·. (3) Ono by Piibyarâ} is may he deduced from pasenge 35 * · विद्वज्जा य मनु मर्थन गीयो जगति । T1 उपक्षल विरचिता शूरवमशाग्ना ॥ + साक्षशियाहत्वाद याण्ड समासत । गुण्यराजा तस्सोक्ता सहति कारिकाधिता ॥' (Chowhlınmba Ldition und of 2nd hand) ind (5) That Pungariji bris written conmetitires for all the 3 handia is deducible from los oyyn words occuring an thie Vynhlry of the 3rd Sloba of hända I, 1, भावविकाराक्ष जारसमुदेश यक्ष्यन्ते , snce Trti kamudden the 1st Srmuddesa of the 3rd hand (1) Om. by tillārāji 901 of Bhattiraji, a descend unt of Lilena, Minister to king Muktaprd of hshmir, 14 min the gathered from the colophon "मुनापीद इति प्रसिद्विमगमस्यश्मरदेशे नृप श्रीमान् यातयशा पमूव भूपतेत्तस्य प्रभायानुग । मन्यो क्षण इत्युदारचरितस्तस्यान्ववाये भयो हेलाराज इस प्रकारामारोष्ट्रीभूतिरापास्मज ॥ At the end of Prik Trnakn Prakasa (Page 272) The Chorthamen edition begins with the hending "याय पदीय पुण्यराजकृतप्रकाशारयीकासहित प्रारभ्यते" and ends truth the worls "इति श्रीमहावैयाकरणहरिपभविरचितमाश्यपदीयनकाशे आगमराग पपो नाम माकाण्डमथम समासम् । From tho position in whicb both those occur tliey both or uthus may be considered as a mstaho perpetrated by scribes of editora $ they are clearly contr udictory The mutter contsud on this cdit 7011 and n n napuscript nommd पायपदी भएद्धति » DurposrF-3922 (Trus iss No 307) Are totally different The colorpion in the bad nanu cript reeds "इति गृपभरधिमाया वारपपदीग- पद्धती प्रपम काण्ड समातम् ॥' "भा सापादनपत्र समालुप्तरिल्यरवाला दासो रामचापक्षतरिवारसदीपिमाटरफलापार। सालारामुमाया रविर ननिकरणराजमारपदाम्या परवा पारिटायमाग बयमिा विरगप्रश्वारे पापा ॥ * Thr.mms relesetoriatission ·। Tho Chowkhamba edition anliot thus be the Trka of Vişabla particularly the 2nd Bände in the face of definite colophon assigning the work to Pungarāja. {Vide Supra under 3). That Helaraja bas written commentaries to all the threo Kandas 18 cerain from his own words "HAT 954-TECT संवित् प्राणवृत्तिमुपारूदा कालात्मना परिगृहीत मेव चकास्तीति कृतानि याक्य पदीये शम्दपभायामस्माभिस्सत एवागमनीयम्". (T S. S. No. 116. Pages 72,73) and "वाण्टद्वये ययावृत्ति सिद्धान्तार्थसतरपतः। प्रसन्धो विहितोऽस्माभिरागमार्थानुसारिभि ।।। उपमूते काण्डेऽस्मिन् सप्रपन्चे स्वरूपतः। लोकाचोतनपरः प्रकाशोऽयं विधीपरी ॥" . (beguing of Ill Kanda) and "मुलापीड भूमिराजा मज ॥ already'quotod Some consider lielāraja ansi l'afiyaraj. to be the enme (Tunjore Catalogue Vol. I. Page 1319); other like then to be different "इमलावधेयम् - भर्तृहरिणा स्वयाक्यपदीयकारिकाणां माय स्वयमेव म्यरपि। हेलारागपुण्यराजाभ्यां तत एवं गृहीत्वा किनिदखि ॥" Lehton by Pandit Carudesa Sastri Chowkhamhet clition credits that work to Punyurāja on thic meis of the colophon already quoted There is not sufficient, cvidency available yet to affirin or deny this ventity It inay hotover bu Gurtnisce that if both are the saine one does not expect the difference in the 11tne in tliv (no poloplions, one at the end of Kand. II giving the author's nuis! As Punyarāja and the other at the end of Kanda Ill.giviuy the name as Heläräja with a family tracing included. If the anthors are different tben the priblisliud cominentarius of I and II are by Puvy... tāji und Helarāji's commenlarits out those Kapdos are yet to be found as Helārāja kas tuncquvocally and at the couwencemunt of 'Kanda III that bic lits written conimenturies ·for Kandas I and II 18 well In the Chonkhambadrtion, under Sloka 33 of Kanda III, there occurs a prs. saxe" "इतो अन्धपातसन्धानाय फुल्लराजकृतिर्लिरयते । इदानी मता तरानुसारेण साधनस्वरूपं वर्णयितुमाह"- Similarly under Sloka G4 hand III, onc. net.ts with the pissage "इहापि पतितमन्यो हेलाराजकृति फुलराजत्या सन्धीयते' The phrise "इतः प्रकाश एवं" occurring in the commentuy under Sloktt G7 Kand III, got a lo strengthen the formir quotations 1 hese show that Phullur at and Heldmja were 2 distinct unthiors cording to Couk imhı editors Phullrigi pprns to the inother Time of Puryaraja, Trom Helirāzi's onn words in Luis Kork's lo Sloka 62- Kauda III (TSS No. 116 page 72) t mll be seen that fic bas gained luis yakhyns on the let and 2nd Kändas 19 Suhu iprahlık while his Vyaklıyı on Banda III has the name Prakirnnk:-Prakien Thit the commentaton Hulārāja is contrmporaneous or sulbargat I hayyata c mhranthered f1073y mmy parallel and ilmost aketa il passages to those found in l'rulípı occurrne mins conumentry to the III hand. Alvsach Examples art. - I "तन्त्र यथा शेषतिपय ज्ञापड़ा "शेषविपये यथा सूतीया नास्ति रसप्तमी भवस्येव तृतीयापि में तथा सक्षम्यपीत्यत पच ज्ञापकान् यथा विष्यतीति भाव । एन तहीति। सप्तमी भवायेर गृतीयापि भविध्यतीव. गृतीयानुवृत्त्यैच इनयोगे अस्मा• शब्दपोगे तामादेव शापकादियनरत्यय देव शापपादनुमिततृतीयान्ताद् सृतीयानसाती सिद्ध होलि सहमी- पत्ता सिद्धे तति ससमीनिदशो निर्देशो झापयति, दोपविण्ये भवतीय- ज्ञापयति शेपरिपपे भवतीवयोग सदयोगे सप्तमीति ॥ तृतीया गु नेप्यस सप्तमगी। तृतीया नगेन्यत इति इति नासी झाप्यत इति मापार्य ॥" नासाशाप्यो।" हात । तृतीयकाण्टे ५४६ लोक्ध्यात्याया दल.. 'तत्र तरयेव' (५१.१६) रान । (Page 238) . द्वारा सूयट.॥

·- . - II 1 JH -- - 11. "एव शिलापुत्रकस्य शारीरमिति "नानाकियासम्यन्धिनः शिला.' भनेरनियाविषयस्योपस्यातुरि पुत्रकस्येदमैकक्रियासम्बन्धि प्रतिनियतं इमेकावस्थायित्वं शरीरमित्यस्ति शरीरमिति ।" तृतीयकाण्हे १७ लोक- व्यपदेशः ।" साधन्तवत्सूत्रे व्याख्यायां हेलाराजःn (१-१-२१) कैयदः ॥ (Page 1) III. "दु:खेति प्रतीतावनुपारोहात् दुरु "नेयं प्रतीताबुपारोहतीति दुम्सा पपादेति प्रमाणाभावात् ।" प्रमाणाभावाच दुरुषपादा" तृतीयकाण्डे 'नार्थ द्वन्द्व (२-२-२९) इति सूत्रै ३१ लोकल्यात्यायो हेलाराजः ॥ (Page 18) IV. "यदा नुविभक्त्यर्थः सम्बन्धाद- "यदा नुचित्रा गावो यस्येति रभिधीयते समान, तदा तदा- विभवत्यर्थेऽन्यपदार्य सम्बन्धलक्षणे पहु. चिनी वि समानुप्रयोजि, द्रव्यं, चोहिस्सदा सम्बन्धवाविका विभक्ति. पाठी दाभिहितमिति तद्वाची शब्दो, मानुप्रयोजि । व्यं तु सम्बन्ध्यनभिहित- 'श्वयानुप्रयोक्तव्य, "सनेना- मिति तदभिधानापानुप्रयोग उपपद्यत गम्यपदा" (१-२-२४) इति ।। एय।" तृतीयकाण्डे २१६ शोकल्याएयायां सूने कैयः॥ लाराजः॥ । (Page 103) । v. "कच ज्ञापकाससम्यनुमाने अ. ननु च यदि शेषविपये सप्तमीयमत धिकरणसप्तम्यन्ताहतेनुत्पत्ति: एव ज्ञापकादित्युच्यते तदाधिकरणसत. स्यात् । दहि सन्त्रेण वय. म्पन्तातिनं स्पात । मुचारितमिति भाष्यकाराभि- ।..... सत्यमेतत् । 'प्रायः । तत्रैकेन सूत्रेण स्यलक्षण. तनेत्येतस्पुनरावर्तरी, तन्त्रेण या निर्देश विहितपष्ठीसप्तम्यन्ताद्वतिर्विधी. इत्यधिकरणसप्तम्यन्साइतिरेकेन क्रियते, पते । द्वितीयेग विवशन्दयोगे 'अपरेण शेपंविषये ससमी ज्ञाप्यत इति तस्यत्यस्यार्थ तति सप्तमी वि• भाष्यकाराभिप्रायमुपाध्याया वर्णयन्ति।' धीयते" इति "तग्न तस्येव" - तृतीयकापडे ५५. लोकन्यायायो हति सूर्य (५ १-११६॥ कैयरः हेलाराजः (Page 210) In the fifth cśample quoted above, and when the close parallelio is remembered, the term Upadhyaya appers to absolutely point to Kayyita wbo had the familiar title Upadhyayu, (ef 'हायुपाध्यायनेयरपुप्रयते महामाध्यमदीपे') And as hayyati is recognised to bave lived in the 13th century (Sripada Krahua Belvelkır and others), the upper ...

·limit for Helārājs cannot be earlier than the 13th century After quotwg the Sloka of Prabirnaka-Kandı "द्विधा फैश्चित्पद भिन चतुर्धा पञ्चधापि वा। अपोद्ध्यैव वाक्येभ्य प्रवृतिप्रत्ययादिवत् ।" Madłm Ocary stys: "कर्मप्रवचनीवेन थै पञ्चमेम सह पदस्य पञ्चविधत्व इति हेलाराजो egregmaat 1" And as it is fully accepted unt Mdlovacāry, lived during che 14th century one obtains the lower limt for Helärä ja Thus it will be son that he lived some tine during the 13th or the 14th century This inuins thut there was a differenco of one 6 or 7 centuries between Lobsan und Helarij. is ling Multa pton's tibe 11 creditud lo thc und of the 6th century (Cum ninglamu and others 'l bis does not mattur, in fact it is in uusoul with the sense in the phisse airaara **" ireed by Helaraza 2122290l, where Helar ajn vieles to point out the social and cultural 'gicatuss of his family by bringing in the nam of its frinous lutastha With thosc fcu lumoths y d r cording my con thuiks to Pandits I inbir Krishnam ichariu, N Rim Sastri ad A. Yagnuswimi Sarma, who were in clunrge of the work, for their mliuible and rady services in the production of this voluwo, I place the in the hands of thc learned public University 14 Libriry, L. A. Ravi Vanna, Trivandrum, 4th July 1942 Honorary Director ·विषयानुक्रमणी। पुटानि. १--१५ २१-४५ ४५-५७ ५७-६८ समानाधिकरणतद्धितगृत्तिविचारः समानाधिकरणमुवृत्तिविचारः द्वन्द्वकशेपवृत्तिविचारः विवाक्ययोः शब्दशक्तिवैचित्र्यकृतविशेषप्रतिपादन वृत्ताभेदप्रतीतो विशेषणविशेष्यभावोपपादनम् वृत्तायभेदैकत्वसक्ष्याविचारः विशेपणानामिति सूत्रारम्भसमर्थनविचारः लिमबचनातिदेशप्रसमेनातिगायनसूत्रवार्तिकभाप्यविचारः लिभवचनातिदेशमसभेन स्त्रीसूत्रनार्तिकभाप्यविचारः बन्द्र लिङ्गवचनातिदेशोपयोगविचारः बहुव्रीही लिङ्गवचनातिदेशोपयोगविचारः . नन्समासे पक्षत्रयविचारपूर्वकं लिवचनातिदेशविचार; जातिव्यपदार्थपक्षानयेण लिनवचनातिदेशविचारः उपमानसमासविचारः उपमितसूत्रभाप्यविचारः वत्यर्थविचारः ततस्येवेतिसूत्रारम्भसमर्थनविचारः सवहमितिस्त्रारम्भसमर्थनविचारः अनुपमानपतिविचारः उपमेयोपमानयोयचनभेदे विचारः इयार्थविपयाच्छविविविचारः प्रकारार्थकाविधिविचारः ७९-८५ ८५-९४ ९४-१०० १००-११४ ११४-१४१ १५९-२८८ १८८-१९० १९०–२२९ २२९-२४० २४०-२० २५०-२५५ २५५-२६३ २६३-२६७ २६७--२७२ ·रारिपत्रिका। पुर. पति: :: एवम. निरंवा भूग. एबन्सरसमाया . मावर. निरज गुग- बन्तयश्नाप- योगारण पोमाषः रिशसल्य सासर्गात् सा योगार पो भावः हिजससे संसर्गाव . + १ पा विध फिदावः पार उदधीनमुप पोष कपा पाविधं जिन्या मार्ग परि तदीन उप पोप १८२ कंपास्य २ पूर्व वयः २१७ २२९ २५७ २३ पाठा गरीतन्य स्पदमुदा पाठः महीवव्यं स्पेदमुदा मरतीया मदवारा ·॥ श्रीः॥ वाक्यपदीयं भूतिराजतनयहेलाराजकृतप्रकीर्णकप्रकाशाख्य- व्याख्योपेतम् । वृत्तिसमुद्देशः। असमस्तपदगतानर्थान् विचार्य समस्तपदविषयान् विचारायतं पञ्च- प्रकारवृत्तिपदविचारः प्रस्ताव्यते । तत्र प्रथमं समानाधिकरणतद्धितवृत्ति- विचारः । तथाहि ---- कुत्सितादीनामर्थे चेलिगवचनानुपपतिः । कुत्सितादि- समानाधिकरणादिति चेदतिमसको यथा रावादिष्विति प्रत्ययार्थपक्षं समा- नाधिकरणपक्षं च दोपवन्तमद्भाव्य सिद्धं तु येन कुत्सितादियचनं तद्युक्तात् स्वार्थे प्रत्ययविधानादिति प्रकृत्यविशेषणपक्षोऽवस्थापितः । येन धर्मेण कुत्सादयः प्रतिपाद्यन्ते तद्धर्मयुक्तार्थाभिधायिनः प्रातिपदिकात् तेनैव कुत्साद- रुपादा(ना)त्तयोतनाय स्वार्थे कनादयः प्रत्यया विधेया इति वार्तिकार्यः । एवम प्रकृत्यर्थो विशिष्टः प्रत्ययार्थो न पुत्सादिधर्ममानमिति लिनवचनोपपतिः। उपातकुत्सादेरेव चशब्दात् प्रत्यय इति तत्समानाधिकरणादिदमादेः स्वयमनु- पाचकुत्सादेस्तदभावः । एवं स्थिते केन धर्मेण कुत्सादय इत्युक्तम् । 'स्वार्थ- मभिधाय शब्दो निरपेक्ष -' इत्यादि । स्वार्थादिपयकाभिधायिनः प्राति- पदिकात् स्यादिनिमित्कुत्सनादियोतनाय कनादयः प्रत्यया इति प्रकृत्यर्थ- विशेषणपक्ष । प्रियकुत्सनादिषु पुन. प्रवर्ततेऽसौ विभक्त्यन्त' इति च न मुनन्तात् प्रत्ययविपानपरमेतद् वचनन् , अपि उपचकार्यनिमित्त्यात् कुत्सनादेदेवदचक इत्यादी कुत्सादिमात्रे प्रत्ययेन घोतिते करणादेस्तदेत. वित्रादीनामन्यतमोऽवपायते । स च सुपन्तेन घोत्यत इति विशिष्टकुत्साय मविपादनाय विभक्त्यन्तः प्रवर्तत इत्युच्यते ॥ GP.T 191500 14121115 . -- ·२ -- यथा- प्रकीर्णकमकाससमेते वाक्यपदीये तदेतद् व्याचष्टे - कृत्साप्रशंसातिशयैः समाप्ता) तु युज्यने । पदं स्वार्थादयः सर्वे यस्मात् कृत्सादिहेतवः ।। १ ।। स्वार्यद्रव्यलिझसङ्ख्याकर्मादिलक्षणेनार्थेन परिपूर्णाभिधेयं पदं स्वार्था- दिनिमित्तेन विशिष्टेन कुत्साद्यर्थेन युक्तमवधार्यते । स्वार्थादयश्चान्यन्त्र व्या- ल्याता नेह प्रपत्रमन्ते । तदत्र प्रातिपदिकार्यनिमित्त्वात् कुस्सादेस्तद्विशि- पार्थाभिधायिनः प्रातिपदिकादेवाधिकारात् प्रत्ययः । प्रत्ययान्ताद विभक्ति- पराच कुत्साविहेतोरिशिष्टस्याभिव्यक्तिरिति समायार्थ तेन सम्बध्यत इत्यु- च्यते । तत्र स्वार्थनिमिचा कुत्सा यथा - पटुकः, पण्डितकः, मृदुक इति । पाटवादेरपरिपूर्णत्वाद् दुष्टत्वाद् वा कुत्स्यतेऽर्थः । एवं पंटुरूपः पटुतर इत्यादि प्रशंसातिशययोः स्वार्थनिमित्तयोरुदाहार्यम् । द्रव्यस्य विशेष्यत्वेन प्राधान्याद् धर्मान्तरमुखेनैव तन्निमित्तः कुत्सादियोंदिन्यः । लिङ्गनिमित्ता कुत्सा -पुरुपे लीरत्वप्रतिपादनार्या स्त्रीत्वारोपेण कुत्सा, निर्लज्जत्याल्यानाय या त्रियां पुंस्त्वारोपेण पुरुषोऽयं खी, स्त्रीय पुरुष इति च । परार्थे शब्द- प्रयोगादेव कुत्सावगतः प्रत्ययस्यायमविषयः । एवमेकत्रैव दुर्भरत्वाद बहुत्यसमारोपादिदमेव मे सहसमिति सहयानिमित्ता कुत्सा । प्रत्ययोऽत्र पूर्ववन भवति । एवं प्रशंसादावपि यथायोग प्रदर्शनीयम् ॥ १॥ तदन करसतयः मनुकम्गितः इति को न प्राप्नोति स्यन्दनाभिहितत्वादिति । तमाध्ये घोषितं परितमाह - देवदचादिकुत्सायां वर्तते कृत्सितश्रुतिः । फुत्सितस्था तु या फुरसा तदर्थः फो विधीयते ॥२॥ फुत्सा प्राचिनिमिवामाश्रित्य देववचे कुत्सितशब्दो वर्तते । सच कुत्सासम्बन्धोपलक्षित लिहसयाकर्मायुपाधिक द्रव्यमभिधत्त इति स्वार्य- माने विमान्त्यमायादर्थान्तरे लिनादायपि तात्पर्याद बायकुरसामतिपादने सामर्थ्याभावात् तत्र प्रत्यय उत्पपते । स्वार्थमूता हि प्रातिपदिकयाच्या देव- दत्तादेः कुत्सा । तव्यतिरिका तु पाधा स्वार्थादिनिमिठा प्रत्ययवाच्या । व या देवदत्तशब्दात् प्रियकुत्सनादिसाधारणार्यामिपापिनः कमत्ययः कुरसा- सम्बन्ध प्रकाशपति, उभा कुत्सितशब्दावर्यान्तरनिमितपचिनिमितभूतकुत्सा- मिवायिनः स्वागतां बाधा कुत्सां प्रकाशमित कप्रत्यय इत्यर्पः ॥ २ ॥ १. र', पास १. ''प. पाठ ·- वृत्तिसमद्देशः । एवमातिचायनपे स्ववान्देनाभिहिते तत्म ययाप्रसङ्ग इति समापन्यायवारमोदित भवतीति तदपि प्रलसमाधानाय प्रतित्रिवत्त प्रष्ट इति शुक्लादिमकर्पस्याभिषायकः । प्रकृष्टस्य प्रकर्षे तु तस्यादिर्विधीयते ॥३॥ योतिशयेन शुक्लः शुक्लातरः, स प्रकृष्टः शुक्ल इत्युच्यते । निरति- शयापेक्षया हि सातिशय. शुमस्तरवन्तेन वा शुक्रशन्देनोच्यते, केवलेन वा मकृष्ट शब्देन । तयाच गुमादिगतस्य प्रकर्षस्य प्रष्टशब्दोऽमिधायक इति न तत्रैव ततस्तरम्मत्ययः । यस्त्वपरः प्रकृष्टेभ्योऽपि तस्य प्रकर्षः, स नामिहित इति तदभिधानाय तर क्रियते, प्रकृप्टतर इति । यथा ज्येशतमायेत्पतिशायन- प्रत्ययान्तरम् । आदिग्रहणात् प्रशस्तरूपमिति प्रशंसोपाधेः प्रत्ययान्तरमदा- हार्यम् । एवं कुत्सितक इति कुत्सितसे कुत्सान्तरे कः ॥३॥ किं पुन कुरिसतस्य कुस्मान्तरमित माह - कुत्सितत्वेन झुत्स्यो वा न सम्यग् वापि कुत्सितः । स्वशन्दाभिहिते केन विरिष्टोऽयः प्रतीयते ॥ ४॥ स्वशब्देन कुस्मित इत्यनेन सामान्यशब्देनामिहितेऽथे विशेषो नाव: धार्यते--किमस्याकार्यकरणान्निन्दाहलेनैव कृत्सितत्वम्, उत युक्तकार्यपि शत्रुणा, दुष्टत्वारोपण गर्भत इति । उत्पन्ने तु प्रत्यये विशेषावधारणम् । तथा हि -कुत्सितमस्य इत्सितस्वं, न सम्पगिदं कुत्सितत्वं, शत्रुणा तु द्वेषेणा- घ्यारोपितमिति प्रत्ययान्तावगम्यते कुल्मितान्दात् । सा हि कुत्सितस्य कुत्सायां निर्दोषत्यैव क्रियते । यद्वा कुत्माया अपि निन्यतरत्वेन कुत्साविशेषः । तयाचानिर्धारितधर्मविशेषनिरन्धनकुत्सा कुत्सिंतशब्दपतिनिमिचं, ब्रम- इत्यादिविशेपनिरन्पना तु कप्रत्ययहेवरिति विशेषः । तदेव कुत्सितार्यसमवेता द्वितीया कुत्मामाश्रित्य समर्थितम् ॥ १ ॥ या नास्स्पेकार दिनीया फरमा । पैव तु प्रातिपदिकेनोपाचा, और प्रत्यय 1 इप्यार- . न च साम्प्रतिकी पुत्सा भेदाभावात् प्रतीयते । पूज्यते कुत्सितत्वेन प्रशस्तलेन कुरस्पते ॥५॥ ५.पाट ·३ - प्रकर्णिकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये कुत्सोपलक्षितस्य द्रव्यम्य कुत्सितशब्देन भियकुत्सनादिसाधारणस्या- मियानाद् वर्तमानकुत्साभिसम्बन्धो नावधार्यतेऽस्मात् । तथाहि तत् कुत्सयोपलाक्षतं द्रव्यं कदाचित् पूज्यते प्रशस्यतेऽपि कुत्सितरूप इति । यथा वृषलरूपो दस्युरूप इति । तद्यथा प्रशस्तत्वेनोपलक्षितं निन्धते प्रशस्तक इति अपरिपूर्णप्रशंसोऽध्यारोपितपशंसो वा । कस्यचिद्धि प्रशंसा न परिसमाप्ता, मंशेन खण्डितत्वात् । कस्यचित् प्रशंसा न विद्यते, अरिणाध्यारोपितवान् । फस्यचित्तु अरिणा प्रशस्तस्याप्यप्रशस्तत्वमारोप्यते । एवं कुासाव्यभिचार- सम्भवात् कुत्सितशब्दाद् वर्तमानकुत्सासम्बन्धमनवगतं बोतयितुमुपपद्यते कमत्ययः । एवम् अनुकम्पितक इत्यनेनैव न्यायेनानुकम्पायां कप्रत्ययः समर्थनीय इति समानाधिकरणतद्धितय किश्चिद् विचारितम् ॥ ५॥ यथा कुस्मादिभिः समाप्ताथै पई सम्बध्यते , हथा भवरछेयावरछेदकभावेनापीति समानाधिकरण वृशि विचारयितुमाह - विशेषणविशेष्यत्वं पदयोरुपजायते । न प्रातिपदिकार्थव तत्रैवं व्यतिरिच्यते ॥६॥ इह वीरः पुरुष इति वीरादिशन्दोऽनपेक्षिततरेतरपदसमन्वयो:- व्यतिरिक्तस्वार्थमात्रवचनः । तथा च पदान्तरसंनिधानेऽपि तस्य तावत्ये- याभिधा निश्चीयते, तन च सम्बन्धे गुणमधानभावस्यावश्यंभावाद् विशेषण- विशेष्यगावो वापयार्थः पदयोः समन्वितयोरधिको जायते, न प्रातिपदि- फोर्थयोः । यथा राज्ञः पुरुष इत्यत्र व्यधिकरणपदविपये राजपाति- पदिकार्थस्यैर विशेषणत्वमिति ततः पष्ठी न विशेष्यादुपकार्यत्वेने स्व- निष्ठाव । तथा च 'पष्टी शेषे (२-३.५०) इत्यत्रोक्तम् - 'अर्थरूपमेवैवं. जातीयकमिति । विशेष्यलक्षणरूपमध्यतिरिक्तस्वार्थ स्वनिष्टमित्यर्थः । यदा च समानाधिकरणविषय विशेषणविशरमावे पदार्थापावित्वेन वाक्यार्थता, तदा तत्र प्रातिपदिकार्थो न व्यतिरिच्यते रूपान्तरेण न विपरिणमत इति प्रथमा नोपसवयेया। तथा चोक्तं 'न वा वाक्यावद् यदनाधिक्य वाक्यार्थः स' इति । व्यधिकरणविषये तु विशेषणस्य रूपान्तरापत्तिमवसाय भेदमबुद्ध्वा चोदितं - 'प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमाविधाने पदसमानाधिकरण उपसहया- १. 'कयोः पाठः. 'गदि'ग..पा. १. 'ते' प. पाह ४. 'या'..पाठः .

·चिसमुद्देश।
नमधिकत्वादिति । अवच्छेद्यावच्छेदकमावस्य चानियमश्वोदितः । 'विशे
पणविशेप्ययोरुभयविशेषणत्वादुभयविशेष्यत्वाच्चोपसर्जनाप्रसिद्धिरिति । विशे-
ध्यामिमतेनापि विशेषणाभिमतस्य स्वात्मनि नियमनात् तस्यापि तं प्रति
विशेषणत्वमिति द्वयोरपि विशेषणत्वमिति समासशाने प्रथमानिर्देशादुपसर्जन-
संज्ञायां पूर्वनिपात. पर्यायेण स्यात् अत्र समाधिरुक्तो 'न वान्यतरस्य
प्रधानभावात् तद्विशेषणत्वाच्चतरस्योपसर्जनस्य प्रसिद्धिरिति ॥ ६ ॥
तत्र नियमेन गुणप्रयानभाव दिईस इति ध्याच?-
विशेष्यं स्यादनितिं नि तार्थो विशेषणम् ।
परार्थत्वेन शेपत्यं सर्वेषामुपकारिणाम् ॥ ७ ॥
इह विशेषणविशेष्ययोर्लक्षणमन्वर्थेन नाम्नैवावेदितं, मेय विशेष्यं ,
भेदकं विशेषणमिति । इदं तु गुणप्रधानताज्ञापनार्थम् । तत्रोच्यते । सम्बन्धा-
न्यथानुपपत्त्या च सिद्धो गुणप्रधानभावः, द्वयोः समयोः सम्बन्धायोगादिति
कुतः सङ्करः, प्रसिद्धयप्रसिद्धिभ्यां व्यवस्थापनात् । तथाहि - सामान्यात्मना
क्रियासम्बन्धितायामुपक्रान्तं विशेप्यं ज्ञातमपि स्वगतेनात्ममतेन विशेषेणा-
निश्चितमिति तन्निश्चयाय झापकत्वादेव निश्चितोऽर्थो ,गुणादिः प्रवर्तमानो
विशेषणम् । ततम्घ झाप्यं प्रधानं विशेय, ज्ञापकं परोपकारायोपादीयमान
शेषमूतमप्रधानं विशेषणम् । द्रव्यस्य च साक्षाक्रियासम्बन्धात् तदेव तत्र
प्रधानम् । गुणस्तु तद्द्वारेण क्रियासम्बन्धमनुभवन् द्रव्यावच्छेदकोप्रधान-
भूतः । सर्वत्रैव सगुणस्य द्रव्यस्य क्रियासम्बन्धितया विधीयमानत्वम् ।
आधारद्वारको वा गुणानां क्रियासम्बन्धः । न तु द्रव्यमनूद्य गुणस्य पृथक
क्रियायां विधानमिति व्यवस्थितो गुणप्रधानभावः । तेन 'कृष्णाजिनमुलख-
लस्याधस्तादवस्तृणाति', 'कृष्णाजिनेन दक्षियति', । 'कृष्णविषाणया कण्डू-
यति' इत्यादी सर्वत्र गुणविशिष्टस्य द्रव्यस्य विधानात् तस्यैव प्राधान्ये सति
विशेष्यत्वमितरस्य तु कृष्णगुणस्य विशेषणत्वगित्युपरार्जनप्रसिद्धयर्थमवस्थितो
गुणप्रधानयोर्नियमः । स च समानाधिकरणसमासे पाठीसमासे च ॥ ७ ॥
तथादि
विभक्तिभेदो नियमाद् गुणगुण्यभिधायिनोः ।
सामानाधिकरण्पस्य प्रसिद्धिद्रव्यश्रन्दयोः ॥ ८॥

·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये पटस्य शुक्ल इति द्रव्यगुणाभिधायिपदप्रयोगे शाब्दो गुणप्रधानभावः । तथाखत्रोपसर्जनं प्रधानोपकारपरिणतं स्वार्थमाचष्ट इति गुणविभक्ति पठीमुपा- दत्ते । प्रधानं तु स्वात्मन्यवस्थितमपरोपकारीति प्रथमया युज्यत इति नियतो विभक्तिभदो व्यापकरणे विषये । वीरः पुरुष इत्यादौ तु समानाधिकरणे विपये द्वावपि द्रव्यशब्दो स्वनिष्ठ स्वार्थमाचक्षते । तथा च तत्र प्रथमैव । सामर्थ्य निवन्धनस्तु गुणप्रधानभाव उत्को विशेष्यं स्यादनिर्यातमित्यादिना। एक्छ सत्यपि गुणप्रधानभाये शब्दाशब्दत्वकृतो विशेषः सामानाधिकरण्य. वैयधिकरण्ययोरिति षष्ठीसमानाधिकरणयोः समासयोमैदः ॥ ८॥ यदि ताई गमानाधिकरणे विषये द्वावपि दम्यादौ परस्परानुपकारकप्रपामा. पंचाचको , विशेषणविशेष्यमावात्मकस्तदा कथमनयो परस्परसम्बन्ध इत्यत आह -- द्रव्येऽनिर्मातजातीये कृष्णशब्दः प्रयुज्यते । अनि तगुणे चैव तिलशब्दः प्रवर्तते ॥९॥ अभेदोपचारान्मतुब्लोपाद्वा कृष्णशब्दो द्रव्ये वर्तते । स च गुण- निमित्तक इति तत्र नियतजातीयतया निम्बयस्ततो नास्ति । अविनाभावात् तु जातिमात्रमवार्यत एव । एवं तिलशब्दोऽपि जातिनिमितोऽनिश्चितनियत- गुणसम्बद्धे द्रव्ये वर्तते । तथा च द्वयोरपि विशेषाकाक्षित्वम् ॥ ९ ॥ एवम कथं परस्परेण सम्बन्ध इत्याह- सामान्यानामसम्बन्धात् तौ विशेष व्यवस्थितौ । रूपाभेदा विशेष तमभिव्यक्तुं न शक्नुतः ॥ १० ॥ अनिश्चितनियतजातिगुणोनि कृष्णतिलशब्दाभिधेयानि द्रव्याणि सामान्यान्यत्र विक्षितानि । तेश्मन स्वालम्यवस्थितानां परस्परोपकार- भावात् सम्बन्धो न स्यादित्येकवाक्यतावशात् सम्बन्धान्यथानुपपत्त्या प्रथममे- वात्र विशेष कृष्णतिलशब्दी व्यवस्थितौ । कृष्णशब्देन ात्र तिलजातीयमेवामि- घित्सितं तिलशब्देन च कृष्णगुणं द्रव्यम् । स च विशेषः प्रतिपत्तृभिः परस्पर- सम्बन्धात् प्रागवधारयितुं न शक्यते । अन्यजातीयेऽपि कृष्णशब्दस्य २. 'ण', ३. ग...पाठः १.१.पाठ, 'क्लस्प ईग. पाठ ५ 'गादीनि' ५. पाठ ·। 1 - २ . वृत्तिसमुद्देशः । मस्तेरन्यगुणेऽपि तिलशब्दस्वैवंविधस्येति प्रतिपत्रपेक्षया विशेपानमिव्यक्ति- रुच्यते । तदपेक्षयैर चान्वितामिधानपक्षे पदान्तरस्य विशिष्टार्थमिव्यक्तिहे. तुत्वं कथ्यते । वक्त्रभिमायात् तु विशिष्ट एवोपक्रान्तोऽर्थः सम्बन्धः ॥१०॥ स एव वाक्यकतावादभिन्यग्यत इत्याह- तावेवं सनिपतितौ भेदेन प्रतिपादने । अवच्छेदमिवाधाय संशयं व्यपकर्पतः ॥ ११ ॥ एवमिति रूपामेदाद् विवक्षितविशेषप्रतिपादने प्रतिपत्तारं प्रत्यशक्त- वेन प्रवृत्तौ कृष्णतिलशब्दी विशेपोपलक्षितस्य द्रव्यस्य प्रत्यायने प्रतिपत्तृ- गतं तिलातिलविषयं कृष्णाकृष्णविषयं च सन्देहं निषारयतः, कृष्णशम्देऽ. न्यजातीयाद् व्यावृत्ति तिलशब्दे पान्यगुणादाधाय । कृष्णशब्दो हि तिल- जातीयमेव तिलशब्दसन्निधानेऽर्थमाहेत्यन्यजातीयात् तस्य निवृतिः । एवं तिलशब्दः कृष्णगुणमेवेत्यन्यगुणादस्यावच्छेद. । स चान. पूर्वमेय स्वीकृत इतीवशब्दः । प्रतिपना हि सति सम्बन्धेऽवच्छेदमेवैति । तदुक्तं भाष्ये - "कृष्णशब्दत्तिलशब्देनामिसम्बघ्यमानो विशेषवचनः सम्पद्यते । तथा तिलशब्दः कृष्णशब्देनाभिसम्बध्यमानो विशेपवचनः सम्पद्यते" इति । तदानी विशेषवचनत्वस्यामिव्यक्तिरित्यर्थः ।। ११ ।। तदेव सम्बन्धः समर्थितः । स चार सामानाधिकरण्यस्वभावः । सामानाधिकरण्यं च शब्दयोर्भिननिर्मिचप्रयुक्तयोरेकस्मिन्नर्थे वृत्तिरिति । यदि समानामिषेयत्वलक्षणं, तदा विशेषणविशेष्यमाचोऽर्थारकस्तयो. नौपपन्नो भेदाश्रयत्वात् । तस्यार्धक्ये तदभावात् । अयार्थयोः समा- नाश्रयत्वं सामानाधिकरण्य, तदा गुणद्रव्ययोरधिकरणान्तरामावात् कथ- मन नदुपपतिः। विशेषणविशेष्यवस्तु स्यात् द्रव्यगुणयोः । भय, गुणस्य द्वन्यजातेश्चकाधिकरण्यमाश्रीयते, तदा विशेषणविशेष्यमावो न स्यात् । तयोर्दम्यावच्छेदप्रवृत्तयोरन्योन्येनानमिसम्बन्यादिति । एत दाशहप समर्थयितुमाह- द्रव्यात्मा गुणसंसर्गभेदादाश्रीयते पृथक । जातिसम्बन्धमेदाप द्वित्तीय इव गृह्यते ॥ १२ ॥ 1. 'स्पा' प.. पाठः ·- प्रकीर्णकप्रकाशसमेते याक्यपदीये इह द्रव्यात्मा निरंशवस्तु तत्तदुपाधिभेदारूपितरूपं व्यवहारयोग्य- मिति कृष्णगुणसमवायोपहितभेदमन्यदिव कृष्णतिलाभिधेयमाश्रीयते एकैकव्यावृनिनिष्ठत्वाच्छब्दानां तदभिधेयं भागशः खण्डरूपमेव नियत प्रतीयते । ततश्च जातिसमवायोपक्षितं तिलशब्देन द्वितीयमिव द्रव्य मल्याय्यते । एकस्यैव जातिगुणावच्छिन्नस्य प्रतिपादनादेकैकशब्दव्यापारा- पेक्षया विच्छिधेव सम्प्रत्ययादिवशब्दः ।। १२ ।। एतदेव समर्थयितुमाह- निमित्तैरभिसम्पन्धाद या निमित्तसरूपता । तयैकस्यापि नानात्व रूपाभेदात् प्रकल्पते ॥ १३॥ निमित्ताद् गुणजात्यादेनिमित्वत्यर्थे द्रव्ये निमित्तसरूपप्रत्ययो जाय- मानः स्वमत्ययं विभक्तमेव दर्शयति ॥ १३ ॥ तथा च नातिगुणोपरागाद् भिन्नं द्रव्यद्वयमाघेयम् । तस्य धारभूतं तृतीयं द्रव्यमभिसम्बन्धकाले बुद्धधा निर्मश्यत इत्याह- द्रव्यावस्था तृतीया तु यस्यां संसृज्यते द्वयम् । तयोरवस्थयोर्भदादाश्रयत्वे नियुज्यते ॥१४॥ जातिगुणोपाधिसंसर्गप्रविभक्तशरीरद्वयमाधेयं यत्र संसृज्यते सम्भेद- मापद्यते, तत् तृतीयं द्रव्यरूपमाधारभूतमवच्छेद्यम् । अवच्छेदकात् तस्माद् दयादन्यदाश्रयत्वे तयोर्द्वयोर्नियुज्यते करप्यते ।। १५ ।। कथमस्य यस्तो व्यस्य भेदकल्पनेसाह घुद्धधैर्फ भिद्यते भित्रमेकत्वं चोपगच्छति । बुद्धपावस्था विभज्यन्ते सा प्रार्थस्य विधायिका ॥१५॥ इह प्रत्ययरूढार्थाभिधायिनः शन्दा यथाप्रत्ययं भेदाभेदाभ्यां व्यवहार वयन्ति । प्रत्ययश्च स्वनिमित्तानुविधानेनाकारान् वहिनिमिमीत इव । तथा च-पाक् समासादुपाधिभेदाच्छुरितस्य द्वन्यद्वयस्याभिधानम् । समासे तु भेदस्तिरोहितः । सोऽर्थोऽन्तभूत इति पदसमुदायात्मकमेकं पदमभेदेन कृष्ण- तिला इत्यर्थमभिधत्ते । तथा च नीलमजरी मत्तमधुकरी' इति पुंवद्राव: समानाधिकरणलक्षणः सिद्धः ॥ १५ ॥ " णस, पाठः . .

·. तं - तिसमुद्देशः। बुद्धिप्रकल्पितच भेदाभेदमबहार का गायनाचास्याप्यभिमन इत्याह- व्यपदेशिवदेकस्मिन् मुद्ध्या नानार्थकल्पना । तथा कल्पितभेदः सन्नर्थात्मा व्यपदिश्यते ॥१६॥ 'तन्त्र न्यपदेशिववचनम् एकाचो द्वे प्रथमार्यम्' इति व्यपदेशिव- ब्रायवचनम् 'अवननालोकविज्ञानात् मिमिनि प्रत्याचाणो वार्षिककारो बुद्धिपतिभामिनं शब्दार्थमभ्युपगच्छति । तथा हि बुद्धिनमापिनमंदाश्रयण मुस्त्ययदेकस्मिन्नपि द्विवचनादिकार्य सिद्धम् । शब्दप्रयोगाच्च प्रत्ययस्य गौण- मुख्ययोरविशेष , साधकानुदयात् । अत एव 'प्रमाणविपर्ययविकल्पनिदा- स्मृतय' इत्यत्र विकल्पाद विपर्ययो भेदेनोक्तः । विकलो हि पुरुषस्य बैतन्यं स्वरूपमित्यत्राभिन्नस्यापि भेदप्रदर्शने राज्ञः पुरुप इतिवत् प्रतीति- साम्यम् ॥१६॥ शिलापुरकस्य शरीरमित्य मेरेऽपि मेदो सौकिको व्यपदशिवदावे दृष्टान्नित , व्याचरे क्रियाभेदेन हटानामश्मादीनां पुनः पुनः । किश्चिद्दर्शनमत्येन दर्शनेनापदिश्यते ॥ १७ ॥ अनेकशः पेपणादितियामेदोपधारितभेदानां शिशापुत्रकादीनां विव- क्षित कक्रियासम्बन्धित्वेन ज्ञानमने फक्रियागनेन ज्ञानेन सम्बन्धितयावच्छि- द्यते। नानाक्रियासम्बन्धिनः गिलापुत्रकस्येदमेकक्रियासम्बन्धि प्रतिनियत शरीरमिति ॥ १७ ॥ एवमिदीपयेवराव दासनया गीलाह प्रयोगमेशाद् पातूनां प्राप्य बहरूपताम् । भेदाभेदावुपादाय क्वचिंदकान्त्वमुच्यते ॥ १८॥ एकोऽच् यस्य सोऽयमेकाजिति यहुवीहावाणिते एकवणेप्वन्य- पदार्थस्य वर्तिपदार्थमिन्नस्यामावाद् द्विवचनामसत्तावेरुवर्णपु च व्यपदेशि. वद्वचनादित्सुक्तम् । ततः एति, अयनम् , इतः, एता, एतव्यम् , आयन् इत्यादि बहुभेदेपाभिन्नभयोगगतनानारूपाश्रयेणान्यपदार्थ प्रति नियतश्योगगता. मैदाश्रयेण वर्षिपदार्थ ध परिकाप्य इयारेत्यादी द्विवचनसिद्धिरुता ॥ १८ ॥ 1. 'देवघारितन्छेदा' ८. पाठ. २. 'दभि' ग... पाट 'त' पार.. - C ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये यदा अन्वयव्यतिरेकाम्यामर्थवान् परिकल्पितः। एको धात्वर्थविगमा वर्णवनोपचर्यते ॥ १९ ।। इणो थातोरेत्यादी पहे प्रत्ययरूपमिन्नेऽप्यनुगमाद् योऽनुगतोऽर्थः- स वाच्यः । अन्यत्र तस्मिलेव प्रत्यये धात्वन्तरप्रयोगे तदप्रतीतरित्यर्थवतो- ऽस्य निरर्थकमिदं वर्णरूपमेकोऽजिति कल्पनया व्यवहियते । धातुशब्दो दि क्रियावचनस्य संज्ञेति तेनार्थवानसाबुच्यते । अजिति स्वनपेक्षितार्थसम्बन्ध- वर्णविशेषात्मक रूपमभिवत्। तथा च करपते व्यपदेशः, एकोऽज् यस्य सोऽयमेकाजिति । प्रथमत्वमप्यसत्यपथमेऽप्रेक्षणीयेऽपूर्वत्वात् समारोपितं यथा प्रथमगर्भेण हतेति निर्णीतम् ॥ १९ ॥ रुदेवं यथा बुद्धिप्रस्पतभेदाभयेणात्र व्यपदेशसमर्थन तथा सामानाधिकरण्यमांप चौदवारयमिति प्रकृत निगन्यति - द्रव्यात्मानखयस्तस्माद् युद्धौ नाना व्यवस्थिताः । भाश्रयाधिधर्मणेत्ययं पूर्वम्य आगमः ॥ २० ॥ जातिगुणाच्छुरितमाधेयं द्रव्यद्वयं, तदाधारभूतं तु तृतीय गुणजाति- विशिष्टबुद्धिभेदाद भिन्नामेति भिकमात्मग्रहणं सर्वत्र निरंशवानुवाचकमि- स्युपाधिभेदनापि प्रतीतौ निरंशवस्तुविश्रान्ति. सूचित्ता, यया सामानाधि- करण्यं वाक्येऽपि सिध्यति । तथाच तत्र पुंवद्भावोपपतिः । एष च वृद्धाना- मानाय आदरणीयो न स्वमनीषिका चर्चितः । तदेवं 'समानाधिकरणेपू. पसङ्घयानमसमर्थस्वाद् द्रव्यं पदार्थ. इति चेदिति द्रव्यपदार्थपक्षे वीरपुरुष- शब्दाभ्यां द्वाभ्यामप्येकस्य द्रव्यस्य प्रतिपादनाद् भिन्नाभिधेयाभावे भेदापि ठानस्य संसर्गस्याभावात् समासाभायो यश्चोदितः, स द्रव्येऽपि पदार्षे प्रतीयमानवीरत्वादिगुणभेदकृतं द्रव्यस्य भेदमाश्रित्य समर्थितः । जातावपि हि पदार्थे प्रतीयमानैकद्रव्याश्रयं सामानाधिकरण्यं वीरत्वपुरुषत्वयोराश्रयणी. यम् अन्यथानुपपवेः । एवमर्थयोः सामानाधिकरण्यमधिकरणान्तरविम- जनात् समर्थितम् । अत एव विशेषणविशेष्यमावोऽपि सिद्धः । यो हि समभेदेनोपश्चिष्यति स स्वरूपेण नियोगतः तदुपरन्जयतीति दृष्टम् ॥ २० ॥ , 'नस' पाठ ·वृत्तिसमुद्देशः। तदित्यमर्षयोः सामानाधिकरण्यमुपपाध शब्दयोरप्युपपादयिमाह- सामानाधिकरण्यं च शन्दयोः कैश्चिदिप्यते । विशेषणविशेष्यत्वं मंझासंज्ञित्वमेव वा ॥ २१ ॥ कृष्णतिलशब्दयोमिलनिमितपयुक्तयोरेकस्मिन् जातिगुणविशिष्टे द्रव्ये प्रवर्तमानयोः समानाभिधेय सामानाधिकरण्यमुच्यते । एवं विशेषणविशेष्य- भावोऽपि तयारेव । कृष्णशब्दो हि तिलगब्दं स्वार्थविशिष्टेऽर्थेऽवस्थापयति । तिलशब्दोऽप्यन्यविशेपप्रतिपादनादपायर्नमानोऽवच्छेद्यः । संज्ञासंज्ञिभावोऽपि मत्यस्तयोस्तयोरेय । तथाहि -- प्रदेशस्यो वृद्धिगन्दः संज्ञासंज्ञिवाक्यस्येन वृद्धिशब्देन प्रत्यायित स्वरूपोपधानेन संजिनं प्रतिपादयति आदेज् इत्यादै- च्छन्दोपहितररूपम् । अतश्च स्वरूपोपधानेन प्रत्यायनात् सोऽयमित्यभिसम्बन्धात् सामानाधिकरण्यमेकविभक्तित्वं विशेषणविशेप्ययोः संज्ञासंशिनोश्च वृद्धि- वाक्ये वर्णितम् । तदिह निदर्शनत्वमन्तभव्य निर्दिष्टम् ॥ २१ ॥ प्रकारान्तरेणाभ्यो मामानाधिमाह -- केपाशिज्जातिगुणयोरेकार्यसमवेतयोः । वृत्तिः कृष्णतिले विष्टा शब्दे द्रव्याभिधायिनि ।। २२ ॥' कृष्णतिलेषु प्रतिपायेषु चिरेकार्थीभाव इष्टः । तथाहि-सति विशे. पणविशेप्यभावे सा भवति । अस्ति चार सा, जातिगुणयोरेकत्राश्रये वृत्तेः । यदेव द्रव्यं जातिनिळं तिलशब्देन साकाइमवगमितं, तदेव कृष्णशब्देनाव- च्छिद्यते । अतस्तद्वाच्यो गुणो विशेषणन् । गुणनिमिचो हि, कृष्णशब्दो द्रव्य इति तस्य तात्पर्यार्थो गुणः, द्रव्यस्य तिलशब्देनाप्याक्षेपात् । शब्दे द्रव्याभिधायिनीति सामानाधिकरण्यार्थमाह -- कृष्णशब्देन हि गुणमानाभि- धाने तिलस्य कृष्णः इति वैयधिकरण्यं स्यात् । तथाच वृत्तिनं भवेत् । षष्ठीसमासस्यापि गुणेन नेति निषेधात् । एवं तिलशब्देन जातिमात्रा. मिधान इति जातिविशिष्टद्रव्याभिधानमत्रापि पक्षे । गुणप्रधानमावकृतस्तु पक्षभेदः । तथाच प्राधान्येन वाध्यस्य द्रव्यस्य वस्तुत्तोऽधिकरणान्तराभावाद् द्रव्यपदार्थपक्ष पूर्व चौद्धभेदाश्रयेण ,समर्थितम् । इदं तु नातिपदार्थपक्षे कथ्यते । न च जातिगुणी निराश्रयावत्र तिलकृष्णशब्दाभ्यां प्रत्याय्यौ येन तयोरेकाधिकरणलं सामानाधिकरण्यं न स्यात् । नापि तयोः स्वतो विशेषण- 1. 'स्व', २. 'म्य' प. पाठ. - ra ·प्रकीर्णकमकाशसमेते वाक्यपदीये विशेष्यत्वं, द्रव्यावच्छेदे प्रवृत्तयोरन्योन्यसमन्वयामावात् । तस्माद् द्रव्य- द्वारेणैवात्र विशेषणविशेष्यभावो विवक्षितः । तिलशब्देन जातिनिष्ठस्य द्रव्यस्याभिधानात कृष्णशब्द. प्रवृचिनिमितद्वारेण तत्र विशेपणमित्येव युक्तम् ॥ २३ ॥ यन तुमच्याभिधान नास्ति वलगुणाभिधान, तत्र नान्तरीयाद्रव्यासपेऽपि विशेषणविशेष्यम बानाच त् भमानाधिकरणसमासाभार इसाह - संस्तु रूपरसादीनामाश्रयो नाभिधीयते । द्रव्याभिधानेन पिना ततस्ते द्वन्द्वमाविनः ॥ २३ ॥ रूपरसादिशब्दाः स्वभावत एव द्रव्यानिष्कृष्टरूपं स्वार्थमाचक्षते । निराश्रयम्य तु गुणस्याभावात् सामाक्षिप्तमन द्रव्यम् । तथाचाभिधाद्वारेण द्रव्यस्याविषयीकरणाद् रूपरसयोः परम्परमसम्बन्धाद् विशेषणविशेष्यभावा- भाव इति समानाधिकरणसमासे न भवत्यन्न । अपि तु द्वन्द्वं गावयन प्राप्नुवन्ति, इन्द्वो का भावी एषामिनि । द्वन्द्वपदवाच्या रूपरसादयः । ते वा रूपरसादिशब्दा द्वन्द्वभाजः । तदेवं सामानाधिकरण्यं विशेषणविशेप्यभावश्थे त्युभयं विचारित। ॥ २३ ॥ इव तु वरव्यम् - कृष्णतिशब्दयोयोरपि ज्यादत्वाद् गुणजातिनिमित्ता. अयेण द्रव्ये प्रवृत्तः समवायतिरोहितभेदत्यस्य समानखेन द्रव्यन्यवधिना क्रियायोगस्य तुक्षयरपाद विशेषणविशेषायानियम इत्युपसर्जनाप्रसिद्धौ चोदितायो दन्यं प्रधानमिति पहित भाष्ये । तत कथं जातिनिक्षितस्यैव द्रव्यशम्दत्वात् प्राधान्यं, न गुणनिमित्तस्यापी. . श्याह- द्रव्यागिधायी कृष्णादिराकाङ्क्षावान् प्रवर्तते । निमित्तानुविधायित्वात् तत् तिलादौ न विद्यते ।। २४ ।। इह गुणगुणिनोरभेदोपचारात् कृष्णशब्दो द्रव्यमभिधते । क्रियया गुणो न साक्षासम्बन्धमुपैति, अपि तु द्रव्यद्वारेण द्रव्यस्यैव शक्त्यधिकरण. त्वादिति द्रव्याकाङ्क्षो गुणः क्रियायां प्रवर्तते । द्रव्येण च नित्यमपि योगा- भावात् ततो भिन्नः स्वयमनई एव सम्बन्धे । तथाहि ---- कदाचिद् द्रव्या- निष्कृष्यापि गुणो व्यवहियते । उपजनापायौ हि गुणस्य द्रव्ये । अत एव मतुप पष्ठी च भवति । 'अव्यतिरेकात सिद्धमिति नेद् दृष्टो व्यतिरेक' इति चोक्तम् । जातिस्तूत्पत्तिप्रभृत्या विनाशाद् द्रव्येणाव्यभिचरितसम्बन्धा, भरू- 1. 'वि' .. पा. ५ ·भृतिसमुद्देशः। पकलात् ! अतश्च निमितं जातिमुत्पत्तिकाल एव प्राधसम्बन्धामलक्षितविवे- कामनुवर्नते, योऽभिधेयमुखेन तिलादिशब्दः, ता तत्साकाङ्क्षपवृत्तित्वं नास्ति । यथा हि गुणो द्रव्याकाङ्क्षो मरन् क्रियया द्रव्यव्यवधिना समन्वय- मेति, नवं जातिस्तद्राहतस्य द्रव्यमागावात् । आत्मकलोव हि सा तस्येति साक्षादेव जातिमद द्रव्य क्रियायोगि । अतश्च जातिमद् द्रव्यं विशेष्यं प्रधान मुक्त, गुणो विशेषणमिति तदभिधायिनोपि शब्दयोः परम्परावच्छेदकलेऽपि नियतो विशेषणविशेष्यभाव इत्यर्थः ।। २५ ॥ तदेतदाह एवं जातिमति द्रव्ये प्रत्यागो सियां प्रति । गुणधर्म गुणाविष्टं द्रव्यं भेदाय कल्पते ॥ २५ ॥ एवमिति । यथोदितानिमित्तानुविधान न तिलशब्दन जात्याच्छुरितस्य द्रव्यम्य प्रतिपादनात् तस्यैव साक्षात क्रियायोग. । कृष्णशब्देन तु गुणा- च्छुरितं द्रव्यं न जात्याविष्टभिव, अपि तु गुण येव स्वमाया याय तद् व्यव- हितक्रियासम्मन्यं गुणभूतमुच्यत इति तद्विशेषणं विशेप्यायच्छेदादत्रेत्यर्थः । नीलोत्पलं पश्यति, स्वादु फलमाम्बादयति, सुरभि कुगुममाजिघनि, कर्कश- शिलामामृशति इति साक्षायोग्या अपि रूपादयो न दर्शनादिक्रियाभिः सम्ब- ध्यन्ते, समुदायार्थस्य द्रव्यस्यैवं विशेषणविशिष्टस्य श्रुत्यावेदितकर्मभायस्य क्रियासमन्ययावगमात् ! उत्पलस्य रूपं पश्यतीत्यादावपि वास्तवेन रूपेण गुणस्य द्रव्यद्वारेणैव क्रियायोगः संयुक्तसमचायात् । श्रौतेन तु रूपेण रूपा- दिभिरिदं तदिति सर्वनामे(प)योगयोग्यस्य द्रव्यस्यैव प्रतिपादनम् । एवं पटस्य रूपं जायत इत्यादावपि शाब्वेन रूपेण द्रव्यमेव क्रियायोगीति गुणस्य द्रव्य- व्यवधानेन क्रियासमन्वयेनास्ति ध्यभिचारः । एवं द्रव्याभिधायित्वेऽपि कृष्णा- देणशब्दस्य विशेषपात्वमुपपादितम् ॥ २५ ॥ सम्प्रति तदमावेनि तत् प्रतिपादयितुमाई गुणमात्राभिधायित्वं कचिदिच्छन्ति वृत्तिषु ।। अजाश्वादिषु सम्बन्धाद रूढीनामिन रूदिभिः ।। २६ ।। . - १. पै. पाठ: ....व विशि', ३. मनामध्यो घ. पाठः ·. १४ प्रकीर्णकमकाशसमेते वाक्यपदीये वाक्ये कृप्णशब्दो गुणावच्छिन्नद्रव्यवचनः । वृत्तौ तु तिलशब्देनैव दन्यस्याभिधानाद् गुणमानं तद्विशेषणशूतमाहेति युक्तम् । गुणविशिष्टस्य द्रव्यस्य प्रतीते णो विशेषको व्यवस्थाप्यते । यथा राजपुरुष इत्यत्र पठप- भावेऽपि राजार्थः .) दृष्टं च द्रव्यशब्दस्यापि वृत्तौ गुणमात्राभिधायित्वम् । यथा अजाधो देवदत्त इत्यत्राजाश्वशब्दयो रूळ्या नियतजातीयद्रव्याभिधायिले विरोधान सम्बन्धो न स्यादित्यविद्यमानजन्मानोऽवा यस्येत्यजामलक्षणधर्म- मात्रवचनवेऽजशब्दस्य सम्बन्धोपपतिः, एचमिहानि भिन्नयोः कृष्णतिल- द्रव्ययोः सम्बन्धाभावाज्जातिशब्देनैव द्रव्यस्याख्यानात् तस्यैव पुनरभिधाने प्रयोजनाभायाद् गुणमात्रवचनः कृष्णशब्दः सामर्थ्याद् वृत्तौ व्यवतिष्ठले । एकार्थीभावकृतश्यायं वृत्तौ विशेष इति वृत्तिचित्याह । तथाच व्यतिरेक- विभक्त्यभावेऽप्यव्यतिरिच्यमानशरीर एवं गुणो द्रव्यमैत्र विशिनष्टि । यथा राजपुरुष इत्यत्र पुरुषार्थेकीभावमापन्नो राजार्थः पुरुषम् । मीमांसकास्तु राज- शब्दो वृत्तौ लक्षणया पुरुषार्थममिधातील्याहुः । तच्चायुक्तं, मुख्यस्यैव राजा- थस्यैकार्थाभावाद विशेषत्वेन पुरुषार्थोपादानोपपत्तौ लक्षणाया अभावात् । : मुख्यासम्भवे हि साभ्युपगमनीया । लक्षणाया च राजानं पुरुषमुपास्त इत्यत्र वाययेऽपि राजशब्दः पुरुष लक्षयेत् । खस्वामिसम्बन्धध नियोगतो न प्रती- येत । लक्षणाया: सामीप्यादिनिमिठाया अपि भावात् पुरुषशब्देनैवे च पुरु- पार्थस्य प्रतीतत्वान्न लक्षणा । काप्णोचरासक्रमाकर्षतीति च श्रुत्यर्थसम्भवे कथं लक्षणा । न चेदं नोपसर्जनमिति शक्यते वक्त, पूर्वपदप्रकृतिस्परावधारणाद् बहुनीहित्वायसायात् ।। २६॥ प्रकारान्तरेणापि गुणवचनस्य ष्णादेविशेषणचे नियममाह - तिले पूर्वमुपात्ते वा तत्रैव मतुविश्यते । स च धर्मः समासेषु गुणस्तसात् विशेषणम् ॥ २७ ॥ तिलजात्यरच्छिन्ने प्रथममुपाते विशेष्ये सामान्यखभावेनावसिते वि. शिष्गुणतयावसाया) कृष्णशब्दः मवर्तमानो गुणवचनो मतुब्लोपात् तत्रैव वर्तते । अत्र हि कृष्णोऽत्यास्तीति मतुप् तिलद्रव्य एवं हि सम्बन्धिनि साम- ाद् गुणशब्दात् कृतः । तस्य 'गुण्यचनेभ्यो छक्' (वा०५.२.९४) इति १. 'स्य प्र', १. 'कोऽव' , पाठ, ३. 'मानं विघ. पाठ:. 'पु' घ. पाठ:. . ४ 'कामा ६.पाठ 'द स'गद, पाठ ·। वृत्तिसमुन्देशः। छक्कामर्थ्यरभ्यो नोक्तः । स च सम्बन्धाल्यो धर्मो मतुषः प्रक्रमान, तदर्भ- रवेन प्रत्यासत्तेवगन्यमानः समासेप्वन्तर्भवति । अभिहितः सोऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्यः सम्पन्न इति तस्मात् समासविषयात् सम्बन्धाच्याद् धद्विती- गुण एवायच्छेदकः, सम्बन्धेन द्रव्ये स्वरूपसमर्पणात । जातिस्तु न गुण. शब्देन पूर्वमुपादं द्रव्यमवच्छिनात, गुणापेक्षया जातेरन्यासनत्वात् पूर्व तदा. स्मनैव द्रव्यस्य निरूपणचित्यात् । गतमेतत् ॥ २७ ॥ एवं समानाधिकरणवृत्ति विचार्य द्वन्द्वकोपति विचाराधितुमाह -- अनुस्यूतेव भेदाम्पामेका प्रख्योपजायते । यदा सहविवक्षां तामाईन्द्रकोपयोः ॥ २८ ॥ इहैकक्रियागुणनिवेशार्थमा बुद्धया निरूप्यमाणाः क्रियागुणद्वारेणे. तरेतरस्यापेक्षया समुदायभावमापद्यमानाः साहमायन भवतुमभिप्रेता द्वन्द्वक- शेषक्षणसमासपदयाच्या भवन्ति । समुदायश्चान नाभयवन्यतिरिक्तः, अपि तु त एवावयवाः संहन्यन्ते । तयाचात्रावयवमेदाभासानुविद्धा प्रतीति य मिकी । अवयवाभासाच द्विवचनपहुवचने न विरुध्यते । न हि यथा समा- सान्तरेप्वक एवान्यावच्छिन्नोऽर्थः प्रधानं, तथान सर्वेषां पदार्थानां समकक्ष्य स्वादवयवभेदानुगतकप्रल्पावशाचोमूतावयबगेदः समुदायो वृतिपदवाच्यः । स चावयवाव्यतिरिक्त इत्ययवादग्व व्यपदिश्यते यावदिरपलाशा इति । · यस्त्ववयवव्यतिरिक्तः स शब्दान्तरेणोच्यते, समुदायो वनं यथमित्यादि । एकरल्यान्यथानुपपश्चायं समुदायः परस्परापेक्षैः प्रत्येकमेय पदैरुच्यते । तत्रावधार्यमाणेन समुदायेन भेदरूपस्य तिरोधानादिवगन्दः । एकसमुदायाभि- धायित्वेऽपि च द्वन्द्वस्य पट्वीमृद्वधायिति समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्धायो न मवति, वाफ्ये व्यभिचारसम्मवात् तद्गतस्य समानाधिकरणत्वस्याश्रयणात् । वृत्तौ त्वेका भावात् तदव्याभिचारः । षट्वी, च मृट्टी चेति तु वाक्ये भेत- प्रतीतिमाधान्यम् । अत एव मेदाधिष्टानेन समुच्चयेन योग इति समानामि- घेयत्वाभावः ॥२८॥ भेदानुभस्य सहविषक्षायामधिशेषात् समाहारेतरेतरयोः को भेद इत्यत माह -- इतरेतरयोगस्तु भिन्नसवाभिधायिनाम् । प्रत्येकं च समूहोऽसौ समूहिप समाप्यते ॥ २९ ॥ शनाय. पाट .

·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये सहविवक्षायामनेकानुस्यूतैकाल्यारूपाया द्वैतमवययप्राधान्य सह- प्राधान्यं च । तत्रावयवप्राधान्यमितरेतरयोगस्य विषय । तथाहि --भिन्न- मुद्भूतभेद सच समूह येऽभिदधति, तेषामय वाच्यो द्वन्द्वपदानां प्रतिभाग बसौ सम्हः पर्यवस्यति । तत एफैकस्यापि वाच्य । प्रत्यवयवपरिसमालो समुदाय एकाययपदृष्टावपि गृह्यते । एवमेकावयवयाचकेनाम्यभिधीयते । यथा च भूयोऽवयवद्दष्टौ स्फुटमवधार्यते, तथा समुदायादपि स्पष्टार्थाभिधायिन' स्फुटा प्रतीति । तथाच प्रत्यवयव प्रतिपत्तायपि न शब्दान्तरवैयय॑म् । समाधान्ये तुं समाहार इत्यर्थादुक्तम् । इत्थमनुस्यूतभेदले समानेऽप्यय विशेषस्तु शब्दद्योत्योऽवयवप्राधान्यलक्षण । अयमेव चैकशेषस्यापि द्वन्द्वाप- वादस्य विषय ॥ २९॥ उद्भावयचभेद समुदाय प्रयवयवसमालोऽभिधीयत इत्यत्र सदश निदर्शन हि माह- व्यापारसमुदायस्य यथाधिश्रयणादिषु । प्ररोष जातिवद् वृत्तिस्तथा इन्द्वपदेष्वपि ॥ ३० ॥ क्रमिकस्य पुर्शपरीभूतम्य मिायाकलापस्य पच्यादे यथास्वमधिश्रय- णादिन्यापाररूपे भारे जातेरियाध्यासाद् वृत्ते स एको दृश्यमानो वर्तगानः क्रियावयव पचतीति वर्तमान कारामिधायिप्रत्ययान्तपदवाल्यो यथा समर्थितः प्राक्, एव द्वन्द्वपदवाच्योऽपि समुदाय प्रत्यवयरवृत्तिरिति प्रतिपटमाभिधेयकमा- पद्यते । द्वन्द्वपदार्थ वेकैकस्यान्यापेक्षाप्रतीतिरवयवान्तरणे परिसमाप्यते । इयमेव चात्रावयवानुविद्धसमुदायमतीति । जातिरपि प्रतिव्यक्ति परिसमाप्ते- त्येकैकन्यक्त्या धाचिनापि गवादिशब्देन प्रत्याय्यते । प्रथमन्यक्तिदर्शने स्पाटावमासा व्यक्त्यन्तरमणे स्रीमयति । एवमन्योन्याक्षिणामधिययणा- दीना पचिप्रत्यय स्फुट |॥ ३० ॥ स्थादेत दादधिश्रयण दिरपि पचिरिति युक्त तत्रभिधान जालावर जातिशम्देन । इह पुनश्वरदिशदिशाद पृथवर्थतया पाक्येषु ज्ञात कश्मकाभिधायी वृत्तौ स्पादियाराकय शतेन व्युत्पादयति शौण्डारोडादायत्रिणोऽत्र निदर्शनम् । ते विशुमित्रा इति च भिने सहचारिषु ।। ३१ ॥ हिसस पाठ शुस', । गे पा', 1. पाठ. . १ ·। वृचिसमुद्देशः । 'सक्षमी शौण्डैः (२-१-४०) 'अर्धचर्चाः पुंसि च' (२-१-३१) इत्यत्र गणपठितपूर्तादिशब्दभेदाश्रयं बहुवचनम् । तच्चैपमुपपद्यते, यदि धूदियो- ऽपि शौण्डादिशब्दवाच्याः । कथं च ते तथा भवन्ति, मदि साहचर्यादध्यारो- पितशीण्डादिभावाः। एवं पुरोडाशा इति बहुवचनान्यथानुपपत्तेः सहचरिता अपि करम्भपरिवापधानापयस्या अभिधीयन्ते। तथा छत्रिणो यान्ति, ध्वजिनो यान्ति, ते विष्णुमित्रा इति साहचर्यादध्यारोपितान्यथारूपास्तच्छन्दवाच्या दृष्टाः । एवं द्वन्द्वैकशेपयोद्विवचनबहुवचनान्यथानुपपत्त्या प्रतिपदमनेकार्थ- त्वमवस्थाप्यते । एकक्रियागुणविषयत्वेन साहचर्यात् परस्पररूपापचेः॥३१॥ तदाह- अर्थान्तराभिधायित्वं स्थार्थान्तरवर्तिनाम् । याभ्यां चैकमनेकार्थ ताभ्यामेयापरं पदम् ।। ३२॥ यथा शौण्डादिपु, साहचर्यादन्तराभिधानं, तथाति दान्तिके योजितम् । सहचरितयोरेव परस्पररूपाध्यासेनाभिधानेऽन्यस्यासहचरितस्याभि- धानाभायादुपाचाभ्यामेव धवखदिरावित्यत्र प्रत्येकमनेकार्थता । तथा च बहु- वचनामाव इत्याशयः । क्रिया चार्थान्तरेऽध्यासहेतुस्त्रोक्ता, यदि प्रक्षरतीति प्लक्षो न्यग्रोधेऽप्येतत् तुल्यमिति । तदेवं वार्तिककारोक्ता युगपदधिकरणता व्याख्याता । स हि 'चार्थे द्वद्धवचने असमासेऽपि चार्थसम्प्रत्ययादनिष्ट. मसर' इति चोदयित्वा 'सिद्धं तु युगपदधिकरणे द्वन्द्ववचनाद्' इति न्यासा- न्तरं,पपाठ । युगपदेकेन शब्देन यदाधिकरणमभिधेय द्वन्द्वपदवाच्यमभिधीयते, समुदायरूपं परस्परारोपितस्वार्थ, तदा द्वन्द्वो वक्तव्य इत्यर्थः । एवं सहविव- क्षायां द्वन्द्व इत्युक्तं भवति । तत्रैव युगपदधिकरणवचनतायाः समर्थितत्वात् । ननु चामिधानक्रमादभिधेयकमोऽवश्यम्भावीति कथं हि युगपदधिकरणवच. नता । नैतत् । प्लान्यग्रोधौ धवखदिरपलाशा इत्यत्र यदि न्यमोधार्थपति- पतिका प्लक्षार्थस्य नावगतिः, पलाशार्थप्रतिपत्तिकाले च यदि धवाधर्थस्य नावगतिः, तदा न्यग्रोधपलाशशब्दयोरेकार्थत्वादेकवचनमेव स्याद्, न द्विवचन. महुवचने । अतो द्विवचनबहुवचनान्यथानुपपत्त्यात्रैकैकोऽपि शब्दोऽनेकार्था- भिधायीत्यनुमानाद् युगपद्वाचिता निश्चीयते । तदुक्तं- 'शब्दपौर्वीपर्यादर्थ- पौर्षापर्यामिधानमिति चेद् द्विवचनबहुवचनानुपपनिरिति उद्भूतावयव- १तभ'प. पाठक, D ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये भेदश्च समुदाय इति समुदायाश्रयमेकवचनं न चोदनीयम् । साहचर्य चार्था- न्तराभिधाने हेतुलोकप्रसिद्धयार्थान्तरत्वात् कथ्यते । प्रक्षरणं तु विस्तारणा- वस्थान न्यग्रोधेऽप्यस्तीति तस्यासौ स्वार्थ एव तदुकं 'कारणाद् द्रव्ये शब्द निवेश इति चेत् तुल्यकारणत्वात् सिद्धमिति। न चैवमतिप्रसशो वाक्येऽपि न्यग्रोधशब्देन प्लक्षार्थस्य प्रतिपादनप्रसङ्गाद् । यतस्तद्विषयं चेत्युक्तम् । वृत्ति- विपये शब्दाना शक्तिवैचित्र्यादांन्तराभिधानं न तु सर्वत्रेत्यर्थः । अत एव तत्र साहचर्यादेतदितीतरस्याप्रयोगे तदभाव उक्तः । एकेनोक्तत्वादपरस्य प्रयो- गोऽनुपपन्न इति चेद अनुक्तत्वात् प्लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोग इति । एवं चेतरेतरसंनिधाने भारोद्यन्तृवत् परस्परशपत्याविर्भावनाद् नियतविषयमेव परस्परामिधानं शब्दानामित्युक्तम् । अभिधानं पुनः स्वाभाविकमिति । तदेवं समर्थिता युगपदधिकरणवचनता । भाष्यकारेण तु 'दुःखा दुरुपपादा चेयगि'त्युक्त्वा पाणिनीय एव सूत्रन्यासः समर्थितः किल । नेयं प्रतीतावुपारो- हतीति दुःखा, प्रमाणाभावाच्च दुरुपपादा || ३२ ।। तद् व्याचष्टे- समुदायान्तरत्वाच्च तादृशोऽर्थो न लौकिका । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शाखार्थोऽपि न दृश्यते ॥३३॥ इह लोकाच्छब्दार्थावसायः । न चात्र स्थितलक्षणोऽलौकिको व्यव- हारोपयोगी प्रत्येकं पदबाच्योऽर्थो नैकोऽवधार्यते । न हि शब्दान्तरस्य शब्दा- न्तरार्थाभिधानं लोके दृश्यते । वढत्याच्च लौकिकस्यार्थस्य प्रक्षरणमात्रान्न्यग्रोधः प्लक्षो नोच्यते । न हि गमनाद् गौरित पुरुषोऽपि गच्छन् गौरित्यभि- धीयते । तस्माद द्वन्द्वलक्षणेन समुदायेनायमन्य एवावयववाच्यात् समुदायाद- भिधीयमानः समुदायो विज्ञेयोऽलौकिकः । अथ प्रकृतिप्रत्ययार्थवदापोद्धा. रिकोऽयमन्वयव्यतिरेकलभ्यः शास्त्रीयोऽत्र प्रत्येक द्वन्द्वपदवाच्योऽर्थः । तदापि न । यस्मादन्वयव्यतिरेकाम्यामत्र स्वार्थ एप प्रसिद्धः प्रत्येकं पदानामवधार्यते न त्वर्थान्तराभिधानशक्तिरवधारयितुं पार्यते । प्लक्षशब्दसन्निधाने हि न्यमोघस्य प्लसोऽप्यर्थ इत्युच्यते, मतीतेः । सा च प्रतीतिस्तस्य स्वशब्दा- देव सिद्धेति न स्तोऽन्वयव्यतिरेको । काममेकशेषे शब्दान्तरस्याप्रयोगाद मारोद्यन्तन्यायेन परस्परं शक्त्याविर्भावनादेकस्यानेकार्थप्रत्यायनशक्तत्वमनेन ·. वृतिसमुदेशः। न्यायेन व्युत्पाद्यते स्ववाचकस्यैवानुपइतरास्तु द्वन्दे सम्भवात् कुतोऽप्रतीता शब्दान्तरस्य तत्र शक्तिः कल्प्येत । उतावयवभेदस्य तु समुदायस्य समासवाच्यत्वाद् विवचनबहुवचनोपपत्तिः । समासाद्धि द्विवचनबहुवचने जायते । नोत्तरपदमात्राद, येन तदर्थस्य द्वित्वादियोगसमर्थन प्रयस्येत । एकाक्रियागुणनिवेशापेक्षया चानेकोऽर्थः प्रत्ययैकया विषयीक्रियमाणोऽशक्योऽ: भिघातुमेकेन शब्दनेति पदसमूहास्येन समासेनाभिधीयते । स च समासशब्दोऽ- न्वाख्येयो निरंशोऽपि मागकल्पनेन व्युत्पाद्यते । ते च भागाः पृथक पदान्तर- सहशा इति तदर्था एवानुगम्यन्ते । तथा च प्रविमा गेनानुशासने साफाइदा मपि पदं स्वार्थ एव पर्यवस्यति । अपेक्षामात्रप्रभावितश्चार्य समुदायः क्रमवत:- मर्थानामात्ममूतः। स फर्य पदार्थमात्रप्रतीतो प्रतिमासेत, येनोत्तरपदार्थ- प्रतीतायेव वचनं शक्येत । सहलनामत्ययविषयत्वात् समुदायस्य भूयोऽवयवा- वधारणकालेऽवधारणात् । न च विशेषणविशेष्यमावायोगाद् द्वन्द्वपदार्थी न संहन्यन्त इति शनीयम् । सर्वस्य नामपदार्थस्य क्रिययैव संसर्गः, कस्य- चित् तु सामाक्रियया सम्बन्धोऽन्यस्य तु तद्विशेषणत्वेनेत्येतायान् समासा. न्तरपु मेदः । द्वन्द्वे तु समुदायविभक्त्या समुदायार्थस्य क्रियासम्बन्धद्योतना- दवयवार्थाः कियार्थिनः समुदायात्मतामापयन्ते । एतच्च परस्यापि मतम् । कथमन्यथैकैकोऽपि टूयर्थः स्यात् । द्वयोरेवार्थयोरपेक्षाचतोः समुदायत्वात् । अत एवान्योन्यापेक्षायाः समुदायादेया नामवगतेश्चरितार्थत्वाच्चशब्दो निक- तते । वाक्ये त्वना विच्छेदप्रतिमासात् समुच्चयद्योतने चशब्दोऽमेश्यते । तस्मात समुदायादेवान्योन्यापेक्षाप्रभावितद्वित्वादियोगिनो द्विवचनबहुवचनयो- रुपपती न काचिद् विप्रतिपत्तिः ॥ ३१ ॥ या एवं- । दुःसा दुरुपपादा च तस्माद् माण्येऽप्युदाहृता । युगपद्वाचिता सा तु म्यवहारार्थमाश्रिता ॥ १४ ॥ दुःखयति न चेतः परितोषयति इति दुःखा प्रतीतावनुपारोहात् , प्रयोजनस्य चान्यथासिद्धेः । अत एव प्रमाणामावात् परस्य सुखेन प्रतिपाद- यितुं न पार्यत इति दुरुपपादा । सङ्कलनाविषयाश्वार्थाः समासान्तरेऽपि 1. 'सते थे', . गात् ।' 'यावयो' ५ पाद: ! । ३.

·, प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये ससुदायभावमापद्यन्त इत्यस्ति सहविवक्षा । एकजातीयविषयाश्चार्थी भव- न्त्येकशब्दवाच्या एकशेप इति सहविवक्षायामियं व्याहृता युगपदाधिकरणव- चनता दुरुपपादेति. वदता भाष्यकारेण कृच्छोपपादनाय गर्भीकृता ततश्चेयम, श्रीकृतैवेति ॥ ३४ ॥ तत्संभावनाबीजमाह- समुदायमुपक्रम्य पदं तस्यां प्रयुज्यते । विगेन समाख्याने ततस्तद् व्यर्थमुच्यते ॥ ३५ ॥ इह प्लक्षन्यमोधौ धवखदिरपलाशा इत्यादिः समुदायो लौकिकोऽन्वा- ध्येयः शब्दोऽवयवविभागकल्पनया व्युत्पाद्यते । तत्र च यावानर्थस्तावानेव विमज्यमानस्यावयवस्यावस्थाप्यते । अत्र हि विषये यः प्लक्षादिशब्दोऽवयवः स स्वार्थमाने न विश्रान्तः अपि तु परिसमाप्तार्थवचनः । च समुदायो- पक्रमे परस्परसंबन्धादन्विताभिधाननयेन प्रत्येकं पदमितरपदार्थानुगतार्थी. भिधानादनेकॉर्थमेव । तस्यां युगपद् विवक्षायां समुदायमभिधेयमुद्दिश्य प्रयुज्यत इति तथैव प्रक्रियायां प्लक्षौ च न्यग्रोपौ चेति द्वयर्थस्यैवा- पोद्धारवाक्यम् । एवं धवखदिरपलाशा इत्यत्न महर्थस्यापीति बोद्धव्यम् । विवक्षोपारुढो ह्यर्थः शब्दानाम् । अन चैतावती विवक्षा । परमार्थतस्त्वभिन्न एव समासोऽर्थसमुदायार्थाभिधायीति न वाक्येऽनेकार्थत्व लौकिकेऽस्ति प्रक्रियावास्ये त्ववयवधर्मेण समुदायाभिधानात् प्लक्षावयवत्वादुद्भूतावय- वभेदोऽयं समुदायः प्लक्षौ न्यग्रोधावयवत्वाच न्यग्रोधावित्युच्यते । तद् यथा समावयवत्वात् समं चूर्णमिति । वृत्तौ त्वेकार्थीमावाद् भेदस्य विगल नात् तदधिष्ठानसमुच्च यद्योतनचशब्दाप्रयोगात् समुदाये समप्राधान्येना- वयवशब्दो वर्तते । अन्यथा समप्राधान्याद् द्वन्द्वपदाना तदर्थस्य साक्षास्ति- यासंबन्धसंभवादितरेतरोपलेपामा पापा इव विमक्षामिकाविला द्विवचनाद्यनुपपतिरेव स्यात् । समासान्तरेषु हि प्रधानमुखेनोपसर्जन क्रियया युज्यत इति सेन संसदेत, न तु द्वन्द्वे, सर्वेषां समप्रधानत्वात् । तस्मात् तत्रैकैकेन पदेन समुदायार्थाभिधानमवश्याभ्युपगन्तव्यं, येन परस्परार्थसमन्य. १. 'यामा', . व्यवह', । 'तेति', ४. 'गेन यु', म. पा... 'पाभि' क. पार:..'करवं' ग. पाठ.

·. वृत्तिसमुदेशः। मोपपत्चाधुतभेदम्य समुदायस्यामिधानाद् द्विवचनबहुवचनोपपतिः । मान. पतो हि लिङ्गवचनान्यत्र प्रतिपादयिप्यन्ते । वृत्तिवाक्ययोश्च शब्दशक्तिचित्र्य सुप्रसिद्धमिति वाक्ये लौकिके दृष्टान्तराभिधानशक्तिरपि शब्दो वृत्ती तदमिषायी युज्यते । अत एवोक्तं 'तद्विषयं चेति । इति सिद्धा युगपदधि- करणरचनता इन्ट्रैकशेषयोः ॥ ३५॥ एकमेव धाब्दशक्तिचिम्यकस विधायये. प्रतिपादयति--- वाक्पेऽपि निपता धर्माः केचिद् घृतौ द्वयोस्तया। *ते वभेदेन सामर्थ्यमात्र एवोपवर्णिताः ।। ३६ ॥ वाक्ये व्यपेशाया केचिदर्थभदा नियताः, केचिद् वृत्ताचेकार्थीगावे, केचिद् वृत्तिवाक्ययोईयोः साधारणा इति यद्यपि भेदः, तथापि नासाविदन्तया विषयभेदेन शास्त्रे निर्दियः । मपि तु 'समर्थः पदविधिः (२.१.१) इति सामर्थ्यसामान्य एव निरूपिता मिना धर्माः। अनाश्रितविशेष सामध्ये निर्दिष्टे सति ययाययं ते विमकाः। सामर्थ्यमात्रमेतन्नियतह- पमुक्तमित्यर्थः ।। ३६॥ एवं सामान्येनाभिधाय विद्योग निताह-- वृत्तौ विशेपवृत्तित्वाद् भेदे सामान्यबाचिता । उपमानसमासादौ श्यामादीनामदाहृता ।। ३७ ॥ 'उपमानानि सामान्यवचनैः' (२-१-५५) इत्यत्र शस्त्ररियामेत्युदाह- तम् । तत्र च श्यामाशब्दो विशिष्टाया शस्त्र्यामुपमानभूतायां तदुपमिताया पा देवदचायां वर्तत इति विशेषवृत्तित्वात् कयं सामान्यवचन इति चोधे 'मागमिसंबन्धाद यः सामान्यवचन' इति माये समर्पितम् । आभिमु- ज्येन स्वभावसंभेदेन पत्र पदार्थाः संवध्यन्ते, असौ समासोऽभिसंबन्धशन्दे- नात्रोक्तः । तस्मात् प्राग्भेदे वाक्ये पृथगर्थत्वात् सामान्यवननाः श्यामादयः। शास्त्री व श्यामेत्यत्र हि श्यामवसामान्यापमानोपमेयगतमाश्रित्य श्याम- शब्दः प्रवृत्तः । वृत्तायैकार्थीमावादस्य विशेषावरोधः । एवमन्यत्रापि योद्धव्य - अपर्मितसमासादौ ॥ ७॥ 'म'द पाठ. १. 'हरणम् ।'ध, पाठ. मेरेन' इति मूलकोपाठ,, ·प्रकीर्णकमकाशसनेते वाक्यपदीये उदाहरणान्तरमाह- वृत्तिरन्यपदार्थे या तस्या वाक्येष्वसंभवः । चार्थे द्वन्दपदानां व भेदे वृत्तिर्न विद्यते ॥ ३८॥ स्निग्धानि किसलयान्यस्येति वाक्ये पदानामन्यपदार्थे सिधकिस- म्यो वनस्पतिरिति वृत्तिवद् वृचिर्नास्ति, अस्येत्यन्यपदार्थस्य ,स्वशब्देनैव वाक्ये गमितत्वात् । वृगै तु मत्वर्थस्य संयन्धस्यान्तर्भावात् पदान्येकार्थीभूय संबन्धिनं प्रतिपादयन्ति । तथा द्वन्द्वपदाना भेदे वाक्ये चार्ये समाहारेतरेतर- योगलक्षणे वृचिस्तीति तत्र चशब्दो वाचकः प्रयुज्यते । वृत्तौ त्वेकक्रिया- वशाल समुदितापीभिधायीनि पदानीति तन समुचितप्रधाने चो न प्रयु- ज्यते ॥ ३८ ॥ अन्यदायाह- भेदे सति निरादीनां क्रान्ताद्यर्थे घसंभवः। प्राग्वृत्तेजातिवाचित्वं न च गौरखरादिषु ॥ ३९ ॥ भिद्यन्तेऽस्मिन्नर्था इति भेदो वाक्यं तत्र निरादीनां निष्कान्तः कौशाम्ब्या इत्यादौ क्रान्ताद्यर्थवाचित्वं नास्तीति फ्रान्तादेः साक्षात् तत्र प्रयोगः । वृत्तौ तु निष्कौशाम्बिरित्यावावस्ति कान्ताद्यर्थाभिधानम् । वाक्ये हि निरादीनामसत्त्ववाचिनां क्रियायोगिनि कान्तादौ द्रव्ये वृत्तिन संभवति । समासे तु पूर्वपदार्थस्य प्राधान्यादनेक क्रियायोगी द्रव्यंभूतस्तदर्थोऽभिधी- यते। सोऽयमेकार्थीभावकृतो विशेषः । तथा गौरखरः, कृष्णसो, लोहित- शालिरित्यादिवृत्तिपदात् प्रावाक्ये जातिविशेषप्रत्यायनसामर्थ्य नास्ति । न हि गौरः खरः, कृष्णः सर्पो, लोहितः शालिरित्यत्र जातिविशेषप्रतीतिः पदसमुदायानभिधेयत्वाज्जातर्वर्णविशेषावच्छिन्नस्यार्थस्य प्रतीतेः । जाति- विशेपे तु वर्णविशेषानादरः । ऐकार्थ्यात् तु सभासेनैकपदत्त्वाद् विशिष्टा जातिरुच्यते । तथा च जात्यभिसंबन्धे विवक्षिते कर्मधारयान्मत्यर्थीयो भवति गौरखरबदरण्य, कृष्णसर्पवान् वल्मीकः, लोहितशाल्मिान् ग्राम इति । तेनान कर्मधारयमत्यर्थीया या बहुव्रीहिर्लघुत्वात् प्रक्रमस्येत्येतलावतरति । लोहित- शालिम इति युक्ते विशिष्टजातीयशालिसंबन्धो विवक्षितो न गन्येत ।, एवमुदाहरणान्तरेऽपि योज्यम् । तथा च भाप्यम् 'अस्त्यत्र विशेषो जात्यात्र संबन्धः क्रियत' इति ।। १९ ।। - भा.पा.

·- वृतिसमद्देशः। संदेशस्मिन् वृनिवास्ययो: सामाविक रिशेपे पंसदकमानारंमतमाह - क्रीरायां प्राविकायां च वाक्पनावचनात् तथा । न नित्यग्रहणं युक्तं कौटिल्ये यविधी यथा ॥४०॥ पार्विककारः पपाठ--चरयोविग्रहेण विशेपासम्प्रत्ययानित्यग्रहणा. नर्थस्यमिति नित्य कौटिल्य गत (३.१.२३ लपमद-' (३.२, २५) इत्यनयोगियोयांक्यनिवृत्याः नित्यग्रहपं न काय, याश्येन गतिौटिल्यम्य भावगहायाश्चाभिहितत्वात् । मुरिलं पामतीति चेत कौटिल्येनागदाचारस्यापि पनातेः । चर्गम्यत इति तु गतप्रत्यागनोपाधिः क्रियाविशेषः प्रतीयते । एवं गर्दित उम्पतीति याययंगी निगोगतो न मती यते । साधनगर्दाया अपि प्रतिषः गेलप्यत इति तु पूरी भावगर्दापतिपतिः । भनेनेच न्यायेन 'निन्यं पीटानीवियोः' (२.२.१७) इत्यत्र नित्यमहर्ण प्रत्यास्यैपमिति निदर्शनव्याजेन तदप्युदाहनम् । यदि या यथा 'नित्यं पौरित्त्ये ---(३-१- २१ इत्या माशानिय प्रदयात्य याम्फेि प्रत्याप्यान, तथा 'नित्य पोटा. जायिकयोः' (२.२.१७) उत्सम्येति साध्य योपन्यागः । तदितरस्य निदर्शन- स्पेन सिलाय न निदग पात् । तपारार्यनतं संगदप गुराते । उदार. पुप्पम्य भक्षिका, दन्तानां सेगक इति यापार मीनाविकोपनिषदि । कीसानीमूनस्य जीवनानुभयपान प्रातः । शिपासमनिहार- सापि पगम्यते मेवप्पो इत्यनाऽनाम पाय यह मनि । तमा- पोळ-मामामिटारे मम' इति । एन विभिन्या पार. ने-'पटिला गोनिय, भापगदांया नित्यं, न रियासममिहार' ·प्रकीर्णकमकाशसमेते वाक्यपदीये एवं वृत्तियायवैधयें पति- निर्धारणादिविषये व्यपेक्षैव यता स्थिता । समासप्रतिषेधानां ततो नास्ति प्रयोजनम् ।। ४१ ।। व्यपेक्षालक्षणसामय वाक्यैकनियतनिर्धारणविषये व्यवस्थितं स्वमा- वतो नियतमिति गवां कृष्णा सम्पन्नक्षीरतमेति 'न निर्धारणे' (२-२-१०) इति समासपतिषेधो नारम्भणीयः । न छत्रैका भाव समासे कृते गोकृष्णा सम्पनीरतमेति निर्धारणं प्रतीयते । निर्धारणहेतोर्याबस्यायेक्षणीयस्य भावा- दसामर्थ्यादन्न समासाभाव इति तात्पर्यम् । एवं 'पूरण (२-२-१३) इत्यादिरपि प्रतिषेधोऽशिप्य इत्यनुसरणीयम् ॥ ११ ॥ शापरत्वात् तु शास्त्रस्य स्वभावसिन्दमेव शत्तिवैचिम्य शब्दानामनगन्तुं शास्त्रारम्भ इाया- विधिभिः प्रतिषेधैव भेदाभेदनिदर्शनम् । कृतं द्वन्ट्रैकवद्भाचे सवृत्युपदेशवत् ।। ४२ ।। समासविधिना अभेदः संसर्ग एकाभिावः स्वभावसिद्धो ज्ञाप्यते, प्रतिषेधेन तु भेदोऽसंसर्गो व्यपेक्षालक्षणो मन्दमतीन् प्रति । तद् यथा द्वन्द्वस्य प्राणितूर्यालादौ स्वाभाविकी सङ्के समाहारे तिरोहितावयवभेदे वृत्तिः, माणितूर्यसेनानानामित्येकवद्भावशास्त्रेण समाहार एवेति नियमेनान्वाल्यायते । दपिपयामभृतीनां तु म्वाभाविकी प्रोमूतावयवभेदे इतरेतरयोगे प्रवृत्तिः प्रतिपेघेन । विभाषावचनेन वृक्षमृगादीनामुभयोति शास्त्रमनुवादकम् । न बसती शब्दानां शक्तिर्वचनशतेनापि कर्तुं पार्यते । 'न वा समाहारैकवादि'- स्येकवद्भावमत्यास्यानस्य साक्षादक्तत्वात् सिद्धत्वे सति निदर्शनत्वेनानोप- न्यासः । न्यायस्तु समान: ॥ ४२ ॥ तदेवं वृत्तिवाक्ययो: 'समर्थः पदविधिः' (२-1-1) इसन्न सामान्येन यत् सामने निर्दिष्ट, तदेव व्यपेवा भावलक्षणभेदेन वान्दशक्त्यनुसारिभिर्विभकमित्याह सामर्थ्यमविशेपोक्तमपि लोकन्यवस्थया । वृत्त्यवृत्योः प्रयोगविभक्तं प्रतिपत्तभिः॥ १३ ॥ १. तिस'ग,इ. पाठ:, ·(वृतिसमुद्देशः। समर्थपदेन सामान्यवाचिना सहतार्थत्वं वृत्तियाफ्यगतमविशिष्टमुकम् । रक्ष्यहम्तु लक्ष्यमूलत्वात् स्मृतेः सूत्रकाराशयमनुसत्य वृत्तावेकार्थीभावो वाक्ये व्यपेक्षेति विभागः कृतः। तथाच परिमापारक्षे पत्वादिविधावपि व्य- पेक्षासामर्थ्यसम्भपादस्यैव व्यापारः नियतविषयत्वाध सामर्थ्यभेदम्य 'वा- वचनानर्थक्यं च स्वभावसिद्धत्वादि'त्युक्तम् । एकाभिावकृताश्च वृत्ती फ्रान्ताद्यर्थप्रतीत्यादयो विशेषा उक्ता, । वाक्ये वेकार्थीभावामावकृताः सल्याविशेषादयः॥ ४३॥ कामविशेषोक्तावयं प्रविभाग, विपर्ययोऽप्यर कस्मान्न सम्भाव्यत इत्याश• पाह . । अर्थस्य विनिवृत्तत्वाल्लुगादि न विरुध्यते । एका भाव एवातः समासाख्या विधीयते ॥ ४४।। इह द्विविधा वृत्तिः, जहत्स्यार्थी अजहत्स्वार्थी च । जहन्ति स्वार्थमु. पसुर्जनपदानि यस्यां सा जहत्स्यार्मा, तद्विपरीता अजहत्त्वाति मतभेदा. भयो विकल्पः । तत्र जहरस्वार्थायामसन्नवोपसर्जनार्थः । अजहत्स्वार्षायामपि प्रधानेन सम्भेदापत्तेः पृथगसनिति गेदापिष्ठानस्य संन्धिस्य निवृत्तस्यात् राहयाविशेषतिरोधानाच निमते. स्वाभाविकमर्थामावाददर्शनमन्वाख्याय- मानमुपपद्यते । तथाच रामास एकार्थीमावे युक्तः। व्यपेक्षायां तु भेदस्य संख्याविशेपाणा च संमवाद् विमक्तिश्नवणे वाग्यमवतिष्ठते । लगादीत्या- दिग्रहणात् स्तोकान्मुक्त इत्यलुरु एक्वद्भावनचनं गृह्यते । मेदतिरोधानाद्धि समासेऽभेदैकत्वसंख्याप्रादुर्भावात् स्वाभाविकमेवैकार्थाभिधानमनुगम्यते । तथाचोक्तम् । 'एकवद्वचनग्रहणमनर्थकं, द्विवरप्वसमास' इति । तदे- वमेका भाचे समासविधानस्य उगाद्यन्वाख्यानं लिङ्गमुक्तम् । तथाच वाक्यसमासयोर्नियतविषयमात् परस्परविपयावरोधासामर्थ्याद् विकल्सशास- नमनुपपन्नम् ॥ ४॥ वेचिन्ह वाचनियमेव विषयनियममा तद् दर्शयति- व्यवस्थितरिमापा च सामान्ये कश्चिदिप्यते । तथा नास्य व्यपेक्षायां समासोज्यन शिप्यते ॥ ४५ ॥ 'एस. पाठ.. .

·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये । व्यपेक्षैकार्थीभावयोर्यत् सामान्य संबन्धमात्रं सामर्थ्यमित्यविशेषेणोक्तम् , तत्र विभापया वाक्यसमासावभ्यनुज्ञायते । व्यवस्थितविमापाविज्ञानाच व्यपेक्षायां सामर्यभेदे वाक्यमेव, एकार्थीभावे तु वृत्तिरेवेति शब्दशक्तयनु- सारी विषयनियमः सूत्रकाराभिप्रायमनुसरनिरुक्तः । वाक्यकारी वावचनं प्रत्याचख्याविति पूर्वोक्तनयेन व्यवस्थामाह । सूत्रकारस्य तु सामान्ये व्यवस्थितविभापा स्थिता ॥ ४५ ॥ तयाच सामान्याथांनये समानशब्दस्पेऽप्येका(भायकृतोऽयमपरो विशेष इत्याह- तुल्यश्रुतित्वात् तत्त्वेऽपि राजादीनामुपाश्निते। वृत्तौ विशेपणाकारागमफत्यानिवर्तते ॥ ४६ ॥ य एवं राजादिशब्दा वाक्ये, त एव वृत्ताविति रूपसादृश्यादभेदे वृत्तियाक्ययोः समाश्रितेऽपि ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष इति वाक्यवद् ऋद्धस्य राजपुरुप इति वृतापि विशेषणेनोपसर्जनार्थो न युज्यते गमकत्वाभावात्, प्रधा- नसंसप्टेन ह्यस्वतन्त्रेण राज्ञा ऋद्धादेरभिसंबन्धायोगात् । एकार्थीभावाद्धि संब- न्धस्यान्तभीचे सात कथमुद्भूतव्यतिरेकेण विशेषणेन योगः स्यादिति सविशेष. णानां वृतिन।' वृत्तस्य वा विशेषणं नेति वक्तव्यम् । कृते हि समासे विशे- षणयोगो न प्रतीयते उपसर्जनार्थस्येत्यगमकत्वात् प्रत्यायकत्वाभावात् तत्र विशेषणाकाला नास्ति । वाक्ये त्वस्ति गमकत्यात् । अतश्च शब्दशक्तिमेदा- दर्थभेदे वृत्तिवाक्ययोरत्यन्तमेव भेदः । सारूप्यनिमित्तं त्वभेदावसानं प्रान्तम् । येनापि वृत्तानेकार्थीमावादुपसर्जनार्थस्य विवेकामावात् सविशेषणेयोगो न भवतीत्यादिरा युक्तिरुपन्यस्यते, तेनाप्येकार्थीभावकृताद्विशेषणाद्धेद एव शब्दशक्तिनिमित्तो वृत्तिवाक्ययोरुतो नापूर्वः कश्चित् ॥ ४६॥ जभार स्वास्ति गरापाव, ताशी भावेऽणि भगति विशेष पायोग इल्याह- संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः प्रयुज्यते । स्वार्थवत् सा व्यपेक्षास्य वृत्तावपि न हीयते ॥४७॥ इह केचिच्छब्दाः स्वार्थमितरायेा नान्तरीयकमभिदधानाः संबन्धि- शब्दाः कथ्यन्ते । तद्यथा --- गुरुशिष्यपितृपुत्रमातृमात्रादयः । अतश्च ते वृत्तावपि 'स्वार्थमर्थान्तरापेक्षायोगिनमेव प्रतिपादयन्तीति गमकत्वात् तत्र १. तिकका', २ 'गेन यो', ३. क्षा' द. पाठः.

·वृत्तिसमुद्देशः। सविशेषणानामपि वृत्तिभवतीति 'सविशेषणानां वृत्तिर्ने स्यनागुरुपुनादीनामि त्यपि न वक्तव्यम् । देवदत्तस्य गुरुकुल, देवदत्तस्य गुम्पुत्र इत्यादि । अत्र हि प्रातिपदिकमात्रेणापोझितं विशेषणं नोमूतव्यतिरेकेणेत्येक भागाद् न्यतिरेकात्यान्तर्मावेऽप्युपसर्जनेन सबध्यते ।गुर्वादेहि वाच्य शिष्यापेक्षनित्य का भावेऽपि तदाकाला न निवर्तते स्वार्थस्य निवृत्त्यभागात् ।। ४७ ॥ मनव प्रकारान्तरमा:-- समुदायेन संबन्धो येषां गुरुकुलादिना । संस्पृश्यावयवांस्ते च युज्यन्ते तद्वता सह ॥४८॥ दासीगृहवत् प्रसिद्धमेव गुरुकुल देवदत्तेन प्रधान विशेप्यते, न त्वत्रोपसर्जनार्थस्य गुरोदेवदत्तापक्षेत्यपि समर्थने किं देवदत्तस्य समीप गुरुकुलमुतान्यथेति सन्देहे अवश्यमिदं वक्तव्यं देवदत्तस्य यो गुरुस्तस्य कुलमित्येवमवयवान् गुर्वादीन् सनन्धेन स्वीसत्य ते देवदत्तादयस्तद्वतावय- विना समुदायेन संवध्यन्त इत्यवयनद्वारेणेव समुदायसाधो 'द्विमयमुदञ्चिद् यवानाम्' इत्यादिवत् । एवञ्च य एव देवदत्वेन साक्षाद् गुरागिऽभः, स एव संपन इति, नास्ति प्रकारान्तरत्वमित्यन तात्पर्यम् ॥ ४८ ॥ प्रक्रियाया वाक्योपमर्दैन वृत्तरन्वारयानात् कथमत्य तमद इत्याशयाह- अबुधान् प्रत्युपायाश्च विचित्राः प्रतिपत्तये। शब्दान्तरत्वादत्यन्तभेदो वाक्यसमासयोः ।। ४९ ॥ इह राजपुरुपादयो विशिष्टार्थवृत्तयः सङ्घाताः परमार्थत निरशा एवं परिकल्पितपूर्वोत्तरावयव विभागेन व्युत्पाद्यन्त इति मन्दमनय श्रुतिमा- सप्यादुपायोपेययोरैक्यमध्यवस्यन्ति । भावनस्तु यथा रेखागवयेन मत्स गयप्रतिपत्तावन्य एवं रेखागमोऽन्यश्च सत्यगवयं , तथा धूलि प्रक्षेपगत प्रक्रियावाक्यमन्यदेव समासात् । प्रयोगसमवायि किल पाक्यमननोपायन प्रदश्यते । तच्च न्यौकनियतमेका भावविपयात् समासादन्यदेव । अधदेन शब्दाना भेदात् । संख्याविशेषादिश्वार्थभेदः प्रदर्शितः । करित् समासान्ता- देव संमवाद् रूपमेदोऽप्यस्ति । मेदससर्गलक्षणस्य प्रधानसार्थस्साभेदाद् १. योर पर ५ व प 'य.वरया'ग. पार . ३ वेन' ४ 'वत्र पा.

·२८ प्रकीर्णकप्रकार्शसमेते वाक्यपदीये दूरविप्रकर्षेण वाक्यप्रकृतिवृत्तिव्युत्पाद्यते तथा फचिद् वाक्यार्थे पदवचनमि- त्येवं विचित्रा व्युत्पादनोपायाः प्रक्रियायाम् । तत्र च वाक्यविभक्तीनां दर्श नात् समासे लुगन्वाख्यानं नलोपादिप्रत्ययलक्षणकार्यसिद्धयर्थम् ॥ १९ ॥ ययेवं गोरथादिवृतिविषयेऽपि युत्तादीना चाफ्ये दृष्टाना क्थं न लोपाख्यानमित्यत भाह- - असमासे समासे च गोरथादिप्रदर्शनात् । युक्तादीनां न शास्त्रेण निवृत्यनुगमः कृतः ॥ ५० ॥ विभक्तयोऽसमासे वाक्ये दृष्टप्रयोगा इति प्रक्रियायां तदभेदेन वृत्त्यनुशासने तासां प्रसझायुक्तं यदाचार्योऽर्थाभावात् स्वाभाविकी निवृत्ति प्रत्ययलक्षणं प्रार्थयमानोऽन्वाचक्षीत । गोरथः दधिघट इत्यादौ तु युक्तादयः प्रक्रियावाक्यगता न दृश्यन्ते, नापि तल्लोपलभ्यं किञ्चनापि कार्यमिति न तेषां लगन्वाख्यानम् । तथाच दध्ना ओदनो दध्योदनो गवां रथो गोरथ इति द्रव्याणां क्रियामन्तरेणासामर्थात् समासाभावे चोदिते, "सिद्ध तु समानाधिकरणाधिकारे क्तस्तृतीयापूर्वपदोत्तरपदलोपश्च" । "पष्ठीसमासश्च युक्तपूर्णान्त" इत्युक्ते दध्ना उपसिक्तो दध्युपसिक्तः, दध्युपसिक्त ओदनो दध्यादनः, दनः पूर्णो दधिपूर्णः, दधिपूर्णो घट दधिघटः, गवां युक्तो गोयुक्तः गोयुक्तो रथो गोरथ इत्येवं समासे उत्तरपदलापस्य वचने चोदिते " न पा असमासेऽदर्शनाद्" "युक्तार्थसम्प्रत्ययाच सामर्थ्य" "सम्प्रत्ययाच्च तदर्थाध्यवसानमि"ति प्रत्याख्यावं लोपवचनम् । दध्योदनः गुडधाना इत्यन्न- यञ्जनभावावगतेस्तदेतुभूतोरसेकमिश्रणक्रिया सामर्थ्यात् प्रतीयत इति तेन 'दध्ना भोदन इत्यायेव वाक्यं क्रियते । नास्त्येषोपसिक्तादिरन शब्दः । एवं गवां रथः दध्नो घट इत्येव वाक्यम् । सम्बन्धिसामर्थ्यात् तु युक्ताद्यर्थ- मतीतिः । तथाहि--- गवां रथस्य वा वाहनसम्बन्धो युक्तार्थमन्तभावयति । एवं दधिघटयोराधाराधेयसम्बन्धः पूर्णार्थमिति यथायोगमनुसरणीयम् ।। ५० ॥ मनु च गोयुत्तो रयो दयुपसिक बोदनः दधिपूर्णो घट इति वाक्ये दृश्यन्त एवं युकाइय', सथ प्रगतपर्णः प्रपतितपर्ण इत्यादौ प्रपर्णादिवृत्तिविषये वाक्ये गतादि. काम्दः धूयत इति लोपोऽन्वाश्येय एवेलत आह- शब्दान्तरत्वाद् युक्तादिः इचिद वाक्यै प्रयुज्यते । अपर्णप्रपलाशादौ गतशब्दय वृत्तिषु ।। ५१ ॥ 'या'. 'न्त' क.पा. २ ·वृचिसमुद्देश । २९ दह द्विविध वाक्यम् । योगसमवायि लौकिकं नित्यं, प्रक्रियावाक्य. चानित्यमलौकिक समासप्रकृति रेखागवयस्थानीयम् । तत्र च युक्तादिन दृश्यते । लौकिक दृश्यते । तथान्यदेव गोरथादेः समासस्य पर्यायरूपमिति न पर्यायाणां गजो मतगजो वृषो वृपम इत्यादीनां गुरुलाघवादरेण सोपान्याख्यानमुप- पद्यते । प्रपणादिविपये वृतिप्कार्थीमावेषु सन्त क्वचिल्लौकिके वाक्ये प्रगतपर्ण इत्यादी गतगब्दः प्रयुज्यते शब्दान्तरभूत इति समन्वयः।। ५१ ।। प्रयोगमायाविना च सौविकेन वाक्येन सलण्यवान्तरार्यभेदे प्रधानार्यापेक्षया कृत्तिरभित्रार्यवाह- विशेषणविशेष्यत्वं कैश्विदेकस्तधाश्रयः । उपाये तत्वदर्शित्वादिप्यते चियावययोः ।। ५२ ।। निरंशस्य समासस्यान्वाख्यातुमशस्यत्वाल्लौफिकवाक्यसदृशं प्रक्रिया- वाक्यमुपायः करप्यते । तत्र चान्वयन्यतिरेकाम्यां प्रकृतिप्रत्यययदीपोद्धारः । अबुधास्तूपायोफ्ययारेक्यमध्यवस्यन्तोऽमिदमत्रावयन्ति । तथाहि विशेषांवोप्यमावा नीलमुत्पलमित्यत्र वाक्ये,(अ)मेदनिष्ठं च सामानाधिकरण्यं तदविलक्षणमेव नीलोत्पलमित्यत्र वृत्तौ । एवं ब्यधिकरणविषयेऽपि राज्ञः पुरुष इत्यादी विशेषणविशेप्यमावः संसर्गात्मको राजपुरुष इति वृत्त्या समान इति वृत्तिवाक्ये ममिन्ने च । तथा च 'परस्परव्यपेक्षा सामर्थ्यमक' इत्येकीयं मतम् । समासेऽप्यत्र व्यपेक्षेव सामथ्य, वाक्योपमर्दैन कार्यशब्द. दर्शने समासप्रादुर्भावादर्थमेदायोगात प्रातिपाईकैनैव च पञ्चकदर्शनाश्रयेण विभक्त्यर्थाभिधानात् तरलगन्याख्यान, नवर्यस्यामावात् । तथा च तावकी- नादौ विगेपणप्रतिपनिनिवन्धने सति सहयाविशेपोऽबधार्यत एव । सर्वथा खेकार्थीमावाभावेन स्यादा प्रतीतिः । उपसर्जनविशेपणायोगस्तु 'सवि- शेषणानां वृतिने ति वाचनिकः । द्वन्द्वै चशब्दस्याप्रयोगश्च तदर्थ एव । तस्यानुशासनान्न तु मेदविगमनात् तनिष्ठसगुच्चयामावादिति कार्यशब्द- बादिनो वृत्तिवाम्ययोः प्रधानाभेदेन पर्याययोः सर्वथैक्यं प्रान्त्याध्यव- स्यन्ति । नैका भावो नाम विशेषकरः कश्चिद्, व्यपेक्षय, पत्यादिविषयेऽपि - य एव . १. यान्तरमे २. पाट:. १. 'हि वि.पाठ:, १. "चि' घ. पाठक ·३० । प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये सम्भवात् सर्वत्र सामर्थमिति प्रतिपन्ना । इत्थं च भिन्ननिमित्ताभ्या शब्दाभ्या- मेकस्यैवार्थस्य प्रत्यायनात् सामानाधिकरण्यमवच्छेद्यावच्छेदकभावश्च भेदा. । श्रयो वृत्तावपि युज्यत इति न तत् प्रयत्नसाध्यम् । एषां च मते वा- वचनेन विकल्पो भिन्नविषये क्रियत इति नानर्थक तत् ॥ ५२ ॥ एतदपदर्शन निरावर्तुमाह- । पदं यथैव वृक्षादि विशिष्टेऽथे व्यवस्थितम् । नीलोत्पलाद्यपि तथा भागाभ्यां वर्तते विना ॥ ५३ ॥ वर्णानामानर्थक्यस्य वृक्षादौ प्रतिपादितत्वारिंशमविभक्तार्थमत्या. यकं स्फोटस्वभावं पदं स्वशक्त्या नियतार्थ यथा, एवं नीलोत्पलं राजपुरुष इत्याद्यपि समासपदमविभक्तावयवमभिन्नसंवित्सिडेकार्थप्रत्यायकं सदृशभाग- प्रकल्पनया प्रकृतिप्रत्ययादिवद् व्युत्पाद्यतेऽदूरविप्रकर्षेण वाक्येन । यथा वृक्षादायसन्नपि प्रकृतिप्रत्ययार्थविगागोऽन्वाख्यानार्थ कल्पितः, तथा वृत्ता- वयवयवार्थभेदः । वाक्ये हि भेदाऽर्थस्येति सम्बन्धविभक्तिः । वृत्ती त्वाविभागेन पासूदकवदर्थत्यागेदापत्त्या सम्बन्धविगलनात् स्वाभाविकी निवृत्ति विभक्तः, सत्याविशेषोऽपि नास्ति । पञ्चके प्रातिपदिकार्थे द्योतकाभावाद- प्रतीतेः । पयः पयो जरयतीत्यत्र क्रियासम्बन्धान्यथानुपपत्त्या शक्तिप्रतीतिः । अभेदकत्वसह्वया च सर्वसख्याविशेषसामान्यभूता वृत्तावस्त्युपसर्जनार्थस्य द्रव्यस्य निस्सङ्घयत्वाभावादिति यथायोगं सति विशेषद्योतके तदवगमो न विरुष्यते । प्रधानार्थसम्भेदादेव च स्वविशेषणेन न युज्यते उपसर्जनार्थः । पचनेन तु शब्दाना शक्त्याधानायोगाद् विषयविवेको दुरवसानः । द्वन्द्वेऽपि समुचितप्राधान्याच शब्दनिवृचिर्नतु चार्थेऽनुशासनात् । नझैत्रार्थ विधेय- तया शब्देपु निर्दिश्यन्ते, आनन्त्येना-क्यत्वात् । तदुक्तम् - 'अर्थाना- देशीत् तच्च लध्वर्थमिति । सिद्धस्य तु लौकिकस्यार्थस्यानुवादः सर्वत्र । परसरव्यपेक्षा सामर्थ्य मिति खेकीयमतम् । एकार्थीभावः सामर्थ्य परि- भाषा वेत्येवं सूत्रमगिनतरकं भवतीति सिद्धान्तव्यवस्थापनात् । तदेवमेकार्थी- भावकृतविशेषदर्शनादत्यन्तमेव वृचिवाक्ययो दः । केनचिदंशेन द साह- श्याध्यवसायो प्रमः ॥ ५४॥ १. 'भ्यामे', २. 'मप्रवि' 8 पाठ:. ३ मा घ.. पाठ न ..पाठ ·+ वृत्तिसमुद्देशः। न चापि सर्वत्र वृत्तिवाश्ययोः साश्यानुगम इलाद - श्रोत्रियक्षेत्रियादीनां न च वासिष्टगाग्वैयद । भेदेन प्रत्ययो लोके तुल्यरूपासमन्वयान् ॥ ५४ ॥ वासिष्ठगाादी तद्धितवृषिविषये यथान्याख्यानाय प्रकृतिप्रत्ययवि. भागेन प्रतिपत्तिः, नैवं थोत्रियक्षेत्रियपारशबाडे. । न झन प्रकृतिरूपानुगमो पश्यते, छन्दःशब्दपरक्षेत्रशब्दपरस्त्रीशब्दानामननुगमात् । तथान वाक्या-, दन्यदेव वृत्तिपदम् । तथा सर्वत्रैव योद्दव्यम् । एतदेव हि . सामान्यतो दृष्ट- मत्र लिङ्गमुपोवलकमर्थमेदादेव सिद्धेः ।। ५१ ॥ वृत्तिराफ्ययो. शब्दभेदेऽनुगनोऽपि यांचनाम्ना याह- सप्तपर्णादिवद् भेदो न वृत्तौ विद्यवे चिन् । रूट्यरूढिविभागोऽपि क्रियते प्रतिपत्तये ।। ५५ ।। पर्वणि पर्वणि सप्त पर्णान्यस्येत्येवं मार्पणान्दो व्युत्पाद्यते । नच सर्व एवंविधो वृक्षः अपि तु कश्चिदेव शीर्णपणोऽपि विशिष्टज तीयोऽभिधीयते । यद्येवं कथं सप्तपर्णादयो रूढिशब्दा इति पसिद्धाः न राजपुरुषादय इत्यत आह रूट्यरूढीति । प्रतिपत्तये ननायसिद्धाभेदसम्पत्ययस्थिरीकरणार्थ- मयं विमागः प्रतिपादनोपायः । प्रधानायीनुगमाद् राजपुरुषादौ यौगिकत्वं, सप्तपर्णादी तु वाक्यगतानुगमव्यभिचाराद रूढिस्वमिति विमागेन व्यवहारः। क्रमेण हि परोऽवयोद्ध्यते । न चार्थीनुगममात्री बिना दिवा , समपर्णादा- वपि रूढिविपये कचित् तत्सम्मनात् । तथाहि रुदीनामपि कचित् सप्तपर्णादावर्यानुगमोऽस्ति । न चैताला गेगिमारवम् , अतिप्रसन्नात् । तदेवमनन्नीकृतावमार्या एवं नीरोसलादयः समासाः प्रकलिनावयवभेदेन व्युत्पाद्यमाना मिना एव तत्त्वता वान्यम्य इत्यत्यन्तभेदो वृत्तिवाक्ययोः सिद्धः॥ ५५ ॥ यथेरापीमारतो भेदो प्रतियो, हा बहुरंग बनेकांतरशाम्भवादन्यग्दा तपाडायमापयानुपाया पाउनन्च गमालान्तरमास मान मना पाह- या सामान्याश्रया मंशा पिपरिपया चया। बहुलग्रहणानास्त्रि प्रवृत्तिभयानयोः ॥ ५६ ।। १. , 1. 'x' 7. पा.. १. प. पाट:.

·. १२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये सुसुक्ष्मजटकेशादौ समासोऽवयवे यदि । स्यात् स्यात् तत्रान्तरङ्गत्वात् बाधकोऽवयवस्वराः ॥ ५७ ॥ मतिशयेन सूक्ष्मा जटारूपाः केशा यस्य सोऽयं सुसूक्ष्मजटकेशः । मत्र सूक्ष्मजटशब्दयोः सति सम्बन्धे विशेषणसमासे समासान्तोदात्तत्वं स्यात् । पहुचीहिस्वरेण हि त्रिपदसमासगतं समासान्तोदात्तत्वं बाधितमेक- विषयत्वात् । अवयवयोस्तु बहुवीयभावादप्रतिपिदं समासान्तोदात्तत्वमेव स्यात् । नच परत्वाद् बहुव्रीहिस्वरः अन्तरगत्वादवयवस्वरस्य पूर्वशाला प्रिय इतिवत् । तस्मादत्रावयवस्वरनिवृत्त्यर्थ विशेषणं विशेष्येणे ति - (२-१-५७) या कर्मधारयसमाससंज्ञा, या च 'सुप् सुपेति योगविभागात् सामान्येन समाससंज्ञा, सा बहुलग्रहणान प्रवर्तत इति वाच्यम् ।। ५६,५७ ।। ननु च प्रकृतयैव महाविभाषयानावयवयो समाससंज्ञा द्विविधापि न प्रवर्तत इति फरमानोच्यते, किंबहुलग्रहणात् तद्भावः कथ्यत इत्याशक्याह--- समुदायस्य वृत्तौ च नैकदेशो विभाष्यते । भेद एव विभापायाँ नियतो विपयो गतः ।। ५८ ।। व्यवस्थितविभाषाविज्ञानादेकार्थीभावप्रक्रमे विकल्पो नास्ति । तस्य व्यपेक्षेकनियतत्वादित्यन्यपदार्थे वृत्तिमनुभवतामवयवानामन्योन्यसंसर्गस्यायि- नामायादेकार्थीभाव एव न्याय्य इति प्राप्ता समाससंज्ञा बहुलग्रहणेन निवार्यते। यदा हि वृत्तिस्तदावयवयोतिरेव । तद्यथा पञ्चगबधनः वाक्यचमिय इत्य- न्तरा तत्पुरुषो द्वन्द्वश्व प्रवर्तत इति तदाश्रयटचूसमासान्तसिद्धिः । तदेतद् भाष्ये- 'द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनमित्येतद्वार्तिककारवचन- समाधानार्थमुक्तं - 'यदा वृत्तिः, सर्वेषां तदा प्रवृत्तिरिति ॥ ५८ ।। गनु कस्मिन् श्योग बहुहिसंज्ञाया मायोऽत्रय तत्पुरुषसंज्ञामाश्चाभावो विधाप. यानमा प्रतिपाद्यताम् । अयमेर यत्या मुख्यो विषय इसनाप्रातादचारतार्थेय स्यादित्या- . यतश्चाविषयः सोऽस्यास्तस्मानास्त्यकृतार्थता । अभेदप्रक्रमेऽत्यन्तं भेदानामपसारणात् ॥ ५९ ॥ एकार्थीभावविषये पृथगर्थताभावाद् विविधमाषणरूपाथ व्यपेक्षानिय- ताया विमाषाया नास्ति प्रवृचिरित्यविषयेऽप्रवृत्तावस्याः कथमचरितार्थत्वम् । १. 'या', पाठ ·'यतिसमुद्देश। मत्वन्तमिति । न केवळ समुदायगतो मेदो नास्ति, यावदवयवगतोऽपि । मानार्थपरवंशवेन पासूदकवदविभागापत्तेरवयवार्थानाम् ॥ ५९ ॥ तदेवमत्र प्राप्तः समासो वामन निदायत । भवयवरिटस्दरसियय मु. रामअटकेश मुनताजिनवासा इत्मेवमादौ हि बहुव्रीहिस्वर एदेयने । काचित् त्ववपय सरेण समुदायस्वरो न भिएत इति भवत्येव तनावयवयो समास पाद- महाकष्टश्रितेत्येवं न स्याद् भेदः पदत्रये । वृत्ताववयवस्या यस्मान प्रतिपिव्यते ॥६० ॥ ' एवमिति । समुदायस्य वृत्तावश्यययोरप्येकार्थीमानाभ्युपगमे सति महत् कप शित इति विपनसमासप्रकमेऽस्यायो 'सन्महत् -'(२-१-६१) इति समासे विहिते भवत्यातमुतरपदे विधीयगानम् । निपदे चात्र समासे न स्यादात्त्वमुत्तरपदत्वस्य सर्वान्त्ये लोकविज्ञानान्नध्यपदे तदभानादित्यव- यवसमास आयितन्य, । स्वरे व मेदो नास्ति । विपदे समासे समा. सान्तोदाचत्वस्य बाघकस्थाथादिस्वर, तम्यापि वायत्त 'महीने द्वितीया' (१.२.१७) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः, स एवावयवसमासान्तोदातः ॥ ६ ॥ पवित् सुस्वरेन भेद न्याह महारण्यमतीते तु त्रिपदाद् मिद्यने स्वरः । यस्मात् तत्रान्तरङ्गत्वाद् वायकोऽवयवसः ।।६।। महदरण्यमतीत इति निपदे द्वितीयातसुरुष समासान्तोदान्त्वस्य पापकं घायादिस्वरमवयवाश्रयोऽन्तरः समासान्तादातो वाधेतत्तन त्रिपदाद् दिपदे तत्पुरपे मिद्यते स्वरः ॥ ११ ॥ तबाहि- सविशिष्टवडीयस्वाद थाथादिस्वर पर तु । द्विपदे तेन युगपत् त्रितयं न समम्पते ।। ६२॥ मदरण्यं महारण्यमिति पूर्व सन्महत् -- (२१६१) इति समास पवान्महारण्यशब्दस्सातीतशब्देन द्वितीयासमासे सतिमिष्टरमीयम्सात् 'भायादि--(६-२..४५) म्वरोऽन्तोदायो भवति । मत्यययगन्तोदाचत्वे शिष्टलात् कक्ष्यान्तरप्रायोत्सृष्टयत्ततेन नावस्न्यात् । तदेवमत्र त्रिपदे समासे मध्योदाचलं, द्विपदे वन्तोदाचत्वमिति भेदः । तयाच मुप सुपति 1. 'मेम' पाटर ९. घि पाट.

·: प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये संख्याविवक्षायां त्रिपदसमासो न भवति । महाकरणिते तु स्वरभेदामावात् सत्यपि त्रिपदे समासे नास्ति कम्चिद् दोषः ॥ ६२ ॥ ननु च त्रिता समन्वयात् परस्परसंसमोभावे महत्कष्टशब्दयोः कयं समासः। तपा बोतरपरे विधायमानमाखं न स्यादित्यत भाइ -- येपामपूज्यमानत्वं परार्धानुगमार्थके। 'विशेषणविशेष्यत्वमपि तेषां न फल्पते ।। ६३ ।। फरार्थस्य नितार्थानुगमे महता सम्बन्धाभावात् पूज्यमानत्वं नास्तीति पवतामवयवानां विशेषणविशेष्यभावोऽपि न स्यादसम्बन्धात् । तथाच पश्च- गवधन इत्यादाववयवयोः समासाभावात् समासान्तोदात्तत्वं न स्यात् । पूर्व- शालाप्रिय इत्यादौ चावयवाश्मयोऽन्तरप्रस्वरो न स्यात् । स च सिद्धान्तिप्तः- 'नवावयवतत्पुरुषत्वात् , तस्यान्तोदात्तत्वं विप्रतिषेधादिति । खादिरेवरशम्म इत्यत्र चावयवसमासाश्रयः पुंवद्भावः । प्रधानानुग्रहाय शवयवाः परस्परेण सम्बध्यन्त एव । सगुणस्य हि द्रव्यस्य क्रियासमन्वयः । श्रौतेऽपि समन्वये द्रव्याश्रयत्वात् तद्विशेषणद्वारेणैव क्रियायोगाद् गुणस्य । तस्मादस्त्येव समु- दायप्रफमेऽप्यवयवयोः परस्परसमन्वय इति महाकष्टमिते रूपस्वरविशेषाभावा- दभ्युपगम्यापि विपदः समास उक्तः । सुप् सुपेति संख्याविशेषाधिवक्षैव तु सिद्धान्त इति त्रिपदो द्वितीयासमासो नास्ति । तथाच महारण्यातीत इत्यत्र द्विपदे समासे सिध्यतीष्टस्वरः । बहुव्रीहौ द्वन्द्वे चानेकग्रहणादविशेषेण समासः सिद्धान्तितः । तत्र च दिसंख्यापूर्व एवावयवतत्पुरुषः 'तद्धिताओं- घरपद-'(२.१-५१) इत्युत्तरपदे विहितो भवति । तथाच तत्रैव तदाश्रयो- न्तरमस्वरः । मुसूक्ष्मनटफेशादौ तु बहुलग्रहणादवयवयाविशेषणसमासा- भावः । समुदायपारतव्ये पायदान पृथक् स्वकार्याप्रयोजकत्वात् सनकाय- समासनकपद्यस्य सिद्धत्वात् । तद्यथा समुदायद्विवचने त्ववयवद्विननं न भवति पपाचेति । पूर्वशालाप्रिय इत्यादौ तु उत्तरपदे स्वरसमासान्तसिद्ध्यर्थ द्विगुर्वाचनिको भवति । खादिरेतरशम्म इति इतरा म्या इतरशम्येति पूर्व विशेषणसमासे कृते खादिरी इतरशम्या यस्येति द्विपदो बहुव्रीहिरित्युत्तरपदे पुंवदावः सिध्यतीति सर्वेष्टसिद्धिः ।। ६३ ॥ १. '६, १, 'यो न' घ, पाठा. ३, 'न्तो न' ग... पाठा, A ·- वृत्तिसमुद्देशः। प्रस्तुतमेव मृत्तिकाश्ययार्दनस्य विचारान्तराय प्रतिपादयति - विशेषः श्रयमाणोऽपि प्रधानेपु गुणेषु वा । चन्दान्तरत्वाद् वाक्ये तु वृत्तौ निलं न विद्यते ॥ ६॥ अद्धस्य राज्ञः पुरुष इति वाक्ये गुणस्स राजो विशेषः श्रूयते समृद्ध- तालवणः । वृत्तौ तु राजपुरुष इत्यत्र कद्धस्येति विशेषणं राज्ञो नास्ति, प्रया- नार्थसमिन्नत्य स्वविशेषणायोगात । एतच वृत्तिवाक्ययोः शब्दान्तरले सत्युप- पद्यते । वाक्यप्रकृतौ तु वृतौ वाक्यगतधर्मानुषः । एवं चित्रा गावो यस्य देवदत्तस्येति प्रधानस्यान्यपदार्थम्म देवदत्वादिविशेषो वाक्ये श्रुतोऽपि विय. क्षितोऽप तरी चित्रगुरित्यत्र नान्तर्भवतीति पदार्यामिधानीदनुपयोगानुपपत्ती मोदिवायां, 'म या अनभिहितत्वादिस्यनुप्रयोगः समर्थितः । भन्यपदार्थ. सामान्यं पन्तर्भवति, न तु तद्विशेषः ॥ ६४ ॥ ननु च वृत्ती गुगत्य विशेषणेनासम्बन्धात् इतपूर्वो कटमिध्यन हटाटस्म पामानाधिकरण्यामावादति कियासम्बन्धे कर्मता न स्यादिश्यापारयाह- विशेषकर्मसम्बन्धे निर्मुक्तपि कृतादिमिः। विशेपनिरपेक्षोऽन्यः कृतशब्दः मवर्तते ।। ६५ ।। कृतः पूर्व कटोऽनेन, मुक्तः पूर्वमोदनोऽनेनेति वाक्ये फटादीनां विशिष्टेन कर्मणा समन्वय इति निष्ठया तस्य विशिष्टस्य कर्मणो निर्मक्तत्त्वा- दभिहितत्वाद् द्वितीया न मपति । वृतौ तु सतपूर्वी फटमित्यत्र कृतार्थस्य प्रधानानुगामित्वादसति स्वातन्त्र्ये स्वकर्मणा कटादिना सामानाधिकरण्यं न स्पात् ॥६५॥ तस्मादन्य एक वाक्यरयार समकात् तमन्दार वृत्ती तसदोसमामक इति पानगाच्यादिना पम्पम्पत याह- अकर्मकरने सत्येवं स्तान्तं भावामिपापि वन् । ततः क्रियावता की योगो मवति कर्मणाम् ।। ६६ ।। तिवाक्ययोरत्यन्तभेदाद वाक्ये विशिष्टकर्मसमन्वययोग्योऽपि क धन्दो वृतणे विसरस्यामिपानसम्भात् सामान्यकर्मर पनीयते । सघ्र नान्ट. 1.मी. 1. नेप' म .. .. 'टो', ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये रीयकत्वादविवक्षितमित्यकर्मकोऽयं कृत शब्दो भावाभिधायी सम्पयते । प्रसिद्ध हि नान्तरीयकं सामान्यकर्मेति । यथा दीक्षितो न ददातीति प्रसिद्धरकर्मिका क्रिया, तशेयमपीति मावेऽत्र निष्ठा कथ्यते । तथाच क्रिययायच्छिन्नः तदित- वाच्यः कर्ता कृतपूर्वी देवदत्त इति । तस्य च बाईन कटादिना सम्बन्धो श्यते, कटमिति । कारकाणा च क्रियाव्यपेतः सम्बन्ध हत्यन्यस्या पत्र क्रियाया अभावात् तद्धितार्थविशेपणभूतयैव क्रियया सम्बन्धो युक्त इति तद- पेक्षमेव फटादेः कर्मत्वम् । कृतपूर्वी कटम् । भुक्तपूर्वी षोदनमित्यादि । भावेऽत्र निष्ठेति क्रियैव तदन्तवाच्या । तदेतदुक्तं भाष्ये कटयोरभिसम्बन्धः, स उत्पने मत्यये निवर्तते । अस्ति च करोतेः कटेन सामयमिति द्वितीया भविष्यतीति । वाक्ये यो विशिष्टेन कटादिना कृत- स्याभिसम्बन्धः, स उत्पन्ने तद्धिते वृत्तौ निवर्तते । शब्दशकिखाभाव्याद् विशेषाभिधानं नास्ति वृत्तौ, सामान्यकर्मणैव सम्बन्धप्रतीतेः । तथाच मसिद्धः कर्मणोऽकर्मिकेयं क्रियेति भावाभिधायी क्त इति तत्रत्यया क्रियया व्याप्यमानं - कादि कर्म भवतीति समन्वयोपपचिरित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु च तद्धितार्थे। क्तरि गुणीभूता झिया वृत्तावभेदेन प्रतीयते, न तु वर्तुभेदेन स्वरूपप्राधान्येनेति कय तया कटादेः कर्मणो योग इत्याशयय निदर्शनेनैतद् व्युत्पाद. योऽसौ कृत- . यति . अविग्रहा गतादिस्था यथा प्रामादिकर्मभिः । सम्बध्यते क्रिया तद्वत् कृतपूादिपु स्थिता ।। ६७ ॥ आमं गतो देवदत्तो, प्रामं गच्छति चेत्यादौ गतादिशब्देन गमि- क्रियाकर्तुरभिधानाद् गमिक्रियायास्ततः कर्तुविविध पृथक्त्वेन ग्रहणं नास्ती- त्यविमहा सा । प्रत्ययार्थे हि सर्वत्र गुणभूतः प्रकृत्यर्थः, स्यापारविष्टस्य साधनस्याल्यावात् प्रतीतैः कारकमुखेनैव क्रिया प्राधान्यं भजते । न तु स्वतः सर्वत्र प्रकृत्यर्थस्य गुणत्वात् । एवञ्च किया सर्वत्र कारकाद् भेदेन नावगृह्यते । कारकाणां हि प्रवृनिविशेषरूपासौ तत्समवेतैव तदभिधायिप्रत्ययानुगतप्रकृति- वाच्या न्याय्या । न च केवलस्य क्रियावाचिनो धातोः प्रयोगोऽस्ति । इश्ति- पादिना व सिद्धतया प्रत्याय्यते, न तु साध्यमानावस्थेन स्वरूपेण । तस्मात् ,, 'म् । एवं भु', २. 'तमन्दसा', , 'नः कटादिः 'पा ·- ठिसमुद्देशः। कारकसंसृष्टेव सर्वा क्रिया कर्मणा सम्पमत इति कृतपूादावपि तादृश्या एव समन्वयोपपत्तिः ॥ ६ ॥ यदि तराग्दो वृत्ती विश्वकमान्तमांवयितमसमर्य., मुग परोति मुन्डयात, सूत्रयति, मिश्रयतालादावपि वृत्ती माणदादेशिषरयानभिजि स्यात् । न न रत. शन्दपद् मुख्यादिादा मियायाचीति तस्व किमाविषपऽन्टर्भावात् फ्यमत्र मान माणवदिम्र्मणा योग इत्यत भाद मुण्डिरव्यादयोऽसन्नि गैरनुगता इव । विभक्ताः कल्पितात्मानो धातवः कुट्टिचर्चिवद ॥ ६८ ॥ मुण्डं करोतीत्यादि वाक्यं प्रकृतिप्रत्ययपरिकल्पनेनान्याख्यानोपाय- मात्रमिति तद्गतभेदवासनया भागानुगम इवात्र । सत्यतः पुनर्निरस्तोद्देश- विभागा विशिष्टक्रियावचना एते धातर इत्थं व्युत्पाद्यन्ते, समुदायप्रतीत्याव- यवप्रतीत धनात् । ततश्च यथायथं स्वकर्मणा सम्बन्धो न विरुध्यते । मातिवाच्यं हि मुण्डादि गुणकर्म, प्रत्ययवाच्यतु फरोत्यर्थ इत्यन्याख्यानाय विभागः कस्पितः । केशच्छेदनवचनो हि मुण्डयतिः । तस्य साक्षादेव माणवकः कर्म । एवं सूत्रयरयादी व्याकरणादिः । गुणस्वेन निरयसापेक्षा या मुण्डादयो नामेन गुणिना माणवकादिना युज्यन्ते । केशच्छेदन वा किया- विशेपरूपं करोतेः कर्म । तद्विशिष्टस्य तु माणयकादि कर्म फुष्टिनविदिति । साक्षाद् पातुपु पाठादनयोर्निरंशत्वस्य प्रसिद्धेर्निदर्शनतं न्याम्यम् ॥ ६८॥ एवमन्यत्रापि प्रातिप्रायरभेदोऽन्लान्यानोपाय इमार पुत्रीयती न पुरोऽस्ति विशेपच्छा तु तादृशी । विनव पुत्रानुगमाद् या पुत्रे प्यपविष्टते ॥ ६९ ।। पुत्रशब्दोऽनासत्यः फत्तितोऽरययः तयार पुरिशिष्टेच्या पुत्रायति- माभिधीयते । ६९॥ परि साद पुरे स्वपरित, सदा पाः पुरिणे पम्पाययमियोरया. - प्राणविना यथा पारिजीती प्राणफर्मकः। न पात्र पारिन प्रागा नीपनिस्तु क्रियान्तरम् ।। ७० ॥ 'ए', १. 'राम' म.पा.

·T प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये यितुम् । तच व्युत्पादितं यथायथं वाक्येषु संनिपतितं तवद्वाक्यगतविशेष स्वीकाराद् विशिष्टार्थव्यवहारसाधनं जायते । न च पूर्व सामान्यार्थ मूत्वा विशेष स्वीकतुं समर्थ, "सामान्यार्थस्तिरोभूतो न विशेषेऽवतिष्ठते । उपात्तस्य कुतस्त्यागो निवृत्तः कावतिष्ठताम् ॥" इत्यादिदोषापातादिति । सामान्यभूतमर्थरूपं परिकल्पितमुच्यते । यथैव हि पदेन व्यवहाराभावात् परिकल्पितरूपं तद्, एवं तदर्थोऽपि । तदपि च पदं मकृतिप्रत्ययपरिकल्पनया व्युत्पाद्यत इति तत्राप्यपोद्धाराश्रयेण परिकल्पिता- न्वयन्यतिरेकवशनार्थमात्रा प्रविभज्यते । प्रकृतिप्रत्यययोर्धातुरित्युपलक्षणम् । प्रतिरूपम्य प्रत्ययोऽपि च गृह्यते । तत्रापि च प्रकृतिरूपं मुण्डिसूत्रिपुत्रीया- पवयवविभागेन प्रकृतिप्रत्ययकल्पनया व्युत्पाद्यते । एवमस्ति सकारमातिष्ठन्ते ।। अकारस्वागमोऽत्रेति केचित् । तथा अतिप्रत्ययस्तिप्रत्ययो विकरणश्चेति वा । एवं स्यति स्यतः स्यन्ति प्रत्ययाः स्यो वा विकरण इत्येवमन्यदप्यूह्यम् । एषश्च भागपरिकल्पने वर्षेष्वेवावस्थानं तेषां तुरीयादिमागानामव्यवहार्यत्वात् । तत्रापि वा परमाणुपर्यन्तमागपरिकल्पनेन कश्चित् शब्दः स्यादित्यवश्यं मेदवादिना वर्णेष्वमिन्नत्वमभ्युपगन्तव्यममिन्नपतीतः । इत्यं च प्रथममेव वाक्यगतया अभिन्नसविदा भेदस्य बाधनाद् वितथत्वं कस्मानोच्यते । व्यव हारेऽपि वाक्यमेव प्रथमप्रतीति । तथाच तदेवामिन्नबुद्धिप्रत्यायितमस्ट सत्यम् । एतच वाक्यकाण्डानिश्चेतव्यम् ॥ ७५ ॥ तदेवं प्रक्रियाभेदेऽपि, अविप्रयोगः साधुत्वे व्युत्पत्तिरनवस्थिता । उपायान् प्रतिपत्नृणां नाभिमन्येत सत्यतः ॥ ७६ । । साधुत्वै विषये विविधपयोगो नानाविधं पतिपादनं नास्ति स्थित- लक्षणस्य शब्दस्योपेयस्योपायभेदेऽप्येक सत्वात् । उपाया हि प्रतिपादनात- भूताः प्राधावुपेयस्य चरितार्थत्वात् निरोभवन्तीति न तेषु सत्यताभिमानः कार्यः । विचित्रत्वास प्रतिपाद्यपतिपादकयोर्यभारुचि प्रवृत्तौ व्युत्पत्तिः परं १. 'तदा' प. पाठः १. 'पि, 1. अच', ४. 4. 'ख' १. नै, प. पाठः पाठ ·। भिद्यते । सर्वत्र चायमेव क्रमः । अविद्यैवं हि विद्योपायः । प्रतिपत्तिकाले गत्यन्तराभावाद् यथाकथञ्चित्' प्रतिपादनसम्भवादुपेयमाप्तिश्च तथा भवन्ती दृश्यते । तदुक्क- "शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदैरविधैवोपवर्ण्यते । अनागमविकल्पा तु स्वयं विद्योपर्यतते ।।" इति ।। ७६॥ सर्वत्रव चौपायानामसत्यस्वे यहन्छाशब्दवन्नमितिकोअप शन्दो निरस्तावयव. विभाग इनि नास्ति तत्त्वतो भेदः शब्दानामित्याह - यथैव डिन्थे रयतिः पाचके पचतिस्तथा । डयतिश्च पचिश्चैव द्वावप्यतारलौकिको ७७ ।। यथैवति । अस्यैव स्पष्टीकरणं-द्वाप्येतावलौकिको लोकव्यवहार- सिद्धौ । प्रकृत्यादिविभागस्य लोकेऽसंप्रत्ययान्निरंशस्य डिस्थपचतिरूपस्य समुदा। यस्य लोके प्रयोगादुभयत्रापि समानवार्थगतिर भिन्नार्थसमुदायात् । कल्प- नया तु डयतिधातुरसंभवदर्थो डित्यस्यान्वारयानायाषौद्धियते । पचतिस्तु सम्भवदर्थः पचतिशब्दस्यत्येतावान् भेदः । तथाच चतुष्टयी शब्दानां प्रवृति. रुद्धोप्यते साधुत्वस्य सत्यत्वे ॥ ७७ ॥ तस्मादमिन्नादभेदपूर्वका भेदा सल्पिता शिष्टरयुधान् प्रति व्युत्पत्यमित्याह . प्रकृतिप्रत्ययाह्या पदाद ताभ्यां पदं तथा । अनुवन्धस्वरादिभ्यः शिरैः शास्त्रं न तान् प्रति ।। ७८ ॥ शब्दानां शिष्टाः प्रमाणम् । ते हि मावतत्त्वदृशो मद्यद् धर्मेऽनतामेति तचत् साधुवेनाभ्युपयन्तः प्रकृतिप्रत्ययावनुगुणाहित्या लौकिकं पदं तावद् वाक्यादपोद्धृतं व्युत्पादयन्ति । तथाच ताभ्या प्रतिपाद्याः) पदमूहितमय- यन्ति । डित्यादि वा पदं प्रत्यक्षकल्पैनोपदिष्टमित्यनुगुणप्रकृतिप्रत्ययोहे कारणम् । पत्यादौ तु प्रकृतिप्रत्ययोपदेशनानुमानकल्पेन, शब्दानुशासन सङ्घातस्योहात् । द्विविधं हि शिष्टंरनुशासनं प्रारब्धम् । साक्षादुपेयनिर्देशन सियादि'... 'म' पाठ.

·4 ४२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये - यथा निपातनम् । उपायनिर्देशानुसारेण वा यथा विधिः । तत्र च प्रकृती. नामनुवन्धो अकारादिरुपग्रहदर्शनानियतः कल्पितः । प्रत्ययानां तु स्वर- वृद्धचाविदर्शनात् । तथैवानुवन्धप्रक्लतिः । शिष्टानां तु निरावरणख्यातित्वात् प्रतिभात्मनि विवृत्तानामेव यथावत् सर्वभावगतत्वप्रख्यानात् संप्रत्युपदेशेन न कृत्यमनादिशास्त्राभ्यासादेव सिद्धेः। तथा च कचिदुपायानपेक्षापीत्यसत्या एव ते । अत एवो प्यते शिष्टपरिज्ञानार्थाष्टाध्यायीति ॥ ७८ ।। यस्तु शिष्टस्मरणगनादत्य शास्त्रमानशरणः, स.. शास्त्रदृष्टिस्तु शास्त्रस्य प्राप्तिमात्रेऽप्यनिश्चिते । युज्यते प्रत्यवायेन शास्त्रं चक्षुरपश्यताम् ।। ७९ ॥ बहुलमन्यतरस्यामकेपामित्यादिसामान्यलक्षणात् प्राप्तिमाने कस्यचिद् विधेपियविमागेनानिश्चिते शिष्टप्रयोगमननुसृत्य खेच्छयैव शब्दान् प्रयु- जानोऽसाधुशब्दप्रयोगादधर्मेण सम्बध्यते । प्रयोगमूलौ हि धर्माधर्मी । तस्मा- च्छिष्टप्रयोगानुसारेण लक्षणं विषयविभागेनावस्थापयितव्यम् । यद्येवमस्तु शिष्टषयोग एव, किमनर्थकेन शाम्रणेत्याह. अपश्यतां शिष्टप्रयोग साक्षा- दकुर्वतां शास्त्रमेव चक्षुरिव चक्षुः, शब्दतत्त्पनिदर्शननिबन्धनत्वात् । एवञ्च शास्लेण लक्षितान् शब्दान् ज्ञात्वा लक्षणनिरपेक्षमेव साधून प्रयुञ्जानान् शिष्टा- ननुमिमते । तेभ्यश्च सामान्यलक्षणे भ्रान्तिमपनयन्तीति शास्त्रमपि सफलम् । तथाच 'लक्ष्यलक्षणे व्याकरणमित्युक्तम् । 'सैपा शिष्टपरिज्ञानार्थीप्टाध्यायीति च॥७९॥ यदि तईि शास्त्रं च :, किमिति तार क्वचिद् 'नवानिष्टादर्शनादिति प्रत्यारयायत इत्याशङ्कयाह- अर्थान्तराभिधानाच पौर्यापर्य न भिद्यते । राजदन्ताहिताग्न्यादिराजाश्वादिषु सर्वथा ॥८. ।। राजदन्तादौ लौकिक यन्नियतं पौर्वापर्य, तन्न भियते नान्यथा कदा- चिदपि भवतीति विप्रयोगादर्शनाच्छास्त्रमत्र प्रत्याख्यायते । प्रयोगो विप्रयोगश्च द्वयं मौकस्मिन्नर्थे दृश्यते, तत्र शास्त्रारम्भो विप्रयोगनिवारणेन सफलः । इह 'तत्तत्व', 'तत्वप्रत्याख्या' घ. पारः.

·133 । वृत्तिसमुद्देशः। . ४३ तु दन्तराजः, अधराज इति प्रयोगविपर्यासे विवक्षितविपरीतोऽर्थो गम्यते, न तु य एव राजदन्त इत्यादौ । समाने चार्थे शास्त्रान्वितोऽशाखान्वितस्य निवर्तकः । भाहिताग्न्यादी तु प्रयोगानियमेऽप्यमेदो दृश्यत इति प्रत्या- ख्यानमेव युक्तम् । क्वचित् तु पाठः 'पौर्वापर्य न विद्यते' इति । पौर्यापर्य- मुपेदश्यत्वेन नास्तीत्यर्थः ॥ ८० ॥ यदि तहिरिग्रयोगादर्शनाच्छा मन प्रत्याध्यायते तदा गर्गा इत्यादावपि सरन्या- स्त्रंण किार्यामरसत माह- विनैव प्रत्ययैर्वृत्तौ ये भिन्नार्थाभिधायिनः । गर्गादयो का तेषां साधुत्वमनुगम्यते ॥ ८१॥ शब्दानां स्वाभाविकमाभिधानगिति वृत्तावेकार्थीभावे गर्गा वत्सा इत्यादयोऽपत्यप्रत्ययमन्तरेण प्रकृत्यर्थमिन्नं प्रत्ययामपल्पलक्षणमाचक्षते । गार्य इत्यादि च प्रत्ययसहितं तदमिधानं दृष्टम् । न केवला प्रकृतिः प्रयो- फव्य'त्ति 'परश्य'(३-१-२) इति नियमेनादित्तम् । अतः शाखप्रकियानुसा- रेण केवलस्य प्रतिरूपत्यासावुल्वे प्राप्ते लुगन्याख्यानमुपपद्यते ।। ८१ ॥ नवमीप मोऽयमित्यभिगन्धानपत्ये पर्यादीना प्रयोगः सिध्यान। तद्यथा भर घरति, अविरतीयपत्रको प्रयोग इति किलगवायानेनेयत बाह सोऽयमित्यभिसंबन्धात् प्रत्ययेन विना यदि । भवादयः प्रयुज्येरनपत्ये नियमो भवेत् ।। ८२ ॥ अपत्यापत्यवत्सम्बन्धपूर्वः सोऽयमित्यभेदेनोपचारादपत्ययताऽपत्यमित्यु- ध्यते गर्ग इति । सोऽयमित्यगेदरांबन्धः कथ्यते । बहुवचनानुपपत्त्या हि गर्गापत्यान्युच्यन्ते, मूलप्रकृतरेकत्वान् बहुवचनानुपपत्तेः । तत्र चाभेदरांबन्ध भेदसंबन्धस्याविवक्षितत्वाद् अपत्यमत्ययो नास्तीति शक्यते लगरक्तुं, फिन्तु अभेदसम्बन्धस्योपचरितस्य नियतमेदपूर्वकलाभारादन्तेवासिनोऽपि गर्गस्य समारोपितगर्गरूपा बहुपचनेन प्रत्याय्यन्त इत्यपि शक्यते वस्तुमिति नियमेना- पत्यादीनामभिधानं न प्रतीयने । तस्मादपत्ये नियमाधमपत्यप्रत्ययम्य लगुच्यते । स्वभावादेव तु प्रत्ययरहिता प्रतिस्तदर्थ चूने । अन्यत्र प्रत्ययलक्षणाय लक्, इह त्वनियमार्थम् ॥ ८२॥ 1. पार पाउ:. २. यो' प. पा5:... 'मुस्क.पा. ४. 'द'प, पार.। अ ·। प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये प्रठस्पयामितीदमर्यप्रत्ययस्य तहिं लगारम्भणीयोऽन्यथा नियमन भार्या न प्रती- येनेत्यानदयाह- सोऽयमित्यभिसंबन्धे लिङ्गोपव्यञ्जनादृते । प्रष्ठादिपु न जायैव नियमेन प्रतीयते ।। ८३॥ सत्यमन्त्रापि यलं विना मार्यायामभेदोपचारानियमो न स्यात् । अस्ति यत्रापि यत्नः, 'पुंयोगादाख्यायाम्'(४-१-१८)इति स्त्रीपत्ययो लिकोप. व्यञ्जनो यतः । आल्याग्रहणाद्धि यादृशः पुंसि दृष्टप्रयोगः शब्दस्तद्रूपादेव स्त्रीप्रत्ययोऽस्वास्यायत इति तद्धितान्तस्याख्यारूपत्वाभावात् तदनुसत्तावनु- मितायां सत्यप्यभेदसंवन्धे स्त्रीपत्ययसहायात् प्रवादिशब्दाद् भार्यावत्तिः । ननु भगिन्यादायपि कथं न संप्रत्ययः । मैवम् । प्रस्थानकर्तृत्वासहाद्धि स्त्रियामपि प्रस्थाने संविधान संपादयत्या पुंशब्दः प्रवर्तते । संविधातृत्वं च भा-या एवोपपद्यते, नान्यस्याः ।। ८३ ।। प्रस्थो नीहिरित्यादी सहि प्रस्थेन प्रमित इति नियमप्रतिपाय प्रत्ययस्य लगन्या- स्येय इत्याशयाह---- मानमेयाभिसंबन्धविशेपेङ्गीकते तथा । प्रस्थादीनागसाधुत्वं तद्धितेन विना भवेत् ॥ ८४ ॥ तद्वितो योगभेदेन वाक्यं वा स्याद् विभापितम् । परिमाणाधिके तत्र प्रथमा शिप्यते पुनः ॥ ८५॥ अत्राप्यध्यारोपेणाभेदमंबन्धे मानमेययोगो नियमेन न मतीयेत, सामी- प्यादरपि संभवादिति सदस्य परिमाणमिति योगविभागेन तद्धितः स्यात् । बाक्यं या महाविभाषया, प्रस्थः परिमाणमेषां प्रीहीणामिति । यत्नान्तरं परिमाणाधिक मातिपदिकार्थे प्रथमालक्षणमारब्धम् । निमित्तरूपेण निमितिनः प्रस्थममितस्य ब्रह्यादेौणस्याभिधाने प्रातिपदिकार्थग्रहणा- देव सोऽयमिति संबन्धे सिद्धा प्रथमा । प्रस्यः परिमाणमेषां प्रोहीणामिति । परिमाणातिरिक्त प्रमेथे मूयः परिमाणग्रहणेनोपदिश्यते । तेन प्रथमान्तात् परिमाणशब्दान्गुख्यत एवं प्रमेयं प्रतीयते । तद्वितोऽपि विमापितो यचन- .सामान्न बाध्यते प्रास्थिक इति । वास्यमपि भवति ॥ ८४,८५ ॥ न च परिमायाचि पानिदिक र परिमेये वर्तत इत्याह- व्यतिरियतस्य साधुत्वे तदेव च निदर्शनम् । पुज्यतेऽवीकृताधिक्यं तत् सर्वाभिर्विभक्तिभिः ॥ ८६ ।।

·विसमद्देशः ।, तदेव ,परिमाणात् पुनः प्रथमाविधानं ज्ञापकं मानमेयसंबन्योपहित- व्यतिरेकार्थाभिधाने । प्रस्थादेः स्वाभाविक हाभिधानं ज्ञाप्यते । तथा च तद्वितेनेव मिन्न प्रमेयं प्रथमयाभिधीयते । तत्र चान्तरले मानमेयसंबन्धे चरितायी पथमा वाह्यक्रियाविमाविते कर्मादिके भेदे आघिस्येऽपेक्षिते संपन्थे विभक्तयन्तरैर्द्वितीयादिभिर्माध्यते । अतो या क्रियाविमावितकर्मादिशक्तिभेद लक्षणं प्रातिपदिकाधिस्यमही कृतं स्वीकृतं येन तत् परिमेयवाचि पदं यथा. यथं सकलाभिर्द्वितीयादिविभक्तिभियुज्यते संवध्यते । प्रस्थ पचति, प्रस्पेन कीतमित्यादि । एवममेदोपचारादभिधानेऽपि नियमार्थ लुगादियलारम्भः [॥ ८६ ॥ गुणगुणिनागुं खमारादेव नियनी योग इति रिमयं गुणाननमो मन लगन्या- रूपानमित्याद- शुलादिपु मतुब्लोपो व्यतिरेफस्प दर्शनात् । अमाधुत्वनिवृत्यर्थ सापयस्तै विदादिवत् ॥ ८७ ।। पटस्य शुक्ल इति व्यतिरेको दृष्टः। तथाच शुक्लः ५८ इत्यत्र्यतिरेके मतुप् स्यादिति केवलायाः प्रकृतेरसाधुत्वरावा स्यादिति व्यतिरेकनियन्यन- स्योत्पन्नस्य मतुप्मत्ययस्य युक्तं लुगन्यास्यागम् ।तथा वन्यतिरेकात् सिद्धमि'- युक्त्वा 'रष्टो व्यतिरेक' इति पुनर्लगेर समर्थिवः । सुगन्याख्यानद्वारेण च विदाः, गर्गा इत्यादिशब्दवद् गुणिनि संग्रौद् वृत्तिराख्यायने । यथा हि स्यार्यविशिष्टापत्याभिषानाद् यिदा इत्यादयः प्रयोगार्हाः, तथा शुल्हादयो- ऽपि, न तु सोऽयमित्यमिसंवन्यादेवेत्यर्थः ८७ ।। संदेश पमानापिटणारेन शिरविरोधमायरामर्थन प्राम काया रिकार परिगनाय प्रविधिमा मायभेरी आयमानमा- म सारारितुमाद- विशेषणाद् विशेष्येऽर्थे तझापाभ्युद्यये सति । पुनथ प्रतिगंदारे गृषिके परक्षते ॥ ८ ॥ इदै फया मस्पया द्वयोशिपगविशेप्ययोमहणे परम्परोपकाराप्रगान किंगतो विशेषणविन्यभावः स्यात् । नदि वस्तुतो निवजातीय विपर्ण १. 'भा'.. १. ia'ग.मार:- ·प्रकीर्णकमकाशसमेते वाक्यपदीये नाम किश्चिदस्ति । न चाप्यत्र शाब्दी प्रतीतिरेका युज्यते । अभिर्धाक्रमाद्धयमि- धेये क्रमिकैवं प्रतीतिया॑य्या । ततश्च 'नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरिति पूर्व विशेषणग्रहणं, ततो विशेषणाद्धेतोरवच्छेदकत्वेन गृहीताद् विशेष्ये तद्भावस्स विशेषणरूपस्याभ्युच्चये अतिरेके सति पुनः प्रतिसंहारेऽसन्निधेस्त. दावाभ्युच्चयस्यैवोपेक्षणे वृत्तिरेकार्थीमावः । विशेष्ये अतिशयमापाय कृतार्थ विशेषणं न स्वरूपेण विशेष्यमतिरेचयति, मा भूद् व्यवसाय इति । तथाच विशिष्टस्यैवार्थस्य वृचाववधारणमुपपद्यते ।। ८८ ॥ तदेतन्मतं दूषयति- निमित्ते प्रत्ययः पूर्वो नानुप्राप्तो निमित्तिना । निमित्तवति बुद्धश्च न निमित्तसरूपता ॥ ८९ ।। संस्कारसहिताद् छानान्न पश्लेपः स्मृतेरपि । व्यापारे तनिमित्तानां न ग्राह्य स्यात् तथाविधा ॥ ९ ॥ भिन्नज्ञानालम्बनवादे दूपणमिदं निमित्तेऽवच्छेदकाभिमते विशेषणे प्रथमः प्रत्ययो निमित्तिना विशेप्याभिमतेन नासादितः । न हि विशेषणम- हणकाले विशेष्यमहणमत्र पक्षे, तस्य तदानीमस्तमयात् । निर्मिचवति च विशेष्याभिमते या बुद्धिर्ज्ञान, तत्र निमित्तस्य विशेषणस्यापतिभासनान तदाछुरितत्वम् । एवं च वस्तुस्वरूपमात्रग्रहणं ज्ञानं कथं तत्र विशेषणतां विशप्यतां च गृह्णीयात् । विशप्यापेक्ष हि विशेषणत्वं विशेषणापेशं च विशेष्यत्वमिति परस्परज्ञाने परस्परस्वरूपानामासनादापेक्षिक विशेषणविशे- प्यत्वं न गृहीतं स्यात् । अथ पूर्वज्ञानाहितवासनासव्यपेक्षमुत्तरं ज्ञानमिति, तस्मात् क्रमेण द्वयोरनुभवेऽपि पश्चात् संस्कारक्रमेणायाता स्मृतिस्तत्रापच्छे- पावच्छेदकभावमावेदयत इत्युच्यते, तदपि न । यस्माद् यथानुभवं स्मृतिरुप- जायत इत्यनुभव गृहीतार्थसाधिक्यमुपश्लेपं परस्परयोजनमवच्छेद्यावच्छेदक- त्वेन सइटनं कथं सौपाल्पयेत् । एवं एनुभूतार्थविषयत्यं तम्यापि घटेतेत्य- प्रमाणं स्यात् । अथ यथा स्मृति_द्याविषयानुसन्धानात् तद्विपया फथ्यते, तथा ..'ग पाठ ३. 'यत, द. पार ५. 'स्तुग्रहस्स' ग. पा: 'स्तुरू' पाठः ७.सोपर' प पाठ. ..ना' सा ग.. ६. 'रस' 'ग' पाठ ·वृत्तिसमुद्देश । बाह्यस्य तदानीमभावादान्तरस्यानुसन्धात प्रमातुर्या विचित्रा शक्तय , ता अपि तस्या निमिछमिति तेषा तन्निमित्ताना व्यापारेऽत्रावच्छेद्यावच्छेदकमाव प्रत्युपयोगे कय्यमानेऽनुभवग्राह्य नाह्य वस्तु विशेषणविशेष्यरूप न स्यात् । प्रमातृशक्त्यैवासत्यपि सश्लेपेऽर्थाना घटनादिति न भाविको विशेषणविशेप्य भाव समर्थित. ।। ८९,९०॥ मा भू माविर इति चेदाह अन्तःकरणवृत्तौ च व्यर्था याह्याथल्पना । तस्मादनुपकारो वा ग्राह्यं वा न तथा स्थितम् ॥ ९१ ॥ अन्त करण किया यस्यासावनुसन्धाता । प्रमातैव कथ्यते । सर्वार्थग्राहक वा मनोऽत करण, तस्य वृत्तौ व्यापारेऽत्र विशेषणविशेप्य भावादिविषयेऽभ्युपगम्यमाने सर्वत्रान्त करणस्यैयामासो वहीरूपतयग्ध्यस्तो भवत्वर्थ , तावतेव लोकयात्रा सिद्धेरिति किमनुपपद्यमानेन बाह्येन कल्पितेन प्रयोजनमिति बाद्यार्थवादिन प्रतीदमुच्यते । तस्य हि विशेषणविशेष्यमावादि- सम्बन्धो वस्तुसमवाय्यभिमत । तथाच क्ल्पनानामनुभवमूल त्वमिति तदनु- भवायातोऽय विशेषणविशप्यविकल्प । तत्र च यथास्व विपयोपक्षयत्वात् प्रत्ययस्य तटस्थस्यार्थस्य विशघ्यावच्छेदकत्वलक्षणो नास्त्युपकार । अनु- सन्धातृप्रमातृवशेन तु मानसे विकल्पेऽभ्युपगते प्राधस्य तद्रूपशून्यत्वमित्यु तार्थनिगमनम् ॥ ९१ ॥ एव परमते भिनानावलम्वनपक्षेऽशुपतिमद्भाव्य रयमतनवज्ञानालम्बनपादेन वास्तव विपणविरोध्यभावमयस्थापयितुमाह अनुस्यूतेव संसृष्टेरर्थे युद्धिः प्रपतते । व्याख्यातारो विभज्याथ ता भेदेन प्रचक्षते ॥ ९२ ॥ तदात्मन्यविभक्ते च युद्ध्यन्तरमुपाश्रिताः। विभागमिर मन्यन्ते विशेषणविशेष्ययोः ॥ ५३॥ 14 - ' गद पाट १ यंऽम्यु' ५ पाट नावल' ग. पाट . ३. 'स्थाना', .

·प्रकीर्णकपकाशसमेते वाक्यपदीये . इह यथावस्तु प्रत्ययाः प्रभवन्ति । वस्तु च जातिगुणोपाधिविशिष्ट- मभिन्नमित्यमिन्न एव प्रत्ययः । समयायतिरोहितभेदा हि जात्यादयो वस्तूना- मानुरूपकाः । तत्र समवायिनः श्वैत्यात् श्वैये बुद्धे श्वेतै बुद्धिः । ते कार्य: कारण ते इति पारमार्थिकपदार्थभेदावलम्बनेऽनौचित्यात् क्रमस्योच्यते । प्रतिभासवेलायां तु क्रमो नास्ति, विशिष्टस्यैव वस्तुनो झाटेत्येकप्रख्योपारो- हात् । अत एव केचित् जात्यादीन् संसर्गिणोऽपहुचते । एवञ्च भेदावभास- पूर्वकस्य संसर्गस्याभावादनुस्यूतवेयं बुद्धिर्जात्यादिभिः संसर्गिभिः कथ्यते । परमार्थतो भेदपूर्वकस्य संसर्गस्यार्थानामभागात् । वस्तुस्थित्या त्वेवमुच्यते । एवमभित्रबुद्धिप्रतिभासिनोनीलोत्पलादौ गुणद्रव्ययोर्भेदपूर्वकस्यावच्छेद्यावच्छे- दकभावस्याभावः, किन्तु निरंशस्य वस्तुनः परेभ्यः प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् प्रतिपादनकाले प्रतिपादकास्तान् संसष्टान् जात्यादीनानपोद्धारखुद्ध्या पृथ- कृत्यायं गुणो जातिर्वा विशेषणमिदं द्रव्यं विशेष्यमिति वुद्ध्यन्तरविभागेन पूर्वप्रतिपादितरीत्या प्रतिपादयन्ति । तथैव च प्रतिपद्यन्ते प्रतिपत्तारः । एवञ्च वस्तुवीजमनुसृत्य प्रतिपादनाद् पायेऽस्ति समाचो विशेषणविशेप्यत्वस्य। तदेव हि बाद्यं संसृष्टं व्याख्यानाय विभज्यते । तत्र चास्ति गुणादिविशेषणं द्रव्योपरजक, जात्यादिरहितस्य द्रव्यस्यायोगाच तदवच्छेद्य, सम्बन्धश्च समवाय इति सर्व यास्तवम् । तथाच विभागकल्पनोपायेन तदात्माविभक एवार्थः प्रतिपादितो भवति । तथैव च विभागबुद्ध्यातिविशेषणविशेष्य- रूपतया प्रतिपद्यन्ते व्यवहारः । यद्यपि विभागावस्था वायदशा, तथापि वाक्यावस्थागवज्ञानवासनमा घृचावपि विशेषणविशेष्यप्रतीतिरस्त्येव । पर- मार्थतस्तु वृत्तौ निरंश एपार्थ हाते सापि निरंशा याचिका सिद्धा । तदेवं धर्मभेदेन वृत्तिवाक्ययारत्यन्तभेदः प्रतिपादितः ॥ ९२, ९३ ॥ मतान्तरले मुमक्षिस भाधे 'अब ये दृति पर्तयन्ति, ति आहु । परायाभ- पानं मृत्तिरि ति । तद्न्याचष्टे - अयुधान्' प्रति वृत्तिं च वर्तयन्तः मकल्पिताम् । भागुः परार्थवचने त्यागाभ्युञ्चयधर्मवाम् ॥ ९४ ॥ १. स्या'ग, पाठ.. २. 'पा' ग. पा. ३ ''प.पाठ ·पृत्तिसमुद्देशः। १९ निर्विमार्ग वृत्तिपदार्थरूपमवगन्तुमशक्ता प्रतिपत्तारोऽव॒धाः । ते हि यथाश्रुतग्राहिणो यथावद्वचनं वाचनिकं मन्यन्ते । ततश्च तान् प्रति वापयोप- मर्दैन प्रक्रियायां वृत्तियुत्पाद्यमाना वाक्यप्रकृतिकैवावतिष्ठते । ततश्च वाक्य- मपि नित्यं स्वविषय इति तस्यानुच्छेद्यत्यारं तत्प्रकृतित्वेन समारोपिता कल्पिता वृत्तिनिवत्यते । तत्र कारणात् कार्यमधिकार्थक्रियाकारि दृष्टं पटादि । एवमिहापि वृविलक्षणस्य कार्यस्य वाक्यगतपदाधिक्य न्याय्यमिति परी- मिषानं वृत्तिलक्षणमारभ्यते । परस्यान्यस्य प्रधानस्य पदस्य योऽर्थः तस्योप- सर्जनपदेन प्रत्यायनं, तत्र, "एकमाहुरनेकार्थ शब्दमन्ये परीक्षकाः।" इति नये वाश्यावस्थायामुपसर्जनपदस्य परार्माभिधानशक्तिप्रतिपाठापेक्षया वृत्तौ परार्थाभिधानमुच्यते । अनेकार्थपत्यायनसामर्थ्याद्धि स्वार्थ एव स तस्य तत्र भवति परार्थः । यदा 'त्यन्यायश्चानेकार्थत्वमिति नयत्तदा वृत्तावन्मदेवोप- सर्जनपदमित्यर्थान्तरमुपादत्ते । एवं परार्थवचने सति द्वैतं भवति । वाक्या- वसागतमर्थ परित्यज्योपसर्जनं वृसौ परार्थमभिदधाति । तद्यथा कलशे दधि सितमपनीय क्षीरं निघीयते, नावस्थित एव दधनि निघावं अस्यते तत् । सेयं महत्वार्थी वृत्तिः । अपौरुषेये शब्दार्थसम्बन्ध कथं त्याग इति चेत् । न । अनुपादान एवात्र त्यागोपचारात् । यथा सामिसंयोगः पाकजोन् विशे- पानुत्पाघ परमाणुपु निवर्तते, तथोपसर्जनार्थः प्रधाने विशेषमाधाय तावन्मात्र. प्रयोजनत्यान्निवर्तते । अत्र निदर्शनं भाष्येऽभिहितम् । तद्यथा- 'तक्षा राजकर्मणिः प्रवर्तमानः स्वं कर्म जहावी'ति । कोशसमाहरणसनिया. नादी राजकर्मणि व्याप्रियमाणस्तक्षा स्वं दारुच्छेदचतुरश्रीकरणाविव्यापारं जहाति । स्वव्यापारापरित्यागे राजकर्मणोऽनुष्ठातुमशक्यत्वात् । एवं स्वार्थानु- पादानेन पदान्तरार्योपादानमुपसर्जनानां पृची न्याय्यमनेन निदर्शनेन । अन्ये अवस्थित एव प्राच्येऽर्थेऽर्थान्तराभ्युचयोऽसावुपसर्जनपदाना- मापिक्यम् । तथाहि - सिकताकलशे जलं निहितमवतिष्ठते । लाक्षादिहेतु. जनितश्च रागातिशयस्तन्तुनां कार्येऽप्यनुवर्तते । एवमुपसर्जनपदस्य स्वार्थो १. 'तत्वत, पाठ:. २. 'विकत्ये' द, पाठः, 1. 'इत्यते' ग. पाठः, 'राम'.. पाठः,, ५. 'जानु' ग, पाठः, -- तु मन्यन्ते म ·५० प्रकीर्णकपकाशसमेते बाक्यपदीये ऽर्थान्तरोपादानेऽपि । युक्तं चैतत् 1 दृष्टस्यार्थस्य स्वरूपवच्छम्दैस्त्यागा- योगात् । अत्रापि निदर्शने भाप्येऽभिहित-भिक्षुको द्वितीयां मिक्षामासाद्य पूर्वा न जहाति, सन्चयायैव यतते' इति । तदियमजहरस्वार्थी वृतिः । एवञ्च राजार्थेन पुरुषार्थस्य विशेषणाद् विशिष्टार्थसंप्रत्ययः । यद्येवं राजार्थ- स्यापि सम्भवाद् वृत्तो राजपुरुष इत्यत्र द्विवचनं प्रामोति धयसदिसदिवत् । नेतदस्ति । द्वन्द्वे समप्राधान्याद् द्वयोरुद्गताययवभेदत्वात् समुदायत्य युक्तं द्विवचनम् । इह तु विशेषणविशेप्यमावावच्छिन्नमर्थान्तरमेवानभिधेयमवयवैः समुदायेनोपावीयते । यथा यहुप्रीही लोहितवसनश्चित्रगुरित्यादि । ततश्वाव. यवाहितभेदस्य परार्थस्य समुदायेनाभिधीयमानत्वात् ततः परा विभक्तिः समुदायार्थनिवेशिनी संख्यामुपादत्ते । तथाचार्थव समुदायस्यानेकवचनस्य परिहार उक्तः - राधातस्यैकानिारयवसंख्यात. सुबुत्पचिरिति । तदेवं त्यागश्वाभ्युञ्जयश्च यो धर्म. स्वभावोऽस्या युः तद्भावस्तचा, वामाहुः परार्था भिधानंरक्षणायां तस्याम् ॥ ९ ॥ तत्र महास्वापांचा वृत्तौ चोदिय-रापुरुषमानयेत्युके पुरपमात्रायानगनं ग्रामोस । बोपगवमानये युक्त्यमात्रस्येति । नगु चौपसनपदानामर्थलांग प्रयोग: रिमय इति धन घोद्यते । नारयेतत् । यानो या दतिया पर्याय राजपुरुष इति प्रयोगो. पसे: । सकायोंभावनणसामर्थ्य निकायना प्रमासरांचापि यथा स्यादिति । अविरोप प्रमापिष:- अप्पसा वार्य मारयन्ताय जहाति । अपपान्यपाद् दोषणं भवि. यतीति । एतद् विष्णोति -- अन्वयाद् गम्यते सोऽर्थो निरोधी या निवर्तते । यर्थमर्धान्तरे वापि तत्रागुरुपसर्जनम् ॥ १५ ॥ उत्तमेनदामिसंयोगाहिला विशेषा. परमाशूनां निवेऽप्यमिमंयोगेऽनुपर्नन्त इति । एवं उपमर्जनपदार्थ' प्रधानार्थ विशेष्य निवर्तत इति तदाहितविशेषानु- गमाद् विशिष्ट पुरए मनायने, न पुरुषमात्रम् । अत्र माप्ये महिलाटो दृष्टान्तोऽभिटित । मुमगगपिरितगन्धपिंगषानुयोरपतमुमोऽपि पुटमादा- पदेश्यः । एपमर्थम्य त्यागे फभं नात्यन्नाय जहातीत्युच्यते, तदप्शनार्थो निवर्ततंऽशेनापतिएन म्याराव पक्षान्तरमाह विरोधी या निर्नव इति । प्रधानार्थावरदपनिद्वन्दी म्यभावोऽश्रीयुपसर्जनार्थम्य । कच नम्य प्रतिद्वन्दी, यः प्रधानमनः । मनपोहि माथान्ये परसरमन्मन्धामाया विशिष्टोऽपच्छिमः 1 ·-- वृत्तिसमुदेशः। प्रधानार्थो न प्रतीयतेति स्वप्राधान्यनुपसर्जनार्थस्य निवर्तते । अत एव स्ववि- शेपणेन समृदादिना न युज्यते । प्रधानोपकाराय तु यद्रूपं विशेषणतात्मकं, तन्नापैत्यनिरोधादिति नात्यन्ताय जहातीत्युक्तिः । सर्वथा हि स्वार्थपरित्यागे स्वपदार्थेन प्रधानोपकारामावादुपमर्जनपदं स्वरूपमेव जह्यात् । परोपकारप्रभावित सुपसर्जनत्वम् । असति च परोपकारे प्रयोगवैयर्यम् । उत्तरपदादेवः प्रधानार्थ- प्रतीतेः । अनर्थकस्य चापरेण सम्बन्धाभावात् सामर्थ्यनिनन्धना समाससंज्ञा न स्यादिति न सालार्थपरित्याग. । तक्षापि हिकितहसितादीनि माणित्वाव्य- भिचारीणि राजकर्मण्यनुगुणानि न जहाति । म्बप्राधान्यमेव स्वस्य हीयत इति जहत्स्वार्था वृत्तिः। , अजहत्स्वार्थायां तु. वृत्ती, सर्वथैव सन्नुपसर्जनपदार्थः । स्वविशेषणविशिष्टं प्रधानार्थ हि तत्रोपसर्जनपदमभिधातीति द्वयर्थमुच्यते । प्रधाने च पासूदकवदभेदापचेविवेकाभावात् स्वविशेषणेन न युज्यते 'गुणपदार्थः । विषयभेदेन च शब्दानामथैवैचित्र्याद् वृत्तौ गुणप्रधानभूतार्थद्वयाभिधानमुपसर्जन- पदानां युक्तम् । द्विवचन तु न भवतीति पूर्वमेवोक्तम् । केचित् सहस्वा- यां वृत्तावुपसर्जनपदम्य सर्वथैवार्थत्यागं प्रधानार्थवृत्तित्वं च मन्यन्ते । वर्णवद- नर्थकं खुपसर्जनपदं वृत्तिपदस्यावयवभूतम् । पर्यायश्चायं पुरुषशब्दस्य राजपुरुष- शब्दः । अत्र पुरुषविशेषप्रतिपत्तिर्न स्यादिति चोद्यम् ॥ ९५ ॥ यदि तर्हि वाक्य इस वृत्तावपि विशिष्टार्थप्रतीत न्यन्ताय हान तदा जहत्स्वार्यत्वं वाग्मानेण स्यादित्याराहपाह-- उपायमात्र नानात्वं समूहस्त्वेक एव सः । विकल्पाम्युच्चयाभ्यां का भेदसंमर्गकल्पना ।। ९६ ॥ वाक्ये विच्छेदोपक्रमार्थाभिधान, वृत्तौ तु विशिष्टोऽर्थोऽभेदेन। प्रतीयत इति निरंशमेव परमार्थनो वृत्तिपदम् । उपायमानं तु वाम्यगतपदार्थभेदेन व्युत्पादनमिति प्राधान्यस्य त्यागाचहत्म्धार्थनापणितिः । अतोऽनन्तरं माप्ये पठितम्-'अथवा वृत्ती समर्याधिकार. क्रियते, सामर्थ्य नाम भेदः संसर्गो था, भेदसंसर्गो वेति । तद् त्र्याचप्टे- कित्येत्यादिना । वाक्यपतित्वं पृत्ति- पदस्य गन्यमाना वाक्यगतभेदसंसर्गकल्पनामत्र कुर्वन्ति । तथाहि भेदो पाक्यार्थ संसर्गो वेति विकल्पः। द्वावपीत्यभ्युच्चयः समुच्चय ! तन पुरुपशब्दस्य भृत्यबाचित्वे स्वामिन. सामान्येनापगतौ राजशब्दः स्यामिविशेपेभ्यो न्यावर्षि ·५२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये. प्रतिपादयतीति भेदो वाक्यार्थ । अनुमीयमानश्चात्र ससर्ग । यदा तु जातिवाची पुरुषशब्दः, तदा राजशब्दाद् विशिष्टेनार्थेनैतदर्थस्य समन्बयोऽवगम्यत इति ससर्गो वाक्यार्थ । विशिष्टत्वाच्च ससर्गस्यार्थान्तराद् भेदोऽनुमीयमान । एव गुणप्रधान- भेदेन विकल्प । उभयस्य वा शब्दात् प्रतीतेरविशेपेणोभय सामर्थ्यम् । तदेव विशिष्टार्थवृत्ति वृत्तिपदमिति न पुरुषमात्रस्यानयनमवयवार्थस्यानर्थक्येऽपि ॥९६॥ अत एव चोपायत्याद्विभागस्य मतभेदोऽविरुद्धोऽनवस्थितत्वाद् रुचिवैचित्र्येणोपाया नामित्याह- वृत्ति वर्तयतामेवमयुधप्रतिपत्तये । भिन्नाः सम्योधनोपायाः पुरुपेपनास्थिताः ।।९७।। पूचियास्ययोरभेददर्शिना प्रकृतिविकारभावेन व्युत्पादयता व्युत्पादकाना पुरुषेषु प्रतिपतृषु सम्बोधनोपाया व्युत्पादन हेतवो रुचिरैचिच्याद् भिन्ना विलक्षणा । ये हि वृत्तिवाक्ययो समानमर्थमध्यवस्यन्ति, तद्दर्शनेनाजहत्स्वार्थ- त्वमुच्यते । ये तु स्वाभाविकमर्थभेदगनयो पश्यन्ति, तद्दर्शनेन जहत्स्वार्थत्व- मित्यसत्यभूतभेदससर्गाश्रयेण व्यवस्था भिद्यते ॥ १७ ॥ तदेव परमार्थतोऽत्यन्तभेदा वृत्तिवाक्ययोरिति सहयाविशपतिरोधानादयो वृत्ती विशेषा प्रोका । तन च विभक्त्यभावादव ससयाविशेषतिरोधानमिति चोदिते 'न शब्द निमित्तवन नामार्थन भवितव्यमनिमित्तकेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तदेतदेव श्यतामर्थरूपमेवैतदेवगातीयामि'त्युक्तम् । एतद् च्याचष्टे- चाचिका घोतिका वापि सङ्ख्यानां या विभक्तयः। तपेऽवयवे वृत्तौ सङ्घयाभेदो निवर्तते ॥ १८ ॥ त्रिके प्रातिपदिकार्थे सहयाया वाचिका विभक्ताय , पञ्चके तु घोतिका । ताश्च राज्ञ पुरुषो, राज्ञो राजा पुरुष इति वाक्ये दृश्यन्ते स्वार्थप्रयुक्ता । वृत्ता- वपि राजपुरुष इत्यत्र वाक्यसदृश एवं पूर्वपदभाग । तथार्च तत्रापि सहयाविशेषप्रयुक्ता विभक्तय श्रूयेरन् । सति ह्यर्थे तद्वनन शब्द प्राप्नोति, न तु शब्दाभावे वाचनिके वृतार्थाभावाभिधान युज्यते। सहयाशब्दाभावाद् . २ AM नार्थ प 'तुभा' ५. १ 'क्ये "ति' पाठ 'न ६ 'प' स पाठ ·- । , वृत्तिसमुद्देशः। वृतौ सङ्खयाविशेपो नास्तीत्यनुमीयते । तथाहि . प्रधानार्थसम्भेदादुपसर्ज- नार्थस्य भेदाभावान्निवर्तते सत्याविशेष इति तदमावात् स्वाभाविक्येवानुत्पत्ति- विभक्तीनां प्रत्ययलक्षणार्थ लुगन्वाख्यायते । इत्थं सादृश्यमानं। प्रान्तं वृत्ति- वाक्ययोर्न तत्त्वत ऐक्य, वाक्ये सङ्ख्याभेदसद्भावाद् वृत्तौ तदभायादित्यत्र तात्य- यधिः ॥ २८॥ एवं तावदुपसर्जनार्थी निवृत्तसङ्ख्याभेद इत्सकीय भनम् । अन्ये तु मन्यन्ते--- अभेदैकत्वसवथा वा तत्रान्यवोपजायते । संसर्गरूपं सवथानामविभक्कं तदुच्यते ॥ ९९ ।। वृत्तावुपसर्जनपदार्थानां सत्त्वभूतत्वादावश्यफः सङ्घमायोगः । न एज्य- यवन्निसाय एवोपसर्जनार्थी युक्तः, सत्वमात्रस्य सम्प्रत्ययात् । न च विशे- पोऽवधार्यते । अतः सामान्यसङ्ख्यारूपं सर्वससमाविशेषाणां संसर्गरूप मोडीफारफ विद्यत इत्यनुमीयते । द्वित्वादिप्रतिपक्ष टेकत्वं द्वित्वाद्यपावर्तनान्न समस्तसङ्ख्यामेदस्वीकारसमर्थम् । इदं त्यभेदैकत्वं सर्वानुयायि । अत्र हि सर्वे सहयाभेदाः संसर्गमविभागमनुप्राप्ता विद्यन्ते । तथाच सति निमिते ते तत आविर्भवन्तो दृश्यन्ते प्रसेवकादिव गाणाठिबिगेपा. । अनश्च गौर्पिकतावकीन- मासजातादौ मवति विशेषनिश्चय इति वक्ष्यते। अविभक्तमेकस्वभावत्वात् किञ्चिद् भवति न तु संसृष्टम् । समर्गेऽपि च भेदः स्यादित्युभयमुपानं संसर्गरूपमवि- भक्तं चेति ।। ९९ ॥ एतदेव निदर्शनेन प्युग्पादयनि यथोपधिरसाः सर्वे मधुन्याहितशक्तयः। अविभागेन वर्तन्ते तां सङ्ख्यां तादृशीं विदुः ॥ १०॥ मधुनि.माक्षिक. यहपुप्परसा, प्रत्यर्पितस्वरूपास्तकासादिति. नाला, जातीयोपधिरससम्मेदेन मधुरसमम्पादने विचित्राम्ते रसा विवेकेन न लक्ष्यन्ते । अथच फारणभूतोपधिरसानुगुण्येन मधुनो रसवीर्यविपाका , अवधार्यमाणा यथास्वं कार्यदर्शनानुमायमानसामाः सन्निहिताम्त इत्यवसीयन्ते । तथैव यथा- निमित्तं सहयाभदायसायादुपसर्जनपदार्थे सनसड्ढयाविशेषाणामविभागेनावस्था- नाद दैकत्वसत्यापि तथामूतैन बोद्धव्या । सङ्ख्यामेदानां हि ततोऽपोद्धारात् 'रथच सा' ग. १. हि सहया' घ, तार्यास्त' ग, पाठ. । ३. नित'छ..

·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये सद्धयेति करयते । न तु तयाँ यत् किश्चिद् गण्यते द्वित्वादिकयैव । सयाससर्गस्य च ससृष्टविवेकेन रूपानवधारणात् सहया विशेषसामान्यरु- पेयम् ॥ १०॥ प्रकारातरमनवाद- भेदानां वा परित्यागात् सङ्ख्यात्मा स तथाविधः । व्यापाराज्जातिभागस्य भेदापोहेन वर्तते ॥ १०१ ।। परित्यक्तभेदा तान् भेदान् न्यावर्तयन्ती सङ्ग्यान्यपदेशमियमप्यासा- क्ष्यति । तथा च तथाविधोऽभेदैकत्वस्वभावोऽसो सङ्ख्यामा व्यक्तिमेदतिरो- धानेन जातिरूपाश्रयेण वर्तते । भेदापोहलक्षण हि सर्वसङ्ख्याना जातिरूपमनु. गतम् । पूर्वत्र समस्तभेद्रससर्गमात्र समस्तभेदात्मकमभेदेकत्वमुक्तम् । इदानीं तु समस्तभेदानुगतरूपमन्यापोहरूपमिति विशेप । यथा होकत्व द्वित्वाद्यपावर्तयति, द्वित्व च नित्वादि, एवमिदम दैकत्व सर्वमेकत्वाद्यपावर्तयतीत्यस्ति सहयात्वम् । सति च निबन्धने द्वित्वकत्वादि प्रतीयत इति सामान्यात्मकताभ्युपगताऽत्र ॥१०१॥ ननु चाभितप्रत्ययावेश सामान्य गो वादि । अत्र पाभेदैरत्पस्य न किवित् कार्यम् । भेदा एव हि शास्त्रकार्ययोगिन इति किं तत्सद्भावे लिमित्याशयाई- अगृहीतपिशेषेण यथा रूपेण रूपपान् । प्रख्यायते न शुह्मादिभेदरूपस्तु गृह्यते ॥ १०२॥ भेदरूपसमावेशे तथा सत्यविवक्षिते । भागः प्रकाशितः कश्चिच्छालेङ्गत्वेन गृह्यते ॥ १३॥ गुणैरविनाभावाद् द्रव्यमप्रतीतनीरादिगुणरूपमपि सामान्येन रूपवदिति प्रतीयते यथा दूराव, तथा सहयाविशेपसमवाये प्रतिपाद्यत्वेनानिष्टे सहयायानित्येतायतावगते सत्त्वमतत्वादुपसर्ननार्थे योऽशस्तसंसृष्टो निमितवि- शेषात् तवकाधादेशरक्षणादाविर्भत स तावकीनादिशब्दान्याख्यानाय शास्त्रे निमित दीयते । तथाच सहयातत्वसम्प्रत्यय एवात्रोपसर्जनात्याभेदैक- वसायाकार्यम् ।। १०२,१०३ ॥ यदि ताहि सरसञ्जयानगर्ग:पमभदैराने निरिफ तदोषमनरदेविशेषरमा- मेव क्यन प्रतिशत स्याह- सहयासामान्यरूपेण तदा सोशः प्रतीयते । अर्धस्यानरशक्तिवे शन्दनियतशक्तिभिः ॥ १०४ 'या कि 'ति' प.पा दिन यो ग पाठ, २ दस ग पाठ ३ ।

·F । वृत्तिममुद्देश ।। सोऽश पूर्वपदार्थभाग उपमर्जनार्थ सत्तरपत्वादनेकसल्यासमाहार- योगयोम्योऽपि सस्यागानित्येवममेदैनवोपसननपदेन प्रतिपाद्यते। न तु विशेषरूप- प्रतिपादने तस्य शक्तिरम्ति । वास्यवद् वृत्तौ अनेकशक्तिरपि यों न शब्दै साकल्येन स्पृश्यते, नियतविषयत्वाच्छन्दशक्तीनामित्यर्थ ॥ १०४ ।। ननु च यथुपसर्जनार्थ सवयाया अभद पथ मेदानुगाम , अथ। भेट कपमभेदा- स्मकन्यमियाशयाह- अव्ययानां च यो धर्मों यश्च भेदरता क्रमः। अभिनव्यपटेशार्हमन्तरालं तदेवयोः ॥ १०५ ।। अलिशासख्यमत्र्ययमित्यमख्यत्वमन्ययाना स्वभाव । एतादृशी हि शब्दशक्तिर्यदत्ययानि सत्त्वस्वभावादतिवृत्तमतश्च निम्सख्यमर्थमाहु । भेद- वन्तो विभक्तिविशेषावच्छिन्ना शळा , तेपामेक्स्वादिसल्याविशेपावच्छिन्नार्थ- प्रत्यायन स्वभाव इति तदर्थो विशिष्टसम्व्यायुक्त , तदेतानुभयीमवम्थामतीत्योप- सर्जनपदानामा वर्तन्ते । तदेव वृत्तावभेदकत्यसरयागमे विशेषो वाक्यादि- स्यत्यन्तभेद ॥१०५॥ भर वार्तिककारीय मवादकमाह- अलुकवायदानस्तस्मिन् सति न शिष्यते । स च गोपुचरादीनां धर्मोऽस्ति पचनान्तरे ।। १०६ ।। इह स्तोकाभ्या मुक्त , स्तोकेभ्यो मुक्त इत्यपि वाक्ये स्तोकान्मुक्त इत्येवेप्यते वृत्ति । तथाच 'एकवद्भावो वक्तव्य' इति चोदिते परिहत वाक्य- कारेण-- एक्पद्वचनमनर्थक द्विबहुप्वसमारा' इति । तदेतत् कथमुपपद्यते । यदि वृत्ताव ट्रैकत्वसख्याप्रादुर्भावाद् द्वित्वमहत्त्वावगत्यमाव । तथाच तस्मि- नभेदैक्त्वे सति द्विवचनबहुवचनयोरभावात् समासाभाव इति द्वित्वाधुपरमे- प्येकवचनान्तानामेव समास इति नार्थ एफसद्भावानुदासनेन । 'एकवचनं सूत्मगत करिप्यते' इति भवति । अभेदैकत्वेऽपि वा तदविरोध सामान्धेनेकत्वे विधानात् । कय तहि गोषुचरो वर्षामुजोऽप्युयोनिरिति बहुवचनान्ताना समास इति चेदाह चेति । सोऽभेदैकत्वाख्यो धर्मो वचनान्तरे एकवचनादन्य- स्मिन् बहुवचनेऽप्यनाम्नि । अत्राहि नेट व्यक्तिमहत्वे बहुवचनम् । अपितु । १ 'पद' पाठ २ 'वभा' च पाठ ·* प्रकीर्णकंप्रकाशसमेते वाक्यपदीये 'जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनम् । (१-२-५८) इति । तथाचकस्यामपि यो गवि चरति प्राणी, सोऽपि गोपुचर इन्द्रगोपोऽभिधीयते । एकोऽपि चाप्परमाणु- रप्छब्देन यहुवचनान्तेनाभिधीयते । वरात्रोऽपि चाभिन्नो वर्षाशब्देन बहुवच- नान्तेन शब्दशक्तिस्वाभाव्यादित्यत्राभेदैकत्वसङ्ख्या वचनभेदप्रतिवन्धं न करोति । तथाप्यभेदैकलैस्यैव प्रतीरित्यर्थः ॥ १०६ ॥ द्विवचनं तु नावाख्यातं जाताविति तत् सर्वथा वृत्तिषु सड्डयाभेदतिरोधानाम भवतीत्याह- जातौ द्विवचनाभावात् तद् वृत्तिषु न विद्यते । प्रत्याख्याने तु योगस्य द्रव्ये गोपुचरादयः ॥ १०७ ॥ तद् द्विवचनं आतावनुपदेशाद् व्यक्तिगतभेदतिरोधानाच्च वृत्तिषु नास्ति, बहुवचनं तु 'जात्याख्याया'मित्युपदेशादस्ति । तथाच वृत्तावेकवचनबहुवचनयो- भीवेऽपि द्विवचनाभायोऽगदैकत्यफलमवतिष्ठते । यदा तु जातेराश्रयोपाधिक एव बहुत्वे बहुवचनोपपत्तेः 'जात्याख्यायामिति सूत्रं प्रत्याख्यायते, तदा गोपुनर इत्यत्र गोद्रव्यगतभेदाश्रयमेव बहुवचनं वृत्तावपि । अनवयदे नहि व्यकीः परामृशति गोपुचरशब्दः । अप्सुयोनिः वर्षासुन इत्यत्राप्यवयवप्रचयाद् धर्म- बहुत्वाद्वा व्यक्तरेकल्वेऽपि बहुवचनम् । शब्दशक्तिस्वाभाव्याद्धि किश्चिद् बहुवचनमवयववहुत्वमाह किञ्चिद् द्रव्यगबहुत्वम् ॥ १७ ॥ तदेतदनुपपन्नमित्याह- आश्रयाद् भेदवत्तायाः सर्वभेदसमन्वयः । द्रव्याभिधानपक्षोऽपि जात्याख्यायां न विद्यते ॥ १०८ ॥ सर्वद्रव्यगतिश्चैवमेकशेपश्च नोच्यते । प्रत्याख्यातेऽन्यथा सूत्रे भिन्नद्रव्यगतिर्भवेत् ॥ १०९ ॥ द्रव्यवहुत्वाश्रयेण गोषुचरादी बहुवननेऽक्रियमाणे वृत्तौ सहया- विशेषयोगः म्फुटोऽभ्युपगतः स्यात् । तथाच भेदवाया भाभयणात् सवरेक- त्वद्वित्वबहुत्वैरपि सम्बन्धः प्राप्त इति कासावभेदैकत्वसमया, एकस्यां द्वयोर्वापि चरता भवत्यभिधानं गोपुचर इति । तथाच नेदं व्यक्तिभेदायत्तं बहुवचनम्, १. 'सर', पाठ, ·। विसनदेशः । यपि तु जात्यास्यायामेवेति तत्र द्रव्यामिधानपक्षम्याभावात् कथं द्रव्यमेदा- श्रयमिदं बहुवचनं,वर्ण्यते । एवमप्युयोनिरित्यादावपि वाच्यम् । तम्माजात्या- स्त्यायामेवेदं बहुवचन ,न्याय्यम् । न च दन्यविवक्षाश्रयेण योगस्य प्रत्याख्यान- मुचितम् । एवं होकशेप आरम्मणीय. स्यात् , प्रत्यर्थ शनिवेशान्नैकेनानेको- र्थाभिधानमिति कृत्वा । जात्यभिघाने तु तत्रैर बहुवचने सर्वदयगति हुवचना- न्तादेकम्मादपि शन्नाद् मवतीति प्रत्यास्यातमेकशेपसूत्रम् , 'आकृत्यभियानाद् वैकं विभक्ती वाजप्यायन.' इति । 'जात्याख्यायामिति मूत्रं समर्थितमेवम् , 'जात्याख्यायां सामान्याभिधानांदेकार्यमिति । ननु च कोऽतिशयो जात्याख्या यामित्यम्य, नेतदारग्म. समर्थ्यत इत्याह-- प्रत्याल्यात इत्यादि । 'जात्य . ख्यायामि त्यस्मिन् योगेऽनारभ्यमाणे जातिपगयां चोदनायां बहुवचनामावाद् गोपुचर इत्यादी द्रव्यबहुत्वे बहुवचन मिति व्यक्तिबहुलप्रीतिर्मवेत् । नचैव- मिप्यते । एकस्यां गवि द्वयोवापि गयोश्चरति गोपुचर इत्यभियानम्य गोषु कुक्कुटाख्ये पक्षिविगेपे टेरित्यर्थः । तस्माज्जात्याख्यायामेवैतदुपपद्यत इति सत्यप्यभेदकले तत्रवेदं याचनि बहुवचनं विजेयम् ।। १०८,१०९।। इदानीमभेदक यसङ्गपाया समयामिपा मवाद भेदेन कृती स्मम्पोपदर्शन • मितिदभिधातुं नोपार्वमुपश्यने- वृत्ती यो युक्तरदायो वरणादिपु शिष्यते । अर्दकन्वमहयायां गोदी तत्र न सिध्यति ॥ ११ ॥ 'दपि युक्तवद् व्यक्तिवचने (१-२-५१) इत्यत्र पक्षद्वयं सम्मान्यते । तथाहि--- यहा व्यक्तिचनने रिसाहचे कयेते, तदा लान्तरक्षणाय- तद्धितता विभक्तिनिवृत्तावप्यर्थनिवृत्तंग्भावाद् वृतम्य ये व्यक्तिवचने तयोरति देश इत्ययं पक्ष. | यदा पुनरीकियोतन, गन्दा व्यक्तिः, वचनभप्येकदेश- लोपादेफरचनादि विवक्षितं, तटा तम्य वृत्तापदर्शनाद् प्रागदत्यपेक्षावम्यायां ये व्यायचेन तोंडघऽयनीनेटमा इत्यय पक्षः। तत्र शम्मन् पक्षे गोदयोरदूर- मो मामो गोदी माम इति न सि-यति । यम्माद् इत्तापुरमर्जनम्यामेदेकन्व- सझ्या प्रादुर्भग्नीन्युक्तम् । तद्गतम्बर च सद्समालागम्याथम्यातिदेश इति द्विन्नम्यागानिदेशाभावाद् द्विवचनं न स्यात् । यदुवचनं तु पयाग इत्यादी जात्याध्य सिध्यति ।। ११० ॥ १. 'रिप्लग, पाट ·५८ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये अथ द्वितीय पक्षः, तत्राप्याह- प्राग्वृत्तेयुक्तपदावे पष्ठी भेदाश्रया भवेत् । वृत्तौ सहयाविशेषाणां त्यागाद् भेदो निवर्तते ॥ १११॥ गोदयोरदूरभवो ग्राम इत्यत्र वाक्ये दृष्टा व्यतिरेकनिबन्धना पष्ठीति सा वृत्तावपि स्यात्, अतिदेशात् । भेदम्याभेदैकत्वेऽपि गोदावित्यत्र 'पष्ठ्यपि हि वचन- मित्युक्तं भाप्ये । अन्न परिहारः पक्षान्तराश्रयेणोक्तः 'वृत्तस्य ये लिइससये ते अतिदेक्ष्येते' इति । तद् व्याचष्टे---- वृत्तौ सयेत्यादिना । युक्तस्य प्रत्यया- थेन सम्बद्धस्य प्रकृत्यर्थस्योपसर्जनस्य सङ्ख्याभेदानां हागाद् वृत्तावयं विभागो नास्तीत्यमेदैकत्वसङ्ख्यामानाश्रयं कार्यमतिदिश्यते, न षष्ठी व्यतिरेकनिबन्धने- त्यर्थः । एतदनन्तरं कचिद् भाप्यमस्ति 'प्रागपि वृत्तेचे लिङ्गसङ्खये, ते अति- दिश्यते । पष्ठी न भवति सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशादिति । इह प्रकृत्यर्थ- सम्बन्धि यदेकवचनत्वादि सामान्यानुगतं वचनं, तदतिदिश्यते लबर्थे सङ्खया- न्तरयोगिन्यप्राप्तम् । तच्च यद्यपि विशेषद्वारेणैव प्रवर्तते, तथाप्यव्यभिचारी एक- वचनादयो विशेषा अतिदेशात् प्राप्नुवन्ति, न तु षष्ठी । सा व्यतिरेकनिबन्धने- त्यसति तस्मिन्न भवन्ती व्यभिचारिणी वचनसामान्यम्य । यथा वसिष्ठादयो ब्रामणस्य ।। १११ ॥ एवम्यान 'शस्य ये लिइसकथे, ते अतिदिश्यते' इत्यस्मिन्, पक्षेऽभेदैवत्वसयाया गोदी न सिध्यतीतीदमेव नौद्यमवशिष्यते । तत् समाधान पूर्वोत्तमेवाभेदैवत्वसहयालक्षणं तापदगुरदति- विद्यमानासु ससयासु केचित् सहयान्तरं विदुः । अभेदारुपमुपग्राहि वृत्तौ रायोपजायते ॥ ११२ ॥ केचिदिति । ये सर्पसङ्ख्यानां ससर्गरूपमभेदेकत्वं मन्यन्ते । अत्र हि वर्शनेऽभेदैकत्वं सर्वसहयाभेदाने स्वात्मनि स्वीकरोति । येषां तु तद्रूपेऽवयवे यादो वृत्तौ निवर्तते' इति मेदापोहलक्षणमभेदकत्वं, न तन्मठे सयाभेदस्वीकारो युज्यत इति सूचयति ॥ ११२ ॥ यतथ विद्यमानासु राहणावगेर्दकत्वगट्या गृती प्रादुर्भवति तदा गोदाविति सिध्यती- व्यासारं याति भेदारस्पैस्तन खरखयः कचित् । आत्मा भेदानपेक्षोऽस्य कचिदेति निमित्तताम् ॥ ११३ ।। १. 'रोदेक' प. पाठः ३. त्' गए. पाठः, ४. 'ग, ५ 'दोऽनपैक्षास्य' प. पाठः. साद- २. 'या' ग, पाठः ·वृत्तिममुद्देशः । तदित्यनुगतभेटमभेदावं कचिदन्नतद्वित्लादिमुम्वेनोपयुज्यते, यत्र मैदानामाविर्भावहेतुरन्ति । चित् तु व्यपगतभेदमभिन्नेन स्वरूपेणोपयुज्यते, यत्र भेदहेतुर्नास्ति ।। ११३ ॥ अनवोदाहरणमाद- दास्याः पतिरिति व्यक्तो गोदानिति च दृश्यते । व्यापारभेदः सङ्ख्यायास्तस्मादेवं व्यवस्थितः ।। ११४ ॥ पत्युराकोशप्रतिपादनाय ढासी सम्बन्धितयोपाचेति तावन्मात्रम्य विव- क्षितत्वाद् द्वित्साहुलानादर इत्यभटकन्यमसयाया. म्वरूपेणात्र व्यापारी व्यक्ती निश्चित । गोदाविति तु गोदद्वयसामीप्यं विवक्षित प्रामस्यैकवचनत्वाद् गोदो ग्राम इति न प्रनीयत इत्यन्तर्गतद्विस्वाश्रयेणाभदकत्वमट्सयाया व्यापारोन निश्चितः । तथाच वृत्त्ययम्यागतन्नि सहयातिदेगेऽपि सम्भवन्ती द्वित्वादिका सङ्ख्या लगर्थे युज्यतेऽतिदेष्टुम् । अन्यत्रापि चायं सङ्ख्याधर्मो दृष्टः । तद्यथा--- विंशतिमङ्ख्या दगद्वर्गद्वयारब्धापि न द्वित्वेन मत्र्यापारा; अपिल्वभेदेनैव म्वधर्मण विंशतिगान इति । विशती इति तु विंशतिपचये विवक्षिते एकोप । द्वौ त्रय इति तु चार्दिका मट्या स्वरूपाभेटेऽपि सङ्कवेयाश्रयभेदोपादानेन एवमभेदैरुन्यमहयायामपि को विगेयो विषयभेदेन भेदाभेदोपादाने । न च सहयासु सयान्तराभावादभेदैकत्वमङ्गमाया सहयान्तरामम्भन इति वाच्यम् । असत्यपि सहयान्तरयोगे मयाना सद्यान्त गम्य दर्शनान् । तद्यथा--- पुत्रा इति । अत्रोचरमसयाया पूर्वमट्यानुप्रवेगादेकत्यद्वित्वादावरिषेण प्रश्नो भाति । तथाच प्रतिश्चन दृश्यते. -परो द्वी बहब इति । एवमभेदकत्व- सहयायामपि समयान्तराण्यन्तर्भरन्ति, तथाच निमिरमाद्भवन्ति । अन्य- यात्यन्तमसत्त्वे कथमुद्भवः । सा चेयं मर्वमट्यासामान्यभूना राजपुरुष इत्यादी पर्जना समोरमहा १ मामान्य दि सार्थमुपसर्गलप्लान्या स्वभावात् ॥ ११४ ॥ यो दिपुर बारा र दिनगम उरमर्जनार्यस्पयन अाद- यादीनां च द्विपुनादी यायो भेदो निवर्तते । विभक्तिवाच्यः स्वार्थत्वानिमित्तं त्वतिष्ठते ।। ११५ ।। -कति भरतः 'मम', २ १ ५ "दिप' प.पाठ.

·है प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये द्वयोः पुत्र इति विभक्तिवाच्यं द्वित्वं पूर्वमन्यदेव प्रातिपदिकार्थात् सम- थितम् । तदेव च वृत्तावभेदैक्त्वप्रादुर्भावानिवर्तते । प्रातिपदिकार्थभूतं तु नाप- गच्छति । अन्यथा निरर्थकत्वें प्रयोग एच न स्याद् द्विशब्दस्य । अस्ति च जहत्स्वार्थायामपि वृत्तायुपसजनार्थ इत्युक्तम् । एवं विपुत्र इत्यादौ याच्यम् ॥ ११५॥ पदि ताई स्यार्थी द्विन्य न निवर्तते, तदाभेर वसलमान नास्तारयाशझपाह द्वित्वोपसर्जने सद्दे द्विशब्दस्तत्र वर्तते । सोऽयमित्यभिसम्बन्धादुभशब्दे न तवथा ।। ११६ ।। वाक्येऽवयवप्राधान्यादुद्भूतभेदौ द्वावुच्यते । वृतौ तु समुदायसमुदा- यिनोरभेदाध्यारोपाद् द्वित्वगुणावच्छिन्न समुदाय एक इत्युपसर्जनार्थस्यात्रापि भेदो व्यावर्तते अभेदैकत्वप्रादुर्भायात् । तदेतद् समुदायगृत्तित्वमुभशब्दरिपये तेन प्रकारेण द्वित्वोपसर्जनत्वेन न सम्भवतीत्युभपुत्र इति न कदानिदपि भवति समास. । तथाहि. "उभयस्तस्य तुल्यार्थो वृत्ती नित्यं प्रयुज्यते ।" इत्यनन्तरमेव वक्ष्यति । उभानाहुरित्यादिम्तु प्रयोगो द्विदड्यादित्यात् साधु. । क्यमुमशब्दो द्विपर्यायोऽपि तद्वद् वृत्तौ सङ्घ नाभिधत्त इति चेत्, शब्दशक्ति- स्यामाव्यादिति भूमः । तथाच वार्तिकम् – 'अन्यामावो द्विवचनाधिपय- स्वात् । उभयोऽन्यत्रेति ॥ ११६ ॥ तदेतदाह- उभयस्तस्य तुल्यार्थी वृत्ती नित्यं प्रयुज्यते । सूत्रेऽपि नित्यग्रहणं तदर्थमभिधीयते ॥ ११७॥ उमयपुत्रः उभयथा उभयत इत्यादी विपदे उमशब्दममानार्य उमय- 'शम्यः प्रयुज्यते । सेहि द्वित्वापसर्जन सामभिधातुं समर्थो नोमान्दः । तयाच यस्त्वमेदारयेण तुल्यार्थत्यं, नाभिधान्यापाराश्रयेण, उभाविति -भेदम्पेण प्रतिपादना, उभय इत्यवयविरपेण । 'उभादुदाणे नित्यम्' (५-२-४४) हन्यत्र स्त्रे निन्यमरणमेतदर्थम् । द्वित्वोपमर्जनममुदायाभिधानशक्तिविरहगुमशब्दस्य झापयिनुमित्यर्थः । उभगन्दोमयागची, प्रत्ययान्तरं चायनिया पक्षे १. ''ग... पाठ, ·" वृत्तिसमुद्देश । तयपोआप्ती तेन सह विकल्पनिवृत्त्यर्थ नित्यग्रहण नोपयुज्यते । उभशब्द सङ्ख्यावाची तयवादेशश्चायन् इत्यत्रापि पक्षेऽस्वरितत्वादेव विकल्पनिवृत्ती नित्यग्रहण, वृत्तिविषये नित्यमयनेत्युक्तययोजनमेव । मनोभमन व्यवश्व सङ्घोऽमिघीयते, येनोमयशब्देनापि तथेति तुल्यार्थताया विकल्प म्यादिति नित्यग्रहणम् । शब्दशक्तिम्वाभाव्यात् समुदायम्याभिधान झुभयशब्देनेति न्याया नुवाद सूत्रे नित्यमहणनं ॥ ११७॥ "असत्या त्वभिधानशकी द्विवचनगन्विपये प्रयुज्यत एवाभाद इत्याह- आपि के चापरार्थत्यानाभेद उपजायते । उभे इति ततः खार्थे भेदवृत्तिः प्रयुज्यते ॥ ११८ ।। स्वीवृत्ते प्रातिपदिसद् स्वार्थे टयम् , एव कुत्सितादिद्योतने स्वार्थ के इति तत्र प्रत्ययार्थ गुणभावानापचेरभेदेऽनुपनाते म्वतन्ने बार्थे भेदे वर्तमान प्रयोगाहोऽयमुमशब्द उभे उमक इति । अम्बार्थिके तु प्रत्यये उत्तरपदे च पारा या॑त् प्रधानार्थेका भावाद् उद्भूतभेदता । स्वार्थाऽन्य हीयत इति तत्रास्य प्रयोगो न्याय्य ॥ १९८॥ यदा तहिं निमामित्र प्रयाविशपगपक्ष तदा तन प्रकल्यर्थव्यतिरिक विशपणापोपादायमानो न स्वार्थ प्रयुक्त रयादनि वय ततामा दप्रयोग इवाशरद-- 'स्त्रीत्वाभिधानपक्षेऽपि गुणमानविपर्ययः । स्वभावादपरार्थत्वात् सत्र मेदो न हीयते ॥ ११९ ।। गार्थ्यादी मकृत्यों गुणमत , प्रत्ययार्थ प्रधान प्रतीयते । स्त्रीप्रत्ययान्तेषु तु प्रत्ययार्थपक्षेऽपि स्त्रीत्वनिशिष्ट द्रव्यमत्राभिधीयते, शब्दशक्तिम्याभायात् । नहि शब्दानामदेिवान शक्यते कर्तुम् । शास्त्रप्रक्रियाभेदेऽपि सैविकम्य स्थित- लक्षणस्यार्थत्याभेदात् । तम्मादुझे इत्यत्र भेदो न निवर्तते परार्थत्वाभावात् ॥ ११९॥ दत एव. सम्माद् द्विवचनावापश्यामयोऽन्यत्र दृश्यते । प्रत्ययं तयपं हित्या नास्त्युत्तरपदै पुनः ।। १२० ॥ द्विवचनगविषय भशब्द उक्त । टापि च नान्यत्र द्विवचनात् । अनान्यत्र तु प्रत्यये चरपदे नोभान्दो नाम्नि । अपितु तत्समानार्थ 'म् । सन्या', २ भभ पाठ ३ ·प्रकीर्णकपकाशसमेते वाक्यपदीये उभयशब्दः । तयपि तु प्रकृतित्वेनोमादित्युपादानसामर्थ्यात् तत्रैका भावविषये- ऽप्युगशब्दः प्रयुज्यते । उभाहस्त्यादयस्तु द्विदण्ड्यादर्य । तत्र चशब्दशक्ति- स्वाभाज्यादेवोभशब्दः समुदायरूपेणार्थमाचष्टे द्विशब्दवत् ।। १२० ॥ तदेवमभेदैकत्वसङ्ख्याया प्रसझायातं विदिन्नितिम् । इदं त्वर चोद्यते- "ईदैद् द्विवचनं प्रगृह्यम्' (१-१-११) इलर वार्तिरेऽभिहितम् – 'ईद्राद्यन्तं द्विवचनान्त- मिति चेल्लुकि प्रतिषेध' इति । कुमार्योरगारं कुमार्यगारमिति धुत्वेदाद्यन्तं प्रत्ययलक्षणेन च द्विवचनान्तमिति प्रगृह्यसज्ञाप्रसङ्गथोदित । स नोपपद्यते, वृत्तावभेदेकरवसङ्ख्याभ्युपगमे द्विवचनान्तस्य समासाभावादित्याह प्राप्तिः प्रगृह्यसंज्ञाया न स्यात् प्रत्ययलक्षणात् । कुमार्यगारे न ह्यस्ति समासो वचनान्तरे ॥ १२१॥ व्याख्यातार्थः श्लोकः ॥ १२१ ।। अन्यदपि चोदयितुमाह एकद्वयोर्यादीनां विभापा लुङ् न कल्पते । यौष्माकस्तावकश्चेति भेदाभावान्न सिध्यति ॥ १२२ ॥ 'यादीनामेकस्य द्वयोर्वा तत्पुरुषे षष्ठ्या उपसङ्खयानमिति पक्षे लुगुक्तो वाक्यकारेण । गाय॑स्य कुलं गार्ग्यकुल गर्गकुलमिति वा, गार्ययोः कुलं गाये- कुलं गर्गकुलमिति वेति प्रयोगसिद्धयर्थम् । स चाभेदैकत्वाभ्युपगमे द्विवचनान्ताना समासाभावादेकवचनस्यापि यादिप्रतिपक्षस्याभावाद् विरुध्यते। तथा सूत्रकारमते- नाप्यभेदैकत्वं विरुध्यते । तथाहि - 'तवकममकावेकवचने' (४-३-३) इति युष्माकासाकबाधकावेकवचने विदधात्यादेशौ । ततश्च यौष्माक इति वृत्ती द्वित्वादि मन्यते । तावक इत्येकत्वं द्वित्वादिप्रतिपक्षमिति कथमभेदैकत्वं स्यात् ॥ १२२ ॥ किच्च, दृष्टो गार्ग्यतरे भेदस्तथा गर्गतरा इति । युष्मत्पिता त्वत्पितेति तथादेशौ व्यवस्थितौ ॥ १२३ ।। बहुषु 'योश्च' (२-४-६४) इति लुम्विधानाद् गार्ग्यतर इति प्रत्यय- श्रुतौ नियतं द्वित्वैकत्वे प्रतीयेते, गर्गतरा इति च बहुत्वमिति कथं वृत्ताव - दैकत्वप्रादुर्भावः । तथा प्रत्ययोत्तरपदयोः 'त्वमावेकवचने' (७-२-९७) इति २. 'द्वितीयादि' छ, 'यादि' प. पाठा, ३. न्च, पाठा, . 'ग, पाठः, . १. 'याच' ग., पाठ ·. वृत्तिसमुद्देशः । वचनाद् त्वत्पिता मत्पितेत्येकत्यं प्रतीयते । युष्मपिता अस्मत्सिता इति तु द्वित्वबहुत्वावगतिरिति । सर्वमेतत् वृत्तावभेदैकत्वाभ्युपगमे विरुध्यते ॥ १२३ ।। अब प्रतिविधीयते- उपाधिभूता या सह्वया प्रकृती समवस्थिता । आदेशैः संज्ञया वापि विमवत्या व्यज्यते बिना ॥ १२४ ॥ विद्यमानासु ससयासु तत्संमर्गमय्यभेदकत्वसङ्ख्या प्रादुर्भवतीत्युक्तम् । तथाच यत्र सङ्ख्याविशेषनिवन्धनमस्ति, तत्रासौ प्रतीयत एवेत्युपसर्जनपदविपये या प्रकृतिः प्रातिपदिकं तद्विपये तदर्थस्यावच्छेदकत्येन या मेदसड़या समवेता, सा प्रगृह्यसंज्ञापवृत्त्या कुमार्यगारमित्यत्र प्रतीयत एव । यदि पत्र प्रगृह्यसंज्ञा स्यात् , तदा प्रकृतिभावे सति द्वित्वमुपसर्जनार्थस्यावगम्येत, द्विवचनान्तस्य प्रगृह्यसंज्ञाविधानात् । एवं तावकम्त्यत्पिनेत्यादावप्यादेशादेकवचने विहिताद विशेषाद् विशेषावगतिः । उपसर्जनम्य हि प्रातिपदिकस्यापि चैकत्वसङ्ख्या- स्वीकारसामध्येऽपि विशेपाभिव्यक्ती नास्ति सामर्थ्य मिति तत्र विभक्ति सहाय- मपेक्षते । एवमादेशाद्यपीति । अत एच केचित् प्रकृतिरिव प्रकृतिविशेषसङ्ख्यायाः अभेदकत्वसङ्ख्या, ततोऽस्या उद्भवादिति तत्रैकात्म्येनावस्थिता सोपसर्जनपदेन शक्तिप्रतिघातादप्रकाशिता विभक्त्येवादेशः प्रकाश्यत इति ब्याचक्षते । गर्ग- कुलादी चैकद्वयोरपि लगादेशः प्रकरणाद् विशेपावसायो भविष्यति । अनारम्भे तु लको बहुप्वेव लुम्विधानाद् गर्गकुलमित्येकत्वद्वित्वप्रतीतिर्नेव स्यात् । बहुपु तु लगपत्ये नियमार्थमवश्यारम्भणीयः । एवं युप्मत्पितेत्याठी प्रकरणाद् द्वित्व- बहुत्वनियमावधारणं, गार्ग्यकुलमित्यादौ च । इत्थं च कृत्वा 'द्विवचनबहुवचना- न्तानामसमास' इति नेदं वचनं सम्मति, विशेषावगमे समासप्रवृत्तेः । राज- पुरुषादौ तु विशेपावगमनिवन्धनामावाद् वृत्तिपदमन्वाख्यातुं प्रक्रियायां सदृशस्य वाक्यस्य कल्पनादेकवचनान्तानामेव तद्युमिति न्यायसिद्धार्थानुवादोऽयमत्र । यत्र तु द्वित्वाधभिव्यक्तिसम्मयः, तत्र समासप्रकृती प्रक्रियावाक्ये कुमार्योरगार- मित्याढावुपादीयत एव द्विवचनादीति न कश्चिद् विरोधः ॥ १२ ॥ अनेनैव च न्यायेनेदार सिद्धमिसाह - शौपिके मासबाते च परिमाणं स्वभावतः । उपाधिभूतामाश्रित्य सहयों भेदेन वर्तते ॥ १२५ ॥ १. 'म्यते तद्धि', २. 'पा' घ, पाठः, ३. 'क्य, पाठः, ४. 'नान्तमे' ग..पाठः, ५. 'ख्या'य. पाठ, ·. प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये शूर्पण क्रीतो मासो जालस्य ; शौर्पिको, मासजात. इत्यत्रा यद्यभेदैकत्व- सङ्ख्या स्वात्मान्तर्गतसङ्ख्याविशेषानुपादानेन वर्तत, तदा अनियतसङ्ख्यत्वे विशेषणस्य क्रीतजातयोनियतमूल्यावगमो वयोविशेपावगतिश्च न स्यात् । परि- च्छेदार्थ च शौर्पिकादयः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । तत्र च मूलगाधाया अत्याय्यत्वात् प्रयोगस्वभावादर्थानामात्मभूतं प्राथमकल्पिकं चैकत्वं सड्याभेदं प्रातिपदिकार्था- वरोद्रका उपादाय परिमाणं वृत्तिमनुभवति ॥ १२५ ॥ एतदेवाहू- वयस्विनि परिच्छेदः क्रीते चापि न गम्यते । इष्टो भेदाते तन्त्र परिमाणमनर्थकम् ॥ १२६ ॥ इष्टोऽभिमतः परिच्छेदो भेदमेकत्यसयालक्षणमन्तरेण क्रीतजातयोर्न गम्यत इति तत्रैकत्वानुपादाने शूमिासयोः प्रयोगो निफल: स्यात् । ननु चात्र अशूर्पव्यावृत्तये सप्तरात्रादिव्यवच्छेदाय च प्रयोगस्य साफल्यं स्यात् । नैतदस्ति । अनियतसङ्ख्यत्वे परिमाणस्य परिमेयविशेपो नावधार्यते । तद्विशेपावधारणायैव च प्रयोगः परिमाणशब्दानाम् । ते च स्वभावादेव परिच्छिनरूपार्थाभिधायिनः । ततब्ध प्रयोगप्रामाण्यादुपसर्जनार्थस्यैकत्वविशिष्टस्यात्रावगतिः, परिमाणशब्दैरक्त- परिमाणस्यार्थाभिधानात् ।। १२६ ॥ अत एक, भिन्नस्याभेदवचनात् प्रस्थादिभ्यः शसो विधिः । तद्धर्मत्वादभेदात् तु घटादिभ्यो न दृश्यते ।। १२७ ।। सत्यैकवचनाद् वीप्सायां शसो विधानेऽन्वर्थत्वादेकवचनशब्दस्य प्रातिपदिकादेकत्वसङ्ख्यावच्छिन्नार्थाभिधायिनः शस् न त्वेकवचनान्तात् । एवञ्च वृत्तौ भिन्नस्य द्वन्यस्य, न तु जातेः अभेदो यदेकत्वं तस्याभिधानात् परिमाण- शब्देभ्यः प्रस्थादिभ्य. शस्प्रत्ययो भवति । ते हि शब्दशतिस्वाभान्यादेकत्व- सङ्ख्यापरिच्छिन्नं स्वार्थमाचक्षत इति तद्धर्गत्वाद् उक्तपरिगाणार्थाभिधायित्वाद् घृतावमेकत्वप्रादुर्भावेऽप्येकत्वावगनाच्छसुत्पत्तिः, प्रस्थशो ददाति, खारींशो दर्दीतीति । घटादिशब्देभ्यस्तु न भवति शस् ! ते हि जातिशब्दाः । तथाच जात्यभेदादभेदैकत्वसङ्ख्यायोग इति न ते मिन्नस्य द्रव्यस्याभेदमभिदधति, १. 'तते. ते घ पाठ २. ३ 'प्रगल, पाठः ५ 'पछि', 'य प्रग पाठ. ६. 'दाति' प. पाठ..

·, वृत्तिममुद्देशः । अपितु जातेः । सा च व्यक्तिभेदेऽपि स्थितेत्यनियनमख्याश्रयजातिवाचित्वे घटादिशब्दानां वृत्तौ नियमेन व्यत्येकालान्तर्भावनाशक्तत्यान्नकार्थाभिधाननिर्मितः प्रत्ययः । भिग्रहणं चात्र प्रयोगानुपरणार्थम् । घटशो ददाति इति प्रयोगो न दृश्यते । यत्र तु जातिगन्दानामपि व्यक्तिविशेषप्रन्यायनपरतया प्रयोगः, तंत्र- फत्वाद्यवगमदर्शनाद् भवत्येव शस । तद् यथा - -'यो वा इमां याचं वर्णशः पदश अक्षरगो वापि दधाति, स आर्खिजीनो भवति' इति । अत्र हि वर्ण- समुदायरूपन्चात् पदम्य वर्गेभ्यो भेदेन निर्देशसामादेकव्यक्तिविवना निश्ची- यते । तदेवमभेदकत्वसह्याभ्युपगमे यो विरोध उद्भावितः, स निगारितः । सर्वसत्याभेदसमर्गस्वभावायां तम्यां यथानिवन्धनं विशेषाविर्भावनस्योपपत्वे- रिति युक्तिसिद्धत्वादेतदनुसारेण मूत्रवात्तिकवचनानि गगयितव्यानि ॥ १२७ ॥ इदानीं 'त पेऽवयवे वृत्ती संग्यामंदी निबर्नत इति ये भै सपादलक्षणामभेदकत्व- संख्या मन्यन्ते, तन्मतेऽपि विरोधपरिहारायौपामते- श्रूयते वचनं यत्र भावस्तत्र विशिष्यते । निवर्तते यद् वचनं तस्य भायो न विद्यते ॥ १२८ ॥ यत्र वाक्ये एकवचनादि श्रूयते, तत्र भावः मस्यालक्षणो धर्मो विशि- प्यते, अन्यस्माद् ब्यावृत्तो विशिष्टोऽवसीयते । यत्तु धृताचेकवचनादि नित्र- ततेऽपैति, तस्य भावः स एव संख्यालक्षणो धर्म प्रत्याय्यो न विद्यते नास्ति । तदमावादेव हि तत्र तद्वचनस्य निवृत्तिः ॥ १२८ ॥ मेव तु स्वाभानिमी कान्यायायते प्रत्ययललाप्रसिद्धय इलाह- कार्य मत्ताश्रयं शास्त्रादप्रवृत्तिरदर्शनम् । पाक्ये दृष्टं यदन्यन्तममारस्तस्य वृत्तिषु ॥ १२९ ।। इह वृत्ती विभक्तीनाम् अर्धामायादवाचिरनुत्पीच, प्रागमाव एवा- दर्शनम् । सदाश्रित्य प्रत्ययमताश्रय कार्य शान्वान् ‘प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्' (१-१-६२) इत्यन्मात् प्रतयितुं लक्ठानमारभ्यत । तवतादिरादेश प्रगृह्य- संज्ञा च सति प्रत्ययेऽनुशिष्टता संग्व्यापिशेपाभावादसति प्रत्यये न स्यादिति प्रक्रियाया प्रत्यय उत्क्यो । नम्य प्रसतम्याननं लुगिति प्रययलक्षणेन १. 'ग' ग.प. . - घ पाठ.

·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये तत्सिद्धिः । कथमप्रवृत्तिः प्रागभावोऽदर्शनमिति चे, वाक्ये दृष्टस्य वृत्तावदर्श- नाद् वचनस्य। वृत्तिवाक्ययोर्हि शब्दान्तरत्वेनात्यन्तं भेदादर्थाभावादेवाप्रवर्तनं वृत्तौ वचनस्य, न तु प्रध्वंसागाव इत्यर्थः ॥ १२९ ।। यद्येवं सुपामनुत्पादनाद् वचनविशेषाश्रया विधय प्रत्ययलक्षणेनापि कथं लभ्यन्त - इत्यत आह- 4. । संज्ञाविषयभेदार्थ प्रसक्तादर्शनं स्मृतम् । भूयमाणं तु वचनं विशिष्टमुपलभ्यते ॥ १३० ॥ सर्वस्य प्रत्ययस्य स्वविपयादन्यत्रोत्यन्तादर्शनमित्यतिप्रसङ्गनिवारणाय लोपसंज्ञायां विषयनियमार्थ 'सिद्धं तु प्रसक्तादर्शनस्य लोपसंज्ञित्वादि'त्युक्तम् । यद्यपि,चानार्थाभावाच्छास्त्रीयापि नास्ति प्राप्तिः, तथापि स्वाभाविक एवाप्रयोगो . लुका ज्ञाप्यते । न हि संभवदर्थः शब्दः शक्यते वचनेन निवर्तयितुम् । अमा- स्यनुमानमेव हि बाधा । एवञ्च लुक्छास्त्रेणैवान प्रसक्तेराख्यानात् प्रक्रियायां सुप उत्पन्ना निवर्त्यन्ते । प्रयोगसमवायिनि हि वाक्ये श्रूयन्ते नियताः सुपः । तच्चान्यदेव वृत्तेः । तत्सदृशं तु प्रक्रियावाक्यं वृत्तिप्रकृतिमूतं कल्प्यते । तत्र च सुपः प्रयोगसमवायिवाक्यानुसारेणैव कल्प्यन्ते । तथाच तत्र प्रक्रियावाक्ये विशिष्टमेव वचनं श्रूयते । तत्र हि यदुपलभ्यते वचनं तच्छ्रुतत्वादेव विशिष्टं विज्ञायते । ततश्च कारणानुरूपत्वात् कार्यस्य धृत्तावपि लुका ज्ञाप्यमानं विशिष्ट- मेव वचनं प्रत्ययलक्षणेन स्वकार्य मयुक्ते इति राजपुरुपादौ वचनविशेषकार्य- स्याभावाद् वचनमात्राश्रयं नलोपादिकार्य प्रवर्तते । तथाच तत्र भूतपूर्वो वचन- भेदो नावगम्यत इति संख्याविशेषावगमाभावः। तवकादयस्त्वादेशाः प्रगृह्य- संज्ञा च प्रत्ययलक्षणकार्य वचनविशेषप्रतिबद्धमिति तत्र वचनभेदस्य भूतपूर्वस्या- वगमाद् भवति तन्निबन्धन. संख्याविशेपावसायः । 'श्रूयते वचनं यत्र भावस्तत्र विशिष्यत' इति वचनभेदनिबन्धनो हि संख्याभेदावगमः । स चात्रादेशादिना- नुमितसन्निधान इति कथं स्ववाच्यं न प्रत्याययेदित्यर्थः । तदेवं पूर्वमादेशादे- रेवाभेदैकत्यसंख्यान्तर्भूतस्य संख्याविशेपस्या गम इति समर्थितम् । इह त्वस- त्यपि संख्याविशेषान्तर्भावेऽभेदैकत्वसंख्यायामादेशादिना विशिष्टप्रकृत्यानुमाने स्ववाचकद्वारेणैव संख्याभेदप्रतिपचिरिति भेदः ॥ १३० ।। १. 'स्य वि', २, नास्त्यद' घ पाठ.

·वृत्तिममुद्देशः। अपतु दर्शने दोपमाह- अभावो वा लुको यन्न रूपवान् या विधीयते । व्यभिचारानिमित्तस्य तत्रासाधुः प्रसज्यते ॥ १३१ ॥ प्रक्रियावास्ये यादृशं विशिष्ट वंचन, तादृश एत प्रमक्तन्य वृत्ती लुगि- स्युच्यते । तथाच यत्र लकोऽभावः 'पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य' (६-३-२) इत्या. दी, तत्र द्विस्वरहुत्वयोः म्तोकाभ्यां मुक्त. स्तोकेभ्यो मुक्त. इति प्रामोति । इप्यते च स्तोकान्मुक्त इत्येवेत्या एकवद्भावो वक्तव्य एव म्यात् । म चागि- प्य इत्युक्त इति विरोधः । एवं हि वृत्ती प्रतीयते ! स्तोकाभ्यां मुक्त इत्या- दो चैकत्वाख्यस्य वृत्तिनिमित्तम्य वचनान्तरश्रुती परित्यागाद् द्वित्वादापपशब्दोऽयं तोकान्मुक्त इति प्रामोति । तया रूपान् भावात्मकस्तरमाद्यादेशोऽप्येकार्थत्वे विधीयते । अन्वर्थो हि तत्रैकवचनशब्दः । तत्र यदि वृत्तौ मेदापोहलक्षणा दै- फत्वसंरक्ष्याम्युपगम्यते, उठो ट्यादिप्रतिपक्षमतम्यकत्वलश्मणाम्यादेगनिम्न्धनम्य वृत्ती परित्यागात् तवकादिम्तत्रासाधुरमयोगाई एव म्यात् ॥ १३१ ।। तम्मादयमन मतदयऽपि परमार्थरूम सिद्धान्त इलाह- मेदः संख्याविशेपो वा व्याख्यातो धृत्तिवाक्ययोः। सर्वत्रंब विशेषस्तु नानश्यातादृशो भवेत् ।। १३२ ।। किमनेन दुःसमर्थेनाभेदेकत्येनाभ्युपगतेन | शब्दानामभिधानशक्तयो हि विचित्राः । ता विशेषणानुसत्मशक्याः किञ्चिन्मामान्यमाश्रित्य जाप्यन्ते । तथा- च वृत्तावेकाधीमावरतं वाश्याद् विशेष दर्गगता भाष्यकारेण यः संख्यामेदा- वगमलक्षणो विशेषो वृतौ व्याख्यातो वाक्ये च भेटः संख्याविशेष इति, सोड- मेदेन वृत्तिपदानि प्रातिस्विरुभेदानाश्रयेणोपादाय योद्धयः । तथाहिन सर्वत्र वृत्तिपदे संख्याविरोपाप्रतीति., शौपिंकमासजाततारकानादौ विशेषप्रतीतेः । अस्ति तु राजपुरपाढावविशेष इत्येतायता याझ्या भिन्ना वृत्तिक्षिता भवत्येव । तथा क्रियावद् गुणवत् ममनायिकारणे द्रव्यमित्युत्ते गगनादीना कियारत्त्वा- भावेऽपि गुणादिभ्यो द्रव्यस्य भेदः सिध्यत्येव । तेषा कदाचिदपि क्रियावत्त्वा- भावात् । इत्यम्य तु कस्यचित् कदाचिन् तथानत्वात् । एवं वाक्ये सर्वत्रैव संख्यामेदप्रतीतेः क्षचिन् तद्रूपापि वृत्तिन्तनोऽन्या मरत्येव ज्ञापिता'। सर्व हि लक्षणं सामान्यनैन प्रवर्तते, प्रनित्यतयशवयन्चात् तत्प्रणयनम्य । देशकालम्बमा- २. यस्यै', 'यो विघ. पाठ ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेत वाक्यपदीये वभेदेन विचित्रत्वान्मात्राणां, विशेषतः शब्दानामभिधानशक्तिनियमस्यायोगा- दिति सति निबन्धने तावकीनादौ संख्याविशेषप्रतिपत्तिर्भयन्ती लक्षणव्यभिचाराय मप्रभवति, सामान्य लक्षणस्य प्रवृत्तेः । सकृत्प्रवृत्तावपि चरितार्थवादित्यर्थः । यथा च वृत्तौ संख्याविशेषः कचिन्न प्रतीयते, तथा लिगविशेषोऽपि । तलश्च कुक्कुट्यादीनामण्डादिपु पुंवद्भावो न वा अस्त्रीपूर्वपदस्य विवक्षितत्वात्' (सा० ६-३-४२) इति प्रत्याख्यातः ॥ १३२ ॥ तद्न्याचष्टे- जातेश्च भेदहेतुत्वान्न लिङ्गेन विशेष्यते । प्रधानं मृगदुग्धादौ गार्गीपुत्रे न स ऋमः ॥ १३३ ॥ मृगदुग्ध, कुक्कुटाण्डं, छागमांसमित्यादौ दुग्धादेरुत्तरपदार्थस्य प्रधान-- स्यावच्छेदाय मृगादिपूर्वपदार्थो विशेषणमुपादीयत इति जातिपरयां चोदनायां लिलविशेपस्याविवक्षेति मृगस्य दुग्धमित्यादिरेव विग्रहः । जात्यन्तरनिवृचिपरायां चोदनायां मृगादयः शब्दा नियतजातिवाचका निरस्तलिङ्गभेदा एवं प्रभवन्ति विवक्षितेनार्थेन प्रधानमवच्छेत्तुम् । तदेतदुच्यते-'अस्त्रीपूर्वपदस्य विवक्षितत्वा- दिति । अस्यर्थत्वे हि पूर्वपदस्य किमन्यजातिविवक्षाया स्यात् । तत्राण्डादीनां स्त्रीपुंससाधारण्यात् कुक्कुटल्याण्डं छागस्य मांसमिति कुक्कुटादिना विशेषणमन- र्थकमव्यभिचारात् । यदा वन्यजातिनिवृत्तिरेव विशेषणादवगम्यते, यदा तु मांसादेर्लघुतरत्वेनोपयोगविगेपार्थं स्त्रीलिङ्गेन पूर्वपदेन विशेषणमभिसंहितं, तदा वाक्यमेव भवति न समासः । ततो विशेषस्यानिश्चयात् । निवृत्ते हि स्त्रीप्रत्यये स्रीत्वस्यानभिव्यक्तः सैव सामान्यविवक्षा पुंवद्वचनेन सूच्यते । कचित् तु सर्व- थैव लिङ्गविशेषयोगो भवत्युपसर्जनार्थस्य । तद् यथा गार्गीपुत्रछागलीमूत्रमहिपी- मूत्रादिपु । पुत्रस्य हि निन्दाप्रशंसापरतया मूत्रविशेषस्य चार्थक्रियाभेदकारित्वात् लियैव विशेषणं युज्यते । तथाचैवमादौ न सानुपूर्वी या कुक्कुट्यादिषु । तन्त्र हि लिङ्गसामान्ययुक्तः पूर्वपदार्थः । अत एवादिशब्देनेवभूता जातिपरा एव कुक्कुटीप्रकारा अभिमताः । न तु यत्र व्यक्तिविवक्षा प्रयोजनवती गार्गीपुत्रादौ, तेऽपि गार्गीप्रभृतयोऽत्र गृह्यन्त इति प्रत्युदाहरणमत्रते भवन्ति । इत्यं च कृत्वा संख्याया इव लिङ्गस्यापि विषयनियमेन विवक्षाविवक्षे विज्ञेये ॥ १३३ ॥ . १. 'क' ग. घ. पाठ. 'मेरपाठ.. ३. 'इयो' घ, पाठ.

·. वृत्तिसमद्देशः । यतश्च जातिपरत्वे लिङ्गसंख्याभेदतिरोपीयते, अत एर, अमेदे लिगसंख्याभ्यां योगाच्छुक्ल पटा इति । प्रसक्ते शास्त्रमारब्धं सिद्धये लिङ्गसंख्ययोः ॥ १३४ ॥ इह पदावधिकेन्याख्याने पदान्तरानपेक्षया पदे संस्क्रियमाणे नियत- वाक्यगतविशेपानवधारणात् सामान्ये स्वार्थमाने लिङ्गसर्वनामनपुंसकयोगात सङ्ख्यासर्वनामा देकत्वयोगाच शुक्मिति पदे स्थिते, पटा इति पदान्तरसमन्वयो- पजनेऽप्यमिनिवृत्तस्यान्तरस्य संस्कारस्यानिवृतेः पटा इत्यसमन्धितार्थत्वादसमा- नाधिकरणेऽपि प्रयोगे प्राधे विशेषणानां चाजाते.' (१-२-५२) इति विशिष्ट- लिङ्गसङ्ख्यासिद्धयर्थमारभ्यते शास्त्रम् । लगन्तनिशेषणानां हि लमधसमानाधि- फरणत्वात् 'लपि युक्तबद्-' (१-२-५१) इत्यनेनैव लथगतलिइससययो सिद्धत्वाद् गुणपवनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानी'त्यस्मिन्नथें सूत्रमवस्थापित भाष्ये । विशेपणानां तैयुक्तस्येव व्यक्तिवचने भवत इति सूत्रार्थः ॥ १३४ ॥ तन विदशेपणशन्दैन सामान्यवाचिना गुण एल क्यागिधीयत इत्याह-- परार्थ शेपमा यो वृत्तिषु प्रतिपद्यते । गुणो विशेपणत्वेन स सूत्रे व्यपदिश्यते ।। १३५ ॥ भेदकं विशेषणमिति यद्यपि प्रतीतं, तथापीह परतन्त्रमानं विवक्षितम् । तथाहि-तद्धितग्रहणसंबद्धस्य युक्तरदित्यम्यानुवृत्तेस्तद्धितार्ययोग एकार्थी- भावे तद्धितवृत्तिषु योभाव. श्रूयते अन्यं तद्धितार्थमात्मोपधानेनोपकुर्वन् स गुणोऽत्र विशेषणमित्युक्त । स हि मतुल्लोपान्मत्यर्थीयाकारान्ततया वा द्रव्य- सामान्ये प्रक्रान्तम्तदाश्रितत्वेनात्यन्तयारतन्ध्या विशेषणम् । यस्तु व्यधिकरणः परस्य शुक्ल इति, स गुणमात्रप्रतिष्टो द्रव्येण विशेष्यमाणत्या विरोपणमेव न भवति । पुल्लिो च गणे एकत्र तम्य प्रथमत एव प्राप्तसंस्कारस्यान्न लिङ्गसङ्ख्या- भेदाकाङ्क्षा । द्रव्यरामानाधिकरणस्य तु द्रन्यसामान्ये नपुंसकैमल्लयोगिनि स्थितस्य द्रव्यविशेषलक्षणाश्रयधर्माकामिणो युक्ता विनिद्रव्यलिङ्गवचनपति- पचि. । तम्माद् गुणमुक्तवान् गुणयननः शुहादिरत्र सूने विशेषणमुच्यते । यद्यपि चास्य लुप्तप्रत्ययस्य विशेष्यवचनता, तथापि विशेप्यसामान्यचिन्वान् विदो- पाकाइशित्वात् तं प्रति विशेषणत्वं भवत्येव ।। १३५ ।। १. 'पाय' ठ, पाठ. 'ष्टलि' घ पाठ ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये वाक्यावधिक तर्धन्वाख्याने पदान्तरापेक्षया शुको गुगोऽस्य पटत्यास्तीत्युपक्रम एवं विशिष्टलिसंख्यासिद्धी किमर्थ सूनमित्याशङ्कयाह -- शब्दान्तरत्वाद् वाक्येपु विशेषा यद्यपि श्रुताः । वृत्तेरभिन्नरूपत्वात् तेषु वृत्तिन विद्यते ॥ १३६ ।। शुक्लो गुणोऽस्य पटस्यास्तीति यदिदं विशेषवाक्य, तम्मतुब्लोपान्मत्व- थीयाफारान्ततया वा या वृत्तिम्तस्या भिन्नरूपमेवेति प्रागेव प्रतिपादितम् । ततश्च वाक्यगता विशेषा वृत्तौ नान्तर्भवन्ति । अभिन्नरूपा हि वृत्ति पटादि- विशेपेवित्ति तस्य नियतवाक्यगतविशेपाभिव्यक्तिर्नाम्तीति सर्वथा सामान्यापेक्ष- मेव वृत्तिपदानुशासनमिति विशेपलिनसंख्यासियर्थमिदमारम्भणीयमेव सूत्रम् नन्वेवमपि नियाविशेषनिष्ठस्यैव सामान्यस्य प्रतिपाद्यत्यादनिर्धारितोऽपि विशेषो ' भविष्यायन्याख्याननिमित्तं, समन्वयान्यथानुपपत्त्या वा बहिरङ्गमप्याश्रयलिसंख्य प्रतीक्षि- प्यते। क्यमन्यथा सत्यपि बचने तत् सिध्येदित्याशयाह- रूपाच शब्दसंस्कारः सामान्यविषयो यतः । तस्मात्तदाश्रय लिङ्ग वचन च प्रसज्यते ॥ १३७ ।। सलिङ्गं च ससङ्कथं च ततो द्रव्याभिधायिना । सम्बध्यते पदं तत्र तयोभिन्ना श्रुतिर्भवेत् ॥ १३८ । इह योऽर्थः शब्दात् प्रतीयते, स एव संस्कारनिमित्तम् । अस्माच्च वृत्ति- पदादभिन्नरूपात्सर्वविशेषसाधारणाच्छ्रुतिसामान्यस्वभावादर्थसामान्य प्रतीयते, न तु विशेषः । तथाच विवक्षितस्यापि विशेषस्याप्रतीतस्यासत्समत्वात् सामान्य- निबन्धनमेवान्याख्यान युक्तमिति सामान्याश्ययोलिङ्गसङ्ख्ययो प्राप्तिः ॥ ॥ १३७, १३८॥ तयोश्चान्तरङ्गयो कृतयोर्विशेषसन्निधानेऽपि त्यागभावाद् व्यधिररणत्वादसंबन्धे पचनानुसारिणं प्रति प्राप्ते, भाविनो बहिरङ्गस्य वचनादाश्रयस्य ये । लिङ्गसवय गुणानां ते सूत्रेण प्रतिपादिते ॥ १३९ ।। वाक्ये पदाना भयोगयोगपद्याभावाद् भाविग्रहणमसमानकालताप्रतिपाद- नपरं, पूर्वप्रतिपादनेऽप्याश्रयम्य पदान्तरसंस्कारेऽनपेक्षणात् । अत एव बहिरङ्गत्व- मनपेक्षणादाश्रयस्याश्रितसंस्कारे । एवमपि वचनसामर्थ्याद् बहिरकोऽप्यर्थोऽओ- ·वृत्तिसमुद्देन । क्ष्यत इति विशिष्टरिङ्गमचनसिद्धि विशेषणाना---' (१-२५२) इति सूत्रा- रम्मात् ।। १३९ ।। यदा वाई प्रथमत एव वद्धिनवव्यत्व विशेव्यम्याभिविमित, तदा किं वचनेनेल्यन - विशेपत्तेरपि च रूपाभेदादलक्षितः। यस्माद् निशेपस्तेनात्र भेदकार्य न कल्पते ॥ १४० ।। विरक्षितेऽपि विगेरे वृत्तिपठस्य साधारण्याद् यदनग्धारण तम्य तत इत्यशब्दार्थोऽन्याराननिमित्त न भाति विशेप इत्युक्तमेवैतत् ॥ १४० ॥ ननु च सामा यस्य विशेषेषु प्रनिगनार पन्धन कार्य सामान्योपकमऽप्यभि धानेऽनिवार्य, निर्विषय सामान्यस्याभावादित्यागयाह--- विशेष एव सामान्यं निशेपा भिद्यते यतः । अभेदो हि निशेषाणामाश्रितो विनिर्तिकः ॥ १४१ ॥ इह व्यावृत्तिविशेपलक्षणम् । परम्पर न्यावर्तमाना हि विशेषा कथ्यन्ते । तथाच सामान्यमध्यभेदेनाश्रित विशेपाणा निवर्तकत्वाद् विगेपो माति । सामा- न्यविवक्षाया हि नियता विशेपा व्यापर्तिता भवन्ति । तत्र यथा नियतो विशेप समाश्रितो विशेषान्तर निवर्तयति, तथा सामान्यापि विशेषानिति सोऽपि विशेप । तदुक्त 'सामान्यमपि यथा विशेषम्तद्वदिति । एवञ्च पदान्तरानपेक्षे- ऽनुशासनेऽभेद सामान्यमानित भेटाना निर्तिकमिति कथ विशेषगतरिक्ष- सयाराम ॥ १४१॥ ननु चाभेदस्य भदनिकारणे तरसावुत्तरकाठ न सपयेन। सानुरूपभ ययजनन च तेवती न स्थादित्यारादयाह- यद् यदाश्रीयते तत्तदन्यस्य निनिर्तिकम् । मेदामेदविभागस्तु सामान्ये न निरूप्यते ॥ १४२॥ अन्यव्यवच्छेदपल शब्दप्रयोगम्य विशेपयत् सामान्यमपि नियत- विशेषत्र्यवच्छेदमाश्रित सा करोत्येति वीप्सया न्यपच्छेदक्त्व विशेपलक्षण सा- मान्यस्यापि योजितम् । एवमपि च सामान्य भेद् इति नोच्यते , सामान्या- न्तराधामपाकरणेन साश्रयेप्नुवृते । नाप्यभेद इति शक्यते निरूपयितु , नियतविशेषाणा सामान्यान्तगणा च व्यानर्तकत्यात् । इत्य च यथा गौरिति १ पिप पाठ २ 'पगाना नि ग घ पाल ·७२ . ४ प्रकीर्णप्रकाशसमेते वाक्यपदीये मुख्येऽर्थेऽन्वाख्यात सामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्त्या वाहीक गोत्वसमारोपेणाभि- धत्ते , तथा शुगदिशब्दा सामान्ये मुख्येऽर्थे सस्कृता विशेपै पदान्तरोपादाने सयुज्येरन्निति तयोभिन्ना थुतिर्भवेदिति बहिरङ्गाश्रयगतलिङ्गसख्यासिद्धयर्थ सूत्रमित्येव स्थितम् ॥ १४२ ॥ ननु च पदवाच्यानानागा वम्तनामिव न किचिद वयि रूप दृश्यते। तत् किमेपा सामायमित्याराड्याह--- अपोद्धारश्च सामान्यमिति तस्योपकारिणः । निमित्तारस्थमेवातस्तत् स्पधर्मेण गृह्यते ॥ १४३ ॥ यद्यपि स्थितलक्षणार्थविशेपनिपय घास्यमेन वाचक , तथापि तस्मात् ससर्गरूपात् पदानामपोद्रियमाणाना किञ्चिदर्थरेशलक्षण सामान्यमप्यपोद्धारानु- गुण वाक्यार्थानुगुण्येनापोद्धारात् तदुपफारि व्यवतिष्ठते । अपोभियते ससर्गात् पृथक्रियते इत्यपोद्धार सामान्यमिति । एवमपोद्रियगाणत्वेन तस्य सामान्य- स्योपकारिणो वाक्यार्थभूतविशेषावगमोपायभूतस्येत्यर्थ । केवलाद्ध्यपोद्धृतात् पदादर्थसामान्यविपया प्रतिमा जायत इति तद्विषय सामान्य न विशेष । तथाहि निमिते साका रूपेऽस्थितिर्यस्य , न विशेषात्मनि , तत् स्वेनाली- येन स्वभावेन निश्चीयते न भेदरूपेण, तस्यानियतस्योपप्लवात् । अतश्च न विशेपलिङ्गसख्याभ्या समध्यते पदार्थ ।। १४३ ॥ ननु च नियतवाक्यगतन्वात् पदानामपोद्धारेऽपि पदाभिधया विशेपा एवेति किमन्यत् सामान्य स्यादित्याशङ्कयाह- अनिर्धारितधर्मत्वाद् भेदा एव निकल्पिताः । निमित्तैर्व्यपदिश्यन्ते सामान्याख्याविशेपिताः ॥ १४४ ।। पदाना विशेपाभिधानासामर्थ्यादनवगतनियतविशेषरूपा भेदा एव तेभ्य प्रतीयमाना सामान्यमित्यनया सज्ञया कल्पनया व्यवस्थापिता विशेपसमाख्यया । यतश्च जातिगुणक्रियालक्षणेनिमित्तैरुपाधिभिरवच्छिन्ना गौ शुको गच्छतीत्यादिरूपेण ते व्यपदिश्यन्ते , ततो भेदा एवैवरूपा इति निश्ची- यन्ते । यद्यपि हि पदेया॑वृत्तरूपोऽर्थो नाभिधीयले , तथाप्युपाधिरूपोपधानेना- र्थाभिधानाद् भेदा एवाभिहिता , निरुपाये सर्वतो न्यावृचस्यान्यवहार्यत्वात् दूरावपि रूपमात्रेण व्यक्तो नैनावसीयते । तस्मात् सर्वस्या वृचे प्रतीतेर्भेद- 'वे ४ पाठ . २ मे तत्प पाठ पाठ ह 'स्या प्रउ पाठ ·तस्य माध्ये । वृत्तिममुद्देश । निष्ठत्यात् पदार्थांना विशेषस्य पदान्तरगम्यम्यानामादनमात्रात् प्रतीति सामा- न्यस्येति व्यवस्थाप्यते । तत्वदृष्टया तु तद्वास्योपादानन्य विशेपस्यानासाद- नादानराहणाञ्च विप्लुनम्पबादमत्यैव पदार्थाना प्रतीति । उपायमात्र तु सा वाक्यार्थप्रतीताविति निर्णीतचरमेतत् ॥ १४४ ॥ तदेव विशषणानमिन्यारम्भ समर्थिन । बाभाविकमनदिन्यव प्रत्याग्व्यानमुक्तम् । तदपपादयितुमाह- यदा तु व्यपदिश्येते लिङ्गसंख्ये स्वभानतः । प्रयोगेष्वेन साधुत्वं वास्ये प्ररम्यते तदा ॥ १४५ ॥ प्रयोगेप्चेर प्रयु यमानेवेर पदान्तरेषु वाग्यस्थाना वाक्यावधिकमन्वा- ख्यान यदा प्रस्तूयते, तदोपक्रम एवाश्रयविशेपसामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्त्या सोऽयमिन्यभिसमन्यातुक्कादीना विशेषलिगमल्यायोग इति म्वामाविकमेतदि- त्युच्यते । अत्र हि ढहने नास्त्येतद्रूपाभेदादरक्षितो विशेर्पे । न चाप्यन्तरगनहि- रनमाव कश्चित् , उपक्रम एनाश्रयनिशेपम्यापेक्षितल्यात् । तथाचान्तरङ्गेऽर्थसामा- न्ये मम्कारो न पर्वसम्यति । तदेव पूर्व विच्छेदोपरमेऽन्वाख्याने गुणगुणिनो- भैदमाश्रित्य तद्धितप्रयोगे सन्याश्रयमामान्ये वृत्तेरन्तरको लिङ्गमस्यासर्वनामयोग उक्त । इदानीं तु मोऽयमिति सरन्याश्रयेणाभेदमाश्रित्य प्रथमत एवं नियतवा- क्योपात्तविशेषवृतिता कथिता । तथाचात्र भेदसमन्धामानान्मतुपो लुगमारो वा न विधीयत इति नाम्त्यभिन्नम्यान्व वृत्ते , भेदसमन्भविवक्षायामेव तद्विधानात् ॥ ॥ १४५॥ मन्वयमभदविश्व न्याया। अन्यथा यया भदमरधे गुगवचनभ्यो मनुपा लम् विधीयते , तथा जात्याप याग विवकिा नानिदेभ्योऽपि क्स्मात् सन विधीयत इत्याराहप नातिगुरुयोर्दव्यममतन्याविषेऽप्यमान्नररिंगरोषप्रतिपादनायाह- तत्र प्रयोगोऽनियती गुणानामाश्रयैः सह । सामान्यं यत् तदत्यन्तं तर समर तम् ॥ १४६॥ शुकादयो गुणा समुपनाते ये निमित्तस्मादनियमेन समवयन्ति , याददाश्रय च नापतिष्ठन्त इत्यनियत प्रयोगो भेदेनाभेटेन च परस्य शुक्ल गुम पर इति । जातिम्तूत्पत्तिप्रभृत्या विनागादयभिचरितमबन्धा द्रव्येणेति सदभेदेन सोऽयमिति साघाद् व्याहियने सदैव , न तु पदाचिदपि भेदेन १ 'त्ये घ पाठ पइति न न पाठ ५.साप पाठ ६ यत्तिनि घ पाठ १ दाना , पाठ ३ पगताप पाठ ४ L ·৩৪ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये पटस्य शुक्ल इत्यादिवदिति गुणशब्दा एव मतुब्लोपं भेदसंबन्धविवक्षायां प्रयोज- यन्तीत्यर्थः । तथा च विच्छेदोपक्रमे सूत्रारम्भः समर्थितः ।। १४६ ॥ एतदेव प्रकटयति न गोत्वं शावलेयस्य गौरिति व्यपदिश्यते । .शुक्लत्वं बाहुलेयस्य शुक्ल इत्यपदिश्यते ॥ १४७ ॥ भावप्रत्ययमन्तरेण व्यक्तनिष्कृष्टं सामान्यं नाभिधीयते जातावपि पदार्थ इति सर्वथा व्यक्तिरूपतां प्राप्तमभेदेन तदभिधीयते । सोऽयमिति संबन्धाद्धि व्यक्तिरूपतां प्राप्त सामान्यं तथैव निर्देशाहम् । यदा तु व्यक्तेर्निप्कृष्टरूपं विव- क्षितं , तदा भावप्रत्ययान्तवाच्यं शाबलेयस्य गोखमिति । जातावपि हि पदार्थ द्रव्यामेदं गताया जातेरमिधानाद् गोर्गोल्वमिति प्रतीतिभिन्ना । गुणास्तु भेदेनापि कन्यन्त इत्युक्तमेव । ततश्च तेभ्यो मतुपो लुगुच्यते ॥ [॥१४७॥ अन्यथा, व्यतिरेके च सत्येवं मतुपः श्रवणं भवेत् । लुगन्याख्यायते तस्माद् रसादिभ्यश्च नास्ति सः ।।१४८ ।। पटस्य शुक्ल इति भैदे सति संबन्धिवृत्तौ मत्वर्थीयप्रत्ययेनासावुच्यते इति तत्रापि शुक्ल इत्येव यथा स्यादिति मतुपो लगुच्यते । 'अव्यतिरेकात् सि- द्धमिति चेद् दृष्टो व्यतिरेकै इति हि भेदसंबन्ध एव लुक् समर्थितः । जातेस्तु नास्ति भेदसंबन्ध इति तद्वचनाद् मतु नोत्पद्यते । अयमेव च विपयविभागो लग्द्वारेणाख्यायते अभिधानशक्तिनियमनिमित्तः । ततश्च यथा श्रूयमाणे प्रत्यये प्रकृत्यर्थावच्छिन्नः प्रत्ययार्थोऽभिधीयते , तथा लुप्तेऽपि शुक्लादाबित्युक्तं भवति । रसादिभ्यश्च स लुड् नास्ति ॥ १४८ ॥ न हि ते मत्वायरहिता. स्वाधयमभिधातुं शक्नुवन्तीत्याह- यत्सोऽयमिति संबन्धाद्रूपाभेदेन वर्तते । शुक्लादिवत् ततो लोपस्तद्रसादौ न विद्यते ॥ १४९ ॥ वचनग्रहणसामर्थ्याद् ये गुणमुक्त्वा तद्वति द्रव्ये सोऽयमिति संबन्धेन या- दृशा एव गुणमात्रे वृत्तास्तादृशा एव वर्तन्ते , तेभ्यो मतुपो लग् विधीयते गुण. १. 'विति पक. पाठ , २. 'भ्यो , ३. 'सति भेदे से', ४. 'पपद्य ५ पाठः, . है ·तथांच . पृतिसमशः। ७५ मात्रंदिवस्य दर्शनाद् गुणिनि वृत्तिमात्यातुम् तव निमिटरूपारोगामेदविव. क्षायां शुमादीनां द्रव्यामिधानपने भेदनिमित्तस्य मन्च:यस्याप्राप्तौ किलुका । ने च शुकः पटो विद्यः यस्येत्यत्र या व्यतिरेके विवक्षिते मनुषो लगिन्यत इति श्रौतस्यार्थस्यायोगालामणिकोऽर्थोऽनाश्रीयते । ये सोऽयमिति संवन्येन गुणनिमिसद्रव्यवचना अविशिष्टरूपा दृष्टाः, तेभ्यः संप्रति गुणमात्रवृत्तिभ्यो भेद- संवन्धविवक्षायां मतुपः श्रवणं मा भूदिति लगन्वारल्यायते । एवम रतादयो व्याव- 'तिता भवन्ति । यतस्तद्रूपामेदेन रसादिशब्दानां तद्वति वर्ननं नास्ति । सदैव हि ते मत्वर्थीयान्ता एव स्वाश्रयमाचक्षते रमवान् गन्धवानिति । 'रसादिभ्यश्च' (५-२-९५) इति प्रतिफ्टमारम्यते मत्वर्थीयः । इनिठनावेभ्यो न दृश्यते इति पुनर्मतुबेव विधीयते । तथाच वार्तिकं 'रसादिभ्यः पुनर्वचनम- न्यनिवृत्त्यर्थम् ' इति । अन्यस्य प्रतस्य प्रत्ययस्य निवृत्त्यर्थमित्यर्थः । रूपिण्य- प्सरा इति तु शोमासंपन्यो गम्यते , न चक्षुर्माधरूपगुणसमवायः । रसिको राजेत्यादौ तु शृङ्गारादिरससंपन्यो न रंसनेन्द्रियग्राह्यगुणयोगो विवक्षित इति 'गुणादिति गुणे विशेषणाद् गुणशन्देभ्य एव स्मादिभ्य इनिठनोनिवर्तनादन्य- तम्ती भवत एव । उक्तेन न्यायेन तु लगप्रमादन्यगब्देन , वाके लगुच्यते इत्यपव्याख्यानम् ॥ १४९॥ तदेवमुपनल एर विशिरदव्यापपक्षाया स्वामानिम्मैनादेति गुनामाश्रयेन राहगो- ऽयमित्यभेदसंबन्धे मिदे लिहसम्ध्ये इनि प्रतिपादितम् । अगापि च पक्षे सूत्रस्पोरयोग प्रतिपादयितुमुपकमते- आदेशो लिङ्गसंख्याभ्यां क्षचिन्मश्चादिय स्थितः । सोऽयमित्यभिसंबन्ध स प्रष्ठादी न विद्यते ॥ १५० ॥ रह सोऽयमित्यमेदसंबन्धविषये समारोप्यमाणस्यान्तरे द्वैतं दृश्यते, आविष्टलिगमंत्र्यता तंदमावश्च । तत्र मचाने युवनीः पत्य वामांमि येत्यत्र मघाब्दः ताम्रयात् समारोप्यमापोऽजहत्त्वरिङ्गसंख्य एवं वर्तते स्वाये । तथा गिरिप्रमासु नटीपु सामीप्याद् गिरिरूपसमावेशेन गिरिशोऽजहल्ल- लिहसंम्य एव प्रतिमानो दृष्टः, गिरीन् सरितः स्यन्दमानाः पदनि । मम्मच- रादिशब्दाम्नु स्वमार्यायां मन्यानादिन्यिाममात् प्रातमानाः परित्यकम्वरित सम्या एव समावेशविषयरिङ्गयोपादायिनो दृश्यने । तोच प्रष्टी प्रीति १. 'नम' प. पट. २. 'दंग पठ... 'ब' ग. ए. पाठ.. । ४. 'पान.पठा ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये स्त्रीलिङ्गनेव समाल्यायते स्त्री । तदत्र द्वे अपि लिङ्गसंख्ये परित्यक्ते निमिविनि प्रवर्तमानेन प्रष्ठादिशब्देन । मञ्चादिशब्दस्तु कश्चित् स्वगतं लिजमेवोपादायो- पचरितनिमिते निमित्तिनि प्रवर्तते, मञ्चान् योपितो हरीतक्यः फलानीति । कश्चित् तु वचनमेवानुवर्तते स्वगतं, सलति वनानीति । कश्चित् पुनर्दै अपि लिन- संख्ये स्वगते समाश्रित्य तद्वति निमित्तिनि वर्तते शब्दः । तद् यथा विंशति- क्षिणा इत्यादि । एष च शब्दशक्तिस्वाभाव्यान्नियमो विषयविभागेन सिद्धः ॥ [॥ १५० ॥ दानेऽप्यस्यैवार्यस्यास्ति जापकमिन्याह- लिङ्ग लिङ्गपरित्यागे सूत्रे प्रत्ययशासनम् । सोऽयमित्यभिसंयन्धात् पुंशब्दे स्त्र्यभिधायिनि ॥ १५१॥ पुंयोगादाख्यायाम् (४-१-४८) इति प्रष्ठादिभ्यः स्त्रीप्रत्ययानुशासनं सो- ऽयमित्यमिसंबन्धेन स्त्रियां तेषां परित्यक्तस्वालिहसंख्यानां प्रवृत्तिरित्यस्यार्थस्य ज्ञापकम् । तथाह्यास्याग्रहणादभेदसंबन्धात् पुंशब्दाः स्त्रियां ये वर्तन्ते, ते गृह्यन्ते, न तु भेदसंबन्धेन प्रष्ठस्येयमिति तद्धितान्ताः। तथाच भाप्यं 'नहि तद्धितान्तमा- ल्या भवतीति । सति तद्धिते पुमाख्यानामभिन्नरूपाणामेव नास्ति स्त्रियां वृत्ति- रित्यर्थः ।। १५१ ॥ तदेवं प्रसादीनामेप शन्दशस्तिस्वाभान्यालिताच खलिहसंख्यापरित्यागेनार्थान्तरे वृतिः, नान्येषामिति मयादिशन्दपगदिशन्दानामपि सोऽयभिन्यभिमबन्धेन दन्ये म्बाल- संख्यानाभेव प्रवृत्तिप्रसने "विशेषगाना (१.२-५२) इति सूत्रमाश्रयाविशेषगतलिङ्गसंख्यामि. स्पर्थमारभ्यत इत्याह- आश्रये लिङ्गसंख्याम्यामाश्रितं व्यपदिश्यते । विशेषणानां चाजातेरिति शास्त्रव्यवस्थया ॥ १५२ ॥ शब्दशक्तिस्यामाञ्यात् प्रष्ठादिवदाश्रयलिङ्गसंस्त्र्योपादाने मिद्धे 'पुयोगा- दाख्यायाम् (४-१-४८) इनिषद् 'विशेषणानां' ((१-२-५२) इत्यपि शाम्पमनु- वादकम् । ततश्चाश्रयविषयाभ्यां लिनसंख्याभ्यामाश्रितं शुमादिगुणरूपमभिधी- यते सामानाधिकरप्यान्यथानुपपत्त्येति स्थितम् ॥ १५२ ।। तपाहि- निमित्तानुरिघायित्वाद् ये धर्मा भेदहेतुपु । त आश्रयपि विद्यन्त इति युद्धिनिवर्त्यते ॥ १५३ ।। १. प. पाठ... न्या. त्रिपाठ.

·०७७ 'त्तिसमुद्देशः। निमित्ताद् निमित्तवत्यर्थे निमित्तसरूपः प्रत्ययो जायत इति निमित्तेन शुक्लादिना गुणेन निमित्ती द्रव्यविशेषस्तिरोहितरूपोऽभिधीयत इति तेषु भेदहे. तुपु निमित्तेषु ये धर्मास्ते तत्राश्रये निमित्तिनि सर्वे प्राप्ता इति यथा शुक्रादिश- ब्दस्तत्र प्रवर्तते, तथा तद्तलि संस्थाप्राप्तावपि सूत्रारम्म इत्यर्थः। तथाच शुमा- दिगुणगतलिङ्गवचनप्रतिपचिः शास्त्रेण निवार्यते द्रव्यस्य गुणशब्देनाप्यास्त्यायमा- नस्य स्वलिङ्गसंख्याभ्यामेव व्यपदेश इति । दृष्टी हि निमित्तगतलिङ्गसंख्यायोगों निमित्तिनि । तद्यथा पश्चाला इति क्षत्रियावच्छेदेन निवासस्याभिधीयमानस्य बहुत्वम् । गोदी ग्राम इति .गोदमामीप्येनामिधीयमानस्य प्रामस्य द्वित्वम् ॥ [॥ १५३ ।। ननु च पञ्चाला इत्यादी 'एपि मुक्तपद् प्यकिवचने ९१-२-५१) इति शास्त्रानिमित. गतलिहसंख्यायोग आख्यायते च शास्त्रेण लोकरुडा स्वभावतः । निमित्ततुल्या गोदादी प्रवृत्तिलिङ्गसंख्ययोः ॥ १५४ ॥ गोदी प्रामः, पञ्चाला जनपद · इत्यादी गज क्तिस्वामान्यानिमितानु- विधानेन निमित्तिनि शब्दमवृत्तिलोंके सिद्धा वचनेन प्रकाश्यते , न तु वचन- मेव शब्दशक्त्याधानक्षमम् । तथाच 'तदशियं संजाप्रमाणन्यानु (१-२.५३) इति प्रत्याख्यातमेतत् । संज्ञा हि संज्ञान लौकिको हि संपत्ययो द कन् किल शब्दो निमित्तधर्मेण तद्वन्तमाचष्टे, यथा मञ्चादिरित । शुन्य सन्देहे प्रष्ठादिवन्निमित्तिधर्मेणार्थाभिधानं 'विशेषगाना (१-२३) इति वच- नेन प्रकाश्यते ॥ १५ ॥ दयाह- - ·७८ प्रकर्णिकाकासमेते वाक्यपदीये लिगमेव निमित्ततुल्यं, सङ्ख्या त्यभिधेयनिमिचिगतैवेति फलानां बहुत्वाद् बहु- वचनमेव भवति । न हि परूपसमारोपे तद्विषयस्य सर्वथैव स्वरूपं तिरोघीयत इति फलस्वरूपस्यातिरस्कारात् तदाश्रयं बहुत्वम् । निमित्सङ्खयोपादाने 'तु ना- स्त्यस्य शब्दस्य शक्तिः । तथा खलतिकस्य पर्वतस्यादूरभवानि विन्ध्यस्यादूर- भवानीत्यादौ निमित्तगतसङ्ख्योपादाने शब्दस्य शक्ति, लिङ्गं तु निमित्तगतमेव भवतीति बनस्य नपुंसकत्वान्नपुंसकं खलतिकं वनानीत्यादि । तथा चञ्चैव मनुष्य- वश्यामनुष्य इत्यत्र 'लुम्मनुष्ये' (५-३-९८) इति 'इवे प्रतिकृती' (५-३-९६) इति विहितस्य कनो लपि यानि विशेषणान्युपादीयन्ते, अभिरूपः स्वाकृतिर्दर्श- नीय इत्यादीनि, तेषां विशेषणानामिति पञ्चाला बहन्ना इत्यादिवन्निमित्तगत- लिङ्गसङ्ख्यानुविधाने नास्ति शक्तिरित्यभिधेयो निमिची मनुष्यस्तदाश्रयं द्वयमपि लिझसङ्घयारूप भवति । एवञ्च न्यायसिद्धेऽस्मिन् प्रकरणेऽजातेरित्येतदपि प्रत्या- ख्यातम् । आविष्टलिगत्वाज्जाते. पञ्चाला जनपद इति जनपदस्य निमित्ताला- सङ्खयांनुविधानं न भविष्यति ॥ १५५ ॥ यदपि व्याख्यातमजातेरिति जातिप्रयोग यावद्विशेषगानि लवन्तगतलिङ्गमहपान- विधायीनि, जातिविशेषगानि तु न तनि, तद् घ्याचष्टे- जातिप्रयोगे जात्या चेत् सम्बन्धमुपगच्छति । विशेषणं ततो धर्माजातेस्तव प्रतिपद्यते ॥ १५६ ॥ कामचाराद् विशेषणेनावच्छेदस्य यदा जातिमभिसन्धाय विशेपणं प्रयु- ज्यते, तदा तद्गतलिमसहयासिद्धिस्तद्यथा [---वरणा नगरं रम्पोपवनं स्वच्छोदकं सुगन्धिकुसुममिति ॥ १५६ ॥ यदा तु सयन्ताभिसन्धानेन विशेषगप्रयोग , ता-- लुबन्ते सन्निपतितं जातेरन्यद् विशेषणम् । उपन्तस्य प्रधानत्वात् तद्धमैर्व्यपदिश्यते ॥ १५७ ।। जातिराविष्टरिनमहयेति तनोऽन्यद्विशेषणं लुबन्तसमानाधिकरणं तल्लिा- सहायमेव सिद्धम् । पञ्चाराः प्रियातिथयः स्पष्टाभिधाना विनीता वहन्ना जनरदः, गोदौ सूक्ष्मकण्टको वृक्ष इति । एषश्च कृत्वा नार्थ एतदर्थेन सूत्रेणेति 'गुगवननानामाश्यतो लिपचनानि भरन्ती त्यत्रार्थ सूत्र व्यापारितम् । मामि यदाश्रितापनाश्ये प्रत्यन्यते, तदाश्रितरूपम्योदयात् तच्छन्दमिवाथयस्त- १. 'त', २. 'परित प. पाठः, ३. 'पापिनो नि, ४. नसू' ·वृत्तिसमुद्देशः । शिवचनमपि प्रतिपद्यतेति सूत्रारम्मः । यदा लाश्रयरूपस्याश्रिते प्रत्यासः, सदाशयस्य स्वधर्मप्रतिपत्तिरेव युक्तति स्वाभाविकमेतदिति प्रत्याख्यातं सूत्रम् । आश्रयधर्मरूपस्याश्रितेऽध्यासे हि पटशब्देन रामगुणोऽभिधीयत इति तद्गत एव लिप्रसङ्ग्यायोगो मुस्त्यः । न चैवं स्वशब्देन गुणस्माभिवानं निवर्तत इति शुक्रशनेन समानाधिकरणेन तुल्यलिङ्गसयेनैव मस्तिव्यम् । अपरः कल्सो, बाबारम्मपत्याख्यानयोविद्विरुक्तः । तथाहि --निराश्रयस्य गुणस्याभावाद् यदाश्रयमात्रे तम्य निवेगस्तदा व्यसामान्यगलिङ्गवचनसर्वनामप्राप्तौ सूत्रारम्भः। यदा तु द्रव्यविशेषविवक्षा पूर्वमेवेति नियने द्रव्ये गुणैस्य निवेगस्तदा स्वामा- विकमेतदिति प्रत्याख्यानम् । उपक्रम एव हि प्रयोगेप्येव वाक्ये साधुत्वं प्रऋम्यत इत्यस्ति विशेषप्रत्यायने शब्दस्य सामयम् । तृतीयोऽप्यत्र दर्शनभेदः काम- चाराद् विशेषणविशेप्यभावस्य । यदा गुणो विशेप्यते, तदा स्वगलिङ्गसङ्ख्या- भ्यामेव प्राधान्यायोगे प्राप्ठे गणिगतलिमिद्धये सूत्रारम्भः । यद्यपि च सूत्रे विशेषणानामित्युक्तं, तथाप्यत्र गुणो विशेष्योऽपि प्राधान्येनाश्रयणा स्राधार मत्याश्रितत्वाविशेषणं भवत्येवेति कथ्यते । अभ्यामपि प्रधानदमाया विशेषण- शब्देन आश्रितमात्रं यत्र विशेषणमभिपतं, न मैद्रकमेव, अस्ति च विटोप्यतया प्राधान्येऽपि गुणस्याश्रितन्यमिति न कश्चिदोपः । यहा तु गुणो विशेषणं, तदा तस्य प्रधानानुरोधित्वादाश्रयधर्मप्रतिपचिायसिद्धति वाभाविकमेतदिति प्रत्या- स्त्यानन्दः । ततश्च न्यायसिद्धार्थप्रदर्शनार्थमिदं सूत्रं सकलशास्त्रव्यापकमिति .येषु मायवातिप्रयोगेश्यस्योपयोगः, नानुद्दिश्य क्रमे दिनारयति-- नयममामबहुव्रीहिद्वन्द्वस्न्यतिशयेषु ये । भेदा भाम्यानुमारेण वाच्यास्ते लिङ्गसहययोः ॥ १५८ ।। एतेषु माध्यप्रदेशेप्वाश्रयतो लिमवचनान्युक्तानि विचार्यन्ते । भेदा इति निमित्तानुविधानेन प्राप्तानपोद्याश्रयतो लिङ्गसहयाविशेषा माप्ये प्रतिपादिता इहा- नुगम्यन्ते ॥ १५८ ॥ तर मानिलाम्यम्मेम समुदकम्यवादनिशायनम्ममानिकभायं नाव व्यापटे-~- यदि षष्ठीद्वितीयान्तानिप्ष्टात् तमवादयः । न्यस्कारिणि स्युरुत्कृष्ट प्रकृतेः स्याद् मिलिङ्गवा ।। १५९ ।। २. 'र', २. सादि, . पनि' प. पा. ४. '...पाठ ·- वृत्तिममुद्देशन ८१ कालमतिशेते, तन्य वातिशायिनी लीनि द्वितीयान्तात् पष्ठयन्ताद्वाति- शय्यमानादतिशयितार प्रत्यये पालतरा काराति प्रामाति। पालितरेति चेप्यते। तथा कारीमतिशेते, तम्या वातिगायन काल इत्यंत कालिंता इति प्राप्नोति । कास्तर इति चेप्यते । विग्गिनेनि चानोपराम् । विमिनमसरता च प्रेस- ज्यते । तथाहि ---- गर्गानतिशेते गार्य इति । तन न्यकतरि गर्गनर इति प्रामोति । गाय॑तर इति साधुरिप्यते । गार्यमनिशाते गर्गा इति । तेप्पतिशाय- केषु गादि विधा गार्ग्यतग इति प्रामोति । गर्गतरा इति चेप्यने । अत्र च वृत्तो सहयाविशेषप्रतीनि गलुभ्यामेन प्रतीयत इति मान्येकवचनबहुवचनान्तात् तर- निति पूर्वमेन नितम् । एर प्रत्ययार्थविशेषणपक्षो टुप्टोऽभिहिनो माये । तइन न्तरमेव 'तर्हि प्रथमान्तात् म्यार्थिको मविप्यतीति मन्ययनिरोपणपयोऽभ्युपगत । तथाझतिगेतेऽतिगायन इति 'न्यन्युगे रहुलम्' (३ ३ ११५) इति कर्ता- तिशायनगन । तर प्रत्ययवाच्यम्य न्यतिरेकहतारमारान्तहा प्रातिपदिकार्थ मात्रापेला प्रघमा । तदन्ताद्विधि । अर्थान्तगनिर्दशाच म्याथिकान्तरसादय । अतिवारने यद् वर्तते, तन्मात् प्रत्यय स्वार्थे । काली अतिशते शलिनग । कालोऽतिते कालतर इति । पिरिङ्गता न भपनि । तथा गााऽतिशेते गाय॑तर इति । गर्गा अतिशेरते गर्गतरा इनि निसङ्ख्यतापि न भरति । विन्तिमन्नान प्रियनातत् स्वाधिक कमारितग । अत्यतिरिक वय इति कृन्ता 'दयसि प्रयम (४ १ २०) डात ही प्रागाति । तत्तद् व्यच - कुमायाः स्थाथिके डीप स्यात् प्रकृन्यों हि नाधिकः ॥ १६१ ।। कुमारी अतिगेते, दिगोरी अतिगेन इति कुमारितरा क्यिोरितरा इति वयसि प्रथमे' (४१२०) इति डीप स्यात् । स्वाधिन्ये तरप धम्य प्रथमवयोमच्छिनम्त्रीलक्षणन्यानतिरेकात् । न हि प्रथमेन डोपामित्यता- विशायनम्य सात्वे द्योतितम् । ननु च तरपा उमार्यर्थम्यर प्रापप्रकासनात् प्रकृष्टम्यार्थम्य स्त्रीत्वमवगतमेर । तथाच भाप्य ---- 'तरपोक्तन्त्रात् नम्यार्थम्य न भविष्यतीति । त्रीत्वात एव प्रप्यमाणात् तरनन्तेनर घोतितमेर मात्व. मिति ही न भविष्यतीत्यर्थ 1 सत्र चोदित —ापि तहि न प्रामोती'ति । अभिहितार्थच सर्वतीप्रत्ययानु पत्तिनिमित ममानमित्यर्थ । अत्र परिहागेऽभि हित --'तेऽपि हि मान्त्येते म्वाधिशष्टापाठय' इति । अयमर्थ मिया यद्वर्तते प्रातिपदिक, तम्मान स्वार्थे टाबादयो विहिता । एवञ्च यया 'इन्य' प पठ " ·। प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये प्रातिपदिकार्थस्य सर्वलिङ्गसाधारंण्यादुपात्तमपि प्रातिपदिकेन स्त्रीत्वं नियमेन न प्रतीयेतेति प्रथमेनं स्त्रीप्रत्ययेन तद् द्योत्यते । यथा कुमारितरेत्यसति टापि विप- रीतार्थावगमप्रसङ्ग इति भवत्यसौ, न तु सर्वथैवोक्तेऽनवस्थाप्रसङ्गात् स्वार्थिके- नापि भवितव्यम् । यद्येवं टावपादो डीवपि प्रामोतीत्युक्तं भाप्य इति चोद्यमेव । ननु च प्रथमेनैव डीपा प्रथमवयोऽवच्छेदस्योक्तत्वात् त्रीत्वमात्राभिव्यक्त्यर्थ टाबेव न्याय्य । नैतदस्ति, अर्थानुगुण्यात् डीप एव न्याय्यत्वम् । तद्यथा---एको द्वौ बहव इत्यत्रोक्तार्थापि प्रथमा समयाद् भविष्यतीत्युक्ते चोदितं ---- 'यदि सामयिकी न नियोगतोऽन्या अपि कस्मान्न भवन्तीति । तत्र परिहारोऽभि- हितः 'अर्थतो व्यवस्थेति । न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्येति प्रयोगनियमानुपाल- नायां विभक्तौ यद्यपि न कश्चिदर्थानुरोधः, तथाप्यनुगतार्थत्वात् प्रथमैव न्याय्ये- त्यर्थः । अत्र दर्शने तत्र यत्रेत्यादावपि सप्तम्येव न्याय्या । एवमिहापि प्रक्रमा - दार्थ डीमेव न्याय्य इति युक्तमुक्तं डीबपि तर्हि प्रामोतीति । अन्तरेणापि च तरबादीन् प्रकरणादिवशात् केवलापि प्रकृतिरतिशयमुपगमयतीति प्रकरणाद्यमा- वेऽतिशयं द्योतयन्तो भवन्त्येव स्वार्थिकास्तरबादयो न वाचकाः। तथाहि--- स्वतन्त्रमर्थमन्यानपेक्षं गमयन्तो वाचकाः कथ्यन्ते शब्दाः । तदपेक्षास्तु तद्गतमर्थ द्योतयन्तः स्वार्थिकाः । तत्रैव च द्योतनेऽनान्वयन्यतिरेकी सन्यापारौ । पटुतरो देवदतः पटुकल्पः पटुरूप इति च सामानाधिकरण्यात् प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रकृत्यर्थानुवादित्वेन स्वार्थिकत्यमेपां तरयादीनां निश्चीयते । वाचकेषु तु यत्रादिषु गर्गस्यापत्यं गार्ग्य इति व्यधिकरणत्व न । 'यावत् काली तावत् फाळितरे' त्यस्माद् भाप्याग्न वाचकत्वायसायः । अभिव्यक्तप्रर्पा हि काली । सैव प्रकृ- प्यमाणा कालितरेति प्रर्पोपादानानुपादानलक्षणभेदाश्रयेण भाप्यप्रवृत्तेः । तस्माल्लौकिक एवार्थो नियतोऽनस्थितः शास्त्रे वाचक्रद्योतकप्रविभागेनानुविधीयते । नतु प्रक्रियागता एवामी विझल्पा निरस्तार्थप्रावभागाः ॥ १६१ ।। एवं स्वार्थि वेऽपि दोपमुदाय्यान तरमभिहितम् --- “एवं तर्हि गुणोऽभिधीयते- ऽथवा रियाभिर्धायत' इति । तदेतद् भाष्य व्याख्यातुमाह -- पाठयन्तादधिके तस्माद् गुणे स्वाश्रयवर्तिनि । उत्कृष्टसमतायां क्रियायां या विधीयते ॥ १६२॥ १. 'न द्यो', २. 'र' प पाठ - ।

·८३ 'वृत्तिसमुद्देशः। करणसाधनेनातिशायनशब्डेन गुण उच्यतेऽभिमायकः । अतिशयानम- भिमवन्तं स्वाश्रयं प्रयोजयत्यतिशाययतीत्यतिगायन इति वा ण्यन्तात् कर्तरि स्युटि गुणोऽभिधीयते । प्रकृप्यमाणेन हि गुणेन द्रव्यस्य समानगुणात् , प्रकों भवति, स्वतः प्रकर्षाभावात् । तेन च गुणेन स्वाश्रयसमवापिना त्वाश्रयव्यति- रेकोपजनात् प्रकृतिर्गुणाश्रययाचिनी पृष्ट्यन्ता, भवति गुणः प्रत्ययार्थः । शुक्ल- स्यातिशायनो गुणः शुक्लतरः । स्वाश्रयवर्तिनीति च बदन्नाश्रयान्तरवर्तिनि न भवति प्रत्यय इति विलिङ्गतादिपूर्वोक्तदोपो नावतरतीत्याह । यदा तु भावसाधनो स्युत् अतिशयोऽतिशायनमिति, तदा क्रिया प्रकर्षाख्योच्यत इत्येतस्यां वाच्यायां प्रत्ययः । क्रियोपजनिते च व्यतिरेके प्रकृतेः पष्ठी, शुलस्यातिशायनं शुक्तर इति । व्यतिरिक्तश्चात्र गुणकियालक्षणः प्रत्ययार्थ इति वयस्विन्याः कुमार्यो विशेषणत्वेनाप्राधान्यान्न भवति तदन्ताद् टीप्प्रत्ययः ॥ १६२ ।। अर पक्षे गुणकियालक्षणोऽर्थः प्रत्ययवाच्यः प्रधानमिति द्रव्याभिधायिभिः पटा• दिभिः सामानाधिकरण्यामावो भाध्ये कयं न चोदित इत्याह- उपात्तं च प्रकृत्यर्थी द्रव्यमेवाश्रयस्तयोः । सोऽयमित्यभिसंबन्धादभेदेन प्रतीयते ॥ १६३ ॥ यदेव प्रकृतेः प्रातिपदिकस्य वाच्यं त्र्यमत्र सन्निहितं, तदेवानयोर्गुण- क्रिययोः प्रत्ययवाच्ययोः सोऽयमित्यभेदसम्बन्धेनाश्नयः प्रतीयत इति मवति सामानाधिकरण्यम् । प्रकर्ष प्रत्ययान्तस्य गुणक्रियामात्रे कदाचिदपि वृत्त्यदर्श- नात् केवलं डीप्प्रतिसमाधानाय प्रक्रियायां व्यतिरेकार्थत्वं तरयादेपेयते । स्या- थिका एव विमेऽतिशयद्योतनात् । अत एकातिशयविशिष्टस्य द्रव्यस्यातिशय- प्रत्ययान्तेनोपादानादायतो लिङ्गवचनानि भवन्ति ॥ १६३ ॥ ननु च शुशन्देगान गुणोपगर्गनं म्यनुच्यते । नरवन्तेनाप्पतिविशिष्टं तदेव । নখোনিমেঈনহায়েনাযিম্মাহন নামিয়ে-- रूपाभेदाच तद् द्रव्यमामाइझावत् प्रतीयते । विशेपैभिन्नरूपैस्तदाश्रपरिख युज्यते ।। १६४ ॥ इह शुमशब्देन गुणापमर्जनं द्रव्यमात्रनुच्यते । तदेवातिशयविशिष्टं तरवन्तेनेति विशेषेषु तस्मात् पटादिपु न प्रतिपति., साधारण्यात् सचिशेपेषु 1. 'त्या', २. 'दि' घ.पाठ . ३. -- .

·८४ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये द्रव्यमानस्य । तथाच तत् पटादीन् विशेषानुपेक्षमाणं प्रतीयत इति ते तस्यापेक्ष्य- माणा विशेषां विलक्षणा बहिरङ्गाः पश्चात्संबध्यमानत्वादाश्रयत्वेन व्यवहि- यन्ते । तच तदानितत्वेन ॥ १६४ ॥ ततथ- भिन्नरूपेषु यल्लिङ्गं विशेपेषु व्यवस्थितम् । संख्या च ताभ्यां द्रव्यात्मा सोभिन्नो व्यपदिश्यते॥१६५ ॥ स निर्विशेपोऽर्थात्मा गुणैवचनशब्देनोच्यत इति तस्य संबंध्यमानविशे-. पगतलिङ्गसंख्यातिदेशः सूत्रेण प्रतिपाद्यत इति ताभ्यामाश्रयलिङ्गसंख्याभ्यामुप- लक्षितः प्रतिपाद्यते । एवं गुणपक्षे तस्य स्वाश्रमवृत्तित्वात् तद्वतमेव वचनमुन- पद्यते। क्रियापक्षे तु तस्या 'यश्चैवातिशेते यश्चातिशय्यते उभौ तावाश्रयौ भवत इत्येवमपि द्विवचनं प्रामोतीति चोदितं भाष्ये । अन्नोत्तरमभिहितं-शेति- रकर्मक' इति ॥ १६५ ॥ अन पर्यनुयोग 'अर्मका अपि धातर सोपसर्गा सकर्मका भवन्तीति । सिद्धान्तबादिना तु येनाभिप्रायेणार्मक इत्युक्तं, तदाविप्करोति 'कर्मापदिष्टा विषय कर्मस्थभावराना कर्मस्थक्रियाणा,' 'कर्तस्थभावक शेतिरिति किल समवायिकारणमस्य फर्म नास्तीत्येवमकर्मकोऽमिहितः । तदेतद्याचष्टे आथयः समवायी च निमित्तं लिङ्गसंख्ययोः । कर्तृस्थभावकः शेतिरतो भाष्य उदाहृतः ॥ १६६ ॥ क्रिया यत्र समवैति, स तस्या आश्रयः स चैक एवेत्येकवचनं भवति । अभिभवन खत्र शेत्यर्थ. कर्तरि समवैति, न फर्मप्यमिभाव्ये । यत्किञ्चित् कर्म निमित्ततयाभिहित तत् कर्मण्यपदिष्टमिति द्विवचनमपि कर्मापदिष्टो भाष्य उक्तः ॥ १६६ ॥ कमावापेक्षेण दिनुरेक्त्वेन द्वित्वस्यान जननं स्यात् । यदि वर्माप्यसमवायि गृधेतस्याद निमित्तमाश्रयत्वेन गृह्यत यदि साधनम् । कर्मापदिष्टयोः प्राप्तिस्तत्र स्याल्लिङ्गसंख्ययोः ॥ १६७ ।। 'शुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ती'त्यनाश्रयशब्देन यदि निमि- उमात्रमुच्येतं, तदा क्रियाया आत्मलाभे द्वयमपेक्ष्यते कर्तृकर्मरूपमत्र साधनमिति स्यात् कर्मापेक्षयापि तद्गतं लिङ्गम् । तदपेक्ष्य द्वित्वोपजननाच द्विवचनम् । अ-. 'पा वि. पाठ. २ 'परा',३,४ 'क' प पाठः, ५. 'मा', 'च्यते त'. पाठ ३. ।

·वृत्तिसमुद्देशः । ८५ भिमवो झभिभाव्यमपेक्षते । तत्र कर्तृकर्मस्थत्वेन च क्रियायाः प्रसिद्धत्वान्न कर- गाद्यपेक्षया बहुवचनप्रसङ्गश्चोदितः । तदेवमतिशायनभाष्य लिङ्गवचनातिदेशवि- चारप्रसङ्गेन व्याख्यातम् ॥ १६७ ॥ इदानी सेनैर प्रातिलोम्यक्रमेण स्वीसूत्रवासिकभाज्यं लिङ्गवचनातिदेशविचारप्रसन ध्याख्यातुमाहा- शास्त्रे, निमित्तभावेन समुदायादपोद्धृतः। स्त्यर्धस्तस्येच्छया योगः प्रकृत्या प्रत्ययेन या ।। १६८, ॥ स्थितलक्षणो लौकिकोऽर्थः स्त्रीत्सविशिष्टद्रव्यस्वभावो निरंशात् पदात् प्रतीयते । तस्य तु पदस्य प्रकृतिप्रत्ययपरिकल्पनयावाल्याने तयोः प्रकृतिप्रत्य- ययोरवयवयोरनुशासनात्येन प्रकृत्यर्थपत्ययार्थतया निरंशोऽप्यसावर्थो विभ- ज्यते । तत्र समित् , दृषदित्यादौ प्रातिपदिकमात्रेणापि स्त्रीत्वप्रतिपादनं दृष्टं, गौरी किशोरीत्यादी प्रत्ययसहितेन, इत्यन्बयन्यतिरेकयोनियमाभावादन्वाल्यातु- रिच्छया प्रयोगानुरोधिन्या प्रकृतिप्रत्ययार्थितया तद्विमर्शः ॥ १६८.॥ तयाहि- । -- । स्त्रीशब्दो गुणशब्दत्वात् तुल्यधर्मा सितादिभिः । गुणमात्रे प्रयुज्येत संस्त्यानवति वाश्रये ।। १६९ ॥. सत्यान, रूपादीनां संहननं गुणः, तत्र या स्त्रीशब्दो वर्तते, तद्धति वा गुणिनीति शुक्लादिशब्दस्तुल्यः । तेऽपि हि पटस्य शुक्लः शुक्लः पट इत्यादी गुणमात्रे गुणिनि च दृष्टप्रयोगाः । एवञ्च स्त्रियामिति निर्देशे यदा गुणमात्रवृत्तिः स्त्रीशब्दम्तदा प्रातिपदिकात् नीत्वे गुणे वर्तमानात् प्रत्यय इति प्रकृत्यर्थ विशेष- णपक्षो भवति । अभिधेये स्त्रीत्वे टामादय इति तु प्रत्ययार्थपक्षो जायते । यदा तु तद्वति वृत्तिस्तदा संस्त्यानवति द्रव्ये वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे टावा- दय इति प्रकृत्यर्थपक्षो भवति । अत्र तु पक्षे यथा शुलादयो गुणं निर्मिती- कृत्य तद्वति वर्तन्ते, नैवं 'फिश्चित् प्रातिपदिकमस्ति, यस्य द्रव्ये वृत्तौ स्त्रीत्वं निमित्तम् । स्त्रीशब्द एव हि तथा । तत एव तु विधौ सर्वप्रकृतिसाधारण्येन स्त्रियामित्यपार्थको निर्देशः स्यात् । अतं. त्रियां खीशब्दप्रत्यायितेऽथै यत् प्राति. पदिक वर्तत इति स्त्रीशब्देन प्रातिपदिकार्थ उपलक्ष्येत ॥ १६९ ॥ 'नात् त्वा', ३. त एव', २. १. प, पाठा.

·ज ८३ प्रकीर्णकपकाशसमेत वाक्यपदीये ततच सुमारः स्वीति स्त्रीशब्दसमानाधिकरणेऽ वर्तमानात् प्रातिपदिकादित्यय पक्षो जायते । स चानिष्ट इत्युक्तं 'वीसमानाधिकरणादिति चेद् भूतादिष्वतिप्रातः । पसज्ञकेभ्यच प्रतिपेध' इति । तदेताच - स्न्यर्थः संस्त्यानवद् द्रव्यं प्रकृत्यर्थश्च यद्यसौ । द्रव्योपलक्षणार्थत्वं संस्त्यानस्य तथा सति ।। १७० ।। संस्त्यानेन निमित्तभूतेनावच्छिन्न संस्त्यानवत् । तथा सतीति संस्त्यान- निमित्तस्यार्थस्य स्त्रीशब्देन निर्देशे सति । द्वन्यस्य शब्दान्तरोपादानस्य संस्त्या- नमुपलक्षणं भवेत् । तन्निमित्तेऽर्थे कस्यचिदप्यवृत्तेरित्यभिप्रायः ॥ १७० ॥ एवं सति को दोष इत्याह संस्त्यानेन क्वचिद् द्रव्यं दृष्टं यदुपलक्षिते । अनङ्गीकृतसंस्त्यानात् तद्वृत्तेः प्रत्ययो भवेत् ॥ १७१ ।। अनहीकृतमनुपात्तं वाच्यत्वेन संस्त्यानं स्त्रीत्वं येन तवृत्तेः स्त्रीशब्द- सन्निधापितेऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् प्रत्ययः प्रसज्येत । बहिरङ्गस्यैव पदान्त- रोपलक्षितीर्थस्यान्याख्याने निमित्तत्वेनापेक्षणात् ॥ १७१ ।। बसोदाहरणमाह- भूतादयः पडाख्याश्च संस्त्यानेनोपलक्षिते । ब्राह्मण्यादौ यदा वृत्तास्तेभ्यः स्युः प्रत्ययास्तदा ॥ १७२ ॥ यथा कुमारः स्त्रीति स्त्रीशब्दप्रत्यायितेऽर्थे कुमारशब्दो वृत्तः स्त्रीप्रत्यय- मस्मिन् पक्षे प्रतिपद्यते । तथा मूतमियं कारणमियमावपनमियं ग्रामणीत्यत्र भूतादिशब्देभ्यो ब्राह्मणीशब्दोपलक्षितस्तीत्वेऽर्थे वर्तमानेभ्यष्टाप् स्यात् । तथा पञ्च पट् सप्त नब दश ब्राह्मण्य इति पञ्चादिभ्यः ग्वीप्रत्ययप्रसङ्गे 'न पट्स्वसा- दिभ्यः' (५-१-१०) इति प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात् । प्रत्यर्थविशेषणपक्षे स्त्रीत्ववचनाट्टारादिरित्यनीकृतसंस्त्यानान्न भरतीति समानाधिकरणपक्ष एवा- यं दोपः ॥ १२॥ तथाहि- तद्वन्तो हि प्रधानत्वात् प्रत्ययानां प्रयोजकाः । सामानाधिकरण्येऽपि तस्माट्टाचादिसम्मनः ।। १७३ ।। 1. 'नादित्य', २. 'तस्पार्थ, ३. 'स्यतोऽन' प. पाठः.

·वृत्तिममुद्देशः। अत्र पक्षे संस्त्यानाभिधानं प्रातिपदिकेन नाश्रीयते प्रत्ययोत्पचौ । अपि- तु संस्त्यानयन्तः स्त्रीशब्दोपरक्षिता अर्थाः प्रधानानि प्रत्ययानां प्रवर्तका इत्युपस- जैनत्वात् संस्त्यानस्यान्यस्य पदान्तरेण वाहीन समानाधिकरणवेऽपि तथाभूतस्य संस्थानस्य प्रतीतेप्टापादयो भोयुरेव । न खेतदत्र शक्यते वक्तुं-कथं पदा- न्तरगम्योऽर्थः शब्दसंस्कारे निमित्तमिति । तथाभूतस्यैव वचनेनाश्रयणात् । एवं हि स्त्रीसमानाधिकरणपक्षं दूपयित्वा 'सिद्धं तु त्रियाः प्रातिपदिकविशेषण- त्वात् स्वार्थ टागादयः' इति प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षोऽमिहितः ॥ १७३ ॥ एतदुत्थानपीनमाह- गुणमात्राभिधायित्वं त्रीशब्दे वर्ण्यते यदा । प्रकृत्यर्थश्च संस्त्यानं स्वार्थिकाः प्रत्ययास्तदा ।। १७४ ।। संम्त्यानमात्रं यदा स्त्रीशब्दवाच्यं, तच प्रातिपदिकविशेषणमिति, तदा लीले वर्तमानात् प्रातिपदिकाढावादय इत्यर्थस्य तेषामन्यस्यानिर्देशात् स्वार्थि- फत्वं भवति । यदा तु स्त्रीत्येऽभिधेये इत्यर्थस्तदा प्रत्ययार्थविशेषणपशो जायते ।। ॥ १७४॥ ननु च चीन्दमाने कम्पचित् प्रातिपदिकम्य उत्समम्मवार क्यं प्रत्यर्षविशेषणपक्षो भवतीत्याह- संस्त्याने केवले वृत्तिः प्रकृतीनां न विद्यते । । ( 11, तंदाविटे ततो द्रव्ये गृह्यन्ते समास्थिताः ॥ १७५ ॥ लौकिकोऽभः स्थितलक्षणोऽन्याख्यानागमुपादीयमानो यथासम्भवमसी गृह्यत इति स्त्रियामित्युक्तेऽपि स्त्रीत्वमा प्रातिपदिकस्य वृत्त्यदर्शनात् सामर्थ्यात् तद्विशिष्टार्थाभिधायिनः प्रातिपदिकाद् विधिर्विज्ञायते । तथाच तेन स्त्रीत्वेनाविष्टे सम्मिन्ने द्रव्ये वर्तमानाः प्रत्ययमुत्पादयताति ॥ १७५॥ पूर्वदोपानकार इत्याद- उपकारि च संस्त्यानं येपु शब्देषपेक्षितम् । तेम्पाटावादयस्तच भूतादिप्वविवक्षितम् ॥ १७६ ॥ वाच्यत्वेनोपयोगि येषु शब्देपु, तेभ्यष्टावादय इत्युपरक्षणभूतं येषु सं- स्त्यानं तेम्यो भूतादिभ्यः प्रत्ययाभाव इत्यर्थः। तदुक्तं भाप्ये भूतमियं २. 'स्य प' घ. पाठ २, 'य' पाठ ३. ' तिघ, पाठ, - ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये ब्राह्मणीति । 'नात्र स्त्रीत्व विवक्षित, किं तर्हि पौतन्यमिति । स्त्रीवे वाच्ये -विवक्षिते भवत्येव प्रत्ययः 'मूता ब्राह्मणीति । सत्यवादिनी अतीता वेत्यर्थो, न पौतन्यम् । तथा 'कारणमियं ब्राह्मणीति प्राधान्यं विवक्षितम् । 'आवपन- मियमुष्ट्रिकति सम्भवनम् । आधेयप्रमाणादापारस्य प्रमाणानतिरको विवक्षितः । पश्चादीनामपि भेदगणनास्मिका सङ्ख्या वाच्या, न स्त्रीत्वमिति तेभ्यः स्त्रीप्रत्य- याप्रसङ्गात् ततः प्रतिषेधः प्रत्याख्यातः । एवं निर्दोषः प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षोड- वस्थापितः ।। १७६ ॥ तृतीयोऽपि पक्षोऽमिहित 'अथवा पुनरस्तु नियामभिधेयायामिति । प्रत्ययापरवं घोत्वस्यान पक्षे सम्मावनाबीजमुपन्यस्य दोषमभिहितं व्याच?- संस्त्यानं प्रत्ययस्यार्थः शुद्धमाश्रीयते यदा । तदा द्विवचनानेकप्रत्ययत्वं न सिध्यति ॥ १७७॥ शुद्ध केवलं द्रव्यविशेषणभावगनापन्नं यदा संस्त्यानं स्त्रियामिति निर्दिष्टं प्रत्ययार्थत्वेनाश्रीयते, तदा तस्यैकत्वात् कुमार्यो कुमार्य इति द्विवचनबहुवचने न स्याताम् । एकस्य च संम्त्यानस्य प्रत्यायने स्त्रीप्रत्ययो भवन्नेक एवं स्वादिति गाायणी कारीपगन्ध्या फालितरेत्यादावनेकः स्त्रीप्रत्ययो न स्यात् । तदुक्तं वार्तिके-'स्त्रियामिति स्त्र्यर्थाभिधान इति चेद् द्विवचनबहुवचनानकमत्ययानुप- पतिरिति ॥ १७७॥ अथ 'तियो जातय एवैता. सर्वन समवस्थिता ' इति दर्शने नीवजातिरत्र निर्दिष्टा प्रत्ययात्वेन । तस्याश्च व्यक्ति देन गावी गार इत्यादिवद् पचनभेदी योश्यत इत्याश- जातिश्चेत् स्त्रीत्वमेवासी भेदोऽन्यत्राविवक्षितः । तस्माद् भिन्नरपि द्रव्यस्तदेकं सद् विशिष्यते ॥ १७८ ॥ खियामिति प्रत्ययार्थत्वेन जातिनिर्देशे प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्ययार्थ सह भूत' इति तस्या एवं प्रापान्येन चिवक्षितत्वादन्यत्र व्यक्ती यो द्वित्वबहुत्वान्यो मेदो विशेषः, स नात्र प्रतिपाद्यत्वेन विपक्षितः । यतस्तत् स्त्रीत्वमेकं राद् मिनिहुभिः प्रकृतिवाच्यैराश्रयमूतैर्दन्यः सहयामेदवद्विरयच्छियत इति प्रधानमूतप्रत्यय- याच्यस्त्रीत्वकत्वाथयमेकवचनमेव न्याय्यम् । गावो गाव इत्यादी तु जात्यावे. दोन व्यकीनामभिधानाद् युक्तो वचनभेदः ॥ १७८ ॥ २. 'यस्य प्रमाणान' प. पाठः .. 'चहापादयो दि'. पाठः ३. 'येत' ·धृतिसमुद्देशः । ८६ अप वापस्या लिमित्यस्लिन् दर्शने अवस्यानां भेदा 'दचनभेदो भविष्यतीपत - मात्राणां हि तिरोभाने परिमाणं न विद्यते । कुमार्य इति तेन स्यात् कुमार्या मैदसम्भवात् ॥ १७९ ॥ , मात्राणां सत्वादिगुणमयाना रूपरमादीनां तिरोमाने प्रतिलयेऽपचयेऽन संस्त्यानलक्षणे स्त्रीत्वे विवक्षितेऽवस्यागेदाश्रयेण वचनभेदे फथ्यमानेऽवस्थामदा- नामेऊनापीयत्तानवधारणात् सदैव कुमार्य इति बहुवचनान्त एव प्रयोगः स्यात् । तदर्थस्य संम्त्यानस्य बहुत्यसम्भवात् । चलं हि गुणवृत्तमिति परिणामस्य क्षणि- कत्वावस्यामेट' सनातनः । अवस्थाभेदागादरेण प्रत्ययानुवृत्तिकार्यमेकं चेत् स्त्रीत्व, तदा जातिपक्षादस्याभेद इति नियोगत एकवचनं स्यात् । अत एव चात्रापि जातेरेषणीयत्वात् फलत एकपक्षीभावं मन्यमानः पूर्वोकार्थोपपादनहेतु- घोतनं हिशलं पटति, न ममुच्चयार्थ, चकारम् । यथा चात्र पक्षे द्विवचन- बहुवचनानेकप्रत्ययानुत्पत्तिदोप, तथा द्रव्येण सामानाधिकरण्यामावोऽपि ।। तथाचाम्याः कुमारीति स्यात् । संस्त्यानस्य च धर्ममानत्वात् क्रियायोगो न कल्पते, अलक्रियतां कुमारीति ॥ १७९ ।। नदर पतिसमाधानमुक्त चार्तिकहता-'गुगस्य चाचरतो लिङ्गवचनमावाद' इति । तदे- तद् व्याख्यातुमुपामते- जातिमलयासमाहारैर्यथैर सहचारिणि । द्रव्ये क्रिया प्रवर्तन्त एकात्मत्वेऽप्यपेक्षिते ॥ १८०॥ मूर्तिभ्यो मूर्तिधर्माणां तथाभेदस्य दर्शनात् । सामानाधिकरप्यं च क्रियायोगश्च कल्पते ॥ १८१ ।। गौर्दुयनां, बामगरातं भोज्यतां, पञ्चपूली समानीयतामित्यादी जाति- सहयासमाहारै. शब्दोपादानात् करणमू. स्वात्मन्यसम्भवादविनाभाविनि द्रव्ये क्रियाः क्रियन्ते , जातिवद्वतोः समायाद् भेदस्य प्रच्छादनेऽभेदे निरूपिते धर्मर्मिणोरपि तथैव पिकानासायात् तत्त्वतो भेदेऽप्येकात्मत्वे बुद्धया निल- पिते सति । ए मूर्तिभ्यो यस्तुभ्यः तद्धर्माणां संस्त्यानादीनामभेदस्य द्रव्या- दन्यतिरेफम्य प्रतिमाप्तनात् सामानाधिकरण्य, द्रव्येण क्रियायोगश्च फल्पते । स्वभावाद्धि प्रत्ययेन द्रव्याद् व्यतिरेकेण स्त्रीवं न प्रत्याय्यते । प्रक्रियायां तु १. 'नाने' ग, घ, पाठ, ग, घ पाठ - N ·. . प्रकीर्णफप्रकाशसमेते वाक्यपदीये प्रत्ययार्थपक्षापोद्धारः । 'सर्वाश्च पुनर्मूर्तय एवमात्मिकाः संस्त्यानप्रसवगुणा' इति भाष्ये मूर्तिशब्देन वस्तुमात्रस्यामिधानादिहापि मूर्तिशब्देन वस्तुमानं लक्ष्यते । दिगादीनाममूर्तानामपि स्लीत्वाख्यस्य धर्मस्य सम्भवात् ।। १८०, १८१ ॥ केचिदाहुः-'लुप्तमत्वर्थीया कुमार्यादयो द्रव्यवचनैः समानाधिकरणा भवन्तीति । तन्मतमकरोति- सामानाधिकरण्ये तु मतुब्लोपादपेक्षिते । लुक् तद्धितलुकीति स्याल्लुक् तत्राप्युपलक्षणम् ॥ १८२ ॥ संस्त्यानलक्षणधर्ममात्रवचनः स्त्रीप्रत्ययान्त इति गुणवचनत्वान्मतुपो लुका शुक्लादिवद् द्रव्यसामानाधिकरण्येऽजीक्रियमाणे 'लुक् तद्धितलकि' (१-२-४९) इति स्त्रीप्रत्ययस्य लुवप्रसङ्गः । अर्थ सर्वदा द्रव्यस्यैव स्त्रीमत्ययान्तैः प्रत्यायनात् स्त्रीमत्ययस्य विधानसामर्थ्याल्लुक् प्रतिविधीयते । एवमपि कुत एतत् स्त्रीप्रत्य- यस्याला भविष्यति, न तु मतुप एव । एवं हि स्त्रीमत्ययस्य लम् नैव प्रामोति । तस्माद् विनापि मतुपं स्वभावादेव द्रव्यस्य स्त्रीत्वाभेदेन प्रत्यायनम् । तथाचे यत्रापि मतुपो लुगारब्धः शुलादौ, तत्रापि स्वार्थावच्छिन्नमत्ययार्थप्रत्या- यनशक्ति प्रकृतेरेव ज्ञापयितुमित्युपलक्षणं तत्र लुक् । असति तु तथार्थाभिधाने लुकापि किं कृत्यम् । एवं प्रत्ययार्थपक्षे गुणवचनवादभेदोपचारादाश्रयेण सह तत्सामानाधिकरण्यं बननभेदश्वोपपादितः । अनेरुश्च प्रत्ययो भवति स्वभावाद् . द्रव्योपसर्जनस्य स्त्रीत्वस्य कचिदनेकपत्ययेन प्रतिपादनात् ॥ १८२ ।। प्रत्ययार्थपक्ष एव सामानाधिकरण्यायपरेण प्रकारेण समर्थयितुमाह- केपाश्चित् त्यक्तभेदेषु द्रव्येप्नेव विधीयते । संस्त्यानवत्सु टावादिरभेदेन समन्वयात् ॥ १८३ ।। संस्त्यानवत्सु द्रव्येषु 'स्त्रियाम् (४-१-३) इति स्त्रीशब्दस्य तद्वतिं वृत्ति- माश्रित्य प्रत्ययार्थपक्षेऽपि टारादिविधीयते । स्त्रीप्रत्ययान्तादि नियोगतो द्रव्यं प्रतीयत इति तदेव प्रत्ययवाच्यं न्याय्यं कल्पयितुम् । यद्येवमेकं प्रत्यर्थम्तं द्रव्यमपरं मत्ययार्थमूतमिति द्रव्यद्वयप्रतीतिप्रसङ्गः। नच भेदेन द्रव्यद्वयं प्रती- यते, प्रकृतिप्रत्ययार्थयोश्च द्वयोः परस्परमनभिसम्बन्धपसा इत्याराशयोक्तं त्यक्तभेदेष्विति । यस्मादविद्यमानविशेषेणार्थेनाविरोधाद् भवति प्रकृतिवाच्यस्य २. 'यवा स', 1. 'स्माल्ग, ४. 'वि', ५. 'यादि 1. ''गप. पाठ.. न.पाठः, ·. तिसमुद्देशः। ९१ विशेषस्यामिसम्बन्धोऽभेदेन सर्वत्र स्वीत्येवमानारसंचिनिनन्यनेन सामान्येनावेग- मात् । वलात् प्रकृतिप्रत्ययवाच्यतया सामान्यविशेषकल्पनया द्रव्यभेदः । प्रकृतिवाच्यं हि विशिष्टं द्रव्य, प्रत्ययमाच्यं तु द्रव्यसामान्यम् । तदेव च म. स्यविच्छिन्नं विशेपमासादयति । तथाहि-- प्रतिवाच्यानां द्रव्यविशेषाणां मीत्येवममेदोऽनुगतः मीयत इति मातीतिकोऽयं भेदः प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः, न तु परस्परासंबद्री द्वा द्रव्यात्मानौ ॥ १८३ ॥ तपाहि- सामान्यभूतो द्रव्यात्मा परिच्छिन्नपरिग्रहः । क्रियाभिर्युज्यते भेदर्मागशथारतिष्ठते ।। १८४ ॥ प्रकृतिवाच्येन द्रव्यविशेषणायच्छेदान बुद्धया परिकल्पितः प्रन्यययाच्यो ·९२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये विशेषणवद् विशेप्याणाम् । अभिधाविषय इति । सत्यपि वास्तवे द्रव्यस्य प्राधान्ये न शब्दास्तदनुरुध्यन्ते, अपितु स्वसामर्थ्यानुरूपमेषामभिधानमित्यर्थः ॥ १८५॥ एतत् परिहरति- सोऽयमित्यभिसम्बन्धादाश्रयं प्रतिपद्यते । स्त्रीत्वं स्वभावसिद्धो या गुणभावविपर्ययः ॥ १८६ ॥ यद्यपि प्रक्रियायां स्त्रीत्वं प्रत्ययार्थ इति व्यवस्थाप्यते, तथापि शब्द- शक्तिस्वाभाच्याद् गुणभावस्येह विपर्ययो चैपरीत्यं दृश्यते । खीत्वस्याप्राधान्य द्रव्यस्य तु प्राधान्यमिति। न हि सर्वत्र प्रत्ययार्थः प्रधानम् । तद्यथा--- साधने विधीयमानास्तिंडो नाल्याते साधनं प्राधान्येनाचक्षते , अपितु क्रियोपसर्ज- नम् । संख्यायां विधीयमानाश्च विभक्तयः संख्येयोपसर्जन तामाचक्षते । दी. न्यत्यादिषु च विधीयमानाष्ठगादयः क्रियावन्तमभिदधति प्राधान्येनेति सर्वत्र श- ब्दशक्तिरवानुसरणीया-। एवञ्चाश्रयस्यैव प्राधान्यात् तत्संख्यानोपपद्यते । यद्वा यद्यपि सम्त्यानमात्रमभिधेयं प्रत्ययस्य, तथापि तेनोपचरिताभेडाः प्रकृत्यर्थ- ज्यक्तीः प्रत्ययान्तोऽभिधत्त इति सिद्धं वचनम् । तदेवं सामानाधिकरण्ये त्रयः प्रकाराः । द्रव्यादनतिरिक्तस्य स्त्रीत्वस्य प्रत्यायनं तद्यथा- मूर्तिभ्यो मूर्ति- धर्माणामित्युक्तम् । अभेदोपचारो द्रव्यस्य या प्राधान्यमितीहोक्तम् ॥ १८६ ।। इदानी सस्त्यानपव्यसामान्याभिधानपक्षेऽप्यन प्रत्ययार्थभूतस्यापि सामान्यस्य वास्तव गुणत्वरांभवाद् गुणवचनादाप्रयतो लिङ्गवचनानिदेशं योजयितुमाह साकाक्षत्वाद् गुणवैन सामान्य वोपदिश्यते । व्यक्तीनामात्मधर्मोऽसाकसख्यानिवन्धनः ॥ १८७ ॥ यदभेदेन संम्त्यानवद् द्रव्यं प्रत्ययपाच्यं सामान्यभूतमुक्तं, तत् सूत्रे विशेषणशब्देन गुणपर्यायेणोक्तम् । यस्मात् प्रत्ययार्थत्वेन प्रधानमपि द्रव्यसामान्य प्रत्यर्थगतद्रव्यविशेषापेक्षत्वाद् गुणशब्देनाहत्यभिधानं, व्याकाङ्क्षस्यार्थस्य गुणत्वेन प्रसिद्धः । न च विशेपेभ्यो विलक्षणं तत् । यस्माद् व्यक्तीनां द्रव्यविशे- पाणामसौ गुणस्वभावतां प्राप्त. । एकमख्यानिरन्धनो हि व्यक्तीनां स्वभावः सामान्य कथ्यते । व्यतिरेक्दर्शनेऽपि ममचायात् स्वरूपतिरोधानात् स्वमावता- प्राप्तिरेव ॥ १८७॥ । १. 'मिहोप. पाठ, ·4 इत्तिसमुद्देश। ननु साकारला मस्तु गुणवं द्रव्यमामान्यन्य दश परिकन्यितस्य, 'तत्त्वतस्तु संस्थाननिशिटम्म दन्यम्बकत्वादाचयामिनावः कथमित्याह । एवम्भूता च सावस्था भागभेदपरिग्रहे । कृते बुद्धौर भेदानामाश्रयत्वेऽवकल्पिते ॥ १८८ ।। निष्कृष्टेप्पपि भेदेषु व्यक्तिरूपाश्रये ततः । लिङ्गप्रत्यवमर्शन लिङ्गसंख्ये प्रपद्यते ।। १८९ ।। सा सामान्यविशेषरूपाभ्यां शकलावस्था लिङ्गसंख्ये व्यक्तिरूपाश्रये वि- शिष्टद्रव्याश्रये प्रतिपद्यन इति समन्वयः । अपोद्धालुद्ध्या प्रकृतिप्रत्ययमागपरि- कल्पने कृते तथैव समुद्रायवाच्यमय प्रकृतिप्रत्यययोरिभाय । तथाहि-किञ्चि- दस्य भेदरूपं प्रातिपदिकोपादानमपरं प्रत्ययवाच्यं सन्यानानुविद्धमंगरन्यं प्रकल्पितम् । मेदे च परिकल्पिते, प्रकृतिमाच्यानां विशेषगानामाश्रयत्वे समा- गेपित तेषु पृथानेष्वपि स्वतत्रेयपि निरूप्यमाणेषु विशेषेषु लिङ्गप्रन्यवमर्गेन प्रीत्य निरूपणेन स्त्रीत्ववद् आश्रितत्यादाश्रयगतलिङ्गसंख्यापतिलग्भः । अन्यत्र लिङ्गसम्ब्ययोः साहचर्येण दृष्टत्वादिह लिङ्गग्रहण, न त्वत्र स्त्रीत्वयतो लिङ्गान्त- रस्य विरोधिनोऽतिदेशः समवति । तदेवं द्विवचनानुपपत्तिः प्रतिविहिता । 'अनेकप्रत्ययानुपपत्तिम्त्नत्र न प्रतिविहिता । लिङ्गवचनविचारप्रस्तावेन हीदमिह 'कथ्यत इत्यत्राप्रस्तुतानेकप्रत्ययानुपपतिः । मुप्रतिविधाना चेयं, वचित् हिल स्वमावाद् द्रव्योपमननम्य वात्स्यानेन प्रत्ययेनाभित्र्यङ्ग्यत्वात् ।। न हि व्यन्जकानां नियम. । एतामेन च शब्दशक्तिमनुसतुं फट्य पित्वं डीप धनम् । प्यश्च हितरण 'यश्चाप्' (१.१.७१) इत्यत्र सामान्यग्रहणार्थन् । मारे वन्यथा परिहारोऽभिहित:--'भावस्यं च भावयुक्तवादिति हि वार्तिकम् । गुण परिणामरूपन्चात् स्त्रीत्वस्यापि 'स्त्रीत्वेन योग उपपन्न इत्यर्थः । विस्तरत्र्यास्त्यान वातिरोन्मेषे । एतच्च शब्ददाक्तिमननुमृत्य प्रययार्थप संस्त्यानस्य प्राधान् प्रक्रियागतमाश्रित्यारतम् । यथा तु शब्दशस्यगुमारणेह द्रव्यमायान्यं निक्षित वथा अनेनापि न्यङ्गकेन व्यायनीतिहऐति यथासमर्थिनमेव ज्यायः । तथा धमियानभेदात् स्त्रीत्वम्य स्त्रीलयोग उच्यते । प्रातिपदिकेन भ्यरूपस्याभिया. नात् प्रत्ययेन धर्मरूपस्येति प्रत्ययद्वयोपपत्ति । यथा तदेव कर्मादिविभक्तिभिः च कल्पने घ, पाठ. .. 'भेदाथ' पाठः'घ', ४. 'स'. पाठः ५. 'कर' प. पाठ. ६. प्यासिन्य क. पाठ ·९४ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये शक्तिरूपं प्रत्याय्यते । प्रातिपादिकेन तु वस्तुभूतम् । अयं ोकत्वादर्थस्य शब्द- भेदात् प्रतीतिमेद उपपन्नः ॥ १८८-१८९ ॥ क्रमप्राप्त्या द्वन्द्वे लिङ्गवचनातिदेशस्योपयोगो विचार्यते। तन चा द्वन्द्वविधाना- दलिनसंख्यत्वे चोदिते 'स्वाभादिकत्वादिति परिहारोऽभिहित । स कथमुपपद्यते । यत- धार्थस्य द्वन्द्वेनोपग्रह्मत् । गा भूचस्य तन प्रयोग. । शब्दयत् तु द्वन्द्वस्याप्यर्थोऽभिहित इति अलिगरांख्यत्वं कैन न स्यादित्याशङ्कय भमेणैतदुपपादयितुमाह अन्तरेण चशब्दस्य प्रयोग द्वन्द्वभाविनाम् । अविशिष्टार्थवृत्तित्वं रूपाभेदात् प्रतीयते ॥ १९० ॥ धवखदिरादिशब्दा द्वन्द्वं भावयन्ते प्राप्नुवन्ति, द्वन्द्वो वा भावी येषा, तेषां चशब्दप्रयोग विना अविशिष्टार्थवृत्तित्यमवगम्यते । समुच्चयाख्यविशेषान- पेक्षया धवादिजातीयस्यार्थस्य चशब्देनाविशेपितरूपा अविशिष्टरूपा धवादय, शब्दा वाचका इति समुच्चयद्योतनाय वाक्ये चशब्दमपेक्षन्ते ॥ १९० ।। यत- विकल्पवति या वृत्तिनिवर्येष्य समुचिते । तेपामज्ञातशक्तीनां द्योतकेन नियम्यते ॥ १९१ ।। असति चादिपदप्रयोगे समुच्चयादिविशिष्टेऽथे द्वन्द्वमाविनां पदानां यां- क्यावस्थानां वाचकशक्ति वधार्यते । सन्देहो हि स्याद् विकल्पादौ । ततश्च यथा विकल्प्यमानेऽर्थे वाशब्देन पदाना वाचकशक्ति प्यते, नत्रा च निवर्ये प्रतिविध्यमाने, तथा चशब्देन समुच्चीयमाने । द्योतकेनेति च वदन् परपदनि- उस्य शब्दस्य बाचकत्यागावात् योतकलक्षणं ज्ञापयति । अफेवलेपदप्रयोगो घोतक इति निर्णीत वाक्यकारे ॥ १९१ ॥ एवं पाक्ये चशब्दप्रयोग समायत । समासे तुइन्द्रे नास्ति तस्य प्रयोग इत्याह- युचौ विशिष्टरूपत्वाचशब्दो विनिवर्तते । अर्थभेदेऽपि सारूप्यात् तच्चार्थेनापदिश्यते ॥ १९२ ।। एकार्थीभावकृताद् वृत्तिवाक्ययोर्विशेपा वाक्यगतधर्मवैलक्षण्येन दृस्ति- पदानामाभिधानाद् अन्तरेणापि चशम् समुञ्चयोपाधिर्फ विशिष्टार्थाभिधानं इन्द्रे स्वाभाविकं, न तु चा द्वन्द्ववचनात् । न पर्या आदिदयन्ते । सहविव• १ 'कस्यार्य' . पाठः... '', 'न्दो मा' ग पाउ.. प. पाठ, ५ उप्र . ५.पाठः.

·। । , वृत्तिसमुद्देशः।। क्षायां हि वृत्तावनुस्यूतभेदः प्रत्येकं पदैरन्योन्यापेक्षः , समुदायोऽभिधीयत 'इति तत्र भेदस्य विगलनात् तदधिष्ठानः समुच्चयो न द्योत्यः । वाक्ये तु मेदप्राधा- न्याचशब्देन भेदाधिष्ठानः समुच्चयो घोत्यते। तदेवमत्यन्तार्थभेदेऽपि चार्थेन द्वन्द्वार्थो निर्दिश्यते, क्रियायामितरेतरापेक्षासाम्यमात्रात् । अन्वाख्यानाय बर्थो लोकसिद्ध एव सर्वतो व्यावृत्तस्वभावः कथञ्चित् सादृश्यलेशानुगमनेन शब्देषु निर्दिश्यते । सर्वतो व्यावृत्तस्य प्रतिशब्दमर्थम्यानन्त्यान्निर्देष्टुमशक्यत्वात् प्रक्रिया- गौरवप्रसङ्गाचेति लाघवेनार्थनिर्देशो न्याय्यः ॥ १९२ ॥ तरच तद्धितानिर्देशवनेर्देगिक्त्याथम्याप्राधान्यान खभावमिद्ध एवार्थविशेषोऽनु- गम्यते । यदि तु यथानिर्देशमी स्यु तदा,-- चस्य चासनभूतोऽर्थः स एवाश्रीयते यदि । तद्धर्मत्वं ततो द्वन्द्वे चादिपर्थकृतं हि तत् ॥ १९३ ।। अलिङ्गमसंख्यमव्ययमित्यर्थनिबद्धाव्ययसंज्ञेति चार्थे द्वन्द्वविधानात् तस्य वार्थस्येव धर्मो लिसंख्यारहितत्य द्वन्द्वेऽप्यनुपज्येत । द्वन्द्वस्य चादिवपाठाद- व्ययसंज्ञा न प्रामोतीत्याशयोक्तं-'चादिपर्धकृतं हि तदिति । अलिकसंख्यत्वे चादीनामन्ययत्वं स्वभावसिद्धं पाठेनानूयते, न तु पाठ एव विधायकः उदाहर- णार्थत्वात् तम्येति चसमानार्थत्वे द्वन्द्वेऽप्यन्ययस्वं म्यादेव ! मा भूद् याव्यय- संज्ञा पाठनिबद्धो, अलिशासंख्यत्वं त्वर्धाश्रयं केन निदायेंतेत्यर्थः । अन्वर्थत्वाद् पान्ययसंज्ञायाः सापि भवेत् ॥ १९३ ॥ तस्मान वचनानुरोधी स्वार्थ शम्दानामियभिधानवैचियादवैचित्र्यमुदाहरति- चार्थः शन्दे कचिद् भेदाद कथञ्चित् समवस्थितः । घोतकाश्चादयस्तस्य वक्ता द्वन्द्वस्तु तद्वताम् ।। १९४ ॥ शब्दशक्तिभेदाद् यथा समुघयशब्दो लिङ्गसंख्यायुक्तं चार्थमाह, तथा द्वन्द्व इति समुच्चयोपाधिकार्थाभिधायकोऽसौ । पदान्तरोपादानार्थनिधास्तु घोतका- श्वादय इति वाचकत्वद्योतरुत्वकृत एवायं विशेपो व्यक्तिवचनाम्यामयोगो योगश्च ।। १९४ ॥ तपादि- निकल्पाद्यभिधेयस्य चार्थस्यान्यपदार्थता । प्रोतकत्वान्न कल्पेत तस्मात् सदुपलक्ष्यते ॥ १९५ ।। विकल्प. समुञ्चयः प्रतिषेध इत्येवमादिभि शब्दरभिधीयमानस्यार्थस्या- न्येन रूपेण लिल्यायोगिना पइप्रत्याभ्यता वाप्रभृतिभिर्विकल्पादिशब्दाना- 'हा'प, पाठः .. पनाम पाठ - १. 'न' ग...पाठः, १.

·प्रकाणकप्रकाशसमत वाक्यपदीय मर्थाभेदे चाशब्दादिद्योतकवान्न घटेत । अस्ति तु लिङ्गसख्यायोगिनोऽर्थत्य विकल्पादिशदैरभिधानात् सान्यपदार्थतेत्येकस्यैव वस्तुन शब्दशक्तिभेदानाना- कारस्य प्रकाशन मिति शनार्थोऽर्थ इति नये स्वाभाविक एवायमर्थभेद इति सत् सत्यभूत वस्तु द्वन्दविषयत्वेन चशब्देनोपलक्ष्यते कुतश्चित् सामान्यात् । न खसी तत्त्वतश्चशब्देनेव द्वन्द्वेन प्रत्याय्यत इत्यर्थ । तदेतदुक्क भाष्ये- 'नेद वाचनिकमलिङ्गता असमयता वा। किं तर्हि, स्वाभाविकमेतदिति ॥ १९५॥ एतदेवाह तर स्वाभाविकं लिङ्गं शब्दधर्मे व्यपेक्षिते । शब्दः कश्चित् तमेवार्थ स्थश्चित् प्रतिपद्यते ।। १९६ ।। शन्दधर्मे शब्दस्व विऽमिसहिते भाप्य एतदुक्तमित्यर्थ । तथाहि- पस्तुन ऐक्येऽपि शब्दभेदादर्थवैचित्र्यम् । तद्यथा--- -- कार्य, ऋशिमा, कृशतेति प्रकृतिपत्ययार्थयो प्रकृतिरूपस्याभेदेऽपि प्रत्ययश्रुतिभेदनिवन्धन स्थितिप्रसवस- स्त्यानभेद । जलम् आपो दारा भार्येति च शब्दशक्तिभेदालिङ्गवचनभेद । तथा द्वेधमित्यलिमोऽसख्य स एवमतिद्वेषानीति सलिङ्गसख्योऽथ प्रतिपाद्यते । अत्र हि 'धमुमन्तात् स्वार्थे दर्शनम्' (वा ५३ ४५) इति प्रत्ययान्तरत्वे शब्दान्तरत्वम् । एव द्वन्द्वोऽपि सलिङ्गसख्यार्थाभिधायी ॥ १९६ ।। स्थादेवत् सुरभिप्रायादर्थाना व्यवस्था न शब्दधर्मत इत्याशयाह- शब्दादर्थाः प्रतायन्त स मैदाना विधायकः । अनुमानं निरक्षायाः शब्दादन्यन्न विद्यते ॥ १९७ ।। जातायेकवचन शब्दादिति । यथाभिप्रेतमर्थ प्रतिपादयितु वक्ता यो- ग्यान् शब्दानुदाहरतीति तेभ्य शब्देभ्यो वस्तृविपक्षानुमानाट् व्यवहारे शब्दा एवार्थव्यवस्थापने प्रभन । अक्षिनिशेचादीनामपि शब्देनेवानुमापकत्व, सङ्केति तत्वान् । तथाहि शब्देभ्यो वस्त्वर्था एफम्वभावा अपि विस्तार भनन्ते, तेभ्यो नानारूपाणा प्राशनात् । तथाच दारशब्द स्त्रिय पुस्तविशेपर्णामा. चष्टे । भार्याशन त्रीत्वविशिष्टामप्छन्दोऽवयवात्मक तमेनार्थ बहुत्लापच्छि- जमाह । उदकरावस्तु समूहरूपमेममित्यादिशब्दधर्मोऽनुगन्तव्य । अतश्च स शब्द स्वशक्तिपशा मेदाना याच्यविशेषाणा निघायको निर्माता । भागमेदस्य वस्तुनि समारोपणमिवार्थम्य म्यमावात् तकृत नानासमित्यर्थ ॥ १९७ ॥ ३ 'घरत, ५ ' पाठ "एर पाठ ६ पग पाठ ७ 'द दाग पाठ ·त्तिसमुद्देशः। तदेवं स्वाभाविको लिङ्गसंख्यायोगो द्वन्दे समर्थितः । अयवाययतो लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति इति पक्षान्तरं बायनिक भाष्ये उक्त विचारयितुमाद । समुचित स्याद् द्वन्द्वार्थी गुणभूतममुच्चयः । , समुच्चयो वापि भवेद् गुणभूतसमुचितः ।। १९८॥ समुच्चयोपाधिका समुचिता वा अर्था, द्वन्द्वेनोच्येरन् , समुचितोपसर्जनो वा समुच्चय इति द्वैतम् ॥ १९८ ॥ - . ७ समुचितस्य प्राधान्ये लिङ्गसंख्ये स्वभावतः । समुच्चयस्य प्राधान्ये शास्त्रं सात् प्रतिपादकम् ॥ १९९ ।। समुच्चयोपसर्जनस्य सत्त्वभूतस्यार्थस्य द्वन्द्ववाच्यत्वे स्वाभाविके लिङ्गसंख्ये इत्युक्तम् । यदा तु पचनेनार्थनिर्देो समुच्चयः प्राधान्येन द्वन्द्ववाच्यः, तद चलनेनेव विशेषणानाम् ' (१२-५२) इत्याश्रयतो लिङ्गवचने विधीयते । धर्म- रूपत्वात्समुच्चयस्याप्राधयोरिष्टयोलिङ्गसंख्ययोः शालं विधायफम् । तत्र समुच्च- यस्य प्राधान्येऽप्याश्रितमानस्य विशेषणशब्देनाभिधानाद् युज्यतेऽतिदेशः॥१९९॥ समुचितप्राधान्येऽपि भानस्योपयोगमेकीयमतेनाह- समुच्चयवतोऽर्थस्स प्राधान्येऽप्यपरे विदुः । निमित्तानुविधायित्यादसिद्धिं लिङ्गसंख्ययोः ॥ २० ॥ निमित्तरूपेण निमित्तिनोऽधार्यमाणस्य तदावेशाद्रूपतिरोधानमिर्ताहापि समुचाख्यनिमित्चावच्छादितम्य समुचितस्य स्वधर्मप्रतिपत्त्ययोम्यत्वात् तदीय- योलिनसंख्ययोरप्राधावतिदेश इति पक्षद्वयेऽपि शास्त्रमुपयोगि ॥ २००॥ एतद्युक्तमित्याह - "समुच्चयो निमित्तं चेत् स्यानिमित्तानुरखनम् । अन्वयव्यतिरेकाम्यां चार्थी द्वन्द्वनिवन्धनः ॥ २०१ ।। समुचयोपाधिरों न द्वन्द्ववाच्यो येन' निमिचानुविधानं स्यात् । 'अपि- तु योऽर्थोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां द्वन्द्वम्य वाच्य इत्यवधारितः, स चार्थ इत्येवं द्वन्द्वस्यान्वाल्यानायानुमाप्यते ।। स च कियायां समझक्ष्याणामर्थानां समूह उम॒तकारकदाक्तिः । तस्य च कयश्चित् संगुचितशब्देनामिधानदर्शनाद् भान्त्या समुचयो निमिरत्वेनाध्यारोप्यते ॥ २०१॥ ० ·९८० प्रकीर्णकमकाशसमेते वाक्यपदीये परमार्थस्त्वयमत्याह- समुचितनिमित्तत्वै चार्थस्यापगमेऽपि वा । स्वभावसिद्ध द्वन्द्वस्स लिङ्गसंख्ये व्यवस्थिते ।। २०२ ।। यदा समुच्चितो द्वन्द्वस्य निबन्धनं, तदा प्रधानधर्मानुविधानाद् न्याय- प्राते तदीये लिङ्गसहये । यद्वात्यन्तवैलक्षण्याच्चार्थ एवार्थसमुच्चयो नास्ति, यस्य द्रव्येण सह गुणप्रधानमावश्चिन्त्येत । सादृश्यलेशानुगममात्रेण तु शब्दानुशा- सने यथाकथञ्चिदर्थों निर्दिश्यते द्वन्द्वनिमित्तत्वेन चार्थ इति । सत्त्वमूत एव तु स्वभावतो द्वन्द्वार्थ इति समुच्चयस्यासत्त्वादेव निमित्तभावो नास्ति ॥ २०२ ॥ अन्योन्यापेक्षा पतिपदार्था द्वन्द्ववाच्याः, स एव च समुश्चयः। तत् किमुच्यते धा। स्थापगम इलाशङ्कप पूर्वोत्तमर्थभेदं स्मारयति पदान्तरस्थस्यार्थस्य द्योतकत्वान युज्यते । निपातो लिङ्गसङ्ख्याभ्यां इन्द्रस्त्वर्थस्य वाचकः ॥ २०३ ॥ यस्त्वर्थस्याभेदेऽप्यभिधान्यापारभेदाच्छब्दार्थो भिद्यत इति द्वन्द्वे सत्त्वभूताभिधानाचार्थस्य वाक्येऽसत्त्वभूतस्य दृष्टस्यापगमो वर्णित इत्यर्थः । वाचकयोतकशक्तिविलसित चैतत् प्रागेवोक्तम् ।। २०३ ॥ पुनरपि निमित्तानुविधानदर्शनमुपालमते- निमित्तानुविधाने च द्रव्यधर्मानपेक्षणात् । गुणप्रधानभावेन क्रियायोगो न कल्पते ।। २०४ ॥ निमितानुविधाने निमित्तरूपाच्छुरितस्य निमिचिनो द्रव्यस्याभिधानात् तस्य धर्मः शक्तिर्बुद्धया नावार्यत इति क्रियाभिः प्राधान्येन गुणत्वेन वाँस्य योगो न स्यात् । द्रव्यं हि साधनम् । तस्स चानवधारितस्वशक्तेः कथं क्रिया- भिसम्बन्धः। न च निमित्तात्य क्रियायोगोऽसत्वमूतत्वात् । तत्र गुणभावेत फरणादि- रूपतया क्रियासम्बन्धः, प्रधानभावेन फर्मरूपतया, तस्य क्रियाभिरुत्पत्तिसंस्कारप्रति- पचिविषयस्य समन्वयात् ।। २०४ ॥ मा भूत् क्रियायोग इति चेदाह- यस्य नास्ति क्रियायोगः स्वतन्त्रोऽसौ न विद्यते । अर्थो द्वन्द्वस्य तत्र स्यादुपादानमनर्थकम् ॥ २०५॥ १. 'क्ष'प..पा. २. 'सरति' ५. पाठः, ३. 'या', पाठ, ·१...वृत्तिसमुद्देशः। "क्रियानुपङ्गेण विना न पदार्थः प्रतीयते” इति स्वतन्त्रः स्वनिष्ठः क्रियामिरसम्बध्यमानः पदार्थों नास्ति । ततश्च तस्मिन्नर्थे , निमियानुरक्त क्रिया- योगाभावाद् द्वन्द्वस्य. वाचकत्येन परिग्रहो निप्पयोजन इति, नावाख्येयोऽसौ भवेदव्यवहार्यः। तस्मादन्वाख्यानादेवावसीयते निमित्तान विधानमत्र ।। २०५॥ मचापि सर्वत्र निमित्तानविधानमियाह- समुच्चपयतोऽर्थस्य वाचको नानुवर्तते । निमित्तमपि चास्यार्थः स्वधयुज्यते ततः ॥ २०६ ।।... घऽप्येते, समुचितादयः शब्दाः समुच्चयोपाधिकार्थाभिधायकत्येन प्रसिद्धाः, तेऽपि निमित्तं नानुरुध्यन्ते । प्रागेव तु द्वन्द्वः । यत्र समुच्चयोपाधित्वे मान्तिः, यत्र हि निमित्तरूपेण निमित्तिनि तिरोहितस्वरूपे प्रतिपक्ति, तत्र निमितानुविधानं, यथा शुक्लादौ । इह पुनर्निमितेन ,भिन्नेनावच्छिन्नस्याख्यान- मिति नास्ति तत् । अत एव समुच्चयवंत इति मतुवुपात्त; । मिन्नेन निमित्तेना- वच्छिन्नस्यात्राख्यानमिति मतुपा दर्शयति । यत्र तु निमितरूपेणाभिधानं, सत्र शुक्लादी मंतु नोत्पद्यते । तस्मानिमित्तानुविधानाभावादन , समुचितशब्दः स्वार्थ स्वलिङ्गसङ्ख्यायोगिनमभिधते, तद् द्वन्द्वोऽपीति न कश्चिद् दोपः । तदेवं समुचितः स्याद् द्वन्द्वार्थ' इत्यत्र पक्षे स्वभावत एव लिङ्गसङ्खये इत्ये- तदेव युक्तम् । समुच्चयप्राधान्ये तु विशेषणानाम् (१-२-५२) इति शास्त्रेण लिङ्गसङ्ख्या विधानं तत्रैव तद् वक्तव्यम् ॥ २०६॥ . . . समकक्ष्यानर्थानभिदधतो बन्दस्य कः समानाधिकरणपदपाय (आश्रय, यस क्याफ- बचने प्रतिपद्यतेत्याशक्याइ- पाह्ये नास्त्याश्रयो द्वन्द्वे विशेपो तत्र हि श्रुतौ ।' समुच्चयस्तदाधारस्तमैळपदिश्यते ।। २०७।। शुकाः पटा इत्यत्र यथा पशब्दोपादानो गुणवचनत्यायोऽस्ति, नै पदान्तरोपादानो द्वन्द्वे विद्यते ।"श्रृंत्यैव द्वन्द्वपदाभ्यां विशेषयोर्भेदयोरुपादाना- दन्तरगयोः । धवखदिराविति "तावेव विशेषौ समुचीअमानी समुच्चयस्याधार आश्रय इति तलिमसङ्खये समुच्चययाचिनो द्वन्द्वस्य भवतः । तत्र च, पूर्यो- घरपदगताम्यां विरुद्धाभ्यां लिङ्गाभ्यां युगपद् व्यपदेशासम्भवात् पर्याये प्राक्षे परवल्लिङ्गं नियम्यते । सहयाप्यक्यवगतैकत्वसमाहारामिका द्वित्वबहुत्वरक्षणा- पयवलक्षणामयवद् इन्द्रस्य भवति ॥ २०७ ॥ १ 'व' ष, पाठक, ·म । + प्रकर्णिकपकाशसमेते' वाक्यपदीये एवं परस्परापेक्षा अनयवार्या एव द्वन्द्वार्थ इलन दर्शने प्रतिपादितमिदम् । इदान। युगपदधिकरणवचनतायाश्चार्यस्थासम्भवपक्षे प्रतिपादयितुमाह --- यो वायययभेदाभ्यां भेदवझ्यामिवान्वितः । एका समूहो धर्मात् स भागयोः प्रतिपद्यते ॥ २०८ ॥ अवयवभेदानुगतः सहविवक्षायां द्वन्द्ववाच्यः, अमिधानं पुनः स्वाभा- विकं याभ्यां चैकमनेकार्थ ताभ्यामेवापरं पदम्' इति प्रत्येकं पदैरमिधीय- मानोऽर्थ इत्यत्र दर्शने व्यक्तिवचने अवयवाश्रये समुदाय प्रतिलभत इति स्पष्टमेतत् । अनुस्यूतभेदस्य च समुदायस्य द्वन्द्वेन प्रतिपाद्यत्वाद् भेदवया- मिवेत्याह । नत्वत्यन्तभिन्नाभ्यामित्यर्थः । अमेवानुगमाच्च तयोर्भागयोराभय- भूतयोः समुदायो लिङ्गसहये अनुवर्तते । अन्यथा निरस्तभेदस्य वनयूथादि- वदभिषाने भेदयोराश्नयमूतयोरनुपादानाद् वर्तिरदाभ्यो कस्य लिइसमये मजेत इन्द्र इत्यभिप्रायः ।। २०८ ॥ मन्येवमप्यवयवव्यतिरेकेण रामुदायानुपलक्षणात् क आभयायिभाव इत्याह-- एकश्च यात्मकोऽर्थोऽसौ भेदाभेदसमन्विता । यो भेदापानितस्तत्स्थे लिङ्गसहये प्रपद्यते ॥ २०९।। अवयवात्मतया गृह्यमाण. समुदायो भिन्नः, स्वतस्त्वेकपल्यानिबन्धन- सयाभिन्न इति द्विरूपः । तथाचे प्रत्येकं पदैर्भेदात्मना प्रत्याय्यमान आश्रयः समूहात्मना त्वश्रित इत्याश्रयस्तरतिपदार्थसमवेते. लिङ्गसङ्ये समवलम्वत इति स्थितम् ॥ २०९ ॥ इदानीं बहुप्रीही व्यक्तिवचनातिदेशोपयोग क्रमेण व्युत्पादयितुमाह- यथा स्मशब्दाभिहिते चैत्रार्थ न प्रयुज्यते । चैत्रशब्दो यड्यीहारप्रयोगस्तथा भवेत् ॥ २१० ।। इहान्यपदार्थे बहुहिरन्याख्यायते । ततश्च सेनेवान्यपदार्थस्योक्तवाद द्वन्द्व इव चशब्दस्य तदभिधायिनचैत्रादेः प्रयोगो न मानोति । तद्यथा शब्देनोक्तेः स्वार्थे पुनश्चैत्रशब्दो न प्रयुज्यते । उक्तानी समयोगः । तदुक्तं वार्ति- 'पदार्थाभिधानेऽनुप्रयोगानुपपत्तिरनिहितन्वादिति । अत्र परि- हारोऽभिहितो न चानभिहितत्यात् सामान्याभिधाने हि विशेपानभिधान- मिति ।। २१० ॥ २ 'या, ३ . में घ, पाठः, वाभि, ना. पाठ ६. 'भामप्र का पाठ १. ' पाप ·SHAS SN ॥ वृत्तिसमुद्देश एतद्प्याचष्ट- KUBRAFT. गा यथा गरिति शुक्लादेरभिधान न विद्यते । एवं यसाभिसम्बन्धो गोभिस्तान प्रतीयते ॥ २११ ।। सम्बन्धिसामान्ये बहुनीहिरिति तद्विशेषप्रतिपत्तिरतो न भवति । तद्यथा—सामान्यनाची गोशब्दो विशेषाभिधानायासमर्थ इति प्रयुज्यते विशेष प्रतिपत्तये शब्दस्तत्र गौ शुन कृष्णो वेत्यादि प्रयोगो विशेषप्रतिपचये न्याय्य । चित्रा गावो येस्यति स्वामिमानस्य प्रतीते ॥ २११॥ या शब्दशस्विभावाद् पहुयीहिर्गव विशषाऽीकृत , तर तदभिधाया न मयु एव, चित्रगश्चैत्रो मैत्रो वेति ज्यत इत्याह- -- सम्बन्धी नियतो रूढश्चिनाणा न च विद्यते । गगां यथा वजपाणिरुपक्षो वापि व्यवस्थितः ॥ २१२ ॥" बन पाणौ यस्य, त्रीण्याणि यस्पेति नियत प्रसिद्धोऽन्यभिचार रूद शक शिवश्च सम्बन्धी वृत्तावन्तरेण विशेपपदप्रयोगमकाम्यत इति गवति तन्न सम्म घविशेपेऽन्यपदार्थे बहुचीहि । चित्रगुरित्यन विशेषो नावधार्यते, चित्रगोंभिरविशेषेण स्वामिमात्रस्य समन्वयसम्भवादिति विशेपस्यानुप्रयोगो. प्राविरुद्ध । सरणादेस्तु विशेषावगमेऽत्रापि तस्मयोगो नास्ति ॥२१२ ॥ एवं वार्तिकता विशेषाभिधानायानुप्रयोग समर्थिते चादित माध्ये 'भवेन् सिद्ध, यदा समाये । यदि पति तदा म रियति । चित्रा गावोऽस्य देवदासि । अनसमा 'मदनारय युग्न भवनि पश्य समाम । यदा वाक्य म सदा समासः, या समास समाये नदा ति । तमामय शिपिना दियाऽनु- प्रयोगरय चित्रगुक, देवदास इन | तद् ध्या शब्दान्तरत्या चाक्ये मिशपायचीप युताः। चिगन्दोऽन्य एवाप सामान्यस्याभिधापकः ।। २१३, ।। निर्णतचरमेतद् गृत्तिवाक्योरधरपदेन शन्दावरत्वमिति । विशेषमक्रमेऽपि वाक्ये पृपिशब्दो विश्पाभिधा पहताकिरिति युक्त एवानु । भयोग न हि वाक्यमेव पुरयान्मा परिण मते, पृथक् तम्यपि धुतत्यान् । प पाठ १ 'दि ग पाठ ':'ग पर. Y ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये तस्माद् वाक्योपलब्धानां विशेषाणां वृत्ताननन्तर्भावात् सामान्यमेवासावाचष्टे । अदूरविप्रकर्षेण तु वृत्त्यर्थो वाक्येनोपदय॑ते । न तु सर्वतः परिच्छिन्ने वाक्या वृत्तिपदस्थाभिधानशक्तिः, सवयाविशेषादेरतोऽप्रतीतेः ॥ २१३ ।। यो किमनेनानवगमितविशेषेण साकाङ्क्षण सामान्याभिधायिना बहुचीहिसमासेन प्रयुफेनेसाशक्याह- अगोरचित्रगोश्चैव रूपभेदानिवर्वका । न चित्रगुविशेषाणां रूपाभेदातु वाचकः ॥ २१४ ।। चित्रगुशब्देनाविद्यमानगोसम्बन्धाद् व्यावृत्तोऽर्थात्माभिधीयते । चिनत्येन विशेषणादचित्रगोावृत्तिः । एवञ्च न सर्वथा सामान्यशब्दोऽयम् , अपि. स्वन्यव्यावृत्तिविशेषस्याभिधातेत्यर्हति प्रयोगम् । एतावती विवक्षां पुरस्कृत्य चित्रगवीसम्बन्धे हि प्रतिपाद्ये भिन्नरूप एवयं शब्द. । तनिष्ठापरविशेषप्रति- पादने तु रूपसामान्यादशक्त इति सामान्यस्याभिधायकः कथ्यते । चैत्रोऽपि हि स्माचित्रगुमनोऽपीत्यत्राविशेष' । एवं विशेषशब्दानामनुपयोगे साधिते पुनश्चोदितं- 'सामान्यस्यैव तहनुभयोगो ने प्रामोति । चिनगु तत्, चित्रगु किम् , चित्रगु सर्वमिति। अत्र समाधिः- 'सामान्यमपि यथा विशेपस्तद्वत् चित्रगु इत्युक्त सन्देहः स्यात् सर्व वा विश्वं येति, तनावश्य विशेषार्थिना विशेषोऽनुप्रयोक्तन्य' इति ॥ २१४ ॥ भय सामान्यस्य कथं निशेषसारस्यमिति व्याचष्टे यथा चित्रगुरित्येतद् प्रयुक्त न प्रयुज्यते । एवं यदि स्यात् सामान्यं तस्य न स्यात् प्रतिश्रुतिः॥२१५।। चित्रगुरित्येवं चित्रगवीस्यामिन्याख्याते न तदर्थ एव शब्दोऽनाफा- इक्षितार्थः प्रयोगमर्हति । एवंमतं यदि सादिपदोपादानं सामान्यमनाकाक्ष्य- तदा न प्रयुज्येत । यावताकाक्ष्यते तदित्यईति तावत् प्रयोगम् ॥ २१५॥ भन्यस्यारत्ताभिधानाय विशेसनेतास्सिाह- सादयो निशेपास्तु प्रदेशानां निर्तिकाः । यथा प्रदेशाः सामान्यप्रदेशान्तरपायकाः ॥ २१६ ॥ "क्ये'. पाठ २ 'नाव' ० पास "पि नि', ४. "स्पति माणं स्यात् , १. ३ पाठ, ·..वृत्तिसमुद्देशः । इह भेदकत्वं विशेपरक्षणमिति यथा चैत्र इत्युक्ते मैत्रादिविशेषान्तर- व्यवच्छेदः प्रतीयते, सामान्यस्य च निवृत्तिस्तथा सई विश्वमित्यादिसामान्य- पदप्रयोगेऽपि रिशेपनिवृत्तिप्रतीतेरन्यव्यरच्छेदकमिद सामान्यमपि विशेषो भवत्यपेक्षावशादित्यर्थः । एवं पदार्थाभिधानपक्षेऽनुप्रयोगानुपपत्तिचो समा- हितम् । यदा तु चित्रा गायो यस्येति विमस्त्यर्थेऽन्यपदार्थे सम्बन्धलक्षणे बहु- श्रीहिस्तदा सम्बन्धवाचिस विभक्ति पष्ठी मानुमयोजि, द्रव्यं तु सम्बन्ध्यनमि- हितमिति तदभिधानायानुप्रयोग उपपद्यत एव । तदुक्तं भाप्ये-'अथवा विम- : क्त्यर्थोऽभिधीयते । एतच्चात्र युक्तम् । अवे हि सपश्चात्पदं वर्तत' इति । चित्रा गायो देवदत्तन्येति यथैतत् पष्ठयन्तं पदं तदभिधाव्यापारेण प्रातिपदि- फार्थोपसर्जनं विभक्त्यर्थ प्राधान्येनाचष्टे, तथाच सम्बन्ध्युपसर्जनस्य सम्बन्ध- स्यान्यपदार्थता न्याय्येति सर्वपश्चाच्छन्देन षष्ठचन्तस्य पदस्य तत्र विभक्त्यर्थे व्यतिरेके सम्बन्धलक्षणे वृत्तिमाह । अभिधान्यापारण नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरिति न्यायात् पूर्वणवच्छेदके प्रातिपदिकार्थे सम्बन्धिनि धृतिः, पश्चातदु- पहितविशेषे सम्बन्ध दवि स एवान्यपदार्थ प्रधानभूतो न्याय्यः । पूर्व तु तात्पर्यशा सम्बन्ध्यन्यपदार्थ उत्को नाभिधान्यापाराश्रयेण । तदाश्रयणमेव तु ज्याय इति माप्यकारो मन्यते ॥ २१६ ।। तदेतदाह विभत्तयामिधानाद् वा पष्टी नानुप्रयुज्यते । द्रव्यस्यानभिधानातु तच्छन्दोऽनुप्रयुज्यते ॥ २१७ ॥ गतार्थोऽयं श्लोकः ॥ २१७॥ अन पक्षे चोदिते 'त्रिभक्त्यर्थाभिधाने द्रव्यस्य लिजससयोपचारानुपाति'ति भित्त्यर्यस्यासत्यभूतरवार सायस्य दन्यस्य ये रिजसपे रापचारो व्यवहारोऽत्र समास- घाच्यस्य न स्यादिल । अन समाधित - 'गिद्ध तु यथा गुणवचनेविति । तत्र गुणवचनानामाथयनो विद्धवचनानि भवन्ति । शुह्मादीनामाभयमनुरोपेन सामानाधिकर- ज्याद । इह तु सम्बन्धमानवचनम्प बहुनाहे सम्बन्धिवचनैर्मनुब्लोपात् सामानाधिकरण्य नयुज्यत इलाह- सामानाधिकरण्यं चन्मतुल्लोपाद प्रकल्पते । मतुपोप रादर्थवादनास्था प्रमज्यते ॥ २१८ ॥ १. 'यथा में' पाठ २. 'यो पाठः ३ प.पाठः. ५ ·. प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये बहुमीहिवन्मतुपापि सम्बन्धम्यैव प्रतिपादनात् सम्बन्धिनोऽनभिधाने पुनरपरो मतुब् विधेयः, तेनापि सम्बन्धिनोऽप्रत्यायने पुनरपर इत्यनवस्था अनिष्ठा मतुपामत्र स्यात् । मनुपा तु सम्बभ्यभिधाने मत्वर्थे बहुबीहेविधानात् तेनापि तथैवार्थाभिधाने विभक्त्यर्थाभिधानपक्षो न भवेत् ।। २१८ ॥ म केवलममवस्या, यावत् सम्पन्धस्य च सम्बन्धी सम्बन्धोऽन्यः प्रसज्यते । विभक्त्यर्थप्रधाने च क्रियायोगो न कल्पते ।। २१९ ॥ बहुव्रीहिवाच्य सम्बन्ध प्रकृत्यर्थ । तेनावच्छिन्नोऽपरो मतुव्वाच्यः सम्बन्ध । प्रकृत्यर्थोपरकत्वाच प्रत्ययार्थम्य प्रकृत्यर्थसम्बन्धावच्छिन्न. प्रत्ययार्थ: प्रकृत्यस्य सम्पन्धी स्यात् । तथाच प्रकृत्यर्थस्य सम्बन्धरूपता हीयेत । उपाधि- मत्वात् सम्बन्धिरूपता मातेल्यभिमाय । पाष्ठ्यर्थप्रधाने च बहुदीही चित्रगुरानीय- तामित्यादिः क्रियायोगो न स्यात् , सम्बन्धस्यासत्त्वभूतत्वेन कारकशक्त्यावि- भवायोगात् ॥ २१९ ॥ अथ तन पश्य तत पदति विभक्त्यर्थप्रधानेऽपि रष्ट कियायोग , नेत्याद विभक्त्यर्थप्रधानत्वात् ततस्तत्रेति न क्रिया । दृश्यादिः कर्मकादिनिमित्तत्याय कल्पते ॥ २२० ।। अपादानाधिकरणशक्तिप्रधानयोस्ततस्तत्रेत्यनयो?शितिधतीत्यादिका क्रिया फर्तृकर्मशक्ती नाविर्भावयति, विभक्त्यर्थस्य विभक्त्यन्तरार्थविरोधात् । किन्त्वत्रा- बधिमत आधेयस्य च क्रियायोग प्रतीयते । ततः पश्य, तन तिष्ठतीति ।।२२०॥ एवं विभक्रयाभिधानपक्षे दोषः । विध विभक्त्याभिधाने चिनगुर्देवदत्तस्यति पठी स्यात् । ग भविष्यसभिहित सोऽयोऽन्तर्भूत प्रातिपदिकार्य सम्पम इति । अत एवं कियायोगी भविष्यतालारावयाह - अन्तर्भवेच सम्बन्धः प्राधान्याभिहितः कथम् । स प्रातिपदिकार्थय त्याभूतः कथं भरेत् ।। २२१ ॥ चैत्रस्येति यथा पठ्या सम्बन्ध प्राधान्येनोद्भुतरूयोऽभिधीयते, तोच बहुाहिणेति स.कथमत्रान्तर्भवेत् । यो हि सम्बभ्युपसर्जन सम्बन्धोऽभिधीयते, सोऽन्तर्भवति समासे । तद्यथा -राजपुस्प इत्यत्र राजविशिष्टस्य पुरुषार्थस्य १. 'बल'७.पाठ.. . 1 -- २. 'पाय' प. पानः ·, कृत्तिमनुद्देश । १०५ भाधान्यात् सम्बन्यो गुणभून इति भरत्रमी प्रातिपदिकार्थ , इह तु व्यतिरवणा- च्यमान क्य प्रातिपदिकार्थ स्यात् ॥ २२१ ।। इदानी रियायोग तावदुपपादयति- असम्भवान्तु सम्बन्ध सम्बन्धमहचारिणि । जातिसङ्ख्याममाहाराणामिन सम्भवः ।। २२२ ॥ गामारमेन, ब्राह्मणाना शनमानय, पञ्चपूली वध्यतामिति जात्यादिषु शब्दचोदितेषु क्रियायोगानुपपतेस्तत्महचारिण्यविनाभाविनि द्रव्ये क्रिया यथा- नुष्ठीयन्ते', तथा चित्रगुरानीयतामिति सम्बन्धमात्रे क्रियानुपपत्ते , तदविनामूते सम्बन्धिनि तन्निवेश ।। २२२ ॥ स्यादेतत् । जानिरादै सम्पारितोऽभिधीयतेऽभेदेन सहचारीति युपिते तर क्रियायोग । इह तु सम्यन्यस्य यायन्यार कथमेन दिलायावापि ममानाधिकारपदमुष पादयितुमाह - सोऽयमित्यभिसम्बन्धाद् विशिष्टायनाचिनाम् । शुक्लादिवशिसवे शाखाग्म्माद् भविष्यतः ।। २२३ ॥ मा भून्मतुन्गेपादन सामानाधिकरण्य, सोऽयमित्यभिसम्बन्धाश्रयेण तु शुक्लादिवत् सम्बन्धेनोपवरिताभेदः सम्बन्धी वृत्तिपदाच सम्बन्धमात्रेऽपि विधानाच्छन्दशक्तियामाञ्यानिति मचादिवनिमित्तानुनिशानपरिहारार्थ 'विशेप- गाना --(२-१-५२) इति सूत्रेण सम्बन्धिातलिङ्गमद्वयामिद्धि । निमित्ता- नुविधाने तु सम्बन्धम्य द्विरत्वाद् द्विवचन स्यात् । शास्त्रारम्भासु प्रधान- भूतान्यपदार्थाश्रये व्यक्तिवचने मियत ॥ २२३ ॥ यद्येव स्थमिदमुण भाये - 'यदि तर्हि विमालर्याऽभिधीयते इस पनार्थ। कपममिहितो मयति सदश्य सहि सतपय त । याला सोऽयमियभिसम्पन्धादिर सहयोपपतिरिल्लाहप माष्यकाराभिप्राय व्ययष्ट- भेदेन तु विक्षायां सामान्ये या विपक्षिते । सलिङ्गस्य समवयस्य पदार्थस्यागतिर्मत् ।। २२४ ॥ सम्बन्धिनो व्यतिरेषेण यहा सम्बन्धम्य यहुनीहिणा प्रतिपादनभिष्ट, तदा द्रव्येशासामानाधिकरण्यात् तजिसहयपोरयोगात् तम्य पदार्थम्यागरिका। . - * १ सपाट १ P ·१०६. प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदाये सोऽयमिति सम्बन्धिविवक्षायामेव वा निर्विशेषस्य सामान्यस्य चित्रगोरिदमुचित- मित्यचिनगुन्यावृत्तिमानपरेऽभिधाने बहिरङ्गस्य चैत्रादिपदान्तरगम्यस्याश्रयस्या-' भावाल्लिङ्गसङ्ख्यासर्वनामनपुसौकवचनप्रसङ्गात् कृल्न पदार्थ कथमभिहितो भवतीत्युक्तम् । अतश्चान सोऽयमित्यभिसम्बन्धेऽपि इनपदार्थाभिधानाभावाद् विभक्त्यर्थाभिधानपक्षस्त्याज्य , द्रव्याभिधानपक्ष एवाश्रयितव्य ॥ २२४ ॥ स कथमुपपद्यत इत्याह- । साधुतं न विभत्त्यर्थमात्रे वृत्तस्य दृश्यते । कृत्लार्थवृत्तेः साधुत्वमित्यर्थग्रहणं कृतम् ॥ २२५ ॥ प्रयुक्ताना शब्दानामन्याख्यानात् पष्ठ्यर्थमाने द्रव्यादिरहिते वृत्तस्यैकार्थी- भावापन्नस्य बहुव्रीहे समासस्य प्रयोगो यतो न दृश्यते, द्रव्यप्रधानस्यैवान्य- पदार्थभ्यास्मात् प्रतीते । अतोऽर्धग्रहण सकरार्थवाचिन प्रयोगज्ञापनार्थ कृतम् । तदुक्तं भाप्ये "अन्यपद इत्येतावता सिद्धे यदर्थग्रहण करोति, तस्येतत् प्रयोजन कृत्त पदार्थों यथा विज्ञायेत सद्रव्य सरिङ्ग सससमध्ये"ति । सद्रव्य इत्येवमपि निर्देशे द्रव्यमेव प्रधानमामिसहित, न गुणादयोऽपि समकक्ष्या द्रव्यस्येव तात्पर्यदृशा गुणाधुपरक्तस्य प्रतीते । तत्र पद इत्युक्ते सामर्थ्यात् विभवत्यर्थ सनिहित प्रतीयेत, शब्दे शब्दस्य वृत्त्यमावात् । अर्थशब्दोपादाने तु पदेनार्थो विशेष्यमाण सर्वपदावधिको विज्ञायेत । यथा खाधिक्याद् वाक्या- र्थोऽव व्यावय॑ते, तथा न्यूनत्याद् विभक्त्यर्थमात्रमिति लिनसङ्ख्यावत् पदार्थ- भूत द्रव्यमेवान्यपदार्थ इति पदार्थाभिधानपक्ष एव ज्यायान् । ततश्चानुप्रयोगः समर्थित ॥ २२५ ॥ अनप पक्षे व्यक्तिययनातिदेशस्य नास्युपयोग इति सस्य पक्षान्तरे सप्रयोजनत्व. 4 माह- सोऽयमित्यभिसम्बन्धाद् द्रव्यवृत्तिरयं यदा । मलिङ्गस्य समवयस्य तदा साधुत्वमुच्यते ॥ २२६ ।। विभक्त्यर्थप्रधानपक्षे न्यसामान्येन सम्बन्धरयोपचरितामेटस्याभिधानेऽपि विशेषगरिसइयासिद्धयर्थ 'यथा गुणरचनेविति याफिकारेण व्यक्ति- पचनातिदेशम्योपयोग तो, न त्यर्थपो । अकारणात् कृत्सन्याभिधाने स्थामाविस्तालिनवचनयोरनेत्यर्थ ॥ २२६ ।। १. "तीयना' पाठ ''गप पाठ 'म चानु',घ पाठः ३ ·। V चिसनुद्देशः १०७ अत्र स्वयमुशलम्भो"यदि लाई कुन्न पदाथाऽनिगरीयते, लैला साहपाश्च विभयो न सिव्यन्ती"ति भाष्य उक्तः । तमेर घ्याचरे- अन्तर्भूतविभव्यर्थे षष्ठी न श्रूयते यथा । लथाश्रुतिः प्रसज्येत लिनसहयाभिधायिनाम् ।। २२७ ॥ अर्थग्रहणात् सलिङ्गमवयस्य द्रव्यस्य प्राधान्येनाभिधाने तद्गुणभूतस्य विभक्त्यर्थस्य सम्बन्धस्यान्तीवात् प्रातिपदिकाये यथा पष्ठीविभक्तिर्न भवति, तमा लिङ्गे बने भवाः लैङ्गाष्टानादयः, सङ्घयायामेकम्मादिकायां भयाः सायाः स्वादयस्तेषामप्यश्रुतिराणमप्रयोगः प्रसज्येतापयेत ॥ २२७ ।। साद्यमावे केवल प्रकृतिः का प्रयोगात्याशझ्याह .. साधर्म्यमव्ययेन स्याद् बहुव्रीहेस्तथा सति । लिङ्गसइयानिमित्तस्य संस्कारस्यापवर्तनात् ॥ २२८ ।। लिङ्गसङ्ख्याप्रापितस्य संम्कारस्य टागादिम्याद्युत्पत्तिलक्षणस्याभावादलिक सधैरव्ययैर्बहुव्रीहिपदानाभेकयोगक्षेमना स्यात् । यथराव्ययस्य स्त्रीप्रत्ययविभक्ति- रहितस्य प्रयोगनियमापवादात् केवलस्य प्रयोगः साधुरेवं बहुनीहभबेदित्यर्थः ॥२२८॥ चैत्रादिना सत्त्ववचनेन पदान्तरेण तर्हि क्यं सामानाविकरण्यभिसत आह - प्रयुक्तेन च सम्बन्धाचत्रादिश्रवणं भवेत् । रिना विभक्या सम्बन्धो विभत्या विद्यते विना ।। २२९ ।। बहुव्रीहिपदेन द्रव्यसामान्ययाचिना विभक्तिरहितेनोधरितेन चित्रमित्या दिना विशेषप्रतिपादकानां चैत्रादीनां तममानामिधेयत्नात् तद्वदेव निभक्तिरहि सानां प्रयोगो भवेत् । विभक्तिरहितस्य विमक्तिशून्येनेव सह सम्बन्धो न्याय्यो न तु सरिभक्तिनात्यन्तवैवात् । तथाचासम्बद्ध द्रव्यसामान्यनिष्टनन्यविशेषा- मिपान न स्यात् ॥२२९ ।। एवमत्र पदार्थाभिधानपक्षे चोयमाय व्यारयशनम् । अव परिहारमा -- लहेतु तावदुफ --सिदं तु त्रियाः पानिपादिररिगेगवान साये शादर" इति । यथान्यत्र टावादयो धोतास्तथा यदुगाहेरी भवियन्तो वर्य । म पुर्ण "कर्मादीना. मनुका एज्यादय" इति शिसीयाइयो भपियन्नो गई। नदेन विग्गोनि अभिधानेऽपि सहयायाः महया न निवर्तते । पष्टयर्थस्याभिधाने तु स्यात् प्रातिपदिकार्थता ।। २३० ॥ 1. घ. पाठ, पि, पाठ - m -- २. ४ 'व्य' ,पारु ३ 'या', ·तद्यथा प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये बहुव्रीहिपदैरभिहितापि सङ्ख्या स्वकार्य स्वादिलक्षणं मापयत्येव - एको द्वौ बहव इत्यत्र । नहाभिहितापि सङ्ख्या स्वरूपं जहाति । ततश्च कर्मादिविशेषणायाः सङ्ख्याया अभिधानाय द्वितीयादयस्तावदुत्पद्यन्ते । प्रथमापि न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्ये ति समयपालनायोत्पत्स्यते-1 अव्ययात्तु लुपचनेनायं प्रयोगनियमो माधितः । न चैवं बहुव्रीहिपदेन्यो लुगन्याख्यातः । तुल्ये समयपालने द्वितीयादयः कस्मान्न भवन्तीति चेन्न, अर्थाभावात् । कर्माविषु हि द्वितीयादयः, तदभाने कथं भवेयुः । तस्मादेकादिशब्देभ्य इदार्थानुगुण्यात् प्रथमैकवचनादीन्येव भयिष्यन्ति प्रातिपदिकार्थमाने । तदुक्तम् । . 'अर्थतो व्यवस्थेति । वचनग्रहणाद्वा प्रथमा भविष्यत्युक्तार्थापि । पष्ठ्यर्थस्य तु सम्बन्धस्य दन्ये गुणभूतम्याभिधाने प्रातिपदिकार्थत्वादर्भिहित सोऽर्थोऽन्तर्भूत इति षष्ठी न भाति । यत्र हि प्राधान्येनोद्यूनः सम्पन्धः, स विषयः पठ्याः । तदेवं पदार्थाभिधानेऽनुप्रयोगानुपपत्ति चोवतिसमाधानाय विभक्त्यर्थाभिधानप्रक्षः समा- श्रितः । तत्र च सामानाविकरण्यं क्रियायोगश्चोपपादितः । किञ्चौर्यग्रहणात् कृतार्थवृतेः साधुतं प्रयोगप्रामाण्यादरस्थापितम् ॥ २३० ॥ केचित् पुनर्मतान्तरमाहुरित्याह- अनुप्रयोगसिद्ध्यर्थं न निमत्यर्थकल्पना । वस्त्यन्तरमुपक्षिप्तमिति केचित् प्रचक्षते ॥ २३१ ।। 'पदार्थाभिधानेऽनुप्रयोगानुपपत्तिरनिहितत्वादि'त्यस्य प्रतिसमाधानाय वि- भक्त्यर्थाभिधानपक्षो नाश्रितः 'नयानभिहितत्वात् । सामान्याभिधाने हि विशेषा- नभिधानमित्येवमनुपयोगस्योपपादितत्वात् । किन्तु दर्शनान्तरमेवेदं युक्तायुक्त- विचारविषयतयोपन्यस्तमित्यन्येषां मतम् । तथासत्रापि सोऽयमित्यभिसम्बन्धादू द्रव्यम्याभिधानमिप्यते । तथाचानुप्रयोगानुपपतिरिति तदवस्थो दोपः । तत्र पुनस्तथैव प्रतिविधेयं 'न वानभित्तित्वादिति । तत् कथं परिहारान्तरमिदं भवेदिति । फेचिदिति वचनादत्रारचिं सूचयति । तथाहि भाप्येऽथति समाधाना- न्तरसेनेगम्योपक्षेप. । 'एतचात्र युक्तम् , अन हि सपश्चात्पदं वर्तत' इति चास्य पक्षस्योत्कर्पोऽभिहितः । यद्यपि चागापि पक्षे सोऽयमिति सम्बन्धाद् द्रव्या भिधानं, तथापि प्रक्रियायामनुप्रयोगसिद्धवर्य निमत्यप्राधान्यमेव । प्रयोग- मामाण्यातु करणाभिमानमर्थमहणात् सिद्धान्त इति प्रागुतमेव ज्यायः । तत्र च सामावि लिगराहये । पान्तरे तु शास्त्रादिति निर्गोतम् ॥ २३१ ॥ - 'स्व', पाठः ·- चितमुद्देश । पस्त्वन्तरोपक्षेपदर्शने पायमन याह- सम्बन्धिभिनिमिष्टाना सन्यन्याना निमित्तता । सम्बन्धैर्ग निशिष्टाना तद्वता स्यानिमित्तता ॥ २३२ ॥ वर्तिपढोपादाने सम्बन्धिभिरन्छिन्नाना सम्बन्धानां पहुनीहिप्रवृत्ती निमित्तत्व विभक्त्यर्थाभिधानपक्षे । बहुनीहिंगेठाचात्र बहुवचनम् । एक एव तु सम्बध प्रतिपहुव्रीहि प्रवृत्तिनिमित्तम् । पदाभिघानपक्षे तु सम्बन्धैरव छिन्नाना सम्बन्धिना चहुनीहिप्रवृत्ती निमित्तत्वम् । बहुक्चनममापि पूर्ववत् ॥ २३२ ।। एतदेवैवयोगक्षेमगवायदर्शनेन व्युत्पादयति - केचित् संयोगिनो दण्डाद् विपाणात् समयायिनः । तद्वति प्रत्ययानाहुनहुनीहिं तथैव च ।। २३३ ॥ सयोगाख्येन सम्यन्येन विशिष्टाद् दण्डात् सम्बन्धिनि प्रवृत्तिनिमित्चात् समवायाख्यसम्बन्धोपनाच विषाणात् तद्वति सयोगिदण्डसम्बन्धिनि समवायि विधाणसम्बन्धिनि च प्रत्ययान्मत्वर्थीयान् इनिठन्मतुब्लक्षणान् वर्णयन्ति दण्डी विषाणीत्यादो । तथैव तेनैन प्रकारेण द्रव्याभिधानपक्षावलम्थिनो बहुीहिं सम्ब- म्योपकृतसम्पन्धिनिमित्तमाचक्षते । यथा दण्डविपाणसम्बन्धोपहती सम्बन्धित मत्वयिनिमित्तमेव यथास्व सम्बन्धोपहतो यतिपदार्थर क्षण सम्बन्धी बहुप्रीहि- समासस्य प्रतिनिमित्तम् । अन्यपदार्थलक्षणस्तु सम्बन्धी वाच्य इति पदार्थाभि- धानपक्ष इत्यर्थ । पाराशदण्ड इति सयोगोपकृत सम्बन्धी निमित्तम् । तिग्म- विपाण इति समवायोपटत ।। २३३ ॥ पक्षान्तरमाइ- मिन सम्बन्धिमेदेन सम्बन्धमपरे निदुः । निमित्त सचिमत्यर्थः मांगभिधीयते ॥ २३४ ॥ वर्तिपदार्थरक्षणसम्बन्धिविशेपोपटत सम्बन्धों का यथायथं मिन्नोऽन्त्र मत्व यनिमित्तम् । तपाहि दर्ग विपाणीत्युक्ते सम्बन्धिन सम्बन्धम्य च सन्निधानाच्छन्दप्रवृत्तावविशेपेण द्वयोरपि निमित्तत्वमवधार्यते, द्वाभ्यामपि प्रतीता पनुरागजननात् । प्रक्रियाभेरस्तु कल्पनाकल्पित । एय बहुव्रीहिणापि समासेन सविभक्त्यर्थ सम्बन्धिविशेषापरत सम्बन्ध प्रतिपादन इत्युक्तमेव । सम्बन्धमाने चान विश्रान्त्यमावादुमयन सोऽयमिति सम्बन्धेन तद्वदभिधानम् ॥ २३४ ॥ 'च' चपाठ .

·. प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये तदेवं बहुमोहेरन्यपदार्थविषयत्वे सम्बन्धस्य यदा निमित्तमात्रत्वं, तदवछिन्नस्तु सम्बन्धी वाच्योऽर्थग्रहणसामर्थ्यात् , तदा पूर्वः पश्नः । यदा तु सम्बन्ध एव प्रधानमन्य- पदार्थतया रुपाधिभिः सम्बन्धिभिर्गुणभूतैरवन्छिनोऽभिधेयो वाच्यः, तदा द्वितीयः पक्ष इति निगमयितुमाह - प्रधानमन्यार्थतया भिन्नं खैरुपसर्जनः । निमित्तमभिधेयं वा सर्मपश्चादपेक्ष्यते ॥ २३५ ॥ प्रधानमन्यपदार्थतयों सम्बन्धो वर्तिपदार्थैर्गुणभूतैरवच्छिन्नः सम्बन्धिनि प्रवर्तमानस्य बहुवाहेर्निबन्धनमिति पूर्वस्य पक्षस्य निगमनम् । स एव वा स- म्यन्धो वाच्यः । तथाहि सर्वपश्चादपेक्ष्यत इति सम्बन्धाभिधानपक्षं भाष्येणे संवादयति । अत्रहि 'सर्वपश्चात्पदं वर्तत' इति भाष्ये उक्तम् । अभिधान- व्यापारेण पष्ठयन्तस्य पदस्य सम्बन्ध्यवच्छिन्नसम्बन्धप्रधानत्वादस्य पक्षस्योत्कर्षः प्रतिपादितः ॥ २३५॥ ननु च चिता गावो यस्येति व्यतिरिच्यमानेन तर गुणभूतेन स्वामिना खपदार्थभूता गाव एव विशेष्यमाणा: प्रधानमिति कथं सम्बन्धविशिषः सम्बन्धी सम्बन्धिविशिष्ठो या सम्बन्धो बहुबीहिवाच्यः शादियाशड्क्याह स्वामिनि व्यतिरेकश्च वाक्ये यद्यपि दृश्यते । प्राधान्य एव तस्येप्टो बहुव्रीहिर्विवक्षिते ॥ २३६ ॥ वृत्तिवाक्ययोरत्यन्तभेदादर्थभेदोऽविनाभावीति वाक्येऽन्यपदार्थस्योपसर्जन- स्वेऽपि वृत्तौ प्राधान्यं तस्याभिमतम् ॥ २३६ ॥ एवं च नेदमनुगुणं वास्यमित्याह-- गवां विशेषणत्वेन यदा तद्वान् प्रवर्तते । अस्यैता इति तत्रार्थे यहुव्रीहिन विद्यते ।। २३७ ।। कलाश्चिमात्य इति जिज्ञासायर शिका गाकोऽस्पति यदा सक्षं प्रयु ज्यते, तदोपसर्जनत्वे तद्वतो गोस्वामिनो वाक्यादस्मादवगते वृत्त्यर्थों न प्रद- र्शितः स्यात्परिपूर्णः ।। २३७ ॥ इदं त्वनुगुणं वाक्यमित्याह यदा प्रत्यवमर्शस्तु तासां स्वामी गामिति । गोमिस्तदाभिसम्बन्धो निमित्तत्वाय कल्पते ॥ २३८ ॥ १. थमान', '. 'मः, 'या यति', ४, 'धाव्या' घ. पाठः ३. .

·वृत्तिसमुद्देशः । आसां चित्रगवीनां का स्वामीति जिज्ञासायां यदा स्वामिविशेषप्रतिष- त्यर्थ चित्रगन्य उपलक्षणत्वेनाश्रीयन्ते, तदान्यपदार्थस्य पतिपदार्थोभिरभिस-, म्बन्धो बहुप्रीहिसमासस्य निमित्तं जायने । ततश्च, चित्रा गावो यस्स सोऽयं चित्रगुरित्येवमत्रान्यपदार्थप्राधान्ये वाक्यमुचितमित्यर्थः ॥ २३८ ॥ यदा तर्हि सम्बन्धानिमित्तात्सम्बन्धी समासवान्य , तदा लिइराध्यातिदेशस्योपयोगी मल्साह. -- . अपेक्षमाणः सम्बन्धं रूढिल्वस निवृत्तये । निमित्तानुविधायित्वात् तद्धर्मार्थः प्रसज्यते ॥ २३९ ।। सम्बन्धावच्छिन्नः सम्बन्धी वाच्य इति निमित्तस्य सम्बन्यस्यानुविधान- मनुप्रवृत्तिरिति तस्सव सम्पन्धस्य धर्मो लिङ्गसंख्यारहितत्वं यस्य तथाभूतो बहु- श्रीहिवाच्यः प्रामोति । सम्बन्धो हि निमित्तम् । असत्त्वभूतः स च नानुविधी- यतेऽन निमित्तमिति न वाच्यं, यस्मानिमित्तेऽननुविधीयमाने रूढिशब्दो पहु- बीहिः सात् । रूटिंप्ववयवार्थानुसरणाभावात् । चित्रगुरित्यादौ चावयवार्थोऽ. मुसियत एव ।। २३९॥ एतदेव निदर्शनेन हयति- नानाचित्रा इति यथा निमित्तमनुरुध्यते । 'नानाभूतेऽपि वृत्तः सन् बहुव्रीहिस्तथा भनेत् ।। २४० ॥ मानाशब्दोऽसहभावमात्रवचनोऽव्ययः । स यदासहमा निमित्तमुपा- दाय तद्वति सत्त्वरूपे वर्तते, तदापि स्वनिमित्तानुविधानादसत्त्वभूत एव । एवं बहु हिरपि स्यात् । निमिचानिमित्तरत्यर्थे निमिसरूपः प्रत्ययो जायत इति निमित्तिनः स्वरूपस्य शुद्धस्याप्रतिमासनात् स्वकार्ययोगाभावे निमितकार्यमेव न्याय्यमित्यन युक्तिर्गर्मीकृता, नतु दृष्टान्तमानादर्थसिद्धिः ॥ २४० ॥ देवं निमित्तानुविधानेऽत्र प्राप्त व्यक्तिरचनातिदेशा सफलः । यदा तु यतिपदार्य- भूताः सम्पन्धिनो निमित्तमन्यपदार्थस्य द्रव्यस्य, तदा नार्थोऽतिदेशेनेलाह सम्बन्धिनि निमित्ते तु द्रव्यधर्मो न हीयते । - लिङ्गोभावो हि लिङ्गस निरोधित्वेन वर्तते ॥ २४१ ।। प्रतिनिमित्त सम्बन्धी याच्योऽपि सम्बन्धी लिङ्गसंख्यासमन्वययोग्य इत्यत्र पक्षे स्वाभाविक लिसंख्ये, नार्थोऽतिदेशेन । नत्र निमित्चानुविधानेऽपि १. 'मन्य' द. पाठ 'ति वा यो प. पाठ..५ 'सिभिर्ग' ग.3, पाठ: भाव नि', Y २ ३. .

·. प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये द्रव्यधर्मस्य लिङ्गसंख्यायोगित्वस्य हानिनिमित्तस्यापि लिनसंख्यायोगित्वात् । यद्यपि चान्यलिङ्गसहयाश्चित्रा गावश्च सम्बन्धिनो निमित्तभूता., देवदत्तश्चान्य- पदार्थों वाच्य. अन्यलिङ्गसहयः, तथापि सम्बन्धिनामवयवार्थानामत्र प्रवृत्ति- निमिवानां निमितरूपतिरोधायकत्वं, भेदेन चिहेतुत्वात् । तथाचातिरस्कृतौ- स्मान्यपदार्थः सम्बन्धी प्रतीयमान स्वलिङ्गसहयायोगार्ह एवेति नास्ति विरोधः। सम्बन्धस्य तु प्रवृत्तिनिमित्तत्वे स्वशब्दोपादानोऽसौ स्वरूपाविरोधेन सम्बन्धिन गमयेत् । तथाच लेन निमित्तेनालिङ्गसङ्खयेन तिरोहितरूपः सम्बन्धी स्वलि- भसङ्ख्यकार्य नासादयति । लिझामावो लिङ्गविरोधी, नान्यलिङ्गता ॥ २४१ ॥ तथादि- संख्यागाँल्लिङ्गयां भार्थोऽभिन्नधर्मा निमित्ततः । आसन्न एव द्रव्यत्वात् तद्धर्मर्न विरुध्यते ॥ २४२ ।। यदा सम्बन्धी निमित्तं, स एव च लिङ्गसहयावानन्यपदार्थः, तदासाब- मिनधर्मा तुल्यधर्मा । केनाभिन्नधर्मेत्याह - निमित्तत इति । ल्यब्लोपे पञ्चमी । निमित्तमपेक्ष्येत्यर्थ । निमियेन तुल्यधर्मेति यावत् । द्वयोरपि सम्बन्धिनोः सत्त्व- रूपत्यात् । एपच्चासन्न एवान्यपदार्थो निमित्तम्य तुल्यधर्मत्यान्निकटो नातिदूरः सम्बन्धनिमित्तपक्षवत् । अतश्च निमितधमगिसङ्गयाभेदैरन्यपदार्थो न विरु- ध्यते । अतिरोहितात्मा ह्यभिधीयमान स्वरिनसहयाभ्या योक्ष्यत इत्यर्थः ।

·. । वृत्तिममुद्देशः। द्रन्यस्य प्रवर्तनात् पक्षमेदः । तत्र शुद्धस्य स्वनात्मनाभिधीयमानस्य यो धों लिगसङ्खये, स न मयति सम्बन्धेनाविष्टस्याख्यायमानस्य, पररूपोपरागादिति लिजससचातिदेशोऽत्र सफलः । पदार्थाभिधानपक्षे तु शुद्धस्य द्रव्यम्यान्यपदा- र्थस्य वर्तिपदार्थविशिष्टस्यामिधानाद् वर्तिपदार्थलक्षणाः सम्बन्धिनः प्रतिनिमित- मिति द्रव्यधर्माहानिरुक्ता ॥ २४३ ॥ एतदेव वाच्यस्य प्रभारद्वयेन वर्तनं पक्षोभिजति द्रव्यमानस्य निर्देशे मेदोऽयमविवक्षितः । अन्ये पूर्वत्र भेदस्तु द्वितीयेऽनुप्रदर्शितः ।। २४४ ॥ विभक्त्यर्थावेशलक्षणो मो विशेपो, द्रव्यमात्रस्य शुद्धस्य सम्बन्धानुपहि- सस्य निर्देशे प्रतिपादने पूर्वस्मिन् अन्ये यत्रानुप्रयोगानुपपत्तियोदिता 'नवानभि- हितत्वादि'त्यादिना च प्रतिसमाहिता माध्ये, तत्र पदार्थाभिधानपने नाभिधातु- मिटः । अथवा विमक्त्यर्थोऽभिधीयत इत्यत्र तु द्वितीये भाप्यमन्थेऽयं विशेपः । साक्षादेवोक्तः । अत्रापि च विभक्त्यर्थाविष्ट इत्यमेवोच्यते । अन्यथा द्रव्या- नमियाने सर्वथैवातद्यक्तिवचनं कथमतिदेशादपि प्राप्येत । मघानं तु सम्बन्योऽत्र विवक्षितः ॥ २४४ ॥ यो तेन संहतस्वरूपवाद व्यस्याभिधानामात्र इति कयमिदमुक्त सदव्यः सलिगः ससंख्य इत्यत आई- द्रव्यस्य ग्रहणं चात्र लिङ्गसंख्याविशेषणम् । द्रव्याश्रितत्वं हि तपोस्ततोऽन्यस न सिध्पतः ।। २४५ ॥ यद्यपि लिङ्गसङ्घययोईव्यं विशेष्य, तथापि तयोविशेषणमत्र द्रव्यग्रहणं मोद्धव्यम् । अन्यस्य गुणादेस्ताभ्यामयोगप्रतिपादनार्थ द्रव्याश्रितन्यमेवानयोरिति सम्बन्यामिधानेऽपि लिङ्गसहयासिद्धयर्थ सद्रत्र्य इत्युक्तम् । सम्बन्धो हि षष्ठी- वाच्यमुद्भूनमत्र रूप हिला द्रव्यामेदेनाभिघीयमानः सद्रव्योऽभिहितो भवति । न तु द्रव्यस्यात्र गुणमावादनभियानम् । आर्थन हि रूपेण प्राधान्य द्रव्यस्यैव । पक्षभेदाय तु सम्बन्धस्य शान्दं प्राधान्यमानितम् ।। २४५ ॥ सपाहि- सम्बन्धिभिन्नसम्बन्धपरिच्छिन्ने प्रवर्तते । समासो द्रव्यसामान्य विशिष्टार्थानुपातिनि ॥ २४६ ।। 'ततय गु' ग. पाठः. २. 'इन', .. 'म ५. पा. ४. 'न्यग' 1. ग.भ.पान: 9 ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये वर्तिपदार्थभूतैः सम्बन्धिभिः विशेषितो यः सम्बन्धस्तेन परिच्छिन्ने स्वरूपसम्भेदेनावच्छिन्ने सम्बन्धिनि द्रव्यसामान्ये विभक्त्यर्थाभिधानपक्षे बहुव्रीहि. चीचकत्वेन वर्तते । सामान्य इति पदार्थविशेषाणामनभिहितानामनुप्रयोगोपपत्तिम- नापि दर्शने पक्षान्तरवदाह ॥ २४६ ॥ भतश्च विशेषैः सामानाधिकरण्यात् तदनुपातित्वे फलमाह द्रव्यधर्मानतिकान्तो भेदधर्मेष्यवस्थितः । . भविष्यदाश्रयापेक्षे लिङ्गसहये प्रपद्यते ॥ २४७ ॥ द्रव्यसामान्यवृत्तित्वाद् योग्यतामानाद् द्रव्यधर्म लिनसङ्ख्यालक्षणमनति- क्रान्तः समासो द्रव्यविशेषगतं च रूपाभेटादसमर्थो लिङ्गवचनं प्रतिपत्तमिति 'विशेषणानां-',(१-२-५२) इति शास्त्रसामर्थ्यात् पदान्तरप्रयोगावधूतद्रव्य- विशेषणाश्रयगते यथायथं रिझसलये समवलम्बते । इत्यवसितविचारो बहु- माहिः ।। २४७॥ क्रमप्राप्ते नसमासे लिवननातिदेशं विचारयितुं भाप्योपक्षितं पक्षत्रयं समर्थयते-- शास्त्रप्रवृत्तिभेदेऽपि लौकिकार्थो न भिद्यते । नसमासे यतस्तत्र या पक्षा विचारिताः ।। २४८ ॥ एकन गुणप्रधानभावम्यानवम्थानात् कथं पक्षनयोपपत्तिः । अब्राह्मणादे- खन्यपदार्थस्यैव क्षत्रियादेरवधारणात् तत्प्रधानत्वमेव न्याय्यमिति चोदिते सतीदं समर्थनम् --- 'अर्थानादेशनात् तच्च सवर्थमिति वदता स्थितलक्षणोऽर्थः प्रक्रिया- भेदेऽप्यन्यभिचारी लौकिक उक्त. ) तथाहि - - यदान्यपदार्थः प्रधान, तदा व्यक्तिवानमुत्तरपदम् , अविद्यमाना ब्राहाणत्र्यक्तिराश्रयभूतासिन क्षत्रिये क्षत्रिय- जाताविति । यदा तु पूर्वपदार्थो ननर्थो निवृत्तिरूपः प्रधानं, तदा तस्यासतः क्रिया- योगामावानिषेधस्य प्रमङ्गपूर्व फत्लादुत्तरपदार्थसदृशमेव प्रतीयते । एवमुत्तरपदार्थप्रा- धान्येऽपि ब्रामण्येनावसित क्षत्रियादिरेवायाम्यत इति नास्ति भेदः स्थितलक्षा- णस्यार्थस्य । अपोद्धारपदार्थम्त्वन्याख्यानानमिति प्रक्रियायां स भिद्यते । तथाच 'विप्रधानोऽयं समाम उत्तरपदार्थपधान. पूर्वपदार्थप्रधानोऽन्यपदार्थप्रधानो वेति पक्षत्रयमुपन्यस्य भाप्ये यस्मिन् पक्षे शास्त्रप्रकिया न विलुप्यते, तमवस्थापयितुं विचारो न विरुध्यते ॥ २४८ ॥ १. 'ध्या', पाठः.

·. - वृत्तिमुद्देगः । ११५ स्वपि चाद्वारसदार्थः प्रतिपादरशन्दनिष्टः, तथापि, - गुब्दान्तरेऽपि चकत्वमाश्रित्यय विचारणा | अत्राह्मणादिपु नत्रः प्रयोगो न हि विद्यते ॥ २४९ ॥ न प्राधणोऽवायण इत्यादिपरिकल्पितावयव विभागप्रतिपादकशब्दनिष्ठ पूर्वपदोत्तरपदगतार्थविभागपरिकल्पनयावास्येयस्थिनलक्षणार्थशब्दानुशासनं कि- यते लाययार्थम् । तथाहि - प्रक्रियायामपि चास्याद् वृत्तेः गन्दान्यत्वेऽपि पाक्येन सहामेदं परिकल्प्य परीक्षा विधीयते । तथाचानाक्षणादिषु समामेषु यद्यपि नञ् नाम न कश्चिद् दृश्यने, तथापि बास्य ननो दृष्टेन्नदमेदेन व्युत्पाद. नम् । सर्व एव हि वृत्तेः संमृष्टार्थाचा विपणविशप्यादिभेदोऽर्थानां वाक्यामे- दसमाश्रयः, वास्यार्थस्य वृत्तौ सम्पत्ययात् । ततश्च निवृत्तिलक्षणस्य ननस्य संपत्ययादवामपादिप्वकारपमिदं नमम्बन्धीति निधीयते । अधिकापनयादिपु . स्वकाररूपमेवानुवर्तने, न ननर्थः । परमार्थतम्बाकणादिनिरम्नावयाविभागो मुण्डिम्यादिवदिति माझम्याओं यथा नाम्नि कश्चिद् बालगकम्बलः' इत्या- दिना निर्मातमेव ।। २४९ ।। एवं पायविचारोपपतिनुक्या पीगों वाक्ये नमो स्यते, पम्य तदभेदेन को म्युपायमानायामनुगम इत्पाद प्रारु ममामान पदार्थानां निनिधान्यते नत्रा । समायता निहतानां रूपाभेदादलक्षिता ॥ २५० ।। वाक्ये नन्प्रयोगे निवृत्तिरवसीयने । मा च न स्वतन्त्रा, निर्विशेषण- स्यामाययापनीतरिति पदार्थनिष्टामी । तत्र सन् पदार्थो नमोगमात्रानिवर्तिन नोत्सहते । गन्नान्तरप्रयोगेऽपि च पदानां वारयम्य न्यूननानियोरनुपचिः । तन्मात् स्वभाषेने निवृतानां न घातको निः । नियहि फयं गन्- नोच्यन्त इति चेद्, न वन्य पदार्थः । उपचारमाश्रय भावाभावमाधा. रणः प्रतातिप्रनिमामी गन्दवाच्य इति व्यपदो पदार्थानामन्या मपचारि. पीति ऋतनियन् । तथाच भागमासमाघारम्यान प्रयोगम्याननियता ना. चिननापि धोन्यत इनि पापदार्यनिष्ठम्यायन्यावंदना योवसरमुच्यते ॥ २५०॥ ददे नमः १८ रन मात्र या भार- निमा रेन विमा तगारममा गा! भागी निगमायेनार न कर्ष पपत्री अमरदागिरीमार मार- प्रामणादिस्थया पास्येवारपानपदाच्यया । निपपा पस्स सम्बन्यो पचिस्प न पियते ॥ २५१ ।।

·११६. प्रकीर्णफप्रकाशसमेते वाक्यपदीये क्रिया प्रतिषिध्यमाना 'पदान्तरोपादाना वा स्याद् , वृत्तिपदवाच्या वा । प्रथमे फरुपे ब्राह्मणो न भुक्ते, बामणो नाधीत इति तिङन्तपदप्रतिपाद्यया नाम- णादिसमवायिन्या यस्य नत्रः क्रियया योगः, तस्योत्तरपदेनासामर्थ्यात् समासो नास्ति । क्रियया हि नमोऽत्र सम्बन्धो, न ब्राह्मणादिमिरुत्तरपदैः। ततश्च समासस्यैवात्राभावाद् गुणप्रधानमावविकल्पो वर्तिपदार्थानां निरालम्बनः । पदा- र्थात्मभूतया स्वस्तिक्रियया ननो योगे समासो भवत्येव । तदानीं धुत्तरपदार्थ व सामर्थ्यम् । ब्राह्मणो नास्तीति । अन्यभिचारा हि सत्ता पदार्थस्याप्रयुज्यमानेऽपि क्रियापदे प्रतीयत इति सामर्थ्य लभ्यायास्तस्या निषेधे निवृत्तपदार्थकैरेवोत्तर- पदैरुपात्तेऽर्थे द्योतकस्य ननः प्रयोगात् सिद्धान्तयिष्यते समासः ॥ २५१ ॥ नन्दनेन न्यायनोत्तरपदखीकृतयान्ययापि कियया नय सामथ्य भवतु समास इत्यत आह- पाचकादिपदस्था चेन्नना सम्बध्यते क्रिया । तन सत्तानुपादानात् त्रिपक्षी नोपपद्यते ।। २५२ ।। उत्तरपदेन पाचकादिना या गुणभावेन पच्यादिक्रियोपाना, सा यदि नमा द्योतकेन धावय इव युज्यते, तदा स्वार्थावच्छिन्नाया वाच्यत्वेन नमा सत्ताया अपरिग्रहात् पक्षत्रयं न घटते । द्योत्यार्थेनोत्तरपदेनैव सम्बन्धादुत्तर- पदार्थप्राधान्यमेवैकं भवेत् । नहि नमः स्वतन्त्रः कश्चित् पदार्थो, यः प्रधान गुण इति वा निरूप्यते द्योतकत्वाद् द्योत्यार्थनिष्ठत्वात् । तथाच यत्र घोत्येन क्रियालक्षणेनार्थेनास्ति सम्बन्धः, तन्न समासो न पाचकोऽपाचक इत्यादि । अन्न हि गुणमूतोचरपदेन क्रियाभिधीयत इति नजा निषेध्यतया तस्याः सम्बन्धः । ब्राह्मणादेस्तूतरपदस्य गुणभूतापि क्रिया न वाच्येति तेन ननः सम्बन्धाभावाद् पूर्वोक्तपक्षत्रयानुपपत्तिः । तस्माद् द्योतकत्वं ननोऽनुपपन्नं पक्षभेदानुपपत्तिप्रसङ्गा- दिति वृत्तिविपये वाचकत्वमभ्युपगमनीयम् । तथाचासत्ताकचात्यान्नको निवृत- पदार्थकैरुतरपदेाहाणादिभिरभिसम्बन्धात् पक्षत्रयमुपपद्यते। असचासामान्य- वचनो हि नन् तद्विशेषवचनैर्योगमनुभवन् यथाविवक्षं पूर्वोचरान्यपदार्थप्रधाने- तरभावसमाश्रयेण वृत्तिमापद्यते ॥ २५२ ॥ यद्येवम्, सत्तयैवामिसम्बन्धो यदि सर्वत्र करप्यते । असन्निति समासेऽस्मिन् सन्तान्या परिकल्प्यताम् ।। २५३ ।।

·वृषिसमुद्देशः । सर्वपदार्थानां सत्तायोमम्याव्यभिचारात् सत्येय पदार्थात्ममूतया न क्रियान्तरेण व्यभिचारिणा यदि ननो योग कल्प्यते, तदा अमनित्यत्रापि नन्- समासे सवाया उचरपदनिनन्धनायाः सम्बन्धि सत्चान्तरं नना प्रत्याय्यमान कल्प- नीयमापतति । न चैवं सत्ताभेदः प्रतीयते, एफस्या एयान निषिध्यमानायाः सचाया अवगमात् ॥ २५३ ।। अवापरं दोषमाद- क्त्वान्ते च तुमुनन्ते च नममासे न दृश्यते । विशेषणनिशेप्यत्वं नया सचाभिधायिना ॥ २५४ ॥ अकृत्या अमर्तुमित्यत्राख्यातेनैव कृत्वमुजादिसम्वन्धयोग्यतया साध्य- स्यैवार्थस्य प्रधानत्वेनाग्व्यायमानम्यासन्नित्येवमर्थन नना कगेतेरभिसम्बन्धोऽअच्छे- पावच्छेदकभावो नोपपद्यते । न हि सचा निषेधता ना करोते. सम्बन्धो युज्यते, प्रतिषेध्येने। प्रतिषेधस्य सम्बन्धात् । करोतेश्च सत्तात्मकत्वाभावानात्र प्रतिषेध्यत्वं भवेदिति कथममिसम्यन्धः । तम्मादसत्तायाचित्रे नमः उभयत्राप्यत्र नोपपचिरिति निषेधमात्रवचनोऽत्र नञ् । तथाचामन्निसोत्तरपदार्थभूतां सता निपेवतीति न द्वितीयसनापरिकल्पना आपतति । अन्धेत्यादौ तु करोतिमेव निघतीति सम्बन्योपपत्ति । किंचनामगादावनुपपत्ति, ब्राह्मणार्थस्य सतो निषेधुमशक्यत्वात् । अत्रापि समर्थः करोत्यर्थश्च भागात्मक. कथं निषेधु शक्यते । एवं तर्हि स्वभारतो निवृतम्यार्थम्य द्योतको नन् वाक्य इव वृत्ती म्यु- ज्यते, तत्रापि द्वयी गति । क्रियायोगमन्तरेण पदार्थस्य केवलम्यानुपपत्तेर्विशिष्ट- क्रियाश्रयो वार्थात्मा, स्वभावतो निचो घोत्यतां त्रियामामान्याथयो मा । पूर्वत्र कल्पे सामर्थ्याभावाद् वृत्तिनास्ति । सति या सामर्थ्य पक्षनयानुपपचिरित्युक्तम् । द्वितीये पक्षे सत्तालक्षणभ्य ख्यिा सामान्यम्य नन्द्योत्यम्य सामान्यप्राचिरोल- पदेन सम्बन्धेननस्थोक्ता । विशेषनाचिना त्वमम्बन्ध इति घोनम्त्यमत्र नोप- पद्यते । घोतकत्वे हि घोत्यार्थनिष्ठत्वात् रात्यपि सम्बन्धे उतरपदार्थप्रायान्यो स्यात् । तस्माद् वाचकत्वमम्युपेयम् । तथाच ननः स्वतन्त्रोऽर्थ इति यथायोगं तस्य गुणप्रधानभावोपपत्ती पक्षनयविचारः ॥ २५ ॥ १.

·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदाये तनासत्ताषचनो ननिति, यथा द्वितीया सा नापतति, यया चावयेत्यादौ संबन्धी युज्यते, तथोपपादयति- क्रियायाः साधनाधारसामान्ये नञ् व्यवस्थितः । ततो विशिष्टैराधारयुज्यते ब्राह्मणादिभिः ॥ २५५ ॥ सामान्याभिधानेऽपि नमोऽसत्तावचनत्वेन प्रस्तावात् सत्चालक्षणान्न क्रिया । तथा प्रभावात्मको नमोऽर्थो भावस्य सत्ताया निपेधरूपः, तस्याः साधनमकर्मक- त्वात् कर्तृशक्तिः । निराश्रयाया साधनभावानुपपत्तेः सामर्थ्यलभ्यस्तदाधार आश्रयोऽनाश्रितविशेपः सामान्यमस्तीत्येवरूपोऽत्र निर्दिष्टः । तत्र वाचकत्वेन नञ् व्यवस्थितः प्रवृत्तः । किं विद्यमानोऽर्थोऽस्तीत्येवंरूपो नत्रो वाच्यः । नेति ब्रूमः । कथं तर्हि 'क्रियायाः साधनाधारसामान्ये नञ् व्यवस्थित' इत्युच्यते । स्वार्थमभावात्मकं तत्र निवेशयतीत्येवमेतदुच्यते। ततश्चाभावोपरक्तमस्तिक्रिया- साधनाधारसामान्यं वृत्तिविषये नवाच्यमिति नास्तीत्येवंरूपो नत्रोऽर्थः । तत्र किं नास्तीति विशेषाकाङ्क्षा तदुत्तरपर्दैः पूर्यते । तथाच ततः सामान्यावस्थाना- खेतोविलक्षणेः सत्ताविशेपसाधनाधारवचनैाह्मणादिशब्दैः सम्बध्यते ननिति तदर्थयोः सामान्यविशेषभावेन विशेषणविशेप्यभावोपपत्तिः । सामान्यरूपं ह्यविद्य- मानं विशिौरविद्यमानैयुज्यते, गोत्वं शाबलेयादिभिरिव । तत्र ब्राह्मणत्यासत्त्व- मिति यदा कामचाराद् विशेषणविशेष्ययोर्विवक्षा, सदा पूर्वपदार्थप्रधानता । असन् ब्राह्मण इति तु सामानाधिकरण्ये स्वपदार्थचिनान्तावुरारपदार्थप्रधानता । असद् ब्राह्मण्यमस्येत्येवमन्यार्थगामित्वे वर्तिपदार्थयोरन्यपदार्थप्राधान्योपपचिः। एवं विशेष सामान्यस्याव्यभिचारात् पाचकादौ पच्यादिक्रियाविशेषानुगतसत्चात्मक- कियासामान्याश्रयपक्षभेदोपपत्तिः । एवं करोतिना सत्चात्मनैव युज्यते न विशेष- रूपेणेति विशेपे सतामेव समवायिनी ननर्थोऽसत्सामान्य निषेधयोम्यतयाकृत्वा- फर्तुमित्यादावास्कन्दति । असन्नित्यत्रापि,प्रकरणाद् विशेपनिवेशनामेव सत्ताम- सत्तासामान्य निषेध्यतयावलम्यते । अनवच्छिन्नविषयस्यासत्त्यस्य प्रयोजना. भावेनाप्रतिपाद्यत्वात् । ब्राह्मणादिरेव हि कश्चित् सन् निपेद्धमत्रोपादीयते, न सन् ब्राह्मण इति । प्रकरणातु विशेपावसाये ब्राह्मणादिपदप्रयोगानादरः । तथाच वामणादिरित्येवात्राप्यर्थ इति सामान्यविशेपयोरेवायं विशेषणविशेष्यभावः । न हि द्वयोः सामान्ययोः प्रयोगोऽस्ति, नैराकाझ्यानुपपवेरिति सत्तान्तरपरि- १, मनै' प. पाठ. ३. 'रिला' घ.क, पाठ, १. 'स्य' प. पाठः ·वृत्तिसमुद्देशः। कल्पनादोपानदतरः । सर्वत्र चात्रोत्तरपदार्थसदृशप्रतिपत्तिः । अन्यत्राध्यारोपि- वस्य हि स्वतो निवृत्तस्य निषेधः सुवचः । तदित्यं वाचकत्वमभ्युपगम्य सर्व- मुपपद्यते ॥ २५५ ॥ द्योतरस्य ताई वास्ये ननो वृत्ती वापरत्वं कथमुपपद्यत इति चेदाह- वृत्तौ यथा गताधर्थमुपादाय निरादयः । युज्यन्ते साधनाधारैर्नसमासेऽपि स नमः ।। २५६ ।। निकौशान्धिः अनिसट्यः प्रपर्ण इत्यादिवृचिपटेषु पूर्वपदभूता निरति- अमृतयोऽसत्त्यवचना अपि वाक्ये दृष्टाः सत्त्वमूतार्थाभिधायिनः । तथाहि-त- क्रान्तादिससाधनक्रियावचनाः कौशाग्व्यादिभिरपादानादिसाधनशक्त्यापारेव्यः सम्बध्यन्ते । यदि चासत्त्ववचना एव स्युम्तदा तैः सत्त्ववचनैः सम्बन्धो न स्यादिति तदन्यभानुपपत्त्या निक्रमणादिक्रिन्योपसर्जने साधनगपत्याधारे द्रव्ये वृत्तिरेपामनुमीयते । वाक्यपरिदृष्ट एव च तत्र वृत्तिरभिधानशक्तिनियमादिति नातिप्रसङ्गः । यदाह वाक्यकार:--'तदार्थगते'ति । येनार्थेन निरादेर्भवति फौशाग्ल्यादिना सामध्ये, तदन्यभानुपपत्त्या तस्यैव प्रतीतेरित्यर्थः । एवं यथान वृत्तौ पूर्वपदं पदान्तरसम्भिन्नार्थतया वाक्यपरिदृष्टं विशेषमन्तर्भावयति, तथैवा- बामणादाविति साम्यम् । अत्रापि धुतरपदार्थसम्बन्धान्यथानुपपत्त्या नमोऽस- सामान्यवाचकत्वं परिकल्प्यत इति वाचकत्लोपाया सैयानुपूर्वी ॥ २५६ ॥ एयमप्यरा-सामान्याभिधायिन्ये कथं पक्षत्रयोपपत्ति , पूर्वोत्तरपदार्थयार्पणप्रधानगावा नियमे सति दि प्रयः पक्षा उपपयेरन् । स तु क्यमत्रानियम इलाह तत्रासति नत्रो वृत्तेाह्मणक्षत्रियादिभिः । विशेषणविशेप्यत्वं कल्प्यते मुजसञ्जयत् ।। २५७ ।। द्वयोरपि खकुजशब्दयोगुणनिमित्त्याद् विशेषणविशेप्यभावं प्रत्य- नियम उक्तो भाप्ये-खजफुजः कुन्जसज इति । एक्मसत्सामान्ये नमो यत्पदन्त्येन यस्मात् सन्हिोपरचनामगल्दिभधारपि विशपत्पिशेयत्वं गुणा- प्रधानमावः पर्यायेण घटते || २५७ ॥ तथाबानामगोभनिय इत्यादी किनिमित्याह.. कामचारे च सत्येवमसतः स्यात् प्रधानता । गुणत्वमितरेषां च तेषां वा स्यात् प्रधानता ।। २५८ ॥ १. 'यम्वे' उ.पा. 1 ·१२० प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये 'सिद्धं तु विशेषणविशेप्ययोर्यथेष्टत्वादिति खञ्जकुब्जादिवदनियमे यदा- सत्सामान्यं नमर्थः प्राधान्येन विशेष्यतया विवक्ष्यते, तदा पूर्वपदार्थप्रधानता इतरेपामुत्तरपदार्थानां ब्राह्मणादीनां गुणत्वविवक्षायां सत्याम् । यदा तु तेषामुत्तर- पदार्थानां प्राधान्यं विवक्ष्यते, तदोचरपदार्थप्रधानो नसमासः । अत एव च पूर्वोत्तरपदयोरमिसम्बन्धेऽर्थान्तरविषये विवक्षिते अन्यपदार्थप्राधान्यमप्युक्तं भवति । वाक्ये तु निषेध्यनिष्ठतया निषेधस्यानवगतेने स्वतन्त्रो नत्रः पदार्थ इत्यवाचक- स्वाद् द्योतकत्वम् । अतश्च गुणप्रधानभावे विवक्षाऽनियमामावात् तत्र पक्षत्रया- नुत्थानम् । अत एव चादिवदलिङ्गासवयत्वमव्ययधर्मो नबर्थस्य वाक्ये न तु वृत्ती सत्वभूतार्थवानित्वात् ॥ २५८ ।। इत्थं पक्षत्रयोपपत्ती समर्थिताया प्रयन भाष्य उपक्षिप्तमुत्तरपदार्थप्राधान्यं परीक्ष्यम् । तथाहि-विरोधादसता पथं ब्राह्मणादिविशेष्यतेत्यत आह - प्राधान्येनाश्रिताः पूर्व श्रुतेः सामान्यवृत्तयः । विशेष एव प्रक्रान्ता ब्राह्मणक्षत्रियादयः ।। २५९ ।। सतो निपेझुमशक्यत्यान्निवृत्तिविशिष्ट एव विशिष्टेऽर्थे भाषणादयः शक्ता वाचकत्वेनावोपक्रम एव प्रवृत्ताः । यदा तु तेपां भावरूपेऽप्यर्थे श्रुतेः शब्दस्य रूपमीदृशमेव, तदासी स्वार्थरूपा निवृत्ति?त्यते नमा । नम्पदप्रयोगे हि स विशेषः प्रकाशत इति विरोधाभावात् कल्पते विशेषणविशेष्यभावः || २५९ ।। 'प्राधान्येनाधिता' इत्युत्तरपदार्यप्राधान्यपक्षमवलम्बते । एतदेव निदर्शनेन घ्युत्पाद- यति यथा गौरादिभिस्तेपामवच्छेदो विधीयते । असताप्यनभिव्यक्तं तादात्म्यं व्यज्यते तथा ।। २६० ।। गौरः शुक्लः कृष्णो ब्राह्मण इत्यादी यथा गौरादिभिर्विशेषणैरवच्छियन्ते सामान्यभूता ब्राझणादयस्तथासद्विशेषवचनाः श्रुतिसारूप्यादनवगतविशेपा नमा विशेष्यन्ते ॥ २६० ॥ ननु गौरादयो विद्यमानार्थगतमेव विशेषमादधाना युक्तं यद्विशेषणं स्यु.। मया सूत्तरपदार्थोगलकन क्पं विशेषगरिौप्यभाव । नप्रयोगे शुत्तरपदार्थोऽसभियवधार्यते । तयायासरवादुतरपदार्मम्याप्रयोग एव मामगादियाना प्राप्नोत्याराक्याइ- यथा सत्ताभिधानाय सनर्यः परिकल्प्यते । वयासनाभिधानाय निरुपाख्यो विकल्प्यते ।। २६१ ।। 1. 'पाभिधायित्वात्प, पाठः ·वियो ब्राम, वृत्तिसमुद्देशः । १२१ इह पढादुश्चरिताद् मात्रामावसाधारणोऽर्थः प्रतीयते । न चासो तथा- तस्य मावैकनिष्ठन्वात् । स एव चेच्छन्नरूच्यते, तदा तस्य सना- व्यभिचारात् तां प्रत्याकाझानुपपत्ते. सन् ब्राह्मण इति नावकम्पेन विशेषण- विशेष्यमावः 1 अकल्पने च । तस्मादुपचारसत्तारूढोऽर्थः पदवाच्यत्वेन फलप्यते सामान्येन मावामावसम्बन्धझम इत्यमन् ब्राझग इत्यत्रापि परिकलितार्थ- निष्ठत्वेन नन्नयोगो न विरुध्यते । बुद्धिहस्य बहिः सदसत्त्वमनपेक्ष्याकारं निरू- पयन्ती विरोध्यविरोधिविशेषणसमन्वयक्षम तं पदार्थीकरोतीति प्रागेर निर्णीतम् । तत्र यथा नीलोत्पलमिति बुद्धया भागभेदकल्पनया सामान्यात्मना वस्तु निरू- पिनं नीलविशेषणेन सम्बध्यने, तथा मागभावसाधारण्येन बुद्धया गृहीतम्य निवृतिविशेषणं युज्यते । न घुन्पलं नाम रिश्चित् सामान्य जगत्यस्ति वस्तु पन्नीलसम्बन्धाद् विशेषमाश्रयेत । एकमेव हि तदपि निर्माग नीलोत्परमिति बुद्धयेय भागभेदोपपत्ति । एवमिहाप्यत्राह्मण इति निविपयम्य प्रतिपेयस्या- प्रवृत्तेः सत्ता निषेव्यत्वेनोपचर्यते । बुद्धिम्यायाश्च सत्ताया वाह्यत्वेनारोपाद् बास- सचाविषयः प्रतिषेधोऽवतिष्ठते । तेनैतढचोद्यं बुद्धिप्रतिमासस्यापि स्वेनात्मना सत्ता कथं निपेय इति ।। २६१ ।। एवं निगादायकम्यापि वामान्दम्य प्रयोग उपपादिते रागाधिकरणनिति मयमा प्रतिपादविनुमाइ- क्षत्रियादी पदं कृत्वा युद्धिः सत्तान्तराश्रया । जात्या मिनां ततः सत्ता प्रमत्तामपकर्षति ।। २६२ ।। वाक्षणमचाविषया युद्धियंदा कुतश्चिद् प्रान्तिकारणात् क्षत्रिये प्रवर्तते, सदा वामणमब्दस्ता प्रयुज्यते । सोऽयं मिय्याध्यामायो यदा तत्त्वज्ञानान्निव- सेने, तदा नत्रः प्रयोग इत्ययं विषयो नत्र्ममासम्य । अग्रामगोऽयं क्षत्रिय इनि क्षत्रियमामानाधिकरप्यान् नदरगति । एतत्र नभयोगादपजाता सम्यग्बुद्धि- बक्षिणन्धकार्थमममायिनी मचा भत्रिये वाहगाळप्रयोगात् पमक्तामपपति तनो निगरयनि नायं ब्राह्मणो मिथ्या वेपनमसिनम्न मगोप्रामगोऽयमिति, सदश. क्षधियादिव समामा सम्पनेन रोष्टाति, समारोपनियनम्य मारस्याटेरमा- वात् । तथाचोक्तं 'भनिमयुक्तगन्यमहनाधिकरणे तधामर्थ' इति ॥ २६२ ॥ १. 'सरयमाप 3 R ·, . १२२ प्रकीर्णकपकाशसमेत वाक्यपदीये इह कथं नज्समासः अभाव इति । ना यत्रोत्तरपदार्थसहशार्थरांप्रत्ययः, अपितु निषेधः प्रतीयते। भावस्योत्तरपदार्थस्य तस्य चासतः कथं भावशब्दविषयतेत्यत आह- अभाव इति भावस्य प्रतिषेधे विवक्षिते । सोपाख्यत्वमनाश्रित्य प्रतिषेधो न कल्पते ॥ २६३ ॥ “प्रतिषेधविपयप्रक्लप्त्यर्थमत्रापि बुद्धया निरूपितमाकारमवलम्ध्य भावशब्द- प्रयोगात् तस्य श्रुतिसाम्यादसद्विपयतानवगमात् तदवगमाय न प्रयोग उपपद्यते । निरुपाख्ये हि व्यामोहाद् भागतत्त्वसमारोपे तत्त्वाध्यवसायानप्रयोग इत्यर्थः ॥२६३॥ एवं वैतत् । 'अथवा सर्व इमै शब्दा गुणसमुदाय मर्तन्त' इति दर्शनमुपक्षिप्तमत्र भाष्ये। तदवलम्बनेनान्याह- अनेकधर्मवचनैः शब्दैः सङ्घामिधापिभिः । एकदेशेषु वर्तन्ते तुल्यरूपाः स्वभावतः ॥ २६४ ॥ जातिगुणक्रियालक्षणो धर्मोऽत्र गुणशब्देन विवक्ष्यते इति धर्मपदेनाह । समुदायस्य गन्दात् प्रतीतेः स एव शब्दार्थों न्याय्यः । तच 'तपः श्रुतं च योनिश्चेत्येतद् ब्राह्मणकारकमि'त्युक्तम् । यस्य परिपूर्णा धर्मा जात्यादयः श्रुता- दयश्च स मुख्यो ब्रामणः । तदभिधायी ब्राह्मणशब्दो रूढः । तेन तुल्यनुतिरव- यवे वर्तते । समुदायेषु हि वृत्ताः शब्दा अवयवेप्वपि वर्तन्ते । तद् यथा तैलं भुक्तं घृतं मुक्तमित्युक्तम् । यद्यपि च सदाभिधाय्येकदेशाभिधायी चार्थ- भेदात् स्वभावतोऽत्यन्तभिन्न एव शब्दा, तथापि श्रुतिसाम्यादग्दिर्शना भेदं -भावगच्छन्तीत्यभेदमाश्रित्य समुदायावयववृत्तित्वं कथ्यते । तथाच ब्राह्मण जाति- रहिते क्षन्निये विद्याविनयलक्षणेकदेशाश्रयो ब्राह्मणशब्दप्रयोग इति तस्यैकदेश- -वृत्तिता श्रुतिसारूप्यादनवगता नप्रयोगादवधार्यते । 'तपःश्रुताभ्यां योहीनो जातिवाक्षण एव स',इति वा प्राप्मणक उच्यते , यो गुणहीनो जातिमात्रेण तु ग्राममणः । इत्यं चात्र गुणसमुदायविपयत्वात् पूर्वोचरपदयोः सामानाधिकरण्य- -मुपपद्यते । अत्र हि गन्ना यस्यैव गुणस्य स्वाभाविकी निवृत्तिः, सैव चोत्यत इत्याशिष्टानां गुणानामधीत् सदायोऽयगम्यते । तत्र पूर्वमुपचारसताश्रयेणोक्तम् । इदानीं तु पारमार्थिकस्यैव कस्यचिद् धर्मस्य नना निवर्तनेऽपि परिशिष्टमात्राकलापे 'तु सन्निय' घ, पाठ १. "पिरा. पाठः ·- , वृत्तिसमुद्देशः ।। १२३३ समुदायाध्यासेन शब्दप्रवृत्तिन निर्विपयेत्येतदाख्यायते । उमयोरपि च तयोरव. यवयो समुदायात्मनाच्यासात् तस्यैव निपेपत्तत्रैव च शब्दप्रवृचिरिति ।। २६४।। निदै चौद्यम् उत्तरपदार्भानुपादानाशनिपघात क्याप्तरपंदन समन्वय इति । धाहि यथैकदेशकरणात् कृत इत्यभिधीयते । अकतवेति सङ्घातः स एवात्राह्मणे क्रमः ।। २६५ ।। एकदेशस्य निप्यतेस्तदपरस्य चैकदेशस्थानिप्पत्ते. कृताकृतः सङ्घातोऽ- भिधीयते । अवयवात्मकन्वात् समुदायस्थावयधर्मोपचारो न विरुध्यते । एवं गुणसमुदायस्यैकदेशप्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यांमत्रामणशब्दवाच्यता ।। २६५ ।। पत्र दोषमाइ- ब्राह्मणोऽब्राह्मणस्तस्मादुपन्यासात् प्रसज्यते । अकृते या कृतासङ्गादविशिष्टं कृताकृतात् ।।२६६ ।। एकदेश सङ्घातात्मनाबसाय ब्राह्मणोऽयमिति कथ्यते । एकदेशान्तरस्या- सत्त्वात् पुनः स एवानात्मण इति प्राप्नोत्तीति विरोधापत्तिः । यदि वां सर्वथैवा- कृते समुदाये समर्थसाधनसन्निधेनित्तिसम्भावनया कृतमळो यथा' प्रयुज्यते, तद्वत् क्षत्रियादी ब्राह्मणसमानधर्मदर्शनाद् ब्राह्मणशब्दवाच्यमात्राकलापं प्रत्यस्य आमणत्वसम्भावनया ब्राह्मणशब्दप्रयोगे सति यदा नत्रा मुल्यार्थतानिवर्तनेन गोणार्थतेशी प्रकाश्यते, तदा कृताकृतशब्देन तुल्योऽयं न समास इति द्वितीयान चोध निवारितम् ॥ २६६ ॥ एकदेशे च ब्राह्मणान्दोऽमुख्य इति सायान्मुत्यभ्रान्ति: स्यात् । तामपाक मम् प्रयुग्यमानो भवति विशेषणमित्याह- अमुख्यसम्भवे वत्र मुख्यस्य विनिवृत्तये । शास्त्रान्वाख्यानसमये नर प्रयुक्तो विशेषकः ।। २६७ ।। उपक्रम एवामुस्त्येऽर्थे ब्राह्मणशब्दः प्रयुक्तोऽनधिगत विवक्षितार्थ इत्य- शब्दस्य शैकिकस्याम्वण्टम्यान्वाख्यानार्थमे विभागे विवक्षिनार्थसिद्धयर्थ. मुपपद्यते नभयोग इत्यर्थः ।। २६७ ॥ अयोत्तरपदार्यप्राधान्ये भाष्ये चोदितम् - 'अाम मानय के प्राकामाप्रस्था- मपनं प्रामोतीति । तत् कथम् । सावता रानपुरुशदिवा पूर्वार्थीपहितारिशेपस्योतरपदा- प्रत्य प्रतीरित्याचवस्य मायधाराभिनायगायष्टे- पदार्यानुपपावन रंश्यते च विशेषणम् । १. भयो माघ.पाठः.

·१२२ प्रकीर्णक्प्रकाशसमेत वाक्यपदीये इह क्यं नसमासः अभाव इति । न ह्यत्रोत्तरपदार्थसदृशार्थसंप्रत्ययः, अपितु निषेधः प्रतीयते। भावस्योत्तरपदार्थस्य तस्य चासत. कथं भावशब्दविषयतेत्यत आह- अभाव इति भावस्य प्रतिपेधे विवक्षिते । सोपाख्यत्वमनाश्रित्य प्रतिषेधो न कल्पते ॥ २६३॥ प्रतिपेधविषयप्रक्लप्त्यर्थमत्रापि बुद्धया निरूपितमाकारमवलम्ब्य भावशब्द- प्रयोगात् तस्य श्रुतिसाम्यादसद्विपयतानवगमात् तदवगमाय नम्प्रयोग उपपद्यते । निरुपाख्ये हि व्यामोहाद् भानतत्त्वसमारोपे तत्त्वाध्यवसायान्नभयोग इत्यर्थः ॥२६३.॥ एवं तत् । 'अथवा सर्व इमें शब्दा गुणसमुदाये वर्तन्त' इति दर्शनमुपक्षिप्तमन भाष्ये। तदवलम्बनेनाप्याह-- अनेकधर्मवचनैः शब्दैः सङ्घाभिधायिभिः । एकदेशेषु वर्तन्ते तुल्यरूपाः स्वभावतः ॥ २६४ ॥ जातिगुणक्रियालक्षणो धर्मोऽत्र गुणशब्देन विवक्ष्यते इति धर्मपदेनाह। समुदायस्य शब्दात् प्रतीतेः स एव शब्दार्थो न्याय्यः । तच्च 'तपः श्रुतं च योनिश्चेत्येतद् ब्राह्मणकारकमि'त्युक्तम् । यस्य परिपूर्णा धर्मा जात्यादयः श्रुता- दयश्च स मुख्यो ब्राह्मणः । तदभिधायी ब्राह्मणशब्दो खदः । तेन तुल्यनुत्तिरक- यवे वर्तते । समुदायेपु हि वृत्ताः शन्दा अवयवेवपि वर्तन्ते । तद् यथा तैलं मुक्तं घृतं भुक्तमित्युक्तम् । यद्यपि च सवाभिधाय्येकदेशाभिधायी चार्थ- भेदात् स्वभावतोऽत्यन्तभिन्न एव शब्द., तथापि श्रुतिसाम्यादम्दिर्शना भेद नावगच्छन्तीत्यभेदमाश्रित्य समुदायावयववृत्तित्वं कथ्यते । तथाच ब्राह्मणजाति- रहिते क्षत्रिये विद्याविनयलक्षणैकदेशाश्रयो ब्रामणशब्दप्रयोग इति तस्यैकदेश- -वृत्तिता श्रुतिसारूप्यादनवगता नप्रयोगादवधार्यते । 'तपःश्रुताभ्यां यो 'हीनो जातिमाक्षण एव स' इति या ग्रामणक उच्यते , यो गुणहीनो जातिमात्रेण तु ब्राझणः । इत्यं चात्र गुणसमुदायविषयत्वात् पूर्वोचरपदयोः सामानाधिकरप्य. - गुपपद्यते । अत्र हि नमा यस्यैव गुणस्य स्वाभाविकी निवृत्ति, सैर धोत्यत इत्यवशिष्टानां गुणानामर्थत् सद्धायोऽवगम्यते । तत्र पूर्वमुपनारसत्ताश्रयेणोक्तम् । इदानीं तु पारमार्थिकस्यैव कस्यचिद् धर्मस्य नना निवर्तनेऽपि परिशिएमात्राकलापे - १. तु तनिपे' प पाठ . .. ' रिस' पाठः ·। वृत्तिसमुद्देशः।। समुदायाध्यासेन शब्दप्रवृत्तिन निर्विषयेत्येतदास्यायते । उमयोरपि च तयोरव- यदयो समुदायात्मनाध्यासात् तस्यैव निपेषन्तत्रैव च शब्दप्रवृचिरिति ॥ २६४॥ । ने चौद्यम्-सरपदार्यानुपादाना शनिपधार क्यगुत्तरपदेन ममन्वय इति। तथाहि । यथैकदेशकरणात् कृत इत्यभिधीयते । अकृतवेति सङ्घातः स एवात्राह्मणे क्रमः ।। २६५॥ एकदेशस्य निप्पतेस्तदपरस्य चैकदेशस्यानिप्यतेः कृताकृतः सङ्घातोs- भिधीयते । अवयवात्मकत्वात् समुद्रायस्यावयवधर्मोपचारो न विरुध्यते । एवं गुणसमुदायस्यैकदेशप्रवृत्तिनिवृत्तियोगत्राह्मणशब्दवाच्यता ॥ २६५ ॥ अन दोषमाइ- ब्राह्मणोऽब्राह्मणस्तस्मादुपन्यासात् प्रसज्यते ।' अकृते या कृतासङ्गादविशिष्टं कृताकृतात् ।। २६६ ।। एकदेश सङ्घातात्मनावसाय ब्राह्मणोऽयमिति कय्यने । एकदेशान्तरस्या- सत्त्वात् पुनः स एवात्रामण इति प्रामोतीति विरोधापत्तिः । यदि वा 'सर्वथैवी- कृते समुदाये समर्थसाधनसन्निधेनिवृत्तिसम्भावनया कृतान्दो यथा' प्रयुज्यते, तद्वत् क्षत्रियादी ब्राह्मणसमानधर्मदर्शनाद् ब्राह्मणशब्दवाच्यमात्रामलापं प्रत्यस्य जामणत्वसम्मावनया ब्रामणशब्दप्रयोगे सति यदा नत्रा मुख्यार्थतानिवर्तनेन गोणार्थतेशी प्रकाश्यते, तदा कृताकृतशब्देन तुल्योऽयं नसमास इति द्वितीयार्थेन चोयं निवास्तिम् ॥ २६६ ॥ एकदेशे च दादागबन्दोऽमुख्य इति सारस्यान्मुग्न्यप्रान्ति. स्यात् । तामपावन नम् प्रयुग्यमानो भवति विशेषणमिन्याह- अमुख्यसम्भये तत्र मुख्यस्य पिनियुचये । शास्त्रान्वाख्यानममये नळ प्रयुक्तो विशेषकः ॥ २६७ ॥ उपक्रम एवामुख्येऽर्थे ब्राह्मणगन्दः प्रयुक्तोऽनधिानविवक्षितार्थ इत्य- जालगन्दस्य रोकिकम्याखण्डम्यान्वास्त्यानार्थमेवे विभागे विवक्षिनार्थसिद्धयर्थ- मुपपद्यते नभयोग इत्यर्थः ।। २६७ ।। अमोत्तरपदापत्राधान्ये भाये चोदिनम्- 'असामगमानगुने प्रामणमावस्या - मपन प्रासीति । तत् पयम् । याचना रामपुरपापिन् पूर्वपदार्यो हितविषयानरपरा. पस्यसनिरित्यापाप माप्यारामितापना:- पदार्यानुपधावन दृश्यते च विशेषणम् ! १. 'दमा' प.पाठः ।

·" • वृत्तिसमुद्देगः। राजपुरुपनीलोत्पलादावपि यथावस्थितविशेष्यपदार्थनिष्ठो विशेषणपदार्थ इति भेदहेतुभिर्विशेषणैर्यथायथमर्थोऽवगम्यते; एवमिहापि ब्राह्मणपदार्थों बुद्धयो- पचरितरूप इत्येवं नञ्पदप्रयोगादवगम्यते इति युक्तं विशेषणम् । तदुक्तं भाप्ये- 'अयेह राजपुरुपमानयेत्युक्ते पुरुपमात्रस्यानयनं कस्मान भरति । अस्त्यत्र विशेषः । राजा विशेषाः प्रयुज्यते । तेन राजविशिष्टम्यानयनं भवति । इहापि तर्हि न विशेषकः प्रयुज्यते । तेन नमविशिष्टस्यानयनं गविष्यतीति ॥२७२॥ मन चौदितं -'कः पुनरसी । तयोक्तं -नित्तपदार्यक' इति । एतदाक्षिपति निवृत्तेऽवयवस्तस्मिन् पदार्थे वर्तते कथम् । नानिमित्ता हि शब्दस प्रवृत्तिरुपपद्यते ॥ २७३ ॥ बुद्धिपरिगृहीताकारेऽपि शब्दः प्रवर्तमानो बाह्यगतं बीजमवलम्बत एव । तथाच दृश्यविकल्पयोरेकत्वाध्यबसायाद् वाह्यमेव शब्दार्थ मन्यन्त इति क्षत्रियादी ब्राह्मणादेरेकदेशवाचित्वादवयवशब्दम्य कथमसति निमित्ते प्रवृत्तिः । येन सावस्था मा घोत्यत इत्युच्यते ॥ २७३ ।। अप साभाविको नित्तिरिति क्षत्रियेऽपि ब्राह्मणदान्दरतदा, आराच्छन्दवदेकस्य विरुद्धेऽर्थे स्वभावतः शब्दस्य वृत्तियद्यस्ति नः श्रुतिरनर्थिका ॥ २७४ ।। यथा दूरान्तिकार्थवृचिराराच्छब्दः तथा ब्राह्मणक्षत्रियवृत्तिः स्वमावतो ब्राझणशब्दो रूट इत्युपगमे विनापि नप्रयोगं प्रकरणादिवशात् क्षत्रियावगति- मिणशब्दाद् भविष्यतीति किं नत्रा कृत्यं, येन नभ्समासोऽन्याख्यायते । नावश्यमनेकार्थानां पदान्तरप्रयोगाभिव्यङ्ग्यविशेषत्वमुपलब्धम् । तदुक्तं भाप्ये- "यदि स्वाभाविकी निवृत्ति , किं नञ् प्रयुज्यमानः करोती"ति ॥ २७४ ॥ अतोऽनन्तरमुक्तम्- 'अय पायनिको। तद् धान्यं नन् प्रयुग्यमानः पदार्थ निवर्तयतीति । एतद् व्याचष्टे- अथ स्वभावो वचनादन्यारत्येयलमर्हति । तद्वाच्यमप्रसिद्धत्वान्ननार्थी विनिवर्त्यते ॥ २७५ ।। स्वभावोऽपि दुरवधारणत्वान्ननित्यनेन यदि शब्देन ज्ञाप्यते; तदेदमपि वचनेनान्वारन्येयं नम्प्रयोगे पदाना प्रसिद्धोऽर्थो विनिवर्तत इति । अयास्यायं स्वभावः प्रयोगपारम्पर्यावसेयः, तदा सर्वस्यैवं म्वविषये व्यापारे शब्दान्तरानपे- क्षणादुत्तरपदेनापि निवृत्त्यमिधाने न नापेक्षितत्र्य इत्यर्थ. ॥ २७५ ॥ १. ' तित'छ, पाठः २. 'ते' मूलगोरापाठ.

·१२६६ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये अतोऽनन्तरं कीलप्रतिकीलबद्वाचनिकी निगृत्ति. । ययेवं ननो माहात्म्यान जातु. चिद् राजानो हस्त्यवं विभ्युरिति दूषयित्वा स्वाभाविकी निवृत्तिः सिद्धान्तिवा । तन च मन्निमित्ता तूपलब्धि । तयथा - समन्धकारे द्रव्याणा प्रदीपनि मिले दर्शनमि'त्युक्तम् । - एतद् व्याचष्टे- यद्यप्युभयवृत्तित्वं प्रधानं तु प्रतीयते । प्रस्थान गम्यते शुद्ध तदर्थेऽपि न तिष्ठतौ ।। २७६१. गतिनिवृत्तिवचनस्तिष्ठतिः प्रसिद्ध इत्यन्तरेण प्रशब्दमुपसर्गः प्रस्थानार्थोऽ पि तमर्थमवगमयितुमपर्याप्तो यथा, एवं क्षत्रियवचनोऽपि ब्राह्मणशब्दों नज- मन्तरेण तदर्थनिश्चयाधायीत्यर्थः। न हि प्रशब्दस्य प्रस्थानमर्थः तिष्ठतेनिरर्थकत्व- प्रसमादित्यसौ तिष्ठत्यर्थः । प्रशब्दस्तु द्योतकः । एवमत्रापि विज्ञेयम् ॥ २७६ ॥ ननु च यदि क्षात्रये मुख्यो नाझगार्थो नास्ति, तदा किमर्थ 'सन्दिग्धार्थो ब्राह्मण- शब्द तत्र याचकोऽभ्युपगम्यते । तस्य चायममुपयोऽर्थो नप्रयोगा वार्यत इति । 'यो पुनरयं निवृत्तपदार्थकः, किमर्थ प्रामणशब्दः प्रयुज्यत इत्युक्तं भाष्ये । सदाह,... किमर्थमतथाभूते सति मुख्यार्थसम्भवे । भेदे बामणशब्दस्य वृत्तिरभ्युपगम्यते ॥ २७७ ।।' व्याख्यातार्थोऽयं श्लोकः ॥ २७७ ॥ अर परिहारभाष्यम् "एवं यथा विशायेत अस्य पदार्थों नित इति । नेति गुके सन्देह स्यात् करा पदार्थो निवृत्त इति । तयासन्देहाथ ब्राहाणगब्दः प्रयुज्यते" इति । पतद्व्याचटे- अयंपदार्थ एतस्मिन् क्षत्रियादौ न विद्यते।। इति तद्वचनः शब्दः प्रत्ययाय प्रयुज्यते ॥ २७॥ अपमर्थः । अज्ञानाद् दुरुपदेशाद् वा केनचिन् ब्राह्मणार्थः क्षत्रियेऽध्य- वसितः । स एवं बोध्यते नायं ब्राह्मणोऽब्राह्मणोऽयमिति । क्षत्रिय इति तक्ते ब्राह्मणार्थस्य तत्र निधो न कृतः स्यादिति विवक्षितार्थो न प्रतीयत । तसाद् बुद्ध्या तत्र ग्रामणार्थमाश्रित्य नो विषयप्रक्लप्तौ तदर्थ निवृत्तिः कथ्यत इति युफम् ॥ २७८॥ घोदुश्च शब्दार्य समारोपितरूप सर्वत्र युज्यत एवेत्याह- बुद्धपियतां प्राप्त शब्दार्थे प्रतीयते । प्रवृत्तिवा निवृत्तिर्वा श्रुत्या गर्थोऽनुपज्यते ॥ २७९ १. 'यते।त, २.१६' ५. पाठः, ·वृत्तिसमुद्देशः । इह यः शब्दादयः प्रतीयते, स व्यवहाराचं बहिः सदसत्त्वमनपेक्ष्येति 'शब्दादोः प्रतायन्त' इत्यादिना पूर्व निर्णीतम् । तथाच भावाभावसाधारण- शब्दः स्वार्थः समुल्लिख्यत इति तंत्र पदार्थेऽनवस्थिते यथायोगं भावरूपमभाव- रूपाया विशेषणमुपाल्पत एव ।। २७९ ॥ "तत्रोत्तरपदार्यप्रघाने नगमागे 'नमिवयुकमन्यनशापिकरणे तथापर्य', इत्युच्वाद मानव हामणरान्दम्य प्रान्त्या प्रयोगमा तदर्थनिषेथे तदधिकरणसम्यत्ययो न सर्वलति- प्रसाभावार्य 'सन्देहाद् दुरुपदेशाम सामगशब्दो वर्तत' इत्यादि भाष्यम् । तद् ध्याचष्टे- असम्यगुपदेशाद् वा निमित्तात् संशयस्य वा। शब्दप्रवृत्तिर्न त्वस्ति लोष्टादिपु विपर्ययात् ॥ २८० ।। दुरुपदेशात् क्षत्रिये ब्राह्मणशब्दप्रवृत्तिः पिनलकेशादेस्पदिष्टस्य विषय- विवेकानवधारणात् कम्यचिद्भवति । सन्देहनिमित्तं गुणः सन्देहशब्देनात्रोक्तः । तथाहि सादृश्यलक्षणांत संशयनिमित्तात् स्त्र शब्दप्रवृचिरित्यत्यन्तविसदृश्येषु लोप्यादिषु ब्राह्मणशब्दप्रवृत्त्यभावादवामगगन्दादुत्तरपदार्थसदृश एय क्षत्रियोऽवग- ग्यते न लेष्टादि । प्रान्तिनिवारणाय हि ननः प्रयोगः ।। प्रान्तिश्च सति मिमिते, निजिमान्त्ययोगादिति सहग एव तस्य विषयः । अत एव चानमा आमगाथे मुख्ये क्षत्रिये निवारिते तदधिकरणभूतः क्षत्रियोऽवस्थित एवेति प्रति- पद्यतेऽसौ क्रियासु साधनभावमनाहाणमानयेत्यादौ । प्रतिषेधमानोपक्षयत्वे तु नसमास यात्रासाधनः समासार्थः स्यादिति न समागेपितम्पपतिपथमात्रेऽस्य व्यापारः । समारोपस्य च प्रतिपणां विपर्यासिनदर्शनानियमामाव इत्यसत्यपि सादृश्ये कुतश्चिद् प्रान्तिकारणात सर्वत्र प्रसिद्धे नत्र्समामे समारोपोऽनुगन्तव्यः । उपचरितोतरपदार्थप्रतिपेयेन धुत्तरपदार्थप्रधानो नन्ममास इत्यमाणिनामस्त्रीविष- 'यादयोपधादनितातादिति प्रयोगदर्शनात् समारोपनिमितानुसरणेनोशरपदार्थ- सरशातिपरिविज्ञेया ॥ २८० ॥ " सत्यपि भूय उत्तरपदार्थप्राधान्य गगदीने भवान। रिम् , बनेकामी মানুষের अनेकम्मादस इति प्राधान्य मति मिध्यति ।. सापेक्ष प्रधानानामे युक्तं त्यविधी ॥ २८१ ॥ १. योग', .. 'म', ३. दिन' प. पठ. 1 ·१२९ । वृत्तिसमुद्देशः ।। । अतोऽनन्तरं माध्यमू-- 'विमन यहीन, एकवचनामि नि । तद् व्याचष्टे एकस्य च प्रधानत्वात् तद्विशेषणसन्निधौ । प्रधानधर्माच्यात्तिरतो न वचनान्तरम् ।। २८२ ।। एकार्थम्य प्रधानत्वात् तन्निपेधेनाने इत्यत्र बहुप्वपि प्रतिपायेषु प्रधा- नार्थानुयाय्येकवचनमेय भवति । न तु बहुवचनमित्यर्थः ।। २८२ ।। ननु च यादयोऽनमसन्दवाच्या' समारोपितकचा इति नना तरवार्थप्रतिषेधे सदाभारम्य यादेः सम्प्रत्ययात् तदतमेप यच न्यायमित्याशक्याह - प्रधानमत्र भेटत्यादेकार्थो विकृतो नत्रा। हित्वा स्वधर्मान् वर्तन्ते द्यादयोऽप्येकतां गताः ॥२८३ ।। मञ्चिशिष्टोऽनेक इत्यत्रैकार्थः प्रधानं विशेष्यत्वादिति तदाच्छुरितरूपाः परित्यक्तस्वभावधर्माः द्यादयो निमिचसरूपनामापन्ना निमिचानुविधानादेकत्वेनैव प्रतीयन्त इत्येकवचनमेव न्याय्यम् ॥ २८३ ॥ विरुदेपु द्विस्वादिषु क्यमेकत्वयोम इति चेदाइ,-- माह्मणत्वं यथापन्ना नञ्युक्ताः क्षत्रियादयः । द्वित्वादिषु तवैकल्यं नभ्योगादुपचर्यते ।। २८४ ॥ नन्मयोगाद् ब्राह्मणशब्दो यर्थाऽत्राक्षण इत्यत्र क्षत्रियवृचिरवधार्यते, तथानेक इत्यत्रापि यादिवृत्तिरेक्शब्दः । प्रतीयते पुत्तरपदार्थसहशोऽर्थः । तत्र चाध्यारोपिनो दुस्पदेशादिना निमित्तेनोत्तरपदार्थ इति सर्वत्र समानम् ॥२८४ ॥ समाहि एकत्ययोगमामज्य स धर्मः प्रतिपिध्यते । धादिभ्यस्तेषु तच्छन्दो वर्तते ब्राह्मणादिवत् ।। २८५ ॥ भ्रान्त्या वादावेकत्वमारोपिन ना निवार्यते, न त्वेकशब्दः । तथाहि आन्तिनिवारणं विरक्षितं न प्रतीयतेति क्षत्रियादी बामणादिगन्दवदकशब्दोऽग्न प्रयोगाईः । अमति मिशन्दे दादिप्वेरनागेपाभावान् किं याधिनुं न प्रशु- ज्यने ।। २८५ ॥

·१३० प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये तस्मानमो विषयप्रक्लृप्त्यर्थमेकशन्दः प्रयुज्यमानः प्रधानार्थ इति खधर्माननुवर्तते वृत्तिवाक्ययोरपिशेषणेत्याह आविष्टसङ्ख्यो वाक्येऽसौ यथा यादौ प्रयुज्यते । वृत्तौ तस्य प्रधानत्वात् सा सङ्ख्या न निवर्तते ॥ २८६ ।। एकं चेन्ननित कितौ नैकं व्यादय(?) इति यथा वाक्ये सङ्ल्यान्तरेऽप्येक- शब्दोऽपरित्यक्तस्वसत्य एव प्रयुज्यते, तथा समासेऽपि तदर्थस्य प्रधानत्वाद- नेक इत्यन्न स्वसङ्ख्यापरित्यागो नास्ति ॥ २८६ ॥ तत्परित्यागे तु विवक्षितार्थाप्रतीतिरित्याह -- प्रतिपेभ्यो यथाभूतस्तथाभूतोऽनुपज्यते । वचनान्तरयोगे हि न सोयः प्रतिपिध्यते ॥ २८७ ॥ प्रतिषेधविषयप्रक्लप्त्यर्थमसदर्थमप्युक्षरपदं प्रयुज्यत इति यादृशोऽध्यस्त प्रतिपेध्यस्तादृशार्थाभिधानायोचरपदमुपादीयते । यादौ चैकत्वं प्रतिपेध्यमित्युचर- पदस्यैकवचने सत्ययं विवक्षितः प्रतिषेधोऽवगम्यते । द्विवचनाद्युपादाने त्वेकत्वं प्रतिपिध्यमानं न प्रतीयेत । तस्माद् विवक्षितार्थापयिकत्वादेकवचनमेव न्याय्यम् ॥ २८७ ॥ 'कथं पुनरैकरय प्रतिषेधे द्विवत्तूना सम्प्रत्यय' इनि गाप्यमकत्वनितिमात्र प्रसन्यप्रतिपेधरूपमभिप्रेत्य प्रवृत्तं पर्युदासाश्रयणेन समर्थयते अशुक्ल इति कृष्णादियथार्थः सम्प्रतीयते । सयान्तरं तथानेक इत्यत्राप्यभिधीयते ॥२८८ पर्युदासे शुक्लनिवृत्त्या नीलादयोऽविशेषेणाशुलशब्दाद् यथा प्रतीयन्ते तथा ध्यादयोऽप्येकसड्यानिवृत्याविशेषणानेकपदादवगम्यन्ते ॥ २८८ ॥ एतदेव समर्धयितुं भाप्यं – 'प्रसज्यायं क्रिया गुणं या तत्तः पश्वान्निदृषि करोति । - आसय भोजय शाययानेग्म्' इति । तयाचष्टे - क्रियाप्रसङ्गात् सर्वेषु कर्मस्वङ्गीकृतेषु च । एकम्मिन् प्रतिपिद्धेऽपि प्राप्तमन्यत् प्रतीयते ॥ २८९ ।। क्रियापदमर्थसामर्थ्यात् साधनान्याक्षिपत्यविशेषेण । तथासयेत्युक्त कर्म- सामान्यमवगम्यते । तत्र विधिपूर्वकत्यान्निवृत्तेः कियासामर्थ्याक्षिप्तनानासपा- भगर्गमस सन्येकप्रतिषेधादप्रतिपिदम्य सायान्तरयोगिन एव साधनत्वमव- चु-यते ।। २८९ ॥ ॥ सबभा ·- चिसमुद्देशः। एतच कस्मिन् पक्षे कृप्यत इत्याइ - क्रिया श्रुतिश्च प्रक्रान्ते प्रसज्पप्रतिपेधने । पर्युदासे तु नियतं सख्येयान्तरमुच्यते ।। २९० ।। - प्रसज्यप्रतिषेधे प्रतिषेधोपक्षयत्वाच्छब्दस्य क्रियासामर्थ्याप्रतिपिद्धवजे साधनोपादानम् । पर्युदासे तु शब्दादेवानेकमित्यस्मादुत्तरपदार्थसदृशनियतसाधनो- पादानमित्युक्तमेवं ।। २९० ॥ 'आसय शायय भोजय' इति प्रयोग्यप्रयोजकोषोपादानेन विरुद्ध क्रियानिर्देशस्यो। पादाने भाष्यकारस्यामिप्रायं ब्याचटे धात्वर्थः कर्मविपयो व्यपदिएः स्वसाधनः। अर्थात् सर्वाणि कर्माणि प्रागाक्षिप्यावतिष्ठते ॥ २९१॥ सकर्मको धात्वर्थ आसनादिभेदमिन्नः पूर्व यदा निर्दिष्टः प्रयोज्यप्रयो- जकादिस्वसाधनावच्छिन्नो विरुद्धक्रियास्वभाव', तदा तस्य विरुद्धानेकस्वभाव. स्यैकेन साधनेन साध्यत्वायोगात् पूर्वमेवाने साधनमुपात्तमित्येकनिषेधेन तस्यैव सम्प्रत्ययः ।। २९१ ॥ अनन्तरं भाप्यम् -- "यद्यपि तावदच्छक्यते वक्तुं, या वियागुणी प्रसज्यते । पत्र न खलु न प्रसज्येते तन क्थमने तिष्टती"ति। तन परिहार:-'भवलेवजातीयवेव- प्येकस्य प्रतिषेधे यहूना सम्प्रत्यय' इति । मन चोद्यभाप्ये प्रसज्यातिषेधे तिपेयमारोप- क्षपाद्याशीनामप्रतिपत्ति स्यादित्यर्थ । पर्युदासे समानजातीयस्य सल्यान्तरस्यैकत्व समारोपास्पदत्वान् सिन्दू सम्प्रत्यय इति परिहाराभिप्राय । एतद व्याचष्टे-- निर्मातसाधनाधारे यत्राख्याते प्रयुज्यते । अनेक इति पाच तिष्ठतीत्यनुपज्यते ॥२९२॥ साध्यत्वात् तत्र सिद्धन किया द्रव्येण लक्ष्यते । प्रागेवाङ्गीकृतं द्रव्यमतः पूर्वेण भिद्यते ॥ २९३ ॥ , यन्न कुतश्चिद्धेतोरेकतयावतः साधनशक्त्यधिकरणभूतो छत्र्यारमा आ- ख्याते तद्वाच्यायां क्यिाया पुनस्यथार्थवावसायादनेक इति प्रतिपिध्य पश्चात् क्रियापदं तिष्ठतीति प्रयुज्यते, तत्र प्रागवघृतस्य शक्तिमतो द्रव्यस्य परार्थमुपा. दीयमानत्वात् तदात्मानुरूपां साध्यामाक्षिपति निया, न कियासामध्येनाक्षिप्यते दन्यमिति पूर्वसादस्य भेदः । अपि च ज्ञातसाधनविषयोपनिपातादेवमतिपे- १. 'श्र प. पाठ:.

·--
"
१३२.२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये
धस्य प्रतिषिद्धपरिहारेण प्रतीयते साधनम् । तदेवमश्रुतेऽपि पूर्व क्रियापदे नैक-
निषेधमात्र एव वाक्यं पर्यवस्यति क्रियाकाङ्क्षणादिति तत्राप्येकनिषेधे, सङ्ख्या-
न्तरस्य साधनत्वमवगस्यते ॥ २९२, २९३ ॥
एवं यत्रापि हि क्रियोपदेश नास्ति तात्पर्य, तत्रापि यावत्सङ्ख्यान्तरं प्रतीयत एवेति
रष्टान्तित भाष्ये । 'तद्यथा न न एक प्रियं न न एक सुखमिति । तद् व्याचष्टे
सत्यैव प्रतिपेधेन सङ्ख्यान्तरमपेक्षते ।
वाक्येऽपि तेन नैकत्वमात्रमेव निवर्त्यते ॥ २९४ ॥
न न एकं प्रियं न न एकं सुखमित्येतद् वाक्यम् । 'आवाधे च
(८-१-१०) इत्यत्र द्विर्वचनं शत्रोः सुखेन प्रियेण च प्रयोक्तुराबाधः । अत्र च
क्रियापदस्याश्रवणात् सुखप्रियप्रतिषेधमात्रव्यापारेऽपि वाक्ये सङ्ख्यान्तराध्यासि-
तानि सुखानि प्रियाणि च प्रतीयन्ते । एक शत्रोन सुखम् , अपि तु बहूनि ।
एवं प्रियाणीति । अयं सत्र वाक्यार्थः-विशेषप्रतिपेधस्य शेपाभ्यनुज्ञाविषयत्वात्
सर्वसुखप्रियनिपेय एकपदोपादानमनर्थकं स्यात् । एवञ्च यत्र वाक्येऽप्येतत्सामर्थ्य,
तत्र वृत्तावुत्तरपदार्थसदृशस्यार्थस्य पर्युदासे प्रती तो विचिकित्सा । तत्रापेकपद-."
मेव द्विबहूनाहेति, नैकत्वमात्रनिवृत्ति , अपितु तन्निवृत्तिविशिष्टस्य- व्यादेः
प्रतिपत्तिः सिद्धा ॥ २९४ ॥
ननु कर्ष धादिरेव नियमेन प्रतीयते । एकप्रतिषेधेऽन्यदेव शेषरूपं प्रतीयतामित्या-
शारक्याह-
स्नेहान्तरादवच्छेदस्तथासत्तेः प्रतीयते ।
तैलेन भोजने प्राप्ते नात्वन्यदुपसेचनम् ॥ २९५ ।।
यथा भोजनमतैलेन विधेयमिति चोदिते तैलपतिपेधसामर्थ्यात् सपिरादि-
स्नेहान्तराद्धेतोरवच्छेदो विशेषणं भोजनम्य प्रत्यासत्तेरेफजातीयत्वात् प्रतीयते, न
दना पयसा या, तथेहाप्येकप्रतिपेथे समानकार्य सत्यान्तरमेव सयाजात्या
प्रत्यासन्नं प्रतीयते, न त्वविशेपेण यतिश्चिदेवान्यदिति स्थितमुत्तरपदार्थप्रधानतायां
नसमासस्यानेऊमित्यम्योपपत्तिरिति । कथं तहिं "वृत्तिभेदप्रयोगकं चिचमेक-
मनेकेपा"मिति भगवतः पतन्जले प्रयोग, । एफशेपाश्रयेणेति घूमः । एक-
निषेऽपि हि कुतश्चिनिमित्तानियतामेर व्यक्ति सम्भावयेदिति सम्प्रत्येशेपो
न्याय्यः । भाप्यता त्वेकवचनं समर्थिनं, न तु बहुवचनं निवारितम् ॥ २९५ ॥

·. वृत्तिसमुदेश । १३३ इदानीमन्यपदार्थप्रधानपक्षविचारायाह- एका वर्तमानाभ्यामसता ब्राह्मणेन च । यदा जात्यन्तरं बाई क्षत्रियाद्यपदिश्यते ।।२९६ ॥ तदावरल्यतेऽन्यपदार्थप्रधानो नन्ममाम इति प्रकरणादरसेयम् । इहा- ब्रामणादिभिर्नन्समासैरुत्तरपदार्थविपरीतन्तुप्रयायन दृश्यते । तत्र चान्वाग्ल्या- नप्रक्रियाया यहोत्तरपठोपादाना समारोपितमामणापर्थी शत्रियादय इति नया, तदोत्तरपदार्थप्राधान्य निर्णीत 'प्राधान्येनाश्रिता पूर्वमित्यादिन्ग । यहा सम सामान्यवृचिरप्यय नम् सहिगेपनिनन्धनया नामणश्रुत्या सामान्यविशेषभावे नेकाधिकरण्येन समन्यमनुस्य तत्मबन्धप्रापिनार्थातिशय नाद्य पदान्तरोपादान क्षत्रियाउनुपतति, न तावत्येव विश्राम्यति तदान्यपदार्थप्रधानो नन्समाप्त । तशालविद्यमानो बामणो ब्राह्मणव्यक्तिराश्रयभूता यस्य क्षत्रियम्य क्षत्रियनातेरि त्यस्या अन्यपदार्थभूताया पतिपदार्थाभ्यामभावनात्मणाभ्यामर छेद इति जाव्यन्तर बाप भवति ।। २९६ ॥ उत्तरपदाभप्राधान्ये तु क्षशियादी समारापिताया आझणपाने प्रतिपधान, माश धनियादिजात्यन्तरमुत्तरपदवा यमेव न बाद्य भाति , यहुनाहाविवायपशर्थ इत्यम्याधुत रन्तरी स्पपदार्थ एर युवा रियायतत्पश्चन पुहषासीदगनेन भुगादी- श्यामेर शस्त्री बन्यति यथान्यद् व्यपदिश्यते । असन् बाह्मण इत्याभ्या तथान्ये क्षत्रियादयः ॥ २९७।। शमीर श्यामा शस्त्रीश्यामा कन्येति श्यामाशब्दस्य शम्या वृतो समासवाच्यमुपमेयमुक्तमिति तन यथा वत्तिपढाभ्यामनभिभीममापि याममा सेनाभिधीयते । यत कन्याशब्देन सामानाधिकरण्य मतिपयन समारा, निति नत्रासदर्थन ब्राह्मण इति च तहिरोपपचनेनामिनीयमानोऽपि क्षत्रिय समासेनाभिधीयते । तथाच यथोपमानममामो विगेपनिहित यागान्यविहितेन बहुव्रीहिणा न बाध्यते, तथा नन्ममामोऽीति वचनानन्यपदार्थेऽप्यय र पुरष इत्यर्थ ॥२९७॥ भनेर निदानान्तरमाह - अमास्नो गारिति यथा गरयो व्यपदिश्यते । जात्यन्तरं न गोरेस मास्नाभानः प्रतीयते ।। २९८ ।। गौरवश्य साम्नासबद्ध इत्यसाम्न इत्युत्ते यति पर नाति, भरिशिष्टावमयसनिशसान्यमिति गोसदृशम्य गत्पत्य प्रतिपतिनं गोरेव तथाम साम्नामातमभ्य .

·१३४ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये प्रतिपिद्धसास्नायोगस्यातो वाक्यात् प्रतीतिर्गवयसामानाधिकरण्याद्, एवम- बामण इत्युक्ते जात्यन्तरं क्षत्रियोऽवगम्यते । ब्राह्मणजातिमात्रनिषेधे परिशिष्ट- तद्धर्मसाम्यप्रतिपः ॥ २९८ ॥ तथा- तुल्यरूपं यथाख्यातं कण्टकैर्भेदहेतुभिः । खदिरं जातिभेदेन खजूरा प्रतिपद्यते ॥ २९९ ।। खदिरखर्जूरौ गौरकाण्डौ सूक्ष्मपर्णावित्यभेदेन पूर्वमाख्याते सदृशौ ख- दिरखजूरी प्रतिपद्य पश्चात् कण्टकवान् खदिर इत्यभिधाने कण्टकानां खजूरेऽ भावात् ततः खंदिरस्य भेदहेतुभ्यस्तेभ्यो विशेषः प्रतिपद्यते । तथाच खदिरः खर्जूरादन्य एव न तु कण्टकादिसंबन्धमधिकं तस्यैव प्रतिपद्यते, तथा ब्राह्मण- धर्मः सादृश्यमवधार्य क्षत्रिय ब्राह्मणत्वावसायाद् ब्राह्मणशब्दे प्राप्ते कथ्यते नायं ब्राह्मण इति जातिभेदमात्रम् , अन्यत् सर्व सदृशमिति जारयन्तरमिति प्रती- यत इति ।। २९९ ॥ दान्तिक्माह- अविद्यमानघालण्यो यादृशो ब्राह्मणो भवेत् । अङ्गीकृतोपमानेन तथान्यार्थी विधीयते ॥ ३०० ।। शस्त्रीश्यामा कन्येति यथा धर्दिपदाभ्यामनुपाण कन्याभिधीयमानोपमा- नोपमेयभावमवगमयति, असानो गौरिति च सासावर्जमवयवसादृश्यं गोगवय. योरीन्तराभिधाननिनन्धनं, कण्टकवर्ज च गौरकाण्डादिसादृश्यमेव विवक्षितमिति सर्वत्रोपमानगर्भमन्यार्थाभिधानं, तथावाह्मण इत्यत्रापि । तथाच ब्रामणजातिवर्ज- मन्यधर्मः सादृश्यात् क्षत्रियादिरेवान्योऽर्थोऽभिधीयते । तथाहि-पैश्यः क्षत्रियो या ब्रामणे इवायमग्रामणः। तत्र सर्वथा भेदेऽभेदे वा नास्ति सादृश्यमिति गोगवयवन् कथच्चिद्भेदाभेदावनुसर्तव्यो । यधा हि प्रामणः युतचिनिमि- तादपोशूनत्रामप्यसामान्यस्तथानातीयकोऽयमित्यर्थः । ब्रामणम्यापि हि संबन्ध : इत्यत्रामण इत्यभिधानं कथमिव क्षत्रियादेर्न स्यादित्यतिशयोक्तिगर्भमेतदुताम् । तदेवमुपमानोपमेयमावमट्टीकृत्य नन्समासः क्षधियादिजातिभेदोपादानमर्थमासा- दयति । दृपश्च मादृश्यान्तर्मावो नन्ममासे । तद्यथा 'अवर्षा हेमन्त' इति । अत्र हि नभ्समासे वामदृशो हेमन्तोऽभिधीयते ॥ ३०॥ 'पाठ ·। । वृत्तिसमुद्देशः। कर्यमन सादृदयमित्याह- अवृष्टयो यथायर्या नीहाराश्रममावृताः । तद्रूपत्वात् स हेमन्त इत्यभिन्नः प्रतीयत ।।३०१ ।। न वर्षा अवर्षा हेमन्तो अपीसदृश इत्यर्थ. । अविद्यमानवर्पणक्रिया- वीः प्रकीर्यमाणनीहारनिकरा. प्रलम्बमाननीलपनाच्छादितदिगन्तराः । तथायं हेमन्तस्तमःसन्ततितिरस्कृनालोक इत्येवंविधवर्षासादृश्यादी इत्यभिधीयते । ताटूप्येण स्वपदार्थेऽपि ह्ययं तत्पुरुषो व्युत्पादितो गर्भाल्योपमामन्यपदार्थे द- तते । न त्वविद्यमाना वर्षा वर्षात्वमस्येत्युपरम एवान्यपदार्थ व्युत्पाद्यते । उपस- जनहत्त्वत्वप्रसन्नात् । एव गर्भाकृतोपमा नसमासाः प्रक्रियायामन्यपदार्थमया- नविषया हत्येकेषां दर्शनम् ॥ ३०१ ॥ अपरे ब्राह्मणादीनां सर्वेषां जातिवाचिनाम् । द्रव्यस्यान्यपदार्थत्वे ना योग प्रचक्षते ॥ ३०२॥ जातिपदार्थपक्षे ब्राह्मणादय. शब्दाः जातिमेबाधारविविक्तां प्राधान्येना- चक्षत इत्ति वर्तिपदेन द्रव्यस्यानुपादानात् तदभिधायी समासोऽन्यपदार्थप्रभानो भवति । अमन ब्राह्मणोऽविद्यमानं ब्राह्मण्यं क्षत्रियद्रव्यलक्षणेऽर्थेऽमावनामण इति जातिवाचिना ब्राह्मणशब्देन सह तसुरुषः । तत्र ब्राह्मणजातेयंत्राश्रयान्तरे संभा- न्यते समवायत्तत्रैव निषेधः समुचितो नात्यन्तविजातीय इति क्षत्रियादिदन्यमेवा- न्यपदार्थ उक्तः ।। ३०२॥ अस्मिन् दर्शने बहुप्रीदिनन्समामयोर्विषयविवेकोऽपि कपत इत्याह--- न चैयविषयः कथिद् बहुव्रीहिः प्रकल्पते । अगुस्ध इति व्याप्तिर्नन्समामैन यस्य न ॥ ३०३ ।। एवंविषयो जात्ययच्छिन्नान्यपदार्थद्रव्याभिधायी नसमासन्न फल्पते यहुाहिः । मत्यर्थे भूमादी बहुव्रीहिविधानात् । अविद्यमाना गावो यस्येत्यगुरय- मदन इत्ययं बहुचीहिर्यस्य नन्समासेनानेन गोचरी नाक्रान्त , स क्ल्पत इत्यर्था- दुक्तं भवति । अविद्यमानो गौगोल्वमम्याश्वम्य सोऽयमगौरश्व इति हि नाम- मासप्रतिपत्ति । उतरपदार्थविजातीयम्य' नन्समासेन स्वभावादभिधानात् । भविद्यमाना गाको यस्येति तु मत्वर्थे यहुाहिरित्यनयोपियविनेक सिर । यदा तु ननोऽस्त्यांना यहुहिर्वा चोत्तरपदोपधेसि प्रतिपदविहितो नना- अयो बीहिस्तदेव व्याख्यायते नम्ममासेन यम्य न च्याप्तिरवकाशदान स एवंभूतविषयो न कश्चिद् यहुप्रीहिः प्रकसने । तनोऽनयोः समाने विपये माहे ।

·१३६ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये स्वाभाविको यथोपवणितो विपयविवेक इत्येतत् सामाज्ज्ञेयम् । इत्थमर्थानु- गुण्येऽप्यन्यपनार्थप्रधानतापक्षेत्र प्रक्रियाया दोष उक्त ॥ ३०३ ॥ यद्ययपदार्थप्रधान अदषा हेमत इात हेम तम्य यत्रिग वचन च तत् समासस्य प्राप्नाती ति भाघ्यऽमिाहतम् । एतद् व्याचष्टे- द्वन्द्वकदेशिनोरुक्ता परवल्लिङ्गता यत । अर्पासु ततोऽसिद्धिरिष्टयोलिङ्गसख्पयो । ३०४ ।। अवर्षा हेम त इत्य यपदार्थप्राधान्ये हेमन्तगतलिङ्गसख्याप्रसन इतीष्ट बहुत्व स्त्रीत्व च न स्यात् । न चापि 'परवलिन द्वन्द्वतत्पुरुपयो' (२४-२६) इति परवल्लिङ्गता भवति । एकदेशिसमास एव तत्पुरुपे परवल्लिङ्गता नियमिता यत । तत्पुरुषमात्रे हि परवल्लिजताया प्राप्तजीविकादापतिप्रसा स्यात् । तथाच वात्तिक 'प्राप्तादिषु चैकदेशिग्रहणात् सिद्ध'मिति । 'उपसर्ननम्वत्वमप्यत्र प्रामो- तीति । अव इति अगौरिति च अन्यपदार्थप्रधानत्याविशेषाद् बहुचीहिवत् । न चापि 'परवलिङ्गमिति शब्दशब्दार्थावि त्यत परिहर्तुं शक्यते । विशिष्टे तत्पुरुपेऽस्य वचनादित्यन्यपदार्थप्रधानपक्षो दुष्ट ॥ ३०४ ।। इदानी पूर्वपदार्थप्राधा यमधिकृयाह- । विशेषणं ब्राह्मणादि क्रियासंबन्धिनोऽसतः । यदा विपयभिन्नं तत् तदासच प्रतीयते ॥ ३०५ ॥ यदा नपदोपादानोऽसदर्थ क्रियासबन्धितया प्रक्रान्त , तदोत्तरपदार्थन माह्मणेन स एवावच्छिद्यमानो विशिष्ट प्रतीयते । ब्राह्मणलक्षणेन विशेषणेन मिनमवच्छिनमसत्त्व नार्थ प्रतीयमान प्रधान भवतीति पूर्वपदार्थप्रधानतापक्षो जायते ।। ३०५॥ ननु चासत कय क्रियासयित्वमियाशपाई- घालणत्नेन चासचादुच्यतेऽसत्तदन्यथा । असदित्यपि सचेन सतः सत्ता निय॑ते ।। ३०६ ॥ क्षत्रियादिरूपेण सन्नेवार्थी नामण्येनासनित्येन विशिष्टपिपयमसत्व नझु- पादसे न सर्वधासत्त्वमिति नास्ति नियासमधविरोध ।अन एव सहशार्थसप्रत्ययो- ऽपि सिद्ध । असदित्यपि नन्समासे सत्त्वेनेति । अनाप्यन्यथेति सबध्यते । भावविशेषानुपहितस्याभावम्याव्यवहार्यत्वात् मारान्तरेण वस्तुत्वेनोपरक्षितस्य १ 'न्तति प पाठ दादाविपद पर पाठ .

·- वृत्तिसमुद्देशन १३७ सत उत्तरपदार्थम्य विद्यमानता निषिच्यते । तथाचास्य भावरूपानुपातिना क्रिया- विशेषेण योगोऽस्त्येव ॥ ३०६ ।। तदेतम्मिन् पूर्वपदार्यपानाक्षे माध्यै चोदितम् -~-'अव्ययसंज्ञा प्राप्नोति । अव्ययं राम्य पूर्वपदामिति । तद् व्याचटे-- सामान्यद्रव्यवृत्तित्वानिमित्नानुविधायिनः । अयोगो लिङ्गसंख्याभ्यां साद् वा सामान्यधर्मता ।। ३०७ ॥ उत्तरपदार्थविशिष्टो नार्थः : 'प्राधान्येनाभिधीयत इति तस्यान व्यसामान्यरूपे क्षत्रियादौ शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम्यालिग्नसंस्त्यत्यान्निमिचानुबिधाना- निमिचातः स्वेन तत्त्वेनाव्यपदेशात् सत्यपि सत्त्वरूपत्वेऽव्ययधर्मोपपत्तिरि- स्यर्थमात्रलक्षणाव्ययमज्ञापगनात् समासार्थोऽलिकसंख्यः स्यात् । ननो हि वायेऽभावसामान्यमर्थोऽमत्त्वमूतो दृष्टः । स एवात्र वृत्ताबुत्तरपदार्थविशिष्टः प्राधान्येनाभिधीयत इति कुतो लिनसंख्ये स्याम् । अथ समासम्यान्य- येपु पाठाभावादव्ययमंशाभावाद् विमते ड् नास्तीत्युच्यते, तथापि व्यपदेशनिवृत्तावपि वस्त्वर्थो न निवर्तत इत्यत्ययधर्मा भवेयुरेव । तथाच माप्यं पाटेनाव्ययसंजायां सत्यामभिधेयवल्टिमवचनानि भवन्ति' इति । 'यश्चैहा- योऽभिधीयते, न तस्य लिनसंख्याभ्या योगोऽस्तीति । अननुविधीयमानेऽपि या निमिते सत्त्वसामान्यगतं लिङ्गसर्वनाम स्यादेकन्चसंख्या चेत्सवामणमित्येव प्रयोगः स्पात् , न स्वसाक्षणावब्राह्मणा इत्यादि । व्यक्तिविशेपनिवन्धनो हि लिनसंख्या- भेदः । अत्र च व्यक्तिविशेपो न वाच्यः, क्रियायोग्ये सत्त्वमाने नन्समासस्या- भिधान्यापाराद विशेपम्याप्रतीतेः ।। ३०७ ।। बन परिहारो भायेऽभिहितः नेदं वाचनिकमलिनता असंश्यता या । तिदि स्या- भाविरमतदित्यादि । 'तन किमस्माभि स्यं दवं, यन्नम पाक् गमागाशिमग्याभ्या योगो नास्ति, समामे तु भवती नि । तद् व्या?- प्रागसत्त्वाभिधायित्वं समासे द्रव्यवाचिता । निमित्तानुविधानं च न सर्वत्र स्वभानंतः ॥ ३०८ ॥ इहापौरुषेयी शब्दानामर्थप्रत्यायनशक्तिनियत विषया योग्यताभिधाना प्रयोगप्रामाण्यावमेयसनत्त्वा तत्र चियाक्ययोः मन्द दाद मिन्नशक्तिले वावये ननर्थोऽमत्वभूतोऽपि वृत्त्या सत्त्वभूनोऽभिधीयते । तधाच क्रियायोगो दृश्यते । तथाहि - वाक्ये नन प्रनिषेध्या व्यतिरेकेण प्रतिपेधमाचष्ट इति प्राधान्येगा- ज्यमार्थयाभिहितत्याटिङ्गसजयायोगो नास्ति । वृत्तौ तु प्रतिधोपमहनम्य " 1 ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये प्रतिपेध्यस्य नर्थत्वात् प्रतिपेध्यमाधान्याल्लिाससयायोग उपपद्यते । न चाव. श्यकमन्यत्रापि निमित्तानुविधानं, हरीतक्यादिपु व्यक्तिवचनयोर्व्यवस्थानदर्श- नात् । ततश्च नसमासे लिङ्गसङ्ख्यायोगस्य दर्शनाच्छुल्लादिवन्निमित्तानुविधानं नास्तीत्यर्थः ॥ ३०८॥ तथाहि- निमिचानुविधाने च क्रियायोगो न कल्पते । तथाचाव्यपदेश्यत्वादुपादानमनर्थकम् ।। ३०९ ।। ननर्थस्यासत्त्वरूपस्य निमित्तत्यानुविधाने समासार्थस्य लिनसङ्ख्यायोग- वइब्राह्मणमानय, पश्य येत्यादिदर्शनादिक्रियासाधनभावो न स्यादित्यक्रियाङ्गस्य नामपदार्थस्य कीर्तनमफलमित्यनवाल्येयो नन्समासः स्यात् । दृश्यते चास्य क्रियानभाव इति प्रयोगप्रामाण्यादननुविहितनिमित्तः सत्त्वभूतार्थाभिधायी युज्यते लिङ्गसमयाभ्यां नम्समासः ॥ ३०९ ॥ इयता च लिजरावयासम्बन्धमात्र स्वाभाविक्ताभिधानेन स्यात् । प्रयोगानुपाती तु यथायथं लिहरावयाविशेपो विवक्षित इति तसिद्धयर्थ पक्षान्तरमन भाष्ये प्रतिपादितम्- अथवा गुणवचनाना शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्तीति । तद् व्याचष्टे- असत्सामान्यवृत्ति विशेषैः क्षत्रियादिभिः । प्रयुक्तैराथपैर्भिन्नो याति तल्लिङ्गसङ्घयताम् ॥ ३१० ॥ उत्तरपदार्थविशिष्टमसत्सामान्य समासार्थोऽनितविशेष इति तज्जिज्ञा- सायां विशेषप्रयोगे, तैर्विशेपैराश्रयैरसौ समासार्थो विशिष्टः प्रयोगयोग्य इति तल्लिमसवय एव न्याय्यः । अर्धानामितरेतराभावान्यभिचाराद् ब्राह्मणादिनि- वृत्तेः क्षत्रियादय एवाश्रय इति तद्गत एव लिङ्गसहये युक्ते । सर्वमूर्तीनां च सर्वलित्वाच्छन्दशक्तर्लिङ्गप्रतिनियमे क्षत्रियः क्षत्रमिति यथा स एवार्थो मिन- लिलाम्या शब्दाभ्यामभिधीयते, एवमब्राह्मणः क्षत्रमित्यत्राह्मणशब्देन पुंस्त्वविशिष्टः सोऽर्थः प्रतिपाद्यते । निवृत्तिवचनेनाभेदोपचारात् तद्वत एयोपादानात् । यथा चान्ये जातिशब्दा आविष्टलिसियाः, तथा नन्समासोऽपीति क्षत्रादिना भिन्नलिनापि सामानाधिकरण्यमम्योपपन्नम् । एवमनापः पृथिवीत्याधुपपतिः । अत एव चात्रापि स्वाभाविकत्वमेव लिइससयान्यवस्थाहेतुः । पूर्वत्र तु परिहारे द्रव्यवचनन् स्वाभाविकत्वं हेतुरित्यतावता विशेषः ॥ ३१ ॥ १. ति ययायन १. 'भ्याम', पाठः, .

·. . वृत्तिसमुद्देशः। १३९ ननु निर्विरोगस्य सामान्यम्याभावात् मामान्यशन्दैनौपणहीतो विशेष इति मतद्वा- चिनः प्रयोग इत्याद प्रागाश्रयो हि भेदाय प्रधानेऽभ्यन्तरीकृतः । पुनः प्रत्यवमर्शन विभक्त इव दृश्यते ॥ ३११ ।। असत्सामान्ये समासवाच्ये प्रथमत एव यद्यपि विशेष: स्वाश्रयो गर्भीकृतः, तथापि सामान्यश्रुतेविशेषस्यावधारणाभावाद् विशेषशब्देन पुनरसी प्रत्यवमृश्यत एव । तथाच सामान्याद् विशेषस्य विभाग इस शब्दनियन्धन इत्याश्रयायिभावपतीतायाश्रयगतसङ्ग्यायोग उच्यते ॥ ३११ ।। तथादि- समासे श्रूयते स्वार्थों येन तद्वांस्तदाश्रयः । द्रव्यं तु लिङ्गसलथानदसताभ्यन्तरीकृतम् ॥ ३१२ ॥ घृती नत्रः सत्त्वप्रधानार्थत्वाहिरसङ्ग्यायोगे द्रव्यसामान्यमभावानुरक्तं तेनामतासद्वचनेनाभ्यन्तरीकृनं प्रतिपादितमिति पूर्वस्य परिहारम्य स्वाभाविश्त्यद- दर्शनस्यार्थो निगमितः । गुणवचनदर्शने तु द्वितीये परिहारे समामे स्ववाच्योऽर्थः प्रतीयते, येनासत्तामान्येन क्षत्रियादिम्तद्वान् निवृत्तिविशिष्टोऽवधार्यते तस्यापार इति ।। ३१२॥ निमिसिनो निमितानुपियाने गुणवचनसिंग्यायोग- यथितः स्वपदार्थोन्यपदायों वा क्षत्रियादिः क्थं, येन पक्षश्योपपत्तिरित्याह- एकार्थविपयो शब्दी तम्मिन्नन्यार्थवर्तिनी । असतैर तु भेदानां सर्वेपामुपसंग्रहः ।। ३१३ ॥ प्रारु समासान्नन् वाक्ये निवृत्तिद्योतका, ब्राह्मणराख्दश्च निवृतिविशिष्टा- यभिधायी । एवमन्यार्थवर्तिनायेती शनी, तस्मिन् समासे उत्तरपदाणे- नापच्छिन्नो ननर्थ एकः प्रतिपाद्यो ययोस्ताकार्यविपयो । उपसर्जनमभिन्नम्य- फम्यैर ननर्थम्य वाच्यत्वात् । सर्वेषां तु भेदानां क्षद्रियादीनामभावेन नत्रनेर स्वीकारोत्तरपदस्य तद्योतनमाने व्यापारात् पूर्वपदार्थप्राधान्यम् ॥ ३१३ ॥ यदा त्यन्यपदार्यप्राधान्य, तह- ते क्षत्रियादिभिर्याच्या याच्या या सर्वनाममिः । यान्तीयान्यपदार्थत्वं नो रूपारिकल्पनात् ।। ३१४ ॥ १. "रारना' य. पा. ।

·१४० प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये क्षत्रियो वैश्य इत्येवमादयः शब्दा अप्रामण इत्यत्रत्यान् विशेषान् स्फुटमितरेतरविवेकेन गमयन्ति प्रयुक्ताः सन्तः । तदप्रयोगे तु सर्वनामपदं सा- मान्यरूपेण तमर्थमाह; एवञ्च कृत्वा वर्तिपदाभ्यामुपगृहीतोऽप्ययमों तु शक्य- तेऽवधारयितुं पदान्तरप्रयोगमन्तरेणेति शब्दशक्तिमनवधारयन्तोऽन्यपदार्थत्वं क्ष- त्रियादेरवगच्छन्तोऽन्यपदार्थप्रधानत्वं नञ्समासस्याहुः । नञ्पदं हि प्रतिपेधमाह, ब्राह्मणपदं तु स्वजातीयमर्थमिति क्षत्रियोऽन्यपदार्थ इति श्रान्ताः। शब्दशक्त्यनु- सारिणां तु स्यपदार्थ एवात्र सदृशलक्षणोऽर्थ इतीवशब्दः । तथाहि - नमो रूपमीदृशमत्र न विकल्प्यते न विशेषेणानुगम्यते यः, यदुतोचरपदार्धाभावविशि- टमसत्सामान्य क्षत्रियाद्याश्रयभेदोपकल्पितविशेष नार्थ इति तेषां प्रान्तिः । पूर्वपदार्थप्रधानतायां लिङ्गवचनातिदेशस्योपयोगः ।। ३१४ ॥ अत्र पक्षे दोपमुद्भावयति - विशेपस्याप्रयोगे तु लिङ्गसङ्खथे न सिध्यतः । अवादिपु दोपश्च हेमन्तोऽन्याश्रयो यतः॥ ३१५ ॥ असरसामान्यस्योत्तरपदार्थोपकृतस्य समासवाच्यत्वेऽत्र यदा क्षत्रियादयो विशेपाः प्रयुज्यन्ते, तदा तैः प्रयुक्तैराश्रयर्विशिष्टलिङ्गसङ्ख्यासिद्धिरस्तु । तदप- योगे तु व्यक्तिविशेषनिबन्धने लिङ्गसङ्खये न सिध्यत इति सामान्याश्रय एवं नपुंसकैकत्वलक्षणे ते स्याताम् । अवर्षा हेमन्तः, अनापः पृथिवी, अपञ्चाला जनपदः, अगोदौ ग्रामः, अतेजः सिकता, अनर्थो गृहाः, अनिदाघो वर्षा इत्यादिषु चेप्टलिङ्गसङ्घयासिद्धिर्न स्यात् । यस्माद्वर्षाभ्योऽन्यो हेमन्तोऽत्राश्रय. समासार्थस्येत्यवर्पा इति हेमन्तगतलिङ्गसङ्ख्याप्रसाः। एवमन्यत्र योज्यम् । हेमन्तग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् पूर्वपदार्थप्राधान्याच वर्षार्थस्योपसर्जनवाद्धस्य- प्रसङ्ग इति पूर्वपदार्थप्रधानपक्षोऽपि दुष्टः । उत्तरपदार्थप्राधान्यमेव त्वत्र सि- द्धान्तः । तथाच यथायथमुचरपदार्थगतलिङ्गसङ्घयासिद्धिः । अतिदेशस्य तु नाय विषयः । ये हि बाह्यपदार्थसम्भाधे भेदे विपरिवर्तन्ते, ते गुणवचनाः स्वायतो लिगसहये प्रतिपद्यन्ते । तद्यथा शुक्लादयो, यथा बहुचीहिः समासः । नन्समा- सस्तूपाचलिशससचाभेदापरित्यागेनात्यन्तमनुवर्तते वदिध्विति जातिशब्दाना- मिवाविष्टलिलवानाश्रयतो लिङ्गानुगमोऽत्र क्रियते । तथावत्राझणः क्षत्रम्, अत्राह्मणः क्षत्रिय इत्युत्तरपदार्थसमवाय्येव लिहं दृश्यते । अत एव स्वाभाविक- मेतदित्युक्तम् । सनयाप्यवर्षादिप्तरपदार्थसमवेतैवेति सापि स्वाभाविकी ।

·. वृत्तिसमुद्देवा । “१४१ अब्राह्मणावित्यादौ तु कचिद् बाह्यपदार्थापेक्षा सङ्ख्या । यद्येन शब्दशक्तिप्रति- नियमादप्रयोगेऽपि विशेषस्य विशिष्टे रिङ्गसङ्घये सिध्यत एवेति पूर्वपदार्थप्रधा- नपक्षोऽपि न त्याज्य । अत एव भाप्ये चोद्यप्रतिसमाधानेन समर्थित एवायम् । अस असर्वस्मा इति च सर्वनामकार्य भवत्येव, नार्थस्याव्यतिरेककरत्वात् समानाधिकरणत्वात् । अतिसीयेत्यादावे हि व्यधिकरणविशेषणविषये सर्वाद्य- र्थस्याप्राधान्य, न तु समानाधिकरणे नन्समासे । वाक्य इव स्वार्थापरित्यागेनैव हि नसमासे सर्वादयो नर्थविशेपण भवतीति प्रवर्तत एव सर्वनामकार्यम् । अत एवं प्रधानसामानाधिकरण्यान्नानाविभक्तिन्यादपथमानिर्देशाचासत्युपसर्ज- नत्वे हम्वत्वमपि न प्राप्नोति । न चोपसर्जनकार्येषु पारिभाषिकसम्भवे शैकि- कमुपसर्जनमुपादेयम् । सम्मादुपपन्न पूर्वपदार्थप्राधान्यदर्शनम् । तदेव नसमा- सादी लिसङ्घयातिदेशो यथाभाष्यमनुसृत ॥ ३१५ ॥ यथा नन्समासादी, एवम् 'भाकृत्यभिधानाहक विभक्ती वाजप्यायन ' हात जाति पदार्थपपाश्रयणेक्ोपप्रत्यारयाने विद्ववचनमिद्धिगुणस्यानित्यत्वादि'त्युफम् । गुणो दिल्लनी- त्वदिक । स चैकार्थसमपायाज्जातेरव छेदक । नियतलिङ्गमख्येच जातिशब्दति प्रत्याय्यत इनि शब्दशक्तिस्वभावापेक्षयानिस्यत्व तम्य कथ्यते । काचित् किन जाति. स्त्रीत्वयुक्तेन शब्देन प्रयाप्यते, काचित् पुस्त्वयुक्तेने यादि । तया काचिदेवत्वयुक्त नेत्याय- पास्यनिस्यत्वम् । अत एव 'गुणविवक्षानित्यलादि ति भाणे पाठ । अौन पक्षान्तरमभि- हित 'गुणवचनवद् वेनि । लिशवचासिद्धिरि येव । तदेतद् व्याख्यातमुपक्रमते- आकृतिः सर्वशब्दानां यदा वाच्या प्रतीयते । एकत्यादेकशब्दत्वं न्यायं तस्यां च वर्ण्यते ॥ ३१६ ॥ 'परल्याविशेषादाकृतिसदाने चोदनासु च तत्यारम्भाद् ज्ञायते चकोपदि- समिति तम्या एव शब्दार्थत्व निर्णीतम् । तथाकशब्दत्वे तदाश्रये सिद्धे प्रत्याख्यात एकशेष । आतेरेफरमात् तत्र सम्बन्धग्रहणोपपते । सर्वे शब्द- याच्या । न च पतिनियतो विशेष शब्दात् प्रतीयत इति सामान्याभिधानमेव । आश्रयभेदापायोपजनेष्वपि चेकपल्यानिइन्धनाया जातेभैदापायोपजनाभावात् तत्प्रयुक्त शब्द एक एवं न्याध्यः । अर्थभेदे हि शब्दाना मेद । अर्थश्च प्रधानभूतो जातिरेकेन्मेक एव शब्द. ॥ ३१६ ॥ 'दी', . 'अथ न ड, पाठ ५ देसा', ४ 'द च श'. पाठ..

·१४२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये एवमुपक्षिप्य लिङ्गं तावद् विचार्यते । तथाहि - इययाकृति- शब्दरभिधीयमाना आविष्टलिगोका । आविष्ट लिग यया सा आविष्टलिहा नियतलिजेत्यर्थः । सर्वन सर्वेषा लिलाना सद्भावेऽपि केनचिच्छब्देन किीिल पत्याय्यत इनि शब्दविशेषापेक्षया आविष्टलिङ्गत्वमु- च्यते । तदेतदाह - आविष्टीलगता तस्यां स्याद् ग्राम्यपशुसङ्घयत् । द्रव्यभेदेऽपि चैकत्वात् तत्रैकवचनं भवेत् ॥ ३१७ ॥ 'प्राम्यपशुस प्वतरुणेषु स्त्री' (१-२-७३) इति जातिपदार्थे प्रत्याख्याते सूत्रे स्वभावात् प्रतिनियतलिङ्गभेदोपग्रहः । तथाहि - तन मूलोदाहरणविष- येपु स्त्रीत्यमेव गाय इमा इति । प्रत्युदाहरणविपयेषु तु पुंस्त्वमेव तरुणेविति । एवं जातिशब्दानां नियतलिझता स्वभावात् । जातिपदार्थदर्शनाश्रयेण हि सूत्र- प्रत्याख्याने शब्दशक्तिभेदाश्रयो लिङ्गनियमः । तथाच ब्राह्मणो नालणीत्यादावपि जात्यभिधाने शब्दशक्तिनिमित्तमेवोभयलिनाभिधानम् । वृक्ष इत्यादौ तु पुंस्त्वमेय नियतं, जातेरेव चाभिधीयमानत्वात् । अनुमीयमानदव्यभेदेऽपि तस्य शब्देनानु- पादानादभिधीयमानजातिनिबन्धनमेकवचनमेव भवेदिति जात्याख्यायामेकस्मिन् यहुवचनमारभ्यते । पूर्वश्लोके यद् यदेति, तत्सम्बन्धादिह तदेति योज्यमिति समन्वयोपपत्तिः ॥ ३१७ ॥ यदि तर्हि लिम्भेदेन योग , स्थमाविष्टलिङ्गता जातरित्यत आह - आश्रयाणां हि लिङ्गैः सा नियतैरेव युज्यते । तथाच युक्तवनाचे प्रतिपेधो निरर्थकः ।। ३१८ ।। . एकार्थसमवायादाथयगतलिङ्गोपादाना जातिः शब्दशक्त्यनुसारेण निय. ममीकृतवती । तथाहि -- वृक्षः पादपस्तरुरिति वृक्षत्वजातिराश्रयगतं पुंस्त्व- मेवोपादचे, न कदाचिदत्र स्वीत्वनपुंसकत्वे दृश्यते । शिशपादयः स्त्री- त्वमेवाश्रयन्ते । पनसमित्यादयस्तु नपुंसकत्वमेव । इप्यशनिप्रभृतयो द्विलिनाः, पद्मशहादयश्च । तटादयविलिदाः । ब्राह्मणो ब्राह्मणीति च द्विलिङ्गः । गह्यत्र लिङ्गव्यतिकरः कदाचिदपि दृश्यत इति शब्दशक्तिमेदापेक्षो लिङ्गनियमोऽयमा- विष्टलिङ्गता जातेर्विवक्षिता । अत एव च 'विशेषणानां चाजातेः' (१-२.२२) इति जातिप्रतिपेधो निष्फलः | जातिशब्दा हि स्वसामर्थ्यानुरोधेन लिङ्गोपादा- यिनो न युक्तस्य लिनगनुरुध्यन्ते ॥ २१८ ॥ है 'मस्यार' उ. पाठ.

·- वृत्तिसमुद्देशी नन्ये गुणवचनवदायगतलिङ्गपरिग्रहे न जाते. स्वतो लियोग कश्चिद टया मत्वारिषस्य । सयमेनन् । प्रभूतोऽयं प्रयोग इति तु शन्दसत्कारमानमत्र लिगभू । श्राविलितो वा पादपशब्दोऽनुभाति भिनलिनेन सामानाधिकरण्यम् । तद्यथा-ग्राम मोऽयं न(सामिति । प्रवृत्तिमन्तो हि सोम्निमृभि प्रतिभिरपियुषा इति ययायचं शब्दैरनुगम्यन्ते । अत एप तदाविष्टलिहत्वं जातेः स्तनवेशादिव्यन्जनलोरिकलिपरि- प्रहे नोपपयत इत्याह -- सर्वनाविष्टलिङ्गत्वं लोकलिङ्गपरिग्रहे । विरोधित्वाद प्रसज्येत नाश्रितं तच्च लाफिकम् ॥ ३१९ ॥ लोकव्यवहारनियढे 'लिङ्गे समाश्रीयमाणे स्तनादीनां व्यन्नकानां प्रतिनि- यमात् तव्यङ्ग्यस्य स्त्रीत्वादेरेकार्थममवायविरोधात् सर्वस्मिन्नर्थे नियतलिङ्गत्वमेत- छन्दानां प्राप्नुयात् । स्तनकेशयोगाभिव्यक्तीत्वा योपित् स्त्रीलिङ्गेनैव शब्देन येत, न दारकळत्रशब्दाभ्यां पुनपुंसकलिनाभ्याम् । अचादयश्च नपुंस- केन वाहनगन्दन नोच्येरन् । तम्मादात्मीयः सिद्धान्तः शब्दार्थोऽओं यथा नानालिन उपपद्यते, स प्रतियः । अर्थव्यक्तिवस्तुशब्दैः सर्वार्थानां व्यवहा- राद् यथा त्रिलिगता सम्पद्यते, तथा परिभाषीयम् । तथा च भाप्यं - 'तस्मान्न वैयाकरणः शक्यं लौकिक लिमास्थातुम् । अवश्यं कश्चित् स्वकृतान्त आस्थेय' इति ।। ३१९ ।। तथाहि- सामान्यमाकतिर्मारो जातिरित्यत्र लौकिकम् । लिङ्गं न सम्भवत्येव तेनान्यत् परिगृह्यते ॥ ३२० ।। सामान्यादयः शब्दाः पदार्थमेकमाचक्षते मिन्नलिझाः । न च तस्य पदार्थस्य लौकिकमस्ति लिनमित्यलिशास्तदाश्रयणे प्रसज्यन्त एते शब्दाः । तस्मादन्यद् व्यापकं शास्त्रीय लिङ्गमाश्रीयते ।। ३२० ।। किं तदिल्युक्त भाध्ये 'संस्त्यानपमवौ लिगमि'ति । तद् व्याख्यानुमाद- प्रवृत्तिरिति सामान्य लक्षणं तस्य कथ्यते । आविर्मावस्तिरोभावा स्थितिवेत्यथ भिद्यते ।। ३२१ ॥ अजम्रपरिणामिनां गुणानां परिणामविशेषानादरेण प्रवृत्तिः परिणाम इत्येवं सामान्य लिहलक्षणम् । तथाहि 'कम्य पुनः संम्त्यानं स्त्री प्रवृत्तिा पुमानिति चोदायित्ला 'गुणानां रूपादीनामिति माप्यम् । सत्त्वरजस्तमस्संनिवे- ·प्रकर्णिकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये शानां रूपादीनां संस्त्यानं संहननं विवेकेनावस्थाय धर्माणां केपाश्चित् प्रकृती प्रकृतिलयस्तिरोधानं स्त्रीत्वम् । अपरेपां प्रसवो धर्मिणि उद्भव आविर्भावः पुंस्त्वम् । रजसः प्रवृत्तिधर्मणोऽशितायां प्रादुर्भावः । गुणानां चात्यन्तमितरेतरसाहचर्यात् तमस उद्भूतस्याभूतरजोधर्मप्रवृत्त्यनुरोधे तिरोभावः । धर्मिरूपस्यापि तिरोभूत- धर्मावस्थायामनुवृत्तिस्तमसः सत्त्वधर्मोपरागात् स्थितिर्नपुंसकं, स्त्रीपुंसनिपेधरूपत- यैव गम्यमानत्वान्न भेदेन लक्षितम् । अत एव संस्त्यानप्रसवावस्थाच्यापित्वात् स्थितेलिगसर्वनाम नपुंसकम् । स्थितितिरोभावावस्थयो रजोधर्मस्य प्रवृत्तेर्गुणान्तरे- ऽप्यनुवेधादन्वयित्वे सति लिङ्गानां सामान्यमेतत् ॥ ३२१ ॥ अनेन लिगेन सर्वे पदार्था व्याप्ता, इत्युक्तं भाष्ये 'प्रत्ति खल्वपि नित्या। नदि कश्चिन् स्वस्मिनात्मनि मुहूर्तमप्यवतिष्ठत' इत्यादि । तद् व्याच - प्रवृत्तिमन्तः सर्वेास्तिसृभिश्च प्रवृत्तिभिः । सततं न वियुज्यन्ते वाचश्चैवात्र सम्भवः ।। ३२२ ॥ 'वर्धते यावदनेन वर्धितव्यमपायेन वा युज्यत' इत्यनुग्रहोपघातनिर्मित- सान्निध्ये भावानां परिणाममनुभवतामाविर्भावादिलक्षणाभिर्विशेषप्रवृत्तिभिरजस- मवियोगः । तथाहि प्रतिकलमवस्थान्तरावधारणान्यथानुपपत्त्या समुन्नीयते परि- णामः । तदुक्तं भाष्ये-'सर्वाश्च पुनर्मूर्तय एवमात्मिकाः संस्त्यानप्रसवगुणा' इति । एवंरूपाश्च पदार्थाः शब्दैरनुगम्यन्ते । न हि शुद्धं परिणामि वस्तुतत्त्वमभिधान- विषयः, आकारोपग्रहेण शब्दवाच्यत्वादिति सर्वशब्दानां स्वशक्त्यनुसारी लिङ्ग- नियमः समासः ॥ ३२२॥ तत्र प्रकृतेत्रिगुणाया रजसानवरतमस्तु प्रवृत्तिशीलता, तद्विकाराणा च भोग्यात्म यानाम्। यस्तु भोक्ता पुरुषधेतन., सोऽत्यन्तविधर्गा भोग्यजातानिर्गुणः प्रतिमनु- भवन् स्थमान्मा चैतन्यं चितिरिति लिगविशेषानियताभिधानविपयतामनुभवतरियाश- यश्चाप्रवृत्तिधर्माधितिरूपेण गृह्यते । अनुयातीव सोज्येपा प्रवृत्तीचिप्वगाश्रयाः ॥ ३२३ ॥ बुद्धिदर्पणे चिच्छायासक्रान्त्या • भोगनिप्पोम्यभावगळितमेव चैतन्य व्यवहारेऽध्यक्ष्यते । तदेव च शब्दगोचरोऽत्यन्तामातम्याभिधानायोगात् । 'मंत्र',पाठ.. २. 'ग', घ. पाठ.. ३. 'एस' ए. पाठः। १.

·तस्य । वृत्तिममुद्देशा।। १४५. तथाचान्येषां भोग्यानां पृधगपरिमितपदार्थरूपानुगता प्रवृत्ति. परिणामविशेषा- ननुगच्छीत्यामासगतलिङ्गभेदोपचारो निरामासेऽपि चैतन्ये ।। ३२३ ।। तथाहि- तेनास चितिरूपं च चितिकालय भिद्यते । तस्य स्वरूपभेदस्तु न कश्चिदपि विद्यते ।। ३२४ । । तेन बुद्धिदर्पणसङ्क्रान्तेन मोन्यजातेनास्य भोक्तुश्चितिक्रिया मिद्यते पतिमान्य विवेकेन गृह्यते । विपयरूपानुकारेण हि जानमन्यथा प्रविभज्यते । अन एवाविच्छिन्नापीय चितिक्रिया नेत्यगतकालभेदोपचारात् प्रविमतकाले- वावधार्यते । परमार्थतः पुनश्चैतन्यमानम्पस्य भाक्तुर्न कन्धन म्वरूपनो देशतः कालनो वा भेदः । चितिक्रियापि न तनो भिन्ना, निराभासमविन्मात्ररूपत्वान त्यम्य चैतन्यमिति तु विकल्पकल्पिताकारो भेदो राहोः शिर इत्यादि- वत् । अनुत्पन्नविवेकल्यातयोऽर्वाम्दर्शना गुणपुरपयोः स्वरूपमेलनेन व्यवहरन्ति ॥३२४॥ इत्यय कृत्वा पारमार्थिकन भैतन्यस्पेण व्यवहाराभाव इत्याद-- अचेतनेषु सक्रान्तं चैतन्यमिन दृश्यते । प्रतिविम्यकधर्मेण यत्तच्छन्दनिरन्धनम् ।। ३२५ ।। बुद्धयाफारसंनिविष्टषु सत्त्वादिगुणेषु जईपु' सत्त्वधर्मस्वच्छत्वातिशय वशेन चैतन्योपराग इति- सत्रादर्शतन्प्रत्ये' प्रतिपक्रान्तं - चिम्यं व्यावहारिक चैतन्यममिघानविषय इति तदन्येषां प्रवृत्तीरनुविदघदनुभवति रिझ्योगमित्यर्थः । यतु परं स्वयंज्योतिरपेतविरारप्रन्थि, तदपरिणामि नावतरति व्यवहारम् । तदुक्तं-'नितिशक्तिरपरिणामिनी'त्यादि ।। ३२५ ॥ तदेव न्यवहारे चैतन्येऽपि लिप्रयोगाद, अवस्या तादृशी नास्ति या लिट्न न युज्यते । कचिनु गन्दसंस्कारो लिङ्गसानाश्रये सति ।। ३२६ ।। मोक्तृभोम्योर्टि मेदानुगमम्य साधितत्वात् तद्वयतिरेवेण पदार्थान्तरा- भावान्न काचिदसौ पदार्थावस्या, यम्या रिद्गमम्बन्धो नाम्तीति न्यापरमिदं लिम- लक्षणे जातावप्यन्वयि । असम्धात्रयत्यावियोगान्मर्वभावाना नित्याया अपि स्य में घ. पाठः - ·। .१४६ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये जातेस्तदनपायात् । सम्भवदपिचेदं लिङ्गं कचिदविवक्षयापाकीर्यते । तदाह भाष्यकार:--'तच्चोमयं सर्वत्र । यद्युभयं सर्वत्र, कुतो व्यवस्था । विवक्षातः । स्त्यानविवक्षायां स्त्री, प्रसवविवक्षायां पुमान् , उभयोरविवक्षायां नपुंसकमिति । तथाच शब्दसंस्कारमानं 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्ये ति लिङ्गप्रत्ययस्तत्र यथोच्यते 'तद्धितानिर्देशे लिङ्गवचनमप्रमाणं तस्याविवक्षितत्वादिति ।। ३२६।। यदुक्तम्-'अवस्था तादृशी गास्ति या लिनेन न युज्यत' इति, तदेव व्यक्तयति- कृत्तद्धिताभिधेयानां भावानां न विरुध्यते। शास्त्रे लिङ्गं गुणावस्था तथाचाकृतिरिष्यते ।। ३२७ ।। पाकः पक्तिः पचनमिति कृदभिहितो भावोऽवस्थाभेदेन भिद्यमान- स्तदनुगतं लिङ्गभेदमनुभवन्नियतलिझैः शब्दैर्विषयीक्रियते । एवं गरिमा गुरुता गुरुत्वमित्याविस्तद्धिताभिधेयः । एकापि हि यावदवस्थावस्थान्तरमनुभवत्येव । न हि कश्चित् स्वस्मिन्नात्मनि मुहूर्तमप्यवतिष्ठते यतः । तथाच संस्त्यानं संस्त्यायः संस्त्येति धातूपादानैकाप्यवस्था लिङ्गभेदनिबन्धनैः शब्दः प्रत्याय्यते । तदेवं गुणावस्थालक्षणं शास्त्रे परिभाषितं लिङ्गं 7 विरुध्यते कृतद्धिताभिधे- याना भावानां भिन्नमपि । अन्यथैकत्वाद् भावस्य किश्चिदेकमेव लिङ्गं युज्यते । तदित्य सिद्धेऽस्य लिङ्गलक्षणस्य व्यापित्वे, उपसंहरति--तथाचाकृतिरियत इति । तथाच एवं सति, गुणानां रूपादीनां सत्त्वादिगुणपरिणामरूपाणामावि- भीवाद्यवस्था प्रवृत्तिसामान्यरूपा लिगजातिरभ्युपगम्यत इत्युपसंहारः कृतः ॥३२७॥ इत्यग जातिशब्दाना लिङ्गग्यासिसिद्धेव्यपदार्थयेन थात्र लिङ्गासिद्धिः प्रसञ्जिता, प्रतिरामादिता भरतीत्याह-- लिङ्गं प्रति न भेदोऽस्ति द्रव्यपक्षेपि कथन । तस्मात् सप्त विकल्पा ये सैवात्राविष्टलिङ्गता ॥ ३२८॥ द्रव्यपदार्थपक्षेऽपि गुणावस्था लिङ्गम् । आकृतिपदार्थनयेऽपि ता एवं त्यक्तभेदा व्यक्तयो जातिरिति गुणावस्थासम्भवाद् यथायथं स्वशक्त्यनुसारेण शनियतलिमा जातिव्यं वा नियतलिङ्गं प्रतिपाद्यत इति दर्शनद्वयेऽपि लिनं प्रति भेदाभावः । कथं न मेदो यावना जातिराविष्टलिना, द्रव्यं पुनरनियतलिट- मित्याशय निगमयति-तस्मादिति । द्वित्येकलिगतयो 'उपादानविकरपाच 1. 'येय' पाठ.. .

·। वृत्तिममुद्देश । ११७ लिशाना सच ठिता' इति जातिगम्तदुपप्रहे नियतैरेवासरेण लिभोपादाना- दाविष्टरिङ्गता जाते पथिता । न लेररिपरिग्रह एवेति पक्षद्वयमाम्यम् । वैयारणैर्हि न वस्तुपर्मो लिङ्गामिन्यते । अपितु शब्दार्थम्य लिङ्गयोगः । प्रनी- यते च शब्देश्यो जातिल्पगृहीतलिङ्गमम्बन्धा । तेन जाते म्वमेव लिगम् । अते आश्रयलिशन निगरत्वेनाभिनिदिश्यते । मन एव गुणविवयानित्यवादि- त्येनदभ्युपपद्यने, व्यव्यभिचारेण जातेरपि गुणम्य बीत्वादेविवज्ञापालप्ते ॥ ३२८॥ एव द्रव्यरो सभ्य लिङ्ग प्रति समर्थितम् । जानिपदार्थकेन सम्प्रति वचन समर्थ यिनुमाह- वचने नियमः शास्त्राद् द्रव्यसाभ्युपगम्यते । यतन्तटानी शास्त्रमन्यथैव समर्थ्यते ॥ ३२९ ।। द्वन्यपदार्थदर्शनेऽपि लिन प्रति 'बहुपु बहुवचनम्' (१-४-२१) इत्यादिशास्त्रसामर्थ्याद् वचननियमो, न तु न्याय मङ्ख्याम्तीन्येव सायपरि- हारार्थ ह्यपश्य वचनमारम्भणीयम् । एवञ्चेयास्त्रगरणा व्यवस्था तदा जातावपि पदार्थे, तच्छास्त्रमन्यथा वयते ।। ३२९ ।। कमिन्याह-- वर्वते यो बहुप्यों भेदे तस्स गिभिते । स्वायय॑पदिष्टस्य शान्वे पचनमुच्यते ॥ ३३० ॥ यो जातिलपणो बहुषु वर्तते, तम्य मेटे मिन्नाधारसमवाये विक्षिते, बहुप्विति म्बाश्रय गावे रथितम्य बहुवचन विधीयते । एव द्वयोरिति व्यपदिष्टम्य द्विवचनमित्यादि वाच्यम् । तव्यमर्थ – द्वित्वमड्डयावच्छिन्नव्यक्ति- विशेषाधिकरणा जातिविचनान्तेन भनेन प्रत्याय्यते, बहुत्वसङ्ख्यानच्छिन्ना- पारसमवेता तु बहुपचनान्तेन, एक्सङ्ग्याधारावच्छिन्ना त्वेकवचनान्तेन । तदे- तदुक्त भाष्ये-"अब यम्य द्रव्य पदार्थ, क्य तस्यैवचन द्विवचनबहु- वचनानि । एव म वक्ष्यति 'एकसिनेरचन, द्वयोविनन, नहुषु बहुवचन- मिति । यदि तर्हि, तम्यापि वाचनिशानि, न म्वामाविनानि । अमप्येन वक्ष्यामि एम्मिनेकवचन, द्वयोद्विवचनं, बहुषु बहुपचनमिति ।” एकसिन् 'वनिता' पाठ. १ नाथ ग पाठ.

·प्रकर्णिकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये या वर्तते जातिरित्याद्यर्थः । केचिदकारप्रश्लेषेणाभेदे तस्येति पठन्तस्तस्यैकशब्द- तार्थमेकत्वे सहजे शब्देन प्रतिपादयितुमिष्ट इति ल्याचक्षते । एवमनधिगतभेदा- यामेव जातावाश्रयतो वचनमुपपद्यते ॥ ३३० ।। यदा स्वाश्रयभेदेन भेद एव प्रतीयते । आकृतेच्यपक्षेण तदा भेदो न विद्यते ॥ ३३१ ॥ आश्रयभेदेन जातेर्भेदानुविधाने वचनभेदः स्वगत एव। तथाचानेक- शब्दत्वमपीति एकशेप आरभ्यत एवेति द्रव्यपदार्थपक्षण जातिपदार्थपक्षस्य भेदो नास्ति । उभयत्रापि प्रत्यर्थ शब्दनिवेशात् । एतम दर्शनं भाष्ये हेयत्वेनोक्तम् । "यदि कदाचिदाकृतिरेकत्वेन विवक्षिता, कदाचिद् द्वित्वेन, कदाचिद् बहुत्वेन एका आकृतिरिति प्रतिज्ञा हीयते । यञ्चास्य पक्षस्योपादाने प्रयोजनमुक्तम् एकशेषो न वक्तव्य इति, स इदानीं वक्तव्यो भवतीति ॥ ३३१ ॥ तस्मात् प्रागुक्तमेव युक्तमित्युपसंहरति- अभेदे त्वेकशब्दत्वाच्छास्त्राच वचने सति । एकशेपो न वक्तव्यो वचनानां च सम्भवः ॥ ३३२ ।। व्यक्तिनिवन्धनभेदानुविधानाभावेऽपि स्वाश्रयभेदनिवन्धनं 'बहुषु बहु- वचनम्' (१-४-२१) इत्यादिशास्त्राद् यथोक्न न्यायेन यदा जातिवचनभेदं प्रति- पद्यते, तदा प्रयोजकम्याथम्यैकत्वादेकशब्दत्वे सिद्धे प्रत्याख्यायते. सूत्रमेकशेप- लक्षणम् ।। ३३२॥ अत्र चोदयात- ननु चानभिधेयत्वे द्रव्यस्य तदपाश्रयः । आकृवेल्मकारोऽयं द्रव्यामायान्न कल्पते ॥ ३३३ ।। आकृते. शब्दार्थत्वे द्रव्यस्यानमिधीयमानत्वात् तदाश्रयलिङ्गसङ्ख्या- सिद्धिः फयम् । शब्दार्थनिमित्तो हि शब्दसंस्कारः। अनभिधीयमानस्य च वस्तुतः मत्त्वेऽपि संस्कार प्रत्यसत्त्वमेव ॥ ३३३ ।। एतत् परिहतमाह - व्यपदेशोऽभिधेयेन न शारे कभिदाश्रितः । द्रव्यं नाम पदार्थो यो न च स प्रतिषिध्यते ।। ३३४ ।।

·H... वृत्तिसमुद्देशः ।। OF११९ 'बहुषु बहुवचनम्' (१-४-२१) इत्यादिशास्त्रेऽभिधीयमानाश्रयभेदनिय- न्यनानि वचनानीति न वचनमस्ति । किन्तु सामान्येनैतदुच्यते । 'तथाच भिन्नाधारा जातिवचनभेदं प्रतिपद्यत एव । न च जातिपदार्थदर्शने द्रव्यं नाम पदार्थो नास्ति । तथाच भाष्य 'नः ह्याकृतिपदार्थकम्य द्रव्यं ने पदार्थों, द्रव्यपदार्थकस्य वाकृतिर्न पदार्थ' इति । आकृतिपदार्थवादिनो द्रव्यं नाम यः पदार्थो न स नास्ति । अपितु विद्यमान एवेति भिन्नद्रव्यसम्बन्धाया जातेराश्रयगतो वचनभेदोऽविरुद्धः ॥ ३३४ ॥ अतोऽनन्तर भाष्यं-'कस्यवित्त रिश्चित् प्रधानभूतं, किश्चिद् गुणभतमित्यादि। तद्ल्याचष्टे- गुणभावोऽभिधेयत्वं प्रति द्रव्यस्य नाश्रितः । 'उपकारी गुणः शेषः पदार्थ इति कल्पना ।।' ३३५ ॥ जातिपदार्थकम्य जाति: प्रधानं शब्दवाच्या, द्रव्यं तु गुणत्वेन शब्द- वाच्यमिति न विवक्षितमन्त्र । अपित्वनभिधीयमानस्यापि द्रव्यस्योपकारित्वा- ज्जाति प्रति गुणत्वमुच्यते । तथाहि - लोके यो यस्योपकारी, स तदर्थः शेष- भूतो गुण इति कल्प्यते । तथाच द्रव्यं जाताविति तत्सम्बन्धेन तद्गतवचनभेद- . प्रतिपचिरित्युक्तं भवति ॥ ३३५ ॥ कथमभिधेयत्वं प्रति गुणभावो द्रव्यस्यान भाष्ये सप्टो न च्याल्यायत इत्यत आह- -- यस्माद् द्रव्ये द्रव्ये न गुणमायोति विनाद्रव्याभिधायिताम् । आकृतौ वा प्रधानत्वमत एवं समर्थ्यते ॥ ३३६ ।। अद्रव्याभिधायितां विनेति । अन्न सति द्रयाभिधाने भावो नास्ति, जाते, प्राधान्यं, तस्मादेवमेतद् भाप्य व्याख्यायते--गुणत्वमुप- - मारित्वेन द्रव्यस्य नाभिधीयमानत्वेनेति । अभिधीयमानतायां हि द्रव्यस्या- - कृतिरवच्छेदिका स्यादिति तदेव प्रधानमभिधीयमानं स्यात् । आकृतिम्त्ववच्छे- दोपयोगिनी गुण एव स्यान्न प्रधानम् । तथाच यथा राजपुरुष इत्यत्र राजाओं न संख्याभेदं प्रधानगतमवलम्बते, तथा जातिरपि नावलम्बेत । सत्यपि तु गुणत्वे तदनुवृत्ती यचनभेदापत्तरेकशेपप्रत्याख्यानमयुक्तं स्यात् । यदा तु नाभिधीयते १. 'ति व प. पाठ.. २. योऽस्ति' ३. *माम 'बपाठः ·. प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये द्रव्यं, तदानभिधीयमानमभिधीयमानाया जातेगुंडशब्द इव माधुर्यादे दकमि- त्यात्माधारलिङ्गसंख्योपसंहारेणोपकारित्वाद् गुण इति युज्यते वक्तुम् ॥,३३६ ॥ केचिदभिधीयमानयोरपि जातिव्ययोर्गुणप्रधानभावं समर्थयन्त इत्याइ, कैश्चिद् गुणप्रधानत्वं नामाख्यातवदिष्यते । न वृत्तिवत् परार्थस्य गुणभावस्तु वर्ण्यते ॥ ३३७ ॥ पाचकः पचतीति यथाभिधीयमानयोरेव क्रियाकारकयोर्गुणप्रधानभाव, तथानापि। तथाहि- नामपदेन क्रियाकारकसंवन्धोपसर्जनः साधनाश्रयः प्राधान्ये- नाभिधीयते, धात्वर्थस्यान प्रत्ययार्थविशेषणत्वात् । तेन चान भूतेन भाविनापि च स विशेष्यत इति न क्रिया प्रधान, भाव्यावस्थायामेव तथात्वात् । अत एवात्र संबन्धे भावप्रत्ययस्तस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । क्रिया त्वत्र गुणभूतापि भेदेनावसीयते । आख्यातपदेन तु साधनविशेषप्रतिलब्धानु- ग्रही क्रिया प्राधान्येनोच्यते । भाग्यमानावस्था छत्र क्रिया व्याप्रियमाणेन साध- नेन विशेष्यते प्रत्ययार्थेनापि सता | कर्तृव्यापाररूपा हि भावना भाव्यरूपधात्वर्थ- निष्ठेति प्रधानभूतव्यापारावेशेन कर्तुर्य एवावगमः, स एव परार्थस्यापि प्राधान्या- वगमहेतुः । तदेवं गुणम्तमप्यत्र साधनं भेदेनावधार्यते । तथाच विशेषणैर्युग्य- ते देवदत्तः पचतीति । अत एव स्वसंख्यया क्रियामुपकरोति पचतः पचन्तीति । एवं जातिपदार्थकानां जातिः प्राधान्येन शब्दवाच्या । द्रव्यपदार्थकानां जातिर- प्राधान्येन शब्दवाच्या । द्रव्यपदार्थकानां तु द्रव्यं विवक्षानियमेन हि युज्यते गुणप्रधानभावम्। यथा तु राजपुरुषादौ वृत्तिपदे परार्थस्योपसर्जनपदार्थस्य गुणभा- वोऽप्रधानत्वं, नैवं नामाख्यातयोः साध्यसाधनभावस्य कथ्यते। तथाहि-वृत्ताद्- पसर्जनार्थस्य प्रधानेन संगेदापतेविवेकाग्रहणात् स्वप्रयुत्तासंस्कारनिमित्तता नोपप- द्यते । शान्द एव हि गुणभावस्तस्य । तथाच ऋद्धादि विशेषणं न युज्यते । पाचकः पचतीति तूमयन्नापि साध्यसाधनभावावच्छेदेनोभयमपि क्रियाकारक रूपं प्रतीयत एव । केवलं सामोद् गुणप्रधानभायः प्रतीयते यथायोगम् । तथाहि भूतं भाज्यायेति परिनिष्ठितरूपं साधनं परार्थ, परिनिष्ठितत्वादेवान्यस्यो- पकारायोपादीयमानत्वात् । यदुद्दिश्य च तत्प्रवृत्तिस्तत् साध्यं प्रधानमाख्यात पदे । नामपदे तु फारशक्तिः प्रवृत्तिनिमित्तमिति तदाघारः प्राधान्येनाभिधीयते । एवमिह दर्शनभेदेऽपि द्वयोरपि शब्दार्थत्वेन यदाकृतेराघारप्रकल्पितातिशयसंपा- १. 'दाभिधीयमानाया', २. 'हा प्रकि' घ. पाठः, ३. प्रधानपाठ ·तिसमुद्देशः । दनाय द्रव्योपादानं, तदाकृतिः प्रधान विशेप्यत्वेनोपक्रमात् । यदा तु व्यक्ति- विशेषावच्छेदपरमाकृत्युपादानं, तदा विपर्ययः ।। ३३७ ॥ यद्येवमातिपक्षेऽपि द्रव्यस्याभिधीयमानत्वात् तदनवचनभेदवच्छन्दगदप्रराज इत्यारम्धप्योऽत्राप्येक्शेष इत्याशया-- गुणभूतस्य नानात्वादाकृतरेकशब्दता । सिद्धो वचनभेदश्च द्रव्यभेदसमन्वयात् ।। ३३८ ।। आकृतिपदार्थकानां द्रव्यं गुणमूतं भिन्नमिति न गुणमूतशब्दार्थभेदापेक्ष- नेकशब्दलम् । अपितु प्रधानभूतशब्दार्थाभेदापेक्षमेकशब्दत्वमेव न्याय्यमिति गर्थि एकशेपेण । वचनभेदस्तत्र सुतरा सिद्धोऽभिधेयेन द्रव्येण भिन्नेन योगात् । नयमभिप्रायः- भेदाभेदयोर्गुणप्रधानभूतयोर्विरोधात् प्रधानयुक्तमेवैकशब्दत्वम् । हि प्रधानमनादृत्य गुणविधानं युक्तम् । स्वनिमित्तं तु संस्कारं प्रधानानुमहाय एणो वचनभेदलक्षणं प्रधानानुपरोधि प्रापयतु । कोऽत्र विरोधः ॥ ३३८ ॥ तपाहि- साधनं गुणभाषेन क्रियाया भेदकं यथा । आख्यातेप्वेकशब्दाया जातेच्यं तथोच्यते ।। ३३९ ।। क्रियाप्राधान्येऽप्याख्यातस्य यथा गुणभूतसाधनाश्रयो वचनभेदः पचतः चन्तीति, तथैकशब्दवाच्यायाः प्रधानभूताया जास्तेनैव शब्देन द्रव्यस्याभि- ने संनिहितोऽभिधीयमानो गुणोऽसावात्माधारं संख्याभेदं तत्र कल्ययति । हि गुणधर्मेण प्रधानस्योपरोधो न भवति, तं प्रधानोपकारायोपस्थापयत्येव गः । अन्यथा गुणत्वमेवास्य हीयेतं । यत उपकारप्रभावितत्वात् तस्य । इत्थं- नामाख्यातदिति निदर्शनं सुसदृशमुक्तं, न वृत्तिवदिति । नहि राजपुरुषे जानिमित्तः कश्चिद् वचनभेदादिः संस्कारोऽत्यन्तैमभेदापते. प्रधानार्थेनोपस- नाभस्य । अत्र च साधनं क्रियाया न भिन्ना संख्याभुपसंहरति । अपित्वविद्य- नभेदापि स्वतः क्रियाश्रयगतवचनभेदापेक्षया पचतः पचन्तीति तिडन्तेनाभि- 'यत इत्युच्यते । तथाच गुणमूतसाधन वादेव नितिभेदत्यान्न तिडन्तान्येक- परम्भ मयोजयन्तीति माष्येऽमिहितम् ॥ ३३९॥ - १ . 'प्राधान्यम'२. 'त'. 'न्तभै पाठः, -- 1 ·१५२.' प्रकीर्णकनकाशसमेते वाक्यपदीये तदेवं जातिविशिष्ठस्य द्रव्यस्याभिधानेऽपिप्राधान्याजातिपदार्थाभ्युपगमे लिप्रवचन- सिद्विरुपपादिता लिङ्गवचनसिद्धिगुणस्यानित्यत्वादिति । गुणोऽत्र द्रव्यं विवाक्षितम् । यदा तु जातिमानाभिधानमेव, तदा गुणवचनवदाश्रयतो लिङ्गवचनानि व्याख्यातुमाह- एकत्वे तुल्यरूपत्वाच्छब्दानां प्रतिपादने । निमित्तात् तद्वतोऽर्थस्य विशिष्टग्रहणे सति ॥ ३४० ॥ सोऽयमित्यभिसंबन्धादाश्रयैराकृतेः सह । प्रवृत्ती मिन्नशब्दायां लिङ्गसंख्ये प्रसिध्यतः ॥ ३४१ ॥ आधौरैः सह जातेरभेदे सति शब्दैः प्रत्यायने क्रियमाणे ये जातिवि- शिष्टदव्याभिधायिनः, ये च जातिमात्राभिधायिनः शब्दास्ते तुल्यरूपत्वादभेदे- नाध्यवसीयन्ते । तथाहि, स्वार्थप्रतिपादने जातिशब्दैर्जातिलक्षणं निमितं तद्वति द्रव्येऽध्यारोपितमाश्रित्य जातिविशिष्टस्य द्रव्यस्याभेदेन प्रत्यायनमिति तैराश्रयम्- तैव्यैः सह जातेः सोऽयमित्यभेदप्राप्तौ निमित्चानुविधानेन निमित्तिनोऽप्यभि- धानात् तद्गतालिमसंख्योपादानं शुक्लादिवदविरुद्धं भिन्नशब्दायामपि प्रवृत्तौ । यदा हि जातितद्वन्तौ द्वावप्येकशब्दवाच्यौ, तदैकशब्दा प्रवृत्तिाख्याता । इह तु जातिमात्रस्य शब्देन प्रतिपादने भिन्नशब्दा प्रवृत्तिः । अत्रापि च निमि- सरूपप्रत्ययोपजनाद् यथाप्रत्ययं च शब्देनाभिधानानिमित्तिसक्रान्तैव शब्द- प्रवृत्तिः । तथागस्य गौरिति त्यतिरेको न दृष्ट इत्यभेदोपचारादाश्रयलिङ्गवचन- सिद्धिः । एवञ्च फलतः पक्षयोरभेदः । पूर्वत्र तु गुणप्रधानभावेन द्वयोरभिधानं, इह स्वभेदोपचारादित्येतावान् विशेषः ॥ ३४०,३४१ ॥ यापूर्वत्रानभिधीयमानमपि द्रव्यमुपकारक विवक्षितम् । तथाच चौदित 'ननु चानभि- अयन' इत्यादि । जातिलक्षणनिमित्तानुविधानमन्तरेण च न व्यक्तयो यथास्वं विशेषण पर- हारमवतरन्तरिया:- प्राक् च जात्यभिसंबन्धात् सर्वनामाभिधेयता । वस्तूपलक्षणं सच्चे प्रयुज्यन्ते त्यदादयः ॥ ३४२ ।। यावजातिरूपमाघारे न प्रत्यन्यते, तावद्वयक्तीना रूपानबसायादनिरूपण- मेव विशेषणम् । आरूपिका हि जातिराघारं निरूपयन्नी व्याहारयति । यथा- स्वं विशेषशब्दैविशिष्टजातिरूपणाभावे तु विशेषशब्दानामगोचरः पदार्थ इति सत्त्वे द्रव्ये सिद्धम्यभावे वस्तुमामोपलक्षणाः मर्यनामशास्त्यदादयः प्रयुज्यन्ते। से हि वस्तु विचिदिति सामान्यमात्रतया पदार्थमवगमयन्ति । तस्माद् विशेष- प्रत्यायनाय जातिरूपाध्यासेन निमितरूपता प्राप्ताः पदार्थ ययायथं जातिशब्दै. ...मा.पा. २. 'का' ग. पाठ..

·. चिसमुद्देशः रभिधीयन्ते गवादिभिरित्यभेदोपचाराजातिशब्दानां द्रव्याभिधानं न गौणम्, अपितु मुख्यमेवेत्याश्रयलिस्यचनसिद्विरुक्ता ।। ३४२॥ अव मतान्तरमाह- पाकी पाका इति यथा भेदकः कैश्विदाश्रयः। इष्यते चानुपादानो धर्मोऽसौ गुणवाचिनाम् ॥ ३४३ ॥ पाकशब्दः क्रियाधर्मवचनो नोपादचे तदाश्रयम् । अनुपादानोऽपि चात्र क्रियाश्रयो भेदकः । तथाहि द्विवचनबहुवचने भवतः, कर्मस्थत्वात् पचि- क्रियायास्तरेदे पाकमेदाभिधानमत्र । एवं गुणवाचिनां शब्दानां सोऽयमिति संबन्धादाश्रयानुपादानेऽप्यनुपादानोऽसावाश्रयो भेदक इति जातिशब्दानां गुण- वचनत्वादनुपाचद्व्याणामपि धचनभेदः सेत्स्यतीति कैश्चिदभ्युपगम्यते । एततु न युक्तम् । पाको पाका इति सोऽयमित्यभिसंबन्धनाश्रयोपादानस्यादृष्टेः । युक्तं यदायभेदेन पाकभेदा भिन्नशब्दाभिधेयत्वे स्वगत एवं वचनभेदः । न नयमाश्रयगतः । आथयभेदेनाश्रितस्य भेदादाश्रितभेदानुयाय्येव । तथाच गुह- तिलतण्डुलौदनानां पाक इत्याश्रयभेदाचगामादेवाश्रितभेदप्रतीतेन बहुवचनम् । शुमादिशब्दानां तु सोऽयमिति संबन्धेग दृष्टमाश्रयोपादानम् । त एव च जाति- शब्दानां भाप्ये निदर्शनत्वेनोपन्यस्ता 'गुणवचनवविति । तथाहि जातिशब्दा- अप्याश्रयमभेदोपचारादुपाददत एव । आश्रितमात्रश्च गुणो विवक्षित इति जाति- रपि तथा प्रसिद्धवस्तु । गुणवचनत्येन शुल्लादिरित्युपमानम् । न चाधारगेदेऽपि जातिभेदः पाकादिवदित्यभिन्नशब्दत्वे प्रत्याख्याते एकशेगेऽभेदोपचारेण तवृत्ति- वृत्ते लिवचनसिद्धिरत्र विवक्षिता न त्वाश्रयानुपादानेन ॥ ३४३ ॥ तथाहि.--- आश्रयस्सानुपादाने फेवलं लभते यदि । आधारधर्मान् सामान्य पुरस्तात् तद्विचारितम् ॥ ३४४ ॥ अनुपात्ताधारं शुद्धमेव जातिशब्देन सामान्यमाभिहितमित्याधारगतालि- असंत्यालक्षणान् धर्मान् प्रतिपद्यत इति नेदं गुणवचनवदित्यत्र परिहारे व्याल्यातुं युज्यते । एतद्धि पूर्वत्र परिहारे 'लिङ्गवचनसिद्धिगुणस्यानित्यत्वादि'त्यत्र पक्षा- न्तरं व्याख्यातम् । तथाहि तत्र 'ननु चानभिधेयत्व' इत्यादिना चोदयित्वा 'व्यप- देशोऽभिधेयेन न शास्त्र कश्चिदाथित' इति परिहृतम् । द्वितीयश्चापि पक्षोत्र ७ ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेत वाक्यपदीये व्याख्यात 'कैश्चिद् गुणप्रधानत्वमित्यादिना द्वयोरप्यभिधीयमानत्वलक्षणो गुण प्रधानभावेन । अम्मिस्तु परिहारे जातेरेवाभिधेयता । अभेदोपचारात्तु तदाश्रयोपादाने तद्धर्मसिद्धि ॥ ३४४ ॥ तन कथमभेदोपचार इत्युक्त भाष्ये- सामान्ये वृत्तस्य वृत्तिरुपजायत' इति । तदुप- पादयितुमाह- जातौ पूर्व प्रवृत्तानां शब्दानां जातिनाचिनाम् । अशब्दयाच्यात् सम्बन्धाद् व्यक्तिरप्युपजायते ॥३४५ ॥ निमित्तपुरस्सरा निमितिनो वृत्तिरिति पूर्व निमित्तमूताया जातो शब्द प्रवृत्ति । सा च जातिनिराश्रया न सम्भवतीति शब्देनागिधायकनाविषयीकृता- दपि तद्वत्सम्बन्धलक्षणात् सामर्थ्यात् व्यक्तिस्तद्वान् प्रत्ययपथमुपारोहति । तथा- चाह - 'अधिकरणगति साहचर्यादिति ॥ ३४५ ।। प्रत्ययानुसारेण च शब्दा प्रवर्तन्त इति ममाऽप्यनोपपन्न इत्याह - सोऽयमित्यभिसम्बन्धाज्जातिधर्मापर्यते । द्रव्यं तदाश्रयो मेदो जातेथाम्युपगम्पते ॥ ३४६ ॥ अभेदाध्यासाज्जातेरिव धर्मोऽम्येति द्रव्य जातिशब्देनोच्यते । जात्या- स्मकत्वापते निमित्तरूपाच्छुरितम्य पदार्थम्यावगमात् तथैवाभिधानप्रवृचिरिति जातिलक्षणनिमित्त व्यक्तावध्यस्य तदभेदेन शब्दस्तत्र वर्तते । तथाच द्रव्य- स्यापि निमित्ताच्छुरितम्य निमित्तनिबन्धनेन शब्देनाभिधानमर्थतो जायत इति तदाश्रय सदसयाभेदो निमित्तेऽपि प्रतिज्ञायते, न हि जातिशब्देन द्रव्य स्वेन रूपेणाभिधीयते, अपितु निमित्तम्य तर सन्निधानानिमित्तमभिदधता शब्देन सामर्थ्यानिमित्त्युपादान, निमित्तिनो निमित्तम्य निष्कृष्टस्याभावात् । तथाच प्रयो- जकीरत निमित्तमेवाभिधान इति सदभेदात् तदेकत्व न्याय्यम् । उपात्तनिमित्ति- गतम्तु धर्मप्रतिलम्म । विरम्य व्यापारायोगाच शब्दस्य नायमभिधाया कम । प्रतिपधारस्तु तमेरमेय समृटमर्थ म्वकल्पनामिविभजन्त इति तदभिप्रायेण सामान्ये वृत्तम्येति भाप्ये क्रम उत ॥ ३४६ ॥ एतदेव निदर्शनेन साधयति- मञ्चशब्दो यथाधेय मञ्चवेव व्यनस्थितः । तच्चनाह तथा जातिशब्दो द्रव्येषु वर्तते ॥ ३४७ ।। १ 'प्रायाकी' पाठ

·.
वृत्तिसमुद्देशः ।
१५५
मञ्चाः क्रोगत्तीति क्रियासम्बन्धत्याधेये मञ्चस्थे प्राणिन्युपपराधाररूपा-
भेदेनाधारवचनोऽपि मश्चशब्दस्तदाधेयवचन इति निश्चीयते । एचमानीयन्तां
गार इति क्रियासम्बन्धस्य जातावनुपपरेस्तदभेदापना व्यक्तयः क्रियासमन्वय
समर्था जातिनिवन्धनेन शब्देनोपाटीयन्त इत्यवगमः ॥ ३४७ ॥
यो क्यं जातिरेच पदार्थ इत्यत माह-।
तत्र जातिपदार्थलं तथैवाभ्युपगम्यते ।
जातिरुत्सृष्टसहया तु द्रव्यात्मन्यनुपज्यते ॥ ३४८ ॥
यथाधेयाभिघानेऽपि मञ्चगब्दस्तदाधारवचन इत्युच्यते, तथैव सत्यप्या-
श्रयद्रव्योपादाने "जातिशब्दो जातिपदार्थ एव व्यवस्थाप्यते । द्रव्यमपि हि
नासौ स्वरूपेणाचष्टे, अपितु आतिम्रूपाध्यासेनेत्युपचरितं जातिरूपममावेशाद्
द्रव्यामिधानं वाहीकाभिधानवत् । मुख्यं तु जात्यभिधानमेव । निरुढत्याच
नोपचारमतीतिः । यद्येवं निमित्ताभिधानं मञ्चादिवदेव स्यात् । तथाचेकजात्या-
च्छुरिता व्यक्तयः सर्व ऐक्येनाभिधीयेरनिति यचनभेदो न स्यादित्याश-
कयोक्तं ---जातिरुत्स्टससयेत्यादि । जातेः स्वत सत्यारहितलान्निरम्तसाध्या-
स्वरूपेण केवलमसी द्रव्येऽध्यम्यत इति न तदाश्रया काचिदत्र सध्या मामोति ।
नापि लिजमालमत्वात् तस्या इत्याधारगतलिङ्गसहयोपग्रह एव न्याय्यः॥ ३४८॥
तदेवमुपपनो जातिान्दाना लिङ्गबननयोग , शुक्लादिशब्दवत् । तन शुकादि-
शब्दानां मतुब्लोपादभेदोपचाराद्वा तद्वति वृत्तिः । आतिशब्दाना तु व्यतिरेक्स्य कदा
चिदप्यदर्शनान्मतुब्लोपेन नार्थोऽभेदोपचारादेव तद्वनि वृत्ति । तथापि च तद्वदभिधानमा
समानमाथिल्य उपायभेदानादरेण शहादीनां दृष्टान्त्रतोपपत्तिरनेल्लाह-
अपेदमिति या यत्र सोऽयमित्यपि या श्रुतिः ।
वर्तते परधर्मेण तदन्यदभिधीयते ।। ३४९ ॥
मत्वयियशेनाभेदोपचारेण चा योऽन्यत्र पतताम् । निमित्तलपाध्या-
सेन तु निमित्तिनोऽभिधान तुल्पम् । दयता चेह प्रयोजनमित्यर्थः । दस्थञ्च
यथा गुणशब्दत्व द्रव्यवाच्यत्वेऽपि शुक्लादीनागुच्यते, तथा गवादीनां जाति-
शब्दत्वेऽपि ग कापि हानि, ।। ३४९ ।।
तपाहि-
यत् प्रधानं न तस्यास्ति स्वरूपमनिरूपणात् ।
गुणस्य चात्मना द्रव्यं तद्भानोपलक्ष्यते ॥ ३५० ॥

·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये निरुपारेर्थस्य द्रव्यात्मनः क्रियासम्बन्धक्षमस्य शुद्धं रूपं व्यय- हारे नास्ति । शाब्दे वैकल्पिक वा निरूपणपूर्वको हि व्यवहारः । तच निरू- पणमर्थस्योपाधिरूपाच्छुरणेनैव । ततश्च गुणस्य यथायथं शुलजात्यादेविशेषण- स्यात्मना स्वरूपेण द्रव्यं व्यवहारे तद्भाव गुणात्मतामिवोपगतमुपलक्ष्यते । निमि- तसरूपतां प्राप्त निमित्तीत्यर्थः ॥ ३५० ॥ एवमपि च जातिप्राधान्यं न घुट्यतालाह-- गुणस्य भेदकाले तु प्राधान्यमुपजायते । संसर्गश्रुतिरर्थेषु साक्षादेव न वर्तते ।। ३५१ ॥ यदा द्रव्यं प्राधान्येन विवक्षितं भवति, तदा जात्युपधीयमानं तदभिधी. यते । यदा तु गुणस्यान्यस्माद् भेदेनाख्यानं प्रधानतया, तदा स्वसामान्यावेशेन तदभेदमाप्तस्य तस्य प्रत्यायनम् । यदा तु जातिरेव प्राधान्येनाभिमता, तदा तस्याः शब्दस्वरूपाध्यासेनाभिधानम् । तथाहि -धर्मान्तरसंसर्गोपहितविशेष वस्तु शब्दाः शक्नुवन्त्यभिधातुं, न शुद्धम् । अत एव संसर्गनिमित्ता श्रुतिः शब्दसंसर्गश्रुतिरित्युच्यते। सा च धर्मान्तरमुखेनार्थेषु निविशते, नोपधानत्यागेन, साक्षान्निरुपायेरनिरूपणान्निरूपणपूर्वकाणां शब्दानामविपयत्वात् ॥ ३५१ ॥ एवं तावन्नातिपदार्थताप्रसाद् द्रव्यपदार्थतापि क्धं भयतीलाह। यदि वा योऽयमिति सम्बन्धाद् द्रव्याभिधानऽपि यदि जातिपदार्थता, क्य तर्हि द्रव्यपदार्थने. स्याह-- जातौ वृत्तो यदा द्रव्ये स शब्दो वर्तते जातेरेव पदार्थत्वं न तदाभ्युपगम्यते ।। ३५२ ॥ जाती वर्तित्वा तद्विशिष्टं यदा द्रव्यमप्याह, न जातादेवामिषावि. रामः शब्दस्य, तदा जातेरेव केवलाया न पदार्थत्वम् । अभेदोपचाराच सोऽय- मिति सम्बन्धेन यथासमर्थितं न द्रव्योपादानमभ्युपगम्यते । अपितु तद्वत्र- क्षोऽयं पूर्वत्र परिहारेऽभिहित इत्यर्थः ॥ ३५२ ।। ननु च विरम्य शारानुपपत्तेः शब्दाना कथं जाती वर्तिला स एवं सान्दो दृश्ये वर्तते । दर्शनभेदेन हि भिन्ना एव शन्दा जातिमानवयनास्तरचनादात आह- प्रवृत्तानां पुनर्वृत्तिरकत्वेनोपवर्ण्यते प्रतिपत्तरुपायेषु न तचमनुगम्यते ।। ३५३ ।। १. रे', २. 'तरूपवि', ३. 'न्य'. टा. ।

·१५७ वृत्तिममुद्देन । सादृश्यादभेदारमानवमेक्त्येन व्यवहार प्रतिपादनोपार । सदृष्टार्थी- भिधान मनममप्येर कल्पनया अमेण प्रतिपाद्यने । न च परप्रतिपत्त्युपायाना परमार्थानुगमो न्याय्यो हेयन्चात् तेथाम् । तथाच तद्वदभिधाननयेक्रममनो- भयामियानम् ।। ३५३ ॥ अनापि चाभयाभिधान प्राधान्यापायान्यविवभावनि पातिपदार्थवादन्यपदार्थना व दानभदन समुनिष्टत पद- अपृथक्छन्दनाच्यस जाविराधीयते यदा । द्वन्यस्य सति संस्पर्श तदा जातिपदार्थता ॥ ३५४ ॥ एक्शब्दोपादानत्वेऽपि जातिव्ययोर्यढा जातिराधारमेदपाल्पितभेटा कार्यप्रवृत्ती प्राधान्येनाथीयने, ब्राक्षणा शुपितव्या , योऽय पानीय पिरति स गो पदा न म्प्रष्टच्य , गोरनुमन्य इत्यादो, तदा सन्यपि द्रव्यम्य शब्देन सम्पर्श जातिपदापन एव, जातिभेटप्रतिपादनमात्रोप'नयत्वाद् द्रव्यम्य||३५४॥ द्रव्यस्य सति संस्पर्श द्रव्यमाधीयते यदा । वाच्यं तेनर शन्देन तदा द्रव्यपदार्थता ।। ३५५ ॥ जात्युपादायिनव शब्देन द्रव्योपादाने सन्यपि तम्याभिधैयतयैव सम्बन्ध सम्पमें यदा हव्य प्राधान्येन कार्यसम्बन्धितयाधीयते, जातिस्तद्विशेषणमात्रोप सया, बामणमिम मो नयेत्यादी, द्रव्यपराया चोदनाया, तदा द्रव्यपदार्थपक्ष । तदेतदुचा 'कम्यचित् तु किश्चित् प्रधानमिति ॥ ३५५ ॥ जानिपरायामपि चोदनाया क्रियामम्ब पक्षम याद् द्रव्यमव तात्पर्य श पदार्थाऽन निश्न इयार अपृयच्छन्दयाच्यापि भेदमाने प्रवर्तते । यदा सम्बन्धमन्नातिः सापि द्रव्यपदार्थता ॥ ३५६ ।। द्वयोरपि गन्दोपादान्त्वे कार्यप्रतिपत्त्ययोग्यचादनात्य जाति द्रव्यमेव पदार्थमातिष्टन्ते ज्याटिप्रभृतय । यदाहु --- 'चोदनामु च तम्यारम्भादिति । जातिस्तु मेनभाने म्याश्रयव्याच्छेदमात्र एव तत्र प्रवर्तते गन्नाभिधेयापि । तद्यथा--राजपुरष इत्यत्र समासवाच्योऽपि सम्बन्ध सम्बन्धिम्वरूपावच्छे- दमानोपयोगीत्युत्तरपदार्थप्रधान एव समासो न सम्बन्धप्रधान { एवं गवादि- १ 'न्ये ग पाठ २ 'घानव' पाठ ·. प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये शब्दा जात्यभिधायिनोऽपि तद्वत्प्रधानाः । यथा च राजपुरुषादयः गन्दाः सम्बन्धोपाधिमर्थ सकृदेवाभिदधति, तथा जातिगव्दाः जातिविशिष्टम् । नात्र क्रम इत्यपृथक्च्छन्दवाच्येत्यनेनाह । दृश्यते च केपाञ्चित् क्रमः । यथा गर्गशब्दो मूल्पकृतिमुक्त्वा गर्गा इतिवृत्तावपत्यमाहेत्यतो वैधर्म्य सूचयितुमेवमवाभिधानम् । एवं दर्शनभेदेन पदार्थद्वयं विभक्तम् ॥ ३५६ ॥ केयोचितु शुद्धव जातिः शब्दवाच्येति जातिपदार्थपक्षे, शुद्धं च दन्यं शन्दवास्य- मिति द्रव्यपदार्पपक्ष इतोदमपरं पक्षद्वमित्याह - अत्यन्तभिन्नयोरेव जातिद्रव्याभिधायिनोः । अपाच्यस्योपकारित्व आश्रिते तूमयार्थता ॥ ३५७ ॥ केवलजात्यभिधायी शब्दोऽन्य एव । अन्यश्च केवलद्रव्याभिधायी । उभयत्रापि चानभिघीयमाना जातिव्यं वा यथायोगमाघारभेदप्रकल्पनेन स्वगत- लिङ्गसापादिधर्मप्रकल्पनेन चोपकरोतीति भगवतः पाणिनेराचार्यस्यायं पक्षः सर्वपश्चानिर्दिष्टः । तथाच विषयभेदेन कचिजातिपदार्थता मदादिसिद्धयर्थ- मानिता, क्वचिद् द्रव्यपदार्थता दध्युकादिसिद्धयर्थम् । अत एव जात्या- ख्यायां--(१-२-५८) 'सरूपाणाम् (१-२-६४) इति च योगद्वयमार• ब्धवानाचार्यः।।३५७॥ तदेवं प्रमहाद् दर्शनभेदोपक्षेपः । प्रातमुपप्तहरति- आश्रिते त्वाश्रयकृतं भेदमभ्युपगच्छता । पुनथाप्येकशब्दत्वं जातिशब्देऽनुवर्णितम् ।। ३५८ ।। व्यक्तिविशेपाश्रितायां जातौ शब्देनाभिधीयमानायां संनिहिताश्रयनिर- न्धनं शब्दसंस्कारनिमित्तं लिङ्गवचनमेदमडीकुर्वता प्रयोजकस्य शब्दार्थस्याभे- दादेकशब्दत्वं जातिपदार्थवादेन पूर्वस्मिन् पझे माप्यकारेण 'यदि तस्यापि वचनानि वाचनिकान्यहमप्येवं वक्ष्ये बहुपु योऽर्थो वर्तते तत्र बहुवचनमिति ब्रुवता वर्णिनमभिहितम् । तथाचैकोषः प्रत्याख्यायते । प्राधान्येन जातिः शब्दे- नाभिधीयत इति सिद्ध एफस्तदभिधायी शब्दो व्यक्तिभेदेऽपि । ये तु सम्ब- धिनो जातेस्ते भिद्यमाना भेदनियन्धन संस्कारं शब्दस्यकस्य नियन्ति । द्वितीयस्मिलपि पक्षेऽत्र गुणवचनादाश्रयतो लिङ्गवचनानी ति गुणगूतस्याभिधीय- मानस्यापि द्रव्यम्य शब्दभेदप्रयोजकलामावात् तदेवैकशब्दत्वमुपपादितम् । - ·वृत्तिममुद्देशः । सम्बन्धिनो हि जातेः सामर्थ्याद् वा सन्निहिता निमितरूपाच्छुरिता योपादी- यन्त इति परिहारद्वयतात्पर्य व्यास्त्यातम् ॥ ३५८ ॥ तदेव वृत्तिविचारप्रसहागनं गुणवरताना मन्दानामामयतो लिजवरसिद्धिविचार भाष्यप्रदेशानुवादेन यथायर्य परिरामापथ्यौपमानसमामविचारायोपक्रमते । तर प्रथम ताबद्ध पमानलागोम्योगि भायं 'मान हिं नामानिनिहानार्थमुपादीयते । अनितिमर्य हास्वामी'ति । एलद् व्याचटे-- अनिर्मातस्य निर्जानं येन तन्मानमुच्यते । प्रस्थादिकेन मेयात्मा साकल्येनारधार्यते ।। ३५९ ।। मीयते परिच्छिद्यते येन तन्मानमिति सामान्येनावधारितम्य पदार्थस्य निश्चयेन विशेषरूपेणावधारणनिरन्धन 'साकल्येन परिच्छेदकं प्रस्थ खारी आकमित्यादि मानं कथ्यते । एतच मानमामान्यलक्षणमिति । प्रन्यादीत्यादि- ग्रहणात् प्रमाणोन्मानादयोऽपि गृह्यन्ते । मानम्य झुत्रपरिभिर्विशेषणम् । तत्र प्रस्थादि परिमाण दिएयादि प्रमाणं पलाधुन्मानम् ।। ३५९ ।। मानसमीपमुपमानं व्यारानुमाद--- अनि तं प्रसिद्धन येन तद्धर्म गम्यते । साफल्येनापरिज्ञानादुपमानं तदुच्यते ॥ ३६० ॥ । प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानम् । तथा प्रसिद्धमनितं गर- यादि प्रसिद्धन गवा सादृश्यतस्तवर्म तम्येय धर्मों यम्य तदिवेति परिच्छिद्यते । साहश्यमात्रेण परिच्छेदो नारोहपरिणाहतः साकल्येन विशेपात्मनापि । अत एव सादृश्य प्रत्यक्षेण स्फुटमत्रावधार्यत इति तदपेक्षोपमानम्येति नेद मानम् , अपितु तस्य मभीप, किश्चिद्रूपतया परिच्छेदात् । अत एबोपमानस्य भामाश्येऽपि विवदन्ते किल । प्रन्यायितवास्यमेर प्रमाणम् ( मादृश्यकथनं तूपाय इति । उपमीयतेऽनेनेति च करणज्युत्पत्त्या सदृशज्ञानमुपमानम् । साभार वेनोपमेय- परिच्छेदात् मंशामजिसअन्यत्तिपति फह, केयश्चित् । अन्येषामनेन सदशी मदीया गौरिति फलम् । गादिस्तूपमान परम्परयोपयोगाद् व्यवाहियते, चक्षु- रादीव प्रमाणशब्देन ॥३६०।। एवमुषमाने म्यास्थाने सामोटुपमेयमपि व्याख्यातं भवति, उपमिनिकियाथा उप- मेयविषयत्यार । रातश्च सामान्यधर्म यास्यानोपमं सूनार्थ व्यायष्टे -- द्वयोः समानो यो धर्म उपमानोपमेययोः । समास उपमानानां शब्दस्तदभिधायिभिः ।। ३६१ ।। १. 'जमेदान्छ, पाठ, ·'१६० प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये येन निमित्तेनोपमानोपमेयमावोऽर्थयोरसाववश्यसन्निधिरन धर्मः सादृश्य सामान्यमुच्यते । द्विवृत्चित्वात् सामान्यं त्रुवन्ति सामान्यवचनाः । तैः शब्दै- रुपमानवचनानां समास इति सूत्रार्थः । शस्त्रीश्यामा । शरकाण्डगौरिति ननु चात्र श्यामत्वादिगुण प्रत्याश्रयसमवेतत्वाद् भिन्न एवेति कथं सामान्यमित्याश- आधारभेदाद् भेदो यः श्यामत्वे सोऽविवक्षितः । गुणोऽसावाश्रितैकत्लो भिन्नाधारः प्रतीयते ।। ३६२ ।। आश्रयभेदाच्छ्यामत्वगुणस्य यो भेदः, सोऽत्र सामान्यवचनैरिति वदतो नाभिपित्सितः । आश्रयविशेषसमवेतोऽप्यपेक्षितमेकत्वं येन रा तथाभूतः सामान्य- वचनसामर्थ्यादेवावगम्यते गुणः । भिन्नाश्रयत्वेऽपि हि गुणस्यान्वयि रूपमस्त्येव । यद्वशाच्याम इत्यभिन्नाभिधानप्रत्ययसम्भवः । न चात्राभेद एव विवक्षितः ॥३६२॥ भपितु- गुणयोर्नियतो भेदः गुणजातेस्तथैकता । एकत्वेऽत्यन्तभेदे वा नोपमानस्य सम्भवः ॥ ३६३ ।। अत्यन्तैकत्ये भेदाथिष्ठानस्य सादृश्यस्याभावानोपमानोपमेयभावः । नहि भवति गौरिव गौरिति । नात्यन्तभेदेऽन्वयिनो रूपस्याभावे हिमवानिव लोष्ट इत्युपमास्ति । तस्माद् भेदाभेदविमर्शेनोपमायामाधारभेदाद् भेदः । स्वालक्षण्ये- नान्वयिरूपयशेन चाभेदमाश्रित्य गुणोऽत्र सव्यापारः । एवंविध एव चार्थात्मा शब्दवाच्यः । न हि शब्दाः स्वालमप्येन भेदमानामावेदयन्ते । सामान्य एवं सम्बन्धग्रहणात् ।। ३६३ ॥ मा गूदत्यन्तभेदे उपमा । अमैदे तु कथं न भवति । गुणो धेको द्वयोरपमानोपमेय- भावं वर्तयत्येवेत्याशयाह- जातिमात्रव्यपेक्षायामुपमाों न कथन । श्यामत्वमेकं गुणयोरुभयोरपि वर्तते || ३६४ ॥ अनाश्रिताधारभेदस्य श्यामतामात्रस्य विवक्षायां शस्त्रीदेवदत्तयोः श्याम- गुणसमवेतमेकं श्यामत्वं सामान्यमित्येव वचनव्यक्तिः । तथाच सादृश्येन परिच्छे दाभावः ।। ३६४ ॥

·६१ --- . । - वृतिसमुद्देशः । हिमाहि येनैव हेतुना श्यामा शस्त्री तत्र प्रवर्तते । । स हेतुर्देवदत्तायाः प्रत्यये न विशिष्यते ॥ ३६५ ॥ अभिन्नसामान्यानुगतेन श्यामगुणेन समवेतेन शस्त्री श्यामेति समधि- गम्यते । तेनैव चाभिन्नसामान्याधारण गुणेन देवदत्चापि श्यामेति प्रत्ययमुपारो- हतीत्युभयोः श्यामत्वमित्येव प्रतीतिर्नोपमार्थ. कश्चिदत्र ।। ३६५ ।। तस्मात्, आश्रयाद् यो गुणे भेदो आतेर्या चाविशिष्टता । 'ताभ्यामुभाभ्यां द्रव्यात्मा सव्यापारः प्रतीयते ॥ ३६६ ।। आधारभेदनिमिचो यो गुणे विवेकोऽन्वयिरूपहेतुकश्चाविवेकस्ताभ्यां गुण- गताभ्यां भेदाभेदाभ्यां कारणभूताभ्यां द्रव्यस्वभाव उपमानाख्यः परिच्छेदकरणे 'उपमेयस्य ब्याटतोऽयधार्यते । ततधोपमानोपमेयपालप्तौ तयोरुपमानोपमेय- लक्षणः सम्बन्धोऽवतिष्ठते । ३६६ ॥ मनु भेदाभेदी विरुद्धौ क्थमैकन व्याप्ती स्यातामित्याशङ्कयाह सोऽयमेकत्वनानात्वे व्यवहार समाश्रितः । भेदाभेदविमर्शेन व्यतिकोणेन वर्तते ॥ ३६७ ।। सोऽयमित्यनुभवसिद्धत्वेनापत्याख्येयत्वमाह किल । भेदाभेदावयमाश्रितः " सादृश्यव्यवहारः सकीर्णेनकत्वनानात्वरूपेण हेतुनावतिष्ठमानो बुद्धावुपारोहतीति को विरोधः । तथावत्यन्ताभेदे स एवायमिति वुद्धिः । अत्यन्तभेदे त्वन्यदेवेद- मिति । सदृश इति तु बुद्धिर्भेदाभेदोभयरूपसम्भिन्ना जायते । तथाच जातिसमु- देशेऽभिहित- "सकृत्प्रवृत्तावकत्वमावृत्ती सदृशात्मताम् । भिन्नामिकानां व्यक्तीनां भेडापोहात् प्रपद्यते ॥" इति.।। ३६७ ॥ एतदेव न्यतिरेकमुखेनोपपादति :- श्यामेत्येवाभिधीयेत जातिमात्रे विमक्षिते । शस्त्र्यादीनामुपादाने तत्र नास्ति प्रयोजनम् ॥ ३६८ ॥ १. 'माय. ह. पाठ. --- ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये श्यामत्वसामान्यानुगतस्य गुणमात्रस्याधारविशेषणत्वेऽभिधित्सिते श्यामेयं देवदत्तेत्येव वक्तव्यं स्याद् , एतावताविशिष्टजातीयेन सम्बन्धस्य प्रतिपादनात् । सत्र किमर्थ शस्त्रीवेत्युच्यते । अविशिष्टगुणयोगस्य गुणपदादेव मतीतेन कश्चनातिशयमुपमानशब्दाः प्रत्याययन्तीति निष्प्रयोजनमेषामुपादानम् ॥ ३६८ ॥ नन्वेवं भेदाभेदविमनोरमानोपनेयभावेऽतिप्रमतवाहिश्यामगुण. सकलाश्रय- वर्यप्याधारभेदाद् भिन्नो जात्यक्त्वाचक इति कथं शान्येवोपमागमित्याशय खाना- ग्येन गुणयोरुपमाविषययोस्तावद् विशेपमाह - अशब्दवाच्यो यो भेदः श्याममाने न वर्तते । . श्यामपु केपुचिद् वृत्तिर्यस्य सोऽत्र व्यपेक्ष्यते ॥३६९ ।। प्रत्याधारं सूक्ष्माणां भेदानामसाधारणः स्ववाचकासम्भवादसंविज्ञानपदः श्यामगुणविशेपो वाचकाभावेऽपि वाच्यानपायादस्ति स सर्वस्मिन्ननन्वयी । पचि- देव वर्तमानोऽस्मिन्नुपमानोपमेयसम्बन्धे व्यपेक्ष्यते---सव्यापारत्वेनाश्रीयते । तथाहि शस्त्रीश्यामेति वृतिपदादेवोपमानोपमेययोः श्यामगुणो विलक्षणः प्रतीयते । यो- ऽन्यत्रासम्मवीति नातिप्रसङ्गः । इत्थं चाधारभेदाढन्योऽपि कयाचित् स्वरूप- प्रतिपत्त्यानवसितविवेकत्वाद् गुण एव सामान्यं भेदागेदरूपाभ्यागौपम्यमवस्थाप- यतीत्युक्तं भवतीति ।। ३६९ ॥ गुणजातेरपि न सर्वस्या अन्न व्यापार इत्याह श्यामेषु केपुचित् किश्चित् किश्चित् सर्वत्र वर्तते । सामान्यं कथिदेकस्मिन् श्यामे भेदो व्यवस्थितः ॥ ३७० ॥ किञ्चिदपरसामान्य केपुचिच्च्यामगुणेषु वर्तते तदुपमायां सत्यापारम् । फिञ्चित् तु सर्वत्र वर्तते महासामान्यम् । तदविशेपादुपमानिमितं न भवति । कश्चित् तु श्यामे गुणे प्रतिनियते मेदो विगेपो वर्तते । सोऽप्यतिशयमल्यापना- योपमाननिमितं भवत्येव । तद्यथा-चन्द्रमसः फान्तिविशेषः कन्यावदनस्योपमा निमित्तमतिशयाध्यारोपात् । उत्कृष्टगुणेन हि न्यूनगुणम्योपमानादुत्कर्पसमारोपात प्रशंसा जायते । पूर्व तु निरतिशयो भेदो नोपमानाहमित्युक्तम् ॥ ३७४ ।। गुरसामान्यव्यतिरेरोपापा जातिरत्र नावधार्यन इत्याशाप तामुपपादयितुमाह- तथाहि सति सौरम्ये भेदो जात्युत्पलादिपु । गन्धानां सति भेदे तु सादृश्यमुपलभ्यते ॥ ३७१ ॥ १. 'ग्राभरायो', 'त् तू' घ पाठ 'तभेदो विरोपी इतने रु. पाठ - ३. 'दा'च. पाठ.. ..

·- पृत्तिसमुद्देशः। १६३ जात्युत्पलादिगन्धाना गन्धत्यमहासामान्यत्र्यतिरेकेण सौरम्ये शोभना- मोदत्वलक्षणेऽपरसामान्ये सति भेदोऽनधार्यते । येषा सौरभ्यं नास्ति, ततो व्यतिरेको लक्ष्यते । , तथायुत्पलगन्धमानाय सन्तमसेऽपि प्रत्यभिजाना- स्युन्पलमिदमिति । एवं जातिगन्धाद्यपि । ततश्च सुरभित्वमपरसामान्यमाघार- विशेपनियतमम्तीति निश्चयो यत्सम्बन्धात् सुरभीणि सुगन्धानीमानि द्रव्याणीति निरूपणा । सत्यपि चै सौरभ्येण गन्धाना विशेपे केपाश्चित् सादृश्यमप्यस्ति । तथाहिन्धयुक्तद्रव्येनग्यशैलेयादिभिरवान्तरभेदमिन्नपुरभिगन्धैरपि कयाचित् स्वमावप्रत्यासत्त्या पद्मादिसुरमिसदृशगन्ध द्रयान्तर निर्वय॑ते, पद्मगन्धि विझल्क गन्धि मालतीगन्धि इत्यादि । एवं गन्धरपस्याप्यवान्तरजातिभेदो न्याय्य इति श्यामेषु केचित् वर्तमानमपरसामान्य सिद्धं प्रतिनियतगुणत्यपरसामा- न्यमिति ॥ ३७१ ॥ गुणानां प्रतिनियम विकृत इत्याह- गुणानामाश्रयाद् भेदात् स्वतो वाप्यनुगम्यते । अनिर्देश्याद् विशेषाद् वा सङ्कराद् या गुणान्तरैः ॥ ३७२ ॥ स्वकारणादासादितभेदाद् द्रव्यरक्षणादाधारात् कश्चिद् गुणानां विशेषः । तद्यथा • उत्पलतमालादिगतस्य श्यामवस्य । तथाचान दुपमाप्रवृत्तिः "रोलम्बग(वर)लल्यालतमालश्यामलं नमः । . नमोनिर्मलनिविंशव्यग्रपाणय आहवे ।" इति । एकजातीयाधारसभवायेऽपि कश्चित् म्परूपादेवाचिन्त्यवैभवाद् गुणानां विशिष्टानामेनोत्पत्तर्विदशेपोऽध्यक्ष्यत एव धूसरत्यादिः । कश्चित् पुनरसैविज्ञानपदः फारणमात्रादनुत्पन्नः कालपरिवासहेतुको विशेषो गुणानाम् । तद्यथा-- मुरादीनां परिणामविशेपासादनेन रसगन्धौचित्र्योत्पत्तिः । तथाहि तत्र सामग्र्याः खण्डशः कार्यानुत्पादात् सामग्र्यन्तर्गतात् कारणादयमतिशय इति निर्देष्टुं न शक्यते । दन्यान्तरगतगुणसम्मिश्रणाद् वा विशेषो गुणानाम् । तद्यथा --सह कारगन्धाधिवासस्यासयम्य मालतीकुसुमाधिवासिनन्य च तैलम्य । तदेवमुपाच- भेदाना गुणाना फयाचित् पत्यासत्या केपाश्चिदपरसामान्यसद्भावे सामान्यवचने- नोपमानरचनस्य समाससिद्धि ॥ ३७२ ॥ 1. ०. पाठ २. 'दनान्'ग, पाठः स्वभावसाम्या- - ·- य प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये न च नियोगतो गुणानां साम्यमेवोपमाहेतुः । अपितूत्कृष्टगुणमुपमानमित्याह उपमानं प्रसिद्धत्यात सर्वत्र व्यतिरिच्यते । उपमेयत्वमाधिक्ये साम्ये वा न निवर्तते ॥ ३७३ ॥ व्यतिरेकोऽनाधिक्यं विवक्षितं, तेनाधिकगुणमुपमानमित्यर्थः । तमाधिक्यं वास्तवेन रूपेण भवतु मा वा भूत् । किन्तु प्रसिद्धत्वात् प्रतीतत्वात् ज्ञापकत्वे- नोपमेयं प्रत्याश्रीयमाणं प्रसिद्धमेव न्याय्यमिति तद्गुणस्योत्कर्षः प्रसिद्धतैव । तथाच न्यूनगुणमपि शृङ्गाररसपग्पिोपणपरतया नारीमुखं शशिविम्यस्योपमानत्वेन निर्दिशन्ति । कामिना हि प्रेयसीमुखमुत्कृष्टगुणत्वेन प्रसिद्धम् । यथा-- "ईर्ष्यावशेन कलुपत्वमुपागतस्य दूरान्मुखस्य तव सुन्दरि ! साम्यमेत्य । चेतःमहर्पभरपूरितपूर्णदेहः स्वाङ्गेप्वपि प्रसभमद्य न माति चन्द्रः ।।" इत्थच कृत्वा परिपूर्णगुणेन न्यूनगुणमुपमीयत इति यथाप्रसिद्धि परिपूर्णगुणता न्याख्येया । अत एवाह – सर्वत्रेति । न केवलं वस्तुतो यत्रोत्कृष्टो गुणस्तद्- पमानं यावन्यूनगुणमपि स्वासिद्ध्याश्रयेणोपमानं व्यतिरिच्यते गुणाधिक्येन व्यवतिष्ठते । उपमेयभावस्तु गुणस्य वस्तुत आधिक्येऽतिरेके साम्ये तुल्यत्वे वा न निवर्तते गापैति । उपमानं नियोगतोऽधिकगुणमेव विवक्षितम् । उपमेये त्वनियम इत्यर्थः ॥ ३७३ ॥ इदानी प्रकारान्तरेणोपमानं लक्षयितुं मानलक्षणभाष्यमन्मथा व्याचष्टे अन्यैस्तु मान-जात्यादि भेद्यस्यास्य वर्ण्यते । अनि तस्वरूपो हि जेयोऽयस्तेन मीयते ॥ ३७४।। भेद्यस्यावच्छेद्यस्य द्रव्यस्योपाधिविविक्तस्य प्रतीत्यनुपारोहात् प्रतीतये जातिगुणक्रियाः समाश्रीयमाणा मानन्यपदेशमासादयन्ति ॥ ३७४ ॥ मितस्तु खेन मानेन प्रसिद्धो यो गुणाश्रयः। आश्रयान्तरमानाय स्वधर्मेण प्रवर्तते ॥ ३७५ ।। रूपान्तरेण संस्पर्शो रूपान्तरवतां सत्ताम् । भिन्नेन यस मेद्यानामुपमानं तदुच्यते ॥ ३७६ ॥ . १. 'करण' न. पाठः १. ''. पाठः.

·दृसिमुद्देशः। स्वेनात्मीयेन जात्यादिमानेन परिच्छिन्नो यो गुणविशेषाधारः प्रसिद्ध प्रतीतः सोऽप्रतीतगुणाधारान्तरमज्ञापनाय स्वसमवेतेनैव गुणेन यदा व्याप्रियते, तदा तेन रूपान्तरेण मिन्नेन रूपान्तरवतां मिन्नानामपि भेद्यानां--पारच्छेद्यानां परिच्छेदकं तदुपमानमुच्यते । तत्र संस्पर्शः सम्बन्धोऽत्यन्तभिन्नानां नोपपद्यत इत्यादन्वयिधर्माक्षेपः । ततश्च भेदाभेदविमर्शेनेतदप्युपमानम् । सादृश्यमानेण च परिच्छेदानात्यन्ताय मानमुपमानमित्ति रक्षणमवस्थापितम् । तत्र शस्त्रीदेव- दत्तयोगुणः श्यामत्वमुपमानोपमेयनिवन्धनं शस्त्रीश्यामेति ॥ ३७५, ३७६ ।। यदा तु श्यामलमिदमनेन सदृशनियुज्यते तदा - धर्मः समानः इयामादिरुपमानोपमेययोः । आश्रीयमाणप्राधान्यो धर्मेणान्येन भियते ॥ ३७७ ॥ उपमानोपमेयभावव्यवस्थापको यः श्यामादिर्धर्मः स यदोपकारित्वव्युदा- सेनाथयभिन्नः प्राधान्येनोपमेयतयोपादीयते, तदा द्रव्यायमाणत्वात् तस्यापरेण स्व- गतेन धर्मेण विशेष्यमाणत्वमित्यन्यो धर्मोऽत्रोपमानोपमेयभावनिवन्धनम् ।। ३७७॥ एतदेवोदाहरति- शस्त्रीकुमायोः सदृशः श्याम इत्येवमाथिते । व्यपदेश्यमनेनेति निमित्तं गुणयोः स्थितम् ॥ ३७८ ॥ अनेन करणभूतेन धर्मेण दीत्यादिना श्यामगुणगवेन तुल्योऽयं श्याम- गुण इति निरूपणीयम् । तत्रापि च श्यामगुणयोरयं दीत्याख्यो धर्मः समान इति प्राधान्ये धर्मस्य धर्मान्तरमुपमायाः सन्यापारमन्वेप्यमित्यनवस्थैवात्र ब्रह्म- काण्डे प्रतिपादिता- "सामान्यमाश्रितं यद्यदुपमानोपमेययोः । तस्य तस्योपमानेपु धर्मोऽन्यो व्यतिरिच्यते ॥ इति ॥ ३७८॥ यासचान मिक्षा तावदपर्यवसाना धर्माणा विवक्षा, विरामै तु विरति, एतचोपमाम. मुरमेयाद मैंदन यदा विवश्यते, तदोपगानोपमेयगाव शान्द इलाह- यदा निमित्तस्तद्वन्तो गच्छन्तीव तदात्मताम् । भेदाश्रयं तदाख्यानमुपमानोपमेययोः ॥ ३७९ ॥ १. 'पान्तर' ग. पाठ:

·- प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये उपमानोपमेयभावे यन्निमित्तं गुणः श्यामादिस्तेन यदा तौ निमिचिना- वुपमानोपमेयावकात्स्यमिर प्रतिययेते गुणगुणिनोरभेदोपचारात्, तदा भेदाधीनो व्यपदेशो विवेकेनोपमानस्योपमेयस्य च । तथाच तत्रोपमानोपमेयभावलक्षण- सम्बन्धद्योतकमिवादिपदगुपादीयत इति परिपूर्णेयमुपमा । शस्त्रीश्यामा देवदत्ता शस्त्री यथा इयामा । गौरिख गवयः । शैला इव यलाहका इति । अत्र छुप- मानोपमेयमायसम्बन्धहेतोगुणस्य तद्वताभेदेन निर्देश सम्बन्धश्चाभिहितः, सोऽर्थो- उन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्न इति न्यायात् । तद्वाचिकाया विभक्तेरभावात् प्रथमान्तयो. समन्चयो न स्यादिति द्योतकमिवाद्युपादीयते समन्वयार्थमित्युपमानो. पमेयतद्वारद्योतकपदप्रयोगात् परिपूर्णत्वम् ॥ ३७९॥ यदा तु सादृश्यहेतुकोऽभेदाध्यारोप , तदोपमानोपमेयभावस्य गाँकार इत्याह तचासङ्गविवक्षायां येपु भेदो निवर्तते । लुप्तोपमानि तान्याहुस्तद्धर्मेण समाथयात् ॥३८० ।। उपमानोपमेययोस्तत्वासोऽमेदाध्यारोपो यदा विवक्ष्यते, तदा भेदस्य निवृत्तत्वात् तदधीनमुपमानोपमेयभावोऽपि तिरोधीयते । गौळहीकः सिंहो माण- वक इति । परार्थे शब्दप्रयोगान्यथानुपपत्त्या चात्र कार्यात् कारणानुमानेन मास्कप्रभृतय आचार्याः समानधर्मान्तर्भावनेन लुप्तोपमानीमान्युपमानान्याचक्षते । लुप्ता साक्षादनवधार्यमाणा उपमा येषाम् । तद्धर्मेण समानयादिति । तेन समानेन धर्मेण गर्मीकृतेन सता उपमानशब्देनोपमेयस्य परिमहादित्यर्थः ॥ ३८० ॥ एक्य कार्यस्य नियतकारणपूर्वक मुसाम् । अन्यरतु मानं जास्यादरियनेन प्रकारेण यन्नारयन्ताय मिमीते नदुपनानमिति भान्य सापडंग'क्याच - शख्या प्रसिद्धं श्यामत्वं मानं सा तेन मीयते । अन्या श्यामा तु तपा नात्यन्तं न मीपते ॥ ३८१ ॥ साफल्येन परिच्छेदकं मानम् । तय शस्त्रीगतं श्यामत्यम् । सद्धि तत्र मसिद्धं परिच्छेदकम् । अन्या तु देवदत्ता श्यामापि न प्रसिद्धति तेन श्यामत्वेन फरणभूतेन परिच्छिद्यते । एवमपि परिच्छिद्यमाना नात्यर्थ सर्वतः परिमीयते । महि धर्मसामान्यानुगममात्रात् सालनार्थोऽधारयितुं पार्यते ।। ३८१ ॥ १. सो, २. 'के', ३, ४. 'पार स', ५. 'पीति नि' ग-पाठ:. .

·- वृतिसमुहेशः। तदेवं शनोगतेन श्याम वन देवदत्ता यदा नारयन्ताय परिन्छिन, तदा नात्यन्ताप मानमुपमानं शनी सम्पयत इयाह शुखी खेन गुणेनातो मिमानामाश्रयान्तरम् । असमाप्तगुणं सिद्धरुपमानं प्रचक्षते ।। ३८२ ॥ निजेन समाप्तकन्न श्यामगुणेनासमातगुणमाघारान्तरं देवदत्चालक्षणं परिच्छिन्दती शस्त्रीमुपमानमाहुः । सिद्धेरिति । परिपूर्णगुणत्वादित्यर्थः ।। ३८२ ।। एवं प्रकारद्वयेनापमानापमयी व्याययाय सामान्यत्रचन विचार्यते । तथाहि निमित्ताभदापनस्य निमित्तिनोऽभिगनापमानातं वा तदभेदापन्न निमित्तगुन्यते, तदु- पमेयगतं ना, नभयान सदभिधातुं शस्या दत्यनन्यया कथं सामान्यरचनत्वमित्या. बाइपाह- उपमेये स्थितो धर्मः श्रुतोऽन्यवानुमायने । श्रुतोऽयत्रोपमानस्स उपमेयेऽनुमीयते ।। ३८३ ॥ इह साधारणधर्मप्रयुक्त उपमानोपमेयभावः । तत्र च युगपदुभयगतत्वेन साधारणधर्मस्यामिधानं न सम्भवतीति शस्त्रीश्यामा देवदत्तेत्युक्ते श्रुतेनैव श्याम- त्वेन समन्वयादश्रुतकल्पनायोगादेकत्रोपक्षयेऽपि शब्दस्यार्थान्तरेऽप्यनुमानाद् गुणसम्बन्धावसाय इति यो दृष्टः समानो , गुणस्तस्यैकतरोपक्षयेऽप्यमिधाने सामान्यवचनत्वोपपत्तिः।। ३८३ ।। तत्रोपमेये धुनिदर्शनमाह - अधीयते ब्रामणरत् क्षत्रिया इति दृश्यते । उपमेयस्य भिन्नत्वाद् वचनं क्षत्रियाश्रयम् ॥ ३८४ ॥ उपमेयानां क्षत्रियाणां बहुत्याद् बहुवचनमत्र श्रूयमाणगध्ययनस्य साधा- रणस्य धर्मस्योपमेयगतत्वमावेदयते । सामर्थ्यात् पुनरुपमानैर्माह्मणैरस्य सम्बन्धः प्रतीयते । उपमानस्य पुनरुपकारित्वात् तद्गतः श्रुतो धर्म उपमेये नियोगतो- ऽवगन्तव्य इति न सत्रोदाइत्तम् ।। ३८४ ॥ इत्य चोभयगतत्वेनाननिधागेऽपि मामान्यवचनत्यमुपपद्यत इल्याह साधारणं त्रुवन् धर्म क्वचिदेव व्यवस्थितम् । सामान्यपचनः शब्द इति सूत्रेऽपदिश्यते ।। ३८५ ॥ अन्यतरगतत्वेनापि शब्देनाभिधीयमानो धर्मो वास्तवेन रूपेण भेदापरा- मात् सामान्यमिति तमभिदघद् भवति सामान्यवचनः शब्दः । नहि यतः - ·- ८ वृतिसमुद्देशः । । १६९ इह यदा प्रधानानुग्रहाय गुणो व्याप्रियते, तदास्योपसर्जनत्वात् परा- शों मा भूत् । इह तु मेयं प्रति परिच्छेदोपयोन्यपि मान स्वरूपे लक्ष्यमाणे धानमिति तदेव तच्छब्देन परामृश्यते। तथा च मानस्य यसमीपं तदुपमानम् । भनीप्यं च समानधर्मयोगात् । अस्ति चेह सादृश्यं परिच्छेदहेतुत्वं नाम गानो- मानयोः । एकमत्यन्ताय परिच्छेदकम् । अपरं नात्यन्तायेति भेदः ॥ ३८८ ॥ । एवमुषमानलक्षणार्थ 'मानं हि नामानि तज्ञानार्थमुपादीयते अनितिमय स्यामति । तत्समीपे यशात्यन्ताय मिमीने तदुपमानमिति भाभ्यं व्याख्यातम् । अतः ३ रुपमानलक्षणप्रतापहेतु प्रममाप्यं, 'कि यदेवोपमान तदेवोपमेयम् । आहोखिदन्यदुप- निमन्यदुपमेयमि'स्यति । तत् व्याचष्टे- एकजातिच्यपेक्षा तदेवेत्यचसीयते । 'भेदस्यैव व्यपेक्षायामन्यदेवेति गम्यते ।। ३८९ ।। इह यथाप्रत्ययमर्था व्यवहार्यतामापद्यन्ते । तत्र यदोपमानोपमेययोरभिन्न- मन्वयिरूपं व्यक्तिभेदतिरोधानेनैकगुणजात्यात्मकमभिसहितं, तदा तदेकरूपाध्या- 'सादनयोरभेदो निश्चीयत इति तदेवेत्युच्यते । यदा तु निजो भेदो न्यावृतिय॑तिरूप- निरूपणेनाभिसंहिता, तदार्थान्तरत्वम्यैव प्रसिद्धस्यावधारणादन्यदेवेति मणिति । किमुपमानत्वेऽन्यन्तामेद उपयुज्यते, किं पात्यन्तभेद्र इत्यभिप्राय ॥ ३८९ ।। ननु चोपमानमुपमेयमिति साधनविभागानुरोधी व्यपदेश एवानयोर्भदं दर्शयति । कर्मकरणसाधनी हि प्रत्ययौ भिनार्थापिति ऋभमभेदाशवेति । एतदभ्युपगच्छति -- कर्मत्वं करणत्वं च भेदेनैवाश्रितं यतः। 'अत्यन्तैकत्वविपयान स्यात् तेनात्र संशयः ॥ ३९० ।। प्रत्ययाभ्यां विभागेन यस्मात् कर्मत्वं करणत्वं चोपार, तस्मादत्र निर- स्तारोपभेदनिरन्धनं वास्तवं यदेकत्वं तत् संशयस्य पक्षो विषयो नोपपद्यत इति मिन्नयोरेव सामान्यधर्मोपाधिकमेकत्वं संशयविषयो न बिरुध्यते ॥ ३९० । इयत्ते चैविधेन भिनानामपि काल्पनि फेनादेन व्यवहार इत्याह- 'भेदन तुल्यरूपत्वाच्छालीवानिति दृश्यते । जात्यभेदात् स एवायमिति भिन्नोऽभिधीयते ।। ३९१॥ अवधृतात्मभेदा अपि शालयो रूपसामान्यापहृतभेदेः प्रत्ययैरभेदेनावसाय त एव मुज्यन्त इति व्यपदिश्यते । एवं तान्येव वासांसि परिधीयन्त इति च । १. ''देतच्छन्दै घ. पाठ २ 'रमा' घ. पाठ. .

·4 प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये एतच्च सादृश्यपर्याय रूपसामान्यमभेदनिबन्धनमुक्तं शाखे, 'रूपसामान्याद् वे'त्या- करवात्तिके । तदेवोपपादयितुं 'तानेव शालीन् मुद्धमहे ये मधुरायां दृष्टा' इति दृष्टान्तितम् । न केवलं च सादृश्यमात्रनिमित्तो भेदावसायो यावज्जात्यभेद- निबन्धनोऽपि, तथा कसामान्याध्यासिता व्यक्तयोऽभेदेन व्यपदिश्यन्ते । 'चत्वारो ब्राह्मणा उदकुम्भानाहरेयु.' इत्यादौ । अत्र हि माठरादिभेदेऽपि ब्राह्मण्येनाभेद उपात्त. । एवमिहाप्युपमानोपमेययोः सहशधर्मनिमित्या प्रत्यासत्त्या तद्गतेकजातिसमावेशनाद् वाभेदस्य युज्यते संशयविषयता ॥ ३९१ ।। भेदस्यापि युज्यत इत्याह - कथं बवयवोज्न्यस्य सादन्य इति चोच्यते । अत्यन्तभेदे नानात्वं यत्र तस्वं न विद्यते ॥ ३९२ ॥ हलन्ताचे(१-२-१०)त्यत्रान्तशब्दमवययमाश्रित्य हल् अन्ते यस्येकः तस्मादिति व्याख्यायमाने चोदितमिदम् । 'कथं हि इको नाम हल् अन्तः स्याद- न्यस्यान्य' इति । अत्र चावयवावयविनोरन्यत्व एवोपपत्चिरित्यत्यन्तभेदोऽयं विवक्षितः । तथावत्यर्थेन ययोर्मेंदो यत्र न कथञ्चित् तत्त्वमभेदः सम्भवति । तस्मिन् सति यन्नानात्वमत्यन्तं तदमिसन्धायैतदुक्तमन्यस्यान्य इति । उभाभ्या- मन्यशब्दाभ्यामैकान्तिकमन्यत्वं निर्दिशति । अवयवस्त्ववयविनः कथञ्चिदनन्य, समवायेन तिरोहितभेदत्वात् । वर्णस्तु वर्णान्तरस्यानारम्भकत्वात् सर्वथैव भिन्नो नावययो युज्यते । तदेवमत्र यथाकथञ्चिदनन्यत्वेऽप्यवयवस्यात्यन्तभेदाभिप्राय- मनुपपचिरुता । एवमिहाप्युपमानोपमेययोर्जात्यभेदाद् रूपसामान्याद्वा कथञ्चिद- भेदेऽपि तदनादरेणात्यन्तभेदमाश्रित्यान्यदेवेति संशयविषयता कथिता ।। ३९२ ॥ तत्रावयवावयविनोरेदाभेदसम्भवो भिन्नयोरपि , न तु वर्णयोः परस्परमनारम्भकयो- रिस्याह- अभेदस्य विवक्षायामेकत्वं सङ्घसचिनो। सचिनोर्न त्वभेदोऽस्ति तथान्यत्वमुदाहृतम् ।।३९३ ॥ · सङ्घोऽवयवी, सविनोऽवयवाः, तेषां समवायादपोदितमेदानां यदा विवक्षा, तदाभेद एवाभिमत. सङ्घ. समुदायो वा वनादिः । तद्वन्तः समु- दायिनो वृक्षाढयः, तेषां समुदायेन सहाभेदेन अव्यतिरेकेऽभिधित्सिते वनं वृक्षा ब्राह्मणाः सङ्घ इत्येकत्वमभेदो भवति । तथाहि--वनादिशब्दाः सङ्घात्मना तान् * य घ. पाठ. ३. 'ह भेदो व्य' घ. पाठ , 'न्ता रु. पाठ, २. .

·चितमुद्देशः। १७१ समुदायिनः प्रतिपादयन्ति । वृक्षादयस्तु जातिभेदानुरागेण तानवेत्यस्ति भिन्न- निमित्तप्रयुक्तयोः शब्दयोरेकत्र वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् । यदा तु भेदविवक्षात्र तदा वनादिशब्दाः सङ्घलक्षणधर्ममात्रवचना इति तदुपजनितन्यतिरेकाणां साहि- नामभिधानं- पृक्षाणां वनं ब्राह्मणानां सङ्घ इति । एवं साहसचिनोभेदाभेदी । सदिनो:- ममुदायिनोस्तु न कदाचिदभेदो भवति, असम्बन्धात् । तथाहि शिंशपायाः पलाशस्य वा नाभेदपतिपत्तिः । माठरस्य कौण्डिन्यस्य च । एवं वर्णा अपि परस्परमनारम्भात् सविनोऽत्यन्तभिन्नात् परस्परेणाभेदं योग्याः पति पत्तुमित्यन्यत्वमेव कथितम् । तथाच भेदाभेदावन्योन्यानुविधौ शुद्धौ च सम्भ वत इतीह शुद्धौ विहायेतरी विवक्षिताविति भेदाययः प्रत्ययभेदोऽभेदाश्रयश्चैक त्वेन प्रश्न उपपद्यत एव । अथवोपमानमुपमेयमिति यत् प्रसिद्ध लोके सर किमेकमुतानेकमिति विचारविषयत्वेन प्रसिद्धभेदानुवादः ॥ ३९३ ॥ एतदनन्तरं 'रिम भो' इत्युपरम्येदं भाष्य "यदि यदेवोपमानं तदेयोपमेयं क इहो पमाया गौरिव गौः, अथाप्यन्यदुपमानमन्यदुपमेयं क इहोपमार्थो गारिपाच" इति । एतन् कमेण व्याचष्टे- तत्रामिभन्यपेक्षायामुपमार्थो न विद्यते । यो हि गौरिति विनाने हेतुः सोऽस्ति गवान्तरे ।। ३९४ ॥ इह येन धर्मेण यः प्रसिद्धः, तेनाप्रसिद्ध ज्ञापयन्नौपम्यमनुभवति । अभिन्नस्य तु सामान्यस्योपमाहेतुत्वेनापेक्षायां न किश्चित् फलमुत्पश्यामः । तथाहि गौरिव गौरिति । यदेव जातिरूपमुपमानावसाये निबन्धनं, तदेवोपमेया- भिमतेऽपीत्यज्ञातस्योपमेयस्य ज्ञापनाभावान्नोपमानोपमेयभावः । एवञ्च गोगव- ययोरप्यन्वयिधर्ममात्रापक्षायां नोपमार्थ इत्युक्तं मरति ॥ ३९४ ॥ अत्यन्तभेदेऽपि नोपमार्य इति विरणोति-- व्यावृत्तानां विशेषाणां व्यापारे तु विवक्षिते । न कश्चिदुपकारोऽस्ति बुर्युद्धधन्तरं प्रति ॥ ३९५ ।। अन्वयिना धर्मेणाननुगतानामप्यत्यन्तत्र्यावृत्तानां भेदानामपेक्षणे नोपकारः पश्चिदुपमानामनीतेपमेयप्रनीती धर्मसामान्यमन्तरेण 'समन्वयाभावाद् गोश्वयोः [॥ ३९५ ॥ १ च वृक्षाःएग पाठ २. 'णानु'प, पाठ ·- १७२/ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये अत्र हि परिहारभाष्यम् ‘एवं तर्हि यन विचित् सामान्य कश्चित्र विशेषस्तत्रोपमानौ- पमेयभाव' इति । एतद् व्याचष्टे- किञ्चिद् यत्नास्ति सामान्यं यदि भेदाश्च केचन । तत्रोपमानोपमेयभाव इति शेष. । तथाच प्रागेव व्याख्यातम्। एक्श करवा द्वयोरपि गवो, सामान्यविशेषापेक्षो भवत्येवोपमानोपमेयभाव इत्याह - गोत्यं गोष्यस्ति सामान्य भेदाश्च शबलादयः॥ ३९६ ॥ ततश्च शावलेय इव च बाहुलेय इति शाबलेयत्वाधान्तरजातिभिन्यो प्येकार्थकारिवादिनैकजातीयत्वेन प्रत्यासत्तौ भवत्येवोपमानोपमेयभाव - इत्यर्थ 01 ३९६ ॥ यदा यत्र किचिर सामान्यमित्यादिभाष्यस्यायमाक्षेप - सर्वत्र पदार्थेषु सामान्य विशेषयोगादीपम्यं स्यादिश्यतिप्रसनो मेरुरिव सर्वप इत्यपि स्यात् , गौरिव गौरिति । चेति लोकार्धस्यार्थ । अत एवेत्तच्चोद्यप्रतिसमाधानत्वेन वक्ष्यमाणोऽयं ग्रन्थ उपपद्यते । तथादि २ महासामान्यमन विवक्षितं किन्तर्हि- सामान्य श्यामतायेव तद्धि साधारणं द्वयोः । तदेव सिद्धथसिद्धिभ्यां भेद इत्यपदिश्यते ॥३९७ ।। 'यत्र किश्चित् सामान्यमित्यत्र भाष्ये सामान्यशब्देन न जातिरभिधि- सिता, अपितु ततोऽर्थान्तर श्यामत्वादि । तच द्वयोरुपमानोपमेययोरन्वयि साधारणमिति सामान्यमुच्यते। तथाद्युत्तरन्न माप्यमस्ति- म चावश्यं स एवं सामान्यवचनो यो बहूना सामान्यमाह, द्वयोरपि यः सामान्यमाह सोऽपि सामान्यवचन' इति । एवञ्च द्विवृत्तिः श्यामत्वादिरत्र सामान्यमिति गम्यते । तदेव च सामान्यमपि व्यावृत्तेरपि भावाद् विशेष इत्युच्यते 'कश्चिच विशेष' इत्यत्र भाप्ये । तथाहि यथोपमाने तत्प्रसिद्ध न तथोपमेये, न्यूनत्वादित्यस्ति भेदः । एवञ्च जातेरन्यत् सादृश्य भेदाभेदानुस्यूतमिह सामान्यशब्देन साधारण- पर्यायेण कथितमिति, ययो. साधारणो धर्म प्रसिद्धाप्रसिद्धदर्शन, तयोरुपमानो- रमेयमावस्तदुपनिबन्धन इत्युक्त मवति । एवञ्च कृत्वा सजातीययोरपि संस्थाना- दिधर्मसादृश्यतः शाबलेयबाहुलययोरुपमानोपमेयभावोऽनेकजातिनिबन्धनो द्वयोर्गोरिव गौरिति ॥ ३९७॥ अौष मतान्तरमाह-- श्यामत्वमेव सामान्यमन्येपानुभयोः स्थितम् । सम्पूर्णत्वात् नदन्यस्माद् विशेष इति गम्यते ।। ३९८॥

·पतिसमद्देश। पूर्व प्रसिद्धयासिदिभ्या भेद उल. । इदानी मन्यूषा मम्पूर्णतयेति विशेषः । तथाहि --- श्यामवरतणो गुण एवं द्विनिराश्रयमेदाद मितोऽपि मौशम्पादनभितविवेकः सामान्यमित्युक्त । स एवापमाने सर्वानना परिसमाप्त- चाद् अमेये तु फेनविशेन न्यूनत्वादनाश्रिनेऽप्याधारभेद्रोपानी भेदे विगेश्य- मागो विशेष इत्युक्तः । तथाच भेटाभेदाभ्यामवधार्यमागी गुण एवं सादृश्यं न सतोपानरम ।। ३९.८॥ नगरनु दमाग, न भेदनादन मिन्नु मदन- आता वापि सामान्ये कनिदेव व्पपस्थिनाः । न्यामादयोऽयमीयन्ले विशेषास्त इहाश्रिताः ।। ३९९ ।। जाराममायिनो ये सूमा विशेण पनिनियत निदेव जाया- पारेऽवस्पिना, ते जातेभनी या मनापिने, स्दा निष्टा आनि. फरिदेव समदेना मसापारा भवसामानोपमेयमादरो सम्बधे । तथारि- दासीदेदितागतयो दयामगुपयोया गुणाजाति , गानविगतकान्निगचादि- धर्मनिरनुरन्यमाना भेटानुरेवान पश्यमय ममूले । गति रित्यत्र विधमानो हि विशेषो जाने दफ गन्दामारधामन इनिन भरपुरमा । शम्मी- यामा देवदा, नारय हर सादुदेय इत्यादी नु गुनापार मंदादबावधान दि.

·d प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये इदानी सदृशप्रत्ययस्य विषयं व्यवस्थापयितुं तत्पयनीकभूत प्रत्ययान्तरमुदाहरति- यत्रार्थे प्रत्ययाभेदो न कदाचिद् विकल्पते । अविद्यमानभेदत्वात् स एक इति गम्यते ॥ ४०१ ।। यस्मिन् वस्तुनि प्रत्ययस्याकाराभेदो न कदाचिद्विकल्पते भेदप्रत्ययेन सह पर्याय नापद्यते, सदैवाभेदाकारेणोत्पत्तेः, तद्वस्तु धर्मिरूपमयस्थानानात्वेऽपि तत्कृतस्य भेदस्यासंविदितत्वाद् व्यवहारे प्रतिभातस्य सत्कल्पत्वादविद्यमानभेद- मेक इति प्रत्ययविषयः ॥ ४०१ ।। प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययगुदाहरति योऽर्थ आश्रितनानास्यः स एवेत्यपदिश्यते । व्यापार जातिभागस्य तत्रापि प्रतिजानते ॥४०२ ॥ प्रसिद्धभेदोऽपि यः पदार्थः स एवेति प्रत्यभिज्ञायते तत्र जात्यंशस्य व्यापार इत्याहुः । जातेय॑क्तिभिरैकाल्यापत्तौ भागवाचोयुत्तिः । एवञ्च केवलाया जातेः प्रत्यभिज्ञाप्रत्यये व्यापारो न सदृशप्रत्यये। यत्र च सादृश्यनिवन्धनात् तत्त्वसमारोपात् प्रत्यभिज्ञा, भ्रान्तिरसौ लनपुनर्जीतकेशेष्विव जात्यापादिता । भेदानां तु तत्त्वनिबन्धनैव प्रत्यभिज्ञा ॥ ४०२ ॥ वस्तुनि हि संविदा भेदाभेदसंस्पर्गः कथमित्याह- जातिभागाश्रया प्रख्या तत्राभिन्ना प्रवर्तते । व्यक्तिभागाश्रया बुद्धिस्तत्र भेदेन जायते ॥ ४०३।। जात्यंशस्य व्यापारादभेदेनेकजातीयः परामृश्यते, गौरेवायमिति व्यक्तिरूपाश्रया तु तत्र संविझेदोपक्षिता प्रभवति ॥ ४०३ ॥ इदानीं सदृशपत्ययं लक्षपति- अन्यत्र वर्तमान सद् भेदाभेदसमन्वितम् । निमित्तं पुनरन्यन्न नानात्वेनेव गृह्यते ।। ४०४ ॥ आधारेषु पदन्यासं कृत्वोपैति तदाश्रयम् । स सादृश्यस्य विषय इत्यन्यैरपदिश्यते ॥ ४०५॥, निमित्त प्रकृतत्वात् सदृशप्रत्ययस्य श्यामत्वाख्यमन्यत्राधारे शस्त्रीगते गुणे वर्तमानं सद् भूय आश्रयान्तरे देवदतागुणे वर्तमानं नानात्वेनेव भेदेनेव परिच्छिद्यते, तेनाश्रयान्तरेणावच्छेदात् । अभेदेनापि तु समन्वयादिवशब्दः । १. 'दो विषयः' ..पाठः. ॥ .

·वृत्तिसंमुद्देशः। १७५ अत एव भेदाभेदसमन्वितं सामान्यविशेषरूपसम्बद्धमित्यर्थः । तदेवंविधनिमित्त- माघारेषु स्वाश्रयेषु गुणेषु पदन्यास विधाय तदालम्बन सादृश्यप्रत्ययमुत्पाद्य तस्य गुणस्य य आधारो द्रव्यं तत् प्रामोति, समवेतसमवायात् तन सदृशप्रत्ययं जनयति । तथाच स गुणाश्रयः सादृश्यस्य विषय । तत्र सादृश्यनिमित्त उप- मानोपमेयभाव इत्यर्थः । इत्यञ्चेद सादृश्यं भेदाभेदसमन्वयाजातेरन्यदभेदा- त्मिकायाः। जातिश्चान्यत्र नानात्वेन न गृहाते । पित्वेस्त्येनेव । अनेन च प्रन्थेनेकीयमतेन 'यत्र किश्चित् सामान्यं कश्चिञ्च विशेष' इति भाप्यमन्यथा व्याख्यातम् । तथाहि-पूर्व यत्राधारे किञ्चित् सामान्य कश्चिच विशेषस्तत्रोप- मानोपमेये भवत इति भवितृभ्यां भावस्योपलक्षणात् तत्रोपमानोपमेयभाव इत्यर्थोऽभीष्टः । इह तु यत्र निमिरे भेदाभेदममन्विते मति सामान्यविशेषावभास- प्रत्ययो द्रव्ये भवति, तत्र निमिते सत्युपमानोपमेये वे द्रव्ये भवतः । तन्निमित्त- रूपस्य सादृश्यस्य तत्र पारम्पर्येण समवायादित्यर्थः । अत्रीपरं भाप्यं किं वक्त- व्यमेतत् । नहि । कथमनुच्यमानं गम्यते । मानं हि नामे'त्यादि । तत् मागेव सूत्रार्थापयिकत्वेनोपमानलक्षणरूपं व्याख्यातम् ॥ ४०४,४०५ ।। थतोऽनन्तरं भाप्यं-'काम तातेनैव हेतुना यस्य गवयो निर्मात गौरनिर्भात तरकर्तव्यं स्याद् गवय इव गौरिति । बाट वर्तव्यमि'त्यनेनोपमानोपमेययोरग्यपस्थाभ्युप गता । सां निदर्शनेन ग्युत्पादयितुमाह-- परापेक्षे यथा मावे कारणाख्या प्रवर्तते । तथान्याधिगमापेक्षमुपमानं प्रचक्षते ॥ ४०६॥ कार्यापेक्षं कारणत्वमित्यन्यापेक्षत्वेऽपि न कार्यकारणभावसारः। नहि यमेव प्रति कार्य तमेव प्रति कारणम् । एवमप्रसिद्धमुपमेयं प्रसिद्धमुपमानं उदपेक्षया यधपि व्यवहियते, तभापि प्रसिद्धयप्रसिद्धयो. सरामाबानोपमानोप- मेयभावविपर्यास इत्यर्थः ॥ १०६ ।। अप्रैव निदर्शनान्तरं- गुरुशिष्यपितापुत्रक्रियाकालादयो यथा । व्यवहारास्तथौपम्यमप्पपेक्षानिबन्धनम् ।। ४०७॥ न गुरुर्वन्तरापेक्षया । शिप्योऽपि न स्वशिप्यापेक्षया शिष्यः। पिता न पित्रन्तरापेक्षया । पुत्रोऽपि न भ्यपुतं प्रति पुनः । क्रिया स्वसाधनापेक्षया साध्या नहि क्रियान्तरं प्रति । साधनमपि न तु स्वसाधनापेक्षयैव । यथोकं १. 'तव्याभ्याग पाठ, - } १. ह.प.पाठ ·• १७६ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये "तन यं प्रति साध्यत्वमसिद्धा तं प्रति क्रिया । सिद्धा तु यस्मिन् साध्यत्वं न तमेव पुनः प्रति" ॥ इति ॥ प्रसिद्धपरिमाणा क्रिया परिच्छेद्यक्रियान्तरं प्रति कालः, परिच्छेदकत्वात् । न तु परिच्छेद्याया एव परिच्छेद्या । आदिग्रहणाद् विशेषणविशेष्यमावादेरापे- क्षिकस्य सङ्ग्रहः । एवं यस्य गवयः प्रसिद्धस्तस्यासावुपमानं वनेचरस्य, गौरम- सिद्ध उपमेय. । नागरकस्य तु विपर्ययः । अत एव कामिनः शृङ्गाररसपरिपोष- णपरतया नारीमुखमुत्कृष्टगुणत्वेन प्रसिद्धगिति शशियिम्यस्योपमानं भवती- स्युक्तम् ॥ ४०७ ॥ भत परमिदं भाप्यं "कि पुनरिहोदाहरणम् । शस्त्रीश्यामा । छ पुनरयं श्यामा- शाब्दी वर्तते । शल्यामित्याह । रेनेदानी देवदत्ताभिधीयते । समासेने ति। एतद् व्यायटे- श्यामत्वमुपमाने चेद् वृत्तं वृत्तौ प्रयुज्यते । उपमेयं समासेन पाह्यं तत्राभिधीयते ॥ ४०८॥ पक्षान्तरस्यापि वक्ष्यमाणत्वाचेदित्यस्य पक्षस्याभ्युपगमं घोतयति । उप- माने शस्त्र्यां यदि श्यामत्वं वृत्तौ समासे स्थितमभ्युपगम्यते, तदा वर्तिपदयो- रुपमानवृत्विात् ततो बाचं ताभ्यामनुपगृहीतमुपमेयं समासेनाभिधीयत इत्या- यातम् । तथाचान्यपदार्थप्रधानोऽयं समासस्तपुरुषोऽपि । नहि तस्योत्तरपदा- प्राधान्यनियमः, नन्समासे पक्षत्रयविचारानुपपतिप्रसङ्गात् । न चार्थादेशनं यचनानुमारि, लोकप्रसिद्धार्थस्यानुवादात् । तथाचेह समानाधिकरणसमासानुरो- धाद् वृत्तौ शस्त्रीशब्दसमानाधिकरणत्वेनापि श्यामाशब्दस्य प्रयोगे भवत्युप- मेयस्य सम्प्रत्यय इत्यन्यपदार्थप्रधानत्वेन व्यवस्था । यद्येवमनेनैव न्यायेन बहुवीहावन्यपदार्थप्राधान्यसिद्धेः किमन्यपदार्थग्रहणेन । सत्यम् । किन्तु न सर्व प्रत्याख्येयं प्रयोगानुसारेणेत्यन्तरले स्वपदार्थे सम्प्रत्ययाशापनोदाय युक्तमन्य- पदार्थग्रहणम् । तत्र शेषाधिकारविहितत्वाच चहुबाहेर्न तेनास्य बाधः । अन्यथा वहुव्रीहिसंज्ञायां गुणवचनस्य श्यामाशब्दस्य विशेषणत्वात् पूर्वनिपातः स्यात् । वलप्तव्यवस्थितविभाषाविज्ञानादपि परिहियते । म्वरस्त्वभिन्न , तत्पुरु- पेऽप्यत्रोपमानाथय एव पूर्वपदप्रकृतिस्वरो भवति । ननु च पहुवीही शस्त्री श्यामा यस्येत्ये सम्बन्थे न भवेदौपम्यमतीतिः । ननदस्ति । शस्त्री श्यामा यस्या देवदत्ताया इति सम्बन्धसामान्ये बहुव्रीहिः । सामान्यं न विशेषनिष्ठम् । कयात्र सम्बन्धविशेप इत्युपमानोपमेयभाव एव प्रतीयेतान्यस्यायोगात् । तस्माच्छेपवच- माद् बहुमौहेरयं न विषयः । अथ 'सध्यासमानाधिकरणनन्समासेषु दोप' इति ।

·वृदिसमुदेशः ।, १७७ यहा छोपवचनं प्रत्यारन्यायते, तना कथम् । तदापि 'प्राकटारात् परं कार्यमि' त्यत्र दर्शने वचनसामयीदयं तत्पुरुषो मवति । अनयकायोऽव्ययमिति परमेवे- नि नियमानुपपत्तिः । यदापि 'माक कडागढेका संज्ञेनि दर्शनं ताप्यनेन विशेपविधिनापमानानि मामान्यवचनं च विशेपमाश्रित्य प्रवृत्तेरूपमेयरक्षणान्यथा- नुपपत्त्या मादृश्यमन्ताव्योपमेयमाचष्टे, यथा शस्त्री उयामा तथा देवदचेति मस्त्रीश्यामा कथ्यते । शनी श्यामा देवदत्तति वाक्ये श्यामागदम्योपभानो- पमेयाभ्यां सम्बन्धयोग्यत्वादेकतरोपक्षयत्वे तदितरो वाक्यार्थः । समासे तु समानाधिकरणप्रस्तावादुपमान एव सामान्यवचनः सदुश्चरित इत्युपमेयः समासार्थो वर्ण्यत इति बिगेप्यवृत्तावित्याह ॥ ४०८ ॥ अतोऽनन्तरीमदं भाष्यं 'ययेवं शनायामा देवदत्त इति केन गप्न थयन' इति । एतद विवृणोति- "सावन्त एव चैत्रादौ श्यामाशब्दस्तथा भवेत् । सत्रे च प्रथमाभावान्न श्यामायुपसर्जनम् ॥ ४०९ ।। शस्त्रयां वर्तमानः श्यामाशब्दो गुणावनानामाश्रयतो लिहरचनभावात् स्त्रीवृत्तिष्टावन्त इति समासवाच्यत्वे चैत्रादेस्पगेयस्य शस्त्रीश्यामा चैत्र इति स्यात् । सामान्यवचनैरिति च तृतीयानिर्देगात् प्रथमानिर्दिष्टमित्युपसर्जनमैज्ञाभावे हस्वस्वमत्र नास्ति । उपमेयवृत्तिन्वे तु नलिई सिध्यति ।। ४०९॥ अतोऽनन्तरं भाष्यम् 'उपसर्वनम्वत्वमन भविष्यना'नि तन प्रथमानिर्देशाभार 'एकविभक्ति -१.२.४ इत्युपसनर स्गार । अन्वर्धनेन ना प्रधानत्वात् । तथा- चानन्तरं चोयभाष्य -- 'मदि तर्युपसर्जना येवन नायरानि भान्ति, तित्तिरिकल्माषी अम्भरपाललोहिनात्यनुपसर्जन लक्षण ईशारो न प्राप्नोतीति । तदेतद् व्याचप्ठे--- अथर्वफविभक्तित्वाद् गुणत्वा चोपसर्जनम् । नेत्र तित्तिरिकल्माष्यामिः स्त्रीप्रत्ययो भवेत् ।। ४१० ॥ प्रतियोगिनः पदम्य नानाविभक्तियोगेऽपि यदभिनविगक्ति तदुपसर्जन- मुकं कौशाग्व्यादि । इहापि ममासे कर्तव्यत्वेन विषयमते यत् प्रक्रियावास्यं, तत्र प्रधानमन्यपदार्थ पदं नानाक्रियादेशादनेकविभक्तीति तदपेक्षया गुणवचनं भवत्येवैकविभक्ति । प्रधागम्य नानाक्रियाशेऽपि हि न गुण' म्वरूपादपैति । तथाच 'बहुजीहावनेकवचनमुपसर्जनार्थ नवैकविमत्तित्यादिति प्रत्याच्यातम् । तत्र च प्रधानस्यान्यपदार्थस्य पदस्य नानाविभक्तित्वमाश्रित्यकविभक्ति यदि - r ·। १७८ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये पदम् । एवमिहापि भविष्यतीत्यस्त्येकविभक्तित्यादुपसर्जनत्वम् । अन्यत्र तु समा- नाधिकरणसमासेऽनिष्टमसको नास्त्युत्तरपदार्थप्रधानत्वाद्, यथायथं क्रियायोगे तत्रोत्तापरस्य नानाविभक्तित्वाद् 'उभयगतिरिह शास्त्रे सम्भवतीति वा न्याया- दन्वर्थत्वेऽप्रधानमुपसर्जनम्, अन्यपदार्थप्राधान्याच्चोत्तरपदार्थो गुणः । न चैवं लौकिकेऽर्थे समाश्रीयमाणे संज्ञाकरणमफलम् , प्रधानस्यापि कस्यचित् पूर्वनिपा- तार्थं संज्ञाविषयत्वात् । तद्यथा---पुरुषव्याघ्रः, पाचकवृन्दारिका, पूर्वकायः, अर्थ- पिप्पलीति । अत्र पूर्वपदार्थः प्रधानमिति समासशास्त्रे प्रथमानिर्देशादुपसर्जनसंज्ञा सफला । विषयभेदेन च कृत्रिमाकृत्रिमयोः शास्त्रे समाश्रयणान्नात्र लौकिकमुप- सर्जनमाश्रीयते । तथाच पूर्वनिपाताव्यवस्थाभावः, राज्ञो गोः क्षारमिति समास- शास्त्रे द्वयोः पष्ठीति प्रथमानिर्देशादुपसर्जनत्वेऽन्वर्थत्वाश्रयमेकस्यैव तम्यवस्था- नम् । एवञ्च कौशाम्ब्यादीनां समासे परार्थत्वादेवोपसर्जनावे सिद्धेऽप्येकविभक्तः कृत्रिमतासिद्धयर्थमुपसर्जनसंज्ञा अपूर्वनिपातार्थं युज्यत एव । कृत्रिमाकृत्रिमत्वे- ऽप्युपसर्जनस्य पूर्वनिपाते कृत्रिमस्यैवाश्रयणम् । उभयोः कृत्रिमरवेऽन्वर्थत्वेन व्यवस्था.। हस्वविधौ तु व्यासेायादुभयोराश्रयणम् । 'लुक् तद्धितलुकि (१-२-४९) इति स्त्रीप्रत्ययान्तस्योत्तरपदत्वेन प्रथमानिर्देशाभावेऽपि तद्धितार्थ- विशेपणत्वादन्वर्थमुपसर्जनत्वम् । तदेवमत्र श्यामादेरुपसर्जनत्वमुपपद्यत इति हस्वः सिध्यति । उपमेयस्यान्यपदार्थस्य नानाविभक्तित्वेऽप्येकविभक्तित्वं तदपे- क्षम् , उपमानस्य चोपमेयार्थत्वाद् गुणभाव इत्युपमानापेक्षमत्र श्यामादेर्गुणत्व- मिति विकल्पः समर्थनीयः । अन्यथोपमेयापेक्ष एव गुणत्वे तेनैवैकविमक्तिरिति विकल्यो नोपपयेत । एवमनेन प्रकारेण हस्वसिद्धावपि तितिरिकल्मापीत्यत्र 'अन्यतो डीप्' (४-१-४०) इति स्त्रीपत्ययोऽभिमतो न स्यात् । तथापन पूर्व स्त्रीप्रत्यये तित्तिरिणोपमानेन पुल्लिङ्गेन कल्मापीशब्दस्य सामानाधिकरण्यं न स्यादिति पूर्वमकृत्वैव स्त्रीप्रत्ययं सामानाधिकरण्यादुपमानवृत्तित्वे वर्तिपदयोः समासः क्रियते । समासवाच्या चोपमेया स्त्रीति स्त्रियामनुपसर्जनाधिकारान्डी न स्यात् । कल्मापस्योपमेये गुणत्वात् । ततश्च टावन स्त्रीप्रत्ययः प्रसज्येत एवं कुम्भकपाललोहिनीति 'वर्णादनुदात्तात् - (४-१-३९) इति डीए न स्यादित्यर्थः । एवं सत्युपसर्जनत्वेऽनिष्टमिदमभ्युपगम्योक्तम् । न त्वनोपसर्ज- । -- - २. 'योगो ना' घ, पाठ' ·वृत्तिसमुद्देशः । .१७२ नत्वं न्याय्पम् । कृत्रिमे हि सम्भवति हत्यविधी तस्यैव सम्प्रत्ययो युक्तः । 'लक् तद्वितलक (१-२-४९) इत्यत्र तु प्रकृतस्य कृत्रिमभ्यासम्भवादनुवृत्तिसामर्थ्या- लौकिकमन्वर्थमाश्रीयते । ततोऽन्यत्र लकृत्रिमाश्यणमेव युक्तम् । अन च कृत्रिमत्वं नास्ति । एकविमक्ती'ति क्षेत्र व्याल्यायते--समास इत्याधारसप्तमी न विषयसप्तमी । तेन समामाधार यदेकविभक्ति तत्रैव प्रतियोगिनो नानाविभ- क्तित्वे तदुपसर्जनसंज्ञमिति । अत्र च समामस्थाय ,प्रतियोगिनः पर्दस्य विभि- विभक्तियोगागावः ममानाधिकरणसमासो ह्ययमिति कथं भिन्नविभक्तियोगः स्यात् । अत एव भाप्यकारेगारचिरत्र सूचिता 'यदि पुनरुपमर्जनान्यप्येवञ्जा- तीयकानि भवन्तीति । नैवंविधेयूपसर्जनसंज्ञावाल्पत इत्यर्थः । तस्मादुपसर्जन- खाभावाद्रस्वत्वमत्र न स्यादिति स्थितमेतत् --- 'टावन्त एव चैत्रादौ श्यामा- शब्दस्तथा भवेदिति । यत्तु चोदितं कश्चित् . सत्यपि चोपसर्जनहस्वत्वे 'परवल्लिर -' (२-४-२६) इति शब्दार्थातिदेशात् पुनराकारपसा इति । तदनुपपन्नम् । दल युवतीत्यत्रं गन्दातिदेशे द्वितीयस्य तिशब्दस्य प्रसङ्गात् । प्रत्याख्यातं तदिति कुतः पुनराकारप्रसङ्गः ॥ ४१० ॥ अभ्युपगम्योपगर्जनयं वापस दोष उत्तः । नन समाधान किया दोपान्तर- प्रमोन निराम्रोति- सति शिष्टबलीयस्वाद बाह्ये डीपि च सत्यपि । उपमानस्वरो न स्यात् तस्मात् यन्तः समस्यते ।। ४११ ॥ कृते समासे तस्योपमेयार्थवृत्तेरनुपसजनल्यात् तस्मात् समासाद् यहि- भूतः स्त्रीप्रत्ययोऽत्र भविष्यति । तित्तिरिकल्मापकुम्भरूपाललोहितादयो हि सम- दाया एवं वर्णविशेपवाचिनो रूहाः । कल्मापाठीनामेव तु वर्णवाचित्वे प्रह- णवता पातिपदिकेन तदन्तविधेः प्रतिषेधान् ममुदायादन्न स्त्रीप्रत्ययोऽभ्युपगम्या- प्युच्यते । अत एवाह -- सन्यपि टीपि चेनि । यदानुपमर्जनादिति प्रधानेन तदन्तविध्यर्थो योगो व्याख्यातः । अत्र च नैवजातीयकान्युपमर्जनानीति मा- प्याभिप्रायाद् वर्णवाचिना प्रमानेन तदन्तविधेः समासात् त्रीप्रत्ययो जायते । एवमप्युपमानपूर्वपढप्रकृतिस्वरोऽत्रेप्टो न स्यात् । तथाहि ---- कृते समासे पूर्व- पदमहतिस्वरस्तावत्येर प्ररतने । पटना हि परिमाणार्थमित्युक्तं, न मुबन्त- तिइन्तपग्ग्रिहार्थम् । तत्र बीमत्यये प्रत्ययम्बरः मतिमिष्टत्वादुपमानपूर्वपद- प्रतिस्परं बाधेत । डीपि चायं दोपः । तत्र स्वरस्य प्रत्ययोहाउस भारात् १. 'नदि प. पाठः, ·१८० प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये डीपि त्वनुदाचत्वादुपमानस्वर एवावशिष्यत इति विशेष्य डीपित्युक्तम् । यत एवं स्वरदोषस्तस्मात् पूर्वमकृते समासे खीप्रत्यये कृते तदन्तस्य 'सामान्यवच- नस्योपमानेन समास कार्यः । तथाच सतिशिष्टत्यादुपमानस्वर एवेष्ट' सिध्यति । एतचोपमाने सामान्यवचनस्य वृतौ न लभ्यते, तित्तिरिणा पुंसा कुम्भक- पालेन नपुंसकेन च सामानाधिकरण्यात् स्त्रीप्रत्ययानुत्पतेरिति सामान्यवचनस्यो- पमाने धृत्तावयं दोपः ॥ १११॥ कि- गुणे न चोपमानस्थे सापेक्षत्वं प्रकल्पते । प्राधान्यस्य तथा न स्याबू व्याघ्रादौ लिङ्गदर्शनम् ॥ ४१२ ।। पुरुषोऽय व्याघ्र इव शूर पुरुषव्याघ्र इति 'उपमितं व्याघ्रादिभि. सामान्याप्रयोगे' (२-१.५६) इति समासे सामान्यवाचिनः शूरादेः शब्दस्य प्रयोगे तत्सापेक्षवादसामर्थ्यादेव समासो न भविष्यतीति किं सामान्याप्रयोग इति वचनेन । तत्तु ज्ञापयति- भयति प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समास इति व्यवस्थापित लिङ्गदर्शनम् । एतच गुणे सामान्यधर्मे शौर्यादौ व्याघ्राद्युपमान- गते पुरुषादे प्रधानन्य तदपेक्षत न स्याद्, उत्तरस्योपसर्जनस्य सापेक्षत्वादिति नोपपद्यते विवक्षितार्थज्ञापनम् । उपमेयवृत्तौ हि गुणम्यैतद् ज्ञापकं युज्यते, नोपमानवृतामिति । प्रदेशान्तरपालोचनयापि नोपमानस्थत्वं गुणवचनस्य युक्तम् ॥ ४१२॥ उपसर्जनले हाम्वसमर्थनमनुपपन्नमिताम पक्षं हेयतयोपराहतमाद- तस्मात् सति गुणत्वेऽपि प्राधान्यं विग्रहान्तरे । नैवञ्जातीयकं शास्त्रे सम्भवत्युपसर्जनम् ॥ ४१३ ॥ उपमानवृत्तेरुपमेयविशेषणत्वात् सत्यप्यपाधान्ये श्यामादेविग्रहान्तरे प्रा- धान्यमस्ति, यदोपमेयवृत्तिर्गुणस्तदा यद् वाक्यं तत्र । तथाहि -शस्त्रीव देव- दत्ता श्यामेत्यन्न उपमेयवृत्ते श्यामस्य प्राधान्यम् । उपमानवृत्तित्वेऽपि च समा- सेनोपमेयस्याभिधानाद् वस्तुत प्राधान्यमेव धर्मस्य, प्रक्रियाचाक्यापेक्षया तु गुणत्वम् । तथाचैवप्रकार वस्तुल प्रधान शास्त्रेऽपि नोपसर्जनमुपपद्यते । प्रकि- यागेदेऽपि हि लौफिकोऽर्थ शास्त्रेणानुविधेय । लोके च प्रधानमेवेदमित्यन्य- 'नसम' प. पाठ, 'दे दिए है, पाठ, ·- 'वृत्तिसमुद्देशः। र्यमपि गाने लोकसिद्धार्थानुवादके नास्त्युपसर्जनत्यम् । अन एव उपसर्जनान्य- प्येवजातीयकानी'ति मान्येऽरुचिः सूचित्युक्तम् ॥ ४१३ ॥ तदेवमुपमानवृत्तिच गुणवचनस्पानुपपन्नमुक्त्वातोऽनन्तरं भाष्येऽमिहि- तम् 'एवं तर्हि शान्यामेव रात्रीशळो वर्तते । देवद्वत्तायां व्यामागन्द- इत्युपमेयवृत्तित्वमान्यातम् । अन्न तु चोदितम् --~~-गवमपि गुणोऽनिर्दिष्टो भवति । यहवश्च शस्त्र्यां गुणाः सूक्ष्मा मृदुतरी नि । उपमेये सामान्यवचनस्य दृयथायथं तल्लिापरिग्रहः सिद्धः । प्रकृतं चोत्तरपदार्थप्राधान्यमेव निर्वाहित भवति । किन्तु गस्त्रीय श्यामा देबठत्तेनि दयामगुणोपलक्षितस्योपमेयस्य निर्देशा-' दुपमानगतस्य गुणस्य शम्भीगब्देन जातिविगिटार्थाभिधायिना नियतम्यासंस्प. दिौपम्यहतोपर्मस्य प्रतिनियतन्य प्रज्ञापनं न म्यादिति भाप्याः ॥ या परिहारभाष्यम् 'अनिदिदगमानम्यापि गुगस्य भवति ले सम्प्रत्यय' इति । एतद् विवृणोति उपमेयात्मनि श्यामा वर्तमानोऽभिधीयते । उपमानेष्वनिर्दिष्टः मामर्थ्यात् सम्प्रतीयते ॥ ४१४॥ सद्यपि माधारणो धर्मः श्यामादिरूपमेयस्थ- स्वशब्देन प्रत्याय्यते । सकृदमिधाब्यापाराञ्च गन्नम्य तदुपक्षयत्वमेव । तथाप्युपमाने ममानधर्म- स्यान्यम्याश्रुतेः सनिनानान् साकाङ्क्षाच श्रुतेनन योगः परिकल्प्यते, अश्रुत- परिकल्पनाया. श्रुतसम्बन्धस्य न्याय्यन्धात् ।। ४१४ ॥ और हटान्तमायं- 'नयथा--मन्त्रमुसा देवदत्तति । वहान चन्द्र गुणा । या चासी प्रियदर्शनना, गा गम्यन' इति । एतद् व्याच?-- द्रव्यमानेऽपि निर्दिष्टे चन्द्रमकोऽनुगम्यते । विशिष्ट एव चन्द्रस्थो गुणो नोपलवादयः ॥ ४१५॥ चन्द्रमुाति सामान्यधर्ममन्तरेणोपमानभूतद्रव्यमात्रीपादानेऽपि प्रसिद्धे- रुपमानतुराहादकत्यादि साधारणो धर्माऽनुमन्यते , त्यन्ये चन्द्रधर्मा उप- प्रबादयः । उपप्लव मशाग्यो मल ! आदिशन्नान् वृद्धिक्षययोगः । अन्ये तुं पृद्धिक्षययोगो नित्यपात्तगतिस्तं वोपप्लव. । मादिगमाछालान्टनबाढय इति . व्याचक्षते । इत्यत्र यत्र नामानिर्दिष्ट गुण. प्रसिद्धर समानतुर्विशिष्ट. प्रती- यने, तत्र श्रुतोऽपि सामान्यन कथं न प्रतीयेनेत्यतिमयो निदर्शने गीकृत. ॥ ४१५॥ १. 'देजा', १. 'तुम', पाठ, ३. 'नेन । ४. पाठः, । -- 1 ·१८२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये तदेवभुपमानगृत्ति मामान्यवचनमित्वयं पक्ष । एतच्चान प्रक्रियाया नानात्वं विचार्यते । परमार्थतन्तु लंकिक शखीदयामादिरसण्डः शन्दो विशिष्टोपमेयार्थवाचीलाइ-~ *भेदभावनौतच्च समासेऽप्युपवर्ण्यते । विशिष्टगुणभिन्नेऽर्थे पदमन्यत् प्रयुज्यते ॥ ४१६ ॥ उपमानवृत्तिले सामान्यवचनस्यैक याम्यम् , उपमेयत्तित्वे तु द्वितीय- मिति वाक्ये भेदस्य नानात्वम्योपमानार्थत्वमुपमेयार्थत्वमित्येवम्भूतस्यानुभवेन या- हिता यासना मंस्कारस्तया हेतुभूतया वाक्यसमानार्थत्वं वृत्तेरवसाय तत्राप्ये- नदुपमानोपमेयार्थवचनत्वं सामान्यवचनम्य कथ्यते । उपमानोपहितभेदश्यामादि- गुणविशिष्टे तूपमेये निरंग समासंपदं वाक्यादन्यदेवोधार्यते । तदन्वाल्यानो- पायारिकल्पना तु प्रक्रियानुरोधाद् यथान्यद् टोपजातं नापतति, तथा कर्त- व्येति, सम्प्रत्युपमेयवृत्ति सामान्यवचनं स्थितम् । एवं हि शस्त्रश्यिामो देवदत्त इति सिध्यति । तिचिरिकल्मापति चेष्टः स्त्रीप्रत्ययो भवति ॥ ४१६ ॥ अन्नापि पक्षे चोद्यमाप्यम् । 'एवमपि समानाधिकरणेनेति वर्तते । व्यधिकरणानां समासो न प्रामोतीति । उपमेयवृत्तित्वे श्यामागन्दस्य शस्त्री- शानेन सामानाधिकरण्याभावात् समानाधिकरणप्रकरणं नानुगृह्यतेत्यर्थः । अन परिहागेऽभिहित:- किं हि वचनान्न भवतीति । अन्यत्र कृतार्थत्वाद् दुर्बलमत्र प्रकरणमकृतार्थतया श्रुत्या याध्यत इत्याशयो भाष्यकारस्य । गनु चोपमानचित्वे सामान्यवचनम्यास्ति वचनस्यावस्मशः । तथाच प्रारणानुग्रहोऽपि कृतो भवति । नैतदस्ति । विशिष्टार्थवृत्ते. पदस्या- न्याख्याने शास्त्रप्रक्रियाभताय यः प्रभवति, अमावपोद्धारपदार्थो नाथ- गणीय. । उपमानविपये च मामान्यवचने द्वयोरपि पढयोल्पमेयं पति गुणत्वात् गांपेक्षत्वेऽगामा वृत्तिर्न म्यात् ! उपमेयवृत्तित्वे तु संनिहितोभयाधिकरण सम्बन्धी निराशाज्ञो वर्तते । तथाच मामार्थमिति व्यधिकरणयोरपि गमक- वाद् बननं विधते नृत्तिम् । अतोऽनन्तरं भाप्य ----- 'यद्यपि तायद्वचनात् मगाम' म्यात् । इह तु मलु मृगीव चपग मृगचपला । समानाधिकरण- सक्षण. घुबडायो न प्रामोति' दति ॥ . .. 'या घ, पाट ना' प..पाठ निवागनतर' दलि प्यायासम्मत: पार.

·'१८३ - दृत्तिसमुद्देशः । तदेव विगनिः यदि भिन्नाधिकरणो वचनादनुगम्यते । मृगीच चपलेत्यत्र पुंवद्भायो न सिध्यति ॥ ४१७ ॥ यदि वचनसामथ्यात् प्रामाणिकं सामानाधिकरण्यमनादृत्य ब्यधिकर- गयोरप्ययं समामोऽनुविधीयते, तदा मृगनपलेल्यत्र कर्मधारयाश्रयोऽन्यत्र समा- नाधिकरणपढे चरितार्थः पुंबद्भावो न स्यात् ।। ४१७ ॥ अत्र परिहार प्रदेशान्तरोनबाट भा येऽनुनमयागने- अस्त्रीपूर्वपदत्वात् तु पुंबद्भागो भविष्यति । यथैव मृगदुग्धादौ न चेत् रुयर्थो विवक्ष्यने ।। ४१८ ॥ जात्यन्तरनिवृत्तिपगयां चोदनायां मृगीगदी गुंबद्धावः, तन्फलं पुमर्थशब्दप्रयोगः मिद्ध इनि प्रत्याभ्यात पुंरद्धावः 'न या अत्रीपूर्वपदविव- क्षितत्वादिति । एवमिहापि मृगनपादा मृगजातीयम्य चापलस्य विवक्षित- त्वान्मृग इव चपलेत्येव विग्रह इति स्त्रीत्वाविवक्षायां सिद्धमिष्टम् । तथाहि ऋतेऽपि पुंवद्धाये शब्दात सीत्वम्यागतेरविवक्षव समर्थनीया । स हि विर- शितोऽयः, यः अन्दा गम्यते । यदा तु विशिष्टम्य स्त्रीचापलम्य वियेवोपमो- पपत्तेः स्त्रीत्वविवा, तटारम्भणीय एवात्र पुंवद्भायः । कृते च तस्मिन् वृत्तो स्त्रीत्वस्यान्न यो वक्तव्यः । अत एव न चेत् स्यर्थी विवक्ष्यत इति पाक्षि- फत्वेनायं परिहारः शद्धितः । अनेनैव चाशयेन भाष्ये नोपन्यस्तमिदम् ॥४१८५ अत एवाताऽनन्तां निदोपपक्षाश्रयेण भाष्यम् - “एवं, नदि, नस्यामाभयं वर्ततः 'इति। एतद व्याचष्टे शस्त्रीय शस्त्रीश्यामति देवदत्तैव कथ्यतें। तस्यामेवोभयं तस्मादुच्यते शास्त्रविग्रहे ॥ ४१९ ॥ रहोपमानास्त्रि सामान्यवचनस्योपमेयः समासवाच्योऽभिहितः । एक्शात्र याम्ये वर्तिपदयोरेनोपमेयवृत्तिन्यमस्तु । तथाहि उपचाराच्यम्बीर शस्त्रीति देवदत्ता कथ्यते । अतस्तम्या देवदत्तायामुपमेयभ्तायामेवोभयमुपमान- वचनं सामान्यवचनं च वर्तत इति सामानाधिकरण्यापपची पुंपनामिद्धिः । मकरणं च न याधिन भवति । टपमानसम्बन्धमतर्भाव्य च देवदतायां शस्त्री- शन्दः प्रवर्तत इत्यभेदाभ्यासाद् गम्यते । परार्थे शब्दप्रयोगो गर्भावलेवार्थों 'च्य.।६. पाठ.. १. २. 'व: सिद्ध छ, पार:

·प्रकीर्णकप्रकागसमेते वाक्यपदीये युज्यते नान्यथा । तद्यथा---सिंहो माणवक इत्यादिः । सिंहमध्यापयेति चोप- चरितेन शब्देन व्यवहारो दृश्यते । एचमिह सम्म्रीगन्नेन देवदत्व व्यवयिते । एतच तम्यामेवोभय वर्तन ति शास्त्रविग्रहे शास्त्रप्रक्रियागते वाक्ये कथ्यते । वाक्यावस्थाया हि समानाधिकरणतासमर्थनार्थमिदमभिधीयते । तत्र च शास्त्र- प्रक्रियायो रिविधनानाभूतमपोद्धारपदार्थानां ग्रहणम् । शौकिके तु पदे विशिष्टा- र्थवाचके निग्शे विभागाभावान्नाम्योपन्यासम्यावमरः । तत्र हि वर्णवत् पद- विभागम्यामल्यत्वान्न कश्चिच्छस्त्रीगन्दम्नदर्थो वा, यम्योपचरितार्थत्यं वयेते- त्यभिप्राय. ॥ ४१९॥ एर पक्ष सिद्धान्ततया भाप्यवस्थापिन तियानन्तरं भाप्यम् --- "एतचान युक्त, यत्नम्यामेवोभय वर्तेत । इत्तरथा रपेक्ष्य म्यादिति । एतद् व्याचष्टे-- पुंवदायस्य सिद्धयर्थ पक्षे स्त्रीप्रत्ययस्य च । वयेक्ष्यमनस्तसामुभयप्रतिपादनम् ।। ४२० ॥ यश श्यामाशब्द उपमेये वर्तत इति पक्षस्तदात्र पक्षे वैयधिकरण्याद् बचनमामात् गमासेऽपि पुंवद्भावस्य सिद्धयर्थमस्त्रीपूर्वपदविवक्षानियमोऽपेक्ष्यः । मृगक्षीरादिवत्र मृगचपरादी मामान्यस्यैव विवक्षा, न विशेपम्येत्येटतनुसरणी- यम् । एप विवक्षानियमोऽशब्दकोऽत्रानुस्रियमाणो गौरवं प्रतिपचावापादयतीति बहपेक्षत्वमत्र । यदा तु शम्ञ्यामुपमाने श्यामाशब्द इति पक्षस्तदात्र पक्षे शस्त्री- श्यामो देवदत्त इत्युपसर्जनबस्वत्वेन सिद्धौ तित्तिरिकरमापीत्यादावनुपसर्जनाधि- कारदिष्टम्य स्त्रीप्रत्ययस्य सिद्धयर्थं समुदाया एवैते वर्णविशेषवाचिनो नैव- झातीयक योपसर्जनमिति प्रधानेन तदन्तविधे. समासाद् बायो डीपिति वाच्यम् । तथाच स्वरे दोप इत्येतदन्न बहपेत्यन् । यत एवमनयोः पक्षयोहपेक्ष्यम् , अतस्तम्यामेवाभयस्योपमानोपमेयवचनम्य भाष्येऽभ्युपगम इत्यर्थः ।। १२० ॥ प्राक् समामादुपमेयवृते पन्नापादे बांपत्ययस्यस्य सिद्धर्यथायथमुपमेयगतलित- सिदेव प्रकारान्तरेणाप बहक्षत्वं व्यावट-- श्यामा शस्त्री यथा श्यामा शस्त्रीकल्पति चोच्यते । तापमानेतरयोः श्यामेत्येतदपेक्ष्यते ॥ ४२१ ।। श्यामा शम्री यथेत्युपमेयथा श्यामाशब्दस्य विग्रहवाक्यं प्रदर्शितम् । दयामा शनीकोत्युपमानवृत्तौ श्यामागब्दस्य विग्रहवाक्यम् । तदत्रैकनिष्ठम्य 1. d५. पाठ, ·वृत्तिसनुदेशः। १८५ गुणस्याभिधाने तदितरगतत्वेन सामर्थ्यात् फल्पनं धर्मसामान्यपयुक्तत्वादुपमानो- पमेयस्य सन्निधानादेफन श्रुतोऽपि साधारणो धर्मोऽपरवानुमीयत इति बढ- पेक्षवं केचिदाहुः । तदेतदुक्तं भाप्ये---- 'यदि तावदेवं विग्रहः क्रियते शस्त्रीव स्थामा देवदत्तेति, शस्त्र्यां श्यामेत्येतदपेक्ष्यं स्यात् । अधाप्यो "विग्रहः क्रियते, यभा शस्त्री श्यामा तद्वदियं देवदत्तेति । एवमपि देवदत्तायां श्यामेत्येतदपक्ष्य स्यादिति ॥ ४२१ ॥ ननु यिमहवाक्यं लोरिकार्यानुगुणं प्रदर्शनायामिल्गुभयत्रापि श्यामारा-दो वाक्ये प्रयोकच्य । वृसौ तु द्वितीयस्य श्यामाशन्दस्यान्तर्भूतवादप्रयो। इति कथं बहपेश्याम त्यत आह-- अथ श्यामेव शस्त्रीयं श्यामेत्येवं प्रयुज्यते । शस्त्री यथेयं श्यामेति तायदेव प्रतीयते ॥ ४२२ ।। श्यामा शस्त्री यथा तथा इयं देवदत्ता श्यामा इत्येवं द्वयोः श्यामा- शब्दयोरुपमानोपमेयगतयोः मयोगे शस्त्री यथेयं श्यामेति सकृच्छ्यामाशब्द- प्रयोगे यत्परिमाणं बस्तु तावत् तत्परिमाणमेवावगम्यते ॥ ४२२ ।। ताहि- उपलक्षणमात्रार्था गुणस्यास्स यदि श्रुतिः । पृथग् द्वयोः श्रुतोऽप्येप नेष्टस्यार्थस्य वाचकः ।। ४२३ ॥ वस्तुमात्रोपलक्षणाय गुणशब्दस्योपादानेऽमहत्प्रयोगेऽपि नेप्टस्यौपम्यस्य प्रतिपादनं स्यात् । या श्यामगुणोपलक्षिता शस्त्री, सा धर्मान्तरेणापि तथामूताया देवदत्तायाः 'परिच्छेदिकेत्यपि प्रतीतेरापम्यनिनन्धनत्वं नियोगतः श्रुतस्यासकृत्- प्रयोगेऽपि न गम्येत ॥ ४२३ ॥ अथोपमाया सम्यापारत्यमत्र श्रुतस्य, तदा- उपमेयं तु यद् वाच्यं तस्य चेत् प्रतिपादने । सच्यापारा गुणास्तत्र सर्वस्योक्तिः सकृच्छुतो ।। ४२४ ।। उपमानसम्बन्धेन परिच्छेद्यमुपमेयं यत् प्रधानं वाच्यमभिधेये, तस्य रूपविशेषप्रज्ञापने यदि च्यामृता गुणा नोपलक्षणमात्रार्थाः, तरैकगुणप्रयोगेऽपि सर्वस्योपमानस्यापि गुणप्रतिपादनं सामर्थ्यादिति द्विरभिधानं नोपयुज्यते । . ' माघ. पाठ ·१८६ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये सादृश्यावच्छेदेन हि सम्बन्धं नियन्तुं गुणस्योपादानमिति यथाविवक्षितार्थमति- पचिर्भवति । तदेवमुपमाने उपमेये वा वृत्तौ सामान्यवचनत्य इतरंगतत्वेना- पेक्षणोद् बहपेक्ष्यमिति तस्यामेवोभयं वर्तत' इत्येप एव सिद्धान्तो भाष्यकारे- णावस्थापितः ॥ ४२४ ॥ अतःपरं वाक्यकार पपा: - 'उपमानसमासे गुणवचनस्य विशेषभाववाद सामान्यवचनाप्रासद्धिरिति । तदेवद्ध्याचष्टे--- प्रकाराधारभेदेन विशेपे समयस्थितः । शब्दान्तराभिसम्बन्धे सामान्यवचनः कथम् ।। ४२५ ॥ पूर्व साधारणं भुवं धर्ममि'त्यादिना सामान्यवचनत्वे प्रतिपादितेऽप्युप- मेयगतत्वेनोपमानगतत्वेन वा गुणस्येहोक्तत्वादेकतरोपक्षये कथं साधारण्यमित्या- क्षेपोऽयमुपपद्यते । तथासाधारनिष्कर्षेण गुणमात्राभिधानेऽनियतेनाधारेणावच्छे- दाद् भवेत् सामान्यवचनत्वम् । तदा चायं गुणः स्वप्राधान्येनाभिधीयमानो नोपमायां सन्यापारः, अपितु धर्मान्तरेणोपमानिमित्तेन सम्बध्यते । यथोक्तं - 'धर्मः समान. श्यामादिरि'त्यादि । यदौपि साधारणगुणनिमित्तस्तत्त्वाध्यारोप- स्तदा सामान्यवचनस्य प्रयोग एव नास्ति । यदा पुनरभेदोपचारान्मतुलोपाद् वा द्रव्यसमानाधिकरणो गुणवचनस्तदायं समानाधिकरणः समासः । सामान्य साधारणो धर्मो गुणः, तमुक्त्वा तद्वति यो वर्तते, स सामान्यवचन इत्युक्तः । तत्र चाधारण नियतेन योगात् तद्भेदेन विशिष्ट एव गुणः संसर्गिधर्मान्तरादि- भेदाद् वा । यथोक्तं ---- 'गुणानामानयाद् भेदः स्वतो वेत्यादि । यद्यपि चैकन श्रुतोऽन्यत्र सामर्थ्यात् प्रतीयत इत्युक्तं, तथापि वचनग्रहणादिहाभिधा- व्यापारण साधारण्यं विवक्षितं, न श्रुत्यर्थाभ्याम् । श्यामाशब्दश्च गुणमात्र- स्यापि प्रतीतौ शब्दान्तरेणोपमानयाचिनोपमेयवाचिना वा योगात् तन्नियतत्वेन विशेषप्रवृत्तिरेव । ननु चासौ वाक्याथों न पदसंस्कार प्रतिबध्नाति । तदस्ति । निरस्तावयवभेदस्य वृत्तिपदस्यान्वाख्येयत्वात् पूर्वपदोस्तरपदपविभागे क्रियमाणे तदर्थानुसारेणैवापोद्धारपदार्थः प्रविभजनीयः । तत्र च विशिष्टार्थवचन एवं श्यामाशब्दः प्रविभक्तुं न्याय्य इति कथं सामान्यवचनता ॥ ४२५ ।। भन परिहार सादृश्यमानं सामान्यं द्विष्ठं कैश्चित् प्रतीयते । गुणो भेदेऽप्यभेदेन द्विवृत्ति विवक्षितः ॥ ४२६ ॥ १. '' २,'णादिति बघ. पाठ. ३. 'दा सा'. पादः ·कृतिसमुद्देशः। व्यापारो जातिभागस्य द्रव्ययो भिधित्सितः । रूपान् सामान्ययाचित्वं प्राग्या वृत्तेरुदाहृतम् ।। ४२७ ।। उभयगतं. सादृश्यमात्र सामान्यशब्देनात्र विवक्षितम् । सादृश्यं च मेदा- भेदाभ्यामेव भवति । तथाचैकगतत्वेनाप्यभिधाने तस्यान्यापेक्षवादभिधान्यापा- रादेवोभयनिष्ठतायगम्यत इत्युपपद्यते सामान्यवचनत्वम् । गुण एवान प्रकारा- धारविशिष्टोऽप्युपमायां व्यावृत्तोऽविशेषेणोपमानोपमेयगतो विवक्षितः । सामान्य- वचनशब्दस्य प्रत्याययितुमिष्ट इत्यर्थः । तथाचान्ययिना रूपेणोच्यमानो गुण, एव सादृश्यं, न ततोऽर्थान्तरम् । तदेतदुक्तं माप्ये - न चावश्यं स एव सामान्यवचनो यो बहूनां सामान्यमाह । द्वयोरपि यः सामान्यमाह, सोऽपि सामान्यवचन' इति । यत्तु वाक्यकारेणोक्त --- 'न वा श्यामत्वस्योभयत्र भावात् तवाचकत्याच शब्दस्य सामान्यवचनमसिद्धिरिति । तद् व्याचष्टे ---- व्यापारो जातिभागस्पेत्यादिना । द्रन्ययोरुपमानोपमेयलक्षणयोर्गुणजातेापारो गुणाभेद- प्रत्ययकारणद्वारेणीयम्यसम्बन्धमत्यायनं सामान्यदचनेन विवक्षितम् । यद्यपि गुण- जातिः सकलाश्रयरामवतामिनत्वानोपमायामुपयोगिनीत्युक्तं, तथापि स्वाधारगत- रस्मविशेषोपैरागादवान्तरसामान्यरूपतामापन्ना सादृश्यशब्दवाच्यौपम्योपयोगिनी पति । तथाच जात्यापादिताभेदस्य श्यामत्वगुणस्योभयत्रोपमानोपमेययोः सम- तस्याभिधायकः सामान्यवचनंगन्दः । तदाह-रूपात् सामान्यबाचित्यमिति । पमानोपमेयगतस्य गुणस्य रूपसामान्यावेशादभिन्नस्य प्रत्यायने सामान्यवचनता यामादेः शब्दस्य सिध्यतीत्यर्थः । अभेदोपचाराद् द्रव्यवृत्तिता चात्र शब्दस्यति ज्ययोरित्याह । परिहारान्तरं स्पष्टमिदं भाप्येऽभिहितम् । 'अथवा सामान्य- चिनरित्युच्यते । सर्वः शब्दोऽन्येन शब्देनाभिसम्बध्यमानो विशेषत्रचनः सं- यतेऽत एवं विज्ञास्यामः प्रागभिसम्बन्धाद् यः सामान्यवचन' इति । तदेवा- प्राग् वा वृत्तेरुदाहृतमिति । आभिमुख्येनान्योन्यरूपसम्मिश्रणेन सम्ब. यन्ते यसिन इति समासोऽभिसम्बन्धेशन्देन विवक्षितः, तत्रार्थानां निर्वि- गत्वात् । यथा 'विशेषणं विशेष्येण 'द्वितीया श्रितादिभिः समानाधिकरणेन' मर्ष नपुंसकम्' (२-२-२) इत्यादिव्यवहारो वाक्यगतभेदभावनावशादाश्री- ते, तथा सामान्यज्यवहारोऽपि । तथाहि -- वृत्तिवाक्ययोः संसृष्टासंदृष्टार्थ. 11, २. 'पावेशाद', ३. 'न इ. पाठः, ४. न सं' ५, पाठ. भेन' र पाठ --- ·१८८ प्रकोणकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये तया सत्यपि भेदे रूपसामान्यादभेदाभिधानोपपत्तेाक्यगतैर्धवृत्त्यन्वाख्यानमपो- द्धारपदार्थकल्पनयोपपद्यत एव । ततश्च समासे सामान्यस्योपमेयावरुद्धत्वेऽपि ततः पूर्व वाक्ये विच्छिन्नार्थप्रत्यायकपदप्रयोगे विशेषावरोधाभावात् सामान्य- वचनतोपपत्तिः । यद्वा सामान्यमुक्तवान् सामान्यवचन इति वाक्यावस्थापरिहाट सामान्यवचनत्वं भूतपूर्वगत्याश्रीयते । यथा शस्त्रीशब्दस्य वृत्तावुपमेयवृत्तित्वेऽपि भूतपूर्वगत्योपमानवाचित्वमिति सर्वेष्टसिद्धिः ॥ ४२६, ४२७ ॥ इदानीं 'उपमितं ध्याघ्रादिभि ' (२०१-५६) इत्यत्र भाष्यं विचार्यते । तथाहि तन्त्र सामान्यवचनस्य प्रयोगे भरशब्दस्य पुरुषोऽयं व्याघ्र इव शर इति समासो मा भूदिति सामान्यामयोग इत्युच्यते । अन । पूर्वोत्तरपदयोरुपमानोपमेयार्थभेदाद् वैयधिक करण्यादेव समासस्याप्रति । ययेवं मूलोदाहरणेऽपि पुरपन्याघ्र इति कथं सामानाधि. करण्यमित्यत आह - व्याघ्रशब्दो यदा शौर्यात् पुरुषार्थोऽवतिष्ठते । तदाधिकरणाभेदात् समासस्यास्ति सम्भवः ॥ ४२८ ॥ शौर्यादिसमानगुणान्तर्भावनेनोपमानवचना अपि व्याघ्रादयो यदा तत्त्वा- ध्यारोपादुपमेयवृत्तयो भवन्ति, तदा समानाभिधेयत्वात् समानाधिकरणाधिकार- विहिता वृत्तिरुपपद्यते, पुरुषव्याधः पुरुषसिंह इति । अत्र च सामान्यधर्मस्यान्त- र्भावादप्रयोगः।। ४२८॥ यदा तु स प्रयुज्यते, तदा~ शूरशब्दप्रयोगे तु व्याघ्रशब्दो मृगे स्थितः । भिनेऽधिकरणे वृत्तेस्तत्र नैवास्ति सम्भवः ॥ ४२९ ।। स्वशब्देनेव सामान्यधर्मस्योपमेयगतस्याभिधाने मृगजातीये स्वार्थ उपमागलक्षण एव व्याघ्रशब्दो वाचकत्वेन वर्तते, नोपमेये पुरुपे; भेदसम्बन्ध स्योदभूतस्येवादिना द्योतितत्वादभेदेगायोगात् । एवश्च भिन्नाधिकरणत्वात् प्राकर- णिकः समासो न प्रामोतीति किं प्रतिषेधेनेत्यर्थः ॥ ४२९ ॥ एतत् समर्थयते- सामानाधिकरण्येऽपि गुणभेदस्य सम्मवात् । प्रयोगः शूरशब्दस्य समासेऽप्यनुपज्यते ॥ ४३० । 1. 'न्यवकास्य, 'दिगु पाद 'लासनादु' ग. पाठ २ .

·चिसमुद्देशः । यदापि समानगुणान्तावनेन व्याघ्राब्दः पुरुपे वर्तते, तदापि शुर- शन्दस्य प्रयोगः स्यात् , समानस्य धर्मस्य नियमत्यापनाय । अन्यथा सामा- नाधिकरण्यान्यथानुपपत्त्याध्यारोपहेतुरनियतो गुणः प्रतीयेत । तथाहि गुण- भेदस्यास्ति सम्भवो व्याने, शौहिंस्रत्वबलवत्त्वादिरपि गुणः सम्भवादन्तर्भूत इत्यवधार्यते । तथाच नियमाय शूरगब्दप्रयोगेऽपि समासः स्यादित्यर्थवान् प्रतिषेधः ॥ ४३०॥ ननु मिहो ध्यान इति पूजाया, श्वा पार इति चुरगायामित्युदोप्यते । तथाच पुरुष- व्याघ्रः पुरुषारहि इति शौर्यमेर पूजार्थमन्तभूतो गुण इनि पथमनियम इग्याशङ्ख्या- पूजोपाधिश्व यो दृष्टः कुत्सनोपाधयश्च ये । तेप भिन्ननिमित्तत्वानियमार्था पुनःश्रुतिः ॥ ४३१ ।। पूजाप्रतिपादनपरतया ये गुणा उपमेयोपकारिणोऽन्तर्भाव्यन्ते उपमानेन, से बहवो व्यापादेः प्रकरणभेदगताः । ततश्च सामान्यशब्दादस्मानियमेन नाव- गम्यन्त इति पुन.श्रुति । शूरादिशब्दोऽवधारणार्थः प्रयोक्तव्य एव । तद्यथा--- अभिमनायते सुमनायते दुर्मनायते इत्यन्न सुदुरभीनां प्रत्ययार्थविशेषणपक्षे गलार्था- नामपि प्रत्ययप्रयोगाद्पसामान्यात् प्रत्ययान्तस्य मनायत इति सर्वसाधारण्याद् विशेपानमिव्यक्तौ प्रयोगस्तादयेनोपपद्यते, तथात्र । एवं पुरुषकाफ इति निन्दा- प्रतिपादनपरतयापि प्रयोगे काकगताशुचिभक्षणानवस्थायितादयो निन्दाहेतयो महव इति नियमाय पुनः श्रुतिः साधारणवचनस्येति समासप्राप्तौ युक्तः प्रति- पेषः । चन्द्रमुखादौ तु प्रसिद्धिवशात् विशिष्टधर्मप्रतिपत्तिरुक्ता । इहापि प्रक- रणादिवशाद् विशेषप्रतिपत्तावपि यदा प्रकरणाद्यभावस्तदा प्रयोगे साधारण- वचनस्य समासनिषेध उपपद्यत एव । किं वात्र सामानविकरण्यसमर्थनेन । तथाहि सामान्यप्रयोगेऽपि सापेक्षवेनासामर्थ्यात् समासाप्राप्तौ प्रधानस्य सापेक्षस्यापि भवति समास इति ज्ञापकार्थमेतदुक्तम् ॥ ४३१ ।। एपञ्च पैयधिवरण्येन समासप्राप्तावपि भर येतज्ज्ञापकमित्याह .- असम्भवेऽपि या वृत्तेः स्यादेतल्लिङ्गदर्शनम् । अच्वेरिति यथा लिङ्गमभावेऽपि भृशादिषु || ४३२ ॥ + १. 'नाव', २. 'यर ३. "पि स . पाठ. .

·तद्यथा प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीय वैयधिकरण्यादसम्भवेऽप्राप्तौ वृत्तेः समासस्य तत्सम्भावनया यदेतत् सामा- न्याप्रयोग इति वचनं, तत् सुतरामेव लिङ्गदर्शनं ज्ञापकं भवेत् । न केवलं सापेक्षत्वादसामर्थ्य, यावद् वैयधिकरण्यादपि । प्रधानस्य च स्वातन्त्र्यादनेकवि- शेषणयोगोपपत्तिायसिद्धा । गुणो ोफेन वशीकृतो नान्येन सम्बध्येत । गुण- त्वमेव हि तदा जह्यात् । प्रधानस्य युगपदनेकेनोपकारिणा सम्बन्धो भूपणमेव, प्राधान्यस्य परिपोषणादिति न्यायसिद्धेऽर्थे लिङ्गदर्शनमिदम् । दृष्टं चासम्भवेऽपि सम्भावनामात्रेणोपादीयमानं लिङ्गम् । - 'भृशादिभ्यो भुव्यच्चे (३-१-१२) इत्यत्र भवत्यर्थे क्यडो विधाने, तत्रैव भवतियोगे चिप्रत्ययस्या पीति च्वावुत्पन्ने तेनैव भक्त्यर्थस्योक्तत्वात् तदन्तेभ्यो भृशादिभ्यः क्यडोड- नुत्पत्तौ सिद्धायामपि प्राप्ति सम्भाव्याच्येरिति प्रतिषेधः क्रियमाणो लिङ्गं यत्रार्थे च्चिस्तत्रैव मयडित्यस्यार्थभ्येत्यभूततद्भावे ययड् सिद्धो भवति, अभृशो भूशो भवति भृशायत इति । एवमिहापि चैयधिकरण्यादेव समासाप्राप्तौ प्राप्तिसम्भा- क्नया सामान्याप्रयोग इति प्रतिषेध. प्रधानस्य सापेक्षस्यापि भवति समास इत्य- स्यार्थस्य लिङ्गं जायते । तेन राजपुरुप गोमन इत्यादि सिद्धम् । उपमेयगतत्वे चात्र सामान्यवचनस्य प्रधानगामिता भवति नान्यथेति प्रागेव निर्णीतम् ॥ ४३२॥ इदानीमुपमाननसलेनेदमपरं विचार्थत इलाह यत्यन्तावयचे वाक्ये यदौपम्यं प्रतीयते । तत्प्रत्ययविधौ सूने निर्देशोऽयं विचार्यते ॥ ४३३ ।। घालणवदधीते, क्षत्रियवद् युध्यते, वैश्यवदार्जयतीति चत्यन्तपदैक- देशक यद् वाक्यं, तत्रोपमानोपमेयभावलक्षणः सम्बन्धोऽवधार्यते । तथाह्यध्यय. मादिकियालक्षणोऽत्र समानो धर्म उपमेयगतत्वेन श्रूयते । अर्थादुपमानगतत्वेन प्रतिपत्तिरिति भवत्यौपम्यस्यायगमः । तस्यौपम्यस्य प्रतिपादको योऽत्र प्रत्ययो वतिः तद्विधायके सूत्रे 'तेन तुल्यं क्रिया चेद् वति '(५-१-११५) इत्यत्र योऽयं निर्देशः, स परीक्ष्यते । तथाहि --प्रकृत्यर्थत्वेन वात्र क्रिया निर्दिश्येत, प्रत्य- यार्थत्वेन वा । यद्यपि प्रकृत्यर्थत्वेन व्याप्रियमाणां किया प्रत्ययार्थत्वेन प्रत्येया, प्रत्ययार्थत्वेन चोपादीयमाना प्रकृत्यर्थत्वेन प्रत्येया, धर्मसाधारण्यप्रयुक्तत्वादुपमानो- पमेयभावस्येति फलाभेदः, तथापि का सम्बन्धी क्रियायां न्याय्यो, लक्ष्य- व्यवस्था च कथं न भिद्यत इत्यस्ति विचारम्य प्रयोजनम् ॥ ४३३ ।। 1. 'न्यप, २. 'ते। वह.पाठ. ३. 'पा प्र' प. पाठा.

·- वृत्तिसमुदेशः ।। तने भाष्यम् - 'इदमयुर वर्तते । बिमास्तम् । पर नीयाममर्थ किया पेन् मा भवतीत्युच्यते । क्यं च तृतीयासमर्थ नाम प्रिया स्यादिति । नत्र कोऽभिप्रायी भाष्यकारस्म । येन तृतीयासमर्थ क्रियेति प्रत्यतिषणपक्षमभ्युपगम्याक्षिपतीत्यत्त क्रियेत्युपाधिः प्राथम्यात् प्रकृत्यर्थस्य यद्यपि । न प्रातिपदिकं तत्र क्रियावान्युपपयते ॥ ४३४ ॥ तेनेति समविभक्तिरर्थविशेपनिम्न्धना | तभायुपमेयापेक्षया तदुप- फारायोपसर्जनीभूतः परिगृहीतव्यतिरेकः प्रकृत्यर्थ उपमानलमणः प्रत्ययार्थत्वेन समन्वययोम्योऽनया व्यतिरेकविभकन्या प्राप्यत इति समर्थविमक्तिरियमुच्यते । सामध्य च प्रत्यर्थस्य प्रत्ययार्थनेति प्रकृतेरियं विभक्तिः । तुल्यमिति प्रत्ययार्थः । प्रत्ययसनिधी तस्यानविगतस्यावसायात् तत्र क्रियेति विशेषणमुपादीयमानं सनिहितत्वात् प्रकृत्यर्थेन वा सम्बध्येत प्रत्ययार्थेन वा श्रुतिलिझवाक्यरकरण- स्थानसमात्याभिश्च पदार्थानां गुणविनियोगादिर स्थानानियमः । तथाहि प्रथमस्थानपतितं तेनेत्येतदिति तस्यैव क्रमन्यतिकमे प्रयोजनाभावाद् युक्तं क्रियेति विशेषणम् । तद्यथा- 'सास्य देवता' (४-२-२४) इति सेत्यस्योपाधिदेवता । तेन रक्तं रागाद्' (१-२-१) इति च तेनेत्यस्य रागा- दिति विशेषणम् । पञ्चमीनिर्देशादेव प्रकृत्यर्थविशेषणतात्र, न स्थानुबलात् । तदेवं यद्यपि तृतीयासमर्थ क्रियेति न केनचिदत्र प्रथममुक्तं, तथापि न्याय- पलात् नियेत्युपाधिः प्राथम्यात् प्रकृत्यर्थस्येति युक्तं यत् तृतीयासमर्थ क्रिया चेत् सा भवतीत्युच्यते' इति भाप्यम् । न्यायायातोऽयमोऽवश्याभ्युपगमनीय इत्युक्तकल्पत्वादुच्यत इति भाप्ये व्यपदिष्टः । तत्र तृतीया सत्त्वयाचिनः प्राति- पदिकाद् विधीयते । न च तत् क्रियावाचे, साध्यमानरूपायाः क्रियायास्तिक न्कगोचरलादिति कथं तृतीमासमर्थस्य क्रियेत्यनेन विशेषणम् , असम्भवादित्या- क्षेपः ॥ ४३४॥ विशेषणसामान् कियावाचि तहिं तृतीयासमधं भत्रि यतीत्याह- सचत्तस्य शेपे या तृतीयासाघनेऽपि वा। तिहमसत्यवाचित्वादुमयं तन्न विद्यते ॥ ४३५ ॥ 1. 'ति विमस्तिसमविध् पाठः, २. 'न' घ. पाठ ३, 'स्य प्रहवे. रन', पावः ५. 'पसाय, पाठः, ४. 'पिता' ,पाठः ·सम्बन्थः । तद्यथा--अध्ययनेन वसति। दना जड़ा। तपसा कृशः। १९२ प्रकर्गिकपाशसमेते वाक्यपदीये सत्त्वं सीदन्त्यस्मिन् जातिगुणक्रिया इति इदं तदिति व्यपदेशयोग्य द्रव्यमुच्यते । तत्र वृत्तस्य प्रातिपदिकस्य तृतीयया योगः । तथाहि प्रातिपदिकार्थः परोपकाराधानयोग्यत्वात् तदुपकारोपजनितव्यतिरेकस्तद्वाचिकां विभक्तिमाश्रयते। स च व्यतिरेकः क्रियाकारकसम्बन्धनिमित्तः कश्चिच्छेष- न कुलमिति हेतुहेतुमद्भावोऽयं शेपसम्बन्धः । कश्चित् पुनः क्रियाकारक- सम्बन्ध एव व्यतिरेकः, तत्रापि तृतीया । तद्यथा-दानेण लुनाति । परशुना छिनतीत्यादि। तदेतद् द्वयमपि तृतीयानिमित्तं क्रियावाचिनां तिडामसम्भवि । आख्यातस्य क्रियावाचिता । क्रिया च साधनव्यापारस्वभावा प्रस्तावयवा साध्या सिद्धस्वमावद्रव्यविलक्षणेति साध्योपयोगिनीना शक्तीनामनामयः । सिद्ध- स्वभावानां चार्थानामन्योन्योपकारे साधनशक्तिप्रभावितः शेषसम्बन्थो न तु साध्यस्वरूपायाः क्रियाया इति नास्ति क्रियावाचिन आख्यातात् तृतीया । क्रियाकाचिनस्तृतीयासमर्थताविरोधप्रतिपादनतात्पर्याचाप्रातिपदिकत्वं तिङन्तस्या- सुपात्तम् , अर्थविरोधादेव तृतीयानुपपत्ते. सिद्धत्वात् । यद्यपि च तुल्यार्थे तिविधानात् तन्निमित्ता शेषविषयैवेह तृतीया सम्भाव्यते, तथापि सर्वथासम्भव- माख्यातुं साधनेऽपि तृतीयोपन्यस्ता । ननु च 'करणे च स्तोफाल्पकृच्छ्रकतिपय- स्यासत्त्ववचनस्ये' (२-३-३३) त्यसत्त्वभूतार्थाभिधायिनोऽपि करणभाव उकः ।, सर्वथासत्त्वभूतत्वे किया प्रति साधनत्यायोगात् करणभावोऽघटमान. स्यादिति धर्ममात्रवचनोऽत्र विवक्षित । धर्ममात्रस्य हि द्रव्यायमाणस्य स्वेनात्मना सिद्ध- त्वात् करणभावोपपत्तिः । क्रिया तु साध्यत्वेनालव्धस्वभावा सर्वथा नान्यत्रोप- काराय प्रभवति ।। ४३५॥ पाकादयस्तर्हि क्रियावचनास्तुतीयारामर्था भविष्यन्तीत्यत आह--- पाकादयस्तृतीयान्ताः सवधर्मसमन्वयात् । न क्रियेत्यपदिश्यन्ते कृत्योर्थप्रत्यय यथा ॥ ४३६॥' धात्वर्थसिद्धतायां पत्रादीनां विधानाद् द्रव्यधर्मेण सिद्धत्वेन योगाल तदन्ताः क्रियाभिधायिन इत्याख्यायन्ते । अत एवैपामक्रियावचनत्यालिसङ्ख्या- समन्वयोपपत्तो कदाभिहितो भावो द्रव्यवदित्युच्यते। सिद्धता च क्रियाधों १. 'थेऽपि हेनुत' घ. पाठ.. २. 'यो प. पाठः, ·त्तिसमुद्देशः। न द्रव्यं भवतीति द्रव्यवदिति वतिनिर्देशः । उपरांइतसाधनव्यापारत्वात् सिद्धा- वस्था साध्यत्वाभावान्न क्रिया, अपितु भूतपूर्वया क्रियया व्यपदिश्यते तद्धर्म इति । न तु सिद्धतायामेव साध्यतारित विरोधाद् योगपद्यासम्भवात् । एवञ्च कृत्वा पनाद्यन्तप्रयोगे क्रियाभ्यावृत्तिगणने वाच्ये ये प्रत्ययास्ते न भवन्ति । पञ्चकूला पाको, द्विः पाक इति । अतश्चाभ्यावृत्तिग्रहणं पञ्च पाका इत्येतद्यार- च्छेदार्थम् । अन्यथा धर्मर्मिणोरभेदपतिपत्त्या स्यादत्र क्रियागणनात् प्राप्तिः । साध्यस्य त्वर्थस्याभ्यावृत्त्या पुनः पुनः प्रवृत्तिरूपया योगः । गदि च पनादि- वाच्यः साध्यः स्यात् , सोऽप्यन्यावृत्तिविषयः प्रत्ययैर्युज्येत । न च युज्यते । तस्मादत्र कृत्योर्थपत्ययविषये तदनुत्पत्त्यैव यथा पाकादैयो न क्रियावचना इति निश्चीयन्ते, तथा सर्वत्रैपां क्रियाभिधायिताभावो न्यायसिद्ध इत्यर्थः ॥ ४३६॥ एवं तदि तुमुनः खायें विधानान् क्रियावाचि तदन्तं प्रातिपदिकमस्ति । तथाच पत्तो गन्तुमिति कृत्वार्थमाययोगस्तुमुनन्तस्य । ये च नुगुन विधीयन्ते क्त्वाममृतयः तेऽपि साध्यार्थवाचिनो युज्यन्ते च वृखोथर्मुिक्तस्याशङ्कयाह-- ये चाव्याः कृतः केचित् क्रियाधर्मसमन्विताः । तेपामसत्त्वयाचित्वं तिहन्तैर्न विशिष्यते ॥ ४३७ ॥ यान्येतान्यव्ययानि कृदन्तानि, तेषां भाव्यमानरूपोऽर्थो वाच्य इत्याख्या- ततुल्यास्ते तद्वदेव तृतीयया न युज्यन्त इत्यर्थः । प्रातिपदिकार्थमात्रे तु प्रथ- मात्र न विरुध्यते ॥ ४३७ ॥ वृत्यादिनाच्या तर्हि किया खेन रूपेण सती रियान्तरसाधनं स्यादिति युज्यते तृती- ययत्यत आइ- कृत्वसुज्विपया यापि शयितव्यादिपु क्रिया। उपमानोपमेयत्वं तत्रात्यन्तमसम्भवि ।। ४३८ ।। पञ्चकृत्यः शयितव्यमिति कृत्वोर्थप्रत्ययदर्शनाद् यद्यपि शयितव्यादयः साध्यस्वभावक्रियावचनास्तथाप्यत्र विषये उपमानोपमेयभावासम्भवानते क्रिया- वाचिनम्तृतीयान्ताः प्रकृतित्वेनानाभीष्टा इत्यर्थः । ननु च धातुनेर साध्या क्रियोपाचेति शयितव्यादौ कान्या व्यतिरिक्ता क्रिया प्रत्ययार्थः स्यात् । न चैते प्रत्ययाः स्वार्थिकाः । 'तयोरेव कृत्यकखलाः (३-४-७०) इति मावकर्मणो- २. 'तीच्या स्या'..पाठ. 'याभिधायिनोन' ४. 'यक'. पाठ. 1. 'याभावात. पाठः. ३. घ. पाठ ·, प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये विधानात् । अत्र प्रतिपाद्यते इह धातुः कृद्विपयां साधनमवच्छिन्दन्ती क्रियामवस्यान्तरपरिदृष्टेन भाव्यत्वेनोपलक्षितामाह , 'न वर्तमानेन भाव्यत्येनो- पलक्षिताम् । ततश्च प्रत्ययोपात्तसन्यापारसायनसम्बन्धादभित्र्यज्यते भाव्यता वर्तमानक्रियायाः । तद्यथा---पपति देवदत्त इत्यत्र लकारवाच्यकर्तृसम्बन्धाद् धात्वर्थों भाव्यता भजते, एवं पाचक इत्यादौ । इत्थंचास्यते देवदत्सेनेत्यत्रापि सकारवाच्यभावनासम्बन्धाद् धात्वर्थो भान्यतामनुभवतीति व्यतिरिक्तो भावो लकारवाच्यः स एव कृत्यादिप्वनुवर्तते । कृत्वा गायतव्यमित्यादावपि भावे प्रत्ययविधिरिति बाहोऽयं प्रत्ययवाच्यो भावः ॥ ४३८ ॥ कथमन्त्रात्यन्तमुपमानोपमेयभावासम्भव इत्याह- न केवलौ द्रव्यगुणौ तद्वान् वाप्युपमीयते । शयितव्यादिभिस्तेषु नोपमार्थोऽस्ति कश्चन ॥ ४३९ ।। शयितव्यादिवाच्यया क्रियया द्रव्यं वोपीयेत, गुणो वा शुद्धः , तद्वान दन्यवान् गुणी चेति पक्षभेदाः । तत्र स्वेनात्मना सिद्धत्यान्न द्रव्यगुपमेयं, नहि शयितव्येन तुल्यो देवदत्त इति क्रियाद्रव्ययोः कश्चिदन्वयी धर्मः सादृश्यनिमि- तमस्ति । नापि शयितव्येन तुल्यं देवदत्तस्य स्वमिति द्रव्यवतः कश्चिदुपमार्थः । नापि शयितव्येन तुल्यः स्थूलः, शयितव्येन तुल्यं स्थौल्यमिति गुणगुणिमो- रौपम्यं विद्यते, क्रियया सादृश्यहेतुधर्माभावात् प्रसिद्धगुणक्रियाहेतुको खुपमानोपमेयभावश्चन्द्रमुखादी दृष्टः । नचेह तथा प्रसिद्धिः ॥ ४३९ ॥ तत्रैतन् स्यात् -सन्नपि नियाद्रव्यगुणादे समानो धर्मोऽत्र न प्रयुज्यत इति सदृशध- र्गान्तराभिधायिन शब्दत्याप्रयोगादुपमानोपमेयभावानवगम इति । नैतद् युक्तमित्याह - उपमानोपमेयत्वे द्रव्ये चानुक्तधर्मिणि ।

·वृत्तिसमुद्देश । एत तर्हि कियाया प्रयागत कियावानुपनायत इत्यरा आह- होतच्याशी होतेत्सवाप्यों न विद्यते । विरोधाद कियया तस्मात् क्रियापान नोपमीयते ॥ ४४१ ।। शयितव्येन तुल्य शायको, होतयेन तुल्यो होतेति कृत्यान्तेन निया- वचनेन स्वाश्रय क्रियावानुपमेयो न युज्यते। क्रिया हि साध्यस्वभावा सिद्ध- स्वभावेन सह विरुद्धत्वान्न सम्बन्धक्षमा { साध्यत्वेन नाप्राप्तम्वरूपा क्यिा पर कथ प्रज्ञापयेत् समानगुणयोगाच्चोपग्यम् । अत्यन्तमेदश्च कियाइन्ययोरित्यत्राप्यर्थ उपमाया प्रयोनन नाम्ति ॥४४१॥ एवं तर्हि रामानवान् किययोरव याथादुपमानोपमेयभार भववित्याश. म्याद क्रिया समानजातीया सद्भारान्नोपमीयते । जातिभेदेऽपि पाक्न भिन्नाः पारादयः क्रियाः ॥ ४४२ ।। तुल्यजातीया क्रियान्तरस्योपमान मिन्नजातीया वा । पूर्वत्र पथे सदायादेकात्म्यानोपमेयों किया । तथाहि --शयितव्येन तुल्य शयित व्यमध्येतव्येन तुल्यमध्येतव्यमित्यत्यन्ताभेदे गौरिव गरितिवन्नोपमार्थ कश्चित् । तथाच माप्यार 'यदि यदेवोपमान तदेवोपमेय, क इहोपमार्थो गौरिव गरिति । मिना अपि मा एक्नात्यागेना धार्यमाणा नोपमान' भेदाश्रय- त्यात् तस्येत्याशय । द्वितीये तु पोऽत्यन्तगेदानोपगार्थो, नहि भवति वक्तव्येन तुम्य पठितव्यमिति । जातिभेदादेव ज्ञात हि भेटे मिना इति पुनर्वचनमुप मानहेतो समानधर्मम्यासम्भवसूलनार्थम् । भिननातीये हि समानसर्गाभावानो पमार्थ । तथाच भाष्यम् • 'अथान्यदुपमानमन्यदुपगेयम् । क इहाप मार्गो गारिकाच' इति । एव न फेनचित् प्रसारणोपमानोपमेयत्यमत्रत्यत्यन्ता- सम्भवीत्युक्तम् । 'गुणलेशेनापि यदपि साम्य, तदपीह न सम्भवतीत्यत्यन्त मह नाचष्टे । नापि भिननातीयत्वेऽपि नियया द्रव्यगुणादीना रात्वजेयत्लादिगिधर्म साहश्यमाश्रित्योपमा कल्पत इति धान्य, सत्यादिधर्माणा सर्थिमाधारण्यान्न निमित्तत्वमुपमायामत्र प्रत्यय सम्भवतीति पूर्वपक्षमाप्य न्यायातम् ।। १४२ ।। १ ·-- प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये विधानात् । अत्र पतिपाद्यते- इह धातुः कृद्विपयां साधनमवच्छिन्दन्ती क्रियामवस्थान्तरपरिदृष्टेन भाव्यत्वेनोपलक्षितामाह , 'न वर्तमानेन भाव्यत्वेनो- पलक्षिताम् । ततब्य प्रत्ययोपात्तसव्यापारसाधनसम्बन्धादभिव्यज्यते भाव्यता वर्तमानक्रियायाः । तद्यथा---पचति देवदरा इत्यत्र लकारवाच्यकर्तृसम्बन्धाद् धात्वर्थो भान्यतां भजते, एवं पाचक इत्यादौ । इत्यंचास्यते देवदत्तनेत्यत्रापि लकारवाच्यभावनासम्बन्धाद् धात्वर्थो भाव्यतामनुभवतीति व्यतिरित्तो भावो लकारवाच्यः स एव कृत्यादिष्वनुवर्तते । कृत्वा शयितव्यमित्यादावपि भावे प्रत्ययविधिरिति बाह्योऽयं प्रत्ययवाच्यो भावः ॥ ४३८ ॥ फथमन्नारयन्तमुपमानोपमेयभावासम्भव इत्याह- न केवलौ द्रव्यगुणौ तद्वान् वाप्युपमीयते । शयितव्यादिभिस्तेषु नोपमार्थोऽस्ति कश्चन ।। ४३९ ।। शयितव्यादिवाच्यया क्रियया द्रव्यं वोपर्मायेत, गुणो वा शुद्धः , तद्वान् दन्यवान् गुणी वेति पक्षभेदाः । तत्र स्वेनात्मना सिद्धत्वान्न द्रव्यमुपमेयं, नहि शयितव्येन तुल्यो देवदत्त इति क्रियाद्रव्ययोः कश्चिदन्वयी धर्मः सादृश्यनिमि- त्तमस्ति । नापि 'शयितव्येन तुल्यं देवदत्तस्य स्वमिति द्रव्यवतः कश्चिदुपमार्थः । गापि शयितव्येन तुल्य. स्थूल., शयितव्येन तुल्यं स्थौल्यमिति गुणगुणिनो- रौपम्यं विद्यते, क्रियया सादृश्यहेतुधर्माभावात् प्रसिद्धगुणक्रियाहेतुको छुपमानोपमेयभावश्चन्दमुखादौ दृष्टः । नचेह तथा प्रसिद्धिः ॥ ४३९ ॥ तत्रैतत् स्यात् -सनपि मियादव्यगुणादे समानो धर्मोऽत्र न प्रयुज्यत इति सदृशध- मन्तिराभिधायिन शब्दस्याप्रयोगादुपमानौपगेयभावानदगम इति । नैतद् युस्तमित्याह - उपमानोपमेयत्वे द्रव्ये चानुक्तधर्मिणि । निमित्तत्वेन गम्पन्न रुढयोगाः क्रियागुणाः ॥ ४० ॥ अनभिहितेऽपि सदृशे धर्मे प्रसिद्धियशादुपमानोपमेयमावनिमित्तत्वेन गुणक्रियानिरूढसम्बन्धाः पदार्थकदेशभावापन्ना इवाचिनाभाविनः प्रतीयन्त एवेति न ते नियमेन श्रुतिमपेक्षन्ते । तथाहि . चन्द्रवन्मुखमस्या इत्युक्त प्रिय- दर्शनत्वं कान्तिमत्त्व चाश्रुतमपि प्रतीयत इत्युक्तमेव । ऐवमिहापि शयितव्येन तुल्य इत्युक्ते प्रतीयेत कश्चिद्धर्मों यापमा युज्येत ॥ ४४०॥ १. 'मी'. पा. २. 'हयमस्येति' घ. पाठ. ३ 'क्रियया'प,पाठ.. ४. 'प्रमेचा इ. पाठ.. ५. 'पूर्वमि' पाहा ·, वृत्तिसमुद्देशः। १९५ ए सहि क्रियाया प्रथामन कियावानुपमायत इत्यत आह-- होतव्यसदृशो होतेत्यत्राप्यों न विद्यते । 'विरोधात् क्रियया तस्मात् क्रियाान् नोपनीयते ॥ ४४१ ।। शयितव्येन तुल्मः शायको, होतत्र्येन तुल्यो होतेति कृत्यान्तेन क्रिया- वचनेन स्वाश्मयः क्रियावानुममेयो न युज्यते । किया हिं साध्यत्वमाया सिद्ध- स्वभावेन सह विरद्धत्वान्न सम्बन्धसमा । माध्यन्येन , चामाप्तस्वरूपा किया परं कथं प्रज्ञापयेत् समानगुणयोगायोपग्यम् । अत्यन्तमेदश्च कियाद्रव्ययोरित्यत्राप्यर्थ उपमार्या प्रयोजन गान्ति ॥ ४४१ ॥ एवं तदि गमान पार किश्योरेय रापमानीयमेयभावो भालियांश. क्रिया समानजातीया तद्भागानोपमीयते । जातिभेदेऽपि पाकेन भिन्नाः पारादयः क्रिपाः ॥ ४४२ ॥ तुल्यजातीया क्रियान्तरस्योपमानं म्याद्, मिननातीया था । पूर्वत्र पक्षे तदाबांदकात्म्यालोयमेयो: नियोः । तथाहि शयितव्येन तुल्य शयित- व्यमध्येतव्येन तुन्यमध्येतव्यमित्यत्यन्ताभेदे गौरिय गोरितिवन्नोपमार्थः कश्चित् । तयाच गाप्यकार: 'यदि यदेवोपमानं तदेवोपमेयं, कटहोपमाय? गौरिव गौरिति । भिना अपि ही एकमात्यावेगेनाववार्यमाणा नोपमान' भेदाश्रय त्वात् तस्येत्याशयः। द्वितीये तु पक्षेऽत्यन्तभेदान्नोपमार्यो, नहिं भाति वक्तव्येन तुल्यं पठिनन्यमिति । जातिभेदादेव जाते हि भने भिन्ना इति पुनर्वचनमुप- मानहेतोः समानधर्मम्यासम्भवसूचनार्थम् । भिन्नजातीये हि समानधर्माभावान्नो- पमार्थ · । तथाच भाप्यम् 'अथान्यदुपमानमन्यदुपर्मयम् । क दहाप- गार्थों गारिवाच' इति । एवं न फेनचित् प्रकारणापमानोपमेयत्वमत्यत्यन्ता- सम्भवीत्युक्तम् । गुणलेगेनापि यदपि सान्यं, तदपीह न सम्मवतीत्यत्यन्तग्रह- णेनाच । नापि भिन्नजातीयन्त्रेऽपि निन्यया छत्र्यगुणादीनां रात्वज्ञेयत्यादिभिधर्मः सादृश्यमाश्रित्योपमा फल्पन इति वान्यं, सत्त्वाविधर्माणां सर्वार्थमाधारण्यात निमित्तामुपमायागत्र प्रत्यये सम्भवतीति पूर्वपक्षमाप्यं व्याग्यातम् !! ४४२ ।। 1. 'नु' इ, पाठ.... 'या' इ. पाठ.

·१९६ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये अप्रैदानी शयितव्यादिगताना सजातीयाना क्रियाणामुपमानोपमेयभावनिमित्तभूतं भेदमुपपादयितुमाह आधारभेदाद् भिन्नायामुपमानस्य सम्भवः । अध्येतव्येन विप्राणां तुल्यमध्ययनं विशाम् ॥ ४४३ ॥ तुल्यजातीयायाः क्रियाया आश्रयभूतद्रव्यमेदाद् विशेषजात्यनुगमाच साम्ये भेदाभेदप्रयुक्तस्योपमानत्वस्यास्ति सम्भवः । तथाहि ब्राह्मणानामध्येतव्येन सदृशमिदं क्षत्रियादीनामध्ययनं, राज्ञः शयितव्येन तुल्यं देवदत्तस्य शयितन्य- मिति प्रयोगो दृष्टः ।। ४४३ ॥ ननु चात्र कियावचन शब्दो भेदप्रतिपत्तये अधिकरणमपेक्षमाणः सापेक्षवादसमर्थो भवनानुभवति तदितवृत्तिमिरयाशङ्कयाह- अर्थात् प्रकरणाद् वापि यत्रापेक्ष्यं प्रतीयते | सामर्थ्यादनपेक्षस्य तस्य वृत्तिः प्रसज्यते ॥ ४४४ ।। यस्मिन् विपये सामर्थ्यात् कुतश्चित् प्रस्तावाद् वा यदापेक्षणीय आधा- रो नि तो भवति, तदाध्येतव्यादेरेव शब्दादाश्रयविशेषावच्छेदस्यावगमात् तद्वाचकंपदप्रयोगमन्तरेणानपेक्षोऽसावनुभवेत् सामर्थ्य निबन्धनां वृत्तिम् । बामणा- ध्येतव्येन तुल्यं क्षत्रियाध्येतव्यं, राज्ञः शयितव्येन तुल्यं देवदत्तशयितव्यमि- त्यत्र च समासे कृते भेदाभावादेकार्थीभावे सति सापेक्षत्वाभावः । तथा स्थात- व्येन तुल्य गमनं मन्दत्वात्, नृत्तेन तुल्यं गमनं बहुविकारत्वादिति भिन्नजाती- यानामपि क्रियाणामस्त्येवोपमानोपमेयभावः । कृदभिहितस्य च भावस्य न केवलं द्रव्यवद्भावः, क्रियावद्भावोऽपि दृश्यते । तथाहि-भोक्तुं पाको, बोर्बु पाठः, कारकस्य गतिरिति क्रियायामुपपदभूताया विधीयमानौ तुमुन्ण्वुलौ दृश्येते घना- धन्तेप्वप्युपपदेष्विति तेषां क्रियाधर्मत्वनिश्चयः ॥ ४४४ ॥ ननु चान्न धातुभागवाच्यक्रियाश्रयेण तुमुन्ण्वुलौ भविष्यतः । नैतदस्ति । प्रत्ययवाच्यायाः क्रियागताया निवृत्तरेव सुतरां भोजनाद्यर्थत्वात् । यद्येवं क्रिया- शब्देनोपपदस्य निर्देशे कथं सिद्धरूपता, तद्धर्मोऽप्युपपदत्वेन गृह्यते । धर्मर्मि-. जारभदायण क्रियाशब्देन धर्मस्यापि प्रत्यायनमविरुद्धमित्यदोषः । एवं तर्हि कृत्योर्थप्रत्यया अपि कथं न भवन्ति घाघन्तपयोगात् । उच्यते । अभ्यावृत्ति- ग्रहणात् तत्र क्रिया कर्तव्यतात्मकेन स्वेनैव रूपेणोपयुज्यते, न सिद्धतया, निवृत्त १. 'ब्दार्थ' घ. पाठ.

·पृत्तिसमुद्देशः। १९७ म्यानियतया पुनः प्रवृत्त्ययोगात् । ततश्चाख्यातप्रयोगमन्तरेण तत्र रियायाः कर्तव्यतानवगमादम्यावृत्त्यमावात् प्रत्ययाभावः । आख्यातपयोगे तु वाक्यपरि- समाप्तिस्तत्राख्यातस्य साध्यस्वभावकियाभिधायित्वादिति तदाश्रयः कृत्योर्थप्र- त्ययो भवति पञ्चात्यः पाको वर्तत इति । ननु च धर्मधर्मिणोरभेदाथयेण भोक्तुं पाक इति क्रियोपपदनिमित्तः प्रत्ययो भस्तु , निवृत्तभोजनार्थत्वोपपत्तेः । तथाच समन्वयः पदाचाम् । ओदनस्य पाक इत्यादौ तु कथं कर्मणा समन्वयः, प्रत्ययार्थत्वेन प्रधानभूतम्य सिद्धतास्न्यस्य साधनसंवन्धानुपपत्तेः । साध्यस्यैव हि कारकैयोगः। सत्यम् । उपसर्जनभूतधात्यर्थद्वारकस्तु कर्मयोगः। यद्येवमभ्यावृत्त्या- प्युपसर्जनभूतसाध्यस्वभावधालद्वारेणास्तु योगः । न भवति, विरोधात् । तथाहि प्रधानस्यार्थान्तरः संबन्धो गुणधर्मेण स्वभावविरोधिना न भवति । अभ्या- चिर्हि सिद्धताविरोधिनी, निर्वृत्त्य पुनःप्रवृत्त्ययोगात् । साधनसंबन्धस्तु गुण- द्वारको न विरुध्यते । तदेवं घयावन्तविषयेऽपि रियाश्रयविधेम्तुमुमादेर्दर्शनात् तद्वान्यापि किया तृतीया- न्ता संभवत्यनोपमानभूता प्रत्ययार्थ इत्याह- तैलपाकेन तुल्ये च घृतपाके विवक्षिते । क्रियापदपि कार्याणां दर्शनात् प्रत्ययो भवेत् ।। ४४५ ।। न केवलं कृदनिहितस्य भावत्य द्रव्यत् कार्याणि लिङ्गसंख्यायोगलक्ष- णानि दृश्यन्ते; यावत् तुमुनादीनीति प्रदर्शितम् । एवञ्च तैलपान तुल्यो धृतपाक इति तृतीयासमर्थात् क्रियावाचिनो वतिर्मवेत् । सापेक्षत्वं चात्र नास्ति एकपदोपात्तवादाधारस्य ॥ ४४५ ।। पभयन्त उपपदे कियाफ्त, कार्ययोस्नुमनथुलो ये वार्तिकधारमतं संवादकमाह--- अतिग्रहणमेवं तु समासस्य निवर्तकम् । गमनं कारकस्येति ण्वुल्यन्यस्मिन्न संभवेत् ।। ४४६ ।। 'उपपदमति' (२-२-१९) इत्यत्र सुप्मुपेत्यधिकारस्त् तिडन्तस्योपप- दस्य कारको बजतीत्यादौ समासप्राप्तिरेव नास्तीति किमतिडिति प्रतिपेनेति चोदिते सति वाक्यकारः पपाठ-'उपपदमतिद्धिति तदर्थप्रतिपेध' इति । तच्छब्देन तिङ परामर्शः । तस्याओं यस्य तस्यायं सुबन्तम्य प्रतिषेधो द्रष्टव्य इत्यर्थः । न च यस्तिडोऽर्थः रा सुबन्तस्य संभवतीति सामर्थ्यादुष्टमुग्वक्टुपमा- नगर्भः समासः । तस्येवार्थो यस्येति कियार्थस्येत्युक्त भवति । अतिडित्यर्थमधा- १. 'मा भ', १. 'याका', ३. 'तृतीया' घ. पाठ.. .

·. १९४ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये नो निर्देश इत्यर्थः । अत एव स्पष्टमिदं पठितव्यमित्याह- 'क्रियाप्रतिरोधों के ति । उपपदमक्रियेत्येव विवक्षितार्थप्रतिपादकः स्पष्टः सूत्रन्यासः कर्तव्य इत्यर्थः । एवञ्च यत् क्रियाप्रधानं सुबन्तमुपपदं, तस्य समासप्राप्ती प्रतिषेधोऽयं संपद्यते । तद्यथा - कारकस्य गतिः, कारकस्य गमनं, कारकस्य अज्येत्युदाहृतम् । एतच्च कथमुपपद्यते यदि गत्याधुपपदेषु तुमुन्ण्वुलौ भवत । अन्यथा सिद्धतावचनत्वात् तदभावे कथमिदं समासप्रतिषेधस्य प्रयोजन स्यात् । न चान्यस्मिन् ‘बुस्तृचौ' -३-१-१३३)इति सामान्यलक्षणेन यो विहितस्तत्र बुलि बदन्तेन क्रियावचनस्य- समासनिषेधोऽयमुपपद्यते, तत्रोपपदम्याभावात् । क्रियावचनम्य समासप्राप्ताद- सत्यां प्रतिषेधस्यानर्थकत्वात् । तदेवं कारकगतिरित्यादो गत्यादेः सुबन्तत्वादुप- पदसमासस्य प्रसादुपपद्यमानः प्रतिपेधो घनाद्यन्तेपूपपदेषु क्रियाकार्य तुमुन्- लादि ज्ञापयति, न तु गत्याद्यर्थनिबन्धनस्य सिद्धरूपत्यार्थस्य क्रियात्वमवगम- यति, वस्तुस्वभावविपर्ययख्यापनस्याशक्यत्वात् ॥ ४४६ ॥ तदित्य रायितव्यादीना पाकादीन। च कियावचन'नामर तृतीयासमर्थतोपपत्तानीप केनाशयेन 'नैष दोष । सर्व एत गुणशया समुदायेषु वर्तन्ते' इत्याद्युपनभ्य , समुदायेषु पत्ता शब्दा अायवेप्नपि वर्तन्त', इति ब्राह्मगादीनां शब्दानामध्ययनादिलक्षणाक्रियामानरत्ति त्याश्रयेण 'यत, तृतीयाराम किया चसा भवतांति प्रत्यर्थविशेषणपक्षो भाग्यकारण समर्थित इत्याराडयाह.-- सर्वस्य परिहारार्थ समुदायत्वमाश्रितम् । शुद्धायाः संभवान्न स्यात् क्रियाया ब्राह्मणादिषु ॥ ४४७ ॥ संभवत्यपि होतच्यादौ क्रियावाचिनि तृतीयासमर्थे यदर्थस्य समुदाय- व 'सर्व एते शब्दा गुणसमुदाये वर्तन्त' इत्याश्रितं भाष्यकारण सिद्धान्ततया तत्रायमाशयश्चूर्णीकृतः सर्वसाधारणः परिहारो यथा म्यादिति अन्यथा शुद्धायाः केवलाया. शयितव्यादिपढोपादानायो क्रियायाः प्रत्ययप्रकृतित्वेन तृतीयासमर्थायाः मंभवाद् ब्राह्मणादिशब्दविपये रतिप्रत्ययो न स्याद् ब्राह्मणवद- धीते क्षत्रिय इत्यादौ । ब्राह्मणाविशन्दो झुपचारादेकदेशवृत्त्या क्रियावाची । हो- तन्यपाकादिशब्दम्तु मुम्न्यया वृत्त्या क्रियाभिधायीति सति मुग्व्ये विषये कुत्तो गौणपरिग्रहः स्यात् । नन्वेयं समुदायैकदेशभावकल्पनयापि कियावचनसमर्थने संभवति मुल्ये विगये कथं गौणपरिग्रह इति कथं न चोद्यते । व्याक्षेायात् सर्वस्य परिमह इत्यदोषः । यद्वा, क्रियायास्तृतीयासमर्थतामनुपपन्नामभ्युपगम्य १. नन स्या' ५ पाठः १ 'याः प्रद.पाठ -- ·वृशिसमुद्देश । 1 प्रकारान्तरेण प्रतिसमादधतश्चूर्णाकारस्यासभत्र व शुद्धरियावचनम्य नृती- यासमर्थस्येत्याशय ॥ ४१७ ॥ उपमाननिरक्षायां स्वधर्मश्च निवर्तवे । क्रियाया न श्रुताद् यस्मादुपमानं समाप्यते ॥ ४४८॥ पासदिपदोपादानाया रियाया उपमानन्वेनापेक्षाया स्वो धर्म मामा. सत्तभूतलक्षणो निवर्तने । यतो नोपमानस्य अषणमात्रात् तत्व परिपूर्ण भरे- ॥४४८॥ अन्वयिधपिशाया तस्याद् अपश्यता तर्यन्वयिधर्म । स्मितारता उपमानमाया स्वयमोऽतीत आह- तृतीयोऽप्यानितो भेदो धर्मः साधारणो द्वयोः । व्यापारवान् न कृत्स्नस्य साम्यं कृत्स्नेन विद्यते ॥ ४४९ ।। तृतीय स्वभावन्यपधार्थमुपमानोपमेयाभ्यामपेक्षितो यो विशेषोऽपरस्माद् व्यावृत्तस्तयोर्द्धयो समान सोऽपि नोदासीन एवापेक्ष्यते, येनारिञ्चित्रत्वात् तस्य स्वधर्मान्न नियापेयात् । किंतु व्यापारवान् , द्वयो समवायात् । तथाच कियायामानित बादपमानत्वम्य सपादने न्यमो व्याप्त इति समानधर्माधारत्वेन क्रिया विसर्यमाणत्वात् साध्यस्थमावादपैति । स्वातन्त्र्येण द्यायमाणा हि स्वा- श्रितधर्मनशानुपमेयपरिच्छेदसपादनाङ्गमावगमनात् सिद्धतयात्मानमुदर्शयेत् । न- हि स्वभावै एन रूपेऽवस्थिताया प्रियाया प्रज्ञापनहेतुत्यमुपमेय प्रति युज्यते, अनिप्पन्नस्य पर प्रत्यक्षमावायोगात् । इत्याच तेल्पाकादिरिद तदिति प्रत्यवमृष्ट समानधर्माधारता प्रतिपद्यत इति द्रव्यमसौ । होतन्यादिश्च सौष्ठादितुल्या धर्माश्रयोऽपि तथेति न क्रियावाचि एतत्तृतीयान्तमस्यामवस्थायाम् । नहीह वास्तोन रूपेण कियादयादिः पदार्थो वर्ण्यते । अपितु सिद्धसाध्यतादिरूपण शब्देवाच्येन । तथा कोऽपि ध्वनि क्रियागुणद्रव्यरूपतयाभिधीयते । श्वनति घण्टेति कमोपजाताश्यव शब्दसन्तान पूर्वापमित साधनप्रतिबद्धोखादो यदा विवक्ष्यते, तदेय नियापि प्रस्तावपया धनात्याल्पातेनाभिधीयते । यदा तु पारणान्तरनिरासार्थ सदन्थिन्या यण्ग्या विशेष्यते घण्टाया श्वनिरिति, तदा निष्पनरूपोऽमो गुण सुबन्तेन शब्देनोच्यते । ध्वनित्वमित्यन तु भावप्रत्यया- 'बर' घ. पाठ २ 'या' पाठ ३ 'तिकिप पाट । ५ का पाठ ·२०० प्रकीर्णकप्रकाशसमले वाक्यपदीये न्तेन शब्देन द्रव्यभावापन्नो जातेगुणीभूतः प्रातिपदिकार्थः कथ्यते । ध्वनति शब्द इति च कारकशक्तियुक्तः स एवार्थोऽभिधीयते । व्यक्तवर्णस्य चात्र कर्तृत्व- मन्यक्तस्य साध्यत्वमित्यनवास्थिता व्याकरणे पदार्थाः। तस्मात् क्रियापदादपि न साक्षास्किया साध्यस्वभावात्र प्रतीयते, अपितु सिद्धस्वभावेति द्रव्यमेवैतदिति सुवन्तं न कियावाच्यस्ति । आख्यातमेव तथा । ततश्चाप्रातिपदिकत्वात् तृतीया नास्ति । अत एव च नामाख्यातमेदेन सिद्धसाध्यार्थभेदाद् द्विधों पदं संक्षेपेणो- कम् । तत्रैतत् स्यात् । कस्मात् समानोऽत्र धर्मो व्यापारयानित्यत 'उक्तं न कृस्स्तस्येत्यादि । सकलस्यार्थस्य सकलेन सर्वधरणां साम्ये भेदाभावान्न साम्य सादृश्यमुपमानोपमेयभावाधायि संभवति, भेदाभेदाभ्यां तदुपपत्तेरुक्तत्वादिति ॥ [॥ ४१९ ॥ साधारणो ध भेदाभेदाभ्यामर सव्यापार भवतु । द्रव्येण सिद्धपणासावपे- क्ष्यते, न साध्यस्थमावया क्रियया उपमानभूतयेत्याशपयाह-- द्रव्ये वापि फियायां या निमित्तात् तत् प्रकल्पते । क्रियाणां विद्यमानत्वाद् वृत्तिर्न स्याद् गवादिषु ।। ४५० ॥ तदिति पूर्वपक्रान्तं साम्यं निर्दिश्यते । द्रव्यं या भवतु क्रिया वार्थान्त- प्रज्ञापनेनोपमानं, सर्वथा सादृश्यनिबन्धनस्वादर्थानां साम्यस्य तद्धेतुर्निमित्त साधारणो धर्मोऽन्वेप्यः । तथाहि शुद्धं स्वात्मावस्थं द्रव्यमर्थान्तरस्योपमेयस्य परि- च्छेदकं न संभवतीति तदर्थ समान गुणमाकाक्षति । ततो हि निमित्तात् सा- म्येन परिच्छेदः संभवति । एवं क्रियाप्यनपक्षितसमानधर्मा नोपकारायार्थान्तरस्य प्रज्ञापनीयस्य प्रभवतीत्यवश्यमपेक्षणीयं निमित्तमनयापि । तथाच द्रव्यायमाणेयं क्रियात्वं जहाति । साधनव्यापारावस्थाप्रतिपत्तये हि निर्वय॑माना प्राधान्येनोप- दीयमाना क्रिया भवति । यदा तु साधनव्यापारावस्था कथयितुं न प्रकृता नापि क्रिया प्रतिलब्धप्राधान्येगोपादीयते, किन्तु धर्मान्तरं प्रत्याश्रयभूता साधन- व्यापारनिरपेक्षोपादीयते, तदा व्यापारानपेक्षया धर्मान्तराणामाश्रयभूतत्वेन चेदं तदिति व्यपदेश्यं द्रव्यमेवोच्यते; न क्रियासौ । यदि पुनरनपेक्षितनिमित्तानां स्व- रूपादेव क्रियाणामुपमानत्वं युज्यते , तदासां शुद्धानामुपमानम्तानां संभवात् 'द इति', २,'धा वा संघ, पाठः, ·- चिसमदेशः । किमर्थ गौणक्रियावचनगवादिशब्दविपये वतिप्रत्ययो भवेत् । संभवति मुख्य विषये गौगपरिग्रहस्यान्याय्यत्वादिति गोर बाह्मणवदिति प्रयोगो न स्यात् ॥ ४५० ॥ यदा तु साधारणधर्माश्रयेगौपम्यं भवति, तदा क्रियाभिरपि धर्मान्तराणामपेक्षणा- दुक्तनयेन स्वरूपहानान्मुख्य विषयेऽसम्भवति गौणाययण युस्तमित्याह - अभावान् केवलायास्तु तद्वानर्थः प्रत्तीयते । प्रधानासम्भवे युक्ता लक्षणार्या क्रियाश्रुतिः ॥ ४५१ ।। क्मव्यतिम्मे प्रयोजनाभावात् प्रथमश्रुतं तेनेत्येतत् क्रियोपाधिना यदा सम्बध्यते, तदा प्रत्ययविशेषणपक्षेऽपि यथोदितनयेन शुद्धायाः क्रियायाः सम्भवो नास्तीति श्रीतार्थपरित्यागे लाक्षणिकोऽर्थः समाधीयते । स्वाधारेण नित्यमवियोगाच क्रियायाः स एवाविनामावितया लक्ष्यत इति तृतीयासमर्थ क्रियाविटंद्रन्यवचनमानीयते । ततश्चैकदेशवृत्त्या ब्राह्मणादयः क्रियावननाः मकृतिः । तद्वदेव गयितत्र्यादयोऽपि ॥ १५१ ॥ तपामपि नोपमानत्वे प्रामादिभि सर्वया साम्यमित्याहू- क्रियान्तरेषु सापेक्षाः क्रियाशब्दाः क्रियान्तरे । उपकाराय गृह्यन्ते यथैर ब्राह्मणादयः ॥ ४५२ ।। क्रियान्तरेऽन्यत्या क्रियाया क्षत्रियाध्यतव्यादिलक्षणायामुपकाराय सादृश्यन परिच्छेदाय क्रियाशब्दा उपमानवचना ब्राक्षणाध्येतन्यादयः क्रियान्तरपमान- हेमौष्ठादिषु साकाङ्क्षा प्रयु-यन्ते । अतश्च यथाध्ययनादिसादृश्यहेतु क्रियापेक्षा बामणादयः शब्दाः क्षत्रियादिपरिच्छेदायोपादीयन्ते, तथैत इति सर्वप्रकार क्रिया- शब्दाना दत्र्याचनरुपमान साम्यमित्युभयेऽपि चिमनुभवन्तीत्यर्थः ॥ ४५२ ॥ तनैतन् स्यात् - स्यिाप्युपमानलेनोपादीयमाना यदि धर्मान्तरापेक्षिपी, तदान- प्रस्थानत्याशाप निदर्शनपूकिं तामभ्युपगन्नुमाह - यथा प्रर्पः नत्र निमित्तान्तरहेतुकः । द्रव्यवद् गुणवान्देऽपि स निमित्तमपेक्षते १४५३ ।। 'न चै द्रव्यस्य स्वतः प्रकर्षापर्षी स्त' इति निस्पाघेरतिशयामायात् संसर्गिधर्मान्तरनिमित्तः प्रकर्पोऽस्य व्यवस्थापितः । शुद्धतर. पट इति स्वसम- वायिशुक्रगुणहेतुकोऽतिशयः । एय यदासौ शुक्लो गुणोऽतिशयवत्वेन विवक्ष्यते, तदा द्रव्यायमाणः स्वशब्देनाभिहितो भास्वरतादिम्वगतनिमित्तापेक्षस्तथोच्यने शुरुतरमस्य रूपमिति ।। ४५३ ॥ १. 'बी', पाठ. ३. पिया घ पार ·. २०२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये अत्रैवाथै निदर्शनान्तरमाई- यो य उच्चायते शब्दः स स्वरूपनिबन्धनः। यथा तथोपमानेषु व्यपेक्षा न निवर्तते ॥ ४५४ ।। इह करणसलिवेशी परिगृहीतकमः शब्दो वानकोऽग्निमन्तोदात्तमधी- वेति । तस्य च निरुमाघेर्वाचकतायोग इति स्वरूपकममुपाधित्वेनासावाशयति । तथाच यदधिष्ठानाः श्रुतयः प्रत्याय्यमर्थममिनिविशन्त इति ब्रह्मकाण्डेऽमि- हितम् । तदेव च संहृतक्रमं स्वरूपमस्याभिधेयमन्नार्थमपि स्वरूपाच्छुरितं शब्दो वक्तीति निर्णीतचरम् । तत्र करणसंनिवेशिनः स्वरूपाच्छुरितस्य वाचक्रत्वे प्रयोगस्थं वाच्यं स्वरूपम् । तदपि यदा करणोपारोहि, तदाप्यपरं वाच्यं संहत- कामं कल्पयितव्यमिति सर्वत्र त्रितयमन्वयि, निमित्रं तद्वानमिधेयं चेति । तदेव वीप्सया सार्वत्रिकत्वेन दर्शयति--- यो य इति । यदपि हि प्रवृत्तिनिमित्त स्वरूप, तदपि यदा करणसन्निवोश भवति तदापरं प्रवृत्तिनिमित्तमवश्यापेक्ष्यं, निरुपाधेर्वाचकत्वाभावादिति कृतनिर्णयमेतत् काण्डान्तरे पूर्वमिहापीलि पुनरिह न वितन्यते । एवं यथा प्रकर्मे थर्मान्तरस्य यावत् सम्भवो वचसस्तावत् परि- कल्पनं स्वरूप च स्वरूपान्तरस्य, तथौपम्येऽपि तनिमित्तस्य प्रकल्पनादुपमान- मुपमेयं तयोश्च साधारणो धर्म इति सर्वत्र त्रितयमपरिहार्यम् । अतश्च ब्राह्मणवत् क्षत्रियोऽधीत इत्यध्ययनं साधारणो धर्मः । तस्याप्युपमानत्वे ब्राह्मणाध्ययनेन क्षत्रियाध्ययनं तुल्यमिति सौष्ठवादिधर्मान्तरं साधारण कल्प्यम् । तस्याप्युप- मानत्वेऽन्यदिति शब्दव्यापारोपरमान्निवृत्ते नवस्थेयं मूलक्षतिकरी पर्यवसान सम्भवात् ॥ ४५४ ॥ तदेवं शुद्धायाः कियायास्तृतीयासमाया असम्भव इति पूर्वपक्षभायं समभितम् । इदानीम् 'अदमयुक्तं वर्तत' इति यद् भाष्यं, तत्पूर्वपक्षसमर्थनानुवादेन गमयति- क्रियावृत्तेस्तृतीयान्तस्यैवञ्चासम्भवे सति । प्रसिद्धन्यायकरणो भाष्ये युजिरुदाहृतः ।। ४५५ ।। इदमयुक्तं वर्तत इति युजिक्रियायाः करणं किमिति नोपाचमिति चोथे, कथ्यते-- प्रसिद्धत्वात् करणस्य भाष्यकारेणानुपादानं वचनेनेत्यर्थः । तथाहि- तृतीयान्तस्य क्रियावचनस्योक्तेन न्यायेनासम्भवः प्रतिपादित इति न्यायलक्षणमत्र करणं प्रसिद्धः साक्षान्न निर्दिष्टं, तेन न्यायेनायुक्तमित्यर्थः । यत् किल क्रिया- स्वरूपसामर्थ्यपर्यालोचनया साधनमवगम्यते, तस्य स्वशब्देनोपादागमनादृतम् । - 'मन', २. 'प'घ. पाठः मारा घ. पाठ.

·- -- वृत्तिसमुद्देगः । तथा अहनिति विशिष्टमेव कर्म सत्कारादि प्रतीयत इति न स्वशनो-4 पादीयते । वर्षनीति च प्रसिद्धः कर्मणोऽमार्मिफेयं नियोक्ता, कर्नापि चार प्रसिद्ध इति न स्वगदेनावश्यं कथ्यते देव इति ॥ ४५५ ॥ यस् मन्यते- अन्तर्भूतमन क्रियास्वरूप एष न्यायलक्षणे वरणमिति न प्रयोग- मदतीनि, वन्मतं निरस्यति- अन्तर्भूते तु करणे प्रयोगो न पुनर्भवेत् । न्यायेनायुक्तमित्यत्र जीवती प्राणकर्मवत् ॥ ४५६ ॥ यथा जीवति प्राणान् धारयति, जायतेऽस्त्यामानं विभीति माणादि- लक्षणस्य कर्मणः क्रियास्वरूपेऽन्तभावाज्जीवति प्राणान्, अस्त्यात्मानमिति मयोगो न भवति, एवं न्यायलक्षणस्य करणस्य युजावन्त वे न्यायेनायुक्तगुपपत्त्यायुक्त- मिति न कदाचित् प्रयोगो भवेत् । बहिर्गतं हि साधनं क्रियायाः पृथक् प्रयोग- मर्दति, नान्तर्भूतम् । तमात् प्रसिद्धिरेदात्र करणस्याप्रयोगेऽनुमरणीया । एतथा- वाल्यानसमयपालनाय कथ्यते, अयुक्तमित्यस्य शब्दस्यान्याख्याने युजिक्रिया प्रकृत्यर्थः, करणं न्याय इति ।। १५६ ।।। परमार्भत पुननिरस्तात्रयविभागोऽयं शन्दो नाम काचिद् युनिकिया, यस्या फरणमुच्येत, व्युत्पत्तिकर्मणि केवलं कियेयं परिवन्प्यत इत्याह - गावाभ्यासाय भेदोऽयमयुक्तमिति वयेते । अशोभनमसम्बद्धमिति रूढिळास्थिता ॥ ४५७ ।। अन्बारल्याने व्युत्पत्तिनिमित्तमनुगुणाया युजिक्रियाया उपादानादकरणि- फाया अस्या असम्भवात् प्रसिद्धो न्यायः करणं साक्षानोपात्तमिति भाप्यारा- भिप्रायोऽयमस्माभिर्व्याख्यायते । प्रयोगे तु लौकिके निरस्तावयवाविमागोऽशो- भनमसम्बद्धमन्याय्यमश्लिष्टमर्थम्युक्तशब्दः प्रतिपादयतीति नात्र युजिक्रिया काचिदित्यनेनैनाशयेन माप्यकारः करणं नान निरदिक्षत् ।। ४५७ ॥ तदेन कियात्राचिनस्नृतीयान्तम्याभागन् प्रकृत्यूर्यविशेषणपाक्षेप । अमम्भर एवं त्वस्य पक्षस्येति प्रतिपादयितुमाह- विनिमक्तिः प्रकृत्यर्थं प्रत्युपाधिः कथं भने । विभक्तिपरिणामे च प्रकल्प्यं विपयान्तरम् ।। ४५८।। 1. न्याया करणामान - .

·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये तेनेति तृतीयासमर्था प्रकृतिरत्रं प्रधान विशेष्यत्वात् । तदर्थमुद्दिश्य क्रियेत्ययमुपाधिः प्रथमान्तत्वेन भिन्नविभक्तिः कथमुपपद्यते सामानाधिकरण्या- भावात् । 'अर्थविशेष उपाधिस्तदन्तवाच्यः समानशब्दो य' इति हि समानाधि- फरणोऽर्थ उपाधित्वेन लक्षितः । तद्यथा - इतिहरिः पशुः । दण्डः प्रहर- णमस्या दाण्डा । 'सास्य देवता' (४-२-२४) इति प्राजापत्य इत्यादि । विशेषणं त्ववच्छेदकमात्रलक्षणं विविभक्त्यपि भवति । यथा गार्गिकया श्लाघत इति श्लाघा । तत्रैतत् स्यात् । सम्बन्घान्यथानुपपत्त्या विभक्तिपरिणामः कल्प्यत इति । तच्च न । श्रुतस्य प्रथमान्तत्वस्येदमेवोत्पत्तिवाक्यमित्यन्यत्र कृतार्थत्वा- भावात् कथं विपरिणामः । परिणामे हि विषयान्तर प्रकल्प्यं, यत्र कृतार्थत्वं स्यात् । अन्यथा प्रथमान्तश्रुतेर्निप्फलता स्यात् । उहन्यायो हि परिणामः । तन च प्रकृतौ श्रुतस्य विकृतावन्यथात्वं न्याय्यम् ।। ४५८ ॥ एतदेवोपपादयति विभक्त्यन्तरयोगो हि यस्य तद्विपयान्तरे । विभुक्त्यन्तरसम्बन्धः सामर्थ्यांदनुमीयते ॥ ४५९ ।। सारूप्यात् तु तदेवेदमिति तत्रोपचर्यते । शब्दान्तरे विभक्त्या तु युक्तं शास्त्रे तदश्रुतम् ॥ ४६० ॥ यस्य शब्दस्य श्रुता विभक्तिः क्वचिद् विषये केनचिदुपकारेण समन्वय मेति, तस्यान्यस्मिन् योगे साक्षादनिर्दिष्टसम्बन्धिनि प्रकृतत्वात् स्वरितलिझादपे- क्षणीयत्त्वे श्रुतयैव विभक्त्या समन्वयायोगे तदन्यथानुपपत्त्या तदन्वययोग्य- विभक्त्यन्तरसम्बन्धोऽनुगम्यते । तत्र च नित्यत्वाच्छब्दार्थसम्बन्धस्य नोपात्तस्य शब्दस्य तदर्थस्य वान्यथाभावो युज्यत इति शब्दान्तरमेव योग्यविभक्तियुक्तं साक्षादनुचारितमप्युरप्रेक्ष्यते । प्रकृतिमागेन तु पूर्वेण सादृश्यादगेदाध्यवसाये स एव शब्दो विगक्त्यन्तरेण परिणमत इति परिणामन्यवहारः । तद्यथा- तदेव क्षीरं दधि जातमिति परिणामः । अनापि हि क्षीरधर्गाणां केपाश्चिदन्वयाद् भेदेऽपि क्षीरौद् दनः परिदृश्यमाने परिणामव्यवहारम्तदेवेदमिति च प्रत्यगिः ज्ञानम् । एवगिहापि प्रत्ययभागभेदेऽपि प्रकृतिभागानयादभेदाध्ययसायः 1 इत्यंच विभनिविपरिणामो भावतोऽयस्यैव कल्पनमूह इति कथमुत्पचिवाक्य एवं 'प्र वि'घ पाठ २. क्षण: 1 त' ए. पाठ,. 'रायः परिदा: ३. पाठः, ३ पाठ.

·यतिसमद्देश। श्नुतस्य युज्यते । प्रत्तो छुपयुक्तम्य विकतान्हो न्याय्य । तथाहि भूवादयो धातर' (१-३ १) इति सजासम्बन्धे घातय इति प्रथमाया श्रुतायाश्चरितार्थत्वे 'अनुदानित -- (१-३-१२) इत्यादों समयानथानुपपत्या पञ्चभ्यन्त घातोरिति शब्दान्तग्मनुमीयते । तस्मादुचार्यमाणां विभक्तिरुपयोगवती कस्मिंश्चिद् वाक्यार्थे प्रदर्शनीया । ततो विभक्तिपिपरिणाम करप्यते'। अन्यथा यद्विमक्ति- वयव उचारितम्तद्विभक्त्यांपेक्षा वाक्यार्यो यदि नाभिप्रेतस्तदा तद्विभम्युचा- रणमनर्थकमेव स्यात् । न ह्यन्यथोचारयितव्येऽन्यथोच्चारयतो वक्तु कश्चिद् गुणो लक्ष्यते । असम्बन्धानिघायित्वमेव हि पर स्यात् । केचित् पुनरनेकविभ- क्यान्तर्भावनतात्पर्येण निर्देशाद् यथायथ सदुपयोगो युज्यत एव । तद्यथान- विधाविति सविभनत्यन्त समास ! नानाविगत्यर्थयोगी हि प्रातिपदिलार्थ सकृनिर्देशेऽप्यनाभिप्रेत । तथाचार्थतन्ने तत्र निर्देशे, श्रुताया विभक्तेनीन्तरी- यकत्वमवस्थाप्य विपिशब्दमन्तरेणापि विथितार्थराभो' वर्णित । इह तु कियेति नियतत्वाद् विभक्त्यर्थम्य नेतद् युज्यते वर्णयितु, तृतीयार्थेने समन्वय- है. ॥ ४५९, ४६॥ ततय नेत्यस्मात् प्रथम प्रथमप्रतिस्तृतायान्तावगतेति तनुरोगात् नियत्यपि तृतीया निर्दिश्यत । अन्यथा प्रथमानिदो प्रधानस्य तृतीया तस्य तदनुराधेन विपरिणामा भावात् कथ समन्वय इत्याद- प्रकृतिश्चेत् तृतीयान्ता तेनेत्यस्मात् प्रतीयते ।। क्रियेति प्रथमान्ता सा कथं भवितुमर्हति)।। ४६१ ॥ परिणामायोगस्योपपादितत्वाद् विविभक्तिले कथ सम्बन्ध इत्युक्तमेतत् - -- - मरपि या विभस्तिपरिणाम तेने यनेन क्रियग्यम्यासमवय एवेश्याहू - ।। क्रिपयेति तृतीया च प्रयोगे कस्य कल्प्यताम् । तेनेत्यस्य हि सम्बन्धः सूतस्येन न विद्यते ॥ ४६२ ॥ सूत्रे शुतेन तेनेत्यनेन कियेत्यस्य रिङ्गभेदात् सम्पन्यो न विद्यत इति कस्य प्रयोगे रिययेति तृतीयोपाधि कल्प्यता, न कस्यचिदित्यर्थ । समान- लिङ्गस्य सम्बन्धिन प्रयुज्यमानम्यासम्भवात् । क्रियया तुल्यमित्येव प्रत्ययार्थेन सम- न्वये तु प्रतेरयमुपाधिन स्यात् ।। १६२ ।। 'कश्चित्पु २ ह 'पाठ - ·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये तदेवं सम्पन्धमाक्षिप्य समर्थयितुमाद- सोपस्कारेषु सत्रेषु चाक्ये शेपा समर्थ्यते । तेन यत् तत् तृतीयान्तं क्रिया चेत् सेति गम्यते ॥ ४६३ ॥ इह सूत्रवाक्यानां क्रियापदोश्रवणात् साध्याहारत्वमवसीयते । लक्ष्यान गुण्येन च लक्षणप्रणयनाद् यथायथं लक्ष्यभेदानुसारेण क्रियापदमध्याहर्तव्यम् । ततश्चात्र चेच्छब्देन सम्बन्धभेदस्यावेदनाद् यत्तत् तृतीयासमर्थं क्रिया चेत् सा भवतीत्येव वाक्यशेषसमर्थनादुपपन्नः सम्बन्धः । अयमन्त्राशयः--मा भूत सूत्र एव विपरिणामः । तस्य तु यत् समन्वयवाक्यं व्याख्यानरूप, तत्र परिणामो- पपत्तिः । तन्न च तेनेति तृतीयानिर्देशः प्रकृतेस्तृतीयान्तताप्रज्ञापने चरितार्थ इति चेच्छब्देन पुनः प्रत्यवगृश्योपाधिसम्बन्धमनुभवितुं स्वातन्त्र्यमापादितस्य तस्य युज्यते यथोपाधिपरिणामः । तद्यथा-'इको गुणवृद्धी' (१-१-३) इत्यस्याः परिभाषायाः समग्रप्रधानविपयोपकारकत्वम् । यत्र तु गुणवृद्धी इति ब्रूयात् । तक इत्युपस्थितं द्रष्टव्यमिति वाक्याध्याहारेण समर्थ्यते ॥ ४६३ ॥ तदेवमत्र क्रियेत्युपास्तेनेत्युपाधिमता समन्वयो वाक्याध्याहारेण । न चावश्यं समा. नशब्द एकोपाधिरन्ययापि सम्भवादित्युपधिवलक्षण्यं प्रतिपादयितुमाह- उपाधेः कस्यचिद् वाक्ये प्रयोग उपलभ्यते । प्रतीयमानधर्मान्यो न कदाचिद् प्रयुल्यते ॥ ४६४ ॥ 'तदस्यां प्रहरणम्' (४-२-५७) इति नेदमेव साक्षात्प्रत्ययविधानवाक्य, पञ्चम्या अश्रवणात् । अपितु प्रयोगे दण्डः प्रहरणमस्यां क्रीडायां, मुष्टिः प्रह- रणमस्यां क्रीडायामिति भिन्नानां वाक्यानो सामान्येगानुकरणम् । प्रयोगवाक्ये च दण्डादेर्व्यभिचारिणी प्रहरणरूपता सामानाधिकरण्येनोपादीयत इति तथैव सूत्रे- ऽप्यनुकारः । तदयमुपाधिः समानशब्दो यस्य लोके भेदविषये व्यभिचारात् प्रयोगः । अपरः पुनरुपाधिः सामर्थ्यगम्यस्वभावत्वात् प्रयोगे नैव श्रूयते । ततश्च तस्य प्रयोगेऽनवणात् सूत्रेऽपि तथैवानुकरणं नास्ति । केवलं यथाकथञ्चित् सूत्रे- ऽसावुपक्षेप्तव्यः । तथाचायमिह कियालक्षण उपाधिः । नहि ब्राह्मणेन तुल्य- मधीते क्षभिय इत्यत्र बामणगतत्वेन क्रिया साक्षात् प्रयुज्यते । अपितु साम- या॑त् प्रतीयत इति तस्यास्योपाधेः प्रथमान्तस्यापि सुन्ने निर्देशे न कश्चित् पर्य- नुयोगो वाक्याध्याहारेण समन्वयोपपत्ते. ॥ ४६४ ॥ १. '', २. 'नगु, ३. 'नामिति सा' . माठ , ·चिसमुद्देशः। तन प्रतीयमानोगधेरदाहरणमाह-- नीलमुत्पलमित्यत्र न विशेष्ये न भेदके । कथित नर्मवचनो वाक्ये शब्द प्रयुज्यते । ४६५ ।। नीलमुत्पलमित्यत्र वाक्ये सामानाधिकरण्यादेव गम्यमानत्वात् तद्धर्मस्य विशेषणविगेप्यत्वस्य तदभिधायी नीलं विशेषणमुत्पलं दिशेयमिति न प्रयुज्यते मन्दः । केवलं सूत्र एवं विशेषणं विशेध्येणेति पदोरवच्छेनार्थ प्रयोगः ।।४६५॥ अनम, अत्यन्तानुगमात् तत्र न मूने न च विग्रहे । विभक्तिपरिणामेन किश्चिदस्ति प्रयोजनम् ।। ४६६ ।। 'अयच्छेधावच्छेदकत्वस्यात्यर्थनान्तर्भावान्नीलं च तदुपर्क चेत्यत्र पाये विशेष्यगन्दम्य सूने तृतीयान्तस्य विशेष्यमुत्पन्नामिनि नान्ति परिणामफलं, सामा- नाधिकरप्यादेव विशेप्यस्यस्यावगनत्वात् । इत्यच वाक्ये प्रयोगामावाद् विगे- प्यादेः शब्दस्य सूत्रेऽपि कस्यानुकरणमिदं स्थात्, यदनुरोगाद् विशेष्येणेति तृतीयान्तं प्रथमान्ततया विपरिणम्येत । एवजातीयके विषये विभक्तिपरिणाम- स्थाप्रसंक्तिः प्रकृनोपपादनपरतयोच्यने । नतु विशेष्येणेत्या विमक्तिपरिणामः समन्वयार्थः सम्भाव्यते, श्रुतेनैव समन्वयोपपतेः ।। ४६६ ।। अत एवैतमिदर्शनीय प्रकृते योजयितुमाहू- तृतीयान्तं क्रियेत्येतद् विग्रहे न प्रयुज्यते । यथा दण्डः ग्रहरणं क्रीडायामिति दृश्यते ॥ ४६७ ॥ ब्राह्मणेन तुल्यमधीते क्षत्रिय इत्यत्र विग्रहवाक्ये क्रिययेति तृतीयान्तस्य प्रयोगों नास्ति । यस्मादुपमेये श्रुता कियेति सामर्थ्यांदु मानेऽपि प्रतीयते । अन्यथोपमानोपमेयभाव एव न स्यादिति वाक्येऽप्रयुज्यमानायाः क्रियायाः किम- नुरोधा विपरिणामः सूत्रे स्यादिति यथाकथञ्चिदप्युपक्षेपेऽस्योपार्न दोषः । दण्डः प्रहरणमस्यां कीदायामित्यत्र तु वाक्ये प्रहरणस्योपाधेः प्रयोगो दृश्यते । महरणक्रियामाधकतमन्वं हि दण्डस्य न दण्डपदप्रयोगादेव गम्यते स्वार्थमानस्य ततः प्रतिपतिरिति स्वपदेन पहरणमित्यनेन तस्य तत्त्वमावेद्यते । तथाच तथैव सूत्रेऽनुकारः ॥ ४६७ ॥ १. "सिदिः', ३. '' घ. पाठ.

·,२०८ , प्रकीर्णकाकाशसमेते वाक्यपदीये तनैतत् स्यात् । नाल विशेषण इदाध्यमुपलभ यपि प्रयोगो दृश्यत इति क्थमिद मन्तर्भूतधर्मण उपाधर्निदर्शन स्थादियाश पाएर निविवादमगोदाहरणमाह-- घपियौ घश्च सज्ञायामिति स्त्र उदाहृतम् । उपादानं प्रयोगेए तस्यात्यन्तं न विद्यते ॥ ४६८ ॥ 'पुसि सज्ञाया घ प्रायेण' (३-३-११८) इत्यत्र घप्रत्ययविधी सज्ञायामिति प्रयुक्तो य उपाधि , तस्य प्रयोगेप्वत्यन्तमुच्चारण प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य सज्ञा- स्वात् समानशब्दोऽयमुपाधिर्गतार्थत्वान्नोपादीयते । एव क्रिययेत्यपि ॥४६८॥ तत्रैतत् स्यात्-प्रधानानुविधायित्वाद् गुणाना तेगेत्यभिसम्बो स्यियेत्यवदय विपरिणमनीयमियाशइपाह- यैरप्रयुक्तैः संस्कारः प्रधानेषु प्रतीयते । ते भेटेऽपि निभक्तीना निर्दिश्यन्त उपाधयः ॥ ४६९ ।। प्रयोगे प्रयोगमन्तरेणापि क्रियेत्ययमुपाधि. प्रधानातिशयाय प्रभवतीति कि प्रधानानुवृत्त्या । तथाहि भिन्नविमक्तित्वेऽपि यदि प्रधानोपकारो विघटते, तदा प्रधानविभक्तिराश्रीयेत । यावतान्यविभक्तित्वेऽपि व्यवच्छेदमात्रफलत्वादुपा- धेर्लभ्यते प्रधानोपकार इति न तद्विभक्तावत्रादर । तथाहि क्रिययेत्यपि विभ- क्त्युपादाने भिनलिनवादसामानाधिकरण्य तटवस्थमिति यथाकथञ्चिदप्युपक्षेपे गुणाना लभ्यते प्रधानोपकारसम्पादनायोपादानतात्पर्यादमिसम्बन्ध इति स्थितम् ॥४६९॥ एव प्रात्यविशेषणाक्ष कियावचनस्य तृतीयान्तस्यासम्भयात् 'सर्व एते शन्दा गुण समुदायपु वर्तन्त इति मियात्राचिनस्तृतीयान्ततासमर्थनार्थ यद् भाग्य, तदिदानी म्या समुदायेपु वर्तन्ते भारानां महचारिणाम् । शब्दास्तचविनसाया समुच्चयारपयोः ॥ ४७० ।। गोरत्वशुच्याचारत्वपिनरोदात्यादीना नियतजात्योच्छुरिताना सह विना धर्माणा य समुदाय , तत्र वाचाया नाक्षणादिगन्दा वर्तन्ते। यह चैते धर्मा पदाचिद् व्यभिचारान नियोगत सहभाविन , तथापि ये यजा सहचरा धर्माम्ते तजातिनिमिता मलेगो यन्न इति नामणत्वादिजात्या : भावोऽव्यभिचारो विपक्षित । अन एवं च गन्दासकरो न भवति । सं. 'सरकारों' प पठ - 1 ·- वृत्तिसमुद्देशः । २०९ मात्राकलापवचनवेऽपि नियतजातिसाहचर्योपलक्षिताः प्रतिनियता एव शब्दाना- मर्या यतः । तदेतत् पुनः समुच्चयस्य विकल्पस्य नाविवक्षायां समुदायवचनत्व- मुच्यते शब्दानाम् । अविद्यमानो विकल्पोऽयं वायं वेत्येवंरूपोऽविद्यमानश्च सभुञ्चयोऽयं चायं चेत्येवंरूपो यस्य तस्य समुदायस्य विवक्षायाम् ॥ ४७० ॥ ननु मा भूद विकल्पः रामुदायार्थविरोपित्यादत्र, समुनयस्तु युगाइनेकार्थरुपः कथं समूहार्यतां विरुणदात्याशपाह- समुच्चयस्तु क्रियते येषु प्रत्यर्थवृत्तिषु । भेदाधिष्ठानया योगस्तेषां भवति सहयया ।। ४७१ ।। प्रत्यर्थवृत्रित्वे वाचकस्य समुदायः समुच्चयरूपेण वाच्यः स्यात् । तथा- हि-समकक्ष्यतया समुदायान्तर्गतानामवयवानामभिधाने सर्व प्राधान्येन समु- ञ्चिता अभिहिता भवन्ति । एवञ्च भेदस्योद्भूतत्वाद् प्रधानार्थप्रयुक्तं बहुवचन स्यात् । तद्यथा-वृक्षा इति भेदप्राधान्येनाभिधीयमाना बहुत्वयोगिनः । यदा तु धनमितिवद्विगलितभेदः समुदायोऽभिधीयते, तदैकवचनमेवार्थकत्वान्न्याय्यम् । तदा च भेदाधिष्ठानस्य समुच्चयस्याभावः । एवमिह समुदायार्थत्वे प्रत्यर्थयत्तित्या- योगात् समुच्चयाभावः ॥ ४७१ ॥ यदि तर्हि न तुल्यक्क्ष्यतया मानाकलापोऽभिधीयते, सदा जातिविशिश्नद्रव्याभिधान- पक्षादस्य पक्षस्य को भेद इत्याद---- सर्विशिष्टास्तरथैर्जन्यन्ते सहचारिमिः । बुद्धयः प्रतिपतॄणां शब्दार्थांस्तानतो विदुः ।। ४७२ ॥ जातिगुणक्रियाभिः सहभाविभिरर्थः प्रतिपत्तॄणां यतो विशिष्टास्तदाच्छु- रिता जात्यबच्छिन्नार्थप्राहिण्यो बुद्धयो जन्यन्ते, अतो युद्ध्यनुसारेण निरूपिते- थे शब्दप्रयोगात् ततोऽपि तथैव प्रतिपत्तेर्गुणसमुदाय एव प्रतीयमानः शब्दार्थ इति व्यवस्थाप्यते । द्रव्यस्य चार्थनियोपयोगात् तदेव प्रधानं जातिगुणनियादि- धर्मसंसृष्टमभिधानगोनर इत्यर्थंक्यादत्राप्येकवचनमेव । जात्याविष्टं तु द्रव्यमेवो- च्यते द्रव्याभिधानपक्षे । लियागुणास्तु द्रव्यम्य निष्क्रियस्य निर्गुणस्य चानुप- पत्तेः सामर्थ्यादवगम्यन्त इति पक्षान्तरादस्य विशेपः पक्षस्य, सर्वस्याप्यभिधा- गोचरत्वादन ।। ४७२॥ तदेतदाह- संसृष्टाः प्रत्ययेप्पाः सर्व एवोपकारिणः । तेषां प्रत्ययरूपेण सर्वेषां शब्दवाच्यता ॥ ४७३ ।। 2c ·२१." . प्रकीर्णकप्रकाशसमेत वाक्यपदीये । माझं वस्तु स्वभावत एव निरंशत्वाद् विशिष्टम् । न तत्र भेदपूर्वक. संसर्गव्यवहारः। कश्चित् पुनर्बुद्धौ विपरिवर्तमानमनादिवासनाविभ्रमजपा प्रत्यया- नामविकलमविषय इति परिकल्पितभागविभागेनावसीयते । अवसाय च पृथक् प्रत्ययैरनुसन्धीयते । तथाच प्रत्ययेष्वेवार्था जातिगुणक्रियाद्रव्यलक्षणाभेदपूर्वकं संसंग भजन्त इति तदभिप्रायेण समुदायवांचोयुक्तिः । तथाहि-प्रत्ययोपा- सदाकाराभिधायिनः शब्दा वाशममिनिविशन्तेऽभेदाध्यवसायादिति मात्राकला- पात्मनोऽर्थत्य सर्वत्यैव बुद्धिविपरिवाकारानुविधानेन वाचकाः शब्दा व्यवस्था- प्यन्ते । बुद्धावपि च यथायासं गुणप्रधानभावेनार्थानामुपारोहाजातिगुणक्रिया- संसृष्टस्य द्रव्यत्यैव प्राधान्येनाभिधानादेकार्थ्य भवति ।। ४७३ ।। यद्येवं द्रव्यस्यैवाभिधानमरतु, कोऽनुरोधो गुणसमुदायनय इत्यारावयाह- केवलानां तु भावानां न मयधार्यते। अनिरूपितरूपेषु तेषु शब्दो न वर्तते ॥ ४७४ ॥ निरूपणपूर्वकत्वादभिधानम्योपाधिविविक्तस्य च द्रव्यमात्रस्य रूपमगो- चरो निरूपणाया इति संसृष्टोपाधि द्रव्यं गुणसमुदायदर्शने शब्दवाच्यम् । तन्त्र समुदाये वृत्ताः शब्दा अवयवेप्वपि वर्तन्ते । तद्यथा--- पूर्वे पश्चाला इत्युक्तम् । जनपदवचनस्य च पञ्चालशळम्य प्रसिद्धस्यैकत्वाजनपदस्य पूर्व- शब्देन विशेषणानुपपत्ताववयवे वृत्तिः समुदायशब्दस्य ॥ ४७४ ॥ ततश्व समुदायान प्रन्युत्यावयरे वर्तमानः शब्दोऽनित्यमर्यसम्बन्धमाधिपदित्याश- इय समर्पयितुमाह- पूर्वशब्दप्रयोगाच समूहान्न निवर्तते । वर्ततेञ्चयये नापि नोपानं त्यजति कचित् ॥ ४७५ ।। शनार्थसम्बन्धम्य नित्यत्वानेह समुदायाद् वाच्याद् विचलति पञ्चाल- शब्दः, पूर्वशब्दप्रयोगाद्वेतोः । नाप्यपूर्वमययवे वाचकत्वमासादयति । निरुदस्य त्यागोऽपूर्वस्य चोपादानं न क्यचिद् विपये शब्दानामिष्टम् ॥ ४७५ ॥ यदि तर्धपातम्य समुदायम्य न त्याग , तदा क्यं समन्ययः । तस्मात् गमुदायन समन्यपान्यभावपारया समुदायशब्दोऽप्ययमक्यवमुपादास्यन इलाशापार- समुदायाभिधायी च यदि भेदं विशेपयेत् । तत्रातुल्यनिभक्तिन्वं पूर्वकायादिवद् भवेत् ॥ ४७६ ।। २ 'यस्य', १. '' ३. 'प्य' पाठः.

·। वृत्तिसमुद्देश । एक्वाजनपदम्य पूरशन्न व्याच्छेमामावान् समुदायाभिधायी पचाल- गन्दोज पूगिब्देन मन्यन्धानुरोपाद् भेदमेकर यदि अहिन्धात्, तदाव- यवोपजनित्ते व्यतिरेके समुदायत्य पष्ट्या भाज्यामिति समानविभक्तित्व न म्यात् । यथा कायस्य पूर्व परो वा माग इति, एव पश्चाराना पूर्व इति स्यात् । तथाच सामानाधिररण्यनाध | न चापाधितेऽपि सामानाधिकरण्ये मुख्यात्या- गेनानयवार्थोपादान युक्त, नित्यत्वात् सम्बन्धम्य । तम्मावत्यजत एष मुल्यमर्थ- मवयगोपादान वेयधिकरण्येन म्याइत्र, न सामानाधिकरण्येनेत्यर्थ ॥ ४७६ ॥ इदानीमवयये प्रति समर्षयत- समूहे च प्रदेश च पञ्चाला इति दृश्यते । तथा विशेषणं सर्व इत्येतदुपपद्यते ॥ १७७ ।। दहेमे पश्चारादय गन्दा निवासाधिकरणभावानुगमनेन या व्युत्पा- धेरन व्युत्पत्तिप्रत्याग्न्याने वा स्वाभानिशपिरोपसचन्या समनुनायेरन् । पूर्वत्र पक्षे यथा सम्त्यायविशेष समम्तो जनपदाभिधेय स्वामित्रिशपापामाधारमाव- मनुभवति तथा त पटेयोऽपि, नव्यमवयवी कायाठिया, अपितु वनम्थानीय । तथाच मक्तामययम्य समूह यादर्शनात् प्रत्ययवपरिसमाप्तेश्च भागश एवा- धारता प्रतिपद्यते । ततश्च निमित्तरूपानुरिधागेन निमिजिनमभिदधदर सन्द समुदायकदेशयोस्तुल्यप्रवृत्ति , उभयत्रापि निमितरूपम्य निवासाधिरणभावम्य समानत्यात् ममुद्रायोऽपि पेकदेशद्वारेणैर गर्येमादीयते । तद्यथा --- पचारान् प्रविष्ट , पचारा दृश्यन्ता पपारेषु तिमिति ! म्बामाग्दिर्शनेऽपि गलानामनेकार्थत्वात् महरदेशयोर्तिमान बमुपपद्यत एवेति न त्यागोपा- दानार्थ कश्चिदत्र । अतश्चोभयथा पञ्चारक्रम्य हटेयमिनारसम्म सबै पञ्चाटा रव्या हना आच्छिना इति समुदायप्रतिपिपादयिफाया विशेषण सर्व- शल पथ्यते । अन्यथा समुहम्यकत्वात् हन्नन्वेन रिमेषण न सम्बयेत । तदेव ममुद्रायशनम्यापि प्रमिद्धम्याश्य वृदिमुन्यतयरेन्युवम् ॥ ४७७ ॥ भनव भाग्यशरमन मरादामाद- तथापिप्पलीन्यत्र जात्यन्तानिवृधये । अधं च पिप्पली चेति सण्डे गुन्दः प्रयुज्यते ॥ ४७८ ॥ যদ্বারা বাঃ , ४ काना'प पाठ . ३ '८ पाठ 'वग पाल.

·२१२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये समानाधिकरणसमासाभ्युपगमेनैदेशिरामासः प्रत्याख्यातो भाष्ये । तथाचा च पिप्पली चेत्यपपिप्पलीति सामानाधिकरण्यं कथमुपपद्येत, यदि खण्डेऽवयवेऽत्रावयवयाची पिप्पलीशब्दो नाभ्युपगम्येत । युक्तं चैतत् । यदये जातिशब्दो व्यक्तौ प्रचयापचयानपेक्षोत्र वर्तते । तथाबेदेशिसमासेऽप्यर्थ पिप्पल्या इति जात्यन्तरापोहार्थम पिप्पल्यावछियते। तथाच समानाधिकरणसमा- सेऽपि जात्यन्तरनिवृत्त्यर्थमेवार्धशब्दस्य पिप्पली विशेष्येति फलत. प्रतीतेरभेदः । प्रक्रियाभेदस्तु पूर्वपदार्थप्रधानतैकदेशिसमासे । तन च परवछिमतारम्भः । एकदेशिसमासस्यैव तत्पुरुषस्य तदिष्टेः । समानाधिकरणसमासे तूत्तरपदार्थप्रा- धान्यादेव तसिद्धिरिति तत् प्रत्याख्यातम् ॥ ४७८ ॥ एवं यथान जात्यभिव्यक्तिसमर्थावयपिवयनोऽपि पिप्पलीशब्दस्तदेकदेशे जात्यन्तर: निवृत्तिपरायों चोदनाया गर्तते, तथेहापि पञ्चालशब्द इत्याह-~- पञ्चालानां प्रदेशोऽपि भिन्नो जनपदान्तरात् । तत्रान्यस्य निवृत्त्यर्थे शब्दे भेदो न गम्यते ॥ ४७९ ॥ यथा समस्तो जनपदः पश्चाला मगधादिजनपदान्तराद् विलक्षणस्तथा तदवयवोऽपि प्रामादिरिति जनपदान्तरनिवृत्तिपरायां चोदनायां पञ्चालशब्दे प्रयुक्त समुदायायपविभागस्याविवक्षितत्वादसौ मेदा समुदायावयवरक्षणो विशेपो नावसीयत इत्यनादृत्य तं सन्निहितेऽर्थे मुख्यतयैव शब्दस्यान वृत्तिरि- त्यर्थः । इत्यञ्चायययेन सामानाधिकरण्यादतुल्यविभत्तित्वमत्र नास्ति, जात्यन्त- रनिवृत्तिविरक्षायां प्रयोगस्याविशेपात् समुदायावयवयोः ।। ४७९ ॥ यद्येवं तयोस्तुल्येऽभिधेयत्वे फयमुच्यते 'समुदायपु हि नृत्ता. शब्दा' इत्यत भाई- प्रसिद्धास्तु विशेषेण समुदाये व्यवस्थिताः । प्रदेशे दर्शनं तेपामर्थप्रकरणादिभिः ॥ ४८० ॥ पश्चालादगा शब्दाः सगृहे यथा प्रसिद्धाः, न तथावयचे, सामटी प्रकरणादिवशेनावयववृत्चित्वस्य निश्चयादिति समुदायेपु मुख्यत्वमेषां कथ्यते प्रमि- भृतरत्वादित्यर्थः ।। ४८० ॥ एवं प्राह्मणादिशब्दानामपि समुदाय मुरत्या तिरययवेऽपान्याह--- यदुपच्यञ्जनं जातेः सहचारि च कर्मसु । वन या रुदसम्बन्धं यत् प्रायेणोपलक्षितम् ।। ४८१ ।। १. '१५ वि', ''प.पाठः ·। वृत्तिममुद्देगः । समुदायः प्रदेशो वेत्येवं तस्मिन्ननाश्रित । अर्थात्मन्यविशेषेण वर्तन्ते वालणादयः ॥ ४८२ ॥ जातेरभिव्यजकमुपनयनादिसंस्कारविशेषोपहितमुपदेशसहायं द्रन्यं क. 'मनु यजनयाजनादिकामु क्रियासु सहचार्यत्र्यभिचारि गौचश्रमाविद्वजाति, तत्र तस्यां जातौ रूहसम्मन्धं प्रसिद्धयोगं मृदुचितता सत्यवादित्यमरानुमय इत्येय- मादि माहुल्येनानुमितं, तदाश्रित्य शब्दः प्रथनमानः समुदायाभिधायीति व्यवस्था- प्यते, प्रसिद्धेः । तत्र न जात्यन्तरनितिपरायां चोदनायां जातिनिमितम्यास्य शब्दस्य समुदायावयवरिभागानाश्रयेण प्रहत्तेरवयवेऽपि वृत्तिरविरुद्धा । अर्थ- मकरणादिवशात् पुनस्तथावसाय इत्यमुग्व्यत्वमेव ॥ ४८१,४८२ ।। एवं लाई गमुदायाधीऽन्य एप, जन्य पर गाया,दामाद दापरिनि कथमभेदेन 'ममुदायपु वृताः शन्दा अयोनि' शी व्यपदमा दरया आह- यथ तुल्यश्रुतिष्टा समुदाये व्यवस्थितः । तेनोपचारिकत्वं प्रदेशेऽप्युपलभ्यते ।। ४८३ ।। तुल्यनुतिन्याद् रूपसाग्यादेकन्यमरमाय समुदाय वाचमन्येन व्यवस्थि- तोऽवयवेऽपि वर्तन इत्युक्तम् । गरि समुदायात प्रत्युत्यायपर तम्यन शब्दस्य चिरम्नि, सम्बन्धानिन्यायममादित्यमेव ।। ४८३ ॥ एवं सागर तवेदमिनुपचागार महाराहाय मी, Hinा निदर्शनं ग्याल्यानम्। अपमान भुम्लनिनम् । न यार -- संस्कारादुपयाताद् वा वृत्ताऽतपरिमाणम् । नेलादा जातिगान मामयादयनीयने ।। ४८४ ॥ ৫৭গিরা গনিতানী মুয়ান্তানা। जातिमाचाने ने हियतिनानि माश्वया ॥

·२१४ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये शन्दे जातिसमवायाविशेषात् समुदायेऽप्रयवे या वृत्तिरित्यतन्नोपपद्यते । अक्तपरि- माणे तु वृत्तौ यदेतन सस्कृत वृत तल या, तम्य प्रतिदिनभेकदेशाभ्यवहारेऽपि तदेवेद भुक्तमिति समुदायाभेदाभ्यारोपेणावयये वृत्तिरुपपद्यते । एव धादिसम्प- पितेऽपि तदिद श्वल तेल वेत्यरयो समुदायारोपाद् पृत्ति ।। ४८४ ॥ कथमयमाशयो भाष्यकारग्यावसात इति चैदाह--- न जातिगुणशब्देपु मृतिभेदो निरक्षितः । ते जातिगुणसम्बन्धभेदमाननियन्धनाः ॥ ४८५ ॥ जातिगुणनिमित्ता शब्दा मूर्तिभेदमसर्वगतद्रव्यपरिमाणविशेषमनानित्य तन्मात्रे वर्तन्ते । उपचयापचयानपेक्षा हि तेषा विशिष्टजातिगुणयोगावधारणाय प्रवृत्ति । तथाहि-~- जातिगुणसम्बन्ध एपान्यस्माद् भिद्यत इति भेदो विशेष- स्तन्मान मूतिभेदानपेक्ष निबन्धन निमित्तमेपामिति । ये तु परिमाणशब्दा द्रोणा- दयम्तेऽक्तपरिमाणमर्थमभिदधति । तथाचैकदेशापायेन वर्तन्ते । ततश्च जाति निमित्ताया वृत्तो तलादिशळाना समुदायावयवयोरविशेप म्यादिति सम्कारोप- पातविशिष्टेऽर्थेऽत्र भाज्यकारभ्य तैलादिशब्दोऽभिमत इत्युन्नीयते । प्रदेशान्तरे हि चूर्णीकार परिमाणशब्देभ्यो जातिगुणशब्दाना द्रोण प्रस्थ शतमिति भेद- मुपागमत् ।। ४८५॥ इदानी गमा नाउ कृष्ण युगाहरणान्तरमौर व्यायामाह कृष्णादिव्यपदेशश्च सर्मावयववृत्तिभिः । गुणैस्तेऽप्येकदेशस्थाः पटादीनां विशेषका ॥ ४८६ ॥ गुणनिमित्ताना शब्दाना गृतिभेदानपेक्षा इदानीमेवोक्ता । तथापि लोके समस्तावयवव्याप्त्या यो गुणो वर्तते, तन तयपदेश सिद्ध । कृष्ण पट शुक्ल पट इति । तथान समुदायशब्दा एते मुख्यया वृत्त्या कप्यन्ते । यत्र त्वव यव कश्चिच्छुतोऽपर कृष्ण , तत्रापि समुदायारोपाच्दुलादिशब्दप्रति । यम्य हि परम्यावयवोऽपि नाशुक्र तन्नित्तिपराया चोदनाया समुदायावयपयोरभेद- विवक्षायामय प्रयोग । तथाहि सद्य प्रक्षालितपटावयवमरिनीकरणे साभ्यसूया वक्तारो भवन्ति कृष्ण पट त इति ।। ४८६ ।। तव प्रकारान्तरमाह --- पटापयामचास्तु यदा तर पटादयः । तदा तैलादिवत् ता जातिशन्दन्यमुच्यते ।। ४८७ ।। 'शु' पाठ ·पृतिसमुद्देगः । २१५ एकदेमाणे पटे परः कृष्ण इत्यभिवाने द्वर्या गतिः । समन्नावयव- कृष्णस्याख्यारोपाटबयवे कृष्णवान्दो यथा पार व्याम्त्यातम् । यदा तु पट- शब्दोऽत्रैदेने प्रवृत्तः, तदा सन्निहिनः कृमोऽवयवः कृष्णाब्देन रानावयव. व्यापिकृष्णगुणनिमितेने मुख्यनयाभिधीयने । परन्तु ममुदायवचनोऽक्यो प्रवृत्तो- इत्रोदाहरणम् । तस्य च तदानी तलादिगनबन्जानियाचित्रं बोदव्यम् । अथा- हि जातिगढा अपि तलाठयः मंकारोपघातप्रापितातिगये द्रव्ये समुद्राय- गन्दतां प्रनिलभ्य तदन्यव्यातिपरेऽभिधानेऽवयव तद्रूपारोपाटामादयन्नि प्रत्या- यान, तमेऽपि पादयोऽक्ययिनि समन्तायययममाहागला प्रसिद्धा जात्यन्तर- निवृत्तिपरायां चोदनायामययवेऽपि प्रयन्न इत्यर्थः । अनयर च दिया पृतादि- शब्दो मुख्यार्थः । भुक्ताब्दम्नु समुदायेऽवयवनपाध्यामान प्रयुक्तो मन्तव्यः, यदि क्रियागब्दत्यापि भुक्तान्नम्पक्तिपरिमार्ग फर्मणि प्रमिदिरनुगन्तुं पार्यते। नयाहि-~- यदा भुक्तन्यमुपहतम्य गंकृतन्य श तैलगडेः सन्दिग्ध, तटामुक्तत्य- त्र्यावृत्तये तैलं मुक्तमित्युच्यमाने मगुठायावयत्रयो टेवियना नाम्नाति युज्यते समुदायगदेनावययस्याभिधानन् । तदयमत्र परमार्थ: यहा पंटः प्राधान्येन विपक्षिनम्तदा शुगपदोऽवयवे वर्नमें । यदा तु गुशोऽययः प्राधान्येग विय- शिवम्नटा पागदोऽजयरे कोने पर ते मुन्डमिन्यत्रापि वाच्यम् । तथाच जनपदान्तनिचिपगयां चोदनाय पसारमन्नोऽयोऽपि मुम्यः । दिपी. भन्दश्च तदिनरत्र्यातयिवसायामेस्टोऽपि मुख्यग्नया मेगादिननोऽप्यन्य. ख्यारिपरेऽभिधान नि ॥ १८७॥ निगमभिनुनाद- निवृत्यर्या श्रुतिप्पां भेदनेवनपक्षितः । प्रदेशे ममुदाय या गुणोऽन्येषां निकः ||४८८॥ अन्यतितिरेऽभिधाने समुदायारदमनात्य देगे या समुदाय या मानः मन्दो गुणानिधानी माग्न्यिस्पोकगयति मुम्यो पदाधिः ॥ ४८८॥ 1 ·२१६ प्रकीर्णकाकाशसमेते वास्यपदीये केचिद् तावदाहुः ब्राह्मणवघीते क्षत्रिय इत्युपमेयेऽध्ययनस्य श्रुते- स्तद्वेनुक्रमेवान साम्यमुपलक्षितम् । तथाच ब्राह्मणशब्दोऽध्ययनमात्रेऽवयवे वर्तते । तपः श्रुतमध्ययनमित्यादी हि समुदाये मुख्यो ब्राह्मणशब्दः प्रसिद्ध इति तदेकदेशेऽभ्ययनमात्रे समुपचरितः । ततश्चाध्ययनक्रियावाचिनस्तृतीयासमर्थाद् यतिरित्येकीय मतम् ॥ ४८९ ।। एतदनुपपन्नामिनाह ब्राह्मणाध्ययने वृत्तिर्यदि स्याद् ब्राह्मणश्रुतेः । वक्तव्य केन धर्मेण तुल्यत्वं क्रिययोरिति ।। ४९० ॥ अध्ययनमात्रवाचित्वे ब्राह्मणशनसाध्ययनयोरेवोपमानोपमेयभावोऽवग- ग्येत, नाध्यायकयो । तन्निमित्तः अध्यकायोश्चौपम्यनिमित्तधर्म. सौष्ठवादिर्वाच्यः स्यात् । तथाच तदधिकरणगावापन्नमध्ययनमिदं तदिति व्यपदेश्यत्वात् क्रियात्वं जह्यादिति न क्रियायाचिनस्तृतीयासमर्थता समर्थिता स्यादित्यभिप्राय. १४९० ।। तरमादिदगन युरामिति ममतेन मिद्वानापन्यस्यनि. अध्येतरि यदा वृत्तिरुच्यते नाह्मणश्रुतेः । निमित्त तदोपैति क्रियमाध्येतरि स्थिता ॥ ४९१ ।। शुद्धक्रियावाचिनम्तृतीयान्तभ्यासम्भवात् क्रियाविगिष्टद्रव्यवचनो गृह्यते । तत्र प्रामणशब्दम्य समुदायवाचस्त्वेऽप्यध्ययनप्रधाने द्रव्ये गुणसमुदायावयवे वृत्तिः कल्प्यते । तथाचाभ्ययनक्रियान्यापारमधानाद् ब्राह्मणशनात् तृतीयान्तात् ब्राह्मणेन तुल्यमधीते भत्रिय इति ब्रामणवदिति पतिप्रत्यये कृते शब्दोपात्ताध्यय- नहेतुको बाहरणक्षत्रिययोरुपमानोपमेयभावोऽवगम्यत इतीष्टसिदि. ॥ ४९१ ।। एपीयमते सु संगान्तरमाह सिंहशब्देन संबन्धे शौर्यमानाभिधायिनः । चैत्रात् पष्ठी प्रमज्येत योगे शोर्यादिभिर्यया ॥ ४९२ ॥ यः किल ब्राह्मणादित्यत्र ब्रामणगब्दस्याभ्ययनमात्राभिधायितामाह, तस्य शौर्यमानाभिधायिना सिंहशब्देन चैरन्यामिसम्मन्थे चैत्रस्य सिंह इति व्यतिरेकनिरन्धना विभक्ति' प्रसज्येत, यथा चैत्रम्य शौर्यमिति । असत्पक्षे तु तहति सिंहालस्य प्रवृत्तपमानोपमेययोन्तत्वासझे मामानाधिकरण्यमुपपद्यते ॥४९२॥ 'रिमर' ग. ५, पाठ - १ '' छ, पाठ. ..

·- वृत्तिसमुद्देशः २१७ उपालम्भान्तरमप्येशीयमतम्याह - ब्राह्मणायेव दातव्यं वैश्यायेत्येवमादिपु । सम्पदानादियोगय क्रियामात्रे न कल्पते ॥४९३ ॥ अध्ययनक्रियामाने ब्राह्मणशद्धे वतिविपयेऽभिधीयमानो बामणपद् वै- श्याय दातव्यं, ब्राह्मणवद् वैश्यादध्येतन्यं, ब्राह्मणवद् वैश्ये वर्तितव्यमिति सम्प्रदानापादानाधिकरणादिसम्बन्धो न स्यात् , क्रियामात्रस्य तदनुपपत्तेः । नहि वाशणाध्ययनादध्येतुं शक्यते । असत्पक्षे तु तद्वतोऽभियाने सर्वमेतद् युज्यते [॥ ४९३॥ किञ्च भाग्यविरोधोऽप्येकायमत इत्याह क्रियामात्राभिधायित्यादव्ययेषु वतेर्न च । पाठः कदाचित् कर्तव्यस्तुल्यौ पक्षाशुभ रतः ॥ ४९४ ॥ प्रत्ययार्थविशेषणपक्षेत्रैव भाप्यकारः प्राह - 'अपि चान्ययेषु वतेः पाठो न कर्तव्यो भवति । क्रियायामयं भवल्लिासमयाभ्यां न योक्ष्यत' इति । यदि च प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षेऽप्युपमानगब्दानां क्रियामात्रवचनत्वं, तदा क्रियाया- स्तुल्या क्रियेव प्रत्ययार्थो न्याय्य इत्यसत्त्वमूतत्वात् तस्याः सिद्धेऽलिनसहयत्वे म्वरादिषु सत्त्ववननेषु मध्येऽव्ययसनार्थ वतेः पाठोऽत्रापि प्रत्यर्थविशेषणपक्षे न कार्यः स्यादिति प्रत्ययार्थविशेषणपक्षमुकर्पयितुं 'कथमेवं तत्रैव पाटा कर्तव्यः म्याद्' इति भाष्यकारः प्राह । क्रियामात्रवचनत्वे हि वासयपादि-. शब्दाना द्वावपि प्रत्यर्थप्रत्ययार्थविशेषणपक्षौ , समानाबुभयत्रापि कियायाः प्रत्ययार्थस्यात् । यदा त्यस्मत्पक्षे क्रियागन् ब्राह्मणशब्दवाच्या, तदोपमेयोऽपि तेन तुल्यः क्रियावानेव न्याय्य इति तम्यासत्त्वभूतत्वाविनमत्याप्राप्तावत्र्ययेषु वनेः पाटोऽस्मिन्नेव पक्षे वर्तन्यः स्यादिति युक्तं प्रत्ययाविशेषणपक्षस्य तदा पाठेनोत्कर्ष आख्यातुम् ।। ५९४ ।। सदेवमेनीयमन गावपमुदाय ममतं निरर्वतया नियमानुसार जहाति जातिं द्रव्य या तम्मानानपरे स्थितः । क्रियायास्तु श्रुविर्यम्मात् तद्वत्यर्थेऽवतिष्टने ।। ४९५ ।। यत एवं क्रियामाताभिधाने दोपः, तम्मादकटेशेऽपि वर्तमानो वामग- शब्दो जानि द्रव्यं या न परित्यजति । आतिरत्रोपमानवेनोपाचा द्रपन्या । यथा साध्यपरिहारार्थ गुणमनुदायेऽपि वर्तनानः गन्दो जातिनिनिस्वं न - ·२१८ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये त्यजति , तथावयवेऽपि वर्तमानो द्रव्यं वाच्यं न जहाति । यस्माच सूत्रे क्रियायाः प्रकृत्यर्थोपाधित्वेन श्रवणं, तस्मात् तद्वति क्रियावति द्रव्ये ब्राह्मणादि- शब्दोन वर्तमानो गृह्यते, अन्ये तु सहचारिणो धर्मास्त्यज्यन्त इत्यवयववृत्ति- ताप्युपपद्यते ॥ ४९५ ॥ यदि तर्हि कियायानभिधेयः, तदा क्रियायास्तृतीयासमर्थत्वं कथमित्यत आह--- अकियाणां निवृत्त्यर्था यतश्रात्र क्रियाश्रुतिः । क्रियोपलक्षिते तस्मात् क्रियाशब्दः प्रतीयते ॥ ४९६ ॥ मुख्यस्य कियामात्राभिधायिनस्तृतीयान्तस्यासम्भवादक्रियाणां द्रव्यगुण- तद्वतां निवृत्तितात्पर्येण क्रियाशब्दोऽत्र कथ्यमानः क्रियावन्तमुपलक्षयति मुल्यार्थासम्भवे लक्षणाया गङ्गादिषु दृष्टत्वात् ॥ ४९६ ॥ क्थमेतत् । यावता होतव्यादय, कियामानपचनाः सन्तीति । तदाह होतव्यादिपु यस्माच क्रियान्या ब्राह्मणादिवत् । अपेक्षणीया शुद्धेऽथ तस्माद् वृत्तिर्न कस्यचित् ॥ ४९७ ।। ब्राह्मणवदित्युक्ते यथाध्ययनमुपमाननिमित्तत्वेऽपेक्षणीयं साधारणो धर्मः, तथा ब्राह्मणहोतन्येन तुल्यं क्षत्रियस्य होतव्यमित्यत्राप्यन्या क्रिया साधारण- धर्मभूतापेक्षणीया स्यात् । अन्यथा समन्वयानुपपत्तिः । तथाच सत्त्ववचनाम- णादिशब्दस्तुल्या होतन्यादयः । तत्रापि धर्मान्तराधारभावमनुभवन्ती क्रिया स्वरूपादपति , सत्त्वभावापत्तेरिति केवलनियावचनाभावामुख्यार्थासम्भवे क्रिया- शलेन तद्वदुपलक्षणं न्यायगेवे ॥ ४९७ ।। तनैतन् स्यात् । यद्यपमैये फियाधुतैः संयोपमानेऽयाधीयते साधारणी धर्मः, तदा किमययनवृत्तिपरिय पनाप्रयारोग । अरनु समुदाय एव वाच्यः । तथापि हि तत्म्यां किया. मेवोपकारिणीमपक्षिष्यामह इत्याशङ्कपाह- सर्व वाप्येकदेशो वा-यस्मिन्नाश्रीयते कचित् । विशेपपत्तिं तं सर्वमाहुर्भेदे व्यवस्थितम् ॥ ४९८ ।। समुदायवचनोऽवयववचनश्च यः शब्दस्तं सर्व शब्द विशेपवृत्ति विशि- थार्थवाचकमाचक्षते , यतो मेरे विशेष सर्वस्य शब्दस्यावस्थानम् । तथाहि- यदावयवे प्रयोगः, तदा सर्व समुदायरुपं नापेक्ष्यत इति तन्नित्त्या विशेष एव शब्दार्थः । यदापि समुदाये प्रयोगः, तदेकदेशो नापेक्ष्यत इति तन्निवृत्त्या वि- १, 'वि', ३. ३' घ, पाठः, .- ...- ·दृचिसमुद्देश । शेषवचन एव शब्द । यथा हि प्रदेश प्रदेशान्तरमपच्छिन्दन् विशेप इत्यु- ध्यते, तथा समुदायोऽप्यायर निवर्तयन् विशेष इत्युभयत्तिरपि शळो विशेप- विषय । ततश्च समस्तधर्माच्छरितस्यार्थस्य निरूपणात् तथे शब्देनाभिधाने गुणसमुदायविपयत्ये शब्दाना समर्थिते ब्राह्मणशब्देन यदा समुदायाभिधान तदाययवस्थापच्छेदान्निवारणात् का प्रतीयते, येन समुदायाचनत्वेऽपि तनिमित्त उपमानोपमेयमायोऽप्रगम्यते । समुदायाभिधाने हि तम्यैव प्राधान्य विकल्पसमु-- अययुदासेनौत्तम् । समूछितरूपो हि समुदायोऽभिधीयते । न स्वत्रावयबा में- दवन्त कथ्यन्ते । विकल्पेन समुच्चन वा मेदविवक्षाया हि विकल्पो का स्यात् समुच्चयो वा । अमेदभासान्तु समुदिता प्रदा अभिधीयन्ते, तदा न विरल्पो न समुच्चय । अत एव वृक्षशळेन मूलादीना भेदेनानभिधानाद् बहुवचन न भरति । तम्मात् समुदायाभिधानेनाभिधीयमानोऽवयर इति तेन निकृष्टरूपेणान- भिधीयमानेन न कश्चिदुपकार इति समुदायावपोधृतोऽरव समाविष्टव्यापार- द्रव्यलक्षणोऽन्न ब्राह्मणशब्दम्यार्थो वाच्य । केराया त्रियाया वाच्यत्वे दोपामि- धानात् वियोन्मुम्ब द्रव्यमभिधेयमिति क्रियामुग्वेन तुल्यतोपपत्तिम्तस्य ।।४९८ ।। यचरय समुदाये च गब्दस्य उत्तौ निरोपनचनय विगिदानी सागा यवन स्या दित्यत आह- समुच्चयो विकल्पो या प्रकाराः स एव वा । निशेपा इति चण्येन्ते सामान्य वारिकल्पितम् ॥ ४९९ ॥ यदि समुचिता सर्ने भेदा शब्देनागिधीयन्ते, अथ सिल्पिता । सर्व- था विशेपाचनत्यमेव गन्दानाम्।तबाह्यनेरार्थो मिनरूप समस्श्यतयाभिषीय- मान समुचितोऽभिहितो गति नातिगुणक्रियादिरूप । तर देशमात्रस्य विकल्पम्य च निवृत्तिरिति विगेप एवायम् । एव पर्यायेगाभिधीयमानाम्स एपार्थी विल्पिता भवन्ति । तत्रापि च समुच्चयस्य व्युदासाद् विशेषराव । यद्यपि च समुदायोऽविश्ल्पसमुच्चयो वाच्य इत्युक्त, तथाप्यनेकार्थताप्रकारपरिसख्याप्रसझे- मात्र विकल्पसमुचयाघुपाती । समुच्चयाद् भेदेनोपादानाच प्रकार इति द्रव्य प्रति गुणभूता धर्मा निर्दिष्टा । तथाच सामान्याशप्राप्ता गुणप्रधानभावे नार धर्मा विवक्षिता इति तृतीयोऽय पक्ष । ममप्राधान्य पर्यायो गुणश्यानभार- श्योति एतावानन प्रकार समनी मेणोपन्यम्न त ते स एवाभि पायमाना. २ नभर सय पार ·२२० प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये प्रकाराः प्रतिनिस्तमेदापोहहेतुत्वाद् विशेषा एवावगन्तव्याः । सामान्यमप्यदि कल्पितं प्राधान्येनाभिधीयमानं विशेष एवं प्रतिनियतविशेषापावर्तनात् । तथा. हि सामान्यरूपोपरागेण युगपदेव बहवो विशेषाः कथ्यमानाः प्रतिनियवमपात- यन्त्ये विशेपं, सर्वेपामभिन्नसामान्यानुवेधेन क्रियायोगात् । अत एव भाष्य- 'सामान्यमपि यथा विशेषस्तद्वदिति ॥ ४९९ ॥ एवं विशेषकरनवे शब्दाना व्याप्तिसादर्शिता। तथान समुदायवचनत्वेऽपि तत्रिविः। इदं तु नक्तव्यम्--उपमाने क्रियागुणयोरेवोपगारात् तद्विपय शब्दाना समुदायवपनत्व कीहशमियाह- न हि माक्षण इत्यत्र भेदः कश्चिदपाश्रितः । अपाकतो या तेनायं समुदाये व्यवस्थितः ॥ ५०० ॥ नियतस्य भेदस्य प्रतिपादने तदपरस्य निवारणात् समुदायवचनत्वं न स्यात् । न चात्र फश्चिदङ्गीतोऽपरश्च निवारितो विशेप इति युक्तं सगुदायवच- नत्यम् । प्रकरणादिनिरपेक्षो हि ब्रामणशब्दः समूहमेवाचष्टे । इत्थंच समुदाय- चननत्वे क्रियागुणयो. शब्दार्थत्यादुपमाहेतुत्वमित्युपमानविषये समुदायवचनत्व- स्यास्त्युपयोगः ।। ५०० ॥ तपायवयववृत्तिस्वं तत्र यमादित्याह---- क्रिया त्याश्रीयते यस्मिन् स भेदोऽध्यवसीयते । तथान्यथा सर्वथा चेत्यानयोग न विद्यते ।। ५.१।। यम्मिन्नुपमाने क्रियाश्रीयते साधारणधर्मत्वेनापेक्ष्यते, तत्र स क्यिाख्यो धर्म. समुदायतस्य शब्दस्य वाच्यो निश्चीयते । बामणेन तुल्यमधीत इत्पत्र अध्ययनरय साधारणस्य धर्मस्याश्रयणमिति शब्दान्तरसंनिधानात् तत्रैवावयवे मामणश्रुतिः समय॑ते । यत शब्दान्तरस्साप्रयोगे सनियतोऽभिमतः प्रकारोऽन्यः सर्वो वा न संभवति । अनपेक्षितशब्दान्तरप्रयोगादिः शब्दो झटिति स्वार्थ प्रसिद्ध समुदायरूपमेवाह यतः, तस्मादुपमाविपर्य यत्लान् समुदायशब्दस्यायया परि- त्यर्थः ।।५०१॥ तमेव मानाह- उपमाने क्रियावृत्तिमुपमेये क्रियाभुतिः । प्रत्यापपन्ती मैदस्य करोतीर पदार्थताम् ।। ५०२ ।। माषणपदधीते क्षत्रिय इत्युपमेये क्षानिये क्रिया थ्यमाणा उपमानेऽपि आमगादे मियार्थत्यं सूचयति । समानधर्मपयुत्तो छुपमानोपमेयभार इत्युम ·। वृत्तिसमुद्देशः ।। यत्र नियासाधारणत्वम् । ततश्च भेदस्य प्रदेशस्सात्रोपमानपदेनाभिधानं निश्ची- यते । उपमेयगता क्रियाश्रुतिरूपमानगतां क्रियां नाभिदधाति । किन्तु सनोऽवं- सीयते क्रियावचनत्वमुपमानगन्नस्सेतीवगळः ।। ५०२ ॥ न च शुद्धायाः कियाया वचनं संभवाति स्यियोरप्युपमानोपमेयमावेऽभिसंहिते व्यापाराविटव्यवचनादेव तृतीयासमा बतिरित्याद-- च्यापारेणैव सादृश्ये व्यापारस्य विवक्षिते । क्रियारद्वचनाच्छब्दात् प्रत्ययः प्रतिपाद्यते ॥ ५०३ ॥ ब्राह्मणा व्ययनेन तुल्यं क्षत्रियाध्ययनमित्यपि क्रिययोः साम्येऽभ्ययनवदि- ति सौष्ठवादिधर्मान्तराधारमा प्रतिपद्यमाना क्रिया प्रातिपदिकाथों द्रन्यायमाणै- वेत्यत्रापि पूर्ववत् क्रियाश्रुतरुपलक्षणत्वात् क्रियाविष्टद्रव्यक्चनादेव तृतीयासमर्थाद् यतिरिति समानं पूर्वण || ५०३ ।। यदि द्रव्यवचनादपि रामाश्रितवियापधानान् प्रथयोऽभ्युपगम्यते, तदा रियाया अम. स्वभूतत्वादलिनसल्यत्वे सिद्धे स्वरादिषु पते: रिमर्थ पाठयोगत इत्याशवपाह- क्रियायतोऽपि सादृश्ये वक्तुमिष्टे क्रियावता । अध्येता ब्राह्मण इव प्रत्ययो न निवर्तते ।।५०४ ॥ कियावतोव्ययोरप्युपमानोपमेययोरुपाचक्रियाद्वारकं सादृश्यमाश्रित्य ब्राह्मण इवायं क्षत्रियोऽध्येता ब्राह्मणेन तुल्योऽध्येता ब्राह्मणवदिति स्यादनिष्टः प्रत्ययो यतिः । तथाच सत्त्वाचनत्वादत्र्ययेषु वनेः पाठः कर्तव्य इत्युक्तम् । द्रव्यप्राधान्ये हि सत्त्वं क्त्यन्तस्येति लिनसंख्यायोगः सात् । अतः स्वरादिपा- ठेनाव्ययत्वमारभ्यते || ५०४ ।। ननु च नियावतोरपि क्यिाद्वारक एवोपमानोपमेयभारः, तर यत एव वतिरिति, कयमनिटोन प्रत्ययो न निवर्तते इयुपमित्याह - अधीते तुल्य इत्येवं पुंलिङ्गेन विशेपणम् । कियाति. क्रियापा, नु, नल्यादे नपुंसकम् ।। ५०५॥ क्रियावतोः सादृश्ये पतिर्विधीयमानः सत्वरूपत्वात् तयोस्तुल्यशब्दस्त- ल्लिन एव प्रयुज्यते, ब्राह्मणेन तुल्योऽधीते क्षत्रिय इति । तथाच क्रियानिमित तुल्यत्वं नियमेन र प्रतीयते । अन्येन केनचिद् धर्मेण तुल्योऽधीत इत्यप्यवग- मात् क्रियातुल्यत्वम्यासंपत्ययादत्र प्रत्ययो नेष्यने । क्रियानिमित्ते तु सादृश्ये प्रत्यय इति तत्र तुल्यशब्दः क्रियायां निपतन्नसत्त्वमूतत्वात् तम्याः शब्दसंस्का- ·२२२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये राय लिङ्गसर्वनाम नपुंसकमेवाश्रयते । तथाच क्रियानिमित्तं तुल्यत्वं ब्राह्मणेन तु- ज्यमधीत इति नियोगतः प्रतीयत इति तत्रैवेप्यते वतिः । अत्र च पक्षे सत्त्व. भूतस्यापि क्रियाविशेषणस्य विशेप्यधर्मानुवरोलिंगविशेपायोगादव्ययेपु पाठो न कार्यो क्तेः ॥ ५०५॥ इदानीमनैव प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षे "यदि तर्हि तृतीयासमर्थ विशेष्यते, प्रत्ययार्थोऽवि. शेषितो भवति । तन को दोष । तृतीयासमर्थात् क्यिावानिनो गुणतुल्यत्वेऽपि प्रत्यय : प्राप्नोति । पुत्रेण सह तुन्य. स्थल , पुत्रेण सहतुल्य पिगलः" इति यो भाष्ये गुणतुल्ये. ऽपि प्रत्ययः प्रसजिल., स कथमुपपद्यते । यावता न पुनशब्दः क्रियावाचीत्याशप भाष्य समर्थयितुमापातयति. प्रकृत्यथै विशिष्टेऽपि प्रत्ययार्थाविशेषणात् । पुत्रेण तुल्यः कपिल इति वृत्तिः प्रसज्यते ॥ ५०६ ।। एकत्वात् क्रियाशब्दस्य प्रकृत्यर्थविशेषणोपक्षये प्रत्ययार्थस्य तुल्यत्वस्या- विशेषितत्वाद् गुणेनापि कपिलत्वेन तुल्ये पुत्रशब्दात् तृतीयासमर्थाद् वति. स्यादिति चोपभाप्यं विवृतम् ॥ ५०६ ॥ पुनशब्दस्य क्रियापाचित्य समर्धायितुमाह - याः पुत्र रूढसम्बन्धाः क्रिया लोके विवक्षिताः । ताभिः क्रियावतः पुत्राद् गुणतुल्यै चतिर्भवेत् ॥ ५०७ ।। पितुर्निदेशे यो वर्ततेऽधीते, सन्तानमनुवर्तते च, स पुनः सदाचारानु- पालनात् कथ्यते । यस्तु न नियोगकारी, नाध्येता, न सदाचारः, तमपुत्रोऽय- मिति व्यवहरन्तीति निदेशस्थानादिक्रिया पुत्रशब्दार्थे निरूढयोगाः पुत्रशब्दो- ऽन्तर्भावयति, यथा ब्राह्मणादयोऽध्ययनादिकान् धर्मानिति । तद्वदयमपि समुदाय- वचन इत्यत्रोपात्तक्रियामि कियावतः पुत्रादवयरवचनात् तृतीयासमर्थाद् गुणे- नापि तुल्ये विवक्षिते वतिर्भवेत् ।। ५०७ ।। ततत् स्यान्। 'पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात् प्रायते पुत्र इत्यत' इति पुप्रसन्प्रवृत्ति- निमितं परनादिक्रियामवीर्य को निदेशस्थानादिशु घाद्यासु पुत्रार्थसहचारिणीय रियासादर इलत जाद- अन्तर्भूतं निमित्तं च डिशब्देषु यद्यपि । क्रियास्तु सहचारिण्यो रूढाः सन्ति पदार्थचत् ।। ५०८ ॥ १. 'ल्यस्वेऽपि, २. ईप पाठ .

·वृश्चिरामुदेशः। २२३ इह रूदिषु नाययवार्थानुगम इति प्रवृत्तिनिमित्तभूतामन्तरनामपि क्रिया- मनात्य पदवाच्यद्रव्यतुल्याः साहचर्यणान्यभिचारात् प्रतीयमानाः प्रसिद्ध- निदेशस्थानादयः क्रियाः समाश्रीयन्ते । प्रवृत्तिनिमितभूता हि क्रिया व्युत्पत्ति- निबन्धनत्वेन परमाधीयते । नार्थक्रियाम् तस्या व्यापारः । निरूढयोगानां तु प्रमिद्विवनाच्छब्दार्थत्यमेवति ताभिरैव तद्वजश्रीयते । तदेवमेकेन विशेषणेनो- भयविशेषणायोगात् क्रियाग्रहणेन प्रत्यर्थे विरोपिते क्रियापदुपरक्षणार्थस्यात् क्रियाश्रुतेत्रीमणादिशब्देभ्यः क्रियापद्वचनेभ्यः प्रत्यय समर्थितेऽपि प्रत्ययार्थस्या- विरोपितत्याद्गुणतुल्येऽपि प्रत्ययप्रसङ्ग इति ॥ ५०८ ॥ अस्तु ताहि प्रयाविशेषां यत्तत् नुय क्रिया चैन् सा भपनाति पक्षान्तरमुपन्यन्तं माये व्याप्त्यानुमाह । . क्रमं तु यदि बाधित्वा प्रत्ययार्थविशेषणम् । प्रधानानुग्रहात् साम्याद् विभक्तेश्यावतिष्ठते ॥५०९॥ स्थाननिमित्तः क्रम उक्तः । प्राथग्यात् तेनेत्येतत् क्रियाशब्देन विशेष्यत 'इति । तत्य लन वाधः । समानविभक्तित्वात् प्रधानत्वाच प्रत्ययार्थस्य तुल्य- मित्यस्य क्रियेति विशेषणं न्याय्यमित्येवं कल्प्यते । तथाहि प्रधानस्य प्रत्ययार्थस्य विशेषणयोगे कल्प्यमागे गुणस्य प्रत्यर्थस्य तदनुपपतिः । सामानाधिकरण्येन च सम्बन्धसम्भवेऽध्याहारेण सेनेत्यस्य कियेति सम्बन्धो न न्याय्यः । विभक्तिसाम्यं हि शब्दयत् । अशब्दस्तु क्रमः ॥ ५०९ ॥ एवं प्रकृत्य शेषणपक्षं चा मत्वा यदि प्राविगैरपक्ष मध्यने, तदापारि पूर्वदोषमाम्यमित्याह- प्रकरविशिष्टत्वात् क्रियातुल्ये प्रसज्यते । पुत्रादी गुणशब्देभ्यः पूर्वोक्तस्य विपर्यये ।। ५१० ॥ एकेन विशेषणेन द्वयोरयोगात क्रियाग्रहणेन प्रकृतिरविरोपितात्र स्यात् । ननश्च गुणवचनेभ्यः स्थूलादिभ्यः पूर्वोक्तनिदेवस्थानादिकया क्रियया तुल्ये पुग्ने वाच्ये वतिभवेत् । तथाहि-प्रकृत्यर्थविगेपणे यदुदाहृतं, तदेवात्र विपर्ययेणा- दाहर्तव्य, स्थूलेन तुल्यः पुत्र इति । तदुक्तं भाष्ये - "एवमपि तृतीयासमर्थ- मविगेपिनं भवति । तन को दोषः । तृतीयासमादकियावाचिनः नियातुल्येऽपि अन्ययः मामोतीति ॥ ५१०॥ वा', २. 'थ्य'. पाठ'. ।'

·२२५ प्रकर्णिकप्रकाशसमेत वास्यपदीये केचित् पुनर साक्षात् भाष्येऽनुदाइतायात स्थूलेन तुन्यो यातीत्येवमुदाहरन्ति तयायायातादुपमेयस्य किया विशिष्टस्य प्रतीतिरितीदमेव युक्तमिति मन्यन्ते । तच न । यत- स्थूलेन तुल्यो यातीति बहिरङ्गा क्रियाश्रुतिः । अनिमितं वतेस्तुल्यं यातीत्यत्रेभ्यते पतिः ॥५११॥ तुल्यो यातीति पुंलिङ्गेन सामानाधिकरण्यानियोगतः क्रियातुल्यत्वं नाव- गम्यते । यः केनचिदन्येन धर्मेण स्थूलेन तुल्यो देवदत्तः, स यातीत्येवमपि प्रतीतेः । तथाच देवदत्ते निरूठेन धर्मान्तरेण तुल्यतया निर्माते तस्य पश्चात् सन्निपतन्ती क्रियाश्रुतिर्वतेः प्रत्ययस्योत्पत्तौ निमित्तं हेतुर्न भवति । शाब्दी हि क्रिया भवेदपमानोपमेयसम्बन्धे निबन्धनम् । नचेह स्थूलेन तुल्य इति पदद्वय- सम्बन्धकाले तत्प्रत्ययोत्पतिनिमित्ते काचित् सन्निहिता क्रिया, स्थूलशब्दस्य गुण- वचनत्यात् तुल्यशब्दस्य च पुंलिङ्गत्वे क्रियाविपयत्याभावात् । वृत्ते तु सम्यन्ये प्रत्ययोत्पत्तिनिमित्ते पदान्तरात् पश्चात् प्रतीयमाना क्रिया पहिरका नोपमासम्यन्ये निमित्तम् । एवञ्च स्थूलेन तुल्यः पुत्र इत्यम्मादस्याविशेषः । यदा तु स्थूलेन तुल्यं यातीति नपुंसकलिङ्गेन तुल्यशब्देन सामानाधिकरण्यं यातीत्यस्य, तदा कियाप्राधान्य नियोगत प्रतीयते, असत्त्वभूतत्यात् क्रियायास्तद्विशेषणस्य नपुंसकत्वोपपत्तेः । तथाचानेप्यते वति । स्थूलवद् याति मन्दायमानपदविन्यासश्च. लितोदरफलश इति । अत्र हि प्रकृतिप्रत्ययार्थाभिधायिपदद्वयसमन्वयकाल एवं शब्दवाच्या किया संभवत्युपमानोपमेयभावनिमित्तं, ब्रामणवदधीत इतिवदिति न पहिरमात् प्रतीतिः ॥ ५११ ।। तदेवं पक्षद्गेऽपि समीकृतस्य दोपस भाष्ये ममाधिरमिहितः --- भैष दोर: । या तत् तुम्ये किया चैन सा भवतात्युच्यते। तुलया य समितं तुभ्याम् । यदि च तृतीयासमर्थ- भाष किया प्रत्ययार्थोऽपि किया, ततस्तुन्य भवतीति । तदेतत् तात्पर्यतो विमोति---- द्वयं विशेष्यते तेन यदेकत्र विशेषणम् । तुल्यशब्दो हि तं धर्ममुभयस्थमपेक्षते ॥ ५१२ ।। यत् क्रियामहणमेकत्र श्रुतं सद्विशेषणं तेन क्रियाग्रहणेन द्वयं प्रकृतिप्रत्य यार्थलक्षणं विशेष्यतेऽवच्छियते । कथमेकेनोभयविशेषगम् । एवं हि प्रवृविभेद स्तस्य भवेदित्यन आह-तुल्यशब्दो हीत्यादि । सादृश्यस्योभयाधिष्ठानत्वाद २. 'लावति', २. 'तिः । मन्दा, ३. 'यका', ४. 'तसुत्य प. पाठ ·वृत्तिममुद्देश । २२५ यम्मात् तुल्यगदम्त वियाग्य धर्ममुभयगतमीकरोति, तम्मानुभयविशेषण सामदिवतिष्ठते श्रुत्यैकनिष्ठन्वेऽपीति ॥ ५१२ ॥ एर हि तुल्यान्दार्य उपपद्यत इत्याह- एका ममानो धर्मश्चेदुपमानोपमेययोः । तुलया संमित तुल्यमिति तनोपपद्यते ॥ ५१३ ।। भाध्येऽभिहित-~~'तुलया च समित तुल्यमिति । यद्यपि सोऽर्थ तुल्यगन्दो रुट, तथापि युत्पत्तिनिवन्धन रियानुनिधीयन इत्यागय । तयाच यथा तुल्या विञ्चित् परिच्छद्यने, तथा ममानेन धर्मेण परिच्छेद इति समितत्व समानन्यमम्ति । एवञ्चैत्रापि श्रुतोऽपग्न माम दिन्वयी समानो धर्माऽवग म्यत इति तात्पर्येण तुलया समित यमुक्तम् । तस्मात् प्रत्यर्थविशेषणेऽपि प्रत्य- यार्थ किया । न सन्यम्तुल्य क्रिययान्ति, अन्यटन रियाया ॥५१३ ॥ एर प्रयगाथारशेपणऽपि नुमा दमामार्यान् प्रत्ययाक्रयाप इत्युभयपक्षभाची दोषा नास्ति । स चान मगाना धर्मा न य रथिन् । अपितु यश्चादनाया मनिहित , सूने श्रुतच द्विष्टोऽसारभेदेन प्रतीयते । न च सामान्यगदत्यादयुता गम्यते त्रिया ॥ ५१४ ॥ अमौ क्रियान्यो धर्म सूत्रे क्रिया चेदिति शून गब्दनैरगामित्वेऽपि चोदिते तुल्यनामामीदुभयगतोऽवधार्यते । प्रपत्र पुत्रग तुत्य म्थूर , स्थूलेन तुत्य पुत्र इत्यत्र प्रत्ययो न मति । यत्र हि श्रूयते निया, तत्रोभयगन रेना- श्यता न बत्राश्रूयमाणे प्रियाराडे । नच पुनगळ एव क्रियावचनोऽम्य सामान्यरातत्वात् । मरिये निष्किा चारिगेषेण हि पुत्रशद प्रयायसवेन वर्तते । ततश्चात्र नियोगन स्थिर सादृश्यमिति नाम्न्यनगम । धर्मान्तरेणापि माम्यमम समुदायाळम्य नियाव यस्य प्रात्तग्ममाण मन्यान् । यन्नममविग- म्या हि प्रदेश वृत्ति मन्दम्पेत्युक्तम् ॥ ५॥ ननु सानदयस्यास्ति या निम्जादा पुना दिया प्रतिपदिता को गरय कम्मापुत्रान्दादात - अनुताश्च प्रतीयन्ते निगम्यायिनादयः । ये धर्मा नियताम्नेया पुत्रादिपु न विद्यते ।। ५१५ ।। गानन्य पुनः पुनातुर स्थर. 21 ·२२६ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये श्रुतेः प्रतीतिहेतुत्वादश्नुताः कथं प्रीयन्त इत्युक्तं नियता इति । तदय- मर्थः--श्रुत्यभावादयमेव धर्म इति प्रतीतिर्नास्ति । सामान्येन तु प्रतीलावस्ति निमित्तं नैयत्यं नाम । तथाहि निरूढयोगत्वात् प्रसिद्धेः पदार्थकदेशभूतानां भवति क्रियाणामन्तरेणापि स्ववाचकप्रयोग पुत्रशन्नात् सामान्येन प्रतीतिः एवमपि च तेषां बहूनां धर्माणां निरूढत्वानियतस्य वाचकस्याभावानियोगतः क्रियाया एवोपगाहेतुत्वत्या प्रत्ययात् तेषां सामान्यधर्माणां संवन्धित्वेन पुत्रा- दिपु वाच्येषु तद्धितवृचिर्नास्ति । पुनवदयं माणवक इत्पन्न वत्यर्थसामर्थ्यात् क्रिया योग्याध्याहर्तव्या । पुत्रपदयं माणवको द्रष्टव्य इत्यादि । एवं स्थानिव- दादेश (१-१-५६) इत्यत्रापि स्थानिवद् वर्तत इत्यर्थः । इत्थञ्च स्थूलेन तुल्यं याति स्थूलवद् याति इति वृत्तिरुक्ता । अनपेक्षिते तु क्रियापदे नास्त्यवगतिः ॥ एतमेवार्थ निगमयति- अनाश्रितक्रियस्तस्मान्न तुल्योऽस्ति क्रियावता । क्रियायाः श्रवणे सापि क्रियायत्ता प्रतीयते ॥ ५१६ ॥ असति क्रियापदप्रयोगे यस्मानियमेन क्रिया साधारणी न प्रतीयने, तस्मात् पुत्रादिपु नियोगतः क्रियानिमित्तस्योपमानोपमेयभावस्याप्रतीतेत्तिर्नास्ति । अतोऽनपेक्षितासाधारणक्रियो नापरेण कियावता सदृशो विद्यते । यात्मणवाद- धीते क्षत्रिय इत्यादौ तु मूलोदाहरणे साक्षादुपमेयगतत्वेन क्रियायाः श्रवणे कि- यासंबन्धनिमित्तत्वेनोपमानेऽपि गम्यत इति द्वयोरपि पक्षयोःपप्रतिविधानसा- म्यम् ।।५१६॥ एवमपि प्रत्यार्थविशेषगपक्ष एत मिद्धान्तित । तथादि भाष्य---"नि पुनरय ग्यायः। प्रत्ययार्थविशेषगमेव ज्याय । कुत एतत् । एवं हि लानार्या रानं पठितम् । बनिना सामानाधिकरण्यं तम् । अपि चाव्ययपु वते पाठी न पर्नव्यो भवनि कियायाम गर संख्याभ्यां न योस्यत" इति । एतद् व्याचरे- द्वयोः प्रतिविधानाच्च ज्यायस्त्वमभिधीयते । नित्यासचाभिधायित्वात् प्रत्ययार्थविशेषणे ॥ ५१७ ॥ उभयोरपि पश्योर्दोषप्रतिविधानात् प्रगम्यत्वे प्रत्ययार्थविशेषणपक्षे ज्या- यस्त्वाभिधीयते। यत्नान्तरापेक्षया खात्र पो लापरमिति प्रशस्यतरत्वमान्न्यायने । तथारि--क्रियाया असत्त्वभूताया नित्यं नियोगनो वः प्रत्यायम्यादलिङ्गमन्य. तयाव्ययत्वे सिद्धेः स्वरादिपु पाटो न कर्तव्यो भवति ॥ ५१७ ।। 'भाना' दः पाठः. २. 'तो', ३. 'से रिव' प. पाठ.

·चिसमद्देशः। २२७ ननु चात्रामपणे क्रियावत सत्यभूतस्य तिवान्यताने कर्नन्य एर स्वरादिपु वतेः पाठइत्याशक्याह- अमत्वभूतो व्यापारः केवलः प्रत्यये यतः । विद्यते लक्षणार्थत्वं नास्ति तेन क्रियाश्रुतेः ॥५१८ ।। प्रत्ययं विषयभूते वाच्यत्वेन यम्मादसत्त्वमूतो व्यापारः क्रियालक्षणः केवलो द्रव्यरहितोऽस्ति, तेन कियाश्रुतेः क्रियाशब्दस्य क्रियावदुपलक्षणत्वं ना. म्त्यत्र पझे यथा प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षे शुद्धायाः क्रियायास्तृतीयासमर्थाया असं- भवात् पूर्वमुक्तम् । संभवति हि ौते मुख्येऽर्थे लक्षणाया अनुपपत्तिः । तथाच क्रियामात्राभिधायित्वात् प्रत्ययम्याव्ययत्वोपपर्ण तत्र पाठो न कर्तव्यः ॥५१८॥ तनतन् स्यात् । यथा प्रत्यर्थविशेष पक्षे शुद्धामा क्रियाया असंभवात् तदुपादानं, तसामापिथे प्रत्ययचा पाया प्रियाया फिययेव तुत्यत्वात तम्या शुद्धाया अभाव किया- धवचनादेव प्रत्यय इतिक पक्षयोचिोपदत्यन आइ क्रियावतस्तु ग्रहणात् प्रकृत्यर्थविशेषणे । क्रियामात्रेण तुल्यत्वे सिद्धासचाभिधायिता ॥ ५१९ ।। प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षे कियावत प्रत्यर्थत्वेनोपादानात् तुल्यतासामर्थ्याद यदा किययोपमेयेति पक्षः, तटासत्त्वमूनार्थत्वाद् यत्यन्तम्याव्ययत्वं सिद्धम् ।। यदा नु नियानान् प्रत्ययार्थ इति पक्षरतदाह- यदा क्रियानिमित्तं तु सादृश्यं सान् क्रियायतोः । क्रियायतोऽभिधेयत्वात् तदा द्रव्याभिधायिता ।। ५२० ।। । तुल्यमिति नपुंमकेन विशेषणात् साक्षात् किन्यव सदृशी समधिगम्यते । सा च क्रिया क्रियान्तरं यदा सौष्ठवादिना समानेन धर्मणोपमिमीते, तदा प्रत. यार्थविशेषणपक्षः । यदा तु कियायानुपमीयते, तदा द्वैतम् । व्यापारागुविद्धन्य वा प्राधान्यं तम्य व्यापारोपरक्षितन्य वा । पूर्वर पोऽमत्त्वतन्वाद् अग्य- यत्वं सिद्धम् । आम्न्यातनाच्यो झुपमेय इत्याच्यातम्यासत्त्वम्नार्थप्राधान्यान अव्ययत्वम् ।। ५२०॥ १. . तो पा', १. • 'अयभवेध पाठ..

·२२८ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये * क्रियोलक्षितस्य द्रव्यम्य तु प्राधान्ये प्रकृतिवाच्योऽपि क्रियावात्, प्रत्ययार्थोऽपि कि- याघांस्नुल्यतावशाद् इति पतेः सत्त्वभूतार्थवानित्वात् पाठेनाव्ययत्वमुक्तमित्याह- अव्ययेपु वतः पाठः कार्यस्तत्र स्वरादिवत् । ब्राह्मणेन समोऽध्येतेत्यत्र च प्रत्ययो भवेत् ॥ ५२१ ॥ स्वरादीनां सत्त्ववचनत्त्वं, स्वो रोहावः, स्वर्यात इति सत्यसं- पधाव्यभिचारिणः कर्मादिभावस्य दृष्टत्वात् । अत एव चादिष्वसत्त्ववचने- वेषां पाठो न कृतः । पृथक् पाठेनाव्ययसंज्ञारब्धा । एवं वत्यन्तस्य व्यवचनत्वे तद्वत् पाठेनाव्ययसंज्ञा कार्या। पाठसमझेंद्धि सत्त्ववचनरवेऽप्यव्ययसंज्ञा प्रवर्तते । पूर्वत्र तु पक्षेऽन्वर्थत्वाव्ययत्वं सिध्यति । भाप्यकारमते हि न व्येतीत्यव्ययमि- लव लक्षणम् । प्रपञ्चार्थस्तु पाठः। सूत्रकारमतेऽप्यपठिताना केपाञ्चित् सङ्ग्रहार्थ- मन्यर्थसंजैव लक्षणं, अपचार्थः पाठ इत्येव न्याय्यम् । वार्तिककारमते त्वलिशास- ख्यमव्ययमित्येतदेवाव्ययलक्षणमिति । मुनित्रयदर्शनेऽपि प्रत्ययार्थविशेषणपक्षे पाठमन्तरेण सिद्धाव्ययमज्ञा वत्यन्तस्येत्यस्य पक्षस्योत्कर्षः । उत्तरसूत्रेणापि वतेर्विहितस्यासत्यभूतार्थाभिधायित्वमिवशब्दस्येव । 'तदहम् (५-१-११७) इत्यनेनापि क्रियायां चतिविधीयत इति न तदर्थोऽपि पाठः । प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षे चाव्ययेषु पाठचोदनाप्रणालिकया भाप्यकारेण प्रामणेन तुल्योऽध्येतेत्यध्येतरि समाने प्रत्ययोऽनिष्ट आपादितो भवति स इह विवृतः । क्रियामात्रयाचित्वे झमत्त्वरूपतेति सामर्थ्यात् तद्वद्वामित्वे सत्त्वरूपतायां तत्रैव तद्वति प्रत्ययोऽनिष्टः स्फुटमुक्तो भवति ।। ५२१ ॥ इदानीमा पक्षे पतिना सामानानिकरण्यं विवरीनुमाह- सामानाधिकरण्यं च वत्यर्थेनापदिश्यते । तुल्यमित्यन्यथा कल्प्यो वाक्यशेपोऽश्रुतो भवेत् ।। ५२२ ।। वतिशब्देन भाष्ये वस्यर्थस्तुल्यशब्द उक्तः । तथाहि विधीयमानत्वाद् बनेरसिद्धायम्यस्य विशेषणीयत्वं नास्ति । प्रसिद्धस्य हि मेदाय विशेषणोपादा- नमर्थवद् भवति । साधुत्वप्रतिपत्तये विशेषणापेक्षायां च न युगपद् वतेः सामध्ये विद्यते । न चाप्यस्य क्रियारूपना अक्रियारूपता चास्ति, येनाक्रियानित्यर्थ क्रियेत्येतद् विशेषणमुपादीयेत । तस्माद् इत्युपलक्षितेन यत्यर्थयाचिना तुल्या देनात्र क्रियाशब्दस्य सामानाधिकरण्यं भाष्ये विवक्षितम् । तुल्यार्थो हि १. 'नामस'. पाठ. २. 'ध: पा' प. पाठः, ३. 'दमिर पर ४. 'बाप्यम्य' प. प. पाठ:. ५. 'दम', 'शा चास्ति', ·वृत्तिसमुद्देशः २२९ क्रिया चास्त्यक्रिया चेति युक्तं विशेषणम् । यतत् तुल्यं क्रिया चेत् सा भयनीति च श्रौतमेव सामानाधिकरण्यम् । प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षेतु तेनेत्यस्य । क्रियत्यया- मानाधिकरण्याद् यत् तत् तृतीयासमर्थ क्रिया चेत्सा भवतीति वाक्यशेषाभ्याहा- रेण समन्वयः कल्पयितव्यः स्यात् । संभवति तु ौते समन्वयेऽध्याहारे तदुपपत्तिर्गरीयसी ॥ ५२२ ॥ अध्येतरि च प्रत्ययोऽनिष्टोऽत्र पक्षे न प्रामातीलाह- •क्रियावतोश्च सादृश्ये प्रत्ययार्थविशेषणे । अध्येत्रा सदृशोऽध्येतेत्यत्र नास्ति वतेविधिः ॥ ५२३ ॥ सामानाधिकरण्येन क्रियाया एव तुल्यतया विशेषणात् तदा विशिष्ट एव कर्तर्यपि प्रत्ययोऽत्र पक्षे, न प्रधानमूते द्रव्ये । एवञ्च कृत्याज्यातेनान क्रिया- प्रधानेन निर्देशो ब्राह्मणेन तुल्यमधीत इति । पूर्वत्र पक्षे क्रियाक्ता प्रत्ययार्थेन तथाविधयव प्रत्ययार्थस्य साम्यमुपमाहेतुत्वेन क्रियाया गुणत्वादिति इत्र्यप्राघा- न्येऽनिष्टः प्रत्ययः प्रसजेत् । नाप्युत्तरसूत्रेण 'तत्र तस्येव' (५-१-११६) इत्य नेन पुत्रेण तुल्यः स्थूल इत्यादी प्रत्यय इप्यते । बायेन हि सम्बन्धिनोपजनित' प्रातिपदिकार्थव्यतिरेकात् पाठयन्तात् सप्तम्यन्ताद् वा तत्र प्रत्यय इप्यते । तेन पुत्रवत् स्थूल इत्यत्र नैवोत्पतन्यं प्रत्ययेन । यदा तु पुत्रवत् स्थूलो वर्तत इत्यु- च्यते, तदा क्रियाकृतो भवत्युपमानोपमेयभावो न गुणकृत इति भवति प्रत्ययः । सर्वथा क्रियानाश्रयणे तदभावः । तदेवं श्रौतम्य सामानाधिकरण्यस्योपपत्तेरन्य- येषु पाठाप्रसादध्येतरि तुल्येऽनिष्टप्रन्ययाप्रसाच प्रत्ययाविशेषणपनः प्रशम्य- तरत्वेन सिद्धान्तितः ॥ ५२३ ॥ इदानी 'तन तम्यव' (१-१.११६) इत्या मनिरिवार्य विषयो बिचायते । तद भाग्य - "किमर्थमिदमुन्यने । न ऐन गुन्च किया चे वतिरित्येव मिमिनि । तवतन्यशन्दयो ममानार्थ वेऽपि पुरंग सुनायानाद् विधि , अनेन तु सप्तम्यन्तात् परयन्ताचेति समनिभाष भेदान् क्य पूर्वेण मिद्धिरिनि पूर्वपक्षभायाभिषायं व्याचष्टे तुल्यारिति या तस्यास्तृतीयाया न भियते । अर्थो भेटेऽपि सर्वामिग्तिराभिरिभक्तिभिः ॥ ५२४ ॥ 'तुल्यार्थग्तुलोयमाभ्या तृतीयान्यतरम्याम् (२-३-७२) इति या तुल्यार्थ- माँगे तृतीया विधीयते, तम्या योऽर्थः, सकलाभिविभक्तिभिरिवयोगे विधीयमा- - १. ''..पाठ ·। २३० प्रकीर्णकमफाशसमेते वाक्यपदीय नाभिः करणभूताभिर्योऽयोऽभिधीयते, ततो न भिद्यते । भेदेऽपीति । सामर्थ्या- दन्यत्वेऽपि विभक्तीनाम् । यद्वाभिधान्यापारभेदेऽपि वस्वभेदः । वृत्तौ छत्र विभ- तेरपगमात् तदर्थमेदकृतम्यावच्छेदस्यासम्भवः, सदृशार्थसम्प्रत्ययम्य समानत्वात् । केवलं विग्रहवाक्यमानमत्र भिद्यते । तस्माद् वस्त्वगेठात् पूर्वेणव सिद्विरुक्ता ॥ तमेवामिदमुदाहरति- भोज्यते ब्राह्मण इस तुल्यं भुक्तं द्विजातिनी । पश्यति ब्राह्मणमिन तुल्यं विशेण पश्यति॥ ५२५ ॥ ब्राह्मणेनेव गिजातं तुल्यं जातं द्विजातिना। दीयतां ब्राह्मणायेव तुल्यं विप्रेण दीयताम् ॥ ५२६ ॥ ब्राह्मपादित वैश्यात् त्वमधीप्वाध्ययनं यह । इत्येवमादिभिर्मेदस्तृतीयाया न कथन ॥ ५२७ ।। तुल्यार्थयोगे तृतीया शेषविभक्तिः, इवार्थयोगे क्रियासाधने विभक्तयः । शेपसम्बन्धश्च क्रियाकारकसम्बन्धपूर्वक इति तृतीययात्र समस्तस्य क्रियाकारक- सम्बन्धस्य हेतुभूतस्याक्षेपार पम्त्यर्थस्य भेदो नास्ति । आदिग्रहणात् - विप्रेण तुल्यं वैश्यात् त्वमधीप्वाध्ययनं बहु । ग्रामणस्येव वैश्यस्य धनमेतदुपस्थितम् ॥ विप्रेण तुल्यं वैश्यस्य धनमेतदुपस्थितम् । गुणा विम इवाते क्षत्रिये बहवः स्थिताः ।। विप्रेण तुल्यं तिष्ठन्ति क्षत्रिये वहयो गुणाः । इत्युदाहार्यम् ॥ ५२५-५२७ ॥ अन चोदयति- तुल्यं मधुरयाधीर्य मात्रा तुल्यं स्मरामि ताम् । मधुरायाच मातुश्च कथं सादृश्यकल्पना, ५२८ ।। मधुरायामिव पाटलिपुत्रेऽधीयेऽहं, मातुरिव देवदत्तायाः स्मरामि इत्यत्र 'तन तम्येच' (५-१-११६) इतीप्यते वतिः , मधुरायदधीये मातृवत् स्मरामीति। पूर्वणेव तु सिद्धावत्रेदं वाक्यं स्याद् , मधुरया तुल्यमधीये, मात्रा तुल्यं स्मरा- २. ''प. पाठः ·वृत्तिममुद्देशः। मानि । तथाचाच्ययनाय मधुम्या सायं लगन्य च मात्रा 1 नन मातुः समयनाशाया अधिकरणम्य च मधुगवा न नाचिन् ताहर्गा किया लक्ष्यने याध्ययनम्मरणयोग्नुल्या स्यादिनि तत्यां मातृमधुरागब्दयोतिः करप्यते । यदि परमध्ययनम्याध्ययनान्तर मागम्य च स्मरणान्नरमाश्रयभेदेन भिन्न सहलं म्यान, तच्च कमनवनमिति कर्माधिकरणानोमान्मधुरवोरबानम्भव एव ।। ५२८ ॥ नम्मात् कथमा पुगप्रयम इयत पर - मधुराधिपपः पाठः मग्णं मातृकर्मकन् । मधुगमावशब्दाभ्यामभेदनाभिधीयते ॥ ५२९ ॥ मधुग्या तुन्यमय इत्युरमेयेऽध्ययनक्रिया भूयमायोपनानेऽपि तामद- गमयनि ममानधर्मप्रयुक्त यादौपम्यम्य । तथा मयनं मधुराधिपरणनित्याधाराधे- ययोग्भेदविवक्षायामयं प्रयोगः । एवं मानृविषयं स्मग्णं विषयविषयिणोरभेदा- भिसन्धानेन मातृानन मध्यन इनि मात्रा तुल्यं स्मगौनि प्रयोगः । मधु- राधिकरणनाध्ययनेन गुल्यं पाटलिपुत्रऽध्ययनं, मानृविपयेण म्मरणेन तुल्यं देवदाया. म्यामिन्यय. । यद्यपि च मातान्न औषः, तथापि यास्तयं कर्मत्व. मभिप्रेत्य सण मातृकर्मकमित्युसम । कर्मप्रभावितो हर नथाच अधी- गादयमा कमि (२-३-५२) इति न . शेषत्वविक्षा मियं पटी पनि- पदाता सनासनित्त्ययमिति निर्मोनचा ।। ५२९ ।। यथा च पा समुदायान'मायो नियन, या यति निदान .

·२३२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये यद्वा निदर्शनत्वान्तर्भायनेन दृष्टान्तदान्तिकयोः समुच्चयेन निर्देशोपपत्तिः।। एकानेन मधुराया इव पाटलिपुत्रस्य गृहा इतीवार्थविषयो वति सगृह्यते ॥ यद्वानोपचारात् क्रियाया द्रव्यवचनस्य प्रतिमा भूत् । क्रियाद्वारक तु दन्ययोरेव साम्प. मिति निदर्शनद्वारेण व्युत्पादयिनुमाह- यथाध्ययनयोः साम्यमध्येबोरपदिश्यते । तथा क्रियागतेधर्मरुच्यन्ते साधनाश्रयाः ।। ५३१ ।। ब्राह्मणवदधीते क्षत्रिय इत्यध्ययनक्रिययो साम्य तुल्यत्वमध्येत्रोस्तत्साध- नयो कोंराग्न्यायते । तथाह्यध्ययनद्वारेणाधीयानयोरपमानोपमेयभावो व्यवस्था- प्यते । एवं मधुरावदधीते, मातृवत् म्मरतीयध्ययनम्मरणाख्यक्रियाश्रयैर्धर्मः सादृश्यलक्षणे कारकशक्त्याधारा मधुरादयः कथ्यन्ते। अन्ययनस्मरणद्वारेण हि तत्कर्माधिकरणयोरुपमानोपमेयभावलक्षण सम्बन्धोऽयतिष्ठते । न हि कर्तार एवं क्रियाद्वारेण सम्बन्धमनुभवन्ति, साधनमात्रेण क्रियाया अविनामावात् । तदेव मधुरया तुल्यमधीते, मात्रा तुल्य मरतीत्यादावपि पूर्वेणेव यति सिद्ध. ॥ नरैतन् स्यात्-मियोपाधी साय पूर्वण विधि । तथाच वतिनषान्तर्भावात् किया- यास्तद्वचनस्य प्रयोगो न भवति । इह नु मामान्येन साहायमाने विधानमित्यस्ति विशेष इत्यानयाद इयार्थे यच्च वचनं पूर्वस्प्रे च यो विधिः । क्रियाशब्दश्रुतौ भेदो न कश्चित् विद्यते तयोः ।। ५३२ ॥ सति क्रियापदप्रयोगे 'तेन तुस्य क्रिया चेद् वति । (५-२-११५) इत्य- नेन पूर्वसूत्रेण 'तत्र तस्ये' (५-१-११६) इत्यम्य योगस्य विषयो च्याप्त इति नेदमारब्धव्यम् । न च पूर्वेण विधौ क्रियापटप्रयोगो नास्ति ॥ ५३२ ॥ यत- N यद्यप्युपाधिरन्यत्र नियतो न प्रयुज्यते । रूपाभेदात् त्वनिर्माता क्रियात्र श्रूयते पुनः ।। ५३३ ।। 'हरतेतिनाथयो पशी' (३-२-२५), 'सास्य देवता' (४-२-२४) इत्या- दावर्य पश्वादिरपाधिरवच्छेदको विशिष्ट इति इतिहरिरित्यादी प्रयोगे स्वशब्देन 1. नेरल,पाठ.

·. . वृत्तिसमद्देशः नोपादीयते, प्रत्ययन गमितत्वात् । नियते व विधीयमानः प्रत्ययो नार्थान्तरे सन्दियते । इह पुनः सामान्यन कियोपापिरिति वत्यन्तानियोगतः क्रियाविशे- पस्यानागमाद् विशिएक्रियावचनस्स प्रयोगोऽवश्यम्भावी । तिपदं पविशिष्ट- रूपं क्रियामात्रप्रत्यायने समर्थ स्यात्, न तु नियतक्रियावेदने तप्त्य शक्तिः ॥ ५३३ ॥ एतदेव निदर्शनन साधयति- यथा व्युत्परयः पुच्छौ क्यदन्ते सुदुरादयः । सत्यपि प्रत्ययार्थले भेदाभावादुदाहृताः ॥ ५३४' ।। पुच्छादुदसनत्र्यसनपर्यसनेषु णिडो विधिरुक्तः । तथाच पुच्छौ ण्यन्ते पुच्छयतावविशेषादुदसनादीनां सामान्येनारगगे विशेषाभिव्यक्तये प्रत्ययेनैवान्त- भौदिते व्युदसनादावुदादेख्यसर्गस्य प्रयोगोऽत्रीकृतः । उपुच्छयते, विपुच्छयते, परिपुच्छयत इति । तथा भृशादिप्वभिमनस इत्यादानुपसर्गाणां प्रत्यर्थविशेषण- पोऽहादिपु दोपात् सिद्धान्तिते, भवत्यर्थलक्षणप्रत्ययार्थविशेषणपक्षे प्रत्ययेनैवो- पगृहीतार्थत्वेऽपि रूपाभेदात् प्रत्ययान्तस्य विशेपाभिव्यक्तायसामर्थ्यात् प्रयोगोडी कृतः । अभिमनायते, सुमनायते, दुर्मनायत इति । एवं क्रियामाने वर्षिया- नात् तदन्तेन क्रियाविशेषानभिव्यक्तौ तदभित्र्यक्त्यर्थ क्रियापदप्रयोगो न्यायः तथाच क्रियाशब्दश्रुतौ भेदाभावात् पूर्वेणैव सिद्धमिति स्थितम् ॥ ५३४ ॥ एतदेव निगमयति एवच सवि पूर्वेण सिद्धोवापि वरिधिः । नियमे वाभिधाने वा भिद्यते न क्रियाश्रुतिः ॥५३५ ।। इह यदा पूर्वसूत्रेण वतिः, तदापि तेन कियायामान्यस्याभिधानाद् विशेष- व्यक्तये क्रियापदपयोग इति नियमो भवति, विशेषान्तरव्यवच्छेदात् । अनेन तु योगेन यो पतिः, स सादृश्यमात्रमुपादत्त इत्यनाल्यातत्याद् वत्यन्तेन क्रियायाः क्रियाशब्देन प्रत्यायनमपूर्वमवतिष्ठते । इत्थंचेतावानर भेदः । क्रियाशब्द- प्रयोगस्तु सर्वथा न भियते न विशिष्यत इत्यनर्थकः पुर्नवतेरनेन विधिलक्ष्ये विशेपाभावादित्यभिप्रायः पूर्वपक्षमाप्ये व्याख्यातः ॥ ५३५॥ 1. 'दप्रयोगों में पाठ. २. 'दि' प, पाठ, ३. 'सूत्रायो', ४. नविषि' ·२३४ प्रकीर्णकमफाशसमेते वाक्यपदीये अनन्तरमकियार्थोऽयमारम्भ इति योगायोजनमुक्त व्याचष्टे- इवे द्रव्यादिविषयः प्रत्ययः पुनरुच्यते । क्रियाणामेर सादृश्य पूर्वस्त्रे विधीयते ॥ ५३६ ॥ तिन तुल्यम्' (५.१,११५) इत्यनेन क्रियया तुल्यत्तस्य विशेषणात् क्रियानिमित्त साम्ये वतिरुक्तः । तथा च गवा तुल्यो गवय इत्यत्राक्रियासादृश्ये वतिर्न भवति । अनेनस्विचाथें वर्तिव्यगुणनिमितेऽपि सादृश्ये भूयो विधीयत इत्यस्ति विशेषः ।। ५३६ ॥ तथाधनोदाहरणम् - मधुरायामिव गृहा ब्राह्मणस्येव पाण्डुराः । इत्यत्र द्रव्यगुणयोः पूर्वेण न वतिर्भवेत् ।। ५३७ ।। मधुरायामिवं पाटलिपुत्रे गृहा निचितनवरत्ना इत्यत्र गृहद्रव्ययोस्तु- स्यत्व, ब्राह्मणस्येव क्षत्रियस्य शुक्ला दन्ता इति शौक्लयगुणनिमित्तं सादृश्यम् । । अत्र पूर्वसूत्रेण वतिर्न भवति, तस्य क्रियानिमित्तसादृश्ये नियमितत्वादिति पुन- "रिहोच्यते ।। ५३७॥ एतदाक्षिपति आरम्भस्याक्रियार्थत्व नायौ योगेन विद्यते । ऋते क्रियाया ग्रहणात् पूर्वयोगेन सिध्यति ।। ५३८ ॥ 'तत्र तस्येव' (५.१.११६) इत्यस्य योगस्य द्रव्यगुणतुल्यत्वार्थे करणे उनीक्रियमाणे पूर्वत्र क्रियाग्रहणमकृत्वा नारब्धव्यमिदम् । तथाहिं किया- ग्रहणस्य द्रव्यगुणनिमिते सादृश्ये मा भूदिति प्रयोजनम् । तत्रापि चानेन विधावनर्थकं तयाव-भावादिति तेन तुल्यमित्येवास्तु सर्वविषये सादृश्ये चतिविधानमित्यत्रार्थः ॥ ५३८ ॥ मनु च न मधुरया तुल्या ग्रहा , नापि देवदसेन तुल्या दन्ता', अपितु मधुराधि. फरणहैरितरे तुल्या', देवदत्तराम्बन्धिभिश्च दन्तरितरे दन्ता इति पूर्वणासिद्धौ पड़ी। राशमीसमर्थाद् बतिविधानं युक्तमेदेयाशयाद -- मधुरामय वृत्तिाख्याता मधुराश्रुतेः । ब्राह्मणावयवान् दन्तान् वक्ष्यति ब्राह्मणश्रुतिः ।। ५३९ ।। " 'नि'प, पाठ - । 1 - ·। तिसमुद्देशः । २३५ नेदमपूर्व चोद्यते, मागेवास्यास्य निणीतत्वात् । तथास्रुष्ट्रशब्दो यथा- वयवे मुखे वर्तते, तथा मधुरादिशब्दस्तदवयवे गृहे चर्तिप्यत इति मधुरया तुल्या इत्यादिविग्रहोपपत्तिः । नियतावयवपरिग्रहश्चात्र दन्तादीनामुपमेयत्वेन प्रयोगादवधार्यते ॥ ५३९ ॥ इदानी पूर्वन कियाप्रदशस्य न्यवच्छेयमुपदर्शयनिवार्थविषयस्य प्रारम्भसमर्थनार्थ- माह- . न काचिदिवयोगे तु बाह्यात् सम्बन्धिनो विना । पष्टी विधीयते तत्र पूर्वण प्रत्ययो भवेत् ॥ ५४० ॥ यदि पूर्वत्र क्रियाग्रहणं न क्रियते, तदा गौरिव गवय इत्यत्रापि वतिः स्यात् । इदशब्दयोगे हि व्यतिरेकविभक्तिः पष्ठी न काचिदुपदिश्यतेऽनपेक्ष्य वायं सम्बन्धिनमिवार्थमाने । इवार्थो हि सामानाधिकरण्येनैव समन्वेति, न तु व्यतिरेक जनयति । तथाच तद्योगे मथमैव भवति ॥ ५४॥ ननु पूर्वर तृतीयासमाद वतिरित्यत्र प्रथमासमाप कथं प्रमा आपयत इयत आई- . आधिक्य तुल्यशब्देन सम्बन्ध उपजायते । पष्ठीहतीये तत्र स्तस्तुल्यशब्दो हि वाचकः ॥ ५४१ ॥ तुल्यशब्दः । स्वतन्त्रस्यार्थस्य वाचक इति तेन सत्त्वमूतार्थाभिधायिना समन्वये प्रतियोगिनो न्यतिरेकः समुद्भवति । तथाच 'तुल्यार्थः-(२.३.७२) इति विकल्पेन व्यतिरेकविभक्ती पठीतृतीये भवतः ॥ ५४१ ॥ तुल्यशब्दसमानार्थस्तु यदेनशब्द. प्रयुज्यते, तदा-- इयशब्दप्रयोगे तु बाह्याद सम्बन्धिनो चिना । नाधिक्यमुपमानेऽस्ति द्योतकः सम्प्रयुज्यते ॥ ५४२ ॥ परपदार्थनियत्वेन प्रयोगात् तद्गतं विशेष प्रकाशयन् स्वतन्त्रेणार्थेनायो। गाद् व्यतिरेकभिवशब्दो द्योतको नापादयति । ततश्च यदा तुल्यशब्दसमानार्थे. नेवशब्देन सादृश्यमुपदर्शाते, तदा व्यतिरेकविमवत्यभावादसति क्रियाग्रहणे पूर्वेण वतिर्भवेदित्यवश्यकर्तव्यमेतन्निवृत्त्यर्थ क्रियाग्रहणम् । तथाचाक्रियार्थोऽय- , मारम्भो युज्यत इत्यर्थः । न चाननेवार्थे प्रथमासमर्थाद् गौरिवं गवय इत्यत्र मसज्यते, तत्र तस्येति समर्थविभक्तिनियमादिति न किञ्चिदनिष्टम् ॥ ५४२ ॥ 'पि स्या' प. पाठ २. 'ई' घ. पाठ:

·प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये नतु पूर्वत्र तुन्यशब्देनैव सादृश्यमुपदर्शयितव्यं गृतीयानिमितव्यतिरेकहेतुना अनपेक्ष्य मात्र सम्बन्धिनं प्रत्यर्थत्येपार्थेन समन्वयाभापादिवशन्देन सादृश्योपदर्शनायोगादिति तो गौरिव गवय इत्यत्र प्रत्ययप्रसन्न इलाशाप, इयतुल्यनिमित्तयोयतिरेकयोमैदप्रदर्शने. नासति कियाग्रहणे पूर्वयोगेन सुल्यनिमित्तै व्यतिरेके विधीयमानो वतिस्तुल्यशब्दनापि पारश्योपदर्शनेऽतिप्रसजेदेषेरयाह- इवे यो व्यतिरेकोऽत्र स प्रासादादिहेतुका । तुल्ये तद्विपयापेक्षमाधिक्यमुपजायते ॥ ५४३ ॥ मधुरायामिव पाटलिपुत्रे प्रासादाः, देवदत्तस्येव यज्ञदत्तस्य दन्ता इति योऽयमिवशब्दप्रयोगे व्यतिरेकः पष्ठीसप्तमीविभक्तिनिमित्त उपलभ्यते, नासावि- वार्थनिबन्धनः अपि त्वनपेक्षित एवेवायोगे दन्तप्रासादादिनिमितोऽयम् । ततश्च प्रत्ययार्थहेतुकस्य व्यतिरेकस्यात्रासम्भवात् सामर्थ्याद् बाघसम्पन्धिनिमिचपष्ठी- सप्तम्यन्ताद् वतिरवतिष्ठते । पूर्वेण तुल्यार्थे तु यो बतिस्तत्र यावं सम्बन्धिन- मपेक्ष्यैव तुल्यार्थनिमित्त एव व्यतिरेके तृतीयान्ताद् वैतिरिति भिन्नविषयता- नयोः ।। ५४३ ॥ तथाचासीत पूर्वन क्रियामहणे तुल्यार्थनिमित्त व्यतिरेकेऽतिप्रसामुदाहरांत-- गवयेन समोऽनड्वानिति वृत्तिस्तदा भवेत् । न त्वस्ति गौरिवेत्यत्र व्यतिरेक इवाश्रयः॥ ५४४ ॥ क्रियानिमिचे तुल्यत्वे क्रियाग्रहणप्रत्याख्यानेऽनाहते गवयेन तुल्योऽनड्- पानित्यत्रापि वतिः स्यात् साक्षाद् द्रव्ययोरेव सादृश्ये। तस्मादवश्यकर्तव्यं पूर्वत्र क्रियामहणमिति तेनासिद्धौ द्रव्यगुणसादृश्ये द्वितीययोगस्यारम्भो युक्तः । न च. द्वितीयेन योगेन गवयेन तुल्योऽनड्वानित्यत्र प्राप्नोति, इवार्थनिबन्धनो हि व्यतिरेको न सम्भवतीति बाह्यसम्बन्ध्यपेक्षे तस्मिन् वतिद्वितीयेन योगेन न भवति । न चान बायसम्बन्ध्यनुसरणम् । अत एव सादृश्यभावः । न चापि .गौरिव गवय इत्यत्रापि द्वितीयेन योगेन' प्रत्ययः प्राप्नोति, इवार्थनिबन्धनस्य व्यतिरेकस्यामावाद् बाघसम्बन्ध्यनुसरणात् । तथाचान पष्ठयभावात् प्रथमैव । न च प्रथमासमर्थाद् द्वितीयेन योगेन प्रत्ययो विहितः । यदा तु बाह्योऽपेक्ष्यते सम्बन्धी, तदा गौरिव गवयस्य संस्थानमिति भवत्येव वतिः गोवदिति ।।५४४ ॥ । २. 'विधिारे ३. 'चस' क. पाठः, - ·३ + - धृत्तितमद्देशः। २३७४ सदैव कियामहणरामर्थनेन योगदयारम्भे समधिने पूर्वोत्तरयायोगयोपियविनागनाव- स्मानमाद- उपमेयेन सम्बन्धात् प्राक् प्रासादादिहेतुके । न्यतिरेके वर्मायो न तुल्यार्थत्वहेतुके ।। ५४५ ।। प्रागुपमेयसम्बन्धात् प्रासादादिनिमिवशे सजाते व्यतिरेके तद्विभक्ती पष्टयां ससम्यां चोपजावायां पश्चादिवायोगे सत्युपमेयसम्यन्ये वतिद्वितीयेने योगेन वाधसम्बन्धिसमुत्थापिते व्यतिरेके विमत्तिरियमित्यर्थः । न तु यथा पूर्व सूत्रे तुख्यत्वनिमित्त एव व्यतिरेके समुपजातेऽन्तरो तलिमितव्यतिरेकविमक्ति- स्तृतीयासमर्थात् । तत्र हि तुल्यार्थनिमित्तम्यैव व्यतिरेकस्योद्भवात् बाह्यसम्बन्ध्य- पेक्षा निष्पमाणिका । किन्तु असति क्रियामणे ब्राह्मणेन तुल्यः क्षत्रिय इति धर्मान्तरनिमितेऽपि सादृश्ये स्याद् वतिरिति विभक्तविषयत्वेऽपि योगयोः क्रियामहणं कर्तव्यमेव । तदेवमक्रियार्थः समर्थितः तत्र तस्ये' (५-१-१६) त्यारम्भः॥ ५४५॥ तप्रेतत् स्यात् - प्रकृतां विगकिं परित्यज्य किमय समयविभक्त्यन्तरमुपादीयते तत्र भाष्यं न काचिदिवशन्देन योगे तृतीया विधीयतः इति । तद् व्याच --- इवशन्देन सम्बन्धे न तृतीया निधीयते । प्रकृतां तामतस्त्यक्त्वा विभक्त्यन्तरमाश्रितम् ॥ ५४६ ।। इवशब्देन प्रत्ययार्थे निर्दिष्टे प्रकृताया एव विभक्तेस्तेन सम्बन्धः कल्प्येत, यदीयशब्दयोगे शेषविषय तृतीया विधीयत । तुल्यार्थः (२-३-७२) इति सृतीयस्या इवशब्दयोगेऽविधानादिवशब्दस्य द्योतकत्वात् तुल्यार्थत्वाभा- वात् । एवं तावदन्तरङ्गे सम्बन्धे नास्तीथयोगे तृतीया, नापि तद्योगे शेषविषये तृतीया ज्ञापयितु मिष्टा सप्तमीपत् । याखसम्बन्ध्यपेक्षायां तु गेपविभक्तिर्नास्ती- थियोगे । प्रिंतु कारकविभक्तियथायथं क्रियासम्बन्धे भवति । न च, तया कारविभक्त्या तृतीयया सत्रों विभक्त्यों व्याप्तस्तुल्यायोगे तृतीयापद् यथा प्राक् प्रदर्शितमिति प्रकृतामसम्मवन्ती तृतीयां परित्यज्य पठीसप्तभ्यो पायार्थसम्बयोपजनितव्यतिरेकनिमित्ते निर्दिश्यते । ताभ्यां च तुल्यशब्दस्य समन्वयानुपपत्तेः प्रत्ययार्थोऽप्यन्य इवशब्देनेह दर्शितः । तथाचान्तरले सम्बन्धे पूर्वो विधिरयं तु बाह्यसम्बन्ध्यपेक्षायामिति सुटो विवेकः । १. 'नया घ. पाठ:- ·. - २३८. प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये अतोऽनन्तर भाष्य ननु च सप्तम्यपि न विवीयते । एवं तर्हि सिद्ध सति यदिवशनयोगे सप्तमी शास्ति, तज्ज्ञापयत्याचार्यो भवतीयशब्देन योगे सप्तमीति । किमतत्य ज्ञापने प्रयोजनम् । देवेष्विव नाम ब्राह्मणेविव नामेत्येष प्रयोग उपपन्नो भवतीति । शेषविपये यथा तृतीया नास्ति, तथा सप्तम्यपीत्यत एव ज्ञापकाद् यथा सप्तमी भवत्येवं तृतीयापि भविष्यतीय शब्दयोगे, तस्मादेव ज्ञापकादित्यनुवृत्त्यैव तृतीयान्ताद् वतौ सिद्धे तत्रेति सप्तमी- निर्देशो ज्ञापयति शेपविषये भवतीवशब्दयोगे सप्तमीति । तृतीया तु नेप्यत इति नासौ ज्ञाप्यत इति भाष्यार्थ. ।। ५५६ ॥ एतद् विणोति सप्तम्यपि न तत्रास्ति ज्ञापफार्था तु सा कृता । इप्टा सा शेपविपये नियतासु विभक्तिपु ।। ५४७ ॥ बाबसम्बन्धिनिमित्तस्य व्यतिरेकम्य पाठ्यैव संग्रहात् ससमीविभक्तिरत्र तृतीयावदेव नास्ति । तथाचेयमपि नोपादेया । ननु च , पष्ठीसमर्थाद् विधी सप्तम्यर्थस्य न संग्रहः, येन सप्तम्यन्तमुपमेयं प्रयुज्येत मधुराक्त् पाटलिपुने प्राकारा इति । षष्ठ्यर्थो हि शेपः । सप्तम्यर्थस्त्वाधारः साधनम् । न च युगप. च्छेपसाधनयोर्विवक्षा न्याय्या, विरोधात् । साधनानां बविवक्षा शेष इत्युक्तम् । अन्न प्रतिपाद्यते - पठीसगादपि बतौ वृत्तौ विभक्तिविशेषस्याश्नयणादुषमानो- पमेयभावमात्रस्यावगते. सम्बन्धसामान्ये सर्वविशेपान्तीवाद् युज्यते सप्तम्यन्त- मुपमेयम् । तथाहि - वत्यन्तेन पदेनौपग्यमानं प्रतिपाद्यते, लोके विशेषा- विर्भावने तस्याशतत्वादिति शास्त्रे तथैवानुगमात् सम्बन्धसामान्ये पष्ठीसमर्थादेव वतिरुपदिश्यते । सर्वविशेषाणा च सम्बन्धसामान्येऽन्तीवाद् यदोपमेयं सप्तम्यन्त प्रयुज्यते, तदा तत्राधिकरणविवक्षायामुपमानेऽप्यधिकरणाधिपयत्वमवसीयते । गुणीभूतं झुपमानं प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थे वत्यर्थेऽश्रेत्युपमेयाद् विशेपायधारणं तस्य । तथाचोद्धोप्यते-- उपमाने य. सशयः स उपमेयाद् व्यावर्तत इति । नबनेन न्यायेन मतुप्प्रत्ययोऽपि पष्ठीसमर्थादेव विधेय , तथापि सप्तम्यर्थस्थावगमादिति किं तत्रास्मिन्निति सप्तमीनिर्देशेन । नैतत् समानन् । मतुपो हि पष्ठीसप्तर्व्यर्थ एव वाच्या प्रधानमिति वृक्षवान् पर्वत इत्यादावाधारमाव श्रुत्यैवावगम्यमानोऽ- स्मिन्निति गेदेन षष्ठ्या निर्देष्टुं न्याय्य. । अन्वाख्याने हि प्रतीयमानो लोकेऽर्थोऽ- मभावेनोपादीयते । अस्ति चान विशेपेण प्रतीतिः । वती पुनरुपसर्जनभूत. १. "न्त प. पाठः- ·- " वृत्तिसमुद्देशः। २३९ प्रकृत्यर्थ इति तदन्तादौपम्यमात्रस्य प्रतीतिः प्रधानम्य प्रत्ययार्थस्येति तदेव पष्टया समयीचमकन्या गुणभूतेन प्रकृत्यर्थेन योजनीयमिति तयैव सप्तम्यर्धस्य च्यातेः । सप्तमी नोपादेया सती ज्ञापकायोपादीयमाना प्रकल्पते । तथाहि . यथायोग नियतविषयावस्थानासु विभक्तिषु परस्परविषयावगाहनमनुफ्पन्नमित्यत्र पष्ठीविषये शेपे सप्तमी भवतीति ज्ञाप्यते, यथेबशन्दयोगे पष्टी भवति बाह्यसम्बन्धिनिमित्ता तथा सप्तम्यपीत्यर्थः ॥ ५४७ ॥ तदन्यास्तु विभक्तयः स्वविषयातिनियता इवयोमेऽपि न सहीर्यन्त इत्याह--- यदि तु व्यतिरेकेण विषयेऽस्मिन् विभक्तयः । 'प्रवर्तरंस्तृतीयैव व्यभिचारं प्रदर्शयेत् ।। ५४८ ॥ अम्मिन्निवार्थविषये सर्वा विभक्कयो यद्यविशेपेण स्वविषयातिकमेण सत- रेण स्युरित्येवं ज्ञापनमष्टं स्यात् , तदा प्रकृता तृतीयैवेममर्थ शक्नोति ज्ञाप- यितुमिति तां त्यक्त्वा विमस्त्यन्तराश्रयणं न स्यात् । विमस्त्यन्तरोपादाने तु सप्तम्येव शेपविषयेऽत्र भवति, नान्या विमक्तय इति विशेपेण ज्ञापनमिष्टमित्य- वसीयते । ततश्च देवैरिव नामेत्यादिप्रयोगोऽसाधुः ॥ ५४८ ॥ एतदेव निगमायतुम् एवं तदि सिद्ध इति भायं गमयति- व्यभिचारे तथा सिद्ध सप्तमीग्रहणाद् विना । सप्तम्येयोच्यते सर्वा न सन्त्यन्या विभक्तयः ॥ ५४९ ॥ तथेति तृतीयानुवृत्या सरे निश्चितेऽन्तरेणापि सप्तमीमहणं यत् तस्या पादान, तज्ज्ञापकम्य नियतविषयतां दर्शयति ॥ ५१९ ॥ एवं तर्हि सतम्यवानोपादीयनाम् । तया दि ज्ञापनमपि रिष्यति । पमन्ताद यती योऽर्थ , स एव सप्तम्यन्तादपि। पिपरभावलक्षणो हि सप्तम्यर्थ पटयर्थमपि सभहीतुं प्रभ. पति । तयाच भाष्य- 'निलं परिगृहातव्यं परिग्रहीनभानं भवती'सागपाद- अत्यन्तमत्र रिपये सप्तम्या ज्ञापमार्थया। पाधिता विनिवर्तेत पष्टी सा गृह्यते पुनः ॥ ५० ॥ स्वार्थविषयेऽसम्भान्ती सप्तमी निर्दिश्यमाना स्वात्मनोऽभाव तत्र नित्य- मेव ज्ञापयतीति पक्षे पष्टी नेर स्यादिति तस्या अपि ग्रहणमत्र पक्षेमावार्थम् । मनु चासति पष्ठयुपादाने फेवलसप्तमीनिर्देशे यायसम्बन्धिनिमिचेऽधिकरण एवं १. सह. पाठ २. 'संग्रहीतं भ'क. पाठ. 1. 'शिप पाठ 1. 'पटी पने' प. पाठ: 1 ·. २४० प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीयै। सप्तम्या उपपद्यमानसे कथं विशेषविपये मावो ज्ञाप्यते। सत्यां हि पष्ठयां शेपोs- यमिति निश्चीयते, तत्रैव पष्ठयुपपत्तेरिति सत्साहचर्येण सप्तमी निर्देश्यमाना स्वात्मानं तद्विपयं जापयेत् । तस्मात् पठ्या अनिर्देशे सप्तम्या ज्ञापकत्वमेव नोपपधेत । कुत एव तया पठी बाध्येत । सत्यमेतत् । गन्यतस्यैव तु विभक्त्या- त्रेतरविषयव्यासिसिद्धरुभयोपादानादेका ज्ञापकार्थी सम्पद्यते । तत्र च सप्तमी- विपये पाठ्या अनिष्टत्वात् सप्तम्येव ज्ञापनार्थी भाष्येऽभिहिता । पष्ठयन्तादपि च वतेरिटत्वात् स्वविपये षष्ठी नापावर्ततेऽत्रेतीयमेवास्या अवाधाख्यायते । ननु च यदि शेषविषये सप्तमीयम् अत एव ज्ञापकादित्युच्यते, तदाधिकरणसप्त- भ्यन्ताद् वतिर्न स्यात् । मधुरायामिव पाटलिपुत्रे प्राकारा इति । एतस्मिन् हि विषये शेषविषयेय सप्तमीत्यनुपयोगे पाटलिपुत्र इति सप्तमी न स्याद् अन्तरेणा- धाराधेयविवक्षाम् । इपशब्दयोगे हि शेषविषया सप्तमी ज्ञाप्यते । न चानुप्रयोगे- ऽस्तीवशब्दः । तस्मान्मधुरायामिव पाटलिपुत्रस्य प्राकारा इत्येव सिध्येत् । सत्यमेतत् । तत्रेत्येतत् पुनरावर्तते, तन्त्रेण वा निर्देश इत्यधिकरणसप्तम्यन्ताद् चतिरेकेन क्रियते। अपरेण शेपविपये सप्तमी ज्ञाप्यत इति माप्यकाराभिषाय- मुपाध्याया वर्णयन्ति । अन्ये त्याहुः सप्तम्यर्थोऽन्याधाराधेयभावः सम्बन्ध- सामान्यविहितयाँ पष्ठ्यान्तीययितुं शक्यत एवेत्यनुप्रयोगे सप्तम्यन्तेऽपि पाठध- न्तादेव प्रत्ययः । नानाधाराधेयभावविवक्षायां वतिप्रत्ययो निवार्यते सतम्यर्थे , अपितु शेविवक्षायामिवशब्दप्रयोगेऽस्ति सप्तमीत्येव ज्ञाप्यते परम् । गत- मेतत् ॥ ५५०॥ इदानीं नगप्राप्त. 'तम् (५-१-११५) इति विहितोऽहीं वतिविचारी । तथादि समाक्षेपभाष्य--- 'किमर्थमिदमुच्यते । न तेन तुल्स किया चेर यतिरि'त्येव सिद्धम्' इति । एतद् ब्याचष्टे-- पूर्वाभ्यामेव योगाभ्यां विग्रहान्तरकल्पना अहाँऽपि वतिः सिद्धः स त्वेकेन निदश्यते ॥ ५५१ ॥ इह राजानमर्हति वृत्तं राजवद् वृत्तमित्युदाहरणम् । अत्र च क्रियाग्रह- गत्यानुवृत्तेस्तदिति द्वितीयासमर्यादहतेः कर्तरि क्रियालक्षणे प्रत्ययो वतिः । अर्हतेः कों या.क्रिया वृत्तादिलक्षणा तस्यां प्रत्ययः । एष चार्थो यदा विमा- गप्रदर्शकं राज्ञा तुल्यं वर्तते वृत्तमिति वाक्य, क्रियते, तदापि प्रतीयते । ततश्च १. 'दो', २. “एत', ३. 'ननु चा', ४. 'यान्त' प. पाद , " . है।

·. तिसमुद्देशः। नृतीयान्तात् तेन तुल्यम् (५-१-११५) इस्येवात्र वतिः सिद्धः यदापि राजानमर्ह. ति धैर्य राजयद् धैर्य येपो वा, बामणमहत्युपनमो ब्राह्मणवदुपगम इत्युदाहरणं, तदापि 'ता तस्येव' इत्यनेन प्रत्ययः भिंद्यः क्रियातुल्यत्वाभावात् 'तेन तुल्य- मित्यनेनानीसिद्धिः । यत् फिल राजानमर्हत्यन्यस्य धैर्य, तद्राज्ञ इव धैर्यमिति शक्यत्ते वक्तुं केवलं विग्रहवाक्यमेठमात्र, वस्तु(नो तो)ऽभेदः । यदा तु माप्ये, 'तेन तुल्यमित्येव मिद्धमि'त्येकेन योगेन सिद्धिरता, सोपलक्षणार्थी वेदितव्या । उदाहरणमात्रं हि तत् । तथाच स बतिरेकेन निदश्यते उपलक्ष्यत इत्यर्थः । पूर्वेणैवान सिद्धिरित्येतावति तात्पर्यम् ।। ५५१ ।। तत्र 'तेन तुन्यं (५.१.११५) इत्यनेन सावन क्थं सिद्धिरित्याह तेन तुल्यमिति प्राप्तेः क्रियोपाधिः प्रमिध्यति । राजबद् वर्तते राजेत्या भेदै विवक्षित ।। ५५२ ।। क्रिया तुल्यार्थलक्षणप्रत्ययार्थावच्छेदद्वारेणोपाधिर्विशेषणं यम्य बतेः स सिध्यनि । तेन तुल्यम् । (५-१-११५) इत्यनेनैवात्र प्रासेस्तस्यानया बा प्रात्येन्यर्थः । तथाहि राजानमहति वृत्तमित्येष एवार्थो राजा तुल्यं वृत्तमस्येति । ननु च भवेत् सिद्ध यदा राजयद् वर्तते ब्राह्मण इति विवक्षा, यदा तु राजवद वर्तते राजेत्यर्थस्तदा कथम् । न हि तेनैव तस्योपमानं सम्भवतीत्यत आह---अन्न भेटे विवक्षित इति । भेदोऽत्र विवक्षित इत्यौपम्यमस्ति ॥५५२॥ फयमेकस्य भेद इत्याह- राजत्वेन प्रसिद्धा ये पृथुप्रभृतयो नृपाः । युधिष्ठिरान्तास्तेऽन्येपामुपमान महीक्षिताम् ।। ५५३ ।। इह पृथुभरतययानिदिलीपप्रभृतयोऽनवद्यचरिताः परिपूर्णराजवृत्ता युधि- छिराक्धयो राजानः । ते च प्राथमारिसकाः साम्प्रतिकस्यापरिपूर्णराजोचित- समाचारस्य प्रशंसामुपमानमुपादीयन्ते, प्रसिद्धेन राज्ञा तुल्यमस्य वृत्तं राज्ञो राजबदयं वर्तन इति । अपरिपूर्णराजसमाचारस्य हि राजविपरीतमपि वृत्त सम्भा- व्यत इति प्रशंसायां राजपद् वृत्तमम्त्युच्यते । तथाच मेटे सत्युपमानोपमेयभावः । प्रयोगसामादेव चैवविध दानसायोन, अमेटे यत्तेरनुपपत्तेः ।। ५५३ ॥ १. 'तु' घ.पाठ. 'त्र सि. पाठ.. ३ स्य संघ. पाठ 'ज्ये. पाठा. 24 ·२४२ प्रकीर्णकपकाशसमेते वाक्यपदीये ननु च प्रजापालननिमित्तं राजावमुपमेयस्याप्यम्तीति राजेवायमिति केन विशेषेणा- न्येनोपनीयते । अयास्य रक्षादिराजकार्य नास्ति, तदा साह्याभावात् क्यमस्य प्रसिद्धी राजोपमानं स्यादित्यत आह--- सिद्धथसिद्धिकतो भेद उपमानोपमेययोः । सर्वत्रत्रैव यतोऽसिद्धं प्रसिद्धनोपमीयते ॥ ५५४ ।। परिपूर्णापरिपूर्णगुणनिमित्तः प्रसिद्धिकृत. सर्वत्रोपमानोपमेयभावो नेहैवेति नात्र विचिकित्सा । सर्पों भेदेऽभेदे वा तस्यानुफ्परावेदितत्वात् । तथाहि- ब्राह्मणवदधीते क्षत्रिय इति करणसौष्ठवातिशयाद् ब्राह्मणाध्ययन प्रसिद्धमपसिद्धस्य शानियाध्ययनस्योपमानम् । एवमिह यस्य परिपूर्ण राजत्वं चतुरुदधिमेखला- पर्यन्तपृथिवीपालनात्, स प्रसिद्धो भरतादी राजैव व्यपदिश्यते । न त्वस्य राजानं वृत्तमहतीति व्यपदेशः । यस्त्वेकदेशस्वामी कोशदण्डादिसाधनदरिद्रो- ऽकृतात्मरक्षोऽविशृङ्गलचेष्टः सम्भावितः, स प्रशस्यते, राजवद् वृचमस्येति । एवं पसिद्धेन वसिष्टादिना ब्राह्मणेनान्यो ब्राह्मणवदयं वर्तते ग्रामण इत्युपमीयते । तदेवमन 'तेन तुल्यम् --' (५-१-११५) इति सिद्धिः ।। ५५४ ॥ 'ता तस्येव' (५-१-१११) इत्यनेन च सिद्धिरित्याह- राजवद् रूपमस्येति राजन्येव विवक्षिते । अक्रियार्थेन योगेन द्वितीयेन भविष्यति ।। ५५५ ॥ अक्रियार्थोऽयमारम्भ इति व्यवस्थापितम् । तथाच रूपादिगुणतुल्येऽनेन सिध्यति वत्तिः । भरतस्य राज्ञ इवास्य रूपं धैर्यमुपशमो राजवदिति । एतचारब्धे- ऽपि तदर्हम् ' (५-१-११७) इत्यसिन्नईतेः का क्रियायामेव प्रत्ययस्येप्टेन सिध्यतीत्यवश्यं पूर्वेण साध्यम् । तदेवं पूर्वेण सिद्धिरुपपादिता ॥ ५५५ ।। अतोऽनन्तरमारम्भसमर्थनार्थ भाष्य - 'म सि यति । तृतीयासमर्थान् तर यदा न्येन कर्तव्या क्रियामन्यः करोति, तदा प्रत्यय उत्पद्यते । इह पुनर्वितीयासमर्थादारमाहीया कियायामहतिकर्तरि निश्चितबलाधाने प्रत्यय उत्पद्यत" इति । एतद् व्याय:- उपमानापियक्षायां नियमार्थोऽयमुच्यते । धर्मोहतिक्रियाकर्ता तदर्थ वचनं पुनः ।। ५५६ ।। ४,' पाठः ५ ५ । 'न' घ, पाठ, ·पृत्तिसमुद्देशः। २४३ इह यदा सामान्यवचनो राजशब्द उपादीयते, तदा जातिमात्रोपादाने भेदस्याविवक्षितत्वात् तन्निबन्धन उपमानोपमेयभावो नास्ति । तत्र हि राजान- मेवायमाचारोऽर्हति नान्यमित्यवधारणविवक्षा । राजसम्बन्धित्वनावधारितस्यापि वृत्तस्यान्यसम्बन्धापाकरणेन बलाधान स्योत्पादनमत्र विवक्षित राजयदिदं वृत्त बर्तत इति ।। ५५६ ॥ किन, यदा तेपामेव प्रसिद्धाना राज्ञा यश्चिदुच्यते 'राजय वर्तत इति, तदोप. मानोपमेयभावो नास्ति । तदाह- कृतहस्तयदित्येतत् प्रसिद्धेप्येव दृश्यते । राजत्वेन प्रसिद्धे च राज्ञि राजयदित्यपि ।। ५५७ ।। कृतोऽभ्यासाभिवेशितो हस्तो येनासी कृतहस्तोर्जुनप्रभृतिः प्रसिद्धः । स एवं चैवमुच्यते 'चिच्छेद कृतहस्तवदिति । नानापरेण कृतहस्तेन तुल्यत्वं विवक्षितम् । किं तर्हि, दृढमष्टेरस्यैव य उँचितच्छेदः शरीरपाटनं तदनेन कृत- मित्येपोऽर्थो विवक्षितः । तथाचोपमानोपमेयभाराभावात् कृतहस्तमर्हति नान्यै- मित्येवं विज्ञातस्यापि कृतहम्तत्वेन नियमाथै पुनःश्रुतिः कृतहस्तपदिति । एवं प्रसिद्धस्य राज्ञो राजत्वेन निर्मातस्यापि "पाण्डोर्विदुर ! सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारय । राजवद् राजसिंहस्य" इत्येतत् प्रयुज्यते । न चात्र पाण्डोरन्येन राज्ञा सम्भवत्युपमानं, परिपूर्णगुणत्वात् । ततश्यायमत्रार्थ: यानि राजानमेवाईन्ति प्रेतस्य परलोकमाप्तस्य कार्याणि सम्पाद्यानि, तानि विधत्स्वेति ।। ५५७ ।। तथाचास्य योगस्यायं तात्पर्यतो विषय इत्याह--- अरानि येषां धर्माणां दृष्टोऽत्यन्तमसम्भवः । ते राजनि नियम्यन्ते त्यज्यन्ते व्यभिचारिणः ॥ ५५८ ।। ये राजन्येव दृष्टा धर्मास्तेषां तत्रैव निश्चितानां चलायानं स्योत्पादनं यढा विवक्षितं भवति, तदा नियमार्य भवति प्रयोगः । नियमे चान्यनिचिरिति राजानमेवेदमेव च वृत्तमहतीत्युभयतो नियमः सम्पद्यते । यदाह - ३. भ प. पाठ. 'भ्यस्तानि' ग घ. पाठ 'उपनिष पाठ.. न्या' ग.ह.पाह: त्यज्यन्ते १. णे', ३. ४. ५. 'अ' घ. पाठ.

·- । - प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये व्यभिचारिण इति । राजानमेवेदं वृत्तमर्हति, नेदमन्यैः साधारणमराजसु नास्त्यस्य सम्भव इति। 'आत्मास्यां क्रियायामहतिकतरि निश्चितचलाधान' इत्यस्य भाष्यस्या- थः अर्हतिकर्ता वृत्तं, व्यापारः क्रिया, तस्य च कर्तुापारस्य कर्जन्तरेभ्यो यदाव- च्छेदो विवक्षितः, तदानेने सूत्रेण वतिरित्यर्थः । सा च क्रिया आत्माही, द्वितीयान्तवाच्यस्यार्थस्यात्मनोऽर्हा नान्याहेति । राजवद्रूप राजयद् धैर्यमित्यादौ तु तत्र तस्येव (५-१-११६) इत्यनेनैव वतिः । तदर्हम्' (५-१-११६) इत्यनेन त्वर्हतेः का क्रियाया विधानादत्राप्राप्तेः । दिदमत्र तात्पर्यम् - भेदे विवक्षिते पूर्वण वतिः सिद्ध । अभेदविवक्षाया तूपमानोपमेयभावाभावानियम- फलेनानेन वतिरिति ॥ ५५८ ॥ ननु च राजानमइत्येतद् वासो प्राझगमहत्येप कमण्डलुरित्यत्र स्मादय पतिर्न भवति । अनभिधानात् । तथाचेह रियाप्रद्दणानुवृत्तेरहते का क्रियायामैवार्य प्रत्यय इत्याह--- अर्हतेय क्रिया की या तस्यां पतिरिष्यते । राजानमर्हतिच्छत्रमिति नत्वेवमादिपु ॥ ५५९ ॥ अर्हतिकतरीति सामान्येन विधानेऽपि वृत्तादिकायां क्रियायामेव प्रत्यय इष्यते न छनादावर्हतिकर्तरि द्रव्ये ॥ ५५९ ॥ पुत एतदित्याह प्रयुक्तानां हि शब्दानां शास्त्रेणानुगमः सताम् । छन्नाद्यर्थे तु वचने प्रत्याख्यानं न सम्भवेत् ॥ ५६०॥ सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे शास्त्रारम्भान्न शास्त्रेण शब्दा जन्यन्ते, अपितु शिष्टप्रवाहप्रयुक्तानां विद्यमानानामेव तेषा साधुत्वानुसरणमात्रमिति निर्णीतचर- मेतत् । ततश्च राजवच्छन्नं, ब्राह्मणवत् कमण्डलु. इत्यस्य शब्दस्योपमानोपमेय- भावानङ्गीकरणेनाहत्यर्थस्य विवक्षितस्याप्रत्यायकत्वादसाभुत्वेऽन्वाख्यान नोप- पद्यते। किञ्च तेन तुल्यं--(५-१-११५) इत्यनेनैव सिद्धे प्रत्याख्याने यदस्य योगस्य क्रियते, तदेवं सति न स्यात् । तथाहि राजवच्छत्रमित्यादौ तेन तुल्यमित्यनेनासिद्धि., क्रियोपाधौ तुल्यत्वे तेन विधानाच्छत्रादिपु कर्तृप्वसिद्धे- रित्येतदर्थमिदं सूत्रं स्यादिति कथं प्रत्याख्यायते । अभ्युपगम्य च तत्प्रत्याख्या. नमन्यथा समर्थ्यमाने राजवद्वत्तमित्यादौ प्रयोगे छत्रादौ फेर्तरि प्रत्ययस्याभाव: १. 'न', २ 'दा' ५ पाठ + ·२१५ - - वृत्तिसमुद्देशः। स्फुटमुक्तो भवति भाप्यकृतेत्याशयः । ततश्चारम्भेऽपि कियैवास्य वाच्येत्येव- मारम्भप्रत्याख्याने समानफले भरतः ।। ५६० ॥ तदेवं भाष्य गमाधितोऽम्पारम्गः । प्रत्याख्यानं तु वन नाम्नीति कुतो निभिनं वदित्याह- तदहमिति नारब्धं सूत्रं व्याकरणान्तरे । सम्भवत्युपमात्रापि भेदस्य परिकल्पनात् ।। ५६१ ॥ आपिशलाः फाशकृत्लाथ सूत्रमेतन्नाधीयते । अतोऽसीयते प्रत्या- ख्यानमस्य । तथाहि-भाष्यकारस्तम्घान्तरादेवावसितमर्थ स्थाचनेनादिदेश। परमतमपतिपिद्धमनुमतमिति हि तत्र युक्तिः । तत्र कोऽभिप्रायस्तेपामाचार्याणां, ये सूत्रमिदं नाधीयते । उच्यते । इहाभिन्नेऽप्यर्थे भेदपरिकल्पनयोपमानोपमेय- भावोपपत्तेः पूर्वणैव सिद्धो वतिरित्यस्यानारम्भ. ॥ ५६१ ॥ कय भेदपरिवत्पनेन्याह-- एकस्य कार्यनिर्धानात् सिद्धस्य विषयान्तरे । तद्धमत्वविवक्षायां पुद्ध्या भेदः प्रकल्प्यते ॥ ५६२ ।। एफम्याप्यर्थम्य पियान्तरे निर्यातकार्यस्य यत्र विषयान्तरेऽन्यसिन् विपये तद्धमत्वं तत्कार्यकरणशक्तत्वं यदा विवक्षितं भवति, तदा तत्कार्यकरण- निमित्तया कल्पनया बुया नानात्वं समारोप्यते । तथाच नानात्वस्यावस्था- पनानिजाच्चाभेदाद् मेदाभेदानयापमानोपमेयत्वमुपपद्यते । तथाहि--यथा भवा- नन्यस्मिन् रणे पूर्वाभ्यासवशाद्वस्तलाघवेनाच्छत्सीत्, तथा तेन तुल्यमन्य- पि च्छिनचीति । एवं पूर्वापरकालतया कार्यभेदात् प्रसिद्धयप्रसिद्धिभ्यां च भेद- कल्पनया 'चिच्छेद कृतहस्तपदि'त्येकत्राप्युपभानोपमेयमायोपपत्ती सिद्धः पूर्वेणैव यतिः । तथा सामान्यवचनेऽपि राजशब्दे निर्मातविशेषवृत्तौ वा विपनान्तरे हम मन पीसनेमापसिद्धस्योपमामा 'मिया मसाणा राज्ञां प्रेतका- योणि तत्तुल्यतया पाण्डोरपि विधत्स्वेत्यर्थः ।। ५६२ ॥ अपश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । अन्यथा शुभारम्भ निर्भवत । इरशब्दस्तु भेदाभाषा- दन न स्यादित्याह-- सूबारम्भान चैतस्मादिवशब्दस्य विद्यते । प्रयोगः सोऽपि चैतस्य विषये विद्यते यत्तेः ।। ५६३ ॥ १ 'स्य', २. 'गत्य', 'गारणनि', ४, 'या' च पाठः ·. २४६ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये क्रियमाणे सूत्रे वचनात् प्रत्ययो लभ्यते । इवशब्दप्रयोगातु प्रसिद्वाद् भेदपरिकल्पनामन्तरेण न वटामेतीत्यावश्यकोऽत्र भेदः ॥ ५६३ ॥ दृश्यते च परिकल्पितभेदेऽन्यनापीपशब्द इत्याह-~- दस्युहेन्द्र इवेत्येतदैन्द्र मन्त्र प्रयुज्यते । अन्यन्न दृष्टकर्मेन्द्रो यथेत्यस्मिन् विवक्षिते ॥ ५६४॥ इन्द्र इव धुपस्तूयसे । इन्द्र इव दस्युहा भव । क्षेत्राणि सृजेत्यत्रेन्द्र- देवताके मन्ने दृष्टोऽयमिवशब्दो नानात्वाध्यारोपेणोपमानोपमेयभाव द्योतयति तथाहि--इन्द्र एवेन्द्र इवेत्यत्रोपनीयते । नानात्वं च विषयान्तरे निीतकार्यस्य विषयान्तरे तद्धर्मत्वविवक्षायामत्र । ततश्चायमर्थः यथा त्वमन्यत्रेन्द्रस्तस्कर- निपातनव्यापारो भूतः, तथेहापि भवेति इन्द्र इवेन्द्रः प्रसिद्धयप्रसिद्धिरुताद् दृष्टादृष्टफार्यभेदाद् भेदपरिकल्पनया कथ्यते ॥ ५६४ ॥ अरव लौक्किमप्युदाहरणमाइ~~ 'पूर्वाभवस्थामाश्रित्य यावस्था व्यपदिश्यते सशस्त्वं तवैवेति तत्रैवमभिधीयते ॥ ५६५ ॥ अवस्थाभेदेन पदार्थभेदमाश्रित्य सादृश्यसम्प्रत्ययो दृष्टः । तद्यथा यौव- नावस्था चारस्वातिशयवतीं प्रसिद्धामाश्रित्यान्या स्थाविरावस्थोपनीयते, तवैव सशस्त्वमिति । अवस्थाभेदे अवस्थावतो भेदमाश्रित्य त्वया तुल्यत्यमित्येक एवोपमीयते ।। ५६५ ॥ तदयमन मुनक्षेप:- प्रसिद्धभेदं यत्रान्यदुषमानं न विद्यते । उपमेयस्य तत्रात्मा बुद्धया प्रविभज्यते ।। ५६६ ।। वास्तवे भेदेऽसति स्तुत्यतिशयविवक्षयानन्वयालङ्कारमुखेनैकस्यैवोपमानो- पमेयभावः प्रतीतचरः । तद्यथा-- 'रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव' इति । एवं नान्यो भवतः सदृशः सम्भवति, यदि परस्त्वमेवात्मनः सदृश इत्युपमानान्तरासम्भवेन स्तूयतेऽर्थः । तत्र च बुद्धिपरिकल्पनया भेदः समवलम्य- २. 'दिक' घ. पाठः ·२ वृचिसमुद्देशः। २४७ नीयः । तदेवं काल्पनिकस्य भेदस्य राजेव वं राजेतीवशब्दप्रयोगान्यथानुप- पत्त्यावयारितत्वात् पूर्वणेच मिद्धेः प्रत्याख्यानं सिद्धम् ॥ ५६६ ॥ तनैनन स्याद्-गोगोऽयं विषयः । पूर्वसूत्रम्य सनि च मुख्य वाम्नवभेदविषये कय- मन प्रवृत्तिरित्यागयाह- योऽपि स्वाभाविको भेदः सोऽपि बुद्धिनिवन्धनः । तेनास्मिन् विपये भिन्नमभिन्नं वा न विद्यते ॥ ५६७ ॥ योऽपि वस्तुसन्निवेगी भेदः, सोऽपि बुद्ध्युपाररुद्ध एवं भेदत्र्यवहारं वर्त. यतीति बुद्धरेवात्र स्वातन्त्र्यादस्मिन् गन्नन्यवहारे वस्तुतो नाना एकं या न सम्मवति, अभिन्नेऽपि वुद्ध्या भेदाद् मिनेऽपि चाभेदसमारोपेण व्यवहारात्, तानेव शालीन् मुन्धमह इति । उपमायां च बुद्धिपरिकल्पितभेदहेतुत्वं प्रागेव । प्रतिपादितम् ॥ ५६७ ॥ अव भाष्यकारीयं संवादमा अगदी कुण्डली चेति दर्शयन् भेदहेतुभिः । चैत्रमीदशमित्याह युद्धयवस्थापरिग्रहात् ।। ५६८ ।। 'उपदेशेऽजनुनासिकः (१-३-२) इत्यत्र गुणैः परिप्रापणमुद्देश इत्यु- इंशलक्षणस्यदमुदाहरणं भाप्ये---- 'अगदी कुण्डली व्यूबोरस्कस्तानायताक्षो वृत्त- बाहुरीदृशो देवदत्त' इति । तन्न गुणैरगदित्वादिभिरवच्छेदकैर्देवदत्तमेव लक्षय- नीदृशोऽनेन तुल्य इत्याचष्टे । तत्र नान्येन तुल्यो विवक्षितः । किं तर्हि, अनादित्वादिभिर्धर्मरुपलक्षितो यो बुद्धौ तदानीं परिस्फुरति, तेन सदृश इत्यभिमतम् । अनश्च बुद्धिप्रतिविम्येन वानस्य साररप्याभिधानाद् बुद्धिममारो- पितभेदः स्फुटमेवोपमानोपमेयभाव उक्तः ॥ ५६८ ।। विमरमभिधान फलमियाह- एतैः शब्दयथाभूतः प्रत्ययात्मोपजायते । तन्प्रत्ययानुकारण विषयोऽप्युपपद्यते ॥ ५६९ ।। अगदीत्यादिभिः गर्यदर्थावभामा ज्ञानविशेष उद्भवनि, तदाकारसा. दृश्येन वासोऽर्थोऽववुदयते । ज्ञानाकारस्यैव याद्यत्वेन व्यवहर्तमिरथ्यवसायात् । तदिदमत्र तात्पर्यम् --- अदित्वादिमिधर्मगच्छुरितो बुद्धावागरो यमर्थ या १. 'ते'.. १. . 'दक्मा' प. पाठ... '. हीट' पाठा ·- , २१८ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये पश्यतस्ते समुद्गच्छति, स त्वया देवदर इति व्यवहर्तन्य इति दृश्यविकल्पयो- रभेदाध्यवसायेन व्यवहारसिद्धिः ।। ५६९ ॥ तम्मात् काल्पनिक एव भेदः सनोपयोगीति व्याप्तिमाह -- युद्ध्यवस्थाविभागेन भेदकार्य प्रतीयते । जन्यन्त व शब्दानामर्थाः सर्वे विवक्षया ।। ५७० ॥ यद्यच्छाले भेदकार्य, तत् तद् बुद्धिकृतमेदावलम्बनम् । तथाहि - कारकन्यवहारो बुद्ध्यवस्थानिबन्धनोऽभिहितो व्यपदेशिबद्भावाच्चैकाचो द्विर्व- चनमित्याधनुसन्धेयम् । युक्तं चैतत् । यतो बहिः सदसत्त्वमनपेक्ष्यैव विवक्षा- प्रापितसंनिधानेऽर्थे कृतपदबन्धाः शब्दाः । तथाच प्रयोऋभिसन्धानेन शब्दाना- मर्थप्रादुर्भावोऽवतिष्ठते । चिरातीतानामपि कंसादीनां प्रत्ययोपहृतसदाकाराणां प्रयोज्यप्रयोजकभावव्यवस्थायां कंसं घातयति बलिं बन्धयतीत्यादिप्रयोगप्रवृत्तेः।।" तस्माच्छब्दार्थो न वरत्वर्थ इत्याह तथाविधेऽपि बाह्येऽर्थे भिद्यन्ते यन बुद्धयः । न तत्र कश्चित् सादृश्य सदपि प्रतिपद्यते ॥ ५७१ ॥ व्यक्त्यन्तरसादृश्येप्यप्यर्थेषु साधारणधर्मावलम्बना यावद् बुद्धयो न जाताः, तावत् सदप्यनङ्गीकृत्य सादृश्यमत्यन्तव्यावृत्ताकाखुद्धिपरिच्छेद्यतया न कश्चित् प्रतिपत्ता साम्यमवगच्छति । गययसंस्थानानुपलम्मे हि गवि न तत्स- शप्रत्ययः ।। ५७१ ।। अत्यन्तव्यारत्ते च बुद्धिरामारोपिताभेदाश्रयो गवति सम्प्रत्यय इत्याह - अत्यन्तं विपये भिन्ने यावत् प्रख्या न भिद्यते । न तावत् प्रत्यभिज्ञानं कस्यचिद् विनिवर्तते ॥ ५७२ ।। अत्यन्तव्यावृत्तायामपि व्यक्तौ बुद्धेर्मिन्नाया अनुत्पत्तावन्वयिधर्माच्छुरण- याभेदावसाये स एवायमित्येकाकारपरामर्णोऽविचलः समुदेति । तथाहि - मन्दालोके देशे दूराद्वारूपमात्रेणार्थावधारणाद् विवेकानवसाये पूर्वदृष्टाकारानुस- न्धानेनाभेदेनावसायः । निकटे स्फीतालोकेऽपि च प्रथमाक्षसन्निपाते झटिति पूर्वबासनोद्वोधात् स एवायमिति प्रत्यभिजोत्पत्तिः। एवं देवदत्तयज्ञदत्चयोमेंदमन- चसायैक्यप्रतिपत्तिः ।। ५७२ ।। १. तिथे, १. 'णाव' घ,पाठ..

·वृत्तिसमुद्देगः । २४९ मेरे भेदाभेटन्यमान्य बाहे. मदसावारामऽनुपकार इति प्रापप्रतिमा- पिग भेडारण गम्भारोम्यवोरमानोपमेयभाष इनि राजपद वृत्तमित्यादेः पूर्वेगेव गिदायुधोधनार्थ तदहन', उसस्तारम्भ इस ~ अयमेव तु सूत्रेण भेदो भेदेन दर्शितः । प्रमिद्धमपि दुर्जानमयुधः प्रविपद्यते ।। ५७३ ।। अयमेव बुद्ध्यवस्थाश्रयो मेव्यवहारो योगारम्भेग व्युत्पाचने, वास्त- बाद् भेदादयमन्यो भेद इति भेदेन पृथक्न्देन त्यापितः सूत्रारम्भेण । नहि सर्वः स्वयमेवंविधमर्थ विवस्तुमुत्सहते । सर्वपुरपाधिकारेण च यात्रप्रवृचिरिति प्रतीतेऽप्यधै मन्दबुद्धिव्युत्पादनार्य शाम्रारम्मी युक्तः । राजानमर्हतीति च विप्र- हान्तरं दृश्यते, मन्दमतीनां पूर्वेणासिद्धयध्यरसायनिमितम् ॥ ५७३ ॥ तदन दुर्भान चमेकस्योपमानापमयभावाभावात् स्यात् । तर म युजम् । दृदयते बेस्याप्युपमानो मेयभाव इल्लयुधयोधनार्यमपि नेदमारब्धव्यमित्याह- चयाकरणयद् ब्रूते न वैयाकरणः सदा । वैयाकरणवद् सुवैत्यतः सोऽप्यभिधीयते ।। ५७४ ॥ व्याकरणमो हि कश्चिद् प्राम्यदुर्भगाभिधानप्रयोगादपगतसंस्कारशब्दा- भिधानाच वैयाकरणत्वमतिकान्तः साधुशब्दप्रयोगकुशवयाकरणैरुपमीयते चैयाकरणवत् कथयेति । अन्यैस्तुल्यमभिधत्स्व म्लेच्छमाषणदुर्महं त्यजेति ॥५७४।। तथा- केचित् अमांसो भापन्ते स्त्रीत्व वच्च योषितः । व्यभिचारे स्वधर्माऽपि पुनस्तनोपदिश्यते ।। ५७५ ॥ व्यभिचार इति स्वधर्मस्य । तथाच सम्भावितम्वधर्माः सनातीयरेयोप- मीयन्तेऽर्थाः । पुंवटामिधीयताम् । अन्यैरनतिवृत्तपुरषोचित्तमापणैस्तुल्यं भवद्भिः कथ्यता, किमगरभोक्तिभिः सनि योपिलसम्भावनयापहाम्यतामात्मा नीयत इति । तथातिप्रगल्भमापिणी काचिदभिधीयते-- खीवभिधीयताम् । अन्या- मिनीलावाभिः स्त्रीभिस्तुल्यं कथ्यताम् । मातिप्रगल्मोक्तिभिर्योपिसीमानं हासीरिति । तथा लैव्यमाचरन् कश्चिदुच्यते-पुंगद् युध्यस्य । यथान- तिवृत्तपास्ना युध्यन्ते, तथा युध्यस्वेत्यर्थः । तदेवं स्वोचितानुपानत्यागदर्शनाद् 'द' घ. पाठ: 20 ·२५० प्रकीर्णकप्रकाससमेते वाक्यपदीये आमीयाचारोऽप्यप्रसिद्धत्वादुपमया विधीयते इति दृष्टम् । तथाचैकस्योपमानाप- मेयभावो न दुर्जन. ॥ ५७५ ॥ यत्तु प्रागुतं पूर्वामस्थामाथिस तवैव राशस्त्वमित्यवस्थान्तरं साम्प्रतिकमुपमीयत इति, तनोतितात्पर्य ज्याचष्टे-- सदृशस्त्वं तत्रैवेति लोके यदभिधीयते । उपमानान्तरं तत्र प्रसक्तं विनिवर्तते ।। ५७६ ।। सर्वोपमानधर्मातिझान्तस्त्वमित्यन्योपमानयावृत्त्या स्तुतिपरमेतदभिधान- मनन्वयारक्षारच्छाययेति व्याख्यातमेतत् । तदेवं सर्वत्र भेदकल्पनयोपमानोप- मेयभावप्रक्लप्तेाफरणान्तरे नारब्धमिदं सूत्रम् । इहाप्युपमानविवक्षायामना- रम्गोऽस्याभ्युपगत एव ।। ५७६ ॥ वितक्षान्तरे त्यावश्यकमिदमित्याह - युक्तमौपयिक राज्ञ इत्यर्थस्य निदर्शने । उपमानाविवक्षायां तदहमिति पठ्यते ।। ५७७ ॥ युक्तमिदमुचितमिदं राज्ञो वृत्तं राज्यानुपालनेऽप्युपायभूतमिदमिति राजा- नमेवार्हति नान्यमिति निश्चितबलाधानख्यापने नास्त्युपमानोपमेयभावविवक्षेति तत्सम्बन्धे विहितस्य वते ये विषय इति पृथक्सूत्रमन्न प्रत्ययविध्यर्थ पठ्यत इत्यारम्भोऽस्य समर्थितः । अयमाशयः • भवेदुपमा विवक्षायां सिद्धिः। तथाच व्याकरणान्तरेऽस्यानारम्मः । एवमिहाप्यनारम्भः, परमतस्याविरुद्धस्या- प्रतिषिद्धत्वात् । अर्हत्ताप्रतिपिपादयिपायां त्वस्यारम्भः सफल इति व्याकरणान्तरे- ऽव्यासिरुद्धाविता । अत एव भाप्यकारः प्रयोजनस्थापनादेव विरतो नौपम्याश्र- येण प्रत्याचस्यौ । इत्थं च वैयाकरणवद् बृहीत्याढावपि यदौपम्यमविवक्षित्वा योग्यतामानं प्रतिपिपादयिपितं भवति, सदानेनैव वतिरिति सिद्धम् ॥ ५७७ ॥ इदानी वक्ष्यमाणप्रस्तावार्थमाह - असक्तानुप्रसक्तस्तु चतिशेपोऽभिधीयते । उपमानाभिसम्बन्धादस्मिन् वतिरुदाहृतः ॥ ५७८ ॥ इह वृत्तिपदविचारः प्राधान्येन प्रस्तुतः । तत्र चोपमानसमा विचारानु- पनेणोपमानसम्बन्धे विधीयमानस्य क्तेरिहोपन्यासो विचारायेत्युपमानवतिरनु- पायातः प्रसक्तः । तस्यानु पश्चात् क्रमायातोऽनुपमानवतिरपि 'उपसर्गा- २. 'नोपमेयभाववि', ३. 'सानु' प. पाठ. 1. 'नमित्यन ·वृत्तिसमुद्देगः । च्छन्दमि धात्य(५-१-११८) इत्ययमपि शिष्टः प्रसझेन विचाराय निरूप्यत इति प्ररणानुसन्धिः ।। ५७८ ॥ तन दमदन स्मिर्थम् न , उपसर्गान्छन्दसि धातावितकोयनेनि भाग्येऽर्थप्रहार. मानितम् । तनागिमार्य च्याचष्टे- प्रधानकल्पनाभावे गुणगब्दस दर्शनात् । उपमर्गाद् वती सिद्धा थाती धात्वर्थकल्पना ।। ५७९ ॥ घातुगळेन म्वादेर्मुस्यतः प्रत्यायनाद् धातावित्युक्ते तम्य शब्दस्य प्रत्ययवाच्यवाभावादन्तरेणाप्यर्थग्रहणं पातुरूपाध्मासाद् गुणकल्पनया सामर्थात् तत्सहचरितोऽर्थी लभ्यत इति किमर्थमहणेनेत्यर्थः । अत एव भाप्यं ----'शब्दे कार्यस्यासम्भादर्थे कार्य विज्ञास्यत' इति ।। ५७९॥ तन माहबलियोग्नोऽये प्रतिपत्तिः क्यम् , अन्यस्यापि धानुसम्बन्धिनः शब्दधर्मस्य धातुना साहलांदियत थाह - खं रूपमिति चतम्मिन्नर्थस्यापि परिग्रहः । रूपवज्ञापितम्तस्मादासन्नोऽर्थो ग्रहीप्यते ॥ ५८० ॥ अन्तरगत्लादहेयत्वादसाधारणत्वाञ्च स्वं सदस्येत्येव स्वत्वेन विशेषितम्य रूपम्य परिग्रहे सिद्ध स्वं रूपमिति रूपग्रहणं रूपबदोऽप्यहीक्रियत इति ज्ञापनार्थम् । तथाच रूपममानलक्ष्यः प्रत्यासन्नतरः सम्बन्धी प्रसिद्धो वाच्योऽर्थ एवं प्रहीप्यते । तावता वाक्यार्थस्योपपत्तों शब्दधर्मः सम्बन्धी कश्मनुरोधाद् गृतेति भावः । ५८०॥ अनोत्तर माध्यम् --~-'इदं ताई प्रयोजनम् । उचरपदलोपो यपा विज्ञायन । धातुकृताऽर्यो धान्चयः । क पुनातुनोऽयं- । साधनमिति । एतद् ध्याचगे- धालनोपजनितं साधनत्वेन साधनम् । धातुना कृतमित्ययमस्मिन् स्त्र प्रतीयते ॥ ५८१ ॥ धातुगळेन स्वार्थस्यात्रोपलक्षणादृ धातुतः किन्याकृतः क्रियया प्रादु- मौवितोऽर्थोऽत्र निर्दिष्टः । स च साधनं कारकम् । तथाहि . यद्यपि सिद्ध- स्वरूपं कारक क्रिया प्रत्युपातीयते साधनन्वेन, तथापि न स्वरूपेण क्रियया साधनं कृतं जनितम् , अपि तु साधनन्वेन, माध्यापेक्षन्वात् साधनमादस्य सामान्यस्य कर्मादिविशेषरूपस च । त्रिया हि साधनानि प्रवर्तयतीति- १. 'व'ध, पाठ, 'या', १. 'याम र पाठ । - ·२५२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीय "प्रवृत्तिरेव प्रथम कचिदप्यनपाश्रिता । शक्तिरेकाधिकरणे स्रोतोयदपकर्पति ॥ इत्यादिना पूर्वमेव निणीतमेतत् ।। ५८१ ॥ यदुक्तमुत्तरपदलोप इति, तर कोऽयमनन्याख्यात सूटकारेणोत्तरपदलोपो नामेत्यत आद--- यः शब्दचरितार्थत्वादयन्तं न प्रयुज्यते । विपयेऽदर्शनात् तत्र लोपस्तस्याभिधीयते ॥ ५८२ ॥ इहार्थपयुक्तस्य शब्दस्य सत्यर्थे वचनशतेनापि प्रयोगो निवारयितुं न पार्यते, केवलमन्यतो निीतार्थस्य चरितार्थत्वात् कृतकृत्यत्वात् । प्रसक्तादर्श- नस्य लोपसंज्ञा प्रत्ययादर्शनवत् सर्वत्र व्यवयिते । ततश्च धातुशब्देन क्रियामि- धानात् तत्कृतोऽयस्तदुपचारात् स एवेति धातुरेवार्थों धात्वर्थ इति गौणे सामा- नाधिकरण्ये मयूरव्यंसकादित्वात् सति समासे धातुकृतोऽर्थ इति यद् वस्तु सम्पद्यते, तद् भाप्यकारेण दर्शितम् । यद्वा, धातुस्तदर्थः क्रिया अर्थः प्रयोजन गौ साधनस्येत्येवमयं बहुप्रीहिः क्रियते । क्रिया च साधनस्य साध्यत्वादेव प्रयोजनं भवति । तस्मिन् साधने वर्तमानादुपसर्गात् स्वार्थे वतिः ॥ ५८२ ।। एवमर्थग्रहणसामर्थ्यात् साधनलाभे प्रयोजनमुक्त 'साधनेऽयं भवल्लिङ्गसङ्गपाभ्या योध्यत' इति । तन शक्तिरूपत्वेन कियावदरात्त्वभूतत्वात् साभगरय कर्ष लिङ्गसहयायोग इत्यत आई- क्रियायां साधने द्रव्ये प्रादयो ये व्यवस्थिताः । तेभ्यः सत्त्याभिधायिभ्यो बतिः स्वार्थे विधीयते ॥ ५८३ ॥ साधनशक्त्याश्रयो द्रव्यमत्र साधनशब्देन विवक्षितं, शक्तिशक्तिमतोरभे- दात् । तस्मिन् द्रव्ये क्रियासाधनाक्षिसे ये वाचकत्वेन प्रवृत्ताः प्रादय उपसगा- स्वेभ्यः साधनक्रियावाचिभ्यः स्वार्थे वतिप्रत्ययोऽयं विधीयते । तथाच सत्त्व- भूतार्थाभिधानालिङ्गसङ्घयायोग उपपद्यते ॥ ५८३ ॥ तत्रैतत् स्यात् - क्रियाविशेषद्योतका प्रादयोऽषधृताः । नैषां द्रव्याभिधानसामर्थ्य- मवधृतमिरयाशङ्कयाह - प्रत्ययेन विना प्रादिस्तत्रार्थेन प्रयुज्यते । भेदेन तु समाख्याने विभागः परिकल्पितः ।। ५८४ ॥ 'रय', २ 'रेय पाठ;

·F वृतिसमुद्देगः । वाक्येऽपि नियता धर्माः केचिद वृत्तायिति शब्दयक्तिमतिनियमाद् यपि वाक्ये प्रयुक्तानां प्रादीनां द्रव्याभिधानशक्तिर्नास्ति, तथापि वृनिविषये गक्तिरियमवगम्यने । उदातानि उद्वतः, निगतानि निवन इत्यखण्डोऽयं शब्दः प्रकृनिप्रन्ययविमागेनान्वारल्यायगानः प्रकृतिमागम्य क्रियासाधनोपार्जनदन्यत्रच- नन्वं प्रत्ययभागम्य च स्वार्थिकत्वं प्रतिपद्यने । इत्यं चोपसर्गाणामत्र बृत्तिविषये- ऽयं स्वभावोऽर्थपणेनानुविधीयते, लौकिकस्यवार्थस्यावाख्यानानभावेगोपादा- नात् । अमति पुनरर्थग्रहणे शब्दे कार्यासम्भवात् क्रिया प्रतीता, अविनाभावात् माधनशक्तिमेवोपरक्षयत् । अर्थग्रहणात् तु तदमेदापन्नं द्रव्यं प्रतीयते । अन्यथा- थग्रहणमफलं स्यात् ।। ५८४ ॥ यदि च गायनाच्दन शतिमात्रमा विवक्षिन स्थान् , तदा- अनङ्गीकृतमत्त्रं तु यदि गृह्येत साधनम् । विभक्तिभिनियोगः साद् यथैव तसिलादिषु ॥ ५८५ ।। अनुपानाधारे माधनमाने गृह्यमाणे ततस्तत्रेत्यादाविवशत्यन्तमाधनमाधा- न्यायाः शक्तः शक्यन्तरायोगाद् यथायथं विभक्तयो न स्युः सर्वाः । समयादेक- वचनमेव स्यात् । तनश्चासविभक्तित्वे अन्ययसंज्ञा प्रसज्येतेति लिइसस्या- योगो विरुध्येत । अर्थग्रहणसामर्थ्यात् तु गुणीकृतक्रियासाधनं द्रव्यं प्राधान्येनो- पलंगाणां वाच्यमत्रानुगम्यत इति वत्यन्तस्य सत्त्ववचनवायां यथायथं क्रियासम- न्वये सर्वविमक्तियोगादत्र्ययसंज्ञामात्रे उद्वतो निवत इत्यादिबहुवचनान्तप्रयोगो- पपत्तिः । 'एकार्थ शब्दान्यत्वाद् दृष्ट लिखान्यत्वमिति चात्र लिदान्तरयोगो न। विरुध्यते ॥ ५८५॥ मन्त्रानपि रबरादिषु चतः पाठात् प्रालयसत्यमित्यन आद- 'पाठाद् यैरविभक्तित्वं वत्यन्तेष्वनुगम्यते । रोपामुद्रत इत्यत्र यतव्या साविभात्तिता ५८६।। अविभक्तित्वं विमान्यदानं तन्नियन्यनमव्ययसंज्ञा कथ्यते । तथाच स्वरादिपाटादव्ययत्वेऽविभक्तित्वं विमत्यदर्शन मिति सामन्यात् तन्नियन्धनाव्यय- संज्ञा पाटाद् वैरङ्गीक्रियते तेषां मने, उद्धत इत्यत्राव्ययत्वासोपे प्रासे मविभाक्तिता वक्तव्या प्रतिपाद्या । तथाद्यर्थग्रहणसामादत्र्ययत्वं न भवति । अन्वर्थसंज्ञा हि .. 'तु में घ. पाठ. "म्म म्वा'. ३ मविरु.पाठः- ·२५४ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये सालिझासङ्ख्यत्वेऽवतिष्ठते । अत्र च साधनस्य द्रव्यस्य ग्रहणात् सत्त्ववच- नत्वात् तदभाव इत्यर्थः ॥ ५८६ ॥ तदेवं वति. परीक्षित । तत्प्रसङ्गेन तनत्यमन्यदपि विचार्यते--वाक्यकार पपाठ- 'नीपुंसाभ्या यत्युपसङ्ख्यानमिति । 'स्त्रीपुंसाभ्या नसत्रौ भवनात्' (४.१-६०) इत्य- वधिविशेषोपादानेन प्राग भवनात् प्रकृतिविशपादस्माननाबुपदिश्यमानावपत्यादिवर्थयु- रसर्गप्रत्ययान् घाधिस्वा यथा भवतस्तथा नत्यर्थेऽपि वर्ति बाधित्वा स्यातामिति खीव पुंवदिति सिद्धयर्थं बतिरन्नोपसङ्खधेय । तन वतीति बतिसहचरितस्यार्थस्याधिकरण वेन निर्देश । यद्धा वही विधीयगाने स्त्रीपुंसाभ्यामप्यसौ विधेय इत्यर्थः । भावलक्षणे सप्तमीयम्। एतस्य वातिनस्य भाष्ये प्रत्याख्यानमुक्तम् –'आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति न वत्यर्थे नम्नयो भवत' इति । यदय स्त्रिया पुंबदिति निर्देशं करोती'ति। एतद् ब्याचष्टे--- वत्यर्थं नावगाहेते पुंदित्यस्य दर्शनात् । ननसावपवादस्य बाधकं तन्निपातनम् ॥ ५८७ ॥ 'खियाः पुंवद्-- (६-३-३४) इत्युच्चारणाद् वत्यर्थीदुत्को नञ्तनो- यिते । यदि ह्येतौ वत्यर्थमवगाहेयाताम्, अपवादेन निर्तितो पतिर्न श्रूयेत । श्रुतस्तु नूनमेतावेतमर्थमुक्कामसो, येनानयोर्विपये उत्सर्गः श्रूयत इति ज्ञापयति । ननु च पुंवदिति निर्देशाद् वतिरप्यस्तु, यथाप्राप्तौ च नमनावपि चत्यर्थेऽधि- कारण प्रतिपादितसंनिधानौ भवतामित्याशयोक्त बाधक तन्निपातनमिति ।। ॥ ५८७॥ फथमस्य याधवत्वमित्येतदेव व्यक्तयति-- एतमुत्क्रामतो नूनं वत्यर्थ नमाविति । तयोः प्रवृत्तात्सों बाधनानोपपद्यते ॥ ५८८ ।। अपवादविपये प्रवृत्तित्सर्गम्योपलभ्यमानान्यथानुपपत्त्यापवादमपावर्तयति सतैः। अन्यथा सत्यशापवादात्राक्यमुत्सर्गो वराकस्तत्र कथ प्रवतेतेति बाधकत्वनि- श्वयोऽम्य । अप्राप्त्यनुमानं हि बाधा । तत्र यथापवादः स्वरूपनिर्वृत्तौ ससंरम्भो. ऽपि सामान्यविधेः म्वविषयेऽप्राप्ति सूचयति, यथा निपातनमात्मस्वरूपप्रतिरम्भ १. 'मयतो पाठ . २ था' घ पाठ- ·वृत्तिसमुद्देशः । २५५ व्यापृतमपि यथाप्राप्तनापने पर्यवस्यत्ति, तथा सर्वादिवाति निपातनमप्येवंजाती- यमिति वाधकानि निपातनानि व्यवस्थापितानि । अतश्च वत्यं पौसमित्यादि- प्रयोगोऽसाधुः ।। ५८८ ॥ 'एवमपि वीपदिति न सिव्यद्री ति चोदयित्वा 'योगापेक्षं ज्ञापकमिति भाप्यम् । तद् विगणोनि- नाना विहिती येन स योगो नावगाहते । पतिप्रकरण तद्रि लिङ्गमेवं समर्थ्यते ॥ ५८९॥ सामान्यतो दृष्टमिदं लिङ्गमनुमान ज्ञापकम् । तथाहि-स्त्रीपुंसाभ्यां नजी भवनात्' (४.१ ८७) इति यो योगः स वत्यथै नाकामतीत्येवंत्र्यापा- रमिदं लिजमुपपद्यते । पतिप्रकरणमिति । तेन तुल्यं--(५-१-११५), 'तत्र तस्येव (५-१-११६) 'तदर्हम्' (५-१-११७) इति सूत्रत्रयविहितेऽपि वतावर्थ मन्मनावुकामत इत्यर्थः । तथाचतान् योगानपेशत इति योगापेक्ष तज्ज्ञाप सूत्रम् । ततश्च वत्यर्थे नमोरभावात् स्त्रीवदित्यपि सिध्यति, विशेपनिरपेक्षस्य लिस्य ज्ञापकत्यत इति सिद्धम् ।। ।। ५८९ ।। गदेवमुग्मानप्रसजायाती पतिपिचारितः । इदमिदानीमुषमानपिचारे परीक्षणीयम् । बहनामुपमशानामुपमान यदैवमुपादायते, तदा किमुपमेयोदमनुवर्तते तत् । अयाभिन्नमेनो- पकाराय प्रभवतीति संशीतावाह..- अभेदेनोपमानस भिन्नार्थीपनिपातिता। ऊहस्तथोपमानानामङ्गवन्नोपलम्यते ॥ ५९०॥ इह प्रधानानुग्रहाय गुणाः प्रयुज्यमाना यथानुग्रहो भवति प्रधानस्य तथैवात्मरूपमनुवर्नन्त इति न्यायः। एकत्वेनैव तु स्वधर्मेण युक्तं शक्नोत्युपमान' मुपमेयमनेरुमुपकर्तुमिति किमनुरोधाद् भेदमवलम्बेत ! अन एव विकनावुपमेय- भेदेऽपि प्रकृतिगतमेव वरनममिनार्यावेदकमुपमानमित्यूहो यथोपमेयं वचनमेदो मदृश्यते । तद्यथा--अनानामूहाभावोऽशिमेदादेय निनिभेदत्वात् सत्यान्तर- परिणामस्य कृतकृत्यत्वादिति सम्बन्धाबाधनमेवार । तथानोहविठामामाय.-- "अङ्गानि जातिनागानि उपमा इन्द्रियाणि च । एतानि नोहं गच्छन्ति अद्भिगो विषमं हि तत् ॥” इति । १. "', २ . घ. पाठ, .

·मप्याह-- २५६ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये तत्रोहोपात्तमेव दृष्टान्तदान्तिकमुदाहियते । अनामनूहो यथा- * यत्पशु- मायुमकृतोरो वा पद्भिराहतामिर्मा तम्मादेनसः प्रमोचयतु' इत्यत्रैकपशुके प्रकृति- यागे उर इत्येकवचनमङ्गनाम । द्विपशुकेऽपि विकृतियागे अस्योहाभावात् पशू इत्याहंसातामिति चास्यैव विपरिणामो न पुनरुरसी इति विपरिणम्यते । अङ्गि- भेदादेवाजानां सङ्ख्याभेदस्यावधारणादिति चात्र न्यायः । एवं बहुपशुकेऽपि विकृतियागे पशव आहंसतेत्यूहाते, नोरांसीति । तद्वदुपमानानामनूहो यथा 'कश्यपे या सा अच्छिद्रे श्रोणी करपोल सेकपणे त्यादि अभेदैनवोपमातुं शक्त- रुपमानवचनानां कश्यपकवपसेकाणां कच्छपमरस्यजातीयकरवीरचाचिना यथोप. मेयलिङ्गसयान्तरविपरिणामो न भवति ॥ ५९० ।। एवमूहाभावी न्यायविदा प्रसिद्धोऽनाभेदेनोपमानस्य संवादर उक्त ! संवा रकान्तर- गवेधुके चरौ दृष्टा गोपिकर्ताक्षवापयोः । पशू रुद्र इव घेतावित्येकवचनश्रुतिः ॥ ५९१ ।। 'रुद्र इवैती गोविकर्ताक्षवापौ पशू अभिमन्येते' इति वेदे श्रूयते । तथा- हि----गवेधुना तृणजातिविशेपेण संस्कृते चरौ प्रकृते गोविकर्ताक्षयापयोविंशसि- बोरियमुपमा रुद्र इवैतौ विशसितारौ गोविकर्ताक्षवायो । गा विकृन्तीति गो- विकर्तः, अक्षान् वपतीत्यक्षवापः, तन्नामानी पशूनां विशसितारौ । तौ चोपमेया- वेकवचनान्तेन रदशब्देनोपमानेनात्र दृष्टौ । तथाचैकवचनश्रुतिरियं रद्र इति दृष्टास्मिन्नान्नाय इत्यस्मादप्याम्नायादुपमानम् ‘उपात्तकसङ्खयमेवानेकमप्युपमेयमुप- संस्करोति' इति निश्चीयते ॥ ५९१ ॥ यदि पुनरुपमेयभेदेनोपमान नियेत, तदा- उपमानस भेदाच बहुषु खादो विधिः । काश्यपा इति लोपः स्यात् तथा प्रतिकृतिष्वपि ।। ५९२ ॥ 'योश्च' (२-४-६४) इति बहुषु लुगुच्यते । तत्र चोद्यते-बैदस्य बैदयोपित्यानि बहूनि माणवका बिदा इत्यत्राञ् यो बहुवित्यर्थे व्याख्यायमाने बहुपु लुड् न प्राप्नोति । अञो वैदस्य चैदयोरित्येकद्वयोरुत्पतेः । अत उक्तं मा भूदेवम् । अनन्तं यद् बहुप्वित्येव भविष्यति' । तत उत्तं नैवं शक्यम् । 'यत्पशुायुमकुयोरो या पद्भिराहते! अग्मिर्वा तग्मादेनसो विभान्मुञ्चत्वंहरा' इति मदितवैत्तिरीयसहिता।

·दृत्तिममुद्देगः। २५७ दहापि स्यात् । काश्यपप्रतितमः काश्यपा' इति । स्वास्यापत्य काश्यप. विदाधन । काश्यग इय प्रतिकृनयः काश्यपा इति 'इवे प्रतिकृतो' (५-३-९६) इत्युत्पन्नस्य कना देवपादित्वा नीविसर्थे चापये (५-३-९९) इति लपि कृले प्रतिकृतिबहुत्वेऽनन्तम्य वर्तमानत्वादनन्तं यहुप्पिति लुक् स्यात् । तयाच कश्यपा इति प्रतिकृतिषु साधुः स्यात् । न चेप्यते । काश्यपा इत्येवेप्यत इति अत्र यो बहुप्विति स्थापितम् । वैदस्थापन्यानि निदा इत्यन तु 'एकवचनद्विवच- नान्तस्य प्रवृत्ती लोपो युनी'स्युक्तत्वाद् अदोपः । यदि चात्रोपमेयमेदादुप- मानभेटम्नदा प्रतिकृतीनामुपमेयाना बहुल्यानुपमानं यादयपोऽपि भिल इति बहु बेरायमत्र स्यात् । तथाच अन्यो बहुयु इत्येवमप्यत्र लुक प्रमन्तेति माय- विरोधः । कदयपा इनि प्रतिकृतिषु चानिष्टप्रयोगप्रमशः । तम्गदुपमेयभेदेऽपि नोपमान भिवने ॥ ५९२ ।। नये यादव प्रनिय सिदितम्प प्रत्ययस्य पदायादवचनमेव सादिगाद--- एवं तु युक्तरदायादग्रेकरचनं भवेत् । एवमित्युपगेयभेदेऽप्यनदेनस्यात्म्योपमानम्य प्रवृती प्रतिरतिमहुवे। ऽप्येकवननमतिदेशादनिष्टमापयेत ॥ भत्र परिहारमुप्रैक्षिका लुम्मनुष्ये तथोक्तं म्यासिकस्य मिद्धपे ।। ५९३ ॥ 'लिसिद्धार्थ लुम्मनुष्ये' इति यानि नितमरमान् केरगन् पचन- मर प्रकरणेऽतिदेगान भवनात्यामाने । अन्यथा लिनवरागिद्धयमित्येव मयार । तानालिस्याम्य मिदमे मानिधानं म्यान । मंगायत इत्यभिधेया- भयो यना मानिव मनु-यो मनुष्यौ चन्ने मनुशन्ना इति मनुष्य- सरयर । रितु बच्चामपन् । गा कारगग इन्याय पुरिजमानिदेशा, पनगंतु प्रदिगिरमे ॥ ५९३ ।। ।

·२५८ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये नानाभूतेषु परिच्छेद्येषु प्रतिकृतिरूपेप्वभिन्नं वा कन उत्पत्तिनिमित्तमुपमा- नभन्न व्याप्रियते, प्रत्युपमेयं वा भिन्नमिति द्वौ पक्षी स्तः । तत्राभिन्नस्य व्यापारे प्रतिकृतिबहुत्वे 'लपि युक्तबद(१-२-५१)इति युक्तवद्भावो नियत एव प्रवर्तते । तथाचेप्यत एवेति न काचिदनिष्टापत्तिः ॥ ५९४ ॥ यदा पुनस्पमानं भेदेनोपमेयं प्रति वर्तते, तदा काश्यपा इति सिद्धिरित्याह--- यदा प्रत्युपमेयं तु तदेकैकमवस्थितम् । तदा बाह्यार्थभेदेन तद्धितान्तं प्रचीयते ।। ५९५ ॥ उपमेयमेदे प्रत्येकमुपमानं यदा परिच्छेदाय प्रवर्तते तदा प्राथमकल्पिकेऽर्थे भेदो नास्ति । तथाच काश्यपस्य प्रतिकृतिः काश्यपः । एवं द्वितीयोऽपि का. श्यपस्तृतीयोऽपि काश्यप इति प्रत्येकमभिसंबन्धानानात्वमत्र नास्ति । केवलमेतत् तद्धितान्तं लुप्तप्रतिकृतिप्रत्ययं शब्दरुपं प्रचीयते प्रचयमनेकत्वमापद्यते । तथाहि- "सरूपाणामेकशेषवशेन काश्यपश्च काश्यपश्च काश्यपश्च काश्यपा इति बहुत्वेन संबध्यते । न चेदानीमतिदेशशास्त्रस्य लपि युक्तवद् (१-२-५१) इत्यस्य व्यापारो ऽस्ति, वृत्तत्वात् तद्व्यापारस्य । यदा तु काश्यप इवायं प्रतिकृतिसमूह इति प्रथममेव प्रत्ययस्तदास्य व्यापारः । तदा हि युक्तस्य संख्याभेदोऽस्ति तन्निबन्ध- नम् । इदानीं तु प्रतिकृतीनां प्रचय इत्यन्योऽयं बाद्यार्थभेदनिबन्धनः संख्यामेदो न निवर्तते ॥ ५९५॥ ननु चैवमपि लयर्थ एवायं प्रचीयमान इति युक्तवद्भाव करमान भवतीत्याशङ्कय निद. शनद्वारेण व्युत्पादयति- यथा समूहप्रचये द्विगूनां भिन्नसंख्यता । पञ्चपूल्यादिषु तथा सुबन्तप्रचयो भवेत् ।। ५९६ ॥ पञ्चपूलाः समाहृताः पञ्चपूलीति 'द्विगुरेकवचनम्' (२-४-१) इति कृते एकवद्भावे, पञ्चपूली च पञ्चपूली च पञ्चपूली चेत्येकशेष पञ्चपूल्य इति बहुत्ते पुनरेकवद्भावः करमान्न भवतीति चोधे, 'न वान्यस्यानेकत्वादि'त्युत्तरमुक्तम् । हि न द्विगुरनेकार्थाभिधायी, फिन्त्वन्यस्यैकशेपशब्दस्येदं बहुत्वम् । द्विग्वर्थस्य घेकवद्भाव आरब्धः। अकृते चैकशेपेऽर्थान्तरानपेक्षस्य द्विगोरेव योऽर्थस्तक- बद्भावः । स एव हि द्विग्वर्थो न्याय्यः । कृते त्वेकशेपे द्विग्वर्थसमुदायस्थ प्रचितस्य द्विग्वादन्यत्वादन्तरङ्गे प्राथमकल्पिके द्विग्वर्थे चरितार्थत्वादेकवद्भावस्य पुनरप्राप्तिः । एवमिह लपः सोऽर्थो, यो लुबन्तादेव प्रतीयतेऽन्यानपेक्षादित्येक्शेये कृते शब्दान्तरत्वादन्तरङ्गे चरितार्थों युक्तवद्धावो बहिरङ्गेन प्रचयबहुवेन प्रवर्तते ।। ५९६ ॥ अर्य ·वृतिसमुद्देशः । २५९ तदन दृष्टान्तोऽयमसदृपा इत्याह- प्रचये भिद्यमाने तु संख्या पूलेषु भिद्यते । अर्थभेदो लुयन्तेषु नैवं कश्चन दृश्यते ॥ ५९७ ॥ पञ्च पूलाः समाहताः पञ्चपूलीति योऽर्थो द्विगोरवधार्यते, नासादेव पञ्चपूल्य इति प्रचयविवक्षायामेकशेपे कृते । पूर्वत्र हि पञ्चसंख्यावच्छिन्नोऽभः । एकशेपे तु पञ्चदशसंख्यावच्छिन्नः । द्वयोरेकशेपे तु पञ्चपूल्याविति दशसंख्या- वच्छिन्नः । तस्माद् द्वित्वबहुत्वादीनां प्रचये भिद्यमाने द्विगर्भसंख्याया अन्यैव संख्या जायते । तथाच नायं द्विग्वर्थ इति शक्यते वक्तुम् । पञ्चसंख्यावच्छि- नसमादियमाणार्थवाचकत्वादेव द्विगोरिति युक्तोऽत्र 'न वान्यस्यानेकत्वादिति परिहारः । इह तु टुबन्तविपये न कश्चनार्थस्य भेदः। य एव अर्थः प्रत्येकमुए- मानसंबन्धे प्रचयविषक्षायामेकशेपे कृते , स ऐवैकस्याप्युपमानस्य बहुपूपमेयेषु संवन्धे प्रथमत एव बहुवचनस्य प्रवृत्ती । तथाचार्थभेदाभावादत्र प्रथयाधोंऽपि लबर्थः शक्यते पक्तुमिति तत्र वचनातिदेशः स्यादेव । ननु चास्त्येवानार्थभेद। तथाहि मत्येकं प्रतिकृतीनामुपमानसंबन्धे सत्येकशेपेण यहुवचनान्तप्रयोगे प्रतिकृतेरे कैकस्याः काश्यप उपमानत्वेन प्रतीयते । अभिन्नस्य तूपमानस्य बहु- पूपमेयेषु संबन्थे प्रतिकृतिसमूहस्यैकः काश्यपः प्रतायेतोपमानमिति प्रतिकृतीना परिच्छेद्यत्वाविशेपेऽप्यस्ति भेदः। सत्यमेतापानस्ति विशेषः । किन्तु उपन्तस्या - नपगमाल्लुपा सम्बन्धित्वेन प्रचयोऽप्यर्थोऽवच्छेदमहत्येव । तथाहि य एव लुयन्तवाच्यः प्रतिकृतिरूपोऽर्थः स एव प्रचये बहुत्वमापद्यते नान्यः । विध काश्यप इव काश्यप इत्यत्र प्रयोजनाभावादतिदेशो न प्रवर्तते, द्वयोरपि प्रकृति- प्रत्ययार्थयोरेकार्थत्वात् । तथाच प्रचयविवक्षायामेव युक्तबद्भायेन कृत्यम् । का- श्यप इव प्रतिसन्तय इत्यत्रापि हि प्रतिकृतीनामुपमेयानामेकोपादेव बहुत्वमवधा- यंत इति बहिरङ्ग एवार्थे संभवति युक्तरदावः प्रपर्तेतव । तस्मात् प्रारान्तरे- णान काश्यपां इत्यस्य सिद्धिर्वक्तन्या । न त्वेकरोगाप्यत्र सिद्धिः ॥५९७ ।। तत् प्रकारान्तरमाई- येपूपमेपवचनः शन्दोऽन्यो न प्रयुज्यते । उपमानस तनान्यः संख्याया भेद इप्यते ॥ ५९८ ॥ । । . 'प' प.पाः ·२६० प्रकीर्णकमकाशसमेते वाक्यपदीये येषु लुंबन्तेषु उपमेयवचनः परिच्छेद्यभूतप्रतिकृत्यर्थः शब्दो लुयन्ता- दन्यो नोच्चार्यते तत्रोपमानस्य काश्यपस्य संख्यामेद दश्यते, मिनमत्रोपमान प्रवर्तत इत्यर्थः । तथायुपमेयवचनस्य शब्दस्योपादाने सत एव बहुत्यावगतेरु- पमानममिन्नमेवोपमेयोपकाराय प्रगवति । तथा काश्यप इव देवदत्तयज्ञदत्त- विष्णुमित्रा इमाः प्रतिकृतय इत्यादौ । यदा तूपमेयवाची शब्दो न प्रयुज्यते, तदा काश्यप इत्युक्ते सन्देहः, विगेकस्सा. मतितेरितमुपमानमुलानेकस्या इति । अनेकम्यो हापमाने युक्तवद्भावेन काश्यपशब्दस्यैकवचनान्तस्योपपत्तेः । तस्मादत्रोपमेयभेदपरिच्छेदायोपक्रम एव काश्यप आत्मभेदमुपमानभूतः प्रतिप- द्यत इति काश्यपाः प्रतिकृतय इति सिद्धम् । अन्यैरिति चात्र वचन मतान्तरस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।। ५९८ ॥ अत्रैषार्थे निदानमाह - यथा गुडतिलादीनां प्रयोगादेकसंख्यत्ता । पाकादेरप्रयोगे तु भिन्नसंख्याभिधीयते ।। ५९९ ।। गुडतिलतण्डुलानां पाकस्तानः पलाशेपु बभव राग इत्यादौ पाक्यादि- बहुत्वादेवावधृतनानात्वः पाकादिरेकत्वेनैव निर्दिश्यते । यदा तु पाक्यभेदावधा- रणनिमित्तः स्याश्रयभेदावधारणनिमित्तश्य शब्दान्तरप्रयोगो नास्ति, तदा पाको राग इत्युक्ते सन्देहः, किमेकपाक्यद्रव्यगतोऽयं पाकोऽथानेकगतः,नशा किमेकाधारो- ऽयं रागोऽथानेकाधार इति । निश्चयप्रतिपत्त्यर्थं पाको णका , रागी रागा इत्य- नेकत्वसंख्यायुक्त एवार्थः प्रतिनिर्दिश्यते ॥ ५९९ ॥ एवमिहापाति दान्तिके योजयितुमाह-- यः संबन्धिगतो भेदः स प्रयोगे प्रतीयते । संवन्धिनामतो भेद उपमेयेन गम्यते ॥ ६००। य. स्वतौ न भिद्यते, अपितु संबन्धिभेदाद् भेदभवलम्बने, स संबन्धि- वचनस्य प्रयोगे भेदप्रतीतिमासादयति पदार्थः । तद्यथा---गुडादीनां प्रयोगे पा- कादिः । अप्रयोगे तु संबन्धिवचनस्य यथा पाकादेर्विशेषो नावधार्यते, तथा प्रतिकृतिवचनस्याप्रयोगे तद्गतो भेदो विशेष उपभेयपरिच्छेचे नावधार्यत इति तदर्थमुपात्तभेदमेवोपमान प्रवर्तते । तथा च मिनेनोपमानोपमेयस्य भेद आ- वेद्यत इत्यर्थः ॥ ६०० ॥ 'त प्र', २. 'सार' ष पाठ . ३ 'तो भि' ग, पाठ.

·वृत्तिममुश । एलदर नयति- तस्मात् सामान्यगन्दत्वप्रमानिनिस्चये । उपमेयगता भेद उपभानेषु दृश्यते ॥ ६०१॥ काश्यप इत्यते ऽपत्य गान प्रतीत, न नियमेन प्रतिरुति । सत्यामपि योपमानसा मनिषत्त वेतन मालारणम्योपमेयम्यारगमात् सामान्यशब्दत्वसु- च्यते । ततश्च तिमारणायोपरया नयभेटपतिपत्त्ययं प्रधानानुयायित्वाद् गुणा- नामुपमानमरम्बने मेहम् ।। ६०१ ॥ उपम्प एर । तर 'ग्य प्रभागन्दा गा साद् तस्याप्रयोग इस शाहपापारात मन र मन तामन यस्तम् --- उपमानं ममस्तानाममिन्न ग्यते क्वचिन् । मिनानामुपमेयानामक योपमीयते ।। ६००॥ इह पदाचिन् समुदितानामेक्नुपमानमुपमेयाना, कदाचित तु नाना भूताना प्रत्येकमुपमा महरिरिनि तम् ।। १०२ ॥ पबने पदासा-. यथा गरर इत्येतद् व्यूहापेक्षं प्रयुध्यते । एमेन पर मादृश्य इन्ते येन हस्तिनाम् ।। ६०३ ।। गना गनिनिरपो गरगोपनीयते, गरड इत्रेमे इम्तिन इति । एवमवाना रचनाविंगपो ग्रा, मार दोमे वाजिन इति । तथा श्येन इवेमा इष्टका इति । ग्वद्धार गरुग्ल्यूहादि मनिपेशागेपो रचनाभेन मनिकादे परिकल्पित श्यर नेवारिलोपमातु, यद्येश्वचनान्त एव गरुशन्न प्रयु यते । तथाहि----गम्डारन गता गम्यन्त प्रति सम्मानविगेपो गरुन परि च्छिगो माताति सयभेटाउन मेना न भवति । न हि गरगम्योपमेया गना सम्बन्धिन । अपि उ तन्ह । यदा तु गरुडा इवेगे रम्तिनो मकरा हवेमे वाजिन इति बननायोग , तदा प्रत्ये। हस्तिनामचाना चोपमेयत्व प्रतीयेत । तथाच शीघ्रतम पारिना सादृश्येनोपमानत्वमागम्येत, न तु व्यूह परिमेयो उबधार्यते ॥ ६०३ ॥ 1 . कम पठ 'घ पार ·२६२ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये एवमिहापि एकस्यापि प्रतीयेत भिन्ना प्रतिकृतिः सह । काश्यपस्येति तेनायं प्रत्येकमवतिष्ठते ॥६०४॥ यदि काश्यप इवेमा प्रतिकृतय काश्यप इत्येकवचनान्तमुपमान प्रयु- ज्यते, तदा गरुडस्येव हस्तिनो व्यूहेन तुल्या काश्यपस्य नानाभूता प्रतिकृति केनचित् सनिवेशादिना धर्मेण सह तुल्या विज्ञायेत । न तु प्रत्येकमुपमान गम्येत । सहशब्दस्तुल्थार्थ । तद्योगे काश्यपस्येति षष्ठी । तस्मात् प्रत्येकमुपमान- भावप्रतिपत्त्यर्थमन्त्र काश्यपशव्द प्रत्युपमेय भेदेनैवावतिष्ठते । पूर्वत्र दर्शने उपमेयशब्दस्याप्रयोगे उपमेयभेदावगमायोपमान पारार्थ्यादात्मभेद प्रतिपद्यत इत्युक्तम् । इह पुन सत्युपमेयशब्दप्रयोगे भेदेनोपमानस्य दृष्टत्वात् प्रत्युपमेय- मेकैकमुपमानमिति प्रतिपत्त्यर्थमुपक्रम एव भेदमुपमानमुपादत्त इति दर्शनभेद ॥६०४॥ इदानीभेकेन समुदितानामुपमाने निदर्शनान्तर प्रसिद्धतरमाह- मेघाः शैल इवेत्युक्ते समस्तानां प्रतीयते । सादृश्यं गिरिणैकेन प्रत्येकं तेन भिद्यते ॥६०५ ॥ शेल इवामी वाहका महापरिमाणा नानाविधरागविच्छुरितानेकसस्थान- शिखरत्वादिति पर्वतेनेकेन बलाहकानामुपमीयमानत्वे समुदिताना गिरितुल्यत्व- मवधार्यते, न तु प्रत्येकम् । न ह्येकैको मेघ पर्वतसदृशोऽनेक्वर्णविच्छुरितानेक- सस्थानशिखरत्वादिपर्वतसाधारणधर्माभावादेकैकस्य । समुदितानामेव हि तथा भाव । यत एवमेकवचनान्तमुपमानमनेकस्य समुदितस्य स्यात्, न प्रत्येक, तेन कारणेन सत्युपमेयशब्दप्रयोगे सम्बन्धिन उपमेयस्य समुदितस्यैकस्याभावात् सम्बन्धिभेदानिश्चयात् पाकादिवदुपणानस्यातोऽनवधारणात् प्रत्येकमुपमानसम्बन्ध- प्रतीत्यर्थमिद काश्यपलक्षणमुपगनमुपक्रम एवात्मभेद प्रतिपद्यत इत्यर्थ । तदेव विवक्षितार्थप्रतीत्यर्थ काश्यपा इति बहुवचनप्रयोगोऽवस्थापित । नन्वेवमुपक्रम एव भेदप्रतिपतेरो बहुपूत्पत्ति स्यादित्यजो बहुवित्येव लगत्र प्राप्नोति । नैष दोप । अनेकत्व एव ह्यर्थ उत्पद्यते । तथाच युक्तवद्धावादेकवचन प्राप्तमित्येक- शेषेण बहुवचन समर्थितम् । तत्रापि च युक्तवद्धावस्य प्राप्तिमाशङ्कयोपमेयभेद- प्रतिपत्त्यर्थ बहुवचनमिद समर्थितम् । तथाच विवक्षितार्थप्रतिपादनानुरोधाद् युक्तपदावायात वचनमन्न बाध्यते । एतमेव च न्याय गर्भीकृत्य हरीतक्यादिषु 'स्यापि भा' घ. पाठ. १ ·गृत्तिसमुदेश । २६३ यक्ति' इत्युत्तमितीदमपि ताप द्रष्टव्यम् । अनन्त यद नमित्यपि नाश्रीय- माणेज नुगमनको मायेऽभिहित । तथाहि-'योश्च' (२४-६४) इत्यत्र 'यपादिभ्यो गोत्र' (२-४-६३) इयनो गोतमहणानुवृत्तेरितम्य नापन्य- लक्षणन्य तत्र गोतम्य अादनन्न यद बहुए गोत्रमित्याश्रयणात् प्रतिकृति बहुत्सम्य गोत्रयात्याभागन्गविषयोऽयम् । इत्थ च कृत्वा दम्य पैदयोर्ग अपयानि यानि चिरा इत्यत्राप्यन तम्य गोरवे वर्तमानत्वादनेनव लक मिद्ध इति वचनद्विवचनान्तम्य च प्रवृत्ती युनीत्येतदनारब्धव्यमिति भाष्ये सिद्धान्नोऽम्यापित । गरिरम्य हि. गोत्रम्य 'यमनोश्च' (२-४-६५) इत्यत्र महागाट युगापि गोत्रमिति । गतमेतत् ।। ६०५॥ इदानीमुश्मानगरा 'समाराप सदिषया' (५३१.६) इत्ययमिवार्थविषयार तितदिन प्रतिनिर्दिषयत' भाग्यम् । रारनामा प्रधानपरा मग समुचिरा । रामागथानाप्रभान, प्रलयप्रतिचा गुणभावादिनापाऽभि दीधी गुण . भावादप्रधान इत्ययस्तसम्भार कस्य परामर्श इनि प्रश्न । अनातर प्रत्यय इति । गएर दिविधेय वा प्रधान मनामगर योग्य इत्याशय । अनतरमुग'--'क्य ममासो नान विषय स्यादी। भवेत् प्राधा या उप्रययरय परामर्श किन्वर्षस्यागाति । नयाहि प्रयया रिपया यस्य सम्मात् ममागाहप्रययो भवतीत्यर्थ सम्पद्यते। समासस्य वय प्रत्यापिय स्यात् । न दि शरद सदस्य पिरयो भवति । अर्थ एव हि शब्द स्थाभिधेयो विषयो न्याय । शन्दस्त्वनुकरणस्य प्रत्यायो गवेद विषय । न च समास इटरयानुकरण, छ एम दि यथा स्पार । अयानायमाशय ---अनपत्रमावा विषयार्थ इति उप्रत्ययादन्यत्र यस्य उमारास्याभाव , स रविषम समास इति । एतदयुफगिन्याह--- छापेक्षा तद्विपयवा विधेयत्वान्न गम्यते । कारतालीयमित्या प्रसिद्धं दुपलक्षणम् ॥ ६०६ ।। य समासरउपत्ययादन्यत्र न भवति, ततश्छो भवतीत्येव छपत्ययापेक्ष समासस्य तद्विपयत्व न घटते । कारतालीयमित्यत्र व्युत्पाद्यते । यस्माद् यन्नि त, तदन्यस्य ज्ञप्तिहेतुरपपद्यते । छप्रत्ययोऽनेनैवेदप्रथमतया विधेय इत्यप्रसिद्धभमुमुपाश्नित्य विशेषण कयमेतद्विपयतया प्रतिभूत. समासोऽअच्छेत्तु पार्यते । यदि हि छप्रत्ययो लक्षणान्तरेण ख्यात्मरूपो भवेत् , तदा तत्र नियतत्व मकृतेः समासस्यावधार्य प्रत्ययविध्यर्थमुपादान युज्यते । न तु लक्षणान्तरेण छो विहितः । इदमेर द्युत्पतिवाक्यमस्य । तथाच प्राक् छविध समासस्य छविपयत्वमसिद्ध कथमनूद्यते । अथ मान्यवस्थाश्रयेण छविपयत्व समय॑ते, तदा 'नमिल', २ 'स छस्या' ० पाठ । ये य ग पाठ , - ·२६४ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वापयपदीये 'किमनेनोक्तेन । यस्मात् समासाच्छो विधात्यते, स चत्मविपयो भवति, तमा- च्छप्रत्ययो भवतीत्येवमधे विज्ञायमाने न कश्चित् प्रसारण कारोऽगिहितो भवति । छपकृतेः समासस्य छविपपत्याव्यभिचारादत्याय निग्नावश्य मिद्धस्याभावात् - गनु च भाव्यवस्थायेण विशेषणारित प्रयोजनम् । पा-िपिण्यावर समासस्य विशेपणे विषयार्थस्यागन्यम्भावरूपत्वा यारागः समातम्यास्य रयापितो भवतीयाशस्याह- राजाश्वादिश्च विषयः सादन्यो त्यनिश्चितम् । तेन छस्व विधानात् प्राग् व्यपदेशो न विद्यते ॥ ६०७ ॥ तद्विपयादित्यनेन छविषय. समामोऽविगेरेणोपादीयमान मयों राजा श्वादि प्रसिद्धो विधास्यमानः छप्रकृतित्वादेव छविषयोऽन्यो वा प्रकारान्तरेण सम्भाव्यमानश्छविषयो गृह्यतेत्येतावन्नाक्धारितम् । भेन प्रसिद्धस्य निश्रितच्छ- विषयत्वप्रणालिकया साधुत्वं ज्ञाप्येत । समासग्य प्रकारान्तरेण हि छविषयत्वानु- पपतेश्छप्रत्ययप्रकृतित्वादेव समासस्य तद्विषयत्वम् । इत्यश्च सर्वस्यैव समासस्य प्रकृतित्वोपपत्तौ किमनेन विशेषणेन ,व्यवच्छियेत । न च सर्वम्य समासस्य छप्रत्ययादन्यत्रासाधुस्वमेव जाप्यते । अनिष्टेः । न नानिष्टार्था शास्रप्रक्लप्ति- याग्या । तदित्यस्य तु परामर्शनीयमन्यत् कल्प्यताम् । तस्माच्छविधेः पूर्व नियतस्य समासस्य प्रसिद्धतद्विपयस्यागावाच्छविपयादिति विशेषणं न युक्तम् । सिद्ध हि प्रत्यये कार्यान्तरे तेन विशेषणं प्रकृतिरूपस्य दृष्टम् । तद्यथा--- 'षष्टयतसर्थप्रत्ययेन (२-३-३०) इति । न तु स्वयमलव्यात्मलाभः म्बनिमित्तत्यैव विशेषण युक्ततम् । स्वज्ञानेनान्यहेितुः सिद्धे हार्भ सापको' भवति । तदेवं प्रधानप्रत्यवमर्शासम्गये सर्वनाग्ना छविधौ निमित्तभृतः प्रन्ययार्थो गुणभूतोऽपि प्रत्यवमृश्यते इवार्थः । सोऽपि ह्यत्र प्रकृतत्वात् संनिहित इत्युक्तम् । एवं तर्हि इयार्थः प्रतिनिर्दिश्यत इति इयार्थश्चात्र प्रत्ययवाग्य इति कथं प्रकृतिभूतः समासस्तद्विपयः स्यादिति सर्वनामप्रत्यवमर्शसामर्थ्यानिवार्थम्यान ही न्यापारी सम्पद्यते । तेनैकेन व्यापारेणेवार्थः समासस्यावच्छेदकाऽपरेण प्रत्ययवाच्यो जायते । इवार्थविषयात् समासादिवाथै छ इत्यर्थः । अत्रैतमभिप्राय धुवा चोदि- तम् समासेनोक्तार्थत्वात् तन्द्रितो न प्राप्नोतीति । एकस्यैवार्थस्य १. 'द्यते । न' घ. पाठ, २. 'नानि' प. पाठ. 'पत्वादि , पाठ.. ४. 'प्रत्य' , घ. पाठा. --- . .

·चिसमुद्देश ।
२६५
व्यापारभेदाभावात् समाविशेषणत्वे समासनाच्यत्वान्उपत्यमो न स्यात् ।
न झभिधानमन्तरेण समासम्य विषयभारमुपगन्तुमर्हती नार्थ इत्यर्थ । अश्र वच-
नादभिहितेऽपीवार्थे प्रत्ययो, यया तद्धितार्थे द्विगुणित वचनाद् द्विगुनद्धितयो
साधारणोऽर्थ , तदा शस्त्रीश्यामादेरपि समामादियार्थाभिधायकाच्यप्रत्यत्र स्यात् ।
अत्र परिहारोऽभिहिती 'द्वाथिवार्थाविति । सरनामप्रन्यवमान्यपानुपपत्त्या
व्यापारभेट इवार्थस्येत्यभिप्राय पूर्वमेर निणात ॥ ६०७ ।।
को द्वापनवारि वाह---
द्वयोरिसार्थपोर्थनिमित्तत्वं प्रतीयते ।
एफेनारयो युक्तः प्रत्ययोज्येन युध्यते ॥ ६०८ ॥
काकतालीयम् , अनारपाणीयम् इत्या द्वापिकाओं गम्यते । तयोरेन
समासेफदेश पूर्वपदमुत्तरपद च सम्बद्धमिति तमिवार्थ प्रत्याययन् समासो
भवतावार्थविषय । तद्धितान्तशब्दापेवया या प्रतिभूत. समास एवात्रावयव ।
सोऽपि च स्वावयवद्वारेणेवार्धन युज्यत । न तु सापाइ अपरेणेवार्थन याच्येन
छप्रत्यय सम्बध्यते । शरत्रीश्यामेन्यत्र पुन प्रसिद्धश्यामगुणया यथा गम्ळ्या
देवदत्ता उपमीयते, तथान्यापीति देवदत्ताम्येनोपगेयेनोपमानस्याप्रयोजनल्या एक
इवार्थ ।।६०८॥
तर येनेवाधनावश्या युग्यत, तमाह-
चैनस्य तवागमन काफम्यागमनं यथा
दस्योरभिनिपातस्तु तालस्य पतनं यथा ।। ६०९॥
काकतालीयमित्यर फारम्भागमनमुपमान, चैनागमनमुपमेयम् । तथा
तारपतनमुपमान दस्युसमागम पुनःपमेय । अतरितोपात रमुभमनापि ममानो
धर्म । तढय समासवाय इत्यर्थः ॥६०९।।
प्रत्ययायमप्या-
संनिपाते तयोर्यान्या क्रिया योपजायते ।
वधादिरपमेयेऽथै तया छरिधिरिप्यते ॥ ६१० ॥
काकताल्यो समागमे सति या अपरा तममागमनिमिचा घोलमा
स्फोट इत्यादिका क्रिया जायते, तया य उपमेय परिच्छेद्यश्चतपादिलमणोऽर्थ-
सत्रोपमानोपमेयसम्बद्धे द्वितीये दार्थ वाच्ये सूत्रेण छप्रत्ययो विधीयते ॥६१०॥

·- २६६ प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये ननु च वाकागमनेन चैनागान वाद्यमुपायत इति तं प्रति तस्य गुणभाव । ताल. पतन च दग्युरामाम उपमारत इति उन तस्य गुणभाव । ततथ कास्नालयोरन्यो। न्यसम्बन्धाभावादसति सामध्ये ममाग क्यम् । अननव छरिधिना ज्ञापवनान समासो भाष्येऽवस्थापित इति चेत् , तथापि 'मुप् सुपा'इत्यस्यैव व्यापारो भाप्ये गमित इति स्थमसामर्थे तत्पत्ति । भवतु वा ममास । फिन्त्यसमन्विताभ्यामवयवाच्या समु. दावार्थम्यानुपजनान् न प्रत्यंधन प्रत्ययाधी यिश येतेत्ताशयाह-. क्रियायां समवेतायां द्रव्यशब्दोऽवतिष्ठते पातागमनयोः काक्तालगन्दी तथा स्थितौ ।। ६११ ।। दध्योदनो गुटधाना इत्यादौ यथा न्याणां सिद्धस्वभावानां परस्पर- मम्बन्धाभावात् तदन्यथानुपपत्त्योपसेकादिक्रियायामात्माभितायां द्रव्यशब्दो दध्याठिवर्तते, तथात्र काकतालशब्दी स्वसमवेते व्यापारे वतेते । ततश्च काका- गमन काकगन्दवाच्य, तारपतनं तालशब्दवाच्यमित्यस्ति परस्परमभिसम्बन्धः । प्रतिपादिता च ब्राह्मणवाधीत इत्यादी ब्राह्मणाटेरन्यन्न द्रव्यशनस्यापि क्रियायां धृत्तिविपय वृत्तिः । ततश्चायमत्रार्थ: काकागमनमिवातर्कितोपसम्प्राप्तमिद तालपतनं, तारपतनमिव चार्कितोपसम्प्राप्तमिदं काकागमनमिति परस्परोपमानेन पूर्वोत्तरपदार्थयोः समन्ययोपपती प्रत्ययार्थविशेपणतोपपत्तिः । काकागमनतालपत- नयोर्हि ममन्ययोपपत्ती ताभ्यां देवदत्तागमनदस्य॒पनिपातयोरपमेयत्वात् तत्रैवार्थे वाक्ये समासम्योपपत्ती तद्वधाद् देवदत्ताधे उपमेये छपत्ययप्रवृत्तिः ।। ६११ ।। ननु चोपस्म एवाशहितोपनतेन ताल्तेन कारावादिना देवदत्तवधादिर्दस्कृत मिनिनि नोपायत । तथाहि काागमनतालपतनयो गीण्या त्या काक्नालशब्दयोरग पति: परिर पयितुं नोपयुज्यन दति पि वागगमनतालपतनयोरतान्योन्योगमानेनत्यत आह- यदन्याख्यायकं वाक्यं तदेवं परिकल्प्यते । प्रयोगमाक्यं यलोके तदेवं न प्रयुज्यते ॥ ६१२ ॥ दह प्रकृतिप्रत्ययविभागगनान्याख्यानमिति प्रक्रियावाक्यमनेन प्रकारेण रामन्बितार्थप सम्पाद्यते । काभगमनमिव तारपतनं तालपतनमिव काकागमन- मियन्योन्यापमानन हि प्रक्रियायाम् अन्वारन्यानोपायभृतमिदं वाक्य, न त्वेतल्लोके प्रयुज्यने । अन्यथा वनेर तालमीण काम सम्पयेते, न तालेन, यदि नेदमुपाच्या प्रक्रियागासम् । स्थितलक्षणार्थप्रत्यायकं तु प्रयोगवाक्यं रोकिफ नेयम्भनम् । नहि समन्ययान्तरेण सस्तालगन्दो वाक्यस्वभावो लोके प्रगु- २ 'या', ३ 'म', Y. 'त, य' प. पाठः, ·वृत्तिसमुद्देशः। ज्यने । स्वल कात्तालीमित्यम्य लोरिकम्य शलम्यान्यान्यानोपायपरिकन्य- नेयम् । थामम-वन हि परिकल्पनमित्यनुगुणतरोऽयमुपाय ॥ ६१२ ॥ ययोरतकिता प्राप्तिदृश्यते कातालयत् । तयोः समासनकृतत्तिरभ्युपगम्यते ।। ६१३ ।। यथा सास्तारयोरनागरितोपस्थितयोर्वधानिनिमित्त सम्बन्धस्तथा ययो- दम्गुढेवदचोदृश्यते, तयो मम्बन्धोपाधिकयोस्तत्समागम ट्वाच्ये समास- सक्षणा या प्रतिम्तम्या समागाच्छन्य प्रत्ययस्य वृत्ति प्रतिज्ञायते । तदेव कानारद्वयसम्बन्धोपाधि प्रयर्थो रिभ यते । उपमये तु धाटा उपनय तद्विपरेन च निरमेनेय प्रकृतिरित्यन्यत्राम्या साधुल्वामान । इदमेव च वस्तु भाष्ये विम्तरेण प्रगतम् ॥ ६१३ ॥ पस्मिन्नर रत्तिरभ्युपमभ्यत इत्याद- माफम्य तालेन यथा यो यम्य तु दस्युना । तर चिनीकृतेऽन्यस्मिन्नुपमेये छ इप्यते ॥ ६१४ ।। कास्तारममागगसमो दम्युदेवदत्तसमागम एक समामार्थ दनार्थ पूर्व दति । अय त्वपर प्रत्ययनाच्योऽत्र प्रदश्यते यदिहान्यस्मिन्निति । यथा यहच्छयापार निपनता तालेन यदृच्छागतम्य मान्य धो उत्रनवागवितोप निपतता दम्युना अमम्पयारितीपस्थितस्य देव चम्य या त्वमद्भनरूपना मागे परिच्छेोऽर्थे छपत्यय । काफ्तार सम्प्राप्तिनिमित्तोपतनिश्यिाम्गेिषोपमितेऽन्य- म्मिन् नित्याविशपे छरिधिरित्यर्थ । तेन यथा तालेन पारो यह या हत स्तमा यदपरगमीहितमाश्चर्यभूत जायते, तत् नास्नालीयमुच्यत इयर्थ । गत- मेनत् ।। ६१४ ॥ उपमानप्रस, नवार्थप्रम्नार विधिमन्यतप्यत्र विचार्यने । तपादि-निमय प्रकारवचन रन् (-४३) इश्यत्र मात्र प्रयागय । तम चरनार पर समान । इयुभम्। चश्माशयरका दर । म्यननामधान'माह - चमत्मसारश्चश्वो बृहत्क इति चापरे । मणिमण्डायद्योतान् सादृश्यन प्रचक्षते ॥ ६१५ ॥ प्रकारोऽन मादृश्यमिति चञ्च पारो रहारश्चशसे वृहम इति मणिप्रभृनीनामन्यतमम्याभिधानमाचायी मन्यन्ते । अपर इयानायांगामभिन- मताना निर्दश ॥ ६१५॥ . चि' गप पाठ

·२६८
प्रकीर्णप्रकाशसमेते वाक्यपदीये
कीरशमत्र मण्यादिसाटश्यमित्याह-
सोन्मेपनिमेपाभ्यां सद्योत उपमीयते ।
श्वासमबन्धमण्डूका स्पन्दमानप्रभो मणिः ॥ ६१६ ।।
अनलन्नपि सद्योत. वप्रभाच्छरितथलन्निवावधार्यमाणश्चञ्चक्तशब्द-
वाच्यः । तथाहि- स्वप्रभोन्मीलननिमीलन कियाभेदाद् स्पन्दमान इव लक्ष्यते ।
तधागवरतपवर्तमानोच्छ्मासवशोच्छूनशरीरतया चरितारीर इवावधार्यमाणो
मेकाभिधानविपयभावमुपति । एवमविच्छिन्नोदमदीप्यमानरश्मिचम्बालचलित-
मूर्तिरिव मणिश्चञ्चकः ॥६१६॥
वृहरके क प्रबारार्थ इत्याह-
प्रविकासिमभोऽल्पोऽपि महान् य उपलभ्यते ।
वृहत्क इति तत्रैप मणौ शब्दः प्रयुज्यते ॥ ६१७ ॥
परिकृशोऽपि मणिः सर्वत. प्रसर्पिप्रभाजालवशेन स्थूलतरमूर्तिरवधार्य-
माणो वृहत्सदृशो गृहक इत्यभिधीयते ॥ ६१७॥
पराठेन प्रकारस्वरूपं दर्शनभेदेन विचारयति-
सादृश्यमेव सर्वत्र प्रकारः कैश्विदिप्यते ।
भेदेऽपि तु प्रकाराख्या कश्चिदभ्युपगम्यते ॥ ६१८ ॥
'प्रकारयचने थाल' (४-३-२३) 'प्रकारे गुणवचनस्य' (८-१-१२) स्थू-
लदिभ्यः प्रकारवचने क्न्' (५-४-३) इत्यादौ सर्वत्र शास्त्रे सादृश्यमेव प्रकारश-
दार्थः । तथाहि-यथा तथेति तुल्यत्वमेव द्योत्यते। पटुजातीय इति तु जातीयरा
सदृश. प्राधान्येनाभिधीयते । पटुपटुरिति द्विवचनेन सादृश्यमेव तद्वति गुणभूतं
द्योत्यते । एव स्थूलपकारः स्थूरक इति । श्चित् तु भेदेऽपि प्रकाराख्येप्यते ।
अत्रापि सर्वोति यथा तथेति भेद एव वाच्यः । स एव समान, सादृश्यहेतु-
रिति तदप्याद् गम्यते । एवं पटुपटुः स्थूल्क इत्यत्रापि । इत्यञ्च भेदसा-
दृश्ययोः संबन प्रतीतामोऽभिधेयोऽपरः सामध्यगम्य इति मतभेदेन प्रकारो
विभज्यते । पशुपारो देवदर इत्यत्र सामान्यविशेपभावायोगात् सामान्यमेव
प्रकार । तद्गर्भादपि पदेवदत्त इत्यभेदाभिधानात् कार्यात् तद्धेतु सादृश्यमेव
गम्यते । न तु प्रयोगहऽप्यत्र भेदोऽननीयते । तामणमारा माटगदय इति
मामान्यम्य विशेषेऽन्ययाद् भेदेनामनीता सादृश्यासम्भवे भेदः प्रकार
त्या.॥ ६१८ ॥

·वृत्तिगमुद्देशः। १२६९ अ गार भदौ या प्रका । इद तु पिचायत-गिर्वनामयम्य प्रकारवचने विधीयमानम्माल मानिदिक सामान्नाद् विहितम्य जानीय बाघ । तयाच विजातीय सी न सिम्या । प्रारम्प प था गाभिव्यक्ती तयाानीय इनि कथं प्रयोग इत्यन प्रकारबचनः कश्चित् प्रकारगति संस्थितः । प्रकारमाने पर्तिता कथित् तद् व्यतिर्तिते ।। ६१९ ॥ कश्चिदिति जानीयर् कश्च प्रत्ययो द्विपेचन च । अत्र हि प्रत्यये स्वभा- बाद् गुणमृतस्य प्रारम्याभिधानमिति प्रभारमानेर प्राधान्यनोच्यत । अत एव- प्रसार उच्यते यम्मिन् स प्रकारवचनम्तम्मिन् प्रातिपदिशादयं प्रत्यय इति प्रकार- यति भाति । थाट पुन प्रकारमान पत्र, न तद्वति । किन्तु प्रकारे वृत्तिमनुभूय तहनि जातीयर्महितो वर्तम उनि सागढियसेयम् । न तु शुक्रादिवत् तद्वति वृत्तियारन्तम्येह दृश्यते । एवञ्च मिन्नविषयत्वाद् बाभ्यनाधकमावश्च न भरति । तथाजातीय इति च प्रयोगो भवति । यथा देवदत्तस्तथा यज्ञदन इत्यत्रापि न थालन्त एव प्रकारचन्तमभिधत्ते, अपि तु कियापेक्षाया वाक्यस्यास्य परिसमासेपर्तते दृश्यते येत्यादिका यासावपेक्षिता क्रिया, तन्त्र करणभावमापन्न. प्रकार पा प्रतीयते । येन पारेण देवदतो वर्तते, तेन प्रसरेण यजदचो- ऽपीयर्थ । जनश्च स्यिया मनभ्यमान. रणतयान प्रभारः मकारयति पष्ठी- निमित्तं व्यतिरेक नापादयति । न तु तद्वदभिवान पठ्यभावादनुमेयम् , अन्यथा- मिद्धे गष्टयभाषम्य ॥ ६११।। यदि तपार गादृश्य प्रकारार्थग्नवा यथाऽन्ययोभारमुस्त्या किमर्थं पुन साह येऽन्वाध्यायत इत्याह- साश्यग्रहणं मने सशस्योपलक्षणम् । तुल्ययोग्य-मारे सहशब्दोऽभिधायकः ॥ ६२० ॥ धीप्सामादृश्ययोतिर्या यथार्थाभिधायिनः । स चायमच्याभार भद्रो भेदन दर्शितः ॥ ६२१ ॥ 'अव्ययं विभक्ति- (२-१-६) इत्यादौ सो सादृश्यग्रहणेन धर्मा मगो रक्ष्यत । धर्मो राज्यभिचारात् स्वाश्रयमुपलभवितु पर्याप्त एन । तयाच मदश किया सकिपीति महशयोरन्ययीभारे सहाळो वाचको न सादृश्य- मात्रम्यति सामादन सूत्रे धर्मिणो धर्म सदृशस्योपलक्षणम् । वृतिकाहि 1. हि नमार र पाल ·२७० प्रकीर्णकप्रकाशसमेते वाक्यपदीये पूर्वेरुदाहरणमिदमत्रोक्तमिति तदाश्रयेण सहशब्दोऽभिधायको याचकः सदृशा- ख्यस्य धर्मिण उच्यते । एवञ्च यदल्ययमभिधायकं सहशार्थस्य, तस्य सादृश्य- ग्रहणेन समासः कथ्यते । सत्त्वमूतार्थाभिधायित्वेऽपि चास्य वचनाद् 'अव्य- यीभावश्च' (१-१-४१) इत्यरमादव्ययत्वं, यथा स्वरादीनाम् । यत् पुनरन्ययं यथार्थाभिधायि समासभाक्त्वेन निर्दिष्टं, तस्य वीप्सायां सादृश्ये च वृत्तिधर्ममात्रे न धर्मिणि । प्रत्यर्थम् अनुरूपमिति । 'यथासादृश्य' (२-१-७)इति प्रतिषेधाद् यथाशब्दः सादृश्यवचनो न समस्यते । थालन्तप्रतिरूपको वा यथाशब्दो चीप्सावचनो निपातः समस्यत एव । वीप्सा च यथार्थो भेदः । तथाहि प्रत्यर्थ- मित्यत्रार्थसामान्यस्य नियाया व्याप्यमानताविशेषः प्रतिना प्रकाश्यत इति साकल्येन पढार्थानां कियया समन्वयो वीप्सासामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारो भवति यथार्थः । तदेवं यथार्थे सादृश्यमात्रेऽव्ययीभावः स्यादिति तद्वति सादृश्यग्रहणेन पुनर्विधीयत इत्ययं विशेषः पृथक् प्रणयनादेव धर्मधर्मिणोरत्रा- भिमतः ॥ ६२०,६२१ ।। प्रकारान्तरमनवाह- सादृश्यं योग्यता कैश्विदनायभ्युपगम्यते । यत् तु मूर्तिगतं साम्यं तत् सहेनाभिधीयते ॥ ६२२ ।। अनायनुशब्दविपये या योग्यता तेनानुशन्देन द्योत्या, तदेव सादृश्यं यथार्थ इति समारास्तत्र । अनुरूपं लुरूपो वहतीति । रूपेण तुल्यं हारकटका- दिना वेपोऽन्यो वा कश्चिच्छोभातिशयहेतुत्वात् तं सुरूपों धारयतीत्यर्थः । इत्थञ्च कृत्वात्र गुणस्य रूपस्य सादृश्ये यथार्थेऽव्ययीभावः । योग्यतालक्षणो हि यथार्थः सादृश्यमानगुणनिपयः । यत्तु मूर्तिगतं वस्तुनिष्ठमवययसनिवेशा• दिना सादृश्यं द्रव्यविपर्य, तत् सफिखीत्यत्र सदृशब्देनाख्यायते । तथाहि सादृश्यं किरुया सकिग्दि न तु सदृश इति । एवं ऋयगन्धेन भिन्नं सादृश्य गने सादृश्यशब्देनोपादीयते, यधागदेन तु योग्यताख्यं गुणगतत्यनेति भिन्न विषयता ममाययोः । यदा तु योग्यता वीप्सा सादृश्यं च यथार्थ इति भेदेन निर्देशादनुरूपं मुरूपो बेहतीत्यन्न सादृश्यादन्येव योग्यतानुशब्दार्थो यद्योग्य रूपस्य योभाकारित्वेन यदुचितं तदनुरूपमिति, तदा पूर्व पय धर्मर्मिभेदः पृथगुपादाने हेतुर्वाच्यः ॥ ६२२ ।। १. 'निया'. पाठः, २. 'सारमान', ३. 'व'. पाठ, ·वृत्तिसमुद्देश । २७१ सारश्यमेव रान प्रकार इति यदुफ, तव्यापरम् । तशाही यभार कम-उन्ना मछानमित्सन मनुष्यतासामा गस्य छानशिप झा भेदोऽन्न प्रकारों न गा श्यम् , अपरम्प भन्यतानपणारिता समर्थपितमाह इत्थंभारेऽपि सादृश्यं घुद्ध्यवरथानिवन्धनम् । ग्रहणे भेदमानस्य तमान्यनाभिधीयते ।। ६२३ ।। अगदी उण्डलरीत्यादिना पूर्वमीहशो देवदच टति बुद्धिमकल्पितसार प्यो- पादानादत्रापीत्यभावे ग्रहणे प्रत्यये भेदमात्रा कश्यते । बायवस्तुन उपरागाद भेदलेशो न तत्त्वतो भेद । ततश्च ज्ञानानुसरो नहिरर्थस्य व्यवसापरतात प्रकार इति सादृश्यमप्यत्र प्रकार उपपद्यते । एवं पवधा भु, धाधीते, दत्यानामपि 'सहयाया विधार्थे धा'(५-३-४२)दति अनि राम्य आसानुश- रित्वेन सादृश्य प्रकारार्थ उपपाय । मकलितभेद हशम्य रियाविशेषस्य हि निर्वतनमन्त्र ।। ६२३ ॥ ततनागमापहित गोगत इत्यागगत्रिरूपागितातापागा नारा रमिपर भायगारमन रामामाह- गोर्वाहीक इति द्विते मादृश्यं प्रत्युटाहतम् । शुकादी मति निष्पन्ने पाहीको न दिरुन्यते ॥ ६२४ ॥ इति ॥ 'प्रकारे गुणधचनभ्य' (८-१-१२) इत्यत्र दिसाविशी गुणसन- ग्रहणस्य प्रत्युदाहरणम् 'अमिर्माणा गौनाही' इति नाप्येऽगिहितम् । पदि च प्रकार सादृश्य, तत एतदुपपद्यने । गोसादृश्यादि बारीको गी । अमिसादृश्याच माणवकोऽग्नि । न तु सागा-यम्य गोत्वम्यामित्वम्य चाय विशेपो भेद । तदनेन द्विवचनविधेरन्यवापि प्रशर सादृश्यमिति रचित भवति । द्विर्वचनामावेऽपि तस्यर प्रदर्शनात् । ननु च भगादिशो गुणनिमित्तामेदाभ्या- सायादेव बाढीकादी प्रयुक्त इति स्थ न गुणवचन इत्याशश्याह-गुहाटा सति निप्पन्ने बाहीको न द्विरुल्यत इति । परिसमाप्तरूपगुणवने शुजनदो प्रमिडे सम्मति बाहीको बाहीमाभिधायी गोगदो न द्विप्प्रयुज्यत इत्यर्थ । इति- ग्रन्थममाप्त। शुगदिगो हि गुणे तति ममारोप्तिगुणप्सम्बन्धे वर्तमानो गुणवचन पत्र । गोशम्तु वाहक एव तथा, न जाता । अत एव गुणमुक्ता- वान् गुणचन इत्यभिधीयते । गोगातु नाही वर्तमानी में गुणमुक्तमान पूर्व जाती प्रवृत्ते । इत्यञ्च त्या प्रत्यर्थविशेषणत्वात् सिद्धमित्युतम् । नागु' पाठ. , ·२७० प्रकीर्णकामाशसमेते वाक्यपदीये रुदाहरणमिदमत्रोक्तमिति तदाश्रयेण सहशब्दोऽभिधायको वाचकः सदृशा- ख्यम्य धर्मिण उन्यते । एवञ्च यदव्ययमभिधायक सदृशार्थस्य, तम्य सादृश्य- ग्रहणेन समास. कथ्यते । सत्वभूतार्थाभिधायित्वेऽपि चास्य वचनाद् 'अन्य- यीभावश्च' (१-१-४१) इत्यस्मादव्ययत्वं, यथा स्वरादीनाम् । यत् पुनरव्यय यथार्थाभिधायि समामभावत्वेन निर्दिष्ट, तम्य वीप्साया सादृश्ये च वृत्तिधर्ममाने न धर्मिणि । प्रत्यर्थम् अनुरूपमिति । 'यथासादृश्य' (२-१-७)दति प्रतिषेधाद् यथाशब्द. सादृश्यवननो न समस्यते । थालन्तप्रतिरूपते वा यथाशब्दो धीप्सावचनो निपात समस्यत एव । वीप्सा च यथार्थो भेद, । तथाहि प्रत्यर्थ- मित्यत्रार्थसामान्यस्य क्रियाया व्याप्यमानताविशेषः प्रतिना प्रकाश्यत इति साकल्येन पदार्थाना क्रियया समन्वयो वीप्सासामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारो भवति यथार्थः । तदेवं यथार्थे सादृश्यमात्रेऽव्ययीभावः स्यादिति तदति सादृश्यग्रहणेन पुनर्विधीयत इत्यय विशेष• पृथक् प्रणयनादेव धर्मधर्मिणोरत्रा- भिमतः ॥ ६२०,६२१ ॥ प्रकारान्तरमनवाह - सादृश्यं योग्यता कैश्विदनावभ्युपगम्यते । यत् तु मूर्तिगतं साम्य तत् सहेनाभिधीयते ॥ ६२२ ॥ अनावनुशब्दविपये या योग्यता तेनानुशब्देन द्योत्या, तदेव सादृश्य यथार्थ इति समासस्तन । अनुरूपं सुरूपो वहतीति । रूपेण तुल्यं हारकटफा- दिना पोऽन्यो वा पश्चिच्छोभातिशयहेतुत्वात् तं सुरूपो धारयतीत्यर्थः । इत्यन्च कृत्यान गुणस्य रूपम्य सादृश्ये यथार्थेऽन्ययाभाव. । योग्यतालक्षणो हि यथार्थः सादृश्यमानगुगन्निपयः । यत्तु मूर्तिगत पम्नुनिष्ठमवयस्मनिवेशा. दिना सादृश्यं द्रव्यविषय, तत् सफिीत्या सहगलेनारल्यायते । तथाहिं मादृश्य स्त्यिा समिपि न तु महश इति । एव न्यगतत्वेन भिन्न साह नन्ने सादृश्यशब्देनोपादीयते, यथागळेग तु योग्यताख्यं गुणगतत्वेनेति भिन्न विषयता ममामयो.। यदा तु योग्यता वीप्सा सादय च यथार्थ इति भेदेन निर्देशानुरूपं मुम्पो चल्तीत्यत्र सादृश्यादन्येव योग्यतानुगब्दार्थों योग्य रूपम्य शोभाकारित्वेन यदुचित तदनुरूपमिति, तसा पूर्व एव धर्मर्मिभेदः पृधगुपादाने हेतुर्वान्य. ॥ ६२२ ॥ , 'किया' ५, पाद. 'स्यात्मान', ३, 'च' र. पाठ, २.

·वृत्तिममुदेश । २७१ मायमेन सर्वत्र प्रभार डान या, न्यायम् । प्रधाहीयभार कमाउना छामिलन मनुष्यतामामा यस्य छात्रानि दात मात्र प्रमागे न गाम्यम् , अपरम्प भन्यनाऽनपक्षणा पतन मगपिनुमान - इत्यंभारेऽपि माश्यं बुद्ध्य ग्यानिमन्धनम् । ग्रहणे भेटमात्रस्य तमान्यनाभिधीयते ।। ६२३॥ अगदी कुण्डलीत्यादिना पूर्वमीदृशो देवदच इति बुद्धिप्राल्पितमाग्यो- पाटानादत्रापास्थमारे ग्रहणे प्रत्यय भेटमात्रा कयते । गाह्मास्तुन उपगगाद् भेदलेगो न तत्वतो भेद । ततश्च ज्ञानानुकारो बहिर्थम्य असम्मापान प्रकार इति सादृश्यमप्यन्न प्रसर उपपद्यते । एर पत्रधा मुर्त, धापीते, इत्याठावपि 'सवयाया विधार्थ धा'(५-३ ५२)इति ग्रहणनिर्मासम्य साह्यानुरा. रित्वेन मादृश्य प्रकारार्थ उपपाद्य । महल्पितभेद हगन्न निमाविशेषम्य हि नितिनमत्र ।। ६२३ ॥ तन्ननगमाफ्टाइन याभन गमकानरपामिरगतामाया गाम मारार्थ सादर समित्यय भाग्यगरमन मनातवमा- गौहीन इति द्विन्य मादृश्यं प्रत्युदाहतम् । शुलादी मति निप्पन्न वाहीगे न द्विरुच्यते ।। ६२४ ॥ इति ॥ 'प्रकारे गुणवचनम्य' (८-१-१२) इत्यत्र द्विचनविधी गुणवचन- ग्रहणम्य प्रत्युदाहरणम् 'अमिर्माणक गौही।' इति भाप्येऽभिहितम् । यदि च प्रकार सादृश्य, तत एतद्रुपपद्यने । गोसातश्याद्धि पार्दाको गा अग्निसादृदयाच माणरकोऽमि । न तु सामान्यस्य गोत्वस्यानित्यम्य चाय विशेषो भेदः । तदनेन द्विवचन विधेरन्यनापि प्रसार साहश्यमिति सूचित मनति । द्विवचनाभावेऽपि तम्येन प्रदर्शनात् । ननु च गनादिगो गुणनिमित्ताभेदाभ्या- सायादेव मादीकाढी प्रयुक्त इति स्थ न गुणवचन इत्याययाह --शुकाटो सति निप्पन्ने चाहीको न द्विरुच्यत इति । परिसमाप्तम्यगुणरचने शुझादो प्रमिद्धे सम्मपति वाहीको वाहीमाभिधायी गोगो न द्विप्प्रयुज्यत इत्यर्थ । इति- पन्थसमाता | शुमादिशब्दो हि गुणे तहति समागेपिनगुणसम्बन्धे बर्नमानो गुणवचन एव । गोशब्दस्तु नाही एव तथा, न जाना । अत एव गुणमुक्त- चान् गुणचन इत्यभिधीयते । गोगदम्तु नाही यनेमानी ने गुणमुक्त पान् , पूर्व जाती प्रवृत्ते । उत्थन्च कृत्या प्रकृत्यर्थविशेषणत्वात् सिद्धमित्युकम । 'नो गुर पाठ. - ·२७२ प्रकीर्णकमकारासमेते वाक्यपदीये द्विवचनकारणत्वात् प्रकृतिद्विवचनस्यात्र स्थानी कथ्यते । तदर्थों गुणवचनस्येत्य- नेन विशेप्यते, न तु प्रकारार्थः । प्रसारे हि सर्व एव गुणवचनः । तथाचाह - 'प्रकारे मर्वेषां गुणवचनत्वात् सर्वप्रसद्ग' इति । द्रव्ययाचिनामपि गवाठीनां नाही. कादौ गुणनिमिचसादृश्यवगेन प्रवृत्तेः प्रकारे गुणवचनत्वमस्त्येवेति कि विशेषणेन व्यावुत्र्येत । तस्माद् गुणयननग्रहणमामाद् गुणवचनो यः शब्दो निर्मात-' स्तस्य प्रकारे सादृश्ये द्योत्ये द्विवचनमिति नाम्स्यतिप्रसङ्ग इति गुणोपर्जनद्र- व्यवाचिनः शुक्लादेरेव द्विवचनं गुणमानवाचिनश्चेति शुकशुक्ल पटः, शुकशुक्ल रूपं, पटुपटुः इतीष्टं सिद्धम् । तदेवं संसर्गावस्था पदार्थो वास्यार्थादपोद्धृत्य पदवि- भागपूर्वकं समीक्षित इति परिसमाप्तार्थद्वारकः पदविचार इति शुभम् ॥ ६२४ ॥ इति भूतिराजतनयहेलाराजकृते प्रकीर्णक- प्रकाशे वृत्तिसमुद्देशश्चतुर्दशः ॥ समाप्तं चद पदसाण्डम् । मुक्तापीड इति प्रसिद्धिमगमत् कश्मीरदेशे नृपः श्रीमान् स्यातयगा बभूव नृपतेस्तस्य प्रभावानुगः । मन्त्री लक्षण इत्युदारचरितस्तस्यान्ववाये भयो हेलाराज इमं प्रकाशमकरोच्छ्रीभूतिराजात्मजः॥ १ तमोध्वंसः सूर्यादिभिरिह कृतो यद्यपि भुवि प्रदीपः साफल्य कचिदपि तथाप्यत्र विपये । प्रयात्येव प्रायो जगति खलु भावाः कृतधिया न शक्या निहोतुं स्फुरदमिनास्फाररचिराः ॥ २ ॥ निराकाक्षेण चपुपा गता विश्वजनीनताम् । तृतीया वागवस्थेय प्रतिष्ठामुपयात्वितः ॥ ३ ॥ त्रैलोक्यगामिनी येन निकाण्डी त्रिपदोश्ता । तस्मै समस्तविद्याश्रीकान्ताय हरये नमः ॥ ४ ॥ सूक्तिश्रियः स्फुटा एता जयन्ति जगतां गुरोः । हरे प्याब्धिपीयूपच्छदाजुरितविग्रहाः ॥ ५ ॥ समाप्नोऽयं प्रकीर्णकप्रकाश । शुभं भूयात् ।।

·स्मृतवायाधनुक्रमणिका । --- घटम् पति स्मृतवाक्यानि प्रन्थनाम फर्तृनाम । २१ ॥ १ वार्तिकम् पररविः माध्यम पतञ्जलि " P पात्तिकम् वररुचि. , . " भाष्यम् शिवम " - ९. 'फुत्सितादीनाम)-- ९/'कुत्सितादिन ११ सिद्ध तु येन १७ स्वार्थमभिधाय २० 'प्रियकुत्सनादिपु-'। २२/ अर्थरूपम्- २६. 'न या वारयावद् २८ प्रातिपदिकार्थमारे २ विशेषणविशेष्ययो- ६/नपान्यतरस्य--" २२ "पष्णाजिनमुलूखसस्म- २३) 'कृष्णाजिनेन.--. २३ 'कृष्णविपाणया-' १५. 'कृष्णशब्द- ५, 'तत्र व्यपदेशिववचनम्-~- ६. 'अवचनालोक' ९/प्रमाणविपर्यय- २५, एकवर्णेपुच- २० समानाधिकरणेघु-' २९ 'अन्यतिरेकात्- ३. 'अभिहित - १८ चा द्वन्द्ववचने १९/ 'सिद्ध तु युगपदधिकरणे- २८ 'शब्दपौवीपर्याद- . " " - . भाष्यम् । पतञ्जलिः वार्तिकम् । वरचिः ९ 10 " भाष्यम् पतासि । वार्तिकम् । वरुचिः - " " " ".

·पुटम् पतिः स्मृतवाक्यानि मन्यनाम फर्तृनाम यार्तिकम् । वररुचिः J भाष्यम् पतञ्जलि चार्तिकम् | वरचित मान्यम् पतमनि " २२ २१ " . - धार्मिकम् । वररुषिः भाष्यम् पतमति वार्तिकम् | मरहरि " " AL " भाष्यम् पतक्षति कारणाद् द्रव्ये- 'एकेनोक्तस्वात् १२/ 'दुाखा दुरुपपादा चेयम् । ५. 'तद्विपमं च २२ प्रागभिसम्बन्धाद्- २९ 'अत्यन विशेषः- ५/'उन्मयोर्विप्रहेणा- २० क्रियासमभिहारे- २१) 'न वा समाहारेकत्वात् - ५. 'बावचनानर्थक्यं प- २२ 'एकवद्वचनम् - १५/- 'सविशेषणानां १६. 'पृतस्य वा- १४ 'सिद्ध सुसमाना- १५/ 'पठीसमासम्ब- १८/ 'नवाऽसमासे १९) 'युकार्यसम्प्रत्ययांश- 'सम्प्रत्ययाध- १८ परस्परन्यपेक्षा- २३ / 'सविशेषणानां 'अर्थानादेशात् -' २१/ 'द्वन्द्वत पुरुपयो- २२/'यदा वृत्ति:- १२. 'नवावयव 'तत्यान्तोदापत्य- ११ / नवानिमिाहतत्वात् । " बार्तिकम् । वररुचिः " " " " , N " " " माप्यम पतासि " वार्मिकम् / सररधि पतझलि. बार्तिकम् । पररुचिः माप्यम् " " " " ·पुटग पहिः स्मृताक्यानि मन्थनाम । कर्तृनाम भाष्यम् पतमलिः Po " वाक्याण्डम् भर्तृहरि " ११ १२ " पातिकम् / वररुचि " " " १५ भाष्यम् पतञ्जलिः वार्तिकम् । वररुचिः भाज्यम् पतमलिः ९. योऽसौ रुतफटयो ११ 'यथ व्यजन्तस्य- २८, 'नियासमभिहारे- ५/ सामान्यार्थ- 'शालेषु प्रक्रिया- १९/ 'लक्ष्यलक्षणे-' सपा शिष्ट- २१ तवानिष्टादर्शनात्-' १३/ न केवला प्रपति:-- १७/ 'अन्यतिरेकात्- १८) 'दृष्टो व्यतिरेक- ३/ 'नागृहीतविशेषणा- २५ 'पथ ये वृत्ति १० एकमाहु- १६गन्यायथ- २१/ 'तक्षा राजकर्मणि- ३ 'भिक्षुको द्वितीया- १२. 'सङ्घातस्यैकार्थ्यात्-' १५. 'राजपुरुषमानय- १९/ 'जहदप्यसौ-- २५, 'अथवा वृत्ती- १५/ 'न शब्दनिमिचकेन- २० एकरनावो वक्तव्य -' २१ 'एकवद्वचन- २४ 'एकवचनं तूस- 'आरुत्यभिधानाद्- " " भाष्यम् पतञ्जलिः " वात्तिकम् । वररुचिः मान्यम् पतञ्जलि " " - - " . चातिकम् पररुचि. । , मान्यम् पतञ्जलिः पातिकम् । वररुचि. ७ ·पुटम् पतिः स्मृतवाक्यानि अन्यनाम फर्तनाम २७ पातिकम् । वररुचि भाप्यम् पतञ्जलि. " " . वार्तिकम् पररुचि. ६० ६२ " " 'सिद्ध तु भाप्यम् पतञ्जलिः पातिकम् । वररुचि " " " " ७४ " " " " ९ 'जात्याख्याया-' ६/'पष्ठयपि हि- ७ वृत्तस्य ये-- ११] 'प्रागपि वृत्तेर्ये- १८ 'अन्याभाव:- १६ | 'यत्रादीनामेकस्य- २१ / 'द्विवचनबहुवचना-' ६ यो वा इमा वान १० ६/'न वा अत्रीपूर्वपदस्य- १८) 'सामान्यमपि 'भव्यतिरेकात्- ११ / रसादिभ्य.- १५/ 'न हि तद्धितान्त-1 २५ 'हरीतवयादिषु- २८/ 'गुणवचनाना- १४ | 'किमन्तात्-' १५ द्वितीयान्तात्- ११/ 'एव तर्हि प्रथमान्तात्-' १८) 'यदि प्रथमान्तात्-' २५ 'तरपोक्तत्वात्- २७/ 'टायपि तहि- २९ उत्तेऽपि ८ 'यदि सामयिकी- १० 'अर्थतो व्यवस्था २०. 'यावत् काली- भाष्यम् पतन्जलिः वात्तिकम् । वररुचि भाष्यम् पतञ्जलिः ८० " " " " " ८१ " " . " " " " " ८२ " " " " - ·पुटम् पतिः स्मृतवाक्यानि अन्यनाम कर्तृनाम | भाप्यम् पनअलिः . " . , " " " " वारिम् बररुचः " भाष्यम् पतमलिः " " " . , " " , ८२/२५/ 'एवं तर्हि गुण:-' ८१ ११ 'यश्चैवातिशेते- १२) 'शेतिरफर्मकः- १४) 'अकर्मका:- १५ "मापदिष्टा. २८ 'गुणाचनानां- ३. 'सीसमानाधिग्णात्- ७ सिद्धं तु स्त्रिया: २८. 'भूतमियं ब्राह्मणी- ८८ ४. कारणमियं ब्रामणी- 'आयपनमियमुष्टिका- 'अथरा पुनरस्तु- १०, खियामति- २४ 'प्रकृतिमत्ययार्थी- । ९/ 'चलं हि गुण- १४/ 'गुपस्य चायना-- २), 'सपश्चि पुनर्तयः- ९३/ २३'भावस्य च-' ५. 'स्वाभाविन्यात्-- नेदं वाचनिक--- २'ययवाश्रयनों 'कियानुपळेग- ७. 'याभ्या नैक- २७ पदार्याभिषाने- २८ 'नानभिहितत्वात् - १९. भवर सिद्ध- यार्षिकम् । वररुचिः भाध्यम् पतमलिः " वाठिकम् । पररुचिः भाष्यम् 'पतञ्जलिः वाकिम् । पररुपिः। . . भाष्यम् पनलिः " याचिकम् । पररविः " पचनलि.

·स्मृतवाक्यानि 1 ग्रन्यनाम कर्वनाम पुटम् पशिः भाष्यम् पतञ्जलिः " " वार्तिकम् | वररुनिः " " भाष्यम् पतमति 3 , " " " " " . " " पार्मिकम् | वररुविः १०१/ २२ 'नेदमुमयं--- १०२ १५, 'सामान्यस्यैव- १६/ 'सामान्यमपि---- ८'अथवा विभक्त्यर्थ:- २२ 'विभक्त्यर्थाभिधाने- २१ "सिद्ध तु यथा--- , 'यदि तर्हि विभवत्यों- १०६) १३ 'वन्यपद इत्येतावता-' १०७ २. 'यदि तर्हि कृत्स्नः- २५/ लैग्नेषु तावदुक्कं- २७) 'सायेवप्युक्त- १०८ ९. "मर्थतो व्यवस्मा' १९/ 'पदार्थाभिषाने- २० 'नवानभिहितत्वात् - २६ 'एतचात्र युक्तम्-' ११० ११ / 'सर्वपश्चात्पद- ११३, 'नवानभिहितत्वात् - ११४११९/ 'अर्थानादेशनात्- २६/ 'किप्रधानोऽयं- ११९/१४ 'तदार्थगते १२० २ 'सिद्धं तु विशेषण- १२१ २८ 'ननिक्युक्तमन्य- १२२ १० 'अथवा सर्व इमे-- १५/ 'तप.श्रुतंच. १९/ 'वैलं मुक्तं २३ 'तपःश्रुताभ्या- " . " " " भाष्यम् पतञ्जलिः " वार्तिकम् । पारुनिः " " भाष्यम् पतञ्जलिः वार्षिकम् । वररुचिः " भाष्यम् पतञ्जलिः " " ·पुटम् पतिः । स्मृतवाक्यानि । प्रन्यनाम फर्तृनाम भाष्यम् पतन्जलि. " " " A " " " " " " " " " " " " वार्तिकम् ।। वरमिक भाच्यम् . १२६ २७ अप्रापणमानमेत्युक्ते- ५. 'अथेह राजपुरुष- ८/'कः पुनरसो' 'निवृत्तपदार्यक:- २१/ 'यदि स्वामाविकी-' २३/ मय वाचनिकी- १२६/ २ 'कीलप्रतिफीलवत्- 'समन्धफारे- १३, यदि पुनरय निवृत्त- १८/ एवं यथा विजायेत-' ६) 'नभिवयुक्तमन्य- ८) 'सन्देहात्- २६/ 'इदं खल्वपि- १२८ ७. 'पाठात् पर्युदासः- ८'लतल्भ्या नसमासः-- नात्र त्वतलो प्राप्नुतः- २७/ 'अतोऽन्यो भावप्रत्ययः- १२९/ २. 'किमत्र संगृहीत- १३० १७/"मयं पुनरेकस्य-' 'प्रसज्याय किया- १३१ १६ 'यधपि तावदतत्-. १७/ भवत्येवम्जातीयकेवप्येक्स्प: १२२ 'तयथा नन एक- २६ 'धृतिभेदभयोजक- १३५/२९/मनोऽस्त्यर्थना- पपन्यपदार्थप्रधान:- " " " M " " " " " " । " n H " . योगसूत्रम् पतलिः वाकिम् । पररचिः भाष्यम् पवन्गतिः ·पुटम् पचिः स्मृतवाक्यानि अन्थनाम फर्तनाम वारिकम् । वररुचिः " " भाष्यम् पतञ्जलि. " " " " " वार्तिकम् । पररुरि " " " " १३६ १२ } 'प्राप्तादिपु- 'उपसर्जनहस्व- १३७ ४'अव्ययसंजा- १६/ पाउनादर , 'यश्चैहार्थोऽभिधीयते-- २२/ 'नेद वाचनिकं- १३८ १६/ 'अथवा गुणवचनाना- १११ १३ 'आकृत्यभिधानाद्वैक- १४ | 'लिङ्गवचनासद्धिः- १८ 'गुणविवक्षा- १९/ 'गुणवचनद्वा- २२. 'प्रल्याविशेषादाकृति- १४३) १७/ 'तस्मान्न वैयाकरण - २५] 'सस्त्यानप्रसवौ- २९१ 'कस्य पुन सस्त्यानं--- ३० गुणानां- १०) 'प्रवृत्ति खस्वपि नित्या-' १४ वर्षते यावदनेन- १७/ 'सर्वाश्च पुनर्तयः- १०५, २२ 'चितिशक्ति, " " " .." माप्यम् पतञ्जलिः " " " १ M " " " . " " D योगसूत्रभा- वेदव्यासः [प्यम् माप्यम् पतम्जलि त ११६ ३] 'तमोमय सर्वत्र- ५ न केवरा प्रकृतिः, ६/तद्धितार्थनिर्देशे १४७/ २५/ 'अथ यस्य द्रन्यं-1 १४८ १० 'यदि क्दाचिदाकृति- १४९ ५/'न घाकृतिपदार्थस्य- वार्तिकम् । वररुचिः साप्यम् पतन्जलि. " -- ·९ पुटम् /पहि तयारयानि 'प्रन्यनाम / कर्वनाम .1 " " चारिकम् पररुचिः पतालिः भाष्यम् " यातिकम् माप्यन 'वररुचि पतकालिः । " " । " वाक्यपदीयम् भर्तृहरिः . १४ २ 'कस्यचित रिधित्---- १५२/ २७ लिगपंचसिदि- ५. सामान्य तृतस्य- १२/ 'गधिकरणगतिः- १५० १९/ कस्यचितु किचिव-' २५ 'चोदनासु च-- १५८ २३ 'यदि सत्यापि-' २८ 'गुणवचनवदानयतो- १५९/ ६/ 'मानं हि नामानि त- २६१) २२/ 'सरस्पतावकत्वं- १६३, १९ रोलम्बगरसज्याल-' १६४ १० हायशेन फलुपत्व-- १६५ २२ 'सामान्यमाथितं-, १६६ २१/ 'यात्यन्ताय--' ७ 'मानं हि नामानिति- ९/कि यदेवोपनानं--- २ 'रूपसामान्याद्वा- ३ 'ताने शालीन्-' ६'चत्वारो ब्राह्मणा:- १३/ 'फयं हि इको गाम--' १.१ १३/यदि यदेवोपमानं--- २/ 'एवं तर्हि यन्त्र १७ 'यत्र"किञ्चित् सामान्यम्- १२. 'न चावश्यं स एव-' १७'यत्र किशित सामान्यं-.. १३ किं वक्तव्यमेतत्- पाययपदीयम् मर्तृहरि माप्यम् । पतजलि " " १७०॥ . यार्तिकम् । पररचिः माप्यम् पतंजलिः " . 1" " 1 ". -- ·पुटम्/पशि स्मृतवाश्यानि अन्धनाम कर्तृनाम -- भाष्यम् पतञ्जलिः वाक्यपदीयम्। मर्तृहरिः भाष्यम् पतन्जलिः वार्निकम् पररुचिः भाष्यम् पतालिः " " . " " " वार्चिकम् वररुचिः भाप्यम् पतन्जलिः " " " १७५ १६, 'कामं ततेनैव- १७६] २'तत्र ये प्रति साध्यत्व--- १० - किं पुनरिहोदाहरणं--- ३३. संख्यासमानाधिकरण- १७७ २/'प्राक् कडारा--- ४, प्राक् कसारादेका- ११/ 'ययेव शस्त्री- १९, 'उपसर्जनहस्व- '२१/ 'यदि तमुपसर्जनानि २९/ 'यहुवाहावनेक १७८ ४ 'उभयगविरिह- १७९ ९ 'यदि पुनरुपसर्जनानि- १२) 'उपसर्जनान्यप्येव- ५ एवं तर्हि शस्त्र्यामेव- ३ 'एवमपि गुणो-- १२, 'अनिर्दिश्यमानस्यापि- २० 'तद्यथा चन्द्रमुखी- १८२ १५ एवमपि समानाधि--- १७/ किं हि वचनान्न-- २५/ 'यद्यपि तावत्-~ १८३ १२/ 'न वा अस्त्री' २० एवं तर्हि तस्यामेव- १८० १० एतचान युक्तं- १८५ यदि तावदेव- १८६ उपमानसमासे- " " " " . " ॥ " " वाकिग वररुचिः माध्यम पतम्जति " " 0/तस्यामेवोभयं- याचिम् | पररचि ·पुटम् / परिः स्मृतवास्यानि प्रन्यनाम / कर्तृनाम । वार्तिकम् वररुचिः वाक्यपदीयम्' मर्तृहरिः भाष्यन्' पतन्जलिः पातिकम् । वररुचिः मान्यम् पतञ्जलि. ' " " वार्निकम् / वररचिः १८६ १०/'साधारणं--- २० गुणानामाययाद्-' ९ न चावश्यं- १२॥ 'न वा श्याम २१ 'अथवा सामान्य- २. 'इदमयुक्तं वर्तते-- २० यत् तृतीया- २९५ २५ यदि यदेवोपमान- २२ 'मयान्यदुपनानं-- १९७ २७ उपपदमतिडिति, १९८३ २, "क्रियापतियो वा- १५/ 'नेर दोपः-- 'समुदायेपु- १७ 'यत् तृतीया- २२, सर्व एते... २०१२६ चै व्यस्य- २०२ ५, 'यमिमन्तोदा- २३/ 'अत्रैवेदम्--- 'अर्थविशेष-- २०८/२० 'सर्व एते- २१२ २३ समुदायेषु- " भाष्यम् पतब्जलिः " " " . " . . " " " " " " " २१३ १२ " " " " १८ 'पूर्व पशाला:- १९/ 'मुक- २२ 'नेक्षिता जादिशब्दाना- ११५ २७ 'एदमयसमुदाये- " " वाक्यपदीयन भर्तृहरिः मान्यम् पतन्जलिः ·पुटम् परिः स्मृतवाक्यानि अन्यनाम । कर्तनम भाप्यन् २२० " " क " . ". " . स्मृति मन भाप्यम् / पतञ्जी " " " २१७ १३ 'अपिचान्ययेपु-- १८'कथमे तौर ६'मामान्यमपि ६'यदि तर्हि तृतीया- २५ 'पुन्नाम्नो नरसाद- २२३ १० 'अस्तु तर्हि प्रत्ययार्थ- २७ एवमपि तृतीया- २२४ २२ नैप दोप--- २२५ ७'तुलया च- २२६, २१/ 'किं पुनरत्र ज्याय:---- २२९ २३ 'किमयमिदमुच्यते--' २३७ १६, 'न काचिदिवशब्देन-' २ 'ननु च सप्तम्यपि २५ 'उपमाने यः संशयः- २३९ १६ 'एवं तर्हि सिदे २३ 'नित्यं परिग्रहीतव्यं २४० २२ किमर्थमिदमुच्यते- ७ तेन तुल्यमित्येव--- २३ 'न सिध्यति- १२ 'चिच्छेद कृतहस्तवत्-~- १५ 'पाण्डोर्विदुर- २१५ २२ 'चिच्छेदकृतहस्तवत्- 10 'इन्द्र इव गुपस्तूयसे- २५ 'रामरावणयोयुद्ध- २४७ २३८ " " " " - " २४१ २४२ । महाभारतम् व्यास ॥ " रामायण म् वाली भाज्या तिन्ही ·पति मन्मन नाम दिन- मान्दम् पता . १०मा' २१ . na " P श गामाीयम् महरिः बाम्ि पररूचिः " 17 " मायम् स्तन्जठिः २५३ मा -.' २५० gri- १० राम- ५.कामशिरतिनि-' २५. पानि जानि- २५० पु- ८पोगामा- " D " . " - " " २७ मा मो-' २८ " मा-बन् पतम्जलिः २५७ यार्मिकम् । पररुचिः २० 'रिनिर्व- २५८/ २५ नगन्यम्यानेच्या' n " २६२ २० रोवारमादिषु-' २२ १२) 'सदित्यनेन- १५ समामो नाम- २९५ २७ एवं नदि इवार्थ:--- " भाष्यम् पतम्नतिः 1 " " "

·पुटम् पहिः
स्मतवाक्यानि
प्रन्भनाम कर्तृनाम
भाष्यम्
पतन्जलिः
२६७ २९ 'समासेनोकार्थत्वात् --
२६५
६'द्वाविवार्टी
२६० २५/ चपबृहतो-
२७१/ १९ अमिर्माणवक:-
४) मकारे मर्वेषां---
"
दार्तिकम् । वररुचिः
माप्यम् पतञ्जलिः
पाकिम् । वररुचिः