद इति पाणिनीये
(8) वीन, ग्रह, इतिग, रतिक।
(५) निगु रति पाणिनीये ।
(६) यकश्मनगन्द' पाणिनीये मंक्षिप्तमारे च न दृप्यते ।
(a) बल्य रति पाणिनीये मंक्षिप्तमारे च ।
(८) सन, भवन, अप, दण्ड ।

·तरितः। ५६५ दर्भ पारायणे भगस्त्रगर्ते शुनकस्तथा । वास्ये ऋषावग्निशम्मा स्याच्छरहास्तु भार्गवे ॥ भारद्वाजे तु भावेयो भरद्वाज: शपस्तथा । आवेयेऽथ णायने च क्रोष्टोरुल्लुक् सदा मतः । प्णयान्ता प्णान्ताव गोवार्था ट्रान्ताव हरितादय: ॥ शिंशपाया अपत्यमित्यर्थे-पादायचो णित्ते शिंपादित्य- वाट-शेयो-दीर्घसत्र-देविकानाम् । शिशपादीनां णित्ते परे पाद्यचः स्थाने त्रि-प्रसङ्गे भात् स्यात्। शांशपायनः (१)। भानडुध इति- गर्गादिष्णान्तः । पर्जुनस्यान्तरापत्यम् पार्जुनायन: । वाहादि- त्वादा निः। एव साप्तायनः साप्तिः, पक्षानामपत्यं पाञ्चायनः, वाहादित्वात् पाश्चिः । वैण्य इति-वेणो नाम राजर्षिस्तस्यापत्वं हहेकोशलाजादेरिति (२) खड्, वैख्यस्तस्यापत्वं युवा वैण्यायनः । प्रतएव एय-टु-क्षत्रियाभ्य इति न लुक् । द्रौणायणोऽखत्यामा इति तु पुचे पौधत्वोपचारात्। शलहोरन्तरापत्यं शालडायन: णायने उतो लोपः। इदमकौशिके, कोशिके तु बाहादिः । वाणायनो वाशिष्ठः, अन्यत्र वाणि: । कार्णायनो विप्रः, अन्यत्र कार्णिः । जातस्यान्तरापत्यं जातायन: पुमान् । पुरुष इति {1) शिशपाया विकारः सागपो दण्ड इत्यपि । दित्यो लाडूल, तवहतीति दित्यभाषभ तस्थायं दान्योह। दावह रति कान्यायन । दितिं बहतांति दितिवाट करसपतमानात इत्यर्थे दायूह इति कचित् ! हाउस रति ख्यातो सरचरपरिविशेष । वेयसि भवं चायसम् । दोसवे भय दार्पसत्रम् । देविका नहो, तव भवं दापिकमुद ( मयोगरत्नमाला १९६६ सू।। (२) कुमादेरिति २८ सूपस्य टोकाइया। 1 ·मदोर्ट सामना जियाउलगायः त्रिनिकी सी हलक करकन्टिनागासप्रायर', पर दानिभार वाचन: उनका यनी वाल:, उदमौनत्र, विवादिकता प्रकिरण. ऋषिः, कादिनन् अनिर्मित महत्पनीकांत मापदना, विवादिताद्। प्रदेण्या सारख व., उन्नविधि महाशारदानगन्यायावादात्र:- ऋषि-मः, मतिः-शरलं जटायनकोदर या। इमशिन इन कथिन् । गोत्रविहिकमान गोविडिकाना नहाटी ने, नचाट निम्नान कर यः। नने का इतिगरीकान्तमा, मा पलं युवा लो ना दिन मात्र हीच बाला इल्लादि। टानाग इति टनचानाला इति टाद्रि- चालं वा दानाय. ग जानायर इलादि। मित्र गांबावं नीम कार्ड दि वियां निकाल दाचायने 7 मारलं दानायगाः, मियां रिचार्टर गोवार्य इति निमामी वका र नौच्या का मुहम्म दिवाना गौरमितमापलं नान्द्रमः, जैश- डाला इरिनादयः । हरितवान्दगल वारितः, द्विादन 146295 आमादयः "; दिखाया , सारंट जाळगन् । । ...

·तरितः । 1 त्वात् दः, तस्थापत्यं युवा हारितायन: । परस्त्रिया अपत्य(१) पार- शवस्तस्थापत्यं युवा पारशवायन इत्यादि । पैलादेः (२) णायनस्य लुक् । पैलादेः - परस्य णायनस्य यूनि विहितस्य लुक् स्यात्। पौलाया अपत्यं पैलस्तस्थापत्यं युवा पैलः। एवमुदीचोऽपत्यम् औदश्चिस्तस्यापत्यं युवा श्रीदश्चिरि- त्यादि। पैलादिर्यथा- पैल प्रौदधि-भौलिङ्गि सात्यकामिय सात्यकिः । औदवन्यौदमजयौदशति(३)यालयस्तथा । गोपासन्यौदमेषी च देवस्थान्यौदगायनी। खाफल्कयौदक्षितौ राहक्षतिश्चैवौमिहायनिः । पैङ्गलायनि वाल्कायनि पैङ्गायनि वारुणि । शान्ताना- मेषा "प्राचां योसावयादे"रित्यनेन लुकि सिहे अप्राचार्थ पृथगुपादानम्। प्राचा प्णेचावैयादेः। प्राचां गोत्रे यः पिणस्तदन्तात् यूनि विहितस्य प्णायनस्य लुक स्यात्, न तु वैयादेः। न्तरापत्यं पानागारिस्तस्थापत्य युवा पानागारिः। वैवाटेस्त पवागारस्या- (१) परस्त्रीयन्ट्स्य परमादेश । अव गीयोचन्द्र. मात्र परस्त्रीगन्देन भिन्न- मातोया तो वाच्या, हटवायं शन्द । मानोटाया. भूदाया अपत्यं पारय, अन्याय तु पारसमोय । (२) अल वाल्यांदरित्यपि साठ वासस्थान्तरापत्यं वालि, तस्थापत्यं युवा वालिरित्युदाहरणक्षा (२) काधिकाया वृहन्मुग्धबोधे च उदबुद्धिरिति पाठो दृश्यते सिद्धान्तकौश- द्यान्त उदादिरिति।

·५६८
मुग्धवीधं व्याकरणम् ।
-
विस्यान्तरापत्यं वैद्विः तस्यापत्यं युवा वैद्वायन: । धारणम्या.
न्तरापत्यं धारगिः तस्यापत्वं युवा धारणायन इत्यादि ।
वैयादिर्यथा-
वैशिधारणि वाल्मीकि प्राणाहतिय देवतिः ।
तौल्वल्यामुरि-दैवोहि पौष्पि-वैल्व कि-वेरकि
कारणुपालि-वैकर्णी कालियाहिसको तथा ।
चापटक्यासिबन्धी पोकरसादिश्च नैयमिः ।
देवमत्यान्तरहती तथा देवयजिम्मतः ।
न भरत गोत्राच्च । प्राच्यात् भरतगोवाञ्च यूनि विहितस्य लुक
स्यात् । अर्जुनस्यान्तरापत्यम् पार्नुनिस्तस्यापत्य युवा प्रार्जुना-
यनः । पूर्वस्य बाधकोऽयम् ।
पैटवसीय इत्यादि। पिळवारपत्यमिति वाक्ये णीयः,
णित्त्वादिः, स्त्रिया पैटवस्रीया, पैटस्वस्रीयाभाय (१) इत्यादि।
पिलवस्रादिर्यथा-
पितुःस्वसा तथा मातुः, वसा, स्वातुरणिद् भवेत् ।
कुत्सायां णायनिचैव सौवीरगोत्रसम्भवः ॥
भाटशव्दात् णीयोऽणित, तेन भ्रात्रीयभाय्य इति (२) ॥
सौवीरगोत्रसम्भवो णायनि: (३) कुत्साया पिढप्वस्रादी पठ्यते,
तस्मादपि अणिमीयः । यमुन्दस्यापत्य यामुन्दायनिः तस्यापत्वं
-
(१) बाल युवकाविकारार्थवजणित्तान्तत्यान पुवद्भाव ।
(1) चल णिचान्तस्याभावात् पुरवाया।
(३) सौवीरगोलापत्येऽर्थे सम्भूतो यो पानिमत्ययसरन्नाः गन्दा रम्मी ।

·तद्धितः। युवाऽणित्त्यः, यामुन्दायनीयो जाल्यः, रेवत्यादित्वात् यामुन्दाय- निकः। एवं सौयामायनीयः सौयामायनिकः, वार्णायणीयः वार्णायनिकः । तथाच- यमुन्दय सयामा च वार्णस्तेभ्यः फिज (१) स्मृताः । सौवीरेषु च कुत्सायां हौ योगी शब्दवित् स्मरेत् ॥ दूति महावृत्तिः । हौ णीयष्णिकौ। णित्त्वाभावे पूर्ववत् प्रयोजनम् (२)। रैवतिक इति-रेवत्या अपत्यम् इति वाक्यं, ययोरित्यादिना ईकारलोप: प्रिय, स्त्रिया रैवतिकी। भाखपालिक पति अख पालयतीति अखपालः षण, तस्यापत्यमिति वाक्यम् । रेवत्यादिर्यथा- रेवत्यश्व-मणि-द्वारपूर्खपालोऽथ कुत्सने (३) । गोत्रस्त्रियश्च (४) बाहुल्यादृद्धाः सौवीरगोबजा: । कर्णग्राह-सक ग्राही कुक्कुटाक्षस्तथैव च । हकवची सवर्णा च परे शिष्टप्रयोगत. ॥ अश्व-मणि-हारेभ्यः पालो रैवत्यादौ पठ्यते । जयादित्यस्तु अश्वपाली मणिपाली हारयालीति स्त्रीलिङ्गमगीकरोति। न्यासे तु हारपालादौनामदन्तनिर्देशः । अथानन्तर गोत्रविहितत्यान्ताः . . 11) पाशिमीये फिजात्यय , तर्कशागीयमते णायमि.। १२) पुषद्भावसिद्धिरित्यर्थ । (३) पिवरसं विज्ञान मात्रा व्यपदेयोऽपत्यस्य कुत्मेति काशिका (8) पौलममत्यपत्यं गोल तथाभूता या खिय. गोबस्तिय । 1 ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । स्त्रीलिङ्गाः कुत्सायां रेवत्यादौ पठ्यन्ते । यथा---गाया अपत्य युवा गार्गिको जाल्मः, ग्लुचुकायन्या अपत्यं युवा ग्लौचुकायनिको जाल्मः, मिमतादित्वात् गार्ग: ग्लोचुकायनश्च जाल्मः । गोत्रेति किम् ? कारिकेयो जाल्मः । स्त्रियः इति किम् ? औपगविः । कुत्सायामिति किम् ? गार्गेयो माणवक: (१)। कुत्सन इत्येव, तेन सौवीरगोत्रे ये वृद्धास्तेऽपि कुत्सायां बाहुल्याट्रेवत्यादौ पठ्यन्ते । भगवित्तस्यापत्यं भागवित्तिस्तस्यापत्य युवा भागवित्तिको जाल्मः, बाहुल्यात् पक्षे यथाप्राप्तं भागवित्तायनो (२) जाल्मः । रणविन्दोरन्तरापत्यं ताण विन्दवः तस्यापत्य युवा तार्णविन्द- विकः । आकशापस्यान्तरापत्यम् अत्रादेराकृतिगणत्वात् आक- शापेयः, तस्यापत्यं युवा आकशापयिकः । अन्ये तु अवधादि- पठितत्वात् पाकशायनशब्दस्यैव आकशायनेयिको जालमः इति वदन्ति, तत्र । तथाचाहुः- भागपूर्वपदो वित्तिहितीयस्तार्णविन्दवः । तीयस्त्वाकशापयो गोत्रात् (३) ठगबहुलं ततः (8) ॥ इति परे। (१) अवापि गाग्याँ अपत्यं युति पाक्यम् । “मातामहादेपछ क्षणार्थों ऽयं प्रयोग इति नास्ति कुत्मा' इति काधिका। (२) गोवणान्ताना नडादौ पाठादन प्णायन । (३) गोलात गोलपिहितप्रत्यगन्तात् । (8) ततस्तस्मात् भागयित्त्यादिशब्दलयात् ।

·तचितः। ४२५ । मन्वर्जान्वर्मोक्षस्येनोऽनोऽध्वात्मनो- पत्यष्णेऽविकारणाभावकर्मय ईने न न लोपः। (मन्वर्जान्वर्मोक्षस्येन: ६, अनः ६६, अध्वात्मनः ।, अपत्यष्णे ७, अविकारप्णाभावकगाये ७१, ईने ७, न ॥१॥ न-लोप ११)। । ठक् णिकः। वहग्रहणनिह स्त्रीनिहत्त्यर्थम् (१) । सौवीर- गोत्रजा इति किम् ? भोपगविर्जालः। कुत्सायामिति किम् ? भागवित्तायनो माणवकः । शेषानुदाहरति यादव इति-यदुर्नाम कवित्, तस्यान्तरा- पत्यार्थे ष्णः । प्राङ्गिरस इति-अङ्गिरसोऽपत्यम् इति वाक्यम् (२) । मुनौ तु शिवादित्वात् (३)। एवम् प्रोपगवः माधवः मारीच इत्यादि। ४२५ । मन्। मनं वजयतीति मन्वजः, स चासौ अन् चेति मन्वर्जान्, स्यादिन् स्येन्, मन्वान् च वमा च उक्षा च स्येन् च तत्, मन्वर्जान्वर्मोक्षस्येन् तस्य । अध्वा च पात्मा च न विकारोऽविकारस्तस्मिन् पणः अविकारण, भावश्च कर्म च ते भावकमणी, न भावकम्मणी प्रभावकम्मरणी, तत्तस्य। 11) सौबीरगोलमा इत्युक्तरपत्यप्रत्ययान्ना सौवीरगोलोत्पन्नवाचका' यदा ग्टान्ने । ते चापत्यमत्ययातत्यादादिसरष्टयौ सुनका भवनि, तथापि Er. पहण, तथाविध-स्खोन्निनगन्द-निष्ठत्त्यमिति भावः। (७) स्थल अङ्गिरा माम कथित् । (३) शिवादी कुर्तध्यन्धकटप्णय इत्युक्ने ।

·५७२ मुरधबोधं व्याकरणम् । . मन्वजस्यानो वाण: उक्षणः स्यात् परस्येनच अपत्याधं- णे, अनी विकारार्थवर्जे पणे सावकमार्थवर्जे ये च, अध्यात्मनो- रोने, न-लोपो न स्यात् । याज्वनः भाद्रवम्मणः औक्षणः चाक्रिणः। शेवः वाशिष्ठः। तयोर्यः अभावकम्मयः, पश्चात् अविकारणच अभावकम्मयय तत्तस्मिन् । याज्जनः इति यज्वनोऽपत्यम् इत्यर्थे प्ण: वोर्लोपौती तेऽच्चे इति प्राप्तनलोपोऽनेन निषिध्यते । मन्वज इति किं ? भाद्रसामः सौसामः । अपत्यष्ण इति कि ? चम्मणा परिहती रथः चान्मणो रथः (१)। सन्वर्जानित्युक्तः वामणो वजने प्राप्ते वमग्रहणादाह भाद्रवन्मणः इति--भद्रवम्मंगोऽपत्यम् इति वाक्यम् । एवं शावमण इत्यादि। औक्षण इत्यादि--यद्यपि मन्वन्जे त्यनेन नलोपप्रतिपधाटुक्षणोऽपि प्रतिषेधः सिध्यति, तथा- प्युक्षण: पृथग्ग्रहणमेवं जापति, अपत्यप्णातिरिक्त प्णे नलोप- निषेधो न भवति, तेन औक्षं पटमित्यत्रानोऽविकारणे (२) निषेधो न स्यात् । चाक्रिग इति-चक्रिणोऽपत्यम् इति वाक्यं, स्येनो न अस्य सूत्रस्य योगविभाग: कर्तव्यः, तेन क्वचिद- चत्रापि (३) । तथाहि-- नलोपः। -- (१) अव मनन्तत्वान्नलोमे प्राप्ते अपत्यार्थपणाभावान्न नलोपः। (1) बौनमित्यत्र इमर्थविहितणे इत्यर्थ । (३) अप्रसिघिन-ननोपोऽपि न स्यादिति शेपः।

·तदितः। ५७३ - ब्रह्मणो नातायपत्यष्णे। ब्रह्मणोऽपत्यष्णे मलोपो न स्यात् जाती। ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्मणो जाति: (१)। अपत्यप्ण इति किं ? ब्राह्मी नामौषधिजातिः। जातो किं ब्रह्मणोऽपत्यं बाध इति । पणि गणि गाधि केशि विदथिनो वा तु हितनाम्नः । एषामपत्यष्णे नलोपो न स्यात् हितनाम्नस्तु वा। पणिनो- ऽपत्यं पाणिनः, एवं गाणिनः गायिनः कैशिन' वैदथिनः । हित- नानोऽपत्यं हैतनाम्न: हैतनामः । इनोऽकलाप्यादेरनपत्ये । इनो नस्य लोपो न स्यात्, न तु कलाप्यादः अनपत्यष्णे परे। साग्विण: मेधाविनः । अपत्ये तु मेधाव इत्यादि। कलाप्याटेस्तु कलापिन इद कालापम् । कलाप्यादिर्यथा- कलापी पीठसी च कुथुमी तैतिलो तथा । जाजली लागली स्यात् सब्रह्मचारिशिखण्डिनी। कलाप्यादौ शिलाली च नव शब्दाः प्रकीर्तिताः ॥ कर्मचम्मणोरताच्छोल्यकोषयोः । ताच्छोल्यभिन्ने कम्मणः कोषभिने चम्मणो नलोपो न स्यादनपत्यणे। काम्णं चाम्म- णम् । अताच्छील्यकोषयोरिति किम् ? काम्मः कम्मशीलः, चाम्मः कोषः। दण्डिहस्तिनः प्णायने, जियाशि वासिनोस्तु णेयणायन्योः । नलीपो न स्यात् । दण्डिनोऽपत्य दाण्डिनायनः, एवं हास्ति- नायनः। ननाशिनेयः वासिनायनिः । (1) बाल मनन्तस्यापि धमत्यपणे न नसोप ।

·अपनी मारना
: !ि या नी ग्रटः प्रया, नमन
त्तिदा पान::
मैट इलाटि: गिरजापति वाचा !
गिगादियंदा-गि ना गड़ा ना न्यूरी
का नृमी मुनि मन्दि यज्ञाः ।
या विधागा कई
मन गेवाभिमान दगडा: ।
हन्नान वारक व की:
जानी र समिट योनः ।
खट्टाली भूरि न्मान मिटा:
प्रचार कृषि कोन्निना:: :
मटकी वतन: लिगः नवन::
महारोगलार व्होडाट: गबगः ।
अग्यो अरिक उञ्या गट-वनी ।
नटिन्दनी नीलां मनटन।
खरजी नमितानः कृदन्यः पौषि ऋना ।
नधि कटानबता डिविधिद:
जानाधिषिकन्नती प्रमिला।
व: भाग नहटः वाय::
प्रहदा मार्ग मंत्रा नीमन्ना मका इह ।
मानहाने महाचदा चादी मनः।
गिट,
ड. मारे।

·तद्धितः। ५७५ पास्ये विकर्णोऽथ क्षीरङ्गदः परिषिकोऽपि च । दशरथः कनीनच कन्यायाः ष्णे भवेत्तथा ॥ त्रिवेण्या स्त्रिवणो विश्वसस्तु रवणोऽपि च । विश्रवणो मनोर्खा सन् गणसूत्रप्रमाणत: ॥ इहादन्तानां पाठः ष्णिबाधनार्थः । धजिकारान्तानां स्त्रीत्या- न्तानाश्व प्णेयबाधनार्थः । तक्षन्–शब्दस्य कारवाचकत्वात् ष्णिबाघनार्थः । तक्ष्णोऽपत्यं ताक्ष्णः, मनवर्जान् इति अनन्तत्वात् नलोपो न स्यात्, कुर्बादित्वात् ताक्षण्यः । गङ्गाया अपत्यं गाङ्गः, अनादित्वात् गाङ्गेयः, तिकादित्वात् गाङ्गायनिः । पोलाया अपत्य पैलः, अत्रयादेराकृतिगणत्वात् पैलेयः। पर तु क्वचित् अपवादविषये उत्सर्गोऽभिनिविशत इति न्यायात् इत्याहुः । एवं साख्वाशब्दस्याप्युदाहरणीयम् । जरत्कारुशब्द जबन्तस्तन्वादिपाठात्। ऋष्टिषेणशब्दस्य सेनान्तत्वात् ण्यष्णि- बाधनार्थः। कुरुवशोत्पन्ना ऋषिवाचका अन्धकवंशोपन्ना हष्णि- वशोत्पन्नाव सर्वे शिवादौ पठ्यन्ते । कुरो:-नाकुलः, साहदेव । ऋषेः-मूले वाशिष्ठ इति–वशिष्ठस्यापत्यम् इति वाक्यम्, एवं वैवामित्रः । अन्धकस्य-वाफल्कः, तौर्वसः । वृणे:--वासुदेवः, आनिरुद इत्यादि । ननु सर्वेषां व्याकरणाना माहेशमूलक- त्वेनाधुनिककुर्वृष्यन्धकहष्णिवंशवाचकाना कथं शिवादी पाठ इति चेत् सत्य, शिवस्य सर्वज्ञत्वात् तव तेषा सहलनम् । यहा ऋषेरनादित्वात् कुर्वृष्यन्धकवृष्णिवशा एवानादयः, अतएव तम्यस्त्वविधानमित्यदोषः । महाना मानुषीसज्ञाना तावत्

·५०६
मुग्धबोध व्याकरणम् ।
।
चिन्तिताया अपत्यं चन्तित: गैतितः से ग्रहहानां
नटोमंचकानां तावत्-यमुनाया प्रपत्यं यामुनः, इरावत्या
प्रपत्यम् ऐरावत: नान्मंद इत्यादि ।
नान्मद इत्यादि। अवृहा इति किं ,
वासवदत्तेयः चान्द्रभागेयः (१)। शुङ्गस्यापत्वं गोडो भारद्वानः,
अन्यत्र गोभिः। छगन्नस्थापल्यं छागन्तः श्रावेयः, अन्यत्र
छागलायनिः । विकर्णस्यापत्यं वैकर्गो वात्स्यः, अन्वव वैकर्गि: ।
कन्चाया अपत्यं कानोन: कर्णः व्यासच। विवेण्या अपत्वं
वैवणः । वियवसोऽपत्यं रावण: वैचवण्य । मनोरपत्यम् इत्य
पणः, तस्मिन्मनो: सन् वा, न इत्, मानुषः पचे मानव इति ।
विदादेर्गोत्रेऽपेम्बानन्तव्ये टुः । (२) विटस्यान्तरापत्वं वैटः ।
एवम् श्रीवः । स्त्रियां पित्त्वाटीप वैदी इत्यादि ।
विटाटिया-
विद उर्बो भरद्वाजः किन्नात: कुशिको हरित् ।
विश्वानर. कश्वपीऽपस्तम्बो हद-रीतरी ॥
कूचवारगरहन्ती रयन्तरगविष्ठिगे।
ऋष्टिपेगाव किन्दी मठरी विविष्टपि ॥
पुनर्भूर्दुहिता पुचः प्रतिबोध-ननान्दगे।
हयग्व: प्रियको धनुबध्योग-शुनकावपि ॥
(1) अव चन्द्रभागा-पर्याय-बान्दमागा-चान्द्रमागीययोरन्यतरमार पोय ।
अन्यया सहवं न स्यात् ।
in, विटादेगावापत्न्याः स्यात् । अमिटरचिर्गपणे दटव्या।

·1 3 0 1 ODOH O co to mo 1 0 12 12 10 0 van 13-19 - CSO C10 Como wo es menor 20 0 8 8 0 11 S Firuht (2nd Edition) Vol I Fnac. 1 @ Rs. 1 ! R: *gafarártıba, taso. 2-6 @ /10/ each Nityicirapaddhatıb, Froc 1-7 /10/ each Nitic3rapradipa Vol 1 Fasc , Vol II, Fasc 14 @110) each Ngasabindulika, Fasc 1 @/10/ each Yraya Kuanuiiijnli Praharda Vol II, Fnso 1-3 @ 110/ each Noin Fartika Tatpirer Parisudlu, Fasc. 1 2 @10/ each Arayasmina 2 Padumatta @ 21 each lu Prikrita Palud ? 1-7 @ /10/ each Panicara Sinfti, iu 'robo 28, Vol II, Fasc 1-6, Vol III, Fasc 1.-6 @ 110/ each 1+ Pardçar, Institutes of (English) @ 1/- each Parikoainukua Sutranz Prabudlacintamani (English) Faso: 1-3 @ 1/4/ each Rasıranram, Fasc 13 Ravisiddhanth Manjani, Fasc 1 Snddaraon-Samucnja, Fasc 12 @ 110/ eich Samaricon Enha Fase 15, @ /10/ each Saphlra Satra ftti, Fasc 1-4 @110) each 8 Ditto (English) Haso 1-3 @ 1/ ench Six Buddlust Nyara Tricte Sđddha ins3 Fuuuuudi, F13c 1 8 @ 10/ cach Susruta Samhita, Eng ) Fasc 1 @ 1/ ench Suddbihnumudi, Fasc 34 /10/ each Sundarannudam harram Surrra Siddhaoto Fasc 1-2 @1 $ each Synimda Sabtm *Tuttreya Brahmann, Fasc 11 25 /10/ each «Tartterira Srinuta, Foxc 27-45@1101 ench Tandyr Brahmann, F180 10-19 @710, each Tantra Vårteka (English) Fasc 110 @ 1/1/ each *lnttra Cmtšundi, Tul I, Fasc 1-9, Tol 11, I'lou 2-10 Vol III, Fnac 1-2, Vol IV Foro 1,Vol 1 Farc. 1-5 Part II Vol II Fasc 1 12 @ 110/ encb 23 Tattra Cintamnni Didinti Pirntı, Vol 1, Fasc, 16 Vol 1, Fg 1, @ 110/ enib s Tattra Cintimi Dıdhiti ftalas, Fasc 15, @ 110/ each Tatti arthadhigama Sutram, bosc 1 3@110 ench 13 Mirtlciotanioni, tasc, 13, @ /10/ each Trikapda Jandanow, Fnac 13@110/ ench Tula Satail, Faso 1 5 110/ each *Upamit bhava prparica hatha, Fasc 1 2 5 13 @ 110/ tauh 11 Uvåsagadnaio, (Text and Luglish) FAUO 1-6 @ 11. each 0 Vallila Cantz, Fasc1 @110/ 10 arça Kriya haumudi, Fascino @ /10/ each *Vayu Purinn, Vol 1, Fasc 3-6, lol 11, Fnse 1 7, 110) rach 14 Vidlica Panjata, Fasc 1-S Tol Il Fasc I /10/ each 5 lo Ditto Vol II, Fase 25 @ 1/4/ 0 Viridaratnikern, Fasc 1-7 @ 110/ enclo d Prhat Sroynnibla Puriņa, Fasc 1-6 @ /10/ each 12 logasiatra Fasc, 13 Tibclan Series Amirkoshn Baudhastotrunngriha, Tol I A Lorrer Ladaklui rersion of Kesareaga, Fasc 1-4 @1/ each Nsarabiadu of Dharmnlörti, Fasc. I Pag Sam S'lu Tin, karo l-4@1/ cach Rtoga bi jord dpus Albrı S'IB ( 11b & Sans Aradoğa Kalpalat: Vol I, tasca I 10, Tol II Fasc 1-10 @11 each Sher Phyig, Vol 1, Fasc 15, Vol II, Farc 13, Vol III, Faxc 1 6, @ 1/ each it Arabic and Persman Serics Amal i-Salih, or Shna Jihua Wanah 2 al lluqaddası (English) Vol I, Frsclot@1/ cach Āin i Akbart, Fasc. 1 22 @ 1/8/ each 33 Ditto (Englis) Vol II, Faxc. 15 Vol III, Fasc 1-5, Indes to Tol II @ 2/- ench 29 thbarnimal, mith Index, Fasc. 1-37 (1/8) ench 50 albarniwali, English Vol 1, Fasc l..S, Vol II, Fasc 1-7, Vul Ill, Fasc l-1/4/ each Arabiu Bibliographr, by Dr A Sprenger, @ 110/ 10 Conquest of Syria, Farcia@10) each 10 Catalogue of Arabic Booho sud Januensipts, 1-2 @ 1/ cach *Tho other Fascioul of these works are out of stock and complete copiee counut be supplied 12 1 1 1 3 0 3 6 3 3 12 U 0 1 20 0 0 0 4 21 .

·S 1 1 * magam in the momen succecousco 0 S 12 S 14 0 8 1 Catalogue of the Perala Dooks and Menuscripla in the Library of the gatic Socie: of Beog?! Free 1-3 @ 1/cach * Dictionary of Arabic Technical Terms, and Arpendis, Fag: 121 C 1S cech 31 Faraa Vars, of Hasludi Ditto oi Zabardinet Kunny Form105-1-Rasbıdı, Fanc 1-34 @ 1/8/ each $1 Fibret-i Tūsi or, Tory's list of Shy'al Bookr, Faac 1-4C 1eich Gulsuz Hadiqatu L, Haqiqat, (Text Eng ) History of Gujarat Haft Armin, itators of the Peranan Juinnti, Face 1 @ 112, dacia History of the Caliphs, (English) Foc 1-6 1/4/ each Igalnamah 1-Jahangiri, Fac 1-3 @ /10/ each lebih rith Supplement, 51 Farc @ 1/-ench JIzagir 2 Rahini, Part I, F2-0 1-3 @ 21arh 6 123aur ullipara, Vol 1, Fuc 1-8, Vol II, Faec ). 9, Vol III, 1 10; Index to Vol 1, Fasc 1011, Index to lol II, FASC 10 12, Index to Yol III, Fauc 11-12 @11) each 35 Ditto (Eng) Fol I, Fasc 1-2, & 1/4/ eace Bemoirz of Talımasp Harhalu 'L Ilalı 'L-Ju'Diln Taec 1.? 2 untuklabui t-lavirihb, Fasc 1-15 @ 110) each Ditto (English) Vol 1, Fosc 17, Vol II FAOC 1-5 and 3 luderes, Vol 111, Fasc 1 @ 1/ each 16 Bluntakhabu l Luljah, Frec 1.18 @1101 ench 11 Ditto Part 3, Fase 1-2 @ 1/- each I Nukhbitu 1 Fikt, Fuc 1 @ 110/ 0 $1ūnis Kuradnámah 1 Iohandari, Farc 1-2 @ 1121 ench 1 Perrian and Turhı Dirana or Bayran Khan, Khan hhanan 1 Qaranipu 's Sayyaul of Kbud Yrr Kbin 'Abbasi, esitad in the original Perszin with English notes by Lieut Col D Ć Phullott Riyazu g Salatin, Fasc 1--5 @ 110/ ench 3 Ditto (English) Fasc 1.5 @ 1/ Sunh Alau Nama 1 Tadh}ira 1 khushoirien 1 lubaquiti Magiri, ( English ), Farc 1-14 @ 1/- each Ditto Inner 1 Tarikh i Firaz Shalu of Zián1--din Baro: Fwc 1-1/10/-nch 4 Tarikh i Firüzabābi, of Shams i Siri: Azf Farc 1-8 1101 carh 3 I en Ancient Arabic Poern, Tasc 1-2 @ 1/8/ each 3 The Mahanı 'L Lughat A Grammar of the Turki Language in Persian 1 Tuzh 1 Inhangart, (ing) Fuc 1@1/ 1 W13-0 Riinin, Farc 1-5 @ /10) erch 3 Zafarpimah, Vol 1, Fasc 1-3, Vol II, Fnac 18/10/ each 10 6 0 10 8 0 . > . 0 2 0 t! . 0 1 0 G 12 8 0 . 10 O ASIATIC SOCIETY'S PUBLICATIONS 1 ARIATIC RPSEANCOYS Vola XX @ 10/esch 20 2 ProceEDINGS of the Artic Society from 1875 to 1899 (1900 to 1004 are out of stock) @18/ ner No 3 Joonval of the Asiatic Society for 1875 (8), 1871 (7) 1872 (8), 1878 (8), 1874 (8), 1875 (71, 1876 (7), 1877 18), 1878 (B), 1879 (7), 1880 (8), 1881 (7), 1882 (0), 1883 (5), 1884(6), 1885 (6) 1889 (8), 1887 (7), 1888 (71, 1899 (10 1890 (11), 1891 (7) 1892 (81 1893 (11), 1894 (8), 1895 (7), 1806 (8), 1897 (8), 1808 18), 1809 (8), 1000 (7), 1901 17), 1902 (9), 1903 (8), 1904 (16), @ 1/8 per no. to Herbero and @21 per No to Xon Jembere N B~The figures enclosed 111 Eraldi qic the number of ros in carh Volume 4 Jonrnal and Procardioga, X S, 1995, to date, (Nos 1.4 nf 1905 nre out of gloch ), @ 1-8 per Vo to Members And Rs 2 per lo to Non Members 5 Jiemoin, 1905, to date Price Taries frora quinber to norber Discount of 20' to Nirmhers 6 Ceptenars RITICs of the Researches of the Socints froin 1781 1887 ✓ Catalogue of the Library of the Arintic Society, Leogal, 1910, 8 8 Boore and Herit one Dcarriptions of New Indian Lepidoptering Parts I-III rith 8 rolonrei Plata, 4to @G/ eaca 18 9 Kaçmiracaidåmsta, Parte I II @ 1/8/ 3 10 Persian Tradulatioa of Hij Broz of Ifpahan, by Haji Shaikh Almid 1 Kırma), aul cdited sith potez by Major D. C l'bllott. ro 10 مه .. Notice of Saarent lintwerpts, Farr I 34 @ 1/ parh Vepalere Luddbiet Sunrent literature, h Dr LL Nitra NB-All Cheques, 3100mg Orders, &c qust be movie picable to the Trc=4 15tr asizlic Societs," only Books are supplied by VPP 1