·No text on this page.

·Ganet
State
चिरजीवविरचितः
काव्यविलासः
THE
KĀVYAVILĀSA
or
CHIRANJIVA BHATTACHARYA
EDITED WITH INTRODUCTION ETC.
by
BAȚUKA NĀTuA SARMĀ SĀHITYOPĀDITĀYA, M.A,
Professor of Sanskrit, Benares Hindu University,
Benares.
and
Jagannātha Sastrī Boshing, Sūhityopādhyāya,
SādholālScholar, Government Sanskrit College, Benares.
Printed by Rameshwara Pathak, at the Tara Printing Works,
Benares.
Published under the authority of the Government of the
United Provinces by the Superintendent of
Government Press, Allahabad.
Laa
YAOG

·No text on this page.

·INTRODUCTION. Douw I THE PRESENT WORK. No apology is perhaps called for, for a work which has any kind of importance going with it. An important work, widely known to exist but not casily accessible, naturally creates a want to supply which is a necessity and not a superfluity. The small work, presented herewith, is going to see the light for for the first time in print. It is a comparatively recent work, not even 250 years old ; but it is curious to note that it has been enjoying a wide circulation among the Pandits of India. If we care co look into catalogues of Sanskrit manuscripts?, we shall find that a very large number of foulagley MSS. bave been noticed here and there, All provinces of India, having any literary importance about them, have been represented in the MS. Catalogues with regard to possessing the MSS. of काव्यविलास । Wide circulation of a work undoubtedly indicates the intrinsic merits which are possessed by it. In the case of the present work, this supposition is much more clearly borne out by its useful contents. As customary 1. Notices of Sanskrit MSS by Rajendra Lal Mitra. Cal. 1871-72 ; Catalogues of Sanskrit MSS, existing in Oudh by Pandit Devi Prasad, Allahabad, 1881-93 , Catalogue of Sanskrit MSS in the Raghunath Temple Library of H H. The Maharaja of Kashmir by M. A Stein, Bombay, 1894 ; Catalogue of Sanskrit MSS. 10 the Library of H H The Maharaja of Alwar by P. Peterson, Bombay 1892 ; etc, etc. For references to other catalogues describing or mentioning the MSS. of Filatare see Aufrecht's Catalogus Catalogorum, Vol Ip 102, Vol II P 20 and 193, Vol. II[p 21; Dr. De's History of Hindu Postics Vol I p. 294 ; Dr. Haricanda Sistri's Kulidāsa et L'art Poétique de A brief critical survey of its contents l'Inde, p. 25.

·with all Sanskrit works, it begins with a FATTTTT? | The sloka seems to have been a favourite one with the author, for this is the sloka which is given in the beginning of विद्वन्मोदतरङ्गिणी In the next two ślokas?, we find our author striking a note of indifference towards those who take glass for a jewel on account of their ignorance. In the slokas, coming after these two, we are told that in this work the definitions are taken from old standard writers while the examples are of the author's own composition. Then our author takes up the question of efter GT 4. He Definition of arou begins with the well-known definition of FFES. He does not criticise it but rather explains it. Such is also his attitude towards the author of TeTTH and others, the definition of whom is here given and explained. Lastly he gives and explains the definition of free according to the writers latest to his time. In quo‘ing and explaining the three definitions of froy referred to above, our author has admirably kept himself aloof, though there is every possibility, he might have been inclined towards the last. Various definitions of orady have been given from time to All are at one in believing chat poetry has some charm and that charm comes from the peculiar kinds of words and sense time. 1. P. 1. Second and third ślokas, pp. 5-2. 3. The fourth Śloka, p. 2. अलदाररसानकवृत्त्यादिषु गुणेषु च । क्षदयन्ते खीयपद्यानि प्राचीनकृतलक्षणे ॥ 4. Pp. 2-3. 5. acelat trzi aguigaasaai ga:eira-1397#10 ( 147 SHTA) 6. THIScenaat Fabian Jou1971 1 सरीतिर्लयाणवती या वाक् सा काव्यनाममाक् ॥ 7. ffaaaard-factantherapisha femra, p.4.

·(3) used in it. Now the writers differ fram one another in their conception of this peculiarity. All these can be grouped under three different heads. There are some who attach too much importance to external embellishments such as figures, styles etc., whereas there are others who bold that these are not all in all, for they are but means to sometbing still bigber and deeper, namely, emotion. Lastly come those to whom charm appears to be the real essence of poetry. That charm may come either from figures etc. or from the awakening of emotions themselves. If we keep such a division in our mind and apply it to the definitions given by our author, we shall find how adroitly he has briefly given expression to all the most important views upon the definition of roer I After briefly discussing the STETT and cut of Brazy after मम्मट and जयदेव respectively, he takes up रस the question of रस । Beginning with स्थायिभावs, the author takes up all the 195, one by one, mentioning their farhras etc. and exemplifying them with verses of bis own composition. Like most stattfinis, he recognises nine tas including TRT as the ninth. He refers to the view of a who in bis TET तरङ्गिणी tried to have माया as the tenth रस । This view being severely criticised by our author totally falls to the ground. It is interesting to note that be does not hold वात्सल्य, भक्ति etc. as रसs. विश्वनाथ In his साहित्यदर्पण has already given a place to alread. The à cures of Bengal were very fond of baving what is known as Harra. But we do not find any reference to all these in our present work. It is not quite clear what place he would assign to that in the scheme of his route | He seems to be silent on this point. But we may take it ebat he would never allow Te to be made sub- इह jafget garai काव्यम् etc. समुद्रवन्ध's commentary on Frilan's #10€ De 4 (Trivandrum Edn). I cf.

·It is interesting ( 4 ) servient to अलङ्कारs or रीति Rs दण्डी and वामन would have done, Neither would he subscribe to the view of ferary or Tet who holds e as the whole and sole essence of poetry. We may have a clue to his real view perhaps by the third definition of arou given in the name of sifagalinis / There is the real essence of Freer. It may either come from Teetc. or from Fars etc. In the former case we call it alreet and in the latter, fast- काव्य। This was the view of मम्मट as well as that of जगन्नाथ and most probably that of our author as well. The second chapter begins with the enumeration of certs. The number is sufficiently large. $KTI to note how the number of our figures has been increasing as time was passing on and on. In Ha'S OTETUTET we have only four-_J9FT, 65+, ötge and then I In the works of दण्डी, भामह and उद्भट, there are clear clues to the different views about the number of अलङ्कार. मम्मट in his EFTETT TEFTAT has only sixty-one. The commentators bave been trying to show how many figures held by others, could be included under those of मम्मट । अप्पय्यदीक्षित the author of कुव- Te is one of those who have the largest number. Our antbor has struck the middle path by having more than those of FAC and less than those of goueuetara i The definitions of अलङ्कारs are mostly taken from चन्द्रालोक। Some of them taken from braer Tee also. The definitions are followed by a brief gfa and illustrative examples, both of which are of our author's own composition. The verses, cited as examples, bear high testimony to the great poetic genius possessed by चिरजीव । Lastly we have the शब्दालङ्कारs. Here we find one thing more. Besides the illustrative slokas, we have examples along with the defining Kārikas themselves exacıly as we have in animals and FTIE are ·Thus after taking a yery brief survey of the contents of the work, we find that it is a very useful book for ordinary students of FT RITET 1 There 18 perbaps book wbere scarcely any Tots and sugrts have been treated of in more clear and easy language. It has, moreover, the rare advantage of being written by a person who was bimaself a poet of no mean merit, II THE AUTHOR. The real name of our author was रामदेव or वामदेव but he has been better known by his pet name of Fameitat given to him out of affection by bis uncle.2 He came of a very illustrious family of learned Brāhmanas. The first member of his family of whom any account can be had, was a who lived at tiçiges i To co was born argitarat4 who, as he could tell the past and future of persons by simply looking at them, became known as matt Master of Palmistry) 5 He had three sonsties, These and HERE or HEUG Of these the secord, Travers, turned out to be an extraordinary scholar and poet. The proverb tbat child is the father of man was much morc true in the case of this great man ihan any other. He mastered all the faents obtaining in his days before he was barely sixteen. He 2 1. Paarl arts at 14 TUTTI . 4914 919cata 599 FIATU Il-famiCaTigut (Venkateśvara Edn. I 19) In most of the MSS, he is named TTATI For example, see India Office Catalogue, Vol. III, p. 343. Alana FATET FA: Farai FCHAFTE That anyt: 1 ताताग्रजो मामतिवत्सलवा चिरं चिरन्जीवतया जुहाव ।-विद्वन्मोदतरङ्गिणी 1.2 3. I. MahaFo 1. 2-3 4. Ibid I. 5 5 सामुद्रके सोऽथ समुद्रकल्पः सामुद्रकाचार्य इति प्रसिद्धिम् । लेमे नृणामाकृतिदर्शनेन फल वदन् भूतमाविष्यदादि ॥ विद्वन्मोदतराणी । I. 6. 6. Errigatigul I. 7.; Aufrechts Catalogus Catalogorum, 1. 1046 1. 5oob.

·a In was a student of भवानन्द सिद्धान्तवागीश! from whom he learned all he had to learn. He became a RTATIT and could perform a hundred things simultaneously. To his fertile poetic faculty, there seemed to be no limit. He wrote मन्त्रार्थदीप an रामप्रकाश । राघवेन्द्र died at काशी ta a ripe old age. This great man was the father of our author, रामदेव or चिरजीवभट्टाचार्य । Being an exceptionally intelligent boy, Chiranjiva was quite favourite with his great father. He seems to have studied न्याय and many other शास्त्र with his father for whom he had a very high reverence. He scems to have been a pupil of रघुदेव न्यायालङ्कार alsos with whom he studied perhaps काव्य and अलङ्कार। He looked upon his father as f&Te incarnate, 4 At the end of every chapter, here as elsewhere, he gives sloka which he praises himself not with the description of his personal attainments; but by mentioning himself as the son of राघवेन्द्र, the great शतावधान। This भवानन्द सिद्धान्तवागीश appears to be no other person than the author of तत्वचिन्तामाणिदीधितिप्रकाशिमा ( भवानन्दी), कारकविवेचन- तत्त्वचिन्तामणिटीका, प्रत्यक्षालोकमारमन्जरी etc. He lived about 1625 A. C. See सतीशचन्द्र विद्याभूषण's History of Indian Logic, p. 479. For all this information in more detail see the han igati and Aufrecht's Catalogus Catalogorum, vol I, p. 104b, 5oob. His feats as a शतावधान are described by चिरञ्जीव in his विद्वन्मोदतरङ्गिणी in the following words.- एकैकमेकककविप्रयुक्तं श्लोकास्थितं वर्णमपव्यवस्थम् । आकर्य तत्सख्यमथ प्रयुक्ते स्वयकृत श्लोकशतं च वर्णम् ॥ रीत्यानया श्लोकशतं कवीनां शतस्य निर्वतयवधारयित्वा । समस्यया पूर्तिमतीमर्थन स्वयंकृतश्लोकशतीं तथैव ॥ विद्वम्मादतरङ्गिणी I. I0-11 ३. इमौ भट्टाचार्यप्रवररघुदेवस्य चरणौ शरण्यो चित्तान्तनिरवधि विधाय स्थितवतः । काव्यविलास p. 12 4. जाने कदाचिदापे नैव शिवस्वरूपात् तातात्पर देवतमन्यदत्र-विद्वन्मोदतरङ्गिणी I.25. 5. द्वैताद्वैतमतादिनिर्णयाविधि प्रोद्वद्धवुद्धिश्चतो भट्टाचार्य शतावधान इति यो गोडोद्भवोऽभूत् कविः etc. 2.

·( His date. 2 We know nothing about his personal life. He gives many slokas in praise of greater? who was a Naib Diwan of Sujauddaulah of Bengal. He must bave been patronised by this यशवन्तसिंह । Though we cannot give an exact date of his birth and death, still we can, with a certain amount of certainty, come to a satisfactory conclusion with regard to the age in which he flourished. His father, these, was a contempoary of FTTH who was favoured by Emperors Jahangir and Sbabjaban and so he must have been living by the middle of the 17th century. In exemplifying Tafaquar trai, our author takes the opportunity of paying his homage to रघुदेवभट्टाचार्य । रघुदेवभट्टाचार्य 15, with all probability, tbe same person as a Ferrar, the desciple of हरिराम तर्कवागीश and the author of तत्त्वचिन्ता- Afiyet içtim, taraftate etc. रघुदेव must be older than eginfasterrut who quotes him in his अष्टसाहस्रोविवरण। farrruit died in 1688 A C Wc may with good reason that year must have been also living by the middle of the 17th century. Now come to more definite dates. ferraia wrote his वृत्तरत्नावली, a work on metres where all exemplary verses the panegyrics on यशवन्तसिंह Naib-Diwan of Dacca under Sujāuddaulah af Bengal, about saka 1653 or 1731 A. C.5 His काव्यविलास was composed in 1703 A C.s In काव्यविलास 1. mexiquanh Tà: qara galega etc. flaqſàara p. 7. ; quan ! Faiantarihi alghiaggiaga: aghi .etc. croqlacie P. 30. See aliyaa farma's History of Indian Logic, p. 479. Tagfagte p12: See edita falu's History of Indian Logic, p. 481. 5. ETTATG Trait's Notices of Sanskrit MSS., III no. 280 Dr De's History of Hindu Poetics, Vol. II, p. 284, Färgazidaayaa's History of Indian Logic, p. 483. therefore say wc are - 2. 3 4 6 ·( 8 we find verses from many of his works cited as examples and so conclude that he must have written them before we may 1703 A. C. 1 Thus it is quite clear from the above that his period of literary activity extended for many years beginning in the last quarter of the 17th and coming down to the middle of the 18th century. His works.—Besides tiraefecte, Aufrecht, in his Catalogus Catalogorum, gives us the following names as those of the works of रामदेवचिरजीव:- (१) माधवचम्पू (२) विद्वन्मोदतरङ्गिणी (3) Frafaat (8) qaraci In otot faare we find two more naizes of his works. They are कल्पलता and शिवस्तोत्र । माधवचम्पू is a small काव्य of the चम्पू type which has for its characteristic the mixture of prose and poetry. It has been published in Calcutta by जीवानन्द विद्यासागर. विद्वन्मोदतरङ्गिणी is a very interesting work written on the model of a चम्पूकाव्य । It consists of eight chapters called तरङ्गs. The first chapter gives us a glimpse of the author's family history. The remaining seven chapters have the popular expositions of all the famous galas in easy Auent poetic language. It reads like a drama. It has been published at many places The editious of Efratare FETTETIT and the ageat press are worthy of note. शृङ्गारतटिनी, as also कल्पलता and शिवस्तोत्र, seen to have been toets, the first two of the erotic type and the last of the religious type. वृत्तरत्नावली is a work on ametrics or छन्दःशास्त्र like छन्दो- 777 but much confined in its scope. The speciality about ·mtu wa 9 this work is that almost all slokas you as examples are in praise of Trama mentioned above. Our author was a prolific writer and must have written a large number of other works which are perhaps wholly lost, In faghrgatisruti he tells us that he has written many works on RITY and other iteTs; but to our great regret, none of them has been any where traced. EARTESE PATEIT-TTTT, though he assigns a niche to चिरजीवभट्टाचार्य among the नैयायिकs, does not give us any clue to his works on Ferrari Perhaps it was this statement of ferrata in bis farhigacifiut which led the author of the History of Indian Logic to give a place to him even though he was not able to find any of his works. III THE PRESENT TEXT. The present text of facuta Heter's fronter is mainly based on a single manuscript. This manuscript once belonged to Mānakavi, the well-known poet-scholar of Charkhari. He was the great-grand father of the present writer and so in due course it came in his possession. By comparing By comparing the writing of this MS. with that of others written by Māna Kavi, it appears that this MS, was copied by himself. This fact perhaps accounts for the great accuracy and all-round correctness which characterise this MS It is written in bold clear Devanāgari characters upon white country-made paper. In its present state it consists of 37 leaves measuring 9" x 41" in size. Each leaf has 1o lines on each side and each line bas 30 letters on the average, The present MS. breaks off with fireita— train CITAT SIHATfaat, 7THT agila', ArCU FTÀ -- and so it appears that the last three leaves of this MS. have been lost. It was quite disbeartening to discover its incompleteness so much so that all thought of publishing aroufacter was put off 1. न्यायादिशास्त्रेषु मया कृता ये काव्येषु ये वा रुचिरा प्रबन्धाः । भवन्ति विद्यासु च यासु यासु ये ये बुधास्तत्त्परिपोषकास्ते ॥ I. 22. History of Indian Logic, p. 483 3 Corresponding to the printed text on page 51. 2 ·( 34 ) for the time being. The learned editor of the series was thinking of getting a copy by work from the Indra Omice who have an excellent MS. with them?, „But all of a sudden,, one day, the last portion of this work was discoverd in ebe generar- Farfeshta, where it has been inadvertently printed by the editor. The mistake of one turned out to be a very great help to the other. The portion which is common to both wbolly corresponded with each other. So without hesitation, the last four pages of 99 Agolfiert were made the basis of the last five pages of our work. It would have been undoubtedly very helpful if the India office MS. could have been available for comparison. But as it was too late, we had to be content with what we ourselves possessed. Now the only thing which remains to be done is the pleasant duty of expressing heart-felt thanks to all those friends from whom the present writer has been getting help in some way or other. He sbould give expression to his great grateful appreciatson of the valuable help which has been rendered to bim by Pandit Jagannāth Šāstri Hoshing, the Sadho Lal scholar of the Government Sanskrit College. He will indeed be failing in bis duty of he forgets his highly esteemed friend Pandit Nārāyaṇa Šāstri Khiste of the Saraswati Bhavana, Govt. Sanskrit Library. Last but best of all, his heart goes up with most sincere gratitude to one by whose wonderful personality he bas been influenced in ways too many to be expressed by words. That most revered person, here meant, is no other than the learned editor of this series, Principal Gopināth Kavirāj of the Govt. Sanskrit College, Benares. The Benares Hindu University, ज्येष्ठ शुक्ल ७,१९८२.। BATUK NATH SHARMA. 30th May, 1925 2. India office catalogue Vol. III PP 343-344. gaona fitil, edited by V. L Panashikar, Nirnaya Sagar Press, Bombay, 1909.

·काव्यविलासस्य विषयानुक्रमणिका। प्रथमा भाङ्गिः , विषयाः पृष्ठम्. १ शिष्टाचारपरम्परानुगत मङ्गलं, स्वाभिप्रायद्योतक ग्रन्थकृतस्तव्याख्यानं च। २ स्वकीयग्रन्थसमादरस्य युत्स्याऽऽशंसनम् ।.... ३ अनुवन्धचतुष्टयान्तर्गतस्य द्वितीयस्य प्रयोजनरूप- स्याऽनुवन्धस्य प्राचीनोक्तलक्षणैः स्वपद्यावलिसङ्घ- टनरूपेण प्रदर्शनम्। ४ श्रीमन्मम्मटभट्टप्रतिपादितकाव्यस्वरूपस्य स्पष्टत- या प्रतिपादनम् । .... ५ रसरीतिलक्षणसाहित्येन शरदागमप्रभृतिसंमतस्य काव्यस्वरूपस्य ससङ्गत्युपन्यसनम् । ६ 'विलक्षणचमत्कारकारित्वमेव काव्यत्त्व' मिति काव्य- स्वरूपं लक्षयतामतिनवीनानां मतोपन्यासस्तत्सङ्ग- टन च। ७ काव्यप्रकाशकारोक्तकाव्यप्रयोजनलक्षणनिरूपणम् । ८ प्राचीनोक्तदिशा काव्यकारणं विनिर्दिश्य प्रति- भाया एव काव्यकारणत्वेन स्वीकारः। ६ काव्यस्वरूपसम्पादकत्वेन रसनिरूपणस्यावश्यक त्वात्तत्सवाचानम्। १० प्रसङ्गन्तो रसानुगुणस्थायिभावानां प्रदर्शनम् । - - ३ ·( २ ) ४ .... . ५ " .... .... .... विषयाः पृष्ठम् ११ विभावाद्यैस्तत्परिपोषेण रसत्वनिदर्शनं प्राचीनो- त्योपपाद्य विभावादीनां रूपस्थापनम् । १२ रसानां क्रमशो लक्षणप्रतिपादयिषया समपञ्चस्य शृङ्गाररसस्य लक्षणनिरूपणम् । १३ संभोगविप्रलंभात्मकत्वेन द्विविधस्याऽपि शृङ्गारर- सस्य सोदाहरणोपन्यासः। १४ हास्यरसस्य समपञ्चमुक्तिः । १५ करुणरसस्य १६ रौद्ररसस्य १७ वीररसस्य १८ भयानकरसस्य । १६ बीभत्सरसस्य २० अद्भुतरसस्य , २१ शान्तरसस्य । .... २२ रसानां रूपदैवतनिरूपणम् । .... २३ मायायाः स्थायिभावादिभिर्दशमरसत्वमुदाहरणे संसाध्य युक्त्या तत्खण्डयित्वा च रसानां नव- विधत्वस्यैव संस्थापनम् । १० २४ विप्रलंभस्य करुणेऽनन्तर्भावः । १०-११ २५ रत्याख्यस्य भावस्य सभेदोदाहरणप्रपञ्चनम् । ११-१२ २६ रसविस्तारस्य ग्रन्थान्ते प्रतिपादनप्रतिज्ञा । १२ २७ नामदेशादिकीर्तन, रसभङ्गन्याः समाप्तिसूचनं च । १२ ... Up " " ·.... .... ( ३ ) द्वितीया भङ्गिः १३-५६ विषयाः पृष्ठम्. १ शब्दार्थाभ्यां द्विविधस्याऽलङ्कारस्य सामान्य- लक्षणनिरूपणम् । २ अलङ्कारपरिगणनम् । १३-१४ ३ परिगणनक्रमेणाऽर्थालङ्काराणामुदाहरणसङ्गमनेन लक्षणादिनिरूपणम् । तत्र च- (१) उपमा १४-१५ (२) अनन्वयः (३) प्रतीपोपमा १५ (४) ललितोपमा १५-१६ १६ (६) परिणामः १६ (७) उल्लिखितः १६-१७ (८) अपन्हुतिः (E) भान्तापन्हुतिः १७-१८ (१०) छेकापन्हुतिः १८ (११) पर्यस्तापन्हुतिः १८ (१२) कैतवापन्हुतिः १८-१९ (१३) उत्प्रेक्षा (१४) गुप्तोत्प्रेक्षा (१५) स्मृतिः २० (१६) भान्तिः (१७) सन्देहः २० (१८) मीलितम् (५) रूपकम् .... .... १ ... .... ....

·។ (४) विषयाः (१६) उन्मीलितम् (२०) अनुमानम् (२१) अर्थापत्तिः (२२) परिकरः (२३) परिकरांकुरः (२४) काव्यलिङ्गम् (२५) प्रहर्षणम् (२६) विषादनम् (२७) सामान्यम् (२८) अतिशयोक्तिः- क. अक्रमातिशयोक्तिः ख. अत्यन्तातिशयोक्तिः ग. भेदकातिशयोक्तिः घ. रूपकातिशयोक्तिः (२६) प्रौढोक्तिः (३०) तुल्ययोगिता (३१) संभावनम् (३२) दीपकम् (३३) आवृत्तिदीपकम् (३४) प्रतिवस्तूपमा (३५) दृष्टान्त: (३६) निदर्शना (३७) व्यतिरेकः (३८) सहोक्तिः पृष्ठम्. २१ २१ २२ २२ २२-२३ २३ २३-२४ २४ २४ २५-२६ २५ २५ २५-२६ २६ २६-२७ .... .. .... २७ २७ २७-२८ २८ .... २८ २८-२९ २९-३० ....

·पृष्ठम् ३१-३२ ३२ ३३ विषयाः (३६) विनोक्तिः (४०) समासोक्तिः (४१) श्लेषः (४२) अप्रस्तुतप्रशंसा (४३) सामान्य विशेषः (४४) अर्थान्तरन्यासः (४५) पर्यायोक्तिः (४६) स्तुतिनिन्दा (४७) निन्दास्तुतिः (४८) आक्षेपः (४६) विरोधः (५०) विरोधाभासः (५१) असंभवः (५२) विशेषोक्तिः (५३) विभावना (५४) असङ्गतिः (५५) विषमम् ६ ३५ ३५-३६ ३६ .... ३६-३७ ३७-३८ (५६) समम् (५७) विचित्रम् .... (५८) अधिकम् (५६) अन्योन्यम् .... (६०) विशेषः MI .... .... .... (६१) व्याघातः (६२) गुंफ:

·पृष्ठम्. ४० ४०-४१ ४१ ४१-४२ ४२-४३ ४४ विषयाः (६३) एकावली (६४) मालादीपकम् (६५) सार: (६६) यथासंख्यम् (६७) पर्यायः (६८) परित्तिः (६३) परिसंख्या (७०) विकल्प (७१) समाधिः (७२) समुच्चयः (७३) प्रत्यनीकम (७४) प्रतीपम् (७५) उल्लासः (७६) पूर्वरूपता (७७) तद्गुणः (७८) अतद्गुणः (७६) अवज्ञा (८०) अनुगुणा (८१) उत्तरम् (८२) पिहितम (८३) व्याजोक्तिः (८४) वक्रोक्तिः (८५) स्वभावोक्तिः (८६) भाविकम् .... ४४ ४५ ४५ ४५-४६ ४६ ४६ ४६-४७ 1 .... ४७ .... .... ४७-४८ ४८ ... .... ४८-४९ .. + ४९ ४६-५० ·(७) .... विषयाः पृष्ठम्. (८७) भाविकच्छविः (८८) उदात्तम् ५० (८६) अत्युक्तिः ४ क्रमप्राप्तानां शब्दालङ्काराणामुदाहरणसङ्गमनपूर्वक लक्षणादिनिरूपणम् । तत्र च- (१) चित्रालङ्काराः ५१-५२ (२) अनुप्रास:- ५२-५४ क. स्फुटानुप्रासः ख. लाटानुप्रासः ५३ ग. वृत्त्यनुमासः ५३-५४ घ. छेकानुमास: (३) यमकम् ५५ (४) पुनरुक्तमतीकाशः ५५-५६ ५ प्रार्थनामिषेण स्वाशयप्रकाशनम् । ५६ ६ नामदेशादिकीर्तनं, द्वितीयस्या अलङ्कारमय्या भनयाः समाप्तिसूचनं ग्रन्थसमाप्तिश्च । ५६

·No text on this page.

·श्रीरामदेवाऽपरपर्यायश्रीचिरञ्जीवभट्टाचार्यकृत:- काव्यविलासः। तमोगणविनाशिनी सकलकालमुयोतिनी धरातलविहारिणी जडसमाजविदेषिणी। कलानिधिसहायिनी लसदलोलसौदामिनी मदन्तरवलम्बिनी भवतु काऽपि कादम्बिनी ॥१॥ अत्र रूपकातिशयोक्त्यलङ्कारेण श्रीकृष्णमूर्तिः प्रतीयते । किंशब्दोत्तराऽपिशब्दः स्वजातिमध्योत्कर्षमनिर्दिष्टस्वरूपत्वमद्भुतत्वं च द्योतयति । प्रकृतेरद्भुतत्वमितरकादम्बिन्यपेक्षया वैलक्षण्यम् । तदेवाह-तमाशब्देन संसारबन्धनजनकमज्ञानं प्रतीयते, आत्म- स्वरूपादर्शकत्वात् । सकलकालमिति । व्याप्येति शेषः । क्रिया- विशेषणं वा । सप्तम्यर्थे द्वितीया बा । श्लेषेण डलयोरैक्यमिति विरोधः । वास्तवार्थे जडा दैत्याः । हिताऽहितपरिज्ञानरहितो जडः। हितो धर्मः । अहितोऽधर्मः। वास्तवार्थे कलाश्चतुःषष्टिमिता: तासां निधयो गोपवाला देवाऽचतारत्वात् त एव सहाया: सहचरास्तेऽस्याः सन्तीति तथा । सौदामिनीशब्देन गोप्यः प्रतीयन्तेऽलोलत्व मनसा शरीरेण चेति ।। कृतिभिः कतिभिर्विलसन्मतिभिः कति वा न कृताः कृतयः कविभिः।

·काव्यविलासे। इति मत्कविताऽभिरुचिः शिथिली- भविता जगतामिति चेत्कथयेत् ॥२॥ कथयतु नाम, तावता नो नो दुनोति चेतः । यतः मणि कलितनीलभं कमपि काचबोधान्मुहु- स्त्यजन्ति यदि पामराः कथय कैव हानिस्तदा। यतो जगति कश्चन स्फुरितशुद्धबुद्धया जग- परीक्षणविचक्षणः क्षणमपाचणं धास्यति ॥३॥ अलङ्काररसानेकवृत्त्यादिषु गुणेषु च । लक्ष्यन्ते स्वीयपद्यानि प्राचीनकृतलक्षणैः ॥४॥ तत्रादौ काव्यस्वरूपं निरूप्यते । यथा च काव्यप्रकाशे. नददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलकृती पुनः काऽपि । अस्यार्थः-शब्दार्थों तत् काव्यम् । अत्रोद्देश्यविधेयभावेना- ऽन्वयान भिन्नलिङ्गवचनकृतो दोषः, 'वेदाः प्रमाणम्' इतिवत् । कीदृशौ तौ ? अदोषौ दोषरहितौ। दोषाः स्फुटदोषाश्च्युत- संस्कृतिप्रभृतयः । सगुणौ गुणसहितौ । गुणा ओजःप्रभृतयः । कापि पुनः कचित्पुनः । अनलङ्कती अपि स्फुटालङ्काररहितावपि शब्दार्थों काव्यं भवत्येव इति तु ये स्फुटालङ्कगरवत एव काव्यत्व- मामनन्ति तन्मतमपाकर्तुमुक्तम् । शरदागमप्रभृतिषु तु- सरसाऽलङ्कारवती निर्दोषा गुणभूषिता । सरीतिलक्षणवती या वाक् सा काव्यनामभाक्॥ रसग्रहणेन रसानुगुणभावादयोऽपि गृहीताः । एतन्मते रसरीतिलक्षणसत्त्वमावश्यकम् । दोषसहिते छन्दोबन्धादिविज़- म्भिते गौणकाव्यप्रयोगवदरसादिमत्यपीत्याशयः । अतिन- वीनास्तु-विलक्षणचमत्कारकारित्वमेव काव्यत्वमामनन्ति । अव ·प्रथमा भङ्गिः। एव विलक्षणचमत्कारकारिणि दोषसत्त्वे दुष्ट काव्यमिति प्रयोगः । न तु नैतत्काव्यमिति । सत्यपि च रसादौ विना विलक्षणचमत्कारमभिज्ञानां काव्यमिदमिति न प्रतीतिरपीति साधु वदन्ति ॥ काव्यप्रयोजनमाहुराः- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । सद्यः परनिवृतये कान्तासमिततयोपदेशयुजे ॥ कालिदासादीनामिव यशः, धावकादीनामिव धनं, भार- व्यादीनामिव व्यवहारज्ञानं, मयूरादीनामिव शिवेतरस्याऽशिव- स्य क्षतिः॥ काव्यकारणमप्याहु:- प्रतिभैव श्रुताभ्याससहिता कविताकरी । श्रुताभ्यासाभ्यां सहिता प्रतिभैव कवितामुत्पादयतीत्यर्थः । प्रतिभा संस्कारविशेषः । श्रुतं काव्यज्ञेभ्यः श्रवणम् । अभ्यास: पुनःपुनः परिशीलनम् । तदाहुरन्येऽपि-तां विना काव्यं न प्रसरेत, प्रसरितमप्युपहासाय स्यादिति । अत्रेदमवधेयम्-क्वचि- दिनाऽपि श्रुताभ्यासौ देवताप्रसादादिनोत्पन्नप्रतिभया काव्यो- दयादिदं प्रायिकपरम् ॥ अथ पूर्व काव्यस्वरूपसम्पादकतयोक्तारसादयो निरूप्यन्ते। तत्र रसानाहुः । यथा- शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । रसा नव समुद्दिष्टा बीभत्साऽद्भतशान्तयः ।। इति । एवं रसानामनुगुणतया स्थायिभावादयो निरूप्यन्ते--.

·काव्यविलासे। रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति निर्वेदः स्थायिभावकः ॥शा अमी शृङ्गारादिषु क्रमेणैव स्थायिभावा भवन्तीत्यर्थः । एत एव स्थायिभावा विभावाद्यैः परिपूर्णा रसरूपत्वेन परिणमन्ति, यथा सुवर्णादयः कुण्डलादित्वेनेति । यदुक्तम्--- परिपुष्टो विभावाचः स्थायिभावो रसो मतः । इति । आलम्बनोद्दीपनारमा विभावः कारणं विधा। कार्योऽनुभावश्चैतेषां सहायो व्यभिचारर्यथ ॥६॥ विशेषेण भावयति उत्पादयति रत्यादीनिति व्युत्पत्या सिद्धो विभावः कारणस्वरूपः । स च द्विविध:-आलम्बनो- द्दीपनात्मा । श्रालम्बनस्वरूप उद्दीपनस्वरूपश्च । यदालम्ब्य रत्यादिर्भवति तदालम्बनम् । यथा शृङ्गारे कान्तादि । यत् रत्या- दिकमुद्दीपयति तदुद्दीपनम् । यथा शृङ्गारे स्त्रक्चन्दनोधानादि । अनु पश्चाद्भाव उत्पत्तिर्यस्येति व्युत्पत्त्याऽनुभावः कार्यरूपः । यथा शृङ्गारे कटाक्षादि । कदाचिदितररससाधारणोऽपि भवतीति व्यभिचारी रत्यादीनां सहकारी । यथा शृङ्गारे उन्मादादि । हास्यादीनां तु विभावादयस्तत्तनिरूपणकाले वक्तव्याः ॥ अथ शृङ्गारादीनां क्रमेणैव लक्षणोदाहरणानि- रत्याख्यः स्थायिभाषात्मा वल्लभादिविभावजः। कटाक्षाद्यनुभावश्चोन्मादादिव्यभिचारिभाक् ।। सम्भोगो विप्रलम्भश्च शृङ्गारो द्विविधो रसः ॥७॥ यस्य रतिः स्थायिभावः, कान्तादिर्विभावः, कटाक्षादिरनुभावः, उन्मादादिय॑भिचारिभानः स रसः शृङ्गारः । स च द्विविधा- ·५ 1 प्रथमा भङ्गिः। सम्भोगो विप्रलम्भश्च । सम्भोगस्तु कान्तयोः परस्परालोकनस्प- शनचुम्बनादिभिरनेकविधः । सम्भोगो यथा माधवचम्पूग्रन्थे- सरसं दरचालिताल्गुली बदनाच्छादनचालनेन सा । शयिता दयिताऽऽननं मुदा क्षणमुन्मीलितलोचनेक्षते ॥ कान्तकृतः शृङ्गारतटिन्यां यथा- आलोकयाऽऽननसुधाकरपानकाले बाले ! विलोचनविलोलचकोरचञ्चोः । मुक्ताच्छलेन नियतं तव नासिकान्तः- पीयूषविन्दुरभितो गलितो विभाति विप्रलम्भस्तु विविधः-भाविवियोगसम्भावनातो वियोगाच्च । आयो यथा माधवचम्पूग्रन्थे- यामीत्युक्ते कथमपि सकृमाणनाथे निशीथे वाला म्लाना स्रगिव कलिता भानुभिर्भानवीयैः। आनम्रास्यं करकिसलयन्यस्तताम्बूलगुच्छं चित्रारूढाऽऽकृतिरिव परं मितिमालम्ब्य तस्थौ ।। द्वितीयो यथा तत्रैव- आलीचालितपद्मिनीदलचलत्सर्वाङ्गमङ्गीकृत- स्वाङ्गालिङ्गानमर्मरीकृतनवाम्भोजालिशय्या चिरात् । चैतन्यं कथमप्युपेत्य शनकैरुन्मील्य नेत्राञ्चलं, वाला केवलमेव शून्यहृदया शून्यं जगत् पश्यति ॥ इति शृङ्गाररसः ॥ हासस्थायी रसो हास्यो विभावाद्यैर्यथाक्रमम् । वैरूप्यफुल्लगण्डत्वाऽवहित्थायैः समन्वितः॥८॥ ॥

·६ काव्यविलासे। यस्य हासः स्थायिभावः, वैरूप्यं विभावा, फुल्लकपोलत्वादि- रनुभावः, अवहित्यादिर्व्यभिचारिभावः । अवाहित्था ऽऽकारविश- पसङ्गोपनम् । स रसो हास्यः । यथा- दिगम्बरो बजटाकिरीटो भस्माङ्गरागः फणिभूषणायः । जरास्खलत्पुङ्गववाहनेन समागतो गौरि ! चरस्तवाऽयम् ।। इति हास्यरसः ॥ अभीष्टविप्रयोगाश्रुपातग्लान्यादिभिः क्रमात् । विभावाद्यैर्युतः शोकस्थायी स्यात्करुणो रसः ॥९॥ यस्य शोकः स्थायिभावः, अभीष्टस्य पुत्रादेविप्रयोगो विभावः । विप्रयोगस्तु विविधः-दूरगमनादिरूपो मरणरूपश्च । अत्र पुत्रादेईरगमने न करुणः किं तु भावविशेष इत्यन्ये । अश्रुपा- तादिरनुभावः, ग्लान्यादिळभिचारिभाकः स करुणः । यथा माषवचम्पूग्रन्थे- अयि जीवित ! पामरोऽपरो भवता कोपि समो न वीक्ष्यते । यदुपेक्ष्य भवान् स्थितो दिवं गतमेकाकितया निजेश्वरम् ॥ यथा च विप्रलम्भः करुणे नाऽन्तर्भवति तदने वक्ष्यामः । इति करुणरसः ॥ क्रोधस्थायी रसो रौद्रो विभावायैः समन्वितः। मात्सर्यहस्तनिष्पेषसंमोहाधैर्यथाक्रमम् ॥ १० ॥ यस्य क्रोधः स्थायिभावः, मात्सर्य विभावः, हस्तनिष्पेष- वाक्याडम्बरादिरनुभावः, संमोहादिय॑भिचारिभावः स रसो रौद्रः । यथा- स्तम्भादुत्प्लुत्य गर्जद्धृकुटिकुटिलितप्रेक्षणः स क्षणेन प्रोद्यदैत्येन्द्रवक्षःखरतरनखरैजृम्भितः संविदार्य । . .

·प्रथमा भङ्गिः।। उत्कयोत्कृत्य मांस प्रकटमभिनटन्नुत्कटो व्युत्कपाट दंष्ट्रासन्दष्टमश्नन् नृहरिरवतु व कष्टतः स्पष्टमिष्टः ॥ इति रौद्ररसः ॥ उत्साहाख्यः स्थायिभावः प्रभावादिविभावभूः । धैर्योऽनुभावो वीरः स्याद् गर्वादिव्यभिचारिभाक् ॥११॥ यस्य उत्साहा स्थायिभावः, प्रभावादिविभावः, धैर्यादिरनु- भावः, गर्वादिय॑भिचारिभावः स रसो वीरः । स च त्रिविधः- युद्धवीरो दानवीरो दयावीरश्चेति । तत्राद्यो यथा- मदान्धकरिचीत्कृतिस्फुरितसङ्गरपाङ्गणे धनुर्धरधुरन्धरैर्यदपि गर्जितं तर्जितम् । तथाऽपि यशवन्तभूदयित एष किञ्चिस्मित मितमितमुदीरयन् धनुरनुस्मरनीक्षते ॥ द्वितीयो यथा- गौडश्रीयशवन्तसिंहनृपतेः पश्याऽध दानोत्सवे चक्षुर्याचिनि सम्पति प्रतिदिशं देहीति वाक्ये श्रुतिः । देयंदेयमितीरितेषु रसना चाऽऽनन्दसिन्धौ मनो धावयाचकवन्दपाणिषु परं पाणिः परिक्रीडते ॥ तृतीयो यथा माधवचम्पूग्रन्थे- उदञ्चत्कल्लोलैत्रिदशपतिमुद्दिश्य विनयी पुरः स्वीयामेव प्रथयति तनुं निष्क्रयविधौ । अधोञ्चत्कल्लोलैर्भयतरलमाश्वासयितुमु- सपन्न मैनाकं पुनरयमथो याति जलधिः ॥ - ·i काव्यविलासे। , दयायां करुणव्यवहारस्तु गौण एव । न तु या करुणे- ऽप्यन्तर्भवति, दयाया उत्साहः करुणस्य तु शोक इति भेदात् । इति वीररसः॥ व्याधादिभिविभावस्तु कम्पायैरनुभावकैः । मोहादिव्याभिचारी च भयस्थायी भयानकः ॥ १२ ॥ यस्य भयं स्थायिभावः, व्याघादिर्विभावः, कम्पादिरनुभावः, संमोहादिर्व्यभिचारिभावः स रसो भयानकः । यथा तत्रैव- न पश्यति तरङ्गिणी न च गिरि न खातोदरं न भालयति वा कचिन्मृगपति पुरस्तादयम् । मुहुर्मनसि भावयन्निजविपक्षचेष्टामहो पलायनपरः करी विकलधीः परं धावति । इति भयानकरसः॥ स्थायी जुगुप्सा बीभत्से विभावाद्या यथाक्रमम् । अनिष्टक्षणनिष्ठीवसंमोहाद्याः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥ यस्य जुगुप्सा स्थायिभावः, अनिष्टस्य कदर्यवस्तुन ईक्षणं दर्शनं तदेव विभावः, निष्ठीवादिरनुभावः, संमोहादिभिचारि- भावः स रसो बीभत्सः । यथा- इयं व्याघदारा विकारानुपेता मृगाम्बालितन्त्रा सकङ्कालमाला। अतिव्यात्तवक्त्रा दिशि क्षिप्तनेत्रा समुत्कृत्य मांसं पिशाचीव भुङ्क्ते ॥ इति बीभत्सरसः॥ अद्भुतो विस्मयस्थायी मायादिकविभावभूः । रोमाञ्चायनुभाघोऽयं स्तम्भादिव्यभिचारकः॥ १४ ॥ - ·प्रथमा भङ्गिा .8 पस्य विस्मयः स्थायिभावः, नटादिकृतमायादिविभावः, रोमाञ्चादिरनुभावः, स्तम्भादिय॑भिचारिभावः स रसोऽद्भुतः। यथा कल्पलतायामू- आकाशे पुष्पराजी रचयति दिवसे तारकालीर्निशायां भूमीपृष्ठे विवस्वत्तुहिनकिरणयोः कोटिबिम्ब तनोति । हस्तन्यस्तारविन्दे जनयति कमलानर्तनं वर्तमान सूच्यग्रेषु विपानां शतमपि शतधा मायिकोऽयं किमेतत् ॥ इत्यद्भुतरसः॥ निर्वेदस्थायिकः शान्तः सत्सङ्गादिविभावः। तमादिकानुभावोऽयं स्तम्भादिव्यभिचारिकः ॥१५॥ यस्य निर्वेदः स्थायिभावः । निर्वेदस्तु आत्मनोऽवमाननं, संसारे हेयत्वबुद्धिर्वा । सत्सङ्गादिर्विभावः, क्षमादिरनुभावः, स्तम्भादिय॑भिचारिभावः स रसः शान्तः। यथा शिवस्तोत्रे- समालभ्य प्रीतीरमरसटिनीतीरशकले दिनान्ते शाकाशी कचिदपि च काशीपरिसरे । निमेषाई गङ्गाधरचरणसङ्गानिजमनो मनाग्याचे पूतं नियतमभिभूतं कुमतिभिः ॥ इति शान्तरसः॥ अधेषां रसानां रूपाणि दैवतानि च कथ्यन्ते । रसास्तु श्यामस्फटिकपारावतविचित्रिताः। आरक्तगौरमलिननीलगौरासिताः क्रमात् ॥ १६॥ विष्णुर्मारुतवरुणौ रुद्रः शक्रस्तदनु कृतान्तायः। महाकालो विधाता ब्रह्मेति दैवतं रसानाम् ॥ १७ ॥ २ ·'काव्यविलासे। । अत्र केचित-शान्त इव मायाऽपि दशमो रसः । मिथ्या- ज्ञानमत्र स्थायिभाव, सांसारिकभोगधर्माधर्मादिविभावा पुत्रकलवराज्यादिरनुभावः, मनोरथादियभिचारिभावा-इति वदन्ति । उदाहरन्ति च- बालालाटीहगम्भोरुहरभसकरी वापिका काऽपि कान्ता तल्पं चन्द्रानुकल्पं प्रकटयति मिथः कामिनीकामनीतम् । रूपं कामानुरूपं मणिमयभवनं वन्धुर बन्धुरजो लोके लेाकेश कस्य त्वमसि न भुवने सर्वदा सर्वदाता ॥ इत्यादौ । पधं चेदं प्राचीनम् । अनेदं चिन्त्यम्--मायाया अनादित्वेनाऽजन्यत्वाद्रसत्वासम्भवः । रसास्तु सर्वे जन्या एव । कथं वा कथयन्मिथ्याज्ञानादियायाः कारणमिति शास्त्रविरुद्ध- त्वात् । वस्तुतस्तु अालङ्कारिकाणां मते रसो नित्य प्रानन्दरूपः। अतस्तस्य ब्रह्मस्वरूपत्वेन मायाया रसत्वाऽसम्भवः । माया हि तुच्छा विनाशशालिनी ब्रह्माभिन्नैवेति दिक । अत एव प्राचीन- साम्प्रदायिकैरपि नवैव रसाः कथिताः । ननु विप्रलम्भशृङ्गारः करुण एवाऽन्तर्भवतु रुदितविलापादे- स्तत्रापि सच्चादिति चेन्न, करुणे शोकः कारणं, विप्रलम्भे शोक- रूपकारणस्याऽभावात् । ननु इष्टविश्लेषजनिसमनोविकारविशष एव शोका, स च विप्रलम्भेऽस्त्येव चेत्, न हि शोकः केवल- मिष्टविश्लेषजनितमनोविकार विशेष एव । अपितु इष्टविश्लेष- जनितो रत्यनालिडिन्तो मनोविकारविशेष एव । तथा च विप्रलम्भजनकमनोविकारस्य रत्यालिनितत्वेन शोकत्वाभावः । विश्लिष्टे कान्ते रतित एव मनोविकारोदयात् । ननु तर्हि मृतेऽपि कान्तयोरन्यतरस्मिन् शोको न स्यात् । अत एव न स्याच्च करुणो रसः, स्याच्च विमलम्भ एव ·११. , प्रथमा भनिः। तग रतिमत्त्वादिति चेन, मृते तु कान्तयोरन्यतरस्मिन् रतेरेवाऽभावात् । रातस्तु इष्टसमीहाजनितमनोविकार एव । तथा च कान्तयोरन्यतरस्मिन् मृते पुनर्मेलनस्याऽसम्भावितत्वेन ज्ञानात, इष्टसमीहाया एवाऽसम्भवः । अत एव रत्यभावान विपलम्भः, किं तु करुण एव । यदि पुनर्मेलनसम्भावनाऽपि भवति तदा भवत्येव विप्रलम्भः। नन्वेव सति पुत्रादावपि विदेशं गते करुणरसो न स्यात्तत्राऽपि पुत्रादिरूपं यदिष्टं तत्समीहाजनितमनोविकार- सत्त्वात् । स्याच विप्रलम्भो रस इति चेन, इह हि रतिर्नेष्टमात्र- समीहाजनितमनोविकारः किं तु कान्तकान्तान्यतरसमीहाजन्यम- नोविकार एवेति न दोषलेशोऽपीति बोध्यम् ।। रतिर्देवादिविषया भाव इत्यभिधीयते ॥१८॥ अत्राऽऽदिना नृपपुत्रगुरुमित्रादिपरिग्रहः । देवविषया यथा शिवस्तोत्रे- न सा मुक्तिः साध्वी त्रिपुरहर ! माध्वीकसुभगा न यस्यां त्वद्भक्तिः प्रभवति न वक्ति त्वदभिधाम् । अये गौरीवन्धो ! मम स भववन्धोऽपि सुभगः क्षणं यस्मिश्चेतः कलयति तवेतः पदयुगम् ॥ नृपविषया यथा- यदप्येतां भूमीमनु जयति भूमीपतिशतं धनानां मानानामविरतामितो दानरसिकम् । तथाऽप्येतं त्यक्तुं कथमपि न वाञ्छा समुदय- त्यभिज्ञ विज्ञानां नृपतियशवन्तं क्षणमपि ॥ पुत्रविषया यथा माधवचम्पूग्रन्थे- उदञ्चत्कल्लोलैर्निजतनुजवात्सल्यवशग: करोति मारम्भं सुरपुरमुपेतुं जलनिधिः ।

·काव्यविलासे। अधोञ्चत्कल्लोलेरयमहह धीरश्चपलता- परीवादादीतः कथमपि परावृत्तिमयते ॥ गुरुविषया यथा- इमौ भट्टाचार्यमवररघुदेवस्य चरणौ शरण्यौ चित्तान्तनिरवधि विधाय स्थितवतः । किमन्यैर्वाग्देवीप्रमुखमखभाजां प्रभजनैः परिस्फूर्से वाचाममृतलहरीनिर्भरजुषाम् ॥ एवं मित्रादिविषयापि बोध्या | रसानामधिकविशेष अन्धस्यान्ते विवेचयिष्यामः ॥ बैताद्वैतमतादिनिर्णयविधिप्रोबुद्धबुद्धिः श्रुतो भट्टाचार्यशतावधान इति यो गौडोद्भवोऽभूस्कविः। ग्रन्थे काव्यविलाससंज्ञिनि चिरन्जीवेन तज्जन्मना सर्वाचारसभङ्गिदेव कवितारम्भाय सम्भाविता॥१९॥ इति श्रीचिरज्जीषभट्टाचार्यकृतकाव्यविलासे रसमयी प्रथमा भङ्गिः ॥

·द्वितीया भशिः।
१३
१
अथ द्वितीया भनि।
अथाऽलङ्कारा निरूप्यन्ते । ते चाऽर्थालङ्कारशब्दालङ्कारभेदेन
विविधाः।
अष्यन्ते काव्यरूपाणि विना तैः स्थाविरूपता ।
अलङ्कारा इति रुपातास्तस्मासे योषितामिव ॥१॥
भस्याऽर्थ:-तैरुपमादिभिः काव्यरूपाणि काव्यस्वरूपाणि
भूष्यन्ते वैविना काव्यरूपेषु विरूपताऽपि स्यात् । तस्मात्ते-
ऽलङ्कारा इति ख्याता योषितामलङ्कारा इव ।
उपमाऽनन्वयश्चैव प्रतीपललिलोपमे ।
रूपकं परिणामश्चोल्लिखितापनहतीस्ततः॥२॥
छेकापन्हुतिपर्यस्तापन्हुती कैतवेन सा ।
उत्प्रेक्षा च स्मृतिभ्रान्तिसन्देहा मीलितं तथा ॥३॥
उन्मीलितानुमाने ऽर्थापत्तिः परिकरस्तथा ।
तदनुरः काव्यलिङ्गमहर्षणविषादने ॥ ४ ॥
सामान्यातिशयोक्ती च प्रौढोक्तिस्तुल्पयोगिता ।
अथ संभावनं ज्ञेयं दीपकावृत्तिदीपके ॥ ५ ॥
प्रतिवस्तूपमा चैव दृष्टान्तश्च निदर्शना ।
व्यतिरेकः सहोक्तिश्च विनोक्तिस्तदनन्तरम् ॥६॥
समासोतिरथ श्लेषः प्रशंसाऽप्रस्तुतस्य च ।
स्यात्सामान्यविशेषश्च न्यालोऽयर्थान्तरस्य च ॥७॥
पर्यायोक्तिः स्तुतिनिन्दा निन्दास्तुलिरतः परम् ।
आक्षेपश्च विरोधश्च विरोधाभास एव च ॥८॥
असंभयो विशेषोतिर्विभावनमसङ्गतिः ।
विषमं च समं चैव विचित्रमधिकं तथा ॥ ९ ॥

·. काव्यविलासे। अन्योन्यं च विशेषश्च व्याघातो गुम्फ एव च । एकावली तथा मालादीपकं सार एव च ॥ १० ॥ यथासङ्खयं च पर्यायः परिवृत्तिरतः परम् । परिसङ्खथा विकल्पश्च समाधिश्च समुच्चयः ॥ ११ ॥ प्रत्यनी प्रतीपश्च उल्लास: पूर्वरूपता। तदुगुणाऽतद्गुणौ तहदवज्ञाऽनुगुणौ तथा ॥१२॥ उत्तरं पिहित चैव व्याजोक्तिस्तदनन्तरम् । पक्रोक्तिश्च स्वभावोक्तिर्भाविकंभाविकच्छविः ॥१३॥ उदात्तश्चाऽत्युक्तिरमी अलङ्काराः प्रकीर्तिताः । चित्राऽनुप्रासयमका नानाभेदविलक्षणाः ॥१४॥ पुनरुक्तप्रतीकाशः शन्दे त्वेते प्रकीर्तिताः। अथैपामलङ्काराणां क्रमेण लक्षणोदाहरणानि । उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः॥ १५ ॥ अस्याऽर्थः-यत्र द्वयोरुपमनोपमेययोः सादृश्यलक्ष्मीरुल्ल- सति सादृश्यं प्रकटमेव भासते तत्रोपमालङ्कारः । यदीयं सादृश्य-. मन्यत्र वर्यते तदुपमानस् । यस्मिन् सादृश्यमन्यस्य वार्यते तदुपमेयम् । सादृश्यं तु तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम् । सादृश्यव्यञ्जकाच इवादिशब्दाः। यत्राऽमी सर्वेऽपि तत्र पूर्णी- पमा । यत्र चैषामेकतरं नास्ति तत्र लुप्तोपमा । पूर्णोपमा यथा कल्पलतायाम- उदितानन्दसन्दोहस्तिमितारुणलोचना । इयं गायति तन्वङ्गी कोकिलेव कलस्वरम् ॥ अनोपमान कोकिला, उपमेया तन्वङ्गी, सादृश्यं कलस्वर- गानं, व्यञ्जक इवशब्दा-इति भवत्येषा पूर्णोपमा। चन्द्रमुखी- ·१५ द्वितीया भगिः। त्यादौ लुप्तोपमाः, तासामुदाहरणं ग्रन्थवाहुल्यभिया विशिष्य न दीयते ॥ उपमानादभिन्ने स्यादुपमेये त्वनन्वयः । उपमानादुपमेयेऽभिने सति अनन्वयालङ्कारः स्यात् । यथा तत्रैव- - समतां त्वयि कर्णस्य वर्णयन्ति बलेरपि । मन्मते तु गुणैस्तस्तैर्भवानिह भवानिव ॥ अत्र भवत्पदसम्बोध्यस्यैव राम उपमानत्वमुपमेयत्वं चेति भवत्यनन्वयालङ्कारः॥ उपमानोपमेयत्वे स्पात्प्रतीपोपमा तदा ॥ १६ ॥ उपमाने उपमेयत्वे सति उपमानत्वेन प्रसिद्धस्योपमेयत्वे कथने कृते सति प्रतीपोपमालङ्कारः । यथा- तदास्यसदृश दृष्टं सरसीपु सरोरुहम् । किञ्च तत्पुलिने खेलत्खजना नयनोपमाः ॥ मसिद्धमुपमानं सरोरुहमुपमेयं मुखम् । इह तु तद्विपरीतं मुखसदृशत्वेन सरोरुहस्योक्ततया, एवं खजननयनयोरपीतीह भवति प्रतीपोपमालङ्कारः ॥ उपमाने तु लीलादिपदात्ये ललितोपमा । उपमाने लीलादिपदयोगे सति ललितोपमा भवति । लीला- दीत्यादिना स्पर्द्धाविलासादिपरिग्रहः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- आलीनां पुरतः कुतूहलवशात् कर्णान्तकगडूमिषा- दगुल्या दरचालितस्य सहसा चेलाञ्चलस्यान्तरे । एतस्याः क्षणमीक्षणस्यमिदं त्वां वीक्षितुं सर्वतः खेलन्मञ्जुलखञ्जरीटयुगलस्पर्द्धि स्फुट लक्ष्यते ॥

·काव्यविलासे। अनोपमेयेक्षणव्यस्योपमाने खजरीटयुगले स्पर्दीतिपदयो- गेन भवति ललितोपमा ॥ रूपकं स्यादैक्यबोधे उपमानोपमेययोः ॥ १७ ॥ उपमानोपमेययोरैक्यबोधेऽभेदबोधे रूपकालङ्कारः स्यात् । पथा- प्रतापोधदावानलबहलदग्धारितणत: समुद्गच्छद्धमाजनितगगनमाङ्गणभुवि । स्फुलिङ्गामास्ताराः परित इति सम्भाषणपरा- स्तवाऽरीणां दारा हृदयनृपकारागृहगताः ॥ अत्र प्रताप एवोगदावानल इति समासवशादुपमेयस्य प्रता- . पस्योपमानस्य चोधदावानलस्याऽभेदः प्रतीयते इति भवति रूपकालङ्कारः । एवमरितणयोरपि ॥ परिणामो भवेदप्याद्रूपके व्यवधानगे। यत्राऽभेद भारोप्यते तद्रूप्यम् । यस्याऽभेद आरोप्यते तद्रूपकम् । तस्मात्तस्मिन् व्यवधानगे सति परिणामालङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्याम्- गमनोद्यमभाजि जीवितेशे वनितानां नमदाननं स्थितानाम् । अरुणाम्बुजशोभिलोचनान्तर्जलधारैव बभूव दुर्दिनश्रीः ॥ अत्र रूप्यरूपकयोर्जलधारादुर्दिनश्रियोर्बभूवेत्यनेन व्यव- हितत्वात् परिणामालङ्कारः । अत्र केचित् परिणामस्य लक्षणा- न्तरं वदन्ति ॥ बहुभिर्षहुधारोपादेकस्थोल्लिखितो मतः ॥ १८ ॥ एकस्य बहुभिर्बहुधाऽऽरोपादनेकविधत्वकथनादुल्लिखिता- लङ्कारः । बहुभिरित्युपलक्षणम् । यथा- ·द्वितीया भङ्गिः। १७ मुधांशुः स्वपक्षविपक्षस्तु कालो विचिन्त्योऽसि चिन्तामगिर्याचमानः । स्मरो मानिनीभिः प्रियः कामिनीभि- धनुर्वेदमूर्तिधनुर्वेदविद्भिः ॥ अत्रैकस्य नृपस्य स्वपक्षादिभिर्वहुभिः चन्द्रादित्वेन नानावि- धतयाऽऽरोपाद्भवत्युल्लिखितालङ्कारः ॥ अतथ्यमारोपयितुं तथ्यापास्तिरपन्हुतिः । असत्यमारोपयितुं सत्यस्याऽपास्तिरपलापो यत्र तत्राऽन्हु- तिरलङ्कारः । यथा- चन्द्रे कलर्ड्स कथयन्ति मूढा वयं वदामोऽमृतमात्रलोभात् । तद्रश्मिसूत्रान्तपथेन गत्वा पिपीलिका चुम्बति चन्द्रविम्बम् ।। अत्र चन्द्रे कलङ्कः कथयन्ति ते मूढा अज्ञा इत्युक्त्वा चन्द्रे वास्तवं कलङ्कमपलप्य अवास्तवस्य पिपीलिकाचुम्बनस्याऽऽरोप: कृत इति भवत्यपन्हुतिरलङ्कारः । अत्र पिपीलिकेत्येकवचनोल्ले- खो जातिमादायेति नैकपिपीलिकाकृतचुम्बनसम्भावनाकृतो दोषः ॥ भ्रान्तापन्हुतिरन्यस्य शङ्कायां भ्रान्तिवारणे ॥ १९ ॥ अन्यस्य भ्रान्तस्य शङ्कायां जातायां सत्यां सत्यवस्तुकथना- द्रमविषयीभूतस्याऽपलापेन भूमनिवारण कृते सति भान्तापन्हुति- रलङ्कारः। यथा- कलस्वरं गायति कोकिलाली तेनैव विश्राम्यति मानस मे। वर्षासु किं कूजति वा पिकालीन सा पिकाली तु सखी तदाख्या।। अब कोकिलाख्या आली गायतीत्युक्ते कोकिलपङ्किरिति मान्त्या पृच्छन्त्याः कस्याश्चिद् भ्रमविषयीभूतां पिकालीमपलप्य ३ ·१८ काव्यविलासे। सत्यभूतां कोकिलाख्यामालीमुक्त्वा भूमनिवारणं कृतमिति भवति भान्तापन्हुतिरलङ्कारः॥ छेकापन्हुतिरन्यस्य शङ्कया तथ्यानन्हवे । यत्राऽन्यस्य शन्या भीत्या तथ्यस्य निन्हवोऽपलापस्तत्र छेकापन्हुतिरलङ्कारः । यथा- अद्याऽऽयातो निशि दारि जल्पन्मधुरमानतः । सन्तुष्टः सखि! किं कान्तो न हि हन्त स कोकिलः ॥ अत्र काचित् सखी प्रति स्ववृत्तमद्यायात इत्यर्धेनाऽकथयत् । पुनरन्ययोद्भावितं तथ्यभूतं कान्तं नहीत्यनेनाऽपलप्याऽतथ्यस्य कोकिलस्य कथनाद्भवति छेकापन्हुतिरलङ्कनरः । पर्यस्तापन्हुतिर्यत्र धर्मिमानं निषिध्यते ॥ २० ॥ यत्र धयेव निषिध्यते न तु धर्मस्तत्र पर्यस्तापन्हुति- रलङ्कारः । यथा- कृपारामक्षोणीपतियशसि शश्वत्स्वमहसा- ऽनवधनाऽऽविद्योतयति जगतीमद्य सहसा । सुधाधामेत्येवं स्फुरितमपि राकानिशि परं कलनेनाऽलं कः कलितममुमन्तः कलयति ॥ अत्र राज्ञो यशसि जगतीं विद्योतयति सति कलरेन कलि- तममुं सुधाधामेति कः कलयति, न कोऽपीत्यर्थः, इत्यनेन वास्तव चन्द्ररूपमिणं निषिद्धय यशस एव चन्द्रस्वरूपत्वकथनेन भवति पर्यस्तापन्हुतिरलङ्कारः ॥ कैतवापन्हुतिर्यत्र व्याजाद्युत्कर्तिनं भवेत् । यत्र व्याजमिषच्छलादिशब्देन वास्तवस्याऽपन्हवस्तन कैत- वापन्हुतिरलङ्कारः । यथा माधवचम्मग्रन्थे- " ·- द्वितीया भक्तिः। १६ मध्यात्समानीय सुसारमागं वक्षोजमुत्पादयिता विधाता । अतिप्रयत्नाघिवलीमिषण सोपानवमंत्रितयं चकार ।। अब मिषेयोतिशब्देन त्रिवल्या अपलापः कृत इति भवति कैतवापन्हुतिरलङ्कारः ॥ किञ्चित्सम्भाव्यते यत्र तत्रोत्प्रेक्षां प्रचक्षते ॥२१॥ यत्र कस्यचिद्वस्तुनः संभावनामात्र क्रियते 'बहुधा इदं भविष्यती'त्यादिना तत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः। संभावनाव्यञ्जकास्तु- नूनं प्रायो ध्रुवं मन्ये शङ्के जाने इवादिकाः । संभावना व्यञ्जयन्ति प्रतीमो बहुधेति च ॥ यथा माधवचम्पूग्रन्थे- प्रायोऽनीकमरेण भुग्नशिरसोऽप्याशीविपाधीशितुः प्रोच्छासानिलघूर्णिता वसुमती व्योमेदमारोहति । किं वा योधपरम्परासमुदितक्रोधानलादुत्थितो धूमोऽयं करिकर्णतालपवनोद्धृतो वियनाइते ॥ अत्र तादृशशेषनागस्य श्वासानिलेन चूर्णिता पृथ्वी माय आकाशमारोहतीति धूलीधोरणिमालोक्य देवतानां संभावनेति भवत्युलेक्षालङ्कारः । प्रायःशब्दश्चाऽत्र व्यजकः ॥ व्यजकानामभावे तु गुप्तोत्प्रेक्षां प्रचक्षते । व्यञ्जकपदाभावे संभावनायां सत्यां गुप्तोलेतालङ्कारः । यथा- हृदयेश ! धराधीशमतापोत्तापकातराः। प्रत्येकमुदयं यान्ति बादशाऽपि दिवाकराः ॥ अत्र प्रतापोचापादिव कातरा इति संभावनाऽस्ति, व्यजक- पदामयोगश्चेति भवति गुप्तोपेक्षालङ्कारः।

·'२० काव्यविलासे। स्यात्स्मृतिभ्रान्तिसन्देवैस्तदेवाऽलङ्कृतित्रयम् ॥२१॥ वर्णितया स्मृत्या स्मृत्यलङ्कारः । वर्णितया भ्रान्त्या प्रान्त्य- लङ्कारः । वर्णितेन सन्देहेन सन्देहालङ्कारो शेय इत्यर्थः । तत्र स्मृतियथा माधवचम्पूग्रन्थे- नासाग्रन्यस्तष्टेः स्वविषयनिकलीभूतबाहन्द्रियाया किछिचत्किञ्चिद्दधत्याः पुलकमपि तनौ भिचिमालम्बितायाः। कालिन्दीकूलकुञ्ज निरवधि भवतश्चेष्टितं यद्यदासी- दन्तस्तत्तत्स्मरन्त्याः क्षणमिव दिवसा यान्ति तस्याः कदाचित् ।। अत्र विरहिण्याः पूर्वचरितस्मरणवर्णनेन भवति स्मृत्य- - भान्त्यलङ्कारो यथा तत्रैव- मन्दमाकलितकङ्कणकणं चञ्चलेन वसनाञ्चलेन सा । तत्र दीपकलिकामान्मुहुश्चेष्टते मणिशिखाविलोपने ॥ अत्र नवोढाया गृहस्थमणिशिखास दीपकलिकाभूमवर्णनेन भवति भान्त्यलङ्कारः॥ सन्देहालङ्कारो यथा- त्वयानीतो देवः किमिह वद लक्ष्मीपरिहा कृपादृष्टिर्जाता किमथ यशवन्तक्षितिपतेः । समन्तात्खेलन्ती तव भवनमासाथ कमला यदेषा लोलाऽपि क्षणमिव दिनानि क्षपयति ॥ अत्र विष्णोरालयनस्य यशवन्तनृपतेः कृपादृष्टिपातस्य वा फलमिदम् । तादृश्या अपि कमलायाः क्षणतुल्यतया दिनानां यापनमिति सन्देहवर्णनाद्भवति सन्देहालङ्कारः ॥

·द्वितीया भङ्गिः। २१ मीलितं यदि सादृश्येनाऽभिमूतं न लक्ष्यते। 'यदि स्वसदृशधर्मान्तरेणाऽभिभूतं वस्तु न लक्ष्यते न ज्ञायते तर्हि मीलितालङ्कारो भवति । यथा शृङ्गारतटिन्याम: कुचयोरतिगौररूपयोर्घनकाश्मीरजयोविलेपनम् । कुरुते स्म युवा पुनःपुनर्न कृतं किन्नु मयेति चिन्तयन् ॥ अत्र कुचयोरतिगौररूपेणाऽभिभूतं कुङ्कुमं न जायते । अत एव युवा पुनःपुनर्विलेपनं कुङ्कुमस्यं करोतीति वर्णनाद्भवति मीलितालङ्कारः॥ सादृश्याभिभवे स्फूर्ती हेतुनोन्मीलितं मतम् ॥ २२ ॥ सादृश्येन सदृशधर्मेणाऽभिभवे कृते सति वस्तुनः पुनः केन- चिद्धेतुना स्फूर्ती जातायां सत्यामुन्मीलितालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- इतः सरोजेषु सितेषु संस्थितो न लक्ष्यते इंसगणः समन्ततः । कदाचिदायाति विभेदमप्यसौ पतहिरेफप्रचलत्पतत्रकैः ॥ अत्र सितपद्मवर्तिश्वेततारूपसादृश्येन इंसगणस्याऽभिभवे भेदाज्ञाने कृते सति भवत्युन्मीलितालङ्कारः ॥ अनुमानं च कार्यादेः कारणाद्यवधारणम् । कार्यादिरूपेण हेतुना यत्र कारणादीनामवधारणं ज्ञानं भवति तत्राऽनुमानालङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- सहसा हृदये निधाय चेतो नयनादीन्द्रियमुद्रणां विधाय । अयि कण्टकिताइन्यष्टि ! सत्यं कथय ध्यायसि किं रहोनिषष्णा ॥ अत्र नयनमुद्रणादिरूपध्यानकार्येण हेतुना किञ्चिद्विषयक- ध्यानज्ञानं जातमिति विशिष्य पृच्छति किं ध्यायसी'त्यनेनेति भवत्यत्राऽनुमानालङ्कारः॥

·२२ काव्यविस्तासे। अापत्तिः स्वयं सिद्धयेत्पदार्थान्तरवर्णनात् ॥२३॥ एकपदार्थवर्णनाद्यद्यन्यः पदार्थः स्वयं सिद्धयेत्तदाऽर्थापत्त्यल- कारः। यथा तजैव- एतस्मिन्मुसलायुधे रणभुवो मूर्धानमारोहति मोबद्भास्वरमण्डलो दिनमणिः खद्योतपोतायते । शक्रः पृष्ठगकातरेक्षणगणैरस्याऽऽस्यमालोकयन् । धावन्मूर्च्छति सङ्गरात्तव पतिः कोऽयं पतङ्गाकृतिः । अत्रैन्द्रादीनामेवंविधदशारूपैकपदार्थवर्णनादेव बलभद्रस्य शौर्यातिशयरूपोऽन्यः पदार्थः स्वयमेव सिद्धयति । तथा हि बलभद्रस्य शौर्यातिशयं विनेन्द्रादीनां तादृशी दशाऽनुपपन्नेति तस्य शौर्यातिशयसिद्धिरिति भाव इतीह भवत्यर्थापत्यलङ्कारः ॥ अलङ्कारः परिकरः साऽभिप्राय विशेषणे । विशेषणे साभिप्राये सति परिकरालङ्कारः। यथा विदन्मो- दतरङ्गिण्याम्- देवानर्चय सञ्चय प्रतिदिनं पुण्यानि जन्मान्तरे भोगाय प्रयतो महाक्रतुविधौ स्वर्गाय हिसां कुरु । इत्थं वञ्चकवञ्चनोत्पथगता बुद्धिस्त्वदीया चिरा- दमत्यक्षपदार्थसार्थरहितं पन्थानमारोहतु ॥ अत्र चार्वाकस्योक्तौ पन्थानमित्यस्याऽप्रत्यक्षपदार्थसार्थ- रहितमिति विशेषणे साभिप्रायम् । तथा हि वञ्चकानां यात्रका- दीनां पन्था अप्रत्यक्षस्वर्गादिरूपपदार्थघटित इति हेयः, अमत्यक्षस्याऽप्रमाणत्वात् । अस्माकं तु तद्रहितः ॥ साभिप्राये विशेष्ये तु भवेत्परिकराङ्कुरः ॥ २४ ॥ यथा- ·(H-11 nphy Emi Miversity) द्वितीया भङ्गिः २३ अपि करिपरिभूतिवीतशक्तिश्विरजरयाऽपि च जर्जरीकृताङ्गः । अपि भवदधिकक्षुधाऽभिभूतः किमु वणुते मृगनायकस्तृणानि ॥ अत्र मृगनायक इति विशेष्यपदं साभिप्रायम् । तथा हि अपरे मृगास्तुणान्यश्नन्तीति युक्तमेव । अयं तु मृगाणां नायक: कथं तृणान्यश्नीयात, विना दारितमत्तमातङ्गपिशितानीति भावप्रकाशकमिदं विशेष्यपदमिति भवति परिकराङ्कुरालङ्कारः ॥ स्यात्काव्यलिङ्गं वाक्यार्थे नूतनार्थसमर्थके। चाक्यार्थे नूतनाथसमर्थके कदाप्यजातार्थप्रकाशके सति काव्यलिङ्गमलङ्कारः स्यात् । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- भस्मीभूतः कुसुमविशिखः शम्भुनेत्राग्निनाऽभू- ज्ज्वालादायी तदनु मनसि भाप्तजन्मा बभूव । भूयस्तस्मिन् विरहदहनै हितोऽसौ मयैव कुत्रोत्पन्नो व्यथयति पुनर्मामहो तन्न वेनि ।। तत्र विरहदहनेन मदनस्य दाह एव नूतनः कदाऽप्यभूत- स्वात्तादृशार्थप्रकाशकोऽत्र वाक्यार्थ इति भवति काव्यलिङ्गा- वान्छिताधिकप्राप्तिरयत्नेन प्रहर्षणम् ॥ २५॥ यत्र विनैव यत्नं वाञ्छितादर्थादधिकमाप्तिर्वर्यते तत्र प्रहर्षणालङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्याम्- अद्याऽस्ति सा रोपववती सखी मे निवेदिते द्वारि सखीभिरित्थम् । यावधुवा वाञ्छति दृष्टिमात्र- मालिङ्गितस्तावदयं युवत्या ॥

·काव्यविलासे। अत्र दृष्टिमात्रवाञ्छकस्य नायकस्याऽप्रयत्नेनैवाऽऽलिङ्गन- प्राप्तिवर्णनेन भवति प्रहर्षणालङ्कारः ।। इष्यमाणविरुद्धार्थसम्प्राप्तिस्तु विषादनम् । इष्यमाणवस्तुनो विरुद्धवस्तुप्राप्तियन वर्यते तत्र विषादना- लङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- गत्वा पिवास्यति मधूनि समं वधूमि- रित्थं विचिन्त्य सरसीमलिरेति यावत् । केनापि तावदतिमत्तमतङ्गजेन निर्मूलितानि सहमैव सरोरुहाणि ॥ अत्रेष्यमाणस्य सरसीषु मधुपानस्य विरुद्धं वस्तु मनुस्थान- भूतानां सरोरुहाणामुन्मूलनं तस्य प्राप्तिर्वर्णितेति भवति विषादनालङ्कारः॥ सामान्यं यदि सादृश्याद्भद एव न लक्ष्यते ॥२६॥ सादृश्यात्समानधर्मवशाद्यदि परस्परं वस्तूनां भेद एव न ज्ञायते तहि समान्यालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- उद्यत्पलाशकुसुमैरमितेः समन्ता- च्छोणीकृतास सकलासु दिशामु सद्यः । नाबोधि कामुकजनैरभिसारिणीभिः शोणायितापि पुरुहूतदिशा निशान्ते ॥ अत्र सादृश्यात् किंशुककृतसकलदिक्छोणत्वरूपधर्माव निशान्तकालीनाऽरुणोदयकृतारतमाचीदिशाया इतरदिगपेक्षया भेदोन लक्ष्यते इति भवति सामान्यालङ्कारः । मीलिते तु सहशधणाऽभिभूतस्य पदार्थस्य ज्ञानमेव न जायते, इह तु सदृश- धर्मवशात् परस्परं भेदमात्रं न ज्ञायते पदार्थस्तु ज्ञायत एवेति मीलितात्सामान्ये विशेषः ॥

·૫ द्वितीया भङ्गिः। अतिशयोक्तिश्चतुर्विधा- अक्रमातिशयोक्त्यन्तातिशयोक्ति- भदकातिशयोक्तिरूपकातिशयोक्तय इति । तासां क्रमेण लक्षणो- दाहरणानि- अक्रमातिशयोक्तिश्चेयुगपत्कार्यकारणे । युगपदेकदेव यदि कार्यकारणयोरुत्पत्तिर्वर्यते तहि प्रक्रमा- तिशयोक्त्यलङ्कारः । यथा- त्वदरातिमहीपालभवने भुवनेश्वर । । तव क्रोधेन दारिद्रं सहैव समुपस्थितम् ॥ अत्र दारिद्यरूपकार्यस्य कारणं नृपक्रोधः। युक्तं तु कारण- स्य पूर्वभावः परभावः कार्यस्य । इह तु तयोरेककालमेवोत्पत्ति- वर्णनाद्भवत्यक्रमातिशयोक्तिरलङ्कारः ।। अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु पौर्वापर्यव्यतिक्रमे ॥ २७ ॥ कार्यकारणयोः पौर्वापर्यव्यतिक्रमे सति कार्योत्पश्यनन्तरं कारणोत्पत्तौ वर्णितायां सत्यामत्यन्तातिशयोक्त्यलङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्याम्- मम तु मानमयी मतिरादितो गतवती बत तत्तनुवीक्षणात् । अनुनयं कृतवानथ पादयोः सखि ! पतन् पतिरेष पुनःपुनः।। अत्र कार्यस्य मानभङ्गस्य प्रसिद्धकारणादनुनयात् पूर्वमेवो- त्पत्तिर्वणितेति भवत्यत्यन्तातिशयोक्त्यालङ्कारः॥ भेदकातिशयोक्तिः स्यातु स्वभेदश्चेत्स्वजातिषु । यदि स्वजातिष्वेव स्वभेदो वर्यते तदा भेदकातिशयोक्त्य- सङ्कारः। यथा तत्रैव- धन्येयमन्यव विलासिनीनां लीलाविलासप्रभवाय रीतिः । असारसंसारविचारिणोऽपि यथा किल व्याकुलतां भजन्ति ॥

·२६ ६ काव्यविलासे1 अत्र सकलरीतीनां मध्ये नितम्बिनीनां रीतिरन्यैवेत्युक्त्वा स्वजातिमध्य एव स्वभेदः कृत इति भवति भेदकातिशयोत्य- रूपकातिशयोक्तिः स्थापनाद्रूप्यनिर्णये ॥ २८ ॥ सादृश्यवशाव यस्याभेदोऽन्यत्राऽऽरोप्यते तद्रूपकम् । यस्मि- नन्यस्याऽभेद आरोप्यते तद्रूप्यम् । तथा च यत्र रूप्यस्योल्लेखो नास्ति केवलं रूपककथनादेव रूप्यमुनीयते तत्र रूपकातिश- योत्स्यालङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- भुजङ्गादयिताश्रिता लसदनेकपुष्पान्विता दिरेफततिसेविता प्रमदखञ्जनालङ्कता । फलदयभरानता विलसिता नवैः पल्लवै- विलोचनपथं गता भवति कापि हैमी लता ॥ अत्र हेमलतास्वरूपस्य रूपकस्यैवोल्लेखेन कामिनीस्वरूपं रूप्यमुन्नीयते, न तु कामिन्याः पृथगुल्लेखोऽप्यस्ति । एवं भुजग- दयितोल्लेखेन वेणी, पुष्पोल्लेखेन दन्तपङ्किः, छिरेफतत्युल्लेखेन लोमावली, खजनोल्लेखेन नयने, फलदयोल्लेखेन कुचौ, पल्लवो- लेखेन करचरणाऽधरा इति भवति रूपकातिशयोक्यलङ्कारः ॥ प्रौढोक्तिस्तदशक्तस्य तच्छतत्वावकल्पनम् । तत्कर्मण्यशक्तस्यापि असमर्थस्यापि तत्कर्मणि शक्तत्वाव- कल्पनं समर्थत्वकल्पनं यत्र क्रियते तत्र प्रौढोत्यलङ्कारः । यथा- दिशो दण्डानूचं युगपदधिरुह्य भचलिता समेत्य ब्रह्माण्ड प्रसरितवती सिंहनृपतेः । दलत्तारापुष्पस्फुरदमृतधामैकफलिनी जगत्पू कीर्तिः कलयति लतामूर्तिमभितः ॥ .

·द्वितीया भङ्गिः। अत्र मूर्तिग्रहणसमर्थाया अपि कीर्तलतापूर्तिग्रहणवर्णनेन विति मौढोत्त्यलङ्कारः ॥ वानां तुल्यधर्मत्वे कथिता तुल्पयोगिता ॥२९॥ वानां वस्तूनां तुल्यधर्मत्वे क्षति समानधर्गत्वे सति तुल्प- योगितालङ्कारः । यथा- अस्तं याते दिवानाथे निशानाथे महोदयम् । उन्धीलन्ति कुमद्धन्ति चकोरीनयनानि च ॥ यत्र वानां कुमुद्धतीनां चकोरीनयनानां चोन्मीलनरूप- समानधर्मत्ववर्णनाद्भवति तुल्ययोगितालङ्कारः ॥ सम्भावनं यदीत्यं स्यादित्यूहे लति जायते । यदि इत्यं स्यातहि इदं स्यादित्यूहे सति वितर्के सति सम्भा- वनालङ्कारो जायते । यथा- अङ्गीकृतपूर्वकीर्तिवनितादीव्यत्सितांशुमभं कैलासीकृतदिकरीन्द्रशिरसि न्यस्तस्वपादाम्बुजम् । विश्वव्याप्यविनाशि शङ्करपदं यायात्त्वदीयं यशो न स्याचेधशवन्तसिंहनृपते ! त्वदानपानीयजम् ।। अत्र यदि त्वदानपानीयजं यशो न स्यात्तर्हि शङ्करपदं यायादिति तर्कः कृत इति भवति संभावनालङ्कारः ।। अवर्णानां च वण्याला धर्मैक्ये सत्ति दीपकम् ॥३०॥ अवानां प्रकृतवर्णने मुख्यत्वेनाऽनुद्देश्यानां प्रकृतवर्णने मुख्यत्वेनोद्देश्यानां पदार्थानां धर्मेक्ये सति दीपकालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- इन्दुः कान्त्या यतिः शान्त्या नीत्या च वसुधाधिपः । रीत्या काव्यं वधूप॒त्या कुरुते जनरज्जनम् ।। - ·काव्यविलासे। अत्र चन्द्रादीनामवानां वर्यस्य च राज्ञो जनरज्जन- रूपमैक्येन भवति दीपकालङ्कारः ॥ आवृत्ते दीपकपदे भवेदावृत्तिदीपकम् । दीपकपदे वाऽवार्ययोर्धमैक्यबोधकपदे आवृत्ते सत्या- वृत्चिदीपकालङ्कारो भवति । आत्तिः पुनःपुन:कथनम् । यथा- सुधांशु ति यामिन्या कामिन्या भाति कामुकः । लतया भूरूहो भाति भूसुरो भाति विद्यया ॥ अत्र वर्यस्य भूसुरस्य ब्राह्मणस्याऽवर्यस्य च चन्द्रादे- धमैक्यबोधकस्य भातीतिपदस्याऽऽत्तिरस्तीति भवत्यावृत्तिदी- पकालङ्कारा॥ पृथगुद्दिष्टसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता ॥३१॥ सामान्ये समानधर्मे पृथगुद्दिष्टे सति भिन्नपदेन कथिते सति प्रतिवस्तुनि प्रतिपदार्थे उपमासत्त्वे च पतिवस्तूपमालङ्कारो भवति । यथा- विलीनतामेव गता दरिद्रता महीश ! दानाय भवत्करोदये । अदृश्यतामेव भजन्ति कौशिकाः समन्ततो भानुमतः करोदये ॥ अत्र दरिद्रताया उलूकानां चाऽदृश्यत्वमाप्तिरूपसमानधर्मों दरिद्रता विलीनतां गता, कौशिका अदृश्यतां भजन्तीति पृथक्प- देनोक्तः। अस्ति च प्रतिपदार्थमेवोपमा। तथा हिराको भानुमता, दरिद्रतायाः कौशिकः, करस्य किरणैरिति भवति प्रतिवस्तू- पमालङ्कारः॥ चेहिम्बप्रतिबिम्यत्वं दृष्टान्तालङ्कतिस्तदा ।

·२६ द्वितीया भङ्गिः। यदि विम्बप्रतिबिम्वत्वं भवति तदा दृष्टान्तालङ्कारः । अयं भाव-यथा विम्बप्रतिविम्बयोर्वास्तवमुखदर्पणगतमुखयोः परस्परमेकैच छाया दृश्यते, तथा यत्र पदार्थयोः परस्परमेकैव छाया भासते तत्राऽयमलङ्कारः । यथा-- अनर्गलपरिस्फुरन्मधुरदिव्यकाव्यंवदं हठोद्गतपदव्यस्फुरितधीरपि स्पर्धते । दिनैः कतिपयैरितः कथयितैब दिल्लीपतेः पदं तृणमिति स्फुट मनसि भिल्लपल्लीपतिः ॥ अत्र ताशकाव्यंवदमपि हठोद्गतपदव्यस्फुरितधीः कुकवि- रपि स्पर्द्धते इसेकः पदार्थः । इतः कतिपयैर्दिनैदिल्लीपतेरपि पदं तृणमिति मनसि भिल्लपल्लीपतिः कथयितैवेत्यपरः पदार्थः । धन- योस्तु विम्बप्रतिबिम्बभावः स्फुट एव । तथा हि यथा तादृशका- व्यंवदकविस्पर्द्धापदद्वयकथककुकवेरुपहासायैव तथा दिल्लीपतेः पदं तणमिति भिल्लपल्लीपतेरपि कथनमुपहासायैवेति । एवं यथैतत्क- धनं तथा कुकविस्पर्धा इति परस्परबिम्बपतिबिम्बवदेकैच च्छाया भासते इति भवत्यत्र दृष्टान्तालङ्कारः । नन्वत्र प्रतिवस्तुपमा- लङ्कारः किं न स्यादिति चेन्न, पल्लीपतेः कथनरूपो धर्मः कुकवेः स्पर्धीकरणरूपो धर्म इति धर्मभेदात् । प्रतिवस्तूपमा न धर्मंक्ये इति ॥ वाक्यार्थयोः सदृशयोरक्यारोपे निदर्शना ॥३९॥ सदृशयोक्यिार्थयोर्यत्तद्भयामैक्यारोपे कृते सति निदर्शना- लङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्याम्- योऽभितो वसतो नाथ ! भवतः समुपागमः । मदीयभवने सोऽयमिन्दोरमृतनिर्भरः ।।

·१ ३० काव्यविलास। अत्र सुखदत्वेनाऽसम्भावितत्वेन च सशयो यकागमेन्दु- सम्बन्ध्यमृतनिझरयोर्यत्तत्पदेनैक्यारोपः कृत इति भवति निदर्श- नालङ्कारः । अमम्भावितत्वं तु स्फुटपेव । तथा हि-अभितो वसतः कान्तान्तराङ्गिनो नायकस्य समयाभावादेवागमाभावा । एवं देवतामात्रभोग्यत्वेनाऽमृतस्य निर्भराभावोऽपीति ॥ व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः । उपमानोपमेययोः कश्चिबिशेषश्चेत्कीयते तहि व्यतिरेकाल- कारो भवति । यथा- सुधेव वसुधा सत्यानन्दयति मानसम् । महान्तमपि कि वेषा संमोहयति सन्ततम् ॥ अत्रोपमानभूतसुधात उपमेयसूतवसुधायाः संमोहकत्वेनैव विशेष इति भवति व्यतिरेकालङ्कारः ॥ सहोक्तिः सहभावश्चेद्धासते जबरजकः ॥३३॥ यदि जनरज्जकः सहभावः सहवर्तिता भासते तर्हि सहो- त्यलङ्कारः । यथा- अतिचित्रमिदं सुवने प्रतिपादितमेवमहो जगतीपतिना विचरन्नपि यन्नियतं सहितो भनदीयप्रतापदिवापतिना। यशवन्त ! नवक्षितिनायक ! तावकदानपयोनिधितः सहसा जनित्य यशोहिमदीधितिरेष जगद्धवलीकुरुते महसा ।। अश प्रतापदिवापतेर्यशोहिमदीधितेश्च सहभावो जनरज्जको भवत्येवेति सहोच्यलङ्कारः । ननु भवदीयमलापदिवापतिनेत्या संयुक्तस्य प्रत्यक्षरस्य पूर्वो यकारो गुरुरेवेसि छन्दोमङ्ग इति चेन, रेफसंयुक्ताक्षराऽऽयक्षरं विकल्पेन गुरु भवतीत्यत: पाठकाले लघुतयोच्चारणीयो यकार इत्यदोषात् । अथ च ·पवितीमा अलिः। ३१ .arsity) जनरज इति विशेषणात्. 'सहैव दशभिः पुनर्भार वहति गर्दभी' इत्यादौ न सहोत्तयलङ्कारः ॥ विनोक्तिश्चेदिना किञ्चित्प्रस्तुतं हीनमुच्यते । यत्र किञ्चिवस्तु विना प्रस्तुत वस्तु हीनमपकृष्टमुच्यते तग विनोत्त्यलङ्कारः । यथा- अमन्दपुण्यसन्दोहसम्पादितमनिन्दितम् । वृथा जन्मभृतां जन्म विना मुकृतसञ्चयम् ॥ अत्र मुक्तसञ्चयरूपकिञ्चिदस्तु विना प्रस्तुतं जन्मभृतां तागपि जन्माऽपकृष्टमुक्तमिति भवति विनोस्यलङ्कारः ॥ समासोक्कि परिस्फूर्तिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत् ॥३४॥ यदि कस्मिंश्चिदर्थे प्रस्तुते वणिते सति अप्रस्तुतस्याऽन्यपदा- थस्य परिस्फूर्तिर्भवति तदा समासोत्त्यलङ्कारः । यथा कल्पल- तायाम् मयि मुकुलितमालतीलतायां स्थितवति यानि दिनानि सङ्गतानि । अहह ! विधिविधानतोऽधुनैवं कथमपि तानि पुनर्न वीक्षितानि ॥ अत्र सखीनां मध्ये परस्पर मालतीगुणवर्णनकाले केनचिदिरहिणा कृते प्रस्तुतयालतीलतावस्थानवर्णनेऽप्रस्तुतस्या- ऽभिनवकामिनीसङ्गमस्य मुकुलितेत्यादिपदमहिम्नेव परिस्फूर्तिभ- वत्येवेति भवति समासोत्त्यलङ्कारः ॥ श्लेषः पदे चेन्नानार्थप्रतीतिः सप्रयोजना । यत्र पदे किञ्चित्प्रयोजनक्शान्नानार्थप्रतीतिर्भवति श्लेषालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- वातारो भूभृतां ते प्रवलतरसुरत्राणसन्त्रासमाजां यस्य प्रौढमतापज्वलनकवलिता नायका वाहिनीनाम् । तत्र ·'काव्यविलासे। धाराभिर्दानावारामुदितनिजमनःसत्मसादोचिताभिः पूर्णत्वं प्राप्य तूर्ण सकलबलभृतां दुस्तरत्वं भजन्ति । अत्र भूभृच्छद्रेन राजनः पर्वताश्च, सुरत्राणशब्देन यवन- सितीश इन्द्रश्व, कवलितशब्देन ग्रस्ताः शोषिताश्च, नायकशब्देना- ऽधिपतयो भर्तारश्च, चाहिनीशब्देन सेना नद्यश्च, दुस्तरत्वशब्देना. ऽयोध्यत्वमलइयत्वं च कथितमिति सप्रयोजनैव एकैकपदस्य नानार्थतेति भवतीह श्लेषालङ्कारः ॥ अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात्सा यत्र प्रस्तुतानुगा ॥१५॥ यत्र साऽप्रस्तुतस्याऽप्रकृतवर्यस्य प्रशंसा स्तुतिः प्रस्तुतानुगा भवति प्रस्तुते प्रकतवक्तव्य एव पर्यवस्यति, तेनाऽप्रस्तुतप्रशंसा- लङ्कारः । यथा- स्वर्णाब्जस्फुटमानमानससर सम्भूतिराविर्भव- गीर्वाणादरसारपूरिततया संशोभितस्वधुनिः । दुर्मानैरवमानितो यदि पुनामीणदीनान्वयैः किं हीनः परिशंस्यते स जगतां हंसः प्रशंसास्पदम् ।। अत्रऽमस्तुतेदृशहंसस्येय प्रसंसा स्तुतिः कस्मिंश्चिदनाभिरव- मानित महापुरुषे पर्यवस्यतीति भवत्यप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः ॥ स्यात्सामान्यविशेषोकावलङ्कारः स एव हि । सामान्ये वक्तव्ये विशेषोक्तौ सत्यां स एव सामान्यविशेष एवाऽलङ्कारः। यथा- धिगहो ! कामिपुरुषानलं परुषकर्मिणः। जीवितान्यपि मुञ्चन्ति यदमी कामिनीकृते । अत्र कामिनः कामिनीकृते सर्वमेव त्यजन्तीति सामान्ये वक्तव्ये जीवितत्यागरूपविशेषोक्तिः कृतेति भवति सामन्यविशे- पालङ्कारः ॥

·द्वितीया भक्तिः। भवेदान्तरन्यासोऽनुषक्तान्तिराभिधा ॥ ३६॥ या मुख्येनाऽर्थेनाऽनुपक्तं सहित मुख्यार्थस्यैव परिपोषक- याऽर्थान्तरं पदार्थान्तरमुच्यते तत्राऽर्थान्तरन्यासालङ्कारः। यथा- स रावणो दैवतयूथरावणो विदेहभूमीपतिनन्दिनीकृते । जगाम रामस्य शरैर्यमालयं न कामिनां किश्चिदपीह दुष्करम् ।। अत्र कामिनां न किञ्चिदपि दुष्करमिति मुख्येनाऽर्थेन सहितं रावणस्य यमालयगमनरूपं मुख्यार्थस्यैव परिपोपकमर्थान्तर- मुक्तमिति भवत्यर्थान्तरन्यासालङ्कारः ॥ फलेन प्रकटीभूते पर्यायोक्तिस्तु कारणे । कारणे फलेनैव प्रकटीभूते सति पर्यायोत्स्यलङ्कारः । पथा कल्पलतायाम्- निजाश्रुभिः पूरितभूप्रदेशाः पिपासया पीतपयःप्रवाहाः । वनीर्घनीभूतदरीगिरीणामरिमियाः प्राणभिया श्रयन्ति ॥ अनारिप्रियाणां गिरीदरीश्रयणरूपफलेनैव शत्रूच्छेदरूपं कारणं प्रकटीभवतीति भवति पर्यायोत्यलङ्कारः ॥ स्तुतिव्याजेन निन्दायां स्तुतिनिन्दाऽभिधीयते ॥३७॥ स्तुतिव्याजेन निन्दायां कृतायां सत्यां स्तुतिनिन्दालङ्कारः। यथा- धन्या धन्या क्षात्रवृत्तिस्तवेयं धन्या धन्याचेदृशीधर्मबुद्धिः। मातुः कण्ठच्छेदिनी यातु राम! प्रादुर्भूता गर्भिणीगर्भपाते ।। अन परशुरामस्य क्षामवृत्तौ धर्मबुद्धौ च धन्यत्वोत्कीर्तनेन कृताऽपि स्तुतिनिन्दैवाऽत्यन्ताधर्महेतुमातृकण्ठच्छेदगर्भिणीगर्भ- पातकर्तृत्वादितीह भवति स्तुतिनिन्दालङ्कारः ।।

·काव्यविलासे। निन्दास्तुतिरलङ्कारो निन्दाव्याजेन चेत्स्तुतिः। निन्दाच्याजेन यत्र स्तुतिः क्रियते तत्र निन्दास्तुतिरलङ्कारः । पथा- वाराणसि ! वृथैव त्वामाश्रयन्ति महाजनाः । भवभोगपरित्यक्तं यत्करोषि दिगम्बरम् ॥ अत्र भवभोगपरित्यागपूर्वकदिगम्वरत्वकारिणीं वाराणसी महाजना वृथा भजन्तीत्यनेन कृतापि निन्दा स्तुतिरूपैव । तथा हि-इयं खलु सांसारिकभोगविरतं दिगम्बरं सदाशिवरूपं करोतीति भवतीह निन्दास्तुतिरलङ्कारः ॥ आक्षेपस्तु प्रयुक्तस्य प्रतिषेधो विचारणात् ॥३८॥ प्रथमतः प्रयुक्तस्य वस्तुनः पुनर्विचारणाधन निषेधः क्रियते तबाऽऽक्षेपालङ्कारः । यथा-- आलोकितुं याहि सरः सरसं खजनवयम् । अथवाऽऽलोकयाऽचैव कान्ताया नयनवयम् ॥ अन खजनमालोकितुं सरो याहीति प्रथमतः प्रयुक्तम् । अथ विचारेण कान्ताया नयनद्वयमालोकयेत्यनुसया तस्य निषेधः 'कृत इति भवत्याक्षेपालङ्कारः ।। विरोधोऽनुपपत्तिश्चेद् गुणद्रव्यक्रियादिषु । गुणद्रव्यक्रियादिषु यद्यनुपपत्तिर्वर्ण्यते तदा विरोधालङ्कारः। यथा-- स कीदृशः शीतकरो यो मां दहति सन्ततम् स च कालः कथं क्रूरो यो मे शरणतां गतः ॥ अत्र दाहकरस्य शीतकरत्वमनुपपन्नम् । एवं शरणतां गतस्य यमस्य क्रूरत्वमप्यनुपपन्नमिति वर्णनाद्भवति विरोधालङ्कारः ॥

·३५. द्वितीया भङ्गिः। श्लेषादिभिर्विरोधश्चेविरोधाभास उच्यते ॥ ३९ ॥ यदि वस्तुतो विरोधो नास्ति श्लेषमात्रेणैव विरोधो भासते तदा विरोधाभासालङ्कारः । यथा- शिवोऽपि न शिवामभुः स मदनोऽपि नो मन्मथ: कलानिधितया स्फुरन्नपि सदा न दोषाकरः। भवनपि पतिः श्रियो न च जनार्दनत्वं गत- स्तद्भुतगुणोत्तरो हृदयभूपतिर्भासते ॥ अत्र श्लेषेण विरोधो भासते । तथा हि-यः शिवो महादेवः स तु शिवायाः पार्वत्याः प्रभुर्भवत्येव, अयं पुनर्भूपतिः शिवोऽपि सन् शिवाप्रभुर्नेति विरोधः । वस्तुतो विरोधो नास्ति । तथा च शिवोऽपि कल्याणस्वरूपोऽप्ययं शिवाय कल्याणायामभुर्वा- ऽसमर्थों न। तथा चाऽयं भाव:-अन्ये वहवः स्वयमेव कल्याणरूपाः परकल्याणकरणेऽसमर्थाः, अयं तु स्वयमपि कल्याणरूपः पर- कल्पाणकरणे च समर्थ इति । एवमग्रेऽपि बोध्यमिति भवति विरोधाभासालङ्कारः॥ असम्भवोऽनिष्पत्तावसम्भाव्यत्ववर्णनम् । अर्थस्य पदार्थस्य निष्पत्तौ सिद्धौ सत्यां यत्राऽसम्भाव्यत्वव- नम् इदमसम्भवं वस्तु जातमिति वर्णनं क्रियते तत्राऽसम्भवा- लङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- बाणेन येन निहतो भाले महिषसत्तमः । पश्य दैवस्य माहात्म्य तेनैवाऽस्य हयो इतः ॥ अत्र यहननरूपकार्यनिष्पत्तौ सत्यामसंभाव्यत्वं वर्यते । तथा हि-अहो येन बाणेन संमुखमागतस्य महिषस्य हननं कृतं तेनैव स्ववाइस्याऽपि हननमिल्यस्याऽत्यन्तासंभावितस्वं 'पश्य ·३६. काव्यविलासे। देवस्य माहात्म्य'मित्यनेनोक्तमिति भवत्यसम्भवालङ्कारः । श्लोक- तात्पर्य तु भाले वाणे लग्ने सति संमुखमागच्छन्महिषः सत्वरं विमुखीभूतः । अथ तत्पुच्छभागेन निःसृतो महायवीयान् बाणो हयशिरसि लग्न इति ॥ विशेषोक्तिरनुत्पत्तिः कार्यस्य सति कारणे ॥४०॥ कारणेऽपि याते सति कार्यस्योत्पयित्र वय॑ते सत्र विशेषोत्यलङ्कारः । यथा-- दुर्जनैरपि कृते दुरुत्तरे नैच कोपमुफ्यन्ति सज्जनाः। कोपमप्युपगताः कदापि चेन्नाऽपकृतिधिविधानकारिणः॥ अत्र दुरुत्तररूपकारणे जातेऽपि कोपरूपकार्याभावः । एवं कोपरूपकारणे जातेऽप्यपकारामावस्तु नियत एवेति भवति विशेषोत्यलङ्कारः ॥ विभावना विनाऽपि स्पाकारणं कार्यजन्म चेत् । यदि कारणं विनाऽपि कार्यजन्म भवति तदा विभावनां. लङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- प्रचलति सति यस्मिन् कौतुकेनाऽपि भूमौ भवति सुरसमाजो व्याकुलः सुन्दरीभिः । दशशतशतरक्षो नायकानामधीशो भवति न हि गरीयान् स स्वतः किं बलीयान् ।। . अत्र स्वल्लोकगमनोद्यमरूपकारणं विना सुरसमाजवैकल्य- रूपकार्योदयाद्भवति विभावनालङ्कारः ॥ प्रख्यातभिन्नदेशित्वे कार्यहेत्वोरसङ्गतिः॥४१॥ कार्यकारणयोरख्यातमप्रसिद्धं यद्भिन्नदेशित्वं भिन्नस्थान- स्थितत्व तस्मिन् सत्यसङ्गतिरलङ्कारः । यथा- .

·द्वितीया भङ्गिः। " - उपकारिमुखेन्दुस्थमन्यदेव वचोऽमृतम् । कचित्रवति कस्याऽपि जायते जीवितोदयः॥ अत्राऽमृतस्रवणरूपकारणजीवितोदयरूपकार्ययोः प्रसिद्ध त्वेकदेशित्वमेव, यत्रैवाऽमृतं सूपति तस्यैव जीवितोदयदर्शनात् । इदं तु उपकारिमुखन्दुस्थममृतं इचित् राबति कस्यचिज्जीवि- तोदयो भवतीत्यप्रसिद्धमेव भिन्नदेशित्वमुक्तमिति भवत्यसङ्गतिर- लङ्कारः । अख्यातपदोपदानात्तु- उदयाचलचूडाग्रमालम्वति दिवाकरे । सहसैव प्रकाशन्ते दोऽपि च गिरेरिमाः ॥ इत्यत्रोदयाचलचूडानीयदिवाकरसम्बन्धकारणगिरिप्रकाशरू- पकार्ययोः प्रसिद्धमेव भिन्नदेशित्वमिति न भवत्यसङ्गतिर- लङ्कारः॥ विषमं यद्यनौचित्यमन्योन्यान्वयकल्पने । अन्योन्यस्य परस्परस्याऽन्वयकल्पने सम्बन्धकल्पने यद्यनौ- चित्यमनुचितत्व वयेते तर्हि विषमालङ्कारः । यथा- कैतत्ते नवतारुण्यं क कान्तविरहोऽप्ययम् । सैवाऽविवेकिता धातुरिह हेतुरहेतुकी । अत्र तारुण्यकान्तविरहयोः सम्बन्धकल्पने कंपदयोः प्रयोगेणैवाऽनुचितत्वं दर्शितमिति भवति विषमालङ्कारः ॥ अन्योन्यं वस्तुसम्बन्धे खममौचित्यवर्णने ॥४२॥ परस्परं वस्तूनां सम्बन्धे उचितत्ववर्णने कृते सति समालङ्कारः । यथा- उचितं यत्कृतं दन्ते तृणं भवदरातिभिः । ईदृशेषु विधानेषु तृणामेवाऽमृतायते:॥ - ·काव्यविलाले। अत्र तृणदन्तयोः सम्बन्धे उचितत्ववर्णनाद्भवति समा- विचित्रं चेत्मयत्नः स्यादिपरीतफलप्रदः । यदि प्रयत्नः कश्चित् किञ्चिदिपरीतफलजनक: स्यातहि विचित्रालङ्कारः । यथा- रतिरन्यैव धन्येयं विधिना विधिनोदिता। कायक्लेशन सौख्यानि लभन्ते यत्तपस्विनः ॥ अत्र दुःखरूपफलजनकः कायक्लेशरूपो यत्ना, स तु विपरीत सुखरूपफलं जनयतीवि भवति विचित्रालङ्कारः ।। अधिकं त्वधिकाधारादाधेपाधिक्यवर्णने ॥ ४ ॥ अन्येभ्योऽधिकादयाघारादाधेये आधिक्यवर्णने कृते सत्यधिकालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- अस्ति ब्रह्माण्डमाण्डं हि यस्मिल्लोकाश्चतुर्दश । तस्मिन्नपि न ते माति कीर्तिर्जगति कीवित ! ॥ अत्र चतुर्दशलोकाश्रयत्वेनेतरापेक्षयाऽधिकेऽपि ब्रह्माण्डे कीर्तिन मातीत्यनेनाऽऽधारीभूतब्रह्माण्डादायीभूतकीर्तराधिक्यं स्फुटमेवोक्तमिति भवत्यधिकालङ्कारः ॥ अन्योन्यं तत्र यत्र स्यादुपकारः परस्परम् । यत्र परस्परमुपकारो भवेत्तत्राऽन्योन्यालङ्कारः । यथा- विनय ति विधेय विनयो भाति विद्यया । धराभान्ति दानानि दान न्ति धनान्यपि ॥ अत्र विद्याविनययोर्धनदानयोश्च परस्परमुपकारवर्णनेन भक्त्यन्योन्यालङ्कारः॥

·. द्वितीया भनि। विशेषः ख्यातमाधारं विनाऽप्याधेयवर्णने ॥४४॥ प्रसिद्धमाधारं विनाऽप्यायस्य सत्त्वेन वर्णने कृते सति विशेषालकारः। यथा- अस्तं गते विजयसिंहमहीमहेन्द्रे नूनं विभान्ति भुवनेषु गुणास्तदीयाः। दरीकते मृगमदे चिरमेव पात्रा- दुज्जृम्भते परिमलो विमलः स कोऽपि ॥ अत्राऽऽधार राजानं विनाऽपि आधेयानां गुणानां सत्त्वं वर्णितम् । एवं मृगमदं विना परिमलस्येतीह भवति विशपालङ्कारः ॥ व्याघातोऽन्यक्रियाकारी क्रियामन्यांकरोति चेत् । अन्यक्रियाकारी पदार्थों यदि तदन्यां क्रियां करोति तदा व्याघातालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- विधुरेव जगत्सुशीतलं कुरुते स्वैः किरणैः सुधामयैः । मयि पश्य विधविपर्ययं स यदेभिदहति प्रतिक्षणम् ॥ अत्र शैल्यक्रियाकारिणश्चन्द्रस्य दाहक्रियावर्णनेन भवति व्याघातालङ्कारः॥ उत्तरोत्तरकार्याणां धारया गुम्फ उच्यते ॥ ४५ ॥ उत्तरोत्तरकार्याणां धारावर्णने कृते सति गुम्फालङ्कारः । यथा- श्रमेण विद्याऽथ या विवेकस्तेनाऽपिधीरस्य विमोहभङ्गः। उत्पद्यते पूर्वननिप्रभूतप्रभूतपुण्ये सति सत्सहाये ॥ अत्र श्रमण विद्या, विद्यया विवेको, विवेकेन विमोहभङ्ग उत्पद्यते इति कार्याणां धारावर्णनेन भवति गुम्फालङ्कारः ॥

·५० काव्यविलाले। गृहीतमुक्तरीत्यर्थश्रेणिरेकावली मता । यत्र गृहीतमुक्तरीतीनामर्थानां श्रेणिर्भवति तत्रैकावल्यलङ्कारः। अयं भावः-प्राग्वर्णितयोरर्थयोर्मध्येऽग्रिमपदार्थवर्णनाङ्गतयैकस्य ग्रहणमन्यस्य त्यागः, एवमुत्तरोत्तरं यदि भवति तयमलङ्कार इति । यथा कल्पलतायाम्- मधूनि पने पिवति दिरेफः पन विभानि श्रवणे प्रियायाः । स्पृशत्यमुष्याः श्रवणं च नेत्रं निर्यान्ति नेत्राच्छरवत्कटाक्षाः॥ अत्र प्राग्वर्णितयोः पद्मदिरेफयोर्मध्येऽग्रिमवर्णने दिरेफत्या- गेन पद्मग्रहणं कृतम् । एवं पाश्रवणयोर्मध्येऽग्रिमवर्णने पनत्यागेन श्रवणग्रहणम् । एवमुत्तरोत्तरमपीति भवत्येकावल्यलङ्कारः ॥ दीपकैकावलीयोगान्मालादीपकमिष्यते ॥ ४६ ॥ पदार्थानां तुल्यधर्मकथनरूपस्य मागुक्तस्य दीपकस्यकावल्या- योगात् मालादीपकालङ्कारः। यथा- अद्य यति पुण्येन विवेक मतिरुद्रता । विवेकस्तु ममात्मानमात्मा हरिपदद्वयम् ॥ अत्र मत्यादीनामाश्रयणरूपैकधर्मोत्या दीपकमथ च प्राग्व- णितयोर्मतिविवेकयोर्मध्येऽग्रिमवर्णने मतिपरित्यागेन विवेको गृहीतः, एवमुत्तरोत्तरसत्वेनैकावल्यपीत्यनयोरिह योगाद्भवति 'मालादीपकालङ्कारः । नन्वेवं सत्यन्येषामध्यलङ्काराणां परस्परयो- गाद्भवत्वलङ्कारान्तरमिति चेन्न, अत्र प्राक्तनानां विदुषामनुभवा- नुसारेण पृथक्तया व्यवहारो, नाऽन्यत्राऽपीति ॥ उत्तरोत्तरमुत्कर्षे वर्णिते सार उच्यते। उत्तरोत्तरं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्कर्षे वर्णिते सति सारालङ्कारः। श्च यथा- ·द्वितीया भङ्गिः। ४१ सारा लोकेषु विद्वांसस्तेषु सारा विवकिनः । तेष्वनुष्टानकर्तारस्तेषु कृष्णपदानुगाः ॥ अत्रेतरलोकेषु विद्वांसः सारा उत्कृष्टास्तेषु विद्वत्सु विवे- किनः, एवमुत्तरोत्तरमुत्कर्षवर्णनेन सारालङ्कारः ॥ क्रमिकाणां क्रमोपात्ते यथासङ्घय क्रमान्वये ॥४७॥ क्रमिकाणां क्रमेण कथितानां पदार्थानां क्रमोपात्ते क्रमेण कथिते पदार्थ क्रमेणाऽन्वये सति यथासङ्खयालङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- कोकानाकुलयंश्चकोरतरुणीवैकल्यसुन्मीलय- नम्भोजानि निमीलयन् कुमुदिनीरुन्मीलयन्सर्वतः । पान्थानाकुलतां नयन् कुलवधूचेतः समुल्लासय- नस्तं याति दिवापतिः समुदयं यात्येष दोपापतिः ॥ अत्र क्रमिकाणां 'कोकानाकुलयश्चकोरतरुणीवैकल्यमुन्मी- लय'नित्यादिविशेषणपदार्थानां क्रमोपात्ते दिवापतौ दोषापतौ च विशष्यपदार्थे क्रमेणाऽन्वयेन भवति यथासङ्ख्यालङ्कारः । नन्वत्र सर्वाण्येव विशेषणान्युभयोरपि विशेष्ययोः सम्भवन्तीति क यथासङ्घयमिति चेन्न, यतः कोकानामाकुलताप्रयोजकत्वं सूर्यास्ते एव न चन्द्रोदयेऽपि, चन्द्रस्य दिवोदये तथाऽदर्शनात्, निशायामनुदितेऽपि चन्द्रे तथा दर्शनाच्च । एवं चकोरतरुणीवैक- ल्योन्मूलकत्वं चन्द्रोदये एक न सूर्यास्ते, अस्तङ्गतेऽपि सूर्ये चन्द्रानुदये तथाऽदर्शनात् । एवमग्रेऽप्यूह्यम् ॥ पर्यायश्चेदनेकस्य स्यादेशेन समन्वयः। अनेकस्य पदार्थस्य यद्येकेन सह समन्वयो भवति तदा । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- - पर्यायालङ्कारः ·काव्यविलासे। वा कपोले पागड्डत्वं किमपि जलधारां नयनयो- स्तनौ कार्य दैन्यं वचसि हृदि दावानलशिखाम् । अवज्ञा प्राणेषु प्रकृतिषु विपर्यासमधुना किमन्यद्वैराग्यं सकलविषयेष्वाकलयते ॥ अत्र विरहिणी आकलयते इत्येकस्मिन्नेव पदार्थे कपोले पाण्डुत्वं जलधारां नयनयोरित्याधनेकपदार्थानामन्वयेन भवति पर्यायालङ्कारः। परिवृत्तिर्विनिमयश्चेन्यूनाधिकयोमिथः ॥ ४८ ॥ न्यूनाधिकयोः पदाथयोर्यदि मिथः परस्परं विनिमयो वर्यते तदा परिवृत्त्यलङ्कारः । विनिमयस्त्वेकदानेनाऽपरग्रहणम् । अयं भावः--न्यूनवस्तुदानेनाऽधिकवस्तुग्रहणमधिकवस्तुदानेन न्यूनवस्तुग्रहणं यदि वयेते तर्हि भवत्ययमलङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- प्राणान् प्रदाय युधि मत्तमतङ्गजेभ्यः क्रीतं यशः किमपि कैरपि वीरधीरैः ॥ कैश्चित्पुनर्भुवि निरर्थकजीवितार्थ विक्रीतमेव सुयशो विदिशि प्रयातैः ।। अत्र पूर्वार्दै पाणरूपन्यूनवस्तुदानेन यशोरूपाधिकवस्तुग्रहणं वर्णितम् । उत्तरार्दै तु यशोरूपाधिकवस्तुदानेन जीवितरूपाल्प- वस्तुग्रहणं वर्णितमिति भवति परिवृत्त्यलङ्कारः । भवति हि महतां प्राणेभ्योऽपि यशसो गरिष्ठत्वमिति ॥ परिसङ्ख्या निषिद्धार्थनिषेधः श्लेषतोऽन्यतः। यत्रैका निषिद्धस्य पदार्थस्याऽन्यत्रापि श्लेषण निषेधः क्रियते तत्र परिसङ्ख्यालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्-

·-
द्वितीया भनिन
वृक्षे ताडक्फलं नास्ति पापकेऽस्मिन् कलौ युगे।
क्लेशाराध्यषु सर्वेषु मन्त्रयन्त्रादिकेष्वपि ।।
अत्र वृक्षे निषिद्धस्य फलस्य श्लेषेण मन्त्रयन्त्रादिकष्वपि
निषेधः कृत इति भवति परिसङ्खयालङ्कारः ॥
वाकारायैर्विकल्पश्चेदलङ्कारः स एव हि ।। ४६ ॥
यदि वाशब्दादिना विकल्पः क्रियते तहि स एव विकल्प
एवाऽलङ्कारः । यथा--
अबन्धो वन्धो वा भवतु भवकारागृहमनु
स्तुतिर्वा निन्दा वा प्रसस्तु सतां संसदि सदा ।
सरोजालीशङ्काक्षणमिलदलिबातमलिना:
कटाक्षास्ते साक्षात्कथमपि न यास्यन्ति हृदयात्
अत्राऽबन्धो भवतु बन्धो वा भवतु स्तुतिः प्रसरतु निन्दा
वा पसरविति वाशब्दद्योतितविकल्पकरणाद्भवति विकल्पा-
लङ्कारः ।।
समाधिःकार्यसौर्य कारणान्तरसन्निधेः।
यदि कारणान्तरस्य सन्निधानात्कर्तव्यस्य कार्यस्य सौकर्य
मुखेन कर्तुं शक्यता वर्यते तदा समाधिरलङ्कारः । यथा
कल्पलतायाम्-
अस्तं यातो दिनमणिरसौ भूषय स्वल्पमङ्गं
पूर्ण तूर्णं रचय कुचयोः केलिपत्राङ्कुरालीम् ।
इत्याकर्ण्य प्रचलितुमियं यावदुत्कण्ठिताऽभू-
चावत्मीतो जनयति धनाडम्वरं शम्बरारिः ।

·काव्यविलाले। अत्र सूर्यास्ते कर्तव्यस्याऽभिसाररूपकार्यस्य मेघाडम्बररूप- कारणान्तरसन्निधानेन सौकर्य जातम् । अभिसारो हि घनोदये सुकर एवेति भवति समाधिरलङ्कारः ॥ भूयसामेकसम्बन्धमाजां गुम्फः समुच्चयः ॥ ५० ॥ यत्रकसम्बन्धमाजां बहूनां पदार्थानां गुम्फो प्रथना क्रियते तत्र समुच्चयालङ्कारः। निपीय मदिरां दुरोदरवशो वसापङ्किलं सदाऽत्ति पिशितं हित न खलु वेद नैवाऽहितम् । अयं पतति धावति भ्रमति मूर्छति ध्यायति- प्रताम्यति पलायते प्रलपति स्फुरत्यञ्चति ॥ अत्र इदम्पदवाच्यमध्यमपुरुषसम्बन्धमाजां बहूनां क्रियाप- दानां ग्रथनया भवति समुच्चयालङ्कारः ।। प्रत्यनीकं बलवतः शत्रो पक्षे पराक्रमः । यत्र बलवतः शत्रोः पक्षे पक्षीभूते कस्मिश्चित् पराक्रमो. वर्ण्यते तत्र प्रत्यनीकालङ्कारः । अयं भावा-यत्र शत्रुर्बलीयान्ः, स्वयं जेतुमशक्यस्तत्र तत्पशाश्रितदुर्बलस्य कस्यचिज्जयः कृत इति वर्णिते भवत्ययमलङ्कार इति । यथा शृङ्गारतटिन्याम्- अशक्तोऽयं तावत्तव वदनसौन्दर्यविजये सुधाधामा धामप्रसररभसादेत्य सहसा । सरोजातं जातु स्फुटतदनुकारीति मतितो निशायां सायान्हावधि मलिनयत्येव महसा । अत्र कान्तामुखसौन्दर्यविजयऽसमर्थश्चन्द्रः कान्तामुखानु- कारितया कान्तामुखपक्षीभूतं सरोजातमेव मलिनयतीति वर्णना- द्भवति अत्यनीकालङ्कारः॥

·द्वितीया भङ्गिः। प्रतीपमुपमानस्य हीनत्वमुपमेयतः ॥ ५५ ॥ प्रसिद्धोपमेयत्तो यदि प्रसिद्धोपमानस्य हीनत्वं वपर्यते तर प्रतीपालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्-- अयं नृपश्चेदरिवीरहन्ता दानप्रियो लोचनगोचरोऽभूत् । कर्णेन किं किं सुरभूरुहेण किं.भानुना वाऽपि किमर्जुनेनः।। अत्र प्रसिद्धोपमानानां कर्णादीनामुपमेयान्नृपात् हीनत्वं वर्णि- तमितिः भवति प्रतीपालङ्कारः । केचित्तु पूर्वोक्तमतीपोपमालङ्कार- मध्य एव प्रतीपस्यान्तर्भावमिच्छन्ति । उल्लासोऽयमहिम्ना चेद्दोषो ह्यन्यत्र वर्ण्यते । यद्यन्यस्य कस्याऽपि. महिम्ना गुणप्राचुर्येणाऽन्यत्र दोपो वर्यते तर्घल्लासालङ्कारः । यथा- मधुलिइस्तदभाग्यविजृम्भितं यदिन. चम्पककोरकमाश्रयेत् । समुदितेऽपि विधौ मलिनी भवेत्कमलिनी यदि तन्निजदुष्कृतम् ।। अत्र चम्पककोरकगुण महिन्ना तदनाश्रयणान्मधुलिहोऽभान ग्यवर्णनादोषो वर्णितः । एवं विधुकमलिन्योरपीति भवत्युल्ला: सालङ्कारः॥ रूपं चेदन्यथासूतं तथा स्थात्पूर्वरूपता ॥५२॥ कस्यचिद्वस्तुनोऽन्यथाभूतं रूपं नष्टस्वरूपं यदि केनचिः हेतुना, तथाः स्यात् पुनस्तादृशमेव पूर्वस्थितं रूप • स्याचाही पूर्वरूपतालङ्कारः । यथा- उपेत्य त्रेतातो निजचरणहानिक्रममत: समन्ताद्धोऽभूदलवति कलावेकचरणः । पुरस्तादद्यैवं जयिनि जयसिंहक्षितिपतौ बभूवुश्चत्वारः पुनरभिनवास्तस्य चरणमः ।।

·काव्यविलासे। अत्र कृतयुगे चतुश्चरणस्य धर्मस्य त्रेतायामेकस्य चरणस्य हानिपरे द्वितीयस्य कलौ तृतीयस्येति क्रमेणेदानीमेकचरण- त्वमापन्नस्य तस्यैव पुनर्जयसिंहक्षितिपतौ जयिनि सति- चतुश्चरणत्वरूपपूर्वभावस्य प्राप्तिर्जातेति वर्णनाद्भवति पूर्वरूपता- तद्गुणः स्वगुणे; म्लाने त्वन्यतः स्वगुणोदयः । केनचिहेतुना स्वगुणे म्लाने सत्यन्यतः पुनः स्वगुणोदयो यदि भवति तर्हि तद्गुणालङ्कारः । यथा कल्पलतायाम्- तव प्रतापानलदाहितानि चिरं विरूपाण्यरिमन्दिराणि । अथो कृपादृष्टयमृतैकदृष्टया लब्धस्वरूपाणि निरीक्षितानि ॥ अत्र प्रतापानलदाहेन विरूपतां प्राप्तानामरिमन्दिराणां पुनः कृपादृष्टिवृष्टया पूर्वस्वरूपलाभो जात इति वर्णनाद्भवति तद्गुणालङ्कारः । पूर्वरूपतालङ्कारे पूर्वावस्थितरूपस्य नाश एव, तद्गुणालङ्कारे तु म्लानतामात्र, न तु सर्वथा नाश इत्यनयोर्भेदः॥ सङ्गतान्यगुणानङ्गीकारे त्वाहुरतद्गुणम् ॥५३॥ सङ्गतस्य सहवर्तिनोऽन्यस्य गुणानङ्गीकारे गुणाऽग्रहणेऽत- द्गुणमलङ्कारमाहुः । यथा- दुर्जनेन सहितोऽपि सज्जनो नाददाति न च किञ्चिदुज्झति । काचसङ्कलनकातरीकृतः किं मणिः स विकृताकृतिभवेत् ॥ अत्र सङ्गतस्याऽपि दुजर्नस्य काचस्य च कमपि गुणं सज्जनो मणिश्च नाददातीति वर्णनाद्भवत्यतद्गुणालङ्कारः॥ अवज्ञा वय॑ते वस्तु गुणदोषाचमं यदि ।

·द्वितीया भशिः।
यदि वस्तु गुणे दोषेऽपि चाऽतममसमर्थमिति वयेते, इदं
-वस्तु न वा गुणाकरं न वा दोषाकरमित्याकारकहेलया तविज्ञा-
लङ्कारः । यथा-
एष नूनमवनीन्द्रकोदिभिर्लालितः सुरसमाजपालितः।
नाहतोऽपि नृपसनुनाऽमुना चेदहो! क्षतिरितीह का भवेत् ॥
अत्र ताशस्य महापुरुषस्य केनचिन्नृपसूनुना कृतो नादरो
न क्षतिकरो न वा गुणाकर इति तस्याऽवहेलावर्णनेन भवत्यवज्ञा-
.
प्राक्सिद्धस्वगुणोत्कर्षेऽनुगुणः परसन्निधेः ॥५४॥
परसन्निधानवशात् प्राक्सिद्धे एव स्वगुणेऽधिकोत्कर्षे वर्णिते
सत्यनुगुणालङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्याम्-
श्यामला: सहजमेव कटाक्षाः कज्जलैरतितरां घनभासः ।
विश्वतोऽपि विरतानि मुनीनां विश्वतो मलिनयन्ति मनांसि ॥
अत्र सहजश्यामलानां कटाक्षानां कज्जलसन्निधानात्पुनरधि-
कोत्कर्षवर्णनेन भवत्यनुगुणालङ्कारः ॥
प्रश्नोत्तरक्रमेणोक्तावुत्तरालङ्कतिर्भवेत् ।
प्रश्नोत्तरक्रमेणोक्तौ सत्यामुत्तरालङ्कतिर्भवेत् । प्रश्नोत्तरक-
मस्तु-आदौ प्रश्नः पुनरव्यवधानेनैवोत्तरमिति । यथा-
मृतोऽपि को जीवतियो यशस्वी जीवन्मृतः को न हि यः परार्थी।
को वा सुखी चेतसि यस्य शान्तिः को नाम दुःखी हृदि यस्य लोभः॥
अत्र मृतोऽपि को जीवतीति प्रश्नस्याऽव्यवधानेनैव यो
यशस्वीत्युत्तरं दत्तम् । एवमग्रेऽपीति भवत्युत्तरालङ्कतिः ।
पिहितं परवृत्तान्तज्ञानज्ञापकचोष्टितम् ॥ ५५॥

·काव्यविलासे। 'परवृत्तान्तज्ञानस्य ज्ञापकं चेष्टितं यत्र वर्ण्यते तत्र पिहिता- लङ्कारः । अयं भावः-एतदीयवृत्तान्तोऽयं मया ज्ञात इति ज्ञाप- यितुं यत्र तूष्णीमेव चेष्टामात्रं क्रियते न तु किञ्चिदुच्यते तत्राऽयमलङ्कगर इति । यथा शृङ्गारतटिन्याम्- कुतूहलविलोकनस्फुरितचित्तमालोकितुं स्थितास्म्यमरवाहिनीमिति मितं वदन्त्याः सखी । नखक्षतनिरीक्षणात्कुचत्तटे त्रुटत्कञ्चुके स्खलच्चपलचेलकाञ्चलमलङ्करोति द्रुतम् ।। अत्र तव दिवाऽभिसाररूपो वृत्तान्तो मया ज्ञात इति सखी ज्ञापयितुं तादृशं वस्त्राञ्चल कुचतटेऽलङ्करोति शोभयतीति तस्या अयमाशयः । तथा हि-हे सखि ! श्रादौ वासोञ्चलेन कुचस्थितनखक्षतं पिधेहि पश्चान्मां प्रतारयेतीह भवति पिहिता- ऽलङ्कारः॥ व्याजोक्तिः शङ्कमानस्य च्छमना वस्तुगोपनम् । या शङ्कमानस्य कामपि शङ्कां कुर्वतो जनस्य निकटे छाना छलेन कृतवस्तुनो गोपनं क्रियते तत्र व्याजोत्यलङ्कारः । यथा तत्रैव- किं पश्यसि त्वं परिहत्तवक्त्रा मुहुर्मुहुः खिन्नशरीरयष्टिः । उत्तुङ्गगङ्गालहरी निरीक्ष्य भयेन पश्यामि पुनःपुनस्ताः ॥ अत्र कस्यचित्कामुकस्य दर्शनं शङ्कमानायाः सख्याः निकटे गङ्गातरङ्गदर्शनच्छलेन कृतमपि कामुकदर्शनं गोपयतीति भवति व्याजोत्यलङ्कारः॥ वक्रोक्तिः श्लेषकाकुभ्यां वाच्यार्थान्तरकल्पने ॥५६॥ वाच्ये पदार्थे श्लेषेण काका वाऽर्थान्तरकल्पने कृते सति वक्रोत्यलङ्कारः । काकुः शिरचालनन्यायः । यथा- ·द्वितीया भङ्गिः । ५३ मा गा विषादं मुग्धाति! स्मरा यामि के सखि।। चरितं तव पश्यामि स्मरामि तुन कञ्चन ।। अत्र विपादं खेदं मा गा इति सख्यामुक्तवत्यां सत्यां विरहिणी श्लेषेण विषाद विषभक्षक महादेवं मा गा इत्यर्थ कल्पयित्वा हे सखि ! स्मरार्ता कामार्ताऽहं कं यामि; शरणमिति शेषः, स हि कामान्तक इति हेतोस्तमेव यामीत्याह । अथ साऽपि विदग्धा सखी आया यामिकं रक्षकं स्मर इत्यर्थं कल्पयित्वा पुनराइ, अहं तु तव चरितमात्र पश्यामि कमपि न स्मरामीति इत्येवमत्र भवति वक्रोत्यलङ्कारः ।। स्वभावोक्तिः स्वभावस्य स्वजात्यादिषु वर्णने । स्वजात्यादिषु स्वभावस्य वर्णन कृते सति स्वभावोत्य- लङ्कारः । यथा माधवचम्पूग्रन्थे- पारूढक्षितिपालभालविगलत्स्वेदाम्बुसेकोद्धता भेरीभाङ्कतिचापटङ्कतिचमत्कारोल्लसन्मानसाः । तुभ्यरक्षोणितलं स्फुरतखुरपुटं चञ्चच्चलकेशरं मन्दनान्तविलोचनं प्रतिदिशं नृत्यन्ति वाजिब्रजाः ॥ अत्र जलसेकेन वाजिनामौद्धत्यं स्वभावः, एवं नर्तनकाले चलत्केशरादिरपि स्वभावः, स चाना वर्णित इति भवति स्वभावोत्त्यलङ्कारः॥ भाविकं भूतभाव्यर्थसाक्षाद्दर्शनवर्णनम् ॥ ५७ ॥ यन भूतस्य भाविनो वाऽर्थस्य साक्षादर्शनवर्णनं क्रियते तत्र भाविकालङ्कारः । यथा- अद्यैवाऽयं प्रलयजलधिस्त्यक्तवेलोऽप्यवेल- मद्याप्येष भ्रमति परितो भूपतिर्मानसिंहः ।

·५० ६ . काव्यविलासे। इत्थं कीर्तिक्षितिप.! भवतो जैवयात्रान्तराले भूयोभूयः प्रसरति सतां त्यक्तवादः प्रवादः ॥ अत्र भूतस्य मानसिंहपयाणस्य भाविनश्च प्रलयजलधेर्वेला- त्यागस्य दर्शनं साक्षादेव जातमिति वर्णनाद्भवति भावि- कालङ्कारः॥ देशात्मविप्रकृष्टस्य दर्शने भाविकच्छविः । देशादात्मनः सकाशादा विप्रकृष्टस्य दरवर्तिनो दर्शने वर्णिते सति भाविकच्छविरलङ्कारः । यथा शृङ्गारतटिन्याम्- दूरस्थितस्त्वमसि दुर्जननिर्विशेषः कुरात्मभाव इति मूढजनापवादः। त्वं दृक्पथे स्फुरसि नाथ ! सदा मदीये क्रूराऽहमेव तव दृक्पथदूरसंस्था ॥ पत्र देशादात्मनः सकाशादा विप्रकृष्टस्य नायकस्य दर्शन- वर्णनेन भवति भाविकच्छविरलङ्कारः ॥ उदात्तमृद्धिश्चरितं श्लाघ्य चान्योपलक्षणम् ॥१८॥ यनाऽतिश्लाध्यतरा ऋद्धिः सम्पत्तिर्वर्यते, अथवाऽन्योप- लक्षणमन्यवर्णनप्रसक्तं श्लाघ्यं चरितं वयेते तत्रोदात्तालङ्कारः। यथा- आगाराङ्गणदेहलीमणिमहाश्रेणीसमुत्सारित- स्वान्तर्धान्तकुले दिजातिमहिलालीलाविलासस्थले । गौडश्रीयशवन्तदानकणिकासम्पातसम्पादित नो जानन्त्युपयान्तमस्तमुदयं भास्वन्तमन्तःस्थिताः ।। अत्राऽधिकतरसम्पत्तिवर्णनेनोदात्तालङ्कारः । अत्युक्तिरद्भुताऽतथ्यशौयौदार्यादिवर्णने ।

·द्वितीया भनि। अतथ्यभूतानामसत्यभूतानामद्भुतशौयौदार्यादिनां वर्णने कृते सत्यत्युत्त्यलङ्कारः । श्रादिना अन्ये चरित्रक्रियादयो ग्राहाः। " यथा- असौ किमपि भूपतेस्तमस एकरेखायितो इयो यदवगाइते क्षितिमितीह मन्ये ततः । विजित्य पवनान् परानुदितगर्वतः सर्वतो निजश्वसनमारुतद्रुतजिगीपया धावति ।। अनाऽद्भुताऽतथ्यवेगवर्णनेन भवत्यत्युक्तिरलङ्कारः ।। इत्यर्थाऽलङ्काराः ॥ अथ शब्दाऽलङ्कारा निरूप्यन्ते । खगवन्धादयश्चित्रा गतप्रत्यागतादयः ॥ ५५ ॥ खड्गवन्धपद्मवन्धादयो बन्धाः चरणेषु श्लोकेषु वा क्रमन्यु- क्रमाभ्यां पाठेन गतप्रत्यागताः । आदिना एकाक्षरत्यक्षराधा चित्रालङ्कारा भवन्तीत्यर्थः । यथा- साउनमा नवभा रामा मारामा वनमानसा । याति चारुविभामामा भामामाविरुचाऽतिया ॥ अत्र व्युत्क्रमपाठेन प्रथमाचरणाद्वितीयं चरणं तृतीयाच- तुर्थमिति गतमत्यागतेनाना चित्रालङ्कारः । श्लोकार्थस्तु-न नमतीत्यनमा अभिमानिनी । नवभा नवदीतिः । मारेण कामेनाऽऽभातीति माराभा। बनाय जलमाईत मानसं चित्तं यस्या इति चनमानसा । तथा चारुविभया उत्तमदीप्त्या मावल्लक्ष्मीवद्भा- तीति चारुविभामाभा । भामा सत्यभामा तस्या भावोऽभिप्रायो- ऽस्यामस्तीति भामाभाचिनी सा चाऽसौ रुक् चेति तया विशिष्टा । विशेषणे चाऽत्र तृतीया । अयं भावा-यस्यां रुचि सत्यभामाया

·પર
काव्यविलासे।
अपि भावस्तिष्ठति ममाऽपीदृशी रुक् स्यात् ताश्या तया
विशिष्टा । ईदृशी. या रामा सा अतिया प्रति अतिक्रम्य
याति गच्छतीति तथा॥
अनुप्रासश्चतुर्विधः-स्फुटानुपासो, लाटानुप्रसासो, वृत्त्यनु-
प्रासः, छेकानुप्रासश्चेति । तत्राऽऽद्यः-
पदादिषु पदावृत्या स्फुटो वर्णविभेदतः ।
योगी भोगीव संयाति पश्य त्वमुभयच्युतम् ॥६०॥
पादस्पाऽऽदौ मध्येऽन्ते वा वर्णस्य पदसम्बन्धिनो हलः
स्वरस्य वा विभेदेन भिन्नत्वन कृत्वा पदस्याऽऽवृत्त्या पुनःपुननि-
रूपणात्स्फुटानुपासालङ्कारः । उदाहरणम्-हे मित्र ! अयं
योगी गृहाश्रमत्यागपूर्व कृतयोगाभ्यासः पश्चाद्योगाच्च्युतो भोगीव
भोगवान् गृहस्थ इव संयाति तमिममुभयलोकच्युतं वं पश्य ।
अत्र योगी भोगीति पूर्ववर्णविभेदेन पदावर्तनात्स्फुटानुप्रासः ।
यथा वा शिवस्तोत्रे-
जना काश्चत्कामी तव चरणगामी यदि तदा
पदं ब्रह्मादीनामपि हरति दीनाहितमिव ।
महेश ! त्वद्ध्यायी यदि पुनरमायी तु पुरुष-
स्तदा कि निर्मायं न हि पदममायं भजति सः॥
अत्रा प्रतिचरणमेव-कामी, गामी, दीना, दीना, ध्यायी,
पायी, मायं, माय, इति पूर्ववर्णविभेदेन पदावर्तनाद्भवति स्फुटानु-
भासालङ्कारः । कचित्पदे पूर्ववर्णविभेदः, कचिन्मध्यवर्णविभेदः
कचिदन्त्यवर्णविभेदः । अन्यत्सममिति बोध्यम् ।।
अथ दितीयः
लाटानुप्रासभूभिन्नाऽभिप्राया पुनरुक्तता ।
देवेशवेशपीक्षातो दुर्वासास्तोषमाप्तवान् ॥ ६ ॥

·N द्वितीया भङ्गिः। यदा शब्देषु पुनरुक्तता भिन्नाभिप्रायाऽर्थभेदे नियन्त्रिता भवति तदा लाटानुमासो लाटानुमासालङ्कारः । उदाहरणम्- देवेश इन्द्रस्तस्य वेशः शोभापाटवं तस्य वीक्षातो वीक्षणेन दुर्वाससो सुनेस्तोषप्राप्तिर्जाता स्वकीयं हारं च ददाविति शेषः । अत्र देवेशपदे भिन्नाभिप्रायस्याऽर्थस्य पुनरुत्स्या लाटानुप्रासः । यथा वा माधवचम्पूग्रन्थे- आलीभिनलिनीदलैः प्रतिदिशं दूरीकृतालिव- मालाकारतया पुनःपुनरुपायातः समासेविता । ईपद्वक्तितकन्धरं प्रकटितप्रेमोत्कर प्रेयसी किञ्चिच्चञ्चलचेलकाञ्चलचलनवाम्बुजं पश्यति ॥ अत्र चेलकाञ्चलचलदित्यत्रा भिन्नाभिप्रायस्याऽर्थभेदे निय- न्त्रितस्य चलचलशब्दस्य पुनरुक्त्या भवति लागनुप्रासा: लङ्कारः॥ अथ तृतीय:- आवृत्तवर्णसम्पूर्ण वृत्यनुप्रासवद्वचः । जगज्जगन्निवासश्चत्पाता नाऽकि वनेऽवने ॥६२॥ यत्राऽऽवृत्तेन पुन कथितेन वर्णेनाऽक्षरमाण सम्पूर्ण व्याप्तं वचो भवति तत्र वृत्त्यनुपासनामाऽलङ्कारः । उदाहरणम्- जगनिवासो हरिः पाता रक्षकश्चेत्तर्हि बने यदवन रक्षणं तन्निमित्त कदाचिदपि जगत् विश्व अकि दुःखि न स्यात् । जगनिवास इत्यत्र विशपणमात्रप्रयोगो विशेष्योपपत्तौ सागराम्बरादिवत् । 'अकं पापे च दुःखे च' इति विश्वः । अत्र जगज्जगदिति बने बने इति चैकस्वरयोरेकहलोः पुनरावृत्त्या वृत्त्यनुमासः । यथा वा- - ·काव्यविलासे। । नि:स्वेदाकुलनीलकुन्तललसत्कर्णान्तपाली नियं किञ्चिन्नामितकन्धराविगलित वासः कराकर्षिणी। आयात महिलाविलासनिपुणं प्राणप्रियं कामिनी किञ्चिल्लजितचेलकाञ्चलचलनेत्राञ्चलं पश्यति ॥ अत्र लकारचकारयोरेकस्वरयोभिन्नस्वरयोभिन्नहलोरकारे- कारयोरप्यनेकश आवृत्तिसत्त्वाद्भवति वृच्यनुप्रासनामाऽलङ्कारः ॥ अथ चतुर्थ:- सव्यञ्जनस्वरावृत्तौ छेकानुप्रास इष्यते। भव्ये गव्ये वाडवानां रुचिर्मण्डे व्यजायत ॥६॥ सव्यञ्जनानां स्वराणामावृत्तौ सत्यां छेकानुपासालङ्कारः। अयं भावा-यबलयुक्तो योऽभिहितस्तद्वलयुक्तस्य तस्याऽऽवृत्ति- रिति । अत्र तु स्वरावृत्तिरावश्यकी व्यजनावृचिरप्याद्यक्षरभिन्ना । लाटानुप्रासे तु सकलस्वरव्यञ्जनानामावृत्तिः शद्धे पुनरुक्ततयोक्त- त्वादिति भेदः । उदाहरणम्-भव्ये सुन्दरे गव्ये गोसम्बन्धिनि मण्डे मस्तुनि तदर्शनादेव ब्राह्मणानां रुचिर्व्यजायत पार्थयज्ञे इति शेषः । अत्र भव्ये गव्ये इति सव्यञ्जनस्वरावृत्त्या छेकानुमासा- ख्योऽलङ्कारः। यथा हृदयकल्पलतायाम्- चञ्चन्नीलाश्मलीलाविधिविहितमहयोमयात्रान्तराले धत्ते मत्तेभकुम्भस्खलनपरिलसन्मौक्तिकानीव भानि । सन्येऽसव्येऽथ हस्ते कलयति कलया व्याजतः शीतभानोः काश्मीरीरश्मिरीत्या स्फुरति मृगमदाद्भामिनी कामिनीव ॥ अत्र नीला, लीला, धत्ते, मत्ते, काश्मीरीत्यादिपदेषु सव्यञ्जनस्वरावृत्तित्वाद्भवति छेकानुप्रासालङ्कारः ॥ (१) अकारेवर्णयोः-इति मूलमुद्रितपुस्तके पाठः।

·द्वितीया मक्रिया अथ यमकालङ्कार सस्वरव्यजनावृत्त्या स्तबकं यमकं भवेत् । देवं नारायणं वन्दे रमणीरमणीयकम् ॥ ६४॥ यदा सस्वराणां व्यञ्जनानामावृत्त्या कृत्वा स्तवर्क वर्णसमूहो भवति तदा यमकालङ्कारः । अनाऽयं भाव:- यद्यत्स्वरयुक्तो यो यो हल्समुदायोऽभिहितस्तत्तत्स्वरयुक्तस्य भिन्नार्थस्य तत्तद्धल्समुदायस्याऽऽवृत्तिरिति । उदाहरणम्-रमणी रामा रमणीया यस्य तं, लक्ष्मीकान्तमित्यर्थः । समासान्तः कः। तथाभूतं नारायणं देवं श्रीहरि वन्दे स्तौमि । अत्र भिन्नार्थस्य रमणीपदस्याऽऽवृत्त्या यमकालङ्कारः । यथा वा हृदयक- ल्पलतायाम्- पञ्चेषुपञ्चेषुभिराहताङ्गी सङ्गीतसङ्गीतपरम्पराङ्गी । पझेव पद्मा ललितस्वहस्ता वामाक्षि ! वामाक्षिपतीक्षणान्तम् ॥ अत्र भिन्नार्थानां पञ्चेषुपश्चेष्वित्यादिपदानां मध्ये प्रतिचरण- मेव सस्वरव्यञ्जनात्स्या वर्णसमूहत्वाद्भवति यमकालङ्कारः । अत्र बहुत्वसूचकं स्तबकमिति महिम्ना व्यक्षरप्रभृतिषु ताहगावृत्ति- सत्त्वे यमकालङ्कारो च्यक्षरावृत्तिसत्त्वे च लाटानुप्रास इत्येवाऽयं भेदः ॥ अथ पुनरुक्तमतीकाशः - पुनरुक्तप्रतीकाशः पुनरुक्तार्थसन्निभः । केसरी कानने भाति वनेभातिविमर्दकः ॥ भवान् सिंहासने भाति भातिसिंहासनेभवान् ॥६॥ वस्तुतः पुनरुक्तार्थकमिवाऽऽपाततोऽवभासते यदाक्य तत्पुनरुक्तप्रतीकाशो नामाऽलङ्कगरः । यथाऽत्रैव केसरीति । पत्र-कानने भाति वने भाति इतिशब्दयोः पुनरुक्तार्थकत्वमा- ·५६ काव्यविलासे। - पाततोऽवभासते वास्तवं तु नास्ति । तथा हि-कीडश: केसरी ? वनेभातिविमर्दका, वनसम्बन्धिनामिभानां हस्तिनाम- त्यन्तं विमर्दको मर्दनकर्तेति । एवं सिंहासने भाति भातिसिंहासने इतिशब्दयोरपि पुनरुक्तार्थकत्वमापातत एवाऽवभासते न तु वास्तवमस्ति । तथा हि-किंभूतो भवान् ? भातिसिंहासनेभवान् भान्ति ते भा, सिंहासनं सिंहकृतस्वकुम्भोपवेशनं तदतिक्रान्त यैस्तेऽतिसिंहासनाः, भाश्च ते अतिसिंहासनाश्चेति कर्मधारयः । सिंहरपि ये हन्तुमाक्रमितुं वा न शक्यन्ते एतादृशा इमा हस्तिनोऽस्य सन्तीति भातिसिंहासनेभवान् इति पुनरुक्तार्थसन्नि- भसत्त्वादिह भवति पुनरुक्तमतीकाशालङ्कारः ॥ वीक्षणाय सदसद्विवेकिनां शिक्षणाय लधुवुद्धिशालिनाम् । लक्षणैरिह विचिन्तनैर्मया लक्षिता स्वकृतपद्यपद्धतिः ॥६६॥ दैताद्वैतमतादिनिर्णयविधिप्रोद्भुडवुद्धिश्रुतो भट्टाचार्यशतावधान इति थो गाँडोद्भवोऽभूत्कवि। ग्रन्थ काव्यविलाससज्ञिनि चिरञ्जीवेन तज्जन्मना- ऽलङ्कारैरियमादितो हृदि सता सङ्गाय भाङ्गिः कृता॥६७॥ इति श्रीचिरञ्जीवभट्टाचार्यकृतकाव्यविलासे अलङ्कारमयी द्वितीया भङ्गिः ॥ समाप्तश्वाऽयं ग्रन्थः ।

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kıranāyali Bhaskara, a Commentary on Udayana's Kıranāvali, Dravya section, by Padmanābha Mišra. Edited with Introduction and Index by Gopinātha Kavirāj, M. A. No. 2-The Advaita Chintāmani, by Rangoji Bhatta, Ed. with Introduction etc. by Nārāyana Šāstri Khiste Sahityachārya No. 3-The Vedānta Kalpalatıkā, by Madhusûdana Sarasvati. Ed with Introduction etc. by Rámājñā Pāndeya Vyakaranācbārya. No. 4—The Kusumāñjali Bodhanī, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāya Kusumāñjalı,by Varadaraja. Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M. A. No. 5--The Rasasāra, a Commentary on Udayana's Kiraṇāvalt, Guņa Section, by Bhaſta Vādindra Ed. with Introduction etc. by Gopināth Kaviraj, M. A. No. 6 (Part I)—The Bbāvanā Viveka by Mandana Migra, with a Commentary by Bhatta Umbeka. Ed with Introduction etc. by M. M. Ganganātha Jhā, M. A., D. Litt. Ditto No. 71 Part I).—Yoginihrdaya dipikā, by Amrtānanda Nātha, being a Commentary on Yoginihrdaya, a part of Vāmakesvara Tantra. Ed. with Introduction etc by Gopināth Kavırāj, M.A. Ditto No. 8~The Kavyadākıní, by Gafigānanda Kavindra. Ed. with Introduction etc. by Jagannātha Sastri Hoshing Sāhityopādhyâya. No. 9 (Part I).- The Bhakti Chandrikā, a Commentary on Sandilya's Bhaktistūras. by Nārāyana Tirthe. Ed. with a Prefatory Note by Gopināth Kaviraj, M.A. No 6 (Part II)---Ditto No. 7-(Part II) Ditto ·(2) No. 10(Part I)-The Siddhāntaratna,by Baladeva Vidyabhusalia. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kavilāj, M.A No. 11-The Sri Vidya Ratna Sūtras, by Gaudapāda, with a Commentary by Sankaräranya. Ed. with Intıoduction etc. by Nārāyana Šāstri Khiste Sahityachārya. No. 12-The Rasapradipa, by Prabhākara Bhatta. Ed. with Introduction etc by Nārāyana Sastri Khiste Sähityāchārya. No. 13-The Siddhasiddânata Sangraha, by Balabhadra. Ed. with Introduction by Gopināth Kaviraj, M. A. No. 14-The Trivenikā, by Asadhara Bhatta. Ed. with Introduction by Batukanatba Sarmā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha Sastri Hoshing Sahityopādhyāya. No. 15-(Part I)-The Tripurãrahasya. Ed. With a Prefatory Note by Gopināth Kavirāj, M.A. No. 16-The Kāvya Vilāsa, by Cbirañjiva Bhattacharya. Ed. with Introduction etc. by Batukanātha Sarmā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha Sastrī Hoshing Sahityopādhyāya. No. 17- The Nyāya Kalıká, by Bhatta Jayapta. Ed, with Introduction by M. M. Ganganath Jhā, M. A., D. Litt. No. 18 (Part I)-The Goraksa Siddhānta Sangraha. Ed. with a Prefatory Note by Gopināth Kavirāj, M.A.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES, Edited by GOPINATH KAVIRAJ,M A. Vol I (a) Studies in Hindu Law (I): its evolution, by Gangānātha Jhà (d) The View point of Nyāya Vaisesika Philosophy, by Gopi path Kaviraj (c) Nirmana Kāya, by Gopinath Kavir,j. Vol. II (a) Parasurima Miśra ALIAS Vāni Rasāla Rāya, by Gopinath Kaviraj (6) Index to Sabara's Bhasya, by the late Col G: A. Jacob (c) Studies in Hindu Law (2) -its sources, by Gängānātha Jhā. (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kavırāj (e) The System of Chakras according to Guraksa Natha, by Gopināth Kavirjā (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kavırāj (8) Hindu Poetics, by Batuka natha S'armā (h) A seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivedi. (1) Some aspects of Vira Saiva Philosophy, by Gopināth Kavırāj (3) Nyāya Kusumāñjalı ( English Translation ), by Gopinath Kavirāj. (k) The Definition of Poetry, by Nāriyana S'Astri Khiste. (1) Sondala Upidhyāya, by Gopināth Kavirāj Vol III- (a) Index to Sabara's Bhāsya by the late Col. G.A Jacob (6) Studies in Hindu Law (3) Judicial Procedure by Gangi nātha Jhā (c) Theism Ancient India, by Gopintah Kaviraj (d) History and Bibliography of Nyāya Višesika Literature, by Gopinath Kaviraj ·(2) (e) Naişadha and Sri Harsa by Nilakamala Bhattacharya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Påtanakar. Vol. IV. (a) Studies In Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Gauganātha Jhā, (b) History and Bibliography of Nyāya Vaisesika Literature. by Gopināth Kaviraj. (c) Analysis of the Contents of the Rgveda Prātisakhya, by Mangala Deva Sāstri. (d) Nārāyaṇa's Gapita kaumudī, by Padmākara Dvivedi. (e) Food and Drink in the Rāmāyanic Age, by Manmatha nátha Roy. (f) Satkāryavāda: Causality in Sankhya, by Gopintaa Kavirāj. (g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinba. (b) History of the origin and expansion of the Aryans by A. C. Ganguly. (i) Punishments in Ancient Indian Schools by G. L. Sinha. To be had of The Superintendent, Government Press, Allahabad, U.P. (India).

·No text on this page.