·[ Registered According to Act XX7 of 1867,
All Rights Reserved by the Publishes', )
PRINTED BY
JAI KRISHNA DAS GUPTA
Vidya Vilas Press
Benares City.
De

·हरिदास संस्कृत ग्रन्थ मा लासमा ख्य- काशी संस्कृत सीरिज़ मन्थमालायाः १११ व्याकरणविभागे (१३) त्रयोदशं पुष्पम । अनुभूतिस्वरूपाचार्यप्रणी सारस्वत-व्याकरणम् श्रीचन्द्रकीतिसूरिप्रणीतचन्द्रकीर्तिनाम्न्या सुबोधिकया व्याख्यया, श्रीवासुदेवमहादेरादतप्रसादाख्य- टीकया च समन्वितम् । व्याकरणसास्येवदान्ततीर्थश्रीविम्बाधरकरचरणसेवकेन न्याय- वैशेषिकवेदान्तशास्त्रिणा काव्यव्याकरणतीर्थेन साहित्य. शास्त्राचार्येण करशोपाधिकेन कवितार्किकोत्कल- यास्क-श्रीनवकिशोरशास्त्रिणा निर्मितया मनोरमया विवृत्या समुद्भासितं तेनैव परिष्कृत्य सम्पादितम् ॥ (पूर्वार्द्धम् ) प्रकाशक:- -- .- जयकृष्णदास हरिदासगुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, बनारस सिटी। १९६१ राजकीयनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्चोकृताः।

·SONOTESOURISOD
ാര്ട്ടി
इस कार्यालय द्वारा "काशीसंस्कृतसोरिज" के अलावा और भी
३ सीरिज यथा “बोलम्बासंस्कृतसरिज" "इनारससंस्कृतसीरिज"
"इरिदायसंस्कृतसीरिज" प्रथमालायें निकलती है तथा इन ४ सीरिजों
के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तके प्रकाशित की गई है तथा
अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के अन्य
विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें।
प्राप्तिस्थानम्-
जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी।
-

·48. भूमिका - Con अनादिमध्यान्तमशेषमीड्यं लिष्यलेशं विरल मार्श नैसगिकाज्ञानविधातदक्षं गुरोःपदाम्भोजयुर भजामः ॥ १ ॥ जगत्पारावारे जननमरणग्राहनिकरैः कुकर्मव्यूहानां परिणतिषशादन्तिकगतैः । धृतानां जीवनामथ विधिनिषेधात्मगहना । परेशोक्तिः पुण्या भवति खलु निःश्रेयसकरी ॥२॥ तदर्थव्याख्यायै धृतपरिकरो वैदिकगण- त्रिलोक्याः कल्याणं व्यतत निगमादेः प्रणयनात् । क्रियासौकर्य हि स्वपरजनसाधारणकते सतामात्मज्ञानां प्रभवति विधिःप्राकृत इति ॥३॥ ओनारदादिमुनिभिः स्वरवर्णभेदो- दातानुदात्तसमवृत्ततति युक्ता। पाठप्रकारकथनेन समं प्रणीता शिक्षा धरातलमलंकुरुतेऽनवद्या॥ ४ ॥ बौधायनेन विदुषा मुनिपुंगवेनाऽऽ- पस्तम्बनामयतिनाऽऽत्मविदांवरेण । वेदोक्तमन्त्रविनियोगपथप्रदर्शी ग्रंथः कृतोऽस्ति नितरां भुवि कल्पनामा ॥ ५॥ यास्केन वैदिकवरेण निरुक्तमुक्तं वेदस्थशब्दनिवहार्थविनिर्णयाय । श्रीपिकलेन विवुधेन सहषिणा च छन्दःस्वरूपमखिलं व्यरचि स्वतन्त्रम् ॥ ६ ॥ अन्दुभादिमहसामवलम्बनेन स्वाध्याययागविधिकालविनिश्चयाय । प्रोवाच नातिविततं लगधो विधिज्ञ- स्तन्त्रं हिताय जगतां किल गाणितं तत् ॥ ७ ॥ वेदस्याङ्गं प्रधान मुखमिव निखिलज्ञानराशनिदान वाची व्युत्पादकं व्याकरणमतिशयं क्षेमदं पंडितानाम् । शास्त्रारण्येऽप्यगम्य कथमपि चलितुं तद्विहीनस्य पुंसः सामथ्र्य नैव कस्यापि भवति नितरां पाठ्यमेतत्सदैव ॥ ८॥ prosa ·भूमिका। ORDND शब्दानुशासनं नाम ख्यातं व्याकरणं हि तत् । प्रकृतिप्रत्ययादीनां साधनेनोपकारकम् ॥ ९ ॥ शब्दव्युत्पाइनेनैव वेदानामङ्गमुच्यते । मुख्य व्याकरणं यस्माद्वेदः शब्दमयोऽखिलः ॥ १० ॥ शब्दज्ञानं वर्ण मूलं पदशानं ततः परम् । वाक्यज्ञानं ततः सर्व-वाग्ज्ञानान्मुक्तिरिष्यते ॥ ११ ॥ अस्माद्व्याकरणं पाठ्य सर्वैरेव मुमुक्षुभिः । गुर्वन्तिके यथान्यायं नरैः शान्तिसमन्वितैः ॥ १२ ॥ तथा व प्राचामुक्ति:- "आसनं ब्रह्म उस्तस्य तपसामुत्तमं तपः । प्रथमं छन्दसामङ्गमाहाकरणं वुधा” ॥ १३ ॥ "अर्थप्रवृत्तितत्त्वाना शब्दा एव निवन्धम् । तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणादते ॥ १४ ॥ इति । श्रुतावपि व्याकरणाध्ययने विधिमाह- "ब्राह्मणेन निष्कारण धर्मः षडंगो वेदो ध्येयो शेयश्च'' इति । कश्चित्पुत्रमुपदिदेशश्च- "यद्यपि बहुनाधोषे तथापि पठ पुत्र! व्याकरणम् । स्वजनः श्वजनो शकलं सकृच्छकृत् ॥१५॥ इति । "अङ्गीकृत कोटिमितञ्च शास्त्रं नांगीकृतं व्याकरणं च येन । न शोभते तस्य मुखारविन्द सिन्दूरविन्दुर्विधवाललाटे" ॥ १६ ॥ इत्यपि कश्चिदाह। तत्र व्याकरणे- "इन्द्रश्चन्द्रः काशरस्ताऽऽपिशली शाकटायनः। पाणिन्यमरजैनेन्द्रा इत्यष्टौ शाब्दिकाः मता ॥ १७ ॥ इत्युक्तरीत्याष्टौ प्रधानकर्तार श्रासन् .. व्याकरणानि च- "ऐन्द्र चान्द्रं काशकूरस्न जैनेन्द्र शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ॥ १८ ॥ इति । तत्र सारस्वतव्याकरस्येदं वृत्तं श्रूयते-- सारस्वतं व्याकरणं प्रसिद्धं जानन्ति सर्वे विबुधाः प्रसिद्धाः । कास्य काश्यामनुभूतिरूप आसीदुदासी महतां वरेण्यः ॥ १९ ॥ सरस्वती यस्य हि सूत्रकी संराधिता देव्यनुभूतिना सा । पुंक्षप्रयोग विदुषां सभायां प्रमाष्टुंकामेन यतात्मनैव ॥ २० ॥ माभूत सकलं -

·भूमिका।
तुष्टा तदा ध्यानगुणेन तस्य स्वकीयमातेव कृपावशा सा।
आगत्य देवी त्वरयानुभूतिं वरं वृणीष्वेति जगाद वाणी ॥ २१ ॥
ततोऽनुभूतिनिजगढ़वृत्त्रं मातुः समक्षे तनयो मुदेव ।
उक्त्वान्वयाचन्महनीयचेष्टः सरस्वतों व्याकरणं नवीनम् ॥ २२ ॥
स्वकण्ठसंराजितहारगर्भात सूत्राणि सा सप्तशतानि दत्त्वा ।
अन्तर्दधे व्याकरणं ततः सोऽनुभूतिरूपो रचयांचकार ॥ २३ ॥
प्राचीनवैयाकरणेन तेन विनिर्मिता साधनपद्धतिश्च ।
शंकासमाधानविचारचारुः सोदाहतिवृत्तिरलं विभाति ॥ २४ ॥
सारस्वतस्य निर्माता नरेन्द्राचाय्य इत्यपि ।
केचिद्वदन्ति सामर्ष विद्वद्भिस्तद् विभाव्यताम् ॥ २५ ॥
मन्येऽहं प्रकृता यात्र वृत्तिरस्ति सुविस्तरा।
तत्कर्ता कुशली श्रामानरेन्द्राचार्यपंडितः ॥ २६ ॥
अस्य ग्रंथस्य टीकास्ति चन्द्रकीः मुबोधिका ।
वासुदेवेन भट्टेन प्रसादाख्या च निर्मिता ॥ २७॥
उक्तटीकाद्वयं पाठ्य परीक्षायां नियोजितम् ।
कालिकाक्षेत्रगीर्वाण-वाणीसंसदि पंडितैः ॥ २८ ॥
माधवीति समाख्याता व्याख्या गुर्वर्थवोधिका ।
चकास्ति सा च सर्वत्र प्रणीता माधवेन या ॥ २९ ॥
जगन्नाथेन केनापि पंडितेन कृता तदा ।
सारप्रदीपिका नाम्ना सारार्थस्य प्रकाशिका ॥ ३० ॥
काशीनाथो वुधश्रेष्ठः फणिभाषितभाष्यवत् ।
यत्सारस्वतभाष्यं तच्चक्रेऽलभ्यं भवेजनैः ॥ ३१ ॥
जगन्नाथो रमाकान्तो यत्रास्ते तत्र शाश्वतः।
भारतीत्युपनामासा-वमृतो विवृतिं सुखम् ॥ ३२॥
कृतवान् योऽमलस्वामि-शिष्य श्रासीत्लदा सुखी ।
दुण्टिका मेघरस्नो हि गम्भीरार्थप्रकाशिकाम् ॥ ३३ ॥ युग्मकम् ॥
शब्दार्थचन्द्रिका हसविजयस्य महात्मनः ।
विद्वत्प्रबोधिनी टीका रामभट्टस्य चास्ति सा ॥ ३४ ॥
एवं बहुविधाष्टीका न मिलन्ति कथंचन ।
इतिहासादिवाक्येभ्यो जानीमो नाममात्रतः ॥ ३५ ॥

·भूमिका।
भट्टोजिदीक्षितच्छात्रो रधुनायो महामना ।
भविभाध्यमिवात्रापि लघुभाधनसरवत् ॥ ३६ ।।
प्रत्येक रघुनाथेन म कातन्त्रसम्भवं ।
खरिडतं वोपदेवस्य भट्टोजिदीक्षितस्य च ॥ ३७॥
अनुभूतिस्वरूपाचार्य।
अयं किल सुजन्मा सृष्टीयपञ्चमशतके आविरासीदिति लोकश्रुतिः ।
वाराणसीमधितिष्ठतानेनाचायवर्योण चरमे वयसि लोकानुग्रहकांक्षिणा
यथानायासेनैव बालानां व्याकरणकलाक्षानं स्यात्तथास्य रचना कृतेति दा.
क्षिणात्यप्रचलितकिंवदन्ती । एष खलु महात्मा द्वितीयवृत्तिप्रारम्भे
स्वयमेवाह-
लक्ष्मीनसिंहौ प्रणिपत्य काश्यां'
वुधांश्च पद्माकरभट्टमुख्यान् ।
सारस्वतीयां च तिवादिवृति
कमाल्लिखेयं गणपप्रसादात् ॥ इति ॥
एवमादिलोकवादादिप्रमाणकलापविभाव्यते ननु वा काश्यामस्थ महा-
स्मनो जन्मेति तत्वमालोडयन्तु ऐतिहरसिकाः ।
श्रीचन्द्रकीर्तिः।
सुखबोधस्यापि व्याकणस्यास्याध्येतृवर्गस्य सम्यक् व्युत्पत्तिविधित्सया
परमकारुणिको नागपुरतपागच्छाधिराजभट्टारकः सूरीश्वरः श्रीचन्द्रकीर्तिः
सुबोधिकापराभिधां चन्द्रकीत्तिनाम्नी व्याख्यां विरचय्य बालानां महदुप-
कृति सलाध । तेन च सूरिवर्येण स्वकृतटीकामध्ये प्रक्रियाकौमुदीमतग्राह
सविस्तर व्याकरणं व्याख्यायि। अस्य किल व्याख्यातुर्व्याख्यानस्य मननाध्य-
यनाध्यापनवशेन दुस्तरमपि शब्दाम्भोधि तत्तुमकातरा एव भविष्यन्ति
व्याकरणाध्वनिनः।
'सूरीश्वरश्रीचन्द्रकीर्तिप्रशस्तिः ।
"सुबोधिकायां क्लृप्तायां सूरिश्रीचन्द्रकोतिभिः
कुरप्रत्ययानां व्याख्यानं बभूव सुमनोहरम् ॥ १ ॥
तीर्थं वीरजिनेश्वरस्य विदिते श्रीकोटिकाख्ये गणे ।
श्रामच्चन्द्रकुले बटोरुहवृहद्गच्छे परिम्लाचिते । (2)
श्रीमन्नागपुरीयकाहृयतया प्राप्तावहातेऽधुना
स्फुर्जद्भरिगुणान्विता गणधरश्रेणो सदा राजते ॥ ३९ ॥

·भूमिका। वर्षे वेदमुनीन्द्रशंकरभिते १९७४ श्रीदेवसुमिप्रभु- जशेऽभूत्तदनु प्रसिद्ध महिला पद्मप्रभः सूरिराट् । तत्प प्रथितः प्रसन्नशशमृत्यूरिः सत्तामादिमः सूरीन्द्रास्तदन्तारं गुणस्लमुद्राह्वा बसूबुधाः ॥ ३ ॥ तत्प? जयशेखराख्यासुगुरुश्रीवजनदबास- स्तत्पट्टे गुरुहेमधुबतिलकः शुद्धक्रियायोलका । तत्प? प्रभुरत्र शेखरगुरु सूरीश्वराणां वर- स्तस्पट्टाबुधिपूर्णचंद्रमनसः श्रीपूर्णकान्द्रः प्रभुः ॥ ४१ ॥ तत्पऽजनि हेमहंस गुरुः सर्वत्र प्रद्यशा- प्राचार्या अधि रत्नलागरवस्तस्पट्टवझार्यमा। श्रीमान् हेमसमुद्रसूरिरभवच्छोडेमरहस्तत- स्तत्प? प्रभुलोमरत्नगुरवः सूरीश्वराः सद्गुणाः ॥ ४२ ॥ तस्पट्ठोदयशैलहेलिरमलश्रीजेसवालान्बया- ऽलंकारः कलिकालदर्पदमनः श्रीराजरतः प्रभुः तत्पट्टे जिनविश्ववादिनिवहा गच्छाधिपाः संप्रति सूरिश्रीप्रभुचन्द्रकीतिगुरवो गाम्भीर्यधैर्याश्रयाः ॥ ५३॥ तैरियं पद्मचन्द्राख्योपाध्यायाभ्यर्थनात्कृता । शुभा सुबोधिकानाम्नी श्रीलारस्वतदापिका ॥ ४४ ॥ श्रीचन्द्रकीर्तिसूरीन्द्रपादाम्भोजमधुव्रतः। हर्षकीतिरिमा टीका प्रथमादर्शकेऽलिखत ॥ ४५ ॥ अज्ञानध्वान्तविध्वंसविधाने दीपिकानिभाः । दीपिकेयं विजयतां वाच्यमाना बुधैश्विरम् ॥ ४६ ॥ स्वल्पस्य सिद्धस्य सुबोधकस्य सारस्वतव्याकरणस्य टीकम् । सुबोधिकाख्यां रचयांचकार सूरीश्वरः श्रीप्रभुचन्द्रकोटि" ॥8॥ भट्टवासुदेवः। अयं हि वैयाकरणमूर्द्धन्यः पाणिनीयरसाभिझोऽतिसंक्षिप्तस्यास्य सार- स्वतस्य सकललौकिकप्रयोगसाधनवैकल्यं मन्वानो मनोरमामिव कौमुद्या: प्रसादाभिधां टीका व्यरचयत् । साचातीवार्थगभीरानानामतान्तरसँय्यमिता च सती वैयाकरणपाशैर्दुरधिगमैव संजाता। अस्याञ्च टीकायां सारस्वत- सूत्राणां पाणिनीयसूत्रैः साधनं च यथारीति निद्दिष्टमस्ति । एतट्टीकनाचलो. कनेनैव शास्यन्ति सुधियो न्यायव्याकरणयाः कीदृशं पाण्डित्यमासीद् भट्ट- विदुषः । अस्य जन्मादीतिवृत्तविषये न किंचिदवधाऱ्यात इति मे विवुधाः शरणम् । इयं खलु प्रसादटीकास्य पूर्वार्द्धमात्र व्यवस्थिता चोपलभ्यते, उ. स्तराद्ध च सा सदसत्तया सन्देहास्पदमाधानानुपलभ्यमानत्वात् ।

·भूमिका। उपसंहारः । इदं नाम सारस्वतव्याकरणं सरस्वतीप्रसाइलब्धमस्याध्ययनाध्यापना. दिविधौ विद्याधिष्ठात्री भगवती सरस्वतीदेवी समारधिता सतो ज्ञानवरं प्रयच्छेदिति गुरवो वदन्ति । अथात्र व्याकरणे- प्राच्यपुस्तकमतान्तरगर्भा पाठभेदसहिता सुगमा च । टिप्पणी व्यरचि वालमुदेऽस्मिन् तेन सा भवती भावुकदास्तु ॥ ४८ ॥ ममैतदादिसम्पादनसमालोचनादिकर्मणि एम०ए० उपाधिधारिकट करे- भेन्साकलेजाह्वमहाविद्यालयमाच्यशास्त्राध्यापक-श्रीयुक्तावल्लभमहान्ति • महोदयैस्तथोकलच्छोटनागपुरलमस्तसंस्कृतविभागनिरीक्षक-( Asst. Superintendent) पवाच्य-श्रीकिशोरीमोहनद्विवेदि-एम० ए० का- ज्यतीर्थमहाशयैः पुरीसंस्कृतकलेजात्यमहाविद्यालयस्य प्रधानाध्यापक (Principal ) एम० ए० काव्यव्याकरणतीर्थ-श्रीकरुणाकरकरशर्मभिश्च यादृशः समुत्साहः संवद्धितस्तेन तेषां विद्वद्वराणां कृतज्ञोऽस्मि ! काशीसंस्कृतसीरिजादिसकल ग्रन्थप्रकाशेन यः प्राप्तो भूसुरसेवया च विमला कीर्ति विदेशे तथा । श्रीलश्रीहरिदासगुप्ततनयो धीमानिदं पुस्तकं धीरः "श्रीजयकृष्णदास" इतिनामासावमुद्रापयत् ॥ ४९ ॥ हेमाननीयविवुधाः कृतशास्त्रचर्चाः! यद्यत्र लेखनगता मम दोषसंघाः। जाता भवद्भिरनिशं परिमार्जनीयाः दोषान्धरन्ति महतामपि ये तु दुष्टाः ॥ ५० ॥ वसन्तोत्सवः। विद्वद्विधेयः- श्रीनवकिशोर शास्त्री।

·१ सारस्वतव्याकरणपूर्वार्द्धगतमुख्यविषयाणां सूचीपत्रम् । विषयाः साधन्ताः पृष्ठाकाः मङ्गलाचरणम् शास्त्रसंक्षेपकरणनिदानम् १ सन्ध्युपयोगि संज्ञाप्रकरणम् २६ २ परिभाषाप्रकरणम् (टिप्पणी) २७ २८ ३ स्वरसंधिः ४ प्रकृतिभावः ४८ २ व्यञ्जनसंधिः ६ विसर्गसन्धिः ७ स्वरान्ताः पुंल्लिङ्गाः १०६ ८ स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः १०६ ९ स्वरान्ताः नपुंसकलिङ्गाः ११६ १२६ १० हसान्ताः पुंल्लिङ्गाः १२६ १५९ ११ हसान्ताः स्त्रीलिङ्गाः १५९ १६६ १२ हसान्ताः नपुंसकलिङ्गाः १६६ १३ युस्मद्-अस्मद्-प्रक्रिया १७१ १७८ १४ आदेशविशेषाः १७८ १८१ १५ अव्ययानि १९१ १६ स्त्रीप्रत्यय-प्रक्रिया १९१ २०६ १७ कारक-प्रक्रिया २०६ २३४ १८ समास-प्रकरणम् २३४ २७१ १९ तद्धित-प्रकरणम् २७१ ३०४

·सङ्केतितनामानि-
(क) (ख) (ग) इति टिप्पणीचिह्नम् ।
विशेष इति मुम्बईपुस्तकधृतपाठविशेषो बोध्यः ।
अधिकमिति कलिकातामुद्रितपुस्तकधृतपाठाधिकं बोध्यम् ।
(प्रा०) प्राचीनपुस्तकगतपाठभेदचिह्नम् ।
(च) इति चन्द्रकीर्तिव्याख्या।
(प्र०) इति प्रसाट्टीका ।
सर्वविधपुस्तकप्राप्तिस्थानम्-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी।

·सारस्वतप्रक्रिया।
प्रसाद-चन्द्रकीर्तिसनाख्यया व्याख्यथा मनोरमा.
ख्याविवृत्या च संवलिता।
( पूर्वार्द्धम् )
प्रणम्य परमात्मानं बालधीवृद्धिसिद्धथे।
सारस्वतीमृखं कुर्वे प्रक्रियां नातिविस्तराम् (क) ॥२॥
* चन्द्रकीर्तिः *
नमोऽस्तु सर्वकल्याणपझकाननमास्वते ।
जगत्रितयनाथाय पराय परमात्मने ॥१॥
नमः श्रीगुरवे कारबुद्धये दत्तसिद्धये ।
मतिप्रदानशीलायै सरस्वत्यै नमो नमः ॥ २ ॥
प्रणम्येति पयस्य कुत्रचित्युस्तके व्याख्यं प्रतिभाति-अनुभूतिस्वरूपाचार्यः प्रारिप्सितस्य अन्यस्य
निर्विघ्नपरिसमाप्तये शिष्टाचारपरिपालनाय च खेटदेवतानमस्कारलक्षणं मङ्गलमाचरन् सरस्वतीकृतप्रक्रि-
याया ऋजुकरणं प्रतिजानीते-अहं सारस्वती प्रक्रियां ऋजुंकु इत्यन्वयः। कुर्वे इत्यनेनाहमिति कर्तृपदं
लभ्यते । 'अस्मद्युत्तमः' इत्युक्तेः । अहे कु इति वाक्येन कर्मापेक्ष्यते करोतेः सकर्मकत्वात् । प्रक्रियामिति
कर्म । प्रक्रियन्ते प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन व्यु-पायन्ते शब्दा अनयति प्रक्रिया ताम । प्रकृतिप्रत्ययविभाग-
कात्रीमित्यर्थः । अहं प्रक्रियां कुर्वे इत्येवमुक्तावस्यामप्रामाण्यमायाति कृतकत्वात् , तत्परिहाराय प्रक्रियां विशि-
नष्टि । कथंभूता प्रक्रियाम् । सारस्वतीम् । सरतीति सरः पूरः तद्विद्यते यस्याः सा सरस्वती ज्ञानरूपिणी
प्रतिद्धः । सरस्वत्या प्रणीतानि सारस्वतानि-सूत्राणि, एवं सारस्वतानि विद्यन्ते यस्यां सा सारस्वती तो सार.
स्वतीम् । सरस्वतीप्रणीतसूत्रसम्बन्धिनीनित्यर्थः । अथवा सरस्वत्या प्रणीता सारस्वती ताम् , सरस्वती-
Aar
-van-
-
+
(क) सुमन तां विसरैः सुमनोहरै रचित मञ्जुलहारविराजिता ।
सरसमानसईसकृतासना स्फुरतु साद्य सरस्वती में मतौ ॥१॥
तात चक्रधरं नत्वा विम्बाधरसमन्वितम् ।
कुर्दै मनोरमाभिख्या दिवृति विबुधाज्ञया ॥ २ ॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- अथ श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यः श्रीअनुभूतिस्वरूपो निःशेषवित्रसंघातशान्त्यर्थ कृतामित्यर्थः । 'गौरवलाययोर्मध्ये लपवमिष्टम' इ.युक्तः सुगमं व्याख्यानं प्रशतं यदर्थान्तरं न सम्भ. अति । अर्थान्तरेऽस्तु । नतु सरस्वती कृत्ता प्रक्रियास्ति, तदात्र करणे कः प्रयत इति वेत्तत्राइ-ऋजु मिति यत्रतपस्थिताना सूत्राणां प्रयोगार्थमेकत्र लेखन ऋजुफरणम् ! प्रयोगानुकूलतूवक्रमाम् । एवञ्च सरलाने- तत्र तावत्सारस्वटसूत्रन्याकृति चिकीर्घरजुभूतित्वरूपाचार्यो निर्विनचरित माप्त्यर्थ ऋतस्य परमात्म. प्रणतिरूपमङ्गलस्य शिष्या एवं कुर्युरिति शिष्याशिवाय निबन्धनं कुर्वन् चिसोबत अन्याः प्रतिगानीते । प्रणम्यति ननु नडलं किमर्थ न त दिइन ध्वस्य हेतुः । न वा शाप समातेरपि । मङ्गसत्त्वेऽपि कादम्ब र्यादी निटनेन पदमना तिर्न दृश्यने ! दृश्यते च मङ्गलाभावेऽपि किरणावल्यादौ समातिः ! अतोऽश्वयम- तिरकल्पस्या व्यभिचारः । इति चेन्न । कादम्बादौ विधनप्राचुयात्समाप्तरभावः । किरणावल्यादौ च ग्रन्थाहि रेट मङ्गलं कृतमिति न तत्र व्यभिचारः ! तयाच श्रुतिः-"समाटिकामो मङ्गलमाचरेद्” इति । वस्तुतस्तु विघ्नवसद्वारेण मङ्गलं समातिसाधनमिति केचित् । अपरे तु मङ्गलस्य दिनध्वंस एव फलम् । समाप्तिस्तु बुद्ध्या प्रतिभया वः भवतीत्यारतामत्र विस्तरः। ननु श्रोतृप्रवृत्तये अन्थादावधिकरिविष्यसम्बन्ध प्रयोजनानि भवन्ति वक्तव्यानि । तथाह-सिद्धार्थ ज्ञातसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तने, शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धस्तत्प्रयोजनम् : यावत्प्रयोजन नोक्त सम्बन्धो न निरूप्यते, सम्बन्धानभिधायित्वाद् भ्रष्टा भवति सङ्गति"रिति प्रये जन चात्र वक्तव्यमित्यत आह-बालधीवृद्रिसिद्धय इति । ननु व्याकरणस्य मुख्यं शब्दा. नुशासनमेव प्रयोजनं नतो बालव्युत्पतिसिद्धिरतस्ताकानि नोक्तन् उनं तदपि प्राक्रयामिति । तथा हि प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन शब्दव्युत्पत्तिः प्रक्रिया नदेव च शब्दानुशासनम् । तथोक्तं -विविक्ताः माधवः शब्दाः प्रकृत्यादिविभागतः ज्ञायते येन तत् शास्त्रमत्रशब्दानुशासन मिति ! माहभाष्ये च-"रसोहागमलध्वन- -न्देहाः प्रयोजनानि" इति रक्षार्थ व्याकरणमध्येयम् । तथाहि-वदानां रक्षणार्थ व्याकरणं भवति । लोपा- गमविकारो हि सम्यग्वेदान् परिपालयिष्यति । उहः खल्वपि । न संलिनेन च सर्वाभिर्विभक्तिभिर्वेद मन्त्रा भाणेताः । ते चावश्यं पुरुषेण यज्ञगतेन यथायथं विपरिणनायितव्याः। तानावैयाकरणः शक्रोति प्रथा यथं विपरिणमायतमिति व्याकरणमध्येयम् । आगमः खल्वपि । ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्चेति प्रधानं च षडङ्गेधु व्याकरणम् । प्रधाने तु कृतो यत्नः फलवान् भवति । लघ्वर्य चाध्येयं व्याकर. णम् । न च व्याकरणमन्तरेण लघूपायेन शब्दा दोदधुं शक्याः। असन्देहाथै च ध्येयं व्याकरणम् । तथाहि याज्ञिकाः पठन्ति--"धूलपृषतीमानिवारुणीननड्वाहीमालभेत्त" इति भत्र भवति संशयः स्थूला चासौ पृष्ती च स्थूलपृष्ती किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीति तान्नाव- याकरणः स्वरतोऽध्यवस्यति । यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो बहुव्रीहिः । अथ समासान्तोदात्तत्वं ततस्तत्पु. .. इष इति विस्तरमुकं शेषेण ।। इतोऽपिकनपि शास्त्रान्तरे प्रयोजनानि वर्तन्ते । विस्तरभयानात्र लिखा- मः । शब्दाश्चात्र विषयीभूताः । सम्बन्धस्तु प्रतिमद्यप्रतिपादकभावः । व्युत्पित्सुरधिकारौ । नन्वत्र कस्ताव- च्छन्दः । उच्यते। यदुच्चारणेन लोमलाङ्गुलसास्नादिमतां भवति सम्प्रत्ययः सः शब्दः । अथवा प्रतीतपदार्थको ध्वनिः शब्द हति । तार्किकास्तु-श्रोत्रप्रायो गुणः शब्दः इति वदन्ति । तन्मतेस द्विविधः । वन्यात्मको वर्णात्मकश्चेति । ध्वन्यात्मको हस्तमृदङ्गादितयोगप्रभः । वर्णात्मकस्तु संस्कृतभाषादिरूपः । इह केषाञ्च. जातिः पदार्थः । गृहीततत्सम्बन्धेनव शब्देनार्थप्रतीतिः। न चक्षुरादिवत्सम्बन्धनिरपेशेण । व्यक्तिषु च सदानन्त्यात्सम्बन्धग्रहणासम्भव इति । केषाश्चियक्तिरेव पदार्थः । तत्रैव वाहदोहादिक यसद्भावात् । जाती तु पदाथै व्यनिषु क्रियमाणं वाहदोहादिकमनोदितार्थेऽनुष्ठितं स्याद । सम्बन्धग्रहणवत्र जातेरुपलमणभावाश्र. यणात्तत्रार्थस्य शब्दमहिम्नैव प्रतीयमान स्वादुभयं शब्दार्थः । अथ व्याख्या-परमात्मानामिति । परा जग. कारणतयोत्कृष्टा मा शक्तिर्यस्य सः परमः स चासौ आत्मा चेति तं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावपुरुषमित्यर्थः प्रणम्योति ॥ प्रकर्षेण भक्तिश्रद्धातिशयेन नत्वेत्यर्थः । अत्रादौ मङ्गलार्थे प्रशब्दपयोगः। मङ्गलादीनि मङ्ग- -लमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्त इति शास्त्रवचनात् । तथाच वार्तिककारेणादौ प्रयुक्तस्य सिद्ध- . .. - :

·मङ्गलाचरणम् ] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । । .. सत्त्वपि देवेष्यपरेश्वैहिकामुष्मिफललिप्मुस्तांश्च फलद्वय हानक्षमानपास्य भगवनमस्कृतिः पूर्वक लारस्वती प्रक्रिया चिकीर्षुः सरस्वतोदत्त बर आदावेव प्रस्ताव नाश्लोकमाह-प्रह- येत्यादि । अथैतल्य साधनापूर्व व्याख्याले शः प्रारभ्यते-जा प्रबोभावे। 'आहे. ENT स्न: नम् प्रपूर्वः । 'समाले क्यः' इति क्या प्रत्ययः । य ! 'स्वरही परेग यो. ज्यम्' ! 'प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम्' इति नकारस्य गकारः । प्रथमैकवचन सि । 'अव्य. याद्विभक्त' इति सिलोपः । प्रगम्येति सिद्वम् ॥ अग्रे-परमात्मानन् । परा प्रष्टा मा लक्ष्मीः कान्तिर्वा यस्य स परमः । यहा-परयोगिभिर्मायते ज्ञायते इति परमः । यहा- पशन शत्रून् रागद्वेषादीन् मिनाति हिनस्तीति परमः । यद्वा-मानं माः ज्ञानं, परं प्रऋष्टं मा ज्ञानं यस्य स परमः ॥ अत सातत्यगमने ! अतति सातत्येन गच्छति ताल्तान भा. वानित्यात्मा । मनिण प्रत्ययः । मनिगो णित्वात् 'अठ उपधायाः' इति वृद्धिः ॥ पर- मश्वासावात्मा च परमात्मा तं परमात्मानम् । द्वितीयेकवचनम् अम् 'नोपधाया: इति दीर्घः त्म इत्यल्य त्मा ! 'स्बरहोर्न परेग संयोज्यम् । 'मोऽनुस्वारः परमात्मानमिति सिद्धम् ॥ अग्रे-बालधीवृद्धिसिद्धिः कल बलू कामधेनू । बल बलन्ति दोव्यन्ति गृहेविति बालाः । यद्वा-बलन्ति चलन्ति दुर्बोधार्थादिति बालाः । 'ज्वलादे' इति प्रत्ययः । 'अत उपधायाः' इति वृद्धिः ब इत्यस्य बा । 'स्वरहीनं परेण संयोज्यम् ॥ अग्रे-ध्यै चिन्तायाम् । ध्यै ध्यायते इति धीः । 'विप्' इति विप् प्रत्ययः । 'व्यायतेः विपि सं. प्रसारणं दीर्घता च इति संप्रसारणं यकारस्कारः, तस्य दीर्घता च । व्य इत्यस्य धी। 'क्विपः सर्वापहारी लोपः' इति क्विलोपः । धी इति सिद्धम् ॥ अग्रे-वृधु वर्धने । वर्धन वृद्धिः । तिः' इति क्तिप्रत्ययः । ति । 'तयोः' इति तिस्थाने धिः । 'झये जवाः' इति धस्य दः । 'स्वरहीनं परेण संयोज्यम्' । अप्रै-षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । षिध् ! आहे. ष्णः स्वः' सिध् । सेधनं सिद्धिः । क्तिप्रत्ययादिकं प्राग्वत् । अत्र शब्दा. शब्दानभिज्ञा बाला न तु स्तनधयाः । यदि वा अधीतान्यशाखा अन्यनभ्यस्तशब्दशास्त्रा बालाः । सर्वशास्त्रेषु शब्दशास्त्रं प्रधानम् । यतः 'अनधीत्य शब्दशास्वं योऽन्यच्छास्त्र । - .. -- A । त्यर्थः। अनेन सरस्वतीकृतप्रक्रियाया दुर्बोधत्वं सूचितम् । निर्विघ्नपारिसमाप्तये मङ्गलमाचरति-प्रन्यादी ग्रन्थमध्ये ग्रन्थान्ते मङ्गलमाचरणीयमिति शिष्टाचारात् । तत्र किनाम मङ्गलं तदाह-वन्दन गुरुर्देवानां ग्रहशान्तिर्द्विजार्चनम् । शुभद्रव्यावलोकश्च मङ्गलं परिचवता' इति । किमर्थ मङ्गलं क्रियते कविना ! विघ्न.. शब्दस्य व्याख्यायां महाभाष्ये उक्तम, यन्माङ्गलिक आचार्यों महतः शालौघस्य मङ्गलार्थ सिद्धशब्दमादितः प्रयुंक्तमङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रथन्त वीरपुरुषकाणि भवन्त्यायुमत्पुरुषकाणि चाध्येतारश्च सिद्धार्थी यथा स्युरिति ॥ बालधीवृद्धिसिद्धये इति । ध्यायतेऽनयेतिधीवुद्धिः, ध्यायतेः विपि सम्प्रमारण दीर्घः। धियो बृद्धिति धीवृद्धिः। बालानां धीवृद्धिालधीवृद्धिः। तस्याः सिद्धिरिति तस्यै बालधीवृद्धिासद्धये । बालपदेनात्र न स्तनन्धयरूपोऽर्थः, किन्तु शब्दापशम्दविवेकशून्यरूपः । नातिविस्तरामेति । न विद्यते- ऽतिविस्तरः सूत्रबाहुल्यं यस्यां ताम् । अत्यल्यामित्यर्थः । नाकादिवमिति निषेधादनस्वर इति नानादेशः । असमासो वा । सारस्वतीमिति ! सरस्वत्या प्रगीता सारस्वती । सरस्वती शब्दात्तत्प्रणोतेऽर्थेऽण , सत ईपू । तो वाणीप्रणीतामित्यर्थः । प्रक्रियामिति । शब्दानुशासनमित्यर्थः । ऋजुमिति । सरलामित्यर्थः । कुक इति । अहमिति शेष.1 .

·सारस्वत मक्रिया- [ पूर्वा- समीहते मृतः । सोऽहेः पदानि गणराले निशि तमलि जले दिगतस्य तथा च । अङ्गीकृत कोटिमितं मानाजीहतं माकरण व वेन । न कोसते तस्य मुखारविन्द दूरबिन्दुर्विश्वाललाटे ।' इति वचनात् । धियो वृद्धिीवृद्धिः । तेष बालानां या चावृद्धि विद्धियुत्पतिस्तस्याः सिद्धिः दालधीवृद्धिलिद्धिः । तल्दै बालधीवृद्धिसिद्धये चतुयशवचनं । ए डिति' दि इत्यस्त्र द्धे । 'स्वरहीनं परेण योग्य। बालधीवृ . द्धिसिद्धये ॥ अग्ने सरस्वती । सुगतौ सु वादेरल गुणः । 'स्वरहीनं० लाः प्रसारणं नुखे मुखे अल्त्यस्याइति सान्तोपतत्त्विनौ इति अस्त्यर्थे वतुः । द्धितः इतीप् । 'स्वर. होनं । ततः सरस्वत्या प्रणीतानि सूत्राणि सारस्वतानि । ततः सारस्वतेभ्यः सूत्रेभ्यो जाता सारस्वतः । 'कारकाक्रियायुक्ते' अण्प्रत्ययः । अ । 'आदिल्बरस्य गिति वृद्धिः स इत्यस्य सा । 'यस्य लोपः ईकारलोपः 'स्वरहीनं० । नाई। इतीप् प्रत्ययः । 'स्वरहीनं.' । द्वितीयैकवचनम् अम् । 'अशासोरस्या अलोपः ॥ सरस्वत्या प्रणीतानि यानि सूत्राणि इति युक्त्या । 'वृद्धाच्छः +, 'यस्य लोपः" इति पाणिनीयस्य छर. त्ययस्य संभवः । छस्य इयादेशः । तदा सारस्वतीया इति भवति । तेन सरस्वत्या प्र. णीता या सा सारस्वती तां सारस्वतीम् । इत्येके ॥ अग्रे-ऋजु । द्वितीयकवचनम् अम् । 'अभ्शसोरस्य' इत्यकारस्य लोपः ! 'मोऽनुस्वारः । ऋजुम् ।। वोर्गुणात्' इति विक. ल्पेन ईप । तेन स्त्रीलिङ्गेऽपि ऋज्वी, जुरिति रूपद्वयं स्यात् । अग्रे-कुर्वे । डुकृञ् करणे । कृ आत्मनेपदे वर्तमानोसमपुरुदैकवचनम् । ए। 'तनादेरुप्' इति उत्प्रत्ययः । उ । गुणः । कर । 'स्वरहीनं० करु । 'हित्यदुः' क इत्यस्य कुः । 'उ वम्'राद्यपा द्विः । जलतु- म्बिकान्यायेन रेफस्योर्ध्वगमनम् । “स्वरहीनं कुर्वे इति सिद्धम् ॥ अग्रे-प्रक्रियाम् । पुनः डुकून करणे । क प्रपूर्वः । प्रक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते साध्यन्ते शब्दा अनयेति प्रक्रिया । 'सदोणादयः' इत्यप्रत्ययः । 'अयकि कृ इत्यस्य क्रि । 'नुधातोः' इतीय क्रिय् । 'स्वर- हीनं० क्रिय् । 'आवतः स्त्रियाम्। 'लवणे दीर्घः सह ता प्रक्रियाम् । 'अम्शसोरस्या 'मोऽनुस्वारः । अथवा कुन करणे । कृ । 'स्त्रियां यजां भावे नो यवाक्' इति यक् रिङ । क्रिया कृत्या । अथवा-क्रियादयः शान्ता निपात्याः । कृ । ततः 'कृनः श +' कूनो भावादौ श स्यात् । 'क्यप् +'स्त्रियं शियात् भावे या रिकादेशः । प्रपूर्वः । प्रक्रिया तां प्रक्रियाम् । द्वितीयैकवचनम् अम् । 'अम् शसोरस्य' 'मोऽनुस्वारः ॥ तताs- ग्रे स्तृ विस्तारे स्तृ विपूर्वः विस्तरतीति विस्तूरः । “पचिनन्दिग्रहादेरयाणनिः' इत्यप्र. त्ययः । मतान्तरे- मदामः' इत्यप्रत्ययः । गुणः । विस्तरः । 'स्वरहीनं० । अतिपूर्व अतिविस्तरः । निषेधार्थे नम्पूर्वः । न विद्यते अतिविस्तरः शब्दबाहुल्यं यस्यां सा नातिविस्तरा तां नातिविस्तरामित्यन्न नाकादिवत् 'अनस्वरे' इत्यनेन नोऽनादेशप्रति- षेधः । यद्वा-केचित्तु बहुव्रीहौ नमो अनादेशमेव नेच्छन्ति । अथ वा-न इति पृथगेव । । । . -...AAAA निवारणाय । शिष्टविघ्ननिवारणाय मङ्गलं क्रियते' हति सदाचारात् । तथोक्तम्-'नित्यं पध्याशिनां पुंसां हितस्थाननिवासिनाम् । मङ्गलं चरतां विघ्नावनिपातो न विद्यते ॥ इति । कादम्बर्यादौ मङ्गलं कृतेऽपि न 'तत्परिसमाधिः, बोद्धन न कृतं तत्प्रणीतसमाप्तिश्च दृष्टा, अतो मङ्गलं न सदिति चन । प्राकनसंस्कार विना ·मङ्गलाचरणम् ] सप्रसादचन्द्र कीर्ति-मनोरमोपेता । . पदम् । ततः 'सरणे दीर्घः सह । 'आवतः स्त्रियाम्। इति आप्रत्ययः । 'सद द्विः तीयेकवचनम्म् अम् । सम्शलोरम्यः मोऽनुस्वास' इति प्रथमश्लोकस्य साधना !! अथ व्याख्या-प्रणम्य, परमात्मानम्, बालधीवृद्धिसिद्धये, लारस्वतीद, ऋजुम्, कुटे, प्रक्रियाम् , नातिविस्तशम् . एकमसिमट लोके पदानि सन्ति । अथान्दयः----अहमनुभूतिस्वरूपचार्यः सारस्वती प्रक्रियान्टजें तरल कुर्वं विदधे । लोकप्रसिद्धशब्दव्युत्पादनार्थमीषद्रवामीत्यर्थः । अब इत्यस्य पनपाठनादुत्पन्नस्य पुण्य , रूपफलस्य कर्तृगामित्वादात्मनेपदयोगो युक्त एव । किनामयेयां प्रक्रियान् ? । लारस्व. ती सरस्वतीप्रणीतसूत्रसंवन्धिीमित्यर्थः । ननु शास्त्रादौ मलाचदा दिना शाखसमा- तिर्न स्यादत आह-किं कृत्वा ? । परमात्मानं परमेश्वरं प्रणम्य प्रकर्षण मनोवाक्षा. यैर्नत्वा । परमात्मनि नमस्कृते सर्वेऽपि देवा नमस्कृताः स्युः। यथोक्तं भागवते-'यथा तरोमुलनिषेचनेन तृप्यन्ति तत्कन्धभुजोपशाखाः । प्राणोपहाराच यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वाहणमच्युतेज्या' । इति । तथा च प्रशब्दल्य माङ्गलिकत्वादादौ प्रयोगः । तथा च-- 'प्रशब्दश्चायशश्च हावेतो ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं मिना विलियांतों ततो माङ्गलिका. दुभौ । ननु 'प्रयोजनमजुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते अतोऽत्र प्रक्रियाया अजुकरणे किं प्रयोजनमित्यत आह-कस्यै ? बालधोवृद्धिसिद्धये । सत्स्वपि महाभाध्यादिषु तेषा गहनत्वेन बालानां सम्यगप्रबोधात् । स्वल्पबुद्धीन जनास्तेषु चानादरान् संभाव्येमा प्रक्रि. यामवैयाकरणजनबुद्धिवर्धननिष्पत्त्यर्थ कुट इत्यर्थः । चिकीर्षितायामपि प्रक्रियायां वक्रत्व- करणे भूयांसो जना निरादरा बोभूयन्ते तन्निरासार्थनाह-ऋजुमिति । सरला नित्यर्थः । सरस्वतीदत्तसूत्राणां क्रममुत्सृज्य प्रयोगसाधनार्थ पात्रता स्थिताना सूत्राणाननुक्रममेलनेन ऋजूं सरलां कुर्व इत्यर्थः । ननु भो, ऋजुमित्येव कधं कृतन ज्वीमिति कथं न स्यात् । तन्नोच्यते- 'बौर्गुणात्' इत्यनेन सूत्रेण वा ईप्रत्ययः । द्वे रूपे ऋजुम् अज्वीमिति भक्तः । परं छन्दोमङ्गभिया नोचार्यते । ऋजुरपि प्रक्रिया विस्तरबाहुल्यादध्ये तुमच्या अत आह-नातिविस्तराम् । बिस्तरः शब्दबाहुल्यं तेन रहितां स्वल्पग्रन्यां प्रचुराऑमि. त्यर्थः । एनावता सर्वाण्यपि सूत्राण्यादायोदाहरणसाधनार्थे बालव्युत्पत्थं च दीपिका- कल्पामिमां प्रक्रियां कुर्व इति भावः ॥ अन्न बालधीवृद्धिः प्रयोजनम् । शब्दा विष- या। अधिकारिगो बालाः । प्रतिपाद्यप्रतिपाइकभावः संबन्धः । इति प्रथमश्लोकल्य . व्याख्या १॥ * प्रसाद: * श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ।। नमस्कृत्य जगन्नाथं रामं राजीवलोचनम् । ससी लक्ष्मणोपेतं मुरारिकुलभूषणम् ॥ १ ॥ ...- Armnhn.r hAvM किमपि न सम्भवति । अतो बौद्धन पूजवन्मनि मङ्गलमाचरितं तेनात्राकृतेऽपि मङ्गले विघ्नवारणसम्भवात् । प्राचीन संस्काराभावादपवित्रत्वेनाचरितत्वात्कादम्बादीनां न सिद्धिर्याता। अतो मङ्गलं सदेव तदेवाह- परमात्मानं प्रणम्येति । पिपर्तीति परः । माया लक्ष्म्या आत्मा जीवनं मात्मा। लक्ष्मीपतिरित्यर्थः । परश्वासै ·सारस्वतप्रक्रिया- me । पूदोद्धं- .० । सारस्वतप्रसादाख्या बालानां बुद्धिदा सुदा । क्रियते वासदेवेन सरस्वत्याः प्रसादतः ॥ २ ॥ "मङ्गलादीनि मङ्गालमध्यानि मालान्तानि च शास्त्राणि प्रयन्ते इति मायोक्तः शिष्टाचाराच ग्रन्थसमाप्त्यपेक्षितप्रारिप्सितप्रन्यूहापोहादिप्रतिबन्धकाशमाय श्रीमद्भागव. स्तुतरूपं मजलं प्रन्थक्वच्छिव्यशिक्षार्थ निवधनाति ॥ प्रणम्येत्यादिना ॥ सारस्वतीनिति टिड्ढाणजिति ङीप् । प्रक्रियन्ते प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन व्युत्पाद्यन्ते शब्दा यया सा प्रक्रिया । तस्याश्च सरस्वतीप्रोक्तत्वेन सिद्धत्वात्तामनूद्य ऋजुत्वं विधीयते । तस्या एव च अजुत्वाभावान्मृदं वटं करोतीतिवत्कर्मत्वम् । अत एव सरस्वत्या प्रोक्तानि सूत्राणि सारस्वतानि तत्सम्बन्धिनी सारस्वतीति व्याख्याने वृद्धाच्छ इति छः स्यात् । तस्य च वृद्ध ज्ञापूर्वकत्वेन ज्ञापूर्वको विधिरनित्य इत्यनित्यत्वेन कथंचित्समाधानेऽपि शैषिका. दणः शैषिकाणो निषेधः । सरस्वतीप्रोक्तप्रक्रियाकरणे च पिटपेषणादिदोष इत्यादि निर- स्तम् । अभूततद्भावात्कृतो योगे विप्राप्तावपि महाविभाषानुवृत्तेन । अत्र यद्यप्यस्य बा. लव्युत्पादकत्वात्परगामित्वात्क्रियाफलन्य स्वरितजितः कर्त भिप्राये क्रियाफल इति निय. मादात्मने पदमयुक्त तथाप्यस्य वेदान्तानुसारित्वेन तत्त्वतः परगामित्वाभावात्तजन्यापूर्व- स्यात्मगामित्वेन वाऽऽत्मनेपदम् । बोविहल इति दी विदीर्घसंज्ञापूर्वकत्वेनानित्यत्वा- होविधेरल्पापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वात असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति वत्वस्यासिद्धत्वाद्वा कुर्वे इत्यत्र दीर्घाभावः । आरम्भादालमार्वर्तमानत्वम् । वर्तमान सामीप्ये वर्गमानवहति वा सूत्रपागादिक्रमातिक्रमेण च प्रयोगानुकूलसूत्रादिक्रमकरणादृजुकरणम् । अतश्च स्वकपोल. कल्पितत्वाद्यनवकाशात्साक्षात्सरस्वतीप्रणीतत्वेनान्यप्रक्रियोत्कर्षश्च । केचित्तु-सरस्वतीसं. ज्ञकसन्न्यासिकृतत्वेन नवीनसुत्रवृत्त्यादिकृत्यक्रियाकरणप्रतिक्षेति व्याख्यन् । तन्न । "सूत्र- सप्तशतं यस्मै ददौ साक्षात्सरस्वती" इत्यादिना सर्वदेशप्रसिद्धत्वं च विरुद्धम् । ननु ऋजुत्वमानं वै विधीयते तदा यां कांचित्प्रक्रियामनूद्य ऋजुत्वं विधीप्रतामित्यत आह । किंविशिष्ट प्रक्रियाम् । नातिविस्तराम , न अतिविस्तरः मादबाहुल्यं यस्यां सा तया तां न अतिविस्तरा नातिविस्तरेति मयूरय॑सकादित्वात्तत्पुरुषो वा । नैवेत्यादिवन्निषेधा. र्थनकारेण समासात्सानुबन्धकग्रहणे न दिरनुबन्धकस्येति अन्स्बरे इत्यनादेशो न । नेति पृथपदं वा । अयं भावः । व्याकरणस्य तावदनादिपरम्पराप्राप्तलाधुशासनत्वेन तेषां चा. नन्तत्वात्पाणिन्यादिभिरपि प्रयोगैकशरणः पृपोदरादीनि यथोपदिष्टमित्यादिनाऽलाक्षणि- कानामेव साधुत्वाभिधानाहालव्यामोहकविस्तरमसहन्त्या परमकरुणाकररूपया श्रीसर. स्वत्यापि च वापि तु शब्दविपरीतविधानयोगविभागतन्त्रधर्मादिभिः समस्तसाधुशब्दा. ननुभासन्त्या प्रक्रिया प्रकल्प्यानुभूतिस्वरूपाय स्वभक्तायानुभाषिता । स च सर्वातिशयां तामनूध ऋजुत्वम यति । ननु "स मस्करी शुभां चक्रे प्रक्रियां चतुरोचिताम्" इत्य- न्तेऽभिधानाजुत्वमात्रविधानमयुक्तमिति चेन्मैवम् । तत्रापि प्रक्रियामनूद्य शुभत्वविधा- मात्मा च परमात्मा तम् । अथवा पर: पूर्णः निरपेक्ष एवंभूतो मात्मा लक्ष्मीपतिस्तम् ॥ अयं भाव:- कविभिर्विघ्ननिवारणकं भक्ष्याच्छादनसूक्तयो(?) नित्यमिष्यते। ततोऽयमपि परशब्दन पालकत्व सर्वज्ञत्वोपद- शितः मात्मा परमात्मा तं तधाभूतम् । अथवा परा शत्रुरूपा मा येषां ते परमा ये विरक्तास्तेषामात्मा मनो ·मङ्गलाचरणम् ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। चात् । तस्मात्यष्टूक्तम् । ननु "श्रेयांसि वहूविघ्नानिः" इति श्रेयः-साधनभूते प्रक्रिया र्जवरणे विभवितव्यमत आह किं कृत्वा । परमात्मानं प्रणम्येति । परा जगत्कारण. तयोत्कृष्टा मा माया शक्तिर्यस्य ल एरमः । यस्थ मायाचित्यानन्तशक्तिरित्यर्थः । परैरुपनिषदागैः सदनुमानैर्वा मीयते ज्ञायते इति वा परमः । अतति विश्व व्याप्नोनि विषयानादत्ते इति वा स आत्मा परमश्वालानात्मा फेति. पानाला कार्यकारणविलक्षणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वनावः तं परमात्मानमिति । पृथक्पदे एक वा प्रभाग सक्तिप्रहा- तिशयेन नत्वा । प्रथमं प्रकर्षवाचित्रशब्दप्रयोगः । श्रीशब्दादिवत्स्वरूपतो माङ्गलिक. स्वादेतदध्येतृणां प्रज्ञाप्रकर्षध्वन्यर्थत्वाच्च । पूर्वकालार्थकवाक्यारम्भात्यूर्वमाचरणीयत्दै न. त्यादेोत्यते । ननु "सिद्धार्थ ज्ञातसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेर दत्तव्यः सम्बन्धस्तत्प्रयोजनम् ॥ यावत्प्रयोजनं नोक्तं सम्बन्धो न निरूप्यते । सम्बन्धानभिधा- यित्वाभ्रष्टा भवति सङ्गतिः इति प्रयोजन वक्तव्यमित्यत माह ! किमर्थन् । बाल- धोवृद्धिसिद्धये हति । दले कामधेनुत्वावलन्ति चलन्ति दुर्बोधार्थादिति बालाः शाब्दव्यु- स्पतिरहिताल्तेन धियो वृद्धिर्युत्पत्तिस्तयाः सिद्धिनिष्पतिस्तल्दै । अयं भावः ! रक्षोहागनलचलन्देहाः प्रयोजनानि इत्यादिमहाभाष्योक्तव्यावरणप्रयोजनानाम् रक्षा- द्यपि यत्रोक्तमन्वाख्यानप्रयोजनम् । न तदप्यन्यतः सिद्धेरत्पसिद्धेस्ततोऽपि का इत्या- दिना तन्त्रवातिककारैरध्ययनादिभिरेव वेदपाठस्येव रक्षादेरपि तत एव सम्भवान्नानीव प्रयोजनत्वमुक्तमतः केवलं साधुत्वासाधुत्वज्ञानमेव प्रयोजनत्वेन विज्ञायते विचारविशेषश्च विस्तरभयान्नेहोक्तः । अन्न च प्रक्रिया वो विषयः, बालव्युत्पत्ति: प्रयोजनम् , जन्मज- नकभावः सम्बन्धः, शब्दव्युत्पत्तिव्युत्पन्न अधिकारो इत्यनुबन्ध चतुष्टयमपि तत्तत्पदैः समसूचि ॥ १ ॥ इन्द्रादयोऽपि शब्दवारिधः । प्रक्रियां तस्य कृत्स्नस्य क्षमो वक्तुं नरः कथम् ॥२॥ (च० ) ननु विस्तरः कथं निरस्तः इत्याशङ्कानिया के स्वगर्वापहारसूचकं च द्विती. यश्लोकमाह-इन्द्रादयोऽपीति । अथैतस्य साधना ! 'इदि परमाधयः । इन्दति ईट इनीन्द्रः समादेर ' इद् अग्रे रप्रत्ययः । 'इदितो नुम् इति नुमागमः इ अनेन्द्र 'नश्यापदान्ते झले नकारस्यानुस्वारः । 'स्वरहीनं० ॥ अग्रे 'डुबा दाने' वा आइपूर्वः । आदीयत इत्यादि । 'नवी इति किप्रत्ययः । इ । 'आतोऽनापे' इत्याकारलोपः । स्व. रहीनं०१ 'सत्र दीर्घः सह इन्द्र आदिवा ते हन्द्रादयः । प्रथमाबहुवचनम् -- --अस् । ए ओ जलिदि इत्यस्य दे । 'ए अय ल्वरहीनं ०१ 'लोविसर्ग: इन्द्रादयः ॥ अग्रे अपि प्रथमैकवचनम् लि 'अव्ययाद्विभक्त सिलोपः । मध्ये 'अतोऽत्युः उ ओर 'एदोतोऽतः अ- लोपः ॥ 'अग्रे यद् पष्टयेकवचनम्-उल त्वदादेष्टेरः स्यादौ इति यदित्यस्य य । 'उस्स्या यस्यान्तं न ययुः यस्मिन्स परमात्मा तम् । परमेषु आत्मा यस्येति वा बहुव्रीहिणा परमपुरुषार्थत्वं सूचितम् । मतमीबहु- बीहिणा कृपालुत्वं च । अथवा परैरुत्कृटैः सर्वतो विरक्तर्योगिभिमीयते प्राप्यत इति परमः । 'ननी च' इति । अततीत्यात्मा। सर्वग इत्यर्थः । परमश्वासावात्मा च परमात्मा तं, परम् आत्मानमिति वा छेदः ।

·सारस्वतप्रक्रिया-- [ पूर्वार्द्ध- अने-अन्त । द्वितीयैकवचनम् अम्--'अन्शसोरल्या मोऽनुस्वारः ॥ अग्रे-नेति प्रथ. मैलवचन सि । 'अव्ययाद्विभक । अग्रे 'या प्रापणे । या ! परोक्ष प्रमपुरुषबहुवच- नन् : 'हिचा इति द्वित्वम् । या या उरू इति लिखते हस्दा पूर्वयास्थाने यः । तोऽनधि हत्याकालोपः । स्वरहीने सोवियन: 22 अग्रे शय् आक्रोश : सप् श. पते आक्रोशति जिलामिति शनः । उणादिषु दप्रत्ययः चा भरे जबाः पल्ट बा ! 'स्बरहीनं । अग्ने दुधाञ् धारणपोषणयोः' । धा वारिपूर्वः । वारि धीयते यत्र ल वा. रिधिः । 'नही' इति किप्रत्ययः । ३ । 'आतोऽनपि' इत्याकारलोपः । 'स्बरहीनं० श. उदानां वारिधिः शब्दवारिधिः । यद्वा-शब्दा एव बारीणि धीयन्ते अस्मिन्निति शब्दका रिधिः । पथ्येकवचनम् डस् । 'टिति धिस्थाने धे। 'डस्य? इत्यकारलोपः । सोवि. सर्गः अग्रे प्रक्रियामिति द्वितीय कवचनम्न अम् । 'अशलोरल्य' । अग्रे तद् षष्ठयेकव. चनं डस् ! 'त्यदादेष्टेरः स्यादौ 'हस्य ॥ अग्रे कृत्स्नस्येति षष्ठयेकवचनम्म् ङस् 'उस्य । अक्षम् सामक्षम् । क्षमते इति क्षमः पचिनन्दि०, इत्यप्रत्ययः । 'स्वरहीन प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोविसर्गः ॥ 'वच परिभाषणे वच् । 'तुम् तदर्थायां भविष्यति इति हम्प्रत्यय. 'दोः कु:' 'स्वरही२० । प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्ययाद्विक्तेल. क् । अग्ने 'न विज्ञपे । नियते विक्षिप्यते कामादिभिरिति नरः । 'स्वरादः' इत्यप्र. त्ययः । गुणः । न । 'स्वाहीनं० प्रथमैकवचनान्तम् । स्रोविसर्गः ॥' अग्रेकिंशब्दस्य तृतीयैकवचन या ना स्त्रियाम् । 'तमादिर्गणो विभक्त्यर्थं निपात्यते - इति विभक्तिसाहितस्य किमित्यल्य कथं निपातः इति द्वितीय लोकसानिका ।। अथ व्याख्या ! इन्द्रादयोऽपोति । अस्मिन् श्लोके चतुर्दश पदानि सन्ति तान्याह- इन्द्रादयः, अपि, यस्य, अन्तम् , न, ययुः, शब्दधारिधः, प्रक्रिया , तल्य, कृत्स्नस्य, क्षमः, वक्तुम् , नरः. कथम् ॥ अथान्वयः । इन्द्रादयो देवा: अपिशब्दाव्यासवाल्मीयादय प्रत्ययोऽपि । अथवा । इन्द्रादयोऽयो महाव्याकरणकारोऽपि यस्य शब्दवररिधेः शब्दसमुहल्य व्याकरणस्यान्त पारं न यार्न प्रापुः ! तस्य कृत्स्नस्य समग्रस्य शब्दवारिधेः प्रक्रियां शब्दव्युत्पादनविर्धा का नरः मल्लक्षणो मनुष्यः कथं क्षमः कथं समझी भवति । अतः कारणात संक्षेपतः कथयामोत्यर्थः । इन्द्र आदिवषां ते इन्द्रादयः । 'इन्नः कास्नाविशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टौ हि शाब्दिकाः इति :: २ ॥ (प्र.) नन्वपूर्वेव सर्दशब्दाव्युत्पत्यादिकापि प्रक्रिया क्रियतामित्यत आह । इन्द्रादयः इति । "इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नाऽपिशली शाक्टायनः ॥ पागिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्यादिशादिकाः” इत्याधुत्ता ऐन्द्रचान्द्रादिव्याकृतिकारः महेन्द्रादयो देवा वा यस्य शब्दबारिधे शब्दसमुद्रस्य अन्तं परं पारमियत्तया परिच्छेदं न ययुः च प्रापुः । तथा च श्रुतिः "दिव्यं वर्षसहस्त्रं च किलेन्द्राय बृहस्पतिः परायणं प्रोवाच नान्तं जगाम " m GAR ७ am- आत्मानं प्रणम्य प्रकर्षे नत्दा । कायवानोभिन मनम् । प्रकर्षो मङ्गलवाचकः । 'आमा जीवे सुने देहे स्व. भावे परमात्मनि' इति कोशात् । एषु कलममात्मानं प्रणमसीति चेत्नवाह-परमिति । परं पूर्ण तयाभूतमा- स्मानम् (ध्यापकमित्यर्थः । तथाच वेदान्तसारे--'अखण्डं सच्चिदानन्दमनाङ्गनसगोचरम् । आमानमखि- ·संज्ञाप्रकरण १] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ९ इति तस तस्जस्य समस्तल्य प्रक्रियां वक्तुं नरो माङ् मनुष्य को क्षमः समर्थः : अपि तु दजन्या रसूचनार्थः व्याखाल्मीयाद्यनुलामुच्चवार्थो का । जबमिलन्धिः । अदाबावल्पत्याइयो वतार: सन्द्रादयवाध्यता दिव्यवसहनादिश्व समस्तथापि अहि. पदपाठेनानि पारगम दुस्तरतरं तव्युत्पादक तासाडसमनुधेश मन्दमतिना मन्दमा- येनाल्पायुशऽनन्तदिनाभितेन वारसर्वशब्दव्युत्पादक प्रक्रियामरं कार्यनित्थत- स्तस्या एवानुवादेन ऋजुत्वविधानमुक्तिमिति ।। २ । -- * अथ संज्ञाप्रकरणम् । १।* तत्र तावत्संज्ञा संव्यवहाराय संगृह्यते(क) ॥ (च) अथ प्रथमं संज्ञाप्रक्रिया विवक्षिताय नव्याख्यान्पनिकी कला- माह तन तायलोति । तत्र तरूया सारस्वतोप्रक्रियायां तादादा यानमेव सनान- स्वशदानां संज्ञा नाम मया संगृह्यते । कस्ने प्रयोजनाय ? संव्यवहाराय सम्यक् शाखण्या- वहाराय । शास्त्रे हि संज्ञा विना न सम्यगवबुध्यते । यथा किल लोकेऽपि श्रयते अर्थ राजा अयममात्यः अयं यज्ञदत्तः अयं देवदत्त इत्यादि । तथाऽत्रापि समानादिसंज्ञा शास्त्रव्यवहाराय संगृह्यते इति भावः ॥ (प्र.) ज्ञाविधानमन्तरेण मुसप्रतिपत्त्य सम्भवादाभिधायमानज्ञानग्रह प्रति. जानाते । तत्रेति । तस्मिन्प्रक्रियाज विधेये तावत्प्रथमं संव्यवहाराय सम्यशाख- प्रवृत्तये । संज्ञा अस्मात्पदादयमों बोध्य इत्येवं संकेतरूपा सरस्वती पूर्वांचा कृता । मया संगृह्यत इत्यर्थः ।। अइउऋल समानाः ॥ अनेन प्रत्याहारग्रहणाय वर्णाः परिंग. ज्यन्ते । तेषां समानसंज्ञा च विधीयते ॥ नैतेषु सूत्रेषु सन्धिरनुसन्धयोऽवि. वक्षितत्वात् । विवक्षितस्तु सन्धिर्भवतीति नियमात् लौकिकप्रयोगनिष्पत्तये समयमात्रत्वाच (ख) ॥१॥ -- लाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥ इति । तथाभूनं ब्रह्मैव । ननु गुरुगणेशादौन्विहाय कथं परमात्मानं प्रणये. त्युक्तम् । सत्यम् । परमात्मानं नमस्कृते सर्व एव नमस्कृताः स्युः तस्य सर्वान्तर्यामित्वात् । तथाचो भाग- यते चतुर्थस्कन्धे-'यथा तरोर्मूलनिषेचनेन' इति । मनुः?)-'अधिकारी च सन्बन्धो विषयश्च प्रयोजनम् ! (क) संज्ञ विधानमन्तरेण सुखप्रतिपत्तेरभावादनिधास्यमानसंज्ञासङ्घाई प्रतिजानीते-तति । तस्मिन् प्रक्रियार्जवे तावदादौ संज्ञाऽस्मापदादयमों बोध्य इत्येवं रूपा वाणी पूर्वाचार्यकृता च संव्यवहाराय सम्यक व्यवहरणं संव्यवहारः 'भावे घ' तस्मै सम्यक् शास्त्रप्रवृत्तये संगृह्यने मयेति शेषः । (ख) अउर समानाः । संज्ञासूत्रमिदम् : संज्ञात्मकत्वं चास्य 'आयन्ताभ्याम्' इत्यनेन संज्ञा. विधायकसूत्रण सहैकवाक्यत्वात् । तेनाघेल इत्यादिप्रत्याहारसंज्ञा सिध्यति । यद्यपि अकारादीनामर्थस्याविक- चितत्वात्नातिपदिकत्वासम्भवाद्विभक्तरसम्भवे पदत्वासम्भकः, तथापि वासुदेवादीनामर्थानां सत्यात्तदविवक्षामः- त्रात्प्रातिपदिकसंज्ञानिषेधासम्भवान्निपातस्य चानर्थकस्यति का प्रातिपदिकत्वाद्विभक्तरुत्पत्तेः पदत्वं, तस्याश्च ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- ( च) तन्न मातृकायां प्रथम पठितत्वात प्रथम स्वराणामेव संज्ञामाह-सूत्रम् । 'अ इ उ ऋल समानाः । अश्च, इश्च, उश्च, अश्व, सुश्च, अइउलू प्रथमाबहुवच. नान्तम् । साडेतिकत्वाजस्लोपः। यतः 'सुत्रे विभक्तिनैवास्ति वृत्तौ यत्रोपलभ्यते । एकद्वित्वज्ञहुत्वादि लम्साड्डेतिकमुच्यते । समादाः । समान तुल्यं मानं परिमाणं थेयो अवश्यमेव बकाव्यं शनाः तु चतुध्यन् ॥ इति ग्रन्थप्रामाण्याय चतुष्टयमपेक्षणीयम् । आचार्यैस्तत्करणे के प्रयोजनम् । 'प्रयोजनननुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्नते' इनि न्यायात् । तत्र चतुष्टयं वदन्स्वप्रयोजनमाह- बालधीवृद्धिसिद्धये इति । बाला अनधीतव्याकरणाः तेषामेव शब्दापशब्दज्ञानाभावात् । न तु स्तनपाः ! । . - छन्दोबस्त्राणि भवन्तति' छान्दसत्त्वाश्रयणात् मुपां सुलुगनि लु" । विनतः प्रायशो लोपो वर्गस्य च पदस्य च सरस्वत कृते सूत्रे ह्रस्वोको दीर्घसङ्गः । बहुवचनं प्रत्येक सासयर्थम् । अन्यथा वृक्षाव नामित्यः- दिवसमुदायसंज्ञा स्यात तच संज्ञासशिनोरभेदोपचाराद् विसन्धिनिर्देशश्च विष्णुप्रनृत्यर्थान्तरसंस्मरणेन मङ्ग- लार्थः । अतः घट्पदमिदं सूत्रम् इति केचित् । अपरे पुनराहुः, अत्राकारदिषु अर्थवत्सु सस्वपि स्वरूप- ग्रहणस्येष्टत्वेनायित्वस्याविवक्षितत्वमस्ति । अर्थववाभावान नानसंज्ञा, नामताभावान स्याद्युत्पत्तिः, अविभ- सिकानां मना न भवति पदानामेव समास इत्युक्त्वात । समासाभावाद्वाक्यमात्रतः साङ्केतिक षटूपदामदं सूत्रम् । नन्दन सन्धिः कथं न कृतः ? उच्यते । वर्गानामसन्दिग्धत्वेन बोधनायाविवक्षितत्वादेतेष्वसन्धिः । एतदपरे न सहस्ते, अयमसहनाशयः-व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्नहि सन्देहादलक्षणमिति वचनायाख्या - नेन तत्सन्देहनिरामसम्भव इति । अन्यस्तु-अस्यायसूत्रत्वेन संधिसूत्राणामसिद्धत्वात्तदभावइत्याह । तदन्ये न मन्यन्ते । व्याकरणस्यानादित्वेनातोऽत्युरित्यादाविव सन्धिसम्भवत् । केचित्तेषां चादिषु पाठान्निपातसंज्ञा। 'औनिपात' इति प्रकृतिभावान सन्धिरित्याहुः । अन्ये तु-षट्पदवेन वाक्यत्वात् 'महितैकपदे नित्या नित्या धातूपमर्गयोः, नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेझत्ते" इति वचनाद्विवक्षाऽभावात्समध्यभावः, इत्याहुः । एक- मुत्तरत्र ग्रन्थसङ्गतिरपि । इतरे तु द्विपदमेव कुर्वते । सन्ध्यभावस्तु पूर्वरीत्यैवेत्याहुः । तेषामुत्तरग्रन्थविरोधः । ननु वर्णात्कार इत्यनेनेभ्यः कारप्रत्ययः कथं न स्यात् । उच्यते ! वार्तिकं दृष्ट्वा सूत्रकृतः प्रवृत्त्यसम्भवान्न कारप्रत्ययः । ननु आकारादीनानुपदेशेन यथा तत्मवर्णानामाकारादीनां लाभात्पृथगाकारादयो नोपदिष्टा तथा ऋल वर्णयोः सावर्य'दृकारोपदेशेनेवोभयग्रहगसिद्धः किं पृथगुपदेशः कृतः । कथ्यते । कलवर्णयोः साव- य॑स्यानित्यताज्ञापनायोभयोरुपदेशः । तत्कलन्तु क्लृप्ता शिखा यस्य स क्लनशिखः, तस्य सम्बो- धने हे क्लप्तशिखेत्या प्लुतभवनम् । अलवर्णयोः सावर्यस्य नित्यत्वे तु गुरोरनृतोऽनन्त्यस्यापी- त्यत्रानुत इति निषेधादृकारस्येव लकारस्यापि प्लुतो न स्यात् । नदु समाना इति महासंज्ञावि- धानात् समानं तुल्यं मानं परिमाणमित्यन्वर्थत्वा दिन्नम्वरूपाणामेषो कथं समानत्वमिति चत् , सत्यम् ! स्वीचिप्लुनौदत्तानुदात्तप्त माहारसनुनासिकनिरतुना सकस वृतविवृतादिमिरे तैः समानमानत्वादा- वर्यम् । ननु वर्णपरिगणन मन्तरेण संज्ञा विधानानुपपत्तेरथैक्यादेकं वाक्यं साकांश चावभागस्यादित्येकेना- नेन वाक्येन वाक्यभेदपमादमप्रतिपादनमयुक्तमित्यत आह -अननति। वर्णपरिगणनस्यानुषङ्गिकत्वा- दर्थद्वयम् । विधानाभावान वाक्यभेदापत्तिरिति मावः । प्रत्याहियन्ते सङ्कोच्यन्ते वर्णा यैः प्रतिकार्यमाहियन्त वा प्रत्याहियन्ते सहाच्यन्ते इति वा प्रत्याहारा अवादिसंज्ञास्तेषां ग्रहणायेत्यर्थः । ननु एतेषु सूत्रेषु सन्धिः कथं न कृत इत्यत आह-नैतेविति । एतेषु सूत्रेष्विति बहुवचनं वक्ष्यमाण- सूत्राभिमायण जात्याभिप्रायेण वा । विवक्षितस्त्यिति । अत्र यद्यपि सन्धिविवक्षित एव भवति विवक्षितः सन्धिरेव भवतीत्युभयथापि नियमामभव एकपदादै विवाभावेजप सन्धेरावश्यकत्वात् । इकारोकारान्तान द्विवचनान्तानामकस्वराणां निपातानां च शतशो विवक्षायामपि सन्ध्यसम्भवाच्च । तथापि विशेषार्थात श- दादाक्यविषयत्वं नियमस्यावगम्यते । मन्धिविवाभावे कारणमाह-लौकिकेति । समयः सङ्केतस्तन्मात्रत्वात् । + .

·संज्ञाप्रकरणम् ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । । ते समानाः प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'सवणैः, 'स्रोविसर्गः ॥ यद्वा । अ इ उ अल इति प्रत्येक प्रधान कवचनान्तानि साडेतिकानि पञ्चैव भिन्नानि पदानि ! समान इति प्रमा. जहुवचनान्तम् । एवं षट्पदमिदं सूत्रम् । पटपडत्वमेव युकम् । यतः लिहितैकहे दिल्या नत्या धातूपलगयो । नित्या समासे वाक्ये तुला विवक्षामपेक्षते इति । यपि अइली असत्वर्थे इत्यादी समालेऽपि संधिर्न तथाऽप्यसाईत्रिशोऽयं दिधिरिति चित्तु-एका विति सन्धिरेद दृश्यते । एतत्सूत्रं कार्यद्वयविनायकंबर्गर निगममा दिपागलज्ञानिक चेत्य. य: । तदेवाह- अनेनेति । अनेनोवक्ष्यमाणसूरजमुच्चयेन प्रत्याहारः परि सामस्त्येन गण्यन्ते संख्याक्रियन्ते परिमाच्या प्रकाश्यन्ते : च दस्तेषां वरना अहउल अक्षराणां समानसंज्ञा समान इति नाम विधीयते क्रियते । अथवा अभिधीयले कथ्यते ॥ ननु पञ्चानामशारादीनां न्यासबैलइये कथं समानसंज्ञा लक्षाटीति ? - व्यते । एकमात्रत्वेन समानत्वमेतेश दनु, अइडल इत्यादिपु वनेषु चन्धिः भयं न कृतस्तत्राह-नेतेशिवति । एतेषु उत्सवय सान्दु सूत्रे सन्धि नुसन्धयः व कर्तव्यः । अल्लात् ? अविवक्षितत्वात् वस्तुनिष्टो विवक्षितः । श्रद्धा वस्तुनिच्छा विवक्षा विवक्षा जाता अत्यति विवक्षितः न विवक्षितोऽविवक्षितः तस्य भावोऽवशिवत्वं तस्माद विवक्षितत्वात् । वक्तुमवान्छितत्वात् ।। हेत्वन्तरमाह-विवक्षितलिस्वाति : तु पुन - विवक्षित व सन्धिर्भवति नाविवक्षित इति नियमात् सुम्निायनिश्वयात् । अत्र सन्धी कृते कार्यभ्रंशो भवति सोऽविवक्षितः सन्धिर्यथा-अ इ उ ऋ ल इत्यस्य यस इति स्यात् । यन्त्र च सन्धौ कृते कार्यसिद्धिर्भवति स विवक्षितः सन्धिः । यथा-ई जब एच ने इत्यादिषु न निषेधः । हेतुमाह-लौकिकेति । लोक्यन्ते विलोक्यन्ते शब्दापशब्दा अनेनेति लोको व्याकरणं लोके भवा लौकिका अनादिसिद्धास्ते च ते प्रयोगाश्च लौकिक प्रयोगास्तेषां निष्पत्तिः सिद्धिः लौकिकप्रयोगनिष्पत्तिस्तस्यै लौकिकप्रयोगनिष्पत्तये। समयमानत्वात्सूचनामानकृत्वात् । विभक्त्यादिसंकेतरूपत्वात् शास्त्रस्येति सन्धिर्न अस्य व्याकरणस्य सङ्केतरूपत्वात विभक्त्यनुएलम्भेऽपि अर्थानुसारेण शा. तिकं पदं व्यवहर्तव्यम् ॥ चशब्दो हेत्वन्तरसूचकः । अत्र केऽध्याहुः । लोके भवा लौकिका बालास्तेषां प्रयोगनिष्पत्तिस्तस्यै सूचनमेवोक्तमत्रास्तीति भावः । अल्य व्याकरणस्य सतरूपत्वात् । विभक्तधनुपलम्भेऽप्यर्थानुसारेण साङ्केतिकं पदं व्यव- हर्तव्यम् । कृते हि सन्धिकार्ये अय्ल इति पदं भवति तत्पाठे मन्दवुद्धयो जनाः सायासा: संजायन्ते यकारादीनां च स्वरसंज्ञाप्रसक्तिर्भवति अतोत्र सन्धिर्न कृतः ॥ १।। (प्र०) तत्राकारादिक्रमेण वर्णमातृकामप्युपदेष्टुमाद्यसूत्रमाह । श्रइउ इति । षट्पदमिदं संज्ञासूत्रम् । यद्यपि सकारादीनामर्थस्याविवक्षितत्वात्प्रातिपदिकत्वासम्भवा. द्विभक्त्यसम्भवे पदत्वासम्भवस्तथापि वासुदेवादीनामर्थानां सत्त्वात्तदविवक्षामात्रात्प्राति- -- chn. धियो वृद्धि(वृद्धिः वुद्धिवृद्धिः बालेभ्यो भीवृद्धिीलधीवृद्धिरिति तादयें चतुर्थीतत्पुरुषः । बालानां धीवृद्धि रिति न षष्ठीतत्पुरुषः कार्यः। बालानामज्ञानिनां धीवुद्धिः अज्ञानधीः तस्या वृद्धिरिति दूषणात् । बालधीवृ. विश्वासी सिविच बालधीवृद्धिसिद्धिस्तस्यै ।। बालधीवृद्धः सिद्धिरिति तत्पुरुषो न कार्यः। कुतः । तस्म

·सारस्वतप्रक्रिया -
पूर्वार्द्ध-
पदिकज्ञानिषेधासम्भवान्निपातल्न चानर्थकस्येति वा प्रातिपदिकत्वाद्विमन्युलने ।
पदत्वं तल्याच छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीति छान्दस्वाअमाप सुलुमिति लुछ् ।
तमोक्तन विमले. प्रायनो लोपो बर्णस्य च पदल्य ६३ लावटी ते चूके हल्दो
वीर्यः इबरले ६ प्रत्येकलंसिद्धयर्थन् । अन्या वृक्षः वलिदेवत्लनुदायसंज्ञा
का सहाशिलोरभेदोषज्ञासद विसन्धिनिर्देशक विन्त्यतिरसल्लरपेक्ष
बहुजन्यकरणसन्देहार्थम् , लन्छौ हि सति सारादीनामाद ललनवान्देशः
स्यात् । तद्युजन : व्याख्यानतो विशेषप्रतित्तिनै हिसाबहाद निति वचनामा
ज्यानेन तम्सन्देह निरासतम्भवादअवस्थाबसूत्रत्वेन्ः सन्धिसून मानसिकत्वाइ.
माव इत्याह । इल: ध्यास्यानादित्वेनालोऽत्युरियावाविद सन्धिसम्भवाद्
बिपी निनोसामाजिपाल एकाजनाडिति प्रहत्वात्प्लुतप्रगृहाचीति प्रतिभाव.
माहुः । अपरे तु षट्पदत्वेन वाक्यत्वात "संहितैकपदे नित्या नित्या मानसर्गयोः ।
नित्यासमाते वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥ इति वचनाद्विवक्षाऽभावालन्धयनाव इत्या.
हुः । एवं चामिमग्रन्थसङ्गतिरपि । इतरे तु द्विपदमेव कुर्वते सन्ध्यभावस्तु पूर्वयुक्त्यैवेत्या.
हुस्तेषामुत्तरग्रन्थविरोधः । ननु समाना इति महासंज्ञाविधानात् समान तुल्यं मान परि.
सामित्यन्वर्थत्वादिनस्वरूपाणामेषां कथं समानत्वमिति चेत् । सत्यम् । स्वदीर्धलु.
तोदात्तानुदात्तसमाहारलानुनासिकनिरनुनासिकसम्वृतविवृतादिमिरेतैः समानमानत्वादा.
स्वचम् ननु वर्ग परिगणनमन्तरेण संज्ञाविधानानुपपत्तेरथैक्थादेक वाक्यं साकांक्षं चेद्विभागे
स्यादित्येकेनानेन वाक्येन वाक्यभेदप्रसङ्गादर्थद्वयप्रतिपादनमयुक्तमित्यत आह ! अनेनेति
वर्णपरिगणनस्यानुषङ्गिकत्वादर्थद्वयम् । विधानाभावान्न वाक्यभेदापत्तिरिति भावः
प्रत्याहियन्ते सङ्कोच्यन्त वर्णा यैः प्रतिकार्यमाहियन्ते वा प्रत्याहियन्ते सङ्कोच्यन्ते इति
वा प्रत्याद्वारा अबादिसंज्ञास्तेषां ग्रहणायेत्यर्थः । प्रत्याहाराणां संज्ञारूपत्वासंज्ञासंग्रहान्तः
परिगणनं नाकस्मिकम् । एतेषु सून्नेब्विति बहुवचनं वक्ष्य माणसूत्राभिप्रायेण जात्यभिप्रा.
येश जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्यामिति वा ! अवयवावयविनोरभेदोपचारात्सू.
बावयवाभिप्रायेग वा । वक्तमिष्टो विवक्षितः न विवक्षितोऽविवक्षितः तस्य भावस्तर
तस्मात । हिमत आह । विवक्षितस्त्विति । अन्न यद्यपि सन्धिविवक्षित एव भवति
विवक्षितः सम्धिव भवतीत्युभयथापि नियमासम्भव एकपडादौ विवक्षाभावेऽपि सन्धे.
रावश्यकत्वात् इह ईदूदेदन्तानां द्विवचनान्तानामेकस्पराणां निपातानां च शतशो विवक्षा.
यामपि सन्ध्यसम्भवाच्च, तथापि विशेषार्थात्तु शब्दाद्वाक्यविषयत्वं नियमस्यावगम्यते ।
विवक्षाभावे हेतुमाह । लौकिकेति लोके भवा लौकिका बालास्तेषां प्रयोगज्ञानाय । अथ.
वा लौकिक प्रयोगा दध्यानयेत्यादयोऽनादिवृद्धप्रयोगास्तत्सिद्धये । समयः सङ्केतस्त.
न्मात्रत्वादुपदेशेऽजनुनासिक इत्यादौ कुत्वाभाव इवानापि सन्ध्यभाव इति भावः । द्विप-
दत्वपक्षे वार्य हेतुः । चकारो निपातत्वादिह हेत्वन्तरसूचनार्थः ॥ १ ॥
.
।
क्रियाभिसम्बन्धादुभयप्रधानो वलवानिति निगमात् । अत्र वृद्धिसिद्धिशब्दो मङ्गलवाचकौ । अत एवाय ग्रन्थ
सिद्धिकरः । अत्र बाला अधिकारिणः । शब्दो विषयः । तस्य ज्ञान प्रयोजनम् । सरस्वतीप्रणीतत्वात्स घट
सम्बन्धः । अनेनाप्रमाणताशका निरस्ता ॥ १॥

·संज्ञाप्रकरणम् १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। CEN हस्वदीर्घप्लुतभेदाः सवर्णाः ॥ एतेषां ह्रस्वर्घिप्लुतभेदाः परस्पर - सवर्णा भण्यन्ते।२। 'लोकाच्छेषस्थ सिद्धिरिति वक्ष्यति । ततो लोकत एव हस्वादिसंज्ञा ज्ञातव्याः । एकनाना हस्वः । द्विमात्रो दीर्वः । निमात्रः प्लुतः व्यञ्जन चार्धमात्रकम्(क): "एशदात्रो भवेद्धवा विमानो दोघे उच्यते । निनावस्तु प्लुतो हेयो पञ्जनं चामानकम्॥ चाषस्तु वदते मात्रां द्विमानं वेव वायसः । शिस्त्री रौति निमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्र कम्" ॥ १ !! (च० ) अथैतानेव भिन्नतया विवाह-हस्वदीर्घ ! हसति हीयते दी- पेक्षया इति हावः । शाति विदारकत्युचार्यकाको सुखनिति दीर्घः ! प्लवते व हस्त- दीर्वादिति छुतः । ततो हवाच दीर्वाश्च प्लुता इस्वदीप्लुतास्ते च ते भेदाश्च हस्ब- दीर्घप्लुतभेदाः। प्रथमाबहुवचनान्तम् । सदृशा वर्णाः सवर्गाः । 'वर्ग दी: सहा स्त्रो. विसर्गः ॥ एतेषां लमानानां हस्वदीर्घप्लुतभेदाः परस्परमन्योन्यं स्वजातीयेन सवर्णा भ. ध्यन्ते कथ्यन्ते । यथा अ, हस्वः । आ, दीर्घः । मा ३, प्लुतः ॥ इ, हस्वः । ई, दीर्घः ई ३, घलुत: ड, ह्रस्वः । ऊ, दीर्घः, ! ऊ३, प्लुतः ॥ भ, हस्वः । ऋ दीर्घः । ऋ ३, प्लुत्तः ॥ ल, हस्वः । ल, दीर्घः । लु ३, प्लुतः । एतेषां समानानामेव सवर्णत्वं न तु संध्यक्षराणान् । तेन हरे अग्रे ए इत्यत्र 'सवणे दीर्घः लह' इति न भवति ॥ ननु स. रस्वतीसूत्रेष्वनुक्तं हत्वादीनां लक्षणं कुतो ज्ञायते इत्यत आह्व-लोकादित्यादि । शेष. स्येह व्याकरणेऽनुक्तस्य सिद्धिनिष्पत्तिर्लोकादन्यव्याकरणात् था। लोकात् गुरुपारम्प. द्विा अवगन्तव्येति शेषः । अस्य ग्रन्थस्यान्ते 'लोकात' इति पदं वक्ष्यति कथयिष्यति । ततो लोकत इत्यादि । ततस्तस्मात्कारणालोकतोऽन्यव्याकरणादेव हस्वादिसंज्ञा ज्ञा- तथ्याः। तथा हि तदेव लोकोक्तमेव हस्वादीनां लक्षणमाह-एक०। एका मात्रा उच्चारण- कालो यस्य स एकमात्रा हस्व उच्यते। मात्रा कालविशेषः स्यात् । अक्षिस्पन्दनप्रमाणः का. लो मात्रा । द्विमात्रा । द्वे मात्रे उच्चारणकालो यस्य स द्विमात्रो दीर्घः । त्रिमात्र तिम्रो मात्रा उचारणकालो यस्य स त्रिमात्र: प्लुतः । अर्धमात्रायां भवमार्धमात्रिक व्य. अनमुच्यते ॥ केचित्तु व्यञ्जनं चाईमात्रकमिति नोचरन्ति । व्यञ्जनस्यात्रानधिकारित्वात् । यतः 'चाषो बदत्येकमानां द्विमान्नं वायसो वदेत् । त्रिमानं च शिखी ब्रूयान्नकुलश्वार्धमात्र- (क ) अथ द्वस्थादीनां परम्परं मात्रादिभेदेन भिन्नत्वादकारादीनां विहितं कार्यमाकारादीनां न मानो- तीति-सावर्यमारमते-हस्वेति । एतेषाम् अइलवणांना ये भेदा विशेषव्यक्तयः ह्रस्वदीर्घप्लुनरूपा ते मिथः सवर्णसंज्ञका आचार्येण कथ्यन्ते । अर्थादकारादीनामेव ते सवर्णसंज्ञा स्युरित्येकवाक्यता ! अथवा बस्वदीर्घलुतानां ये भेदा उदात्तानुदात्तस्वरितरूपान्ते सजातीया: मिथः सवर्णसंज्ञाः म्युः। समानो धौ धर्मों येषां ते सवर्णा इत्यन्वर्थसंज्ञातः सजातीया इति लब्धम् । वृद्धकुमार वरन्यायाधस्वादिसंज्ञालाभः । संज्ञाफलं तु सवर्णे दीर्घ इत्यादौ । सजातीया इति किम् , अकारस्य विजातीयरिकारादिभिः सवर्ण्यमाभूत् । सा०प्र०२ । - ·सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वाद्धे- - an कम्' इति ॥१॥ (प्र०) ननु परिगणितानां पञ्चानामेव समानत्वे गङ्गानामित्यादौ दीर्घवर्णादीनां लमानकायं न स्यादित्यतः सूत्रान्तरमवतारयति । हस्वेति । हस्वश्च दीर्वश्च प्लुतश्च भेदब्य ते । भेदाचोदात्तादयः । एतेषामित्यनन्तरोतसमानानामित्यर्थः । एवं च हरये इत्यादी दीर्घत्वाप्रसङ्गः । समाना वर्णाः सवर्णा इत्यन्वर्थताविज्ञानात्लमानस्थानप्रयत्नानामेषां सावये परस्परमिति हस्वस्थ हस्वदीर्घप्लुतैः दीर्घस्य दीर्घप्लुतहल्वैः प्लुतल्य प्लुतहस्व. दाधैः स्वर्णत्वं ततश्च वर्णग्रहणे सवर्णस्यापि ग्रहणमिति । हस्वसवर्णानां दीर्घादीनामपि समानत्वात्ताकार्य भवत्येवेति भावः । अलवर्णयोः सावर्ण्यस्य च वक्ष्यमाणत्वात् । तयो. स्तदंशभेदविबन्धनत्वात् । ननु हस्वादिसंज्ञा विधानमन्तरेण तत्स्वरूपाप्रत्ययात्तत्सावा सम्भव इत्यत आह । लोकादिति शेषस्थानुक्तस्य लेाकतानादिवृद्धव्यवहारप्रसिद्धः । आदिनोदात्तादिसंज्ञामाह । मीयते इति मात्राऽतिसूक्ष्मसमयावा एका मात्रा उ. वारणकालो यस्य स एकमात्रः । एवमपरनाप । तदुक्तम् । “एकमात्रो भवेद्ध स्वो हि. भात्रो दीर्घ उच्यते ॥ विमानस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनं चार्द्ध मात्रकम्" इति ॥ एषामन्येऽप्युदात्तादिभेदाः सन्ति । उच्चैरुपलभ्यमान उदात्तः । नीचै- रनुदात्तः । समवृत्त्या स्वरितः । सानुनासिको निरनुनासिकश्च ।। २ ॥ (च० ) किमेतावन्त एव भेदा इत्याशड्डयाह-एषामित्यादि । एषां समानानां हल्वादिभेदभिन्नानामप्यन्येऽपि लोकगम्या उदात्तादिभेदाः = उदात्तः१, अनुदात्त:२, रितः ३, इति त्रयो भेदाः सन्ति ॥ उदात्तादीनां लक्षणमाह-उच्चैरित्यादि । वेदपाठ- करणन्यासे उच्चैः स्थाने उपलभ्यमानः प्राप्यमाणः उच्चार्यमाणो वा उदात्त: प्रोच्यते । नीचैः स्थाने उच्चार्यमाणोऽनुदात्तः। नोचैर्न नीचैरिति समवृत्त्या स्वरेणोच्चार्यमाणो वर्ग: स्वरितः । उदात्तादीनां तु प्रयोजनं वेदे एवं ॥ अन तु प्रसवशादुक्तम् ॥ मुम्बनासिकामां कृत्वोच्चार्यमाणो वर्ण: सानुनासिकः । तद्विपरीतो निरनुनासिकः । निर्गता नासिका उ. वार्यमाणकाले यस्मात्स निरनुनासिकः । किंतु केवलं मुखेनोच्चार्यमाणो वर्ण इत्यर्थः ॥ सानुनासिकः निरनुनासिकश्चेति पद क्वचिन्न दृश्यतेऽपि । अनयोरन लक्षणस्यानुक्कत्वात् । अथ समाहृत्याह-यथा पञ्च समानाः हस्वदीर्घप्लुतभेदात्पञ्चदश । तेऽप्युदात्तानुदात्त- स्वरितभेदात्पञ्च वत्वारिंशत् भवन्ति । ते च सानुनासिकनिरनुनासिकभेदान्नवतिभेदाः स. स्व- । । मानानाम् ॥ २ ॥ (प्र.) उच्चैरिति । स्थानविशेषणं न वर्णानाम् । तथा च "अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा ॥ जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च" ॥ स्थना- नि तेषु चोच्चनीचसमभेदात् त्रयोंऽशास्तत्र नाभिदेशादूर्ध्वमाक्रामदुदानवाय्वभिघाताद्वर्णा- भिव्यक्ति तत्रोचभागेऽभिव्यक्त उदात्तः । नीचभागे अनुदात्तः। समभागेस्वरित इत्यर्थः । एऐओऔ सन्ध्यक्षराणि ॥ एषां हस्वा न सन्ति(क) ॥३॥ ( क ) पोनी सन्ध्यक्षराणीति । एकारादीनि सन्ध्याकरसंज्ञानि स्युरित्यर्थः । ननु सन्धेर्जातान्य.

·" संज्ञाप्ररणम् १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। (च. ) सूत्रम्-ए ऐश्रा औ संध्यक्षराणि । द्विपदमिदं सुत्रम् । ए ऐ ओ औ प्रथमाबहुवचनान्तम् ! सांकेतिकत्वाजल्लोप: । यद्वा--५, प्रथमैकवचनान्तान् । ऐ, प्रथ. मैकवचनान्तम् । ओ, प्रथमैकवचनान्तम् । औं प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकानि ३. स्वारि पदानि । एवं पञ्चपदम् ॥ सन्ध्यक्षरागि यथा समानानामेव संधिना कृत्वा एषां निष्पत्तिः । यथा--अकारइकारयोग एकार: । अकारएकारयोगे ऐकारः । अकारउकार- योगे ओकारः । अकार मोकारयोगे औकारः । यद्वा समानानां व्यञ्जनानां च लंधौ मध्ये वर्तन्ते इति संध्यक्षराणि इति संध्यक्षरसिद्धिः। संध्यक्षरशब्दस्य प्रथमाबहुवचनान्नुन् । 'जस्शसोः शि. इ ! 'नुमयमः' इकारात्पू नुमागमः ! 'नोपधाया रस्थाने र ! रु. नोंणो 'स्वरहोना ॥ ए ऐ ओ औ, एतानि चत्वार्यक्षराणि सन्ध्याक्षरसंज्ञकानि भव. न्ति । ततश्चैषां संध्यक्षराणां ह्रस्वभेदा न भवन्ति । एकमात्रकालाभावात् दीर्घप्लुता भवन्ति । परं सवर्णत्वं न ! एतेषां संध्यक्षराणामष्टचत्वारिंशभेदा भवन्ति । यथा चतुर्णी संध्यक्षराणां दीर्घप्लुतभेदादष्ट । तेषां चाष्टानां प्रत्येकमुहातानुदासस्वरितभेदाच्चतुर्विशतिः । तेषां व सानुनालिकनिरनुनासिकभेदादष्टचत्वारिंशदिति ॥ ३ ॥ (प्र०) एऐ इति । पञ्चपदं द्विपद वा पूर्ववत्सन्ध्यभावादि च । संवेर्जीतानीवाक्षराणि संध्यक्षराणीति योगरूढ्या पडजादिवदवश्वव्युत्पत्तिसद्भावादन्वर्थता । अतो नाकारादिस- ङ्करः । द्विमानत्वेन हस्वभेडाभावः । हस्बा न सन्तीत्युक्त्या च दीर्घप्लुतोदात्तादयो भेदाः सन्तीत्युक्तं भवति । उभये वर्णाः स्वरसंज्ञका भवन्तीत्यर्थः । एवं च अइउक्रवर्णानां हृस्वो- दात्तसानुनासिकादिभेदैरष्टादशभेदभिन्नत्वम् । लुवर्णस्य च दीर्घप्रयोगाभावात् । ल. वर्णसन्ध्यक्षराणां द्वादशद्वादशभेदवत्त्वम् । ते च स्वरप्रक्रियोयामेवोपयुक्ता इति नानोकाः । उभये स्वराः॥ अकारादयः पञ्च, एकारादयश्चत्वारश्चोभये स्वरा उच्यन्ते । अइउलएएओऔ (क) ॥ ४ ॥ (च०)मथ समानसंध्यक्षराणामिति मिलितानां संज्ञामाह-सूत्रम्---'उभयेस्वराः' द्विपदमिदं सूत्रम् । उभौ प्रकारावययौ येषां ते उभये । उभयशब्दस्य प्रथमाबहुवचना- न्तम् । 'जसी' 'अइए' ॥ स्वराः स्वयमनाश्रितत्वेन राजन्ते शोभन्ते इति स्वराः । प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'सवणे' 'सोविसर्गः ॥ अकारादयः पञ्च-अ इ उ ऋ ल ! चत्वार एकारादयश्व--ए ऐ ओ औ । एते उभये मिलिता: नवसंख्या: स्वरा उच्यन्ते । । क्षराणीत्यन्वर्थसंज्ञावलादेव सन्ध्यवरसंज्ञासिद्धौ तत्समजाविधायकं सूत्रं व्यर्थमिति चेन्न, यकारादीनामपि सन्धिजत्वाविशेषेण सन्ध्यक्षरसज्ञा स्यादिति तन्निरासार्थमिदं सूत्रम् । एषु च भागद्यत्वेऽपि नरसिंहवत जात्यन्तराकान्तत्वेन न भागकार्यम् । तेन अग्ने इदं वायो उदकमित्यत्र सवर्णदीर्घत्वं न ! अत्र वर्णपरिगणन- सज्ञाविधानरूपकार्य यस्य वृद्धकुमारीवरन्यायन सिद्धेने वाक्यद्वयम् । (च) उभये स्वरा इति । ननु ते स्वरा इत्येवं किमिति नोक्तम् । तच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शित्वेनाका- रादीनामेव लाभादिति चेन्न । अनन्तरोक्त सन्ध्यक्षराणामेव तच्छन्देन परामर्श: स्यादिति शङ्काया निवृत्तये उभयग्रहणस्यावश्यकत्वात् । ननु स्वरा इत्येवास्तु अकारादीनामनुवृत्त्यैव लाभादिति चेत् , न, उक्त युक्तः । अकारादय एकारादयश्च स्वरा उच्यन्त इत्यर्थः । यतु-अकारादयः पञ्च चत्वार एकारादय इति तन्त्र, अका. रादिषु न्यूनाधिकमयाया असम्भवेन तद्ग्रहणस्य अनावश्यकत्वात् ।

·सारस्वत प्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- काश्चन्ते । चकारात्लमानानां हस्बदीभेदमेलनेन चतुर्दश स्वरा भवन्ति । यथा-- अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋलस ए ऐ ओ औ !! केचित्तु अकारादयः पञ्च उभये उभयप्रकाराः हस्वदीयो इति, चत्वार एकाइयाद स्वरा उच्यन्ते इति आकुर्वन्ति ।। पाद तत्सू- प्राऽनुलारि। यदा 'उभये' इत्यनेन अकादय शुद्र उभयप्रकारा गृहले तदा चत्वार एकारोदयः इति सूत्रे कुतःप्राप्यते ॥ ४ ॥ (प्र. ) उभये इति ! समुदायद्वयपरामर्शकत्वादुमयशब्दप्रयुक्तिस्तस्य च द्विव. बनान्तप्रयोगाभावाद्वर्गविवक्षया वा बहुवचनम्न । सामानलनकाः सन्ध्यक्षरनकाश्चोभये वः स्वरसंशका भवन्तीत्यर्थः । ४ । अवर्जी नामिन्दः ।। अवर्णवाः स्वता नामिन उच्यन्ते (क) ॥५॥ (३०) अथैनेष्वेव विशेषमाह--सूत्रम् । 'वर्जा नामिनः द्विपदं सूत्रम् । अम् अवर्ण वर्जयन्तीत्यवाः प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'सवर्ण सोविसर्गः ॥ नाभिन्शब्दल्य प्रथ- माबहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'नोविसर॥ अवर्णवर्जा अकाराकाररहिताः स्वराः इ ई उ ऊ ऋ ऋल ल ए ऐ ओ औ एते नामिन उच्यन्ते । नमन नानः सोऽस्त्येविति ना, मिनः । अवों नामी नोच्यते । लिपिन्यासे तय सरलत्वात ॥ ६ ॥ (प्र०) अवर्जा इति ! अ अवणं बर्जयन्ति त्यजन्तीत्यवर्जाः अवर्णमिन्ता अवर्ण- स्वरहिता वेत्यर्थः । अन केचिकालानुसारिणश्चतुर्दश स्वरा दश समाना द्वादश नामिन इत्याहुस्तद्युक्तम् । उभयशब्दस्य सर्वनामत्वान्तेषां च बुद्धिस्थप्रकारवाचित्वात् पूर्वोत्कस. मानसंज्ञकपञ्चवर्णसन्ध्याक्षरसंज्ञकचतुर्वर्णपरामर्शकत्वेन वृत्तिकृयाख्यानात्तभेदानामुपादा. साच्चतुर्दशत्वे द्वादनात्वेऽपरभेदपरित्यागे मानाभावात् । तस्मात्पञ्च समाना नव स्वराः अष्टौ नामिनः तत्तभेदाश्च तत्तत्संज्ञकाः । ५ । अनुक्रान्तास्तावत्स्वराः (ख) ।। (च० ) अथ स्वरोपहारमाह-श्रानुक्रान्ता इत्यादि । तावदादौ स्वरा अनुक्रान्ता अनुक्रमेण कथिताः ॥ (क)अबर्जानामिन इति । अं वर्जयन्तीत्यवर्जाः । 'कार्येऽण' इत्यण । ननु यो नामिन इत्येव किमिति नोच्यते, निपात इति वद् इकारमारभ्य आकारान्तस्य प्रत्याहारेण ग्रहणादवर्णवर्जना लाभात् । नच इक रोकारयोः संज्ञाशङ्कानिरासाय तदिति चत्र, पूर्वसूत्रोक्तस्वरानुवृत्त्या तन्निरासादिति चेत् , म. स्यन् , नामिसजायाः पूर्व प्रत्याहारसज्ञाया अनुकत्वेन यावित्यनेने काराचौकारान्तस्वरवोधस्यानुदयात् । यदि तु व्याकरणस्यानादित्वमाश्रित्य प्रत्याहारादिसिद्धिस्तदैवमेव न्याय्यामित्यलं पञ्चवितेन । ननु किमर्थम. धी इत्युच्यते । अवर्णस्य नामिसज्ञा माभूत् इति । यदि स्यात् , देव इह इति “नामिनो रः" इति रः स्यात् । अनवकाशेनादव इति लोपशाप्तो बाधिष्यते इति चेत् , कुले इन्यत्र नामिनः स्वर इति नुम् प्रसङ्गा- दर्जा इत्युक्तम् । स्वरा इति । उभये स्वरा इत्यतोऽनुवर्तमानाः स्वरसाजन उभये इत्युभयग्रहणानुवृ- त्या व्याख्येयम् । अथवा सज्ञायाः सज्ञान्तरासम्भवापूर्वत्र सज्ञापरमपि स्वरग्रहणमेवेहानुवृत्तम् , अर्थात सब्जिपर सम्पद्यते इति स्वरसजिन इत्यर्थः । नामिप्रदेशा 'नामनोर' इत्येवमादयः । (ख) अनुक्रान्ता इति । क्रमेणोक्ता इत्यर्थः । प्रत्याहारेति । अबादीनां शिष्यैाहयितुमिच्छया इत्यर्थः । अनुक्रामतीति । क्रमेणाचष्टे इत्यर्थः । ।

·संज्ञाप्रकरणम् १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । -- अथ प्रत्याहारजिग्राहयिषया व्यञ्जनात्यनुक्रमिति ॥ १३)अथ व्यन्जनान्याह-ज्यन्ते प्रक्टीनियन्तेऽः प्रत्याहारा बा भिरिति उयंजनानि ॥ ऋया ? ग्राहयितुमिच्या जिग्राहयिका प्रति कार्य कार्यमाहियन्ते आनीयन्ते इति प्रत्याहारा अनादयस्तेषां प्रत्याहाराणा जिग्राहयिषा प्रत्याहारजिग्राहयिषा तया प्र. त्याहारजिग्राहयिषया कृत्वा व्यंजनान्यनुक्रामति अनुक्रमेण कथयति ॥ ७ ॥ (प्र.) तानुवादपूर्वकमुत्तरग्रन्थं सम्बध्नाति । अनुशान्ता इत्यादि प्राहयितुमि. च्छा जिग्राहयिषा प्रत्याहाराणां जिग्राहयिषा तया । हयवरल ॥ अणनङम।।शधघमा जडदगब ।। खफछठथ ॥ चटतकप। शषस । आद्यन्ताभ्याम् ।। प्रत्याहारं जिघृक्षता आद्यन्ताभ्यामेते वर्णा ग्राह्यः । आदिवर्णोऽन्त्येन गृह्यमाणस्तन्नामा प्रत्याहारः। तथाहि -अकारो बकारेण गृह्यमाणोऽबप्र. त्याहारः (क) ॥ ६॥ (२०) कानि तानि व्यञ्जनानि। सूत्रम् हश्च यश्च वश्च यावत्सश्च इति द्वन्द्वः, प्रथ- माबहुवचनान्तम् । सांकेतिकम् । हय यावदाद्यन्ताभ्यां द्विपदम् । आदिश्च अन्तश्च आ. धन्तौ ताभ्याम् । तृतीयाद्विवचनान्तम् 'अद्भिः ॥ अथवा पञ्चमीद्विवचनान्तम् ॥ यद्वा इयवरलेति त्रयस्त्रिंशदपि प्रथमैकवचनान्तानि सांकेतिकानि पदानि । 'आद्यन्ताभ्यां तृती. याद्विवचनान्तम् । एवं चतुस्त्रिंशत्पदं सूत्रम् ॥ केचित्तु आयन्ताच्यामित्येकपदं सून पृथक मन्यन्ते । क ख ग घ ङ इति क्रमं विहाय हयवरलेति क्रमः प्रत्याहारग्रहणार्थ कृतः । प्रतिकार्यमाहियते इति प्रत्याहारः तं प्रत्याहारं जिघृक्षता ग्रहीतुनिच्छता छान्नेण पुरुषेग बा आद्यन्ताभ्यां कृत्वा आद्यन्तवर्गाभ्यां सह एते हकारादयः सकारपर्यन्ता वर्णास्त्रय- (क ) यवरल इत्यादीनि ! अयं व्यञ्जनानामनुक्रमः ! एयकार उच्चारणार्थः । अनेन क्रमेण एते वर्णा ज्ञेयाः । इहापि पूर्ववद्विभक्त्यनुत्पत्तिः। माधवस्तु इहाप्यर्थस्याऽविवक्षितत्वाद्विभरनुत्पत्तिटुंग्या छान्दसः। एवं सर्वत्राप्यविभक्ति कनिशो शेयः-इत्याह । सज्ञासूत्राप्येतानि । आयन्ताभ्यामित्यनेनकवाक्यत्वात् । इकारोपदेशस्य कलन्तु अवहदेलेब्वाद? ग्रहणामिति बोध्यम् । ननु रफत्य यपप्रत्याहारान्तर्भावत् कुण्डं रथेनेत्यादी वापदान्तस्येति पक्षे रेफ: स्यात् । भद इत्यत्र च रहायपो द्विरितिद्वन्दम् । कथ्यते । भवद इत्यत्र रहायेपो द्विरित्यनेन रस्य द्वित्वे कृते रिलोपो दीर्घश्चेति रलोपे च पूर्वह कारस्य स्वरत्वा- भावान दीर्घ इति कुण्ड रथेनेत्या चानुनासिकस्यानुस्वारस्य स्थानेऽनुनासिका एव यमा भवन्तीत्यर्थख्या- पनाकस्याननुनासिकत्वादनुनासिकानुस्वारस्य रकारो न भवतीत्यर्थः । आद्यन्ताभ्याम् । सज्ञासूत्रमिदम् | आदिश्चान्तावन्तौ ताभ्यामाचन्ताभ्याम् । आयन्ताभ्यां कृत्वा- मध्यस्था वर्णा ग्राह्याः । तथाचायन्ती मध्यस्थानां सब्जेति फलितम्। ननु आयन्ताभ्यामवयवाभ्यामवयाविनः समुदायस्याक्षेपस्तस्य च युगमध्ये प्रयोगाभावात्तददयवेऽववतरन्ती सज्ञा मध्यमेषु विश्राम्येत्, नत्वाधान्त- योः, सज्ञास्वरूपान्तर्भावन तयोः पारायनिर्णयात् , ततश्चाबहसादिग्रहणे आद्यन्तयोग्रहण न स्यात् , इति चेन्न, तन्त्रावृत्त्योरेन्यतरदवलम्ब्याद्यन्ताभ्यां कृत्वाऽयन्ताभ्यां सह मध्यस्था वर्णा ग्राह्या इति व्याख्येयत्वा - व । तत्र मान 'चपा अवे' 'भादवे इत्यादिनिशाः । इसेऽहंस' इत्यत्र हकारपयुदासश्च । नह्याचन्तयारमहगे -- ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- विंशद्धसा ग्राहाः । प्रत्याहारं मयलाह आदिवर्ण: आदो वर्ग: आदिवर्णः सोऽयमन्त. स्थन वर्णेन अक्षरमा लह गृयामा:: मानो वा अप्रत्याहारादिस्तन्नामा प्रत्याहार उच्यते । तदेवाचत बर्मालकोव नाम यस्य लताना अकार इत्यादि सुभमन्न् । नवम्॥ ६॥ (प्र०) आद्यन्ताभ्यामिति । प्रत्याहारा इति अधिकारसूत्रं पुर्वतोऽनुवर्तते । तत. श्राद्यन्ताभ्यां वर्णाभ्यां गृह्यमाणाः प्रत्याहारसनका भवन्ति संज्ञाविधानसामात मध्या. गानामाद्यन्तवर्णानां च ग्राहका भवन्तीत्यर्थः । तावाद्यन्तभागौ तन्नामा तस्तु आद्यन्तेति साङ्केतिकं पृथक् । ततश्चाभ्यामाधन्तवर्णाभ्यां गृह्यमाणा आद्यन्तवर्णसंज्ञका इत्यर्थः । आद्यन्तवः नाम यस्य स तथा । ६ ॥ च अइउऋलएएओनोहयवरलञणनङमझढधधभजडदगब इति अबप्रत्याहारः । चटतकप इति चपप्रत्याहारः झढवधभ इति झभप्रत्याहारः । - इकारस्य द्वित्वप्रसक्तिः। अथवा आद्यन्त आभ्याम्' इति पदच्छेदः। आयन्त इति अविभक्तिकम् , आभ्यामिति सहार्थे तृतीया । इदं शब्दस्तु आयन्तवाचकः सानिध्यात् । पूर्वपक्षरीत्या समूदायाक्षेपप्रकारस्तूकः। ततश्चाय तो वर्णो मध्यगानामान्यां साहेताना सज्ञाः स्युरिति यावत् । यद। 'आद्यन्तौ आभ्याम्' इति च्छदः, अावादेशे लोपशि च कृते छान्दसत्दात्सन्धिः । सब्जा प्रदेशाः ‘च ग अवे जवाः' इत्यादयः । एतत्सूत्रेण कृता सज्ञा प्रत्याहार शब्देन व्यवाहियन्ते, प्रत्याहियन्ते सकियन्ते वर्णा अनि व्युत्पत्तेः । यदि सज्ञाप्रदेशेष्वेवाश्च ताभ्यामवयवाभ्यां सदृशन्यायेन समुदायानुकरणमुच्यते तदा मास्त्विदं सूत्रमिति कोचत । जिघृक्षतेति । ग्रहीतुमिच्छता शिष्ये- णेति शेषः । एते वर्णा इति । अकारादारभ्य सकारान्ता इत्यर्थः । श्रादिवर्ण इति । अकारादिर्वकारादिना संयुज्यमानो यदुच्चारणः स्यात् तत्सम एवाधादि: प्रत्याहारः स्यादित्यर्थः । तथाहि इति । निदर्शनार्थे. ऽव्ययामिदम् । अकार इति । आदिम धक.रमतिक्रम्य बकारणेति प्रसिद्धपरिग्रहार्थमुक्तम् । स चेति । अ- बप्रत्याहार इत्यर्थः । इति शब्दः प्रत्याहारसमात । उपसंहरति एवं यत्र यत्रेति । एवमिति प्रकारेऽव्य. यम् । अमुना प्रकारेण यस्मिन यस्मिन् सूत्रे येन येन प्रत्याहारेण कर्य स स प्रत्याहारस्तस्मिन् तस्मिन् सूत्रे बाह्य इत्यर्थः । सङ्घयानियमस्त्विति । तुहेती यस्मादेतावन्त एवं प्रत्यहारा इति सङ्ग्यानियमोऽत्र नास्ति । तद्ग्राहकसूत्राणां वक्षमाणत्वानियतायन्तादिवर्णज्ञानस्य तदायत्तत्वातनिरूपणे च गौरवापातादिति भावः । सङ्ग्याया नियमो वा नास्ति, उभौ नौ प्रकृतार्थमनुगमयत इति प्राहकसूत्राणां नियतत्वात्प्रत्याहा. राणामपि सङ्ग्यानियमोऽस्तीत्यर्थः । सचैवम् “एकादिवर्णालभाः सताः स्युभ्यां मकारोऽथ पबौ चतुर्थ्यः । षड्भ्यः स आयक्षरनित्यतात्र सारस्वतीयोत्तरसूत्रतः स्यादिति । अस्यार्थ:-बलभा वकारलकारभकाराः, सता सतकाराः! एकस्मादादिवर्गात्स्युः भवन्ति । अव इल झभ छत इति । तथा मकारो द्वाभ्यामादिवर्णाभ्यो स्यात् । अमयमेति । अथ पबो पकारबकारौ चतुर्यः स्तः । यप झा खप चप हब अब झब जब इति । तथा सः सकारः षड्भ्य आदिवणेभ्यः स्यात् । हस बस रस झस खप्त शस इति । अत्रैषु प्रत्याहारेषु आधारनित्य- ता आदिवर्णनियमः सारस्वतीयोत्तरसूत्रतः सारस्वतसम्बन्धीनि यान्युत्तरसूत्राणि वक्ष्यमाणसूत्राणि तेभ्यः स्थादित्यर्थः । तेषु हि ये उपात्ता आदिवा ते एव तत्प्रत्याहारप्रयोजका नान्य इति भावः । तथा हे अ । अवकुप्वन्तरेऽपि । इल-क्लिात् षः सः कृतस्य । झभ-हो झभाः । छत-नः सक् छते । अम-अमे जमा वा । यम-नुमयमः । यप-यमायपेऽस्य । झर चप-झगनां जवचपाः । खप-शसात् खपाः । अब-आ- दवे लोपश् । झव जब-झबे जवाः । हर-हवे । हस हसेऽईसः । वस-रुदादेश्चतुर्णी द्वसादेः । रसः- अरसे । अस खस-खसे चपा झसानाम् । शस-शसारखपाः। इति । प्रत्याहारप्रपञ्चस्तु लाघवेन शा- मप्रवृत्त्यर्थः।

·संज्ञाप्रकरणम् १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १९ जडदगत्र इति जब प्रत्याहारः ।। एवं यत्र यत्र येन येन प्रत्याहारणे कृत्यं भ. बति स स तत्र तत्र ग्राह्यः । प्रत्याहाराणां संख्याऽनियमस्तु नास्ति ।। (च) सच अबप्रत्याहारः इत्येतावत्संख्याक इत्यमुना प्रकारेणैतावता एकोननि. शद्वर्णप्रमाणा संख्या यावत्सम्पद्यते भवति । आकारादिसवर्णप्रहणात्तु चतुर्विंश प्रमाण- संख्या यस्य सः । एवं चरतकर इति पञ्चभिरक्षः चपप्रत्याहारो भवति । आद्यन्तयोश्च - कारपकारग्रहणेन चपः । एवं झवधवा इत्याद्यन्तयोझकारभकारयोग्रहणेन झनः। एवं ज- डदगब इत्यत्र जकारबकारयोग्रहणेन जबः । एवममुना प्रकारेण यत्र यत्रोदाहरणे येन येद प्रत्याहारेण सह कृत्यं कार्य भवति स स प्रत्याहारस्तत्र तत्रोदाहरणे ग्राह्यः ॥ प्रत्याहारा- णां संख्यानियमस्तु नास्ति यत् इयन्त एव प्रत्याहाराः सन्तीति ॥ केऽप्याहुः अनियमं व्या. वर्तयितुमाइ--संख्येति । अयमर्थः न नियमः अनियमः सख्याया अनियमः संख्यानि- यमः । प्रत्याहाराणा संख्याया अनियमो नास्ति । किं तर्हि नियम एव ॥ कथमाह-यतः हसो झबो जबश्चैव यपो अब इलश्चमः । भमो झभः खलः प्रोको झलश्च छत ईरितः । यमो हनः खपश्चोक्तो डबश्च ढम इष्यते । रसो वसः शसः ख्यातो झपो अब उदाहृतः !! ऊ उच्यते ततः प्राज्ञैः प्रत्याहारा उदाहृताः । सौत्रा एते स्फुट ज्ञेयास्तथा चान्ये यथान. ति ॥ यदि वा-'भवलत एकैकस्मात् द्वाभ्यां म: स्यात्पबौ चतुर्व्यः स्तः । सःष ड्य: स्यादित्यं प्रत्याहारास्तु विंशतिईयाः ॥ झभ, अब, झल, छत, यम, मम, यप, झप, खप, चप, अब, हब, जब, झब, हस, बस, रस, झस, खस, शस, एवमेते विंशतिः प्र. .. ana- त्याहाराः॥ । (प्र० ) सत्यानियमस्त्विति । एतावन्त एवेति सन्यायाः नियमः । प्रतिकार्य. माहरणात्कार्याणां चानन्तत्वान्नियमाभाव इत्यर्थः । केचित्तु यत्र यत्र येन येनेत्युक्त्याऽनि. यमप्रसङ्गमाहुः । सङ्ख्येति अनियमः आनन्त्यं नास्ति विंशतित्वेन नियमात् । तदुक्तम् । "भव तल एकैकस्माद्वाभ्यां मः स्यात्पबौ चतुर्यस्तः ॥ सः षड्भ्यः स्यादित्थं प्रत्या- हाराश्च विशतियाः" इति । तथा हि । झबू, अब्, छत्, इल , यम् , ञम् , झप, चप् , खप्, यम्, अन्, हड, झब् , जब्,जस्, हस्, वस्, रस् , खस, शस् , ननु भोरप्रभृतिप्रत्या- हाराणामने केषां कथयिष्यमाणत्वासकथं विंशतित्वम् । न च वर्ण समाम्नायलूत्रस्थ विश. तित्वमिति वाच्यम् । औ निपात इत्यादाकस्वरत्व प्राप्तये औ इत्यस्य वर्ण समाम्नायसू. अस्थैरेव वण: प्रत्याहारस्य ग्रहीष्यमाणत्वादिति चेत्सत्यम् । वर्णसमाम्नाय सूत्रस्थ. इसैविंशतित्वनियमात् । अन्यथा रप्रत्याहाराधिक्ये एकचत्वारिंशनियमोऽपि न स्यात् । हसा व्यञ्जनानि ॥ हकारादयः सकारान्ता वर्णा हसा व्यञ्जनानि भवन्ति ।७। स्वरहीनं व्यञ्जनम् ॥ तेष्वकारः सुखोच्चारणार्थत्वादित्संज्ञकः(क) (क ) हसा व्यञ्जनानि । एत एव । नान्येषां व्यञ्जन सज्ञा इत्यथ । हसा इति बहुवचनेन प्रत्याहा रसज्ञा प्रत्येकं दर्शयति । स्वरहीनमिति । स्वरेति भावप्रधानो निर्देशः । तेन स्वरत्वहीनमित्यर्थः । अन्य था स्वराणामपि स्वरहीनत्वात् व्यञ्जनसज्ञातिप्रसज्यते । तेब्धिति । हकारादिषु इत्यर्थः । अर्थशब्दः प्र. याजनवाची । अकारण सता व्यञ्जनसमुदायः सूच्चरो भवति । नत्वन्यथा ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- । । (a) अहसानां संजामाह सुन्नन्-'हसा व्यसनानि । हसशब्दस्य प्रथमाबहु . चन्ता लणे, 'नोविमर्गः । उज्यन्ते प्रजटीनियन्ते अर्था यस्तानि व्यञ्जनानि । अथा, विगत वरलक्षणं येन्यन्तानि । प्रथनाबहुवचनान्तम् । जस् । 'जलशलोः शिः 'नयम: 'नोपधाया: 'स्वरहान' हकारमारभ्य लकारं यावत्नस्त्रिंशदक्षराणि इसा हानि प्रोच्यन्ते । द्वितीयनास्ति व्यसनानि प्रोच्यन्ते । व्यञ्जनलक्षणनाह-स्व. रही व्यञ्जनम्। यत्स्वरहीनं तव्यञ्जनं यत्स्वरेभ्यो ही रहितम् । यद्वा स्वरेभ्यो हीनं व्यतिरिक्तम् अन्यत् । यद्वा स्वरत्वहीनमपरं यदक्षरं तदव्यञ्जनझं कथ्यते ॥ ननु हकारा- दयः सम्बरा वर्गाः कथं व्यञ्जनसंज्ञा ? इत्याह-तेषु यज्जनेषु अकारः सुखोच्चारणा- र्थत्वात् । मुखेनोच्चारणमेव अर्थः प्रयोजनं यस्य स खोच्चारणार्थस्तस्य भावः मुखोच्चा. रणार्थत्वं तस्मात । इत्संज्ञकः ॥ ७ ॥ (प्र०) इसा इति । हस्प्रत्याहार संज्ञान्वर्णानन्धव्यंजन संज्ञाविधीयते तदेव विवृ. गोति । हकारादय इति । हसप्रत्याहारद्वारेणैव व्यञ्जनव्यवहारे सिद्ध व्यञ्जनसंज्ञाभिधानं पूर्वप्रसिद्धनासंग्रहार्थ विगतं व्यञ्जनं स्वररूपं यस्मात्तत् व्यञ्जनम् । तदेवाह । स्वर. हीनमिति । स्वरेभ्यो हीनमन्यत् रहितमिति व्याख्याने तु आत्माश्रयापत्त्या स्वरेषु स्व. राभावात्तेषामपि व्यञ्जनत्वमापद्येत । भावप्रधाननिर्देशात्स्वरत्वहीनमिति वार्थः । ननु हसा व्यञ्जनानीत्युक्तत्वाद्धसान्ततिनोऽप्यकारस्य व्यंजनत्वं स्यादत आह । तेविति। अश्लिटोचारणस्य कर्तुमशक्यत्वात्सरित्तरणार्थोपात्ततरेरिव तन्निवृत्तौ पुनः स नोपादेय इत्य. र्थः । एति गच्छत्तीति इत् गत्वर इत्यर्थः । ७ । कार्यायेत् ॥ प्रत्ययाद्यतिरिक्तः कस्मैचित्कार्यायोचार्यमाणो वर्ण इ. संज्ञो भवति ॥ यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः॥ वर्णादर्शनं लोपः । वर्णविरोधो लोपश् ॥ मित्रवदागमः ॥ शत्रुवदादेशः ॥ स्वरानन्तरिता हसाः संयोगः ॥ कुचुडतुपु वर्गाः ॥ उकारः पञ्चवर्णपरिग्रहणार्थः (क) ॥ १५ ॥ ( क ) कार्यायेद् इति । कर्मणि चतुर्थी । तुमोऽप्रयुक्तस्य कर्मणीति वचनात् । वर्णानामायोच्चारणं द्विधा, कार्यार्थ श्रवणार्थञ्चति, कार्याों यथा-डेङसिङस्डीनां डकारो ङिति ङिता यडिति कार्यार्थः । श्र- वणार्थों यथा-हकारादिषु अकार इति । एति गच्छत्तीति इत् । इगतावस्मारिका । स्वस्य पिति कृति तु. गिति तुकू । आशुविनाशीत्यर्थः। अप्राहुलेोकेशकरा:~यत्तु-प्रत्ययायतिरिक्त इति प्रत्ययादयः प्रत्य- यागमादेशास्तदतिरिक्त इति तद्विवरणं च तत्सर्वमापाततः । यज--प्रत्ययः परस्य बोधस्तदादिकारणमुत्त- मवृद्धवाक्यप्रयोगस्तदतिरिक्त इति तदपि प्रकृतानुपयुक्तत्वादुपेक्षितम् । ययाग्रहस्तदेत्थं योज्यः । प्रत्यया- दिषु अतिरिक्तः लोकिकः सिद्धप्रयोगोच्चारणादधिक इति कथश्चित्ताचो ग्रन्थ इति । लोपस्वरूपमाह- वर्णादर्शनं लोप इति । वर्णानां श्रवणत्वन स्वत एवादर्शनान्तविधीशः श्रवणार्थः। वर्णाश्रवणमित्यर्थः । स्वानुच्चारणप्रवृत्त्यनन्तरं कार्यान्तरप्रवृत्तिप्रतिबन्धको वर्णविरोधः। स लोपसंज्ञो भवति । वर्ण विरुणद्धी. ति वर्णविरोधः । लोपसज्ञाप्रदेशाः "बोर्लोपश् वापदान्त" इत्यादयः । तत्फलं तु लोपाश पुनर्नसन्धि. रिति । तस्य लोपाश न विभक्तिकार्य च । यथा ले आगताः, राजभ्यामित्यादि। A - ·संज्ञाप्रकरणम् १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २१ इतो लक्षणमाह-कार्यायेत्' । द्विपदं सूत्रम् । कार्यशब्दस्य चतुर्थंकवचनान्तम् । 'डेर 'एअय् 'सवणे, 'स्वरहीनं०॥ इत् रति गच्छति इत् । प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप: से:' पदद्वये न संधिः 'अइ ए॥ प्रत्ययादीति! आदिशब्दात प्रत्ययागमादेशोपदेशेभ्यो- ऽतिरिक्तोऽधिकः प्रत्ययादतिरिक्तः। अप्प्रत्ययादिः आममातिरिक्तः । नुडागमादिः उपदेशः शिव्याख्यारूपः हयवरलेत्यादिः आदेशः 'पुसोऽङ् 'इत्यादिरूपः एषु कस्मैचित्कार्यायो. चार्यमाणो वर्ण इत्संज्ञकाऽनुबन्ध संज्ञको भवतीति॥ कृत्यमाह-यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः क्रियते। उच्चरितप्रध्वंसिनो ह्यनुबन्धा इति॥ लोपलक्षणमाह-वर्णाद! वर्णानामक्षराणा. मदर्शनमविलोकनं प्रध्वंसाभावो लोप उच्यते॥ वर्णानां विरोधः संधिकार्यवर्जनं यस्मिन् स. लोप एव लोपश् कथ्यते । एक वर्ण विनाशयत्यन्यस्योत्पत्तिं प्रतिबध्नातीति लोपश् । त. कार्य-लोपशि पुनर्न संधिः । यथा-त आगता इत्यादि । आगच्छतीत्यागमः ॥ आगमो मित्रवत् । यथा मित्रं मित्रस्य समीपे आमत्योपविशति तथागमोऽध्यायाति । यथा 'नः सक् छते' इति लगादिः ॥ आदेशः शत्रुवत् । यथा शत्रुः शत्रु विनाश्य तत्स्थाने तिष्ठति तथा आदेशोऽप्यादेशिनं विनाश्य तस्य स्थाने भवति । शसः सकारस्य नकारा- देशवत |॥ अथ संयोगसंज्ञामाह-स्वरानन्तरितो' इति । अन्तरं जातं येषां तेऽन्त- रिताः न अन्तरिताः अनन्तरिताः स्वरैरनन्तरिताः स्वरानन्तरिताः स्वरान्तर- रहिता ईदृशा हसा व्यञ्जनवर्णाः संयोगसंज्ञा उच्यन्ते । अत्र बहुवचनं जात्यभिप्रायेण । तेन द्वयोरपि हसयोः संयोगसंज्ञा स्यात् । यद्वा हसौ च हसाश्च हसाः एकशेष समासः ? संयोगकार्य तु 'संयोगान्तस्य लोपः' इत्यादि । वर्गसंज्ञामाह-कुचुटुतुपु इति । कुश्च चुश्च टुश्च तुश्च पुश्च कुचुटुतुयु प्रथमाबहुवचनान्तम् । सांकेतिकम् । वर्गाः प्रथमाबहुवचना- न्तम् । 'सवर्ण दीर्घः' 'सोविसर्गः ॥ एते पञ्च वर्ग संज्ञका भवन्ति । तत्कार्य 'स्तोः श्रुभिः श्रुः टुभिः ष्टुः 'कुष्वोः क-पौ वा' इत्यादि। उकारे हेतुमाह--उकारः स्वरेषु पञ्चमी मात्रा उकारस्तेन कु इत्युक्ते कखगघड । चु इत्युक्तं चछजझन । टु इत्युक्त टठड- ढण । तु इत्युक्त तथदधन, पु इत्युक्त पफबभम इत्येतानि [ लौकिकपाठे] पञ्च पञ्चाक्ष- राणि गृह्यन्ते ॥ १५ ॥ (प्र.) इत्संज्ञासूनमाह । कार्यायेति । तादथ्य चतुर्थी । कार्याथं च प्रत्यया- दिष्वेवेति प्रत्ययाद्यतिरिक्त इत्युक्तम्। प्रत्ययादय इति तद्गुणसंविज्ञानात् बहुव्रीहेः प्रत्यया. स्वरानन्तरिता हसा: संयोगः। अन्तमध्यममादित्यन्तरितस्तदन्योऽनन्तरितः । स्वरोऽनन्तरितो येष ते तथा । स्वररहिताः हसाः संयोगमज्ञाः स्युः । यद्यपि अनन्तरा हमाः संयोग इत्येतावतवेष्टसिद्धिस्तथापि स्वर शब्द इतशब्दश्च स्पष्टार्थों । स्वरानन्तरिता इतेि किम् । पनसम् । इस इति किम् । तितउभ्याम् । महासज्ञा चेयं संयुज्यतेऽस्मिन समुदाय वर्णा इत्यन्वर्थतज्ञा विज्ञानार्थाः तेन समुदाय वाक्यपरिसमातिर्न प्रत्येकम् तथा च दृषकरोतीन्य दो न लोप: ककारादेः। हसा इत्यविक क्षितं जातो वा । तेन द्वयोरपि संयोगमज्ञा तत्वदेशा: 'संयोगान्तस्य लोप:' इत्यादयः । कु चु टु तु पु वर्गाः । एत वर्गसज्ञाः स्युः। फलम् । वर्गो वर्येण सवर्ण इत्यादि उदिन्सवर्ग गृणा- तिन वर्णमात्रमिति परिभाषाज्ञापनार्थ उकारः । अस्मादेवोदित्करणात्कादीनां पञ्चानां सवर्णसंज्ञापि : 'अ- कारात्पञ्चमो वर्गस्तमाहुः पञ्चकाहे । उकारस्तत्र विख्यातो नान्यो भावतुमर्हति' इत्याहु ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- । . गमादशधातुसूनगगाणादिवार्तिकलिङ्गानुशासनादीनि गृह्यन्ते । एभ्योऽतिरिक्तो भिन्नस्तत्र वर्तमानोऽध्यतत्कार्यकारी कार्यायतव्यावृत्तिस्थानानियमनुमागमाद्यर्थादिरूपायेत्यर्थः । अ. थवा ! प्रत्ययः प्रतीति: प्रयोज्यवृद्धबोधस्तस्यादिः प्रयोजकवृद्धप्रयोगस्तदहितः व्यवहाराव. स्थायामवर्तमान इत्यर्थः इत्संज्ञकस्य लोप इत्येव वक्तव्ये यल्य तल्येति ग्रहणं सर्वस्येसंज्ञ. कस्य लोपार्थम् , अन्यथा जिटुडुप्रभृतीनामित्संज्ञकानां लोपलक्षम आदेशे क्रियमाणे षष्ठी- निर्दिष्टस्येत्यन्त्यस्यैव स्यात् । यस्यतल्येत्युक्तौ च शब्दाधिक्यादधिक्यमिति न्याया. त्सबर्बादेशसिद्धिः । नानकेऽऽलोन्त्यविधिरित्यस्याः परिभाषायाः प्रयोजनाभावाभाष्येऽ. दुतत्वादनाश्रयणात् ॥ लोपस्वरूपमाह-वर्णति । वर्णानां श्रवणत्वेन स्वत एवादशनान्तविधेशिः श्र. वणार्थः । एक वर्ण विनाश्यापरोत्पत्तिप्रतिबन्धाद्वर्णाम्यां विरुध्यते वर्णा विरुणद्धि इति वा वर्णविरोधः ॥ स्वरानन्तरिता इति । स्वरैरकारादिभिरनन्तरिता अव्यवहिताः हसौ च इसाश्च हसा इत्येकशेषाद्वयोरपि स्वराव्यवहितयोः संज्ञा । संयोग इत्येकवचनेन वृक्षा वनमि तिवत्समुदायसंज्ञा । कुचुटुतुपु इति । वज्यन्ते सुखग्रहणार्थ विजातीया एषु प्रसारवर्जनाद्वा वर्गाः सजातीयवर्णसमहास्तद्ग्राहका इत्यर्थः। संज्ञान्वर्थक्यादुकारानुबन्धित्वाच्च पञ्चवर्ण- आहित्वम् । तथोक्तम्- "अकारात्पञ्चमो वर्णस्तमाहुः पञ्चकग्रहे ॥ उकारस्तत्र विख्यातो नान्यो भवितुमर्हति" ॥ इति । १५ । अरेदोन्नामिनो गुणः ।। नामिस्थानिकाः अर् ए ओ एते गुणसं- ज्ञका भवन्ति (क) ॥ आरैऔ वृद्धिः ॥ आ आर् ऐ औ एते वृद्धिसंज्ञा भवन्ति (ख) ॥ १७ ॥ (क) अरेदो नामिनो गुणः । अर् च एच्च ओश्चैत्रा समाहार अरेदो । समाहारस्यैकत्वादेकत्वे द्विगु. दून्द्राविति नपुंसकन्देऽपि द्वस्थो न भवत्यत्र 'सज्ञापूर्वकविधेनित्यत्वात् । 'सज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इत्युक्त- स्वाच । तपरत्वं त्रिमात्रनिवृत्तये । तेन चेता स्तोतेत्यादौ दिमात्र एव। स्पष्टार्थ वा । 'गुण' इत्यस्य स्थाने 'अरेदो नामिन' इति वकव्ये यत्सज्ञाप्रणयनं तद्गुणविधेरेनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन 'क्षिणोति' इत्यादौ पक्षे गुगाम-वः सिद्ध्यति । यद्वानेकप्रयोजनमुद्दिश्य सज्ञाविधानमुचितम् । तेन ' मिर्गुणः' 'उच्छेगुणः' इत्यादी. ने प्रयोजनान्तराण्यनुमीयन्ते । नामिन इति । षठ्यन्तमस्ति । नामिनः स्थाने गुणो भवतीत्यर्थः। ननु-गायति ग्लायतीत्यादौ म. ध्यक्षराणां गुणः स्यात् । उच्यते । रैकारोपदेशसामर्थ्यान्न भवति । नोचेत् एकारमेवोपदिशेत् । एकारस्यै कारस्य च सत्यसति वा गुणे विशेषता नास्ति । औकारान्तस्तु धातु स्ति। अस्तु वा धातुरौकारान्तः । औकारान्तोपदेशसामान भविष्यतीति । न च तहि आयादेशोऽपि न स्यादिति वाच्यम् । 'य विधि प्रत्यु. पदेशोऽनर्थकः स विधिबध्यते यस्य तु विनिमित्तमेव नामौ बाध्यते' इति न्यायात् । गुणं प्रति हि ऐका. रोपदेशोऽनर्थक, 'ग्ले' इत्यस्याऽपि सुवचत्वात् । आयादेशस्य तु निमित्तमेवास्ति । अतः परिशेषावर्णोध. वर्णानां स्थाने अर ए ओ यथाक्रमं गुणसब्जका भवन्तीति कलितम् । गुगप्रदेशाःगुण' इत्यादयः । (ख ) आरै ौ वृद्धिः। पदद्वयमिदम् । आश्च आर च ऐश्व श्चैिषां समाहारः, औरऔ। नपुं. सकत्वेऽपि संज्ञापूर्वकत्वान्न इस्वः। एते वर्णा वृद्धिसञ्जकाः स्युः । आकारपश्लेषे च 'निपातः' भाग: हीत लिडे । अविभक्तिको वा निर्देशः । 'आदिस्वरस्य गित्यार औ' इति वक्तव्ये यत् सन्जाविधानं तव ·संज्ञाप्रकरणम् १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २३ । (च०) अथ गुणसंज्ञामाह-'परदो। अर् च एत् च ओत् च अरेदोत् प्रथमाब- हुवचनान्तम् सांकेतिकम् । अन्न तपरकरणमसंदेहाथम् । नामिनः षष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वाहीनं ० स्रोविसर्गः ॥ गुणः प्रथमैकवचनम् । 'सोविसर्गः ॥ मध्ये-'हो। 'उओ यद्वा अर् प्रथमैकवचनान्तम् । गुणः प्रथमैकवचनान्तम् । इति पञ्चपदं वा सूत्रम् । ना. मिस्थानिका नामिनां स्थाने जाता ऋकारस्य सकारस्य च अर, इकारस्य ईकारस्य च ए, उजारस्य ऊकारस्य च ओ, एते च यो गुणरंज्ञका भवन्ति । लकारस्तु सावात् ग्राह्यः। तेन लकारस्य अल् गुणः । तत्कार्याणि 'गुगः 'उपधाया लघोः' इत्यादीनि ॥ अथ वृद्धि. संज्ञामाह-'आरओइति । आ च आर च ऐ च औ च आरऔ प्रथमाबहुवचना. न्तम् । सांकेतिकत्वाद्विभक्तिलोपः। वृद्धिः प्रथमैकवचनान्तम् । अथवा आ प्रथमैकव. चनान्तम् । आर प्रथमैकवचनान्तम् । ऐ प्रथमैकवचनम् । औ प्रथमैकवचनम् । वृद्धिःप्रथ. मैकवचनान्तम् । एवं पञ्चपदं सूत्रम्। अकारल्य आ वृद्धिः। ऋकारस्थ आर् वृद्धिः । इव. र्णय एकारस्य ऐ वृद्धिः ! उवर्णल्या ओशाय च औ वृद्धिः। एते चत्वारो वृद्धिसंज्ञका उच्यन्ते। इस कारयोःलावण्यादेव लकारवाल वृद्धिः। तत्कायर्याणि आदिल्वरस्य गिति वृद्धिः 'धातो मिनः 'अत उपधायाः' इत्यानि ।। १७ ॥ (प्र०) अरेदेो नामिन इति स्थानपष्ठी ॥ अनियतसम्बन्धायास्तस्यास्तत्त्वात् : एते चानिर्दिष्टस्थाना गुणत्वेन विधीयमाना नामिन एव स्थाने भवन्तीत्यर्थः । विपरीतनि. देशो नामिष्वकारावध्यर्थः । तेन अर् अ अस्थाने एवेत्यादिनयं एवं नामिनः । एकारस्य त्वल सावात् । ततश्च यानि गीयतीत्यादौ गुगाप्रसङ्गः । विवर्तमनयोर्मध्यपानासिनो नानुवृत्तिः । आर औ इति । आ इति द्विमात्रग्रहणसामीन हस्वस्य वृद्धिरज्ञा आका- रस्य आकारो वृद्धिः शेष पूर्ववत् ॥ १७ ॥ अन्त्यस्वरादिष्टिः ॥ अन्त्यो यः स्वरस्तदादिवर्णष्टिसंज्ञो भवति ॥ १८॥ (च० ) अथ टिसंज्ञामाह-अन्त्यस्वरादिः प्रथमैकवचनान्तम् । टि: प्रथमैकव. चनान्तम् । द्विपदम् । अन्ते भवोऽन्त्यः अन्त्यो योऽसौ स्वरः स आदौ यस्य सोऽन्त्यस्व- रादिः प्रथमैकचनान्तम् । स्त्रोविसर्ग: । टि: प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्त्रोविसर्ग:' मध्ये 'विसर्जनीयस्य सः। 'टुभिः ष्टः 'स्वरहीनं०॥ अन्त्यो यः स्वरस्तदादिवर्णः सोऽन्त्यस्वर एखादौ यस्य सोऽन्त्यस्वरादिस्तेन सहैव अन्त्यम्बरादारभ्य वर्णष्टिसंज्ञो भवति । अन्तमः स्वरस्तदादिवर्गश्च सोऽन्त्यस्वर एवादौ यस्य सोऽपि वर्णष्टिसंज्ञको भवति । स्वरा. न्तशब्दस्यान्तिमः स्वर एव टिसंज्ञः । हसान्तशब्दस्यान्त्यो हसस्तत्पाश्चात्यः स्वरश्च सज्ञापूर्वको विधिरमित्यो यथा स्यादिति ज्ञापनार्थम् । तत्फलं क वैश्विाचारीदकवयादिन्यादौ पाक्षिको वृन्छ- भावः । अथवा 'मृजेवृद्धिः' अर्णोतेर्वा वृद्धिहसादौ पिति चतुर्छ' अर्णोतवृद्धिः 'सौ' 'अतो इसादेर्लप - द्धिः सेटि सौ' इत्यादीनि प्रयोजनान्तसण्यनुभीयन्ते । सज्ञाविधान बलादिति । वृद्धिमज्ञाप्रदेश! 'धातो- नामिन' इत्यादयः। अथवा .. .

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाद्ध- द्वाबपि दिसंज्ञकाविरः । वत्सार्य तु डिति टेः' इत्यादि । यथा अचिन्त्यमहिमा । (2) अन्यस्वराज्ञि। अन्यस्वर आदिः आदिभूतोऽवयवो चस्य स इति विहात हलहितो वष्टिज्ञः । अन्त्यल्बरमान एक आद्यन्तवदेशस्मिन्नितिल सविस्तर अन्त्यानिरिति । "लामीप्ये च व्यवस्थायां प्रकारेऽवश्वेऽपि च आदिशबई मंधावी चतुर्थषु लक्षवेत । १८ ॥ अन्त्यात्पूर्व उपधा। अन्याद्वर्गमाचारपूर्वो यो वर्णः स उपधा- संज्ञो भवतिको १९ !! (च) अधोरवालंबामाह-लूनन् । न्यादिति पञ्चम् कवचनान्तन् ! सिरत् । सबने : पूर्व प्रश्वमैकवचनान्तन् । 'सोविसर्ग:' । उधा प्रथलैकवचनान्तम् । माप विवहन् । अन्त्याद्वर्णलाना केवलादरात्पुर्वा वर्णः स उपचासंज्ञको भवति । तत्कागि नोपधायाः अत उपधायाः इत्यादीनि राजनशब्दवत् । १९ ॥ (प्र. ) अन्त्यादिति सामान्यनिर्देशाद्वर्ण सानादित्युक्तम् ॥ १९ ॥ असंयोगादिपरोह्रस्वो लघुः ॥ विसग नुस्वारसंयो- गपरो दोघेच गुरु ।। मुखनासिकाभ्यामुच्चार्यमाणो वर्णोऽ. नुनामिकः ॥ मुखेनोचार्यमाणोनिरनुनासिकः ॥ आइति विसर्जनोयः॥ वर्णशिरोबिन्दुरनुस्वारः ॥ कस्य पुनः किं स्थानमित्यपेक्षायां अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः । इचुयशानां तालु। ऋ. टुरषाणां नुर्धा । लतुलसानां दन्ताः । उपध्मानीयानामोष्ठौ । ञमङणनानां नासिका च । एदेतोः कण्ठतालु । ओदौतोः कण्ठोष्ठम् । वकारस्य दन्तो- प्ठम् । जिह्वामूलीयस्य जिह्वामूलम् ! नासिकानुस्वारस्य । कख इति कखा. भ्यां प्राग विसर्गसदृशोजिह्वामुलीयः । पफ ४ हात पफाभ्यां प्रागविसंग : ( क ) अन्त्यस्वरादिष्टिः । अन्ते जातोऽन्त्यः। एयः । अन्त्यश्वासौ स्वरश्चेति स आदिर्यस्य स अ- न्यस्वरादिः । स्वराणां मध्येऽन्त्यस्वर आदिर्यस्य समुदायस्य स टिसब्ज्ञो भवति । यत्र तु तदादिरन्यो वर्गों नास्ति तत्र स्वरस्यैवान्त्यादित्वं व्यपदेशिवदायेन भवति । यत्र चैक एव स्वरस्तत्रापि व्यपदेशिवद्रावादन्त्यत्व. मस्ति । यथा त्यादिषु । व्यपदेशिवद्भावो न्यायो लौकिकः । यथा यस्य वहवः पुत्रास्तस्य तस्मिन तस्मिन् ज्ये मध्यमकनिष्ठन्यपदेशोऽस्ति। यस्य स्वेकः पुत्रस्तस्य ज्येष्ठ दिव्यपदेशस्तस्मिन्नधेति । सज्ञाप्रदेशास्तु 'पयां टे' इत्यादयः। अन्न्यापूर्वउपधा । अन्ते भवोत्यस्तस्मात् । अन्त्याद्वात्पूर्वोवर्ण उपधासो भवति। ननु वणी- दिति सूत्रेनुक्तम् । तत्कस्माल्लब्धमिति चेन्न । पराण्यादिति ज्ञापकाद्गृहाण । अन्त्यादुपधेत्युक्ते ऽपि पूर्व- शब्दस्याक्षेपः सम्भवतीति वाच्यमन्त्यवमङ्गप्रमात् । न हि परस्मिन् वर्णे सति पूर्वस्या-त्यत्वं सम्भवति । एवं सिद्ध यत्पूर्वग्रहणं तदम्यवहितपूर्वस्यैव प्रहणार्थम् । - ·संज्ञाप्रकरणम् १] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरनोपेता। सदृश उरमानीयः : सपतहा ऊन्माणः । कादयो सावलानाः स्वर्ग : चरला अन्तस्थाः (क) २५ (३०) अथ लघुसंझामालंशोधमोति: अलंयोगाइय. संयोगविरमा रूवार को अग्रस्था यस्माल लयोहारिन इंदिवरः असंयोगादिवरः एवन्कृत हस्थ व धुरुच्यते। तथा रोजान्थे-पिछड़ी लघु कुंडड केवल दन्नड जोय । ए तीन ला जाणिये अवर व जुन्न होस । बया : कलिनुस्खा अनल एते. पानी बिलगांनुस्वार संयोगा न भवन्ति तो लगता : अश्र गुसंज्ञामाह-बिल नुस्वार इति। विलानुस्वारस्योगाः परे अग्रे वर्तमाना यस्माल बिलगांनुस्वारसंबो. गररः । विसर्गपरो यथा : अनुस्वारपरी बया अन । संयोगपरो यथा अस्य । एवम्भूत हल्दोऽपि गुरुः । पुनश्च । आईजना की शुरूमा स्वभावदेव गुरुच्यने ।। मुखना. सिकाभ्यामिति ढिपदम् । अन्याय र सहमति : यो प्रक्रियाका वृन्दश्च प्रानि लेबाना इन्द्र एकत्र । एकवचनान्तो भवतीत्यर्थः । प्रास्त्रले दमौष्टं मुखजातिकम् , तुझे माई शिकपादिशन् । सेनाले रशिाारोहनि शिवचनात् ॥ मुखनासिकाम्यां द्वाभ्यानुचाना वोऽनुनासिकर उन । गम. इन अनुनासिका' इति । सुखादनुपश्चान्नासिका स्पृशन्तीत्यनुनालिकाः ॥ चतुर्दश स्वतः त्रयस्त्रिंशदव्यञ्जनानि, अनुस्वारः, विसर्ग:, जिह्वामूलीयः, उपध्मानीयः, प्लुतश्च एवं द्विपञ्चा. शवक्षराणि । एतेषामटौं स्थानानिलन्ति ! तान्याह--अकुहविर्लजदीयानां कण्ठः । इयुय. शानां तालु । ऋटुरषाणां मूर्धा । लनुलसानां दन्ताः । उपूपध्मानीयानामोष्टौ । जिह्वा- ( क ) मुखनासिकावचनोऽनु नातिकः। मुखसहिना नासिका मुखनासिका शाकपार्थिव दिवा-म- ध्यमपदलोपः। अन्यथा मुखञ्च नातिका चेति विग्रहे प्राण्यङ्गत्वादेषन वे मुनासिकामिति स्यात् । वस्तु तस्तु एकवद्भावेऽपि न मतिः । आरु. प्रश्लेषेण तथा सिद्धः। मुजनासिकावचन मस्सास्ति इति सः तथा : 'अदको च मत्वर्थ' इत्यप्रत्ययः। अथ प्रशितानि संगृधन्ते-कादयो मासानाः स्पी। कादयः पञ्चविंशतिवर्णाः स्पर्शनझकास. न्ति ॥ भमणना अनुनासिका। एने पश्च धर्णा अनुनासिकमज्ञकाः सन्ति । यरलवा अन्तस्याः । एते चत्वारो वर्गाः अन्तस्थसजका: सन्ति ॥ षसहा अक्षमाणः। एते चत्वारो वर्णाः उमसनकाः स. न्ति ॥xकख इति कखान्यां प्रागविसर्गदृशो जित मूलीयः ॥ पफ इति पफाभ्यां प्रागई. विसर्गसदृश उपध्मान यः। अं इति अः इति । स्वरात्पर नुस्वारविसौ । अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः । एषामष्टानामुत्पत्तेः स्थान कण्ठोऽस्ति । इचुयशानां तालु । एषामष्टानामुत्पत्तेः स्थान तालु भवति । उपूपध्मानीयानामो- हो । एषा सतानामुत्पत्तेः स्थ ननो भवतः ॥ ऋटुरषाणां मूर्दा ॥ एषामष्ट नानुत्पत्तेः स्थान मुस्ति !! तुलसानां दन्ताः । एषामष्ट नामुत्पत्तेः स्थानं दन्ताः सन्ति ॥ एदेतोः कण्ठमालु । एकारकारयोरुत्पत्तेः स्थान काठनालु भवति । ओदातोः कण्ठोष्ठम् । भोकारौकारयोरुत्पत्तेः स्थानं कण्ठोष्ठमस्ति । र कारस्य दन्तोष्ठम् । वस्योत्पत्ते स्थानं दन्तोष्ट मस्ति ॥ जिह्वामूलीयस्य जिल्लामूजम् । हि मूल वर्म- म्प हिया मूलमुःपः स्थानमस्ति । नासिकानुस्वारस्य । अनुस्वारस्योत्पत्तेः स्थानं नाविकास्ति ।। हकारं पञ्चमैर्युक्तमतस्थाभिश्च संयुतम् । टरस्यं तं विजानीयान्वयनारसंयुतम् ।। तहकारम् सरस्यम् उरप्ति भवं विजानीयाविशेषेण जानीयात् त्वमिति शेषः । किम्भूतम् । पञ्च .. सा०प्र०३ ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- - मूलीयस्य जिह्वामूलम् । अनुस्वारस्य नालिका । एदैतोः कण्ठतालु । ओदौतोः कण्ठौ - शुन् । वकारस्य दन्तोष्टम् । आई जल प्लुता । एते एतेषां सवर्णग्रहणेनैव गृा. न्ते । प्रबरलैगङमश्च संयुक्तस्य हस्योरस्थानम् । यतः- 'हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तःस्थाभिश्च संयुतम् । औरस्यं तद्विविजानीयात्कण्ठ्यमाहुरसंयुतम् ।। अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥ गजकुम्भाकृतिवर्ण ऋवर्णः स प्रकीर्तितः ! एवं वर्मा द्विपञ्चाशन्मातृकायामुदाहृताः" ॥ २५ ॥ (प्र०) अलंयोगादीति । नहयोगादिः संयोगविसर्गानुस्वाराः परे यस्य स तथा विसांदिपरस्य हस्त्रस्थापि गुरुत्वम् । तदुक्तम् -- "संयुकाधं दीर्घ सानुस्वारं विसर्गसं. मिश्रम् । विज्ञेयमारं गुरु पादान्तस्थ विकल्पेन" इति ॥ मुखनासिकाभ्यामिति । नासिकामनुगतोऽनुनासिको वर्णधर्मस्तदभेदोपचाराद्वर्गो. ऽपि । यद्यपि द्वन्दश्च प्राणिजूर्यसेनाना मित्येकवद्भावविधेर्मुखनासिकाम्यामित्ययुक्तं तथा यन्न नासिकाशब्देन लक्षण योचारणस्थानयोनांसाविवरयोरभिधानात् मुखेन युक्ता नालिफति तत्पुरुषाश्रयगात्साधुत्वम् । यद्वा लक्षणहेत्वोरिति सूत्रे सुखनासिकाम्यामिति मायेच प्रयोगाज्ज्ञापकादेकवद्भावान्नित्यत्वम् । अत एव-"ग्रीवाकुक्षिललाटेषु नित्यं स्वेदः प्रशस्य. ते"। "पातिते स्थनागा।" इत्यादि प्रयोगाः । रक्षिते तु दधिपयादेराकृतिगणवा- देकवद्भावाभाव उक्त: ।। २५ ॥ इति सन्ध्युपयोगिनी संज्ञाप्रक्रिया ॥ १ ॥ है ॥ । वर्णग्रहणे सवर्णग्रहणम् । कारग्रहणे केवलग्रहणम् । तपरकरणं तावन्मा. त्रार्थम् ।। इति संज्ञाप्रक्रिया ॥ १ ॥ (च०) वर्ण ग्रहणे सवर्णग्रहणं, कारग्रहणे केवलग्रहणं, तपरग्रहणे तावन्मात्रग्रहण. मिति शिष्टसङ्केतः ॥ इति संज्ञाप्रक्रिया संज्ञाधिकारः ।। 'प्रक्रियात्वधिकारोऽथः इति हेमसूरिः । अथवा- 'प्रक्रिया तूत्पादने स्यादधिकारप्रक्षारयोः ॥ १ ॥ - मङगनेर्युक्तम् । पुनः किम्भृत म्-अन्तस्थाभियरलवे संयुन मलितम् । [ एवमपि ] पञ्चमरसयुतन. तस्थाभिश्वासयुक्तं हकारमवायः कण्या कण्ठंडवमाह मन्ति ॥ दणान मुत्पत्तरष्टो स्थानानि सन्ति । तबधा- अौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्टः शिरस्तथा। जिवाम्लच दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ।।

·परिभाषाप्रकरणम् २ सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । मातृकायामेवानेन प्रकारेण द्विपञ्चाशदूर्गा आचार्यगोदाहताः । तद्यथा- व्यञ्जनानि त्रयस्त्रिंशत् स्वराश्चैव चतुर्दश । अनुस्वार विसर्गश्व जिह्वामूलीय एव च । गजकुम्भाकृतिवर्णः प्लुतश्च परिकीर्तितः । एवं वर्णद्विरनाशन मातृकायामुदाहृतः ॥ इति इति स्थानानि । अथ प्रयत्नो द्विधा । आ-यन्तो बाश्च याभ्यन्तरः पयः । स यथा स्पर्शानः पृष्ट प्रयतनम् । अन्तस्थामीपत्स्पृष्टं प्रयतनम् । स्थराणा दिवृतं प्रयननन् ! उभाणामीषादिवृतं प्रयतनन् । हस्वस्याकारस्य सम्वृतं प्रयतनम् । बाह्यस्त्वष्टयः क पविलीशषमान विधायः श्वासोऽये प्रश्न प्रयत्नः । इवाना सवाशे भादो घोषव प्रयत्नः । बर्माण प्रथमतृतीयपश्चन नामस्तस्थान चापमानः प्रयत्नः । वर्गाण द्वितीयचतुर्थान: मूनाणां महाप्राणः प्रयत्नः । इति प्रयत्नः । इति श्री यास्करशम्भूतविम्वावरकरचरण सेवक-श्रीन वकिशोरकर- वेदान्तशामिप्रपूरितः समाप्रकरणीया मनोरमा दृतिः समाना। *थ परिमापाप्रकरणम् १२ * (षष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशस्तदन्तस्य वाचनाच्या निर्दिटस्य २.ब्दस् य आदेश उच्यते स देशोऽन्त्यस्य वर्गलस्थाने भवतीत्यर्थः । युरिकारः सखिशब्दान्तस्यकारस्य मति स्थानबष्ठीति किन् 'कन कुन्नि इडागमस्प्रत्ययस्य अवर्मास्यूचा नाभूदितिः जो शिरित्यदोन शिवं परिभाषा जा- चयति । तयथा-तत्र हि शिस्थमन्त्यादेश बावितला सर्वादेश. यथा स्यादित्येतदर्थे कृनन् । यदि ष्ठीनि ईट. स्यादेशोऽन्त्यस्य न स्याताई अन्तरेणापि शिस्य सर्वदेशः सिद्धः किं तेनेति व्यर्थेन सता शिलेद ज्ञापयति: (दिन्तस्य वक्तव्यः) डिदादेशोऽप्यन्तस्य भवति। त्रयाणाम् । असुझादीनां हितेन ज्ञापिते. यम् । डिवस्य फलान्तरादर्शनात् । (गुरुः शिव सर्वस्य ) अनेकवर्ण आदेशः शिदादेशश्च सख्य स्यात् । षष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यस्यापदादो- ऽयम् । अनटो मोरित्यनादेशस्मिवर्गात्मक गुरुरस्ति ! स रूवस्येदमः स्थाने भवति । यथः अनेनति । जश्श. सोः शिरिति शिदादेशः सर्वस्य जसः शसश्च स्थाने भवति । यथा मारीगीति । उच्चारितप्रध्वंसिनोऽनुबन्ध: अमर्यमाणाः सन्त एक कार्य निर्वाहयन्तीति । तत:- (अनुवन्धकृतमनेकवर्णत्वं न स्वीक्रियते ) अन संध्या राणि पहागीत्यादिनिर्देशन शिदेशे ज्ञायते इयं परिभाषा ! सथाहि-जश्शसः शिश्चेत् सर्वस्त्र न स्यानदोकनिर्देशोग्नुपपन्नः स्यात् । इति ।। 'साधनाधिकरणयोयुटू' कारका क्रियायुक्ने' इत्यादिनिदेशेनाने की शे ज्ञाप्यते इयन् । (टिकितावाद्यन्तयोवक्तव्यो) टिम्किनो यस्योको तस्य क्रमादायन्तावयको भवतः। अभ. विष्टेति । रातो जौ पुगि ते पुक, आत इत्यस्यान्तावययो भवति । यापयतीति । अभ्याटिक- विस्वयं परिभाषा न प्रवर्तते । यथा । अट शिति टकारस्य ष्ट्र बेन इतीप्नयोजन मस्ति कुरुवरीति ! यक्च?' ति लकारस्य गुणाप्रवृत्तिः प्रयोजनमस्ति । भूयते इति । प्रत्ययविध नेयं प्रवत्तते इति वा विदेशे तस्मः- देवान इति स्मन् । संख्याया इत्यत्र यट् । नवानामित्यत्र नुन् । विदेशे दु कार्यायेत्यत्र 'केः अबू इत्यक्ष : रेउख्युवित्र कूड़े इन्यु । वनमाने इत्यत्र लगानेन इति मुगिमा परिभाष ज्ञापयति (मिदन्यात्स्वात्परो वक्तव्यः) स्वराण मध्ये यो त्यस्वरस्सरनापरस्तस्यैवान्ताक्यो मित्स्यात! 'नुनयमः' इति नुमः पूर्वान्तःवनोपधाया इति दीधः हिध्यान । कुलानि, यहांतीति । नुमः परादित्वे तु नोप- धाया इति दिर्षो न स्यात् । वारिणे इत्याद: नीत्येवारय स्वादिति अस्याः संध्यवरामीति निर्देशो ज्ञापकः (सप्तमीनिदेशेन विधीवमानं काय वालोणान्धवाहिनस्य पूर्वस्यैव वक्तव्यम्) नियमाणे- यम् । 'दय स्वरे' इत्यत्र स्वरे इति भावे सप्तमी ! अश्रयमाणक्रियत्वाच्चान्तरजस्यास्त्यर्थस्य लाभो भवति ! तेन स्वरे सति यकारों भवतीत्यर्थः। व्यवहितेऽव्यवहितेच प्रातमध्यवहित एवेति पूर्वस्य परस्य च प्रान पूर्वस्यै. वेति च नियम्यते । पूर्वस्येति किम् । ननु इदमत्रेकारस्य माभूत् । अव्यवहितस्योते किम् । अग्निचित्रेत्य सान्तरस्य माभूत् । अस्याः प्वादेः नृगः लिन्पुषादेः सखिपत्योरित्यादिनिर्देशो ज्ञापकः । (पञ्चमीनिर्देशन क्रियमाणं कार्यमव्यवहितस्य परस्य वक्तव्यम् ) उदः स्थास्तम्भोः सलोपः ..

·सारसनक्रिया- [ पूर्वा- -- .. इत्याद इन ननदेशेन किपरयो लेोः सोऽव्यवहितस परम स्यातम्नोः सकारस भनि ! जयनन्, उनमन मिति : अयतिति भिम् । उबानम् उत्त स्तम्भनम् । इत्यादी माभूत् । उरलेन केन । अस्य उदासने स्तम्न उगव्हत्यत्र मात् । अत्याः ज्ञः स नपुंसक स धातुरित्या- देनेत! नाई सैम दिति विवर्गलोपः कृतोऽनो ज्ञायते । (हवादीबन्दुसर्या स्वरी विधीयते तत्र स्वरेलि पटवन्तं पदमुपतिष्ठते ) षष्ठीनिर्दि- उपत्य नयनरमदः किन्तु तच्छेन एव । सरस्पति अध्यन्तं पदं सति सम्भवे सामानाधिकरवेनैव सम्बध्यते न अवधिकाप्न । तेन नपुंसकत्येत्या स्परन्तव्यद नान हूस्वो भवति । सोमपमिति । नेइ उ अहम अनन् । स्वर तत्व भावन हृत्व इत्यर्थः । शमां दी इत्यत्र तु सामानाधिकरप्यस्या पम्न- इन इमाम स्वरलेति मन्दध्यने । तेन इम्बनीयादि सिद्धम् । दीर्घ इन्यत्र स्परान्तस्य थानोदीः । मजीवनी ! नेड : विभिलतीन । दूरदवाने टेः प्लुन इत्यत्र सामानाधिकरप्यस्य सम्वेऽपि टिग्रह. देश टण्यवस्य स्वरस्य प्लुन मदति । आयुष्मन् पाच इन्द्रवर्मन् । ज्ञापकसिद्धेयम् । तथा कि यजा याराम कदादेश तुगमित्या नामीति दीर्वस्त्र प्रवृत्त्यप्रवृत्तिभ्यां स्वरान्तेषु नामीति दीर्थो भवति न ह. सन्तेषु इति ज्ञापितम् । एकदेशानुमितिद्वारा इस्प्लुनयोरप्येवम् । ( वर्णनां प्रसङ्गे सति सदृशतम प्रादेशी वक्तव्यः) सादृश्यं चतुर्विधमस्ति। स्थानार्थ गुण - प्रमाणभेदात् : स्थानतो यथा-दष्ट्यानयेत्यत्र तालुस्थानम्येकारस्य त लुस्थानो यकारः । अर्थतो यथा- रूपवती भार्या यस्य स इत्यत्र पुंवदेत्यनेन पूर्वपदस्य स्थानेऽतिदिश्यमानः पुंशब्दो रूपवस्ववाचिनो रूपवती शब्दस्य स्थाने तदर्थाची एच करवच्छन्दः भवतीत्यर्थः । गुणतो यथा-वाचरित्यत्र घोषवतो नादवतो महाप्राणस्य संवारवतो इन्य तादृशो वचनों चकारी भवतीत्यर्थः । प्रमाणतो यथा--अमुम् , अब, अनून इत्यत्र म द इत्यनेन पूर्वपदस्य स्थाने हस्वस्य दरवो दीर्घस्य दीर्घ उपयों भवतीत्यर्थः । न्या- यसिदेयम् । तथाहि सभायामास्यतामित्युकेहि पण्डिताः पण्डितः सहासते । शूराः शरैः सहासते। कवयः क- विभिः । न तु संकरेण । किं च गवां संघ प्रति गार्धावति, अश्वेऽश्वान मित्यादिव्यवस्था तिर्यपि दृश्यते । (लोपशि पुनर्न संधिवक्तव्यः) लोपशि कृते सति सधिन भवति । यथा त आगताः । (नस्य लोपशि तु संधिर्वतन्यः) बादरिति निदेशात् । यथा राजानः । (नस्य लोपशि न विभक्तिकार्यम् ) पञ्चस्थिति निर्देशातू । किलापः स इति पत्वं तु भवत्येव त. स्य वर्णमात्राश्रितत्वात् । यथा पाथिषु । अस्याः शापक: 'भाचारउपमानात् 'अत अधायाः इत्यादिनिर्देशः । (विशेषणं तदन्तस्य स्वस्य च रूपस्योपस्थापकं वक्तव्यम् ) अप्रधानमात्मान्तस्य रूपस्य ग्राहक भवति । स्वस्थ रूपस्य चेत्यर्थः । स्वराद इत्यत्र धनोरिति विशेऽयं स्वरादिति विशेषण सदन्तमा- इकं भवति । स्वरान्ताद'तोरप्रत्ययो भवति । स्वस्य रूपस्य च प्राइक स्वररूपाद्धातोश्वाप्रत्यय इति । चयः, अयः । अस्याः ज्ञापकोऽतिशये इसादः अन्वये नाम्नामित्यादिनिर्देशः।न सत्र तदन्तविधि विना स्वराद इति विधीयमानोऽप्रत्ययः शीमे भवेत् । स्वरग्रहण विना च धातोरपत्ययो न लभ्यतेति इयं परिभाषा । (यदादेशस्त वृद्भवति ) न तु वर्णनात्रविधी आदेशे कृते स्वरूपभेदात । स्थानिमयुक्तकार्याणामप्र- वृत्तावतिदेश भारभ्यते । आदेश स्थानिवद्भवति । यथा लम्यामित्यत्र रामादेशे कृते तस्यामो हित्वात हितामडियट् भवति । वर्णमावविधौ स्थानिवद्भायो न भवति । धर्मश्च स्थान्यवयव एथात्र गृयते । यश्व वर्गमात्रेण विधिः यश्च वर्णमात्रात् परस्य विधिर्यश्च वर्णमा सविधिर्यस्य वर्णमात्रे विधिस्त माभूत । तत्र वर्णमात्रेण विधौ यथा-व्यूढोरस्केनेत्यत्र सकारस्य स्थानिवत्वेन विसर्गत्वमाश्रित्यावकुम्वन्तरेग्मीति णत्वं प्रातमिति तन्न भवति । वर्गमात्रात्परस्य यथा---पौरित्यत्र दिव मौरित्यौकारस्य स्थानिषत्त्वेन पन्या इत्यत्र असावित्याकारस्य स्थानियत्वेन च इसत्वमाश्रित्य 'इलेप' इति मिजोपो न भवतीति । वर्णमात्रस्य विधी यथा-गुकाम इत्यत्र उ से इन्युकारस्य स्थानिवत्त्वेन यक्योर्वने हकारे च लोपो न भवतीति । वर्णमा वियों यथा-क इष्ट इत्यत्र यजदेव पूजादी इति धातोः कप्रत्यये परतः सम्प्रभारणस्य स्थानिवत्वेन यकारमा- श्रित्य '' इत्युकरो न भवतीति । क्रियायो नियामित्यादिनिर्देशो भापकः । इति श्रीनपकिशोरकरपेदान्तशालिप्रपूरिता प्रदानन्दकता परिभाषा समाता । ।

·स्वरसन्धिः ३] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। * अथ स्वरसंधिः।३* अथाधुना स्वरसंधिरभिधीयते ।। दधि आन य इति स्थिते क)। (च०) अधुनेति ! संज्ञाकथनानन्तरं स्वरसन्धिरभिधीयते कथ्यते । अक्षागानन्यो न्य सन्धान मेलनं सन्धिः । तत्राप्यादो ल्वरसन्धिः । स्वराजा सन्धिः स्वरसन्धिः ॥ ननु सति अकारे इकारसन्धिरादायेव कथं प्रतिपादितः। तत्रोच्यते-इशार: सावित्रीरूप: शक्तिरूपः । सा च सर्वजगत्सृष्टिकी । तस्मात्पूर्व प्रतिपादितः ॥ १॥ '(प्र०) उपोद्यातसङ्गत्या संज्ञां निरूप्य सन्धिसूत्रोपजीवकत्वाच्छन्दनिरूपणात्प्राक सन्धिनिरूपम प्रतिजानीते । अधुनेति । सन्धित्वं च पूर्वोत्तरान्योन्यमिलितत्वं कार्य. त्वम्॥ १॥ इयं स्वरे ।। इवों यत्वमापद्यते स्वरे परे ॥ १ ॥ दधू य् आनय इति तावद्भवति(ख)॥ (च० ) सुत्रम्-'इ यं स्वरे' इ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । यम् द्वितीये. कवचनान्तम् । 'अम्शसो मोऽनुस्वारः । स्वरे सप्तम्येकवचनान्तम् । अ इ ए: सिद्धम् ॥ यद्वा इश्च ईश्च इ प्रथमैकवचनान्तम् । 'नपुंसकस्य' इति हस्वः । नपुंसकात्स्य- मोलुक्। 'वर्णग्रहणे सवर्णग्रहणम्' इति वचनात् इवर्ण हकार-ईकाररूपो यत्वं यकारमापद्यते प्राप्नोति स्वरे परे । 'हस्वदीर्घप्लुतभेदा' इति अकारस्य स्वरत्वे आकारस्यापि स्वरत्वं सिद्धमेव । दधि अने आनय । 'इ यं स्वरे' अनेन सूत्रेण इकारस्य यकार: ! दध्य आनय. । (क ) उपोद्घातसङ्गत्या सध्युपयोगिसंज्ञा निरूप्य सम्धिसूत्रोपजीवकत्वच्छिन्दनिरूपणाप्राक् सन्धि- निरूपणं प्रतिजानीते--अधुनेति । ननु किं नाम सन्धित्वम् । उच्यते । पूर्वोतरान्योन्यमिलितन्द कार्यत्वमिति । (ख) इयं स्वरे । अत्र पदप्रयमस्ति । इश्व ईश्वेति समाहारद्वन्द्वे एकवद्भावे नपुंसकरदे च 'इ' इति । इ इति प्रथमान्तं कर्तृपदं यमिति भावप्रधानं कर्मपदं स्वरे इति भावे सप्तमी। अथवा यमिति प्रथमान्त कर्तृ- पदम् । अकार उच्चारणार्थः । योग्यत्वाद् भवतेरध्याहारः, यत्तु प्रसादकृता साङ्केतिकमिदमित्युक्त सच्चि. न्त्यम , ऋजुमार्गेण सिध्यतार्थस्य वक्रमार्गेण प्रदर्शनायोगात् । ननु इयं स्वरे इत्यत्र इकारमहणं किमर्थ- मिति । उकारादीनां यत्ववारणायेति चेत् , न, पमित्यादिपावल्याव । न च षडत्रेत्यादौ टकारादीनां य. स्वनिषेधार्थ तदिति चेत् तत्रापि पूर्ववत् 'चपा अबे अबाः' इत्यादिसूत्रप्रावल्यातू । अथ पचतीत्यत्र चका- रस्य सवारणायेति चेत् 'इणूनो लस्वात' 'दीर्घात्' इति सूत्रा-पां ह्रस्वदीर्घप्रइणमनुवर्त्य स्वदीर्घयोरेद यत्व- विधानात इति चेत्सत्यम् , चिनुयात्रेत्यादौ प्लुतस्यापि पक्षे यत्व विधानार्थमिग्रहणस्यावश्यकत्वात् । स्वरे किम् , दधि पश्य। स्थानी आदेशो निमित्तं चेति अयं सर्वत्र बोध्यम् । किञ्च अर्थवग्रहणे नानर्थकस्येति परिभाषया अस्यापत्यमिःमी च ई इत्यत्रैष यकारः स्यात् न तु ध्यानयेत्यादौ । उच्यते । स्यादावित्यादि- निर्देशन, तस्यानित्यत्वज्ञापनान निषेधः । दद्ध्यानयेत्यत्र स्यादिस्वरत्वाभावात 'नामिनः स्थरे' इति नुमाग. मोन । तद्धितस्वरत्वाभावात् । यस्य लोप इति यस्य लोपोऽपि न । नन्वा 'संयोगान्तस्य लोपः' इत्यनेन यलोपः कथं न स्यादिति चेत्पत्यम् । मसिद्ध बहिरङ्गमन्तर” इति न्यायनान्तरङ्ग लोपं प्रति पहिरङ्गस्य यादेशस्यासिसत्वादिति गृहाण । ननु "अकारादिसकारान्ता वर्णाश्च ब्रह्मरूपिणः, इकारस्य यकारत्वं प्रक्षना- शाय कल्पते । इत्यनेन इकारस्थ यकारकरणे अभवः स्यादिति चेन्न, इकारन्तु परं ब्रह्म स्वररूपाझरे परे। इस्वरूपं परित्यज्य यत्वमति नटो यथा । इत्युक्तत्वात् ।

·वारस्वतानिया- , इति जाद: बार मानव जालिम हारे इति नागलन रिते? -बालनः जो इस साहिरिन र भाति दन्त . कम लंपाद ? नाह दल्योः इति , सब चार दो सति भवति न वन्यत्र । दाइ बानयन संयोपासल्क रोपाः इत्यस्य प्तौ । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इति यलोपनिषेधः । पा-योगान्तस्य लोपः इति स्वाभाविकालंयोगान्तविषयः ॥ प्रक्रियायां तु संयोगान्तस्य इति लोपे प्राप्त 'अगः प्रतिबंधो दायः ॥ १ ॥ (प्र.) स्वराणां प्रथमोदिष्टत्वेन स्वरसन्धिमभिधास्यन् अवर्णस्य च तत्त्वेन सध्य. भावात्सरणदाः लहत्यादेश परत्वेन बलवान तत्परित्यागेन इवर्णादिक्रमेण सन्धिमा. है। इ यमिति । सांकेतिकं प्रथमैकवचनान्तम् । तदुक्तम् । “सूत्रे विभक्तिर्नवास्ति वृत्ती सां यत्र दृश्यते । एकद्विबहुवाक्येषु तत्सांकेतिकमुच्यते” इति । वस्तुतस्तु अनुभूतार्थयो. गित्वं लांकेतिकत्वम् । यत्वमिति भावनिर्देशः सस्वरयकारादेशः सन्देहोभावार्यः । वर्णन. हणेन सवर्णग्रहणाद्दीधैकारस्यापि ग्रहणम् ॥ १ ॥ हसेऽईहसः ॥ स्वरात्परो रेफहकारवर्जितो हसो हसे परे द्विर्भ- बति ॥ २॥ इति धकारस्य द्वित्वम्(क)। (३०) हत्यान्तरमाह-सूत्रम्-'हसेऽहं सः ॥ हसे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' र च ह च ई न ई यन्न समई प्रथमैकवचनान्तम् हसेपः सेर्लोपः । हसः प्रथमै- कवचनान्तम् । स् । 'नोविसर्ग: । हसे अई । 'एदोतोतः, अकारलोपः। 'स्वरहीनं०३ सिद्धम् । स्वरात् हलवस्वरात्परोऽग्ने वर्तमानो रेफहकारवर्जितोऽन्यो हसो हसप्रत्याहारस. म्बन्धी वर्णो हसे परे सति द्विभवति । द्वयोवो द्वित्वम् । एकस्य द्वौ भवत इत्यर्थः । इति धकारस्य द्वित्वम् । द्वित्वं कृते पुनर्वित्वं न भवति । अनदस्थादोषप्रसङ्गात् । द्वि. त्वविधानात् द्वावेव शिष्यते इति दध्ध्य् आनयेति जातम् ॥ २ ॥ (क ) हसेऽहसः । अत्र सिंहावलोकित्ताधिकारात् 'झ्नो इस्थादिः स्वरे' इति सूत्रात् ह्रस्वादि. त्यस्यानुवृत्तस्य च लक्षणया स्वरपरत्वं बोध्यम् । तत एव च सूत्रात् स्वर इति द्विरिति चानुवृत्तम् । केचित्र बोलोपश् वा पदा' इत्यतो याकारस्यानुवृत्ति नन्यन्ते । ततो ह्रस्वात्स्वरात्परो रेफहकारवर्जितो हसो इसे परे द्वि भवतीत्यर्थः । तेन पक्षे दध्यानय ! यत्तु दात्रं वात्रमित्यादौ दोदित्वनिवृत्त्यथै हूस्वादिल्यैव व. वर्नु युक्तमिति तन्न, तत्र विकल्पनैव तद्वारणसम्भवात् । ये तु विकल्पं न मन्यन्ते, तन्मते तु तद्वक्तुं स्थाने । अत्र संयोगान्तस्यति हलोपोन, सभित्रस्येति निषेधात । रात्सस्येव लोप इति नियनात् । अस्वरेऽई इस इति तु सुवचम् । 'ननु ‘इसेऽमः' इति सूत्रेण 'दधध्यू' इत्यादौ द्वित्वे सति पुनरपि तेनैव द्विषप्रातिरस्ति । स- त्यन् ! पुनरत्र द्वित्वं तु जातिपदार्थाश्रयणान भवति । जातो पदार्थ सकदेव लक्षणप्रवृत्तिर्न पुनः । न च 'दध- ध्य्' इत्यत्र यकारस्य स्थानिवदान स्वरत्वमा श्रेत्य 'इलेऽहड्नः' इति, द्वित्वनिषेधो भाव्यः । न तु वर्णमा- धमिति स्थानिकनिषेधाद ! 'नादिन्याक्रोशे पुत्रस्य' । पुत्र शम्दस्य न द्वेस्त अादिनीशन्दे परे आ- कोशे गम्यमाने । पुत्रादिनी त्वमसि पापे । आक्रोशे किम् , तत्त्वकथने द्विवचनं भवत्येव । पुत्रादिनी सपि. मी तत्परे च । न द्वित्वमित्यर्थः । पुत्रपुत्रादिनी दमासि पापे । 'वा इतजग्धयो'। पुत्रहती-पुत्रहती, पुत्रजरथी-पुषअग्धी । स्वरादिति किम् । तस्मिन् स्नातः। इसे किम् , भवानत्र । हसः किम् , तितउच्छ- श्रम् । भाईति किम् , दर्यानुभवः, नास्ति । -- ।

·सन्धिः ३] सप्रसाद चन्द्र कीर्ति मनोरमोपता । . हले हाते। कला र स च ही तम्बामन्योऽ.: । महा एमाले से पहचानमा कास्वजित इति का। शादतिको काट को इहे पूर्व साहित्यानुरूतस्य च मात्वात् । अत एका न्य डाबोल्न नबित्वम् ! जातिवाशीमोकारात्स्वरे इत्यस्यानुवृत्तेवा पुनर्वित्ता - दद्ध्यानय इति झमे जबाः। झप्लानां झबे परे जया भवन्ति । इति पूर्वधकारस्य दकारः सवर्णत्वात् , 'कार्यो बर्येण सवर्णः' इति वचनात् । यथासंख्यं श वक्तव्यम् (क) ॥ स्वरहीनं परेण संयोज्यम् । सिद्धम् ॥ "तकं न रोचतऽस्माकं दुग्धं च मधुरायते ! अन्नप्ररोचनार्थाय दद्ध्यानय वरानने ॥ १ ॥ बुधि न श्रूयते कर्णे धृतं स्वप्ने न दृश्यते । मुग्वे दुग्धस्य का वार्ता तकं शक्रस्य दुर्लभम् ॥ २ ॥ कृतस्य करणं नास्ति मृतस्य मरणं न हि । पिष्टस्य पेषणं नास्ति द्वितये त्रितयं न हि"॥३॥ (च०) सूत्रम्-भावे जवाः शव सहस्पेशवचनान्तम् । अ' मा SAEE. बहुवचनान्तम् 'लव स्रोविला: । वृत्तिः सुगमा । अन्न सुन्ने झलानामिति पद खते चया झसानाम् इति सूत्रानुवर्तते । अन्यत्राप्यनुवृत्तिः सरस्वतीदत्तलूनपावक्रमादवग. स्तव्या । अत्र तुना न कथयिष्यते । अनेन सूत्रेग पूर्वधारस्य दकारः । बनु शा. घोविंशतिः जमाः पञ्चैव तेन वधालख्यमिति वकारस्य दकार एवं कथं क्रियते ? तनाझ-- पवर्णत्वात धकारस्थ दकारो भवति । ननु धकार कारयोः सादज्य कथमित्याह-हरयः वग्यण सवर्ण इति । वर्ग भवो वयो वः वग्ण स्ववर्गान्तर्वतिना अक्षण सस अवतीति । सवर्णत्वात धस्य ६ः॥ यद्वा-यथासङ्ख्यं झढध, जडइत्यनेनापि धरला दः । अन स्वर्णत्वात् यथाख्यमित्युभयत्रापि धस्य दकारो भवति । परन अशिमलना नित्य स्वर्गवादेव नारस्य दकारो भवति । न तु यासस्वर : स्वहित यक्षरं तत्परेग अनस्थितेन स्वरेण दर्जन सह संयोज्यम् । इमानदि लिन्। अम् स्वहित अस्तु स्वल्त्यस्तु । हरि अनुभवः । हयनुभवः ॥ ३ ॥ (प्र.) इति । केचित असे इति पठन्ति । तमन्दन् । झभे परत एव जा. दर्शनाधिकसंग्रहाङ्गतः । भृज्जौ भृज इत्यादावन्यन्त्र सौज इति सिद्ध ! गोलादी. न्यानेन सवर्णस्य सवर्ण एव भवतीति भावः । यद्यपि झलानां बहुत्वाजबानां चालपरवा- । । , ( क ) झो जबा । झमाना जबाः स्युझवे । झसानामिति किम् , गीयाम् । झवे किम् , खजौ। के- चिद् झमे जवा इति पठन्ति । तच्चिन्त्यम् , भृज्जते भृज्जतीत्यादौ चाब्यातः ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- इन यथालन्यत्वार भवस्तथापि पञ्चपञ्चवर्णसमुदायालया यथासयत्वं, प्रसङ्गादत्रोक्तः । अत एवादिनमादित्यादौ यथासङ्ख्यत्वेनादेशाभावः । वक्तव्यस्य प्रयोगानुलारित्वाद्वा । तदुक्तम्-सारस्वतत्वे तुल्येऽपि सूत्रवक० ययोनिदः । प्रवृत्तिलक्षणात्ने यातये तु प्रयोगतः इति । अन्तरले संयोगान्वलोपे कर्तव्ये बहिरङ्गल्यादेवस्यासिद्धत्वातनावः गौरी अत्र इति स्थिते । इ यं स्वरे ! गौर्य् जन तावद्भवति । यत्वे कृते अह इति विशेषणान्न रेफस्य द्वित्वं किन्तु ?- राधपो द्विः।। स्वरपूर्वाद्रेफात्परो यपो द्विभवति(क)।४। इति यका. रस्य द्विस्वन् । गौर् य् य् अत्र । जलतुम्बिकान्यायेन रेफस्योर्ध्वगमनम् । स्वरहीनं परेण संयोज्यम् । गौर्यत्र ।। (३०) इकारोदाहरणमाख्याय ईकारोदाहरणमाह-गौरी अग्रे अत्र इयं स्वरे गौर य अत्र इति जातम् । ततोऽर्ह इति सूत्रोक्तविशेषणात् रेफहकारयो हित्ववर्जनादन रेफस्य द्वित्वं न भवति । ततः किं कर्तव्यमित्याह-सूत्रम्-राधपो द्विः !! रादिति पञ्चम्ये. कवचनान्तम् । इसिरत्' 'सवणे ॥ यः प्रथमैकवचनान्तम् ।' स्-'स्रोविसर्ग: । 'द्वित्रिभ्या उच्' 'नोविसर्गः ॥ द्विल प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्ययाद्विभरलेलुक। इति टोपः । “च्या अने जवाः संधिः । यपः अग्रे द्विः । अन्न 'हबेर उ ओसिद्धम् । स्वरः पूर्व आदौ यस्य स स्वरपूर्वः तस्मात् स्वरात्परस्माद्वेकात्परोऽग्रस्थो यो द्विर्भवति इति यज्ञारल्य द्वित्वम् ॥ 'जलतुम्बि यथा तुम्बी जलस्योपरि तिष्ठति तथा रेफोऽपि वर्गस्योराने गच्छति नत्वधः ॥ 'स्वरहीनं०१ गौ नेति सिद्धम् । केचित्तु दीर्वबराम- स्थात् रेफालू परस्य द्वित्वं नेच्छन्ति तन्मते गौर्य त्रेति सिध्यति । एवं नदी एषा नधेषा॥४॥ (प्र.) अर्ह इत्यत्र संश्लिष्टत्वाद्धकारस्याप्युपलक्षणत्वान्नास्तीत्यादौ हात्परस्यापि यो द्वित्वम् । यद्यपि माठरकौण्डिन्यन्यायेन साक्षाच्छुतेन रेफस्य द्वित्वनिमित्तत्वेन द्वित्वकायित्वबाध एवेति विशेषणवयं तथाप्यस्यद प्रपञ्चार्थमेतदित्यवसेयम् । फ्नो हस्बादित्यतो द्विरित्यनुवर्तमानेऽपि द्विरिति पूर्वस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम् । ( क ) रहायपो दिः । स्वरात्पराभ्यां रेफडकाराभ्यां परा यपो द्विभवांत ! कोचिद् यपो वैकल्पिर्क द्वि- स्वमिच्छन्ति । तेन पो गौर्यत्र, नास्तीत्यादि विध्यति । ननु मदद इत्यत्र स्वरात्पराद्धकारादेफस्यापि द्वि- प्रसङ्ग स्यादिति चेन्नः सामान्यत्स्य विशेषेण बाधानुभवात् । विशेषे हि रस्य निमित्तत्व सामान्ये तु कार्यि- त्यम् । माठरकौण्डिन्यन्यायन । तथथा । बाझगा भोज्यन्ता माठरकौण्डिन्यौ परिचविष्टामिति प्रामगभोजने निमित्तीयूँनयोस्तयोभोजन वाध्यते । तद्यपस्य द्विरको निमित्तस्य द्वित्वं वाध्यते। एवमन्यत्रापि यद्वित्वानिमित्तस्य रकस्य न यपातर्गतस्पेन द्वित्वकार्यत्वम् । केचितुन दीर्घादाचार्याणाम्' इति दीर्घस्वरस्थाद्रकापरस्य यस्य द्वित्वं नेच्छन्ति । तन्मते गायत्रेति मिध्यति । अलतुम्बिकेति । न्यायो यथा--तुम्बिकाशुभककाष्ठञ्च तैलं जलसमागमे, उर्वस्थानं समायाति रेफाणामीदृशी गतिः । इति । अपि च-स्वरं दृष्टा त्वधो याति इ. सस्योपरि गच्छति, अवसाने विसर्गः स्याविधा रेकस्य लक्षणम् । इति प्रमाणम् । व्यवस्थितविनाश्या शस- स्यापि द्वित्वम् । कुत्रचिद्भवति कुत्रचिन भवतीति व्यवस्थितविभाषा ! तया-स्वरात्पराभ्यां रहाभ्यां परः शसके दिः स्यादित्यर्थः । पार्श्वम् , धर्म, इति । - ·स्वरसन्धिः konstruerendo समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । पापाणपिनिझाल्याचे सोयन कुतो स्यात् । “अग्रे रेफल्बधो या तेलादेशल कोदतः । बुलिनका शुई कतै जलसमापने ॥ यथो स्थानमायाति का अशी गतिः । स्वरं वा त्यो भाति हलगोपरि गच्छति । अनसाने निवर्गः समान विधा रेजल्य लक्षण इति मागा : पदु नौ नेत्या द्वित्वं दोघोडायमान स्यनेन विमिति ! तदस्त । दीवाका गामित्यनेन दानमित्यादौ शेवदनः परस्त्र पो द्वित्वनिषेधातु मामानान्तरस्य च भ्रान्तविज लिलतत्वात् ॥ ४ ॥ स्वर इत्यनुवर्तले ! एअमन्यत्रापि यत्र न सूत्राक्षः कार्यमिक क. वत्र सूत्रान्तरात्पदान्तरानुवृत्तितिव्या । ग्रन्थभूयस्त्वभवान्नामानिलिख्यते ।। (२०) इतोऽग्रे स्वरलंधिं यावत् सबैष्वपि सुनेषु 'स्वरे' इति पदमनुवती अचान छति । अहमपि इयमित्यर्थः । यथा ह य स्वरे' इत्यत्र स्वरे इति पदन् । तथा जन उ बलू इत्यादिवपि प्रायन कपन ! सुनाना प्रकारेण अन्यत्र कम केवलसूत्राशन कार्यसिद्धिः भवति तद यो सूमान्तादल्यसूत्पदान्ताक्ष्य अन्यपह- स्यातुतिया ग्रामस्थ शाबल्य सूयस्त्वसवात प्राचुभयात् चूने दत्तजस्ता मिन लिख्यते ॥ चित्तु आभिः सरस्वती मिन लिख्यते स्म इति व्यानर सुगमन् ॥ (प्र. ) नास्माभिरिति । अस्मात्सूत्रादेतत्पदमनुवर्तत इति अस्माभिर्न लिख्यत इत्यर्थः। यद्वा आमिः सरस्वतीभिः तत्सूत्रे तत्तत्पदं न आलिख्यते स्मेति व्यवहितास्वयः ॥ उ दम् ॥ उवों वस्त्रमापद्यते स्वरे परे (क) १५ । इसेहूदतः । 'झने जयाः' ] मधु+अन्न मद्ध्वत्र । [मधु+भरिः मद्ध्वरिः । वधू+आसनं बवासनम् ] ॥ (१०) सूत्रम्-'उ:वम् ॥ उ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । यदा-सुश्च अश्च ऊ प्रथमैकवचनम् । 'नपुंसकस्या इति हस्वः । 'नपुंसका० ॥ वम् इति द्वितीयैकवचनान्तम्। 'अम्शलो. 'मोऽनुस्वारः ॥ तपस्करणं विना कारग्रहणं च विना वर्ण एवं गृह्यते । तेन उ इत्युक्ते उवर्णः उकार-जाररूपो वत्वं वकारं प्राप्नोति स्वरे परे ॥ मधु अटो अन्न' अत्र 'उ वम् इति उकारस्य वकारः । 'हसेऽ४, हसः' इति धकारस्य द्वित्वम् । 'शवे जबाः' इति पूर्वकारस्य दशारः । 'स्वरहीनं०१ मध्यनेति सिद्धम् । मधु क्षौद्रमत्र वर्तते । एवं वधू आसनं वदूवासनम् ॥ ५ ॥ रम् ।। ऋवर्णो रत्वमापद्यते स्वरे परे।६। पितृ+अर्थः पित्रा(ख)। [ मातृ+अर्थः मात्रर्थः ॥ (क) पम् । स्वरे इति अनुवर्तते । उवणों वत्वमापद्यते स्वरे इति पूर्ववत् । उवर्ण इति किम् । क. कुभो । स्वरे हसि किम् ! मधु हरति । मध्य पूधग्योगः सुखप्रतिपस्यर्थः । (ख ) ऋ एम् । स्वर इत्यनुवर्तते । सवर्णो रत्वमापयते स्वरे परे इत्यर्थः । पित्रर्थः । अ इति किम् । सुगाणी । स्वरे इति किम् , कर्स पश्यन् ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध -- -- .. (१०) सूत्रम्-' रम् ॥ ऋ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकत्वात सिलोपः । है हितीथैकवचनान्तन् । भम्शसो मोऽनुस्वारः ॥ ऋवर्णस्य स्कारो भवति स्वरे परे । हित अग्ने अर्थः । 'न र हलेऽई इस: 'स्वरहीनं० पिनर्थः ॥ ६ ॥ लन् ॥ लवणों लत्वमापद्यते स्वरे परे(क) १७ ल+अनुबन्धः लनुवन्या ? [ ल+ आकृतिः लाकृतिः ॥ (२०) सूत्रम्-'ल लम्' ।। त् प्रथमैकवचनान्तम् ! साङ्केतिकत्वात । लं द्वितीयक वचना ! 'अशोक' 'मोऽनुस्वार लवर्गल्य लकारो सवति स्वरे परे ॥ ल अ अनुबाद लम् स्वाहानं० लनुबन्धः ५ ललकार अनुसन्धः इत्लेको यस्य धातो: सलमान उच्यते । एवं ल अने आकृतिः लाकृतिः । ल इत् लित् ॥ ७ ॥ (प्र)ल अजुनन्धो यल्य स लनुबन्धः । शम्ल गतावित्यादि । एसयू !! एकासे अय् भवति स्वरे परे(ख) 12 ने अनं नयनन् ।। (३०) - अय' । ए प्रचणवचनान्तम् । सांकेतिकम् । अय् प्रथमैकवच. वास्तम् ! जे प एकारस्य अय भवति स्वरे परे । णीन प्रारणे जी । 'आक्षेः ME स्ना' ही दो युट् 'सुबोरनाको' इति युस्थाने अनः । गुणः ! ने अन्दर में अय्' अनेन शुभारमस बति! स्वाहीन. अतोऽन्। 'अशल: 'मोऽनुस्वार नयनमिति सिद्ध ओ अब् ।। ओकारो अव् भवति स्वरे परे ग) १९| भो अति भवति ।। (च) स्तुभम्-'ओ अव ॥ ओ प्रथमैकवचनान्तम् । लांकेतिकम् । अव् प्रधसैक- वचनान्तर । हसे प:07 ॥ व्याख्या उगमा । भो अग्ने अति । 'यो अवः भवति इति सिद्धम् ॥ ९॥ कचित्स्वरवद्यकारः । यथाध्वपरिमाणे गो यूतिः गव्यूतिः ॥१०॥ अन्वत्र मालिश्रीमानो गोयूति (घ) । (१०) कवियोगान्तरे यकारः स्वरवदवतेयः । स्वरेण तुल्यः स्वरदत् । ल्बरे पड़े तिराति तत् मझारे पोऽपि भवतीत्यर्थः । यथा अध्त्रपरिमाणे मार्गपति, मागे बाये लति गो अप्रे यूतिः अन्न यकारस्य स्वरत्वात् 'ओ अ' 'स्वरहीनं०' गव्य. ति: मोशायद । अन्यत्र तु सागप्रमाणामाये गा लिश्रीमायः एकीमाबे समूहीमबने तिरित्येव तिष्ठति सिद्धम् । एवं पितृ अग्ने यं पित्र्यनित्यपि नेयम् ॥ १० ॥ ( प्रसादा-कचिदिति । गम्यूतिः स्यात्क्रोशयुममित्यभिधानात् । क्वचिदि. । (क) ललल : स्वरे इत्यनुवर्तते ! लवणे सत्वमापयले स्वरे परे इत्यर्थः । लनुबन्धः । स्वरे किम् , लकारः । इति किम् , नरुती। (ख) ए अय् । ए प्रथमान्तम् । स्वरइत्यनुवर्तते । स्वरे किम् , नेता । ऐकिम , रयो । (ग) भो अव् । विभक्ती पूर्ववत् । स्वर इत्यनुवर्तते । स्थरे किम् , भोक्ता । भो किम् , लायौ । (घ) क्वचिस्स्वरवधकारः। स्वरे परे यस्कार्य भवति तयकारे परेऽपीत्यर्थः । गम्यूतिरित्यत्रावनः परि- ·स्वरसन्धिः ३] सप्रसादचन्द्र कीर्ति-मनोरमोपेता। ३५ त्युत्तर्गवा मिश्रीमावे गोयतिरित्त्येव । अत एव शक्याथै शय्या जय्यः अन्यन्न क्षेत्र जेयं मनः तथा क्रयार्थ प्रसारितः अय्यः योऽन्यः! एवं गमनाव्यादयः प्रयोगतो ज्ञेयाः । नबनेनैव लम्पादिसिद्धावोदौतोर्यः स्वरवदित्यनारस्मगीयमिति चेत्सत्यम् । सिद्धे सत्यारम्भमायो विधिनियमायेति यादिनिमित्तयोरेवोदौतोरिति नियमार्थत्वात । अत एवं आ उग्रने को. यते इत्यादौ तदभावः ॥ १० ॥ ऐ आय् ॥ ऐकार आय् भवति स्वरे परे(क) १११ नै कमा नायकः ।। (च०) सूत्रम्-हे प्रायः ॥ ऐ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । अथलैक. वचनान्तम् । 'हसे पा० ॥ ऐकारः आय् भवति स्वरे परे। नै अग्रे अकः । ये आर 'स्वरहीन नायकः ॥ ११ ॥ औ आद् ॥ औकार आव भवति स्वरे परे(ख)।१२। तो इह ताविह ।। (च०) सूत्रन्–ो भार को प्रथलमबनान्तन् ! सांकेतिकन् । आ६ प्रक्ष. नेकवचनान्तन् । हा कारः आद सदति स्वरे परे । * ने इह । 'आन्। 'स्वरहीनं ताविहति सिद्धम् ॥ १२ ॥ वोलापश् वा पदान्ते ।। पदान्ते स्थितानामयाहीना यशारद. कारयोर्लोपश् वा भवति (ग)।१३। ते आगताः त आगताः तवागताः । सहम एतत् तस्मा एतत् तत्मायेतन् । पटो इह एट इह पटविह । है नौ ता इमो ताविमौ । तस्मै आसनं तस्मा आसनम् तस्नायासनम् । अल! । । माणे एथयम् । 'गब्यूतिः मी कोशयुगमि'त्यमरः अध्यपरिमाणाभावे गोयूतिरित्येव । गा मिश्रीभाव इत्यर्थः । ननु गम्यूतिरित्यत्र सोलापशित्यनेन वकारस्य लोपशू कस्मात्र । उच्यते । व्यवस्थितविभाषायगात् संज्ञापूर्व कविरनित्यत्वादः । काचिदित्युक्तः शक्याथै अय्यः जयपः, अन्यत्र क्षेयं जेयं ननः । तथा भाई प्रसारितः क्रय्यः, क्रेयोऽन्यः । एवं गव्यनाम्यादयः प्रयोगतो ज्ञेयः। ननु क्यचित्स्वरवयकार इत्यनेनैव लत्या. देसिद्धावोदौतोर्यः स्वरवदित्यनारभ्यणीयमिति चत, सत्यम, सिद्धे सत्यारम्यमाणो विधिनियमायेति या दान मि . नयोरवादीतोरिति नियमार्थत्वात् । अत एव आ उयते इत्यादौ तदभावः । (क ) ऐ भाय् । स्वरइत्यनुवर्तते । स्वरे किम् , रेभारः। ऐकिम् , नयनम् ! (ख) औ बाद । स्वर इत्यनुवर्तते । स्वरे किम् , नौका । नौ किम् , भवनम् ! अ वृनिक- त्-२ ओरे और अबकायाव इति वक्तव्ये यत्पृथग्योगकरण तत्क्वचित् स्वरतोऽन्धादि विशनार्थ । तेन क्वचित्त्वरबद्यकार इति ज्ञापितम् । (ग) बोलोपश् वा पदान्ते । भत्र पदान्त इत्येव च्छेदः । न त्वपदान्त इति । अन्यथा आनन- सूत्रेऽप्यपदान्त इत्यनुवृत्ती हरेनोरित्यादिसिद्धी हस्येति सूत्रस्य व्यर्थत्वापरतः । पदत्य चरमामय पदान्त इति । अन्तशब्दोऽयवाची । पदं तु विभकायत मेव, पवने गम्यतेस्र्थोऽनेनेति मुत्पत्तेः । अनन्तरोतबाद- यादीनामेव घावकारी गृह्यते इत्याशयेनाह--अनादीनानिति ! पूर्व मूनेभ्योऽ अद् अयू आय इत्यनु- वृत्त्यातुवृत्तं च पश्याविपारणम्यने । अयादव रात्रभाषिता एव गृयन्ते । न वृक्ष पातति बहीदिया हत- वाः वृश्चवीः । वागतिगन्धनयोः, वागतिव्यातिप्रजननादौ । आभ्यां विधा। वृक्षवा वृश्यं वा करोतिति :मा. रकरणे इति जिप्रत्यये टिलरे च सति स धातुरिति धातुत्वं ततः विवपि झिलोपे च वृश्चद् इति भवति । वृक्षविइत्यत्र लोगभावः । त मागता इत्यादी लापशि सति पुनः सन्धिमाशंक्य वारयति-- ·[पूर्वाद्धे- । इन्दुः महा इन्दुः अयाविन्दुः लोपय कुमरी शिक) ॥ छन्द हुति : सहे. हदि हे सतति हे सहविति ।। (ोलकामा २ इव उौ लयो एसीविना दलोदितः । लोप प्रवन्तम् । हरे का ? का तृती- मज : या ॥ पदाको सम्भावना : ए लि.पा. है । आदिवासात 'ए अय्' 'ऐ आय? * सौ साप पनि खातावालयादी. नां संदविकारदकारयोर्वा लोपा मदति । हे ने Smar: ! उभगवाही अब एक कारलोटः । अन्य स्तरहीनं ते आमता स्वागताः त आगताः । पटो पटविह परमह : ओ अ शे प्राग्वत । एतसे मारने मायालले टस्मा बास्सन । तस्नै ३ नमावि त मा इदम् ॥ अलौ हन्दुः अमविन्दुः असा इन्दुः । तो इन ताविता । ननु त आगताः अत्र 'सवणे १ तथा 'पट इत्यत्र ह ए झार शिविते तत्राह-लोपशीति । लोपशि कृते पुनः पूर्वापरवर्णयोर्मियो बटन. स्वरूप विहाधनं च न भवति । यथा व आमताः। राजम्यास्त्र अद्धि इति अः ल साति । बन्दुमनित्यमिति कवार हीक्षिततेऽपि संधिभत्रति! यहा छन्दसिमलि तुशब्ददर्शनात् कुत्रविलौकिन्ने शाहरणोऽसि सि ते संधि पति : इमोदर, राजाश्वः पञ्चाग्निः, दण्डिा, इत्यादिषु कार्यान्तरसंघातरूपश्च संधिः भवति ॥ पुनर्विशेषमाह-छन्दसि वदे लापशि कृतेऽपि संधिर्भवति । यथा हे सखे अग्रे इति । 'ए अE Lबोलेपश् वा.' इति यकारलोपः । छान्दसिकत्वान्न संधिनिषेधः । देन 'इए' १३ ॥ (प्र.) वोः । पूर्व सूत्रेभ्योऽयादीननुवर्त्य व्याचष्टे अयादीनामिति । ततश्चैता. वितानामित्यर्धात वृक्षं वृश्चतीति वृक्षवृट् तमाचष्टे इत्यर्थे णिवि टिलोपे वृक्षयति ततः किपिजिलोपे वृक्षः इहेत्यादौ लोपाभावालोपशीति न पूर्वकार्यमित्यर्थः । दण्डिवित्या- दादुत्ताकार्य भवत्येव । यद्यपि राजभिरित्यत्रोत्तरकार्य तथायि तस्मिन्सति पूर्वकार्यस्य भा. वित्वालदमादः । वक्तव्यत्वात्पुनरित्यधिकोपादानस्याधिकार्यत्वाद्वा राजाश्च इत्यादौ स. धिः । यत्तु सन्धिग्रहणात्सन्धिसूत्रेणैव लोपशि सन्धिप्रतिषेधाद्वाजाश्व इत्यादौ तदभावा. सन्धिर्भवत्येवेति । तदसत् । राजभिरित्यादौ तत्प्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु पुन:पदोपादाना- दू यनिमित्तकः सन्धिर्वृत्तस्तनिमित्तका पुनः सन्धिर्नत्यर्थः ॥ १३ ॥ एदोतोऽतः ॥ पदान्ते स्थितादेकारादोकाराच्च परस्याकारस्य लोपो भइति(ख) ।१४। ते अत्र तेऽत्र । पटो अत्र पटोऽत्र ।। -- । ( कपशि पुनर्न तन्धिरिति । छन्दसि तु भवतीति तु शब्दारकुत्रचिल्लोकेऽपि लापारी ते सन्धिर्भवति । यथा दामोदरः, राजा व पञ्चामि रेति । चन्किायो तु 'लोपाश पुनर्न सन्धिः, न लोपाश तु भ. धति, श्वादेरिति निशात तेन दामोदरः रजाश्व' इत्यादेः सिद्धिमाह । गौतायामायाह-'हे कृष्ण हे यादका सखेति इति । पदान्ते किम् , नयनम् अयादीनां किम् , दध्यान य, मध्वत्र । (म्व ) एदोतोऽतः । अत्राह वृत्तिकृद-एदोतेऽत इति तपरकरगं दीर्घव्यरेव निशर्थम् , तेन -- ·स्वरसंधिः ३] सप्रसादचन्द्रकीति-मनोरमोपेता। m -- (३०) सूत्रम्-दोतोऽत: एच ओच्च एद्रोत् पञ्चम्येकवचनान्तम् । स्वरहीन 'नोवि। पदोतः अग्रे अत: । मध्ये-'अतोऽत्युः 'उओ एहोतोऽतः इत्यकारलोपः : अतः षष्ठ्ये कवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'नोवि० एदोतोऽतः ॥ तपरकरणमसंदेहोचार. गार्थम् । अत इत्यत्र तपरकरण तावन्मात्रग्रहगार्धम् । पदान्ते स्थितादेकारात ओकारात् परभ्याकारस्य लोपो भवति । ते अग्रे अत्र! पदान्ते स्थिती यावकारौकारी ताभ्यां पर. स्याकारस्य लोपो भवति । चस्पकपटवामन्यायाइखडाकारस्तिष्ठति : तेऽत्र। एवं पटो अत्र पोऽन्न वर्तत इति सिद्धम् । 'ए अयः भो भन्ः इति तु पड्नध्ये सवति । अन्न 'सामान्यशास्त्रतो नूनं विशेपो बलवान् भवेत्। इति न्यायोऽङ्गीकर्तव्यल्तेन 'ए अय्' 'को अन् इति न भवति ॥ १४ ॥ (प्र.) एदोतोऽत इति । तपरकरणं सुखोचारणार्थम् , अत इत्यत्र तावन्मात्रा ईम् । वक्ष्यमाणसामान्यविशेषन्यायेनार विशेषत्वात्परत्वान्निस्वकाशवाज नायकों सबणे दीर्थ हा लबर्गस्य सवणे परे सह दीयों भवति(क)॥१५॥ श्रद्धा अत्र श्रद्धात्र । दधि इह इधीह। नथु उदकं मधूदकन् । भातु उदय भानूदयः । पितृ ऋणं पितृणन् । (च) सूत्रम्-'सवणे दीर्घः ॥ सवर्णे इति सप्तम्यन्तम् । भइ र सदृशो वर्ग: सवर्ण: दी: प्रथमैकवचनान्तम् । 'बोवि० । सह प्रथमैकवचनान्तम् । स । 'अ. व्यया० ॥ पूर्वापरयोः सहशस्वरयोमिलनेनाद्यो दीपों भवति। श्रद्धा अत्र श्रद्धान॥ यदुकम्- 'क्रमेण परीत्येन गुरूणां गुरुभिः सह । लघूनां लघुभिः साधं गुरूणां लघुभिः सह । लघूनां गुरुभिः सार्थ चतुर्धति सवर्णता ॥ १ ॥ अदी? दीर्घतां याति नास्ति दीर्घस्य दीर्घता । पूर्वदीर्घस्वरं दृष्ट्वा परलोपो विधीयते ॥ २ ॥ आगच्छामे ३ अत्र तिष्ठेत्यादौ न स्पष्टार्थ का पूर्वत्र 'प्लुतः' इत्यनेन सन्धिनिषेधात् । माधवस्तु क्वचित् म्लुनस्यापि संधिर्भवतीति ज्ञापनार्थ ततू । तेन सुश्लोक ३ इति सुश्लोकेतीत्यादिसिद्धिमित्याह । पदान्ते किम् , नयनम् , भवनम् । एदोतः किम् . तस्म अन्नं, तो अत्र ! अतः किम् , ते आगताः । अत्र देत्यनुवर्तते स च व्यवस्थितविकल्पः । तेन पदान्त गोरतो था लोपश् । गो अग्रम्, गोऽयम् । नहि देवदत्तस्य इंतरि इते पुनर्देवदत्तस्योजीवनं भवतीति न्यायादवादेशस्य लोपशा बा लोपशोऽप्यनेन बाधे पुनरबादेशाप्रवृ. त्तिः ! गो अग्रामिति । एदोतोत इत्यत्रोत्तरदले दकारानिर्देशः प्रत्ययलक्षणेन पूर्वभागस्य पदत्वं नोत्तरस्थति ज्ञापनार्थ तेन परमदण्डिनो परमगोदुहौ परमवाचावित्यादौ द्वित्वकत्वाद्यभावः सिद्धः । ( क ) सवर्णे दीर्घः सह । सवर्णशब्दस्य ससंबधिकत्वात्सवर्णादिन्यस्य लाभः । सवर्णात्सवणे परे सह दी| भवति इत्यर्थः । वेत्यस्यानुवृत्तेः समानानामेव, तेन हरये हरे एहीत्यादौ न । ननु विना सदेत्य- नेन महशब्दयोगे तृतीया किं न स्यात ? उच्यते । उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिलीयसीयुक्तत्वात सहश- ब्दयोगे विधीयमाना तृतीयोपपदविभक्तिः सवर्णे इति सप्तमी तु भावे सामीपिकाधारे वा विहिता कारकविभ- तिः क्रियान्वयित्वात क्रियापदं पहनं भवति नायोगे। दीर्घ इत्यत्रान्योक्त इत्यनेन प्रथमापि कारक- विभक्तिः । सवणे किम् . मध्वत्र, दधीह, भानुदयः, इत्यादी इकारोकारार्यकारवकारप्राप्तिः सवर्णे दीर्घ इत्यस्य प्राप्तिश्चास्ति । तयोः कतरस्य भाव्यमित्यत भाह-सामान्य शास्त्रत इति । बहुव्यापकं सामा- सा०प्र०४ , ..

·- . सारस्वतमाक्रिया- [ पूर्वाद्धे- दधि अग्रे इह दधीह । भानु अग्रे उदयः भानूदयः । पितृ भने ऋणं पितृणम् । द. गड अग्ने अनं दण्डानम् ।। १५ । (प्र. ) लबर्गे इति ! सवर्णस्यैद सवर्णपरत्वजिलि लवर्णस्प्रेत्युक्तम् । सहेति पूर्व इस्योरेकादेशलपारार्थन् । धीहत्यादौ यत्वस्यापि प्रालाबाई- १९ ॥ सामान्यज्ञास्त्रतो नूनं विशेषो बलवान्भवेत् । परेण पूर्वबायो वा प्रायशो दृश्यतामिह ॥ १ ॥ (20) ननु दधि इह अन्न कथन् 'इ यं स्वरे इति यत्वं न भवतीत्याह-लामान्ये. ति । नूनं निश्चित लामन्दसानतः सामान्यसनात् विशेषो विशेषशास्वं विशेषसूत्रं वल. वान् भवेत् : तर बहुसापक मान ! अल्पव्यापको विशेषः । दधि इह इत्यन्न इ ल्वरे' इति मन्यसूत्र लबरणः त्वात् । 'स्व दीर्थः इति विशेषसूनं तस्य सव. मस्यै कत्वात् । पक्षान्तरमा-परेत्यादि । वा अथवा इह व्याकरणे नाव बाडुलंगन बहुषु स्थानेषु पोग अग्रेतनसूत्रे पूर्वसूत्रस्य बाधो निपेयो दृश्यतान । यथा 'हरूको हात लग्नं प्राक् प्रतिपादितं तस्य हि सवर्ण दीर्घः' इति सूत्रेण बावः । तदेवाह-प्रा. यशो वाहुल्येनेह व्याकरणे एवं हस्यताम् इति । अनेनोलापवादावुकौ । ततः उत्सई पवादयोरपवादविधिलवानिति न्यायो दर्शितः । एकस्मिन्नेबोदाहरणे खून्नयलम्जवेना- मान्यविशेषयोर्यद्विशेषसूत्रं तल्लगति । पूर्वोक्तपरोक्तयोः सुयोर्यत्पशेक्कं सुन्नं तत्प्राप्नोति न तु पूर्वोक्तमिति भावः। एवं भानु सदयः अन्न 'उ वम् इति सामान्यम् , 'लवणे दीघः इति विशेषः । एवमन्यत्रापि ॥ श्लोकार्थोऽयम् ॥ १ ॥ (प्र.) सामान्येति । बहुच्यापर्क सामान्यग्नल्रव्यापको विशेषः। शासनात शास्त्रं सूत्रम्। उत्सर्गापवादयोरपवादा बलवानित्यर्थः । व्यक्तिपदार्थाङ्गीकारे प्रत्येकवाक्यपरेिल. माप्तविशेषत्वाविशेषात्पक्षान्तरम् । परेण पुर्दबाको वेति परिहत्यापवादविषयं तत उत्सर्ग: प्रवर्तत इति न्यायेन क्षत्रिसाद निषेधवत्तत्र वाक्ये कल्पनैव नेति भावः । सौत्रक्रमापौ. वापर्यम् । प्रायश इति ! परशब्दस्येष्टवादित्वात्पूर्वणापि क्वचित्परबाध इति द्योत्यते । बोलोपश्चत्यतो मण्डूक्रप्लुत्या वानुवृत्तेस्तस्य च निपातत्वे नानेकार्थत्वाद्धोतृ ऋकार इत्यादौ ऋकारस्य झारे ऋकारो वा, पक्षे प्रकृतिभावोऽपि, वापसे दीर्घश्चेति रूपत्रयम् । होतृ लकार इत्यादौ प्रकारलु कारयोर्वा । लपक्षे ऋल वर्णयोः सवर्णत्वात् दीर्घटुकाराभावा. दिमते दीर्घ इत्यादि ॥ १॥ अइ ए ॥ अवर्ण इवणे परे सह ए भवति ।।१६।। तव इदं तवेदम् । मम इदं ममेदम् ॥ (१०) सूत्रम् --'ए' ॥ अ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । इ सप्तम्येक- वचनान्तम् । सांकेतिकम् । ए किवचनान्तम् । सांकेतिकम् । तब अग्रे इदम् ' अइ पु' अवर्ण इवणे परे सह उभयोर्योगेन ए भवति । तव इदं तवेदम् इत्युदाहरणम् । गङ्गा इयं गङ्गन्यम् ॥ १६ ॥ प्रथमैक न्य मल्पच्यापको विशेषः। श्रद्धाऽत्यत्र पर्यन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिरिति दीर्घस्थापि दीर्घः । अत्राह-लोकेश- करः । 'यत्तु--'भदी| दीर्घतो याति' इत्यादि कलापानुसारिभिरुनं तद्भाष्याविरोधादुपेक्ष्यामिति ।

·स्वरमंधिः ३] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । है [ सर्वविधिभ्यो लोपविधिबलवान् ॥] हलादेरीषादौ टेलोपो वक्तव्य (क)॥१७॥ हल ईषा हलीषा : लाङ्गल ईषा लागलीषा । मनस् ईवा मनीशा । शक अन्धु शकन्धुः। कर्क अन्धुः कर्कन्धुः । कुल अटा कुलटा। सीमन् अन्त समिन्तः केशवेशे : अन्यत्र सीमान्तः । पतत् अञ्जलिः पतञ्जलिः । सार अङ्गः सारङ्गः पशुपक्षिणोः । अन्यत्र साराङ्गः । अझ ओम् अयोन् । शिव त्या इहि शिदेहि 'हलीषा लागलीषा च मनीषाद्यों तथैव च । शकन्धुरथ कर्कन्धुः सीमन्तः कुलटा तथा ॥ पतञ्जलिश्च सारङ्ग एने प्रोक्ता हलादयः । १. ३०) अनादि विशेषना-हलादे : अन इल आदिल्य रू. हलादिः तस्टा हला एव्यवदनान्तन् । डिति लिड लोरल्या इत्यकारलोपः 'चार्विनः । ईपा आदिस्य . ईशादिः तस्मिन् इशादौ । सप्तम्येकवचनान्तल् ! किसे डिन् ? डि. दाष्टिलोपः ! 'स्वरहीनं० । टे; षष्ठयेकवचनान्तम् । अत् । विति' 'ङसिङलो तो. विवर्गः, नासिनो २ः'रापो द्विः लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोविसर्गः । वक्तव्यः प्रथमैकवचनान्तन् । 'नोविसर्ग: । हलाइः शब्दापस्य इषादी गणे परे टे: अन्त्यस्व- रादिष्टिः' इति टेलोपो वक्तव्यः । हल अग्ने ईपा अनेन देलोपः। 'स्वरहीनं हलीया ! आदिशब्दान्सनस् ईषा । मनीपा । लाल ईया लागलोषा । अद्य अग्रे ओम् अद्योन् । शकः अन्धुः शन्धुः । कुल अदा कुलटा । लोमन अन्तः लोमन्तः ! पतत् अञ्जलिः पत्त- अलि : लार अङ्गः सारङ्गः । इत्यादयोधी तथैव ज्ञेयाः ॥ १७ ॥ (प्र.) हलादेरिति । वक्तव्यत्वात्वचिद्विकल्न चिञ्च नित्यनिति ततश्चावन्तो- पसर्गस्यैडादौ धातौ टिलोपात्प्रेजते प्रोपतीत्यादि । एडादौ सुभातौ वेति । उपडलीयति, रैडकीयति, प्रोवीयति, प्रौघीयतीत्यादि । शकन्धुः । कर्कन्धुः । कुलटा । लीनन्तश्च केश. .. . ! । . 1 .. - ( क ) हलादेशीषादो टेलोपो वक्तव्यः । हलादेटेंलोपः स्यादीषादौ परे। इनादेरीबादेव आकृति. गणत्व बोध्यम् । इलस्य ईवा । इलीषा । ईषा लङ्गलदण्डः स्यादित्यमरः । लाङ्गलस्य ईषा, लाडली. । मनसः ईषा, मनीषः । 'दुद्धिर्मनीषा धिषणा' इत्यानरः । शकाना देशविशेषाणामधुः कूपः शकन्धुः । कर्काणा शामन्धुः, कर्कन्धुः । अटतीति अटा पचादित्वादः । कुलस्याटा, कुलटा । यदा तु कुलमटतीति विग्रहः, तदा कर्मग्याणित्यम् प्रत्यय ईपि च कुलटीति स्यात् । केशवेशेऽथै सीमन्तः अन्यत्र सीमान्तः । पूर्वत्र विग्रहस्थले सवणे दीर्घः । उत्तरतः नाम्नो नो लोपशित्ति नलोरेकृते दीर्घश्च । पशुपक्षिणोः सारङ्गः । अन्य- स्मिन अर्थे सारागि प्रधानन्यङ्गानि यस्य त साराङ्गः । टिलोपोन । वक्तव्यत्वात् क्वचिदधिकल्पेन कचिच्च नित्यामिति । ततश्च 'एदोदादी धातो' अवर्णान्तोपसर्गस्य लोप इति । तेन प्रेजते । उपोषति । इत्यादि । एवञ्च पदोदादी नामधातौ वा लोपः । तेन उपेडकीयनि, उपैडकीयति । प्रोघीयति,-मौघीयति इत्यादि। तत्रापवादमाह -एत्येधयोन । उपैति । उपैधते । प्रस्यध्यैषयोर्न । एषः-एष्यः । प्रैष:-प्रध्यः । प्रस्य किम् , अपेपः । 'एवेनवधारणे' अयव । अवधारणे त्वयैवेति ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्दै- । वेश एव ! अन्यत्र सीमान्तः । एतचलिः सारङ्ग इत्यादौ नित्यमेव । अद्येवेत्यादावनवधा. रगाथै एव । अवधारणे तु अथैव गच्छत्दथ !! श्रोमिति । शिवायों नमः । शिव आ इहीत्यन्न धादुपसर्गयोः कार्यमन्त. रङ्गमित्यन्तरङ्गत्वाहाहाकारे कृते 'यो झुमयोः स्थाने भवति लभतेऽसावन्यतरव्यपदेशम्। इत्याइनाकादेशस्यान्तवझावादब्यवर्णान्तस्य टिकोपाच्छिवहीत्यादि तथापठत् इतीत्या. दावद्विरुक्तस्यानेकस्वरस्याव्यतानुकरणस्यादन्तस्य इतष्टिलोपात्पटितीत्यादि । द्विरुक्तस्य त्वस्य पृषादरादिवद्विकल्ऐन वर्णनाशात्पटत्पटेति-पटत्पटदितीत्यादि । एवमन्यत्रापि प्रयो। गतो ज्ञेयम् ॥ १७ ॥ जओ अवर्ण उवणे परे सह ओ भवति(क)॥१८॥ तव उदकम् तबोदकम् । गङ्गा उदकं गङ्गोदकम् ।। (१०) सूत्रम्-'उ at' ॥ उ सप्तम्येकवचनान्तम् । साङ्केतिकम् । ओ प्रथमैक. वचनान्तम् । वृत्तिः कण्ठ्या। तव उदकं तबोदकम् । गङ्गा उदकं गोदकम् ॥ १८ ॥ ऋ अर् ॥ अवर्ण ऋवर्णे परे सह अर् भवति(ख)। तव ऋद्धिः । तवर्द्धिः । 'राधपो द्विः ॥ १९ ॥ (च) सूत्रम्-'ऋ पर ॥ ऋ सतम्येकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । अर् प्रथमै. कवचनान्तम् । 'हसे प० । अर्थों वृत्तितो हेयः । तव अग्रे ऋद्धिः । ' अ 'जलनु. म्बिकान्यायेन रेफल्योगमनम्। । तबद्धिः इति सिद्धम् ॥ १९ ॥ कचिदार ॥ अवर्ण ऋवणे परे सह कचिदार् भवति(ग)। ऋण ऋणं ऋणार्णम् ॥ ऋते च तृतीयासमासे एवाऽऽर ॥२०॥ शीतेन ऋतः शीत ऋतः शीतातः ॥ अन्यत्र परम ऋतः परमतः ।। (च) सूत्रम् :-'क्वचिदार ॥ कचित् सप्तम्येकवचनान्तन् । 'अव्यया । आर प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे पा 'चपा अबे० ॥ वृत्तेरथों ज्ञेयः । तृतीयासमासान्ते परे इत्यर्थः । क्वचित्प्रयोगान्तरे अवर्ण अवणे परे सति सह उभयोोगेन मार भवति । ऋण ऋणम् । 'क्वचिदार' 'राधपो द्विः' 'स्वरहीनं 'जलतुम्बिका० ऋगार्णम् । एवं शीता. (के) उौ । गगोदकामिति । षष्ठीतत्परुषे पूर्वपरयोरोकारः । (ख )ऋअर | तपाई रिति । अकार ऋकारयोरर । रामाश्रमस्तु-हसात्परस्य झमस्य लोपो वा सवणे झसे इति सूत्रं कृत्वा पो तवर्धिरित्युदाहरति । (ग) क्वचिदार । क्वचित् शिष्टप्रयोगे अवर्ण ऋवणे परे सह आर् भवतीत्यर्थः । तथाहि-प्रवत्सतर, कम्बल, वसन, ऋण, दशन , एषामृणे परे सहार भवति । तेन प्राणम् । परसतराणम् , कम्बलार्णम् , र्णम् , अणाम, दशार्गमित्यादि । वत्साणमिति केचित्पठन्ति । परन्तु वरमशम्दो भाष्ये नोक्तः । एवमवण:- -स्तोपसर्गस्य कारादौ पाती परे आर भवति । तेन-प्रार्छति, उपार्छति, इत्यादि । तथा तृतीयाप्तमासे वा- च्ये ऋते परे बह चार भवति । तेन-शातातः, दुःखातः इत्यादि । तृतीयासमासे किम् , परमर्तः। कि च-ऋदादी नामधातो पार भवति । तेन-प्रार्षभीयति, परभीयति । लुकारादावपि सावति भास्कारीय- ति-प्रल्कारीयतीत्यादि सिध्यति । । . वसना- ·वरसन्धिः ३] सप्रसादचन्द्रकीति-मनोरमोयेता । .. तः । दुःसा ! क्सनार्णम् । कम्बलार्णम् । दशार्थम् । वलतरार्णम् । प्रार्णन् ।।२०१: (प्र.) वचिदिति । इखात इत्यादौ तृतीयासमाले वाच्ये रहे परे तथा प्रा. मित्यादौ प्र तत्सतर कम्बल बसन ऋम दशन् एषामृणे परे एवमुपार्छति प्राच्छंतीत्या. हौ ऋकारादौ धाताववर्णान्तापसर्गस्य तस्मिन्नुन्धातो त्वस्य वेति : उपभीयति--- पाभीयांत i तथा तृकारादावपि सादाबाद। प्रारकारीयति प्रकारोयति । इत्यादि ज्ञेयम् ॥ २० ॥ ल अल् !! अवर्ण लबर्गे परे सह अल् भवति(क) ।। २१ !! तद लकारः तवल्क्कारः ॥रलयोः सावर्य वा वक्तव्यम्। परि अङ्कः । पर्यङ्कः । परय्यकः ॥ {"च०) सूत्रम्-'लु अल? !! द ससस्येकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । अल् प्रथमै- कवचनान्तम् । 'हसे पा० ॥ वृत्तस्था हेयः । तद अग्रे सकार: 'ल अल्ः रायपो द्विः स्वरहीनं- तबलकारः । नन्वन लकारोऽस्ति रकारो नास्ति रायपोइति कथं लगति तत्राह-लयोरिति । रकारलकारयोः सावर्षे सशत्वं वक्तव्यान् । तेन पाहिः' इति ककारस्य द्वित्वे तबलकार इति सिद्धम् । रकारलकारयोः उपचाराबा ग्रहणाबाबेदे मला. रलकारयोरपि सावण्यं वक्तव्यम् । होत्लकारः । सदणे होतृकारः । अन्न ऋलवर्णयोरसव. त्वेऽपि 'रलयोर-इत्यनेन सावर्ण्यम्। 'लवर्णस्थानिनोः प्रायः सावर्ण्य रलयोर्भवेत्। तथा वेदे सवर्णत्वं स्याहकारलकारयोs' ! परि अने अङ्गः पर्यः । एवं पलि अने अङ्क: पल्य्यङः । उभयन्नापि 'इ यं स्वरे' शबपो द्विः' 'स्वरहीने० सिद्धम् ॥ २१ ॥ (प्र. ) रलयोरिति । सावर्य विधानं तवल्कार इत्यादौ लात्परस्यापि या द्वि- वाद्यर्थम् । नचैवं बलेनेत्यादावपि राश्रितं गत्वमापद्यतेति वाच्यम् । बक्तव्यत्वेन सन्धि कार्य एवानयाः सावण्यविधानात् ॥ २१ ॥ ए ऐ ऐ।। अवर्ण एकारे ऐकारे च परे सह ऐकारो भवति(ख) ॥२२॥ तव एषा तवैषा । तव ऐश्वर्य तवैश्वर्यम् ।। (च०) सूत्रम्-'ए ऐ ऐ ॥ ए सप्तम्येकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । सप्सम्ये. कवचनम् -सांकेतिकम् । ऐ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् ॥ वृत्तिः कण्ठ्या । उदाह. रणे तव अग्रे एषा 'ए ऐऐ तवैषा । तब अपने ऐश्वर्यम् 'ए ऐ ऐ तवैश्वर्यम्। इति सिद्धम्॥२२॥ ओ औ औ ।। अवर्ण ओकारे ओकारे च परे सह औकारो भव- ति(ग) ॥ २३ ॥ तव ओदनः तवौदनः । तव औन्नत्यं तवौन्नत्यम् ॥ (क ) ल अल् । अ इत्यनुवर्तते । अवर्णी लवणे परे सह अलू । तवल्कारः। अत्रापि कचिद्वाल' इति वक्तव्यमित्युकं तेन प्राल्कारीयतीत्यादि सिध्यति । (ख) ए ऐ ऐ । अव! एकारे ऐकारे च परे सह ऐकारो भवतीत्यर्थः । तवेषा इत्येकारस्योदाहरणम् । तैवैश्वर्यमित्यकारस्योदाहरणम् । उभयत्राप्यत्वम् । (ग) ओ औ ो । अवदोकारे औकारे च परे औकारो भवतीत्यर्थः । तबौदनम् । तानत्यमिति क्रमेणोदाहरणम् । . - । -- ·४२ सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वार्द्ध- १ । anon । -- (३०) सूत्रम्-'ओ औ शो !! ओ ससम्येकवचनान्तम् । साङ्केतिकम् । औ ससम्येकवचनान्तम् । औ प्रथमैकवचनान्तन् । लांकेतिकम् ॥ वृत्तिः कण्ठ्या । उदाहर- गम् । तब ओदनम् । ओ औ औ' तबौदनन् । तर अग्रे औनत्यन् । तबौन्नत्यम् । गङ्गा अओवः गोवः ॥ २३ ॥ ओष्टोत्यो । अवश्य होः पत्योः समासे सति सह वा ओ भवति(क) ॥ २४ ॥ विम्ब ओष्ठः किम्बोष्ठः बिम्बौष्ठः । स्थूल ओतुः स्थूलोतुः स्थूलतुः । ॥ समासे किन् ? तब ओष्ठः तवौष्ठः ।। (च०) सूचन-'श्रोष्ठोत्वोचौ ? ओटक्ष ओतुन मोष्टोतू तयोः ओष्टोत्वोः सप्तमीदि बचनान्तन् । 'उ वम् स्वरही का तृतीपैकवचनान्तम्। 'अव्यया । ओ प्रथमक- वचनान्तन् । सांकेतिकम् । 'ओ ओ औ ॥ अवर्णस्य मोष्टोत्वोः शब्दयोः पत्योः ओ- टौत्वोः ओकारण सह वा अकारस्य आकारो भवति समासे सति पक्षे 'ओ और यद्वा-ओष्टोत्वोवा इति सूत्रम् । तदा ओष्टोत्तोः परयो: अवर्णस्य वा लोगो सबत्तीति व्याख्या ॥ बिम्ब अग्रे ओष्ठः । बिम्बाकाराबोष्टौ यस्य स बिम्बोष्टः । स्त्री वेत् बिम्बो- टी बिम्बोष्टी वा। अनेन एकत्र अकारलोपः । बिरहीन.' । द्वितीये ओ और तथैव स्थूलश्चासाबोतुश्च स्थूलोतुः स्थूलौतुर्वा । स्थूलमार्जार इत्यर्थः । सना इति किम् । हे छन ओष्ठं पश्य छात्रोष्ठं पश्येत्येकमेव रूपम् । एवं तबौछः ॥ २४ ॥ (प्र.)ोष्ठोत्वोरिति । वा ओ इति छेदः । यद्यपि द्वन्द्वे धीतिमोतः पूर्वनिपा. प्राप्तिस्तथापीन्द्राग्नीवद व्यन्तादजायन्तयोयन्तं परमिति परत्वम् । वाशदात्समासे ९ख नेह । तवौष्टः ॥ २४ ॥ गवादेरवर्णागमोऽक्षादौ वक्तव्यः ॥ २५ ॥ गो अक्षः गवा. क्षः। गो इन्द्रः गवेन्द्रः। गो अनं गवाग्रम् । गो अजिनं गवाजिनम् । स्व ईरम् स्वैरम् । स्व ईरिणी स्वैरिणी। अक्ष ऊहिनी अक्षौहिणी सेना । प्र ऊढः प्रौढः ॥ इति गवादयः ॥ अविहितलक्षणप्रयोगो गवादी द्रष्टव्यः ।। गवाक्षश्च गवेन्द्रश्च गवानं च गवाजिनम् । स्वैरमक्षौहिणी प्रौढ एते प्रोक्ता गवादयः ।। १ ।। इति स्वरसन्धिप्रक्रिया ।। ३ ॥ (क) अोष्ठोत्वो समासे । समासे सति अवर्णस्य ऑटोवाः शब्दयोः परयोः आठोत्वोः ओका- रेण मह वा अकारस्य ओकारो भवतीत्यर्थः । बिम्बवद् ओष्ठौ यस्य स बिम्बौष्ठः-बिम्बोष्ठः । स्यूलवासी ओतुश्च स्थूलौतु:-स्थूलातुः । एकस्मिन् समासे इदं प्रवर्तते । तेनेह न । हे वृषलसुतौष्ठवणस्ते । इत्ति अत्र स्वरायद तत्वादोष्ठशब्दस्य पूर्वनिपाते न्याय्य वरावदन्तमित्यस्यानित्यत्वज्ञापनायेदम् । समासाभावे । नवौध इति । इति श्रीविम्बाधर करचरणसेवक श्रीनवकिशोरशानिनिर्मितायां मनोरमाख्यविवृत्या स्वरसंधिप्रक्रिया समाप्ता।

·स्वरसन्धिः३] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। (च)मो आदिक सबवादितन्य गवाहे पव्येकवचन्ताल्लम् । विहे. सोरथ जोवितर्ग: नवादः ॥ अवस्य आगमः अवयोगमः प्रथम श्वसनातन् । ओ. वली अक्ष आदि सः अक्षादिस्तरिम अक्षादौ मसान्येकवचनान्तन् । हि डिवाहिलोपः । स्वाही बरतन मेलान्। सोविसर्ग- म् । अन्न सकारागमे एक रूपलद्धिः वह दिल्लन् । सो : : अकारवर्ग एव इत्यर्थः । सो ! अब ! होने लगे । गवाजिन गौच कडा । अबगानमल्य वैश्वी सनदी कि र ओ ओ औ और प्रौ। एवं हि प्रोदिः । इन्द अग्रे हेरल सबमा ! ' ए ऐ ऐ स्वैः । एवं स्व ईरिणी स्वैरियो । अक्ष अग्रे हिनी ! अपनः आ' 'ओ औ और अक्षौहिणी सेनाविशेषः । स सेनाऽओहिणो वाम खामाकाद्वकै ६ २१८७०) जैः । रोमि ( २१८७) ईनखिम ( ६५६१० पद्ध:- तिभिः ( ३२२०२०) इति । २५ ३५ इति स्वरसन्धिः ।। ३४ (२०) गवादेरिति । यद्यपि कियाघागनिया नकस्यामादम माती गवादेरिति पञ्चमीनिर्देशात् गवादेः परः अवर्णस्य भागमः आगमनं बाते ! वितु गवा अप्रत्ययो भवति कृचिवर्णस्य सहभूतस्य आगम्भात्पूर्ववर्ग प्रतात्वर्थः । तेन गोऽजिनक त्यानिसिद्धिरिति व्याख्येन् । अन्ये तु मो अनमित्यादौ ऋविद्वल्य . माहुः बस्तुतस्तु वक्तव्यत्वाद्वान्दाहा बाथ रखेन्द्र :त्यन लिया ! म भनी:: इत्यन्न वा । गोरं गोऽजिनहित्य न किन्तु एहोतो इजलाः । गोऽमो. नमिति प्रकृतिभावोऽपि । प्रौढ इत्यत्रावांगमय भाटे झेगापि प्रा विधिानमः नित्यत्वा३ । प्रौढः प्रौडिः ! आरोहः । स्वरम् । स्वैरिणी । अहिलीत्यादयः . योगतो ज्ञेयाः ॥ २५ ॥ इति सारस्वताप्रसाद स्वरसन्धिः ॥ ३ ॥ - । * प्रकृतिभावः ४॥ * अथ प्रकृतिभाव उच्यते ।। नाही। अदसोऽमी सन्धि न प्राप्नोति (क)॥१॥ अमी आदित्याः ।। (क) अथ स्वरसन्धिकथनानन्तरं प्रकृतिमा उच्यते । प्रकृत्या यथावस्थितस्वरूपेण भवनं प्रकृतिभा- अः । तत्रादिनस्त्रमाह-नामीति । यार्लोपश वापदान्त इत्यनो पाहणमनुवर्तते । तच्च व्यवस्थित विकल्पार्थकम् । तेनादस इति लभ्यते । अदस्शब्दस्यामीरूपं स्वरे परे सन्धि न प्राप्तीत्यर्थः । किंच नामीति सूत्रज्ञापकाददप्तोऽमीशब्दस्यकार एव सम्धिन प्राप्नोति नत्यकारः । तेन रभस्यमी आदित्या इत्या - दोन भामतव्यम् । भदसः इति किम् , अमो रोगाम्यास्तीत्यमी, अमी-असम्अभ्यसाविति । अभ्यास- वित्यत्र तु अर्थवद्महणे नानर्थकस्येति परिभाषयापि धारयितुं शक्यम् ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- अमी अश्वाः अम्यसौ ॥ ॥ अदस इति किम् ! अमो रागस्तद्वान् । अमी असो .. an- । (च) अथ स्वरसन्धिकथनानन्त प्रतिसाव उच्यते । प्रभावः भवनं सत्ता प्रकृतिभावः हमेशावल्थितस्वरूपस्य भावोऽवस्थितिवई प्रकृति मा३: ; संधिवग्या अपि स्वराः केचित्प्रकृतिस्था एव तिष्ठन्ति । तस्मात्प्रकृतिरुच्यते । संधिसंभवेऽपि प्रकृतिस्था ये तिष्ठन्ति ते प्रगृह्या उपन्ते । तनादिम सूत्रम्-'नामी ॥ न प्रथमै. कवचनान्तम् । 'अव्यया ॥ अमी प्रथमःबहुश्श्दान्तम् । 'त्यादेः लकारलेप जस्ती 'दस्य नः' 'अ इ ए' 'एरी बहुत्वे एकारस्य ईकारः । अमी प्रथमैकवचनान्तम् ! सांके. तिकम् ! 'वणेनामीति सिद्धम् । अदस् शब्दस्य जलि यः अमीशब्दो निष्पन्नः स सन्धि न प्राप्नोति । अमीशब्देन रोगदानप्युच्यते तन्निरासार्थम् 'सदसः' इति पदं प्रयु- क्तम् । तत्र संधिः । अमी आदित्या: । 'इ यं स्वरे' इति सूत्रप्राप्तावपि सन्धिप्रतिषेधः । एवम्-अमी उष्ट्राः संधिप्रतिषेधः । एवम् ---अमी एडकाः । अमी अश्वाः ॥ अदस इति किम् । अमी असौ अभ्यसो ॥ १ ॥ (प्र. ) अथेति । प्रकृत्या यथावस्थित स्वरुपेण भवनं प्रकृतिभाव इत्यर्थः । ना. मोति बालोपत्यत वानुवृत्तेत्तस्य च व्यवस्थितार्थत्वकल्पनेन लोकाचादल एकामी. आदल्य प्रतिभावात् "अभ्यायाति भिवरगृहे, इत्यादावमो रोगः सेाऽस्यास्तीत्यमी- त्यस्य प्रकृतिभावाभावः । वस्तुतस्तु अमी ई इति छेदः एवं च ईकारान्तोऽमीत्यर्थः । स चादस एव सम्भवति रोगिवाचकस्येन्नन्तत्वात् । नेति योगविभागाद्विष्णो इति विष्ण. विति इत्यादौ सम्बुद्धावानारान्तस्यावैदिके इतौ परे वा प्रकृतिभावः । तथेगन्तस्यास मासेऽसवणे स्वरे वा प्रकृतिभावः । वाशब्दादेव च हस्बत्नमपि वेति । चक्री अत्र, चकि अत्र, चन्यत्रेत्यादि । तथाऽन्तस्य ऋति परे प्रकृतिभाहस्वत्वतभावा इति । ब्रह्म ऋषिः ब्रह्मर्षिरित्यादयो ज्ञेयाः । नामीति कृतसन्धिनिर्देशात्पूर्व सन्ध्यनिषेधः ॥ १ ॥ रचे द्वित्वे ।। ई च ऊ च ए च वे । ईकारान्त ऊकारान्त एका- रान्तश्च शब्दो द्वित्वे वर्तमानः सन्धिं न प्राप्नोति (क)॥२॥ मणीवादिवर्नम् । । . ( क ) य्वं हिते। ईश्च उश्च एवषां समाहारो य्वे । एकत्वे द्विगुदम्दाविति नपुंसकस्येति द्वस्वो न सं. ज्ञापूर्वकस्यात् । यहा पृथगेव पदवयं सर्वत्राऽविभक्तिकश्च निर्देशः । ननु 'वे' इत्यत्र हस्त्रदीर्घयो यवकरणसा- म्यात्सन्देहो भवति सिंहस्थकारोकारयोग्रहणमुन दोघे कारोकारयोरिति । उच्यते : एकारस्य साइचर्याहार्य योरेवात्र अइणम् । लेनाकुर्वद्यावामित्यादी नातिव्याप्तिः। ननु कुमार्योरगार कुमार्यगारं पध्वोरगारं वध्वगा- रमित्यत्रासि लुप्ते ईदूदन्तं द्वित्वे वर्त्तते । ततः प्रकृतिभावः स्यात् , इति चेन्न, ईकारादीनां प्रत्ययत्वासिद्धः । बात्र प्रत्ययत्वोपस्थापक किञ्चिदस्ति । समासे कृते समुदायस्यैवार्थवत्त्वेन पूर्वोत्तरपदयोरानर्थक्यादा न प्रक- तिभावः । नन्ववमा शुक्ल्यास्ता वझे इत्यादापतिव्याप्तिरिति चन्न । व्यस्तस्याव्ययत्वादसंख्यत्वेनादित्वार्थ- स्यात् । यस सनीवादिषजमिति तनिर्मूलम् , मणी इवेन्योदरेवेष्टत्वात् । 'मणीवोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियो पस तरी मम' इति भारतपयोगे तु इयार्थे वशन्दो वाशब्दो वा बाध्यः । “वा विकल्पोपमानयोः' इति, तथाच प्रचेतसि जानीयादिकार्थेऽपि तदभ्ययम्' इति मेदिनी । द्वित्वे किम् , गौयंत्र । वे किम् , देवदत्तयोरिदम् ।

·। अमू, । प्रकृतिभावः ४ ] सप्रसाद चन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। अग्नी अत्र । पटू अत्र । माले आनय ।। मणीवादौ तु सन्धिर्भवति-~-मणी इक मणीव । दम्पती इव दम्पतीव । जन्पती इव जम्पतीव । जायापली हव जायापतीव । रोदसी इव रोदसीव ।। (१०) सूत्रम्-'द्वित्वे । इच जर एच ने प्रथमकवचनान्तम् । सांकेति. कम् । द्वित्वे सतम्धेकवचनान्तम् । 'अ इ ९' इति । यो द्वित्दे सिद्धन् । ईकार ऊकार एकारास्नयः सिद्धा एवं गृह्यन्ते । परं द्विवचने द्विवचनान्तः सन् ईकार अनार एकारान्तश्व शब्दः सन्धि न प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ मण्यादयो न निषिद्धाः । मणी इव इत्यादीन शब्दान् वर्जयित्वा । मण्यादीनां तु द्विवचने ईकारान्तत्वेऽपि सन्धिर्भवति ॥ अरनी अन्न प्रथमा- द्विवचनान्तम् । 'औ यू 'सवणे 07 अग्नी अनः द्वित्वात् 'इ यं स्वरे इति यत्वनिषेधः ॥ एवं 'पटू अन्न वत्वनिषेधः । माले इति द्वितीया द्विवचनान्तम् । 'और' इति ईकारः । 'अ इ ए' माले अग्रे आनय । " अयः निषेधः । एवं हरी एतौ, विष्णू इमो, गङ्गे कुले सम् इत्यादि ३ नगीवादिवानमिति सिट ?-मणी इव, दम्पती इव, रोदसी इव, लई लवण द्वित्वेऽपि मगीवादिनिषिद्धत्वात संधिः कार्य: ।। २ (प्र०) वे द्वित्वे इति सामान्यो । पचेते अन्नत्यादावपि प्रकृतिभावदन् । ने इत्यस्य प्रकृतिशब्दविशेषणत्वात् येन विधिस्तदन्यस्येति तहन्तत्वक्तिः ।। २ । औ निपातः ॥ आकार ओकारनिपातः एकस्वरश्च सन्धि न प्रा. प्नोति ॥३॥ आ एवं किल मन्यसे । नो अत्र स्थातव्यम् । उ उत्तिष्ठ । इ इन्द्रं पश्य । अ अपेहि ॥ (च०) सूत्रम्-'औ निपातः' आ प्रथमाकवचनान्तम् । लांकेतिकम् । अव्य. या। ओ प्रथमैकवचनम् । सांकेतिकम् । 'अव्यया । निपात्यने सिद्ध एव इति निपातः प्रथमैकवचनान्तम् 'नोविसर्ग: । ननु एकस्वरमचेति पदं सुने नास्ति वृत्ती कुतो लभ्यते ? तदर्थमाकारादारभ्य ओकारं यावत् औ इति प्रत्याहारमझीकुर्वन्ति इति केचित् (क) । औ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् ! आकार ओकार का निपाता एवं गृह्यन्ते आपसर्ग वर्जिताः । वाक्ये स्मरणे च यो निपातरूप: आ इत्यक्षर स सन्धिन प्राप्नोति ॥३॥ (प्र.) औ निपात इति । बौ आ ओ औ इति छेदाच्चतुष्पदं द्विपदं वा । अवर्णस्य ओकारेण सहोच्चारितस्य ओ इति प्रत्याहारादेवस्वरावाप्तिः । औकारे आवा. देशे वकारलोपशि च सूत्रस्य छान्दसत्वाश्रयणात्सन्धिः । द्विपदत्वपक्षे केचिदेकशेषमाहुस्त . न्मन्दम् । विभक्तिपरत्वाभावात् । निपात इति प्रत्येक सम्बध्यते । आ इति निरनुबन्ध. कग्रहणात् "निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य इति आङो न निषेधः एतद्विभागश्चोक्तः । (क ) तथा सति 'जानु ड अस्य रुजति' इत्यत्र अकारोकारयोः सवर्णदीचे कृते निपातस्य विकृत- त्याद परेणापि सन्धिर्भवत्येव जावस्येति । 'ओनिपातः', इत्यधिकारे 'अतिगोर्य' इति सूत्र केचित् पठ न्ति । अयमर्थः--अति परे गोः प्रकृतिभावों था भवतीति । तेन गो अजिने गशाजनम् इति विध्यति ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वार्द्ध- । HDARA "ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाऽभिविधौ च यः। एतमातं हित विद्याद्वाक्यस्मरणयोरहित, उदाहृतं बोत्तमैरेक्ष्यते न त्वमामलादेन्द्रताऽखिल: । आ एवं लर्ववेदार्थ आ एवं सद्धचे हरे” इति । एकस्वरत्वादेव सन्ध्यप्रासावपि पुनरुपादानमामादोकारख्यौकासन्तनिपा. पलक्षणत्व अनापि वानुवृत्तः । उनः इतौ वेति उ इति विति । तस्मान बोन इतो दाईलाजुना लिक उवादशश्च येति उ इति । तथा मयः परस्यानोऽचि वो वेति । किम उक्तं किम्युलोमत्याधूलम् ॥ ३ ॥ आग्रहणादाडो न निषेधः । तथा चोत्तर ईषद/ क्रियायोगे मर्यादाऽभिविधौ च यः । एतमात डित विद्याद्वाक्यस्मरणयोरङित् ।।१।। आकारस्तु निपातो यो विडिझे इतो द्विधा । लगानि च दाकारः सन्धि प्राप्नोति न त्वडित् ॥ २॥ ओचक्षसे न त्वमामृतादेन्द्रतोऽखिलः । मा एवं सर्ववेदार्थ आ एवं जद्धचो हेरेः ।। ई अहो आहो उताहो च नो हो हहो अथो इमे । मिथोयुक्ताश्च ओदन्ता निपाता अष्टधा मताः ॥ ४ ॥ (च) तथा ओकारः । 'अहो हाहो उताहो ३ नो हो हो अथो अमी। भो भोऽजुनाच ओझन्का निपाताबाटधा स्मृताः। भो भो इत्यादिषु निपातरूप ओशार: सोऽपि सन्धि न प्राप्नोति ! नो अन अहो ईशाः ! अथो एवम है हे इत्येतयोरपि प्रगृह्मत्व. मिति ऋचित् । अम्ब देशा॥ तथा एकस्वरः एक एव स्वरः एकस्वरः । यहा केवल: स्वरना २५ तु हलयुक्तो कथा प्रादात् इत्यादिवत् । यद्वा एकस्वरः सदृशम्वरः अकार इशार आराम निपातालपाणां यः कश्चिद्वादो भवति ताश एव स्वरः अनि भवति त. भासन्धिन प्राप्नोति प्रथा अ अपेहि । इ इन्द्रं पश्य ! उ उत्तिष्ठ ॥ अ इति निभर्स. ने । अपेहि दूरी कुरु ॥ इ इति सम्बोधने विस्मये वा ! इ रुन्द्रं पश्य ॥ उ इति सम्बोधने राषोत्तौ वा । उ उत्तिष्ठ ॥ आग्रहणादाङ उपसर्गेण सह सन्धिर्मवति । उदाहरणं क. व्यम् । अत्राकारनिपातस्तु दिहितेंदतो द्विधा । तन्त्र या स्यात् कित्स एवं सन्धि प्राप्नोति न त्वजित ।। षदर्थ क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः। एतमातं हितं विद्याद्वा- क्यस्मरणपोरहित । औत्तमै रेक्षसे न त्वमामृतादेन्द्रतोऽखिलैः । आ एवं सर्ववेदार्थः आ एवं सदनो हरेः ॥' आ ईषदुत्तमः ओत्तमः ३-३ इति ईषदथे आबासह सन्धिः ॥ आ इक्षसे । एक्षसे । आ इहि एहि इत्यादौ क्रियायोगे आडा सह सन्धिः ॥ आ अमृतात् आमृतात् । अमृतं मोक्ष मयांदीकृत्य इति मर्यादायाम् । आ इन्द्रतः एन्द्रतः । इन्द्रमभि- व्याप्येत्यमिविधौ च साशसह सन्धिः ॥ मर्यादा सीमा अभिविधिः अभिव्यातिः। म. र्यादा अभिविधिश्च मर्यादाभिविधिः तस्मिन् सर्वोऽपि द्वन्द्वो विभाषयैकवचनान्तः स्यात । ।

·प्रकृतिभावः ४] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। *उकल्ले द्विशुद्धन्दी इति नपुंसकत्वम् । अनित्यमागमानुशासनमिति नालिल दरे' इति नुनागनो न, किन छौ तिः । तथा आइति भाक्षेप । आ एवं इति वाक्ये । आ एवमीश्वरवचनमिति स्मरण । स्मरणीयमित्यर्थः । अनानाल. निधन प्रानाति दस्तुतः । प्लुतः सन्धि न प्राप्नोतिया देवदत्त छ एहि । दबढ़ते अत्र गौश्वरति । (३०) सूत्र---पलुसः । प्रो कब बनान्सन् । होदित : संधिर्न भवति । सो देवदास ३ रहि का अनुमाइलिना ईसीमा. ती द्वौ पादौ कुंमाद्री कनशविरचितौ नूपुर झालनयन्ती। हत्य में गतः लामा मलताबद्धपणी स्वनन्ही ताबूत बालहत मलनिकसिता गुलाल कि जि. चारे प्लुतत्वं तव सन्धि : किक : गडदित अति :. न्ति तेल दिहले यह तर इति हाले ! कर सकते :: : दहाने छ तुम दुशवाहाने माने रोबो विचार गम्यमान च टेः प्लुतो भवति(क) in इनि प्रकृतिभावप्रक्रिया ।। ४ ।। (६०) लुतलक्षणमाह----दूतदाबाने' ॥ दूरात् पञ्च-ये वचनन् । . सिस्तू। 'सव दी: ' जाहाने साम्येनजनन् । 'भइ एटिश धुयेशचना- न्तम् । डिति, डिलिहसारस्थ इत्यकारलोपः 'नोविसर्गः । प्लुतः प्रथलेवननान्तम् । "स्रोविसर्गः ॥ वृत्तिः कण्ठ्या । लुतस्तु उचारणमान एवंद, किन्तु ३ लिखनरूपः इति प्लुतलक्षणम्॥ ६ ॥ इति प्रकृतिभावः ॥ ४ ॥ (प्र.) दूरादिति । यहारि दूरत्वमव्यवस्थित तथापि प्राकृतप्रदलाविश्वनना. श्रयणन यन्न श्रवर्ण तज्ज्ञेयम् । आह्वानन्य शेइनाधुपलागल्वादाने इलाका तत्र मा. नरोदनयोः प्रसिद्धन् । विचारे अधास्बिदालीदुपरिब्दिदासीदित्यादः । दुवं यस्य । लुन इत्पाद्यम् । अग्निवीरेत्यादि ॥ ५ ॥ इति सारस्वतप्रसादे प्रकृतिभावः ॥ ४ . (क) 'दूरादित्यत्र चकारमहगा हा तातत्य दो संधि स्वाद । हैहयो व यः ।। हे अनड्वन् । ऋतौ समानो या । नौ परे समानः धिन प्राप्नाति वा । हिन ऋतुः हिमः हिम- तुः॥ इत्याधिकोऽयं क्वचित पाठः ! अत्र 'दूरादावाने टेः प्लुमः' इति मात्र सूचन , अस्य वृत्तिस्तु-दूरादाबाने गाने रोदने विचारे चट. प्लुतो भवति , तेन देवदत्त ३ एहि इति । दूरस्वमिहाद्वानापेझं बाध्यते न देशारे पुरुष,पेश्च धा । तेना, .. दूरेऽतिनिकटे च आह्वाने सन्धिः स्यादेव । यथा-धो गस्ति सत्यं नवराक्षसाय' इत्यत्र वनस्पतिनिक नित्वात् सान्धर्भवति । यथा च-'बुधैत्य मम मन्दिरम्' इत्यत्रापि सन्धिर्भवनि । इह मानदिनयोरुदाई रणं प्रसिद्धम् । विचारे तु-अधः स्विदामदुपरिहिषदासीदित्यादी ज्ञेयम् । इति मनोरमायां प्रकृतिभावः । ४ । - ·सारस्वतप्रक्रिया- पूर्वार्दू- - * व्यंजनसन्धिः ॥५॥ * अथ व्यञ्जनकार्यमुच्यते ॥ हा अरे जबरः । बदान्ते वर्तमानाचा जब भवन्ति अवे परे. (६) १.! कट् अन्न षडन । बाक् यथा बाग्यथा : ककुप् ऐन्द्री ककुवैन्द्री । (३०) अथ प्रकृतिभावकथनानन्तरं उयञ्जनकार्यमुच्यते व्यञ्जनानां सन्धिः इथ्यक्ष इत्यर्थः। सूत्रम्-'चपा अबे जशः' ! चकारपकाराच्या गृह्यमाणा वर्णाश्वपाः । चपश. व्दस्य प्रथमा हुवचनम् । 'सवणे' 'स्रो विसर्ग: ॥ अकारबकाराभ्यां गृह्यमाण: प्रत्याहार: अबस्दविजन अनशब्दस्य बलन्देकवचनम् । अहए। अकारबकाराभ्यां गृह्यमाणा व जबा: उनसदस्य प्रथमाबहुवचनम्। 'नोविः सवर्ण दीर्घः सिद्धम् 'जबा अवे. इति वक्तव्ये 'चपा अवे जबाः' इत्युक्तं तेन क्वचित्पदान्तं विनापि जबा भवन्ति । यथा- सद्गुरुभवदीयः इत्यादि । तथा क्वचिन्न भवति । यथा-वैवस्वतः । सरस्वान् । मरु. वान् । तडित्वान् । वाचालः। वाचाटः इत्यादौ न॥ अथवा असमासे साक्षादेव पदान्ते । समासादी त्वन्तर्वतिनी विभक्तिमाश्रित्य पदान्ते इति वाच्यम्। पदोन्ने स्थिताश्चपा जबा भवन्ति । चटतपानां क्रमेण जडदगबा भवन्ति अये परे । षट् अने अद्र बाक् अग्ने यथा। उभयत्रापि 'चपा अबे जबाः' इत्यनेन डकारणकारी भवतः। यथा टस्य डा, कस्ट मः, 'स्वरहीनं० षडन । वाग्यथा । एवम् अच अन्ता, अजन्ताः । हरित् अश्वः हरिदश्वः । ककुप् एषा ककुबेषा । इति सिद्धम् । दिश अम्बरः । दिश अन्तः । अत्र पदान्तताश्रयणात 'दिशाम्। इति कः । पश्चात् 'चपा अबे जबा: दिगंबरः । दिगन्तः । वाच ईशः । अना- पि पदान्तताश्रयणात् 'चोः कुः पश्चात् 'चपा अवै जबाः । वागीशः । अवे परे किम् वाक् पुतः । षट् कुर्वन्ति । १॥ (4) चपा इति । यद्यपि खसे चपा इति विशेषविधेः प्राक् इत्यादाववसाने च पक्षे विधानलामदेिव तदप्राप्तौ परिशेषादवपरत्वप्राप्तौ अबग्रहणं व्यर्थम् । तथापि पाच्छ: शः इत्युत्तरसूत्रेऽनुवृत्यर्थम् । ततश्च वावश्चाततीत्यादौ तदभावः । चपाई झापलक्षणाद्विपरातनिर्देशाहा समिध इन्धनं यस्येति समिदिन्धनं अग्निमज्जानामत्या. दावपि जबा: ॥ १॥ अमे अमा वा ॥ पदान्ते वर्तमानाश्चपा अमे परे अमा वा भव- नित ख) ॥२॥ वाक् मात्रं वाङ्मात्रम् वाग्मात्रम् । षट् मम षण्मम षड्मम ।। (क) अत्र 'चपा अंब' हाते वक्तव्ये 'चपा अबे जवाः' इति व्युत्क्रमपाठः कुत्रचिन् पदान्तादृतेऽपि उचः भवन्ति इति ज्ञापनार्थम् । तेन 'सद्गुरुभवदीयः' इत्यादि सिद्ध्यति । कुत्रचिदपि न भवति । यथः वैवस्टमः, महत्वान् , तडित्वान् , यावतीय इत्यादौ । अथवा असमासे साझादव पदान्तता, समासस्थले पुन- रन्तर्वतन विभकिमाश्रित्य पदान्तता वाच्या । (ख) अमे ममा वेति । अत्र पदान्ते इत्यनुवर्तते । तेन वच्मीत्यादौ न । वा शरदोत्र व्यवस्था. हाची हे झपानां क्वचित् अमा भवन्तीति तत्त्वदीपिका । यत्तु - कैश्चिन्मयटि नित्यमित्युक्तं द्राव्यतिरे- धादुपेक्ष्यम् । चपा इति किम , विष्णो मा रोत्यादौ स्वरस्य माभूत् । , ।

·व्यञ्जनसंधिः ५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। । । , है मयदि नित्यम् । चिन्मयम्(क) ॥ (२०) सूत्रम्-'नमे जमा वा नकारमकाराभ्यां गृह्यमाणः प्रत्याहारो - जस्तल्मिन् अमे । सप्तस्येकवचनम् । भइए जकारसकाराभ्यां गृह्यमाणा वर्णा जमाः। जमशब्दस्य प्रथमाबहुवचनम् । 'लवणे वो विल बा तृतीवैकवचनान्तम् । 'अ. व्यया.' 'आइवे लोपश् ॥ चपन ममप्रत्याहारे परे वा विकल्पेन जना भवन्ति चटतपानां क्रमेण जननङमा भवन्ति । ग्रहणास्पई जना अषि भवन्ति । इमान वाममानम् । एकन्न :, अन्याः स्वरही षट् अग्रेमम । एकत्र णः, अन्न :: पण्मम् । पड्मम । 'स्वरहीन । तत् नयन तन्नयनं तदूनयनम् । मर्याट प्रत्यये परे तु नित्यमेव नमाः स्युः । यथा चिन्मयन् वाङ्मयम् । अथ्मयः अम्मयः ! अन्न न विक- ल्पः । तथा वाग्रहणादेन क्वचिजवस्थापि दमाः स्युः । यथा प्रायः मृन्मयः ॥ २ ॥ (प्र.) अम् इति । ३ल्म बामलियत विनस्पार्थत्वान्नाटे वि.. त्पन्न : दिलबन्द : अनु निकालिन्द रूपनिति । तदयुक्त २, रविध दिवानकामात । विविध दाच्यामित्युक्तेः इलाका प्रत्या विशेषकर ज्ञेयम् । चपा अदे जबा इत्यतो झपोपलक्षितचपानुवृत्तेमय कामावलि यनमित्यादौ झपानामपि नमाः ॥ २ ॥ चपाच्छ: शः !! चपादुत्तरस्य शकारस्य छो वा भवति ॥३॥ वाक् शुरः वाक्टूरः वाक्शूरः ।। (च) सूत्रम्-'चपाच्छः शः ॥ चपातु पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'उलिरतू' 'स. वर्ण ॥ चपात् अग्रे छः 'स्तोः श्रुभिः श्वः स्वाहीन. ॥श इति षष्ठ्येकवचनान्तन् । 'स्वरहीनं० 'सोविसर्ग: सिद्धम् । चपादुत्तरस्य शकारस्य छः छकारो भवति व विक. ल्पेन । वाक् अग्ने शूरः । अनेन शकारस्य छकारः । 'स्वरहीनं० ॥ वाक्छूरः, शूरः । इति सिद्धम्। छः शः इति विपरीतग्रहणात् वाक्शोततीत्यादौ छत्वं न स्यात् ।३। (प्र०) चपादिति । विपरीतनिर्देशोऽसन्देहार्थः । अन्यथा कार्यान्तरवृत्यर्थः छस्यैव छविधिरिति सन्देहः स्यात् । चपा अवे जबा इत्यल्याप्यनुवृत्तिर्वा ततश्च पूर्व चपा अबे जवाः । पश्चात् जमे ममाः । यद्यपि विभक्तिविपरिणामेन चपानुकृतावपि पुन. स्तद्ग्रहणम्पार्थ तथापि विभक्तिविपरिणामस्यानन्यगतिकत्वेनाबानाश्रयणं पदान्त इत्येव नेह । विसृपशनहः इति चपा अबे जत्रा इत्यतो मण्डूकप्लुतिन्यायेन विभक्तिविपरिणामेन पञ्चम्यन्तजबानुवृत्तः झपोपलक्षितवपानुवृत्तेवा समिद्धोमोऽग्निमद्भुतं ककुत्तमित्यादि- पक्षे दाक्- सिद्धिः ॥ ३ ॥ हो झभाः॥ चपादुत्तरस्य हकारस्य झमा वा भवन्ति॥४॥ यद्वर्गग- (क) प्रत्यये जमे नित्यमिति केचित् । तेन वाइमात्रमित्येकमेव भवति ॥ इत्ययं क्वचिदधि- कापाठः। सा०प्र०५ ·सारस्वतप्रक्रिया-- [ पूर्वार्द्ध- 4 । । श्वपस्तद्वर्गगश्चतुर्थो भवति (क) । तत् हविः तद्धविः + तद्हविः । वाकू+ हरिः, वाग्धरिः वाग् हरिः । ककुप् + हासः, ककुब्भासः ककुब्हासः ॥ १०) सूत्रम्-'हो भभा: ॥ हः इति षष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं 'नो. विसर्ग:' झभाः प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'सवणे ० 'सोविसर्गः॥ यस्य वर्णस्य सम्बन्धी पो हकारात्पूर्व भवति तस्य वर्गस्य चतुर्थाक्षरं हकारस्थाने भवति । यथा ककारात्परस्य हस्थ घः । चकारात्परस्य हल्य झः। टकारात्परस्य हस्य ढः । तकारात्परस्य हस्य धः । पकारात्परस्य हस्य भो । 'यद्वर्गस्य चपः पूर्व हकाराकिल दृश्यते । हस्थ स्थाने भवे. स्तद्वर्गस्य चतुर्थ वर्गचतुर्थो हस्य सवर्ण इति । वाग्रहणात्वचिञ्चपादयुत्तरस्थापि हस्य जमा भवन्ति । समिध होमः समिद्धोमः । हकारस्य धः । 'झबे जवाः' इति लि. द्धम् । यहा कचिदनवसानेऽध्यवसानता ग्राह्या । तेन 'वावसाने' इति धकारस्य तकारः। जश्चात् हो झमाः' इत्यादि । एवं तत् हितः तद्धितः । तत् अग्रे हविः 'हो झभाः। इतिहकारस्य धकारः पश्चात् 'चपा अये जबाः' इतितस्य दः। 'स्वरहीनं तद्धविः । तत् वृतमित्यर्थः । वाक् अ हरिः । हस्थ घः पूर्ववत् । 'चपा अवे जबाः' इति कस्य गः चारबरिः । बाधा कृत्वा हरिः सिंहः इति लिद्धम् ।। अच् अग्रे हलो अज्झलौ । षट् अग्रे हलानि घड्ढलानि । ककुप् अग्रे हासः ककुमासः ॥ ४ ॥ (प्र.) यद्वगंग इति । अयं भावः । घोषवत्त्वनादवत्त्वमहाप्राणत्वसोष्मत्वादिध- अश्वपचतुर्थे स्यान्तरतमत्त्वाज्जुहोतीत्यादौ हस्थाने वर्गचतुर्थीदेशार्थमिदं प्रसङ्गादत्रो- तम् । अन्न निमित्तनैमित्तिकयोर्यथासङ्ख्येनाप्युपपत्तेरिति ॥ ४ ॥ स्तोः इचुभिः श्चुः॥ स्तोः सकारस्य वतर्गस्य च शकारेण चव. र्गेण च योगे शकारचवर्गों यथासंख्येन भवतः(ख) ॥ ५॥ कस् चरति कश्चरति । कस् शूरः कश्शूरः । तत् चित्रं तचित्रम् । तत् शास्त्रं तच्छास्त्रम् ।। (च० ) सूत्रम्-'स्तोः श्चुभिः श्चुः॥ स च तुश्च स्तुः तस्य स्तोः षष्ठ्येकवच- नान्तम् । 'डिति हसिडसोरस्य इत्यलोपः। 'स्रोविसर्गः ॥ श् च चवश्च श्ववस्तैः रचुभिः तृतीयाबहुवचनान्तम् । 'स्रोविंसर्गः ॥ श् च चुश्च श्रुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोविसर्गः ॥ अन्न एकत्वे द्विगुद्वन्द्वौ' इति नपुंसकलिङ्ग युज्यते । परं 'छन्दोवत्सूत्रा- गोति छान्दसत्वात्पुंलिङ्गत्वम् । श्रुभिरित्यत्र बहुवचनमयथासङ्ख्येन योगज्ञापकम् । तेन सकारस्य शकारचवर्गयोगे पूर्वतः परत: उभयत्रापि सम्बन्धे सति शकारः स्यात् तवर्गस्य ( क ) इतः प्राग् 'नन्दकस्य हकारस्य पञ्च झभाः प्राप्ताः केन क्रमेण भवन्ति । अत्रोच्यते।' इत्यधिक चित् पाठः । (ख) इतः परं 'स् च तुश्च स्तुस्तस्य स्तोः ! समाहारद्वन्द्वे एकत्वम् । 'छन्दोवत्सूत्राणि' इति वचनान- पुंसकस्य पुंस्त्वम् । श् च चवश्च श्ववस्तैः श्चुभिः। चुशन्दे चर्गस्थवर्णापेक्षया बहुवचनम् ॥ अकृत्वा सतमीमेतो तृतीयामकरोदिला । ततः श्चुभिः श्चुः पूर्वेण संनिपातः परेण वा ॥ पाठोयं क्वचिदधिकः । अत्र स्तो भै श्चुरित्येव सुवचम् । न च तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य' इति परिभाषोपस्थानेन यज्ञः याच्या इत्यादि न सिधेत । न शादिति लिनेन तश्या अनुपस्थानान्युपगमात् । ।

·व्यञ्जनसंधिः ५ सप्रसादयन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । शकारवायाने चव: स्यात : कह चाति, कल आने शूस उभयत्रापि कार: : दर. ही धाति । कम: तत् विकट : तस्य चा! 'स्बरहीन. तचिन्न तर वर्ण तत् शान : उलयानि राम का दशः ॥ इ छादयति कादयति । अझ सहमदाकारः। वहीदा रे! स्तो श्रुतिः श्रुः' इति लल्य ब? ! महाराज स्वामी २ (पहि। स्तुति कर उन्हें बादल लिन : अनि स्वाना मा भतिक जुमला : इतरेतरयोग का लत्त ९३ : : यजन्युकारातत्वेन तो लालता प्राप्त व्यापि कटोचारणेन हावाललो. मत्वालिपारि सालोस्वादा पूर्वन् । इकु ह.. चुतन्तुरिति र निति : म : तत्पुरुषे परपप्राधान्यासकारयुतल्दै सवर्गमा अन्धविधिना : सन के दायरे मनमभित्राये जा ཨཱཧཱུྃ ས༌ ཝ༌ཨ་པོ་ ཁྱེམ་ ཕྱི་ལོ་ པ༌ཊུག ཤུཀ། དཔས 'རེ་ ： तसाद : मारमा बाहिति विलिः ! निलितमितिको कुछ- स्वाभावात्लकाररूम कामवईयांश एवं तवर्गव शारदीयां व इत्व : श्वाविति इतव्ये श्चुभिरित्युक्तिभयतो योगार्थी ततश्च राज्ञो यज्ञ इत्यादावनिश्रुत्व अमित्या कुत्वेऽन्तरङ्गे बहिरङ्गश्चत्वल्यासिद्धस्तदनादः ॥ ५ ॥ शात् ।। शकारादुत्तरस्य तवर्गस्य चुस्वं न भवति(क) ॥ छ !! विश्नः । प्रश्न: ३३ (च) सूत्रम्-'न शात् । न प्रथनैशवचनम् । 'अव्यपा० । शादिति पञ्च. म्येकवचनान्तम् । 'डलिरत्' लवणे दी: कारादुसरल्य तवर्गस्य चत्वं चवर्मा न भवति । प्रम अने नः, विश अग्रे नः, रूपयेऽपि चवर्गस्य निषेधः। किंतु 'स्वरहीनं०१ : प्रश्न मला प्रश्नः । विश्नः वितीति विश्नः । विच्छ गतौ विच्छन विश्नः(ख)॥६: ष्टुभिः ष्टुः ॥ स्तोः सकारस्य तवर्गस्य च षकारेण टवर्गेण च योगे षकारटवर्गों यथासंख्येन भवतः (ग) !७! कस् षष्ठ कष्षष्ठः । कर टीकते कष्टीकते । तत् टीकते तट्टीकते । तत् टीका तट्टीका ।। (२०) नम्- 'ष्टुभिः ष्टुः ॥ एच टुश्च दस्तैः ष्टुभिः तृतीश बहुना नान्सन् । ८ च दुश्च ष्टुः प्रथमैकवचनानन्द ! 'हो' न्दुभिरित्यनानि बहुवचपलथा. संख्ययागसूत्र-जम् । स्तो: हारतवर्गयोः एमास्टकोरे पकारवी यथासंख्यं भवतः . LApp (क) न शादिति । शाल परस्य सस्य शकारप्रसङ्गो नास्ति अतः शात परस्य तवर्गस्य चवर्गो नि- बिध्यते । शात् किम् , याच्मा । (ख) 'प्रच्छजीपनायाम्' 'विच्छगती' आभ्यां नम्की इति नड्प्रत्ययः। किङ्ति झसे की ञमे चेति छस्य शत्वम् । नको हित्त्वाद् गुणाभावः । प्रच्छेस्तु संप्रसारणं न, भाष्येऽनुकत्वात् । (ग) 'दुभिरिति बहुवचनावचित्षकारटवर्गयोगं विनापि षत्वम् । अनिष्टोमः' इत्याधिकः पाठः। 'टुभिः' इत्यत्र 'स्तोश्चुभिः' इति सूत्रात् स्तोरित्यनुवर्तते । अप्रष्टो ष्टुरिति सुवचम् ।

·५२ सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वाद्धे- इत्यर्थः । सकारस्य षकारः । तवर्गल्य टवर्गः । कस अग्रे षष्ठः । कस् अग्ने टीकते उभय नापि सत्य षः। 'स्वरहीनं० कम्पष्टः ! कष्टीकते- समर्थी भवतीत्यर्थः । टीक गती सामथ्थें च। तत् अग्रे टीकते, अनेन तस्म : 'स्वरहीन नहीकले । विद् अग्रे ठलः पूर्व 'खसे वपाः ततः 'ष्टुभिः ष्टुः विठ्ठलः ॥ ७ ॥ (प्र.) न पीति निषेधात् ज्ञापमादत्रापि सकारल्य बकास्टवर्गयोगे षकारस्तथा तव. स्य ट्योगे वर्ग इत्यर्थः । शेषं पूर्ववत् । 'टीच गतौ' इत्यस्य टीकते इति रूपम् ॥७॥ न पि॥ षकारे परे तवर्गस्य ष्टुत्वं न भवति(क) ॥८॥ भवान् षष्ठः भवाषष्ठः । (२०) सुत्रम्-'नधि' न प्रथमैकवचनान्तम्। 'अव्ययापि सप्तम्येकवचना- स्तम् । 'स्वरहीनं० ॥ षकारे परे तवर्गस्य स्वर्गा न भवति । भवान् षष्ठः । अत्रानेन 'टुभिः तु इति प्राप्तस्य टवर्गस्य निषेधः किंतु 'स्वरहीनं.' इति प्रकृतिभाव एवं ॥८॥ ( प्र०) न षीति सप्तमीनिर्देशात् लोष्टा येष्टेत्यादौ पूर्वयोगे ष्टुत्वं भवत्येव ॥ ८ ॥ टोरन्यात् ॥ पदान्ते वर्तमानाट्टवर्गात्परस्य स्तोः ष्टुत्वं न भव- ति(ख)। षट् नरः षण्नरः ॥९॥ षट् सीदन्ति षट् सीदन्ति ।। (च) सुत्रम्-'टोरन्त्यातः ॥ दुशब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'हिति टु इ. त्यस्य दो । 'इसिडसोरस्या इत्यकारलोपः । 'स्रोविसर्गः ॥ टोः अग्रे अन्त्यः । नामि. नोर स्वरहीनं ० अन्त्यशब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तन् । 'डसिरत' 'सवणे ॥ पदान्ने वर्तमानो यष्टवर्गस्तस्यादुत्तरयोः परयोः सकारतकारयोः षकारटवर्गों न भवतः परं नाम्न- वतिनगरीवर्जम् । उदाहरणम् । षट् अप्रे नरः। अत्र टुत्वनिषेधः। ततो 'जमे जमा वा 'चट मणा 'स्वरहीन एनरः । पो षड् नरः । ना नरौ नरः इति बहुवचनम् । षट् अग्रे सीदन्ति अत्र षत्व निषेधः । नाम्नवतिनगरीवर्जनात् । षण्णाम् । षण्णवतिः। षण्णगर्यः। अन्न टोरन्त्यात्' इदं सूत्रं न लगति, किंतु 'ष्टुभिः ष्टुः' इति भवति । 'स्वरहीनं०' ॥९॥ (प्र.) टोरिति । नर इति नृशब्दस्य प्रथमाबहुवचनान्तस्य 'असे नमा इत्यतो वानुवृत्तेस्तस्य व व्यवस्थितार्थत्वेन पण्णवतिः षण्णगर्य इत्यानानिषेधः ॥ ९॥ तोलि लः॥ तवर्गस्य लकारे परे लकारो भवति(ग)॥१०॥ तत् लुनाति (क ) अत्र तोरित्यनुवर्तते । पीति किन् । तट्टीकते। पीति सप्तमीनिर्देशात् पूर्वस्य शकारस्य ष्टुत्वं योगे स्यादेव । क्रोष्टेति। ( ख ) अत्र स्तोरित्यनुवर्तते । न तु तोरिति । टोरिति किम् । सर्पिष्टमम् । अन्त्यः । भावार्थे ०५: 'णितो द!' इति वृद्धिविकल्पाद् वृद्धरमावः । अत्र च 'नवति नगर्योर्न' इति वक्तव्यम् । तेन षट् नवतिः षण्णवतिः, षट् नगर्यः षग्णगर्यः इति ष्टुत्वम् । (ग) अत्र लघुभाध्यम् । स्तोरित्यनुवर्तमाने तोहणं सकारनिवृत्त्यर्थमित्येके । तन्न । लकारपर. स्य सकारस्याभावात् । न च कोलुनाति इत्यादी अन्तरङ्गेण विसर्गेण भाव्यम् । सल्लावक इत्यत्रापि परत्वादन्तरङ्गत्याच दत्वे कृते लः । तोलि इति द्विलकारं पाव्यम् । लूलि चेति छेदः । एवं सार्द्धमात्रा- न्यूना भवति । अत्रेदमवधेयम् । ताल इत्युक्तेरकारात्परत्वानिमित्तकद्वित्वमाशङ्कय विधेयसन्देहस्यानि- -वार्यत्वात् । किञ्च स्तोरचुभिः श्चुरित्या प्रकृतस्य श्चुरित्यस्य विधेयत्वेनोपन्यासाता। -- । वा ·व्यञ्जनसन्धिः ५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । - तरलुनाति । भवान लिखति भवॉल्लिखति । अन्तस्था द्विप्रभेदाः ।। रेफ- वर्जिता यबलाः सानुनासिका निरनुनासिकाश्च । तत्र सानुनासिक एव नकारस्थ लकारो भवति ॥ (च०) सूत्रम् --'तोलि ल , तुशब्दस्य षष्ट्ये कवचनम् । डिति' तुइत्यस्य तो 'उसिङलोरस्य 'स्रोसिम:। तो अग्रेलीति लाम्येकवचान्तम् ! 'स्वरहीनं 'नामि. नोर'जलतुम्बिका लिं ! लः। प्रथमैकवचनान्तम् ! 'स्रोविसर्गः ॥ तवर्गस्योदाहर- णम् । तत् अग्रे लुनाति । अनेन तस्य लकारः । स्वरहीनं० तल्लुनाति । भवान अग्रे लिखति 'तोलि लः' इति नस्य लत्वे कृते अन्तस्था द्विप्रभेदाः । उच्चारणकाले जि. ह्वाया अन्ते तिष्ठन्तीति अन्तस्थाः। अथवा वर्गाणामन्ते तिष्ठन्तीत्यन्तस्थाः। ते के ? यर. लवाः ते च द्विप्रकाराः । कथं भूताः ? रेफेग रकारेण वर्जिताः शेषा यवला इत्यर्थः । कथं द्विप्रभेदा इत्याह-सानुनामिका निस्नुनासिकाश्च तत्र तथदधानां स्थाने लकारो निरनुना. सिको भवति । नकारस्य सानुनालिकत्वानकारस्थाने लकारोऽपि लानुनासिक एव भवः ति। तेन पूर्वलकारस्योपरि अधीनुस्वाहे भवति । 'स्वरही सवाल्लिखतीति सिद्धम् ॥ १० ॥ (प्र.) तोरिति । “एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निहातः” इति पुतः स्तोरनुवृत्तेः तोरित्युक्तम् । लकारन्थ द्वैविध्यात्स्याने ऽन्तरतम इति निरनुनासिक. स्थाने निरनुनासिकः सानुनासिकस्थाने सानुनासिको लकार इत्यर्थः ॥ १० ॥ नः सक्छते ॥ नान्तस्य पदस्य छते परे सगागमो भवति(क)॥११॥ टिकितावाद्यन्तयोर्वक्तव्यो ।। टिस्वादादौ कित्वादन्ते । राजन् चित्रं राजश्चित्रम् । भवान् तनोति भवांस्तनोति ॥ (च. ) सूत्रम्-'नः सक छतेः ॥ नः षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' । सन् प्रथमैकवचनान्तम् । हसे प० । छते इति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए ॥ निपदम् । नान्तस्य नकारान्तस्य पदस्थ छते छठथचटतलक्षणे प्रत्याहारे परे सक् इत्यागमो भवति । ककारः स्थाननियमार्थः । तमेवाह-'टिकितौ० इत् यस्यासौ रित् , क इत् यस्यासौ कित टिश्च किच टिकितौ दिकितावागमौ क्रमेण आद्यन्तयोर्विषये भक्तः। टित् आदी कित् अन्ते इत्यर्थः। अन्न कित्त्वादन्ते । रोजन् चित्रं भवान् अमे तनोति उभयत्रापि समागमः ! अकार उच्चारणार्थः । एकत्र 'स्तोः श्रुभिः श्रुः' इति सस्य शः । उभयत्रापि 'स्वरहीनं० 'यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेनैव गृह्यन्ते' इत्यागमान्तं पदमित्यपदान्त. स्वानकारस्य निश्चापदान्ते झसे इत्यनुस्वारः ॥ ११ ॥ .0 , ( क ) नः सक्छते इति अत्र पदत्य समागमः न तु नस्य । तथा प्रति नस्यानुस्वारो न स्यात् अप- दान्तत्वाभावात् इन्याशयेनाइ-नान्तस्येत्यादि । अयमभिसन्धिः-यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेनैव गृह्य- न्ले इत्यागमान्तं पदम् , तथा सति नकारस्यापदान्तवा नश्वापदान्ते झसे इत्यादिनानुस्वार इति । छते इत्यत्र अधपरे छते इति वक्तव्यमन्यथा सन्त्सरुरित्यत्र सगागमः स्यात् । 'सरुः खड्गादिमुष्टिः स्यात्' इत्यमरः । इतोऽने क्वचित् पुस्तके-'नप्रशानः' प्रशान्तनोति" इत्याधिकम् ।

·सारस्वतप्राक्रया- [ पूर्वार्द्ध- (प्र.). सगिति। नः लगिति योगविभागाद्वानुतेश्वर साहीत्यादौ सकि अमदावन वाल्यानुल्बारे विसर्जनोये च कुष्दोः ४ पैदेति विकल्पेन न पाहि का पाहीत्यादि । तथा कानकानित्यनापि सपि सकिवा शब्इल्य व्यवस्थितार्थत्वेन का स्य मा औसनिकसाः सादेशे कांस्कान विकल्पात्कान्कान् । प्रशान् तनोतात्यम च जन्तः । वसन्त इत्यादौ वा शब्दाल्लोकाद्वा नकाराच्या स्त्र विकल्पेन धुटि पे च लन्त्सः षट्सन्त इत्यादि यथायथमूह्यम्। प्रायः सुगणपष्ठ इत्यादी कारणका योः कसे परे कुछटुकोः सलोः कपोगे क्ष इति भादेशे च प्राइझटः डगट्पछ इत्यापि शेयद । राजश्चित्रमित्यन्त्र स्य श्चुत्वे नस्यापदान्तत्वाचगभावः । यदागमास्तद्गुणीभूता- स्तद्ग्रहणेन गृहान्त इति न्यायासस्य पदान्तत्वात अत एव परत्वात् श्चुत्वस्य बहिरङ्ग- नासिद्धलाञ्चुत्वाभावे नश्वापदान्त इत्यनुस्वारः यस्य विलोऽपि पुनः स एव ॥११॥ शे चरवा ॥ नान्तस्य पदस्य शे परे वा चगागमो भवति !! १२ ॥ भवान् शुरः भवाळूरः भवान्च्छूरः भवाञ्च्शूरः भवान्शूरः(क) (च) सूत्रम्-'शे चग्वा ॥ शे इति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'मइ ए' । चक् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प0 वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया० ॥ नान्त- स्येति । नकारान्तस्य पदस्य शे शारे परे वा विकल्पेन गागमः स्यात् । भवान् भने शरः । अ 'चपाच्छ: श: इति सूत्रस्य विकल्पेन प्राप्त्यर्थं रूपद्वये चनागमः । छ । पद येऽपि तोः श्रुभिः श्रुः' नस्य सः। प्रथमरूपे 'चपाच्छः शः' इति शस्य छः । सन्न 'स्वरही भवान्रः । भवाञ्छूरः। भवाञ्च्शूरः । तृतीयरूपे चगागमाभावे भवान्ह १२ ॥ (०)शे चगिति । भवानशूरः इत्यत्र चकि नस्यापदान्तत्वेनानुम्बारे श्चुत्वे च प्राप्त परत्वादास्वारेऽपि यमा यपेऽस्येत्यपदान्तेऽनुस्वारस्य नित्यं यमाभावात् अकार एव कुत्वाभावश्च बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वात । छत्वे कृते संयोगान्तलोपात् भवाञ्छूर इत्येके । न कुन शेते इत्यादौ चकि नस्यापदान्तत्वात्परत्वाण्णत्वं स्वादिति चेत् । सत्यम् । परशब्दस्येष्टवाचित्वेन कचित्पूर्वेणापि परबाधादनुस्वारपरसवर्णौ ॥ १२ ॥ फ्नो हस्वादूद्विः स्वरे।। कारणकारनकारा हस्वादुत्तरा द्धिर्भव- न्ति स्वरे परे पदान्ते(ख)।१३। प्रत्यङ् इदं प्रत्यड्डिदम् । मुगाण् इह सुगणिह। (क) अनार्य साहः शोका- अछा अचछा अशा अशाविति चतुष्टयम् । रूपाणामिह चवच्छत्वचलोपानां विकल्पनात् ॥ न कुस्तिष्ठ कुर्वछेते इत्यत्र अपदान्तत्वानस्य चुत्वादनुस्वाराच परत्वात् णत्वं पानोति । सत्यम् । अनन्त इत्यन्तर निषेधं प्रति बहिरङ्गयोअक्सकोरसिद्धत्वाश्रयणात् , तच्छासमित्यत्रापि चुवे कृते कुत्त्व- मप्यसिदत्वादेवन। (ख) नतु समिदण्डिनावित्यत्र पूर्वपदस्पेवोत्तरखण्डस्यापि प्रत्ययलक्षणवेन पदत्वात् नस्य विनं प्रामातीति चेत्र । उत्तरपदस्य प्रत्ययलक्षणेन न पदान्तकार्यितेति 'पदोतोन्तः इति बापनाद । अतएव नलो. पोशी व मनस इत्यादौ तु अनपीत्यादिज्ञापकादहित्वं न । नलोपस्तु अम् पिषिसामर्थ्यान । a ·व्यञ्जनसन्धिः ५] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेना । -- -- राजन् ह राजचिह । राजन इदम् राजनिइम् ।। (६-डूले हार व जण प्रया. 'स्वरहीनं०१ होर्विसर्गः । अग्रहस्थात् पञ्चवचनान्तन् । पु 'हो 'ओ' । द्विः प्रथमैकवचनान् । 'अव्यया अजेजर: ल्बरे इति समन्येकवचनानन्द । एर लिन् । हाल पाये जाने विचारों को नत इश्य र्थः । स्वर रहे पदान्ते विषये । अत्र पुल बगं विभक्तिनिवार्थ . स . ने इदन् । मण संख्याने सुपूर्वः मुष्टु गमवतीले जुन निवन्तः । अझे इससे इह । सर्वनापि द्वित्वन् । 'स्वरही प्रत्याडिका । सागिह । राजदि . १३ (०) शन इति ! यद्यपि कुर्वबाने इत्यादौ नस्य द्वित्वे पूर्व मारहामवा. पणत्वप्रातिस्तथाप्यवङ्गुष्वन्तरेऽपीत्या वेच्योरित्प्रतो दानुवृत्तेन ! केचित्तु वान्तस्दन द्वैधाभावादलितमुद्रादिदले हदीयबदेश इन करे नापि महावाण १३." छ? : हलादुत्तरछका दिनदति (क) ॥ १.!! (२०) सुबन्-'" ॥ प्रथमैकवचनाल । रकपहार ' इति । दाह- रणम् । तव अग्रे छनम् । अनेन छस्य द्वित्वम् । तवछ छत्रमिति स्थितन् ॥ १४ ॥ खसे चपाझसानाम् ।। झसानां खसे परे चपा भवन्ति (ख)|१५|| तव छत्रं तवच्छत्रम् ॥ (६०) सूत्रन्न-'खले चपा झलानामा खसे इति सान्येशन ए चपा हति प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'सवणे, झलानामित कडाबहुवचना- न्तम् । मुडाम: 'नाभि इति दीर्घः । 'स्वरहीं 'मोग्नुस्बा सिद्ध । शनानां चपा भवन्ति खले परे । अन्न यथासंख्यगणनात् स्य सकारः भवति । पर वायो वायण सवर्ड: इति वचनात् चार एवं क्रियते । स्वरहीन.' तब उछत्रमिति सिद्धम् ॥ १५ ॥ दोधादपि च वक्तव्यः ॥ दीर्घादुत्तरश्छकारो द्विर्भवति (ग)॥१६॥ म्लेछः म्लेच्छः । होछः होच्छः अपिशब्दादात्पदान्ताद्वेति वक्तव्यम् ।। लक्ष्मीछाया लक्ष्मीच्छाया । आङ्माङ्भ्यां च नित्यं वक्तव्यम् ॥ आच्छाद- यति । माच्छिदत् ॥ च० ) पक्षान्तरमाह-दीर्यादित्यादि । कचित्कस्मिंश्चिरस्थाने दीर्वादुतरोऽपि छकारो द्विवति । यथा म्ले अग्रे छ:, ही अनेछ।, रूपयेऽप्यनेन द्वित्वे विक्षित प्राग्वत् । , (क) अत्र स्वरे इत्यनुवर्त्य विभक्तिव्यत्ययेन स्वरादिति बोध्यम् । 'पदान्त घा' इत्यनुवर्तते। तब चाक्यभेदेन सम्बध्यते । विकल्पस्तु म्यवस्थितः । तेन पदान्ते दीर्घादागास्वर्जिताया । स्वरादिति किम् । छत्रम्। (ख) समानामिति किम् , खम् । खसे किम् , पेभि । (ग) दीर्घात परः कुकारो हिस्यादित्यर्थः ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- •-- २ अपा झलानाम्, 'स्वहान डेच्छः ! म्लेच्छ अव्यक्त शब्दे । म्लेच्छयतीति छ ! अEY लै वानविनामे ! म्लायते इति म्लेच्छः । हीच्छः । ही लज्जायां: ईच्छतीत हाच्छः । एवमाच्छादयति । हीच्छति । ऐच्छतु । माच्छिइत् । स्त्रीच्छाया इत्यादी दीपाल्य छल्य द्वित्वन् ॥ १६ ॥ (प्र०) दीवादपीत्यपिशव्दाद्वक्तव्यत्वाद्वा आध्मानामन्यस्मात्पदान्ताहोर्धाद्वा आ. हमारपदान्ताचदीर्घानित्यमिति विवेकः । १६ ।। मोऽनुस्वारः॥ पदान्ते वर्तमानस्य मकारस्यानुस्वारो भवति हसे परे पदान्ते च (क)॥१७॥ तम् हसति तं हसति । पटुम् वृथा पटुं वृथा कौमाराम्वदसानेऽप्यनुस्वारमिच्छन्ति ॥ अवसाने वा !! अवसाने मकार स्यानुस्वारो वा भवति । देवं देवम् ।। (८०) सूत्रम्-'मोऽनुस्वारः || मः षष्ट्ये कवचनान्तम् । 'स्वरहोन०' 'नो' । मः अग्ने अनुम्बारः प्रथमैकवचनम् । 'स्रो० । मध्ये । 'अतोऽत्युः उ ओ' 'एदोतोऽत: मकारस्थ हसे परे, अथवा पदान्ते सत्यनुस्वारो भवति ! उदाहरणम् तम्-अप्रे हसति । पटुम् अग्रे वृथा उभयत्रानुस्वारः ! तं हसति । पटुं वृथा । पदान्ते इति किस् गम्यते इत्यादानुम्बारी न ॥ १७ ॥ () इस्मनुस्वारस्य संज्ञापूर्वकत्वे मानित्यत्वात्तिवन्ते राजतौ समो मस्य ना. नुस्वार इति मनाडित्यादि ॥ १७ ॥ नश्वापदान्ते झसे ।। मकारस्य नकारस्य चापदान्ते वर्तमानस्या. नुस्वारो भवति झसे परे (ख)॥१८॥ यशान्सि यशांसि । पुम्भ्यां पुंभ्याम् ।। (३०) सूत्रम्-'नश्वापदान्ते झलेशनः षष्ट्येकवचनान्तम्। 'स्वरहोनं०' 'सोवि- सर्गः । अग्रेच प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्वया विसर्जनीयस्य.' 'स्तोः श्रुभिः श्चुः। सस्य शः ! 'स्वरहीनं । अग्रे अपदान्ते । ससम्येकवचनान्तम् । 'म इ ए' 'सवर्ण ।। -- । .. maduate (क) अत्र लघुनाध्यम् - मोम् इदि नूभ्यताम् । अत्राकार उच्चारणार्थः । ततः परस्यादेशः स्यादिति चेन्न, संज्ञापूर्वको विधिर. नित्यो यथा स्यादित्येवममिदम् । अनुस्वार इति प्राचा संज्ञा । तेन सन्नाडिति सिद्धम् । वस्तुतस्तु-मोम् इति कर्तुं शक्यम् 'अम्शसो' इत्यादिनिर्देशेन स्यानित्यत्वज्ञापनातू सम्राडित्यादि सिद्धम् । अत्रेदमवधेयम्- मेम् इति कृते ओ अ इत्यादिष्विव म इत्यस्य प्रथमान्तत्वमाशंक्य ओकारस्य विधेयत्वाशङ्काया अ. निवार्थ नागम्य नसन्देहनिराकरणायावश्यं वक्तव्यत्वात् । यत्तु-अप म् इति योगविभज्य तत्र सार्क चानुवर्त्य क्वचिन्मस्य समागम इति व्याख्येयम् , तेन पुस्कोकिलः पुंस्पुत्र इत्यादि सिद्यतीत्युक्तम् , तत्तु पुंसोऽत्र परे खपे संयोगान्तस्य लोप इति स्वोक्त्या विरा- धादुपेक्ष्यम् । (ख ) अत्र मकारस्य समुच्चयार्थश्वकारः अत्र च हो झभा इत्यत्तो हकारोऽतुवर्त्यः स च विभक्ति- विपरिणामेन सप्तम्यन्तो बोध्या, तेन स्वनवाहि इति । .. - .

·व्यञ्जनसन्धिः ५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। । - । सले लतन्येकवचनान्तम् । 'अइए सिद्धम् । चकार: पूर्वोकस्य । जोऽनुस्वारः इत्यतो स इत्यल्यानुकर्षनार्थः । तेनोभयारण्यपदान्ते पदमध्धे वर्तमानयोनकारमकारयासत परे अनुस्वारो भवति । यशस् प्रथमाबहुवचनम् । 'जशशलो शिः 'नुमयला मिदल्या. दशपरो० सम्महतो. ततो यशान् असि । पुम् अग्रे भ्याम् । उभयत्राव्य - स्वारः । यशांसि। बुभ्याम् । एवं पयान अनेसि पयांनि १८ ॥ अमा यस्य दा।। अनुस्वारस्य अमा बा भवन्ति यो परे ॥१९॥ नन्वेकस्यानुस्वारस्य पञ्च जमाः प्राप्ताः केन क्रमेण भवन्ति ? भाव यस्य सवर्णाः (क)। शांत शान्तः ।। वा पदान्ते ॥ पदान्ते वर्तमानस्यानुस्वारस्य अमा वा भवन्ति यो परे॥२०॥ तं करोति तङ्करोति । तं तनोति तन्नोति । तं जानाति तङ्गानाति ।। वय वीजाब परे अन्तिो भवति ।३.१६ वर्मामाने लाद। संयन्ता सँथ्यन्ता । संवत्सरः संवत्सरः यलोकं यलोकन् । भनयवलपरे हकारेऽनुस्वारस्य ते यथाक्रम भवन्ति ॥१२॥ किं झलयति किम्मलयति । किं नुते किन्नुते। किं ह्यः किय॒यः । किं हलयति किवहुलयति । किं ह्लादयति किलहलादयति (ख) ॥ जो कक्टरवा शरि ॥ कारणकारयोः शेषसे परे कक्टका. वामगौ वा स्तः ॥२३॥ प्राङ् षष्ठः प्राङ्क्षष्ठः प्राक्षष्ठः । सगण षष्ठः सुगण्षष्ठः सुगषष्ठः ॥॥ मः स्वरे ।॥ अनुस्वारस्य मकारो भवति स्वरे परे ॥२४॥ किं अस्ति किमस्ति ॥ ( क ) 'यमा यस्य' इत्यत्र अस्यति सिमर्थम् , अनुस्वारस्य परामर्शामिनि चेन्न तस्यानुवृत्त्येव लाभाव । न च प्रथमान्तस्यानुवृत्तस्य अनुस्वार इत्यस्य षष्ठीविपरिणामामिति वाच्यम् ! यमा इत्यादे- शापेक्षया अर्थात् षष्ठीविपरिणामसम्भवात् । एवं तर्हि यपपरामशार्थम् । अस्य यपस्येति । अनुनासिकस्यानुस्वारस्य सदृशयरस्य सवर्णा अमा भवन्तीत्यर्थः । तेन रेफो न भवति अतुम्बार सादृश्याभावात् । न च सादृश्यामादेऽपि वचनात स्यदिति वाच्यम् , यपे इत्यस्य जातिपर- खेन यपजातीये सवर्ण यमजातोयस्यानुस्वारसदृशस्य विधानेन वचनस्य चरितार्थत्वात् । यत्तु यमोऽस्येति सूत्र युक्तम् , अनुस्वारेण झसे इसे इति वा विवक्षणीयम् । अनुस्वारस्य सदशझसहसयों सवर्ण आदेशो भविष्यतीति व्यर्थमिह यपे इति । शषसहेषु तु नातिब्याप्तिः, लेषां यमे सवर्णाभावात् । इति । तत्रेदमवधेयम् । इसाक्षेपेणैव तदन्तर्गतस्य झमस्यापेक्षस्याशस्यत्वात् । किश्च अनुवृत्तिलब्धेनानु- स्वारण हसाक्षेपे पदान्तस्याक्षेपाच्च । (ख) 'बल मल सञ्चलने' नुङ् अग्नये'। 'यबलमनपरे' इत्यत्र वेति व्यवस्थितविभाषाश्रयणाव शसे चपस्य द्वितीया वा । टनात्सस्य वा धुटू । शसे लोः कुकूटको वा । पकारे परे नृत्रकारस्य न स्वा इत्यादि संगृहीतम्। .

·५८ सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वार्द्ध- . - (३०) सूत्रम्-'मा यग मलाः प्रयाबहुवचनान्तम् 'सवणे, सोविसर्ग: माः सरेपे । महम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ६. प्रा 'आदद०१ विसर्गलोपः । अग्रे स्त पवन दयनान्तन् । 'त्पदादेः ल्यादौ दस्यमा 'सभ्य' हहनः स्थाने अ। 'एमोऽतः ॥ दृतीक यन्तम् । ॐरा, अनुस्वारस्या जसा वा अवन्ति । १. अनुदानिष्ठति सपप्रत्याहार परे । स्थमित्याह-अल्माने वर्तमानल्या यवल्य सदा ५० शमा कन्ति : अतुल्वारल्य सामालिका तू ये सानुनासिकर झाल्ते एव भवन्ति । वन लवर्णः' इति इमार वो अक्षरे परे सर्गय पञ्चमाक्षर भवति । अन्यत्र याने पो भवति ताश एक क्रियते । पक्षाकर्म परे कारः । चवर्ग फेसः ' हे ! तवर्ग वा : पदम परे मः। यवलेषु परेनु चव एव स्छुः । । तर कशेति । तम् अग्रे तनोति । बनारे परे अनुष्का ! तकार परे डाल्य का ! 'स्वरही.' तरोति । तन्तनोति । लं अग्ने यान्ता । अमानुस ! २ अन्तल्या प्रिभेदाः' इति सानुनासिकस्यात् यस्योपरि मर्थचन्द्राकारो बिन्दुः । स्य्यता । एवं हंवत्सरः सत्सरः पुंलिङ्गाः पुंल्लिङ्गः ॥ अत्र केचित् । 'स्वरे मः अनुस्वारस्य मझारो भवति स्त्र परे । इति सूत्रं पठन्ति परं स्वरे परे पूर्व 'मोऽनुस्वारः एव न भवति । किंतु स्वरहीनमेव स्थात ! कृणो मां अवतु कृष्णो मामवतु । जिन ईडे जिनमोडे । शं अस्ति शमस्ति । अस्माकं इह अस्माकमिह गोःकक्टक वा कारणकारयोः शषसेषु परेषु क्रमेण कष्टक आगमौ स्तः । प्राङ् षष्ट प्राक्षष्टः । लिड्स लिनु । सगण षष्ठः । सुगण्टषष्ठः ॥ २४ ॥ (प्र. ) यमा इति । शे चग्वेत्यतो वानुवृत्तेस्तस्य च व्यवस्थितार्थत्वादपदान्ते अहित इत्यादौ नित्यम् । त्वं करोषीत्यादौ पदान्ते च वा वाशब्दाल्लोपाद्वा मनयवलपरे हकारेऽनुस्वारस्य यथासंख्येन मनयवला वा भवन्ति । ततश्च किम्मलयति-किंमल.. यति । किडते-किन्ते । किंयाः-किंययः । कि बलयतिकिंवलयति । किल्ला दयतिकिटलादयतीत्यादयो ज्ञेयाः । प्रचुरप्रयोगाभावाच्चेह नोकाः ॥ २४ ॥ इति सारस्वतप्रसादे व्यन्जनसन्धिः ॥ ६॥ ५छन्दसि ॥ अनुस्वारश्छन्दसि ५ कारमापद्यते शषसहरेफेषु परत: ॥२५॥ चतुनिशद्वाजिनः । सामयजूर पि । वयस्याम । सिरह्मसि । दे. बानाराज(क)। इति व्यञ्जनसधिप्रक्रिया ॥५॥ (०) सूत्रम्-छन्दसि ॥ अनुस्वारः कारमापद्यते कापसहरेफेषु परतः छन्दसि वेदे । सहरसः । शुचर्ची षत् । शुचीषत। वयं स्याम वयरस्याम । संहिता संहिता। तं रविः तरविः । इति चतुर्थसंध्यनुसारेण व्वानसन्धेरवचूरिलेशतो लिखिता ॥२५॥ ॥ इति व्यञ्जनसन्धिः ॥६॥ (क) उन्दमिनदिकप्रयोगे। इति मनोरमाया व्यञ्जनसम्धिः ।

·विसर्गसंन्धिः ६] सप्रसादचन्द्रकीति-मनोरमोपता । - * विसर्गसन्धिः ॥६॥ * अथ विसर्गसन्धिनिगद्यते ॥ विसर्जनीयस्य सः ॥ विसर्जनीयस्य सकारो भवति खसे परे ।। कः तनोति कस्तनोति(क)॥ (१०) अथेति । व्यञ्जनकार्यकथनानन्तरं विसर्गाणां सन्धिनिंगद्यले कथ्यते । हो बिन्दू विसर्गः । सुत्रम्-विसर्जनीयस्य सः॥ विसर्जनीयस्य षष्ठयेकवचनान्तम्। 'अम्ल्या अग्रे सः प्रथमैकवचनान्तम् । 'नोविसर्गः सिद्धम् । विसर्जनीयस्य सारस्कारोत्पन्नम्य कृष्णसर्पचक्षुराकार विन्दुद्वयरूपस्य खसे परे सकारो भवति । श्लोको यथा- 'शृङ्गवद्वालवत्सल्य कुमारीस्तनयुग्मवत् । नेत्रवत्कृष्णसर्पस्य स दिसर्ग इति स्मृतः । उदाहरणम्-का अप्रे तनोति अनेन विसर्गल्य लकारः। हर कस्तनोति ॥ १ ॥ (प्र.) विसर्जनीयस्य ल इति। अपरल्य विसर्जनोबस्योत्वरेफलोपशा. विशेषविधेः परिशेषत्वात् खसपरत्वोक्तिः ॥ अत्रापि वानुवृत्तः ॥ १॥ शषसे वा ॥ विसर्जनीयस्य वा सकारो भवाते शपसे परे(ख) ॥२॥ कः शेते कश्शेते कः षण्ढः कष्षण्ढः । कः साधुः कस्साधुः (०) सूत्रम्-'शषसे वा ॥ द्विपदं । विसर्जनीयस्य शषसेषु परेषु शरसा एवं वा भवन्ति । पक्षे विसर्जनीय एवं तिष्ठति । कः शेते करशेते । सः षज्ढः कपण्डः । कः साधुः कस्साधुः । क्षेपक्रसूत्रमिदम् ॥ २ ॥ (प्र०) शषसे वेति । कः शेते-करशेते । कः षण्ढः कष्षण्डः । कः साधुः क. स्साधुरित्यादि । तथा का त्सरुरित्यादौ शसपर खपे च लो न भवत्येव । तथा खने वा विसर्गलोपात् हरिस्स्फुरति-हरिः स्फुरतीत्यादि ॥ २ ॥ कुप्वो क पौ वा ॥ विसर्जनीयस्य कवर्गपवर्गसम्बन्धिनि खसे परेक-पौ वा भवतः ।३१ कपावुच्चारणाएँ । कः करोति क करोति । कः (क ) आसन्धिसमातीदं षष्ठयन्तमधीक्रियते । परिक्षेत्रात खसे एवास्य प्रवृत्तिः। अन्यत्र तु उत्तरसूत्र स्तत्र तत्र बाधः विसर्गस्य स इति नोक्तन , पर्यायशब्दाना गौरवलाघवयोरनपेक्षत्वात् । यत्तु-प्राचामुपहारासार्थ विसर्जनीयादिग्रहणं प्राञ्चो लाघां न जानन्तीत्युक्तम् , तत्रेदं बोध्यम् , प्राश्चोऽत्र के ? विवरणकर्तारः, सूत्रकारोवा। आये सूत्रस्थगौरवे तेषामुपहासासम्भवात् । द्वितीये सरस्वत्याः सूत्रकर्तुत्वेन तदुपहासे प्रत्यवायसम्भवात् । 'न निन्देव मनसावाचा । सर्वव्याधिपराङ्मुखः' इति निषेधदर्शनात् । अः सः इति सूत्रणीये यद्विसर्जनीयस्यत्युक्त बद संज्ञा र्यकत्वेन सस्यानित्यताबोधनार्थम् । तेनः फ: साधु इन्यादि सिद्धम् । नतु 'कुप्पोक पौवा' इत्यस्य वैकल्पिकत्वात् पक्षे सत्वं कुतो नेति चत्र, शेषाः काय इति निर्देशन "क पौ" इत्येताभ्यां मुक्त पक्षे सत्यप्रवृत्यभावस्य ज्ञापनात् । (ख)कः शेते चुत्वं करशेने । कः षण्टष्टुत्वं कधण्डः । k ·सारस्वदप्रक्रिया [ पूर्वार्द्ध- । । 8 वनति कखनति । कः पचति करपचति । कः पठति करपठति ॥ कः फलति क फलति ॥ (३०) विशेषमाह-खुन्-'कुको पौवार । कुश्च पुश्च कुपु तयो कु-वो पठीविचनान्तत् । 'उदम्, 'स्वरहीनः 'चोविसर्गः' ! अग्रे कश्च पश्च कपो ! प्रयमाद्विवचनान्तम् । 'ओ औ और । वा तृतीभवनान्तम्। 'अव्यया. विर्जनीयस्य कवर्गपवर्ग सम्बन्धिनिकखपफरूपे खसे परें कपो जिह्वामूलीयोप- ध्मानीय यथासंख्यं वा अवतः । पक्षे विसर्जनीय एव तिष्ठति। असमर्थ:-खयो। परयो कः । पझ्योः परयोः । कपो कारपकारावुञ्चारणार्थी अन्यथोच्चरितु- मा.क्यत्वात् । अतो चनाकारगजम्माकारौ तिष्ठतः । कः अग्रे करोति । अविर्गस्या करोति। कः अग्रे पचति ! कपचति । एवं कखनति। क फलति ॥३॥ (प्र० ) कुष्योरिति । अनापि वाग्रहणात्कस्कादिषुपयोरभावे औत्सर्गिक : : काकादयः विहितलक्षणाः प्रयोगतो या ! अपावितादिति केवलसोर्वज्राकृतिगज . कुंभाकृतिवर्णयोरकारणासम्मनात्को उपात्तावित्यर्थः ॥ ३ ॥ वाचस्पत्यादयः संज्ञाशब्दा निपातालाधवः।४ वाचस्प तिः बृहस्पतिः तस्करः कारकरः पारस्करः भास्करः हरिश्चन्द्रः। इत्यादि(क) (च)बाचस्पत्यादयः संज्ञाशब्दाः संज्ञावाचकाः कस्यापि नामप्रतिपादकाः श. दापि निपातात्साधवः निपातसिद्धा रब ज्ञेयाः । यथा आस्वतिः । अन कुष्योः पोवाः इत्यस्य प्राप्तावपि विसर्जनीयस्य सकार एवं निपात्यते । एवं भास्करः । श्रेषतः । श्रेयस्कामः । अयस्कान्तः । अयस्कुम्भः । अयस्पानम् । तमस्काण्डः । दिवपतिः । नमस्कारः । अहस्कार ! बृहस्पतिः । तस्करः ॥ शास्त्रान्तरे त्वि) ह. श्यन प्रक्रियाको मुचाम्-- 'तबृहतो करपत्योश्चौरदेवतयोः मुडागमस्तलोपश्च ।। तत् अमे करः । अनेन सागमः ! तलोपः । तस्करः । बृहत् अग्रेपतिः । सकारागमः ! तलोपः । बृहस्पतिः । चकारात् हरिश्चन्द्रः । मस्करः मल्करी, [ परिव्राजश्वेण्वोः]। कांस्कान् । कस्कः । कल्कादयः। एवमश्वत्थकपित्थदधिधादिषु स्थाधातोः सस्य तः इत्यादय: साधवः सिद्धा एच क्षेयाः । मल्लक्षणोपपन्नं तत्सर्व निपातात्सिद्धमेवेति लक्षणसूत्रमन्तरेण लोकप्रसिद्धरूपोचारणं निपातनम् ॥ ४ ॥ अहो रोऽरात्रिषु ॥ अहो विसर्जनीयस्य पदान्ते रो भवति राव्या दिवजितेषु परतः ५। अहः पतिः अहर्पतिः । अहः गणः अहर्गणः । अहः अत्र अहरत्र । अरात्रिष्विति विशेषणाद्रूपरात्रिरथन्तरेषु न रेफः अहः रात्रं (क) विशन- तुम्कुतः । कन् कान्-कांस्कन् । कस्क: । पयस्पाशम् । यशस्कल्पम् । यशस्कम् । यशस्का- म्यति । सर्पिधाशम् । सर्विकल्पम् । सर्पिकम् । सर्दिष्काम्यति । इत्यादि प्रयोगानुसारेण ज्ञेयम् । आकृतिमणीयम् । अविहितलक्षणः सकारोवाचस्पत्यादिषु दृष्टव्यः ।

·विसर्ग संधिः ६] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। है अहोरस : अहः वर्ष अहोरूपम् । अहः रथन्तरं अहोरथन्तरम् (क) ॥५ (६० ) सूत्रम्-'अहो रोऽरात्रिपुः ॥ अह्नः षष्टये कवचनान्तन् ! 'अल्लोपः स्वरे लोविसर्व: । अहः अनेः प्रथमैकवचनान्तन । निर्विसर्ग: मध्ये हवे 3 ओहै र: अग्ने अन्त्रिः अतोऽत्युः उ ओर ‘पदा र सन्नयः असत्रयस्तेषु अरात्रिपु सप्तमीबहुवचनान्तम् । किलात्पः सः ॥ अहमदनमल्बिनो विवर्ननीयस्य पदान्ते रो भवति राज्यादिवजितषु सत्यादिभिन्नेषु शब्दपु परेपु ल । कारादिरात्रिरूपस्य. स्तरा दिवजितस्वित्यर्थः । उदाहरण-अहन् पतिः। अहन अग्रे गमः । 'अह्नः' इति सूत्रेण उभयत्रापि नस्य ल । 'स्वाविसर्गः अनेन सूत्रेण विसर्गस्य ः। 'राद्यमो द्विः' जन्तुम्विका । अहो दिवसस्य पतिः अहपतिः। अहां गणः अहर्गणः । अत्रान्त- तिनों विभक्तिमाश्रित्य पहात नाहन : अदिति विशेषणात् राज्यादिवर्जना. स्किम् । अहन अनेकान: अहः हवल्य : अनिश्चिति कथनात् निषेधः नते हो अहोरन् । एवमहोरूपम् । प्रारहः अहमन् ! अहोरधन्तरे सानला अन्तरम् । अहोरथन्तरम् । पहान्त इति कि । अहोभ्याम् ॥ ६ ॥ (प्र०) अह्न इति । पदान्त इत्यनुवर्तते वाशब्दश्च । ततश्चाहोभ्या मित्कादादएडा- न्तेन वा शब्दस्य च व्यवस्थितार्थत्वादहरहः अहर्गणइत्यादौ नित्यं अहतिरहः पतिरि- त्यादौ वा । अरात्रिष्विति बहुवचनाद्रूपरात्रिरथन्तररम्यादिषु रेफादिषु रेफाभावः । अहो. रूपम् । अहोरात्रः ! अहोस्थन्तरम् । अहोरम्यम् ॥६॥ अतोऽत्युः ॥ अकारात्परस्य विसर्जनीवस्य उकारो भवति अति पर- तः(ख)। एदोतोऽतः । कः अर्थः कोऽर्थः ॥ ६ ॥ (च० ) सूत्रम्-'अतोऽत्युः ॥ अतः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीने०' 'स्रो. वंसर्ग: । अतः अग्रे अति सप्तम्येकवचनम् । 'स्वरहीनं ३ मध्ये । 'अतोऽत्युः 'उ ओ एदोतोतः । अनेउः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोविपश्चात् 'इ यं स्वरे 'स्वर- हीनं० सिद्धिः । वृत्तिः कण्ट्या । अति परत: अकार एव परे इत्यर्थः । तपरकरणं ताव. मात्रग्रहणार्थमुभयत्रापि सवर्णनिषेधार्थम् । उदाहरणम्-कः अग्रे अर्थः । अनेन उ. • कारः । 'ओ' 'एदोतोतः कोऽर्थः ॥ ६ ॥ (प्र० ) अत इति । यद्यपि कः अर्थ इत्यादावादबे लोपश् इति लोपशपि प्राप्नोति, तथापि "सावकाशनिरवकाशयोनिरवकाशो विधिबलवान् इत्युक्तविधेर्निरवकाशत्वादुत्वम् । उत्वे चान्तरङ्गत्वादोकारैकादेशे पश्चादेदोताऽत्र इत्यलोपः ॥ ६ ॥ हबे ॥ अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य उकारो भवति हबे परे। का गतः को गतः। देवः याति देवो याति । मनः रथः मनोरथः ॥ ७ ॥ (क) रूपरात्रिरथन्तरेषु न रेफ इति अधिकः पाठः । (ख) अत इति किम् , अग्निरंत्र । तपर: किम् , देवा अत्र । सुस्रोतः ३ अत्र । दूरादाने इति लुनः । अतीति किम् , देव इह । तपरः किम् , देव आगतः । तिष्ठतु पय अहमिदनेत्य र गुरोरन्त हाते प्लुनः। सा.प्र.६ ·६२ सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध 40 (च. ) मूत्रन्-'हो । सप्तम्येकवचनम् । 'अ इ ए ॥ वृत्तिः सुसमा । उदा. हरणम् । गतः । अत्र अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य हये परे उकारः । ततः 'उ ओर को गतः । देवः याति। हो उ ओ देवो याति ॥ मनः स्थ: । हये ' सोश. मनोरथः ॥ ७ ॥ आदबे लोपश् ॥ अवर्णात्परस्य विसर्जनीयस्य लोपश् भवत्यके परे । देवाः अत्र देवा अत्र !! वाताः वाताः वाता वाताः ॥ ८ ॥ (२०) सूत्रम्-प्रादबे लेापश! आत् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डसिरतूसब ही: आत् । अ लहल्येकवचनन् । 'अ इ ए' मध्ये । 'चपा अबे जबा: ॥ लोपश् प्रथमैकवचनम् ! इसे पा से यदि वा अन आ च आ। पञ्चम्येकवचनान्तम् । उस् । 'नपुंसकस्य इति हल्वः । ङसिरत' अवर्णादकाराकाररूपादुत्तरस्य विसर्जनीयस्यः लोप भवति अबे परे ॥ उदाहरणम्-देवाः अग्रे अन्न । वाताः अग्ने वाताः । उभा प्रापि विसर्गलोपः । देवा अत्र । वाता वाताः ॥ एवं क इह क इह ॥ ८ ॥ (प्र०) आदिति । ननु नामिनः परस्य विसर्जनीयस्य विशेषविधेहंसाच तस्याः सम्भवात्परिशेषादेवावर्णपरत्वप्रामाबादचनं व्यर्थमिति चेत् मैवम् ॥ ८ ॥ स्वरे यत्त्वं वा।। अवस्पिरस्य विसर्जनीयस्य यत्वं वा भवति स्वर परे । देवाः अत्र देवायत्र देवा अत्र ॥ ९ ॥ (च च. ) पुनर्विशेषमाह---सूत्रम्-'स्वरे यत्त्वं वा ॥ स्वरे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । य प्रथमैकवचनम् । 'अतोऽम्, 'अम्शसो भोऽनु० ॥ वा तृतीयेश्वर- नम् । 'अव्यया० ॥ वृत्तिः कण्ठ्या । बाग्रहणात्पक्षे 'आदबे लोपश् देवाः अग्रे अत्र । एकत्र यत्त्वम्-'स्वरहीनं देवायन । अन्यन्न लोप देवा अत्र ॥ ९ ॥ (प्र.) स्वरे यत्वं वेत्यत्रावर्णात्परस्यैव विसर्जनीयस्य यत्वविध्यर्थत्वात् । अन्यथा हरिरनेत्यादौ यत्वविधिप्रसङ्गात् ॥ ९ ॥ भोसः ॥ भोस् भगोम् अघोल इत्येतस्मात्परस्य विसर्जनीयस्य लोपर भवत्यबे परे । भोः एहि भो एहि । भगोः नमस्ते भगो नमस्ते । अघोः याहि अघो याहि ॥ १० ॥ यो वा स्वरे ।। भोयेहि ॥ ११ ॥ (१०) सूत्रम्-'भोसः' !! भोस् शब्दस्य पञ्चम्येकवचनम् । स्वरहीनं. 'लो. विसर्ग । जातीयग्रहणेन तज्जातीयग्रहणम् । यद्वा भोस् इत्यत्र आद्यन्तग्रहणेन प्रत्याहारः सूचितस्तेन भोम् , भगोस् , अघोस् , इत्येतस्मात्पदन्नयात्परस्य विसर्जनायस्याबे परे सोपश् भवति । उदाहरणम् --भोः अग्ने एहि आगच्छ। भगोः अग्रे नमस्ते। हे भगो हे भगवन् ते तुभ्यं नमः । अघोः अग्ने याहि । हे अघो हे पाय याहि गच्छ । सर्वत्र भोसा' इति सूत्रेण विसर्गलोपश् ॥ १० ॥ (प्र०) भोर, भगोस् अधास् इति सूत्रे भवद्भगवदधवच्छब्दनिपातानां प्रत्याहार- .. । , ·विसर्गसंधिः ६] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । उषसो महणास्त्रियोऽप्येभ्यो विसर्जनीयस्य लोपर स्वरे यत्वं वेत्यस्यानुवृत्त व्होत्याद्यपि यका - रस्य लघुप्रयत्नतरं च लोकात् ॥ १०॥ नामिनो र नामिनः परस्य बिसर्जनीयस्य रेफो भवति अबे परे(क)। अग्निः अत्र अग्निरत्र । बटुः बजते वटुर्यजते ॥ १२ ॥ रो वुधे । उबसो विसर्जनीयत्य रेफो सवति वुधे परे। उषः बुधः उषर्बुधः ॥ १३ ॥ (च) मूत्रम्-'नामिनोहः ॥ नामितः पञ्चम्येकवचनान्तम् । स्वरहीन 'सोविपर्गः । अनेर। खविसर्ग: 'द ओर नापिनो । अवर्णवर्जस्वरात्परस्य अवे परे रेको भवति । उदाहरणम्-अग्निः अग्रेअन । अनेन सूत्रेग रेफः । स्वरहीन.' अग्निरत्र । बटुः अन्ने बजति ! बाविन रे । बाको हिः' जलनुमित्रका बटुर्यजति । हो यजाते यई करोति । एवं परन् वर्तते ॥ १२ ॥ (मामिनः इति । यद्यपि हतेभ्यो दिर्जनोयल्यासन्नवाइवात्परस्य चोवलोपशोः सत्यापरिशेषादेव नामिन इति लिधौ नाम्बुपादानमपाक तयापि रेफर. कृतिकस्य खपे वेत्यत्र नामिन एवं यथा स्यान्न प्रातरित्यादावित्याद्यर्थम् । यत्तु नामिग्र. हणादन्न प्रथमैकवचनान्तत्वमुत्तरत्र पष्ठ्ये कवचनान्तत्वमवसीयत इति । तदसत् । तदुपा. झनेऽपि सन्देहलवायाख्यानतो विशेष प्रतियन्ते च तुल्यत्वात् प्रातःप्रातरित्यादौ कल्प- जास्तरापाताच्च। १२ । रेफप्रकृतिकस्य खपेया॥ नामिनः परस्य रेफप्रकृतिकस्य विस. जनीयस्य खपे परे वा रेफो भवति(ख) । गीः पतिः गीपतिः गोपतिः । धूः पतिः पूर्वतिः धूपतिः ॥ १४ ॥ (च०) सूत्रम्-'रेफप्रकृतिकस्य ॥ रेफप्रकृत्या उत्पन्नो वा रेफ एवं प्रकृतिर्मूल. कारणं यस्य स रेफप्रकृतिकस्तस्य। षष्टये कवचनम्न् । 'डरल्या! खपे सप्तम्येकवचनम् । “अइ ए' । वा तृतीय स्वचनम् । 'अव्यया रेफप्रकृतिकस्य विसर्जनीयस्य वा रेफा भवति खपे परे : उनाहरणम्-गिर अग्रे पतिः । 'बाहिगि इत्यल्य गीः 'नोविमर्ग: ( क ) ननु नामेन इति किमर्थम् , अवर्गाल्ले पशः दिविधानेन इस द्वसप्तम्भवेन च तस्यैव परिशेषात् । उच्यते । 'नमिनो रं' इत्यत्र योगविभागार्थ नामिग्रइगम् । तथा च वाक्यभेदेन ब्याख्यानम् । नामि- न इत्यको योगः, तत्र खपे वेति च नुवर्त्य र इति षष्ठयन्तं च कृत्वा वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । यतु नानिन इनि योगविभागे आदवे लोपाशत्यनोऽबे लोपश् इति चानुवर्तते । क्वचित्रामिनः परस्य विसर्गस्याबे लोपश् । तेन 'सेमां भूम्याददे इत्यादिसिद्धमिति प्राचीनाः प्राहुः, तन्न, सेमामित्यादेश्छान्दास ॥ • खात् । छन्दन्ति दृष्टानुविधिरित्यस्योक्तत्वात् । सेमा भूम्याददे इत्यत्रापि भूमिशब्दस्य कृदन्तत्वेन कृदिकारा- "दिति ईपि कृते 'इसेप' इति सिलोपे इष्टसिद्धेः ! (ख) 'रेफप्रकृतिकस्य' इति सूत्रं वक्तुं नोचितम् , 'र' इति सूत्रार्थेनैव तद्गतार्थमा ·सारस्वत किया- [ पूर्वाट्टे- । । गीः । 'रफप्रकृतिः अनेन एकत्रा रेत ! 'राधपो द्वि 'जलतुम्बिका ! अन्यत्र बोक-पौवा' गीतिः । गोपतिः । गोपतिः । एवं रूपयन् । एवं धूर्पतिः धूपतिः धूःपत्तिः इत्यादि । १४ ।। (प्र.) रेफप्रकृतिकल्येत्यत्र वाशब्दस्य व्यवस्थिताव्यवस्थितार्थत्वेन चिकीः करो. जोत्याावनतिप्रसङ्गाः । वानुवृत्तलॊकाद्वा । उपवूध इत्यादावुषसो नित्यं बुधे रः ॥१४॥ रः॥ रेफसंबन्धिनो विसर्जनीयस्य रेफो भवति अबे परे । प्रातः अन्न प्रातरत्र । अन्तः गतः अन्तर्गतः ॥ १५ ॥ (२०) सूत्रम्-'पष्टयेकवचनान्तम् । स्वरहीन स्त्रोविला:॥ रेफसंबन्धि. नो रेफाज्जातस्य विसर्जनीयस्य रेपो भवति अबप्रत्याहारे परे। उदाहरणम्-प्रातर अग्रे अत्र । अन्तर अने मतः । उभयत्रापि 'सोविसर्गः । ततः २.५ इत्यनेन नरपि रेफः ! 'स्वरहीनं० प्रातरनागन्तव्यम् । अन्तर्गतः । एवं स्वः गतः स्वर्गतः । पुनः आगतः पुनरागतः ॥ १५॥ रि लोपो दीर्घश्च ॥ रेफस्य रेफे परे लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः(क)। पुनः रमते पुना रमते । शुक्तिः रूप्यात्मना भाति शुक्ती रू- प्यात्मना भाति ॥ १६ ॥ (च०) सूत्रम्-रि लोपो० ॥ रि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' । लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोविसर्गः । अग्रे दीर्घः । पूर्वम् । 'हवे. 'उ ओ' । दीर्घः प्रथमै-- कवचनान्तम् । 'स्रोविसर्ग: । दीर्घः अग्रे च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' प्राक् 'विसर्जनीयस्य सः 'स्तोः श्रुभिः चुः सिद्धम् । सूत्रं चतुःपदम् । रेफेति वृत्तिः सुगमा । पुनः अग्ने रमते । । इति रेफः । 'रि लोपोः' इति रलोपः, पूर्वस्य च दीर्घः । ना. इत्यस्य ना । शुक्तिः अग्रे रूप्यात्मना भाति 'नामिनो : रि लोपो' इति लोपः, पूर्दस्य च दीर्घः । शुक्ती रूप्यात्मना भाति । शुक्तिः रजताकारेण भासते इत्यर्थः । एवं हरी राजते । शंभू रमते ॥ १६ ॥ सैषादसे ॥ सशब्दादेषशब्दाच्च परस्य विसर्जनीयस्य लोपश् भवति हसे परे(ख)। सः चरति स चरति । एषः हसति एष हसति ॥ १७ ॥ (च०) सूत्रम्-'सैषाद्धसे । स च एष च सैषं तस्मात् । पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डसिरत् 'सवणे । इसे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए: मध्ये । 'हो झभाः 'चपा अवे । अत्र ससासे कृते 'तदेतदोर्हसे' इति सम्भवेऽपि 'सैषाद्धसे' इति यत्सूत्रं कृतं. ततस्तैरतैः सकः एषकः । न सः असः इत्यादौ हसे परे विसर्गलोपशप्राप्तिनिवारणार्थ. मित्यर्थः । केचित्पुनराहुः-स इति पृथक्पदं पञ्चम्येकवचनान्तं साङ्केतिकम् । एषात्पञ्च. म्येकवचनम् । हसे सप्तम्यन्तम् । स एषात् इत्यत्र आदये लोपश्' इति विसर्गलोपर्श विधाय पश्चातू 'ए ऐ ऐ॥ १७ ॥ - --- (क) भव सूत्रे चकारो विधेययोर्लोपदीर्पयोः समुच्चयस्य योतकः। (ब) इति एष इति च कृतात्वसत्वस्य तच्छन्दस्य एतच्छन्दस्य चानुकरणम, अनुकार्यानुक- ·RBA .. विसर्गसन्धिः ६ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । ६५ (प्र०) सैषादिति । स एषश्च सैषं तस्मात् । अन्न यद्यपि तदेतदोहणे विभ. किलोपे निमित्तानावे नैमित्तिक याप्रमावातदेतदोर्हस इति स्यात् तैरेतैरित्याढावपि लोपप्रालिश्च सकारएक्शनमात्र प्रहगे सो नः पुत्रः एषणं एट तल्य एषः इत्यादावपि लोप- प्रसङ्गस्तथापि विलापस्सः कृतस्येत्यादिनिदेशाज्ञापकात्तद ऐव सोऽत्र तत्साहच्यांचषो. प्येतद इति विज्ञायसे रुद्र इत्यादातच्छन्दपरत्वाभावान लोपः। वानुवृत्तेरसः शिव इत्यादौ नसमासेऽपे न ॥ १७ ॥ सैषादिति संहिता- "सैष दाशरथी रामः सैष राजा युधिष्ठिरः । सैष कर्णो महात्यागी सैष भीमो महाबलः ॥" इत्यादौ पादपूरणे संध्यथी ज्ञेया ।। (३) मन्चन लोपशि कृने संधिः कथं कृतः इत्प्रवक्ष्यति-पादिति संहि. तेत्यादिना । तद् एतदू उभयत्रापि प्रथमैकवचनान्तम् । त्यहादेष्टेः ल्यादा' इति द. लोपः । स्तः' इत्युभयत्रापि तस्य सः । एस इत्यत्र 'किलात्पः सत्रोविसर्ग: तदेतदोनिष्पन्नाम्यांलएषशदाम्यामित्यर्थः । शे५ काव्यम् । उदाहरणम् । सः अग्रे चरति । एष: अग्रो हपलि । उभयत्रापि 'सैषाद्धसे' इति विसर्गलोपश् । 'सादेषाद्धसे' इति सूत्रे ऋजुतया कर्तव्ये सैषादिति सत्रमध्ये या अवटमाना अकारकारयोः ए ऐ ऐ' इति संहिता सन्धिदर्शिता मा सएपशब्दयोः हैष दाशरथीरामः' इत्यादि अष्टाक्षरा. त्मकपादपुरणार्थम् लोपशि कृतेऽपि यः ए ऐ ऐ इति सन्धिर्भवति तज्ज्ञापनार्थमित्यर्थः । लोकः-सैषः सः अग्रो एषः 'आइवे लोपश्र 'ए ऐ ऐ इति सन्धिर्भवति । एवमपर- ‘पादत्रयेऽपि । स एषः दाशरथिः । दशरथस्यापत्यं दाशरथिः । दशरथपुत्रो रामो वर्तते । स एषः युधिष्ठिरो राजा युधि संग्रामे स्थिरः युधिष्ठिरः । 'विज्ञात्वः सः कृतस्य इति षत्वम् 'युभिः । ष्टुः स एष कर्णः राजा महात्यागी महादानी वर्तते । स एष भीमो भीमः पाण्डवः महाबल; अतिबलिष्ठो वर्तत इत्यादि । अर्थः सुगमः । इत्यादौ पाद- पूरणे सन्ध्यर्था । पादपूरणे या सन्धिः स एव अर्थ: प्रयोजनं यस्याः सा ॥ (प्र०) बालबोधाय ऋजुत्वेनैव तदेतदोरिति वाच्ये श्लिटप्रयोजनमाह ॥ लैषादि- तीत्यादि । सैषादिति संहिता । सा इत्यादौ सन्ध्यर्थेत्यन्वयः । लोपशि पुनर्न सन्धि. रिति सन्धिनिषेधासन्धौ सति पादपूरणमस्मान्निर्देशात्सन्धिरित्यर्थः ।। यदुक्तं लौकिकायेह तद्वेदे बहुलं भवेत् । सेमां भूम्बाददे सोषामित्यादीनामदुष्टता ॥१॥ (च० ) पुनवैदिकप्रयोगविश्लेषमाह-यदुक्तम् । यत्सूत्रमिहास्मिन् शास्त्रे लौकि. काय प्रयोगाय व्याकरणप्रसिद्धोदाहरणायोक्तं सूत्रादि तद्वेदे छन्दसि बहुलमन्यथा भवति । । .. रणयो देऽर्थवत्त्वाद्विभक्त्युपपत्तौ सत्यां द्वन्द्वे विभक्तिलोपे च कृते नामस्थात् ति परत: स्मटोऽभावः ।

·सारस्वतप्रक्रिया-- [ पूर्वाद्धे- -- अनिश्चितं विभजनतया भवेत् । विज्ञति कचिन भवतीत्यर्थः । उदाहरणम्--सः अग्रे इमान् । 'आद लोप है ९' भूमिः जो आददै छान्सत्वात्क्वचिन्नामि. नोऽय विसर्गलोपमा । ततः ह य स्वरे भूम्बाददे ।। सः अग्रे उपाम् । “आदबे लोपश्' 'उ ओ ॥ इत्यादीनामार्यप्रयोगाणां वैदिकप्रयोगाणामदुष्टता न दोष इत्यर्थः । स इमा भूमिमपुनात् भूमेश्च रसमाददे । ततः स उपां गामानयासास ॥ १ ॥ (प्र. ) वेदे पुनः सर्वविधैरपि नियमो नेत्याह यदुक्तमिति । सः इमां भूमि. आददे सः उषां इत्यादौ सन्धिः नामिन इति योगविभागात्वचिन्नामिनः परस्य विसर्ज नीयस्य लोपशि सन्धिः । भूमीत्यमो लुग्वा । बहूनान लातीति बहुलमिति ॥ १ ॥ क्वचिन्नामिनोऽबेलोपश् । नामिनः परस्य विसर्जनीयस्य क्वचिल्लोपश् भवत्यवे परे । भूमिः आददे--भूम्याददे ॥१८॥ कचित्प्रवृत्तिः कचिदभवृत्तिः कचिद्विभाषा कचिदन्यदेव । विधेविधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ॥२॥ (१०) बाहुलकं कतिविधमित्याह--कचिदिति । क्वचित्प्रयोगे अनुक्तस्यापि प्रवृत्तिः : अप्रासस्थासम्भवतः सूत्रस्य प्रापर्ण प्रवृत्तिः प्राप्तिः । यथा 'लोपशि पुनर्न संधिः इति निपिद्धत्वेऽपि 'अ इ ए' हति सन्धेः प्रातिः । क्ववित्प्रयोगान्तरे उक्तस्याप्य. प्रवृत्तिः । कवितस्यापि सनस्य निषेधः । यथा भूमिः अ आइदे इत्यत्र 'नामिनो ।' इत्यस्याप्राप्तिः । क्वचिद्विभाषा विकलाः यथा वेदे देवैः देवेभिः । गवेशः मवीशः । क्वचिदन्यदेवोतमन्यदेव भवति यथा--भूमिः आइहे अत्र विसर्गलोपरूप कार्यम् अन्यदेव भवति । एवममुना प्रकारेण विधव्यांकरणसूत्रस्य विधानं करणं बहुबा बहुप्रकारं समीक्ष्य दृष्ट्वा बाहुलकं वैदिकप्रयोगं चतुर्विधं ददरित कथयन्ति । वुधा इत्यध्याहारः । वैदिक चतुर्धाक्तम् ॥ २ ॥ (प्र. ) तदर्थानाह ॥ क्वचिदिति । विदधातीति विधिः । सूत्रं बहुलमेव बाहु -- वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च वो चापरी वर्णविकारनाशौ। धातोस्तदातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥३॥ (च०) अथ लौकिकप्रयोगः कतिधा भवतीत्याह--वर्णागम इत्यादि । एको वर्णागमः । च पुनर्वर्णविपर्ययः। पूर्वोच्चारितस्य स्थाने परवर्णाचारणं परवर्णस्य स्थाने पूर्ववर्णोच्चारणं वर्णविपर्ययः । पुनविपरौ भेदौ । को तौ? वर्णविकारनाशौ । पूर्वाव. स्थापरित्यागेन अवस्थान्तरापादनं विकारः । सर्वथा लोपो नाशः । वनामक्षराणा. विकारनाशौ वर्णविकारनाशौ। पञ्चमश्च भेदः धातोस्ताभ्यां वर्णविकारवर्णनाशाभ्यां कृत्वा पुनर्धातोरातिशयेन च कृत्वा धातोर्याऽर्थातिशय: अधिकता कश्चिद्विशेषो यः अतिशयस्तेन च यो भवति स योग इति नाम्ना पञ्चमा भेदः । तत्तामान्निर - । इन्हें सर्वादीनां न सर्वकार्यमित्युक्त्वात् । अनञ् समासेऽदक रत सैषात् परस्य वितर्गस्य लोपः स्या ·विसर्गसन्धिः ६] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । निश्चयेन उत्तोऽथों यस्य तन्निरुक्तं व्याकरणोदाहरणम् ॥ ३ ॥ (प्र. ) कुतः एतदित्यतो निरुक्तमूलतामाह । वागम शति । धातोः प्रशिदो योऽर्थस्तस्यातिशय उपस्तेन योगः स चालावर्थश्च तदर्थः तस्यातिशयः स तथा दिर. क्त.मवयवव्युत्पत्तिप्रकटनम् । पञ्चप्रकारकं कथ्यत इत्य: ॥ ३ ॥ वर्णागमो गवेन्द्रादौ सिंहे वर्णविपर्ययः । षोडशादौ विकारः स्याद्वर्णनाशः पृषोदरे ॥४॥ (च०) पञ्चविधमुच्यते तानेव पञ्च व्यञ्जयति । अथ लौकिकः प्रयोगः कतिधा भवतीत्याह--वर्णागम इत्यादि । गवेन्द्रादौ वर्णागमः ‘गवादेश्वर्णागमेऽक्षादौ०' इति ॥ एवं हन हिंसागत्याः । हन् अप्रत्ययः । सकारागमः हंस इति ॥ सिंहे वर्णवि- पर्ययो भवति । यथा हिंस हिंसायाम् । 'मूतौ घनः' इति अप्रत्ययः । हिंस इति स्थिते । हिनस्तीति विग्रह ततः हिंस इति शब्द हस्य स्थाने सः सस्य स्थाने हः एवं पूर्णविफ- र्ययः सिंह इति सिद्धन गाडशादी था। पट् च इश च इति विग्रहे षप दश अत्र । षष उर्दी डा पल्न दल्य छ; इति वर्ण विकारः । ततः 'उ ओर घोडश इति विका. पदाहरुटम् ॥ गह: अग्रे आत्मा । बन्धुजनः अग्रे आजुहाव । कुरव अग्ने आत्महितम् । इत्यादिशु वर्णविकारमाझारस्य अकारं विधाय 'अतोऽत्युः' 'ओ' 'एहोताऽऽ' 'तो. स्मा' 'बन्धुजनो जुहाव' । कुरवात्महितन ॥ पादरे वर्णनाशः। यथा पृषत अग्रे उदर: तकारस्य नागा लोपः 'उ र पादरः । पृषन्ति विन्दवः इदरे यल्य स पृपादरः मृग अथवा पृषन्मृगस्तल्याइमियादरं यस्य स पृषादरः ॥ ४ ॥ (प्र०) तदुदाहरति-दगिम इति । हिनस्तीति लिइ इत्यत्र हिसे हिपयामि त्यस्य हसकारयोविषयः । पोडशेयक टुत्वेत दस्य इत्वे पल्याकारो विकार, । "पृप. न्मृगे बिन्दो वा' इत्यभिधानात्षता मृगविशेषल्यवाद याम ल पोदर इयत्र पत. स्तकारनाशः ॥ ४ ॥ वर्णनाशविकाराभ्यां धातोरतिशयेन यः । योगः स उच्यते प्राज्ञैर्मयूरभ्रमरादिषु ॥ ५ ॥ वित्कम्भनेन विस्कम्भनेन । शुन शेषं चित् शुनश्चिच्छेपम् । पृषत् उदरं पृषोदरम् ॥ आत्खलयो आकारे खस च परे विसर्जनीयस्य सह न कचिद्भवति । गूढः आत्म्मा गूढोत्मा ॥ १९ ॥ ॥ इति विसर्गसंधिप्रक्रिया ॥ ६ ॥ (२०) वर्णनाशात । वर्णस्याक्षरस्य नाशविकाराभ्यां कृत्वा धातोरतिशयेन अ'. विशेषेण कृत्वा य उत्पद्यते सः प्राः पडितैः योग इत्युच्यते । छ । मयूरभ्रमरादिपु मयूरः भ्रमरः इत्यायुदाहरणे दित्यर्थः । यथा रु शब्द । रुरु । एकत्र महीपूर्वः । अन्यत्र भ्रम. पूर्वः । मह्यामतिशयेन रौति जल्पतीति मयूरः । भ्रमन् सनू अतिशयेन रौतीति भ्रमरः । 'नाम्नि चा इति डः प्रत्ययः हित्त्वाहिलोपः। 'स्वरहीनं.' एकत्र विकास हीस्थाने । ८ । इसे परे इति सूत्रार्थः। अककारात किम्, एषको रुद्र. । अनमतमासे किम् , अमः शिवः । हेज ·5 अन्यन्त्र वर्णनाशः नकारस्य नाशः लोपः : मयूरः अनरः इति सिद्धम् । अन्येषां मते नु एत पञ्चापि वृषोदरादिभेदा एव ॥ ६ ॥ ॥ इति विसर्गसंधिः ॥ ६ ॥ (प्र०) मह्यामतिशयेन रौतीति मयः ! भ्रमन अतिशयेन रौतीति अमरः ॥५॥ इति श्रीमहवादेत्रविचिते सारस्वतप्रसादे पञ्चसन्धिप्रकरणम् ॥ श्रीचण्डीश्वरशिष्येण वादेवेन दीपिते ॥ सारस्वतलाईऽभूत्पञ्चसन्धिनिरूपणम् ॥ ६ ॥ * स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ७ *। अथ विभक्तिविभाव्यते । सा द्विधा । स्यादिस्त्यादिश्च ।। (३०) अथेति पञ्चसंधिकथनान्तरं विभक्तिविभाज्यते कथ्यते । विभज्यन्ते पृथक् क्रियन्ते कर्तृकर्मादयो यया ला विभक्तिः ॥ सा विभक्तिद्विधा द्विप्रकारा । एका स्त्रादिः सि औ जस् इत्यादिका । अपरा त्यादिः तिप् तस् अन्ति इत्यादिका ॥ (प्र.) अथ विभक्तिविभाव्यते । विभज्यते कर्तृकर्माद्यर्थो यया सा विभक्तिः । विभक्त्यन्तं पदम् ॥ तत्र स्यादिविभक्तिर्नाम्नो योज्यते ॥१॥ (च) विभक्तो प्रयोजनमाह-सूत्रम्-'विभक्त्यन्तं पदम् ॥ विभक्तिरन्ते यस्य तद्विभक्त्यन्तं । यस्यान्ते विभक्तिस्तत्पदमुच्यते ॥ तत्र विभक्तिद्वयमध्ये स्यादिविभ. किर्नाम्नोऽने योज्यते स्थाप्यते दीयते । त्यादिविभक्तिर्धातोरने योज्यते स्थाप्यते ॥ १ ॥ (प्र. ) विभक्त्यन्तमिति । विभक्तिः स्वरूपेण कार्यतो वान्ते यस्य तत्पदसंज्ञ. मित्यर्थः ॥ १॥ अविभक्ति नाम ॥ विभक्तिरहितं धातुवर्जितं चार्थवच्छब्दरूपं नामोच्यते ।। कृत्तद्धितसमासाश्च प्रातिपदिकसंज्ञा इति केचित् (क) ॥ २ ॥ किम् , एषोऽत्र इति श्रीनवकिशोरकृतायां मनोरमायां विवृत्या सन्धिपक्रिया। (क) अविभक्तीति । ननु 'अविभक्ति' इति कथं विगृय, नास्ति विभकिययोत्पत्ती करणत्वेन आहोस्विनास्ति विभक्तिर्यस्य रत्तो कार्यत्वेन, तबाये पझे गङ्गेत्यादावेश स्यात् । आवाव्युत्पत्तौ विभकि- निस्पक्षत्वात् ग्रामप्राश इत्यादौ तु तत्सापेमत्वान्न स्यात् । न च समानत्वाद् भविष्यतीति वाच्यम् , एवं है समासमहणस्य वाक्यम्यावृत्तये नियमार्थता मज्येत, तस्मानायः पक्षा, नापि द्वितीयः, भवतीत्यादावति- अमडाद । ततश्च तिबायभिहितैकत्वादिसंख्यायामध्यव्यये वैकवचनं स्यात् । एवं तर्हि विग्रहः करिष्यते नास्ति विभक्तियस्मिन्नाश्रयत्वेन विभक्तयाश्रयो यत्रास्तीत्यर्थः । इत्यभिप्रेत्याह-विमतिरहितमिति । अस्थ विस्तरव्याख्यायामवगन्तव्यम् ।

·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। । (च) नामलक्षणमाह-सूत्रम्-'अविभक्ति नामः ॥ नास्ति विकार तविभक्ति प्रथमैकवचनान्तम् । 'नपुंसका० सेलोपः । नामेति नामन् शस्य प्रथम ३. चनान्तम् नपुंसका 'नाम्नो नो० नस्य लोपः सिद्धन् । द्विपदम् । विभक्त्या रहितं धातोम्बादः पृथक्भूतमर्थयुक्तं शब्दरूपमकारादिवर्णरूपं तन्नास उच्यते । शब्दरूपं नामे . त्युक्ते पदस्यापि नामसंज्ञा स्यात्तनिवारगार्थमविभक्तीति । तथा सति धातावतिया. हिस्तनिवारणार्थ धातु वर्जिनिति । तया लति निरर्थकल्प टस इत्यादि बनानत्वं तन्नि. वारणार्धमर्थवादिति । ईगला नामोच्या च पुनः कृत्तसिद्धत समासाः विभक्तिका अपि नामसंज्ञाः स्युः केचिदित्याहुः । कृतस्तृतीयवृत्तिप्रत्ययाः । तदन्ताः शब्दाः पातकप्त . द्वितान्ताः समासाश्च नामसंज्ञका भवन्ति इति । केचिदिति पाणिन्प्राचार्या वदन्ति एते सऽपि प्रातिपदिकसंघका नाममा उनले तन्नो प्रातिपदिक निति नानासीयः । दन्ता धातवः समापनदिनयोः पाप्रापि मामलेश जीत्यर्थः ॥ २ ॥ (प्र.) बादलपनाह । अविभक्ति इति: "नकारी द्विवित्री ज्ञेयो पर्युडास. प्रलयकी में पर्युकालः समाहो नित्रार्थः प्रम३ इति द्विदिशे नन् । तत्र "प्राधान्यं तु विषेत्र प्रतिपेयेऽप्रधानता । पर्युदासः ल बिजेको यत्रोत्तरसन न"" इति नाम संज्ञाविधः प्रधानत्वादुत्तरपयुक्तत्वाचात्र पर्युदासः । ततश्च नजिव यु कमन्य. सहशेऽर्थ इति नभ्युकाविभश्तेरर्थवत्तया सहशेऽ 'वति विभक्तिभिन्ने वर्तमानत्वाद्विभक्ति. रहितमर्थवदित्युक्तम् । विभक्तीनां प्रत्ययान्तत्वात्प्रत्ययग्रहणेन तदन्तस्येति विनय. न्तभिन्न मित्यर्थः । ततश्च कुण्टे वृक्षान् अहन इत्या दिमत्यन्त वेन नामवानावा. दूधस्वनलोपादि न । अर्थवद्ग्रहणेन धनं वनमित्यादौ नान्तावधेन मत्वाभावान लोपा. भावः । नव नामत्वेन विभक्त्युत्पत्तो विभत्यन्तत्वाभावान लोपो न स्यादिति वाच्य . म् । नाम्नोनो लोपश् धावित्यत्र धिविषये नलोपनिषेयसामावदान्तानुवृत्तिलार्थ. क्याय नलोपे विभक्त्यन्तस्यापि राजेत्यादिपु नामत्वाश्रयणात् । तन्वः तन्म इत्यादा . वनामत्वेऽपि रसादिस्यादिपरत्वाभावान्न रसे इत्यस्य तथैव व्याख्यास्यमानत्वात् । ज्ञाप- कम्येष्टमात्रविषयत्वाच्च । धातूनां तु विशेषतिबादिविधेनामकार्याभावाद्धातुवर्जमित्युक्तम् । अत एव येभ्यः विवन्तेभ्यो भूप्रभृतिभ्यस्तिबाइयो न तेभ्यो नामत्वात्स्यायो भव. न्त्येव । पाणिनिमतोपहासार्थमाह । कृत्तद्धितेति । केचिदित्यनादरे । अप्रत्यय इति प्रत्ययान्तमात्रस्य प्रातिपदिकसंज्ञा प्रतिषिध्य पुनः प्रतिप्रसवे गौरवमिति भावः । यद्य- प्यधिस्त्रि उपकुम्भमित्यादौ विभक्त्यन्तत्वेन नामसंज्ञा न स्यात् तथापि लुभावादिदि. धानसामाद्विभक्त्युत्पत्तिः । वस्तुतः शब्दान्त रत्वान्नामत्वम् ।। २ ।। तस्मात् सि औ जस् मम् औ शस् टाभ्यां भिस् डे भ्यां भ्यस् कसि भ्यां भ्यस् ङस् ओस् आम् डि ओस् सुप्(क)॥ तस्मान्नाम्नः पराः स्यादयः (क ) ननु धातोरित्यग्रिमाधिकारात् तत: प्राक्क नानां प्रत्ययानां नाम्नः परत्वमवधेयमेवेति किं तस्मा- दित्यनेनेति चेन, किं परिमाणमिति वक्तव्ये किं घनमित्यपि स्यात् इति निराकरणाय तस्मादि- त्यस्यावश्यकत्वात्। अथ न केवलः प्रत्ययः प्रयोक्तव्य इति नियमेन तदवारणसम्भवादि चेत , एतस्यापि तन्मूलकदा- दित्यवधेहि। ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- । सप्त विभक्तयो भवन्ति । तत्राप्यर्थ मात्रैकत्वविवक्षायां प्रथमैकवचनं सि ॥ अकारान्तः पुलिङ्गो देवशब्दः । देव सि इति स्थिते । इकारः उच्चा- रमार्थ : सेमिते विशेषणार्थश्च ॥ ३ ॥ (३) सुत्र----'तस्नाबावला त पञ्चम्येकवचनम् । स्यादेष्टर:०१ द. होमः । इसिर' 'अतः' इति स्मडागमः । '। लिच, औश्च, जर च, यावत्य व प्रथमाबहुवचनान्तम् । साङ्केतिकम् । यद्वा तहमादिति पञ्चम्कवचनान्तन् । अग्रे नि औ जन्म इत्याविंशतिनपि साहेतिकप्रथमैकवचनान्तानि पदानि । एवंद्वाविंशति. रई सूत्र ! अनित्यादि कि ! सुम् इत्यन्न पकारः पाणिनीयानां सु औ স इति प्रयशवचनामानि च इति संज्ञा तल्ला दज्ञापनार्थः प्रत्याहारार्थश्च । अन्न तु मुखमु. खोचारणार्थ एछ । तस्मानाम्नः पन एताः पूर्वोक्ताः स्यादयः सप्त विभयो भवन्ति । सन्न सि ओ जम् प्रथमा । अम् औं शम् द्वितीया । टा भ्यो भिस् तृतीया । के भ्यां न्यस् चतुर्थी । इलि भ्यां भ्यस् पञ्चमी । इस् ओस् आम् षष्ठी । कि ओस् सप् सप्तमी । शुकैकल्या विभक्तस्त्रीणि त्रीगि वचनानि मुकवचन द्विवचन बहुवचनसंज्ञानि भवन्ति । तत्रापि जामिन सप्लस विभक्तिषु वा अर्थमास्त्वविवक्षामानर्थमानस्य वपाकस्य वक्तु- मिच्छा क्रियते यन्त्र, नत्र प्रकवच सिदीयते । तत्र प्रथमं देवशब्दः । दिवु क्रोडा. थाम् । दीव्यतीति देवः । पचिनन्दि महादेः' इति अप्रत्ययः । गुणः । देव इति जा. तम् । ततः 'देव सि' इति स्थिते सति इकार उच्चारणार्थः 'सेधेि, 'सेवा' इति सूत्रे विशेषणार्थश्च । इत्संज्ञत्वात इकारलोपः । देवस् इति स्थिरम् ॥ ३ ॥ (प्र.) नामसंज्ञाप्रयोजनमाह । तस्मात् इति । द्विपदमष्टपद वा द्वाविंशत्पदं बा। त सप्तत्रिकस्य क्रमेण प्रथमाद्वितीयादिसंज्ञा । तत्राप्येकैकस्य कमेपैकवचन द्विवचन. बहुवचनसंज्ञा लोकसिद्धा एव । प्रथमैकवचने सिरित्यादिना तत्र तत्र दक्ष्यति । अस्य च लिङ्गा प्रथमेत्यादिभिरेकवाक्यत्वात् । तत्रारीत्यायुक्तम् । अर्थमात्रस्य कारकविशेष. विवक्षार न्यस्य लिङ्गादेर्थस्य विवक्षायां प्रथना । तत्रापि तद्वतैकत्वे एकत्रदन छ ।।३।। सोर्विसर्गः ॥ सकाररेफोर्विसर्जनीयादेशो भवत्यधातो रसे पदान्ते च । चकरात्पदान्ते उभयो तुनाम्नोः । देवः ॥ ४ ॥ (च) सूत्रम्-'स्रोविसर्गः ॥ स च र् य स्रो तयोः वोः पष्टोद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीनं 'स्रोविसर्गः। प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' इति द्विपदम् । मध्ये- नामिनो ! सकारस्य रेफस्य च विसर्गा भवति अधातोः नाम्न: शब्दस्य रसे परे । चारात्पदान्ते तु धातुनाम्नोरुभयोरपि ॥ नाम्नः सकाररेफयो रसे पदान्ते च विसर्गा- देशः । चकारात्पदान्ते धातोरपि सकारफयोविसर्गादेश:-यथा अवकाः। अबिभः ॥ रसे परे धातोर्न-यथा आस्ते बिभीत्यादौ । अनेन विसर्गः। देवः इति सिद्धम् ॥४॥ (प्र०) स्रोविसर्गः इति । अत्र वसां रसे इत्यतः रसे पदान्ते चेत्यधिकारश्च धिकारश्च नानोमाताश्चेति पदान्यनुवर्तन्ते । ततश्चाधातो रसे पदान्ते च धातोश्च पदान्ते । ।

·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ७] सप्रसादचन्द्रकीति-मनोरमोपेता एव विसर्ग इति विवेकः । ततश्चाका अबिन इत्यादौ भवति नहि सोविमर्तीत्यादौ । यद्वा । धाताश्च झसे इत्यत्र धातोरिति योगविभागे स्त्रोविसर्गः पदान्ते चेति सम्बन्धा. देतदवसेयम् ॥ ४ ॥ द्वित्वविवक्षायां औ । 'ओ औ आ देवौ ।। (च) द्वित्वविवक्षायाम् औ । द्वयोर्वक्तुनिच्छा वत्र क्रियते तत्र द्विवचनम् । यथा देवा देवश्चेत्येकशेष, 'सरूपाणामेकशेष एकविभक्तोः इति । देव औ इति स्थिते । सो औ औ' देवौ ॥ (प्र) त्वविवक्षायाम् अर्थमात्र द्वित्वविवक्षायामित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि बहुस्वविवक्षायां देव जस् इति स्थिते । जकारो जसीति विशेषणार्थः । जकारस्यासंज्ञायां तस्य लोपः । देव अम् इति स्थिते ! दीर्घत्रिम । - ma देवाः ॥ (च) देवश्च देवश्च देवश्चेति बहूनामुक्तौ प्रथमाबहुवचनम् - जम् । इका जसीति सूत्रविशेषणार्थः अन्यथा असीत्युच्यमाने शस्ङससंवन्धि नोऽप्यस ईकाइ स्यात् । जकार इत्संज्ञकः । देव अस् । 'सवणे, स्त्र विसर्ग: देवाः ॥ अकाराज मोऽसुक् कचिवक्तव्यश्छन्दसि ।। कित्त्वादन्ते । देवासः । ब्राह्मणासः ॥ ५ ॥ ( चिः ) विशेषमाहे-'अकाराजसोऽसुक् क्वविद्वक्तव्यः ॥ कवित्प्रयोगान्दो अकारात्परस्य जसः असा आगमो भवति छन्दसि वेदविषये । देव जस् ! अनेन अस्- गागमः । कित्त्वादन्ते । 'स्वरहीन' सोर्विसर्ग: 'सवणे दीर्घः' देवासः ॥ ६ ॥ (प्र. ) अकारादिति । अमुक कित्वात्तदन्तविधौ " यागमास्तद्रुगोभूतास्त. ग्रहणेन गृह्यन्रो" इति पदत्वाद्विसर्गः । सामान्यतो विधावयाबन्ते वा रूपे विशेषाभा- वेऽपि किकरणं मध्यविधिनिरासार्थम् । न च विधानलामादेव मध्ये न स्यादिति वाच्यम् । तस्य संयोगान्तलोपविधेर्दा विधेर्वा निवर्तकत्वप्रसङ्गात ॥ ६ ॥ द्वितीयैकवचने देव अम् इति स्थिते ॥ अम्शसोरस्थ ॥ समाना- दुत्तरयोरमशसोस्कारस्य लोपो भवति अधातोः । देवम् ॥ पूर्ववत् देवौ ६॥ (च० ) कम त्वविवक्षायां द्वितीकवचने देव अन् । सूत्रम्-'अम्शलोरस्य ।। अम् च शस् च अशासौ तयोः अम्शसोः । अम्शमशब्दस्य षष्ठीद्विवचनान्तम् । 'स्वर. होन., स्त्रोविसर्गः अस्येति षष्ठयेकवचनान्तन् । 'हस्स्य 'नामिनो सिद्धं द्विपदम् । समानात्परस्य अम्शरसंबन्धिनोऽकारस्य लोपो भवत्यधातोः । अकिबन्तात् शब्दादि. त्यर्थः । अनेन अकारलोपः । 'मोऽनुस्वार देवम् ॥ देवौ पूर्ववत् ॥ ६ ॥ बहुवचने देव शस् इति स्थिते । शकारोऽनुबन्धः 'शसि' इति विशे. पणार्थः ॥ - ·तारबधीक्रया- [ पूर्वाद्धे- ८. द्वितीयादव र शारः बीति विशेषणार्थः । इत्संज्ञकः उच्चारण. मानः : अस् लिख्यते । अस इत्यारोपः। सोना युतः । लिङ्गात्तमानादुत्तरस्य शाला सकारस्य नकारादेशो- मासिक : शति शसि पर पूर्वस्य दीयों भवति ॥ यदादेशस्तदू- बद्भवति ।। देवान् ॥ ७॥ (च) सूत्रम्--'सोना दुला ॥ सध्येकवचनान्तम् । 'स्वरही 'नादि । प्रथमैकवचनान आदि दुल इलि मानल्य पञ्चम्येकवचनान्तम् 'स्वरहीनं. " दुल वनमालकाजदुतावात शमः सकारस्य नकारादेशो भवति ।। सूत्रम्-धि जलाशचन्दस्वर सिद्धदम् पूर्वहस्वस्य दीपों भवति शस्ति परे । 'यदादेशस्तद्वङ्गवति न तु वर्णमानविको इति न्यायात्: पूर्वस्य दीः । (प्र.) शसोति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्वेति पुस्य । यधन्यत्र सामान्ये. नोक तथापि स्वरस्यैव । अवश्चेति निश्मात् । अतोऽनहुह इत्यादौ नातिप्रसङ्ग । वर्ग:मानानिधि न्यन्न यदादेशस्तदुद्भवतीति एकदेशविकृतमनन्यबद्भवतीति च शसोड लोपे नकाशे च तहकार्य ल्यादेव ॥ ७ ॥ तृतीयकवचने देव टा इति स्थिते । टकारोऽनुबन्धः 'टेन' इति विशेष- णार्थः ॥ (3) ऋर्तृकरणयारकत्वविवक्षायां तृतीयकवचने देव दा इति स्थिते कारोऽनु. बन्धः । 'उच्चरितप्रध्वंसिना ह्यनुबन्धाः इति टकारस्य लेापः टेन' इति सूत्रार्थश्च आ ! इति स्थिते ॥ टेन ॥ अकारात्परष्टा इन भवति । 'अइ ए देवेन ॥ ८॥ (च०) पूत्रम्-‘टेन' । टा प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । इन प्रथमैकवचः भान्तं सांकेतिकम । अकारान्त शब्दात्परतः टाविभक्त इनादेशो भवति सस्वर एच भव. तीति । 'अ इ ९: देवेन ॥ ८॥ अभि ।। अकार आ भवति भकारे परे(ख)। देवाभ्याम् ॥ ९॥ (च) देव-भ्याम् ॥ सूत्रम्-'अद्भिः ॥ अत् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे पर। (क) 'पुंस' इति लिङ्गं नामार्थ इति मते पञ्चमी । पुंलिङ्गात् समानात नाम्न इति । यदा तु लिङ्गं प्रत्ययार्थस्तदा पुंम इति षष्ठी । समानान्तानान्नः परस्य पुंसो वाचकस्य शसः सस्य नः स्यादिति । "एक द्विकं त्रिकं चाथ चतुष्कं पञ्चकं तथा । नामार्थ इति सऽमी पश्चाः शास्ने निरूपिताः।" इति ॥ स्वार्थद्रव्यलिङ्ग संख्याकारकात्मकः पञ्चको नामार्थः । उक्तपञ्चमु पूर्वस्य पूर्वस्य नामार्थत्वे पर: परो विभक्यों ज्ञेयः। (ख ) भीति किम् , देवस्य । ननु रैस्मीत्यतो भीति सिद्धे कि भग्रहणेनेति चेत्र, एकयोगनिर्दिष्टत्वेन सकारस्यानुवृत्तिः स्यादिति तनिरासार्थ भीत्यस्यावश्यकत्वात् ।

·स्वरान्ताः पुंलिकाः७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। भि सप्तम्येकवचनान्तन् 'स्वरहीन चपा अबे जबा' || are इति सूत्रादाकारस्था. जुवृत्तिः ॥ केचित्तु 'आङ्गि' इति पठन्ति । तन्मते आ अत भि इति त्रीणि पदानि । अ. कारस्य स्यादिविभक्तिसंबन्धिमकार पर आकारो भवति । देवाभ्यामिति सिद्धम् ॥१०॥ देव भिस् इति स्थिते ॥ भ्यः !! अकारात्परस्य मिसो भकारस्या- कारो भवति । 'अ इ ए' वृद्धिविसर्जनीयौ देवैः ॥११॥ अकारस्य भिसि छन्दस्कारो वक्तव्यः ॥ देवेभिः । कणेमिः ॥ (२०) तृतीयाबहुवचने देव मिस् इति स्थिते ।। सूत्रम्-'या ॥ अथवा । न्या' म भि अः त्रिपदम् । म पष्ठये कवचनान्तं साङ्केतिकम् । भि षष्ठयेकवचनान्तं सांकेतिकम् । अः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्त्रोवि० 'झबे जबाः इति भस्य वः इयं स्वरे 'स्वर' इति सूत्रसाधना । वृत्तिः कण्ठया ! देशैकग्रहणेन देशिग्रहणं तेन मि इत्युन मिस ग्रहणम् । पूर्व भकारेकारी विश्लेध्य विद्याज्य इकारात्पूर्व भकारं विधाय पश्चात् भस्य अः भइ ए ए ऐ ऐ 'सोवि० देवैरिति सिद्धम् । अत्र तु 'मिस् एस् इति सूत्रकरणं युक्तम् । अकारस्य भिसि परे छन्दसि वैदिकोदाहरणविषये एकारो वक्तव्यः । देवमिः, क. भिरिति वैदिकप्रयोगः ॥ ११ ॥ (प्र०) भ्य इति । निअ इति छेदः । स्वदेशा अपि संज्ञीनो भवन्तीति न्यायात सत्यभामा सत्येतिवत भीस् भीत्यनेन उच्यते । वैपरीत्यं लाघवार्थम् । केचित्तु भ्य इत्येव पेठः । तस्य च भि अ इति छेदः । नीति स्थानसप्तमो तन भ्यस्येत्वविशेषविधेः भ्यामि चायन्ताभ्यामिति निर्देशाज्ञापकादीत्यावे परिशेषानिसो भकारस्थाने एकारादेश इत्याहुः अन्तरङ्गत्वेनादौ प्रत्ययकार्यम् । नन्वसिद्धं बहिरङ्गमिति न्यायादन्तरङ्गे एकारे क्रियागणे बहिरङ्गोऽकारादेशाऽसिद्धः स्यादिति चेन्न । नाजानन्तर्य बहिरङ्गत्वक्लसिरिति प्रतिषेधात् ॥ ११॥ चतुर्येकवचने दच के इति स्थिते । डकारो ङित्कार्यार्थः सर्वत्र ।। डेरक ॥ अकारात्परस्य इत्येतस्यागागमो भवति(क)। कित्त्वादन्ते । 'ए अय्' 'सवणे दीर्घः' ॥ देवाय ॥ देवाभ्याम् ।। १२ ॥ (च० ) प्रदानैकत्वविवक्षायां चतुर्थेकवचने देव के इति स्थिते डकारो लित्का- ार्थ इत्संज्ञकश्च । सर्वत्र सिस्तिषु इत्यर्थः ॥ सूत्रम्-'डेरक' ॥ छः षष्ठयेकव. चनान्तम् । 'इसिसोरस्य' इत्यकारलोपः। 'नोविसर्गः ॥ अक् प्रथमैकवचनान्तम् 'हसे पः से० 'नामिनोर: 'स्वरहीनं०' सिद्धम् । अकारात्परस्य इत्यस्य अगागमो भवति । कित्स्वादन्ते । 'ए अय: 'सवणे, 'स्वरहीनं देवाय ॥ चतुर्थीद्विवचने देव भ्याम् । 'अद्भिः देवाभ्याम् ॥ १२ ॥ । । mor (क) कि कृते 'पदोतोऽत' इत्यकारस्य लोपश तु न, विधानमामादपदास्तत्वाद्वा, न हि अकि कृते स्वतः पदासत्वं सम्भवतीति। सा.प्र.७ ·41 सारतमाश्रीया- [ पूर्वाद्ध- । । एस्भि बहुत्वे !! अकारस्य एवं भवति सकारे भकारे च परे बहुवे सति । देवेभ्यः ।। १३ ॥ (च० ) चतुर्थी बहुवचने देव जयस् इति स्थिते । सूत्रम्-स्भि बहुत्वे ॥ ९ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । स च म च म तस्मिन् स्मि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं ०१ ॥ बहुत्वे ससम्येकवचनम् । 'अ इ ९ ॥ अकारस्यैत्वमेकारो भवति बहुव- चने सति सकारभकारादौ विभक्तावित्यर्थः । देवेभ्यः ॥ १३ ॥ पञ्चम्येकवचने देव उसि इति स्थिते । इकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः ।। ङसिरत्॥ अकारात्परो ङसिरत् भवति ।। देवात् । देवाभ्याम् । देवेभ्यः॥१४॥ (२०) अपादानैकत्वविवक्षायां पञ्चम्येकवचने देव अस् इति स्थिते सुत्रम्- 'असिरत् ॥ ससिः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोदि० अत् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प." 'नामिनो सिद्धम् । अकारादुत्तरो यो उसि सः अत् भवति । 'सवर्ण ०' देवात् । पञ्च. मीद्विवचने देव भ्याम् इति स्थिते । 'अद्भिः देवाभ्याम् । बहुवचने देवेभ्यः । 'ए स्भि बहुत्वे 'सोविसर्गः ॥ १४ ॥ (प्र०) सिरदिति । अद्विधानलामात्समानादित्यादिनिर्देशात्तद्धितपकरण- स्वाद्वानुवृत्तेश्च विभक्तिस्वरे यस्य लोप इत्यलोपाभावः। वाबसाने इत्यत्र वाशब्दस्य व्यवस्थितार्थत्वादेवादित्यादौ तदभावः ॥ १४ ॥ षष्ठ्ये कवचने देव ङस् इति स्थिते ॥ उस्स्य ॥ अकारात्परो उस् स्यो भवति(क)। देवस्य ॥ १५ ॥ (च) संबन्धकस्वविवक्षायां षष्टयेकवचने देव अस् । सूत्रम.-'उस्स्य' डस् प्रथ मैकवचनान्तम् । 'इसे प' स्यः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोविक मकारादित्यादिवृत्तिः कण्ट्या । देवस्य ॥१५॥ ओसि ॥ भकारस्य भासि परे एवं भवति । 'ए अय्' देवयोः॥१६॥ (च०) षष्टी द्विवचने देव ओस् इति स्थिते सति ॥ सूत्रम्-'श्रोसि' ओस्- शब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । स्वरहीन.' अकारस्य ओसि परे एत्वमेकारो भवति । 'ए अय् 'स्वरही 'स्रोविः। देवयोः ॥ १६ ॥ नुडामः ! समानात्परस्यामो नुडागमो भवति(ख)। टिवादादौ । (क) अत्राहुः- स्वरादित्यादिलिङ्गात्तदन्तलाभः । आदिति लिङ्गाच्च तस्यापीति ज्ञापकद्वयबलमाश्रित्य देवस्य अ. स्येत्यादि द्धिरिति । वस्तुतस्तु तदन्तलाभाय तलाभाय च ज्ञापकद्वयानुसरणक्के शोधार्थ एव, देवस्येत्यादी सोऽतः परत्वतम्भवत । न च विहिनविशेषणादतोऽविहितत्वाभावेन देवस्येत्यादिसिद्धिर्न स्यादिति शङ्कनी. यम , तस्येत्त्यादिसिद्धयर्थ विहितविशेषणानाश्रयणाद । (ख) नुडाम इति । अत्राहु:- या धातोरित्यनुवर्तनीयम्, श्रियामित्यायर्थम् , तन्न, परेयो बाधात् । एवं तर्हि कारयांचकारेत्य दावतिप्रसङ्गधारणायाधातोरित्यनुवर्तनात्तदपि न परत्वाद् गुणेन बाधात् । पातयां चकार इत्यादावपि लोपन -- ·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ७ ] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । उकार उच्चारणार्थः ॥ नामि ।। नामि परे पूर्वस्य दीर्थो भवति(क) देवा. देन wn (०) पष्ठीबहुवचने । देव आम् । सूत्रम्-'नुडामः ॥ नुट् प्रथमैकवचना- न्तम् । इसे पा० ॥ आमः षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन. 'स्रोवि., चपा अवे' सिद्धम् । मुसि समानात् हस्वात् समानात् , दीर्वात्तु आवन्तेष्वीकारान्तेषु नित्यस्त्री. लिङ्गों वर्तमानेविति व्याख्येयम् । समानात्परस्य आमः षष्टीबहुवचनस्येति व्याख्येयम् । अन्यथा 'माम् । इत्याम् । खियां यत्रोः' इत्याम् । 'आमा' इत्यस्याम् । किमो. ऽव्ययात्' इत्याम् । 'कासादिप्रत्ययान्तात्' इत्याम् वर्तते तत्रातिव्याप्तिः स्यात् । षष्ठीबहुवचनस्यामो नुडागमो भवति । अधातोरेवेत्यनुवर्तितव्यम् । तेन अधातोरविन. न्ताच्छब्दात ! टिवादादौ । उकार उच्चारणार्थ: । इति न हत्यागमः । आमो नुडिति कर्तव्ये नुडाम इति विपरीतरगं नुटो नित्यत्वसूचकम् । तेन स्त्रीगो बारीणामित्यत्र 'नुडामः' इत्येव स्यात् । 'नामिनः स्बरे इनि न भवति ।। सूत्रम् -'नामि ॥ नुट्स हितः आम् नाम् तस्मिन् नामि सप्तम्येकवचनान्तम् 'स्वरहीने सिद्धम् । नुडागम. सहिते आमि परे पूर्वस्य दीपो भवति ॥ इति दीर्घः । 'स्वरहीन.' 'मोऽनुस्वार देवानाम् ॥ १७-१८॥ (प्र.)नामि इति । नुट्सहित आम् नाम् तस्मिन् । अतो दण्डिनामित्यादौ दीर्घत्वाभावः ॥ १८ ॥ सप्तम्येकवचने देव ङि इति स्थिते। 'अ इ ए' देवे । देवयोः । बहु- स्वविवक्षायां देव सुप् इति स्थिते पकारः पित्कार्यार्थः । पकारस्येत्संज्ञायां लोपः । 'ए स्भि बहुत्वे' इत्येवे कृते ॥ किलात्षः सः कृतस्य ॥ कवर्गादिलाच्च प्रत्याहारादुत्तरस्य केनचित्सूत्रेण कृतस्य सकारस्य षकारा. देशो भवति । अन्ते स्थितस्य तु न भवति । देवेषु ॥ १९ ॥ (0) आधारकत्वविवक्षायां सप्तम्येकवचने देव डि इति स्थिते । 'अ इ २ ॥ -सप्तमीद्विवचने षष्ठीद्विवचनवत् ॥ देव देव देवेत्येकशेषे सप्तमीबहुवचने देव स इति स्थिते । 'एस्मि बहुत्वे तत: सूत्रम्-'किलात्षः सः कृतस्य' ॥ कुश्च इलश्च विलं तस्मात् ! पञ्चम्येकवचनम् । 'उसिरत! 'सवणे ॥षः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्नोविः ॥ सः पश्ये. कवचनान्तम् । स्वरहीनं० सोवि० ॥ कृतस्य षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'उस्स्य ॥ चतु:- पदं सूत्रम् । सिद्धम् । वृत्तिः कण्ठ्या । न वरम् । केनचित्सुत्रेण कृतस्यैव सकारस्य । । बाधः । पचतितरामित्यादावपि यस्य लोपः परः । न चैवमाप मालां चकारत्यत्र नुट् स्यादिति वाच्यम् । स्यायधिकारेण तद् बाधात् । इति । (क) नामीति । पूर्वस्य स्वरान्तस्य नाम्नो दीर्घः स्यात् नुट्माहिते आमि परे इत्यर्थः। यदि च नुम्महिते आभ्यपि दीर्घः स्यात्तई नुमं बाधित्वा नुविधानं व्यर्थ स्यात् । यतु कैचित्रामीत्युक्त्वा वारीणामित्य सनुम्यप्यामि दीर्घः सिध्यति इत्युक्तं, तत्र नुटूसहित आम नाम् तस्मिनामीति म्याख्यानं सर्वसम्मतत्वेन स्वोतव तबिरोधेन चोपेक्षितम् ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- - .. । है । धकारो भवति न त्वकृतस्य स्वाभाविकल्य । अन्ते स्थितस्यापि सस्य पत्वं न भवति यथा हरिस्तत्यादौ न यत्वम् । तथा नुम् विसर्गान्तरेऽपि षत्वं यथा हवींषि, हविःषु इत्यादि । पूर्व हविसू शब्दोऽस्ति इत्यर्थः । अत्र 'साषा' इति कर्तव्ये यत् 'पः सः' इति विपरीतत्वेन कृतं, तत् कचित् किलं विनापि सस्य धत्वज्ञापनार्थं यथा अवष्ठम्मः । अम्बष्ठः । अभ्यधुणोद इत्यादि । देवेष्विति सिद्धम् ॥ १९ ॥ (प्र.) किलादिति । कुश्च इलश्च विलं तस्मात् पुनो णोऽनन्ते इत्यतोऽनन्ते इत्यनुवृत्तेहरिस्तत्रेत्यादौ षस्वाभावः । सः षः इति वाच्ये विपरीतनिदेशान्नुम् । विस.. ज्जनीयशसव्यवधान षत्वम् । हवींषि ! हविःषु । हविष्षु इत्यादि । तथा सातेः पदा.. देव सत्य बो नेति । दधि सिंचति । अग्निमादित्यादिसिद्धिः ॥ १९ ॥ आमन्त्रणे सिधिः ॥ आमन्त्रणमाभिमुखीकरणं तस्मिन्नर्थे वि- हितः सिर्धिसंज्ञो भवति ॥ २० ।। (च०) संबोधनमाह--सूत्रम्-~-'आमन्त्रणे सिधिः ॥ आमन्यते आहूयते पुरुषोऽनेनेत्यामन्त्रणं तस्मिन् सप्तम्येकवचनम् 'अ इ ए' । सि: प्रथमैकवनान्तम् । 'नोवि० । धिः प्रथमैकवचतान्तम् । 'स्रोविसर्ग: 'राधो द्विः पूर्व 'नामिनो र जल. तुम्बिकान्यायेन । निपदं सूत्रमिदं सिद्धम् । आमन्त्रमिति कोऽर्थः । आभिमुखी. करणम् । अनभिमुखः आसमन्तात् प्रकारेण अभिमुखः क्रियतेऽनेनेति आभिमुखोकरणम् । तस्मिन्नथें विहितः कृतो यः सिः प्रथमैकवचनरूपः स घिसंज्ञो भवति । उदाहरणम् । देक प्रथमैकवचने सू॥ २० ॥ (प्र०) आमन्त्रणे इति । लिङ्कार्थे प्रथमेत्यतोऽनन्तरमिदं सूत्रम् । तत्रामन्त्रणे इति योगविभागादामन्त्रणे अभिमुखीकरणेऽर्थ प्रथमेति सिद्धिरित्यपरयोगविभागादाम- प्रणार्थकः सिः धिसंज्ञक इत्यर्थः ॥ २० ॥ समानार्लोिपोऽधातोः ॥ समानादुत्तरत्य घेर्लोपो भवत्य. धातो:(क) ॥ २१ ॥ (च०) धिसंज्ञायां कि कार्य तदाह-सूत्रम्-समाना लोपोऽधातोः ॥ स. । . । । (क) समानादिति । नन्वस्मिन् सूत्रे इत्यादिति कथं नोक्तम् , किं समानादित्यनेनेति चेत् , अम्- शसोरस्यत्यत्रानुवृत्त्यर्थमेतस्यावश्यकत्वात् । न च समानादिति वचनेन कथं इस्वलाभ इति वाच्यम् , गौण्यावृत्येति गृहाण । अथैवमध्येदोतोतोः कुतो लाभ इति चेत्, अधातु प्रहणादेव तल्लामः । अधातुग्रहणादेव कयमिति चेत, गुणु, अधातुमहणं तावद् व्यर्थम्, न च हे श्रीरिन्यादावतिभ्यातिः, इस्वप्राणेनैव-तद्वारणात् , न चाम्श. मोरित्यत्रानुवृत्त्यर्थं श्रियमित्यादौ परत्वादियैव तद्वाधात् , न चाचितवमित्यादिवारणार्थम् , स्यायधिकारेणैर तद्वारणसम्भवात् , तस्माद्धातुग्रहगं व्यर्थत्वादेतद् ज्ञापनार्थ मेयोपात्तम् । लोपग्रहणन्तु व्यर्थमेव, 'रिलोपो' इत्यतोऽनुवृत्स्यैव तल्लाभाव, न च एकयोगनिर्दिष्टत्वेन दीर्घस्याप्य- नुवृत्तिः स्यदिति वाच्यम्, "सैषाद्ध" इत्यत्र केवलस्याऽप्यनुवृत्तेर्दर्शनात् ! यहा लोपग्रहणस्यैवतज्ज्ञापनम् , अधातुप्रहणं तु बितो नुमित्यत्रोपयोगार्थमपि न्याय्यम् । जलमित्या स्यावधिकारशारणम्। -- ·, . स्वताः पुंलिङ्गाः७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। मानात पञ्चम्यन्तम् । इतिर सवणे दोः । थेः पाठये कवचनम् डितिर डासिङलोरस्या इत्यकारलोपः झवे जबा: तस्य दः। 'स्वरहीनं० लो प्रथमैकवचनान्तम् 'लोविक नामिनो र जलतुम्बि० । अधातोः न धातुरचातुस्तस्मात् । अधातुशब्दस्य पञ्चम्येकव. चनन् । 'डितिः सिङसोरस्व' इत्वकारलोपः । अतोऽत्युः 13 ओ एदोऽतोऽत: चतुःपदं सिद्धम् । समानादुत्तरस्य धोयो भवति । अन समानादिति इस्वसमानात्पर- स्वेति व्याख्येयम् । अन्यथा हे हाहाः, हे हूहूः, हे वातप्रमी, इत्यादौ विरुध्यति । धातोः अविवन्ताच्छदाद । अविवन्तोऽधातुच्यते विवन्त शब्दो धातुरित्यभिप्रायः । अनेन धिलोपः ॥ २१ ॥ (प्र.) समानादिति । दधात्मने काननिति धातुयौगिको ज्ञेयः । ततश्च धातोः समानादिति सामानाधिकरण्यम् । अनेकार्यात्लमानादित्यर्थः । अतश्चास्मिन्सूत्रे हस्वस. मानार्थताऽबसेया। ततश्च हे हाहा हेहूहूरित्यावावध तोरपि समानान्न हे सोमपमिति कुलविशेषणे एकदेशविकृतमनल्यबद्भवताति! प्रकृष्टा धीः प्रधारिति नित्यस्त्रीत्व नदीसंज्ञायां हुल्यत्वं च हे प्रधि इत्यादौ धातोरपि समानाल्लोपः । तथाऽम्शलोरस्येत्यत्रापि हस्त्र. दीर्घसाधारणानुवृत्तेः सोमपमित्यादौ धातोरपि तथा । सो नः एस इत्यत्र कृताकार. बज्ज हस्वदीर्घसाधारण्येनेति । हाहान् । हुहुन् । वातप्रमीन् इत्यादिप्रयोगाः । अत्र च न तथा नुडाम इत्यत्र पुनपुंसकयोर्हस्वादेव स्त्रियां च नित्यत्रोलिङ्गानामिझारा. तोकारान्तानामाबन्तानां च दो_दरीति । ततश्च सोमपानां कुलानामित्यादौ धातो- रपि समानान्नुट् । केचित्त तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वेनाधातुसमानपदयोस्ता स्पर्यवशात्तादृशोऽर्थस्तत्र तत्र कल्य्य इत्याहुः ॥ २१ ॥ आभिमुख्याभिव्यक्तये हेशब्दस्य प्राक् प्रयोगः(क) ॥ हे देव हे देवौ हे देवाः ।। एवं घटपटस्तम्भकुम्भादयोऽप्यकारान्ताः पुं. लिङ्गाः ॥ २२ ॥ (च) पूर्व हे शब्दः । एतद्धेतुः । अभिमुखस्य भावः आभिमुख्यं सम्मुखत्वं वा सल्याभिव्यक्तये प्रकटीकरणाय हे शब्दः प्राक् आदौ प्रयुज्यते इत्यर्थः । हे देव । द्विवचने 'ओ औ और देवौ । बहुवचने देव अग्ने जस् इति स्थिते जकारस्येत्संज्ञायां लोपः । देव अस् 'सवर्गे, 'नोविक हे देवाः ॥ अन्यानपि शब्दानाह-एवं घटपटादयः । अन्न काव्येन विभक्त्यर्थ दर्शयति- 'वृक्षस्तिष्टति कानने कुमिते, वृक्ष लताः संश्रिता, वृक्षणाभिहता गजा निपतिता, वृक्षाय देयं जलम् । वृक्षादानय मञ्जरी कुसमितां, वृक्षस्य शाखोब्रता, वृक्षे नीडमिदं कृतं शकुनिना, हे वृक्ष किं पश्यसि ॥' । १ :%3D ( क ) प्राभिमुख्यति । अभिमुखस्य भाव आभिमुख्य-सम्मुखीकरणम् । आभिमुख्यस्याभिव्यक्तिः प्रकटीकरणं तस्यै नाम्नः प्राकू हेशन्दस्य प्रयोगोऽर्थतः शम्दतो पायोज्यः ।

·.७ । । 'वीरः सर्वधरासुरेन्द्रमाहितो, वीरें बुधाः संश्रिता, वीरेगाभिहतः स्वकर्मनिचयो, वीराय नित्यं नमः । जीरातीर्थमिदं प्रवृत्तमतुलं, वीरस्य घोरं तपो, वीरे श्रीतिकोतिकान्तिनिचयः, श्रीवीर भद्रं दिवा ॥ 'शिष्यः कुरुते पृच्छां बहुना विनयेन तत्वबोधाय । आगत्य निजस्थानाधर्माचार्यस्य पादान्ते ॥' इत्यादि ॥ ३२ ॥ अकारान्तानामपि सर्वादीनां तु विशेषः । सर्व विश्व उभ उभय अन्य अन्यतर इतर डतर डतम कतर कतम सम सिम नेम एक पूर्व पर अवर द. क्षिण उत्तर अपर अधर स्व अन्तर त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् द्वि किम् युष्मत् अस्मत् भवत् । एते सर्वादयस्त्रिलिङ्गाः ॥ (३०) पुनर्विशेषमाह-अकारान्तानामिति । यद्यपि सर्वादयोऽकारान्तास्तथापि सर्वादीनां विशेषो देवशब्दात्कश्चिद्भेदोऽस्ति ॥ के ते सर्वादय इत्याह-पर्व विश्व यावर . वत् । विश्वशब्दस्य सकलार्थवाचकत्वे सर्वादित्वं, न तु जगद्वारकत्वे । जगद्वाचकत्वे तु कुलशब्दवत् । समः अतुल्यार्थः, किंतु सर्वार्थवाचकः । तुल्यार्थत्वे तु राज्ञा समाय इत्यत्र न सर्वादित्वम् । सिमः समग्रार्थवाचकः । नेमः खण्डवाचकः । पूर्वादीनां तु व्यवस्थाया. मेव सर्वादित्वम् । स्वाभिवेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्थेति विकल्पः । स्वस्याभिधेयो दि. रदेशकालस्वभावस्तमपेक्षते तेनैवापेक्ष्यते इति स्वाभिधेयापेक्षः ईशो योऽवधेर्मर्यादाया नियमोऽवश्यंभावोऽवधिमावादशो व्यवस्थोच्यते । दक्षिगशब्दस्य प्रावीण्ये शृङ्गारनाय. कवाचकत्वे न सर्वादिकार्यम् । अन्यत्र दक्षिणदेशवाच्यत्वे सर्वादित्वम् । उत्तरशदस्य उत्त. रदिग्देशवाच्यत्वे सर्वादित्वं, प्रतिवाक्ये तु न सादि कार्यम् । अधरस्य हीनार्थत्वे सर्वा. दिवं, न त्वोष्टवाचकत्वे । स्वशब्दस्य ज्ञातिधनान्यवाचित्वे ज्ञातिधनार्थवर्ज किंतु आ- त्मात्मीयार्थे वाच्ये सर्वादित्वम् । 'ज्ञातावात्मनि चात्मीये धने स्वाख्या प्रवर्तते' हति स्वा ज्ञातयः स्वानि द्रव्याणि । इत्यत्र सर्वादित्वं न, अन्यत्र तु स्वस्मै रोचते स्वे पुत्राः स्वस्मै पुत्राय देहि । अत्र सर्वशब्दवत् । अन्तरशब्दस्य बहियोगे उपसंव्याने च सर्वादित्वं नान्यत्र । 'मध्ये छिद्रे विशेषे च व्यवधाने बहिर्युजि । उपसंव्यानने प्राज्ञाः षडर्थमन्तरं विदुः ॥' अन्तरस्मै गृहाय । नगरवाशाय चाण्डालादिगृहायेत्यर्थः । पुरि तु न भवति- अन्तरायै पुरे कुप्यति । चाण्डालादिबाह्यपुर्य इत्यर्थः । वस्त्रान्तरेणापिहितं वनमुपसं. व्यानम् ! 'अन्तरीयं निवसनमुपसव्यानमित्यपि । तत्रार्थे अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः । अन्तरस्मै शाटकाय वस्त्रान्तरेण वृताय शाटकायेत्यर्थः । यत:- 'सर्वादिः सर्वनामाख्यो न चेद्गौणोऽथवाऽमिधा । पूर्वादिश्च व्यवस्थायां समोऽतुल्येऽन्तरोऽपुरि । परिधाने बहियोगे स्वोऽर्थज्ञात्यन्यवाच्यपि। उभशब्दस्य त्वच्छब्दस्य भवच्छदस्य द्विशब्दस्य च तृतीयासमासे तथा हेत्वर्थे स- वादः सर्वा विभक्तयो भवन्ति तदर्थम् । 'अव्ययात्सर्वनाम्नष्टेः प्रागकन्' इत्यक प्रत्य- ·स्वरान्ताः पुंलिशाः ७ ] सपसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोयेता । । । । । है यार्थ च सर्वादिमध्ये ग्रहणम् । यथा उभौ हेतु । उमाभ्यां हेतुभ्याम् । उभयोः हेत्वोः । त्वत् हेतुः । त्वतं हेतुम् । त्वता हेतुना । त्वते हेतवे । द्वौ हेतू । द्वाम्यां हेतु माम् । द्वयोहेत्वोः । भवान् हेतुः । भवन्तं हेतुम् । भवता हेतुनेत्यादि । तथा अज्ञातौ उभौ उ. भको । एवं द्वको । भाकान् । भवन्तौ। भवन्तः । त्वत् इत्यादि । त्वच्छब्दः प्रा. याछन्दस्येव । एते सर्वादय उच्यन्ते कथ्यते । बिलिङ्गाः लिङ्गत्रयवारिणः पुंलिङ्गली- लिङ्गानपुंसकलिङ्गाः ॥ (प्र.) अकारान्तत्वेन देववत्प्रासावाह। अकारान्तानामगीति । देवशात्क. चिद्विशेष इत्यर्थः । सर्वादिपठित्तयोरपि त्वतत्वशब्दयोछन्दिसत्वाल्लोकिकप्रयोगामा. वादनुपादानम् । उभयशब्दस्य द्विवचनान्तवात्सर्वाधिकार्यासम्मोऽपि सर्वनाम्न. तोया चेति सर्वनाम्नो हेतुयोगे तृतीयाविधेहमात्रा हेतुभ्यामित्यादिसिद्धयर्थमुरादान । अन्यतरशब्दो ऽव्युत्पन्न एव न तु डतरान्तः किंयत्तदर एवं तद्विधेः अतो डत'प्रत्यः यान्तत्वेन प्राप्तौ पुनरुपादानादन्यतरशब्दस्य सादित्वामाव इत्यसत् । समशब्दः सर्व. पर्यायः । न तुल्यार्थः । एवं सिमशब्दोऽपि । नेमशः खाडार्थः । एषां च सर्वेषां नामानि सर्वनामानीत्यन्वर्थता विज्ञानात्सर्वाचित्वे एव सर्वादिकार्य न संज्ञागौणत्वयोः तथा लोकात्पुर्वादीनां स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमे एव संज्ञागौणत्वयो नैति सर्वत्र । अतो दक्षिणा गाथका इत्यादाक्वधिषियमाभावादुत्तराः कुरव इत्यादौ संज्ञात्वाचन । तया राज्ञः समायेत्यादौ तुल्यार्थत्वेन समस्यापि न । तथा परिधानबहिर्योगार्थस्यान्तरस्पा. पुरीवाचकस्येत्यन्तरायां पुरीत्यादौ न । तथार्थज्ञात्यन्यवाचिन एवं स्वशब्दस्य नेह । स्वाय ज्ञातयेऽर्थाय वा । तथा वर्गाश्रमेतरे वर्गाश्रमेतरा इत्यादौ द्वन्द्वे जति वा नानपत्र। तथा तृतीयासमासात्तद्वाक्ययोरपि नेति । मासर्वाय मासेन पूर्वाग्रेत्यादि । तथा बहु. ब्रीहिसमासावयवस्य प्रधानभूतस्यापि सर्वादित्वं नेति । त्वं पिता यस्याहं पिता यस्य स त्वत्कपितृको मत्कपितृक इत्यादि । अन्यथाऽव्ययसर्वनाम्नामक प्राकरित्यादि त्वकपितृको मकत्पितृक इति स्यात् । दिक्समाले बहुबो हौ च वेति । उत्तास्याः पूर्व. स्याः अन्तरालं दिक् उत्तरपूर्वा तस्यै उत्तरपूर्वस्यै-उत्तरपूर्वाय इत्यादि प्रयोगानुपा. रतो यथायधमूह्यम् ॥ २६ ॥ तत्र पुंलिङ्गे रूपनयः । अकारान्तः सर्वशब्दः । सर्वः । सर्वो ।। जसी॥ सर्वादेरकारान्तात्परो जस ई भवति(क)॥२६॥ गुरुः शिव सर्वस्य वक्तव्यः । 'अई ए' सर्वे । सर्वम् । सौं । सर्वान् । पूर्ववत्पक्रिया। (क) जसीति । अत्र लोकेशकर:- जम् ई इ इति छेदः । नन्दिकाकारप्रश्लेषः किमर्थपिति चेद , सत्यम् , प्रथमादिभ्योऽपि विध्यर्थी द्वितीयः। अथैवं जसोऽन्स्यस्य सस्यैव कि नेति चैत्र, अत्यविधायकपध्या अदर्शनातू , उस इनि लिजाचेति । सप्तमीभ्रमनिवृत्त्यर्थ दीर्घविधिरिति कोचत , तन्मन्दम् , उभये' इति निर्देशन तभ्रमनिरामात् । ननु अकारमाश्रित्य जात ईकारः कथमेवरूपेणाकारस्य विघातक: स्यात् , उच्यते, 'उभये' इति स. निपातपरिभाषाया अनित्यत्वाभ्युपगमादविघातको भवतीति ।

·-- m । सर्वः । प्रथमैकवचनान्तम् । 'सावि॥ सर्वशब्दात् प्रथमाद्विवचन विवक्षायामो । सर्व सारस्वतप्रक्रिया- पूर्वाद्ध- होंणोऽनन्ते ।। धकाररेफऋवर्णेभ्यः परस्य नकारस्य णकारादे- शो भवति अन्तेस्थितस्य न भवात सर्वानित्यादौ ।। २४ ॥ अबकुप्वन्तरेऽपि । अवप्रत्याहारेण वर्गण कोण च मध्ये व्यव. बानेऽपि भवति नान्येन । सर्वेण ! सर्वाभ्याम् । सवैः ॥ २५ ॥ (२०) तत्र पुंलिङ्गे रूपमाह-सर्व । स गतौ। वप्रत्ययः । सरति प्रसरतीति औ । ओ औ और सर्वो। बहुत्वे विशेष कृत्यमाह-सूत्रम्-'जलों ॥ जस् प्रथमैकव. बनम् । साङ्केतिकन् । ई प्रथमैकवचनान्तम् । साङ्केतिकम् । वृत्तिः सुबोधा । 'गुरुः शिश्च सर्वस्या इति गुरुत्वात्सर्वस्य जसई भवति ॥ प्रक्रियायां तु-जसः शो' शिवारसर्वस्य । वरन् । अकारान्तग्रहणं भवच्छन्दनिषेधसूचकम् । अनेन ई । 'अ इ ए' सर्वे ॥ द्विती- याय देववत ॥ तृतीयकवचने सर्व आटेना इति इनादेशे कृते 'अ इ ए ततः सूत्रम्- रुनौणोऽनन्ते ॥ ९ च र ऋश्च : तस्मात् रुः पञ्चम्येकवचनम् । 'ऋतो छ उ'ल च डित् । डित्वाहिलोपः । 'स्वर' । नः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि, 'नामिनो . जल. तुम्बि० । णः प्रथमैकवचनम् । नाविक हवे. *उ ओ'। अनन्तः न अन्तः अनन्त. स्तस्मिन् अनन्ते सप्तम्येकवचनम् । अ इ ए! 'अतोऽत्यु '3 ओ एदोऽतोऽतः सि. द्धम् । पाठसिद्धा वृत्तिः । अन्ते पदान्ते स्थितस्य व्यञ्जनस्य नकारस्य णकारो न भव. तीत्यर्थः ॥ नन्वत्र रेफस्याने नकारो नास्ति किन्तु मध्ये वकारेकारी स्तः । तत्कथं नकार- स्य णकार: स्यादित्याह-सूत्रम्-'अबकुप्वन्तरेऽपि ॥ अबश्च कुश्च पुश्च अबकूपवः तैरन्तरमवकुप्वन्तरं तस्मिन् सक्षम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' ॥ अपि प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया. 'पदोतोतः सिद्धम् । अपप्रत्याहारस्यान्तरे कवस्यान्तरे अपिशब्दात जि. हामूलीयोपध्मानीयानुस्वारनुम् विसगाणामपि व्यवधाने अन्तरे पवर्गस्यान्तरे णत्वं वक्तव्यम् । सर्वेण ॥ सर्वाभ्याम्-'अद्भिः ॥ स:-'उभ्या 'अ इ ए एऐऐ। घोवि.' ॥ २५ ॥ (प्र.) जसी इति । अत्र केचित् एकमात्रलायवेन वैयाकरणाः पुत्रोत्सवं मन्यन्त इति न्यायेन जसि इत्येव पेतुः । दीर्घविधेः प्रयोजनाभावात् । न च दीर्घविधौ द्विमा. प्रत्वेन गुरुत्वाद्गुरुःशिच्च सर्वस्य वक्तव्य इति सर्वस्य जामः स्यादिति वाच्यम् । तस्य षष्ठीनिदिष्टस्यादेशस्तदन्तस्य वक्तव्य इत्यन्तविधेरपवादत्वात् । अत्र च षष्ठीनि- देशाभावान्निदिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति सर्वस्यैव जपः स्यात् । न च औ इत्युत्तर सूत्रे दीर्घकारानुवृत्तो केचिन्मते पूर्वविप्रतिषेधेनादावीकारादेशो जरसादेशे च जरसोत्या. दिसिद्धयर्थ दीर्घविधानमिति वाच्यम् । कृताकृतप्रसङ्गित्वेन जरसादेशस्य नित्यत्वादादौ स एव स्यात् । केचिन्मतोपसङ्ग्रहार्थ धिरीत्यनन्तरसूत्र एवं दीर्घविधानौचित्यादाह । सत एव धिरीत्येव कचित्पा: । चिचौरीत्यपि सर्वत्र सूत्रपागदौ जसी इत्येव पाठ इति चेत् । तथापि जसि ई इति छे । जसि इति स्थानसप्तमी । अन्ये तु जस इति साङ्केतिक षष्ठयन्तमेवेति । अन्त्यस्य प्राप्तौ सर्वादेशोथ गुरुकरणम् । तदसत् । गुरुः शिवस. येत्यत्र an .

·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। تدري तस्मात् गुरुशब्दस्यानेकवर्णादेशोपलक्षात्वस्य नेयडित्यत्र जित्करणेन ज्ञापनात् । अन्यथा दिल औ इत्यादौ औकारादीनां द्विमानत्वेन गुरुत्वात्सर्वादेशप्रसङ्गात् ॥ गुरुरित्यादि । गुह. स्नेकवर्यादेशः । ननु गुरुशब्दस्यानेकाक्षरादेशोपलक्षकत्वेन शेरप्यनेकाक्षरत्वादन सर्वादेश स्वसिद्धौ पृथगुपादानमपार्थकमिति चेत् , सत्यम् , त्वन्यादेरित्यत्र शित्करणम् "नानु. बन्धकृतमनेकालत्वम्" इत्यनुबन्धनिमित्तानकवर्णत्वाभावात् । पुरिति । ए च र च आ च एषां समाहारः धूः । अत्र रेफात्परस्यापि नस्य णत्वाकरणम् समान पद एर णत्वविधिज्ञापकम् ॥ अवेति। अवप्रत्याहारः कुः कवर्गः पुः पवर्गः एतैयस्तैः समस्तैवा- न्तरे व्यवधानेऽपि पूर्वोक्तनिमित्तानस्य गत्वमित्यर्थः । अपिशब्दोऽनुक्तसमुच्चपार्थः। तेन पर्याणद्धमित्यादौ आइपदव्यवधानेऽपि णत्वम् । तथा च अनुस्वारविसर्जनीयक पव्यवधानेऽपि रिङ्गणम् । उरः केण ईर केण । उरः पेण-उर-पेणेत्यादि ॥ २५ ॥ चतुर्थ्येकवचने सर्व ए इति स्थिते ॥ सर्वादेः स्मट् । सर्वादेरका . रान्तात्परस्य चतुर्येकवचनस्य स्मडागमो भवति(क)। टकारः स्थाननि. यमार्थः 'ए ऐ ऐ । सर्वस्मै । सर्वाभ्याम् । सर्वेभ्यः ॥ २६ ॥ (च० ) चतुर्थंकवचने सर्व अग्रे ए सूत्रम्-'सर्वादेः स्मट्' ॥ सर्दः आदिर्यस्य स सर्वादिस्तस्मात् सर्वादेः पञ्चम्येकवचनम् । डितिः 'सिङसोरस्य' ।। अग्रे स्मट । प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प: से सिद्धम् । अनेन स्मडागमः सस्वर एव । टिरवादादौ। ए ऐ ए सर्वस्मै ॥ सर्वाभ्याम् ! सर्वेभ्यः ॥ २६ ॥ (प्र०) सर्वादेरिति । अत्र यद्यपि स्मटष्टिरवादकश्च कित्वादाद्यन्तस्थानत्वे नोभयो रविरोधस्तथापि ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां कौण्डिन्याय तक्रमित्युक्तः, कौण्डिन्यस्यापि ब्राह्मणान्तःपातित्वाधिदाने प्राप्तेऽपि साक्षाच्छिष्टेन तक्रदानेन बाध्यते । तथाऽत्रापि तक्रकौण्डिन्यन्यायेन सर्वादः स्मडेव ॥ २६ ॥ पञ्चम्येकवचने-सर्व अत् इति स्थिते । अतः ॥ सर्वादेरकारान्ता- स्परस्यातः स्मडागमो भवति दीर्घः । सर्वस्मात् । सर्वाभ्याम् । सर्वेभ्यः । सर्वस्य । सर्वयोः ।। २७ ॥ (10) सर्वशब्दात्पञ्चम्येकवचने सर्व अस् । 'उसिरत् ततः सर्व अत् इति स्थिते । सूत्रम्-'श्रतः ॥ षष्टयेवकचनान्तम् । 'स्वरहीनं० 'सोवि०॥ अकारान्तात्सवात शब्दात्परस्य सिस्थाने जातस्य अत् इत्यस्य स्मडागमो भवति । इत्यनेन स्मडागमः ! 'सवर्ण०' सर्वस्मात ॥ द्वित्वे बहुत्वे च देववत् ॥ षष्ट्येकवचने 'डरल्या सर्वस्य ॥ षष्ठी- द्विवचने सर्ट ओस् । 'ओसि' 'ए अया 'स्वरहीनं, सोविः । सर्वयोः ॥ २७ ॥ (क) सर्वादरिति । अत्रात इत्यनुवृत्तरदन्तादिति । अतो भवते इत्यत्र न । सर्वादेरिति किम् , देहा- य । अकोप्ययमपवादो येन नाप्राप्ति यायात् । 'सीरित्यत्र तद्गुण विज्ञानबहुव्रीहिः, तेन सर्वशम्दस्वाद लामः । सर्व भादिर्यस्य स सर्वादिरिति विप्रहः । ननु सर्वादिशब्दस्य समुदायवाचित्वात कथं तदषयरे मई- शम्दे इति चेत्र, समुदायस्य युगपल्लक्ष्ये प्रयोगाभावादानर्थक्यातदने विति भ्यायन तदषयवे एंव सर्वशन्दे तत्कामिति युकत्वात् ।

·-- सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- (प्र.) अत इति । विभक्तिप्रकरणत्वाद्विभक्तीय ततश्च सर्वमत नीति सर्वात् इत्या. दावत सातत्यगमन इत्यस्य विपि तल्लोपे सर्वादेः परस्यापि अतः स्मडभावः । इसिरदि- त्यतो मण्डूकप्लुत्या विभक्तिविपरिणामेन सेरित्यनुवृत्तेर्वा ॥ २७ ॥ सुडामः ॥ सर्वादेरवान्तात्परस्यामः सुडागमो भवति(क)। स. र्वेषाम् ।। २८ ॥ (च० ) षष्ठीबहुवचने सर्व आम इति स्थिते । सूत्रम्-'सुडामः ॥ सुट् प्रथमैक. वचनान्तम् । 'हसे ५:०१ ॥ आमः षष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वर, 'स्रोवि० चपा अवे.' सर्वादः परस्यामः सुडागमो भवति । इति सुट् टिवादादौ । उकार उच्चारणार्थः । ततः ५ स्भि बहुत्वे 'किलात्षः सः कृतस्य' 'स्वरहीनं, मोऽनुस्वारः । सर्वेषाम् ॥ २६ ॥ (प्र. ) सुडाम इति । अत्र यद्यपि सामान्येन सर्वादिभ्यः सुविधौ सर्वादिगणा- न्तर्वतिनोऽत्रानुक्तस्यापि भवच्छब्दस्य प्रसङ्गः । अनीत्यतोऽदित्यनुवृत्तावावन्तानामप्रसङ्ग. स्तथाप्याबन्तानां सविध्यर्थं आप इत्यनन्तरसूत्रमनुवर्तनीयम् । अ आम इति लुप्तपञ्च- म्यन्ताद्वर्ण प्रश्लेषो वा । विपरीतनिदेशात् लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहण न तु लाक्षकिणस्येति वां युवामित्यादौ सट् न ॥ २८ ॥ सप्तम्येकवचने सर्व डि इति स्थितेः ।। डिस्मिन् ॥ सर्वादेरकारा- तात्परो किस्मिन् भवति(ख)। सर्वस्मिन् । सर्वयोः । सर्वेषु । हे सर्व । हे सौं । हे सर्वे । इत्यादि ।। २९ ।। (10) सप्तम्येकवचने सर्व जिहति स्थिते । सूत्रम्-'डिस्मिन् ॥ डि प्रथमै. कवचनान्तम् । साङ्केतिकम् । स्मिन् प्रयमैकवचनान्तम् । 'हसे ५:०१ सर्वादेरिति । अनेन सिस्मिनादेशः । सर्वस्मिन्निति सिद्धम् ॥ सप्तमीद्विवचने । 'मोसि' 'ए अय् 'स्वरहीनं०' 'सोवि० सर्दयोः । सप्तमोबहुवचने-'ए स्मि बहुत्वे 'किलात्म: सर्वेषु ॥ पदद्वयप्रक्रिया देववत् ॥ सम्बोधने । 'समानाखेलोपोऽधातोः' हे सर्व । हे सवौं । हे सर्वे । प्रथमावत्॥२९॥ (प्र.) इतरडतमाविति । न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवल: प्रत्यय इति केवलयोस्तयोः प्रयोगासम्भवात् प्रत्ययग्रहणेन तदन्तस्येति तदन्तग्रहणमित्यर्थः॥२९॥ एवं विश्वादीनामेकशब्दपर्यन्तानां रूपं ज्ञेयं डतरडतमौ विहाय । तौ प्रत्ययौ ततस्तदन्ताः शब्दा प्रायाः । विश्वः । विश्वौ । विश्वे । इत्यादि । अन्यः । अन्यो। अन्ये । इत्यादि । इतरः । इतरौ । इतरे। इत्यादि ।। क. । । (क) सुडाम इति । अत्र मण्डूक-लुत्या "अम्शसोरस्य" इत्यतोऽस्येत्यनुवृत्त्या अदिति नेत्याह-- अवर्णान्तादिति । सर्वादोरित्येतावन्मात्रोको भवत इत्यत्रातिप्रसङ्गः स्यात् । अदन्तादित्युक्तावाबन्तेऽ. च्यातिः। (ख)ीति । स्कारो जसविलवेवव्या यर्थः । न च विधितामध्यनियावृत्तिः, विधेः स्मित्र- स्वाद औजसो हि स्मिनि गौरवप्रसङ्गात् । परमात्रति कृते कृत्रिमत्वादिसंघकस्यैव ग्रहः स्यात् , अस्तु कस्यापि रिमनः, सदायेन लोपः स्या देति विधिमामात मत्तम्यकवचनस्यैव ग्रहण माविष्यति । एवं तर्डि स्पष्टाथोंऽयम्। ..

·८३
।
स्वरान्ताः पुंलिकाः ७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता
तरः । कतरौ । कतरे। इत्यादि । एवमेकशब्दपर्यन्तानां रूपं ज्ञेयम् ।। पूर्वादीनां
तु विशेषः । पू: । पूर्वी ॥ पूर्वादीनां तु नवानां जस ईकारो वा
वक्तव्यः॥ पूर्व-पूर्वाः ॥ पूर्वम् । पूर्वी । पूर्वान् । पूर्वेण । पूर्वाभ्याम् । पूर्वः ।।
पूर्वस्मै । पूर्वाभ्याम् । पूर्वेभ्यः ॥ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो ङसिङयोः
स्मास्मिनौ वा वक्तव्यौ ॥ पूर्वस्मात्-पूर्वात् । पूर्वाभ्याम् । पूर्वेभ्यः ॥
पूर्वस्य । पूर्वयोः । पूर्वेषाम् ।। पूर्वस्मिन् -पूर्वे । पूर्वयोः । पूर्वेषु ॥ हे पूर्व ।
हे पूर्वी । हे पूर्व-हे पूर्वाः । एवं परशब्दः । परः । परौ । परे-पराः । इत्या.
दि ॥ एवमन्तरशब्दपर्यन्तानां रूपं ज्ञेयम् ॥ ३१ ॥
(10) एवं सर्वशब्दरीत्या इतरडतमौ विहाय तदर्जानां विश्वादीनामे कशब्दपर्य :
न्तानां शब्दाना रूपमवसे यम् । परं डतरडतमौ विहाय वजयित्वा । यतस्तो प्रत्ययौ त.
द्वितोद्भवो अतस्तदन्ताः कतरकतमादिशब्दा ग्राह्याः । अन्यतरस्य पृथग्ग्रहणे अन्यतमध्य
प्रतिषेधः । अन्यत्सर्ववत् ।। विषेषमाइ-तु पुनः पूर्वादीनां नवानां शब्दानां जल ईकारो
वा वक्तव्यः । वा सर्ववजपोत्यर्थः । अन्यत्र पक्षे देववत् । पूर्व-पूर्वाः, पर-पराः इत्यादि ।
पुनः पूर्वादीनां नवानां ङसिश्च डिश्च इसिडी तयोः सिक्योर्विषये स्मास्मिनावादेशौ वा
वक्तव्यो। पञ्चम्या एकवचने एकत्र सर्ववत् एकत्र देववत् । पूर्वस्मात्-पूर्वात् । पूर्वस्मिन् -
पूर्वे । अन्यत्र सर्ववत् । पूर्वः पूर्वी पूर्व-पूर्वाः । पूर्वम् पूर्वी पूर्वान् । पूर्वण पूर्वाभ्याम् पूरैः।
पूर्वस्मै पूर्वाभ्यां पुर्वेभ्यः।पूर्वस्मात्-पूर्वात पूर्वाभ्यां पूर्वेभ्यः । पूर्वस्य पूर्वयोः पूर्वपाम् ।
पूर्वस्मिन्-पूर्वे पूर्वयोः पूवषु । हे पूर्व हे पूर्वी हे पूर्व-हे पूर्वाः । एवं परादयो बोध्याः॥३१॥
प्रथमः । प्रथमौ ॥ प्रथमचरमतयायडल्पाकतिपयनेमा
नां जसी वा ॥ प्रथमे-प्रथमाः ॥ चरमः । चरमौ । चरमे-चरमाः ॥शेष
देववत् । नेमे-नेमाः । शेष सर्ववत् ॥ तयायटौ प्रत्ययौ, तदन्ताः शब्दा ग्रा.
ह्याः । तयप्रत्ययान्तो द्वितयशब्दः । द्वितयः । द्वितयौ । द्वितये-द्वितयाः ॥
एवं त्रितयशब्दः । अयट्प्रत्ययान्तो द्वयः त्रयश्च । शेषं देववत् ॥
एवं नेमपर्यन्तानां रुपं ज्ञेयम् ॥३२॥
(१०) प्रथमचरमेति मुकरम् ॥ प्रथमचरमाल्पार्धकतिपयानां केवलं जसि विकल्पः ।
शेषं देववत् ॥ तयट अयट् प्रत्ययान्तानां द्वयद्वितयादीनां जसि रूपदयम् । शेपं देववत् ॥
नेमशब्दस्य जसि विकल्पः । शेषं सर्ववत् ॥ नेमानामिति रूपं यत् दृश्यते तत् 'द्वन्द्वे स.
वादित्वं वा' इति न्यायात सिध्यति ॥ जसि प्रथमे-प्रथमाः । चरमे-चरमाः। शेष देव-
वत् ॥ तयायटौ प्रत्ययो ततस्तदन्ताः शब्दा ग्राह्याः । द्वितये-द्वितयाः । द्वये-द्वयाः । शेष
देवशब्दवत् । उभयशब्दस्य अयट प्रत्ययान्तत्वेऽपि सर्वादिपाठाजसि नविकल्पः किंतु सर्व-
(प्र०) प्रथमेति । नेमशब्दस्य प्राप्त विभाषात्वाच्छेषं सर्ववत् । अन्येषां त्वप्रात-
-
वत् ॥ ३२ ॥

·-- सारस्वतप्रक्रिया- पूर्वार्द्ध- त्वाववत । त्रयीत्यादौ डीबर्थ तयडयटौ । लन्यायामित्ययष्टिरक्षात्तयडयटावित्ययं पाठः । अभयशब्दस्यायडन्तत्वेन विकल्पप्रांतावपि सर्वादिषु लाक्षात्पागदव्युत्पन्नत्वाद्वा नित्यमेव । अयटश्मावयवार्थकत्वानुभौ अवयवौ यस्येति विग्रहे एकवचनान्तत्वम् । येषामिति च बहु. वचनान्तत्वम् । इयोरवयविनोद्वर्यवयवा सम्भवादुभयशब्दस्य द्विवचनाभाव आर्थिकः ॥३२॥ सीयस्य सर्ववद्रूपं ङित्सु वा वक्तव्यम् । द्वितीयः। द्वितीयौ । द्वितीयाः।। द्वि. तीयम् । द्वितीयौ । द्वितीयान् ॥ द्वितीयेन । द्वितीयाभ्याम् । द्वितीयैः ॥ द्वि- तीयस्मै-द्वितीयाय । द्वितीयाभ्याम् । द्वितीयेभ्यः ।। द्वितीयस्मात्-द्वितीयात् । द्वितीयाभ्याम् । द्वितीयेभ्यः॥ द्वितीयस्य । द्वितीययोः। द्वितीयानाम्।। द्विती. यस्मिन्-द्वितीये । द्वितीययोः। द्वितीयेषु ॥ हे द्वितीय । हे द्वितीयौ ।हे द्वि. तीयाः ॥ एवं तृतीयः ॥ (च०) तोयस्येति ॥ तीयप्रत्ययान्तस्य द्वितीयतृतीयशब्दयुग्मल्य असर्वादित्वेऽपि वित्त वचनेषु विकल्पेन सर्ववदूपम् । वित्त सिडिषु वा सवत्वमित्यर्थः । द्वितीयस्मै- द्वितीयाय । द्वितीयस्मात्-द्वितीयात् । द्वितीयस्मिन्-द्वितीये । शेपं देववत । ए तृतीयः ॥ (प्र.)तीयस्य इति । तीयप्रत्ययान्तप्रातिपदिकस्येत्यर्थः । ततश्च प्रातिपदिक- ग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति द्वितीयस्यै द्वितीयायै इत्याद्यपि । सजातीयायेत्यादौ तीयप्रत्ययान्तत्वाभावादर्थवग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणमिति वा तदभावः ॥ उभशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः ।उभौ । उभौ । उभाभ्याम् । उभाभ्याम् । उभाभ्याम् । उमयोः । उभयोः । हे उभौ ।। (च०) उभशब्दो द्विसंख्यावाचकत्वान्नित्यं द्विवचनान्त: । प्रथमाद्वितीयाद्विवचने मओ औ और। तृतीयाचतुर्थीपञ्चमीद्विवचने 'अशि, षष्ठीसलमीद्विवचने 'ओसि' 'ए अय' वरहीन सोविसर्गः सिद्धम् ॥ उभयशब्दस्य द्विवचनामावादे कवचनबहुवचने भवतः । उभयः । उभ- ये ॥ उभयम् । उभयान् । उभयेन । उभयैः ॥ उभयस्मै । उभयेभ्यः ।। इत्यादि ॥ (च) उभयशब्दस्य द्विवचनामावः । द्विवचनान्तप्रयोगदर्शनाभावादिति केचित् । सा दिः सर्वनामाख्यो न चेद्रोणोऽथ वाऽभिधा । पूर्वादिश्च व्यावस्थायां समोतुल्योऽन्तरोऽपु. र । परिधाने बहियोगे स्वोऽर्थज्ञात्यन्यवाच्यपि यथा । उभयः उभये । इत्यादि। इति सर्वादयः॥ अकारान्तः पुंलियो मासशब्दः ॥ मासस्याल्लोपो वा॥ सास- सब्दस्याकारस्य लोपो वा भवति सर्वासु विभक्तिषु परतः ॥ हसेपः ।

·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति- मनोरमोपेता। सेर्लोपः।। हसान्तादीबन्ताच यरस्य सेर्लोपो भवति(क) | मा:-मासः । भास-मासी । मासः-मासाः । मास-मासम् । मासौ-मासौ । मास:-मा. सान् । मासा-मासेन । 'स्रोविसर्गः 'आदरे लोपश्' माभ्यां-मासाभ्याम् । माभिः-मासैः t: ! मासे-मासाय । माया-मामाभ्याम् । माभ्यः- मासेभ्यः । मास:-मासस्य । मासो:-मासकोः। मास-मासानान् । मासि-माले । मासोः-मासयोः । मास्सु-मासेषु । हे मा:-हे मास ! हे नास हे मासौ ! हे मास: हे मासाः ॥ ३४ ॥ ( 40 ) मासशब्दे विशेषमाह-सूत्रम् -'मासस्याल्लोपो वा' !! मालस्य षषुये। कवचनान्तम् । 'उरूस्य ॥ अतः अकारस्य लोपः अल्लोपःप्रथमैकवचनान्तम् 'नोवि सवर्ण दीर्घः ॥ वा तृतीयेकवचनन्द : अयश होउ ओ विपदम् । लाखसदस्या- कारस्य लोपो भवति का विकल्पेन सदरदरे परे : सर्व विभक्ति परत इत्येके । एत. देत्र सन्नत । नतः अदूषितं परमतं स्वमतमेवेति: अनेल सदर विनतिष्वकार. लोका । लौ त्वल्लोपे कृते-'हसेपः 'स्रोवि० स्वरादौ तु स्वरहीन । मादौ सोविक 'आदबे लोपश् । सप्तमोबहुवचने सपि 'स्रोवि०' विसर्जक' 'स्वरहीन एवं हसान्तसा. धनम् ॥ स्वरान्तप्रक्रिया देवशब्दवत् । माः मासौ मासः । मासं मासौ मासः । मासा माभ्यां माभिः । मासे माभ्यां माभ्यः । मास: माभ्यां माभ्यः । मासः मासोः मासाम् । मासि मासोः मास्स ! हे माः हे मासौ हे मासः ॥ 'लतुलसानां दन्ताः इति स्थानसव. त्वात 'झबे जबाः' इति सकारस्य दकारः स्यात् । माझ्याम् मानिः माद्छ । इत्यपि केचित् ॥ एवमकारलोपपने साधनम् ॥ पक्षे देवशब्दवत् । मासः मासौ मासाः । इत्या. दि ॥ एवमकारान्त प्रक्रिया । निर्जरशब्दस्य स्वरादौ विकल्पेन जरसादेशः । निर्जरः । निर्जरसों निर्जरी । निर्जरसः निर्जराः । निर्जरसं निर्जरम् इत्यादि ॥ ३४ ॥ (प्र.) मासस्येति । मासशब्दल्याकारस्य वा लोपो भवति । शसादौ विभक्ता. विति केचित् । पाद, दन्त, नासिका, मास, हृदय, निशा, असृज, यूप, दोष, यकृत् , उदक, आस्यशब्देभ्यः पद्, दत् नसू, मासू , हड्, निश् , असन् , यूएन् , शकृत . (क) हलेप इति : सूत्रमिदं चन्द्रकीर्तिमरिणा दासुदेवेन च स्त्रीलिङ्गे नदीशब्दप्रन्निय या व्याख्यानम् । इदनस्य व्याख्यान- इसश्च इप् व रतयोः समाइरः हसेप् तस्मात इलेपः । नवित्र ग्रहण किमर्थ हसा- न्तात संयोगान्तलोपे रूप.द्धि रति चेन्न, वेधा इत्यत्र परत्वादपवादस्वाहा कोरायो' इत्यनेन लोपे “अ स्वसोः सा" विति दीसिद्धेः । अथ परं नित्यं च लो बाधित्वा निरकाशत्वादत्वसोरित्यस्यैव प्रवृत्तिरिति चेन्नैवम् , शके तीति शक् इत्यस्यासिद्धेः । संयोगान्तलो बाधित्वा कोरायो रिति कलोपप्राप्तः । तस्मा- असग्रहणम् । अथ गङ्गामिच्छतीति गङ्गीयति, ततः क्विपि अल्लोपयलोपौ गङ्गरिति । तत्रापः भूतपूर्वर. कारमाश्रित्य इपः सिलोपोऽस्त्विति न च वाच्यम् , लवणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोकस्यैव ग्रहणमिति परिभा घया तदग्रहणात् । ननु निष्को शाम्बिरिन्यत्र हूस्वत्वेऽपि ईपमाश्रित्य सेलोपोस्त्विात चेन्न, तत्र ईई बिनि प्रश्लिष्य दीर्घस्यैवेपः सर्वत्र ग्रहणात् । अत्र तस्मादित्यनुवृत्त्या स्थापनुवृत्त्या वा ईसाइचव्हा अभैसीदि त्यादौ न लोपः। सा०प्र०८ । ..

·10 । सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- शेषन , यकन् , शकन् , उदन , भालचाइयः शब्दाः पृयमेव लोकाद्वा शप्रभृतिषा. मेते आदेशा तथासङ्ख्य मुखाः ! लोपल्यादेशविशेषत्वात्पष्ठीनिर्दिष्टत्वादेवान्त्यल्याकारल्य सिद्धौ अधिकवर्णब्रहणल्याधिकारी सिद्ध वाशदादेपोऽर्थोऽवसेयः । वस्तुतस्तु एतन्मने तु पदादयः पृधशहा एक ॥ ३४ ॥ आकारान्तः पुंलिङ्गः सोमपाशब्दः । सोमपाः । सोमपौ । सोमपाः । सोमपाम् । सोमपौ ॥ आतो धातोलापः || धातुसम्बन्धिन आकारस्य लोपो भवति शसादौ स्वरे परेक) । सोनमः । किबन्ता धातको यधपि शब्दत्वं प्राप्तास्त. थापि धातुत्वं न जहीत । सोमपा । सोमपाभ्याम् । सोमपाभिः । सोमपे । सोमपाभ्याम् । सोमपाभ्यः । सोमपः । सोमपाभ्याम् । सोमपाभ्यः । सो. कप: । सोमपोः । सोमपाम् । सोमपि । सोमपोः । सोमपासु। अधातो. रिति विशेषणा लोपो नास्ति । हेसोमपाः । हेसोमपौ । हेसोमपाः ॥ एवं कीलालपा, शङ्खध्मा, मधुपा] विश्वपा चिनदा, वर्गोंदा] प्रभृतयः(ख) ॥३५|| च०) अथ आकारान्तप्रक्रियामाह-तत्राकारान्तः पुंलिङ्गः पुमाने लिङ्ग विव - ‘क्षितं यस्य सः पुंलिङ्गः सोमपाशब्दः । पा पाने । पा सोमपूर्वः। 'क्विप' इति विप् प्रत्ययः विपः सर्वापहारी लोपः । नामत्वात्स्यादयः । विवन्तत्वाद्धातुत्वं न जहति श. उहत्वं च प्रतिपद्यते । प्रथमैकवचने 'स्रोविसर्गः: प्रथमाद्विवचने 'ओ औ और प्रथमाब. हुवचने 'सवणे, स्त्रोविसर्गः धौ धातुत्वाद्धोपो न किन्तु 'सोविसर्ग:' हे सोमपाः । हे सोमपौ । हे सोमपाः। द्वितीय कवचने 'सवणे, मोऽनुस्वारः द्वितीयाद्विवचने 'ओ औ औ' सोमपाः सोमपो सोमपाः । सोमपां सोमपौ । द्वितीयाबहुवचने सोमपा अस् इति स्थिते । सुत्रम्-'श्रातो धातोलोपः ॥ आतः पष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं 0 स्रोवि० । धातोः षष्ट्येकवचनान्तम् । 'डितिः 'इसिसोरस्या 'स्रोविहबे०, 'उओ० । लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोविक 'नामिनो र जलतुम्बिका० । सुन्नं सिद्धम् । वृत्तिः सकरा । अनेन शसादौ स्वरादावाकारलोपः । 'स्वरहीन सकारस्य विसर्गः। आमि 'स्वरहीन.' 'मोऽनुस्वारः ॥ हसादावविशेषः । सोमपास। अन्न किलामावात् 'किलात्पः सः कृतस्य इति न भवति । एवं कलालपाशङ्खमाविश्वपा. प्रभृतयः ज्ञेयाः । कीलालं रुधिरं पिबतीति कीलालपा राक्षसः ॥ ३५ ॥ (प्र.)पात इति । तत्राऽधर्मण पुनरुच्चार्य्याद्धातोरातो लोपः क्वचिदित्यर्थकल्प: । । - । (क) अातो धातोरिति । धातोः किम् , खटूवाः पश्य । न च नामत्वधातुत्वयोर्विरोधात् कथं धातु त्वमिति वाच्यम् , विबन्ता विजन्ता पिडन्ताश्च धातुत्वं न जहति नामवं प्रतिपादयन्तीति वचनादाविरोधात् । नन्वस्य धातोरिति किमिति न मूत्रितमिति चेन्न, श्रीपेण कुलेनेत्यादावपि परत्वादकारलापापत्तेर्दुवारत्वात् । (ख) कीलालपेति । "बीरे पुष्परसे तोये मद्ये मण्डे घृते स्रज। सप्तस्वर्थेषु कीलालं कथयान्त मनीषिणः" इति कीलालपदार्थः ।

·। - स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ७ ] सपसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । नात् त्वा बन इत्यादावयालोपः धातोः किम् । हाहान्। विनन्तत्वाचास्य लोना उदस्य धातुत्वम् । तदुक्तम् । शतृशानशिवन्तानां कसन्तानां तथैव च । तृजन्तान धातूनां धातुत्वं नोपहन्यते ॥ इति । चौतपरस्य तावन्मात्रग्राहकत्वात्सोमपेन कुलेनेत्या. दावप्रसङ्गः । वस्तुतस्तु द्विमात्रोच्चारणसामचदिव सवर्णानुरस्थितौ तसन्तमेव सर्वविधियों लोपविधिबलवानिति धिलोपे पश्चात्प्रत्ययलोग प्रत्ययलक्षगनिति तदाश्रयकार्यम् ॥ ३५ ॥ अकारान्तो हाहाशब्दः । हाहाः हाहा हाहा हाहान् हाही हाहान् । आदन्ताच्छसो नत्वाभाव इत्येके । तेन हाहाः । 'सवणे दीर्घः सह । हाहः हाहाभ्याम् हाहामिः । 'ए ऐ ऐ हाहै हाहाभ्याम् हाहाभ्यः । हाहाः हाहा- भ्याम् हाहाभ्यः । हाहाः हाहौः । 'अकारान्तेषु आबन्तानामेव नुडागमः नान्येषाम्' इति नियमात् १ 'सवणे दधिः सह । हाहाम् । हाहे हाहौः हा- हासु ! हे हाहाः हे हाही हे हाहाः ।। (३०) आकारान्तो हाहाशब्दस्तस्य , अविवन्तत्वात नुसंज्ञा । अतस्तस्य साधना भिन्नैव । हाहाः। प्रथमैकवचने सोवि० ! हाही 'ओ औ औः : हाहाः । हाहां हाहौ हाहान् । आकारान्तत्वाच्छ सो नत्वाभावः इत्येके हाहाः ॥ हाहा सव. तं. । हाहाभ्यां हाहाभिः । हाहै 'ए ऐ ऐ । हाहाभ्यां हाहाभ्यः ! हाहाः 'सवर्ग 'सोवि० ! हाहान्यां हाहाभ्यः । हाहा हाहौः । 'ओ औ और नोविः । हाहाम् । पुंलिङ्गस्य दीर्घसमानत्वान्नुडागमो न किन्तु 'सवणे, मोऽनुस्वारः । हाइ इ ए ! हाहीः 'मो औ और 'सोर्वि' हाहाट । सम्बोधन प्रथमावत् ॥ इकारान्तः पुलिङ्गो हरिशब्दः । तत्र प्रथमैकवचने हरि सि इति स्थिते 'सोर्विसर्गः हरिः॥ (च) इकारान्तसाधनमाह-इकारान्तो हरिशब्दः दशार्थ वाचकः ! मटमण्डूकविष्णुवासववायवः । तुरङ्गासिंहशीतांशुयमाश्च हरयो दशः । हृन हरणे है । 'इखखि' इति इप्रत्ययः । 'गुणः स्वरहीनं० हरि र प्रथमैकवचने लोनि औ यू ॥ इकारान्तादुकारान्ताच्च पर औकारो यू आपद्यते ई ऊ मरतः । हरी ॥ ३६॥ (च० ) सूत्रम्-'श्री यूः ॥ औ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । यू इश्च ऊश्च यू द्वितीयाद्विवचनान्तम् । सांकेतिकम् । इकारान्तात्परस्य औ इत्यस्य ई । उकारान्तात्प. रस्य च ऊ इत्यर्थः । अनेन औस्थाने ई । 'सवर्ण० ॥ ३६ ॥ हरि जस् इति स्थिते । ए ओ जसि ॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च जसि परे एकार ओकारश्च भवति(क) । 'ए अय्' हरयः ॥ ३७ ।। ( क ) ए ओ जसीति । इदुयों पर औ यू स्याताम् । ईदूतोदषयोग्रहणे ई उ इति पदद्वयं बो.. ध्यम् । ह्रस्वग्रहणपक्षे तु यु इत्यत्रतरतरद्वन्दः । यता Aama 4 ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्व- (२०) सूत्रम्-'ए भोजलिए प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । ओ प्रथम शवचनान्तन् । सांकेतिकम् । जसि ससम्बेशवचनान्तम् । 'स्वाहीनं० सिद्धम् । इकारस्य जलि परे एका रस उकार ओकारः । अनेन ए 'ए अय् 'स्वरहीनं 'सोवि०॥३७॥ धौ ।। इकारान्तस्य उकारान्तस्य च धिविषये एकार ओकारश्च भव- ति(क) । हेहरे । हेहरी । हेहरयः ॥ हरिम् ।। हरी । हरीन् ॥ ३८ !! (च० ) सम्बोधने । सूत्रम्-'धौः ॥ धिशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । हेरौडित! डित्वाहिलोपः । एकपदम् । धौ धिविषये इकारस्य एकारः। उकारस्य ओकास ! 'स. मानाढे.पो.' इति लोपे कृते धौ इत्येकारः । 'सर्वं नष्टे सर्पष्टिर्न याति' इति न्या. पाखिलोपेऽपि धिविश्यो न याति । हे हरे। हे हरी औ यू हे हरयः । ए ओ जसि 'ए अय् स्वरहीन. 'सोवि० ॥ द्वितीयैकवचने । 'अम्शसो. अकारस्य लोपः । 'मोऽनुस्वारः द्वितीयाद्विवचने 'ओ यू सवर्णे, द्वितीयाबहुवचने । 'अम्शसो' 'सो नः पुंस:' 'शसि' इति दीर्घः । इरीन् ॥ ३८॥ टा नाऽस्त्रियाम् ॥ इकारान्तादुकारान्ताच परष्टा ना भवति अस्ति. याम्(ख)। हरिणा हरिभ्याम् हरिभिः ॥ ३९ ॥ (०) तृतीयैकवचने सूत्रम्-'टा नाऽस्त्रियाम्' ॥ टा प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । ना प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । न स्त्री अस्त्री तस्याम् । सतम्येकच. - ( क ) धाविति । अत्र ए भो धिजसोरिति जसभ्योरिति वा एकयोगो न कृतो यथाक्रमं स्थानिनो- रादेशविधान शानिरासाय। यतु-योगविभागो विषयसप्तमीलाभार्थ इति, तन्त्र, विषये सतम्या अविधानादित्युक्त, तश्चिन्यम् , विषये सप्तम्या बहुस्थले दर्शनात् । किं च यत्र प्रत्य योत्पतेः पूर्वमेव कार्य विधीयते तत्रैव विष पप्तप्तमीति व्यवहारः प्राचाम् । यथार्थधातु के "जो बच्" "चशिक रूपानादयः" एवं वदता त्वया स्वयमेव विषय- सतम्या: स्वीकृतत्वात् । (ख) टानेति ! अब 'सेना' इति निर्देशाद अनिवामिति प्रक्लिष्टो न अस्तीति मत्वाह-अस्त्रि- यामिति । किमर्थमिदमुच्यतेऽस्त्रियामिति, ना पुंसीत्युच्यते, क्लीबेऽपष्टित्वात् अमुनेति । नन्वत्र "नामिनः -स्वरे" इति नुमि नाभावेऽपि समानमेवेति नुमेवास्तु । मैवम् । अत्तति स्त्रिपादणे 'अमुना' इत्यत्रादस- याप्रत्यये त्यदायत्वे मत्वे च 'अमटा' इति स्थिते, परत्वानित्यत्वाच्च 'मादू' इत्युवं प्राप्नोति । प्रकृतिप्रत्यया श्रितत्वेनान्तरङ्गत्वादिनादेशश्च तत्र बलीयस्त्वादिनादेश एव स्यात् । उक्त हि- "परं विदुः पूर्वपरापपत्तौ परस्य नित्यस्य च नित्यमेव । नित्वान्तरङ्गोपगमेऽन्तरङ्गस्तस्माद्विधिः प्रातिपदो बलीयान" ॥ इति । अत एव वक्ष्यति 'अद्रीत्या पश्चादकार' इति । नदेवमिनादेशे एत्वे पश्चादुत्वे चामुनेति स्यादित्ति कुत्र नुम् स्यात् । कुत्रतराञ्च नाभावः । सति पुनरस्त्रियामिति ग्रहणे क्लीवे नुमाबाधित सकलविषयो नाभावः । स्वसामर्थातु दुर्बलमप्युत्वं प्र. वयं प्रवर्तते । तदेवं क्लीबे प्राक् प्रवृत्या जातबलमूत्वं पुंस्यपि प्रागेव प्रवर्तते ततो नामावः । अत एव वक्ष्यति-'मत्वे उत्वे च कृते टा ना नियामिति' । 'हरिणा' इति । अवकुधिति णत्वम् । ..

·स्वरान्ताः पुंलिलाः सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता । नम् । 'स्त्रियां वोः' इति उशन् : 'श्रीभ्रुवो: 'स्वरहीनं ०१ 'सवर्ण, मोऽनुस्वारः सिद्धम् ! इकारान्तादुकासन्ताच शब्दात्परो यः दा इति विभक्तिवचनरूपस्तस्य स्थाने ना इति भवति। पुलिङ नपुंसकलिङ्गे तु न भवति ।। अनेन टा इत्यस्य नाही मो. हसादावविशेषः ॥ ३९१ डिति ॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च डिति परे एकार ओकारश्च भव. ति(क) । 'ए अय्' । हरये । हरिभ्याम् हरिभ्यः ॥ ४० ॥ (०) सूत्रम्-'डितिः ङ् इत् अनुबन्धो यस्य स डित् तस्मिन् डिति । Ra. म्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' एकपदम् इकारान्तस्य डेक सिङङिव्वकारः उकार ओकारः । अनेन चतुथ्यकवचने रि इत्यस्य रे ! ए अय् 'स्वरहीनं०' हरये ॥ ४० ॥ ङस्य ॥ एदुद्भ्यां परस्य सिङसोरकारस्य लोपो भवति(ख)। हरेः ! हरिभ्याम् । हरिभ्यः । हरेः । हों । हरीणाम् ॥ ११ ॥ (च०) पञ्चम्येकवचने षष्ट्येकवचने च । 'डिति' इत्यनेन एकारे कृते ॥ सुत्रम्- 'स्य' ॥ एकारेणोपलक्षितः अः : तस्य । केचित्तु 'हसिङ सोरल्या रवं सूत्रं पठन्ति । एकारौकाराभ्यां परस्य पञ्चमीषष्टयेकवचनसम्बन्धिनोऽकारस्य लोपो भवति । अनेन अकर. स्लोपः । 'नोविसर्गः षष्टीद्विवचने । 'इयं स्वरे 'राद्यपो द्विः' जलतुम्बिका ! 'स्वर. हीन' । षष्ठीबहुवचने 'गुडाम:' 'नामिः 'नो गो स्वरहीन मोऽनुस्वारः ॥ ४१ ।। (प्र.) उस्येति । कारोपलक्षितो अः उस्तस्य स च इसिङसोरेवत्यभिप्रेत्योन ङसिहसोरकारस्येति ॥ ४१ ॥ डेरी डित् ॥ इदुभ्यामुत्तरस्य डेरी भवति स च डित् (ग) ॥४२॥ डिति दे। डिति परे टेलोपो भवति । हरौ । हयोः ! हरिषु ॥ एवं अभिगिरिरविकविप्रभृतयः पुंलिङ्गा ॥ ४३ ॥ (च०) सूत्रम्-'ङरौ ङित् ॥ . पष्ठ्येकवचनान्तन् । , डितिः 'सिङसोरस्य 'सोवि० औ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् 'नामिनोस। डित, प्रथमैकवचनान्तम् । 'हलेपः से. सिद्धम् । इकारोकाराभ्यां परस्य सप्तम्येकवचनस्य कि इत्यस्य औं भवति । सच डितसंज्ञकः । डिप्रयोजनमाह-सूत्रम्-'डिति टेः । इ इत् यस्य स डित् तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं० । टे षष्ट्येकवचनान्तम् । 'डितिः 'इस्या 'स्रोवि -- । . (क )डितीति । ङ् इद्यस्याऽसौ कित्तस्मिन् । ङ ङा इस डि प्रत्यये इत्यर्थः । (ख ) ऽस्येति । डकारमहणेन सिङ्सोडणम् । एदोतोऽत इति सूत्रमनुवर्तते लोपश् इति च । पदोऽतः परस्य ङस्याकारस्य लोपश् स्यात् । कारस्य इत्संज्ञायामकारः परत्वेन लभ्यते । एदोत इति किम्, रायः, ग्लावः । अस्येति किम् , हरये, भानवे । उस्यात: किम्, हरयः, भानवः । (ग) डेराविति । इदुद्भ्यां परस्य सतम्येकवचनस्थ औः स्यात् स च डित्संज्ञकः । ननु 'हे .' इत्येव वक्तव्यं किं डिवशब्देनेति चन, डिग्रहणं 'ऋतो छ उः' इत्यादी डिदिन्यस्या वृत्त्यर्थम् । इदुद्भ्यो किम् , रायि, गवि । तपरत्वं किम्, वातप्रमी, हूही । - ~ - ·१ .. .. सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाद्धे- कृत्तिः कण्या ! छुकार इन यस्य दल्लिनादेश तस्यां दिसतो प्रत्यये परे टेलीपो भवति । इति डिस्त्राष्टिलोपः। वहीन । केचित् विति' इत्येकारे ने 'घनादेश- स्वतोलि न्यायाल शैकारनिच्छन्ति : हरौ इति सिद्धम् ॥ द्विवचने पूर्ववत् ।। जमीबहुवचन्द्र । विवलालः स । युवं हरिशब्दवत् अन्यादयोऽपि शब्दा याः ! अभिरविकपिगिनिमुनिकलिआधिनिधिसंधिविधिप्रवृतयः ॥ ४२-४३ ॥ उकारान्ताश्च विष्णुवायुभानुप्रभृतयोऽप्येतैरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । भानुः । भानू । भानवः । भानुम् । भानू । भानून् । भानुना। भानुभ्याम् । भानु. भि. । भानवे | भानुभ्याम् । नानुभ्यः । मानोः । भानुभ्याम् ! भानुभ्यः । भानोः । भावोः । भाननाम् । भानौ । भान्वोः । भानुषु । हेभानो हेभानू इभानवः । इत्यादि ॥ एवं विष्णुवायुप्रभृतयः ॥ (३०) उकासन्ताश्च वेणुविष्णुभान्वादयोऽप्येतैरेव सुत्रैः सिष्यन्ति । भानुशब्दस्य 'औ यू' इत्यनेन औ इत्यस्य ऊ 'सवगें । भानू । जसि ए ओ जसि 'अव् भानवः । धौ च समानार्लोपः०' इति उकारस्य ओकारः । तृतीयैकवचने 'टो ना स्त्रियाम्। डिस्च चतुश्येकवचने 'हिति' इति उकारल्यौ कारः मो अन् । पञ्चमीषष्ठयोरेकवचने 'इस्या इ. त्यकारलोपः । सप्तम्येकवचने 'डेरौ डि! ॥ ओसि 'उवम्।। सपि 'किलात्व' स..॥ ( उकारान्तः इलिङ्गास्तितउशब्दः । तितः तितऊ तितावः । 'ए ओ जसि, मो अव 'सवर्णे तिततितऊ तितउन् । तितउना तितउभ्यां तितउभिः। तितावे तितउभ्यां तितउभ्यः । तितओ: तितउभ्या तितउभ्य । तिताबोः तितमः तितऊनाम् तितौ ति. तवोः तितउषु । हे तितो हे तितऊ हे तिताव:) ॥ इकारान्तस्यापि सखिशब्दस्य भेदः । सखि सि इति स्थिते ।। से धेः । सखिशब्दस्य सेरघेडी भवति(क)। डिवाहिलोपः । सखा अधेरिति विशेषणादेकारो धिविषये । हेसखे ॥ ४४॥ (ब) इकारान्तस्यापि सखिशब्दस्य हरिशब्दापेक्षया भेदो विशेषोऽस्ति तमाह- घण्दाने। सनोति ददातीति सखा। सनेडखिप्रत्ययः । डिवाहिलोपः सखि इति जा. तम् । असि । सूत्रम्-'सेोऽधेः ॥ से षष्ठयेकवचनम् । अस् 'डितिर 'डस्य स्रो. वि० ॥ डा प्रथमैकवचनान्तम् सांकेतिकम् । 'नामिनो जलनुम्बि० । न धिः अधि. स्तस्य अधेः षष्ठयेकवचनम् । 'डिति डस्या 'स्रोविसर्गः: 'सवणे दीर्घः ॥ सखिशब्द. सम्बन्धिनो धिर्जितस्य सेडों भवति ॥ अनेन सेडा। डिस्वाहिलोपः-'डिति टे: 'स्त्रो. ( क ) , सख्युः इत्यनः सख्युरिति षष्ठ्यन्तमनुवर्चमान सरित्यनेन सम्बन्धात् मखिशब्दार्थस्यैकत्वे पाच्ये विहितस्य भेरित्यर्थं प्रत्याययतीति मत्वाऽऽद-सखिशब्दस्येति । तदर्थस्यैकत्वे विहितस्येत्यर्थः । तेन शोभनः सखा यस्य सः सुसखिरित्यत्र न भवति. अन्यपदार्थस्यैकले विहितत्वात् । गौणमुख्यन्यायेन पात्र न भवति । अतएव शोभनः सखा 'समखा' इत्यत्र भवतीति, माधवः । अत एव तदन्तादिति -- - है । चिन्त्यम्।

·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ७ सप्रसादचन्द्रकीर्ति-लनोरमोपेता । Poe । - कडा रिति सूत्रमध्ये अवेरिति पग्रहगात धिविषये डा आदेशो न भवति । किंतु समानाबेलीपो.' इति धिलोएं विधाय पश्चात् 'धौ इति सूत्रेग एकार एवं भवति । हे सखे इति सिद्धम् ॥ ४४ ॥ (प्र.) अवेरिति । ऐ सख्युरित्यत्राधेरित्यनुवृत्तेस्तस्य च वित्तिविपरिणामेन उसमीबहुक्वान्तत्वेन धिवर्जिषु पञ्चस्वित्यादौ काराभावे मोत्यर्थः । अन्यथा सख्युरि- त्यस्य दुर्वारदात् ॥ ४४ ॥ ऐ सख्युः ।। सखिशब्दस्यैकारादेशो भवति धिवर्जितेषु पञ्चसु परे. बु(क)।। षष्ठीनिर्दिष्टादेशस्तदन्तस्य ज्ञेयः आयादेशः । सखायौ।।४५}} (च०) प्रथमाद्विवचने सूत्रम्-'ऐ सख्युः ॥ ऐ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । स- ख्युः इति षष्ठये कवचनम् । वड्डे ६३ बरे काही ऋतो उ' टिलोपः । स्वरहीनं 'नोवि. विरहन् । 'लेडीः हति हाइवेरिति पदम् 'ऐ सख्युः' इत्यत्रा- कर्षणीयम् । तेन लखि सदस्य धिवर्जितेषु पञ्च स्पादिपु कवनेषु परेषु ऐकारादेशो भवति । 'शत्रुबहादेश' इति वचनात्सर्वस्यापि न कथाकारः । तत्रोच्यो-'ओनिर्दि षष्ठया विभत्या निर्दिष्टः कथितः उच्चरितः सूत्रमध्ये यः शशस्वल्य प्राप्त आहे शस्तस्या. न्तस्य भवति न तु सर्वस्य । यया ऐ सख्युः' इत्यत्र सखिशस्त्र षष्टया निर्दिष्टत्वात सखिाउदल्य प्राप्त ऐकाराहेशः सखिायान्तो य इकारस्य भवति । ननु पञ्चस्त्रि- ति ग्रहणात सौ परे एकाराशिः कथं न किरते तबाह-सौ परे तु ऐकारादेशे कृतेऽध्यकृते. ऽपि डादेशस्य नित्यत्वातू डादेश एवं स्यात् नवकारः ॥ अथवा ऐ सन्' इति सूने विपरीत करगात्सौ परे ऐसारो न क्वचित् 'औकारादिवतुर्पु परेषु' इत्येवास्ति । अनेन इका. रस्यैकारः 'ऐ आय 'स्वरहोनं० ॥ एवं प्रथाबहुवचने । द्वितोयाद्विवचने । एतेवपि ज्ञेयम् ॥ ४५ ॥ (प्र०) षष्ठीनिर्दिष्टस्येति । षष्ठया निर्दिष्टः षष्ठयन्तत्वे नोद्दिष्ठस्तस्य य आदेशः स तल्यान्तस्य स्यादित्यर्थः। साखायमित्यत्र परत्वात्कृताकृत प्रसङ्गित्वेन नित्यत्वाचादा वैकारे समानत्वामानानाम्शसोरस्येत्यकारलोपः ॥ ४५ ॥ द्विवचनस्यावा वा छन्दसि ॥द्विवचनस्यौकारश्छन्दस्याकारमा. पद्यते । सखाया । सखायः ॥ सखायम् ॥ सखायौ ।। सखीन् । ४६ ॥ (च०) द्विवचनस्य औावा छन्दलि। द्विवचनस्य प्रथमाद्विवचास्य औ इत्यस्य छन्दसि वेदे वा आ भवति । सखाया सम्बोधने अवेरिति विशेषगादेकरवने ऐकारोन। तत्र हरिशब्दवत् । 'समाना लोपो० धौ० शेषं प्राग्वत् । द्वितीयाबहुबबने हरिवत्॥४६॥ सखि टा इति स्थिते । सखिपत्योरीक् ।। सखिपतिशब्दयोरीगा- (क) पञ्चस्विति । इतोत्पञ्चस्वित्यतोऽनुवृत्तेः सि औ जम् अम् औ एवित्यर्थः । यद्येवं सादपि प्रा- प्नोति । मैषम् । परेण डादेशेन बाधितत्वाद् विषम उपन्यास:। ..

·सारवलप्रक्रिया [दूर्वार्दै । -- रस्ते भवति याद २) दीवाना न भवति ! सख्या ।। ४७ आगमजननित्यन् । भागनज कार्य अनित्यं स्यात् बा छन्दसि । स. हिनासखिन्यान् सखिभिः । लस्ने सखिभ्याम् सखिभ्यः ।। १८ ।। (३०) तृतीयाही विशेषमाह-सूत्रम्-'लखिपत्योरिक्॥ खिश्च पतिश्च लखि पती तयोः सखियो।' पष्ठीद्विवचनान्तम् । द य स्वरे' 'स्वरहीन नोविला: । इक्क. थकवचनान्तम् । होप' सखिपतिदयोः टाडेडियु पन्तः ईगाममे भवति । कित्त्वा. द्वा । दीर्वस्वान्ना न भवति । तदोही । नरान्तकात् er ना स्त्रियान् इति सुन्ने वास्थाने ना न भवति । किंतु सब, इयं स्वो सख्या पत्या इति सिद्धम् । चुना गमत्रमनित्यम् । आगमाजातमागम कार्यमनित्यं चिन्न भवति । इति न्यायाक्वचि दीकारागनो न भवति । तेन छन्दसि सखिना पतिना इति रूपं भवति। तत्र वनाऽस्त्रि. ग्राम् ॥ चतुर्यकवचने ईगागमः । सव इयं स्वरे। 'स्वरहीन सख्ये ॥ ४८ ॥ (प्र) सखिपत्योरिति । ए डायोरित्यराष्टाङयोरिति इत्युत्तरसूत्राञ्च तस्यानु- वृत्ते: अपीत्यभिप्रेत्योक्तं टाडेङिपु परत इति । दीर्घत्वादिति । यद्यपि हस्वविधावपि कृताकृतप्रसङ्गित्वात्प्रथमं सवर्णदी. चत्वेऽपि ना न स्यानामि तद्विधन्यायानित्यत्वज्ञापनालतम्येकवचने प्रथममौकारः । अखिल बान्द्रेण । अन्यन्न पतिला सहा इत्याद्या प्रयोगसिद्धयर्थमाह । आगमज. निति । आगमाजायत इति आगम तइनित्यनित्यर्थ: । अनित्यमागमानुशासनमिति परिमाया इति भावः ॥ १६ ॥ हो । सखिपतिशब्दयोधंगागमो भवति कसिङसोर्डकारे परे । सन्स्य अम् इति स्थिते ।।४९॥ ऋनो ङ : ऋकारान्तात्पर य ङसिङसो- रकारस्य उकारो भवति स च डित्(ख)। डिवाहिलोपः । सख्युः । सखिभ्या- म् । सखिभ्यः । सख्युः । सख्योः । सखीनाम् । सप्तम्येकवचने 'रौ डित्' इत्यौकारे कृते 'सखिपत्योरी' इतीगागमः । सख्यो। सख्योः । सखियु ॥५०॥ (३०) पञ्चमीषष्ठयोरेकवचने विशेषमाह-सूत्रम् -' ॥ ऋक् प्रथमैकवचना- ( क ) सखिपत्योरिति । टाङयो रिति सूत्राव टाङ्योरित्यनुवर्तत । तथा च टाड्योरेवानेन ईक। सख्ये इति सिद्धयर्थं तु 'हे' इति सूत्रान्तरम् । तथा च अयि परे मखिपत्योरीगागमो भवतीति तस्यार्थः। दीर्घविधि त्यादिप्रतिषेधार्थः, इत्यभिप्रेत्याह-दीर्घत्वादिति । यद्यपि द्वस्वकरणेऽपि विधान सामर्थ्या- अबादिप्रतिषेधो लभ्यते, तथापि औ द्विः सवर्णदीचे सजी इत्येव स्यादिति दीर्घकरणात् प्रथनमौत्वटलोप- यो प्रसक्तयोः पश्चादेकदेशविकृतम्यायन ईगागमे कृते सख्यावित्ति रूपसिद्धयर्थ दीर्घविधानस्यावश्यकत्वात् । अत एव ईदिद्वा न कृतः । 'सखिपत्यो!' इत्यपि न मूत्रितम् । सख्या सख्ये इति सिद्धावधि ? 'सख्यि' इति रूपापत्तेः । (ख) त इति । अत्र कन वात् सिङसौ न सम्भवतः इति सामर्थ्यात्तदन्तग्रहणमित्याह-का- सन्तादिति । 'ऋतो उ' इति सूत्रणीये ङग्रहणं वर्णमात्रविधी यदादेशस्तद्वद्भवतीति न प्रवर्तते इति ज्ञापनाथ इति लोकेशकरः। .. .

·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। । क न्तन् : हसेप:०१ : अकारणोक्षितः अ ः तस्मिन् । सतस्येश्वदनान्तम् । ए, अथवा - हमे जमा वा' अङ्ले सखिपतिशब्दयोगागमो भवति कसिङसोङकारे परे ! ह यं स्वरे' सख्य अल इति ल्धिते लति सूत्रम्-'ऋतो ङ उ' || ऋतः पञ्च- स्येकवचनान्तए । 'स्वरहीन' 'स्रोविक कारणोपलक्षित: अछः तस्य षष्ट्ये कवचना न्तम् ! सांकेतिकम् । उः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि० सूत्रमिदं सिद्धम् । कारा वृत्तिः कण्ठ्या । अनेनोमानाप्यकारस्योकारः लचोकारः डिल्लज्ञकः कल्प्यः । डिवालि. लोपः । 'डिति दे: स्वरहीन स्त्रोविसर्गः इयं स्वरे स्वरहोन, 'खोवि० ॥ षष्टी. बहुवचने 'नुडाम:' 'नामिक' 'स्वरहोन० मोऽनुस्वारः' । सक्षम्येकवचने के डिन्! इत्योकारे कृते डिवाटिलेापे च कृते 'यदादेशस्तद्वद्भवति इति न्यायात 'सखिपत्यारीक इति ईगागमः । 'इ यं स्वरे ॥ शेषं हरिवत् । एवं मखिशब्दसाधनम् ॥ १०॥ (प्र०) ऋडेः इति । भन्न यदि ङ इति ऋतुर्येकवचनमभिप्रेतं स्यातहि छह . त्यस्यानुवृत्तेरेक युग्रहणं न कुर्यात्तस्मात् उकारोपलक्षितः : इल्तस्मिन् के इत्यभिप्रे. त्याह-सिलोर्डकार इति । ऋतः तपकरणेन तावन्मानल्यैव ग्रहणादुन्चो इत्यादौ गृ इत्येतस्मादोर्धत्वादुत्वामावः । ऋडे इत्यत्र हस्बो बेत्यतो वानुकर्षमाल्लोकाच्च ती. तिशब्दाभ्यामपि ग्रहणम् । ततश्च मुखमात्मन इच्छति मुखीयति मुखीयतीति सुखीः तस्य शुख्युः । एवं सुतमात्मन इच्छति मृतीयति मुतीयतीति सतीः तस्य मृत्युः । तथा सह खेन वर्तते इति लखः तमिच्छतीति सखी तस्य सख्युः । तकारस्थानजाद्वर्गादपीष्यते । र नमिच्छति लूनीयति लूनीयतीति लूनीः तस्य लन्युः । वेति केचित् । मुख्युः मृत्युः लन्युः । ननु सखिशब्दस्य सप्तम्येकवचने आदावीगागमे दीर्घस्वादौत्वाभावः। आदा. वौत्वे टिलोपे च एकदेशविकृतन्यायेन ईगागमे निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभाव इति न्यायेनौत्वनिवृत्तिः स्यादित्यतो निमित्ताभावन्यायस्यानित्यत्वमभिप्रेत्याह साम्येकव- चन इति । अयं भावः-औत्वस्य डिवाहिलोपे निमित्तयोरिदुतोरभावेन सर्वत्रौत्वनिवृ- त्यापत्त्या तद्विधिवैयापातादनित्यत्वं न्यायस्यावसीयते । लोकेऽपि निमित्तदण्डाद्यमावे घटाधनपायदर्शनाच्च । शोभनः सखा सुसखेत्यादौ समासेऽपि सखिशब्दप्राधान्ये पञ्चम तत्कार्यदर्शनादन्यत्र ससखिना कृतम् अतिसिखरागच्छतीत्यादौ तत्कार्याभावः ॥ १० ॥ पतिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोहरिशब्दवत्प्रक्रिया । पतिः । पती। पत. यः । पतिम् । पती । पतीन् । तृतीयादौ तु सखिशब्दवत्प्रक्रिया । पत्या । पतिभ्याम् । पतिभिः । पत्ये । पतिभ्याम् ! पतिभ्यः । पत्युः । पतिभ्याम् । पतिभ्यः । पत्युः । पत्योः । पतीनाम् । पत्यौ । पत्योः । पतिषु । हे पते । हे पती । हे पतयः ॥ पतिरसमास एव सखिशब्दवद्वक्तव्य- ष्टादौ स्वरे परे ॥ षष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा । सीतायाः पतये नम इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । ततः समासान्तस्य नादयो भवन्ति । प्रजापतिना। प्र- जापतये इत्यादि ।। । 1

·सारस्वतप्रक्रिया-
[पूची?-
(च) पतिशब्दसाधनमाह-पतिशब्दस्य प्रथनाद्वितीययो: साधना हरिशब्दवत् :
तृतीया तु सामान्येन सजिशब्दवतु । पत्या, पत्थे, पत्यु. पत्युः, पत्यौ ॥ तत्रापि विशे.
पलाह-सलमास एव पनासहित एक पतिशब्दः सखिशब्दवत्लाथ्यः । समासान्तस्य च
पतिल्न जादको मन्ति ! 'टा नाऽस्त्रियाम्। 'डितिः शै त्'ि 'हुमस्या इत्यादि
सूक्षालिकान्ति । यथा प्रजानां पतिः प्रजापतिरिति तत्पुरुषसमासे कृते द्वितीयां यावदवि.
शेयः । तृतीयादौ तु 'टानाऽस्त्रियाम् इत्यादिना सूत्रमसुच्चयेन इरिशब्दवत्साधनेत्यर्थः ।
प्रजापतिना । प्रजापतिभ्याम् । प्रजापतिभिः । प्रजापतये प्रजापतेः प्रजापतेः प्रजापतौ
इति । धौ है प्रजापते ! 'समानाद्धीपो हे प्रजापती औ यू । है प्रजापतयः '६
ओ अदिदि
(प्र) पति समास एवेति सखिदित्यनेन सखिशब्दस्यासमास एवेगादिकार्य यथः
तथा तत्सहोत्तस्य पतिशब्दस्यापीत्यर्थः । अन्यथा सखिकार्यातिदेशे डादेरपि प्रसङ्ग स्यात्
हरिशब्दादिवत्याक्षिकद्विवचनान्तले सिद्ध वचनारम्भसामथ्यानित्यद्विवचनान्तत्वमालो
नित्यग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥
द्विशब्दो नित्यं द्विवचनान्त: । औ इति स्थिते । त्यदादेष्टेरः स्या-
दो ॥ त्यदादेष्टरकारो भवति स्यादौ परे । द्वौ । द्वौ। द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् ।
द्वाभ्याम् । द्वयोः । द्वयोः ! त्यादीनां धेरभावः ॥५१॥
( 20 ) द्विशब्दः संख्यावाचकत्वात् नित्यं द्विवचनान्त एव । द्विवचनमन्ते यस्य स
द्विवचनान्तः द्वि० सप्तविभक्तिद्विवचनेष्वपि सूत्रम्-'त्यदादेष्टेरः स्यादौ ॥ त्यत आ.
दिर्यस्य सत्यदादिस्तस्य । त्यदादेः षष्टयेकवचनान्तम् । 'डितिः 'इस्य' 'रोविक है।
षष्ठयेकवचनम् । प्राग्वत् । 'विसर्जनी 'टुभिः ष्टु:, 'स्वरहीनं० । अः प्रथमैकवचना.
न्तम् । 'सोवि० 'नामिनो ५ स्वरहीन । स्यादौ लप्सम्येकवचनम् 'डेरौ डित् डि.
स्वादिलोपः ! 'स्वरही ४ त्यद त य एतद् इदम् द्वि किम् सुष्मद् अस्मद् एते
त्यदादयः । त्यदादेः शब्दस्य टेः 'अन्त्यस्वरादिष्टिः' इति संज्ञाप्रक्रियोक्तलक्षगायाः
स्यादौ विभत्तो परतोऽकाने भवति । अनेन द्वि इत्यस्य द्व सर्वत्र । रूपये 'आ औ और !
रूपन्न अद्धिः । षष्ठीलसम्यार्टिवरले ओलिए अय् 'स्वरहीनः ॥ त्यादादीनां सम्बो.
धनामावः । सिद्धोऽयं द्विशब्दः ।। ११ !!
(प्र० ) स्यदादेः । इति ! त्यशब्देनैकदेशेन समुदायोपलक्षणात् त्यद् आदिर्यस्येति
तद्गुणविज्ञानो बहुव्रीहिः । नन्वस्य त्यदादित्वादस्य म इति मः स्यादिति चेत् । स.
त्यम् । ऋडू इत्यादाविधानापि दकारसहिताकारस्य मकारसहिताकारविधरन च वकार.
युतत्वात्तदभावः ॥ ११ ॥
त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रि अस् इति स्थिते 'ए ओ जसि
त्रयः त्रीन् । त्रिभिः । त्रिभ्यः । त्रिभ्यः ॥ त्रि आम् इति स्थिते । बेरयङ् ॥
त्रिशब्दस्यायडादेशो भवति नामि परे ॥ ङिदन्त्यस्य वक्तव्यः ॥
त्रयाणाम् । त्रिषु ॥ ५२ ॥

·। ww स्वरान्ताः पुंलिलाः ७ लप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता (३०) इकारान्तस्त्रियदखिलंख्यावाचकत्वान्नित्यं बहुवचनान्त:। ऋचन्हे कम सः । प्रथमाबहुवचने नि अस् इति स्थिते । “ए ओ जसि ए अय् 'बरः । शति 'अम्शलोरस्या सो ना इंसा नीन् । त्रिभिः त्रिभ्यः त्रिभ्यः । आमि विशेषः । पूर्व नुडागमः । ततः सूत्रम्-'प्रेरया ॥ त्रिशब्दस्य षष्ठयेकवचनम् । मिति 'हस्स्या 'खांवि०' । अयङ् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे पानामिनो र सिद्धन् । निशब्दस्य अचङ् इत्यादेशो भवति नुसहित आमि परे । ति उकारे तु आदेशः अन्तस्य भवतीति वचनादिकारस्येत्यर्थः । नन्वत्र 'पष्टीनिर्दिष्टस्या इत्यवान्तस्या. देशप्रासौ पुनर् 'विदन्तस्य' इति किमर्थमुक्तम् । तत्राह-'गुरुः शिञ्च सर्वस्या इत्यनेन 'षष्ठीनिर्दिष्टस्या इत्यस्य वाधः । अयडिति वह्वक्षरत्वेन गुरुरादेशस्तेन सई. स्यैव भवति । तन्निवारणार्थ विदन्तस्येति । ङित् डकारेतु य आदेशः गुरुर पि अन्तस्यैव भवति । इकारस्य अय् इत्यादेशः नामि' इति दीर्घः । रु!णो 'स्वरहीन मोजुल्वारा निन्दस्व बहुवचनान्तत्वेऽपि '' इत्येकवचन शब्दनिर्देशात् : अथवा रित्येकवचननिदेशात अलमालान्तवेत एद अबकादेशः ॥ समा० सान्तयेतुन । यथा प्रियास्त्रयो येषां ते प्रियन्त्रयः तेषां प्रियत्रीणाम् ॥ एवमतिकान्ता- स्त्रीनिति अतिक्रान्तात्रयो यैस्ते इति वा अतित्रयस्तेषामतिनीणामित्यादी न अड देशः ॥ सप्तमीबहुवचने 'किलात्षः सः' । हे त्रयः ॥ १२ ॥ (प्र०) वेरिति । त्रिशब्दस्य बहुवचनान्तत्वेऽपि शब्दनिर्देशादत्रैकवचनम् ॥ अनेकवर्णादेशत्वेन गुरुत्वात्सर्वस्य प्राप्तावाह-डिदन्तस्येति । गौणत्वे तु प्रियत्री. जामित्येव ॥ १२ ॥ कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तस्त्रिषु लिङ्गेषु सरूपः । कति जस् इति स्थिते ॥ कातिशब्दात्परयोदशसोलुक् वक्तव्यः ॥ लुकि न तन्निमित्तम् ।। लुकि जाते सति तन्निमित्त कार्य न स्यात् । कति । कति । कतिभिः। कृतिभ्यः । कतिभ्यः । कतीनाम् । कतिषु । त्रिषु (चाय) सरूप: ।। ५३ ॥ (च) का संख्या येषां ते कति । किं शब्दात् डतिप्रत्ययः । शेषा निपात्या कत्यादय:--' इति सिदस्य कतिशइस्य बहुवचनान्तस्यापि जश्शसोविशेषमाह-कतिः शब्दात्परयोजश्शसोलु ग्वतन्यः' इतिप्रत्ययान्तादिति वा ॥ अनेन जबशालेयः कर्तव्यः । 'लुकि न तन्निमित्तम्' इति लुकि कृते सति यस्य लुक् क्रियते स एव निमित्त कारणं यस्य ईदृशं यत्कार्य तन भवति । तेन ए ओ जसि इति ए, 'शसि' इति दीर्घ. त्वं च न भवति । शेष सुगमम् । कतिशब्दस्य सम्बोधनामांकः ॥ एवं कतिसाहचर्यात यतिततिशब्दाा परयाशसोलुक्वक्तव्यः । 'यति ते नाग शोषोणि तति ते नाग वेदनाः' इत्युदाहरणम् । कतिशब्दस्य त्रिवपि लिनेषु सशरूपागि ॥ १३ ॥ (प्र.) कतिशब्दादिति । का सङ्ख्या येषामिति शेषा निपात्याः कत्यादय इति उत्यन्तत्वे निपातितात्कतिशब्दातू इतेश्चेति सूत्रेण जसशसोलुगित्यर्थः । सूत्रे च : स्व. ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाद्धे- याया इत्यतः सख्याया इत्यनुत्तेः सङ्ख्यार्थात् डत्यन्तादित्यर्थावामाया तिरिति दत्यन्तादपि यतिशब्दाज लुक । अत एव “यति ते नाम शीर्षागि तति ते नाग वेदना इत्यादौ या सड्या येषां वे यति ला सङ्ख्या येषां ते ततीत्यादापि सङ्ख्यार्थडत्यन्त. स्वाज्जालोलुंक लुकि न लङ्गिमित्तमित्येकारभावः ॥त्रि चार्य सरूप इति । बाच्य. लिङ्गत्वेन विलिस्वन् । बहुवचन्दान्तत्वेन बहुवचनामावादित विशेजाभावात्मरूपत्वम् : समानरूपत्वमित्यर्थः । : अयमित्युपलक्षणं पञ्चनप्रभृतीनाम् । तथोक्तम् । 'गान्तसड़ ख्याव्याडतियुष्मदस्मत्सक्त्रिषु ।" इति ।। ६३ ॥ इकारान्तः पुंलिङ्गः सुश्रीशब्द ।। सुश्रीः ।। बोर्धातोरियुवौ स्वरे । घातोरिकारोकारयोपियुशौ भवतः स्वरे परे(क)। सुश्रियौ सुश्रियः । सुश्रि. यम् सुश्रियो मुश्रियः । मुश्रिया सुश्रीभ्याम् सुश्रीभिः । सुश्रिये सुश्रीभ्याम् सुश्रीभ्यः । सुश्रियः सुश्रीभ्याम् सुश्रीभ्यः । सुश्रियः सुश्रियोः सुश्रिवान् : मुश्रियि सुनियोः सुश्रीषु । हे सुश्रीः हे सुश्रियौ हे सुश्रियः ।। ५४ ॥ (१०) इकारान्तानुक्त्वा ईकारान्तानाइ-ईकारान्तः पुंलिङ्गः सुश्रीशब्दः । शिक ायाम् । सुपूर्वः। किप्प्रत्ययः । 'प्रच्छादेर्दीर्घता' हति दीर्घः । विपः ली. हा एः ! सुष्टु श्रयन्त्येनमिति सुश्रीः । 'विबन्ता धातुत्वं न जहति इदं च प्रति. पद्यन्ते' इति स्यादयः। प्रथमैकवने 'लो. ॥ द्विवचने सूत्रम्-'यत्रोनोरियुको स्वरे ॥ ईच ऊद वो तयाः वोः षष्ठीद्विवचनान्तम् । 'इ यं स्वरे, 'उ वम्। 'स्वर. हीनं सोवि' । धाते. पष्ठ्येकवचनान्तम् । 'विति' 'स्या 'स्रोविः' इयुवौ प्रथ. माद्विवचनान्तम् । 'स्वरही 'नामिना र स्वरे सप्तम्येकवचनम् । 'अ इ ए || धा- तेरीकारस्य स्वरे पर इय ऊकारस्य च उन् । इयं स्वरे' इति सूत्रात्स्वरे इत्यनुत्तो सत्यां पुन: स्वरग्रहणं स्वरकायान्तरध्यात्यर्थम् । सम्झारख्या 'नुडामः' इति निषे- थार्थ विभक्तिवर्जस्वनिवार्थ च। ततोऽत्र विभक्तिस्वर एव ग्राह्यः । तेन श्रीअर्थ श्रयर्थमित्यादाविर ल, किं नु ह य स्वरे' इति यत्वम् । अनेन स्वरादाविय । स्वर- हीन.' हसादावविशेषः । सपि । स्विला ॥ सम्वोधने धातुत्वान्न धिलापः। किंतु लोवि. हे सुधीः हे सुधियों हे सश्रियः ॥ १४ ॥ (प्र.) बोरिति । अन्न यद्यपि योरिति हस्वदीर्वसाधारणं तथापि हस्वकारोका- रान्तक्विवन्तधातुप्रयोगाभावादीकारयोरित्युक्तम् । अत एवान धातोरित्यत्र ते एवानुवर्तः मानं बोरिति धातोश्चेव!वर्णयोरिति साधारण्येनाभिधास्यति ! अमि शतिःच परत्वादि- युवावेद । विभक्तिप्रकरणत्वाद्विभक्तिस्वरे एक । नस्वर्थमित्यादौ । ईकारान्तमध्येऽपि स्व. सम्भूशब्दस्य उवप्रसादुक्तिः ॥ १४ ॥ na- , , - - । (फ) वोरिति । यत्वाप वादोऽयम् । इश्व उश्च यू तयोर्योः । व्याख्यानतो विशेषप्रतिपातहि स. दहादलेक्षणमिति परिभाषया बोरिति इस्वयोरिद ग्रहणे सावादीर्घयोश्च । नाम्नो धातोरिवोंवर्णयो रियुवौ भवतः स्यादो स्वर इत्यर्थः । धातोः किम् । वातप्रम्यौ । हो । स्थादो किम्, श्यर्थम्, भ्वर्थम् । .

·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः७] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। तथैव सुधीशब्दः । सुष्टु ध्यायतीति सुधीः । सुधियौ । सुधियः । सुधियम् । इत्यादि ॥ एवमूकारान्तः स्वयम्भूशब्दः । स्वयं भवतीति स्वय. भूः । स्वयम्भुवौ । स्वयम्भुवः । स्वयम्भुवम् । स्वयम्भुवौ । स्वयम्भुवः । स्वयम्भुवा । स्वयम्भूभ्याम् । स्वयम्भूभिः । स्वयम्भुवे । स्वयम्भूभ्याम् । स्वयम्भूभ्यः । स्वयम्भुवः । स्वयम्भूभ्याम् । स्वयम्भूभ्यः । स्वयम्भुवः । स्त्रयः म्भुवोः । स्वयम्भुवाम् । स्ययम्भुवि । स्वयम्भुवः । स्वयम्भूषु । हेस्वयम्भूः । हेस्वयम्भुवौ । हेस्वयम्मुवः । इत्यादि । (०) एवं सुधीशब्दः । अकारान्तः स्वयम्भूशब्दोऽप्येवमेव । एवमुकारान्तो लूशब्दः र छेदने इत्यस्माद्धातोः । ल । लुमे । लुबः इत्यादि । सेनानीशदत्याविशेषो हताद। स्वरादौ तु विशेषः । रवौ वा ।। घातोरवयवसंयोगः पूर्वो यस्मादीकारादूकाराच नास्ति तदन्तस्याने कस्वरस्य ईकारस्य ऊकारस्य च यकारवकारौ भवतः स्वरे परे वर्षाभूपुन व्यतिरिक्त. भशब्दसुधीशब्दी वर्जयित्वा(क)। वाग्रहणादियं विवक्षा । सेनानीः सेनान्यो सेनान्यः । सेनान्यम् सेनान्यो सेनान्यः । सेनान्या सेनानीभ्याम् सेनानीमिः । सेनान्ये सेनानीभ्याम् सेनानीभ्यः । सेनान्यः सेनानीभ्याम् सेनानीभ्यः । सेनान्यः सेनान्योः । सेनान्यादीनां वामो नुड्वक्तव्यः ॥ सेनानीनाम्-सेना. न्याम् । सेनानी डि इति स्थिते ॥५५॥ आम् उनियश्च ।। आवन्तादीबन्ता- नीशब्दाचोत्तरस्य डेरामादेशो भवति । सेनान्याम् सेनान्योः सनानीषु। हे से. नानीः हे नान्यौ हेसेनान्यः ॥ एवं ग्रामणीप्रभृतयः ॥ ५६ ॥ (१०) गीज् प्रापणे । 'आदे: ष्णः स्नः' नीः सेनापूर्वः। सेनां नयतीति सेनानी । किप्प्रत्ययान्तः । सेनानीशब्दस्येकारान्तधातोरपि इसादावविशेषः । स्वरादौ त विशेष- स्तमेव सूत्रद्वारा व्याख्याति । 'म्बो(तोरियुवौ स्वरे अनेन । ' यं स्वरे' 'उ वम्। इत्येतयोर्बाधो जातः । सेनानीशब्दस्येकारान्तत्वे बोर्धातो.' इत्यस्य बाधनार्थ पूर्व (क) चौवेति । अत्र योरित्यतो धातोयोरिति चानुवर्तते। तत्र यद्ययमर्थः स्यात् धातोचों को भवत इति ततः पूर्वसूत्रं निर्विषयमेव स्यात् । अथ पचनपामाण्याचदपि स्यादेवमपि विषयपरीत्यं स्यात् । तस्मादिदं विशिष्टविषयामिति मत्वाऽऽड-धातोरित्यादि । यस्मादीकारादूकाराद्धातोरवयव संयोगः पूर्ण नास्ति तदन्तस्या धात्वयवसंयोगपूर्वेदूदन्तस्यानेकस्वरस्य नास्त्येक स्वरो यस्मिन्नसो तस्य शब्दस्यावयवी यावीदूतौ तयोः क्रमाद् य्यौ भवत इत्यर्थः । किं सर्वत्र नेत्याइ-वर्षाम्पिति । वर्षाभूरन मामतिरिक्तम- न्यत्र स्वयंभ्वादौ स्थितं भूशन्दं सुधीशदं च वर्जयित्वा पंरिहत्येत्यर्थः । ननु सूत्र बौधेत्यनुवृत्तिरपि योर्धातोः स्वर इति तदनिरिकोऽयमर्थः कुनो लभ्यत इत्याह-वाग्रहणा- दिति निपातानामनेकार्थकत्वादिति भावः। सा०प्र०६ ·सारस्वतप्रक्रिया- -- [ पूर्वार्द्ध- . D है 10 । - 'वो ब!' इति सूत्रं पश्यते । स ह चौ प्रमाद्विवचनान्तम् । वा तृतीयैकद-. चनान्लन् ! 'अना' सनाहीशाराडूकारा पूर्वसादौ वर्तमानो धात्तोरदयावर योगः श्री यवक्रीवर वादिलोड देत तदन्त स एव धात्ववासयोगपूर्वकन्द- रहितः इकार: उना र अन्ते याय ल तदन्दल्लल्ब पुनरनेजस्वल्य द्वयादिति बिल्वरपूर्वस्ट शब्दस्य संबन्धिनः ईकारल्य यकारः । अकारल्य ३ वकारः । ननु 'शाक प्रापणे धातुरकस्बरः कथमनेकस्वरत्वम् । उच्यते-झारकपूर्वस्यामि विवन्तग्रहणे ग्रहणादनेकल्वरत्वम् । अन्न वाशब्दो ब्यवस्थावाचको न तु विकल्पार्थस्तेन वपोभूपुन - न्भूकारनुकरभू एभ्योऽतिरिक्तोऽन्यो यो भूशब्दः स्वयंभू इन्भू कमजभू नाभिभू-अङ्गन् सरो आत्मभू मनोभाराभू-अतिकल्प संभवे सत्यपि कौवा, इति न भवति । कि "बोधीतोरियुवौ स्वर' इति भवति । तथा उधीशब्दस्यापि संभवे सत्यपि 'चौ वा इति ज भवति । किंतु 'बोधीतोरियुधौ स्वरे' इत्येव भवति । अत एतौ वर्जयित्वा अपर ईकारो कारयोः पूर्वोत्तलक्षणयोर्यकारवकारौ भवतः । वाग्रहणादियं विवक्षा झेया । कुतः निपाता. नामनेकार्थत्वात् । धातोः संयोगपूर्वकत्वे सुश्रियो यक्रियौ कटवौ इत्यादौ न यकारव. कारौ । किं तु इथुवावेव ॥ एकस्वरे तु नीः नियौ । वीः धियो । टः लुऔः भूः भूवौ भुवः । इत्यादौ न यकारवकारौ ॥ बहुव्रीहिलमाझे अनेकस्वरस्यापि इयुवौ भक्तः । यथा सुधीः सुधियो सधियः । परमधिच इत्यादि धात्ववयवस्योगपूर्वको एन सुझाब न भव तः । तेन उन्नी: उन्न्यो उन्न्यः । इत्यादौ स्वामाविकधात्ववयवसंयोजकत्वाभावाद यत्वं न भवति ॥ वर्षाभू, पुनभू, इन्भू, कारभू, इत्यत्र भूशब्दस्य दत्वम् । उवेव । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचकत्वात् इयं विवक्षा लभ्यते । अनेन स्वादौ सन य. कारः 'स्वर' ॥ आमि विशेषः । सेनात्यादीनामामः षष्ठीबहुवचनल्य नुडामो बक्त- व्यः । अनेन एकन्न नुहागमः । 'स्वरहीनं० 'मोऽनुम्बारः ॥ अन्यन्न 'चौदा' इति य- भारः स्वरहीनं । सप्तम्येकवचने सूत्रम्-'आम् ङ. आम् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प... षष्ट्येकवचनान्तम् । 'डितिः 'डस्या सोविसर्ग: । केचित्तु 'आम् नियश्च इति सुत्रं पठन्ति तन्मतं साधु । यतो नीशब्दादित्यनुवृत्तिर्न दृश्यते । अदन्तात् स्त्रीलि. ड्रे आप्प्रत्ययान्तान्नीशब्दाचोचरस्य डेः सप्तम्येकवचनस्य आम् भवति !. अनेन आमि कृते 'थ्वौ वा' इति यकारः । 'स्वरहीन.' मोऽनुस्वारः। धातुबाहेलोपो न । शेष मुकरम् । एवं ग्रामणी अग्रणी प्रधीशब्दप्रभृतयोऽपीकारान्ता धातुशब्दा झेयाः ॥ १६ ॥ (प्र०) यवौ वेति । धातोरवयदैर्यः संयोगः स यस्मादीकारदूकागत्पूर्वो नास्ति तौ धातोरीकारोकारौ अन्ते यस्य एवंविधो योऽनेकस्बरः शस्त यावीकारोकारों तयोर्यकारवकारौ भवत इत्यर्थः । वर्षाभूयुनभूभ्यामतिरिक्तोऽन्यो यो मुशब्दान्तः सुधी- शब्दश्च तं वर्जयित्वा केवलभूशब्दस्यानेकस्वरत्वाभावादेवाप्रास्तदन्तप्राप्ती प्रतिषेधः । एवंविध नियामकापेक्षायामाहा-वाग्रहणादिति । वाशब्दस्य व्यवस्थितविशल्पार्थत्व- दित्यर्थः । विवक्षेत्यनेन प्रयोगानुसारतो यथेष्टं व्यवस्थाविज्ञानात् । इन्भूकाराभूभ्यामध्य- न्यस्येत्यवरेयम् । तथा गतिकारकेतरपूर्वस्येव । नेह । शुद्धधियो । परमधियो । गति संज्ञा च गतिश्चेत्यादिना लोकतोऽवगातव्या । उन्न्यावित्यादावुपसर्गधात्ववयवयोः संयो- अन्यत्रच -- ·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ७ ] समसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता । गान्तत्वान्न निषेधः । "सेनानीनाम स्कन्दः" इत्याद्यार्षप्रयोगार्थमाह । सेनान्यादीना- मिति । छन्दस्येव । आदिशब्दात् गोनामित्याद्यपि । प्राम्डेरिति । अत्रापः नियश्चेत्यनुवर्तते ॥ ५५-५६ ॥ एवमूकारान्तो यवलशब्दः । बलः यवल्यौ यवत्यः । यवस्वम् यव स्वौ यवस्वः । यवत्वा यवलूभ्याम् यवलमिः । वववे यवलुभ्याम् यव. लभ्यः । यवस्वः यवलूभ्याम् यवलूभ्यः। यवस्वः यवयोः यवलूनाम् । यवत्वाम्-यवल्वि यवल्वोः यवलूषु । हेयक्लूः हेयश्वी हेयवस्वः ।। एवं वर्षाभूपुनर्भूप्रभृतयः ॥ (च०) अकारान्ताश्च यवलूखलपूहन्भूकन्भूकारभूवर्षाभू पुनर्भूभृतयोऽप्येवम् । परंस. सम्येकवचने नीशब्दाभावात डेशन न भवति । तेन यवल्वि पुनन्ति वर्षाभित्र हात रूपम् ॥ वर्षालु भवतीति वर्षाभूमण्डूकः । एवान् लुलातीति सबलूः । एते किन्प्रत्यया. •न्ताः ॥ aur ईकारान्तो वातप्रमीशब्दः । वातप्रमीः वातप्रम्यौ वातप्रन्यः । वातप्र. माम् वातपम्यौ वातप्रमीन् । वातप्रम्या वातप्रमीभ्याम् वातप्रमीभिः । वात. प्रम्ये वातप्रमीभ्याम् वातप्रमीभ्यः । वातप्रभ्यः वातप्रमीभ्याम् बातप्रमीभ्यः । बातप्रम्यः वातप्रन्योः वातप्रभ्याम् । वातप्रमी वातप्रन्योः बातप्रमीषु । हेवा- तप्रमीः हेवातप्रम्यौ हेवातप्रम्यः ॥ अमि वातप्रमीमाहुः शसि वातप्रमानिति । डौ तु वातप्रमी शेषं ग्रामणीसदृशं भवेत् ॥ (१०) ईकारान्तो वातप्रमीशब्दः । वातप्रमीशब्दस्य प्रथमैकवचने 'नोविका वात. प्रम्यौ । धातुत्वाभावात् 'वौ वा' इति न, किं तु 'इ यं स्वरे वातप्रमी वातप्रम्यौ वात- प्रमीन् । वातप्रम्या वातप्रमीभ्यां वातप्रमीभिः । वातप्रम्ये वातप्रम्यः वातप्रम्यः वातप्र. म्याम् । सप्तम्येकवचने 'सवणे दीर्घ वातप्रमी वातप्रम्योः वातप्रमोषु । हे वातप्रमीः । 'अमि वातप्रमों रूपम् । शसि वातप्रमोनिति । ौ तु वातप्रमी शेषं, ग्राम मोसशं विदुः । तथैवोकारान्तो हूहूशब्दः । इहूः इहो इहः । हूर हूतौ हूहून् । इहा हूहूभ्याम् इहूभिः । इत्यादि । (च०) एवम् अकारान्तो हहशब्दः । हूहूः हृतौ 'उवम्' हू । स्वरे परे सर्वत्र 'उवम् । शसि हूहून् । आमि हुह्वाम् । को हुति ॥ - ऋकारान्तः पितृशब्दः । पितृ सि इति स्थिते । सेरा ।। ऋकारान्वात्परस्य सेरा भवति स च डित(क)। डिवाडिलोपः । पिता ॥२७॥ अर पञ्चसु।। (क) सेरिति । अत्र तो उरित्यत ऋत इत्यनुवर्तते । तब मात्राव सिर्न सम्भवतीति साम- ·सारस्वतणक्रिया- [पूर्वाद्धं- । । । । ऋकारस्यार् भवति पञ्चसु स्यादिषु परेषु(क) । पितरौ ! पितरः । पिट्ट मि इति स्थिते ॥५८॥ धेरर ॥ ऋकारान्तात्परस्य धेरर् भवति स च डिन् । डिवा- हिलोपः 11 हेपितः । हेपितरौ । हेपितरः ॥ पितरम ! पितरौ पितॄन् ॥ ऋरम् पित्रा । पितृभ्याम् । पितृभिः । पित्रे । पितृभ्याम् । पितृभ्यः । ऋतो कडः। पितुः । पितृभ्याम् । पितृभ्यः । पितुः । पित्रोः। पित्तॄणाम् ॥५९! ङौ ।। ऋका . रस्यार् भवति डौ परे। पितरि | पित्रोः । पितृषु । एवं जामातृभ्रात्रादयः।।६० (च० ) अकारान्तानाह-ऋकारान्तः पितृशब्दः । पा रक्षणे पाति रक्षतीति पिना ? पितृशब्दो निपातसिद्धो न तृप्रत्ययान्तः । पितृशब्दात् प्रथमैकवचने सूत्रम्-'सेरा सेः षष्ट्येकवचनान्तम् डतिर 'ल्या 'स्रो विसर्गः' । आ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेति कम् । "नामिनो र ॥ अकारान्ता. इति । अकारान्तात्परस्य सेः आ इत्यादेशः स्यात् । सच आडित्संज्ञक डिवाहिलोपः । 'स्वरहीन० ॥ १७ ॥ सूत्रम्-'अर पञ्चसु ३॥ [अर प्रथमैकवचनम् सि । 'हसेपः से ॥] पञ्चनशब्दस्य सप्तमी बहुवचनम् । 'नानो नो ख्यादिषु पञ्चमु वचनेषु परेषु ऋकारो अर् भवति । स्थानाशून्यार्थसेरपि ग्रहणम् ॥ सि. विषये तु 'सेरा' इत्याकारप्राप्ती र पञ्चम इत्याप्तौ च विशेषत्वान्नित्यत्वाच्च सेरह ए. व भवति ॥ केचित्तु प्रथम 'अर् पञ्चम इत्यरं विधाय ततो यदादेशस्तद्वडू भवतीति 'से. रा' इति सेरा । ततष्टिलोपः । 'स्वरहीनं.' पिता ॥ पितृशब्दात् प्रथमाद्विवचने बहुवचनें च अनेन अन् । 'स्वरहीनं० ॥६॥ धौ कृत्यमाह---सूत्रम्-'धेर ।। धे षष्टयेकवचनान्त म् । 'डितिः 'डस्या लोवि० प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प.०' 'नामिनो र ३ ऋ. कारान्ता० इति धेः अर् आदेशो भवति । स च छित् । डिवाहिलोपः । 'स्वरहीन 'सोवि० शे सकरम् ॥ द्वितीयावहुवचने-'अम्शसोरस्या 'सो नः सः शसि ॥ तृ. तीयायां चतुर्थी चैकत्वे । 'ऋरम्' 'स्वरही० ॥ हसादावविशेषः । पञ्चमीषष्ठयोरेकवचने । ऋतो 'डिति टे: इति टिलोपः। 'स्वरहीन.' 'स्रोवि०॥ षष्ठीसतम्याडिववने ॥१९॥ 'रम्। 'स्वरहीनं० ॥ षष्ठीबहुवचने 'नुडाम: 'नामिक, स्नोंणो० ॥ सप्तम्येकवचने । सूत्रम्-हो' । सप्तम्येक वचनम् ॥ 'हेरौ डित टिलोपः । 'स्वरहीनं० एकादम् ॥ अनेन अर् 'स्वरहीनं ॥ सप्तमीबहुवचने 'किलात्षः सः ॥ एवं जामोतृभ्रात्रादयः शब्दाः. साध्याः ॥ जामाता जामातरौ जामातरः ॥ भ्राता भ्रातरौ भ्रातरः ॥ देवा देवरौ देवरः ॥ सव्येष्टा सव्येष्टरौ सव्येष्टरः इत्यादि ॥ ६ ॥ (प्र०) सेरा इति । अत्र यद्यपि परत्वात्पञ्चस्वित्यर् प्राप्नोति तथापि तल्लोपस. म्मवानिरवकाशत्वाच्च मा एव । पञ्चर कढणी कुले इत्यादौ परत्वानुमा बाधानारप्रसङ्ग ॥६०१ एवं नृशब्दः ॥ सेरा। ना । नरौ । नरः । नरम् | नरौ । नृन् । त्तिदन्तस्य ग्रहणमित्याह-इकारान्तादिति । तथा रोडिदित्यनुवर्तत इत्याह-स चेति । (क ) अपञ्चस्विति । अत्र ऋत इति पञ्चम्यन्तमध्यनुवर्तमानमादेशापेक्षया पष्ठ्यन्तं स्यादित्याह- ऋकारस्येति । स्यादिग्विति। एतचाधिकाराल्लभ्यते । क अर -- -- ·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः७] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। नुवी । me त्रा वृभ्याम् । नृभिः। । नृभ्याम् । तृभ्यः । ऋतो छ उः । नुः । दुस्थान् । नृभ्यः । नुः । ब्रोः ।। नामि दीर्घः ।। नृशब्दस्य नामि परे पूर्वस्य दीर्थो वा अवति(क) ! नृणां नृणाम् । नरि। नोः। नृषु । हेनः । हेनरौ । हेनरः ।। ६१ ॥ (१०) नृशब्दोऽपि पितृशब्दवत् । ना नरौ नरः । नरं नौ चन् । ना न्याय निः । नृभ्यां नृभ्यः । नु नृभ्यां नृस्यः । नुः नोः । आमि विशेषलाह-लुनम् ---- बी of इति । नुरिति नृशब्दस्य षष्ठ्येकवचनम् । अतो ङ ! वा तृतीयकवचनम् । 'अध्ययो० मध्ये 'नामिनोरः । नासि सत्येकवचनान्तम् । स्वरहीनः दीर्घः प्रथमै- कवचनान्तन् : 'लोनिलिवन शमन बानि परेडीयौ ना अक्षयः । । वृणान् । नरिने छ । हेनः हेनहेनरः । इति लिटर : ३१ ॥ १०) नृणामेको गम्भस्त्वमलि पयसामनव इव : इत्यादिप्रथालियर्थ. माह : नुर्वेति । नृशब्दस्य नामि परे वा दीर्घ इत्यर्थः । मुतिस्त्रमर्थतो ब्या. जमातमस्तु॥६१ ।। 'पिता माता ननन्दा वा सव्येष्ट्र मातृ यातरः । जामाता दुहिता देवा न तृनन्ता इमे नव ।' कर्तृशब्दस्य पञ्चसु विशेषः । स्तुरार. ॥ सकारतृप्रत्ययसंबन्धिन ऋकारस्याऽऽर् भवति पञ्चसु परे. बु(ख) । कर्तार सि इति स्थिते । यहादेशस्तद्वद्भवति । सेरा । डिवाहि. लोपः । कर्ता । कर्तारौ। कर्तारः । धेरर् । हेकतः हेकर्तारौ हेकर्तारः । कारम् । कर्तारौ । कर्तृन् । का। कर्तृभ्याम् । कर्तृभिः । । । कर्तृ. समाम् । कर्तृभ्यः । ऋतो ङ उः । कर्तुः कर्तृभ्याम् कर्तृभ्यः । कर्तुः कों: कर्तृणाम् । कतरि कत्रोंः कर्तृषु । इत्यादि पूर्ववत्प्रक्रिया ॥ एवं नप्तहोतृ- क्षत्तृधातृगोप्तृप्रशास्तृपोतृउद्गातृप्रभृतयः । .. । । ( क ) नुर्वेति । नामिति नित्ये प्राते विकल्ला) नृशब्दस्य नामि वा दीर्घो वक्तव्य इत्यर्थः । नृणां लणामिति उभयत्र नुटि पाक्षिको दीर्घः णत्वम् । (a ) स्तुरिति । स च तृ च स्तु, द्वन्द्वकत्वम् , आगमशास्त्रस्यानित्यत्वान्नुमभावः छान्दसं पुंस्त्वं वा । उक्तं च छन्दसि सर्वे विधयो विकल्प्यन्त इति । तत्र स्तुरिति षष्ठी ऋतानुवर्तमानेन सम्वध्यते । सम्बन्ध -सकारेण संयोगः, तृप्रत्ययेन समवायः । तदयमर्थः-सकारसंयुक्तो य अकारस्तृप्रत्ययावयव इति । अ. मुमेधार्थ संहृत्याई-सकारेत्यादि । सकारण संयोगसम्बन्धवतः तृप्रत्ययेन समवायसम्बन्धवत ऋका. रस्येत्यर्थः।

·सारस्वतप्रक्रिया [ पूर्वार्द्ध-- ܝܗ ܐ -- -- स्वसा नखः च नेष्टा व वा हर्ता तथैव च ! होना पोला प्रशास्तः स इलाकः स्मृताः । ६२ ।। (१०) खुवन करणे । 'दुषो सूत्व : गुज: पो. 'स्वरही. ज्ञान : करोतीति की शल्य पटड विदोलनेवार सूरतुरार' सूच तृच स्क तस्य स्तुः । पाध्येकवदनम् । 'ऋतो : दिलोर 'लोदि । आर् हसेपः 'नामि नो सिद्धम् । लकारसम्बन्धिन साहितस्य प्रकार सापलक्षितस्येत्यर्थः । तृप्रत्यय यान्तसम्बन्धित इति दणी इत्यादिकृयोलमन यादिषु ६. वह परेषु आर मदनि ? सकारसल्बन्धी ऋकारः स्वलन एव । तेन नियतिखशब्दादा. वार न स्यात् । निपतिता, नियतिसौ । नियतिका इस्मादि ! अनेन द्वितोयाद्विवचना यावद् आर् । तन्त्र प्रथमैकवचले कतार र इति लियो । ऋकारासम्भवे कई लेराकारस्तु बाह-यदादेशस्तद्ववत्ति यो स्वादेशः स तहदेव भतीत्यर्थः । असारल्याए देशः . ऋकारवायः । ततः ! 'सेवा' टिलोपः रर्दन वही सामोधने । 'स्तु. सरर ततः। 'धेर टिलोप: स्वरहीन खोवि० हे सतः । क्षेवं मुकरम् ।। शलि-अम्म शसोरल्या 'सो नः पुंसा कि तृतीयानो पितृशब्दवत् । यथा तृतीयैकवचने । 'ऋ. स्म का कर्तृभ्या कर्तृभिः । चतुथ्यकवचने 'ऋरम्। 'स्वरहीनं० झन्ने कर्तृभ्यां अभ्यः : पञ्चनीपावले ? तो उ लडित डिस्वाहिलोषः । बरहीनं० कर्तुः ।। कत्रो ! 'नरम्' 'स्वरही 'जुडामः 'नामि०' तृणाल सबम्प्रेकवचने 'स्वरहीनं० कर्तरि । कत्रीः 'हरम्' । कर्तृषु किलात्पः । एवं नवमतदोवृपोत. प्रशास्तृप्रवृत्तकोऽपि । तथा अन्येऽपि तृप्रत्ययान्ता अबलेयाः। तृप्रत्ययालयको ग्रहणेन्ट नम्त्रादीनामव्युत्पशाना संज्ञानाद्वानों ग्रहोंच सदस्यता पृश्चमबारद । अर्थवत्त. महजे नानधकरवेति झाकात । मुत्पत्तिाने अनेत्र सिद्ध सादि लिया म् । सिद्धे सत्यारम्भो निरमायेति ॥ ६२ ॥ (प्र०) स्तुरिति । स्त्र तृश्च स्त सल्यः हनुः । आगमानुशासनल्याशिवत्वानु भावः लिङ्गवचनध्यात्मयों वा । तो इ उरित्यत ऋत इत्यनुवृत्तेस्तल्य च सरत्वासाय- मात्रग्रहणे तिखः । इतः । प्रितिसौ प्रियता दिल्या कारभारातिदेशा: नार् । ततश्च सकारसम्बन्धिस्वस्तृशब्दस्य ऋकारः ॥ ६२ ॥ उकारान्तस्यापि क्रोष्टशब्दस्य पञ्चस्वाधिषु नृप्रत्ययाः न्तता वा वक्तव्या ॥ क्रोष्ट्ट सि इति स्थिते स्तुरार् ! सेरा ! क्रोष्टा क्रोष्टारौ कोष्टारः । क्रोष्टारम् कोष्टारौ । शसि तृप्रत्ययवद्भावाभावात् क्रोप्टून् । अनि शसि तृप्रत्ययबद्भावो वेति केचित् । क्रोष्टुम् क्रोष्ट्टन् । तृतीयादौ स्वरादौ तृप्रत्ययान्तता वा वक्तव्या(क) ॥ ( क ) तृतीयादाविति । क्रोटुशब्दो वा तृप्राययान्तः प्रयोज्यष्ट'दौ स्वरे। तृप्रत्ययान्तकोष्टुशब्दस्य कर्तृन्दूपम् , उकारान्तकोटुश्ब्दस्य भानुवत् । अमि तु तृबद्भावे नुडागमे च प्राते सत्याह-कृतेति । ।

·wom स्वरान्ताः पुंलिङ्गा सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता ! कोष्ट्रा-क्रोष्टुनः ! क्रोष्टुभ्वास् । क्रोष्टुभिः । क्रोष्ट्र क्रोष्टवे । कोष्टुभ्यम् ! क्रोष्टुभ्यः । कोष्टुः क्रोष्टोः । कोष्टुभ्याम् । कोष्टुभ्यः । क्रोष्टुः क्रोष्टोः । क्राष्ट्रोः क्रोष्टीः । कृताकृतप्रसङ्गी यो विधिः स नित्यः । नित्यानित्ययो. मध्ये नित्यविधिर्बलवान् । इति प्रथमं नुडागमे कृले स्वरादित्वाभावात् तृप्र. त्ययवद्भावो न भवति ! ऋष्टूनाम् । क्रोष्टार क्रोष्टौ । क्रोष्ट्रोः क्रोष्ट्वोः । क्रोष्टुषु । अधिष्विति विशेषणाद्धकोष्टो हेक्रोष्टारौ हेक्रोष्टारः ।। (च.) क्रुश् आह्वाने । तुम्प्रत्ययः । गुण: शषराजादेः ष: 'ष्टुभिः ष्टु' कोटु इति जातम् । उकारान्तस्येत्यादि । यद्यपि क्रोष्टशब्द उकारान्तस्तथापि तस्या अधिषु धिवर्जितेषु तृप्रत्ययान्तस्येद रूपम् । तृप्रत्ययान्तत्वं वक्तव्यम् । तृप्रत्ययान्तव. दारादिकमित्यर्थः । ततः पञ्चच कर्तवतु ! सौ 'स्तुरार 'सेस' धौ तु भानुवत् । द्वित्व. बहुत्वयोः कर्तृवत् : 'स्तुरार' 'स्वरहीन० । शसि बिपये प्रत्ययो विद्यते यस्य स तृप्रत्ययवान् । यहादृप्रत्ययेन तुल्यं तृप्रत्ययदत् । तस्मात् तस्य भावस्तृप्रत्ययात्र झावस्तस्याभावस्तु प्रत्ययवशावाभावस्तस्मात् क्रोष्टूनिति भानुवरलाध्यः । तृतीयादों हसादौ त्वविशेषः ! स्वरादौ वा तृप्रत्ययान्तता । उकारस्य वा अस्कार इत्यर्थः । ऋत्ये कर्तृवत् । उक्त्वे भानुवत् । आमि तु विशेषः । क्रोष्टु आम् इत्यन्न-'नुडामः' इति नुडा- गमप्राप्तौ, 'तृतीयादौ स्वरादौ इति स्प्रत्ययान्तरमावस्य च प्रासौ नुडाम एव ल्यादि. स्याह-आमि नुडागने ते हलादिनानुप्रत्ययावस्तृप्रस्वान्तत्वं नास्ति न मनति : अन्नाह पर:-ननु पूर्व तृप्रत्ययमाई विधाय पश्चाग्लुडामतः क्रियता तन्त्रोच्यते--*तात. प्रसङ्गी० कृते अशेऽपि प्रसङ्गाः प्रोगग्रासिमास्तीति ऋताचप्रसङ्गी एभूतो यो विधि: स नित्यः । नित्यानित्ययोनित्यो विधिहबानिति । शुबमाभित्राम-दृप्रत्याउमा बन्ने sपि अकृतेऽपि नुडानमो नित्यः तदागमे । इसादित्य सिद्धमेव । अतः स्वरान्तत्वाभा वाद्वा तृप्रत्ययान्तत्वं न किंतु क्रोनामित्येकमेव काम् । 'मुडामा मामि ॥ सतम्ये कवचने 'तृतीयादी वा.' इत्येकन्न तृप्रत्यये हत्ते और इत्यर् । नरहीने० कोटी । द्वि. तीये उकारान्तत्वात 'हेरौ डिल' दिलोपः । 'स्वरहीने कोटौ । शेप सुशाम् । संबोधने अधिस्विति विशेषणात् समाना लोपो. धोहे क्रोष्टो हे क्रोधारी हे कोष्टाः ।। (प्र०) उकारान्तस्यापीतिपञ्चस्वित्तस्य सेरप्युपलक्षशत्वातिप्रचकोनमित्रादि । शसि तृप्रत्ययवहावाभावातिप्रत्यबद्भवस्यामावस्तस्मात् पञ्च तृप्रत्ययवज्ञान विधीयते । तृतीयादौ स्वरादौ च वेत्यवशिष्टे शसि तदभाव इत्यर्थः ।। नतु क्रोष्ट्रनामित्यन्न कथं पक्षे तृप्रत्ययान्तस्वाभाव इत्यत आह । कृता- । कृतं चाकृतं च कृताकृते कृताकृतयोः प्रसङ्गोऽस्यास्नीति कृताकृतप्रसङ्गी यो विधिः स निल्यो विधिर्भवति । तृवदावे कृते कृते च नुविधिनित्यः, तृदोषस्तु अनित्यः । नित्यश्च अनित्यश्च नित्यानित्यौ तयोनित्यानि- त्ययोर्वियामध्ये नित्यो विधिबलवान् बलिष्ठः । दीर्थतास्तु,-आमि परत्वात् तृवद्भाचे प्रात्रे नुमचिरत- जवदावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेनेति नुडेव । लेन वारीणां तिसृणां क्रोष्ट्रनामिति ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- कृतप्रसङ्गीति । तेऽपि प्रलज्यते अकृतेऽपि प्रलज्यते स विधिनित्य इत्यर्थः । गि यानित्यामध्ये नित्यविधिलवानिति ल छु बागनास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्य. इति हलादित्वम् । কাঙ্গালা কাকা দুঞ্জাবঃস্বাগবিজ্ঞা: জীবাণু সংবাজ क्रुरोधातोः पृथग्रूपमाहुः । अप्रसिद्धा इति वृद्धव्यवहारे न त्वभिवानादौ । जेन 'पविष्णुरक्मिारखे इत्येकाक्षरमालायाम् , दथः अनेकार्थमलम् अर्दै. श्यमातरि स्याहदेव्यामस्तु लतान्तरे । वात्रादित्ये महीधे च विष्णवे ऐ प्र. कीर्तितौ : मत्र ऋकारस्थ स्वरादौ ऋरम् । ऋः रौ रः । – रौ ऋन् । स ऋभ्याम् ऋभिः । हेऋः हेरौ हेरः । इत्यादि ॥ लवर्णस्य सावापि- →शब्दवत्प्रक्रिया । आ अलौ अलः । अलम् अलौ लुन् । ला लुभ्याम् लभिः । ले लभ्यां लन्यः । उ: लुभ्यां लुभ्यः । उ: लोः ऋणाम् । लि लोः लषु । हे अल् हे अलौ हे अलः॥ इति लशब्दरूपाणि ।। एकारा- तस्य तु उद्यंश्चासौ एः रविश्चति विग्रहे कृते विभक्तिलोपे कृते उद्यदे: इति समस्तं नाम । उद्यदेः उघदया उघदयः । हेउद्यदेः हे उद्यदयौ हेडद्य- दयः । समानत्वाभावान्न धि लोपः । उद्यदयम् उद्यदयौ उद्यदयः । उद्यदया उद्यदेभ्याम् उद्यदेभिः । उद्यदये उद्यदेभ्याम् उद्यदेभ्यः । उद्यदेः उद्यदेभ्याम् उद्यदेभ्यः । उद्यदेः कस्य इत्यकारलोपः । उद्यदयोः उद्यदयाम् । उद्यदाय उद्यदयोः उद्यदेषु (क)॥ (च.) अकारान्तानुस्त्वा अन्यानाह-ऋकारान्ता लवर्णान्ता एकारान्तावाप्रसि. द्धा अप्रतीताः । क्वचित् प्रयोगे दृश्यते-खेरक्' इत्यादौ ॥ (प्र०) ऋकारान्ता इत्यादि । यद्यपि कर्दनाविति केऽप्याहुर्दैवयोनिप्रसूश्च ल । एविष्णुः" इत्यादौ ऋकारादयो दृश्यन्ते तथापि तदन्ता अप्रसिद्धा एन । एतेऽपि प्रचुर प्रयोगाभावान्त्रोक्ताः ॥ एकारान्तः पुंलिङ्गःसुरैशब्दः ॥ रैस्भि ॥ रैशब्दस्याकारादेशो भवति सकारभकारादौ विभक्तौ पर. त:(ख) सुराः । स्वरादौ सर्वत्रायादेशः । सुरायौ सुरायः । सुरायम् सुरायो सुरायः । सुराया सुराभ्याम् सुराभिः । सुराये सुराभ्याम् सुराभ्यः । सुरायः (क) "कौमारा" इत्यारभ्य "उबदेषु" इत्येतत्पर्य्यन्तं पाठः कुत्रचित् पुस्तके न दृश्यते । (ख) रैस्मीत्यत्र ऐस्मीति न सूत्रितम् , 'एकारः स्यान्महेश्वरः' इत्येकाक्षरकोषादिस्थैकारान्तेऽति प्रसङ्गाव। - ·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १०५ mo- सुराभ्याम् सुराभ्यः । सुरायः सुरायोः सुरायाम् । सुरायि सुरायोः सुरासु ! हेसुराः हेसुरायौ हे सुरायः ॥ एवं रैशब्दः ॥ ६३ ॥ (च० ) ऐकारान्तः सुरैशब्दः । सूत्रम्-'रैस्मि ३ षष्ठ्येकवचनान्तम् । स्च भइ स्म तस्मिन् सप्तम्येकवचनम् । 'स्वरहीन ॥ रैशब्दस्य विभक्तिसंबन्धिनि सकारे भकारे च परे अकारो भवति । षष्ठी निर्दिष्टस्येत्यन्तस्य ॥ प्रथमैकवचने 'चोविसर्ग: शोभनो रा: सुराः । सुष्टु रा द्रव्यं यस्येति च मराः । स्वरादौ तु 'ऐ आय स्वरहीन ॥ समानाभा- वात् 'अम्शसोरस्य 'सो नः पुंल: नुडागकल न भवति ॥ ६३ ॥ (प्र.) इति । न च भ् च म तस्मिन् स्मि रै हति साङ्केतिकाष्ठयन्तत्वा. षष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यन्तस्य । अथ था। राय एरै इति षष्ठीतत्पुरुपे आयादेशे यलोपे च स. धिरार्षः। रैशब्दस्यैकार आ भवतीत्यर्थः ॥ ६३ ॥ ओकारान्तः पुंलिङ्गो गोशब्दः । गोसि इति स्थिते ।। ओरौ । ओकारस्यौकारादशो भवति पञ्चनु परेषु(क)। गौः । 'औ आव गावौ गावः ॥ ६४॥ आम्शासि ॥ ओकारस्यात्वं भवति अमि शसि च परे (ख)गाम् 'ओ आव्' गावौ गाः । गवा गोभ्याम् गोभिः। गवे गोभ्याम् गोभ्यः । 'उस्स्य' इत्यकारलोपः । गोः गोभ्याम् गोभ्यः । गोः गवोः गवाम् ।। गवि गोः गोषु । हेगौ: हेगावौ हेगावः ॥ ६५ ॥ (च) ओकारान्तः पुंलिङ्गो गोशब्दः । दशार्थवाचकः । यत:-दिहष्टिदोधिति- स्वर्गवनवाग्वाणवारिषु । भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशधा मत । दशस्वप्यर्थेषु गोशब्दः पुंस्त्रीलिङ्गे ज्ञेयः इति हेमाचार्या आहुः ॥ गौडस्तु. स्वर्ग रश्मौ ज वने च बली- बर्दै च गौः पुमान् । स्त्रि सौरभेयोदिग्बाणग्वारभूष्वत्व भूम्नि च ॥ इति विशेषमाह ! गम्ल गतौ । गम् । गच्छतीति गौः । गमे प्रत्ययः । डिवाहिलोपः। 'स्वरहीन गो इति जातम् । गोशब्दस्य पञ्चस विशेषः । सूत्रम्-'औरौः ॥ ओः षष्ठ्येकवचनान्तम् । इस्या इत्यकारलोपः 'स्रोविसर्ग: । औ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । 'नामिनो : ओकारान्तशब्दसंबन्धिन औकारस्य ओकारादेशो भवति पञ्चल परेषु । अम् विषये तु-'आम्शसि आ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । अम् च शस् च अम्शन तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन ॥ 'सवणे, ॥ ओकारस्यामि शसि । .. (के) अोराविति । ओकारान्ताद्विहितेषु पञ्चभु स्यादिषु इति बोध्यम् । तेन हेभानो हेभानवः इत्यादी नातिप्रसङ्गः। उकारान्ताद्विहितौ सिजसावत्र नत्वोकारान्तात् । नन्वीरित्युक्त उवर्णस्य कुतो न ग्रहणमिति चेन्न, द्विगुः उत अरित्यादिनिर्देशन ओकारस्येव ग्रहणात् ।-इति लोकेशकरः। (ख ) "श्रामशास" इत्यत्र 'वसोर्वउ' रित्यादिनिर्देशात् नोवर्णशङ्का, स्यायाधिकारात् अधिनवामित्य. वातिप्रसकोऽपि न । ओतः किम्, ग्लावम् ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वाडे- । परे आकारो भवति । 'सवर्ग नोऽनुमा द्वित्वे 'औ आ ॥ बहुत्वे आकार. कले 'लव at चदादशल्तनतोत्ति ओकारल्यालामान लो नः पुंसः' इति जसमका साड़ी बताती ओ अ । इसादावविशेषः । सनपटनने 'कुरूयः इति सूने मारलपा : 'स्रोदि । केचिनु आमि नगन् जोशना इति लान्तरे नुडा- निम्म्याहुः छन्दलि । गोनां गवाम् ॥ रोपे सुगमन्द्रा एवं दो शब्दः बोलिने । स्त्रिलिडे तु गौणत्वं सयोशब्दः । सुष्टु शोभना यो दर्गा यस्य सः इन्द्रः। 'ओ' सुध है। अद्यावौ सद्यावः इत्यादि ॥ ६ ॥ (प्र.) आऽस्यसि इति । आ अनुशालि समानरस्य कृताकारवजपत्यप्रा. मानावा इत्यवानहर:६६। इति सारस्वतप्रसाद स्वरान्ताः पल्लिकाः ।। औकारान्तः पुंलिङ्गो ग्लौशब्द:(क)। तस्य हसादावविशेषः । स्वरादौ आवादेशः । ग्लोः ग्लाबौ ग्लावः । हेरौः हेग्लाबो हेलावः । उलावम् । म्लाको बलावः । मलाबा ग्लोभ्यान्न सौमिः । बहावे यास् अभ्यः । ग्लास लोयान सौभ्यः। ग्लाबः ग्लायोः लाबान । मलावि स्लाबोः लौषु इत्यादि ॥ इति स्वरान्ता पुंलिङ्गाः ॥ ७ ॥ (20) औकारान्तः पुंलिङ्गो ग्लौशब्दश्चन्द्रार्थः । ग्लै हरक्षये । ग्लायति कृष्ण. पक्षे इति ग्लोः। औणादिको डोप्रत्ययः । 'डिति टेः' 'स्वरहीन. रसौः इति जातम् । तस्य हलादावविशेषः । ल्वरादौ तु लर्वत्र ! 'औ आ ग्लोः रक्षाको रलावा : इति स्वान्तलिलावनन् । । - * स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः अथ स्वरान्ताः स्त्रीलिमाः कथयन्ते ।। लन्न आन्तबोलिको गङ्गाशब्दः। गङ्गा सि इति स्थिते । आप !! आयन्तात्परस्य सेलेपो भवति(ख)। गङ्गा ॥१॥ औरी: आवन्दार औगकारमापद्यते ॥ 'अ इ ए' । गते गङ्गाः।।२।। (क ) ग्लैं.:-चन्दः, गली मृगाङ्क: कलानिधः' इत्यमरवचनात् । इति कविताकिंकोत्कलनव किशोरशानिकृतायों मनोरमायां समातः स्वरान्तपुंलिङ्गः । (ख) श्राप इति । आ अवित्ति प्रश्लेषादाकाररूपस्यैव यो ग्रहगादतिगङ्ग इत्यादौ नातिनसङ्गः। खट्दामातकाम्तोऽतिखट्वा; इत्यत्रातिप्रसङ्गवारणाय "आदन्तादिति वाच्यम् , तथा च--एकदेशाविकृतस्था- नन्यावादिति तस्यावरतत्वेऽपि आदन्तत्वाभान मिलोपः। ..

·स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः ८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेला 5 (च) अथ स्वरान्तस्त्रीलिङ्गसाधनमुच्यते । अकारान्तः शब्दः स्वीलिड वास्ति : समाबन्तो गङ्गांशब्दः । प्रथमैकवचने सुत्रम् -- साय: आप्शब्दस्या एजन्येक गा . ल्बरहीन लोनि: । आखिमान् इति सुत्रेण याम्प्रत्ययातः इन्द- च्छदात्परस्थ सेलोपो भवति ! अनेन तेर्लोपः । द्वित्वे सूत्रम्-'औरी' ! औः प्रथक बचनान्तम् । सांकेतिकर । ई प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् ॥ आन्तादिति वृत्ति कण्टया । न वरम् । औकार ईत्वमापद्यते प्राप्नोति । अनेन औस्थाने है । इए । बहुत्वे 'सवर्ण, स्त्रोवि० ॥ १-२ ॥ (प्र०) श्राप इति । आरूपः आप आप तस्मात् । तदन्तादित्यर्थः । तत खट्वामतिक्रान्तोऽतिखट्वः अतिखट्वेनेत्यादावेकदेशविकृतल्यानन्यत्वादाबन्तत्वेऽपि तु. स्कार्याभावः ॥ १-२ ॥ धिरिः॥ आबन्तात्परो धिरिभवति । हेगले हेगङ्गे हेगङ्गाः ॥ ३ ॥ (च०) धौ तु सूत्रम् --'धिरिः ॥ धिः प्रथकवचनान्तम् । 'स्रोवि ॥ : प्रथ. मैकवचनान्तम् । 'सोवि०' 'नामिनो :' । केचित्तुं-धिरी' इति दीर्घमीकारं पठन्ति । ततः 'औ इत्यस्मिन् सूने दीर्घईकारानुवृत्तिं गृह्णन्ति 'ततो जरसी' इति रूपं साधयन्ति । 'आबन्ता'। अनेन धिस्थाने इ. । 'अ इ ए' ॥ ३ ॥ अम्बादीनां धौ हत्वा ॥ अम्बादीनां धौ परे हस्वो भवति ।। हेअम्ब । हेअम्बे । हेअम्बाः ॥ यथाम्बा शब्दो द्विस्वरो मात्रर्थः । एवं ये द्वि. स्वरा मात्रास्तेषां धौ परे हस्वता स्यात् । हेअक्क । हेअक्के । हेअकाः ॥ हेमल्ल । हेअल्ले । हेअल्लाः ॥४॥ (च० ) अरवादीनां धिविषये विशेषमाह 'अम्बा ॥ अम्बादीनां धौ हस्बो भवति । ततः 'समानाद्ध० हे अम्ब हे अम्बे हे अम्बाः। एवं हे अक्क हे अल्ल हे अत्त । एते प्रयः एकार्थाः गृहमध्यस्थवृद्धस्त्रीवाचकाः । अम्बादीनां द्विस्वराणामेव धौ हस्वता । तेन हे अम्बाले हे अम्बिके इत्यादौ न हस्वः ॥ ४ ॥ (प्र.) सम्बादीनामित्यत्रादिशब्देन मात्रार्थकत्वादकाल्लादि च संग्रहः । अम्बिका दीनां तु अम्बादिभ्यो भिन्नत्वात्तदप्रसङ्ग ॥ ४ ॥ गङ्गाम् । गले । गङ्गाः ।। टौलोरे । आवन्तस्य टौसोः परयोरेत्वं भवति ॥ 'ए अय् गाया । गङ्गाभ्याम् । गङ्गाभिः ॥५॥ डितां यत् ।। आवन्तात्परेषां डेङसिङङि इत्येतेषां छिता वचनानां यडागमो भवति । टकारः स्थाननियमार्थः ॥ गजायै । गङ्गाभ्याम् । गङ्गा. भ्यः । गङ्गायाः । गङ्गाभ्याम् । गङ्गाभ्यः । गङ्गायाः। गङ्गयोः । गहानाम् । 'आम्डेनियश्च' गङ्गायाम् । गङ्गयोः । गङ्गासु । एवं श्रद्धामेधाविद्या- ·सारस्वतप्रक्रिया- पूर्वार्द्ध- +1- विशालामालाहेलादालाप्रभृतयः ॥ ६ ॥ (३०) द्वितीयकवचने 'अम्शसोरस्या 'मोनुल्वार: । द्वित्वे प्रथमावत् । शखि अम्शसोरल्या 'त्रोवि० । पुंलिङ्काभावात् सो नः पुंसः' इति न भवति ॥ तृतीय कवचने सूत्रम्-टोसोरे॥टा च ओस् च टौसौ तयोः टौलो सतनीद्विवचनान्तम् । 'स्वर. ही० होवि० । ए प्रथमैकवचनान्तम् । साङ्केतिकम् । 'नामिनो र सिद्धमिदम् । झाप्प्रत्ययान्तस्य टा इति तृतीयेश्वचने ओस् इति षष्टीसहमीद्विवचने परे ए भवति यष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यन्तस्य । अनेन ए ६ अय' रूबरही ॥ हलाद त्वविशेषः । चतुर्वे. कवचने सूत्रम्-'डितां स्ट्रङ्ग इत् येषां ते तिस्तेषां डितां पठीबहुवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' 'मोऽनुस्वारः । बट प्रथलेशवचनान्लन् । 'हसेप:०१ ( साता। आप्रत्ययान्ताच्छब्दारेषामने वर्तमानानां हिता उडलिङलाङ हत्येश इचवाई अडा. ममो भवति । टिस्वादादौ । अनेन बडागमः लस्वर एव । टिवाद्यडादौ । ९रे हे । एष्ठयेकवचने वडागमे ते 'सवर्ण 'स्रोवि०॥ षष्ठीद्विव बने ‘टौशारे' 'ए अय् स्वर- हीनं० ॥ बहुत्यै नुडागमः । 'स्वरहीनं 'मोनुस्वारः ॥ सजन्य रुघवने । 'आम्: ततो यदादेशस्तबद्भवतीति न्यायात् । यडागमः । 'स्वरहीनं मोऽनुस्वारः शेषं मकरम् । एवं श्रद्धादयो हेयाः ॥ ६-६ ।। (प्र) तिमिति ! ङइन् येषां ते तिस्तेषामित्यभिप्रेत्याह । डेलिबलकी त्यादि । देशनियमार्थः । देशस्य स्थानस्य नियमार्थ इत्यर्थः ॥ ५-६ ॥ सर्वादीनां तु डिस्सु विशेषः ।। आवतः स्त्रियाद ।। अकारान्तानाम्नः स्त्रियां वर्तमानादाप् प्रत्य. यो भवति । पकारः सिलोपार्थः । 'सवणे दीर्घः सह। सी सर्वे सर्वाः । सवा सर्वे सर्वाः । सर्वया सर्वाभ्याम् सर्वाभिः । सर्वा डे इति स्थिते ॥७॥ यटोच्च !! आवन्तात्सवादः परस्य यटः सुडागमो भवति, पूर्वस्य चापोऽकारो भवति ।। सर्वस्यै सर्वाभ्याम् सर्वाभ्यः । सर्वस्याः सर्वाभ्याम् सर्वाभ्यः ।। सर्वस्याः सर्वयोः लर्वासाम् । 'आम्छेनियश्च सर्व त्याम् सर्वयोः सर्वासु । हेसर्वे हेसर्वे हसर्वाः ।। एवं विश्वादीनां सोशब्दवद्रूपं ज्ञेयम् ॥८॥ (20) आबन्तः सर्वाशब्दः । तस्य तृतीयां यावत् गङ्गाशब्दवत् । सर्वा सर्वे सर्वाः । सर्वा सर्वे सवाः । सर्वया सर्वाभ्यां सीनिः । किन द्विवचनेषु विशेषः । 'डितां यः इति यडागमे कृते सूत्रम्-यटोच्च । यः षष्ट्येकवचनान्तम् 'स्वरहोन० नोविसर्गा अत् प्रथमेश्वचनान्तम् 'हसेप:०' 'अतोऽत्युः' '3 ओ रदोतोऽतः' च प्रथमैकवचनान्तम् अव्यया स्तोः श्चुनः श्चुः ॥ आचन्ता । अनेन यरः मुडागमः ! टिस्वादादौ पूर्वस्य च आपः आप्प्रत्ययाकारस्य अकारो भवति । चटकवचने-'स्वाहीन, ऐ ऐ सर्वत्यै । पञ्चमीषष्ठयोरेकवचने-'डितां यट थटोच्च आकारस्य अकारः। 'स्वरहोनं० 'सवर्ण 'घोवि०॥ ससम्येकवचने-'आम्आमि कृते । 'डितां यः 'यटोऽच्या । । am- ·स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः८ सप्रसादचन्द्र कात्ति-मनारमापता ! an ar स्वरहीन सवर्णदी० माऽनुस्वारः । षष्टीसतम्याद्विवचने आलि ए अय्' बरे. ई.नं. 'लोबिसर्गः । षष्टीबहुवचने 'मुडामा स्वरहीन, 'मोऽनुस्वारः । सम्बोधने तु गङ्गावत । एवमावन्ताः सादयोऽन्येऽपि विधा, उना, अन्या, अन्यतरा, हतरा, कतरा, ऋतमा, सना, लिमा, नेमा, एमा, पू, रा, इक्षिगा, उत्तरा, अपरा, अधरा, स्वा, अन्तरा ! उभवशब्दस्य तु, ईपप्रत्ययः इभत्री उभयनों उसय्यः । तदोवत् ॥ द्वितीयात. तीयाशब्दयोडित्म वा सादित्वम् ! द्वितीयस्य द्वितीयाय-द्वितीयल्पा:-द्वितीयायाः द्विती. वस्यां-द्वितीयायाम् । तृतीयस्य-तृतीयायै तृतीयल्या, तृतीयायाः तृतीयल्यां-तृतीयाचाम् ॥ द्विशब्दस्ट त्वदाटे इत्यकारे कृत 'आवतः खियाम् ततो गाशब्द द्विवचनवत्साया के द्वेद्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां योः द्वयोः । एवन् उभे उभे ॥ ७-८ ॥ आकारान्तो जराशब्दः। जग! जरायाः स्वरादी जरस् वा वक्त व्यः॥ जरसौजदे जरा-जरा जर - जाम् जरस जरे जरस:-जराः । जत्ला जत्था जसम्यान जसनिः जरते जरा जराबाद जमशः : जरस:-ज. शकाः जराभ्याम् जराभ्यः । जरल:-जरायाः जरसोः-जरयोः बरसा-जरा. णाम् । जरसि-जरायाम् जरसो:-जरयोः जरासु । हेजरे-हेजरसौन्हेजरे हेजर- स: हेजराः ॥ अयम् तदन्तबिधिरत्रेप्यते । एकदेशविकृतमन्यवद्भवतीत न्यायान् । केचिट्टादाविनं अत आच्चेतीच्छन्ति । जरसः स्वरादौ निरस्यापि भवति : निर्जरः निर्जरसौ निजेरौ निर्जरसः निर्जराः । निजैरसम् -निर्जरम् निर्जरसौ-निर्जरी निर्जरसः-निजेरान् । निर्जरसिना निर्जरसा निर्जरेण निर्ज- राभ्याम् ॥ भिम् ऐम् वक्तव्यः । निर्जरसैः-निर्जरैः । निजैसे-निज- साथ निर्जराभ्याम् निजरेभ्यः । निजैरसः-निर्जरसात्-निजैरात् निर्जराभ्याम् निर्जरेभ्यः। निजरसः निर्जरस्य निर्जरसोः निरयोः निर्जरसाम्-निर्जराणाम् । निर्जरसि-निजैरे निर्जरसोःनिर्जरयोः निर्जरेषु । हे निर्जर हे निरसौ हे निर्जरी हे निर्जरसः-हे निर्जराः ॥ (च० ) आवन्तस्यापि जराशब्दस्य विशेषः । 'जहाया' जराशदल्य स्वरादौ जरस वा वक्तव्यः । गुरुः शिच सर्वस्य वक्तव्यः साधनं स्वरादावेकस्मिन् पक्षे गङ्गावत् । द्वितीयपक्षे जरस आदेशे कृते 'स्वरहीन.'। शेष मुकरम् । जरा जरसो जरे जरसः जराः इत्यादि ॥ सोमपाक्षीरपादयस्त्वाप्प्रत्ययान्ता न, किंतु आकारान्ताः विवन्तास्तेषां साध- नारूपाणि च पुंलिङ्गवत् ॥ (प्र.) जराया इत्यत्र तदन्तविधेरिष्टत्वादेकदेशविकारेऽपि निर्जराजरशब्दयोः पुन्न् - पुंसकयोरपि जरस्वक्तव्यत्वाद्वाशब्दाद्वा । हे जरे इत्यत्र जरस्भावः ॥ इकारान्तः स्त्रीलिङ्गो बुद्धिशब्दः । तस्य प्रथमाद्वितीययोः हरिशब्दव- सा०प्र०१०

·सारस्वतप्रक्रिया-
[ पूर्वार्द्ध-
.
।
.
प्रक्रिया । बुद्धिः । 'औ यू' बुद्धी ! बुद्धयः ! हे बुद्धे हे बुद्धी हे बुद्धयः ।
बुद्धिम् । बुद्धी । बुद्धीः । स्त्रीलिङ्गत्वान्नावनात्वाभावो विशेषः । बुझ्या बुद्धिभ्याम्
बुद्धिभिः ।।
हुभ्याम् ॥ स्त्रियां वर्तमानाभ्यामिकारोबाराभ्यां परेषां हित
वचनाना वा अडागमो भवति ।। इस स्वरे । ए ऐ ऐ दुबै । 'डिति
'ए
अय् :
! बुद्धये वुद्धिभ्याम् बुद्धिभ्यः ! बुधाः ।। उत्य' बुद्धेः । बुद्धि
भ्याम् । बुद्धिभ्यः । बुद्ध्या:--बुद्धे ! बुन्योः । बुद्धीनाम् ॥ ९ ॥
स्त्रियां थो: ।। इञ्च उश्च युः तस्मात् । इवान्तावान्ताच.
स्त्रियां वर्तमानात्परस्य रामादेशो भवति ।। बुद्ध्याम् । अडागमाभावे
आमोऽप्यभावः । 'शैडित्' बुद्धौ वुद्ध्योः बुद्धिषु ॥ एवं मतिभूति
तिकान्तिगतिरुचिप्रभृतयः ॥१०॥
(च) इकारान्तो बुद्धिशब्दस्तस्य द्वितीयाद्विवचनं यावत् हरिशब्दवत्प्रक्रिया !
'औ यू 'ए ओ जसि' इत्यादि । शसि-अम्शसोरस्या शिलि' इति दोघः। 'लो.
स्त्रीलिङ्गत्वान्नत्वस्य नात्वस्य चाभावः । 'सो नः पुंसः' इति सूत्रेण नकारो न । तृतीयक-
वचने अस्त्रियामिति वचनात् 'टा नाऽस्त्रिया' इत्यस्य न प्रवृत्तिः किं तु इ यं स्वरे
'स्वरहीनं० डिस्ट रूपस्यम् । एकत्र हरिवत् । 'डिति, 'स्या 'हेरौ डिता 'डिति है।
इत्यादि सुत्राणि । अन्यत्र सूत्रम्--'इदुद्भयाम्' इन्च उच्च इदुतौ ताभ्याम् इदुद्याम् ।
पञ्चमीद्विवचनान्तम् । सिद्धम् एकपदम् । स्त्रियां वर्त० वृत्तिः कण्ठ्या ॥
अत्र 'नित्य
स्त्रियां वर्तमानाभ्यासिकारोकाराभ्याम् इति व्याख्येयम् । तेन शुचिशब्दोऽनियतलिङ्गो
हरिव शेयः । न तु विकल्पः ।। अनेन चतुर्थीपञ्चप्तीषष्ठयेकवचने वा अडागमः । टिस्वा.
दादौ । 'इ यं स्वरे 'ए ऐ ऐ पञ्चमीषष्ठयोरेकवचन----'सं स्वरे, स्वर, 'सबर्ग
'नो० ॥ सप्तम्येकवचने सूत्रम्-'स्त्रियां योः' स्त्री सप्तम्येकवचनम् 'आर्मियश्च डि.
तामट् 'स्त्रीभ्रुवो 'स्वरहीनं, 'मोऽनुस्वारः' इश्च उश्च युस्तस्मात् योः पञ्चम्येकव.
चनम् । 'डिति' 'इस्य' 'खोविसर्ग: इन्च उश्च० सुकरम् । स्त्रीलिङ्गे वर्तमानात इवां-
न्तादू वर्गान्ताच शब्दात्परस्य डेराम् आदेशो भवति । वर्गग्रहणान्नदोवधूतम्बादीना.
मपि डेराम् । अट्साहचर्यात यस्मिन् पक्षे अडागमस्तस्मित्रैव राम् भवति । अत एवाने
वक्ष्यति 'अडागमाभावे आमोऽप्यभावः' इति । अनेन डेराम् न । 'इदुइभ्याम्' इति
अडागमः । 'इ यं स्वरे' 'स्वरही 'सवणे, 'मोऽनुस्वारः ॥ सप्तमीबहुव बने-'कि.
लात्षः सः ॥ शेषं सुकरम् । सम्बोधने हरिवत् । 'समाना लोपोऽधातो: धौ एवं
मतिभूतिधतिरुचिप्रभृतयोऽपि इकारान्ता एतै रेव सूत्रैः सिद्वयन्ति ॥ ९-१० ॥
प्र०) ईदुद्भयाम् । युव इत्यतो वावृत्तेनित्यस्त्रीलिङ्गानामेव नानियतालिङ्गान
शुचिमृदुपटुप्रभृतीनां शाकटायनास्त्वेषामपीच्छन्ति ॥ ९ ॥

·स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः ८ ] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता। स्त्रियां योरिति विगृह्य व्याचष्टे ! इश्व उवेति नुमभाववानित्यत्वात् : प्रत्यको वा जनापि नित्यत्रीलिङ्गयोरित्येव अढागमामा आलोऽध्यभावे वक्तव्य इत्यर्थः ।। १० । एवं धेनुरज्जुदनुप्रभृतयोऽप्युकारान्ताः स्त्रीलिङ्गा एतैरेव सूत्रैः सिद्ध्यन्ति । बेनुः धेनू धेनवः ! धेनुम् धेनु धेनुः । स्त्रीलिङ्गवानस्वाभावः। धेन्वा थे. नुभ्याम् धेनुभिः । धेन्वै -बेर धेनुभ्यान बेनुभ्यः : काय-क्षेनोः धेनुभ्यो बेनुभ्यः । धेन्वाः-धेनोः धेन्वोः धेनूनाम् । धन्वां-बेनी धेन्वोः धेनु दु । इधेनो हेधन हेधेनवः । एवं रज्ज्वादीनां रूपम् । (१०) एवम् उकारान्ता धेनुरज्जुप्रभृतयाऽपि ज्ञेयाः ॥ ८ ॥ ईबन्तः स्त्रीलिङ्गो लबीमदः हलेपः सेोपः" ॥ हसल्ताद् ईव- ताच परस्मालेले भक्ती की को हवः ॥ इवर्गोवर्गयोरधातोः स्त्रीशब्दस्य च लिया थौ परे इस्वो भवति । हेनदि ॥ नद्यौ । नद्यः । नदीम् नद्यौ नदीः । जदीभ्याम् नदीभिः ॥ ११ ॥ डिताप ॥ त्रियां वर्तमानादीकारान्तादृकारान्ताच्च परेषां डितां वचनानामडागमो भवति । नये । नदीभ्याम् । नदीभ्यः । नद्याः । नदी. भ्याम् । नदीभ्यः। नद्याः। नद्योः । नदीनाम् । नद्याम् । नद्यौः । नदीषु ॥१२॥ (च) इकारान्तेषु ईबन्तो नदीशब्दः ॥ सूत्रम्-'हसेप: सेलोपा हसश्च ईप च हसे तस्मात् हसेपः पञ्चम्येकवचनम् 'स्रो स्वरहीनं० । सेः षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'विति' इत्या 'सो' । लोप: प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि० 'नामिनो र जलतुम्बि इसान्ताव्यञ्जनान्ताच्छब्दात्परस्य इष्प्रत्ययान्ताच शब्दात्परल्य सेलोपो भवति । हसा. स्ताच्च अग्रे हसान्तलिङ्ग भविष्यनि । अन तु ईवन्तात । नदीशब्दात्प्रथम वचने सि। अनेन सिलोपः । द्वित्वबहुत्वया:-'इ यं स्वरे' 'स्वरहीन ॥ धौ तु सुत्रम्-'धौ इस्वः धौ ससम्येकवचनान्तन् । 'हेरौ डित टेलीपः । 'स्वरहीनं० । हवः प्रथमैक- वचनान्तम् । ,स्त्रोवि० । इववर्णयोः । अधातोरिति धातुवर्जशब्दस्य अविवन्तस्ये . त्यर्थः ॥ अन्न अनियुवन्ता ईकारोकारान्ता नित्यस्त्रीलिङ्गाः शब्दाः स्त्रीशब्दश्च एतत्सम्ब. न्धिनोरेव इवोवर्णयोरिति व्याख्येयम् । अनियुवन्ता इति किम् । हे भ्रूः । हे श्रीः । हे भूः । शेष कण्ट्यम् । अत्र वर्णग्रहणं हस्बै कृते 'धौ' इति सूत्रस्य प्रतिषेधार्थम् । अनेन हस्वः । 'समाना लोपा हे नदि हे नद्यौ हे नद्यः । अमि-अम्शसोरस्या 'मोड- नुस्वारः' । द्वितीयाद्विवचने 'इ यं स्वरे' स्वरहीनं० शसि-'अम्लोरल्या 'सो.॥ नदीशब्दात तृतीयैकवचने टा। इयं स्वरैः 'स्वरहीनं. ॥ चतुर्येकवचने सूत्रम्-'डि. तामट् ङ् इत् येषां ते तिस्तेषां हिताम् । षष्ठीबहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं । अट , । ।

·११२ सारस्वतप्रक्रिया- | पूर्वाद्धे - ... . प्रथमैकवचनान्तम् । 'हलेपः ॥ खियामिति चोलिले वर्तमानाम्यामोकाराभ्यां परेष डिता के इलि र डि इत्येतेषानडागलो गति । अनेन अडानः १ 'इ यं स्वरे ३ ऐ। पञ्चमीकोदचने अडागमः ! यं को स्वाही 'लद' त्रिोवि० । षष्टीसतम्याद्विदने : इयं स्वरे । पटीवड्डयने : 'बरहील 'मोऽनुस्वार ! सप्तन्येकवचने । स्त्रियां वो कित्तामट' 'इ यं स्वरे' ॥ सलामीबहुश्चने ॥ 'किलाप सा.' एवं नदीशब्दवत् गौरीसरस्वतीब्राह्मणोकमानीवारी सारङ्गीप्रभृतयः एतैरेव सूत्र साध्या:॥११-१२ ॥ (प्र. ) हलप इति । हस्थ्य ई व हरे तलमात् लक्षात्वात्पूर्ववं सोनं वा; अत्रापि ईरूपा र इति ईविवक्षा निकान्त कौशाम्ब्या दिौशामिवरित्यादी सिलोपामावः । यद्यपि हसान्तासंयोगान्तलोपेनापि सिद्धिस्तथापि का लोल्ये इत्यादीनां ककारान्तानां विपि स्कोरायोश्चेति विशेषस्य कलोपविधेः प्रसङ्गेनालिटं स्या तु । धौ इति । वेयुव इत्यतो वानुकर्षणानिवस्त्रीलिङ्गानां स्त्रीवर्जमनियुवन्तानामिति व्यवस्थाऽवसेया । अधातोरिति तु अनियुदन्तोपलक्षगार्थम् । अन्यथा प्रकृष्टा धीः प्रधी रिति विग्रहे नित्यस्त्रीत्वे प्रधीशब्देकारस्य धातोहचता न ल्यात् । इयुवन्तत्वाच हेश्रीः हेभूरित्यादौ न हरवत्वम् । “विमानना शुभ्र, कुतः पितु है।'' इत्यादिप्रयोगाद्धों सभ्रूः स्त्रीवत् । हस्व इति केचित् । ननु हस्वत्वे इकारान्तत्वात् धाविति स्यादिति चे सत्यम् । वेयुव इत्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थाया न हल्दविधानसामथ्याच्च । अन्यथा ए औ इत्येव कुर्य्यात् स्त्रियां बोरित्यता हवदीर्घसाधारणानुवृत्तेरिवर्णोवर्णयोरित्युक्तम् जितामिति । यद्यपि स्त्रियां बारित्यते। हस्वदीर्वसाधारगानुवृत्तिस्तथापीदुन्या. मित्यनेन हस्वाभ्यां विकल्पेन विधानात्परिशेषादिकारान्तादुकारान्ताच्छेत्युक्तम् । अत्रा पि नित्यस्त्रीलिङ्गानामित्यर्थावसायात्मनो मुभूम्ये इत्यादावभावः । ११-१२ ।। लक्ष्मीशब्दस्येबन्तत्वाभावात्सेलोपो नास्ति । लक्ष्मीः लक्ष्म्यौ लक्ष्म्यः । हेलक्ष्मि हेल्क्ष्म्यौ हेलक्ष्म्यः । शेष नहीवत् ।। अवीलक्ष्मीतरीतन्त्रीधीहीश्रीणामुदाहृतः । सप्तानामेव शब्दानां सेलोपो न कदाचन ॥१॥ (च.) ईकारान्तो लक्ष्मीशब्दस्तस्य ईबन्तत्वामावादीष्प्रत्ययान्तत्वाभावात् 'हसे प० इति सेलोपो न भवति । यतः-लक्षेरी मुट् च' इति सूत्रेण इकारान्तत्वात् ॥ तत प्रथमैकवचने-'लोविसर्ग: । लक्ष्मीः लक्ष्म्यौ लक्ष्म्यः । 'इ यं स्वरे' 'स्वरहीन 'सोवि० ॥ सम्बोधने हे लक्ष्मि । 'धौ हस्वः। 'समानावे. ॥ शेष नदीतल्यम् यत:-'अवी लक्ष्मी तरी तन्त्री तन्द्री धी ही श्रियां पुरः। भीशब्दाच न सेर्लोपः नीलि डु स्यात्कदाचन ॥ (प्र०) लक्ष्मीशब्दस्येति । लक्षेरी मुडेतीप्प्रत्ययान्तत्वादित्यर्थः । तदुक्तम् । "अ वालक्ष्मीतरीतन्त्रीहीधीश्रीणामुणादितः । सठानामपि शब्दानां सिलोपो न कदाचन ॥

·स्वरान्ताः स्त्रीलिकाः८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। । । । स्त्रीशब्दस्येबन्तत्वात्सलोपोऽस्ति । स्त्री। स्त्रीभ्रुवोः ॥ स्त्रीशब्दस्य शब्दस्य च इयुवौ भवतः स्वरे परे । स्त्रियौ स्त्रियः । हेस्नि हेस्त्रियौ हे- स्त्रियः ॥ १३ ॥ वाम्शसि !! स्त्रीशब्दस्य अमि शसि च परे वा इय् भवति । स्त्रियं-स्त्रीम् । स्त्रियौ। खियः-स्त्रीः । स्त्रिया । स्त्रीभ्यान् । स्त्रीमिः ! स्त्रियै । स्त्रीभ्याम् । स्त्रीभ्यः ! स्त्रियाः । स्त्रीभ्याम् । स्त्रीभ्यः । स्त्रियाः । स्त्रियोः । स्त्रीणाम् । स्त्रियाम् स्त्रियोः स्त्रीषु । इत्यादि ॥ १४ ॥ (च० ) स्त्रीशब्दस्येबन्तत्वात् ईप्रत्ययान्तत्वात् सेलापाऽस्ति । ठयै धातुः स्त्य पातुश्च शब्दसंघातयोः। 'स्त्यायतेः खीत्वे हा इति स्प्रत्ययः । डिवाहिलोपः 'सया. गान्तस्य' इति यकारलेापः स्वाहीन.' ततः व्रिता इतीम् । प्रथमैकवचने-'हसेप:० द्वित्वे सूचन--स्त्रीभ्रुवोः । स्त्री व अश्व स्त्रीवौ तयोः श्रीवाः षष्टीद्विवचनान्तम् । 'श्रीनुवः स्वरहीनं० ॥ स्त्रीशब्दस्य भ्रूशब्दस्य च स्वरे परे युवो भवतः । स्त्रीशब्दस्य इय् । शब्दस्य उन् । अनेन इय् ! 'स्वरही। बहुत्वेऽप्येवम् । द्वितीयैकवचने सूत्रम्- वाऽम्शसि ॥ वा तृतीयैकवचनान्तम् । 'अव्यया० । अम् च शास् च अम्शस् तस्मिन् अम्शसि सतम्येकवचनान्तम् । 'सवणे दी: ॥ अमि शसि च परे वा विकल्पेन इयु. बौ भवतः । अन्न स्त्रीशब्द एव सम्भाव्यते । भ्रूशब्दस्य 'भ्रूम्' इति रूपल्यादृश्यमानः स्वात् । उग्रहणं तु सम्बन्धैक्यात् ! अनेन एकत्र इय् 'स्वरहीनं., 'मेाऽनुस्वारः । अ. न्यत्र 'अम्बासारख्या मेाऽनुस्वारस ॥ द्वित्वे प्रथमाद्वित्ववत् । शसि-'स्त्रीभ्रुवो" 'स्वर. हीनं 'नोविक' । अन्यत्र 'अम्शलो. 'स्त्रोवि० ॥ तृतीयेकवचने 'स्त्रीवदाः 'स्वरही. स्त्रियाः स्त्रीभ्यां स्त्रीभिः । शेषं चतुर्थ्यादौ नदीवत् । अस्यायमर्थः-डोङसिङडिषु जितामः कृत्वा इय कर्तव्य इत्यर्थः । स्त्रीशब्दाच्चतुथ्येकवचने के जितामट्' 'स्त्रीभ्रुवो।' 'स्वरहीन.. ए ऐ ऐ त्रिय स्त्रीभ्यां स्त्रीभ्यः । पञ्चम्येकवचने खो अस 'डितामट' 'स्त्री- भुवः स्वर०' 'सवणे दी:०१ 'नोवि० । स्त्रियाः स्त्रीभ्यां स्त्रीभ्यः । षष्ठयेकवचने स्त्री अस् । "डितामट् 'स्त्रीभ्रुवाः' 'स्वरहीनं०' 'सवर्गे दीर्घः स्त्रोवि. स्त्रियाः । षष्ठीद्विव. भने स्त्रो ओस् । 'स्त्रीभ्रुवाः 'स्दरहीनं 'स्रोविः । षष्ठीबहुवचने स्त्री आम् । 'नुडामः रुनौणी (स्वरही मेाऽनुस्वारः' स्त्रीणाम् । अत्र 'स्त्रीभ्रुवोः' 'नुडामः' इत्युभयोः प्राप्तौ विशेषत्वात् जुडागम एव भवति । सलम्येककचने स्त्री कि ! हितासट स्त्रियां यो। इत्याम् । 'स्त्रीभ्रुवोः' 'स्वरहीनं०' 'सवणे ०१ माऽनुस्वारः स्त्रियाम् । सप्तमीद्विवचने ओस् । 'स्त्रीत्रुवाः 'स्वरहीनं., स्त्रियाः । सप्तमीबहुवचने स्वीस । 'किलात्षः सः' स्त्रीषु । हे स्त्रि । धौ हस्वः। 'समानाद्धे०' हे स्त्रियौ हे स्त्रियः ॥ १३-१४ ॥ (प्र०) स्त्रीशब्दस्येति । स्त्यायतेः स्त्रीत्वे ड्र इति टिटित्वादोबन्तत्वादित्य. थः । स्त्रीभ्रुवोरिति । भ्रम अनवस्थाने अस्मात् प्रत्यये धातोरुवर्णाभावादुवावप्राप्तावा- रम्भः वाम्शसीत्यत्र यद्यपि स्त्रीभ्रुवोरित्यत एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा am । . । ।

·सारस्वतानिया- [ पूर्वार्द्ध- गमो । निवृत्तिरिति भ्रूशब्दस्य निमा अग्रता निति विकला : ཟཤུ $ > ཆུ་ཀ ཙམ་ཨེ༌ཊང་ག རྩ་ཁཀེས ག སྤྱི མེ གྒའེ བྱཱཀཱ; ཚ་ नित्यम शेई नदीवहिराइ १३-१४ श्रीशब्दस्य भेदः । ईकारान्तः श्रीशब्दः । श्रीः। श्रियौ । श्रियः । नियन् । श्रियो । श्रियः । श्रिया ! श्रीभ्याम् : श्रीभिः । वेयुः । इयुवन्तास्त्रियां वर्तमानास्परेषां ङितां वचनान वा अडा- भवति, न तु स्त्रशब्दस्य विकल्पेन । श्रियै-श्रिये । श्रीभ्याम् ।। श्रीभ्यः । श्रियाः-श्रियः । श्रीभ्यां श्रीभ्यः ॥ श्रियाः-श्रियः । श्रियोः । श्रियाम् । श्रयादीनां वामो मुद् वक्तव्यः । श्रीणाम् । श्रीयास् । अडा गमाभावे आमोप्यभावः । त्रिवि श्रियोः श्रीषु । हेश्रीः हश्रियौ हेश्रियः ।" एवं धीहीप्रभृतयोऽप्यनीवन्ताः ॥ १५ ॥ (३०) अथ श्रीशब्दः । प्रथमैकवचने श्री स्। 'नीवि० श्रीः ॥ प्रथमाद्विवचने श्री औ-बोधीतो 'स्वरहीन श्रियो । जति बोर्धातो०१ स्वरहोन: श्रियः । द्वितीयकवचने श्री अन् दोर्धातो. स्वरहीन श्रियं श्रियो श्रियः । श्रिया श्रीभ्यां श्रीभिः । चतुर्थ्यादौ श्रीशब्दस्य विशेषमाह-सूत्रम्-'येयुवः ॥ वा तृतीयैकवचनान्तम् । 'अव्यया । इय् च उव् च इयुव तस्मात् इयुवः पञ्चम्येकवचनान्तम् । “स्वरहीनं.' मध्ये 'अ इ ४ ॥ नित्य स्त्रियां वर्तमानात् इयन्तादुवन्ताच शब्दात्परेषां जितां वचनानां विकल्पेन अडागमः स्यात् , न तु स्त्रीशब्दस्य। यतः कालापके स्त्री नदीवत् । तधः हैमे 'वेयुवोऽस्त्रिया' इति ॥ पूर्वम्-'बोर्धातोः०० "वेयुवः' इति । अनेन एकन्न अडा- गमः । 'स्वरहीनं., ए ऐ ऐ । अन्यत्र यत्रोधीतो 'स्वरहीनं० ॥ पष्ठीपञ्चम्योरेकर, बने । एकत्र वेयुवः' इति अडाममः । 'बोधीतो स्वरहीनं 'सवर्ग दीर्घ:०, 'सो. वि० ॥ 'लवणे... अन्य सवोर्धातो. स्वरहीन पक्षे पञ्चमीषष्ठयोरेकवचने 'बोर्धा. तो:०' 'स्वरहीन.' 'खोवि० षष्ठीससम्योर्द्विवचने । 'वोर्थातो.' इत्यनेन इय: 'स्वरही.' 'सोवि० ॥ षष्ठोबहुवचने श्रवादीनां श्रोधीभीभूप्रभृतीना'मामः षष्ठीबहुवचः नस्य वा नुट् वक्तव्यः । अनेन न् । 'रुरुर्नोगोल अन्यत्र हय् । स्वरहीनं 'मोऽनुस्वा. २५ ॥ ससम्येकवचने रूपद्वयम् । एकत्र 'स्त्रियां वोःइति राम् । एवोर्धातो.इति इय यदादेवस्वभवतीति 'वेयुवः' इत्यहागमः 'स्बरहीनं० । ननु अडागमाभावेऽपि राम् कथं न भवतीत्याह-अडागमामा आलोऽन्यभावः । चत्र प्रयोगे अडागमोन तन्त्र आमोऽप्यभावः । डेराम् न स्वतीत्यर्थः । शेष कण्ठयम् ॥ धातुत्वाद्धेलोपो न किन्तु 'सोवि.' हे श्रीः । द्वित्वे बहुत्वे 'यहोर्धातोः इति इय् । एवं धीहीभीप्रभृतयो. ऽपि स्त्रीलिङ्गा अनीवन्ताः ईप्प्रत्ययरहिताः शब्दाः साध्याः ॥ मुश्रीधीसेनानीग्रामण्या. दयः लिङ्गवत् । 'वेयुवः' इत्यत्र 'नित्यं स्त्रियाम्' इत्युक्तत्वात स्त्रीवाचकत्वेऽपि छ. श्रिये सधिये इत्यादौ न विकल्पः ॥ १५ ॥ -- - । , ·। -- श स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः ७ ] समसादचन्द्रकीर्ति-कलोमोपेतः । ६. प्र. ) वेयुव इति । इट् च उच्च इथुन तस्मात् । येन विधि इति इयुवन्तादित्युक्तम् । अन्नापि नित्यत्रीलिङ्गनियमावनिये नये इत्यादानमा दीनामित्यन्न श्रीयाब्दस्य प्रकारवाचित्वानियत्रीलिङ्गानां बीवजमियुवन्तानासुपादाना- द्धीनां ऋणामित्यादिसिद्धिः। कुमारीमात्मन इच्छति कुमारीयति कुमारीयतीति हमा. रीत्यादौ सीप्रत्ययान्तप्रकृतिकानामधातोः विपि प्रतिवदिति बचनाकुमाथै ब्राह्मगाये. व्याधूल यू ।। १६ एवं भूशब्दो भ्रूशब्दश्च ॥ वधूजम्वादीनां तु नदीवद्रूपं शेयर : वधुः । वध्वौ । वध्वः । हेवधु । हेवध्वौ। हेवध्वः । शेषं नदीवत् ॥ एवं जम्बूः जम्ब्बौ जम्ब्वः । हेजम्बु इत्यादि ॥ (च) एवम् उकारान्तो भूशब्दः । भूः 'स्रोवि ०१ भुवौ भुवः । वोर्धातो.' भूशब्दस्य तु 'भ्रमु चलने ! औषादिको प्रत्यक : डाष्टिोपार्थ ! भ्रमति वल्लीति भूः इति अश्विदन्तत्वात अधातुत्वाञ्च बोधोटो इलिन नति, विन्नु वीवोः" इति सूत्रेण उवादेशः । भ्रुः ध्रुवौ सुवः । भ्रुवं भ्रुवौ श्रुवः । अझ अन्य : 'बेधुचः 'खोब्रुवौः [वै ध्रुवे भ्रभ्यां भ्रूभ्यः । भ्रवाः भ्रवः भ्रूभ्यां यः : झुः बुदः दो अदः भ्रणां । बुवा भ्रुवि भ्रुवोः भ्रूप : इयुवन्ताद्धौ न हन्वता ! हे भ्रूः ! भद्दा औ बरे सुभ्रू- शब्दः स्त्रीवदिति केचित् । तेन इस्वः-हे सुश्रु ॥ भ्रूशब्दस्य धौ वा हल्वता । तेर मुः ॥ वधूजम्बूद्धशूशब्दादीनां नदीशब्दवत्प्रक्रिया पर सिविषये 'नोविस : वचः । वध्वौ वध्वः 'उबम् ॥ वधू 'अम्शसोरस्य 'मोऽनुस्वारः ॥ वध्वौ वधुः । वध्वा वधू. भ्यां वधुभिः । 'डितामट' वच्च । वनाः खियां य्वोः' 'डितामट्'डव' वध्वान् । हे वधु ॥ एवं चमू-तनू-जम्बु-कण्ड-कच्छू-यबागृ-विधीपू-कढू-चञ्चू-कन्धु-करभारू- प्रभृतयः । स्वयम्भूप्रमुखाःवत् ॥ ऋकारान्तो मातृशब्दस्तस्य पितृवत्प्रक्रिया। 'सेरा' । माता मातरी मातरः । 'धेरर हेमात हेमातरौ हेमातरः ! मातरम् मातरौ। स्त्रीलिङ्गवा च्छसि नत्वाभावो विशेषः । शसीति दघित्वम् । मातृः । इत्यादि । स्वस- शब्दस्य कर्तृशब्दवत्प्रक्रिया, स्त्रीलिङ्गत्वानत्वाभावो विशेषः । ( स्वसा स्व. सारौ स्वसारः । स्वसारम् स्वसारौ । शसि स्वसः । हेस्वसः हेत्वसारी हेस्वसारः)॥ (च० ) प्रकारान्तो मातृशब्दस्तस्य पितृशाब्दवत्प्रक्रिया । 'अर पञ्च' इत्यर् न वरम् । शसि दीर्घ एव भवति । परं स्त्रीलिङ्गत्वात् 'सो नः पुंसः' इति नत्वं न भवति । औ 'धेर ॥ एवं दुहित्यातुननान्दृशब्दाः । स्वसृशब्दस्तु कर्तृशब्दवत् । 'स्तुरार? 'सेरा' शसि स्त्रीलिङ्गत्वान्नत्वाभावः सेो नः पुंला' इति न भवति इति विशेषः । स्वसः । तृती यादौ 'ऋरम्। 'स्वरहीनं० ॥ एवं पितृष्वसमातृष्वमृशब्दौ ॥ (प्र.) मातृशब्दस्य प्रकारान्तत्वेन नण ईबितीष्प्रातानपि स्वस्तात्दपायन । ते ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- व "सा तिखश्चतस्त्रश्च नमान्दा दुहिता तया । याता मातेति सप्तैते स्वस्रादय उदा हृताः ॥ इति । विचारविशेषश्च तन्नैव वक्ष्यते । इति सारस्वतप्रसाई स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गः । ८ । शब्दस्य सुरैशब्दवत्प्रक्रिया । राः रायौ रायः। हेराः ॥ गोशब्दस्तु पूर्ववत् ।। नौशब्दस्य ग्लौशब्दवस्त्रक्रिया । नौः नावी नावः । हेनौः हेना- वौ हेनावः । इति स्वरान्तस्त्रीलिङ्गप्रक्रिया ॥ ८॥ । (२०) शब्दः सुरैशब्दवत् । राः। हिम रायौ रायः इत्यादि । शब्दः पुंखो. लिङ्गे वर्तते । तथा अमरकोषे 'अर्थरैविभवा अपि इति पुंलिङ्गे एव उक्तः । अत्र तु वी. लिङ्गे एव उक्तस्तच्चिन्त्यम् ॥ गौशब्दः पुंवत् । 'ओरौ' गौः गावौ गावः । 'आम्शसि' गाम् गावौ गाः। मया गाभ्यां गाभिः इत्यादि । अत्रापि गोशब्द दशार्थवाची। एवं द्योशब्दापि नौश बलौशब्दवत् । नौ, नाचौ नावः ।' इति स्वरान्तस्त्रीलिङ्गसाधनम् ॥८॥ । * स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः । * अथ स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः प्रयन्ते ॥ तत्राकारान्तः कुलशब्दः । उस्य प्रथमाद्वितीयैकवचने । अतोऽम् ॥ अतः अम् । अकारान्तान्नपुंस- कलिङ्गात्परयोः स्वमोरम् भवत्यधौ(क)। अमो ग्रहणं लुग्व्यावृत्त्यर्थम् । 'अब शसोरस्य कुलम् ॥१॥ (क) अतोऽम् । अमश्लिष्टेऽपि निर्देशेऽमेवादेशो न मकारमात्रम् । तथा सति लाघवासन्देहार्थ मल इति निश्यं स्यादत आह;-स्यमोरम् भवतीति । ननु किमर्थममादेशः क्रियते ममात्रमेव क्रियताम् , द्वि- सीयैकवचने मकारस्य मकार प्रयोजनाभावादन्याभावे अन्त्यसदेशस्यत्यकारस्य प्रसङ्ग स्यात् । बस्तु एकस्य संयोगान्तलोगाददोषः। “नायजरं कुलमास्ति" इत्यत्र स्वरे जरसादे शो यथा स्यादिति वाच्यम् । सत्रिपातलक्षणपरिभाषया तस्याप्रवृत्तेः । एवं ताई द्वितीयकवचने सन्नेवाम् लुकोऽप्रवृत्तेरवतिष्ठते हात सूचनार्थम् । तथा चैवं वचनव्यक्तिः रामादेशो भवति, अमोऽपि सन्नेवाम् अवतिष्ठते इति न लुका निद. तते इत्यर्थः । तेन अजरसं कुलं पश्येत्यापूर्वविध्यसम्भवात् सनिपातलक्षणपरिभाषाया अप्रवृत्त रमादेशः सिध्यतीति सर्वमभिप्रेत्याह;-अमो ग्रहणमिति । ग्रहणमुपादानमादेशे अकारमाहितमकारोपादानं द्वितीय- कवचने नपुंसकात् स्यमोरिति लुको वारणार्थमित्यर्थः । अन्ये तु ग्रहणमुच्चारणमनुवृत्त्यासम्बन्धनं पुनस्तावधानेन सिद्धे सत्यारम्मो नियमार्थमिति नियमनामो- उमेव यथा स्यात् लुङ्माभूदित्येवं लुको निवृत्तिव्याघातोऽस्य प्रयोजनं भवतीत्यर्थ इति व्याख्याया जरर्स ·स्वरान्ताः नपुंसकलिङ्गाः ९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १११ a m ९२०) अथ स्वरान्तनपुंसकलिङ्गसाधनम् ॥ तत्र अकारान्तः कुलशब्दः । अयमाद्वितीयैकवचने सूत्रम्-'अतोऽम् ॥ अतः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन ! अन् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः से० मध्ये 'अतोऽत्युः' 'उ ओ 'एदेोतोतः ॥ अका. सन्तानपुंसकलिङ्गात्परयाः स्यमाः सि अम् इत्येतयारम् भवति । अधौ धेरम् न भवतो. त्यर्थः । ननु स्यमाम् क्रियता, किम् अम् इत्यकारग्रहणेन । सत्यम् । अजरसमित्यादि. साधनार्थम् || अमेोऽम् करणे हेतुमाह-अमो ग्रहगं लुरव्यावृत्त्यर्थ अन्स्थाने पुनयंदू अम्. करणं तत् नपुंसकात्स्यमाटुं। इति सूत्रनिषेधार्थम् । अयमर्थ:-अकारात्परयोः स्थमो. टुंग न भवतीति भावः । अनेन ल्यमारम् 'अम्शसारख्या 'माऽनुस्वारः ॥ १ ॥ (प्र०) अतोमिति । तपरकरणे उखमुखाच्चारणार्थम् । अकारान्तस्य इस्वत्वेन च्याववाभावात् । "येन नाप्राप्त यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधकः" इति लुका बाध इत्यर्थः । अनेकाक्षरस्वेन दुरुत्वात्सर्वस्वैवामः स्थानान्त्यमकारमात्रस्य : नन्वन म् एव विधीयत्तान् ; सेन्स्यस्याभावावाचल्तल्पाये लस्व स्यात् । अमेोऽन्यन्तस्टोर भविष्यति । विधिसामथ्याच्च लुगमावोऽपि भविष्यतीति चेत्तत्यन् : अमो मस्य म् विधौ कुलं यातीत्यादावनुस्वारोऽपि न स्यात् । विधिसामात ? अजाल कुलमित्या. दिप्रयोगासिद्धिप्रसाच्च ॥ १ ॥ इमौ ॥ नपुंसकलिङ्गात्पर औ ईकारमापद्यते(क)। अ इ ए। कुले ॥२॥ (१०) प्रथमाद्वितीययार्थिवचने सूत्रम्-'इमौ ई द्वितीगैकवचनान्तम् । 'अम्शलोर. हया ३ औ प्रथमैकवचनान्तम् । साङ्केतिकम् । 'स्वरहीनं । नपुंसकलिङ्गात्पर औ ई. कारमापद्यते । दीर्घ ईकारस्तु वारिणी दधिनी इत्यादिरूपसिद्धयर्थम् । अनेन औस्थाने इकारादेशः । 'अ इ ९ ॥ २ ॥ (प्र०) ईमौ इति । मधुनी इत्यादौ दीर्घश्रवणार्थ दीर्घविधिः ॥ २ ॥ जशसोशिः ॥ नपुंसकलिङ्गात्परयोर्जश्शसोः शिर्भवति । श. कारः सर्वादेशार्थः ॥ गुरुः शिश्च सर्वस्य वक्तव्यः ॥ षष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यस्याः पवादः (ख)॥३॥ (च० ) सूत्रम्-'जश्शसोः शिः॥ जस् च शस् च जशप्तौ तयोर्जशलोः षष्ठी. द्विवचनम् । 'स्वरहीनं० 'नोवि । शिः प्रथमैकवचनान्तम् । 'त्रावि । नपुंसक- लिङ्गात्परयोदशसोः शिर्भवति । शिरिति शकारः सर्वादेशार्थः । तेन सर्वस्य जसा शासन इभवति न त्वन्तस्य । तमेवाह-गुरु शिच्चेति शकार इद्यस्य स शिदादेशः । गुरु शिच्च । । कुलमस्ति अजरसं कुलं पश्येत्युभयत्रापि मनिपातलक्षणपरिभाषाया अनित्यत्वाजरादेशं विदधता महा- भाष्यकारादन्याननुसरन्ति । (क) इमिति । दौ|चारणं तु बारिणीत्यादौ श्रवणार्थम् । ईमाविति विपरोतोच्चारणं तु वारिणी इत्यादी पूर्वमीकारः पश्चाग्नुमिति सूचनार्थ स्पष्टं प्रतिपत्त्यर्थं वा । (ख) जश्शसोरिति। असोशिरिति वक्तव्ये यजामो शिरिति तत् स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थम् । न च शतशो ददाति इत्यादौ शस्पत्यस्य शिरादेशः स्यादिति वाच्यम् , जसा सह चरितस्य शसो ग्रहणात् । - ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- .. । सनस्य वक्तव्यः । गुलरनेकाक्षर: 'नरपङ, इत्यादिकः । तथा शकारेञ्च य आदेश: स शवस्यादिविना स्थाने भवति न स्वन्तस्य । अनेन जसो शिः। इ० ॥ ३ ॥ (प्र.) जश्शलोरिति । जसा साहचर्यात् सानुबन्धहणे न निरनुबन्धस्येति करेना या शलपि द्वितीयाबहुवचनमेवेत्यतः कुण्डशा दहातीत्यादौ शस्प्रत्ययस्य तद्धि- तस्य न । जनशतारिति षष्ठीनिर्देशादन्त्यस्य प्रासावपवादमाह । गुरुरित्यादि । गुरुरनेक. वर्गादेशः । ननु गुरुशब्दस्यानेकाक्षरादेशेापलक्षकत्वेन शेरध्यनेकाक्षरत्वाद सर्वादेशत्वसिद्धौ पथगुवादानमरार्थमिति चेत्सत्यम् । इत्वन्यादेरित्यत्र शित्करणम् 'नानुबन्धकृतमनेका - लत्वम्" इत्यनुवन्धनिमित्तानेकवर्णत्वाभावात् ॥ ३ ॥ हुभयनः ।। नुम् अयमः । नपुंसकस्य नुमागमो भवति शौ परे । यमप्रत्याहारान्तस्य न भवति ॥४॥ मिदन्त्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः(क)। उकार उच्चारणार्थः। मकारः स्थाननियमार्थः ॥ नोपधायाः ॥ नः उप- धावा:(स) : नान्तस्योपधाया दी? भवति शौ परे, धिवर्जितेषु पञ्चसु परेषु नामि च । कुलानि । पुनरपि । कुलम् । कुले। कुलानि । शेषं देववत् । कुलेन । कुलाभ्याम् । कुलैः । कुलाय । कुलाभ्याम् । कुलेभ्यः । कुलात । कुलाभ्याम् । कुलेभ्यः । कुलस्य ! कुलयोः ! कुलानाम् । कुले। कुलयोः । कुलेषु ! हेकुल । हेकुले । हेकुलानि । एवं मूलफलपत्रपुष्पकुटुम्बादयः।।५।। (च० ) सूत्रम्-'नुमयमः' नुम् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः न यम् अयम् तस्य अयमः षष्टयेकवचनान्तम् । 'स्वरही विसर्गः ॥ नपुंसकस्य नुमागमो भवति शौ परे । यमप्रत्याहाराऽन्ते यल्य शब्दस्य तस्य नुमागमा न भवति । यथा अहानि स्वारे इत्यादी मित् महारत् प्रत्ययः आगमञ्च अन्त्यात्स्वरात्परा वक्तव्यः । उकार उच्च न्यायः ! अनेन नुमागमः । सूत्रम् । 'नोपधाया: नस्योपधा नापधा तस्या नोप. धायाः षष्ट्येकवचनान्तम् । 'डितां यः सवर्णं दी० वि० । नान्तस्य शब्दस्य उपधाया अन्त्यात्पुर्व उपधा' इति संज्ञासंधिकथितलशगया दी? भवति नपुंसके शौ परे, पुंलिङ्गे विवजितेषु पञ्चम वचनेषु, नामि च नुदसहिते आमि परे च । यथा पञ्चा- जाम् । अनेन इपधाया दोघः ॥ धौ ‘समाना लोपः। हे कुल । द्विवचने 'ईमौ' ' इ ए हे कुले । बहुवचने । 'जशाः शिः 'नुमयमः' 'नापधायाः' हे कुलानि । शेष देवान्दवत् । एवं मूलफलपन्नपुटपकुण्डकुटुम्बज्ञायधनवनरनादयः शब्दाः साध्याः ॥४-६ (प्र०) नोपधायाः । नस्य नान्तस्य उपधा नापधा तस्याः । नेति साङ्केतिकषष्ठय- न्तम् । पृथगेव वा । अत्र यद्यपि पञ्चस्विति सामान्येनेोक्तं तथापि वादीपाः शतुरित्यतो ( क ) मिदन्त्यादिति । सन्ध्याक्षराणि नन्दिग्रहादोरत्यादिशापकात् । (ख ) नापधाया इत्यत्र 'छन्दसि तु भवति' इति नियमात् सन्धिः । 'छन्दोवत् सूत्राणि भवति' इति वचनात कचिदुपलभ्यमानोऽपाठः टीकाविरुद्धत्वात् ।

·स्वरान्ताः नपुंसकलिङ्गाः ९ ] सप्रसादचन्द्रकीति-मनोरमोपेता ११९ --- । बानुवर्तनात स्त्री स्याः पञ्चनु नपुंसके वा सावति विवेकः । अधावित्मपि स्वीकारेच कीने प्राप्त्यभावात् !! ४-५ इत्वन्यादेः॥ तु अन्यादेः । अन्यादेणात्परयोः स्योः क्षुर्भ. वति । शकारः सर्वादेशार्थः (क) ! उकार उच्चारणार्थः । वावसाने इति पक्ष इत्वमपि भवति । अन्यत् अन्यन् । अन्ये । अन्यादि । पुनरोदर । शेषं सर्ववत् ॥ अन्यतरत्-अन्यतरद् ! अन्यतरे ! अन्यतमणि : इन राइ इतरे । इतराणि ॥ कतरत् कतरन् । कतरे ! कतराणि || कनमत् शतपद् कत्तमे । कतमानि । शेषं सर्ववद्रूपम् ॥ [ प्रथमादयः कुलवत् ॥ प्रथा प्रथमे प्रथमानि ] ! ६ ॥ (च) रूबाइयोऽपि न लालिङ प्रथना द्वितीया व कुशन्दवत् । सर्व लव सर्वाणि । तृतीचादौ पुंलिङ्गवत् । परमन्यादीनां प्रथनाद्वितीयकल्ले विशेषः । सूत्रम्- 'शवन्यादेः' । इतु प्रथमकवचनान्तम् । साङ्केतिकम् ! अन्य आदिल्याला अन्यादिस्त. स्मात् पञ्चम्येकवचनम् । 'हिति स्या इत्यकारलापः । 'सोवि वम्। स्वर- द्वीरं ॥ अन्या:--अन्य अन्यतर इतर ऋतर कतम इत्याद्यन्यादर्गणानपुंसकलिङ्गे वर्त- मानात्परयाः स्यमाः तु इत्यादेशः भवति ! कारः सनादेशार्थः । गुरुः शिच्च सर्वस्य वक्तव्यः' इति न्यायात् ! उकार उच्चारणार्थः । अनेन से स्थाने अनुस्थान व व इत्या. देशः । द्वित्वबहुत्वयाः कुलशब्दवद । तृतीयादौ सर्वादिवत । एवमन्यनरत् इतरत् कतरत् ऋत्तमत् एतेऽपि मब्दाः साध्याः ! 'जराया जरस वो' इति वा जर ! नास्ति जरा यस्दा तत् अजरम् अजरसम् अजरे अजरसी अजराणि अजरांसि । शेपुवत अन्न यद्यपि क्रमेण पूर्वमाकारान्तः सोमपाशब्दस्तदने इकारान्ता अस्थिदधिलस्थिवारिशब्दाः, तहदेव उकारान्ता मध्वादयः, तद्ने ईकारान्ता ग्रामण्यादयः तदेव ऊकारान्ता यवल्वादयः, तदने प्रकारान्ताः कर्तृप्रमुखाः तदने ऐकारान्तो शब्द इति क्रमो युज्यते, परमन के. वित्पुस्तकेषु क्रमवैपरीत्येन लिखितानि सन्ति ॥ ६ ॥ (प्र० ) श्वन्यादेरिति । अधावित्यस्याननुवृत्तधेरपि अमोऽपवादः । समानाद्धे. लोपेाऽधातारित्यत्र कुप्वाःक-पौ ३त्यतो चानुवृत्तेर्व्यवस्थामाह । अन्धदिति । प. हत्त्वन्यदित्यनारलुगमाव इवानापि अनुबिधानलामयदेव लेापाभाव इति । तदसत ! येन नाप्राप्तियायेनाम्लुकाः प्राप्तयाः चतुधियेल्तइपवादत्वात् । विधानस्य च स्यमारव सार्थकत्वात् । आदिशब्देन इतमान्ताः पञ्चोपादीयन्ते । एकतरस्य व एकाच्च प्राचामिति उत्तरप्रत्ययान्तत्वेऽपि भनेकतरादित्युत्तरसूत्रे प्रतिषेधान्नान सके धौ वा गुण इत्यनिदि. (क) शकार इति । यद्यपि मेरेकवर्णवादेव सादेशः सिद्धो द्वितीयकवचने तु मस्य तादेशे कृते 7 कदेशविकृतन्यायेन लोपे सिध्यतीष्टमिति शकारो व्यर्थ इति प्रतिभाति तथापि स्वविषये प्रातस्य सदश्य स्थाने तु यथा स्यात् इति वोधनार्थः शकारः।

·सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वार्द्ध- स्थानित्येऽपि गुगलनमा विवोधनानन्दामि एवं स्थाने भवन्तीति नियमावत्रयो नामिन क्यानिनाईका ६ इकारान्तोऽस्थिशब्दः । नपुंसकात्स्यमोलुक् ।। नपुंसकलिङ्गा- सरयोः त्यसो भवति । अस्थि ॥ ७॥ (च) इकारान्तो नपुंसकलिङ्गोऽस्थिशदः । स्यमाविषये सूत्रम्-'नई समाल्यो- लुक ॥ नपुसकात पञ्चम्येन वनम् । सिात? 'सवर्गे दी सिथ अम् च स्मौ त्यो स्थानोः षष्टी द्ववचनान्तन् । बर होने लुक् प्रथमैकवचनान्तर । 'हसेपः सेना. मिना र अवगोलमोलकलिङ्गात्परयाः स्यमाटुंग भवति । अनेन रूपमालक ॥ ७ ॥ जालिन स्वरे ! नाम्यन्तस्य नपुंसकस्य नुमागमो भवति विभ. क्तिस्वरे परे(क) । ईमौ । अस्थिनी । अस्थीनि । पुनरप्येवम् ।। वृणां नपुंसके धौ वा गुणो वक्तव्यः ॥ इश्च उश्च ऋश्च तेषां वृणाम् । उक्तं हि ॥ सम्बोधने तूरानसस्त्रिरूपं सान्तं तथा नान्तमथाध्यदन्तम् । माध्यन्दिनिष्टि गुणं विगन्ते नपुंसके व्याघ्रपदां वरिष्ठः ॥ १ ॥८॥ हे अस्थे हेअस्थि ॥ (च० ) धौ विशेषमाह-'रवणां धौ गुणो वा' इन उश्च ऋश्च य्वरः तेषां य्व- जाम् । इकार सकारत्रकाराणां स्थान नसकलिङ्गविषये धौ वा गुगो वकन्यः । 'न. सकात्स्यमालुका इति धिले पे विहिते इकारस्य एकारो गुमः । हे शस्त्र प्राक्प्रोगः । अनविसमतिमाह-उक्त च वृद्धः । संवोधने. इति ! तु इत्यवधारणे। माध्यदिनिरा- चार्यः उशनसः शनशाइस्य संबोधने आमन्त्रगे त्रिरूपं रूपत्र वष्टि अभिरुषति वा. ञ्छति वा कथयति । कि तद् त्रिरूपं सान्तं सकारान्तं यथा उशनस् । 'हसेपः० बोवि. सा: हे उशनः । तया नान्तं नकारात हे उशनन् । तथा अन्तमकारान्तं हे शन इति । तु युनः इगन्ते इकारोकारकारान्ते नपुसके धिविषये विकल्येन गुणं कथयति यतः प्रक्रियाकौमुद्याम्-- उण ऋलुक् एते इवांकाः । यथा हे अस्थि हे अस्थे । हे वारि हे वारे । हे मतो हे मधु । हे कई हे कः । कथंभूते। माध्यन्दिनिः। व्या. नपड़ा व्यानरहगोत्रीयवित्राणां मध्ये वरिष्ठो गरिष्ठः श्रेष्ठः ॥ थमाद्वितीययादिवचने । 'इमौ' इति औल्याने ई॥ सूत्रम्-'नामिनः स्वरे ॥' नामिनः षष्ठयेकवचनान्तम् । (क) नानिनः स्वो इति । यथारे शारिवामित्यादी नुमि ज ते तस्य नाम्नो नो लोपशधाविति लो- परी कृने सिद्ध मेटः पिति स्वरप्रहमं च पाले नतिमाति, तथाप्यचाटना शप्तादावित्युत्तरोपयोगार्थ तव आगमजस्य नध्य लोग्श् नेति ज्ञापनार्थ था, तेन भशन अनड्वान् विद्वान इत्यादौ लोप नास्ति। याद तु संयोगान्तलोपस्यासिद्धवादेषु न लोपश् नास्ति, वारिभ्यामित्यादौ तु भविष्यत्यवेति विभाव्यत तह लुकि न तत्रिमित्तमित्याप नित्यस्यानित्यवाही परेपे नुम् स्यात् । प्रत्ययलक्षमस्वीकारात् तस्माधाविति प्रति- बेधान लोपश् । अतस्तथ नुमभावार्थ स्वर इति पदम् । ।

·स्वरान्ताः नपुंसकलिङ्गाः ९] सप्रसादचन्द्रकीत-मनोरमोपेता ! १२६ है । स्बरहीन सावितर्गः । स्वरे ससन्कवचनान्तम् । अह नाम्यन्तस्य नई सकस्य नुमागमे भवति स्वरे परे । अन्न विनतिलस्बन्ध्येव स्वरो ग्राहाः । तेन दधि आन. येत्यत्र न नुम् । अनेन नुमागमः। 'स्वरहीनं बहुत्वे कुश्त्रत् । दीये इकारस्य ईकारः ॥ तृतीयादौ इसादावविशेषः ॥ ४ ॥ (प्र०) ऋजवस्तु रवां नपुंसके इत्यादि पठन्ति ! पूर्वाशयसम्म तिमाह उक्त हीति । मध्यन्दिनस्यापत्यं माध्यन्दिनिः आचार्यः । उशना उशना दम त्रि प्रयाणां रूपाणां समाहारस्त्रिरूपं त्रीणि रूपाणीत्यर्थः । वष्टि कामयते । तथा इन्ते इउन्मलुबर्णन्ते नपुंसके गुण व वष्टि । तौरवार्थ मा- घपादत्राणांमध्ये वष्टि श्रेष्ट इत्यर्थः ॥ ८ ॥ अच्चारतां शसादौ । अत् चेत्यव्ययम् । अस्नो अस्थ्यादीन: टादौ नुमागमो भवति, पूर्वस्व इकारस्य चाकारादेशो भवति शनादौ खरे परे ॥ शस् आदिर्यस्य सः शसादिः टादिः ! शसादावियतगुणसंविज्ञान बहुव्रीहिः । यथा चित्रगुर्बहुधनः ॥ ९॥ (०) स्वरादौ सूत्रम्-'अच्चास्थना टादौ ॥ अतू प्रथसैकवचनान्तम् : 'हसेपः । च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया. 'स्तो: श्चुभिः चुः 'स्वरहीन.'। अस्थना षष्ठीबहुवचनान्तम् । 'अच्वास्थ्ना०' इति नुमागमः । हकारस्य अकारः ! 'अ. लोप: स्वरे माहीन.' मध्ये 'सवणे दी० ॥ टर आदिर्थस्यालो दादिसिनन् स्तम्ये. कवचनान्तम् । 'डरौ डिटिलोपः । 'स्वरही 'कचित्तु शसादाविति पाठः । तत्र शस आदिर्यस्य स शसादिः अर्थात् टादिः । यद्वा गौणत्वेऽपि प्रियास्थनः शुनकान् प्रिय दध्नश्च पुरुषान् इत्यादिप्रयोगसिद्ध्यर्थं शसोऽपि ग्रहणं युक्तम् । अस्थ्यादीनाम् अस्थि. दधिसक्थिमक्षिशब्दादीनां यादौ स्वरे परे नुमागमो भवति ॥ इकारस्य च अकारम् । अनेन स्वरादौ सर्वत्र नुम् इकारस्य च अकारः । 'नामिनः स्वरे' इत्यनेनैव चेन्नुम् क्रियते तदा इकाराभावे जाते निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः' इति नुम्लोप: स्यात् । अत: 'अचास्नाम्' इति नुम्करणं पुनरुतये न ॥ ९ ॥ (प्र०) अच्चास्थ्नाम् । वास् आदियेषामित्यतगुणसंविज्ञानबहुव्रीह्याश्रयणात श विहाय टादावित्यर्थः । तदुपादानं ३ वसोई उरित्यादानुवृत्यर्थम् । यत्तु प्रियास्टन शुन: पश्येत्यादौ युसि शासि परेऽपि प्राप्त्यर्थं तदिति । तयुक्तम् । पाणिन्यादिभिर्विरोधात : अस्थनामिति बहुवचनेन मस्थिधिसक्थि अक्षिशब्दा गृह्यन्ते । अन्न तइन्तविधेरपीष्टत्वा त्प्रियदध्ना ब्राह्मणेनेत्याद्यपि । नामिनः स्वर इति नुमि सिद्धेऽपि पुनर्नु विधानं टा नास्त्रियामिति नामावार्थमिति कश्चित्तदयुक्तम् । विशेषत्वात्परत्वाच्च तदभावात् । नाप्यामि नुडभावार्थम् । नुमः परत्वादेव प्राप्तः । अत एव नुमन्तस्येति पाठ । वस्तुतः प्रियद्धना ब्राह्मणेनेत्यादावनपुसकेऽपि नुम्बिध्यर्थं नुमविधेरप्यावश्यकत्वात् ॥ ९ ॥ अल्लोपः खरेऽम्वयुक्ताच्छसादौ ॥ नान्तस्यापघायो अकारस्य. सा०प्र०११ । t ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाद्ध- लोपो भवति शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च(क)। मकारवकारान्त- संयोगाटत्तरस्य न भवति । अस्मा अस्थिभ्याम् अस्थिमिः । अस्ने अस्थि- भ्याम् अस्थिभ्यः । अस्मः अस्थिभ्याम् अस्थिभ्यः । अस्थः अस्योः अ. । । (च०)सुत्रन्-'अल्लोपः स्वर ॥ अत: अकारस्य लोपः अल्लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । स्त्रोवि० स्वरे सक्षम्येकवचनम् । 'अ इ ए। अम्बयुक्तात् । नच बञ्च म्बौ ताभ्यां युक्तः संयोगः स्वयुक्त नम्बयुक्तः अम्बयुक्त तस्मात । 'उसिरतः पश्चात् एदोऽतोऽत: शम् आदिस्य स शमादिस्तस्मिन् शलादो सतम्येकवचनान्तम् । 'डेरौ डित् 'चपाच्छ- स: सूत्रं सिद्धम् । अत्र तु दादौ स्वरे परे एव अकारस्य लोपो भवति । शस्ग्रहगं तु प्रियासनः शुनकान् पश्य तथा राज्ञः इत्यादिप्रयोगसिद्वयर्थम् । नान्तस्य नकारातल्यो. पधाया उपधाभूतस्य अकारस्य लोपो भवति शलादौ स्वरे परे भकारस्य वकारस्य संयो. गादुत्तरस्य लोपो न भवति । यथा आत्मनः आत्मना । यज्वनः यज्वना । अनेन स्वसदा अकारलोपः । 'स्वरहो । तथा अस्थमा अस्थिभ्याम् अस्थिमिः । अस्थने ॥ १० ॥ (प्र.) अल्लोप इति । योगो युक्तः येन विधिस्तदन्तस्येति मझारवकारान्तयुक्त. स्योगस्तस्मादुत्तरस्य न भवतीत्यर्थः । अमानोनाः प्रतिषेध इति अकारः प्रतिषेधार्थः । अत्र शसादाविति तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहे राज्ञ इत्यादिसिद्धिः । नन्वेवं कुलाब्दात् शसः शौ परे नुमि अल्लोप: स्यादिति चेत्सत्यम् । पूर्वविप्रतिषेधेन नोपधाया इति दीर्घविधौ पति अतोऽभावाल्लोपाभावः । वेष्योरित्यतो वानुकणान्न सके यादौ परेऽन्यत्र शसा. दाविति वा व्यवस्थावसेया । नुमन्तस्यामीत्यस्य वक्तव्यत्वेन प्रयोगानुजरिवादस्थ्ना. मिति ज्ञापकाच्चामि विशेषत्वेन दीर्घप्रसङ्गः ॥ १० ॥ वेङयो । वेत्यव्ययम् । नान्तम्योपधाया इत्योः परयोर्वा अकारस्य लोपो भवति ।। अस्मि-अस्थनि अस्लोः अस्थिषु ॥ एवं दधिसक्थ्यक्षिण- मृतयः शब्दाः॥ ११ ॥ (२०) को अल्लोपे विशेषमाह-'वेड्योः' वा प्रथमकवचनान्तम् । 'अव्यया । ईच डिच ईडो तयोः ससमीद्विवचनान्तम् । 'इ यं स्वरे 'स्वरहीन.' पश्चात् । 'अ इ ए' नान्तस्य नकारान्तशब्दस्य ई इति औस्थाने जाने ईकारे परे डौ च सम्कन बने परे वा अकारस्य लोपो भवति । ईकारे परे तु अति अनि इत्यादी ज्ञेयम् । ङौ परे अनेन वा अ. ल्लोपः। अस्थि अस्यनि । एवं दधिसक्थिअक्षिशब्दाः । दधि दधिनी दवीनि । दधना दधि- भ्यां दधिमिः । दधिन दधनि ॥ एवं सक्थिशब्दः ऊरुवाची । सक्थि सक्थिनी सक्थीनि । अक्षिशब्दो नेत्रवात्री । अलि अक्षिगी अक्षोगि । भक्ष्मा अक्षिम्याम् इत्यादि ॥ ११ ॥ - । । (क) अम्बयुनाच्छसादावित्यत्र तद्गुणविज्ञावो बहुप्रीहिः । लम्बकर्ण इति यत् । अतः सोऽपि अहणम्।

·स्वरान्ताः नपुंसकलिङ्गाः ९] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १२३ (प्र०) वेज्योरिति । ईश्च विश्व ईडी तयोः अन्वयुस्तादिति अप्राप्यनुवर्तनीयम् : अत एव बज्वनीत्यादावप्रसः ॥ ११ ॥ नपुंसकस्य ।। नपुंसकस्य हस्बो भवति स्वरादौ ।। १२ । 'नामिनः स्वरे' इति नुमागमः । प्रामणि ग्रामणिनी ग्रामणीनि । पुनरप्येवम् ।। एक एव हि यः शब्दास्त्रषु लिनेषु वर्तते । एकमेवार्थमाख्याति उक्तपुंस्कं तदुच्यते(क) !! १ ॥ दादावुक्त पुंस्कं पुंवद्वा ।। उक्तपुंस्क नाम्यन्तं नपुंसकलिङ्गं टादौ स्वरे परे पुत्रद्वा भवति(ख) ॥ ग्रामण्या-प्रामणिना ग्रामणिभ्याम् ग्रामगिमिः : ग्रामण्ये-ग्रामणि ने ग्रामणिभ्याम् ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्यः ग्रामणिनः ग्रामणि- भ्याम् ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्या ग्रामणिनः ग्रामण्योः ग्रामणिनोः ग्रामण्याम् । तुमन्तस्यामि दीवः । ग्रामगीनान : प्रामण्या मानमिति प्रमण्योः ग्राम णिनोः ग्रामणिषु । हेग्रामणे- हेग्रामणि हेप्रामाणिनी हेग्रामगोनि ॥ १३ ॥ (च) इकारान्तो ग्रामणोशब्दः । सूत्रम्-'नमुलकस्य' ॥ नपुंपशब्दस्य प. बट्येकवचनान्तम् । 'इस्या , नपुंसकलिङ्गे वर्तमानस्य दीर्घल्वरान्तस्य शब्दस्य सर्वविभ. किषु इस्वो भवति । प्रथमाद्वितीजैकवचने अनेन सर्वत्र हावः । ई इत्यस्य इ । 'नपुस- कात् स्यमोटु ॥ प्रथमाद्वितीयाद्विवचने हस्वः । 'इमो 'नामिन सदरे 'स्वरहीन प्रथमाद्वितीयाबहुवचने हस्वः । 'नुमयमा नोपधाया ॥ तृतीयादौ हस्त्रत्वे ने हसा. दावविशेषः । स्वरादौ तु विशेषः ॥ श्लोक-एक० । यः कश्चित् एक एव शब्दः आप . प्रत्ययादिरहितः सन् त्रिषु लिङ्गेषु पुंस्त्रीनपुसंधु वर्तते एकमेव अर्थमाख्याति वक्ति तशा- षितस्कमुच्यते । ततः किं कर्तव्यमित्याह-यादाबुक्तपुंस्कं पुत्रद्वा उक्तः पुप्रान् पुंलिङ्गों येन तदुक्तपुंस्कम् । अर्थरूपाभ्यां तुल्याकारो यः शब्दः पुंलि नपुंपके वर्तमानः उत्तपुंस्क: तथावस्थितमपि निर्दिष्टपुंलिङ्गमेवम्मृतं नाम्यन्तं नपुंसक टादौ स्वरादौ विभक्तो परतः पुंवद्वा भवति नपुंसकलिङ्गे वा पुंलिङ्गवत्स्यात् । अनेन तृतीयादौ वा हस्त्रः । हस्वाभावे (क) उक्तं च- "यनिमित्तमुपादाय पुसिशब्दः प्रवर्तते । नपुंसके तदेव स्यात् उक्तपुंस्कं तदुच्यते ! पीलुर्दशः फलं पालु पौलुने न तु पालवे वृक्ष निमिचे पालुत्वं तज्जत्वं तत्फले पुनः" । इति । (ख) दादाविति । नपुंसकादित्यनुवर्तमानमुकपुंस्कामत्यनेन सार्क सम्बद्धं प्रथमान्तं बोध्यम् ! नामिनः स्वरे इत्यनुवर्तते । नामिन इत्यपि प्रथमान्तमवयम् । तच नपुंमकमित्यस्य विशेषणम् । तेन- तदन्तं लब्धम् । उक्तः पुमान् यस्मिन प्रवृत्तिनिमिते तदुक्तपुरकं तदस्यास्नीति मन्वयाकारप्रत्ययेन व्याख्यानं बोध्यम् । यद्योगाव्ये शन्दनिवेशस्तत्प्रवृत्तिनिमित्तम् । शन्दे वर्त्तमानः कश्चिद्धर्मविशेष एव । पुंसि विद्यमानस्य शब्दस्य यत्प्रवृत्तिनिमित्तं तदेव तस्य नपुंसके वर्तमानस्य भवति चेत्तदोकपुंस्कामिति कथ्यते । पुंशब्देन तुल्यं पुंवत् । तुल्यत्वं चात्र नुमहस्वाभावद्वारकसादृश्यमेव । तेन नुमहस्वाभावाति. देशोऽयम् ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाद्ध- सेनानीशब्दवत्- 'चौ वा इति यज्ञाः । हस्त्रत्वे-'नामिना स्वरे' इति नुमागमः । ग्रा. मण्या ग्रामणिना माननिभ्यां प्रामणिमिः । ग्रामण्ये प्रामणिने प्रामण्याम् । आमि पुंव. झाये नुडायमस्य नित्यत्वानुदि कृते 'नामि' इति दीर्घः । नपुंसकपक्षे 'नामिनः स्वरे इति नुमि कृते नुडामः' इति सूत्रेण नुटोऽभावे 'नामिक' इति दीर्घत्वं न । तेन नुमन्तस्यापि दीर्घः । पक्षद्वयेऽपि ग्रामणीनामित्येव रूपसिद्धिः। परं 'नुडामः इति नुगे नित्यत्वात् 'नामिनः स्वरे इति न भवति । ततो 'नुमन्तस्यामि दीर्घः' इति व्यर्थमेव पुनश्चिन्त्यम् । उक्तं च हैमव्याकरणे- 'अनाम् स्वरे नोऽन्तः । ग्रामण्यां ग्रामणिनि ग्रामण्योः ग्रामणिनो: ग्रामणिषु । एवं नि कुलम् । तेन मुनिगा श्रिया मुश्रिणे श्रिये ! एवं पटुने पटके इत्यादि । सेनानिधियवलुप्रमुखाः ॥ १२-१३॥ (प्र.) नपुसकस्य षष्ठीनिर्दिष्टत्वाद्वस्वादेशोऽन्त्यस्यैव न सुवाक् कुलमित्यादौ ॥१२॥ टादाविति । एकप्रवृत्तिनिमित्तत्वेनोक्तः पुमान् येन तदुक्तस्कं अतो मित्र- प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन उक्तावपि पीलवादीनां न वद्भावः । तदुक्तम् । "पीलुव॒क्षः फले लु पीलुने न तु पीलवे । वृक्षे निमित्तं पीलुत्वं तज्जत्वं तत्फले पुनः ॥” इति । अत्र वृक्ष पीलुशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं पीलुत्वजातिः । फले तु पोलुत्वम् । जात्यवच्छिन्नपीलुजन्यत्व. मिति । उक्तं च । "एक एव हि य: शब्दविषु लिङ्गे वर्तते । एकमेवार्थमाख्याति उक्त स्कं तदुच्यते ।। १३ ।। सोमपं कुलं । सोमपे सोमपानि । पुनरप्येवम् । सोमपेन सोमपाभ्याम् सोमपैः इत्यादि । । हे सोमप॥ (च. ) आकारान्तः सोमपाशब्दस्तस्य नपुंसकस्य' इति सुत्रेण हस्ते कृते 'टेन' • ए सोमपेन सोमपाभ्यां सोमपैः । अनि स्भ्यः सोमपाय सोमपाभ्यां सोमपे. भ्यः । सोमपस्य सोमपणेः सेामपानाम् । सोमपे सोनपयोः सेामपेषु । 'सम्बोधने नपुं. सकस्यः इति हल्वे कृते कुलशब्दवत् । 'समानाद्धापा- सायपाशब्दस्य उतपुंकलेऽपि नाम्यन्तत्वाभावात् तृतीयादौ स्वरादौ वा पुत्राणि न भवन्ति ॥ इकारान्तो नपुंसकलिङ्गो वारिशब्दः । वारि वारिणी वाणे । पुन. रप्येवम् । वारिणा वारिभ्याम वारिभिः । वारिणे वारिभ्याम् वारिभ्यः । वारिणः वारिभ्यां वारिभ्यः । वारिणः वारिणोः वारीणाम् । वारिणि वारिणोः वारिषु । हवारे हवारि हेवारिणी हेवारीणि ।। (0) इकारान्तों वारिश | प्रथमाद्वितीययोः मस्थिशब्दवत् । वारि वारिणो वारीणि । तृतीयादौ 'नामिनः स्वरे इति नुमागमः । रुनोंणो स्वरहोनं. वारिणा वारिभ्यां वारिभिः । चारिणे वारिभ्यां वारिभ्यः । वारिणः वारिभ्यां वारिभ्यः । वारि. गः वारिणः । आमि नुडागमः 'नामि' इति दीर्घः । वारीणां । वारिणि वारिणोः वारि. 'घु । संवोधने । 'प्वां नपुंसके धौ०' हे वारि हे वारे इत्यादि शेष उगमम् ॥ । : । । - ·स्वरान्ताः नपुंसकलिङ्गाः ९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १२५. । । । उकारान्तो मधुशब्दः । तस्यापि स्वरादौ 'नामिनः स्वरे' इत्यादि नु- मागमः ॥ मधु मधुनी मधूनि । पुनरप्येवम् । हेमधो हेमधु इत्यादि । (च०) उकारान्तो मधुशब्दः । स वनमालवाची वसन्तवाची मधुदैत्यवाची पुंलिङ्ग भवति । क्षौद्रमधमकरन्दवाची तु नपुंसकलिङ्गे भवति । अत एवार्थभेदादुक्तपुंस्क. त्वं न, किंतु तस्य वारिशब्दवतलाधना ॥ एवम् उकारान्ता वस्तुशब्दः । बस्तु वस्तुनी वस्तुनि । एवं वास्तु वास्तुनी वास्तनि । अम्बु अम्बुनी अम्बूनि । सानु सानुनी सान. नि । इत्यादि। ऋकारान्तः कर्तृशब्दः । कर्तृ कर्तृणी कर्तृणि । पुनरप्येवम् । हेकर्त:- हेकर्तृ-हेकर्तृणी हेकर्तृणि । कर्ता-कर्तृणा इत्यादि ।। (०) कर्तृशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोः अस्थिशब्दवत् । कर्तृ कर्तृणी कतृमि । तृती. यादौ स्वरादौ उतपुंस्कत्वात् रूपवयम् तत्रैकद्र गुंबद । तत्र ऋ रन् अन्यत्र 'नामिन स्वरे' इति नुनागमः । कर्तृणा की । कर्तृणे करें । कगः कर्तुः । अगि कर्तरि । धौ वा गुणः अन् । हेकर्तः हेकर्ट । शेष कण्व्यम् ॥ हस्वादशे सन्ध्यक्षराणामिकारोकारौ च वक्तव्यौ । सुप्ठु रायो यस्य तत् । सुरि सुरिणी सुरीणि । पुनरप्येवम् । सुरिणा-सुरा. या । हेसुरे हेसुरि हेसुरिणी हेसुरीणि ॥ ऐकारान्तो नपुंसकलिङ्गः अतिरैश- ब्दः । रायमतिक्रान्तमतिरि कुलम् इति विग्रहे । हस्वादेशे संध्यक्षराणामि. दुतौ इति हस्वत्वम् । वारिवत्प्रक्रिया । अतिरि अतिरिणी अतिरीणि । पुन: रप्येवम् । अतिराया-अतिरिणा अतिराभ्याम् अतिराभिः इत्यादि । उका- रान्तो नपुंसकलिङ्ग उपगुशब्दः। उपगता गावो यस्येति उपगु उपगुनी उपगुनि । पुनस्तद्वत । तृतीयादौ स्वरे विकल्पः । उपगवा-उपगुना इत्यादि अतिरिवत(क)। औकारान्तो अतिनौशब्दः । अतिनु अतिनुनी अतिनूनि इत्यादि । (च) ऐकारान्तः मुरैशब्दः । नपुंसकस्यः इति हस्बे कृते वारिशब्दवत् । हल्वा- देशे संध्यक्षराणामिकारोकारौ वक्तव्यो। सृष्टु राः धनं यस्य तत् सरि हरिणी सरीणि सरिणा सराया मराभ्यां मुराभिः इत्यादि। एवं मुष्ठु नौर्यस्य तत् छनु मुनुनी मुनूनि । सनुनासना वा मनुने सनावे इत्यादि ॥ शोभना द्यौर्यस्य तत् सुधु सुधुनी सुचूनि । हेसुद्यो-हेसुद्यु हेसुधुनी हेसुधूनि । A - (क) माधषमते तु सन्ध्यक्षरान्तेषु क्लीवेषु पुंवद्भावो नास्तीति बोध्यम् । नापमतिक्रान्तं यत् तदतिनु । इति मनोरमाभिधायो टिप्पण्या स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः समासाः।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- NA सुधुना-सुद्यवा । इत्यादि सर्वमुन्नेयम् ॥ इति स्वरान्तनपुंसकालेजप्रक्रिया ॥९॥ (३०) ओज्ञारान्त उपगोशब्दः । औकारान्त उपनौशब्दः । इति स्वरान्तनपुंसकलिङ्गासाधनम् ॥ । (प्र०) इति वद्भावाभावे पूर्वविप्रतिषेधेन चौ वेत्यस्य वाधान्नुमेव । कर्तृण इ. यादौ च परत्वादेव ऋतोडउरित्यादेर्बाध ऐकारान्तादीनां रैप्रभृतीनां इस्वादेशे सन्ध्यक्ष- राणामिकारोबारौ वक्तव्याविति । हरि । हरिणी । सधु । सधुनी । रुनु । उनुनी । तृती. यादौ च वा पुवत् । सारिणः सराया ! साना उद्यवा । सनुना-सुनवा इत्यादयो ज्ञेयाः ॥ इति सारस्वतप्रसादे स्वरान्ता नपुसकलिङ्गाः ॥ ९ ॥ ཟླ है * हसान्ताः पुलिगाः १०* अथ हसान्ताः पुंलिङ्गाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र हकारान्तः अनडुङ्शब्दः। अनुडुङ् सि इति स्थिते ॥ पञ्चस्वनडुह आमागमो वक्तव्यः शौ च ॥ सा. वनडुहः ॥ अन्डुशव्दस्य सौ परे नुमागमो भवति ॥संयोगान्तस्थ लोपः॥ संयोगान्तस्य लोपो भवति रसे पदान्ते च ।२ । हसेपः सेोपः। नुम्बिघिसामर्थ्याहत्वाभावः । अनड्वान् अनड्वाही अनड्वाहः॥ धावम् ।। अनुडुशब्दस्य यौ परे अमागमो भवति ।। हेअनड्दन् हेअनवाही हेअन. ड्रवाहः ॥ अनड्वाहम् अनड्वाही अनुडुहः । अनुहा । वसां रसे ॥ यस् संस् ध्वंस् स् अनुडुङ् इत्येतेषां रसे पदान्ते च दत्वं भवति । अनडु- द्भ्याम् । अनडुद्भः । अनडुई । अनडुद्भ्याम् । अनडुद्भ्यः । अनडुहः । मनडुद्भ्याम् । अनडुद्भ्यः । अनड्डहः । अनडुहोः । अनडुहाम् । अनडुहि । अनडुहोः । खसे चपा झसानाम् । अनडुत्सु ॥ ४ ॥ (०) अथ हसान्तपुंलिङ्गसाधनं किञ्चिदुच्यते । तत्र प्रथम हान्तान दर्शयति- इकारान्तोऽनशब्दः । तस्य नामसंज्ञायां सत्यां स्यादयो विभक्तयो दीयन्ते । ततः । पञ्चस्वनदुह आमागमा वक्तव्यः शौ च ॥ अनशब्दस्य स्यादिषु पञ्चम वचनेषु आ- मागमो भवति ॥ केचित्त 'अनडुहश्व इति सूत्रेण 'चतुरन हाराम् शौच इति सूत्रेण वा मामागममिच्छन्ति । स्त्रीलिङ्गे च विकल्पेनामागममिच्छन्ति-अनुड्वाही अनुदुही इति । अनेन पञ्चत आम् । 'मिदन्त्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः' इति डु अनेआ। 'उवम्। 'स्वरहीन सूत्रम् । 'साधनदुह सौ सप्तम्येकवचनान्तम् । 'हेरौ डित' टिलोप: 'स्वरहीन. म. नदुहः षष्ठ्येकवचान्तम् । 'सोविः' औ भाव सिद्धम् । वृत्तिः कण्ठ्या । अनेन सौ ।

·हसान्ताः पुलिङ्गाः १० सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १२७ रे नुमागमः । हस्य पूर्व न् । 'हसेपः सेोपः सुत्रम् -'संयोगान्तस्य लोपः ॥ सं. योगस्य अन्तः संयोगान्तस्तस्य षष्ठयेकवचनन् 'स्या। लोपः प्रथमैकवचनान्तम्. "स्रोत्रिका संयोगाक्षरस्य योऽन्तः संयुक्तानामक्षराणां योऽन्त्या वर्णस्तस्य लोपो भवति रते पदान्ते च । चकारात् रकारादने संयोगान्तस्य लेापान भवति शसस्य लोपः इति संलापस्यैव नियमात कटचिकी इत्यादौ 'अतः' इति अलोपे रेफादने सकारस्य लोपो भवति परम् ऊ इत्यत्र जकारलोपो न सस्यैव नियमात् । यथा अ ऊर्ग ऊजी ऊर्जः । अनेन सौ परे हकारस्य लोपः । अनड्वान् इति सिद्धम् । अत्र नुम्विविधानसामदेिव 'वां से' इति दत्वं न भवति । यद्वा कृतेऽपि दकारे संयोगान्तस्य लोपान्न रूपभेदः । अनः शर्ट वह- तीति अनड्वान् वृषभः । 'अनसि वहे: जिबनसा डश्चः इति क्विा यजाम्' इति सम्प्रला. रणम् वस्य उः ॥ स्वरादौ 'स्वरहीनं० । धौ तु सूत्रम् -'धावम् ॥ धौ सप्तम्येकवचना- न्तम् । 'डेशै डित' टिलोपः । स्वरहीनं० । अम् प्रथमैकवचनम् हसेपः से पश्चात 'औ आद' 'स्वरहीनम् ॥ अनशब्दस्य धो परे अमागमा भवति । आमोपचादः । अनेन अम् मिदन्त्याल, 'सावनडुहः' इति नुम् । हसेप:' संयोगान्तस्य लोपः ॥ द्वि. स्ववेहुत्वयाः-आमागमः । 'उ वम्, 'स्वरहीनं ॥ द्वितीयादौ हिवरहीन ॥ हसादौ सूत्रम्-'वसां रसे' वसां षष्ठीबहुवचनान्तम् । 'स्वरही मोऽस्वारस । रसे सतम्येक- वचनान्तम् । 'म इ ५ सिद्धम् ॥ वसामिति बहुवचननिदेशात वसादयः । वस् इति क. स्प्रत्ययस्य व विदेर्वा वस्' इत्यपि वर । स्. दर अध:पतने । अनशब्दो वृषभ. वाची। एतेषां स्ते पर पदान्ते वा दत्वं भवति । षष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशान्त्यस्य भवति' अनेन हस्य दः । भकारादौ स्वरहीन ॥ सपि---'खसे चपा झपानाम् दस्य तः 'स्वरहानं० । सिद्धोऽनशब्दः ॥ संसध्वस्तु सकारान्तावसरे । उखास्वत उखास्त्रसौ उखास्त्रभ्याम् । ए पर्णधवत् ॥ ४॥ (0) चल्बनडुह इति । अनडुहश्चेति सूत्रेणेत्यर्थः । सूत्रे च इतोऽत्पञ्चस्वित्यतः पञ्चस चतुराशो चेत्यनन्तरतः आम्शौ चेति पदान्यनुवर्त्य अनड्डुशब्दस्यामागमो भवति घुसि पञ्चस नपुंसके सौ च । चकारास्थियां वा । ततश्च अनुदुही अनड्वाही। तथा स्वन्डुहो स्वनड्वाही । नन्वन्त्र नुमि हकारस्य झस्त्वाभावान्नश्वापदान्ते झते इत्यस्या- प्रातः कथमनुस्वार इति चेत्यसत्यम् । नश्वापदान्ते इति योगविभागात् स्यात॥ सौ हति । अत्र च नुमामोविरोधाभावात्समावेशः । संयोगान्तस्य । स्से रसा. दौ विभक्तावित्यर्थः । रसे इत्यनुवृत्तिसामर्थ्यानावयबसंयोगान्तत्वमाश्रयणीयन् । ततश्च तत्सौत्रमित्यादौ सकारस्य संयोगान्तत्वाभावः । पुम्भ्यामित्यादौ च भवति । अत्रापि वाऽनुकणाल्लोकाद्वा । ऊ उम् इत्यादौ रेफात्सकारात्परस्य संयोगान्तस्य लोपाभावः । अनड्वानित्यत्र वसां रसे इति दत्वप्राप्तावपि नुम्विधानसामर्थ्यान्न । धौ इत्यत्र चतुराम्शौ चेत्यतः चतुर इत्यस्यानुवृत्तहँ प्रियवत्व इत्यत्राप्यम् । त्वात्सन्ध्यप्रसङ्गः। अत्र च अविधानसामर्थ्यांदामोऽपवादः । अन्यथा विशेषाभावात् जुम्च भवत्येव ॥ वसामिति । वसामिति बहुवचनं बहूपलक्षकमित्यभिप्रेत्याह । वासंस्वित्यादि । । । हयोः प्रगृह्य.

·सारस्वत प्रक्रिया-- [ पूर्वार्द्ध . . वसोः प्रत्ययात्प्रत्ययग्रहणेन तइन्तस्थेति बसन्तल्येति दन्तस्येत्यर्थः । सोऽपि सान्त एवेति विद्वानियादौ तदभावः । पूर्व दवे वासंयोगान्तलोपः ॥ गोदुहशब्दस्य भेड़ः ।। दादेषः । दादेर्धातोहारस्य घरवं भवति बातोसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च ॥ गोदुध् स् इति स्थिते ।। ५ ॥ (च० ) हकारान्तत्वेऽपि अनडशब्दापेक्षया गोदुष्शब्दस्य भेदः कश्चिविशेषोऽस्ति । गां देग्धीति गोधुक् । 'दुह प्रपरणे गेापूर्व: विष्प्रत्ययान्तः । सूत्रम्हादेव ॥ दः द कार आदिस्य स दादिस्तस्य दादः षष्टयेकवचनान्तम् । हिति'डल्या तानामिन २ जलनम्बिका ! : प्रथमैकवचनान्तम् । बोधिसिद्धन् । रिति । दकारदेर्धा. ता नं भवति झसे पर नाम्नस्तद्विकारस्य से परे अथवा पदान्तविषथे । अनेन भकारो सपि च हस्य घः ॥ ६ ॥ (प्र.)दादेरिति । दाहित्वं धातुपायपदेशावस्थायामपेक्षितम् । ततश्च अधोक हत्यादौ अडागमे कृते सति “यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते" इति आकारा. दित्वेऽत्युपदेशावस्थायां दादित्वाद्भवत्येव । दामलिहमात्मन इच्छति दामलिह्यति दाम. लिहतीति दामलिट् । इत्यादेनामधातोर्दादित्वेऽपि धातुपाठे तदभावान घत्वम् ॥ ६ ॥ आदिजबानां झभान्तस्थ झमाः स्यो। धातोमान्तस्या- दौ वर्तमानानां जबानां झभा भवन्ति सकारे ध्वशब्दे च परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च ॥ ६॥ (च०) सूत्रम्-आदिजबानां झमान्तस्य झमाः स्वः ॥ आदिजबानामादौ वर्तमाना जबाआदिजवास्तेषां । षष्ठीबहुवचनान्तम् । 'नुडामः 'नामि स्वरहीन. मेाऽनुस्वार । झमा अन्ते यस्य स झमान्तस्य षष्टयेकवचनान्तम् । 'हस्य' प्रथमाबहुवचनान्तम् ! 'सवर्ण दीर्घ 'नोवि.। स च ध्व च सध्वौ तयाः स्वोः सहमीद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' दि. ॥ सिद्धं चतुःपदमिदम् झभान्तस्य धातोरादौ वर्तमानाना जबानां झमा भव. न्ति । जडदगबानां क्रमेण झढवधभा भवन्ति सकारे ध्वे च पर आख्याते आत्मनेपदे से ध्वे नं सम्बन्धिनि परे, नाम्नश्च रसे पदान्ते च ॥ केचित्तु जभत्तीति जप जमौ जभः इत्यादौ प्रयोगे जकारस्य झकारासम्भवात । 'आदिबाना इमान्तस्य ढमा:ध्वाः इत्ये सूत्रं पठन्ति ॥ अनेन यत्र रसप्रत्याहारस्तत्र दस्य धः ॥ ६ ॥ (प्र.) आदिजबानाम् । अत्र वावसाने इत्यतो वानुवृत्तव्यवस्थया जम्भतीति ज इत्यादौ, तथा दामलिडादौ च न । गर्दभमात्मन इच्छति गईभीयति गईभीयतीति गई । इत्यादौ मध्यवर्तिनोऽपि दकारस्य झभत्वम् । नाद्यस्यापि गकारस्य ॥ ६ ॥ वाबसाने॥ अवसाने वर्तमानानां झसानां जवा भवन्ति चपावा ॥७॥ गोधुक् गोधुग । गोदुहौ । गोदुहः । हेगोधुक्-हेगोधुन् । हेगोदुहौ । हेगो- दुहः । गोदुहम् । गोदुहौ । गोदुहः ॥ गोदुहा । भकारादौ-'दादेः' इति घवे कृते-'आदिजबानाम्' इत्यनेन दकारस्य धकारे कृते-'झबे जबा' ·हिसान्ताः पुलिङ्गाः १० ] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १२९ an- । -- गोधुग्भ्याम् | गोधुभिः । गोदुहे। गोधुग्भ्याम् । गोधुग्भ्यः । गोदुहः । गोधुग्भ्याम् । गोधुरभ्यः । गोदुहः । गोदुहोः । गोदुहाम् । गोदुहि । गो- दुहोः । गोधुक सु इति स्थिते ॥ 'खसे चपाझसानाम्' इति ककारः। पश्चात्-'किलात्वः सः कृतस्य' इति षत्वम् ॥ कषसंयोगे क्षः । कका- स्वकारसंयोगे क्ष इत्यक्षरं भवति । गोधुक्षु ॥ ८॥ (च. ) सुत्रम्-'वावसाने ॥ वा प्रथमैकवचनान्तम् । अवसाने सतस्येकवच. लान्तम् । 'अ इ ए 'सवणे दी०' सिद्धं द्विपदम् । अग्रे वर्णानामभावोऽवसानं तस्मिन् अवसाने अन्ते वर्तमानानां झलानां जत्रा भवन्ति पक्षे विकल्पेन चपा भवन्ति । अनेन सौ धौ च रूपवयं विधाय 'वसेप: से' इति सिलोपे कृते एकत्र घस्य का अन्नत्र गः । स्वरादौ 'स्वरहीन ॥ भकारास विभको तु-दादेः' इति धत्वे कृते 'आदिजवानां इति हस्य यः । 'झवे जबा बस्य गः । 'वरहीनं० ॥ सुपि-दादेः 'आदिज- बान, खते चपा सानाम्। किलात्पः इति षत्वन् । 'कपलयोगे क्षः ककारसंयोगे सो भवति । गोधुक्षु इति सिद्धम् ॥ ७-८ ॥ (प्र०) वावसाने । विरामोऽवसानमित्यवसानं प्रसिद्धमेव । अत्र च खसे चपा झलानामित्यतः चपा हति। झभे जबा इत्यतश्च जबा इत्यनुवर्तते । तताच वाशब्दस्य वार्थत्वादवसाने वर्तमानानां झसानां जबाश्चपाश्च भवन्तीत्यर्थः । विकल्पार्थत्वे तु झसानां चपजवौ वेत्यर्थे रूपनयं स्यात् ॥ ॥ मधुलिहशब्दस्य भेदः ॥ हो ढः॥ हकारस्य ढत्वं भवति धातीझसे परे, ना म्नश्च रसे पदान्ते च(क) । 'वावसाने मधुलिट् मधुलिड् मधुलिही मधुलिहः । हेमधुलिट् हेमधुलिड् हेमधुलिहौ हेमधुलिहः । मधुलिहम् मधु. लिहौ मधुलिहः । मधुलिहा मधुलिड्भ्याम् मधुलिड्भिः । होढः । खसे चपा झसानाम् । मधुलिट्सु ॥ इत्यादि ॥ ९ ॥ (च) मधु मकरन्दं पुष्परसं लेढीति मधुलिट् भ्रमरः । मधुलिह शब्दस्य रसे पदा. न्ते च विशेषः । सूत्रम्-'होढः ॥ हः षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं० । प्रथमै- कवचनम् । 'हवे. 'उ ओ' सिद्धम् ॥ धातुसंबन्धिनो हकारस्य झसे पर दयत्वं भवति ना. म्नश्च नामत्वं प्राप्तस्य रसे परे पदान्ते च । [उभयोः ] प्रथमैकवचने रूपद्वयम् । उभय- त्रापि हस्थ ढः । 'हसेप:०, बावसाने एकत्र टः । अन्यत्र डा। स्वरादौ 'स्वरहीन' भकारादौ 'हो ढः इति ढत्वे 'शवे जबा:' ढस्य डा। स्वरहीनं । 'सपि हो : 'खमे चपा. ढस्य : 'स्वरहीन' मधुलिट्न । इत्यत्र 'क्वरि दपदान्तेऽपि पदान्तता आश्रय- णीया' इति न्यायात् 'टोरन्त्यात' इति सूत्रेण सस्य षत्वाभावः ॥ ९॥ (क) हाढ इति । टठडामामन्यतमस्तु लेढोत्याद्यासद्धेनं कृतः। तथा सति झभान्तवाभावात्तथोध इत्यस्याप्रवृत्तः ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाद्ध (प्र. ) हो । नाम्नो रसे इत्युक्तेहादयति हनुते इत्यादौ धातो रसपरत्वे का निद्रुहशब्दस्य भेदः ।। छहादीनां धत्वढत्वे वा, द्रुह मुह स्नुह दिनह इत्येतेषां हकारस्य धनबस्ने वा भवतः धातोसे नाम्नश्च परे रसे पदा. न्ते च । बावसाने । मित्रधुगु-मित्रधुक-मित्रध्रुड-मित्रध्रुटु मित्रछौ मित्रद्रुहः । इमित्रभुग-हेनित्रभुक-हेमिनध्रुङ्-हेमिनभुट् । मित्रगृहम् स्त्रिद्रुहौ मित्रद्रुहः । मित्रQहा मित्रध्रुग्भ्याम्-मित्रधुड्भ्याम् मित्रभ्रम्भिः-मित्रधुभिः । मि. ध्रुट्स-मित्र ध्रुक्षु इत्यादि ॥ एवं तत्त्वमुहशब्दः। तत्त्वे मुह्यतीति तत्व. मुक-तत्त्वमुग-तत्त्वमुट्-तत्त्वमुड् तत्त्वमुहै तत्त्वमुहः । हेतत्त्वमुक-हेतत्त्व. मुग हेतत्त्वमुड् हेतत्त्वमुट् । तत्त्वमुहम् तत्त्वमुहौ तत्त्वमुहः । इत्यादि (क)॥१०॥ १०) हकारान्तानामपि दुहादीनां वास्यान्तरेण विशेषमाह---द्रहादीनां घत्व. ढत्वे वा । दुहादीनामिति द्रुमुदिन स्नुहां रसे पदान्ते च धत्वं वा भवति विकल्पेन । चत्वे कृते द्वितीयपक्षे ढत्वं भवति । द्रुह जिर्वासायाम् , मुह नैचित्ये, स्नु उद्भिरणे, स्निह प्रीती, गश् अदर्शने एते द्रुहादयः । अन द्रुहो दकारादित्वात्प्राप्तस्य चत्वस्य वि. कल्पः । अन्येषां तु अप्राप्तस्य विकल्प इत्यर्थः । मित्राय द्रुह्यतीति मिनद्रुङ्, सर्वत्रापि प्रथ्मैकवचने रूपमे 'दादेर्धातोः । रूपले ३ 'डोहः' इति ढः । 'आदि झबानाम् (क ) भारवाढू शब्दस्य भेदः। हो ढः वावसाने भारबाट भारवाड् भारवाही भारवाहः । भारवाहम भारवाह। ॥ वाहो वो शसादौ स्वरे व वाहः वः औ शसादौ स्वरे । बाहो वकारस्य कारादेशो भवति शसादौ स्वरे परे। भारोहः । भारोहा भारवाड्भ्याम् भारवाभिः ॥ श्वेतवाह् उक्थशाश् पुरोडास् अवयाजां डसू रसे पदान्ते चेति वक्तव्यम् ॥ डिवाहलोपः । अत्वसाः सौ। श्वेतवद् श्वेतवाडौ श्वेतवाहः। श्वेतवाहम् श्वेतबाहौ श्वेतवाहः । अत्र बाहो वो शसादौ । स्वरे चेति केचित् । श्वेतौहः । श्वेतौहा श्वेतगहा । श्वेतवो. भ्याम् श्वेतवोभिः । श्वेत हे श्वेतवाहे श्वतोभ्याम् श्वेतवोभ्यः । श्वेतौहः श्वेतवादः श्वेतपोभ्याम श्वेतवोभ्यः । वेतौह तवाहः श्वतोहो: श्वेताहोः श्वेतौहां श्वेतवाहाम । येतीहि श्वेतवाहि श्वेतौहोः-श्वेतगहोः श्वेत- बासु श्वेतवासु ॥ अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्ते कृनदीचीः सम्बुद्धौ निपात्यन्ते । चकारादुक्यशा इति केचिद ! इश्वेतवा वेति केचित् । हेश्वेतकः श्वेतव ही श्वेतवाहः । श्वेतमासनं वहतीति श्वेतवाः इति व्युत्पत्तिः ।। उक्थशाः उक्थशामौ उथशामः । उक्ध शासम् उक्थशासो उक्थशासः । उक्थशामा उक्थशोभ्याम् उक्थ- शोभिः । स्क्थशाने उक्थशोभ्याम् उक्थशोभ्यः । उक्थशासु-उक्यशस्सु । हे उक्थशाः इउक्थशः हेटक्य- शासौ हेउक्थशासः । इत्यादि । पुरोडाः पुरे डाशौ पुडाशः। पुरोडाशम पुरोडाशौ पुरोडाशः। पुरो. हाशा पुरोडोम्याम् पुरे डोभिः । पुरडाशे पुरोडेभ्याम् पुरोडोभ्यः। पुरोडमु पुरोडस्सु । हेपुरोडा:-हेपुरोडः पुरोडाशा हेपुरोडाशः । अश्याः अश्याजी अश्याजः । अव्याज अक्याजो अक्याजः। अवयाजा भव- योभ्याम् अश्योभिः । अश्याजे अन्योभ्याम् अक्योभ्यः। अवयःमु अवयस्सु । हेअवयाः-अवयः हेअद- वयाजी हे अवयाजः ॥ तुरामाइशब्दस्य भेदः । हो ढः ॥ संहेब साढि ॥ सहेः सकारस्य षकारादेशो भव- ति साढि सति । वावनाने तुराबाट-तुरापाड् तुतानाही तुरासाहः । तुरासाहम तुरामाहौ तुरासाइः। तुरा- भाडा तुरापाड्भ्याम् तुरापाभिः । तुरामाहे तुरापाड्भ्याम् तुरापाड्भ्यः इत्यादि । हेतुराषाद-हेतुराषाङ् हेतुरामाही हेतुराः ॥ कवित्पुस्तकेऽधिकोयं पाठो दृश्यते। । .

·हसान्ताः पुलिङ्गाः १० ] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। इति सर्वत्र दुस्थाने । 'हसेपः सेलोपा 'बावसाने । यस्य यथासंख्यं गौ । हस्य च दडौ । मिनध्रुक् मित्र,ग् मित्रध्रुङ मित्रशुद। एवं सिविषय रूपचतुष्टयम् । मित्रहो मित्रहः । भकारादौ सपि व रूपद्वयम् । तन्नैकत्र वत्वे अन्यत्र ढवे को आदिजवानां इति द्रु इत्यत्र ध्रु । भकारादौ 'झवे जबाः' घस्य गः, ढस्य डः । मित्रभुरभ्यां मित्रभ्र- इभ्यां मिथुरेभः मित्रध्रुभिः । उप-'खसे चपा' इति घस्य कः । ढस्य च । कत्वे-'किलात्यः सः 'कष योगे क्षः मित्रभुक्षु । ढत्वे-'स्वरहीन' मित्रभुदर । धौ लिवत् ॥ एवं तत्त्वमुहपुत्रस्निगास्तिस्नुहोऽपि साध्याः । तत्वं प्रति मुह्यतीति तर३. मुट । हान्तानां साधननेतत् ॥ यकारवकारान्ता अप्रसिद्धाः ॥१०॥ (प्र०) दुहादीनामिति । आदिशान्महनुहस्निहो गृह्यन्ते । अनापि । चार्थो वाशब्दः । अन्यथा घत्वहत्वाभावे तृतीय रूपं स्यात् । कचित्तु वत्वत्वे वेति पाठः । तदा हत्वे सति घत्वं वा भवतीत्यर्थः । तन्न । दुहेाहिलेऽन्य मादेन वाक्यभेन इत्व दि. अ सूत्रपातादौ दुहां इति सूत्रं बच पूर्वतः ततस हादीनां बत्वं वा भवति । बत्रामा चोत्लतः स्वमिनि खनायो दशितः ॥ १ ॥ रेफान्तश्चतुर् शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ।। चतुराम शौ च ।। चतुर्शब्दस्यामागमो भवति विवर्जितेषु पञ्चसु परेषु, शौ च परे । चत्वारः। चतुरः । चतुर्भिः । चतुर्यः ।।१९।। र मख्याया। रेफान्तसंख्यायाः परस्यामो तुडागमो भवति ।। णत्वाद्वित्वे । चतुर्णाम् (क) ॥ १२ ॥ (२०) रान्तमाह-रेफान्तश्चतुशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । प्रथमाबहुवचने सूत्र- -'चतुराम् शौ च ॥ चतुर् इति षष्ट्येकवचनान्तं स केतिकम् प्रथमैकवचनान्तम् । हसेपः सेलेगौ सप्तम्येकवचनान्तम् । रौडित टिलोपः। च प्रथमोकनवना. स्तम् । अव्यया.' ॥ चतुर । पञ्चर ग्रहण समासान्तत्वसूकम् । यथा प्रियाश्चत्वा- रो यल्यासौ प्रियचत्वाः । इत्यादि ज्ञेयम् । अन्यथा बहुत्वे पञ्चस्थिति पदं न संभवति । शौचेति पदकथनेन नसकेऽपि शस्याप्यामागमो भवति इत्यर्थः । 'मिदन्त्यावर पसे वक्तव्यः । जति पूर्वम् आ । 'उवम्। 'स्वरहीनम्। 'सावि०॥ शसिटी 'नोवि० ॥ तृतीया चतुर्थी पञ्चमो बहुवचने । जलतुम्बिका । पष्ठीबहुवचन सुन - ॥ ११॥ र संख्याया' : पञ्चम्येकवचनन् । 'वरहीन. । संख्यायाः पञ्चम् कवच. नम् । 'डितां यट 'सवणे दो० ॥ रेफान्तरख्याया:' अनेन नुट् । 'हर्नोगो सच. पो द्विः जलतुम्बि० । तुर्णामिति सिद्धम् ॥ सप्तमीबहुवचने-'क्विलात्वः सः' जल- तुम्बि० । चतुषु । 'दोषां : इति सूत्रेण कृतस्योर रेफस्य सप्तनीबहुवचने पर विशो -- - (क ) तदन्तविधिरत्रेध्यते । प्रियाश्चत्वारो यस्य स्वः प्रियवशः पियचत्वारी पियवरः । वियत्र- वारम् प्रियचत्वारो प्रियच तुरः। प्रियशतुरा प्रियचतुामा प्रिय चतुर्भः । गोगा नुर नेष्यने । षिवतु. राम् । प्राधान्ये तु स्यादेव । परमचतुगाम् ॥ धावम् । चतुम्दिस्य धौ परे आमागमो भवति । होमियच- स्व. हेप्रियचत्वारो हेप्रियचत्वारः ॥ पाठायं पुस्तकान्तरे अधिकोऽस्ति । + ·सारस्वतप्रक्रिया पूर्वाद्धे] । मान्यस्येति इत्तव्यम् । अतोत्र चतुर्बियन न विसर्गः । 'चतुरनहारन संबुद्धौ । हे प्रियवत्वः । लमणान्ता अप्रसिद्धाः॥ ११ ॥ (प्र) चतुरामिति । विसर्गलोय छान्दलः सन्तिः । चतुर इति लाङ्केतिक ए. छयन्त था । पञ्चल्दित्यनुवृत्तिसामथ्यात्प्रियचत्वा इत्यदौ गौणत्वेऽपि ॥११॥ 1: याया इत्यनेन सङ्घयावारित्वे । एवं गौणत्वे तु प्रियचतुराम् । प्राधान्ये तु परमचतुर्णाम् । सोविसर्ग इत्यत्र वातुकर्षणालोकाद्वा चतुवित्यादः विसर्गाभा- । यक् चतुचिति ज्ञापकाच्च ॥ १२ ॥ नकारान्तो राजनशब्दः । राजन् सि इति स्थिते । नोपधायाः इति दीर्घः । हसेपः सेलोपः । नान्नो नो लापशधौ ॥ नाम्नः न लोपश अ- धौ नाम्नो नकारस्थानागमजस्य लोपश भवति रसे पदान्ते चाधौ । राजा राजा- नौ राजानः । राजानम् राजानौ ।। अल्लोपः स्वरेऽम्वयुत्ताच्छसादौ इत्युप. धाया लोपः । स्तोः श्चुभिः श्चुः इति नकारस्य अकारः ॥१३ जनोजः। जकारत्रकारसंयोगे ज्ञ इत्य क्षरं भवति ।। राज्ञः । राज्ञा । राजभ्याम् । 'लो. पशि पुनर्न संधिः' इति नियमाद् 'अद्भि' इत्यात्वं न ॥ राजभिः । राजे राजभ्याम् राजभ्यः । राज्ञः राजभ्याम् राजभ्यः । राज्ञः राज्ञोः राज्ञाम् । राशि । वेङयोः । राजनि राज्ञोः राजसु । अधाविति विशेषणाद्धराजन् हेरा- जानौ हेराजानः॥१४॥ (च) नान्तानाह-नकारान्तो राजनशब्दः तस्य पञ्चस वचनेषु लोपधाया: इति दी': । प्रथमैकवचने सूत्रम्-'नानो नो लोपशधौ ॥ नाम्न इति नामशब्दस्य षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'अल्लोप: स्वरे' 'स्वरहीनं० ॥ नः षष्ट्येकवचनान्तम् । 'स्वर. हीन. सोवि पश्चात् । 'हवे'मोर॥ लोपा प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः। पश्चात हवे 'ओ' ॥ न धिः अधिस्तस्मिन् अधौ सप्तम्येकवचनम् । 'डेरौ डि टि. लोपः । पश्चात् 'स्वरहीनं० ॥ नाम्न इति शब्दस्य सम्बन्धिना नकारस्य लोपश् वर्णवि- रोधरूपो भवति परमनागमजस्य शब्दान्तभूतस्यैव । परं केनापि सूत्रेणागतस्य नस्य लोपश् न भवति रसे पदान्ते च । चकारात सुहिन महिसौ महिसः। प्रशान् इत्यादौ नकारस्य लोपो न । अधौ धौ च लोपश् न भवति । अनेन सौ नस्य लोपः । अधाविति विशेषणात् धौ न नकारलापश् । शसि-'अल्लोपः स्वरे' इत्यकारलोपः। 'स्तोः अभिः श्रुः' इति चुत्वे चवर्गे क्रियमाणे नकारस्य भकारः । ततेा 'जोः । जश्च नश्च जो तयोर्जकारनकारयोर्योगे ज्ञो भवतीत्यर्थः । अनेन जयोगे ज्ञः । स्वर- हीन. सोवि० ॥ टाविषयेप्येवम् ॥ भकारादौ-'नाम्नो नो लोपशधौ' ततः 'लोपशि- पुनर्न संपिरिति करणात् 'अद्भि' इति सूत्रेण आकारो न भवति ॥ डौ-वेड्योः ॥ सु. पि-नाम्नो नो लोपशधौ॥ १३-१४ ॥ - ·हस्तान्ताः पुंलिङ्गाः १०] सप्रसादचन्द्रकीर्ति ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १३३ (प्र.) नानो न इति । सामानाधिकरण्ये षष्ठयो । नझारान्तस्य नाम्न इत्यर्थः : नकारान्तत्वं चोपदेशावस्थायामेव । लोपस्यादेशविशेषत्वात षष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यन्तम् । अ. न्यथा नरनारायणादिष्वादिभुतस्यापि नल्य लोपरसः । तथा महिन् प्रशान् इत्यादा. पदेशकाले नास्तत्वाभावान्न लापप्रमशः । मोना धातोदित्यादिना मस्य नकारादेशात् । धादित्यस्य दुरडझगाद्वेदिकत्वाद्वा । परमे व्योमन् इत्यादौ डावपि नलोपाभावः । जनाईः । इत्यत्र जकारात्परेश भकारेज याने ज्ञ इत्यर्थाभवाङ्गानालीत्यादौ न वक्त. - C एवं यज्वन्नात्मधर्मन्प्रभृतयः । यज्वा यज्वानौ यज्वानः । हेयज्वन् हेयज्वानो हेयज्वानः ॥ यज्वानम् यज्वानौ । अम्बयुक्तादिति विशेषणाद लोपो नास्ति । यज्वनः । यज्वना यज्वभ्याम् यज्वभिः । यज्वन यज्व- भ्याम् ज्वभ्यः । यज्वनः । इत्यादिक (a ) र यज्वन प्रारम्न धर्मन् मुएई. प्रशन्नोऽपि RITE: पर साद 'अम्चयुक्त प्रति विशेषणात मारवकायुकवात् अल्लोपे नाहित ! तेन यज्वनः यच्छ . ना इत्या ! उशन नृर्धन शब्दों तु राजन्वत ? श्चन्युन्मघवन् शब्हानां पञ्चसु राजन् शब्दवत्प्रक्रिया मा सानो श्वानः । श्वानम् वानी ।। (च) नौ ! श्वः कुकुवाची । युवा नणयाची मघवा इन्द्रमा की । इत्येतेप शानां पञ्च स्यादिवचनेषु राजन् शब्दवत्साधना ॥ वादे उः ॥ वादेर्वकार उत्वं प्राप्नोति शसादौ शसादौ स्वरे परे ईपि ईकारे च, ख)। शुनः । शुना श्वभ्याम् श्वभिः । शुने श्वस्यान् श्वभ्यः । शुनः श्वभ्यान्न इत्यादि ॥ युवा युवानौ युवानः । युवानम् युकानी । युवन् शब्दस्य तु वकारस्योत्वे कृते । सवणे दोषः सह यूनः । यूना युवाम् यु- वभिः । युने युवभ्याम् युवभ्यः । इत्यादि । मघवा मघवानौ मनः । मघवानम् मकवानौ । मघवन्शब्दस्य बकारयोः कृते । उ ओ । मानः । मधोना मघवभ्याम् मघवभिः । मधोने मघवभ्याम् मघवभ्यः । इत्यादिग,१५|| (क) प्रात्मा आत्मानो आत्मानः ! आत्मानम् आत्मानौ आत्मनः । आत्मना आत्मभ्याम भात्मभिः इत्यादि ॥ हे आन्मन् डे आत्मानौ हे आत्मानः ॥ सुधर्मा सुधनाणी सुधर्माणः । सुधर्माणम् सुधर्माण। सुधर्मणः । सुधर्मणा मुधर्मभ्याम् सुधर्मभि. इत्यादि । इतुर्मन हेमुधमाणौ हेसुधर्माणः । इत्याध कम् । (ख) 'तद्धित स्वरे तु न भवति ॥ अत्र नियामक पाणिनीयसूत्रम् । श्वयुवमघोनामतद्धिते । तेन माव- वनं भवति । इति विशेषः पाठः । (ग) हेमघवन् हेमघवानी हेमघवानः ॥ मघवा बहुलम् ॥ मघवन् शब्दस्य वा तृ इत्यन्तादेशः स्पात ॥ अकारो विकायाथः। बहुलग्रहणात्सर्षे विधयो व्यभिचरन्ति । बितो नुम् मघवान् । नश्वापदान्ते झाले। मघवन्तो मघवन्तः। मघवन्तम् मपश्तो मघवतः। मघवता मघवद्भ्याम् मघवाद्भिः । मघवते मघव सा०प्र० १२ ·१३४ सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- । । - - (१०) शसादौ तु विशेषतामाह सूत्र-वादे : 1 वा मादिर्यस्य स श्वादि. स्तुल्य षष्ठ्येकवचनान्तम् । डिति या बोर्वि० श्चादेरिति चन् युवन मवचन श. उइलम्वन्को वकारः ठत्वमुशारत्वं प्राप्नोति बलादौ स्वरे परे ईपि च । ईपि प्रत्यये परे तु शुनी यूनी मघोनी इति भवति । वकारेण सहितोऽकारः बनारः इति सल्वरल्यापि वकार ल्य स्थाने उकारः । 'स्वरहीन, शलादौ स्वरादौ सर्वत्र उकारः ॥ भज्ञारादौ अपि च नाम्नो नो लोपशधौइति ॥ सम्बोधने राजशब्दवतु ॥ श्व थानौ श्वानः । धानं वा. नौ शुनः । शुना श्वभ्यां श्वभिः । शुने स्वभ्यां श्वस्यः । शुनः श्वभ्यां श्वभ्यः । शुनः शुनोः शुनाम् । शुनि शुनोः श्वसु । युवा युवानौ । युवन्शब्दस्य शसादौ 'वादेः इति उत्वे कृते 'सवणे दीर्घः नः यूना । मक्वन् शब्दे तु उकारे कृते । 'उ ओ'। मघोनः मघोना मयान्यां मधवभिः । इत्यादि सेयम् । तकारान्तमववत शब्दस्य तु मघवान् मघवन्तो मघवन्तः । मघवन्तं मघवन्तौ मवक्तः । मघवता मघवम्यां मववद्भिारति रूपाणि॥१६॥ (प्र.)वादेः । वसर्वि उरित्यतो व उमित्यनुवर्तते । तत्र च वकारेण युक्तः अः व इत्यर्थावधारणासस्वरस्यात्वम् । वकारमात्रोत्वे तु अकारश्रवणं स्यात् न चाकारस्याल्लोपः स्वरे इति लेापः स्यादिति वाच्यम् । सप्तम्येकवचनेऽलोपविकल्पात्पक्षे श्रवणप्रसङ्गात् । शसादावित्यादिशब्दादीपीकारे वेत्युक्तम् । क्वचिदीपि इति सूत्रम् । तत्र व ईश्च ईच तयोः समाहार ईप तस्मिन्नित्यधिकारः । शुनी मधोनी युक्तीत्यादौ निपातनान । ईकारे छ । शोभना युवानेा ययोः कुलयास्ते मुयनी इत्यादि । मव कौटिल्ये । मवनं मवा मवोऽस्या- स्तीति मधवान् । मववन्तौ इत्यादि । वत्प्रत्ययान्तो मघवच्छब्दोऽन्य एव ॥ १६ ॥ नकारान्तस्यापि पथिन्शब्दस्य भेदः ॥ इतोऽत्पञ्चसु॥ इतः अत् पञ्चसु । पञ्चसु स्यादिषु पथ्यादीनामिकारस्याकारो भवति ॥ १६ ॥ (च०) पथिन् शब्दस्य भेदः ॥ सूत्रम्-'इतोऽत्पञ्चसुः ॥ इतः षष्ट्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं सोवि० । अत् प्रथमैकवचनान्तन् । 'हसेपा०' 'अतोऽत्यु ' ओर 'एदो. ऽतोऽतः । पञ्चस इति पञ्चन् शब्दस्य सप्तमीबहुवचनान्तम् । 'नाम्नो नो०' सिद्धम् । स्यादिषु पञ्चवचनेषु परतः पथ्यादीनां पथिन्मथिनुभुक्षिन् शब्दानामिकारस्य अकारो भव. ति॥ अनेन सि औ जस अम् औ वचनेषु थि इत्यस्य थ ॥ १६ ॥ (प्र.) इतोऽदिति । पथां टेरित्यतः पथामित्यनुवर्तते । तत्र पथामिति बहुवच- नेन मथिनृभुक्षिन् शब्दावप्युपादीयेते ॥ १६ ॥ थो नुद् ॥ पथ्यादीनां थकारस्य नुडागमो भवति पञ्चसु स्यादिषु द्भ्याम् मघवद्भ्यः इत्यादि । हेमघवन हेमघवन्तौ हेमघवन्तः ॥ स किज मयुगमूर्ध्नि सहायता मघवतः प्रतिपद्य महारथः ॥ इति प्रयोगदर्शनात ॥ अर्वणस्त्र सावनमः । नबर्जस्यावस्तृ इत्यस्तादेशः स्यादसौ विभक्तो परतः । अर्वा अर्वन्तौ अर्वन्तः। अन्तिम् अर्वन्तो अवतः । अर्वता अर्वद्भ्याम् भवद्भिः । अर्पते अर्षम्याम् अवद्भ्यः। इत्यादि । हेअर्वन् हेअर्वन्तौ हेअन्तिः ॥ नब्बर्जस्यति किम् । “नोपधाया" अन; अनर्वाणी अनर्वाणः । अनर्वाणम् अनर्माणौ अनर्वणः । अनर्पणा अनर्वभ्याम् अनभिः । अनर्वसु । इत्यादि । कुत्रचित् पुस्तके अयं पाठोऽधिकत्तयोपलभ्यते ।

·हसान्ताः पुंलिङ्गाः १० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। । 1 परेषु । पन्थन् सि स्थिते ॥१७॥ (३०) सूत्रम्-'यो नु' ५ ५ षष्ट्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीने 'सोविक सुट् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः से० 'हरे० उ ओ, ॥ पथ्यादीनां थकारस्य पञ्च वच. नेषु नुडागमो भवति । टिवादादौ । थस्य पूर्व न् । पन् थन म इति स्थिते सति ॥१७॥ आ सौ॥ आ सौ।। पथ्यादीनां टेरात्वं भवति सौ परे। पन्थाः। 'नोपधायाः" पन्थानौ पन्थानः । हेपन्थाः हेपन्थानौ हेपन्थानः ! पन्थानम् पन्थानौ ॥ १८॥ (२०) सूत्रम्-'मा सौ ॥ आ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । सौ निशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । रौडितू: टिलोपः। 'स्वरहीन सिद्धम् । पथ्यादीनां टेः सौ परें आरवं भवति । अनेन सौ न लहितस्य थ इत्यस्य थ । देशत्वकरणादेव सेलोपा न, किन्तु 'सोवि., 'नश्चापदान्ते पन्या मार्ग: : लम्बोधनेत्येवमेव । भने द्वितीयाद्वित्वं यावत् 'नोपधाया. दी। स्वरहीनं ॥ १८ ॥ पथा टेः॥ पथ्यादीनां टेलोपो भवति शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । पथः । पथा पथिभ्याम् पथिभिः। पथे पथिभ्याम् पथिभ्यः । पथः पथिभ्याम् पथिभ्यः । पथः पथौः पथाम् । पथि पथोः । नलोपः । किलापः सः । पथिषु ॥ एवं मथिनृमुक्षिन् शब्दौ । मन्थाः । मन्थानौ म. स्थानः ॥ ऋभुक्षाः ऋभुक्षाणौ ऋभुक्षाणः । इत्यादि ॥ १९ ॥ (च०) शसादौ विशेषः । सूत्रम्-'पथां दे ॥ पथामिति पथिन्शब्दस्य षष्ठीबहु- वचनान्तम् । 'पर्था टे०१ 'स्वरहीनं० "मोऽनुस्वारः'। टेः षष्टये कवचनान्तम् । डिति: 'हस्य' 'नोवि० ॥ पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन्शब्दानां टेर्लोपो भवति शसादौ स्वरे परें । अनेन शसादौ स्वरे हैं। इन् इत्यस्य लोपः । भकारादौ-'नाम्नो नो लोपशधौ ॥ अपि-. 'नाम्नो नो.' इति नकारलोपशि कृते । 'किलात्षः स ॥ एवं मथिऋभुक्षिन्शब्दो शे. यौ । मन्थाः मन्थनदण्डः ॥ ऋभुक्षाः इन्द्रः । ऋभुक्षाणौ ऋभुक्षाणः । ऋभुक्षाणम् ऋभु- क्षाणौ ऋभुक्षः । अमुचा 'पयां टेः ॥ अभुक्षिभ्याम् ऋभुक्षिभिः । ऋभुक्षे इत्यादि ॥१९॥ दण्डिन्शब्दस्य भेदः । इनां शौ सौ ॥ इन् हन् पूषन् अर्यमन् इत्येतेषां शौ सौ चाधौ परे उपधाया दीर्थो भवति(क)। सिलोपनलोपौ । दण्डी दण्डिनौ दण्डिनः । हे दण्डिन् हे दण्डिनौ हे दण्डिनः ॥ दण्डिनम् दण्डिनौ दण्डिनः । दाण्डिना दण्डिभ्याम् दण्डिभिः । दण्डिने दण्डिभ्याम् दाण्डभ्यः । दण्डिषु । इत्यादि ॥ ब्रह्महा ब्रह्महणौ ब्रह्महणः। हेब्रह्महन् हे. -- (क) ईनामिति बहुवचनादाद्यर्थावगतिः । इन्भनिन् समुदाये इन्स्वमारोप्यते इत्रिन्यायेन वा । तथा इन्- इन् पृषाऽयम्णा परिग्रहः । अर्थवल्परिभाषाया अनित्यत्वादनर्थकस्यापीनो ग्रहणम् । तेन च तदन्तं गृह्यते।

·सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वाद्ध- -- । । . ब्रमहणौ हेब्रहणः । ब्रह्महणम् ब्रह्महणौ ॥ २०॥ (३०) दण्डिनशब्दस्य भेदः । सूत्रम्-'इना शौ सौ' । इनां षष्ठीबहुवचना. न्तम् । स्वरहीनं: मोऽनुस्वारः । शौ हति शिशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । डेरी डि लो इत्यपि सिशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । 'डेरौ डित् सिद्धम् । इन् इन्प्रत्ययान्ना, हन् धातुः ब्रह्मणवत्राद्युपपदपूरः विप्रत्ययान्तः । पूषन् सूर्य- वाची । अर्थमन् सूर्यबाचा । इत्येषां शौ नपुंसके जस्शताः स्थाने जाते, सौ च प्रथमैकवचने विवर्जिते परे दार्थो सवति । 'नेापवाया। इत्यनेन सिद्धौ सत्याम् 'इनांक इति सौ परे रख दीर्वः स्यात् नु पञ्चस्विति नियमार्थपुन्छम् । अनेन सौ दीर्घः । 'हसे- २०. नाम्ना ना. स्वरादौ सन्न स्वरहीनं० ॥ रसे च-'नाम्नो नो अपि- किलापः स ॥ धौ अधाविति विशेषणान्न लोपश्दोवो । हे दण्डिन् ॥ ॐ अकरम् । ब्रह्मन्शब्दो इण्डिनूशब्दवत् । ब्रह्महा ब्रह्महणौ । 'अकुप्वन्तरेऽपि' इति गत्जन् । ब्रह्म इणः । ब्रह्महतं ब्रह्महणौ ॥ २० ॥ (प्र०) इनाम् । अन्नापि बहुवचनस्य बहुपस्थापकतामभिप्रेत्याह । इन्हन्नित्यादि । हुनः प्रत्ययत्वादिनन्तस्य नोपधाया इत्यनेन पिद्धपि नियमार्थः । सिद्ध सत्यारम्भो नियमायेति ल्यायात ॥ २० ॥ उसादौ तु 'अल्लोपः स्वरे' ।। हनो घने ॥ हनः ध् ने। हन्तेर्षातो. हकारस्य घत्वं भवति अव्यवधाने नकारे परे, व्यवधाने मिति णिति च परे । घसंयोगो णत्वनिषेधार्थः(क) ॥ ब्रह्मनः । ब्रह्मध्ना ब्रह्मभ्याम् ब्रह्महाभिः । ब्रह्मन्ने ब्रह्माभ्याम् ब्रह्महभ्यः । ब्रह्मनः ब्रह्महभ्याम् ब्रह्महभ्यः। ब्रह्मनः ब्र. मनोः ब्रह्मनाम् । ब्रह्मग्नि-ब्रह्माण ब्रह्मनोः ब्रह्महसु ।। एवं पूषा पूषणौ पूषणः । हेपूषन् हेपूषणौ हेपूषणः । पूषणम् पूषणौ पूष्णः । पूष्णा पूषभ्याम् पूषभिः । पूष्णे पूषभ्याम् पूषभ्यः । पूष्णः पूषभ्याम् पूषभ्यः । पूष्णः पूष्णोः पूष्णाम् । पूष्णि पूषाणि । औ टिलोपो वेति कोचत् । पूषि पूष्णोः पूषसु॥ एवम- अर्यमा अर्यमणौ अर्यमणः । हेअर्यमन् हेअर्यमणौ हे अर्यमणः । मर्यमणम् अर्यमणौ अर्यम्णः । अर्यम्णा अर्यमभ्याम् अर्थमभिः । इत्यादि ॥ २१ ॥ (३०) शसादौ तु-'मल्लोपः स्वरे.' इत्यलेापे कृते सूत्रम्-'हनो इने। हनः षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'नोविसर्ग प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प... 'हवे. '3 ओ ने सप्तम्येकवचनान्तम् । अइए सिद्धम् । हन्तरिति । हन् इत्यस्य धातोः सम्बन्धिनो कारस्य चत्वं भवति नकारे परे । तथा मिति णिति च परे । अनेन हस्य घः 'स्वरहीनं। हस्य घत्वे कृते घसंयोगे रु णो०' इति सूत्रनिषेधार्थः । हन्तकारपूर्वस्यैव सति गत्वनिमित्त णत्वं न तु व्यञ्जनपूर्वस्य इति वचनात घकारनकार. (क) इन्तेरत्यूर्वस्य ॥ हन्तकारपूर्वस्येव नस्य णत्वं स्थानान्यस्य इत्यधिकः पाठः। ।

·हसान्ताः पुंलिङ्गाः १० ] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १३७ । - । यो। संयोमे जाते सति दिनों जो इति नस्य णप्रतिषेधः । 'स्वरहीनं ॥ रते पो नाम्नो नो० ॥ ौतु-वेख्योः ब्रह्माधिन ब्रह्मणि धौ दण्डिनवत् ॥ एवं पुषन् अर्य- मन् शब्दौ । तन्त्र शसादौ-'अल्लोपः स्वरे इत्यलोपे कृते । हों जो. ॥ हसादौ- 'नाम्नो नो० ॥ शेषं कण्व्यम् ॥ पूषा पृषणपूषजः । पूषणं पूषणों पृष्णः । पृष्णा पूषभ्यां पूषभिरित्यादि। हौ तु 'वेड्योः पूष्णि पूषणि ॥ एवम् । अर्थमा अर्थमगो अर्यमणः : मर्यमणम् अर्यमणौ अर्यम्णः । अर्यस्मा अर्थ मन्याम् ! अर्यमभिः । अर्यमा इत्यादि ॥ २१ ॥ (प्र०) हन इति । हना छ ने इति छेदः । हनो घत इत्यतो हन इत्यनुवर्तनीयं ततन्य इन्तेर्नकारे परे हन्तेईस्य धत्वं भवतीत्यर्थ! । अन्यथा वृत्रहन्नमस्ते जुहावेत्यत्रापि प्रसवात् । तत्र हकाराव्यवाहितपरत्वसम्भवानस्य हाव्यवधानपरत्वम् । जित्परत्वं तु . धातोरिति विवेकः । एवं च वृत्रहनावित्यादावस । धनयोगे इति कचिकपचं नत्वः हेतरिति कविच्छब्दान्तेरकारपूर्वस्यैवेत्यर्थाद् घसंयोगे च तदमावा गट नेत्यर्थः ॥२१॥ संख्याशब्दाः प्रञ्चनप्रभृतयो बहुवचनान्तास्त्रिषु सरूपाः । पञ्चन् जस् इति स्थिते ।। जरशमालुक् ।। षकारनकारान्त संख्यायाः परयोजशसो. लग्भवति ॥ २२ ॥ च० ) संख्यावाचकाः शब्दाः पञ्चनप्रभृतयो बहुवचनान्गाः त्रिषु लिङ्गोषु सदृशरू. पाः । जलि शसि च सुत्रम्-'जस्मल लुक्' । जम् च श व जागै तयोर्डशसो षष्ठीद्विवचनान्तम् । स्वरहाने, 'स्त्रावि, । लुक् प्रथमैकवचनान्ताम् हसेप: नामि. नोरः ॥ वृत्तिः कण्ट्या । अनेन जस् शस् इत्येत्तयोलक ॥ २२ ॥ (प्र०) जश्शसोरिति । ष्ण इत्यनुवर्तते । तत्र च उपदेशकाल एव सातत्व. विवक्षणाच्छतानीत्यादी लोपाप्रप्तशः ॥ २२ ॥ लुकि न तन्निमित्तम् । लुकि सनि तन्निमित्त कार्य न स्यात् ॥२३॥ (१०) प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं न याति इति न्यायात् 'नोपधायाः इति दीर्घत्वप्राप्ती निषेधहेतुमाह-'लुकि न तत्रिमित्तम्' इति । लुसि कृते सति तन्निमित्त कार्य न भवति स एव निमित्तं कारणं यस्य तत्तन्निमित्तं; यथा जसि 'नोपधाया: इति सूत्रेण दीर्घत्वप्रा. सावपि न दीर्घता । तर्हि दीर्घ विधाय लुक कार्य: । इत्यत्रोच्यते-कृताकृतप्रसङ्गो यो विधिः नित्यः इति भावरूपं कार्य न भवति, अमावरूपं तु भवत्येव ।। २३ ।। . (प्र०) प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति जसोलापेऽपि तन्निमित्तोपधाया दीर्घाका. रलोपादिप्राप्तावाह । लुकीति । लुक्शब्देन वर्णादर्शने सति तन्निमित्तमङ्गकार्य न भ. वतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ तेन 'नोपधायाः' इति दीर्घत्वं न । पञ्च । पञ्च । पञ्चभिः । पञ्चभ्यः । पञ्चभ्यः ॥ णः ॥ षकारनकारान्तसंख्यायाः परस्यामो नुडागमो भवति । नोपधायाः। नान्नो नो लोपशधौ । पञ्चानाम् : पञ्चसु ॥ एवं सप्तन्नवन्द- शन्प्रभृतयः ॥ २४ ॥ - ·१३८ सारस्वतप्रक्रिया [ पूर्वार्द्ध- । । (३०) तेन नानो नो लोपशधौ' इति भवत्येव ॥ तृतीयाचतुर्थीपञ्चमीबहुवचने 'नाम्दो नो लो' ! आमि सुत्रम्-'धरण १ प च न ष्ण तस्मात् णः पञ्चम्येकवचना- न्तम् । 'स्वाहीन' । पकारान्तनकारान्तसंख्यायाः प य माम्म् तस्य नुडागमो भव. ति । अनेन नू ! 'नोपधायाः' इति दीर्घः । नाम्नो नोपिनाम्नो नो एवं सप्सन नवन् दशन एकादशन प्रभृतयोऽपि साध्याः॥ २४ ॥ (प्र०) ब्ण न च ष्ण तस्मात् । अत्रापि संख्यायाः प्राधान्ये परमपनाना- मित्यादी भवत्येव ! गौणत्वे तु प्रियपञ्चानामित्यादौ न ॥ २४ ॥ अष्टन्शब्दस्य भेदः !! अष्टनो डौ वा ॥ अष्टनशब्दात्परयोर्जस्. शसोई डौ भवति । डिवाडिलोपः । अष्टौ अष्टौ अष्ट अष्ट ॥ २५ ॥ (0) अष्टनशब्दस्य भेदः । सूत्रम्.---'अष्टनो डौ वा ॥ अष्टन इति अष्टनशब्दस्य षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीने 'स्रोविः । दौ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । 'हवे' ' ओ ॥ वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यपा० ॥ सिद्धमिदं सूत्रम् । अष्टनशब्दात्परयो स्वासोळ विकल्पेन दो भवति । गुरुत्वात्सर्वस्य जसो डौ। जसि शासि च रूपद्वयम् । अनेन एकत्र डौ । औ। डिवाहिलोपः । 'स्वरहीनं. अन्यत्र 'जसशसोलुक' 'नाम्दो ना. ॥ तृतीयादिबहुत्वेऽपि रूपद्वयम् ॥ २५ ॥ (प्र.) अष्टन इति । मन आकारप्रश्लेषात् वास इत्यनेन आत्वपक्षे एव डौविधिः । अनापि सङ्ख्याया इत्यनुवृत्ते गौणत्वेनात्वम् । न वा डौ। वस्तुता वासु इत्यत्र मा इति तृतीयेकवचनेन म इति सप्तमीबहुवचनेन च प्रत्याहारग्रहणादत्रात्वाभाव एव । यद्यप्यत्रात्वं स्याडडाविति डिस्करणं व्यर्थ स्यात् गौणत्वेऽप्यात्वं जक्शसोरौत्र वेत्येके इत्यस्य चाना. दर एव । अष्टानामित्यत्र नुटि सत्यात्वम् । आत्वे वा उपदेशकाले नकारान्तत्वान्नुट् । आत्वाभावेऽपि नुटि उपधादीधैं चरसादिपरत्वेन नलोप इति समानरूपत्वादेकमेव रूपम् ॥२६॥ वासु ॥ वा आ आसु । अष्टन्शब्दस्य आसु विभक्तिषु परासु वा टेरास्वं भवति । अष्टभिः-अष्टाभिः। अष्टभ्यः-अष्टाभ्यः। अष्टभ्यः अष्टा- भ्यः | मष्टानाम् । अष्टसु-अष्टासु(क) ॥ २६ ॥ (०) सूत्रम्-'वासु' ॥ वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया । आ प्रथमैकवच- नम् । सांकेतिकम् । आस इति इदंशब्दस्य सप्तमीबहुवचनान्तम् । 'त्यदादेष्टेरः स्यादौ' 'स्भ्य: 'आवतः स्त्रियाम्। 'सवणे दीर्घः' । अष्टन इति अष्टन्शब्दस्य आस तृतीयादिषु (क) गौणवेऽपि आवं जशसोझैवं घेत्येके । प्रियाष्टा प्रियाष्टाः प्रियाष्टानौ-प्रियाष्टौ प्रियाटान प्रियाटौ-प्रियाटाः । प्रियाष्टानं प्रियाष्टाम् प्रियाष्टानो-प्रियाष्टौ प्रियाष्ट्नः प्रियाष्टो प्रियाष्टान् । प्रियाष्ट्रना-प्रियाष्ठा प्रियाहाभ्या प्रियाष्टभ्याम् प्रियाटामिः प्रियाष्टभिः । प्रियाटने प्रियाटे प्रियाष्टाभ्या प्रियाष्टभ्याम् प्रियाष्टाभ्या-मि. याटभ्यः । प्रियाष्टूनः-प्रियाटाः प्रियाष्टाभ्या प्रियाष्टभ्याम् प्रियाष्टाभ्यः प्रियाष्टभ्यः । प्रियाष्ट्नः प्रियाष्टाः प्रियाष्ट्रनोः प्रियाप्टौः प्रियाष्टां-प्रियाष्ट्रनाम् । प्रियाष्ट्रनि प्रियाष्टनि-प्रियाटे प्रियाट्नोः प्रियाप्टौः प्रियाष्टासु-प्रियाष्टसु । हेप्रि- याटन प्रियाष्टाः हेप्रियाटाना हेप्रियाटो हेप्रियाष्टानः हेप्रियाटौ हेप्रियाष्टाः। जति त्रीण्येव रूपाणि शामित्रीण्येव पुनः। बावपि त्रीणि रूपाणि शेषे ।। प्रियाटनः ॥ इत्यषिकः पाठः।

·हसान्ताः पुंलिङ्गाः १०] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता। । mom परास सतीषु वा आत्वमाकारो भवति । अनेन तृतीयाचतुर्थीपञ्चमीबहुवचने वा आ. का ! अन्यत्रापि नाम्नो नो । आमि। एकत्र आकारः । उभयत्रापि SS इति नुर। द्वितीयरूपे। नोपधायाः इति दी। नानो नो पक्षद्वये सरूपम् ।। सुपिकत्र आकारे कृते अन्यत्रापि नाम्नो नो २६ ॥ मकारान्त इदम्शब्दः ॥ इदमोऽयं मुसि ॥ इदमः अयम् पुंसि । इदम्शब्दस्य पुंसि विषये अयमादेशो भवति सिसहितस्य(क) ।। अयम् ॥२७॥ (च० ) मकारान्तानाह-मकारान्त इदम्शब्दः । सौ सूत्रम्-'इमोऽयं मुसि ॥ इदमः षष्ठ्ये कवचनम् । 'स्वरहीनं० । अयं प्रथमैकवचनान्तम् । इसेप:०' मोऽनुस्वारः 'अतोऽत्युः 'ओ सदोतोतः । पुंलि इति पुंसशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । स्वरहीनं सिद्धम् । इदम्शब्दस्य पुंलि पुंलिङ्गे एव सौ प्रथमैकवचने परे, अयमित्यादेशो भवति । अनेन सौ परे अयम् । नान्तरणलामध्यौदेव त्यबादेष्टर स्यादौ इति न भवति । अ. न्यथा अयमित्येवावक्ष्यत । 'हसे पा से मोऽनुस्वारः केचित्तु सिसहितल्यैव अग्रम् इत्यादेशमिच्छन्ति ॥ २७ ॥ द्विवचनादौत्यदादेष्टेः' इति सर्वत्राकारः । इद मौ इति स्थिते है दस्य मः ॥ त्यदादीनां दकारस्य मत्वं भवति स्यादौ परे ॥ 'ओ औ औ' इमौ । सर्वादिकाः 'जसी' इमे । स्यदादीनां घेरभावः ॥ इमम् इमौ इमान् ॥२८॥ (०) द्विवचनादौ तु 'त्यदादेप्टेरः ज्यादौ' इत्यकारे कृते सूत्रम्-'दस्य मः षष्ट्येकव- चनान्तम् । 'हस्य' । मः प्रथमैकवचनान्तम् । 'खोवि० । त्यदादीनां दकारस्य अयुक्तस्य स्यादौ सर्व विभक्तो परे मत्वं भवति । अनेन सर्वविभक्तिषु मकारः । प्रथमाद्विवचने 'ओ औ और ॥ प्रथमाबहुवचने-'जसी' 'अहए ॥ द्वितीयैकवचने-'अम्शसोरल्या 'नोऽनु. स्वारः ॥ द्वितीयाद्विवचने-'ओ औ और ॥ द्वितीयाबहुवचने-'अशासारख्या 'सोन: पुंसः शसि ॥ २८॥ अन टोसोः ॥ इदमोऽनादेशो भवति टौसोः परयोः कृत्वस्य ।। 'टेन अनेन ।। ३९ ॥ (३०) तृतीर्थंकवचने सुत्रम्-'अन टौसो मन प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । टा च ओ, च टौसौ तयोः सप्तमीद्विवचनान्तम् । स्वरहीनं 'नोवि०' ॥ इदम्माब्दस्य टा तृतीयैकवचने ओलि षष्ठीसप्लमोद्विवचने परे अन इत्यादेशो भवति । अनेन टावचने अन आदेशः । 'टेन 'अ इ ए अनेन ॥ २९ ॥ स्भ्यः ॥ स्भि मः । इदमः सकारे भकारे च परे अकारादेशो भवति कृत्वस्य ॥ 'अद्भि' इत्यात्वम् आभ्याम् ॥ ३० ॥ aam . । (क) इदम इति । इदमः किम् । यः । पुंसीति किम् । इदम् । न चात्र लुकि न तनिमित्तानित्यवे भविष्यतीति चेत् सत्यम्, तस्य अनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन हेतिम इत्यादि सिद्धम् ।

·গ্রাম- [पूर्वार्दै , Rode । । (०)हिले : लून-'या' स्वच स्स् तस्मिन् हिम सप्तम्येकवचनान्तम् । • अप्रथमैकवचनान्तम्। 'कोवि० पश्चात् ह यस्चरे स्वरहीनं ॥ इदम् । उदल्य लकारे मकारे च पर अकारो भवति यत्तस्य समस्येत्यर्थः । अनेन तृतीया. इतुर्थीपञ्चमी द्वित्व इदमोऽकार: ! 'अद्धि' इत्यात्वम् तृतीयाचीपञ्चमीबहुवचने- हयः इत्यकार:॥ ३० ॥ (प्र०) इदम इति । अनेकवर्णत्वात्सर्वस्य मकारान्तत्वासेप: सेलोपः । हे अस. को ब्राह्मणीत्यादौ सम्बोधनसम्भवेऽपि प्रचुरप्रयोगाभावादभावोधिः । स्भ्यः । स्मिः म त्यहादेष्टेर स्वादावित्यकारे सिद्धेऽपि पुनर्विधानसामर्थ्यालस्येत्येके । तदसत् । त्यहादेष्टे. रिति दरकार विधानात अनेन वेदमः षष्टीनिष्टत्वेनान्त्यस्येति वैयथ्याभावात् । अन्ये दुः इत्यस्य विसर्गपरत्वेन गुरुत्वात्सर्टल्येत्याहुः । तदपि मन्दम् । सुरुमादल्यानेकाक्ष- सरत्वप्रतिपादनात् । शबराजाप इत्यादौ ष इत्यस्यापि विसर्गपरत्वेन गुरुत्वापत्त्या सदेिवाप्रसाद। प्रयोगे विसर्गाश्रवणाच । वस्तुतस्तु इदमोऽयं पुंसीत्यत इदम् इति विभक्तिविपरिगामेन प्रथमान्तमनुवर्तनीयम् । ततश्च निर्दिश्यमानस्थादेशा भवन्तीति स. वस्यैव स्यात् । षष्ठीनिष्टिस्येत्यस्य वक्तव्यत्वेन प्रयोगानुसारित्वादत्राप्रवृत्तिर्वा । ३०॥ मिसाभम् ॥ इदमदसोर्मिस् भिसेव भवति । तेन न भकारस्या- कारः । 'ए स्मि बहुत्वे' एभिः । इदम् हे इति स्थिते 'त्यदादेष्टेरः स्यादौ' 'सर्वादेः स्मट्' 'स्भ्यः' अस्मै । एभ्यः । आभ्याम् । 'डसिरत्' 'अतः' अ. स्मात् । आभ्यम् । एभ्यः । 'उसस्थ' मस्य । 'अन्न टोसोः' 'ओसि' 'ए अय्' अनयोः । 'सुडामः' 'स्भ्यः' 'एस्मि बहुत्वे' 'किलात्' एषाम् । 'डि स्मिन्' अस्मिन् अनयोः एषु ॥ त्यदादीनां सम्बोधनाभावः ॥ इदमोऽप्यन्वा- देशे द्वितीयाटौनादेशो वक्तव्यः ॥ उक्तस्य पुनर्भाषणमन्वा- देशः(क) ॥ एनं एनौ एनान् । एनेन एनयोः ॥ प्रशाम्शब्दस्य भेदः ।। मोनो धातोः ॥ धातोर्मकारस्य नकारादेशो भवति रसे पदान्ते च । प्रशान प्रशामौ प्रशामः । हेप्रशान् हेप्रशामौ हेप्रशामः । प्रशामम् प्रशामो प्रशामः । प्रशामा प्रशान्भ्याम् प्रशान्भिः ॥ ॥ ३१-३२॥ ( क ) किञ्चित कार्य विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपादानमन्वादेशः । उ च "किश्चिद्विधातुमुक्कस्य विधानान्तरहेतवे । शब्दस्य पुनरुक्तिश्चेत् अन्वादेशं विदुधाः ॥" यथानेनं व्याकरणमधीतम् । एनं छन्दोध्यापय "ईषदर्थे क्रियायोगेमर्यादाभिविधौ च यः। एतमातं हितं विद्या"। इत्यत्र तु ईषदर्थादयो न विधीयन्ते । किम्बनूयन्ते इति नानदादेशः । एवं-- "नक्तं भीकरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय" इत्यत्रापि भीरुत्वस्यानुवायत्वं बोध्यम्। ।

·हसान्ताः पुंलिनाः १० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १४१ । - । (५०) ततो मिसि सूत्रम्-'मिल्भिस् । मिस् प्रथमैकवचनान्तम् ! 'इसेप:०' ! भिस प्रथमकवचनम् । 'हसेपः ॥ इदम् अदमशब्दसम्बन्धी यो मिल स निस् एवं भवात । तत्र मिलो भिसकरणं म्य' इति सुन्नेण अकारनिषेधार्थम् । तदेवाहन मकारल्याचार इति ॥ 'उ सिम बहुत्वे' । परं प्रत्ययसहितयो । तेन इमस अमुकैः । एवं चतुर्थीपञ्चमीबहुत्वेऽपि । चतुथ्यकवचने सादेः स्म 'मस्य:' ए ऐ ऐ । पञ्चम्येक- वचने । 'उलिरत्! 'अत: 'सभ्य: सवले दीर्घः ॥ षष्ठयेकवचने-स्स्या भ्या। षष्ठीससम्योद्विवचने । "अन टौलोः 'सोसिए अय् बरहीन ॥ नि 'सुडामः' 'भ्य: 'ए स्मि बहुत्वे 'किलात्षः सः ॥ स्वरहीनं० ॥ ससम्येकवचने ! 'डिस्मिन् 'भ्य: 'एहिम बहुत्वे किलात्पः सः । त्यदादित्वात्सम्बोधनाभावः । इदमः प्रत्य- क्षगतं समीपतरवति तदो रूपम् । असन्तु विप्रकृष्ट तदिति परोक्ष विजानीयातः ३१-३२ (प्र०) भिसू मिसो भिबिधान कार्यान्तरमावृत्प्रर्धमित्यभिप्रेत्योक्तं न भकारस्या. कार' इति । इदमदसोरकनारयोरेव । अचि तु इमकैः । अमुकैरित्यादि ॥ ३१ ॥ किंम् शब्दस्य भेदः । किंशब्दस्य 'त्यदादेष्टेरः स्यादौ इति सर्वत्राकारे कृते सर्वशब्दवद्रूपं ज्ञेयम् ।। कः कौ के । कम् को कान् । केन काभ्याम् कैः । कस्मै काभ्याम् केभ्यः । कस्मात् काभ्याम् केभ्यः । कस्य कयोः केषाम् । कस्मिन् कयोः केषु ।। (१०) किशब्दस्य 'त्यहादेष्टेरः स्यादौ इत्यादिना मकारे कूते सर्वशब्दवत्प्र. क्रिया । त्यदादित्वाद्धरभाव:-सम्बोधनामावः ॥ इत्यादयो मान्ताः शब्दा ज्ञेयाः ॥ झद. बमान्ता अप्रसिद्धाः॥ धकारान्तस्तत्वबुध् शब्दः । तस्य रसे पदान्ते च । 'आदिजवानां झभान्तस्य झभाः स्वो।' 'हसेपः सेलोपः' 'बावसाने' तत्त्वभुत्-तत्त्वभुइ तत्त्ववुधौ तत्त्वबुधः । हेतत्वभुत् हेतत्त्वभुद् हेतत्त्ववुधौ हेतत्त्वबुधः । तत्त्व- बुधम् तत्त्वबुधौ तत्त्वबुधः । तत्ववुधा तत्त्वभुदयाम् तत्त्वमुद्भिः । इत्यादि ।। (२०) धकारान्तस्तत्त्वबुध शब्दः । तस्य रसे पदान्ते च आदिजवानां इत्य. नेन बकारस्य भकारः । सौ धौ च सिलोपे कृते 'धावसाने इति धकारस्य दकारतकारी। स्वरादौ । 'स्वरहीनं० । भकारादौ झरे जबाः । स्वरहीन । सपि-'खसे चपा झसानाम् धस्य तः 'स्वरहीनं ! एवं मर्मविध् । नकारान्तः सम्राज्शब्दः ॥ छशषराजाः षः॥ छकारान्तस्य शकारान्तस्य षकारान्तस्य च राज्यज्सृज्मृज्माजादेश्च षकारो भवति धातोझसे परे, नाम्नश्च रसे पदान्ते च ॥ षस्य पत्वं डत्वनिषेधार्थम् । तेन आख्या. तादौ तु डत्वं नास्ति-द्वेष्टीत्यादौ॥३३॥षोडषः डः । षकारस्य डत्वं ·teen सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्दू भवति धातोझसे परे नान्नश्च रसे पदान्ते च । वावसाने ॥३४॥मो शाजि समः क्यो। किन्ते राजतौ परे समो मस्य म एव स्यात् ।। तेनानुस्वा- राभावः । सम्राट्-सन्नाड् ! सम्राजी । सम्राजः । हेसम्राट्-हेसम्राड्-हेसम्रा. जो हेसम्राजः । समाजम् । सम्राजी । सम्राजः । सम्राजा ! सम्राड्भ्याम् । सम्राभिः एवं विराजादय:(क)॥ २५ ॥ (०) अथ जान्ताः । तत्र जकारान्तः समाजशाब्दः । तस्य स्वरादौ स्वाहीन.' रते पदान्ते च विशेषः ! सुत्रम्-'छशपराजादेः षः ॥ छश्च शश्च पश्च राजादिश्च छश- पहाजादिस्तल्य । पत्येकवचनान्तम् । 'डिति: हास्य खोदि० । षः ॥ प्रथमैकवचना. न्तन् । 'लोवि' सिद्धम् । छकारान्तस्य तत्त्वप्राच्छादेः, शकोरान्तस्य विशादेः, षकारा. न्तस्य द्विषु षष् इत्यादेः तथा राज्यस्तज्जभ्राजादेश्च एकारो भवति ॥ षष्टीनिर्दिष्टस्या इत्यन्त्यस्य । धाताईसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । उभयोरादिशब्दात नश्वभ्रस्जपरिवा- जानां ग्रहणं षकारस्य षत्वकारणं डत्वनिषेधार्थ तदपि द्वेष्टि इत्यादावेव, न तु सर्वत्र । यथा द्विषधातास्त्यादौ द्वेष्टीत्यादिरूपम् ॥ यद्वा छशषेति ग्रहणं व्यर्थमिति केचित् । प्रयो. गदर्शनाभावात् । यत्तु षस्य षत्वं डत्वनिषेधार्थमिति तदपि व्यर्थम् । द्विट् द्विषो द्विषः अद्वैट् हत्यादौ षस्य षत्वेऽपि डत्वस्य दर्शनात् । तथा द्वेष्टीत्यादावपि षस्य षत्वं न, किं तु केवलं टुभिः ष्टुः । अनेन रसे पदान्ते च जस्य षः । ततः सूत्रम्-'यो ड प षष्ठये. कवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'नोवि०' । ड. प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि०' सिद्धम् । पकारस्य डकारो भवति धाताईसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च ॥ केचित्तु 'वावलाने इत्य. नेनैव षकारस्य 'ऋटुरषा मूर्धन्याः' इति स्थानसवर्णी मुर्धन्यौ टकारडकारौ स्यातामिति ! तथा भ्यां मिस् इत्यादावपि 'झ जबाः अनेन डत्वं स्यात् । अतः 'षे! ड' इति सूत्रं व्यर्थमिति वदन्ति । तचिन्त्यम् । अनेन सौ धौ च हसेपः से.' इति सिलापे कृते षस्य । 'पावसाने' इति डस्य वाटः । समा मस्य राटशब्दे परेऽनुस्वाराभावो वक्तव्य इति केचित् । सम्राट-सन्नाड् । भकारादौ षस्य डत्वे कृते स्वरहीन.' मुपि-डत्वे कृते 'खसे चपा झसानान्। 'स्वरहीनं० सम्राट्स ॥ क्वचित् हसादौ विभक्तौ पदान्तताश्रयणीया इति टोरन्त्यात्' इति ष्टुत्वाभावः । शेषं कण्व्यम् । एवं विराजादयः ॥ इति जान्ताः। । J । । (क) युजेरसमासे । युजेः मुटि नुम् स्यादसमासे । क्विन्प्रत्यस्य कुः ॥ क्विन्प्रत्ययस्य धातोः कवर्गा तादेशः स्यादसमासे झलि पदान्ते च। प्रत्ययशम्दे प्रत्ययान्तस्य ग्रहणम् । युद्ध । अनुस्वारपरसवर्णों । युद्धौ युञ्जः । युञ्जम् युञ्जा युजः । युजा युग्भ्याम् युग्भिः । युजे युग्भ्याम् युग्भ्यः । 'चौः कुः 'खसे च. पाकिलात्' 'कषसंयोगे क्षः' युक्षु। हेयुयुञ्जौ हेयुञ्जः । इत्यादि ॥ असमासे किम् । अश्वयुक्- अश्वयुम् अश्वयुजौ अश्वयुजः । अश्वयुजम् अश्वयुजौ अश्वयुजः । अश्वयुजा अश्वयुग्भ्याम् अश्वयु. ग्भिः इत्यादि ॥ सामाध्ययस्य युजेनं नुम् । युक् समाधिमानित्यर्थः ॥ दकारान्तो द्विपादशम्दः । द्विपात- विपाद द्विपादौ द्विपादः । द्विपादम् द्विपादौ ॥ पादः पत् ॥ पादशम्दस्य पदादेशः स्याच्छसादौ स्वरे परे त- जिते इपि ईकारे च ॥ द्विपदः । द्विपदा द्विपाद्भ्याम् द्विपाद्भिः। द्विपदे द्विपाभ्याम् द्विपाभ्यः । इत्यादि ।। इडिपार-हेडिपाद् हेद्विपादो डेद्विपादः ॥ इत्यधिकः पाठः ।

·इसान्ताः पुंलिजाः १० सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरनोला : . एवं परिवाद परिबाजी परिबाजा ।। तस्कृट् तरुश्वौ तस्वृतः । ] अमृट् पदौ पद्ध ज्जा ? इत्यादि । अन्येपि मुझ-बल्भुि-हुतभु-वणिक-भिषक्-अल-अन्नृत्यो जान्ताः । तत्र 'चो कुः ॥ एवन भत्विक ! 'दिशा' इति कृत्वन् । गत ऋद का यजति-ऋत्विक ऋत्विजो ऋत्विजः । अन्ता अप्रसिद्धाः ॥ ३३-३४-३६ ॥ (प्र०) शषेति । आदिशाबाद प्रवनस्जटज्यझा जातीनां अहान : अन्न केचित् । छापारियन पाहणं व्यर्थ । मायालादः उनि लिन्छु अद्वैट् इत्याडौ उत्वदर्शनात् । न च धीत्यादौ डत्वाभावार्थ डत्वविजाय यो उ त्य- स्यापि वैचात् : प षड्भ्यां षड्भ्य इत्यादौ बावसाने, झवे जवाः, खस का इसा- नामित्यादिभिः सिद्धेः । यद्यपि यथासङ्ख्यत्वं नास्ति तथापि ऋटुरषाणां भूत्यादिस्था. नादिनाम्यात्स्थानेऽन्तरतम इति न्यायेन षस्थाने डविधेः । न च षष्णामित्यत्र पकारस्य डविध्यसम्भवात् ण इत्यस्य निविषयत्वप्रसङ्गापोड इत्यस्य सार्थकत्वमिति दाच्यन् । ड्ण इत्यत्र षकारल्यैव वावसान इति कृतडकारस्य निर्देशात् ! सङ्ख्यासम्बन्धिनः पकार- स्यैव णत्वविधानात् धातासे इति वात्यन्तप्रसङ्गतमेव । इष्टे वेष्टीत्या झसे परेऽद. नात् । अत एव पाणिनिनाऽपि छशां व इत्येवोक्तमित्याहुः तदसत् । सवर्णत्वयमा सहय. त्वाभ्यामत्रादेर्भविधानात् । तत्र शसानामादेशिनी बहुत्वेन जबादीनामाहेशानां च पञ्च. त्वात्पञ्चकपञ्चकापेक्षया यथासड्डयत्वम् । तत्र च शकसानां त्रिकत्वेन यथासङ्घयत्वाभावः । वर्या वग्येण सवर्ण इति सवर्णत्वविधानादेषां सवर्णत्वाभावः । प्रत्युत रेकोष्मणां न सवर्ण इति शषसहानामुष्मत्वात्लवर्णत्वप्रतिषेधः । स्थानेऽन्तरतम इत्याश्रमणे बायो- वग्येणेति सवर्णत्वाद्धकारस्थाने दकार इत्यादिवेयर्थ्यप्रसङ्गः । द्वेष्टीत्यादौ खले चपा झसाना- मिति च प्रसङ्गाश्च । ण इत्यत्र च षकारस्य नवे धणविधानप्रसङ्गात् । अवसाननिमित्ता. भावेन नैमित्तिकस्य जबस्य निवृत्तत्वात् । मृद्रीत्यादिसिद्धयर्थ चावश्यं धातोझसे इति वक्तव्यं दत्वनिषेधार्थमिति तु कचिदेवेति दिक् । आख्यातादावित्यादिशब्दात शुष्क इत्यादावपि न । सन्नाडित्यत्र क्वचिदपदान्तताश्रयणीयेति टोरन्त्यादिति ष्टुत्व निषेधः ॥ ३३-३४-३६ ॥ दकारान्तास्त्यद्तद्यद्एतद्शब्दाः ॥ एतेषां 'त्यदादेष्टेः' इत्यकारे कृते सर्वशब्दवद्रूपनयः ॥ स्तः॥ स तः । त्यदादेस्तकारस्य सत्वं भवति सौ परे(क)। स्यः त्यो त्ये। त्यम् त्यो त्यान् । त्येन त्याभ्याम् त्यैः। त्यस्मै स्या- भ्याम् त्येभ्यः । त्यस्मात् त्याभ्याम् त्येभ्यः । त्यस्य त्ययोः त्येषाम् । त्य. (ड) स्त इति । तन्द्रिकायां 'त' इति सूत्र धनम् । सुबोधिनीकृता तत्वदीपिकाकृता च तदेवाङ्गी- कृत्य व्याख्यातम् । तथा च "त्यादादेष्टे"रित्यतस्त्वदादेरिति "सौ स" इत्यत न इति सौ इति च पदव्य- मनुवर्तत इत्याशयेनाह;-यदादेरित्यादि । त्यदादेः किम् । तातः। त इति किम् । यः । सौ इति किम् । तौ । ननुत्वमित्यत्र सत्वात् कुनो नेति चेत् , सत्यम् , तकारोच्चारणसामथ्यात् । अथातित्वमित्यत्र गौण. -खे सिपरत्वाभावाद तस्य चरितार्थत्वमिति चेदाम् । सापिति वक्तव्ये सिनति गुरुकरणं वस्नसोरिव विभागल. मोहार्थम् । अत एव मितावागमौ न ।

·१४४ सारस्वतप्रक्रिया [ पूर्वाद्धे । . है स्मिन् त्ययोः त्येषु ॥ सः तौ ते। तम् तौ तान् । तेन ताभ्याम् तैः । तस्मै इत्यादि ॥ यः यौ ये। यम् यौ यान् । येन याभ्यां यैः । यस्मै । इत्यादि । एषः एतौ एते ॥ ३६॥ (च०) दकारान्तात्त्यदायस्लेषां स्यदादेशः स्यादी इत्यकारे कृते सर्वत्र सर्व धान्दवत् । सौ तु विशेषः। सूत्रम् -'स्त: ८ प्रथ कानान्तम् ! 'हसेपः । तः प. ष्टयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीन सोवि. ॥ त्यदादेस्तकारोति वृत्तिः सुगमा । अनेन सौ तस्य सः । स्यः त्यो त्ये। शेष सर्ववत् । न वरं ॥रभावः । एवं तद्यादृशः। एत शब्दस्य सर्वत्र टेरत्वे कृते लौच स्त" इति सम्म सत्वे व कृते विलापः , 'स्लो- वि०१ । एषः रतौ एते ॥ ३६ ॥ (प्र०) स्त इति । सौ ल इत्यतः स इत्यनुवर्तमानेऽपि पुनः सग्रहणसामर्थ्यात् आपि परेऽपिला इत्यत्र लत्वं वचिदित्येव । सा इत्यत्र सत्वं च येन नाव्यानं तेन स्वहिताचप्रामाण्यादिति न्याचात सादेशानन्तरं वाविधिः ॥ ३६ ॥ एनदोऽधादेशे द्वितीयाटोलोनो वा वक्तव्यः ॥ उक्तस्य पुनर्भारणमन्वादेशः । एतं एनम् एतौ-एनौ एतान्-एनान् । एतेन-एनेन एताभ्याम् एतैः । एतस्मै एताभ्याम् एतेभ्यः ! एतस्मात् एताभ्याम् एते. भ्यः । एतस्य एतयोः-एनयोः एतेषाम् । एतस्मिन् एतयो:-एनयोः एते- धु ॥ एतेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापय ॥ (a) द्वितीयायां साश्च विशेषः । एतद् इति । एतदूशब्दस्य ॥ अन्वाशे सति । उत्तस्य पुनः कथनमन्वादेश उच्यते । यथा एव राजा याति, एनं पश्येत्यन्धा. देताः । तलिश्च वक्ष्यमाणे द्वितीयास्मि द्वितीयायां बचनत्रये दा इति तृतीयकवचने ओसि षष्ठीसप्तमी द्विवचने वा विकल्पेन एनादेशः तकारस्य वा नकार इत्यर्थः । अनेदोक्तवचनेषु वा एनादेशः । एतम् । एनम् एतौ एनौ एतान् एनान् । एतेन एनेन एतयोः एनयोः ॥ शेपं मुकरम् ॥ इति दान्ताः ॥ अन्येऽपि बलभिदूदिविषदूसर्व विद्वेदविदुरप्रभृतयः ।। ग. बखफान्ता अप्रसिद्धाः ॥ (प्र.) एतद इति । समनन्तरस्येदमोऽप्युपलक्षणात्तस्यापि किंचित्क्रियाविशिष्ट- स्वेनाकस्य पुनस्तेनान्येन वा क्रियान्तरविशिष्टत्वेनोक्तिरन्वादेश इत्यर्थः । अत एव "ईष. दर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एतमातं हितं विद्याता इत्यादौ स्वरूपेणानिर्दि- स्याप्यतः क्रियाविशिष्टत्वेनोक्त्यभावादन्वादेशत्वाभावः । न सके द्वितीमैकवचने त्व. न्यादेरित्यत्र तु इति योगविभागादमः रतुआदेशे एनदित्यादिसिद्धिः । इमं छान छन्दो. ऽध्यापय । अतो एनं व्याकरणमध्यापय । अनेन रानिधीता। अत एनेनाहन्यप्यधीते । अनयोः शोभन कुलमयो एनयोः प्रभूतं स्वमित्याधुह्यम् । एवमेतदोऽपि वावसान इति भकारदकाराविति सवर्णस्वादित्यर्थः । यथासङ्ख्थेन तु यकारः प्राप्नुयात् ॥ - ·ए इसान्ताः पुंलिनाः१०] सप्रमादचन्द्रकीर्ति मनोरमाऐव छका सम्मान 'छशवराजादेः । 'वायला तर, पाइ माछौ जनप्रायः : तत्त्वाछम् तत्त्वप्राछौ तपाछः । तत्वाचा 'छशवरजादेः ' 'वे' तत्वाभ्यान् ! तत्यप्राभिः । सवप्रा समाधान । सत्ववादः ल साइभवाम् तत्वप्राभ्यः । तत्वप्राछ तत्त्वप्राच्छोः तत्त्व छान्। सवत्रा तहमा हमाल !! (च.) छकारान्तस्तवताना व्याकरणान्तरे दो मुडमा ने इति स्य धात्वं विधाय शकारान्तस्तववार शब्द इत्युक्तमस्ति । तस्य र पदान्टे व संयोगा. न्तस्य लेापः इत्येतस्य छकायला विधाय ततः 'छपराजादेः इति षत्वे करे । घो 'बावसाने लावत् । मे करन् । छान्तोऽयम् ।। ठान्ता अप्रसिद्धाः । अकारान्तोऽभिनयशः : बदलने अमिनल अभिमद् अभिनयौ आमेमथः : हेमरिनन् हेगडू हे भनिन अनि ! अग्निमथन् अशिरथौ अग्निमयः । अग्निमश्रा अभिमद्भयाम् अनिलले . बदल हि ! (च) थकारान्तोऽनिमशाइस्तस्य हौ धौ च सिलोपे ते 'वाइ बन्ने इति वण्यो वायण सवर्ग: इति वचनात थकारस्य वा तकारदकारौं । भकारादौ 'झवे जबाः अन्य दः । स्वहीन हपि-खले चपा झसानाम् थस्य तः 'स्वरहीनं । स्वरादौ रहार्द एवं धान्ताः । चकारान्तः प्रत्यशब्दः ।। अञ्चेः पञ्चसु नुमागमो वक्तः व्यः ॥ चोः कुः॥ चवर्गस्य कवर्गादेशो भवति घातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च यथासंख्येन ॥ 'स्तोः श्चुभिः श्चुः' 'संयोगान्तस्य लोपः' प्रत्यङ् प्रत्यञ्चौ प्रत्यञ्चः । हेप्रत्यङ् हेप्रत्यञ्चै हेप्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्चन् प्रत्यञ्चौ।।३।। (.) कारान्तः प्रत्यच्शब्दः ।। 'अञ्चु गतिपूजनयो । अन्न प्रतिपूर्वः किए- प्रत्ययः । प्रतिपूर्वस्यापूजार्थस्याञ्चतेनैलेापा वक्तव्या(क) । यद्वा ने लोपः' । ' स्वरे' किपः सापहारी लोपः । प्रत्यच् इति सिद्धम् । तस्य पञ्च विशेषः । 'अञ्चे पञ्च मागमा वक्तव्यः' । अञ्जु गतियुजनयोरित्यस्य धात: स्यादिषु पञ्चड दुमागमा वक्तव्या : निम्त्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः । उकार उच्चारणार्थः । पञ्च बचनेघु स्त्र अने न् । सौ धौ च प्रत्यन्च् इति स्थिते । 'स्तोः श्चुमिः श्चुः' इति नस्य जः । हसेपः, इति सेलोपः। 'संयोगान्तस्यः इति चलेापः ॥ सूत्रम्-'चा' चारिति चुशब्दस्य षष्टयेकवचनान्तम् । 'हितिः ‘डाल्य' इत्यलेापः । 'खोवि० । कुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि० ॥ चवर्गस्य वृत्तिर्गम्या । न वरम् । यथासंख्येनेति यथाक्रमेण वस्य कः, छस्य खः, जस्य गः, झस्य घा, अस्य इत्यर्थः । अनेन अस्य । पत्यङ् ॥ केचितवन स्त: चुभिः चुः इति नाद्रियन्ते । यतः 'संयोगान्तस्य., इति चलेापे निमित्तामा नैलि. ( क ) एतेन निर्यच उदच् प्रभृतिषु न लोपाभावो बोध्यः । . ३ सा०प्र०१३ ·सारस्वतमाक्रिया-- पूर्व - तिमल्याप्यभावः इति पुकार सकार ए बता दे इत्यपि न भवति किंत अत्यन् इति सिद्धयति । द्विवचका जुगाब्दले हाने श्वापदान्त दरही त्य. सौ अत्याचा : हा प्रत्यौ, अत्यः । प्रत्यक, अत्यचौ । ३७ ३४ (२०)ोलिलि अम्बुपतिजन्यारेताम ने संप हमनेनैव मत्वर्थतायाक निजीषदे। यचापि परवानश्वापदान्त इत्यनुल्या भागात समाति पर स्वेटबाधित्वात्पूर्वविप्रतिषेधेन अनुस्वार वा परसवर्णने विद्यमान इलिः चुरित्याभुक्तिः । यत्तु कृतकृतप्रसात्वेिन नित्यायोगान्तलोपे शुल्वाभावानुवा भः ! ते वा श्रुत्ने संयन्तलो सिलिकामासान तहमावावमल तमेव । त- समादिशामिति हुदा दाहालल्यापि तेनैव हुत्वनिति । तद्वत् ! इस्ट- बिदबायानित्यत्मप्रतिपादनात् । बागित्मादावविदिशा नित्यनेने कुत्वसम्म ः रियल्यानर्थक्यापाताच्च । अलिद्धं बहिरङ्गमन्तरण इदि बहिरालयमा न्तलोपस्यान्तरङ्गे श्श्रुत्वे सिद्धत्वाच्च ॥ ३७ ॥ अञ्चैरलोपो दीर्घश्च ॥ अञ्चतरकारस्य लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्वः शसादौ स्वरे परे तद्धिते प्रत्यये ईपि ईकारे व प्रतीचः । निमित्ता- भावे नैमित्तिकस्याप्यभावः। प्रतीचा । 'चोः कु:' प्रत्याभ्याम् प्रत्यभिः । प्रतीचे स्यग्भ्याम् प्रत्याभ्यः । प्रत्यक्षु(क) ॥ एवं निर्यशब्दः । तिर्यक तिर्यञ्चौ तिर्यञ्चः । तिर्यञ्चम् तिर्यचौ ॥ ३८ ॥ (च) सादौ स्वरादौ तु विशेषः ॥ सूत्रम्--'अञ्चस्लोपा दीर्घश्च' अञ्चेरिति म. ञ्चिशब्दस्य षष्ठ्येकवचनान्तम् । इति इस्या इत्यलोपः ! 'स्त्रावि । अत्य अकारल्य लुक्(७)अलुक्()प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः सेोप:' 'नामिनो २ः' । दीर्घः प्रथमैकव. नान्तम् । 'खोर्वि। च प्रथमैकवचनान्तम् । 'विसर्जनीय.' 'स्तोः श्रुभिः अचुः' !! अनतेधात: सासादौ स्वरे परे, तद्धितसंबन्धिनि प्रत्यये, ईपि प्रत्यये च, 'ईमौ' इति सूत्रेण कृते ईकारे च परे अकारस्य लोपा भवति । तद्धिते प्रतीचीनः प्रताच्यः । इपि प्रतीची । इकारे प्रत्यये प्रतीची प्रत्यञ्चि । अन तु शपादौ स्वरे। अनेन प्रति अन् इति विश्लेषे कृते अकारस्य लोपः। ति हत्यल्य दोघः । मकारादौ चौः कु: इ त कका कृने 'झहे जब कस्य गः । 'स्वरहीन । सुपि-चकुश किलापः स कपसं. योगे क्षः। शेष कण्ठ्यम् ॥ पूजार्थस्य तु अञ्चते लोपेन । तेन प्रत्यङ् प्रत्यञ्चौ प्रत्यक्षः। 'प्रत्यञ्चम् प्रत्यञ्चौ प्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्चा प्रत्याभ्याम् प्रत्यभिः । प्रत्यञ्चे इत्यादि ॥ एवं प्राङ प्राञ्चौ प्राञ्चः । प्राञ्च प्राञ्चौ प्राञ्चः। प्राञ्चा प्राभ्याम् प्राभिः ॥ गत्यर्थस्य तु है * (क) नावे पूजायाम् ॥ पूजार्थस्याश्चतेरुपयाभूतस्य नस्य लोपो न स्यात् । अलुमनकारत्वान नुम् । 'क्विन्प्रत्ययस्य कु. संयोगान्तस्य लोपः। प्रत्यक् प्रत्यञ्चौ प्रत्यश्चः। प्रत्यञ्चम् प्रत्यञ्चो। मलोपाभावादकार- स्यालोपः । प्रत्यः । प्रत्यञ्चा प्रत्याभ्याम् प्रत्यभिः । इत्यादि । 'शोः कुक् टुक् वा शरि' प्रत्यक-प्र- स्य ॥ इत्यधिकपाठो मुलपुस्तके।

·हसान्ताः पुंलिङ्गाः १० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। कासादौ प्राचः प्राचा ॥ तिर्यच उदच शब्दयोः पञ्चस प्रत्यशब्दवत ॥ ३८ ॥ (प्र०) अञ्चेरिति । ईपीति सुत्रानुवृत्तेरोपि ईकारें चेत्युक्तम् । चकाराचानुक्तसमु. ध्यार्थात्तद्धिते इति । वेब्योरित्यतो वानुवृत्तेस्तस्य च व्यवस्थया पूजार्थस्याञ्तेः अचे. रिति लुखनकारनिदेशे तु पूजार्थस्य नलोपाभावादेव न । अकारस्य लुप्तत्वाच्चाकारस्य चाचाचेति नियमाहासम्भवाद्विधानसामर्थ्यात्पर्दस्येति । स चाप्यवहित एव ग्राह्यः । ततश्च प्रतीच इत्यत्र प्र इत्यस्याकारल्याप्रसङ्गः । तद्धिने । प्रतीचीनः प्रतीच्यः । ईपि !. प्रतीची दिक् । ईकारे । ईकारें । प्रतीची कुले। पञ्चस्विति निर्देशेन यत्कार्य तत्त्रो. पुसयो रेवेति नपुसके नुमभाव: "पूजार्थस्य तु पञ्चस्वविशेषः । शलादौ प्रत्यञ्चः । प्रत्यद भ्याम् स्थिते स्योगान्तलोपे कुत्वे च प्रत्यङ्म्यामित्यादि । सपि शोः कुक्टु- गिति कुकि षत्वे क्षादेशे च प्रत्यक्षु ॥ ३८ ॥ तिरश्चादयः॥तिरबादयः शब्जा निपात्यन्ते शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च ॥ ३९ ॥ तिरश्चः । तिरश्वा तिर्यग्भ्याम् तिर्यग्भिः । तिर्यक्षु । हेतियङ् हेतियश्चौ हेतियञ्चः(क) ॥ उदीचः । उदीचा उदग्भ्याम् उदग्भिः । उदक्षु । हेउदङ् हेउदञ्चौ हेउदञ्चः ॥ एवं सम्यचशब्दः । सम्यङ् सम्यश्ची सम्यञ्चः । सम्यश्चम् सभ्यश्चौ समीचः । समीचा इत्यादि । सध्या समय- चौ सध्यञ्चः । हेसध्यङ् हेसध्यञ्चौ हेसघ्रयश्चः ॥ सध्यञ्चम् सध्यञ्चौ सधीचः । सधीचा सध्यठभ्यामित्यादि । (.) शसादौ तु विशेषः । सूत्रम्-तिरश्चादय: तिरश्च आदियेषां ते तिरश्चादयः प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'ए ओ जसि' 'ए अय् 'स्वरहीनं.' 'नोवि०॥ तिरश्चादय इति । तिर्यउदसध्धच्सम्यच् शब्दानां यथाक्रमं तिरश्च उदीच सधीच सनीच इत्यादेशा निपा. स्यन्ते शसादौ स्वरे परे तद्धिते प्रत्यये ईपि ईकारे च । तद्धिते यथा तिरश्चीनः । इपि तिरश्ची । ईकारे तिरश्ची तिर्यञ्चि । अत्र अनेन शसादौ स्वरे पर तिर्यच बाब्दस्य तिर, उदच शब्दस्य उदीच । 'स्वरहीनं० भकारादौ । 'चोः कु. 'शबे जवाः । मुपि च 'चा कुशकिलात्पः सः इति प्रत्यग्वत । इत्यादयश्चान्ताः ॥ टकारान्ता अप्रसिद्धाः ॥३९॥ (प्र.) तिरश्चादय इति । आदिशब्दात अनुम् अञ्चतीति विग्रहेऽञ्चतौ परेऽदस. हरद्रयादेशे अदद्या । अद्यञ्चौ । अदद्रयञ्चः । मदमुईचा-अमुलुईचः-अद्वीचः इत्या. दयः प्रयोगानुसारतो ज्ञेयाः ॥ ३९ ॥ (क ) विश्वग्देवयोश्च टेरयूञ्चतो वप्रत्यये । अनयोः सर्वनाम्नश्च टेन्यादेशः स्थापत्ययान्तेजतो परे । असुं अञ्चतीति विग्रहे अदसष्टरदयादेशः ॥ अदनोऽसेदु दो मः ॥ अदनोऽसान्तस्य दात्परस्य उद्तो स्तो दस्य च भः स्यात् । अदमुयङ् अनुश्यङ् अमुसुयङ् अदव्यङ् ॥ परतः केचिदिच्छन्ति कचि- दिच्छन्ति पूर्वतः। उभयोः केचिदिच्छन्ति केचिंदिच्छन्ति नोभयोः ॥ विष्वद्य देवव्यङ॥ उदडू उदश्चौ उदष्चः । उदश्चम् उदश्चौ ॥ उद ईत् ।। उच्छन्दात्परस्य लुप्तनकारस्याश्वतेरकारस्थकारादेशो भवति श- मादी स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकार च इत्याधिक: पाठो मूलपुस्तके दश्यते । स च पाणिनीयानुसारी । - ·सारस्वनिरा- 28 तकारान्तो नरूच्चा ! हलेक लेलोपः पावलाने, नरुत् नरुद् मरुतो मरूवः । हेनहात हल्द हेमरुतो मलतः । प्रहलन् सरूतो मरुतः । प्रका सरकार किः । इत्यादि । एवं समिचिरक्या ! अमेचि. अधिवेद मिचितौ अनिचितः । हेअनिचित् हेअनिचिद् हेअनिचित्तौ हेअग्निचितः ॥ (च) तकारान्तो मात्र शब्दस्तस्य सौ धौ च सिलोपे कृते पावसाने, तकारस्य वा इकास । नकासा झ जब सब स्वरही। स्वरादौ मपि च 'वरही- 20. मोदिलाया। आरेद चिनोति इन्धनैयतोति अग्नि तकारान्त 3 (३)कारानुबन्धो महच्छब्दः ॥ वितो नुम् । उच्च ऋश्च । इत् यस्य सः बित् तस्य वितः नुम् । उकारानुबन्धस्य ऋ. कारानुबन्धस्य च नुमागमो भवति पुंसि पञ्चसु परेषु [ शौ च ॥ ४० ॥ (च० ) तकारान्त उ (अकारानुबन्धो नहच्छब्दस्तस्य पर विशेषः । मह पूजायाम' ! 'दुहिमहिपृषिभ्यः कतः । एभ्यः कित् अतृप्रत्ययो भवति ! ऋकार छन् । उकारानुबन्धित्वं तु चिन्त्यम् । महत इति महत् । कार्यार्थमुञ्चरितस्य वर्णस्यानु मन्ध इति संज्ञा । यद्वा उच्चरितप्रध्वंसिनो ह्यनुबन्धाः । सूत्रम्-'वितो नुम् ॥ उच्च ऋश्च वृ वृ इत् यस्य स बित् तस्य वित: षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन. 'सोवि० । नुम् प्रथमैकवच. नान्तम् । 'हसेपः 'हवे' 'उ ओ सिद्धम् । उकारानुबन्धस्य वतुप्रत्ययादेः, अकारानु. बन्धस्य च शतृप्रत्ययादेः नुमागमो भवति युसि पुंलिङ्गे पञ्चम वचनेषु पौषु । शौ चेति नपुंसके जसशसोः स्थाने जाते शौ च परे । अनेन पञ्चस स्यादिषु तकारात्पूर्ण न् ॥४०॥ (प्र०) त्रित इति । उश्व ऋश्च वृ वृ इत् यस्य सवित् तस्येत्यभिप्रेत्याइ-उ. कारानुबन्धस्येत्यादि । नन्वञ्चतेरप्युकारानुबन्धित्वादनेनैव नुम् सिद्धौ वक्तव्यं न च वक. व्यमिति चेत्सत्यम् । सिद्ध सत्यारम्भो नियमायेति । धातुकारानुबन्धेष्वञ्चते रेवेति । अत: उखास्त्रत् पर्णध्वत इत्यादौ नुमभावः । नुमयम इत्यन्न नुमिति योगविभागादरि. स्थस्य युजेरुपलक्षणत्वाद्वा । युजेरसमासे नुम् । युङ । युक्षौ इत्यादि। समासे तु अध. युक् । अश्वयुजावित्यादि । पञ्चस्वित्यस्य नपंसकव्यक्तिविषयत्वेऽपि स्त्रियां वित ईविधेः पुसीत्युतम् । jसोऽसबित्यतो विभक्तिविपरिणामेन पुंसीत्यनुवृत्तिर्श । ततश्च कियत् कि. यती इत्यादौ न नुम् ॥ ४० ॥ सम्महतोऽधौ दीर्घः शौ च ॥ सन्तस्यापशब्दस्य महच्छ- ब्दस्य च दी| भवति पञ्चसु परेपु धिवर्जितेषु शौ च परे(क) ॥ संयोगा. (क ) सन्तस्येत्यागमजनकारयुक्तसान्तस्य ज्ञेयम् । तेन कंस्शब्दस्य क्विबन्तस्य न दीर्घः । संयो- गान्तस्य लोपः-1 कन कसौ कंसः । कसम् कसौ कंस: । कमा कन्भ्याम् कन्भिः कन्सु । हेकन । शोभना आपो यस्मिनसा स्वापू स्वाद स्वापी स्वाप । स्वाम्पि तडागानि इत्यधिकः पाठो मूलपुस्तेषु लभ्यते । - ·हसान्ताः पुंलिका १० सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरनारे । , . तस्य ओम जहान् । नचापदान्ते झसे महान्तो महान्तः । हेनान हेल. हान्त हेमहान्तः । महान्तम् महान्तौ महतः । महता महद्भ्याम् महद्भिः । महते महद्भ्याम् महद्भ्यः । इत्यादि । ११ ॥ (३०) सुन-सम्महतोडमोदी को : ६ अ असहच्च सम्महत् तस्य षष्टयेकवचनान्तम् ! स्वरही लो िस महत इन बला वा पस्य मः ! 'स्वरहीन मधिः अधिस्तस्मिन् सौ ललन्येकवचनान्तम् । रात्रि टिलोपः । स्वरहीनः अतोऽत्यु 'उ ओ 'पदोऽतोऽत:' ! दीर्घः प्रथने व शाम ! लादि । 'शौ इति शिशब्दस्य समस्येकवचनान्तम् । 'रौ डिव टिलेापः । ६ प्रथमैकवचनान्तम् ! 'अव्यय देटि। हिन्स शब्द विहाय नुमागमसहित. सकारान्तस्य, तथा समाज के निर बहुचवावल्य, तथा मदद उकासबन्द पाइने विजिले मरे हा इडीयो भवति हस्वदी. लुतः विधीयमानाः स्वरस्थाने भवन्तीति लादीनां व्यानलमात्र माल्या दीयो स. वतीत्यर्थः ॥ अपशब्दो बहुत्व एव । तन्त्र असमासान्तस्य जलि दोषों नान्यन्न ! समासान्तस्य पञ्चस्वेव इयं विवक्षा । यथा शोभना आपा यन्त्र स स्वाप देशः स्वाप् स्वापो स्वापः । स्वाप स्वापौ इति । नपुंसके शौ स्वापि सरांसि इति ॥ अनेन धिव. जितेषु पञ्चश दी। धौ तु नुमागम एव न दीर्घः । 'हसेप०. योगान्तस्यः' इति सौ धौ च तकारस्य लोपः । शेषेषु-निश्चापदान्ले झसे स्वरहीन । भासदो-,झरे जबाः 'स्वरहीन ॥ शे सुगमम् ॥ ४१ ॥ (प्र.)सम्महत इति । स च अपच महत र तेषां समाहारः सम्महत् तस्य अन्न वादीपा: शरित्यता वानुवृत्तेः महच्छब्दसाहचर्या "अस विभाजने' इत्यस्य विपि अन अंसावित्यादौ । सन्तत्वेऽपि न ॥ ४१ ॥ सकारान्त उकारानुबन्धो भवच्छब्दः ॥ अस्वसोः सौ ! अवसोः धातोर्नेष्यते । अत्यन्तस्यासन्तस्य(क) च दीर्घो भवति विवर्जित सौ परे । 'संयोगान्तस्य' 'हसेपः' । भवान् भवन्तौ भवन्तः । हेभवन् हेम. वन्तौ हेभवन्तः । भवन्तम् भवन्तौ भवतः । भवता भवद्भयास् भवद्भिः । भवते भवद्भ्याम् भवद्भ्यः । भवतः भवद्भ्याम् मवद्भ्यः। भवतः भवतोः भवताम् । भवति भवतोः भवत्सु ॥ ऋकारानुबन्धस्य भवत्शब्दस्य नुगागम एव । अत्वन्तत्वाभावान्न दीर्घः । भवन् भवन्तौ भवन्तः । हेभवन् हेभवन्तौ हेभवन्तः । भवन्तम् भवन्तौ भवतः । भवता भवद्भ्याम् भवद्भिः । सौ इति (क) असन्तस्येत्यसुप्रत्ययान्तस्येति बोध्यम् । तेन पिण्डं असतीति पिण्डग्रः पिण्डग्रस पिण्डप्रसः । पिण्डनसम् पिण्डग्रसौ पिण्डनमः । इत्यादि सिध्यति ।।

·समस्यामा D inay अस्तु । यादि । एवं मानः । कञ्चल पन्चान्तौ पक्षका । हेपचन् हेल्लो हेपाचन्ताः । पाली शच्न: पचासु । (क)इत्यादि ॥४२॥ (2 min : "लागे ... । साल्तु उपतुः परः । भवान् पूज्ये अमजद सुमारास मच्छ व्य पञ्च-नते जुन्' इति नुमागमः । ततः सूत्रम् --'अत्वही ' असुन " अ अस्वसौ तयोः अवलोः पष्ठीद्विवचना. न्तम् । 'स्वरहीन स्त्रोविलो तिलिशब्दख्या सलम्येकवचनम् । रोडित् ।। अत्यन्तस्येति । उकारानुबन्धाल्या असन्तस्येति । जुमागमरहितल्यासन्तस्य शब्दस्य धिव. जिते सौ परे दोनों भवति । अनेन लौ पर दिनों भवति, धौ न, "विवर्जिते इति विशे- पणाचो हलेपः लोक संयोगान्तस्य लोपः' हे भवन् अन्यन्न नश्वापदान्ते स्वरादौ मवि = स्वरही। भकारादौ झवे जबाः । शेई सुकरम् ॥ एवम् अष्ठीचत--चक्रीवत्- 'कक्षीयत-शब्दाः ॥ भू 'शतृशानौ तिप्तेवत क्रियायाम्' 'अप् कतरि' गुणः 'ओ अन् 'स्वरहीन', 'अदे' 'स्वरहीन ऋकारानुबन्धो भवतशब्दः । भवत इत्य. स्य प्रकारानुबन्धत्वात् 'त्रितो नुम् इति नुमागम एव स्यात् । परम् अत्वन्तत्वाभावात 'अत्वसोः सौ' इति दीर्घत्वं न । शेषं सुगमम् । एवं पात शब्दः । पचत् शब्दोऽपि रित् ऋकारानुवन्ध इत्यथैः। एवम् जन्येऽपि शतृप्रत्ययान्ता प्रकारानुबन्धा ज्ञेयाः ॥ इति तान्ताः ॥ कपान्ता अप्रसिद्धाः ॥ ४२ ॥ (प्र०) अत्वलोरिति । अतुश्च अस च मत्वसौ तयोः अत्रापि वानुवृत्तेः 'मुष्ट वस्ते सुवः पिण्डम् इत्यादौ न मागमः । श्वेत्येव कारण अत्वन्तत्वाभावान दोध इत्यर्थः ।। शकारान्तो विश्शब्दः । 'छषराजादेः षः' इति षत्वम् । 'षो ड' इति डत्वम् । 'वावसाने' चपा जवाश्च । विट्-विड् विशौ विशः । हेविट हेविड हेविशौ हेविशः ॥ विशम् विशौं विशः । विशा विड्भ्याम् विड्भिः । विट्सु इत्यादि । (च०) शकारान्सा विश शब्दः । वस्य 'छशवराजादेः ष इति षत्वे कृते । पा. ड. 'वावसाने । स्वरादौ 'स्वरहीन ॥ सुपि 'खसे चपा झसा (पा) नाम्' सन्नाज- शब्दवत् । विट विड् इत्यादीनि रूपाणि ॥ विड् मनुष्यो वैश्यश्च ॥ इत्यादयः शान्ताः ॥ षकारान्तः षष्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तस्त्रिषु सरूपः । षष् जसू इति स्थिते । 'जस्शसोलुक्' 'पो .' 'बावसाने' । षट् षड षडमिः षडभ्यः षडभ्यः । 'cणः' इति नुटू । 'षो ड' षड् नास् इति स्थिते ॥ णः। (क) द्विरुकानां जक्षादीनां च शतुर्नुम् प्रतिषेधः पुंलिङ्गे नित्यं वक्तव्यो नपुंसके वा शौ च ॥द- घट्दषद् दधतो दधतः । दक्षतम् दधतौ दवतः । दधता दधंद्याम् दधदिः । इत्यादिः ॥ नपुंसके दधत- 'दधद् दक्षती दचतिं दधन्ति । जम जागृ दरिद्रा शाम दीधी देवी चकाम् एते अक्षादयः । पाठोऽयं विशेषतया -पुस्तकान्तररुपलभ्यते ॥

·हसान्ताः पुंलिकाः १० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेलाइ ! - हालसम्मानिधनो डकारस्य जस्वं भवति नामि परे । 'ष्टुभिः ष्टुः ६. ज । षट्टु । कचिदपदान्तेऽपि पदान्तताअयणीया ।। ४३ ॥ (20) पकारान्तः प शाळा नित्यं बचानान्तविपु लिङ्गेषु बहरूमः शटुंद पोड: 'बावसाने ! पर पड़ । सानादौ । इति डत्वे कृते व दान, आमि--- इति समागमः । डा भई ना हतिः शिवे सन्त ऋतम्-'1* है षष्ठयेकवचनान्तम् । सांकेतिक : गः इति धमैकवचनान्त ! योनि ॥ यः । वृत्तिः कण्ट्या । अनेन नामि परे डकारस्य कारः । 'भिः ष्टुः' 'स्वरहान का पर डबसे चपा झला पा]नाम् ततः टकारस्य लकारस्यागे 'ठुभिः इति हो । न्स्यात्' इति सूत्रेण 'छुभिः' इति सूत्रेण सस्य षत्वनिषेधः ॥ नन अत्र पदान्तत्वामा- बात् टोरन्यात इति सूई कथं लम्भवति अत्राह-कृचिदिति । कचित्प्रयोगान्त अ. पदान्तेऽपि पदान्तता आश्रमणोया वक्तव्या इति भावः ॥ ४३ ॥ (प्रा) नदु पसु ईत्यादौ ष्टुत्ता कुतो नेत्यत आह-क्वचित्पदान्तेति । अपदान्तेषि पदान्तताश्रयणात टोरन्त्यादिति ष्टुत्वनिवेधान भवतीति भावः ॥ ४३ ॥ दोषशब्दस्य भेदः ॥ दोषां । दोषसजुष्आशिष्हविष्पभृतीनों षकारस्य रेफो भवति रसे पदान्ते च ॥ 'हसेप:' 'सोर्विसर्गः' दोः दोषी दोषः । हेदोः हेदोषौ हेदोषः ॥ दोषम् दोषौ ॥ ४४ ॥ (१०) बोष्शब्दो सुजा वाचकस्तस्य भेदः । सूत्रम् --'दोषार दोषां षष्ठो बहुवचना- न्तम् । 'स्वरहीनं मोऽनुस्वारः एकमिदं सूत्रम् ॥ अथवा 'दोषां ११ इति द्विपदं सू- त्रम् । दोष सजुष आशिष हविः धनुः सपिच् शब्दाना पकारल्य रसे पदान्ते च रेको भवति । पकारस्य स्थाने जातस्य षकारस्येति व्याख्येयम् । अनेन रसे पदान्ते व रेकः सौ धौ च-हलेपः से० स्रोवि० ॥ द्विवचनादौ 'स्वरहीन ॥ दोः दापो दोषः । दोषं दोषौ ॥ ४४ ॥ (प्र०) दोषामिति । अतो रो रानिष्वित्यता र इत्यनुवर्तते बहुवचन बहूनां पाह. कमित्यमित्याह--दोजुषित्यादि । यद्यपि दाम्यतीति दमेडोंसि दारिति ततश्च परत्वा. स्रोविसर्ग इत्यनेनैव सिद्धिस्तथापि जुषी प्रीतौ जोषणं जुट तेन सह वर्तत इति लर्मि- मिति पतिकस्य विसर्गाप्राप्तस्तदर्थक्रियमाणमेषामप्युपकारकम् अव्युत्पपाश्रम वा । नचाशीष्यतीत्यादौ रेफप्रकृतिकस्य खपे वेत्यनेन पक्षे रेफादेशप्रसङ्गः स्यादिति वा. च्यम् । वक्तव्यत्वाद्वाशब्दव्यवस्थया वा तदमावात् शसादावन्नन्तता वा वक्तव्येत्यत्र अकारोपादानं भ्यामित्यादौ कौ च पक्षे श्रवणार्थम् ॥ ४४ ॥ [ शसादावन्नन्तता वा वक्तव्या । ] दोषः दोष्णः । दोषा-दोष्णा दो. |-दोषभ्याम् दोभिः-दोषभिः । दोषे-दोष्णे दोभ्या-दोषभ्याम् दोभ्यः दो- अभ्यः । दोषः-दोष्णः दोभ्या-दोषभ्याम् दोर्म्यः-दोषभ्यः । दोषः-दोष्णः दोषोः दाष्णोः दोषां दोष्णाम् । 'वेड्योः' दोणि-दोषणि-दोषि दोषोः दोष्णोः। ।

·པཔ : है wwe शेषु दो-होनस सीजन बने किन्नत्याशिनः क) !! (समा विदो : सा रे भरे जान्टका बसन्या: अल्यार्थः ला लाई को नालाई माति व विरुधेन अन्द काम नतीत्व- * : क्षेत्र इति हिवते ? 'ट्रल गो पो स्वरहीन । दोशेष्या क्षेषा ! का को जलतुम्बिका । स्त्री देवशः । उद्धा दाय र आद्यपः द्विः शने का स्वादीनं दोन्या दार्मिः इत्यादि : केचितुवा सादात सध्या हो पात, बस इति पद पन्ति तन्मने स्वराद हसाद च का विकल्पेल अन्न ममे कूद स्वा माया दो ही जो०५ दरहीनं० द्वितीय स्वय- ईशा देता था ॥ अकासदौ एन अन् आमने ते दरहीन शपथवितोयपी दोषां . जलतुम्बि० । देशमा शामि हामिः । दोष स्वरहीन देणे शलादावनन्तता । तता अल्लाप स्वरे० डल्ली और 'वरही दोषभ्यां दाभ्यां देषभ्यः देयः । दोषः दोन दोषभ्यां दाम्या देषभ्यः देशभ्य देशषः देशोषाः दाज देषां शा। वेडयो दोषि दोष्णि। दोषा: ऐ सपि अनन्त हो जाना लोप देष पक्षे पार इलि इत्ये किला- ला ला दाई । चितुषां २ बोशिस : विसर्जनीयस्य दोन हल्की लाच. यन्ति । के वेत्तु दोः पु इति पठन्ति तन या संभव साध्यन् ॥ दो शब्दः ऍक्लीबलि- अः । क्लीवे तु दोषी शेषि । जुषी प्रीतिसेवनयाः । जोषणं जुट मिलनं सह तेन वर्तते इति समित्रम् ॥ एवं सजुष्शब्दः ॥ सजुषाशिषो रसे पदान्तं च दीघों वक्तव्यः !! दोषाम् । सजूः सजुषा सजुषः । हेसजू: हेसजुषौ हेस- जुषः । सजुषम् सजुधौ सजुषः । सजुषा सजूभ्याम् सतभिः । सजूर्षु-सजूः धु । इत्यादि। (च०) 'सजुषाषिषा रसे पदान्ते च दीत्रौ वक्तव्या ति केचिनेच्छन्ति । 'दोषां इति रत्वं विधाय ग्वाविहसे इत्यननैव सिद्धत्वात् । इति भान्ताः । (प्र०) सजुषाशिपोरिति वाविहस इति सूत्रेणेत्यर्थः । आपूर्वस्य शसेः किप उपधाया इकार धातुसम्बन्धित्वादिवर्गावर्णयोः अथवा वक्तव्यारम्भसामर्थ्यात् बोर्विहस वि दीधैविधेरसार्वत्रिकत्वद्योतनात् । कुर्व इत्यादौ दोर्वा भावः । अव्युत्पन्नपक्षाश्रयेऽपि दीर्घविध्यर्थं वा सप्तमीबहु वचने धातोरपि रेफल्य विसर्गः। धातोनति नियमात । ततश्च वा शरीति विसर्जनीसकारो॥ सकारान्तः पुंसूशब्दः ।। पुसोऽसुङ्ग। पुस्शब्दस्य असुङादेशो भ. । । । 1 (क) दोष सु इति स्थिते दोषाम् इति विसर्गः । शषसे वा इति सत्वे कृते । क्विलात इति षष्वम् । नुमविपर्जनीयशसव्यवधानेऽपि वित्लादिति सत्य षत्वं वाच्यम् । कृताकृतप्रसङ्गी यो विधिः स नित्यः । इति साधनीयम् ।

·इसान्ताः मुलिकाः ? समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। avar Gaugaert भाते पुखि पञ्च परेषु शौ च ।। अकारोऽनयादेशार्थः । उकारो नुविधा, (क) i! 'मः स्वस्' धुमस् सि इति स्थिते । 'नितो नुम्' 'सम्महतः' इति दीर्चः ! संयोगान्तस्य लोपः हसेप: सेलोपः पुमान पुमांसौ पुमांसः । युमन हे पुमासौ हे पुमांसः । पुमासम् पुमांसौ पुंसः। पुंसा ! पुंसि पुंसो । पुंम् सु इति स्थिते ॥ ४५ ॥ (च० ) सकारान्तः पुंसदः । पुनातौति पुमान् ! 'पुनाते सक् नुम् च इति सु. प्रत्ययो नुमागमश्च वादेहस्वः । अथवा-पाति निवग पुमान् 'पातेईमाः इति हुजन प्रत्ययः ॥ पुंम् शब्दस्तस्य पञ्चड विशेषः । सूत्रम्--'सोऽसह पुंसः षष्ठयेकवचनान सन्द । 'स्वरहीनं०' 'नोवि० अमुङ् प्रथकवचनान्तम् । 'हसेप१० अतोऽस्यु:: 'उ ओ 'पदो- तोऽतः ॥ ईशब्दल्य पञ्च स्वादिषु परेषु अङ् हत्ययमादेशो भवति । कारोऽन्त्या देशार्थः । उकार उदारणार्थ: । अनेन स्वस्य सकारल्या अस इत्यादेशः । युमा इति से ! नितो नुम् इति नुमा गमः । पञ्च । लहल' इति धिवर्जद। अन्य दी। सौ धौ छ 'हसेपः इति सिलोपः 'संयोगान्तस्य इति ललोपः ! अदिती याद्वित्वं यावत् 'नश्चापदान्ते. 'स्वरही पुकान पुमांसी । पुमांसः । हे पुमन् हे पुमां- लो हे पुमाल । जुमासन् उनांसी । शसादौ निश्वापदान्त स्वरहीन पुंसः ईसा । म सासदार निभादवान शले १६ पि लागाजल्यान ते ४५ ॥ असम्भवे पुंसः कसौ ॥ असम्भवः पुंडशब्दस्य अनागमो. मवति सुपि परे ॥ ककारः किकार्या। अकार उन्चारमार्थः । स्कोरा योश्च । संयोगायोः सकारककारयोलोपो भवति घातोसे परे नाग्नश्च रसे पदान्ते च !! "क्विलात्' इति सहर पत्वम् । 'कृपसंयोगे या मुक्षु(ख) ॥ ४६॥ (०) अथ रूपान्तरं साधयतति--असम्भव इति । असम्भने वैदिक योगे। सा. सम्भो नाम वेदान्तवेद्यस्य मात्मनो बढुवासम्भवः । न विद्यते आत्मनो ब्रहः बल्व- सम्मवा यत्र सोऽसम्भवः कुतः एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म 'नेह नानाल्ति विच इति (क ) "रेफः स्वरपरं वर्ण दृष्ट्वाइमरोहति नच्छिरः । पुरः स्थितं यदा पश्येदधः संक्रमते स्वरम् ॥ अ- नुम्बारो नमस्यैव यावत्तदेशयोगतः। मूर्ध्नि सङ्गं लभेत्तावन्नेझते पुरतः स्वरम् ।। पाठोऽयं प्राचीनपुस्तके विशेषोऽस्ति। (ख ) ननु पुश्वित्यत्र मकार एव संयोगादिर्न सकारस्तहि कथं लोपः। पुक्षु अब स्कोराद्योग इत्य- मेन संयोगायस्य लोपे प्राप्त मकारस्यैव लोपो भवेन तु सकारस्य । भादित्वाभाषत । संयोगाद्यस्तु पुंसू इत्यत्र शिरसि मकार एव । तस्मादादित्वं द्विविधम् । मुख्यमापेक्षिकं च । अत्र सस्यादित्वमापक्षिकम् : पुंम् क इत्यत्र ककारापेक्षया सकार आदिः सकारापेक्षया मकार आदिरिति सकारस्यैव लोप मुम्वयादि- स्तकेषु पाठोयमुपलभ्यते । । ।

·पूर्वा- शान्तवेद्य दाता नाम ल्वासन अथवा-मालित स् बुद्धः झूबाहेर का दिन श? लन्द हदिति नपि परे कगाग. मरे, अने. १७ अ बिल्कदल्हे : होय इति सलेया। कि. चार ला शयल का इदि लिखन् । परनले पुच्छ, किनेषु पुर. ... chow क (0) असम्भवे इति ! देवान्तकवचममा कहिलीयं, ने मामालित किंञ्चन इत्यादिभिरकत्वेन प्रतिपादित दुल छ पहुचनमिति बचावले दि. हिसावालालम्भक इन्कार्थः । अथवा सामान शिकति अर्थ स्तुतिः पुनु हुनसल्याशिवाजमो जाविते करिबारक बनी : लत ने शुकदेवाशिनत्यानन्यत्वेन कमाग ने षत्वे क्षादेको अनुमान ललावति- नोऽपि सकारस्यादित्वविदक्षत्रा स्काराछोरचेति लोप इति। तारा : जेल निन्नमा प्रामाणिकत्वात् । उक्तयुक्त्यौल सम्मने क्लिष्टकरणे प्रमाणालावात् अति. प्रसङ्गाक॥ ४६॥ एंव विद्वसशब्दः । विद्वान् विगै विद्वांसः । हे विद्वन् । विद्वांस. र विद्वांसो (89) विद्वभाब्दस्य पञ्चच पूर्ववत् बितो नुम् सम्महतो. दीर्घः । 'संयोगा स्तस्य लेपः 'हसेप विद्वान विद्वांसो विद्वांसः । हे विद्वन् । विद्वांसन् विद्वांसो ॥५४॥ पसोर्व उ॥ वसोः सम्बन्धी वकार उत्वं प्राप्नोति शसादौ खरे पर तद्धित ईपि ईकारे च ।। विदुषः । विदुषा ॥ ४७ ।। (२०) शसा तु विशेष:--'वसो उ०' वसा पट्येकवचनान्लन् । शित' स्या सावि० 'नामिनोर:' जलतुम्बिका० । वः वः प्रथमैकवचनान्तनू 'सोका : प्रथमैकवचन साकेतिकम् । 'आद लोपर बारिति 'कसुकान णवत्' 'निदेवा वसः इत्यादिनात्य. न्नो यो वसप्रत्ययस्तस्य सम्बन्धी वकारः सस्वर उत्वं प्राप्नोति शसादौ सदरे परे तद्धिते ये प्रत्यये ईपि च परे। तद्धिते वैदुष्यम् । ईपि विदुषी । अनानेन शसादौ स्वरे सर्वत्र व इत्यस्य : कलात्षः सः, 'स्वरहीनं॥४७॥ (प्र०) वसोः इति । अत्रापि पूर्ववद्वकारसहिताकारल्य उत्वम् । वसोरेकानुब. न्धकस्य अनुबन्धकस्यापि कसोप्युपलक्षणत्वात्तस्थिवान । तस्थुषः । वस्योत्वे निमि- साभावादिति न्यायेनेग्निवृत्तावातोऽनपीत्यालोपः । तथा जगन्वान् जग्मुष इत्यत्रापि मो नो धातोरित्यस्यामावः निमित्ताभावात् । तद्धिते वैदुष्यं विदुष्मान । ईपि विदुषी । कारे । विदुषी कुले ॥ ४ ॥ "वसां रसे' इति दत्वम् । विद्वद्भ्याम् चिद्वद्भिः। विदुषे विद्व. द्भ्याम् विद्वद्भ्यः । विद्वत्सु । इत्यादि(क)॥ (क) अत्रेदमपधेयम् , यथा-एवं तस्थिवम्प्रभृतयः । तस्थिवान् तस्थिवांगी तस्थिवांसः । तस्थिवा-- ।

·महान्ताः पुंलिङ्गाः १०] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता २ (छ) हसादौ चला रहे' इति सत्य दवे कृते भकारादौ स्वरही पनि से चपा झलानाम् दस्यता स्वरही । एई तस्थिवस्शब्दः । तस्थौ इति तस्थिवान् । ष्टा गतिनिवृत्तौ । आदेण: ख स्था प्रत्ययः । बस् । सब जयतु । तेन द्वित्वन् । इस्वः ससारखपा० इति उसस्य लोपः । इपानां जबचपाः इति धस्य तः 'स्थानी' इति आकारस्य ईकारः] ? अस्थिव इति जाते स्यादिः । तस्थिवान तस्थिवांला । तस्थिवालः तस्मिाल लस्थि- चासो ॥ शसादौ वसो ः इति वस्य धल्ले कृते निमित्तानावे मिति इति इमान्य आकार एव । ततः आतोऽनकि इत्याचारलोपः । बरही जिला स तस्थुषः तस्युषा तस्थिवभ्यामित्यादि । ए८ गत इति जग्मिवान जानकारी जमिवांसः । जग्मिवासम् जग्मिवांसो जामुषः । जग्मुषा जरिमवस्यामित्यादि । एवं पेचिवान पेचिवांसो पेचिनासा ! पेनिस चित्रांलौ पेचुपः । पेचुधा ऐचिवद्वालि- त्यादि । उपा(ख)वल्पविलादीनां तु रह पदान्ते च बसा र इति दत्त । स्वा. औ स्व.) उपा(लौ उपा(मालला उब: (खा)लभ्यान उपा. (a) उपा(खा)स्वत्व एवं पर्णध्वत पर्णवसौ पूर्णबना इत्यादि। सकारान्तः सुवचशब्दः । 'अस्वतः सौ सुवचाः मुश्चसौ जुम्- चसः । हेसुवचः हेसुश्च सौ हेसुवचसः ॥ सुवचसम् सुवचसौ । इत्यादि । एवं दमकृदयः : अरसोः । 'हसेपः सेोपा चन्द्रमाः चन्द्रमलो चन्द्रमसः । हेचन्द्रनः हेचन्द्रमता हेचन्द्रमसः । चन्द्रमसम् चन्द्रमसौ च. न्द्रमसः ! चन्द्रमसा चन्द्रमोभ्याम् चन्द्रनोभिः । चन्द्रमस्सु-चन्द्रमःलु। इत्यादि । (३) हारान्तः सुवचस्वान्दः । वच परिभाषणे उपूर्वः । 'वचादेरम्प स्वर- हीनं० नामत्वात्स्यादयः । लतः लौ परे 'अस्वसाः सौ इति दीर्घः 'हसेपः ले.सार्वि। ज । अम् तस्थिवांस । निमित्ताभावे नौमित्तिकस्याप्यभावः। इटो वकार मुहिन्य प्रात्तवादस्योन्दे तात्रवृत्तिः । आ- तोऽनपि इत्यालोपः। तस्थुषः । तस्थुषा तस्थिवद्याम् तस्थिवह्निः । तस्थिवल्लु । इत्यादि । हेतस्थिवन हेत- स्थिवांसौ हेतस्थिवाल से सकारान्तः शुश्रुक्मशब्दः । सुश्रुषान् शुञ्जवासी शुश्रुशंसः। शुक्रयाउन् अनुवानी : शुश्रुवम् शर इति स्थिते । 'वलो सोधतोरियुवा स्वरे स्वरहीनं परेण संयोज्यन् । "क्षितात्' इति षत्वम् । शुश्रुवुत्रः शुश्रुश्रुषा । वलां रखे खन्ले चरा शुश्रुश्त्सु ! हेशुश्रुवन् डेशुश्रुवास हेशुश्रुवांसः ॥ एवं पेचिवान् पेचियांनी पेचिदासः । पचिवांसम् पेचिवालो ! शासि पस्योत्वे कृते यागमन्वादिलोपः । पेचुपः । पेचुषा पेचिषद्भ्याम् । इत्यादि । सकारान्तो जनिममवस्शब्दः । जग्छिवान जग्मिवासौ जग्मिवांसः । जम्भि- पांसम् जग्मियांसौ ! इट: वकारमुद्दिश्य प्रालवादस्योत्वे कृते इटोऽपि निवृत्तिः । 'गमा स्वरे' इत्यनेन उप. धालोपः । जग्मुषः। जग्मुषा जाग्मवद्भ्याम् । जग्मिवत्सु । इत्यादि । जगन्वान् जगन्वाली जगन्दासः । जगन्दासम् जगन्यांसी । शमि वस्योत्वे कृते वकारनिमित्तस्य 'मानो धातोः' इति नकारस्यापि मकारः गमा स्वर इति उपधालोपः । जग्मुषः । जग्मुषा जगवद्भ्याम् । इत्यादि । एवं जघन्वान् जघन्वानो जघन्दांसः ! जघन्वासम् जघन्वांसी जनुषः । जनुषा जघन्वद्भ्याम् इति । - ·सारसह प्रतिमा- । पूर्वार्द्ध- -- । । सौ से ले'दु ज्यान डोर का सबरही मशारादौ 'सोविक a मुन्न । एई बन्दुला सन्नः हन्द्रमौ चन्द्रमाला ! इकडा बन्यो म ईशा देवी देवन : दुधाः दुलो दुधला : इत्यादि । शुटी प्रोता जाहेद अख्दै अल उपकार ले जब तसः । इस शब्दस्य लेदः । उशमला उशन सुरुवल अनेहस् इयतको सेरवडी भवति(क) ॥ डिस्वाहिलोपः । उशना उशनसौ उसनसः । उशनसो धौ सान्तता नान्तताऽदन्तता वा बक्तव्या । हैउस्मन्न् हेडशन- हेडशनः हेडशनसौ हेडशनलः ।। उभयविकल्ये रूपत्रयम् ! सम्बोजदे तुश. কালিন্দিবি বলব ।। ভজ হলণী অহল:: হলঃ उशनोभ्याम् उशनोमिः ! उशनस्सु उशनःसु । इत्यादि । पुरुषं गुरु- इंसतौ पुरुदंससः । इत्यादि ॥ अनेहा अनेहसौ अनेहसः । अनेहसम् । इत्यादि ॥४८॥ (च०) उशनसमाब्दादीनां सौ विशेषः । सुन्नम्-'उशनलाम् उशनला षष्ठीबहुव. चनान्तम् । 'स्वरहीनं० उशनस पुरुदेसल अनेहस, इत्येतेषां शब्दानी विवर्जित लेडी भवति । अनेन लेडी । डकारष्टिलोपार्थः । “डिति टेः' इति टेर्लोपः। 'स्वरहीनं० । शेष द्वित्वादी मुवचस वत् । उशनसा धौ विशेषमाह-'धानसो धौ सान्तता नाजता अदन्तता च वक्तव्या' उशनस शब्दस्य धिविषये नान्तता अन्त्यसकारस्य नकार अद. न्तता अकारान्तता च सकारस्य लोपो भवतीत्यर्थः । चकारात् तृतीये तु सान्त एव लिष्ठ- तीति धौ रूपनयम् ॥ यतः 'सम्बोधने तूशनमः' इति । एकत्र 'होप० द्विती. यरूपे सस्य नः । हसेप:०' तृतीये तु अदन्तता वक्तव्येति सलोपः। समाना लोपोन, इति धेर्लोपः । हे उशनः हे शनन् हे उशन इति ज्ञेयम् । उशनस भ्यामित्यत्र 'सोवि., हवे. 'ओ' उशनोभ्याम् शनोभिरित्यादि । उशना शुक्रः । एवं पुरुदन्सस् अनेहस्प्र. तयः । पुरुदन्सा पुरुदन्ससौ पुरुइन्ससः । पुरुदन्सा इन्द्रः ॥ अनेहा अनेहसौ अनेहस इत्यादि । अनेहा कालः ॥४८॥ (प्र.) उशनसो धाविति । सकारान्तस्योशनशब्दस्य सकारस्थाने नकारेण नान्तता सकारलोपेन चादन्तत । पोत्यर्थः । गन्तादन्तयोविकल्पे पक्षे सान्तप्रकृतिस्पीति विरूपत्वं चोक्कमेव ॥ ४८ ॥ मदस्शब्दस्य भेदः । त्यादादेष्टेः' इति सर्वत्राकारः । अद् सि इति स्थिते ।। सौ सः॥ अदसो दकारस्य सौ परे सत्वं भवति ॥ ४९ ॥ (क) उशनम्नामिति । बहुवचनमाद्यर्थम् अत्राहु:--उशनेत्यत्र संज्ञापूर्वकत्वात् 'नोपधाया' इति दीर्घो नेति । अदमवधेयम्-इयं शङ्का मिलोपेऽकृत कृते वा; नायः तत्र नान्तत्वाभावात् सान्तस्यैव दर्शनाद । द्वितीयेऽपि नान्तस्य नाम्न इति व्याख्यानम् । तत्र नित्यमिति सम्बन्धात नित्यनान्तस्य इति लाभात् । प्रकृते तदभावादेव नेति विचार:-इति लाकेशकरः । ।

·हसान्ताः पुंलिङ्गाः १० ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १५७ । द्विवचने (च) अदस्शब्दस्य सकारान्तस्यापि विशेषः । तस्य 'त्यदादेष्टेः इति सर्वत्रा. कार: । सौ तु अवस् सौ इति स्थिते सूत्रम्-'सौ स साविति खिशब्दस्य सप्तम्येकव. बनान्तम् । 'डो' टिलोपः । सः प्रथमैकवचनान्तम् 'स्रोवि० ॥ अइसो दकारस्य सौ परे सो भवति । अनेन दस्य सः । असम इति ल्यिते ॥ ४९ ॥ (प्र०) सौ इति । अत्र त्यदादेरित्यनुवृत्तावपीदमो दल्य साबसम्भवाददस इत्युकम्४९॥ सेरौ ॥ अदसः सेरौकारादेशो भवति ॥ असौ ॥५॥ (च०) सूत्रम्-'सेरौ से: इति सिशब्दस्य षष्ट्येकवचनम् । डिति: इल्या स्त्रोवि. औ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । 'नामिनो : स्वरहीनं. ॥ अदसः सम्बन्धिनः से: औकारो भवति । अनेन सिस्थाने औ । 'ओ औ और असाविति सिद्धम् ॥१०॥ अदस् औ इति स्थिते ॥ 'दस्य मः' ॥ 'ओ औ औ' अमौ इति स्थिते ॥ महन्दू ।। उ अश्च ऊ ? अहो सकारात्परस्य बत्वस्य हस्त्र उकारादेशो भवति दीर्घस्य व दीर्थ ऊकारादेशो भवति ।। अन् ॥ बहुवचने तादित्वात् 'जसी' दस्य मः 'अ इ ए' अमे इति स्थिते ॥ ११ ॥ (च) द्विवचनादौ 'त्यदादेष्टेर:०' इति सर्वत्राकारे कृते 'दस्य मः' अम औ इति स्थिते 'ओ औ औ' इति सूत्रम्-'मादू' मात् पञ्चम्येकवचनम् । 'सिरत्' 'सवर्णे दी: उश्च उश्च ऊ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । 'चपा भबे०' सिद्धम् । अदलो मकारात्परस्य हस्वस्वरस्य उकारो भवति दीर्घस्य च दीर्घ उकारो भवति । अनेन अमौ इत्यस्यौकारस्य दीर्घत्वात् कारः । अत्र पूर्व विभक्तिकार्य पश्चात् 'मादू । टास्थाने तु पूर्वम् 'मादूर पश्चा. द्विमतिकार्यमिति विवेकः :। अमू॥ ६१।। (प्र.) मादू उ इति विगृह्य व्याचष्टे । उश्व ऊरचेति । आदेशयोरेकमात्र द्विमात्र. स्वान्मात्परावादेशिनावपि एकमात्रद्विमात्रौ प्रायौ। ततश्चान्तरतमत्वादेकमात्रस्यैकमात्रः उः। द्विमात्रस्य च द्विमान इत्यर्थः ॥ ११ ॥ एरी बहुत्वे ।। ए: ई बहुत्वे । बहुत्वे सति मकरात्परस्य अदस एकारस्य ईकारादेशो भवति ॥ अमी। अमुम् अमू अमून् ॥ मत्वोत्वे कृ- ने । 'टा नाऽस्त्रियाम्' अमुना अमुभ्याम् अमीभिः। अमुष्मै । अमूभ्याम् अमीभ्यः । अमुष्मात् अमुभ्याम् अमीभ्यः । अमुष्य भमुयोः अमीषाम् । अमुष्मिन् अमुयोः । अमीषु ॥ ५२ ॥ (१०) बहुत्वे बहुवचने सर्वादित्वात्'जसी' 'अ इ ए' अमे इति स्थिते सूत्रम्-'एरी बहुत्वे ए: षष्ठयेकवचनान्तम् 'नोवि० । ई प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । 'नामिनो स स्वरहीनं । बहुत्वे सप्तम्येकवचनान्तम् । बहुत्वे बहुवचने सति अदस्शब्दस्य मकारात्परस्य एकारस्य ईकारो भवति । अनेन एकारस्य ईकारः । अमी । मकारात्प रस्येति चेन्न व्याक्रियते तदा अमुक अमुको अमुके इति न सिध्यति । अमि अनुशलोर. सा०प्र०१४ - ·१९८ -- यस चकारासापरस्योत्वम् तेन 'त्यदादेष्टेः सो सः 'मादू' असुकः ।। सारस्वतप्राक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- स्या 'मादू' इत्यकारस्य उकारः । मोऽनुस्वारः अमुमिति सिद्धम् । द्विवचन प्रथमाद्वि. वचनवत् । बहुत्वे 'अन्शालोरल्या यो नः पुंसः' 'शसि 'मादू' अमून् इति सिद्धम् । टाविषये जादू आस्था र अनु तत: 'टानाऽस्त्रियाम' अमुना । द्विवचने 'अद्भिः इत्या. रचन पश्चात् माडू इत्याकारस्य दीर्घत्वादूकारः अमूभ्यामिति सिद्धम् । एवं चतुर्थीप. चमीद्वित्वेऽपि । तृतीयाबहुवचने 'भिभिस्' इति वचनात् 'ए स्मि बहुत्वे ५री बहुत्वे' अमीभिः । एवं चतुर्थीपञ्चमोबहुवचने । चतुर्येकवचने 'सौदेः स्म' 'मादूर किलात्ष: स: ए ऐ ऐ' अमुष्मै । पञ्चम्येकवचने 'उलिरत्' 'अत:' इति स्मडागमः । 'सवणे 'मादू' 'स्वरहीनं ०१ विज्ञात्यः सा असुष्मात् । षष्टयेकवचने 'स्य' 'मादू' किलात्षः स... अमुन्न । षष्टीसतम्योद्विवचने ओलि अकारस्य एकारः । 'ए अय्' 'मादू! 'स्वरही. । आमि सुडामः' 'ए स्मिा बहुत्वे एरी बहुत्वे' 'किलात्पः सः' अमीषाम् । सप्तम्ये- कवचने 'डिस्मिनू' 'मादूर किलात्पः सा अमुस्मिन् । सपि 'ए स्भि बहुत्वे' 'परी- बहुत्वे 'किलात्षः स० अमीषु । त्यदादित्वाद्धरभावः । सम्बोधनं न भवतीत्यर्थः ॥१२॥ (प्र.) एरीति । अत्रापि मादित्यनुवृत्तेरमुके इत्यत्र मत्वे च कृत इति वक्तव्यमे तत् । अन्यथा एवंविधनियामकाभावात् ॥ १२ ॥ सामान्ये अदसः कः स्थादिवच्च ॥ सामान्येऽर्थे वाच्ये सति अदसूशब्दास्परः कः प्रत्ययो भवति स स्यादिवज्ज्ञेयः(क) ॥ 'त्यदादेष्टेरः स्यादौ दस्य मः' 'माद' अमुकः अमुको अमुके । अमुकम् अमुको अमुः कान् । अमुकेन अमुकाभ्याम् अमुकः ॥ इत्यादि(ख) ॥ ५३ ॥ इति हसान्तपुंलिङ्गप्रक्रिया ॥ १० ॥ (०) पुनर्विशेषमाह-सामान्य इति । सामान्याथै विशेषाकथने अज्ञानाद्यर्थे अदरशब्दस्य कप्रत्ययो भवति। स च स्यादिवज्ज्ञेयः। स्यादौ परे यत्कार्यं भवति तत्कार्य कप्रत्यये परेऽपि भवतीत्यर्थः । तेन 'दस्य म: 'मादू' इति भवति । स्यादिवञ्चेति चकारात्प्रथमैकवचने असकौ इति रूपमिति भवति । पुंसि स्त्रियां च अदसः का प्रत्ययः स्यादिवत्वात् । 'त्यदादेष्टे० 'दस्य मः' 'मादू अमुक इति सिद्धम् । ततः स्यादयः ।। प्रक्रिया सर्वशब्दवत् ॥ इति सान्ताः । इति हसान्तलिङ्गसाधनम् ॥ १३ ॥ (प्र०) सामान्ये इति । सामान्ये विशेषाप्रकाशनेऽर्थे अदस्शब्दात्कप्रत्ययो भवति सच स्यादिवत् । सेः सिप्रत्ययस्यादिः प्रकृतिः अदस्शब्दस्तद्वत् । तत्सहितस्याप्यदसो. ऽदस्कार्य भवतीत्यपि तन्त्रेणार्थः । अथवा सिशब्देन सकार उपलक्ष्यते ततश्च सेः सकारस्पः आदिवदिति स्यादिवत् सकारात्पूर्व भवतीत्यर्थः । ततश्च तन्मध्ये पतितस्तद्ग्रहणेन ग्राह्य (क) एकस्योच्चारणेन बतौँ लभ्यते तत्सामान्यम् । इत्यादि । इत्यपि भवति ॥ इति अधिकः पाठः। UP 11 ·इलान्ताः स्त्रीलिङ्गाः ११ सप्रसादचन्द्रको कारमात्रा १२९ wa इतिहमले सोस इत्यादिकार्ये ! वस्तुतः स्यादिवहिक्षेत्र दा इदिन नसके अक्क हति से इत्यत्र हस्बो वेत्यतो मण्डूकप्लुत्या बात सबसहितल्ब का औत्वानावपक्ष इ स्मादिवच्चेति चकारादधिकार्यात्लास्वरस्यौत्रे अनुर : सचित प्रत्ययस्य स्वादिस्वातिया प्रत्येऽपि त्याचवमत्वोत्वादि भवति उपशनाच्न न सत्वोयेऽत एव कामुकाम विदेरिदुः। तदसत् पाणिनि- विरोधात्() । अमुकम्मै । अमुकरमादित्यादि कर लि. शाच्च अमुकशम्र्मेत्यादि तु पृथक् शब्दत्वादेव ॥ ३ ॥ इति सारस्वतप्रसादे हसान्ताः पुंल्लियाः ॥ १० ॥ । । । - अध होलिङ्गः न् । तर कारान्त उपनिशब्दः ।। नहो ? 11 नहो इकारस्य धकारादेशो भवति वालोझसे बरे नाच रसे पदान्ते च । 'वावसाने' उपानत्-उपानद् उपानही उपानहः । हे- हेउपानद् हेउपानही हेउपानहः । 'खसे चपा झसानाम्' उपानस्सु ॥ १ ॥ (च० ) अथ हसान्तस्त्रीलिङ्गे किञ्चिच्छन्दसाधनं लिख्यते । हकारान्त उपानशब्दः पादत्राणार्थवाचकस्तस्य स्वरादौ 'स्वाहीनं हो डा इति ढत्वप्रासौ तदपवादाय रसे 'पदान्ते च विशेषमाह-सूत्रम्-'नहो धार नहः षष्ट्येकवचनान्तम् ! 'स्वरहीन.' 'खो. विधः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोविक हो '3 ओ सिद्धम् । वृत्तिः कण्ठ्या । अनेन रसे पदान्ते हस्य धः । सौ धौ च धत्वे कृते 'हसेपा 'बावसाने धकारस्य वा तकार. कारादौ भकारादौ 'झो जबा" धस्य दः । 'स्वरहीनं० । सपि-'खले चपा झसानाम्। धस्य तः । 'स्वरद्दीनं० शेष कण्ट्यम् । गोधुक्प्रभृतयः पुंलिङ्गवत ज्ञेयाः । इति हान्ताः॥ यकारान्ता अप्रसिद्धाः ॥१॥ (प्र) नह इति । इति धातोश्च झस इत्यधिकारादवनद्धमित्यादावपि उपह्या इत्युपानत् । दिव इति । अधावित्यनुवृत्त्यभावात् हे द्यौः ॥ १॥ वकारान्तो दिवशब्दः ॥ दिव ॥ दिवः औ। दिवो इकारन्य औकारादेशो भवति सौ परे ॥ 'इ यं स्वरे' धौः दिवौ दिवः । हेद्यौः । हे- दिवौ । हेदिवः । दिवम् || वाम्या । दिवो वकारस्य वा आत्वं भवति अमि परे । द्याम् दिवम् । दिवौ । दिवः । दिवा ॥ २॥ (ढ) विरोधादिति । पाणिनि मते हि "अदक' इत्येव स.कच्कोऽदम शब्दः । 'अमुक' शब्दश्च अदस् शब्दार्थकः तस्माद्वित्र एवेत्याह । अत एव प्रायो ब्रह्मयज्ञकम्यादौ "अदक" शब्दमेव ब्याहरान्त याज्ञिकाः । यथा,-"अकशर्मगे पित्रे इम पिण्डं स्वधा" इति । - औ ..

·सारस्वत प्रक्रिया- [ पूर्वा?-- ! - (च) वकाररन्त दिशाननः महाकावकाशकस्तस्य नामज्ञायां स्यादयः । दिद स्पति बिदे प्रति दिनः एकवचनान्त: 'स्वरहा, 'स्रोदि. हर्ग । औ प्रयका केतिका ? 'आइ लोप । साविति सिशब्दस्य साह देवानन्द : दीड किलो दरहीनं० दिव इति वट्या निर्दिष्टत्वादिवशद- ने मारब औरो भवति सौ परे । अनेन सौ धौ व धस्य औकार: द स्वंह 'स्वरहीन, स्त्रोविक द्यौः । एवं हे द्यौः । वर्णविधौ नेदमिति 'यदादेशस्तवनवति इति सिलोपो न । द्वित्वे बहुत्वे व 'स्वरहीनं० : अमि विशेषः । सूत्रम्-'बाम्या वा प्रथमैकवचनान्तम् । अन्यथा अन्य सदस्यामि इति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वर. होने लौ० सायकवदन्त । सांकेतिकम् । इयं स्वरे त्रिपदम् । दिवो हम परे का माद मनति। अनेन अमविषये वा वकारस्य आकारः । इय स्वरे 'स्वरहीन' द्याम् । पक्षे दिवम् अग्रे स्वरादौ सर्वत्र स्वरहीन० ॥२॥ उ (ज) रसे ॥ दिवो वकारस्य उकारादेशो भवति रसे पदान्ते च ! धुभ्याम् । युभिः । दिवे । धुभ्याम् । युभ्यः । दिवः । श्रुषु ॥ ३ ॥ (च०) हसादौ तु विशेषः । सूबष्ट-ड र उ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । रसे सप्तम्येकवचनान्तं । 'अहए, दिवो वकारस्य रसे परे उकारो भवति । यता उरसे 3 प्रथमैकवचनान्तम् ! उ ससम्येकवचनम् । रसे सातम्येकवचनान्तम् । त्रिपदं सूत्रं पठन्ति । तेन रसे परे उवर्णेऽपि परे उकारो भवति । धूषितः दिवि उपितः ॥ एवं दिवं ऊर्जाति आच्छादयतीति धर्युत् ॥ अनेन भकारादौ सपि च वकारल्य उकारः । 'इ यं स्वरे' 'स्व. रहीनं० मुपि। 'उ रसे ततः 'किलात्तः स ॥ इति वान्ताः ॥ ३ ॥ (प्र०) उरसे इति ॥ उश्च रसश्च उस तस्मिन् । वसोर्वा उमित्यत उमित्यनुवर्तते. ततश्च धूषित इत्यादि । केचित्त उरसे इति पेटुः । सूत्रे उ उरसे इति छेदः । रहस्य ह. सोपलक्षणात् उ उ इति योगविभागाद्वा धुहय इत्यादौ हकारेऽपि उत्वम् ॥ ३ ॥ रेफान्तश्चतुर्शब्दो बहुवचनान्तः ।। त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृच- तमृवत् ॥(क) त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसूचतसृ । ऋवदित्यव्ययम् । स्त्रियां वर्तमानयोस्त्रिचतुर्शब्दयोस्तिस चतस इत्येतावादेशौ भवतः ऋकारश्च ऋ. वत् ॥ ततः 'स्तुरार' । 'ऋ रम्' तिस्रः तिसः तिसृभिः तिसृभ्यः तिसृभ्यः ॥४॥ (०) रेफान्तश्चतुर्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तस्तस्य च स्त्रियां विशेषः। सूत्रम्- - इत्यार न भवति (क) स्त्रियामिति त्रिचतुरोविशेषणास्त्रिया गौणया तावादेशौ स्तः । प्रियानयत्रीणि वा यस्याः सा प्रियषिः प्रियत्री प्रियवयः । बुद्धिवत् । यदा मियां मुख्यौ लिङ्कान्तरे गौणौ तदादेशौ स्त एव । प्रियास्तिस्रो यस्य सः प्रियतिमा । मेरा प्रियतिस्रो प्रियतिस्रः। प्रियतिसम् प्रियतिखो पियतिस्रः। प्रियतिस्रा प्रियति. सृभ्याम् प्रियत्तिमृभिः । प्रियतिमूषु ॥ क्लीधे प्रियास्तिलो यस्य तमियतिम प्रियतिसृणी प्रियतिमणि ॥ एवं प्रियाश्चतस्रो यस्य सः प्रियचतस्रा प्रियचतली प्रियचत्तस्रः। क्लीबे । प्रियचतम प्रियचतमणी प्रियचतमृणिः ·इसान्ताः स्त्रीलिङ्गाः ११ ] समसादचन्द्रकीर्चि-मनोरसोदेना। १६१ त्रिस्तरोः दिन विश्वतस्बत् । निश्च स्तुर ३ त्रिचरी तयोः षही विवाद ! स्वरहीन लो. स्त्रियामिति बीशब्दप लाम्येकवचनान्तम् । 'स्त्रियां यो।' वो जितान' 'स्वरही. 'लवणे दी 'तिल २ इतर व तिस्त्रतह प्रथाहिद इनान्तम् । सांकेतिकम् । ऋवत् प्रथमैकवचनम् । 'अनया 'सवणे दीर्घ: सिद्धमिदं जुन्नम् । चिया वर्तमानौ यो त्रिचतुवान्दो तयाल्लिचचच इत्येताबादेशौ अमानवतः । निशब्दस्य तिस्, चतुराब्दस्य चत, नकारश्च कारवर , कारेण नुरुयो हंसः ततो दीर्घत्वाजति स्तुरार' इति सूत्रेण आर न भवति । सहल्वपि वचनेषु त्रिशब्दच दिन आदेशः चतुशब्दस्य चतस आदेशः । जसि शसि च कुरम्। 'स्वरहीन लो४ि (५०) त्रिचतुरोः स्त्रियां तिस चतस । वदिति छेदः । स्त्रियामिति त्रिचतुरो. विशेषणम् । स्त्रीवाचकोरित्यर्थः : प्रिनिश्चतचो वा यस्यासौ प्रियतिला प्रि. यवतसेत्यादौ यदि जीवावाजवत एकादेश निशानचीणि वा त्याः चत्वारि बस्या नियात्रियत्वा इत्यादौ नि सीमावास्त्रियामपि ना. सौ : अतः मनुरार इत्यार न भवतीति तो छ उरित्यतः ऋत इत्यनुवृतेस्तस्य च तप. रत्वेन तावन्मानग्राहकत्वादस्य ज ऋकारातिदेशात् स्तुरार् इति सूत्रेण आर् न भवड़ी. त्यर्थः । अपवादनिवृत्तावुत्सर्गसिद्धिरिति अर् अपि तुल्यन्यायत्वान्न सम्शसोरस्य लो नः (सः इत्यत्रानेकार्थः समानानुवृत्तस्तिहनतसन्यां शसोडल्लोपो नत्वं भान ॥ ४ ॥ न तिचत नामि दीर्घः ॥ तिल चतसृ इत्येतयोनि दीयों न भवति । छन्दसि वा । तिसृणां तिसृणाम् । तिसृषु !! चतलः । चतस्रः । चतसृभिः । चतसृभ्यः । चतसृभ्यः । चतन्त्रणाम्-चतमृणाम् । चतषु ॥५॥ (0) आमि नुडागमे कृते विशेषः सूत्रम्-न तिसृचतम नामि दीर्थ ॥ न प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया तिसृजत षष्ठीद्विवचनान्तम् । सांकेतिकम् । ना. मि ससम्येकवचनान्तम् । स्वरहीनं० । दीर्घः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि०। छन्दसि समस्येकवचनान्तम् वा प्रथमैकवचनान्तम् । विस्चतम इत्येतयोरिति । स्त्रीलिङ्ग वर्त. भान योस्त्रिचतुर्शब्दयोनामि परे दीर्थो न भवति छन्दसि तु वा भवति । वेदे तु तिसृणां तिसां चतसृणां चतसृणामिति रूपे भवतः । अन्यथा तिसृणां चतस्णामित्येव । सपि 'क्विलात्पः सः ॥ ६॥ (प्र०) दीर्घ ऋकारान्तादेशामपहाय तदतिदेशादामि नुट् । तथा गौणत्वेऽपि अम्श सोरस्य ऋतो छ उः औ सो नः पुंस इत्यादि न सेरा धेरर् इत्यादि च भवति ॥ ५ ॥ रेफान्तो गिशब्द || वोर्वि हसे ।। घातोरिकारोकारयोदी| भवति रेफवकारयोईसपरयोः ॥ गीः गिरी गिरः । हेगीः हेगिरौ हेगिरः। गिरम् गिरौ गिरः । गिरा गीर्थ्याम् गीर्भिः ।। एवं पुरधुरादयः ॥ ६ ॥ (१०) रेफान्तो गिशब्दः गिरत्यनयेति गीः । ग निगरणे विप्प्रत्ययः । वि. “प्लोपः । 'ऋत हर्' गिर इति जातम् । तस्य स्वरादौ सर्वत्र स्वरहीनं ॥ हसादौ तु । । । . ..

·केशा- [ पूर्वार्द्ध- - विशेष सूचन-रोह : FEEL. तो द्विवचनान्तम् । यस १४ काही ० च ६ मि दि अन्येकवचनान्तम् । 'स्व. रोबार मालिले गरे शेपो वीर्य हो सम्मेलनगन । ' भानु सिरिसरोकारयोधिौ भन्नति रेफवकारयोः परयो सतो किंविशिष्टयोः रेफ- कारयो ? हसारयोः हसपरोऽग्ने वर्तमानो याभ्यां नौ हलपरी तयोः । अनेन हसादौ दीर्घः । गि इत्यस्य गीः 'होपः लेबोर्नि' हे मी मीची मामि गोधः मीभ्यः गीः इत्यादि रूपमदयन् । न्यद बंधुरादा ! स्वारस्य दीर्घत्वे ऊसार शेर गिवान्दवत् । कुरो मरित्यादि ! धूः बुरी धुरः इत्यादि । ६ ॥ १. योरिति । इश्व उन यू तयोः २ च च तस्मिन् । सिलोपेऽपि प्र. त्ययलोप प्रत्ययलक्षणमिति दी । वोरिति योगविभागासपीः सपिलो इत्या लोद सत्यविसर्गेऽपि इकारस्य दीर्घः । दोषामिति रेफादेशो वा ॥ ६ ॥ धकारान्तः समिधूशब्दः । 'बावसाने' समित-समिद् समिधौ समिधः । हेसमित्-हेसमिद् हेसमिधः हेशमिधः । समिधम् समिधौ समिधः । समिधा समिद्भ्याम् समिद्भिः। 'लसे चपा झसानाम्' समित्सु ।। (च०) धकारान्तः समिधाब्दः इन्धनार्थवाचकः । तस्य सौ धौ च हिलेपा इति सिलोपे कृते 'वावसाने' धस्य वा तकारदकारौ। समित् समिद् । भकारादौ झरे जवा धस्य दः। 'स्वरहीनं० । सपि 'खले चपा झसानाम्' धस्य त: 'स्वरहीन. स. मित्व ॥ शेष मुकरम् ॥ एवं वीरधक्षुधशब्दौ ॥ भकारान्तः ककुभशब्दः । वावसाने । ककुप-ककुब ककुभौ ककुमः । हेककुप् हेकलुव् हेकुकुभौ हेककुमः । ककुभम् ककुभौ ककुभः । ककुभा ककुभ्याम् ककुभिः । ककुप्सु ।। (च० ) भकारान्तः ककुभाब्दः दिग्वाचकः । तस्य समिधशब्दवत्प्रक्रिया । न वरम् । 'वावसाने' इति जब वा, चपत्वे तु प: । ककुप-ककुद । ककुब्भ्यां 'झवे जबाः । कुसु । 'खले चपोर इत्यादि अकारान्तः सूजशब्दः । 'दिशाम्' इति कत्वम् । सक् सग नजौ खजः । मज स्वजी खजः ॥ एन रुक रुग रुजौ रुजः ॥ दकारान्तास्त्यदादयः । 'त्यदादेष्टेरः स्यादौ' इति सर्वत्राकारः । 'आ- बतः स्त्रियाम्' इति आप् । पकारः सिलोपार्थः । सवर्णदीर्घत्वे कृते स्त्रीलिङ्गे सर्वाशब्दवद्रूपं ज्ञेयम ॥ 'स्त:' स्या । औरी' 'अइए' त्ये त्याः ॥ सा ते वाः॥ या ये याः । एषा एते एताः ॥ एता-एनाम् एते-एने एताः एनाः । एतयाएनया । एतयोः-एनयोः॥का के काः ॥

·हसान्ताः स्वीकिक ११] प्रसादचन्द्रकीर्त-मनोरमोपेता है। -- (च) दकारान्ताः शरडू सम्पदू आपदू परिषद् प्रतिपदा पद संसद् उपनिषद् प्रश्मृतः। त्यदादीनां विशेषः । दकारोशावटू ता य एतद्गादास्तेषां 'त्यदादेष्टेः' इत्पर. का कृते 'आजत: चिया इति बालापासूोण आप्रत्ययः ! आप इति पकार: 'आप' इति सूने सिलोपार्थः। उता 'सबले दीर्वः सह हरि दो हे लिविषये 'स्तः' इति तस्यास साधना सर्वात स्वारे त्याः । एवं त । लाप: : ते मोती ता: 'सवणे.' 'लोवि । ताअनुजलोस्वा नोऽनुस्वारः । ते 'औरी । ता 'अम्शलोरस्य । तया टोसोरे। 'अब । ताभ्यां ताभिः । तल्यै 'डिता यट' टोच' इति सुट् । पूजस्य अकार: 'स्वरहीन तु ऐ ऐ ! तान्या तास्यः । तस्याः ‘डिता यट् 'यटोस । तस्याः 'डितां यह बटोच्च । तयोः टौरे ' अब 'स्वरहीने० । तस्याम् 'आम् के 'डितां बटर घटोर' वही मोऽस्वारः । तयोः वायु स्वादिला. सम्बोधनामावः । एवं पाये या एतच्छनल्य सादिकपुवत् । स्त: 'विलास्प: सा, एषा एते एताः । एतदोऽन्वादेरे द्वितीयादौ एनौ का बळव्याः । एन एते एने एताः पुनाः । एतथा एनया । एतयो:-एनयोः इति विशेष इत्यादि क्षेत्र एवं मकरान्तः तिवादोऽपि सर्वाषाब्दवत् । 'त्यदादेप्टेरः स्यादौ 'आवतः स्त्रिया का के काः । इमान्दस्य सौ विशेषः । इदम् प्रथमवयने ! इदनशब्दस्य भेड़ः । इयं लिया । इस शब्दस्म जियानि भवति सिसाहितस्य । इयं इमे इमाः इमारनाम् इले-एने इमाः-एनाः । अनया आभ्याम् आभिः । अस्यै माय मान्यः । अत्याः आभ्यान आभ्यः । अस्याः अनयोः-एनयोः आसाम् । अस्याम् अनयोः-एनयोः आलु ॥ ७ ॥ (च) सूत्र-'इयं स्त्रिया ॥ इयं प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः से. 'मोऽनु: स्वार ! स्त्रियामिति स्त्रीशब्दस्य सक्षम्येकवचनान्तम् । "स्त्रिया योः' 'स्त्रीभ्रुवोः 'डिता. म स्वरहीन, 'सवर्णे ॥ इदम्शब्दस्य सौ परे इयम् आदेशो भवति गुरुत्वात्सा स्य । अनेन इयम् । 'हरूपः ले. 'मोऽनुस्वारः ।। अग्रे द्वितीयाबहुत यावत् । 'त्य. दादेष्टे । अत्वे कृते । 'दस्य मः' इति मत्वे कृते 'आवत: स्त्रियाम् सवर्णे दीर्वः . गङ्गा. शब्दवत् ! तृतीयादौ 'त्यदादेष्टे. इति सर्वान अकार ! टावचने ओलि ? अनौलो अनादेशे कृते । 'आवतः खियाम्' 'दौसोरे? 'ए अय्? 'स्वरहीनं. अनया अनयोः । भ. कारादौ सपि च 'स्भ्यः इत्यकारे कृते । 'आवतः स्त्रिया आभ्याम् आभिः आस इत्यादि । हेडसिङस्डिषु 'आवतः स्त्रियाम्' 'डिता यट्' 'यटोऽञ्च' 'स्भ्यः अस्यै अस्याः । सप्तम्येकवचने 'आवत: स्त्रियाम्' 'आम्के 'डितां यत् 'यटोच्च' 'भ्या 'स्वर- होने अस्याम् । आमि 'मुडाम: आवतः खियाम्। 'स्वरहीनं 'मोऽनुस्वार आसा. म् । शेष मुगमम् ॥ ७ ॥ (प्र०) इयमिति । आदेशविधानसामर्थ्याच्यदायत्वाभावः । हलान्तत्वासिलोपः । आम्यामित्यादावकारादेशे आए । प्रातिपदिकन्यायेनाप्साहितस्य त्वकारादेशे अद्भीत्यत्रा.

·ব্রহণকথা- [ पूर्वाद्धे दिति योगनिमायालेष्टसिद्धिः (8) ॥ ७ ॥ सकारातस्कच्याब्दः । “चोः कुः' इति कुत्वम् । 'बावसाने' स्वक्- व त्याची त्वचः । हेत्वक् हेत्वग् हेत्वचौ हेत्वचः । त्वचम् त्वचौ त्वचः । खचा स्वरभ्याम् स्वाभिः । त्वक्षु ॥ एवं ऋच्वाच्अभृतयः ।। (३०) चकारान्तस्त्वशब्दस्तस्य रो पदान्ते च 'धोः कु.' इति चस्य कः । सौ धौ च 'हनेपः से०१ इति सिलोपे कृते चस्य कत्वे कृते 'वावसाने वा कस्य गकारः । त्वक हेत्वम् । हेत्व-त्वम् । भारादौ तु कत्वे 'झवे जबा: कस्य गः 'स्वरहीनं त्व. भ्यां त्वरिमरित्यादि । मुपि 'चोः कुः क्विलात्षः सः 'कषलयोगे क्षः । त्वक्षु । स्व. रादौ तु सर्वत्र 'स्वरहीन.' त्वचौ त्वचः । एवम् अच्वाच शुच प्रभृतयोऽपि चकारान्ता ज्ञेयाः । ऋ ऋग ऋचौ ऋचः ॥ वाक्-वाग् वाचौ वाचः इत्यादि ॥ तकारान्तायोषित् सरित् तडित विद्युत प्रभृतयः ॥ पकारान्तोऽपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः स्त्रीलिनः। 'सम्महतोऽधौ दीर्घः शौ च' । आपः अपः ॥ भि दपाम् ॥ भि द् अपाम् । अबादीना भकारे परे दत्वं भवति ॥ आद्भिः अभ्यः अद्भ्यः अपाम् अप्सु । हे आपः(ख) ॥ ८॥ (२०) पकारान्तः अपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः। स्त्रीलिङ्ग अप अस् इति स्थिते सति । 'सम्महतो.' इति दीर्घः । 'स्वरही. आपः । शसि पञ्चस्विति विशेषणान दीर्घः किंतु 'स्वरहीम०, 'सोवि. अपः । भकारादौ विशेषः । सूत्रम्-'मि दपाम् ।। भि सप्सम्येकवचनान्तम् 'स्वरही.' । दू प्रथमैकवचनान्तम् 'हसेपः । अपामिति अप्. शब्दस्य षष्ठीबहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं 'मोऽनुस्वारः ॥ त्रिपदम् ॥ अवादीनामिल्ययुक्त: पा(ग) । किंतु अपशब्दस्य अपशब्दसम्बन्धिनः पकारस्य स्यादौ भकारे परे दकारों भवति । सूत्रे अपामिति वहुवचनमप्शब्दस्थ वहुवचनान्तत्वज्ञापकम् । अनेन पल्य दः । अद्भिः अद्भयः अद्भयः । आमि सपि च 'स्वरहीनं० अपाम् अमु ॥८॥ (प्र०) भिदपामिति । अपामिति बहुवचनान्तनिर्देशान्नित्यबहुवचनान्तस्यैव दत्वं स्थान गौणत्वे अत उच्चमबादीनामिति । तस्य तदुत्तरपदस्य चेति तदुत्तरप्रभृतीनामपि भ- वतीति भावः । षष्ठीनिर्दिष्टत्वादन्तस्य ॥ ८ ॥ शकारान्तो दिशब्दः ॥ दिशांकः ॥ दिश् दृश् स्पृश् इत्यादीनां - (क) प्रातिपदिकन्यायेनेति । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति न्यायेनेत्यर्थः । (ख) अबादीनामित्यादिग्रहणं गौणत्वेऽपि दत्वार्थम् । अपशब्दस्य पञ्चसु यदूपं तत स्वपूशब्दस्य रूपम्। (ग ) अबादीनामिन्यत्र अप पाठे अप्सन्दस्यैव वसव्ये अपामित्यत्र बहुवचनात अप स्वप् बह एते प्राधा । स्वाम्पि तडागानि । बह्वाम्प तडागानि । शोभना आपो यस्मिन् प्रदेशे स्वाप स्थापी स्वापः हस्वोपू इत्यादि। म ·इसान्ताः स्त्रीलिङ्गाः ११] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेड ! १६५ A रसे पदान्ते च कुत्वं भवति(क) ॥ बावसाने दिक्-दिग् हेदिक हेदिम् । दिशौ दिशः । दिशम् दिशौ दिशः । दिशा दिग्भ्याम् दिग्भिः । दिशे। कत्वम् । किलात्' दिक्षु ॥९॥ (च०) शकारान्तो दिवशब्दस्तस्य रस्से पदान्ते च विशेषः । सूत्र-दिशा का दि. शां षष्ट्येकवचनान्तन् । 'स्वरहोन.' 'मोऽनुस्वारः । का प्रथमैकवचनान्तम् ! लोक ॥ दिश दृशस्पृश् दयप ऋत्विज स्वज उब्जिह अञ्च् युज असृज् इत्यादीनां पारस्य अन्तल्य च कत्वमित्यर्थः । रसे परे पदान्ते च । शेपं कण्व्यम् । अनेन रसे पदान्ते च शस्य शर 'पावसाने' त्वच्शव्दवत् प्रक्रिया । ततः दिक् दिग् हे दिक हे दिग् दिशौ दिशः दिग्भ्यां दिग्मिा दिशाम् । 'झवे जनाः दिक्षु। दिशाम्' इति कन्च किलापः सा कपसंयोगे क्षः इत्यादि ॥ एवं हन्टलया हद मस्ड नर्मपृत नर्मस्पृशौ मी. स्पृशः । ऋत्विावित ऋविज विज इ इस दधौ इक्ष इत्यादयः ॥९॥ (प्र) दिशाम् । चोः कुरित्यतः कुरित्यनुवर्तते । बहुवचनात्प्रयोग अषतुः ! जिहाभूतयोऽप्यूह्याः ॥ ९॥ इति सारस्वतप्रसादे हसान्ताः स्त्रीलिङ्गाः ॥ ११ ॥ । । دهه - घकारान्तस्त्विपशब्दः । 'यो डः' 'वावसाने स्विट-लिड् स्विता विषः । इविट् हविड् हेत्विषो हेस्विषः । विषम् स्विषो स्विकः । स्विका विड्भ्याम् विभिः । स्विट्सु विसु ॥ (च० ) षकारान्तस्त्विपशब्दस्तस्य रसे पदान्ते च षोडा' इति डत्वम् । सौ धौ च 'हसेपः 'वावसाने डकारटकारौं । त्विच्-स्विड्। हेत्विट्-हेत्विङ् । भकारादौ 'षो डा) 'स्वरहीने विडम्यामित्यादि । सपि 'यो ड. 'खसे चपाझलानाम् डस्य ट: 'स्वर- हीनं० विटा ॥ एवं प्रावृषविधष्तृवादा: आशिष्शब्दः सजुष्शब्दवज्ज्ञेयः॥ आशीः आशिषौ आशिषः । हेमाशीः हेआशिषौ हेआशिषः। आशिषम् आशिषौ आशिषः । आशिषा आशीभ्यो आशीभिः । आशीषु-आशीष्षु । इत्यादि । १० (च०) आशिष शब्दः सजुष् शब्दवत् ज्ञेयः । 'दोषाम् इति यस्य सः । 'सजुषाशियो रस पदान्ते च दीर्घः। 'सोविसर्गः आशीः । स्वरादौ स्वरहीन. आशिषौ आशि पः । आशिषम् आशिषौ आशिषः । 'दोषां : सजुषाशिषो रसे पदान्ते च दीर्घः । जलतु० आशीयाम् आशीषु । इत्यादि ज्ञेयम् ॥ १०॥ (क) हेदिक हेदिग् । दृक्-दग् दशौ दशः ॥ स्पृक्-स्पृग स्पृशौ स्पृशः ॥ सक्-सग खजौ खजः ॥ ऋत्विक् ऋषिग ऋत्विजौ ऋखिमः ॥ दक् दधृग् दधृतो दधृक्षः ॥ उणिक्-उष्णग उगिही उगिहः । इति मूलपुस्तके पाठः।

·सारस्वत्तप्रक्रिया- - [ पूर्वार्दै । स्त्रीलिङ्गस्यादशब्दस्या सौ न विशेषः । असौ । द्विवचनादौ 'त्यदा. देष्टेरः स्यादौ असे कृतेऽनन्तरस्-'आवतः स्त्रियाम्' इत्याप् । 'सवणे दीर्षः सह' विभाजित कार्य प्राक् पश्चात्-'मादू' अमू अभूः । अमूम् अमू अमूः । अमुक अमूभ्याम् अमूभिः । अमुष्यैः अमूभ्याम् अभूभ्यः । अमुष्याः अमू- भ्याम् अमूभ्यः । अमुष्याः अनुयोः अमुषाम् । अमुष्याम् अमुयोः अमूषु इति हसान्तस्त्रीलिङ्गप्रक्रिया ॥ (च० ) सकारान्तस्य अदमशब्दस्य स्त्रीलिङ्गस्य सौ विशेषो सिविषये यथा पुलिने रूपं तथैवात्रापि । 'त्यदादेष्टे.' इत्यकार: । 'मावत: स्त्रियाम्' 'सौ सः' 'सेरौ 'ओ औ और असाविति सिद्धम् । द्विवचनादौ सर्वत्र टेरत्वे कृते 'दस्य म:' ततः 'आवतः स्त्रियाम्' इत्यादि कृते स्त्रीलिङ्गे सर्वाशब्दवत् विभक्तिकार्य कृते औरो' 'अइए' पश्चात 'मादू' इति हस्वस्य हस्व उकारः । दीर्घस्य दीर्ध उकारः । असौ अम् अमः । 'सवणे दीर्घ.' 'मादू' 'सोवि.' अमूम् अमु अमः । अमुया 'टौसोरे । अमूभ्याम् 'मादू' । अ. मुष्यै "डितां या 'यटोच्च' पूर्वस्यापोऽकारः । 'किलात्प: स: 'स्वरहीनं., 'ए ए ऐ। अमूभ्याम् 'मादू' । अमुभ्यः । 'मादुः। अमुध्याः अमुभ्याम् अमृभ्यः । अमुष्याः । अमुयोः 'टौलोरे 'ए अय् 'स्वरहीनं०, 'मादू। अमूषाम् 'मुडामः' 'मादू' 'किलात्षः स.०' । अमुष्याम् 'आम्डे 'डितां यट 'यटोच' पूर्वस्योपोऽकारः 'मादूर किलात्पः स." 'स्वरहीनं.' अमुयाः। 'टौलोरे। । अमूषु । 'मादू' 'किलात्पः सः ॥ अमुका अमुके इत्याद्या हेयाः ॥ समनस अप्सरस् सुवचस् प्रभृतयः [ पुंवत् ] ज्ञेयाः ।। इति हसान्तस्त्रीलिङ्गसाधनम् ॥ ११ ॥ * हसान्ता नपुंसकलिङ्गाः ॥ १२ ॥ * अथ हसान्ता नपुसकलिङ्गाः प्रदयन्ते ॥ (च० ) अथ हसान्तनपुंसके किंचित्साधनमुच्यते । अथ मुख्यवृत्या हकारान्त: शब्दो नास्ति । गौणत्वे तु मुष्टु अनस्वान् यस्य तत् स्वनडुह् शब्दस्य प्रथमेकवचने । 'न. पुंसकारल्यमोलुंक' वसां रसे'वावसाने' स्वनडुत्-स्वनडुइं स्वनदुही । स्वनड्वांहि "चतु- रनबुहो. इत्याम् । एवं गोधुक् गोदुंही गोदुहि ॥ अनुपानत् अनुपानदू अनुपानही अनु- पानं हि । इत्यादि। रेफान्तो वाशब्दः । 'नपुंसकात्स्यमोलक्' रेफस्य विसर्गः। वाः । 'ईमौ' वारी । अयम इति विशेषणान्नुम्न भवति । 'जश्शसोः शि:' वारि । हे वाः हे वारी हेवारि । पुनरपि वाः वारी वारि । वारा वााम् वार्मिः ।

·हसान्ताः नपुंसकलिङ्गाः १२] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १६७ । बार्बु(क) ॥ चतुशब्दस्य । 'चतुराम् शौ च' इत्याम् । चत्वारि चत्वारि चतुर्भिः चतुभ्यः चतुर्यः । 'र: संख्यायाः चतुर्णाम् चतुषु ॥ (च) अथ रेफान्तो वारशब्दस्तस्य नपुंसकात्स्यालोलुंक' 'सोवि' वाः हे वाः । द्वित्वे तु-इमौ' 'स्वरहीन.' वारी हे वारि ! जसि च 'जशशसोः' इति शौ कृते अयम इति विशेषणात यमप्रत्याहारान्तस्य सुभानमनियमानुमायनो न भवति तेन 'स्वरहीन.' वारि । हेवारि । पुनरपि द्विवियायां बाः बारिवारि ! दृनिमाडौ मही हसादौ तु जलतुम्विका । सुपि “किलात्यः सः जलतुम्बि० । वारा वाया वा इत्या. दयः ॥ चतुशब्दस्य बहुवचनान्तस्य 'जलसोः शिः इतीकारे कृते । 'चतुराकी ३ इत्याम् । 'उवम्। स्वरहिनं०' चत्वारि चत्वारि चतुर्भिः चतुर्व्यः । चतुर्थः । आमि-र: संख्यायः इति नुडागमः । दिल्ली हाकविः स्वाही सपि-शिवलापः स:.' चतुर्णा चतुएं कोई अन्य । पत्येऽपि निस्वारः पुरूना अदया २ प्रियच्नुः प्रियचतुरी प्रियवादि : प्रियाश्यता लियो यस्य ताम्म प्रियच शिवचतणी प्रिप्रचत सृणि प्रियचतसृणाम् ॥ नकारान्तोऽहन्शब्दः । अतः सः॥ अहन् शब्दस्य नकारस्था साकार भवति से पदान्ते च(ख)। 'नपुंसकात्स्यमोलक्' । 'स्रोविसर्ग:' अहः । 'ईमौ' । 'बेङ्गयोः' अही-अहनी । अहानि ॥ पुनरपि अहः अही- अहनी अहानि । हेअहः हेअही हेअहनी है अहानि ।। अहा : नहोभ्याम् अहोभिः अहे अहोभ्यां अहोभ्यः । अही- अहनि । अहस्सु-अहासु ॥ १ ॥ (च० ) नकारान्तोऽहनशब्दः । सूत्रम्-'अह्नः सः ॥ अह्न इति अन् शब्दस्य षष्ट्येकवचनान्तम् । 'अल्लोपः स्वरे० स्वरहिन 'स्त्रोविस प्रथमैकवचनान्तम् सो. विसर्ग: ॥ अहनशब्दस्य सकारो भवति । षष्ठीनिर्दिष्टत्वादन्त्यस्य रसे पदान्ते च । अनेन सौ धौ च अमि च 'नपुंसकात्स्यमोलक :इति स्यमोर्लोपे कृते । अतः सः' इति नकारस्य सकारे कृते 'स्रोवि० अहः । द्विवचने तु 'इमौः इति इकारे कृते । बेङ्गयोः' इति वा अकारलोपः । 'स्वरहिनं. 'अही-सहनी । अस्मास्विषये तु 'जस्शलो शिः 'नोपधायाः 'स्वरहीनं अहानि । यमप्रत्याहारान्तत्वान्न नुम् । स्वरादौ सर्वत्र । 'अल्लोपः शहा काहे इत्यादि । भकारादौ-'अहः सः इति नकारस्य सकारः 'स्त्रोवि हवे. ओ अहोभ्याम् होभिरित्यादि । डि वचने 'वेङ्गयोः इति वा अल्लोपः 'स्वरहीन. अही अहनि । मुपि- 'मशः सः इति सः। 'स्वरहीनं० अहस्सु ॥ १॥ ( क ) वार्षु इत्यत्र न विसर्गः । दोषामिात सूत्रेण कृतस्यैव रेफस्य सप्तमीबहुवचने परे विसर्गो नान्य- स्थति वक्तव्यात ॥ (ख ) अह्न इति । सोर्विसर्ग इत्यतो विसर्ग इत्यनुवर्तते । यत्तु-वासुदेवेन 'सस्ता वित्यतः समनुवर्ण समेव व्यवायि; तन्नेति रामाश्रम:, सस्यापि विमर्गविधानावश्यकत्वेन विसर्गविधानसयौचित्यात् । वस्तुतस्तु समयैव व्यवहितत्वेन तदनुवृत्तेरवौचित्यम् । - ·ट (4) अथाले । ब्रुमर लत्त्यस्य समान इति विशेषमादित्य नहन्शन से जलान्ते च न लोपः । श्री ब्रह्म कहाणि । घुनरी ब्रा नही, ब्रह्माणि । हे ब्रह्मन् । ब्रह्मणा ब्रह्मभ्यान अनि । ब्रह्म भ्याम् ब्रह्मभ्यः । ब्रह्मसु इत्यादि ॥ एवं वन्वर्मकर्मन् शर्मप्रभृतयः ।। ब्रह्मन् शब्दस्य नलकात्स्यमोलु इति सौ अदि च लुते । मानो नो अ- धाविति निश्चमात् धौ बम कोल सति । अब ! हे ब्रह्मन् । क्षेमेन्द्राचार्यास्तु सम्बो- धनेऽपि बाबा महाले : है अल इत्यपि स्यात् ॥ प्रक्रियाकोमुत्रांच मानको बाच्या इति । द्विवचने तु-ईमौ' इति ईशारे कृते । अम्बयुक्तादिति विशेषणादलोपनिषेधः । रुनेगो' 'स्वरहीन ब्रह्मगी ! अहुत्वद्वये--- जस शाला: शिनों का स्वरहीनं०) ब्रह्माणि । अग्रे स्वरादौ सर्वत्र करुनीको स्वरहीन' ब्रह्मणा । रसे परे च-नाम्ना ने ब्रह्मभ्यां ब्रह्मभिः । ब्रह्मा । एवं जर्मः भूवनशर्मनकर्मन्नर्मन्पनन्त्रभृतयः 'अल्लोपः स्वरे इत्यकारलोपानहींः । तथा सामन् दामन् व्योमन् प्रेमनू धामन् हेमन् प्रतियोअकारलेपाही ] नान्ताः शब्दाः साध्याः । नाना नानी-नामनि नामानि ॥ एवं दण्डिन् । दण्डि दण्डिनी दण्डिनि । (प्र.) ब्रह्मन् शब्दस्वेति नाम्नो नो लोपशधावित्यनेनेत्यर्थः । अन्यथा ब्रह्मभ्यां व्र. यभिरित्यादावदीत्यादिप्रसङ्गः । अधाविति निषेधस्य नोक्तमनित्यमिति नाम्नो लोपशिति योगविभागाद्वा सम्बुद्धौ नपुसकानां नलोपो वेति । हे ब्रह्म-हे ब्रह्मन् ।। नान्ताददन्ताच्छन्दसि डिश्योर्वा लोपो वक्तव्यः ।। छन्दस्यागमजानागमजयोर्लोपौ च वक्तव्यौ ।। परमे व्योमन् । सर्वा भूतानि ॥ (च० ) पुनर्विशेषमाह-नान्ताइदन्ताच्च छन्दसि टिश्योर्वा लोप: 'छन्दसि वेदेः नान्तात्रकारान्तात् अदन्ताइकारान्ताच्छब्दात् पस्योर्नपुंसकलिङ्गासंबन्धिनोडि श्योर्वा लोपः। कि सलम्येकवचने । शिः 'जाशलोः शि:' इति एतयोर्वा बहुलं लोपो भवति । यथा । परमे सप्तम्येकवचनान्तम् । व्योमन् सलमयेकवचनान्तम् । उभयत्रापि सप्तम्येकन वने कि । एकत्र 'अE ए अन्यत्र डिलोपः । छान्दखिकत्वात् 'नाम्नो नो०' इत्यपि न भवति । यद्वा छन्दस्यागमजानागमजयोनकारयोर्लोपौ क्वचिद्वक्तव्यौ इति ।। सर्वा इति सर्वशब्द. स्य प्रथमाबहुवचनम् । भूतानीति भूतशब्दस्य प्रथमाबहुवचनम् । उभयत्रापि प्रथमाबहु - वचने । 'जाशसोः शि: 'नुमय 'नोपधाया कोंणो 'स्वरहान.' ततः शिलोपः । छान्दसिकत्वास नकारख्यापि लोपो भवति । यद्वा निमित्ताभावे नैमिसिकस्याप्यभावः । छान्दसत्वादेव दीर्घत्वं तु न निवर्तते । भूतशब्दात्प्रथमाबहुवचने । 'जाशसोः शि: 'नुम- यमः 'नोपधायाः स्वरहीनं परमे प्रकृष्टे व्योमनाकाशे सर्वा भूतानि सर्वागि भूतानि वर्तन्त इत्यर्थः । यथा परमे व्योमन्नित्यत्र डिलोपः । छान्दसिकत्वात्सर्वाणि भूतानि - ।

·हसान्ताः नपुंसकलिङ्गा १२] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरलोयेता! m . त्पन्न नुस्वहितशिलोषः। वरने व्योमन् ला भूतानि इति छान्नलिका प्रयोगा !! अहम अजूनी अजि विशाम इति इत्वन् !! (प्र०) छन्दसीति । सर्वत्या लिलापे आगमजस्यापि नस्य ठान्दसौलनिमः तानावन्यायल्य वा नित्यत्वादोबस्यानिवृत्तिः । अथवा वा आ इति च्छेदः । तत शिलाप निमित्ता मावन्यायन नुसुपधादीवानिवृत्ती अकारस्य आकार ! अथवा वा आ इति छेदः । एवं च टेर्लोपः । शेश्च आ भवतीत्यर्थः । ततश्च शिपरत्वामावादागरजमादि. त्यत्वाद्वा नुममा सवर्णदीर्घः अधादित्यत्र उपलक्षणत्वाच्छन्दत्वाल्लेपश् । ज्ञापूर्वक त्वेनानित्यत्वाद्वा(क)। व्योमन इत्यन्न नपानावः । परमे भूतानीति डिस्यन्नको. तनार्थम् ।। दकारान्तास्त्यदादयः ! त्यदादीला स्यमो कि कृते टेरस्वं न, स्यादा- विति विशेषणात् ! द्विवचना देने को लवंशयन प्रक्रिया: . साने त्या स्वन् । स्थे । सानि । पुनरपि : शेने सर्वत्र । तद् ते तानि : पुनरपि !! यत्-यद् ये यानि । पुनरपि ॥ एतत्-एतद् एते एतानि : चुन. रपि ॥ इदसेतदोद्धितीथैकवचने नपुंसके एनहा वाच्यः ।। एतत् एतद् एनत् एनद् एते एने एतानि एनानि । एतेन-एनेन । इत्यादि । किम के कानि । पुनरपि ॥ इदं इमे इमानि । पुनरपि । इदं एनत् इने एले इमानि एनानि । अनेन एनेन इत्यादि ।। (च) अथ दकारान्तास्त्यदादयः । तेषां त्यदादीनां स्यमालु कि कृते टेरत्व' बति, स्यादौ विभक्तौ परे एव भवति । न लुकि कृते इति विशेषणात् (6) 'लुकि न तन्नि- मित्तमिति । अत एव स्तः इति सत्वमपि न भवति। तत् । द्विवचनादौ 'त्यदादेष्टे० ईमोर 'अ इ एते । तानि तद् 'त्यदादेष्टे०' 'जस्शसोः शि: 'नुमयमः' 'नोपधाया: 'स्वर, हीनं ।। तृतीयादा सर्वत्र 'त्यदादेष्टेना | ताभ्याम् 'अद्भिः । तैः 'स्भ्यः' अहए: 'ए ऐ ऐ । तस्मै 'सर्वादेः स्म 'ए ऐ ऐ । ताभ्याम् 'अभि'! तेभ्यः एस्मि बहुत्वे । तस्मात् 'उसिरत' 'अतः' इति स्मडागमः 'सवणे । ताभ्याम् 'अद्भिः । तेभ्यः पुस्मि बहत्त्वे । तस्य हिस्स्य' । तयोः 'ओसि ए अयः तेषाम् 'सुडामः' 'एस्मि बहुत्वे विव. लात्षः सा 'स्वरहीन 'मेोऽनुस्वारः । तस्मिन् 'डिस्मिन् । तयोः 'ओसिए अयः । तेषु क्विलात्षः स.' त्यदादीनां धेरभावः !! एवम्-एतत् एते एतानि । द्वितीयायाम् 'एतदोऽन्वादेशे इत्यस्य प्राप्तौ अमिविषये वक्तव्ये विशेषमाह-'निपुसके एनोऽन्वादेशे अमि एनदिति वक्तव्यम्' एतत् एनत् एते एने एतानि-एनानि । शेष पुचत् । केचित्तु इदम्शब्दस्याप्यन्वादेशे नपुंसके ममि एनदिच्छन्ति ।। मकारान्तः किम् शब्दस्य नए सके ममि एनदिच्छन्ति ।। मकारान्तः किम् शब्दस्तस्य नपुंसकात्स्यमालु कि कुते 'त्य.. न - (क) संज्ञापूर्वकेति । "संज्ञापूर्वको विधिरनित्य" इति परिभाषयेत्यर्थः। At.

·सारस्वतप्राक्रिया- [पूर्वार्द्ध- हाइटे. इति मत्वं न भवति किं तु माऽनुस्वारः । अन्यत्र तु 'त्यदादेष्ट' अवे कृते नपुसके सर्वशब्दवद : किं के कानि । एवम् इदम् इमे इमानि । तृतीयादौ सर्वत्र पुंवत् मुलिङ्गवत् ।। (२०) स्यदादीनामिति । "लुकि न तनिमित्तम्” इति प्रतिषेधादित्यर्थः ।। इति सारस्वतप्रसादे हसान्ता नपुंसकलिङ्गाः ॥ १२ ॥ चकारान्तः प्रत्यच्शब्दः : 'चोः कु: । 'वावसाने प्रत्यक् प्रत्यम् । प्रतीची प्रत्यञ्चि । पुनरपि । शेषं पूर्ववत् ।। (२०) चकारान्तः प्रत्यशब्दः । 'नपुंसकात्स्यमोलु ! वोः कु: 'पावसाने प्रत्यक् प्रत्यग् । द्विवचने 'इमौ' 'अन्धेरलुक् दीर्घश्च' 'स्वरहीने० प्रतीची। बहुत्वे- जरशसोः शि: 'नुमयम: 'नश्चापदान्ते प्रत्यञ्जि । अग्रे तृतीयादौ पुंवत् । स्वरादौ 'अ. धेरलुक् दीर्घश्व' । भकारादौ-चोः : 'झवे जबा" प्रतीचा प्रत्यभ्यां प्रत्यग्भिः इत्या. दि। मुपि 'चोः कु. किलात्पः सः' 'कपसंयोगे क्षः' । प्रत्यक्षु ॥ तिर्यक् तिरश्ची तिचि ॥ अन्वक् अनूवी अन्वञ्चि । गवाक् गोची गवाञ्चि । गां अञ्चतीति गो अच । 'नो लोप: गधादेरवर्णागम:' 'मो अ' गवाक् गवाम् । औ अंचेरलोपे निमित्तापाये नैमित्तिकस्यान्यपायः' इत्यवांगमस्यापि लोप: 'ओ अवा इत्यस्यापि निषेधः। गो- बी। गवाच अस 'जासोः शि: 'नुमयमः' इत्यादि । तकारान्तो जगच्छन्दः । 'वावसाने' जगत्-जगद् जगती जगन्ति पुन रपि ॥ महत-महद् महती महान्ति । पुनरपि ।। सकारान्ताः पयस्वचस्तेज. स्यशस्प्रभृतयः । पयः पयसी पयांसि । पुनरपि ।। (१०) तकारान्तो जगतशब्दः । स्यमोलुक जगत । द्वित्वे 'ईमौर स्वरहीनं.।। बहुत्वे 'जशसोः शि: 'नुमयमा 'नश्चापदान्ते जगती जगन्ति ॥ शेष कण्व्यम् । एवं यकृत् यकृती यकृन्ति ॥ महच्छब्दोऽप्येवम् । न वरम् । शौ विषये 'सम्महतका इति दीर्घत्वम् । महत् महती महान्ति । महता महद्भ्यामित्यादि पुंवत् ॥ सकारान्तः पयल्शब्दः । पानीयं दुग्धं च पयः । स्यमोटुंकि कृते 'नोविदित्वे ईमौ स्वरहीन ॥ बहुवे 'जयशसोः शिः' नुमयम:' सम्महत०' इति दीर्घः । पयः पयसी पांसि । तृतीयादौ स्वरादौ 'स्वरहीनं० ॥ भकारादौ 'स्रोविक वे 'ओ' पयसा पयोम्यां पयोभिः ॥ एवं तेजस् महस् वचस् यशस् वयस् शिरस् तपस् ओजस् मन. स् तमस् अम्भस् नभस् एनर सरस् वासस् रजस् छन्दस् अनस अयस् बोतस् रक्षस् श्रेयस् उषस् वर्चस् मेदस् शेफस् अवस् अर्शस् तरस रहस् उधस् यादस् आगस् पधस् ओकस् प्रभृतयः ॥ हविपशब्दे 'दोषां :' 'नपुंसकात्स्यमोटुक् 'नोवि. हविः । हविषी ईमौः हवापि नाशसोः शि: नुमयमा सम्महतो' इति दीर्घ कृते नुमि सकार एवास्तीति सन्तत्वम् । ततो विसर्गव्यवधानेऽपि षस्वम् । हविषा । भ्यांभ्यस्मविषये 'दोषां ।

·हसान्ताः नपुंसकलिङ्गाः१२] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। १७६ २४ जलतुम्बिना ! हविभ्यो हविनिः हविःषु ॥ एवं सर्पिः सरिपी सलीपि । धनु धनुषी धनषि । आयुः आयुषी आयूंषि इत्यादि । अदस्यब्दस्व स्यमोलकि कृले 'नोर्विसर्गः । अदः अमू अमूनि । पुनरपि । अमुना । अमुभ्याम् अनीभिः । इत्यादि शेष पुंवन् । इति हसान्तनपुंसकलिङ्गप्रक्रिया : १६ AME (च० ) अदस्शब्दस्य प्रथमाद्वितीययो विशेषस्वनैकवचने-'पुंसकाल्यलोलु लु कि कृते 'त्यहादेष्टे' अत्वं न भवति किंतु नावि अदः ॥ द्वित्वे-स्वाइष्टे अनार 'दस्य म: दनौर 'अ ९ माडू एकाररूप हार ! अन्नु । बहुत्वं स्थदादेष्टे० 'दस्य म: 'जालोः शि'नुसया को माडू अनारद जकारः अदि । तृती. यादौ सर्वत्र बन्द : सुनीबैलवाने का मालिका अतुना कृती याद्विवचने-त्यवाहेष्टे० 'अङ्गिः माडू' अनुन्या । नामानि लिए लिन बहुत्वे एरी बहुत्वे' अमीभिः । चतुथ्य कवचने-'त्यवादाटे चार वादः स्मट 'मादू 'किलात्षः स ए ऐ । अमुष्मै । चतुर्थीद्विवचने 'अलि कडू अमूभ्याम् चतुर्थीवहुवचने-'ए सिम बहुत्वे एरी बहुत्वे अमीम्यः । पञ्चम्येकवचने- 'त्यदादृष्टे, 'दस्य मा मत माडू जिला अनुमात । पञ्चन द्विवचने 'अभिः 'मादू' अमूभ्याम् । पचनीबहुवचने 'परिभ बहुत्के। परी बहुत्ये अलीनः । च्ये. कवचने त्यहादेष्टे, 'उस्स्वः दल्य माना किलात्यः सा अमुष्य । षष्टीद्विवचने- 'ओसि 'ए अय्' 'मादूर अमुयोः । षष्ठीबहुवचने-'त्यहादेष्टे, 'दल्य मः 'मुडाम: *ए. स्मि बहुत्वे. एरी बहुत्वे 'किलात्पः प्ल, अमीषाम् । ससम्येकवचने-'त्यहादेष्टे 'दल्य मा 'डि स्मिन् 'मादू' 'किलात्पः सः । सप्तमीद्विवक्ने 'त्यहादेष्टे० 'दस्य म: 'ओसि' 'ए अय्' स्वरहीनं.' 'मादू' अमुयोः । समीबहुवचने 'ए स्भि बहुत्वे' '५ री बहुत्वे 'किलाप सः०' अमूषु । इति हसान्तनपुंसकलिङ्गसाधनम् ॥ १२ ॥ RANDIG * युष्मदस्मत्प्रक्रिया । १३ । * अथ युष्मदस्मदोः स्वरूपं निरूप्यते ॥ तयोश्च वाच्यलिङ्गत्वात्रिष्व- पि लिङ्गेषु समान रूपम् ।। त्वमहं सिना ॥ सिसहितयोर्युष्मदस्मदोस्त्वमह. मित्येतावादेशौ भवतो यथासंख्येन ॥ त्वम् । अहम् ॥ १॥ (च.) अथेति। संज्ञासंधिस्वरान्तहसान्तलिङ्गन्यसाधनानन्तरं युष्मदस्मदोः युष्मच अल्मच युष्मदस्मदौ तयोः स्वरूपं मुख्यस्वरूपमेव निरूप्यते कथ्यते । न गौणत्वविशेषादिकमित्यर्थः । अत्राह पर:-~-ननु यथा सर्वादयो लिङ्गत्रये साधितास्त.

·No text on this page.

·युष्मदस्मत्प्रक्रिया १३ ] समसादचन्द्रकीर्चि-मनौरझोपेता। । वान्-अत्यावान् । अतियुक्या-अत्यावयेत्यादि । ननु द्विवचनपरत्वाभावेऽम्यादेशे युक्यो रावयोर्वा पुनः युष्मत्पुत्रः अस्मत्पुत्र इत्यादावपि द्वधर्थवाचित्वायुष्मदस्मदोर्युवाचौ ल्या. तामिति चेत् । मैवम् । य्वौ बेत्यतो वानुवृत्तेवस्थया तदभावात ॥ २ ॥ अमौ ॥ युष्मदस्मदोः पर मौ आम् भवति । सवर्णे दीर्घः सह । युवाम् आवाम् ॥ ३॥ (च० ) युव औ आव औ इदि स्थिते सुख-सम' ! प्रदचना- न्तम् । हसेपः ॥ औ प्रथमैकवचनं सांकेतिकम् । 'स्वरहीन' सिद्धम् । वृत्तिः सा- मा । यदादेशस्तद्वदिति । ननु आम् किमिति क्रियते अमेव कथं न क्रियते 'मात्राला पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः इति । सत्यम् । अमि ते 'अम्शलोरस्य इत्यलोपः स्या. दिति आमेव युक्तः । अनेन औ इत्यस्य आन् 'लवणे ' युदशम् आवामिति सिद्धम् ॥३॥ (प्र०) प्रामौ इति । नन्वल्दिधावपि समंदीवेनेष्टसिद्धादाम्बिधिवैयर्यन् । विधानसानथ्यौहाम्शलोरस्येत्यल्याप्रसङ्गहन्यथा मादेशमेद विध्यादिति चेत् । मैवम् ! अमादेशे स्वामामिति प्रसंगात । न च लक्षणप्रतिपदोकन्यायेन लाक्षणिकवादसम्मका : अस्मादेव ज्ञापकादम्ग्रहणे न्यायस्याप्रवृत्तः । अत एव कुलमित्याद यसोरस्येत्य. कारलोपः ॥ ३ ॥ यूयं वयं जसा | जसा सहितयोर्युष्मदस्मदोर्युयं वयमित्येतावादेशी भवतः ॥ यूयम् वयम् ॥ ४ ॥ बहुत्वे युष्मद् अस् अस्मद् अन् । सूत्रम् -'पूर्य दयं जसा' | यूयं च वय च यूर्यः वयं प्रथमाद्विवचनान्तं सांकेतिकम् । जसा इति जस्शब्दस्य तृतीयैकवचनान्तम् । 'स्वर. होन०' सिद्धम् । जसा । अनेन जस्साहितस्य युष्मदो यूयमित्यादेशः अस्मदश्च वयमि- त्यादेशः । यूयं वयमिति ॥ ४ ॥ स्वन्मदेकत्वे ॥ युष्मदस्मदोः वन्मदित्येतावादेशो भवत एकत्ले गम्यमाने(क) ॥ ५॥ (च) अमि सूत्रम्-'स्वन्मदकत्वे ॥ त्वच मञ्च त्वन्मत् प्रथमाद्विवचनान्तम् । सांकेतिकम् । एकस्य भाव एकत्वं तस्मिकत्वे ससम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' 'चपा अवे जबा: स्वरहीनं सिद्धम् । अग्रे वृत्तिः कण्ठ्या । एकवचने एकार्थवाचित्वे वा युष्मदस्त्वत् अस्मदश्च मत् आदेशः ॥ ६ ॥ (प्र.) त्वन्मत् । एकत्वे एकार्थवाचिले इत्यर्थः । ततश्च स्वामतिकान्तौ अतिका. स्तान्वेत्यादिविग्रहे अतित्वाम् अतित्वानित्यादि । यदा च युष्मानस्मान्वेति विग्रहस्तदा युष्मदस्मदोद्वर्थ कार्थवाचित्वाभावाशुधावत्वन्मदादेशोनाममावादतियुष्मान् । अत्यस्मान् । अतियुष्मयेत्यादि ॥ ५॥ (क) वन्मदे । एकत्वे इत्यर्थपरो निर्देशः । ततश्चैकार्थवाचिनोर्युष्मदस्मदोरित्यर्थः । अत एव खमा-- स्मन इच्छति त्वद्यति त्वत्पुत्र इत्यादावल्यादेशः। तथा युष्मानस्मान् पातिक्रान्ता अतियुष्मा मत्यस्मा मि. त्यादी चादेशाभावः । समासस्यैकार्थत्वे युष्मदस्मदोरनकार्थत्वाद।

·सारस्वतप्रक्रिया- पूर्वाद्धे- आम्मो मा अन्नौ। युष्मदस्मदोष्टेशत्वं भवति ममि सहारे भिसि च परे । अम्शसोरस्य । वाम माम् । युवाम् आवान् ॥ ६॥ (१०) त्वत् अम् मत् अन् इति स्थिते सुनम् 'आम् स्भौ ॥मा प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम्न् । अन् च स् च मिस् च अस्मिः देशैकग्रहणे देशीयग्रहणम् । तस्मिन् अम्भी स्तस्येकवचनान्तम् । 'डरौडित टिलोपः । 'वरहीनं मा सने अम्लभो 'सवणे.१ ॥ युष्मदः । अनेन त्वत् इत्यस्य त्वा, मत् इत्यस्य च मा । 'अम्शलोरस्या 'मोऽनुस्वारः' स्वां माम् ॥ द्विवचनेषु प्रारवत् ॥ ६ ॥ (प्र०) प्राम्भौ इति। आ अन् स्भौ । अन् च स च भिश्च आम्ल्भिः तस्मिन् मिना भिप्लक्ष्यते । ननु अ एव विधीयताम् । विधानसामर्थ्याच टेरनुवृत्तौ षष्ठीनिर्दिष्टन्यायेना. त्यस्यादेशेनेष्टसिद्धौ दीर्घविधिवैयर्थ्य मिति चेत ! मैवम् । युष्माभिरित्यादावकारान्तत्वे. म भिसो भकारस्याकारप्रसंगात ॥६॥ 'त्यदादेष्टेरः स्यादौ' इत्यत्वे कृते शसि दर्घित्वम् ॥ शसो नो व. क्तव्यः ॥ युष्मान् । अस्मान् ॥ (च०) शसि युष्मद् अस् अस्मद् अस् इति स्थिते । 'त्यदादेष्टे, अकारे कृते । अम्बालोरस्था इत्यकारलोपः । 'शसि' इति दीः । वाच्यलिङ्गत्वात्केवलं पुंलिङ्गत्वा. भावात् 'सो नः पुंसः' इति सूत्रेण सकारस्य नकारो न भवति । तेन विशेषमाह-शसो नो वक्तव्यः' शसः सकारस्य नकारो भवति इत्यर्थः । युष्मदस्मदोरेवेति शेषः युष्मान् अस्मान् इति सिद्धम् ॥ (प्र०) शजोन इति ॥ सो नः पुंस इत्यस्य पुल्लिगविषयत्वेनानयोश्च लिङ्गविशेषा- भावानत्वाप्राप्तावारम्भः । भ्यम् । इलिम्मलोस्तुरियन डलिसाहचर्याय स्पञ्चम्या एवे. स्यवधारणात्परिशेषाचतुर्था भ्यसः अभ्यं भवतीत्यर्थः । अनेकाक्षरादेशत्वाद्गुरुत्वेन सर्वा- देशत्वसिद्धौ शिकरणप्रयोजनमाह । शकार इति । व्यर्थ सत्किञ्चिदिष्टं ज्ञापयतीति न्या- यादित्यर्थः । अपवादनिवृत्तावुत्सर्गप्रवृत्तिरित्येत्वमपि नेत्यर्थः ।। स्वन्मदेकत्वे ॥ ए टाङयो। युष्मदस्मदोष्टरत्वं भवति टा कि इत्येतयोः परयोः ॥ ए अय् । त्वया मया । युवाभ्याम् आवाभ्याम् । युष्मा- भिः अस्माभिः ॥ ७॥ (०) तृतीयैकव वने त्वन्मदादेशे कृते। 'त्यदादेष्टे, अकारः ॥ त्व आ म आ इति स्थिते । सूत्रम्-'ए टाड्योः ॥ ए प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । टाड्योः टा च विश्व टाडी तयोः सप्तमीद्विवचनान्तम् । इयं स्वरे' 'स्वरहीनं. सिद्धमिदं सूत्रम् । वृत्तिः कण्ठ्या । आदेशिवदादेशो भवतीति न्यायात् । अनेन यथाक्रम त्वेमे 'एअय्। 'स्व. रही.' त्वया मया इति रूपद्वयं सिद्धम् ॥ द्विवचने भ्याम् । 'युवावौ द्विवचने' 'अद्भि' युवाभ्याम् आवाभ्याम् । एवं चतुर्थी- 'पञ्चमीद्वित्वेऽपि । .. - - ·युष्मदस्मत्प्रक्रिया १३] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता! । m भिटि सहभौ इति टेशकारः । युष्माभिः अस्माभिः ॥ ७ ॥ तुभ्यं मह्यं जया ॥ च्या साहितयोर्युष्मदस्मदोस्तुभ्यं मह्यं इत्येता. बादेशौ भक्तः ॥ तुभ्यन् मह्यम् । युवाभ्याम् भावाभ्याम् ।। (च) चतुदोकवचने सूत्रन्-'तुभ्यं महं. इया ।। तुम व सह व तुभ्यं मह्यं प्रथमाद्विवचनान्तं सांकेतिकम् । इया इति शल्य तोकवचनान्तम् । 'ए अय् 'स्वरही० ॥ वृत्तिः सुनोधा । अनेन यथाक्रम सहितयोः युष्मदस्मदोस्तुल्यं सहन आदेशौ भवतः १८ ॥ यसू श्भ्यम् ।। युष्मदस्मदोः परो भ्यस् इभ्यं भवति ।। शकारोभ- कारादेश(दित्व)व्यावृत्त्यर्थः । तेनात्वत्वे न भवतः । युष्मभ्यम् अस्मभ्यमा९ि॥ (च०) चतुा बहुवचने-सूत्रन्-'न्यस म्यम् ॥ म्यस प्रथमैकवचनान्तं सांके. तिकम् ! अभ्यन् प्रथमैकवचनान्तन । 'इसेपः ॥ युष्मदस्मच्छब्दाभ्यां पर यातुधौव. हुवचनं तस्य कृत्स्नस्यापि भ्यं भवति । भ्यनादेशल्य नत्वात्लदस्य प्राप्ती शकारग्रहणं किमर्थमित्याह--शकारो भकारादित्वनिषेधकः । उच्चारणमात्रः शकारो महारादित्वव्या. वृत्यर्थः । भकार एव आदिर्यस्य स भकारादिस्तस्य भावो मकारादित्वं तस्य व्यावृत्त्यर्थी निषेधार्थः । भ्यम् इत्येव चेत् क्रियते, तदा 'अद्भि' 'एस्मि बहुत्वे एतयोः सूत्रयोः प्रा. तिर्भवति मकारपरत्वात् । अतस्तन्निवारणार्थ शभ्यमिति क्रियते । तेन 'अङ्गि' इत्यात्वम् एहिम बहुत्व' इति पुत्वं च न भवति अनेन चतुर्थीबहुवचनस्य इन्न । 'त्या' "मो अनुस्वास' । युष्मभ्यम् अस्मभ्यम् ॥ ९ ॥ ङसिभ्यसोः इतुः ! पञ्चम्या सिन्यसो तुर्भवति(क) शका- रः सर्वोदेशार्थः । उकार उच्चारणार्थः । त्वत् मत् । युवाभ्याम् आवाभ्याम् । युष्मत् अस्मत् ॥ १० ॥ ( 40 ) पञ्चम्वेकवचने-वन्मदादेशे कृते त्वत् अस्मत् अस इति स्थिते । सूत्रम्- सिम्यसो तु: । इलिश्व भ्यस् च हसिभ्यसो तयोः षष्ठी द्विवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' स्रोवि० । अतुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि०' । पञ्चम्या एकवचनस्य बहुवचनस्य च अतुः इत्यादेशो भवति । अनेन इसिल्याने तुर्भवति । शकारः सर्वादेशार्थः ! उकार उच्चारणार्थः । त् इति स्थितम् । 'त्यहादेष्टे.' । त्वत मत् ॥ युवाभ्याम् आवाभ्याम् । बहुवचने न्यल्स्थाने त् । त्यदादेष्टे० युष्मद अस्मत् ॥ १० ॥ (प्र) उसिभ्यसोरिति । नानुबन्धकृतमनेकालत्वमित्युकारानुबन्धत्वादनेकवर्णा- देशत्वाभावात्षष्ठीनिर्दिष्टत्वेनान्त्यस्य प्रासौ शित्वात्सर्वस्येत्यभिप्रेत्योक्तं शकारः सौदेगा. र्थ इति । त्वन्मदादेशे त्यदायत्व संयोगान्तलोपो वा । नन्वेवं लोप एव विधीयताम्म् एक. स्ववाचित्वात् त्वन्मदादेशे चेष्टसिद्धिः स्यादेवेति चेत् । सत्यम् । भ्यसिप्रत्यये लक्षगत्वेन ( क ) उत्तीति। अत्र ङसिभ्यसः अ स्तुरिति च्छेदादकारोऽन्तादेशोऽनयोरिति व्याख्यानाद । युष्मा- स्मोर्युषदसदिति सिध्यति ।

·सारस्वतानियः- [पूर्वार्द्ध १. त्वदायर झाद ! यदि लुमिनिको हात तथाप्यासिनुवइत्यावदिश्या विलि विट १० इम CER : डा सहितकोर्युमपोस्टर मम इत्येताबादेश भवतः । देव जला दुयो आयो । (च) षष्टयेकवचने । समन्-'म त माइ तलम प्रथानि वचनान्तं सांकेतिकम् । इति उत्सल्य विकास अवरही sac ! अनेन साहितस्य युसदस्तक अल्मदो देश ! न । ओविषये युद आवा लिए अब दरही चुक्यो हो । समद्विवोऽसिर १. कामकन् । युष्मदस्मदोः परः लामाकं मालिको। सुनार अस्माकम् ॥ १२ (च) आमि 'त्यदादे?' 'मुडामः' 'स्वरहीनं०' युष्मासाम् अस्मासाम् इति स्थिते ॥ सूत्रम् । 'सामाकम् ॥ लाम् प्रथमौकवचनान्तम् । 'हसेप' आकन् प्रथमैक. वचनान्तम् । इसेप:०' 'स्वरहीने युज्नल्सद्धां पर इट्सहितस्य आमः आकर इत्यादेशो भवति । अनेन आक्रम् । 'सवणे' युष्माकान् अस्माकम् । अटलहिल्यासः आकमानाविधानम् 'ए स्मि बहुत्वे' इत्येकारनिवृस्थ, न तु 'आम्मौ' इत्यासारख्य निस्पर्श कृते तस्मिन्न रूपविपर्यय: स्यादिति ॥ १२ ॥ (प्र०) साम् ससहित आम् साम् स आकं भवतीत्यर्थः । समुटकस्यादेशविधानादगौ- णत्वे च मुडभावादाकमोऽप्राप्तेरेटाब्योरित्यन्न ए इति योगविभागारत्वे अयादेशे च अ- तित्वयाम् अतियुक्याम् अतियुष्मयामित्यादि ! केचित्तु सडकनिर्देशस्य भाविनिवृत्त्य- त्वादाम एवाकम् । विधेर्नोगत्वेण्याकं भवत्येवेति अतित्वाकमित्याद्याहुः । अस्विधाने- नैवेष्टसिद्धराकम्विधानं माविसनिवृत्त्यर्थम् । पक्षे तत्करोतिण्यन्तस्य विपि णिलापे हलन्तस्यापि सिद्धयर्थ गौणत्वे वाचित्वे द्वित्वादिवाचित्वे धुवावादिविधानमुक्तमुचिन्ता. याम् । यथा । “यदि युष्मदस्मदी तु द्वित्वं बदती समासमायातः । भवतस्तदा युवावौ तदितरसत्य समासार्थे ॥ अभिवदती त्वेकत्वं समासतस्तदानयास्त्वन्मत । इत्यादेशौ भवतो द्वित्वबहुत्वान्विते समासार्थे ॥ स्टेजस्लिघु चातस्तव मम तुभ्यं तथा मह्यम् । यूयं वयं त्वहमिति सर्वौव स्युरादेवाः ॥ इति । उदाहरणानि तु तत्र तत्रोता. न्यूह्यानि ॥ १२ ॥ त्वयि मयि । युवयोः आवयोः । युष्मासु अस्मासु ॥ (च) ससम्येकवचने त्वन्मदकत्वे' 'त्यादादेटे.' 'ए टाड्योः' 'ए अय' स्वरही. (क) अन तन्त्रैक शेषावृत्तिभिः सामिति द्वयं बोध्यम् । सकृदुच्चरितपशब्दोऽनेकार्थगमको भवतीति सम्बम् । रूपाणामित्येकशेषः । द्विरुच्चारणमावृत्तिः । एकस्य मुटा सह आम् साम् । द्वितीयस्य तु आमः सह साम् इत्यर्थः। ततः सुट् सहित आम् केवलमाम् च आकम् युष्मदस्मदोरेन्त्यस्याकारश्च भवतीत्यर्थः । सेनातियुष्माकम् अत्यस्माकमित्यादि सिध्यतीति लधुभाष्यकारपि प्रयाप्तो व्यर्थ एव ।

·युष्नबस्ननलिया १३ ] सादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १७७ । है नं.' स्वधि नदि: युवयोः आयो । भूपि । 'आम्ही' युष्मान अस्मास ॥ स्वदादित्वात्सम्बोधनाभावः ॥ तथा समालान्तत्वे प्राधान्ये च युष्मदस्मदोः लिजन्डिस एत एव पूर्णता त्वम् अहन यूमन वयम् तुभ्यम् मधम् तव आदेशाः स्युर्ना गन्न । अन्यन्न तु लिऔजस्हस्व. जिलेषु सहादशा वचनेषु एकत्वे त्वनौ, द्विवचने युवायौ, बहुत्वे युष्मानौ यथा- स्वामतिश्चान्तोऽतित्वम् अतित्वाय अतियूयम् । अतित्वारम् अतित्वाम् अनिवान् । अ. तित्वया अतित्वाभ्याम् अतित्वाभिः । अतितुभ्यं अतित्वाभ्याम् सतित्वम् : अति- त्वत् अस्तित्वाभ्याम् अतित्वत् । अलिलव अतित्वयोः अतित्वाकम् । अतित्वदि अति. स्वयोः अतित्वास ॥ ९६ युशमतिकान्तः अतित्वम् अतियुदा अतियूयम् । अतियुवाम् अतियुशम् अतियुवान् । अलियुवमा अतियुवाभ्याम् अतियुवामिः । अतिनुभयम् अति. युवाभ्याम् अतियुवभ्यद : अलियुक्त शिक्षामान प्रतियुबत् । अतिता अतिवयोः अतियुदासर । अतियुधि अतियुयोः अतिशा एवं युसानातिकान्तः अतित्वम् अतियुम्नाय अतिय्यश् । अतित्वार अतिदुष्पाम् । अतियुधमाज : अतिदुजया अति- युष्मामान अतियुष्माभिः । अतितुभ्यम् अतियुश्माभ्याम् अतियुष्मभ्याम् । अतियुष्मतू अतियुष्माभ्याम् अतियुष्मत् । अतितत्र अतियुष्मयोः अतियुग्माकम् । अतियुष्माय अतियुध्मयोः अतियुष्माछ । उक्त च प्रक्रिया कौमुद्याम्-'मुजस्टेहरूस परत आदेशाः स्युः सदैव ते ! वाहौ यूवक्यौ तुभ्यमझौ तबसमावपि ॥ एते परत्वाद बाधन्ते युवावो विषये सबके । त्वमावपि प्रदाधन्ते पूर्वविप्रतिषेधतः । यथा-प्रियस्त्वन प्रियौ युवा प्रिया यूयं वा यस्य प्रियत्वम् । एवं प्रियोऽहम् प्रियो आन प्रिया वयं वा यस्य स प्रियाहम् । एवं जसि प्रिययूयं प्रियवयम् । हेविषये प्रिअनुभ्यं प्रियन । हसि प्रियता प्रियमम । तथा स्वामतिकान्त हत्यतित्वम् अत्यहमित्यत्रापि सिजस्हेडल प्रारवदेवादेशाः स्युः । तश द्विवचने युवाबादेशौ च न भवतः । यथा अतित्वम् अत्यहम् अतित्वाम् अतिमा अति. र यस् । अतिवयम् । अतित्वाम् अतिमान् । द्विस्वेपि अतित्वाम् अत्तिमाम् अतित्वान् अतिमान् । अतित्वया अतिमया अतित्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् अतित्वाभिः अतिमा- मिः । अतितुभ्यम् अतित्वाभ्याम् अतित्वत अतिमत् । अतितव अतिमम अतित्वयो। अतिमयोः अतित्वाकन् अतिमाकम् । केजितु अतिस्वयाम् अतिमयामिति । अतित्वयि अतिमयि अतित्वयोः अतिमयोः अतित्वात अतिमास ॥ एवं युवामावां वा अविकान्त इत्यत्रापि सिजस्डेङस्त प्राग्वत् । अतित्वम् अत्यहम् अतियुवाम् अत्यावाम् अतिथ्यम् अतिवयम् । अतियुवाम् अत्याचाम् अतियुवाम् अत्यावाम् अतिवुवान अत्यावान् । अ. तियुक्या अत्यावया अतियुवाभ्याम् अत्यौवाभ्याम् इत्यपि ॥ एवं युष्मान् अस्मान्वा अतिकान्त इत्यत्रापि सिजरहस्स प्राग्वत् । अतित्वम् अत्यहम् अतियुष्माम् अत्य. स्माम् अतियुष्मान् अत्यल्मान् । अतियुस्मया भत्यष्मया इत्यादि । एवं परमत्वं पर. माहे परमधूयं परमवयं परमतुभ्यं परममा परमतव परममम इत्यादि लोकाज्ज्ञेयम् । इति युष्मदस्मदू साधनम् ॥ १३ ॥ । ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्दै * श्रादेशविशेष: १४ * अथानयोरादेशविपरि पनि बन्दले ! युष्मदस्मदोः षष्ठीचतु. बीहिलीयामिरले बनी पटसो युष्मदस्मदोर्यथासंख्येनामी आदेशाः स्युः ।। कहाशयोः : टीवतु द्वितीयाहियो ( क )। तत्रैक- बचनेन सह लेमे अवसः । विजयव्हेन्ट कानौ : बहुबचनेन बन च ॥१॥ (च) विपना-अशोले । बुमनस्लच्छब्दो लाचालानन्तरं कथित आहे स्य विश आहेगीपल्टर शिक्षिका आदेशः पूर्व कथिताः । अथ आदेश्चिविशेष विधि: कथ्यते इत्यस्याहारः सून.....युष्मदस्मदोः पठाचतुर्थीद्वितीयालिस्ट बनी वन सौ ॥ युष्मदस्मदो पटोद्विवचनान्तम् । पष्टीचतुर्थी द्वितीयाभिः तृमीयाबहुदा । हमें प्रथमाववचनान्तं सांपातिकम् वांनी प्रथमाद्विवचनान्तं सांकेतिकम् । वस्नलौ प्रथमा. द्विवचनान्तम् । 'स्वाती पञ्चदमिदं सूझम् ॥ युमा । युभमदस्मदोः षष्टीचतुर्थ:- द्वितीयानामेकवचनः बचने अमेणा मोवश्वमा तेमे दांजी वस्न आदेश भवन्ति । अयं मावा-पछीवतुझेचनेन सह युष्मदस्ते अस्मदश्च से आदेश : द्विती यकवचनस्य स्वा मा इति विशेषविकासात ते में न भवतः । षष्ठीचतुर्थाद्वितीयाद्विवचने युष्मदो वा अस्मदश्च नौ आदेशः । षष्टी चतुर्थीद्वितीयाबहुवचने युष्मदो वस् अस्मदश्च नरू आदेशः । द्वितीयाचतुर्थीपष्टीति वक्तव्ये व्युत्क्रमे षष्ठीचतुर्थीद्वितीयाभिरित्युक्तत्वोत क्वचि. स्वया मयेत्यस्मिन्नथे तेमे भवतः इत्यपि सूचितम् । यथा 'श्रुतं ते निखिरः पार्थ इत्या दि प्रयोगेषु । तथा च । 'कया वृत्या तितं चश्वरद्भिः क्षितिमण्डलम्' । तथा च रघुका. व्ये-शेये केन विनीतौ वा इत्यादि प्रथमाद्विवचनेऽपि वामित्यादेशार्थम् । केचित्त वामित्यव्ययं मन्यन्ते ॥ 'विपर्ययविधानेन नियमो नेष्यते बुधैः ॥ तो विभक्तिष्वन्यास भवन्ति वस्नसादयः ॥ यद्वा षष्ठीचतुर्योस्त्र षष्ठया अल्पस्वरत्वात् पूर्व निपातः । द्वितीयापेक्षया चतुर्थाश्च. समस्वरत्वात्पूर्वनिपातः (ख) इति द्वन्द्वः ॥ १ ॥ स्वामी ते स समायातः स्वामी मे सांप्रतं गतः । नमस्ते भगवन् भूयो देहि मे मोक्षमव्ययम् ॥ १ ॥ स्वामी वां स जहासोच्चैदृष्ट्वा नौ दानयातनाम् । गजा वां दास्यते दानं ज्ञानं नौ मधुसूदनः ॥ २ ॥ am- . (क) सहितग्रहणााषयोः पुत्रः युष्मत्पुत्रः । मावयोः पुत्रः अस्मत्पुष इन्यादौ विभक्तिलोपे कृते आ- शा नेति शेयम्। (ख) 'वितीयाचतुर्योधसमस्वरत्वात् पश्चाधिपात इति पाठान्तरम्, ॥

·।
--
आदेशविशेषाः १४] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोऐता। १७१
देवो वामक्ताद्विष्णुर्नरकान्नौ जनार्दनः ।
स्वामी बो बलवान् राजा स्वामी नोऽसौ जनार्दनः ॥ ३ ॥
नमो वो ब्रमविज्ञेभ्यो ज्ञानं नो दीयता धनम् ।
सानन्दान्वः प्रपश्यामः पश्यामो नः सुदुःखिनः ॥ ४ ॥
(०) तनोदाहरणानि श्लोकैय॑ञ्जयति-यथा स्वामी । ते तव स्वामी समा.
यातः । मे मम स्वामी सांप्रतं गतः । अत्र स्वामित्वे षष्ठी तल्या एकत्वे ते मे इत्यादेश
दर्शितौ । चतुथ्ये कवचने दर्शयति-नमः नमो ज्ञानमस्यास्तीति भगवान् तस्यामन्त्रगे
हे भगवन भूयः पुनरपि वारंवारं ते तुभ्यं नमः । अत्र नमः शब्दयोगे चतुर्थी । तत्र युप्न.
दस्ते आदेशः । मे महम् अक्षयं मेाक्षं देहि प्रयच्छ । अन दानार्थे चतुर्थी ! अस्मदा ने
आदेशः एकवचनत्वात् ।। द्विवनादेवी दर्शयति स्वामी ! स वा युबयाः स्वामी उच्चौ.
रतिशन जहास अहलद : किंवा ? नो अदाः दानवातनः पीड़ादा : अऋ
ही विवचने दुलही बन् अस्मदा नौ । वो युवायां राजा तिनं दास्यने महसूदनः
कृन्मः आवाभ्यां ज्ञानं तत्वावं दास्यते । अन इतुर्थी द्विवचनन् । वो खुश दिनु
ऽवतात् पातु । जनार्दनः कृष्णा नौ आवां नरकादशतु । अत्र द्वितीयाद्विवाद : बहुत
दर्शति-स्वामो
स्वानी राजा बलवान बलयुमा नोऽस्नाकन् अली
नाईन: ऋष्णा दा : बहुचे रूपमिदन । झुनड़ी बस अस्मदो नर : सडक
चने के युजन विशिष्टेभयो ? र विशेषेरा झल्को ति देशमा
ज्ञानज्ञातृभ्य इत्यर्थः । नम हानं धन ज्ञादनेन धन विताम् । चीयत्वरूपम् ।
वो युष्मान् वयं सानन्दान् सह आनन्देन वर्तमानन् दुःखिताऽतीव दुःखयुक्तान पश्यान,
पश्य त्वं नः मुखान्वितान' इति पाकः । द्वितीयाधनमामिदम् ।
(प्र.) पयादिसहितयार्युष्मदस्मदास्तेनयादिविधाने यथाऽमि तेभयो प्राधिस्व-
त्वामा इति विशेषादेशौ नवतस्तथा षष्ट्याचे कवचनबहुवचनयास्तवममादिविशेषविधि-
भिस्तेमयादयो बांध्यरन् । सहश्व षष्टीचतुर्थीहितीवासिरिति सामान्यवचनमेतचविचन-
मात्रविश्यमेव स्यादेवं च यथासङ्घयत्वात्पष्टयादित्रिवचनसहितयोस्तेमयौ प्रसज्येयातामि.
मत आह । अथानोरादेशविशेषविधिरिति आदेशास्तवनमादयस्तेषां तेमवाद्यादेशविर.
विधानमित्य ! एन बाध्यबाधकभावादिदोषः। युष्मदस्मदे: तेनचादीका उसे
युस्मामला लावावमा समबत्नन् । पष्टयावर वन
काणां प्रत्येकालामनबुलन्थेयन् । पटोमवार : कोरे वैर.
सत्यविधानेन निनो ते दुध : अते कि जो देखि वा अन
एव "येथे फेन विनीतो हा इत्यादिनहाकविप्रयोग इत्याहुः : अन "वौ वा इत्य.
तो वानुत्तेस्तस्य च व्यवस्था अनन्वादेशे विकल्पन अन्यादेशे तु नित्यं विद्यमान
प्रथमान्तात्परयारवादेशेऽतिविपन षष्ठीचतुर्थीद्वितीयाभिरिति लहार्थतृतीयानि चाहि
भक्तिलापेन भवन्ति । चुक्योः पुनः युन्मत्पुत्र इत्यादौ अनन्यादेशे तेमयादोन नाम:
हरन्ति । स्वामी ते इत्यादि चतुःश्लोकः ॥ १ ॥

·RRIDO - सारस्वतजाकिया पूर्वा? स्वालाSE अमा सहितकोनहाल्नोस्का या हत्येतावदेव अवताः (क) श्यामि वा नदालीड या ना मदभेदन : ६ ॥ 1) अलि विजनाइ-सुख ' त्याना' सामा प्राद्विदमान लो. केतिका । अना इति अन्कन्दस्य तृतीयैकवचनान्तम् । बी0 ल..: HT शुष्मा अहितल्या त्या अस्मदः मा आदेशः । अत्रोदाहरण मालिका अ नदालो मदव्याहं गर्वयुक्तं परामि । मा जां मदभेदकं मोवाक पक्ष २ ॥ त्वामामा ! अमेति तुलीया मारपनादः से पूर्ववत्त । महेन आली. ढो युक्त नमत ल्यायः २ : मादी पाहाबौ वर्तमानयोर्युग्मदस्मदोर्नेते मादेशा भवन्ति !! ३ !! तव ये शत्रवो राजन्मम तेऽप्यतिशत्रवः । तब मित्राणि यानि स्युर्मम मित्राणि तान्यपि ॥ १॥ (च) पुनरादेशनिषेधमाह--सूत्रम् -- 'नादौ ॥ न प्रथमैकवचनान्तम् । 'भव्य. या० । आदाविति आदिशब्दस्य समस्येकवचनान्तम् । रौडित टिल्लोपः पक्षात स्व. रही। सिद्वान् । पादः श्लोकचनुशः तस्यादौ तेमे बांनौ वर नसू इत्येते आदेशान माल्डि ! अनोदाहरणम् तदैत्यादि। हे राजनू ये तव शमवः ते ममारि अतिशत्रवः ।। [युष्माकं भगवान् देवश्चास्माकं पापनाशन:(ख) ॥] अत्र पादादित्वात्ते मे आदेशौ न भवतः , "सम्बोधनपदादर न भवन्ति वसादयः" ।। सम्बोधनमामन्त्रणं तदन्तं यत्पदं तद वस्नयादय आदेशा न भवन्ति । यथा 'राजन मम' इत्येवोदाहरणम् । अथवा हे देव व दासोऽस्मि । देव तुमय नमः सदा ! पादादाविति किम् । पादादात्र एतेषा- मादेशानां निपेत्रो न तु पाइसहये । तत्रोदाहरणं श्लो-'पान्तु वो नरसिंहस्य नखलाङ्ग- लाटकः । शिण्यकशिक्षाक्षेत्रासकर्द मारुणाः ॥" नरसिंहस्य नरसिंहावतारस्य नख. लालकाय जसा एक लागला इलास्तेषां काटयोऽप्रभागा वो युष्मान् पान्तु रक्षन्तु । ( क ) त्वामामेति । त्वा ना अमः इति छेदः । समयारपवादोऽयम् । आमस्तु न गछणम् एकवच - नान्तस्थानिनिशात । षष्ठ बहुवचनस्याना न पडणं व्याख्यानात ! व्याख्यानतो विशेषप्रतिपतिन हि सन्देहाद उक्षणमिति भावः । (ख ) अन्ने तथ। देवास्मान्पाहि ॥ पदारपरयोरनयोरेते आदेशा चकव्याः ॥ त्वां पातु मां पातु ॥ एते आदेशा अम्वादेशे नित्यमनन्वादेशे का वक्तव्याः॥ यस्त्वं विश्वस्य जनकस्तस्मै ते विष्णवे नमः । अनन्या- देश तु वं मे मम वा देयोऽसि ॥ विद्यमानपूर्वप्रथमान्तात्परयोरनयोरन्वादेशेऽप्येते आदेशा वा वक्तव्याः॥ भक्तस्त्वमप्यहं तेन हरिस्त्वा त्रायते स म' ॥ अचाक्षुषज्ञानार्थधातून योगे नेते आदेशा वक्तव्याः ॥ चतसा त्वामीयते ध्यायति स्मरतीति वा ॥ चाक्षुत्रज्ञानार्थधातुयोगे तु भक्तस्त्वा पश्यति चक्षुषा । युक्तयुक्तेऽपि निषेधः । भक्तस्तव रूपं ध्यायति ध्यायने । रूपेण सह सम्बन्ध ध्यानेन युक्तं रूपं तरेग युक्तस्य तवेत्यस्य युक्तयुक्तत्वात् ।। 'सम्बोधनपदादमे न भवन्ति वसादयः ।' विशेष्यपूर्व सम्बोधनं हित्वा अभ्यस्मात्सम्बोध- नात्पश्यानते आदेशो भवन्ति ॥ इति कंचित् ॥ देवास्मान्पाडि नृहरे विष्णोऽस्मान्पाहि सर्वतः ॥' विशेष्य. पूर्णत् । हरे कृपालो नः पाहि । सम्बोधनतरपूर्वात् । सर्वदा रक्ष देव नः ॥ अस्योपन्यास: 'से मे आदेशो न भवतः' इत्युपसंहारविरुद्धः । इत्यधिकम् । - ·मादेशविशेषाः १४] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। कयम्भूताः ? हिरण्यकशिपुनाम्ना दैत्यल्य यहक्षा हृदयं तदेव क्षेत्र तत्र योऽसौ असा रुधिरल्य कर्दनः पङ्कस्तेन अरुणा रकाः एवंविधा नरसिंहरूपधारिणा विष्णोर्नखरूपहला. प्रभागा रक्षन्दित्यर्थः । पान्तु वः इत्यत्र पादाद्यभावात् न प्रतिषेधः(क) ॥ (प्र)नादाविति! आवादिति सामान्यत आदेशमात्रभूत्यारादेशनिषेधावां पातु मां पारिवत्यादौ वाक्याविभूतयारपि न पाडादादित्य नेति योगविभागात्सम्बोधनपदा दित्यायुक्तम् । यथा । "वास्मान्याहि नहरे विष्णोऽस्नान्द रश सदा " विशेष्यपूई : म्बोधनेतरपूर्व सम्बोधनान्तापरयो भवन्तब बोगविभागस्येष्टसिद्धिहेतुत्वाद् यथा : "हरे कृपाला नः पाहि सर्वदा रक्ष देव नः ॥ चादिभिश्च । चादिभिरपि योगे नेते आइशा भवन्ति ॥ २॥ (च०) पुनर्निधान्तरमाह-सुबन्-'चादिभिश च मादिपा ते वादयस्तैश्चादिभिः तृतीयाबहुवचनान्तम् ! हार्दिक व प्रथमैकवदनान्तम् । अव्यया विसर्जनी 'स्ताः चुनिः श्चः सिचुनिइन् ! शादिनिरपि सह याने ३ वा ह अह एव एतेषां पञ्चा. नामसयान योगेऽपि सनीपतित्त्वे सति एते ते में वां नौ वरू दररूमा आदेश प्रायन भवन्ति । यथा ॥ 'तव मम च समागमस्तदासीत्तव मम वान किमयसाध्यमस्ति। "तब मम इह महञ्चकास्ति सख्यं न तब ममाह कचिङ्गवेद्वियोगः' 'सदा तवैव भ. क्तास्मि' इत्यादि । द्विवचनादावपि प्रयोगशाच ज्ञेयम् ॥ २ ॥ (प्र.) चादिभिरिति । च वा ह अह एवेति पञ्च गदयः । "आवयाचुक्यारचे. शो वेशोऽशस्तथैव च । अहेश भावयोरेवं हरिमामेव रक्षतु साक्षाद्योगेऽयं निषेधः । युक्तयुक्त तु हरा हरिश्च मे स्वामीत्यादौ भवन्त्येव । अनुक्तसमुच्यार्थाच्चकारान्नेति यान. विभागाद्वा । अचाक्षुषज्ञानार्थे धातुभिः साक्षात्परम्परया वा योगे नैते स्युः । यथा । "चेतसा त्वां समीक्षते । भक्तस्तव रूपं ध्यायति ।" चाक्षुषज्ञानाथैस्तु । भक्तस्त्वा पश्य- ति चक्षुषेत्यादि प्रयोगता ज्ञेयम् । नामाख्यातनिपातोपसगात्मकचतुर्विधशब्दानुशासन तावच्छन्दशास्त्रम् । तत्र नाम निरूपितम् । वक्ष्यति चाख्यातम् ॥ २ ॥ इति युष्मदस्मत्प्रक्रिया ॥ . . * अथाव्ययानि * ॥ १५ ॥ चादिनिपाता(ख) ।। च वा ह अह एव एवं नूनम् पृथक् विना (क) युवयोरवयोश्शेशो हरिर्मामेव रक्षतु । तुभ्य मा च देवेशो दद्याच्छं तुभ्यमे च ॥ च वा ६ अह एव । आदिशम्देनले पञ्चव गृह्यन्ते नान्ये । 'नच बादादयोगे' इति पाणिनीयवचनात् ॥ साक्षायोगेश्य निषेधः । न पुनयुक्तयुक्त । शिवो हरिश्च में स्वामीत्यादौ इत्याधिकम् ॥ (ख)चादिरिति । च मादिर्यस्य चादिः । निश्चयेन पतत्यनेकेषु अथैषु द्योतकत्वादिति निपातः । परत पतने । अस्माज्ज्वलादेर्ण इति णप्रत्ययः। असत्ववाचिनामेव चादीनो निपातसंज्ञः अव्ययसंह च भवति । स्वरादीनां तु सवाचिनामस स्वाचिनी चाव्ययसंज्ञा न पुनर्निपातसंज्ञा ! स्वस्ति वाच यति स्वः । - सा० प्र०१६ ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- । । -- प्रतिज्ञायां समुच्चये । मङ्गलानन्तरारम्भेष्वष्टादर्थज्वथाव्ययम् a" अथ भकोऽसि भोलुम् अथ ऋतून्यूमः । अथ स्नानविधिः । गौडो भावानथेति ब्रूमः। भीमोऽथार्जुनः । अथ पर. स्मैपदानि । स्नातोऽथ सुंक्ते । अथ शब्दानुशासनम् । "अथो इत्यर्थेऽवधेयमन्बादेशे तथैव च । इमं वेदमध्यापय अथो एनं व्याकरणम् । "ह्यः स्यात्पुर्वदिने श्वस्तु परस्मि. दिवसे तथा । उच्चैनीचैमहत्यल्पे स्वः स्वर्गपरलोकयोः ॥" झोऽभवत् । श्वो गन्ता । उः पुरुषः । नीचैर्गच्छति । छायेव या स्वर्जलधेजलेषु । स्वर्यातस्य स्वपुत्रस्य । “अ. न्तर्मध्ये तथा प्रातः प्रत्यूषे श्वोऽर्थ एव च । पुनर्विशेषेऽप्रथमे भूयोऽपि पुनरर्थकम् ॥" अ. न्तर्वाष्पः । प्रातःसन्ध्यामुपासीत । प्रातभॊक्ष्ये । किं पुनर्ब्राह्मणाः । पुनरुक्तम् । भूयो दर्शनम् । “आहोस्वित्तु वितर्के चेदर्शऽपि परिकीर्तितम् । अयं स्थाणुराहोस्वित्पुरुषः । आहोस्वि वेदः । "सह साकं समं सत्रा साथै सामेव च । पुत्रेण सहागतः । श्वमन्येऽपि । "मध्येऽन्तरा विनाणे च प्रतीभावे नमः स्मृतम् । अन्तरा त्वां मां हरिः स्वामन्तरा तामरसायताक्षि । नमो देवेभ्यः । "मलं भूषणपर्याशिनिषेधे शक्तिवारणे ।" अलङ्कारः । अलमल्य धनम् । मालप्यालमिदं बनोयत्स दारानपाहरत् । अलं मल्लो म. ल्लाय । अलमतिप्रसङ्गेन । "कृतं निषेधेऽमानोनास्तदाः परिकीर्तिताः ।" कृतमतिवि- स्तरेण । अविप्र इव भाषसे । विप्रवन्न ब्रूषे इत्यर्थः । मा कुछ। नो अत्र स्थातव्यम् । नैकः मुप्तेषु जागृयात् । ईषदल्पे किलेति स्याद्वार्तासम्भाव्यतषु । रुचिन्यकरणालीके. ध्वपि प्रोक्तं मनीषिभिः ॥,, ईषद्गौः । जधान कसं किल वामदेवः । पार्थः किल विजे. प्यते । तत्किल कविनोक्तम् । ए६ किल केचिद्वदति । त्वं किल योत्स्यसे गोत्रम् । वलितं किलोशुभं कृत्वा । "निषेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनयेषु च । नियमे निश्चये हेतौ विषादे- ऽपि खलूदितः ॥ खलूक्त्वा खलुवाचिकम् । भयो खल्वाटः । स खस्वधीते वेदम् । न खलु न खलु मुग्धे साहसं कार्यमेतत् । प्रवृत्तिसाराः खलु माशां धियः । न खलु दास्यौ । त्वदधीनं खलु देहिनां सुखम् । न विदीयोः कठिनाः खलु स्त्रियः । "वै स्यात्सम्बोधने पादपूरणेऽनुनयेऽपि च । एवं वै विप्राः । बृहस्पतिर्वं देवानां पुरोहितः । न वै पुनः कार्यमिदं हि साहसम् । "आराद्दूरे समीपे च भृशमत्यर्थवाच- कम् ।" आराच्छनोः सदा वसेत् । प्रतीतानारात्स्थापयेत् । भृशमाह महीपतिम् । “य. कारणे तथा तस्यात्स्वराणां प्रतिरूपकाः । स्वरा निपातसंज्ञाः स्युरद्रव्यार्थस्य वाचका" यत्सभार प्रथमे । तत्पूज्योऽसि । "सम्बोधने तथाऽल्पार्थ भ प्रोक्तमव्ययं बुधैः । ईभ. सने तथा खेदे रोषोक्तावपि कीर्तितम् ॥ उ हर्षोक्तौ तथा त संक्रुद्धौ पादपुरणे । मन्त्र. स्तोमे स्कारः स्याल्लकारोऽपि तथा मतः ॥ ए ऐ ओ मौ च चत्वारो हुतिसम्बोधनार्थ. काः । यथासम्भवमन्येषु अर्थेष्वेतेऽव्ययात्मका: ॥१॥ तत्रादिगणो विभक्त्यर्थे निपात्यते ॥ तस्मिन्निति तत्र । य- स्मिन्निति यत्र । कस्मिन्निति कुत्र कुह क। अस्मिन्निति मत्र । तस्मिन्काले त. दा । यस्मिन्काले यदा । कस्मिन्काले कदा। अन्यास्मिन्काले भन्यदा । सर्व- स्मिन्काले सर्वदा । तेन प्रकारेण तथा । येन प्रकारेण यथा । केन प्रकारेण । - - ।

·अव्ययानि १५] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। १८५ कथन् । अनेन प्रकारेण इस्थम् । सर्वदा उभयथा अन्यथा अन्यतस्था इतर. था । तस्मादिति ततः । यस्मादिति यतः । अस्मादिति अत: । कुतः अ. मुतः युष्मतः अस्मत्तः भवत्तः ॥ २ ॥ (च० ) अथ विमत्यर्थसूचकान्निपातानाह-त्रादिगो वित्यो निपात्यते । तत्र ससम्यर्थे यथा सप्तम्येकवचने तस्मिन्नित्यी तन्त्र निपाता एवं बोलेपु तस्यां तयोः ताश एतेष्वपि तन्नेति निपातः। एवं सप्तम्यर्थ वर्तमानात्तच्छब्दात प्रत्ययः इलोप । एई लल. म्यर्थे वर्तमानाद्यच्छब्दात् प्रत्ययोः दलेपः। यस्मिन्नित्यस्य यन्त्र ! किनुकाब्दात् प्रत्ययः किमः कुआदेशश्च । एवं सप्तम्यणे किम्शदात अप्रत्ययः कुआदेशः । 'उवम् स्वरहीनं क । कस्मिन्नित्यल्य कुत्र कुहक्क ॥ एवं द्वि भवत् युष्मदस्मदौ च वर्जयित्वा सर्वादिग. णात् सबम्या अर्थो ऋ इति भवति । सर्वत्र उभयन्न अन्यन्न एकत्र पूर्व परन इत्यादि। तस्मिन् काले तदा । यस्मिन्काले सदा : कासिमन् काले कदा । एकस्मिन् काले एकदा ! एवं सदा सर्वदा अल्पदा । येन प्रकारेण यथा । केन प्रकारेण जथं अनेन प्रकारेग इत्थं । सर्गण प्रकारेण सर्वथा । एवम् अन्यथा इतरथा अपरथा ॥ तत्प्रत्ययान्तानाह-पञ्चम्य तम् । तस्मादिति ततः यस्मादिति यतः। कस्मादित्यर्थ कुतः । अस्मादित्य इतः अतः । एवं ग्रामतः लोकतः सर्वतः ॥ ३ ॥ (प्र०) इत्येवमादिरिति इतिवान्दो गणसमातिसूचकः प्रकृतपरामर्शको वा । एवमी. दृशान्यादौ यस्य स तथा : आदिना शश्वत्औषट्वौष वषट्प्रभृतयः प्रयोगतो ज्ञेया : एतेषु केचित् द्योतकाः । केचिद्वाचकाः । केचिदनर्थकाः । तदुक्तम् । "केऽप्येषां द्योतका: केऽपि वाचकाः केऽप्यनर्थकाः । आगमा इव केपि स्युः सम्भूयार्थस्य वाचकाः ॥” इति अथ प्रत्ययान्तनिपावानाह ॥ तत्रादिरिति विमत्यण देशकालावधिकरणाद्यणे । युष्मः दस्मदौ वर्जयित्वाऽन्यस्मात्सर्वादेर्बहुशब्दाच्च सप्तम्यर्थे निपात्यते तद्धिते तदन्ता अ. व्ययसंज्ञा इत्यर्थः । तस्मिन् तयोस्तेषु तल्या तास वेत्यर्थे तन्त्र । यस्मिन् ययोः येषु यस्यां यास वा यन्न । कस्मिन् कयोः केषु कस्यां काठ वा कुह-कुन-क ॥ २ ॥ सार्वविभक्तिकस्तस् इत्येके । पूर्वतः सर्वतः । पूर्वस्मिन्निति पुरस्तात् । अधरास्मिन्निस्यधस्तात् । परास्मन्निति परेण-परस्तात् ॥ आहिच्च दूरे ॥ दुरेऽर्थे वाच्ये सति आहिच् प्रत्ययो भवति । दक्षिणस्यां दिशि दूरे इति द- क्षिणाहि वसन्ति चाण्डालाः । चकारादाच् ॥ दक्षिणा ।। ३ ॥ (च०) सान० । एके माचार्या इत्याहुः । तस्प्रत्ययः सर्गविभक्तिषु भवति । सर्वासा विभक्तीनामणे भवतीत्यर्थः । स्वमते तु पञ्चम्यणे एव । कस्मादिति कुतः। पाव इति पार्थतः । पूर्वस्यामिति पूर्णतः । एवं सर्गतः इतः इत्यादयोऽवसेयाः। पूर्नस्मिन्निति पुर- स्तात् पुर्गस्मिन् काले देशे च पुर्नस्यां दिशि वेत्यर्थः। तथा च कालापके -'पूर्वशब्दात दिग्देवाकालार्थात्सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्तादस्तातिः पूर्णस्य पुनिपातः मनद्यतने काले । एवम् अधस्तात् अध इति । एवमुपरिष्टात उपरि इति । परस्मिन्निति परस्मिन् देशे काले वल । ।

·( 6a [पूढे- 20 स्वां दिशि ति परेहा या दूरे हात दक्षिणाहि डाला । अभियान को दूरे माह बाद कोरबा उरल्या द्विति हे जलन्तम सानिमतिक इति लीला निमकीनान सती साविशक्षित जातो अच्छेत्यादिप्रयोगादित्व : बक्षिणी क्षदिनाहि वाण्डाला बुल्य, नेद दूसर्थ स्तम्यर्थ माहिप्रत्ययान्तनिपात इति सूचितम् । नाबारे नेपा लिवा. -- सिल हद बिलादि सर्वविभवस्यन्तास्किंशब्दासामान्ये- उथे कि काय इत्येले प्रत्यया भवन्ति !! कश्चित् कश्चन कचित् कचन॥४॥ ६०) किमा सामान्ये विवादित विषु लिङ्गेपु सिद्धादेव किं शब्दात सामान्ये अज्ञातायौ अनिधारणेऽर्थ सलाम विमति विनादिरिति । चितू चन प्रत्ययो भवति इ. स्वर्थः । अज्ञातः कः कश्चित् कौचित केचित काचित किञ्चित् कुत्रचितू कचित् कश्चन काचन जिवन वचन । एक सप्तादशि विभक्ति ॥४॥ (प्र.) किम झालप्रत्यान्ता कम्शदा सामान्ये विशेषाप्रज्ञाशनेन्थ चि- हादिः म सक्तीत्यर्थ: । चित् । सावित् । किञ्चित् । कानिचित् । कस्त्रिश्चि- । कस्यसिदित्यादि । विम् इति लानामोक्तो सजन । कुतश्चनेत्यादि ॥ ४ ॥ तदधीन काल्पयोको सात् ।। तदीनार्थे कास्न्यार्थे वा सा. प्रत्ययो भवति : राज्ञोऽधीन राजलात् । सर्व भल्म इति भस्मसात् । अग्नेः अधीनमित्यमिसात् ॥ सात्प्रत्ययस्य पत्वं नेच्छन्ति ॥ ५ ॥ (च०) पुननिपातान्तरमाह-तधोनकायपोवी साता। तदधोनेति । यद्य. याधीनभायातं तत्तधीनं । कृरहनस्य सलग्रस्य भावः कासन्य सामग्रत्वं तदधोनच का. न्य च तदधीनकात्स्न्ये तयोः । तत एलयोरथै नाम्नः पुरतः सात् प्रत्ययो निपात्यते । राजन नम्मन् । राज्ञोऽधान राजसात् । सव मानस भवति इति भस्मसात् । तदधोनका- सर्ययोः इति सात्प्रत्ययः । नानो नो0 राजलात । मस्मसात् । सात्प्रत्ययस्य पत्ता नेच्छन्ति । यथा । अग्मिसात् ॥ ६ ॥ (प्र.) तदधीनेति तस्याधीन इत्यर्थं तस्य कात्रयमित्यर्थ चेत्यर्थः । राजाधीन राजसात् । सर्ने भस्म भस्मलादित्यर्थः । "किल्लापः सः इत्यत्र वेब्योरित्यतो वानु. वृत्तेरग्निसादित्यादौ सातः सस्य षत्वाभावः । पक्षे राजकीयम् । भस्ममयम् ॥ ५ ॥ ऊयुरर्थङ्गीकरणे ॥ ऊरीकृत्य उररीकृत्य ॥ ६ ॥ (०) 'ऊयुर्योकरणे । अङ्गीकरणेऽथ ऊरी उरी शब्दौ निपात्येते। जीकृत्य उरीकृत्ये अङ्गीकृत्येत्यर्थः । परीकृतम् । उरीकृतम् । उरीकरोति ॥ ६ ॥ सद्यादिः काले निपात्यते ॥ सद्य अद्य सपदि अधुना इदानीम् - ·अव्ययानि १५] सुभसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । लन्प्रति तानतम् पूर्वेयुः परेयुः भाशु शीघ्रम् झटिति तूर्णम् अपराः यहि ताई (कहि) जोषम् मौनम् अन्येद्युः ॥ ७ ॥ (च) लघ० । आदिकाले अणे झालविशेष उचादिनिपाते । लघस्तत्कालन् । अन्य लाप्रतदिने । सपदि शीनम् । अधुन हाजील । एतौ वर्तमानक्षणार्थे। अक्षिपक्ष्मा- मच्छिाकाल क्षाः । एवं सम्प्रति साम्प्रतमपि । झटिति शीघ्रपूल एते नमः औत. बयार्थी । पूर्वधुरिति गतदिवलार्थाचकम् । परेधुदिवसान्तरमाचकम् । यहि यहि नहि खदा कर्हि सदा । आदिशब्दात पहलू परारि एषमः अवरेचवि अपरेधुः उत्तरेछुः उभयेछुः इत्यादयो ज्ञेयाः ।। ७ ॥ प्रादिरूपसर्गः ॥ अपरा अप सम् अनु अव निर् निस् दुर् दुस् वि आङ् नि अघि अपि अति सु उत अभि प्रति परि उप अत् अन्तर् आ- विर् ! अंगण उपसर्गसंज्ञकः ॥ ६ ॥ (२०) लुन-प्रादिपतर्गः ॥ प्र आदिस्य स प्रादिः प्रथमैकवचनान्तम् । लोकि०' । उपसृज्यते धातोः समीपे क्रियते इत्युपसर्गः। प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्नोवि०॥ प्रादि० । अने उपसर्गः। 'नामिनोरः द्विपदं सूत्रम् । प्र आरभ्य यावत् आविः प्र, परा, अप इत्यादि । 'प्रपरापलमन्ववनिहुँरभिव्यधिसूदतिनिः प्रतिपर्यपयः । उप आमिति वि. शतिरष लखे उपसर्गगणः कथितः कविना अर्थ प्रादिः आविः पर्यवसानो गण उपस. संज्ञाः । तत्र प्रशब्दः प्रकर्षाः । यथा प्रणस्य प्रवादः । 'प्रादिकमणि दीर्धं च लामयें सुशासम्भवे । वियोगशुद्धिशतीच्छाशान्तिपूजाप्रदर्शने । आदिकर्मणि प्रारब्धं प्रकृतम् । आयामे प्रलम्बः । लामय प्रभुः। भृशार्थे प्रतपति। सरभवे प्रभवति प्राणने प्रतुष्यति । मने प्रयाति । इच्छायां प्रार्थयते । शान्तौ प्रशान्तः । मुख्य प्रवरः । अवलोकने प्रपश्यति । शुद्धौ प्रसन्ना आपः । प्रलन्नेन्द्रियः। प्रीतौ प्रसीदति राजा। पुजायां प्राञ्जलि प्रहः। तत्परः पितामहात्परः प्रपितामहः । एवं प्रपौत्रः प्रशिष्यः इत्याद्यर्थेषु उपसर्गो ज्ञेयः । परा इति विपरीतार्थ पराजयार्थे विमुखार्थे दूरीकरणे च । यथा पराजितः पराभूतः पराकृतः पराङ्मुखः । परावृतः पराक्रमः मर्शः । अप असत्यार्थविकारवर्जनस्तेनकर्षणादौ । यथा अपकर्षति अपचति अपकृतः । अपहरति । लन सम्भवसम्यक्प्रकाराक्षे । यथा सम्भवति । निलने संगच्छति । समवाये संकरः । एवं सन्धिः सङ्केतः संस्कृतः संशयः संरम्भः संवृतम् । अनु अनुज्ञाप- श्वानासायाभिमुखहीनसामोच्यादीप्सादौ । अजुजानाति अनुवदति अनुगच्छति अनु. करोति अनुदति । वत्सो मारमनुधावति । अन्वर्जुन योद्धारः । अनुमेघम् । अनुगृहम् । अवअवज्ञालम्बज्ञानशुद्धिव्याप्त्यादौ । अवगणयति । अवजानाति । यष्टिमवष्टभ्य तिष्ठति। अवगतोऽर्थः अवदानम् अवकी: । निर् निश्चयनिगमनातिशयनिषेधनिर्णयादौ । निर्ण. अति निर्गतः निरुपमः निष्पन्नः निश्चयः निर्मक्षिकम् । दुरिति दुष्टे टुःखकष्ठाद्यर्थो । दुर्जनः दुष्करम् । वि इति नानार्थवियोगविदीर्णवैषम्यवैमनस्यविशेषणाद्यर्थे । विविध विदारितः . - ।

·ORLD ३.८४ सारस्वतप्रक्रिया [ पूढ़ेिं- . विटाविमा विराजते विशेषगादी राधा विशिष्टि विप विलोमः विस्मितः विष्ट. विप्रः विमुख बिना ! आइ इति मर्यादाभिविधीपत्तमन्तादाशंसनोपदेशाग माद : यथा आसमुद्रक्षितीज्ञानाम् आजन्म शुद्धानाम् आगच्छति आरोहति आशास्ते सालपते आमिति आरजने आदते कासन्नः आशयः । बिनित निक्षेपणादौ । निपीय निहित निक्षिपति ॥ अधि इति अध्यनाधीनाधिपत्याधिकाधिष्ठानादौ यथा अधीते अधिगुणः अधितिष्ठति ॥ अपि आच्छादनादौ, अपिदधाति यतः अपि सम्भावना प्र- अशङ्खाग समुच्ये ॥ अति अतिशयादौ 'अतिशब्दः प्रशंसायां प्रकर्षे लधनेऽप्यति । यथा अतिस्थ: अतित अतिकामति अतिशेते ॥ स इति प्रशंसनातिकायमखशोमनशु. भादौ । सकरः । अत् प्राबल्ये अक्रियोत्कर्षादौ । 'उत् प्राबल्ये वियोगे च प्रकाशे चोकमणि । उत्कर्षति । अभि अभिवादनेच्छारूपसम्मुखपराभवादौ । यथा अभिव दति अभिगच्छति ।। प्रति प्रतिष्ठा प्रतिज्ञासादृश्यग्रहणाभिमुख्यसमीपहिसाप्रतिषेधादौ । यथा प्रतितिष्ठति ॥ परि सामस्त्यदोषकथालिङ्गनपरिभवादौ परिभवति ॥ उप इति समी पन्यासोपरमप्रतिक्रियाध्यचनपृष्ट्यादौ । उपतिष्ठते ॥ श्रन्तु श्रद्धायामास्तिक्यबुद्धौ च । अ न्तमध्ये । आविः प्राकट्ये । आविः करोति । अन्ये अर्था वृहद्वृत्तिभ्यो ज्ञेयाः । अयं प्रादिर्गणः उपसर्गसंज्ञकः । एतेऽपि बाधकानुवर्तकविशेषनिरर्थकभेदाचतुर्वा । यतः धात्व. थै बाधते कश्चित्कश्चित्तमनुवईते । तमेव विशिनष्टयन्योऽनर्थकोऽन्यः प्रयुज्यते' । बाधते यथा-पराजयते 'उपसर्गेण धात्वर्थः इति वचनात् ॥ तं धात्वर्थमनुवर्तते । यथा-विज. यते ॥ विशिष्टि विशेषयति । यथा--प्रभवति ॥ निरर्थकस्तु अशोभमानार्थकः । यथा- प्रलोकते ॥ ८ ॥ (प्र०) प्रादिः । प्र आदिर्यस्थ स प्रादिर्गण अपसर्गसंज्ञः स्यादित्यर्थः । उपमुज्यते इत्युपसर्ग इत्यन्वर्थसंज्ञातो धातूपसृष्टानां तक्रियायोगे तो प्रत्येवोपसर्गत्वम् । ततश्च प्र. योगतो नायको यस्मात्स प्रनायकः । इत्यादौ । गमनक्रियायोगे नयनक्रियाया योगा. मावात्तो प्रत्युपसर्गत्वाभावाण्णत्वाभावः । "प्रादिः कर्मणि दीर्धेशवासम्भवत. लिषु । वियोगशुद्धिशकीच्छाशान्तिपूजाप्रदर्शने ॥" क्रमेणोदाहरणानि । प्रयातः। प्रथला मुषकाः । प्रभुर्दशस्य । प्रवदन्ति दायादाः । हिमवतो गङ्गा प्रभवति । प्रयुक्तमनम् । प्रोषितः पतिः । प्रसन्नमुदकम् । प्रशको विप्राय । प्रार्थयते कन्याम् । प्रशान्तोऽमिः ! प्राञ्जलि: । प्रवालम् । प्रलोकयति । "वधे गतौ दर्शने च विक्रमाभिमुखे भृशे। अधोन- मोक्षणप्रातिलोम्यफेषु परा मतः ॥ पराहतः। परागतः । परादृष्टः । पराक्रान्तः । परा- वृत्तः । पराजितः । पराधीनः । पराकृतः । प्रराइमुखः । "अपो वियोगे विकृतौ विपरीते निदर्शने । आनन्दे वर्जने चौय्य वारणे सम्यगीरितः ॥" अपयाति । अपकृतवान् । अ. पशब्दः । अपदिशति । अपहसति । अपत्रिगर्त वृष्टो देवः । अपहरति । अपसरति "संयोगऐक्यप्रभवसत्यप्रत्यक्षसिद्धिषु । भूषाङ्गोकरणवलेषक्रोधाभिमुखवाचिसम् ॥" सा. तः । पुत्रेण संपदन्ति । संव्यः । सम्भवत्यग्निः काटः। गां सानाति । सम्पश्यति । संसिविः । संस्कृता कन्या । सगृहाति । सन्धत्ते । संक्रुद्धः । संयाति । "वेदाधिष्ठान- सामीप्यपश्चामावानुबन्धने । साम्याभिमुखहीनेषु विसर्ग लक्षणेऽप्यनु ॥" अनुवाकमधीते। -- ..

·अव्ययानि १५] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता। पाणिनेः । । आसना . । अनुष्ठान शेअनुमेब इति ! अनुस्यन्न । अनुशयः । अनुकृतिः । अनुलो मात धावति : अन्वर्जुन बोद्धारः । अनुज्ञानः । अनुधनमसतां गतिः ! "ज्ञानावलाबजुद्धी. इथे व्यासिनाम । अवा आयो वियोगे च लोयोगानुसारतः ॥ अवगतोऽर्थः । अब लल्य टि बाति । अवदातम् । अवलम्ब अवकीर्यम् । अवनन्ति । अबचातः । नि वियोगाबादेशातिमे लाभनिश्चये, नि : सिलवम् : निट लिष्क्रान्तः । नि:शः नितम् । "दुरीपद वच्छेऽथे वालम्पतिङ्कटे :., कुर्मीले : हुवनः । दुईल: । दुर्गतः । दुर्दिनन् । "नानावियोगातिशये बामोहेशवाझ्थे । पैश्यास्तरने भूपेषदांनाभिमुख्यके । अनवस्थामुख्यशोदर्शने विरुदाहृतः ।, विचित्रा गति द. त: : पाणिनेवियुक्तः । विकीर्ण दिवटा नमः। विमनस्कः । विभुः । विवदन्ति । विगायति । विस्मृताः ! विभूषितः ! विलोपितः । विमुखः । विनान्तः ! विशिष्टः । विक्रान्तः । आहियावादाबलेवादिकर्मणि : मो. मिवियों भाव्य अच्छतानच्याश्रये अभिसन्ननिवृत्त्याशादानानुभवविस्मये । तिहाशमयोदात्मानुख्योकर्मणि आकाइते ! आविनः । भाजानाति । आताजनकः । आलिङ्गति । आरभते । वामाबधनानि । आकुना बशः आचारति कपटेन आहतः ॥ आवलथः । आमन्त्रणम् । आधावति ! आशास्ते । भादत्त । आशीतम् । आ एवं किल तत् । आस्पदम् । आदिष्टः । आमुक्तेर्नुःखम् । आहूयते मल्लं. मल्लः । आगच्छति । आरोइति । "निराश्ययोऽमशादेशान्नित्यकौशलबन्धने । अन्तनांवे ललीपे निदर्शनोपरमा. श्रये ॥" निकरो मणीनाम् । निपतति । निगृहीतः । विदिशाति । निविशति । निपुगः । निवद्वः । निपीतमुदकम् । निकृष्टः । निदर्शनम् । निवृत्तः पापात् ! निलयः । “अधिर- ध्ययनैश्वर्यवशित्वस्मरणाधिके ।” उपाध्यायाधीते । अधिपतिः ! अधीनः । मातुरध्येति अविकृतम् । अपिः सम्भवगहांशीभूतिभूषासमुच्चये ।" अपि योजनमस्ति । अपि पापम् भद्रनपि । मरणमपि । अपि नयति हारम् । तदपि । "विक्रमातिकमे बुद्धौ भृशातिश. येदतिः ।" अतिरथः । अतिक्रामति । अतिगहनम् । अतिततम् । अतिमनुने ज्ञानम् । "प्रशंसानुमते पूजाशचन्छ शुभेषु सः ।" सुपुरुषः । सकृतम् । ससाधुः । मुताः । उदु- ऽकर | अगन्धिः । “उत्प्राबल्यवियोगोकमलामप्रकाशने । आश्चर्थे मोक्षणेऽमावे बल्ट- प्राधान्यशक्तिपु" उद्दलः । उद्गच्छति । उतिक्षपति । इत्पन्नम् । उच्चरति । उन्: उद्गतोऽE | उत्पथः । उत्कः । उद्दिष्टः । उत्तहः । अभिः पूजाशाहायाधिसा- च्याभिमुख्यके । सारूप्यवचनाहारस्वाध्यायेपु निरूपिक अभिवन्दति गुरुम् । अभि. युक्तः । अभिलिप्यते । अभिल्यन्दो व्याधिः । अभिजातः । अभिमुखः । अभिरूपः । अभिधानम् । अभ्यवहरति । अभ्यस्यति । "साश्यादानहिंसालोक्तो प्रतिनिधौ क्व. चित् । व्याध्यामिमुखयोव्यातौ वारणे प्रतिक्षच्यते ॥ प्रतिदेवदत्तस्य । प्रतिगृहाति । प्र. तिहन्ति । प्रतिज्ञातम् । अभिमन्युरजुनतः प्रति । प्रतिश्यायः । प्रतिसूर्य गच्छति प्रतिकीर्णः प्रांशुभिः । प्रतिषिद्धः । "परिः समन्ततोभावव्यालिदोषकथासु च । भूषारले पूजने च वर्जने वसने शुभे ।" परिभ्रमति । परिगतोऽग्निर्मामम् । परिवादः । परिष्करोति । -- - -- - - ·सारस्वत्प्रक्रिया [पूर- -- अभ्याम् । परिष्वज परेचरति गुल्या पारमितस्यो वृष्टो देवः । चरित बाल परिदेवनम् : "पः सामीलम यावार्यतो सौ : ोपहार प्लान उपयलयूजने सकु तिष्ठति : उपरोति । उपकी र ? उमदेश : उपस्तः । अयातः । उपहत्त्यर्थन्छ । उपचारः । ६. देवार ? समाते भनेर । उपाध्यायाधाते। उपचितः पिता पुढे । अदित्याजिनामा माइनस तथा मतम् । प्राकट्येऽथे तथा चावि कविभिः परिनीति:१० प्रदायो । अन्त गौतः ! . विष्कारः ॥ ८॥ प्रधात को अपनी क प्रयोब्बा ९ (थैलेषां योजनमाह --काम.प्रान्धातो: प्रादा अपनैकनरन्तर : 'अन्धमा । बातोरिति बाहादस्य षध्ये कवचनान्त। डिलिः - होर्विक सिद्धम् । उपलमा धातोः न्वादेः बियायोगे प्राक पूर्वमादौ प्रयोक्तव्याः । प्रत तीत्यादि । १ ॥ (प्र.) प्राग्धातोः ॥ प्रागिति सामान्योक्ती प्रत्यारोष्ठते । पाणद्धमिल्यादौ व्य. वधानप्रप्रयोगेऽप्युपसर्गसम् । एक विद्यालय बाय 2 मादत्ते। वि. तरति । केचित्तदर्थ विशिपन्ति : सथा विजयते : प्रसवति १ चालतमले । या है। काशशरे । केवि मात्र प्राधान्य दश: । अचाने । वि. तनोति । तदुक्तम् । धात्व) बाधते कश्चित्सश्चितमनुवर्तते । तमेव विमिनध्ययोऽनर्थ कोऽन्यः प्रयुज्यते" इति ॥ ९ ॥ सदव्ययम् ॥ तदिदं प्रादिचादिशब्दरूपमव्ययस भवति ॥ क्वा- द्यन्तं च ॥ १० ॥ .) अथ चादीनां संज्ञाह--सूत्रम्-'तपय । तत् प्रथमैकवचनान्तम् । बलकाररूप अवश्यं न व्येति न क्षयं यातीत्यच्या प्रथमैकवचनान्स ! 'अलोय? 'अशोक मोऽनुन्धारः पश्चात् स्वरहीनं रविद पू!क्त चादि आहेल्या आ. विः पन्तं यच्छन्दरूपं तदव्यया भवति । च पुनः नियन्तम् पूर्व काले करवा इति सूमोत्पन्नः क्त्वा आदौ घरमा लकवादिः । 'भुको भावे कया? इति वा सोऽन्हे यस्य तत् क्त्वाद्यन्तं क्त्वा तुम् क्यधा फस्बल शास्त्र यत आम् प्रत्ययान्तः शब्द तदप्यव्ययसं भवतीत्यर्थः । यथा...कृत्वा कर्तुम् प्रणम्य द्विधा पञ्चत्वः कारं कारमा घटवत् किंतराम् बहुशः द्विः इत्यादि ॥ १० ॥ (प्र.) क्त्वाद्यन्तम् । क्त्वादयः प्रत्यया अन्ते यस्य तत्तथा । क्त्वा, क्या , तुम् णम् , च्चि, डा, धा, वठ, शस् , कृत्वर , आम् , म इत्यादयः प्रयोगता ज्ञेयाः ॥१०॥ अव्ययाद्विभक्तलक् ॥ अव्ययात्परस्या विभक्तेलुग् भवति ॥ न तु शब्दनिर्देशे ॥ अव्ययानां च न लिङ्गादिनियमः । तदुक्तं च - सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभाक्तिषु । , mar ·स्त्रीप्रत्यप्रक्रिया १६ सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता १९१ बचनेषु च सर्वेषु यन्न व्यति तदव्ययम् ॥ १ ॥ उक्तान्यलिङ्गान्यव्ययानि ॥ ११ ॥ (२०) ततः किं कार्यमित्याह-अव्ययाति' । अव्यवात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । सिरतू? 'सवणे.' । विभक्तरिति विभक्तिशब्दस्य षष्टयेकवचनान्तम् । वितिः 'हस्य' 'या अवे ॥ लुक् प्रथमैकवचनान्तन् 'हसेपः. 'नामिनो ॥ अव्ययात्परा या विभ. किस्तल्या लुग्भवति । तत्रापि विशेष:-न तु शब्दनिर्देशे तु पर शब्दनिर्देशे विभक्तेलुक जभवति । शब्दस्वरूपत्वेन प्रतिपादन शब्दनिर्देशः अव्ययस्य नामग्रहणमित्यर्थः । न तु तदर्थवाचरुत्वमित्यर्थः । यथा 'अवाप्योल्पपर्गयोः' इति । तथा द्वितीयवृत्तौ--'क्रीडोs. नुलम्ररिभ्य: 'समप्रविभ्यः स्था' 'उद्विभ्यां तपः' इत्यादौ शब्दनि शत्वादव्ययात्पर. न्याया अपि विभक्त हुन् । ३ पुनः अव्ययान लियादिनियमो नास्ति लिङ्गवचनवि. भक्तिभेदो न । उक्त महारान्तरे । सहसं० । बल्जिलिङ्गेषु स्त्रीनपुंसकेषु सडशं, च पुनः सर्वात प्रथमादिषु सम्बन्लाइ दिनतिषु जहां, सर्वे वचनेषु च एकद्विबहुवचनेषु साशं लमानरूप, बन्न व्येति व्ययं न याति रूपान्तरं न भजति तव्ययमित्युच्यते । अव्ययोपसंहारमतनसूत्रसन्बन्धं व्याचिकी: फक्किकामाह--उक्ता० । अव्ययानि उक्ता. नि कथितानि । किंभूतानि ? अलिङ्गानि ईस्त्वादिलिङ्गभेदरहितानि ॥ ११ ॥ (प्र०) लिङ्गादिनियनामावे ओडारस्तुतिपरायगश्रुतिसम्मतिमाह । उक्तं हीति । चादीनामव्ययीभावानां तत्रादीनां च साधारण्यार्थक्रमाल्लिविभक्तिवचनसाम्ययुक्तम् । एनेनान्वर्थसंज्ञेयमित्युक्तम् ॥ ११ ॥ इति सारस्वत प्रसादेऽव्ययानि ॥ १५ ॥ - * स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १६ ॥ * अधुना लिङ्गविशेषविजिज्ञापयिषया स्त्रीप्रत्ययाः प्रस्तुयन्ते । आवतः स्त्रियाम् ॥ अकारन्तान्नाम्नः स्त्रियां वर्तमानादाप् प्रत्ययो भवति(क) ॥ जाया माया श्रद्धा मेधा धारा इत्यादि ॥ अजादेश्वाप् व. तव्यः अजाएडका कोकिला बाला शूद्रा गणिका इत्यादि ॥ १ ॥ (च० ) अधुना वक्ष्यमाणसूत्रैङ्गिविशेषविजिज्ञापविषया लिङ्गरूपो विशेषः तस्य विशेषेण ज्ञापयितुमिच्छया स्त्रीलिङ्गज्ञापनाय स्त्री प्रत्ययाः स्त्रीत्वसूचका ये प्रत्ययास्ते प्रस्तु. यन्ते प्रारभ्यन्ते इत्यर्थः । सूत्रम्--'आवतः खियाम्। आए प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे: "अज श्वाकोकिलाबालावरसाद त्रिफलादिके । इवादेरपवादार्थमजादम्रहणं पृथक्" ॥ अजादेश्चेति चका रग्रहणाच्या कन्यकत्यादौ प्रथमपयोवाचकत्वेन जातिवाचकत्वेन च ईप प्रप्तिः । सोऽजादित्वात न भवतीति सूचितम् । .. (क) ..

·सारस्वतप्रक्रिया - [ पूर्वार्द्ध- । । ३:०१ अत इति अमावस्य पञ्चम्येशदादा ! 'स्वरहीनं बोर्षिक: चपा अबे०१३ स्त्रियामिति स्त्रीशब्दस्य समस्येकवचनम् । स्त्रियां योः 'खी दो: वेयुवः स्वाहीनं. १ लिद्धं त्रिपदम् ॥ आधारान्तं लियां वर्तमान स्त्रीलिङ्गत्वेन निर्दिष्टं यजाम तस्मात्पुरत प्रत्ययो भवति । पकारः सिलोपार्थः । उदाहरणम् जाय माय मेष शद्ध धार अनेन आप् प्रत्ययः । 'सवणे. 'आपः इति सेलोपः । अग्रे गडावत ॥ १॥ पुनविशेषमाह--'आवतः स्त्रियाम्' इत्याप्सिद्धौ पुनः 'अजादे' इति जाते. श्योपधात इतीपो निषेधार्थ पदयते । अजादेरिति । अजादेः शब्दगणाजोतिवाचि. त्वेऽपि आपू प्रत्ययो भवति । अजा एडका कोकिला बाला शूद्रा गणिका । अन्न शूद्रा अमीरजातिः । एवम अशा चटका भूचिमा इत्यजादयः । अत्र अजादे' इत्याप् । reणे । अधमैकवचनम् । आप: ॥ १ ॥ (प्र० ) उक्तानुवादपूर्वकं स्त्रीप्रत्ययनिरूपणं प्रतिजानीते । उक्तानीत्यादि । लिङ्गेषु स्त्रीपुत्रपुलकेषु विशेषत्रीलिङ्गस्य विशेषणेन ज्ञापयितुमिच्छया स्त्रयधिकारविहिताः प्रत्ययाः स्त्रीप्रत्ययाः ! यहशेन लेके स्मीयमिति प्रत्ययः । स धर्मः स्त्रीत्वम् । स च गोत्वादिव- सामान्यविशेषः स्तनकेशाभिव्यङ्गयः । तदुक्कम , "स्तनकेशादिसम्बन्धी विशिष्टा वा स्तनादयः । तदुपव्यञ्जना जातिरणावस्थागुणास्तथा ॥ शब्दोपजनितोऽर्थात्मा शब्दसं. स्कार इत्यपि । लिङ्गानां लिङ्गतत्वविकल्पाः साल दर्शिताः" इति। तथा इयमय. मिदमिति येपु व्यपदेशो दृश्यते लेाके । स्त्रीपुन्नपुंसकानि प्राच्यन्ते तानि लोकेन ।। गोत्वा- दित्वाश्रये सामान्यमुपलक्ष्यते । व्यंजकैरनुवृत्तत्वात्सीत्वं पुंस्त्वादिकं तथा ।। ततो व्य- मजकवैचित्र्यादेवान स्त्रीत्वमेव हि । व्यज्यते न तु पुस्त्वादिः सोऽर्थः स्त्रीत्यभिधीयते ।। इत्यादि ।।१॥ अजादेरिति । जातेरयोपधादित्यादिविशेषविधानादीपि प्राप्त वचनम् । बाला वत्सा कन्यकेत्यादौ च प्रथमवयोवामित्वादीपि चकारादनुक्तसमुच्छायार्थात्सम्भ- श्राजिनशणपिण्डेभ्यः फलात् । सम्फला । भनफलेत्यादि । एकफलेत्यपि केचित ! अन्यत्र दासा फलीत्वादि । तच्चा ज्येष्ठा कनिष्ठा मध्यमेति । घुयोगेऽपि । तथा सत्पाक्काण्डप्रा. तशतैकेभ्यः परात्पुष्पादपि । सत्पुष्पा । एकपुष्पा । अन्यत्र तु शङ्खपुष्पीत्यादि । तथा नम्पूर्वान्मूलादपि अमूला अन्यत्र दर्भमुली। ऋणि वाच्यायां पादान्तादपि । द्विपदा ऋक् । मचन्तादनन्ताच्च बहुप्रीहेर्वा । ना षेति टिलेापः । बहुसीमे। बहुसीमानौ । बहुयज्वे । बहुयज्वानौ । उपधालापिनाऽनन्ताद्वा । आवीयौ नो वेति वाशब्दस्य व्यव. स्थया काप्येव टिळापा न ईति । बहुराज्ञी बहुराश्यौ । बहुराजानौ इत्यादि प्रयोगानुसा- रतोऽनुसारणीयम् ॥१॥ वष्टि भागुरिल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥१॥ अवगाह्य वगाह्य । अपिहितम् पिहितम् । अपिधानम् पिधानम् ॥ (च०) अथ आष्प्रत्ययाधिकारे व्यञ्जनेभ्योऽपि तत्करणसूजक श्लोकमाह-वष्टि- ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १६ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता भागुः । भागुरिराचार्थ: अतोऽकारस्य लोपं वष्टि अभिलषति । कयो ? अब अपि इतके. तयो योरुपलगयोः । यथा पिदधाति मुखम्न् मपिधान विधानम् । अवगाहा नगा। विमलगिरिवतंसः, तोयनिधी बगाह्म इत्यादयः । च पुनः । एव अवधारणे। हलान्तानां शब्दानामापम् आप् प्रत्ययं वष्टि । यथेत्युदाहरगोपन्यासे । वान् नि दिश् सर्वान्न आप 'स्वरहीनं० आपः' इति श्लोकव्याख्या ॥ ‘लीमन् शब्दस्य वा आप टिलोपश्च ॥ सीमा ! (प्र.) वष्ठीति । हसान्तानामिति । स्वमतसिलप्रत्याहाराभित्रायेण । पाठस्तु हलन्तानामिति ॥ काप्यतः ॥ कापि ह अतः । स्त्रियां कापि परे पूर्वस्या कारस्य इकाले भवति ॥ कारिका । पचिका । पाठिका ॥ २ ॥ (२०) सूत्रम्-काण्यतः ॥ ककारेण लहित आप का तस्मिन् कापि सप्तम्येक. वचनान्तम् । अग्नेह प्रथमैकवचनान्तं सातकम् । अतः इति षटये कवचनान्तम् : 'स्वरहीन लोदि कापि अग्रे इ 'सवर्ग अन्तः इ बरू वर होने सूत्रं सि. द्धम् ॥ स्त्रिया मिति स्त्रीलिङ्गे कसहिते आपि परे अकारस्य इकारो जदति । उदाहरणं च- 'डुकृञ् करणे' । क । 'टुपचषु पाके' पर । करोतीति कारकः । पवतीति पाचकः । 13. तीति पाठकः 'तृवुणौ' इति वुण प्रत्ययः । दु। 'धातो.' इति वृद्धिः। इत्यस्य कार् । पच इत्यन्न 'अत उपधायाः' इति प इत्यस्य पा । 'युवोरनाको' इति वु इत्यस्य अकादेशः। 'स्बरही कारकः वाचकः पाठः इति सिद्धम् । ततः 'आयता नियाम्। 'सवर्ण ततः ! 'काप्यतः' इत्यनेन अकारस्य इकारो भवति प्रथम वचने म प्रायः इति सेर्लोपः। कारिका पाचिका पाठिका इति रूपनयट् । 'कारिका तु स्वल्पवृत्ती व. होरर्थस्य सूचिका' । एवमन्यान्यव्यवसेयानि । वाटिका शाटिज्ञा ॥ कन्यायाः कापि परे हस्वतैव नविकारः । कन्यका इत्यादि। क्वचिन्न भवति यथा बहुपरिबाजका । बहु. पाठका ॥२॥ (प्र.) कापीति । ककारेणाव्यवहित आए काप् तस्मिन् । ततश्च बहवः परिद्रा जका यस्यां सा बहुपरिबाजकेत्यनापः स्यादिपरत्वेन तेन व्ययभाना । अध्यत्यावे साइ. जर्यात्ककारोऽपि प्रत्ययसम्बन्थ्येव बोध्यः । एवं च शक्तीसि शक्कु शकावित्यादे पचाद्यनि आप्प्रत्यये च शत्यादौ न । हस्व वेत्यता वानुकर्षमान्ममेयं मामिकेत्यौत. दर्थे ममकादेशे आपि च प्रत्ययकाराभावेऽपि भवति । तथा नरसन्कायति नरिकत्यना. पि । अथ वा कापीति सामान्योक्तावपि वाशब्दव्यवस्थया शक्रेत्यादावित्वाभावः। यक्षा सकेत्यादौ प्रत्ययसम्माधिकाप्यपि न । एवं अधित्यका । उपत्यका । जीवज्ञा । भवका । देवका । यज्ञिका । क्षिपका । ध्रुवका । चटका । दण्डका । इष्टका । हलका । पिप्पल. का। डका । एलका । करका । मेनका । कन्यका । एरकेत्यादिषु प्रयोगानुसारेण नेत्व. म् । तारका ज्योतिषि । अन्यन्न तारिका ! वर्णका तान्तवे अन्यन्न वर्णिका । वर्तका शकुनो प्राचाम् । उदीचा तु वर्तिका । अष्टका पितृ दैवत्ये । अष्टिकान्या । इत्यादिष्वर्थभेदेन मत. भेदेन चेत्वाभावतद्भावव्यवस्था ॥ तथा सूतकादीनां वा ॥ सूतिका । सुत्रका । पुत्रका । सा०प्र०१७ ·सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वादom पुत्रिका । वृन्दारिका-वृन्दारका । तथा बम्पूर्वस्य स्वीप्रत्ययाकारस्य स्थाने योऽकारस्त. स्यापि वा। आर्यका-अपिका ! चटकका-चटकिका । तथा भस्नषाजाज्ञाद्वास्वा एषां जम्पूर्वाणामपि वा । नत्रका । भस्त्रिका । अमखिका-अभखका । एषका-एषिका । अजका-अजिका । ज्ञका-ज्ञिका । दूके-द्विक । स्वका-स्विका एतयोर्नपूर्वयोत्वम् । अनेषका । अद्वके । भनादेरुपसर्जनत्वेऽपि वा । निर्भ अका-निर्भस्त्रिका । अभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने योऽकारस्तस्यापि वा । गङ्गका-गङ्गिका । अगङ्गका-अगतिका । परमगलका-परमगनिका । उक्त पुंस्कस्य तु शुनिका । तथा बहुव्रीहौ नित्यम् । अखटिवका । तथा दाक्षिणात्यका । इहत्यिका । कत्यिकेत्यादौ । त्यक्त्यपोनित्यम् । तथा मनयिका ! सुपाकिकेत्यादौ । धात्वन्तयकयो रपि नित्यमित्यादि । यथाप्रयोगं व्यवस्थाऽवसेया । वाशमाल्लोकोद्वा । अभाषितपुंस्का. दतः स्थाने आहा । गङ्गका । हस्बो वेति व्यवस्थया हस्वाभावो वा । पक्षे प्रागुक्तम् । आवतः स्त्रियामित्यत्र आबिति योगविभागाकचिद्धसान्तेभ्य आप्रत्प्रय इत्यभिप्रेत्य भागुरिसम्मतिमाह ॥ २ ॥ हस्वो वा ॥ स्त्रियां कापि परे तरादौ च पूर्वस्य हस्वो वा भवति । वेणिका वेणीका | नदिका नदीका । श्रेयसितरा श्रेयसीतरा(क) ॥३॥ (च० ) अज्ञाते कुत्सिते चैव संज्ञायामनु कम्पने । तयुक्तनीतावष्यल्पे हस्वे स्वार्थ च का स्मृतः ॥ अज्ञाते-अश्वका, संज्ञायां देवदत्तका, तयुक्तनीतौ गुडेन मिश्रा धाना गुडधानका, अल्पे तैलकम् , हस्वत्वे वृक्षकाः, चकारात् स्वार्थपि, चौर एवं चौरकः ॥ अथ कावधिकारात् कपि परे अन्यत्कृत्यमाह-सूत्रम्-'हस्वो वा ॥ हस्वः प्रथमैकवचनान्तम् । नोविक वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया.' 'हवे. 'उभो ॥ नियामित्यादिवृत्तिः सुगमा । न वरम् । तरादाविति । तरतमौ तद्धितप्रत्ययौ । 'तरतमेयस्विष्टाः प्रक। इति सूत्रोत्पन्नौ । पदाहरणम्-वेणी नदी । वेण्येव वेगीका वेणिका वा । नद्येव नदीका । न. दिका वा। स्वार्थेऽपि इति कप्रत्ययः । यद्वा हल्वा वेगी वेणीका वेणिका वा । हस्बा नदी नदीका नदिका वा । हस्वात्प्रत्ययः । 'मावत: स्त्रियाम्' इत्याप् । अनेन सूत्रेण एकत्र णी इत्यस्य णि नदी । सर्वन प्रथमैकवचने स् 'आप: 'सेतो चावरणे वेगी नदीवाहे कचोच्चधे ।। अग्रे श्रेयसितरा अतिशयेन श्रेयसी श्रेयसितरा श्रेयसीतरा वा। 'तरतमेय. स्विष्टाः इति तरप्रत्ययः । हस्बो वा इति लो इत्यस्य वासि ॥ एवं श्रेयसीतमा श्रेय. सितमा(ख)॥३॥ (प्र.) हस्व इति । कापीति पूर्वतः तरादाविति वाशदव्यधयोक्तम् । ते च तर. समरूपकल्पादयः । बहुव्रीहौ कप्रत्यये वा मुसोमपाकः-मुसोमपकः ॥ ३ ॥ - । ( क ) तरतः पूर्वस्य पुंवत् ।। श्रेयस्तरा। विदुषितरा-विदुषीतरा विद्वत्तरा । भवतितरा-भवतीतरा-- भवरा । सतितरा-सतीतरा-मत्ता इत्यधिकम् ॥ (ख) आवन्तस्यानाबन्तस्यापि कप्रत्यये परे बहुव्रीही वा ॥ बहुमालकः बहुमालाकः । मुसोमपाकः- सुसोमपका।

·स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १६ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता ! । नौकादौ न भवति । नौका ।। बाग्रहणादेवेयं विवक्षा। निश्चीय पत- त्यनेकेष्वर्थेष्विति निपाताः । निपातानामनेकार्थत्वात्(क)। (च०) प्रयोगान्तरे हस्वनिवेधमाह -नौकादाविति । नौकादौ हल्वो न भवति । हस्वा नौः नौका इत्यादौ शब्दे तु का इति पदं न भवति । र सुरैका मुग्लौका द्यौः । एवमन्येऽपि यथासम्भवमवसेयाः ॥ कुतो इम्वनिषेध इत्याह-आग्रहगाईवेति । सामान् : अत्राह पर:-ननु विकल्पसूचका वाशब्दः कथं निषेधार्थ सूचयति ? तमाह-निताताना. मनेकार्थत्वात् । कथं ? निपतन्त्यनेकेषु बहुध्वधेष्विति । यथा शब्दः पुनर, समुच्च- याथै च । एवं वो शब्दो विकल्पार्थो निषेधार्थश्चेति कुन्नचिद् विकल्प कुत्रचिनिषेधं सूच. यतीति न दोषः ॥ (प्र०) नौका । रैका ! बलौकत्यादौ च नावि यक्षरेत्यादौ दुबद्भादोऽपीत्यादि वाश. ब्दादबसेयम् । बासस्य विकलपार्थस्वेऽपि निशतसंज्ञा दहश्यादनेकार्थत्वमित्याहुः : निश्चयेनेत्यादि व्रण ई ॥ नकारान्ताहकारान्तादणन्ताच्च स्त्रियामीप् प्रत्ययो भव- ति ॥ दण्डिनी करिणी मालिनी। ईपि राज्ञः अलोपो वक्तव्यः । रानी। शुनी की ही । औपगवी ॥ ४ ॥ (२०) स्त्रीप्रत्ययाधिशोरादापप्रत्ययमुक्त्वा ईप्प्रत्ययमाह-सूत्रम्-'द्रण ईन् । न च ऋच अण च न तस्मान् व्रणः पञ्चम्येकवचनान्तन् । स्वरहीनं ३ रम्। 'सोवि०' । ईप प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०१ नकारान्ता हुन्प्रत्ययादयः, ऋका. रान्तास्तृप्रत्ययादयः, अणन्ता औपगवादयः, एतेभ्यः शब्देभ्यः स्त्रियां स्त्रोलिङ्गे ईप् प्रत्ययो. भवति । उदाहरणम्-दण्ड दन्त कर माला। दण्डोऽस्त्यस्या इत्ति दण्डिनी। दन्तोऽ. स्त्यस्या इति दन्तिनी । करोऽस्त्यस्या इति करिणी। माला अस्त्यस्या इति मालिनी । मान्तोपधातः इति इन्प्रत्ययः । 'यस्य लोपः' इति अवर्णलोपः । 'स्वरहीनं० अग्ने 'ब्रग ईप्' इति सूत्रेण ईप्प्रत्ययः । ‘स्वरहीन' प्रथमैकवचने स् हसेपः ॥ करिगी इत्यत्र रु! णो.' इति सूत्रेण नस्य णः ॥ एवं राजन् अग्रे ईप् प्रत्ययः । ईपि परै राज्ञो राजन् शब्दसम्बन्धिनोऽकारस्थ लोपो वक्तव्यः । अनेन उपधाया अकारस्य लोपः । स्तोः श्रुभिः शुः' इति नस्य नः । 'जजोज: 'स्वरहीनं राज्ञी। अन्येऽपि शुनी मघोनी इत्यादयो ना. न्ताः । अथ ऋकारान्ताः हृञ् हरणे । हृ । दुवन करणे । कृ । हरतीति ही । करोतीति की । शीले तृन्प्रत्ययो गुणः कर हरू 'राधपो द्वि' जलतुम्बि अकारान्तत्वात 'व्रण ईप्' इतीप् । 'करम् 'स्वरहीनं० ॥ ४ ॥ (प्र०) नण इति । न च ऋच अण च एतेषां समाहारः नण तस्मात् । अत्र नो वे. त्यतो मण्डूकप्लुत्या वानुवृत्तः स्वस्त्रादिभ्यः संख्यावाचीकारान्तेभ्यश्च न। आवतः स्त्रि. (क) उक्तं हि । निपाताश्चौपसर्गाश्च धातवश्चेति ते प्रयः । अनेकार्थाः स्मृताः सवें पाठस्तेष निदर्शनम् ॥ । । । -- ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- वामित्यादि त एमाले । अल्किर इत्यादी नलोप अकारान्तत्वेनापि प्रालेऽपि जकारान्त न्यावास्किोबादि सदस्थापनीमन्न् । ईपि राज्ञ इति । सहोति राजन्. सदस्य नान्तस्य कारनामान्तसंयोगादुत्तरस्य चेत्रों विवक्षितः । द्विवशम्नी भूरिदा. नीत्यादिलिखः ॥ ४ ॥ य लोपः ॥ इश्व अश्च यः तस्य लोपो भवति स्वरे यकारे च (क) ॥ ५॥ (५०) अथ अणन्ताः । उगु उपमोरयत्पनौपगी। 'अपत्येऽण आदिस्वरस्य मिति द्धः उ इत्वल्य औ, शा स्वरे' इति उकारस्य अव , 'स्वरहीनं अगन्त. माशे । ओमवई इति स्थिते । सुत्रम्-'यस्य लोपः ॥ इश्व अश्च यस्तस्य यस्य पहवेकवचनान्त । अस् उल्ल्या 'इ य स्वरे' स्वरहीनं० लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । होवि सिद्धम् । वा इ ई व ई लवर्ण सश्च आ च आ 'सवण' ततः ईश्च आश्च था । यस्येति शब्दस्य पष्टयेकवचनान्तम् । 'नपुंसकस्य इति हस्तः । 'डप्य । लोपः अथवचनान्तन् । 'सोर्वि, इति इकारस्य ईकारस्य च अकारस्य आकारस्य च लोपे भवति । अत्तिः कठ्या । नरम् । पस्येति इवर्णल्य अवर्णस्य च लोपेभवति ईपि प्रत्यये परे तद्धिते स्वरे परे यारे च परे । अनेन वकारस्य अलोपः । स्वरहीनं.' औपगवीति सिद्धम् । अन्ताच्चेति चकाराव पञ्चादोन नकारातत्वेऽपि स्वनादीनाम् ऋकारान्तत्वेऽपि ईप् न स्यात् । पञ्च सप्त स्वमा दुहिता नमान्दा माता तिस्त्रः चतस्रः इत्यादि ॥ ६ ॥ (प्र०) औपवीत्यत्राकारलोपार्थमाह । यस्येति । इश्च भश्च यं णितो वेत्यतो वानु. वृत्त्या स्रोप्रत्ययसमासान्ततद्धितप्रत्ययसम्वन्धियकारस्वरेष्वेव न विभक्त्यादिस्वरे । अतो वायुः दध्यत्रेत्यादावप्रसङ्ग इति व्यवस्था ॥ ५ ॥ ष्ट्वितः ॥ षकारटकारउकारऋकारानुबन्धाच स्त्रियामिप् प्रत्ययो भवति । च् वराकी ! ट् कुरुचरी । उ गोमती। ऋ पचन्ती । पठन्ती इत्यादि ॥६॥ (च) सूत्रम्-दितः ॥ च च उ माश्च व ते इती यस्य स टिवत त. स्मात् वितः पञ्चम्येकवचनान्तम् । अस् । मध्ये 'उवम्। ऋरम्' 'स्वरहीन.' 'स्रोवि०, इत् इति पदं षकारादिषु प्रत्येक पोज्यम् । तेन पकारानुबन्धाः पाकप्रत्ययान्तादयः, टकारा. सुबन्धाः प्रत्ययातादयः, उकारानुबन्धा मदन्तादयः, नकारानुबन्धाः शतृप्रत्ययान्तादयः, - . ( क ) विभक्तिस्वरं युप्रत्ययं च धयित्वाम्यस्मिन्स्वरे यकारे च परे इति ज्ञेयम् । तेन देवे वातायुः उर्णायुः इत्यत्र न भवति ॥ समासतद्धितत्रोप्रत्ययेष्वयं विधिर्वेदितव्यः । स्वस्त्रादीनामनन्तानां संख्यावाचिना च नेप वक्तव्यः ॥ स्वमा तिखश्चनस्रश्व ननाम्दा दुहिता तथा। याता मातेति सप्तते स्वखादय उदाहनाः ।। स्वसा दुहिता सीपा पञ्चेत्यादि ॥ पादन्तास्त्रियामीपू वा वक्तव्यः ॥ द्विपदी-दिपात् ॥ ऋचि पादन्तादादेव वक्तव्यो न ईप् ॥ पादः पद् द्विपदा अक् ॥ अनन्ताबहुत्री वा वाच्यः । बहुसीमा बहुसीमे बहुसीमाः । पझे बहुसीमानौ बहुसीमानः । बहुपवा बहुयज्वे बहुधज्वाः । पझे बहुयज्या बहुयज्यानी बहुयज्वानः ।। उपधालोपिनोऽनन्ताहुबीहरीप् वा ॥ बहुराज्ञी बहुराज्यौ। पक्षे डाप् । बहुराजा बहुराजे । डापोऽध्यभावे बहुराजा बहुराजानो ॥ संख्यादेर्दाम्न ईप् ॥ शिदानी । ..

·स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १६ ] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । १२७ - -- तत रम्भः श्रियामीप् प्रत्ययो भवति । पानुबन्धमाह-वर निवारणे । 'पाको कम: इति पादप्रत्ययः ! पारस्येत्सव्हत्वाल्लोपः । मा 'स्वरहीनं षकारानुबन्धत्वात 'टिवत' अनेक ईप्प्रत्ययः । 'यस्य लोपः' 'स्वरहीन: स् । 'हसेपः । टानुबन्धो यथा-चर गति- मक्षणयोः चर कुरुपूर्वः । कुरुषु देशेषु चरतीति कुरुचरी। 'अटी' इति प्रत्ययः । कारः इत । अ इति । 'स्वरहीनं०' ईप्प्रत्ययादिकं प्राग्दत : उारानुबन्धो यथा-गो गौरख्या अस्तीति गोमती । अस्त्यणे मनु मद । उकारानुबन्धत्वादीप् प्रत्यय से प्रारदत् । ऋका. रानुबन्धो यथा-'दुपच पाके' पच् ! 'द व्यक्तायां वावि' पद ! 'दृशानी' इति एक प्रत्ययः । ऋकार इत अत् । 'अप् कर्तरि इत्यप् प्रत्ययः । अ 'स्वरही 'अरे इत्या. त्ययाकारस्य लोपः । 'स्वरहान ऋकारानुदधदात् ईप्प्रत्ययः । “अप्ययोरान्नित्यम्' इति नुमागमः । 'नश्चापदान्ते' 'स्वरही शेपं प्राग्वत् । हिवतः' इति केवलधाता म. वति तेन-'नपूर लज्जाया इस : शलू सइलः क्षाला : ६ ! (प्र)टिवतः । ५८ टू द स तदेव बल्ल तलाइ अन्नापि पूर्ववद्वाल- वृत्तस्नपूर लज्जायामित्यादेः पदाधि भत्यादी विवनि : मलयीत्पन्न वस्तु स्थादित्यादि व्यवस्थापनीयन् ॥ ६ ॥ नदादेः ।। नदादेर्गमारित्रयामीप्प्रत्ययो भवति । नदी गोरी गौत- मी(क)॥ ७॥ (२०)सुत्रम्-'नदा' पर शादियस्य स नदारिता : न्तम् । डिति' इतीकारस्य एकार ! ' हासोला। होर्दि' नादियोऽसौ गणस्तस्मात्स्त्रीलिंगे ईए प्रत्ययो भवति । नइ गौर गौतम । अनेन ईपास्ययः । 'यस्त्र लोपः' 'स्वरहीन०' नदादिराकृतिगणो द्रष्टव्यः । यथा नर्तकी तैपी पौत्री मत्सी अनडुड़ी अनरवाही मातामही पितामही महिषी सूरी अ.गस्ती निदशी ॥ ७ ॥ (प्र.) नदादेरिति । नदादेराक्षतिगणवात्सौप यी । पीवरी जित्वरी । शरी । द्वादशी । पञ्चमीप्रभृतयोऽविहितलक्षणा नहादौ नेवाः ॥ ७ ॥ इन्द्रादेरानीपू च ।। इन्द्रादेर्गणास्नियामानीप्प्रत्ययो भवति(ख) । इन्द्राणी भवानी रुद्राणी मृडानी वरुणानि । चकारान्मातुलोपाध्या- यक्षत्रियाचार्यसूर्यार्याद्वा ॥ अर्थक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे । मातुलानी मातुली उपाध्यायानी उपाध्यायी क्षत्रियाणी क्षत्रिया आचार्यानी आचार्या । आचार्यादणत्वम् । सूर्याणी सूर्या अर्याणी अर्या ॥ हिमार• । (क ) नदादिराकृतिगणः । तेन चतुर्थी पञ्चमी द्वादशी पौर्णमासी इत्यादि । इप्याडुडो दाम् वक्तवः। अनड्वाही अनडुडी ॥ हायनाद्वयसि च । द्विहायनी चतुर्हायणी ॥ पुरुषावा परिमाणे । दिपुरुषी-द्विपुरुषः वा परिखा इत्यधिकम् । ( ख ) इन्द्रादेरित्यादिशन्दादिन्द्र-ब्रह्म-रुद्र-भव-शर्व-मृड-दरुगादयः॥

·१९८ ratewa सारस्वत माक्रिया-- ग्ययोनहत्थे । महाशिम हिमानी महदरण्यमरण्यानी ! बयनाल्लि- प्यान !! अवताना कियवनानी बधाहोगे । दुष्टो यत्रो यवानी |८|| (क)-इन्द्रादे' पञ्चम्येशवचनान्तत् । किति हास्यास्त्रोवि' । आ जी प्रवचन्त ! 'हसेपः०' पश्चात् 'नामिनोर: 'स्वरहीनं । इन्द्रादेर्गणात् सिमानाजीय प्रत्ययो भजते । इन्द्र भव शर्व मृड वरुण ब्रह्म रुद्र । अनेन सूत्रेग आनो अत्ययो भवति । यथासम्भवं नकारस्थ णकारः। 'यस्य लोपः इन्द्रस्य स्त्री इन्द्राणी । 'दरहीनं हसेप:०१ ॥ मातुल उपाध्याय क्षत्रियश्च भाचार्यश्च सूर्यश्च अर्यश्च मातु. लोपाध्यायक्षनिवाकार्य चूार्य तत एतस्माच्छन्दषट्कारा आदी प्रत्ययो भवति । अर्य. अन्त्रिवान्यां च बाणे एव बाजानीए । मातुल २ एकत्र आनीप् अन्यत्र ईप । 'यस्य सोपा से हारम् । एव उपाध्याय २ एकन्न आनीए अन्यत्र 'योगे च' इतो । मा- तुलानी मातुली उपाध्यायानी उपाध्ययी। एवं क्षत्रियसूर्ययोः । 'हनीगो भवति ।। आचार्यादणत्वम् इति । आचार्यानी आचार्या । क्षत्रियाणी क्षत्रिया। सूर्माणी सूर्या । अर्याणी अर्या । योगे तु ईप एवं अर्थी क्षत्रियी उपाध्यायी ॥ स्वयं व्याख्यानी तु उपा. व्याया। अन्न आप् ॥ 'हिमारण्ययोमहत्त्वे आनोप् प्रत्ययो भवति' महत् हिम हिमा- नो ! महत् अरण्यमरण्यानी ॥ यवनशब्दाल्लियामानीप् । यवनानां तुरुष्कागां लिपियं. बनानी ॥ यवादोषे आनीप् । दुष्टो यवो यवानी ॥ ८ ॥ (प्र०) इन्द्रादेरिति । इन्द्रादणादानीप्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थः । ते च । इन्द्रवरु- गमवशर्वरुद्रमुडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्यादयः । वक्तव्यत्वाल्लोकाचाराद्वा। हिमार- ग्ययोमहवे । माशिमं हिमानी । अरण्यानी । यवादोधे । दुष्टो यो यवानो । यवना- लिप्याम् । यवनानी। मातुलोपाध्यायाभ्यां च वा। मातुलानो-मातुली । उपाध्याया- नो-उपाध्यायी। आचार्यादणत्वं च आचाऱ्यांनी । अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वाथे । अर्याल गी-अय्यो । क्षत्रियाणी-क्षत्रिया । (योगे तु ईवेव । ब्रह्माणी । सूर्याणी इत्यपि केचित् । इत्याचूह्याः । ननु अनीवेव विधीयतां सवर्णदीर्घत्वे चेन्द्राणीत्यादिसिद्धेः। विधान साम. यांच्च यस्य लोप इत्यलोपो न स्यात् । अन्यथानीपमेव कुयादिति चेत्पत्यन् । इन्द्रमाचष्टे इन्द्रयति । इन्द्रयतीन्द्रस्तस्य स्त्री इन्द्राणीत्यादावपि दीर्घश्रुत्यर्थमा- नीविधिः ॥ ८॥ ईप्समाहारे गुणश्च ॥ त्रयाणां समाहारः त्रयी ॥ (च०) सूत्रम्-ईप् समाहारे गुणश्च ॥ समाहार एकीमावस्तत्रार्थे ईप् प्रत्ययो भवति नामिना गुणश्च । त्रिनयाणां समाहारस्त्रयी समाहारत्वात् ईप् । हकारस्य एकारो गुणः । 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' 'हसेपः० ॥ केचित्तु ईप्समाहारे गुणश्च इति न मन्यन्ते । तन्मते 'तयायटौ संख्यायाम्। इति त्रिशब्दादयटि कृते 'यस्य. इतीकारलोपे टिवात् "ठिवतः इतीप् । पुनः यस्य लोप: स्वरहीन त्रयोऽवयवा यल्या इति त्रयो । (प्र.) ब्रह्माणीत्यादौ नो वेति टिलोपेऽपि दीर्घश्रवणार्थं च ईप्समाहार इति । समा. ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १६] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमापता । हारेऽर्थे वाच्ये हात्ययः पूर्वस्य गुणो वक्तव्य इत्यर्थः । ग्रयाणां समाहास् त्रयी । द्वयीत्याद्यपि।। पुंयोगे च ॥ पुयोगे च स्त्रियामीप्प्रत्ययो भवति । शुदस्य भावी शूद्री । गणकी(क) ॥ ९ ॥ (५०) सूत्रम्-'पुयोगे च ॥ पुमान् पुरुषः तस्य योगेऽपि ईप् प्रत्ययो भाति । शूद्र गणक । शूद्रस्य भार्या शूवी । जात्या या काचित भवतु परं शूदल्य पुरुषस्य खी. स्वात् शूद्री । गणकस्य भार्या गणकी। ईप्रत्ययः । 'यस्य लोपः शेष मुकरम् ॥२॥ (प्र०) पुंयोगे । यः शब्दः पुंयोगास्त्रियां वर्तते तस्मादीपस्यादित्यर्थः । गणकस्य स्त्रीत्यर्थः । चकारात्पालकशब्दान्तान्न । गोपालिका ॥ ९ ॥ जातरयोपधात् ।। जातिवाचिनोऽयकारोपधादकारान्तास्त्रियामीप्य. त्ययो भवति(ख) ॥ सूकरी हंसी कुक्कुटी ब्राह्मणी इत्यादि ।। अयकारोपपत्र हणारक्षत्रिया वैश्या(ग) ॥ १० ॥ (च) सूत्रम्-जातेश्योपधात ॥ जातेरिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । डिति का. रस्य एकारः । 'स्या इत्यकारलोपः । सोवि० । अयोपध । यो यकार: उपधा यस्य स योपधः न योपधः अयोपधस्तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । सिरत! 'सवर्ण पश्चात 'नामिनो र.' 'स्वर'। सिद्धम् ॥ जाति मेषादिकां वक्तीति जातिवाची तस्मात । जातिवाची शब्दो यकारोपधोऽपि स्यादत आह अयकारोपधादिति यकारोपधावर्जितादित्य. र्थः । यकारोपधावजिता अपरेऽपि स्वराः स्युरत आह-अकारान्तादिति सुगमम् ॥ जा. तिलक्षणमाह 'माकृतिग्रहगाजातिलिङ्गानां च न सर्वभाक् । सक्कदाख्यातनिर्माया गो चरणैः : सह' इति । आकृतिः आकार: ग्रहणं व्यञ्जकं यस्याः सा ॥ पुन लिङ्गानां सर्वभाक् न सर्वलिङ्गानि न भजतीत्यर्थः । यथा ब्राह्मणः पुंसि खियाम् । च पुनः सकृदुपदिष्टा सति निर्माह्या निश्चेतुं शक्या सा जाति: ॥ [अपत्यप्रत्ययान्तस्य चरणसंज्ञा गोत्रमपत्यप्रत्ययान्तः शब्दोऽपि जाति: चरणैः अपत्यैः सह गोत्रं जातिरुच्यते(ब)। यद्वा नित्या एकाअनेकसमवेता सामान्यरूपा जातिः । यदि नित्या न, तहि पिण्डे नष्टे लैव नश्यति । योका न, तर्हि अनेकेष्वष्येका जातिर्न स्यात् । यधने कसमवेता न, तहि यस्मिन् पिण्डे उक्ता तस्मिन्नष्टे अन्यतरे पिण्डे न प्रतीयत इति । तस्माजातिवाचकादादीप् प्रत्ययो ( क ) गोपालिकादीनां न ॥ गोपालिका पशुपालिका ॥ सूर्यादेवतायां चापू ॥ सूर्यस्य भी देवता सूर्या । 'अन्या सूरी ॥ ( ख ) अस्त्रीविषयादिति वाच्यम् । तेन मक्षिका बलाका इत्यादी न ॥ गव्यायमुकयमत्स्यमनुष्याणा न निषेधः ॥ गवयी । (ग ) शूद्राज्जाती न । शुद्रस्य जातिः शुद्रा । महत्पूर्वात्तु ईप ॥ महाशूही आभारजातिः ॥ पुयोगे च ॥ महाशूद्रस्य भाया महाशूद्री ।। (घ) अपत्यप्रत्ययान्तस्य' 'गोत्रम्' इति संज्ञा, शाखा येतृवाचिनः 'चरणसंज्ञा, अपत्यप्रत्ययातः शाखाध्यतृवाची च जातिरुच्यते' इत्येवं पाधम् ॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाद्ध .० सवति ! 'यस्य लोपः प्रकबचने इसेमा से मुकरम् ॥ क्षत्रिया वैया ! अनजा- तित्राचिनोऽपि समारोपयवाही प्रतिषेधः । तत सापप्रत्ययः ॥ मत्स्यमनुष्यहयगययान्न सागवत्वेऽपि प्रतिपकोज । मल्ल्या ईप् प्रत्ययः यस्य लोप: शालोपय दरहीन माली हात छिन् । मुण्डा । सकारातात्किल । गोः । १० ११ हारिन्ति ! अयोपधादिति सामानाधिकरण्यो जातिशब्देनाभिधेयाभिधा. या ! भेदोपचाराज्जातिवाचका लक्ष्यन्ते इत्यभिप्रेत्याह । जातिवाचिन इति । लक्ष चोक्तम् । आइतिग्रहणा जातिलिङ्गानां च न सर्वभार । सकृदाख्यातनिहा गोन ः सह।इति । गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणम् । आकृतिः संस्थानं ग्रहणं ग्राहक यस्याः समविशेषव्यावत्यर्थः । एतेन पोत्यादिजातिकता । ब्राह्मणाधाकृतेः क्षत्रियादियु सम्रा १.महाबाहु लिङ्गान चेति । पा सर्वलिङ्गानि न भजतीत्यर्थः । ब्रादाणा ब्राह. मस्याई द्विलिङ्गत्वात । एतच्चाधिकप ग्रहार्थमिति । तटादेः सर्व लिङ्गत्वेऽपि नैवाल्या. जातिवाद । देवदतादेसलिङ्गत्वेनातिव्यासाचाह । सकृदाख्यातेति । सदुपदेशनिश्चये- पर्यः । एतेन निश्चयत्वमेकर प्रत्येकपरिसमानत्वं चोक्तम् । ततश्चैकस्मिन् पिण्डे उपदिष्टा दस्मिन्नष्टेयपि पिण्डान्तरे अपलम्मात् । देवदत्ताश्च संज्ञाशब्दत्वेनातथाभावामातिव्या- सिरिति भावः । नन्वेमपत्यप्रत्ययान्तस्य सर्वलिङ्गेऽस्याकृतिग्रहणाभावाव्याशिः स्यादत चरणः सहेति । गोत्रनिति पूर्वाचार्याणामपत्यसंज्ञा । चरणानां वेदशाखा. ध्ययननियासम्बन्धाद क्रियाशब्दाना जातित्वार्थमुक्तिः । अन जातेरिति योगविभागात पवयजयमुकयमत्स्यमनुष्येभ्यो योपधेभ्यो निषेधो न गवयीत्यादि । नो वेत्यतो मण्ड. एल. साप बानुत्तेमक्षिका बलाकेत्यादौ स्त्रीमात्रविषयत्वाज्जातिवाचिनो न ॥ १० ॥ प्रथमवयोवाधिनोऽत ईप वक्तव्यः ॥ न्याशब्दान्न ] कुमारी किशोरी कलभी ।। प्रथमवयोग्रहणाबृद्धा स्थविरा इत्यत्र न । अ. ग्रहणाच्छिशुः ॥ (१०) प्रथमः ! कालकृता शरीरावस्था वयः । प्रथमवयो बाल्यं तद्वतीत्येवंशीला. दकारान्ताच्छब्दादीपप्रत्ययो भवतीत्यर्थः । कुमार किशोर कलम अनेन ईप् प्रत्ययः । 'यस्य लोप: स्वाहीनं० प्रथमैकवचने हसेपः ॥ वृद्ध स्थविर ! मन्त्र प्रथमवयोवर्जित. स्वादापप्रत्ययः नत्वीप् ॥ शिशुः । अन्न प्रथमवयोवाचित्वे सत्यपि अकारान्तत्वाभावादी. पूप्रत्ययप्रतिषेधः । प्रथमैकवचने 'नोवि' । (प्र०) प्रथमवयोवाचिन इति। कालकृता शरीरावस्था यौवनादियः । तत्र यद्यपि केचित्कौमारयौवनमध्यत्ववृद्धत्वानि चत्वार्याहुः । अन्ये तु कौमारयौवनस्थविर. मानि त्रीणीच्छन्ति । अपरे आपोढमाद्भवेद्वालो यावत्क्षौरनिवर्तकः मध्यमः । सप्तति- वित्परतो वृद्ध उच्यते ॥" इत्यन्यथा त्रीण्याहुः । तथापि यावत्यो वृद्धिमत्योऽवस्था- स्ताः सर्वा एकीकृत्य प्रक्षम वयः । याश्चापचयवत्यस्ता रावीकृत्य द्वितीयमिति । द्विवयः पक्षोऽनाभिप्रेतः । स योक्तः । "बद्धता यावदन्नेन वर्धितव्यं पश्चादपायेन युज्यताम् । इति । एतदेवाभिप्रेत्याह । प्रथमग्रहणावृद्धति ॥ ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १६ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। स्वाङ्गाद्वा ॥ स्वाअवाचिनो वा स्त्रियामीप्प्रत्ययो भवति ॥ सुमुली- सुमुखा । मृगाक्षी-मृगाक्षा ॥ तन्वनी-तन्वना (क)॥ ११ ॥ (च०) सूत्रम्-'स्वाङ्गाद्वा ॥ एवं स्वझीयम स्वाई तद्वाची शब्दोऽपि मा इत्युच्यते । यद्वा मुष्ठु शोभनमङ्ग स्वङ्गम् स्वमेव स्बाङ्गम् । यद्वा सष्ठ शोभने मास. मन्तात् अङ्गम् स्वाङ्गम् । स्वस्य प्राणिनोऽङ्ग स्वाङ्गम् तस्मात पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'सिरत् सवणे ॥ वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया: 'चपा अवे० स्व' सिद्धम् । स्थाङ्गेति 'प्राणिस्थमवं मूर्त स्वाङ्ग स्थादविकारजम् । तत्र सृष्टमतरूयं चे. त्स्थित तद्व ताहशि ॥ प्राजिस्थं चेतनशरीरे वर्तमानम् । पुनः अर्व स्वेदाविराम पुनमूतम् आकारसहितम् पुनः अविकार शोफादिविकाररहितं तत् स्वाङ्गमुच्यते । पुन. भूत तत्र प्राणिनि दृष्टं पश्चात् यदि अतत्स्थं अप्राणिस्थं भवति तदपि स्वाङ्ग । च पुनः तहत् प्राणिवत ताशि प्राणिलशे अप्राणियविस्थितं भवति तदपि वा । यत्तु अप्राणिस्थं द्रवरूपं अमुर्तम् अरूपम् विकाराग्जातम् , तत स्वाङ्गं न । यथा उनुखा शाला अप्राणिस्थत्वात । बहुस्वेदा द्रवत्वान्नेप् । सज्ञाला अमृतत्वात् । बहुसोका विका रजत्वान्नेप् । सकेशी मुकेशा वा रथ्या प्राणिस्थस्य मप्राणिनि दृष्टत्वात , सस्ता रत ना वा प्रतिमा प्राणिवत् प्राणिसहशे स्थितत्वात् । इत्यादौ विकल्पेनेप् । स्वाझं मुखक. नादि तद्वाचिनः शब्दात स्त्रियामा प्रत्ययो भवति । वाशब्दः प्रयोगान्तरे निषेधान विकल्पार्थः । प्रमुख मृगाक्ष तन्वङ्ग । इष्टु मुखं यस्याः सा समुखी । मृगवत आणि यस्याः सा मृगाक्षी । तनु कृशम यस्याः सा तन्वनो स्वाझा इतीप् । 'यस्य लोका' स्वरहीन हसेपः ॥ वा शब्दस्य निषेधार्थत्वात् पद्मवदना कमलनयना इत्यादी प्रत्य. यो न भवति ॥ ११ ॥ (प्र.) स्वाङ्गादिति । स्वाङ्गस्वरूपं चोक्तम् । “भद्रवं मूर्तिमत्स्थाई प्राणिसम. विकारजाम् । अतत्स्थं तत्र च तेन चेतत्तथा युतम् ॥” इति । पारीराभ्यनारी वायुः प्राणः सेोऽस्यास्तीति प्राणी तन तिष्ठतीति प्राणिस्थं तत्स्वाङ्गम् । एवं स्वेदस्यापि प्राणिल्यत्वात्स्वाङ्गता स्यात्तत्राह । अद्भवमिति । तस्य तद्रवत्वान्न । एवमपि ज्ञान- स्य प्राणिस्थत्वादद्रवत्वाच्च स्वाङ्गता ज्यादत माह । मूर्तिमदिति । असर्वगतद्रव्य. परिमाणं काठिन्यादि स्पर्श विशेषो वा मूर्तिर्यस्यास्तीति तथा । ज्ञानस्यात्मगुणत्वेन परि. माणलक्षणस्य गुणस्पर्शलक्षणस्य वा तत्रानोकारादमूर्तिमर, ज्ञानस्येत्यर्थः । एवमपि (क) सुष्ठु मासमन्तादङ्गं स्वाङ्गम् ॥ स्वस्य प्राणिनो अङ्गं स्वामिन्युक्न ङ्गाङ्गिभावेन शानादरा स्वाङ्गत्वं स्यात् । अतः स्वाङ्गलक्षणमाह ।। स्वाङ्ग स्यादववं मूत माणिस्थमविकारजम् । तत्र दृष्टमतास्थ चे. स्थितं सच्च नादृशि ॥ पूर्वार्धस्य प्रत्युदाहणानि ॥ सुमुखा शाला अमाणिस्थत्वात् ।। सस्वेदा स्यात् ॥ सुज्ञाना अमूर्तत्वात् ।। सुशीका विकारजत्वात् । उत्तरार्धस्योदाहरणानि ॥ मुकेकी-मुकेशा वा रथया । अ प्राणिस्थस्थापि प्राणिनि दृष्टत्वात ।। मुस्तनी-मुस्तना वा प्रतिमा। पाणिवत्याणिसदशे स्थितत्वाद् ॥ साक्ष- खेऽपि वाशब्दस्य व्यवस्थितत्वात् । ओष्ठादिषु विकल्पः । वादनादिषु न पकव्यः । विम्बोष्ठी-विम्बोष्टा ॥ चारुकर्णी-चारकर्णा । ममद सी-समदन्ता ॥ पद्मवदना । मृगनयना इत्यादी ईप ॥ नखमुख्याच संतापा नेप् ॥ शर्पणखा । गौरमुखा । नासिकाशम्दाकवलानेप् ॥ नासिकेत्याधिकम् ।

·सारस्वतत्रक्रिया-- [पूर्वाद्धे . nam शालादेशचस्तलक्षणवत्स्वाङ्गता स्मादत माह ! अधिकारजमिति। विकारो वातादि. वैषम्य तते न जातम् शेकादिस्नु विकारजः । रथ्यादिपतितके शादः स्वागतासङ्ग्रहा. माह । अतल्यं तम दृष्टं चेति । तत्र प्राणिनि न दृष्टम् । अन्यदः तत्रावर्तमानमपि स्वा । एवमपि प्रतिमाधवयवानां मुखादीनां प्राणिस्थेनाविशेषादिना सम्बन्धः तथा मद्यप्राणिनापि सम्बद्ध स्यात्तदपि तथेत्यर्थः । प्राणिमुखादिलशमपाणिमुखाद्यपि स्वान. मिति भावः । उदाहरणं तु मुकेश्ली-मुकेशा वा स्थ्या । स्तनो-सुस्तमा वा प्रतिभा । प्रत्युदाहरणं तु क्रमेण । समुखा झाला । बहुस्वेदा । सुज्ञाना । मुशोफेत्यादि ॥ ११॥ कृदिकारादरी वा बत्तव्यः ॥ अङ्गुली-अङ्गुलिः ॥ धूली- धूलिः | आजी-आजिः ॥ अक्तरिति विशेषणाकृतिः मतिः भूतिः ॥ (च) 'कृदिकारा० ॥ कृदिति तृतीयावृत्तिः। तत्प्रत्ययोत्पन्नो योऽली इकारस्त. स्मादीप्रत्ययो भवति किविशिष्टात् ? । अत: क्तिप्रत्ययवर्जितादिकारादित्यर्थः । उदाह. रणम्-धू । वादेरुलिः इति उणादित्वादुलि प्रत्ययः । 'सवर्णे' धुलिः धूली ॥ अगि रांग लश गत्यर्थाः । अग उलिप्रत्ययः । इदित.' इति जुमागमः । 'नश्चापदा० 'स्वहीनं.' अङ्गुलिः अङ्गुली ॥ अज गतौ क्षेपणे च । अज । लगादी इज् प्रत्ययः । णित्त्वात् 'मत उपधायाः इति वृद्धिः। 'स्वरहोनं० आजिः आजी। अनेन वाई प्रत्ययः । 'यस्य लोपः 'स्वरहीनं. 'हसेपः' प्रथमैकवचने । अन्यत्र स्त्रीवि० ॥ अक्तरिति किम् । डुकृञ् करणे । कृ । मनु ज्ञाने । मन् । भू सत्तायाम् । भू। क्तिरापा' इति क्तिप्रत्ययः । ति मन इत्यत्र । 'लोपस्त्वनुदासतनाम् इति न लोपः। अक्तेरिति विशेषणादीप्रत्ययः प्रतिषेधः॥ (प्र०) कृदिकारादिति। अरित्यत्र क्तिशब्देन क्त्यर्थो गृह्यते । अक्त्यर्थादित्यर्थः । ततश्च अकरणिः । अहरणिरित्यादौ न वक्तव्यत्वाहा ॥ ऐ च मन्वादेः ॥ मन्वादेगणास्त्रियामीप्प्रत्ययो भवति ऐकारादेश- श्च ॥ आदिशब्दान्मन्वमिवृषाकपिपूतक्रतुकुसितकुसीदा प्राधाः ॥ मनोर्भार्या मनायी वृषाकपायी । चकारान्मनोष्टेरौ वा ॥ मनावी(क) ॥ १२ ॥ (च०) सूत्रम् । 'ऐ च मन्वादेः ॥ ऐ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । च प्रथमै- कवचनान्तम् । 'अव्यया. मनुरादिर्यस्य स मन्वादिस्तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । ,लि. तिः 'हस्या सोवि०॥ मन्वादेरिति वृत्तिः सुकरा । अन्त्यस्वरस्य च ऐकारादेशो भव. ति । उदाहरणम्-मनु । मनार्भार्या मनायी। वृषाकपि । वृषस्य धर्मस्य आसमन्तात कं फलं पिबतीति वृषाकपिस्तस्य भायां वृषाकपायी । उकार-कारयोशकारः। 'ऐ आय स्वरहीनं० प्रथमैकवचनान्तं 'हसेपः ॥ चकारान्मनुशब्दसम्बन्धिन अकारस्य औकारो भवति । तत औ आ'स्वरहीनं०' मनावी। एवम् अग्नायी स्वाहा वहिप्रिया । पूतक्रता: स्त्री पूतक्रताय: । 'यया तु ऋतवः पूताः स्यात पूतक्रतुरेव सा' । कुसित ऋषि. । । -- । (क) अनेर्भार्या अग्नायी ॥ पूताः क्रतवो यस्येति पूतक्रतुः । प्रतक्रतार्भार्या पूतक्रतायी इति विशेषः ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १६] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। - ! स्तस्य भार्या कुसितायी । कुसौदो वृद्धिजीविकः तस्य भार्या कीसतायी ॥ १२ ॥ (१०) ऐ चेति । मन्वादेरित्यादिशब्दावृषाकग्निकुसितकुसीदपूतकता गृा . गते । पूततोल्तु घुयोग एव । अन्या प्रतक्रतुः ! स्त्री ॥ १२ ॥ पत्ल्यादयः ।। पल्यादयः शब्दा निपात्यन्ते(क) ॥ अन्तर्वत्नी । पतिवनी । सखी । अशिश्वी । अर्घजरती । युवती ॥ प्राची। प्रतीची ।। उदीची । नारी । दारशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः पुंलिङ्गः । दाराः । दारान् । दारैः । दारेभ्यः । दारेभ्यः । दाराणाम् । दारेषु ॥ १३ ॥ (च) सूत्रम्- 'पत्न्यादयः ॥ पत्नी आदिर्येषां ते पत्न्यादयः । प्रथमाबहुवचने जस् । 'ए ओ जसि, 'ए अ 'स्वरहीन' 'सोवि० ॥ पत्न्यादयः शब्दा ईप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । न वरम् । पत्नो भायां । अन्तर्वत्नी गुर्विणी । नारी स्त्री । सखी प्रसिद्धा । पत्तिवत्नी जीवदर्तृका । अशिधी अप्रसूता। अर्धजरती अर्थवृद्धा युवती नी! प्राची पूर्वा दिक् । प्रतीची पश्चिमा दिक् । एवमन्येऽन्यूह्याः । सपत्नी एकपत्नी वीरपत्नी इत्यादि ई. प्रत्ययान्ता निपातसिद्धा इत्यर्थः । तथा उदीची मत्सी मानुषी आगस्ती पाणिगृहीती असिक्नी पलिक्नी पितामही स्थाली कुण्डी गोणी स्थली कबरी नागी कलशी कामुकी इत्यादयः पत्न्यादिषु ज्ञेयाः ॥ अकारान्तो दारशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः पुंलिङ्गे कलनवा. ची तत आप्प्रत्ययः ईप्प्रत्ययोऽपि न भवति । किंतु द्वारा: दासन दारैः दारेभ्यः दारेभ्यः वाराणी दारेषु । देवश इल्य बहुवचनान्तवत्साध्यः ॥ १३ ॥ (प्र०) पल्यादय इति। ल्वाङ्गाहेत्यता वानु के कचिदर्थविशेषे कचिच्च वैति व्यवस्थापनीयम् । तत्र पत्नीति यज्ञसंयोग एवं ! अन्यत्र गवां पतिः स्त्री वृषलपत्नीत्युन. मानात विद्यमानपूर्वस्य तु वा। दृढपत्नी दृढपतिः । सपत्न्यादिषु नित्यम् । अवलो एकपत्नी । अन्तर्वत्नी गर्भयागे एव । अन्यत्रान्तर्वती शाला । तथा भर्तृयोगे। पत्ति- पत्नी । अन्यत्र पतिमती नगरी। तथा । सखो। सवयस्था, सख्युभोर्यापि । न शिशु. यस्याः सा अशिश्वी । अर्द्धजस्ती। युवती । प्राची । मत्सी। मानुषी। सूरी। भा. स्ती । असितपलितयारसिक्नी । पलिक्नी । एता-एनी। जानपढ़ी। कुण्डी अमन चेत् । कुण्डा अन्या ! गाणी आवरनं चेत् । गोगाऽन्या ! स्थली अकृत्रिमा चेत् । स्थलाय ! नाजो का बेत् । भाजान्या । नागो स्थूला चेत् । नागाऽन्या ! काली वई चेत् ! या. लाऽन्या । नीली अनाच्छादनं चेत् । नीलाऽन्या । कुशी अयोविकारश्चेत् । शान्या । कामुकी मैथुनेच्छावती चेत् । काभुका अन्या । कबरी केशवेशश्चेत् । कबराऽन्या । औ. षधौ प्राणिनि च नीली। संज्ञायां वा । नीली-नीला। शोणी-शोणत्यादया विहितला. शाः पत्न्यादौ द्रष्टव्याः ॥ १३ ॥ वोर्गुणात् ॥ उकारान्ताद्गुणवाचिनो वा स्त्रियामीप्प्रत्ययो भवति ।। पट्वी-पटुः । मृद्वी-मृदुः । तन्वी-तनुः(ख) ॥ १४ ॥ - । है । । । (क ) पत्नी आदिर्येषां ते तथा । आदिशब्दः प्रकारे । (ख) खासयोगोपधान ॥ खरः पाण्डः॥ ..

·सारस्वतप्रक्रिया [पूर्वाद्धे । (२०) सूत्रम् । 'वोर्गुणात् ॥ प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया० । ओरिति उश. नया सावकान्तमा छिलि हास्य हत्यकारलोपः । 'सोर्वि, ओ औ और। अग गुप्तति पञ्चम्योकदाचनान्तम् । 'डलिस्त' 'सवणे' 'नामिनो जलातुम्बि० ॥ गुण्या मानविंशतिः। 'सत्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषु पश्यते ! आप्रवेश्याशिवाजश्च सो. असा तिर्गणाः ॥ १॥ बुधैः स गुण उच्यते । स ग ? या सरने दन्छे निविदा वर्तत हत् । पुनः तस्माद् द्रव्यात अपैति याति । च पुनः पृथग् जाति व्यस्बावान्तरजा. ति दृश्यते । च पुनः आधेयः उत्पाद्यः यथा कस्तूरिकासंयोगादू बखे गन्धः । पुनः अक्रि. सा अनुत्पाद्यः यथा आकाशादौ गहरवादि । पुनः असत्त्वप्रकृतिः अव्याजलादः स गु. लाहानी उकारान्तो यः शबदस्तस्मात् स्त्रियां नीलिङ्क वा ईप् प्रत्ययो भवति । पटु २ अनेक माईप्रत्ययः । “उवम्' 'स्बरहीनं. प्रथमैकवचने, 'हसेपः । अन्यन्न प्रथमैकवचने 'स्त्रो० ॥ एवं मृद्वी-मृदुः । तन्वी तनुः । बह्वी-बहुः । ऋज्वी ऋजुः । वाग्रहणहदेव खरुः एन्नुः इत्यादौ नेप्प्रत्ययः । गुणग्रहणात धेनुः रज्जुः अणुः इत्यादौ नेप ॥ १४ ॥ (प्र०) वौरिति । वा ओः गुणशब्देन मतुप उपादानादभेदोपचाराद्वा गुणवद्वाचका गृहाते । वाशब्दव्यवस्थैव खरुसंयोगपिधान्न । खरुः पतिवरा कन्या । पाण्दुः । गुणलक्ष. चक्षितम् । “सरचे निविधातेऽपैति पृथजातिषु दृश्यते । आधेयश्चक्रियाजाश्च सेोऽसत्त्व प्र. कृति ॥” इति । सत्वं द्रव्यं वाक्यस्यान्यवच्छेदकत्वात्सव निविते इत्यनेन सत्व- सदा यसअत्तित्वं लक्ष्यते । तत सत्ताव्यवच्छेदः । तस्याद्रव्यगुणकर्म सुवृत्तः । एवं च द्रव्यत्वस्य द्रव्यमानवृत्तित्वात्तत्रातिव्याप्तिः स्यादत माह । अति । अपगच्छति । अ. शास्त्रबादेव । यथा पीतताया जातायामाम्रादेर्नीलिमा । न चैवं द्रव्यत्वादिव्यादेर- पोति । यद्येवं गोत्वं सानादिमति वर्तमानमवादेरपैति । अत आहुः । पृथग्जालियु न दृश्यते । दृश्यत इति । गोनं हि द्रव्यत्वावान्तरनानाजातिपु गुणस्य चा. बाद हटल्य नीलादेतृणादिष्वषि दर्शनात । एवं सकलजातिव्यवच्छेदे पूर्वोक्त- विजविशिष्टत्वाक 'ण्यतिव्याप्तिवारणायाह । आधेयश्चाक्रियाजश्चेति । आधेयः समय पुष्पादियोगाद्वस्मादिग्विव गन्धनम् । अक्रियायां नित्या आकाशादौ महत्त्वा- । कर्म सूत्पाद्यमेव । नन्वेवं द्रव्येऽतिव्यातिः । तस्य स्वारम्भकावयवेषु निवेशात्तमा. शेतादुत्पाद्यरूपत्वाच्चेत्यत आह । सेोऽसत्वप्रकृतिर्गुण इति । गुणो न मयस्वभावः । द्रव्यं सु व्यस्वभावमिति । ननु स दिीनां नित्यत्वानुत्पाद्योभयरूपत्वाभावादेवातिप्रस. शाभावात्पूर्वार्द्ध विशेषणवैयर्थ्य मिति चेत्सत्यम् । नित्यगुणसङ्ग्रहार्थव्यधिकरणोत्पाद्यगुणेना. स्यामरूपत्ववत् । वाक्यद्रव्यरूपजात्यार्मिलितयोरुत्पाद्यानुत्पाद्यरूपत्वादतिप्रसङ्ग स्था. वारणार्थ तदिति दिक् । "कर्मणो व्यतिरिक्तत्वे जातिमानाश्रया गुणः ।।" इति तु तान्सिाः ॥ १४ ॥ उत ऊः ॥ उकारान्ताद्वा अप्रत्ययो भवति ॥ पङ्गुः पङ्घः ॥ वा. मांस: वामोरूः(क)॥ १५ ॥ ( क ) वाशब्दादज्जवादी न भवति । रज्जु धेनुः इत्यधिकम् ॥ माधवकल्प तु यूनस्तिरिति सूत्रमेव नास्तीति पत्न्यादित्वात् बोध्यम् । । - ·स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १६] सप्रसादचन्द्रकीनि-मनोरमोपेत्रा स्त्रम्-उता, उन इति इमानदस्य पञ्चम्येशवचनान्तम् । दरी 'सोदि. ! : प्रवचनान् जोविःमध्ये । 'माइवे लोपश्' वृत्तिः करख्या ! रव. सन् ! सुनवादिनोऽगुणवाचितोऽपि ननुष्यजातिवाचिन कारान्तात् प्रत्ययो वा भवति। उहाहरणम्-पङ्गु अनेन अप्रन्ययः । सदन - सोनि: प१ः पङ्गः ।। पई नामोबासरूः करमोरः करमोरूः ॥ १ ॥ (प्र.) उत इति । अनादिपूतो बान्क ! वेनुः स्त्यिा : यद्यपि हस्वोकारविधानेऽपि दीकादशाही श्रवगनु स्वयत । नाति विभाजन ब्रह्मबन्धूः । जोवबन्धरित्यादौ समासान्तक प्रत्ययामात्रार्थमित्यनुसन्धेनन् । २. " यून स्तिः॥ चुवनशब्दास्त्रियां तिप्रत्ययो भवति । (क)युवतिः !! एन्य नामस्वात्स्यादयः ।। थानन्तात् 'र' इलि, ईअन्तात 'हसेपः सर्लोपः' इति सिलोपः पूर्वबस्प्रक्रिया : २२ . इति स्त्री प्रत्यक्त्रक्रिया : १६ । smagnomy .. (क) अत्रेदमवधेयम् । स्तन केशवनी कस्य लोमशः पुरुषः स्नुयः । उभयोरन्तरं यश्च दमादे नपुंसकन् । इति लञ्चगत चिनमवयसंस्थान कोषात्मक लें किं लोन लिङ्गद सभादे नये रुनयर है तदुभयोरन्तर सदृशं तलनित्यर्थः । दिदं ले के लङ्कामस्निन् शले नयने । म अरने खट्दामालादेः बाधत प्रत्ययानःपत्तेः । दर निस्दै: 'सेनः वः' इति नरदन उन्लेष्ट के तु सत्वरजस्त. मसा प्राकृतगुणानां वृद्धिः पुंस्वम् । अपचयः त्वन् ;-स्थितिमात्र नपुंसकतन् । अन र उप सत्वेऽपि स्थितिमात्रमादाय 'सानाम्ये नपुंसकम् । इनि प्रवादः । उत्कर्षापर्पजन्यानावस्थ त्रयसभरण- स्थितिमात्रविक्षायां नपुंसक भवतीति तदर्थः । ईदृशनवस्थात्रयं केवडान्वयि । अयं पदार्थः, इयं व्यक्ति, इंद वस्तु, इतिव्यवहारस्य सार्वत्रिकत्वात् । तच्चेदं लिङ्गमर्थ निष्ठमेव तदुक्तं माध्ये- "एकाधे शम्दान्यवाद दृष्टं लिङ्गाम्यवनवयवान्यत्वाच" इति एकस्निन्नवार्धं पुष्यः तारका नक्षत्रमिति शब्दनानात्वदर्शनात् । कुट कुटीरादैः रेफाद्यवयवोपजनने लिङ्गभेददर्शनाच्च स्तनकेशाय तरिक्रमेव लिङ्गनि- स्यर्थ इति कैयः। पुलिङ्ग शब्द इत्यादि व्यवहारस्तु वाच्यवाचक्यौरभेद पचाराद् बैध्यः । न च उपच. यादिधर्मगांविरुद्धवादेकत्र समावेशायोगादेकस्य द्वित्रितिङ्गतानापचिरिति वाच्यम् । एकस्मिन् वरतानि चगभेदेन प्रयण धर्मणामविसमावेशोश्पते। उ च भाष्ये- "कश्चिदपि सत्यादिधर्मः क्वचिन्मुहूर्नमपि नावतिष्ठते यावदनेन ववितव्यमपायेन वा युज्यने' इति । चैवं सत्ति युगपद द्वित्रिलिङ्गवा नापत्तिरिति वाच्यम् । नं हि व्यवहारे स्वामकलिकपदर्थमस योजिकः । तथा सति भूतमविष्यव्यवहारोच्छेदापातात् । तत्र कश्चिन्द एकलिङ्गविशिष्ट एवार्थे प्रयोज्यः । कथित द्विलिङ्गः । कत्तु त्रिलिङ्गः । इत्येतत्तु लिङ्गानुशासनशानादवगन्तव्यम् । एषा पुंस्नानपुंसकशम्दानां वृद्ध्या- दिशब्दवदस्मिन् शाने सङ्केतश्च लिङ्गानुशासनत एव ज्ञेयः । उक्तं च भाष्ये- 'अवश्यं तावत् कश्चित् स्वकृतान्त आस्थेयः' वैयाकरणसिद्धान्त इत्यर्थः । 'कृतान्ती यमसिद्धान्त इत्यमरः । तत्र ट्यादिसंशावल्लधुसंज्ञामकृत्वा महासंज्ञाकरणसामर्थ्याद सति सम्भव स्तनकेशन्तीत्यादि लौकिकं लिंगमप्यत्राश्रीयते । अन्यथा 'पशुना यजेत' इत्यत्र बीव्यक्तापि सत्याग्रुपचयात्मपुंस्त्वायनस यात 'भाडो नालियाम्' इति नामावस्याविरोधात स्त्रीपशुरप्य लभ्येत । सा०प्र०१८ - , ·- २०६ सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- (1) "यूनस्ति: युवनशब्दात तिप्रत्ययो भवति खियाम् । ईनिषेधः ॥ युवन् अग्रेति- प्रत्ययः । नाम्नोनो खोवि० ॥ एवं स्लीप्रत्यया या ॥ अौतेषां विभक्तिकार्यमाह- शुन्य इति । एभ्यः पूर्वोक्तचोप्रत्ययान्तेभ्यः शब्देभ्यो 'अविभक्ति नाम' इति सूत्रोक्तल- क्षणनामत्वात् स्यादयो विभक्तयो दीयन्ते । तत्र माबन्तात 'आपः' इति सूत्रेण सि. लोपः। ईबन्तात् “इसेपः इति सेलोपः। तत्र आवन्ता गाशब्दवत्साध्याः । ईव. न्ता नदीशब्दवत् । इकारोकारान्ता बुद्धिरज्जुवत । अकारान्ता वधवत । इति स्वीप्रत्य- यावसि ॥ २२ ॥ (प्र०) युनस्तिरिति । युवनशब्दात्तिप्रत्ययो भवति । ईपोऽपवादः । नलोपः । युवतिः ॥ २२ ॥ इति सारस्वतप्रसादे भवासदेवविरचिते स्त्रीप्रस्थया॥ १६ ॥ -- *कारकप्रक्रिया ॥ १७॥ * अथ विभक्त्यर्थो निरूप्यते (क)। लिङ्गार्थे प्रथमा॥ धातुप्रत्ययातिरिक्तमर्थवच्छब्दरूपं लिङ्गं तस्यैवार्थे सन्मात्रे प्रथमा विभक्तिर्भवति ॥१॥ (च० ) एवं ये 'लिलादयः स्वीप्रत्ययान्ता उक्तास्ते विभक्तिमन्तरान पादतां प्रा- अनुवन्तीति विभक्तिकार्यसम्बन्धमाह-अथेति । संज्ञासन्धिकार्यस्वरान्तहसान्तलिङ्गप्रयप्र. क्रियायुष्मदस्मदूस्त्रीप्रत्ययकथनानन्तरं विभक्तीनां कर्तृत्वादिसूचकानां प्रथमादीनामर्थोऽभि. धेयो निरूप्यते ॥ तत्र प्रथमाविभक्तो कार्यमाह-सूत्रम्-लिङ्गार्थ प्रथमा' | लिङ्गा) लिङ्गल्यार्थो लिङ्गार्थस्तस्मिन् ससम्येकवचनान्तम् । 'अह ए'। प्रथमा इति प्रथमैकव. चनान्तम् । 'आप' सिद्धं सूत्रम् । लिङ्गयन्ते चितयन्ते ज्ञायन्ते पुंस्त्रीनपुंसकतया शब्दा अनेनेति लिङ्गम् । तत्कि विशिष्टं धातुप्रत्यातिरिक्तमिति । धातु दिः, प्रत्ययाः कृदा. दयस्तेभ्योऽतिरिक्तमधिकमन्यत् पृथक् यत् पुंस्त्रीनंपुसकलिङ्गभेदज्ञापर्क तरिलङ्गम् । 'नामेव लिङ्गम्। इति कौमाराः । 'संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम्' इति महाभाष्यकारः । संस्त्यानं स्त्री- त्वम् । प्रसव उपचयः । क्रमादुपचयापचयस्थितिरूपो वस्तुधर्मः। उपचये यथा हरिः रविः । अपचये गङ्गा शाला। क्वचिदुपचयापचयाभावः कुलं ज्ञानम् ॥ तस्य लिङ्गस्य प्रवाथै अभिधेये । सन्माने सत्तामा विद्यमानमाने। वाच्यमाने प्रथमा सिमौजसूरूपा विभकिम्वति ॥१॥ (क) तत्र क्रियासिचुपकारक कारकम् । तच्च षड्विक्षम् ॥ कर्ता कर्म च करणं सम्प्रदानं तथैव च । अपादानाधिकरणमित्याहः कारकाणि षट् ॥ उमानुकतया षा कारकाणि भवन्ति षट् । उसे तु- प्रथमैव स्यादनुके तु यथाक्रमम् ॥' तानि विभक्तिरित्यमिधीयन्ते इत्यधिकपाठो मूलपुस्तके । सम्बन्धा- र्थपष्टीभित्रविभक्त्यर्थारा क्रियान्वयित्वं कारकत्वमिति कारकसामान्यलचणं । मातुः स्मरतीत्यादी षष्टया कारकत्वमाय सम्बन्चार्थकेति ।

·कारकप्रक्रिया १६ ] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेना । । a (प्र.) लिङ्गविशेषप्रतिपादनत्ययान्निरूप्य पूर्वोत्तस्यादिवत्यचभियानका क्रम- चसरसत्या प्रारिक प्रतिजानीते। अथेति विभकीनां धोत्यो वायो वार्थ: विमल क्त्यर्थः । स व प्रातिपदिकार्थपक्षे योत्यतिकपने वाच्यः । येषु ये वयषु या या विभक्कयो भवन्ति ते विभक्त्या इच्यन्ते इति भावः । एकवचन जात्यभिप्रायेण । तन्त्र प्रथमो. हिष्टप्रथमार्थमाह । लिङ्गार्थ इति । धातुविभक्तिवज्जमर्थवल्लिमिति कोशादिषु लिङ्गया. ब्देन नामाभिधानाचामलक्षणेनैव लिङ्गलगमाह : धानुप्रत्ययवर्गमित्यादि । प्रत्यया. देनान प्रत्ययविशेषा विभक्तिरूपो लक्ष्यते । नानलक्षणे लिङ्गलक्षणे ३ विमतिवर्जनत्मा- सिधानात् । धातुवर्जमिति तु सम्भवदामिप्रायं विचारविशेषश्च नामलक्षणोकोऽवसेयः । सन्मान इति । शब्दप्रवृत्त्युपलक्षणम् । यनान्तरानपेक्षया शब्दप्रवृत्तिः स सर्वोऽपि लिङ्ग इत्यर्थः । पुत्रीनपुंसकलिङ्गादि तु तत्रान्तरीयकत्वाल्लिङ्गार्थ एवाभिहितकारकार्थः प्रातिपदि. कार्थः सम्पद्यत इति । तत्रापि लिङ्कार्थे प्रथमा ! लिलार्थस्य सर्वत्रानुस्यूतत्वेऽपि तत्र तन्त्र कर्माद्यर्थ विशेषविवक्षाय द्वितीयादिविशेषविज्ञानासानायविहितप्रथमाया बाधाबाति. (क) लिमादयोऽपि प्रथमार्थी इति केचित् ॥ (10) लिङ्गादयोऽपि प्रथमार्थाः इति मतान्तरवाचकं पदम् । लिङ्ग पुंलिङ्ग वीकि नपुंसकलिङ्गम् ॥ २ ॥ भादिशब्दालिमवचनपरिमाणमात्रेऽपि प्रथमा(ख) ॥ तत्सद्रह्म । रविरिव राजते राजा रोषात्कुमारी रोख्यते । बोभुज्यते भुवं भूपालः प्रागास्ता रामलक्ष्मणौ ॥ १॥ सन्ति सन्तः कियन्तः(ग) ॥ कुमाराः शेरते स्वर रोख्यन्ते च नारकाः । जेगीयन्ते च गीतज्ञा मेम्रीयन्ते रुजार्दिताः ॥२॥ (च) आदिशब्दात्परिमाणवचनप्रभृतयः। प्रथमैव अर्थो येषां ते प्रथमार्थाः । कि- हुवचनपरिमाणानां त्रयाणामप्यर्थे प्रथमा विभक्तिर्मवतीत्यर्थः । यथा देवः श्री ज्ञानं खारी द्रोणः माठकम् एक द्वौ बहवः ॥ उदाहरणम्-'तत्सद्ब्रह्मा तदिति ज्ञानदृष्टिगोचरं सदिति (क) लिङ्गाथै प्रथमा। एतस्य सूत्रस्येमान्युदाहरणानि । उच्चैः नीचरित्यादीनि ॥ सकलकारकमेद- शून्य वस्तु सत्ता' इस्यधिकपाठो मूलपुस्तके । (ज) कृष्णः श्री ज्ञानम् ॥ बचने । एकः द्वौ बहवः परिमाणे । खारी द्रोणः आडकम् ॥ अष्टमुष्ठि. भत्किञ्चित्किञ्चिदष्टौ च पुष्कलम् ॥ पुष्कलानि च चत्वारि माढकं परिकीर्तितम् ॥ चतुर्भिराउकोणः खारी षोडशभिश्चतैः॥ (ग ) 'मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णामिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्राणयन्तः । परगुणपरमाणूपर्व- सीकृत्य नित्यं निजहदि पिकसम्तः सन्ति सन्तः कियन्तः । इति सम्पूर्णइलोकः ॥ :

·२०८ सारस्वतमक्रिया- [पूर्वार्द्ध- । - वर्तमानम् मानिनाशि प्रधान का। एकविध ब्रह्म परब्रह्म वर्तते(क)। सत्सब्रह्म इति नि. ऽवपि स्थानेषु नपुंसकलिङ्गस्य प्रथमाया उदाहरणम् ॥ रविरिख० राजा राजते । क इव 3 रपिरिव सूर्य इव । राजा इत्यत्र पुंलिङ्गे प्रथमौकवचनादाहरणम्। पुनः कुलारी रोरूयते अ. तिशयेन रोदिति । जल्मात् ? रोषात् ॥ कुमारी । अब स्त्रीलिङ्गप्रथमैकवनोदाहरणम् । भूपाला राजा भुवं पृथ्वीं बोभुज्यते अतिशयेन पालयतात्यः। भूपालः अत्रापि पुंलिङ्गे प्रथमैकवचनोदाहरणम् । रामलक्ष्मणौ प्राक् पूर्वमालतामभूताम् रामलक्षम माविति पुंलिङ्गे प्रथमाद्विवचनस्योदाहरणम् ॥ सन्तः सजनाः कियन्तः सन्ति ॥ कुमारा: बालकाः स्वैरं स्वेच्छया शेरते । तु पुनः नारका: नरकल्या रोख्यन्ते । अतिशयेन फूवर्षन्ति । पाठान्तरे तु रोज्यन्ते कुमारिकाः इति । गीतज्ञा जेगीवन्ते अत्यर्थ गायन्ति । एजारोगेण जिता ( अदिताः) प्रस्ता: पुरुषा मेत्रीयन्ते । सन्तः कुमाराः नाराः गीतज्ञाः । मन्त्र सर्व त्रापि पुंलिङ्गे प्रथमाबहुवचनस्योदाहरणानि ॥ (प्र०) लिङ्गादयोऽपीति । केचित् पाणिनीयाः। लिङ्गं स्वीपुनपुंसकशब्दा- उयम् । क्रमादपच्योपचयसाम्येग्विति पो वस्तुधर्मः । “सल्यानुप्रसरौ लिङ्ग" इत्या- दिना महाभाष्याधुक्तेः । परिमाणं खारी । द्रोणः । आकमित्यादि शब्दवाच्यम् । प. रितः सर्वतो मान दारुलोहादिमयं पात्रम् । उन्मान प्रमाणवचनं एकत्वद्वित्वबहुत्वानि । एते प्रथमाया अर्थाः । एष्वर्थेष्वपि प्रथमा भवतीत्यर्थः । उदाहरति । तदित्यादि । त. स्वमसीति वाक्ये तदित्यनेककारकविशेषानाकलितवस्तुमात्रमुच्यते । सदित्यनेनापि सद. स्मीति वाक्ये तदेवोच्यते । नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादौ ब्रह्मपदेनापि निरस्त समस्त. विशेष सन्मात्रमुच्यते । यद्वा । यत्तदोनित्यसम्बन्धो यत सत कालत्रयावाध्यत्वेन परना. र्थसत । तद् ब्रह्मत्यर्थः । रविरिव राजते राजेत्यादौ कायर्थस्य विशाक्तत्वालिझार्थ इत्यनेनैव प्रथमा। तथा चोक्तं महाभाष्ये। "अभिहितो योऽर्थः सम्पन्नः प्रातिपदिका. र्थ" इति । न चैवमन्योक्ते प्रथमेत्यस्य वैयथ्यांपत्तिरिति वाच्यम् । तस्य कर्माद्यर्थस. भावाद्वितीयादिप्रासावपि नियमार्थत्वात्। ततश्वार्थादनुक्के कर्माच) द्वितीयादय इत्यर्थः ।। आमन्त्रणे च ॥ आमन्त्रणे अभिमुखीकरणे प्रथमा विभाक्तिर्मवति॥२॥ मा समुद्धर गोविन्द प्रसीद कुमारी स्वैरमासार्था क्षमध्वं भो तपस्विनः ॥ १ ॥ (२०) सूत्रम्-'मामन्त्रणे च ॥ आमन्यते आहूयन्ते पुरुषा अनेनेत्यामन्त्रणं तस्मिन्नामन्त्रणे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'म इ ए' अपि प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया.' आमन्त्रणमभिमुखीकरणमित्यादि सुगमम् । उदाहरणम्-श्लोक:-मां समुद्धर ॥ व्याख्या- हे गोविन्द, मां समुधर भवसमुद्रादिति गम्यम् । हे परमेश्वर, प्रसीद प्रसनो भव । कुमारौ स्वैर स्वेच्छया मुखेन आसाथामुपविक्षताम् । भो तपस्विनः यूर्य क्षमध्वं क्षमा कुरुध्वम् । अत्र गोविन्द परमेश्वर प्रथमैकवचनान्तम् । कुमारौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । (क) एवंविधं ब्रह्मज्ञानस्वरूपं ब्रह्म वर्तते' इति नचित् पाठः । परमेश्वर । हे ·कारकप्रक्रिया १७] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता। २०९ तपस्विनः प्रथमाबादचनान्तम् । अत्र यथाक्रम प्रथनाया एकद्विबहुवचनानि । २ । (प्र.) आमन्त्रण इति ! आमन्त्रगमभिमुखीकरणम् । तस्य च लिलार्थत्वामा. वादारम्भः : हे पचन् । हे पचमानेत्यादौ सम्बोधनस्य शतृशानज्म्यामुकत्वात्पूर्वगापि १२: भोसः॥ भोस् भगोस् अघोस् !! एते शब्दा निपात्यन्ते धिविषये ॥३॥ क्षमस्व भो दुराराध्य भगोन्तुभ्यं नमोऽस्तु ते । अधीष्व भो महाप्राज्ञ घातयावोः स्वघस्मरम्(क) ॥ १ ॥ (च) सूत्रम्-भारतः भोसः इति भास्शदस्य प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'स्व. रही 'एकग्रहणे तज्जातीयान्यशब्दस्य ग्रहणम्' इति न्यायातू भाल इत्यनेन भोस् भगोस् अधोस् इति नयाणामपि ग्रहणन् । सुत्रपाठे तु भामगोअघोस इत्येव सुत्रं दृश्य ते । तेन भवजित्यस्य भा इति निपातः। भगवन्नित्यस्य भगो इति निपातः । अक्द- नित्यल्य अबो इति निपातः । यतः भवद्भगवदयवां भगो अवोः एते शब्दा वा निः पात्यन्ते धौ विषये सम्बोधने हत्यर्थः । मा इत्यानन्त्रणे ! भगो इति पूजामन्त्रगे ! अबो इति पापजनवाचि सम्बोधनविषये एते शब्हा निपात्यन्ते ॥ उदाहरणम्-क्षमस्व भा भा दुराराध्य दुःखेन आराध्यते इति दुराराध्यस्तस्थामन्त्रणं भा दुराराध्य । क्षमल्य क्ष कुरु । न विद्यते स्तुतिर्वचनगाचरण यस्य सः अस्तुतिस्तस्यामन्त्रणं हे अस्तुते बचनागोचर स्तवनातीत इति सम्बोधनपदम् । यद्धा न स्तौति अन्य कञ्चन इति अस्तुनः ममी अस्तुहे. तुभ्यम् इति चतुर्यन्तम् । एवंविध हे भगवन् तुभ्यं नमः ! अथवा भगोस्तुभ्यं नमोनमः इति पाठे सुगमम् भो महाप्राज्ञ महाश्चासौ प्राज्ञश्च महाप्राज्ञस्तस्यामवर्ग मे महाप्राइ त्वम् आधीच पट । घातया। हे अघो हे पापिष्ठ स्वस्मरं स्वभक्षकमोत्स्वपापं झालं वा धातय विनाशयेति श्लोकार्थः ॥ ३॥ (प्र.) भगोस्तुभ्यं चमोऽस्तु ते इत्यत्र अस्तु ते इति च्छेदः । न स्तोतीत्यस्तुत् तस्मै अस्तुते । परस्य स्तव्यस्याभावादविद्यमानस्तव्यायेत्यर्थः । अथवा ! असदगुणा. रोपणं गुणवत्तया ज्ञापन वा स्तुतिः । तत्र भगवद्गुणानामनन्तत्वात्तेषामज्ञानातद्विशिष्ट वचनासम्भवादविद्यमाना स्तुतिर्यस्य तत्सम्बोधनं स्तुतावसामथ्यात्केवलं तुभ्यं नम इत्य. थः । अत एवोक्तं कालिदासेन्च "भूतार्थव्याहृतिः सा हि न स्तुतिः पर नेष्ठिनः" इति । यद्वा । "अ केशवे विरिञ्च चा" इत्यमिधानात । एन ब्रह्मणा स्तुतिर्यस्य स तथा । सर्व- सेव्यविरिञ्चिस्तव्य इत्यर्थ हे अघो अघवन् । स्वस्य घल्म नाशकं पापं घातयेत्यर्थः॥३॥ शेषाः कार्ये कतसाधनयोदानपात्रे विश्लेषावधौ स. (क ) आतावकस्मिन बहुत्वं वा । गौरयं गाव इमे। सम्पनो यवः सम्पन्नाः यथाः । स्वरूपाणो बहुषु- द्वयोश्चैकत्वं । केशा दोघीः केशी दीर्घो केशो दीर्घः। युष्मदो गौरवे त्वेकत्वे द्वित्थे च बहुवचनम्। त्वं मे गुरुः युवों में गुरू । पूयं मे गुरधः । द्विर्जियादादिमात्राच्च । द्विवर्जत्यदादिमात्रादेकरखे द्वित्वे च बहुवचनं वः भवति । स कुथुतव गुरुः तत्र ते विराजते । पूज्यवाचिभ्यस्त्वादराधिक्ये । गुरवः समादिशति । तत्र भद- मतः कुर्वन्ति । अस्मदोऽविशेषणस्य च ॥ अहं ब्रवीमि आवो मुवः वयं ब्रूमः । इति विशेषः । ।

·सारस्वतप्रक्रिया- पूर्वार्द्ध- । . स्वन्ध आधारमा शेष मितयो द्वितीयाचा ध्यर्थेषु अ. वन्ति ।। ४॥ (च) प्रथनानुस्त्वा इदानी द्वितीयादिोषविभक्त नुवर्क सूत्रमाह-शेषाः का सेः प्रथमाबहुवचनान्तन् सवणे . सोवि० । कार्य क्रियते इति कार्य तस्मिन् सल्यवचनान्तम् । अहए। कर्तृतानयोः । करोतीति । कता साध्यते छिदादि. क्रिया अनेनेति साधनम् , कर्ता च साधनं च कसाधने तयोः सप्तमीद्विवचनान्तम् 'ओसिए अय' 'स्वरहीन । दानार्थ पाठ दानप, तस्मिन् सप्तम्ये कवचनान्तम् 'म इ ए' पश्चात् 'नामिना: जलतु० ! अविश्लेपावो विश्लेषे विश्लेषं प्रति वा अवधिः विलेपावधिस्तस्मिन् सहम्ये कवचनान्तन् । रोडित टिलोपः । 'स्वरहीन असम्ब. ये सम्बध्यते भूत्यत्वाम्यादिरनेनेति सम्बन्धस्तस्मिन् पलभ्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । आधारमावयाः आध्रियते स्थाप्यते वस्तु यत्र स आधारः । भूयते क्रियालक्षमतया मने. नेति भावः । ततश्च आधारश्च भाव आधारभावी तयोः । सप्तमोद्विवचनान्तम् । 'ओसि. 'ए अय् 'स्वरहीनं० वि० पश्चात् । वालों.' सिद्धं सूत्रम् ॥ शेपा० । प्रथमा उक्ता । अतः शेषाः द्वितीयाद्याः षट् विभकय इत्यादिवृत्तिः तत्र कार्य द्वितीया । कर्तृसाधनयोस्तृतीया । दानपाने चतुर्थी । विश्लेषावधौ पश्चमी । सम्बन्धे षष्ठी। आधारमावयाः सप्तमी । इति क्षेपार्थः ॥ ४ ॥ (प्र.) शेषाः कार्य इत्यादि । भित्रपदनिर्देशो द्वितीयादिवानुभक्तीनां षपदा. थैर्यथासङ्ख्यत्वार्थः । उक्तादन्याः शेषा इति । प्रथमाया उक्तत्वात् अन्या अवशिष्ट द्वि. तीयाद्याः पविभक्तय इत्यर्थः ॥ ४ ॥ कार्ये कर्मकारके- उत्पाये आप्ये संस्कार्ये च द्वितीया विभक्तिर्भवति(क)॥ कटं करोति कारूको रूपं पश्यति चाक्षुषः । राज्यं प्राप्नोति धर्मिष्टः सोमं सुनोति सोमपाः ॥ १ ॥ (च० ) अथ विस्तरार्थ:-कार्य इत्यादि । कार्य द्वितीया विमतिर्भवतीति योगः । कार्य इति काऽर्थः । कर्मकारके । क्रियते यत्तत्कर्म नाम कारक तस्मिन कर्तुः कर्मता. पन्ने वस्तुनीत्यर्थः । यता कार्य कर्म तत्कारकसंज्ञत्वात्कारकम् कर्मकारकं षष्ठी विना अन्या विभक्तय: कारकसंज्ञाः क्रियाहेतुः कारकम् । षष्ठ्यास्तु क्रियाहेतुत्वाभावेन कारक- (क) तच्च कर्मकारकं चतुर्विधम् । उत्पाचं भाप्यं संस्कार्य विकार्य च । उत्पत्त्यर्थमुत्पाद्यं वा यदभू- त्या भावि तदुत्पायम् ॥ यसिद्धमेव प्राप्यते तदाप्यम् ॥ संस्कारो नाम प्राकनकर्मजो गुणः कसिद्गुणाति. शयो वा गुणाधानं मलापकर्षों पा इति चतुर्विधः संस्कारः । संस्कारमहत्तीति संस्कार्यम् ॥ विकारो नाम- पूर्वावस्थापरित्यागेनावस्थान्तरप्राप्तिः ॥ कटादिकमुत्यायादि चतुर्विध कर्म ॥ गुणातिशयः संस्कार्यम् ॥ -बीहीन्यवावा प्रोमति । प्रोक्षणेन बहिषु कश्चिद्गुणातिशयो अन्यते ॥ गुणाधानमलापकर्षयोगदाहस्णम् ॥ अ. रसायति देवदत्तः । रजको वर्ष बालयति ॥ इति विशेषः क्वचित पुस्तके,-बर्म कार्यम् ॥ यस्य साधना किया प्रवर्णते सत्कार्य कर्म इत्यधिकम् ।

·कारसम्मक्रिया 9] समसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमाता ! हाद। पत....तो कर्म च र सम्प्रदान तथौत्र च । अपादानाधिने इत्या: कारवा प' । इति तल्लन् कर्मकारके कयम्भुने ? इत्याहडपायो आप्ने संस्कार्यों निकाय एवं बर्दिये। उन उत्पाचे यन्नवी क्रियते तदुत्पाद्यम् । यदायते सिद्धं प्राप्यते तदा प्यन् । स्क्रियते इति संस्कार्यम् । संस्कारो नाम कशिवदतियस्ता कार्य सं. स्कारी द्विधा-गुणाधा मलापकर्षा वा । पूर्वजन्मकृत: शुभेाऽो दा कार तस्माद भई संस्कार्य सिद्धमेव । रूपं पश्यतीत्यत्र गुगाधानम् । यद्वा रूपमिति नमित्वादा- प्यमिति केचित् । राज्यमिति । राज्ञः संस्कारात संस्कार्यम् । विकार्य इति विक्रीयने अवस्यान्तरं भजते इति विकायं । ततः एवं चविध कारके द्वितीयाविभक्तिभवति । उदाहरण-कटमित्यादिश्लोकः । कारू पुमान् कटं होनीत्या कलम अल्पाद कार्थत्वात द्वितीयान्तस्वन् । ए चाक्षुष नेत्रवान जना रूपं पश्यतीति रूपम् आप्यं कर्म तम द्वि. तीया । केचित्तु रूपस्य नेनेन्द्रियेण गुणास्थापने संस्कार्ने द्वितीया। धर्मिष्ठः तुमान् राज्य प्राप्नोति । अत्र राज्य संस्कार्यम् । तत्र द्वितीया । केचित्तु राज्यमाप्यं तन्न द्वितीया । सोममतवल्लोरसं पिवतीति सामपाः ब्राह्मणः सेामममृतवल्ली मुनाति ख(कण्डयतीत्य. र्थः । अत्र सोमस्यामृतवल्लयाः ख(क)डनरूपो विकारस्ताहितीया । अस्यान्दरापादन विकार इति ॥ (प्र०) तत्र ताबदीप्सितानीप्सितद्विविधकर्मणोरीसितस्य विध्येऽपि संस्कार्यवि. कार्ययोरवान्तरभेदमाश्रित्य चातुर्विध्येताह । उत्पाध इत्यादि । तत्र यदसजायते त्पाद्यम् । यत्र चोत्पाद्यविकार्यसम्बन्धिनो विशेषाः प्रत्यक्षेणानुमानेन वा न प्रतीयन्ते केवर प्राप्यते तदाप्यम् । गुणान्तराधानेन व्यपदेशान्तरनिमित्तं संस्कार्यम् । प्रकृत्युच्छे. देनावस्थान्तरत्वमापा विकार्यम । प्रकृत्यनुच्छेदतदुच्छेदाभ्यां संस्कार्यविकार्ययोः भेदो न वास्तवः । अत एव विध्यमुक्तं भर्तृहरिणा । "निर्वृत्यं च निकाय च प्राध्यं चेति विधा मतम् । तन्नेप्सिततमं कर्म चतुर्दान्यत्तु कल्पितम् ॥ तथा सजायते पूर्वजन्मना यत्प्रकाशते । तन्नित्यं विकार्ये च कर्म वेधा व्यवस्थितम् ॥ प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किञ्चि- काष्टादि भस्मवत् । किञ्चिद्गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् ॥ क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्थन न गम्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तत्प्राध्यमिति कथ्यते ॥" भनीप्सितं च द्विधो. कम् ! "औदासीन्येन यत्प्राप्यं यद्यत्कर्तुरनीप्सितम् । संज्ञान्तरेरनाख्यातं यशक्षाप्यन्य- पूर्वकम् ॥” इति । संज्ञान्तरनाख्यातम् । अपादानादिकारकविशेरकथितमित्यर्थः । अन्यपूर्वकम् दिवः कर्म च इत्यादिलक्षणम् । तदेवं ससविध कर्म । सुत्पाधादिचतुर्विध कर्म क्रमेणोदाहरति । कटं करोतीत्यादिरूपमिति प्राप्यस्योदाहरणम् । राज्यमिति च संस्कार्यस्य अभिषेकादिसंस्कारस्य राज्यशब्देन विवक्षणात् । अनीपिसतोदाहरणं च अर्ज भक्षयन्वि भुक्ते । ग्रामं गच्छंस्तृणं स्पृशति । अकथितस्य च । “दुहियाचिरुधिप्र. च्छिचिजशासिजिकर्मयुक् । नीहष्मन्थिवदण्डिाङ्मुषिपचिकर्म भाक् ॥" दुहादीनां धातूनां यत्कर्म ययुक्तमपादानादिभिरकथितं कर्म । यथा । "गां दुदोर धरामनं ययाचे वसुधां बलिम् । रुरोध दैत्यान्पातालं पप्रच्छेदं च वाञ्छितम् ॥ धर्मानवाचिनो दमब्रवीत ·सारस्वतप्रक्रिया [पूर्वार्द्ध- . याश्रये ) क्रियासिन्युपकारके करणेऽथे व तृतीया विभक्तिर्भवति(क) ॥६॥ भिक्षः शरण रामेण रावणो लोकराक्षणः । कराग्रेण विदीर्णोऽपि बानरैर्युध्यते पुनः(ख) ॥ १ ॥ (10) अथ तृतीयार्थसूचकं करीसाधनयोरिति पई व्याचिरूयासराह--'कर्तरिक कर्तरि वर्तविषये तृतीया विभक्तिवति । कथम्भूते कर्तरि ? प्रधाने मुख्य क्रियाया आश्रये मुख वृत्त्या कार्यस्य कारके उत्पादके ईशे कर्तरि तृतीया भवति ॥ च पुनः साधनेऽपि तृतीया भवति कथम्भूते साधने ? क्रियासियुपकारके क्रियासिद्धः उपकारके कार्यस्य सा. हाय्यकारके । पुनः करमनामकारके साधनेऽपि तृतीया। यः प्रधानभूतः सन क्रिया या आ. श्रयभूत स्वातन्त्र्येण कियां कर्तुं प्रवृत्तः स कर्ता तस्यार्थ तृतीया भवति । च पुनः क्रिया. सिद्धेः उपकारक करणे प्रकृष्टकारणभूते साधनेऽपि तृतीया भवति । करोतीति कता । स क उच्यते त्याह-क्रियाश्रयः क्रियायाः कार्यस्य आश्रयः ॥ क्रियाया आश्रयोऽप्रधनोऽपि भवति । पटोत्पत्तौ तुरीवेमादिवदित्याह-प्रधान इति ! सकलकारकप्रयोक्तृत्वे सति इतर कारकाप्रयोज्यत्वमत्र प्रधानत्वम् । तस्मिन् किविशिष्टे साधने ? क्रियासिद्ध्युपकारके क्रियायाः सिद्धिमुपकरोतीति क्रियासिध्युपकारक क्रियासिद्धेः साहाय्यदायकं । तस्मिन् । पुनः की साधने ? करणे। 'साधकतमं करणं' क्रियासिद्धः प्रकृष्टं करणं यद्वा करणं करणनाम कारक तस्मिन् । एवं कर्तृसाधनयोईयोरर्थे तृतीया भवति ॥ उदाहरणम्--मित्र: भारणेत्यादिश्लाका । रामेण रावणो भित्रः। केन शरेण । रामेण इति कर्तरि तृतीया । गरेणेति साधने तृतीया कथम्भूतो रावण: ? लोकरावणः । लेाकान् रावयति क्रन्दयतीति लोकरावणः । उदाहरणान्तरमाह-तथा रावणो वानरैः कराग्रेण नखेन विदीर्णोपि विदा. रितोपि पुनः पुनरपि युध्यते । अत्र वानरैरिति कर्तृपदम् । कराग्रेणेति साधनपदम् । उभ. यत्रापि तृतीया । कराग्रेणेत्यत्र जातायेकवचनम् । पुनस्तृतीयाय विना सह इत्यादिना अग्रे वक्ष्यति । इति तृतीयार्थः ॥ ६ ॥ (प्र.) "कर्तृसाधनयोः" इति पदं व्याचष्टे। कर्तरीत्यादि । तत्र तावत्कता द्विविधः । स्वतन्त्रः प्रयोजकश्च । स्वतन्त्रोऽभिहितानभिहितभेदात द्विविधः । प्रयोजको. ऽपि प्रेषकोऽध्येषकः मानूकूल्यभागी चेति त्रिविधः । तत्र प्रभुत्वेन प्रयोजयन्प्रेषकः । यथा। शिष्येण कारयति । हीनः प्रयोजयन्नध्येषकः । यथा गुरुं भोजयति । यस्तु प्रभुत्व. होनत्वाभावेनानुकूल्यमानेण याजयति स मानुकूल्य भागी। यथा। आनन्दयति पित सत्पुत्रः । एवं पञ्चविधः कता । तत्राभिहिते प्रथमाऽभिधानादनभिहिते कर्तरि तृतीया । तत्र कर्तृलक्षणमाह । प्रधाने क्रियाश्रये इति क्रियाभयः कतैत्युक्ते कर्मादीनामपि तथात्वा. दलिप्रसङ्गः स्यादत उक्तं प्रधाने इति । प्रधानत्वं चेतरकारकाप्रयोज्यत्वे सति सकलका- -- - (क) क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यब्यापारादनगतरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् (विवक्ष- ते यदा तत्र तदन करणं स्मृतं) इति पाठान्तरम् ॥ (ख) प्रकृत्यादिभ्यः ॥ प्रकृत्यादिभ्यः शम्दभ्यस्तृतीया स्यात् ॥ प्रकृत्यों चाहः । मायण अलस। मुखेन याति गोषेण गायः । गाग्र्योऽस्य गोत्रमित्यर्थः। इति विशेषो मूलपुस्तके ॥

·कारकप्रक्रिया १७] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता । रायोक्तृत्वन् । बया देवदासः झाः स्याल्यामोदन पचति । एतदेव आपले गेले इत्यादी तत्प्रयोज्यानां अनादीनाममावाव्यातानिति धातक्रियात्वं प्रधानत्वावले. अन् । यदीयो व्यापारो धातुनोच्यते स कनेत्यर्थः । तथा चीकन् । 'धातुनोत्रक्रिये नित्य कारके कर्दतेध्यते । इति । करगवि बाह्याभ्यन्तरभेदात् विविधन् । माझं शरीरादि आभ्यन्तरं चित्तादि । तल्लक्षगम् । क्रियासिन्युपकारक हति ! क्रियायाः सिद्धि उत्पत्ति सन्निहितत्वेन करोतीति तथा यव्यापारान्तरलविलम्वेन क्रियोत्पत्तिरित्यर्थः ! लश बोक मर्नुहरिगा। "क्रियायाः परिनिमत्तिर्यद्वयापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा ला रगहन तदा स्मृतम् ॥ उदाहरति । मित्र इति क्तेन कोक्तमिति रावणाकर्मणः प्रथना था. जरः कर्तृभिः करानेण नोः विदीर्णोऽपि वैः रामेण वा सह पुनरपि युज्यते । करानेणेति जातावेकवचनम् ॥ ६॥ दानपात्रे सम्मानकारके चतुधौ !! सम्यक् श्रेयोबुद्ध्या प्रदीयते यस्मै तत्सम्प्रदान कारकन् !! वेदविदे गा इदाति । अन्यत्र राज्ञो दण्डं ददाति ॥ रजकस्य वस्त्रं ददाति(क) ॥ ७॥ (२०) अथ चतुथ्यर्थमाह-दानपान्ने सम्प्रदानकारके चतुर्थी । दीयते इति हात दानाय पानं दानपात्रम् । इत्तवस्तुनः स्वामी भवतीति यावत । तस्मिन् दानपाने । कीडशे दानपात्रे सम्प्रदाने नाम कारके । सम्यक श्रेयोबुद्ध्या यस्म प्रदीयते तत्सम्प्र. दानम् । यस्मी दत्ते आनुष्मिफलप्राप्तिर्भवति तत्सम्प्रदानमुच्यते । सम्प्रश्वानं च तत्कारी व सम्प्रदानकारक तस्मिन् । यदुक्तम्- 'दाति दण्डं पुरुषो महीपतेन चान भक्तिन च दानकामना । पहीयते वासनया अपान्ने तत्सम्प्रदान कथितं मुनीन्द्रः ॥ तत्रोदाहरगम्-'वेदविदे गां ददाति । वेदं वेत्तीति वेदवित तस्मों तस्मौ वेदविदे वेदज्ञाय ब्राह्मणाय कश्चित्पुरुषो गां ददाति । इत्यत्र वेदवित्वे सति दानपात्रत्वं सातमेव ! एवं साधये अन्न प्रतिलामयति ॥ अन्यथा दानपात्रामावे-राज्ञा दण्डं दताति । अन चतुर्थंभावः ॥ ७ ॥ (प्र.) दानपात्रे । इत्येतद्वयाख्यां कुरुते सम्प्रदानकारके इति । दानं नाम पूजानुग्रहकामनया स्वस्वत्वपरित्यागेन परस्वत्वापादनं तस्य पात्रम् ! धिया केव लया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रचक्षते ॥” इत्यादयुक्तं त. । - । ३ ( क ) ददाति दण्डं पुरुषो महीपतेर्न चातिभक्त्या न च दान काम्यया ! यहीयते वासनया सुपात्रे तत्स- म्प्रदान कथितं कवीन्दः । अनभिहिते इन्येव । दानीयो विप्रः ॥ क्वचित्सम्बयोबुध्यभावेऽपि चतुर्थी- व्याजेन रघवे करमिति महाकदिप्रयोगदर्शनात् ।। तच्च सम्प्रदानं विविधम् । प्रेरकमनिराकर्षनुमन्तृ पति !! त्यागेन कर्मणा व्यासं प्रेरक चातुमन्तृ च अनिराकर्ट चत्येतत्सम्प्रदानं त्रिया स्मृतम् ॥ देहाति प्रेरयति त. परेकम् ॥ यथा। बटवे भिक्षा ददाति ॥ यत्तु इदमई ददामीत्युक्तेऽनुमन्यते ओमित्याइ तदनुमन्तु यचा शिष्यो गुरुवे गां ददाति ॥ यत्तु नानुमन्यते न निराकरोति तदनिराकर्तृ ॥ यथा । सूर्योयाय ददाति ॥ क्रिय. या यमभिप्रति सोऽपि सम्प्रदानम् ।। पत्ये शेते इति विशेषाः।

·भारस्वतमाला- . । RELAIMEREलियर्थः । तथा च । अक्षा देव माजानुग्रहमाल्टा । क्षेत्रमाने वागावालि लस शदिति : राज्य निविनन् । विकत । बाद : अनुमन् वेहि : हानानि यः : आदिवाई ज्ञाति : वि. अददाति : नहीं बना देरीति रितो दवाती अर्थः । अनुम: सुहाति: मुहिक प्रार्थयते दोयमान २ तामन मन्यते भद्र कृतमिति । तदु भतशरिर ! . निराशा राई यत्कर्मणेप्सितन्न् । प्रेरणानुमशिन्य दलते सम्प्रदायकाय । इति । अतश्च राज्ञ दण्डं ददाति । रजकस्वा ब बुदातीत्यादौ सदानबलङ्गः ॥७॥ विश्लेषावधी पञ्चमी । विश्लेो विभागस्तत्र योऽनषिः स च. लतमा अचलतया वा विवक्षितस्तत्रापादाने पञ्चमी(क)॥ धावतोऽश्वादप तत् ।। भूभृतोऽवतरति गङ्गा ॥८॥ (२०) अथ पञ्चभ्यर्थमारिख्या विश्लेषावधावित्ति पदं व्याकरोति--विश्लेए इ. त्यादि । विश्लेष इति कोऽर्थः । विश्लेषो विभागो विरहः पृथग्भावः बुध्या स्वरूपेण वा एकाश्रयात्पृथक् भवनमित्यर्थः । तत्र विश्लेधे योऽवधिराश्रयो यस्माद्विभागो जायते स. चलतया अश्वकरभादिमावेन, अचलतया पर्वतशिखरादिमावेन विवक्षितो वक्तुमिटः वा. छितः । तत्र विश्लेषावधो अपादाननामकारके अपादीयते पृथक्रियते यस्मात्तदपादानम् । अपादानं च तत्कारकं च । तस्मिन् पञ्चमी विभक्तिर्भवति । उदाहरणम्-धावतोऽभवादप. तदित्यन अपतदिति विश्लेषः अशादि तस्यावधिः आश्रयः । धावत इत्यश्वस्य चलनक्रि. याकारित्वाञ्चलतया विवक्षितावधित्वम् । एवं भूभृतः पर्वतात गला अवतरतीत्यन्न अव- तरणात्मको विश्लेषः । भूभृत इति स्थिरावधिः । एवमन्येऽप्यनसेयाः ॥ ८ ॥ (प्र) विश्लेषावधावित्येतद्वयाचष्टे । विश्लेषी विभाग इति । अपादानं च विविधम् । " अपाये यदुदासीन चलं वा यदि वाचलम् । अवमेव यदावेशातदपादानमु. व्यते ॥” इति । तच्च विविधोक्तम् । "निर्दिष्टविषयं किंचिदुपात्तविषयं तथा । अपे. क्षिक्रिया च निवाऽपोदानमुच्यते ॥ इति । यत्र साक्षादपायभूतक्रिया निर्दियते उदा. धन् । यथा । प्रामादायातीत्यादि । यन्न धात्वन्तरार्थ स्वार्थमाह तद्वितीयम् । यथा । बलाहकात विद्योतते विद्युत् । बलाहकार निकृत्य विद्योतत इत्यर्थः । 'प्रनान्तर. प्रतीतक्रियाक तृतीयम् । यथा गच्छन्तं पश्यन्नाह कस्मारचमिति परस्परस्मान्मेषावपलरत इत्यवान्योऽन्यमवधित्वमुक्तम् । मेषान्तक्रियापेक्षमवचित् पृछक पृथङ् मेषयाः स्वक्रि. यापेक्षकर्तृत्वं च पृथगिति ।। ८॥ सम्बन्ध षष्ठी॥ राज्ञः स पुरुषो ज्ञेयः पित्रोरेतत्प्रपूजनम् । । । । (क) विश्लेषो नाम प्रयोगपूर्वका विभागः ॥ आधाराधेययोर्मध्ये आधारत्वेन यो ज्ञायमानः सोड- धिः॥ आधीयतेनेनानी आधारः॥ भावातुं योग्यः भाषेयः।

·कारकप्रक्रिया १७] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता। । -- मुरूणां वचनं पध्यं कवीनां रसवद्वचः(क)! ९ ॥ {३. ) अथ पयर्थमाह-म्बन्ध इति । सन्ध्या जनादिनेनेति लन्मन्यो ज. न्यजनकादिः स्वस्वामित्वादिः । यथा लिङ्गाकारकव्यतिरिक्तः स्वस्वामित्वादिलशगः ! सचामनिष्टश्च भवति । तस्मिन्नर्थ पठी विक्तिवतीति । यत:- 'भयभेदकयोः लिष्टः लम्बन्धोऽत्यान्यमिप्यते । द्विष्टा यद्यपि सम्बन्धः षष्ट्युत्पत्तिस्तु भेदकान् । उदाहरणं लोकनाह-राज इति । स दुरुषः पुमान् राज्ञो राजसमन्त्री शेषः : इत्येवं स्वामिसेवकसम्बन्धः । एतत्सनीपतरवर्ति पूजन पूजनोपरगम् । पित्रोरिति नाता च पिता व पितरौ तयाः पिनोः पितृमातृसम्बन्धि, गुरूणां गुरुसम्बन्धि वचनं जाड्यज्वरविकानां स्थ्यवत् पथ्यतुल्यन् । कवीनां वचो वचनं लवदिति रसयुकम् । एवमन्येऽप्युझाः ॥ १ ॥ (०) सम्बन्ध इत्तत्वनाह : सन्याय पति लम्बा स्वस्वामिभावा. त्यवावविभावाविवादनन्तः : शारायः किवालदधानावात् । तदुक्तम् । सम्बन्ध कारन्योऽन्यः क्रियाकारकर्मकः । श्रुतावानश्रुतीय व नियाय सोऽभि. बीयते ।" इति । तत्र ध्रुतायां यथा! न माषाणानीयात । अनाया था ! राज्ञः पुरुष इति । तत्र यद्यपि सम्बन्धस्याभयाश्रितत्वादुभयारण्यपाये दा ठीका तथा. ध्यप्रधानादेव हिविशेषणादेव । तदुक्तम् । "परार्य स्वार्थनिःक्षेपादप्रधान विशेषणम् । विशेष्यं लत्प्रधा स्यात्स्वार्थस्यैव प्रकाशनात् ॥ भेषभेदस्याः लिष्टिः लम्बन्धोऽन्योन्य. हुच्यते । विष्टो यद्यपि सम्बन्धः पटयुत्पत्तिस्तु भेदकात्" इति । एकवचनादिक्रमेण दाहरति । राज्ञः स पुरुषा ज्ञेयः । अन्न क्रियायागिनः पुरुषादयः प्रधाननुता राजादिभि. रप्रधानभूतैर्विशिष्यन्त इति राज्ञ इत्यादौ षष्टी । पुरुषादौ तु लिङ्गार्था प्रथमैव । यहा पुनः पुरुषो विशेषणं तदा पुरुषस्य राजेत्येव । यदा चामावस्यप्रधानत्वेन विवक्ष्यते तदामाभ्या- मपि षष्टयेव । यथा राज्ञः पुरुषस्य वस्त्रमित्यादि ॥ १॥ आधारे सप्तमी॥ आधारो नामाधिकरणम् ॥ षड्विधमधिकरणम् । औपश्लेषिक सामीप्यक्रमभिव्यापकं वैषयिक नैमित्तिकमौपचारिक चेति (ख)॥१०॥ (च) आधारमावयोरिति पदं व्याचिख्यासः प्रथममाधारं प्रकटयन्नाह--आधारे सप्तमीति ॥ मुगमार्थः । आध्रियते स्थाप्यते षट्प्रकारा क्रिया अस्मिन्नित्याधारः क्रियाश्र. यस्य कर्तुः क्रियाया आश्रयस्तत्र सक्षमो विमतिर्मवति । आधाराधिकरणौ एकपर्यायौ ( क ) भयभेदकयोः रिलंष्टिः सम्बन्धोऽन्योन्यमुच्यते । द्विष्टो यद्यपि सम्बन्धः षड्युत्पत्तिस्तु भेदकात् ।। भयं विशेष्यमित्याहु:दकं तु विशेषणम् । विशेष्यं तु प्रधानं स्पादप्रधानं विशेषणम् ॥ प्रधानाप्रधानयोर्मध्ये- ऽप्रधाने षष्ठी ॥ क्रियान्वयि प्रधानम् ॥ क्रियानवय्यप्रधानम् ॥ सेव्यसेवकमावसम्बन्धः। पूज्यपूजकभाव- अम्बन्धो बोध्यबोधभावसम्बन्धी वाच्यवाचकभाषसम्बन्ध इति सम्बन्धश्चतुर्विधः इति विशेशे मूलपुस्तके ।। (ख) औपश्लेषिक त्रिविधम् । एकदेशवृत्याभिन्यायवृति व्यङ्गन्यवृत्तीति केषां चिन्मतम् ॥ अदम- धिकम् ॥ "कर्तृकर्मव्यवहिता साक्षात् वाधारयत् क्रियाम् । उपकुर्वत् क्रियासिद्धी शास्त्रेऽधिकरणं स्मृ- सम् ॥ आधारनिविधो ज्ञेयः कटाकाशतिलेषु यः । निमित्ताप्रिभदाच्च पविधः कश्चिदिष्यते' प्राची वचनम् ॥ है । । : - माou...

·२१८ सारस्तप्रक्रिया- [ पूर्वाद्ध- । । । आधारशब्देनाधिकरणमेवोव्यते अतोऽधिकरणस्याधारस्य भेदानाइ-पविधमिति । ॐ. धिक्रियते आधारता तधिकरण । गुणानां गुणिवत् । तत्पबिधमिति । षट् संख्याकर विधाः प्रकास यस्य तत्वविधम् । घोरेत्यर्थ । तानेव षर भेदानाह-औपश्लेषिकमित्या. दि उप सामीप्येन श्लेषणं संघष्टनमुपश्लेषः एकदेवामावस्योगे वा उपालेषः । यथा कटे शेने कटस्यैकदेशे इत्यर्थस्तेन नि 'तमौपश्लेषिकम् । सामीपिकं समीपेन निवृत्तं सामीपि पकम् । यदाधेयसमीपमान्नेण क्रियाहेतः । यथा वटे वटसमीपे गावः सशेरते । गङ्गायां घोषः गङ्गा. समीपे इति । अभि समन्ताव्याप्नोतीत्यभित्रापकम् आधेयेन समस्तावयवसंयोगोऽभि. ध्यापकः । यद्वा अपृथक्भृतयोराधाराधेयगोर्यः सकलाक्यवसम्बन्धः सोऽभिव्यापकः । यथा तिलेषु तैलम् ॥ विषये भई वैधविनम् । अनन्यत्र भदो विषयिकः । यथा नमालि तारकाः । आकाशे वायुः । हृदि ब्रह्मेत्यादि । हृदि विषये ब्रो पर प्रकृष्ट प्रमृतमस्ति । निमितेन भवं नैमित्तिकं यथा युद्धे युद्धनिमित्तमित्यादि ॥ अविद्यमानत्यारोपणमुपचार: उपचारेण भवमौपचारिकम् । एवं पडिवधेऽप्यधिकरणे सप्तमी विभक्तिर्भवतीति शेषः॥१०॥ (प्र०) आधारभावयोरित्यस्यैकदेशमाह । आधारे सप्तमीति । अधिक्रियते । य. स्मिन्नित्याधारः । स च क्रियाश्रयकर्तृकर्मणोरेव । तथोक्तं भर्तृहरिणा । "कर्तृकमध्यवाहि. तामसाक्षाद्धास्यन्क्रियाम् । उपकुत्क्रियासिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥” इति आधा- रस्यैवाधिकरणज्ञात्वमभिप्रेत्याधिकरणभेदानाह । षविधमित्यादि । तन्नान्यत्र सिद्धयो. राधाराधेययाः प्रादेशिकः सम्बन्धः उपश्लेषः । सामीप्यं सान्निध्यम् । तत्र म समीपे भई सामीपिकमिति वा। अपृथग्देशयोराधाराधेययाः सकलावयवसम्बन्धेन व्यापकमभि- च्यापकम् । विषयोऽन्यत्र भावस्तत्र भवं वैषयिकम् । निमित्तं कारणम् । उपचारो लक्ष तत्र भवम् ॥१०॥ कटे शेते कुमारोऽसौ वटे गावः सुशेरते । तिलेषु विद्यते तैलं हृदि ब्रह्मामृतं परम् ॥ युद्धे संनमते धीरोऽङ्गुल्यो करिणा शतम् । भावे सप्तमी।। क्रियालक्षणं भावस्तत्रापि सप्तमी ।। प्रसिद्ध- क्रियया अप्रसिद्धक्रियाया लक्षणबोधन भावः ।। देवे वर्षति चौर आयातः । पतत्यंशुमालिनि पतितोऽरातिः । काले शरदि पुष्यन्ति सप्तच्छदाः ॥१२॥ (५०) अथ सार्धवकोकेन षडण्याधारभेदोदाहरणान्याह---कटे शेते इत्यादि । असो कुमारः कटे कटमुपश्लिष्य ते । इत्यत्र उपालेषिकमधिकरणम् अन शयनक्रियाश्रयः कर्ता कुमारस्तदाधारः कटस्तत्रोपवलेषः ॥ १॥ गावो धेनवः चटे इति वदसमीपे शेरते वायन कुर्वते इति सामीपिकोधिकरणम् । नहि वटस्योपरि गावः शेरते किंतु समीपेः ॥ एवं ग- शायां घोषः गङ्गासमीपे घोषो गोकुलम् ॥ ३॥ तिलेषु विद्यते तैलं तिलेषु सर्वत्राभिव्या- ज्य स्थितमित्यर्थः । इति अभिव्यापकम् ॥ ३॥ हृदीति हृदि विषये ब्रह्म परमममृतमि- त्येतद्वैषयिकाधिकरणम् ॥ ४ ॥ युद्धेषु युद्धनिमित्तं धीः संनयते संनाहं परिदधाति इति ·कारकप्रक्रिया १७ ] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २१९ जैलित्तिकम् ॥ ५ ॥ अङ्गुल्यग्रे अङ्गुल्यग्रेण प्रश्यमानमित्यर्थः । करिणां हस्तिनां शतमि. स्युचारमात्रशदौपचारिक नतु साक्षाद्वर्तमानमिति ॥ ६ ॥ इत्थमाधारमाख्यायेदानी सावपदस्वार्थमाह-मावः क्रिया लक्षणामिति । क्रिया गमनस्थानोत्थानादिका तस्या ल. क्ष चिन्ह भाव इति कथ्यते । प्रसिद्धक्रियया कृत्वा अप्रसिद्ध क्रियाया लक्षणं बोधन भाव इति । तत्रापीति तस्मिन्नर्थेऽपि सप्तमीविभक्तिर्भवतीति । उदाहरणम्-देवेति । देवे मेघे वर्षति सति चौरस्तस्करः आयात भामतः । अत्र मेववर्षणरूपा प्रसिद्धा क्रिया । लया चौरागमनरूपा अप्रसिद्धा क्रिया लक्षिता । देवे मेघे वर्षतीति प्रलिद्धेन वर्षणेनाप्र. सिद्धं चौरागमनं लक्ष्यत इति तत्र सप्तमी । एवम्शुमालिनि सूर्य पतत्यस्तै गच्छति सति अरातिः शत्रुः पतित इति । युद्धार्थमागत्य पतित इत्यर्थः । यद्वा पतितो मृत इत्यर्थः । अत्र प्रसिद्धन सूर्यस्यास्तमनेन अप्रसिद्ध शानो पत्तनं लक्ष्यते । एवं गुरौ धर्मसुपदिशति सति शिष्य शणोतीत्येवमादयोऽवलेयाः । एवं द्वितीयादिविमतीनामः ॥ ११ ॥ (०) क्रमेणेदाहरति । लदे शो इत्यादि । माक्पदयाचित्याचस्तत्स्वरूपमाह । आवः क्रियारक्षणमिति । क्रिया धात्वर्थः । स च प्रसिद्धा अप्रसिद्धा चेति द्विविधा । नाप्रसिद्धायास्तस्या लक्षणत्वासम्भवात्प्रसिद्धया क्रियया अप्रलिदायाश्चौरगमनक्रियाया लक्षणं भाव इति भावः । सर्वविदितत्वात्प्रसिद्धया वर्षणक्रियया अप्रसिद्धचौरागमनक्रिया लक्ष्यते अंशुमाली सूर्यस्तत्पतनं प्रसिद्धम् । आरातिः शत्रुस्तत्पतनं चाप्रसिद्धम् ॥११॥ अथोपपदविभक्तयों निपात्यते ॥ विनासहनमऋते निर्धार- णस्वाम्यादिभिश्च । एतैरपि योगे द्वितीयाद्या विभक्तयो भवन्ति ।। वि- ना पापं सर्वं फलति ।। अन्तरेणाक्षिणी जीवितेन किम् ॥ अन्तरा स्वां मां मध्वित्यादिपदाग्राह्यम् (क)॥१२ ॥ (१०) अथ पुनस्तासामुपपदानामर्थान् प्रकारान्तरेणाह--सूत्रम्-विनासहनमस्ते निर्धारण स्थाम्यादिभिश्च ॥ ततो विना च सहचेत्यादिषट्कद्वन्द्वः । ते आदौ येषां तथा तैः तृतीयाबहुवचनान्तम् । 'सोवि० । च प्रथमैकवचनम् 'अव्य० ॥ सिद्धं सूत्रम् ॥ एतैर्वि- नादिभिरपि योगे द्वितीयाधा: विभक्तयः षट्स्वप्यर्थेषु यथाक्रमं भवन्ति । द्वन्द्वात्प- रत: श्रूयमाणं पदं प्रत्येकममिसंबध्यते' इति । आदिशब्दो विनादिषु प्रत्येकं योज्यः । दिनादिवाचके शब्दे प्रयुज्यमाने द्वितीयाविभक्तिर्भवतीति । सहादियोगे तृतीया । नमः आदियोगे चतुर्थी । ऋतेआदियोगे पञ्चमी । निर्धारणाद्य) बाष्ठी । स्वाम्याद्यर्थ सप्तमी ।। षट् ( क ) अधिशास्थामा कर्म ।। अधिपूर्वाणामेषामाधारः कर्मसंज्ञः स्यात् ॥ अधिशेते अधितिष्ठति अ. ध्यास्ते वा कुण्ठं हरिः ॥ अभिनिविशश्च ॥ अभिनीत्येतत्सङ्घातपूर्णस्य विशतेर्धातोराधारः कर्मसंज्ञः स्यात् ।। ग्रामम् अभिनिविशते ॥ उपान्यायाधमः ॥ उपादिपूर्षस्य वसतेराधारः कर्मसंज्ञः स्यात् ।। आवमध्यं आवसति उपवमति अनुवसति अधिषसति ।। नाभुक्तार्थस्य ॥ धने उपवसति ॥ क्रियाविशेषणं कर्म ॥ क्रिया विशेषणं कर्मसंज्ञक नपुंसकैकवचनश्च ॥ स्तोकं पचति ॥ इति विशेषः ॥ क्वचित् पुस्तके च;-दिवः करणं कम वा। दिवधातुप्रयोग करणं कमसंज्ञक वा भवति । अरक्षान् वा दिव्यति । धुटुहोः सोपसर्गयोः सम्प्रदानम् सिमाभि क्रुध्यति अभिद्रुध्यति वा कृष्णः ॥ इति विशेषः ॥

·३२० सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- । तत्रोदाहरणेन द्वितीया व्यञ्जयति-विना पापमिति । पापं विना पापाभावेन सर्वमपि धर्म कृत्यादि फलति फलावहति । एवमा विनार्थे वाच्यमाने विनाशब्दयोगे द्वितीया । वा. कारात् पापेना बिनो पापाविनेति तृतीयापञ्चम्यावपि । 'वृद्धत्वं जरसा विना ॥ अक्षिणी इति । नेने मन्तरेण विना जीवितेन किं । जीवनेन न किमपीति भावः । अक्षिणी इत्यत्र द्वितीयाद्विवचनं नपुंसकान्तम् ॥ अन्तरेत्यादि । त्वां मामन्तरा मध्ये विचाले मधु क्षौ मद्यं वा वर्तते । त्वां मामिति युष्मदस्मदोद्वितीयैकवचनान्तत्वम् । आदिशब्दावन्तरेण अन्तरा इत्यद्वयेऽपि द्वितीयाविभक्तिर्भवति । एतदेवाह-इत्यादिपदाग्राहामिति । इत्यु. दाहरणद्वयम् आदिपदाद् विनादियोगे द्वितीया इत्यादिशब्दाग्राह्यम् अवसेयमिति भावः इति द्वितीयार्थाः ॥ १२ ॥ (प्र०) एवं कारकविभक्तीः प्रदोपपदविभक्तीर्दयितुमाह । विना सहेति । न्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते इति न्यायादादिशब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धः । तथा च विनादिभिर्योगे द्वितीया । सहादियोगे तृतीया । नमआदिभिर्योगे चतुर्थी । ऋते- आदिभियोगे पञ्चमी । निर्धारणादेरर्थत्वानिरिणार्थादौ षष्टी । स्वाम्यादिभिः सप्तमीति । चकारात्पापेन विना पापाद्विनेत्याद्यपि । अन्तरेणेत्येनबन्तयोगे अक्षिणी इति द्वितीयाद्विवचनान्तम् अन्तरा मध्ये इत्यर्थः । इत्याद्यपदाद् ग्राह्यमिति । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्यादिपाब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धात्प्रयोगानुसारेण तृतीयार्थहोनार्थानुयोगे नदीम.. न्ववसिता सेना। नद्या सह सम्बद्धत्यर्थः । अनुहरि मराः हरेहींना इत्यर्थः । तथा होनार्थोपयोगेऽपि उपहरिं सुराः । हरेहीना इत्यर्थः । तथा लक्षणेत्यम्भूताख्यानमाग. वीपसार्थकैः प्रतिपर्यनुभिर्योगेऽपि । तत्र लक्षणे हरि प्रति-परि-अनु वा प्रकाशते भक्तिः । इत्यम्मुताख्याने भक्तो विष्णु प्रति-परि-अनु वा । विष्णोक्त इति तात्पर्यार्थः । भागे लस्मीहरि प्रति-परि-अनु वा। हरे गो लक्ष्मीरित्यर्थः । वीप्सायां भूतं भूतं प्रति- परि-अनु वा प्रभुः । एकैक स्मन्भूते प्रभुरस्तीत्यर्थः । तथा मागवर्जितलक्षणाद्यर्थका. भियोगेऽपि । हरिमभिवर्तते भक्तो हरिमभि । देवं देवमभिसिञ्चति । तथातिक्रमपुजार्था. तियोगेऽपि । अतिदेवान्कृष्णः । इत्यादयो यथायथमूहाः ॥ १३ ॥ सहादियोगे तृतीयाऽप्रधाने (क) ॥ सह शिष्येणागतो गुरुः ।। सदृशश्चैत्रो मैत्रेण ॥ साकं नयनाभ्यां श्लक्ष्णा दन्ताः ॥ सार्घ धनिना धृतः साधु: (ख)॥ १३ ॥ (च.) अथ तृतीया । सहादियोगे तृतीया। तत्र द्रव्यगुणक्रियामिस्तुल्ययोग्यतार्या । (क ) सह दृशं सार्क साधं सममिति सहादयः ॥ (ख) समं शिष्याभ्यामधीते ॥ समं शिष्येण गुरुणा भुज्यते ॥ अशिष्टव्यवहारे दानस्य प्रयोगे चतु. र्यर्थे तृतीया ॥ दास्याः संयच्छते कामुकः। धयं तु भार्यायै संयच्छति ॥ वारणार्थयोगे तृतीया ॥ अलं कि- वादेन वा पूर्वजानातकर्म । सम्पूर्वस्य जानाते कर्म करणं वा स्यादात्मने पदं च । पितरं पित्रा वा संजानीत ।। यजेतेः कर्मसम्प्रदाने । यजधातुप्रयोगे कर्मसम्पदाने करणकर्मणी भवतः । पशुना हां यजते । पशुं रुद्राया रदातीत्यर्थः । इति विशेषः ॥

·कारकप्रक्रिया १७] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २२१ . विद्यालय सहाय तृतीयाविभक्तिभवतीति वृद्धाम्नायः । सह शिष्येणेति । गुरुः शिज्ये. कलह आगतः । अत्रागमनक्रियया शिष्यशब्दस्य गुरुणा तुल्योग्यतायां सत्यां तृतीया. स्तत्वञ् । सह पुनेग पिता धनी इत्यत्र धनद्रव्येण तुल्ययोग्यत्वे पुनस्य तृतीयान्तत्वम् ॥ सहनो मैत्रेण । चैत्रनामा कश्चित्पुरुषः मैत्रेण मैत्रनाम्ना पुरुषेण सशस्तुल्यः । बाकं नवनाभ्यामिति । नयनाभ्यां साकं सहिताः इलक्षमा मनोहराः । मन गुणेन तुल्य. वे तृतीया ॥ एवमादिशब्दात्साधुः पुरुषः धनिभिर्धनवद्भिः पुरुदै: साई तो गृहीतः बद्ध इत्यर्थः । वारणार्थालंयोगे तृतीया समर्थार्थालंयोगे चतुर्थीत्यर्थः । एतावता अलं विवादे. न । धर्मण अर्थः । गुडेन मिश्रः । शरण कलहः । कर्मणा दिना । पुण्येन हीन इत्याद- योऽपि शब्दात अवसेयाः ॥ प्रक्रियामते तु तुल्या) तृतीयाषष्ठौ स्तः। कृष्णेन कृष्ण. ख्य वा पुत्रः । यदुक्तं रघुकाव्ये-'तेश्च धीरः सदृशीव्यंधत्त सः ॥ इति तृतीया ॥१३॥ (प्र०) सहादियोगे तृतीयां दर्शयन्नाह । सहसदृशेत्यादि । त्वमहं सिनेत्यादि. निर्देशाज्ज्ञापकात्तांगं विनापि तदर्थविवक्षायां तृतीया । यद्यपि योगस्य सम्बन्धत्वा. दुभयसम्वध्यात्रितत्वादुभयत्र प्राप्तिस्तथापि षष्ट्यपदादत्वादप्रधानादेव आदिशब्दात्प्र. इत्यादिभ्योऽपि । प्रकृत्या चार । प्रायेणालसः । गोत्रेण गाग्र्यः। समेति । विषमे. गैति । द्विदोणेन धान्य क्रीणाति । मुखेन दुःखेन वा यातीत्यादि । तथा फलप्राप्ती गम्यमानायां कालाध्वनोरत्यन्तयोगेऽपि । अह्ना क्रोशेन वाऽनुवाकोऽधीतः। अन्यत्र तु मासमधोतो नायातः । तथा संपूर्वस्य जानातेः कर्मणि चकाराद्वा । पित्रा पितरं वा संजानीते । तथा गम्यमानाद्वीप्सायां कर्मणि वा। शतं शतं वत्साम्पायर्यात पयः । शतेन शतेन वा। तथा चारणार्थार्थकलाहीनाथपूर्वयोगेऽपि । कृतमेतावता । धर्मगार्थों विपश्चिताम् । गुडेन मिश्रः । शस्त्रेण कलहः । पुण्येन होनः । मासेनावरः । मासेन पूर्वः। तथा अशिष्टव्यवहारे चतुर्थ्यर्थेऽपि । दास्या संयच्छते कामुकः इत्यादि प्रयोगतो ज्ञेयम्॥१३॥ नमआदियोगे चतुर्थी ॥ नमो नारायणाय । स्वस्ति राज्ञे । सोमाय स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । अलं मल्लो मल्लाय । वषट् इन्द्रा- य (क)॥ १४॥ (च०) अथ चतुर्थी व्याचष्टे-नमआदियोगे चतुर्थी ॥ नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालं. वषट् एतेषामव्ययानां योगे चतुर्थी वक्तव्या। सुगमम् । तत्र नम इति नमस्कारार्थः । स्वस्ति इति कल्याणवाचकमव्ययम् । स्वाहा इति होमावसरे मन्त्रावसानेऽक्षरद्वयोञ्चार- गम् ; हृव्यवस्तुवाचकम् ॥ स्वधेति पितृकल्प्यं वस्तु । अलमिति सामार्थः । वषट् हो- तव्यं वस्तु ॥ नमो नारायणायेति । नमो नमस्कारार्थः । स्वस्ति राजे। राजे नृपाय क. ल्याणं भवतु । अत्र स्वस्ति कल्याणार्थे । सोमाय स्वाहा। सोमाय चन्द्राय स्वाहा हव्यवस्तु ॥ पितृभ्यः स्वधा संतानकल्पितं वस्तु ॥ अलमिति । मल्लो मल्लाय अहं सम- । (क) रुच्यर्थानां प्रीयमाणः ॥ रुच्यानो धातूना प्रयोगे प्रीयमाणोऽर्थः सम्प्रदानसंज्ञः स्यात ॥ हरये शेचते मातः ॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वार्ते-- र्थः । इन्द्राय वषट् । होतव्यं वस्तु । इत्यादिष्वर्थेषु चतुर्थी ॥ १४ ॥ (प्र०) नमआदियोगे चतुर्थी दर्शयन्नाह । नमः स्वस्तोत्यादिः। अलं महो मल्लायेत्यत्रालंबाब्दः पर्याप्त्यर्थः शाक्त इत्यर्थः । वारमार्थस्य तु योगे तृतीयत्र । साविक क्रियया यमभिपैति ततोऽपि । पत्ये शेते । एवं रुच्यर्थधातुप्रयोगे प्रीयमाणापि इसे रोचते भक्तिः। तथा श्लाघहुँस्थाशपां ज्ञापयितुमिष्टादपि । कृष्णाय लाघते कुते तिष्ठते आपते वा गोपी स्मरात् । तथा धारेरुत्तमादपि । भक्ताय धास्यति मोक्षं हरिः । तथः स्पृहेरिष्टादपि हरये स्पृहयति । तथा राधीक्ष्योविविधप्रश्नविपये कर्मणि चतुर्थी । कूष्णाय राध्यति ईक्षतेच! पृष्टो गर्ग: शुभाशुभ पर्यालोचयतीत्यर्थः । तथा प्रत्याभ्यां परस्य शृणोतेयोगे पूर्दस्याः प्रवर्तन कियायाः कर्तुरपि । विप्राय गां प्रतिशृणोति आ. जोति प्रतिजानीते । तथा अनुप्रतिपरस्य गृगातेः पूर्वप्रवर्तनक्रियाकर्तुः । होत्रे अनुगृणान्ति प्रतिगृणाति। होतारं शंसन्त प्रोत्साहयतीत्यर्थः। तथा नियतकाल वेतनेन स्वीकारणे तत्करणाद्वा । शताय शतेन वा परिक्रीतः । तथा क्लुप्त्यर्थयोगे सम्पधमानातु । भक्ति ज्ञानाय कल्पते सम्पद्यते जायते इत्यादि । तथोत्पातजापितादपि। वाताय कपिल: विधुत् । हितयोगे च । ब्राह्मणाय हितम् । तथा तुमर्थक्रियायोगे तुमुनोऽप्रयोगे कर्मणि । फलेभ्यो याति । फलान्याहतु यातीत्यर्थः । तथा तुमर्थभावप्रत्ययान्ताच यागाय यादि। यष्टु यातीत्यर्थः । नौकाकान्न शृगालशुकव मन्यते । कर्मणि वाऽनादरे । ' स्वा तृणं तृणाय वा मन्ये । नावादौ तु न । त्वां नावं मन्य इत्यादि। अध्वजित गत्यर्थानां कर्मणि चेष्टायां वा । ग्रामाय ग्राम वा गतः। अध्वनि तु मार्ग याति । उत्पथ गतौ तु भवत्येव । उत्पथेन पथे गच्छति । अचेष्टायां तु मनसा धनं याति इत्यादयः प्रयोगतो ज्ञेयाः । अत्र चार्थविशेषविधिविकल्पादिकं लोकात् शब्दसूचनाद्वाऽवसेयम् ॥१४॥ ऋतआदियोगे पञ्चमी ॥ (क) ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः ॥ अन्यो गृहाद्विहारः ॥ आराद्वनात् ॥ इतरो ग्रामात (ख) ॥१५॥ (१०) अथ पञ्चमी-ऋते इति । ज्ञानाहते मुक्तिर्न भवतीति शेषः । अत्र तेशद. योगे ज्ञानादिति पञ्चमी। मादिशब्दात गृहादन्यो विहारः विहरणं । विनापृथक्यो गेड पि । विनाकामात् । पृथक्ग्रामात् । एवं भिन्नो ग्रामादिति । इतरो ग्रामात् । प्राक्ग्रा. मात् । दक्षिणाहि ग्रामात् । गृहादहिः । आरात् द्रुमादित्यादि ॥ १५ ॥ (प्र.) ऋते आदियोग पञ्चमीमुदाहरबाह । ऋते ज्ञानादित्यादि । अन्य हति अन्यार्थग्रहणात्तत्पर्याययोगेऽपि । इतरो भित्रो वा ग्रामात् । अन्यो देवदत्ताधनदत्त इत्या. दावन्यादियोगस्य यज्ञदत्तादिनिष्ठत्वेऽपि एकत्व एवोपपन्नया पञ्चम्या तद्विशिष्टमन्यत्वं प्रतिपादयितुं शक्यमिति द्वितीयात्सम्बन्धिनः पञ्चमी न । आदिशब्दादिक्छब्दयोगेऽपि । । - (क) ऋते अन्यः भारात इतरः अञ्चूत्तरपदं दिग्याचकः शन्दः आहि आच एते ऋन आदयः ।। अन्यशब्देनान्यार्था गृह्यन्ते ॥ (ख) योगे च द्वितीयापि ॥ ज्ञान ऋते ॥ चकारादिनादियोगे तृतीयापञ्चम्यौ स्तः॥ विना ज्ञानात् । ज्ञाने विना इति मू० पु. विशेषः ।

·कारकप्रक्रिया १७] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरजोता । .. पूर्वी यामाद : अयमस्मात्पूर्वः । दक्षिणेत्याजन्तनिपातः । दक्षिणालीत्यासन्तनिपात नियोगेऽपि । दक्षिणा ग्रामात् । दक्षिणादि प्रामात् । आरम्पार्थ योगे बहिना छ : भवादारभ्य भवात्प्रभृति बा सेक्यो हरिः प्रामाशिः। प्रश्नाख्यामयोश्च । कस्मारई नद्या आगतः ! मा प्रतियोगे उपनानापनमो : प्रदुमनः कृष्मात्प्रति । कृष्णसह इत्यर्थः । प्रतिदाने च। तिलेल्या प्रतियच्छति मापन ! तिलान् गृहीत्वा मापान ददातीत्यर्थः । पृथग्विनानानायोगे पश्चमी तृतीया द्वितीया च ! पृथग्विना नाना प्रामात् ग्रामेण ग्राम वा। तथा अव्यय बनानां स्तोमालाच्छ कतिपमानां करणे वा। स्तोकात् स्तोकेल अल्पादल्पे न कृच्छाकृच्छण कतिपयात्कतिपयेन वा मुकः । द्रव्यवाचित्वे तु स्त्रोकेन विषेण हत इत्यादि। दूरान्तिकार्थभ्यः प्रातिपदिकार्थे द्वितीयापजमीतृतीयाः स्युः । ग्रामस्य दूरं ग्रामस्थान्तिकं दूरात दूरेण वा । अन्तिकादन्तिकेन वा तथा वारणार्थानां धातनां प्रयोगे वारयितुमिष्टात् । यवेभ्यो गां वारयति । यनिमित्तमात्मनोऽदर्शनमिच्छति ततोऽपि । मातुनिलीयते कृष्ण: । तथा विपास्वोकारेऽध्यापकात् । उपाध्यायादधीते । यतयाध्यकालनिर्माण तत्र पञ्चमी तधुक्कादव्यनः प्रथमालतस्यौ स्तः कालात्सप्तमी । दनाद्धामो योजनं योजने वा। कार्तिक्या आग्रहायणी मासे इत्यादि प्रयोगादवसेयम् । विकल्पादिकं च पुर्धवचकारादेव ॥ १५ ॥ निर्धारणम् ॥ क्रियागुणजातिभिः समुदायात्पृथक्करणं यतस्तत्र षष्ठी। क्रियापराणां भगवदाराधकः श्रेष्ठः । गर्वा कृष्णा गौः संपन्नक्षीरा ॥ एतेषां क्षत्रियः शूरतमः ॥ १६ ॥ (च०) अथ षष्ठ्यर्थसूचकं निर्धारण व्याचष्टे निर्धारणमिति । निर्धीयते पृथक्रियतेऽ नेनेति निर्धारणं । काभिः ? क्रियागुणजातिभिः। क्रिया करणात्मिका गमनस्थानादिका । गुणो रूपादिः । जातियोमणादिः । ततः क्रिया च गुणश्च जातिश्चेत्यादिना द्वन्द्वः । तत. स्ताभिः कृत्वा यत्समुदायात् बहूनां समुदात् पृथक्करणमेकस्य तनिर्धारणमुच्यते । तत्रार्थे षष्ठीविभक्तिर्भवतीति । तत्रोदाहरणम्-क्रिया पराः क्रिपास निष्ठास्तत्परा इत्यर्थः । तेषां मध्ये यो भगवतश्चिदानन्दस्य भाराधकः स एव श्रेष्ठः प्रशस्यः । अत्र सामान्यक्रिया- परेषु भगवदाराधकत्वरूपक्रियया पृथकरणे क्रियापरशब्दस्य षष्ठी ॥ गवां धेनूना मध्ये या कृष्णा गौः सा संपनक्षीरा बहुदुग्धा । अत्र गोशब्दस्य कृष्णगुणेन निर्धारणे षष्ठी । एतेषां क्षत्रियः शूरतम इति ॥ एतेषां सर्वजातायान पुरुषाणां मध्ये क्षत्रियोऽतिशयेन शूरः इति शूरतमः । अत्र जात्या निर्धारणे षष्ठी व्याकरणान्तरमते तु निर्धारणे षष्ठीसप्तम्यौ हूँ अपि भवतः ॥ १६ ॥ (प्र. ) निरिणादौ ष: दर्शयितुं निर्धारणं तावद्वयाचष्टे । निर्धारणमित्यादि । क्रियया गुणेन जाल्या वा धर्मविशेषेण निर्यमाणस्य समुदायाद्विनीकरण निर्धारण- मित्यर्थः । तत्र षष्ठी चकारात्सप्तम्यपि । सा चाप्रधानात्समुदायादेव न नि यति । मनु निर्यमाणोऽवयवः समुदायादिन्न इति यदा आधारत्वेन विवक्ष्यते तदा आधार.

·सारस्वताविला- । । . - स्वादेव वृक्षे शाखेतमालली चाद: सदा स्वव्यवसम्मन्धमात्रं विवक्ष्यते तदा वृक्षस्य मानला इत्येन षही स्वनितिः चेल्लल्यत् तल्यव प्रपचार्थत्वात् निवारणार्यकालनिषेधार्थत्वाच । क्रियागुलजातिमिरित्याय सम्भवदुक्तिकत्वात सलोषां छात्रा देवदत्ता परित्यादौरादिभिरपि व्यवच्छेदे सत्रदेव । क्रमेणोदाहरति क्रियाशणामित्यादि । आराधनक्रियया कृष्णगुणेन क्षत्रियत्वजात्या च भगवदाराधका- दयो विशेष्यन्ते आदिशब्दावचित्कर्मण्यपि । भजे शम्भोश्चरणयोः । तथा भावकर्तृकाणां ज्वरिवर्जानां रुजार्थानां कर्मणि । चौरस्य रुजति रोमः। भावकर्तकादन्यत्र नद्रीकृले रजति कर्मविवक्षायां तु चौर रजतोत्येत्र ! तथा नायतेः कर्माशिपि । सपिपा नाथते । सर्पिी भूयादिति प्रार्थयते इत्यर्थः ॥ अन्यन्न बटुं नाथयति । याचत इत्यर्थः । तथा. जासतेः संहलव्यस्तविपर्यस्तनिप्रपूर्वा दन्तेः नाटयतेः क्रोथयतेः पिनष्टेश्च कर्मणि हिंसा- याम् । चौरख्याज्जासथति। निग्रहन्ति । निहन्ति । प्रहन्ति । प्रणिहन्ति । नाटयति । क्राथयते । पिनष्टि वा । हिंसायां किम् । धानाः पिनष्टि । अवहन्तीत्यर्थः । तथा दूत- व्यवहारार्थयोर्व्यबहरतिपणत्या तार्थदिवेश्च कर्मणि । शतस्य व्यवहरते पणते वा अन्यत्र शलाका व्यवहरति । क्षिपतीत्यर्थः । ब्राह्मणं पणापति स्तोतीत्यर्थः । शतस्य दीव्यति । सोपसर्गल्य चास्य वा। शातं शतस्य वा प्रतिदीव्यति । तथा कृत्वाऽर्थ प्रयोगे कालवा- चिन्यधिकरणे। पंचकृत्वोऽज्ञोऽन्नं भुङ्क्त । अधिकरणविवक्षायां तु द्विरहन्यधीते इत्यादि प्रयोगवशाज्यम् ॥ १६ ॥ स्वामित्वे षष्ठीससम्यो । गोषु स्वामी गवां स्वामी ॥ गवाम- धिपतिः गोष्वधिपतिः ॥ १७॥ (३०) स्वामित्वे षष्ठीसप्तम्यौ ॥ स्वामिनो भावः स्वामित्वं तस्मिन् स्वामित्वे सप्तमी । चकारात् षष्ठयपि भवति । गोषु स्वामी गर्वा स्वामी । एवं गोष्वधिपतिः गवा- मधिपतिः इत्येतदपि ज्ञेयम् । स्वामीश्वरोधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसूतशब्दयोगे षष्ठीस- सम्यौ भवतः ॥ १७ ॥ (प्र०) स्वाम्यादियोगे सप्तमी चकाराषष्ठी च दर्शयन्नाह । स्वाम्यादीति ॥ आदिशब्दादीश्वरदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसूतयोगे षष्ठीससम्यो । गवामीश्वरः । गोष्वीश्वर इत्यादि। तथा आयुक्तकुशलाभ्यां योगे तात्पर्येऽथं षष्ठोसतम्यौ। आयुक्तः कुशलो वा हरिपूजने हरिपूजनस्य वा। अन्यत्रायुक्तः शकटे गौः। तथा साधुनिपुणयोोंगेऽर्यायां सप्तमा । मातरि साधुनिपुणो वा । मायाँ किम् । साधु त्यो राज्ञस्तत्वकथने । तथा प्रसितोत्सुकाभ्यां योगे तृतीयासप्तम्यौ । प्रसित सत्यको वा हरिणा हरौ वा । नक्षत्रे च लुपि । नक्षन्ने प्रकृत्यर्थे सति यो लुप्यमानस्य प्रत्ययस्यार्थस्तत्र वर्तमानात्तृतीयासप्तम्यो स्तोऽधिकरणे । "मुझेनावाहये वीं श्रवणेन विसर्जयेत् ।" मूले श्रव वा इत्यादि यथा. प्रयोगमुह्यम् । अत्राप्यर्थविशेषविकल्पादिश्वार्थः ॥ १७ ॥ कर्तृकार्ययोरक्तादौ कृति षष्ठी॥ कर्तरि कार्यं च षष्ठीविभक्ति- ·कारकप्रक्रिया १७] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २२९ । । । भवति क्तादिवर्जितकृदन्ते शब्दे प्रयुज्यमाने ॥ व्यासस्य कृतिः । भारतस्य श्रवणम् (क) ॥ १८ ॥ (च) पुनः षष्टया अर्थान्तरमाह-सूत्रम् - 'कर्तृकार्ययो० ॥ कर्ता च कायं च कर्त. कायें तयोः । सप्तमीद्विवचनान्तम् । आखि' 'ए अया 'स्वरहीन . बोवि० । अग्रे अ. कादि क्तप्रत्यय आदिर्यस्य सः क्तादिः न कादिरक्तादिस्तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'डेरौडित् टिलोपः। 'स्वरहोना पश्चात् 'नामिनो स्वरहोन.. ॥ कृति सातम्येकवच- नान्तम् । 'स्वरहीनं० ॥ अग्रे षष्ठी । षणा संख्यापूरणी षष्ठी। प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०' सिद्धम् ॥ करोति । प्रागुक्तलक्षणे प्रधाने क्रियाश्रये अर्थ तथा कार्य कर्मणि षष्ठीविभक्तिर्भवति । क सति ? कूदन्ते सति । कृत् तृतीयावृत्तिप्रोक्तः प्रत्ययसमुहः सोऽन्ते यस्य स कृदन्तस्तस्मिन् दन्ते शव्दे प्रयुज्यमाने वाच्यमाने स्तोति भावः ॥ कथंभूते कृदन्ते शब्दे ? कादिवजिते कप्रत्ययादिरहिते । तादीत्यादिशब्दात् 'तक्तवत ईपद्दुःसपु खल शतृशानौ छाउकानौ पुर्वकाले क्त्वा समासे क्या तुम इष्णु स्तु क्तु इत्यादि कृत्प्र- त्ययान विहाय अन्येषु कृत्प्रत्ययान्तेषु परेषु सत्य इत्यर्थः । तत्रोदाहरणम्-व्यासस्य कृतिः, व्यासेन क्रियते स्म इति । अत्र व्यासः कृतेः कर्ता । ततः कृतिरिति कृत्प्रत्ययान्ते शब्दे प्रयुज्यमाने व्यासस्येति कर्तरि षष्ठी। एवं भारतस्य श्रवणं, भारतं शृणोतीति । श्रवणमिति युङन्ते कृदन्ते प्रयुक्त भारतस्येति कर्मणि षष्टी। अनोभयत्रापि कृयोगलक्षणा षष्ठी ॥ अक्कादाविति किम् । त्वया कृतम् । ग्राम प्राप्तः । अत्र यथाक्रम कर्तरि कर्मणि च तृतीयाद्वितीये क्तप्रत्ययान्तत्वात् । आदिशब्दात् शतृशान्च्क्कमकानइप्णुस्नुक्नुक्त्वातुम् . क्यपाद्यन्तेष्वपि शब्देपु परेषु षष्ठी न भवति किंतु द्वितीयैव । ग्रामं गच्छन् । अन पचमानः । म पेचिवान् । शुभं चक्राणः । देवं दिक्षुः । आत्मानमलं करिष्णुः ! दैत्यान् धातुकः । दानवान् जिष्णुः । देवं नत्वा । गुरुं प्रणम्य । ग्रामं गन्तुमुत्क. ण्ठित इत्यादीन्युदाहरणान्यवरेयानि ॥ द्विषेः शतुर्वा षष्टो' मुरस्य मुरं वा द्विपन् ॥१८॥ (प्र. ) कर्तृकार्ययोरिति । अक्कादाविति आदिशब्दात त कवतु कि उइष्णु उकः क्तवार्यताव्ययं शतृ शान कच कान खलर्थशीलार्थतृच भविष्यदर्थक ! कभविष्यदाधम. येन इत्यादयो गृह्यन्ते । क्रमेण प्रत्युदाहरगम् । त्वया कृतम् । ग्रामं प्रासा: सर्वे । कृत. वान विश्व चक्रो। हरि दिदृक्षुः । अलंकरिष्णु रिम् । दैत्यान् धातुः। जगत्सृष्ट्वा मुखं कर्तुम् । हरि प्रणम्य । लक्ष्मीमिच्छन् । मालां बिभ्राणः । अन्नं पेचिवान् । शुरू चक्राणः । ईपत्करः प्रपञ्चो हरिणा । विश्वं कर्ता । सतः पालकाऽवतरति । ग्राम गामी। मुखमणं दायी अत्र वा टाब्योरित्यतो वानुवृतेल्लाकाद्वा वर्तमानार्थक्तयोगे षष्ठी। सता ज्ञातः शीलितो देवदत्तेनेत्यादौ च न । कान्ता हरिश्चन्द्र इव ब्रजानाम् । तथा नपुंसके माये क्तयोगे कर्माद्यविवक्षायां षष्ठी । सतां गतम् । कर्तत्वे तु सद्भिर्गतम् । अधिकरण- वाचि क्तयोगेऽपि । इदमेषामासितम् । इदमेषां भुक्तमादनस्य । उकप्रत्ययान्तकमेश्व (क) उभयप्राप्ती कर्मणि ॥ उभयोः प्रातिस्मिन्कृति तप कर्मण्येव षष्ठी स्यात् ।। चित्रं गवां दोहोऽगो- पन । इति विशेषो मूलपुस्तके ।। .. । । ।

·सारस्वतप्रक्रिया [पूर्वाद्ध- स्मरति । योगे षष्टी । वस्न्याः कामुकः । तथा विष: शतुवा । सरस्थ मुरं वा द्विषन् । कृत्यानां प्रयोग कर्तरि बा । मया मम्मका लेव्यो हरिः। उभयप्राप्ती कृत्ये पष्टी न । नेतव्या बर्जमावः कृष्णेन } कई कमजोरुभयोः प्रालियस्मिन् इति तयोगे ममणि षष्टी। आश्चर्या गवां दोहेगापेनेत्यादि ज्ञेयम् ॥ १८ ॥ स्मृतौ च कार्य ।। स्मृत्यर्थे धातौ प्रयुज्यमाने च कार्ये षष्ठी भव. ति ॥ मातुः स्मरति ॥ १९॥ (च०) 'स्मृतौ च कार्ये स्मृताव ल्मम स्मरणे' इति धातुयोगे कार्य कर्मणि विषये षष्टी विमतिर्भवति । सदाहरणम्-मातुः स्मरति मातुः स्मर्तव्ये पष्ठी । चकारात् द्विती. यापि कर्मापि अचति-मातरं स्मरति ॥ तृप्त्यांना करणे वा पष्टी' फलैः फलानां वा तृप्तः । अद्भिः अपां वा तृप्तः ॥ १९ ॥ (प्र. ) स्मृताविति । स्मृतावित्यर्थग्रहणम् । ततश्च स्मरणार्थधातुयोगे कर्मणि षष्ठीत्यर्थ: । चकाराद्दयेशोरपि । सर्पियो दयते । जगतामीष्टे । कत्वविवक्षायां तु मातरं ननु कर्माद्यविवक्षायां सम्बन्धमात्रविवक्षायां पष्टोसिद्धावानर्थक्यमेतस्येति चेत्सत्यम् । एतदारम्भसामर्थ्यादुपपदविधानषष्ठया न समास इति सूचनात् । ततश्च मातुः स्मरणमित्यादौ समासामावः ॥ १९ ॥ हेती तृतीया पञ्चमी च वक्तव्या ॥ अनित्यः शब्दः कृतक. स्वेन कृतकत्वात् ॥ (च०) हेतौ साधने तृतीयापञ्चम्यौ भवतः । इह किल प्रतिज्ञा-हेतु-दृष्टान्त उपनय. निगमन भेदादनुमानस्य पञ्चावयवाः । तत्र पक्षवचनं प्रतिज्ञा । प्रतिज्ञास्थापको देत: (क)। यथा पर्वतोऽयं वह्निमान् । कस्मात ? धूमवत्त्वात् । अयं पर्वतो व हिमानिति प्र- तिज्ञा । सा च धूमवत्त्वेन हेतुना स्थाप्यत इति । तत्र हेताविति द्वितीयानुमानावयवे तृती. या पञ्चमी च भवति । तत्रोदाहरणम्-अनित्यः पादः इति प्रतिज्ञा । कृतकत्वेन कृतक: त्वादिति हेतुः । तत्र तृतीया विकल्पेन पञ्चमी । हेतुत्वादिति प्रस्तावाच्छेषा अपि त्रयोs वयवा व्यज्यन्ते । ते चामी-यो यः कृतकः स सोऽनित्यः यथा घट इति दृष्टान्तः । कृतकोऽयमित्युपनयः । तस्मादनित्यश्चायमिति निगमनम् (ख) ॥ (प्र०) हेताविति साध्यसाधक इत्य:। शब्दे अनित्यत्वं साव्यम् । कृतकस्वं हेतुः । अनित्यत्व इति प्रथमप्रयोज्यश्च साध्यत्वद्योतनायेत्यदोषः ॥ भयहेती पञ्चमी च वक्तव्या ॥ चौराद्विमेति ॥ व्याघ्रात्रस्य- ति ॥ विद्युत्पाताच्चकितः ॥ ॥ ( क ) तथाच न्यायसूत्रम्-"साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा" इति, "उदाहरण सामथ्र्यात साध्यसाधनं हेतुः" "तथा वैधा" इति च । (ख) "माध्यसाधर्म्यात्तद्धनभावी दृष्टान्त उदाहरणम्" "तद्विपर्ययादा विपरीतम्", "उदाहरणाक्ष- स्तथेत्युपसंहारो न तथेति या माध्यस्योपनयः", "हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम्" ।-इति गौतमसूत्राण ॥ ।

·कारकप्रक्रिया १७ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । - (२०) भयहेतो भयस्य करणे पञ्चमी। भयस्य हेतुर्यः पशुपुरुषादिजनितः कारण- गस्तस्मिन्न) पञ्चमी विभक्तिर्भवति । चौराद्विभेति । व्याघ्रात्वस्यति । विद्युत्पाताच. कितः । अन भयोतो भयाथे पञ्चमी (प्र०) भयहेताविति । भयस्य हेतुः करणं तत्र पञ्चमीत्यर्थः । भयेत्युपलक्षणं जुगु. साविरामप्रमादार्थानां ततश्च । पापाज्जुगुप्सते । पापाद्विरमति । धर्मात्प्रमाद्यति ॥ षष्ठी च हेतुप्रयोगे ॥ हेतुप्रयोगे हेतौ द्योत्ये षष्ठी स्यात् ॥ कस्य इतोरियं कन्या ॥ २० ॥ (च) “षष्ठी हेतुप्रयोगे च ॥ हेतुशब्दस्य प्रयोगे हेतुशब्दे प्रयुज्यमाने पष्ठी भवति । कस्य हेतोरिय कन्या । कल्य निमित्तमित्यर्थः । चकारात्स देहे तुप्रयोगे तृतीयाषष्ठयो स्तः । केन हेतुना । कल्य हेतोः । निमित्तकारणहेत्वर्थप्रयोगे सर्वादेः सर्वा विभक्तयो भव. न्ति । को हेतुः। कं हेतुं वसति । केन हेतुना । कस्म हेतवे । कलमाद्धताः । कस्य हेतोः कस्मिन हेतों इत्यादि ॥ २० ॥ (प्र. ) षष्ठी च हेतुप्रयोगे इति । प्रयोगस्थ शब्दधमत्वाद्धेनुशन्द एव रह्यते न हेत्वर्थः । चकारात्सर्वादियोगे तृतीयापि । कस्य हेतोः केन हेतुनेत्यादि । सर्वनाम्नो हेतुप्रयोगे द्वितीयाव्यतिरिक्ताः सर्वा विभक्तयो निमित्तकारणहेतुत्वार्थे भवन्तीति भाष्य- कारादयः । को हेतुः । केन निमित्तेन । कस्मै कारणायेत्यादि । सर्वानानाप्रयोगेऽपि प्रातिपदिकमात्रात्तृतीयादय इति केचित् । ज्ञानेन निमित्तेन हरिः सेव्यः ॥ २० ॥ इत्थंभावे तृतीया ॥ शिष्य पुत्रेण पश्यति ।। संसारमसारेण पश्य- ति॥ २१ ॥ (च०) 'इत्थंभावे तृतीया' इति । असावयमिवेति इत्थंभावस्तस्मिल्नथे तृतीया- विभक्तिर्भवति । उदाहरणम्-शिष्यं पुत्रेण पश्यति पुत्रस पश्यति । पुत्रमिति भा. वः । यद्वा अयं प्रकारः इत्थम् तस्य भावः इत्थंभावः । सामान्यस्य भेदको विशेषः प्र. कारः किंचित्प्रकारं प्राप्तः इत्थंभावः । यथा मनुष्यत्वसामान्यभेदका विशेषः शिष्यत्वं, लक्षणं पुत्र इति न भवति किंतु तद्तस्नेहः शब्देनाच्यते इति । आचार्यः शिस्य पुत्रेण पश्यति त्रमिव पश्यतीत्यर्थः । एवं संसारमसारेणेत्यपि इयम्। साधुः संसारमसारमिव पश्यति असारतया पश्यतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ (प्र.) इत्थम अनेन प्रकारेण भवनम् इत्थंभावः तस्मिन्नर्थ तृतीया भवतीत्यर्थः । शिष्यं पुत्रत्वेन संसारमसारत्वेन पश्यतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ येनाङ्गविकारः । येन विकृतेनाङ्गेनाङ्गिनोऽङ्गविकारो लक्ष्यते त- स्मादजास्तृतीया विभक्तिर्भवति ॥ अक्षणा काणः ॥ पादेन खञ्जः। शिरसा खल्वाटः ॥२२॥ (च०) सूत्रम्-'येनाविकारः येनेति यच्छदस्य तृतोयैकवचनान्तम् । 'त्यदादेष्टे. ग्टना 'अ इ ए। अङ्गविकारः अङ्क विक्रियतेऽनेनेत्या विकारः । प्रथमैकवचनान्तम् । ..

·२२८ सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्ट- . m 'सोवि० 'सवणे सिद्धं सूत्रम् । चैन विकृतेनालेन अक्ष्यादिना निः शरीरिणोऽत्रि. कारः शरीरविकृतिलक्ष्यते ज्ञायते तस्माद्विकृताङ्गात्तृतीया विमांत वति । तत्र विकृतत्वं द्विविध न्यूनत्वेन आधिक्येन चेति । न्यूनत्य व्याचष्टे ; अक्षया नेक्रेग काणः । पादेन खनः ! शिरला मस्तकेन खल्वाटः केशरहितः । करेण अणिः : न्यूनत्वावतादिदमुदाह रणचतुष्टयम् । एवं मुखेन त्रिलोचनः । वपुषा चतुर्भुजः । इत्येतदुदाहरणयमाधिक्यविकृतो देयम् ॥ २२ ॥ (प्र.) येनेति । अङ्गानि सन्त्यस्येत्यङ्ग शरीर येति तदत्यवो हेतुत्वेन निर्दि- श्यते स च विकृत एवं विकारहेतुर्शित येन विनाशिनी विकारो हटते तस्मादा- तृतीयेत्यर्थः ॥ २२ ॥ जनिकः प्रकृतिः ॥ जायमानस्य कार्यस्योपादानमपादानसंज्ञ भवति ।। तत्रापादाने पञ्चमी । यस्मात्प्रजाः प्रजायन्ते तद्ब्रह्मेति (क) ॥२३॥ ३०) अथ पञ्चम्या अर्थान्तरमाह-सूत्रम्---'जनिकर्तुः प्रकृतिः ॥' जनिकः जने. जन्मनः यद्वा जनेर्धातोः क्रियापदत्य कर्ता उत्पद्यमानं वस्तु जनिहर्ता तस्य षष्ट्येकवच. नान्तम् । ऋता : अल्य : डियाटिलोपः । 'स्वरही.' 'साविक । प्रकृतिः प्रथ. मैकवचनान्तम् । सोवि०पिद्धं सूत्रम् । 'जनिकर्तुः प्रकृतिरपादानम्' इत्थं वा सूत्रम् अथ वृत्ति:-जनिक रिति । केोऽर्थः ? जायमानस्य जायमानमुत्पद्यमानं यत्कार्य तस्य प्रकृतिरुपादानं मुलझारणं तइपादानसंहं भवति । तत्र अपादाने पञ्चमी विभक्तिर्भवतीति शेषः । अर्थाज्जनेर्धातार्यः कर्ता सजायमानः सन् कार्य भवति तस्य प्रकृतिः कारणं पत्र- मी। उदाहरणम्-'यस्मात्प्रजाः प्रजायन्ते तब्रह्मेत्यभिधीयते ।। प्रजायन्ते इति जनि. धातुपदं प्रजा इति जनिबर्तृपदम् जायमाने कार्यत्वात, तस्य प्रकृतिर्यच्छन्दनिर्दिष्टं ब्रह्म । ततो यस्मादिति मूलकारणत्वात् प्रकृतिपदस्य पञ्चमी ॥ २३ ॥ (प्र०) जनिकर्तुरिति । जननं जनिः जन्यर्थस्य कर्ता जनिकर्ता स च जायमान एवेत्यभिप्रेत्याह । जायमानस्य कार्यस्येत्यादि। उपादानमत्र करणमानं गृह्यते न सम. वायिकारणम् । पुत्रात्प्रमोदो जायते इत्यादौ तदभावादप्रसङ्गात् । अपादानम् अपादाने पञ्चमीति सूत्रद्वयानुसारेणोकम् । अपादानरझं स्यात्रापादाने पञ्चमीति ॥ २३ ॥ आङादियोगे च ॥ आगदियोगे पश्चमीविभक्तिर्भवति ॥ आपा- टलिपुत्रादृष्टो देवः ॥ २४ ॥ (च०) महादियागे च ॥ आसपसगादियोगेपश्चमी । आदिशब्दात आङ् अप- परियोगे। आइ उपसर्गो मर्यादायाम् अभिविधौ च वर्तते । तत्र तेन विनेति मर्यादो । तेन सहेत्यभिविधिरिति भेदः । तत्रोदाहरणम्-आपाटलिपुत्रादिति आटलिपु नगरं मर्यादी. कृत्य तस्मादगिर्वाग , अभिव्याप्य वा देखो मेघो वृष्ट इत्यर्थः ॥ पर्यपायोर्वर्जने पञ्चमी । । । । । (क) “यतो वा इमानि भूतानि जायते" इत्यत्रावि उपादानस्यापादानसंज्ञकतया पञ्चमी । ब्रमण उपादानत्वं स्वोपाधिप्रधानतया बोध्यम् ; स्वप्रधानतया निमित्तत्वात् । यथा कूता तन्तुकार्य प्रति स्वप्र- धानतया निमित्तमपि स्वशरीरप्रधानतयोपादानं च भवति ॥ इति अवतवेदान्तसिद्धान्तः ॥

·कारकप्रक्रिया १७] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोश्योपेता ! ३२६ पर्ययौ वा परि निमालेको देवो दृष्टः । अपनिगर्नेभयो पृष्टो देवः । निदेशा वर्जदिल्या हत्यार्थी ।शि मेधे खरे देवा इत्यनेकार्थः ॥ विद्यास्वीकारे भायातुः पञ्चमी स्यात् । उपाध्यायादधीते ॥ २४ ॥ (प्र.) शादियोगे वेति। मर्यादा निविष्यर्थकोलोगे पञ्चमी। आदिना वर्जनार्थकापपयोोगेऽपि । अन्य हरेः परि हरेः संहारः । शरि बर्जयित्वा संसार इत्यर्थः । तथा भूकर्तुः प्रध्यवादपि । हिमनतो ममा प्रभवति । तम् प्रथम दृश्यत इत्यर्थः । पराजेः प्रयोऽसह्यादपि । पापात्पराजयते इत्यादि ज्ञेयम् ॥ २४ ॥ तास्थ्य चतुर्थी अलव्या(क) ! संयमाय श्रुतं यत्ते नरो धर्माय संयमम् । धर्म मोक्षाय मेधावी व दानाय भुक्तये ॥ १ ॥ (0) अ पुरातुर्थीलाह-वादश्य इति ॥ सोऽर्थी यस्य तत्तदर्थ तस्य मा. स्तादर्थम् । यहा स एवार्थस्तदर्थस्तस्य भावस्तादर्थ्यम् । यद्वा तस्मै कार्याय इदं कार. तदर्थ तस्थ भावस्तादयं तस्मिस्तादथ्ये अणे वाच्यमाने चतुर्थी विभक्तिर्भवति । तत्रोदाहरणं श्लोकेन-संयमायेति । नरो मनुष्यः श्रुतं शास्त्रं धत्ते । शास्त्रं धत्ते । कस्मै ? । संयमाय संयमार्थमित्यर्थः । धर्माय धर्मार्थं संयम धत्ते। मेधावी बुद्धिमान् मोक्षाय मोक्षार्थ धर्म धत्ते । धनं दानाय तथा भुक्तये भोगाय धत्ते । अत्र संयमादीनां तादों चतुर्थी । प्र.) तादर्य इति । तच्छब्देन कार्य निर्दिश्यते । तस्म इदं तदर्थ तदर्थशब्दः कारणसम्बन्धमाह । ततश्च षष्ठीप्राप्तौ वचनम् ॥ क्रुध्यादियोगे च ॥ क्रूराय क्रुध्यति ॥ विप्राय द्रहुथति । पुत्राय कुप्यति । गुणवते असूयति ॥ (१०) क्रुध्यादिधातुयागेऽपि चतुर्थी । कुधिहिईष्याअसूयाश्यावहस्थाशपधारि. स्पृहि पते कुध्यादयः । क्रूराय क्रुध्यति क्रूरं प्रति क्रोध इत्यस्मिन्नणे कुधधातयोगे क्रुराये. त्यत्र चतुर्थी । मादिशब्दान्मित्राय द्रुह्यति । गुणवते पुरुषाय असूयतीत्यादि । रोषवाचकधा. तुयोगे चतुर्थी । पुत्राय कुप्यति । दुष्टायेयंतीत्यादयः । गुणेषु दोषारोपोऽसूया । परसम्पत्य सहनमीयां । इति भेदः । 'सोपसर्गयोञ्च क्रुधबुहोर्योगे चतुर्थीप्रतिषेधो वक्तव्या' । ऋरमभि. क्रुध्यति । मित्रमभिद्रुह्यति । चफारात् श्लाघ्शापूस्थास्पृहादीनां रुच्यर्थानां तृप्यमाणात चतुर्थीति सूचितम् । भगवते श्लाघते । मदनाय शपते। मित्राय तिष्ठति । पत्न्यै धारयति भुषणानि पतिः । कृष्णाय स्पृश्यति गोपी । क्षुधिताय रोचतेऽन्नमित्यादि ज्ञेयम् ॥ लोकानां शुभाशुभसूचको भूतादिविकार उत्पातस्तत्रापि चतुर्थी । वाताय कपिला विद्युत् , वातात्पातज्ञाषिकेत्यर्थः । । (क) तादयें इति । अत्रोपकारकत्वरूपसम्बन्धोऽभिधीयते। उपकारकत्वं चाने कथा । तेन विभाग, मावियादापि भवति । इदमाधिक यथा-"वापि सम्पद्यमाने" । कपिधातुप्रयुज्यमाने सति सम्पद्यमानेऽ. थें वर्तमानाचतुर्थी स्यात् । भक्तिशानाय कल्पते-सम्पद्यते-जायते । इति ॥ सा०प्र०२० ·सारस्वतप्राक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- (प्र०) धादियोगे चेति । क्रुद्रयामार्थाः धादयस्तद्योगे यं प्रति कोप. स्ततश्चतुर्थी वाव्येत्यर्थः । ततश्च मार्यामीयतोत्यादौ तां प्रति जोपाभावाचतुर्थ्यभावः ! जोपसर्गयोस्तु क्रुधद्रुहो द्वितीयेव । सुरमभिक्रुध्यति । अभिद्रुह्यति । एवमायुष्यमहभद्र कुलमुख योगेऽप्याशिषि अतुर्थी षष्ठी च । कृष्णाय वरुणस्य वा चिरं जीवितं भूत्या. दित्यादि ॥ तुमन्तलोपे चतुर्थी । फलेभ्यो याति; फलान्याहर्तुं यातीत्यर्थः ।। (च) तुमर्थाच्च भाववचनात् ! यागाय याति । ययातीत्यर्थः ॥ मन्यतेः कर्म. ज्यनादरे वा चतुर्थी । न त्वां तृणाय मन्ये इत्यर्थः ॥ गत्यर्थधर्मणि द्वितीयाचतुथ्यो । बजाय ब्रजति जवा क्थन्लोपे कर्मण्यधिकरणे च पञ्चमी वक्तव्या।। हो- प्रेक्षते । हर्म्यमारुह्य प्रेक्षत इत्यर्थः ॥ [ आसनात्प्रेक्षते । भासने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः ] ॥ (च) 'क्यब्लोपे इति ॥ क्यबर्थो वाच्यमानः क्यपश्चाप्रयोगः कालोपत्तस्मि- ब्र पञ्चमी वक्तव्या। यतः-'क्यों हश्यते यत्र क्यान्तं न प्रयुज्यते । स एव क्य- ब्लोप: स्यादिति प्रोक्तं मनीषिभिः । क्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे पञ्चमी वक्तव्या । उदाह. रणम्-हयात्प्रेक्षत इति ॥ कोऽर्थः । हम्य गृहमारुह्य प्रेक्षते पश्यतोत्यर्थः । एवमा- सनाद्वदति आसने उपविश्य वदतीत्यर्थः ॥ (प्र. ) क्यब्लोप इति । यत्र क्यबर्थः प्रतीयते स च न प्रयुज्यते स च क्यालोपः तस्मिन् सति कर्मण्यधिकरणे च पञ्चमी वक्तव्येत्यर्थः । हर्म्यमारहा आसने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः॥ निमित्ताकर्मयोगे च सप्तमी वक्तव्या॥ चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरौं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः(क) । विषये च(ख) ॥ तर्के चतुरः ॥ (१०) सप्तमोमाइ-निमित्तादिति । निमित्तं नाम पञ्चमोऽधिकरणभेदस्त स्मानि- मित्तात् प्रयोजनवाचिनः शब्दात् कर्मयोगे सप्तमी वक्तव्या। तत्रोदाहरणत्-चम० । चर्मणीति धर्मनिमित दीपिनं चित्र हन्ति विनाशयति । दन्तयोर्दन्तनिमित्तं कुअर हस्तिनं हन्ति । केशेषु केशनिमित्तं चमरी गां हन्ति । सीन्नि सामायां सीमानिमित्त पु. (क) निमित्तादिति । निमित्तादुपियानाचकपदादित्यर्थः । तथा च निमित्तकर्मणोरवयवावयवित्वल. मन्वश्वेत्तदा निमिश्नवाचकात् सप्तमी । तेन चम्माश्यकही विकर्मकहननानुकुलो व्यापारः । लोकेशकरा. स्व-निमित्तमिह फलं योगः संयोगसमवायात्मकः। योगविशेषे कि ? वेतनेन पाय लुनाति ।-इति प्राहुः । सीमेदि गुदमेवान्तरालाई सीमेति पोच्यते बुधः । पुष्कलो मूमभेदः स्याद् वन्यः सौनयतकः ॥ विषयोऽनन्यभावः ॥ - rameen- ·कारकप्रक्रिया १७ ७] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता। . - एकलको नाम प्रामाधिपतिः हतो मारित ॥ विषये चेति विषये विद्यार्थ वाच्यमाने सक्षमी विभक्तिभवति ।। उदाहरणम्-तक तविषये चतुरो निपुणः । अन्न तकः क्रिया. श्रयत्वाभावानाधिकरणं ततो विषये सहामी । (प्र.) निमित्तादिति । निमित्तात्प्रयोजनवाचिशब्दाकर्मणो योगे सप्तमी वक्त व्येत्यर्थः। चर्मणीत्यादौ हनननिमित्ताकर्मादेः द्वीप्यादिकर्मयोगे सलमी समभूत् । सीम. निमित्तं पुष्कलकः पाषाणो हतो निहितः ! केचित् । "गुदमे रातरालं वा लीमेति प्रोच्यते बुधैः । पुष्कलो वृषभेदः स्यादन्यः सौगन्ध्यहेतुकः ॥” सीम्नि गुमेहान्तरालावयव. निमित्तं पुष्कलो मुषकविशेषः हतो त इत्याहुः । विषये चेति । क्रियापदाप्रयोगे कई कर्माद्यसंभवे तदाधारस्वासमवादारम्भः । तर्क चतुर इति। तविश्य चातुर्यमस्येत्यर्थः : चकारात्साध्वसाधुप्रयोगे । साधुः कृष्णो मातरि। असाधुातुले । तथा इन्चन्तयोगे कर्मणि । अधीती व्याकरणे इत्यादि ! षष्ठीसप्तम्यो चानादरे बहूना क्रोशतां गतश्चौरः ॥ बहुष्क. साधुषु वदस्वपि स्क्यमार्यो याति साधुमार्गेण ॥ वहुषु साधुषु वदत्स्वपि स्वयमनायौँ यात्यसाधुमार्गेण ॥ मातापित्रो रुदतोः प्रव्रजति पुत्रः ॥ २५ ॥ (च. ) षष्ठी० । अनादरे क्रियमाणे सति षष्ठी सप्तमो च भवति । तत्रोदाहरणम्- बहूनां जनानां क्रोशता सतां च चौरो गतः । बहुनु जनान् आक्रोशतोऽवज्ञाय अनाहत्ये- त्यर्थः । बहुषु साधुषु निवारयत्स्वपि निषेधयत्स्वपि आर्यः साधुः स्वयमात्मना साधुमा- मागेण यातीत्यत्रानादरे सप्तमी । बहुषु साधुजनेषु वदत्स्वपि कथयत्स्वष्यनार्योऽसाधुः स्व. यमात्मना असाधुमार्गेण असमीचीनमार्गेण याति । बहुषु साधुजनेषु अनादरं कृत्वा बज. तीत्यर्थः । एवं मातापित्रो रुदतो ब्रजति पुत्र इत्यपि ज्ञेयम् ॥ हन्नन्ते कानण्यपि सतमा अधोती व्याकरणे ॥ २५ ॥ (प्र०) षष्ठीसप्तम्यौ चानादर इति। अनादरे षष्ठी सप्तमी च वक्तव्येत्यर्थः । अनादरस्तु बलहठविवेकाविवेकजत्या तुर्दा इति चेतसि कृत्वोदाहरणचतुष्टयमाह । बड्. नामित्यादि । बहून् क्रोशतोऽनादृत्य गत इत्यर्थः । आर्यों विवेकी विवेकादसन्मार्गमना. हत्य सन्मागण यातीत्यर्थः । अनार्य इत्यत्राविवेकादनादरः । सन्मार्गस्य प्रव्रजति संन्य. स्थति । हठाद्विवेकाद्वा । चकारात्कारकद्वयमध्यस्थात्कालादध्वनश्च सप्तमीपञ्चम्यौ । अद्य भुक्त्वाऽयं द्वय हे द्वयहाद्वा भोक्ता। अन कारक नाम क्रियानिमित्तभूता शक्तिः । तत. श्चाद्य भुजिक्रियायाः कर्तरि वे शाक्ती व्यवस्थिते । एका अद्य भुजे: साधनभूता। अपस द्वयद्देऽताते इति मिन्नयो योः कारकशक्त्ययोर्मध्ये कालः । अथवाधिकरणकर्तृकारकद्वय . मध्यस्थः । एवमिहस्थोऽयं क्रोशे क्रोशाद्वा लक्ष्यं विध्येत् । अनापीहस्थलक्ष्ययोः क. कर्मणामध्येऽध्या। तथा अधिकयोगेऽपि । लोके लोकाद्वा अधिको हरिः इत्यादि प्रयागवशादूह्यम् ॥ २६ ॥ अन्योक्ते प्रथमा ॥ यदेदं कार्याद्यन्येनाख्यातेन कृता चोक्तं भवति तदा प्रथमा प्रयोचव्या ॥ घटः क्रियते । घटः कार्यः ॥ २६॥ । - ·। सारस्वत किया- [पूर्वार्द्ध - (३०) सूत्रम्-अन्योल प्रथमा ।। अन्यो मधेनोकमन्यो तल्लिन् । लस. न्येकवचनान्तम् । 'हए। प्रशोकवचनान्तम् ! 60: इति तेलेपः । सिद्धं सूत्रम् । अन्योत इति पद व्यावष्टेमादिति । यदा इदं कादि कर्मादिकारक अल्धेनेति हाऽर्थः । आख्यातेन द्वितीयवृत्युक्तसूत्रनिष्पन्नेन समस्ययान्ताधातुरूषण, ऋता च तताय. वृत्तिसाधितशब्देन, सादात समासेन तद्धितेन च लह यदुक्तं भवति स उच्यते तदा लस्मिन् कर्मणि प्रथमा विभक्तिर्भवति । अर्थात व तृतीयान्त कर्ता तत्र कर्माणि प्रथमा विभक्तिर्भवति । उदाहरणम्-कुम्भकारेण घटः किरते इत्या घटना वार्यत्वात् क्रियते इत्याख्यातक्तत्वेन कमणि प्रथमा । एवं काल के कटः कार्यः इत्यत्र नात्वाकर्मणि प्रथमा । एवं राजा राजते अन्नाख्यातेनोक्त राजा इल्या कर्तरि प्रथमा ॥ २६ ॥ (०) अन्योक्त इति । अन्यैरुक्तसन्योक्तम् । तदेव विवृणोति । यदिवमिति । कृता चेति । चकारात्तद्धितेन समासेन च तद्धितोक्ते डकुमेन रक्तं कौकुलम् । समा. सोक्ते प्राप्तमुदकं यं ग्राम प्रासोदको ग्रामः ॥ २६ ॥ छन्दसि स्यादिः सर्वत्र ॥ दघि जुहोतीत्यस्मिन्नथें दध्ना जु. होति ॥ पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिः ॥ व्रजतीविरेजुः ॥ २७ ॥ (10) छन्दसि कारकानियममाह-छन्द । छन्दसि वेदविषये ख्यादिविभक्तिः सर्वत्र सर्वस्मिन्न व्यत्ययेन च भवति । तत्रात्वान्न विभक्तिनियम इत्यर्थः । उदाहरणम्- दना जुहोतीति । द्वितीयासम्भवे छान्दसत्वात् द्वितीयास्थाने तृतीया । भा लोकाः ब्रह्म- णस्पति पुनन्तु ब्रह्माणं प्रक्षालयन्तु इति द्वितीया 'ब्रह्मणस्पतिः' इति प्रथमा । यद्वा ब्रह्मणस्पतिब्रह्मा 'पुनातु। अनेकवचनसम्भवे बहुवचनम् ॥ अन्न 'बजन्त्यो गोप्यो विरेजा, इति प्रथमाबहुवचन सम्भवे द्वितीयाबहुवचनम् ॥ ठक्तं च ब्रजतोविरेजुरिति । आगवते दश. मस्कन्धे पञ्चमाध्याये कृष्णजन्माधिकारे 'नन्दालयं सवछया ब्रजतीविरेजुः । एवमन्या. न्यपि छान्दसोदाहरणानि अवसेयानि ग्रन्थगौरवभयान लिख्यन्ते ॥ अथ विभक्तीनां का. श्चिदान् समाहृत्याह-सामान्यलिङ्गवचनपरिमाणकर्तसम्बोधनान्योक्तेषु प्रथमा । कम उपभितः सर्वत: उभयतः परितः प्रतिस्मयानिकषाहा अनुधिर उपर्युपरिअधोऽधः अध्यधि- विना अन्तरेणान्तरा स्मरति कालाधवनानैरन्तये शतृशानक्कमकानइष्णुस्नुक्त्वातुम्क्यप्- योगे क्रियाविशेषणे च द्वितीया । कर्तृसाधनयोः सहसदृशामासमंसाधं विनेस्थतद्भावयेना. दुविकारवारणार्थालंयोगे निषेधार्थ कृतादियोगहेततुल्यार्थादिषु तृतीया । दानपात्रे नमः- स्वस्तिस्वाहास्वधावपटतादर्यक्रुधादिरुच्यर्थादिधातयोगे समर्थाथालंयोगवलिरक्षितहित. शब्दयोगेषु च चतुर्थी। विश्लेषावधौऋतेभन्यादिविनापृथकमिन्नेतरप्रभूत्यारभ्य बहिया. छदयोगहेत्वजनिक मर्यादाछादियोगक्यब्लोपभयहेतुविद्याख्यातृभृत्यर्थेषु पञ्चमी । सम्ब. न्धनिर्धारणस्वामित्वकर्तकार्यस्मरणार्थहेतुशब्दप्रयोगतुल्यार्थानादरादिषु षष्ठी। आधारभा- वस्वामित्वनिमित्तविषयानादराधीत्यादिषु सममी। छन्छसि सर्वा विभक्तयः सर्वेष्वर्थे, व्यत्ययेन भवन्ति । जातावेकवचने बहुवचनवद्भवति । एका द्वौ वा भस्मदा विशेषणे मुरौ च एका द्वौ बहुवद्भवतः । इत्यादि ज्ञेयम् ॥ यथा देशे प्रचुरो यो निष्पचक्या महावां एतयोरर्थयोः 'वयम् इति भवति । तथा एकस्मिन्नपि गुरा ·कारकप्रक्रिया १७] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। 'एते गुरुवाः हति बहुवचळ भवति ॥ कारवाधिकारप्रक्रियाविरल रक्षेपासमासमिति॥२४॥ (10) छन्दसीति । कचित्प्रवृत्तिरिति बाहुलझात् । दधि जुहोतीति द्वितीया) वृतीया । ब्रह्मणस्पतिमित्यर्थे प्रथमा । बजत्य इत्यर्थे द्विताया इत्यादि । "कर्ता कर्मच करणं संप्रदानं तथैव च । अपादानाधिकरणमित्याहुः कारकाणि षट् ॥ २७ ॥ इति श्रीमहवासदेवविरचिते सारस्वतप्रसादे कारकप्रकरण समाप्तम् ॥१७॥ 04 कती कर्म च करणं संप्रदान तथैव च । अपादानाधिकरणमित्याहुः कारकाणि षट् ।। द्वितीया कमणि ज्ञेया कतार प्रथमा यदा । उक्तकर्तृप्रयोगोऽयं न तदा यक्प्रयुज्यते ।। तृतीया कर्तरि बदः कर्मणि प्रथमा सदा । उक्तमयोगोऽयं न तदा परस्मैपदम् ।। स्वतन्त्रा कर्ता ॥ कियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कती स्यात् प्रधानी भूतधास्वर्थाश्रयः कर्ता ॥ साधकतमं करणम् ॥ क्रियासिद्धा प्रकृष्टोपकारक करणसंज्ञस्यात् । कर्तृकरणयोस्तुतीया ॥ मनभिहिते कतरि करणे च तृतीया स्यात् ।। आकथितं च ।। अपादानादिविशेषैविक क्षितं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ।। दुह्याच्पच्दण्डधिप्रच्छिचिशासुजिमन्थमुषाम् । कर्मयुक्स्यादकथितं तथा स्यान्नीकृष्वहाम् ॥ दुहादीनां द्वादशानां तथा नप्रिभृतीनां चतुर्णी कर्मणा यधुज्यते तदे. वाकथितं कर्मेति परिगणनं कर्तव्यमित्यर्थः ।। गां दोन्धि पयः ॥ वलिं याच. ते वसुधाम् ।। अविनीतं विनयं याचते ॥ तण्डुलानोदनं पचति ।। गर्गान् शतं दण्डाति ॥ जमवरुणद्धि गाम् ।। माणवकं पन्धानं पृच्छति ॥ वृक्ष. मवचिनोति फलानि ॥ माणवकं धर्म ब्रूते शास्ति वा ॥ शतं जयति देवदत्त- म् ।। सुधां क्षीरनिधि मन्नाति ।। देवदत्तं शतं मुष्णाति ॥ प्राममा नयति ।। हरति कर्षति वहति वा ॥ अर्थनिबन्धनेयं संज्ञा । बलि भिक्षते वसुधाम् ॥ माणवकं धर्म भाषते अभिधत्ते वक्तीत्यादि ॥ अकर्मधातुभियोगे देशा कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञा स्यादिति वाच्यम् ॥ कुरून्स्वपिति ॥ मासमास्ते ॥ गोदोहमास्ते ।। क्रोशमास्ते ।।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाद्धे गतिबुद्धिप्रत्यक्ष सानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि की म णी ।। गल्याधानां शब्दकर्मकाणामकर्मकाणां चाणौ यः कः स गो कर्म स्यात् ।। शत्रूनगमयत्स्वर्ग वेदार्थ स्वानयोधयत् । आशयच्चामृतं देवान्वेदमध्यापयाद्विधिम् ।। भासयत्सलिले पृथ्वी यः स मे श्रीहरिगतिः । गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नहिष्वहाम् ॥ बुद्धिभक्षार्थोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादयो मताः ॥ गौह्यते पयः ।। अजा गामं नीयते ॥ वोध्यते मणिवकं धर्मः माणव- को धर्ममिति वा ॥ देवदत्तो ग्रामो गम्यते ॥ अकर्मकाणां कालादिकर्मणां च कर्मणि भावे च लकार इष्यते ॥ मासो मासं वा आस्यते देवदत्तेन ॥ णिज- न्तात्तु प्रयोज्ये प्रत्ययः । मासमास्यते माणवकः । तत्प्रयोजको हेतु. इच ॥ कर्तुः प्रयोजकः कर्तृसंज्ञो हेतुसंज्ञश्च स्यात् ॥ स्वार्थ परित्यज्य अन्यार्थाभिधायित्वमुपसर्जनत्वम् ॥ क्रियाजन्यफलशालित्वं कर्मत्वम् ॥ साक्षात्संबन्धेन क्रियान्वयित्वं मुख्यत्वम् ॥ परम्परासम्बन्धेन क्रियान्वयित्वं गौणत्वम् (क) ॥ इति कारकप्रक्रिया संपूर्णा ॥ १७ ॥ * समासप्रकरणम् ॥ १८ ॥ * अथार्थवाद्वैभाक्तिविशिष्टानां पदानां समासो निरूप्यते ॥ समास- इचान्वये नाम्नाम् ॥ नाम्नामन्वययोग्यत्वे सत्येव समासो भवति ॥ चकाराचद्धितोऽपि । ततो भार्या पुरुषस्यत्यादौ समासो न भवति (ख)॥१॥ (क) 'कत्ताकर्म च' इत्यादिगौणत्वमन्तपाठो भूलपुस्तके दृश्यते । स चाध्येतृणां परमोपकारकतया- पास्माभिनियोजितः । (ख) कम्मधारयादिषडन्यतमत्वं समासत्वमिति केचित् , अन्यतमत्वञ्च भेदकूटावच्छित्रप्रतियोगिता- कभेदवत्त्वम् । मेषम् । आत्माश्रयत्वात् । आत्माश्रयस्तकविशेषः । स्वापेक्षापादकप्रसङ्गः। नन्वाभिधानाश्रित- लोपाभावान्यमध्यवर्तिविभाक्तिशून्यनामसमुदायत्वं समासत्वमिति चेन्न, गौरवात । जातिवं चाघटामित्यादा- चव्या जातरभाषावृत्तित्वात् । वस्तुतः समासत्वमखण्डोपाधिविशेषः ।

·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्च-मनोरमोपेता । - -- । (३०) तन्त्र प्रथमं परिभाषालाइ अयार्थत्यादि ॥ अथ व्याख्या- मयेति का यनानन्तरं समासो निरूप्यते इति संबन्धः । तत्र समपनं अनेकेषां पानामेकं पदनिका दि यत्संक्षेपण स समासो निरूप्यते कथ्यते । केषां पदानां स्यादिविभक्त्यन्तानामेवं दि. धानां समासो निरूप्यते कथ्यत इति योगः। कथंभूतानां पदानाम् ? अर्थवदित्यादि । अर्थः प्रथमादीनां लिङ्गादिः सोऽत्यास्विति अर्थवत्यस्ताश्च ता विभक्तयश्व अर्थवद्विभक्त- यस्ताभिर्विशिष्टानि युक्तानि अर्थवद्विभक्तिविशिष्टानि तया तेषाम् । यद्वा अर्थवन्ति च तानि विभक्तिविशिष्टानि च अर्थवद्विभक्तिविशिष्टानि तेषाम् ॥ अथ सामाखस्य यायात. थ्यमाह-सूत्रम्-'समासाचान्वये नाम्नाम्' || समापः प्रथमेकवचनान्तम् । 'घोवि०॥ प्रथमोकवचनान्तम् । 'अव्यया.'। पश्चात् विसर्जनोयप्यतः स्तोः श्चुमिःचुः स्वरक्षा च अन्वये अन्वेति पदानामर्थमित्यन्वयत्तस्मिन साम्येकवचनान्तम् । 'अहए पावाद । *सवणे 01 | नाम्नामिति नामशब्दस्य षष्टीबहुवचनान्तम् । 'अल्लोपः स्वरे' 'स्वरहीनं ।' मोऽनुस्वारः ॥ सिद्ध सूत्रम् । नामनामन्येवादित्तिः कण्ठ्या । परमन नामशब्देन पदमेव विवक्षितम् । अन्यथा अविभक्ति नामः इत्युक्ते समासप्रत्यययोः' इति सुत्र ज्ययं स्यादिति द्विवचनस्य बदन्ति:पातित्वात् द्वारपि नाम्नीः समासः स्यात् । यहा नाम्नी व नामानि च नामानि तेषां नाम्नामे कशेषः समासः । तेन द्वयोरपि नाम्नाहा व नाम्नां समासो भवति । न वरम् । सत्यवेति । परस्परमर्थागमनमन्त्रयः बाप्रमाण आवो योग्यता । यत्र नाम्नां पदानां शहानामन्वयारपत्वं संभवति तव समास मा. ति नान्यन्नेति भावः ॥ शब्दात द्वितोप्यन्वययोग्यतो सत्येव भवति । तत इति तस्मा. कारणात् भार्या पुरुपस्येत्यादौ विपरीतान्वये समासो न भवति । यद्वा देवदत्तस्य आर्या पुरुषस्य वनमित्यत्र चतुर्गा दानां मयात् आदिममन्तिमं च शब्दं विहाय मध्यमा उदद्वयग्रहणात अन्वरयोग्यस्वं नास्ति । ततः समासेन भाति अन्वयायोग्यत्वाति पुरुषस्य भायत्यादौ तु भवति ॥ १ ॥ (प्र.) विभक्तोनामर्थवत्वं निरूप्य तद्युकानां पदानां समासनिरूपणं प्रतिजानोते । समासश्चान्वये नाम्नामिात । तात्पर्यतो व्याचष्टे । अथार्थवदित्यादि । अयमाशयः । समासवान्वये नाम्नामिति सूत्रे चेदविर्भाक नामेति परिमाषितं नाम गृह्यत तदा विभ. तिरहितत्वादसाधुत्वमनन्वितत्वं समासान्ततिविमतिलेोपविधायकवैय्ययं च स्यादता नामाख्यातेत्यादी प्रसिद्धं सुबन्तापरपर्याय नाम गृह्यते । अत उक्तं पदनामिति । पदत्वं चानर्थकानां निपातानामपीति अर्थवाद्विभक्तिविशिष्टानामित्युक्तम् । अर्थी विद्यन्ते येषु तानि अर्थवन्ति विभक्तिभिविशिष्टानि विभक्तिविशिष्टानि तानि च तानि च तथा । अथवा अर्था विद्यन्ते याच ता अर्थवत्यः अर्थवत्यश्च ता विभक्तयश्च तद्विशिष्टानाम् । अर्थवद्धि- भक्तिग्रहणात्प्रसङ्ग सङ्गतिः सूचिता। विमकीनामर्थवश्वनिरूपणे समालार्थस्थापि विभक्त्य, र्थत्वात्तनिरूपणस्योचितत्वात् । समासः । समसनं समासः । स बैकस्य न संभवति । द्वयोःहूनां वा स्यात् । ततश्च नामानि च नामानि च नामानि तेषां द्वयोः पत्योः समाससूचकं वचिदयोरित्यादिपरस्परसापेक्षत्वमन्वयः । समास इति सामान्यलमास. विधायको योगः। अन्वये नाम्नामिति नियामकोऽपरो योगः। ततश्च सामन्यतः अने- ।

·सारस्वताकिर- [ पूर्वाडे फेशं रानी समास भवति । BE माहीत्यर्थः । चकार- सनुकसायाचद्धितोऽप्यन्वय साह : तितेऽति : निट.. समाज AER इति । देवदरल्या साथी पुरुरल्स दरमिया सान्वितःपद खान्वितापुरुषपदयामध्यति साब : एई जनुपए स्टेकहो तदितोऽपिन:: स च पदिवधः । मव्ययीभावस्तत्पुरुषो द्वन्द्वो बहुव्रीहिः कर्मधारयो द्विगुश्चेति (क) तत्र पूर्वपदप्रधानोऽध्यशीभावः ॥ द्विगुतत्पुरुषौ परपदप्रधा- नौ । छन्दकर्मधारयः छोमपानी बन्नहिरन्यपदप्रधामः तस्य क्रिया- मिसंबन्धात् ।। यत्रानेकरूमाल भासिस्ता उमयपदप्रधानो बलवान् (ख) !! (10) अस समासः कतिविध इति नामभिस्तदुर्भदानाह-स चेति ॥ स समास: पविधः षट्प्रकारः षटख्य इत्यर्थः । तमाधोऽव्ययीभावो द्वितीयस्तत्पुरुषः तृतीय द्वन्द्व चतुर्थों बाबीहिः पञ्चमः कार्मधारयः षष्ठो द्विगुरिति । एवं समासः षड्विधो थिः ।। सांप्रत समासेषु पदानां प्राधान्यमाह-पूर्वप्रधानाऽव्ययीभावः । पूर्व पदमव्ययं परपद. मनव्ययं तदशेन अनव्यवस्था अव्ययोमाद्विगुतत्पुरुपो समासौ परपदप्रधा. नौ पःसरयाः पदयामध्ये तत्परमात ६ तस्मा: प्रधानाध्यस्ती ॥ द्वन्द्वक धारयो घोमयपप्रधानौ च पुनः चन्द्वश्रा द्वधाल्यौ उभे पूर्वापरे पदे प्रधाने य. योस्तौ ॥ बहुव्रीहिरन्यपदप्रधानः पूर्वोत्तम पदाभ्यामन्यत्किचिदहिः स्थितं पदं पधार्न यस्मिन् सः । स कस्मात ? तस्य क्रियामिस्बन्धात् । अस्य व्याख्या यथा-तस्य क्रिया- मिसबन्धादिति पदं सर्वत्रापि योज्यम् । तत्र तत्र तस्य वस्य पदस्थ क्रियाभिः रूइ अभि- संबन्धात् क्रियायां मुख्याधिकारित्वान् शिकायमित्वेन प्रधाग्यादित्यर्थः ॥ अव्ययीभाव: पूर्वपदप्रधानो यथा--अधिनि नियमधिकृत्या भवतीत्या पूर्वपदस्य अधिशब्दस्य क्रियायां मुख्यत्वाव्ययीभावः पूर्वपदार्थप्रधानः । उत्तरस्य पदस्य अरतनपदस्य क्रियामिसंवन्धा. भावात् ॥ द्विगुस्तत्पुरुषश्च एतौ परपदप्रधानौ । यथा पञ्चानां गवां समाहारः पग इत्य. अ संख्याभूतस्य विशेषणत्वं गोदस्य विशेष्यत्वं विशेष्यविशेषणयोर्विशेष्यस्य मुख्य. त्वमिति गोशब्दस्य परपदस्य प्रधानत्वम् । तस तत्पुरुषसमासे ग्राम प्राप्त इत्यादीनी परपदार्थ प्रधानत्वं यथा ग्राम प्राप्तस्तथा पुरं गृ धर्म एवं प्राह इत्यादिपु पूर्वपदस्य परा. वृत्तिमहत्वात्परपदस्य च परावृत्त्यसहत्वासत्पुरुषे परपदस्य प्राधान्यम् । एवं द्विगुतत्पुरुष (क) अव्ययस्थ अव्ययेन वा भवनं मोऽव्ययीभावः । स एवाप्रिगः पुरुषः प्रधानं यस्यासी तत्पुरुषः । द्वन्दायते उभयपदार्थों येनासौ द्वन्दः । बहु समातिरिकं वाहिः प्रधानं यस्मिन्नभी बहुव्रीहिः। कर्म भंदकं धार यतीति कर्मधारयः। द्वाभ्यां मच्छतीति द्विगुः । -इति विशेषः ॥ (ख) इदमकस्मिन्ममसिते पदे नेकसमासप्राप्तिस्ताहिषयम् ॥ निषादस्थपति याजयेदिन्यत्र तत्पुरुषब- हुहिकर्मधारयप्राप्ती सत्या निर्णयमाह ॥ समानाधिकरणब्यधिकरणयोर्मध्ये समानाधिकरणो बलवान ॥ एकधिभक्त्यन्तत्व मेकानिष्ठत्वं सामानाधिकरण्यम् ॥ नीलं च तदुत्पलं च नीलोत्पलम् ॥ भित्रविभक्त्यन्तत्व भन्नानिष्ठत्वं वैयधिकरण्यम्-इति विशेषः।

·समासपक्रिया १६ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता ! योः परपदस्य क्रियाभिसंबन्धात् द्विगुतत्पुरुषो परपदप्रधानौ ॥ तथा द्वन्द्वे कर्मधारये च उभयपदयाः क्रियाभिसंबन्धास् द्वन्द्वकर्मधारबाबुझायपदावधानौ । यथा अग्निश्च सेभिश्च अग्नीषोमो वर्तते इत्यादिषु पदयस्यापि क्रियायामधिकारित्वात द्वन्द्वे उभयपदयोः प्रा. धान्यम् । तथा कर्मधारये नीलं च तदुत्पलं चेत्या विशेषणविशेष्ययोरेकार्थनिष्ठत्वादन्यो. न्याश्रयभूतत्वाच्च पदद्वयस्य प्राधान्यम् ॥ पहुबीही चान्यपदस्य प्राधान्यम् । यथा बहु धनं यस्येत्यत्र बहुधनस्य वस्तुभूतत्त्वं यच्छदस्य तु स्वामित्वमिति अन्यपदस्य प्राधा- न्यम् । तस्यान्यपदस्य क्रियाभिसंबन्धादिति ॥ अथ बलावलत्वमाह-उभयपदप्रधाना बलबानिति ॥ समासद्वयसंभवे य उभयपदप्रधानः सः बलबान भवति । यथा निषादल्थ. पतिरित्यत्र निषादानां स्थपतिरिति तत्पुरुषे क्रियमाणे परपदप्रधानत्वम् । तथा निषाद- श्चासौ स्थपतिश्चेति कर्मधारये क्रियमाणे उभयपदप्रधानत्वम् । ततोऽन्न कर्मधारय एवो. भयपदप्रधानत्वेन बलवान् । अतेाऽन बलवरात् कर्मधारय एव स्यात् न तु तत्पुरुषः ।। (प्र.) द्विगुकर्मधारयस्तित्पुरुषत्वेऽपि अवान्तरभेदाभिप्रायेण पाविध्यमाइ । स च षडिवधः इति । महाभाष्यायुक्तानि प्राषिकायव्ययीभावादिलक्षणान्याह । पूर्वपद. प्रधान इत्यादि । साक्षाक्रियान्वितत्वं प्रधानस्वम् । तच्च पदार्थस्येव संभववीत्यभेदी- पचारात्पूर्वपदादिभिः पूर्वपदार्था लभ्यन्ते । यद्यप्युभयपप्रधानस्यापि पूर्वपदप्रधानस्व. मपि तथापि नियमाङ्गीकरणानातिप्रातः । वाक्यल्या व्यवच्छेदफलत्वात । एतच्चोन्मत्त. गङ्गमित्यादौ न संभवति । अतः प्रायिकत्वमुक्तम् । एवमुत्तरत्रापि पञ्चगवधनमित्यादी. बुत्तरपदविषयद्विगोरुत्तरपदप्रधानत्वम् । पूर्वपदाद्यर्थप्राधान्ये हेतमाह। तस्य क्रियाभि. सम्बन्धादिति । एकपदप्रधानानेकपदप्रधानप्राप्ती नियममाह। उभयपदप्रधानो बलवानिति ततश्चैतया निषादस्थपति याजयेदिल्यादौ निषादानां स्थपतिरिति तत्पुरुषे निषादश्वासो स्थपतिश्चेति कर्मधारये च प्राप्त उभयपदप्रधानत्वात्कर्मधारय एवेल्यनसीयते । तत्पुरुषे षष्टयर्थलक्षणाषिप्रसङ्गात ॥ ऐकपद्यमैकस्वयमेकविभक्तिकत्वं च समासप्रयोजनम् ॥ अधि स्त्री इति स्थिते । स्त्रीशब्दाद्वितीयैकवचनम् । स्त्रियमधिकृत्य भवतीति विग्रहेऽन्वययो. ग्यार्थसमर्पकः पदसमुदायो विग्रहो वाक्यमिति यावत् ॥ कृते समासे अव्ययानां पूर्वनिपातो वक्तव्यः ।। (च) ननु विभक्तान्येव पदानि प्रयोक्तव्यानि कि समालेनेति समासस्या प्रयोजन माह-एकपथमेकल्वर्य मेकविमक्तिकत्वं च समासप्रयाजनमिति ॥ अनेकेषां पदानामेकपद- मिति तस्य भाव ऐकपर्च बहुनि पदानि द्वे चा पदे उच्चार्य विभक्तिलोपं कृत्वा समास- स्वात या विभक्तिः क्रियते तस्यां कृतायामेकपदभावो माति तदैकपद्यम् ॥ यद्वा-एकशेष द्वे त्रीणि वा पदान्युच्चार्य एक पदमवशिष्यते तदैकपद्यम् । यथा देवश्च देवश्वा देवश्च देवा। तथा अनेकेषां स्वराणामेकल्वरस्य भावः ऐकल्वर्यम् । यथा नियमधिकृत्य भवतीति वि. भागोच्चारणे प्रयनगौरवं स्यात् । समासे उच्चारणप्रयत्नलाधवं स्यात् इदमेकं प्रयोजनम " ·। २३० सारस्वत प्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध ऐकपद्याच्छरवणादौ णत्वमपि प्रयोजनम् ॥ तथा वैदिकप्रक्रियालिहोदातादिस्वराणाक- स्वयं च प्रयोजनम् ॥ अनेकाला विभक्तीनामेका विनक्तिस्तस्याः सा एकविभक्तिवाद समालप्रयोजनमिति यथा शशाश्व कुशाच पलासा इत्यानासमासकरणे पदनयम् । ET समासे कृते ] विभक्तिलोपानन्तरं नयाणानांप दाना मे दन् । तथाऽलमा किञ्चित्वदनुदात्तस्वरेण किञ्चित्पदं स्वरितस्वरेणोच्चायते, ततः समाते कृते एकस्वरेणैवो. च्चारणन् । तथा विभक्तित्रयस्याप्येकपदत्वे एकैव विभक्तिरित्येकविमत्तिकर निति समः सेनेतत्त्रयं साध्यत इत्यर्थः । यतः । 'विभक्तिलुप्यते यत्र तदर्थस्तु प्रतीयते । ऐकपद्य पदानां चस समालोऽभिधीयते अथ पूर्वमुहिरवादव्यधीमावोदाहरणमाह-अधि स्त्री इति । तावल्लिख्यते । अत्रा विरुपसोऽधिकृत्येत्यस्य वाचकः । स्वपदैवी विविच्य कथन विग्रहः । तेनाव्ययीभाक. स्याल्वपदविग्रहत्वात् । अधिशब्दो नोच्चार्यते, किन्तु तदर्थवाचकोऽधिकृत्येति शब्दोऽ. लिखि एवाने उच्चार्यते । अतः केवलं स्त्रीशब्दस्याने द्वितीयाया एकवचनम् अम् दीय. ते । वीवोः इति । 'वामशसि' इति वा इय स्वरहीनं० स्त्रियमिति सिद्धम् । ततः श्रियमधिकृत्येति विग्रहो भवति । अथ विग्रहपदस्यार्थमाह-~-अन्वयेति । परस्परसापेक्षपदै. कार्थीभावोऽन्वयस्तस्यान्वयस्य योग्यो योऽसावर्थस्तस्य सापकः प्रापकः । समर्थको वा घटेको यः पदसमुदायः पदसमूहः स विग्रहः तस्यापरं नाम वाक्यमित्यर्थबोधकं वाकर विग्रहः इति वा । ततोऽधिस्त्रियमिति पदं स्त्रियमधिकृत्य भवतीति विग्रहे कृते, यद्वा खि यमधीत्युच्चार्य कृते विग्रहे 'अव्ययस्य पूर्वनिपातः कार्यः । अन्यच्च (त्र) यत्प्रति यद्य- पदमप्रधान तस्य सर्वत्र समासे पूर्वनिपातो वक्तव्य इति । (प्र. ) समासप्रयोजनमाह ऐकपद्यमित्यादि। अनेकेषां पदानामौकपद्यम् । स. मासे आधुदात्तादिस्वरैक्यं च । एवं एकविभक्तिकत्वमपि तनाव्ययीभावं प्रतिपिपादयिषु- रस्वपदविग्रहस्य नित्यसमासत्वादस्य नित्यत्वं दर्शयन् विभक्त्यर्थाव्ययसमासनिरूपण. प्रक्रियामाह । अधि स्त्री इति स्थिते इत्यादि । विग्रहशब्दार्थमाह। अन्दययोग्यार्थ इति । अन्वययोग्यार्थ समर्थयति बोधयतीति । तथा यावदिति पर्यवसन्नोऽर्थः । कृते समास इति । समास इति सामान्यतः समासविधायकेन योगेन समासे कृत इत्यर्थ । पूर्वेऽव्ययेऽव्ययीभावः । अव्यये पूर्वपदे सति योऽन्वयः सोड- व्ययीभावसंज्ञकः समासो भवति ॥ २॥ इति समाससंज्ञायाम् ॥ (च० ) अथाव्ययीभावस्य लक्षणमाह-सूत्रम्-'पूर्वऽव्ययेऽव्ययीभावः ॥ पूर्व इति पूर्वशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अइए । अव्यये इति सक्षम्येकवचनान्तम् । 'अ इए । अव्ययीभावः प्रकमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि० । अकारद्वयस्यापि 'एदोतोऽतः, इत्यनेन लोपः । त्रिपदमिदं सूत्रम् । अव्यये पूर्वपदे सति प्राधान्येन ., पूर्ववर्तिनि सति योऽन्वयः सोऽव्ययीभावसंज्ञकः समासो भवति । अत्र अध्युपसर्गस्य तव्ययम्' इति सूत्रेणाव्ययसंज्ञा । ततो भव्यये पूर्वपदेऽस्यान्वयस्य अव्ययीभाव इति समाससंज्ञा ॥२॥ . ॥ - ·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। । (०) पूर्वेऽव्यये इति । प्रधानत्वेनाव्यये पूर्वपद इत्यर्थः । तल अनाहक है. मुख इत्यादौ नातिप्रसवः समासे समाससंज्ञायासिति अव्ययीभावाख्य मालविज्ञा. मामित्यर्थः ॥ २॥ समासप्रत्यययोः ।। समासे वर्तमानाया विभक्तेः प्रत्यये परे च विभक्त ग्भवति(क) । नामसंज्ञायां स्यादिविभक्तिर्भवति ॥ ३ ॥ (च० ) ततः समालसंज्ञायां सिद्धाया कि कृत्यमिति सुत्रेणाह-समास प्रत्ययो । समासश्च प्रत्ययश्च समालप्रत्ययौ तयोः सप्तमाद्विवचनान्तम् । ओल । ओलिभ इत्यका. रस्य एकारः । 'ए अय् 'स्वरहीनं० ॥ समासेऽव्ययीभावादी वर्तमानाया विसस्तथा प्रत्यये कृत्तद्धितलक्षणे परे च विभक्तेलु भवति ! समासे वर्तमानत्वं प्रस्तुतमेव ! तद्धित. प्रत्यये परे अथा उपगारपत्यमित्यन्त षष्ठीलोपः। कृत्प्रत्यये यथा-कृष्भं करोतीत्या द्वि. तीयावर्तमानार्थयोलोपः । इति सूत्रे अमो लुरू ! ततो निमित्ताभावे नैमिनिस्याय. भावः' इति वचनात हयोऽपि निषेधः । स्त्रीशब्दः प्रकृत एव तिष्ठति । अधि वी इति जातम् । यतः 'कृत्तद्धितसमासाश्च, इति समासस्य नामहो । अतो नामस्वालम्पादन इति सामान्येन प्रथमैकवचने स् । अधि स्त्री ६ इति स्थिते ॥ ३ ॥ (प्र. ) समासेति । अअयोमावाद्विमाटुंगित्यतो विकले गित्यनुवर्तते । स. मासप्रत्यययोरित्येकापि सप्तमी भेटेनान्वेति सामर्यादित्यभिप्रेत्याह। समासे वर्तमाना. याः विभक्तेः प्रत्यये च परे हति । समालावयवभूताया इत्यर्थः। नामसंज्ञायां विभक्ति लुकि विभक्तिरहितत्वेनार्थवत्वेन चाविमाक्त नामेति नामसंज्ञायामित्यर्थः ॥ ३ ॥ स नपुंसकम् ॥ सोऽव्ययीभावः समासो नपुंसकलिङ्गो भवति । नपुंसकत्वाद्धस्वत्वम् ॥४॥ (च) लिङ्गव्यवस्थां सूत्रेणाह-'स नपुंसकम् ॥ स इति तच्छब्दस्य प्रथमैकव- चनान्तम् । 'त्यदादेष्टे० 'स्तः' इति तस्य सः । 'नोवि० ॥ नसके प्रथमैकवचनान्तम् । स् 'अतोऽम्। 'मम्शसोरस्या 'मोऽनुस्वार: 'सैषादसे' इति विसर्गलोपः । द्विपदमि सूत्रम् । सोऽव्ययोमावो नपुंसकलिङ्गा भवति । इति नपुंसकलिङ्गता। ततो नपुंसकत्वात् 'न सकस्य' इति सूत्रेण हस्वत्वमेवेति नान्यत् सेरमादिकार्यम् ॥ ४ ॥ (प्र. ) हस्वर* नपुंसकत्येति सूत्रेणेत्यर्थः ॥ ४ ॥ अव्ययीभावात् ।। अव्ययीभावात्परस्या विभक्तेलुंग्भवति ॥ अघि- स्त्रि गृहकार्यम् ॥ रायमतिक्रान्तमतिरि कुलम् । नावमतिक्रान्तमतिनु जलम् । अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया ।। क्रान्ताद्यर्थे वर्तमाना अत्यादयो (क) ननू कार्थानामप्रयाग इति न्यायेन विभकीनामभयोग व भविष्यति, चशम्दादोरव वृत्ता ल. दर्थस्यान्तभावात् । परार्थाभिधानस्यैव दृषिपदार्थत्वात् समासस्य वृत्यन्तर्भावात इति किमनेनेति चेत्, स. स्यम् , राजाश्त्र इत्यादी प्रत्ययाइन पदकार्यार्थ स्वाभाविक्षा अपि निवृत्तेः सूोग विधानात् । इनि - करचरणाः ॥

·सारस्वतमानिस पूर्वा . द्वितीच्या सह समस्सन्ले सवा लरकाशको सो काले । हुस्वादेश संध्यवाणाधिकारोवाली सदी! ५-६ { } ‘লালু’ স্থান দুষ্টান্ত স্বলী কি এই অসন্তুষখালহলা- अव्ययीभावात ५ अध्ययीलाबाद यशवचन । असिश्त लवण०१३ अव्य. भोभावसालापरल्याः लबल्या आणि दिखटेर्नु भाति, व शब्दविदेश इति विभ गेव भवति । न तु 'अतोऽन्और मोदि इत्यादिनालिः । इति से. तु. अधिस्त्रि इति लिद्धर : जिलाधिशल्याभिधेयर्थः : इदं गृहकार्य श्रीस्वामिकं स्या- धारमित्यर्थः । ससस्यापि विज सोमानिधि पावित्री ईशमेव रूपम् । एवरम हरी अधिकृत्य प्रवृत्ता कथा अधिहरि गुरु अतिरै अतिनौ इत्यत्र द्वितीयकवचनेऽम् । ततोसयमतिकान्तं नावमतिकान्तलिति विमो अव्ययीभावसमासः । ततः 'लमास- प्रत्यययोः इति विभक्तिलोपः । निमित्तामा बैमित्तिकस्वायमाः इति अमेोऽसावे हे माय' इत्यस्याप्यभावः । ततो नपुंसकत्वात् स्वत्वं क्रियते इति इस्वकरणविधिमाह- स्वादेश इति । संध्यक्षराणामेशारादीनां ९ ओ औ एषां हस्वादेशे क्रियमाणे सति ५. कारैकारयोरिकारः । ओकारौकारयोस्तु उकारादेशः इति अतिरै इत्यत्र ऐकारस्य इकारः अतिनौ इत्यत्र औकारस्य उकारः । ततः प्रथमैकवचने । 'अव्ययीभावातू' इति सिलेपः । अतिरि इति सिद्धम् । एतत्कुलमतिरि द्रव्यपूर्णमित्यर्थः । एवमेतज्जलमतिनु नौभिरपि तरीतमशक्यमित्यर्थः ॥ केचिदवाव्ययीभावं नेच्छन्ति । किन्तु 'अत्यादयः क्रान्ताधर्थ द्वितीयया तत्पुरुषे इति तत्पुरुषसमासमिच्छन्ति । अत्रत्वव्ययीभावः ॥ तच्चिन्त्यम् । एवमुपनदि उपबन्धु उपकर्तृ अभ्यग्नि प्रत्यग्नि सानि ॥ अनुगिरि अनुवनम् अनुज्येष्ठं प्रत्य. क्षं परोक्षं, 'नायं निद्राकाल' हत्यतिनि, मध्येसमुद्र पारेगङ्गमित्यादि लेकाज्ज्ञेयम् । अत उक्त प्रक्रियाकौमुद्याम् 'मव्ययं विभफिसमोपसमृद्विवृद्ध्यर्थाभावाल्ययासम्प्रतिश.. ब्दप्रादुर्भावपश्चायथानुपुर्ययोगपद्यसारश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेष्वव्ययीभावः इति ।६। (प्र०) अव्ययपूर्वत्वेऽपि पूर्वपदार्थप्राधान्याभावादव्ययीभावाभावं दर्शयनत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीययेति तत्पुरुषादाहरणे हस्वप्रसङ्गत आह। रायमतिक्रान्तमित्यादि। कृते समासेऽव्ययस्येति सामान्यनिर्देशात्पुर्वानिपातः । कुलविशेषणत्वात्ल्लीबत्वम् ॥ ६ ॥ यथाऽसादृश्ये ॥ यथाशब्दोऽसादृश्ये वर्तमानः समस्यते सोऽव्य. यीभावः समासो भवति(क)। शक्तिमनतिक्रम्य करोतीति यथाशक्ति करोति।। (१०) पुनरव्ययीभावस्य सम्भवमाह-यथाऽसाहश्ये ॥ यथाशब्दः सायाऽसा. हयाणे च। तत्र साहवयार्थे उपमाथ यथाशब्देन सह समासो न भवतीत्यर्थः । यद्वा योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसाहपयानि इति यथाशब्दस्य चत्वारोऽर्थाः। तत्र सापया. धै विहायान्येऽवणेषु वर्तमानस्य यथाशदल्यान्वितेन पदेन सह समासी भवतीत्यर्थ: बाधाभावो योग्यता । पदार्थानां व्याप्तुमीप्सा वीप्सा । उदाहरणम् । यथारूपं चेष्टा क) योग्यतापीचयापदार्थानतिवृतिमाश्यानि यथार्थाः । योग्यता पदार्थानो परस्परसम्बन्धे बापामा- का तेषां च न्यावामिन पांच्या पदार्थानातिवात पदार्थानातक्रमः । उदाहरणम्पम् ॥

·समासप्रक्रिया १८] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। अपस्य योग्यम् यथारूपन्' इति योग्यता ॥१॥ यथा वृद्धं प्रणमति थे ये दास्तांस्तान स्थाक्रमं प्रणमति इति यथावृद्धम् इति वीसा॥२॥शक्तिमनतिक्रम्य करोतीति यथाशक्ति एर्ण सूत्रमनतिक्रम्येति पदार्थानतिवृत्तिः ॥ ३ ॥ सादृश्ये तु न समासः यथा विष्णुः तथा शिवः ॥ ४॥ [ यथा ] शक्ति द्वितीयैकवचनम् । 'अम्शसे' अनतिक्रम्येत्युच्चारण. मात्रं तमनुसृत्येत्यर्थः । अनतिक्रम्य अनुलक्षयेत्यर्थः ॥ पूर्ण यथाशब्दः असादृश्यार्थ- स्वात्समासः स चाव्ययीभावः । इति समास ज्ञायां स्यादिभिक्तिः । अव्ययी. भावात्' इति सेलोपः । यथाशक्ति शक्त्यनुसारेण करोतीत्यर्थः । [लाये तु यथा विष्णु - स्तथा शिवः । अन्न न समा]॥ ७ ॥ । .० । । (प्र०) यथेति ॥ योग्यतावीप्लापदार्थानातवृत्तिलाशयानि यथार्था । तत्र साहव्यति. रिक्तेऽर्थ वर्तमान यथाशब्दः सलल्यात इत्यर्थः । तन पदार्थानतिक्रम उदाहरति । शक्ति. जनतिक्रम्येत्यादि । साक्ष्य तु या हरिस्तथा हरः ॥ ७ ॥ कुम्नस्य समीपमिति विग्रहे समासादि पूर्ववत् अव्ययीभावात् इति प्राप्ते । अतोऽमनतः ॥ श्राकारान्तादव्ययीभावात्परस्या विभक्तरम् भवति अतं वर्जयित्वा ।। उपकुम्भं वर्तते ।। उपकुम्भं पश्य ||८|| (0) एतच 'अव्ययीभावाद' इति सुन्न सामान्यसूचकम् । अथाकारान्तात्परतो विभकीनां विशेषमाह-सूत्रम्-'अतोऽमनतः । अत इति पञ्चम्येकवचनान्तम् । स्वर. हीने, 'नोवि., । अम् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः०० अनत् न अत् अनत् तस्मात् अनतः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं0, 'स्रो०' पश्चात् । अतोऽत्युः 'उ ओर एदोऽ. तोऽतः मकारस्य अकारेण सह । 'स्वरहीनं० त्रिपदमिदं सूत्रम् । अकारान्ता योऽव्य. यीभावस्तस्मात्परस्याः सर्वस्या अपि विभत्रमादेशो भवति । परम् अतमिति पञ्चम्या अदादेशं त्यक्त्वा अत आदेशग्रहणातू आदेशिन डसिं वर्जयित्वेत्यर्थः । पञ्चम्या अम् न भवतीति तात्पर्यार्थः ॥ अनोदाहरणम्---कुम्भस्य समीपमिति विग्रहे कुम्भशब्दात् षष्ट्ये. कवचने 'स्या कुम्भस्येति सिद्धम् । समोपार्थं उप इति पूर्वमुपसर्गरूपमव्ययम् । उपशब्दे. ज समीपार्थस्योक्तत्वादुक्कार्थानामप्रयोग इति समीपशब्दस्याप्रयोजनम् । ततोऽव्ययीभाव- समाससंज्ञा । 'समासप्रत्यययोः इति षष्ठोलेापः । उपकुम्भ इति समासस्य नामसंज्ञा । जन्न 'लिङ्गाथं प्रथमा' इति प्रथमैकवचनम् । अतो." इति सेरम् ।. 'अम्शसारख्या मो. अनुस्वारः प्रथमायाम् उपकुम्भं वर्तत इति । अग्रे उपखम्भशब्दात द्वितीयाधा: समीप. य॑न्ता विभक्तयो यथार्थ योज्याः । तत्र द्वितीयायामुपकुम्भं पश्य ॥ ८॥ (प्र० ) अतोऽव्ययीभावादित्यनुवर्तते तेनात इति सम्बध्यते । अतोऽनत इति ना- व्ययीभावविशेषणम् । विरोधात्किन्तु आदेशिविशेषणमित्यभिप्रेत्याह । अतं वजैयित्वे. ति । प्रायशोऽव्ययीभावस्टोकवचनान्यत्वादनत इत्युक्तं पञ्चम्युपलक्षणं वा ॥ ८॥ सा०प्र००० ·স্বাৰমাখা-- [पूर्वाद्ध- वा साड्योटा कि इत्येत योर्वा अम् भवति(क)। भकुम्मन कृतं उपकुम्भकतन् । उपकुम्भं देहि । अनत इति विशेषणा उपकुम्मादानय उपकुम्भं देशः । उपकुम्भ निषेहि । उपकुम्भे निधेहि ॥ ९ ॥ (०) सूत्रम्-'वा टाड्योः ॥ वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया । टाव डिश्च टाकी तयोः षष्ठीद्विवचनान्तम् । इयं स्वरे स्वरहीनं० ॥ द्विपदं सूत्रम् । टा डि इत्येतयोर्वचनयोर्वा अम् भवति । उपकुम्भ द्विस्थाने उभयत्रापि तृतीयैकवचने या एकत्र अम् अन्यन्न वाशब्दस्य च बहुलार्थत्वात् लुक्न किं तु टेन' 'अ इ ए' उपकुम्भेन वा का कृतं कुम्भस्य समीपेन कृतमित्यर्थः । चतुर्था तु उपकुम्भ कुम्भस्य समोपाय देहीत्यर्थः । पञ्चम्याम् अनत इति विशेषणात् पञ्चम्या अम् न भवति । अत उपकुम्भात कुम्भस्य समीपादानाय । षष्ठयां तु उपकुम्भं देशः । कुम्मसंबन्धिनः समीपस्य देशः प्रदेशः इत्यर्थः । सप्तम्यां तु 'धा राब्योः इति विकल्पेन अम् । पक्षे 'अ इ ए' उपकुम्भ. मुपकुम्भे इति रूपद्वयम् । कुम्भस्य समीपे निधेहि स्थापयेत्यर्थः ॥ १॥ (प्र०) एवं टाडयोरित्यत्रापि अव्ययीमावादित्यत्रालुक कचिदित्यनुवृतेरकारान्ता. दव्ययीभावाद्विभक्तेरलुगिति अम्भावाभावे लुगमावः ॥ ९ ॥ अबधारणार्थे याचति च ।। अवधारणार्थे यावच्छब्दे प्रयुज्य- माने अव्ययपूर्वपदाभावेऽपि योऽन्वयः सोऽव्ययीभावसंज्ञकः समासो भवति ।। यावन्त्यमत्राणि तावतो ब्राह्मणानामन्त्रयस्वेति यावदमत्रम् ॥ माक्षिकाणाम- भावो निर्मक्षिक वर्तते (ख) ॥ १० ॥ (च०) पुनरव्ययीभाई वक्तव्यरूपया फक्किकया निरूपयति- केवलम् अव्यय पूर्वपद वाव्ययीभावः कित्ववधारणे यावच्छलदेऽपि पूर्वापदे सति अध्ययोभावः । अव. धारणाथै परिमाणे यावच्छन्दे । ततोऽवधारणेऽथे यावच्छब्दे प्रयुज्यमाने योऽन्वयः सेाs. व्ययीभावसंज्ञक समासो भवति । चशदादभावार्थेऽपि अव्ययपूर्वकल्वे अव्ययीभाका. मासः । इति समाससंज्ञायां यावत् प्रथनाबहुवचने 'जकशासोः शिः 'तुमयमा श्वापदा. न्ते स्वरहीनं.' अ अमन प्रथमाबाबचने 'जयशसाः शिः' 'तुमयमा 'नापधायाः होंणो 'वरहीनं यावन्त्यमत्राणि पात्राणि माजनानि सम्भवन्तीति विग्रहं कृत्वा पदद्वयेऽपि 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपः । यावत्-अमत्र इति स्थिते ब्राह्मणानि. ( क ) अमिनतः । वा टडयोः । अत्र अत् टा डि एतत्पञ्चम्यास्तृतीयासतम्यार्दिवचन बहुवचन- योरप्युपलक्षणम् । तेन द्विवचनबहुवचनयोरपि वा अम् भवति न लुक् । पञ्चभ्यास्तु अम्लुकोर्निधः । -इति विशेषः ॥ ( ख ) आङ्मयादाऽभिविध्योः ॥ मर्यादायामभिविधो च आङ् वा समस्यते । पाटलिपुत्रं मर्यादीकृत्ये- त्यापाटलिपुत्रम् ॥ बाल नभिव्याप्येत्याबालम् ॥ तेन विनति मर्यादा ॥ तेन सहेत्यभिविधिः ॥ पारे मध्ये षष्ठ्या वा. ॥ पारमध्यशब्दौ षष्ठया वा समस्यते ॥ एदन्तौ निपाती सूत्रात् ॥ प्रथमानिर्दिष्ट समास उपसर्ज. नम्। समासशाम प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसमै स्यात् ।। उपसर्जन पूर्वम् ॥ समामे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यम् गङ्गायाः पा हात पारेंगईगङ्गापारे ॥ गङ्गाया मध्ये इति मध्येगङ्गम गङ्गामध्ये इति । -विशेषः ।। ..

·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। त्य विशेषास्य द्वितीयाबहुवचनान्तत्वात द्वितीयाबहुदचनं शास। अतोऽमनता' इति हो । अाला. "वपा अबे तस्य दः । धावदमनमिति पानसंख्यया ब्राह्मगा. मानन्नयल्वेत्यर्थः ॥ तथा मक्षिकाशब्दात् षष्ठीबहुवचने । 'नुढामः' 'रु!' 'स्वर- हीन मक्षिकाणामलव इति विग्रहे अनावेऽर्थे पूर्व निरप्रयागः । अत्राभावोऽव्ययीभाव. सनासा । समासप्रत्यययोः इति षष्ठीलोपः । नामसंज्ञायां स्यादिः । प्रथमैकवचने नपुं. लकत्वादव्यायीभावस्य 'नपुंसकस्य०' इति हल्दत्वम् । 'अतोऽमनतः इति सेरम् । 'अ. शलो. 'मानुस्वारः निर्मक्षिक वर्तते । अग्रे निर्मक्षिकं पश्य निर्मक्षिक कृतमित्यादोनि द्वितीयादिपूदाहरणानि ज्ञेयानि । इत्यव्ययीभावः समासः ॥ १० ॥ - (प्र०) धारणार्थ इति । अत्रधारणं निश्चयस्तदर्थ के यावच्छब्दे पूर्वपदे सति योऽन्वयः सेोऽव्ययीभाव इत्यर्थः । अन्मान यावदन्त ताबडुक्तम् । नावधारयामि कियन्न. या सुक्तमिति पक्षिाशासमाद इति विवह जथाभावार्थकाव्ययसमाले क्लोनत्वात इस्वत्वे अमादेशे च निर्मक्षिकमिति निदेशः । चावति चेति । अनुक्तसमुच्चयाच्चारादर्थ- विशेषे अव्ययीभावो ज्ञेयः । तथाकमुक्तचिन्तायाम् । अढेरत्याधिक्यविगमे पायधार्थे व अनुरूपता आत्मयोगे लाल्ये योगपये च साश्येऽर्थाभावे तथैव चान्नवारित्वेऽपि शब्दप्रादुर्भाधे असम्प्रतीत्येतदर्थे च इत्यादावपि नित्यं शिष्टैरिष्टोऽव्ययीभावः । सामीप्य दैव्य वा यस्य हेतु समस्यते तेन अक्षशलाकालवयाः परिणा प्रतिना सुना मानार्थ । तिष्ठ- दुवम् । आस्तीगमित्याद्यसिद्धमेव निर्दिष्टम् । आङ्मर्यादाव्याप्त्योपारिरहिरवः । पञ्चम्या पारे मध्ये षष्ट्या । सङ्ख्या बंश्येन समस्यन्ते इति । एतद्वयाख्यानत उदाहर. गानि स्वयमूहनीयानि विस्तरमयानात्र प्रपच्यन्ते ।। इत्यव्ययीभावः ॥१०॥ अमादौ तत्पुरुषः ॥ द्वितीयाद्यन्ते पूर्वपड़े सति योऽन्धयः स त- त्पुरुषसंज्ञकः समासो भवति ॥ ग्रामं प्राप्तो ग्रामप्राप्तः ।। दात्रेण छिन्नं दात्र- च्छिन्नम् ॥ युपाय दारू यूपदारु ॥ वृकेभ्यो भयं वृकभयम् ॥ राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः ॥ अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः ॥ ११ ॥ (३०) अथ तत्पुरुषसमासमाह-सूत्रम्-'अमादौ.. ॥ अम् आदिर्यस्याः सा अमादिस्तस्याममादौ सप्तम्येकवचनान्तम् । हेरौ डित् । विस्वाहिलेापा । अग्रे तत्पुरुषः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि० ॥ अमादावित्यत्र जातावेकवचनम् । तेन अमाधा द्विती. याद्याः सप्तमीपर्यन्ताः षडविभक्तयो ग्राह्या इति यस्य पदस्यान्ते द्वितीयाद्या विभक्तये। भवन्ति तस्मिन पदे सति योऽन्वयो विप्रहः स तत्पुरुषसंज्ञकः समासो भवति अत्रान्वय शब्देन अन्वयप्रतिपादका विग्रहो शेयः । तत्र प्रथम द्वितीयान्तस्य पूर्वपदस्योदाहरणम् ग्रामशब्दात् द्वितीयैकवचने अम् । 'अम्शसो मोऽनुस्वारः । प्राप्तशब्दात प्रथमैकवच 'स्रोवि० । ग्रामं प्रातः इति द्वितीयान्ते पूर्वपदे तत्पुरुषः । 'समासप्रत्यययोः इति ॥ -

·सारस्वतप्रक्रिया-
[ पूर्वाद्धे .
-
स्योलोपः । नामसंज्ञायां प्रथमैकवचने । 'नोवि० ग्रामप्राप्त इति सिद्धम् । दानशब्दार
साधने तृतीया । तृतीयेकवचने । टेन? 'अ इ ए होंणो । छिन्नशब्दात् प्रथमकवच
ने। 'अतोऽम्। 'अम्शसो. 'मोऽनुस्वारः । दात्रेण छिन्नमिति तृतीयान्ते पूर्वपदे तत्पुरु
1.प: । पूचद्विमक्तिलेपः । पुनरपि नामसंज्ञायां स्यादिः प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्। अन्:
शसोरस्य दानछिन्नमिति ॥ एवं यूपरब्दात चतुर्थंकवचने । 'हेरक 'ए अय 'लवणे
दीर्घ: 'स्वरहीनं० तादर्थे चतुर्थी यूपाय दारु प्रथमैकवचने 'नपुंसकात्स्यमा क्
यूपाय यज्ञस्तम्भाय दारु काष्ठम् । 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपादि पूर्ववत् । पुन
प्रथमकवचनं 'सि' नपुंसकात्स्यमाटुं' अत्र चतुर्थीपूर्वपदतत्पुरुषः ॥ वृशब्दात पञ्चमोब.
हुवचने भ्यम् । 'ए स्भि बहुत्वे' । भयशब्दात् प्रथमैकवचने सि 'अतोऽम् । 'भयहेतौ
पञ्चमी' इति पञ्चमीबहुवचनम् । बृकेभ्यो भयमिति विघहे विभक्तिलेोपादि पूर्ववतू । तत.
स्तत्पुरुषस्य परपदप्रधानत्वात् भयशब्दः क्लीबलिले प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्, 'अम्शसो.
रख्या मोऽनुस्वारः' अन पञ्चमीतत्पुरुषः ॥ तथा राज्ञः पुरुषः इत्यत्र राजनशब्दात्लम्बन्थे.
षष्ठी । राजनशब्दात् षष्ठयेकवचने । 'अल्लोप: स्तोः प्रचुभिः श्चुः, 'जमोह: 'स्वर.
हीनं० अ पुरुपशब्दात् प्रथमैकवचने 'नोवि० राज्ञः पुरुष इति विग्रहे 'समासप्रत्यययोः
इति विभक्तलोपः । 'नाम्नो नो इति राजनित्यन्त्र नकारलेापः । ततेो नामसंज्ञायाँ
स्यादिः । प्रथमैकवचने 'नोवि. अत्र षष्ठीतत्पुरुषः । अक्षशब्दात् सप्तमोवहुवचने सुप्
'एस्मि बहुत्वे 'किलात्ष:०१ अग्रे शौण्डशब्दात प्रथमैकवचने 'नोवि०' अक्षेपु पाशकेषु
शौण्डश्चतुरः । अत्र विषयाथै सप्तमी सप्तमीवहुवचने सप् 'समासप्रत्यययोः' प्रथमौकवचने
सिसोवि० अक्षशौण्ड इति सिद्धम् ॥ ११ ॥
(प्र०) अमादाविति ॥ अम् आदियेषां ते अमादयः । द्वितीयाद्याः सप्तम्यन्ता
विभक्तयस्तासां च प्रत्ययत्वात्प्रत्ययग्रहणेन तदन्तस्य । जातावेकवचनम् । पूर्वऽव्ययेऽन्य.
यीमाव इत्यतः पूर्व इत्यनुवर्तत इत्येतत्सद चेतसि कृत्वाह द्वितीयाद्यन्ते पूर्वपदे सतीति ।
वौणादित्यतो वानुवृतेर्वाक्यमपि । वाशब्दादमादाविति सामान्योकेर्लोकाद्वा स्वयंकृतं
सामिकृतमित्यादावपि प्रयोगतस्तत्पुरुषोऽबसेयः । तथा अर्थन नित्यसमासो विशेष्यलित.
ताच । द्विजायायं द्विजार्थः पटः । द्विजार्थी पटी । द्विजार्थं वस्त्रम् । तथा इवेन नित्यस.
मासो विभत्यापश्च । वागर्थाविव । तथा निर्धारणार्थषष्ठया न समासः । गवां कृष्णा
सम्पन्नक्षीरा । एवं प्रतिपदविधानादपि षष्ठी समस्यते । सर्पिषो ज्ञानम् । सर्पिषोपायेन
प्रवर्तनमित्यर्थः । तथा पूरणतृप्त्यर्थसध्ययतव्यसमानाधिकरणार्थेन षष्टी न समस्यते
सतां षष्ठः । परस्य शौक्ल्यम् । चन्दनगन्ध इत्यादौ सदा गुणवाचिनस्तु भवत्येव । फला.
ना तृप्तः। द्विजस्य कुर्वन् । सतां कुर्वाणः । सतां कृत्वा । सतां कर्तव्यम । राज्ञो नलस्य ।
एवं मतबुद्धपूजितयोगेऽपि न । सतां मतो बुद्धः पूजितो वा । अधिकरणवाचिक्तयोगेऽपि
न। इदमेषामासितं गतं भुकं वा । उभयप्राप्तौ कर्मषष्ट्या अपि न । आश्चर्यो गवां
दोहागोपेन । तया भवतः शायिकेत्यादौ अकयोगे कर्तृषष्ठया: न समासः । अपां नष्टा ।
वनस्य-मता सतामचर्चक इत्यादौ कतरि तजकाभ्यां योगे न । भूभर्ता । उहालकपुष्पम-
'शिका । दन्तलेखक इत्यादौ च भवत्येवेत्यादिप्रयोगवशाद्वयवस्थाऽवसेया ॥ ११ ॥

·। । समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। क्वचिदमाधन्तस्य परत्वम् ॥ मग्नौ आहित इत्याहितानिः ।। पूर्व भूत इति भूतपूर्वः(क)॥ (च० ) साम्प्रतं विशेषमाह-क्वचिदमाद्यन्तस्य० ॥ तत्पुरुषसमासे वर्तमानस्य द्वितीयाविभक्त्यन्तस्य प्रथमान्तस्य च पूर्वपदस्य परत्वमित्युत्तरपदत्वमने वर्तमानत्वं म. वति । क्वचित्प्रयोगान्तरे, न सर्वनेत्यर्थः । उदाहरणमाह--अग्निशब्दात् सप्तम्येकवचने “शै डित' डित्त्वाहिलोपः । 'स्वरहीनं० । आहितशब्दात् प्रथमैकवचने 'नोवि० । अग्नौ आहित इति विग्रहे तत्पुरुषसमासः । विभक्तिलेापे कृते अग्निपदमाहितपदस्याने प्रयुज्य. ते । सवर्ण दो'सोवि०, अग्निविषये तत्पर इत्यर्थः ॥ एवं पूर्गस्मिन् काले भूत इति विग्रहे सहमीप्रथमयोलापे कचिदमाद्यन्तस्य परत्वम् इति भूत इति पदस्याने पूर्ण इति पदं लिख्यते । प्रथमैकवचने 'नोवि' भूतपूर्व इति सिध्यति । एवं दन्तानां राजा राजदन्तः ॥ क्वचिदित्युक्तत्वात् अग्न्याहित इत्यपि भवति । समासे कचिदेकपा णत्वहेतुः॥ शराणां वनं शरवणम् ॥ आत्राणां वनमाम्रवणम् ॥ (५०) अथ समासे पुनरकपद्यस्य प्रयोजनमाह-समासे क्वचिदैकपद्यं णत्वहेतुः । समासविषये क्वचित्प्रयोगे पूर्वपदस्थात् षकाररेफनवर्णरूपानिमित्तादुरपदस्य नकारस्य हात्वकरणे ऐकपचं हेतुः कारणं भवति। यथा आम्राणां वनं आम्रवणम् । शरोणां वनं शरवणम् । इत्युभयत्रापि तत्पुरुषसमासः । विभक्तोपः । ऐकपद्यत्वे कोणो.' इति पूर्वपदस्थाब्यवहितरेफात उत्तरपदवनसंबन्धिनो नल्य णत्वम् । प्रथमैकवचने । 'मतोऽम्। 'अम्शमा मन्त्र गत्वसंभवः । एवं शरवणम् । लक्षवणम् । खदिरवणम् ॥ तथा त्रीणि नयनानि यस्य स त्रिनयन इत्यत्र कचिदिति कथनादेकपदेपि न णत्वम् । केचि त्रिणयन: 'त्रिनयनः ॥ अनापि विकल्पेन गत्वमिच्छन्ति ॥ (प्र०) क्वचिदमाद्यन्तस्येति । अमादौ पूर्वपदे सतीत्युक्तरमाद्यन्तस्य तत्पुरुषे पूर्वनिपातत्वमुक्तम् । तत्र प्रयोगतः कचित्परत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । क्वचिदित्युक्तरग्न्याहित इत्यादौ । पुर्नो गोऽनन्ते इत्यत्र रेफात्परस्याऽपि नस्य णस्वाभावनिर्देशाज्ञापका- दिनपस्थनिमित्त णत्वाभावात्समासे बैंकपद्याण्णत्वं भवति न बेत्याकाङ्क्षायामाह । समासे क्वचिकपद्यमिति । क्वचिदित्युक्तः पुरगामिश्रकासिध्रकासारिकाकोटराग्रेभ्यो वनस्य नित्यम् । पुरगावणमित्यादि । एवं प्रवणं निर्याणमित्यादावपि । औषधिवनस्पतिवाचिभ्यः परस्य तु वनस्य वा । दूर्वावर्ण-दूर्वावनमित्यादि । युवादेश्च न । रम्ययुनेत्यादि प्रयो. गादूह्यम् ॥ पानस्य वा ॥ सुरायाः पानं सुरापानम् सुरापाणम् ॥ (०) पानस्य वा ॥ पानसंबन्धिनो नस्य वा णत्वं भवति । सरायाः पार्न मुरापाणं मुरापानं वेति विकल्पेन णत्वम् । एवं क्षीरपाणं क्षीरपानं ॥ कचिदिति विशिष्ट- (क) पिशाचादेः सभादीनां नपुंसकत्व वा ॥ पिशाचाना सभा इति पिशाचमभम् पिशाचसभा ॥ गृह- स्थूण म्-गृहस्थूणा ॥ शशोर्णम्-शशा-ति विशेषो मूलपुस्तके ।

·२४६ सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वा? .. प्रयोगानुसारेण णत्वे नित्यत्वं विकल्पोऽपादश्च शेषः । प्रचण्ड अन्तर्वणाम् पुर्वादः परातः खुरणाः खुरणसः शूर्पणखा इत्यादि नित्यं नत्व । दूर्शवजे दुर्वावणं गिरिनदी गिरिणी चक्रनितम्बर चक्रणितम्बा इत्यादौ विकलऐन णत्वम् । इन्द्रवाहना हरिभामिनी प्रिययून: परिपक्रानि इत्यादावैकपद्यात् प्राप्तस्यापि णत्वस्यावादः । एवं लौकिकप्रयोगवशाज्ञेयम्॥४॥ नजि ॥ ननि पूर्वपदे सति योऽन्वयः स तत्पुरुषसंज्ञकः समासो भवति ॥ (क) न ब्राह्मणः ॥ ना समाले सति नोऽकारादेशो भवति । नाकादिवर्जम् ॥ अब्राह्मणः ।। १२-१३ ।। (च०) अथ पुस्तित्पुरुपं स्तुत्रेणाहननि || नशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । 'स्वरही एकपदमिदं सूत्रम् । यत्र नम इति निवेधवाचकमव्ययं पूर्वपदं भवति स. नाम्नामन्दयो विग्रहस्तत्पुरुषः समासो भवति। न प्रथमैकवचनान्तम्-'अव्यया' ब्राह्मणशब्दात प्रथमैकवचने 'नोवि०' । न ब्राह्मण इति स्थिते । सूत्रम्-'ना' ॥ न प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यथा' । अग्रे अ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । पश्चात् संधिः 'सवणे दीर्घ ०' ना इति द्विपदं सूत्रम् । समासे सति नजोऽकारादेशो भवति तत्रापि नाकादीन वर्जयित्वा । नास्त्यकं दुःखं यस्मिन् स नाकः, नागः, नमुचिः, नक्षत्रं, नर्स, नसकं, नकुलः, नगः, नातिविन्तरा इत्यादयः शब्दाः नाकादौ द्रष्टव्याः । इत्यत्र नमोऽ कारादेशो न भवति । अनेन नकारस्य अझारः । अब्राह्मगशब्दात् प्रथमैकवचने 'साविक अब्राह्मणः ब्राह्मणादन्य इत्यर्थः ॥ १२-१३ ॥ (प्र०) नेति । न अ इति च्छेदः । नमोऽकारान्तत्वादकारान्तादेशवैयर्थ्यप्रसङ्गा- त्सर्वस्य यद्वा नेत्यस्य साङ्केतिकप्रथमान्तं निर्दिषयमानस्यादेशा भवन्ती ते सर्वस्य । नाकादिवर्जमिति । पुंवद्वेत्यतोऽनन्तरसूत्राद्वानुवृत्तेर्व्यवस्थया नाकादौ नेत्यर्थः । नाकाद- यश्च नाकनकुलनखनमुचिनपुंसक नक्षत्रादयः ॥ १२-१३ ॥ अन् स्वरे ॥ समासे सति ननोऽनादेशो भवति स्वरे परे ॥ अना. देशोऽपदान्तवद्वाच्यः ॥ तेन नः इति न द्वित्वम् । अश्वादन्योऽ नश्वः (ख) ॥ धर्मविरुद्धोऽधर्मः ॥ ग्रहणाभावोऽग्रहणम् ॥ तदन्यतद्विरुद्धत. दभावेषु नञ् वर्तते ॥ १४॥ (च०) पुनः सूत्रम्-'अन् स्वरे ॥ अन् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०१ 'स्वर. होनं० भइ ए' समासे कृते सति नन् इत्यस्याव्ययस्य अन्यविरु द्धाभाववाचिन: स्वरे परे अन् आदेशो भवति । अत्रापि नाकादिवर्जमिति योज्यम् । तदुदाहरणमाह-अश्व- । (क) नत्र उभयार्थत्वं प्रसिद्धम् । तथा चोकं वार्तिककारण ॥ उभा नौ समाख्याता पर्युदासप्र. मज्यको । पर्युदासः सदृग्ग्राही प्रसज्यस्तु निषेधकृत् ॥ प्राधान्यं तु विधेर्यत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता । पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नम् ॥ अप्राधान्यं विधेयंत्र प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधोऽयं क्रियया मा यत्र जा (ख ) नन्वनश्च इत्यादी 'नो' इति द्विस्वं कथं नेतिचेत, उच्यते, अनपीति ज्ञापकाद् द्वित्वं नेति ।

·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता । २४७ are शब्दात पञ्चान्येकवचने 'सिर? 'सवणे दी। अन्यशब्दात् प्रथमैकवचने 'नोविका धर्मशब्दात् पञ्चम्येकवचने। सिरत् सवर्णे०११ विरुद्धशब्दात् प्रथमैकवचने सोवि० । ग्रहणशब्दातू पष्टयेकवचने हास्या अभावशब्दात् प्रथमैकवचने स्रो। अश्वादन्यः धर्माद्विरुद्धः ग्रहणस्याभावः इति विग्रहप्रयम् । त्रिष्वपि पूर्व ना प्रयोगः । उक्तार्थानाम- प्रयोग इत्यन्यविरुद्धामावानां लोपः । समासप्रत्यययोः इति पञ्चमीलोपः । अश्वशब्दे परे स्वरपरत्वात अन् स्वरे' इति नजोऽनादेशः । शेपोदाहरणद्वये प्राक् स्वरत्वाभावात् 'ना' इति सूत्रेण ननः केवलोऽकारादेशः। प्रथमैकवचने सर्वत्र । उदाहरणद्वयं पुलिङ्गे, तृतीयं नपुंसके । अथ केष्वर्थेषु नभ प्रयुज्यते ? इत्याह-तदन्येति । तस्मादन्यस्त- तेन विरुद्धस्तद्विरुद्धः तस्याभावस्तदभावश्च एष्वर्थघु नम प्रवर्तते । नत्र शब्दः पूर्व प्रयुज्यते इति भावः । तदन्य इति ! आधादन्यः । तद्विरुद्ध इति धर्मात विरुद्धः । तद. भाव इति ग्रहणल्याभावः । एष्वर्थषु पूर्वमुपसर्गरूपो न भवति तस्मिन् नत्रि पूर्वपदे तत्पुरुषसमासो भवतीत्यर्थः । इति तत्पुरुषः ॥ १४ ॥ (प्र०) नो हस्वादिवः स्वरे इत्यत्र शेचरवेत्यनन्तरसून्नतो वानुवृत्तवस्थया अनश्च इत्यादौ तदभावः । तदन्येत्यादि । तस्मादन्यः तेन विरुद्धः तस्याभाव इति विग्रहः ॥१४॥ चाथै द्वन्द्वः ॥ समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्वास्तेिषु चार्थेषु द्वन्द्वसमासो भवति (क)॥ तत्रेश्वर गुरुं च भजस्वेति प्रत्येकमेकक्रियासंबन्धे ससुच्चये समासो नास्ति । बटो भिक्षामट गां चानयेति क्रमेण क्रियाद्वयसंब. न्धेऽन्वाचये समासो नास्ति नाम्नां परस्परसंबन्धात् ।। इतरेतरयोगे समाहारे चार्थे द्वन्द्वसमासो भवति ॥ १५ ॥ (च) सांप्रत द्वन्द्वसमासो निरूप्यते ॥ सूत्रम्-'चार्थ द्वन्द्वः-वस्य अर्थश्चार्थः तस्मिम् चार्थ सप्तम्येकवचनम् , 'अ इ ए । द्वन्द्वः प्रथमैकवचनान्तम् । 'घोवि० । द्विपदमिदं सूत्रम् । अथैतत्सून व्याचिख्यामश्चार्थान् व्याकरोति--चार्थेषु समाससंभवा. संभवं चाह-समुच्चयः, अन्वाचयः, इतरेतरयोगः, समाहारश्व, इति चत्वारश्चार्थाः । तन्त्र कर्मद्वयस्यैकक्रियानिष्ठत्वं समुच्चयः । कर्मद्वयेऽपि प्रत्येक क्रियाद्वयेन संबन्धोऽन्वा- चयः । पदद्वयेन द्वन्द्व इतरेतरयोगः । बहूनां पदानां समवायः समाहारः एते चस्यार्थाः । तन्त्र चतुष्टयमध्ये समुच्चयान्वाचययोः समासो नास्तीति दर्शयति । तन्नईसरं गुरुं च भज स्वेत्यत्र कर्मद्वयस्यैकक्रियानिष्टत्वे समुच्चये समासो नास्ति । अन चकारो भजनक्रियाया ईश्वरेण गुरुणा च संबन्धं द्योतयति इति एकक्रियाभिसंवन्धश्चार्थः ॥ तथा हे बटो मिक्षा. मट गां चानयेति अटनक्रियाया भिक्षाकर्म आनयनक्रियाया गौः कर्म । अत्र चकार: एकस्य - । (क) यदा परस्परनिरपेक्षाः पदार्थाः एकस्मिन सम्बन्धिनि समुच्चीयन्ते तदा समुच्चयः । यदा वेकस्याप्राधान्यातदनुरोधेन वितरदन्वाचीयते तदाबाचयः । परस्परसापेक्षयारवयवप्राधान्येन एकक्रियायाम वय इतरेतरयोगः । परस्परसापेक्षाणामेवावयवभेदातरोधानेन इतिरूपेणान्वयः समाहारः ।

·२४८ सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध । - बटोः अटने आनयने व क्रियाइये संबन्धं घोतयति । एवमेकल्य कर्तुः कमद्वये क्रियाद्वय- संबन्धेन्वाये चार्थ समासेा नास्ति। परस्परमसंबन्धात नाम्नामन्वययोग्यत्वे सत्येव समासविधानम् । अन क्रियानिरोधात नाम्नां परस्पर संबन्धाभावात्समासो नास्ती. त्यर्थः ॥ यतः ईश्वरस्य गुरोश्च युगपद् भजनेऽसंबन्धः । तथाऽन्वाचये भिक्षाटनस्य गवा- मानयनस्य च परस्परमहंबन्धात् अन्वाच्ये समासेो नास्ति । इतरेतरयोगे समाहारे चार्थे स्बन्धसंभवात द्वन्द्वः समासो भवति । अन्योन्य सापेक्ष द्वयोर्योगः एकक्रियाभि. संबन्धः इतरेतरयोगः । बहूनां समुदायः समाहारः ॥ १६ ॥ (प्र० ) चार्थ इति । चास्यर्थश्वार्थ: तस्मिन् । जात्यभिप्रायेणे कवचनम् । चार्था- नाह । समुच्चयेत्यादि । लसुच्चयान्वाचययोः स्वरूपं निरूपयन्नन्वययोग्यत्वामावस्तन स. मासाभाव इत्याह । तन्नेति । ईश्वरं मजस्व गुरुं च भजस्वेति चस्य एकम्या एवं भजन- क्रियाया ईश्वरगुरुभ्या प्रत्येकं सम्बन्धात्समुच्चयः । यदा त्वेकस्य प्रधानस्यानुराधेनेतरद. न्वाचीयते तदन्वाचयः तदा बटो भिक्षामटेत्यादि अत्र भिक्षाटन मुख्यम् । गवामानयन तु प्रासनिकम् । एकस्य बटोः क्रमेणाटनक्रियया गवानयन क्रियया च सम्वन्धानवाचयः । अनयोश्वार्थयोः समासाभावे हेतुः परस्परमसम्बन्धादिति । समुचये तावत्परस्परानभिस- म्बद्धा एवेश्वरादया भजनादिभिः सम्बध्यमानाः समुच्चीयन्ते । एवमन्वाचयेऽपि अन्यो- न्यसम्बन्धावयवप्राधान्येन क्रियान्वय हतरेतश्योगः । स एव तिरोहितावयवप्राधान्यः संह- तिप्राधान्यः समाहारः॥ १५ ॥ छन्द्वेऽल्पस्वरप्रधानेकारोकारान्तानां पूर्वनिपातो वक्त- व्यः ॥ 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इति च शब्दनिवृत्तिः। पटुश्च गुप्तश्च पटु- गुप्तौ ॥ अग्निश्च मारुतश्च अग्निमारुतौ। भोक्ता च भोग्यश्च भोक्तृभोग्यौ ।। धवश्च खदिरश्च धवखदिरौ ॥ (च०) अथ द्वन्दूसमासे पदानां समानत्वात् कः शब्दः पूर्ण प्रयोज्य इत्या- शड्याह-'द्वन्द्वेऽल्पस्वर० ॥ द्वन्द्वे द्वन्द्वसमासे प्रस्तावादितरेतरयोगे यदल्पस्वरं पदं समस्वरे वा पदद्वये यत्प्रधान पदं तथा इकारान्तमुकारान्तं यत्पदं भवति तस्य पूर्ण- निपातः प्राक्प्रयोगः कर्तव्यः । परं बहुष्वनियमः ॥ अनोकारान्तादाहरणमाह--पटुशब्दात् प्रथमैकवचनान्तम् । 'भव्यया विसर्जनीय. 'स्तो: श्रुभिः श्रुः । गुप्तशब्दात्प्रथमैक. वचनम् । 'सोवि० । च प्रथमौकवचनान्तम् । 'अव्यया. 'विसर्ज., 'स्ताः श्रुभिः चुः'। पटुश्च गुप्तश्चेत्यत्र समस्वरत्वेऽपि उपकारान्तस्य पूर्ननिपातः। 'समासप्रत्यययोः। तत वक्तार्थानामप्रयोग: उक्ता अयां गैस्ते उतार्थाश्चकारादयः तेषामप्रयोगोऽभावो भवति इत्यर्थः । इति चकारलेापः । पटुगुप्त इति स्थिते नामसंज्ञायां स्यादिः। इतरेतरयोगा. प्रथमाद्विवचनम् औ । 'मओ औ और पटुगुप्तौ कुरुतः इति उक्ते पटुसहायो गुप्ता - सहायः पटुरिति गम्यते । इत्यन्योन्यापेक्षाऽस्ति । एकस्याभावे तन क्रियते । एवमन्य- त्रापि यम् । पटुगुप्तौ इत्यत्र पटुशब्दस्य उकारान्तत्वात्पुन निपातः । पर गुलपटू इति न भवति । एवमेव अग्निश्च मारुतश्चेत्यग्निशब्दस्याल्पस्वरत्वादिकारान्तत्वाच ·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । २४९ -- । भोक्ता पुरुषः । .. पूर्वनिपातः प्रयोगः । पूर्ववद्विभक्तेश्चकारस्य च लेपः । ततः प्रथमाद्विचने 'ओ औ और ॥ तथा भोक्तृशब्दात् प्रथमैकवचने । 'स्तुरा, भोक्तार यहादेशस्तद्वदवतीति न्यायात् 'सेरा' डित्त्वाहिलेापः इत्या लेापः, 'स्वर'। च प्रथमैकवचनम् 'अव्यथा.' ॥ भाग्यशब्दात प्रथमैकवचने । 'सोवि०' च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' पश्चात् 'विसर्जनी 'स्ता: श्चुभिः श्चुः । भौका च भाग्यश्चेति विग्रहे प्रधानभूतत्वाझोक्त. शब्दस्य प्रथम प्रयोगः भाग्य विषयादि वस्तु ततो भक्तिः भाभ्यस्या स्वामित्वात्प्रधानत्वं ततः प्राविभक्त्यादिलोपः । भोक्तृभाग्यशब्दात् प्रथमाद्विचने 'ओ औ औ । एनं धवश्व खदिरश्च धवखदिरौ इत्यन्न धाब्दात् स्वल्पस्वरत्वात्प्रथम प्रयोगः ॥स्त्री च पुरुषश्च स्त्रीपुरुषो। अन्न पुरुषस्य प्रधानत्वेऽपि अल्पस्वरत्वात्स्त्रीशब्दस्य पूर्वनिपातः ॥ (प्र.) द्वन्द्वे पूर्णभावनियममाह । द्वन्द्वेऽल्पस्वरेत्यादि । अल्पस्वरस्य प्रधा. नस्याभ्यहितस्य इकारान्तस्या उकारान्सल्य च पूर्वनिपात इत्यर्थः । अल्पस्वरत्वं च सम. स्यमानपदापेक्षया । अनेकप्तावेकस्य नियमः । हरिहरगुतः । इरिगुरुहरः । तथा शङ्ख. दुन्दुभिवीणाः । वीणाशदुन्दुभयः । बकव्यत्वात्प्रयोगतः स्वरादेरकारातल्या पूर्णत्वम् । ईशकृष्णौ । बहुपु त्वेकस्यैवेति अनियमः । अश्वरथेन्द्राः । इन्द्रावस्याः तथा स्वाधशा. रान्तस्येकारोकारान्तस्य च मिथः समासे स्वराद्यदन्तस्य पूर्णत्वम् । इन्द्वानी। इन्द्रवायू । तथा समाक्षराणामृतुनक्षत्रवाचकानामानुपूयण पूर्णत्वम् । हेमन्तशिशिरौ। अश्विनीमर. ण्यौ । एवं लवक्षरस्य पूर्णत्वम् । कुशकाशम् । वर्णानां चानुपुष्यणैव पूर्णत्वम् । ब्राहा. णक्षत्रियविट् शूद्राः । जायापती । पुण्यपुनर्गसू । इत्यादाविकारान्तकारान्तयोरपि न पूर्ण- त्वमित्याधुह्यम् । ननु समासवाक्ये चकारः किं न प्रयुज्यते इत्यत आह । उक्तार्थानामि. ति । इतरेतरयोगादेः समासेनाक्तत्वाच्चास्याप्रयोग इत्यर्थः । देवताद्वन्द्वे पूर्वपदस्थ वा दीघों वक्तव्यः(क)॥ अमिश्च सोमश्च अमीषोमौ इन्द्रश्च बृहस्पतिश्च इन्द्राबृहस्पती। अग्न्यादेः सो. मादीनां षत्वं बक्तव्यम् ॥ इतरेतरयोगे द्विवचनम् ।। (च)अथ द्वन्द्वे एव विशेषमाइ-देवताद्वन्द्वे' ॥ देवतावाचकशब्दभावे द्वन्द्वसमासे पूर्व. पदसम्बन्धिनोऽन्त्यस्वरस्य वा दीर्घा वक्तव्यः इति । वाग्रहणात्प्रयोगान्तरे न भवत्यपि। अत्रोदाहरणमाह----अग्निश्च सोमश्चेति विग्रहे विभक्तिलोपः । उक्तार्थानामप्रयोगे च अग्नि सोम इति स्थिते देवताद्वन्द्व इति अग्निशब्दस्य स्वरस्य दीर्घ ईकारः, द्वयोरपि देवता. त्वात् ॥ समोसोम इति स्थिते ॥ 'अग्न्यादेः सोमादीनां षत्वं वक्तव्यम्। अग्न्यादेदीर्घ. नाम्यन्तात्परेषां सोमादीनामाद्यसकारस्य षकारो भवति । 'किलात्षः सः कृतस्य' इत्यस्य न प्राप्तिः । सकारस्याकृतत्वात् । तेनेदं वक्तव्यं कृतम् । अग्नीषोमशब्दात प्रथमाद्विवचने 'ओ औ और अग्नीषोमौ । इति सिद्धम् । अत्र इकारान्तस्य पूर्वस्वम् । अग्न्यादेरित्या.. (क) वामहणात् 'अग्निमस्तापित्यादौ नैव भवति ।

·२५० सारस्वताक्रिया- [ पूर्वाद्ध । दिशब्दात् अमिष्टोमः । अनिहत् । ज्योतिष्टोमः । आयुष्टोमः । अङ्गलिषयः । भीष्ठा. नन् । मातृवसा । पितृष्वला । हत्यादौ पत्वा ॥ स्वामन्द्रश्च बृहस्पतिश्चेत्यत्र इन्द्र- शब्दस्याल्पस्वरत्वात् पूर्वजिपातः । वितिलोपे कार्थानामयोगे च देवताद्वन्द्वे०५ इति इन्द्रस्य दी ! प्रथमाद्विवचने औ यू ईशारः । 'सुवर्ण, इन्द्रावृहस्पती! एवं सूर्याचन्द्रमलौ । उदाहरणान्युक्त्वा अग्न्यादेरिति वक्तव्यं दृश्यते तच्च प्रागेव व्याख्यातम् सांप्रतमिलरेतरयोगद्वन्द्वस्य ववननियममाह इतरेतस्योगे द्विवचन मिति । इतरेतरयोगे द्वन्द्वे द्विवचनं भवति । पदद्वयात्पकत्वात् । लिङ्गनियमस्तु उभयपदप्रधानत्वेऽपि उत्तरपद. लिङ्गप्रयोगो भवति ॥ (प्र.) देवताद्वन्द्व इति । देवतावाचकानामन्योन्यद्वन्द्वसमासे पूर्वपदान्त्यस्वरस्य दीवो वक्तव्य इत्यर्थः । वाशब्दस्य व्यवस्थितविकल्पार्थत्वादग्निवायू वायशी इत्यादी न । "प्रादेव तथा तौलनमाम्” इति षत्वविधानाज्ज्ञापकात्पदादेः सस्य पत्वामावावा. मादग्नीषोमावित्यादौ कथं षत्वमित्यत आह । अग्न्यादेः सोमादीनामिति । सत्येति शे. षः। वक्तव्यस्य प्रयोगानुसारित्वाधीर्धान्तादेवाग्निशब्दान्नेह । अग्निसोमौ माणवको। आदिशब्दात् । अग्निवः अग्निष्टोमः । ज्योतिष्टोमः । आयुटोमः । मातृष्यसा । पितृष्व- सा । अम्बष्ठय इत्येवमादयो ज्ञेयाः ।। एकवद्भावो वा समाहारे वक्तव्यः(क) ॥ शशाश्च कुशाश्च पलाशाश्च शशकुशपलाशाः-शशकुशपलाशम् ।। (च० ) सांप्रतं समाहारद्वन्द्ववचनविशेषमाह-एकवद्भावो पा समाहारे वक्तव्यः समाहारे द्वन्द्वे पदानां समासे कृते एकवद्भाव एकवचनं वा भवति । एकमिव एकवत् । एकवचनम् । तस्य भावः ॥ पक्षे पदानां समाहारत्वाद् बहुत्वाद् बहुवचनं भवत्येव एकवद्भावो वा समाहरे वक्तव्यः' इति । अन्न समुदायार्थप्रधान्यविवक्षायामेकवचनम् । अवयवार्थप्राधान्यविवक्षायां बहुवचनमिति निपातानामनेकार्थत्वात । वाग्रहणात क्वचिदि. तरेतरयोगेऽप्येकवद्भावो भवतीति शेषः। द्वित्वमतन्त्रमिति वचनाद्वा ॥ समाक्षारोदाहर. माह-यथा-शशशब्दात्प्रथमाबहुवचने 'सवणे, 'स्रोवि० । च प्रथमैकवचनान्तम् 'म. व्यथा । एवं कुशशब्दात् प्रथमाबहुवचने 'सवणे, मो० । च प्रथमौकवचनम् । अव्य- या०' । पलाशशब्दात प्रथमाबहुवचने 'सवर्ण०' 'नो । च प्रथमैकवचनान्तम् । अव्य था। शशाश्व कुशाश्च पलाशाश्व इति विग्रहे । अत्र पदद्वयाधिकपदात्मकत्वात्समाहोर- द्वन्द्वः । 'समासप्रत्यययाः इति विभक्तिलेापे उक्तार्थानां चाप्रयोगे शशकुशपलाशम् । द्वि- स्थाने एकत्र समाहारबहुत्वम् । प्रथमाबहुवचने पलाशशब्दस्य वृक्षवाचित्वात्पुलिङ्गत्वम् । प्रथमावहुवचने 'सवर्णे० 'स्रोवि०' ॥ द्वितीयरूपे 'एकवद्भावो वा समाहारे' इति एकवच- नम् । प्रथमैकवचनम् । सत्यपि पुंस्त्वे एकत्वे 'द्विगुद्वन्द्वौ इनि वक्ष्यमाणसूत्रेण क्लोवलि. छ । 'अतोऽम्, 'अम्शसो, 'मोऽनुस्वारः ॥ । (क) समाहारस्यकावासमाहारे एकवद्भावः सिद्ध एव । तहि वाग्रहणं किमर्थम् वामहणा क्वचिद्यो- रपीतरेतरयोग एकवचन चिहूनामितरतरयोगे एकवचनम् । इनि मुले पाठः ।

·समासप्रक्रिया १८] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २५१ । (१०) इतरेतरयोगे द्विवचनमिति । द्वयोः समासे योरव्यवयवयोः प्राधान्या. द्विद्ववचनम् । बहुवचनानां बहुवचन मुह्यम् । समाहारस्य समुदायप्रधानत्वात्तस्य कत्वा. देशवचने प्रा विकल्पमाह । एकवद्भावो वेति । केचित्तु सर्वो द्वन्द्वो विभाषणेकवद्वतीति इतरेतरयोगेऽप्येकवद्भाव इत्याहुः । वाशब्दव्यवस्थाया प्राजितूर्यसेनानादीनां द्वन्द्वस्य नि. त्यमेकवद्भावः । वृक्षमृगतृणधान्यव्यानपशुशान्यश्ववडवपूर्वापराधशेतरादीनां वा । चूता. शोक चूताशोका इत्यादि । फलसेनावनस्पतिमाशकुनिक्षुद्रजन्तुधाल्यतृणानां बहुप्रकृतिरेव एकवत् । बदराणि च आमलकानि च बदरामलकम् । द्विप्रकृतौ तु बदरामलले स्तः । द. धिपयआदीनां च नैकवद्भावः । दधिपयली इत्यादि । अन्यादीनां विभक्तिलोपे कृते पूर्वपदस्थ सगागमो व. क्तव्यः ॥ अन्योन्यम् । परस्परम् ।। (च) सांप्रतमितरेतरओगेऽपि शुकवलावोदाहरणमाह-'अन्याश्च अन्यश्च इति वि. अहे तथा परश्च परश्चेति विग्रहे समोलप्रत्यययोः इति उभयत्रापि विभोलापे उक्तनां चाप्रयोगे । अन्य अन्य इति पर पर इति स्यिते । अन्यादोन शब्दाला समा वर्तमा, नानां पूर्वपदवतिनां गागम इति सकारल्यागमो वा वक्तव्यः । इत्यादिभूतयारन्यपरश- ब्दयोः समागमः ! कित्त्वादन्ते । अन्यस अन्य इति स्थिते । खोवि०, 'अतोऽत्युः 'उ ओर एदोऽतोऽतः अन्योन्यशब्दात् प्रथमैं वचने 'अतोऽम्' अत्र पदान्तताश्रयणात् स्रो- वि., एदोऽतोएतयोः सूजयोः प्राप्तिः । अप्रधानभूतत्वात् 'त्वन्यादेः' इत्यपि न भवति । अन्योन्यमिति सिद्धम् । पर अने पर मध्ये सकारागमः। 'स्वरहीनं० । मन्त्र वाचस्पत्यादित्वान्न विसर्गोपध्मानीयादि कार्यम् । 'स्वरही परस्पर उभयत्रापि पूर्वोक्तः वाशब्देन एकवद्भाव इति। प्रथमैकवचने 'एकत्वे द्विगुद्वन्द्वी क्लीबत्वात् 'अतोऽम्, 'अम्. शसो 'मोऽनुस्वार अन्योन्यं परस्परमिति सिद्धम् । एवमादिशब्देर हरिश्चन्द्रादीन्युदा. हरणानि ॥ अन्योन्यादथः सहादिमध्ये पठिता इत्यन्ये । केचित्तु अन्योन्यमित्यत्र अन्यश्च अन्यश्चेत्येकशेषात्समासं नेच्छन्ति । किन्तु 'कर्मव्यतिहार अन्यादानां द्वित्वं वक्तव्यं स. मासवच्च बहुलम्। तत्र पूर्वपदे प्रथमैकवचम् । उत्तरपदे द्वितीयेकवचनम् इत्यन्योन्यं परस्पर जमान्त साधवः ॥ क्षेमेन्द्राचार्यस्तु 'अन्यादीनां विमत्तिलोपे सक् कर्मव्यविहाराभावे तु अन्यश्च अन्यश्च अन्यौ इत्येकशेषः समास इति व्याख्यायि ॥ प्रक्रियाकलासुद्यां तु 'कर्म- व्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे स्तः समासबच्च घहुलम' यदा समाजवत्ता प्रथमैकवचनं पूर्व- पदस्य, द्वितीयायेकवचनान्तत्वं परपदस्य । अन्यान्य विप्रा नमन्ति अन्योन्येन अन्यो. न्यस्मै ददाात अन्योन्यस्मादगृहन्ति अन्योन्यस्य अन्योन्यस्मिन् लाधवः । एव पा. स्परम्॥ (प्र. ) अन्यश्च अन्यश्चेति विग्रहे द्वन् विभक्तिलोपे एकवद्भावे पूनस्यान्यशब्दस्य समागमे सस्य विसर्ग उत्वौकाश्योरलोपे चान्योन्यमिति वक्तव्यत्वात्कर्मव्यतिहारे एक सक् । अन्याऽन्य विमानयन्ति । अन्यत्रान्यान्यम् । परस्परमित्यत्र कुप्चो की वेति वाशब्दात कपाभावे औत्सर्गिक सः ॥

·सारस्वतप्रक्रिया [पूर्वार्द्ध । । । एकत्वे द्विगुइन्द्रौ ! एकत्वे वर्तमानौ द्विगुद्वन्द्वौ नपुंसकलिङ्गो अवतः ॥ १६॥ (च० ) सांप्रत लिङ्गविशेषमाह...एकत्वे द्विगुद्वन्द्वौ ॥ एकस्य भावः एत्वं त. स्मिन् सप्तम्येकवचनम् । 'अE ए| द्विगुश्च द्वन्द्वश्च द्विगुद्वन्द्वी प्रथमाद्विवचनम् । 'मओ औ और द्विपदं सूत्रम् । एकत्वे इति । एकवचने वर्तमानौ बिगुद्वन्द्वसमासौ नपुंसकलिङ्गो भवतः । तत्र द्वगुसमाते नित्यमेकत्वमेव । तत्र अकारान्तानित्यमोप्प्रत्ययस्तत्र स्त्रीलिङ्ग- स्वमेव । अकारान्तवजितानां तु नपुंसकलिङ्गत्वमेव । द्वन्द्वे तु इतरेतश्योगे द्विवचनमेव । पक्षे कुत्रचिदेकञ्चनमपि । न यौकदचनं तत्र नपुंसकमेव । द्विवचन बहुवचनं तु यथास- मनिवपि लिङ्गेषु भवतीति भावः ॥ द्वन्द्वस्येकत्वे नपुंसकत्व पूर्व दर्शितम् ॥१६॥ (प्र०) बाशकुशपलाशमित्यादौ नपुंसकत्वार्थमाह । एकत्वे इति । अन तत्पुरुप. ल्याप्युपलक्षणात वा टायोरित्यतो वानुवृत्तेस्तव्यवस्थया च । छायान्तस्तत्पुरुषः पूर्व- पदार्थबाहुल्ये क्ली स्यात् । शलमानां छाया शलभच्छायम् । तथा इनसमन् । ईश्वरस. भम् । रक्षःसभम् । स्त्रीलभामिति सड्याते । तथा सेनाहराच्छायाशालानिशान्तो वा लो. वे । द्विजसेनम्-द्विजसेनेत्यादि । असेनेत्यादौ च नेति प्रयोगतो शेयम् । चार्थ द्वन्द्व इत्यत्र बोर्गुणादित्यतो मण्डूकप्लुतिन्यायेन बानुवृत्तेः प्राणितूर्यसेनाङ्गानां समाहार एव द्वन्दः । दधिपयआदिनामिवरेतरयोग एव । वृक्षमृगादीनां चोभयथेति व्यवस्थया ॥ १६ ॥ संख्यापूर्वो विगुः ॥ संख्यापूर्वः समासो द्विगुर्निगद्यते।। समा- हारेऽत ईए द्विगुः ॥ समाहारेऽर्थे द्विगुः समासो भवति ततोऽकारान्ता- दीप प्रत्ययो भवति पात्रादिवर्जम् ॥ दशानां ग्रामाणां समाहारो दशनामी ॥ पञ्चामयः समाहृता इति पञ्चानि ।। पञ्चान गवां समाहारः पञ्चगु (पश्चग- वम् ) त्रिफला रूढितः ॥ १७-१८ ॥ (च) अथ क्रमांमावेऽपि प्रस्तुतत्वात द्विगुलक्षणमाह सूत्रम् - संख्यापूर्वी द्विगु: संख्या द्वित्रिचतुरादिका पूर्वा पूर्वपदतिनो यस्य सः संख्यापूर्णः प्रथमौकवचनम् । 'सो. वि। द्विगुः प्रथमैकवचनान्तम् । स्रावि० संख्यावाची शब्दः यत्र पूर्वपदे भव ते स द्विगुरिति समासो भवति । तदेव सूनेणाह सूत्रम्-'समाहारेऽत ईप द्विगुः ॥ समाहारे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । अतः पञ्चम्येकवचनान्तम् 'स्वरहीन. सोवि., एदोऽ तोऽत:' । अतः अग्रे ईप् प्रथमौकवचनान्तम् । 'हसेप:०० पश्चात् 'आदवे लापश्' । अग्रे द्विगुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'नोवि० ॥ चतुःपदमिदं सूत्रम् । समाहारार्थे द्विगुः समासो भवति । यत्र पूर्णपदे संख्यावाचि पदं भवति तच्च समाहारार्थवाचकमेकीकरणार्थसूचकम् । स द्विगुः समास हत्यर्थः । तत इति तस्मात द्विगुसमांसात् अकारान्तादीपप्रत्ययो भवति । पानादिवर्जम् । यद्यपि विगुसमासस्य प्राक् क्लोबलिङ्गत् प्रतिपादितं तथापि अकारान्ता त्परत प्रत्यये कृते स्त्रीवमेव तत्र यदन्तवजितानां क्लीवलिङ्गता ॥ उदाहरणम् । दान शब्दात् षष्ठीबहुवचने । 'Sणा' इति नुशागमः । दशन नाम् । 'नापधायाः इति शका- ।

·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेला । २५३ Air ७ रख्याकारस्य दीर्घः । 'नाम्नानो० बरहीनं 'मोऽनुस्वासः ॥ ग्रामशब्दात् षष्टीबहुवच. } नुडामा नामिः इति दी: । रुनो. 'स्वरही. माऽनुस्वारादशानां प्रामाणां समाहार इति विग्रहे अत्र दश इति संख्या पूर्वापदं समाहारमयं च अतो द्विगुसमासः ! समालहावामुभयत्रापि 'समालप्रत्यययोः' इति आमा लेापः । दशन ग्राम इति स्थिते । ततेोऽकारान्तत्वादीप् । 'यस्य लेापः 'स्वरहीनं०१ दशग्रामीशब्दात् प्रथमैकवचने 'हसेपः। एवं त्रिलोकी पञ्चमुली। पञ्चन्याब्दात प्रथमाबहुवचने 'जालो । नाम्ना ने.' । अ. निशब्दात् प्रथमाबहुवचने 'ए ओ जसि' 'ए अय् 'स्वरहीनं ०१ 'स्रोवि० । पञ्चाग्नयः स. माहृता एकत्रीकृता इति विग्रहे विभक्तिलेापे 'नानो नो."सवणे.' पञ्चाग्नि अन्नादन्तत्वाभा. वान ईप । ततः समाहारस्ौकत्वात् 'एकत्वे द्विगुद्वन्द्रौ' इति क्लीवे प्रथमैकवर नम्म् 'न. 'सकात्स्यमालुं पञ्चाग्नि इति सिद्धम् ॥ तथा पञ्चाला गवां समाहार हति विहे 'स. मासप्रत्यययाः इत्यामा लेापे पछन् मोशदात् प्रथमैकवचने 'नाम्ना ना० नसकर इति इस्वः ओकारस्य उकारः 'हस्वादेशे सन्ध्यक्षमा निकारोकारो नपुंसक्षात्ल्यमार्छन् । अत्राप्यकारान्त वर्जितत्वान्नेप ( 'टाडकाः' इति अप्रत्ययः कोऽव्यबरे उझारल्य अव 'स्वर' पञ्चाव अग्ने प्रथमैकवचनम् सि 'अताम' 'अम्शसा०' माऽनुस्वारः अत्र अ- कारान्तवर्जितत्त्वान्ने । 'पञ्चगवम् ) इति सिद्धम् ॥ त्रिशब्दात् षष्ठीबहुवचने 'मुडाम: 'रयड्, 'स्बरहोने मेोऽनुस्वारः । फलशब्दात् षष्टीबहुवचने 'मुडामा 'नामि' 'स्वर. हीनं०' 'मेोऽनुस्वारः । अ साहार इति पदम् । अयाणां फलानां समाहार इति विग्रहे 'समासप्रत्यययो। उक्तानामप्रयोगः। 'आयतः खियाम्। प्रथमैकवचने 'आप: त्रिफला इति सिद्धम् । ननु त्रिफला इत्यत्र ख्यापूर्वकत्वेऽपि हिगुएमाले फलशब्दस्य अकागत. त्वादीप्प्रत्ययः किं न क्रियते इत्याशङ्कायामा-त्रिफलति पदं रूढिता लोकप्रसिद्धितः सिद्धम् ॥ 'लक्षणानुपपन्नस्य प्रयोगस्य कथञ्चन । बहुशिष्टाहतत्वं हि रूदिरित्यभिधीयते ॥ न तु नियतलक्षणोपपन्न मिति द्विगुसमासः। पात्रादिवजितत्वात् पञ्चानां पात्रा में समा हारः पञ्चपात्रम् । त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनम् एवं चतुर्युगं चतुःपया मल्यादाव. कारान्तत्वेऽपि ईए न भवति (त्रिलार्क निलाकी इत्यादौ विकल्पेन ईए) ॥ इति द्वि. गुसमासः ॥ १७-१८॥ प्र०) एकत्वे द्विगुद्वन्द्वावियन द्विगोः स्मृतात्प्रसङ्गतो द्विगुं निरूपयियान्तल्ल. क्षणमाह । सङ्ख्यापुर्व इति । वाच्यवाचकयोरभेदोपचारात्सङ्ख्याशब्देन तद्वारा पद. मुपादीयते । तत्पूर्वकोऽन्दयो द्विगुहंज्ञो भवतीत्यर्थः । एतच समाहारेऽन्त ईद्धिगुरित्यनेनै. कवाक्यतयान्वेति । ततश्च समाहारा सहयापूर्वी द्विगुः स घेदान्तस्तदा तत ई बित्य. খৃঃ। দু এ ক্লিন দুদী বন্ধুগ্রাফি মাদাগাছিমাঃী নাইsfe द्विगुत्वा प्रसङ्गः । समाहार इत्यस्य तद्धितार्थान्तरपदोपलक्ष्यकत्वात्पञ्चस कपालेषु संस्कृत: पु- रोडाशः पञ्चकपाल इत्यादौ तद्धितार्थ द्विगुः । पञ्च गावो धनं यस्येति पञ्चगोधन इत्यादा. वुत्तरपदे परे समाहारे अत्रापि वौर्युगादित्यतो वानुवृत्तेराबन्ताद्विगोरीवा। विखट्वी-त्रि. खट्वा । तथा अन्नस्तोत्तरपदस्य नकारलोप ईबु वा । पञ्चकर्म--पञ्चकर्मी। पानादात्ताप चन । पञ्चपात्रम् । त्रिभुवनन् । चतुर्युगमित्यादि । पानादिश्वातिगमः प्राणी फलानां - मा० प्र०२२ ·२५४ सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- समाहारखिफला । अनादिना परसप्रयोगतो द्विगुत्के अकारान्वेऽपीबभावनपुंसकत्वा मा. चौ खीत्वं च ॥१७-१८ ! बहुवीहिरन्यार्थे ॥ अन्यपदार्थप्रधानो यः समासः स बहुव्रीहिसं. ज्ञको भवति !! बहुधनं यस्य स बहुधनः ।। तस्य प्रधानस्यैकदेशो विशेषण- तया यत्र ज्ञायते स तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । लम्बौ कौँ यस्य स लम्बकर्णः(क) ॥ १९॥ (च० ) साम्प्रतं बहुब्रीहिसमासं निरूपयति । सूत्रम्---'बहुबोहिरन्यार्थे ॥ बहुबो- हिः प्रथमैकवचनान्तम् । सोवि० । अन्यार्थे भन्यस्यार्थाऽन्यार्थस्तस्मिन् सप्तम्येकवच. नान्तम् अ इ ए पश्चात् 'नामिनारः॥ द्विपदमिदं सूत्रम् । समासमध्यातिपदापेक्षया अन्यपदस्यैव बाह्यपदस्यौवार्थः प्रधाना यस्य सः अर्थात् अन्यदेव पदं प्रधानं यत्र स बहनो- हिस्ज्ञकः समासो भवति ॥ बहुशब्दात् प्रथमौकाचने 'नपुंसकारल्यमार्छ । धनशब्दात. प्रथमैकवचने 'अतोऽम्, 'अम्शसे.. मेाऽनुस्वारः । बहु धनं प्रचुरं धनं यस्येति विग्रहे अन्न समासस्थौ बहुधनशब्दौ ताभ्यां यस्येत्यन्यपदं प्रधानं ततो बहुबाहिसमा: । इति स. माससंज्ञायामुभयत्रापि विभक्तिलेपः । यस्येत्यस्योक्तार्थानानप्रयोगः । बहुधन इति स्थिते बहुबोहेर्वाच्यलिङ्गता' इति बहुब्रोहेरन्यपदप्रधानत्वात्मरलिङ्गम् । यस्य नरस्येति नरशब्दस्य पुल्लिङ्गत्वात्पुंस्त्वे प्रथमैकवचने बहुधन इति सिद्धम् । एवमस्थीन्येव धनं यस्याऽसाव- स्थिधनः । यदि वाऽस्तीत्यव्य सत्तार्थवाचकं ततोऽस्ति विद्यमानं धनं यस्येत्यस्तिधनश- ब्दात् प्रथमैकवचने 'नोवि०॥ एवं तपोवनः । यशोधनः । द्वितीयाधतान्यपदेषु प्रधानेषु बहुवीहिर्भवति। यथा प्राप्तो राजायं स प्रातराजा। ऊढा कन्या येन स ऊढकन्यः । दत्तं वच यस्मै स दत्तवसः । उद्धृतः शल्यो यस्मात्तदुस्तशल्यं क्षतम् । वीतो रागो यस्मात् रू वीतरागः ॥ बहु धनं यस्य सः बहुधनः । धर्मिणा लेाका यस्मिन् स धर्मिलोको ग्रामः इत्यादि । इह बहुव्रीहि विधा--तद्गुण विज्ञानाऽतद्गुण विज्ञानश्च बहुवी हिसमाप: । तस्य लक्षणं ग्रन्थकार एवाह-तस्येति । तस्य प्रधानभूतस्य पुरुषादेः एकदेश एकोऽवयवो हस्त. पादमुखकर्णादिरूपो पत्र विशेषणत्वेन ज्ञायते स तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । तस्योदाहर. गम्-लम्बो करें यस्य स लम्बकर्णः हत्यत्र नरस्यैकदेशः कर्णः स एव समस्यमानविशे- व्यभूतस्य नरादेविशेषणत्वेन ज्ञातोऽतस्तद्गुणलविज्ञाना बहुव्रीहिः। दीर्घकायः । अत्र का. यस्य नरादेवक्यात । एवं दीर्घग्रीवः । महाभुजः इत्यादयस्तद्गुगसंविज्ञाने शब्दाः(ख) ॥ -- । ( क ) तेन महति तुल्ययोगे ॥ सत्येनतृतीयान्तेन समस्यते स तुल्ययोगबहुव्रीहिः ॥ महादेः मादिः ॥ सहादीनां मादिर्भवति ॥ पुत्रेण सह वर्तमानः सपुत्रः ॥ सो वेति केचित् ॥ सइपुत्रो वागतः । तुयरोगाच प्रायिकम् । कर्मणा मह वर्तते स सकर्मकः । मलोमकः-इति विशेषः ॥ (ख) 'अतद्गुणसंविज्ञानो यथा,दीर्घकायः । अब कायस्य नदेयात् । एवं दीर्घवीवः महाभु. जः चित्रगुरित्यादयस्तद्गुणमविज्ञाने शब्दाः' इति क्वाचिकः पाठः । स च चिस्यः । दीर्घकायदेऽनद्गु. “णसंविधानत्वस्य चित्रगुशदे तद्गुणविज्ञानत्वस्य वैयाकरणैरस्वीकृतत्वात । यथाश्रुतपाउस्तु मुम्पय्यादि- पुस्तकेंपलभ्यते ।

·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २५५ । अतद्गुकसं विज्ञानो यथा-चित्रगुः । दृष्टसागरमानयेत्यादिषु दृष्टव्यः ॥ १९ ॥ (प्र०) बहुव्रीहिरिति । अन्यस्य समस्यमानपदातिरिक्तपदस्यार्थः अन्यार्थस्त . स्मिन् । अस्तिधनमित्यत्र अस्तीति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययं सत्तार्थम् । अन्यपदार्थस्य प्र धानत्वे समस्यमानपदार्थस्य विशेषणत्वोपलक्षणताभ्यां द्वैविध्याद्विशेषणत्वेन तद्गुणसं. विज्ञान इत्याह । तस्य प्रधानस्यति । यस्य प्रधानस्यान्यपदार्थस्य एकदेशः लमल्यमान. पदार्थविशेषणतया सद्वयावर्तकत्वेन यत्र समासे ज्ञायते स तद्गुणसंविज्ञान इत्यर्थः । तस्ये. ति पाठः । यस्य प्रधानस्यैकदेशः कर्णादिः विशेषणतया 'समप्यमानपदार्थत्वेनेत्यर्थः । त. स्यान्यपदार्थस्य गुणो व्यावृत्तिपदार्थः कार्यित्वेन यत्र संविज्ञायते स तदुगुगसंविज्ञान इत्या न्वर्थसंज्ञेयमिति भावः ॥ १९ ॥ बहुव्रीही विशेषणसप्तम्यन्तयोः पूर्वानिपातो वक्त व्यः(क)॥ (च. ) ननु लम्बकम् इत्यनान्यपदार्थप्रधानत्वात् पदसाम्ये कर्णलम्ब इति कथं न प्रयुज्यत इत्याह-'बहुबोहौ विशेषणसप्तम्यन्तयोः पूर्वनिपातो वक्तव्याः ॥ 'बहुबोहिस. मासे यद्विशेषभूतं पदं भवति यच्च ससम्यन्तं पदं भवति एतयोः पदयोः पूर्वनिपातः प्रथम प्रयोगो भवति । बहुव्रीहेरुपलक्षणत्वात् कर्मधारयेऽपि विशेषणस्यैव पूर्वनिपातो भवति. रक्तलतेत्यादौ । सम्बन्ध(द) सव्यावर्तक विशेषणं विशेषगपदम् । 'परार्थे स्वार्थनिक्षेपा. दप्रधानं विशेषणम् । विशेष्यं तु प्रधानं स्यात्स्वार्थस्यैव प्रकाशनात् ॥ यथा लम्बकर्ण: दीर्घग्रीव इत्यादि । सप्तम्यन्तं यथा-ब्रह्मणि योनियस्य स ब्रह्मयोनिः । अपसु पानीये यो- निर्यस्येत्यसुयोनिः । भाले लोचनं यस्य सः साललोचनः इत्यादि ॥ वक्तव्यस्य प्रयोगा- नुसारित्वात क्वचित्सप्तम्यन्तस्यापि पूर्वनिपातो न, यथा--चन्द्रशेखरः पद्मनाभः चन्द्र मौलिः शूलपाणिः चक्रपाणि: कपिध्वज इत्यादौ सप्तम्यन्तं परपदम् ॥ (प्र.) पूर्वनिपातनियमाह । बहुव्रीहावित्यस्योपलक्षणत्वाद्रक्तलतेत्यादौ कर्मधारये. ऽपि विशेषणस्य पूर्वनिपातः । वक्तव्यत्वात्सर्वनामसङ्ख्ययोः पूर्वनिपातः । सर्वम्चेतः । द्वि. शुक्लः । मियोऽनयोः समासे सङ्ख्यायाः पूर्वत्वम् । द्वयन्यः । तयोश्चाल्पीयस्याः पूर्वत्वम् । द्वित्राः । प्रियस्य पूर्वत्वं वा । गुडप्रियः-प्रियगुडः । गड्वादेश्च सप्तम्यन्तस्य परत्वम् । गहुः कण्ठेऽस्य गहुकण्ठः । वहेगडरित्यपि । इन्द्वादिभ्यश्च सप्तम्यदतस्य न पूर्वत्वम् । इन्दुः शेखरेऽस्येन्दुशेखरः । पद्मनाभः । कपिध्वजः । चक्रपाणिः । दण्डपाणिरित्यादयो यथा- योग ज्ञेयाः ॥ (क ) धनं करे यस्य स करधनः । मतिः कृष्ण यस्य स कृष्णमतिः । बुद्धिर्धर्मे यस्य स धर्मबुद्धिः । कण्ठे हारो यस्य स कठहारः । करे कङ्कणं यस्यासौ करकवणः । भुबने कीर्तिर्यस्याप्ती भुवनकीर्तिः ॥ प्रह- रणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ वक्तव्यो । कक्तवतू निष्ठा । ककवतू प्रत्ययो निष्ठामंज्ञो स्तः । चक्रं पाणैः यस्य स चक्रपाणिः हरिः। दण्डः पाणौ यस्य स दण्डपाणिः पुरुषः। उद्यतोऽसियेनासावस्युद्यतः । उद्यता सिरित्यपि भवति ।। प्रियादीनां वा ॥ प्रियगुडः गुडप्रियः ।। नेन्द्रादिभिश्च ॥ इन्द्वादिभ्यः शम्देभ्यः सप्तन्य. तस्य पूर्वनिपातो न ॥ इन्दुः शेखरे यस्यासाविन्दुशेखरः। पचं नाभी यस्य स पमनाभः ॥ कपिध्वजः । इति विशेषः॥ ..

·सारस्वतपक्रिया- [ पूर्वाट्टे- प्रजामेधयोरसुक् ।। सुप्रजाः दुर्मेधाः(क) ॥ (१०) प्रजा पूर्वः । तथा दूर अग्रे मेधा । छु शेामना प्रजा यस्येति विग्रहे । तथा दुर्दुष्ट मेधा यल्येति विभक्तिलोपः । प्रजा दुर्मेधा इति स्थिते । 'प्रजामेधयारसक बहुव्रीहौ लभ छ दुर् पूर्वयोः प्रजामेधाशब्दयोरन्यार्थे वर्तमानयोरसुगागमा भवति । कि. स्वादन्ते । उकार उच्चारणार्थः प्रजा अस् इति दुर्मेधा अस स्थिते 'यस्य लेपः' इत्य. लोपः । 'स्वरहीन.. सुप्रजस् दुर्मेधस् । उभयत्रापि प्रथमैकवचने । 'अत्वसाः सौ 'हसेपः। 'स्रोवि० सुप्रजाः सुप्रजसौ सप्रजसः । दुर्मेधाः दुर्मधसौ । दुर्मेधसः एवमप्रजाः अमेधाः ॥ क्वचिदन्यत्रापि मन्दधाः अल्पमेधाः ॥ (प्र०)प्रजामेधयोरिति । प्रधामेधा इत्येतयोः समासेऽमुगागमो वक्तव्य इत्य- थः । इष्टु प्रजा यस्य दुष्टा प्रजा यस्येति विग्रहे अकि यस्य लोप इति आकारलोपे अत्व- सोः साविति दीर्घः । यद्यप्याक उकारानुबन्धित्वाद्वितो नुमिति नुम्प्राप्नोति तथापि तन्त्र वादीपोः शतरित्यतो वानुकर्षगान । वक्तव्यत्वान्नन्दुः समन्दाल्पेभ्यः परयोः नेह “म. धुसमृद्धिसमेधितमेधया । आगमानुशासनस्यानित्यत्वाच ॥ धर्मादन् । सुधर्मा(ख) (च० ) तथा धर्मादन् ॥ अन्याथै वर्तमानधर्मशब्दात् अन् आगमे। भवति बहुवी- हो । उदाहरणम्-सुष्टु शेामना धर्मो यस्येति विप्रहे सुधर्म इति स्थिते अनेन अन् 'यस्य लोप: स्वरहीनं० प्रथमैकवचने नापधाया: "हसेप: 'नाम्ना ने सुधर्मा इति सिद्धम् । राजन् शब्दवत् ॥ नवरम् । शसादौ मकारान्तसंयुक्तत्वात् , अल्लोपः स्वरे इति न भवति ॥ (प्र०) धर्मादिति वक्तव्यत्वात्केवलात्पदाद्यः केवलो धर्मशब्दस्तस्मादन्प्रत्ययो व. क्तव्य इत्यर्थः । तेनेह न । परमः स्वः धर्मः परमः स्वधर्मों वा यस्य स परमस्वधर्मः॥ धनुषश्च ॥ शाङ्गं धनुर्यस्य स शार्ङ्गधन्वा ।। ( संज्ञायां वा ।। शतधन्वा शतधनु:)॥ ( क ) नदुःसुभ्यः प्रजामेधयोनित्यमसुक् स्याद्बहुवी हो ॥ अपजाः । सुप्रजाः। दुष्मजाः । अमेधाः । दुर्मेधाः । सुमेधाः ॥ जायाया निादेशो बहुबाहौ वक्तव्यो यलोपश्च ॥ भूजानिः । लक्ष्मीजानिः ॥ उत्पतिसु. सुरभिभ्यो गन्धशब्दस्यकारान्तादेशो बहुव्रीही वक्तव्यः ॥ उद्गन्धिः । पूतिगन्धिः । सुगन्धिः । सुरभिंगन्धिः ।। बागन्तुकस्येकवचनान्तस्य वा सुगन्धिः आपणः सुगन्धो वा || अल्लाख्यायां च ॥ अल्पपर्यायो गवशन्दः सूपोऽल्पो यस्मिन् तत्सूपगन्धि भोजनम् । घृतगन्धि वेति केचित् । सूपगन्धम् । घृतगन्धम् ॥ उपमाना- च्च ॥ पद्मस्येव गन्धो यस्येति पागन्धिः ॥ मतान्तर विकल्पः ॥ उधतोऽनङ॥ उधान्तादहुबीरेनङादेशः स्यास्त्रियाम् ॥ कुण्डोनी गाः॥ पुसि तु कुण्डोधा: गोगुणः--इति विशेषः ।। (ख) धर्मादनिच केवलात ॥ केवलात्पू पदापरो यो धर्मशब्दस्तदन्ताबहुव्रीहेरनिच् प्रत्ययः स्यात् ।। कल्याणधर्मा सुधर्मा । केपलास्किम् । परमः स्योधौं यस्य सः परमस्वधर्मः ॥ इति पाठाता मूलपुस्तके -दृश्यते। नम्बध अन् प्रत्ययस्थाने नप्रत्ययेन रूपसिद्ध रकारो व्यर्थ इति बेदुच्यते; धनं करोत्याचष्टे वेति धर्म “नासो जिकिरणे इति जन्तात क्विपि 'धर्म' इति, परमोधर्म यस्य एकदेशविकृतस्यानस्यत्वात अन् सः "परमधर्मा, इत्यापर्थमकारोच्चारणं बोध्यम्-इति सदानन्दः ।

·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता। २५७ । । (च) 'धनुषश्च ॥ धनुष्शब्दस्य अन आदेशा भवति बहुव्रीहौ। शाधनुर्यस्य सका धन्वा । एवं पुष्पधन्वा इत्यादि । रूपवती भार्या यस्य स रूपवद्धार्यः ।। (10) रूपवतीशब्दात् प्रथमैकवचने 'हसेप: भार्याशब्दात् प्रथमैकवचने 'आपः । रूपवती भार्या यस्य इति विग्रहे विभक्तिलोपेऽवशिष्ट रूपवती भार्या इति। (प्र. ) रूपवदार्य इति । सिद्धरूप प्रदर्य तत्प्रक्रियामाह । अन्यार्थे ॥ स्त्रीलिनस्यान्याथें वर्तमानस्य इस्वो भवति(क) ॥२०॥ पुंवद्या ॥ समासे सति समानाधिकरणे पूर्वस्य स्त्रीलिङ्गस्य पुंवद्वा भव. ति ॥ पुंवद्भावादीपो निवृत्तिः । वाग्रहणात्कल्याणीप्रियः इत्यादौ न भवति।।२१॥ (च०) सूत्रम्-'अन्यार्थ ॥ अन्यार्थशब्दस्य सप्तम्ये कवचनान्तम् । एकपदं । खोलिङ्गल्य श्रीप्रत्ययान्तस्य शब्दस्य अन्याथै वर्तमानल्य हल्वो भवति । उत्त. रपदस्येति शेषः । अन्यथा पूर्वपदे रूपवती इत्यादौ प्रसङ्गः । अते भायांशब्दस्य हस्वः । रूवस्तीमार्य इति स्थिते सूत्रम्-'युवद्वा' । पुंवत् प्रथमोकवचनान्तम् । 'अव्यया० । वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया पश्चात् 'चपा अबे जबा: तस्य दः । 'स्वरहीनं० द्विप. दम् । समासे सति समानाधिकरणे एकविभक्त्यन्तानो पानामेकानिष्ठत्वं समानाधिक. रणं तस्मिन् वर्तमानस्य पूर्वपदस्य पूर्वपदभूतस्य उक्तपुंस्कस्य स्त्रीलिङ्गस्य पुंवत् पुल्लिङ्गवद्रूपं भवति । अनेन (बद्भावापवतीत्यत्र वर्तमानस्य ईपो निवृत्तिः । अतो रूपवत्भार्य इति स्थिते 'चपा बेजबा: तस्य दः । 'स्वरहीनं० नोविक रूपवाय इति सिद्धम् ॥ नहि युवदावे केवलमीपो निवृत्तिः । किन्तु क्वचिदापाऽपि निवृत्तिः शोभनमार्यः दीर्घजंघा रक्त. लतेत्यादौ । अयं वा शब्दाव्यवस्थितविकल्पं द्योतयीत्याह-वाग्रहणात् कल्यणीप्रिय इत्यादौ पुंवद्भावो न भवति । कल्याणी प्रिया यस्येति विग्रहे समानाधिकरणे उक्तपुंस्कस्य कल्याणीशब्दस्य न पुंवगावः । आदिशब्दात वामोरूमार्यः गौरीभार्यः पञ्चमीप्रिय इत्या- दौ न पुंवद्धावः । मनोज्ञा सुभगा दुर्भगा क्षान्ता चपला वामा वामना सचिवा श्यामा ( क ) अब लोकेशकरा:--'यत्तु प्राचोक मीलिङ्गस्यति, यच्च वासुदेवेन व्याख्यातं त्रिचतुरोः स्त्रि- यामित्यतो विभक्तिविपरिणामेन स्त्रिया इति षड्यन्तमनुवर्तते इति, तन्त्र, अतिलक्ष्मीरित्यादावतिव्याप्तरि- त्याइ। यानिनत्वशसन्ततरादो चारूप्ये ॥ एनीव आचरतीति एनायते । पत्यादित्वात्तो न । पण्डितमानि- नी। पव्या भाषः पटुत्वम् । अल्पं देडोति अल्पशः । पटुनरा । पटुतमा । पटुकल्पा । पटुदेश्या 1 पटुदै- शीया। अरूप्ये इति किम् । शुभारूया ॥ प्रियादी न ॥ (प्रिया भक्तिः मनोज्ञा सुभगा दुर्भगा वान्ता कल्याणी चपला वामना सचिवा समा वामा कान्ता बाला तनया दुहिता स्वस! । ) इति प्रियादयः ॥ एषु परषु भाषितपुंस्कस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्य न पुंषत् ॥ उप्रत्ययान्तस्य च न पुंवत् ॥ वामोरूभार्यः ॥ अभाषित पुंस्कस्य च न पुंवत् ॥ गङ्गाभार्यः ॥ कोपधपूरणीसंज्ञानां च न पुंषत् ॥ पाचकी (चिका) भायः पञ्चमीभा. यः । दत्ताभार्यः॥ जातिवाचकात्स्वाङ्गवाचकाच ईप , तदन्तस्य न पुंषदमानिनि ॥ प्राणीभार्यः । सुकेशी- भार्यः ॥ अमानिनीति किम् । ब्राह्मणमानिना युड्वर्जितरक्तविकारार्थवर्जिततद्धितान्तस्य न पुंवत् ॥ मैथि- लीजायः। युड्वर्जितरतविकारार्थवर्जितेति किम् । वैयाकरणभार्यः । काषायकन्धः । हैममुद्रिकः । वाग्रह- णादिय विषक्षा ॥ इति विशषो मूलपुस्तकगतः । -- । । - ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्धown । - बाली तनया ब्राह्मणी इत्ता लिका में मिली इत्यादयः शब्दाः अल्माण्यादिषु ज्ञेयाः ।। पण्डिता तथा क्येनी इवाचरतीति श्येलायते (जयेनो इत्यत्र ईपितवृत्तिः ) इत्यादौ कि मन्यते इति प्रण्डितमानिन ! चट्या भावः पटुता पटुत्वम्। अल्प देहि अल्पशः अल्पतरा स्पताना अनुकूलदेशका अनुकूलादेशीया पण्डिता पट्यो अल्पा अनुकूला सर्वत्र चुंबद्भावः इत्यादौ प्रयोगानुसारे पुवदावा दर्शनीयः । अन्यार्थं वर्तमानस्येत्युक्तत्वात् न केवर बहु. श्रीहायवेति भावः । तेन पाशस्तस्तमदेश्यदेशोयेषु प्रत्ययेषु परेष्वपि भवति । शुमा रूप्या इत्यादौ न वाग्रहणादेवेति ज्ञातव्यम् ॥ २०-२१ ॥ (प्र०) अन्याथे। निचतुरोः खियामित्यतो विभक्तिविपरिणामेन खिया इति षष्ट- यन्तमनुवर्तते । हस्वो वेत्यता हस्व इत्यभिप्रेत्य व्याच मालिङ्गास्येत्यादि । एक्त् । ल. मालश्चान्दो नाम्नामिति लमासे इति सतम्यन्तम् । कर्मधारयस्तुल्यार्थ इति तुल्यार्थत्वं च समानाधिकरणस्यैवेत्यभिप्रेत्याह । समासे सतोत्यादि । वाशब्दस्य स्त्रीप्रत्ययान्तशब्द- येत्यर्थः । पुंला तुल्यं घुबदावातिदेशानिमित्ताभावन्यायेन स्यधिकरगविहितस्येपो नि. वृत्तिरित्यर्थः ॥ २०-२१॥ गोः॥ गोशब्दस्यान्याथै वर्तमानस्य हस्वो भवति(क) ॥ पञ्च गावो यस्यासौ पञ्चगुः ॥ २२ ॥ (०) सूत्रम्-गाः॥ गोराब्दस्य षष्ठयेकवचनम् । 'हल्या इत्यकारलोपः । घोवि० । एकपदम् । अन्याथै पराणे वर्तमानस्य सत: गौशब्दस्य हस्वो भवति । गोशब्दस्थ पुंस्त्रीलिङ्गत्वे विशेषसूचकमिदं सूत्रम् । पञ्चन्शब्दात प्रथमाबहुवचने 'जाससे- लुक् । गोशब्दात् प्रथमोवहुवचने 'ओरौ, 'औ आवा 'स्वरहोनं, 'वोर्वि' नाम्ना ना०' पच गावो यस्येति विग्रहे बहुव्रीहिसमासः । 'समासप्रत्यययो' उभयत्रापि जसे 'लोपः । पञ्चन गो इति स्थिते पूर्व 'नाम्ना | गो: इत्यनेन सुत्रेण हस्वता ओकारस्य उकारः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' पञ्चगुरिति सिद्धम् ॥ २२ ॥ (प्र०) वाग्रहणादिति । निपातत्वादनेकार्थत्वादित्यर्थः । अतश्च उक्तपुंस्कस्यौ. चात्र । रूह पुंवत्वं नेत्याह । गङ्गामार्यः । वामोरूमार्यः । तथा यङ्मानिन्त्वताशसूतर- तमादौ पुंवत् । एनीवाचरति एतायते । पुंवद्रावादा निवृत्त्या पत्न्यादय इति निपातितस्य नस्यापि निवृत्तिः । पण्डितामात्मानं मन्यते पण्डितमानिनी । त्वतयागुंगवाचकस्टोव पुत्र. भावः । पटवया भावः पटुता-पटुत्वम् । नेह । कुटित्वम् । अन्न जातिवाचित्वम् । अ. ल्पायै देहि अल्पशः । पटुतरा । पटुतमा । एवं चरट्झातीयकल्पदेश्यदेशीयरूपपाशादौ । पटुचरी । पटुजातीया । दर्शनीयकल्पा । दर्शनोयदेश्या । दर्शनीयदेशीया । दर्शनीयरूपा । दर्शनीयपाशा । तथा कुक्कुटयादीनामण्डादिषु । कुक्कुटया अण्डं कुक्कुटाण्डम् । मृगपद. म् । मृगक्षीरम् । काकभावः इत्यादयः प्रयोगानुसारेणायाः ॥ २२ ॥ संख्यासुव्याघ्रादिपूर्वस्य पादशब्दस्याकारस्य लोपो .....(क) मनु यथाश्रुता विहायशार्थकरणे काभीष्टसिद्धिरिति चेदुच्यते, गोऔरमित्यत्र गोशब्दस्यो. भरपदार्थे वर्चमानत्वेनाम्याथवाझस्यो माभूदिति ।

·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपे छ । वक्तव्यः ॥ सहसं पादा यम्यासौ सहस्रपात् । व्याघ्रस्य पादाविप यस्यासौ व्याघ्रपात् । शोभनो पादौ यस्य स सुपात् ।। शसाद पाइशब्दस्य पदादेशश्च वक्तव्याः(क) ॥ द्विपदः। द्विपदा । द्विपदी । त्रिपदा । नदादित्वादीप् ॥ (३०) पुनविशेषमाह--'संख्यास व्याघ्रादिपू । संख्या सुकव्यादिका ता. चकः शब्दस्तथा । इत्यव्यथं शमनार्थवाचक व्याघ्रादयः शब्दा उपमाट प्रातः से पूर्णमादौ वर्तमाना यस्य पादशब्दस्य तत्सम्वन्धिनाकारस्य लोपा वक्तव्याः बहुभी, सनविभक्तिः परतः । सहनशब्दात् प्रथमैकवचने अतोऽम्, 'अम्शलोरस्य मेोऽनु:- । पादशब्दात् प्रथमाबहुवचने 'सवर्ण०१ । सहनं पादा यस्येति विग्रहे । शोभनो पादौ यस्य तथा व्याघ्रशब्दात् षष्ठयेकवचने चिरस्य । पादशब्दात प्रथमाद्विवचने । ओ ओ और । इवशब्दात् प्रथम शवचने Ero ! दशब्दातू प्रथमाद्विवचने ! ओ और व्याघ्रस्य पादाविव पादौ यस्येति विग्रहत्रयम् । सत्रापि बहुव्रीहिसमासे 'समासा- त्यययोः' इति विक्तिलेापः । सहस्रपाद शेाभनपाद व्याघ्रपाद इति स्थिते । द्विताये . हादेः सादिः' इति शोभनस्य स आदेशः । व्या त्यादौ 'याधिकरण्ये बहुव्रीही इमा दना मध्यमपादशब्दस्य लोपः । सर्वत्र संख्यामुख्यानदि०' इत्यादिनादकारमध्यस्थाका- रस्य लोपः। प्रथमैकवचने हसेप:०१ धावसाने दस्य तः । सहस्रपात सहस्रपादौ सहल पादः सहस्रपादं। सुपात् व्याघ्रपात् एवं द्वौ पादौ अस्य स द्विपात् द्विपादौ द्विपादः द्विपादं द्विपादौ । वासादौ विशेषमाह-'शमादौ स्वरे परे पादशब्दस्य पदादेशा वक्त- व्यः' । अनेन शसादौ स्वरादौ विभक्तौ परे पद् इति आदेशः । चकारादन्यत्रापि नपुंपके खोलिने ईपि परे तद्धिते च पदादेशः । कुम्भपदी सहप्तपदी एकपदी द्विपदी खो। नहा- दत्वादीप । द्विपदोऽपत्यं द्वैपदः इत्यादौ पदादेशः । प्रकृते द्विपदः द्विपदा द्विपादूभ्यामि- त्यादि । सहस्रपदः सहस्रपदा सहस्रपाभ्यां सहस्रपाभिः। भ्यां भिस् इत्यादौ स्वरादि- स्वाभावान्न पदादेशः ॥ संख्यासुध्यावादि इत्यादिशब्दात्वचिदन्यत्रापि पादशब्दस्या- कारोप:-गृढपात् अपात ॥ (प्र०) सङ्ख्यासुव्याघ्रादिपूर्वस्येति । व्याघ्रादय उपमानवाचिन एते पूर्व यस्य तस्येत्यर्थः । शलादाविति । चकारादनुक्कसमुच्चयार्थादाकारे ईपि आपि तद्धितेऽपि । द्विप- दी। कुले । द्विपदी-द्विपदा । ऋक् । नदादित्वादीपि हसान्तत्वादापि च पुंवद्रावः । द्विपदेोऽपत्र दुवैपदः । वैयाघ्रपद्यः ॥ टाडकाः ॥ समासे सति ट अड क इत्येते प्रत्यया भवन्ति(ख)॥२३॥ नो वा ॥ नान्तस्य पदस्य टेलोपो वा भवति स्वरे यकारे च परे ॥२४॥ - - (क) शसादी स्वरे तद्धितयस्वरयोरीपीकारे च पदादेशः इति चन्द्रिकासम्मतपाठः ॥ (ख ) अत्रायं विशेषो यथा;-टश्च तत्पुरुषे शेयो ह्यकारो द्वन्दू एव च । डकारस्तु बहुव्रीही ककारो नियमो मतः ॥

·ars सारस्वतानिया [ पूर्वार्द्ध- । चचिरको जहिमा यस्य सोचिन्माईनाः ॥ वामहणारकचिन्न भवति किंतु वालोनश्च ।। अहो मध्य मध्याहः ।। (२०) अथलाई साससावालान्प्रत्ययानाह सुनका ॥ टश्य अश्व डच कर वाडा ? प्रश्नबहुवचनान्तम् । 'लव सिद्धम् । समास इति बहुव्रीहौ तत्पुरुषे इन्द्वेशधार व नाम्नः 2, अ, ड, क, एते चत्वारः प्रत्यया भवन्ति । यथासंभवं टकार ईबर्थः । डकारटिलोपार्थः ! अकार करश्च यथास्थित एव । तन्त्र प्रथम प्रत्यायोदाहरण मा...चिन्त्यालदात प्रथमैकवचन्द्र तोर्दिक महिनादात् प्रथमैकवचने नापधायाः, 'नाम्न नो० । पश्चात् 'ओ' अदिन्यो महिमा यस्येति त्रिग्रहे सदुमीहिलमासे निमलिलो अधिन्वाहिलन इति स्थिते । टाडकाः' इति टप्रत्ययः । अत्र सूत्रम्-'ने वा एष्टयेकवचनान्तम् ! 'स्वरहीनं० । वा-प्रथमैकवचनान्तम् । अव्यया० ॥ नका. रान्तस्य पदस्य टेलोपो भवति यकारे स्वरे च पर। यकारे यथा राज्यम् । तथा स्वरे इति प्रस्तुतमेव । ततो महिमन्नित्यन्त्र अकारनकास्योलापः । 'स्वरही. 'सोवि० अचिन्त्यमा हिन इति सिद्धम् ॥ वाग्रहणात् कचिट्टोपो न भवति । च पुनः यत्र टेलोपो न तत्रोप- धाया लोपो भवति । तस्योदाहरणम् ---यथा अहनशब्दात् पट्येकवचने । 'अल्लोपः स्वरे। 'स्वरही मोनि० । मध्यशब्दात् प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' 'हब'एमओ अहो मध्यमिति विग्रहे तत्पुरुषसमासः। 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपे अहनमध्य इति स्थिते । चिदमाद्यन्तस्य परत्वम् इति मध्य अहन् इति स्थिते "सवर्ण०' वाग्रहणादुपधाया लोपः। 'स्वरहीन, 'सोवि०' । मध्याहः । एवं सायाः ॥ २३-२४ ॥ (प्र०) टाडका इति । श्चि अश्च डश्व कश्च ते तथा । एते प्रत्ययाः समासान्ता अव्ययीभावादिभ्यो यथायोग्यं भवन्तीत्यर्थः । अनापि वानुकर्षणात्सखेत्यादावप्रसङ्गः । नो वा । वोव्यस्वरे इत्यते। यस्वरे यस्य लेपः इत्यता लोप: डिति टेरित्यतप्टेरित्यनुवर्त्य येन विधिस्तदन्तस्येति नान्तस्तच्चेतसि कृत्वाह । नान्तस्येतीत्यादि । अझो मध्यमिति विग्रहे तत्पुरुषे क्वचिदमाद्यन्तस्य परत्वमिति परत्वे सवर्णदीईते मध्याह्न इति स्थिते अप्र- त्ययेनान्तत्वात्प्राप्तटिलोपनिवृत्तौ उपधाकारलापे मध्याह इति । पुंस्त्वला कात् ॥२३-२४॥ कवीनां राजा इति कविराजः । टकार ईबर्थः 'ष्टिवतः' कविराजी । अप्रत्ययः राज्ञां पू: इति राजपुरम् । वाक् च ' मनश्च वाङ्मनसम् । दक्षि- णस्यां दिशि पन्थाः इति दक्षिणापथः ।। डप्रत्ययः ।। अहश्च रात्रिश्च महो- रात्रम् । द्वौ च त्रयश्च द्वित्राः । पञ्चषाः (ख) ।। (च० ) टप्रत्यये तु तत्पुरुषे-कवीनां (षष्ठीबहुवचनम् ) राजा (प्रथमैकवचनान्तम् ) इति विग्रहे तत्पुरुषे विभक्तिलोपे कविराजन टप्रत्ययः । 'नो वा' इति टिलोपः 'स्वरहीनं०' " (क ) दूयोरहोः समाहारो यतः ॥ रात्राबाहाः पुंसि ॥ एते पुंस्येव स्युः ॥ सर्वरात्रः सर्वाह्नः । यहः ... इतिविशेषो मूलपुस्तकगतः । (ख) अहोरात्रमित्यत्र नपुंसकत्वं का वकव्यम् । अहोरात्रः-इति मूलपुस्तकगतपाठः ।

·समासप्रक्रिया १८] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। -- A घोवि' पविराजः । तथा टकारानुबन्धः ईबर्थस्तत: नितः इति ईपू चल्यो दरहीन' प्रथमैकवचने 'हसेपः कविराजी । एवं महाराजः ॥-राज्ञा (पठीबहुवरणा स्तम् ) पू: (एकवचनान्तम् ( तत्पुरुषे 'समालप्रत्यययोः इति विभक्तिलोपः । सजन् पुर इति स्थिते । अत्र अप्रत्ययः । 'स्वरही प्रथमौकवचने । 'अत्तोऽम्' 'अमुशसो ०१ राजपुरम् । पू:शब्दस्य अदन्तत्वे नपुंसकत्वाम् ॥ .. वादात प्रथमौकवने 'चाः कु" हसेपः०' । शब्दात प्रथमैकवचने । अव्यया । मनल शब्दाद प्रथमैकवरने : 'नपुं. सकात्स्यमो कः 'सोवि०' च प्रथमौकवचनान्तम् । अव्यया वाक् च सन इति दिन द्वन्द्वसमासे विभक्तिलोपः । 'चोः : चस्य कः । वाक् मनस् । 'ममे नमा वा कस्य । 'टाडकाः' इति अप्रत्ययः । “स्वरहीनं. 'अतोऽम्, 'मम्शसोक वाङ्मनसमिति 'सिद्धम् ॥---दक्षिणाशब्दात् सप्तम्येकवचने 'आम' इति शम् 'डितां यः 'यटो इति सगागमः पूर्वाकारस्य व अकारः स्वरहीनं0 'सवणे । पथिनशब्दातू प्रथमौकव. चने-'हतोऽत्पञ्चमु' 'थो नुः पन्थन् 'मा सौ' नश्वापदान्ते झसे स्त्रोवि० । दक्षि. गस्यां पन्था इति विग्रहे तत्पुरुषे विभक्तिलोपे दक्षिणा पथिन् अप्रत्ययः 'नो वा इति टिलोपः इन्लोपः 'स्वरहीनं सोवि०' दक्षिणापथ इति सिद्धम् ॥-अहनुगाब्दात प्रथ, मैकवचने । 'हसेपः से.. अहः सः स्रोवि..! प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया. विस. र्जनीयस्य. 'स्तोः श्रुभिः श्वः । रात्रिशब्दात प्रथमैकवचने सोविच प्रथमैकवचना- न्तम् 'अव्यया अहश्च रात्रिश्चेति विग्रहे 'समासप्रत्यययोः' अहन रात्रि इति स्थिते "अहः सः' 'सोवि, राज्यादिवर्जितत्वान्न रेफर किन्तु हवे 'उओ। टाडकाः' इति डप्रत्ययः । डिवाहिलेापः । 'स्वरहीनं० प्रथमौकवचने । 'अतोऽम्। अम्शसो. अहोरा- त्रमिति सिद्धम् ॥-द्विशब्दात. प्रथमाद्विवचने 'त्यदादेष्टे द्वे 'ओ औ और । त्रिशब्दात् प्रथमाबहुवच्ने 'ए ओ जसि' 'ए अय् 'स्वरहीनं० स्रोवि०. द्वौ च यश्चेति विग्रहे द्वन्द्वे विभक्तिलोपः । 'टाडकाः' इति डप्रत्ययः । टिलोपः 'स्वरहीनं. प्रथमाबहुबचने 'सवणे' 'सावि. द्विना:-पञ्चन्शब्दात प्रथमाबहुवचने जस् ' जसोलुक' 'नाम्ना ना० षष्श- दात् प्रथमाबहुवचने 'जाशसालुंक' षोड: पावसाने' डस्य दः । पञ्चन् षट् इति विग्रहे द्वन्द्वे विभक्तिलेपे पञ्चषः । 'टाडकाः' प्रत्ययः टिलोपः 'स्वरहीनं. प्रथमाबहुवचने सवणे., 'सोवि., पञ्चषाः ॥ एवम् एकश्च द्वौ च एकद्वाः ॥ बहवो राजानो यस्यां सा बहुराजा नगरी । अत्र टिलोपे कृते । 'आब. तः स्त्रियाम् । इत्याप् । कप्रत्ययः-बहवः कर्तारो यस्यासौ बहुकर्तृकः ।। (च० ) बहुशब्दात् प्रथमाबहुवचने 'ए ओ जसि ओ अब 'साविराजनुशब्दात प्रथमाबहुवचने नोपधाया: स्वरहीन 'नोवि० बहवो राजान इति विग्रहे 'टाडका: डप्रत्ययः । अत्र टिलोपे कृते 'आवतः खियाम्' इत्याए । प्रथमैकवचने 'आपः' इति सेलोपः। बहुराजा एषा नगरी ॥-बहवः कारो यस्य सः बहुकर्तृकः । बहुशब्दात प्रथमावहुवचने पूर्ववत् । कर्तृशब्दात् प्रथमाबहुवचने 'स्तुराए 'सेरा' टिलोपः 'स्वरहीन.' नोवि० बहवः कर्तारो यस्येति विग्रहे बहुव्रीहिसमासे कृते विभक्तिलोपे बहुत टाडका' - . -- ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाā-- -- । इति कप्रत्ययः प्रथमकवचने 'स्रो वि० बहुभर्तृछः प्रासादो ग्रन्थो वा ॥ अधातुखीलिङ्गे, कारान्तोकारान्तेभ्यः ऋरकारान्तेभ्यः उरस्कदाच नित्य एक कात्यायः इति ज्ञातव्यम् । सपत्नीक प्रियसीनन्तिनीक सबधुता ! फलितजम्बूक आराजः । नदीमातृशः जोव. पिक 3 ब्यूढोरल्कः । न तु सपत्नी सवधुः जीवत्पिता व्यूढोरा इत्यादिप्रयोगा महः !! एवमन्येऽपि प्रयोगाः । मैत्रस्य सखा मैन्नसखः । कङ्कणस्नजं मांसत्वचं वाात्व छनोपा. नई द्विनावं द्विखारं ग्रामतक्षः पूर्वरात्रोऽपररात्रः पुण्यरात्रः कृष्णभूमः द्विभूमः उपशा आसननिशाः बहुदातृकः इत्यादयो यथासंभवं ज्ञेयोः । इति बहुव्रीहिसमासः ॥ कर्मधारयस्तुल्यार्थ ३ पदद्वये तुल्यार्थे एकार्थनिष्ठत्वे सति कर्म धारयसंज्ञकः समासो भवति ॥ नीलं च तदुत्पलं च नीलोत्पलम् । रक्ता चासौ लता च रक्तलता ॥ २५ ॥ (३०) सांप्रत कर्मधारयं निरूपयति--सूत्रम्-'कर्मधारयस्तुल्याथें ॥ कर्मधारयः प्रथमकवचनान्तम् 'स्रोवि० । तुल्यः सदृशोऽर्थादेक एव अर्थोऽभिधेयो वाच्य प्रयोजन यस्य स तुल्यार्थस्तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए ॥ पदद्वयेति । पूर्वपदे उत्तरपदे जैकार्थ निष्ट एकार्थबन्धे पदद्वये एकवस्तुवाचके सति यान्वयः स कर्मधारयनामा समासेो भवति । एकस्मिन्नर्थ निष्ठा स्थौर्य प्रवृत्तिा यस्य तत् एकार्थनिष्ठं तस्मिन् । उदाहरणम्-नीलशब्दात् प्रथानकवचने 'अतोऽम्' 'अम्शसारस्य' 'माऽनु० । व प्रथ- मैकवचनान्तम् । 'अध्ययो । तच्छन्दात् प्रथमौकवचने 'नपुंसकात्स्यमा 'वावसाने ! उत्पलशब्दात प्रथमैकवचने 'अताम् 'अम्शसे० माऽनुस्वारः' ! च प्रथमौकवचनान्तम 'अव्यया० ॥ एकार्थताधोतनाय चकारस्तच्छब्दश्च अथवा असौशन्द आनीयते । नीलं व तदुत्पलं चेति विग्रहे । अत्र नीलशब्द विशेषणभूतः । उत्पलशब्दश्च विशेष्यभूतः । नीलं चेति विशेषणत्वात्पूर्वनिपातः । गुगद्रव्ययोराधाराधेयसंबन्धित्वात् एकार्थनिष्टत्वम् ।। ततः कर्मधारयसमासः । समालप्रत्यययो: विभक्तिलापे उक्तार्थानामप्रयोगः नील उत्पल इति स्थिते । 'उआ प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्, 'अशो.. मेऽनुस्वारः नीलोत्प- लम् । रक्ता चासौ लतेति विग्रहे । रकाशब्दात प्रथमैकवचने 'आपः । च प्रथमेक- वचनान्तम् । 'अव्यया । भदसाउदात् प्रथमैकवचने 'त्यदादेष्टे० 'सौ सा सरी, 'ओ औ और । लताशब्दात प्रथमौकवचने 'माप: । च प्रथमैकवचनान्तम् । अव्यया.' ततः समाससंज्ञा प्राग्वत् बिमतिलापश्च रक्तालता! 'बद्वा' इति वदावादीपा निवृत्तिः । पूर्वपदस्य रवा इत्यस्य रक्त । ततो रक्तलताशब्दात प्रथौ कवचने आपः॥२६॥ (प्र०) कर्मधारयस्तुल्याङ्के इति । तुल्यार्थत्यं नाम समानार्थत्यं तच प्रायशः पदयादृष्टमिति पदद्वये इत्युक्तम् । तेन नीलाचलघर इत्यादी बहुपदेऽप्यदोषः । एकार्थनिष्ठ- त्वे सतीति । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽप्यर्थसमासमहिम्ना एकस्मिन्नर्थ निष्ठा वृत्तिर्यस्येत्या. थः । अतश्च कुम्भकलशादावनतिप्रसङ्गः । नीलपदं नीलघटादिभ्यो व्यावृश्य उत्पलपर्द च तामरसादिभ्यो व्यावृत्त्य एकस्मिनसितसरोजे वर्तत इति एकार्थनिष्ठत्वम् । नीलपदस्य. -- ·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । विशेषणत्वात्पूर्वनिपातः । चलतेत्या समानाधिकरणे लतापदे परे पुंबढेति स्वातिया - दापानिवृत्तिः ॥ २६ ॥ पुमांश्चासौ कोकिलश्च पुस्कोकिलः ।। पुंसः खपे संयोगान्तस्था- लोपो वक्तव्यः(क)॥ (१०) पुंस्शब्दात प्रथमैकवचने सोऽहङ् सकारस्य अस् । नितो जुम्' पुम. नस् । संमहतोऽधौ० इति दी: । 'हसेप: स्योगान्तस्यः इति सलेापः । पुमान् । च प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया०' पश्चात् 'नः सक्छते' इति सकारागमः 'ल्ताः शुभिः शुः' 'नश्चापदान्ते अदसूशब्दात् प्रथम क्वचने 'त्यदादे०१ सौ सः' 'सेरा 'ओ ओ और पश्चात् 'सवणे' कोकिलशब्दात प्रथमैकवचने 'नोवि० । च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' पुमां बासौ काकिलश्चेति विरहे पूर्ववत्कर्मधारयः समासः विभकिलोपः ततः उक्कार्थानामप्रयोगः । स्काकिल इति स्थिते । ना "संयोगान्तस्य.' इति सकारख्यात्र लेापः क्रियताम् तबाह-पुंसः खपे० पुंसशब्दस्य खाप्रत्याहारे परे संयोगान्तस्ट सकारस्य अलापा भवति । न लेापः अलेापः । तेन न सकारस्य लेापा भवतीत्यर्थः । ततो 'नश्चापदान्ते. 'स्वरहीनं० पुंस्काकिल इति सिद्धम् । एवं परमश्वासावोश्वरश्च पर. मेश्वरः । एवं महेश्वरः महावीरः महादेवः ॥ (प्र.) पुंसः खपे इत्यत्र वक्तव्यत्वेन प्रयोगानुसारित्वात ख्याधातुवर्जिते अम्प्रत्या. हारे परे खपे इत्यनुसन्धेयम् । ततश्च पुखयानम् । पुक्षीमित्यादौ खपेऽपि संयोगा. न्तलापः॥ नाम्नश्च कृता समासः॥ प्रादेरुपसर्गस्य नाम्नश्च कृदन्तेन समासः स तत्पुरुषसंज्ञको भवति(ख)| प्रकृष्टो वादः प्रवादः । कुम्भकारः ॥२६॥ (च०) पुन: समालविशेषमाह-सूत्रम्-'नाम्नश्च कृता समासः ॥ नाम्न कृति नामशाब्दस्य षष्ठयेकवचनम् 'अल्लोपः स्वरे' 'स्वरहीनं । च प्रथमैकवचनान्तर अव्यया०' पश्चात विसर्जनी' स्तोः श्रुभिः श्शुः'। कृतेति कृच्छब्दस्य तृतीयैकवचना- न्तम् 'स्वरहीनं० । समास इति प्रथमैकवचनान्तम् 'सोवि० ॥ चतुःपदं सूत्रम् । प्रादेपसर्गस्य तथा नाम्नश्च धातोः प्राक् प्रयुक्तस्य कृदन्तेन कृत्प्रत्यनेन सह तत्पुरुषः समासेो भवति । तन्त्रोदाहरणम्-वद व्यक्तायां वाचि । वप्रपूर्वः। प्रबदन प्रवाद: प्रकृष्टो वादः प्रवादः । वम मावे' इति वा प्रत्ययः । बिस्वात् 'अत उपधाया अतिः । स्वरहीन, स्रोवि०, प्रवादः प्रथमैकवचनम् । अन्न प्रोपसर्गस्य कृदन्तेन तत्पुरुषः ।। तथो डुक करणे कुम्भपूर्वः । कुम्भाग्रे द्वितीयैकवचने अम् । 'अम्शसारख्या मोऽनु०' -- (क) पुसः खपे ख्यावर्जिते चाम्परे संयोगान्तस्यालोपो वक्तव्यः । तेन पुख्यानं पुंसार भवति-इनि मूलपुस्तकगतपाठः। (ख) नाम्नश्चेति चकारात्कुशब्दस्याव्ययस्य उरीउपरीशब्दयोश्विप्रत्ययान्तादेश्च कृदन्तेन , समासस्त पु- रूषो भवति ॥ प्रादिरुपसर्ग इत्यतो विभक्तिविपरिणामेन प्रादिरित्यनुवर्तते प्रादेरपि नामत्वेन ग्रहणेऽपि .. ल:- माख्यातनिपातोपसर्गेत्या मित्रत्वेन निर्देशात् पृथगुक्तिः ॥

·IAS [ पूर्वार्द्ध- . वितैमाने तनादेरुप गुगः : कर 3 इति पल्पते उकास्य गुमः ओ। 'स्वरदीन कुद करोतीति विग्रडे जचात् कार्याण समाप्रत्यययोः उभयत्रापि विभक्तिलेापः सज इति थियो । विवाहिः । कार दरहीनं० प्रथम दि अत्र अदम हदन्तेन तत्पुरुषः । कुल्मकार: ।। २६ ॥ प्र०) नाम्नश्वेति ! प्रादिरूपार्ग इत्यतो विभक्तियत्वोन प्रादेरित्यनुवाद । प्रारुपवर्गस्य नाम्नश्चेति । यद्यप्युपसणामपि नामत्वमस्त्येव तथापि नामामातनि. पारे इत्यादौ भिन्नत्वेन निर्देशात्पृथगुक्तिः समाससामान्यम्य समास इति पूर्वोक्त. यानै लिद्धे सनास इति विशेषपरन् । स चोत्तरपदार्थ प्रधानस्तत्पुरुष त्यभिप्रेत्योक्तस् ! सो भवतीति ? अमादी तत्पुरम इत्यता मण्डूकप्लुतिन्यायेन तत्पुरुष इत्यनुत्तिर्ग। हत्य स्थली कृत्येत्याद्यपि ! कालो भत्तुि मित्यादौ च न । उत्कृत्य--- जुत्वे त्यादौ च नेत्यादि प्रयोगवशाज्ञयम् ॥ २६ ॥ 'सहादेः सादिः' सपुत्रः ॥ (सहसंतिरसां सनिमामितिरम) सह अञ्चतीति सभ्रषड् । तिरः अञ्चतीति तिर्य(क) ।। (३०) सूत्रम्-'सहादेः सादि सह आदिर्यस्य गणस्वस सहाविस्तरला । पटरवचनान्तम् । डिति दे उस्य इत्यकारलेोपः । 'सोवि लादिः स आदौ यस्य स सादेः प्रथमैकवचनान्तम् 'लोवि०' द्विपदम् । समासे कृते सति सहादीनां सह सम् तिरस् इत्यादीनां पूर्वपदानां क्रमेण स सध्रि लमि तिरि इत्यादय आदेशा भवन्ति इति भाइ । तनोदाहरणन्-सहशब्दात् प्रथमेशचने 'अव्यया. पुनशब्दात तृतीय कवचने हैन 'अ इ ए नोगा। सह पुत्रेण अन्न नाम्नश्च०' इति बानत्पुरुषः । विभचिलोपे सहस्य स आदेशः । प्रथमौजवदने 'सावि० ॥ प्रक्रियामते तु बहुप्रीहिः । क्षेत्र सहेति तुल्ययोमे : तुल्ययो सहेल्वेतत तृतीयान्तेन समस्यते स बहुप्रीहिः । 'तेन सहति तुल्यायोगे ॥ तुल्ययोगे सहेत्येतत् तृतीयान्तेन समस्यते स बहुव्रीहिः । आदि शब्दात् समानस्यापि से भवतीति सूचितम् । तेग ज्योतिर्जनपदपिण्डबन्धुलोहितना- भिवानिगन्धकुक्षिब्रह्मचारितोपत्तीपक्षेषु समानाब्दस्य स आदेशः । समान ज्योतिर्वस्य स सज्योतिः सजनपदः सण्डिा बन्धुः सलाहितः सनाभिः सवेशी सरात्रिः सगन्धः सकुक्षिः सब्रह्मचारी सतीयः समाना पत्नी सपत्नी सपक्षः सामानपक्षः। रूपा- दिपु विकल्पेन समानशब्दल्य स आदेशः । समान रूपं यस्य स रारूपः समानरूपी इति वा ! सवर्णः समानवर्णः सजातीयः समानजातीयः सगोत्रः समानगोनः सस्था समान. स्थान सधर्मा समानधर्मा सवयाः समानवयाः सनासा समाननामा इति यथाप्रयोगमव. अचु गतिपूजनयोः । अञ्च सहपूनः सहशब्दात प्रथमैकवचने । 'अव्यथा० । अञ्च तिम्। 'अपकर्तरि 'स्वरहीन.. सह अञ्चतीति विग्रहे कृदन्तेन कि प्रत्ययेन तत्पुरुषसमासः । 'विप्' इति छिपप्रत्ययः । विपः सर्वापहारी होपः । (क) क्वचित्र भवति ॥ सह चरतीति सहचरः ॥ अदमाधिकम् ;-कुगतिपादयः । कुशब्दो गतिसंज्ञा प्रादयश्व समर्थेनान्वये समस्यते स तत्पुरुषः । 04 सेय ·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेतः । - अञ्च् इत्यत्र 'नो लोप इति नकारादेशरूपस्य अनुस्वारस्य लोपः शादि: सहस्य सध्रिादेशः । 'इ ये स्वरे' सध्या । प्रथमैकवनने । पञ्चम नुम् हति नुमागमः । 'स्तोः तुमिः शत्रुः नस्य सः इसेपः सपो.' हति चलेपः । 'चाः कुः गस्य ङ् सध्रयङ् :३ अग्रे प्रत्यय ॥ एवं यम्पा सामः लमि आदेशः । अग्रे पूर्ववत् । सम्बत् । एवं तिरपूर्ण विश्वासिलहि मादेशः । 'इ यं स्वरे तिर्यच द्वितीयाद्वित्वां यावत् प्रत्यच्चत् । सलादो स्वरे नु तिरसाना माना निपात्यन्ते । उदशब्दस्य उदीच इति निपातः शसादौ स्वरे इति । free ! पुर्नवत् । एवं विष्वक सर्वतः अञ्चतीति विष्वद्यसहादेः सादिः' इति विना विष्वद्धि आहेशः । देवमञ्चतोति देवद्यः । 'सहादेः सादिः' इति देवस्य देवदि भाभः । अमुमञ्चतीति अदङ् अमुमिल्यस्य अदद्रि मादेशः । इत्यादयो अवाइमन याः । (प्र०) सहादेरिति । आदिना समानस्य ज्योतिर्जनपदरात्रिनामिनारमाला स्थानवर्णवयोवचनबन्धुषु पिण्डगन्धलोहितकुक्षिणीपत्तापक्षेषु तशा मतावरणार्थ | t चारिणी पर यत्प्रत्ययान्ते तीर्थे च सो भवति समान जोतिर्गस्य सः पयोति। सपिण्डः । सब्रह्मचारी । सतीर्थ्य इत्यादि पुंबढेत्यता वानुवृतः कचिनित्यम् । नया कचिञ्च नेति व्यवसेयम् । प्रत्ययान्ते दरे वा । सोदयः । समानादर्यरूपनामगोयरूपी नवर्णयोर्वचनधर्मजातीयेषु येति केचित् । सरूपः । समानरूप इत्यादि । गाहशेषु च । सधा । सदृशः । सक्ष इत्यादयः प्रयोगता ज्ञेयाः । पुत्रेण सा आगत इति र समासे अव्ययत्वात्सहशब्दस्य पूर्वनिपाते सादेशे च सपुन इति सिद्धम् ।। सहेति । सह अतीत्यत्र सहस्य सध्यादेशः । सम् अवतीस्यत्र :: समिरादेशः । तिरः अतीत्यत्र तिरसस्तिर्यादेशः । एवं देवानञ्चति विष्वगति . मन्तीत्यादिविग्रहे । देवद्रि । विष्वद्रि । अवधायादेशाः । देवधन। विष्वपूछ । भy ! कुत्सितेषदर्थयोः को कदादयः ॥ कुत्सितेपदर्थयोर्तिमानस्य कुशब्दस्य कत् का कव इत्येते आदेशा भवन्ति तत्पुरुषे ॥ कदन्नम् ॥२॥ काकवकदुष्णे ॥ उष्णशब्दे परे कुशब्दस्य का कव कत इस्येत आशा भवन्ति ॥ कु ईषदुष्णं कोष्णम्-कबोष्णम् कदुष्णम् ॥ कु ईपत् लवणं का लवणम् ॥२८॥ पुरुषे वा ॥ पुरुषशब्दे परे कुशब्दस्य चा कादेशो मति तत्पुरुषे । कुपुरुषः । कापुरुषः(क) ॥ २९ ॥ . (क) विभाषा पुरुष का स्यात्रियमेन इसे परे । आवश्यवर का काकाना शुरूपे पाय॥ . दर्थं च वाध्ये स्युरमायुष्णे काकरकवाः ॥ कृस्तितामयः कमयः काया कादः ! काश ! कापा. थः । इति मूलपुस्तकगतपाठः । इतः परमपीदमधिकम्प उत्वं दमोटर।। म साना. पदादेः ष्टुत्वं च धासु का भवतीति वाच्यम् । बहुवचन जम् । अाशमा । मारो | ay. मिरधिका दश षोडश । पत्रकारमिति घोढा । धासुमा पाण्यामिति विकम्पादयोमामा । यो षस्य डत्वम् । षड्ढा । संख्याया प्रकार था। भव्ययाविभकीका पदमा यस्य शिविमोवा लाप कने बत्तस्य दंत । इति दयादेशे षोडन् । ततो करपयोरिदेवायो Baire मा०प०.२३ ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- .. - (10) कुत्सितेषदर्थयो के कुशाइस्य कदादयो वो वक्तव्याः । कु अन्न । कुश- उदात प्रथमैकवचने अव्यया। मनशब्दात्प्रथमैकवचने मतोऽम्' कुरिलतमन्नमिति विग्रहे अन्न व्याकरणान्तरमते तु तत्पुरुषः । स्वमते तु कर्मधारयः । कुशदस्य कत् । 'चपा अवे जबा: तस्य दः । 'स्वरहोने कदनशब्दात् प्रथमेकवचने 'अतोऽम्' 'मोऽनुस्वारः । एवं काशनम् कदध्वा सर्वत्र कुपूर्वः ॥ कुशब्दात् प्रथमैकवचने 'अव्यया०" । उष्णशब्दात् प्रथमैकवचने 'अतोऽम् ॥ [काकवकदुष्णे ] ईपर्थे उशदे परे कोः कु इत्यस्य एते श्रय आदेशा भवन्ति ! कु ईषदुष्णमिति विग्रहे एकत्र कत, द्वितीये का, तृतीये कत्र । कदुष्ण कोष्ण कवोष्ण, प्रथमैकवचने सर्वत्र कुलाब्दवत् ॥ लवणः कुपूर्वः । ईपल्लवणमिति विग्रहे ईषदर्थ को को कालवणम् ॥ 'पुरुषे वा पुरुषशब्दे परे कुहत्यस्य वा का आदेशो भवति । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः कापुरुषः । एवं कत्तुणं कद्रयः कः क हवा कापयः काक्षा काग्निः कदग्निः । इत्यादयः प्रयोगानुसारेण ज्ञेयाः ॥ २७-२८-२९ ॥ (प्र०) कोरिति । तत्पुरुष समासे कुशब्दस्य कुत्सार्थ इषदर्थ च वाच्ये कतू का का इत्यादेशाः स्युः । अन्ननिस्थवदाक्षेपु कोः कनित्यम् । कवाक्षे पुरुषे पथि । ईषदर्थे च वाच्येऽम्बुन्यग्नावुष्णे काकत्कवाः । कुत्सितम कदन्नम् । कत्त्रयः । कथः । कद्वदः । काक्षः । कापुरुषः । कापथः । कुपथः । ईषज्जलं । काग्निः । कवाग्निः । कोष्णम् । कदुष्णम् । तृणे च जातौ । कत्तृणम् । तत्पुरुषादन्यत्र कूष्ट्रो राजा ॥ २७-२८-२९ ॥ षोडश ॥ षोडन् । घोढा ।। (च० ) षष् दशन् उभयत्रापि प्रथमाबहुवचने 'जशासो 'षोड:, 'वावसाने समा. सप्रत्ययो हुभिः ष्टुः दस्य डः । 'सहादे:०० इत्यनेन षप् इत्यस्य षो (पठ) षोडशन शब्दात् प्रथमाबहुवचने । 'असो.' 'नाम्नो षड्भिरधिका दा षोडश । यद्वा षट च दश चेति विगृह्य विमतिलोपे षकारस्योकारो दस्य डः इति वर्णविकारो जातः । यदि षोडशानां संख्यापूरण: घोडशः षोडशन् शब्दात् 'एकादशादेर्ड डिस्वाहिलोपः । स्वर- हीनं देवशब्दवत ॥ षष् दन्त षट् दन्ता अस्येति स षोडन् । विमक्तिलोपे 'वयसि दन्तस्य दतृ' इति पूर्व दन्तस्य दत आदेशः । ऋकारो नुमागमार्थः । 'टुमिः टुः' दस्य डः षषः षो । षोडशब्दात प्रथमैकवचने स वितो नुम्' 'हसेपः संयोगान्तस्य' । षोडन् "द्विदन ॥ तथा षट ददातोति षोडः । 'नाम्नि चा इति प्रत्ययः । टिलोपः । 'सहादेः। इति शल्य उत्वम् दस्य डः । 'उ ओर षोडः ॥ तथा षप् 'संख्यायाः प्रकारे धा' प्रत्य. यः । षभिः प्रकारैः षोढा ॥ यद्वा षटधा प्रकारा यस्य स षोढा । 'टुमिः ष्टुः धस्य ढः 'सहादेः सादिः इति षोढा इत्यव्ययम् । तथोक्तम् 'षष सत्वं दतृदयावासूत्तरपदादेः टुत्वं च धासवेति वक्तव्यम्' इति ॥ (प्र० ) षोडनित्यादौ षट् दन्ता यस्य षट च दा च षटप्रकारेणेति विप्रहे ष्टुत्वम् । । - १ 'वृहस्पतिः । तत्करा तस्करः। महतष्टेराकारो भवति समानाधिकरणे । महोश्वासी ईश्वरच महेश्वरः । दिवो यावा । दिवशम्दस्य यावादेशो भवति ॥ दौश्व भूमिश्च यावाभूमी । आकृतिगणोध्यम् । सिद्धं शब्दाकारमु- पलभ्य तिदनुसारेणादेशविधानं क्रियते यत्र म आकृतिगणः।-इति ।।

·समासप्रक्रिया १८] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २६७. dac सहादित्वात्पषः षो इत्यादेशे निमित्ताभावन्यायस्यानित्यत्याधुत्वानिवृत्तिः। (वद्वेत्यतो वानुवृत्तेश्च धाप्रत्यये वा । षड्धा । क्वचिदपदान्ते पदान्तताश्रयणाष्टुत्वाभावः । तदुक्तम् । षष उत्वं दतृदशधासूत्तरपदादेः ष्टुत्वं धास या वक्तव्यमिति ।। बृहस्पतिः महेश्वरः महामाया महात्मा || द्यावाभूमी दम्पती जम्पती ।। आकतिगणोऽयम् ॥ (च) हतां पतिः बृहत्पतिः बृहस्पतिः । अन्न 'सहादेः' इति तस्थ सकारः ॥ केचिदन्न बृहस्पतिरिति न पठन्ति, बाचस्पत्यादिषु साधितत्वात् ॥ महांश्वासावीश्वरश्च अत्र महच्छब्दस्य सहादेः सादि इत्यनेन महा इत्यादेशः । 'ए' महेश्वरः महादेवः महामाया महात्मा ॥ द्यो भूमि 'मोरौ' द्योश्च भूमिश्च द्यावाभूमी । अत्र 'सहादेः" इति घौ इत्यस्य द्यावा इत्यादेशः । ततः प्रथमाद्विवचने । 'औ या ई सवर्ण, । एवं दयिा-- तापतिः। जायापतिः । दयिता च पतिश्च दम्पती । जाया च पतिश्च जम्पती । दयिता. जाययोः क्रमेण ईज इत्यादेशौ भवत्तः । उभयत्रापि प्रथमाद्विवचने 'औ यूर 'सवणे, जम्पती दम्पती जम्पतीभ्यां दम्पतीभ्यां जम्पत्योः दम्पत्याः। प्रक्रियामते तु जायाया कम्भावदम्भावौ वा निपात्यौ ॥ ननु स्वच्छन्दमादेशाः कथं क्रियन्ते इत्याशङ्कायामाह- आकृतिगणोऽयम् । यादृशी आकृतिराकारः प्रयोगस्य दृश्यते ताश एवं प्रयोगो निपा. त्यते इत्याकृतिगणः कथ्यते । लक्ष्यानुसारेण सूत्रस्य प्रवृत्तिः । सिद्ध शब्दाकारमुपलभ्य. तदनुसारेणादेशाविधानभित्यर्थः ॥ (प्र०) वृहतां पतिरिति विग्रहे देवतायां वाच्यायां बृहतः बृहरू आदेशः सत्य विसर्गेऽपि सहादित्वात्सः । एवं चौरे वाच्ये तत्करोतीति तस्करः । महाश्वासावीश्वरश्चेति विग्रहे समानाधिकरणे जातीयदेशीययोश्च परतो महतो महा इत्यादेशः। घासकरविशि- हेष्वपि । महाघासः । महाकर । महाविशिष्टः । महामायेत्यादौ महतीशब्दस्यापि छौश्च भूमिश्चेति विग्रहे योशब्दस्य दिवशब्दस्य वा द्यावादेशः । एवं जाया च पतिश्चेति विग्रहे जायाया जम्भावदम्मानौ वा । जम्पत्ती । दम्पती । जायापतो। सहादेराकृतिगणत्वमाह आकृतिगणोऽयमिति । आकृत्या सिद्धशब्दस्वरूपदर्शनेन तदन्तर्गण्यन्त इत्यन्वर्थ संज्ञातः सिद्धशब्दस्वरूपमुपलभ्यादेशविधानं यस्मिन् स आकृतिगण इत्यर्थः ॥ अलुक् क्वचित् ॥ समासे तद्धिते कृदन्तेऽपि विभक्तेरलुम्भवति । कृच्छान्मुक्तः । अप्सु योनिर्यस्येत्यप्सुयोनिः । उरसि लोमानि यस्याऽसौ उरसिलोमः । हृदि स्पृशतीति हृदिस्पृक् । कण्ठेकालः। वाचोयुक्तिः । दिशोदण्डः । पश्यतोहरः । इत्यादि ॥ ३० ॥ (च० ) पुनर्विशेषमाह-सूत्रम्-'अलुक कचित् ॥ अलुक् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप: । क्वचित् प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया ॥ कचिदिति समासे कृते तद्धितप्र. प्रत्ययेऽपि परे पूर्वपदविभक्तरलुक् लोपो न भवतीत्यर्थः । तद्धितप्रत्यये यथा-आमुष्यायणः इत्यादौ विभक्तेरलुक् । समासे दर्शयति-कृच्छशब्दात् पञ्चम्येकवचने 'सिरत्! 'सवणे, ·सारभिणा- E- - . हुमहात् प्रमेय होने का सल्ला : ऋच्छान्युः इति विमो भन्न पुसः : यदि उसविमोस्तु समासः, इति मुख: पुनः प्रससैयदने वच्छा मान इदि या । एन्वोन्मुः ॥ तया क! पहात तसलीचो। दीनं' योनिशब्दात, प्रवचने । स्लोदि अ पानीथेषु योनिल्येति बहुव्रीहिः । अत्र लसनो बहुवचनस्य अन् । केव. सनुत्तरपदस्य सेलु ॥ उरसाब्दात लसपीबावचा 'वरती ओमन्शपत् प्रथमाव. कुष्यने । 'जश्शयो, 'लोरवाया:' आ 'स्वरही धरिः लोमानि कायेत विग्रहे पूर्व पदस्थसटम्या अलु उत्सत्पदल्य इलो लुक् । पुनः प्रथमैकवचने 'नोपधाया: 'हसेप' सलिलोसा ॥ एवं हसन्दात सतम्चेश्वर स्वाहा: स्पृश पर्शने । हविः हदि स्पृशतीति विग्रह तत्पुरुषः समासः । विप् प्रत्ययः । विपः सर्वापहारी लोपः । प्रथमैक. वचने दिशाम्' इति शस्य कः । 'हसेपः । अत्र कचिदिति वचनात् कृदन्तेऽपि विम- क्तेलुक ॥ एवं कण्ठे सप्तम्येवकचनान्तम् । कालः प्रथमैकवचनान्तम् । वात्रः षष्ठ्येकवच. नान्तम् । युक्तिः प्रथमैकवचनान्तम् । दिशः पष्ट्येकवचनान्तम् । दण्डः प्रथमकवचना. न्तन् । पश्यतः षष्ठयेकवचनान्तम् । हरः प्रशसै वचनान्तम् । दस्योः पठजनान्तम् । पुत्रः प्रथमैकवचनान्तम् । एतेषु यथासंभवं विभक्तेरलुक् । कप्ठे इत्यत्र समो अन्यत्र षष्ठो । ए स्तम्ञरमः कर्णजः युधिष्ठिरः । अग्न्यादे.' इति पत्वम् ॥ आत्मनेपदं पर- स्मोपदम् । देवानांप्रियः । दिवस्पतिः वास्तोष्पतिः इत्यादावलुक् ॥ ३० ॥ (प्र०) अलुगिति । समासप्रत्यययोरिति प्राप्तस्यापवादत्वात्कृदन्ते व तत्प्राप्त्य. मावात्सरसिजमित्यादौ नाम्नश्च कृता समास इति समासे एव प्राप्तलुम्प्रतिपेधाकृदन्ते इत्यसभ्यः पाठः । तद्धिते अमुष्यापत्यम् आमुष्यायणः ॥३०॥ समासे समानाधिकरणे शापार्थिवादीनां सध्यम. पदलोपो वक्तव्यः॥ शाकप्रियश्चासौ पार्थिवश्व शाकपार्थिवः । देव. पूजकश्चासौ ब्राह्मणश्च देवब्राह्मणः ।। (च) एकविभक्त्यन्तानां पदानामेकार्थनिष्टर सामानाधिकरण्यम् । मानानां शापार्थिवादीनां मध्यमपदस्य द्वयोमध्यवर्तिनः पदस्य लापो वकव्यः ॥ केचित्तु उत्तरपदलोप इति पठन्ति, ते पूर्वपदादुत्तरपदल्य लोपमिति व्याचक्षते । अथवा प्रथम मासापेक्षया उत्तरपदस्येति व्याख्यान्ति ॥ परं शापार्थिवादीनामित्यशेषल्यापि पदस्य निरूपितस्वात्तन्न सङ्गतं पुनश्चिन्त्यम् । शाकप्रियपार्थिव इति स्थिते । शाकः प्रियो यस्य स शाकप्रियः शाकप्रियश्चासौ पार्थिवश्वेति विग्रहे अत्र एकविभक्तिकत्वेन समानाधिकरगं ततो मध्यमपदल्य प्रियशब्दस्य लोपः । शाकपार्थिव इति स्थिते प्रथमेकवचने 'स्रोविक ॥ तथा देवपूजको ब्राह्मगा देवान पूजयतोसि देवपूजकः देवपूजचासो ब्राह्मगश्चेति विपहे पूर्ववद्विभक्तिलोपे मध्यमपदस्य पुजकस्य लोपः । देवब्राह्मण: प्रथमैकवचने 'सोर्वि: प्राग्वत् । (प्र) समानाधिकरणे शाकपार्थिवादीनामिति । पार्थिवादौ समानाधि- करणे पूर्वपदस्थ यंदुत्तरपदं तस्य लोप इत्यर्थः । शाका प्रियो यस्य स शाकप्रियः । देवान् तत्र वर्त. .

·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। २६९ । पूजयतीति देवपूजक इत्यत्रोत्तरपदयोः प्रियपूजकपदयोलोपः । मध्यमपदलोप इति पाठे समुदायापेक्षया मध्ये वर्तमानस्येत्यर्थ: । आकृतिगणोऽयम् ।। आदेश्च द्वन्छे ॥ द्वन्द्वसमासे सति आदिपदस्य लोपो भवति ।। माता च पिता च पितरौ । दुहिता च पुत्रश्च पुत्रौ । श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ॥३१॥ (च.) पुनराह-आदेश्च द्वन् । आदिराब्दस्याजहल्लिङ्गत्वात्पदविशेषणत्वेऽपि मुस्त्वम् । द्वन्द्व द्वन्द्वसमासे इतरेतरयोगे आदिपदस्य लोपो भवति । चकारात्कुनावित्, न तु सर्वत्र । मातृशब्दात प्रथमैकवचने। 'सेरा' डिवाहिलोपः लोप: 'स्वरुहो । प्रथकवचनान्तम् 'अव्यया। पितृशब्दात् प्रथमैकवचने पूर्ववत । च प्रथमैकवचना. न्तम् । 'अव्यया। माता च पिता चेति विग्रहे द्वन्द्वसमासे 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपः । 'उतार्थानामप्रयोगः' इति च लोपे सात पितृ 'आदेश्च द्वन् मातृशाब्दस्य लोपः । इतरेलस्योगे द्विवचनन् । प्रथमाद्विवचने 'अर् पञ्च स्वरहीन.' पितरौ । एवं श्वश्रूश्च श्वशुरश्च इति विग्रहे विसतिलोपे आदेश्च द्वन्द श्वश्रूपदलोपः । श्वशुरशब्दात प्रथमाद्विवचने 'ओ औ और ॥ एवं दुहितृपुत्रौ दुहिता च पुत्रवेति विग्रहे विभक्तिला आदिभूतहितशब्दस्य लोपः पुनरउदात् प्रथमाद्विवचने । 'ओ औ और चारो बहु- लार्थस्तेन कुत्रचिन्न सर्वत्र । यथा धवखदिरी इत्याद लोपोन। चकारात्पक्षे मातापितरौ श्वश्रूश्वशुरौ इत्यपि भवति ॥ ३१ ॥ (प्र०) श्रादेश्चेति । द्वन्द समासे आदेतदिभूतस्या पदस्य लोपो वाच्या वक्तव्ये तु प्रयोगान्तर इति प्रयोगत व्यवस्था ॥ ३१ ॥ ऋता द्वन्द्वे ॥ ऋकारान्तानां द्वन्द्वसमासे सति पूर्वपदस्य मा आ- कारो वक्तव्यः ।। मातापितरौ ।। ३२ ।। (०) पुनर्विशेएमाह 'प्रती द्वन्द्वे, ॥ ऋवामिति अकारान्तशब्दानां द्वन्द्वे पूर्व यत्पदं तत्संबन्धिनः ऋकारस्य आकारो वा भवति । माता च पिता च अन विभक्ति- लोपे मौतृशब्दस्य ऋकारस्य आ । मातापितृशब्दात् प्रथमाद्विवचने 'अर पञ्च' 'स्वर- ही मातापितरौ ॥ एवं पितापुत्रौ होतापातारौ इत्यादि । पक्षे पुर्वपदलोपे पितरौ वाग्रहणादेव मातरपितरावित्यपि ॥ ३२ ॥ (प्र०) ऋता द्वन्द्धे इति । विद्यायोनिसंबन्धवाचिनामृकारान्तानां सुन्ने च परे पूर्वपदान्तस्याकारो वक्तव्य हत्यर्थः । माता च पिता चेति विग्रहे सायासे एभ्यो माता गरीयसी इत्यादिवचनान्मातुः प्रधानत्वात्पूर्वनिपाते आकारादेशः । एवं होतापोतारों पितापुत्रौ इत्यादि । अन्य कर्तृभोक्तारौ ॥ ३२ ॥ द्वन्द्वे सर्वादित्वं वा ॥ वर्णाश्च आश्रमाचेतरे च वर्णाश्रमेतरे वर्णाश्रमेतराः ॥ (०) 'द्वन्द्वे सर्वादिल वा ॥ द्वन्द्वसमासे सर्वादीनां शब्दा साहित्य सर्ग दिकार्थ वा भवति । भवति न भवति चेत्यर्थः । उदाहरणोतरे वर्णाश्रमेतरा ।

·[पूर्वार्द्ध- दिल्याने वर्णा ब्राह्मणाढ्यः । आमा ब्रहाचचोदयः । इतरे शूवृषलादयः । ततो वर्णाश्च आमाश्च इतरे इलाहारः । ततो वित्तिले उम्मबत्रापि प्रयमाघहुवचनम् । एकदमाद : इ. माझे 'सत्रण.' आश्रम अने इतर अइए पत्र अादि ल, तन प्रथमाबहुवचने 'सवर्ण, 'त्रोवि० । ":०) इन्द्धे इति। असर्वादित्वमिति च्छेदः । ततश्च द्वन्द्वसमासे सर्वादित्वं त भवति । वा इति । जसीति शेपः । वाशब्दादेव जसि वा नान्यत्र । वध जाश्रमाश्च इतरे चेति विग्रहः ॥ वैयधिकरज्यो बहु हो जध्यमा मपदलोपश्च ।। कुमुदस्य गन्ध इव गन्धो यस्यासौ कुमुदगन्धिः ।। हंसस्य गमनमिव गमनं यस्याः सा हंसगमना । (च० ) वैयधिकरण्ये इति ॥ भित्रविभक्त्यन्तानां पदानां विभिन्नार्थनिषत्वं वैषधि. करण्याम् ! यद्वा निन्नविभत्यन्तत्वे सति भिन्नार्थप्रतिपादकद्वारा एकस्मिन्नर्थं वृत्तिय॑धि. कारण तस्य भावो वैयधिकरण्यं तस्मिन् वर्तमाने बहुव्रीहिसमासे मध्यमपदलोपो वक्तव्यः । अमुदाब्दात् षष्ठयेकवचने या गन्धदात् प्रथमैकवचने 'सोवि०' इवशब्दात् प्रथ- मैकवचने 'अव्यया. गन्धदात् प्रथमकवचने 'स्रोवि० । कुमुदस्य गन्ध इव गन्धो यस्येति विग्रहे अत्र कुमुदस्येति षष्ठयन्तं, शेषाणि प्रथमान्तानि । 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपे-'उक्तानामप्रयोगः' इति इवलोपे कुमुद गन्ध गन्ध इति स्थिते । अत्र मध्यपदस्य गन्धस्य लोपः पश्चात् 'मध्यमपदलोपश्व इति चकारा 'गन्धादेरिः' इप्रत्ययः, 'यस्य लोप: स्वरहीन सोवि. कुमुदगन्धिः ॥ हंसशब्दात षष्ठयेकवचने 'हस्य । गमनशब्दात् प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' 'अम्शसो, मोऽनु०' इव प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया० ।' गमनशब्दात् प्रथमैकवचने पूर्ववत् । हंसस्य गमनमिव गमनं यस्या इति विग्रहे बहुव्रीहिः । 'समासात्यययोः उतार्थानासप्रयोगः हंस गमन इति स्थिते । मध्य. पदस्य गमनम्य लोपः । पश्चात् 'आवतः स्त्रियाम्' 'आप' हंसगमना || समासश्चतुर्धा । नित्य-अनित्य-लुक्-अलुङ-भेदात ।। (प्र०) वैयधिकरण्य इति । भिन्न विभक्त्यन्तपदवाच्यत्वं वैयधिकरण्यम् । गन्धपदस्य मध्यवतिनो लेपे इवेत्यस्याक्तार्थत्वादप्रयोगः । कारागन्धशब्दस्येकारा. तादेशः । चकारादेव निर्गतास्त्रिंशदगुलयो यस्मात्स निस्त्रिंशः खड्गः । इत्यत्राङ्गुलिपद- स्यात्तरस्यापिलेापः ॥ दिक्संख्ये संज्ञायाम् ॥ दिग्वाचकसंख्यावाचकशब्दो संज्ञायां तुल्यार्थेनोत्तरपदेन अविग्रहं समस्यते स तत्पुरुषः ॥ अविग्रहो नित्यसमासः ।। अन्यस्त्वस्वपदविग्रहोऽपि भवति ॥ दक्षिणाग्निः। सप्तप्रामाः । इत्यादयो ज्ञेयाः (क) ॥ ३३॥ इति समासप्रकरणम् ॥ १८ ॥ क) विग्रहो विविधः एकः स्वपदविग्रह एकोऽस्वपदविग्रहोऽपि भवति । अस्वपदेन समासव्यतिरि- ·समासप्रक्रिया १८] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता । (६) अथ जित्पललासलाद-दिकख्ये विकलख्ये प्रथमाद्विवचनान्त: हम लहान्येकवचनान्तन् । दिग्याचक संख्यावा व संज्ञायां वाच्यमानाय तुल्या. थेन उत्तरपदेज लह अविग्रह विग्रहरहितं समस्यते ! तन समालश्च नित्यो भवति ॥ अह नित्यानित्यलमासल्वरूपमाह-अवित्रहो नित्यलमाल ! यो नित्यलनासः स विग्रहरहित असमस्यमापनावग्रहो मात ! अन्योऽनियलमा सोऽस्वपदविग्रहोऽपि स्वैः पदैविग्रह यस्य ल स्वपदचित्रहः । बवाद ग्रहः अल्बपवित्र : रविनः । अविरलक:- स्वपदविग्रहोऽपि भवति । अल्बदविग्रही यथा---जिम्माधिस्य : - त्येति परपदेन विग्रहः बापरत्वादस्वपदम् । अधवा बहुच यस्य सः। परपदेन विग्रहः । इति सम्वादविहा। अस्वादन्यः इत्यप्यस्वपदविग्रहः । सरकार प्राप्त इत्यादी स्वाभ्य पदन्या मध्यवतियां पाया विरः। अथ नित्यशालासोदा. हरणम् । यथा दक्षिणानिरिका : दक्षिणामिहिकाहनीयौ जयोऽसय इति: दिग्याची दक्षिणादयः । भिमा सरदेव की उचालच तत्पुरुषः : नित्य त्याद्विमहो किमले । तया लता इत्यत्र सजनशब्दः संख्या एकाट ग्रामपदेशः समसितः । अन विग्रह विनापि तात्पुरुषः समासः नित्यः । नित्य परामदासमा सरूपमेव पदमित्यर्थः । दक्षिणाभिरिति अशिदनामवाची शब्दः । सप्लग्रामा हति माजले दनामवाची शब्दः ॥ ३३ ॥ पूर्वेऽव्ययेऽव्ययीभावोऽमादौ तत्पुरुषः स्मृतः । चकारबहुला इन्द्रः संख्यापूर्वी द्विगुः स्मृतः ॥ यस्य येन बहुव्रीहिः स चासौ मर्मधारयः : इति किंचित्मासानां पण्णां लक्षणमीरितम् ॥ इति सुबोधिकायां समासदीपिका ॥ १८ ॥ (प्र०) दिक्सलये इति । दिग्वाचकसङ्ख्यावाचकशब्दावित्यर्थः । संज्ञायामि नेन नित्यसमाससूचनासलक्षणमाह । अविग्रह इति । दक्षिणाग्निरित्यादौ विग्रहशून्य एको नित्यसमासः । अधिस्त्रीत्यादावस्वपदविग्रहः समस्यमानपदान्यपदविग्रहः । अन्यो नित्यसमाज इति नित्यसमासा द्विवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ इति सारस्वतप्रसादे समाससक्षेपः समाप्तः ॥ १८ ॥ फे नावि पदेन विग्रहो वाक्यं यत्र स नित्यः ॥ तेन लम्बी कौँ यस्य स लम्बकर्णः॥ दात्रेण छिन्नमिति स्वपदावग्रहः ॥ अस्वपदविग्रहो नित्यः। यस्मिन्समासवबोधक वाक्यं न तिष्ठति स नित्यः।-इत्ति मूलपु- -स्तकगतपाठः ॥ कुत्रचिच्च नित्यसमासस्योदाहरणरूपं 'दक्षिणाग्निः सप्त प्रामः' इति प्रयोगद्वयमधिकमस्ति । । ..

·३७२ सारस्वतप्रक्रिया- नोहे .. * तद्धितप्रकरणम् ॥ १६ ॥ * अथ सद्धितो निलप्यते ॥ अपरऽ । नाम्जोऽपत्येर्थेऽणप्रत्ययो मति (क) 3 उपगोरपत्यं पुमानिति विग्रहे उपगोः अन् इति स्थिते ! समा. प्रत्यययोः इति षष्ठीलोपः । णकारो वृद्ध्यर्थ ईबर्थश्च ॥ १ ॥ (च.) अथ तद्धिता निरूप्यते-अथेति ॥ समासकथनानन्तरं शादतस्तद्धित ज्ञः प्रत्यय निरूप्यते । तस्य समासस्य हितः, यद्वा तेषां पूर्वोक्तानां नामदीनामर्थान्तरप्रका. शनेन हितस्तद्धितः स निरूप्यते श्यत इत्यर्थः । यद्यपि तद्धितसंज्ञा प्रत्या पाहवः हन्ति तयारि जात्यभिप्रायेण गावचनम् ॥ सूत्रम्- अपत्येऽणा ॥ न पतति पिता यात् सहपत्य तस्मिन् । अपत्यशब्दस्य लसम्येकवचनान्तम् 'अ इ ए ३ अण प्रश्नकद बनान्तम् हसेप, इति नाम्ना० अपत्ये पुत्रपौत्रादिस्ताने शिष्यप्रविष्यादिताने वाच्ये सति नाम्नः अण प्रत्ययो भवति । अत्रापि नामशब्देन पदमेव विवक्षितम् । अन्यथा 'अवि. शक्ति नाम' इत्युच्यमाने उपगोरिति एष्टान्तात् अप्रत्ययो न स्यात् । यद्वा उपगुशब्दात प्रथलमण प्रत्ययः । ततः षष्टी इरा विग्रन कार्थः ॥ उदाइगर शण्यात अपत्येऽ घडणप्रत्ययः । ततः उपगुमादात षष्टयेकवचनम् । डिति हास्य इत्यशालोपः । सोर्वि उपगोरपत्यमिति विग्रहे सति । तद्धितेऽपि चित्रहोऽभयोरयत्ने सत्थेव भवति । तेन 'वन- सुपगारपत्य चैवल्य' इत्यादौ । उपगुनास्वस्तापलल्यापयं संतानादिः गुनादिरिति विग्रहे कृते समासप्रत्यययो: इति विसक्तिलोपे 'उक्तार्थानाम्' इति अपत्यशब्दे लुप्ते उपतु अन् जिस्थिते । कारो वृद्धयर्थः ईवर्थ १ ॥ (प्र०) समासश्चान्वये नाम्नामित्यत्र चशब्दातद्धित्तस्याप्यन्वययोग्यत्वे एव च नारसमासलमासाववसरसङ्गत्या तद्धितप्रत्ययानिरूपयितुमुपक्रमते । थेति । तद्धित इति अत्यभिप्रायेौकवचनम् । तेणः पूर्वोक्तेभ्या नामपदेभ्योऽर्थान्तरप्रतिशदनशक्तिप्रद. त्वेन हितोऽनुकूळतद्वित्त इत्सव संज्ञानिशानातद्धितरज्ञा णादीनामिति भावः । अपत्येs ए । नाम्न मृति नामप्रस्त्यात् । अत्रापि पूर्ववसमादेव पद प्रोच्यते । वाक्ये औपाव इति तद्धितामोधके इति शेषः । अत्याच्या उकारलादुक्तार्थानामित्य- भिप्रेत्यपदोप्रयोगः ॥ १ ॥ आदिस्वरस्य णिति च वृद्धिः।। स्वहाणां मध्ये य आदिस्वर . स्तस्य वृद्धिर्भवति मिति णिति च तद्धिते परतः। उकारस्यौकारो वृद्धिः ॥२॥ (च.) वृद्धिकरणसूत्रम्-'आदिस्वर ॥ आदिश्चासौ स्वरध्य आदिस्वरस्तस्य षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'उसल्या मिणति छ, च ण च ध्यौ तौ हतौ यल्य णित् तस्मिन् मिति सप्तम्येकवचनान्तम् 'स्वरहीनं० । वृद्धिः प्रथमैकवचनान्तम् 'स्रोवि० त्रिपदमिदं सूत्रम् । सदरागां सचितप्रत्यान्तपरसंबन्धिना सर्वस्वराणां मध्ये य आदिस्वरस्तस्य जिति ( क ) "आत्मजस्तनयः सूतु मुतः पुत्रः स्त्रियां त्वनी । आहुहितरं मर्वे ऽपत्ये तोकं तयोः सम" ||- इत्यमरः ॥

·चित जाकिया समतादचन्द्रशीफिनोलोपेता। समिति विवति । अत्र राम जोकारो वृद्धिः : आरे वृद्धिः पशुवकाच । औपशुलिस्थिते ॥ २ ॥ (मादिश्वरस्व इति । आदौ मर खादि। आदित्य वरापेक्ष- रेत्याशियोत स्वरामीले इत्यादि बालिष्ट इत्यादी वृद्धिः। इपिक- দুশি হয়। বস্ত্র ও গুলা ভূতো অবস্থার উনত্ৰিালৰ वृद्धिः तदापे संभवदभिप्रायन्न् । ज चव शौ पावितौ पल्ट सति तस्मिन वद्धिते परत इति तद्धितप्रकरणत्वात् उमाका कारयोः ल्यावानी तरतमत्वाकारो वृद्धिरित्यर्थः॥ २॥ वोऽव्यस्वरे ॥ उकारस्य ओकारटप च अव भवति स्वरे यकारे च परे । औपगवः । वसिष्ठबाट बाशिष्ठः । गोसनल्याएत्य गातमः(क॥ १०) सूत्रोऽस्बरे खो जल्द बो यष्ट्ये सदचनान्तं लकति. कम् ! अप्रथमैकवचनान्तम्--हसेप:०' । चन्च स्वरल वरूदर सस्मिन् सायेचना. स्तम् । अहए। निपदमिदं सूत्रम् । अन्त्यस्योकारस्य ओकारस्य च पद तद्धितसंबनिजयकारे स्वरे च परे । अत्र स्वरे पर उकारस्य अच भवति भई स्वरही। औपयवः । तद्धितसमासाच' इति नामसंज्ञाय प्रथमैकवचने 'सोवि०' उपगु म कश्चि- मुनिस्टल्वापत्यशोगवः ॥ एवं वसिष्ठस्थापत्य वासिष्ठः । अणप्रत्ययः । अन्न प्रकारस्थि- नाकारल्यादिस्बरस्म बुद्धिराकारः । हरू लेस्वरहीन एवं गोतजल्यापल्य गौतमः । इत्यत्राण निमित्ता वृद्धिः--उकारस्थ औकारः। सोवि०॥ सन्न तद्धिते विकल्पानुवृत्तिजया इति स्वयंभुवः इत्यादी अवादेशे न ॥ ३ ॥ (प्र०) वोऽव्यस्वरे इति । उश्च ओश्च वो हति साङ्केतिक षष्ठीद्विवचनान्तम् । यश्च स्वरश्येति समाहार: एतत्तद्वितप्रकरणत्वात्तद्धिते एवेति गोयानमित्यादावनतिप्रसङ्ग ओकारस्य स्वरे अविति सिद्धेऽपि यकारे विधानाथ बचनम् । यद्यपि क्वचित्स्वरवद्यकार इति स्वरत्वातिदेशाधकारेऽपि अव संभवति तथापि सूत्रस्य वक्तव्यानुपजीवित्वादीकारो- युतव । नामसंज्ञायां स्याशुत्पत्तौ देववद्रूपं नेयम् । वसिष्ठस्यापत्यं गोतमस्यापत्यमिति विरहे । ऋषिवाचकत्वादिनमावे अण् । यल्या लेप इति लेापः ॥ ३ ॥ ऋ उराणि ॥ ऋकारस्य उर् भवति अणि परे ॥ षण्णा मातॄणामपत्यं पाण्मातुरः ! तिसृणां मातृणामपत्यं त्रैमातुरः । द्वयोमर्मात्रोरपत्यं द्वैमातुर(ख)!४!! (च० ) सुनकर उरणिः ॥ ऋ षष्टयेकवचनान्तं लोकतिकम् । उर् प्रथमैकवच. बान्तम् हसेप:०१ अणि ससम्येकवचनान्तम् । स्वरहीनं0 अप्रत्यये परे मातृशब्द संबन्धिनः ऋकारस्य उर् भवति । षषु मातृ । पशब्दात् षष्ठीबहुवचने दणः' इति तुर me INADEAR ( क ) 'शिवादिभ्यश्च' इत्यण वक्तव्यः । अन्यथा इनः प्राप्तिः। शिवस्यापत्यं शेषः । विदेऽस्थापन वैदहः (ख) 'षोडा वन्मदकत्ये' इति सूत्रनिर्देशारक्वचिदपदान्तेऽपि झसानो अमा एथव्याः।

·सारस्वतप्रक्रिया [पूर्वार्द्ध . . 'घोड: टुभि ष्टः 'स्वरहीनं मोऽनु०॥ मातशब्दात् पष्ठोबहुवचने 'नुडाम: 'नामि' : षण्णां मातृणामपत्यमिति विग्रहे : 'समासप्रत्ययोः' इति विभक्तिलोपः पप् मात्र म इति । 'मादिस्वरस्य इति वृद्धिः । 'यो ड 'बावसाने डस्य यः । 'बमे नमा वा टस्य णः ॥ यहा पयो गो वाच्यो मातरि' इति केचित् । क्वचिजबानामपि ममा एटव्या: इति केचित । ' उरणिः इति उर् । 'स्वरहीनं०, 'सोवि०' पाण्मातुरः । कार्तिकेय इत्यर्थः। पुणं द्वयोमानोरपत्यमिति विग्रहे उभयत्रापि षष्ठीद्विवचनम् 'त्यदादेष्टे० 'माबतः स्त्रियाम्" 'टौसोरे' 'ए अय् 'स्वरहीनं० । मातशब्दात् पष्ठीद्विवचने 'करम् ॥ अण। णित्वा- दूतिः। द्वि इत्यस्य है। 'ऋ उरणि' इति उर् । 'स्वरही. द्वैमातुरः गणेशः : एवं भाद्रमातुरः । द्वावपि सतीशतवाचकौ । सत्यास्तु तनयः पाण्मातरवद्भाद्रमातुरः । हत्यादि अणन्ताः । अन्यत्राप्यणप्रत्ययो भवति । यतः ।। 'रागानक्षत्रयोगाच समूहात्सास्यदेवता । तद्वेत्यधीते तस्येदमेवमादिरणिष्यते ॥' रागाद्यथा कुछकुमेन रक्तं वस्त्रं कौड्कुमम् । नक्षत्रयोगात् । पुष्येण युक्तः कालः पौषः । समुहात् नराणां समूहो नारम् । स्त्रोणां समूहः खैणम् । सास्य देवतार्थे इन्द्रो देवताऽस्येति, ऐन्द्रम् । तद्वत्तीत्यस्यार्थे व्याकरणमधोते वेद वा वैयाकरणः । तस्येदमित्यस्यार्थे देवदत्त. स्यार्थमिदं देवदत्तम् । इत्याद्यर्थेष्वणप्रत्ययः स्यात् । तदने यथास्थाने कथयिष्यति ॥ ४॥ (प्र०) ऋ उरिति । षण्णां मातृणामपत्यमिति विग्रहे अणि सन यापूर्वकत्वात्तद्धि. ताविषयत्वाच द्विगुसमासे विभक्तिलोपे पदान्तत्वमाश्रित्य षोड इति डत्वे मृन्मयं हषन्मय. मित्यादाविव अमे ममा वेत्यत्र चपा अवे जबा इत्यतो जबा इत्यनुवृषः। क्वचिज बा अमे परे ममा भवन्तीति जवस्य डकारस्य सवर्णत्वात् जमे जमो कारः । केचित्तु नामि ऽलुप्तैपि प्रत्ययलक्षणन्यायेनैतदाधितो छ इति कारः इत्याहुः । अन्ये तु इसेहहस इति पल्य द्वित्वे खसपरत्वेन पूर्वषस्य षोड इति डत्वे खसे चपा इति चपे टकारे संयोगान्तलोपे च निमित्ताभावन्यायस्यानित्यत्वात् ममे जमा वेति टस्य ण इत्याहुः ॥ ४ ॥ अत इअनुषः ।। अकारान्ताना हाम्नोऽनृषिशब्दादपत्येऽर्थे इप्रत्ययो भवति ॥ यस्य लोपः । देवदत्तस्यापत्यं देवदत्तिः [श्रीधरस्यापत्यं ] अधरिः । [ दशरथस्यापत्यं ] दाशरथिः पौरन्दरिः ॥ ५ ॥ (२०) अथ अपत्येऽर्थे प्रत्ययान्तरमाह-'अत इमानृपेः ॥ अत इति पञ्चम्येकवच. नान्तं 'स्वरहीन सोविः' इन प्रथमैकवचनान्तम् । इसेप:०० पश्चात् 'आदढे लोपश् ॥ अनृषिः न ऋषिः अनुषिस्तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । “डिति' इकारस्य एकारः । 'स्य. इत्यकारलोपः । पूर्व स्त्रोवि० स्वरहीनं० त्रिपदम् । ऋषिवाचकशब्दवर्जितादकारान्ता. माम्नोऽपत्येऽर्थं प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । अत्र अकारो वृद्धयर्थः । उदाहर. गम् । देवदत्तस्यापत्यं न प्रत्ययः । भकारो वृद्धयर्थः 'आदिस्वरस्य इति वृद्धिः । दै। प्यस्य लोपः स्वरहीनं० 'स्रोवि० दैवदत्तिः ॥ एवं श्रीधरस्यापत्य थैधरिः । अत्र इन. प्रत्यये श्रीइत्यस्य 0 इति वृद्धिः । तथा दशरथस्यापत्यं दाशरथिः । अत्र वृद्धिकार्य दस्य ।

·उद्धितप्रक्रिया १०.] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता । वाफल्का । शन्धसः । । ner ॥ दा। पुरंदरस्यापत्यं पौरंदरिः । अत्र उकारस्य औकारो धुद्धि । एवं रावणिः ॥ ६ ॥ (प्र.) अत इअिति । अत हा इति योगविभागात् बैदिागिरौद्दालिकिरित्या- दावृषिवाचकेभ्योऽपीन । वा टाध्योरित्यतो मण्डकप्लुत्या वानुवृयवस्थया शिवादिभ्यो ऽनृषिवाचिभ्योऽकारान्तेभ्योऽपीन । शिवस्यापत्य शैवः । वृष्णिभ्यश्च । वासुदेवः । आनिरुद्धः । कुरुभ्योऽपि । नाकुलः । साहदेवः। वाशब्दादेव लोकाद्वा ॥ ६॥ बाहादेश्च ।। बाहादेः पर इञ्प्रत्ययो भवत्यपत्येऽर्थे ॥ बाहोरपत्य बाहविः । उपबिन्दोरपत्यमापबिन्दविः । कृष्पास्यापत्यं काणिः । उडुलोन्नोऽ पत्यमोडुलोमिः । नो वा । अग्निशमणोऽपत्यमानिशमिः ॥ ६ ॥ (च.) 'बाहादेश्वः ॥ वाहादेस्तु अकारान्तत्वाभावेऽपि इस वक्तव्यः । बाइविः औपवाइविः वाणिः आग्निशामिः ॥ सर्वत्र तद्धिते विकल्पानुवृत्तिरस्त्येव । तेन वारदेवः शैवः वैदेह इत्यादौ इन न स्यात् ॥ 'व्यासवरुडमधातृनिषादविम्बचण्डालादन्तस्य वाकः !' एभ्योऽपत्य इञ् तद्योगे गैषामन्तस्य अक आदेशः । गैयासकिः । वारडकि सौधा- तकिः । नैषादकिः । चैम्बकिः । चाण्डालकिः ॥ ६ ॥ (प्र०) बबादिभ्योऽपीन् । बाहविः । औपगविः । औडुलोमिः । आग्निशमिः । नान्तेभ्यो नो वेति टिलापः । एवं मधातृव्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानामिजिसकडा- देशः । सौधातकिः । वैयासकिः । वारुडकिरित्यादि प्रयोगाद्यम् ॥ ६ ॥ ण्यायनणेयण्णीया गर्गनडात्रिस्त्रीपितृष्वस्रादेः ॥ गर्गा- देर्नडादेच्यादेः स्त्रीलिङ्गापितृष्वनादश्च ण्य आयनण एयण णीय इत्येते प्रत्यया भवन्ति अपत्येऽर्थे यथासंख्येन।। चकारात्पितृष्वनादेरेयग् प्रत्ययो भवति ॥ गायः। वात्स्यः । जामदग्न्यः। सौम्यः । नाडायनः। चारायणः । चान्द्रायणः । आमुष्यायणः । आत्रेयः । मार्कण्डेयः । कापेयः । गानेयः । माहेयः(क) पैतृष्वसीयः । मातृष्वतीयः ॥ ७ ॥ (च) सूत्रम्-ध्यायनणेय० ॥ ज्यश्च आयनण च एयण णोयश्च व्यायनणेयगीयाः प्रथमाबहुवचनान्तम् 'सवर्ण । गर्गश्च नडच अत्रिश्च स्त्री च पितृष्वसा च गर्ग नडात्रि. स्त्रीपितृवसात ते आदौ यस्य स गर्गनडात्रिस्त्रीपितृष्वशादिः तस्मात् पञ्चम्येकवच. नान्तम् 'डिति हस्य' इत्यकारलोपः। 'स्त्रोवि० ॥ द्विपदमिदं सूत्रम् । 'द्वन्द्वान्ते भूयमाणम् पदं प्रत्येकं संबध्यते' इत्यादिशब्दस्य प्रत्येकं योगः । तेनापत्येऽर्थं गर्गादेयः नडादेरायनम् । अत्र्यादेः स्त्रीलिङ्गान एयण । पितृष्पलादेःणीयः। सर्वत्र णकारो बृद्धय- । । । (क ) मातृपितृभ्या स्वता । मातृपितृभ्या शब्दाभ्यां परस्य समृशन्दस्य सकारस्य षकारः स्यात् समास सति । पितुः स्वता पितृष्वमा । मातुः स्वसा मतृष्यसा ॥इति विशेषः॥ मातृपितृभ्यां पितरि डामहन् । आभ्यां परो डामहच् प्रत्ययो भवति ॥ मातुः पिता मातामहः । पितुः पिता पितामहः ॥ इति विशेषः ।

·२७६ सारस्वतप्रक्रिया- [पूलार्द्ध-. थः । ज्यणीययोवृद्धयर्थमादौ प्रयुत्को पारोऽणन्तत्वनिराससूचकः । अणन्तत्वाजादी निषेधः । गर्ग वत्सल । गर्गमाल्यमिति निदे च ण्यण जिच्यावृद्धिः गार्ग दायस्थ लोप उमावि स्वरही भार्थ: बाल्यः। स्त्रयपर चेल मार्चावास्या पाणिनीया. नां तु बार्गा वाली इत्येवमेव भवति । नडल्यापत्यं नाडायनः । सायनण प्रत्ययः । जिल्हावृद्धिः यस्य लोपः 'स्वरहीन सोवि.' एवं चरस्याएल्यं चारायणः । स्त्रियां नाडायना । चरस्यापत्यं चारायणा । अदरावादात् षष्ठयेकवचने । 'त्यहादेष्टे, 'दस्य मः' 'उस्स्य' 'मादू' अमु। 'किलात्पः ' अमुष्यापत्यमिति विरहे आयणप्रत्ययः । णित्वावृद्धिः । भद : अलुम् कचित् इति षष्टयाइ विभक्तन लोपः । 'यस्य लोपः दर. ही सोवि आमुध्यायणः । अस्यार्थ:--'स्थादामुष्यायणो मुख्यपुत्रो प्रख्यातपुत्रका इति ॥ अन्रपत्यमात्रेयः । एयणप्रत्ययः । आदिवृद्धिः 'यस्य' 'स्वर' प्रथमदरने 'सो० ॥ एवं कपेरपत्यं कापेयः । अणन्तत्वादीप् । आग्नेयी कापेयी । माया अप गाङ्गेयः । मया अपत्यं माहेयः । एवं वैनतेयः । लैहिकेयः। कान्वेयः । तिः स्वता पितृष्वसा । मातुः स्वसा मातृवसा । 'मातृपितृभ्यां स्व: सकारस्य षत्वं बहव्यम्। पितृष्वमृशब्दात षष्ट्ये कचने । 'ऋता छ उ: डित्त्वाहिलेपः । अग्रे अपत्यशब्दात प्रथमैकवचने । अतोऽम्। पितृष्वरपत्यं पैतृष्वनीयः । एवं मातृष्वहस्पत्यं मातृवतीयः उभयत्रापि णीयः । पिशब्दे इकारस्य ऐकारो वृद्धिः । मातृभाब्दे न वृद्धिः वृद्धरेव सहा. वाव ।। एवं स्वाटरपत्यं स्वस्नीयः । अनणितो वा' इति विकल्पान वृद्धिः ॥७॥ (प्र.) ण्यायनणिति । ण्यश्च आयनण च एयण णीयश्च ते . तथा गर्गश्च नाश्च अनिश्च स्त्री च पितृष्वसा च ता आदौ यस्य स तथा द्वान्द्वान्तत्वादादिशब्दस्य प्रत्येक संबन्ध इत्यभिप्रेत्याह । गर्गादेरित्यादि । गर्गादेर्गणाणण्यः । नडादेर्गणादायनम् । अश्यादेर्गणास्त्रीलिङ्गाष एयण । पितृष्वस्वादेर्गणाण्णीयः । एयण च । वाशब्दानुवृरोस्त. स्य डिवाहिलोपो वा पैतृष्वस्त्रेयः मातृष्वस्त्रेय इति विवेकः । स्त्रीलिङ्गादिति स्त्रीप्रत्ययान्तो- पलक्षणम् । अत एव भूमेरपत्यं भौम इत्यादावप्रसङ्गः ॥ ७ ॥ लुग्बहुत्वे क्वचित् ॥ अपत्येऽर्थे उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य बहुत्वे सति क्वचिदनृषिविषये ऋषिविषये च लुग्भवति ॥ गर्गाः । अत्रयः । विदेहाः (क)॥८॥ (10) अथ स्वादौ विषये तद्धितप्रत्ययान्तानां साधनविधिमाह-'लुग्दाहुवे कविता । लुक् प्रथमैकवचनम् हसेप०५ बहुत्वे ससम्येकवयनान्तम् । कचित् प्रथमैकवच 'नान्तम् भव्यया ॥ त्रिपदम् । अपत्येऽर्थे उत्पन्नस्य अणादेः प्रत्ययस्य बहुवचने सति कचिदिति ऋषिवाचकशब्दविषये अनृषिवाके विषये वा लुग्भवति न त्रियाम् । तत्र ज्यप्रत्ययस्य यथा गायः गायौं । बहुवचने गाय अस् इति स्थिते । 'लुग्वहुत्वे । इति ज्यल्पस्य लुक निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यमान इति पढेरभावः । गर्ग असूह - विष्टगोतमदेशतुल्याख्याभियेभ्यः परस्य. प्रत्ययस्य लुम्भवति । भृगः ।

·. तद्धितप्रक्रिया १९] सप्रसादचन्द्रकीर्चि-मनोरमोपेता। २७७ । वरिष्ट अस्। । स्थिते । “सवणे सोवि. गोः । अऽपि गार्य गाग्यौं गईन् । मान्या गाया - भ्यां गरौं': । एवं सर्वन बहुवचने ण्यप्रत्ययस्य लुक । एवं वासिष्ठः । वासिष्ठौ । बहुवचने वसिष्टशब्दात् प्रथमावहुवचनम् । अत्र अणो लापः निमित्ताभावे' इति वृद्धेस्वभावः । लवणे सोवि वसिष्टाः ॥ आत्रेयशब्दात् प्रथमाबहुवचनर । एयण लोपः अनि सस् ए मो जलि ए अय स्वरही. सोवि.' साजेशः आनेतौ अत्रयः । आने आनेगौ अनीन् । इत्यादिरूपाणि ॥ वैदेशाब्दात् प्रथमाबहुदो अणे लेापः वृद्धे - रवाभावः विदेश अस् । “सवणे छोवि० विहाः ॥ एवं रखवः ॥ ८ ॥ () लुग्यात्मे कचिदिति । मयाबिदादिभृग्वत्रिकुत्साशिवलिष्टमौलल. देशतुल्यश्किल्यः परस्य प्रत्ययस्य बहुत्वविषये लुग्भवतोत्य: ॥ ८ ॥ देवतेदमर्थे ।। देवतार्थे इदमर्थे चोक्ताः प्रत्यया भवन्ति ॥ इन्द्रो देवता यायेत्यैन्द्रं हविः । सौम्यम् ॥ देवदत्तार्थमिदं देवदत्तं बञ्जम् ॥९॥ (च) जुन्ननु- देवलेदमर्थ ॥ देवता च इदं च देवतेदमौ तयारथं देवतेदम साल- म्येकवचनान्तइ । 'सइ ॥ एकपदमिदं सूत्रम् । देवता स्वामित्वेनाधिष्ठानाः त. स्यायें इन्नति अस्येदं वस्तु अस्मिन्नथेऽप्युका अणादयः प्रत्यया भवन्ति । इन्द्र । इन्द्रो देवता अस्येति बाक्ये अन्न देवतार्थ अन् णित्वावृद्धिः । ऐन्द्र यस्य लेपः स्व. रहीनं० प्रथशवचने 'अतोऽन्। 'अशो.' ऐन्द्र हविः । इन्द्रार्थे कल्पित घृतमित्या र्थः ॥ होम सामो देवता समस्येति वाक्ये अन्न देवता ण्यप्रत्ययः । आदिस्वरस्य इति वृद्धिः । सौ 'यस्य लेापः स्वरहीनं० प्रथमैकवचने कुलशब्दवत सौम्बम् ॥ देवद. त्तार्थमिदम् अत्रेदमर्थे अण वृद्धिः दै ‘यल्य लेापः स्वरहीनं० प्रथमैकवचने कुलशब्दवत् । देवदत्तम् । एवमाग्नेयं वायव्यं पित्र्यान् उपप्यमिति देवतार्थे । अथेदम नद्या असे नादेयः । इत्यादि । 'देवतेदमः' इत्युक्तेऽपि सिद्धावर्थग्रहणात अन्यत्राप्यर्थे । उदुम्बराणि सन्त्यस्मिन्देशे औदुम्वरो देशः । एवं बादर इत्यादि ज्ञेयम् ॥ ९ ॥ (प्र०) देवते इति । देवता च इदं च देवतेदमौ देवतेदमोरर्थः देववेदमर्थन्तस्मिन ठक्ता अणादयो यथायोग्या भवन्तीत्यर्थः॥ ९॥ क्वचिद्वयोः ॥ क्वचित्पुर्वोत्तरपदादेरचो वृद्धिर्भवति मिति णिति च तद्धिते परे ।। अग्निमरुतौ देवते यस्य तदाग्निमारुतं कर्म । सौहार्दम् । मत्र भावेऽण् वक्तव्यः ॥ १० ॥ (a) अथ वृद्धि विशेषवाह-चिद्वय: ॥ कचित् प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया० द्वयोरिति द्विशब्दस्य षष्टीद्विवचनान्तम् 'त्यदादेष्टे० 'ओसि' 'ए अय् 'स्वरही 'सोवि पूर्व 'चपा बे" ॥ कचिदिति प्रयोगान्तर पूर्वपदादेः स्वरस्य उत्पदादेः स्वरस्य च द्वयो- रपि वृद्धिर्भवति । अग्निमरुत् । अग्निश्च मरुच्च अग्निमरुतौ तयारिदम् । इदमधे अण् । यद्वा 'कर्मण्यप्यण वक्तव्यः' 'क्वचिद्वयोः' इति अग्निमरुतोषमयोरप्याद्यस्वरस्य वृद्धिः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने कुलशब्दवत् । आग्निमारुतमेतत्कर्म । हह शमन हृत् हृदय यस्य स सहृत् । मुहृदो भावः । अत्र भावेऽण वक्तव्यः। पश्चात् 'क्वचिद्वयोः इति सा०प्र० २४ । - ·सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वार्द्ध- -- सुहृत् इत्यत्र उकारबरकारयोहयापि वृद्धिः । सौहार्द । 'राधा' जलतुम्बि० । 'स्वर. हीन. कुलशब्दवत् सौहार्दम् । अत्र भावेऽण वक्तव्यः इति वक्तव्यबलादनुक्तेऽपि अण् ।। एवं सुभगस्य भावः सौभाग्यम् । एवं परस्त्रियः अपत्यं पारस्त्रैणेयः ॥ १० ॥ (प्र.) कचिदिति । आदिस्वरस्येत्यत्र पदापेक्षया आदित्वेऽविशेषावयोः पूर्व- पदादेः इत्तरपदादेश्च वृद्धिर्भवतीत्यर्थः । अग्निमस्ता देवते अस्य तत् अतिनमारुतम् । मति विशेष्यपदम् । सहृदो मावः उभगस्य भाव इति विग्रहे भावार्थे प्रत्ययानभिदानादन भावे अण वक्तव्य इति धक्तव्यत्वात्स्वार्थेऽपीत्यपिशब्दादनुक्तसमुखयार्थाद्वा विकाराभादसमूहा. दावणि सिद्धरनापि तेनैव वक्तव्यो व्याख्येयः । सौभाग्यमित्यत्र भावे तत्वयण इति यर । यदि तु भावे यण वक्तव्य इति पाठस्तदा भावे तत्वयः इत्येव यसिद्धः तेनैव वक्तव्यो - । च्याख्येयः ॥ १० ॥ णितो वा ॥ उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया विषयान्तरे णितो वा भव- न्ति ।। अजो गौर्यस्यासावजगुः शिवः । तस्येदं धनुराजगवं अजगवं वा । कुमुदस्येव गन्धो यस्याः सा कुमुदगन्धिः । तस्यापत्यं स्त्री कौमुदगन्ध्या । श्वशुरस्यायं श्वाशुर्यों ग्रामः । विष्णोरिदं वैष्णवम् । गोरिदै गन्यम् । कुले भवं कुख्यम् । तवेदं त्वदीयम् । ममेदं मदीयम् ॥ ११ ॥ (१०) अथ प्रयोगानुसारेण वृद्धेरभावमाह-सूत्रम्-णितो वा ॥ णितः प्रथमा. बहुवचनान्तम् 'स्वरहीनं० सोवि० । वा प्रथमैकवचनान्तम् 'भव्यया, 'हबे 'ओ' ॥ उक्ता अणादयः प्रत्ययाः विषयान्तरे कार्यान्तरे अर्थान्तरे णितो णकारानुगन्धा णिसंज्ञका वा भवन्ति । अत्र वाशब्दो व्यवस्थावाचकः बहुलार्थकः । तेनैतेषु परेष्वादिस्वरस्य क्वचि- वृदिः । क्वचिदवढेरभावोऽपीत्यर्थः । क्वचिद्विकल्पः ॥ उदाहरणम्-अजगु अजो गौ. वृषभो यस्य मा मजगुः शिवः । 'गो' इति गोशब्दस्य हस्वः । अजगु द्विस्थाने मजगा- रिदं धनुः । अन्न इदमर्थेऽण अभयत्र । एकत्र वृद्धिः आ। अन्यत्र न बृद्धिः । 'वोऽव्य. स्वरे' अन् । 'स्वरहीनं. प्रथमकवचने कुलमालदवत । आजगवमजगवं वा धनुः । अत्र वा वृद्धिः ॥ कुमुदगन्ध । कुमुदस्य गन्ध इव गन्धो यस्य स कुमुदगन्धिः । वैयधिकर- ण्ये बहुव्रीहौ मध्यमपदलेापः गन्धादेरिः' 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं. कुमुदगन्धिस्तस्या- पत्यमिति वाक्ये 'ज्यायनणेयणीया: इल्यपत्येऽर्थे ण्यः । अत्राधस्य सकारस्य वृद्धिः । को। 'यस्य लोपः 'स्वरहीनं मीत्वात् । 'आवत: खियाम्' इत्याप् । मन्त्र नित्यं वृद्धिः। कौमुदगन्ध्या ॥ एवं यशरस्यायमिति वाक्ये इदमथें ण्यप्रत्ययः । वृद्धिः । 'यस्य -लोपः स्वाहीन.' प्रथमैकवचने श्वार्यों ग्रामः ॥ विष्णु । विष्णोरिदमिति वाक्ये अण. प्रत्ययः । वृद्धि: वै । 'वोऽव्यस्वरे' 'स्वरहीनं. प्रथमैकवचने कुलशब्दवत । केचित वि. "ष्णोः स्वरूप वैष्णवमिति पठन्ति । इदमर्थस्य पूर्व प्रणीतत्वात् । विष्णारिदमिति न पठन्ति ॥ एवं गोरिदै घृतादि गव्यम् । इदमथे ण्यप्रत्ययः। योऽव्यस्वरे' 'स्वरहीनं० । कुले. मयं कुल्यम् । कारकात इति ण्यप्रत्ययः । मन्त्र प्रयोगद्वये बद्धरमाव: - ·तद्धितप्रक्रिया १९] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-नामेरेमापता। २७९ । 'यस्य लोप: युष्मद् अस्मद् । ममेदमिति विग्रहे इदमर्थे जीयः । त्वन्सदेवत्वे त्वत् मत् । क्वचिदपदान्तेऽपि पदान्तताश्रयणात् 'चपा अवे जबा: 'स्वरहीन तवेदं त्वदीयम् ममेदं मदोयम् । अत्रापि न वृद्धिः। एक तस्येदं तदीयम् । अस्येदं यदीयम् । एतस्येदमे. तदीयम् । अत्र णीयप्रत्ययो न णित् ॥११॥ (प्र०)णित इति प्राक् उक्का अणादयः प्रत्यया विषयान्तरे मुख्यविषयादपत्यादि. रूपादन्यस्मिन् विषये इदमर्थादौ गितो णित्कार्यकृतो वा भवन्तीत्यर्थः । अयं च णित्वा. तिदेशी णितोऽणितोऽपि व्यवस्थितः । विकल्पेन मित्वतदभावार्थ: । अजगुशब्दादिदम) गि णिश्वविकल्पाद्वृद्धिविकल्पः । " धनुर्वदन्त्याजगवं पिनाकिकरगोचरम् ।" इति कात्यायनमते नित्यम् । अमरसिंहमते तु " पिनाकाजगवं धनुः " इत्युक्तेनैति वि- कल्पः । विषयान्तर इत्यल्य प्रत्युदाहरणम् । कौमुदगन्ध्येति तत्र वैयधिकरण्ये बहु. बीही मध्यमपदलोपश्चेति बटुब्रीही मध्यमपदलोपे च वकाराद्गन्धशब्दस्येकारान्तादेशे कुमुदगन्धिशब्दादपत्याचँ गर्गादित्वात् ण्यप्रत्यये विषयान्तरत्वभावाणित्वविकल्पामावः । स्त्रीत्वादाप् । क्वचित कुमुदगन्ध्येति । णित्वाभाचोदाहरणमध्यस्ति । तचिन्त्यन् । विषया. न्तरत्वाभावात् । श्वाशुर्यः वैष्णवमित्यत्र नित्यं णित्वम् । गव्यमित्यादौ च न ॥ ११ ॥ चतुरश्चलोपो ज्यणीययोः ॥ चतुर्शब्दस्य चकारस्य लोपो भवति ण्यणीययोः प्रत्यययोः परतः। तुर्यः तुरीयः॥१२॥ अन्यस्य दक् ॥ अन्यशब्दस्य दगागमो भवति णीयप्रत्यये परे ॥ अन्यदीयम् । अर्धजर- तीयम् (क) ॥ १३ ॥ (च.) 'चतुरश्रलापो ॥ चतुशब्द वन्धिनश्वकारस्य लोपो भवति प्रयणीयप्रत्यययोः परयोः इत्यनेनोमयत्रापि चलेापः । चतुर्णा संख्यापुरणः अयं तुर्यः तुरीयः । अन्न पुरणार्थ. स्येदमर्थान्तःपातित्वात् इदमर्थे प्रयणीयप्रत्ययौ। अत्रापि न णित्वम् । 'अन्यस्य दव अन्यशब्दस्य णीयप्रत्यये परे दगागमा भवति । ककार: स्थाननियमार्थः । अकार उच्चार. णार्थः । अन्य । अन्यस्येदमिति विग्रहे इदमथे णीयप्रत्ययः । ईय दगागमः। 'स्वरहीनं० अन्यदीयम् ॥ अन्यत्रापि दगागममिच्छन्ति । अन्यदर्थः । अन्यबागः । अन्यदाशीः । अन्यदुत्सकम् । अन्यद्दतिः । अन्यदास्था । इत्यादि। अर्थजरती। अर्धजरत्या अर्ध- वृद्धायाः स्त्रिया हदं वस्त्रादि अर्धजरतीयम् । इदमणे णीयप्रत्ययः । 'यस्य लोपः, 'स्वर- हीनं०' कुलवत् । गव्यमित्यारभ्योक्तप्रयोगेषु न वृद्धिः ॥ १२-१३ ॥ (प्र०) चतुरश्चलोप इति । चतुःशब्दस्य यश्चकारस्तस्येत्यर्थः । ज्यणीययोः परतो लोपो वक्तव्य इत्यर्थः । चतुणी सयापूरण इति विग्रहे स्वार्थोऽपीत्यपिशब्दारपुर- गाथें ज्यणीयौ तयोश्च णित्वाभावादादिवृद्धयभावः । अन्यस्य दगिति । अन्यशाबदाण्णीये दगागमो वक्तव्यः । सोत्वादन्ते । अन्यस्येदमिति विग्रहः ॥ १२-१३ ॥ कारकाक्रियायुक्त ॥ कारकादप्येते अणादयः प्रत्यया भवन्ति . (क) स्वपरयोः ककू । स्वकीयम् परकीयम् । इति मूलपुस्तके विशेषः॥

·सारस्वतप्रक्रिया- [पूर्वार्द्ध - । १ क्रियायुक्त कर्तरि कर्मणि चाभिवेये ।। कुङ्कुमेन रक्तं वं कौकुमम् । मथुसया आगतो जातो वा माथुरः । प्रामे भवो ग्राम्यः ग्रामीणः । धुरं बहतीति धुर्य धौरेयः ॥ १४ ॥ (२०) सूट-कारका क्रियायुक्त कारकादिति कारकशब्दस्य पञ्चम्यवचना. म्तम् हलिरतू? 'सवणे'। क्रियायुक्ते किया शुरुतं बिभायुक्तं तले मना कर व. नान्तम् । विपरन् । काकातु कर्तृकमरमानवाला मातापिने ..नादनः प्रत्य. या भवन्ति । लियासहित कर्तरि धामीण नोकि इल्मा सन्ति । उत्तः 'झारफेन्यः इति बोकारकादित्येकवचनं जात्यभिप्रायेण । शदात तृतीयक चने रेल ? ! शुनमेन रक्तं वक्षमिति रहे । अनेने करणं- कारकम् । तथा अनरूपक्रियासहितं वल्नं कर्म । तच्चान्नाभिधेयर डम । समाल - प्रत्ययये:' इति तृतीयालेपः । 'उक्तार्थानागप्रयोगः विवाद्धिः। 'पारस्य लेपः ॥ एक अनुम्भेन्ट र वसनं को सम्मम् । साक्षिा । मधुशब्दात पञ्चम् वचने । 'डिता यट सवणे सथुराया आगत' इति नापये । अन्न अपादान कारकन् । 'विश्लेपावधी' इति पञ्चमी । आगमनक्रियायुक्तो नरः कताभिधेयस्ततोऽण प्रत्ययः । शादिस्वरस्य यस्य लेापः घरहीन. माधुरः ॥ एवं ग्रामे भयो प्राभ्यः । अत्र भवनक्रियायुक्ते कर्तरि अभिधेये ग्रामे इत्यधिकरणकारकान् ण्यप्रत्ययः । 'यस्य लोप स्वरहोन०, 'सोवि० ॥ धुशब्दात् द्विस्थाने धुरं वहत्तीति धुर्थः धौरेयो वा । एकत्र ण्यप्रत्ययः । तत्र वाग्रहणान्न वृद्धिः । अन्यन्न एयण तत्र वृद्धिः धौ ‘स्वर० । 'थ्वाविहसे' इति सूत्रे तद्धित्तयकारे ना पति वक्तव्यम् । तेन धुर्वः इत्यत्र दीर्घत्वाभावः । प्रक्रियामते तु न भकुरा इति दाईत्वनिषेधः । धौरेयः। अत्र वहनक्रियाश्रये कर्तरि अभिधेये धुरमिति कर्मकारकात ग्यणप्रत्स्य एयणप्रत्ययौ । एवमात्मने हितः आत्मनीनः विश्वजनाय हितः विश्वजनीन: अत्र संप्रदानकारकात् वक्ष्यमाण इनः प्रत्ययः ॥ १४ ॥ (प्र.) कारकादिति । क्रिया धात्वर्थस्तथास्तदाश्रयः । स च कचित्ता । कचिव कर्म । यथा देवदत्तो ग्रामं गच्छतीत्यत्र गमनक्रियाश्रयो देवदत्त ओदर्भ पचतीत्यादी च विक्लित्तिरूपायाः पचनक्रियाया आश्रयः कर्मभूतौदन इत्यभिप्रेत्य कर्तरि कर्मणि चाभिधेये इत्युक्तम् । यस्क्रियायुक्त कर्तृकर्मणी तक्रियाकारकादणादयो भवन्ति । तद्धि- तान्तस्य चैते एव वाच्ये भवेतामित्यर्थः । कौकुमित्यत्र रज्जनक्रियायाः करणकारणात् कुङ्कुमादञ्चनक्रियायुक्त वस्त्रेऽभिधेयेऽण । धुरमिति कर्मकारकाद्वहनक्रियायुक्ते कनहि वाच्ये ण्य एयण । णितो वेति व्यवस्थितो णित्वाभावादादिवृद्धयभावः । णिवावृद्धिः णितो वेत्यनन्तरसूत्रता वानुवरोर्व्यवस्थयाऽर्थ विशेष एव न मिनः , शरण रामेणेत्यादौ ॥ १४ ॥ कैनेयेकाः॥क ईन इय इक एते प्रत्यया भवन्ति भवाद्यर्थेषु ॥ गणित्वं चैषां वैकल्पिकम् । कर्णाटे भवः कार्णाटक:-कर्णाटकः ॥ प्रामादा- -- एयणश्च ·तद्धितप्रक्रिया १९ ] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। २८१ -- । - । 10 गतस्तत्र जातो वा ग्राम्यः-ग्रामीणः । सधीचि भवो वा सत्रीचा युक्तः सध्री- चीनः । सनीचि भयो वा सनीचा युक्तः समीचीनः । तिरश्चि भवो वा तिरश्चा युक्तस्तिरश्चीनः । उदीचि भयो वा उदीचा युक्त उदीचीनः ॥ १५ ॥ (२०) सूत्रम्- केनेथेकाः कश्च ईनश्च इयान इकश्च केनेयेाः प्रथमा बहुवचनान्तम् । 'सवणे एकपहर । नाम्ने अवार्थी दल व वाच्ये सति छईन इय इस एते ३. स्वारः प्रत्यया भवन्ति । णित्वां षामितिः एषां कादीनां प्रत्ययानामनिवेऽपि वैक. ल्पिक गिरवं व्यवस्थित विकल्पेन णि मवति "णिता वा इत्युक्तस्वात् । शेन अवचि. त्प्रयागे विकल्पेन वृद्धिः । चिन्निस्य वृद्धिः । क्वचित्सर्वथापि वृद्धिर्न भवतीति भावा. र्थः । काट-काटदेश भनी कर्णाटका वा । उभयत्रापि कप्रत्ययः । एकन वृद्धिः । अन्य न । अपवयले 'सोविक अन्न भकारों प्रत्ययः । प्राम-प्राकागत. स्तन जाले का ग्रामीनः । आदिबाइ आमता इनप्रत्ययः । वस्य लोपः रो खाने लव सध्यङ् एव सनीधीनः । अथवा धीचि सः सधीचीनः मन्त्र का वविश्लेषे सनि म सञ्चदी इत्लेप बाय व ई दीर्घः । घरहोनं० प्रथनेकवचनम् ॥ एवं सम्बइ एव । यहा समीक्षि भव समीर : सम्पाद शब्दात इलप्रत्ययः । 'अञ्चेश्व' समोच । 'स्वरही प्रयोगद्वयेऽपि मैकल्पिकत्वान वृन्दिः एक तिरश्चि अदा लिरशीनः निर्यच ईन्प्रत्यय' तिवादयः' इति तिर शदेशा ! रहीन' प्रथले लोवि० १५ १६ ॥ (प्र.) केनेति ! जाईनश्च य इश्च ते तथा कि जैषां कल्पिकमिति । णितो वेत्यस्यावानुवृत्तरिति भावः । सध्यव साधीचीनः लम्बवलमोदीनः । स्वार्थ इनपत्यये । तद्धिते परे अञ्चदौश्चेत्यकारलोपपूशारदीधौं । तिरश्चीन इत्यन तिवादय इति तिरश्चनिपातः ॥ १५ ॥ पलोपश्च ।। नाम्नामुपधाभूतस्य यकारस्य लोपो भवति तद्धिते परे । यस्य लोपः । कानीनः । पौषी । क्षत्रे भवः क्षत्रियः । शुक्रियम् इन्द्रियम् ।। अक्षैर्दीव्यतीत्याक्षिकः । त चतुरः तार्किकः । शब्दे कुशलः शाब्दिकः । वैदिकी ॥ १६॥ (च) यलोपश्च ॥ तद्धित्तप्रत्यये परे नाम्नामुपधाभूतहाच मकारल्य केपि भवति । कन्यावादात् सप्तम्बेकवचने । कम्यायां भवः कानीनः इनप्रत्यया । कल्पिसणिस्वादृधिः 'यस्य लाप: 'यापश्च अनेन यकारलेापः । कानोनः प्रथमैकवचनम् ॥ ननु कन्याया: कथमपत्यं संभवति । नैवे,देवतामुनिमाहात्म्यात् कन्याया अपत्य घटते । कानीना द्वैपाय- नमुनिः ॥ एवं पुष्यः । पुष्येण युका रात्रिः पौर्णमासी वा पौषी । अत्र 'कारकात्' इति अणु वृद्धिः । पौ 'यलापश्' इति यकारलेापः । 'यस्य लोपा 'स्वरहीनं० 'श्रण ईप' पुनः 'यस्य लेापः 'स्वरहीनं हसेपः० पौषी। यकारलापप्रसारिदमुदाहरणम् ॥ अन्य.. । - ।

·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध . नापि यलोपमाह- मल्ल्यस्य यस्य स्वीकारे ईये वाऽगस्त्यसूर्ययोः । কষ্ট পায় অন্য বিষনঃ as विमान लेषा नाम ॥ मत्सी॥ अगस्तस्यापत्यमागस्त्यः । तस्यायनागस्तीयः । आगस्त्यस्येयं दिक् आगस्ती ॥ सूर्यस्यापत्यं सौर्यः । तत्र सौरीयः सौर्यस्येचं दिक् सौरी ॥ तिष्येण युक्तः कालः तैषः । पुष्येण युक्तः कालः पौषः इत्यादि । क्षतात्प्रहारात त्रायते इति क्षत्रम् । क्षत्राद्भवं क्षत्रिय क्षन्त्रस्यापत्यं वा क्षत्रियः । अत्र इय् 'यस्य लोप:' स्वरही.' 'अतोऽम्। ॥ पक्षे अणः । क्षात्रः ॥ एवं शुक्राद्भवं शुक्रिय । शुक्रो देवताऽस्येति शुक्रियम् । तथा इन्द्रावमिन्द्रियं । यद्वा इन्द्रस्यात्मनः प्रत्यक्षज्ञानकरणमिन्द्रियम् । क्षत्रियं शुक्रियमिति प्रयोगत्रयेऽपि विकल्पत्वात्सर्वथाऽपि न वृद्धिः । तथैव अक्षैः पाश- कैदीव्यति आक्षिकः। अंत्र 'कारकात०' इति क्रीढनार्थ इकप्रत्ययः । भवादित्वाद्वा णित्वम् । वृद्धिश्च यलेापः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'सोवि०। मादमधीते शाब्दिकः । वेदे भवा वैदिकी स्तुतिः । हकप्रत्यये णित्वाधयणादणन्तत्वे 'नण ईप' 'यस्य लेापः । प्रथमौकवचने 'सोवि०॥ एवं शास्त्रेण जयतीति शास्त्रिकः । धनुषा जयतीति धानुष्कः । अवता प्रोकं भवत इदं वा भावत्कम् ॥ १६ ॥ (प्र०) यलोपश्चति । क्वचित्तद्धिते पर यकारस्य लोपो वक्तव्य इत्यर्थः । कन्यायां भव इति विग्रहे ईनः । यस्य लोप इत्यकारलोपः । आदिवद्धिः । पुष्ये भवः पौषीणः इयो वेति क्षत्रज्ञब्दाजातावेवेयः । क्षत्रं जातिः । क्षत्रियः । क्षात्रोऽन्यः । अौ. ीव्यति शब्दान् करोति तर्कमधीते वेद वेत्यादि विग्रहाः । नैदिकीत्यत्र तदादि- स्वादीपू ॥ १६ ॥ स्थतनौ ॥ त्यश्च तनश्च त्यतनौ । किमादेरद्यादेर्भवाद्यर्थे त्यतनौ प्रत्ययौ भवतः। कुत्रत्यः । कुतस्त्यः। तत्रत्यः । ततस्त्यः । अत्रत्यः । अतस्त्यः । अद्यतनः । यस्तनः । श्वस्तनः । सदातनः (क)॥ १७ ॥ (च०) सूत्रम्-'त्यतनौ ॥ त्याच तनश्च त्यतनौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'ओ औ और एकपदम् । किमादेरद्यादेचेति । किमादेर्भवाद्यर्थे त्यप्रत्ययो भवति । तथैव अद्यादे- स्तनः अद्याद्यव्ययसाहचर्यात् किमोऽप्यव्ययं गृह्यते । भवाधणे इत्यत्रादिशब्दात आगत- सहशा गृह्यन्ते । कुत्र भवः कुत्रस्यः । अन्न किमोडव्ययानवाचणे त्यप्रत्ययः एवं तत्र भव इति तदाऽव्ययात् । अन्न भवोऽत्रत्यः इत्यत्र इदमोऽव्ययम् । तथा कुतो भवः कुत आगतो वा कुतस्त्यः । अमा सह भवः अमात्यः । इह भव इहत्यः इत्यादिशब्दज्ज्ञेयम् ॥ अद्य. भवोऽद्यतनः । अत्र अद्यादेर्भवाधणे तनप्रत्ययः । यो गतदिने गतकल्पे भवो झस्तनः श्व भागामिदिने भवतीति श्वस्तनः । सदाभवा सदातनः । सना निरन्तरं भवतीति सनातनः । - । - (क) पुराभवः पुरातनः । चिरं भवश्चिरंतनः । सायं भवः मायतनः । माहूणे भवः माणेतनः । चिरा. दिभ्यस्मा चिरपरुत्परादिभ्यस्तो भवाद्यर्थे । चिरं भवचिरनः। परु भवः परुनः । परारि भवः परारिमः ॥ इति विशेष ·तद्धितप्रक्रिया १९] सप्रसादचन्द्रकी-मनोरमोपेता । । एवं देोपातनं सायंतनं चिरंतनं पुरातनं प्रगेतनं प्राक्तनम् इत्यादि । दक्षिगापश्चात्पुरत. स्त्यण वक्तव्यः, । दाक्षिणात्यः । पाश्चात्त्यः । पौरस्त्यः ॥ १७ ॥ (प्र०) किमादेस्त्यतनाविति । किमादेरिति किशब्द आदिः आद्यवयवो यल्य तत्प्रकारकाद्गुणात् त्यः । स च अमाइहवतसिकुन्नेभ्यः । अमात्यः । इहत्यः । कत्यः । कुतस्त्यः । कुत्रत्यः इत्यादि । एवमौषमल्यालमवलस्त्यः । ऐषमस्त्यः । गस्त्यः । तथा पहत्परारिचिरात् नः । परुत्नम् । परारित्नम् । दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यण । तस्य च णितो वेति णिश्वम् । दक्षिणस्यां भावी दाक्षिणात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः इत्या. धूयम्॥१०॥ स्वार्थेऽपि ॥ उक्ताः प्रत्ययाः स्वार्थेऽपि भवन्ति ॥ देवदत्त एव दैव. दत्तकः । चत्वारो वर्णा एव चातुर्वर्ण्यम् । चोर एव चौरः(क) ॥ १८ ॥ (च) सुत्रम्-'स्वार्थेऽपि । स्वस्यार्थः स्वार्थः तस्मिन् सप्तम्येकवचनम् ! 'अह ए' मपि प्रथमैकवचनम् । 'मव्यया० ॥ पूर्वोक्ता अणादयः केनेयेकाश्चत्वारः प्रत्ययाः स्वार्थेऽपत्यार्थव जितेऽपि मूलाणे भवन्ति । देवदत्त एव देवदत्तकः अत्र स्वार्थ कः ॥ चतु. वर्ण चत्वार एव वर्णा इति वर्णापण्यप्रत्ययः जलतुम्बि० 'यस्य लेापः 'स्वरहानं० प्रथ- मैकवचनम् कुलशब्दवत् । चातुर्वर्ण्यम् ॥ चार एव चौरः स्वार्थेऽण् । 'यस्य लोपः, वृद्धिः ॥ एवं द्वितीय एव द्वतीयकः । तृतीय एव तायकः । त्रयोः लेाका एवं औलोक्यम् ॥ १८ ॥ (प्र.) स्वार्थेऽपीति । अपिशब्दोऽनुक्कसमुच्चयार्थस्ततश्चेष्टसिद्धिः। चत्वार एक वर्णा इति विग्रहे कर्मधारये चतुर्वर्णशब्दात्स्वार्थ भ्यः ॥ १८ ॥ अणीनयोर्युष्मदस्मदोस्तवकादिः ॥ तावकम् । मामकम् । तावकीनः। मामकीनः। यौष्माकः । आस्माकः । यौष्माकीणः । आस्माकीन ॥ (च) अणीनचार्युष्मद० ॥ इत्यादि वक्तव्यरूपम् । युष्मद् अस्मद् इत्येतयोः अण् प्रत्यये ईनप्रत्यये च परे तवकादिरादेशो भवति ॥ आदिशब्दात द्विवचनबहुवचनयो. विषये युष्मदस्मदोर्युष्माकास्माको आदेशौ भवतः ॥ अत्र युष्मद एकत्वे अणीनयोः पर. योस्तवकादेशः । द्वित्वे बहुत्वे च युष्माकः ॥ अस्मदश्च एकत्वे ममकः । द्वित्वे बहुत्वे च अस्माकः । युष्मद् अस्मद् । तवायं तावकः । ममायं मामकः । उभयत्रापि ईनप्रत्ययः । पद्धिश्च 'यस्य लोपः 'स्वरहीन सिद्धम् । युष्मद् अस्मद् । युवयोः युष्माकं वा अर्थ योष्माकः । आवयोः अस्माकं वा अयं आस्माकः । एवं युवयोः युष्माक वा अयं यौ. माकीणः । माक्यारस्माकं वा अयमास्माकीनः । द्वाभ्यामण द्वाम्यामोनः । युष्मदो - (क) कचिदिदमधिकमुपलभ्यते; तपथा।--अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः ॥ अव्ययस्य सर्वादशा- म्त्यस्वरात्पूर्वोऽकच्प्रत्ययो भवति ॥ उच्चरवोच्चकैः । नीचैरव नाचकैः । सर्व एव सर्वकः। विश्व एव विश्व- का | मया एव मयका । त्वया एव त्वयका । तदेव तकन् । यदेव यकत । एतदेव एतक ।-इति ।। -

·सारस्वतप्रक्रिया
। पूवाद
.
।
युप्माका, अस्मश्च TERE ! वृद्धिः आस्माकः सर्वत्र पस्य लोपः योमा
कीण इत्यत्र अत्याहारसद शव का सोणो० ॥ एवं मानः ।
कोरिक च हैन कमीनी स्योः परतः युष्मदस्मदोस्त-
विल्यम्बत्दयोथुप्कामासौ २ वरव्या वित्यः ।
- শুভ ; বি. =ায় ?
वस्तुल्हे : तुल्ये सादृश्येऽणे बत् प्रत्यया भवति !! चन्द्रामुखम् ।
घटबदुदरम् । पटवरकम्बलन'..?
(२०) सूत्रम्.....चतुल्ले । बत् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप: । मले सामने
कदाचजारमा ल्ये कारल्या असाथै वाक्ये वत्प्रत्ययो भवति । सन् ण तुल् सा.
हल्लाय ! यत्प्रत्यय: स्वाहान्त इतिवत्प्रत्ययान्तस्याव्ययकार: एल
वचने 'अव्यया ! एवं बटेन तुल्यं घटवत् ॥ सार्वविभक्तिको वत् इति ६के ! यथा 'घ.
ग्वन्द रेणुकरण्हे तिष्ठति कि? निर्मलं नीरम् । अत्र घटेवत् घटवत् इति ससम्यन्ताद
वत् । गिरिवत्तुङ्गो गजः । इत्यादौ गुणतुल्यत्वेऽपि बत् । देवमिव भदन्तं पश्यामि देव-
वत । राज्ञेव व्यवहृतमनेन राजवत् । ब्राहाणायेव देवदत्ताय दाति ब्राह्मणवत् । पर्वतादिक
शासनादवरोहति पर्वतवत् । ब्राह्मणार-येच वृत्तमस्येति बाणवत । मथुरायामित पाटलिपुत्रे
प्रसादाः मधुरावत् । एवं यथाप्रयोग ज्ञेयम् ॥ १९॥
(३०) वदिति । तृतीयान्ताद क्रियातुल्य इति व्याख्येयम् । तेन पुत्रेण तुल्य:
स्थूलः गोमान्या इत्यादौ रणद्रव्यतुल् न । केचित्त तुल्य ति सामान्यतेविवक्षितार्थ.
प्रयोगदर्शनात्पुनतुल्यस्थूल इत्यादावपि
इत्यादावपि अस्तीत्यादिक्रियाध्याहारादिरिषद्ज इत्या.
दाविव वत्प्रत्ययेऽप्यदोषाहतीयान्तात्वियातुल्य इत्यादिविवक्षा नेति । चन्द्र एन घट हर
पटस्येवेति प्रथमालतमीषष्टमन्तादपि बदित्याहुः ॥ १९ ॥
भावे तत्वणः॥ शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावः । तस्मिन्भावे
तत्व यण इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।। ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणता। तान्तस्य
नित्यं स्त्रीलिङ्गत्वादाम् ॥ २० ॥
(च०) सूत्रम्-'भावे तत्वयण ॥ मावे ससम्येलवचनान्तम् ! भइए । त.
स्वयण तश्च त्यश्च यण च तत्वयणः प्रथमाबहुवचनान्तन् । 'स्वरहीनं सोवि० ॥ अथ
सूत्र व्याचिख्यासः प्रथम भावशब्दं व्याचष्टे-शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावः । येन शाब्द-
स्थ प्रवृत्तिः प्रवर्तन सम्पद्यते भवति तत्प्रवृत्तिनिमित्तम् । ततो यशब्दस्य ब्राह्मणादेः
प्रवृत्त कारणं स एव भावः । बातिव्यगुणक्रियाभिः शब्दस्य प्रवृत्तिमिमितं भावः इत्यु.
च्यते । तस्मिन् भावेऽर्थे तस्वयण इत्येते त्रयः प्रत्यया भवन्ति । डदाहरणम्-ब्राह्मण ।
ब्राह्मणस्य भाव इति विग्रहे । अत्र ब्राह्मण इति जातिरूपः शाब्दस्य यो भावः यजना-
दिक्रियानिष्टत्वलक्षणः स ब्राह्मणशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमतस्तप्रत्ययः । अन्न तप्रत्ययान्त
नाम त्रीलिङ्गम् । त्वयण, इत्येतदन्तं न सकलिङ्गम् । तत्र तान्तस्य नित्यं स्त्रीलिङ्गत्वात
'मावत: स्त्रियाम् इत्याप् ॥ २० ॥

·तद्धितप्रक्रिया १९] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। (प्र. ) भाव इति । तश्च त्यश्च यण च ते तथा । भवत्यस्माच्छब्दप्रवृत्तिरिति भावशब्दस्यान्वधतानभिप्रेत्याद ! शब्दस्य प्रतिनिसिरी भाव इति । तच्च "चतुष्टयी. शब्दानां प्रवृत्तिः" इति महाभाष्यानुसारात् द्रव्यगुणक्रियाजातिरूपा । केचित्तु द्रव्यगुण. निशाजातिरूढयः शब्दहेतव इत्याहुः । ब्राह्मणप्राब्दप्रवृत्तिनिमितं जातिः । समाहारे ता चेत्यावन्तनिर्देशान्तान्तस्य नित्यस्त्रीत्वतुचनादः ॥ २० ॥ समाहारे ता च ने बच॥ त्रयाणां समाहारस्नेला १ (क)ज- नानां समूहो जनता ।। ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणत्वम् । स्वयणन्तं नपुंसकम् । ब्राह्मणस्य भानो ब्राह्मण्यन् । सुमनसो भावः सौमनस्यम् । सुभगस्य भाव? सौभाग्यम् । विदुषो भावो वैदुश्यम् । (19) सोलिडाधिकार विजाइना साब गाय समाहारेऽपि तदबया स्वदति वाडा तालेवन पर प्रत्यास्त आद. न्तयदिजःतुलमाला तश्चः इति पाता जिन नि प्रयापी समा: अन्न ताप्रत्ययो कुते नेगुगः प्रथम कबदनन् । 'आप' से का ? समूहो जाता ए त्यप्रत्यये प्रामस्य साई बामगदम् । यम्प्रत्यये प्रायन । प्रथमैकवचनम् । 'अजान' ॥ सनमः । छललो मायः सोमनस्यार । अन्न द्रव्यम् । यण वृद्धिः लो । स्वरकी तोऽस्' । विद्वत् । विदुषो मात्रः वैदुव्यम् । अत्रक्रिया । अन अव बाले। । लोई दु । विबलात्व' 'स्वरहो कुलवत् ।। सर्शन तद्धित विकल्यानुवृत्तिः । तेन यूनो सायो गौचनम् ॥ रमणीयस्य भावो रामगीय- कम् । वृद्धस्य भानो वार्धकम् । चपलस्य साबश्वपल्या प्रत्यादानणप्रत्ययोऽपि भवति । (प्र.) समाहारे ता चेति । चकारानुक्तसामुच्चयार्थात । हस्तिनी अमूहो हास्तिकम् । धौनु मित्यादौ । लमूहे कः । तस्य च मितो वेति जियादादिवृद्धिः । तथा अपूपानां समूह आपूपिकम् । शाष्कुलिकमित्वादावन्नवाचम्यः कण् । एवं सचिना समूह काचिकम् । केदाराणा समूहः केदारिकम्-केदारकम् । कार्यमित्यत्र इकण्या: तथा भिक्षादिभ्योऽण् । भिक्षाणां समूहो मैक्षम् । यौवनम् । वथा पाशादिभ्यो यत् । पाशानां समुहः पाश्या | वात्या । खल्या । गव्या । स्थ्या । वातादूल: तथा खलिनो गोभरथेम्ब इनित्रकटयेत्यादयः । खलानां भमृदः खलिनी गात्रा। रथकटत्यादयः यो क्षेयाः । स्त्रीत्वादिक, लोका । गुणश्चेति विशेषाधिकागस्त्रिशब्दस्यौव शुगः ॥ (क) सूत्रे चकारात्ममूहे प्रत्ययान्तरमपि । तेन हस्तिना समूहा डास्तिकम् । धेनुना समूहो धेनुकम् । अब कप्रत्ययः । तस्य णित्वादादिवृद्धिः ॥ अचित्तवाचकादिकः । कवचाना समूहः कावचिकम् । अपू- पानी समूहः भाषिकम् । शकुलीनां समूहः शाकुलिकम् । कवचिनशम्दादिकः कवचिनां समूहः काव- चिकम् ।। गणिकाया गया । गणिकानां समूहो गाणिक्यम् ॥ केदाराय च। चकारादिकः । केदा- राणा समूहः केदार्यम् । केदारिकम् ॥ युवत्यादरण। युवतींना समूहो यौवतम् । भिखाणा समूहों मैंशम् ॥ पाशादिभ्यो यः स च मियाम् ॥ पाशानां समूहः पाश्या । वाताना समूहो पात्या । स्थानां समूहो रध्या । खलानां समूहः खल्या ॥ खलगोरथेभ्य इनित्रकन्याः । इनिः खलिनी । रथाना समृहो रथकव्या । रथ्ये। त्यपि । गवा सपूतो गोत्रा । गम्येत्यादिप्रयोगा अयाः ॥ इति मलपुस्तकगतो विशेषः ॥ - ·सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाद्ध -- कर्मण्यपि या वक्तव्या(क) ॥ बामणस्येदं कर्म प्राह्मण्यम् । राज्ञ इदं कर्म राजन्यम्-राज्यम् । नो वा इति लोप:(ख) । (२०) कर्मण्यपि यण वक्तव्यः । कर्मण्यपि कर्थिऽपि यण वक्तव्यः । ब्राहाणस्य कम प्राह्मण्यम् ॥ सुगमम् । राजन् राज्ञ इदै कर्म राज्यम् । राजन्यं च । उभयतापि कमणि यण प्रत्ययः । एकत्र 'नो वा' इति टिलोपः राज ‘स्वरहीनं० । अन्यत्र न टिलो. पः। 'स्वरहीन' उभयत्रापि प्रथमैकवचनम् । कुलमाब्दवत् । जातावपि यण । राज्ञो जा- वीयः राजन्यः । अपिशाब्दात् मुनेः कर्म मौनम् । कर्मणि साधुः कर्मण्यः । सभार्या साधुः सभ्यः। यथासे हितं यथास्यम् ॥ (प्र.)कर्मण्यपीति । अपिशब्दात्साध्वर्गेऽपि । सामा साधुः करण्यः । नो वेति शब्दव्यवस्थया टिलोपप्रसङ्गः । नाम्नो ना लोपशधावित्यत्रापि इस्वो वेस्यतो वानुकर्षणाद्वयवस्थयात्र तदभावः । एवं समायां साधुः सम्यः । समाने तीर्ण वासी सतीच्यः । सहादेरिति समानस्य सः । समाने उहरे शायित: समानोदय:-सोदय:। विकल्पेन सादेवशः । अग्रादिभ्य ईयययता वार्थे । अग्रे भवः अग्रीय अनि:-अग्रयः । तथा हिताणे शरीरावयवात् । दन्तेभ्यो हितं दन्त्यम् । कण्ठयम्। ओष्ठ्यमित्यादि। पातेन क्रीत: शल्यः इत्यादि प्रयोगानुसारेणोझम् । णितो वेति णित्वव्यवस्था । लोहितादेडिमन् ॥ लोहितादेर्गणाद्भावेऽर्थे इमन् प्रत्ययो भवति स इमन् दित्संज्ञो भवति ॥ डित्त्वाहिलोपः ॥ लोहतस्य भावो लोहिति- मा । (कालस्य भावः ) कालिमा । ( लघो वो ) लषिमा । (अणोर्मावः) मणिमा ॥ २१ ॥ (च०) सूत्रम्--'लोहितादमिन् ॥ लोहित भादियस्य स लोहितादिस्तस्मात् । पञ्चम्येकवचनान्तम् निति' 'स्या इत्यलोपः 'नोवि० । हिमन् प्रथमैकवचनान्तम् । 'सेपः ॥ लोहितादेनाम्नो भावेऽयें इमन्प्रत्ययो भवति स च ढित्संज्ञकः। परम् अने. कस्वराडिदिति वक्तव्यम् । तेन भूमा इत्यत्र एकस्वरे टिलोपा न । उदाहरणम्-लोहित । लोहितस्य रकस्य भावः इति विग्रहे । इमन्प्रत्ययः । डिवाहिलोपः । दिति टे' 'स्व: रहीन.' प्रथमैकवचने 'नोपधाया:' इसेप: भाम्ना नो लोहितिमा । अाभांव. अणिमा। तथा लाभावः लधिमा । एवं महतो भावो महिमा। राजनशब्दवत् ॥२१॥ (प्र०) लोहितादेरिति । भावे तत्वयण इत्यनुत्तेस्तेऽपि । ततश्च छोहितता- लोहितत्वम्- लौहित्यमित्याधपि ॥ २१ ॥ (क)कर्मण्यपीत्यपिशब्दात्सायथै यम् तस्य णिरुवं न । सामनि माधुः सामन्यः । कर्मणि साधुः कर्म- व्यः सभायां साधुः सभ्यः ॥ (ब) अन्यत्रापि यय् प्रत्ययः समानस्य बाप इत्यादेशः समान उदरे शयितः समानोदर्यः। सोदर्यः शतेन क्रीतः शत्यः ।

·and तद्धितप्रक्रिया १९] समसादचन्द्रकीर्ति-मनोरमोपेता। ऋर इमनि ॥ पृथोर्भावः प्रथिमा । (हढस्य भावो) द्रढिमा । बहोर्भाव इति विग्रहे ॥ (१०)' र इमनि ॥ षष्ठयेकवचनान्तम् । २: प्रथमैकवचनान्तम् । इमनि सतम्येकवचनान्तम् । पृथुमृदुमा इत्यादीनां नाम्नानादेः ऋकारस्य इमनि प्रत्यये परे र आदेशे भवति । पृथु । पृथोर्मावः इति विरहे अनेन ऋस्थाने । टिलोपः पूर्ववत् प्रथिमा । एवं मृदामावा नदिमा । दृढस्य भाग ढिमा ! शस्य भाव शाकिमा हु. सादेल घाश्च ऋकारस्येति व्याख्येयं । तेन कृषिणमा ऋजिना इत्यादौ रकारोन सदति । सत्र तद्धिते विकल्पानुवृत्तिरिति लोहितता लोहितत्वम् । लौहित्यम् । अणुता अणु. त्वम् । लघुता लघुत्वं पृथुता पृथुत्वं मृदुता मृदुत्वं । कृशता कृशत्वं दृढता दृढत्वम् । इत्यापि भवति ॥ (प्र.) ऋ र इति वक्तव्यत्वेन प्रयोगानुसारित्वाद्धसादेलघारित्येव नेह ऋजिमा । कृष्णिमा ॥ यहोर्लोपो भू च बहोः ॥ बहोरुचरेषामिमनादीनामिकारस्य लो- पो भवति बहोः स्थाने मू चादेशः ॥ भूमा(क) ॥ २२ ॥ (च० ) सूत्रम्-बोर्लोपे भूच बहा: । बादारिति बहुशब्दस्य पक्षम्येकवचना- न्तम् । 'वितिः स्य' इत्यलोपः । वि.' । लेापः प्रथमैकवचनान्तम् । कोवि., पश्चात् 'नामिनो । भू प्रथमैकवचनात सांकेतिकम् । पश्चात् हवे हो। च प्रथ- मैकवचनान्तम् । 'अव्यया । बहोः षष्ठधे कवचनान्तम् । 'डित' हल्या इत्यलोपः । पञ्चपद सूत्रम् । बहुशब्दात्परेषामिमन्प्रत्ययादीनां संबन्धिन हकारस्य लोपो भवति,- बहशब्दस्य च भूहत्ययमादशो भवति । अत्र इमनादीनामित्यादिशब्दात् इमन् ईष्ठ ईयस इत्येते गृह्यन्ते । यद्यपि ईयल ईकारोऽस्ति कारग्रहणे केवलग्रहणम्' इति न्यायस्यापि भू चादेश इत्यत्र चकारामोक्तदोषः ॥ केचित्तु इमनादीनामादेर्लोपो भवत्येनं व्याख्यान्ति । अन्ये तु इमन्त्रादीनामिवर्णस्य लोपमिति व्याख्यान्ति । बहु बहार्भाव इति विग्रहे लोहिता- दित्वादिमन् । एकस्वरत्वाट्टेरकोप: । 'यहोर्लो। इति इकारलोपः बहाभू मादा पूर्व- वत् । प्रथमैकवचने सि 'नापधाया। इसेपः 'नाम्ना ना भूमा ॥ २३ ॥ (प्र०) वहोरति । इमनादीनामित्यादिशब्देनेष्टेयसाहणम् । पुन होरिति स्था- निनियमार्थम् । अन्यथा इमनादीनां प्रकृतत्वात्तेषामेव स्यात् । यद्यपि तेषामिकारलोप सामर्थ्यान्न संभवति । तथापि पुर्णस्य पञ्चम्यन्तत्वेन स्थानषष्ठयन्तस्य पृथगुक्तियुक्तैव ! अत एवादेः परस्येति परिभाषया परोपप्रसको संभवदभिप्रायेणेकारस्योक्तिः । ततश्चेया. नित्यादौ इकारस्यापि लोपः ॥ २२ ॥ अस्त्यर्थे मतुः ॥ नाम्नो मतुः प्रत्ययो भवति अस्यास्मिन्धास्तीत्ये- (क) 'गुर्वादेः' इति गुरोगरादेशः । गुरो यो गरिमा । वरस्य भावो वरिमा ॥ इमान लोपः। इमा प्रत्यये परे कारस्य लोपो भवति । स्थूलस्य भावः स्थमा ! स्थूलस्य स्थवादेशः।-इति विशेषः ।।

·२८८ सारस्वतप्रक्रिया [पूर्वावे वस्मिन्नर्थे । उकारो नुम्विधानार्थः । मौरस्यास्तीति गोमान् गोमती(क)॥२३ (च) सूत्र-'अस्त्यर्थ मतुः ।। अस्तेधातोरर्थोऽस्त्यर्थस्तस्मिन् सप्तम्येकवचना न्तम् गइए । मतुः प्रथमैकवचनान्तम् 'सोनिक' मस्यास्ति ल्येन अल्लि अस्मिन् विष स्ति इत्येतल्पितर्थं तदितानाम्ना मतुप्रल्स्यो भवति । सन मन्प्रत्यये उकारे "त्रिते नुम्' इति नुविधानार्थस्तथा 'नितः' इति ईपविधानार्थश्च । गेद्विस्थाने गौरस्यास्ताति, द्वितीये स्त्रीविशेषणे गौरस्था अस्तीति । उभयत्रापि मतः । मत् । आ प्रथमेश्वचने 'वितो नु, मनत् 'अत्व सौदी; मा 'इसेप:०' रोगान्तस्या गोमान् ॥ द्वितीये 'वितः' इति ईन् । 'स्वरहोल हसेप:०१ गोमती । न वालि तु गामत् । एवं श्रीमान् श्रीमती नित्ययोभातिशय प्रशस्वादिविष्टेि मस्त्यर्थ मतु रिति केचित् । तन्मते नित्यं श्रीरस्त्यल्येति श्रीमान् । अतिशयिता प्रीतिग्स्यास्तीति प्रीतिमान् । प्रशस्ता धीरस्येति धीमान् ॥ २३ ॥ (प्र०) अस्त्यर्थ इति । अस्तेरर्थोऽस्त्यर्थो विद्यमानार्थस्तस्मिनाम इति प्रथमा. न्तपरत् । ततश्च प्रथमान्तानाम्नोऽस्त्युपाधिकान्मतुरित्यर्थः । अस्यास्मिन्वास्तीत्यर्थः । विशेषस्तु वानुरवसेयः । गौः श्रीश्चास्यास्मिन्वेति विग्रहे सकारानुबन्धित्वात् प्टिस्त इती । “ भूमनिन्दाप्रशंला नित्ययोगेऽतिशायने । संसर्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः ॥ " क्रमेण । बाह्मणवान् ग्रामः । उदरिणी कन्या । रूपवानरः । दण्डी। अस्त्यर्थोदाहरणं चोकम् ।। २३ ।। अहको च मत्वर्थे । मत्वर्थे अइको प्रत्ययौ भवतः ॥ वैजयन्ती पताका यस्यासौ वैजयन्तः । माया विद्यते यस्यासो मायिकः ॥२४॥ (च०) सूत्रम् । महको च मत्वर्थः ॥ अश्च इकश्च महको प्रथमाद्विवचनान्तम् । मतः अर्थः मत्वर्थस्तस्मिन् सप्तम्येकवचनम् । यद्यपि समाते सम्धिनिश्चयेन स्यात्तधा. प्यत्र स्पष्टार्थत्वात 'अकौ०' इत्यत्र सन्धिर्न कृतः । कचित्तु 'एको च मत्वय इत्येच दृश्यते । मत्वर्थ इति मतप्रत्ययार्थे अर्थादस्त्य एव नाम्न: आको इत्येतो प्रत्ययो । (क) फलबईरथेभ्य इनेनों वा वक्तव्यो फलमस्यास्तीति फलिनः फली। वहमस्यास्तीति बाईणः बहीं। रथोऽस्यास्तीति रथिनः-रथी ॥ बलवाताभ्यामूलः ॥ बळूलः ॥ धातूलः॥ वातातिसाराभ्यां किन् ॥ वातको अतिधारकी ॥ जणाईशुभंभ्यो युः अस्त्यर्थे । अर्णायुः। आयुः। शुभंयुः ॥ अर्णः कैशयोर्वः पर्णसः सलोपत्र । अर्णवः केशवः ॥ शंकंभ्यां बभयुसवितुतयवः। आभ्याभते प्रत्ययाः स्युरस्त्यथैः ॥ शं विद्यते यत्यासी शवः । शंभः । शंयुः । शतिः । शंतुः । शंतः । शयः । के विद्यने यस्यामा कम्बः । कम्भः । कंयुः । कन्तिः । कन्तुः । कन्त: । कयः । इत्यादि । लोमादिभ्यः शः लोमशः। पामा- देर्नः। पामन । अङ्गना । पिच्छादेरिनच् । पिच्छिलः । फेनादिभ्व इलच् । केनिलः ॥ तुन्दिवालिवटिभ्यो भः तुन्दिमः । वलिभः ।वटिभः ॥ कृष्यादिभ्यो वलच् दीर्घम। कृषीवलः ॥ प्रज्ञा श्रद्धावृत्तिभ्योऽया। प्रज्ञाम्स्यास्तीति प्राञ्चः। आर्चः । श्राद्धः । वार्तः । वृन्दाभ्यामारकम् । प्रशस्तं शुगमस्यास्तोति श. कारकः । प्रशस्तं वृन्दमस्यास्तीति वृन्दारकः । मध्यादेस। मधुरः। मुखरः। शुषिरः रघवानेत्यर्थः । झाए । कुञ्जोइस्तिहनुः ॥ सिधमादेलः । सिध्मास्यास्तीति निम्मलः। चूडास्यास्तीति चूडालः ॥ इति प्रिोमई... - ·शद्धितप्रक्रिया १९] सप्रमादचन्द्रकी-मनोरमोपेता । २८९ । । -- सनतः । वैजयन्ती बैजयन्ती नाम पताका वजो विद्यतेऽस्मिन्निति विग्रह अप्रत्ययः : 'यस्य' ईसापः । 'स्वरहीन, मो. मैजयन्तः प्रासादः ॥ तथा मायास्त्यस्यति मा. यिकः । पुवत् इकप्रत्ययः । 'यस्य लोप: स्वरहीन, मायिकः ।। कचिदप्रत्ययों गिदपि । प्रज्ञास्यास्तीति प्राज्ञः। श्रद्धा अस्यास्तीति श्चाद्धः ।। २४ ॥ (प्र.) अइकाविति । अश्च इकश्च अदको सध्यमावोऽपन्द्रहार्थः । एवं प्रज्ञा स्यास्ति ग्राज्ञः । श्राद्धः । आर्थः । वृत्तिरस्यास्ति बार्स इत्यादौ णिते वेति व्यवस्था णित्वम् । चकारादनुक्तसमुच्चयात्प्रयोगानुसारेणान्येभ्योऽपि । यथा हलवस्थेभ्य इनः। फलमस्यास्तीति फलिनः । बहिणः । रथिनः । तथा बलवाताभ्यामुलः । बलमस्यास्मिा बलूलः । वातूलः । तथा बाजातीसाराभ्यां किन् रोगे । वात रोगाऽस्यास्तीति वातकी । मतीसारको । तथा शंभ्यां बभादयः । नास्यास्तीति । कम्बः शम्बः । फम्भः । शम्मः । युः । यु । कन्तिः । शान्तिः । कन्तुः । शन्तुः । कन्तः शन्तः । नशा सुन्दि. वलिबटिस्या भः । तुन्दिने विद्यन्तेऽस्मिन तुन्दिनः । उलिसः । वटिमः। कृयादिभ्यो चलः । पूर्वस्य च दी। कृषाबलः । रजस्वला दन्तावलशिखावलो झायाम् । अन्यत्र दन्तवान् शिखावान् । तथा मध्वादे र । मधुरः । अपः क्षारमृत्तिकाऽस्यान्ति ऊपरः । शुषीरः । खमुखकुञ्जम्चा । खरः । मुखरः । कुजो हस्तिहनुः सोऽस्न्यास्ति कुतारः । कन्छुः कण्डूः सास्यास्तीति कच्छूरः । अस्य दस्वत्वन् । अर्णसो वः सलोपश्च । अगासि जलान्यास्मिर्णवः । केशादिभ्योऽपि प्राशास्त्ये । प्रास्ताः केशाः पन्त्यमा शाः । तथा काण्डाण्डयोरीर काण्डीरः । मेधारथास्यामिरः । मेधिरः । शिरः । तथा लोमा. दिभ्यः शः । लोमशः रोमशः ! पामादेनः । पामरः । प्रशान्तान्यानि सन्त्याच्या अना सिमादेलः । सिमल: । चण्डालः इत्यादयो यथायोगमृधा ।। ४ ।। मान्तोपधात्विनौ ॥ मकारान्तान्मकारोपधादकारान्तादकारोप- धाच्च वत्विनौ प्रत्ययो भवतः अस्त्यर्थे(क) । किं विद्यते यस्यासौ किंवान् । लक्ष्मीबान् (शमी)॥ भवान् । धनवान् धनी दण्डी छत्री दृषद्वती । कामो विद्यते यस्यासौ कामी । कृमयो विद्यन्ते यस्यासौ कमिवान् । शमोऽस्याम्तीति शमी । दमोऽस्यास्तीति दमी ॥ २५ ॥ (च) सूत्रम्-"मान्तोपधाद्वत्विनौ ॥ मन अश्च मौ अत्र 'सव होगी और अन्तश्च उपधा च अन्तापधे मौ अन्तोषधे यस्य समान्तोषधस्तस्मात् पक्षम्येकवच- भान्तम् । पुनः पूर्व सवर्ण' अग्रे बत्विनौ वतुश्च इन् च वत्विनौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । । (क) 'अस्त्यर्थे' इतः परं 'यशस्वान्' इत्यधिफपाठावशेषा मूलपुस्तके दृश्यते । मा यथा-मघाऽ. स्यास्तीति मघवान् || श्रिया यशसि मौभाग्य योनी कान्ता माहाग्न च । सूर्ये संज्ञाविशेष च मृगाजप भगः स्मृतः ॥ भगं भाग्यं विद्यने यस्यामो भगवान । लक्ष्मीरभ्याम्नांति लक्ष्मीवान् । पुत्राऽभ्याम्नोति पुष- वान् ।धनमस्यास्तीति धनवान् धनी । छत्रमभ्याम्तीति वान-छत्री । न शो मा दण्डा बन पास दण्डवान् दण्डी । क्षेत्र विद्यने यस्यासी क्षेत्रवान् क्षेत्री । पचास्यास्तीति विद्यावान् । दृषदो विधात म्यामी दृषखान् दृषद्बती भूमिः । वितः ।। यशोऽस्यास्तीति यशस्वान् इति ।

·सारस्थतप्रक्रिया- [ पूर्वार्द्ध- . 'स्वरही. पू: 'चपा अबे जवा: । द्विपदमिदम् । मकारान्तान्मकोरोपधाच तया अ. कारान्तादकारोपधाच्च यद्वा अवर्णान्ताव पक्षाच नानोऽस्त्यर्थे वतु इन एतौ प्रत्ययो भवतः । इन्प्रत्ययस्तु अकारान्तादेव भवत्यस्त्यर्थ ॥ प्रथम मान्तोदाहरणम् । किम् । किमस्थास्तीति वाक्ये अत्र बलु । वत् । चित्पदान्तताश्रयणात मेऽनु० प्रथमैकवचने । 'वितो नुम्' 'अत्वाः सौ. इसेप:०१ 'संयोगान्तस्य. किंवान् ॥ लक्ष्मी । लक्ष्मीः अस्यास्तीति लक्ष्मीकान् । अब मकारापधत्वात् वतुः ॥ नादिभ्यः इति अमिमान् भूमिमान् इत्यादौ मान्तोपरत्वेऽपि र वतुप्रत्ययः, किन्तु मतुप्रत्ययः ॥ शम । शमोऽस्या. स्तीति शमी । अन्न प्रकारापद्यत्वादकारान्तस्वाज इन् । ए मानि नक्षत्राणि सन्त्यस्येति भवान् चन्द्रः। यद्वा जालि नक्षत्राणि लन्त्यस्मिन् हति भवान् आकाशः ॥ अन अकारा न्ताद चतुः॥ एवं मालावान् दयावान् । अन्न आकारान्तादू चतुः ॥ धन छन्त्र दण्ड । ध. जमल्यास्तोति धनी । छन्नमस्यास्तीति छनी । दण्डोऽस्यास्तीति दण्डी । एषु सर्वत्र इन् अकारान्तेभ्यः । 'यस्य लोपः स्वरहीनं विष्वपि प्रथमैकवचने 'नां शो सौ दीर्घ 'हसेप:०१ नाम्ना नो० ॥ अषदः सत्यस्यामिति दृषद्वती । अकारोपधत्वाद्वतुः । उका. रानुबन्धत्वात् 'ष्टिवतः' इति ई ॥ क्वचिद्वतुप्रत्यये परे दीर्घत्वमपि भवति यथा-अमरा. वती पद्मावती मृगावती पुष्करावती कुशावती भोगावती अहीवती पुष्पावती शरावती ।। क्वचिन्मतुप्रत्ययेपि दीर्घत्वम् । यथा-हनुमान् ॥ २५ ॥ (प्र. ) मान्तोपधादिति । मश्च अश्व मौ मौ अन्ते उपधायां च यस्येति व्यधि. करणबहुव्रीहिः । वतुप्रत्ययः सामान्येन भवति इन्प्रत्ययस्त्वकारान्तादेवेति विवेकः । दृषद्वानित्यवापधोदाहरणम् । वतारुकगनुबन्धित्वादीप् । किंवान् । लस्मोवानिति मका. रान्तमकारोपधयो दाहरणे णितो वेत्यता मण्डूकप्लुतिन्यायेन वानुवृत्तयवस्थया यवा. देर्ने । यवमान् । भूमिमान् इत्यादि ।। २६ ।। तडिदादिभ्यश्च ॥ तडिदादिभ्यः शब्देभ्यो बतुपत्ययो भवति । तडिद्विद्यते यस्यासौ तडित्वान्(क)। [ भानि नक्षत्राणि विद्यते यस्यासौ भवान् । ] यशस्वान् । मरुद्विद्यते यस्यासौ मरुत्वान् ॥ २६ ॥ (च) साम्प्रतं मान्ताप विनाऽपि चतुप्रत्ययं वक्तव्येनाह-'तडिदादिभ्यश्च ॥ तडिदादिभ्यो मान्तोपधत्वरहितेभ्योऽपि चतुप्रत्ययो भवति ॥ चकारातडिदित्यत्र चपस्य जबत्वं न भवति । तडित् । तडिदस्यास्तोति तडित्वान् । एवं विद्युदस्यास्तीति विद्यु. त्वान् उभयत्रापि वतुप्रत्ययो भवति । पूर्ववत् । एवं सरस्वान् मरुत्वान् । समिध्वान् ॥ चकारात् राजन्वान् राजन्वती सौराज्ये । उदधौ उदन्वान् एतौ निपात्यौ ॥ तथा चूडासि. ध्मादेश्च लप्रत्ययः । चूडाऽस्त्यस्येति चुडाल: । सिधमला । मांसलः । इत्यादि॥ ऐश्वर्य स्वशब्दादामिन् । स्वमैश्वर्यमस्त्यस्येति स्वामी ॥ २६ ॥ (प्र.) तडितादिभ्य इति । चकारादधिकविधानार्थात्तडितादीनां चपानां जबा न । क) अयमत्र विशेषः।--तकारान्तस्य सकारान्तस्य हसादावस्त्यर्थे प्रत्यये परे अपदान्तता वक्तव्या यस्वरादौ प्रत्ययमा परे सर्वेषामपदान्तता भवति । ईये परे पदान्तता । तेन भवदीयम् ॥

·. तद्धितप्रक्रिया १९] सप्रसादचन्द्रकीर्ति-मनोरनोपेता । २९१ नोविसर्ग इत्यत्रापि सकारायोश्चेत्यजन्तर सूत्रात्तकारानुवृत्मत्वर्थीयपरे यशल्बानित्यायौ विलाप्रसङ्गः ।। २६ ।। एतत्किंयत्तद्भयः परिमाणे चतुः ॥ एतत्कियत्वद्भयः शब्देभ्यः परिमाणेऽर्थे वतुप्रत्ययो भवति ॥ १७ ॥ (०) एतत्कियत्तय:०१ इत्यादि । एतद् किम् यद् तद् एतेभ्यः शब्देभ्यः परि. माणेऽर्थं वतुप्रत्ययो भवति । उकार उमारणार्थः । यद् तद् । यल्परिमाणमस्य यावान् । तत्परिमाणमस्य तावान् । परिमाणे वतुः ॥ २७ ॥ (प्र.) एतत्कियत्तद्भय इति । एभ्यः परिमाणेऽर्थे वतु प्रत्ययो वक्तव्यः । मान्त. पधादित्यनेनैव सिद्धे परिमाणार्थं वचनम् ।। २७ ।। यत्तदोरा ।। यत्तदोष्ठेरात्वं भवति वतौ परे । यत्परिमाणमस्यति यावान् । तावान् ।। २८ ।। (च०) 'यत्तदा ॥ यत्सद एतयोष्टेगकारो भवति परिमाणेऽर्थं बतौ परे इत्यर्थः । यावत् तावत् । उभयत्रापि प्रथमैकवचने । 'विता नुम्। 'अत्वसाः सौः 'इसेवा संयो. गान्तस्य इति तलेापः । सिद्धम् । स्त्रीलिङ्गे यावती । नपुंसके यावत् ॥ किम् । किं परिमाणमस्येति कियानू । एतत्किा वतु प्रत्ययः ॥ २८ ॥ किमः किर्यश्च ।। किम्शब्दस्य किरादेशो भवति वतोर्वकारस्य यं. कारादेशो भवति ॥ किं परिमाणमस्येति कियान् ॥ २९ ॥ (च) किमः किर्यश्व' वतुप्रत्यये परे किश्शब्दस्य कि इत्यादेशः कृत्स्नस्य भव. ति । वतार्वकारस्य च यकारो भवति । अनेन किम: कि: वस्य य: । चकाराच्छित्वं वि. नापि सदस्य किरादेशः । प्रथमैकवचने पूर्ववत् । एतद् उमयत्रापि चतुप्रत्ययः ॥ २९ ॥ (प्र.) किम इति । किमः किरादेशा वक्तव्यः । चकाराइतोर्वस्य यादेशश्चेत्यर्थः यत्तत्कि वा परिमाणमस्येति विग्रहे यानित्यत्र चकाराद्यः ।। २९ ।। आ इश्चैतदो वा ॥ एतदष्टेर्वा इश् च वा भवति वतौ परे(क)। एतत्परिमाणमस्येति एतावान् इयान्(ख) ॥ ३० ॥ () 'आ हश्च एतदा वा' । वतुप्रत्यये परे एतच्छब्दस्या आ इश इत्येतावादेशी भवतः । गुरु: शिश्च सर्वस्य' हति न्यायात्कृत्वस्थ आ इति गुरुस्तथापि चकारग्रहणाद. न्त्यस्यैव टेराकारादेशे न कृत्स्त्रस्य । इश् इति शित् । “गुरुः शिच्च' इति शिवात्सर्व. स्य एतद् इत्यस्य ह आदेशः । वाग्रहणाद्यत्र इशादेशस्तन वकारस्य यकारः । अन्यत्र म । एतावत इयत् प्रथमैकवचने पूर्ववत् । 'विता नुम् 'हसेप:०० संयोगान्तस्य० ॥३०॥ तुन्दादरिलः ॥ तुन्दादेर्गणात् इलप्रत्ययो भवति । प्रशस्तं तुन्दं य. (क) यस्मिन्पक्षे आत्वं न तस्मिन्पो इशादेशः स्यात् शकारः सर्वादेशार्थः चकारातोर्वकारस्य यकारः।। (ख ) वाशन्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः। तेन इदमो वतुपत्ययः । इदम इशु चकारादतर्विकारस्य यश्चेति बाध्यम् । इदं परिमाणं यस्य स इयान् । शकारः सदेिशार्थः । .. -- ·a सारस्वतप्रक्रिया- [ पूर्वाद्ध- स्यासौ तुन्दिलः ॥३१॥ औन्नत्ये दन्तादुरः ॥ औरत्येऽर्थे अच्ये सति दन्तशब्दादुरः प्रत्ययो भवति । उन्नता दन्ता यस्यासौ दन्तुरः ॥ ३२ ॥ ( स० ) तुन्दादेरिलः ॥ तुन्दादेः शब्दात् अस्त्यर्थ इलप्रत्ययो भवति । तुन्द । तुन्दमस्यास्तीति तुन्दिलः । इलप्रत्ययः । 'यस्य लोप.' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचनम् ॥ एवम्-उदरिलः फेनिलः ॥ 'औनत्ये दन्तादुरः दन्तशब्दादौन्नत्ये उच्चत्वेऽर्थ उरप्रत्ययो भवति । उन्नता उच्चा दन्ता अस्येति दन्तुरः ॥३१-३२ ॥ श्रद्धादेलः ।। श्रद्धा विद्यते यस्यासौ श्रद्धालुः । कृपा विद्यते यस्या. सौ कृपालुः । मायालुः । दयालुः ।। (च०) 'श्रद्धादेनुः ॥ श्चद्धादेर्नाम्नास्त्यर्थ लुप्रत्ययो भवति । श्रद्धा दया कृपा । श्रद्धा अस्यास्तीति श्रद्धालुः । दयाऽस्यास्तीति दयालुः । कृपाऽस्थास्तीति कृपालुः । सर्वत्र लुप्रत्ययः । प्रथमैकवचने 'सोवि०॥ अस्मायामेधास्त्रग्भ्योऽस्त्यर्थे विनिर्वक्तव्यः । तपो विद्यते यस्यासौ तपस्वी । यशस्वी । मायावी । मेधावी । सक् विद्यते यस्यासौ सम्वी ।। (च०) अस्मायामेधा० ॥ अस् इति । 'वचादेरस' इत्युणादिस्त्रोक्तोऽसूप्रत्ययः त. दन्तानाम्नः पुनः मेधामायाजशब्देभ्यश्व अस्त्यर्थे विनिः प्रत्ययो वक्तव्यः । इकार उच्चारणार्थः । तपस् । 'तप तन्तापे' इत्यस्यासन्तस्य रूपम् । विन् । तपोऽस्यास्तीति तपस्वा । दण्डिनशब्दवत । प्रथमैकवचने । 'इनों को सौः 'हसेपः, नाम्नो नो० ॥ एवं यशस्वी । एवं मायास्यास्तीति मायावी । मेधा बुद्धिरस्यास्तीति मेधावी । सक माला अस्यास्तीति खग्वी। 'दिशाम्' इति कुत्वम् स्वज इत्यत्र अन्तर्वर्तिनी विभक्ति. माश्रित्य पदान्तताश्रयणात ( 'चोः कु. ) जस्य मः। प्रथमैकवचने सि: पूर्ववत् ॥ (प्र.) अस्मायेति । अस्मायेत्यत्रासः प्रत्ययत्वात्प्रत्ययग्रहणेन तदन्तस्येति अस्. प्रत्ययान्ताल्मायादेश्चत्यर्थः ।। वाचो रिमनिः॥ वाचशब्दात् मिनिः प्रत्ययो भवति अस्त्यर्थे । प्रशस्ता वाक् विद्यते यस्यासौ वाग्मी(क) ॥ ३३ ॥ (१०) 'वाचा रिमनि: ॥ वाशब्दात् ग्मिन्प्रत्ययो भवति । गकारोऽनुबन्धमकान रादित्वनिषेधार्थः । तेन 'नमे ममा वा' इति न भवति । वाच वाग् । प्रशस्ता वागस्या. स्तीति वाग्मी ग्मिन्प्रत्ययः । 'चाः कुः पदान्तताश्रयणात् 'चपा अबे जबा: कस्य गः । 'स्वरहीनं० दण्डिन्शब्दवत ॥ गारपि अस्त्यर्थ मिनिः । गावो विद्यन्तेऽस्येति गामी॥३३॥ (प्र०) वाच इति । वाशब्दादस्त्यर्थं ग्मिनिप्रत्ययो वक्तव्यः । ग्मिनेर्गकारः ममादित्वव्यावृत्यर्थः । अथयो वाचा रिमनिरिति च्छेदे वाचो मिनिप्रत्ययः वाचश्च गकारो न्तिादेवाश्चति वचव्यः । एवं च वाच इत्यस्योपलक्षणाद्वोमीत्यादावपि ॥ ३३ ॥ आलाटौ कुत्सितभाषिणि ॥ कुत्सितभाषिण्यर्थे वाच्ये सति - (क) एकादाकिनिवासहाये । न विचत एकः महायो यस्य सः एकाकी । श्री चेत् एकाकिमी ॥

·तद्धितप्रक्रिया १९] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता। । आलाटौ प्रत्ययो भवतः । कुत्सिता वाक् विद्यते यस्यासौ वाचालः । वाचाट:(क) ॥ ३४॥ (३०) 'मालाटौ कुत्सितभाषिणि ॥ आलश्च आटश्च आलास प्रथमाद्विवचनम् । बहुभाषिणीत्येके । कुत्सित माषते इत्येवंशीलः कुत्सितभाषी तस्मिन् अमिषेये वाच्श- ब्दात् आल आट इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः ॥ वाच । कुत्सिता वागस्येति वाचालः । वाचाटः । एकत्र आल: अन्यत्र आटः । 'स्वर' 'नोवि०॥३४॥ (प्र०) आलाटाविति । कुत्सितमनन्वितं भाषितुं शीलमस्य कुत्सितभाषी तस्मि. स्तद्धितान्तवाच्ये विवक्षित इत्यर्थः । ईषदपरिसमाप्तिः किंचिन्न्यूनत्वम् । प्रशंसा प्राश. स्त्यं स्तुतिरिति यावत् । पूर्व भूतः प्राज्ञा ज्ञात इति यावत्। टकारस्येबर्थत्वात्तु दृष्ठचरी॥३४॥ ईषदपरिसमासौ कल्पदेश्यदेशीयाः ॥ ईषदपरिसमाप्तः स- वैज्ञ इति सर्वज्ञकल्पः ईषदपरिसमाप्तः पटुरिति पटुदेश्यः। पटुदेशीयः । ईषदुनः कविरिति कविदेश्यः । कविदेशीयः ॥ ३५ ॥ (च० ) ईषदपरिसमाप्तौ कल्पदेश्यदेशीया: ॥ अपरिसमाप्तौ अपरिपूर्णत्वे किञ्चि. न्यूनत्वे वाच्ये नास्नः कल्प देश्य देशीय इत्येते त्रयः प्रत्ययाः भवन्ति । सर्वज्ञ पटु कवि । ईषदपरिपूर्ण सर्वज्ञः सर्गज्ञकल्पः । ईषदसमाप्तः पटुः पटुदेश्यः । ईषदसमासः पटुः पटुदेशी- यः । पटुश्चतुरः । ईषदसमाप्तः कविः कविदेशीयः । त्रिपु क्रमेण कल्पदेश्यदेशीयप्रत्ययाः।३५ ॥ प्रशंसायां रूपः ।। प्रशंसायां रूपः प्रत्ययो भवति ॥ प्रशस्तो वैयाकरणो वैयाकरणरूपः॥ ३६ ।। पाशः कुत्सायाम् ॥ कुत्सायां वाच्या सत्यां पाशः प्रत्ययो भव- ति ।। कुत्सितो वैयाकरणो वैयाकरणपाशः ॥ ३७॥ भूतपूर्व चरट् ॥ भूतपूर्वेऽर्थे वाच्ये सति चरट् प्रत्ययो भवति । पूर्व दृष्ट इति दृष्टचरः । स्त्री चेदृष्टचरी ॥ ३८ ॥ (च०) 'प्रशंसायां रूपः ॥ प्रशंसायां श्लाघायां वाच्यमानायां रूपप्रत्ययो भवति । वैयाकरणः । प्रशस्तो वैयाकरणो व्याकरणस्य पाठी वैयाकरणरूपः ॥ केचिदन्न कुत्सायां पाश इत्यपि पठन्ति । तन्मते कुत्सितः पाषण्ड: पाषण्डपाशः । एवं भिषकपाशः । इत्यु- दाहरणम् ॥ भूतपूर्व चरट पूर्व भूत दति निदर्शनादिक्रियया तत्समयात्प्राक् विषयीभूतो भूतपूर्णः । तस्मिन्नर्थ चरट् प्रत्ययो भवति । दृष्ट । द्विस्थाने पूर्ण इष्ट इति विग्रहे अन्न दर्शनक्रियायां वर्तमानकालात्प्रागपि दृष्टत्वात्स्मृतिज्ञानेन विषयीभूतत्वादभुतपूर्वोऽतश्च. रट् । उभयत्रापि टकार ईवर्थः । एकत्र पुंस्त्वे देववत् । अन्यत्र टित्त्वादी । "टिवतः' 'यस्य लेापः 'स्वरहोना नदीवत ॥ ३६-३७-३८ ॥ । । (क)लः समाहारप्रकृष्टयो नाम्नः समाहारप्रकृष्टयोर्विषये नः प्रत्ययो भवति । केशस्य समू. प्रकृष्टः केशो वा क्लेशलः ॥

·eram पूर्वार्द्ध- N. । प्राचुर्यविकारमाधान्य दिन प्रत्ययो भवति। अन्न. मयो यज्ञः । मृन्मयो घटः : स्लीमयो जामः । अमृतमयश्चन्द्रः । गोगयम् ॥ (३०) प्राचुर्यविनावाल्यादिषु मयट' ॥ प्रचुरस्य माधः प्राचुर्य, विकारोs. वस्थान्तरापादन, प्राधान्यं मुख्यत्वं तथा आदिशब्दानितनम्वरूपपुरोपावयवेबु च । ए. ध्वथषु नाम्नो मयट्प्रत्ययो भवति । उदाहरणानि--अन्न । गन्न प्रचुरं यत्र सोनमयो यज्ञः । अन्न प्राचुर्यार्थ मयट । टिस्वादीप् । अन्नमयी स्थाली ॥ मृद। मृदो विकारो मृन्मयः । अत्र विकारे मयट । 'वावसाने दस्य तः ॥ अमे जमा वा तस्य नः । 'स्वर हीनं०। यद्वा विचिजवानां जमा एष्टव्या: इति दस्य नः 'स्वरहीनं०, मृन्मयो घटः ॥ स्त्री प्रधानाऽस्येति स्त्रीमयो जालमः । जाल्मो मुखः । अविवार्यकारीत्यर्थः । अमृतेन नि ईत्तो अमृतमेव रूपं वा यस्य सोऽमृतमयश्चन्द्रः । अत्र निर्वर्तनाथ मयट् ॥ गोः पुरो गोमयम् ॥ शरल्यावयवाः कारमयाः ॥ (प्र.) प्राचुर्येति । प्राचुर्य च विकारश्च प्राधान्यादिश्च ते तथा तेषु वाच्येषु मय. प्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थः । प्रचुरस्य भावः प्रायुर्य बाहुल्यमित्यर्थः । अन्नप्रचुरेराऽन्नमयः । मृदा विकारः मृन्मयः । स्त्रीप्रधाना जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी । आदिशब्दासाद्रूप्येऽपि । तदेवाह । अमृतमयश्चन्द्र इति । अमृतरूप इयर्थः । एवमादिशधादेव । गाः पुरीपे मयट् । गामयम् । मयटष्टिवादामयी स्यालीत्यादावी ॥ तदधीते वेद वेत्यत्राण्वक्तव्यः॥व्याकरणमधीते वेद वा वैया. करणः ।। शोभनोऽश्वः स्वश्वः । तं वेदेति सौवश्वः ।न्याये कुशलो नैयायिकः।। (च) तदधीते ॥ तच्छास्त्रादि अधीते पठति वेद जानाति वा इत्येतस्मिन्नर्थे अण प्रत्ययो भवति । उदाहरणम् । व्याकरणमधीते अथवा वेद जानातीति वैयाकरणः । मुष्टु शोभनोऽश्वः स्वः तं वेदेति सौवश्वः पुरुषः । व्याकरण, स्त्रश्व, एकत्राध्ययनज्ञानार्थ. ऽण् । अन्यत्र वेदेत्यर्थेऽण । णकारो वृद्ध्यर्थः ॥ (प्र०) तदिति । अधीते पति तद्वेद जानाति वा इत्यर्थ अण् वक्तव्य इत्यर्थः । व्याकरणाश्वशब्दाभ्यामणि जिरवात् वृद्धिप्राधावपवादमाह ॥ न संघिय्वोयुट् च ॥ सन्धिजौ य्वौ सन्धिथ्वी तयोः। सन्धिज- योर्यकारवकारयोः सम्बन्धिनः स्वरस्य वृद्धिर्न भवति किन्तु तयोर्युडागमो भवति । तेन इट् उट् इत्येतावागमौ भवतः वर्णविश्लेषं कृत्वा यकारात्पूर्व इकारः। वकारात्पूर्व उकारः । पश्चात् 'आदिस्वरस्य गिति च वृद्धिः(क)॥३९॥ (च०) नन्वत्र स्वपदे वृद्धिराकारः क्रियतां तत्राशङ्कायामाह-सूत्रम्-'न सन्धि. प्वोर्युट् च ॥ न प्रथमैकवचनान्तम् । 'मव्यया । सन्धिय्वोः इत्यस्य समासो वृत्ता. वेव विहितः । यथा संधिजौ ग्वौ संधिय्वौ तयोः संधिय्वोः षष्ठीद्विवचनान्तम् । 'स्वर. (क) घटकादरेरण चटकस्यापत्यं चाटकैः । कल्याण्यादीनामिनेयः ॥ कल्याण्या अपत्यं काल्याणि- मयः । इति मूलपुस्तके विशिष्टपाठः । । wwwaa ·। लद्धितप्रक्रिया १९] सप्रसादचन्द्रकीति-मनोरमोपेता । हीनं० लोविः ३ च उट् च युट प्रथमैकवचनान्तम् । सेप। च प्रथमैकवचना. स्त । 'अव्यमा पूर्व 'नामिनोः चतुःपदम् ॥ संधिजातयोर्यकारवकारयोः सम्बन्धित स्वरस्य वृद्धि भवति । अन्न व्या इत्यत्र वि आङ् उपसर्ग योोंगे संधिजो यकारस्तल्स. बाधी स्वर आकार: स च वृद्धिरूप एव । अतो न तस्य वृद्धिकार्य किन्तु वोर्यकारव. कारयार्थडागमः । तत्सम्बन्धो स्वर आकारः स च वृद्धिपः । एतस्य णित्त्वावृद्धिसम्भवे प्रस्तुतसूत्रेण वृद्धि निषेधः ततः किन्तु तयोर्यकारवकारयोर्युडागमो भवति । युडागमः हति काऽर्थः । तथैतदेव विवृणोति । इट् उद इत्येतावागमौ ॥ ननु कथं संश्लिष्टस्य यकारस्य वञ्चारस्य च इटु उट् आगमौ भवत इत्याह-वर्गविश्लेषामिति । वय् आ, स्व अ इति वर्णविश्ले वियोजनमसयोगेनोच्चारण कृत्वा यज्ञारात्पूर्वमिकारः कर्तव्यः, कर्तव्यः, -वकारात्पूर्व मुकारः कर्तव्यः । 'स्वरहीनं० विया सव इति जातम् । पश्चात् 'ओदिस्वरस्य' इति बुद्धिः । वैया सौव । 'यस्य लोपा स्वरहीन । प्रथमैकवचने 'सोवि० वैयाकरणः । लौवश्वः । इति सिद्धयति ॥ अन्यायथै सदस्ति आह इति सौवस्तिकः । द्वारे नियुक्त इति दौवारिकः । एवमौतिहासिक पौराणिक । स्वस्येदं सौवम् । त्रिपक्षस्येदं औपक्षम् । व्यर्थस्य भावो वैयर्थ्यम् । इत्यादि ॥ ३९ ॥ (प्र.) न सन्धिवारिति । सन्थेः हॉबन्धिनौ रबौ सन्धिय्बौ । संवन्धश्च जन्य. जनकभाव एवेति विगृह्य व्याचष्टे । सन्धिजो ग्वावित्यादि । इश्च उश्च द्वन्द्वान्तत्वादुभा. भ्यामन्वेति । अत एवेट उड् इत्येतावागमौ भवत इति । तौ च सन्धिबोरेव यथासंख्येन ततश्च व्याकरण इत्यत्र वारस्य सन्धिजत्वाद्यकारवकारयोविश्लेपं कृत्वा सन्धिजावकारा. पूर्वमिकारः एवं सकारवकारयोविश्ले कृत्वा वकारात्पूर्वमुकार इत्यर्थः । विश्लेषश्च बाल. बोधार्थ तयोरुक्तः । इकाराकारयोश्च यकारवकारजनकत्वाभावादादिवृद्धिर्भवत्येवमित्युक्तोई. द्विविषय एब न । दाध्य बृश्चिक इत्यादौ ना वेत्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थया स्वध्वस्वागतव्य. गंव्यवहारस्वगंव्यायामप्रभृतीनां न निषेधयुटौ । द्वारादीनां च सन्धिजत्वाभावेऽपि निषे. धयुटौ । दौवारिकः । सौवस्तिकः । नैयग्रोधः । वैयासकिरित्यादि ॥ ३९ ॥ इतो जाताथै ॥ जातार्थे इतः प्रत्ययो भवति ।। लजा सञ्जाता यस्यासौ लजितः(क) ॥ ४० ॥ (च० ) इतो जातार्थ ॥ इतः प्रथमैकवचनान्तम् । जाताथै सप्तम्येकवचनान्तम् । जाताथै उत्पन्नार्थ इतप्रत्ययो भवति । उदाहरणम् । लज्जा । जाता अस्येति ल. जितः । जाताथै इतप्रत्ययः । 'यस्य लोप: 'स्वरहीनं 'स्त्रोवि० । एवं पुष्पितः फलि. तो तारकितं नमः । पुलकितः । कन्दलितः । कण्टकितः । क्षुधितः ॥४०॥ (प्र०) इत इति । अस्य जातमित्यर्थ इतप्रत्ययो वक्तव्य इत्यर्थः । लज्जा जाता. ऽस्य लज्जितः । एवं तारकितं नमः । पल्लविता वृक्ष इत्यादि ज्ञेयम् ॥ ४० ॥ । । वृक्षः। (क) लज्जित:' इत्यारभ्य 'करिष्ट' इति वक्ष्यमाणावधिकपाठो मूलपुस्तके दृश्यते । सो यथा;- विन्मतुवतुतृप्रत्ययानां लोपश्च इष्ठादौ ॥ मतिर्विद्यते यस्यासो मातमान् । अतिशयन मतिमान् इति म- तिष्ठः। अतिशयेन मायाव इति मायिनः। अतिशयेन धनवान इति धनिष्ठः । अतिशयेन कर्ता इति क. रिष्ठः।-इति ॥

·सारस्वतपाक्रिया sa [ पूर्बाढ़ें- । तरतस्विछा प्रकर्ष । अलिशयेऽर्थ तरः तमः इयसुः इष्ठः इत्येते प्रत्यया भवन्ति !! अतिशयेन कृष्णः कृष्णतरः ! अतिशयेन कृष्णः कुष्णतमः । अतिशयेन शुक्लः शुक्लतरः शुबलतमः ॥ ईयस्विष्टौ डि- ताविति वक्तव्यो । अतिशयेन लघुर्लधीयान् । लधीयसी । लघिष्ठः । अतिशयेन पापः इति पापीयान् । अतिशयेन पापिनी इति पापीयसी। पापिष्ठ:४१ (च) 'तस्तमेयस्विष्टाः प्रक। ॥ तरच तमश्च ईयश्च इष्टाच तरतमेयस्विष्ठाः प्र थमाबहुवचनान्तम् । 'सवणे ०१ 'स्रोपि' । प्रकर्षे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'उर_इ ए: प्र कऽतिशमा नाम्नस्तर तम ईयच्छ इयस इष्ठ एते चत्वारः प्रत्यया भवन्ति । इस प्रत्य यः टान्तः । कृप्या । अतिकायेन कृष्ण श्यामः इति कृष्णतरः कृष्णतमः । एकत्र तरप्रत्य यः । अन्यत्र तमप्रत्ययः । प्रथमैकवचने 'सोविए शुतरः शुक्लतमः ॥ यस्विष्ठा विति । ईयह इष्टः इत्येतो डिज्ञौ वक्तव्यौ । अतिशयेन लघुरधीयान् । अतिशयेन लघु स्त्री लवीयसी । शतिरोन लघुषिष्टः । रूपये ईयास, तृतीये इष्टः । ईयस्विष्ठौ डितो. डिस्चादुकारलोपः । 'स्वरहानं० । आधे प्रथमैकवचने उकारानुबन्धत्वात् 'नितो नुम् इति नुमागमः । 'सम्महतो इसेप:०१ संयोगान्तस्य. द्वितीये । 'टिवतः 'स्वरही. नं. प्रथम कवचने । सेपः सेः । तृतीय इष्टप्रत्ययः । डिवालिोपः। 'स्वरहीन 'सोवि०' लधिष्ठः ॥ पाप । न पापशब्दः पापयुक्तस्य नरस्य वाचको न पापस्य । यतः पापशब्दस्य व्याकरणान्तरेषु इन्प्रतिषेधोऽस्तीति । ( नो पापदरिद्राभ्यामिन् छन्दसि तु भवति ) । अत: अतिशयेन पापः पापवान् पुरुषः इति पापोयान् । स्त्री चेत् पापीयसी । उभयत्रापि ईयस् । डिवाहिलोपः । 'स्वरहीन, आधे प्रथमैकवचने लघीय वत् । द्वितीये हिवतः' इति ईप । पुनः अतिशयेन पापः इति पापिष्टः । पापवान् पुरुषः । इष्टप्रत्ययः । डित्वाहिलोपः । 'स्वरही.' प्रथमैकवचने 'सोवि०' पापिष्ठः ॥ ४१ ॥ (प्र०) तरतमेति । तरश्च तमश्च ईयसश्च इप्टेश्च ते तथा । प्रकपो ऽतिशयः । अति. शयन कृष्णः । णितो वेत्यता वानुवृत्तेर्व्यबस्थया। याचकतरः याचकतम इत्यादौ सर. तमावेव नेमिष्ठौ ॥ ४१ ॥ गुादेरिष्ठेमेयस्सु गरादिष्ट्यलोपश्च ॥ इष्टमेयस्सु परतो गु. वांदेगरादिरादेशो भवति टेरलोप:(क) ॥ गुरोगरादेशः-अतिशयेन गुरुः ग- रीयान् गरीयसी गरिष्टः ॥ गुरोभावो गरिमा ॥ प्रियस्य प्रादेशः। प्रेयान् प्रेयसी प्रेष्ठः । लोहितादेर्डिमन् । प्रेमा | स्थिरस्य स्थादेशः । स्थेयान् स्थेय- सी स्थेष्ठः ।। स्थूलस्य स्थवादेशः । स्थवीयान् स्थवीयसी स्थविष्ठः ॥ प्र- शस्यस्य श्रादेशः । श्रेयान् श्रेयसी श्रेष्ठः ॥ वृद्धस्य ज्यादेशः॥ ४२ ॥ (च०) 'गुर्वादेरिमेयस्मु गारादिष्दयलोपश्चा गुर्वादेः शब्दस्य इष्ठ हमन ईयस् इत्ये- तेषु परेषु गर इत्यादय आदेशा भवन्ति । गुरु प्रिय स्थिर स्थल प्रशस्य वृद्ध दीर्घ बहुल (क) टेरलोपष्टचलोपः । ईयस्विष्ठयोर्डिवाहिलोपे प्राप्त निषेधः ॥

·है इद्धितप्रक्रिया १९] मप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोपेता हर निकट ल ना क्रमेम गर प्रमाला भाज्या बाटाह दव, नेह का गने आदेशा भवन्ति । रेश्व अलोए इति लोप न भवतीत्यर्थः । गुरु । एकत्र ईशस । अन्यत्र इष्ट तृतीय भावेsो लोहितादे० सर्वत्र गुरु इत्यल्प ग । अत्र यस्विष्टौ ०इति डिवेऽपि निषेबाहेन्लोपः । प्रक्रिया पूर्ववत् । अतिशयन गुरुगरीयान् । वरिधः । तृतीये गु. रोमांवा गरिमा । इमन स्वाही प्रथा कवचने सन्शनात् । यो चेगरीशी । मिा अतिशयन प्रियः प्रेयान् ग्रेटः । ईवट उभयत्रापि पुदि इत्पादिना पियस्य इत्पादेशः ! अदछु । ती नेत एसी एवं स्थिर हल्बस्य स्थ । अतिशयन स्थिरः होलान् शेयसी रूथेषुः । स्थिरस्य नादः स्थेला ॥ स्थूलस्य स्थछ । अतिशयन स्थूल cথনী! চীনুমী : জাত্ব সান্তআদি সহায়: খালু श्रेयसी श्रेष्ठ । बर : अतिशोक कहो यायानु जोष्टः ! वृद्धस्य ज्या आदेशः ॥४२॥ (प्र) गुदेरिति । अलिश प्रियः : शिया भाष: प्रेमा। प्रियस्य प्रादेशः स्थूलस्य थवा शः ! अतिशोर स्थिरः सयान्-श्रेष्ट:-स्थेमा । स्फिरः स्पेष्टः- स्फेयान् । उरुः वरिष्टः-वरीवानवारिमा । बहुल: निष्ठः-जही यान-हिमा । वृद्धः वर्षिष्ट वरीयान्-तृE: पिट:-पीयान् । अन्दारकः अन्दिष्ठः--वृन्दीयान् । दूरः । दविष्टः-दबोया. न । युवा यविष्ठः-यत्रोमान ! सम्बः हसिष्टः दुमीयान्-इसिमा । क्षिप्रा क्षेपिष्ठः-क्षेपीयान्- क्षेपिमा । क्षुदः क्षोदियः क्षोदीयान-क्षेनिमा । भन्तिकः नेदीयानले दिनः । बाढः साधीयान- साधिष्ठः । युवाल्पयोः कन् वा । कानिष्टः कनीयान् । इत्यादयो यथाप्र योग हयाः ॥४२॥ इलोपो उपाशब्दादीयम ज्याशब्दादीयस ईकारस्य लोपो भवति ॥४३॥ अतिशयन वृद्धो ज्यायान् ज्यायनी ज्येष्ठः ॥ दीर्घस्य द्राघादेशः । द्रा. घायाम् द्राधीयसी द्राषिष्ठः द्राधिमा ।। बहुलस्य बहादेशः । बझीयान् बहीयसी बहिष्ठः बहिमा ॥ दूरस्य दवादेशः । दबीयान् दवीयसी दविष्ठः । निकटस्य नेदादेशः । नेदीयान् नेदीयसी नेदिष्ठः ॥ लाधेः कन् आदेशः। कनीयान् कनीयसी कनिष्ठः ॥ क्षिप्रस्य क्षेपादशः । क्षेपीयान् क्षपीयसी क्षेपिष्ठः । क्षे. पिमा ॥ क्षुद्रस्य क्षोदादेशः । क्षोदीयान् क्षोदीयसी क्षोदिष्ठः क्षोदीमा|वहोरि- ष्ठे यिः ।। बहुशब्दात्परस्य इष्ठे वर्तमानस्येकारस्य यिभवति । यस ईकार- स्य लोपश्च ॥ बहोभूरादेशः ॥ भूयान भूयसी भूयिष्ठः ॥ भूमा ॥ ४४ ।। च०) एकन्न ईलोपो ज्याशब्दादोयसः ॥ बहोश्च ॥ ज्याशब्दात् परस्य ईयसः प्रत्ययस्य ईलोपो वक्तव्यः । प्रथमैकवचने 'बितो नुम्' 'नसम्महतो धौ०, हसेपः०५ "सं. योगान्तस्य० ॥ अन्यत्र इष्ठप्रत्ययः । 'अ इ " दीर्घः ॥ अतिशयेन दी? द्राधीयान् । दाधिष्ठः । दार्घस्य द्वाघ आदेशः ॥ अतिशयेन बहुल: वहीयानू पंहिष्ठः ॥ अतिशयेन दूरः दवीयान् दविष्ठः । स्त्री चेत् दवीयसो ॥ अतिशयेन निकटः नेदीयान् नेदिष्टः ॥ अतिशयेन लघुः कनीयान् कनिष्ठः । स्त्री चेत् कनीयसी ॥ पाणिनोये तु "युवाल्पयोः कन् वा" । अतिशयेन युवा अल्पो वा कनीयान् कनिष्ठः । पक्षे यवीयान् यविष्ठः । स्त्री यवोयसो । । -- ·सारस्वतप्रक्रिया [ पूर्वार्द्ध- पक्षे मल्पीयान् बल्पिष्टः । श्री चेतू अल्पोरसो । अन्तिकबाढयोनंदलायो ॥ आला. येन अन्तिकः नेदीचान् नेदिष्टः । अतिशगेन्ः बाढः साधीयान् साधिष्टः ॥ सुरु, स्फिर, वृद्ध, तृप्तानां [ तृप्राणां ], क्रोण गर, स्फ, वर्ष, त्नपः स्युः । विन्मतालुक' विनो मतुपश्च लुक् स्यात इष्टेयसोः परयोः । अतिशयेन सम्वो नजिष्टः खजीयान् । अतिशयेन त्वग्वान त्वचिष्ठः त्वचीयान् एवमन्येऽपि यथा संभव ज्ञेयाः ॥ क्वचिन्तु स्थूल, दूर, युवन् , क्षिप्र, क्षुद्राणामन्त्या यरलवाः सस्वरा एव लोख्याः । पूर्वस्य च गुणः इष्टेयसोः पर- यो। स्थविष्ठः स्थवीयान् । दविष्टः। यविष्टः। एस्वस्य गुणा भवः हसिष्ठः । क्षेपितः ।। अतिशयेन बहु भूयान् । अया ईयत्प्रत्यये बहोर्लोपो ०१ इत्यादिना भूआदेशः ! नकारादि- मनादीनामिति बहुस्वादिकारलोपः । यहोश्चेति स्थनादीकारलोपः । यतुः । इष्टपत्ययः । पुनः बहु । इष्टप्रत्ययः । 'बहोर्लोप०१ इत्युकारलोपः बहोश्च भूआदेशः । ततो बहोरि. हेयिः । बहुशब्दात् इष्टप्रत्यये परे यिवति इति इकारस्य यारागमो भवति । सत्र बहोभू आदेशो 'यदादेशस्तद्वद्भवति इति बहुवत् । तथा इष्टस्य इकारे लुप्तेपि देश. विकृतमनन्याङ्गवति' इति न्यायात् न विरुद्धम् । भूयिष्टः । अत्र केचित् बहुशब्दादिष्ट संबन्धिन हकारस्य यि इत्यादेश इत्येवं व्याचक्षते ॥ तदसंगतम् । ईकारलोपस्य प्रधान त्वात् । भूहत्यादेशस्तु इकारलोपाहते दुलाधः । पुनश्चिन्त्यम् ॥ ४३.४४ ॥ (प्र०) ईलेप इति। प्रशस्यवादशः तस्माज्ज्याशदादीयल इकारस्य लेापो वक्तव्य इत्यर्थः । प्रशस्यस्य ज्यादेशः । बहेरिति । बहालीपो भूश्च बदारिति इष्टे. कारलोपे बहाभूरादेशे पदादेशन्यायेन (क)एकदेशविकृतन्यायेन च बहोरिति इप्रत्यये परे बहुशब्धत यिप्रत्ययो वकव्य इत्यर्थः । अथवा इष्टस्य इति सांकेतिकं प्रथमान्तम् । ततश्च वहुशब्दात्परो य इष्टेकारः स यिर्भवति । यद्वा । इष्ट इति स्थानसप्तम्यापि मादेशे प्राप्त आदेः परस्येति परिभाषया इकारस्य यिरादेशः । केचित्तु बहुशब्दात्परे इष्टप्रत्यये य ईकारः स यकारयुक्तो वक्तव्य इत्याहुः ॥ ४३-४४ ॥ किमोऽव्ययादाख्याताच्च तरतमयोराम्बक्तव्यः(ख) ॥ कुत इति कुतस्तरां परमाणवः । अतिशयेन कुत इति कुतस्तमां तेषामार. म्भकत्वम् । उच्चस्तरां गायति । अतिशयेन उच्चैरिति उच्चस्तमाम् । नीचैस्त- राम् । नीचैस्तमाम् । किन्तराम् । किन्तमाम् । आतेशयेन पठति इति पठ. तितराम् । पठतितमाम् । अतिशयेन पचति इति पचतितराम् । पचतितमाम् ॥ (10) किमोऽव्यया ॥ किम् इति अव्ययरूपास्किमः किम्शब्दसम्बन्धिनो. ऽव्ययात् अन्यस्मादप्यव्ययादाख्याताच सिद्धत्वादिधातुप्रयोगात् परयोस्तरतमप्रत्यययो. सम्प्रत्ययो भवति । अयं मावः। किम्शब्दसम्बन्धिनोऽव्ययात् अन्यस्मादपि उच्चैस् इत्यादिकादव्ययात ओख्याताद्भवति पचतीत्यादिरूपात्स्वार्थे अतिशयार्थ वा तरतमप्रत्ययौ (क) "सर्व पादः पाददेशा दासीपुत्रस्य पाणिनेः" इति ।---पदादेशन्यायस्वरूपम् । (ख) अध्यप्रकर्षे' इति चन्द्रिकासन्मतम् । निरनुबन्धकमहणे न सानुबन्धकस्येति परिभाषया सुविधा नाय शाम । अन्यथा पचतितरणामिति स्यात् । इति सदानन्दः ॥

·तद्धितप्रक्रिया १९ } पप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमोयेता २९९ । भवतः । तस्मात्पुरत भाम्प्रत्ययो भवति । उदाहरणम् । कुत इति तत्रादिगणः' । किमः पञ्चम्यन्तस्य निपातरूपमव्ययम् । तस्मात्तरप्रत्ययस्तमप्रत्ययश्च । শুসন্ধান आम् । कुतस्तरां परमावः । प्रादु वन्तोत्यध्याकारः । तथा तेषां परमाणु नां कुतस्त. मामारम्भकत्वं परमाणुद्वययोगेन दूव्यणुकाद्युत्पादकत्वं कुतः कुतो मुलात्पत्तिरित्यर्थः । उस्तरां गायति इत्मव्ययम् । केचित्तु केवलास्किमा धुवाव्ययात्तरतमयोराम् इति व्याच. क्षते । चशब्दात उन्नरिव्यययोरपीति । तथा 'पचप् पाके' । पच तिप् । 'अप कर्तरि स्वरहीनं० पचति । अग्रे स्वार्थ तरस्तमश्च । तस्माच आम् । एवं 'पठ व्यक्तायां वाचिः । पठ पूर्ववत् । पठतितमाम् ॥ एतदाख्यातिकम् ।। (प्र.) किमोऽव्ययादिति । एभ्यः परयोरित्यर्थः। वक्तव्यत्वादूदव्यप्रकर्ष रख । नेई अस्तरस्तरः एषां सद्भागे प्रमाणामावरावारम्भकत्गेनासिमता: परमाणवोऽतिशयन मुतः । एवं परमाणू नामापत्त्वाशेषां पृथिव्यादिचतुष्टयारम्भकत्वमप्यतिशयेत कुत इत्यर्थः ॥ परिमाणे द्धनादा(क) ॥ परिमाणेऽथे वाच्ये सति दन्नट् द्वय. सट् मात्रट इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ जानु परिमाणं यस्य तज्जानुदन्नं जलम् । शिरोद्वयसम् । पुरुषमात्रं जलम् ॥ ४५ ॥ (च०) 'परिमाणे दुघ्नादयः ॥ परिमाणार्थ दन्नट् द्वयसट मात्र इत्येते नयः प्रत्य. या भवन्ति । वक्तव्यमानमेतत् ॥ उदाहरणन् । जानु । जानुपरिमाणमस्य जानुदनम् । अन परिमाणे दनप्रत्ययः । जानुपरिमितं जलमित्यर्थः । तथा पुरुषः प्रमागमस्येति पुरु. पमात्रम् । तथा शिरस् । शिरः परिमाणमस्य शिरोद्वयसम्न् । टकारानुबन्धत्वात् 'विता इती । रुद्वयप्ती ऊरुदनी शिरोद्वयसा गजपतिद्वयली । इत्यादि ॥ ४५ ॥ (प्र०) परिमाण इति । दनद्वयसमात्रादयः । तत्र दनद्वयसाचे माने मात्र. स्त्वविशेषेण आदिशब्दात्पुरुषहस्तिभ्यामेतेऽण च। पुरुषः प्रमाणमस्य पौरुषम् । बो वेति वाशब्दव्यवस्थया टिलोपाभावे हस्ती प्रमाणमस्य हास्तिनम् । पक्षे पुरुषमात्रमित्यादि॥ ४६॥ द्वयोबहूनां चैकस्य निर्धारणे किमादिभ्यो डतरडतमौ वक्तव्यो । कतरो भक्तोर्मध्ये काण्वः । कतमो भवतां तान्त्रिकः । भव. तोर्यतरस्तार्किकस्त तर उद्गृणातु । यतमः । ततमः ॥ (च० ) 'द्वयोहूनां चैकस्य निर्धारणे किमादिभ्यो उतरडतमौ वक्तव्यौ । व्याख्या- इयोर्मध्ये बहुनां चावराणां मध्ये एकस्य निर्धारणे पृथक्करणे जात्यादिपरिप्रश्ने वा किमा. दिभ्य इति कियत्तद्भ्यो डितौ अतरअतमौ प्रत्ययौ भवत इत्यर्थः । बहूनां द्वयोर्मध्ये का कतर: कतमः । अत निर्धारणं पृथक्करणं तस्यार्थे उतरः। डिवाहिलोपः। 'स्वरहीनं० कतरो भवतोः काण्वः । क इति कतरः । भवतोयोर्मध्ये काण्वः कण्वगोत्रीयः कण्ववं. शीयः कः । तथा किम् । डतमः पूर्ववत् । कतमो भवतां मध्ये तान्त्रिक शास्त्रविदि. त्यर्थः । सद्धान्तिकस्तु तान्त्रिकः । यद तदू उभयत्रापि इतर । टिलोपः 'स्वरही सोविसर्गः भवतोयोमध्ये यतरस्तार्किकस्ततर उद्गृणातु ब्रवीतु इति भावः ॥ चका. १ (क) प्रमाणे दरद्वयसमाचटः --इति चन्द्रिकासंग्रहीतः पाठः ।

·सारस्वतप्रक्रिया - [ पूर्वाद्ध- -- रादेशादायमानि । कतर एकतमः | अन्अन्यतमः (50योमध र कम्य निधारण किमादिभ्यः क्रियतासन: । एवं बहुना मध्ये निर्धारणे उत्तम इत्यर्थः । काण्यः कानशाखायः । तान्त्रिक शायना : . कुशलस्ताविकः । उद्गृगातु स्वमिन्दान्तावलम्बोन प्रथममुरन्यायप्रियः ॥ संख्येचविशेषावधारणे द्वित्रिभ्यां तायः ः सम्प्रसा. रणं सस्वरस्थ ।। द्वयोः संख्यापूरको द्वितीयः त्रयाणां संख्यापूरकस्तृतीयः॥ (च०) 'संख्येषविशेषा० संख्यातुं योग्यः संख्येयः । स्योरयाणां वा मध्ये यो. उन्त्यः स्ख्ययो गणनाय प्रस्तुतः संख्यापूग्णस्ता विशेषेणारधारणे अयं कतिया मस्त स्मिन्नर्थ अपरिच्छेदे द्वित्रिशब्दाभ्यां तोयप्रत्ययो भवति ॥ 'ः संप्रसारण समयम्' !! द्वित्रिद्वयोः संख्यापूरणो द्वितीयः । एकस्यापेक्षयाऽपरः संख्येयः तस्य विशेषणपरि- च्छेदः नियते इति द्विशब्दातीयः प्रत्ययः । अन्य तु नौ । श्रयाणां संख्यावरणत्वेन वि. शेपावधारणे तत्रापि तीयः । तस्मिश्व परे : सम्प्रसारणम् । यकारस्य सस्वरस्य सम्प्र- सारणमिकारः, वकारस्य च उकारः । रेफस्य प्रकार. सस्तस्यैव । दीर्घस्वरयुक्तस्य दीर्घ ईकारादिः, इस्वस्वरयुक्तस्य हस्व इकारादिरति सम्प्रसारण वक्तव्यम् । अत्र निवाबदे रेफल्य ऋकारः । तृ तृतीयः॥ (50) संख्येयविशेषेति। संख्यातुम संख्येयम् । तस्य विशेषः तत्पूरकस्त. स्थावधारण इत्यर्थः द्वयोः संख्ययोः पूरकः । सम्प्रसारणम् । सस्वरस्थ रेफर कारः । पटनातुरोरिति षट्चातुरशब्दाभ्यां संख्योयविशेषावधारणे थटप्रत्ययो वक्तव्यः। पण्णां चातुर्णा संख्यापूरण इति विग्रहे षस्य पत्वमाख्यातादौ डत्वनिषेधार्थमित्यत्रापि पविधान- साथ्यात्पो ड इति उत्याप्रसङ्गः । सोर्विसर्ग: इत्यन्न हस्वो वेत्यतो मण्डकप्लुतिन्यायन वानुवृतव्यवस्थया विसर्गाप्रसङ्गः ॥ षदचतुरोस्थट् ॥ षण्णां संख्यापूरकः षष्ठः ॥ पञ्चादेमः ।। पञ्चमः । सप्तमः । अष्टमः । नवमः । दशमः । इत्यादि ॥ एकादशा- देडः ॥ द्विधष्टकानां धात्रयोष्टकाः। प्राक्शतादनशीतिबहुव्रीह्यो- रिति वक्तव्यम् । एकेनाधिकादश एकादश । एकादशाना संख्यापूरक ए. कादश:-एकादशी । द्वादशः-द्वादशी । त्रयोदशः-त्रयोदशी। चतुर्दश:-चतु- दशी । सप्तदशः-सप्तदशी। अष्टादशः अष्टादशी ॥ (च० ) 'षटचतुरोस्थः । षट् चतुर हत्येतयो: संख्येयविशेषावधारणेऽर्थ त्ययो भवति । षषु । षण्णां संख्यापूरणः षष्टः । थट प्रत्ययः । 'शुभिः यस्य । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'सोवि०॥ चतुर । चतुणों संख्यापूरणश्चतुर्थ: । थप्रत्ययः जल. तम्बिका० ॥टित्त्वादीप । षष्टी चतुर्थी । चतुणी संख्याधरणस्तुर्यस्तुरीयः इति तु पूर्नमेवोक्तम् 'पञ्चादेर्मः ॥ पञ्चादेन म्नो दशपर्यन्तात्संख्येयविशेषावधारणेऽणे मट प्रत्ययो भवति । पश्चानां संख्यापूरणा पत्रमा ! मप्रत्ययः। 'नाम्नोनो 'पञ्चमः । एवं ससमः । अष्टमः नवमा वाम इति । थः प्र.

·तद्धितप्रक्रिया १९ सप्रसाद चन्द्र की-मनोरमापता - । एकादशादे: । टकारानुबन्धत्वमन्त्राप्यनुवर्तनीयम् । एकादशन् इत्यादेः अधादश. यावत् संख्येयविशेपाबधारण प्रत्ययो भवति । मट्प्रत्ययनिषेधः । एकादशन् । एकाद. शानां संख्यापूरणः एकादशः । प्रत्ययः । अत्र डिवाहिलोपः : 'स्वरहीनं० लोवि० ॥ 'महादेः साहिः' इति एकस्य एका इत्यादेशः । प्रक्रियामते तु आन्म इति योगविभा- गादात्वम् । देववत् । एकत्वात्प्रायः एकवचनमेव ॥ एर्ण द्वादशः अयोदशः । द्वित्यष्टानां द्वात्रयोष्टाः' इति द्विशब्दस्य दाइत्यादेशः । त्रिशब्दस्य त्रय इत्यादेशः । चतुर्दशः । पञ्च . दशः ॥ पोडशः । 'सहादेः सादिः' इति षस्य उः । दस्य डः । उ ओर । ससदशः । अादशः । एकानविंशतिः । अत्र डप्रत्यर्थे कृते निपातनातिपहिल्य टेरकारस्य लोपः 'स्वरही। एकोनविश: ॥ (प्र. ) पञ्चादेरिति । सवययविशेषावधारणे इति सर्वत्रानुवर्तते पञ्चादेर्दशपर्थ. न्तान्मप्रत्ययः । सलमः । अष्टमः । नवनः । दशमः । एकादशदेरिति निपातनादेकशा- ब्दस्य दशयाब्दे परे आत्वम् । एवं द्वादशेत्यादौ । द्वित्यानां समासे सहादेः सादिरि. ति । द्वानयोधाः आशताइनशोतेः स्युः । द्वाविंशः । बोविशः । द्वात्रिंशत्त्रयसिंघाचा त्वारिंददादो वा । द्विचत्वारिंशत्-द्वाचत्वारिंशहित्यादि । कादश इत्यादौ डिस्य विनापि नो वेति टिलेापः सम्भवति तथापि विश इत्यादौ यल्य लपे कृतेऽलोपार्थ डिव. मिति सन्ध्येयम् । विश इत्या वाशब्दाल्लोकाद्वा तिलोपे हिरवादलोपः ।। विशत्यादेर्वा तमत् ।। विंशतः संख्यापूरकः विंशतितमः । पक्षे- विशतस्तिलापः ॥ विशः ।। (च०) ' विशदेवा तनट विशत्यादेर्नाम्नः संख्येयविशेषावधारणे तमट्प्रत्ययो वा भवति । वाग्रहणात् एक तमट् , द्वितायो डः (तृतीये प्रत्ययो न, यथास्थित एव ?) विशति । आये तमट् प्रत्ययः । तर वर्थः १ विकातेः संख्यापूरणः विशतितमः । तथा स्वीत्वे विंशतितमो इत्यपि भवति । द्विताये डप्रत्ययः । डानुबन्धेऽ. त्यस्वरादेलोपः तेन विशतेरपिति इत्यनेन सह टिलापः । 'स्वरहीन विशः ।। तथा प्र. क्रियार्या ति विंशतेडिति विशम्स्य तिशब्दस्य लोपः स्यात् डिति परे ।। यद्वा केचित्तु टिलोपे कृते पुनः 'हलादेराषा०' इति टिलोपमिच्छन्ति ।। केचित्तु टिलोपे को सहादः सादिः' इति विशति इत्यस्य विश इत्यादेशमिच्छन्ति ।। (तृतीये विंशतिरित्येव रूपं भवति । विंशतिसंख्य इत्यर्थः । ) केचित्तु वाग्रहणादेव पञ्चादेमः इति मप्रत्ययमपी- च्छन्ति । तन्मते विशम इत्यपि स्यात् । एवमेकविंशतितमः एकविंशः । द्वाविंशतितमः द्वाविंशः । अयोविंशतितमः त्रयोविंशः । चत्वारिंशनमः चत्वारिंशः । एवं पञ्चाशत्तमः पाशः । युग पष्टितमः एकपष्टितमः एकपष्टः । इत्यादि ज्ञेयम् । अत्र ग्रन्थान्तरेष्वेतानि वक्तव्यानि सन्ति । 'द्वियष्टानों द्वायोऽष्टाः भवन्ति । 'प्राक्शतादनशीतेः शतात्प्राक् झातं यावत् अनशीतेः अशीतिशब्दं वर्जयित्वा अन्यत्र यत्र द्वित्रिअष्टशब्दाः सन्ति तन्त्र क्रमेण द्वा यः अष्टा एते आदेशा भवन्ति । यद्वा द्वादशः त्रयोदशः अादशः ॥ चत्वारिंशदादी वा ॥ द्विचत्वारिंशत् द्वाचत्वारिंशत् । त्रिचत्वा- रिंशत् । त्रयश्चत्वारिंशत् । अष्टचत्वारिंशत । अष्टाचत्वारिंशत् । अनीती. तिष्टति?) । । -- -- ·wa -- । । सारस्वतांकेया-- [ पूर्वाद्ध- विशेणाद् व्यशीतिः कति अशीतिः ! करतादनित्य || शनतमः ।। (१०) चत्वात्तिनादो बा। बारिशादिशब्देषु परेषु द्विव्या हात्रयोष्ट वा भवन्ति द्विचत्वारिंशद वाचत्वारिंशत् । निदत्वारिंशः : श्चत्वारिंशत। समय- त्वारिंशत् । अन्ठाचत्वास्ति । द्विपञ्चाशत् । द्वापामाद । पञ्चाशत् । अयान. ञ्चाशत् । अष्टपञ्चाशत् । अष्टा पञ्चाशत् । ऐनद्विषष्टिः द्वापष्टिः त्रिपाः। नवाहित ! अष्टषष्टिः अष्टाषष्टिः । द्विसपतिः द्वासप्ततिः। त्रिसप्तांतः साय: वसतिः । अष्टसलतिः अष्टा- सप्ततिः। द्विनवतिः द्वानवतिः । विनवतिः अयोनवतिः । अष्टमटान तिः । ज. शीतरिति विशेषणात् द्वयशी तिः दूत्यशावतारः । शोनि: अष्टाशीतिः । अरद्वात्रयोटा न भवन्ति ।। "शतानित्यम् तमप्रत्यय: स्यात् । शततमः । ' कादशादेमिकतार्थात् सलम्यथै शते सहने च प्रत्ययः । एका अधिक्षा यस्मिन् तत एका सस । एवं द्वादशं शतं प्रयोदशं शतं एकविर्श विशां चत्वारिश पटा सतमित्यादि शेयम् ।। शतादेरित्यादिशब्दात् शततानः । एकशततमः । मालतनः । अर्धमासततः। संवत्सरतमः इत्यादि ज्ञेयम् । शतादीनि संख्योपयोगानि लोकादवगन्तव्धानि ।। संरूपाया प्रकारेधा संख्यावाचकाच्छब्दाप्रकारेऽथे वाच्ये सति धाप्रत्ययो भवति ॥ द्विप्रकारं द्विधा । त्रिपकारं त्रिधा। चतुष्पकारं चतुर्धा ॥४५॥ (च.) संख्यायाः प्रकारे धा। संख्यावाचिनो नाम्नः प्रकारे धाप्रत्ययो सनति । द्विप्रकारं इति । द्वौ प्रकारावस्येति वा द्विधा त्रिधा चतुर्धा पञ्चधा पाढा इत्यादि ॥ ४५ ॥ गुणोऽण च ।। धाप्रत्ययान्तस्य शब्दस्य गुणो वा भवति अण च वा भवति ।। द्विप्रकार द्वेधा । त्रिप्रकार त्रेधा । धाप्रत्ययान्तात्स्वार्थेऽण् । द्वि. धा एव द्वैषम् । त्रैधम्(क) ।। क्रियाया आवृत्ती कृत्वस् ॥ (ख)प- ञ्चवारान् भुते इति पञ्चकृत्वो भुके । सप्तकृत्वः ॥ ४६॥ (च० ) गुणोऽण च' धाप्रत्यये परें द्वित्रिशब्दयोर्गुणो भवति अग च वा भवति । इकारस्य ए गुणः । द्वेधा धा । प्रथमैकवचने । 'क्त्वाद्यन्तं च इति 'अव्ययाद्विभक्के. लुक् । तथा धाप्रत्ययात्स्वार्थऽण प्रत्ययो भवति । णकारो वृद्ध्यर्थः । द्विधा विधा । सभयत्रापि अण वृद्धिः । 'यस्य लोप: गायत्र्याय' इति नपुंसके प्रथमैकवचने । 'अ- तोऽम्' द्वैध धम् ॥ 'क्रियाया आवृत्तौ कृत्वस्' क्रियाया श्वलनगमनकरणादिकाया आ उत्तौ तत्संख्यापरिवृत्तेन पौनःपुन्येन वारंवाराथे पञ्चसमादिसंख्यायाः कृत्वस इति प्रत्ययो भवति ॥ पञ्चन् । पञ्च वारान् इति । पञ्चन् कृत्वस्प्रत्ययः । नाम्नो ना. प्रथमौकवचनं सि। 'अव्यया० सोवि० पञ्चकृत्वः । सप्तकृत्वः । त्रिससकृत्वः । कतिकृत्वः । इत्या. दीन्युदाहरणानि ॥ ४६ ॥ (क) एकाध्यमुब्बा ॥ ऐकण्यम् । एकधा इति विशेषः । (ख ) पीनः पुण्येन गणनमावृत्तिः । वारशब्दस्य क्रियात्पच्याधारकालवामित्वात कालावनोरिति दि. तीया । भूरिवारान भुक्ते इत्यत्र भूरिशब्दस्य लौकिकसंख्यावाचिवेगप न कृत्वम् । एकत्वाद्वित्वादिवत्रियत. निष्ठाभावात् ।

·राशिसप्रक्रिया १९] सप्रसादचन्द्रकीर्ति मनोरमापता । ० । । - -- । 4. ) गुरोऽसि । धाप्रत्यये परे गुणे जवति । गुलविधिसामन्यांच्या सहानुभागक्षे धास्यास्ताद का विकल्पार्थः । क्रियाया आवृत्तौ क्रियाभ्या. सिनगने लजयाबामाकृत्वस कम इत्यर्थः । यच कारानिति पञ्चकृस्वः ।। १६ ।। विभिचतुर्यः हुः ॥ द्वित्रिचतुःशब्देभ्यः सुप्रत्ययो भवति ॥४७॥ विवारमिति द्विः । त्रिवारमिति निः। चतुः। द्विरुक्तम् । त्रिरुक्तम् ।। बहादेः आरकाच्छम् ॥ बहादेः शब्दाच्छतप्रत्ययो भवति । बहुकारानिति द- हुशः । अल्पशः । शतशः । सहस्त्रशः । लक्षशः । कोटिशः । इत्यादि । बहुशो धनं ददाति ॥ कारकास्किम् । बहूनां स्वामी ।। ४८ ।। (३०) द्विमिद्विमिहलवायां क्रियाया आवृत्तौ प्रत्ययो भवति । रकार उच्चारणार्थ: । द्वौ वा इतिहः । मीन बारानिति निः। सुप्रत्यये कृते प्रथमैक. वचने ! 'अज्यया. 'स्रोवि० ॥ भो उक्तमिति नामिनार 'स्वरहीनं० । एवं द्विभुः छक्ते । हो वारौ इत्यर्थः । विरधीते निः। श्रीन वारान् अधोते परतीत्यर्थः । चतुः स्व. पिति इत्यपि क्वचित् दृश्यते ॥ एकस्य प्रत्ययसाहितस्य सदादेशो वक्तन्यः । सहदेक. बारम् । “बहादेः शम बहादेनीम्ने वानंबारार्ण संख्यायां वा शस्प्रत्ययो भवति । बहु । बहून् नारानिति बहसः । अथवा बन्नः एव बहुशः । कादि संख्या येथां ते कोटिशः । शस्प्रत्ययः । अन्यथा पूर्व सततः सहकाः लक्षशः काटिशा अनेक भूरिश: गणशः कतिशः इत्यानि (प्र०) द्वित्रिभ्यां परित्यत्रापि क्रियावृत्ताविन्येश । बहादेरिति । बहादेः कारका. दित्यर्थस्तेन बहुनां स्वामीत्यादौ । अम्रापि कियाथ्यावृत्तिगणमा एक । भूरिशः । गण. शाः । स्तोकशाः । अल्पशः । अनेकश इत्यादि ।। ४७.-४८ ।। तयायडो संख्याया अवयव ॥ संख्याया अवयवे वाच्ये सति तयायडी प्रत्ययौ भवतः ॥ द्वौ अवयवा यस्य तद्वितयम् ॥ त्रितयम् । द्वौ अवयवौ यस्य तद्वयम् । त्रयम् । चतुष्टयी ॥ अल्पे कुटीशमशुण्डा- भ्योरः । अल्पा कुटी इति कुटीरः। अल्पा शमी इति शमीरः । अल्पा शुण्डा इति शुण्डारः ॥ १९ ॥ (च) 'तयायडौ संख्यायामवयवाथें ॥ अवयवाथं संख्यायां वाच्यमानायां तयट अयट् इत्येतो प्रत्ययौ भवतः । तत्र तयट्र संख्यावाचिन: शब्दात्संभवति पादाभ्यामेव । द्विनि । उभयत्र तयट् । लोवे द्वितयम् त्रितयम् । चतुष्टयम् । अयडि- त्यत्र डकारष्टिलोपार्थः । इति चिन्त्याः । द्वौ अवयत्रो अस्य समुदायस्य द्वितयम् । यद्वा द्वावेव द्वयम् । श्रय एव त्रयम् । त्रयोऽवयवा यति लयम् । एवं द्वयम् । द्वित्रि । अयट प्रत्ययः । 'यस्य लोपः' 'स्वर० प्रथमेकवचने । 'अतोऽ॥ श्रीलि द्वितयी त्रितयी चतुष्टयी द्वयी नयी ॥ उभशब्दाप्ययट वक्तव्यः । उभौ अवयवौ यस्येति उभयः । टिवा. अयट वित्रि- ।

·पूर्वा दुमयी : यस्य लोपः' । अलो वनीकुण्डागो : १. अल्पार्थे को वाच्ये शमी. कुटीशुण्डा इति वियः शब्देसका प्रत्यया भवति । सलामी शमीरः । जल्पा दी कुटीर: । अल्पा शुण्डा झुण्डार:४१ (०) तवायडाविति । ०६ अब च तो सान्यामा समयावविवक्षायां भवत इत्यर्थः । द्वारवयवो नया वावश्या इति विग्रहः । हितगी। वितरीत्वन्न जहादित्वादीए । द्वयो । नयीत्यत्र । यष्टिरवात् वित इतीम् । केचित्तु तयायः इति पठित्वा डिवाहिलेप नदादित्वादेवेय । इत्याहुः । तदसत् । अस्य लोप इत्येव सिद्धे डिस्वराय पसङ्गात् । त. द्वितप्रत्ययानामनन्तत्वात्कारमेनाभिधातुमशक्यत्वादनुक्तनिष्पत्यर्थमाइ !! १॥ स्त्रीपुंसानणस्तणो । स्त्रैणम् । पौंस्नम(क) ।। शेषा निपात्याः क स्यादयः । आदिशब्दात् या संख्या येषां ते यति । सा वलया येषां ते तति ।। का संख्या येषां ते कति || लोकाच्छेषस्य सिद्धिः ।। इति सारस्वतव्याकरणे तद्धितत्रकरणम् ॥ १९ ॥ (च) 'स्त्रीलोणस्नगो || जीसोः शब्दयोः क्रमेण नगनणौ प्रत्ययौ भवतः अपत्याद्यर्थे ।। णका वृद्धयर्थः । स्वीषु भवः स्त्रिया अपत्यं स्वीग समूहों का लेणम् ! पुसि भवः सोऽपत्य पुंसां समूहो वा स्तम् । लणमित्यत्र नण । णित्त्वाम्मृद्रिः । 'हर्नोगो० ॥ तथा पुंसः स्नण प्रत्ययः णित्वादृद्धिः । पोस्नन् । संयोगान्तला इति सलोपः । प्रथमेकवचने क्ली। 'अतोऽम्! अस्शाते.' 'मेोऽनु० ॥ आभापसंहारमाह- 'शेषा निपात्याः त्यादयः । शेषा अन्न व्याकरणेऽनुक्ता ग्रन्थान्तरघु च उदाहताः शब्दा: कति कतिपय कत्तिथ कतिपयश यति तति अन्येऽपि विशति त्रिशत पञ्चाशत् पष्टिलसति अशीति नवति शातं इत्यादयः शब्दाः निपात्याः निपातसिद्धाः प्रयोगानुसारेण साध्याः। इति सुबोधिकायां तद्धितदीपिका ।। १९ ।। सुबोधिकायां क्लक्षायां सूरिश्रीचन्द्रकीर्तिभिः । स्यादीनां प्रक्रिया पूर्णी घभूवेत्थं मनोहरा ॥ १ ।। तेषामेव हि सच्छिच्यो हर्ष कोहिपाठकः । लिखनोपक्रम चाल्याः प्रपेदे प्रीतमानसः ।। २ ।। इति श्रीनागपुरीयतपागच्छाधिविधायिसदाचारभट्टारकश्रीचन्द्रकीतिसूरिकृतायां सारस्वतटीकायां प्रथमावृत्तिः पूर्ण ।। (प्र.) शेषा इति । निपातात साधो निपात्याः । किमः सङ्ख्यापरिप्रश्ने डतिः । का संख्यैषां कति । एवं यति तति इत्यादि प्रयोगादूझम् ।। इति श्रीभट्टवामदेवविरचिते सारस्वतप्रसाढे तद्धितप्रक्रिया समाप्ता ॥ १९ ।। इति सारस्वतप्रक्रियायाः पूर्वाद्धं समाप्तम् । (क) पौंसमित्यत्र संयोगान्तस्येति सलोपः। इति यास्क-श्री नवकिशोरकरकृतायां मनोरमाभिधायो विवृत्या तद्धितान्त प्रकरणं समानम् ॥ शिवमस्तु ।

·No text on this page.

·हरिदास संस्कृत ग्रन्थ मा लासमा ख्य- - काशी संस्कृत सीरिज़ अन्थमालायाः १११ व्याकरणविभाउने (१३) अयोदशं पुष्पम । अनुभूतिस्वरूपाचार्यप्रणी सारस्वत-व्याकरणम् श्रीचन्द्रकीतिसूरिप्रणीतचन्द्रकीर्तिनाम्न्या सुबोधिकया व्याख्यया, श्रीवासुदेवसट्टावेचितप्रसादाख्य- टीकया च समन्वितम्। व्याकरणसास्येवदान्ततीर्थश्रीविम्बाधरकरचरणसेवकेन न्याय- वैशेषिकवेदान्तशास्त्रिणा काव्यव्याकरणतीर्थेन साहित्य. शास्त्राचार्येण करशोपाधिकेन कवितार्किकोकल- यास्क-श्रीनवकिशोरशास्त्रिणा निर्मितया मनोरमया विवृत्या समुद्भासितं तेनैव परिष्कृत्य सम्पादितम् ॥ (पूर्वार्द्धम् ) प्रकाशक:- - जयकृष्णदास हरिदासगुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। १९६१ राजकीयनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तोकृताः।