·श्री. अत्र व्याख्योदाहृतानन्था अन्धकारश्च. 75,81. अमृतार्य 47, 43, 63. भट्टारक 54. अनिसंहिता 73. भरद्वाजपरिशिष्ट 14,17,19,27, आमेयपुराण, 7. 45, 73, 74,87, 88. कालनिर्णय 19. भरद्वाजसंहिता 8,9,10,71,83. कोश (अमर) 51. भविष्यत्पुराण 22. ऋतुसंहिता 5. भागवत गारुड 22. भाष्यकृत गालव 23. भृगु 8. गौतम 19. महर्षयः 8,9. चरमोपायनिर्णय 67. मुरारि जितन्ता 83. मेधातिथि 8,14, 23, 750 तत्त्वसागरसंहिता उ. यतिधर्मसमुच्चय 26, 73,86. दत्तात्रेय 7,8. रत्नमाला 48. नृसिंहानुष्टुम 51. रामायण लक्ष्मीतन्त्र 61. 88. पञ्चम्तव पद्मभूमंहिता 26. परवरमुनिकाव्य 20, 24, 25, 72, पराशर मं] 9, 10, 12, 19, 75,76,85, 88, 20,21,22,25, 26, 73,75,88 वग्यरमुनिचम्पू 5. परवरमुनिशतक 15,72, 73,75, पाद्मपुराण 10. 76. प्रपत्रमापिनी 47, 18,05. पृहम्पनि विश्वामित मिण 5. SUS वृद्धमनु 9. मादा 70.

·रं 'पूर्वदिनचर्या. यथाऽनुजीवी नृपति यथा भक्तश्च दैवतम् ॥ तथैव देशिक शिप्यस्से- वेत विनयान्वित.। दास्याभिमानोऽनुत्रज्या श्रवणं कीर्तनं स्मृतिः ॥"- इत्यादिविशिष्टाधिकारिविषयविशिष्टशास्त्रदर्शनेन निरवधिकगुरुभक्ति- भूना च स्त्राचार्य भगवन्तं वरवरमुनिमधिकृत्य शतककाव्यचम्पु- प्रमुखप्रबन्यान्निबध्नन्नव्यपर्यवसितप्रीतिः 'गुरोवर्तािश्च कथयेत्' इति विध्युत्तम्भिताभिनिवेशस्तमेवाधिकृत्य दिनचर्याख्यप्रवन्धं प्रारभमाण. चिकीपितस्य निर्विघ्नपरिममाप्त्यर्थ स्वाधिकारानुरूपं गुरुनमस्क्रियारूप मङ्गलमाचरति-अङ्कइत्यादिना ।। इयं हि दिनचर्या पतिपावनं भगवन्त वरवरमुनिमधिकृत्य प्रवृत्ता स्वयमपि पति पावनी सकलैरपि निष्कृष्टसत्त्वनिष्ठेदिकवरिष्ठै, पद्धि शोऽनुयागानुष्ठानारम्भेष्वनुसन्धीयत इति सम्प्रदायः ॥ अई इत्यादि। तुझे निरतिशये, इदं भुवनमहलविशेषणम् । भुव- नानां भूलोकादीनां, मनले मनलसाधने ; अगर्हितेष्टार्थसिद्धिर्मलम् , अत्र रेतहेतुमतोरैक्याडेत्यलङ्कारविशेष । मङ्गले स्वयं प्राप्ये वा; मझेरलन् , मगि समर्पण इत्यतो मङ्गलशब्दो निप्पनः । इदं च पूर्वी- तराभ्यामन्वेति। कवेरकन्यायाः कावेर्याः, अझै उत्स; रङ्गे धाम्नि- 'यस्माद्रक्तिगतो विष्णु,' इत्युक्तरीत्या भगवदत्यन्ताभिमतस्थानविशेपे; मुखासीन-सुखेन वसन्तं; वरवरं मुनि-रूपौदार्यादिभिश्रीरारानेन सौसादृश्यात्तदाड्यधरं तत्त्वयाथात्म्यमननशीलं ; पन्दे-नमामि तोमि च; पदि अभिवादनम्नुत्योरिति हि धातुपाठः । एवं हि करण- येणापि मालमनुष्ठितं भाति। कवरकन्यायाः अ रङ्गे धानि सुखासीनमित्त्यनेन वत्सलतररमातामयुसनमुरानिपप्णशिशुसमाधिः स्फोर्यते । अत्र 'दुवाधिननको जनन्यहमियं धीरेय पुत्रीरश्री. रदेश्वरः' इत्यादिकं द्रष्टव्यम् । मुसासीनमित्यन ग-एतदयतारानन्तरं ·सन्याल्या. मयि प्रविशति श्रीमन्मन्दिरं रगशायिनः ।' पत्यु. पदाम्बुन द्रष्टुमायान्तमविदूरतः ॥ २ ॥ श्रीरङ्गविप्लवो नास्तीति प्रसिद्धिम्सूचिता; अङ्क इत्यकारेण उपक्रमा- तस्य च भगवदभिधानत्वात् । "देवनावाचकाशला ये च स्युर्भ- वाचकाः। ते सर्वनेर निन्द्यास्युलिपितो गणतोऽपि वा ॥"-- इत्येतदनानुसन्धेयम् ॥ १॥ अथ स्याचार्यण स्वविषयीकारप्रकारमनुसन्दधान -"तद्ववश्रवणो- त्सुक । पिग्रहालोकनपर श्रवण कीर्तन स्मृति ॥" इति भरद्वानोक्तप्र. कारेण पाचायचस्श्रवणादीनां फ्लरूपता भवदु सप्रतिभटता च वदन् 'प्रत्यक्षे गुररा मनुत्या' इत्याद्युक्तरीत्या प्रत्यक्षतो गुरु स्तुवन्नाधि- कोपितमन्नार्थ सगृहाति-मयिमविगतीत्यादिना अनास्पदमित्य- न्तेन ।। श्रीमन्निति सम्पुयन्तं,श्रीमदिति मन्दिगविशेषण वा; श्रीरिह सम्पानुरूपकेधार्यसम्पत् , तदतिशयश्च मनुवर्य ; आये कर्तृत्वेनान्त्ये अधिकरणत्वेन च तद्वत्त्वं द्रष्टव्यम् ; रङ्गशायिन. मन्दिरं मयि प्रवि- शति सति-पूर्व वैमुख्यहेतुरितदूषिते मयि अनुकल्पभूतमुरभित्पाद- लिप्सामात्रेण प्रविशनि सति । पत्युः-पति विश्ववेत्युक्तसर्वशेषिणः, पदाम्बुन द्रष्ट रगशायिनो मन्दिरमविदूरतम्ममीपे आयान्त; अस्य च स्वामित्यनेनान्वय । मयि प्रविशति जायान्तमित्यनेन तदेतत्काक- तालीयमिति न्यायम्मृचिन ; अविरत इत्यनेन च-'तदृष्टिगोचरास्सर्व मुच्यन्ने सफिल्लिौं ।' इत्युक्तप्रकारेण तत्सन्निधिप्रभावाद्वैमुस्यहेतु- दुरित नष्टमिति म्फोर्यते । पत्यु पदाम्युनमित्यनेन तु-"देवतान्तर- शादिभक्तिप्णाग्यहेतुए। साम्यहत्परमेकान्ती हरी म्वामीति नुद्धिमान् ।।"-इत्युचपारमैरान्त्यविशेपो यतीन्द्रप्रयणम्य मन्यते ।

·व्यास
पु.
पु.
वैकुण्ठगद्य
21,79.
श्रीगुणरतकोश 71.
8.
श्रीभाष्य 54.
78. श्रीवचनभूषण 70,71.
शाण्डिल्य
5,16, 19, 22, सप्तस्तवी 62.
26, 45, 71, 73, 74,86,88. स्कान्दपुराण 22.
शनिक
स्तोत्ररत्न
62,81,83.
5,86.
1

·॥ श्रीः॥ श्रीमते रामानुजाय नमः॥ दिनचर्या सव्याख्या. सौम्यजामातृयोगीन्द्रचरणाम्बुजपददम् । देवराजगुरुं वन्दे दिव्यज्ञानप्रदं शुभम् ।। पूर्वदिनचर्या अड्डे, कवेरकन्यायास्तु मुवनमहले। रङ्गे धाग्नि मुखासीनं वन्दे वरवरं मुनिम् ॥ १ ॥ व्याख्या सेवेऽहं भक्तिसाराख्यं सौदर्शनमहं महः । ययो जगमतां येन वेगासेतुर्विमावितः ॥ दिनचर्या व्याकरोति देवरामार्यनिर्मिताम् । वरदार्यदयानिनो वाधूलो वीररायवः ।। तत्रमवान् वरवरमुनिदासापरनामधेयो देवराजगुरु:-"गुरोर्नाम सटा जपेत् । तदर्धानश्च वर्तत साक्षानारायणो हि सः । कुर्मीत परमां भक्ति गुरौ तत्नियात्सलः ॥ तदरिष्टावसादी च तन्नामगुणहर्षितः ।

·२ पूर्वदिनचर्या. यथाऽनुजीवी नृपति यथा भक्तश्च दैवतम् । तथैव देशिकं शिप्यस्से- वेत विनयान्वितः। दास्याभिमानोऽनुव्रज्या श्रवणं कीर्तनं स्मृतिः ॥"- इत्यादिविशिष्टाधिकारिविषयविशिष्टशास्त्रदर्शनेन निरवधिकगुरुभक्ति- भूम्ना च स्वाचार्य भगवन्तं वरवरमुनिमधिकृत्य शतककाव्यचम्पु- प्रमुखप्रबन्धान्निबध्नन्नम्यपर्यवसितप्रीतिः 'गुरोर्वार्ताश्च कथयेत्' इति विव्युत्तम्भिताभिनिवेशस्तरोवाधिकृत्य दिनचर्याख्यप्रवन्धं प्रारभमाण- श्विकीपितस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थं स्वाधिकारानुरूपं गुरुनमस्कियारूपं मङ्गलमाचरति-अङ्कइत्यादिना ।। इयं हि दिनचर्या पडिपावनं भगयन्तै वरवरमुनिमधिकृत्य प्रवृत्ता स्वयमपि पडिपावनी सकलरपि निप्कृष्टसत्त्वनिष्ठेदिकवरिऐ. पछि- शोऽनुयागानुष्ठानारम्भेष्वनुसन्धीयत इति सम्प्रदायः ।। आइत्यादि । तुझे निरतिशये, इदै भुवनमहलविशेषणम् । भुव- नानां भूलोकादीनां, मङ्गले मझलसाधने ; अगहितेष्टार्थसिद्धिर्मशालम् , अत्र हेतुहेतुमतोरेक्याद्धेत्वलङ्कारविशेपः। मगले स्वयं प्राप्ये वा; मझेरलन् , मगि समर्पण इत्यतो मङ्गलशब्दो निप्पनः । इदं च पूर्वी- त्तराभ्यामन्येति । कवेरकन्यायाः कावेर्याः, अङ्के उत्सने रझे धामि- 'यस्माद्रक्तिं गतो विष्णुः' इत्युक्तरीत्या भगवदत्त्यन्ताभिमतस्थानविशेषे; मुखासीनं-मुसेन वसन्तं; वरवरं मुनि-रुपौदार्यादिभिधीरकरानेन सौसादृश्यात्तदाहयधरं तत्त्वयायात्म्यमननशीलं; बन्दे-नमामि लोमि च; यदि अभिवादनस्तुत्योरिति हि धातुपाठः । एवं हि करण- येणापि मालमनुष्ठितं भवति। कवेरकन्यायाः अ रझे धाग्नि सुखासीनमित्यनेन वत्सलतरसमातामध्यत्सारसुरानिपप्णशिशुसमाधिः स्फोर्यते । अत्र 'दुग्धाब्धिननको जनन्यहमियं धीरेन पुत्रीपरमधी- रजेश्वरः' इत्यादि द्रष्टव्यम् । मुसासीनमित्यत्र च-एंगदयतारानन्तरं ·सयाख्या. मयि प्रविशति श्रीमन्मन्दिर रङ्गशायिन । पत्यु पदाम्बुन द्रष्टुमायान्तमपिरत ॥ २ ॥ श्रीरङ्गविप्लवो नास्तीति प्रसिद्धिस्मृचिता, अङ्क इत्यकारेण उपक्रमा त्तस्य च भगवदभिधानत्वात् । "देवतावाचमाश्शन्दा ये च स्युभ- वाचका । ते सनेर निन्याम्स्युलिपिनो गणतोऽपि वा ॥"- इत्येतदनानुसन्धेयम् ॥ १॥ अथ स्वांनार्येण स्वविषयीस्करप्रसारमनुमन्ट वान -"तद्वचश्श्रवणो- त्सुक । विग्रहालोग्नपर श्रवण कीर्तन म्मृति ।" इति भरद्वानोक्तप्र. कारण म्वाचायचर प्रवणाटीना फ्लरूपता भवदु खप्रतिभटता च वढन् 'प्रत्यक्षे गुरव स्तुत्या' इत्याधुचरीत्या प्रत्यक्षतो गुर स्तुवनाचि- कीपितप्रधा सगृहाति-मयिप्रविशतीत्यादिना अनास्पटामित्य न्तेन ॥ श्रीमन्निति सम्बुध्यन्त,श्रीमदिति मन्दिगरशेपण वा, श्रीरिह सरूपानुम्पोदयसम्पत् , तदतिशयश्च मतुर्थ , आचे कर्तृत्वेनान्त्ये अविरणत्वेन च तद्वत्त्व द्रष्टव्यम् , रङ्गशायिन मन्दिर मयि प्रवि शति सति-पूर्व वेमुर यहेतुरितदूषिते मयि अनुकल्पभूतमुरभित्पाद लिप्सामात्रेण पविशनि सति । पत्यु -पति विश्वस्येत्युत्त सर्वशेषिण , पदाम्युन द्रष्टु रङ्गशायिनो मन्दिरमविदूरतम्ममीपे आयान्त, अस्य च त्वामित्यनेनान्वय । मयि प्रविशति आयान्तमित्यनेन तदेतत्काम तारीयमिति न्यायम्मूचिन , अविद्रत इत्यनेन च-'तदृष्टिगोचरासस मुच्यन्ते सर्वरिलिपे ।" इत्युक्तप्रकारेण तत्सनिधिप्रभावाटेमुग्यहेतु दुरित नष्टमिति म्फोर्यते । पत्यु पदापुनमित्यनेन तु- देवतान्तर सगदितिहमाम्यहेतुप । साम्यहत्तरमेवान्ती हरो स्वामीति सुस्मिान् ॥"-इत्युचपारमेरात्यविशेपो यतीन्द्रप्रवणम्य घयते ।

·पूर्वदिनचर्या. सुधानिधिमिव स्वैरस्वीकृतोदयविग्रहम् । प्रसन्नार्कप्रतीकाशप्रकाशपरिवेष्टितम् ॥ ३ ॥ श्रीरकरानचरणाम्बुजदिदृक्षया श्रीरशमन्दिरं प्रविशतो मम भवद्विप- यीकारलाभः काष्ठविचायकस्य महानिधिलाभ इवेति भावः ॥ २ ॥ 'आपादान्मौलिपर्यन्तं गुरूणामाकृतिं स्मरेत् । विग्रहालोक न परः' इत्यादिकमभिसन्धायाह-सुधानिधिमिति ॥ स्वैरेण स्वेच्छया, स्वीकृतः अपूर्वतयोपात्तः, उदनोऽतिशयितरामणीयको विग्रहो येन स तथोक्तः, तादृशं; सुधानिधि क्षीरसागरमिव स्थितम् । अत्र स्वैरस्वीकृतेत्यत्यन्ता- भिमतत्वं विग्रहस्य व्यज्यते; कर्मायत्तत्वे हि शरीरस्यानभिमतत्वमपि तदापतति । उदग्रेति सुधानिधित्यावस्थापेक्षयाऽपि रामणीयकाति- शयोऽभिसंहितः। यथावस्थितस्य सुधानिधेरुपमानानहत्वव्यजनाय चात्रोपमानशिक्षणं कृतं; तावताऽप्यभास्वरशुक्लत्वापत्त्याऽऽह प्रसन्ने त्यादि। प्रसन्नत्वमिह सौम्यशीतलत्वादीनां समवायः; तेन चार्को विशे- प्यते। यथावस्थितस्य हर्कस्योप्मलत्वादुपमानानहत्व; प्रसन्नार्कप्रती- काशेन प्रसन्नसूर्यसदृशेन, प्रकाशेन योतेन, परितस्समन्तात् , वेष्टित- मावृतम्, इकः काश इति प्रतिशब्दस्य दीर्घः। पूर्वत्रात्र चाभूतोप- मालङ्कारः; अत्र प्रबन्धे प्रायेणानुप्रासश्शब्दालङ्कारः; अत्र तु सन्दर्भ कुलकं नाम शब्दालङ्कारश्च उपमादयश्चार्थालङ्कारास्तत्र तत्र द्रष्टव्याः। 'कुलकस्तु स्याद्वल्मीके काकतिंदुके। क्लीवे त्वेकान्वयश्लोकवृन्दे' इति हि रखमाला । अन प्रसन्नात्यत्र तत्र गोविन्दमासीनं प्रसन्नादित्यवर्च- सम् ।' इत्युक्तभगवदन्वयप्रयुक्तं सौम्यत्वमभिप्रेतम् ; 'हदि निवसति यस्य सौम्यरूपः' इति युक्तम् । पूर्वत्र माधुर्यगाम्भीर्यपावनत्वादीनि विवक्षितानि । अत तु स्वकान्त्या विश्वाप्यायकत्वं विवक्षितम् । अत्र सुधानिधिदृष्टान्तेनास्य शेपासतारत्वं स्फोरितम्, यथोक्तं शतके- ·सन्याख्या. ६ पार्श्वतः पाणिपद्माभ्यां परिगृह्य भवत्प्रियौ। विन्यस्यन्तं शनैरड्नी मृदुलौ मेदिनौतले ॥ ४ ॥ "नित्यं पत्युः परिचरणतो वर्णतो निर्मलत्वान्'-इत्यादि ॥ ३ ॥ आयातमित्युक्तमायानं विशिनष्टि-पार्श्वत इत्यादिना ॥ पार्थतः पार्श्वयोः, सप्तम्यास्तसिः; मवतः सर्वविषयविरक्तस्य तव, प्रियौ-ज्ञान- व्यवसायप्रेमसमाचारैनिरतिशयप्रेमस्थानभूतौ वाधूलपरदनारायणतद- नुनश्रीनिवासगुरुवयस्। यथोक्तं शतके-"प्रेमस्थानं वरवरमुने सन्तु सन्तश्शतं ते तुल्यः को वा वरदगुरुणा तेषु नारायणेन !"---इति । मुक्तके च-परवरमुनिवर्यधनकृपापात्रम्' इति । विपद्माम्यां- पावनत्वमोग्यत्वादिना पद्मतुल्याम्यां; कराम्यां परिगृह्य-बहिरन्तश्चै- करूप्येण गृहीत्वा; यद्वा कन्यभिप्रायेण परिग्रहोक्तिः, परिग्रहो धुत्कृष्टकर्तृकापकृष्टकर्मकस्वीकारः। मृदुलौ सुकुमारी, अत्री नरणी, मेदिनीतले भूतले, शनैर्मन्दं, विन्यस्यन्तं निदधानं भवन्तमित्यन्वयः । अत्र परिगृह्येत्यनेन भवत्प्रियशब्दनिर्दिष्टयोः हस्तदानं व्यज्यते। उकं च भरद्वानपरिशिष्ट-"नीरसंपणं रस्तदानं मार्गप्रदर्शनम्। पश्चात् पार्श्वपुरोयानं जयालोकादिभाषणम्" इति ॥ यद्यपि-पाणिपद्माभ्यां परिगृह्येत्यनेन त्रिदण्डधारणस्यानवकाशः प्रतीयते । स तु न युज्यते, सिदण्डधारणस्य नित्यशो विहितत्यात् । तपा च श्रीमति पाचरात्रे तत्त्वसागरसंहितायां-'विष्णुरूपं सिदण्याख्य सर्वदा धारयेयतिः। -इति । व्रतुश्च-'विशतिं धारयेन्मातांदश वा पञ्च नित्यशः' इति । तया विष्णु:-"उपवतिं त्रिदण्डं च पात्रं नलपवि. प्रकम् । फौपीनं कटिसूत्रं च न त्याग्यं यावदायुपम्" इति । न मान्येन त्रिदण्टधारणं युग्यते, तस्यापि प्रतिपिद्धत्वात् । यदाह शौनकः-"प्रनमूनं घिदण्टं पशिसायद्विभृयात्स्वयम्। वारयेदि.

·. aur पूर्वदिनचर्या. अम्लानकोमलाकारमाताम्रविमलाम्वरम् । तरेणाथ प्रायश्चित्ती भवेद्यतिः" इति ॥ तथाऽपि-सम्यग्ज्ञानपद्विपये केन चिन्निमित्तविशंपेण त्रिदण्डधारणम्य कादाचित्कविरहेऽप्यदोषात् ; तथा च ऋतु:-"शीलं वृत्तं श्रुतं ज्ञानं वैराग्यं धर्मलक्षणम् । ऐश्वर्य विद्यते यस्य मात्रामिस्तस्य किं फलम्"---इति । बिदण्डं हि मात्रा- न्तर्भूतम् ; भगवन्मन्दिरगमनस्य भगवत्प्रणामार्थत्यालिदण्डधारणस्य न भगवत्प्रणामेन सहानुष्ठातुमशक्यत्वातिदण्डधारणविरह उपपद्यते । उक्तं हि शाण्डिल्येन- "निधाय दण्डवद्देहं प्रसार्य चरणो करौ। बद्धा.मुकुलवत्पाणी प्रणामो दण्डसंज्ञितः ॥ पादौ शिरस्तथा हस्ती निकुञ्च्य मुकुलाकृती । मनोबुद्ध्यभिमानेन प्रणामोऽष्टाङ्गसंज्ञितः ॥" -इति ॥ न हि विदण्डधारणे पाण्योर्मलीकरणमुपपद्यते, न चकेन त्रिदण्ड- धारणमितरेण तु करेण प्रणाम इति युक्तं ; एकहस्तप्रणामस्य निषि- द्धत्वात् । तदुक्तं भगवता-"एकेन पाणिना यो वै प्रणमद्देवम- च्युतम्। तस्य दण्डः करच्छेद इति धर्मविदो विदुः"-- इति । अतोऽत्र-पत्युः पदाम्बुजं द्रष्टुमायान्तमिति प्रक्रमानुसारात् पाणि- पद्माभ्यां परिग्रहोक्तिरुपपन्ना; त्रिदण्डवियोगनिषेधस्तु प्रणामविशेपा- दिकालव्यतिरिक्तकालविषय इति भावः । शनैरित्यत्र 'दृष्टिपूतं न्यसेत् पाद' 'दृष्टिपूतपदन्यासी' इत्यादिकमभिसंहितम् । मेदिनीशब्देन च मधुकैटभमेदोमेदुराया भूमेरीशदिव्यचरणनलिनयुगलव्यतिकरो महा- भाग्यपरिणाम इति व्यज्यते ; अथवा दिव्यचरणयुगलं सस्नेह भूमिरनुभवतीति व्यज्यते। निमिदास्नेहन इति धातुपाठः ॥ ४ ॥ .

·सव्याख्या. आपीनविपुलोरस्कमानानुभुनभूपणम् ॥ ५ ॥ एवं पादान्जसौभाग्यमनुभूय दिव्याङ्गसौकुमार्यमाश्रमोचितपरिधान- सौष्ठवमवयवान्तरसौन्दर्य चानुपन्धत्ते—अम्लानति !! अम्लान इव कोमलो मृदुल आकारो विग्रहो यस्य, स तथाक्त., तं; अम्लानस्तु महासहतिकोशः। अम्लानः-(@ITLLITERTAIतस्य शिरीषमाल- त्यादिभ्योऽपि सौकुमार्यातिशयप्रसिद्ध्या तत्सादृश्यं वर्णितं; अनेन न केवल मझ्योर्मुदुलत्वं, किं तु सर्वावयवेप्वित्युक्तं भवति । केचित्तु-उपरि पादत्रयेऽपि दीपिक्रमत्वात्तदानुरूप्याय आयपादेऽपि दीर्घोपक्रमपाठ- माद्रियन्ते ; तत्र-अम्लान इन कोमल: अम्लानकोमल., आ समन्ता. दम्लान कोमलः आम्लानकोमल -इति विग्रहो द्रष्टव्यः । अम्लानश्शि- रीप इत्यप्यन्ये । आतानं समन्ताद्रतं विमलं शुद्धमम्बरं यस्य स तथोक्तः, तम् । आताम्रत्वं गैरिकधातुना रक्तत्वम् ; तदाह दत्तात्रेयः- "मोक्षाश्रमे स्मृतं वस्त्रं रक्तं गैरिकधातुना। धार्य यज्ञोपवीतं तु सितं नवगुणान्वितम्" इति । विमलत्वं च-सुधानिधिमिवेत्युक्तवर्ण- 'विशेपलब्धपरभागवत्त्वम्। एतेन सुधासमुद्रथितविद्रुमपटलसादृश्य व्यज्यते। आपीनं तुद्गम् , विपुलं विशालं, उरो वक्षो, यस्य स तथोक्तः, तम् ; उरामभृतिभ्यश्चेति बहुचीही कम्। आनानु जान्दभिव्याप्ती भुनी भूपणं यस्य स तथोक्तः, तम् । अत्र योग्यताभिप्रायेण भुजयो- राजानुत्वमनुसंहितम् ; नातः पाचनः पाणिपद्माभ्यां परिगृह्येत्यनेन व्याघातः; तयोः श्रमाशङ्कया वा परमदयालोमध्ये मध्ये विचित्काल भुनयोः प्रसारणादानानुत्वं विवक्षितम् । अत्र-"चक्षुः कुक्षिश्च वक्षश्च घाणस्कन्धललाटकाः। सर्वभूतेषु निर्दिष्टा उन्नताशास्सुसप्रदाः ॥ दीर्घधूयामुष्का चिरजीवी धनी नरः" इत्यादिकं द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥ (१) 'पटसरया'-भेद. .

·सव्याख्या - . अम्भोनचीजमालाभिरभिजातभुनान्तरम् । ऊर्ध्वपुण्डेरुपश्लिष्टमुचितस्थानलक्षणैः ॥ ७ ॥ भिनेत्यनेन सहजयोरिव सदेशत्वमभिप्रेतम् । ययोक्तं महपिभिः- "नाभेरूलमनायुप्यमस्तात्तु तपःक्षयः। तस्मान्नाभिसमं कुर्यादुपवीतं विनानतो"-इति ॥ ६ ॥ एवं वक्षस्थलं तत्पाईसम्वन्धिमुनघुगं भुनशिखरावलम्धि यज्ञसूत्र तत्सदेशनामिश्चानुसंहितम् । अथ तदुपरिस्पर्शिनीमन्नबीनमाला- मूर्ध्वपुण्ड्रांश्च भुनभुनान्तरादिसम्बन्धिनोऽनुसन्धत्ते--अम्भोजेति ।। अम्भोनीजमालाभिः पद्माक्षमालाभिः; अभिनातं सुन्दरं, भुनान्तरं भुजौ च तन्मध्यमूतं वक्षश्च यस्य स तथोक्तः, तं; उचितानि शास्त्रानुरूपाणि, स्थानानि उदरादीनि, लक्षणामि सान्तरालत्वदशाङ्गुलत्वसपादत्वादीनि थेषां तथोक्ताः, तैर्ध्वपुण्डैः; अपश्लिष्टं संयुक्तं, उपश्लेषोक्तिः पुष्पितवत् सुघटितरवाभिप्रायिका; विशिष्टाधिकारिणां पद्माक्षमालादि स्मृतिसिद्धम् । तथा च भरद्वान:-"पवित्राण्यन्नबीनानि शङ्खचकाङ्क- भूपणम्। धारयेद्वैष्णवं नाम वैष्णवाश्रयमेव वा"-इति । पराशरश्च- 'उपवीतं शिखाबन्धम्र्ध्वपुण्डूं तथैव च । पद्माक्षमालां कौशेयं सततं धारयेट्विनः' इति । मालाभिरिति बहुवचनं शतपत्रसहस्रपत्रबीज- कृतवैचित्र्यार्थकतमालाबहुत्त्वं तुलसीकाष्ठखण्डकृतमालापवित्रमाला- बहुत्वं चामिप्रैति । उक्तं च-'ये कण्ठलग्नतुलसीनलिनाक्षमाला.'-- इत्यादि । ब्राले च-"श्रीकृष्णतुलसीकाष्ठमणिमालां तथैव च । श्रीम- स्पवित्रं देवेन धारितं वै गले तथा। सह पद्माक्षमालां च" इति । ऊर्ध्वपुण्डविपये च वृद्धमनु:-"उर्ध्वपुण्ड्रं मृदा धार्य यतीनां तु विशे- पतः। समचन्दनगन्यादीन् वर्नयेद्यापदायुपम्" इति। परावारश्च- "आदाय वैष्णवक्षेत्रान्मृत्तिका विमलां सिताम् । मूलमन्त्रेणापिमन्य . 2 ·पूर्वदिनचर्या. मृणालतन्तुसन्तानसंस्थानधवलत्विषा । शोभितं यज्ञसूत्रेण नाभिविम्बसनामिना ॥ ६ ॥ अथ वक्षसि स्थितं यज्ञसूत्रमनुसन्धत्ते-मृणालेति ॥ मृणालस्य विसस्य, तन्तूनां सूत्राणां, सन्तानस्य विततिविशेपस्य, संस्थानस्येव सन्निवेशस्येव ; धवला ल्विट कान्तिर्यस्य तत्तथोक्तं, तेन ; यद्वा-धवला विद् , यस्य तद्धवलस्विट् । मृणालतन्तुप्सन्तानसंस्थानमिव धवलत्वि- डिति विग्रहे-उपमानानि सामान्यवचनैरिति सूत्रेण समासः । अतो न व्यधिकरणबहुव्रीहिः; 'संस्थानमाकृतौ मृत्यौ सन्निवेशे चतुप्पथे। -इति रत्नमाला । नाभिबिम्बस्य मण्डलाकारनाभेः, सनाभिना सहन ; अन च-'स्वरस्सत्वं च नाभिश्च गम्भीरा सम्प्रशस्यते।'-इत्येतदनुसन्धेयम् । 'सपिण्डास्तु सनामयः। समानोदर्यसोदर्यप्तगर्म्यसहजास्समाः' इत्य- मरः। समाना नाभिर्यस्येति विग्रहे बहुप्रीहौ ज्योतिर्जनपदेत्त्यादिना समानस्य सभावः। यज्ञसूत्रेण यज्ञोपवीतेन, शोभितम् । धवलत्विपेत्यत्र च-धार्य यज्ञोपवीतं स्यात्सितं नवगुणान्वितम्।'-इति दत्तात्रेयवचन-' मभिप्रेतम् ; मेधातिथिरप्याह-“यतीनां त्रीणि शुक्लानि भवन्त्येतानि नित्यशः । यज्ञोपवीतं दन्ताश्च तथा जन्तुनिवारणम्" इति ; जन्तुनि- वारणं जलपवित्रम् । यज्ञसूत्रमिति यज्ञोपवीतपर्यायः; तदुक्तं मह- पिभिः-"तन्महामुनिभिर्वद ब्रह्मसूतमिति स्मृतम्। उपवीतं ब्रह्मसूत्रं सूत्र यज्ञोपपीतकम् ।। यज्ञमूत्रं देवलक्ष्य इत्याख्याप्पटूमेण तु"-इति । यज्ञोणत्येकत्वं पश्येकत्ववद्विवक्षितम् । तथा च व्यासभरद्वानी- "एकमेव यतेम्मू सानिनं नसचारिणः। सोत्तरीयाणि गृहिणस्तधेय वनवासिनः"-दति ; तथा भृगरपि-"उपवीतं वटोरेकं द्वे तथेतरयोः स्मृते। एकमेव यतीनां स्यादिति शासस्य निश्चयः" इति । सना:

·सव्याख्या. अम्भोनलीनमालाभिरमिनातमुनान्तरम् । ऊर्ध्वपुण्डैरुपश्लिष्टमुचितस्थानलक्षणैः ॥ ७ ॥ भिनेत्यनेन सहनयोरिव सदेशत्वमभिप्रेतम् ; ययोक्तं महापभिः- "नाभेरूळमनायुप्यमधस्तात्तु तपःक्षयः। तस्मान्नाभिसमं कुर्यादुपवीतं विनानतो"---इति ॥ ६ ॥ एवं वक्षस्थलं तत्पावसम्बन्धिमुनपुगं भुनशिखरावलम्यि यतसूत्र तत्सदेशनाभिश्चानुसंहितम् । अथ तदुपरिस्पर्शिनीमन्नबीनमाला- मूर्ध्वपुण्ट्रांश्च भुजभुभान्तरादिसम्बन्धिनोऽनुसन्धत्ते--अम्भोजेति ॥ अम्मोनवीनमालाभिः पद्माक्षमालाभिः; अभिनातं सुन्दरं, भुनान्तरं भुजौ च तन्मध्यभूतं वक्षश्च यस्य स तथोक्तः, तं; उचितानि शास्त्रानुरूपाणि, स्थानानि उदरादीनि, लक्षणानि सान्तरालत्वदशाङ्गुलत्वसपादत्वादीनि येषां तथोक्ताः, तैरूर्ध्वपुण्डेः, ऊपश्लिष्टं संयुक्तं, उपलेपोक्तिः पुष्पितवत् सुघठितरवाभिप्रायिका; विशिष्टाधिकारिणां पद्माक्षमालादि स्मृतिसिद्धम् । तथा च भरद्वानः-"पविताण्यन्जबीनानि शङ्खचकाङ्क- भूपणम् । धारयेद्वैष्णवं नाम वैष्णवाश्रयमेव वा"-इति ; पराशरश्च- 'उपवीतं शिखाबन्धमूर्ध्वपुण्डूं तथैव च । पद्माक्षमालां कौशेयं सततं धारयेहिनः' इति । मालाभिरिति बहुवचनं शतपत्रप्सहस्रपत्रबीज- कृतपैचित्र्यार्थकतमालाबहुत्त्वं तुलसीकाष्ठखण्डकृतमालापवित्रमाला- बहुत्वं चाभिप्रेति । उक्तं च-'ये कण्ठलग्नतुलसीनलिनाक्षमालाः'- इत्यादि । वाले च-"श्रीकृष्णतुलसीकाष्ठमणिमालां तथैव च । श्रीम- पवित्रं देवेन धारितं वै गले तथा। सह पद्माक्षमालां च" इति । ऊर्ध्वपुण्ड्रविपये च वृद्धमनुः-"उर्ध्वपुण्ड्रं मृदा घायं यतीनां तु विशे- पतः। भस्मचन्दनगन्धादीन् वर्जयेद्यावदायुषम्" इति । पराशरश्च- "आदाय वैष्णवक्षेत्रान्मृत्तिका विमलां सिताम्। मूलमन्त्रेणाभिमन्य 2

·पूर्वदिनचर्या.
ऊर्ध्वपुण्ड्राणि धारयेत् ॥ ललाढादिपु पारेषु केशवादीन् यथाक्रमम् ।
ध्यकुलं व्यझुलं वाऽपि सान्तरालं प्रकल्पयेत् । पार्थमगुलिमात्रं तु
ऊर्ध्वपुण्ड्स्य लक्षणम् ॥ हरेः पादाकृति रम्यं सुपार्श्व सुमनोरमम् |
नासिकामूलभारम्य ललाटान्तं मुविन्यसेत् ॥ उर्ध्वपुण्डप्रमाणानि
स्थानानि द्विजसत्तमाः । व्यूहभेदानि नामानि वक्ष्यामि च पृथक्पृथक् ॥
चतुस्त्रियङ्गुलं वाऽपि विस्तारं परिकल्पयेत् ॥ ललाटे केशवायेति
चतुरङ्गुलमायतम् । चतुश्चक्रधरं देवं शुद्धनाम्यूनदप्रभम् । कुक्षौ
नारायणायेति धारयेत्तु दशाङ्गुलम्"-इत्यादि । तथा श्रीपाश्चराने
पराशरसंहितायां स एवाह-"नासादौ घडलं पादं मध्यं सार्धा-
मुलं भवेत् । पार्श्वमगुलिमात्रं तु सुस्पष्टं धारयेहिनः" इति। पान-
पुराणे-'आरभ्य नासिकामूलं ललाटान्तं सुविन्यसेत् । समारभ्य भूगो-
मध्यमन्तरालं प्रकल्पयेत्" इति ; 'अन्तरालं व्यगुलं स्यात् पार्थी-
वगुलमात्रको'-इति च। 'हस्यं दीयं ततं तनु । वर्क विरूप वद्धामं
छिन्नमूलं पदच्युतम् । अशुभ्रम्'-इत्यारम्य, 'पुण्ड्माहुरनर्थकम्'-
इति न पदच्युतं-च्युतपदमित्यर्थः, बिन्दुच्युतमित्यादिवत् , न तु
पदरूपेण च्युतमिति; रूपेणेत्यध्याहारप्रसद्वात्; छिन्नमूलमशुभ्रमिति
च पूर्वोत्तरवैसप्यप्रसन्नाय । मरद्वानश्च-'उदरे हदि कण्ठे च दशाष्ट-
चतुरद्लान्'-इत्यादि विस्तरेणाह । 'त्रयोदश द्वादश वाऽप्यूर्ध्व-
पुण्डाणि धारयेत्' इति स एवाह || अब च सहयाविशेपानुक्ति
उभयसम्भवाभिप्रायेण ; 'यहा दशोर्ध्वपुण्ड्राणां धारणं तय पार्थिवम्'-
इत्यन्यपरोक्कामप्येतत्परामर्शदर्शनात्। अनापि हाशमय या
मिसिना। अत्र श्रीनर्णधारणमप्यभिप्रेतम् ; यथाऽह पराशर:-
'ऊर्गपुण्ट्रम्यान्नराले हरिद्रां पारयेच्छ्यिम्' इति । भरद्वानध-
'ततो दिव्यं न हारिद्रं सहेमनुलसीदन्टम् । मन्त्रेग धारयेपूर्णम्'-
शनि ॥ अम्भोगनीगमागशब्दे मागहरक्षणा योग्या ॥ ७ ॥

·सव्याख्या.. काश्मीरकेसरस्तोमकडारस्निग्धरोचिपा । कौशेयेन समिधानं स्कन्धमूलावलम्बिना ॥ ८ ॥ एवमूर्ध्वपुण्ड्रानुबन्धात् स्कन्धमूलं तत्स्थमुत्तरीयं चानुसन्धत्ते- काश्मीरोति ॥ काश्मीरकेसराणां कुङ्कुमकुसुमकिंजल्कानां स्तोमस्येव सद्दातस्येव कडारं रकं स्निग्धं रोचिः कान्तिर्यस्य तत्तयोकं, तेन स्निग्धशब्देन चाकचक्यं विवक्षितम् । स्कन्धमूलं कण्ठमूलमवलम्बत इति स्कन्धमूलावलम्बि, सुप्यजाताविति णिनिः। कौशयेन कृमिकोशोत्थ- वस्त्रविशेषेण, समिन्धानं परभागेन दीप्यमानम् । अत्र स्कन्धमूलावल- म्बिनेत्युत्तरीयत्वेन धारणमभिसंहितम् । पाराशरो हि चतुर्णामाश्रमाणां पृथक्पृथक् परिधानं वक्ष्यन् आदी चातुराधम्यसाधारणं कौशेयधारणं पृथगाह--'उपवीतं शिखाबन्धमूर्ध्वपुण्डूं तथैव च । पद्माक्षमालां कौशेयं सततं धारयेत् द्विजः' इति; नोत्तरीयमिति निषेधस्त्व- वैष्णवयतिविपयः। आयान्तमित्यागमनसमयावस्थितदशानुसन्धाने च स्कन्धमूलावलम्बिनेत्युक्तिरुपपद्यते। यतश्शाण्डिल्येन प्रणामकाल एव कण्ठगतवस्त्रत्वं प्रतिषिद्धम् ; यथा-'प्रदक्षिणे प्रणामे च पूनायां हवने तथा । न कण्ठगतवस्त्रस्याद्दर्शने गुरुदेवयोः' इति । कौशेयस्य कपायवर्णत्वमन्यत्राप्युक्तं-'कपायमेव कार्पासं वासः कन्यां च धारयेत् । वल्कलं वाऽजिनं वाऽपि कौशं शाणमयं तु वा'-इति ॥ ८ ॥ अथ स्कन्धमूलसन्निकर्पादधरसौभाग्यमनुभवति-मन्त्ररत्नेति ॥ मन्त्र- रत्नपदं द्वये योगरूढं; तत्र सर्वमन्त्रश्रेष्ठत्वं योगार्थः, श्रीमन्नारायणे- त्याद्यानुपूर्वी विशेपो रूट्यर्थः । योगदिश्च-सर्वेपामेव मन्त्राणां मन्त्ररनं दृयायम् । मन्त्ररतं द्वयं न्यासः प्रपत्तिश्शरणागतिः । नामानि मन्त्ररत्नस्य पर्यायेण निबोध मे'-इत्यादितोऽवगता। अस्य सर्वमन्तश्रेष्ठत्वं पराशराय नारदेनोकम् -- "मन्त्राणां परमो मन्त्रो ·१२ पूर्वदिनचर्या. मन्त्ररत्नानुसन्धानसन्ततस्फुरिताधरम् । तदर्थतत्त्वनिध्यानसन्नद्धपुलकोइमम् ॥ ९॥ गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् । रहस्यानां रहस्यं च सद्यम्संसारतारणम् । सर्व- संशयभेत्ता च सर्वकल्मपनाशनः । शरणागतिमन्त्रोऽयं सर्वसम्पच्छु- भावह.".-~-इति । पराशरेणाप्युक्तम्-'भ्यासाख्यं परमं मन्नं संसार- च्छेदन शुभम् । सर्वदं सर्वपापघ्नं महत्प्रियतरं विभोः' इति । लक्ष्म्या चोकम्-'वेदामृतमहाम्भोधेहरिणा द्वयमुद्धृतम्' इति । एतादृशोत्कर्षविवक्षयैवात्र मन्त्ररत्नपदमुपात्तम्। तस्यानुसन्धानेन उपांशूचारणेन सन्ततं सर्वदा स्फुरितः किश्चिच्चलितोऽधरो यस्य स तथोक्तस्तम् । अत सन्ततस्फुरितत्योक्तिरनुसन्धानस्य सदातनत्वं व्यञ्जयति ; तथा चोक्तम्-"अनेन मन्त्ररत्नेन मत्प्रियेण भनेत्सदा"-- इति । पराशरेण चोक्तम्-'यावच्छरीरपातं तु द्वयमावर्तयेन्मनुम्' -इति । स्फुरितपदेन चोचारणस्यात्यन्तोपांशुत्वं लब्धम् ; तेन च 'मन्त्रं यत्नेन गोपयेत्' इति शास्त्रार्थोऽनुष्ठितो भवतीति ध्वनितम् ।। अनन्योपायानां मन्त्ररनादेः स्वरूरतोऽनुपादेयत्वादाह-तदर्थेत्यादि। अर्थानुसन्धानरूपदृष्एविधया तदुपकारोऽनन्यौपायानां न टुप्यतीति तस्य मन्त्ररत्नस्यार्थे पुरुषकारोपायाद्यात्मकतत्त्वतत्प्रपत्त्यनु- छानात्मकहितररूपेऽभिधेये यत्तत्त्वं पुरुपकारतद्भावितगुणयोगतद्विशि- एसिद्धोपावतदीयविग्रहतदुपलक्षकचरणाविरूपसिद्धवस्तु, तस्य निध्या- नेन सन्नद्धसञः पुलकोदमो रोमञ्चोदयो यस्य स तथोक्तः, तम्; 'सन्नद्रौ सज्जवमिती' इति कोश'; नीत्युपसर्गेण भ्याने प्राप्तिदशा- भाविरसविशेषनिप्पादनसमर्थवेशद्यविशेषोपधायकभावनाप्रकर्षपर्यन्तत्यं विवक्षितम् ; तेन सन्नद्धपुलकोद्गमत्वोक्तिरुपपद्यते । अत्र च मन्त्र- रतस्य प्रपत्त्यनुष्ठानं प्रति करणमन्त्रत्वादनुष्टानस्य च सकृत्त्वात् भावः। ।

·सव्याख्या. १३ - स्मयमानमुखाम्भोनं दयमानगश्चलम् । मयि प्रसादप्रवणं मधुरोदारभापणम् ॥ १० ॥ सन्तनानुसन्धाननिध्यानोक्त्यनुपपत्तिरिति शङ्कापनोदनाय तत्त्वपद- मुपात्तम् । अनेन चानुष्ठानापेक्षया तयोरनुपपन्नत्वेऽपि कालक्षेप- भोगार्थतया तदुपपत्तिरित्युक्तं भवति ॥ यद्वा तदर्यस्य मन्धरत्नार्थस्य यत्तत्त्वं पर्यवप्तितं याथात्म्यं तस्य निव्यानेनेत्यादिरर्थः । पर्यवसितं याथात्म्यं च-विष्णुश्शेपी तदीयश्शुभगुणनिलयो विग्रहश्श्रीशठारि- श्रीमान् रामानुजार्यः पदकमलयुगं भाति रम्यं सदीयम्'- इति भगवत्कृष्णपादानुगृहीतरीत्या रामानुजस्य चरणशब्दार्थत्वं; तस्यैव यतीन्द्रप्रवणं प्रत्यनुसन्धेयत्वादिति बोध्यम् । सन्नद्धपुलकोटमं भवन्तं पश्यन्नित्यत्र च-'आहादशीतनेत्राम्बुः पुलकीकृतगात्रवान् । सदापर- गुणाविष्टो द्रष्टव्यम्सर्वदेहिभिः' इति शास्त्रार्थोऽनुष्ठितो भवति । उक्तं च भरद्वाजपरिशिष्ट-भक्तिनानसमाचारवैराग्यायनुमोदनम्'- इति ॥ ९॥ अथ-अधरसन्निहितं स्मितं सत्कान्तिव्यतिकरितमपाङ्गं तदुभय- मंवादि वचनामृतं तदुन्नेयं स्वस्मिन्ननुग्रहं चानुसन्धत्ते-स्मयमानेति ॥ स्मयमानं सदा मन्दहासयुक्तं, मुखमेवाम्भोनं यस्य स तथोक्तस्तम् । प्मिईपद्धसन इति धातुपाठः। मन्दहासान्वयात् मुसाम्भोनमिति परिणामालङ्कारः; उपमायां त्वम्भोनमुखमिति स्यात् । पूर्वोक्तभाव- नाप्रकर्षात् प्राप्यस्य लब्धत्वबुद्धया स्वकार्तार्थ्यानुसन्धानेन सन्तोपात सदा मन्दहासयुक्तत्वं वक्ष्यमाणमधुरोदारभाषणस्य स्मितपूर्वकत्वं वाऽयोच्यते । जनानामीशपुरुषार्थहान्यनुसन्धानेन परद खद् खित्व- लक्षणदयाऽपि सर्वदेत्याह-दयमानेति । दयमाने दयाव्यञ्जकत्वेन सदा दयायुक्त दृशोरञ्चले अन्तौ यस्य स तथोक्तलम् । दृगञ्चलम- ·१४ पूर्वदिनचर्या. आत्मलाभात्परं किञ्चिदन्यन्नास्तीति निश्चयात् । अङ्गीकर्तुमिव प्राप्तमकिञ्चनमिमं ननम् ॥ ११ ॥ पाझं, भापणहेतुया वात्रोच्यते । सन्तोपो दया चावश्यकधर्मों; तदाह बृहस्पति:-"क्षमा तीर्थ तपस्तीथ तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः। सर्वभून- दया तीर्थ ध्यानं तीर्थमनुत्तमम् ॥ एतानि पञ्च तीर्थानि सत्यं पठं तु सर्वदा"--इति । अन्यत्र च-पन्तोपो गुरुशुश्रूषा ह्यप्रमादः क्षमा दया'-- इत्युक्तम् । भरद्वानपरिशिष्टे च-'सत्यशौचदयाधैर्यक्षमासन्तोपयुक्तता' -इत्युक्तम् । तथा पराशरः-'साधारणं तु सर्वपां शङ्खचक्रादिधारणम् । अहिंसा सत्यमौर्य शौचमिन्द्रियनिग्रहः। दानं दमः क्षमा विद्या सर्वेषां मुनिभिस्स्मृतम्'-इति। स्वस्मिन्नसाधारणं प्रसादमाह-मयीति; मयि--एतावन्तं कालं विमुखे मयि, प्रसादे अनुग्रहे, प्रवणं आसक्तं; प्रसादः कालुप्यनिवृत्तियी। मद्वैमुख्यमनुसन्धाय शोकाविरदय- स्याय मदाभिमुख्यदर्शनेन तनिवृत्तिनातेति भावः । प्रसादकार्यमाह- मधुरेति ; मधुरं-'संश्रवे मधुरं' इतिवच्छ्रवणदशायामेव प्रियं, उदार- मर्थतो गभीरं, भाषणं वाक्यं यस्य स तथोक्तस्तम् । अर्थतो गमीरत्वं च पूर्वोक्तमन्त्ररत्नार्थविश्रान्तिः, अतस्सन्ततस्फुरिताधरत्वोक्त्या न विरोधः । वाड्याधुर्य चावश्यकधर्मः; तदाह मेधातिथिः-'सूनृतामीरये- द्वाचम्' इति । शाण्डिल्योऽपि-"अर्थयुक्तं च सत्यं च श्राव्यं प्रियकरं मधु। शुद्धं मितं च युक्तं च कालयोग्यं वदेद्वचः" इति । 'आगच्छ गच्छ तिष्ठेति स्वागतं सुहृदः प्रति । सम्मानमपि न बयान्मुनिर्मोस- परायणः"--इत्यादिकं त्ववैष्णवविपयमिति भावः ॥ १० ॥ एवमेभिर्दयमानहगलत्वादिभिर्मन्ये मद्विपर्याफारोद्देशनैव मदा- गमनावसरं प्रतिसन्याय रममन्दिरं मयि प्रविशत्यायातो न तु यह. उया समागत इत्याद-आत्मेति ॥ आत्मनः काम्नुभस्थानीयस्स -

·स याख्या
भातमेव नीरन्ध्र पश्यन्वश्येन चेतसा ।
मुने वरवर स्वामिन्मुहुस्त्वामेव कीर्तयन् ॥ १२ ॥
लाभात् प्राप्तेरन्यत्किश्चित् किमपि परमुत्कृष्ट नास्तीति निश्चयात् व्यव
सायादेतो अकिञ्चनमङ्गीकारहेतलवविरहिणमिम परित्यागहेतुदोप
भूयिष्ठजन मामित्यर्थ । उत्ताकिश्चन्यविशेषद्रढीकरणाय जनमिति
सामान्यव्यपदेश । अङ्गीतुं स्वीकत, प्राप्तमिवायातमिव, स्थित भवन्त
मित्यर्थ । 'प्रणष्टस्य यथा लभ' इत्युक्तरीत्या स्वलाभ स्वामिनो
ऽमिमत इति तत्साहाय्यकमपि सेपिमुखलासहेतुरित्यात्मराभस्य
प्रकृष्टपुरुषार्थत्वमिति भाव । यथोक्त शतके-' आत्मनश्शोधयित्वा
पद्माभर्तु प्रतिदिनमिह प्रेपयन् प्राभृतानि'-इति । इवशब्दस्सम्भाव
नायाम् ॥ ११ ॥
'विग्रहालोस्नपर कीर्तन श्रवण स्मृति इत्यादिक हृदि निधायाह-
भव तमिति ॥ स्वामिन् स्वकीय वस्त स्वयमेवाभिमन्यमान, 'स्वाम्य
स्वीयाभिमानिता'-इत्युक्तम् । एतेन स्वयमेव स्वसम्बन्ध मय्यनुसन्धाय
विमुख मामङ्गीकृतवानिति व्यज्यते । मुने मद्विपयीकारमननशील,
वरवर, भवन्त पूर्वोक्तसौन्दर्यसौलम्यादिगुणपूर्णम् , एक्कारेण द्रष्ट
ध्यान्तरव्युदास । नीरन्ध्र निरन्तर पश्यन् , वश्येन त्वत्कटाक्षविशेप
वशात् मद्वशवदेन, चेतसा मनसा, त्वामेव कीर्तनीय त्वामेव, कीर्तयन् ।
अनयोश्च अध्याहृतेनाहमित्यनेनोत्तरश्लोरेऽवय । रक्षणहेत्यो
नित्याया इति हेत्वर्थकश्शनादेश । अनेन दर्शनकीर्तनयोर्भवट खा
नास्पदत्वे हेतुत्वमुक्त भवति , तच्चाचार्यनिष्ठाविशेषस्य सिद्धोपायाधि
पारिपड्डि सम्पादनविधया सिद्धोपायाधीनविरोधिनि मृत्तिप्रयोजकत्व
रूप, इन्द्रियाणा प्राप्तविषयदर्शनकीर्तनादिसुग्वव्यापृतत्वेन भवच खा
नामनवमाशपराहतत्वापादकत्वरूप वा ॥ १२ ॥

·, पूर्वदिमचर्या. त्वदन्यविषयस्पर्शविमुखेरखिलेन्द्रिये । भवेय भवदु खानामसह्यानामनास्पदम् ॥ १३ ॥ अनुक्तानामिन्द्रियाणामपि स्थाचार्यप्रावण्याशसापूर्वक स्वस्य भव. दु खासम्बध प्रार्थयते त्वदन्येति ॥ त्यदन्येषा विषयाणा स्पर्शे सम्बन्धे विमुखे द्वेषवद्भि , त्वदन्यत्वमेव विषयाणा द्वेप्यत्वे निव- न्धन, न त्वल्पास्थिरत्वादिकामिति भाव । अखिलेन्द्रियै उक्तानुक्त करणे , अह-अहमिति चाध्याहारो भवेयमित्युक्ते , असह्याना- 'सर्व सहे' इत्य यवसितेनापि दुस्सहाना, भवदु खाना शरीरसम्बन्ध- निवन्धनानामुपक्लेशाना, अनाम्पदमनधिकरणं, भवेय भवितुमाशस ॥ मन च-पश्यन्निति चक्षुप , वश्येन चेतसेति मनस, कीत पन्निति वागिन्द्रियस्य, मधुरोदारभापणमिति श्रोनस्य, स्वचरणाम्भोग स्पर्शसम्पन्नसौरभैम्तीथैरिति वक्ष्यमाणत्वात् घाणरसनयो , दीप्रणमत इति पाणिपादम्य, पदद्वय दत्वेति त्वगिन्द्रियस्य च विनियोगविशे- पोऽनुसन्धेय , विषयान्तरवैमुख्योक्ते । कुर्वद्रपाणा करणाना प्राप्त विषयविनियोगोऽयर्थसिद्ध । तदिढमाह शाण्डिल्य -'प्रतिपिद्धेप्यसक्त यत् सर शब्देषु साधुप । भगवद्विषयेप्वेव शुद्ध तच्छोसमुच्यते ।। अस्पृश्यमम्पृशन्ती या स्पृशन्ती स्पृश्यमेव च। तनाप्यलोलपा सा तु याद्धति निगद्यते ॥ पापण्डपतितायेषु न पतन्ती पदाचन । अरुक्षा सम्पतन्ती हकद्धा भागवतादिए। भोज्यानेव रसान् रस्ये नात्यन्त उपला रसे। काले मित च सा निहा परिशुद्धति कीर्त्यते', मेध्यगन्धेषु योनिता। युत्तेवोलपा या सा नासा शुद्धति गीर्यते', 'पुण्यस्तवाटिपटने निरता प्रियवादिनी। सत्यै परहित सामित क्षणसगुते । युवासम्मुपता वार', 'अभ्यअनातिव्यापारे मृत पित्रोरोस्तथा' इत्युपाय, 'शुद्ध पाणितलो मत '-इत्यादिना ।। . , .

·सव्याख्या. १७ तथा भरद्वाजपरिशिष्टेऽपि-"ये सन्ति तत नियतास्ते सन्त इति फीर्तिताः । सर्वात्मना तु यावृत्तिस्तेषु भक्तिमयी परा। सा भक्तः परमा काष्ठा वृत्तेश्च परमात्मनि । आचार्यवद्देवतावन्मातृवपितृवत् स्वयम् । मुहद्वत्स्वामिवत्सन्तो द्रष्टव्या राजवत्तथा । श्रुत्वैव सहसोत्थानं प्रत्य- स्थानं सुदूरतः। दर्शनानुभवप्रीतिः प्रणिपातो निवेदनम् । नीचैस्सं-श्लेषणं हस्तदानं मार्गप्रदर्शनम् । पश्चात्पार्श्वपुरोयानं जयालोकादिभाषणम् । पादावनेजनं चायॊपहारस्वागतादि च। प्रसादनं क्षामणं च प्रीति- सङ्कथनानि च। उपासनं प्रश्रयणमात्मात्मीयनिवेदनम् । आज्ञाभ्यर्थन- मालोकनिर्देशवधनादरः। साधनं सम्पदामिधादरोऽनिष्टनिवर्तनम् । विरहानिष्टपीडावमाननायसहिष्णुता । दास्यामिमानोऽनुवज्या श्रवणं कीर्तनं स्मृतिः। भक्तिज्ञानसमाचारवैराग्याद्यनुमोदनम् । सङ्गमेच्छो. पगमनमन्वस्थानासनादिकम् । समानसुखदुःखत्वं मिथश्चार्यविचि. न्तनम्। क्रियाकालेऽनुवरणं सदस्यग्रेच पूजनम् । परिपत्सु च सान्निध्यं संविदां च प्रवर्तनम् । सदाऽभ्यनुज्ञापूर्व च सर्वार्थेषु प्रवृत्तयः । प्रच्छादनं च दोपाणां गुणानां ख्यापनं तथा। कचिचैवाप्यधर्मेण कृछे- णाप्यर्थसाधनम् । एताश्चान्याच विविधा वृत्तयो रसनिर्मराः । विष्णु- भक्तपु वृत्त्याख्यतरोहि फलसम्पदः"-इति सर्वकरणानामाचार्य- विपयविनियोगविशेपास्सम्यगुताः॥ सतामाचार्यमुख्यानामित्युपरितन- अन्यस्वरसात् 'ते सन्त इति कीर्तिताः' इत्यत्र सच्छब्देनाचार्यसद्धहः स्पष्टः। अत्र चोर्ध्वपुण्ड्ररुपश्लिष्टं पत्युः पदाम्बुजं द्रष्टुमायान्तमिति प्रातःकालानुयाय्यमिगमनं मूचितम् ; तदुक्तं शाण्डिल्येन-'सहाभि- गमनेनैव प्रातःकालानुयायिना। वक्ष्यामि योगादूर्ध्वं यत् कर्तव्यं स्नानपूर्वकम्'-इति । आत्मलाभात्परमिति चोपादानं सूचितं, यथा- धिकारमुपादानस्यानुष्ठेयत्वात् ; भगवद्यागयोग्यद्रव्यसम्पादनं धुपा. दानं, तद्धि यथाश्रमधर्म स्वीकार्यम् । मन्त्ररत्नानुसन्धानेति स्वाध्यायः, 3 ·. १८ पूर्वदिनचर्या. परेयुः पश्चिमे यामे यामिन्यास्समुपस्थिते । प्रबुध्य शरणं गत्वा परां गुरुपरम्पराम् ॥ १४ ॥ तदर्थतत्त्वनिध्यानेति योगश्च सूचिताविति प्रायेण ग्रन्थार्थोऽपि सङ्ग- हीतः; यथोक्तं भरद्वाजेन-'कृत्वाभिगमनं पूर्वमुपादाय च सम्पदः । इष्ट्वाधीत्य च युद्धानो भागैः कालं नयेत्'-इति; 'ब्रह्मवारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । एकान्तिनस्स्वधर्मस्थास्सर्षे यान्ति परां गतिम्' इति च ॥ १३ ॥ इति दिनचयांच्याख्यायां सदाचारदीपिका- समाख्यायां उपोद्द्वातविभागः॥ अथ-सद्धहेणोक्तानर्थान् विस्तरेण वक्तुमुपक्रमते-परेद्यरित्या- दिना ॥ इह खलु योग्यतापादकैससह सागसफलधर्मत्यागस्य सिद्धोपा- यस्वीकाराङ्गत्वेन विधानेऽपि विनियोगपृथक्त्वन्यायेन वा कर्मान्तरत्व- न्यायेन वा नित्यनैमित्तिकादीनां धर्माणां कैकयभूतानामनुष्ठानं, आनु. शंस्येन वा कथश्चित्तेपामनुष्ठानमिति सिद्धान्तात् पाश्चकालिककर्मणां परमकारुणिकेन परमशेषिविषयपरिचरणैकपरायणेन मगवता वरवर- मुनिना नित्यानुष्ठानात् 'गुरोवार्ताश्च कथयेत्' इति शास्त्रतो भक्तितश्च तत्प्रबन्धनिम्न्धनस्य शिप्यस्योचितत्वादेतत्प्रवन्धारम्भ आवश्यकः। अर्वाचीनानामपि पाशकालिकक्रियानुष्ठानप्रतिष्ठापकत्वादप्ययं प्रबन्ध आवश्यकः । प्रयोजनान्तरमपि साम्प्रदायिकं पूर्वमेवोरकम् ॥ परेयः, यामिन्या रात्रेः, पश्चिमे चनुर्धे यामे, समुपस्थिते सति, प्रबुध्य स्वापं हित्वा, परां गुरुपरम्परां शरणं गरवा, शरणं गुरुपरम्परलं गत्या युवा वा। अत्र परेद्युरितिपदं मयिप्रविशतीत्युक्तयादृच्छिक समागमो यस्मिन् दिने तदुत्तरदिन इत्यर्थकम् । इदंप प्रदर्शनार्थ, .

·सव्याख्या. पाश्चकालिककर्मणां नित्यानुष्ठेयत्वात् , तथा भगवताऽनुष्ठितत्वाच । तदुक्तं काव्ये-'नित्यं निशावसानेषु सोऽयं शुद्धेन चेतसा । प्रबुध्य सुचिरं दध्यो परां गुरुपरम्पराम्'-इत्यादिना नित्यानुष्ठितत्वम् ॥ यद्यपि परे द्यवीत्येवानुशासनसिद्धम् , तथाऽपि स्मृतिषु तद्विवरणनिबन्ध- नेषु च बहुलं प्रयोगात् परेधुरित्येतदपि साध्वेव ; 'दिनद्वयं समाश्रित्य पौर्णमासी यदि स्थिता। परेारसङ्गवं व्याप्ता स्थिता सा कर्मणो- ऽहति'-इति निगमे प्रयोगात्; कालनिर्णयादिनिवन्धनग्रन्थेष्वपि- 'परेादिश्यभावविषयं' 'परेधुदिवा पारणम्'--इत्यादिप्रयोगाच्च हि साधुत्वं मुस्थम् । तस्यात्र प्रयोगश्च स्वग्रन्थस्य स्मृतिग्रन्थमूलकत्व- व्यञ्जनार्थः । रात्रावन्त्ययामे प्रबोधादिकं पराशरेण विस्तरेणोक्तं- 'उत्थाय पश्चिमे यामे आचम्य प्रयतात्मवान् । उपविश्य शुचौ देशे समासीनस्मुखासनः' इत्यादिना; पश्चिमे याम इति निर्देशोऽपि स्वग्रन्थार्थस्य पराशरादिधर्मशास्त्रमूलकत्वम्यापि स्फोरणार्थः। गौतम- श्वाह-"उत्थाय पश्चिमे यामे शान्तमानसोऽपनिद्रस्सति विरोये तत्त्यक्त्वा नो चेत्तत्र संस्थित."----इति । शाण्डिल्योऽपि-'सुरवनिद्रा- रतः काले हन्तेत्युत्थाय सत्वरम् । प्रक्षाल्य पादमुत्थाय युञ्जीतापि यथाविधि || आद्यन्तवनं निद्राया योग्यं यामद्वयं निशि । चतुर्थे याम उत्थाय योगी योगं समाचरेत्'-इति। उत्तरत्र रहस्यत्रयानुसन्धा- नस्य वक्ष्यमाणत्वात्तद्गभूतं गुरुपरम्परानुमन्धानमत्रोक्तम् । तदुक्तं पराशरेण-स्खाचार्य हृदये ध्यात्वा जप्त्वा गुरुपरम्पराम्'-इत्युपक्रम्य, 'मन्त्रमध्यापयेद्गुरुः । न्यासास्यं परमं मन्त्रम्'-इति । भरद्वानपरि- शिष्टेऽपि-'आदौ गुरूणां विज्ञानमथ मन्त्रार्थचिन्तनम् । तत एवा- त्मनो ज्ञानं तद्धर्माणां च सर्यश | परस्य पुंमः श्रीशस्य परेशम्य परात्मनः । स्वरूतरूपविभवगुणव्यापारचिन्तनम्'-इत्यादि विस्तरे- णोक्तम् । अयमेव च क्रम. शरणं गत्वेत्यादिक प्रणिवायचेत्यन्ते ·२० पूर्वदिनचर्या. ध्यात्वा रहस्यत्रितयं तत्त्वयाथात्म्यदर्पणम् । परव्यूहादिकान् पत्युः प्रकारान् प्रणिधाय च ॥ १५ ॥ सन्दर्भ निबद्धः। गुरुपरम्परां शरणं गत्वेत्येतत् सदाचारानुप्रविष्ट- शरणागतिपरम् ; 'तमाचारं प्रवक्ष्यामि यस्सद्भिरनुपाल्यते'--इत्युपक्रम्य, 'हित्वा योगमयीं निद्रामुत्थायापररात्रतः। प्रपद्ये तं पीकेशं शरणं श्रीपतिं हरिम्'-इत्युक्तत्वात् । सदाचारनिप्पत्त्यर्था तु शरणागतिरत्र स्वाधिकारानगुणं गुरुपरम्पराविपये प्रयुक्तेति भावः। यद्वा स्वाधिका- रानुगुणं स्वाभिमतोपायभूता गुरुपरम्पराऽत्रानुसंहितेति भावः। 'प्रबुध्य सुचिरं दध्यौ परां गुरुपरम्पराम्'–इत्युक्तं काव्ये । परामित्यनेन तु 'पुत्रान् बन्धून् सखीन् गुरून्' इत्युक्तगुरुविशेपव्युदासः ॥ १४ ॥ ध्यात्वेति ॥ तत्त्वमात्मस्वरूपं, तस्स यायात्म्यं तदीयपर्यन्तमन- न्याहशेषत्वानन्यशरणत्वानन्याहभोग्यत्वरूपाकारत्रितयम् , दर्पणं स्फुटावलोकनोपकरणम् ; दर्पणो यात्मदर्शन इति प्रसिद्धः, अतस्तत्त्वेन रूपणं कृतम् । रहस्यानां मूलमन्त्रमन्त्ररत्नचरमश्लोकानां त्रितयं, ध्यात्वा सार्थकमनुचिन्त्य । अत्र च-मूलमन्त्रस्य स्वरूपयाथा- त्म्यपरत्वमविवादम् ; इतरयोरपि प्रपत्त्यनुष्ठानविधिपरत्वासस्याश्च स्वरूपयाथात्म्यज्ञानपर्यवसितत्वात्तत्परत्वमिति भावः। यथोक्तं परा- शरेण-"सम्बन्धमपि विज्ञेयं निरुपाधित्वाशितः। अकारवाच्यस्य विभोर्हरेश्शेपमहं सदा । ममापि च न कर्तास्मि परवानव्ययस्य वे। नित्यं नारायणायैव कैवर्य करवाण्यहम् । मन्त्रार्थ चिन्तयेदेवं प्रात- रुत्थाय सर्वदा। इत्यमात्मस्वरूपं तु ज्ञात्वा मन्त्रेण मन्त्रवित् ॥ स्वरूपमात्मनो ज्ञानं तद्वृत्तिं च द्वयेन वै। अखिलस्येश्वरा नित्या सर्वदा जगदाश्रया। नित्याऽनपायिनी विष्णोर्नगतामुपकारिणी । समासीनः धिया साधं गुणवान् परमेश्वरः। शरणं तस्य चरणौ प्रनाम्याकियन- तस्य ।

·सव्याख्या. स्सदा । आसीनाय श्रिया साध हरये परमात्मने । तस्य चित्तानुरूपेण शेषवृत्तिं करोमि है। इत्यं द्वयार्थ सचिन्त्य स्वकर्मादिचतुष्टयम् । उपायभावात्सन्त्यज्य तमेव शरणं व्रजन्। कर्म कुर्यादसकस्सन् सन्तुष्टयै परमात्मनः" इति ॥ परव्यूहेत्यादि । परः परत्वं, भावप्र- धानो निर्देशः, प्रकारानित्यनेन सामानाधिकरण्यात् । तच्च श्री- वैकुण्ठगद्यानुगृहीतं बोध्यम् ; व्यूहः सङ्कर्पणादिरूपः, अयमपि भाव- प्रधानो निर्देशः, आदिपदेन रामकृष्णादिविभवावस्था हृदयपुण्डरी- केपु सविग्रहावस्थानरूपमात्मस्वरूपेप्वविग्रहावस्थानरूपं चान्तर्यामित्यः दिव्यार्पसैद्धमानुपादिभेदभिदुरमर्चारूपत्वमाचार्यत्वं च सङ्गृह्यते । परव्यूहावादी येषां ते तथोक्तास्तान्, शेपाद्विभाषेति कप् । प्रकार- पञ्चकप्रकारपटोभयविवक्षयैव च सहयाविशेषो न निर्दिष्टः । तत्र प्रकारपञ्चकं प्रसिद्धम्। प्रकारपर्टी च-"मम स्वरूपं सर्वस्मात् परस्य जगदीशितः। पड़िधं परिपूर्ण तत् सेनेश परिपटयते । परत्वं व्यूहविभवमन्तर्यामित्वमेव च। अर्चाचार्यावतारौ द्वौ पाडियं मे प्रकीर्तितम्" इत्यत्र द्रष्टव्यम् । पत्यु:-सर्वशेपिणः; अनेन 'हरौ स्वामीति बुद्धिमान्' इत्युक्तपारमैकान्त्यविशेषो व्यञ्जितः। प्रकारान्- अवस्थाविशेषान् , प्रणिधाय ध्यान्वा; तदुक्तं पराशरेण-'एवं वैकुण्ठ- नाथोऽसौ राजते परमे पदे। सेव्यमानस्सदा नित्यमुक्तैर्भोगपरायणैः। एवं सञ्चिन्तयेन्नित्यं परे व्योनि महेश्वरम् । तस्यैव व्यूहभेदाश्च विभ- वार्चादिमूर्तयः' इत्युपक्रम्य, र, 'दर्शनार्थ दिवौकसाम् । लोकसंरक्षणार्याय वैभवाय समागतम् । नृसिंहरामकृष्णादिविग्रहानपि चिन्तयेत् । देव- तिर्यअनुप्यादिचेतनप्वपि संस्थितिः। तदन्तर्याम्यवस्था हि विष्णोसर्व- गतस्य वै। स एव योगिहृदयपङ्कने तु सविग्रहः । सौलभ्याय स सर्वेपामर्चायां नित्यसन्निधिः' इति । चकारेण स्वशरीरचिन्तनं समुच्चीयते ; यथोक्तं पराशरेण-'आत्मानं स्वशरीरं च परेशमनुचिन्त- .

·२२ पूर्वदिनचर्या. तत प्रत्युषसि स्नात्वा कृत्वा पौवाह्निकी क्रिया । यतीन्द्रचरणद्वन्द्वप्रवणेनैव चेतसा ॥ १६ ॥ यन् । शुलशोणितसम्भूत शरीर पाञ्चभौतिकम्' इत्यादि। 'त तु मद्रोगयोग्य तु कृपारूपप्रकाशनात् । नयामि परम स्थानमचिरादिगति विग। गरुदम्कन्धमारोप्य यथेष्टमनिवारित '-इत्येतदभिप्रेत्याचिरादि. गतिम्मृोरनक्ति चकारेण वा सापि सहायति ध्येयम् ॥ १५ ॥ तत इति ॥ प्रणिवायेति ल्यपैवानन्तर्ये लव्धेऽपि तत इत्युक्ति- बुद्धिम्य दन्तधावन तत्प्राक्तन शोचादिक च कृत्वेत्येतटर्थिका । तदाह पराशर - 'प्रातरुत्थाय सतत शौच कृत्वा यथाविधि। प्रक्षाल्य पाटौ हस्ता च पश्चादाचमन चरेत् । तत स्नान प्रकुर्वीत दन्तधावन पूर्वकम्' इति । अन्यत्राप्युत्तम्-"बाले मुहूर्त उत्थाय वमुरण्यो विभू- रिति । अनेन परमात्मानं ध्यायेदहरहर्हदि ॥ तत आवश्यक कृत्वा पूर्वमादाय मृत्तिकाम् । शोच चतुर्गण कुर्याद्विहितागहमेधिन " इति । विवामिनश्च-'उप काले समुत्थाय शौच कृत्वा विधानत । दन्तकाष्ठ- मथाचन्य पर्ववर्नमतन्द्रित ! कृतस्नानो जपेत्तावद्यावदादित्यदर्श- नम्'-इति । प्रत्युपसि स्नात्वेति-प्रत्युपतीति अरुणोदय उच्यते, तनैव यतीना मानोक्ते । यथा भविष्यत्पुराणे-'चतस्रो नाटिका प्रातररुणो दय उच्यते। यताना स्नानकालस्तु गङ्गाम्युसदृशम्म्मृत'- इति । म्यान्दगारुडयोश्च-'उदयात्मार चतस्रम्तु नाडिका अरणोदय । तर न्नान प्रशस्त स्थान् स हि पुण्यतमम्मृत " इति। स्नात्या स्नान कृत्वाः म्नानप्रभारश्च शाण्डिल्येनोक्त-~"ध्यायन् देव पर ब्रहा यथाशक्ति निमज्य च । चतुनिमज्य विधिवत्" इति। पूर्वाहे मना पौर्वाहित्य , ता ; कालाक्, अध्यात्मादित्वाद्वा। अह पूर्वो माग पूर्वाह , पूर्वापरेत्यादिनैदेशिप्तमासे अहम्मदेशेत्यादिना समा. सान्ते अहोह एतेभ्य इति अहादेश ; अहोऽदन्तादिति णत्वम् । अर - ·सव्याख्या २३ पूर्वाहशब्देन प्रात कार एवं गृह्यते, पारिशेप्यात् , प्रारणाच । क्रिया -वस्त्रग्रहणसन्ध्यापन्दनादिका , तदाह मेधातिषि-जवं जान्वोरधो नाभे परिधायैम्मम्बरम् । द्वितीयमन्तर्वासन्ध परिधाय' -इति । अन्यनाप्युक्तम्-"स्नात्वा चाचम्य विधिपत्तिष्ठ नासीर एव वा! विभ्रनलपवित्र च अक्षसून करद्वये। तद्वत्पवित्रैर्गोवाले कृते दुप्ट तनाशने । उदयाद्विपिवत्सन्ध्यामुपास्य त्रिमल्पवत् । मित्रन्य चप णीत्याद्यैरुपस्थाय रवि तिमि । प्रातम्साय चोपतिप्ठेत् वारणीभिश्च पञ्चभि "—इत्यादि। आचमन च जल्पवित्रेण कार्यम् , तदुत्त-भाच मनादिषु पञ्चमु अल्पवित्रम्य सम्बन्ध - इति । गालवश्वाह-'सदा जल्पवित्रेण माननाचामतर्पणम् इति। ऊर्ध्वपुण्ड्रापायकौशेयपवित्र पद्माक्षतुल्सीमालायज्ञोपवीतादिषु प्रमाणा यपोवातविभाग एव लिखि- तानि । यतीन्द्रेत्यादि-यतीन्द्रचरणद्वन्द्वप्रवणेन भगवद्रामानुनपात्युग विषयपरमभक्तिपूणेन, वनसनसम्भक्ताविति धातुपाट , सम्भत्ति प्रीति , यद्वा प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यतेत्यत्रेव प्रवणशब्दोऽजनतस्थलबाची। यतीन्द्रचरणद्वन्द्व प्रवण यस्य तत्तथोक्तम् , तथाविधेन , अवनतस्थले हि सलिलादेशीघ्रगमनमन्यनोनिर्गमनविरहश्च दृष्टमिति भाव । चरणद्वन्द्वस्य प्रवणेन निम्नस्थलेन, यतीन्द्रचरणबद्ध हि निहतुक मेवानागम्यान्यतो न निर्गच्छतीति वार्ष, चरणद्वन्द्वे अवनतेनति वाय , 'प्रवण अमनिम्नोया प्रवाहेन' इति कोश । यद्वा वनुचनो च्यत इति धापागत् नियासामान्यमानिनो वनते प्रपूर्वात् पचाद्यचि . निप्पन्न प्रवणशब्द क्रियासामान्यकर्तृवचन तथा च-यतीन्द्र चरणोद्देश्यफक्यिासामान्यपरेणेत्यर्थ । एवकारश्च करणिनो यतीन्द्र- प्रवणसमाख्यासिद्धयतीन्द्रप्रावण्यानुबन्धनियधना चेतसस्तत्प्रावण्य प्रसिद्धि द्योतयति, स्वाधिकारविरुद्धप्रथमपर्वप्रावण्य वा म्वातन् येण प्रतिधति । चेतसा मनसा , रणेन कृत्वेति पूर्वेणान्वय , मध्यमणि- - ·पूर्वदिनचर्या. अर्थ रङ्गनिधि सम्यगभिगम्य निनं प्रमु । श्रीनिधानं शनैस्तस्य शोधयित्वा पदद्वयम् ॥ १७ ॥ न्यायादुत्तरतापि सर्वतान्वयः । 'तीनश्च वर्तेत साक्षानारायणो हि सः । यच कर्म तदर्थ तद्विष्णोराराधनात्परम् । अपदिश्य पितॄन् देवान् गुरौ यत्प्रतिपाद्यते । देशकालक्रियामन्ननिरपेक्षं तदक्षयम्'-इति भरद्वानोक्तं; आचार्यनिष्ठानामाचार्यरुपभगवन्मुखोडासोद्देशेनैव नित्य- नैमित्तिकादिकदर्यकरणं स्वाधिकारानगुणमित्यवगम्यते । अत एव ह्यान्ध्रपूर्णव्याजेन श्रीवत्सचिह्नमित्रैः भगवद्गाष्यकाराज्ञप्तैराहिकमा- चार्यनिष्ठाधिकारिकर्तव्यनित्यनैमित्तिकायनुष्ठानप्रकारप्रतिपादकं प्रणी- तम् । एतच श्रीपाश्चरात्ररक्षायां स्पष्टम् । यद्वा यतीन्द्रेत्यादिना भगवरामानुजदिव्याज्ञयैव नित्यनैमित्तिकाद्यनुष्ठानमित्युच्यते । तदुक्तं काव्ये- "आत्मस्वरूपयाथात्म्यमाचार्याधीनतैव यत् । आनायानां रहस्यं तदखिलेभ्यः प्रकाशयन् । सर्व यतिपतेरेव कुर्वन्नादेशपूर्वकम् । कृत्याकृत्येषु कर्तृत्वं कृती किमपि नास्टशत्" इति ॥ १६ ॥ अथति ।। अथ-कावेरीसकाशाचन्द्रपुष्करिणीसकाशादन्यस्माद्वा स्नानदेशान्मठागमनानन्तरं, निनं प्रभु-स्वात्मिना सन्निहितं सर्वनि- यत्तारम्; रङ्गनिधि-रङ्गस्य निधि, निधिमिवानवविकैश्चर्यनिदानं मग- वन्तं; सम्यगभिगम्य-यथाशास्त्रं प्रेमपुरस्सरं चाभिगम्य; श्रीनिधानं-- 'श्रीमन्तो हरिचरणौ समाश्रितोऽहम्' इत्युक्तरीत्या श्रियो निधानं निवासभूतम् । तस्य रहानिधेः, पदद्वयमचिगुग्मम् ; शनैः-भक्तिभूना त्वरणासमय-सन् ; निरित्यन २-'अत्वरस्सुमनाः क्रोधं कामं हित्वा यनेत च' इति शाण्डिल्यवचनमयभिप्रेतम् । शोधयित्वा-नापयित्वा प्रातःकालिकानानाद्यनन्तरमभिगमनं हि स्मृतिसिद्धम् । तदाह शाण्डि- त्यः-सहाभिगमनेनैव प्रातःकालानुयायिना। वक्ष्यामि योगाध्यं यत् १ ·सव्याख्या. . ततस्तत्सन्निधिस्तम्भमूल मतलभूपणम् । प्राड्मुखं सुखमासीनं प्रसादमधुरस्मितम् ॥ १८ ॥ फर्तव्यं स्नानपूर्वकम्'-इत्युपगम्य स्नानादिप्रकारान् विस्तरेणोक्त्वां, 'अभिगच्छेच देवेशं सुस्नातस्सोर्ध्वपुण्डकः। मुप्रक्षालितपादश्च स्वाचा- तस्संयतेन्द्रियः। सन्ध्ययोरुभयोनित्यं यावदकःदर्शनम्। ध्यायन् ब्रह्म जपेन्मौनी ततोऽभिगमनक्रिया'-इति । प्रमुमित्यत च-'स्वामि- त्वेन मुहत्त्वेन गुरुत्वेन च सर्वदा। पितृत्वेन तया भाव्यो मातृत्वेन च माधवः' इति शाण्डिल्यवचनमभिसंहितम् । निनमिति स्वा रूपत्व. मभिप्रेतम् ; तदुक्तं काव्ये-'अभिगम्य क्रमात् स्वीयमर्वयामास माधवम् । तत्सं-लेपाभिलाषेण रङ्गधामा परः पुमान् । तद्गृहा_त्मना तत्र सन्निधिं विदधे सदा' इति । पदद्वयं शोधयित्वेति पाद्यपदानमाराधनस्य प्रदर्श- नाथ, अर्चयामासेति काव्ये समानप्रकरणे स्थितत्वात् । शाण्डिल्येना- प्युक्तम्-'जप्त्वाभिगमनं मन्त्रमर्चयित्वा यथाविधि। आसनाादिमि- ोगर्भक्त्या परमपावनैः । अभिगम्य जगन्नाथं ध्यायन्नेव सनातनम्'- इति । अत्र यतीन्द्रचरणद्वन्द्वेत्यादिकमधिक्रियते, तेन स्वोद्देश्ययती- न्द्रोद्देश्यत्वेन रूपेण रङ्गानिधेराराध्यत्वं लब्धं, अतो न स्वाधिकार- विरोधः; यथोक्तम्-'नाहं स्वपिमि नागर्मि तमेवार्य विचिन्तयन् । इत्येवमवददाता शत्रुघ्नो भरतप्रियः' इत्यादि ॥ १७ ॥ तत इति ॥ ततः बुद्धिस्थान्मन्त्ररलादिनपादनन्तरम् , तस्य रङ्ग. निधेः, सन्निधेरायतनस्य, स्तम्भस्य, मूलस्य, भुवः, तलस्य भूपणमलङ्क- रिम् । अत्र पडपि पाठ्योऽधिकरणे षष्ठयः । प्राड्मुखं सुखमासीनं उप- विष्टं, प्राड्नखमिति क्रियाविशेषणं कर्तृविशेषणं वा। प्रसादेन सन्तोपादि- प्रयुक्तमनोनत्यविशेषेण, मधुरं प्रिय मितं मन्दहासो यस्य स तयो- तस्तम् । आराधनानन्तरं मन्त्ररत्ननपः पराशरेणोक्त:-'कालत्रया- 4 ·पूर्वदिनचर्या. भृत्यैः प्रियहितैकाप्रैः प्रेमपूर्वमुपासितम् । तत्प्रार्थनानुसारेण संस्कारान् संविधाय मे ॥ १९ ॥ चैनान्ते तु जपेदष्टसहस्रकम् । अष्टोत्तरशतं वाऽपि अष्टाविंशतिमेव वा। यथाशक्ति नपेन्नित्यं मन्मरलमतन्द्रितः। तदर्थ चिन्तयेन्नित्यं यावदेहनिपातनम्' इति । शाण्डिल्येनाप्युक्तं-'आमुहूर्तात्त वै ब्रामाद- न्यूनं प्रहरात्सुधीः। स्नानार्चनमपस्तोत्रपाठैः कालं विनोदयेत्'- इति । अत्रापि यत्तीन्द्रचरणद्वन्द्वेत्यादिकमनुवर्तते। तेन नपासनादि- सर्वावस्थासु स्वाधिकारानुरूप्येण स्वाचार्यस्मृतिरुक्ता भवति। प्राङ्ग- खत्वं नपादिपु शाण्डिल्येनोक्तम्-'आचार्यमेफभक्तं च भगवन्मन्दिरं जलम् । अग्निमकं च सोमं च पृष्ठीकृत्य जपेन्न च' इत्युपगम्य, 'उद- मुखः प्राङखो वा कुर्याद्भागवतः क्रियाः-इति ॥ १८ ॥ मृत्वैरिति ॥ प्रियेति-प्रियमिष्ट, हितं पथ्यं, तयोरेकागः एकचित्तैः; एतेन भगवदाराधनोपयुक्तवर्णाश्रमाविरुद्धवस्तूपादानादिमुखेन प्रिय- हितपरत्वमुक्तं भवति । तदुक्तं यतिधर्मसमुच्चये-'फलपुप्पोत्पाटने प्राय- श्चित्तविधानादद्भिः कर्तव्यमन्याहृता'-इति । 'सिद्धमन्नं भक्तजनै- रानीतं यन्मठं प्रति । उपपन्नं तदित्याहुर्मुनयो मोक्षकाशिणः' इत्येतत् तुल्यन्यायेन मगवदाराधनाथ भक्तजनसन्निधापिततप्डलशाकादिकम- प्यद्यमित्यभिप्रेति । देशकालवैगुण्यादिसमीक्षया भिक्षामसंमन्यमान- गुरुवचनेन चैकान्नभोजनं सांप्रदायिक, तन्मूलं च-'अष्टा तान्यप्रतनानि आपो मूलं धृतं पयः । हविर्ताह्मणकामाय गुरोवचनमौपधम्'-इत्यादि- वचनम् ; विशेषतश्च-'तदीयाराधने रतिः' इत्यादि स्मथते । परा- शरसंहितायां च-'माटापत्यं यतिः कुर्याद्विष्णुधर्माभिवृद्धये'-'धन- धान्यादिसतहम्' इत्यादिकमुच्यते। पमभूसंहितायां च-'मनिमि- जाद्याधिपत्यं यतीनां मोक्षकारणम्'-इत्युक्तम् । अतो यथा सम्प्रदाय ·सव्यारया भक्कोपनीतभगवदाराधनोपयुक्तद्रव्यसम्पत्या उपादानरार्यसिद्धिरवि रुद्धा । यद्वा--म्वायत्ताचार्यप्रियततायत्तम्वहिततदुभयपरे त्यैर्वाधूल्वर दनारायणगुरुप्रभृतिभि , प्रेमपूर्व स्नेहपूर्व, उपासित परिचरित, परिचरण च-पूर्वोक्तमास्पर्शिकादिद्र यतन्निवापनादिरूप गुरुमन्नदेवतापरिभव विरहेण ज्ञानव्यवसायप्रेमसमाचारसमवायेन चाचार्यप्रीतिसवर्धनरूप च, तेपा प्रियहितपरभृत्याना प्रार्थनाया अनतिक्रमणीयाया यानाया अनुसारादनुरोद्धव्यत्वाद्धेतो , मे पूवेद्युरेवोपसन्नम्य मम, सस्कारान् तापादीन् , सविधाय कृत्वा , इद चाभिषेचनेऽन्वेति । अत्र च-'सवत्सर मुपासीत तमेव सुसमाहित । उपासीत गुरोर्वपम्' इत्यादिना सवत्सर परीक्षितम्येव सम्बाराणा र्तव्यत्वोत्तावपि तत्प्रार्थनानुसारेणेति सवत्सर तदधिक च काल परीक्षिताना हितपराणा भृत्याना पार्थना वशात् पूर्वद्युरागतस्याप्यस्य सस्कारयोजन नानुपपन्नम् ! शो यत्वा पदद्वयमित्युक्तमाराधन च तापादिसस्कारपु प्रसादुपकरोति, तेषा हि भगवदर्चनमगन्, तदुक्त पराशरेण-'नात्वा शुभेऽहि पूर्वाहे सम्यगभ्यर्च्य केशवम् । स्नात शिष्य समाहूय कृतमौतुक्वधनम् । आचाया विधिवत्र्याचनपुण्ड्रादिप्तत्रियाम्' इति । 'न कालस्य परीक्षास्ति' इत्यादिना च ‘स एप देश कालथ' इत्याद्युपष्टव्धेन शुभ कारप्रतीक्षणानपेक्षा बोधिता। सस्कारानिति बहुत्व कपिञ्जलाधिकरण न्यायात् नित्वे पर्यवस्यति , तथा च-तापपुण्दनामरूपास्त्रीन् कृत्वेप्ति लब्धम् , मन्त्रस्योत्तरलोकद्वयेन वक्ष्यमाणत्वात् , यागस्तु ययाधिकार स्वीयपादुकाद्वयादिप्रसादनापदेशेन कालान्तरे करिप्यत इति बोध्यम् । सविधायेत्यन समित्येशीकारे एक्दैव विधायेत्यर्थ । उक्त च भरद्वाज परिशिष्टे-'सहकदिवसे वा द्वे त्रीणि चत्वारि पञ्च च'--इति । अग्नि कायं चान्येन कार्य, यतीनामग्निकार्यनिषेधात्, उक्त हि तंव- 'आचार्यस्म्वयमादाय नियुक्तो वाऽथ मन्त्रवित् । प्राइसम्योपविष्टस्य ·२८ पूर्वदिनचर्या. अनुकम्पापरीवाहरभिषेचनपूर्वकम् । दिव्यं पदद्वयं दया दीर्घ प्रणमतो मम ॥ २० ॥ न्यसेवाही तु दक्षिणे'-इति। यदैवं प्रधानस्यैवाचार्यनियुक्तेनान्येन करणं तदाऽङ्गमात्रस्यान्येन करणमनुक्तसिद्ध; 'न शिष्याननुबधीत'- इत्यादिनिषेधस्तु विशिष्टप्रार्थनाविरहविषय इति भावः ॥ १९ ॥ अनुकम्पेति ॥ अनुकम्पायाः परदुःखासहिष्णुत्वलक्षणकृपायाः, परीवाहैरधिकप्रवाहैः करणैः, अभिपेचनं स्नपर्न पूर्व यस्मिन् कर्मणि तत्तथोक्तं । इदं दानेऽन्वेति, पूर्वोक्तसंस्कारसंविधानं त्वभिपेचनेऽन्येति। दीर्घ प्रणमतो मम-मग्नाभिमानतावशात् भक्त्यतिशयाच चिरं दण्ड• प्रणामं कुर्वतो मे, दिव्यं भगवच्चरणापेक्षयाऽपि प्रकृष्टं, पदद्वयं श्रीपा- दयुगलं, दत्वा शिरप्ति कृत्वा, साक्षात्फले उपदेशकियोद्देश्ये स्वशि. क्षितशिप्यनिष्ठभगवन्मङ्गलाशासनफलोपायकत्वरूपफले, या एकलक्ष्य- त्वप्रतिपत्तिः अद्वितीयोद्देश्यत्यप्रकारिका बुद्धिः, तया पवित्रितं यथा तथा, मन्त्ररत्नं द्वयं, प्रयच्छन्तमुपदिशन्तं, वरवरमुनि, वन्दे नौमि । अत्रापि यतीन्द्रचरणद्वन्द्वेत्यादिकं वर्तते, तेन उपदेशसमये स्वस्मिन् यतीन्द्रकरणत्वानुसन्धानं लब्धं, इदं गुरुपरम्परानुसन्धानप्रदर्शनार्थमपि भवति, मध्यग्रहणे पार्थद्वयस्यापि ग्रहणात् । यतीन्द्रो हि गुरुपनि हारनायकः। प्रधाने कृतं कार्य हि सर्वत्रकृतं भवति ; 'शिष्टं श्रीम- द्गुरूणां कुलमिदमखिलं तस्य नाथस्य शेप' इति युक्तम् । कृपयोप- देशः शाण्डिल्येनोक्त:--'संवत्सरं तदर्घ वा मासत्रयमयापि वा । परीक्ष्य विविधोपायैः कृपया निस्टहो वदेत्' इति । विविधोपाय- रित्यन परीक्षितरतां प्रार्थनाऽप्यन्तर्भवति। पराशरेणाप्युक्तम्-'कृपया पोशयहरुः । स्वानार्य हृदये ध्यात्या नप्त्या गुरुपरम्पराम्', 'आचार्यः रुपया स्ययम् । स्थाचार्य ह्दये ध्यात्वा मन्त्रमध्यापयेद्गुरुः। न्यासाख्यं ·सव्याख्या. २९ साक्षात्फलैकलक्ष्यत्वप्रतिपत्तिपवित्रितम् । मन्त्ररत्नं प्रयच्छन्तं वन्दे वरवरं मुनिम् ॥ २१ ॥ -- इति; -- परमं मन्त्र संसारोच्छेदनं शुभम्'-~-इति । द्वयानुसन्धानं हि गुरु- परम्परानुसन्धानपूर्वकामिति 'जप्त्वा गुरुपरम्पराम्' इत्यनेन लभ्यते । यद्यपि-शिप्यसद्धम्हो यतीनां बन्धहेतुः; ययोक्तं-'आसनं पातलोपश्च सञ्चयश्शिप्यसङ्ग्रहः। दिवास्वापो वृधानल्प एते पन्धकारिणः'- तयाऽपि कृपया शिप्यं प्रत्युपदेशो यतीनामविरुद्धः। तदुक्तं- 'शुश्रूपालामपूनार्थ यशोऽर्थ वा परिग्रहः। शिष्याणां न तु कारु- ण्यात् स ज्ञेयश्शिप्यसद्धहः' इति । वैष्णवानां तु यतीनामुपदेशो विशेषशास्त्रासिद्धः तदाह शाण्डिल्यः-'ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वान प्रस्थो यतिस्तथा । कृपयाऽश्रमिणस्सर्वे धर्म मयुस्त्वलिङ्गिने। गृहस्थो वाऽपि सर्वेभ्यो धर्म ब्रूयान्महामतिः। परिबाडपि या ब्रूयात्' इति । तदिदमनुकम्पापरीवाहैरित्यनेन व्यञ्जितम् । अमिपेचनपूर्वकं दिव्यं पदद्वयं दत्वा मन्त्ररनं प्रयच्छन्तमिति स्नानमात्यभूषणप्रदानशैली व्यज्यते । दीर्घ प्रणमत इत्यत्र-'नमस्कृत्य गुरुं दीर्घ प्रणामैत्रिभिरा- दृतः । तत्पादौ गृह्य मूर्ति स्वे निधाय विनयान्वितः। गृह्णीयान्मन्त- राजानं मां गच्छेच्छरणं नरः' इति । मन्त्रान्तरेपूक्तमत्रापेक्षितमति- दिश्यत इति ध्वनितम् । दीयं प्रणमत इत्यत प्रणामैकत्वं स्वरसतोऽव- गम्यते; तन्मूलं तु-'एकोऽपि कृष्णस्य सकृत्प्रणामः', 'ये प्रणा- मांस्तु सुवहून कारयन्त्यविचक्षणाः' -इत्यादिकं वचनम् । साक्षात्फले- त्यत्र साक्षात्पदमुद्देश्यतात्मकमुख्यतामाह-साक्षात्प्रत्यक्षमुख्ययोरिति यभिधानकोशः, एकपदेन चार्यशुधूपादिदृष्टप्रयोभनं शिप्यस्वरूपो- जीवनं शिष्यस्वरूपशिक्षणप्रयुक्तभगवत्कैवयं अनुकूलसहवाससिद्धि- श्थेत्येषां चतुर्णामनुद्देश्यत्वमुच्यते; अनुद्दिष्टानामपि तेषां सिद्धिस्तु ·पूर्वदिनचर्या. ततस्सा, विनिर्गत्य भृत्यनित्यानपायिभिः । धीरशमङ्गलं द्रष्टुं पुरुषं भुजगेशयम् ॥ २२ ॥ शिष्येश्वरस्वाचार्याणामभिसन्धिभिरिति च सूच्यते । अन्न य ऋप्या- दीनामनुत्ति:--"विनाऽपि न्यासमुद्रार्थतत्त्वपिच्छन्ददैवतम् । उच्चारणे मनोरस्य सर्वसिद्धिफलं भवेत्" इति पराशरवचनमभिप्रेत्येति बोध्यम् ॥ अन्यत्राप्युक्तम्-"नमोऽन्तं मन्नरनं च जपेयुर्वैष्णवास्सदा । ऋप्यादींश्च करन्यासमङ्गन्यासं च वर्जयेत् ।। नारी वा वृपलो वाऽपि गुरुवन्दनपूर्वकम् । स्त्रीणां च सर्ववर्णानां पुरुषाणां तथा विदुः। एवं ध्यात्वा द्विनश्रेष्ठो द्वयं नित्यमतन्द्रितः । श्रीमन्नारायणं ध्यात्वा जपेत्तं पुरुषोत्तमम्"--इति । पराशरवचने तत्वार्पच्छन्ददेवतमि- स्यत्र च्छन्दशब्दे सकारलोपत्त्वापः। अत्र चोपादानविधिर्यथाऽधि- फारमनुष्ठितो भवतीत्युक्तं भवति ; भगवद्भोगद्रव्यसम्पादनं धुपादानम् , तच्चाचेतनस्य पुप्पादेरिय चेतनन्यापि सम्पादनरूपमिति युक्तम् । तथोक्तं भरद्वाजपरिशिष्टे--"अन्येषां चैव भोगानां चेतनाचेतना- त्मनां । निष्पादनं रक्षणं च संस्कियोपनयादि च। भक्त्या च नियता साझा स्वयमाराधनक्रिया। इत्येतत्सकलं काण्डस्कन्धशाखादला. रम्" इति ॥ २१ ॥ तत इति ॥ ततः मन्सरनप्रदानानन्तरं, श्रीरङ्गस्य-अनन्याया- तिशयस्यापि रगनगरस्य श्रीनन्याधेयातिशया भवति, अतस्तत्त्वेन रूपणं कृतम् । मङ्गलं अलङ्कारभूतं, भुजगेशयमनन्तशायिनं, पुरुष- सर्वकारणभूतं सर्वान्तामिणं सर्वापेक्षितप्रदं भगवन्तं, द्रष्टुं साक्षात्क अस्य च विनिर्गत्येत्यनेनान्वयः। नित्यानपायिभिः-नियतो यो विश्ले- पाभारस्तद्वद्भिः, अतिशायने मतुबादयः इति इनिप्रत्ययः; नातो न फर्मधारयादिति निषेधः। अतिशयश्च छाया या सत्त्वमनुगच्छेदित्युक्त --

·सव्याख्या.
महति श्रीमति द्वारे गोपुरं चतुराननम् ।
च्छायापेक्षया ; सा हि रात्रौ न भवति, एतेनात्यन्तभक्तिरुक्ता भवति।
भृत्यैस्सार्धं क्रयविक्रयाधूिलयरदाचार्यप्रभृतिभिस्पह, निर्गत्य स्वमठा-
दिति शेपः । अत्रापि यतीन्द्रचरणद्वन्द्वेत्यादिकं वर्तते, तेन स्वोद्देश्य-
यतीन्द्रमुखोल्लासहेटुतया श्रीरहनाथदर्शनमिति लभ्यते; तदुक्तं
काव्ये-'सर्व यतिपसेरेव कुर्वनादेशपूर्वकम्'-इत्युपकम्य, 'ततस्तस्य
मुखोल्लासं चिकीर्षन्नेव केवलम् । निर्मगाम जगद्धाम निद्राणं द्रष्टुम-
म्युतम्' इति । नित्यानपायिभिरित्येतदपि तत्रैव स्फुटीकृतम्--
'गच्छन्तमन्यगच्छस्तं गरीयांसं गुणैश्शुभैः। तदीयास्तत्पदद्वन्द्वच्छाया-
दायादवृत्तयः' इति । एतेन छायाया दुस्त्यनत्वात् सत्स्थानीयानां
सहवाससहगतागतादिकं न दुप्यतीत्युक्तं भवति; तथा च-"एको
भिक्षुर्ययोक्तस्तु तावेव मिथुनं स्मृतम् । त्रयो ग्रामास्ममाख्याता उध्वं
तु नगरं यतेः । नगरं तु न कर्तव्यं ग्रामो वा मिथुनं तु वा । एतत्वयं
प्रकुर्वाणस्स्वधर्मात् च्ययते यतिः" इत्येतत् 'स्नेहपैशुन्यमात्सर्य सन्नि-
कर्पाद्भविष्यति'-इतिवाक्यशेषानुसारात् तथाविधानां सन्निकर्षपरं,
न तु वोधयन्तः परस्परमित्युक्तानुकूलसहपात्तनिषेधकमिति भावः ।
अत्र च-'प्रभु भक्तपराधीनं नित्यमालोकयेद्धरिम् । विमानमथवा
तस्य दूरादोपुरमेव वा' इति भरद्वाजसंहितोक्तेः पञ्चस्वपि कालेषु यत्रा-
वकाशोऽस्ति तत्र दिव्यालयगमनं स्वाय॑भगवदभिगमनात्पृथगेय
कार्यमित्यवगम्यत इति तदेव ततस्साधं विनिर्गत्येत्यादिनोच्यते; कचित्तु--
भगवदायतनस्य तीर्थासन्नत्वे खगृहा_भूतभगवदभिगमनात्पूर्वमेव
दिव्यालयगमनं कर्तव्यम् ; यथोक्तं-'उपस्थायाधारशक्त्यादीन् सन्तl
निपीड्य च । वस्त्रं ब्रह्ममुखं कृत्वाऽऽनम्य तीर्थोग हरिम् । गृहं
गत्वाऽभ्युदय हुत्वाऽभिगम्य कमलापतिम्'-इति ॥ २२ ॥

·पूर्वदिनचर्या. प्रणिपत्य शनैरन्तः प्रविशन्तं भजामि तम् ॥ २३ ॥ देवी गोदा यतिपतिशठद्वेपिणौ रङ्गशृङ्गं सेनानाथो विहगऋषभश्श्रीनिधिस्सिन्धुकन्या। महतीति ॥ श्रीमति-ब्रह्मादीनामपि सकृत्स्वस्मिन् प्रवेशमात्रेण सर्वैश्वर्यनियामकैश्वर्यभूयिष्ठे, महति-सर्वात्मसाधारणनाथगोष्ठीपूरेऽपि दुप्पूरमहावकाशे, द्वारे दिव्यालयप्रतीहारे, चतुराननं चतुर्मुखसंज्ञ, गोपुरं विमानं; अन गोपुरशब्दस्तदुपरिस्थितविमानपरः, प्रणिपत्य मनोवाकार्यनमस्कृत्य ; 'श्रीमद्दारं महत्प्राप्य नाम ध्यायन्नमस्पया'--इति हि काव्ये । शनैर्मन्द-तदीयकनककवाटकामनीयककवलितं कथमपि चक्षुराकृप्येति भावः। अन्तः अभ्यन्तरं, प्रविशन्तं तं वरवरमुनि, मनामि सेवे। तिष्ठतु गोपुरादिकं, प्राप्तशेषिसमृद्धिसाक्षात्कारसम्प्रीति. रेवास्य मन्मनः क्रीणातीति भावः। उक्तं च भरद्वाजसंहितायाम्- 'उपेत्यायतनं विष्णोः प्रणिपत्य ततस्ततः। - परीत्य देवदेवेशं प्रण- म्यात्मानमर्पयेत्' इति । अत्र प्रणिपत्य ततस्ततः इति विमानमण्ड- पादिविषयेषु तत्तन्नामभिर्नमस्योच्यते। प्रणिपत्यशनैरन्तरित्यत्र प प्रणिपत्येति निर्देशो भरद्वामवचनप्रत्यभिज्ञानार्थः ॥ २३ ॥ अयं श्लोकश्शतकस्थस्सेवाक्रमबोधकोऽत्रापि निबद्धः। देवी-तुल- सीमूलसञ्जातत्वादतिरोहिताप्राकृतस्वभावा, गोदा-भट्टनायमुता, यति. पतिर्भगवान् रामानुजः, शठद्वेपी पराङ्कुशः, तौ, रङ्गशृङ्गं श्रीरङ्ग- विमानं, पर्वतामवाचिना शृङ्गशब्देन तद्वदुन्नतस्थिरविपुलं विमान- मुच्यते । सेनानायो विष्वक्सेनः, विहगानां पक्षिणां ऋपभः परिवृदो गरुत्मान्, श्रीनिधिः श्रीरङ्गनापः, सिन्धुकन्या श्रीरङ्गरानमहिषी। भूदेवी, मा-श्रीदेवी, नीला नीलादेवी, गुरुजनाः परानुशाद्याः प्रथमे पुमांसः, तैः वृतः-परिगतः पूरुषः परमपदनायश्चेत्यमापामग्रे धुरि ·सव्याख्या. भूमानीलागुरुननवृत्तः पूरुपश्चेत्यमीपा- मग्रे नित्यं वरवरमुनेरहियुग्मं प्रपद्ये ॥ २४ ॥ मगलीशासनं कृत्वा तत्र तन यथोचितम् । धाम्नस्तस्माद्विनिष्क्रम्य प्रविश्य स्वं निकेतनम् ॥ २५ ॥ वरवरमुनेरतियुग्मं नित्यं प्रपद्ये। अत्र नित्यमित्यनेन परेझुरित्येतत्सर्व- दिनदर्शनार्थमित्युक्तं मवति । स्वोद्देश्यभूतपूरवरमुनिचरणयुगलापेक्षया प्रयममध्यमपर्वमतेषु गोदादिपुरुषान्तेपु स्वातन्त्रयेण स्वमन प्रवृत्ते. धारणायेयं स्वाधिकारानुगुणा देवरानगुरोवरवरमुनिचरणारविन्दशरणा- गतिरिति नाचायनाचार्यसन्निपातेत्यादिनाऽस्य विरोधः। अनेन सेवा- फ्रेमविशेषेण प्रदक्षिणस्य सिद्धेः 'परीत्य देवदेवेशम्' इति वचना- र्थोऽप्यनुष्ठितो भवति । देवी गोदेत्यादिके विहगवृपम इत्यन्ते गुरु- जनवृत इत्यत्र च-परिवारांश्च सेवेत मक्तया परमया हरेः। तत्त- दर्चागतान् मतान् गुर्वादींश्च विशेषतः' इति भरद्वानवचनममिसं- हितम् । गोदा हि-मक्तेपु गुरुपु चान्तर्भवति ; 'अहं शिष्या चंदासी च मक्ता च पुरुषोत्तम' इति भूम्युक्तेः । अत्र च-अमीपामिति नपुंसकलिङ तेन स्त्रीपुन्नपुंसकानां महोत्तौ नपुंसकशेपेऽपि न क्षतिः ॥ २४ ॥ मङ्गलाशासनमिति ॥ तत्र तत्र गोदादिपुरुपान्तेषु विषयेषु मङ्गला- शासनं प्रेमान्ध्यात् विद्यमानामङ्गलनिवृत्तिप्रार्थनां अविद्यमानमगल- सम्पत्तिप्रार्थनां च, यथोचितं तत्तद्विषयानुरूपं, चरमनिष्ठाविशेषनिष्ठस्वा- धिकारानुरूपं च कृत्वा; तस्माद्धानः भगवदिव्यालयात्, विनिष्क्रम्य विनिर्गत्य स्वं श्रीरङ्गनाथानुज्ञालब्धत्वेन स्वीयतयालोकैः प्रतिपाद्यमानं निकेतनं स्थानं, प्रविश्य प्राप्य । अत्र परिपूर्णविषयेऽपि मगलाशासन- फरणे प्रमाणोपपत्तिसम्प्रदायविस्तरः पूर्वाचार्यदिव्यक्तिप्वनुसन्धेयः । 'सर्वत्र दृष्ट्वा देवेशं नितं त इति मन्त्रकम्' इति शाण्डिल्यवचनमिहा- .

·१४ पूर्वदिनचर्या. अथ श्रीशैलनाचार्यनाम्नि श्रीमति मण्डपे । तदपिङ्कजवन्द्वच्छायामध्यनिवासिनम् ॥ २६ ॥ भिप्रेतम् ॥ नितमित्यस्य हि मङ्गलाशासनपर्यवसानं पूर्वनियूं- दम्। अत्र च भगवनिदेशेन निकेतनविशेषवाप्तो न दुप्यति । अन• निप्रनिकेतस्स्यादित्यादिकं तु भगवनिदेशादिविशेषनिदानाभावे निके. तनविशेष निषेधतीत्यभिप्रायेण स्वनिकेतनमिति निर्दिष्टम् । घाम्न- स्तस्माद्विनिष्क्रयेत्येतच भगवद्विश्लेषासहिष्णुतयाऽतिकृच्छ्रानिर्ग- मनमभिप्रैति। 'प्रीतिसंहृष्टसर्वाङ्गः स्तुत्वा चामिविलोकयन्' इति च भरद्वाजेनोक्तम् ॥ २५॥ अथेति ॥ प्रविश्येति ल्यपैवोत्तरकाले बोधितेऽप्यथेत्युक्किनुद्धिस्य यतीन्द्राय वृत्तनिवेदनं कृत्वेत्यर्थिका ; तदुक्तं काव्ये-'उपेत्य पुनर- प्येप निनमेव निवेशनम् । निवेद्य निखिलं तत्र यतीन्द्राय नमस्यया'- इति ॥ श्रीशैलनाधार्यस्य स्वाचार्यस्य नाम यस्य स तथोक्तस्तस्मिन्, (तिरुमलैयाब्वार् ) इति हि तन्नाम; श्रीशैलनाथार्येति नाम यस्येति व्याख्याने तु तदाहीत्यत्र तच्छब्देन श्रीशैलनाचार्यस्य परामर्शः शिष्टश्च स्यात् । श्रीमति-भगवडोकगुर्वादिपूर्वाचार्यदिव्यायतननिवेश- क्षेत्रगतदिव्यमृत्स्नालेपेन समधिकसौभाग्ययुके, मण्उपे जनाश्रये तस्य श्रीशैलनाचार्यस्य वाचार्यस्यापिकजयोः पद्मसदृशनरणयोर्द्वन्द्वस्य युगलस्य, द्वन्द्वेति साहित्यसौन्दर्य छायावैपुल्यं च लभ्यते ; छायाया अनातपस्य मध्ये अन्तरालदेशे, निवसतीति निवासी, मुप्यनाता- विति ताच्छील्ये णिनिः, तथाविधम् । इदं च तथा भावनाभिप्रायेणोक्तम् आलेख्यरूपेण सनिहितस्य स्वाचार्यस्य श्रीशैलनाचार्यस्य अधिपङ्कन- द्वन्द्वस्याधस्तालिवासाभिप्रायेण वेदमुक्तम् । अन्न चाचार्यपारतन्त्र्यस्य परा काष्ठा प्रकाशिता भवति। उचंच भरद्वाजपरिशिष्टे-'न ननाथ ·सव्याख्या. तत्त्वं दिव्यप्रवन्धानां सारं संसारवैरिणाम् । सरसं सरहस्यानां व्याचक्षाणं नमामि तम् ॥ २७ ॥ कनं नेज्या न ज्ञानं न विरागता। न मन्त्रः पारमैकान्त्यं तैर्युक्ता गुरुवश्यता'-इति । श्रीशैलनाथार्यनाम्नीत्यत्र च-'कुर्यादचेतनानां च वैष्णवं नाम लक्ष्म च। करिप्यन् वैष्णवं नाम वैष्णवाश्रयमेव वा इत्यादिकं वचनममिप्रेतम्। श्रीमतीत्यत्र-'वैष्णवस्याङ्कशय्यायां वैष्ण- वस्य गृहेऽपि वा । देशे वा तद्विचरिते संस्थिता यान्ति सद्गतिम्' इत्यादिकमनुसन्धेयम् । अत्र संस्थिता इति वासो विवक्षितः, संस्था- विवक्षणेऽपि तुल्यन्यायेन वासविषयेऽपीदं वचनं प्रमाणं भवति । अत्र मुख्यालामान्मृत्स्नालिप्तस्य प्रतिनिधेरुपादानं कृतमिति बोध्यम् ॥ 'तद्- विषङ्कनद्वन्द्वच्छायामध्यनिवासिनाम्' इति षष्ठी बहुवचनान्तं केचित् पठन्ति; अस्य च व्याचक्षाणमित्यनेनान्वयः; तत्पदं च भगवद्वरवरमुनि- परम्; परं त्वत्र पाठे तत्पदेन भगवद्वरवरमुनिपरामर्श नि प्रभु' 'स्वं निकेतन' 'स्वचरणाम्भोज'-इति पूर्वोत्तरशैलीमनो भवति । अथवा पष्ठीबहुवचनपाठेऽपि तत्पदं श्रीशैलनाथार्यपरमेव, शिष्याणां स्वाचार्य. शिष्यत्वभावनाभिप्रायेण त्विदमुक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ २६ ॥ तत्वमिति ॥ संसारः प्रकृतिसम्बन्धः, तस्मिन् वैरिणां विद्वेषवतां, भूम्नि मत्वर्थीयः; वैरं विरोधो विद्वेष इति कोशः। यद्यपि चेतनविषय- विद्वेष एव वैरपदप्रयोगप्रौढिरस्ति, तथाऽपि संसारस्य चेतनत्वप्तमाधिना वैरपदं प्रयुक्तं, संसारं प्रति हासोक्तिवदिति बोध्यम् । सारं प्रयोजन- भूतं, संसारजयोपयुक्तवलभूतं वा; 'सारो बले स्थिराशेऽर्थे पुमान्नयाय्ये वरे त्रिपु' इति रत्नमाला; मुमुक्षूणामुपादेयप्रयोजनभूतं स्ववैरविषय- संसारनिरासौपयिकबलभूतमिति वेति भावः। सरहस्यानां मूलमन्त्रा मन्त्ररत्नचरमश्लोकात्मकरहस्यत्रयनियतानां; सरसं मधुररसयुक्तं, .

·पूर्वदिनचर्या मूलमन्त्रादिप्रतिपाद्यतदीयपर्यन्तशेषत्वादिस्वरूपयाथात्म्यादिप्रमेयविशे पात्मकत्वाद्रहस्यत्रयनिष्ठानामधिकारिविशेपाणां विशेषतो भोग्यमिति भावः । दिव्यप्रबन्धानां भगवनिर्हेतुकमसादलब्धज्ञानात्मकदिव्यज्ञान- मूलकत्वाद्दिव्यानां, दिगादित्वाद्यदन्तात् यत्प्रत्यया प्रवन्धानां द्रमि- डोपनिपनपाणां; तत्त्व-तत्प्रतिपायं स्वरूपादियाथात्म्यं कर्म, 'तत्त्वं विलम्बमाने स्यात् स्वरूपे परमात्मनि' इति रनमाला; तत्त्वमिति द्वितीयान्तं व्याचक्षाणामित्युक्तव्याख्यानक्रियायामन्वेति । यद्वा- तत्वं दिव्यप्रबन्धाना सारं कर्म, संसारवैरिणां सरहस्यनां सरसं यथा भवति तथा व्याचक्षाणमित्यन्वयः; तत्त्वं वस्तुभूतं, दिव्यप्रबन्धानां द्रविडोपनिपदां, सारं तत्प्रतिपाचं प्रयोजनं चरमपर्वात्मकं पुरुषार्थ कर्म, संसारवैरिणां प्रकृतिसम्बन्धं निहासतां, सरहस्पानां रहस्यमय निवाधिकारिणां, वेभ्य इत्यर्थः; सरसं यथा भवति तथा-मुखबुद्ध्या- रूदं प्राप्तितुल्यप्रीतिप्रकविहं च यथा भवति तथा, व्याचक्षाणं पदच्छेदपदार्थोक्त्यादिभिर्विशदं बोधयन्तं, तं वरवरमुनि, नमामि- व्याख्यानवैदग्ध्येन जितस्सन्निमोऽनुभवामि । संसारवरिणस्सरह स्थाश्च वाधूलवरदनारायणगुरुप्रभृतयः, ते च स्वप्नमुखेन भगवन्नि- देशेन वरवरमुनिमशिश्रयन् । तदुक्तं काव्ये--"पुनस्स्वमापदेशेन देशे देशे निरङ्कुशः। अयमर्चावतारत्वसमाधिमवधीरयन् । अत्यमर्त्यतया तस्य तत्त्वमात्यन्तिकं हितम् । असङ्कुचितमाचल्यो मुनङ्गशयनः पुमान्। देशे देशे विशेषज्ञैरसैरप्यविशेषतः। आश्रित्य तत्पदद्वन्द्वमश्रूयात परं हितम् । रामानुनपदद्वन्द्वसौगन्ध्यनिधयोऽपि ये। असाधारणमौन- त्यमवधूय निजं धिया। उत्तेजयन्तस्वात्मानं तत्तेजस्सम्पदा तदा । श्रुत्वैव वैभवं तस्य तत्त्वेन शरणं गताः। सिन्धुस्सद्गुणरवानां सीमा शेपत्वसम्पदाम् । वाधूलवरदाचार्यो मौलिरतं मनीपिणाम् । अमूदन पमलस्य विभूपणमनुत्तमम्। रामानुगमुनीन्द्रस्य श्रीमान् दाशरथि.

·सव्याख्या. येया" इति। उत्तेजनं शरवत्तन्मयो भवेदित्युक्तशरदृष्टान्ताभिप्रायेण; यद्वा-उत्तेमनं कुर्वत इत्यर्थेन कौस्तुभत्वाभिप्रायेणोक्तम्। एतेन पूर्व- मनवाप्तातिशयलाभाय भगवत्साक्षिकप्रभावयुक्तव्यक्तिविशेषाश्रयणं युक्तमित्युक्तं भवति; 'यदर्थ तु कृतं पूर्व तदर्थ न पुनः क्रिया'-इति न्यायात् । उक्तं च शाण्डिल्येन-आचार्यचित्तानुगुणं सिद्धान्तानु- गुणं त्वपि। अन्यत्र शृणुयाज्ज्ञेयमनुज्ञाप्यैव जीवति । यस्मिन् परम विद्यायां न संसिद्धिरबोधतः। गुरोर्वाऽप्यन्यतो ग्राह्या परा विद्या गुणा- वितात्' इति । व्याचक्षाणमित्यत्र ताच्छीलिकश्चानम् प्रत्यय., तेन तत्र वैदग्ध्यं व्यजितम् ; व्याख्यानवैदग्ध्यं काव्ये विस्तरेणोक्तम्- "आशङ्कामविधेयानां वाक्यानामवतारणे । अविस्तरेण निर्णीतिमर्थानां प्रतिपादने । पूर्वोत्तरानुसन्धानमभिप्रायप्रकाशने । असन्दिग्मं समान धानमाक्षेपेषु निरुत्तरम् । वीक्षमाणाश्चिरं तत्र व्यस्मयन्त विचक्षणाः। स एव भगनानेवं सहस्रवदनस्वयम् । अवातरदिति व्यक्तमित्यवानन् परस्परम् । श्रुत्यन्तसूत्रसूक्ष्मार्थप्रकाशनपरैः पुरा । परमर्योगिभिर्दृष्टान् प्रबन्धानम्यधात् परम् । प्रस्तुतानन्वभूतत भगवद्गुणविग्रहान् । प्रपेदे परमं हपं प्रत्यक्षानुभवादपि । शब्दशक्तिरियं नित्या शृण्वतां गृह्ण- तामपि । सर्वात्मना हृदि स्वार्थान् सन्निधापयाति यत् । इशानेवभिप्वद्नं कुर्वन् सर्वोपकारकः । सत्तशुद्धिकरं ध्येयमन्नि- कर्पण चेतसः। गुणानुभवनं पत्युभृत्यकृत्यमपि प्रियम् । वाचिक पानिय सर्वदा विदधे मुधीः । तत्तत्प्रवन्धकाराणां गुरूणां तत्र सनिधिम् । तानेय तसदर्यानां व्याख्यातॄनप्यमन्यत । श्रोतृप प्रपमत्वं तु चिन्तयन्नात्मनस्स्वयम् । अनुवकृत्यमाम्याय परेभ्यः प्रत्यपादयत् । अज्ञानामग्रगण्यं मामधिष्टाय यीश्वरः। अज्ञात- ज्ञापने पानमसापादित्ययुध्यन। प्रत्यक्षरक्षितरात्मनत्वयापारम्यसम्प दाम्। आचार्याधीनतीनां प्राचामेर प्रोतसाम् । गरिमाणि पवित्राणि अत.

·-- पूर्वदिनचर्या. ततः स्वचरणाम्भोजस्पर्शसम्पन्नसौरभैः। पावनरथिनस्तीवियन्तं मनामि तम् ॥ २८ ॥ चित्राणि वचनानि च । मध्ये मध्ये मुनिध्यात्वा भृत्यानां प्रतिपादयन् । स्वैराळापैस्सुमधुरैस्वस्वरूपविनिश्चयम् । श्रोतृणां मतिमारोष्ण सुव्यक्तं प्रत्यबोधयन्" इति । भगवादिव्यालयात् स्वनिकेतनागमानन्तरं व्याख्यानं भरद्वानेनोक्तम्-'प्रभु भक्तपराधीनं नित्यमालोकयेद्धरिम् । विमानमथवा तस्य दूरादोपुरमेव वा । स्वरूपरूपविभवगुणफर्मादि शाङ्गिणः । व्याचक्षीत निवघ्नीयात् शृणुयाद्विलिखेत् पठेत् । चतुर्भुन- मुदाराझं श्याम पद्मनिभेक्षणम् । श्रीभूमिनीलासहितं चिन्तयेच्च सदा हृदि'-इति ; 'सद्भिः प्रणिहितांश्चान्यान् प्रबन्धान परिशीलयेत्'- इति च । व्याचक्षीतनिबध्नीयादिति वचनप्रत्यभिज्ञानार्थमेव व्याचक्षाण- मिति निर्दिष्टम् । अनेन-'कंपयाऽऽश्रमिणस्सर्वे धर्म ज्युस्त्वलिशिने ।' 'परिवाहपि वा व्यात्' इति विशेषशास्त्रबलात् 'न व्याख्यानपरो भवेत्' 'न व्याख्यामुपयुञ्जीत' इति सामान्यनिषेधम्रैवर्गिकशिष्येभ्यः ख्यात्या- द्यर्थेन मोक्षानुपयुक्तग्रन्थव्याख्यानविषय इति ध्वनितम् ॥ २७ ॥ तत इति ।। ततः-दिव्यप्रबन्धव्याख्यानानन्तरं, स्वस्य-स्वाचार्य- करणत्वेन स्वात्मानं भावयतः स्वस्य ; चरणाम्भोजयोः पद्मनुल्यश्रीपा- दयोः, सौरम्यपावनत्वाभ्या सादृश्यं विवक्षितम् ; स्पर्शन सम्बन्धेन, सम्पन्नसौरभैः समधिकसौगन्ध्यभरितैः, पावनैः पवित्रः; इदं विशेषणद्वयं पद्ममादृश्यवर्णनफलितम् । तीः-विशिष्टसलिलैः, 'तीर्थ शास्त्राध्वरक्षे. त्रोपायोपाध्यायमन्त्रिप। अवतारपिंजुष्टाम्भः' इति कोशः; तरन्त्यनेन तीर्थमिति व्युत्पत्तिश्चान द्दष्टव्या। अयिनः याचमानान् पूर्वाचसंसार- वैरिणः कर्म, भायन्तमुजीययन्तं, भवनं सत्ता; तंवरवरमुनि, भजामि । धीपादतीर्थप्रदानप्रयुक्तौदार्यानुसन्धानेन विद्धम्मनिर्ममोऽनुमामि ।

·संव्याख्या. , भत्रं पावनरित्यत्र-स्नातं च गुरुणा यत्र तीर्थ नान्यत्ततोऽधिकम्', इनि भरद्वाजवचनमभिसंहितम् | अर्थिन इत्यत्र च-'प्रक्षाल्य चरणों पाने प्रणिपत्योपयुज्य च' इति तवचनमभिप्रेतम् । ऋपिनुष्टाम्भोवाचिना तीर्थशब्देन च ऋपयोऽप्येतच्छ्रीपादाम्बु जुपन्त इति लभ्यते ; 'अनु. बनाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यविरेणुभिः' इति न्यायात् । तीर्थरिति बहुत्वं प्रदानार्थावदानोपाधिकं सत् कपिञ्जलाधिकरणन्यायात् त्रित्वे पर्यवन्यति; स्मर्यते च-तिः पिवेद्विन्दुवर्जितम्' इति । कश्चित्तु द्विवारमेव दीयते । तेपामयमशियः-उशनस्मृती 'यत्र भागवतानां तु पादादकनिषे. वणम् । पावनं सर्वभूतानां सोमपानसमं स्मृतम्' इति भागवतपादो- दकनिषेवणस्य सोमपानसाम्यमुक्तम् ; सत्र चासङ्कोचात् फलतः प्रका- रतश्च तत्साम्यं विवक्षितम् । प्रकारम्ब सहयाविशेषः, द्विवारं हि सोमपानं कचिदनुष्ठीयते; तथा च सोमप्रयोगे माध्यन्दिनसवनमधि- कृत्योक्तं-होतृकाः स्वं स्वं चमसं द्विर्भक्षयन्ति' इति । द्वित्वसवययाऽपि सोमपानसाम्यात् पादोदकनिषेवणं द्विवारं कार्यम्--- इति । तदपि यथासम्प्रदायमनुष्ठेयम् । भावयन्तमित्यनेन प्रायश्चित्तार्थः त्वमत व्युदस्यते; सम्पन्नसौरभत्पं च स्वसम्बन्धादन्येपामपि सत्सम्पाद- कत्वं, तेन तदीयानामपि तत्सम्बन्धात्तीपादत्वमित्युक्तं भगति । भर- द्वानसंहितायां च 'दण्डवत्मणद्मावुपेत्य गुरुमन्वहम् । दिशे वाऽपि नमस्कुर्यायवासी वसति स्वयम्' इत्युपक्रम्य, आचार्यविषये शिप्यस्य वृत्तिविशेषानुस्त्वा, मध्ये 'प्रक्षास्य चरणौ प्रासे प्रणिपत्योपयज्य च' इत्युक्त्या, तदनन्तरमपि कांश्चन वृत्तिविशेषानुस्वा-'आचार्योऽपि तथा शिप्यं निग्यो हितपरस्सदा। प्रबोध्य वोधनीयानि वृत्तिमाचारयेत् स्वयम्'----इत्युक्राचार्याद्धितश्रवणस्यानार्यपादतर्योपयोगोऽङ्गमिति सनिधिप्रकरणाम्यामवगम्यत इत्यभिप्रायेण ततस्स्यगरणाम्भोनेत्युक- मिति द्रष्टव्यम् ॥ २८॥ तथा च + ·पूर्वदिनचर्या आराध्य श्रीनिधि पश्चादनुयाग विधार्य च । प्रसादपानं मां कृत्वा पश्यन्तं भावयामि तम् ॥ २१ ॥ . आराध्येति ॥ पश्चात् माध्यन्दिनकृत्यानुष्ठानानन्तरं, संदुक्त काव्ये 'अथ माध्यन्दिम कृत्यं कृपया सत्वोत्तरो मुनिः। आराध्य विधिवदेवमन्वभूद्रभूषणम्' इति । श्रीनिधि-श्रिया लक्ष्ग्या निधि निधिवत् सम्पद्भूतं, श्रियश्चियं रङ्गनिधि आराध्य अर्चयित्वा, या युवानं राजानं यथा च मदहस्तिनम्। यथा प्रियातिथि योग्यं भगवन्तं तथाऽयेत् । सतीव प्रियभारं जननीव स्तनन्धयम् । आचार्य शिष्य- वन्मन्त्रं मन्त्रिवल्लालयेद्धरिम्'-इति शाण्डिल्योचरीत्या भगवन्तं परमभक्त्याऽऽराध्येत्यर्थः । अनुयागं-अनुयागतंक्षितं परमात्मसमा. राधनसमाप्तिप्रसादप्रतिपत्तिसंस्काररूपं, विधाय; यथोक्तं भरद्वाजेन- 'जुहुयादाहुतीः पञ्च विष्णौ प्राणादिसंज़िके' इत्युपक्रप्य, 'कृत्वाऽनु- यागम्' इति । शाण्डिल्येनाप्युकं- 'धातारं हृदयातस्थं ध्यात्वा पादाम्बुपूर्वकम् । तथाऽस्ये जुहुयादन्नं तत्तन्मन्त्रैस्समाहितः। ध्यायन्नेव परं ब्रह्म भोक्तारं हृदयस्थितम् । अनीयादवरो मन्त्री भोज्यं सर्वम- फुत्सयन' इति ; 'पथ्यं मितं च शुद्धं च रस्यं हृदयनन्दनम् । निग्धं दृष्टिमियं कोणमन्नं भोग्यं मनीपिमिः' इति च । अत चैकानाम्य- नुज्ञा तु गुरुवचनादिना म दुप्यतीति पूर्वमेयोक्तम् । सकारेण तदीया- राधनमुच्यते । यथोक्तं काव्ये-"ततस्तन्मुखसंस्पर्शसरसेन सुगन्धिना। शुचिना सुकुमारेण सातशुद्धिहेतुना। भक्तिपूतं प्रकृतेन मोज्येन भगवत्प्रियान् । तत्परतपयामास तत्प्रीतिप्रेमवृद्धये। आत्मानमात्मनः पश्यन् भोकारं पुरुष परम्। अनुयागं यथायोगं निस्सनो निरवर्त- यत्" इति । तदीयाराधनं च विशेषशानसिद्धम् । तदुक्तं भरद्वार- परिशिष्ठे-'भुनयासालनिष्ठानां दाणानि निबोधत। पिप्णोदाम ३ 1 ·सन्याख्या. ततम्धेतस्समाधाय पुरुषे पुष्करेक्षणे । उत्तसितकरद्वन्द्वमुपविष्टमुपहरे ॥ ३० ॥ फलता तदेकोपायता स्थितिः। तदाज्ञाकरणे प्रीतिस्तत्कर्मगुणकर्तिनम्। तचिहाङ्कितदेहत्वं तदीयाराधने रतिः। तदन्यस्पर्शवैराग्यमिन्द्रिया- थेप्यलोलता। आचार्याधीनवृत्तित्वमाचार्यात्मिदेहता । क्रोधलोभमना- लस्यमानमोहविहीनता। सत्यशौचदयाधैर्यक्षमासन्तोपयुकता। इत्ये- तैलक्षणैर्युक्ता वैष्णवाः" इति । अनेन-'अपिचास्य कुतो दानं दत्वा चास्य कुतः फलम् । दाता प्रतिगृहीता च प्रेत्यैव नरकं व्रजेत्' इत्यादिकमवैष्णवयतिविषयम्-इत्युक्तं भवति। मां-पूर्व प्रसादप्रस्तावे 'यत्यन्नं यतिपात्रस्यम्' इत्यादिसामान्यवचनोदाहरणमुखरतया दुर्बुद्धि- वशाद्विमुखं मां, प्रसादपात्रं कृत्वा प्रसादस्य भुक्तोज्झितस्य भोजन- पात्रस्थस्यं भोज्यशेपस्य पातं योग्यं भाजनं वा कृत्वा, 'योग्यमाज- नयोः पात्रं'--इति कोशः; पश्यन्तं तयाभूतस्यास्य केयं व्युटिरिति सविस्मयहर्षकरुणं प्रेक्षमाणं, तं परवरमुनि, भावयामि ध्यायामि । प्रसादपात्रमित्युच्छिष्टाशनात्मिका वृत्तिरुक्ता ; तदुक्तं भरद्वानेन- 'योऽसौ मन्त्रवरं प्रादात्संसारोच्छेदसाधनम्। प्रतीच्छेहरुवर्यस्य तस्यो- च्छिष्टं सुपावनम्' इति । अत्र-आचार्यविषये शिप्यस्य वृत्तिविशेष- विधानप्रकरणात्तन्मध्यगतमिदं नैमित्तिकात् गुरोरुच्छिष्टभोननादन्य- देवेति स्फुटम् । अत्र च 'यत्यन्नं यतिपात्रस्यम्' इत्यादिकमवैष्णवविपयं गुरुव्यतिरिक्तयतिविपयं चेति द्रष्टव्यम् ॥ २९ ॥ तत इति ॥ ततः-अनुयागानन्तरं, पुष्करेक्षणे पुण्डरीकाक्षे, पुरुषे पुरुपशब्दवाच्ये भगवति, चेतः हृदयं, समाधाय समाधिमत्कृत्वा, समाधिर्योगः; उत्तसितं शिरोभूषणीकृतं करद्वन्दं पाणिद्वन्दं यया भवति तथा; अत्र इन्द्रशब्दोऽमलित्वाभिप्रायकः, उत्तसितत्वसामर्थ्यात् ;

·३ पूर्वदिनचर्या. उपहरे रहसि, 'रहोन्तिकमुपहरे'; उपविष्टं आतीनम् , अनेन 'उप- विश्यासने युञ्जचात्' इति वचनं सोरितम् । अस्य च नित्यं मुनि वरवरं निभृतो भनामि' इत्यतान्वयः। अनुयागानन्तरं योगशाण्डिल्ये- नोक्तः- अष्टागयोगप्रीतिं च कृत्वा ध्यानपरो वशी' इति । भर- द्धानश्वाह-कृत्याऽनुयागं कुर्वीत स्वाध्यायं वैष्णवं परम् । ततो युञ्जीत चात्मानं पुरुपे पुष्करेक्षणे'-इति; ततश्च युजीतेत्यन्वयः, चकारेण स्वाध्यायात् पूर्वमपीति लम्यते, तेनानुयागानन्तयं सिद्धम् । योगश्चाराधनवत् कालत्रयेऽप्यनुष्ठेय इत्युत्तरत्र वक्ष्यते । पुष्करेक्षण- त्वलिङ्गाद्योगिहृदये सविग्रहावस्थानमुच्यते पराशरवाह-'देव- तिर्यनुप्यादिचेतनेष्वपि संस्थितः । तदन्तर्याम्यवस्था हि विष्णोरसर्व- गतस्य वै। स एव योगिहृदयपङ्कने तु सविग्रहः' इति । अत्र च- "स यथायं पुरुपे, यश्चासावादित्ये' इत्यादित्यमण्डलान्तर्वर्तिनः पुरु- पान्तर्वतिनश्चक्योक्तः। तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी' इत्यादित्यमण्डलस्थस्य च पुण्डरीकाक्षत्वोपदेशात् तदभिन्नस्य पुरुषा- न्तर्वतिनोऽपि पुण्डरीकाक्षत्वमित्यभिप्रायेण पुरुपे पुष्करेक्षण इति भर- द्वानोक्तम् ; पुरुपपदं च-'पूस्संज्ञे वैशरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो मत.' इति निर्वचनात् पुरुपान्तर्वतिनं भगवन्तमभिधत्ते । अत एव काव्ये- ऽप्येतद्योगप्रकरणे-'विमलायतलोचने । अपराधसहे नित्यं दहराकाश- गोचरे - '--इत्युक्तम् । अत्रत्यदहराकाशशब्दो-'ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म' इत्युक्तहृदयपुण्डरीकविवरमाह, अपराधसह इत्येतत् 'अङ्गुष्ठ- मावः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति। ईशानो भूतभव्यस्य न तो विजुगुप्सते' इति श्रुत्युक्तार्थकथनम् । आम्यां दहरप्रमिताधिकर- णार्थी स्मारितौ। 'ततश्चेतस्समाधाय पुरुपे पुष्करेक्षणे' इत्येतच- 'ततो युञ्जीत चात्मानं पुरुषे पुष्करेक्षणे' इत्यस्य शब्दतोऽर्थतश्च प्रत्यभिज्ञापकं तत्र ततश्चेतस्सगाधायेत्येतत् 'ततो युञ्जीत चात्मानं, ·सव्यास्या- n अन्नासनम्यमपटातसनातमूर्ति- मामीरिताक्षमनुसहितमन्चरत्नम् । आनम्रमौलिभिरुषासितमन्तरहै- नित्यं मुनि वरवर निभृतो भजामि ॥३१॥ ततश्शुमाश्रये तम्मिन्निमा निभृतं मन । इत्यस्यायत प्रत्यभिज्ञापकं चेत इत्यात्मानमित्यम्य व्यारयानम् , 'आत्मा यनधृतिम्वान्तस्वभावपरमात्ममु' इति हि रनमाला; समा- घायेति च युजीतेत्यम्य व्याख्यानं, युनिप्समाधाविति झर्यनिर्देश तत इत्येतत्तु वचनम्यच शब्द यारयानमिति द्रष्टव्यम्; पुस्पे पुष्करे- क्षण इत्येतत् शब्दतस्तत्मत्यभिज्ञापनम् ; प्रत्यभिज्ञापनप्रयोजन तूक्तमेव ॥ ३०॥ अन्जेति ॥ अन्नासनम्थं पद्मासनस्थितं; योगे पद्मासनं विश्वामि- प्रेणोक्तं-"ततो निवातके रम्ये निम्नोन्ननविवभिने। कुशामिनमुचेगनि, उपर्युपरि विन्यसेत् । पद्मासनं तु तत्रैव कृत्वादानि समं नयेत्” इति । अवदाता क्षीरसधातगौरी, मुनाता कमनीया, मूर्तिविग्रहो यस्य म तथो- क्तस्त आमीलितासं ईपन्मीलितलोचनं, स्मर्यते हि 'नासाग्रन्यम्तनयन' इति। अनुसंहितमन्त्ररत्न-उपाशूचार्यमाणद्वयं ; 'अनेक मन्तरत्नेन मत्प्रियेण भनेत्सदा' इति युक्तम्। आनम्रमौलिमि सम्यगरनतशि रस्कै, अन्तररै वायरदाचामियोदान्ताचार्यप्रभृतिभि , उपा- सित निरन्तरं साक्षात्कियमाणं, 'सटा परगुणाविष्टो द्रष्टव्यम्सटेरिभि' इति पुक्तम् । वरवरं मुनि, निभृतम्सन् अवहितम्मन् , अहं, नित्यं भनामि-साकालं सेरे; 'विग्रहायफनपर' इति युत्तम् ॥३१॥ तत इति ॥ तत -यनीन्द्रचरणद्वन्दमवणेना नेनसा तद्देश्य- भगवद्योगानन्तर, तम्मिन् पूर्वोत्त, शुभाश्रये पुष्कक्षिणे पुरपे, हेय. प्रत्यनीरत्वे सति नित्तापवं शुभाश्रयत्वमित्युग पूर्व । निमा ·१६ पूर्वदिनचर्या यतीन्द्रप्रवणं कर्तुं यतमानं नमामि तम् ॥३२॥ अवगाढं, निभृतं निष्पन्दं, मनः कर्म, यतीन्द्रप्रवणं कर्तु-यतीन्द्रप्रव- णमेव कर्तुः पूर्वत्र हि 'यतीन्द्रनरणद्वन्द्वप्रवणेनैव चेतसा' इत्येतत् कर्तव्यमागेपु स्वाधिकारानुरूप्यावगमनायान्यविशेषणतया निर्दिष्टं, अत्र तु तस्यानन्यार्थत्वमुच्यते । यतमानं आरभमाणं, तं यतीन्द्र- प्रवणत्वेन प्रसिद्धं वरवरमुनि, नमामि-चरमपर्वनिष्ठाविशेषगरिष्ठ- तानुसन्धानेन निर्भरोऽहं तत्सम्बन्धमात्मनोऽनुसन्दधामि ; निष्ठाव- सम्बन्धो हि निष्ठाप्रापक इति भावः ॥ ३२ ॥ इति दिनचर्याव्याख्यायां सदाचारदीपिकासमाख्यायां पूर्वदिनचर्याविभागः ।।

·॥श्रीः॥ यतिराजविंशतिः यरस्तुति यतिपतिप्रसादिनी व्यानहार यतिरानविंशतिम् । तं प्रपन्नजनचातकाम्बुद नौमि सौम्यवरयोगिपुशवम् ॥ श्रीमाधाधिग्लनद्वयनित्यसेवाप्रेमाविलाशयपराशपादभक्तम् । कामादिदोपहरमात्मपदाश्रितानां रामानुमं यतिपति प्रणमामि मूर्धा ॥ १ ॥ यतिराजविंशतिव्यास्या अभिगमनोपादानेच्या स्वाचाय परवरमुनिमनुभूय क्रमप्राप्त स्वाध्याये तमनुभषः, स्वाध्यायस्य 'व्याख्यानलखनेवाऽपि ग्रन्थ- निर्माणमणा । शिष्याणां शिक्षया वाऽपि स्वाध्यायार्थोऽय. मुच्यते' इत्यादिशाण्डिल्योक्तरीत्याऽनेसप्रकारत्वेन तर व्याख्यान- रूपं स्वाध्यायप्रभेदं यातयार तिवारयानि व्याख्यातारम्' इत्युत्तरप्र यक्ष्यन्, अन्धनिर्माणकर्मणेत्युकं भगरता यरवरमुनिना स्वाधि कारानुगुणं भगवधतीन्द्रविषयस्तोसनिर्माणरूपमन्यकरणात्मकं स्वा. ध्यायप्रभेदं पदन्, 'तद्वननवगोतमुफः । आताम्पर्थनमालोकनिर्देश- यचनादरः' इति परद्वानोक्तदिशा वाचाया नागमझातं स्वस्थ मनः प्रसादं 'इति यतिलधुर्यमेधमानः इत्यादिनोत्तरप्र च यक्ष्यन् , तप्रग्यम. मनिप्यालिसब्दम्यरूपरामराफेन इतिशन्दन परामशीय यतिरान- वशतिमनुवदति-भीमाधोत्पादिमि ॥

·यतिराजविंशतिः. भगवान् यरवरमुनिः प्रपनमनकटस्थपराङ्कशरिप्रभृतिसर्वपूर्वा- पायपरम्पराप्राप्तं स्वाचार्येण श्रीशैलनायेन स्वस्मै प्रसादित रहस्यमय- तात्पर्यपर्यवसानभूमिभूतं भगवतो रामानुनस्य निरसायोपायत्वं निरति- शयोपेयत्वश्च प्रीतिप्रकपहठात्कारेण दुर्गतप्राणिगणनाणनप्रवीण- करुणोद्वारेण च यतिराजविंशतितमाख्यावता स्तोत्रेण प्रतिपिपाद- गिपश्चिापितस्याविघ्नसमाप्तचर्थ स्वाधिकारानुरूपं गुरुनमरिक्रयारूपं मङ्गलमाचरति-द्वाम्या श्लोकाभ्याम् । अत्र च विवक्षावशात्-मूलमन्ते त्रीणि पदानि, मन्त्ररत्ने च पट्वानि, चरमश्लोके चैकादश पदानीति- सङ्कलनया विंशतिसम्पत्त्या व्याख्येयरहस्यत्रयपदसहचानुगुणा विशतिसङ्खचा व्याख्यायां यतिराजविंशतावाश्रितेति द्रष्टव्यम् ।। श्रीमाधवेति । श्रीमाधवस्य सर्वप्रकारभोग्यस्य श्रियः पत्युः, श्रीयनन्याधेयातिशया, तद्वत्सर्वप्रकारमान्यत्वं दर्शयति धीशब्द इति न माशब्देन पौनरुक्ताचं : श्रीशब्दो वा मुख्यार्थपर एव सन् अडिनलनद्वयेऽन्येति, श्रीमन्ती हरिचरणावितिवत् श्रियो माधवादि जलजद्वयमिति पष्ठीसमासः, सम्बन्धश्च वास्तव्यनिवासभावरूपः ; जलने इवाडी अडिमलने, तयोर्दयस्प, नित्यसेवायां नित्यकैट्वर्य, प्रेम्णा अत्युत्कटरागण, आविल अप्रकृतिं गतः आशयः प्रज्ञा यस्य स तथो- क्तः; तथाविधस्य पराकुशस्य-प्रमाणतः प्रतिपक्षनिरासनसिद्ध- पराङ्कुशनामधेयस्य भगवतः कारिमूनोः, पादयोर्भक्तं परमभक्तिमन्तम् । अत्र-अभिजलनद्वयप्रेमाविलाशये पराङ्कुशे भगवतः प्रेमातिशयाभिग्रा- येण माधवेत्युक्तं, माधवो भक्तवत्सल इति हि सहस्रनामसु पठितं; आत्मपदाश्रितानां स्वचरणमाश्रितानां, कामाददोपहर कामक्रोधलोमा- धात्मस्वरूपगतहेयधर्मनिवर्तकं, रामानुजलक्ष्मणावतारत्वाद्गुणविशेषैश्च रामानुजनामधेयं, यतीनां निजितेन्द्रियग्रामाणामुत्तमाश्रमिणां पति शेपिणं रसकञ्च भगवन्तं भाष्यकृतं, मूर्ना शिरसा, प्रणमामि प्रक म ·सव्याख्या. श्रीरङ्गराजचरणाम्बुगराजहंसं श्रीमत्पराङ्कशपदाम्बुनभृङ्ग- रानम् । श्रीमहनाथपरकालमुखानमित्र श्रीवत्सचिहचरणं यतिराजमीडे॥२॥ Lण प्रहीमवामि । अत्र पूर्वार्धन प्राप्तविषयप्रावण्यं कामादिदोपहर- मित्यप्राप्तविषयमावण्यनिवर्तकत्वं चोतं; तदुभयनिदानध रामानुज यतिपतिमित्याभ्यामुच्यते ; रामानुनस्य यभिनवदशावतारेषु रामाव- वारत्वेन प्रसिद्धपराङ्कशप्रावण्यमुचितं; यतिपतेहिं कामादिनिरसन- मनुरूपमिति गुणकृतमगवत्प्रावण्यादपि स्वरूपप्रयुक्तमागवतप्रावण्य- मत्यतिशयितमित्यभिप्रायेण पादपदयोनलनविशेषणानुपादान, चरमपर्व- निष्ठस्योचमामिणश्च स्वस्यादरनिनन्धन चरमनिष्ठत्वमुत्तमाश्रमित्व- श्वेत्यभिप्रायेण पराकुशपादभक्कं यतिपतिमित्युक्तम्: 'भक्तिश्च नियता चीर भादो नान्यन गच्छति' इति न्यायात् । अत्र च श्रीमाथवाडीत्या- दिकं श्रीमदमृतार्यप्रणीतप्रपन्नसायिलीशली प्रत्यभिज्ञापयति, सा हि भगवता रामानुनेन साक्षादनुमोदिता; अत्र देवतावाचा इत्यादिकं पूर्वन लिखितमनुसन्धेयम् ; 'संयुक्ताश्चेद्यपद्यावयुक्ताः क्षान्त्यै सर्वे मौर्यमापादयन्ति' इत्युक्तः ॥ १ ॥ "दुभो मानुषो देहो देहिनां क्षणमहुरः। तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम्" इत्यत्र प्रसज्यमनिपेयस्याप्यारणेन व्यजितदी- सम्यानिशयके चरमपर्वमूर्धाभिपित्तयतिरानविंशत्यात्मकम्नुतिकरण. रूपमागवतशेपत्वे विनमयस्त्वमाराकमानः पुनरपि महलं स्वाधि- कारानुरूपमाचरति-श्रीरङ्गेति ।। अन-धीशब्दश्रीमत्परो रङ्ग- रानविशेषणं चरणाम्नुनविशेषणं वा, धीरभरामस्य चरणावाम्बुने परणाम्बुने, तयोरानहम तच्छाया निपण्णहंमश्रेष्ठम्: राजहंममित्या रानहंस एष रानहंस इति PिREET रानरंसः परमहंसः, शुद्धव ·यतिरानविंशतिः. वाचा यतीन्द्र मनसा वपुषा च युप्मत्पादारविन्दयुगलं ममता गुरूणाम् । कूरादिनाथकुरुकेशमुखाद्यपुंसां पादानुचिन्तनपर- सततं भवेयम् ॥ ३ ॥ विवेचकत्यादिना सादृश्याद्रूपणं, श्रीमतः भगवदनुभवकैवर्यपरभक्ति- परक्षानपरमभक्तिममुखस्वरूपानुरूपसम्पत्पूर्णस्य, भूम्नि मनुप्पराहु- शस्य चरणावेवाम्युजे, तयो मराज भृङ्गश्रेष्ठं; भृको हि मधुनतः, तद्वद्धारकनैयत्यमुक्तं भवति, भृगावान्तरभेदेपूत्तमनात्यभिप्रायेण राज- शब्दः ॥ श्रीभट्टेत्यादि। अत्रापि श्रीशब्दश्श्रीमत्परः, भट्टनाथस्य हि श्रीः परतत्त्वस्थापनरूपा तत्पूर्वकमङ्गलाशासनरूपा च; परकालस्य तु श्रीः-परवादिनिरसनरूपा दिव्यदेशजीर्णोद्धारणरूपा अनितर- साधारणभगवद्विश्लेपोसहत्वलक्षणमार्दवकाष्ठारूपा च, श्रीभट्टनाथपर- कालयोर्मुखे एवाजे पझे तयोमित्रं विकाप्तकत्वाद्र्पणं, परतत्त्वस्था- पनादितद्धर्मधर्मकत्वात्तन्मुसोछासकरस्वमिति भावः श्रीभट्टनाथपरका- लमुखानां तत्प्रमुखानां-'मुखं प्रधाने पुरङ्गे' इति रत्नमाला, सरोयोगि- प्रभृतीनामजानां पद्मानां मित्रमितिवाऽर्थः। श्रीवत्सचिह एव परमकारुणिकत्वादिना श्रिया सुसदृशः, कूरनाथ एव चरणौ पादौ यस्य स तथोक्तः, तं यतिराज भगवन्तं भाष्यकारमाडे स्तौमि । पूर्वत्र कायिक मङ्गलमात्रश्च वाचिकञ्च कृतं ; तदुभयाक्षिप्तन्तु मानसमपि सिद्ध, पूर्वत्रैव मङ्गलं कृतं; अन्न तु चिकीर्पितस्तोत्रनिर्देश इत्यपि द्रष्टव्यं; अत्राप्यमृतार्यकृतप्रपन्नसावित्रीप्रत्यभिज्ञापनं प्रायेण कृत- मिति बोध्यम् ॥ २॥ एवं मङ्गलमनुष्ठाय स्तोत्रमारभते-चाचेति ॥ उत्तरश्लोके तच्छेपरवं प्रार्थयिष्यमाणस्तत्प्रतिष्ठापकं सदीयशेषत्वमत्र प्रार्थयते, श्रीवत्सचिहेति च प्रस्तुतं कूरनाथं तत्समानयोगक्षेमानन्यांश्च शेपवृत्ति (1) (पा) विश्लेषराश्शेषाराहत्व.

·सव्याख्या. ४९ . नित्यं यतीन्द्र तव दिव्यवपुस्मृतौ मे सक्तं मनो भवतु वाग्गुण- कीर्तनेऽप्तौ । कृत्यञ्च दास्यकरणं तु करद्वयस्य वृत्यन्तरेऽस्तु विमुखं करणत्रयं च ॥ ४ ॥ प्रतिसम्बन्धित्वेन प्रार्थयते-हे यतीन्द्र मनसा हृदयेन वाचा वागिन्द्रियेण शब्दरूपया वाचा वा, वपुषा कायेन च, मनसः उभयोपकारकत्वाभिप्रा- येण मध्यनिर्देशः, मनोवाकायैः करणैः; युप्माकं तव, युप्मदि गुरावे. केपामिति सूत्रेण एकत्वे बहुवचनम् ; यतीन्द्रतदुद्देश्यपराङ्कुशतदुद्दे- श्यश्रीमाधवाभिप्रायेण वा युप्मदिति निर्देशः, पादारविन्दयोः पावनभोग्यत्वाम्यां पद्मतुल्यचरणयोर्युगलं, साहित्यसौन्दर्य नैरपेक्ष्यश्च मोधयितुं युगलशब्दः प्रयुक्तः, युप्मच्छब्दस्य बहुत्वपरत्वे स्तनौ- तरुण्य इतिवद्युगलशब्दोपपत्तिः । मनतां सेवमानानां गुरूणां पराङ्कशपादभक्तं श्रीभट्टनाथपरकालेति प्रस्तुतदिव्यमृरिप्रणीतद्रमि- डोपनिषद्याख्यानं गृणता, गृणन्तीति गुरवः, कृमोरुञ्चेत्युप्रत्ययः; अज्ञानान्धकारनिरासकानां वा। कुरादिनाथः धीवत्सचिहः, कुरुकेशः- 'पुत्रीकृतो भाप्यकृता स्वयं यः' इत्युक्तः कुरुकेश्वरः, मुखमादिः येषां से तथोकाः, तथाभूतानां ; मुखपदेन गोविन्ददाशरधिप्रभृतयो गृह्यन्ते; आद्यानां पूर्वेषां, पुंसां पुरुषाणां तदीयशेषत्वसारभूतयतीन्द्र- शेपत्यनिष्ठतया परिशुद्धत्याभिप्रायेण पुंसामित्युक्तं; पूनोईमुन्निति पूनपवन इत्यस्मात्पुंशब्दनिप्पत्तेः 'क्षेत्रजस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता' इति युतम्। सततं सर्वकालं, पादानुचिन्तनपरः चरणानु- ध्यानपरः, अनुचिन्तनं शेपित्वेन स्मरणं, भागप्रतिसम्बन्धित्ववाची धनुशब्दः; मवेयं भवितुं प्रार्थये। अप्राप्यरविन्दशन्दनिर्देशव- रूपप्राप्तत्वाभिप्रायफ इति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ तदीयशेपत्वप्रतिष्ठाख्यं तच्छेपत्वं प्रार्थयते-नित्यमिति ।। मनोवाकार्ययतीन्द्रं सेवमानानां कुराधिनायमभूतानां पादानुनि- . 7 ·यतिराजविशतिः. . अष्टाक्षराख्यमनुरानपदत्रयार्थनिष्ठां ममात्र वितराद्य यतीन्द्रनाथ। शिष्टाग्रगण्यजनसेव्यभवत्पदाने हृष्टाऽस्तु नित्यमनुभ्य ममास्य बुद्धिः ॥ ५॥ न्तनफलं तदनुष्ठाननिष्ठतेत्युच्यते । हे यतीन्द्र, मे-अप्राप्तविषयप्रवण- करणत्रययुक्तस्य मम, मनः-चञ्चलं हीत्यादिना चश्चलत्वेन स्यापित हृदयं वर्ण, तव-प्राप्ततमस्य मुलभस्य च शेपिणस्तव, दिव्यवपुपः परम- भोग्यविग्रहस्य, स्मृतौ स्मरणे, नित्यं, सक्तं-सङ्गयुक्तं इच्छाविशेष- युक्तं भवत्विति प्रार्थना। मे इत्युत्तरत्र स्थानत्रयेऽप्यनुपज्यते। असौ-- अप्राप्तविषयप्रायण्यवशेन विप्रकृष्टा, मे, वाक् वागिन्द्रियं कर्तृ, तवे. त्यपि स्थानत्रयेनुपञ्जनीयं, तव कीर्तनीयतमस्य तव, गुणानां-सोशील्प- सौलम्यादीनां सौन्दर्यमौकुमार्यादीनां च गुणानां, कीर्तने भाववन्धपुर- स्सरं सम्यगुचारणे, कृतसंशब्दन इति हि धातुपाठः। सक्ता भातु- संक्तमित्यनुपक्तस्य लिङ्गविपरिणामः, भवत्विति चानुपङ्गः, अदसस्तु विप्रकृष्टमित्यनुशासनाद्विप्रकृष्टवाचित्वमदश्शब्दस्य करद्वयस्य च-असेज्यसेवानिरतस्य मम करयुगस्य च, तव दास्यकर- जन्तु परिचरणीयस्य तव दासकर्मनिष्पादनमेव, कृत्यमम्तु-अवश्या- नुष्ठेयमस्तु, चकारोवाऽनुक्तसमुच्चायकः काणान्तं समुचिनोति । मे करणत्रयं-त्वद्विषयस्मरणकीर्तनदास्यकरणसक्ततया प्रार्थितं मदीयं मनोवाकायरूपकरणत्रयं, वृत्त्यन्तरे त्वत्स्मरणादित्रितयव्यतिरिक्तव्या- पारेषु विमुखं चास्तु, न केवलं त्वत्स्मरणादिसक्तं, किन्तु त्वदन्य- विमुखमप्यस्त्विति प्रार्थना; तुशब्दोऽवधारणार्थकः ॥ ४ ॥ अष्टाक्षरेति ॥ एतच्छलोकप्रभृतिसर्व पूर्व श्लोकस्य विवरणं, श्रीम- न्यतीन्द्रतवदिव्यपदानसेवामिति तु स्तोत्रार्थोपसंहारः, विज्ञापन- मित्यादिश्लोकस्तूपक्रमोपसंहारमध्यरुपपादितार्थस्य हेतूक्तिपूर्वकं वदी- करणमिति बोध्यम् । नाथ-अस्मत्स्वामिन् यतीन्द्र, अत्र-अज्ञानान्ध- . द्रष्टव्यम्। मे - ·24193 'सव्याख्या. . कारावहे संसारमण्डले, अद्य कलिसाम्राज्यकाले, मम प्रथमपर्वनिष्ठा- वितरणत्याप्यनहस्य मे, अष्टाक्षराख्यस्य जाक्षर इति प्रथितम्य 'न मन्त्रोऽष्टाक्षरात्परः' 'गतिरष्टाक्षरो नृणां 'वीनमष्टाक्षरस्य स्यात्' इत्यादिषु तत्प्रसिद्धिरभिप्रेता । अष्टाक्षराख्येति निर्देशश्च स्तापेक्षित. तदीयशेषत्वप्रतिपादकानां उकारनम.पदनारायणपदानां सद्भावाभि- प्रायेण कृतः। मनुरागत्य मन्त्रवरस्य मूलमन्त्रस्य; तस्यैव हि 'गृही. यान्मन्त्ररानानं' इति मन्त्ररागत्वं प्रमिद्धं, पदत्रयस्य प्रणवनमश्शब्द- नारायगपदात्मकविशिष्टार्थपरत्वापाधिकतित्वसङ्ख्यायुक्तपदसातरू- पस्यार्थानां तदीयपर्यन्तानन्याहशेपत्वानन्यशरणत्वानन्यभोग्यत्वरूपा- णां अभियानां निष्ठां निष्पत्तिं त्वयि पर्यवसानरूपमन्तं वा, 'निष्ठानिप्पत्तिनाशान्ताः' इति कोशः; पदत्रयार्थेषु पूर्वोक्तेषु नितरां स्थिनि नयत्यं वा; वितर देहि, नाथत्वाद्वितरण युक्तमिति भावः, वित- रणस्य पाप्रकर्तृपर्यवसन्नम्वत्वकत्वाचतुर्थीनिर्देशविरहः, शेषगताति- शयो हि शेषिण एवेति भावः । निष्ठावितरणफलमाह-शिष्टेत्यादिना; शिष्टाः तत्वहितपुरुषार्थेषु भ्रमरहितास्तेपामग्रगण्यातत्त्वहितपुरुषार्थ- याघात्म्यं तदीयपर्यन्तं त्वद्विश्रान्तमिनि प्रमावन्तः कूरनाथादयः; ते च ते जनासमीनीनोत्पत्तिमन्तस्तेषां, सेव्ये परिचरणीये, भवतः भरम. शेपिणस्तव, पदाग्ने पद्मप्तदशी चरणी, नित्यमनुभ्य, अस्य मम-प्रथ. मपर्वणोऽप्ययोग्यस्य मे, बुद्धिष्टाऽस्तु-अनुभवफलपर्यन्तामननित- हपप्रार्पवती भवत्यिति प्रार्थना। अत्र श्लोके पूर्वोत्तरार्धाभ्यां मूल. मन्सपदत्रयं यतीन्द्रायासन्नतात्पर्यफमित्युक्तं भवति; मन्तरानत्वं नृसिंहानुष्टुभे तेम्प एतं मन्त्रानं नारसिंहानुष्टुभं प्रायच्छत्' इत्या- दिषु प्रसिमिति नयावर्तनायादाराब्येतीत्यपि वदन्ति ॥५॥ दिव्ययपुस्मृती मनासक्तं भवतु, वृत्त्यन्तरेऽस्तु यिनृगं करणप्रयं पति यमित मनसः प्राप्तविपरमादप्परिरहं अप्राप्तविषयमाप ·९२ यतिरामविंशतिः. . . अल्पापि मे न भवदीयपदान्जभक्तिश्शब्दादिभोगरुचिरवह- मेधते हा। मत्पापमेव हि निदानममुप्य नान्यत्तद्वारयार्य यतिराज दयैकसिन्धो ॥६॥ च सहेतुकं निवर्तयेत्याह-अल्पापीति ॥ दयायाः स्वार्थानपेक्ष- परदुःखासहिष्णुतायाः, एकसिन्धो अद्वितीयसमुद्रभूत, एतेन दयाया निर्हेतुकत्वं अक्षय्यत्वञ्च; आर्य आचार्य, अज्ञातज्ञापनादि- भिर्मदुज्जीवनकारिन् वैदिकाग्रेसरेति वाऽर्थः, मम प्राप्यभूतेति. वाऽर्थः ; हलोमेदिति ऋगतावित्यस्मात् ण्यत्प्रत्यये ह्यार्यशब्दो नि- प्पन्नः । अयेत्यपि केचित् पठन्ति, तदाऽद्यैवेत्यर्थः ; हाशब्दव्यञ्जिता परमातिरनेनोक्ता भवतीति द्रष्टव्यम् । अल्पाऽपि किञ्चिदपि, भवदीय योः प्राप्तमुलभभोग्यतमत्वत्सम्बन्धिनोः पदान्नयोः पद्मवत्पावनभोग्य- योः खरूपोक्तियोश्च पादयोर्भक्ती रुचिौ मम न नास्तीत्यर्थः शब्दादीनामप्राप्तहेयविषयाणां, आदिशब्देन स्वर्गादीनां सङ्ग्रहः, भोगे तज्जन्यसुखप्ताक्षात्कारे रुचिरभिप्रीतिरन्वहमहन्यहनि एधते वर्धते. हा प्राप्तविषयमावण्यविरहाप्राप्तविषयप्रावण्यवृद्ध्योर्दुःख्यत इत्यर्थः, भोगरसिकतया शब्दादिरुचिमतो मम कथमतिशयितभोगवैमुख्यमिति विस्मयो वा हाशब्दार्थः; अमुष्य प्राप्ताप्राप्तविषयाप्रावण्यप्रावण्य. द्वयस्य, निदानमादिकारणं, मत्पापमेव, मदीयमनादिदुरितमेव, मवतीति शेषः । एवकारेण-'द्विषन्तः पापकृत्याम्' इत्युक्तरीत्याऽन्यानुष्ठितमना- सञ्चितं पापं व्यावय॑ते, नान्यत् ; ईश्वरस्वातन्त्र्यं लीलारसबुभुक्षा- दिकश्च नास्य निदानमित्यर्थः, निदानमिति पूर्वस्मादनुपज्यते, तत् मत्या वारय निवर्तय; यद्वा-त्वत्पदान्नविषयरुचिविरहश्शब्दादि- विषयरुचिः, तन्निदानं पापञ्चेति पूर्वोक्तत्रितयं वारयेत्यर्थः । तदित्यत्र त्यदादीनिसनित्यमिति तच्छन्दशेपे जातावेकवचनञ्च, भवदीय- ।

·सव्याख्या. . .. वृत्त्या पशुनरवपुरत्वहमीदृशोऽपि श्रुत्यादिसिद्धनिरिकलात्म- गुणानयोऽयम् । इत्यादरेण कृतिनोऽपि मिथ. प्रवक्तुमद्यापि वञ्चनपरोऽत्र यतीन्द्र वर्ते ॥ ७ ॥ पदान्न इत्यत्र भव याना पदानावत्यथ इत्याप वदन्ति ; आयपुंमा पादानुचिन्तनपर इति प्रक्रमानुगुण्यमिति तदाशयः ॥ ६ ॥ कृत्यञ्च दास्यकरणमित्यनेन ध्वनितमप्राप्तवृत्तिनिरतत्वं निव, तयेत्याह-वृत्त्येति ॥ हे यतीन्द्र, वश्चनपरः परप्रमोत्पादनक. निरतः, अहं निनितेन्द्रियग्रामस्य तव प्रतिकोटिभूलोऽहं, इन्द्रिया- धीन इति यावत् ; नरवपुमनुष्यशरीरः, पशुरिति वृत्त्या व्यापारण ज्ञायते; वृत्तिज्ञाप्यनरपशुत्ववानित्यर्थः, तुशब्द एवकारार्थः; ईडशो- ऽपि एवम्भूतोऽपि दादया पुनरनुवादः, स्वतम्मवज्ञस्यापि यती न्द्रस्य स्वस्मिन् वक्ष्यमाणभ्रमाशङ्कया वा वृत्त्यापशरितिविधिः श्रुत्यादिभिः, शान्तोदान्त उपरत इत्यादिश्रुतिभिः, 'आहसा सत्यमकाय शीनमिन्द्रियनिग्रहः 1 दानं दमः क्षमा विद्या सर्यपां मुनिभिः स्मृतम्। इत्यादिभिः, 'अपाटावात्मगुणाः' इत्यादिभिश्च स्मृतिभिः सिद्धाः मोधिताः, निखिला अशेषाः, आत्मगुणाः स्वाश्रयभूतात्मस्वरूपोत्कपी- पहाः शमदमादयः, तेपामाश्रयः; इदमुद्देश्यसमर्पकम् । अयं युतियो परपरमुनिः, इदन्तु विधेयप्समर्पक, इति आदरेण आत्मप्तातिकमानि. . विशेषेण नत्यन्यार्थमारोपयुध्येत्यर्थः ; कृतिनोऽपि मियः प्रवक्तं निरूपका अपि यया योन्यं दोषयन्तः परारमित्युक्तरीत्याऽपश्य- कधर्मप्रवगनात्प्रापनं कुर्यस्तपाऽत विप्रलिप्सादिगन्धविपुरपूरना. पादिपरममिगोष्ठीने श्रीरले यतें निष्ठामि । अत्र तद्वारयनि पूर्णम्मादनुपश्यने, तथा ग-एतादृशं मम विप्रन्द्रभफरवं निवर्तयत्ययः प्रायिकत्पनिमृत्य निसिमान्दः, अन्यस्यानित्यव्यापूर धृत्यादिसिमनिसिममगणाध्यमुहिश्य अपमिति तादात्म्येन लिपि, ·४ यतिरामविशनि: . दु.ग्वाऽऽहमनिशं ता दुष्टचेष्टरशब्दादिभोगनिरतश्शरणा- गतास्य । त्वत्पादन र शिष्टननौघमध्ये मिथ्याचरामि यतिरान नोऽम्म मुम्ब ॥ ८ ॥ तन चाद्दश्यतावच्छदाव्यापकत्वं विधये भासत इति व्यापकनि- वृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिमिद्धि, कृतिन प्रवक्तु वर्त इत्यत्र तुमुन्ण्वुलौ; कियायां क्रियार्थायामिति सलेण तुमुन् , तद्धि सूत्रं भिन्नकर्तृक- क्रियाबोधकारि धातोम्नुमुन्विधायक, न ह्यत्र समानकर्तृकमहणं कृत; तत्ततरत्र बसून व्यरहिते समानकर्तृकेषु तुमुनिति सूत्रे कृतं, 'समानत केविति विशेष सर्पयितमयमारम्भ इति हि तयाख्यातृ- मिश्चिरन्तनरुक्तम् । अनेन तमुन्ण्वुलाविति सूत्रेण भिन्नकर्तृ- कक्रिोधकादपि धातोस्तुमन्भरतीत्युक्तं भवति, प्रयोगाश्च भिन्नकर्तृ- कम्पले दृश्यन्ते, यथा-'कर्त वा कच्चिदन्तर्वसति वसुमतीदाक्षिणम्सप्त- तन्तु '-इति मुरारिणा प्रयुक्तम् । अत्र करणकर्तृत्व मुने.; वासकर्मत्वं सप्ततन्तोरिति भिन्नकर्तृकत्वम् । भगवता भाप्यकृता च योगिन प्रति स्मयते--मात चैते' इतिप्रभाप्ये--'देवयानपिढ्यानाख्ये गती म्मयते, योगागतयाऽनुदिन स्मर्तृ' इति प्रयुक्तम् । तत्र चैकं म्मरणं स्मृतिकारकतकं, अपरन्तु योगिकर्तृकमिति भिन्नकर्तृकत्वम् । भट्टार- कैश्च-'श्रीरजचन्द्रमसामन्दिरया विहाँ विन्यस्य' इति प्रयुक्तं; अत्र विहारकर्तृत्व भगवत , विन्यासकर्तृत्वन्तु सेनान्य इति भिन्नकर्तृकत्वम्। नषा प्रयोगाणा लेशेनापि समानकर्तृकविपयत्वसमर्थनं न्याय, माना भावात् । एतेन मनोरमोक्त तुमुन्ण्वुलावित्यस्यापि समानकर्तृकत्वनि- यततुमुग्विषयकत्वं निरस्तं, अत्र च प्रधानशक्त्यभिधानगुणशक्तेरभि हितवत्प्रकाशादनभिहिनाधिकरणविहितयोस्तृतीयाषष्ठचोरसाधुत्वात्क- थै प्रातिपदिकार्थमात्रे वा कृतिन इत्यत्र प्रथमायास्साधुन्ध गोध्यं, यद्वा कृतिन इति षष्ठयन्तं जात्येकवचनान्तं च, अथवा व्यक्तावेवैक ववनान्तं, मिथ.पदन्तु रहसीत्यर्थकमिति द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥ .

·सव्याख्या. नित्यन्त्वहं परिभवामि गुरुं च मन्त्रं तद्देवतामपि न किच्चि- दहो विभेमि । इत्थं शठोऽप्यशठवद्भवदीयसद्धे हृष्टश्चरामि यतिरान ततोऽस्मि मूर्ख. ॥९॥ मदीयनप्राप्तत्तिनिरतत्वं तवैव दखहेतृत्वात्वयाऽवश्यनिवयमि- त्याह-दुःखेति ।। हे यतिरान विहितविषयविरक्तगोविन्दाह्नप्रभृती नामपि रजक, शरणागताख्य. प्रपन्न इति नाममात्रवान्नतु तदधिकारभ. तानन्यगतित्ववान् नापि तत्मम्भावितन्वभावभूतानुकूल्यादिमानित्यर्थ'; सदाह शब्दादीनि-शब्दादिमागे निरतः नियत , दृष्टा शास्त्रनिपिद्धतया निष्ठामजकत्वरूपदोपदपिता चेष्ठा सदसदाचारनिमृत्तिप्रवृत्तिरूपा यरय स तथोक्तः, अत एवानिशं तव दुःखावहः प्रतिकूलफारिशरणागताख्य- त्वशब्दादिमोगनिरतत्वाभ्यां त्यागीकारयोविचिकित्साद खकर इति वाऽर्थः। अहं त्वत्पादभक्त इस, न केवलं भगवत्प्रपत्र इव किन्तु चरमप्रपन्न इव शिष्टननानामिष्टेटसाधनायंशे भ्रान्तिगहतानां फलोत्तमदासप्रभृतीनामोबस्य परिपद. मध्ये, न तु फचित्काण इत्यर्थः, मिथ्यावरामि-अयथामृताचारवान्भवामि, "मिथ्याचा- रस्स उच्यते" इति भगवदुरहमेव मुस्यविषय इत्यर्थः । मिथ्या अयथार्थाधिकारसान् घरामि सयरामानि वाऽर्थः । मदीयदुराचार- समीक्षायां हि मम शिष्टगोष्टीमध्यादहिकरणमे न्याय्यमिति भावः, यत एवं ततोऽहं मोऽम्मि माटिशोऽस्मि, मानवधेयवालिशा इति कोशः, नान्मनः मूनं मोहः, मूळ मोहसमच्चायोरिनि हि धातुपाठः अनेन पूर्वोक्तव्याहतानारापादकदमोहमरितत्यमुक्तं भवात, अत्रापि तद्वारयेति वर्तते-तथा चोत्तरिय माग्य निग्नयेत्यर्थः ॥ ८॥ याग्गुणकीर्तनेऽमायित्यादिना सूचितं वागिन्द्रियाय विपरीतवृत्तं तपादक माया निवर्तयेत्याह-निविनि ।। हे यतिरान अहं गुग अज्ञानतापनादिना महोवारफरमानाय, योऽमो मन्तवर , ·यतिरागविंशतिः. हा हन्त हन्त मनमा क्रियया च वाचा योऽहं चरामि सततं त्रिविधापचारान् । सोऽहं तवाप्रियकरः प्रियकृद्वदेव कालं नयामि यतिरान ततोऽस्मि मूर्खः ॥१०॥ प्रादादित्युक्तरीत्या तपदिष्टं मूलमन्त्रं तस्य मन्त्रस्य देवतामपि प्रतिपाद्य देवताभूतमीश्वरय नित्यन्तु परिभवामि, नित्यमेव परि- भवामि तिरस्करोमि अपनानामीत्यर्थः। तत्र गुरुपरिभवो-यथो. पदेशं त्याज्योपादेययोस्त्यागोपादानाननुष्टानं ख्यातिलाभादिप्रयो. जनार्थेनानधिकारिभ्यस्तदुपदिष्टमन्त्रवरोपदेशश्च ; मन्त्रपरिभवश्व- तदर्थविस्मृतिविपरीतार्थप्रतिपत्तियः देवतापरिभवस्तु-तदत्तकरण- त्रयस्य तद्विपये विनियोगविरहोऽन्यत्रविनियोगधेति पूर्वाचार्यसूक्ति- प्वनुसन्धेयम् । किश्चिदपि न विभेमि-उक्तगुरुमन्त्रदेवतापरिभवप्रयुक्त- भाव्यनशिङ्कनमीपदपि मम नास्तीत्यर्थः । अहो इति विस्मये, लोके कापीदृशपापप्राचुर्य निर्भीकत्वञ्च न दृष्टचरमिति भावः । इत्थ- मुक्तरीत्या शठोऽपि गूदविप्रियकृदपि, गूढविप्रिय कृच्छठइत्युक्तेः। यद्वा शठोऽपि शास्त्रप्रामाण्यबुद्धिशून्यतया नास्तिकोऽपि "शचित्त- शास्त्रवशतोपायोऽभिचारश्रुतिः" इत्युक्तेः । अशठवहहिरन्तश्चैक- रूप्येण प्रियकृदिव परमास्तिक इव वा, भवदीयानां भवदेकनिरूप- णीयानां परमास्तिकानां सङ्घ समूहे हृष्टस्मन् मदीयं विनियकृत्व- मेषां गूढमिति हर्पयुक्तस्सन् चरामि सञ्चरामि ; यत एवं ततोऽहं मूर्योऽस्मि मूढोस्मि, तद्वारयेति च वर्तते, तथा च मम गुरुपरिभवा- दिवागिन्द्रियदवृत्ति निवर्तयेत्यर्थः ॥९॥ मनसो वृत्तिं तत्प्रयोजक मौर्यच निवर्तयेत्याह-हाहन्तेति॥ हे यतिरान योऽहं मनसा वाचा क्रियया च मनोवाकर्मभिः करणैः, तिस्रो विधाः प्रकारा भगवदपचारभागवतापचारत्वासह्यापचारत्वं. रूपापचारविभाजकोपायो येषान्ते तथोक्तास्तथाविधानपचारान् विप्र- ·सव्याख्या. पापे कृते यदि मवन्ति भयानुतापलजाः पुन करणमस्य कथं घटेत । मोहेन मे न भवदीयमयादिलेशस्तस्मात्पुन पुनरघ यति- राज कुर्वे ॥ ॥११॥ तीकारकरव्यापारान् सततमविच्छेदेन चरामि अनुतिष्ठामि । सोऽह, तवाप्रियकरस्सन् परमकारुणिकस्य परमात्सलस्य च तवानिष्टकरण- कशीलस्सन् , प्रियकृद्वदिष्टेककरणशील इव, एवस्तरेणाप्रियकरत्वमीप- दपि न फोर्यत इत्युच्यते ; कालं नयामि-सिद्धसाधननिष्ठाधि- कारिणो हिताशेऽनन्वयादनुमकैकयरूपप्रियकान्वयेन यथा काल- क्षेपं कुर्वन्ति तथाऽहं कालक्षेप करोमि, हा हन्त हन्तेति निपातत्रय- मपि दु सातिभूमौ वर्तते, अपचारत्रयानुसन्धानेन तत्प्रयुक्तदु सनयं वा तत्तत्प्रतिनियतं निपातत्रयेण द्योत्यते, यत एवं ततोऽहं मोऽस्मि पूर्वापरव्याहतपृत्तिप्रयोजकहर्मोहमूयिष्ठोऽस्मि, अनापि तद्वारयेनि वर्तते; तन्निविधापचाराचरणं तत्प्रयोनकमज्ञानन्ध निपतयेत्यर्थ । विविधापचारखरूपविवेचनन्तु पूर्वाचार्यसूक्तिप्वनुसन्धैर्य, वृत्त्यापशु- रित्यादिषु श्लोकेषु प्रति-श्लोकं करणयदोषप्रतिपादनेऽपि प्राधान्यादेक- कपरत्वमिति; वृत्त्या पशुर्दष्टचेष्टः गुरुं परिभवामि, मनसा क्रिययेति प्रयमनिर्देशादवगम्यत इति द्रष्टव्यं, योऽहमस्मि समन्यन इत्युपादेय- योहानिर्देशप्रतिपक्षोऽय योऽहयरामोति मदीययोऽहनिर्देश इति पदय- स्थितोय । सिवारं मूर्ग इत्युचिर्भकारिणत्ति भट्टारकक्ति पाभिप्रेत्यति बोध्यम् ॥१०॥ शरणागतनाममायतोऽप्यरत्यकरणाटी भयलमयोत्पत्यो पुनर- चरण मृतांशस्य तु पश्चात्तापेन नित्तिरपि भयनीनि रिमन मया करणीयमस्तीति यात्राभिप्रायमुनीयाह --पाप इति ॥ हे यति- रान-पापे ते सति में मम, भयं भायनाशनं, अनुतार हता- शानुसन्धानेन ह्दयतोदविशेष , लज्जा शिवागमनमानायतदाः ·यतिराजविंशतिः अन्तर्वहिस्सकलवस्तुषु सन्तमीशमन्धः पुरस्थितमिवाहमयीक्ष- साणः । कन्दर्पवश्यहृदयस्सततं भवामि हन्त त्वदग्रगमनस्य न्यतीन्द्र नाहः ॥ ॥१२॥ यवृत्तिसङ्कोचविशेषः, इमाः भयानुतापलज्जाः भवन्ति यदि उत्पद्यन्ते चेत्, अस्य पापस्य, पुनःकरणं पुनरनुष्ठानं, मे मम, कथं घटेत केन हेतुना उपप- थेत । अन्न भयादीनां त्रयाणां पुनः करणप्रतिवन्धकत्वं, अनुतापस्य तु कृतांशशोधकत्वमपति विवेकः; मयादीनां पुन.करणविरहस्य च हेतु- क्षेनुमद्भावोऽतिस्फुट इति तस्य शब्देनाविवक्षणातहेतुमतोलिंडिति सूलविहिरलिडो न प्रयोगः, अद्य भयाद्युत्पत्तावपि पुनःकरणं न भवि- प्पतीत्यभिप्रायेण भवन्तीति लटः प्रयोग इति बोध्यम् । इह पापकरणे सति भयादीनां पूर्वोक्तानां लेशस्स्वल्पांशोऽपि मोहेन अभोग्येपु भोग्य- ताबद्धयायन्यथाज्ञानेन, मेगम, न भवति नोत्पद्यते; तस्माद्भयाधनुत्पा. दनाद्वेतोरचं मूलबातिदुरितं, हन्तीत्यघमिति व्युत्पत्तेः पुनःपुनः कुर्वे करोमि। आत्मनेपदेन तत्फलानुभनो मम दुर्वार एवेत्युच्यते, समग्रभया- द्युत्पत्तोपुन.करणाभावः, भयादिलेशोत्पत्तौ च पुनःपुनःकरणाभावः; अत तु तल्लेशस्याप्यनुत्पादनात्पुनःपुनःकरणमित्यभिप्रायेण वीप्सेति वो- ध्यम् ; असापि तद्वारयेति वर्तवे, तद्भयाद्यनुत्पत्तिप्रयोनकमज्ञानं निवर्तयेत्यर्थः ॥११॥ तहिं मत्सन्निधिमेहीति यतीन्द्राभिप्रायमुन्नीय तस्याप्यनह इति पदन् , वृत्त्यापशुरित्युक्तं विवृणोति--अन्तरियादिना ॥ हे यतीन्द्र, अहं सकलवस्तुपु स्वस्वज्ञानव्यतिरिक्तसर्ववस्तुपु अन्त- बहिन सन्तं तिष्ठन्तमाशं नियन्तारं भगवन्तं नारायणं कर्म, पुर- स्थित सन्निकृष्टमनावृतश्च पुरुषमन्ध इव चाहीन इव अवीक्षमाणस्सन् अपश्यन्सन् , लक्षणहेत्वोरित्यादिना हेत्वर्थशानन्; कन्दपस्य मन्म- अस्य पश्यमवीन दयं यस्य स तथोक्तः, तथाविधासततं भाामि ।

·सव्याख्या तापत्रयीमनितदुःखनिपातिनोऽपि देहस्थितौ मम रुचिस्तु न तन्निवृत्तौ । एतस्य कारणमहो मम पापमेव नाथ त्वमेव हर तद्यतिराज शीघम् ।। यत एवं ततस्त्वदग्रगमनस्य-आत्मपदानितानां कामादिदोपहरस्य तव, अग्रगमनस्य पदाश्रितशब्दोक्तसन्निधिगमनस्य, नाहः नयाया। अत्र भवाामीत्यनुपङ्गः अन्तस्सन्तमीशमवीक्षमाणः, यत एव कन्दर पंवश्यहृदयोऽहं तत एव त्वदग्रगमनस्यार्हो न भवामीत्येकवाक्यतथैक योननीय; मनसोऽन्यायचत्वे हि स्वाधीनप्रवृत्तिर्युरशकेति भावः । एवं कामप्रवणस्य मम त्वदग्रगमने, सति तवातिजुगुम्सा स्यादिदि वाऽऽशयः। शमवीक्षमाण इत्यत्र च-अन्तर्यामिप्रकाशात्कामप्रादण्या- नुदयस्य गोविन्दाहे प्रतियोगिप्रसिद्धिरभिप्रेता, सतत्तमित्यनेन - अप्राप्तविषयमवणानां यतीन्द्रसन्निधिना निरस्तकामप्रावण्यानां रङ्गालयगायनसूनुप्रभृतीनां व्युदासः; कन्दर्पवश्यत्वञ्च वृत्त्यापशु- रित्यत्राभिप्रेतं; जनन्यामितरत्र च अविशेष दृष्टिरू विवक्षितं, तथैय नृपगुरित्यत्न पूर्वाचार्याख्यानादन्तर्वहिस्सन्तमीशं अन्धः पुरस्थित- मिवावीक्षमाण इत्यत "तद्यथा हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सधरन्तो न विन्दन्ति एवमिमाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्यः" इत्यादिश्च- तिरनुसन्धेया ॥१२॥ सर्वस्यापि पूर्याक्तस्य दोषनातस्य देहानुवृत्तिरुचिरेव हि मूल, ताश्च देहदोपानुसन्धानेन त्वमेव जहीहीति यतीन्द्राभिप्रायमुन्नीयाह-ताप-' लयीति हे यतिरान, तापानामाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकात्मकानां गर्भवासशीतोष्णयाम्ययातनालक्षणानां, अय्या त्रयेण जनितेपुत्पादितेषु दुःखेपूच्चावचेप्पटेशेषु निपातितोऽपि निपातनशीलस्यापि ताच्छोलि. कणिनिप्रत्ययेन च पतनागमप्युत्पतनं नास्तीत्युच्यते, अपिशब्देन देहदोषानुमन्धानमविधिकरमिति लम्यते । मम तु लोकरिक्षणाय ·यतिराजविंशतिः . वाचामगोचरमहागुणदेशिकाग्रयकराधिनायकथिताखिलनेच्य- पात्रम् । एपोऽहमेव न पुनर्जगतीदृशस्तद्रामानुजार्य करुणैव तु महतिस्ते ॥ गम, लोके हि तदोपदर्शनं तद्विरामहेतुः; मम तु तन्नेति भावः । देहत्य उपचयोपलक्षितसर्वहेयविकारास्पदस्य, दिहउपचय इति हि धातुपाठः, उक्तञ्च-"यदि नामास्य कायस्य यदन्तस्तद्वहिर्भवेत् । दण्ड- मुधम्य लोकोऽयंशुनः काकांश्च वारयेत्" इति। स्थिती नित्यसत्तायां, रपिरभिप्रीतिर्मपतीति शेपः । तनिवृत्तौ तस्य देहस्य निवृत्तौ नाशे, न तु निवर्तन इति भावः। न रुचिः द्वेषः, भवतीति शेषः, नडन्न विरो- धिवाचकः, अरुचिहि द्वेष एवं स्वतो भाविन्यामपि तन्निवृत्तौ द्वेपवतो मम कुतस्तत्स्थित्यभिरुचिनिवर्तनमिति भावः । एतस्य देहस्थितिरुचे- स्तन्निवृत्त्यरुश्च, एतस्येति च सामान्ये नपुंसकं जात्येकवचनश्च ; कारणं उत्तेजकतया हेतुः । दुःखजनकत्वलक्षणदोपदर्शनं हि रुचिप्र- तिबन्धक, तत्प्रतिबन्धकं तु पापमेव भवतीत्युत्तेजकत्वं पापस्य द्रष्टव्यं, इदमुद्देश्यसमर्पक; मम पापमेव मदीयं दुरितमेव नान्यदीश्वरस्वात- व्यादिकं इदन्तु विधेयसमर्पक, भवतीति शेपः । अहो इति दुःखाति- शये, तत् देहस्थितितनिवृत्तिरच्यरुचिनियामकं पापं कर्तुं नाथ शेपिन् त्वमेव, शक्तः,प्राप्तश्च त्वमेव, नत्वशक्तोऽआप्तश्चाहमित्यर्थः; शीघ्रमु. तरक्षण एव, हर नाशय, हृञ् हरणे, हरणं नाशनमित्युक्तं; शब्दादिभो- गरुचिप्रयोजकपापापेक्षयाऽपि देहानुवृत्तिरुचिप्रयोजरुपापस्य क्रौर्यव्य- अनायान शीघ्रपदं प्रयुक्त; इत्थं प्रार्थयमानायाप्यस्मै मगवता यतिरा- नेन अथैव देहनिवृत्त्यकरणमनेन लोकोजिजीविषयेति बोध्यम् ॥१३॥ एतावताऽप्युदारेण स्वदोपः कियानपि नोक्त इत्यभिप्रायण "अद्भयस्सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ" इतिवत् पूर्वाचार्यप्रबन्धस्थं दोप- कथनमत्र पठनीयमित्याहवाचामिति ॥ हे रामानुजाय, वाचा- ·सव्यास्या. शुद्धात्मयामुनगुरूत्तमकूरनाथमट्टाख्यदेशिकवरोक्तसमस्तन- च्यम् । अद्यास्त्यसङ्कुचितमेव मयीह लोके तस्माद्यतीन्द्र करुणैव तु मद्गतिस्ते ॥ मगोचरा अपरिच्छिन्ना महान्तः प्रत्येकमपि निस्सीमानो गुणाः क्षमादयाद्यात्मगुणा यस्य स तथोक्तस्तथाविधदेशिकानां वेदान्तप्र- धचनमूर्धाभिषिक्तानां, अग्रयश्श्रेष्ठस्स चासौ कूराधिनाथश्रीवत्स- चिहमिश्रस्तेन कथितस्य पञ्चस्तव्यां विस्तरेणोक्तस्य अखि- लस्याशेपस्य नैच्यस्य हतकत्वादेनीचधर्मस्य पात्रमाश्रयः, एपोऽहमेव पूर्वोक्तदोपाश्रयोऽहमेव, दीडशः पुनरेतादृशस्तु, जगति न लोके नास्ति; यत एवं तत्तस्मात्ते तु करुणैव कारुणिकत्वे विश्वविलक्षणस्य तव कृपैव मदतिर्भवति, विश्वोत्तीर्णदोपनिधर्ममोजीवनोपायो भवति; भवतीति पाध्याहारः। एवकारान्यनिषेधौ दार्थो । वाचामगोचरमहागुणेत्यादि- विशेपणोपादानश तदुक्तनैच्यस्य तत्र निवेशासामर्यादानन्तर्य- मचोदनेति न्यायेन योग्ये मय्युत्कर्ष इति व्यञ्जनाय, स्वस्य तद्योग्य- ताविकरणाय तु एप इति विशेषणं ; देशिकामयेत्यत्र च 'आय यतीन्द्रशियाणामप्रयं वेदान्तवेदिनाम्' इत्येतदनुसन्धेयम् "कृतापग- धम्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम् । अन्तरेणाञ्जलिं वध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात्" इत्युत्तदिशा सापराधजनसञ्जीवनोपायप्रसादयत्त्वं रामानु- मायैव प्राप्तमित्यभिप्रायेण रामानुगार्येति निर्दिष्टमिति बोध्यम् । अत्र 'हो हन्त हन्त हतकोऽस्मि खोऽस्मि' इत्यादिकं पञ्चस्तवीगतं लोकनातमनुसन्धेयम् ॥ १४ ॥ पुनरपि प्रबन्धान्तरस्थं तत्तद्दोपकथनमत्रानुसन्धेयमित्याह-शुद्धा त्मेति ॥ हे यतीन्द्र, इह लोके सापरायननभूपिछे भूलोकेऽव कलिसाना. ज्यकाले, शुद्धानुसंहितदोपशून्य आत्मा स्वरसं येपान्ते तथोचा- स्तभागिः, शिलापुत्रकस्य शरीरमितिपत् शुद्धात्मेति महुरिनिर्देशः। -- ·यतिरानविंशतिः शब्दादिभोगविपया रुचिरस्मदीया नष्टा भवत्विह भवद्दयया यतीन्द्र । त्वदासदासगणनाचरमावधौ यस्तद्दासतकरसता ऽविरता ममास्तु ॥ यामुन गुरुः यामुनाचार्यः, उत्तमरनाथः आत्मगुणपूर्णेषु सर्वोत्कृष्टः श्रीवत्सचिहमिश्रः, भट्टाल्यदशिकवरस्तत्सुतइरिङ्गभा स्वयं भट्टपरा- शरेति फणितस्सर्वपूर्वाचार्यप्रकृष्टवैभवो भट्टार्य इत्यतैरुक्तं स्तोत्ररत्न- सप्तस्तव्योः प्रतिपादितं समस्तमखण्डं नैच्यममर्यादत्वादिकं नीचधर्म- जातं मय्येव असङ्कुचितमस्ति, अन्यत्र तु सङ्कुचितमेवास्ति; यत एवं तत्तस्मात्ते करुणा तु वैपुल्यातिशयेन विश्वविलक्षणा त्वत्कृपा मह- तिरेव भवति, अहं गतिविपयो यस्गास्सा तथोक्तैव भवति; यामुनगुरु- प्रभृत्य नुसंहितदोपजातं हि निहीनतमत्वेन सर्वलोकविदितेष्वपि मध्यति- रिक्तप्वात्ममु केषु चित् सङ्कचितमेव वर्तत इति तेषु प्रसरन्ती परमवि- पुला त्वत्करुणा "गुणलवसहवासात् त्वक्षमा सङ्कुचन्ती" इति न्यायेन स्वयमपि सङ्कुचिता स्यात्, मयि आत्तदोपनातमसमुचितमस्तीति त्वत्कृपाया अहमेव विषय इति भावः; त्वत्कृपाया अपेक्षितं. असङ्गचितदोपत्वं मय्यस्त्येवेति त्वत्कृपाया अहं विपय एवेति वाऽर्थः । अद्य त्वेवकारोऽसङ्कचितमेवेति स्वस्थान एव तिष्ठति, करुणवेत्येवकारश्च योजनाद्वयेऽपि भिन्नक्रमस्सन् मगतिरेवेति योज- नीयः । यद्वा शास्त्रोक्ताधिकारवतां हि शास्त्रीयोपायो गतिः, मम- । त्वात्तदोपभरितस्य त्वत्कृपैव गतिरिति सोऽपि स्वस्थान एवाने तव्यः । अनापि शुद्धात्मेति विशेषणं योग्यस्थलोत्कर्पकल्पकं स्वस्थाने योग्य- साविरहं बोधयितुमिति द्रष्टव्यम् । उत्तमकूरनाथेत्यत्र च सन्महत्पर- मोत्तमोत्कपीः पूज्यमानैः' इति सूत्रेण समासः ॥ १५ ॥ इत्यं यतिराजकृपायास्वविषयत्वं समर्थितं, अथ स्वविषयया तया स्वस्य समीहितं निर्दिशति--शब्दादीति ॥ हे यतीन्द्र, ·सव्याख्या श्रुत्यग्रवेद्यनिनदिव्यगुणस्वरूपः प्रत्यक्षतामुपगतस्त्विह रङ्ग- रानः वश्यस्सदा भवति ते यतिराज तस्माच्छक्तस्वकीयनन· पापविमोचने त्वम् ॥ इहे शरीरस्थितिदशायामेव अस्मदीया मदीया, अम्मदोद्धयो. श्चेत्येकत्वे वहुवचनं ; यद्वा नित्यं गुरुं परिभवामीत्यत्राभिप्रेतैरन- धिकारित्वेन स्वाभिप्रेतैः स्वोपदेशपात्रैरसह स्वात्मनोऽस्मत्पदन निर्देशः । शब्दादिभोगविषया रुचिः शब्दम्पशादिजन्यमुग्वानुभवेच्छा, भाईयया दुर्गत्यतिशयैकालम्बनया त्वत्कृपया, नष्टा भवतु यन छाप्यदृष्टा भवतु, णश अदर्शने । किञ्च यो भाग्याधिकः कती, त्वदासस्य तव ऋयविक्रयाहस्य, दासगणनाया दामसंख्यानस्य 'टासावधिकदासतदासावधिकदासससयानस्य परमावधी स्वपूर्वकत्वे सति स्वोत्तरशून्यरूपमुख्यावधी, न तु वैवाशकावधावित्यः भवतीति शेपः । अविरता नित्या, तदासतैकरसता तस्य त्वद्दासदासगणनाचरमानधिस्थितस्य दासतायां एकरसता रसान्नरासं- स्पृष्टरसवत्ता, रसो रागो हो वा; भवदयया ममाम्तु एतावन्तं कालमप्राप्तशेपत्वकाष्ठानिष्ठस्य मम त्वत्कृपया उत्पद्यता; सम्य चर- मावधिस्थितं प्रति दासत्वे स्वदासानां तदामत्वमनुक्तसिद्धमित्यभिप्रा- येणास्माकमित्यनुक्तिः; शब्दादिभोगरुचिनाशम्तु नैप सिद्ध यतीत्य- भिप्रायेणास्मदीयेत्युक्तिरिति बोध्यम् ॥ १६ ।। इत्य कार्यकारणोपयुकां दयामुषाय तउपयुक्ता शक्तिमुत्पादयति-- श्रुत्योति ॥ हे यतिराज, श्रुत्यमेदान्तपद्यानि श्रवणेन ज्ञेयानि निनानि स्वामाधारणानि दिव्यानि भोग्यानि गुणा ज्ञानशात्यादयस्वरूपं नियन्तृत्वं प्रणतपारतन्त्र वा यस्य स तयोचाइह तु मत्यक्षतामुपगतो रकरान , परत्यादिप्रकाशचतुष्टयानधिकृते भृमण्टले परत्वाशिममार पतुष्टयसम्भावितदेशकालकरणविप्ररुपविरहरू दशम्ययुचा सरल ·यतिराजविशतिः. कालत्रयेऽपि करणत्रयनिर्मितातिपापक्रियस्य शरणं भगव- क्षमैन । सा च त्वयैव कमलारमणेऽथिता यत्क्षेमस्स एव हि यतीन्द्र भवच्छूितानाम् ॥ मनुगनयनविषयता प्राप्तो रङ्गरानः कर्ता ते सदा वश्यो भवति-तय विधिप्रतिषेधनिनो नित्यमेव सत्तालाभं मन्यते । यत एवं तस्मात्त्वं स्वाधीनरगरानस्त्वं तत एव हेतोः स्वकीयानां त्वत्स्वामिकानां ये मनास्त्यत्स्वामिका इत्यर्थः, तेषां पापस्य स्वरूपोपायपुरुषार्थयाथा- त्म्यसिद्धिप्रतिबन्धकस्य विमोचने निश्शेपनाशने शक्तसामर्थो मव- सीति च शेषः । अनेन-न च पुरुपकारभावकाष्ठारूपमेव पचमोपायस्यो- पायत्वमिति निष्कर्पोऽनुसंहितो भवति । श्रुत्यग्रवेद्यप्रत्यक्षतामित्यत्र घ “श्रुत्यन्तेषु श्रुतं भाष्ये मतं ध्यातं हृदम्बुजे । लक्ष्मीपति प्रपद्येऽहं दृष्टं श्रीरङ्गधामनि" इत्येतदनुसन्धेयम् । अनिष्टनिवृत्ताविष्टं स्वत एव सेत्स्यतीत्यभिप्रायेण घ पापविमोचन इत्येतावदुक्तं; दिव्यगुणस्वरूप इत्यत च 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुष.' इत्यादिश्चतिः स्फोरिता; त्वद्दास- दासेति पूर्वानुसारात् स्वकीयानां जना इत्यर्थ उक्त इति ध्येयम् ॥१७॥ नापूर्व त्वया रङ्गरानो मदर्थमपेक्षणीयस्तव त्वदभिमानविषयाणाञ्च त्वया विरोधिनिवर्तनप्रार्थनाया रङ्गराजन तत्करणसङ्कल्पस्य च पूर्वमेव कृतत्वात् , किन्तु मयि मदीय इत्यभिमान एव त्वया- ऽद्य कार्य इत्यभिप्रायवानाह--कालेति ॥ हे यतीन्द्र, काल- त्रयेऽपि भूतभविष्यद्वर्तमानकालेषु सर्वदाऽपि करणत्रयेण मनो- वाकायैः, निर्मिताः अनुष्ठिताः, अतिपापक्रियाः सर्वसहेन स्वेनापि दुस्सहदुरितकर्माणि येन स तथोक्तः, तस्य शरणं अनिष्ट- निवृत्त्युपाय., भगवतः हेयप्रत्यनीकस्य कल्याणगुणाकरस्य क्षमैव शिक्षणकमेप दण्डानुपधानसङ्कल्परूपमागसहत्वमेव, भवतीति च शेष । एक्कारेण शरणान्तरं नास्तीत्युच्यते, सा च भगवत्क्षमा च, त्वया ·सन्याख्या. १५ परमकारुणिकेन भगवन्तं प्रति विधायकेन च त्वया, एक्कारेण नान्येपामेवमर्थनं घटत इत्युच्यते, कमलारमणे-कारुण्यरूपयेत्युक्त- दिशा दयाक्षान्त्यायुद्धाविकायाः 'न नीवयं क्षणमपि इत्युक्ति- विषयमूतायाः श्रियो रमणे, तदुद्भावितगुणवत्तया निरतिशयप्रियङ्करे भगवति अपिता प्राषिता मनोवाकायैरित्यादिना, कृतान् क्रिय- माणान् करिप्यमाणांश्च सर्वानित्यादिना, अद्यापि वर्तमानं वर्तिप्य- माणञ्चेत्यादिना च प्रार्थिता इति यत् स एव, विधेयानुसारात्पुंस्त्वं, भवच्छ्रितानां भवदभिमानविपयाणां क्षेमः नित्यसिद्धसञ्जीवनोपायः, क्षेममस्त्रियामित्युक्तेः पुंलिङ्गत्वञ्च, मवतीति शेषः । एवकारेण त्वद- म्यर्थनमेव क्षामणं न त्वन्यदित्युच्यते, 'वश्यस्सदा भवति ते' इति पूर्वमुक्तम् , अत्र त्वर्धितेत्युच्यते । अनेन आनाप्रतीक्षक प्रत्यभ्यर्थ- नमव्यभिचरितकार्यकरमिति लब्धं, कर्मण एव अधिकरणत्वविवक्षया कमलारमण इति सप्तमी, अधिकरणस्यैवाधिकरणत्वरूपविशेषविवक्षया अकथितमित्यनेन कर्मत्वाप्राप्तेः द्वितीयाविरहादधिकरण एव सप्तमी चा, विवक्षातः कारकविमक्तय इति शाब्दिकोक्तेः । अत्र च-एक- तस्साधनान्तरविघायकशास्त्रप्रपञ्चः, एकतस्तत्त्यागपूर्वकसिद्धसाधन• स्वीकारसाधनं, एकतस्तु सिद्धसाधनस्वीकारविधान, एकतश्च रामानु- नाभिमानोपायत्यव्यवस्थापनमिति सिद्धसाध्यसाधनविधायकबहुशास्त्र विरोधसम्भावनया, तेषां अन्यार्यत्वव्यवस्थापनपूर्वकमस्यैवार्थस्योपादे- यत्वनिर्णयप्रयोनको महाविश्वासोऽस्मिन्नर्थे प्रायेण दुर्लभ इति- वदन्ति । अत एवायमर्थः परमानिकिग्राह्य इनि नाम विस्तरः क्रियते, हि यामादेवं तम्मादपदयया शब्दादिभोगानिरस्मदीया नष्टा भास्थिति पूर्वणान्ययः ॥ १ ·१ यतिराजविंशतिः. . श्रीमन्यतीन्द्र तव दिव्यपदानसेवां श्रीशैलनाथकरुणापरि- णामदत्ताम् । तामन्वहं मम विवर्धय नाथ तस्याः कामं विरुद्ध- मखिलं च निवर्तय त्वम् ॥ ॥१९॥ नित्यं यतीन्द्रेत्याभ्यामुपक्रान्तं स्वाभिमतार्थमुपसंहरति--श्रीम- निति॥ श्रीमन् अर्वाचो यत्पदसरसिजेत्याधुक्तरीत्या स्वपूर्वापरसर्वपूर्वा- चार्योत्तारकत्वलक्षणानितरसाधारणनित्यसम्पन्निधे, मे मम, श्रीशैलना- थस्य मदाचार्यस्य, करुणापरिणामेन ईदृशमहाफलवितरणीपाधिक- कृपापरिपाकेन, दत्तां प्रसादितां; एतेन यतिराजस्यैव प्राप्यत्वं प्राप- कत्वञ्च, स्वाचार्यस्य तु तत्सम्बन्धसम्पादकत्वमित्युक्तं भवति उक्तञ्च वादिकेसरिभिः-अस्मद्गुरुदयायाः यतीन्द्राङ्गीक्रियान्वय इति। तां पूर्वमेव मयि विद्यमानां विलक्षणामिति वाऽर्थः । तव चरमशेपि- णस्ते दिव्ययोस्सूरिसेव्ययोः पदानयोः पावनत्वभोग्यत्वाभ्यां पद्मतु- त्ययोश्श्रीपादयोः, सेवां परिचर्या दिव्यपदामेत्यादिना सेवाश्ववृत्ति. राख्यातेत्यादिकमप्राप्तदुर्भगसेवानिषेधपरमित्युक्तं भवति। अन्वहं-अत्र परन चापि नित्यं विवर्धय, त्वदासदासपरिचर्यापर्यवसानरूपसाध्य- विवृद्धिमती कुरु; तस्याः विवृद्धिमत्यास्त्वत्पादपरिचर्यायाः विरुद्धं प्रतिबन्धकं अखिलमशेपं ऐश्वर्यकैवल्यभगवल्लाभरूपं तस्यामेव स्वर- सान्वयरूपं तदन्तरायसौन्दर्यानुभवरूपं अविद्याकर्मवासनारुचिप्रकृति- सम्बन्धरूपञ्च सकलमपि तत्प्रतिबन्धकं, त्वं चरमशेपीभूतश्वरमशरण्य- भूतश्च त्वं, काममधिकं निवर्तय नाशय ; यद्वा--तस्याः विरुद्धं कामं स्वरसमन्यच्चाखिलं निवर्तयेत्यर्थः । परिचर्यागतस्वरसस्यात्यन्त- त्याज्यत्वविवक्षया प्राथम्यनिर्देशः । अत्र पादानुचिन्तनपर इति परमोपक्रमोक्तस्य विवर्धयति परमोपसंहारः, नित्यं यतीन्द्र तवेत्यन- न्तरोपक्रान्तस्य च दिव्यपदाव्नसेवामिति तत्पूर्वोपसंहारः, वृत्त्यन्त- ·सव्याख्या. । विज्ञापनं यदिदमद्य तु मामकीनमङ्गीकुरुप्व यतिराज दयाम्बु- राशे । अज्ञोऽयमात्मगुणलेशविवनितश्च तस्मादनन्यशरणो भवतीति मत्वा ॥२०॥ इति यतिराजविंशतिस्समाता ॥ . रेऽस्तु विमुखमित्यादेश्च कामं विरुद्धमखिलं च निवर्तयत्यमित्युपसं. हारश्च कृत इति ध्येयम् ॥१९॥ एवं उपफमोपसंहारमध्यरुपपादितमर्थ हेतुना द्रढयति-विज्ञापन- मिति दयायाःस्वार्थानपेक्षपरदु.खासहिष्णुतारूपाया अम्बुराशे अक्ष- य्यनिधिभूत, एतेन कृपाया निर्यानसिद्धत्वं लम्यते । अत-दयकसिन्धो, रामानुजार्यकरुणैव तु, यतीन्द्रकरुणैव तु, मवद्दयया, करुणापरिणाम, दयाबुराशे-इति दयाया अभ्यासाद्भगवतो रामानुनस्य कृपामात्रप्रस- नाचार्यत्वमित्युक्तं भवति; अयमर्थश्चरमोपायनिर्णयेऽनुसन्धेयः। यति- रान, मामीनं मदीयं, यद्विज्ञापन-वाचायतीन्द्रमनसेत्यारभ्य विरुद्ध- महिलशनिवर्तयत्वमित्यन्तं विज्ञापन, अत्र भत्तीति शेपः । अस च वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवदित्यव्ययहितमूते लट्, इदं यच्छन्दप्र- विनिर्देश इदंशब्दो द्वितीयान्तः, अस्य नाहगोकुरुप्येत्यत्तान्वयः; यदा यदिदं मामानं विज्ञापनमिति योजनीयं तदिति पाध्यातव्यं, यत्त- दोनित्यसम्बन्धात् , तद्वितापनं कर्म । अज्ञः समीणीनज्ञानशून्यो जन्तुः, अयं विशेषनिर्देशानहतया बुद्धिम्पत्वमाण निर्दशाहोऽहं, किवात्म- गुणदेशेन विनितो नासायामदास्याह इति दूरादेव त्यस्तो नन्तुरयं बुद्धिम्योऽहं, यत एवं तस्मादनन्यशरणो माति सगतपरगतली. कारशन्यनिमियनन काटम्बनमतमव्यतिरिक्तोपायन्यो माति, ·यतिराजविंशतिः. इति मत्वा, अज्ञोऽयमित्यादिना सन्दर्भणोत्पादितज्ञानसमानाकाराभिस- न्धिमान्भूत्वा, अङ्गीकुरुप्व-तथा सम्पादनसङ्कल्परूपस्वीकारविषयं कुरु, आत्मनेपदेन क्रियाफलं कर्तृगामीत्युच्यते, तेन फलस्य केवलपरार्थ- त्वसिद्धिः, अज्ञ इत्युद्दिश्य अयमिति विधानादयमेवाज्ञ इति लभ्यते, तेन आकिञ्चन्यरूपाधिकारपूर्तिलम्यते, अयमित्यस्य अहमिति व्याख्याने तु फलितार्थकथनं तेन भवतीत्यस्य नानुपपत्तिः । अत्रापि प्रपन्नसावित्रीशैली प्रत्यभिज्ञाप्यते, तत्र छुपात्तगाधायां यतिराजसम्बो-. धनेन विज्ञापनं प्रतिज्ञाय तदीयदास्य प्रार्थितं, अत्राप्युपान्त्यश्लोके विवर्धयति तदीयदास्यमर्पयित्वा तद्वितापनं उपरितनलोके निबद्ध, तत्र श्रीशब्दार्थेनोपक्रमोपसंहारौ कृतौ, अत्रापि श्रीमाधयेति श्रीम- नित्युपक्रमोपसंहारौ कृतौ, अनेन तच्छलीगन्धिन्यस्मिन् प्रबन्धे तदेवादरोयतिरानस्य भवेदित्यभिप्रायोऽवगम्यत इति रमणीयम्॥२०॥ इति दिनचर्याच्याख्यायां सदाचारदीपिकासमाख्यायां यतिराजविंशतिविभागः॥

·श्री. उत्तरदिनचर्या. इति यतिकुलधर्यमेधमानः श्रुतिमधुरैरुदितैः प्रहर्पयन्मम् । वर- वरमुनिमेव चिन्तयन्ती मतिरियमेति निरत्ययं प्रसादम् ॥१॥ उत्तरदिनचर्याव्याख्या एवं यतिरानविंशतिरनूदिता। अथ तो इतिशब्देन परामृश्य तया यतिरानं प्रहर्पयतो वरवरमुनेश्चिन्तनेन सजातं स्वमतिप्रसादविशेष- मनुसन्धत्ते-इतीति ।। इति उक्तनकारेण, एधमानः-भूयिष्ठां ते नम उक्तिमिति न्यायेन एकैकश एव श्लोकसहस्रायमाणैः,भूयिष्ठामिति भूयि- छत्वं हि नन्तव्यहृदयाभिप्रायेणेत्युक्तं पूर्वैः, तद्वदत्र यतिराजहृदयामि- प्रायेण विशतेरेधमानत्वं विवक्षितम् । अर्थतो गम्भीरत्वादप्येधमानत्वं युक्तं; श्रुतिमधुरैः श्रोशसुखकरैः, उदितैर्वचनैः यतिकुलधुर्य यतिकुलश्रेष्ठ यतिकुलस्य रक्षामरनिर्वोदारं वा, प्रहर्षयन्तं प्रकर्षेण प्रीणयन्तं, प्रश- ब्देन प्रीतेरनन्यार्थत्वमुच्यते, स्वयंप्रयोमनस्य प्रकृष्टत्व, आत्मनेपद- निर्देशविरहेण प्रहर्पस्य केवलपरार्यत्वं व्यज्यते, प्रहर्पयन्तमिति च प्रहर्पयिप्यामीति परमाचार्यसूक्ति स्मारयति । परवरमुनिमेष चिन्तयन्ती एवकारेण च महर्पणकर्मणो यतिरानस्य स्वातन्त्र्यत- श्चिन्तनं व्युदस्यते । इयं मतिः एतावन्तं कालमप्राप्तविपयसम्बन्धात् कलुपिता मम शुद्धिः कर्ती, निरत्ययं नित्यं प्रसादं प्रसन्नतामेति प्राप्नोति; इणगतो, निन्तयन्तीत्यत्र लक्षणहेत्वोरिति हेत्वर्यश्शत्रादेशः। चिन्तयन्ती मतिरिति स्यनुभयमानानुभववनिर्देशः, वरवरमुनिमेव चिन्तयन्तीत्यनेन प्रसिद्धचिन्तयन्तीदीचिन्तयन्तीम्यां विलक्षणेयं काचिचिन्तयन्तीति स्फोर्यते, प्रहर्षयन्तं चिन्तयन्ती प्रसादमेतीत्यत्र न ·७० सव्याख्या. अथ गोष्ठी गरिष्ठानामधिष्ठाय मुमेधसाम् । वाक्यालङ्कृति- वाक्यानि व्याख्यातारं नमामि तम् ।। ॥२॥ तापाता जलशायिनमिति न्यायोऽनुसन्धेयः। श्रुतिमधुरैरुदितरित्यत्र रुदि- गितिप्रतीत्या विरुद्धमतिकद्दोष इति केचिदाहुः तन्न, 'श्रुतिमधुरैः' इति विसर्गस्मरणस्यैव झाटित्यात्, यद्वा नाव विरुद्धमतिकद्दोपः, हा हन्त हन्तेत्यादिना दुःखातिशयस्य प्रस्तुतत्वात्परमातिपयुक्त- रुदितस्य स्वरूपौज्वल्यहेतुत्वात् , 'किमर्थं तव नेताभ्यां वारि सवति शोकजम्' इत्यादिन्यायेन शेपिप्रियत्वाच, 'न चैव देवी विरराम कूजितात्' इति न्यायेन श्रुतिमधुरत्वस्याप्युपपत्तेश्च, 'सुखं वा दुःखं या निविडयतु यूनोस्सहृदये त्वमन्दानन्दात्मा परिणमति पूर्णा रस. भरः' इति न्यायेन चिन्तयन्ती निरत्ययं प्रसादमेतीत्यस्याप्युपपत्तेश्च, 'ब्रुध्येद्विपादेद्वेष्येच्च' इति भरद्वाजोक्तरीत्या विषादतत्कार्ययोरदो- ॥१॥ इत्थं ग्रन्थनिर्माणकर्मणेत्युक्तस्वाध्यायविशेषमनुसन्धाय 'व्याख्या- नैलेखनैर्वाऽपि' 'व्याचक्षीत निबधीयात्' इत्यादिविशेषशास्त्रसिद्ध- व्याख्यानरूपस्वाध्यायविशेपमनुसन्धत्ते--अथेति । अथ ग्रन्यनि- मर्माणानन्तरं यतिराजविशत्या यतिरानप्रीणनानन्तरमित्यर्थः, गरिष्ठानां गुरुतमाना प्रत्येकं व्यासपदनिर्योट्टणां सुमेधता समीचीनमेधायु- क्तानां, 'मेधाऽऽशुग्रहणे' इतिधातुपाठादाशुग्रहणं मेघा, धीर्धारणावती मेधेत्युक्तेधारणावती धीर्वा मेधा तन्त्रेणोभयी वा मेधाऽत्र विवक्षिता ; नित्यमसिप्रनामधयोरित्यसिच्प्रत्ययः, गोष्ठी परिपदं अधिष्ठाय अध्यास्य उपहरादिति शेषः । वाक्यालङ्कृतेः वचनभूपणस्य, रत्न- प्रचुर भूपणं रतभूपणमितिवत् वचनप्रचुरत्वादनुसन्धातृणामौज्वल्य- करत्वाञ्च वचनभूपणत्वं, शब्दप्राचुर्य पुर्यप्राचुर्यगंमर्क, प्राचुर्यस्य स्वाभयं प्रति विशेष्यत्वे स्वाश्रयसमानाधिकरणतद्विजातीयाल्पत्वनिष्ठप्र: पत्वाच्च ।।

·उत्तरदिनचर्या. ७१ नथा -- . तियोगित्वभाननियमादित्यतो वचनपदं पूर्वाचार्यवचनपरं; च तद्विजातीयस्य स्ववचनस्याल्पत्वमाप्त्यतिशयसम्पादकमित्यभिप्रायेण पूर्वाचार्यवचनप्रचुरत्वं पूर्वाख्यातं ; अयं न्यायो वाक्यालङ्कतिपदेऽ- प्यनुसन्धेयः; वाक्यानि-कृतिगम्भीरसन्दर्भ श्रीमद्वचनभूपणमिति प्रसि- द्धानि कारकक्रियारूपाणि, 'विविच्यमानं नाकाझं परानाकासशब्दकम् । कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थ वाक्यमुच्यते' इत्युक्तलक्षणलक्षितानि व्याख्यातारं पदच्छेदादिभिर्विवरणशीलं , ताच्छीलिकस्तृन्प्रत्ययः, अतो न पंष्ठी, न लोकेति निषेधात् । अनेन श्रीवचनभपणस्य 'परि. चितमिवाथापि गहनं' इत्युक्तस्वभावविशेपो व्यञ्जितः। अत एव काल- क्षेपश्चानेन सिध्यतीत्युक्तं भवति । तं वरवरमुनि नमामि । अथवा गरिष्ठानां गोष्ठीमधिष्ठाय वाक्यालतिवाक्यानि सुमेधसां व्याख्या- तारमित्यन्वयः । सुमेधसामित्यनेन च उपदेशपावतोपयुक्तमहाबु- द्वित्वं विवक्षितं ; यथोक्तं शाण्डिल्येन 'प्रियवाक्यं महाबुद्धिम्' इति । अनेन 'शिष्याणां शिक्षया वाऽपि स्वाध्यायार्थोऽयमुच्यते' इति स्वाध्यायविशेपोऽनुष्ठित इत्युक्तं भवति । अत्र च "सागाखिल- द्रामिडसंस्कृतरूपवेदसारार्थसहमहारसवाक्यनातम्" इति प्रसिद्धस्य श्रीवचनभूपणस्य व्याख्यानादिना सर्वोऽपि स्वाध्यायोऽनुष्टितो भवति । यथोक्तं भरद्वानेन-~"पुराणान्यवगाहेत सेतिहासानि यत्र च । केशवस्य जगत्सर्गस्थितिमद्गादि कीर्त्यते। स्तोत्राणि कल्पान् नामानि कथाथ विविधा हरेः । सद्भिः प्रणिहितांश्चान्यान् प्रधान् परिशी- लयेत् ।। मूलस्कन्धमयो वेदः पञ्चरातच यत्परम् । अन्यश्च तत्परं प्राग्यं शाग्नं नान्यादृशं पुनः" इति । 'दिवसम्याटधाभागो दक्षाद- भिरुवाहतः' इत्युक्तप्रक्रियया तु 'वेदाभ्यासाद्वितीये तुइत्युक्तवे. दाम्यामः तत्त्वंदित्यप्रपन्धानामित्यादिनोतः । इनिहामपुराणादि- पाउम्मप्तमपष्ठयोः' इतिहासपुराणाम्यां पठं समममम्यसेन।

·सध्याख्या. सायन्तने ततः कृत्वा सम्यगाराधनं हरेः। स्वैराऽलापैः शुभैश्श्रोतृनन्दयन्तं नमामि तम् ॥३॥ इत्युक्तं इतिहासपुराणप्रवचनन्न श्रीववनभूपणव्याख्यानेनानुष्ठित. मित्युक्तं भवति । वेदार्थनिर्णयस्स्मृतीतिहासपुराणैरिति खलु तत्रोपक्रमः, व्याख्यानप्रकारश्च काव्ये विशदमुक्तः-"स तत्र निश्चल चेतश्विरेण विनिवर्तयन् । रहस्यमन्थतत्त्वेषु रमयामास तत्प्रियान् । वाक्यसद्गतिवाक्यार्थतात्पर्याणि यथाश्रुतम् । व्याकुर्वन्नेष पूर्वेषां वर्त- मानं पदेपदे। स्वमनीपिकया नैव कल्पयन् किञ्चदप्ययम् । गुप्तान् पूर्वर्गुरुत्वेन गूढानर्थानदीदृशत् । श्रुतिस्मृतीतिहासेन श्रुत्यन्तैः पञ्च. रात्रतः । देशिकानां निवन्धृणां दर्शयन्नेककण्ठताम् । वाक्यालङ्कार- वाक्यानि व्याचक्षाणो विचक्षणान् । सुधियस्स्वादयामास स्वस्वरूपं सुदर्गहम्"-इति ॥ ॥२॥ ततः बुद्धिस्थात्सान्ध्यविधिसाधनादनन्तरं ; उक्तञ्च काव्ये-'तत. स्सान्ध्यं विधिं कृत्वा स्तुत्वा च मधुसूदनम्" इति । तत इत्यस्य पूर्वपरामशित्वेऽपि गुणोपसंहारन्यायेन काव्योक्तसान्ध्यविधिविधानमा- नेतव्यम् । सायन्तनं सायंसन्ध्यामवं, सायंचिरमित्यादिना टुयप्रत्ययतु- डागमावनादेशश्च ; हरेः विरोधिनिरसनशीलस्य रगनिधेः, अथवा 'ब्रह्माण शितिकण्ठश्च यमं वरुणमेव च । प्रसह्य हरते यस्मात्तस्मा. द्धरिरितीर्यते' इत्युक्तरीत्या सर्वदेवतानियमनशीलस्य । अत्र रग- निधिमिति सौलम्यमुक्तं , श्रीनिधिमिति सौन्दर्यमुक्तं,हरिमिति परत्व- मुक्तं ; तथा च परत्वसौन्दर्यसौलम्यानां मेलनमाश्रयणीयत्वप्रयोजक- मित्युक्तं भवति । आराधनं अर्चनं, सम्यकृत्वा परभक्त्या कृत्वा, शुभमंगलफरैः स्वैरालापैः स्वैरमेव कृतैराभापणैः श्रोतृन्पूर्वोक्कान्सुमेघसः नन्दयन्तं सुखयन्तं समृद्धान्कुर्वन्तं वा, तं वरवरमुनि, नमामि ; टुनदि- समृद्धाविति धातुपाठः। स्वैरालापप्रकारश्च शतकेषु संहितः-"आम्ना- ·. सव्याख्या. पेषु स्तुतिभिरमितैस्सेतिहासैः पुराणैश्यं यत्नैर्यदिहं विदुषां देशि- कानां प्रसादात् । स्वैरालापैस्सुलमयसि तत्पञ्चमोपायतत्त्वं दर्शदर्श वर- घरमुने दैन्यमस्मद्विधानाम्" इति शोधयित्वा, आराध्य आराधनं कृ. स्वेति कालत्रयार्चनमुक्तं, तदिदं शाण्डिल्येनोक्तं-'आमुहूर्तात्तु वै माझादन्यूनं प्रहरात्सुधीः। स्नानार्चननपस्तोत्रपाठः कालं विनोदयेत् । मोगानुपाज्य यागार्थ'-दल्यारम्य, 'प्रसन्नो यागमारभेत् । अभिगम्य यथापूर्वमर्चयित्वा ययाविधि'-इति, त्रिकालद्रव्ययोगेनेति च । तथा पराशरेणाप्युकं-त्रिकालमर्चयेद्देवं प्रतिमा विशेषतः'-इति, एवं विकालमर्चायां पूनयेद्विधिवच्चरुम्'-इति च, कालवयार्चनान्तत्विति च; यतिधर्मसमुच्चये च-'प्रातस्स्नानं नपो मौनं नित्यमेकान्तशीलता । नमस्कारोपवासौ च भक्तिर्विष्णौ तथा गुरौ । आस्तिक्यं ब्रह्मसं- स्पर्शः प्राणायामरतिस्तया । काल्यमर्चेनं विष्णोः परमं मुक्तिसा- धनम्'-इति; अनिश्व-"काल्यमर्चनं विष्णोः' इति । इञ्चाराधनं पाश्चकाल्यस्यानाभिपिक्कं तदुक्तं मरद्धानपरिशिष्टे-'प्राप्त्यामि- गमनं दृष्टयोपादानं नमसाऽर्चनम् । स्वाध्यायः कीर्तनाद्योगस्वाप- गादपि केवलम् । एवं विद्वानेकदाऽपि कुर्वन् स्यात्पाञ्चकालिकः । कृतं भवति वा सर्वमिज्ययैव हि केवलम्' इति । एवं योगोऽपि नका. लिक, तदुक्तं शाण्डिल्येन-"वक्ष्यामि योगाद्ध्वं यत्कर्तव्यं स्नान- पूर्वकम् । उच्चस्स्वरेण योगान्ते स्तुत्वा स्तोत्रैरनन्यधीः' इत्यादि । तथा 'अष्टाद्गयोगप्रीतिय कृत्वा ध्यानपरो वशी' इति; "यामिन्यां योगकाले तु पत्कार्य योगिभिनरः । यक्ष्यामि वासमामेन शृगुवं मुनिपुगवाः" इत्युपक्रम्य 'पुर्याद्योगमतन्द्रितः' इत्यादि च। यति. धर्मसमुघये १ सह-~-'शून्ये गृहे नवगृहे गुहायां गिरिगहरे । यर वा रम्ने पद्मिनामीन प्रमलयी: । यो समय- 10 ·उत्तरदिनचर्या -- ततः कनकार्यद्धे तरुणामणिद्युतौ । विशालविमळलक्ष्णतुझ्तूलासनोज्ज्वले ॥४॥ समग्रसौरभोद्वार निरन्तरदिगन्तरे । सोपधाने सुसासीनं सुकुमारे वरासने ॥५॥ मार्गेण कृतासनपरिग्रहः योगं युञ्जीत सततं सन्ध्यास्वपि विशेषतः' इति! अयं च योगः पाञ्चकाल्यस्थानाभिषिक्तः, तदुक्तं भरद्वाजपरिशिष्ट एव सर्व योगेन वा कृतम्' इति । तदिदं कालत्रयेऽपि योगानुष्ठानं 'प्रका- रान्प्रणिधायच' 'ततश्चेतस्समाधाय' 'कृत्वा चेतश्शुभाश्रये' इत्युक्तं ; किञ्च 'श्रीमन्यतीन्द्र तव दिव्यपदान्नसेवाम्' इत्युक्तस्वाचार्यार्चनमपि पाश्चकाल्यकार्यकरम् । तदुक्कं भरद्वाजपरिशिष्टे-'पूननेन गुरोर्वाऽपि सतां वा परिपेवणात्' इति । एवं स्वाध्यायोऽपि त्रैकालिकः, तदुक्तं शाण्डिल्येन 'वासुदेवादिगूर्तीनां नाम्नां सङ्कीर्तनं चरेत्' इति । प्रातः . कालिकं प्रकृत्य-"अतन्द्रितस्य स्वाध्याये योगयुक्तात्मनस्सदा । सद्भ- क्त्या स्विनदेहस्य नावश्यं नामकीर्तनम्' इति, 'वेदाम्यासो द्विती- ये तु' इति, 'इतिहासपुराणाम्यां पठं सप्तममम्यसेत् ' इति च-स्थला- न्तरेपूक्तम्। सोऽयं नैकालिकस्वाध्यायोऽत्र--'ध्यात्वा रहस्यत्रितयं 'तत्त्वं दिव्यप्रवन्धानां' 'वाक्यालतिवाक्यानि व्याख्यातारम्' इत्युक्तः। अय- मपि पाञ्चकाल्यकार्यकरः; तदुक्तं भरद्वाजपरिशिष्टे-'स्वाध्यायेनापि विलुपस्सर्व योगेन वा कृतम्' इति ॥ ३ ॥ तत इति। ततःपञ्चमोपायतत्त्वाविष्कारपरस्वैरालापैःश्रोतृननोनीप- नानन्तरं, तरुणामणियुतौ पालाप्रभे, विशालेन विस्तारवता विमलेन निर्पिण लक्ष्णेन मसृणेन तुझेन उच्छूितेन तूलासनेन उज्ज्वले प्रकाश- माने समग्रेण सम्पूर्णेन सौरभस्य भगवत्प्रसादमाल्यादिसौगन्ध्यस्य उद्दा- रेण अनिशयितप्रवाहेन निरन्तराणि नोरन्ध्राणि दिगन्तराणि दि.

·सव्याख्या. , घ्यानि यस्य तथोक्ते, सोपधाने पश्चात्कायवहनक्लेशपरिहारायोपा- श्रयभूतोपधानसहिते, कनकपर्यङ्के-हेममञ्चे, मञ्चपर्यङ्कपल्यवाः खट्या समाः-इति हि कोशः । सुकुमारे अतिमृदुले, वरासने चेलानिन- कुशोत्तर इत्युक्तयोगयोग्यासने, . मुग्वेनाप्तीनं; अस्य च चिन्तयामि तमित्युत्तरत्रान्वयः। अत्र सुखासीनमित्यनेन 'आसीनस्सम्भवान्' इति सूत्रार्थोऽनुसंहितः । समग्रसौरभेत्यादिना च-'मनोऽनुकले' 'ततो निवातके रम्ये यत्र वा रमते मन' इत्यादिस्मृतिवचनविषयकस्य 'यत्रैकाग्रता तत्राविशेपात्' इति सूत्रार्थोऽनुसहितः। अत्र कनकपर्यङ्क इत्यस्य भृत्यैस्सज्जीकृत इत्यादिः; काव्ये समानप्रकरणे "ततस्सज्जी- कृतं भृत्यैश्शयनीयं विभूपयन्" इत्युक्तेः, "भृत्यस्निग्धैः प्रियहितपरै- रचिते भद्रपीठे तुझं तूलासनवरमलङ्कुर्वतस्सोपधानम्" इति शत- कोक्तश्च । एवञ्च भक्काम्ययनया पर्यङ्काम्यनुज्ञा न दुप्यति; तथा च भागवते पारमहंस्यधर्ममधिकृत्य प्रसादं प्रत्यनगरेणोक्तं- 'क्वचिच्छये धरोपस्थे तृणपर्णाश्मवेश्मसु । कचित्प्रासादपर्य) कशिपो वा परेच्छया' इति । एतेन-राव्यध्वानञ्च यानञ्च स्त्रीकया लौल्यमेव च । मञ्चकं शुक्लवनश्च यतीनां पतितानि पद्'-इत्यादिकं लौल्यसमभिव्याहारात्स्वयं रागतो गृहीतमश्चनिषेधपरमिति स्फोरितम् । एतेन काव्याधुकं यानाम्यनुज्ञानादिकमपि व्याख्यातं ; 'रयेमा श्वेश्चरेत्वाऽपि' इविभागवतोतः । विशिष्यैव च पराशरसंहितावचना- न्यत्रानुसन्धेयानि । कनकपर्यडू इत्युक्तसौवर्णसम्बन्धोऽपि परप्रार्थनया, अतो न दुप्यति, यतो मेघातिथिस्सौवर्णपरिग्रहस्यैव दोपं मन्यते न तूपयोगस्य । तथा च तेनोक्तं-'सौवर्णगैप्यकांस्येषु ताम्रानाश्म- मयेषु च । भुञ्जभिक्षुर्नलिप्येत दृप्यते तु परिग्रहात्'-इति । इदय ·७६ उत्तरदिनचर्या. उन्मीलत्पद्मगर्भद्युतितलमुपरिक्षीरसङ्घातगौरं राकाचन्द्रप्रका- शप्रचुरनखमणिद्योतविद्योतमानम् । अमुल्यग्रेपु किञ्चि- नतमतिमृदुलं रम्यजामातृयोगी दिव्यं तत्पादयुग्मं दिशतु शिरसि मे देशिकेन्द्रो दयालुः ॥ ६ ॥ वचनं न्यायसाम्यादन्यस्यापि सौवर्णस्योपयोगमनुमन्यते । अत एक 'टूप्यते तु परिग्रहात्' इति वाक्यशेपस्स्वरसः ॥४-५॥ तन्नामगुणहपित इत्यायुक्तभक्तननग्रस्तुतां स्वाचार्यस्तुति- मनुभवति---उन्मीलदिति॥ दयालुः करुणाशीलः, देशिकेन्द्रः-देशिकानामाचार्याणाम् इन्द्रश्श्रेष्ठः, इदि परमैश्वर्य, आचार्यतोपयुक्तधर्मपुष्कल इत्यर्थः- अनेन च स्वानुवृत्तिप्रसन्नाचार्यात्कृपामात्रप्रसन्नाचार्यस्य अम्य हितत्वं व्यञ्जितं, रम्यनामातृयोगी, उन्मीलतो विकसतः न तु विकसितस्येत्यर्थः, पद्मगर्भस्येव वातातपायनुपहताभ्यन्तरप्रदेशस्येव युतिः कान्तिर्यस्य तत्तथोकं, तभाविधं तरं यस्य तत्तथोक्तं; पद्म- घुतित्वश्च रक्तत्वं, यथोक्तं शतके पद्मपत्राभिताम्नमिति । पादतलस्य रक्तत्वं हि महापुरुषलक्षणं, तदुक्तं - नेत्रान्तनखपाण्यडितलैस्तात्रै- निर्भिगी' इति; तथा-'मुखनेवास्यनिहोष्ठतालुस्तननखाः करी । पादौ १ दश पद्मानि पद्माकाराणि यस्य च' इत्येतदपि पद्म- गर्भातीत्यत्रानुसन्धेयम् । उपरि क्षीरसदातगौर-ऊर्ध्वभागे तीर- राशिवद्धवलं, अनेन दिव्यमगलविग्रहस्य पाण्डुरवर्णत्वं व्यजित अत्र न हेतुश्शेषांशत्वं, यया बलभद्रस्य; तदुक्तं काव्ये 'मगलं पन्नगेन्द्राय मर्त्यरूपाय मङ्गलम्'-इति । अत्र क्षीरसधातेति सहात- दृष्टान्तमहिना पादयोमहत्त्वं व्यज्यते; तदप्युकं ब्रह्मणा-'शिरो- ललाटधाणे प्रोवावसच दृक् तथा । उदरं पाणिपादौ च पृष्ठं दश - ·सव्याख्या. ७७ त्वं मे बन्धुस्त्वमसि जनकस्त्वं सखा देशिकस्त्वं विद्यावृत्तं सुकृतमतुलं वित्तमप्युत्तमं त्वम् । आत्मा शेपी भवसि भगव- नान्तरश्शाशिता त्वंयद्वा सर्व वरवरमुने यद्यदात्मानुरूपम्||७|| वृहन्ति च'-इति । राकाचन्द्रप्रकाशेन-पूर्णिमाचन्द्रसदृशशोभया, प्रचुराणां भूयिष्ठानां नखमणीनां रत्नवत्स्पृहणीयानां नखानो द्योतेन प्रकाशेन विद्योतमान; क्षीरार्णवमिव अनेकचन्द्रैविशेषतो दीप्यमानम् । अत्र चन्द्रप्रकाशप्रचुरेति प्राचुर्यस्य स्वाश्रयं प्रति विशेषस्य सति सम्भवे प्रायशस्वाश्रयसमानाधिकरणस्वाश्रयविनातीयनिष्ठारपत्वप्रति- योगिकत्वभाननियमेन पद्मद्युतित्वमुपस्थितत्वालम्यते । चन्द्रवर्णानां पग्मद्युतित्वमग्रभागेप्वतिरक्तानत्वं नखानां लभ्यते । अत्र च वचन- मुन्मीलत्पद्मगर्भेत्यत्र लिखितं द्रष्टव्यम् । अमुल्यग्रेषु किश्चिन्नतं कुटिलाङ्गुलित्वमनेनोच्यते, तदुक्तं हि पादावरालाङ्गुली' इति । अति- मृदुलं-पूर्वोक्तामानकुसुमादपि कोमलं, दिव्यमप्राकृतं तद्विलक्षणं पाद युग्मं, मे शिरसि अत्यन्ततृषितस्य मम मूर्धनि, दिशतु ददातु, अवतंसीकरोत्वित्यर्थः । अत्र-'तत्पादौ गृह्य मार्तं स्वे निधाय विनयान्वितः' इत्युक्तस्य पादधारणस्याचार्यकर्तृकनिधानपूर्वकत्वम- त्यन्तपारतन्त्र्यानुगुणं प्रार्थयते ॥६॥ त्वमिति ।। वरवरमुने त्वं मे बन्धुरसि,पन्नातीति बन्धुः, अवर्जनीय- वन्धवानसि, असीतिवर्तमानेन कादाचित्कबन्धुम्यो व्यावृत्तिः, बन्धवो घुपायोपेयभूतास्तथाभूतस्त्वमसीत्युच्यते; त्वं ननकोऽसि, पिताऽसि, 'स हि विद्यातस्तं जनयति' इति युक्तं; अत्राप्यतीत्यनेन हिरण्यादि- युदस्यते । त्वं सखाऽसि-मित्रमसि, मित्रमापदि नानीयादिति युक्त भगवदनुभषादिषु वृत्तकीर्तनसाहाय्यादिकमत्राभिप्रेतं, अशाप्यसीत्यनेन ·७८ उत्तरदिनचर्या. उपकारोपाधिकसखित्वविशेपो व्युदस्यते; देशिकोऽसि अज्ञातज्ञापक- स्वेन तदा तदोपकरोपि, 'न गुरोरपरस्तात' इति भुक्तम् । त्वं विद्याऽसि पूर्वोक्तगुरूपदिष्टविद्याऽसि, मातेव रक्षतीत्यायुक्तविद्याधर्मवानसि । त्वं वृत्तमसि पूर्वोक्तविद्याफलभूतसद्वत्तवद्धितभूतोऽसि । अतुलं सुकृतमसि पूर्वापराणां सर्वपां निदानभूतपुण्यमसि, अतुलमित्यनेन अचेतनभूतं क्षयिफलप्रदं फलप्रदानेन च क्षयिष्णु प्रसिद्धसुकृतं व्युदस्यते । त्वमुत्तमं वित्तमास-अस्तित्वज्ञानमात्रेण प्राणधारकं स्ववतां सर्वो- पसेव्यतापादकं धनमसि, उत्तमशब्देन 'अर्थानामानने दुःखं' इत्युक्तं प्रसिद्धधनं व्युदस्यते । त्वमात्मा भवसि, पूर्वोक्तस्य सर्वस्याप्युपा- दातृतया प्रधानभूत आत्मा भवसि, शेपो भवसि आत्मनोऽप्युपा- दातृतया प्रधानतमोऽसि, भगवन् ज्ञानशक्त्यादिगुणाश्रय, आन्तर- श्शासिता त्वं भवसि-अन्तरे भव आन्तरस्तथाविधो यश्शासिता नियन्ता सोऽसि जनको देशिक इति बाह्यशासितृत्वमुक्तं, अत्र त्वा- न्तरं तदुच्यते । यद्वा -य आत्मानमन्तरो यमयतीत्युको भगवाना- न्तरशासिता, तस्यापि त्वं शासितेत्यर्थः; अन्तरस्यायमान्तर इति विग्रहः, ज्ञानी त्वात्मेत्युक्तेः । यद्वा-किं बहुना, यद्यदात्मानुरूपं भवति विरोधिनिवर्तनं प्रथममध्यमचरमपर्वप्रमेदाभितप्राप्यसिद्धयेत्या- दिकं यद्यदात्मस्वरुपयायात्म्योचितं भवति, तत्सवं भवसि ; उत्तर- यच्छन्दस्य तच्छब्दप्रयोगोऽनपेक्षितः । पद्वति पूर्वोकाक्षेपे वर्तते; अत्र च-"आचार्यवदेवतवन्मातृवत्पितुवत्स्वयम्। मुहद्वत्स्वामिवत्सन्तो द्रष्टव्या रानवत्तथा"--इत्यादिकं, 'अविमज्यात्मनाऽऽचायं वर्तेतास्मिन् यपाऽच्युते'-इत्यादिकं, ऐहिकामुष्मिकं सर्वम्'-इत्यादि कंप द्रष्टव्यम् ॥७॥ . .'

·सव्याख्या. ७९ अग्रे पश्चादुपरि परितो भूतल पार्श्वतो मे मौळी वक्त्रे वपुषि सकले मानसाम्भोरुहे च ॥ दर्शदर्श वरवरमुने दिव्यमशि- द्वयं ते नित्यं मज्जनमृतनलधौ निस्तरेयं भवाब्धिम् ॥८॥ अग्र इति॥ वरवरमुने दिव्यं अद्भुतं ते तव अद्रिद्वयं-पादयुग्मं, कर्म अग्रे पुरतः पश्चात्पृष्ठतः पूतलं परितः भूतलस्य समन्तात् , अभितः परितइत्यादिना परितश्शब्दयोगे द्वितीया । मे पार्श्वतः पार्श्वयोः, सप्तम्यास्तसिः, मौलौ शिरसि, वक्त्रे मुखे, सकले वपुपि अवयव- कानवाच्ययं सकलशब्दः, सर्वावयवावच्छिन्ने शरीर इत्यर्थः । . मानसाम्भोरुहे हृदयपुण्डरीके, चकारेण चक्षुरादीन्द्रियं समुच्चीयते; एतेषु स्थानेषु पश्यन् मावनाप्रकर्षवशाद्विशदस्मृतिविपयं कुर्वन् । एतच्च "पश्यामि तामित इतः पुरतश्च पश्चात्" इत्यादिना प्राकृतविषयेऽपि प्रसिद्धम् । अमृतनलघौ मृतसञ्जीवनामृतसागरे, मज्जन् अवगाहमानस्सन् , भवाब्धि निस्तरेयं अतिवर्तितमाशासे, चित्रमिदमेकस्मिन् जलधौ मज्जनेनान्यजलधिनिस्तरण- मितिः इदन्तु दिव्याडिदर्शनमहिमेति भावः। समर्थनीयस्यार्थस्य काव्यलिङ्गं समर्थनमित्युक्तलक्षणलक्षित काव्यलिङ्गमलङ्कारः, सचामृत- जलधाविति रूपकातिशयोक्त्या भवाधिमिति रूपकेण चानु- प्राणित इत्यशानिभावसङ्करः । अमृतनलधौ मज्जन्नित्यत्र च पादारविन्दयुगलं शिरसिकृतं ध्यात्वाऽमृतसागरान्तनिमग्नसर्यावयवासु- खमासीतेत्यादिकमनुसन्धेयम् । प्राकृतेऽपि हि विपये 'आनन्दसान्द्र- ममृतष्ठवनादिवाभूत' इत्युक्तं, 'आशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्द- सान्द्रो लयः' इति चोक्तम् । अत्र च-गुरुपादाम्बुनं ध्यायेद्गुरोरन्यं न भावयेत्' इत्यादिकमनुसन्धेयम् ॥ ८॥ आशिषि लिङ .

·उत्तरदिनचर्या. -अत्र मत्वेति - कर्माधीने वपुपि कुमतिः कल्पयन्नात्मभाव दुःखे मग्नः किमिति मुचिरं यते जन्तुरेपः । सर्व त्यक्त्वा वरवरमुने सम्प्रति त्वत्प्रसादादिव्यं तव पदयुग देहि मे सुप्रभातम् ॥९॥ कर्मेति ॥ हे वरवरमुने एपजन्तः कर्माधीने कर्मोपाधिके, आगन्तुक इत्यर्थः, अनेन आरोग्याकारस्यासत्त्वमुक्तम्। वपुपि, आत्मभावमात्मत्वं आत्मरूपं पदार्थ वा कल्पयन्नारोपयन्, द्वितीयपक्षेतादात्म्येनारोप- यन्नित्यर्थः । अनेन विपरीतज्ञानमुक्तम् । कुमतिः- अन्यथाज्ञानवान् , अत एव दुःखे मग्नस्सन् कि किमर्थ यते तप्यते, इति-3 शेपः, इति इति मत्वा, अस्य च देहीत्यत्रान्वयः, सर्व पुर्वोक्तंमन्यथाज्ञानं विपरीतज्ञानं तन्मूलकदुःखमज्ञानं तत्प्रयुक्त परितपनं चेत्येतत्सर्व त्यक्त्वा विसृज्य सम्प्रत्ययैव मे दिव्यं तव पदयुगं प्राप्तुं सुप्रभातं मे त्वत्प्रसादादेहि, पूर्वोत्तःखादित्यागपूर्वकमत्कर्तृकत्वत्पदयुगप्राप्ति- फलकं कृपामात्रप्रसन्नत्वत्प्रसादैकहेतकं मत्सम्प्रदानकं महाफलानु- मवदिवसारम्भभूतसमीचीनप्रमातप्रदानं कुरुप्वेत्यर्थः । भिनकका- दपि तुमुनस्साधुत्वं पूर्वमेव नियंदम् । यद्वा-एपजन्तुरित्यारम्य दुःखे मानस्सन् किमिति यत इत्यन्वयः । स्वयमाचार्यदेशीयस्सन् स्वात्मान- मेवान्यसमाधिना एप जन्तुरिति निर्दिशन् , किमिति दूयते कुतो हेतो- स्तप्यत इति स्वाचार्य प्रति निवेदयत इति सङ्गमनीयम् । यत एवं ततस्सवं त्यक्त्वा सर्वमपि दोपं निग्रहानावहत्वेन सङ्कल्प्य, त्वत्प्रसादात् त्वदीयात्कालुप्यविरहादनुग्रहाद्वा, दिव्यमप्राकृतं,प्राप्त स्वरूपानुरूपं, अद्य प्राप्तमिति तान्तपाठः । सुप्रभात-सकृढ़िवा हैवास्य भवतीत्युक्त- महादिवापारम्भायमाणं तव पदयगं मे मदर्थ देहि, पूर्वमेप जन्तुरि * किमपीसपि पाठ ·सव्याख्या. ६ या या वृत्तिर्मनसि मम सा जायतां संस्मृतिस्ते यो यो जल्प- सस मवतु विमो नामसङ्कीर्तनं ते ।। या या चेष्टा वपुषि मगवन् सा मवेद्वन्दनं ते सर्व भूयाद्वरवरमुने सम्यगाराधनं ते ॥१०॥ त्युक्तायेति शेपः; महमित्येव पर्यवसितं, 'किन्तु त्वदने शरणाग. तानां परामवो नाथ न तेऽनुरूपः' इतिवदियं शैलीति द्रष्टव्यम् । अत्र दिव्यं तत्पादयुग्म, दिव्यमद्वियं, दिव्यं प्राप्तं तवपदयुगं इत्या- दिना दिव्यत्वाम्यासो गुरावमानुपत्वामिसन्धिकृत इति बोध्य; गुरी हि मानुषत्वप्रतिपत्तिः प्रतिपिद्धा, यो गुरौ मानुपं भावमित्यादिना । भागवते चोक्तं "यस्य सासाद्भगवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ । मर्य- बुद्धिः श्रुतं तस्य सर्व कुञ्जरशोचवत्' इति ॥९॥ यायावृत्तिरिति ॥हे वरवरमुने मम-कर्मपरवशस्य मे, मनसि-चञ्च- लत्यादिधर्मभूयिष्ठतया प्रसिद्धे चेतसि; या या वृत्तिजीयता-स्वस्वसाम- अयनुगुणं ययज्ज्ञानं जननाह,अर्हे लोट ; सा स्वकारणवशादवर्ननीयो- त्पत्तिकं तज्झानं ते संस्मृतिनीयता-स्मृतिसुखकरस्य तव समीचीनस्मृति- रूपा उत्पद्यतां, अद्यप्रार्थनायां लोटा नायतामित्यत्र 'यद्यत्पापं प्रतिनहि जगन्नाथ ननस्य तन्मे' इत्यत्रेव द्विवचनामाव इति द्रष्टव्यम् । विभो- स्वामिन् , मम यो यो जल्पो भवतु स्वस्वकारणवशायदेसङ्गतमाषण- मुत्पत्त्यह, अहे लोट, अत्र जल्प इति न व्यावर्तनं किन्त्वर्थकथनं, जल्पस्ते नामसङ्कीर्तनं भवतु-कीर्तनीयस्य तव नाम्नां समीचीनतमो- च्चारणरूपमुत्पद्यतां, अद्य प्रार्थनायां लोट् ; नल्प इत्यनुसारात्स इति पुंलिङ्गं, 'पर्यायेण तत्तल्लिङ्गमुपादत इति कामचारः' इत्युक्त; भगवन्-परमपूज्य, प्रार्थितार्थनिर्वहणोपयिकमाहात्म्यनिधे वा; मम वपि-'न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्' इति कुर्वद्रूपे मच्छरीरे या या चेष्टा स्वस्वकारणाधीना हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थ- (1) यद्यत्सगतेति च पाठ स ·८२ उत्तरदिनचर्या. अपगतमदमानैरन्तिमोपायनिष्ठरधिगतपरमार्थरर्थकामानपेक्षैः। निखिलजनसुहृद्भिनिर्मितक्रोधलोभैवरवरमुनिभृत्यैरस्तु मे नित्य- योगः। . स्पन्दरूपा, भवेत् उत्पत्त्या-अर्हे लिड्, सा ते वन्दनं भवेत्-सा चेष्टा सर्वोत्कृष्टस्य तव प्रणामरूपा उत्पद्यतां, प्रार्थनायां लिड् । सर्व उक्तमनुक्तश्च कर्तृ; ते सम्यगाराधनं भूयात्-त्वद्विषयसमीचीन- प्रीणनं भूयात, आशिपि लिड्; आराधनं हि स्मृतिकीर्तनप्रणामादि समवायः, अत्र च मम स्वैरचारस्त्वदाराधनवप्रीतिकरस्स्यादित्यर्थ इति व्याख्यानं संस्मृत्यादिशब्देषु लक्षणाप्रसङ्गात् स्वाधिकारविरोधात् सम्प्रदायविरोधालोकक्षोभप्रसङ्गाचोपेक्ष्यम् । तत्स्मृत्यादिप्रार्थनकरणे त्वन्यस्मृतिविरहोऽपि पृथक्प्रार्थनीय इति गौरवमिति मत्वा चोत्पद्य- मानसर्वविधव्यापारस्यापि प्राप्तविषयविषयकत्वावच्छिन्नोत्पत्तिप्रार्थनं कृतमिति ध्येयम्।। अत्र-'दास्याभिमानोऽनुव्रज्या श्रवणं कीर्तनं स्मृतिः" इतिवचनं, "आत्मनो ह्यतिनीचस्य योगिध्येयपदार्हताम् । कृपयैवोप- कर्तारमाचार्य संस्मरेत्सदा। यच्च कर्म तदर्थं तद्विष्णोराराधनात्परम् ॥" इत्यादिकञ्च वचनमनुसन्धेयम् ॥ यद्वा-मम मनसि या या वृत्तिर्यद्य- ज्ज्ञानं सा ते संस्मृति यता, तक्षानं त्वत्स्मृतिरूपं सदुत्पद्यतामित्यादि- रर्थः; न तु जायतामित्यादेरावृत्तिरभिधानवैरूप्यञ्चाश्रयणीयं, वाक्य- त्वसम्पत्तये परमविवक्षितकालविशेषस्य भवतीत्यस्याध्याहारेऽपि न दोपः । एवं योजल्पइत्यादिप्वपि द्रष्टव्यं; तात्पर्यास्तु पूर्व योजनायामिवानुसन्धेयः ॥१०॥ अपगतेति ॥ मे-एतावन्तं कालपमद्भिनित्ययोगवतो मम अपाती मदस्मयः मानो गर्वापरनामा उत्कृष्टजनावमानहेतुरहङ्कारश्च येषां तथो- तैः; अन्तिमोपाये तदीयाभिमानविषयत्वलक्षणचरमोपाये निष्ठा नितरां ·सव्याख्या. स्थितियां तथोक्तः, इयं हि निष्ठा मदमानापगमकाष्ठादशामाविनी । अधिगतः अशेपतःप्राप्तः परमार्थस्स्वोत्कर्षायधिशुन्यतदीयकैदर्यरूप- पुरुषार्थो यैस्तथोक्तः, इदं चान्तिमोपायेत्युक्तोपायनिष्ठानुरूपोपेयकाठा- लाभकीर्तनम् । 'यत्र नान्यत्पश्यति' 'स्थितेऽरविन्दे' इत्यादिन्यायमभि- सन्धायाह-अर्थकामानपेक्षैरिति ; उपायोपेयान्तरविमुखैरित्यर्थः । 'अहङ्कारार्थकामेपु' इत्यत्रेव अर्थकामौ उपायोपेयान्तरात्मको प्रायौ, यद्वा-प्रसिद्धावेवार्थकामौ विवक्षिती; निखिलननेषु अनुकूलपतिकूल- मध्यस्थेषु प्राणिपु, सुहृद्भिः हितैषिभिः; अर्थकामार्य लौकिकजनानपे- क्षिणामपि 'सुहृद सर्वभूतानाम्' इत्युक्तशेपिशैल्यनुरोधिनां तेषु हितैपि- त्वमुच्यते, तत्र चानुकूलविवक्षा दृष्टान्तार्था । निर्मिती क्रोधो मनःप्रज्व- लनं लोमः स्थितस्य विनियोगनिरोधिकेच्छा च यैस्तथोक्तैः; अनेना- वर्ननीयस्वभावमूतहितैपित्ववशाल्लौकिकोपसरणे तत्कृतेनानादरेण न क्रुध्यन्ति, स्वीयं च हितानुशासनं तेम्यो विनियोक्तुमिच्छन्तीत्युच्यते। वरवरमुनिभृत्यैर्वाधूलवरदनारायणप्रभृतिभिः,अन्तरङ्गनिरूपकत्वाकर्ष- विवक्षया च वरवरमुनिमृत्यत्वेन निर्देशः; नित्ययोगः-पादोपधानपाद- रेखादीनामिवानपायसंश्लेपः, अस्तु भूयात् । अत्र च-"विशेषाद्विष्णुभ- तेषु दम्भ लोभ नृशंसताम् । क्रोधी` मदं मानं साम्यं च परिवर्ज- येत् ॥ प्रपश्चान्यभगनायुक्तापायसमन्वितैः । वैष्णवो वयेत्सर प्रच्युतास्ते रवैष्णवाः ॥ अभक्तमच्युतस्यापि नावमन्येत कञ्चन ।। हितं का बोधयेत्साधोर्दद्याद्वा किञ्चिदीप्सितम्"--इत्यादिकं, "विशिष्ट- परमैकान्ती ज्ञानवैराग्यमक्तितः। तादृशैरेव कुर्वीत सहप्तकथनादिकम्" इत्यादिकं, 'गुरौ तत्प्रियवत्सलः'-इत्यादिकश्च भरद्वाजवचनमनुसन्धेयम्।। अत्र च-उन्मीलत्पद्मग त्यादिपु नित्ययोग इत्यन्तेषु पटसु श्लोकेषु स्वशिरसि स्वाचार्यकर्तृकतञ्चरणप्रदानप्रार्थनं, तस्मिन् सर्वविधबन्धुत्का- ·२४ उत्तरदिनचर्या. इति स्तुतिनिबन्धेन सूचितस्वमनीपितान् ॥ भृत्यान् प्रेमा- या दृष्ट्या सिञ्चन्तं चिन्तयामि तम् ॥ ॥१२॥ धध्यवसायः, तस्य सर्वदेशसर्वदेहसर्वकरणेषु सर्वदा प्रतिभासप्रयोनक भावनाप्रकर्षपर्यन्तयुक्तध्यानसन्ततिप्रार्थनं, तत्प्रसादाधीनसकलविरोध निवृत्तिप्रार्थनं, तद्विषयकसर्वविधकर्यप्रार्थनं, तद्विवृद्धिहेतुतदीयनित्य- योगप्रार्थनं च इति पडर्थाः प्रतिपादिताः । एते च 'मन्तरत्नं प्रयच्छ- न्तम्' इति प्रस्तुतमन्त्ररत्नतात्पर्यविषयीभूतार्या इति तदीयपदसङ्ख्याम- त्यभिज्ञापकप्रकृत-श्लोकसवचया स्फोयते । तत्र पादयुग्म दिशस्वि- त्यनेन चरणौशरणंप्रपद्य इत्यस्यार्थस्फोरितः ; प्रार्थनामतिहि शर- जागतिः । त्वमेवन्धुरित्यादिना च नारायणशब्दार्थ उक्तः माता- पितेत्युपक्रम्य सर्वनारायण इति हि श्रूयते । अग्रेपश्चादित्यादिना च चतुर्थीलक्षिता कैवर्याक्षिप्तपरमभक्तिरुका । कर्माधीन इत्यादिना च नमश्शब्दविवक्षिता विरोधिनिवृत्तिरुता । यायावृत्तिरित्या- दिना च चतुर्थीलक्षितं कैकयमुक्तम् । अपगतमदेत्यादिना तु अति- निपिद्धविशेषणविशिष्टस्य कैदर्यप्रतिसम्बन्धित्वतात्पर्यगर्भनारायण- शब्दार्यो नमशब्दार्थो वा स्फोरितः । लोडाद्यन्तपदेश्च तत्राध्या- हत-स्याम्-पदार्थ उक्त इत्यनुमन्धेयम् ॥११॥ एवमाचार्यविपयस्तुतिबन्धोऽनुमूतः, अप तजनितप्रेमपन्त- माचार्य वरवरमुनिमनुभवति-इतीति ॥ इतिशब्दोऽयं पूर्वपदालोक्यर्थपरामर्शी, न तु शब्दस्वरू- पपरामशी, तत्र हि त्वमेवन्धरित्यादयो यायावृत्तिरित्यादिनलोकान्ताश्य- त्यारश्श्लोकाः शनकेऽपि पठिताः आयन्तयोरपि हि तत्तत्साहचर्यात् कन्नरास्मृतेश्च देवरानगरकर्तृकत्वं न्याय्यम् । यद्वा-शब्दस्वरुपप- रामर्ये वाऽयमितिशब्दः, स्तोतॄणां अन्यसौष्ठवप्रीत्या देवरानगुरु:

·सल्याख्या. अब भृत्याननुज्ञाप्य कृत्वा चेतश्शुमाश्रये। शयनीयं परिष्कृत्य शयानं संस्मरामि तम् ॥१३॥ प्रणीतश्लोकानामेव स्तुत्यर्थमुपादानसम्भवात् । स्तुतिनिबन्धेन-श्लोक- पवात्मना स्तुतिरूपप्रबन्धेन; सूचितानि स्वमनीपितानि स्वगतानुसन्धा नानि यैस्तथोक्तान् ; स्वमनीपितशब्दोऽत्र स्वगतानुसन्धानवाची, तेन पछलोक्यां परोक्षापरोक्षनिर्देशोपपत्तिः; सूचितस्वमनीषितानित्यत्र च प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्त्या सूचितस्वस्वमनीषितानिति लम्यते, तेन पट्स्वपि श्लोकेषु अस्मच्छब्दस्यैकवचनान्ततोपपत्तिः पादतदेखाभूत- योर्वरदनारायणरामानुनमुन्योः पादयुग्मप्रदानादिप्रार्थनानपेक्षया पण्णा- मेव च प्रकृतस्तुती अन्वय इति स्फोरणाय श्लोकानां पट्सहयाथ- यणमिति बोध्यम्।भृत्यान् क्रयविक्रयाहत्वं स्वस्मिन् मन्यमानान् प्रेमा- या-स्नेहाया, एतेन तदनुसंहितेपु बन्धुत्वादिषु सखित्वमेव बोधयन्तः परस्परम्' इत्युक्तप्रयोजनविशेषप्रयोजकतया वरवरमुनेः स्वहृदयारूढ- मिति ध्वन्यते ; दृष्टया-कटाक्षेण सिञ्चन्त-आर्दीकुर्वन्तं,दूयतेनन्तुरित्ये तदपेक्षया सिञ्चन्तमित्युक्तिः, परितप्तस्य हि सेकापेक्षा तं वरवरमुनि, चिन्तयामि-स्मरामि; तापार्मोनलशायिनमितिन्पायेन सिञ्चतश्चिन्तनं हि तापशान्तिहेतुरिति भावः । अत्र स्तोतृषु प्रेमादृष्टिसेकोक्त्या परकृतस्तोत्राहितहर्षो व्युदस्तः । अनेन 'स्तूयमानो न हृप्येत्तु' इत्या- दिशास्त्रार्थोऽनुष्ठितो भवतीति सूचितम् ॥१२॥ अयेति । अय-पूक्तिदिशा रात्रौ यामद्वयातिवाहनानन्तरं तदुक्तं काव्ये "सरसमनसस्सत्वान् सत्वोत्तरानभिनन्दयन् परिषदि परं धन्यो निन्ये मुनिःप्रहरद्वयं" इति। भृत्यान् पूर्वोक्तान् अनुज्ञाप्य,-णिजयस्त्ववि- वक्षितः, 'ज्ञानियोगे', चुरादिषु पठितं, अनुज्ञायेत्यर्थः; यद्वा शिप्ये. प्वपि प्रेमायेति सूचितसखित्वाभिसन्धिनाऽनुज्ञाप्येति णिनन्तं प्रयुक्त, ·उत्तरदिनचर्या. " ते ह्यनुजानन्ति, तांस्तथा कृत्वेत्यर्थः । अथवा-शुभाश्रये पुर्वोक्ते चेतः कृत्वा भृत्याननुज्ञाप्येति योजनीय; शुभाश्रयभूतेन भगवता भृत्याननु. ज्ञाप्येत्यर्थः, कृत्वा चेतश्शुभाश्रय इत्येतच पूर्वोत्तरान्वयि स्वस्थाने च तिष्ठति। तत्र पूर्वान्वयो दर्शितः, स्वस्थाने स्थितस्य च 'यामिन्यां योगकाले तु' इत्याद्युक्तयोगं कृत्वेत्यर्थः; यामिन्यां योगश्च शाण्डि- त्येनोक्तः "ईदृशः परमात्माऽयं प्रत्यगात्मा स्थेदृशः। तत्सम्बन्धा- नुसन्धानमिति योगः प्रकीर्तितः ॥ योगो नामेन्द्रियैर्वश्यैर्बुद्धेब्रह्मणि संस्थितिः॥" इति । अत्र पुष्करेक्षणादिकं शुमाश्रयविशेषणमुपसंहार्यः शुभाश्रये चेतः कृत्वा शयनीयं परिष्कृत्य शयानं तं संस्मरामीत्यु- तरत्रान्वयः । शयनीयं शयनं, परिष्कृत्य अलङ्कृत्य ; आसनात्पर्य- डाच्छयनीयमर्थान्तरं, तथा च पूर्वोक्ताद्योगयोग्यासनादुत्थाय शयनं प्राप्येत्यर्थः; "ततस्सज्जीकृतं भूत्यैः शयनीयं विभूपयन्" इति च काव्ये ॥ तथा च भृत्यप्रयाससाफल्यचिकीर्षयैव शयनीयाभ्युपगमो न तु तत्र तात्पर्यमित्ययमर्थो लभ्यते । शयनीयं परिप्वज्येति केचित् पठन्ति, स तु पाठोऽर्थस्वारस्यविरहात्काव्यगतसमानप्रकरणस्थनिर्देश- वैघट्याचीपेक्ष्यः । शुभाश्रये चेतसः करणं शयानत्वञ्च समकाल एवेति लब्धम् । तथा च यतिधर्मसमुच्चये शौनकः-"शरणं न कुर्यात् न कारयेत् , कृतं प्रविशेन , अथ ब्रह्मोपासीत, तचित्त एव शयीत" इति । संस्मरामि-अनुज्ञाप्येति वहिर्गमनसुचितेन दर्शनानवसरेण स्मरण- मेव प्राप्तकालमिति श्रीमान्सुखसुप्त इत्युक्तदिशा तात्कालिकशोभाति- शयविशिष्टतया स्मरामीत्यर्थः ॥१३॥ निगमे दिनचर्यानुसन्धानफलमाह-दिनचर्येति ॥ इमा-परेयुः पश्चिमे याम इत्यारभ्य शयानं संस्मरामितमित्यन्तसन्दर्मरूपां ताश- सन्दर्भप्रतिपादितां या दिव्यां दिविभवां, अस्पृएसंसारदोपगन्धायां ·सव्याख्या. ८७ दिनचर्यामिमां दिव्यां रम्यजामातृयोगिनः । भक्त्या नित्यमनुध्यायन प्राप्नोति परमं पदम् ॥१४॥ इति श्रीदेवराजगुरुविरचिता उत्तरदिनचर्या समाप्ता. - श्री नित्यविभूतावेव सम्मावितामत्र प्रायेण दुर्लभाम्। अस्याश्च दौलम्य भरद्वानपरिशिष्टेभिहितं-"सुसूक्ष्मत्वादुरापत्वान्महत्त्वागौरवादपि । मयाऽयं परमो धर्मः प्रोक्तसिद्धयै पुनःपुनः॥" इति; "परमैकान्तिनां धर्मः कृते पूर्णः प्रवर्तते । क्षीयमाणः क्रमेणायं कलौ स्थास्यति वा न वा। नानाकामान्त्रितज्ञाना नानादेवतयाजिनः । नरा भगवदैकान्त्यं ना स्थास्यन्ति कलौ युगे । परं भागवतं वर्म दृष्टापि कलिमोहिताः । प्रभवन्ति न विद्वांसस्त्यक्तुं पूर्वानुवर्तिनीम् । भविष्यन्ति कलौ केचित् क्वचिदेकान्तिनो हरौ। मोहयिष्यन्ति च परे कुतस्तान् कुदृष्टयः॥" इति च । यद्वा-'दिव्यां दिव्यशास्त्रगणेषु च "दिव्यागममयापि वा' इत्युक्त- दिव्यशास्त्रसिद्धत्वात् दिव्यत्वं विवक्षितं; दिग्गदित्वाद्यत्प्रत्ययः। रम्य- जामातृयोगिनः-निष्कृष्टसत्त्वैकनिष्ठस्य भगवतो वरवरमुनेः दिनचर्या- अहोरात्रक्रियाप्रतिपादककृति, वासवदत्तादिशब्दवदुपचारात् दिनचर्या. शब्दः तत्प्रतिपादकग्रन्थे वर्तते अहोरात्रक्रियायांवा; दिनादिशब्दना हि राध्यादिशब्दासमभिव्याहृतानामहारानपरत्वंरात्र्यादिशब्दानांच दिना- दिशब्दासममिन्याहृतानामहोरातपरत्वं 'पडहैर्मासा भवन्ति' तिखो रात्रीनं दुहन्ति' इत्यादिषु दृष्टम् । यद्वा-अहोरात्रकर्तव्येषु अभिगमनादिषु ·उत्तरदिनचर्या पचम अहःकर्तव्यानां भूयस्त्वादिनचर्येति भूयसा व्यपदेशो मलयामा- दिवदिति द्रष्टव्यम् । आहिकादिशब्देऽव्ययं न्यायोऽनुसन्धेयः । नित्यं प्रतिदिनं, भात्या-आराध्ये भगवति आराधके वरवरमुनौ आराधन- रूपे पाशकालिककर्मणि च गौरव्यप्रतिपत्तिसहकृतनिरतिशयप्रेम्णा; अनुध्यायन्-अनवरतमनुसन्दधानः पुरुषः, यावजीवं होतव्यस्याग्निहो- अस्य सायंप्रातर्व्यवस्थावयवस्थानिरासाय अनुध्यायन्नित्युक्तं; अत्र लक्षणहेत्वोरिति शनादेशः । ईदृशदिनचर्यानुध्यानं हि 'यद्यदाचरति श्रेष्ठः' इत्यादिन्यायेन शक्तानां पाश्चकालिकानुष्ठाननिष्ठापर्यवसानमुखेन सिद्धोपायाधिकारं पूरयत् फलसिद्धिप्रयोजकं भवति, अशकानां त्वनुष्ठा- नकार्यकरं भवति । यद्यपि-पाश्चकालिककर्मणः स्वतन्त्रोपायत्वमवगम्यते- यथा "अच्छिद्रपञ्चकालज्ञाः पञ्चयज्ञविचक्षणाः । पूर्ण वर्षशते धीराः प्रामुपन्ति यथाऽअसा|" इति लक्ष्मीतन्त्रेऽभिहितम् । तथा शाण्डिल्यो ऽप्याह--"सर्वधर्मान् समुत्सृज्य पाञ्चकाल्यमनुव्रताः ।व्यामिश्रयोग- निर्मुक्ता गच्छन्ति पुरुपोत्तमम्।।" इति । तथाऽपि--भरद्वामादिमिस्सि- झोपायनिछेन फलरूपतयैव तेषां कर्तव्यत्वमुक्तम्--"अथ स्वधर्मनि- रतः प्राज्ञो भक्तस्सुलक्षणः । सत्सेवाभिरतो खेव प्रपन्नासिद्धिमान- यात्॥” इत्युपक्रम्य प्रपन्नधर्मानुक्त्वा, "कृत्वाभिगमनं पूर्वमुपादाय च सम्पदः । इट्वाधीत्य च युजानो भागैः कालं विनोदयेत्" इत्यादिना। अत्र हि विनोदनोक्तिः फलरूपत्वाभिप्रायेण । पराशरवाह-"उपा- यभावात्सन्त्यज्य स्वकर्मादिचतुष्टयम् । कर्म कुर्यादसक्तस्सन् सन्तुष्ठय परमात्मनः" इति । अत्र तचकुर्यादित्यनुक्त्वा कर्मकुर्यादित्युक्तिः क्रियमाणकर्मणात्यतम्यः कर्मान्तरत्वाभिप्रायेण । तदुक्वं भरद्वाजपरि शिष्टे वाह्यत्सदसतां नास्ति भेदः प्रायेण कर्मसु । सङ्कल्पादेव भिन्नानि स हेतुर्वन्धमोक्षयोः' इति । अतो नोपायान्तरान्वयप्रसक्तः, विनियोग- ·सव्याख्या पृथक्त्वन्यायेनापि नोपायान्तरान्वयनसङ्घ इति ध्येयम् । परमं पद प्रामोति-'सर्वतः पृष्ठेप्वनुत्तमपूत्तमेपु'-इत्यादिना सर्वोत्कृष्टत्वेन प्रतिपा- दितं तद्विष्णोः परमं पदमित्युक्तं ; पर्वत्रयात्मकप्राप्यसिद्धनिर्विघ्न- देशमूतस्थानं, प्राप्नोति-साध्यवृद्धिलक्षणप्रकर्पणामोति । अत्र च-प्राप्नो- ति परमं पदमित्यनेन 'अथ वृत्तिमिमां शश्वत्कुर्वाणो विगतव्यथः । विमृत्य देहं प्राप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्'-इति भरद्वाजवचनं प्रत्य भिज्ञाप्यते । भक्त्या दिनचर्यामनुध्यायानित्यत्र च “यश्चमां संहिता पुण्यां शृणुयाच्छावयेत वा । स मुक्तस्सर्वपापेम्यत्सर्वान्कामान् सम. क्षुते'-इति भारद्वामवयनं, 'वृत्ति सन्तोऽनुभ्येमामनुरूपामिहात्मनः । परत्र चानुमोदन्ते परमेण विपश्चिता'-इति भरद्वाजपरिशिष्टवचनचा. नुसन्धेयम् वचनेषु च-तद्विष्णोः परमं पदमित्यनेन परमे व्योमन्नित्यस्य, सर्वान्कामान्समश्नुत इत्यनेन सोऽभुते सर्वान्कामानि- त्यस्य, परमेणविपश्चितेत्यनेन सहब्रह्मणाविपश्चितेत्यस्यार्थश्योपहित इति रमणीयम् ॥१४॥ स्वयं प्रमाणेऽप्याचार्य रम्यजामातृयोगिनि । स्मृतिप्रपञ्चनं तज्ज्ञास्तुप्यन्त्विति मया कृतम् ।। इति श्रीवाधूलवीरराघवमूरिविरचितायां दिनचर्याव्याख्यायां सदाचारदीपिकाख्यायां उत्तरदिनचर्याविभागः DOc- समाता चेयं दिनचर्याव्याख्या ·+ ४ श्री.. दिनचर्याशोधनपलम्. पु. अशुद्धम्. शुद्धम्. चम्पू चम्पू . -२० स्तौमि २-२२ परमेकान्ती परमैकान्ती आयात आयान्त ६ विजानतो विजानता -१२ ভাগ্নি उपश्लिष्ट ११-९ पाराशरो पराशरो १२-२० रोमच्चो रोमाचो १३---२० सन्तोपात सन्तोपात् १७-१९ ग्रन्यस्वरसात् अन्यस्वारस्यात् १९--२४ स्वरू रूप स्वरूपरूप २०- ५ प्रपद्येतं प्रपद्येत २०--२२ असिलम्येश्वरा अखिलस्येश्वरी २३--११ प्रमाणान्युपोहात. २३--१३ यनसन यनपण २४--१५ अथति अथेति "--२२ वननममामि वचनमभि २६--२० कामाय काम्याच २७-६ याचा पावा २३-११ विहगवृषम विरमपम ३४ अनगिनिन अनगिरनिकेत २९-२० पाने पाने , ---२१ विशेषाला विशेषानावा ।

·१६-१२ मोयत्व -१७ रागण -२२ कामाददोप ४७---८ रूपमिति ४८-- २ फरादि १९-१४ कूरादि -१५ मुखमादियेपा माववन्ध -१७ करणान्तं ५१ चति ५२-- ५ सहिष्णु ४ .... ५१-~-१३ भोन्यत्वं रागेण कामादिदोष रूपमिति; कराधि काधि मुखमादिउँपां भावबन्ध करणान्तरं चेति सहिष्णु पदान्न इत्यत्र भवदीयानां पदान्नेवित्यर्थ इत्यपि वदन्ति अहिंसासत्य तेनपोद्देश्यतावच्छेदकव्याप- प्रवक्त कत्वं स्मत न्याय्यं साधुत्वं तधिकारभू गोष्ठी भवति योऽसौ क्रियया सूक्तिष्वनुसन्धेयम् भगवदपत्रारत्व ६ -- n n -२३ साधुन्वं -१८ गोष्ट "-२१ -२५ ५१- -- १ २१ " ·.... ५८---२२ बहिश्र ६९-- ६ भवाामि -१५ व्याख्यानादन्त विभावकोपाधयो बहिश्च भवामि व्याख्यानात् , अन्त नजत्र -- -- पापस्य शुद्ध आत्मदोप " " " ७ "--१८ कर्तु -२१ पार्पस्य ६१--२४ शुद्ध ६२-१४ आत्तदोप , --२० ६३२० कार्यकारणो शक्तिमुत्पा -२४ प्रकाश वितरणोपाधिक दयायाः उपात्त ७१-- ६ नाफा -२३ दक्षाद মাহিয়না ७८-२१ पितुवत् "-२३ इत्यादिकं ८४-२५ परामयें वाय ८५---१५ आदर्दी ८६-२० सुचितेन ८७-२२ महारोत्र " कार्यकरणो शक्तिमुपपा प्रकार वितरणोपयिक दयायात उपान्त्य सामाझं दक्षादि शासिता पितृवत् इत्यादिकं परामर्यवाय आद्रों মুন महोरात "