·, प्रथमसंस्करणस्य प्रस्तावना. श्रीमहाकविजयदेवविरचितं मृदुलपदसरणिललितं रुचिरार्थसंहति यहुल सर- सरागनिपद्धसुप्रयन्धप्रधानं शृङ्गाररसभाण्डागारसदृशमिदं गीतगोविन्दकाव्यं कैश्विभूयो मुद्रपिता प्रकाशितमपि सहृदयाहादिन्या साहित्यसंगीतविवेकप्रचुरया टीकया समेतं केनापि प्रकाशितं नैव दृश्यते । अतस्तद्रसध्वन्यलंकाररागतालादि. लक्षणानुगतिकोतकेन टीकाद्वयेनालंकृत्य संप्रति रसिकजनविनोदाय प्रकाश्यते । अस्य गीतगोविन्दकाव्यस्य प्रणेतुर्जयदेवकवेर्देशकालादिकं जीवितवृत्तं चान्येषा बहूनां कवीनामिव सभ्यङ् न ज्ञायते । तथाप्यस्माभिर्यत्किंचिन्मधुकरवृत्य- संकलितं तदन्न विद्वत्कौतुकाय संगृह्यते । गीतगोविन्दकाव्यादेव यदस्य कवेः पितृनामादिकं लभ्यते तदेवम्-जयदेवस्य पितु म श्रीभोजदेव इति । मातुर्नाम राधादेवी रामादेवीति वा । पराशराभिधः कोऽपि रसिकोऽस्य सुहृदासीत् । जयदेवेकवर्भार्याया नाम पद्मावतीति । उमापतिधरः शरणः, गोवर्धनाचार्यः, धोईकविराज इत्येते कवयो जयदेवसम- कालीना आसन् । जयदेवस्य कुलवृत्तिप्रामः किन्दुंबिल्वाख्य भासीदिति । जयदेवकविः परमः कृष्णभक्त आसीत् । अतो लोकेऽयं महासाधुत्वेन सर्वस्मिन्नपि भरतखण्डे विख्यातो बभूव । एतद्विषयकमस्य चरितं श्रीमचन्द्रदत्त- कृतभक्तमालाख्यप्रन्थे ३९ तमसर्गमारभ्य ४१ तमसर्गपर्यन्तं त्रिभिः सर्वणित- मस्ति । तदन्न बालबोधाय यथामूलमुपन्यस्यते । तद्यथा- "पुनरप्रे प्रवक्ष्यामि भक्तिमाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छुला जायते भक्तिर्वासुदेवे महात्मनि ।। जगनाथपुरीमान् देशे चैवोत्कलाभिधे । बिन्दुबिल्व इति ख्याती प्रामो ब्राह्मणसंकुलः ॥ तत्रोत्कले द्विजो जातो जयदेव इति श्रुतः। विद्याभ्यासरतः शान्तः पुरुषोत्तमपूजकः ।। १गीतगोविन्दस्थे 'श्रीमोजदेव' इत्यादिपदे ( पृ० २०० ) द्रष्टव्यम् । २ गीतगोविन्दस्यैकोनविंशप्रबन्धस्यान्तिमपदस्य 'जयति पद्मावतीरमणजयदेव इत्यादि (रसममर्यादि) पाठान्तरदर्शनात् (१० १३३) भक्तमालाग्रन्थेऽपि तथैव कपनाचा ३ गीतगोविन्दस्से 'वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः' इत्यादिपये (पृ. ९) द्रष्टव्यम् । ४ गीतगोविन्दस्ससप्तमप्रबन्धस्यान्तिमपदे (पृ० ६८) 'विन्दुबिल्वसमुद्रसंभवरोहि- गौरमणेन' इति दर्शनात् । टीकादयेऽपि किन्दुविखदलस्य जयदेवकुलवृत्तिमामत्त्वेन व्याख्यातत्वाच्च । भकमालामन्ये तु 'विन्दुविल्य' इति पाठो दृश्यते । ५ भयं भक्तमालाग्रन्थः श्रीमद्भिः खेमराजश्रीकृष्णदासमहाशयैः स्वकीये श्रीवेइटे- वरमुद्रालये मुद्रपिरखा प्रकाशितः । तत उद्धृतमेतदध्यायत्रयम् ।

·४ अथ तत्रैव विप्रोऽन्यो देवशमेति विश्रुतः। अनपत्यो यभूवासी जगनाथमुपागतः ॥ नमस्कृत्य हरिं मूर्धा स्वीचकार कृताञ्जलिः । यदि मे संतति य । खत्प्रसादादविष्यति ॥ अपत्यं प्रथम तुभ्यमर्पयिष्याम्यसैशयम् । प्रतिश्रुत्य मनस्येवं स यातो निजमन्दिरम् ॥ तन कालेन कियता कन्यैका प्रथमाजनि । ततः पुनानलभत साधुत्तान्मनोहरान् ।। ततः स मनसा स्मृखा सपत्नीको द्विजोत्तमः । कन्या गृहीत्वा हर्पण जगन्नाथमुपागतः ॥ नमस्कृत्य जगन्नाथ देवशर्माब्रवीद्वचः। 'देवदेव ! जगनाथ ! प्रसादः फलितो मम ॥ प्रथमा तनया जाता पुत्रास्तु तदनन्तरम् । अतः प्रतिश्रुतां कन्यां ददामि प्रतिगृह्यताम् ॥' इत्युक्ला तां करेणासौ गृहीसा तां प्रदर्थ च । पूजकेभ्योऽथ वृत्तान्तमादितो व्याजहार सः ।। ततो बहिः समागत्य सोऽवतस्थे क्वचिद्विजः। रात्रौ तस्य च विप्रस्य पूजकस्य जगत्प्रभुः ॥ खोतं कथयामास जगन्नाथो द्रुतं वचः । 'देवशर्मन् ! प्रसन्नोऽस्मि स्वीकृता ते सुता मया ।। परंतु जयदेवाय दीयतां मप्रियो ह्यसौ । अहमेव स विज्ञेयो मात्र कायर्या विचारणा ॥' पूजकोऽप्येवमेवाय स्वप्नं दृष्ट्वा प्रबोधितः । देवशर्माणमागत्य स्वप्नं प्रोवाच इर्षितः॥ श्रुखवं देवशर्मापि स्वप्नं सत्यममन्यत । पूजकं तं नमस्कृत्य गृहीत्या तनयां निजाम् ॥ जगाम जयदेवस्य संनिधौ हृष्टमानसः । तं तु पर्णकुटीमध्ये प्रामावहिरवैक्षत ॥ दरिद्रं निरपेक्षं च शास्त्रं पश्यन्तमादरात् । मनसा तु जगन्नाथं ध्यायन्तं मुदिताननम् ॥ प्रणम्य जयदेवं तं देवशर्माब्रवीद्वचः। 'इयं मे तनया ब्रह्मअगनाथाज्ञया मया । नाम्ना पद्मावती सुभ्यं दीयतेऽनुगृहाण ताम् ॥' इत्युको जयदेवतमुवाच मधुरं वचः ॥ अहं न कन्यादानस्य पात्रं दोनोऽनिकेतनः । ममापि न जिघृक्षास्ति किमिदं भाषसे वृथा।

·जगनाथाशयेत्युक्खा यन्मां वचयति स्फुटम् । कुन एवं मतिभ्रंशो गच्छ गच्छ यथासुखम् ॥ आनाय्य पूजकं तत्तु देवशर्मातियनतः । निवेदयामास मुहुस्ता च न खीचकार सः॥ ततः खतनयां तत्र स्थापयिखा द्विजोऽप्रवीत् । 'अयं तु ते पतिः पुनि ! त्वया पूज्यश्च सर्वदा। पतिसेवापरा नारी सुखमक्षय्यमभुते ॥' इत्युक्खा तां देवशर्मा ययौ पन्या राहाश्रमम् । सापि कन्या स्थिता तत्र जयदेवस्य संनिधौ । जयदेवस्तु तां प्राह 'गतौ तौ पितरौ तव । स्वां विहाय स्वमप्येका कथं स्थास्यसि कान?" अथ पद्मावती प्राह 'भगवन्कि ब्रवीपि भोः ।। स्वमातृपितृदेयां पै समां तुभ्यं ददौ पिर अतस्तवाहं स्वं चेन्मामतिभक्तामनागसम् । त्यक्ष्यसीत्यत्र किं कुर्या नाहमेका स्वयि स्थिते।' पद्मावतीवचः श्रुत्वा जयदेवोऽप्यचिन्तयत् । अनया सत्यमुक्तं हि त्यागे दोपो महान्मम ॥ तस्मादस्याः पितुर्गेहं गत्वाऽहमनया सह । इमा प्रतिग्रहीष्यामि विधिना नात्र संशयः॥ इति निश्चित्य मनसा जयदेव उवाच ताम् । एह्यागच्छ मया साधं गच्छामि त्वरिपतुर्ग्रहम् । विधिना तत्र ते पाणिग्रहीप्यामि न संशयः॥ इत्येवं वचनं श्रुत्वा प्राह पद्मावती पुनः । स्वदाज्ञाकरणं धर्म इत्येवं मां पितापवीत् ॥ अतो महाप्रसादोऽयमित्युपरवाने स्थिताभवत् । जयदेवस्तया साध देवशर्मगृहं गतः ॥ तमुक्त्वा गद्गदं सर्व प्रतिगृह्य यथाविधि । पद्मावत्या तया सार्धमाजगाम निजं गृहम् ॥ उभौ तौ दम्पती तत्र एकप्राणी यभूवतुः। नृत्यन्तौ चापि गायन्तौ श्रीकृष्णाचनतत्सरो। एकदा जयदेवस्तु मनस्येवमचिन्तयत् । स्वयंकृतेन गीतेन तोषयिष्याम्यहं हरिम् ।। इति निश्चित्य निर्माय गीतगोविन्दनामकम् । गायंस्तु देवदेवाने पच्या सह ननत ह ॥ एवं नित्यमतं तस तत्रैकस्मिन्दिने पुनः । पपन्ध रासचरितं कृष्णोक्तौ राधिका प्रति ॥

·शिरस्याचेहि मे पादमित्यर्थ च कर हदि । समायान्तं न तद्दातुं शशाकेवरतां स्मरन् । अन्यदन्वेषमाणोऽपि न लेमे तादृशं पदम् । संस्थाप्य पुस्तकं सातुं जगामान्यद्विचिन्तयन् ॥ तावजयदेवरूपेण कृष्णस्तन समागतः । पभावतीमुवाचाथ पुस्तकं देहि मे प्रिये ! ॥ पद्मावती समानीय ददौ तत्पुस्तकं द्वतम् । गृहीला पुस्तकं तत्र जयदेवेन यत्कृतम् ॥ मनसा तल्लिलेखासौ जयदेवखरूपधृक् । पुनरुत्थाय स सातुं जगामातिसरान्वितः॥ कंचित्कालमतीसाथ जयदेवः समागतः । देवानभ्यर्य भक्या च गृहीत्वा पुस्तकं पुनः ॥ मनसा कल्पितं पद्यं लिखितुं तु समुद्यतः। ददर्श तन तत्पद्यं नालिखद्यदयं पुरा ॥ अन्येन लिखितं ज्ञात्वा प्राह पद्मावती प्रियाम् । अये ! केनेदमालेखि तं जानासि शुचिस्मिते ! ॥ नाहमेतत्पदं पूर्वमलिखं नाक्षरं मम । इति श्रुखा वचस्तस्य प्राह पद्मावती प्रिया ॥ नाथ कोऽयं भ्रमस्तेऽद्य जयदेवं वचोऽब्रवीत् । स्नातुं गतस्तु तत्काले पुनरागत्य सरवरम् । गृहीत्वा पुस्तकं मत्तो लिखित्वा त्वं पुनर्गतः । नातुमेवं तु जानामि कोऽन्यस्त्वत्तोऽत्र लेखकः ॥ इति श्रुखा प्रियावाक्यं जयदेवोऽतिविस्मितः । अहर्निशं तमेवार्थ चिन्तयन्नालभत्सुखम् ॥ तस्मिन्दिने रात्रिशेषे खप्ने श्रीपुरुषोत्तमः । उवाच जयदेवं तु स स्वप्ने मुमुदे मृशम् । खपत्नी सुभगां मेने पुरुषोत्तमदर्शनात् ॥ बदारभ्याविनम्त्या वे या मह हरि भजन् । गायन्वै गीतगोविन्दं तोषयामास केशवम् ॥ निर्माय गीतगोविन्दपुस्तकं पुरुषोत्तमे । निवेद्य कृतकृत्योऽभूजयदेवो महामनाः ॥ पुनर्वक्ष्यामि तस्यैव चरितं परमाद्भुतम् । जयदेवस्य विप्रय गीतगोविन्दसंभवम् ॥ एकदा गीतगोविन्दं श्रुता राजातिहर्षितः । निजाने स्थापयित्वा तत्काव्यं ताशमेव च ॥

·स्वयं निर्माय विद्वयो ददावा नृपः पुनः। अद्यारभ्य ममैतदै गीतगोविन्दनामकम् ॥ पव्यतां गीयतां सधैरन्यथा दण्डभाग्भवेत् । इत्याज्ञाप्य द्वितीयं तद्गीतगोविन्दनामकम् ॥ प्रख्यापयामास नृपः काव्यं खकृतमेव तु । जयदेवकृतं कोऽपि न जगी नृपशासनात् ।। अर्थकस्सिन्दिने राजा द्रष्टुं श्रीपुरुषोत्तमम् । भागतस्तत्र देवाने जयदेवं ददर्श है ॥ नृत्यन्तं स्वकृतं काव्यं गायन्तं नृप आह तम् । अहो मदीयं काव्यं त्वं कुतो न स्वीकरोपि भोः । श्रुत्वैवं जयदेवस्तु राजानं प्राह भीतवत् । स्वीकृतं भवदीयं तु काव्यं राजन्न संशयः॥ परंतु मत्कृतेनायं यथा तुप्यति केशवः । न तथा त्वरकृतेनेति परीक्षा क्रियतामिह ॥ एतच्छुखा तु वचनं जयदेवकृतं स्वकम् । उभयं स्थापयामास जगन्नाथाप्रतः खयम् ॥ उवाच देवं भोः स्वामिन ! किं तवातिप्रियं द्वयोः । तत्स्थापयोपरिष्टात्तु यामः सर्व बहिगृहात् ॥ इत्युक्त्वा ते बहिर्याता द्वारे दत्वा कपाटकम् । राजा च जयदेवश्च ये चान्ये तत्र वै द्विजाः ॥ अग्रे स्थित्वा क्षणं तत्रोद्घाटितं स्वयमेव हि। कपाट मन्दिरे याताः सर्वे राजपुरःसराः ।। ददृशुस्वत्र ते सर्वे जयदेवेन निर्मितम् । उपरिष्टात्स्थापितं तु तदधो राजनिर्मितम् ॥ दृष्ट्वा तरपरमाश्चर्य राजा शोकसमन्वितः । तत्याजान्नं च पानीयं रात्रौ तत्रैव तस्थिवान् ॥ नृपः स्वप्ने ददर्शाथ पुरुषोत्तमरूपधृक् । कश्चित्समागतो ब्रूते किमर्थ शोचसे यथा ? ॥ गीतगोविन्दसदृशं नान्यत्काव्यं प्रियं मम । खत्कृवेनापि तुष्यामि भक्तस्वं नात्र संशयः ।। परंतु गीतगोविन्दं स्वीकरोतु भवानपि । प्रख्यापयतु लोकेऽस्मिन्मम प्रीतिविवर्धनम् ॥ एवं पश्यन्नृपः खप्ने जहौ निद्रां मुदान्वितः। कृष्णं ननाम मनसा स्वापराध क्षमापयन् । तदारभ्य नृपो जातो जयदेवेऽविभक्तिमान् । स्वयं तु गीतगोविन्दं प्रपठन्भक्तिपूर्वकम् ॥ - ·८ प्रख्यापयामास पुनर्देशे देशे नृपोत्तमः । अथापरं प्रवक्ष्यामि तस्यैव चरितं शुभम् ॥ . एकदा तूत्कले देशे पुरुषोत्तमसंनिधौ । कस्मिंश्चिनगरे काचिच्छाकविक्रयिणी मुदा ॥ शरत्काले निशीथिन्यां चन्द्रिकाश्चितदिग्दशे । गायन्ती गीतगोविन्दं वृन्ताकवनमध्यगा ॥ वृन्ताकं च विचिन्वन्ती विक्रयार्थमितस्ततः । गायन्ती कृष्णचरितं जयदेव विनिर्मितम् ॥ श्रुला गानं तु भगवांस्तस्याः पश्चादितस्ततः । शृण्वन्गीतं स बभ्राम वजन्ती सा यतो यतः ॥ एवं भक्तिवशः कृष्णो वृन्ताकविपिने हरेः । वृन्ताककण्टकैश्छिन्नं परिधानीयमम्बरम् ।। वृन्ताकानि गृहीखा सा मन्दिरं खं ययौ यदा। तदा खधाम संप्राप्तो निशि श्रीपुरुषोत्तमः ॥ प्रभाते तत्र पूजार्थमायातः पूजको हरेः । पूजासंभारमादाय द्रष्टुं राजाप्युपागतः ॥ प्रोद्धाव्य स कपाटं तु गला देवस्य संनिधौ । स्थापयन्परिधानीयमपश्यत्खण्डशः कृतम् ।। वृन्ताकण्टकैबिद्धं किमेतदित्यचिन्तयत् । आहूय स तु राजानं दर्शयामास चाम्बरम् ॥ कथमेतदभूद्राजन्परमाश्चर्यमित्यहो। मर्यवागत्य च पुनः कपाटोद्घाटनं कृतम् ॥ न बालो नापि चोन्मत्तः कश्चिदत्रागतो निशि । कथमेतद्विजानीयां केनेदं कृतमीदृशम् ॥ इत्युक्खा पूजयिखा तं सह राज्ञा स पूजकः । विस्मितो बहिरागत्य पर चिन्तामुपागतः ।। मुहुर्मुहुश्चिन्तयानो न लेमेऽहुतकारणम् । तदा राजापि तत्रैव पूजकब्राह्मणेन वै उवाच रात्री श्रीकृष्णं प्रार्थयन्मनसा मुहुः । केनेदमासीद्वस्त्रस सण्डशः करण विभोः। एवं चिन्तापरौ तौ तु त्यकाशनजलावुमी।. रात्री सुषुपतस्तत्र लेभावे नैव तौ सुखम् ॥ तदा निशावशेषे तु खने श्रीपुरुषोत्तमः । दशतुरुमो देवं तत्तभूपिणमागतम् ॥ राजानं ब्राह्मणं चापि वदन्तं मधुराक्षरम् । विषीदसि किमय मो! मदरच्छेदनादिना?"

·शशुप्य कारणं वासो येन छिसमनेकधा । इतोऽविदूरे धृन्ताकवाच्या काचिजगौ मुदा ॥ फलविक्रमिणी गीतगोविन्दं मम यल्लभम् । सोतुमगमं चाहं वाट्यो साधं तया पुनः ॥ इतस्ततो बधावं तु ततो वृन्ताककण्टकैः । सण्डशः स्फुटितं वस्त्रं सत्यमेतन संशयः ॥ मा विपादं कुरुप्यान नैव दोपोऽस्ति कस्यचित् । इति श्रुखा वचः खाने भूपतिः स च पूजकः ॥ उत्थाय च ततो विनो राजसंनिधिमागतः । राजानमुक्तवान्सर्व खप्ने यद्यदवैक्षत ॥ श्रुत्वा राजाथ तत्सर्व सत्यमेतदिति ब्रुवन् । उवाच स्वप्ने यदृष्टं राजापि स्वयमेव हि ॥ परस्परं प्रशंसन्ती शाकविक्रयिणीमुभौ । जयदेवकविं चैव राजा तु ब्राह्मणः स च ॥ अथ राजा तु तो शुद्रीं शाकविक्रयिणी तदा । मानाय्य जीविकों दत्त्वा वसात्रैव पुरे सदा ॥ गायन्ती गीतगोविन्दं नित्यं श्रीपुरुषोत्तमम् । तोषयेति नृपस्याज्ञां दत्त्वा संपूज्य केशवम् ॥ भुक्त्वा प्रसादं देवस्य जगाम भवन निजम् । जयदेवं ततो राजा भक्तराजममन्यत ॥ मुहुस्खद्दर्शनाकाझी कविवेश्म ययौ नृपः । एवं भक्तिवशः कृष्णः किं किं न कुरुते प्रभुः । तस्मादद्यापि भक्तिहि नृणां सर्वार्थसाधिनी । अथापरं प्रवक्ष्यामि पद्मावत्या विचेष्टितम् ॥ जयदेवस्य चरितं महादाधर्यमुत्तमम् । एकदा तत्र नृपतेीता कश्चित्सगोत्रजः ॥ ममार कालधर्मेण तत्पनी सुव्रता सती। अनुगन्तुं मनश्चक्रे निश्चितं पतिदेवता ॥ ततो राजा ददौ सर्व संभारमौर्ध्वदेहिकम् । स्वयं तत्र गतो राजा पुरवासिजनैतः॥ तस्मिन्नेव क्षणे राज्ञी द्रष्टुं पद्मावती ययौ। राज्ञी प्रणम्य तां प्राह सती द्रष्टुं किमेपि भोः ॥ इति ध्रुखा वचो राश्याः प्राह पद्मावती सती । अहो 'पापण्ड' इत्येष मृते पसौ मनखिनी ।। एवं मर्तुमुपायं यत्प्रसाधयति सुग्रता । अहं तु मन्ये भो राज्ञि पत्युमरणसंश्रुतम् (तो!)॥

·तरक्षणाहिजे वहाँ भस्मीभूता न याभवत् । का मतिः का च तत्प्रीतिव्रतं तस्याय किं पुनः । इति श्रुरवा वचस्तस्या राज्ञी विस्मयमागता । किमिदं भापसे साध्वि । कथमेवं भविष्यसि ? ॥ परीक्षा कारयिष्यामि किंचित्वालं प्रतीक्ष्य च । इति श्रुत्वा वचस्तस्य राज्ञी विस्मयमागता ॥ पभावत्सपि तां राज्ञी समाभाष्य गृहं ययौ। अथकस्मिन्दिने राजा द्रष्टुं श्रीपुरुषोत्तमम् ।। जगाम जयदेवं तं पुरस्कृत्याविभक्तिः । उवास तत्र तो रानिं जयदेवेन संगतः ॥ अथ प्रभावे संजाते यावदाजा न चागतः । तावदेव तु सा राज्ञी कविपत्नीं समाह्वयत् ॥ पद्मावती समायाता राज्ञी प्राह करोमि किम् ? तो दृष्ट्वा राजपनी सा सरोदाह च विह्वला ।। राज्ञा सह कवितत्र देवं द्रष्टुं गतः किल । तत्राकस्माद्विना दुःसं पतिस्ते देहमत्यजत् ।। तहुःखयशगो राजा नायाति खगृहं पुनः। ममी समागता भृत्याः कथयन्तीदमप्रियम् ॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्या राश्याः पद्मावती सती। अहो किमिदमित्युक्त्वा तूष्णी तस्थौ क्षणार्धतः॥ निपपात पृथिव्यां सा गतासुरभवत्तदा । भय राज्ञी समागत्य हाहाकार मुहुर्मुहुः ॥ कुर्वन्ती स्वयमेवाता तामुत्थाप्य पतिप्रता। नोत्तस्थौ तां मृतां शाला राज्ञी शोकसमाकुला ॥ भयाती विललापाथ गईयन्ती निजी क्रियाम् । अथ तन गताः सर्वे राजदाराः समन्ततः ॥ चुकुशुः शोकसंतप्ताः किं जातमिति चाब्रुवन् । अथ राजापि कविना समायातोऽतिविस्मितः ॥ शुला कोलाहलं शीघ्रं ययावन्तःपुरं खकम् । जयदेवेन साधं च तत्र गला ददर्श ह॥ पद्मावती मृतां भूमौ राजा खाह प्रिया प्रति । कि जातमस्या येनेयं मृता कस्मात्कविप्रिया!! शुला राशी नृपवचो भीता प्राह कृताञ्जलिः । मम दुधरित नाथ! क्षम्यता कथयामि ते ॥ तव भ्राता मृतः पूर्व तत्सनी सा समन्वगात् । तां दृष्ट्वा प्राह मामेर्पा कोऽयं पासण्ड इत्यहो।

·११ गते पत्यो तरक्षणात्तु भस्मसादभवन या। तस्या वृथा प्रतं प्रीतिरित्येवं मम निधयः ।। इति श्रुखा वचस्तस्याश्चिकीर्षन्ती परीक्षणम् । भवदं ते पतिः साध्वि! मृतोऽकरमादिति श्रुतम् ॥ तच्छ्रुखैव पपातोळ मृता तरक्षणमेव हि । इदानी लमिहायातः कविना सह संगतः ॥ अतः परं यत्तव्यं तत्कुरुष्व मम प्रभो । इति श्रुखा वचस्तस्या राजा प्राहातिविस्मितः।। वृधेयं धातिता देवि ! बया पद्मावती सती । निवत्स्यति कथं गेहे जयदेवोऽनया विना? ॥ अतस्त्यक्ष्याम्यहमपि यो यथेच्छं प्रजाधुना। घातने स्त्रीवधो मे स्यादवध्या हि स्त्रियो नृणाम् ॥ इति राजवचः श्रुखा जयदेवोऽब्रवीद्वचः । राजन्ननपराधेयं महिषी तव सुव्रता ॥ न त्यागमहत्येषा वै नैवं ब्रूहि ममाप्रतः। कौतुकेन मृषावाक्यं भवत्येव न संशयः ॥ वामात्रेण न तनास्ति पातकं कस्यचिनृप । किं च क्षणं जगन्नाथं स्मर खं सुमना भव ॥ भजेऽहमपि तं देवं कल्याणं स करिष्यति । इत्युक्त्वा जयदेवस्तु वाद्यमादाय सर्वशः ॥ प्रिये! चार्विति यत्स्वोकं गीतं तत्परमानसः । जगौ ततः क्षणादेव पावत्याः कलेवरम् ॥ संचचाल ततः सर्वे विस्मयोत्फुल्छलोचनाः । साधु साध्विति च प्रोचुः कंचित्कालं व्यतीत्य सा॥ समुत्थाय जगौ परसा साधं तु पश्यतां नृणाम् । ततो राजा जहर्षाथ राज्ञी चापि पुनः सतीम् ॥ प्रणनाम मुहुर्भक्त्या क्षम्यतामिति भाषिणी । ततः प्रसन्नः स कविः स्नाखा भुक्ता नृपाज्ञया । स्वगृहं प्रययौ हृष्टः पद्मावत्या महोत्सुकः । एवं भगवतो भक्तिर्गतसंजीविनी नृणाम् ।। अद्यापि वर्तते लोके निश्चयोऽपेक्षितः किल । इति श्रीभगवद्भक्तिमाहात्म्ये जयदेवचरितं नाम चत्वारिंशः सर्गः ॥ अपरं शृणु वक्ष्यामि कवेः सुचरितं महत् । जयदेवसमः साधुन भूतो न भविष्यति ॥ सर्वभूतसुहृल्लोके सममात्मसमं पुनः । पश्चात्प्रारब्धभोगस्तु मनुते कर्मबन्धनम् ॥

·१२ एकदा स कचिद्रामे निमन्त्रणवशाद्गतः। तत्र संमानितः शिष्यवस्त्रालंकरणादिमिः ॥ भोजयित्वा सुवर्णानि दत्त्वा प्रातर्विसर्जितः। आगच्छद्विपिने मार्गे चिन्तयन्पुरुषोत्तमम् ॥ ततः खगघरास्तत्र लुण्टाकाः समुपागताः। चखारो निर्दयास्तीमाः कालान्तकयमोपमाः ॥ तान्दृष्ट्वा जयदेवस्तु धनलोभाजिघांसतः। . उपायमकरोत्तन प्राणनाणाय केवलम् ॥ तानुवाच कविः प्रेम्णा वत्सा ? यूयं क्र गच्छथ ? । पुरुषोत्तमपुरी याम इत्युक्तस्तैः पुनः स तु ॥ उवाच तान्मधुरया वाचा भद्रमभूदिह । मयापि तन गन्तव्यं भवद्भिः साकमेव हि ॥ परं तु वृद्ध एकाफी गृहीखैतद्धनानि भो। गन्तुं न शको यूयं चेद्धनमेतत्प्रगृह्य च ॥ गच्छताद्य मया साधं तदा मे गमनं भवेत् । इत्युक्खा तानि वस्त्राणि सुवर्णानि च सर्वशः ॥ तेभ्यो दत्त्वा मुर्ख मेने प्राणप्राणं मुदान्वितः! शनैः शनेस्ततः पश्चासतः सोऽप्यगमरकविः ॥ गृहीत्खैतानि वस्तूनि सुसं गच्छन्खमी पुनः । यास्यामि स्वगृहं देवान्महारिष्टाद्विमोचितः॥ भन्यथा माममी लोभादातयेयुर्न संशयः । इत्येवं चिन्तयन्तं तं जयदेवं शनैः शनैः ॥ गच्छन्तं पुरतश्यौरा दीर्धनादः समाझ्यन् । अहो शीघ्रं समागच्छ गृहाणेदं निज धनम् ॥ लं सुगन्तुं न शनोपि दूर गन्तव्यमस्ति नः । इति श्रुला वचस्ता जयदेवोऽतिशद्धितः ।। किं करिष्यन्त्यमीयेत(मनसाचि)चिन्तयत् पथि (१)। तायते मन्त्रयामामुरयं धूतोऽस्ति वै द्विजः॥ अस्माभिरेव वस्तूनि प्रापयिष्यति नः पुनः । पातयिष्यति गलाय स्वग्रामे नाम संशयः॥ तस्मादेनं निहत्याध गमिष्यामो न चान्यथा । एवं फेनचिकेच तन्मध्ये कोऽप्यभारत । महो कि मारणेनास्य यता संस्थाप्यतो क्वचित् । इश्युम्ला जयदे मु गृहीता तेऽतिनिर्दयाः ।। हलो पादौ तथैका पना चिक्षिपुरग्यतः । पुनस्सन्मप्यतः कोऽपि महादुष्टोऽविनिया।

·रानेन पाणिपादं तद्वद्ध चिच्छेद यमतः। ततस्ते गन्तुमनसधौरा जग्मुर्यदृच्छया ॥ जयदेवोऽपि प्रारब्धमोगोऽयमित्यमन्यत । चिन्तयानो जगन्नाथ तमारण्ये क्षुधादितः॥ अथ तत्रेय नृपतिर्मंगयां पर्यटन्वने । एकाकी हयमारूढो धावन्तं मृगमन्यगात् ।। राजा तमाजगामाप जयदेवसमीपगम् । मृगं दृष्ट्वा न विव्याध जयदेवेन शङ्कितः ॥ आरोग्य शिचिकायां तमानिनाय नि पुरम् । तन पद्मावती साध्वीमानाय्य नृपतिस्तदा ॥ सेवयामास सर्वश्च जयदेवं नृपोत्तमः । ततो राजा प्रतिदिनं जयदेव दिदृक्षया ॥ जगाम तद्गृहं तस्य तदाविध्यं चकार सः । एवं गतेपु कालेपु कियत्सु च ततः कविः ॥ समाजग्मुस्तु ते चारा मुद्रामात्र विभूषिताः। साधुवेषधरास्ते तमुपकार दिदृक्षवः ॥ आगच्छन्तो भगवतो गृहमायान्वसंशयम् । पद्मावतीं समाहूय पाद्यायैस्तानपूजयत् ॥ ततस्तान्भोजमिला तमाजुहाव नृपं कविः । राजा तमागतस्त्रं च जयदेवोऽभ्यभाषत ।। पुरस्कृत्य च तान्दुष्टानदुष्टेनान्तरात्मना। राजन्ने ते गुरुसमा महान्तः शास्त्रपारगाः ।। एतेभ्यो देहि वित्तानि पानमेते न संशयः। इति श्रुला ततो राजा रत्नानि विविधानि च ॥ वस्नाण्याभरणादीनि ददौ परमभक्तितः । गृहीत्या तद्धनं ते वै यथेष्टं गन्तुमुद्यताः। तदा प्राह नृपं भूयो जयदेवोऽतिहर्पितः। अहो मार्गे कियदूर वनमत्यन्तमीषणम् ॥ तस्य संतारणार्थाय भृत्य तेभ्यो नियोजय । वनाद्वहिरिमान्कृया पुनरायातु मेऽन्तिकम् ॥ इति श्रुखा ततो राजा पदाती-पच्च तान्प्रति । नियोजयामास तदा ते जग्मुस्तैः सहाद्भुतम् ॥ ततो सर्वनगैस्ते (१) तु तरुच्छायामुपाश्रिताः। राजमृत्याः कथाशेषे तानूचुध विनीतवत् ॥ अहो कवेर्भवन्तः के तद्भुत कृपया मुदा । युष्मदर्य तु भक्त्या यदाजानं प्रार्थयस्कविः ।। गीत. प्र.२ ।

·इति श्रुखा वचस्वस्य राजमृत्यस्य ते खलाः । ऊचुः प्रशस्य ते सर्वे शृणु कारणमत्र भो ।। कर्नाटराजनिकटे वयं भिक्षाशिनः स्थिताः । तत्रायमपि चायातो धनार्थी काव्यकृटिजः ।। तथैकस्य गृहे चौर्य चकाराय द्विजाधमः। धनिकेन गृहीलाथ प्रापितो राजसंनिधौ । राजानं प्राह धनिको नायं विप्रकुलोद्भवः । चौरोऽयं नित्यचौर्येण कदापि पतितः प्रभो॥ इदानी मद्गृहे मृत्यैधुला नीतखवान्तिके। इति श्रुला ततो राजा चाण्डालाय समापयत् ॥ गृहीखेमे दुरात्मानं मम राज्यावहिष्कुरु । अन्यराज्ये तु प्रापय्य जहि खङ्गेन पापिनम् ॥ इत्याज्ञा शिरसा कृत्वा चाण्डालस्तं प्रगृह्य च । गच्छंच प्रार्थितो भूयो द्रव्येणापि वशीकृतः ॥ अस्माभिरुको नायं भो वध्यो युध्माभिरेव च । देशान्तरमवश्यं तु प्रापयित्वालिद्वयम् ॥ छित्त्वा यान्तु नृपद्वारे प्रत्ययार्थ प्रदृश्यताम् । इत्येतदुष्कं खीकृत्य नीला तं राज्यतो पहिः ॥ अन राज्ये वने कापि चिछत्त्वा तत्पाणिपादकम् । राझे प्रदर्शयामासुरिति यातं पुरा स्म भो॥ ततोऽस्मानर्चयामास राज्ञः स्मृखात्मरक्षणम् । इति तेषां कथयतां तुमुल: खेऽभवद्ध्वनिः ॥ संपपाताशनियर तेयों मूर्धसु तत्क्षणात् । ततस्ते राजमूत्यास्तु दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम् ॥ क्षणातणी स्थिताः सर्वे संज्ञा संप्राप्य ते पुनः । तम थुला नृपं यान्तं जयदेवस्य मन्दिरे।। तत्रैव ते गताः सर्वे गृहीला धनसंचयम् । राजानं प्रणिपत्योचुस्ते बद्धकरसंपुटाः ॥ राजस्तै साधवोऽरण्ये मृता वनापपाततः । वनादिकं गृहीला तु वयमेव समागताः ॥ इति श्रुत्वा ततो राजा किं जातमिति चाब्रवीत् । ततले विजप्रमादि वमपातान्तमझुवन् । श्रुखाय जयदेवस्तु हाहा कृखा मुहुर्महुः । सरोद पा इस्वाभ्यो छिनाभ्यां ताडयन्महीम् ॥ तरक्षणामयदेवस्य पाणिपादं तु पूर्वपत् । प्रादुर्पभूप पर्वेषां पश्यता नात्र संशयः ॥

·असतो तादृशानां तु मृत्यु थुला तु दुःखितः । करोद च्छमना तस्मात्तुतोष पुरुषोत्तमः॥ ददी हस्तौ च पादौ च किमाधयमिदं हरेः । भय राजातिचिन्ताततॊ जयदेवं प्रणम्य च ।। पप्रच्छ किमिदं चित्रं हि मत्कृपया द्विज ।। उवाच जयदेवस्तं वृत्तान्तं पूर्वतः खकम् ॥ चौराणां च यथातत्त्वं ततो राजा मुमोद ह । तुष्टाव जयदेवं तं धन्योऽसि वत्समो न वै ॥ दृष्टः श्रुतो वा लोकेऽस्मिन्मित्रशत्रुसमः पुमान् । धन्योऽहमतिनीचोऽपि खत्संसर्गात संशयः ।। इत्यादिवचसा राजा स्तुलागत्य स्वमन्दिरम् । भाश्चय पुनदारेभ्यो मन्त्रिभ्यः प्रोक्तवान्वयम् ॥ अय कालेन कियता जयदेवो जरां गतः । तथापि नित्यकर्मादि न तत्याज कदाचन ॥ गजानानातं तस्य नित्यसंकल्पितं पुरा । एकदा कृतशौचादिश्चलितो जाहवीतटम् ॥ सानमार्गे जराकान्तो विशश्राम क्वचिकचित् । गला कथंचिद्गझायो सात्वा पीला जलं पुनः ।। भागच्छन्पथि वभ्राम निपपात मुमूर्छ च । ततस्ते पथिकाः सर्वे सिषिचुस्तं च वाससा॥ छायां चक्रुस्ततो राजा नाला तनाजगाम ह । दृष्ट्वा तं जयदेवं तु तामवस्थामुपागतम् ॥ भारोप्य शिबिकायां तु प्रापयामास मन्दिरम् । स्वयमागत्य च पुनः कृताञ्जलिरुवाच तम् ॥ अहो जीर्णतरे चेदं शरीरं ते महामते ।। मया हि पादचारेण सातुमद्यागतं पुनः । ददामि शिविका तुभ्यं कुरुष्व मम भाषितम् । इति श्रुला तु राजानं जयदेव उवाच सः ॥ ममैव शिबिका राजन् ! संरक्ष भवनेऽधुना । पादाभ्यामेव गलाई सास्यामोति तं मम ॥ यथा शक्तिसातो यामि मा कुरुष्वामहं पुनः । इति श्रुखा ततो राजा जगाम भवन खकम् ॥ संपूज्य देवतां भुक्त्या राजकार्यपरोऽभवत् । अय तस्यां तु राश्यां वै राजमान्यः पुरोहितः ॥ राजाहता महान्तो ये तत्र प्रामे द्विजाः स्थिताः । ते सर्व ददृशुः खमे जयदेवोऽपि चाद्भुतम् ॥

·शुक्लाम्बरधरा काचिच्छुक्ला मकरवाहना। पद्महस्तारविन्दाक्षी समागलाब्रवीदिदम् ॥ अहं भागीरथी देवी प्रातरादिनिरन्तरम् । जयदेवस्य वाप्या वै निवसिष्याम्यसंशयम् ॥ जानीहि प्रत्यहं तत्र पममेतन्मया सह । आविर्भविष्यति जले द्रष्टव्यं भवता पुनः ।। अयं तु जयदेवो मे भत्तोऽतीव प्रियः सदा । नैतस्य व्रतभङ्गोऽस्ति वाप्यां स्नान करोलयम् ॥ खयापि बोधनीयः स नान्यथा मम भापितम् । कि चान्यः प्रत्ययस्ता प्रोच्यते तन्निशामय ॥ जयदेवेन सावं तु गलतुष्टोऽपि तत्र चेत् । कुष्ठरोगात्प्रमुच्येत नातः सप्तदिनादपि ॥ एवं खनं प्रपश्यन्तः प्रवुद्धास्ते समागताः । एकाग्रे स्वप्नमूचुर्च कथां खा परस्परम् ॥ नृपोऽमात्यैामवृद्धर्जयदेवस्य मन्दिरम् । समागत्यात्रवीत्सर्व जयदेवाय भूपतिः ॥ शुला तजयदेवस्तु निजस्वप्नं सरन्हृदि । नृपादीन्प्राह धन्या वै भवन्तो नात्र संशयः॥ दृष्टा जाह्नवी देवी स्वप्ने श्रीरिव रूपिणी । किमाचर्य भवद्भिर्यदृष्टं खप्नेऽतिदुर्लभम् ॥ जगन्मान्या जगन्माता जगदुद्धारकारिणी। आगमिष्यति वाप्यां सा सत्यमेतन्न संशयः ।। इत्युक्ला नृपतिस्तूष्णीं सामात्यः सपुरोहितः । सदारम्तन नानीयं गृहीला समुपाययो ।। जयदेवोऽपि पूजार्थमर्यान्परिक प्य च । जगाम तन वाप्या तु स्नातुं पद्मावतीयुतः ॥ तत्र वापीसमीपे तु गत्वा ने तु नृपादयः । जयदेवं पुरस्कृत्य स तनायतस्थिरे । जयदेवोऽध मानीयं मन्नं भक्त्या पठ्यले । प्रतिवेश तदा गहा तन प्रादुर्बभूव ह ॥ कर्मितं तजलं जातं दुग्धकुन्देन्दुनिर्मरम् । तादशी तिकता जाता यथा गडासरित्स्थिता ।। प्रादुर्यभूव पद्म तबले दृष्ट्वातिहर्पिताः । राजा च जयदेवध तथान्ये ये समागताः ॥ तुष्टुवुस्तां जनास्तत्र गत त्रिपथगामिनीम् । जयदेवोऽपि हर्षानुपरिक्लिनगम्युजः ।

·१७ सात्या पाद्यादिमियेय पूजयामास भक्तिः। तस्मिन्यातदिनं सन दिव्यदेही पम्व सः।। एवमन्येऽपि ये तन यं यं शाखा गनोरयम् । सानपूजादिकं चारापस्तेऽतिलगीरिसतम् ॥ इत्येतजयदेवस्य माहात्म्यं कथितं मया । यः पठेच्छृणुयादेतत्तस्य मतिता गयेत् ॥ कामी कामानवाप्येत जगन्नाथप्रसादतः । उत्तमा गतिमानोति दुर्लगामपि योगिनाम् ॥ इति धीभगवद्भक्तिमाहात्म्ये जयदेवचरितं नामैकचत्वारिंशः सर्गः ॥"। इति । श्रीयुतमहामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादपण्डितः काव्यमालायां प्रकाशितायाः श्रीगोवर्धनाचार्यप्रणीतार्यासप्तरात्याष्टिप्पणे जयदेवपिसमयो युत्तया निर्णीतः । तथा हि-'जयदेवकविश्व बगदेशाधिपरय बल्लालसेनसूनोलक्ष्मण सेनस्य सभायामासीदिति श्रीसनातनगोस्वामिनां मतम् । 'गोवर्धन शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्व रक्षानि समिती लक्ष्मणस्य च ॥' इत्ययं श्लोको लक्ष्मणसेनसभागृहद्वारोपरि शिलायामुरकीर्ण आसीत् । तस्माद्गो. बधंनजयदेवादयः सर्वेऽपि लक्ष्मणसेनसभायामासमिति केचित् । लक्ष्मण- सेनथ्य सितसंवरसरस्यैकादशशतकसमाप्तिपर्यन्तं वगदेश पालयामासेति फेचिदितिहासविदः' इति । अतो जयदेषकविजीवनसमयोऽपि विस्तसंवरसर- स्यैकादशशतक आसीदिति फलितार्थः । जयदेवकविकृतो गीतगोविन्दकाव्यादन्यः कोऽपि प्रन्धो लोके न कापि श्रुतो नापि प्रसिद्धः । प्रसन्नराघवनाटककर्ता जयदेवस्नु कौण्डिन्यगोत्रोद्भवः सुमित्राकु- क्षिजन्मा महादेवतनयः । शृङ्गारमाधवीयचम्पूप्रणेता जयदेवध अज्ञातपितृनामा- दिकः कृष्णदासेत्युपपदवान् । अत उभावप्येतो गीतगोविन्दकाव्यप्रणेतुर्जयदेवाद्वि- भावितिसुविशदमेतत् । गीतगोविन्दकाव्यस्थं 'उन्मीलन्मधुगन्धलुब्ध' (१॥३॥११) इत्यादिपर्य खिस्तवायचतुर्दशशतकमुसद्भवेन वादेशीयेन श्रीविश्वनाथकविराजेन स्वकृत- साहित्यदर्पणाख्यग्रन्थस्य दशमपरिच्छेदे वृत्त्यनुप्रासोदाहरणतयोपन्यस्तं दृश्यते । एतेन तत्कालीना विद्वांसोऽपि गीतगोविन्दकाव्यं सत्कान्यतया खीचकुरिति ज्ञायते । १ काव्यमालायां प्रकाशितस्य भार्यासप्तशतीग्रन्थस्य प्रथमपृष्ठस्थटिप्पण्या द्रष्टव्यम् । २ प्रसन्नराधवनाटकप्रस्तावनायर्या 'विलासो यार्चा' इत्यादि तथा, 'लक्ष्मणस्पेय' इत्यादिलोकन्यं द्रष्टव्यम् । (निर्णयसागरमुद्रितपुस्तकस्य पृ० ५). ३ गृहारमाधवीयचम्पादौ महलाचरणलोके द्रष्टव्यम् । श्यं चम्पू: नाथापि कापि मुद्रयित्वा प्रकाशिता च । अस्या हस्तलिखितमपूर्णपुस्तकमेकं मया दृष्टमासीत् ।

·१८ भन्न प्रकाशितयोटीक्योर्मध्ये प्रथमा तावद्रसिकप्रियाख्या श्रीकुम्भनपतिविर- चिता। अस्या आदर्शपुस्तकद्वयमस्मत्सुहृत्तमैः महामहोपाध्यायश्रीमदुर्गाप्रसादप- ण्डितैः कतिपयसंवत्सरेभ्यः पूर्व मदभ्यर्थनयैव मनिटे प्रेषितमासीत् । लेखक- प्रमादप्रचुराभ्यां निरुतादर्शपुस्तकाभ्यां यथामति संशोध्य प्रकाशितेयं टीका रसिकमनोविनोदनाय । एतट्टीकाकर्ता श्रीकुम्भनृपतिस्तु संप्रति लोके 'मेवाड' इति नाना प्रसिद्ध मेदपाटदेशे राज्यं चकारेति टीकावतरणिकात एव ज्ञायते । अस्य राज्यसमयस्तु निस्तसंवत्सरस्य चतुर्दशशतकस्य प्रथमपाद आसीदितीतिहासतोs. धगम्यते। पत्र प्रकाशिता द्वितीया टीका रसमजर्याख्या तु महामहोपाध्यायश्रीदिनेश्वरा- रमजेन महामहोपाध्यायश्रीशंकर मिश्रेण संप्रत्यज्ञातकुलादिविशेषणस्य श्रीशालिना- थाभिधानस्य पुरुषस्याज्ञया विरचितेति टीकापुष्पिकातो ज्ञायते । एतहीकाया आदर्शपुस्तकमेकममत्सुहृद्वरैः श्रीमद्भिः पणशीकरोपाहर्वासुदेवशास्त्रिभिर्महता प्रयनेन संपादितम् । तदनुरोधेन च संशोध्य प्रकाशितेयमपि टीकात्र बालो- पयोगितया। एतत्पुस्तकस्य मुद्रितपत्रसंशोधनकर्मणि प्रथमं श्रीमद्भिर्वासुदेवशास्त्रिभिः किय- त्साहाय्यं कृतम् । किंतु अप्रे मानुषखभावसुलभशरीरास्वास्थ्यवशात्स्वदेशं प्रति यावेषु तेषु निरुतसंशोधनकर्म मय्येवापतत् । अतः प्रमादाद्यत्किञ्चिन्यूनमत्र हरयेत तत्परमदयालुमिः सुधीभिः क्षन्तव्यमिति सविनयं प्रार्थयति- विद्वदनुचरः तेलङ्गोपाख्यो रामकृष्णसूनुमनेशशर्मा।

·उपोद्धातः मासीत् प्राश्मालवीयायनितलयनिताभूपणे तिन्दु विल्य. प्रामे सर्पचिपूर्ण द्विजयरतिलको शेपरसाकराव्यः । सरपुनः पारिजातः सकलगुणनिधिः सरकवेयमयी समाद्विद्याधरोऽभूत् सुरगुरसहपो विष्णुभक्तो परिष्ठः ॥ १॥ यथार्थनामा विविधागमज्ञो येदान्तविरकाव्यकलासु दक्षः। समस्त विद्यासु विशारदोऽसौ नैयायिको नाटकनीतियेत्ता ॥२॥ तस्यात्मजयारुचरिमचिनचमस्कृताखण्डमहीतलोऽभूत् । यस्याध्वरे देवगणाः समागान् साक्षादगृह्णन् पुरहूतमुस्याः ॥३॥ तरपुग्नो जयदेव एप जगतामाराध्य उद्यन्मतिः श्रौतस्मा विचारसारचतुरः श्रीमान सुभक्तो हरेः।। साहित्येपु कृतश्रमः कविवरो धर्मार्थकामाधिको दाता सिद्धिसमृद्धिसाधनपटुः कौण्डिन्यगोप्रोऽभवत् ॥ ४ ॥ द्वे भार्ये विजया जयेति ललनारले रमामे उमे तस्याऽऽस्तामुरुगायकीर्तनकलाकौशल्यदक्षा जया ॥ माना साऽप्यपरेण लोकविदिता पद्मावतीत्युच्यते पस्युः प्रेमरसाधिकाऽतिसुभगा लावण्यलीलावती ॥५॥ शुद्धे सद्वंशजाते सकलगुणभृते प्रेयसी (1) माप्य पुण्ये यः स्वारमानं कृतार्थ सफलमपि निज जन्म मेने कवीन्द्रः॥ स्थाप्याऽस्यां गेहकृत्यं निपुणमतिरसावाप नैश्चिन्त्यमर्थ- म्यापारापारभारो धुरमपि च धुरं क्षिप्य तन्मूर्तिं सर्पम् ॥ ६ ॥ पमावत्यतिसुन्दराऽतिचतुरा जास्याऽधिका पद्मिनी गान्धर्वोदितगीतवायकुशला विज्ञानपारगमा ॥ शृङ्गारकपरायणा रसकलाभावैकनिष्ठा सती साव्याचारपतिव्रताऽतिविमला परयुमनोहारिणी ॥ ७॥ भर्तुखोपणतत्पराऽतिचतुरा त्रैलोक्यसंशोभिणी दिव्यतीरिव कामकेलिकुशला मोदावहा योगिनाम् ।। 1 उपोद्धातोऽयं दीपिकाटीकाकृता गोपालेन प्रणीय स्पटीकावसाने निविष्ट मासीदित्यनेनैवोपोमातेन रफुट भवति । टीकेय १५८० विक्रमसंवत्सरे प्रणीतासीदिति रीकाकृत्प्रशस्तितोऽवगम्यते। 2 अत्रैक लोको लुप्त इत्यर्थतः प्रमीयते, 'तस्यात्मजः' त्यस्साये जयदेवपितुमोजदेवस्य नामनिर्देशविरहाए ।

·उपोद्धातः सोऽपि श्रीजयदेवपण्डितवरो भोगप्रयोगप्रभु- यो वात्स्यायनकामशास्त्रचतुरः स्त्रीणां प्रियोऽनङ्गवत् ॥ ८ ॥ ताभ्यां रेमे बहूनि सरभरचतुरो हायनान्यष्टपष्टिः प्रासज्ञानो विवेकोदयविमलमना भुकमोगो विरागी । सोऽभूत् कालेन शुद्धः कृतसुकृतशतोद्धृतदुर्मोहदोसो मोक्षार्थी भूमिपीठं सकलमपि धियालोक्य सम्यग्विचार्य ॥ ९ ॥ सयो मुक्तिप्रदं कि मुनिजन(पी) शुनां पापपुण्यान्वितानां ध्यास्वत्थं निश्चिकायाभवपदमनिद प्रेक्ष्य विज्ञानदृष्ट्या ॥ भूवैकुण्ठं विदित्वा सुदृढतरमतिः क्षेत्रमानन्दवाटी. मध्ये चाराणसीति त्रिपुरतनुहराधिष्ठितं श्रीभवान्या ॥ १०॥ पञ्चकोशप्रमाणं त्रिपथगतटिनीतीर आस्ते विविक्तं स्थानं विश्वेश्वरस्य प्रियतमममरालभ्यमाकाइयमायः ॥ शूलामारोपितं यत्रिभुवनगुरुणा क्रूरकल्पान्तकाले नाशं नामोत्यशेपं कलिमलरहित पालितं भैरवेण ॥११॥ यन्त्र श्रीमणिकर्णिका तनुभृतां प्राणप्रयाणोत्सव तत्तीरावनिशायिनो श्रुतिपुटे मन्त्रोत्तमं तारकम् ॥ विधेशो जपति द्रुतं परगुरुमौहान्धकारापहा- स्ते मुक्ताः स्युरतीय चित्रमधुना प्रत्यक्षमेतत्स्फुटम् ॥ १२ ॥ यत्रान्नपूर्णाऽभिमतार्थदात्री सर्वार्तिहन्त्री त्रिजगत्सवित्री ॥ सुस्वादुपूर्णोदनपाणिपात्री क्षुच्छान्तिकौ फलसाधयित्री ॥ १३ ॥ महाश्मशानं यमुदाहरन्ति भूपीठवैकुण्ठपदं विशिष्टम् ॥ अनन्तविद्याप्रभवैकखानिः सायुज्यमोक्षगुमजन्मभूमिः ॥ १४ ॥ अपुनर्भवरसरोहणादिश्वरमजन्मसुखानुभूतिसिन्धुः ॥ सचराचरविश्वपावनी या जयति सा त्रिपुरारिराजधानी ॥ १५॥ यत्र साधनचतुष्टयोभवः शीघ्रमेव भवतीति निश्चितम् ॥ स्वात्मतत्त्वमुपदिश्य तारकं ब्रह्मभावममयं नयत्यजः ॥ १६ ॥ गिरिसुवापतिरन्न मन्त्रराजं जपति दक्षिणकर्णखान्तराले । गमयति द्रुतमात्मतनौ लयं परमकारुणिको हि जगद्गुरुः ॥ १७ ॥ नासः परतरं क्षेत्रं निपु लोकेषु विद्यते ॥ जन्तुनिर्मुक्तिसोपानं प्रपञ्चानर्थनाशनम् ॥ १८॥ ये काशी न निपेयन्ति वञ्चितास्ते नरा भुवि ।। चाण्डालपण्डितानां च गतिर्यग्र भवेत्समा ॥१९॥ याम्याद्यपाशान्यिच्छिद्य शीघ्रं वाराणसी पुरीम् ।। यत्र नो यमदूतेभ्यो न मनाक कापि भीभवेत् ॥ २० ॥ - ·उपोद्धातः २१ इस्य व्यवस्स जपदेयफपीन्द्रयर्य: सम्यग्विधाय हदि निश्चयमादरेण ॥ काशी पुरीमभिससार समार्य आरात् कोशाम्वितः सपरियारगणैः सुहनिः ॥ २१ ॥ तपावासीत् पतिपयसमाः सत्यमासाद्य सम्यक सहाधिस्यादनुजसदृशं काशिराजेन सार्धम् ॥ तावन्योन्यं नरपतिकी एकशरयासनस्थो नानाक्रीडावितरणरतो सद्विहारेकनिष्ठौ ।। २२ ।। ऐश्वर्यासी तुल्यभूपायतसौ यासोऽलंकारान्यितो यानसंस्थौ । नित्यं सन्तौ साहचर्य विधायाश्लिष्टौ नाता तो क्षणाधं घनेऽपि ॥ २३ ॥ जयदेवस्य सामर्थ्यात माहात्म्य प्रोच्यते कियत् । कयेरलौकिकी शक्तिईष्टा प्रत्यक्षतो घुधैः ॥ २४ ॥ अनावृष्टिरत्यन्तघोरा पुरासीयदा दैवयोगात्मजा क्षुपरीवाः ।। समभ्ययाब्धियोनि हरि शंभुमकं गणेशं च दुर्गा प्रणम्येदमूचुः ॥ २५ ॥ महेन्द्र दिशध्यं महदृष्टिहेतोः स्तुवन्तो यथा सुरान्सूक्तयः ।। धयं स्वामिनोऽसन्तदुःखार्दिता भोरपृष्टया कुटुम्बार्तिमुवीक्ष्य भीताः ॥२६॥ वच्छ्रुत्या जयदेव आह सहसाऽभ्येत्य दुत सत्कविः भो लोकाः! शृणुतेन्दिरापतिरसौ क्षीराब्धिशायी विभुः ।। योनङ्गस्य पिता जगहुस्तरः पूर्णः पुराणः परः पर्जन्येन क्रिमस्य कृत्यमजनस्यानेहलो ब्रह्मागः ॥ २७ ॥ किं विनाधिपतेर्विधातुरथ किं भर्गस्य काल्या जले रवैश्वाय महत्प्रयोजनमतश्चण्डीपतेर्भूभृतः॥ पवक्त्राशनकुञ्जराननपिनुर्दिश्वाससः धुभ्यतो भरमव्यालकपालभूपिततनोवृद्धोक्षगस्पोन्मतेः ॥२८॥ भूतप्रेतपिशाचवीरनिचयैराष्टितस्याशित मिक्षायाः शवदाहभूमिवसतेदीस्थ्यगतस्योद्विरः ।। रुद्रस्योरकुटुम्बिनो तिरनाख्या भवेनिश्चितम् पर्जन्यप्रिय एप एव विदितोऽस्तीशः क्षुधो दुःसवित् ॥ २९ ॥ तसात्तं सौमि शंभु त्रिभुवनजनक वृष्टिहेतोरिदानी मद्वाक्पीयूपसारश्रवणसमुदितो धूर्तमौलियंदा स्यात् ।। गङ्गागुप्तप्रवाहोच्छलितसुललितैः प्लाव्यते विश्वमेतत् दुर्भिक्षादीः कुतो वः क्थयत जगतामार्तिदात्री तदैव ॥ ३०॥ कृत्येशानं सुललितगिरौत्सुक्यमनसां' 1 अत्र मूलादर्श दाइश शोका लम्पः ।

·१२ उपोद्धातः स काशिराजेन सहेकदा श्रीभागीरथीपुण्यसरिप्रवाहे । चिक्रीडितुं नावमुपारुरोह भन्या चरित्रैः परिवाहितां च ॥३॥ सान्तःपुरःसेचनमाचचार गांगै लैधुतमलैः सुशीतैः ॥ परस्परं हासमिषेण भूपो मृत्यैः समेतो मधुमासि हृष्टः ॥ ३२ ॥ अपश्यतां तो मणिकर्णिकायां मृतं पति कांचिदनुवजन्तीम् ॥ किमेतदामाप्य सतीत्वमस्या ज्ञातं मयेत्थं जयदेव आह ॥ ३३ ॥ पतिव्रता या भवति स्वनाथे हृष्टे प्रहृष्टाऽऽर्तिगते तथार्ता । संप्रोपिते सा मलिनाल्पभूपा मृते नियेतोद्घटितोरन्ध्रा ॥ ३४ ॥ अग्निप्रवेशमरणान्न सतीत्यमेव कापव्यमेवदुदितं ललनोपहासः । प्राणान किं यात्यधिपे मृते श्रुते पतिव्रता स्त्री नहि जीवति क्षणम् ३५ बलात्कारमरणायाः सहगामित्वमुचितं कथं तस्याः । संप्रत्यात्महननं सतीत्यहो! किमुच्यते लोके ॥ ३६ ॥ विपरीतमिदं स्त्रीणां सहगमनं विभिन्नकालमरणेन । माश्चयं लोकेऽस्मिन्प्रत्यक्षविरुद्धमेवेदम् ॥ ३७॥ एवं भुवाणं असमीक्ष्य राजा तं सस्कविं नो ममृपे किमेतत् । निगूढमन्युः स्फुरिताधरोष्ठो मोहान्वितो विस्मयधीखदारमा ॥ ३८॥ इत्याकर्ण्य नृपः कवीन्द्रगदितं तं प्रत्युवाच द्विजे- त्याभाष्य स्वमुदीरयस्यतिशयं कस्यांगना त्वीदशी? ॥ नो रया न च विश्रुता भुवि मया, तं प्राह मा मैवं वद मद्गृहे गुणवती वर्षति पद्मावती ॥ ३९॥ विसितः क्षितिपतिः परीक्षितुं दूतपर्यमुपहूय तद्गृहम् । आहुढौकदचिरारसुशिक्षितं पनपातवदलीकवादिनम् ॥ ४० ॥ एकाकिनी वीक्ष्य रहः समास्थितां पद्मावर्ती भूपणशोभिवांगीम् । संबोध्य दूतो निजगाद वाक्यं 'हा नाशमातो जयदेव विप्रः॥४१॥ राज्ञा सह मीटितुमद्य भने ! नौको समारुह्य सुपारगायाम् । मनो महात्मांश्रुनि दैवयोगात्' उक्त्वेति दुहाव वितम्यवादी ॥ ४२ ॥ इत्युक्तवाऽसौ दूरदेशं गतस्तु प्रायो राज्ञा नोदितठनकारी । हृच्छल्या वाफ्यमुद्यार्य वेगा?ष्टः पापोऽमंगलार्थप्रशंसी ॥ ३ ॥ तनिष्टवचःशिलीमुखैदि हता निपपात विमूञ्छिता । मिसिनीव हिमोदयागमे दवथुः कीलवृता कदली यथा ॥ ४ ॥ श्रुत्वा मृतं स्वामिनमारमनोऽध वैधव्यदोषोरुभयेन भीता। शीघ्रं ममाराय पतिव्रता सा परयुर्वियोग वस समीक्ष्य ॥ ४५ ॥ सहजमरणमित्यं देवयोगादवातं निजपतिमृतिमेवाकये वैवर्ण्यमुख्या ॥ अनवगमिठवृत्ता दुःखमाता सपनी. करणमतिरुरोदाकुश्य हारावपूर्यम् ॥ ४६॥ विप्रः पुनः ·उपोद्धात ३३ मालोक्य तां भुवि गतां प्रमृतो विरूपा सस्तांगकोमललतां शवलब्धसंज्ञाम् ॥ हा हा हतारिस किमहो मम मातृतुल्या फरमारसपल्यपि पदाशु महीतलेऽस्मिन् ॥ ४७ ॥ हा हेति कृपवा विललाप याला नेहाश योथैरसकृदन्ती मातः स्वसहति गतासि कुत्र हित्वाऽनुजां मामनुशोचमानाम् ॥१८॥ यावनिर्हरणं शवस्य सुहृदः कुर्वन्ति दाहादिक तावत्प्राग्जयदेवपण्डितवरो गेहं प्रविष्टोऽचिरात् । द्वास्योक्त्या विदितांगनामृतिरसौ स्लानेन्द्रियो निःश्वसन मूळमाप मुहुर्मुहुर्मुवि पतन खिन्नखनो दीनधीः ॥४९॥ हा कीर्ते ! क गताऽसि हा प्रियतमे ! हा मानिनि ! कासि हा कामिन्यम्बुजलोचने शशिमुखि ! स्वी'...... निनिमित्तं कदाचित्सा कुपितासीरपरामुखी । स्वं चाटुवचनैः त्रैणानुनयं प्रोक्तवानिशि॥ ५० ॥ नाभवत् सानुकूला सा यदा त्वं दुःखितस्तदा। प्रेम्णा च भक्तिवात्सल्यात् वियोगी कामपीडितः। स्मृत्वा सरस्वती दूर्ती प्रीतिसन्धानसिद्धये। विनीतः प्रेपयामास नघ्रां गिरमुदीरयन् ॥ ५॥ एतसिसन्तरे देवी शारदा शोकपारदा । आगत्य तरसा साक्षात् दौत्यं चक्रे तयोमियः ॥ ५२ ॥ पुनः कृष्णं पुना राधां गत्वा वाग्वादिनी मुदा ॥ बचास्यन्योन्यमामय प्रोवाच विनयान्विता ॥ ५३॥ राधाया दुरवस्थितिः प्रकटिता दूत्या तयाने दर कृष्णस्य सर विह्वलत्वमुदितं तदाधिकायाः पुरः। अन्योन्यं विरहाग्नितप्तवपुषोः प्रीत्यर्थमाहोचिता- न्यापद्वाक्यचयानि सन्धिविधये व्यापारिता भारती ॥५४॥ सा दीनाऽतिभयार्दिता विरहिणी त्वद्विप्रयुक्ताऽच्युत! श्रीमन्नाथ ! हरे। मुहुर्जपति ते नामानि वैक्लव्यतः ।। राधायाः पुरतस्तु मामियमिति त्वं चारुशीले ! प्रिये ! कृष्णस्योक्तिमयो यदि युभयतो दौत्ये पदे गीः स्थिता ॥ ५५ ॥ याशी विरहिणां दशा मवेत् तादृशी स्थितिरुदाहृता तयोः ।। एय गत्य पुरतो मिथस्सयोर्दैन्यभापणपुरःसरं पुनः ॥ ५६ ॥ जातिव्यक्तिगुणाभिधानसहजाभ्यासः स्वभावोद्यम- म्यापारास्वथ लक्षणान्यभिहितान्याचारसारक्रिया ॥ स्खीपुसोः कविभिर्यथाक्रममलंकारे यदुक्तं बुधै- स्तरसर्व जयदेवपण्डितवरेणोक्तं समुद्देशतः ॥ ५ ॥ 1 अस्या पश्नपत्रारमको ग्रन्यो लुप्त इति मूलादर्शपृष्ठांकतः शोकत्रुट्यादितश्चाव- गम्यते । यादर्शन्तरानुपलब्धेः""""इति चिह्नानि तत्र विन्यस्वानि ।

·२४
उपोद्धातः
भंगारतिलकप्रन्ये मुखिपोटंम पाराम् ।
प्रकाशिसं हि सपर्यममापि काविनामुना ॥ ५८ ॥
फामिन्या विरहाभिरासापुरामि गीतमिरथं प्रिये।
चापित्यारि हतोऽसि नि पाधा देय ! श्ययाऽपापम् ॥
नो लजस्यथ मां प्रभो ! सनया विष्ठेपयन् दुपपिए
प्रायो निःफरणा भयन्ति कृपणे प्रातुं समां अपि ॥५९॥
इंध्यपर्यनुयोगपूर्षमसपायंगेः सयेपग्नपा.
कारयांश्यमबमरगमनास्तुएखिलोफीपतिः ॥
तझापी प्रगृतामजीवपदसी पद्मावती सरसती
कातीव चमरकृतोऽस्य महती घियोः कृपा स्वीसी ॥६॥
कृपा धके सम्यक् पदुपरि हरिगीतमुदितो
दयालुर्भूतारमा शवशयनगामासमरणाम् ॥
स्वतरत्या मोरसामापंपदसुसमेतामसुशी
मुरूपां सरकान्तां कविनिफरकोटीरमणये ॥६॥
पभावतीरमणजीवनमेतदुक्तं प्रन्यप्रयन्धरचनासमयोदितं च ।
'आख्यायिकां हि जयदेयकपीश्वरस्य संबन्धपूर्पकमिदं प्रकटीकृतं मे ॥ २॥
कयेयं यथा संभ्रुता किंवदन्त्या नियद्धा मया श्लोकपयेः मुहः।
सुधा मा हसन्स्विस्थमभ्यर्थयेऽई नमः पाणियुग्मं शिरस्यादधानः ॥ १३ ॥
सद्गीतगोविन्दमहाप्रवन्धपूर्यप्रसंगोऽमिहितो मवैपः।
मन्यस्य तारपर्यमुदीर्य सम्यक् रहस्यमेवेत्युपसंहरिष्ये ॥ ६ ॥
तस्मै प्रसबो जगदीश्वरोऽसी संदर्य चारमानमचिन्त्यरूपम् ।
प्रदत्तयांस्तत्त्वधियं ततोऽन्ते सायुज्यमुक्ति स जगाम शान्तः ॥ ६५ ॥
एवं पुरासीजयदेवनामा कवीश्वरम्तेन महाप्रयन्धम् ।
सङ्गीतगोविन्दवराभिधानं भष्टामिरिष्टाष्टपदीभिरन ॥ १६ ॥
निपु लोकेपु तनास्ति यद्गीतेन न लभ्यते ।
गानप्रियाः सुराः सर्वे भवन्ति घरदाः सदा ॥ १७ ॥
जयदेवकवीन्द्रस्य हरिभक्तशिरोमणेः ।
मृतवं जीविता कान्ता यथा पूर्व मदालसा ॥ ६॥
निरर्गलोऽयं हि हरेविलासः भंगार उद्घाटित एव केवलः ।
प्रकल्पयित्वाद्य कथाप्रसंगमाख्यायिफेयं स्वकपोलकल्पिता ॥ ६९ ॥
ग्रन्थस्य चीजे कथितं हि सम्यक् यथाश्रुतं पण्डितवस्त्रकोशात् ।
आद्यप्रसंगः कतिचित् पुराणैर्जगत्प्रतीताः कविभिः प्रणीताः ॥ ७॥
गोपाः सर्वे विपिनमगमन्नेकदा घोपमध्यात्
कृष्णं भीरु चकितनयनं प्रावृपि प्रेक्ष्य तम्याम् ॥
राधां माह ब्रजपतिरितो यायुपादाय गेहं
दागेनं वं शशिमुखि! तथाऽचीकररसातिहष्टा ॥७३॥

·उपोद्धातः मेधैर्मदुरमित्यादि ध्यान्सदृष्टया निशाभ्रमात् ॥ मजे नयाशु गोविन्द नन्दः प्राहेति राधिसम् ॥ ७२ ॥ नीलाम्बुदैर्योम समीक्ष्य सम्यर एनं तमालेविपिन घ घोरम् ॥ निशाश्रमानंद उवाच भीत्या राधामितस्त्वं मजमापयैनम् ॥ ७३ । मृत्या श्रीशं स्वहाद कुचयोरन्तरं घतलाक्षी कुजान्यध्वन्यनुपदमुपालक्ष्य जाता सराता॥ चेतश्च शटिति हरिणा रन्तुमानंदपूर्णा साध रेमे रचिरमसहनिर्भरं तेन रामा ॥ ७ ॥ सा सौभाग्यं सकलमतुलं मन्यमाना स्वकीयं संप्रेक्ष्याहंकृतिपदमिताऽऽरमानमज्ञानभावात् ।। गर्वणाच्छादय दुरतरं क्लेशदुःखाभिभूता (1) स्त्रीदौरारम्याद्धरिविरहिता दर्पहा श्रीनृसिंहः ॥ ७५ ॥ संवृत्तेऽस्मिन्नतिरभसभरादुरसये प्रेक्ष्य गृया जातेऽस्मात्प्रणयकलहेऽमर्पचैमुख्यमासीत् ॥ संरंभेण स्तनितमनसोमौनमातिष्टतोस्ता- वास्तां दूरेऽश्रुकलितदशौ याप्पकण्ठावभीक्ष्णम् ॥ ७६ ॥ तत्रान्योन्यं दैन्यमास्थाय वाचा देवी दक्षा मोक्तसंदेशवनी । आविर्भूता प्रेम सन्धातुमारात् यात्यायाति श्रीपति राधिका च ॥ ७७ ॥ मझापया विहिवो मियो द्रुततरं सन्धिस्तयोः पूर्ववत् प्रीतिः संघटिताऽथ सा स्वभवनं प्राप्ता प्रमोदान्यिता ।। इत्थं वर्णितमादरेण कविना सद्गीतगोविन्दके प्रन्ये श्रीजयदेवपण्डितवरेणाराध्य पद्मावतीम् ॥ ७८ ॥ तालप्रस्तारवश्यास्वरगमकमया नादधोपोस्थरागा भापाभिस्ते प्रभिन्ना श्रुतिसरणगुणग्रामरोहावरोहाः । आलापस्तेगपारश्रवणविवरणा युक्तयः सामवेदे गीयन्ते विप्रवयैस्तदलमिह मया शक्यते नापि वक्तुम् ॥ ७९ ॥ गोपालेन महाप्रसंगत उपोद्रातः कृतः कौतुकात् चातुर्याच महाकवीन्द्रविहिपस्यास्य प्रबंधस्स यः॥ विट्योऽव्यवगम्य दन्तकथया श्लोकैर्निवद्योत्तम- रुतः सोऽस्तु मुदे सदैव जगतामानन्दहेन्दयः॥ ८॥ संवाद्विक्रमभूभुजः समयतः खाटेपुभूभिर्मिते वर्षे बाणचतुःश्रुतीन्दुगणिते शाके खरे वासरे। मासे श्रावणसंशितेऽतिधवले पक्षे नवम्यां तिथी शीतांशोर्दिवसे व्यचीकरमिमां गोपालनामा कथाम् ॥ ८॥ गी०प्र०३ ·र.मि. " " " सांकेतिकचितानां परिचयः चितानि प्रन्यः पर्ता RM, रस० रसमजरी गी० गो. टीना शहरमिनः RP. रसिकप्रिया कुम्मन्पतिः 9. संजी० संजीविनी बनमालीभहः P. पद पदद्योतनिका " नारायणमहा बाल. यालयोधिनी कर्तृनामरहिता D. दीपि. दीपिका गोपालः का.म. काव्यप्रकाशा औ.वि. औचित्यविचारचर्चा शृं. ति. नारतिलकम् मा. भालती. मालतीमाधवम् काव्यालंकारसूत्राणि का. काव्यादर्शः गणसूत्रम् ना.शा. नाव्यशाखम् 0. मुद्रितादर्शः Ed: Christianus Lassen, Proffessor Bonnensis P. E. BONNAE AD RHENOM 1836. पाणिनीयं सूत्रम् का. सू.

·श्रीजयदेवकविविरचित गीतगोविन्दकाव्यम् प्रथमः सर्गः -सामोद दामोदरः- मेघेर्मदुरमम्बरं पनभुवः श्यामास्तगालगुमै- नक्तं भीरुरयं त्वमेय तदिम राधे ! गृह प्रापय । रसिकप्रिया। कल्याणं कमलापतिर्दिशतु मे यः फौस्तुभे राधया घीय स्वं प्रतिविम्वितं प्रतियुवत्येपेति तोकुलम् । मालपोन्मुखयापि मानपरया मन्यानया कैरावं तिर्यग्यक्रितकन्धरं पलितया सासूयमालोकितः ॥ १ ॥ सोन्यान्मामरबिन्दनाग उदयद्यनाभिपद्मालया पमा पद्धविनीलमीलनविधिप्रावीण्ययनेत्रयोः । योगादर्धनिमीलिताम्बुजवशात्संभोगभोगेतरा. यस्थाहन्दुभवानुभूतिगनितकीटासुसान्यन्यभूत् ॥ ३॥ दिश्यान्मेऽर्धशियातनुः स भगवामित्योदितां संपदं शम्भुर्विश्वजयश्रियः परवशीकारकसरहामणम् । यकाङ्गनवीनविभ्रमरसादेकानगुप्तेरना- स्वादासंभवदनुकपरमा पागर्ति हेमाद्विजा ॥३॥ मत्या मगभरतप्रमुसान्सुगीतसंगीतशास्त्रनिपुणामयदेववाचाम् । श्रीकुम्भकर्णनृपतिर्विवृति ननोति गानं निधाय सरसं रसिकप्रियाताम् ॥४॥ श्रीवैजपायनमगोरवयंः थीवपनामा द्विजपुग्योऽभूत् । हरप्रसादादपसादराज्यमाज्योपभोगाय नृपोऽभवद्यः ॥ ५ ॥ यदन्वये निर्जियतयादिपदापदं तत्परमा व्यभाति (१)। भीमेदपाटे गुहिलप्रधाने यत्रामवन्मूपतयः प्रसूताः ॥ ६ ॥ रसमञ्जरी। शंकरजगदम्बिकयोर पडून खेलन्तम् । लम्बोदरमवलम्बे यं वेद ग तत्त्वतो वेदः ॥ १ ॥ श्यामतामरसदामसुन्दरः पादपजनमत्पुरन्दरः। वर्धमानभवदावपावकः पातु कोऽपि यमुदेवशावकः ॥२॥ यह सछ प्रारिरिसतसमात्यर्थमेतत्वाव्यप्रतिपाद्य राधामाधवकैरिसरणरूप मलमादायाचरति~-मेधैरिति । राधामाधवयो रहाकेलय एकान्तकीच जयन्ति ·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ रसिकप्रिया। तत्र क्रमानव्यपरम्पराये हम्मीरनामा नृपतिर्बभूव । चन्द्रादिरसप्रकरझमेण रत्नाकरे कल्पतस्यंथासीत् ॥ ७ ॥ दानानि संगतवनीपकमानपात्रमासाद्य यो ददिरनन्तगुणानि कामम् । पञ्चाननो विपमघाटिपु यः प्रसिद्धश्चके मृधान्यखिलशत्रुभयावहानि ॥ ८॥ तस्मादभूरसत्तनयः प्रभूतनयः परायः सदयः शतायुः। श्रीक्षेत्रसिंहः प्रतिपक्षनागसिंहः पराहंकृतिमत्तसिंहः ॥ १॥ ततोऽभवल्लक्ष उदीतलक्षविपक्षपक्षक्षयकारदक्षः । गयाविमोक्षास्थितधर्मरक्षः स्वक्षः कृतन्यक्षसमतलक्ष्यः ॥ १० ॥ 'तन्नन्दनो निर्जितपूर्वराजचारित्रसंपादितमेदिनीकः । श्रीमोकलेन्द्रः प्रणतारिमौलिमाणिक्यभाभासितपादपभः ॥११॥ श्रीकुम्भकर्णस्तद्नु क्षितीन्द्रः क्षिति विभीन्द्रसमानसारः । शेपादिकेभ्यो धरणे धरिभ्या भरस्य विधाणितविश्रमः सन् ॥ १२ ॥ स श्रीशभक्तिप्रवणः प्रवीगः संगीतशास्त्रेऽखिलशास्त्रवेत्ता। श्रीगीतगोविन्दमुगीतकस्य नव्याकृति व्याकृतिमातनोति ॥ १३ ॥ जित्या तु पृथिवीं कृत्वा तत्पतीकरदायिनः । राधामाधवसारस्य रसिको रमतेऽधुना ॥ १४ ॥ प्रत्यज्ञायि प्रवन्धो यो जयदेवेन धीमता । न तस्य विद्यते लक्ष्म साहैरपलक्षितम् ॥ १५ ॥ अतः स्वरादिभिः पहिरङ्गैः संयोज्य तथ्यताम् । नीन्वा गीत्वा तदा हित्वा कुटीकासु (स्तु) प्रवर्त्यते ॥ १६॥ शहारे सप्रपञ्चे रस इह रुचिरौचित्ययुक्तौ प्रकृष्टे- ऽलंकारे नायिकाया गुणगणगणने वर्णने नायकस्य । गीतो प्रीतौ च वृत्तौ लयमनु रसिकः कौतुकं चेत्तदेमा दोपैर्मुक्ता गुणाढ्याः शृणुत नरपतेः कुम्भकर्णस्य वाचः ॥ १७ ॥ किं बन्धः श्लाघ्यो व्रजति शिथिलीभावमसकृ- द्विचारेणाक्षिप्तो ननु भवति टीकापि किमु सा । न या ग्रन्थमन्थिप्रकटनपटुः किं तु तददो द्वयं युक्तं कतुं प्रभवतितरां कुम्भनृपतिः ॥ १८ ॥ गुहारोत्तरसूत्काग्यवेदिविन्मुदे मया । मेधैर्मदुरमित्यादिपद्यं व्याक्रियतेऽधुना ॥ १९॥ गमकालापपेशलतया मध्यमग्रामे पाडवेन मध्यमग्रहेण मध्यमादिरागेण गीयते । गणपतिमभिमतफलदं वरदं प्रणिपत्य सिद्धिगुणविशदम् । गीती जयदेवकृते धातुं कुम्भो नृपस्वनुते ॥ २० ॥ अथ कुम्भकर्णनृपतिः स्तुत्वा नत्वा सरस्वती देवीम् । स्वरपाटतेनकानां फरोति गुम्फै समानार्थम् ॥ २१ ॥ मेधैरिति ॥ जयन्ति सकिण वर्तन्ते । सर्वोत्कृष्टस्येन नमस्करणीयत्य- मुगाम् । तेन नमस्त्रिया कास्यमुर घोतितम् । माशीर्वा । कास्ताः ? रह:- ·सो०१] रसिकप्रिया-रसममर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । इत्थं नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रसध्वजहमं राधमाधवयोर्जयन्ति यमुनाफूले रहःफेलयः ॥ १ ॥ केलयः सुरतफ्रीडाः । 'रहो गुखे रहो रते' इति । तासां विषयं निर्दिशति-- का? यमुनाले प्रत्यध्वअद्रुमम् । अध्वनि कुशद्गुमोऽध्यअनुमः । अध्य- कुअनुमं प्रतीति प्रत्यध्यकुञ्जदुमम् । ननु चाय नित्यसमासस्वाद्वाश्येन न भवितव्यम् । नैतदस्ति । प्रतिशब्दस्य वीप्सायां कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विहिता। सद्योगे यथा स्यादित्येवमर्थः । तस्याश्च वाक्य एवं प्रयोगो नान्यति चास्य. मपि स्यात् । 'अर्थमर्थ प्रति' इत्यादि भाष्यकारप्रयोगाय । कस्सिन्सति ? रह एकान्ते । एकान्तं कयो ? राधामाधवयोः । अय राधाया जगहरुपरिग्रहण सकलमातृत्वेनाम्यहितत्यादरुपाक्षरतरत्याथ पूर्वनिपातः । फिलक्षणयोः' इत्थं वक्ष्यमाणप्रकारेण, कृप्णोत्तेरनु नन्दनिदेशत इति, नन्दसमीपायलितयोः । तमेव प्रकारमाह-हे राधे! तत्तरमादेतोरिमं मलक्षणं जनं स्वमेव गृहं मा. पप । सामान्यनारीप्यावृत्या गृहिणी निर्यसे संभोगादिकर्मणि समुदिता भवे. त्यर्थः । अब 'गृद्ध'शब्देन तास्थ्यागहिण्युच्यते; 'गृह'शब्दच्छलेन तामेव पुरस्कृस्य पनविहारदर्शनात् । अत्र मामोतिरुदयार्थे वर्तते । 'प्रसाभोदय- युक्तिपु' इति चूडामणिः । त्ववाह गृहिणीमान् स्यामिति यायत । एषकारो. उन्ययोगव्यावृत्यर्थः । तस्मादिति किम् ? यतोऽयं मलक्षणो जनो भीरः, भीरु. रिति एभिर्मावहेतुभिः सराहतीः सोढुमसमर्थः । तानेव भावानाह-अम्बर- माका मेधैर्मदुरै सान्द्रनिग्धं वर्तते । अपरं च,-तमालदुमैः इयामा वनभुवो वर्तन्ते । अपरं च, नक्तं रात्रिकालः । एवं देशकालवस्तुलक्षणा विभावाः सूचितः । किमुक्तं भवति ? अत्र काव्ये शृङ्गाररसप्राधान्यात्तस्य मेघाद्यास्त्रयो- ऽप्युद्दीपनभाषा उक्ता भवन्ति । राधाद्या आलम्बनविभावाः । भीरुरित्यस्या- नुभवः । हांयेगशौरसुक्यवीडाचपलतादयो व्यभिचारिणः । इत्थं कार्य- सर्वोत्कण वर्तन्ते । किंभूतयोः ? इत्थमनेन प्रकारेण नन्दनिदेशतो नन्दाज्ञया चलितयोः प्रस्थितयोः । कीदृशो नन्दनिदेश इत्यत आह त्वमेवेत्यादि । हे राधे ! तत्तस्मात्वमेवेमं कृष्णं गृहं प्रापय । अनयकार: कोपोक्ती । बाल्येऽयं यत्त्वतावरमानीतस्तस्मात्त्वमेव गृहमपि प्रापयेत्येवाभिप्रायात् । कुतः? यतोऽयं कृष्णो नक्तं रात्री भीरुः शिशुलाद्यशीलः । भयहेलन्तरमाह- मेधेरियादि । अम्बरमाकाश मेधैर्मेंदु निग्धम् । तथा च वनभुवः कानन- भूमयस्तमालगुमैस्तगालक्षः श्यामाः । कुत्र जयन्तीत्यत माह-प्रत्यध्वेति । टिप्प.-1 ये दिखयोगेन परगां रत्सादिमावं विशेषेण भावयन्ति नामोद्रोधनं कुर्वन्ति ते विभावाः । 2 उदुदकसं हि रसमतिशयेनोद्दीपयन्तो देशकालाइय दीपनविभावाः । यथा शृंगाररसे मेषवसन्तसमयादिवर्णनम् । 3 यमालम्म्य प्रवृचाना रत्यादीनामुदोषनं भवति ते हि मालम्बनविभावाः, यथात्र शृङ्गारे माधवगता रती राधामालम्योरोपिता भवतीति सात्र आलम्बनम् । विशेषस्तु शारतिलके 4 विमावरुदोधितो रत्यादिहेतुकः खेदतम्भरोमाश्यादिः बहिः रफुट प्रकाश्यते सोऽनुमावः । 5 ये च कुत्रचिप्रकाशिताः कुत्रचन तिरोहिताः शायिना समं चरन्ति सहचारिणः, स एव च विशेषत आभिमुख्येन चरन्त्यत । पब व्यभिचारिणश्याख्यायन्ते।

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ कारणसहकारिभी रतिस्थायिभावः सकलरससम्राट् सप्रपञ्चः संभोगाख्योऽ. मिलापविरहेप्यासूयालक्षणो विप्रलम्भः शृङ्गारः साङ्गोपाङ्गः समुन्मीलितो भवति । तदुक्तम् (का.प. उ. ४)-कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि तु । रत्यादेः स्थायिनो लोके वानि चेन्नाव्यकाव्ययोः ॥ विभावा अनु- भावाश्च कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायीभावो रसः स्मृतः ॥' तथा चाभाणि भरतेन-'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाइस- निप्पत्ति:-' इति । एवमेतेन पथा श्रीजयदेवेन कविना रसमुख्ये स्थिरीकृते तदाशयमबुवा कैश्चिव्याख्यानं तत्तावन विचक्षणपरीक्षाक्षममीक्षामहे । तथा हि-इत्थं नन्दनिदेशतो नन्दादेशाचलितयोः केलयो जयन्ति । इत्थमिति किम् ? राधा काचन गोपिका तस्या नन्देन संबोधनम् । हे राधे ! इमं मम शिशु राम्रो भीरं त्यमेव गृहं प्रापय, स्वय्येव मम विश्वास इति । तदा नाय- क्रस शिशुत्वेन परवशत्वं, तस्याश्च धात्रीत्वं नंदस्य दूतीकर्म, शृङ्गारविभावा- नां भयानकहेतुत्व, कविनिरूपितरसस्यान्यथात्वं चापद्यते । तत्र तेषामायुष्म- तां क उपालम्भः? यत:-~-निर्देशो भापणादेशसामीप्यार्थमजानतः । आ- देश एवं विश्रान्तमतेारया भवेन्न किम् ?॥ लोके किं कूपमण्डूकः समुद्रमपि तत्समम् । ग वेद वेदवादोऽयमिति श्रुतिभिया किल? ॥' अथैवं नन्दादेशादनु • तथा ग्राम्यतायां शृङ्गारो विनाशितो भवति । यथाह-'अथ शृङ्गारपरता सुतरां सा तिरस्कृता । यतः कुलवधूवत्स चमत्काराय संवृता ॥ श्वशुरे वदति प्रायः सूनो रतमनु सुपाम् । सा नाम ग्राम्यतापीटा सापि नेप्टा विप- श्चितः ॥ प्रयुक्त कविना द्वित्त्वं तदाशयमजानता । नन्दनिर्देशहारिण्यालस्या एकत्वमिप्यते ॥ नायकत्वं यदानातं हरेः काव्यकृता कृतौ । तस्यां तस्मिन्वि- निशिसे गतिः का नाम वस्य ते? ॥ यो गीतगोविन्द इति प्रबन्धी गोविन्द- नेसारमनुमबद्धः । राधावशे तन कृतेऽर्भकत्यारस गीतराधः कथमत्र न स्यात् ?r प्रामाण्य सुधियोऽवदन्कविगिरा धर्मोपदेशे बुधा यत्तन्नो भवितुं मुदाहति गुरोराज्ञा विचार्या न यत् । तत्रेदं तु विचारणीयमिह यो यस्याः करे दीयते रक्षायै स च कामयेत यदि तां ताचिदद्यारधि ॥ शृङ्गारोपक्रमे चात्र भया- नकनिमित्तता । मेघाडम्बरतादेस्तन्महद्याख्यानकौशलम् ॥ भन्यहेतुभिर• न्यस्योत्पत्तिश्चेदृश्यते तदा । विस्मयस्थायिभावत्वादद्भुतोपस्थितिनं किम् ? ॥ धानीयोगान शृङ्गारो न हास्यो रहसीशितैः । न भयानकता तस्मादसः कोऽग्रावतिष्ठताम् । तस्मादन्न विभावानुमावर्सचारिभिर्भपेत् । शृङ्गारो नन्दसामीप्यात्तयोश्चलितयोः स्वतः ॥ यथा द्रव्याणि नानास्वं भावान्तर• यमुनायाः कूले प्रत्यध्वकुञ्जमम् । अध्यन्यध्वनि कुझे कुझे हमे दुम इत्यर्थः । यहा,-अध्वनः कुआन दुमालशौकलेयर्थः । न च 'नक मीहरयं खमेर सदिम' इत्यत्र 'द्वितीयाटौस्खेनः' (पा. २४॥३४) इति सूत्रेणैनादेशः कथं न भवतीति याच्यम्, भन्नादेशविषयत्वाभायात् । किचित्वार्य विधातुमुपातस्य कार्यान्तर विधार्नु पुनसादानमन्वादेशः । किंचित्कार्य विधातुमिनि । भपूर्व बोधयितु- ·लो०१] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपैतम् । विभावतः । प्रजन्ति मानारसना तथा भावास एव हि ॥ एवं पाद- योऽपि स्युः शुझारे च भयानकै । विभायाद्यवियुक्तन भाषा विभाविताः ॥" तसारकाम्याभिप्रायसूचितहारपररयेनाम कृतं व्याण्यानमेव ज्याय्यमिति । अन 'गैषैः' इत्ते बहुवचनेनाकममेव नपभिरप्यवस्थाभिराममणाचेतसोड. न्यथावृत्तिः सूचिता । 'अम्बरम् इति स्वच्छन्दविहारगाशा मा कृया इति । 'वनभुवः' इति बहुवचनेन नानावस्थरतक्षमं प्रदेशयाहुल्यं धोतितम् । 'नकम्' इति कालस्य स्वच्छन्द प्रच्छनकामुकयोग्यत्वमुक्तम् । माधय' माब्दः सल्यामपि लक्ष्म्यां तसामनुरागातिशयथोतनार्थः । 'यमुनाफूल' इति रतिभ्रमनिराससाधनशिशिरसमीरसमायार्थम् । अयम्' इति ररयुद्धकाकुलतया स्वापायौदासीन्यद्योतनाय । यथा श्रीहमिश्रस्य हंसेन स्वात्मनि निराशीभूतेन 'गतिस्तयोरेफतरस्तमदयन्' (नैपध, २।१३५) इत्याध- भाणि । यथा वा श्रीकालिदासस्य ईश्वरेण तयारगणिते आमन्यगास्थापरत्वेन 'अयं जनः ममनास्तपोधने' (फुमार. ५/०) इत्याद्ययादि । अन्न वर्णवृत्य- नुमासः शब्दालंकारः। पूर्वाधं समुच्चयोऽर्थालंकारः । तलक्षणं तु (का. प्र. १०।११६) तसिद्धिहेतापेकसिन् यत्रान्यत्तस्कर भयेत् । समुचयोऽसौ' । यथा-'दुवाराः सरमार्गणाः प्रियतमो दूरे' (शाई. प.) इत्यादि । उत्तरार्षे चाशीः। तद्योजनं प--सर्वोत्कृष्टास्ताः फेलयो विलासकलातु कुतूहलिगः पान्तु । अत्र शब्दार्थालंकारयोरालंकारयोश्च संरष्टिः-'सेप्टा संसृष्टिरेतेपां भेदेन यदिह स्थितिः' (का.प्र. १०११३९) इति। अत्र 'अयम् इत्यात्मन्यौदा- सीन्यद्योतकं सपनामपदं तिलकायमानं निभाणा सूक्तिः समुचितपरभागाति- पायेन रुचिरतामावहन्ती शरदिन्दुसुन्दरवदनेच श्यामतिलवेन श्यामेव शुभ- विशेषकेण विभूपिता अर्थाचित्यचमत्कारकारिणी सकलकविकुलललामभूता कामपि विच्छित्तिमातनोति। यथा (सा. प. ) ममानि द्विपतां कुलानि समरे स्वरखड्गधाराजले नायासिसिनि पन्दियाचि यशो देव! श्रुतायां पुरा। मुग्धा गुर्जरभूमिपालमहिपी प्रत्याराया पाथसः कान्तारे चकिता विमुञ्चति मुहुः परयुः कृपाणे दृशौ ।' अन्न 'मुग्धा'पदं कैश्वित्कायलिङ्गमित्यलंकारोऽभाणि । तन्न तल्लक्षणाभावात् ॥ लक्षणं तु-तदेवोकं काध्यलिङ्गं हेतोर्वाक्यपदार्थता' (का.प्र. ९०११४) इति । नात्रे वपुःभादुर्भावात्-' इनिबद्धतोयोक्यार्थता । नापि 'प्रणयिसपीसलीलपरिहासरसाधिगतैः (मालवी. ५३१) इतिवदनेक- पदार्थता । मापि 'भैसोलन मदमस्तु भवते' इतिवद्धतोरेकपदार्थता । तस्स गति त एव प्रष्टव्याः । एवमिह सुनिपुणमपि निरूप्यमाणोऽलंकृतिगुणो न विद्वधिराचमत्कृतिमातनोति । तर्हि काव्यचारुतानियन्धनZझाररसस्वीकारण मित्यर्थः । भीरुत्वस्य अनुवाक्यत्वेन विवक्षितत्वात् । 'भन योनि वाससि' इलमरः । 'दोषा नक्तं च रजनों' इति च । 'प्रस्ते भीरमीतकमीलुकाः' इत्यपि । रिप-1 एतमिहाविताः सर्वेऽपि शोया ग्रन्यान्वे संपूर्णतयोकिता द्रष्टव्याः ।

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ -- वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसना पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती । रसवदलंकारतेत्यपि नाराहनीयम् । यतोऽन्न शृङ्गारस्य प्राधान्यानालंकारत्वं येनालंकारता स्यात् । यदाह-'प्रधाने यत्र वाक्याथै यत्रायान्ति रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥ प्रकृते तु शृङ्गारस्य प्राधान्यमपि प्रतिपन्नम्। अत्र वैदर्भी रीतिः (का. सू. १।२।११) 'अस्पृष्टा दोषमात्राभिरनल्प- गुणगुम्फिता । विपञ्चीस्वरसौभाग्या वैदर्भी रीतिरिप्यते ॥' शृङ्गारावस्थान- सूचिका कौशिकी वृत्तिः। संभाविता गीतिः। तस्याश्च लक्षणम् 'संभाविता भूरि- गुरुकिला चार्तिके पधि' । मध्यो लयः । प्रसादो गुणः । अनुकूलो नायकः । स्वाधीनपतिका नायिका ॥ पूर्वाधऽभिलापलक्षणो विप्रलम्भः। अपरार्धे संभोगश्च शृङ्गारः। एवं केलय' इति कथाबीजलक्षण वस्त्वपि निर्दिष्टं भवति ॥ एवं च निवि. धमपि काव्यमुखं महाकविना समुन्मीलितं भवति ॥ यदन्न कश्चित्संभोगशू- झारलक्षणं वस्त्ववदत् , स एव चास्य विवेचनक्षमः ॥शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । यथा-'सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १ ॥ कविरिदानीं • सकलकलिकलुपहारिहरिचरितानुस्मरणसरसतापादनेन तद्भकाननुगृह्णन्समुचि. तेप्टदेवताभावनाभावितान्तःकरणस्तत्फलभूतं शृङ्गारोत्तरं प्रबन्धं कर्नु प्रतिजा- नीते-वाग्देवतेति । जयदेवकविरेतं गीतगोविन्दाभिधं प्रबन्धं करोति । अत्र जगदानन्दकन्दलीकन्दगोविन्दपदारविन्दमकरन्दामोदमधुरतरास्वादमधुकरम- धुरचेता भागवतप्रधानः परमकारुणिको जयदेवकविर्देवदेवे भगवत्याविष्टचित्तः कलिकलुपान्तःकरणत्वेनेतस्ततः परिविक्षिसान सुखेन तदभिमुखीकरणाय कलावतीकेलिकुतूहलिनं हलिसोदरं निरूपयितुं निर्गुणं निरूपयिपुः निर्विशेपं परं ब्रह्म साक्षास्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ॥' इति दर्शयितुं धर्मार्थकामाः स्वनुष्ठिता मोक्षायेति मोक्षोपायतया धर्मार्थ- योरपरि वर्तमानस्य पुरुषार्थविशेषस्य निदानन्धेन पितॄणामानृण्यहेतुभूता- “निदेशः शासनं च सः' इति च । निकुञ्जकुऔ वा श्लोबे लतादिपिहितोदरे' इति च । 'रहयोपांशु चालिङ्गे एकान्तार्थे रहोऽव्ययम् ॥१॥ अत्र रागिमुमुक्षुसा- धारणप्रवृत्त्यर्थ सकलजनमनोहरं शृङ्गाररसगर्भ भगवत्केलिवर्णनरूपं काव्यं क्रियत इत्यभिधेयं प्रतिजानीते-याग्देवतेति । जयदेवकविरेतं गीतगोविन्दाख्यं प्रवन्धं करोति । कीदृशम् ? श्री लक्ष्मी राधारूपेणावतीर्णा, वासुदेवः कृष्णस्तयो रतिकेलिफथया सुरतक्रीडानुवर्णनेन समेतं युक्तम् । ननु वासुदेवकेलिवर्णनं बहुए अन्थेषु वर्तत इति किमनेनेसत आह-वाग्देवतेति । वाक्खरूपा या देवता सरखती तस्याश्चरितेन प्रसादमाधुर्यादिगुणसंपन्नलोकोत्तरकाव्यरचनारूपेण चित्रितं चिनमालेख्यं तद्युकं कृतं चित्तरूपं सम गृहं यस्य सः । अत्र सफलजनाहाद. कारित्वेन नानावर्णमयत्वेन वाग्देवताचरितसं चित्रवेन निरूपणम् । चित्तं च ·लो०२] रसिकप्रिया-रसमचर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । श्रीवासुदेवरति फेलिकथासमेत- भेतं करोति जयदेवकविः प्रवन्धम् ॥ २॥ परयोत्पतिद्वारेण नितम्यिनीमूलस्यमुपदर्शयितुं पविशिष्टं घासुदेयं विवर्ण- विपुरिमं प्रयन्धमुपनियताति । तथा चोक्तमभियुक्त:--'संसारे यदुदेति किंचन फलं तर साध्य नृणां कि स्वेतस्सुम्पसाध्यमस्ति युगलं सम्यग्यदि आयते । तलक्ष्मीसमुपार्जनं पुलकिनां रतस्यरं गायतां तत्वान्तारति- निस्तरङ्गमनसामुत्पद्यते नन्दनः ॥ इति । कामशाम्नेऽपि-'किं स्यात्परने- साशा यसिन्काय न जायते । न चार्थ सुखं चेति शिक्षास्तम्सिन्ध्य- चस्थिता ॥' इति । परखीगतोऽययं रस उपनिबध्यमानो न पाराकाय । यता--'कान्तासमिततया' इत्युपदेशप्रामाण्यात् । यथा-एवं श्रीवासुदेव- रतिकेलिकथासमेतम् । श्रीश्य वासुदेवश्च ती; तयो रतिकेलिकथासमेतम् । अन्न स्त्रीनामलान्छितं सर्व श्री रिति 'श्री'वादेश राधाभिधीयते । अथया श्रीः शोभा लक्ष्मीर्वा तद्वतो वासुदेवस्य । सदसूचि पूर्यपद्ये 'माधव'शब्देनः रतिकेलीति सुरतक्रीडास्थनेन वा । रत्या शृङ्गारस्थायिभावेनानुरागेण या, केलयः कथाः परस्परसंकयनानि तत्समेतम् । अथ कविरात्मनो विशेषण- द्वारेण सरस्वतीचरणकिंकरस्वं, अनु च प्रवन्धस्य पभावतीदेवतासमाराधन- फलस्वमाह-वाग्देवतेति । वाग्देवताचरितेन चिनितं संजातचित्रं चित्तमम तया । सरस्वत्यनुसरणपरहृदय इत्यर्थः । अपरं च,- लक्ष्मीचरणसेवकापणीः । पद्मं करेऽम्ति यस्याः सा पद्मावती लक्ष्मीः । 'भारादीनां च (पा. ३.१२०) इति दीर्घः । अथ पद्मावती अष्टाक्षरमन्नाधिदैवतं तस्याश्चरणचारणेन परिचाविशेपेण चक्रवर्ती कविराज इत्यर्थः । 'पद्मायनी तस्य कलयमेके पदन्ति यत्तम विचारचार । विचित्रकवितारूपमहाधननिधानत्वेन कृष्ण केलिवर्णनादिना संसारतापसंतप्तक विजनविश्वामस्थानत्वेन समतया निरूपितम् । अपरमपि गृह विविधपुत्रिकाभि- रालेख्यमण्डितं भवतीति निः । तथा च यद्यपि कृष्णके लिवर्णनमन्यत्रापि मन्थे वर्तवे तथापि पूर्ववर्णितमपि लोकोत्तरापूर्वसत्काव्यरचनानिवद्धमति- चमत्कार कारि भविष्यति । यथा पुरैरभिधीयमान एवार्थोऽन्येषां पाड्मनोवचन- भनिमारूढोऽन्यमेव श्रोत्रचमत्कार करोतीति नानको मे प्रयास इति भावः । पुनः कीदृशः कविः । पद्मावती नाम जयदेवपनी तस्याश्चरणयोर्यधारण संचारणम् ; नर्तनमिति यावत् । तेन चक्रवर्ती नटसार्वभौग इत्यर्थः । एतेन कयेः कृष्णभक्त्याधिक्य शृङ्गारित्वं च धनितम् । तेन सरसकाव्यकरणेऽधिकारः सूचितः । तदुशम्-'नारी चेस्कविः काव्यं जातं रसमयं जगत् । स एवं मनारहारी सर्व विरसतां मजेत् ॥” इति । केचित्तु पद्मा इति संज्ञा विधते । पाठा०-“मेन', टिप-1 शृंगारकप्रधानो यो गीततालादिसंयुनः । अभिसाराधनिपुणः प्रबन्धः समकीर्तितः' इति मोज:-इति संजीयिनी । यस्य ·गीतगोविन्द फाव्यम् (सर्गः यदि हरिस्मरणे सरसं मनो यदि विलासकलांमु कुतूहलम् । गधुरकोमलकान्तपदायलीं शृणु तदा जयदेवसरस्वतीम् ॥ ३ ॥ यतः सदाचारपरम्परपा गृहन्ति नाम न नाम सन्तः ॥ कर्मादिसइयत. संप्रयोगे तस्कीनं किं न विशेषगहम् ।। रहो विहाय च नापि दृष्टं सवा स्वकान्ताप्रणयादिकं तु ॥' असम्नधास्योपेक्षा । एवं यमप्यस्ति वयं तथापि महतामिहालाकिकचमस्कारि धरितं किंचिदीक्ष्यते-'तथा हि सत्यभा. माग्रे मन नरकान्तकृत् । देहाधं च यभारोमामीशो योगिवरोऽपि सन् ॥ अथवा भक्तियोगस्य स्वभावः कोऽप्यनीटसः । यतखद्योगयुक्ता हि गणयन्ति न लौकिकम् ।। अथात्मा जायते यस्यां सा जायेति श्रुतोरणात् । तरस्वरूपपर- स्त्रत्वासा भक्तियां तया सह ॥ तथा हि धर्मकार्याणि न सन्त्यत्र तया बिना। सर्वेषु धर्मकार्येषु पयुक्ता दक्षिणाङ्गगा । किंतु सा भक्तिरनोक्ता योपचारेण चर्जिता। ता चिनाऽत्तोऽनुरज्यन्ति सन्तः स्वेनेष्टदेवते ॥ शृङ्गारियादथ स्वीयां जायां नर्तयतीह सः । परार्थनिष्टयुद्धीनां न हि लोकन्यतिक्रमः ॥ लोको वेद- स्तथाध्यात्म प्रमाण निविधं स्मृतम् । तन लोकस्य मुख्यत्यात्तदुनि न्यथा भवेत् ॥ अतः पद्मावती तस्य कलग्नमिति नान्यथा । परभागवतस्थास्य जय- -देवस्य युज्यते ॥ लोकातीतचरित्रस्य लोकेशस्य पुनः सदा । स्वमायानर्तन युक्तमिति युक्ततरं वचः ॥' अत्र चित्तसमनोरमेदारोपापकालंकारः, अनुप्रासश्च । 'उक्ता वसन्ततिलका तमजा जगी गः ॥ ओजो गुणः । गौडीया रीतिः । भारती वृत्तिः । भूरिगुरुत्वात्संभाविता गीतिः ॥ अन्न वसुभिदीयत इति तदपत्याभिधानेन प्राप्तपितृधनस्य केलिकरणमुचितमिति अम्लानप्रतिभाप्रकर्पोत्प्रेक्षितेन 'वासुदेव'पदेन सकलप्रबन्धस्यापि पीयूपवणेव समुचितार्थविशेपेण प्रबन्धः स्फुरदिव चमत्कारकारितामापद्यते । क्या चोक्तम् -'उचितार्थविशेषेण प्रबन्धार्थः प्रकाशते । गुणप्रभावभव्येन विभवेनेच सजनः ॥ यथा-'जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानाम्-'(मेघ.पू. ६) इत्यत्राचेतनस्य चेतनाध्यारोपेण मेघस्य दूत्ययोग्यताभिधानाय प्रथितपुष्करा- चर्तकवंशत्याधुपन्यतम् ॥ २ ॥ कविरिदानी स्वप्रबन्धस्य प्रयोजनमा• विप्करोति-यदीति । हे श्रोतरित्यध्याहार्यम् । तदा तर्हि जयदेवसरस्वती पद्मावती लक्ष्मीस्तस्याश्चरणयोर्विषयभूतयोश्चारणचक्रवती नटसार्वभौमः । नृत्या- दिना सदा लक्ष्म्याराधनपर इत्यर्थः । एतेन दारिद्यराहिसं सूचितम् । दरिद्रेण हिं शृङ्गारादिरसो न ज्ञायत इति भावः । 'आलेख्याश्चर्य योश्चित्रम्' इत्यमरः । 'गृह गेहोदवासितं वेश्म सद्म निकेतनम्' इति च । 'चारणास्तु कुशीलवाः' इत्यपि ॥ २॥ संप्रति प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यर्थमितरकाव्यापेक्षया खकाव्यसोत्कर्ष कथयमेव प्रकृतकाव्यस्याधिकारिप्रयोजनमाह-यदीति । हे सजनगण ! यदि हरिस्मरणे कृष्णानुचिन्तने मनः सरसं सानुरागम् । यदि विलासकलासु विलासः स्त्रीणां ।

·मो०३-४] रसिफप्रिया-रसमक्षयर्यास्पदीकाद्वयोपेतम् । ९ वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः संदर्भशुद्धिं गिरा जानीते जयदेव एव शरणः श्लाघ्यो दुरूह द्रुतेः । प्रयन्धरूपा याणी शृणु । फिलक्षणाम् ? मधुरकोमलकान्तपदायलीम् । मधुरा कोमला कान्ता पदानामावलियसां सा । एतेन माधुयौनाप्रसादाचा दशापि गुणा उक्ता भवन्ति । तदेति किम् ? यदि हरिसरणे मनः सरसं एकानं सरागं पोते । अपरं घ,-यदि बिलासकलासु कुतूहलम् । विलासिनां शुमारिणां कलास्तासु । 'विलासो गमनादिः स्याचेष्टा शिष्टाङ्गया कृता' इति । एतेनास्य प्रबन्धस्य प्रयोजनाभिधेयसंबन्धाधिकारिण उक्ता भवन्ति । विलासकला. शिक्षा अवान्तरमयोजनम् । हरिसरणं परमं प्रयोजनम् । सायंसारक्रक्षणः संबन्धः । वैष्णवा अधिकारिणः । दीपकमलंकारः । दुतविलम्बितं वृत्तम् । 'दुतविलम्बितमा नभी भरी' । पावाली रीतिः । कौशिकी वृत्तिः ॥ अग्र मधुरकोमलकान्त्रपदावलीत्यादिपदैपिलासकलासु फुतूहलस्वाचित्योहावनेन शुमाररसस्वरूपानुरूपो वाक्यार्थ उभिद्रो भवति । तथा चोकम् (औ. १२) 'औचित्यरचितं वाक्यं सन्ततं संमतं सताम् । त्यागोदप्रमिधेश्चर्य शीलोम्बल- मिव श्रुतम् ॥ ३ ॥ इदानी कपिः कविगणनायां परैरपि कविभिरहं परिगणित इति समशंसाथ क्षेपकमपि तस्कृतं श्लोकं स्वप्रयन्धस्य दुर्यनाह-वाच इति । हायविशेपस्तत्संबन्धिनीपु कलासु कुतूहलं कौतुकं तदा जयदेवस्य कवेः सरस्वती शृणु । कीदृशीम् ? मधुरकोमलकान्तपदावलीम् । मधुरत्वं द्विविध-शब्दानित. मश्रितं च । तर शब्दमधुरत्वं पृथक्पदत्वं; अर्थमधुरत्वं चोक्तिवैचित्र्य तयुक्ता मधुरा । तथा कोमलत्वमपि विविधम् । तत्र शब्दकोमलत्वं यन्धस्यापरपत्वम् । अर्थकोमलत्वं परुपेऽप्यर्थेऽस्पत्वं तदुभययुक्ता कोमला । कान्तत्वमपि द्विविधम् । तत्र शब्दातमुज्वलयन्यविशेषादिना मनःश्रोमीतिप्रदत्त, अर्थगतं च दीसरसवत्त्वं तदुभययुक्ता कान्ता रमणीया एतादृशी पदावली पदपरम्परा यन तादृशीम् । 'शृङ्गारादी रसे वीर्य गुणे रागे द्रचे रसः' इत्यमरः । विलासलक्षणं दशरूपके (२०३०)-'तात्कालिको विशेषस्तु विलासोऽतक्रियाखिति' । 'कला चन्दालायर्या स्यात्कीडनात्' इति कोपः । शब्दमाधुर्यादिलक्षणानि तु चामनेन लिसितानि 'बन्धे पृथक्पदत्वं च माधुर्यमुदित बुधैः । अनेनैव पदन्यासः काम धारामधुच्युतः ॥ पन्धस्साजरठत्वं च सौकुमार्यमुदाहृतम् । एतेन वर्जिता वाचो सक्षलास श्रुतिक्षमाः ॥ औजल्यं फान्तिरित्याहुगुणं गुणविपश्चितः । पुराण- चिनस्थानीयं तेन बन्थ्य कवेर्वचः ॥' (का. सू. ३।१।२५) इति । अर्थमधुर- स्वादिलक्षणं तु वामने । तया च तत्स्याणि (३।२।११,१२,१५) 'उक्तिचित्र्यं माधुर्य' 'अपारुभ्यं सौकुमार्य' 'परुपेऽर्थेऽप्यपारुष्यम् । यथा मृते यशःशेष इत्यर्थः' । 'दीप्तरसत्वं कान्तत्वम्' इति ॥ ३ ॥ तद्गुणविशिष्टापि सरसती लक्ष्मणसेनमहाराजसमासु महामवीनामुमापतिधरादीनामस्ति सा कि नोमाणां मुशायहेत्यत माह-चाच इति । उमापतिधरनामा लक्ष्मण. २ 'कयेर्यश.'A. पाठा०-- 'दुरूहदुते' .

·१० [सर्गः१ गीतगोविन्दकाव्यम् । शृङ्गारोत्तरसत्यमेयरचनैराचार्यगोवर्धन- स्पर्धा कोऽपि न विधुतः ध्रुतिधरोधोयी कविमापतिः ॥४॥ अष्टपदी १ मालवगौडरागेण रूपकतालेन गीयते । प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदम् विहितयहिनचरित्रमखेदम् । तानेर परिगणितान्कयीस्वस्वगुगेनोपश्लोकितानाह-उमापतिधरनामा कविः वाचो याणीः पलययति विस्तारयति । सामूनविदोपणैर्गद्यादिप्रयन्धे चतुरः । अपरं च,-गिरा याचा संदर्भशुदि गुम्फवैशयं जयदेव एव जानीते । शरण. संज्ञः कविः दुरूहद्रुतेः श्लाघ्यो दुर्विचारपदपदार्थज्ञानारप्रशस्यः शहारप्रधान. निर्दोपार्थनिर्माणैराचार्यगोवर्धनस्पर्धी कोऽपि न । एनेन तस्य सर्वाधिस्य. मुक्त भवति ॥ अपरं घ, श्रुतिधरनामा कविश्रुिनो निख्यातः; स तु तस्य गुगैरव प्रसिद्धः । अपरं च,-धोयीनामा कविः कविक्षमापतिः । कविराज इल । धोयीति तस्य नाम देशरूढया व्युरपन प्रातिपदिकम् । इति पद पण्डितास्तस्य राक्षो लक्ष्मणसेनस्य प्रसिद्धा इति रूदिः । शार्दूल- विक्रीडित छन्दः । समुञ्चयोऽरंकारः ॥ ४ ॥ इदानीं केलिं विवर्णयिपु नायकस्य वर्णनेन तद्गुणाकर्णनप्रवीगान्धोतृन्यिधातुं तवान्तरकेलीरपि वर्गयितुं श्रीकृष्णं नायकं दशभिरयतारैस्तास्ताः केलीः कुर्वाणमुपश्लोकयति ।। आदितालेन गीयते । लध्यादितालः । मालपरागेण-प्रलयेति । हे हरे! त- सेनामात्यो वाचः पल्लवयति विस्तारयति । तथा चोमापतिधरस्य वामाधुर्यशून्यं शब्दार्थगुणशून्यं सचित्रास्यमधमकाव्यं न सहृदयहृदयाहादजनकमिति भावः । शरणनामा कविर्दुरूहस्य काव्यस्य शीघरचने 'लाध्यः स्तुत्यः । तथा च शरणकवेरपि काव्यं गूढार्थखादिदोपयुक्तं प्रसादादिगुणरहितं चेति तदपि न विदग्धमनोविनोदास्पदमिति भावः । तथा शृङ्गारोत्तरेति शृङ्गाररस एवोत्तरः श्रेप्टो यत्र, शृङ्गारेणोत्तरं प्रधानं वा यत्सत्प्रमेयमुत्तमं वस्तु तस्य रचनैः कवितायां अन्धनैराचार्य गोवर्धनधी गोवर्धनाचार्येण सह म्पर्धावान्कोऽपि न. विशुतो न ख्यातः । अत्र शृङ्गारेत्यादिना शृङ्गाररसप्रधानकाव्यरचनायामेव तस्य सामर्थ्यम् । रसान्तरवर्णने तु सोऽप्यप्रौढ एवेति तत्काव्ये वर्णनीयार्थस्य शुद्धत्वेऽपि माधुर्य- गुणसंपन्चपदरचनायां सोऽप्यशक्तश्चेति ध्वनितम् । इतरविद्याध्ययनादिनाचार्यत्वं सकाव्यरचनायामप्रयोजकमिति सोपहासमुक्तमाचार्येति । तथा सत्कवि पि सत्कविहृदयं तस्येति भावः । धोयी कविक्ष्मापतिः घोयीनामा पाठा-- "सत्प्रमेयवचनै". २ 'धोई' P. ३ 'कविः's. टिप्प.-1 तहक्षणं यथा-'नितंबिनीचुंबितदत्रपाः शुकधुतिः कुण्डलवान् प्रमत्तः । संगीतशालां प्रविशन्प्रदोपे मालाधरो मालवरागराजः ॥'-इति दीपिका ।

·सर्ग।१] रसिकामिया-रसमझर्यायटीफायोपेतम् । केशव धृतमीनदारीर जय जगदीश हरे ।। ध्रुवपदम् ।। १ ॥ मीनशरीर ! फेशव ! जगदीश! मसीनि । त्यं भरोदं विहितपहियपरिनं यया स्यात्तथा प्रलयपयोधिनले कल्पान्तसागरवारिणि पेदं एतवान् । अतो जय ॥ अग्न 'जय'शब्देन सर्वोत्कृष्टयम् । तेन सर्यदाऽसाधारण्येन जगपाहीति योजना । एवं सर्थनारीति तिदन्तप्रतिरूपकं पदं युप्मदर्थेऽध्ययम् । असेदं । भनु च । विहितपहिचरित्रमित्युभयमपि साधारणक्रियाविशेषणम् । सेन पोतचेष्टितमगीकृत्यापि मनागप्यायासं नातयानित्यर्थः । इनि प्रथमं पदम् । काव हरे जगदीश इति संयोधननयमादरातिशयद्योतनार्थम् । अन काय टतमीनशरीर जय जगदीश हरे' इति पाठः ॥ इति ध्रुवपदम् ॥ गानवेलायां कराय केशय इति द्विरकिः ॥ अनाधमागपी रीतिः ॥ भन्न फेवस्य फेवल. शब्दवाच्यरय हरिशब्दमहितकेशवशब्दयाच्यरवं इति ध्याख्यानम् । तत्पाटमा. अमप्यजानता प्रमादेन क्रियाविशेषणानां कर्मर्मज्ञा नपुंसकता घ । तिमीन. शरीर' इति मत्स्यावतारः । अनोपमातिशयोक्ती अलंकारी। उत्साहस्थायिभावो वीरो रसः । दशस्वपि पदेषु धीरललितो नायकः ॥ १ ॥ अथ फर्मः । केराये। कविराजः । श्रुतिधरः शुतिः प्रवर्ग तन्मानादेव अन्यमाही । तस्योचारितमान. ग्राहिलमेव न सत्कवितायां कौशल्यमिति भावः । महाहंकारफयनाय राजोपमा । तथाऽहंकारादेव खस्य कविराजपदवीमानीतवान् । सत्कविमध्ये तु तस्य गणनापि नेति भावः । गिरां वचसा संदर्भशुदि गुणालंकारसंपन्नप्रन्थरचनाविशेष जयदेव एव जानीते, नान्यः । अतोऽन्यकाव्यश्रवणे तथा न संतोयो यथा जयदेवकविता- श्रवणेगेलेतदेव श्रोतव्यमिति भावः । पयः किरालये पिने विटपे विस्तरे बले' इति विश्वः । 'लघु क्षियमर द्रुतम्' । 'उत्तरं प्रतिवाक्ये सादूर्भ दिध्ये भ्रमेऽन्यवत्' इति च ॥ ४ ॥ भकजनमनोरथपूरणाय भगवतः सदावनारपरिमह इतीहापि मम मनोऽभिलषिते भगवत्केलिवर्णनरूपे क्रमणि, संभावितबहुप्रत्यूह- निराकरणं स एव करिष्यतीलाशयेन भगवतोऽवताराणामसंख्यत्वेऽपि प्रधान- तया दशावतारपुरस्कारेणैव कृष्णस्तुति करिष्यतीत्यादी भीनरूपं स्तौति- मलयेति । गीतस्यास्य मालवरागः । रूपकतालः । 'ताललक्षणं रूपके स्यात् इति संगीतरत्नाकरः । गीतार्थस्तु-हे केशव ! जय सर्वोत्कर्पण वर्तख । ननु मे सर्वोत्कर्षेण वतेने कुतः सामर्थ्यमित्यत आह-जगदीशेति । जगता चतुर्दश- भुवनानामीशः प्रभुः । तथा च चतुर्दशभुवननाथस्य कथं न सामर्थ्यमिति भावः। तत्र हेलन्तरमाह-हे हरे इति । हरति मक्तानां फ्लेशमिति हरिस्तादृश ! पुनः कीदृश ! धृतं परिगृहीत खेच्छया मीनशरीर येन लाइश । एतद्धवपद प्रतिपदमनुवर्तमानम् । तदुक्तम् 'वत्वाच ध्रुवो हयः' इति । अत्र यद्यपि ·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे घरणिधरणकिगचक्रारिष्ठे। फेशय धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे ॥२॥ यसति दशनशिखरे धरणी तय लगा शशिनि फलककलेय निमामा । केशव धृतशूकररूप जय जगदीश हरे ॥३॥ स्यादि ध्रुवपदं पूर्ववत् । 'मृतकच्छपरूप' इनि फर्मावतारकथनं विशेपः ॥ तवेति । तवानिविपुलतरे विशाले भनिकान्तं विपुलतरं तसिश्च धरणीधरणेन हेतुना जातं यत्किणचक्रं तेन गरिठे गौरवयुक्त पृष्ठे क्षितिस्तिष्ठति इति भय. प्रयाहस्सानादिस्वादनेकवारं धरणीधरणे चिलयहुपम् । इति द्वितीयपदम् ॥२॥ अथ वराहः । वसतीति । एतशूकररूपेति भुये विशेषः । धरणी पृथ्वी तब दशनशिखरे दंष्ट्राप्रभागे लग्ना संसक्ता वसनि । केय ? शशिनि चन्द्रमसि ममा कचित्तनुसंधारणमानमेवानित्यं ततोऽपि तिर्यग्योनिमीनादिशरीरमयं किमिति ग्राह्य- मित्यत आह-प्रलयेति । वं प्रलयपयोधिनले प्रलयकालीनाः परस्परमिलिता ये पयोधयः समुदास्तेषां जले निमनन्तं वेदं भीनशरीरमुपादाय धृतवानति । कथम् ? अखेदं यथा स्यात्तथा विहितं कृतं वहिनस्य पोतस्य चरितं यत्र तत्तथा । अन्न 'पयोधिपदेनेव जलत्वे प्राप्ते पुनर्जलपदोपादानमन्तर्धामादिरहितत्वेन विश्रामस्थलाभावं सूचयितुम् । तथा च निरालम्मे पयोधौ वेदं कृतवानसीति वेदधारणार्थमेव तच्छरीरपरिग्रह इति भावः । 'पृथुरोमा झपो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डज' ॥१॥ कच्छपरूप स्तौति-धृतकच्छपेति । हे केशव ! धृतकच्छपरूप धूतं कच्छपस्य रूपं येन ताश! जय । ननु कच्छपरूपं मया कस्य हेतोघृतमित्यत आह-क्षितिरिति । तव पृष्ठे क्षितिः पृथ्वी तिष्ठति । तिष्ठतीति वर्तमानकालनिर्देशेनाधुनापि तव पृष्ठे क्षितिस्तिष्ठतीति कच्छपावतार- प्रयोजनं सर्वलोकप्रसिद्धमेवेति भावः । ननु पञ्चपञ्चाशत्कोटियोजनविस्तृता पृथ्वी मम पृष्ठे कथं स्थितेत्यत आह-: -अतिविपुलतर इति । अतिशयेन पृथ्य- पेक्षयाऽधिक विस्तीर्ण । पुनः कीदृशे धरणीति । धरण्याः पृथ्व्या धारणेन 'यत्किणचक रक्ताकृति भृतरुधिरमण्डलं तेन गरिष्ठे गौरवयुक्ते । 'कूर्मे कमठ- कच्छपी' इत्यमरः । 'चिहे धुणे किणः' इति हारावलिः ॥२॥ वराहरूपं स्तौति-धृतशुकररूपेति। हे केशव ! धृतशूररूप धृतं शकरस्य रूपं येन तादृश ! जय । क्रोडावतारपरिग्रहप्रयोजनमाह-यसतीति । तव दशनशिखरे ·प्रबन्धः १] रसिकप्रिया-रसमचर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् . तव करकमलयरे नखेमद्भुतङ्गम् । दलितहिरण्यकशिपुउनुहम् । केशव धृतनरहरिरूप जय जगदीश हरे॥४॥ छलयसि विक्रमणे पलिम तयामन पदनखनीरजनितजनपायन । अन्तर्गता फलकलेय । भनेन दंठाया महापं सदपेशया धरण्या अतिसूक्ष्म घोतितम् । अग्रोपमारंकारः। इति तृतीयम् ॥ ३ ॥ अथ नृसिंहः । एतनरहरि- रूप' इति भूपे विशेषः॥ तय करेति । तप करकमलयरे नखमद्तशिखररूप भाति । किंलक्षणम् ? हेतुगर्भविदोपणमाह-'दलितहिरण्यकशिपुतनुभृमम्' 'दलितो विदारितो हिरण्यकशिपोम्तनुभृशम्तनुरेव भृतो येन तत्तथा । तनु इत्यन्न रूपकमलंकारः । 'करकमलवर' इत्यत्रापि करस्य कमलस्पेन कमला- मरवारोपः । भृगः किल कमलामं विदारयति; अन फमलाण भृनविदा- रणमित्यद्भुतोत्पत्तिः । इति चतुर्थम् ॥ ५ ॥ अथ वामनः । 'स्तवामनरूप' इति ध्रुवे विशेषः ॥ छलयमीति । है अगुतवामन ! त्यं बलि दानवं छलयासि वञ्चयसे । भन्न भूतेऽप्यद्यापि यलिसमीपे वर्तमानत्वात् , छलं दन्तानलमा संलिप्टा धरणिः पृथ्वी वसति । कुन के ? शशिनि चन्द्रे निममा कलकरलेय लाञ्चनलेश इय । अन 'निमग्ना' पददानेन बालचन्द्रस्य सादृश्य प्राप्तम् । अतस्तत्रैव पललेशस्य निमनस्याद्वालचन्दस्य दीर्घतया सादृश्यमपि संगच्छते । अत एव निमन्ता पदवैयर्यमपि । 'रदना दशना दन्ताः' इत्यमरः । "अयं दिखरमित्याहुरदिश च तन्मतम्' इति धरणिः । 'कला स्यान्मूलके वृद्धी शिल्पादावंशमानके । पोडशांशेऽपि चन्द्रस्य कलनाकालयोः कला' इति विश्वः ॥ ३ ॥ नृसिहरूपं स्वीति-धृतनरहरिरूपेति । घृतं नरहरेसिंहस रूपं येन तादृश ! जय । नृसिंहावतारस्य प्रयोजनमाह-तवेति । तप रकमलवरे करो हस्तः स एव कमलबरं कगल श्रेष्ठं तर नसं तिष्ठति । कीदृशम् ? अमृतशृङ्गम् । अद्भुतमाश्चर्य शृजमप्रभागो यस्य तादृशम् । अमृतत्वमेवाह- दलितेति । दलितो विदारितो हिरण्याशिपोदलस्य देहः स एव मृदो प्रमरों येन तादृशम् । अन्यत्र, तन्मकरन्दपानादिना भृमाणां तृप्तिर्भवति, अन्न तु टिप्प-1 छमवतम्बरणेग नखस्पष्टजलेन सेशलोकपाचनत्वमित्यद्भुतमहिमयोगेना- साश्चर्यमित्यापि ध्वनितम्-दीपिका । 2 भतिट्ठहो हिरण्यकशिपोर्वित्रासायात्र सिंह- वपुष आविश्करणमिति भावः-दही दीपिका । 3 सर्वात्मनो भगवतो मकपरवशत्वेन उमातापि मक्तमचर्यसाधनमिति 'अद्भुतवामन' इत्युक्तम्-दीपिका । गीत०२ ·। गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ श्लो०६ -- केशव धृतवामनरूप जयाजगदीश हरे ॥५॥ क्षत्रियरुधिरमये जगदपगतपापम् । नपयसि पयसि शमितभवतापम् । कुर्षसीति वर्तमानसामीप्याद्वा प्रवाहानादित्वेन प्रतिवरामनावतारं छलनपार- म्भापरिसमाप्तरवाद्वर्तमानापदेशः । वामनस्याकारेण सर्वत्वात्प्रभामाग्भारेणा- विभाव्यस्वरूपत्वादद्धतत्वम् ।क? विक्रमणे विक्रमत्रयकरणे । अत्र हेतुगर्भविशेपणम् । पदेति ।. पदनखनीरेण जनितं जनपावनं येन । इदमत्राकृतम्-अलिना वामनस्य चरणार्धे क्रियमाणे सहसा वृद्धिमा चरणार्थ यदुदकं गृहीतं तनखमात्र एव पर्याप्तम् । अतः पदनीरे वक्तव्ये मदनखनीर इत्युक्तिः । अथवा,- 1,-तृतीये पदविन्यासे चरणाम एव ब्रह्मलोक- मितो झटिति ब्रह्मणा दीयमानार्घजलजनितविष्णुपादाप्रसंभवजलेन पवन इति । अत्राद्भुतो रसः । अतिशयोक्तिरलंकारः। इति पञ्चमम् ॥ ५ ॥ अथ परशुरामः । 'तभृगुपतिरूप' इति ध्रुवे विशेपः । क्षत्रियेति । एतत्पदस्य पुराणकथासापेक्षा व्याख्या । हे राम! जगत्त्रप- नृसिंहकरकमलाप्रभागेन भृग एव विदारित इत्यद्भुतत्वम् । अथवा,-अन्यत्र क्मल- पत्राणि मृद्रेण विदार्यन्ते, अत्र तु क्मलेनैव भृको विदारित इत्यद्भुतम् । अत्र नृसिंहकरस्य कमलत्वनिरूपणेन हिरण्यकशिपोर्दैत्यस्य देहस्य मृगत्वनिरूपणेन च बृहतोऽपि हिरण्यकशिपोः कायस्य नृसिंहकराम्बुजापेक्षयाऽतिसूक्ष्मत्वं ध्वनितम् । 'पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । 'शृङ्गं प्रभुत्वे शिखरे चिहे कोडाम्बुपत्रके । विषाणोत्कर्षयोश्वाग्रे शृङ्गः स्यात्कूर्चशीर्षके' इति विश्वः । 'तनुः काये कृशे चाल्पे विरले चाप्यवाच्यवत्' । 'द्विरेफपुष्पलिड्मृङ्गपट्पदभ्रम- रालयः ॥ ४ ॥ इतो वामनरूपं स्तौति-धृतेति । हे केशव! धृतवामन रूप धृतं वामनस्य खर्वस रूमं येन तादृश! जया वामनावतार प्रयोजनमाह-छलयसीति । हे अद्भुतवामन आश्चर्यवामन ! विक्रमेण पराक्रमेग वलिं दैत्यं छलयसि वञ्चयसि । भगवानुपेन्द्रो वामनरूपं कृला वले, सकाशात्पदन्त्यपरिमिता भूमि प्रार्थ पश्चाहद्रूपं प्रकटीकृत्य चतुर्दशभुवनं पदत्रयेणापूर्य तदपराधेन तं बवा चाधः क्षिप्तवानिति पुराणप्रसिद्धिः । अद्भुतलमेवाह-पदनखेति । पदनखसंबन्धि यन्नीरं गङ्गाजलं तेन जनितमुत्पादितं जनाना पावनं पावित्र्यं येन तादृश । अत्रापि प्रवर्धमानस्य भगवतस्त्रिविक्रमस्य चरणामुष्टनखानेण विदीर्णे ब्रह्माण्डस्य प्रथमे पार्थिव वरणे तेनैव वर्मना तच्चरणारविन्दप्रक्षालनादेवागतं द्वितीयावरणजलं ब्रह्मदत्तार्पण जलेनैकीभूतं क्रमेण मर्त्यलोकमागतं गझेति प्रसिद्ध लोकान्पावयतीति पुराणप्रसिद्धिः। अत एव भूलोकस्थितेनापि वामनेन ब्रह्माण्डजलस्यानयनादा- ·प्रवन्धः १ रसिकप्रिया-रसमजाल्पटीकाद्वयोपेवम् : केशव धृवभृगुपतिरूप जय जगदीश हरे ॥६॥ वितरसि दिक्षु रणे दिक्पतिकमनीयं दशमुखमौलिपलि रमणीयम् । यसि । १ पयसि ले। फिभूते जले । क्षमियरुधिरमये क्षणक्षतविकारे। परशुरामः फिलः क्षपक्षयं कृत्वा कुरक्षेत्रे रामहदवी क्षनशोणिवलेन पितृनताप्तादिति पौराणिकाः। तमायापि जगरनाति, अपगतपापं घ भवति । तदेष कविराह । भयापि मान प्रति रामशब्दसव प्रवृत्तिनिमित्तस्वारनपय. सीति पदान्तराध्याहारेण भूतार्थालंकारस्थाने लये गतिश्चिन्तनीया ॥ यस्य स्रपयास स जयेति या । किंभूतं जगत्ी अपगतपापमिति हेतुगर्भ विशेषणम् । अत एव शमितभयतापं शमितो भवतापोऽपगतभवतापरयादाध्यामिकादिदुः- सायं येनेति तत्तथा । अग्र भाविनि भूतवदुपचारन्यायेन मानेन पापहानिः । तया च दुःपनयाभिघातः । उभयमपि क्रियाविशेषणं वा । सपयसीति 'ग्लासा-' (ग० १९०) इति मित्यारस्वत्यम् । रधिरमये इति विकारे मयट् । स्वभावोक्तिरलंकारः अत्र भीभरसो रसः। प्रलयेत्यादिपदपके धीरोद्धवो नायकः। तलक्षणं सङ्गीतराने रसरसकोदो-मात्सर्यदर्पभूयिष्ठश्छद्यहंकारवान्ली । चण्डो विकायनश्चैव धीरोद्धत उदाहृतः ॥ तद्गुणा:-दाय, तेजस्विता, दक्षता, धार्मिकत्वं चेति । तल्लक्षणं रसरतकोशे यथा-व्यवसायादचलनं दाय विनशतैरपि। अधिक्षेपायसहनं तेजः प्राणात्ययेप्वपि । दक्षता क्षिप्रकारित्वं धार्मिफरवं तु तस्कृतिः ॥ ६ ॥ अथ रामः! 'तरामशरीर' इति ध्रुषे विशेपः । वितरसीति । हे राम! स्वं वितरसि ददासि । दशमुखमौलिवलिं रावणस्य चर्यम् । अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बु शम्बरम्' इत्यमरः ॥५॥ परशुरामा- वतारं स्तौति-धृतभृगुपतिस्पेलि । हे केशव! धृतं मृगुपतेः परशुरामस्य रूपं येन ताश ! जय । परशुरामावतारप्रयोजनमाह-क्षत्रियेति । क्षत्रियाणां रुधिराणि प्रचुराणि यत्र तादृशे, पयसि कुरुक्षेत्राख्यतीर्थजले जगत्प्राणिजातमप- गतपापं यथा स्यादेवं सपयसि 1 यदवधि परशुरामेणैकविंशतिवारं क्षत्रियान्हल्ला तदधिरैः कुरुक्षेत्रे पच हुदान्विधाय पितॄणां तर्पणमकारि, तदवधि तन्महातीर्थ जातमिति पुराणप्रसिद्धिः । कीदृशं जगत् ? शमितभवतापं शमितो भवस्य संसा- रस्य तापः संतापो येन तादृशम् । प्राणिनां पापसंबन्धादेव संतापः, तत्तीर्थमानेन तु सर्व पापं विलयं गतमिति ततः संतापनाशोऽप्य भूदिति । अस्य दर्शनमात्रेण तापो गच्छति, जले मजतः संतप्तस्य तापनाश उचित एवेति ध्वनिः टिप्प-1 दिशु दशदिशा, 'दिक पदेनैव दशसंख्योपस्थितिज्योतिपि । प्रत्येक भागकथनाय दशमसोपादानम्-दीपिका । ।

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १०८. - । फेशप धृतरामशरीर जय जगदीश हरे॥७॥ वहसि वपुपि विशदे वसनं जलदामम् हलहतिमीतिमिलितयमुनाभम् । मौलय एष पलिः। मौलि'शब्दः शिरोवाची । अथवा,-'मौलि'शब्दः किरीटे वर्तते । 'चूडाकिरीटकेशाच संयता मौलयनयः' इत्यभिधानाद, तथापि यले मांससाप्यत्वान्मौलिदादेन तास्थ्याच्छिरांसि लक्ष्यन्ते । शिरसि छेदं छेद दिक्पतिभ्यो यलिदानं कृतवानित्ययः । जगतां रक्षोपलक्षणोपदवोपशान्ये रक्षःशिरांस्येव बलिरवेनोपहृतवानिति । कुत्र ? दिक्षु । किंभूतं यलिम् ? दिक्प. तिकमनीयमभिलपणीयम् । पुनः किंभूतम् ? रावणवधद्वारा लोकाभिराम. त्वाद्रमणीयम् । अत्र यावन्तो दिक्पतयस्तावन्त्येव शिरांसीति कमनीयत्वे हेतुः । अत्रापि वितीर्णवानिति वक्तव्ये तत्कालापेक्षया वर्तमानापदेशो या । यो वितीर्णवान स त्वं जय इत्यादि कल्पनीयम् । अत्र जातिरलंकारः। वितरसीत्यत्र धीरोदात्तो नायकः । तलक्षणं रसरतकोशे-'कृपावानतिगम्भीरो विनीतश्चा. विकत्थनः । धीरोदात्तः स विज्ञेयो रामो दाशरथिर्यथा' ॥ ७ ॥ अथ वल- देवः । 'तहलधररूप' इति ध्रुवे विशेषः । वहसीति । अत्र यद्यपि 'रामो रामश्च कृष्णश्च' इति कृष्णचरित्रं वर्णनीयं तथापि कृष्णस्यैवैते दशापीति कृष्णस्य नायकत्वेन वर्णनीये बलदेवोऽपि दशसु गणितः । तथा चोकम्- 'वनजौ धनजौ खर्वबिरामी सतपोऽतपः' इति । हे राम ! स्वं नीलं वसनं वहसि धरसे । किंलक्षणम् ? जलदाभ मेचकम् । क? विशदे शुभ्रे वपुपि । तच्च यमुनयोपमीयते । हलहतिभयेन त्वामेव सेवितुमागता यमुनेव । तदिषा- 'रुविरोऽशारके प्रोको रुधिर कुमारजोः' इति विश्वः । 'भवः संसार- संतापश्रेयःशंकरजन्मसु' इति च ॥ ६ ॥ अथ रामावतारं सौति-धृतरघु- पतिरूपति । हे केशव ! धृतं रघुपतेः रामचन्द्रस्य रूपं येन तादृश ! त्वं जय । श्रीरामावतारपुरुषार्थमाह-वितरसीति । रणे संग्रामे दिक्षु हरित्र दशमुखमौलिबलिं रावणस्य ये मौलयो मस्तकानि समुफुटानि तान्येव चलिमुपहार वितरसि ददासि । कीदृशम् ? दिक्पतिकमनीयं दिशा ये पतय इन्द्रादयरूपा कमनीयमभीष्टम् । तत्र हेतुः-रमणीयम् । 'किरीटमूर्धचूडासु मौलिः केशे च संयते' । 'करोपहारयोः पुंसि बलिः प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम्' इत्यमरः ॥ ७ ॥ अथ बलभद्रावतारे खौति-धृतहलधरेति । हे केशव ! धृतं हलधरस्य बलभद्रस्य रूपं येन तादृश! जय । बलभद्रावतारस्य प्रयोजनमाह-वहसीति । त्वं विशदे शुभ्रे वपुपि देहे जलदाभं सजलमेघस्य दीप्तिमिव नीलं वसनं वर्ष वहसि धारयसि । कीदृशम् ? हलहतीति । हलेन हतिहननं तदीया तद्भयेन पाठा०-१ 'तरघुपतिरूम' RS., S., D.

·प्रबन्धः १] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । केशव वृतहलघररूप जय जगदीश हरे ॥ ८॥ निन्दसि यशविघरहह शुतिजातम् सैदयहृदय दर्शितपशुधातम् । केशव धृतबुद्धशरीर जय जगदीश हरे॥ ९ ॥ म्लेच्छनियनिधने कलयसि करयालं धूमकेतुमिव किमपि करालम् । भानीति सदाभम् । चपलमेघकसंगत्या मयागरये तन्मूः पापहारित्वं काम- दत्यं च म्यजितम् । पहसीत्पन्न धीरललितो नायकः । तल्लक्षणम्-'कान्ता- परवशो पीरललिवो निश्चितो मृदुः। अथवा, शृङ्गारी गायकः । तलक्षणं सहीवराजे रसरसकोशे-मारी नायकस्यन्यः पञ्चमः कथ्यते यथा । विलासयाकायशीलः सुभगः स्थिरवाग्युया । गतिः सधैयाँ टिश्य सामिलास- स्मितं वचः ॥ ८॥ अथ बुद्धायतारः । 'केशव हतबुद्धशरीर'इति भुवे घिदोपः । निन्दसीति । हे सदयहृदय ! स्वं यज्ञविधः श्रुतिजातं फतुविधान- संबन्धि वेदवाक्यसमूहं निन्दसि । किंभूतम् ? दर्शितपशुपातमुपदिष्टगवावा- दिमारणम् । अहहेत्पद्धते । परमेधरास्यैवोपदेष्टुत्यादिज्यत्यात्तरफलदातृत्वाच किमपि प्रयोजनमभिसंधाय तबिन्दा नाश्चयंम् । निन्दसीत्पन्न धीरशान्दो नायकः । तलक्षणम्-'शान्तो विनीतो धीरश्च धीरशान्तो द्विजो यणिक' ॥९॥ अथ कल्स्यवतारः । 'तकल्किशरीर' इति ध्रुवे विशेपः । म्लेच्छेति । मिलिता या यमुना तस्या इवाभा दीप्तिर्यस्य तादृशम् । इयं च मलयानिल- वशाकम्पमानस्य बन्नस्य भययुक्तयमुनाया उत्प्रेक्षा । भीरूणां हि कम्प उचित एवेति भावः । कदाचिद्वारुणी पीत्वा वृन्दावने गोपीभिः सह विहरता बलमदेण जलझोडामाहूतां मत्तप्रलापोऽयमिति मत्वा गणान्तिामनागच्छन्ती कालिन्दी रोपतो हलाप्रेण कृष्टवानिति पुराणप्रसिद्धिः । 'हलघर'पदेन दुष्टनिग्रहार्थमेव हल धृत यानित्यवत्तारप्रयोजनं ध्वनितम् । 'गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्म विग्रहः' इत्यमरः । 'शक्लशुभ्रशुचितविशदश्येतपाण्डराः' इति च । 'वस्त्रमाच्छादनं वासयेलं वसनमंशुकम्' इति । 'भीतिः साध्वसकम्पयोः' इति विश्वः ॥ ८॥ अय युद्धावतारं स्तौति-धृतबुद्धेति । धृतं युद्धस्य शरीरं येन साइश ! जय। नगु बुद्धावतारस वैदनिन्दकस्य मे कयं स्तुतिः क्रियत इत्यत आह- निन्दसीति । यज्ञविधेः श्रुतिजातं यज्ञस्य विधानयोधक वेदसन्हं निन्दसि, न तु सर्वमित्यर्थः । सोऽपि किमिति निन्द्यत इत्यत आह-दर्शितेवि । अहह पाठा०-१'सदयहृदयदर्शित २'धूमध्यसमिव' B. 1

·१८
, गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १श्लो०१०
फेशव धृतकल्किशरीर
जय जगदीश हरे॥१०॥
हे हरे ! म्लेच्छनियह निधने म्लेच्छसमूहयधनिमित्तम् । अपिः निश्चये । त्वं
करवालं रानं फलपसि इति वितर्फयामि । 'किं' चितः । अन्यथा
चमादिषु सरसु कथं खङ्गस्यैव धारणम् । किंभूतं फरयालम् ? मीप..
णम् । किमिप ? धूमकेतुमिव । म्लेच्छानामुरपातशंसिनं धूमकेतुं तारा-
विशेपमिव । अथवा,-धूमः केतुश्चिदं यस्य स तम् । म्लेच्छकुल-
विनाशपिशुनमिव । उत्पाते हि वह्निधूमशिखो भवति, स तु प्रायेण रसमयो
भवति । सङ्गतेजो हि नीलभास्वरं भवति, अत उभयसाम्येनोपमा ।
मलेच्छेत्यत्र धीरोद्धतो नायकः । तापक्षणमुक्कं प्राक् ॥ १०॥ इदानी दशभि-
कष्टम् । दर्शितो बोधितः पशुपातो येन तादृशम् । वेदोऽपि पशूनां घातं
योधयतीत्यहह कष्टमित्येवं निन्दनीति भावः । एतादृशनिन्दायामपि हेतुमाह-
सदयहृदयेति । दया कृपा तत्सहितं हृदयं यस्य तादृश । । अयं भावः-
रागवशानिरतहिंसाधनान्दृष्ट्वा 'अमीषोमीयं पशुमालमेत' इत्यादिविधिवास्यः
स्वर्गादिफलदर्शनपुरस्कारेण गुडजिहिकया वैदिक्मागे प्रवर्ल्स पश्चानश्वरस्वर्गादि-
फलक निरपराधिबहुप्राणिवधसाध्ययागादिकं मुक्तिविरोधित्वाच तेषामत्यन्त-
भहितमिति विचार्य परमपुरुषार्थमोक्षसाधने निवृत्तिमागे तान्प्रवर्तयितुं 'न
हिंस्यात्सर्या भूतानि' इत्यादिना यज्ञादिबोधकवेदस्य निन्दा करोपि, न तु सर्वथा
वेदनिन्दायामेव तवावतारतात्पर्यम् । अत एव गूढं तवेमं व्यवहारमज्ञात्वा
दुरात्मनां वैदिकमार्गे विश्वास इति संमोहनायैव तवैतदवतारपरिग्रह इत्यवतार-
प्रयोजनमुक्तमिति । अहहेत्यद्भुते खेदे' इति विश्वः । 'म्लेच्छः पापरते जातिमेदे
स्यादपभाषिणि' इति विश्वः ॥ ९॥अथ कल्किनोऽवतार स्वोति-धृतकलिक-
शरीरेति । हे केशव! धृतकल्किशरीर धूतं कल्किनः शरीरं येन तादृश ! त्वं
जय । ननु पूर्व मम समत्वमुक्त, कल्क्यवतारे तु प्राणिवधनिरतस्य मे विरुद्ध-
मित्यत आह-म्लेच्छनिवहेत्यादि । त्वं म्लेच्छनिवहनिधने म्लेच्छसमूहमारणे
करवाले खो क्लयसि धारयसि । कीदृशम् ? किमपि करालमतिशयेन भयंकरम् ।
कमिव ? धूमकेतुमिव औत्पातिकग्रहविशेषमिव । रणे उदितं तत्करपालं पश्यत्ता
म्लेच्छानां नाशो भवतीति करवालस्य धूमकेतुसाम्यम् । अन्यस्मिन्नप्युदिते
धूमकेतौ औत्पातिकमहविशेषे तं पश्यतां प्राणिनां विपदो भवन्तीति भावः। यद्वा,-
धूमः केतुश्विहं यस्य स धूमकेतुर्वहिस्तमिव । अवास्य खड्गस्य नीलवाभूमसाम्यम् ।
मुष्टेश्च सुवर्णमयत्वादग्निसाम्यम् । म्लेच्छनिधनेत्यत्र 'चर्मणि दीपिन हन्ति'
इतिवनिमित्ताकर्मसंयोगे सप्तमी । 'समूहे निवहन्यूहसंदोहविसरमजाः' इत्यमरः ।
“निधनः स्यात्कले शे' इति विश्वः । 'खडे तु निविंशचन्द्रहासासिरिष्ट्रयः ।
कोक्षेयको मण्डलामः करवालः कृपाणवत्' इत्यमरः । 'धूमकेतुः स्मृतो
बहावुपातग्रहभेदयोः' इति विश्वः । 'करालो मीपणोऽन्यवत्' इति च ॥१०॥

·. अवन्धः १.] रसिकप्रिया-रसमार्याख्यटीकाद्वयोपेतम् श्रीजयदेवफवेरिदमुदितमुदारम् शृणु सुसदं शुभदं गयसारम् । केशव धृतदश विधरूप जय जगदीश हरे ॥ ११ ॥ वेदानुखरते जगनियहते भूगोलमुद्विभ्रते देवं दारयते पलि छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते । स्वतारैः कृतविस्तारभेदेन श्रीकृष्णपरत्वेनोपसंहरमाह । तथा च पक्ष्यति 'येदानुदरते' इत्यादि । 'पेशय एतदविधरूप, जय जयदीश हरे' इति धुये विशेषः । श्रीजयदेवकवेरिति । हे एतदविधरूप! जयदेवकर्मम इदं स्तोत्ररूपं उदितं भणितं शृणु मामकीनोऽयं मां सौतीनि बुध्यापधारय । विभूतम् ? उदारम् । झटिति पदार्थापकम् । पुनश्च भवसारम् । भये संसारे सारं साररूपम् । अथवा,-भवोच्छेदकहेतुमध्ये सारम् ; मध्यमपदलोपि. त्वात् । अत एव सुखदम्; सय.परनितिहेतुस्वात् । अत एव शुभदम् । शिवतरक्षतिहेतुस्यात् । अत्र शान्तो रसः । पर्यायोक्तिरलंकारः ॥११॥ इदानीं दशानामप्यवताराणामभेदं निरूप्य तत्तद्रूपं श्रीकृष्ण प्रणमति- वेदानुद्धरत इति । हे हरे ! तुभ्यं कृष्णाय नमः । वेदानुदरत इत्यादि मीनावतारादिपदव्यारयानेनय निगदग्यारयातम् । वृत्तमिदं शार्दूलविक्रीडि- तम् । दीपकोऽलंकारः । 'वेदानुद्धरते' इत्यत्र पदेपूता नायकाः । अन्न मलयपयोधीत्याघेकादशस्वपि पदेषु कीर्तिधवलं नाम छन्दः । तलक्षणं यथा--'अयुजि पदे द्वादशैव युजि तु यस्य हि दश वाट माताश्चेत् । परमपि पदयुगमेवं तं कीर्तिधालमिह धीराः प्राहुः ॥' ध्रुवपदे तु 'पतापचौ श्रमरः' इति भ्रमरो नाम छन्द. । 'बालभुजङ्गमललितम्' इति छन्दथूडामणिरपि । प्रत्येकावतारपुरस्कारेण भगवतः स्तुतिं कृत्वा सप्रति समुदितदशावतारपुरस्कारेण श्रीकृष्ण स्तोति-धृतदशविधेति । धृतानि दशविधानि रूपाणि येन तादृश ! त्वं जय । संप्रति जयदेवकविः संप्रदायागतत्वेन गीते स्वनाम निवान् कृता भगवतः स्तुति कृपयान्यानपि धातयितुमाह-धीजयदेवेति । इदं जयदेव. कवरदितं भाषितं शृणु । किभूतम् ? सुखदं श्रोनमनःमुखप्रदम् । पुनः कीदृशम् ! शुभदं मजलप्रदम् ; कृष्णकीर्तनत्वात् । अत एव भवसारं श्रेष्ठमहा- धनरूप वा। अत एवोदारं महत् । 'विधा विधौ प्रकारे च' इत्यमरः । 'उ भापितमुदितम्' इति च । 'उदारो दातृमहतोः इत्यपि । 'पल्याणं मगलं शुभम्' इति च ॥ ११॥ अंशावतारान्स्तुत्वा सप्रति दशावतारिणं कृष्णं स्तौति- वेदानिति । कृष्णाय परिपूर्णखरूपिणे श्रीकृष्णरूपधारिणे तुभ्यं नमः । ननु पाठा०- 'दैत्यान्' A. टिप्प-1 अत्र 'गीतगोषिन्दस्य प्रथम, प्रवन्धः' इति पदद्योतः।

·'गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ श्लो०१ पौलस्त्यं जयते हल कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छामूर्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥१२॥ गुर्जरीरागनिःसारतालाभ्यां गीयते ॥ प्रवन्धः २॥ श्रितकमलाकुचमण्डल, धृतकुण्डल एं। कलितललितपनमाल, जय जय देव हरे ॥ध्रुवपदम् ॥ १ ॥ 'छन्दसा कीर्तिपूर्वेण धवलेन विनिर्मितः। पदान्वमोगरुचिरस्ततः पाटस्वरानि- तः ॥ दशावतारकीांढयो धवलोऽयं प्रयन्धराद । रागोऽन्न मध्यमादिः स्वादादितालो विलम्वितः ॥ लयः स्यान्मागधी रीतिः शृङ्गारोऽन रसः स्मृतः । कीर्तनं वासुदेवस्य विनियोगो नृपोत्सवे ॥ ॥ १२ ॥ इति दशावतारकीर्तिधवलो नाम प्रथमः प्रपन्धः ॥ इदानीं वर्ण्यमानं श्रीकृष्णं स्वरूपनिरूपणद्वारा मङ्गलगीतेन स्नौति । मीनाद्यवतारवानीश्वरस्तस्य स्तुतिः कृता चेदिदानींगोपालं मां किं स्तोपोत्सत माह- दशाकृतिकृते इति । मीनादिदशरूपधारिणे तुभ्यं नमः । तथा च तत्तदव- तारवानीश्वरस्त्वमेव, न त्वदन्य इत्यर्थः । ननु ईश्वरभेददं तदाऽनित्समीनाचा- कृतयः किमिति मया धृता इत्याशन अवताराणां प्रयोजनमाह-वेदानुद्धरते इति । वेदानुद्धरते मीनरूपेण वेदोद्धारं कुर्वते । पुनः कीदृशाय ? जगद्वनं निवहते कच्छपरूपेण धारयते । पुनः भूगोलं भूमण्डलमुद्विनवे धारयते वराहरूपेणोर्ध्व प्रापयते । पुनः कीदृशाय ? दैत्यं हिरण्यकशिपुं नरसिंहरूपेण दारयते विदारयते । पुनः किभूताय ? पलिं दैवं छलयते वामनरूपेण पञ्चयते । पुनः कीदृशाय ? क्षत्रक्षयं कुर्वते परशुरामरूपेण दुर्वृत्तक्षत्रियाणां नाशं कुर्वते । पुनः कीदृशाय ? पौलस्त्यं रावणं श्रीरामचन्द्ररूपेण जयते । पुनः कीदृशाय ? हलं कलयते दुष्टनिप्रहायायुधत्वेन वलभद्ररूपेण कलयते । कारुण्यं कृपामातन्वते बुद्धरूपेण विस्तारयते । म्लेच्छान्कल्किरूपेण मूर्च्यते नाशयते । 'आकृतिः कथिता रूपे सामान्यवपुषोरपि' इति विश्वः ॥ १२ ॥ पूर्व केलयो जयन्तीत्युक्तं, केलिश्च नायकोत्कर्ष विना न संभवति । पाठा०-१ "रागे प्रतिमंठताले' R. २'प्रतिमंठतालं' P.; 'परि- मंड's., 'मंठताले' D. ३ 'हे' D. टिप्प०-I 'श्यामास्तु केशी मलयद्रुमागां मृदूलमत्पळवतल्पयन्ती । श्रुते स्वराणां दधती विभागं तत्रीमुखा दक्षिणगुर्जरीया" इति रागलक्षणम्-इति पदद्योत० । 2 द्रुतदन्दालघुदन्दं निःसारः' इति निःसारलक्षणं बालबोधिन्याम् । 3 एतमुव- पदम्, प्रतिपदमनुवर्तमानत्वात् । तदुक्तम्-'उद्ग्राहः प्रथमो भागस्वतो मेलापकः स्मृतः । ध्रुवलाच पुनः पश्चादामोगश्चांतिमः स्मृतः । इति चतुर्भिरदयवैः प्रबन्धो भवतीति दीपिका। - - ·प्रबन्धी २] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् . . दिनेमणिमण्डलमण्डन, भवसण्डन ए। मुनिजनमानसईस, जय जय देव हरे ॥२॥ कालियविपघरगञ्जन, जनरलन ए। यदुकुलनलिनदिनेश, जय जय देव हरे॥३॥ रामेदमाद्य पदं ललिवरागेण लवादिताल इति आदिताले गीयते ॥ गीत- मुद्राह्यते येन स उदाहः प्रकीर्तितः । आभोगस्त्वन्तिम इति ध्रुवत्याय भुषः स्मृतः ॥' उद्वाहादिधातूनां विश्रामभूमित्वात् । अन्यानि च उद्वाहादि- प्रतिरूपकाणि पदानीति प्रतियोद्धव्यम् । एवमन्यास्वष्टपदीषु ज्ञेयम् ॥ धितकमलेति । अन्न 'ए'काराद्यालापो शेयः । 'जय जय देव हरे' इत्यत्र ध्रुवः । श्रितं कमलायाः कुचमण्डलं येन स तथा तस्य संबोधनम् । एते कुण्डले येन स तथा तस्स संबुद्धिः । 'ए' इति एतदन्ते रागपूत्यै गानयेलायां प्रतिपदं एतावत्पदम् । 'जय जय देव हरे' इति सर्वन ध्रुवपदम् । कलिताता ललिता मनोहरा आदी लिन्ना वनमाला पुष्पदाम येन । 'वनमम्भासे कानने इति तमन्यत्वात्पुष्पाणि कमलानि वा तेपा माला ॥ १ ॥ दिनमणीति अनालापो योद्धव्यः । मुनिजनेति । हे दिनमणिमण्डलमण्डन भानुमण्डला- लंकरण ! सनितमण्डलमध्यवर्तित्वात् । तस्य संवृद्धिः। हे भवखण्डन संसार- च्छेदक । 'नन्दिग्रहि-(पा.३।१।१३४) इत्यादिना ल्युः । 'ए' इति गानपदम्। मुनिजनेत्यादि भुवः मुनिजनानांमानसानीव मानसानि तेषु हंस इव हंसः । अथ मुनीनां मानसे ध्येयवादंसः परब्रह्म । मुनिमानस इति वक्तव्ये 'जन'महर्ण लोकपर्यायः । जनो लोक इति पर्यायेत्यमिधाने यावन्तो मुनय इति ॥ २ ॥ कालियेति । अन्नालापः-यदुकुलेति । हे कालियाभिधसर्पदमन ! वदाति- तसात्समस्तनायकचूडामणेभगवतः श्रीकृष्णदेवस्य लोकोत्तरगुणान्वर्णयमेव मड्लान्तरमयाचरति-श्रितेति । गीतस्यास्य गुर्जरी रागस्तालच प्रतिमठः। गीतार्थस्तु-हे हरे ! जय । जय जयेत्यादरे द्विवचनम् । इदं तु ध्रुवपदम् । नायकगुणानाह--श्रितेति । प्रितमाश्रितं कमलायाः कुचमण्डल येन । लक्ष्मीप्रियत्वेन धनान्यत्वमपि सूचितम् । 'भूतमाने प्रवृत्तिः स्थाधन ताले निरन्तरम् । प्रतिमंठः स विज्ञेयो त्यहते गीयते तु स.' ॥ कीश? धृतेति । धृते कुण्डले कभरणे येन तादृश । पुनः कीदृश ? कलिता घृता लम्यिता वनमाला मनोहरा चरणपर्यन्तावलम्बिनी पुष्पमाला येन तादृश । एतद्विशेषण- रिप-1 इदं च परपरितरूपकमलंकारः-दीपिका। 2' इति पद हे। इत्यर्थम्-संजीविनी। 3 'गुरुलघुदयं पत्र भृगालः स कथ्यते । मंगलो मंठको मेयो रसे चाद्भुतसंझके ।' इति दीपिका । । । है ·-गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ शो०.५ मधुमुरनरकविनाशन, - गरुडासन ए। सुरकुलकेलिनिदान, जय जय देव हरे ॥४॥ अमलकमलदललोचन, भवमोचन ए। त्वाजनरजन ! बालेन महावलेन महाविषधरदमनाजनानामाह्लादोऽभूत् । हे यदुकुलनलिनदिनेश ! यदुकुलं नलिनमिव तत्प्रकाशकत्वात्सूर्य इव । अत्र पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति हेतुभाव इति ध्रुवः ॥३॥ मधुमुरेति । भन्नालापः- सुरेति । मधुमुरनरकान्विनाशयति यस्तस्य संयोधन-हे सुरकुलकेलिनिदान ! असुरवधात्तत्कारणत्यम् । इति ध्रुवः ॥ ४ ॥ अमलेति । आलाप:- द्वयेन सेव्यत्वमुकम् । 'कमला श्रीहरिप्रिया' इत्यमरः । 'कुचौ स्वनी' इति च । "आपादलम्विनी माला वनमालेति ता विदु.' इति विश्वः । 'पत्रपुष्पमयी माला वनमाला प्रकीर्तिता' ॥ १ ॥ पुनः कीदृश ? दिनमणीति । दिनमणेः सूर्यस्य यन्मण्डलं तस्य मण्डन हारभूत ! । तथा च 'ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायगः सरसिजासनसनिविष्टः' इति पुराणोकवचनात् । एतेन स्थिरसखित्व- मुक्तम् । पुनः कीदृश ? भवं संसारखण्डयतीति भवखण्डनः प्रलयकर्ता तादृश !! अनेन सामर्थ्यरूपो नायकगुग उकः । पुनः किभूत ? मुनिजनाना मानसं चित्तं तदेव मानस सरोवर विशेषस्तन हंस मराल! । अत्र मुनिजनमानसं खच्छत्वाद्धं- साश्रयत्वेन च साधारणधर्मेण मानससरोवरस्वेन निरूपितम् । भगवतश्च मुनिजनमानसेषु समुचितस्थिति मत्वा साधारणधर्मेण हंसत्वेन निरूपणम् । 'मानस सरसि खान्ते' इति विश्वः ॥ २॥ पुनः कीदृश ? कालियेति । कालियनानो विषधरस्य गजन तिरस्कारक ! । अनेनातिसामर्थ्यमुक्तम् । पुनः कीदृश । जनरञ्जनेति । जनान्मधुरवचनादिना रखयतीति जनरञ्जन ! । अनेन शुभवचनत्वं नायकगुण उक्तः । पुनः कीदृश ? यदुकुलेति । यदुकुलमेव नलिन कमलं तस्य दिनेशः सूर्यः; प्रकाशकत्वात् । एवेन कुलीनत्वं नायकेऽप्युक्तम् । "आशीविषो विषधरश्चक्री व्यालः सरीसृप.' इत्यमरः । वा पुंसि पनं नलिनम्' इति च ॥ ३ ॥ पुनः कीदृश ? मधुमुरेति । मधुनानो मुरनामो नरकनाम्नो देसस्य विनाशन विनाशकारिन् । । अनेनापि सामर्थ्यमुक्तम् । पुनः कीदृश । सुरकुलकेलीनां देवसमूहकोडाना निदान आदिकारण ! । अनेनापि सामर्थ्य मुक्तम् । 'सुरो देवः' इति विधः । 'सजातीये गणे गोने देहेऽपि भणितं कुलम् इति च । 'निदानं त्यादिकारणम्' इत्यमरः ॥ ४॥ पुनः कीदृश ? अमलेति । भवमोचन भवो जन्म तस्मात्प्रपन्नान्मोचयतीति तादृश! मोक्षप्रदेत्यर्थः । अत एव भवखण्डनेसनेनापौनहालम् । यतस्तन भवपदस्य जगत्परतया ·प्रवन्धः २] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् 'त्रिभुवनभुवननिधान, -: जय जय देव हरे॥५॥ जनकसुताकृतभूषण, जितदूपण ए। समरशमितदशकण्ठ, जय जय देव हरे ॥ ६॥ अभिनवजलधरसुन्दर, धृतमन्दर ए। श्रीमुखचन्द्रचकोर, जय जय देव हरे॥७॥ त्रिभुवनेति। अमलकमलदले इव लोचने यस्य स गया तस्य संवृद्धिः । अपरं च,है भवमोचन हे संसारमोचन ! अथवा, भयं जन्म तस्मान्मोचनरूप जीवनातः । हे निभुवनभयननिदान हे त्रिलोकीसमुत्पत्यादिकारण । इति ध्रुवः ॥५॥ जनकेति । अत्रालापा-समरेति । हे जनकसुताकृतभूषण जनकसुतायाः कृतं भूपणं येन । जितो दूषणो राक्षसो येन इति पदम्। है समरशमितदशकण्ठ संहारितो रावणो येन इति ध्रुवः ॥ ६ ॥ अभिनवेति। अत्रालापः-हे अभिनवजलधरसुन्दर, हे एतमन्दर ! निगदव्याख्यानम् । इति पदम् । हे श्रीमुखचन्द्रचकोर ! श्रीमुखं चन्द्र इय तत्र चकोर इच; उन्मु- प्रलयकारित्वमुक्तम् । अन तु भवपदस जन्मपरतया गोभप्रदत्वमुपामेव । अनेन मोक्षप्रदत्वेन परमानन्दस्पो नायगुश उक्तः । पुनः कीदृश ? त्रिभुवनेति । त्रिभुवनमेव भयनं गृहं तदेव निधानं वासस्थान यस्य तादृश ! । यद्वा,-त्रिभुवने निधानमिव महाधनम् । 'दलं पर्ग छदः पुमान्' इत्यमरः । 'भवन भाववेश्मनो.' इत्यमरः 'निधान त्वालये निधी इति विश्व पुनः कीदश ? जनकसुतेति । जनकसुताकृतभूपण जनकसुतायाः सीतायाः कृतानि भूपणानि मकरिकापनादीनि येन तादृश! । अनेन सफलरलाकौश- लस्पतारुण्यरूपश्च नायकगुण उक्तः । पुनः कीदृश जिनो दूपणनामा राक्षसो येन स तादृश । । यद्वा,-जितानि स्वस्मिन् तिरस्कृतानि दूषणानि दोषा गेन तादृशेत्यर्थः । पुनः कीदृश ? समरे सङ्नामे शमितो नाशितो दशकण्ठो रावणो येन स. । अनेन परमाभिमानिनो रावणस्य वधेनाभिमानरूपो नायकगुण उक्तः । रामावतारपौरुषवर्णनेन रामगतक्षमारूपोऽपि नायकगुणः सूचितः । 'अस्त्रिया समरानीकरणाः' इत्यमरः ॥ ६ ॥ पुनः कीदृश ? अभिनवेति । अभिनयों नूतनो यो जलधरः सजलमेपस्तद्वत्सुन्दरः । अनेनापि भव्यत्यमुक्तम् । पुनः पाठा०-3 भवननिदान' RP., S., C., D. 1 टिप्पा-अन स्तुतिरलकारः-इति संजीविनी ।

·२४ गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः १ श्लो०८०९ - । तव चरणं प्रणता, वयमिति भावय ।। कुर कुशलं प्रणतेपु, प जय जय देव हरे ॥८॥ श्रीजयदेवकवेरिद, कुरुते मुर्दम् ए। मद्गलमुज्वलेंगीत, जय जय देव हरे ॥ ९॥ साधरसुधापानकरत्वात् । इति ध्रुवः ॥७॥ तव चरणे इति । उपसंहरति-- हे उत्तस्वरूप श्रीकृष्ण! वयं तव चरणे मणताः तव परणे कृतनमस्कारा इति भावय चिन्तय । इति पदम् । प्रणतेप्यमासु कुशलं कुरु । जयेत्यादि ध्रुवः । 'भू शुद्धिचिन्तामिश्रणेपु' चुरादिः परस्मैपदी । वस्स प्रयोगो भावयेति ॥ ८॥ श्रीजयेति । अवालापः-मङ्गलेति । हे हरे! इदं मङ्गलं नाम गीतं गीतविशेपो मुदं मोतिं कुरुते । कस्य ? ते तव । इति अनुप्रयुज्यमानस्यान्या. पेक्षया । अथवा,-इदं गीत में तय मुई कुरु । कुरु ते इत्यर्थः । अथवा,- इदं मङ्गलं मगलगीतं जयदेवस्य मुदं कुरुते । अमुदं मुदं ददातीति मुर्द था। ते इति काकाक्षिगोलकन्यायेनोमयन संवध्यते । अथवा, इदं गीतं गायतां शृण्यतां मुदं कुरते । अथ ते गीतं त्वत्संबन्धिगीतं गायतां शृण्वतों च मुदं कुर्वियाशीः । तस्य श्रीजयदेवस्य कवेः । किंभूतम् ? उज्वलम् । रम्यगानाधसिलैगीतगुणैर्युकं भीतराङ्कितादिदोपरहितम् ।श्रितकमलाकुचे- कीदृश ? घृतः क्षीराब्धिमन्थनावसरे मन्दरी गिरिविशेपो मन्थानदण्डभूतो येन ताश ! । अनेन सामथ्र्यमुक्तम् । पुनः कीदृश? श्रियो लक्ष्म्याः मुखमेव चन्द्र आहादकारितात्तस्य चकोर: । अत्र लक्ष्मीमुखचन्द्राधरसुधापरमोत्कण्ठत्वेन भगवतश्चकोरत्यनिरुपणम् । अनेनापि रतिकौशलमेवोकम् । 'प्रत्यग्रोऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः' इत्यमरः । अनया सप्तपद्यापि नायकगुण उकः । नायकगुणस्तु (शृं० ति० ११२३)- त्यागी कुलीनः कुशलो रतेषु विज्ञः कलावितरुणो गुणी धनाव्यः । भव्यः क्षमावान्सुमगोऽभिमानी स्त्रीणाम- भीष्टस्त्विह नायकः स्यात् ॥''इति ॥ ७ ॥ कविः सर्वनायकोत्कृष्ट श्रीकृष्णं स्तुत्वा सर्वभकानां स्वस्यापि चामीष्टं प्रार्थयते--तवेति । वयं तव चरणे पतिता इति भावय जानीहि । ननु मया तम्जातमेव, तादृशां भवतां किमिष्टं कर्तव्यमित्यत आह-कुरु इति । प्रणतेषु कुशलं विघ्नराहित्यं कुरु ॥ ८॥ श्रीजयदेवेति । पाठा०-१ 'जयदेवकये हरे' ०.२'चरणे पतिताः' RP. ३ 'कुरुवा- मुदय', गीति's.

·भवन्धः २] रसिकप्रिया-रसमञ्जयांख्यटीकाद्वयोपेतम् । २५ पद्मापयोधरतटीपरिरम्भलनकाश्मीरमुद्रितमुरो मधुसूदनस्य । व्यक्तानुरागमिव खेलनङ्गखेदस्वेदाम्बुपूरमनुपूरयतु प्रियं वः १० त्यादि । मगर नाम छन्दः । तलक्षणम्-'मङ्गलं मङ्गलाण्येन छन्दसा तालसंयुतम् । विलम्बितलयोपेतमुस्सपे गीयते जनः', 'एकारगण प्रतिपद- गतेश्चैव । मङ्गलमाहुरिदं सुधियः सल युक्तम् । तथा घ संगीतराजे- 'छन्दसा मङ्गलास्येन सननं गद्यपद्ययोः । आलापश्व प्रतिपदं नानागमक- पेशलः ॥ध्रुवः प्रतिपदं रागो ललिताल उच्यते । आदितालः स्वरास्त्येताः प्रबन्धे ते प्रतिष्टिताः ॥ स हरिविजयाट्या मालाचार उच्यते । इति 'हरिविजयमालाचारनामाष्टमः प्रवन्धः ॥ नितेत्यष्टपद्या धीर ललितो नायकः शृङ्गारी वा । लक्षणमुक्त प्राक् । जयदेवस्य रतेर्भावः ॥ ९ ॥ इदानीं श्रीकृष्ण क्रीडानिदानं वसन्तं दर्शयन्भत्तानभिनन्दति सङ्गादिकेन पूर्णन वसन्तरागेण-पद्मापयोधरतटीति-अनुपूरयतु पूर्ति नयतु । किम् ' प्रियं वान्छितम् । फेषां ? यो युप्माकम् । किं कर्तृभूतम् । उरो वक्षः । कस्य ? मधुसूदनस्य । किंभूतम् ? पायाः पयोधरौ तयोस्तटी मृगू तयोः परिरम्भेण लग्नं सक्तं काश्मीरं कुडुमं तेन मुद्रितं कृतमुद्रम् । एतेन स्तनयोः शैलरवातच्छिसरालिगनेन वयोरतिशयालिङ्गनव्याजेन जावा मुद्रा यम्मिस्तत् । अत एव व्यक्तानुरागमिव प्रतीयमानानुरागमिव । अस्यानुरागो माऽन्यस्यां स्यादिति लदम्या मुद्रा दत्ता । अथवा,-गैदं कुछम; किंतु हृदिस्थो. अनुरागो यहिभूत इय। किंभूतम् ' रोलन् अनगखेटजातः सुरतनमजातः श्रीजयदेवकवे इदं उदितम् । पदमिति शेप । कुशल वितराहिलं उज्जवल गीतं गानं यस्य तादृशम् । शकत मीतमुत्सृष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । काम्बरं शिरसिगत तथा स्थानविवर्जितम् ॥ विखर विरस चैव विस्पष्टं विषमाइतम् । ब्याकुलं तालहीनं च गीतदोपान्विदुर्बुधाः ॥' ॥९॥ श्रीकृष्णनायक्सामान्य- गुणानुक्त्वा सप्रति नायगुणान्कथयन्नाशीरूपं महलमाचरति-पझेति । मधुसू. दनस्य उरो हृदयं वो युष्मा यान्तिमनुपूरयतु सपूर्ण करोतु । कीदृशमुरः? पमाया लक्ष्म्याः पयोधरतदी सनप्रान्तस्तस्य पारेरम्मे आलिपने ला यत्काश्मीर कुडमं तेन मुदितमिव मुद्रा चिविशेषस्तयुक्तमिव । इदं मधुसूदनहृदयं ममैव, न त्वन्यस्येति ख्यापनाय लक्ष्म्या निजस्वनतरे लिप्सकाश्मीरमुद्रेव दत्तेति भाव, । पुन कीटशम् । खेलति कोटा कुर्वति अनड़े कामदेवे सति य खेद भायासस्न यत्वेदाम्यु प्रखेदजलं तय पूर प्रवाहो यन तादृशम् । एतेन चिरलिशस्स काश्मीरम्य शुष्कत्वेऽपि स्खेदसम्बन्धेन तस मुद्रायोग्यत्वमिति बिनितम् । कीदृशमिव ? व्यतानुरागम्मर । व्यफः प्रक्टीभूतोऽनुरागः नेहो यत्र तादृशमिव । लक्ष्मीविषयानुरागाधिक्यादभ्यन्तरे समावेशाभायात्कुडुमरागव्याजेन गीत. N. अन ·. गीतगोविन्दफाव्यम् [सर्गः १ शो०११ वसन्ते चासन्तीकुसुममुकुमारेरययवे- भ्रमन्ती कान्तारे बहुविहितकृष्णानुसरणाम् । स्वेदाम्बुपरो यत्र तराया ॥ अदमास्तम्-अयमालिकति मां पर स्यनुरागो राधायामेवेनि मुद्रार्थः । तदसूचि कविना-'राधामाधषयोः' इति पूर्वपये अग्र मुग्धा नायिका । कुशलो नायकः । वसन्ततिलका वृत्तम् । आशीर्वां- नुप्रासालंकारी उत्प्रेक्षा च । शृगारो रसः । अन मधुसूदनस्य परमप्रेमा- ‘स्पदकान्तोरस्थलोपगृहनेन व्यक्तानुरागरूपकाश्मीरसंवलितप परमप्रीति- भाजनरसायद्भक्तानां श्रियानुपूरणमाशीर्वचनमुकं ततः मुतरामौचित्यमा. बहति । यदुक्तम्-~'पूर्णार्थदातुः काव्यस्य संतोपितमनीषिणः । उचिता. शीर्नुपखेव भवत्यभ्युदयावहा ॥ इति ॥ १०॥ इदानी भणितेपु मरिचावचूर्णना सा (नूनं) कटुरपि स्पृहायहेनि योगमा- श्रित्य विप्रलम्भपूर्वको हि संभोगो रसिकजनरसनीयतामापद्यत इति कविना आद्यपद्ये कथाबीजवेन संभोगस्य यद्विप्रलम्भपूर्वकरचं सूचितं तदेव प्रकटी. कुर्वन्कृष्णोत्कण्ठितां राधां काप्युत्तम्भितमुखेन हरिकथया प्रोत्साहयन्त्याह- वसन्ते वासन्तीति । काचन सहचरी इदं वक्ष्यमाणं सरसं रसवत् राधामूचे उक्तवती । किंभूताम् ? वसन्त ऋतौ अमन्दं यथा स्यात्तथा कन्द- पंहेनुज्यरजनितचिन्ताकुलतया चलद्वाधाम् । कन्दर्पहेतुज्यरजनितचिन्ताकु- लत्वेन चलन्ती यातायातं कुर्वाणा वाधा यस्याः । चिन्ताकुले हि चेतसि बाधा वहिनिःमृत इति भावः । मुद्रा संजाता अस्येति तारकादित्वादितच् । 'लक्ष्मीः पमालया पमा कमला श्रीहरिप्रिया' इत्यमरः । 'स्त्रीस्तनान्दो पयोधरौ' इति च । 'परिरम्भः परिष्वगः संश्लेष उपगूहनम्' इति च । 'काश्मीर कुङ्कुमं प्रोकं टक- पुष्करमूलयोः' इति विश्वः । अनेन सर्वदा लक्ष्म्या दृढानुरागकथनेन दाक्षिण्यरूपो नायकगुण उत्तः । तदुक्तं शृगारतिलके ( १।२६)-'यो गौरवं भयं प्रेम सद्भाव 'पूर्वयोपिति । न मुञ्चत्यन्यचित्तोऽपि ज्ञेयोऽमो दक्षिणो यथा ॥' इति ॥ १० ॥ एतावदन्येनाभिधेयप्रयोजनकेलिवर्णनोपयुक्तनायकगुणप्रतिपादनपुरःसराणि मग- लानि विधाय कविः शृङ्गाररसप्रधानभगवत्केलिवर्णनं चिकीर्षुस्तत्संभोगापेक्षया विप्रलम्भस्योत्कृष्टत्वादादी विप्रलम्भशृङ्गारवर्णनाय विरहोत्कण्ठितराधायाश्चरितानि वर्णयितुं प्रस्तावयति-घसन्त इति । संभोगापेक्षयात्र विप्रलम्भस्योत्कर्ष प्रति स्वालंकारिकाः-'संभोगो विप्रलम्भन न विना पुष्टिमश्नुते । कषायिते हि वस्त्रादी भूयारागोऽभिजायते' । इति । श्लोकार्थस्तु, काचित्सहचरी सखी बसन्ते सरसं यथा स्यादेवं राधामिदं वक्ष्यमाणमूचे उवाच । कीडशीम् ? अवयवैरुपलक्षिताम् । कीदृशैरवयवैः ? वामन्तीकुमुममुकुमारैर्माधवीललापुष्प- वत्कोमलैः । पुनः कीदृशीम् ? कान्तारे महारण्ये अनन्तीम् । तत्र हेनुगर्भविशेष- • म्णमाह-बहुविहितेति । बहु वारंवार विहितं कृतं कृष्णानुसरणमन्वेषणं यया ।

·. प्रबन्धेः ३] रसिकप्रिया-रसमजर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । २७ अमन्दं कन्दर्पज्वरजनितचिन्ताकुलतया चलद्वाधा राधां सरसमिदमूचे सहचरी ॥ १॥ वसन्तरागयतितालाभ्यां गीयते ॥ प्रवन्धः॥३॥ ललितलवङ्गलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे मधुकरनिकरकरम्वितकोकिलकूजितकुचकुटीरे । यात्यायाति चेति प्रसिद्धम् । किंभूताम् ? बहु अनेकधा दूत्यादिना विहितकृष्णा- नुसरणां तदर्भमेव कान्तारे भ्रमन्तीम् । किंभूताम् ? वासन्तीकुसुमवन्मा. धवीलताकमुमवासुकुमारैरययवरुपलक्षिताम् । वसन्ते हि माधवीकुसुममु- विक्तं भवति । अतः कामोद्रेकसौकुमार्य च साम्यम् । अन लुप्तोपमालंकारः। दक्षिगो नायकः । तलक्षणम्-'नेहलौल्यमवैषम्यवरातस्तुल्यतामिपम् । नायि- कास्वप्यनेकासु दक्षिणः स स्मृतो यथा' । विरहोत्कण्ठिता नायिका । 'उरका भवति सा यस्याः संकेत नागतः प्रियः । तस्याऽनागमने हेतुं चिन्तयत्याकुला यथा ॥' (भृ.ति. १७५) तत्या अभिलापो नाम दशाविशेषो यथा-व्यव- सायो भवेद्यन्न बाद तत्संगमाराया। संकल्पाकुलचित्तरवात्सोमिलापः स्मृतो यथा ॥' घासन्तीकुसुमसुकुमारैरित्यत्र लुप्तोपमालंकार:-'वादेलीपे समासे वा कर्माधारक्यचि क्याङि । कर्मकोर्णमुली' इति । इत्यनुप्रासः- एकस्या- प्यसकृत्परः' इति । शिखरिणीछन्द:- रसै रुदैश्छिन्ना यमनसभला गः शिरस. रिणी' । वैदी रीतिः। तस्या अन्नोपनागरिफेति संज्ञान्तरम् । यथा-'माधुर्य- व्यअकर्णरुपनागरिकेप्यते' इति । 'बलद्वाधाम्' इति पाठे 'चलङ् सृति- संवरणयोः' इसात्मनेपदी । चलडः परस्मैपदत्वं चिन्त्यम् ॥ १॥ अन्यत्रापि प्रयोगोऽप्यस्ति तथा । सायेवोत्तरमोदा दुप्णवान् पुनर्बलः (?)। केवला- दिति । अमुमेवार्थ विशदयति झम्पातालेन दुतदयेन विरामान्तन-ललि. तेति । विशेषणसौकर्याय पूर्व ध्रुवपदं व्याख्यायते-विहरतीति । इंह राधासखी सबाधा राधां विनोदाय श्रीकृष्ण प्रति प्रेरयति-हे सखि राधे ! तादशीम् । अत्र हेतुगर्भविशेषणमाह-कंदर्पवि । कंदर्पज्वरेण जनिता या चिन्ता तस्कृता या माकुलता तया अमन्दमधिकं यथा स्यादेवं चलद्वाधा प्रबर्धमागपीडाम् । 'अवयवैः' इत्यत्र जटाभिस्तापस इतिचत् इत्थंभूतलक्षणे तृतीया। 'वासन्ती माधवीलता' इत्यमरः । 'कान्तारं वरम दुर्गमम्' इति च । 'पीडा बाधा व्यथा दुःयम्' इसपि ॥ १॥ किमूचे इत्यत आह-ललितेति । गीतस्यास्य वसन्तरागः । रूपतालः । गीतार्थस्तु-हे ससि! इह सरसवसन्ते पाठा- 'घलदाधां' C., A. २ रागे रूपकताले' RI., P. टिप-1 बलेरात्मनेपदमनित्यं ज्ञापकात्' (का. स. ५।२।३) इत्यत्र वामनेन स्फुटीकृतमस्य निरवावम् । लाललक्षणम् -'लधुदतौ यत्र ताली यति. ताल: स कथ्यते ।' इति संजीविनी । 3 रूपकताललक्षण-'रूपके स्वादद्वतम्' इति - संगीतरनाकार:-पति संजीविनी।

·२८ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ लो० ४ विहरति हरिरिह सरसवसन्ते नृत्यति युवतिजनेन समं ससि विरहिजनस्य दुरन्ते ॥ ध्रुवपदम् ।।२।। उन्मदमदनमनोरथपथिकबधूजनज नितविलापे । सर चल । यंहार वं विलोकयसे स हरिरिह वृन्दावने वसन्ते वसन्तसमये विहरति । क सति ? समं सशोभं साकं युवतिनने नृत्यति सति । किं भूते वसन्ते ? चलनार्थहेतुगर्भ विशेषणम् । विरहिजनस्य दुरन्ते न इति न अपि तु दुरन्ते एवेति काफोभयदर्शनम् । अथवा,-जनो जीवनं तेन समं दुरन्ते । जीवनं वसन्तश्चोभयं विरहिणां दुःराप्राप्यं तस्मिन् । अथवा,-सरसवसन्त इति पदम् । सरसः सामिलापः स चासौ वसन्तश्च तस्मिन् । विहरति युवतिजनेन समं नृत्यति च । चकारोऽध्याहार्यः । इति ध्रुषपदम् ॥ ललितेति । ललि- तलवङ्गलतापरिशीलनेन कोमलो मलयमारवो यत्र बसन्त इति । एतेन शीतो मन्दः सुरभिश्चेति वायोस्पैविध्यमुक्तम् । अत्र लबगलतासमीरयोनायि- कारवनायकत्वेनोद्दीपनविभावत्वमुक्तम् । पुनः किंभूते वसन्ते ? मधुकर निकरेण करम्बितमिश्रितः कोकिलैः कूजितः शाब्दितः कुञ्ज एवं कुटीरोऽल्पा कुटी यत्र झाररसप्रधाने हरिः कृष्णो विहरति क्रीडति । कोडाप्रकमाइ-नृत्यतीति । युवतिजनेन सह नृत्यति । कीदृशे वसन्ते ? विरहिमनस्य वियोगिनो जनस्य दुरन्ते दुःखेनान्तः समाप्तिवत्र स तस्मिन् । अयं वसन्तो विरहिणीदारुणो न तु युवतिभिः सह कोडतः कृष्णस । त्वं विरहिणी यदि कृष्णं नानुसरिष्यति तदा स तथापि दुरन्तो भविष्यतीति भावः । इदं च ध्रुवपदम् । 'समं सह' इत्यमरः । वसन्तस्य सरसतामाह-ललितेति । ललिता मनोहरा या लवङ्गलता तस्याः परिशीलनेन संपर्केण कोमलो मृठुलो मलयसमीरो मलयाचलसंबन्धी चायुर्यन तादृशे । पुनः कीदृशे ? मधुकरनिकरण भ्रमरसमूहेन करम्विता मिश्रिता ये कोकिलास्तैः कूजितः शब्दयुक्तः कृतः कुज एव फुटीरोऽल्पकुटी यत्र तादृशे । 'समीरमारुतमहजगत्प्राणसमोरणाः' इत्यमरः । 'मधुव्रतो मधुकरो मधुलिछमधुपालिनः' इति च । 'स्तोमोनिकरवातवारसंघातसंचयाः' इत्यपि । "मिश्रितेऽपि करम्बितम्' इति विश्वः । 'अल्या कुटी कुटीरः स्यात्' इति च ॥२॥ टिप्प-1 पास्य वसन्तरागः, पतितालः । तलक्षणम्-'सिण्डवोचयबद्ध चुडः पुष्णन् पिक चूतलनां कुरेण । भ्रमन्मुदा वासमनगमूतिर्मचो मनदस्य वसनरागः ॥'- इति पद०। 2 अथ चानेनाभिलाषचिन्तारूप दशे कथिते । तलक्षणम् --'अभिलापः सहा तत्र कामे सर्वाङ्गसुन्दरे । दृष्टे ते वा तत्रापि विस्मयानन्दक्षाध्वसाः ॥' इति यथा (४१५३) दशरूपके । 'कथ स वलभः प्रायः किं कुयांतस्य सिख्ये । कथं भवेदसौ कश्य इति चिन्ता मता यथा ॥ (१८) शुभारतिलफे-बाल ।

·प्रवन्धः ३] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेवम् । अलिपलसंकुलकुसुमसमूहनिराकुलवकुलकलापे । विहरति०॥३॥ मृगमदसौरभरभसवशंवदनवदलमालतमाले । युवजनहृदयविदारणमनसिजनखरुचिकिंशुकजाले । विहरति०॥४॥ मदनमहीपतिकनकदण्डरुचिकेशरकुसुमविकासे । बसन्ते ॥ २॥ उन्मदमदनेति । किंभूते बसन्ते ? उद्तो गदमदनी हर्ष- कामौ यन्न । पूर्व भूतो मनोरथो यस पधिरुपपूजनस्य स तथा तेन जनितो विलापो यय वसन्ते । उद्विक्तस्मरजनितमनोरथपथिकवधजनस्य जनितो विलापो येन । अथवा उत्सुकमदनमनोरथेन पथिकवधूनां जनितो विलापो यन्न वसन्ते । अलिकुलव्यातकुसुमसमूहेन निराकुलो चकुलानां कालापः संह- तिर्यव्र । बकुला एवं कलापस्तूणीरो वा स्मरशरधिः । 'कलापो यहणयोः' इत्यमरः ॥ ३ ॥ मृगमदसौरमेति । मृगमदसौरभस्य रभसेन सहसा वशंपदा अनुकारिणी तद्गन्धा नवदलानां माला येषां तादृशाम्तमाला यन्त्र वसन्ते । वा तदामोदानि नवदलानि मालन्ते धारयन्तीति । युवजनेति । युवजनस्य हृदयविदारणाय मनसिजस्य नखस्य रुचिरिच रचियपी ते तादृशाः किंशुकानां जालानि कोरका यन्न वसन्ते । अत्र कामस्य नसरायुधस्य कवि- समयेऽप्रसिद्धम् ॥ ४॥ मदनमहीपतीनि । अनालापः । कामराजस्य हेम- वसन्तस्य दुरन्ततामाह-उन्मदेति । उन्मद उद्भटो यो मदनः स एव मनोरथ- दृष्टः पथिकवधूजनानां तैर्जनितः कृतो विलापो यस्मिंस्तादृशे । पुनः कीदृशे ? भलिकुलर्भमरसमूहैः संकुलो व्याप्तो यः कुसुमसमूहरलेन निराकुलो निःशेषेणा- कुलो बकुलकलापः केसरसमूहो यत्र तादृशे । यदा,-तादृशो वकुल एव कलापो भूषणं यत्र ताशे । 'कलापो भूपणे व तूणीरे संहनावपि' इत्यमरः ॥ ३॥ पुनः कीदृशे ? मृगमदेति । मृगमदस्य कस्तूरियाः यः सौरभरमसः सौरमवेगास्य पशंवद आत्मन्यायत्ततावादी नवदलमालतमालो नूतनपत्रपतिर्यस्य एतादृशस्तमालो यत्र तस्मिन् । पुनः कीदृशे ? युवजनानां तरुणपुरुषाणां हृदयं विदारयन्तीति युवजनहृदयविदारणास्तादृशाः ये मनसिजस्य कामस्य नखातेषा- मिव सचिदीतिर्यपां तादृशा ये किशुकाः पलाशकुसुमानि तेषां जालं समूहो यत्र तादृशे । यता,-तादृशानि किंशुकजालानि पलाशमलिका यत्र तादृशे । पत्र पलाशपुष्पस्य वकन्वेनारफत्वेन हृदयविदारणाद्रुधिरलिप्तमिव मनसिजग खस्य सादृश्य बोध्यम् । 'मृगनाभिर्मुगमदः कस्तूरी च' इत्यमरः । 'रमसो वेगहर्षयोः' इति च । 'कामः पञ्चशरः स्मरः । शंबरारिमनसिजः' इति च । 'रुचिर्मयूखे शोभायामभिष्वङ्ग विकासयोः' इति विश्वः । "पलाशे किंशुकः स्मृतः' इति च । 'जालं गवाक्ष आनाये कोरके दृमवृन्दयोः' इति विश्वः॥४॥ पुनः कोशे? टिप्प०-1 फेचित्तु-हरिरिह सरसबसन्ते युवतिजनेन समं विरइति नृत्यति च- इति व्याकुर्वन्ति, सत्तु राधाभिसाराय सख्याऽसूयया हेतुकथनान संगच्छने । ननु प्रथमानुरागः स्यात्,-सोऽपि न घटते; पूर्वक्रीडानुवर्णनत्वात् । वक्ष्यति च-रासे हरिमिह विदितविलासम् । स्मरति मनो मम कृतपरिहासम्' इति । अतोऽन कृतं घ्याख्यानमेव सिद्धम्-हाते दीपिका । .

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ ० ६-७ मिलितशिलीमुखपाटलंपटलकृतस्मरतूणविलासे ॥ विहरति ॥५il विगलितलजितजगदवलोकनतरणकरणकृतहासे । विरहिनिकृन्तनकुन्तमुसाहतिकेत कदन्तुरिताशे ॥ विह० ॥ ६ ॥ माधविकापरिमलललिते नर्वेमालिकयातिसुगन्धौ । मुनिमनसामपि मोहनकारिणि तरुणाकारणवन्धौ ॥ विह० ॥ ७ ॥ दण्डरछत्रसंनिभं यकुलकेसरपुष्पं तस्य विकासो यत्र । अत्र केवलकनकदण्डस्य उन्नेऽवाचकरवान्महीपतिशब्दसाहचर्यादविरोधः। अथवा हेमदण्डरुचीनि फेस- राणीति योज्यम् । महीपतेरने कनकवेत्रधारिणो भवन्ति । मिलितेति । संग- तशिलीमुरीः पाटलपटलेः पाटलाकुसुमसमूहः । अथवा पाटलिपटलेति पाठः। कृतः सरदारधिविलासोऽनुकारो यन्न । शिलीमुसा अमरा बाणाथ । 'अलि- वाणी शिलीमुसौ' इत्यभिधानात् ॥ ५॥ विगलितेनि । लजैव जितम् । भाये तः । गवलजजगदवलोकनेन तरुणैः करणः कृतः कुसुमविकासव्याजेन हासो यम । विरहिनिकृन्तनकुन्तमुखाकारः केतकैर्दन्तरिता विषमीकृता आशा दिशो यत्र । निकृन्तनमिति चिन्त्यम् ॥ ६ ॥माधयिकापरिमलेति। मदनेति । मदन एव महीपती राजा तस्य यः कनकदण्डः मुवर्णघटितदण्डयुक्त. च्छ तस्यैव रुचिर्यस्यैतादृशस्य नागकेसरपुष्पस्य विकासः प्रकाशो यत्रं तादृशे । पुनः किंविशिष्टे ? मिलिताः शिलीमुसा एव वाणा यसिम्तादृशं यत्पाटलिपटलं पाटलापुष्षप्तमूहम्तेन कृतः सरतूगस्य कंदर्पतूणीरस्य विलासश्चेष्टितं यत्र तादृशे । अन परमर्मव्यथाजनक चेन भ्रमराणां याणसाम्यम् । 'चाम्पेयः केसरी नाग. केसरः काञ्चनादयः' इत्यमरः । 'अलिवाणी शिलीमुखौ' इति च । 'समूहै पटलं स्मृतम्' इति च । 'तूणोपासङ्गतूगीरनिषता इपुधियोः' इति च ॥५॥ पुनः कीदृशे ? । विगलितेति । विगलितं लजितं लजा यस्य जगतः प्राणिगण. स्यावलोकितेन दर्शनेन तरुणकरुगर्नवकरुणः पुष्पविकासव्याजेन कृतो हासो यन्न तादृशे वसन्ते । अत्र हास्यरसस्य वेतत्वात्पुपविकासेन साम्यम् । यदाह भरत:--'श्वेतो हासः प्रकीर्तितः' इति । यद्वा,-विगलितलजितानां विषयोगिज- नानामवलोकितैस्तरुणैरर्थादवियोगिभिः करणं करुणरससहितं यथा स्यादेवं कृतो हासो यत्र एतादृशे हासे । विरहिणो वराकाः कष्ट प्राप्नुवन्तीति करुणा लज्जा हित्वा विलपन्तीति च हासस्तेषामिति भावः । वाला रसानभिज्ञा एव वृद्धाः पर- प्रच्यवेऽपि कृतसंवरणाः अतस्तरुणेत्युक्तम् । पुनः कीदृशे वसन्ते ? विरहिणां वियोगिनां निकृन्तनाय विदारणाय कुन्तमुसाकृतिः कुन्त आयुधविशेषस्तस्य मुख- भग्रभागस्तस्वाकृतिर्यस्य तादृशं यतेतकं तेन दन्तुरिता व्याप्ता आशा दिशो यस्मिंस्तादृशे वसन्ते । लजितेत्यत्रावलोकित्सनापि च नपुंसके भावे क्तः । 'करुणस्तु रसे वृक्षे कृपायां करुणा मता' इति विश्वः । 'प्रासस्तु कुन्तः' पाठा-१ 'पाटलिपदल' P., D., C. २ दवलोकिततरुण" RN. ४ 'नवमल्लिकया', 'नवमालतिजाति' M., D. 'मालतिजतिसुगन्यौ' । . ३ "केतकि' RI., B.,c.

·प्रबन्धः ३] रसिकप्रिया-रसगार्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । ३१ स्फुरदतिगुक्तलतापरिरम्गणमुकुलितपुलकितचूते । वृन्दावन विपिने परिसरपरिगतयमुनाजलपूते ॥ विह० ॥ ८ ॥ श्रीजयदेवमणितमिदमुदयति हरिचरणस्मृतिसारम् । सरसवसन्तसमयवनवर्णनमनुगतमदनविकारम् ॥ विह० ॥९॥ 'किंभूते वसन्ते ? यासन्याः परिमलेन गन्धविशेषेण ललिते मनोहरे । पुनः किंभूते ? नवमालिकया जात्यातिसुगन्धौ। पुनः किंभूने? मुनिमनसामपि मोहनकारिणि व्यामोहकारके तरगानां का कधेति । सुरतार्थ प्रेरके या । पुनः किंभूते ? तरगानामकारणबन्धी निसर्गमित्र । वसन्ते हि कामिन्यः स्वयमेव मानं त्यजन्ति ॥ ७ ॥ स्फुरदतिमुक्तलतेति । किंभूते वसन्ते ? स्फुरन्त्या- श्वलन्स्या अतिमुक्तलताया वासन्त्याः परिरम्भणेन मुकुलितः पुष्पितः पुलकितः जातरोमाचश्च चूतः । अत्र पुष्पाणि रोमानोपमीयन्ते । अनेन सारिसकमावो दर्शितः । वृन्दावनेति । अत्र पूर्व धुवपदे इह बने हरिनिहरतीत्यरपया एकवाक्यत्वात् विहाराधेयत्ये वृन्दावनशब्दो व्याख्यातः । संग्रति वसन्तविशे- पण येन व्याक्रियते । भूिते वसन्ते ? वृन्दावनविपिन । वृन्दमवतीति 'वृन्दारनं तद्विपिनं यस्मिन्स तथा तस्मिन् परिसरे पर्यन्तभुवि परिगतं यमुनाजलं तेन पूते ॥ ८॥ श्रीजयदेवभणितमिति । तेनेति मगल- इत्यमरः । 'निनोन्नततया व्याप्ते दन्तुरं कथ्यते बुधैः' इति धरणिः । 'आशा तृष्णादिशोः' इति विश्वः । 'कृति छेदने' इति हम्वान्तसंज्ञकोऽप्यस्तीति केचित् । तस्य युट्नययान्तस्य निकृन्तनमिति प्रयोगः साधुः । कचित्तु 'केतकिदन्तुरिताशे' इति पाठः । 'सपाकादी खीकृतो हसः कापि' इत्यन कविवचनस्य लग्नानुरोधार्थत्वात्कृतहलकेतकीशन्देन समर्थनीयम् ॥ ६॥ माधविकैति । स्पष्टम् । सा मुनिमनोमोहनकारिणी । फिमन्येषां वक्तव्यमिति भावः । पुनः कीदृशे ? तरुणानां विलासियुवजनानामकारणयन्धी स्वाभाविकमिने। 'विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे' इति ॥ ७ ॥ कीदृशे ? स्फुरदिति । स्फुरन्ती कम्पमाना शोभमाना वा याऽतिमुक्तलता तस्याः परिरम्भणेन मुकुलितं मारीयुक्त तदेव पुलको रोमाञ्चः । रोमाइमथनेनाचेतनयोरपि कामचेट। कविता । तेन च वसन्तस्यातिदुरन्तत्वं कथितम् । भतिशयेन मुकानामपि परिरम्भणोन्मुकतेति 'अतिमुक्तपदेन कथितम् । एतावता वसन्तस्य सरसता दुरन्तता चोला । सप्रति कीडायाः स्थानविशेषमाह-वृन्दावनेति । वृन्दावन नानि विपिने चने हरिवि. हरतीत्यन्ययः । कीदृशे विपिने ? परिसरे समीपप्रदेशे परिगतेन सर्वतोगतेन यमुनाजलेन पते पवित्रे । 'अतिमुक्तः पुण्डकः स्याद्वासन्ती माधवी लता' इत्यमरः। मुलं करोति तदाचष्टे । णिजन्तादावे के सति मुकुलितमिति बोध्यम् । पश्चा- मुकुलितभेव पुलः सजातोऽस्येति तारकादिवादितन् । 'आम्रचूतः' इत्यमरः । पर्यन्तभूः परिसरः' इत्यपि ॥ ८ ॥ सप्रति गीतार्थमुपसंहरति । प्रेक्षाव प्रत्यर्थ पाठा~'इति श्रीगीतगोविन्दे तृतीयः प्रवन्धः' P.,D. ।

·३२ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ सो० १० दरविलितमल्लीवल्लिचचत्पराग- प्रकटितपटवार्वासयन्काननानि । इह हि दहति चेतः केतकीगन्धयन्धु: प्रसरदसमवाणप्राणवद्गन्धवाहः ॥ १०॥' वाचकम् । ततः पाटावायक्षरोत्तरः । ततः स्वरः पदजादिः । इदं श्रीजयदेवभणितं सरसवसन्तसमयवर्णनमुदयति उदयं प्रामोति सर्वोत्कृष्टरवेन वर्तते । सरसं शहाररसयुक्त वसन्तकालीनवनवर्णनं यत्र । सर्वोत्कृष्टरचे हेतुमाह । हरिचरणस्मृतिरेव सारं यत्र । वा हरिचरणस्मृत्या हेतुभूतया सारम् । अथवा हरिचरणयोः स्मृतिचिन्तनं सारमुरकृष्टं यत्र । सरस- घसन्तत्वे हेतुमाह । अनुगतो मदनविकारो यत्र येन वा अनुगतोऽनुस्यूतः ।। अस्यामष्टपद्यां जातिरलंकारः । मध्या नायिका । गुर्जरीरागेण ऋपमादिना । दक्षिणो नायकः । तलक्षण प्रागुक्तम् । विप्रलम्भाख्यः शृङ्गारो रसः । लयो नाम छन्दः । तलक्षणम्--'मुनियगणेलयमामनन्ति तज्ञाः' इति । तदुक्तं छन्दश्रूडामणौ चलय इति । विप्रलम्भविभायमसनाद्वायु वर्णयति--रचितो गद्यपद्याद्यैर्वसन्ते पार्थियोत्सवे । वसन्तरागे झम्पास्यताले मध्यलयाचिते ॥ गमकालप्तिभूयिष्टः पूर्णकल्पः प्रकीर्तितः । पूतौ पुनस्तेन पाटस्वराचिन- विराजितः ॥ माधवोत्सवः कमलाफरनामा प्रवन्धराद' ॥९॥ इति माधवोत्सवमलाकरनामा तृतीयः प्रबन्धः ।। दरेति । इह वने वसन्ते या गन्धवाहो वायुश्चेवो दहति । अर्थाद् विरहिणाम् । किंभूतं चेतः ? प्रसरत् , अर्थान्मनोरथ प्रति । पुनः किंभूतम् ? असमबाणप्राणवल्कामस्य जीवितमिव । अथवा प्रसरदसमबाणप्राणव- खभणिवे उत्कर्षमाह-श्रीजयदेवेति । जयदेवकवेरिदं भणितं गीतमुदयति तत्र हेतुः-हारे चरणयोः स्मृतौ स्मरणे सारं श्रेष्ठं, हरिचरणस्मृतिरेव सारो यन तत् रसमयसंबन्धिनो वनस्य वर्णनं यत्र । अत एव अनुगतमदन विकारं अनुगतः समाप्तो मदनस्य विकारो यत्र तत् तादृशम् ॥९॥ संप्रति वसन्तकालीनवायोरपि विरहिजनसंतापकारिलमाह-दरेति । इह हि अस्मिन्नेव वसन्ते गन्धवाहो वायुश्चेतो दहति । अर्याद्विरहिमाम् । कि कुर्वन् ? काननानि वनानि वासयन्सुर- मीकुर्वन । कैः ? दर ईपद्विगलिता विकासिता मल्लीवल्लिमल्लिकालता तस्याः सकाशाचश्चन्तः प्रसरन्तो ये परागाः पुष्परेणवस्त एव प्रकटिताः पटवासाः पिष्टातकास्तैः। कीदृग्गन्धवाहः ? केतकीगन्धवन्धुः केतकीपुष्पसौरभवन्धुः। पुनः कीदृशः ? प्रसरतः प्रतिदिशं संचरतोऽसमघाणस्य कामस्य प्राणवत्प्राणसदृशः। यद्वा,-प्रसरता असमबाणेन प्राणवान् शक्तिसंपन्नो यो गन्धवाह इत्येकं पदम् । पाठा०-१ “विगलित' Rs., टिप्प०-1 'अद्युरसङ्ग....पिकाना गिरः ॥'s.,D. 2 "वायु:'. - ·प्रवन्धः ३] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । उन्मीलन्गधुगन्धलुन्धमधुपव्याधूतचूताडुर- फ्रीडरकोकिलकाकलीकलरवरुङ्गीर्णकर्णज्वराः । नीयन्ते पथिकैः कथंकथमपि ध्यानावधानक्षण- प्राप्तमाणसमासमागमरसोल्लासैरमी वासराः ॥ ११ ॥ . । य गन्धवाह इति पदम् । प्रसरता असमबाणेन प्राणवाश्चासौ गन्धवाह । चा प्रसरन्योऽसायसमबाण तस्य प्राणवजीवितमिव । प्राणवतो वा । भूितो वायु ? केतकीगन्धसहचर । किं कुर्वन् ' काननानि यासयन् । कै ? ईपद्विकसिनमल्लीना जातीर ताना चञ्चन्तो गच्छन्तो ये परागास्त प्रकटिता ये पटवासा वासचूर्णानि त । 'ननमयययुतेय मालिनी भोगि- लोकै' इति मालिनीछन्द । अत्र समासोक्तिवर्णानुप्रासोपमार कारा । निप्रलम्भारय शृङ्गारो रस । पाचाली रीति । अत्र चिरहिहृदयविदारण पटीयस पवनस्य नैविध्येन चेतोदाहकत्वोपन्यासेन युवतिननस्य आत्म- साकर्तृत्वेन यत्स्सरमाणवत्पमुदित तदौचित्यसरणिसागरलवनतरणित्वमातनो तितराम् । यदभाणि क्षेमेन्द्रेण( औ वि ११) तिलक बिभ्रती सूक्तिीत्येक मुचित पदम् । चन्द्राननेर कस्तूरीकृत श्यामेन चान्दनम् ॥' इति ॥ १० ॥ उन्मीलदिति । पधिकरमी बसन्तसमयवासरा कथकथमिव महता कप्टेन नीयन्ते । के कृत्वा ? ध्यानावधानक्षणे प्रियानुचिन्तनैकाग्रतासम्ताचे प्रासो माणसमासमागमरसोऽनुरागस्तस्य प्रकटीभायै । अथवा रसस्योलासो येबिति पथिकविशेषणम् । विभूता वासरा ? उन्मीलन्योऽसौ मधुगन्ध पुष्परसगन्धस्ता लुन्धा ये मधुपा भ्रमराम्तव्यांधूता आन्दोलिता ये चूता कुरास्तेपु फ्रीडन्तो ये कोकिलास्तेपा काकल्युपलक्षितकलरवैरुतीर्ण उत्पादित कर्णज्वरो यस्ते तथा । कोकिलो वसन्तमासे पशम वदतीति स्थिति । अत्र च चूतधूननेन मधुपे रोपावेशानिपादकाकालीमुक्त्वानित्याशय । अथवा कथकथमपीति ध्यानेनेत्यादिना योज्यम् । ततो विरहिणो हानवस्थितचित्त त्वाधातुमपि न शक्नुवन्ति । शार्दूलविक्रीडित छन्द । अन काम्पलिङ्गमल 'ईषदर्थे दरोऽव्ययम्' इति विश्व । 'पराग पुष्परजति' इति च, 'पिशत पटवा- सक' इसमर । 'कानन वनम्' इति च । 'असव प्राणा' इत्यपि । 'शक्ति- पराकम प्राण' इति च । 'गन्यवाहानिलाशुगा' इति च ॥१०॥ सप्रति यस तदिवसाना दुरन्तत्वमाह---उन्मीलदिति । अमी वसन्तबन्धिनो वासरा दिवसा पयिक कथकथमपि महता क्प्टेन नीय ते समाप्यन्ते । कीदृशा वासरा ? उद्गीर्णा प्रकटिता क्णज्वरा श्रोनसतापा येषु तादृशा नीलन्ति प्रकटीभवन्ति यानि मधूनि गधाय चेपु लुग्धा लोलुपा ये मधुपर भ्रमरातैव्याधूता काम्पता ये चूताङ्कुरा आममुकुलानि तेषु क्रोढता कोकिलाना पाठा०-१ कलकले 'RB , ·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ श्लो०१ अनेकनारीपरिरम्भसंभ्रमस्फुरन्मनोहारिविलासलालसम् । मुरारिमारादुपदर्शयन्यसौ सखी समक्षं पुनराह राधिकाम् ॥ १॥ कारः । गौडीया रीतिः । विप्रलम्भाख्यशृङ्गारो रसः । अत्र कामोद्दीपनवि- भावैः कोकिलकाकलीकलरवाद्यैः संजनितकर्णज्वरत्वेन प्राणसमसमागमाका- वित्येन विरहासहिष्णुत्वापेक्षया यद्वासराणां कर्मगतं बहुत्वमापादितं तत्सु. तरामौचित्यकोटिमाटीकते ॥११॥ अनेकेति । असौ सखी राधां पुनर्वक्ष्यमाणमाह । किं कुर्वती ? आरारस- मीपे समक्ष प्रत्यक्षं यथा स्यात्तथा मुरारि दर्शयन्ती दृष्टिपथमवतारयन्ती । अनेकनारीणां परिरम्भसंभ्रमेण त्वरया स्फुरन्तो मनोहारिणो ये विलासास्तेपु लालसा यस्य, तेषु लालस उत्सुको वा । 'वदन्ति वंशस्थमिदं जती जरी' इति वर्णसाम्यमनुप्रासः । दक्षिणो नायकः ॥ १॥ तदेव गीतेन दर्शयति झम्पातालेन-चन्दनचर्चितेति । पदानां वाहुल्यात्पूर्व ध्रुवपदं व्याक्रि- यते-हरिरिति । हे राधे हे विलासिनि ! इह मुग्धवधूनिकरे हरिविलसति । कीदशे निकरे । केलिपरे । पुनः कीदृशे ? विलासिनि विलासो विद्यते यस्य । एकस्यैवोभयविशेषणत्वम् । इति ध्रुवः । अथ पदानि । चन्दनेत्यादि । चन्दनेन चर्चितमनुलिप्तम् । चर्चिस्तु यद्यप्यध्ययने वर्तते तथापि धातूनाम- नन्तार्थत्वादनुलेपे वर्तत इति । तथा चोक्तम्-'क्रियावाचि समारयातु प्रसिद्धार्थप्रदर्शिनः । प्रयोगतोऽनुमन्तव्या अनेकार्थी हि धातवः ॥' इति । नीलं कलेवरं शरीरं यस्य, पीतं वसनं यस्य, वनमाला विद्यते यस्य, ततः काक्ल्योऽव्यकमधुरध्वनयस्ताभिः कृता ये क्लकलाः कोलाहलास्तैः । केन प्रकारेण नीयन्त इत्याह-ध्यानेति । ध्याने खप्रियचिन्तने यदवधानं तत्परता सेन क्षणं प्राप्तो यः प्राणममाया जीवतुल्यायाः कान्तायाः समागमरूपो रसस्तस्मादुत्पन्ना ये उल्लासा उत्साहास्तः । 'काली तु कले सूक्ष्मे' इति, 'कोलाहलः क्लक्ल" इति च ।। ११॥ अनेकेति । असौ सखी राधिका पुनराह पुनरुवाच । कि कुर्वती ? आरादूरतः समक्षं प्रत्यक्ष मुरारिमुपदर्शयन्तीति । कीदृशम् ? अनेकासां नारीणा परिरम्भ- सभ्रमेणालिननादरेण स्फुरन् यो मनोहारिविलासुस्तस्य लालसौत्सुक्यं यस्य तादृशम् । 'संभ्रमात्रयमिच्छन्ति भयमुद्वेगमादरम्' । 'सोऽत्यर्थ लालसा द्वयोः' इत्यमरः । 'आरादूरसमीपयोः' इति च ॥ १॥ तदेव गीतेन कथयति-- चन्दनेति । गीतस्यास्य रामकरी रागः । तालय रूपवः । ताललक्षणं प्रागेवो- 'कम् । गीतार्थस्तु हे विलासिनि विलासशीले ! वृन्दावने मुग्धवधूनिकरे सुन्दर- धूनिचये हरिविलसति क्रीडति । कीदृशे वधूनिकरे ? केलिपरे क्रीडापरायणे। अत्र मुग्धवधूनिकरे हावभावाद्यनभिहे स्त्रीचये केलिपरे सामान्यक्रीडापरायणे विलसतीति बनेरयः। तथा च हावाद्यभिशां त्वां विना सकलकलाभितस्स- 1 ·प्रवन्धः ४] रसिकामिया-रसमायोख्यटीफादयोपेतम् । रामकरीरोगयतितालाभ्यां गीयते ॥ प्रयन्धः ॥ ४॥ चन्दनचर्चितनीलकलेवरपीतवसनवनगाली । केलिचलन्मणिकुण्डलमण्डितगण्डयुगस्मितशाली ॥ २ ॥ हरिरिह मुग्धयधूनिकरे विलासिनि विलसति केलिपरे ॥ध्रुव०॥ पीनपयोधरभारभरेण हरिं परिरभ्य सरागम् । गोपवधूरनुगायति काचिदुदञ्चितपञ्चमरागम् ॥ हरि० ॥३॥ कर्मधारयः । अथवा चन्दनेन चर्चिते नीलकलेवरे पीतवसने धनमालाथ विद्यन्ते यस्यासौ तथा । चन्दनेन चर्चिते ये नीलकलेवरपीतपसने तयोर्वन संसक्तिरचनाविशेपस्तं मलते धारयतीति स तथा । केल्या चलनी ये मणिकुण्डले ताभ्यां मण्डितं गण्डयुगं यस स तथा । तथा लिवशाली सितायः इपद्धसितयुक्त इति दे पदे । अथवा दे पदे कृत्वा कर्म- धारयः । अथवा ईदृशं गण्डयुग च स्मितं च ताभ्यामादयः । अथवा गण्डयुगे स्मिताभ्य इति तन्मात्रेणैवानुमेयं सितं नास्य प्रसारणेन n २ ॥ अथ परस्परं गोपिकानां केलिचेष्टितमाह-पीनपयोधरेनि । काचिद्गोपत्रधूरि गायन्ते हरिमनुगायति वंशकृत्येन गायति । कि कृत्वा ? सरागं सामिलापं तमेव हरि परिरभ्य । फिभूता? पीनपयोधर- भारभरेणोपलक्षिता । अथवा विपुलम्तनभारातिशयेन परिरभ्य । किंभून हरिम् ? -सराग तदालिङ्गनसाभिलापम् । पुनः किंभूतम् ? उचित आ तारावध्यूवं हरेविलासो न शोभत इति भावः । 'मुग्धः मुन्दरमूर्खयोः' इति विश्वः। विलासो हावविशेपस्तालक्षणं तु भरते--'स्थाने यानासने चापि नेत्रवादिकमणा। उत्पाद्यते विशेपो यः म विलासः प्रकीर्तितः ॥' इति । एतच भुवपदम् । कीदृशो हरिः १ चन्दनेन 'चर्चिते नीलकलेवरे श्यामशरीरे पीतं यसनं वसं बनमाला च यस्य तादृशः । पुनः कीदृशः ? केलिपु चलती कम्पमाने मणियुक्त कुण्डले ताभ्यां मण्डितमलंकृतं गण्डयुगं कपोलयुग्मं यस्य तादृशः । पुनः कीदृशो हरिः ? स्मितेन ईषदास्पेन शाली शोभमानः । 'अथ कलेवरम् । गात्रं वपुः संहननम्' इत्यमरः । 'गण्डे कपोलो' इत्यपि । सितलक्षणे तु भरते-'ईषद्विकसितर्गण्डेः कटाः सौष्ठवान्वितैः । अलक्षितद्विज धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत् ॥' इति ॥ २॥ गोपीनां सौन्दर्यविलासानभिज्ञत्वं च कथयन्नेव केलिमाह-पीनेति । काचिद्गोपवधूः पीनपयोधरभारभरेण पीन- खनगौरवातिशयेन सरार्ग सानुराग यथा स्यादेवं हरिं परिरभ्यालिङ्गय उचित ऊर्यमञ्चितः पञ्चमात्यो रागो यत्र एवं यथा स्यात्तथानुगायति अनु पश्चादरेगा- नानन्तरं गायति मात्र गोप्याः सौन्दर्य पीनपयोधरेत्यादिना प्रतिपादितम् । अवैदयं २०रूपक' RI., S., P. पाठा०-1 रामगिरि" ·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १ श्लो० ४-५ कापि विलासविलोलविलोचनखेलनजनितमनोजम् । ध्यायति मुग्धवधूरधिकं मधुसूदनवदनसरोजम् ॥ हरि० ॥ ४ ॥ कापि कपोलतले मिलिता लपितुं किमपि श्रुतिमूले । चारु चुचुम्व नितम्बवती दयितं पुलकैरनुकूले ॥ हरि० ॥ ५ ॥ नीतः पञ्चमरागो येन वा, उदञ्चितः पञ्चमस्वरोपलक्षितो रागो येन वा, उद- ञ्चितः पञ्चमरागोऽनुरागो येन; अथवा उदञ्चितपञ्चमरागं यथा स्यात्तथेति गानक्रियाविशेषणम् । शृङ्गारे हि पञ्चमभूयिष्टस्य गानस्य प्राधान्यात्, अथवा उदञ्चितहृद्यराग यथा स्यात्तथा ॥ ३ ॥ कापि विलासेति । कापि मुग्ध- वधूरधिकं सातिशयं यथा स्यात्तथा मधुसूदनवदनसरोजं ध्यायति । अधिकं सुखमधिकृत्य वा । किंभूतम् ? विलासेन चेष्टाविशेषेण विलोले चञ्चले ये विलोचने तयोः खेलनेनावर्तनेन जनित उत्पादितो मनोजो येन । अत्र सरोजे योजितो मधुसूदनशब्दऔचितीमावहति । 'सूद खुतिहत्योः' इति मुखसरोजा- न्मधु बवतीत्यतिदायाधानम् ॥ ४ ॥ कापि कपोलतले इति । कापि नित- म्बयनी दयितं श्रीकृष्ण कपोलतले गण्डप्रदेशे चारु मनोहरं यथा स्यात्तथा चुचुम्ब । किंभूता? सखीपु चातुर्यास्किमपि कार्यान्तरं लपितुं श्रुतिमूले लामा । किंभूते श्रुतिमूले ? अनुकूलेऽभिमुखमानीते । किंभूते कपोलतले ? रोमाञ्चोपलशिते । हरेः सात्त्विकभावेन रोमाञ्चोद्गमः । अन्नानुगन्तुमाता कार्यान्तरकथनव्याजेन हरि स्थापयतीति नितम्यवतीत्युचिवम् । सखीपु दयितचुम्बनं लजाकरमिति कार्यान्तरच्याजौचिती । अत्र प्रौढा नायिका । तु कृष्णस्य, परिरम्भोद्यमं दिनैव स्वयं प्रथमं परिरम्भणात् । अन्योन्यकृते हि परि- रम्मे शहाररसः पुष्टो भवति । तदुक्तं दशरूपके (४।४८)-'रम्यदेशकलाकाल- वेपभोगादिसेवनः । प्रमोदात्मरतिः सैव यूनोरन्योन्यसकयोः। प्रकृष्यमाणः शहारो मधुराजावचेष्टितः ॥ इति । शारे पचमः खरो बाहुल्येन भवति स एवान कधितः । यदाह भरतः–'पञ्चमं मध्यभूविष्ठं हास्यशृङ्गारयोर्भवेत्' इति ॥ ३ ॥ कापीति । कापि मुग्धवधूः मधुसूदनवदनसरोजं मुखपद्ममधिकं यथा स्यात्तथा ध्यायति चिन्तयति । दशम् । बिलासेन दिलोलोवलपोषिलोचना यो त्रयोः खेलनं च तेन जनित उत्पादितो मनोजः कामो येन अर्थात्तस्यामेव तादृशम् । अत्र प्रत्यक्षस्यापि मधुसूदनस्य ध्यानादवेदाध्यं तस्या अवगम्यते ॥४॥ कापीति । कापि नितम्यवती गोपी दयितं कृष्णं कपोलतले चार मनोहर यथा तथा चुचुम्ब चुम्बनं कृतवती । कीदृशी? किमपि कार्य लपितुं मन्त्रयितुं श्रुतिमूले मिलिता संलमा । कीदशे । पुलके रोमाथेरनुकूले प्रियविलाससूचके । औरमुक्येन सहसा कान्तमुखचुम्बनं सखीजनहायकर पाठा०-1 'गोपयधू". B., 8. २'कापि चुचुम्म' B. .

·प्रबन्धः ४.] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । केलिकलाकुतुकेन च काचिदमुं यमुनाजलफूले । मलयञ्जलकुञ्जगतं विचकर्ष करेण दुफूले ॥ हरि० ॥ ६ ॥ फरतलतालतरलवलयावलिकलितकलस्वनवंशे । रासरसे सहनृत्यपरा हरिणा युवतिः प्रशशंसे ।। हरि० ॥७॥ अनुकूलो नायकः ॥ ५ ॥ केलिफलेति । काचिद्गोपी फेलिंकलाकुतुकेन कीडाविज्ञानकौतुकेनामुं कृष्णं करेण दुकूले विचकर्प । किंमूतम् ? यमुना- घनफूले मञ्जुलमनोहरयक्षुलबकुलकुनगतम् , येतसकुजगतं वा यमुनाया विपिनोपलक्षितीर इत्यर्थः । अन्न कारोऽनुत्तासमुद्ययार्थः । तेन परिहा- साधुच्चीयते । 'यमुनाजलतीरे' इति पाठः । अन्न यमुनातीर इति चकव्ये 'जल'ग्रहणं शैत्यपावनस्वसंनिफपादियोवनार्थम् ॥ ६ ॥ फरतलेति । हरिणा कृष्णेन कापि युवतिः प्रशशंसे स्तुता । किंभूता ? रासरसे गोपीनां क्रीडानुरागे सहनृत्यपरा कृष्णेन सह तुल्यकालं नृत्यन्ती। किंभूते रासरसे ? करतलयोस्ताल- तालिका तया तरला या वलयावलिहसकटकश्रेणिस्तया कलितोऽनुगतः कल- स्वनो वंशो यत्र यस्मिन्तथा । अथवा,-'अङ्गनामङ्गनामन्तरे माधवः' इममर्थ प्रकटयति ॥७॥एकस्यैव हरेः प्राकाम्यसिद्या सर्वाभिः सहेककालं क्रीडनमाह-- भवतीति व्याजेन तया तदारब्धमिति भावः । मन प्रथमतश्च मुखस्पर्शनेन कृष्णकपोले रोमाधमुत्पाद्य चुम्चने तस्या अत्राधीरलं ध्वनितम् ॥ ५ ॥ केलिकलेति । काचिद्गोपी अमुं कृष्णं केलिकलाकुतुकेन दुकूले पट्टवस्त्राविषये विचकर्षाकृष्टवती। दुकूलं गृहीत्वाऽमुं कृष्णं विचकर्षति केचिद्योजयन्ति । कीदृशम् ? मधुलो मनोहरो पशुलो वेतसो यत्र तादृशो यः कुञ्जस्तन गर्न प्राप्तम् । कुन विचकर्ष ? यमुनाजलकूले यमुनाया जलयुक्त रोपति । पञ्जलफुजस्थं कृष्णं यमुनाफूलं प्रति क्रीडार्थमाकृष्टवतीत्यर्थः । अत्र अन्यानुरक्तस्य कृष्णस्य नायिकया पत्राकर्षणादधीरखं तस्या व्यन्यम् । 'कुतुकं तु कुतूहलम्' इत्यमरः । • मनोशं मधु मजुलम्' इति च "वजुलो वेतसे' इति विश्वः । 'दुकूल क्षीमे सूक्ष्मां- शुकेऽपि च' इति ॥ ६ ॥ करतलेति । काचिधुवतिहरिणा प्रशसे स्तुता । कीदृशी? रासरसो गोपीनां क्रीडाविशेपस्वत्र सहन्त्यपरा कृष्णेन सर्म नृत्यन्ती । कीदृशे रासरसे ? करतलयोस्तालेन परस्पर चादनेन तरला चञ्चला या वलयावलिः कङ्कणपतिस्तया कलितो मिनितोऽव्यक्तमधुशब्दसहितो वंशो वेर्यन ताशे । अत्र 'रासरसे' इत्यादिना गोदुहां क्रीडाखैव सा स्तुत्या, न तु सकल- संगीतकलाखिति ध्वनितम् : 'इमभेदे करारकाले वालं तु हरितालके' इति विश्वः। तरलश्चञ्चले खिन्ने हारमध्यमणौ' इति च । 'वलय करणेऽपि च' इति । 'आवलिः पतिः' इत्यमरः । 'वंशो वेणौ दुले वर्गे काष्ठस्यावयवेऽपि च' इति विक्षः । 'रामस्तु धनरासे स्थान्' इति च । रासस्तु गोदुहां कीडा' इति हारावलिः ॥७॥ गीत.४ ·गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्गः १ श्लो०८ लिष्यति कामपि चुम्वति कामपि कामपि रमयति रामाम् । पश्यति स स्मितचारुतरामपरामनुगच्छति वामाम् ॥ हरि०॥ श्रीजयदेवमणितमिदमद्भुतकेशवकेलिरहस्यम् । लिप्यतीति । स हरिः राप्तरसे कचित्कामपि अन्ययाऽन्यया सह उतरीत्या क्रीडति । रामेति रमणशीला तां रमयति । सितधारुतरेति रसदृष्टरूप- लक्षणम् । स्मिते हि रतिभाव उल्बणो भवतीति ! 'धामाम्' इत्यनुनयेऽपि परामुखीत्यम् । तामनुगमनेन साधयतीति चातुर्यम् । अथवा,-नानारूपाणि विधाय तया तया सह तया तयावस्थया भीडितवान् । अथवा, सममे- चैकामाश्लिप्य तामाश्लिप्यनेव परां चुम्वति । तत्कुर्वन्नेवान्यां रमयति । चेष्टाविशेषेण तदैवान्यां पश्यति । अन्यामनुगच्छतीत्यनुकरोतीति योज्यम् । लिप्यतीत्यादिषु क्रमेण शंग्टदक्षिणानुकूलधूर्ता नापकाः । नापिकास्तु अभिसारिका एव ॥ ॥ उपसंहरति-श्रीजयदेवेति । अत्र स्वरा क्लिप्यतीति । कामपि रामा क्रीडाशीलां गोपी विध्यत्सालिगति, कामपि चुम्बति, कामपि रमयति, निभृतः संभोगेन क्रीडयति, स कृष्णः स्सिवेन चारत- रामतिशयेन मनोहरामपरां गोपी पश्यति । कांचिद्वामा वामसभावां कोपववीम- नुगच्छति अनुनयार्थमनुगतिं करोति । अत्र कृष्णेनाश्लेषादौ क्रियमाणेऽपि ताभिने कृतमित्यप्यवैदग्ध्यं सूचितम् । 'सुन्दरी रमणी रामा' इत्यमरः । 'विद्या वामा अपि नियाम्' इति च ॥ ॥ संप्रति गीतसमाप्ती कविः खनाम निवनन्नेवाशिष प्रार्थयते -श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवकषेरिदं ललितं नीतं शुभानि वितनोतु विस्तारयतु । कीदृशम् ? वृन्दावनेऽद्भुतं केशवस्य केलिरहस्यं गुप्तक्रीडा यत्र पाठा०-१ रमयति कामपि रामाम् । P. २ 'चारुपरां' S. B. ३ 'देव. कवेरिदमद्भुत' RI., P. १ 'कलिकलाकुतुकेन च काचिदमुं यमुनाजलकूले । मक्षुलवजुलकुञ्जगतं विधकर्ष करेण दुकूले ।'s. टिप्प०-1 सखीरासे उत्तरीत्या प्राधान्यं ताभिः केलिरखगौरवान्वेषणायास्ति, ने तु तासां गौरवम् । उकं चात्र-राधामाधाय हृदये तल्याज नजमुन्दरी' इति । बगौरवमेवाह-लिप्यतीत्यादिना-संजीविनी। 2 अत्राभिसारिकायाः धृष्टदक्षिणा- नुकूलराठश्च नायकः, तत्र 'कामपि रमयति रामां सरागम्' इत्यनेन धृष्टः । तयथा-'अभिम्यचान्यतरुणीभोगलक्ष्मापि निर्मयः । मिय्यावचनदक्षश्च धृष्टोऽयं खनु कम्यते ॥ शठस्तु यथा-प्रियं वक्ति पुरोऽन्यत्र विप्रियं कुरुते भृशम् । निगूढमपराई प ठोऽयं कथितो बुधैः ।।' (Q. वि. १०२७-२८) इति दीपिका । 3 तासां मसरतालिंगनादो शृंगाररसः पुष्टो मातीति माग्यसुखे प्रतिःि-संजीविनी ।

·प्रबन्धः ४] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । वृन्दावनविपिने ललितं वितनोतु शुभानि यशस्यम् ॥ हरि० ॥९॥ विश्वेपामनुरक्षनेन जनयन्नानन्दमिन्दीवर- श्रेणीश्यामलकोमलैरुपनयनङ्गैरनगोत्सवम् । ऋपमाया पादाः । श्रीजयदेवकवेरिदमहराकेशवलिरहस्यं अद्भुतं घ तकेशवकेलिरहस्य च तच्चरितं शुभानि वितनोतु । अर्थाद्गायतां शुण्यतां च । किंभूतम् ? यशस्य यशस्करम् ।क ? वृन्दावनविपिने। अकेगानेकासामुपरजनादद्भुतत्वम् । लयो नाम छन्दः । सलक्षणम् - 'मुनियगगलयमामनन्ति समाः । तदुक्क छन्दथूडामणौ 'चिलय' इति ॥ ९ ॥ इदानीं काचित्ससी राघों प्रति कृष्णस्यातिशयशङ्गारशालिता- दर्शनव्याजेन तदुन्मुखीकर्तुमाह-विश्वेपामिति । हे सखि राधे ! मधी वसन्ते मुग्धः मुन्दरो हरिः क्रीडति । क इय? मूर्तिमान् शृङ्गाररस इप । 'पुरुषः प्रमदायुक्तः शृङ्गार इति संज्ञितः' । किं कुर्वन् ? अनुरक्षनेनानुरागेण विश्वेषां सर्वेषां आनन्दं जनयन् हरिः शृङ्गारश्च । पुनश्च किं कुर्वन् ? अझैरनहोत्सयमुपनपनुपस्थापयन् । किंभूतैरः? इन्दीवरपतिश्यामलकोमलै. नॉलोत्पलराजिवच्छयामलमुकुमारैः । पुनः किंभूतः? प्रजसुन्दरीभिरभितः प्रत्यङ्गमालिशितः प्रतिप्रतीकमाश्लिष्टः । अभितः सर्वतः । कथम् ? स्वच्छन्द यथा सात्तथा। भयवा यादगं यया यया समासादितं तत्तसया तया समालिशित मिति प्रतिमतीकशन्दार्थः । अन्न दीपकमलंकारः। वैदर्भी रीतिः। शार्दूलविक्रीडित छन्दः । शङ्गारो रसः । याक्यौचित्यं च 'चन्दनचर्चिते यन्त्र उत्कण्ठिता नायिका । तल्लक्षणम्-'प्रिये कृतव्यलीकेऽपि विरहोत्कण्ठितोन्मनाः' तादृशम् । अद्भुतत्वं चैनैव कृष्णेनानेककामिनीनो कामपूरणात् । पुनः कीदृशम् ? यशस्यं यशःसहितम् ॥९॥ ननु सकलशृङ्गारकलाभिज्ञः श्रीकृष्णः कथं हावाद्य- नभिज्ञाभिर्गोपीभिः सह केलिं कृतवानित्यत आह-विश्वेषामिति । हे ससि हे राधे! मधौ वसन्ते मुग्धो मनोहरो हरिः कीरति । किं कुर्वन् ? विश्वेपा गोपी- जनानामनुरअनेनानुराग जनयगुपस्थापयन् । कोशो हरिः ? अभित उभयतो बाबरवयवैरन्तश्चेतसा प्रत्य सङ्गमञ्ज प्रति स्वच्छन्दं यथा स्यादेवं ब्रजमुन्दरी- भिरालिहितो मूर्तिमान् शरीरी शृङ्गार इव । शृङ्गारस्साशरीरलात्कोडारसो न संभ- वतीति मूर्तिमानित्युक्तम् । भन शृङ्गाररसस्य श्यामत्वाकृष्णसादृश्यम् । तदु- कम् (ना. शा. ६४२) 'श्यामो भवति शृगारः सितो हासः प्रकीर्तितः इति । यथा मुग्धो मनोहरः शृङ्गाररसो मधौ वसन्ते कोउति सर्वत्र विलसति । कि कुर्वन् ? यूनोऽनुरक्षनेन परस्परानुरागजननेन विश्वेषां प्राणिजनानामानन्दं पाठा०-३ 'इति श्रीगीतगोविन्दे चतुर्यः प्रबन्धः ।, ·गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्गः १ श्लो० १० स्वच्छन्दं ब्रजमुन्दरीभिरभितः प्रत्यङ्गमालिङ्गितः शृङ्गारः सखि ! मूर्तिमानिव मधौ मुग्धो हरिः क्रीडति १० नित्योत्सङ्गवसद्भुजङ्गकवलक्लेशादिवेशाचलं प्रालेयप्लवनेच्छयानुसरति श्रीखण्डशैलानिलः । ॥ १०॥ श्रीखण्डशैलानिलो मलयाचलपवनः ईशाचलं हिमाद्रिमनुसरति याति । ईशश्वासावचलश्नति । अथवा, ईशायाः पार्वत्याः गुरुरचला, मध्यमप- दलोपाद् टाविधिनाद् वा ईशोपलक्षिताचल इति । अथवा, ईशाचलं कैलासमनु लक्ष्यीकृत्य सरति । कया? प्रालेयप्लवनेच्छया हिमावगाहनेच्छया। अनोत्प्रेक्षितं हेतुमाह-नित्येति । नित्यमुत्सङ्गे वसन्तो ये भुजङ्गा एवं भुजङ्गकास्तेषां यद्वलनं तसात् , तन वा यः केशः तस्मादिव । अथ भुजङ्गका- जनयन् । पुनः किं कुर्वन् ? अझैः शृङ्गाररसस्याङ्गभूतैः कटाक्षादिभिरनुभावै रोमाञ्चादिभिश्च सात्त्विकभावैः शङ्कास्यादिभिः संचारिभावैश्वानहोत्सवमुपनयन् । केवलमेतैः पूर्वभावैरपीत्याह-इन्दीवरेति । इन्दीवर श्रेणिभिः कमलपतिभिः श्यामैढान्धकारनीलनिचोलवनमालावनादिभिः कोमलै दुशय्यादिभिः । अत्र हेतुगर्भविशेषणमाह-खच्छन्दमिति । खच्छन्दं यथा स्यादेवं व्रजन् गच्छ- सुन्दरीभिराम प्रति मालिशितः आश्रितः । शृगाररसस्यागिनो विभावादीनां मध्ये कयाचित्ताम्बूलखक्चन्दनाथुपनयनविभावहां कयाचित्सुस्मितकटाक्षाद्यनु- भावरूपं कयाचिच्छङ्कासूयादिसहचारिरूपं कयाचिच रोमाञ्चितत्वादिप्तात्विक- भावरूपं शृङ्गाररसस्याङ्गमाश्रितमिति भावः । विभावादीनामहत्वं प्रति भरत:- (ना. शा. ६६) "विभावैरनुभावश्च भावः संचारिसात्त्विकः । जनितो बोधितः स्फीतो वृद्धः शृङ्गार इभ्यते ॥' इति विभावसामान्यलक्षणात् । रसरत. प्रदीपिकायाम्-'भावयन्ति विशेषेण ये रसान्दै मनोहरान् । ते विभावास्तु कय्यन्ते नाट्यशास्त्रविशारदः ॥' इति । तत्र शृङ्गार विभावा भरतेनोक्ताः- (ना. शा. ६।४७) 'ऋतुमाल्यालंकारैः प्रियजनगान्धर्वकाव्यसेवाभिः । उपवन- गमनविहारैः शृङ्गाररसः समुद्भवति ॥" अनुभावसामान्यलक्षणं यया- 'व्याकियन्ते यथा सम्यग्लोकानुभवगोचराः । तेऽनुभावास्तु कप्यन्ते नाट्यशास्त्र. विशारदैः ॥ तत्र शृङ्गारानुभावः-'नयनवदनप्रसादैः स्मितमधुरवचोधृतिप्रमो. देव । मधुरैः खानविकारस्तस्याभिनयः प्रयोफव्यः ॥' व्यभिचारिसामान्य- लक्षणं दशरूपके-(४७) 'विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः' । शृङ्गारतिलके-( ३३२८) 'शकाऽसूया ग्लानिाधिचिन्ता स्मृतितिः । औत्सुक्यं विस्मयो हपों प्रोडोन्मादो ममं तथा ॥ विषादो पाठा०-१ अद्योरस 2., 'अमुरसान" Ry. - तथा ·प्रवन्धः ४] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याप्सटीकाद्वयोपेवम् । ४२ 'किप खिग्धरसालमौलिमेकुलान्यालोक्य होदया- दुन्मीलन्ति कुहूः कुहूरिति कलोत्ताला पिकानां गिरः ११ चहलनं तेन यो जायमानः अंशः तस्मादिव । अथवा, कवलनं कपलो दशन तसात् । सर्पदष्टो हि तत्तापोपशान्तये शीतलेच्छुर्भवति । किं चेति विभावान्त- रमाह।पिकानां कोकिलानां कुहूः इति गिर उन्मीलन्ति प्रादुर्भवन्ति। किंभूताः? फलोत्तालाः कलाश्च वा उत्ताला उदीर्णाः । कुतः ? हर्पोदयात् । किं कृत्वा ? स्निग्धानि यानि रसालमौलिपु मुकुलानि पृतशिरःसु कुल्लास्तानालोक्य । अथया,-स्निग्धानि रसालानां मौलिमुकुलानि चूतशिरसि अशोकानां च मुकुला- नीत्यालोक्य । होदयादिति क्रिययोरेककर्तृकरवारपूर्वकालता । शार्दूलविक्री- डितं वृत्तम् । अन्न वर्णानुमासोपमाहेतवोऽलंकाराः । वैदर्भी रीतिः । अग्न विप्रलम्भाख्यशृङ्गारसूचको रत्याख्यः स्थायीभावः । अत्र विरहिमनःशरीरकत- गकुशलानां स्निग्धरसालमौलिमुकुलानामालोकनेन जातहर्षाणां पिकानां गिरां तद्वैरीन्दुविलुष्टाककुहूरूपेण यदुन्मीलनलक्षणं यथा क्रियास्वरूपनिरूप- णमकारि तन्नितरामौचित्यकोटिमालम्बते । उक्तं च--'सगुणत्वं सुवृत्तत्वं साधुता च विराजते । काव्यस्य मुजनस्येव यद्यौचित्यवती किया ॥ इति ॥ जडता निद्राऽवहित्या चापलं मतिः । इति भावाः प्रयोकव्याः शारे व्यभिचारिणः ॥' इति । सात्त्विकभापाः शृङ्गारतिलके (१५) 'स्तम्भः खेदोऽथ रोमायः सरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमथु प्रलय इत्यष्टी सात्त्विका मताः ॥' इति । एतेषामवान्तरलक्षणानि प्रन्यगौरवभयान लिख्यन्ते । भत्र सकलाभिज्ञस्यापि प्रजसुन्दरीभिः सह मुग्धतामाश्रित्य तदनुसारेण क्रीडतोऽपि हरेन दक्षलदानिः; तासां तथैवानुरञ्जनात् । अत एव "विश्वेषामनुरञ्जनेने'- त्यनेन विश्वानुरक्षकत्वं कृष्णस्योक्तमिति भावः ॥ १०॥ इदानीं राधां शीघ्र गमयितुं मलयानिलादिदुःसहतामाह--अद्युत्सनेति । श्रीखण्डशैलानिलो मलय- पर्वतसंवन्धी वायुरीशाचलं रुद्रस्याचल हिमालयमनुसरति । कस्लादिव ? अमलयस उत्सरे होदे वसन्तो ये भुजहाः सर्पास्तेषां कवळेनाश्लेषेण जनितो यःक्लेशः संतापस्तस्मादिव । तर्हि हिमादि किमिति मज़तीसत आह-प्राले. येति । प्रालेयस्तुपारस्तस्स प्लवनमवगहनं वस्येच्छया । अन्न सः कवलितोद्गी- स्य पवनस्य तद्विपसंपर्कादधिकं विरहिणां संतापकत्वं ध्वनितम् । न केवलमिद- मेव दुःसहं वसन्तेऽपरमपीसाइ–कि चेति । पिकानां कोकिलानां कुहूः फुह- रिलवरूपाः गिरः शब्दा उन्नीलन्ति प्रकटीभवन्ति । कीदृश्यः ? कलोतालाः कला अव्यक्तगिरो मधुराः, उत्ताला उद्भटाः। कसात् ? निग्या ये रसाला १ 'मौलिकुसुमानि' . २ किश्चिखिग्ध"P.

·૪૨ - गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्गः १ मो०-१२ रासोसासभरेण विभ्रमभृतामामीरवामभ्रया- मभ्यण परिरभ्य निर्भरमुरः प्रेमान्धया राधया-1 साधु त्वद्वदनं सुधामयमिति व्याहृत्य गीतस्तुति- व्याजादुद्भटचुम्वितः सितमनोहारी हरिः पातु वः १२ इति श्रीजयदेवकृतौ गीतगोविन्दे सामोददामोदरो नाम प्रथमः सर्गः ॥१॥ ॥११॥ इदानीं सर्गान्ते कविराशिपमाशास्त-रासोल्लासेति । हरिवों युप्मान्पातु । किंभूतो हरिः ? राधया गीतस्तुतिव्याजात् अमृतमयमुखनिर्ग: सत्वात् इदं गीतममृतमेवेति मिपेण व्याहृत्य उत्कटं यथा स्यात्तथा चुम्बितः । इतीति किम् ? साधु युक्तमेतत् यद्गीतममृतकल्पम् । यतस्त्वद्वदनं सुधामयम् । अत्र विकारे मयट् । अवान्यनारीसंनिधौ चुम्बनमयुक्तमिति गीतस्तुतिव्या- जोक्तिः । किं कृत्वा ? निर्भर गाढं यथा स्यात्तथोरः परिरम्य । क ? आभीर- यामध्रुवां गोपाशनानामभ्यणं समीपे । किंमूतानां वामध्रुवाम् ? रासो गोपक्रीडा तस्योल्लासः संहर्षप्रादुर्भावस्तस्य भरेग पिलासवतीनाम् । किंभूतो हरिः ? स्मितेनान्यनारीणां मनो हतु शीलं यस्य स तथा । अथवा, अन्यनारी- समीपे मालिङ्गन लजावहमिति तपरिजिहीर्पया राधाया हेतुगर्भ विशेषण- माह-प्रेमॉन्धयेति । 'कामान्धः किंचिन्न पश्यति' इति वचनादतिप्रेम्णा व्याकुलयेत्यर्थः । भन्न विप्रलम्भः शृगारः । आशीरप्रस्तुतप्रशंसाव्याजोक्त्या- क्षेपहेतवोऽलंकाराः । प्रगल्भा नायिकाः । मुग्धो नायकः । अत्र 'तरुमिव कमितारं चुम्बनााधिरोढुं यदभिलपति नारी तच वृक्षाधिरूढम् ॥' इति कृत्वा वृक्षाधिरूढमाक्षेपः । 'आभीरजाभुम्बनहार्यचित्ताः' इति, 'नमितफाम- दमाहुर्योपितो यद्वलेन प्रियमुखमभिवत्रं न्यस्य तिष्ठन्त्युदास्याः' इति रतिरह- स्थात् नमितकं नाम चुम्बनविशेषः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । अत्र राधाया बोरायितेनोत्साहात्मकस्य वीररसस्याविर्भावात्तदुपयोगिनी आरभटी वृत्तिः । द्वित्रिपदे तु पाञ्चाली रीतिः। अर्धमागधी गीतिश्चेति। स्थितलयं गानम् ॥१२॥ यत्सर्ग संविधातुं नृपतिगुणनिधि सर्गकर्तुनिसर्गा. च्छिक्षाभूत्सर्गवर्गः सकलकलितृणां स्वर्गिगामनिणां च । आम्रवृक्षास्तेषां ये मौलयोऽप्रभागाखन यानि मुमुलानि तान्यालोक्य वीक्ष्य यो होदय आनन्दाविर्भावस्तस्मात् । अत्र क्वचित् 'अद्योत्सई' इति पाठः । तत्राद्य पाठा- "मभ्यणे. २'गीतश्रुति' P. टिप्प०-1 इद पद्य रसमञ्जरीव्याख्याकृता न टीकित वा तहीका लेखकादिप्रमादा- हुप्ता वेति नावगम्यते। 2 उद्भटचुम्बनं कामसर्वस्वे उत्तम् । तक्षणम्-'कान्ता मुनाम्यामालिन्स प्रेयसी प्रणयान्वित । सशब्दं चुदति मुर्ख यत्तदुद्भटमुच्यते ॥' शति संजी०॥

·अपन्धः ४] रसिकप्रिया-रसमञ्जयांगटीकाद्वयोपेतम् । १३ . राज्ञा कुम्मेन तेन व्यररि वियरणं नव्यसग विसर्ग- ऽरीणां दक्षेण सर्गे प्रथमपरिमिते गीतगोविन्दसर्गे।। या सारी रागवालो झम्पेति भागशः 1- यथाशोमं प्रयोगोऽपि गद्यपद्याशितान्तरः । आभोगान्ते खराः पाटाः पुनः पद्यानि कानिचित् । सामोददामोदरायः मयन्धो भमरः पदम् ॥ इति सामोददामोदरश्रमरपदनामा चतुर्यः प्रबन्धः । पातिव्रत्यपरामपि प्रियतमां वीक्ष्यानुरागादहं चैतस्यामपि सूक्तिभिः समभवं मानादिरशापरः ॥ नो जाने कत्तमैः पुनर्निजगुणैस्तस्याः सपतीय में कान्ताया रसमरीयमधुना चेतः समासपंति ॥ इति श्रीमेदपाटसमुद्संभवेन रोहिणीरमणेन कुम्भकर्णेन विरचिते गीतगोविन्दविवरणे सामोददामोदरनामा प्रथमः सर्गः ॥३॥ वसन्ते इत्यर्थः । 'तुपाररतुहिनं हिमम् । पालेयं मिहिका चाय' इत्यमरः । उत्तालः स्यादेमकुम्भे गर्भ न्योत्ताल उत्कटे । श्रेष्ठेऽपि विकरालेऽपि स्यादुत्ताल सवंगमे' इति विधः ॥११॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीशंकरमिश्रविरचितायां श्रीशालिनाथकारितायां गीतगोविन्दटीकायां रसमार्याख्यायां प्रथमः सर्गः ॥१॥ a ·। ४४ गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्गः२ टो०१ द्वितीयः सर्गः -अशकेरायः- विहरति घने राधा साधारणप्रणये हरी विगलितनिजोत्कर्षादीयावशेन गवाऽन्यतः । फचिदपि लताकुशे गुञ्जन्मधुव्रतमण्डली- मुसरशिखरे लीना दीनाप्युवाच रहः सखीम् ॥ १ ॥ धनासीरागण गीयते ॥ भुवनेशपादकमलं प्रणम्य कुम्भो नृपतिरतिविमलम् । जयदेवरचितमातुं युनक्ति युफेन धातुना गातुम् ॥ इदानी हरेरभिटापेप्यारूपदोलास्टचित्ता राधा ससीमाह । पूर्वसर्गे मिलापचिन्तारूपं दशाद्वयं निरूप्य सरणलक्षणदशाप्रदर्शनार्थ द्वितीयस- रम्भः ॥ विहरतीति । राधा सखी रहोऽपि गोप्यमप्युवाच । यद्यपि लताकुजे स्वरहस्यं वक्तुं नोचितं तथापि सरपारपश्यविद्वलतया गोप्यागोप्यं नाज्ञासीत् । क सति ? साधारणप्रणये सकलगोपिकामु समानस्नेहे हरी वने वृन्दावने विहरति सति । फिभूता राधा ? विगलितनिजोरकर्पादन्यस्त्रीभ्यो निजातिरेकापगमादीविशेनासहिष्णुतयान्यतो गता । स्थिता अन्याभिः क्रीडन्तं न पश्यतीति । अग्रार्थे पुनर्विशेषमाह-गत्वापि क्वचिदपि कुले लीना । किंभूते कुशे ? झकारपरभ्रमरश्रेण्या वाचालामभागे । अत एव दीना; अवापि तैरधिककामोद्दीपनात् । अत्र 'रसयुगहयैन्सौं नौ स्लो गो यदा हरिणी तदा' इति हरिणी छन्दः । विरहासहिष्णुतालक्षणो विप्रलम्भो रसः। रतेरेवात्युद्रेकादसवदलंकारता । वर्णसाम्येनानुप्रासश्च । प्रौढा नायिका। अत्र गलितनिजोत्कर्पयशाद्दीनस्य वचनाशक्तर्यसखी प्रति रहस्यकथनं अपि'- एतद्वंचनैः सख्या प्रतिबोधितायाः समक्षमन्याभिः सह निर्भर क्रीडन्तं हरि दृष्ट्वाऽसहमानाया अत एव क्वचित्कुञान्तरगताया राधाया अवस्थान्तर वर्णयि- नुमाह-विहरतीति । राधा सखीम् इति वक्ष्यमाणमुवाचीतवती । कीदृशी ? ईर्ष्यावशेनान्यतोऽन्यत्र, गता। ईर्ष्यायां हेतुमाह-विगलितेति । विगलितो गलितो निजः स्वीय उत्कर्पोऽहमेव हरेः प्रणयिनीयेवंरूपस्तस्मात् । क सति ? हरौ कृष्णे वने विहरति सति । कीदृशे हरौ ? साधारणो राधायामन्यगोपाशनायाँ च समानः प्रणयः प्रेम यस्य तादृशे । अत एव दीना दुःखिता । पुनः कीदृशी ? कचिदपि लताकुझे लताभिर्वष्टीभिरतिनिविडे कुओ लीना निभृतं निलीय स्थिता । कीदृशे कुले ? गुञ्जन्तः शब्दायमाना मधुपा भ्रमरास्तेषां या मण्डली पङ्खिस्त्रया पाठा०-१'मण्डलि"P. टिप्प०-1 विप्रलंमोऽयं विमावनालकार:-इति संजीविनी । यत्र ·प्रवन्धः ५] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकास्योपेतम् । ४५ गुर्जरीरागेण येतितालेन गीयते ॥ प्रवन्धः ॥५॥ संघरदधरसुधामधुरध्वनिमुखरितमोदनवंशम् । चलितहगञ्चलचञ्चलमौलिकपोलविलोलवतंसम् । रासे हरिमिह विहितविलासम् स्मरति मनो मम कृतपरिहासम् ॥ध्रुवपदम् ॥२॥ शब्देन द्योत्सते तलितरामौचित्य चमत्काराय । यदाह--'उचिनस्थानविन्य- म्सैनिपातैरर्थसंगतिः । उपादेयभवत्येव सचिवैरिव निश्चला ॥ इति श्लोकोक- मेवार्थ विशिष्टि वर्णयति । तालेन-'लघुश्चको द्रुतद्वयम्' इति ॥ १ ॥ संचरदिति । तत्र पूर्व ध्रुवपदं ज्याक्रियते-रासेति । हे सखि ! मे मनो हरि सरति । सरतीति स्मृतेः पूर्वानुभूतार्थविषयत्वाइटचरस्य हरेश्वरितं साक्षात्करोति । इह क्रीडापने रासे गोपक्रोडायां विहितो विलासो विभ्रमो येन स तं तथा । कथं? यथा भवति कृतपरिहास कृतनमेकेलि यथा स्यात्तथेति ध्रुषः । अथ पदानि । समायं पदम्-संचरदिति । संचरन्त्या संक्रममाण- यावरसुधया मधुरो ध्वनियंत्र तद्यथा स्यात्तथा मुखरितो मोहनो मोहकारी तसामा वंशो येन । अत एव चलितगञ्चल नेत्रप्रान्तं यथा स्यात्तथा चञ्चलो यो मुखर वाचा शिखरमप्रभागो यस्य तादृशे । अत्र 'कुल'पदेनैव लताच्छादित. गृहप्राप्तौ 'लता'पदमति निबिडलसूचनाय । 'प्रणयः प्रेम्गि विथम्मे' इति विश्वः । 'ईर्ष्यामाहुः समानेषु मानदानाद्यमर्षणम्' इति ॥ १ ॥ राधा किमुवाचेत्याह- संवरदिति । गीतस्यास्य गुर्जरीरागः । तालस्तु प्रतिमंठः । गीतार्थस्तु-मम मनोऽन्तःकरण हरिं सरति । कीदृशं हरिम् ? रासे गोपक्रीडाविशेपे विहितः तो विलासो येन तादृशम् । तथा कृतः परिहासो येन तादृशम् । एतच्च ध्रुवपदम् । कीदृशं हरिम् ? संचरता प्रतानक्रमेण स्फुरताऽधरेणौष्ठेन सुधैव-मधुरो चनियस तादृशो मुखरितो वादितो मोहनवंशो मोहनकारी वेणुन तादृशम् । तद्वेगुरवेण मोहित मे मनः कृतापराधमपि तं सरतीति भावः । पुनः कीदृशम् ! चलितः कथंचिन्मूर्छा प्रति रोपे प्रकटीकवे तत्पमानाय पूर्णितो गमलोआजो यत्र एतादृशयच्चलः स्वयमेव वेणद्वारा प्रकटीकृतस्य खरविशेषस्यान्यैश्चाज्ञाना. स्वयमेव परितो दोपादोलायमानो मौलिमस्तकं यस्य, अत एव कपोले विलोल- पाठा०-१'रूपकताले' P. गरायः प्रतिर्मठताल:., RM. टिप्प.-1 'दुननयेण गातव्यं वेदश्च प्रतिमण्ठकः' इति ताललक्षणम् --दति संजीविनी । तयथा-केतकीकुमु ः खण्ड्यमानोऽपि सेवते । दोषा कि नाम कुर्वन्ति गुणाय इनचैतसे' इति ॥ संजीविनी ।

·४६ गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्गः २ शो० ३-४ चन्द्रकचारुमयूरशिखण्डकमण्डलवलयितकेशम् । प्रचुरपुरन्दरधनुरनुरञ्जितमेदुरमुदिरसुवेशम् ॥ रासे० ३ गोपकदम्बनितम्बवतीमुखचुम्बनलम्भितलोभम् । बन्धुजीवमधुराधरपल्लवमुल्लसितस्मितशोभम् ॥ रासे० ॥ ४ ॥ मौलिः दोखरः शिरो घा तेन कपोलयोविलोलौ वतंसौ यस्य स तथा । किमुक्तं भवति । शिरःकम्पदोपं बिना शेखरकुण्डलचालने वादकवैचित्री । अथवा,- वंशश्रवणाचलितहगञ्जला या गोप्यम्तासु चञ्चलो यो मौलिस्तेन कपोलविलोल- वतंसम् । अवाधरमुधापानेन तदाननस्य चन्द्रादप्यानन्दकत्वं द्योतितम् ॥ २॥ चन्द्रकेति । चन्द्रकचारमयूरशिसण्डकानां मण्डले संघाते वलयाकारेण वेष्टिताः फेशा यस्य । तथा प्रचुरं धनं पुरंदरधनुषानुरञ्जितो मेदुरः सान्द्र- स्निग्धो मुदिरो मेघस्तद्वत्सुवेशो दर्शनीयस्तम् ॥ ३ ॥ गोपेति । गोपसमूहस्य नितम्बवतीनां पृथुनितम्बानो मुखचुम्बनेन लम्भितः प्रापितो लोभो येन । अर्थान्मुसस्य । अथवा, गोपागनानां मुखचुम्बनेन लम्भितो लोभो येन; अथवा,-गोपनधूचुम्बने लम्बितो लम्भीकृतो लोभो येनेति पाठान्तरं युक्तम् । अपि च,-बन्धुजीववत् मधुरो मनोहरोऽधरपल्लयो यस्य। भपि च,-उल्लसिता सितेन शोभा यस्य तम् ॥४॥ विपुलेति । विपुलपुलको पृथुरोमाञ्चौ यौ भुजौ तौ पलवाविव ताभ्यां वलयितं वलयीकृतं बल्लवयुवतीनां गोपाङ्गनानो सहसं श्वञ्चलो वतंसः कर्णाभरणं यस्य तादृशम् । 'पीयूषममृतं सुधा' इत्यमरः । 'चूडा किरीट केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः' इति च । 'पुंस्युत्तंसावतंसी द्वौ कर्णपूरे च शेखरे' इति च ॥२॥ ननु व्यासङ्गादिना विस्मार्यतामित्यत आह-चन्द्र- केति । चन्द्रकेण विचित्र चिहेन चारुणा मनोहराणां शिखण्डकानां मपूरपिच्छानां भण्डलेन समूहेन वलयिता वेष्टिताः केशा येन तादृशम् । तथा चात्र मयूरादि- दर्शनेऽपि तस्यैव दर्शनं भवतीति ध्वनितम् । पुनः कीदृशम् ? प्रचुरैर्बहुलैः पुरन्दरधनुभिरनुरक्षितः संवलितो यो मेदुरः सान्द्रनिग्धो मुदिरो मेघस्तद्वच्छो- भनो वेश आकृतिर्यस्य तादृशम् । अत्र नानामणिखचितहारकेयूरादीनामिन्द्र- धनुःसाम्यम् । श्रीकृष्णस्य मेघसाम्यम् । इयं चाभूतोपमा आया। कुतः ? प्रचुरपुरन्दरधनुभिरनुरजितमेघस्याप्रसिद्धः । 'समौ चन्द्रकमेचकौ' इत्यमरः । "वहिकण्ठसमे वर्ग मेचकं त्रुवते बुधाः' इति कात्यः । 'शिखण्डस्तु पिच्छबहे नपुंसके' इत्यमरः । 'वेष्टितं स्याद्वलयितम्' इति च । 'मुदिरः कामुकोऽम्बुदः' इति विश्वः । 'वेशो वेश्यागृहे प्रोक्तो नेपथ्ये गृहमानके' इति च ॥३॥ ननु. एवं चैस्मिन्ननुरागिण चेतस्तदा तं किमिति नानुसरसीत्यत आह-गोपक- दम्बेति । गोपकदम्बस्यामीरसमूहस्य या नितम्बक्त्यः प्रशस्वनितम्यशालिन्य पाठा०-1लंवित' P. ।

·प्रमन्धः ५] रसिकप्रिया-रसमजार्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । विपुलपुलकभुजपल्लववलयितवल्लवयुवतिसहस्रम् । फरचरणोरसि मणिगणभूपणकिरणविभिन्नतमिन्नम् ।। रासे० ॥५ जलदपटलचलदिन्दुविनिन्दकचन्दनतिलफललाटम् । पीनपयोधरपरिसरमर्दननिर्दयहृदयकपाटम् ॥ रासे० ॥ ६॥ येन । पुनश्च करौ च चरणौ च उरथ तेषां समाहारः करचरणोरः । प्राण्या- स्वारसमाहारः । 'अमूर्धमस्तकारस्वाहादकामे (पा. १३१२) इति सप्तम्या अलुक्समासः। तन स्मितानां मणिगणभूपाणां किरणैर्विभिनं तमिसं येन स तथा ॥५॥ जलदेति । जलदपटलं घनसमूहः तं पलतः संभजमानस्येन्दो. चन्द्रस्य विनिन्दकश्चन्दनतिलको ललाटे यस्य, यतुल यावत् । केचिच- लदिति पठन्ति, तन जलदपटलं गच्छत इति व्याख्येयम् । तत्पक्षे वंशे पाय- भाने मूभः फम्पेन ललाटे तिलकं चलादव दृश्यते । अन लाटस्य श्यामत्या- चिलकस्य गौरत्यान्मेवचन्द्राभ्यामुपमानोपमेयभावः ॥ अपि च,-पीनी धनी यो स्तनौ सन्मण्डलमर्दने निर्दयं हृदयकपाटं यस्य । पलदित्यत्रापि तथैव ।। ६ ।। त्रियस्तासां मुराचुम्मने लम्भितः प्रापितो लोभो येन तम् । तथा च मदनेऽप्य- न्याखनुरतः स इत्येतावदहमसहमाना तं नानुसरामीति भावः । यद्वा,-नन्वयं वय्यनुरागरहितोऽन्याभिर्गोपीभिः सह क्रीडतीति लं तद्गुणकीर्तनमपि किमिति फरोपीयत माह-गोपकदम्बनितम्बवतीभिर्मुखचुम्बने लम्भितः प्रापितो लोमो यस्य तादृशम् । तथा च तासु सहजम्नेहो नास्ति, परंतु बलात्कारेण ताभिश्चम्पने लोमः कारितः । सहजस्तु प्रणयो मय्येव तस्मेति भावः । पुनः कीदृशम् ? चन्धुजीवपुष्पवन्मधुरो मनोहरोऽधर एव पल्लवो यस्य तम् । टल्लसितान्तरीपदास्येन शोभा यस्य तम् । तथा च बन्धूककुन्ददर्शनेनापि तदीयाधरहास्यस्मारकेण स एवं स्मर्यत इति भावः । 'रककस्तु बन्धूको बन्धुजीवकः' इत्यमरः । 'सुरसो मधुरः पोतो मधुलेशे मनोहरे' इत्यनेकार्थः ॥ ४॥ पुनः कीदृशम् ? विपुलेति । विपुलः पुलको रोमाचो यत्र ताभ्यां भुजपल्लयाभ्यां पल्लववत्कोमलाभ्यां बाहुभ्यां वलयितं वेष्टितं बल्लवयुवतीनामामीरपत्नीनां सहस्रं येन तम् । अन वलयितमिलने- नावज्ञया तास वेष्टनमात्रं न तु गाढालिङ्गनं सरहस्सं चुम्बनालिङ्गनादिकं तस्य मयेच सहेति तस्य स्मरणमुचितमेवेति ध्वनितम् । पुनः कीदृशम् ? करयोमरण- योहरसि च यानि मणिमयानि भूषणान्यलंकरणानि वेषां किरणविभिन्न नाशितं पाठा०-१ 'मणिमयभू B, २ "तमिश्रम्'. ३ 'वलदिन्दु" RP. ४"परिसंमर्दन'. टिप्प-1 यदि बन्धुकपुष्परागेण मधुरपछ्याधररागरजितो भवति । स च सित कुन्दकलिफया गुतो भवति, तदाधरशोमामुपहरेत् इत्यभूतोपमेयम् । उपमारूपका- लंकारः-इति संजीविनी।

·४८ गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्ग: २ श्लो० ७-८ मणिमयमकरमनोहरकुण्डलमण्डितगण्डमुदारम् । 'पीतवसनमनुगतमुनिमनुजसुरासुरवरपरिवारम् ॥रासे० ॥ ७ ॥ विशदकदम्बतले मिलितं कलिकलुपभयं शमयन्तम् । मामपि किमपि तरलतरङ्गदनङ्गशा मनसारमयन्तम् ।। रासे०॥८ . मणिमयेति। मणिमये मकराकारे मनोहरे ये कुपडले ताभ्यां मण्डितोऽलंकृतो गण्डो यस्य । अपि च,-उदार दक्षिणम् । किंच पीते बसने यस्य । किंच अनुगत आश्रितो मुनिमनुजसुरासुरलक्षणो वरपरिवारो यस्य तम् ॥ ७॥ विशदेति । विशदकदम्मतले मिलितम् । अर्थान्मुन्यादिभिपस्थितम् । अत एप कलि- कलुपभयं शमयन्तं पापं नाशयन्तम् । पुनः किं कुर्वन्तम् ? मनसा करणभूलेन तमित्रं येन तम् । एतेन प्रथमाभिसारे स्वकीयालंकारकिरणरुक्ष्योते सति लज्जया परावर्तमानी मां समानीय तां चेष्टां कृतवान् येन तं क्षणमपि मनो न विस्मर- तीति ध्वनितम् । 'अन्धकारोऽस्त्रियां धान्तं तमिस्र तिमिरं तमः' इत्यमरः ॥५॥ पुनः कीदृशम् ? जलदपटलेवि । जलदपटले मेघसमूहे चलन्संचरन्य इन्दु- चन्दस्तस्य विनिन्दकस्वच्छोभातिशायी चन्दनविन्दुमण्डलाकृति विलकं यत्र तादृशं ललाटं यस्य तम् । पुनः कीदृशम् ? पीनौ मांसलौ पयोधरी खनौ तयोः परिसरस्य पर्यन्तभागस्य मर्दने निर्दयहृदयकपाटं कपाटवद्विस्तीर्ण हृदयं यस्य तादृशम् ॥ ६ ॥ पुनः कीदृशम् ? मणिमयेति । मणिमये मणिखचिते मकर- वन्मनोहरे ये कुण्डले ताभ्यां मण्डिती कपोली यस्य तम् । पुनः कीदृशम् ? उदारमौदार्यगुणयुक्तम् । अत्र रहसि मया यथोचितं तत्सर्व तत्क्षणमिव पूरि- तवानिति स कथं च न मर्यत इति ध्वनितम् । पुनः कीदृशम् ? पीतं वसनं वस्त्रं यस्य तम् । औदार्योपपादक विशेषणमाह-अनुगता आश्रिता ये मुनयो नारदादयः, मनुजा मनुष्या भीष्मादयः, सुरा इन्द्रादयः, असुराः प्रहा- दादयस्त एव वराः श्रेष्ठाः परिवाराः परिजना यस्य तम् । तथा च तैरप्यधिगतः सुमनःफलैः सततं सेव्यतः इति तस्यौदार्य ख्यातमेवेति भावः । 'परिवारः परिजने खरकोशे परिच्छदे' इति विश्वः । 'दानमभ्युपपत्तिश्च तथा च प्रिय- भाषणम् । खजनेऽपि परे वापि तदौदार्यमिति स्मृतम् ॥' इति नायकौदार्य- गुणलक्षणम् ॥ ७॥ पुनः कीदृशम् ? विशदेति। विशदस्य कदम्बस्य तले मूले मिलितं लग्न, मत्संकेतीकृतकम्यतले मदपेक्षयाऽप्रत एव गला केचन न मां पाठा०-१ 'किमपि तरङ्गदनङ्ग' . टिप्प०-1 एतेन त्वय्येवानुराग उक्तः । रकं च-~-'भन्तर्गता मदनवहिशिखावली या सा बाधते किमिह चन्दनचर्चितापि । यकुंभकारदहनोपरि पंकलेपस्तापाय तत्पुनरसी ननु तापशान्स इत्यादि-इति संजीविनी।

·प्रवन्धः ५] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीयाद्वयोपेवम् ४९ श्रीजयदेवभणितगतिसुन्दरमोहनमधुरिपुरूपम्। हरिचरणस्मरणं प्रति संप्रति पुण्यवतामनुरूपम् ॥ रासे.' ॥९॥ तरलतरणादनमा तरला चासी वरदनना च, परगन्संमूर्छसनको यत्र तथाविधया दृष्टयामामपि रमयन्तम् । अपीति गोपीश्च । अत एव फाटकलुप- भयं कलहकालुप्यभयं शमयन्तम् । भन्न सरन्दननेति सरसदृष्टिएका ॥८॥ श्रीजयदेवेति । अन्नालापस्तेन पाटः । हरिचरणमारणं प्रति हरेः कृष्णस्य चरणं रासक्रीडाद्याचरणं तस्य सरणं प्रति इदं श्रीजयदेवभणितम् । राधया भएपद्यादौ स्मरति मनो ममेत्यादि भणितम् । संप्रति इदानीमपि पुण्यवतामनुरूपं योग्यम् । सांहरिचरणसरणे हेतुर्भवतीति यावत् । किंभूतम् ? अतीय सुन्दरम् । तथा मोहनमधुरिपो रूपं यत्र तत्तथा । भय 'मुनियगणेलयमामनन्ति' इति लयो नाम छन्दः । अन्न सर्वा अपि जातयो राता भवन्तीति केचित् । यदाह--'सयलाउ जाउ एरयावसेण एल्थ पत्तति । रासा बंधो रसायणं विगोट्ठीसु' ॥९॥ इदानी राधा तदेव रहस्यं भङ्गयन्तरेणाह-'रागो धन्यासिको यत्र वालो वर्णयतिः स्मृतः । घम्पूवन्धप्रयोगान्ते गमकानेकविस्तरः ॥ तदन्ते स्युः स्वरास्तेनाः पाठः शुचिरसाचिताः । प्रवन्धोऽयं मुरिपोः पुरस्तादसकण्ठिका ॥ इति । स चायं मधुरिपुरलकण्ठिका नाम पञ्चमः प्रबन्धो भैरपरागण गीयते पश्यन्लिति मत्प्रतारणाय वा निलीय शितं कृष्णं मे मनः सरतीत्यर्थः । पुनः कीरशम् ? कलिः प्रणयकलहस्तस्माद्यत्कर्ष चित्तकश्मलं 'अहं संकेते समागता, असो नागतः, प्रायशोऽन्यवालभासको भविष्यति, अतः परं यद्यायास्यति तदा मया न संभाषणीयः' इत्येवंरूपम् , 'एकाकी कथं कथमन तिष्ठानी'ति च तवयं कदम्बमूलादुपेस चाटूक्तिभिः शमयन्तमित्यर्थः । यद्वा, कलेः कलियुगस्य यत्कीर्ष पाम तद्भय शमयन्तमित्यर्थः । पुनः कीदृशम् ? किमप्यनिर्वचनीयमेव था स्यात्तथा उद्गच्छन्ननगः कामो यत्र एतादृश्या दृशा दृष्ट्या मनसा च मामपि रमयन्तमित्यर्थः । मामपीलपिशब्देन सोत्कण्ठोक्त्याऽहमपि हरेः कस्य. चिल्लोकोत्तरप्रणयपात्रमासं, न खेतादृश्योऽन्या वध्य इति ध्वनितम् । 'कलिः स्थाकलहे शूले कलिरन्त्ययुगे युधि' इति विश्वः। 'कलुषं लाविलैनसोः' इत्यपि anा धीजयदेवेति । श्रीजयदेवकवेरिदै भणितं पुण्यवता कृष्णसारणानुकूलाह- एवतां हरिचरणस्मरणं प्रति संप्रति कलौ अनुरूपं योग्यम् । कीदृशम् ? भति- सन्दरमोहन गोपवधूमोहनकारि मधुरिपोः कृष्णस्य रूपं वृत्तम् । अनायासतो हरि- सरणं भवतीति भावः ॥ ९॥ ननु कृष्णस्खां विहायान्यगोपीभिः सह विहरति, पाठा०-१ 'इति श्रीगीतगोविन्दे पञ्चमः मबन्धः । गीत०५ ·५० गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः २ श्लो०१ गणयति गुणमाम धार्म भ्रमादपि नेहते वहति च परितोपं दोपं विमुश्चति दूरतः । युवतिषु वलत्तृष्णे कृष्णे विहारिणि मां विना पुनरपि मनो वामं कामं करोति करोमि किम् ॥१॥ गणयतीति । हे सखि! मम चिंत्तमद्यापि पुनरपि कृष्णे कामं करोति । तर्हि चद किं करोमि । किंविशिष्टे ? युवतिषु गोपीपु वलत्तृष्णे । वलन्ती संभज- माना तृष्णा स्पृहा यस्य तस्मिन् । अपि च मां विना विहारिण्यपि क्रीडाशी- लेऽपि । अत्र 'अपि'शब्दः पुनर्योज्यते । किंविशिष्टं चेतः वामं मयि विपरीत- चरितम् । विपरीतत्वे हेतुमाह-यतः कृष्णस्य सापराधस्यापि गुणसमूह गणयति कृतानप्यपराधांस्त्यक्त्वा; अपि च,-भ्रमादपि भ्रान्ति प्राप्यापि को नेहते न चेष्टते । पुनरसंतोषकाले परितोपं वहति । अपि च,-सन्तमपि दोष दूरतो विमुञ्चति । नीरागजने सानुरागम् । अत एव वामम् । इयमुत्कण्ठिता नायिका । तल्लक्षणम् -'उद्दाममन्मथमहाज्वरवेपमानो रोमाञ्चकण्टकतमङ्ग- कमावहन्तीम् । संवेदवेपथुधनोत्कलिकाकुलाङ्गीमुत्कण्ठितां वदति तां भरतः कवीन्द्रः' ॥ 'उत्का भवति सा यस्या वासके नागतः प्रियः । तस्थानागमने हेतुं चिन्तयन्त्याकुला यथा' ॥ अत्र हरिणीवृत्तम् । यमकं स्वं किमिति तं स्मरसीत्यत आह- गणयतीति । मे मनः कृष्णे पुनरपि कामममिलापं करोति तल्कि करोमि । कीदृशे कृष्णे ? युवतिषु बहीपु चलन्ती बर्धमाना तृष्णा यस्य तादृशे । अत एव मा विना विहारिणि वारंवार विहरणशीले न तु विहरति । कीदृशं मनः । अत एव वामं प्रतिकूलम् । वामे हेलन्तर- माह-गणयतीति । तस्य गुणानां सौंदर्यादीनी ग्राम समूह गणयति परि- संख्याति । भ्राम क्रोधं भ्रमादपि नेहते न वाञ्छति । दोपं वैरमवधीरणादिक दूरतो विमुञ्चति । तत्र हेतुमाह-वहतीति । परितोयं संतोपं वहति । अन विभावनाविशेषोती अलंकारी । निजानुसरणरूपानुरागहेतुं विनाप्यनुरागप्र- काशनात् । अन्यातनासतिरूपवैराग्यहेतुसत्त्वेऽपि वैराग्याकथनाच । तथा च काव्यप्रकाशे-(१११०७) क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना। विशे- पोकिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः ॥' इति । एषा च काव्यप्रकाशकृता व्याख्याता- हेतुरूपक्रियायाः प्रतिषेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं विभावना । मिलिवेष्वपि कारणेयु कार्यस्याकथनं विशेषोक्तिरिति । 'प्रामः खरे संवसथे वृन्दे शब्दादिपूर्वके' इति विश्वप्रकाशः । 'भ्रामः क्रोघे रवी दीप्ती' इति । 'फामः स्मरेऽभिलापे ' इति च पाठा०-, 'चलंतृष्णे' P., 'चलत्तृष्णे' RN., 8.

·प्रवन्धः ६] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् ५१ मालवगौडरागेण एकतालीतालेन च गीयते ॥ ५०६ निभृतनिकुजगृहं गतया निशि रहसि निलीय वसन्तम् । पकितविलोकितसकल दिशा रतिरभसभरेण सन्तम् । ससि! हे केशिमथनमुदारम् रमय मया सह मदनमनोरथभावितयासविकारम् ॥ ध्रुवपदम् ॥२ शब्दालंकारः । संशयदीपकापर्यालंकारी क्रियौचित्यं च ॥ १ ॥ इदानी काम- ज्वरसंतप्तहृदया राधा सख्यां दूतीत्वमारोप्य कृष्णेन सहानुसन्धानम- भिलपन्ती आह वर्णयतितालेन-निभृतेति । पूर्व ध्रुवपदं व्याक्रियते--- सखि हे इति । हे सराि! मया सह केशिमयनं कृष्णं रमयं कामकेली कारय । किंभूतम् ? उदारं महान्तम् । किंभूतया मया ? सविकार नानावि. कारसहितम् , निकारः कामको भावः कुचोदरादिप्रकटनम् । तदुक्तं रसिक- सर्वस्खे-'नाभीमूलकुचोदरप्रकटनग्याजेन यद्योपितां साकाई मुहुरीक्षणं स्पलितता नीचीनिबन्धस्य च । केशभंशनसंयमौ च कमिर्मियादिसंदर्शनैः सौभाग्यादिगुणप्रशस्तिकथनैल सानुरागेङ्गितम् ॥ इति । रतिचेष्टासहितं यथा स्यात्तथा मदनमनोरथभावितया कामकेलीच्छाभावितान्तःकरणया । अथवा,- कथोपलक्षितं रमयेति कृष्णविशेषणत्येनाह-मदनमनोरथानां भायो विद्यते यस्मिन् स भावी तरूप भावो भाविता तया । किमुक्तं भवति ? ययाऽहं तस्सि- अभिलापवती तथा सोऽपि मयि स्यादिति भावः । एवं शुङ्गाररसः संपनी भवति । तथा चोक्तम्-'चेप्टा भवति पुंनार्यो रत्युस्थानातिसक्तयोः । संभोगो विमलम्भश्च स शृंगारो द्विधा मतः ॥' अथवा,-किंभूनं हरिम् ? सविकारम् । मानसमावसहितमिति कृष्णविदोपणम् । इति धुपः । अय ॥१॥ अथोत्कण्ठिता राधा सखी स्वमनोरथमाह-निभृत निकुञ्जति । गीतस्यास्स गौडमालवरागः, एकताली तालश्च । गीतार्थस्तु-हे सखि 1 मया सह केशिमयनं कृष्णं रमय । कीया मया ? मदनस्य यो मनोरथ इच्छा तद्युक्तो यो भावोरत्याख्यः स जातो यस्यारतादृश्या। यद्वा,-मदनमनोरथेन भावितया प्राप्तया। ननु को वेद मया प्रार्थने कृवे कदाचिन्नायात इत्यत आह-उदारमौदार्यगुण- संयुक्तम् । तथा च सत्प्रार्थितमपश्यं स दास्यत्येवेति भावः । कीदृशं कृष्णम् ? सविवार, विकारो मानसो भावरतत्सहितम् । एवमन्योन्यानुरागपूर्वकावेन शृङ्गार- रसपोर्पणमुकम् । अन्यथा रसाभासो भवतीति भावः । यदा-सविकारमिति क्रियाविशेषणम् । विकारः स्तनप्रान्तादिप्रकटनं तत्सहितं यथा स्यादेवं मदनमनो- रयभावितयेत्यर्थः । तदुर रसिकसखे-'नामीमूलकुचोदरप्रकटनव्याजेन यद्योपितो साकाई मुहुरीक्षणं स्खलितता नीवीनिबन्धस्य थे। केशभ्रंशनसंयमौ च कमितुर्मिनादिसदर्शनेः सौभाग्यादिगुणप्रशस्तिकयनेस्तत्सानुरागेङ्गितम् ॥' इति । पाठा०-१ 'गौडमाल RN., 'एकत्तालेमालचरागे'. २ 'सखि है.... सविकारम् RE, B. ३ श्मसरसेन' , B. D.

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः २ लो०३ व्याख्या- । प्रथमसमागमलजितया पटुचाटुशतैरनुकूलम् । मृदुमधुरस्मितभापितया शिथिलीकृतजघनदुकूलम् । सखि० ॥३॥ पदानि । निभृतेति । तमेवोभयनिष्ठं भावं सूचयन्याह-किंभूतया मया ? निभृतनिकुञ्जगृहं गतया विविक्तकुञ्जगेहं गतया । 'वश्यः प्रणेयो निभृतविनीतप्रश्रिताः समाः' इत्युक्तत्वात्तथाप्यवसरोचितं वव्यम् । एतेनाभिसारस्थानमुक्तम् । तदुक्तं भरतेन-'विवाहे तीर्थया- त्रादौ बन्धनोत्सवके तथा । नटनृत्ये तथा केली जागरोद्यानसंगतौ । असती- सङ्गमकुले रत्युत्पाताद्युपप्लवे । चौरिकयाभिसारः स्यात्स्वदारानिह रक्षयेत् ॥ निशि रात्रौ । अपि च किंभूतम् ? रहसि गुप्तस्थाने निलीय तिरोभूय वसन्तम् । अपि च किंभूतया? चकितेन विलोकिताः सकला दिशो यया सा । 'कुत्र कृष्णो वसति' इति गवेपितुमभिसरन्ती 'सख्यो मां मा द्राक्षुरिति लजया वासोत्कम्पेनेति । अपि किंभूतम् ? रत्युत्साहवशेन हसन्तम् ॥ २॥ अपि च- प्रथमेति । उपभुक्तचरेऽपि हरौ प्रथमसमागम इव लजितया तत्कालीना- चेष्टाः कुर्वन्त्या वा । बहुकालान्तरितमिलितेन प्रथमसमागमता अपि । किंभू- वम् ? पटुचाटुशतैरनुकूलं सान्त्वनक्षमप्रियवचनशतैरनुनयपरम् । एतदुक्तं भवति-'प्रथममिह हि देयं पूगपुप्पादिकं स्यान्मृदुमधुरवचोभिर्योजयेत्संनि- धाने । करतलमथ गाने भ्रामयन्शश्वदस्याइछुरितमुदरपृष्ठे मन्दमाश्लिप्य दद्यात् ॥' प्रथमसमागमे कामिन्यो लजन्त्यो मानमावहन्ति । तथा च-- अत्र 'केशिमथन'पदोपादानं सामर्थ्यख्यापनाय । तत्प्रयोजनं च निःशङ्ककेलि- प्रतिपादने । भाविवेत्यत्र प्रथमे व्याख्याने तारकादियादितच् । द्वितीये पक्षे 'भावित वासिते पक्षे' इति विश्वः । पुनः कीदृश्या मया? निभृतमेकान्तं यन्निकु- अरूपं गृहं तं प्रति गतया। कीदृशं कृष्णम् ? निशि रात्री रहस्येकान्ते निलीय विरोहितीभूय वसन्तं तिष्ठन्तम् । एवंभूतं मां राधा पश्यलिति कुतोऽपि मत्प्रतारणाय संकुचितमात्मानं कृत्वावस्थितमिति भावः । पुनः कीदृश्या ? चकितं यथा स्यादेवं विलोकिताः समला दिशो यया तादृश्या । कुन कृष्णो निसीय विष्ठतीति लाऽभिसरन्ती मां मा कक्षन पश्यस्विति च शङ्कितां पश्य- सेवेति च भावः । कीदृशं कृष्णम् ? रतौ यो रभस उत्साहस्तद्युक्तो यो रसः शगारात्यस्तेन हसन्तम् । कोडायां कालक्षेपासहिष्णुम् । तथात्मप्रकटनार्य पुनः स्थितमपि मामियं न पश्यतीति कृला हसन्तमिति भावः। 'निमृतं रह एकान्तम्' इति धरणिः । 'रभसो वेग उत्साहः' इत्यमरः ॥ २॥ पुनः कीदृश्या मया? प्रेथमेति । प्रथमसमागमलजितया । एवमवधार्याहमागता संप्रति कयमेतस्याने प्रकटयाम्यारमानमिति लजाकारणम् । कीदृशं कृष्णम् ? पटु नायिराप्रसादनदक्ष - टिप्प-1 मत्र रसवदलंकारो दिमावना वा-इति संजी।

·प्रवन्धः ६ ] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपैतम् किसलयशयननिवेशिवया चिरमुरसि ममैव भयानम् । कृतपरिरम्भणचुम्बनया परिरभ्य कृताधरपानम् ॥ सखि० ॥ ४॥ "शिष्टः कण्ठे किमिति न मया भूढया प्राणनाथचम्बत्यस्सिन्यदनविकृतिः किं कृता कि नए नोट कलादिति नववधूचेष्टितं चिन्तयन्ती पश्चात्ताप वहति तरुणी प्रेरिण जाते रसज्ञा ॥' इति भरतः ॥ अपि फिभूतया? अव एव मृदु मधुरं यया स्यात्तथा सितपूर्व भाषणं यस्याः सा तया । अपि किंभूतम् ? शिथिलीकृतजघनदुफूल लथीकृतं जघनस्थितं पदयात्रं था । अन्तर्भावितणिजथत्वात् रथीकरणे सहमस्य हेतुत्वम् । संगमादेव श्वथम- भवदिति । तदुक्तं भरतेन–'कान्ते तरूपमुपागते शिथिलिता नीबी स्वयं बन्धनाद्वालो विश्वयमेखलागुणतं किंचिनितम्वस्थितम् । एतावत्सखि ! वैशि केवलमह सस्थासङ्गे पुनः कोऽसौ कास्मि रतं च कीदृशमिति सल्पापि मेन स्मृतिः ॥ ॥३॥ अपि च,-किसलयेति । किसलयरचिते शयने निवे- शितया । 'सडेततपेऽभिमुखोपविष्टां गाढं पतिः लिप्यति, सापि कान्तम् । अन्योन्यगाने विशतीव रागाह्वन्द्वं तदाकृष्टजलाभिधानम् ॥' अपि च-मि- चोरसि चिरं शयानम् । एतच्चालिगनभेदापेक्षयोक्तम् । तथा च कोकोक्तम्- 'असकृदतनुगादालेपलीलां वितन्वानिवजधनबाहुभ्यत्ययं स्पर्धते तम् । मिथुनमथ मिथोऽङ्गे लीयते निस्तरझं निगदति तिलपूर्व तण्डुलं तन्मुनीन्द्रः ॥ अपि च,-कृते परिरम्भणचुम्बने यया सा । एतदप्यालिङ्गनमैदापेक्षयोक्तम् ।। यच्चाटुशतं प्रियवननातं तेनानुकूलम् । पुनः कीदृश्या मया ? मृदु कोमल मधुरं माधुर्यगुणयुक्त भाषितं यस्यास्तया । तीयचाइक्तिभिरपहृतलबया । किचिस्मितभापितयेत्यर्थः । पुनः कीदृशं कृष्णम् ! शिथिलीकृतं सिवानुरा- गानुकूला मां ज्ञाला लयीकृतं जघनस्थित दुकूलं पवनं येन तादृशम् । अशे- पनायकमणिधीकृष्णदर्शनेन दृढबन्धापि नीवी खयमेव स्खलिष्यति ततो मेख- लालम्वितं जघनस्थितमेव वासस्तनापहरणीयमिवि जघनेत्युपात्तम् । तदुक्तं रति- रहस्से-'ओछायं स्फुरतीक्षणे विचलतः कूपोदरे मत्स्यवद्धम्मिल: कुसुमाकुलो विगलति प्राप्नोति पन्धं पुनः । मच्छन्नौ मजतः स्तनौ प्रस्टतां श्रोणीतटं दृश्यते नीवी च स्खलात स्थितापि गुदृढं कागेजिते योपिताम् ॥' 'चटु चाटु प्रिये वाक्ये' इति कोशः । 'जपनं कटेरधौभाग' इति हारावलिः ॥ ३ ॥ पुनः कीदृश्या मया ? किसलयशंयनेति । किसलय शयने नवपल्लवशय्यायो निवेशितया । कीदर्श तम् ! चिरं बहुकालं व्याप्य ममैवोरसि शयानं मुप्तम् । एतेनालिङ्गन- विशेष क्षीरनीराख्यमुक्तम् । तहक्षणं च पञ्चसायके-गात्रोपरिष्टादथ नस मध्ये संदीयते यन्मिथुनं शरीरम् । कामाभिमानाक्षतपूर्णचे तरक्षीरनीराख्य- पाठा- 'विशालय 0., P.S.

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः २ श्लो०५ अलसनिमीलितलोचनया पुलकावलिललितकपोलम् । श्रेमजलसंकलकलेवरया वरमदनमदादतिलोलम् ॥ सखि० ॥५॥ 'जघनकलितकान्तश्रोणिरथ्योपरिष्टाद्रजति यदिह नारी सस्तकेशोत्तरीया । करजरदनकृत्यं चुम्बनं वा विधित्सुः कलयति जघनोपलेपणं तन्मुनीन्द्रः ॥ अपि च,-आश्लिप्य कृतमधरपानं येन । अत्रायं भावः---'अधरदशनजिह्वा- पानमालिङ्गय कुर्यातयनवदनपादैश्चेति जिह्वाप्रवारम् । ग्रहणमय विध्या- द्वस्रकेशस्तनोरःकुचयुगभगदेशे मर्दनं चोरुयुग्मे' इति ॥ ४ ॥ अपि च,- अलसेति । अलसे च ते निमीलिते च तादृशे लोचने यस्याः सा । एतेनालिज(जि)ककामविकारः सूचितः । तथा च नायिकालक्षणे-'यन्न मूर्धानमारभ्य पादपर्यन्ततः क्रियाः । अनेन विहिता यसात्तस्मादागि- कमुच्यते' ॥ अपि च,-पुलकावल्या रोमाञ्चपतया सुन्दरकपोलम् । अनेन सात्विकविकाराविर्भावः सूचितः । यदुक्तं भरतेन-'सरणे संगमे चैत्र प्रियस्यालोकने तथा । हेतुत्रयं समासाद्य सात्त्विकः संप्रवर्तते । स्वेदः कम्पोऽथ रोमाञ्चः स्वरमगोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमधुप्रलयावित्यष्टी सारिवका मताः' ॥ अपि च श्रमजलेन गमनायासजनितेन स्वेदेन सकलं सशोभं शरीरं यस्याः सा । 'श्रमजलसिक्तम्' इति वा पाठः । श्रमजलशकलानि , खेदमिन्दवः कलेवरे यस्या इति वा । 'सकल'शब्दः संपूर्णपर्यायो वा । मिदं प्रदिष्टम् ॥' इति । कीदृश्या मया ? कृते परिरम्भणचुम्बने यया तादृश्या । एतच जघनोपश्लेषरूपालिङ्गनाभिप्रायेण । तदुक्तम्-'जघनकलितकान्तश्रोणिर- झोपरिष्टाजति यदिह नारी सस्त केशोत्तरीया । करजरदनकृत्यं चुम्बनं वा विधित्सुः कलयति जघनोपलेपमेनं मुनीन्द्रः ।।' इति । चुम्बनमपि प्रकृते समी- ठाख्यं बोध्यम् । तदुकं पञ्चसायके-ओष्ठेन कान्तस्य मुखष्ठियुग्मं निपीज्य जिहाश्चिततालुभागम् । चुम्बोत्सवं नृत्यति यत्र नारी प्रोक्तं समोठं विभिः पुराणः ॥' इति । कीदृशं कृष्णम् ? परिरभ्यालिस्य कृतं मदीयाधरपानं येन तादृशम् । अनेन लालाटिकमुक्तम् । उक्तं च-'अन्योन्यसंसकमुसं कपोल नेनं ललाट हृदयं च याहुम् । सानन्दभावं श्रममीलिताक्षं लालाटिक तत्वविदो पदन्ति ॥ इति । पस्योऽत्री किसलयं' इत्यमरः ॥ ४॥ पुनः कीदृश्या? । अलसेति । अलसे आलस्ययुले अत एव निमीलिते लोचने यया । भन निमी- १'विलोचनया' P. २"शकल"1. 'सिक्तकलेवरया' RS., S.,P.,.,S.,D. टिप्प०-1 मरतानन्दपेदनलेन सिक्क सुक्क संपूर्ण वा कलेवर शरीर यस्याः । एतेन मरवानन्दपूर्तिरका-संजी०। एनाहिक कामोरमय उक्तः, यथा-'पत्र मूर्धानमारम्य पादपर्यन्तिकाः कियाः । मन विदिशा यसाचसादाहिकमुच्यते ॥' वि संधी..

·प्रयन्धः ६] रसिकप्रिया-रसमजर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । कोकिलकलरवकूजितया जितमनसिजतबविचारम् । लथकुसुमाकुलकुन्तलया नखलिखितधनस्तनभारम्॥ ससि०॥६॥ अपि च, उत्तमकाममदादतिलोलम् अतिसतृष्णम् ॥५॥ अपि च । कोकिलेति । कोकिलकलरवयोः पूजितमिय कृजितं यस्याः । 'कलरय शब्द: पारावतपर्यायः । एतदपि सुरताधिकारायोक्तम् । तदुत रसिकसर्वखे- 'दास्यूहलावकमयूरकपोतहंसपारावतादिरतवर नितं रतान्ते । दन्मिननिःश्व- सितसीरकृतहानिनादैः संयोजयेन्मदनचुम्यनमैथुनादौ' ॥ इति । अपि च,- जितो न्यतः कामशास्त्रविचारो येन । वात्स्यायनादिभ्योऽपि कुशल इत्यर्थः । 'अपि च,-श्यकुसुमा आकुला व्यस्खाः कुन्तला यस्याः सा । अपि च,-नर्वि- लिखितोऽतितो निविदा स्तनभारो येन । एतेन बाह्यरतमुक्तम् । तदुर लितमित्युपादानादवघृष्टाख्यचुम्बनमुक्तम् । उक्तं च-'हस्तेन नेने च निमीत्य भर्तुः सगीलिताक्षी यदने स्वजिहाम् । निक्षिप्य च क्रीडति यन लोला ख्यातं रसरवघटसंज्ञम् ॥' इति । कीदृशम् ? पुलकावल्या रोमाञ्चपलया ललिती मनोहरी कपोलो यस्य तम् । पुनः कीदृश्या मया ? मदनचिन्तया जनितं जलं प्रखेदस्तेन सिक्कमाई कलेवर यस्यास्लया। क्वचित् 'श्रमजलसतकले. वरया' इति सुगमः पाठः । कीदृशं तम् ? वर उत्कृष्टो यो मदो हर्ष स्तेनातिशयेन लोले चञ्चलम् । 'काये च कलेवरम्' इति विधः ॥ ५॥ पुनः कीदृश्या मया ? कोकिलेति । कोकिलस्य कोऽव्यक्तमधुरो यो रवः शब्दस्तद्वत्यूजितं शब्दित यस्यास्तया । अनेन यूजिताख्यं बाह्यरतमुक्तम् । तदुत्ती पञ्चसायके-'पिकशि- खिकलहसप्रायपक्षिवजाना स्खरितमनुकरोतीत्यगना मन्मथार्ता । मुखदशन- विवर्ता तत्कवीन्द्रा वदन्ति स्खनितमिति समासाच्चिनसंभोगकाले ॥' इति । ननु वात्स्यायनादिशाखेऽन्य एव .म्म उचाः । तदुक्तम्-'आश्लेषं प्रथम पुर्याद्वितीयं चुम्बनं तथा। तृतीयं नखदानं च दंष्ट्राघातं चतुर्थकम् । पञ्चम क्षेपणं प्रोक्तं पठं प्रहरणं तथा । सप्तम कण्ठशब्दश्च बन्धाख्यं चाष्टमं रतम् ॥'- इति । तथा चान कण्ठशब्दस्य सप्तमरतस्याने वक्ष्यमापानखदानादिरतात्याकरणे थीकृष्णस्य रसिक्तामङ्गः स्यादित्यत आह-जितेति । जितोऽवज्ञातो मनसिजत- त्रस्य कामशास्त्रस्य विचारो येन तम् । अयं भाव -चतु-पष्टिकलाकुशलस्यापि परमवीनायकस्य जगदीश्वरस्य स्वानुकूलोमनायिकासंनिधौ रसममतया क्रमसर- गामायाग दोषः । तदुकम्-'रतिचक्रप्रवृत्तस्य नैव शास्त्रं न च ममः। इति । पुनः कीदृश्या ? श्लयाः केशप्रहणपूर्वकदुम्बनादिपानेन शिथिलाः कुसुमै- राकुला व्यापाथ कुन्तला यस्यास्वया । नखेन लिखितः सतयुक्तः कृतो धनस्तनभारो येन तम् । मन लिखितपदोपादानापङ्कजपत्राख्यं नखदानमुकम् । टिप्पा-1 कोकिलपुरत्व पुरुषामितामिमायादिति-बाल..

·गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः २ श्लो० ७-८ चरणरणितमणिनूपुरया परिपूरितसुरतवितानम् । मुखरविशृङ्खलमेखलया सकचाहचुम्वनदानम् । सखि० ॥७॥ रतिसुखसमयरसालसया दरमुकुलितनयनसरोजम् । निःसहनिपतिवतनुलतया मधुसूदनमुदितमनोजम् ।। सखि० ॥८॥ भरतेन-'आश्लेपचुम्बननखक्षतवाडनानि संमर्दन प्रसरणं खलु शिक्षितानि । जिह्वाप्रवेशरसनग्रहणं तु नाभीक्षोभ रतं वदत्ति वाहरतानि तज्ज्ञः' इति ॥६॥ अपि च, चरणेति। चरणयोः रणिती शब्दितौ मणिनूपुरौ यस्साः। ग्राम्याख्य- बन्धसूचनायोक्तमिदम् । तदुक्तं रसिकसर्वखे-'उत्तानितायाः सुरते यदोरू स्त्रीशीर्षकान्तोरगतीभवेताम् । ग्राम्यं तदा स्यात्कटितो यदास्या बहिर्भवेतः किल नागरारयम् ॥' परिपूरितः संपूर्णतां नीतः सुरतवितानः सुसावसरां प्रस्तायो वा येन । अपि च,-मुसरा वाचाला विशृङ्खला काची यस्याः । अथवा "सुखदवियतलमेखलया' इति पाठः । अपि च,-सकचग्रहं फेशग्रहणेन सहित चुम्बनदानं यस्य ॥ ७॥ अपि च, रतिसुखेति । रतिसुखसमये द्वयोरेक- कालं रेतःकणक्षरणसमये यो रसः तदेकाग्रीभावस्तेन अलसा भन्थरा । पुतेन च्युतिमुखसान्निध्यं सूचितम् । उक्तं च रसिकसर्यस्खे-'मुहुश्च स्वज- नाश्लेषां सीत्कारो वीतलजता । अङ्गावधूननं नार्याश्युतिसान्निध्यसूचकम् ॥ तदप्युकं पञ्चसायके-'अत्यूर्ध्वमेकं स्फुरितोयरेख प्राहुः क्षतं पङ्कजपत्रसंज्ञम् । दोर्मूलनाभिस्तनवक्षसधावित्यूयोगं मनुते महेशः ॥' इति । 'तनं प्रधान- शानयोः' इति विश्वः। 'चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः' इत्यमरः ॥६॥ एतावत्पर्यन्तं चुम्बनालिङ्गनादिना सप्तविधं बाह्यरतमुक्तम् । संप्रति बन्धनाख्यमष्टमरतमाह-चरणेति । चरणयो रणिती शब्दायमानी मणिख- चिती नूपुरौ यस्यास्तया। एतच भ्रामरिक नाम विपरीतरताभिप्रायेणोक्तम् । तदुकं रतिरहस्ये-'चकवद्भमति कुञ्चिताद्रिका भ्रामरं नृजघने समुच्छुि।' “इति । कीदृशम् ? परिपूरित मुरतवितानं रतिविस्तारो येन तम् । अनेन नायक- कर्तृका यन्धाः कथिताः । भ्रामरक्यन्धधान्तां विदिखा किसलयशयनस्थितां मां खयमपि रमयिष्यतीति भावः । कीदृदया ? पूर्व मुसरा शब्दायमाना पचाद्विशृङ्खला त्रुटितगुणा मेसला पायी यस्यास्तया । अनेन प्रेहोलितनामक विपरीतरतमुकम् । तदप्युकं पुरुषायितप्रकरणे-'खजघनमेव दोलायमान सर्वत्र भ्रामयेदिति प्रेसोलितम्' इति । तन 'सर्वत्र'शब्दो मनोरमाकारण व्याख्यातः मध्यात्पूर्वपश्चिमभागे दक्षिणोत्तरभागे चेति । रहस्ये-'सर्वतः टिप्पक-1 मधुम्रने ममारपानकर्तरि दैत्यसूदने वा मुदित मानन्द प्रापितो मनोमः पदों येन । रकं रतिरहसे-अवसाने:पि च प्रीतिरुपचापहवा । सपिभमकमायो रवि जनयते पराम् ॥' इति संजी० ।

·५७ ॥ प्रवन्धः ६] रसिकप्रिया-रसमचर्याख्यटीकाद्वयोपेवम् श्रीजयदेवभणिवमिदमतिशयमधुरिपुनिधुवनशीलम् । सुखमुत्कण्ठितगोपवधूकथितं वितनोतु सलीलम् ॥ सखि० ॥९॥ मपि च,-दरमुफलिते ईपनिमीलिते नयनसरोजे यस्य येन वा । पतन च्युतिकालसूचकम् । उक्तं च भरतेन 'मूच्छंना मीलनं चाक्ष्णोश्वयुति कालस्य सूचकम् । सर्यमेतत्परिज्ञाय साधयेच स्वयं ततः ॥' अपि च- निःसहा असमर्थी निपतिता शयन एव वनुलता यस्याः । एतेन विपरीत- सुरतं सूचितम् । तदुक्त कोकेन-'स्वेच्छया मिलितवल्लमोऽथवा योपि- दाचरति पूरुषायितम् । आदितो घटितयानमेव वा ते निपात्य नरवद्विचेटते ।। चक्रवमति कुचितनिका भ्रामयेच जघनेऽथ तद्गते । सर्वत: कटितटनमो यदि प्रेक्षपूर्वमिदमुक्तमुन्नतम् ॥ एतेन ध्युतिकालोत्तरामस्या सूचिता । तदुक्तं भरतेन-'अ स्वेदः श्लथत्यं च फेशययादिसंवृतिः । जाते च्युतिसुखे नार्या बिरामेच्छा च गम्यते॥' अपिच, मधुसूदनं मधुविनाशिनम् ।उदितमनोजम- भ्युदितकामम् ॥ ८ ॥ अपि च,-श्रीजयदेवेति । इदं गीतप्रतिपादितप्रमेयक- कटितटभ्रमो यदि प्रेड्सपूर्वमिदमुक्तमूलितम्' इति । अन्नापि 'सर्व'शब्दार्थः स एव । कीदृशं तम् ! सकचन केशग्रहणसहितं चुम्बनदानं यस्य तम् । केश- प्रहणपूर्वकचुम्बनं विपरीतमेवोक्तम् । तदुक्तम्-'हारे चुम्बनं कार्य पुंमालिङ्ग- नपूर्वकम् । विपरीतरते नार्या सकरप्रहचुम्यनम् ॥' इति । मेखला खड्नबन्धः स्यात्कायोशलनितम्बयोः' इति विश्वः ॥ ७॥ पुनः कीदृश्या मया ? रति- सुखेति । रतिमुखसमये सुरतसुखप्राप्ति काले लोकोत्तरां काष्ठां प्राप्तो यः संभोग. साराख्यो रसस्तेनालराया मन्थरया। कीदृशं कृष्णम् ! दर ईषन्मीलिते मुद्रिो नयनसरोजे नेलकमले यस्य तम् । एतेन युगपदेव द्वयोरानन्दावाप्तिः सूचिता । तदुक्तं रतिरहस्ये-'मूर्च्छना भीलनं चाणोश्युतिकालस्य लक्षणम्' इति । पुनः कीदृश्या मया ? निःसहाऽसमर्था अत एव किसलयशयने निपतिता सनुलता यस्यास्तथा। अनेन सुरतान्तसमय उकः । तदुफम्-'अझे खेदः श्लयलं च केशवस्त्रादिसंपतिः । जाते च्युतिमुखे नार्या विरामेच्छा च जायते ॥' इति । नन्वमिसारे विनबाहुल्यात्स्थमेतावान्क्रियाकलापः संभविष्यतीत्यत आह- मधुसूदनांगेति । मवुनामानं दैत्यं सूदितवान् यत्तस्याभिसारविघ्ननिवारणे पाठा०-१ 'सुखमुत्कण्टितराधिकया कथितं'. P. टिप्प-1 एवं मानादिप्रकरणेऽमित्रसे मुनिराह हरिवंशे जयदेवेन चात्रव श्रीकृष्णस्य रसास्वादलीलामयमूर्वहुधा चेष्टितं निरूपितम् । तेन एषु व्याख्यानेषु कलना नाशङ्कनीया-दीपिका । 2 अन राधामोहनावाल्यनर्विभावैरनुकूलप्रतिकूल- भाववशीकारिणी रतिः स्थायीभावः, बनायुदीपनविभावाः, सिकटाक्षाचनुमावाः सितमुधामुम्बानन मिति 'दुगन्तवीक्षित मित्यनेन च दर्शिताः । स्वेदकम्पादयः सारिकाः। 'अतिखेदाई' इत्युद्रितवं च नेपा दर्शितम् । 'हस्वन्नम्तविलासर्वशं' इति वैपयुनोद्दीससारित्रका, 'साध्वसं' इति व्यभिचारिमावः । लज्जामयादिकाश्च व्यभिचारिणः । इति महाकविना. श्रीमदृन्दावनेश्वर्याः परमविइयाया वक्रत्वेन सागो रससम्राट् शृंगारो वर्णितः-दीपिका ।

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्ग: २ ० १० हस्तस्रस्तविलासर्वशमनृजुभ्रूवल्लिमदलवी- वृन्दोत्सारिगन्तवीक्षितमतिस्वेदार्द्रगण्डस्थलम् । व्युत्तम्भितवक्तृत्वेनोत्कण्ठितगोपवधूकथितं राधाकथितं सुखं वितनोतु । अर्थात् गायतां शृण्वतां च । किंविशिष्टम् ? श्रीजयदेवेन भणितम् । जयदेव- भणितरूपमित्यर्थः । श्रीजयदेवेति सर्वत्र श्रियः पद्मावत्या आराधको जयदेवः- श्रीजयदेव इति मध्यमपदलोपी समासः । पुनः किंभूतम् ? अतिशयेन मधु- रिपोनिधुवनशीलं सुरतचरितं यत्र तत्तथेति । उत्कण्ठितेत्यादि । उत्कण्ठिता नायिका । विप्रलम्भः शृङ्गारः। अत्र लयश्छन्दः ॥९॥ इदानीं मनसा भावितं परमेश्वरं दृष्ट्वा सखेदमाह-हस्तस्रस्तति । हे सखि ! 'वत' इति खेदे (?) । अहं कानने वृन्दावने गोविन्दं पश्यामि व्यलीक हृप्यामि च । किंविशिष्टं गोविन्दम् ? अजसुन्दरीगणवृतं गोपाङ्गनासमूहयुक्तम् । पुनः किंभूतम् ? मितसुधामधुरमाननं यस्य तम् । पुनः किंभूतम् ? मामुद्वीक्ष्य मां दृष्ट्वा हस्तात्स्रस्तः पतितो विलासवंशः केलिवेणुर्यस्य । अत एव विलजितं विह्व- लीभूतम् । पुनः किंभूतम् ? अतिस्वेदेनाई गण्डस्थलं यस्य । गण्डस्थलाम्'इति क्रियान्परिश्रम इति भावः । कीदृशं मधुसूदनम् ? उदितस्तत्कालत्रुटितः मुका. हारकाचीगुणस्तस्य स्थानम् । पुनः सचन्दनं संजातपयोधरश्रोणीपरिसरस्य रशनादिना मलजितस्मितराधाया अगविलोक्नादिना पुनराविर्भूतो मनोजः कामो यस्य तम् । तदुक्तम्-'अधस्तने च्युते प्रीतिरुपचारैरुपस्कृता । सविधम्भकथा- योगैस्तै रतिं नयते पराम् ॥' इति । अत्रोत्कण्ठिता नायिका । तदुक्तम्- 'नैवागतः समुचितेष्वपि वासरेषु प्राणेश्वरः खगुहकार्यवशेन यस्याः । दुर्वार- वृत्तविरहज्वरतापिताङ्गीमुत्कण्ठितां वदति तां भरतः कवीन्द्रः ॥' इति ॥ ८॥ श्रीजयदेवेति । इदं जयदेवकविना भणितं यदुत्कण्ठिताया गोपवध्वा राधिकायाः कथितं वचनं मुखं तनोतु विस्तारयतु पठतां शृण्वतां च । कीदृशम् ? मधुरिपोः श्रीकृष्णस्य निधुवनं मुरतकीडां पीलयतीत्येवंरूपम् । 'आपोवनं निधुवनं सुरतेन समं त्रयम्' इत्यमरः ॥ ९ ॥ खमनोरथान्तरमाह-हस्तेति । है ससि ! अहं गोविन्दं कदा पश्यामि । कदाचिद्गोविन्ददर्शनं भविष्यतीलाशशायां काकुः । अत एव दृष्यामि । तदर्शनजन्य आनन्दो मम कदाचिद्भविष्यतीत्यप्रा- प्यासेव । पश्यामि हृष्यामीति भविष्यत्सामीप्ये वर्तमानप्रयोगः । कीदृशम् ? प्रजमुन्दरीगणघृतं गोपवधूकदम्यपरिपृतम् । ननु सपन्नीभिः परिवृतं दृष्ट्वा कथं ते हों भविष्यतीसत आह-मामिति । मामुदीक्ष्य दृष्ट्वा विलजितम् । पुनः कीदृशम् ? भन्यवधूभिः परिवृतोऽहमनया दृष्टः' इति तोर्विपादसूचकं यत्सित तदेव शुभ्रवादविस्पृहणीयलाथ मुधा तया मुग्धं मनोहरमाननं मुसं यस्य । । पाठा0-1 'हवन'c ·प्रवन्धः ६] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् मामुद्वीक्ष्य विलंजितं स्मितसुधामुग्धाननं कानने गोविन्दं व्रजसुन्दरीगणवृतं पश्यामि हृष्यामि च ।। १० ।। दुरालोकस्तोकस्तबकनवकाशोकलैंतिका- विकासः कासारोपवनपयनोऽपि व्यथयति । पाठे मामित्यस्य विशेषणम् । संजातसारियकमावां मां दृष्ट्वा सोऽपि संजातसा- विकभाव इति हस्तसस्तेति युक्तम् । पुनः किंभूतम् ? अनुभूवलिमबलवीय- न्दोत्सारिरगन्तवीक्षितम् । कुटिलभ्रूवलियुतानां बल्लवीनां घृन्दे उत्सारि कर्वप्रसरगशीलं गन्तयीक्षितं कटाक्षेक्षणं यस्य । अथवा,-अनृजभूयलिमदल्ल- वीवृन्देन उत्सारिणा गन्तेन वीक्षितम् । एतावना राधां प्रति तस्य स्वभा- यावलोकनं दृष्ट्वाऽन्याभिरपसृतम् । अत्र शार्दूलविक्रीडित छन्दः। तथा दीपकम- लंकारः । विप्रलम्मशृङ्गारो रसः । अत्र गोविन्दस्य व्रजसुन्दरीपरिवृतत्येऽपि यत् आत्मौपाधिकदर्शनस्य लजिताहेतुत्वेन हर्षदर्शनकर्म अतोऽपादानमौचि- तीमावहति । पाञ्चाली रीतिः । लाटानुप्रासश्च । दक्षिणो नायकः । अन्यत्सर्व समानम् ॥ १० ॥ इदानीं पुनरेव विप्रलम्भविभावानाह-दुरालोक इति। हे सखि !दुरालोकस्तोकस्तवकनवकाशोकलतिकाविकासः मां व्यथयति । दुःखेनालोक्यते विरहिभिरिति दुरालोकः । दुरालोकः स्टोकोऽल्पकः सबको गुच्छो यस्याः सा । अशोकलतिकायाः विकासः अशोकलतिकाविकासः । । प्रशंसायां कः । नवकश्चासायशोकलतिकाविका. कासश्च । दुरालोकस्तोकस्तयकश्चासौ नयकाशोकलतिफाविकासश्च सः । अपि च,-अयं कासारोपवनपवनो व्यथयति । न केवलं सः पवनो- ऽपीति । 'कासारः सरसी सरः' । अथवा 'दुरालोक' इत्यादिपवन विशेषणत्वेन पुनः कीदृशम् ? अनुजुः कुटिला भ्रूलता यासामेतादृश्यो या बहव्यो गोपवयस्तासा वृन्दमुत्सारयत्येवंशीलं दृगन्तवीक्षित नेत्रान्तेनावलोकितं यस्य तम् । मन्यागतायां भिया गन्तचेष्टयान्यगोपीरपसारयतीत्यर्थः । पुनः कीदृशम् ? हस्तात्नस्तो विगलितो मद्दर्शनेन साध्वसवशात्स्खलितो विलासर्वशः क्रीडावेणुर्यस्य तम् । पुनः कीदृशम् ? अतिशयेन खेदैराई गण्डस्थलं यस्य तम् । सर्वत्र मामुवीक्ष्येत्यस्यां संबन्धः ॥ १० ॥ हे सखि ! धैर्यमवलम्बख मिलिष्यत्येव खो हरिरित्याश्वासयन्ती दूतीमेव खरयितुमाह-दुरालोकेति । हे सखि ! स्तोकोऽल्पः स्तबको गुच्छो यस्या एतादृशी या नविकातिनवाऽशोकलतिकानुकम्प्याशोकशाखा तस्या विकास पाठा०-१ 'विलक्षितसित" ., विलमितस्लिव' D., B, P. २ 'दुरा- लोकः स्तोकस्तवकनविका-' RM., B. ३ कलिका' D. ४ 'विकाशः' P., नव एव नवका C., D.,s. टिप्प-1 भन प्रियोकिनामायमलङ्कारः । तदुक्तं दण्डिना-'प्रीतिप्रकाशन यत्तत्प्रेय इत्यभिधीयवे' इति बाल ।

·गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्ग: २ श्लो० ११ अपि भ्राम्यङ्गीरणितरमणीया न मुकुल- . प्रसूतिचूतानां सखि ! शिखरिणीयं सुखयति ॥ ११ ॥ योजनीयम् । दुरालोकस्तोकस्तबका चासौ नवकाशोकलतिका चेति तां विका. सयति स इति कर्मण्यम् । अथवा, अशोकलतिकाया विकासो यस्मादिति । एतेन वायोस्पैविध्यमुक्तम् । अपि च, न केवलं पवना, अपि तु चूतानां मुकुल- प्रसूतिरपि न सुखयति । कीदृशी मुकुलप्रसूतिः ? शिखरिणी साम्रा । पुनः कीदृशी ? भ्राम्यङ्गोरणितरमणीया । श्राम्यन्त्यः परितः स्फुरन्यो या भृङ्ग्यो भृङ्गाङ्गनासासां रणितेन शब्दितेन रमणीया । अत्र मधुलिङ्गनाग्रहण पुरुषान्तराभिलापनिवृत्त्या औचितीमावहति । अत्र शिखरिणी वृत्तम् । समु. वायोऽलंकारः । लाटानुप्रासः शब्दालंकारश्च । क्रियौचित्यं च । विप्रलम्भः शृङ्गारो रसः । सर्वत्र स्थितिलया गीतिः । मागधी गौडीया चरीतिः ॥ ११ ॥ उद्बोधो दुरालोको दुःखेनालोकयितुं शक्यः । नविकेत्यत्र हखः । लतिकेत्यना- नुकम्पायां कः । मद्धस्सपालिताऽत एवानुकम्प्याऽशोकलतिका दुरालोकेति भावः । किमपरम् ? कासारः सरस्वत्संबन्धि यदुपवनं तत्संबन्धी यः पवनो वायुः सोऽपि व्यथयति । दुःसं ददातीत्यर्थः । 'कासार'पदेन वायोः शैत्यं कथितम् । उपवनसंवन्धिखेन ससौगन्ध्यं मान्धं च ध्वनितम् । यतो वनक्षरुपहतगतित्वेन मन्द एवं वायुर्भवतीति । यद्वा,-स्तोकेत्यादि वायोरेव विशेषणम् । सदा स्तो कस्तबकनवकाशोकलतिको विकासयतीत्येवंभूतः पवनो व्यथयतीत्यन्वयः । नन्वभिमुखमागच्छम्पवनश्चलनादिना निवार्यतामिलत आह -दुरालोक इति । अतीन्द्रिय इत्यर्थः । तथा चाकस्मादेवासी न दृश्यत इति भावः । अपि च इयं शिखरिणी गोवर्धनगिरी वर्तमाना चूतानामात्राणां मुकुलप्रसूतिरपि फुझलोद्ग- मोऽपि न सुखयति । विकासदशायां तु को वेद किं करिष्यतीति कविना ध्वनितम् । प्रसूतिः शिसरिणी । प्रशस्ताप्रभागपतीत्यर्थः । शिखरिणीसन प्रशंसायामिन् । यद्वा, इयं शिखरिणी मल्लिका न सुखयतीत्यर्थः । कीदृशी? भ्राम्यन्तीना भ्रमराङ्गनानां रणितिभिर्गुजितै रमणीया। शिखरिणीनामकं छन्द इत्यपि ध्वनितम् । तलक्षणं तु वृत्तरत्नाकरे-'स्तोकोऽल्पे चातके' इति विवः। 'स्याद्गुच्छकस्तु स्वयकः' इत्यमरः। 'लता ज्योतिष्मतीक्षशासायल्लिप्रिया' इति विश्वः। 'कासारः सरसी सरः' इत्यमरः । 'धीरनं मल्लिकायां च प्रोफा शिखरिणी युधैः' इति विक्षः ॥११॥ . पाठा०-१ 'रणितिरमणीया' R.B. २ 'शिखरिणि'. टिप्प.-1 गृहीनों घलन नायकान्येषगामिनि भनितम्-पति पद ।

·- प्रवन्धः ६] रसिकप्रिया-रसमजर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । ६१ साफूवस्मितमाकुलाकुलगलद्धम्मिलमुल्लासित- भ्रूवल्लीकमलीकदर्शितभुजामूलोहस्तस्तनम् । गोपीनां निभृतं निरीक्ष्य गमिताका श्चिरं चिन्तय- नन्तर्मुग्धमनोहरं हरतु वः छेशं नवः केशवः ॥ १२ ॥ इति जयदेवकृतौ गीतगोविन्दे अक्छेशकेशवो नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ . इदानीं सर्गान्ते कविर्भक्तजनानाशास्ते-साकूतेति । केशवो हरिवो युप्माकं खेश हरतु । किंलक्षणः ? गमिताकाक्षः गमिता नाशं नीता आकाङ्क्षाऽभिलापो येन स तथा । अर्थात् गोपीपु । किं कुर्वन् ? चिरं निभृतं यथा स्यात्तथा निरीक्ष्यान्तर्हृदये चिन्तयन् । किं निरीक्ष्येत्यपेक्षायामाह-साफूतस्मितं साभि- प्रायमीपद्धसितम् । पुनः किम् ? आकुलाकुलगलद्धम्मिल्लम् । आकुलाकुलं कामोद्रेकादोमाञ्चोद्गमादिहेतुना गलद्धम्मिलं विगलत्केशबन्धम् । पुनः किम् ? उल्हासितभ्रूवलीकमुस्क्षिप्तवलीकम् । पुनः किम् ? अलीकदर्शितभुजामूलोय- हस्तस्तनम् । भुजायाः मूलं भुजामूलं, भुजामूले अध्यौँ यो हतौ भुनामूलोज़- हस्तौ। अलीकं दर्शिता भुजमूलोहस्ताभ्यां स्तनौ यग्न कर्मणि तत् । कासामित्य- पेक्षायामाह-गोपीनाम् । तञ्चतुष्टय हेतुगर्भवत्येन विशिनष्टि टे-मुग्धमनोहर- मिति। मुग्धानां मूर्खागां मनो हरतीति न मत्सदृशस्येति गमिताकासत्वे हेतुः। तदेवाग्रिमे संगै प्रारयिष्यति । 'राधामाधाय हृदये वत्याज बजसुन्दरीः' इत्यादिना । अत एव नवः सकलपुमपेक्षया चरितविशेषेण नवोऽन्यादश इव 'सुभाषितेन गीतेन युपतीनां च लीलया। चेतोन भिद्यते यस्य स वै मुक्तोऽथ वा पशुः ॥' इति वचनात् । अथवा,-नूयते स्तूयत इति नयः । अथया,- पाठा०-१ 'मूलाधदृष्ट' B., 'बालार्धहस्त" 0., 'मूलार्धहस्त" s. २ 'दयिताकास' C., 'गमिताशङ्क" , ३ 'मनोहरो'.. टिप्प-1 अलीकेन छलेन दर्शिता मुजा मूलाधहस्तस्तनाः यत्र कर्मणि तत् । अन 'अशब्दो हस्त-स्तनाभ्यां संदध्यते । इस्ती च स्तनौ चेति दन्द्वसमासः । जमणादिव्याजेन भुजामूलार्धहस्तस्तनप्रकटनमिति भावः । किं चाभणमप्यत्र क्षेयम् । यदुक्तम्-'वामबाहुः शिरोलग्नो यत्र वामस्तनोन्नतिः । सा लसद्धविलासं च वदुर त्यर्षभितम्' इति-दीपिका । 2 नित्यनूतन इति वा नित्यानुभूतस्या अपि नागुभूत ख प्रतीवेः । तद्यथा-'कुलवरतनुधर्मग्रामवृन्दानि भिंदन् समुसि ! निशितदीपिाङ्ग- काठच्यामिः । युगपदयमपूर्वः कः पुरो विश्वकर्मा मरकतमणिलौः कोष्ठकक्षा चिमोति-दीपिका। । गीत.६

·गीतगोविन्दकाव्यम्
[सर्गः२
नवस्तरुणः (तरुणं दृष्ट्वा कामिनीनां कामचेष्टा जायत एव । अथवा, तस्मिन्पक्षे
गोपीनां निभृतं भावं निरीक्ष्यति व्याख्येयम् । तदासाकूतलितेत्यादि चतुर्णा-
मपि पदानां भायविशेषणपक्षे निक्षेपः । मुग्धमनोहरमिति क्रियाविशेषणम् ।
अत्र विदग्धो नायकः । समुच्चयाशिपावलंकृती । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।
परिकरोऽलंकारश्च । अन्न यत्सकलकामिनीकामपूरकस्य कामजनकस्य विलास-
वतीबिलासादिभिरगृह्यस्य यन्नवत्वविशेषणेनान्याशत्वमुपपादितं तद्विचार्य-
माणमौचित्यचारुतामाचरति । यदाहुः-'विशेषणैः समुचिवैर्विशेष्यार्थः
प्रकाश्यते । गुणाधिकैर्गुणोदारः सुहृद्भिरिव सजनः ॥' इति ॥ १२ ॥
शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयमणिताबुद्गीतगोविन्दके
प्रत्यर्थिवभुगर्वपर्वतसुपर्वाधीशशोभाभृता ।
श्रीपुम्माणनरेशवंशविशदक्ष्मामृद्वतंसायित-
श्रीमत्कुम्भधराधिपेन विवृतः सर्गे द्वितीयेऽन्वयः ।।
"तथा च सहीतराजे-
'गीतौ भैरवरागेण ताले वर्णयतौ यथा । -
आभोगान्तस्थितैः पाटैः स्वरैः पद्यानितस्ततः॥
अक्लेशकेशवादिश्च कुञ्जरस्तिलकाभिधः ॥'
इति अकेशकेशवकुारतिलकनामा पष्टः प्रवन्धः॥६॥
इति श्रीराजाधिराजहम्मीरवीरवंशकरीरेण श्रीकुम्भकर्णमहीमहेन्द्रेण विरचिते
गीतगोविन्दविवरणे अकेश केशवनामा द्वितीयः सर्गः ॥२॥
काव्यं गीत्यनुसारि दुभमथ स्फीतं प्रसादादिभि-
लक्ष्मीकान्तविलासवर्णनरसस्तनापि लोकोत्तरः ।
सर्व चतदभूदरण्यरुदितं पद्यायतीवल्लभ-
स्यैता चेदसमभरी न ररयेच्छोशालिनायप्रभुः ।
इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीशंकरमिधविरचितायां धीशालिनाथकारिताया
गीतगोविन्दटीकायां रखमार्यात्यायां द्वितीयः सर्गः ॥ २ ॥

·प्रवन्धः ६] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । तृतीयः सर्गः। -मुग्ध म घुसूदनः- कंसारिरपि 'संसारवासनायन्धरवलाम् । राधामाधाय हृदये तत्याज ब्रजसुन्दरीः॥१॥ इतस्ततस्तामनुसृत्य राधिकामनायाणवणखिन्नमानसः । कृतानुतापः स कलिन्दनन्दिनीतटान्तकुञ्ज विषसाद माधवः॥२॥ गेयानुगुणैरधिकरधिगते तनुते धातुं बुधसंमतम् । नत्या विधिमिह सुरपरनतं कुम्भनरेशोऽलंकृतियुतम् ॥ इदानीं राधायाः कृष्णेऽनुराग निरूप्य कृष्णस्यापि राधायामनुराग दर्श- यबाद गौडकृतिरागेण-कंसारिरिति । कंसारिरपि प्रजसुन्दरीस्तत्याज । न केवलं राधैव कृष्णसत्ता बभूव किंतु, कृष्णोऽपि राधासक्तो बभूवेत्यपिश- ब्दार्थः । किं कृत्वा ? राधां हृदये आधायारोप्य । किंभूतां राधाम् ? संसार. वासनाबन्धे शृङ्खलेय शृङ्खला । अन्न 'तकनोज' इति पथ्या छन्दः ॥ १॥ इदानी कृष्णास्य विरहारस्थाचेष्टितमाह-इतस्तत इति । स माधवोऽन- गवाणवणखिनमानसः सन् विपसाद विपादं चकार । किं कृत्या ? कलिन्द- राधायाः कृष्णविषयिणीमुत्कण्ठामुक्त्वा संप्रति कृष्णस्यापि तस्यामुत्कण्ठा- माह-कंसारिरिति । कृष्णोऽपि ब्रजसुन्दरीस्तापात्तत्याज । त्यागे हेतुगर्भ- विशेषणमाह-राधामिति । राधां हृदय आधायारोप्य । 'सुन्दरी' पदेन बहु. वचनेन सौन्दर्यवतीरपि तत्याजेति कथनेन कृष्णस्य राधायामनुरागाविशयो ध्वनितः । कीदृशी राधाम् ? संसारविपयिणी वासना संस्कारस्तस्य बन्धनेन शङ्खलामिव । अनेनाभिलापाख्या प्रथमावस्था । एतलक्षणं च दशरूपके- (४१५३) 'अभिलापः स्पृहा तत्र कामे सतिसुन्दरे । दृष्टे श्रुते वा तनापि विस्मयानन्दसाध्वसम् ॥' इति 'शसला पुंस्करे वस्त्रवन्धेऽपि निगडेऽपि च' इति विश्वः॥१॥ इतस्तत इति । स माधवः कलिन्दनन्दिन्या यमुनायास्तटान्त- कुक्षे तीरप्रान्तलतापिहितोदरगृहे निषसाद न्यवसत् । अत्र 'माधव'पदेन मा पाठा०-१ 'वासनाबन्धशृंखलाम्' P. २ "निषसाद' R., O. टिप्प०-1 सम्यक् सारः ससारः आनन्दचिन्मयमधुराख्यरसः, तदिपरिणी या वासना निरन्तरा हृदयवृत्तिः, तथा सधाय स्ववशीकाराय शृंखलामिव । तथा च के मुखं सारयति विस्तारयतीति कंसारि:, औणादिक इणप्रत्ययः; कसोऽपि यसाहिमेतीति कंसारिरिति । उक्त च-'मयाद कंस:'-इति दीपिका । 2 सौन्दर्यवतीहीरपि तसाजेति राषायां कृष्णस्यानुरागातिशयो वनित:-इति पद।

·. गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ३ श्लो०३ गुर्जरीरागयतितालाभ्यां गीयते ॥ प्रवन्धः ॥७॥ मामियं चलिता विलोक्य वृतं वधूनिचयेन । सापराधतया मयापि ने वारिताऽतिभयेन । हरि हरि हतादरतया गता सा कुपितेव ॥ ध्रुवपदम् ।। ३ ।। नन्दिनीतटान्तकुळे इतस्ततस्तां राधामनुसृत्यान्विष्य । किविशष्टः ? कृतानु- तापः पूर्वमेव मया कथं नानुनीति कृतपश्चात्तापः । अब कुजेविति वक्तव्ये बहुप्वपि परिश्रमन् तदार्तिवशादेकमेवाज्ञासीदित्येकवचनम् । वंशस्थवृत्तम् ॥२॥ उत्तमर्थ गीतेन स्पष्टयति-तत्र पूर्व ध्रुवपदम् । हरीति । हरि हरीति खेदे । सा राधा कुपितेव गता । कया ? हतादरतया । हतो विनाशित आदरो बहुमानस्तस्य भावस्तया । इति ध्रुवः । अथ पदानि । मामियमिति । मां वधूनिचयेन वृतं विलोक्य गतेति ध्रुवपदेनैकरास्यत्वात्संबन्धः। किंभूता? तादृशी मया चलितापि सापराधतया न चारिता न निषिद्धा । इह साकू- लक्ष्मीस्तस्या अपि धवः खामी यद्विरहव्याकुलो बभूवेति राधायाः सौभाग्याधिक्यं ध्वनितम् । किं कृला ? इतस्ततस्तेषु स्थानेषु तां हरयनि हेतामनुसृलानुलक्ष्य । कीदृशः । अननस्य कामवाणस्य यद्णं क्षतं तेन खिन्नं दुःखितं मानसं यस्य । पुनः कीदृशः कृतानुतापः कृतः किमिति मया तस्या अद्यावधीरणं कृतमिति पश्चात्तापो येन सः । अनवाणेत्यत्रानपदेनागरहितस्यात एवालक्षितगतागतस्य कामस्याशेष- दुष्टदमनेनापि कृष्णेन निवारण कर्तुं न शक्यमिति ध्वनितम् । अवश्य इति चिन्ता भवेद्ययेति तेन श्लोकेन चिन्ताख्या द्वितीयावस्था ध्वनिता। तदुक्तं शृङ्गार- तिलके-(१८) 'कथं स वल्लभः प्राप्यः किं कुर्यादस्य सिद्धये । कथं भवेदसौ वश्य इति चिन्ता भवेद्यथा ॥' इति ॥ २॥ कृतानुतापमेव गीतेन कथयति- मामियमिति । गीतस्यास्य गुर्जरीरागः । प्रतिमंठताल. । गीतार्थस्तु-हरिहरि कष्टम् । सा राधा हतादरतया कुपितेव गता । ननु सा कुपिता गतेति लया कथं ज्ञातमियत आह-मामियमिति । मां वधूनिचयेन गोपवधूसमूहेन वृतं वेष्टितं विलोक्य दृष्ट्वा चलिता प्रस्थिता । विलोक्येत्यव्यवहेतपूर्वकाले क्ला । तेन गोपवधूवेष्टितं मां दृष्ट्वाऽव्यवहित काल एव यतश्चलिता ततो ज्ञायते कुपितेवेति भावः । ननु मा गच्छेति खया किमिति न निवारितेत्यत आह-सापराधत. येति । मयातिभयेनातिशयितभीला सा न निवारिता। भयहेतुमाह--सापरा- पाटा०-१"रागेण यतितालेन' C., गुर्जरीरागे मंठताले' 5. P. २'न निवारिता' P. टिप्प०-1 मयापि कृष्णेनापि सापराधतया कृतापराधत्वेन हेतुनाऽतिमयेन न निवारिता; यदा,-कथंभूतेन मया ? अतिमयेनातिशयितं मय यस्येति-इति पद । 2 ·३५ प्रबन्धः ७] रसिकप्रिया-रसमबर्याण्यटीकाद्वयोपेतम् । 'किं करिष्यति किं वदिष्यति सा चिरं विरहेण । किं धनेन जनेन किं मम जीवितेन गृहेण ॥ हरि हरि० ॥ ४ ॥ तम् । तस्या गमने हेतुं जानलपि सापराधोऽसि । कथमेतस्या अने मयाति- भयेन वक्तुं पार्यत इति बुद्ध्या अतिशयितं भयं यस्येति मयेत्यस्य विशेपणम् करणे तृतीया । अतिक्रान्तं भयमिति बधूनिचयविशेषणं था । अथवा,-मामेवं विलोक्य सा चलितापि मया न पारिता । हरि हरि गतेति विपादाभिनयेन योज्यम् ॥ ३॥ किमिति । इदानी मदपराधे मनिमित्तमेव सा विपाद मुले इति आत्मसमस्येन तामपि गणयमाह-सा किं करिष्यतीति । मयि मिलिते कोपेोदिकं कथं विधास्पतीत्य|क्या । तदनु कृतापराधं मां चरण- पतितं दृष्ट्वा किं वदिष्यतीत्यपि चाोक्त्या । अहमुत्तरं दास्यामीत्याह-कि जनेनेति । गोपीजनेन । किं धनेनेति । धनमप्यकिंचित्करं कृत्वा जीवित निन्दति । जीवितफलं किम् ? सुखमपि त्यहते नान्यदिति चास्यशेषः । 'किंविशिष्टा सा ? विरहेण उपलक्षिता । अथवा,-मम विरहेणाकान्ता सा कि धेति । अपराधो राधां विहायान्यगोपीभिः सह क्रीडारूपस्तद्युक्ततया ॥ ३ ॥ किं करिप्यतीति । साचिरं विरहेण चिरकालोनमद्वियोगेन किं करिष्यति । विरहताप- स्यात्सर्थ यमुपायं करिष्यतीत्यर्थः । अथ च,-कि वदिष्यति ? किं मम सद्वर्ण वदिष्यति, दोपान्चा यदिध्यतीत्यर्थः । यदा, काकुखरे किं वदिष्यति । मया सह (न) कदाचिद्वार्ता कथयिष्यतीत्यर्थः । तया विना मम धनेन किम् ? न किंचित्प्रयोजनमित्यर्थः । ननु धनं विना परिजनसंग्रहः कथं स्थादित्यत आह-तया विना मम जनैनाप्रितेन परिजनेन किम् ? न किमपि प्रयोजनम् । ननु परिजनं विना गोधनरक्षा कथं भविष्यतीसत आह-तया विना मम गोधनेन किम् ? न किमपि प्रयोजनम् । ननु धनं विना परिजनाहते च गृहरक्षापि न स्थादित्यत आह । तया विना मम गृहेणापि किम् ? अपि तु प्रयोजन पाठा०- -'मम किं गृहेण सुखे न' C., किं जनेन धनेन किं मम किं गृहेण P•s. टिप्प-1 बनेन सविरहमहाज्वालामवधार्य तदुःखाकान्तत्वेन मुटुमणयोत्कषों दर्शितः । तयथा-'यचे सुजात! चरणांपुरई स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय ! दधीमहि साकेशेषु । तेनाटवीमटसि तद्यथते न किं स्वित् कर्मादिषु भ्रमति धीभवदायुषां नः ॥' इति दीपिका। 2 अपि च धनेन किम् ? धनेन पितुः श्रीवजेश्वरस्याखिललोकाति- शायिन्या संपत्त्या मम कि ? न किमपीत्यधः-बाल । 3 गृहेण किम् । तया विना मम गृहेण किं प्रयोजनमित्यर्थः। तद्वियोगेन चनवासांगीकारात् । ननु सुखारपदं गृहम् , तेन विना मुखं न स्वादत आह-मम सुखेन किमिति । तया विनाऽन्य- सुखेनापि मम किं प्रयोजनम् ? सैव मम मुखमिति भावः । अथवा,-मम मुखेनारम- संवन्धिमुखेन किं ? मन सुखं तदुःखानुमवैन मुखप्रदानामपि दुःखपदवाद, तत्सु- खेनैव मम मुखमिति भावः-दीपिका।

·- गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ३ श्लो०५-६ चिन्तयामि तदानतं कुटिलभ्रु कोपभरेण । शोणपद्ममिवोपरिभ्रमताकुलं भ्रमरेण ॥ हरि हरि० ॥ ५ ॥ तामहं हृदि संगतामनिशं भृशं रमयामि । किं वनेऽनुसरामि तामिह किं वृथा विलपानि ॥ हरि हरि०॥६॥ पदिप्यतीत्यादि । ममापि तां विना किं धनादिनेति योजनीयम् ॥ ४ ॥ चिन्तयामीति । अहं तदाननं चिन्तयामि । किंभूतमाननम् ? कोपभरे- णार्थान्मयि कुटिलभु । कुटिले कुञ्चिते ध्रुवौ यन्न । किमिर ? शोणपद्ममिव । उपरिभ्रमता भ्रमरेणाकुलम् । अत्र कोपारक्तमुसं पोनोपमीयते । नमरेण कुटिले कोपावेशपरिस्फुरमाणे ध्रुवाविति । अत्र वाक्यार्थोपमालंकारः । तथा च'तदाननमधीराक्षमाविद्धं शतदीधिति । भ्रमद्भगमिवालक्ष्य केसरं भाति पङ्कजम् ॥' इति ॥ ५॥ तामहमिति । अहं अनिशमनवरतं हृदि संगतां हृदये मिलितां तां भृशमत्यर्थ रमयामि । इत्युक्त्वा पुनः प्रबुयाह- नास्त्रीत्यर्थः । ननु गृहं विना सांसारिका भोगाः कथं सेत्स्यन्तीत्यत आह । तया विना मम सुखेनापि किम् ? स्रक्चन्दनवनितादिजन्येनापि मुखेन कि प्रयोजन- मित्यर्थः । इयं च स्मृत्याख्या तृतीयावस्था । तदुक्तं रसार्णवसुधाकरे- 'अर्थानामनुभूतानां देशकालानुवर्तिनाम् । सातयेन परामर्शो मानसः स्यादनु- स्मृतिः ॥ अनानुभावविश्वासाद्धीनं कृत्वा विहस्तता । राज्यासनादिविद्वेषश्चेत्याद्याः स्मरकल्पिताः ॥' इति ॥ ४ ॥ चिन्तयामीति । अहं तदाननं चिन्तयामि स्मरामि । कीदृशम् ? रोषभरेण कोपातिशयेन कुटिल कुटिला वक्रा धूर्यत्र तादृशम् । किमिव ? उपरिभ्रमता भ्रमरेणाकुलं व्याप्तं शोणपद्ममिव । अत्र रोपारुणे मुखे शोणपद्ममादृश्यं बोध्यम् । वारंवारं वक्रीभवन्योर्भुवोश्च श्रमद्रम- रोपमा पोध्या । अनेन गुणकीर्तनाख्या चतुर्थावस्था । तदुक्तम्-'अङ्गप्रत्यङ्गली. लाभिर्वाक्चेष्टाहसिवेक्षणैः । न तस्य सदृशः कश्चिदित्यादिगुणकीर्तनम् ॥ इति । 'शोणः कोकनदच्छविः' इत्यमरः ॥५॥ तामहमिति । तामनुसरामि तस्या अनुसरणं करोमि । इह वृथा कि विलपामि किमिति पृथा विलापं करोमि ? हृदि संगतां हृदये संनिहितामनिशं निरन्तरं मृशमतिशयेन तां रमयामि क्रीडयामि । यद्वा,-'कि'शब्दः प्रश्ने। अहं तां हृदि संगतामनिशं रमयामि पाठा०-१ रोपभरेण' 8. टिप्प.-1 अनेनाव्यभिचारि सौन्दर्य कथितम् । कुपापि सोमाप्रहलाद । किं च माधुर्य नामैतदेव । तदुक्तं- माधुर्य नाम चेष्टिताना सर्वास्ववसास चारना' इति- दीपिका। -- ·प्रबन्धः ७] रसिकप्रिया-रसमजर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् ।' ६७ तन्वि ! खिन्नमसूयया हृदयं तवाकलयामि । तन्न वेभि कुतो गतासि न तेन तेऽनुनयामि ॥ हरि हरि० ॥७॥ दृश्यसे पुरतो गतागतमेव मे विदधासि । किं पुरेव ससंभ्रमं परिरम्भणं न ददासि ॥ हरि हरि० ॥ ८॥ क्षम्यतामपरं कदापि तवेदृशं न करोमि । देहि सुन्दरि ! दर्शनं मम मन्मथेन दुनोमि ॥ हरि हरि० ।। ९॥ इष्टशून्यप्रदेशे वृथा कि विलपामि, तां यनेऽनुसरामि ॥ ६ ॥ तन्वीति । है तन्धि ! तय हृदयं असूयया सि सेदयुक्तं भविष्यतीत्याफलयामि । तत्तम्मा- दहं कुतो गतासीति न वैझि, अपि तु असूयात एवं गतासीति वेनि । अतो हेतोदर्शनाभावात् । ते तवसंबन्धिना नतेन नमस्कारेणानुनयामि । अथया,- तव हृदयं असूयया खिन्नम् । तेन कारणेन ते तव हृदयं नानुनयामि । 'प्रतप्तस्यैव सहसा सर्पिपस्तोयविन्दवः' इति न्यायापातादिति भावः । अथवा,-तत्कुतो न येशि? अपि तु घेशि । अयवा-त्वं गतासि यातासि । तव हृदयं नते नमस्कृतौ न अनुनयामि ॥ ७ ॥ दृश्यस इति । हे तन्धि ! मे पुरतो गतागतमेव विदधासि यातायातमेव करोपीति दृश्यते । अपरं, पुरेव ससंभ्रमं यथा स्यात्तथा परिरम्भणं न ददासि । विरहिणो हि चित्तानु- पहारसर्वतस्तामेव पश्यन्ति । तथा चोकम् -'प्रासादे सा पथि पथि च सा पृष्ठतः सा पुरः सा पर्यके सा दिशि दिशि च सा तद्वियोगातुरस्य । हहो चेतः प्रकृतिरपरा नास्ति ते कापि सा सा सा सा सा सा जगति सकले कोऽयमद्वैतवादः॥८॥ क्षम्यतामिति । है तन्वि ! भवतु यत्किंचिन्मया किं या पने तामनुसरामि । स्था विल पामीत्यर्थः ॥ ६ ॥ तन्वीति । हे तन्धि ! तव हृदयं असूयया मयि दोषाविष्कारेण खिनं खेदयुक्तमाक्लयामि पश्यामि । इयं चौद्वेगावस्था । तदुक्तं शृङ्गारतिलके-(२।११) 'यस्मिन्रम्यमरम्यं वा न च हाय किंचन । विद्वेषः प्राणितव्येऽपि स उद्वेगः स्मृतो यथा ॥ इति । तन्न वेनीति । कुतो गतासि तदहं न वेधि । ते तव नतेन प्रणत्याऽनुनयामि सामित्यर्थः । क्वचितु 'नुन' इति पाठसदा ते तवं नुतेन स्तुत्याऽनुनयामि खामित्यर्थः । यदा,-'तु' इति वितर्के । 'तेन' इति लक्षणेऽव्ययम् । तथा च यं मार्ग लक्षीकृत्य गतासि तेन तं मार्ग लक्षीकृत्य गला तेऽनुनयामि तवानुनयं करोमि । वे इति संबन्धमानविवक्षायां पष्ठी । अनेन विलापावस्था कथिता। तदुक्तं शुमारतिलके-(२०१२) 'यम्भ्रमीति मनो यस्मिन्रत्यौत्सुक्यादित- खतः । वाचः प्रियाश्रया एवं प्रलापः स्मृतो यथा ॥' इति ॥७॥ इदानीं भावनया प्रत्यक्षीकृतां प्राह-दृश्यस इति । है सुन्दरि । पुरेव पूर्वमिव सप्तश्रम सादरं परिरम्भणमालिजनं किमिति न ददासि ! पुरतोऽभे दृश्यसै गतागतं यातायातं विदधाति ॥ ८॥ क्षम्यतामिति । हे सुन्दरि।

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ३ श्लो० १०-१२ वर्णितं जयदेवकेन हरेरिदं प्रवणेन किन्दुविल्वसमुद्रसंभवरोहिणीरमणेन । हरि हरि० ॥ १०॥ 'हदि विसैलताहारो नायं भुजङ्गमनायकः कुवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलद्युतिः । मलयजरजो नेदं भस्म प्रियारहिते मयि प्रहर न हरभ्रान्त्याऽनङ्ग क्रुधा किमु धावसि ॥११॥ अपराद्धं क्षम्यतां तत् । ईदृशमपरमप्रियं तव कदापि न करिष्यामि । हे सुन्दर ! मम दर्शनं देहि । स्वद्विनाऽहं मन्मथेन दुनोमि । इतसतस्वामित्यादी धीरललितो नायकः । परस्परानुरागजनितो विप्रलम्भशहारः ॥ ६ ॥ वर्णित मिति । इदं पूर्वोक्तं जयदेवेन वर्णितम् । किंभूतेन ? हरेः प्रवणेन हरिपरायणेन । पुनः किंभूतेन ? ति(कि)न्दुविल्यं तच्छासनं निवासो वा ग्रामः समुद्र इव तसंभवरोहिणीरमणेनेव चन्द्रेणेव ॥१०॥ इदानीं सरशराहतिजर्जरचेता भ्रान्तः सन् काममपि प्रान्तं विदाह-हदीति । है अनङ्ग ! हरभ्रान्त्या प्रियारहिते मयि न प्रहर प्रहार मा कार्पोः । एभिश्चिकैहरो ज्यामिति चेत्तदप्यन्यथयति । हृदये भुजंगमनायको न, अपि तु बिसलताहार। विसलवाहार इति रूपकालंकारः । शुभ्रत्वात हृद्यवस्थानाच मृणाले वासु.. क्षम्यता ममापरमपराध क्षमस्व । कदापि तवेदृशे विप्रिय न करिष्यामि । इयं चोन्मादावस्था। तदुकं रसार्णवसुधाकरे-'अतस्मिंस्तदिति भ्रान्तिरुन्मा- दादेव जायवे' इति । पुन. किंचित्संजातविवेक. क्थयति । हे सुन्दरि । मम दर्शनं देहि । मन्मथेन कामेनाहं दुनोमि तप्तो भवामि ॥ ९॥ वर्णित मिति । जयदेवकेन हरेश्चरित्रं वर्णितम् । कीदृशेन ? प्रणतेन । अर्थाद्धरिमित्यर्थः । कीदृशेन ? किन्दुविल्वो जयदेवकुलवृत्तिप्रामः, स एव महत्त्वात्समुद्र इव तन संभवो यस्य तादृशेन रोहिणीरमणेन पूर्णचन्देश तस्यौनतिर्यथा क्रियते तथा सत्कुलस्योन्नविर्जयदेवेन कृतेति चन्द्रसादृश्यम् । 'ग्लोरिन्दुरेणतिलको हरिरोहि- णीशौ' इति हारावली ॥ १०॥ इदानी काम एव मे दुःखं प्रयच्छतीति समेवोपालम्भनेनाह-हृदीति । हैन कन्दर्प ! मयि न प्रहर प्रहारं मा कुरु । किम्विति वितर्के । मयि हरभ्रान्सा महादेवभ्रमाकुधा क्रोधेन त्वं धावसि इति किम तयामि । यद्वा, उ इति सबोधने । हेऽना। हरभ्रान्त्या मयि किमिति धावसि ? पाठा०-१.प्रणतेन' RA., S. २"तिन्दुनिय' A 'केन्दुविस्व'. ३ 'विपलवा' c. -टिप्प-1 किन्दुरिवं नाम जयदेवकुछमेव । केचित्तु किन्दुविचनामा कश्चि- मधमागदतः समृदः ऋविश्व जयदेवस पूर्वपुष इति कपपन्ति इति दीपिका ।" ।

·प्रवन्धः ७] रसिकप्रिया-रसमजर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । ६९ पाणी मा कुरु चूतसायकममुं मा चापमारोपय क्रीडानिर्जितविश्व ! मूञ्छितजनाघातेन किं पौरुपम् । तस्या एव मृगीदृशो मैनसिज ! प्रेतत्कटाक्षाशुग- श्रेणीजर्जरितं मनागपि मनो नाद्यापि संधुझते ॥ १२ ॥ किनमः । अपि च,-कण्ठे इयं कुवलयदलश्रेणी, न प्रसिद्धा गरलघुतिः। इयमपि विरहातुरस्य मम गरलघुतिरिव विद्यते । परं यनान्त्या मयि प्रहरसि सा प्रसिद्धा ईश्वरसंबन्धिनी न । इदं मलयजरजोऽगसापाच्छुप्फ चन्दनं विद्यते, न भस । 'किमु' इति वितर्के । सत्यम् , कुधा कोपेन धावसि । लोकोक्तिः । हरिणीवृत्तम् । 'प्रकृतं यन्निपिध्यान्यत्साध्यते सा स्वपढुतिः' (का. म. १०१९६) इत्यपहुतिरलंकारः। विप्रलम्भशृगारो रसः ॥ ११ ॥ इदानीं सरमुपालभते-पाणाविति । हे क्रीडानिर्जितविश्व काम! पाणी अमुं चूतसायकं मा कुरु । चापमपि माऽऽरोपय मा सनं कुरु । यतः क्रीडयैव निर्जितविश्वस्य फेयं सामग्री नाम ? अथ चेत्सामग्री तर्हि कस्योपरीत्याह-मूञ्छितजनाघातेन किं पौरुषं कोऽयं पराक्रमः? अथवा, कुत्सितं पौरुपं किंपौरुपम् । तर्हि किं क्रियतामित्याह-यदर्थ मां कीशे मयि ? प्रियारहिते विरहिते । तथा च तद्विरेलपादेवाहं संतप्तम्लं मृत. करूपस्य मम मारणं फिमिति करोषीति भावः । यदा,-हरः सर्वदा प्रियायुक्तः, अहं खधुना प्रियाविरहित इति मयि हरभ्रमो न युक्त इति भावः । हरेण बच्छरीर दग्धमतः कामस्य महद्वैरसूचनायानगपदेन संबोधने भ्रमबीजं निरस्यति । अयं बिसलताहारो मृणाललताहारस्तद्विरहजन्यसंतापशान्त्यर्थ धृतः, न तु भुजंगम- नायकः । सर्पराजो वासुकिः । इयं कण्ठे कुवलयदलानां नीलोत्पलपनाणां श्रेणिः पतिः शैल्याइता, न तु सा गरलद्युतिपिकान्तिः । इदं सर्वाङ्गे तापशान्यर्थ घृतं मलयजरजचन्दनधूलिः, न तु भस्म विभूतिः । अङ्गे लिप्तः प्रशिथिलचन्दनोऽपि विरहतापवश ठूलीभूत इति 'रजः'पदेन सूचितम् । तथा च बिसलतायां शैत्यदी. घेवादिदर्शनात्तत्र वामुकिभ्रमात्, नीलोत्पलदलपसा श्यामलादिदर्शनादरलभ्रमात्, चन्दनरजति भस्मभ्रमाच मयि महादेवभ्रमस्तव युक्तो नेति भावः । अयं च भ्रान्तिमानलंकारः, 'सादृश्यावस्त्वन्तरप्रतीतिर्धान्तिमान इति तलक्षणम् । “वितकें कि किमूत च' इत्यमरः । 'किं संयुद्वौ रुपोको च' इति विश्वः ॥ ११ ॥ कुमुम- सायकत्वेन प्रसिद्धो यः कामः ग इमानेव चूनमञ्जरीरूपान्बाणान्धनुध्यारोप्य मां ताडयिष्यतीति शडया पुनरपि दैन्यं करोति-पाणाविति । हे मनसिज मदन । २ 'कटाक्षानलज्वालाजर्जरित, पाठा०-१ सरशरोदयकटा" P. ३ 'संधुक्ष्यते'. D. BP.

·गीतेगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ३ लो० १३ धूपल्लवं धनुरपाङ्गतरङ्गितानि वाणा गुगः श्रवणपालिरिति स्मरेण । तस्यामनगाजयजङ्गमदेवताया- मस्राणि निर्जितजगन्ति किमर्पितानि ॥ १३ ॥ पहिगोपि तस्या एव मृगीदृशो मनोऽद्यापि मनागपि न संधुक्षते, अपितु संधुक्षतां नाम । किंविशिष्टं मनः ? प्रेत्कटाक्षानलज्वालाजजेरितम् । प्रेशन्तो वल्गन्तो ये कटाक्षा अर्थात्सपलीनां त एवं अनलोऽग्निस्तस्य ज्वाला. तामिर्जर्जरितम् । अथवा,-हे मनसिज! तस्या एव मृगीदृशः प्रेझुत्कटाक्षान- लज्वालाजजरितं मनः, अर्थान्ममैवाद्यापि न दीप्यते। अतो मृतमारणं कथं युक्तम् । शार्दूलविक्रीडित छन्दः । आक्षेपोऽलंकारः । अत्र मनसिजशरा मनो विध्यन्ति इति कर्मव्ये विवक्षिते यत्कर्तृत्वमुपन्यस्तं तदौचित्यचमत्कारितामा- विदकरोति । यथा 'सान्वयं शोभते वाक्यमुचितैरेव कारकैः । कुलाभरणमै- श्वर्यमौदार्य चरितैरिव' इति ॥ १२ ॥ इदानीं राधायामेव स्मरशरावलित्वमा- रोपयन्नाद-भ्रूपल्लवमिति। स्मरेण तत्यां इति अस्त्राण्यर्पितानि । किंभूतानि ? निर्जितजगन्ति । निर्जितानि जगन्ति यैस्तानि । किंभूतायां तस्याम् ? अना- जयजङ्गमदेवतायाम् । अनङ्गस्य जयाय जङ्गमदेवतेव तस्याम् । इतीति किम् ? अमुं पुरःस्थितं चूनसायकमाम्रपुष्परूपं वागं पाणी हस्ते मा कुरु । चापं धनुर्माss- रोपय मायुिक्तं मा कुरु । यद्वा,-चूतसायकं हस्ते मा कुरु । हस्ते चेत्करोपि तदा सायकं चापेच मारोपय ।मा संघेहीत्यर्थः । अत्र' मनसिज'पदेन मन्मनसा जातस्य ते मत्संतापकारित्वमनुचितमिति ध्वनितम् । हे क्रीडानिर्जितविश्व क्रीडया लीलया निर्जितं विश्व जगद्येन तादृशा मच्छितस्य मूर्छा प्राप्तस्स मादृशजनस्यामातेन प्रहारेण तव किं पौरुषम् ? अपि तु न किमपीत्यर्थः । यद्वा,-क्षेपे 'किं'शब्दः । मूच्छित- जनाधातेन तव किंपौरुषम् , कुत्सितं पौरुषमित्यर्थः । मूछितत्वे हेतुमाह-तस्या एवेति । तस्या एव मृगीदृशो हरिणीदृशः प्रेवन्तः प्रसर्पन्तो ये कटाक्षास्त एवाशुगा वाणास्तेषां श्रेणिभिः पशिमिर्जर्जरित खण्डितं मनो मनागपि न संधुक्षते न वस्थं भवति । तथा च तत्कटाक्षरूपबाणैस्त्वयाहं मूतिः कृतः, संप्रति मयि चूत- मजरीरुपसायकप्रहारमा कुरु । मृतमारणं माचरात भावः । येन लीलयैव 'संधुझ्यते' विश्वमपि जितं तस्य ते मूच्छत जनेषु प्रहारो यशोहानिकर इति ध्वनितम् । 'सायकः शरखड्गयोः' इति विश्वः । 'अथास्त्रियाम् । धनुश्चापा' इत्यमरः । किंपो- रूपमित्यत्र द्वितीयव्याख्यानपक्षे 'किमः क्षेपे' इत्यनेन निन्दायां समासः । 'आशुगो मारवे याणे इत्यमरः ॥ १२ ॥ ननु तनुकटाक्षादिस्सरणादेस्तव दुःखं भवति, कामस्य तत्र कोऽपराध इत्यत अह-भ्रूपल्लवमिति । किमिलाक्षेपे । तस्या राधायां स्मरेण कामेनास्त्राण्यर्पितानीति तर्कयामि । नम्वस्त्राणि वीरेण हस्ते स्थाप- पाठा०- 'भूधापे निहित:" ३३ ॥' B.

·प्रबन्धा ७] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । भ्रूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथा श्यामात्मा फुटिलः करोतु कबरीभारोऽपि मारोद्यमम् । मोहं तावदयं च तन्वि! तनुतां विम्याधरो रागवान् सद्वृत्तः स्तनमण्डलस्तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति ? ॥ १४ ॥ भूपलवं धनुः । अपाङ्गतरङ्गितानि कटाक्षा याणाः । अपाङ्गतरहित'शब्देन कटाक्ष उच्यते। तया चोक्तम्-'यद्गतागतविनान्तिवैचित्र्येण निवर्तनम् । तारकायाः कलाभिज्ञास्तं कटाक्षं प्रचक्षते ॥' इति । श्रवणपालिः गुण इति । अन । 'अस्त्र'शब्देनास्त्रविद्यासाधनस्योपकरणान्युच्यन्ते । भूपठ धनुरित्यत्र रूपकोरप्रेक्षे अलंकृती ॥ यथा-'मुरापङ्कजरहेऽस्मिन्धूलता नर्तकी नवा । लीलानृत्यं करोतीति रम्यं रूपकरूपकम् ॥' अत्र फापि काप्यलंकार- यत्रयसद्भावेऽपि संसृष्टिसंकरनिरूपणं अन्यविस्तरवस्तचित्तराया न क्रियते । सद्गतिस्तु पूर्वपदे दर्शितप्रायेति । १३ ॥ इदानीं ध्यानमिलिता राधा संभावयन्नाह-भ्रूचाप इति । हे तन्धि ! भ्रूचापे निहित आरोपितः कटाक्ष एवं विशिखो याणो मर्मव्यथां निर्मातु । यतश्चापारोपितयाणस्य मर्मवेधो युक्त एव । अपि च,-कबरीभारोऽपि मारोद्यम मारायोद्यम करोतु नाम । यतः श्यामामा कुटिलश्च । श्यामात्मनामन्तर्मलिन- चित्तानां च मारणं स्वभाव एव । अपि च,-अयं रागवान्विम्याधरो मोहं यितुमर्पितानि, न खन्यत्रेत्यत आह-निर्जितानि जगन्ति यस्तानि । तथा च तैरेवानेजगत्रयं जित्वा तत्र स्थापितानीति भावः । तद्यन्यत्र किमिति न स्थापिता- नीत्यत आह -अनोति । अननस्य कामस्य जगमदेवतायां गमनशील देवतायाम् । तथा च त्वयैव त्रैलोक्यजयायास्त्राणि दत्तानि । अतो जातप्रयोजनानि तव स्थापितानीति भावः । देवतया यदत्रं दीयते तत्केनापि न प्रतिहन्तुं शक्यत इत्यपि ध्वनितम् । कानि तान्यत्राणीत्यत आह-भ्रपल्लवमिति । भ्रूपल्लवं तदेव धनुः, अपाङ्गतरहितानि कटाक्षस्य गतागतानि बाणाः, श्रवणपालिः वर्णलताप्रान्ता एवं गुणो मौवीं । नीलस्निग्धत्वा यः पल्लवत्वेन निरूपणम् । वक्र याच धनुस्त्वेन निरूपणम् । अपाङ्गस्य परममेदकत्वाद्वाणत्वेन निरूपणम् । श्रवणपाल्याश्च दीघ या- न्मोत्वेन निरूपणम् । 'अपाङ्ग ऽप्यग्रहीने स्थानत्रान्ते नीलकेऽपि च' इति विश्वः । 'पालिः कर्णलताने स्यात्सतावंसप्रमेदयोः' इति विश्वः ॥ १३ ॥ संप्रति राधाग- विलसितान्येव स्मरणरूपाणि मां पीडयन्तीति तस्या एवोपालम्भनं क्रोमीत्याशयेन याममुपेक्ष्य तां च स्थितामिय ज्ञाखा राधां संयोध्याह-धूचाप इति । भ्रूचापे भ्रूरूपे धनुपि निहितोऽर्पितो यः कटाक्षविशिखः कटाक्षबाणो मर्मव्यथा मर्मपीटां निर्मातु करोतु ? धनुष्यारोपितस्य बाणस परमर्मपीडनमेव धर्म इति तदुचितमेव। पाठा०-१ 'सदृत्तस्तन C., S. P.

·७२ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ३ लो०१५ तानि स्पर्शसुखानि ते पतरलाः स्निग्धा देशोषिभ्रमा- स्तद्वक्त्राम्बुजसौरमं स च सुधास्यन्दी गिरां वक्रिमा । तनुताम् । अस्याप्येवंविधस्य मोहविधाने औचिती; परंतु तव सदृत्तः स्तनमण्डलः स मम प्राणैः कथं फ्रीडति ? इयमस्यानौचिती । यतः सदाचारवतां परमाणविशासन न कापि दृष्टमिति भावः । अन विरोधालंकारः। शार्दूलविक्रीडित छन्दः ॥ १४ ॥ इदानी पक्रोक्त्या स्वगतत्वेन विरहवामतां वदति-तानीति 'हन्त' इति रोदे । विषयासङ्गेऽपि मानसं चेत्तस्यां लमसमाधि तर्हि विरहव्याधिः कथं वर्धते ? समाधी व्याधेरनुदवात् , प्रियासनै विरहानुपपत्तेश्च । इतीति किम् ? तानि स्पर्शसुसानि सन्ति । अप्रत्यक्षायामपि तस्यां ध्यानवशादनुभूयमानानीय; एवं सर्वत्र । अपि च, तरलाचचलाः स्निग्धाः प्रेमार्दा दृशोर्विभ्रमा विलासास्त एव; याम्बुज- सौरभं तदेव; अपि च, सुधास्यन्द्यमृतस्नायी गिरां पफ्रिमा वैदग्ध्यविशेषः स एव; अपि च, विम्याधरमाधुरी विम्बाधरसौकुमार्य तदेय; यत्पूर्वानुभूतं अथ च तर कुटिलो यकः श्याम आरमा वरूपं च यस्यैतादृशः कवरीभारोऽमि प्रथितवेणीकेशसंचयोऽपि मारोद्यम मारणायोद्योगं पराक्रमं करोतु । यद्वा,-मारस्य कामस्योद्यमं करोतु । योऽन्तमलिनः फुटिलश्च भवति सोऽन्यमारणाय यतत इत्यपि नानुचितम् ।अथ च हे तन्वि ! मयं विम्बाधरो बिम्बफलतुल्योऽधरो मोह मूर्छा तनुतां तनोतु । कीदृश. ? रागवान्रक्तताविशिष्टः । इदमपि नानुचितम् । यतो यो रागवान्मात्सर्ययुक्तः स परमोहं करोत्येव । अयं तव सदृत्तो वर्तुलः स्खनम- डलः कुचविस्तारो मम प्राण. कथं किमिति क्रीडति प्राणग्रहणरूपा क्रीडा किमिति करोति ? सद्वृत्तस्य सचरितस्य परप्राणमाहिखमनुचितमिति भावः । विरोधना- मायमलंकारः । सद्वृत्तवरूपगुणस्य परप्राणमहक्रियया विरोधकथनात् । तदुक्तं काव्यप्रकाशे (१०/११०) 'विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धलेन यवचः' इति । विशिसस्तोमरे शरे' इति विश्वः । श्यामो निन्दितकृष्णयो.' इति धरणिः । 'आत्मा देहे मनोब्रह्मखभावधृतिवुद्धिषु' इति विश्वः। 'विम्ब फले निम्बिकायाः प्रतिविम्बेऽर्कमण्डले' इति च । 'रागोऽनुरकमात्सर्ये' इति च । 'वृत्ते तु बर्नुलं वृत्तम्' इति शाश्वत: । 'कवरी केशवेशः' इत्यमरः । 'भारोमृता विषेऽनङ्गे' इति विश्वः ॥ १४ ॥ ननु तस्यापि नापराधो न वा सरस्य, कि तु तदस्पर्शादि- विषयालाभाचालं खचेतस्वा दुखीकरोतीति भावनया पुर स्थिता मत्वाह- तानीति । स्पर्शसुखानि तदङ्गस्पर्शजन्यानि सुखानि इदानीमनुभूयमानानि तान्येव पूर्वानुभूतान्येव । एतेन गिन्द्रियविषयलाभः कथितः । दशोर्नेत्रयोस्तरलाश्चञ्चलाः निग्वाः स्नेहगर्भा विभ्रमा विलासास्त एव विषयाः । अनेन चक्षुर्विषयलाभ उक्तः । तस्या वाम्बुजसौरभं तस्यामुखपद्मसौरमं तदेव । अनेन घ्रागस्य विषयप्रा- 'शो विभ्रमा. ।

·प्रबन्धः ७] रसिकप्निया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् सा विस्थाधरमाधुरीति विपयासऽपि चेन्मानसं तस्यां लमसमाधि, हन्त विरल्याधिः कथं वर्धते ॥ १५॥ तिर्यफण्ठविलोलमौलितरलोत्तंसस्य वंशोधर- दीप्तिस्थानकवावधानललनालीने संलक्षिताः। - तदेवेति विपयलाभेऽपि विरहो पर्धत इति तस्य वामता । शार्दूलविक्रीडित छन्दः । समुच्चयोऽलंकारः । रसादि प्रसिद्धम् ॥१५॥ इदानीं सार्थ- संवरेणग्याजेनाशिपमाशाम्ते-तिर्यकण्ठेति । मधुसूदनस्स फटाक्षोर्मयो वो युप्मभ्यं क्षेमं ददतु । ऊर्मयो वेगा लेखा वा । कटाक्षाणामूर्मयः कटाक्षोर्मयः। 'अमिः पीडालवोत्कण्ठाभङ्गिप्राकाश्ययोचिपु । वस्त्रसंकोच- लेसायाम्' इति । किंलक्षणाः ? राधामुखेन्दौ प्रेम्णा कन्दलिता उपरागं गमिताः । 'कन्दलं तु नवाडरे । कलध्वनावुपरागे च' इति । फिविशिष्टे मुखैन्दौ ? संमुग्धे मधुरे । सम्यक् मुग्धं संमुग्धं, संमुग्धं च तन्मधुरं च तत्त- मिन् । रम्ये नवनिये । 'मुग्धं मूर्ख तथा रम्ये' इति । 'मधुरस्तु प्रिये स्वादी' प्तिरुका । गिरां तद्वचसा सुपास्यन्दी सुधाममृतं स्यन्दते सवतीत्येवंशीलो पक्रिमा वक्रत्वमिदानी श्रोत्रेण ग्राह्यमाणः स एव पूर्वानुभूत एव। अनेन श्रोत्रेन्द्रियविषयसा- निध्यमुतम्। बिम्बाधरमाधुरी तस्या पिम्बफलप्राययोरपरयोरोष्ठयोर्माधुरी मधुर- ताऽधुना मयाऽऽस्वाद्यमानैव पूर्वानुभूतव । अनेन रसनेन्द्रियस्य विषयलाम उक्तः। इत्येवंप्रकारेण विषयासोऽपि स्वखविषयसंबन्धेऽपि मानसं यत्तस्यां राधायां लमसमाधि तदेकाग्रं यदि । हन्तेति खेदे । तदा विरहव्याधिः कथं वर्धते? 'अपि'शब्दो विरोधाभासालंकारसूचनार्थः । वाह्येन्द्रियविषयासङ्गे समाघेरसंभवात् । बाह्येन्द्रियवृत्तिनिरोधे सति मनस एकाग्रताया एव समाधिशब्दार्थखात् । तथा च तत्तदिन्द्रियाणां सखाभिमतविषयालामे एव विरहः संभवति । मम च तत्तदिन्द्रियाणां विषयविच्छेदस्याभायान्मनसस्तचिन्तनैकपरलात्तया विश्लप एव नास्तीति कथं विरहजन्यव्याधिसंभव इति भावः । गन्धरूपरस- स्पर्शशब्दाच विषया अमी' इत्यमरः ॥ १५ ॥ इदानीं सर्गान्ते भाशिष- माशास्त्रे-तिर्यगिति मधुसूदनस्य श्रीकृष्णस्य कटाक्षोर्मयो तदर्शन- तरङ्गा अनिशं वो युष्माकं क्षेम ददतु कल्याणं प्रयच्छन्तु । दुरितासगावेन क्षेमदातृवं संभवतीति दुरितदारणसामर्थ्यद्योतनाय 'मधुसूदन पदोपादानम्, अतिचापल्यसूचनायेति वा । किलक्षणः ? मधुरेऽमृतादपि मधुरिमाये राधाया मुरामिन्दुमिव तस्मिन्मृदुस्यन्दं ईषच लग्नं संमुग्धमव्यक्तं सुन्दरं वा यथा स्यादेवं कन्दलिताः पल्लविताः । तथा चैन्दुदर्शनात्तरमा अतीव २ 'भ्रपल्लवं."."॥ १६ ॥ 1.द्रीत- स्थान" C., "द्रीतिस्थान" RA., S., B., P., P. लक्षैरसंलक्षिताः' . गीत०७ सह पाठा०-१वते ·७४ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ३ श्लो० १६ 'संमुग्धे मधुसूदनस्य मधुरे राधामुखेन्दी सुंधा- सारे कन्दलिताश्चिरं देदतु चः क्षेमं कटाक्षोर्मयः ॥ १६ ॥ इति श्रीजयदेवकृतौ श्रीगीतगोविन्दे मुग्यमधुसूदनों ' : नाम तृतीयः सर्गः ॥३॥ इति । पुनः किंभूते? सुधाकरे सुधादीनां सारे, मुधायाः सारे वा । पुनः किंभूताः? वंशोधरद्दीसिस्थानकृवावधानललनालन संलक्षिताः । वंशे उच- रथदीप्तिस्थानं तारस्वरस्थानं तम कृतावधान याभिस्ताम्नथा, ताश्च ताल- नाश्च तास लक्षाणि वैः । चतुष्यपि स्वस्थानेषु रागालती क्रियमाणायां क्रमेण दीक्षिस्थानारोहे कोऽप्यतिशयो जायत एव । तत्र दत्तावधानत्वात् वल्गुम्बने प्रियकटाक्षादपि प्रियस्वादित्यर्थः । फिभूतस्य मधुसूदनस्य ? तिर्यकण्ठविलोल- मौलितरलोत्तपस्य, तिर्यक् कण्टो यस्यासी तिर्यकण्ठः, विलोलश्चासौ मौलिश्च, विलोलमौलिना तरलायुत्तसौ कर्णभूपणे यस्य स तया, तियकण्ठश्वासौ विलोलमौलितरलोत्तंसश्च स तस्य । अत्र 'मौलि'शब्दस्य शिरःकिरीटयोः समानवाचकन्येऽपि घेणुपादकस्य शिरःकम्पितादिदोपपरिजिहीर्पया किरीटे पर्यवसानम् । शीणि अकम्पिते किरीटकम्पनं वैचित्र्यायेनि । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् । रूपकमलंकारः॥ १६ ॥ पाहविता भवन्तीति कटाक्षाणां तरङ्गसाभ्यम् । कचिच-'प्रेम्णा कन्दलिताः मुमुग्धमधुरे राधाननेन्दी सुधासारे वो मधुसूदनस्य ददतु क्षेमं कटाक्षोर्मयः' इति वा पाठः । तत्र किंविशिष्टे सुमुखे ? सुछु मुग्धं च तन्मधुरं च तत्तस्मिन्, रम्ये प्रिये चेत्यर्थः । 'मधुरस्तु प्रिये खादी' इति कोशः। पुनः कीदृशे ? सुधासारे मुधायाः सारे । ननु सर्वामु पश्यन्तीपु कथं राधामुखचन्द्रे एव पल्लविता ऊर्मयः इत्यत आह-वंशे उचरत् गीतिस्थानेषु गानपदेषु खरमामादिपु कृतावधानः समर्पितचित्तवृत्तिभिः ललनालझैः कामिनीक्दम्वैः न संलक्षिताः नावलौकिताः । तथा च सकल एव कलनकदवो वंशध्वनिमोहितो न किंचिदपश्यदिति तय पल्लविता इति भावः । वंशपूरणे खभावमनुवर्णयति--किंभूतस्य ? विर्यग्वकः कण्ठो यस्य विलोलवचलो मौलिः किरीटो यस्य । तरलचञ्चल उत्तंसः कर्णाभरणं पाठा०~१ 'संमुग्धं ., S., B., . २ 'मृदुस्यन्द' RA., 'मृदुस्पन्द' D, G., B., P. ३ 'दधतु'. ४ 'महाकाव्ये' P. ५ 'मुग्धमनोहर- मधुसूदनो' RM. टिप्प०-1 अत्र 'मधुसूदन'शब्दो भ्रमरपर्यायः, 'सूद क्षरश्रुतिहलोः', मधु सूद- न्यांत क्षरतीति मधुसूदनः । तदेव विशेषेण स्पष्टयति-उदितमनोजमिति । उदितस्तत्का- लत्रुटितमुक्ताहारकाचीगुणसस्वस्थानसघट्टसजातपयोधरणिपरिसरस्पर्शादिना पुनरा- विर्भूतो मनोजो यस्य । तदुक्त वात्स्यायने-'अवसानेऽपि च प्रीतिरुपचारैरुपरना। सविधमकथायोगै रति जनयदे पराम्' इति दीपिका ।

·.
प्रबन्धः ७] रसिकप्रिया-रसगआर्याख्यटीकाद्वयोपेतम्
रागो गौडाकृतियंत्र मतिमण्ठपुरस्कृतः ।
आभोगान्ते तया पाटस्वरैः पद्यगणाचितः ॥
शृङ्गाररससंपूर्णकृष्णवेलिविराजितः ।
मुग्धमधुसूदनायो हंसकीडननामतः ।।
श्रीगोविन्दपदारचिन्दमकरन्दास्वादचसविरे
फेण श्रीनृपसिंहमोकलकलाम्भोजप्रकाशन्दुना ।
श्रीमत्कुम्भनृपेण कृप्तविवृतौ श्रीगीतगोविन्द के
सीतक्रमदीपिकाखसुरयं सास्तृतीयो गतः ॥
इति मुग्धमधुसूदनहंसफ्रीडननामा सप्तमः प्रबन्धः ॥ ७ ॥
इति श्रीगुर्जरधरित्रीपरिपृढपराजयप्रसरत्प्रतापशोपिताशेपयवनपल्वलेन
राजाधिराजश्रीकुम्भकर्णेन विरचिते गीतगोविन्दविवरणे
मुग्धमधुसूदनो नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥
यस्य सः । तिर्यकण्ठविरहमालिश्चासौ तरलोत्तंसश्चेति कर्मधारयः । तथाविपस्से-
त्यर्थः । गीतिनम् । 'तलना तु नितम्बिनी' इत्यमरः । 'उत्सः कर्णपूरेऽपि
सुन्दरे नायकेऽपि च' इति धरणिः । 'कंदलं तु नवाकुरै । कलध्वनायुपरागे च'
इति । 'कर्मिः पीडालवोत्कण्ठाभशिप्राकाश्यपीचिपु । वनसंकोचलेखायाम्'
इति ॥१६॥
अप्युद्विममपारकर्मणि लसत्तृष्णाभुजगीविष-
ज्वालालीढमपि व्यसन्यपि सदा संशुष्कतकोक्किए ।
मचेतो मुरवैरिसद्गुणसुधासिन्धाविहानुक्षणं
सम्यक्स्नापयता न मय्युपकृतं किं शालिनाथ ! खया ॥
इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीशंकर मिश्रविरचिताया श्रीशालिनाथकारितायां
गीतगोविन्दटीकाया रसमजर्याख्यायां तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥

·७६ गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः ४ लो० १-२ चतुर्थः सर्गः -निग्ध मधुसूदनः- यमुनातीरवानीरनिकुळे मन्दमास्थितम् । प्राह प्रेमभरोद्धान्तं माधवं राधिकासखी ॥१॥ कर्णाटरागकतालीतालाभ्यां गीयते ॥ प्रवन्धः॥८॥ निन्दति चन्दनमिन्दु किरणमनु विन्दति खेदमधीरम् । च्यालनिलयमिलनेन गरलमिव कलयति मलयसमीरम् । माधव! मनसिजविशिखभयादिव भावनया त्वयि लीना। सा विरहे तव दीना ॥ ध्रुवपदम् ॥ २॥ मधुमयनं हाद कृत्या परं जयदेवीये मातौ वरम् । 'तनुते धातुं श्रुतिसुखकर कुम्भो नृपशतवन्यधिरम् ॥ इदानी वयोः पृथकामावस्था निरूप्य संयोजयितुमिच्छुतीयोगं निरूप- यति-यमुनातीरवानीरेति । राधिकासखी माधवं माह-किंविशिष्टं माधवम् ? प्रेममरेण दोदेकेणोद्धान्तमुद्विग्नचित्तम् । पुनः किंभूतम् ? यमु. नातीरस्थे वानीरनिकुझे घेवसनिकले मन्दं निरुत्साहं यथा स्यात्तथा आस्थित. मासीनम् । अथवा, अमन्दमिति वचनविशेषणम् । अतिशयव्याकुला राधा रवा अमन्दं सवेगमाह । पथ्यापक छन्दः 'युजोर्जन स' इति । पूर्वोत्तमेव स्पष्टयति-अन्न गीते विरहोकण्ठिता नायिका वर्णनीया 'नायिका लक्षणैर्युक्ता गीतकाम्येषु दर्शिता । एकैव नायिका वापि हरमूर्तिरिवाष्टधा । वाससजा समुत्कण्ठा स्वाधीनभर्तृका तथा । कलहान्तरिता वापि विप्रलब्धाभिसारिका । खण्डिताप्रोपिता चैध नायिकाश्चाष्ट संमताः। तत्र समुत्कण्ठितालक्षणमुक्तं भरतेन-'यस्याः समुचितेऽप्यति प्रवासी नैति वल्लभः । सा स्मरा- नलसंतता विरहोत्कण्ठिता मता' ॥ ३ ॥ निन्दतीति । पूर्व ध्रुवपदं ब्याक्रि. पूर्वसमें कृष्णस्य विरहजनितावस्था वर्णिता । अत्र तु राधायास्तापमाह-- यमुनेति । राधिकायाः सखी माधवं कृष्णं वक्ष्यमाणमुवाच । राधिकेत्यत्रानुकम्पायां कः कीदृशं कृष्णम् ? यमुनातीरवानीरनिकुञ्ज वेत्रलताच्छन्नप्रदेशे मन्दं खैरमास्थित- मातीनम्। तत्र हेतुगर्भविशेषणमाह-प्रेमेति । प्रेमभरेण राधिकाविषयस्नेहाधिक्ये. पाठा०- 'कानर(ड.)रागे एकताले' RI., 'कर्नाटरागे' B., 'कर्णाट. करागे' P., 'कर्णाटरागे एकतालीताले' s. २ 'सा विरहे." माधव... लीना ।.,., Ba, P. ३'तव विरहे दीना' B., Sa, P. टिप्प०-1 'कृपाणपाणिर्गजदन्तपत्रमेकं वहन् दक्षिणकर्णपूरे । संस्तूयमानः सुरः चारणाः कृणोटरागः शितिकण्ठनीलः ॥' इति कर्णाटरागलक्षणम्-वाल।

·प्रपन्धः]. रसिफप्रिया-रसमक्षण्यटीकाद्वयोपेतम् अविरलनिपतितमदनापदिव भवदयनाय विशालम् । ". स्वहृदयमर्मणि वर्म करोति सजलनलिनीदलजालम् ॥ सा वि० ३ यते-सा विरहे इति । हे माधय ! साराधाभावनया स्वयि लीना स्वधानेन रवन्मयत्वं प्राप्ता इति पुज्या त्वयि लीनेति । स्वागन्तरा स्थिता । उत्प्रेक्षते- कामशरभीत्येय । यथा स्वामन्तरा स्थितायां ते कामशरास्वय्येव पतन्ति, न तस्यामिति बुयेति भावः । किंविशिष्टा सा? सय दिरहे सति दीना दैन्यमाप्ता । इति ध्रुवः ॥ अत्रोत्प्रेक्षालंकारः । किं किं करोति तरकर्माह- चन्दनं निन्दति चन्दनस्य निन्दा करोति । सराहादकत्वाद्विपक्षपक्षमानित- मिवाभातीति । तत एव इन्दुकिरणमनु खेदं विन्दति लभते । कथम् ? अधीरे यथा भवति तथा । अधीरमिति चन्दनविशेषणं वा । अधिकं ईरयति प्रेरयति कामशरानिति निन्दार्थः । अपि च, मलयानां व्यालनिवासानां समीर गरलमिव कलयति । केन हेतुना? प्यालनिलयमिलनेन ग्याल- निलयानां व्यालनिवासानां चन्दनानां मिलनेन सङ्गात् । अत्र रूपकोरप्रेक्षा- विरोधालंकाराः ॥२॥ ध्यानादेकतामापनत्यं प्रकटयति-अविरले ति । सा सजलनलिनीदलजालं स्वहृदयममणि वर्म करोति । किंभूतं तत् ? विशालम् । उत्प्रेक्षते-अविरलनिपतितमदनशराद्भवदवनायेव । अविरलं निपतितं लिपातो येषां ते च ते मदनारान । जातानेकवदापादेकवचनम् । स्वय्यासकतया 'त्वयि मृतेऽहमेव मृता' इति हृदयमर्मस्वं त्वय्येव विधाम भवदवनायेति युक्तम् । स्वहृदयमर्मणि भवदवनाय भवद्रक्षणाय सजलनलि- नोद्धान्तमुद्रिनम् । तथा च प्रेमभरेण ध्यानपरम्परया तो साक्षात्कृत्य तदन्वेषणं विहाय लतारहस्थितनिति भावः । अप वेतसे । रथाप्रपुष्पविदुलवेभवानीरगञ्जलाः' इत्यमरः । मन्दः खले मन्दगते मूर्खे खैरिणि रोगिणि' इति विश्वः ॥१॥ निन्द- तीति । गीतस्यास्स कानर(ड)रागः एकतालीतालव । गीतार्थस्तु-हे माधव ! सा राधा तप विरहे खद्विश्पे चन्दन निन्दति । अथ च इन्दुफिरणमनु- लक्षीकृत्याधीरमनल्पं खेदं दुःखं विन्दति प्राप्नोति । मलयसमीर मलयपर्वत- संबन्धिनं वातं ब्यालनिलयमिलनेन व्यालानां सर्पाणां निलयो निवासश्चन्दन- वृक्षस्तस्य मिलनेन संसर्गेण गरलमिव विषमिव कलयति मन्यते । चन्दनवृक्षस्थितः सपैः पीवोद्गीर्णाः । एते मलयजवायवोऽत एव विषमयाः कयमन्यथा शरीरसंपर्का- देव गूच्छा मे जनयन्तीति मन्यत इति भावः । कुतस्तथा मन्यत इसतो हेतुगर्भ- विशेषणमाह-दीनेति । दीना दुःखिता। तथा च दुःखितस्य सुसहेतुरपि दुःखायैव भवतीति भावः । पुनः कीदृशी ? भावनया ध्यानेन बयि लीना ममा । करमादिव ? मनसिजस्य कामस ये विशिखा बाणास्त्रद्यादिव । 'व्यालो भुजामे प्रोक्तः श्वापदे दुष्टदन्तिनि' इति विश्वः । 'गरलं तु विषे माने गरले तृणपूरके' इति च ॥ २॥ अविरलेति । सा खहृदयरूपमर्मस्थाने विशालं सजलनलिनी- . - ·क गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ४ श्लो० ४-५ कुसुमविशिखशरतल्पमनल्पविलासकलाकमनीयम् । व्रतमिव वव परिरम्भसुखाय करोति कुसुमंशयनीयम् ॥सा वि०४ वहति घ चलितविलोचनजलभरमाननकमलमुदारम् । विधुमिव विकट विधुन्तुदन्तदलनगलितामृतधारम् ।। सा वि०५ नीदलजालं पिधानमिव करोति हृदयान्मा निरगादिति बुधेति युक्तिलेशः। उत्प्रेक्षालंकारः ॥३॥ कुसुमेति । सा कुसुमशयनीयं कुमुमशरयां करोति । किंभूतं कुसुमशयनीयम् ? अनल्पविलासकलाकमनीयं बहुतरविलास- रमणीयम् । किमिव ? कुसुमविशिखशरतल्पं प्रतामिय.। किमर्थम् ? तव परिरम्भसुखाय । अन्योऽपि मुखैपी व्रतमाचरति । दुर्लभभवदाश्लेपावायै सरेण दूयमाना सा दुष्करं तस्यैव शरशय्यावतमाचरतीत्यर्थः । अन्नो- प्रेक्षालंकारः ॥ ४॥ बहतीति । सा आननकमलं वहति । किंभूतम् ? चलितविलोचनजलभरम् । चलितः संभक्तः विलोचनेन जलभरो यत्र । या चलिते संभक्के विलोचने जलभरेण यन्त्र । अथवा, चलितविलोचन एव जलधरो मेघो यत्रेति पाठः । किंविशिष्टं आननकमलम् ? उदारं मनोहरन् । कमिव ! विधुमिव । किंभूतं विधुम् ? विकटा विकराला विधुन्नुददन्तास्तैर्द- लनेन पीढनेन गलितामृतधारा यस्मिन् । अनेन भवद्विरहेणानवरतं सदस्या मुखमिन्दुकान्ति बिभात्याशयः, असितवर्णमभूदित्यर्थः । अत्रोपमालंकारः दलजालं जलसहितं कमलिनीपनसमूहं वर्म कवचं करोति । किमर्थमिव ? अविरलं यथा स्यादेवं निपतितो यो मदनशरः कामबाणस्तस्माद्भवदवनाय भवतो रक्ष- णायैव । तस्या हृदये त्वं सर्वदा तिष्ठसि, अतोऽविरतनिपतद्भिर्मदनशरस्ते पीडा मा भूदिति पद्मिनीपस्ते सन्नाहमिव सा करोतीति भावः । केचित्तु-कीदृश वर्म? अविरलनिपतितमदनशरादवनाय स्वरक्षणाय भवदिव संपद्यमानमिवेति व्याकुर्वन्ति । 'अवनं रक्षणे प्रीती' इति विश्वः ॥ ३ ॥ कुसुमेति । सा कुसुम- शयनीय पुष्पशा करोति रचयति । कीदृशम् ? अनल्पविलासकलायां बहुतर- क्रीडाकलायां कमनीयं काहणीयम् । न देवस्य गतितुिं शक्यते । को वेदाक- सादेव भवानागच्छतीत्याशयेन कुसुमशय्यामारचय्य खन्मार्गदनदृष्टिरकनिष्ठेव तिष्ठतीति भावः । किमिव करोति ! कुसुमविशिखः कामस्तस्य ये शराः कुसुमख- रूपास्तेषां तल्पं शय्या तत्र तत्स्वरूपं व्रतमिव । तव परिरम्भसुखाय तवालिगन- जन्यसुखप्राप्तये करोति ? 'तल्यं च शयनीये स्यात्तल्पं वृन्दकलत्रयोः' इति विश्वः । एतैत्रिभिः पदैरटेगाख्या प्रपञ्चावस्था कथिता । तलक्षणं प्रागेवोक्तम् ॥ ४ ॥ बहतीति । सा उदारमाननकमलं श्रेष्ठं मुखप- वहति धारयति । कीदृशम् ? पाठा.-, 'वलितविलोचनजलघर" RI, O., S. 'वहति ध गलित- विलोचनजलभर" B., P.

·प्रमन्धः ८] रसिकप्रिया समधास्पटीफाद्वयोपैवम् विलिखति रहसि फुरनगदेन भवन्तमसगारमूवम् । प्रणमति मकरमधो विनिधाय करे च शरं नवचूतम् ।। सा वि०६ भ्यानलयेन पुरः परिकल्प्य भवन्तमतीय दुरापम् । विलपति हसति विपीदति रोदिति घनति मुश्चति तापम् ॥सा वि०७ ॥ ५ ॥ अपि च,-विलियतीति । हे कृष्ण! सा मसखी रहसि एकान्ते कुरङ्गमदेन भवन्तं विलिसति । किंभूतं भवन्तम् ? असमशरभूतं कुसुम- शरतामापसम् । स्वामेव दुर्लभायात् वाहकत्वेन कुसुमशरोऽयमिनि युया । किं कृत्वा विलिसति ? करे गयचूतशरं विनिधाय । अन्न चूतपुष्पधारणेन पूजोपयुक्ता । अनन्तरं प्रणाम उचित एव । पीडाकरे कामे स्वरक्षाधमर्चन- प्रणामयोरपि युक्तव्यमेव । अयं च विरहिणीव्यापार उक्तः । तदुक्तं भरतेन- 'देवतापूजनं कुर्याद्दद्यादलिभुजे बलिम् । लिखेत्कान्तप्रतिकति , पाट्येच्छुक- सारिकाः ॥ गणयेवायधिनिंगीवं गायत्तदृतितम् । एपंविधविनोदेन नयेत्कार वियोगिनी' ॥च पुनः अधः वाहनदेशे मकरं विनिधाय एवं साहोपारकाम- रूपं भवन्तं विनिधाय मा दहेति प्रणमति । अन्न लिखित्वा मगमतीति वक्तव्ये विरहिणो हि कृत्याकृत्यज्ञा न भवन्तीति पौनःपुन्येन यन्त्र तय गच्छन्तीति घोतनार्थम् । अत्रोपमालंकारः ॥ ६ ॥ अपि च,-ध्यानलयेनेति । हे कृष्ण सा मत्सखी भवन्तं विलिसति । किंविशिष्टं भवन्तम् ? अतीव दुरापं दूनीग्रे. पणादिना दुरापं दुर्लभम् । किं कृत्वा चिलिखाते ? ध्यानलयेन ध्यानकामतया पलिते त्वमार्गविलोकनाय तिर्यकपमारिते विलोचने नेत्रे एव जलघरो मेघौ यन ताईशम् । अत्र निरन्तराशुवपित्वेन नेत्रयोळधरत्वेन निरूपणम् । पमिव ? विधुमिव । कीदृशं विधुम् ? विक्टाः कराला' विशाला वा ये विधुन्तुदस्य राहोर्द- न्तास्वैर्दलनं खण्डनं तस्मादलिता प्रच्युताऽमृतस्य धारा यत्र तादृशम् । मन मुखस्य विधुना नेत्रजलस्य चामृतधारारूपसादृश्याद्वाक्यार्थोपमा बोया । "विकटः सुन्दरे प्रोचो विशालविकरालयो.' इति विक्षः । 'तमस्तु राहुः स्वर्मानुः सैंहिकेयो विधुन्तुद.' इत्यमरः । इयं चोन्मादाख्या सप्तमावस्था । तदुक्तं शृङ्गारतिलके-(२०१३) 'वासः प्ररोदनोत्कम्पवसुधाश्लेषणैरपि । व्यापारो जायते यत्र स उन्मादः स्मृतो यथा ॥ इति ॥ ५॥ किच, विलिखतीति । रहस्येकान्ते कुरङ्गमदेन कस्तूर्या भवन्तं विलिखति । कीदृशम् ? असमशरभूतं काम- स्वरूपिणं तब करे नवचूतं शरे निधाय तवाधः आसनस्थाने मेकरं निधाय धृखा प्रणमति । कुसुमशरोमकरवाहनस्वमेवासीयनेन 'चूतरूपपुप्पशरेण रिमिति मां संतापयसि ?' इति प्रणम्य त्वां याचत इति भावः ॥ 'मृगनाभिगमदः कस्तूरीगन्ध- केशरे' इति हारावलिः ॥ ६॥ श्यानेति । ध्यानं चिन्तनं तर यो लयस्वापरत्वं पाठा०-१ 'विलिखति' P. २ श्रीजयदेव" C., S., B., P. - ·, गीतगोविन्दकान्यम् [सर्गः ४लो. प्रतिपदमिदमपि निगति माधव ! तय धरणे पतिवाहम् । त्वयि विमुखेमयि सपदि सुधानिधिरपि तनुते तनुदाहम् ।।सा वि०८ पुरोऽमे परिकल्प्य । लिसिया च दृष्टो मयेति हसति । माश्लेषादिकं न करो। तीति विपीदति । तस कुरवा नामः प्रेम्णा दृष्टिमपि न प्रयच्छतीति रोदिति । दृष्यायामपि नास्य संतोप इति पञ्चति स्थानारस्थानान्तरं गच्छति । पुनरागत्य एश्वेरस यश्यो भविष्यतीत्याशयेन वापं मुञ्चति इति।भत्र दीपकमलंकारः॥७॥ प्रतिपदमिति । हे माधव ! सा मस्ससी प्रतिपदं प्रतिचरणन्यासं प्रतिस्थान वा इदमेव निगदति । अनापिरेवार्थे । इदमिति किम् ? अहं तव धरणे निपतिता । सपदि मयि विपये स्वयि विमुखे सति सुधानिधिरपि सुधानि- धानमपि तनुदाहं शरीरदाई ननुते । अथवा, सुधानिधिश्चन्द्रोऽप्यतनुदाई सरतापं सनोति । भतनु यथा स्यादिति च । अत्रातिशयोक्तिरलंकारः ॥ ८॥ तेनातीवाविशयेन दुराप दुःखेन प्राप्यं भवन्तं पुरोऽने परिकल्प्य सा राधा विलपति 'शठ ! इयत्काल याभिः सह क्रीडां कृतवानसि, तत्रैव गच्छ' इत्याधुक्त्वा रोदिति । भाग्यवशादागतोऽप्यविनिर्भर्त्सनाको वेद पुनर्यातीत्यनुरागप्रकटनाय हसति । पश्चा- त्पुरःस्थितोऽप्ययं मामालिशनादिनान संभावयतीति विषीदति विपादं प्राप्नोति। पुनः कयमयं वश्यः स्यादिति विचार्य रोदिति । यतो नायिकानां नायकस्य पुरतो रोदनं परमवशीकरणं जायत इति । तदुकम्-रुदितमुदितमलं योषितां विग्रहेपु' इति । पश्चाद्रोदने तदीदासीन्यमालक्ष्य गच्छन्ती मामयमनुनेष्यतीत्यभिप्रायेण चञ्चति स्थानान्तरं गच्छति । पश्चाध्यानेनैव तत्समपरिकल्पनया तापं मुञ्चति । किलकिचिताख्यो वाऽयं भावः । तदुक्कं दशरूपके-(२०३९) 'क्रोधाश्रु. हर्षभीत्यादेः संकरः किलकिञ्चितम्' इति । इयमप्युन्मादाख्यावस्था भलंकारयेह दीपकमिति । तदुक्तम् (का.प्र. १०१०३)-'सेव क्रियासु वहीपु कारकस्येति दीपकम्' इति । अस्यार्थः - बहीषु क्रियासु कारकस्य सैव सकृवृत्तिरेव दीपकमिति ॥ ७ ॥ प्रतिपदमिति । प्रतिपदमितस्ततश्चलन्ती पदं पदं प्रतिपदं निगदति । हे माधव ! तव चरणेऽहं पतिता त्वयि विमुखे विश्लिष्टे सति सुधानिधिरमृतनिधिश्चन्द्रोऽपि तनुदाहं मच्छरीरसंतापं तनुते विस्तारयति । त्वं माया लक्ष्म्या धवः खामी । चन्द्रश्च समुद्रोत्पन्नत्वालक्ष्म्याः सहोदर इति त्वयि निकटस्थिते सति सपत्यपि मे किमपि न कर्तुं शक्नोति । त्वयि प्रतिकूले च सति स्वभगिनीसापयं मयि सरन्सुधानिधिरपि में तनुदाई तनुते इति 'माधव'पदेन ध्वनितम् । सुधानिधेस्वापकारित्वं विरुद्धमिति टिप्प०-1 अन 'माधव'पदेन या लक्ष्मीः, तस्या भवः स्वामी यद्विरव्याकुलो बभूव इति राधायाः सौभाग्य ध्वनितम्-दीपिका ।

·१ प्रवन्धः ८] रसिकप्रिया-रसमजर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् श्रीजयदेवभणितमिदमधिकं यदि मनसा नटनीयम् । हरिविरहाकुलवल्लवयुवतिसखीवचनं पठनीयम् ॥ सा वि० ॥९॥ आवासो विपिनायते प्रियसखीमालापि जालायते तोपोऽपि श्वसितेन दावदहनज्वालाकलापायते । थीजयदेवेति । हे वैष्णवा । इद श्रीजयदेवभणित यदि मनसाधिक नटनी- यमभिनेतव्यम् । 'नट'शब्देनात्र नाट्यस्याभिनयप्राधान्यादभिनयो विवक्षित । अथवा,-नटनीयमित्यास्वादनीयम्, रसनीयमिति यारत् । 'नाट्यशब्दो रसे मुख्य' इति भरतीये । किभूतमिदम् ? सखीमधिकृत्य वर्तमानम् । तर्हि हरिविरहाकुलबल्लरयुक्त्या राधाया सरया घचन पठनीयम् । जयदेवभणि- तिषिदमेव सारमित्यर्थ ॥९॥ 'प्रतिमग्ठकतालेन रागे देशाङ्कसज्ञिते। पदात्तुर्याक्षरैर्युक्त पदात्सगमतस्तथा ॥ आकारोपचितालापगमकाकुल विग्रह । भाभोगात्तेनकै पाटै प्रचुरैरतिपेशल ॥ हरिवल्लभपूर्वोऽयमशोकपल्लव स्मृत ॥' इति हरिवलभाशोकपलग्नामाष्टम प्रबन्ध ॥ ८॥ किं बहुना, इदानी मत्सरयास्त्वहते त्ययि विपरीते सर्वमेव विपरीतमित्याह-आवास इति । 'हन्त' इति खेदे । हे माधव' सा मत्सखी स्वद्विरहेण हरिणीरूपायते मृगीरूपमिवाचरति । स्वभावतो विरहेण पाण्डुवर्णो भवत्येवेति तथाविध रूप- मधिकृत्य हरिणीरूपेणोपमीयत इत्युक्तम् । कथमिति प्रश्ने हरिणीविशेषणेनाह- आवासो विपिनायते । हरिण्य किल वने वसन्ति, तस्या मे सरया आवासो विपिनायते । अत्र 'आवास'शब्देन निलय उच्यते । प्रियसखीना माला श्रेणि जालरायते, इतस्ततो गमनाय तदोधकत्वात् । अथवा,-प्रियसखीदत्ता मालापि विरोधनामायमलकार ॥ ८ ॥ श्रीजयदेवेति । यदेवभणितं जयदेव. कवित्वमतिशयित यदि मनसा नटनीय नर्तितव्य तदा इद हारेविरहेणाकुला व्याकुला या बलवयुवतिस्तस्या या सखी दूतीत्वेन प्रेपिता तस्या वचन पठनीयम् । इयं विरहोत्कण्ठिता । नायिका तलक्षण तु प्रागेवोकम् ॥९॥ साला विना कुनापिन निति लभत इत्यत आह-आवास इति । तस्यारत्वद्विरहेणा- चासो मन्दिरं विपिनायतेऽरण्यमिवाचरति । प्रियसखीना माला पतिरपि जाला- यते आनायवदाचरति । यदा त्वद्विश्लेषदु खासहिष्णुतया जीवितमपि त्यक्तु प्रवृत्ता- भवति तदा सखीभिर्निवार्यत इति खच्छन्दव्यवहारप्रतिबन्धकतया जालवदाचर- तीति भाव । अथ तापो विरहजनितस्तापो नि वसितेन निश्वासेन दावदहन- ज्वालाया दावाग्निशिखाया य कलाप समूह स इवाचरनि । अपरोऽपि दावा- निर्वायुना प्रचण्डो भवतीति ध्वनि । सापि हरिणीरूपायते हरिणीवदाचरति । हा कष्टम् । कथम् । कन्दर्पोऽपि कामोऽपि परानन्दजनकोऽपि बदिरहे यमायते तापो निश्वसितेन' s , RM. - पाठा०-1 'ज्वालायते' B, , ·८२ गीवगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ४ लो०१ . सापि त्वद्विरहेण हन्त हरिणीरूपायते हा कथं. कन्दोऽपि यमायते विरचयशार्दूलविक्रीडितम् ।। १० ।। देशोखरागैकतालीतालाभ्यां गीयते । प्रवन्धः॥९॥ स्तनविनिहितमपि हारमुदारम् । सा मनुते कृशतरिव भारम् । रोधिका तव विरहे केशव! ॥ ध्रुवपदम् ॥ २ ॥ जालायते । हरिणीवन्धनाथ जाएं क्षिप्यते तद्वदाचरति । अपि च, तापोऽपि देहतापोऽपि श्वसितेन निःश्वसितेन दावाग्निज्वालायलीवाचरति । एवं तस्या हरिणोत्वं निरूप्य रोदमभिनयन्त्याह-'हा' इति कष्टे । सा मत्सरती कथं वर्तते ? यतः कामोऽपि शार्दूलविक्रीडितं विरचयन् यमायते यम इवाचरति । शार्दूलः किल हरिणी हन्तीयुक्तिः । अत्र च हरिणीयन्मत्सख्यास्त्वयि. दृढानुरागोऽस्ति । निःसेहे नेहवत्तया पशुरूपत्वेन हरिणीरूपमौचितीमा- वहति । निःस्नेहेऽस्नेहयति सैवेत्यवधारणार्थः । वृत्तमपि शार्दूलविक्रीडितम् । अत्र सोपमा । विरोधाभासश्चालंकारः ॥ १० ॥ इदानी राधासखी स्वस- सीविरहचेष्टितं देवे विनिवेदयति-पूर्व ध्रुवपदं व्याक्रियते । राधिकेति । हे केशव ! राधिका तव विरहे वर्तते । अनुकम्प्या ,राधा राधिका, तयां अनुकम्पा विधेहीत्यनुकम्पार्थेन द्योत्यने । इति ध्रुवः ॥ विरहे वर्तमाना राधा किं किं करोतीत्यपेक्षायां पदानामारम्भः । स्तनविनिहितमिति । हे केशव ! सा कृशतनुः स्तनविनिहितमप्युदारं मनोहरं हारं भारमिव मनुते कृतान्त इवाचरति । कि कुर्वन् ? शार्दूलस्य व्याघ्रस्य विक्रीडितं फोडां कुर्वन् । यथा हरिणी समन्ततः प्रदीप्तदावाग्निज्वालयोद्विमा व्याघेण नासिता अग्रे व्याधजालं विततं पश्यन्ती दशदिशं चकितं विलोकमाना क्वापि न नितिं लभते, तथेयमपि व्याघ्रस्पेण कामेन त्रासिता सखीवावासेषु क्वापि नितिं न लभत इति भावः । अत्र शार्दूलविक्रीडितनामकं छन्द इत्यपि वनितम् । अत्र प्रथमपादे उद्वेगारयावस्था कथिता । तलक्षणं तूतं प्राक् । रोषे चाष्टमी व्याध्यवस्था कथिता । तदुक्तम्-'अभीष्टसंगमाभावाद्याधिः संतापलक्षणः । अत्र संतापनिःश्वासौ शीत- वस्तुनिषेवगम् ॥ नोत्तरं भाषते प्रश्ने नेक्षते न शृणोति च ॥ इति । 'शार्दूलो राक्षसान्तरे । व्याघ्र च पशुमेदे च' इति विश्वः ॥ ९॥ पुनरपि व्याधिरूपाम. टमीमवस्था संप्राप्य तां च गीतेन कथयति--स्तनेति । गीतस्यास्य देशाख- रागः । रूपकतालः । गीतार्थस्तु-हे केशव ! तव विरहे सा राधिका अनुकम्प्या राधा स्तनविनिहितमपि स्तनयोरुपारे हठात्सखीजनैतिमप्युदारमुरकृष्टं हारमतिभार पाठा०-१ 'देशाग' C., 'देशाप' 8., P. २ "रतिभारम्' RN. ३ 'राधिका विरहे तव' P., RM., RP. टिप्प०-1 क सुखं, तस्येयो नियन्ता केशः, सर्वेषा मुखप्रद इत्यर्थः, वं अमृतं युवतिजीवन तद्रूपः, केशश्चासौ वश्च केशवः, एतादृशैन स्वयैर्वभूता प्रणयिनी मत्सखी दु.लिता भवति, तन्नोचितमिति केशव' इति संबोधनेन ध्वनितम्-दीपिका ।

·प्रवन्धः ९] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् ८३ सरसमसृणमपि गलयजपदम् । पश्यति विपमिव वपुपि सशकम् ॥ राधिका० ॥२ ।। श्वसितपवनमनुपमपरिणाहम् । मदनदहनमिव वहति सदाहम् ॥ राधिका० ॥ ३ ॥ दिशि दिशि किरति सजलकणजालम् । नयननलिनमिव विगलितनालम् ॥ राधिका० ॥ ४ ॥ . ४ ॥ AM विरहाधिक्यात्कृतनोहारोऽपि भारोपमो भवति ॥५॥ अपि च,-सर- सेति । सा मरससी वपुपि वर्तमानं मलयजपचं सराई यथा स्यात्तथा विपमिव पश्यति । किंविधम् ? सरसमरसृणमपि सरसं घ तन्ममृगं च सरस- मसूर्ण द्रवरूपास्निग्धकोमलमपि ॥ २ ॥ अपि च,-यसितेनि । सा मत्सखी श्वसितपवनं मदनदहनमिव कामाग्निमिव वहति । किंभूतम् ? सदाहं दाहसहितम् । विरहेणान्तस्तापो विद्यते तेन सहितम् । किंभूतम् ? अनुप- मपरिणाहम् ; निःश्वामानामनिदीर्घयात् ॥३॥ अपि च,-दिशि दिशीति । सा राधा नयननलिने दिशि दिशि किरति विक्षिपति । खद्दर्शनाकाहयेति शेपः । सजलकणजाले जलकणसमूहेन सह वर्तमानम् । उत्प्रेक्षते- विगलितनालमिय विक्षितं नयनं विनालेन नलिनेनोपमीयते । अथवाऽन उच्छूनत्वात्कजलरहितत्वाद्दीनत्याच विनालेन कमलेनोपमीयते ॥ मनुते । तर हेतुगर्भ विशेषणमाह-कृशतनुरिति । ऋशा तनुरजै यस्या सा • ॥१॥ किंच,-सरसेति । मलयजपद चन्दनपङ्क वपुपि देहे सशक शङ्कासहित यथा स्यादेवं विपमिव पश्यति । कीदृशम् ? सरसमसणगपि, भाईचिकन- पीत्यर्थः । पकः कर्दमपापयोः' इति विश्व- । 'मसूणः कशे स्निग्धे' इति मेदिनी ॥२॥ किंच,-श्वसितेति । सा श्वरितपवनं श्वासवायुं वहति धारयति । कीदृशम् ? अनुपमपरिणाहं उपमारहित. परिणाहो देयं यस्य तादृशम् । कमिव ? मदनदहनमिर कामाग्निमिव । कीदृशम् ? सदाई दाहसहितम् । परिणाहो विशालता' इत्यमरः । एषा चला व्याभ्यवस्था कथिता । तलक्षणं तु प्रागेोक्तम् ॥३॥ दिशि दिशीति । सा दिशि दिशि नयननलिनं नेनपनं किरति क्षिपति । कीदृशम् ? विगलितनालं विगलितस्युटितो नालो दण्डो यस्य । पुनः कीदृशम् ? सजलवण- जालं जलकणजालैरभुजलकणिकासमूहः सहितम् । अन 'इच'शब्दो वाक्या- लंकारे । मन नेत्रस्य नलिनलेन निरूपणास्तिमितलं बोध्यम् । तेन जडता नवम्य- वस्था ध्वनिता । तदुक्तं रसायसुधाकरे-'यर ध्यायति नि.शई जडता सा प्रकीर्तिता। अन सनिभिजलं वैवयं शिथिलाइता ॥ मकोडाकृतिः ·८४ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ४ श्लो०५-७ यजति न पाणितलेन कपोलम् । बालशशिनमिव सायमलोलम् ॥ राधिका० ॥५॥ नयनविषयमपि किसलयतल्पम् । कलयति विहितहुताशविकल्पम् ।। राधिका० ।। ६ ।। । हरिरिति हरिरिति जपति सकामम् । विरह विहितमरणेष निकामम् ॥ राधिका० ॥ ७ ॥ त्यजतीति । सा राधा पाणितलेन कपोलं न त्यजति चिन्ता- वशात् । किंभूतं कपोलम् ? अलोलम् । क १ .सायम् । सायं हि विशेप. बिरहोदेको भवति । कमिव ? बालशशिनमिव । अलोलमिति बालचन्द्रो हि सायं पाण्डनिःश्रीकश्च भवति । कपोलस्य हन्तेनाच्छादितत्वादालशशिनोपमा ॥५॥ अपि च,-नयनेति । सा राधा किसलयत विहितहुवाशविकल्पं कलयति हुताशमिव जानाति । किंभूतं तल्पम् ? नयनविषयमपि । अनुमितार्थे संसर्ग वा भ्रान्तिर्जायते । नयनविषयेऽपि अमेनिनिमित्तत्वान- यनयोस्त्वय्यारोपितत्वं द्योत्यते ॥ ६ ॥ अपि च,-हरिरितीदि । सा मत्सखी निझाममतिशयेन सकामं सामिलापं यथा सात्तथा हरिरिति जपति त्वन्नाम गृह्णन्त्यान्ते । किंभूता? विरहविहितमरणेव विरहेण विहितं मरणं यस्याः सा । अर्थात्तवैर । अन्योऽपि विहितमरणो हरिरिति हरिरिति जपत्येव ॥ ७ ॥ स्तम्भनिःश्वासकशतादयः ॥' इति ॥ ४॥ त्यजतीति । सा सायं संध्यासमये पाणितलेन करतलेन कपोल न त्यजति । कीदृशम् ? अलोलमचञ्चलम् । 'अहस्तु यथाकथंचिन्नीतं, रात्रिस्तु युगायमाना कथं नेतन्या ?' इति कपोलतले पाणिं कृत्वा सायं चिन्तयतीति भावः । कमिव बालशशिनमिव द्वितीयाचन्द्रमिव । मुसार्धस्य करतलच्छन्नलेनार्धदृश्यमानतया विरहपाण्डतया मुखस्य द्वितीयाचन्द्रसाम्यम् । इयमपि जडतावस्था ॥५॥ नयनेति । किंच, सा नयन विषयमपि चक्षुगौचरमपि किसलयतल्पं नवपल्लवशयनीयं विहितो हुताशनस्यार्विकल्पः संशयो यत्र तादृशं फलपति । अत्र फिसलपेषु ताम्रलसंतापकलादिसमानधर्मदर्शनादमिबसंशयः । इयं चोद्विमावस्था । तलक्षणं प्रागेवोकम् ॥ ६ ॥ हरिरितीति । सा निकामम• तिशयेन हरिरिति हरिरिति जपति । फेव ? विरहेण द्विश्रेषेण विधातुमारब्धं मरणं यया सा । कथम् ? सकाम साभिलापं यथा स्यात् तथा । अभिलाषादिषु नयस्वयम्याखवीताखपि सदोदासीन्यमालक्ष्य मरणास्यापि दशम्यवस्था अवश्य भवितव्येति निहित्य प्रपन्नानां प्लेशहरणारिरित्युत्र्यत इति को वेद प्रसन्नस्त- । पाठा- 'नयनविपय.....॥५॥' RN., s. ......॥६॥".,s. २'त्यजति न पाणि ३ 'किशालय".

·प्रबन्धः ९] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । ८५ श्रीजयदेवभणितमिति गीतम् । सुसयतु केशवपदमुपनीतम् ॥ राधिका० ॥ ८॥ सा रोमाञ्चति सीकरोति विलपत्युत्कम्पते ताम्यति ध्यायत्युद्धमति प्रमीलति पतत्युद्याति मूर्च्छयपि । अपि च,-धीजयदेवेति । श्रीजयदेवभणितं वर्णितं हरेः कृष्णस्य गीत सुसयतु । भकानित्यध्याहारः । किंविशिष्टं गीतम् ? केशवपदमुपनीर मापितम् । इदं धीजयदेषभणितं हरिगीतं केशवपदं सुसयतु । केशयः पदं स्थानं यस्यासौ केशयपदः, तं केशवपदं वैष्णवं सुसयतु । किंभूतं गीतम् ? उपनीतम्। उप समीपं नीतं प्रापितमित्यर्थः । भन्न मानाचतुष्पदी छन्दः । सर्वनोपमालंकारः ॥ ८ ॥ इदानी भत्त्याख्या भावितमरणशंसनमिपेण रान्मनः प्ररोचयति-सेति । हे स्ववैद्यप्रतिम अश्विनीकुमारसहरारूप ! एतावत्यतनुज्यरे एतावतीमयस्यां प्राप्तवत्यतनुज्वरे । पक्षे, अतनुज्वरे महति ज्वरे सति यदि प्रसीदसि ततः सा वरतनुः तव रसात् शृङ्गारास्किं न जीवेत् ? अपि तु जीवेदेव । अन्यथा चेन्न प्रसीदसि तदा अन्त एवान्तकः मरणमसि, मरणहेतुत्वात्वमेव मरणमिति । अथवा, हे स्ववैधपतिम अश्विनीकुमारतुल्य वैद्य! यदि प्रसीदसि ततस्ते रसात्पारदादिनिष्पन्नौपधासा चरतनुर्न जीवेत् ? अपि तु जीवेदेव । अन्यथा अन्तको यमो नासि ? अपि तु यम एव । 'घरतनुः' इति हेतुगर्भ विशेपणम् । तेन सा वनुरूपेति कृत्वा- अवश्यं जीवनीयेति तारपर्यम् । सा राधा न वेयलं यायवृत्या वय्यनुरक्ता, किंतु सात्विकभावेनापि स्वदायत्तजीवितेति दर्शयन्त्याह । तानेव सात्विका- भावान्विवृणोति-सा रोमाञ्चतीति । स्तम्भः स्वेदोऽध रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ सिन्नपि जन्मन्यागत्य मे क्लेशं हरिष्यति, मा आयातु तथापि 'अन्ते या मतिः सा गतिः' इति जन्मान्तरेऽपि स एव वल्लभो भूयादिति साभिलापं नामान्तरं विहाय हरिरित्येपं जपतीति भावः। विहितेलन 'आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च' (पा. ३२४७१) इति कः ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवेति । इत्यमुना प्रकारेण जयदेवेन भणितमुचारितं सुखयतु । अर्थाच्छोतॄन्गायकांथ । कीदृशम् ? केशवपदमुपनीतम् ॥८॥ सा रोमाञ्चतीति । सा राधा रोमायवि रोमाञ्चानश्चति प्रफुल्लयति । उद्गमयतीत्यर्थः । यद्वा T, रोमाचोऽस्या अस्तीत्यर्शआदिखादच्प्रत्यये रोमाञ्चः सिद्ध इवाचरति रोमाधयति । यद्वा,-रोमाञ्चपदं लक्षणया रोमाचक्तीपरम् । तथा च ओजस्वीवाचरतीत्यादिवद्रोमायवतीवाचरतीत्यर्थः । अनेनाभिलाषः कथितः । सीत्करोति सीत्कार क्रोति । अनेन चिन्तास्मृती कथिते । अथ च पिलपति, 'स शूरः सुन्दरश्च' इत्यादिनायकगुणान्विशेषेणालपति । अनेन गुणकीर्तनमुक्तम् । उत्कम्पते कयं विरहदुःखं सोढव्यमिति कम्पयुक्ता भवति । ताम्यति ग्लाना गीत..

·८६ गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्गः ४ श्लो०९ एतावत्यतनुज्वरे वरतनु वेन किं ते रसा. स्ववैद्यप्रतिम! प्रसीदसि यदि यतोऽन्यथा हस्तकः।।९।। वेपथुः । वैवयंमधुमलयावित्यष्टौ सात्विका मताः' । सा राधा रोमाञ्चति । रोमाञ्चो विद्यते यस्य स रोमाञ्चः, रोमाञ्चित इत्यर्थः। तद्वदाचरति रोमाञ्चति । अकारोऽत्र मत्वर्थीयः । रोमाञ्चतीत्यादिना रोमाञ्च उक्तः । सीत्करोतीति वैवर्ण्यम्, विलपत्युद्यातिभ्यामनु, उद्यातीति निःसरति; उत्कम्पत्युद्धमतिभ्यां वेपथुः, ताम्यतिना खेदः, ध्यायतिपततिभ्यां स्तम्भः, पततीति वैपरीत्येन तपतिवैवये योजनीयः । प्रमीलतिना स्वरमनः, मूर्छतिना प्रलयः, इत्येवमष्टौ सात्विका भावाः प्रदर्शिता भवन्ति । सन्मनस्तत्प्रभवाः सात्विकाः । इदमाकूतम्-त्वय्यारोपितमनस्का त्वया जीवनीयेति अन्यथा आश्रितत्यागलक्षणं दूपणमपीति भावः ॥ शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । अत्र दीपकमलंकारः । विप्रलम्भाख्यः शृङ्गारो रसः । अत्र पूर्वार्धन स्थायिभावा उक्ताः । तदुक्तम्-'रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा । 'जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥' इति । सात्विकाच पूर्वत एव उक्ताः ॥ अहमित्याद्यनुकलो नायको दक्षिणो वा । उत्कण्ठिता नायिका। सखी दूवीत्वेन सहायिनी । तल्लक्षणम्-'प्रवृत्तिकुशला घीरा गूढमन्नदृढ- प्रिया । स्वतन्त्रा विधवा दासी दुष्टा प्रव्रजिता सखी । मालाकारादिनारी च भवति । ध्यायति तव ध्यानं करोति । एतैर्विशेषणेरुद्वेगावस्था कथिता । उद्धमति क्रीडादिस्थलं निर्दिशती भ्रमति । अनेन प्रलापः कथितः । प्रमीलति च्यानकल्पिततदालिझनादिजन्यसुखभावेन चक्षुषी निमीलयति । अनेनोन्मादः ऋथितः । पतति काश्येन स्थातुमशक्यतया भूमौ पतति । पश्चाद्भावनया खां दृष्ट्वा कथं कथमप्युद्याति लदभ्युद्गमनं करोति । अनेन व्याधिः कथितः । ततो मूर्च्छति 'मूच्छां प्राप्नोति । अनेन जडता कथिता। क्रियादीपकोऽयमलंकारः । तल्लक्षणमुक्त प्राव । ननु जडतापर्यन्तावा यदि जातैव तदा फिमस नेत्यत आह- पताशीति । हे खवैद्यावधिनीकुमारी तत्प्रतिम तत्सदृश ! एतादृश्यतनुज्वरे लं यदि प्रसीदसि तदा सा वरतनुः कमनीयदेहा ते तव रसाच्झाररसारिक न जीवेत् ! अपि तु जीवेदेव । अन्यथा सं चेन्न प्रसीदसि तदा तया हस्तरोऽपि सतप्राय इत्यर्थः । संप्रति मृच्छितायास्तस्या वक्तुमपारयन्या हस्तचेष्टयैव सखीपु व्यवहारो भवति, सोऽपि तया त्यकव्य इत्यर्थः । अन्यत्रापि ज्वरे सति ज्वरी रोमावि शीतादिना रोमाशानिवाचरति । वेदनया शीतलमारसीकार करोति । मोहाचस्किचिद्वदति । उत्कम्पते कम्पयुको भवति । ताम्यति विहलो भवति । पाठा०-१ 'एतापश्यन्नु' I. स्तका' RP. २न चोयको' 8.

·८७ प्रबन्धः ९] रसिकप्रिया-रसगअर्यास्यटीकाद्वयोपेतम् । स्मरातुरां देवतवैद्यहृद्य ! त्वदनसगामृतमानसाध्याम् । निवृत्तवाधां फुरपे न राधामुपेन्द्र ! वसादपि दारणोऽसि ॥ १०॥ कन्दर्पचरसंचरातुरंतनोराधर्यमस्याश्चिरं चेतश्चन्दनचन्द्रमाकमलिनीचिन्तासु 'संताम्यति । कार्या दूतीएसिद्धये ॥ ९॥ तदेव पूर्यचितदूषणमुझावयति-सरेति । रे उपेन्द्र ! दैवतवैधत्य भश्विनीमुतमुन्दर ! ततोऽप्यपिरपिरिसर ! यदि व पूर्वोगलक्षणा राधा निवृत्तयाधा निवृत्ता याधा यसास्तां न फुरसे तर्हि पत्रादपि दारगोऽसि पटिनोऽसि । काठिन. सउ क्यमपि न सिएनीति । निविशिष्टा राधाम् ? सरातुराम् । पुन विभूताम् ? रोगिणां चिरिरसा भविष्यतीत्याशमाह-त्वदड्रेति । यदनसह एवामृतक्रपतन्मानसाध्याम् । अतोऽरपप्रयासे यहुतरपुण्ये च प्रपोजने महान्तो नारसीदन्तीति । वृत्तम- प्युपेन्द्रवज्रा ॥ १० ॥ ईदृशीमवस्था प्रासापि स्वत्सनमारायव प्राणिती. स्याह-कन्दर्पति । हे माधव ! अस्यायेतश्चिर चन्दनचन्द्रम कमलिनी. चिन्तासु यत्संताम्यति तदाश्चर्यम् । शिविशिष्टाया ? कन्दपंज्वरसंज्वराकुल- उद्याति वायुवेगादावति । मूर्च्छति गूळ प्रामोति । एतादृश्यतनुज्वरे महति सान्निपातिके ज्वरे कस्यचित्सर्वधप्रतिमस्य प्रसादेन रसासारदादितो ज्वरी किं न जीवेत् ? अपि तु जीवेदेव । ननु सानिपातिकज्वरे सहसा रसदानं निषिद्धमिसत आह-अन्यथेति । अन्य प्रकारेण सहितामार्गेण हस्तकोऽपि वैद्याना हस्तप्रक्रियाविशेषो 'हथवटी' इति लोके प्रसिद्ध उक्त । सहिताप्रक्रिया योपचारे कृते विशेषप्राप्ते रसदानमुचितमिति भाव । कचित् खप्तोऽन्यथा नान्तर' इति पाठ । तदान्यथा यदि न प्रसीदसि खत्तवापेक्षयान्तको न, अपि तु खमेवान्तक इत्यर्थ । रोमाञ्चति । द्वितीयव्याख्याने किप्प्रत्यये तले. पेऽपि रूप बोध्यम् । रसो गन्धे रस सादे तिक्कादो विपरागयो । शृगारादी द्रवे वीयें देहधालम्वुपारदे' इति विश्व ॥९॥ सरातुरामिति । हे दैवत. वैद्यहृद्य ! दैवतानां यो वैद्यावश्विनीकुमारी तादृद्य मनोज्ञ! स्मरातुरा मदनरुग्णा सदनसङ्ग एव यदमृतं तन्मानसाध्या राधा विमुक्तबाधा सकपीटा न कुरुपे। मतो हेतोरुपेन्द्रवज्रादपि दारुणोऽसि कठिनोऽसि । यतो यन्नमिन्द्रेण क्षिप्तमझ- सबद्ध सध्यथयति, वं तु विश्ठेपे सत्येव व्यययसीति वनापेक्षयापि दारुणतमिति पाठा०-१ 'विमुच्वाधाम्' RN., s , D.,O २०मुपेन्द्रवन्नादपि RI, D., S,c ३'ज्वराकुर तनो' R. 'यत्ताम्यति' D,c. टिप्प-1 ख मरातुरा कामसंतप्ता रायां विमुघबाधा सक्तपीहा न कुरुपे न करोपि यदा तदोपेन्द्रवज्रादपि कठिनोऽसि, यथेन्द्रो वनेग वृत्र इतवास्तथा व वलमा. मिति घनि-सजीविनी। - ·८८ गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्ग: ४ श्लो० ११ किंतु छान्तिवशेन शीतलतनुं त्वामेकमेव प्रियं ध्यायन्ती रहसि स्थिती कथमपि क्षीणा क्षणं प्राणिति ॥११॥ क्षणमपि विरहः पुरा न सेहे नयननिमीलनचिन्नया यया ते । वनोर्मदनसंतापाकुलशरीरायाः। तापे सति शीतवस्तुपु स्पृहा नास्तीत्याश्चर्यम् । किंतु आश्चर्यान्तरमपि । क्लान्तिवशेन क्षीणा रहस्येकान्ते स्थिता त्यामेवैकं प्रियं शीतलतर्नु कथमपि ध्यायन्ती क्षणं क्षणमात्रं प्राणिति जीवति । अत्र शीतलेषु द्वेषः, शीतलादपि जीवतीति विरोधालंकारः । अद्भुतश्च रसः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११ ॥ इदानी त्वदागमनहेतुं मनसि स्थिरीकृत्य माणितीत्याह-क्षणमिति । हे माधव ! यया राधया पुरा ते विरहः क्षणमपि न सेहे न सोढः । किंभूतया? नयननिमीलनखिन्नया नयननिमीलनेनापि खिन्ना सा तया । भवद्दर्शनान्तरे निमिपेऽपि या दुःख प्रामोति, असौ सांप्रतं चिरविरहेऽपि रसालशाखां चूतशाखां विलोक्य, कथं श्वसिति प्राणिति तन्न जाने । किंविधां रसालशासाम् ? पुटिपतानां पुष्पिताम्रभागाम् । भावः । उपेन्द्रवज्राछन्दः ॥ १० ॥ ननु शीतोपचारैरेव तनुज्वरशान्तिर्भविष्य- वीति कि शपत्यत आह-कन्दर्पति । अहो आश्चर्यम् , अस्याश्वेतश्चित चन्दनचन्द्रमाकमलिनीचिन्तामु चन्दनचन्द्रपमिनीवार्तास्वपि सखीभिः क्रिय- माणासु संताम्यति ग्लानिं प्राप्नोति । कीदृश्याः ? कन्दर्पज्वरेण कामज्वरेण यः संज्वरः संतापस्तेनातुरतनो रुग्णदेहायाः। विरोधोऽयमलंकारः । तदक्षणमुकं प्राक् । नन्वेतादृशे संतापे कथं जीवतीसत आह-किंत्विति । हे इन प्रभो । खामेकमेव प्रियं शीतलतनुं ध्यायन्ती सती क्षणं प्राणिति जीवति । कीदृशी ? क्षणं रहसि स्थिता । पुनः कीदृशी ? उत्क्रान्तिवशा उत्कान्तेः प्राणोत्क्रमणस्य क्शा आयत्ता । तर हेतुगर्भविशेषणमाह-क्षीणा कार्यादतिदुर्घला । तथा शीतलं चागस्पर्श ध्यायन्ती संप्रति जीवतीति खया झटिति गन्तव्यं, पुनस्तस्या दर्शनमपि वे दुर्लभं भवतीति भावः । 'संतापः सज्वरः समो' इत्यमरः । 'इनः सूर्ये नृपे पत्यो' इति विश्वः ॥११॥ ननु इयन्तं कालं यथा जीवति, तथाग्रेऽपि जीवतीत्यत आह-क्षणमिति । अनया राधया ते विरहः पुर। सत्सकदशायां क्षणमपि न सेहे न सोढः । कीदृश्या ? नयनयोनिमीलनं निमेपस्तेन खिन्नया दुःखितया । पाटा०-'किन्तु शान्तिवशेन' :., C. ' किंक्रान्तियोन' RI., किन्तु कान्तिरसेन' . 'किन्तूरक्रान्तिरसेन' D. २'शीतलतरं' D. ३ 'क्षण- मपि क्षीणा क्षगं' RM., S. ४ 'इति श्रीगीतगोविन्दे चतुर्थः सर्गः' ४. 'सिम्रयाऽनया . टिप्प.-1 नन्दीशी सा कथं जीवति इसत आह-हे उत्कातिरस सन्तताव- शेकनरस ! हे विध्यो। किन्तु त्वामेकं प्रिय बाम ग्यापन्नी व धणमात्रमणि जीवति । पीसी! रहस्कान्वे शामपि सिता--संजीविनी।

·प्रवन्धः ९] रसिकप्रिया-रसमजर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । ८९. श्वसिति कथमसौ रसालशाखां चिरविरहेण विलोक्य पुष्पितामाम् ॥ १२ ॥ पृष्टिम्याकुलगोफुलावनरसादुनृत्य गोवर्धन' विभ्रद्वल्लववल्लभाभिरधिकानन्दाचिरं चुम्बितः । अत्र पुष्पितया चूतशाखया वसन्तो लक्ष्यते । वसन्ते हि विरहिणो न जीवन्तीत्यनाकूतम् । सा कथं स्वसितीति चिरविरहेऽपि रसालशाखां विलोक्य । रसालो रससमूहो भवान्, तस्य शासां अन्तिक समीपं तां विलोक्य । किंविधां शासाम् ? पुष्पितामां पुष्पितं संजावपुप्पमममुत्तर- कालो यस्याः सा ताम् । तवान्तिकं लप्स्ये इत्यभिकासया श्वसिति । अथवा,- पुष्पितानां चूतशाखां दृष्ट्वा श्वसितीति युक्तार्थः । एवंविधां चूतशाखां दृष्ट्वा सरशरजर्जरितशरीरः सोऽवश्यं मामेप्यतीति ॥ वृत्तमपि पुटिपताना ॥ १२ ॥ इदानीं 'मगलान्तानि च शास्त्राणि प्रयन्ते' इति न्यायमाचरन् । कविराशिपमाह-वृष्टीति । कंसद्विषः कृष्णस्य बाहुर्भवतां श्रोतृणां श्रेयांसि तनोतु । किं कुर्वन् ? उद्धृत्य गोवर्धनं गिरि बिश्नत् । फसात् ? वृष्टिग्या- कुलगोकुलावनरसात् । वृष्टया व्याकुलं यद्गोकुलं तस्य यवनं पालनं तन्न रसो रागो वीयं वा तस्मात् । पुनः किंभूतो पाहुः? वल्लववल्लभाभिर्गों- पाहनाभिरधिकानन्दागिरं चुम्वितः । पुनः किंभूतो याहुः ? तदर्पिताधर- वटीसिन्दूरमुद्राङ्कितः । ताभिनुम्बनार्थमर्पिता या अधरतटी तस्याः सिन्दूरमुद्रयेव शोणितत्वेनाङ्कितः । उत्प्रेक्षते-गोवर्धनोद्धरणलक्षणजात- गणेव शोणितः । किंविधस्य कंसद्विषः ? गोपतनोः गोपस्य सनुरिव तनुर्यस्य किमिति धात्रा नयनयोनिमेषः सष्टः ? यतः क्षणोऽपि जगदीश्वरमुखारविन्ददर्शने प्रत्यूहो भवतीति खेदयुक्तयेति भावः । असौ राधा चिरविरहेण कथं वासति । जीवीत्यर्थः । किं कुला? पुष्पितानां पुष्पितोऽप्रभागो यस्यास्तादृशीम् । रसालशाखां चूतशाखा विलोक्य दृष्ट्वा । श्वसितीत्यत्र वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' (पा. ३३३३१३१)इति लट् । छन्दोऽपि चेदं पुष्पितामानामकमिति ध्वनितम् । तालक्षणं वृत्तरनाकरे-'भयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजी जरगाव पुष्पितामा' इति ॥ १२ ॥ वृष्टिव्याकुलेति । कंसद्विषः श्रीकृष्णस्य बाहुः भवताः शुश्रूषोः कल्याणानि श्रेयांसि तनोतु विस्तारयतु । अन्योऽपि हस्तेनैव दित्सितं प्रयच्छतीति बाहोः कर्तृत्वम्। सामर्थ्यसूचनार्थमत्र 'कंसद्विद' पदो- पाठा०-१ 'चिरचिरहेऽपि' RP. २"धनवशात्' ., B. टिप्प-1 पुष्पिताग्रामिति । वसन्ताणमेन कामोदय उत्पत्त इति ध्वनिः संजीविनी। 2 गोवर्धनपर्वतमुद्धृत्य चिरं सप्ताहं विभधत् । कीदृशो वाहुः ! बंछववछमाभिगोपसुन्दरीभिरथिकानन्दादतिहर्षावधरो रासरसादौ गोवर्धनोद्धरणसमये चा चुंबित:-संजीविनी ।

·गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्गः ४ श्लो० १३ दणेवं तदर्पिताधरतटीसिन्दूरमुद्राङ्कितो बाहुर्गोपतनोस्तनोतु भवतां श्रेयांसि, कंसद्विपः ॥१३॥ इति श्रीजयदेवकृती श्रीगीतगोविन्दे सिग्धमधुसूदनो नाम चतुर्थः सर्गः॥४॥ सः; गोपवेषस्येत्यर्थः । अत्राद्भुतो रसः । उत्प्रेक्षोपमे अलंकृती । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ "मालवनीः स्मृतो रागस्तालो निःसारसंज्ञकः । वाग्गेयकारनामाङ्कपदतस्तेन सन्ततिः ॥ ततः पाटाः पदानि स्युः पञ्चपाणि रसोऽत्र यः। शृङ्गारो वासुदेवस्य क्रीडनं रासकादिभिः॥ छन्दोऽपि रासको ज्ञेयं स्वेच्छया वा कृतं भवेत् । निग्धमधुसूदनोऽयं रासावलयनामकः । प्रबन्धः पृथिवीभई प्रवद्धः प्रीतये हरेः॥ इति स्निग्धमधुसूदनरासावलयनामा नवमः प्रबन्धः ।" इत्ययं नवम- प्रवन्धस्य टीकांशो ज्ञेयः ।। एकस्तावदनूनन्विविपयस्वीकारलक्ष्योऽपरः स्फूर्जद्गुर्जरशूरनायकजयप्रोद्दामिताडम्बरः । हृप्यन्मालवमूलकोपणविधौ सर्गस्तृतीयः कृत-. स्तुर्यः कुम्भमहीभृतात्र विवृती श्रीगीतगोविन्दतः ॥ इति श्रीगयाविमुक्तिस्थलकल्पितपितृकुलविमुक्तिदेन श्रीचित्रकूटाधिपतिना विरचिते गीतगोविन्दविवरणे स्निग्धमधुसूदनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ पादानम् । कथं ? तस्य गोपतनोः परमोदारश्रीगोपराजकुलोत्पनस्य दातृत्वं दर्शयति-उद्धृत्य गोवर्धनगिरि विधत् । कुतः ? घृष्ट्या व्याकुलं यद्गोकुलं तस्य यदवन पालन तन रसो रागो वीर्य का तस्मात् । कथंभूतो वाहुः? पल्लववाहमा- भिर्यत्प्रियाभिरधिकानन्दाचिरं चुवितः । पुनः कीदृशः ? दर्पण सौभाग्यमदेन ताभिधुंबनार्थमर्पिता या अधरतटी तस्याः सिन्दूरवद्रकमुद्रास्ताभिरंकितचिहितः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३॥ क सर्वशास्त्रार्यविचारचातुरी क काव्यटीकाव्यसनैदिनव्ययः । तथापि कृष्णस्मरणोत्सवो पलाद्विधातुमस्मान्व्यवसाययत्यदः ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीशंकरमिश्रविरचितायां श्रीसालिनाथकारितायां गीतगोविन्दटीकायां रसमजर्यात्याया चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ 'दर्पणेय'. ०., S., D. २ 'महाकाव्ये' D. टिप्प०-1 दर्पण कन्दपंगगेव तामिरपिता दसा अपरतय्य व सिन्दूरस मुदाः सिन्दूरचिक्षानि रतिः, अपरलोहितलासमोगचिहानि इसः । तया मीराभयाऽनुरागेन चिदित इति वा सीपशे-संजीविनी।

·. प्रवन्धः १०] रसिकप्रिया-रसमञ्जस्थिर्टीकाद्वयोपेतम् । ९१ पञ्चमः सर्गः - साकार पुण्डरीकाक्षः- अहमिह निवसामि याहि राधा- मनुनय मद्वचनेन चानयेथाः। इति मधुरिपुणा सखी नियुक्ता स्वयमिदमेत्य पुनर्जगाद राधाम् ॥ १॥ देशीधराडीरागेण रूपकतालेन गीयते ॥ प्रवन्धः १० वहति मलयसमीरे मदनमुपनिधाय । स्फुटति कुसुमनिकरे विरहिहृदयदलनाय ॥ १॥ तव विरहे वनमाली सखि ! सीदति ॥ ध्रुवपदम् ।। पुरीमिव पालयिताखिलभुवं कुम्भनरेशो नवा शिवम् । गायति धातुं रसिकामृतं जयदेवोदितं माती वृतम् ॥ इदानी सखीनिवेदितो माधयस्तदभिमुखीभूय तदानयनाय सखी प्रहितवान् । अयमिति । सेत्यध्याहार्यम् । या पूर्व प्रहिता राधया सखी सैव स्वयमेव पुना राधामेत्य वक्ष्यमाणं जगाद । किंभूता ससी ? मधुरिपुणा इति नियुक्ता इत्यादिष्टा । इतीति किम् ? अहमिह यमुनाकुले निवसामि । 'यावदागमिष्यति तावत्यतीक्षा करिष्ये' इति । त्वं याहि, मदचनेन राधा- मनुनय, अनुनीय च आनयेथाः । पुप्पिताग्रावृत्तम् ॥ १ ॥ तदेव वक्ष्यमाणमाह-अनाभिसारिका नायिका वर्णनीया; 'संस्कृतात्माकृतमिष्ट ततोऽपभ्रंशभाषणम् । ततः प्रियतरा धेश्या सर्वतश्चाभिसारिका' इति भरतः ॥ वलक्षणमुक्तं भरतेन-'लजां हिल्ला समाकृष्टा यौवनेन बजेत्तु या । अभिसारगतं कान्तं कीर्तिता साऽभिसारिका ॥' अन्न पूर्व 'तय विरहे। इति ध्रुवः । अथ पदानि । वहतीति । क सति ? मदनमुपनिधाय मदनस्य स्पृहामुत्पाथ मलयसमीरे वहति सति । पुनः क सति ? विरहिहृदयदलनाय अमिति । मधुरिपुणा इति एवंप्रकारेण नियुका आज्ञप्ता सखी खयमेत्यागत्य राधा वक्ष्यमाणं जगादोवाच । इति किम् ? त्वं राघां याहि मदचनेन तामनु- नय । कृतापराधेन मया साक्षाद्वक्तुं न शक्यते, अतो माधवेनैवमेवमुक्तमित्युक्ला लमनुनयेति भावः । तां च मदन्तिकमानयेथा मानय । ननु कुन मयानेया इत्यत आर-अहमिह निवसामि, इहैव कुछेऽहं तां प्रतीक्षमाणस्तिष्ठामीत्यर्थः ॥१॥ यत्तत्सखी जगाद तदेव गीतेन कथयति-बहतीति । गीतस्यास्य देशीवराडी- पाठा०-१'वराडीरागे रूपकताले's. टिप्प०-1 'विनोदयन्ती दयितं मुकेशी सुकणां चामरचालनेन । कर्णे दधाना सुरपुष्पगुच्छ वरांगनेयं कथिता वराडी ॥' इति वराडीरागलक्षणम्-बाल ।

·९२ गीतगोविन्दकाव्यम् । सर्गः ५ श्लो० २-४ दहति शिशिरमयूखे मरणमनुकरोति । पतति मदनविशिखे विलपति विकलतरोऽति । तव वि०॥२॥ ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपिदधाति । मनसि कैलितविरहे निशि निशि रुजमुपयाति । तव वि०॥३॥ वसति विपिनविताने त्यजति ललितधाम । लुठति धरणिशयने बहु विलपति तव नाम । तव वि० ॥ ४ ॥ कुसुमनिकरे स्फुटति सति विकसति सति ॥१॥ अपि च,-दहतीति । शिशिरमयूखे हिमरश्मौ दहति मति मरणमनुकरोति मृतकल्पो भवति । तत एवं मदनविशिखे पतति सति विकलतरोऽतिशयेन विकलः सनत्यतीव विलपति ॥ २ ॥ अपि च,-ध्वनतीति । मधुपसमूहे ध्वनति सति श्रवणम- पिदधाति आच्छादयति । निशि निशि प्रतिरात्रौ मनासे कलितविरहे सति झटिति रज पीडामुपयाति प्राप्नोति ॥ ३ ॥ अपि च,- वसतीति । विपिनविताने वनविस्तारे चण्डविपकल्पे वने वसति संतिष्ठते । त्वद्विरहेण ललितं मनोहरमपि धाम त्यजति । पुनः किं करोति ? धरणिशयने रागो रूपकतालः । ताललक्षणमुकं प्राक । गीतार्थस्तु-हे सखि । वनमाली कृष्णः सीदति । क सति ? मलयसमीरे मलयसंवन्धिवाते वहति, कुसु- मनिकरे पुष्पसमूहे विरहिणा हृदयदलनाय विदारणाय स्फुटति विकसति सति । किं कृत्वा ? मदनं काममुपनिधाय समीपवर्तिनं कृत्वा । तथा च कुसमनि- करैरेव बाणैस्तत्संनिहितेन कामेन विरहिणा हृदयं विदारणीयमिति भावः ॥ १॥ किच, दहतीति । शिशिरमयूखे हिम किरणे दहति सवि मरणं मरणावस्थामनु- करोति । मरणावस्थायां यादृशी गूछििदरूपा चेष्टा तो स्वीकरोति । अथ च,- मदन विशिखे कामपाणे पतति मति विकलतरोऽतिविह्वलतरोऽति विलपत्यविशयेन विलापं करोति ॥ २॥ किंच ध्यनतीति । मधुपसमूहे भ्रमरसमूहे ध्वनति गुभति सति श्रवणं धोत्रं हस्ताभ्यामपिदधाति मुश्यति । अथ च,-निशि निशि प्रतिरात्री चिते रज पीटामुपयाति प्राप्नोति । कीदो मनसि ? कलित उद्भूतो बिरहो यन तादृशे ॥ ३॥ किंच, वसतीति । स विपिनविताने वनविस्तारे वसति तिष्ठति । ललितं मनोहर धाम मन्दिरं त्यजति । 'धाम देहे गृहे रस्मो स्थाने जन्मप्रभावयोः' इति विश्वः । किंच, स धरणीशयने भूशय्यायां लठति । तव नाम 'हे प्राणेश्वरि, हे प्रिये, हे राधे । इत्येव बहु पार वार दिलपति विशे- पाठा०-, 'चलितविरहे' (संदीप्तवियोगानो) 8., D., B. 'दलित- विरहे .. टिप्प०-1 चरितं मुन्दरं धाम गृह त्यति । नवाइएस स्वामन्तरा गुखलेश इति भाषः। 'पाम दवाच्यानसर्वान् समदीति ध्वनिः-संजीधिनी ।

·प्रबन्धः १०] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । ९३ भणति कविजयदेवे विरहविलसितेन । मनसि रभसविभवे हरिरुदयतु सुकृतेन । तव वि०॥५॥ पूर्व यत्र समं त्वया रतिपतेरासादिताः सिद्धय- स्तस्मिन्नेव निकुञ्जमन्मथमहातीर्थे पुनर्माधवः । तव नाम कृत्वा परिदेवन करोति ॥ ४ ॥ अपि च,-भगतीति । कविजयदेवे भणति सति विरहविर सितेन वियोगविलासेन रभसविभव उत्साहसंपन्ने मनसि । अर्थात्तव सुकृतेन हरिरदयतु उदय मामोतु तव मनसि हरेरनुरागो पसतु ॥५॥ मन पाक्यौचिती सङ्गीतराजे-'नि सा• रतालरचितो रागे केदारसके । कविनामाश्विपदापाटे न्यल्पतरैथित ॥ तत पद्य विलासे सोल्लासते जगतीपते । इत्य हरिसमुदयागरउपदसज्ञक ॥ प्रबन्ध पृथिवीभर्ना हरिभक्केन वर्णित ॥' इति हरिसमुदयागरुडपदनामा दशम प्रबन्ध ॥ १० ॥ इदानीं त्वय्येव माधवमनोऽस्तीति ता राधा प्रगु. णीकरोति-पूर्व यत्रेति । है राधे' माधवस्तस्मिन्नेव निकुञ्जमन्मथमहातीर्थे भूयो बाहुल्येन पुनरपि त्वरकुचकुम्मनिर्भरपरीरम्भामृत वाञ्छति । स्वरकुच- योनिर्भरो य परिरम्भ स एवामृतमिव तत्तीर्थादमृत जलम् । जल हि कुम्भेनैय ग्राह्य भवतीत्युक्तिलेश । किं कुर्वन् ! अनिशमनवरत त्या ध्यायस्त. वैवालापमन्त्रावली जपन् । एकान्त पानजपाभ्या हि देवतायतो जाग्रत पुर स्फुरत्येव । तस्मिन्निति कसिन् ? यत्र निकुञ्जमन्मथमहातीर्थे कामतीर्थे पूर्व रतिपते कामस्य त्वयोपलक्षितारवय्येव प्रसन्नाया लभ्या सिद्धय सम समकालमविलम्बेनैव प्राप्ता । रतिपते' इत्यत्र कामस्थाभिरपितस्पेति वक्तव्ये पेण जरपति ॥४॥ भणतीति । श्रोत्यदेवकवी भणति कथयति मति यत्सुकृत पुण्य जात तेन मनसि । अर्थाद्वायता शृण्वतां च हरि कृष्ण उदय- लानिर्भवतु । कीदृशे मनसि ? रभसस्य कृष्णकीर्तन विषयोत्साहस्य विभव प्राचुर्य यन तादृशे हरिविरह विलसितेन विलासेनोपलक्षिते । वस्तुगत्या तस्य कालान्त. र्यामिरूपतया न केनापि सह विश्लष , अपि तु लीलया तस्य विरह विलासमानमिति भाव । विरहि विलसितेयन कर्तृकरणयो' (पा २।३।१८) इति सूत्रण तृतीया ॥५॥॥ १० ॥ पुन कृष्णस्स राधाविषयिणीमुक्ण्ठा लोकेनाह-पूर्वमिति । हे सखि ! माधव कृष्णो भूयस्त्वदीयौ या युम्भाविव कुची स्तनौ तयोनि मर गाढ य परिरम्म आलिङ्गन तदेवामृत मोक्षस्त वाच्छति । सादान दस दोहाविर्भाव जनकलेन तत्कुचकुम्मपरिरम्भस्य मोक्षत्वेन निरूपणम् । वेदान्तिना भाट्टाना च मते परमानन्दावाप्तेरेव मोक्षलात् । किं कुवन् ? तस्मिन्नेय निकुञ्जरूपे म म- थस्य कामस्याधिष्टानभूते महातीर्थेऽनिश निरन्तर खानेवेष्टदेवता ध्यायन् । तवैवालापास्त एव मन्नास्तेषामेवावली पति जपन् । महातीर्ये हेतुगर्भ विशेषण माह-पूर्वमिति । पूर्व पुरा यत्र वया सह रविपवे कामस्य चुम्बनालिङ्गना. पाठा०-१ 'वसन्माधव'D, B. - , ·। गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्गः ५ श्लो० १ ध्यायंस्त्वामनिशं जपन्नपि तवैवालापमबायली भूयस्त्वत्कुचकुम्भनिर्भरपरीरम्भामृतं वाञ्छति ॥२॥ गुर्जरीरागेण एकतालीतालेन गीयते॥ प्रवन्धः॥११॥ रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेपम् । न कुरु नितम्बिनि ! गमन विलम्बनमनुसर तं हृदयेशम् ॥१॥ 'रति'ग्रहणं तस्यामतिशयितप्रीत्युपादानार्थम् । अथवा,-रतिपतेः कामावया सहायभूतया समं सिद्धय आसादिताः । तदाप्तये पुनः सहायभूतां स्वामेव वान्छति । अथ च यत्र निकुनादौ कामपूरकतीर्थ येन यस्सास्सिद्धिराता स तमेव ध्यायक्षपन् निर्भरपरीरम्भामृतं मोक्षं वाञ्छनीयुक्तिलेशः । शार्दूलवि- क्रीडितं वृत्तम् । अत्र काव्यलिङ्गमलंकारः ॥ २॥ सांप्रतं तमभिमुखमभि- सर्नु राधां त्वरयति ॥ तत्र पूर्व ध्रुवपदं व्याक्रियते-धीरसमीर इति । इति पदार्यपाठः कुनचिदस्ति । गोपीपीनपयोधरमर्दन चपलेन करयुगलेनाढ्य इत्यर्थः । 'आन्य. शालिनि विख्यातः । हे राधे! यमुनातीरे वने । यमुना- तीरविपये वने । अथवा,-वेतसवने वनमाली श्रीकृष्णो वसति । किंभूते वने ? धीरसमीरे मन्दवायुनि । एतेन वायोपैविध्यमुक्तम् । तस्याश्च स्थानेनोत्कण्ठा जनिता । इति भूयः ॥ रतिसुखेति । है नितम्बिनि! तं वनमालिनमनुसर । गमनविलम्बनमभिसाराय कालातिक्रमं न कुरु, नितम्बिनी हि घृहनितम्ब. दिरूपाः मिद्धय आसादिता माधवेन प्राप्ताः । तथा झटिति वाञ्छितफलप्रदत्वेन महातीर्थ तदपि बोध्यम् । अन्योऽपि साधको मोक्षममृतं वान्छन् यत्र सिद्धि पूर्व प्राप्नोति तत्रैव सिद्धनिकुनादिमहातीर्थे कस्याश्चिद्देवताया मन्त्रावली अपति, तामेव देवता ध्यायति । अन 'आवली'पदोपादानान्मालामन्त्रसमस्य प्रतिपादितम् । तत्प्रयोजनं च सिद्धसुसिद्धलादिऋगधनादिशोधनमन्त्रेणेव फलसामर्थ्य प्रतिपादि- तम् । तदुकं योगरत्नावल्याम्-'खने प्राप्ते स्त्रिया दत्ते मालामन्ने तथैव च । वैदिकेषु च सर्वेषु सिद्धादीनेव शोधयेन् ॥' इति । निकुञादिमहातीर्थे मन्त्रादि जपञ्झटिति फलसिद्धिर्भवतीति ध्वनितम् । तदुक्तं म मपायाम्-'गृहगोष्ठवना- रामनदीनगरालये । समीपे वा गुरोस्तस्य सिद्धिः स्यादुत्तरोत्तरा' इति । मुक्तिः कवल्यनिर्वाणयोनिःश्रेयसामृतम्' इत्यमरः॥२॥ किचित्प्रसादोन्मुखी राधा वेगेन गमनाय खरयितुमाह-रतिसुसेति । गीतस्यास्य गुर्जरीरागः एकतालीतालः । पाठा०-१ 'नाममब्रावलीम्' B., 'जपनिह तवैवावालाप' . २ . शम्' RP., P. टिप्प.-1 लामेव नान्यामिह दीर्थेऽनिशं निरन्तरं तवाला एव मत्राः परमा- सिदिमदा मत्रास्त्रेपामावरी परम्परा जपन्नवर्तयन् त्वामिष्टदेवावेनावयन् इति सहा- विश्यः पचितः। समावोचिरस्कार:--संजीविनी ।

·प्रवन्धः ११] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । ९५ धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली । गोपीपीनपयोधरमर्दनचञ्चलकरयुगशाली ॥ ध्रुवपदम् ।। नामसमेतं कृतसङ्केतं वादयते मृदुवेणुम् । बहु मनुतेऽतेनु ते तनुसङ्गतपवनचलितमपि रेणुम् । धीर० ॥२॥ स्वायलितुं न शक्कोतीति तां परयति । किंभूतम् ? अभिसारे संकेतस्थाने गतम् । किंभूतेऽभिसारे? रतिसुखसारे रतिसौख्यप्रधाने । फिंभूतं तम् ? मदनवरकामवन्मनोहरवेशम् । पुनः किंभूतम् ? हृदयेशं मनस ईशम् । तव मनस्तदधीनमित्यर्थः । अथवा,-हृदये वर्तमानं तं वनमालिनमिति योज्यम् । किंभूतम् ? आयुरेवेदमितिवत्सुखहेतुस्वाच्छमेव ॥१॥ अपि च, नामस. मेतमिति । हे राधे ! स हरिदुयेणुं कोमलवंशी वादयते । मृद्विति क्रिया- विशेषणं वा । कथम् ? नामसमेतं यथा स्यात्तथा च नामाक्षरसंयुक्तं कृत- संकेतं यथा स्यात्तथा च । पुनस्से तय तनुः शरीरं शरीरसंगतपवनचलितं गीतार्थस्तु-हे नितम्विनि प्रशस्तनितम्बपति ! हृदयेशं कृष्णमनुसर गच्छ । गमन विलम्वनं गमने कालक्षेपं मा कुरु । कीदृशं तम् ? अभिसारेऽभिसरणस्थाने गतं प्राप्तम् । कीदृशेऽभिसारे ? रतिसुखस्स सारमुस्कृष्टफलं यत्र तादृशे । पुनः कीदृशम् ? मदनस्य कामरैयव मनोहरश्चिाहरणक्षमो वेशो यस्य तम् । 'आकल्प. वेशी नेपथ्य' इत्यमरः । 'वेशो वेश्यागृहे प्रोको नेपथ्ये गृहमारके' इति विश्वः ॥१॥ अभिसारस्थलमेवाह-धीरसमीर इति । यमुनातीरे बने वनमाली चनमालाशाली कृष्णो वसति । कीदृशे वने ? धीरो मन्दः समीरो वायुर्यच तादशे । मन 'धीरे' इति पदेन वायोमन्दल, 'यमुनातीर' इत्यनेन शैल्यं, 'वने' इत्यनेन सौगन्ध्यमुक्तम् । कीदृशो वनमाली ? गोपीना पीनपयोधरमर्दनेन चचचञ्चल यत्करयुगं तेन शालते शोभत इति तथा । पाठान्तरे तु गोपीपीनपयोधरपरिसरस्य मांसलस्तनप्रान्तस्य मर्दनं यत्करयुग हस्तयुगलं वेन शालितं शोभितं श्रीलं यस्य तादृशः। 'समीरमास्तमरुजगत्प्राणसमीरणाः' इत्यमरः । 'धीरः पण्डितमन्दयोः' इति धरणिः ॥ इति धुवः ॥ यदि मदचने न प्रत्येपि रादा कृष्णेन वाधमान वेणुमेवाकर्णयेत्याह-नामसमेतमिति । नामसमेत खभामाक्षरसहितं यथा स्यादेवं मृदुवेणुं वादयते । हे राधे, प्राणेश्वरि, हे सुन्दरि ! इत्येवं कृष्णेन वायमानाद्वेणोः स्वर आविर्भवतीत्यर्थः । कीदृशं वेणुम् ? कृतसंकेतं यदा यत्र मया वेणुर्वायते तदा तत्र त्वं राधो नयेत्यर्थः । यद्वा,-मया कृतो यः संकेतस्त खन्नामसमेत बन्चामाक्षरसहितं वेणु वादयते । अहमेतस्मिन्निकुशे तिष्ठामि, राधे! चरितमेहीति कृष्णेन वाद्यमानो वेणुदतीत्यर्थः । किं च नावात पाठा०-१ घरपरिसरमर्दनकर' B., 'मर्दैनचञ्चाकर' RN. २ 'मनुते तनु ते 0., B.

·९६ गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्ग: ५ श्लो० ३-४ पतति पतत्रे विचलति पत्रे शकृितभवदुपयानम् । रचयति शयनं सचकितनयनं पश्यति तव पन्थानम् । धीर०॥३॥ मुखरमधीरे सज मनोरं रिपुमिव 'फेलिसुलोलम् । चल सखि ! कुझं सतिमिरपुलं शीलय नीलनिचोलम् । धीर०॥४ii रेणुमपि बहु मनुते । कथम् ? अतनु अनल्पं यथा भवति तथा ॥ २ ॥ अपि च,-पततीति । हे राधे! हरिः शयनं रचयति । तव पन्थानं पश्यति । कथम् ? सचकितनयनं यथा भवति तथा। किंभूतं पन्थानम् ? शङ्कित्त- भवदुपयानम् । शङ्कितं भवत्या उपयानमागमो यसिंस्तत् । छ सति ? पतये पक्षिपत्रे पतति सति । पुनः क सति? पन्ने वृक्षपत्रे विचलति सति ॥ ३ ॥ अपि च,-मुखरमिति । हे सखि राधे ! कुछ चल । अभिसारा- नुरूपां सामनी शिक्षयति-मजीरं नूपुर त्यज । किंभूतं मञ्जीरम् ? अधीर- मज्ञम् । अत एव मुखरं वाचालमभिसारोचितं न जानाति । अथवा,- साध्वेतन्मोरस्य मुखरत्वं यतो निमित्तनैमित्तिकं, कुतो मञ्जीरध्वनावित्यत उत्पत्तेः । पुनः किंभूतम् ? केलौ क्रोडायां सुलोलमविलोलम् । अत एव रिपुमिव । अपि च, नीलनिचोलं नीलं रक्तकृष्णं वस्त्रं शीलय परिधेहि । संयोधने । ते तनुसंगतरखदनसंबन्धी यः पवनो वायुस्तेन चलितमागतमपि रेणु धूली बहु मनुतेऽधिकं यथा स्यादेवमादीयते । भयं रेणुर्धन्यो यस्तदङ्गसङ्गिना मस्ता स्पृश्यते, अहमपि धन्यो यस्तेन रजसा स्पृश्ये' इत्येवं बहु मनुत इति भावः ! 'रेणुयोः स्त्रियां धूलिः' इत्यमरः ॥२॥ कि च,-पततीवि । स कृष्णः शयनं शय्या रचयति । कथम् ? यथा पतत्रिणि पक्षिणि पतति गच्छति सति शङ्कितं तर्कितं भवत्या उपयानं समीपे गमनं यत्र एवं यथा स्यात् तथा । कीदृशे पतने ? विचलितं पतत्रं पत्रं यस्मात्तत्र । कचित् 'विचलति पत्र' इति पाठः सुगम एव। सचकितनयनं यथा स्यादेवं तव पन्यानं खदागमनवम पश्यति । पन्ने मगरमचलताभ्यामायाता मे प्राणेश्वरीति शड्ढया चकित पन्धान पश्यतीति भावः । 'पतनं पक्षपक्षिणोः' इति धरणिः । तदुपयानमित्यत्र 'सर्व. नानो वृत्तिमात्र' (वा. १३७६) इति पुंवद्भावः ॥ ३ ॥ गमनोत्कण्ठिता . दृष्ट्वाह-मुसरमिति । हे सखि ! मोरं नपुर बज । कीदृशम् ? केली सुलोलं चञ्चलमत एवाधीरममन्दं यथा स्यादेवं मुखरं शन्दायमानम् । कमिव ? शत्रुमिव । रिपुरप्पधीर उत्तरलो मुसरो वाचालः केली मुलोलय भवतीति मीरे तरसा- म्यम् । हे सखि ! तिमिरपुनान्धरसमूहेन सहितं शं चल गह। नीलं निचोल प्रच्छदपटं भीलय परिधेहि । 'मीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । पाठा०-1 'पतनिणि विचटितपत्र'. २ 'बेलिपु लोलम्' D ..

·- प्रबन्धः ११] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । ९७ उरसि मुरारेरुपहितहारे घन इव तरलबलाके । तडिदिव पीते ! रतिविपरीते राजसि सुकृतविपाके । धीर० ॥५॥ विगलितवसनं परिहृतरसनं घटय जघनमपिघानम् । किसलयशयने पहजनयने निधिमिव हर्पनिदानम् । धीर० ॥६॥ किंभूतम् । कुले तिमिरपुञ्जेन सहित । अथवा, सतिमिरपुलं यथा स्यात्तथा चल ॥४॥ उरसीति । हे राधे ! हे पीते पीतवर्णे गौरि! स्वं मुरारेरसि सुकृत.' विपाके पुण्यपरिणामे राजसि राजिप्यसि।वर्वमानसामीप्ये वर्तमानवत् । किंमत उरसि ? उपहित भारोपितो हारो यस्मिन् । का कसिनिव? तरलबलाके चलपक्षिविशेपे धन इव मेघ इव । फेव ? तडिदिव । कदा ? रतिविपरीते पुरुषायितरतिसमये । उपहितहारमुरवरलबलाकघनेनोपमीयते । सा पीता तडित् । तस्याः पुरपायिते चञ्चलत्वम् ॥ ५॥ विगलितेति । हे राधे! किसलयशयने शय्यायां वर्तमाने पहजनपने पुण्डरीकाक्षे जघनं घटय । 'निचोलः प्रच्छदपटः' इति यादवः ॥ ४ ॥ राधाया अत्युत्कण्ठां जनयितुमाह- उरसीति । हे पीवे गौरालि ! 1 पुनः कीदृशे ? मुकृतविपाके मुकृतस पुण्यस्य विपाकः परिणामो यस्यास्तादशी । पुनः कीदृशे ? उपहितदारे उपहितोऽर्पितो हारो यया तादृयो । रतिविपरीते रतौ सुरते विपरीवे चैपरीसे पुंसीभवनाय वं मुरारेशरसि हृदये राजसि । अधुनैव राजिष्यसि । राजसीत्पन्न भविष्यत्सामीप्ये वर्तमानः। यद्वा,-'सुकृतविपाके', 'उपहितहारे' इति द्वयमपि 'उरसि'इत्यस्यैव विशेषणम् । तदा वत्सुकृतस्य विपाकखरूपे, उपहितः हारो यन तादृशे उरसी- त्यर्थः । केव! तडिदिव विद्युदिव । उरसि कीदृश इव ! तरलवलाके । तरला चला बलाका बकपतिर्यत्र तादृशे । घन इव भेघ इव । अत्र पीतविद्युतो राधाया उपमानान्मेघस्य सजलस्व विवक्षितम् । तदुक्तम् 'पीता वर्षाय विज्ञेया' इति । अत्र कृष्णहृदयस्य श्यामत्वेन सजलमेघसाम्यम् । राधायाश्चञ्चलहारस्य चचलवलाकाप- किसाम्यम् । राधायाथ तदानी तरलतया पीततया पीतविद्युत्साम्यम् । अन यद्यपि बलाकाया मेघेस्याधः स्थितखाद्विद्युतश्वोपरि वर्तमानयादारविशिष्टकृष्णो- रःस्थलसद्राधोपमानं च तरलयकपङ्किविशिष्टमेघोपरिस्थितविद्युतो विरुद्धं, तथापि मेघोपरि वरूपतिर्यदि भवति तदुपरि च विद्युत्तदैतादृशं राधाया उपमानं भवती- लभूतोपमा बोध्या । तदुक्तं दण्डिना (का. २१३८)-सर्वपद्मप्रभासारः समाहृत इव कचित् । तवाननं विभातीति तागभूतोपमा विदुः ॥' यदा,-'तरलबलाके' इत्यपि राधाया एव विशेषणम् । तथा च हे तरलवलाके ! हे चञ्चलकामुकीत्यर्थः । तस्मिन्कोटिकन्दपलावण्ये दृष्टे त्वमेव कामुकी सती पुरुषायितमाचरिष्यसीति भावः । 'बलाका पकपको स्याद्लाका विसकण्ठिका। बलाका कामुकी ज्ञेया चलाकश्च बको मतः' इति शाश्वतः ॥ ५ ॥ पुरुषायितसुखोत्कण्ठां कारयिला संप्रति नायककृतरतोत्कष्ठां जनयितुमाह-विगलितमिति । हे पङ्कजनयने पाठा०-१ 'परिहत्तरसन'. २०निघानम्' RN., Crys. गीत. - ·९८ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्ग: ५ श्लो० ७-८ हरिरभिमानी रजनिरिदानीमियमपि याति विरामम् । कुरु मम वचनं सत्वररचनं पूरय मधुरिपुकामम् । धीर० ॥७॥ श्रीजयदेवे कृतहरिसेवे भणति परमरमणीयम् । प्रमुदितहृदयं हरिमतिसदयं नमत सुकृतकमनीयम् ॥ धीर० ॥८॥ किंभूतं जघनम् ? विगलितवसनम् , स्वयमेव ततः परिहृतरसनं त्यक्तमेख- लम् । अत एव वसनपिधानरहितम् । अत एव निधिना उपमीयते । कमिव ! निधिमिव । किंभूतं निधि जघनं च? हर्षनिदानं हर्षस्यादिकारणम् ॥६॥ हरिरभिमानीति । हे राधे! सत्वररचनं शीघ्रसाधनं यथा स्यात्तथा मम वचनं कुरु । किंभूतं वचनम् ? मधुरिपुकामं कृष्णवान्छां पूरय । न पूर्यते चेत् किं स्यात् ? हरिरभिमानी, त्वत्तो लाघरं न सहते, पश्चात्यगं त्यक्ष्यति । पश्चादपि करिष्यसि चेदिदानीमेव कुरु । अन्यथेदानीमियं रजनिरपि विराम याति । अभिसारकालोऽपि यास्यति । वर्तमानसामीप्याद्वर्तमानवत् ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवेति । हे वैष्णवाः! हरि नमत नमस्कुरुत । किंभूतं हरिम् ? जयदेचे अतिसदयम् । किंभूते जयदेवे ? परमरमणीयमिदं पूर्वोक्त भणति । पद्मनयने राधे | किसलयशयने नवपल्लवशय्यायां कृष्पोन रचितायां जघनं घटय भारोपय । कीदृशं जपनम् ? विगलितं कोटिकन्दपलावण्यश्रीकृष्णदर्शनेन स्वयमेव स्खलितं वसनं यस्य तत् । अत एव पिधानमावरणं तद्रहितम् । पुनः कीदृशम् ? परिहृता दूरीकृता रसना क्षुदपण्टिका येन तादृशम् । पुनः कीदृशम् । हर्षस्यानन्दस्य निधानं गृहम् । कमिव ? निधिमिव । रसना काग्धिजिहयोः' इति विधः ॥६॥ हरिरिति । हरिः कृष्णोऽभिमानी मनखी। तथा चेतावता देन्येनापि मलजन्त्यां लयि को चेदीदास्यमेवाचरेदिति भावः । इयं रजनिरपि रातिरपीदानी विराममवसानं याति । तथा च मम वचनं 'चल ससि फुलम्' इत्यादि मद्वाक्यं युछ। कीदृशम् ? सखरं खरया वेगेन पहितं गमनं रचयेति सलररचनम् । मधुरिपोः कृष्णस्य कामं वाञ्छा पूरय । नायिका चानामि- सारिका । तालक्षणे च रसाणवे-मदनानलसंतप्ता याऽभिसारयति प्रियम् । ज्योस्त्रीतमखिनीयानयोग्याम्परविभूषणा ॥ स्वयं चाभिसरेघा तु सा भवेदभि- सारिका ।' इति ॥ ७॥धीजयदेयेति । श्रीजयदेवे कयौ । कृता हरेः सेवा येन तादृशे परमरमणीयं यथा स्यादेवं भगति सति । हे जनाः ! हरि कृष्ण नमत । कथम् ? प्रमुदितमानन्दयु पदर्य यथा स्यात्तथा तादाम् । कोहां पाठा०-1 'सरवरगमनं' RAI. टिप्प-1 यारवम्मेवातिश्येन प्रेम्गाऽभिमानयान्, प्रमो मधुसन्तोऽपीड पोमरामेन यस्स तस मधुरिपोः काम समामिलाप पूरप पूर्ण पारय । रिपुपीदिन: मिगतीरो भविष्यतीति मावः-संजीविनी ।

·प्रवन्धः ११] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । ९९ विकिरति मुहुः श्वासानाशाः पुरो मुहुरीक्षते प्रविशति मुहुः कुछ गुञ्जन्गुहुर्वहु नाम्यति । रचयति मुहुः शय्यां पर्याकुलं मुहुरीक्षते मदनकदनछान्तः कान्ते ! प्रियस्तव वर्तते ॥३॥ तत एव प्रमुदितहृदयम् । पुनः किंभूते जयदेवे ? कृतहरिसेवे। किंभूतं हरिम् । सुकृतमिव कमनीयं मनोहरम् ॥८॥ इदानी सत्वरागमनाय प्रोत्साहयति- विकिरतीति । हे कान्ते ! तव प्रियो मदनकदनलान्तो वर्तते मदनेन कान्ति प्राप्लो वर्तते । तथाविधः सन्कि करोतीत्याह-ये नागतैवेति कृत्वा मुहुः वासान्विकिरति निःश्वासधारां मुञ्चति । नागतैवेति कृस्याग्रे मुहुवारंवारमाशा ईक्षते विलोकयति । व्याकुलतया कस्या दिशः समेप्यतीति सर्वा एककालमि- वावलोकयति । तत्राप्यदृष्ट्वा भ्रान्तः सन्कुभं प्रविष्टा भविष्यतीति मुहुर- पारं कुआं प्रविशति । मुहुर्मुहुरिति कोऽर्थः ? तत्राप्यदृष्ट्वा बहिनिर्यातस्सदैव निद्रुत इव तिष्ठनीति मुहुर्मुहुः प्रविशतीति । मुहुर्मुहुरंवार 'कुतो नागता, किं फेनचिन्निवारिता, उत कुतो भयाद्वा?' इत्यादि तस्या अनागमनहेतुं विमृश्य मुहुर्वारंवारं बहु बहुविधं गुजन् अव्यक्तशब्दं कुर्वन् ताम्यति ग्लायति । अथवा, वृथेदं विमर्शनम्, आगमिष्यत्येवेति मुहुः शय्यां रचयति । तथाप्यदृष्ट्वा पर्याकुलं यथा स्यात्तथा ममानुरागादागमिप्यत्येवेति मुहुरीक्षते हरिम् ! सदयं दयासहितम् । पुनः कीदृशम् ? सुस्वेन पुण्येन कमनीयं । वाञ्छनीयम् ॥ ८ ॥ श्लोकेनापि नायकस्योत्कण्ठामाह-विकिरतीति । हे कान्ते । तव प्रियो मदनम्दनक्लान्तः । मदनः कामस्तणनितं कदनं दुःसं तेन क्लान्तो पलानो वर्तते । मुहुरिवार श्वासान्संतापनिःश्वासान्विकिरति क्षिपति । नासापुरो नासान मुहुर्वारंवारमीक्षते । ध्यानेनापि प्रियां पश्यामीति नासाग्रं वीक्षमाणस्वां ध्यायतीति भावः । ध्यानसमये नासाग्रवीक्षणेन मनःसंयमो भवतीति 'नासापुर' इत्युक्तम् । कचित् 'श्वासानाशा' इति तालव्यशकारवान्पाठ- खदा श्वासान्यि किरति । अथ पुर आशाः पुरोभागस्थदिशः अनेन वर्मनागमि. ध्यतीत्याशयेन दृष्ट्वा मुहुरीक्षत इत्यर्थः । मुहुर्वारंवार बुझं प्रविशति गुञ्जशब्द कुर्वन्कदाचिदनेन पत्म॑नागत्य निलीय तिष्ठतीत्याशयेन ध्याने खां दृष्ट्वा केलये वा कुझं प्रविशतीत्यर्थः । मुहुर्यारंवारं बह्वविकं यथा स्यादेवं ताम्यति ग्लानो भवति । ध्यान विच्छेदे लो तत्रापश्यताम्यतीति भावः । कचित् 'कूजन्मुहुस्ता- म्यति' इति पाठः । तदा कूजन्नार्तनादं कुर्वताम्यतीत्यर्थः । गुहुरंवार शय्यां रचयति । एतावत्कालं गुरुजनमीला नायातोऽतः परमायास्यतीति शव्यां रचयतीति भावः। मुहुर्वारंवारं परित आकुलं यथा स्यादेवमीक्षते । नासा तु नासिकायो स्यात्' इति विश्वः । 'आशास्तृष्णा दिशः प्रोक्ताः' इति च ॥३॥ पाठा०-3 'सासापुरो' RN. २ 'कूजन्मुहुखाम्यति' B.

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ५ श्लो०४ त्वद्वाम्येन समं समग्रमधुना तिग्मांशुरस्तं गतो गोविन्दस्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमः सान्द्रताम् । कोकानां करुणवेनेन सदृशी दीर्घा मदभ्यर्थना तन्मुग्धे ! विफलं विलम्बनमसौ रम्योऽभिसारक्षणः ॥ ४ ॥ आश्लेपादनु चुम्वनादनु नखोल्लेखादनु स्वान्तज- प्रोद्बोधादनु संभ्रमादनु रतारम्भादनु प्रीतयोः । इति 'कदन'शब्दतात्पर्यम् । हारेणी छन्दः । दीपकालंकारः ॥३॥ इदानीं सांप्रतमेव गन्तुं सांप्रतमिति हेतुमाह-त्वद्वाम्येनेति । हे मुग्धे ! समय यथा स्यात्तथाधुना त्वद्वाम्येन समं तव चक्रवया सहितं रचिरस्तं गतः (रविः) तवाभिमानश्चोभयमेवाभिसारविलम्बकर्तृ गतमित्यर्थः । च पुनर्गो- विन्दस्य मनोरथेन सह तमः सान्द्रता प्राप्तम् । तिग्मांशावस्तं गते चन्द्रे चानुदिते तमः सान्द्रं भवत्येव । अयं कालोऽभिसारत्वरायै । अनु च सान्द्रे तमसि मत्प्रियाऽऽगमिप्यतीति गोविन्दस्य मनोरथो वृद्धि प्राप्तः । अनु च मम प्रार्थना कोकानां चकयाकानां करुणस्वनेन सदृशी दीर्घा जाता । सदृशीति विरहाधिक्याकरुणनियेदकस्वरत्वाच । तत्तसाकारणाद्विलम्बनं विफलम् , अभिसरणक्षणातिपातो निरर्थकः । असावभिसारक्षणो रम्यो वर्तते। ईदृशी प्रियवादिनी प्रियसखी, सान्द्रान्धतमसं चानुकूल, नीलनिचोलादि साधनं, प्रियतमस्त्वदेकतानः । एवं सति गमनविलम्बने 'मुग्धे' इति संबोधनमी. चितीमारहति । सहोक्तिरलंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४ ॥ तन्नाग- तायास्ते बहुविधकामकौतुकं भविष्यतीति प्रलोभयति-आश्लेपादिति । पुनरपि खरयितुमाह-त्वद्वाप्पेति । हे मुग्धे । असावभिसारक्षणोऽभिसार- योग्यः स्वतो विलम्वन विफलं निष्फलम् । रम्यलहेतुमाह-वद्वाष्पेण बदीयनेत्रजलेन सह तिग्माशुः सूर्यः समनं यथा स्यात्सामरत्वेन यथा स्यादेवमस्तं गतः । त्यधीयवाष्पमप्यस्तं गतं सूर्योऽप्यस्वं गत इत्यर्थः । क्वचित् 'वास्येन समम्' इति पाठः । तदा खदीयवाक्येन वदीयवचनेन समं तिग्माशुरस्त्रं गतः । मयि गमनाय सरयन्त्यामुत्तरमप्रयच्छन्त्यास्ते वाक्यं मुग्रामोपलभ्यत इत्यर्थः । तमस्तिमिरं गोविन्दस्य मनोरथेन समं याच्या सह सान्द्रतां निविडता प्राक्ष गतम् । गोविन्दस्य मनोरथोऽन्धकारम निविटो जात इत्यर्थः । कोकानां चक्रवागना करुणवरेण फरुणरसगभंग (ध्वनिना) सदृशी दीर्घा विस्ती मदभ्यर्थना सपन्ना । यथा कोकाना करणखरो नानाप्रकारः श्रूयते, एवं मदीया वागुफयोऽपि सप्रति तवाने भवन्तीति भावः । अयं सहोक्किनामालंगारः । तदुदं दण्डिना(का. ११३५१)-'सहोक्तिः सहभावेन स्यनं गुणकर्मणाम्' इति ॥४॥ पुनरप्यन्धपारस्य नैविध्यायनेनाभिमारक्षणस्यातिरम्यतामेवाद-मारलेपादिति । पाठा०-1 'पदाप्पेण' R.., 'स्यद्वाक्येन', c. २"स्वरेण' R.,B.

·- प्रवन्धः ११ ] रसिकप्रिया-रसमक्षांख्यटीकाद्वयोपेतम् । १०१ अन्यार्थ गतयोभ्रंमान्मिलितयोः संभाषणैर्जानतो. दम्पयोरिहे को न को न तमसि ब्रीडाविमिश्रो रसः ॥ ५॥ 'इह तमसि वर्तमाने दम्पत्योचीडाविमिधः कः को रसो न इति न, अपि मु सर्व एव रसो भवतीति । ग्रीडाविमिश्रस्ये हि सर्पमपि सरसागम भवतीति । किंभूतयोर्दम्पत्योः? अन्याय गतयोः परखीपरपुरपस्येन मासयोः । पुनःकिंभू- तयोः भ्रमान्मिलितयोः प्रतिकुञ्जमितस्ततः परिभ्रमणान्मिलितयोः । सान्द्र तमसि परस्परालापैरेव जानतोः। अथवा,-आलापरित्यत्र साविकभावेन स्वरभङ्गादेवावगमात् । अथवा,-अन्यमर्थ प्रयोजनमुद्दिश्य गतयोः। परखी. परपुरषौ हि न्यानान्तरेणैय मिलतः । अन्येषां भ्रान्तिमुत्पाय मिलितयोः । तमेव रसमार-आश्लेपादनु भयस्थायिभायो भयानकः प्रादुर्भावमासाद- यति। चुम्बनादनुमा मेतिक्षामाक्षरोलापिनी कान्तां कामलप्य कृतं हठयत्येति शोकमिवानुभवन्करणाकलितान्तःकरणो भवति । तदनु प्रोत्साहनार्थमुरसा. हात्मा नखोलेसादनु पीरोऽवतरति । एवं साधने संमिलिते किमिदमपूर्व सुखमन्वभवमिति भावान्तरं गमितयोर्विस्मयसहचरोऽद्भुत उद्भटतामाटीकते। एवं च कोमोदोधे नानाविलासविलसितादनु हाससहावस्थानो हास्यः समु- छसति । एष कृतपरिकरसंकरः सकलरसचकरा आनन्दमधुसन्दोहमधुरो रतिसहचरः शृगाररस. समुन्मिपति । तद्यतिकरादनु प्रीतयोरकरसः सर्योऽपि प्रीडासंवलितः शृङ्गारस्ये समुन्मिपति । अनाश्लेपानन्तरं चुन्यनं, ततो नखक्षतं, ततः कामविकाराः, ततो मेथुनं, ततः प्रीतिः, ततो रसभाव. नेति क्रमोऽपिकामशाखकथितः। तदुक्तं भरतेन-आश्लेपचुम्वननखक्षतका. इह तमसि दम्पत्योर्जायापत्योः को न वीडाविमिश्री लज्जासमन्धितो रस मावि- भवतीत्यर्थ । कीशोर्दम्पसोः ? अन्यार्थ गतयोरन्या नायिकामन्यनायक चोदिश्य गतयोः। पुनः कीदृशोः ? आश्लेपादनु आलिङ्गनात्पश्चाचुम्वनं, तदनु यो नखोल्लेखः, तदनु यः संभ्रमः संभोगादरः कामोद्वेगः, तदनु यो रतारम्भः सुरतारम्भः, तदनु प्रीतयोर्लन्धानन्दयोः संभाषणैर्जानतोरन्यनायिकानामप्राहिप- स्युरन्यनायकनामग्राहिपत्न्याधालापैः कथं पतिः कथमियं मे पन्नीति खरविशेषेण जानतोरित्यर्थः । रतान्ते परस्परं ज्ञातेऽपि न तुल्यापराधात्परस्परदोषोद्भावनम् । कितु लजासहितः शृङ्गाररस एवाविर्भवतीत्यर्थः । अय प्रथममा लेपः, ततनुम्बन, ततो नखक्षतं, ततः कामोद्रेक', ततः सभ्रमः, ततो रतान्तः, ततःप्रीतिः, ततो रस- भावनमिति कामशास्त्रसिद्धःक्रमोऽपि कथितः । तदुक्तं भरतीये-आपचुम्ब. ननखक्षतकामबोधशीघ्रत्वमैथुनमनन्तमुखप्रबोधम् । श्रीतिस्ततोऽपि रसभावनमेव कार्यमेवं नितान्तचतुराः सुचिरं रमन्ते' इति । नन्वष्टधा सुरतरतमप्युक्त कामशास्त्रे, तन च दन्तक्षतकूजितकेशप्रहणादिकमप्युक्तम् । तथा च कामशास्त्रोककमरक्षा नेति न वाच्यम् । तस्य निःशकेलिकमाघायकलात् ; इह तु परपुरुषं परनारी चोदिश्य पाठा०-१'श्रमान्मिलित" RA. २०निशिको' P.

·. १०२ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ५ श्लो०६ सभयचकित विन्यस्यन्ती देशं तिमिरे पथि प्रतितरु मुहुः स्थित्वा मन्दं पदानि वितन्वतीम् । कथमपि रहःप्राप्तामङ्गैरनगतरङ्गिभिः सुमुखि ! सुभगः पश्यन्स त्वामुंपैतु कृतार्थताम् ॥६॥ मबोधशीघस्यमैथुनमनन्तसुखप्रयोधम् । प्रीतिस्ततोऽपि रसभावनमेव कार्यमेव नितान्तचतुराः सुचिरं रमन्ते ॥' शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । दीपकमलंकारः समुच्चयो भ्रान्तिमांश्च ॥ ५॥ इदानीं त्वत्प्राप्तिरेव श्रीकृष्णस्य सर्वस्वमिति दर्शयन्याह-सभयेति । हे सुमुखि राधे! स सुभगः श्रीकृष्णस्त्वां पश्यना- नन्कृतार्थतामुपैतु कृतकृत्यो भवतु । अत्र दृशिाने वर्तते । किंभूतां त्वाम् ? तिमिरे तिमिरवति पथि मार्ग सभयचकितं यथा स्यात्तथा दृशं विन्यस्यन्तीम् । खभयचकितमिति भयविस्मयस्थायिभावौ भयानकाद्धतायुक्तौ भवतः । निविडे हि तमसि भयं भवत्येव । तादृशी च भावितमयानके पथि संकेतस्थान यामीति विस्मयः । एवं प्रियस्यापि प्रियतमेन समं समागमो भविष्यति न वेति शद्वावकाशोऽपि । किंभूतां त्वाम् ? प्रतितर तरं तरं प्रति स्तननितम्ब- भारभरालसतया मुहुर्वारंवारं स्थित्वा कोऽपि मां मा द्राक्षीदिति मन्दं पदानि वितन्वतीम् । प्रतितरु अत्र वा स मे प्रियो भविष्यतीत्याशङ्कया मुहुः स्मित्वेति योजनीयम् । किंभूनाम् ? कथमपि केनचित्प्रकारेण पूर्वोक्तसखीवचननील- गतयोः शङ्काकुल चैत्तत्वासंक्षिप्तपूर्वोतक्रमेणैव सुरतारम्भ उचित इति भावः । तथाह रुद्रः (शं. ति. ११६९)-'ईर्ष्या कुलस्त्रीषु न नायकस्य निःशङ्ककेलिर्न परा- मनासु' इति । तस्मादेतादृशे गाढान्धकारे ते गमनविलम्बनमनुचितमिति भावः। 'दम्पती जम्पती जायापती मार्यापती च ती' इत्यमरः॥५॥ पुनरपि वरयितुं कृष्णोत्कण्ठामाह-सभयेति । हे सुमुखि ! सुभगः शोमनः श्रीकृष्णस्वां पश्यन्कृतार्थतामुपैनु प्राप्नोतु । कीदृशीम् ? तिमिरेऽन्धकारे सति पथि वर्मनि तदा भयचकित भयसहितं यथा स्यादेवं दृशं नेत्रं विन्यस्यन्तीमर्पयन्तीम् । पुनः कीही खाम् ? प्रतितरु तरुं तरं प्रति मुहुः पुनः पुनः स्थित्वा मन्दं यथा स्यादेवं पदानि वितन्वतीम् । गाढान्धकारे तमालविटपेपु को वेदार कृष्णः स्थितो भविष्यतीत्साशयेन वाऽयमेव कृष्ण इवि भ्रमात्तदन्तिकमुपेत्य पवाद्विशेष. दर्शने सति तत उत्थाय पुनरमे तथेत्यवं प्रतितह स्थित्या गच्छन्तीमिति भावः। पुनः कीदृशीम् ? कथमपि शनैः शनैयरणक्षेपादिना रह एकान्तस्थलं प्राप्ताम् । पाठा०-१ 'विनश्यन्ती' B, २'लो' 0., s. ३ "मुपैति' P. 'कृताम्' . टिप्प.-1 क्यापि महता छोटेना रह एनालगृहं प्राप्तां समुसी । अन्धकारे मानवमुक्तम् । मत्र रसबाटशरः-संजीविनी।

·प्रवन्धः ११] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १०३ राधामुग्धमुखारविन्दमधुपस्त्रैलोक्यमौलिस्थली- नेपथ्योचितनीलरत्नमवनीभारावतारान्तकः । खेच्छन्दं व्रजसुन्दरीजनमनस्तोपप्रदोपोदयः कंसध्वंसनधूमकेतुरवतु त्वां देवकीनन्दनः ॥ ७ ॥ इति श्रीजयदेवकृती श्रीगीतगोविन्देऽभिसारिकावर्णने साकाहपुण्डरीकाक्षो नाम पञ्चमः सर्गः ॥५॥ निचोलादिसाधनसंपत्याऽभिमानपरित्यागेन भय्यनुकम्पया वा रहःमाप्ताम् । पुनः किंभूताम् ? अनहतरङ्गिभिः कामकोलकलैरङ्गैरपलक्षिताम् । अन तमसो नैविट्याद्दर्शनायोग्यत्वेऽङ्गस्पर्शनादेव ज्ञातेति कृत्वा दृशेर्ज्ञानार्थी व्याख्यात इत्याकूतम् । अत्र हरिणी वृत्तम् । भतिशयोक्तिरलंकारः ॥ ६ ॥ इदानीं संभोगाप्यं गृहारमवतारयंम्तदापातनिकाद्वारेण सर्गान्ताशिषमाह- राधामुग्धेति । देवकीनन्दनः श्रीकृष्णस्वामवतु रक्षतु । किंभूतो देवकी- नन्दनः ? राधामुग्धमुखारविन्दमधुपः । मुसमरविन्दमिव मुखारविन्दं, मुग्ध च तत् मुखारविन्दं च मुग्धमुखारविन्दम् । राधाया मुग्धमुखारविन्दं तस्सि- न्मधुप इव मधुपः । अनेन भात्री संभोगो घोतितः । पुनः किंभूतो हरिः? त्रैलोक्यमौलिस्थलीनां किरीटदेशादीनां नेपथ्योचितं भूपणोचितं नीलरस- मिव । पुनः किंभूतो देवकीनन्दनः? अयन्या भूमेभीरायावतारो जन्म येषां शिशुपालदन्तवनादीनां तेपामन्तक इवान्तकः । यमसदृशोऽभूदित्यर्थः । पुनः किंभूतो देवकीनन्दनः? बजे सुन्दर्यः जसुन्दर्यः । मजसुन्दरीणां जनस्तस्य मनस्तोपप्रदोपोदय इव । पुनः किंमूतो हरिः ? कंसध्वंसनधूमकेतुः कंसस्य ध्वंसनं विनाशस्तत्र धूमकेतुरिष विनाशसूचकस्ताराविरोप इव । जातमान एव कंसविनाशं सूचितवानित्यर्थः । अत्र कंसध्वंसने गोपीनां परमेघरादन्यत्र गतिविनाशे धूमकेतुहद्धानुरिव प्रकाशकत्वात् । प्रकारो हि स्वेच्छाविहारभङ्गो जायते । अथवा,-कसेः शातनार्थवादाधायाः कामेन यच्छातनं तत्र धूम- पुन. कीदृशीम् ? अनातरजिभिरनगस्य कामस्य यस्तरहः पुनःपुनरोधस्तधुलै- रङ्गैरूपलक्षिताम् । अमेरित्यन विशेषणे तृतीया ॥ ६ ॥ सर्गावसाने कवि- राशिषमाशास्ते-राधेति । देवकीनन्दनः श्रीकृष्णस्त्वामवतु रक्षतु । कीदृशः ? राधाया मुग्धं रमणीयं यन्मुखारविन्दं तत्र मधुपः भ्रमर इव । मुखारविन्दे माधुर्य पाति रक्षति, नित्यानुकूलतया वृद्धि प्रापयतीत्यर्थः । माधुर्यमानं तृष्णया पिवतीति वा। त्रैलोक्यस्य या मौलिस्थली वृन्दाटवी तदलंकारायोचितनीलरनं, श्यामसुन्द- रतामित्यर्थः । त्रैलोक्ये एवाखिलकान्तानां मौलिस्थलीति वा। उक्तं च-'अहो पाठा०-१ "पृथिवी" BI., D. २ 'स्वच्छन्दबज" . ३ 'वोप- प्रदोपविरम्' RH., D., O., P. ।

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ५ श्लो०७
केतुरिव । स्वच्छन्दप्रदोपोदय इति यदा यदा पदोपोदयं वाञ्छति तदा बदा
स एवेति । अथदा,-प्रगतो दोपोदयो यस्मात्तेन सह क्रीडतीनां दोष एव
नास्तीति । अथ च राधामुग्धमुखारविन्दे मधु माधुर्य पाति रक्षतीति । चिरं
विप्रलम्भे हि प्रियदर्शनान्माधुर्यमुपपद्यत एवेति पदानामौचिती । अत्र श्लेष-
लुप्तोपमापरिकरवर्णोपमालंकाराः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । पाञ्चाली रीतिः।
आरभटी वृत्तिः । गीत्यादि पूर्वोकमेव ॥ ७ ॥
प्रत्याहवं पञ्चतयारिसैन्यं यो योजयत्याहवकुम्भकर्णः ।
स कुम्भकर्णो रसिकप्रियायाः समस्करोत्पञ्चतयात्र सर्गम् ॥
इति कुम्भकर्णेन विरचितायां गीतगोविन्दटीकायां
रसिकप्रियायां सर्गोऽगात्पञ्चमः ॥
मधुपुरी धन्या वैकुण्ठाच गरीयसी।' इति । पृथिव्या भाररूपोऽवतारो येषाम-
मुराणां तेषामन्तको नाशकः, अत एव कंसध्वंसने धूमकेतुस्वद्विनाशपिशुनग्रहः,
जातमात्र एव तस्स नाशं सूचितवानित्यर्थः । तदेव-खच्छन्दं ब्रजसुन्दरीजन-
मनस्वोषाय चित्ताभिलाषपूरणाय चिरमपार प्रदोषो रजनीमुखमिव । चिरं नित्य-
मेवाववखिति वा ॥ ७॥
नो भूपाः कति सन्ति तेषु विरला विद्वगुणग्राहिण-
स्तन्मध्येऽपि नवप्रवन्धगणनानिन्धिनो दुर्लभाः ।
द्विजास्तेष्वपि कैटभविडुदयत्प्रेमानुबन्धाः क्षिता-
वेवेपा धुरमेक एव वहति श्रीशालिनाथप्रभुः ॥
इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीशंकरमिश्रविरचितायां श्रीशालिनाथकारितायां
गीतगोविन्ट्टीकाया रसमजर्याख्यायां पधमः सर्गः ॥५॥

·प्रबन्धः १२] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १०५ पष्ठः सर्गः६ - धन्य वैकुण्ठ कुड्डमः- अथ तां गन्तुमशक्तां चिरमनुरक्तां लतागृहे दृष्ट्वा । तचरितं गोविन्दे मनसिजमन्दे सखी प्राह ॥१॥ गुणकरीरागेण रूपकतालेन गीयते । प्रबन्धः ॥१२॥ पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम् । तर्दधरमधुरमधूनि पिबन्तम् ॥ नाथ हरे ! सीदति रौधाऽऽवासगृहे ॥ ध्रुवपदम् ॥ १ ॥ इदानीं कुत्रचित्कुओ राधां संस्थाप्य दूती तन्चेष्टितं कृष्णे विनिवेदयति- अथ तामिति । अथानन्तरं राधासषी तचरितं राधायाश्चरितं गोविन्दे निवेदयामास । किंभूते गोविन्दे ? मनसिजमन्दे । किं कृत्वा ? तां 'राधां गन्तुमशक्का ज्ञात्वा । शरीरान्वयीतन्याः शक्तेर्दर्शनाविषयत्वेन दृष्ट्वेति शिरत्र ज्ञानार्थः । फिभूताम् ? वां चिरं गोविन्देऽनुरक्ताम् । अथवा,-लतागृहे इति तस्माधिकरणत्येन च्याख्येयम् । अत्रैव लतागृहे सङ्केतस्स कृतत्वात् । आर्याछन्दः॥१॥ पूर्व ध्रुवपद व्याक्रियते-नाथ हरे इति । हे नाथ ! आवासगृहे सकेतस्थाने राधा सीदति अवसाद प्रामोति ॥ अथ पदानि-पश्य- तीति । सा राधा रहसि रहोनिमित्तान्तरनिमित्तं एकान्तनिमित्तं वा दिशि दिशि भवन्तं पश्यति । सर्वा दिशस्तस्यास्स्वन्मया एवं जाता इत्यर्थः । त्वद- द्वैतमभवदित्यर्थः । 'सङ्गमविरहविवेके घरमिव विरदो न सङ्गमस्तस्याः । स - सापि तथैका त्रिभुवनमपि तन्मयं विरहे ॥' किं कुर्वन्तम् ? तदधरमधुरमधूनि अथेति । अथानन्तरं सखी तचरितं गोविन्दे गोविन्दं विषयीकृत्य प्राहोवाच । कीदृशे गोविन्दे ? मन सिजेन कामेन मन्द मन्दगती। कि कृला ? ता राधा लतागृहे कचिलतामण्डपे चिर बहुकालं व्याप्यानुरका दृष्ट्वास्मिन्नेय लतागृहे फेलिः कर्तव्येति चिरकालीनं तस्यानुरागं ज्ञात्वेत्यर्थः । पुनः कीदृशीम् ? गन्तुमशचा कृष्णान्तिकं प्रयातुमसमर्थाम् । 'मन्दः खले मन्दगते मूर्खे खैरेऽल्परोगिणोः' इति विश्वः ॥ १॥ भाषया यदुवाच तद्गीतेन कथयति-पश्यतीति । गीत- स्थास्य गुणकरी रागो रूपकतालः । गीतार्थस्तु-हे नाथ हे हरे ! राधा वासगृहे बद्भवतः सकाशात्सीदत्यवसन्ना भवति । विशेषतस्लमेव तस्या अवमा- दकारणमिति भावः । रहस्येकान्ते दिशि दिशि भवन्तं पश्यति । कीदृशं भवन्तम् ! त्वदधरमधुरमधूनि लदीयाधररूपाणि मधुरमधूनि पिबन्तमाखादयन्तं, भावनया खकीयाधरपानं कुर्वन्तं खामेन दिशि दिशि पश्यतीति भावः । यद्वा-बच्छब्दस्व. न्यवाचकः । तथा च-बदधरमधुरमधूनि खत्तोऽन्यस्या नायिकाया अधरमधुर. मधूनि पिपन्तं दिशि दिशि पश्यतीति भावः । खच्छब्दस्तकारान्तोऽन्यपर्यायः पाठा०-१ 'गोण्डकरी' RP., गोण्डकिरी २ 'स्वधर' P., ३ 'राधा वासगृहे' RH. RM.

·। गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ६ लो० २-४ त्वदभिसरणरभसेन वैलन्ती। पतति पदानि कियन्ति चलन्ती || नाथ हरे० ॥२॥ विहितविशद विसकिसलयवलया। जीवति परमिह तव रतिकलया ॥ नाथ हरे० ॥३॥ मुहुरवलोकितमण्डनलीला। मधुरिपुरहमिति भावनशीला ॥ नाथ हरे० ॥ ४ ॥ पिबन्तम् । तस्या राधाया एव अधरमधूनि पिवन्तम्, एवमवस्थमेवेत्यर्थः । तदधरसंसर्गान्मधुराणे मधूनि यान्यक्षराणि तानि शृण्वन्तम् । अत्यादर श्रवणं पानमुच्यते । तस्यादरश्रवणेन तस्यालीकत्वं द्योत्यते । प्रतिवञ्चनाभा- वात् ॥ १ ॥ त्वदभिसरणेति । हे माधव ! सांराधा त्वदभिसरणे रभसेन वलन्ती संभजमाना । अर्थादभिसारगम् । कियन्ति पदानि चलन्ती सती पतति । तसारस्थानादधिकं गन्तुमशक्तेत्यर्थः ॥२॥ विहितेति । सा परं तव रतिकलया रतिविज्ञानेन रतिशिल्पेन परं जीवति, नान्य उपायः । किंभूता सा? कृतपाण्डुरमृणालाकुरकटका ॥ ३ ॥ मुहुरिति । सा मुहुरिवारमवलोकिता मण्डनानां लीला विलासो यया सा । इमानि तानि मण्डनानि तत्सुरतसमा- रम्भयोग्यानीति मुहुर्मुहुः कानिचित्परिदधाति । किंभूता सती ? अहे मधुरि- पुरिति भावनशीला ध्यानस्वभावा। एतेन स्वीयोग्यानि मण्डनानि मुक्त्वा त्वद्वि- रहदुःखापनोदाय पुरुषायितसुरतयोग्यानि मण्डनानि दधाना स्वयमेव त्वद्रूपी- भूय कालमतिवाहयतीत्यर्थः । अथवा त्वदलाभात्स्वयमेव व्वं च राधा च भूत्वा । सर्वनामगणे पठितः। तदुक्तं सर्वादिगणव्याख्याने प्रक्रियाप्रसादे 'स्वच्छन्दोऽ• न्यवाची द्विःपठितः खरमेद एक उदात्तोऽनुदात्तः' इति काशिकाकारमतम् । मन्यान्तरमते तु 'एकोऽकारान्तोऽन्यस्तंकारान्तो द्वावग्यानुदासी' इति । 'भोगावासो वासगृहम्' इति हारावली ॥१॥ ननु किमिति सीदति ? अत्रैव फिमिति नायातीत्यत आह-त्वदिति । तवाभिसारे यो रभस उत्साहस्तेन चलन्ती प्रसाधनादौ व्याप्रियमाणा कियन्ति पदानि कतिपयानि पदानि चलन्ती त्वदन्तिा- मागन्तुं गच्छन्ती पतति स्खलति । तथा च त्वद्विरहसंतप्ता त्वदन्तिकमागन्तु- मसमर्या ॥ २ ॥ नन्वेवं चेदशका तहिं कथं जीवतीयत आह-विहितेति। सा पर केवलं तव रतिकलया पूर्वानुभूतायावय रतेराकलनेन जीवति । कीशी निहितानि विशदैनिर्मलविसैमणालः किसलयैर्नवपल्लवैध वलयानि का- णानि यस्याः सा । 'कलनाकालयोः कला' इति विश्वः । 'वलयं करणेऽपि च' इत्यपि ॥३॥ पुनः कीदची ? मुहुरिति । मुहुर्वारंवारमवलोकिता वीक्षिता मण्टनर्मुकुटकुण्डलवनमालाभिलीला तवानुकृतियया सा । पुनः कीदृशी ? अहं पाठा०-1 'घलन्ती RM., B. २'मण्डललीला' B.

·प्रबन्धः १२] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १०७ त्वरितमुपैति न कथमभिसारम् । हरिरिति वदति सखीमनुवारम् ।। नाथ हरे० ॥ ५॥ लिष्यति चुम्बति जलधरकल्पम् । हरिरुपगत इति तिमिरमनल्पम् ॥ नाथ हरे० ॥ ६॥ भवति विलम्बिनि विगलितलना। विलपति रोदिति वासकसज्जा ।। नाथ हरे० ॥७॥ 'श्रीणां प्रियालोकफलोहि वेशः' इति त्वचेतोहराणि मण्डनानि आदधाना वर्तते ॥ ४ ॥ त्वरितमिति । सा राधा अनुवारं पारंवारं सखीमिति वदति । इतीति किम् ? हे सखि ! हरिस्त्वरितं शीघ्रं अभिसारं सरस्थानं कथं नोपैति कथं न याति ? ॥५॥ श्लिष्यतीति । है हरे ! सा हरिरुपगत इति कृत्वा स्निग्धनी- लत्यसाम्यादनल्पं स्थूलं तिमिरमन्धकारं लिप्यति चुम्बति च । किंभूतं तिमिरम् ? किंचिजलपरसटशम् ॥ ६॥ भवतीति । है हरे ! सा यासक- सजा नाम नायिका । भवति त्वयि विलम्बनकारिणि सनि निलपति विलापान्करोति । रोदिति अश्रूणि विमुञ्चति । 'दूतीमहरहः प्रेप्य सजिते वासवेश्मनि । यस्या न मिलति प्रेयान्सा हि थासकसजिका ॥' इति ॥७॥ मधुरिपुरिति भावनशीला चिन्तनपरा। रहसि तव वेशं विधायानुरागातिशयेनाहमेव मधुरिपुरिति चिन्तयन्तीति भावः । लीला च हावविशेषस्तदाह वात्स्यायन:- 'प्रयोजनस्य चेष्टा याऽनुरागातिशयेन या। क्रियतेऽनुकृतिः सेयं लीलोक्ता मुनि. सत्तमः' इति ॥ ४॥ त्वरितमिति । हरिस्तरितमभिसारकुजं कथं नोपैत्या. गच्छतीति सखीमनुवारं सा वदति ॥५॥ लिप्यतीति । सा हरिः कृष्ण उपगत आगत इति वुझ्याऽनल्पमधिकं तिमिरमन्धकारं लिष्यत्यालिङ्गति चुम्वति च । कीदृशं तिमिरम् ? जलधरकल्पं श्याममेधसदृशम् । यदा यदोत्याय तवान्तिक चलति तदा तदा निकुञद्वारि पुत्रीभूनमन्धकारं दृष्ट्वा बद्धमात्तस्यैव चुम्बना- लिङ्गानादिकमाचरतीत्यागन्तुमेव न पारयतीति भावः । भ्रान्तिमानयमलंकारः । तलक्षणं प्रागेवोकम् ॥ ६ ॥ भवतीति । पश्चाद्विशेषदर्शने सति, भवति लयि विलम्बिनि विलम्धं कुर्वति सति विगलितलजा सती सा वासके लीलाराहे कान्ताभिसरणाय सजा संमृतसकलडीलोपकरणा विलपति । हे निष्कृप ! कय. मेतावदीदास्यं मयि खया रचितमिति विलापं करोति । रोदिवि रोदनं करोति । वासकसजालक्षणं तु रसार्णवसुधाकरे-भरतायैरभिदधे त्रीणां वासस्तु यासकः । खवासकवशात्कान्ते समेष्यति गृहं प्रति । सजीकरोति चात्मानं या सा मासकसजिका' इति । शृङ्गारतिलके (११७६)-'भवेद्वासकसज्जासो ·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ६ श्लो०८-१ श्रीजयदेवकवेरिदमुदितम् । रसिकजनं तनुतामतिमुदितम् ॥ नाथ हरे॥८॥ विपुलपुलकपालिः स्फीतसीत्कारमन्त- जनितंजडिम काकुव्याकुलं व्याहरन्ती । तव कितय ! विधायामन्दकन्दर्पचिन्तां रसजलनिधिमन्ना ध्यानलमा मेगाक्षी ॥१॥ श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवकवेरिदमुदितं रसिकजनं अतिमुदितं हृष्टतरं तनुताम् । अथवा,-रसिकजने मुदितं हपं तनुताम् ॥ ८॥ तथा च सहीत. राजे-मालवीयः स्मृतो गोडो रागम्तालोऽडवालकः । शृङ्गारो विन- लम्माख्यो रसो देवादिवर्णनम् । पदसंततितस्तेनाः पाटाः स्वरसमुच्चयः ॥ ततः पद्यानि यत्र स्युर्लयमध्यममानतः । स प्रबन्धवरो ज्ञेयो धन्यवै- कुण्ठकुङ्कुम. ॥' इति धन्यवैकुण्ठकुकुमनामा द्वादशः प्रबन्धः । शठो नायकः । गूढविप्रियकृच्छठः । चिन्तात्वरावती वासकसजा नायिका । वलक्षणं-'केलीगृहमथात्मानं मण्डयत्येप्यति प्रिये । सखी दूती..... समाप्ति समगादिति' (?) ॥ ८ ॥ इदानीं तस्यास्तदेकपरत्वमाह- विपुलेति । हे कितव धूर्त ! सा मृगाक्षी तय अमन्दकन्दर्पचिन्तामति- शयितकामचिन्तां कृत्वा विधाय ध्यानलमा सती स्मरजलनिधिमना शृङ्गारसागरे लीना । किंभूता सा ? विपुला महती रोमाञ्चपतिर्यस्याः सा । अपि किंभूता ? स्फीतसीकारं प्रवृद्धसीत्कारं यथा स्यात्तथा । अन्तः अर्थात् विरहेणैव जनिताभ्यां जडिमकाकुभ्यां व्याकुलं यथा स्यात्तथा च्याह- रन्ती भापमाणा । 'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकै.' इति मालिनी सजिताइरतालया' इति ॥७॥ श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवस्वेरिदमुदितं कथितम् । रसिकजन शुपाररसास्वादपुरःसरभगवद्भक्तिरूपरसाखादग्राहिणमति- मुदितमतिशयेनानन्दितं तनुता विस्तारयतु ॥ ८ ॥ विपुलेति ।..... इत्यादि. बन्द चिन्तां विधाय तथापि वं चेन्न मिलसि तदा तव ध्यानमेवाचरतीत्यर्थः। कीशी ? विपुला प्रचुरा पुलकपालि: रोमाचपहिर्यस्याः । ध्यान कल्पितलत्कर. स्पर्शोद्भूतरोमाधवतीत्यर्पः । किं कुर्वती ? काकुव्याकुलं यथा सात्काका पनि विकारविशेषेण व्याकुलं यथा स्यादेवं व्याहरन्ती । ध्यानेनैव तव करं नीवीयन्धनो. मोचनासकं परिकल्प्य कुट्टमिताख्यहावमाश्रिता 'मुघ माम्' इत्यादिनिषेधकं वाक्य क्थयन्तीति भावः । पुनः कथं यथा स्यात् ? स्पीतः प्रपद्धः सीत्कारो यन एवं यया स्यात् । ध्यानेनेव बद्दत्तनराक्षतादिकं परिक्रप्य सीत्कार फरोतीति भावः । पुनः कथं यथा स्यात् ? अन्तचित्ते जनितो जडिमा जाम्यं यत्रैवं यथा स्यार। भ्यानकल्पितविलासयाह्यारिसमयस्तधाख्यः (खम्भाख्यः) सालिको भवति । अन्यस्यापि जलनिधिममस्यान्तर्जान्यशीतवशासीत्यरो ब्याकुलं ग्रुपवर्ण यया पाटा०-, 'जनितमटिमकाकुग्याफुल' R. २"जलधिनिममा'.

·प्रपन्धः १२] रसिकप्रिया-रसमक्षांख्यटीकाद्वयोपेतम् १०९ अङ्गेवाभरणं करोति बहुशः पत्रेऽपि संचारिणि प्राप्तं त्वां परिशते वितनुते शय्यां चिरं ध्यायति । इत्याकल्पविकल्पतल्परचनासङ्घल्पलीलाशत- व्यासतापि विना त्वया वरतनु पो निशां नेष्यति ॥२॥ छन्दः । रसवदलंकारः ॥२॥ इदानी सा राधा ध्यानादिना त्वया सह रममाणापिसाक्षायामलभमाना न कथंचिनियतिमेप्यतीत्याह-अझेविति । हे माधव ! एपा ,मत्सखी । एपेति एतस्पदप्रत्यक्षे व्यापाराबुद्धी प्रत्यक्षी. कृत्याह । एषा घरतनुरिलयंक्रमेण आकल्पविकल्पवल्परचनासंकल्पलीलाश- तव्यासक्तापि नेपध्यवितर्केकिसलयशय्याविरचनत्यस्मास्युचितविलासराय- नेयासक्तापि सती त्वया विना निशां न नेप्यति निशां नेतुं न शका भविष्यतीति । इतीति किम् ? तान्येय कानिचिदाह-अङ्गेपु अयययेषु त्वञ्चित्तापहारि आभरणं करोति । कयं ? बहुशः । यहुश इति अनुरूप- परित्यागेन स्वशित्तप्रीतिकरपरिग्रहो द्योत्यते । अपि च,-पत्रे वृक्षपने पत- त्रिपक्षेऽपि वा । 'अपि'शब्दात्तृणादिपरिस्पन्दो लभ्यते । तसिन्संचारिणि संचरणशीले त्वामेव प्राप्त परिशकते विचारयति । अत्र एवकारं विनापि "पार्थो धनुर्धरः' इतियत्सर्वाणि याक्यानि सावधारणान्येवेति कृत्वा एव- काराक्षेपः । अपि च अवश्यमागमिष्यतीति कृत्वा शय्यां वितनुते । तत- स्यादेवं भवतीति ध्वनिः । इयं च जडताख्या पधम्यवस्था । तलक्षण चोकं प्राक् । कुमितलक्षणं रसाणवसुधाकरे-'केशाधरादिग्रहणे मोदमानापि मानसे। दुःखितेव बहिः कुप्येद्यन फुट्टमितं तु तत्' इति । 'स्तम्भश्चेष्टा प्रतिध्वनिः' इति शृङ्गारदीपिका । 'काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकमीत्यादिभिनेः' इत्यमरः ॥२॥ पुनः कृष्णं वरयितुमाह-अङ्गेष्विति। हे कृष्ण ! लया नेका परतनुः सुन्दरी रानि न नेव्यति न प्रभातं प्रापयिष्यति । कीटशी ? इति अनेन प्रकारेणाकल्पोऽलंकारः विकल्पस्त्यदागमनशका, तल्पं शय्या, तद्रचना संकल्पस्त्य. दीयसनादिध्यानमित्यादिलीलाशतव्यासोऽपि त्वत्सनाभिलापिण्यास्तस्या न कुनापि मनो रमत इति भावः । अलंकारादिव्यासझमेवाह-अनेविति । अजेयाभरणं करोतीति भावः । अनेनाकल्प उफः । अथ च यशो वारंवार पत्रेऽपि संचारिणि पक्ष्यादौ चरणघातेन चलति सति त्वां प्राप्तमागतं परिशकते । अनेन विकल्प उक्तः । अथ च,-शय्यां शयनीयं वितनुते विस्तारयति । अनेन तल्परचनोक्ता। पाठा०-१'च्यासनेऽपि RI. २०३का' R. टिप्प-1 ननु मया सह रमणं जातमेव; फिमर्थ मम तत्र गमनम् ? चेदेवं रममाणापि साक्षात्वां विना वक्ष्यमाणव्यापारवृत्यापि निशा नेतुं न समयों भविष्यवी- साह-दीपिका। गीत० १०.

·गीतगोविन्दकाव्यम् सर्गः ६ मो०३ किं विश्राम्यसि कृष्णभोगिभवने भाण्डीरभूमीहि भ्रातर्यासि न दृष्टिगोचरमितः सानन्दनन्दास्पदम् । स्त्वामपश्यन्ती चिरं त्यामेव ध्यायति । शय्यां विरचय्य तेन सह मयात्रैव कामकेलयः कर्तव्या इति चिरं ध्यायति । अन्योऽपि यः कश्चिन्मानसव्य- थाभिभूतो रजन्यतिवाहनेऽसमर्थः स तदतिवाहनार्थ कार्यान्तरल्यासत्या चेतो रमयति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तं, समुच्चयोऽलंकारः ॥ २ ॥ इदानी- माशीाजेन सर्गान्तमाविष्करोति-किमिति । गोविन्दस्य गिरो जयन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते । भावगर्भतया वक्तुवैदग्ध्यख्यापनेन सर्वोत्कृष्टत्यम् । तत्त्वेन च नमस्कार्यत्वम् । किंभूता गिरो वाचः ? सायमतिथिप्राशस्त्य- अथ चः-चिर बहुकालं व्याप्य त्वां ध्यायति चिन्तयति । अनेन सकल्प उक्तः । तथा च तवागमनप्रत्याशया एतैर्व्यापारैः संप्रति कालं नयति । यदि च सर्वथा नया न गन्तव्यं तदा त्वत्सझं प्रति निराशा सती रानि नेतुं न शक्ष्यतीति भावः । अस्पताख्यश्च हावो वर्णितः । तदुत्तम्---'अल्पता सा तु कथिता प्रियस्यागमने सति । दिदृक्षयोभयोस्तद्वत्ससंभ्रममलंकृतिः' इति । 'आकल्पवेषी नेपथ्यम्' इत्यमरः । तर्को विकल्पः शङ्का च' इति च । 'तल्पं च शयनीये स्यात्तल्पमहकलत्रयोः' इति विश्वः । 'सकल्पः कर्म मानसम्' इत्यमरः ॥ २ ॥ सर्गान्ते जयदेवः शमाशास्त्रे-गोविन्दस्येति । गोविन्दस्य गिरो वाण्यो जयन्ति सर्वोत्क्पेग वर्तन्ते । कीदृशाः ? सायमतिथिप्राशस्त्यगर्भाः सायंकाले येऽतिथयस्तेषां प्राशस्त्यं स्वागतादिप्रशंसा 'धन्योऽयमतिविहिणा पुण्योत्पादकः' इतिरूपा । वस्तुतस्तु प्रियाभिसारसकेतज्ञापनादयं बहुमुख- प्रदातेति गर्भेऽभ्यन्तरे यामां ताः । प्रशंसदाऽभ्यन्तरेऽभिप्रायविशेषयुका इत्यर्थः । व्याजोतिरलंकृतिः । कीदृशस्य गोविन्दस्य ? नन्दान्तिके पितुः समीपे तासंकेतसूचनारूपं अध्वगमुखानि सृतं श्रीराचाया पचनं गोपतः सगोपन युर्वतः । कि तत् ? हे भ्रातः पथिक ! 'भ्रातः' इति कोमलामन्त्रणे, भाण्डीर- भूमीरुहि चटरक्षे कि विश्राम्यति ? विधामं मा कृथाः । तत्र हेतु:-कृष्ण भोगिभवनेति । कृष्णवासी भोगी च कृष्णभोगी, तस्य भवने वालसर्पवासे । पक्षेशृंगारिणः श्यामसुन्दरस्य विलासगृहे । पक्षद्वये नेह स्थेयमिति वेति 'भ्रातृ'पदोपादानम् । लेपालंकारथ । 'कृष्णः केशवकृष्णयोः' इति धरणिः । 'भोगी कामुकसर्पयोः इति विश्वः । त िक यानि इत्यत आह-इतो पटात् सानन्दं आनन्दसहितं नन्दगृहं न यासि, अपि तु याहि इति शून्यपर्यावासपरि- त्यागेन श्रीमद्हातिथ्येन च नितो भविष्यतीत्यर्थः । तहरे भविष्यतीखत भाद-दृष्टिगोचरमिति । भासतमेव पथिकवचनेन संकेतसूचनात श्रीकृष्णस्य ·. प्रवन्धः १२] रसिकप्रिया-रसमसर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् १११ राधाया वचनं तदध्वगमुसानन्दान्तिये गोपतो गोविन्दस्य जयन्ति सायमतिथिप्राशस्त्यगी गिरः ॥३॥' इति श्रीगीतगोविन्दे वासकसजावर्णने धन्यवैकुण्ठो नाम पाठः सर्गः ॥ ६॥ गर्भाः । सायंकालेऽतिथयः सायमतिथयः तेषां प्राशस्त्यं स्वागतादिसंभारेण प्रशंसा, तद्गर्भे यासां ताः। तथा-किविशिष्टस्य गोविन्दस्य ? गन्दान्तिके नन्दसमीपे तत्ताडक्सङ्केतसूचनारूपमधगमुसासिःसृतं राधाया वचन गोपतः गोपायितुः। गां पालयतीति गोपः, गोपायवः पाद्यच् । 'आदाय:-' इति तलोपे साविभक्तिकम्नासः । तस्य मोरतः । अर पितुः सङ्केताराका मा प्रासांक्षीदिति गोपने तात्पर्यम् । अत्र तदपतवादपद्धतिरलंकारः । प्रशंसाछमना ब्याजोक्तिरपि । पितुः समीपे ताग्यधो लजावह मिति तदपाकरणाय अप्रस्तुतप्रशंसापि । तदिति किम् ? हे भ्रातः पथिक ! भाण्डीरभूमीरहि इतः वटवृक्षे । किं विश्राम्यसि ? अग्र विश्राम मा कृथाः । कुत इति हेतुगर्मविशेषणमाह । किंविशिष्टे वृक्षे ? कृष्णमोगिभयने । कृष्णश्वासौ भोगी च कृष्णभोगी, तस्स भवनं तस्मिन् । कृष्णसांवासे इत्यर्थः । अत्र 'भ्रातृ'पदेन भ्रातृव्यत्वम् । तेन च मसङ्केत्तस्थानमेतदिति न्यज्यते । पक्षे,-कृष्णश्चासौ भोगी रामारी च तस्य निवासः । अनाथद्वया- श्लेषिकृष्णशब्देन श्लेषोऽलंकारः । तर्हि किं कुर्वित्याशाह-इतो वासानन्द- नन्दास्पदं न यासि अपि तु याहि इति लोडर्थलक्षणो लद । सानन्दमृद्धिमन्च तनन्दास्पदं चेति । अनेनात अन्यपरित्यागेन यत्मार्थ्यते तरसुलभमिति । ताहरभावप्रस्टनेन श्रीराधाया वचासि जयन्तीत्यपि ध्वनितम् । अत्र चातुर्यादि. गुण विशिष्टौ राधामोहनावालम्बनौ, स्वयं दूती नायिका, वटादुद्दीपनविभावाः । एवं रसराट् भंगारो निरूपितः ॥ ३ ॥ पाठा०- 'नन्दन्ति केचिन्मुहुर्गो" s. २ 'सायमतिथेः सुस्निग्धगी' 0. टिप्प०-1 केचित्तु श्रीमदृन्दावनश्चयां विप्रलंभगसहमानाः पूर्वसगांन्ने सयोगगनु वर्णयन्ति; अन सप्तमे च वैचिन्यविप्रलंभाख्यमन्दुतरसपियां निरूपयन्ति; तवं संगति:-पूर्वसर्ग स्वय दौत्लेन संयोगः, अग्रिमाष्टपथा प्रेमविलापः, तत मनानन्त्या दूत्या विषादव्यानेन स्वीयमेव रमितमन्यामुद्दिश्य प्रबन्धाइयेग श्रीराधाया निरूपिनम् । सर्गान्ते प्रणयामृतं निपीय तत्संगमचिरेव नागरमोटः तस्याने प्राक् गीलनिचो. लेत्यादि, ततोऽटम उद्दण्टमावमदविहलया नागर्या कृतानुनयविनीतसापि याहि यादि। इति तिरस्कारः, तदने सुगम एव । तदीयाना परितोपायैवेदं ब्याकृत, तरक्षान्तम्यम्- इति दीपिका ।

·११२ गीयगोविन्दकाव्यम् [मर्गः ६ शो०३ सहि रे भपिप्पतीपासह-टिगोपरी भागममेय । मानन्देनि पयिक विरोपगं या । ममितमानन्देऽपि मर्पदंशाकुसलतामाम्पगीनि ओरितीमाह । अब गवरापेरालम्पषिमायमादपायगिनिषेधाभियनो रनिग्यापी विध. सामागपहारो रमः । भावीकारे भरहती। निसर्गचियोग्यलयुनिमा व्यापट परमिकप्रिपापाः । मग गृपमाफिरीररयं धीयुम्भकरणितम्मरोइन । इति श्रीमहारामाभिरामाभिनयमधीयुम्भरुगंविरपिते धीरम्भम्पामि. मन्दरम्पादरे गीतगोविन्यायिकरणे पारम्ममायने धम्यपाण्टो नाम परः सर्गः ॥ ६ ॥ गुणेषु ये दोषाराः परेपो चूमः पदोधायरमाय कि सान् । सता पिधास्यन्ति ममान दोपासन्ताससानपिकि प्रवीमि ।। इति श्रीमहामहोपाध्यायधीशंकरमिप्रविरचितायो श्रीमालिनायकारिता गीतगोविन्दटीकायो षष्ठः सर्गः ॥ ६॥ ॐ ·प्रबन्धः १२] रसिकप्रिया-रसमचार्याख्यटीकाद्वयोपेवम् ११३ सप्तमः सर्गः ७ नागरनारायणः- अत्रान्तरे च कुलटाकुलवर्मघात- संजातपातक इव स्फुटलाञ्छनश्रीः । वृन्दावनान्तरमदीपयदंशुजालै- दिक्सुन्दरीवदनचन्दनविन्दुरिन्दुः ।। १ ।। प्रसरति शशधरविम्वे विहित विलम्चे च माधवे विधुरा । विरचितविविधविलापं सा परितापं चकारोचैः ॥ २॥ नृपः कुम्भकर्णः श्रुतं याचि पत्ते मनोऽधीश्वरासेवने सनिधत्ते । हृदीशं परं वासुदेवं निधत्ते वरं गीतगोविन्दगानं विधत्ते ॥ इदानी मानिनीमानसण्डनासण्डमण्डलं चन्द्रोदयं वर्णयसाह-अना. न्तर इति। अत्रान्तरे एतस्मिन्सवसरे इन्दुर्घन्दावनान्तरमशुदीपैरदीपयत् प्रकाक्षितवान् । किविशिष्टः ? स्फुटलाञ्छनधीः स्फुटकलङ्कशोभः । उत्प्रेक्षते- कुलयाकुलवर्मघातसंजातपातक इव । अन्योऽपि यः कश्चन यस्य फस्यचन मार्गपातं करोति स कलङ्की भवत्येव । किंभून इन्दुः ? दिनमुन्दरीवदनश्री. खण्डतिलक इव । वसन्ततिलका । अत्र रूपकोरप्रेक्षे अलंकृती ॥ १ ॥ इदानीं विप्रलन्धायास्तस्या विधुरत्वं कथयति-प्रसरतीति । सा राधा उच्चैः परि- तापं चकार खेदं चकार । कथं यथा भवति । विरचितविविधालापं यथा स्यात्तथा । किंभूता सा? अतिशयविधुरा । क सति? शशधरबिम्पे प्रसरति उद्गच्छति सति । माधये च कृतविलम्मे सति । 'प्रेग्य दूतीं स्वयं दत्वा निकेत अत्रान्तर इति । अत्रान्तरेऽस्मिन्नवसरे । इन्दुश्चन्द्रोंऽशुजालैः किरणसमू- हैन्दावनान्तरं वृन्दावनमध्यमदीपयत्प्रकाशितवान् । दिक् पूर्वा, दिवसैव सुन्दरी कामिनी वस्या वदनस्य मुखस्य चन्दनबिन्दुमण्डलाकारचन्दनतिलकम् । अन पूर्णचन्द्रो वर्ण्यखेन योध्यः; खण्डनन्दे चन्दनबिन्दुसादृश्याभावात् । पुनः कीदृशः ? स्फुटीभूता प्रकटिता लाग्छनस्य कलकस्य श्रीः शोभा यत्र तादृशः । कुलटा- कुलस्य व्यभिचारिणीसमूहस्य यो पमपातः संकेतगमनमार्गप्रतिरोधस्तेन संजातं पातकं यस्य सः । अपरस्यापि कृतपापस्य कलङ्कः स्फुटीभवतीति ध्वनिः ॥१॥ प्रसरतीति । शशधर बिम्बे चन्द्रबिम्बे प्रसरति सति । माधवे कृष्णे विहितविलम्बे कृतकालक्षेपे सति । विधुरा दुःखिता राधोः परितापं चकार । पाठा०-१ "वर्मपात' D., S., P.,0. Rt. २ 'विविधाला' RP., D.

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ७ शो०१-२ मालवरागयतितालाभ्यां गीयते । प्रबन्धः ॥ १३ ॥ कथितसमयेऽपि हरिरहह न ययो वनं मम विफलगिममलरूपमपि यौवनम् । यामि हे कमिह शरणं सखीजनवचनवञ्चिता ॥ध्रुवपदम् ॥ १ ॥ यदनुगमनाय निशि गहनमपि शीलितं तेन मम हृदयमिदमसमशरकीलितम् ॥ यामि हे० ॥२॥ नागतः प्रियः । यस्याम्नेन विना दुःन्या विप्रलब्धा तु मा मता' । आर्या ॥ २ ॥ पूर्व ध्रुवः । यामीति । हे ससि! इह अस्मिन्मयसरे के शरणं यामि ? किंभूताहम् ? सखीति । सत्य एव जन इतरजनवत् तहमनेन 'स्वमत्र संके- तस्थाने निष्ट तमहमानयामि' इति कयनेनाय स्थिता या विपलब्धा । इति ध्रुवः ॥ अय पदानि-कथितेति । आत्मगतं कथयति-मम इदं यौवनं विफलम् । किंभूतम् । अमलरूपमपि । अथवा,-यौवनं रूपं च द्वयमपि निष्फलम् । अत्र 'अपि'शब्दो भूपएकलादीनामनुकानां समुच्चयार्थः । अन्न कारणमाह-'अहह' इति कष्टे । हरिः कथितसमयेऽपि संकेतितकालेऽपि यनं न ययौ न प्रासवान् । यतः 'प्रियेपु सौभाग्यफला हि योपितः' ॥ १ ॥ अपि च, यदिति । यद्यमाद्धेतोर्निशि रात्री अनुगमनाय । अर्थात् हरेरनुगमनाय । गहनमपि, 'अपिशब्देन यत्कथमपि न क्रियते विरचितो विविधो नानाविधो विलापो यौवं यथा स्यात् । पूर्व तदागमन- शङ्काप्यासीत् । चन्द्र उदिवेऽभिसारिणां कुन्न संचार इति तदागमन प्रति निराशयाधिकं विललापेति भावः ॥२॥ विविधबिलापमेव गीतेन कथयति- कथितेति । गीतस्यास्य गौडमालवरागः । प्रतिमण्ठतालः । गीतार्थस्तु-इह विपिने के जनं यामि शरणम् ? यता,-कं सलमग्निं यमं च शरणं यामि । तेन विना जलप्रवेशमग्निप्रवेश यमगृहं यामीत्यर्थः । कीदृशी? सखीजनाना वचनेन वञ्चिता प्रतारिता । मया हरिरानीयत एवेति सखीजनेन प्रतारितेत्यर्थः । सख्योऽ. प्येवं प्रतारिकास्तदा कोऽन्यो विश्वासपात्रं भवेदिति भावः । 'को ब्रह्मात्मानि- लापु शमने सर्वनानि च । पावके च मयूरेच मुसशीघेजलेषु कम् ॥' इति विश्वः । 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः। सखीवचनमेवाह-कथितेति । कथित- पाठा०-१'गौडीमालचरागे प्रतिमण्ठताले RI., S, P. २'ललित- ३ "मेतदनुरूपमिति'. टिप्प०-1 अमललक्षण चोक्तम्--'भूवणाभूषणाभ्या हि चमत्कारेण नेत्रयोः । परस्परस्मृतमुदममल तत्प्रकीर्तितम् ।।' इति बाल । यौवनलक्षणम्-नितम्बो विपुलो मध्यं कशमनं वरयुति । पीनी कुचारुयुगं रभाभ पूर्णयौवने ॥' इति - । समये'. दीपिका।

·प्रवन्धः १३] रसिकप्रिया-रसमक्षांख्यटीकाद्वयोपेतम् ११५ मम मरणमेव वरमिति वितथकेतना । किमिति' विपहामि विरहानलमचेतना ।। यामि हे० ॥३॥ मामहह विधुरयति मधुरमधुयामिनी । कापि हरिमनुभवति कृतसुकृतकामिनी ॥ यामि हे०॥४॥ तदपि शीलितमनुभूतम् । तेन कारणेन मम इदं हृदयमसमारकीलितं वर्तते । अथवा, यदित्यव्ययं सर्वनामप्रतिरूपकं यस्येत्यर्थे । यस्यानुस्मरणाय एवं कृतं तेन हेतुना तमेव हेतुं कृत्वा मम हृदयमसमशरकीलितं वर्तते । अथवा, यदिति यद्वचनेनाव्यवहितमेव सखीवचनं परामृश्यते । यद्वचनानु- सरणाय गहन शीलितं तेन तद्वचनहेतुना मम हृदयमसमशरपीडितं । वर्तते । अन यच्छब्दस्याप्राधान्यात्समासेन निर्गुणत्वाय न प्रधानत्वेना- न्ययः संभवी, विवक्षितार्थासमर्पकत्वात् ॥ २ ॥ अपि च,-ममेति । इहाचे. तनाहं चैतन्यरहिता विह्वलत्यमाता विरहानलं विपहामि । कथामिनि विप- हामीति । धात्वन्तरमप्यस्तीत्यवधार्यताम् । तदसद्भाये भ्रान्तिास्तु । तत्संदेहनिराकरणाथ कामधेनापीक्ष्यताम् । अत्र विषह्य किं शतावित्यस्य (!) दिवादित्यचुरादित्वम्वादित्वपरस्मैपदिनो न सन्ति । किविशिष्टा अहम् ? इतीन हेतोः वितथकेतना वितर्थ केतनमायासो यस्याः । प्रियशून्पत्वात् । अयया,-वितर्थ निमन्त्रणं यस्याः सा । सखीमाग्रवचनेन हि तामनुसरणेन था ईशस्य साहसस्यानुपघातात् । अथवा,-वितर्थ केतनं देहो यस्याः प्रिया- प्राप्तः ॥ एवं सति मम मरणमेप परं, न देहधारणम् ॥ ३ ॥ अपि च,- मामहहेति । मधुरम युयामिनी कोमला सरसा वसन्तरात्रिमा विधुरं करोति । अपि च,-कापि कृतसुकृतकामिनी कृपया हरिमनुभवति । एता- समयेऽपि सख्यप्रे खयमेव कथितो यः समयः कालोऽगिनवसरे मया सकत- स्थलमागन्तव्यमिति । यता,-सख्या मदने यः समयः कथितस्तदपि पनं सङ्केतनिकुञ्ज न ययौ न गतवान् । इदमारूढमेव मे यौवनं तारुण्यममलरूपमपि निर्मलसौन्दर्यमपि विफल्म् । पूर्व तदागमनप्रत्याशया स्थितं, संप्रत्यवधिलखने निरवधिदुःखाई भोगेऽसमर्था शरीरं त्यक्ष्याम्यैव, मम यौवनं यास्यतीति भावः ॥ १ ॥ यस्य कृष्णस्यानुगमनायानुसरणाय निशि रात्री गहनमपि कृष्णेन निमित्तभूतेन मम हृदयमसमशरेण कामशरेण कीलितं विद्वम् ॥ २॥ मम मरणमेव वरमुत्कृष्टम् । तन हेतुमाह-इह बनेऽचेतना समूछ । यद्वा,-अचेतना मूर्च्छया ज्ञानरहिता । यद्वा,-भः कृष्णस्वन चेतना बुद्धिर्यस्यास्वादशी । विरहानलं विरहाग्निं किमिति विपहामि सहे । तथा च-इह मम दुःखस्य कोऽपि ज्ञातापि न, इत्यरण्यरुदितं किमित्याचरा- पाठा०-१ मतिवितथ' RM., S., P., C. २ किमिह वि" RP., D. ३ 'यामि हे कामह' G.; 'मामिह' P. शीलितं तेन ·११६ गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः ७ श्लो०५-७ अहह कलयामि वलयादिमणिभूपणम् । हरिविरहदहनवहनेन बहुदूषणम् ॥ यामि हे० ॥ ५ ॥ कुसुमसुकुमारतनुमतनुशरलीलया । स्रगपि हृदि हन्ति मामतिविपमशीलया ॥ यामि हे० ॥ ६ ॥ अहमिह निवसामि नगणितवनवेतसा । स्मरति मधुसूदनो मामपि न चेतसा ॥ यामि हे० ॥ ७ ॥ वताऽहं मन्दभाग्या यतस्तत्प्राप्ययं मया प्रयत्नः कृतः, अन्यया च हरि- रतसुसमनुभूयते ॥ ४ ॥ अपि च,-अहहेति । 'अहह' इति सेदे । हरिविर- हदहनयहनेन पलयादिकं मणिभूपणं बहुदूपणं कलयामि । यतः 'स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि येपः' इति ॥ ५॥ अपि च,-कुसुमेति । हे कान्त ! हृदि वर्तमाना संगपि मामतनुशरलीलया कामबाणस्वाभाच्येन हन्ति । मया पुष्पस्रगिति धार्यते; तस्याश्च सरशरमयत्नात् हननस्वभावः । अत एवातिविपमशरलीलया। अति वियमीयते यस्मिन्नित्यतिचिपमं तच्छीलं यस्याः सा तथा । अथवा,-मां हृदि मनसि हन्ति, मनो विध्यतीत्यर्थः । अत एव विषमशीलया अन्यशरेभ्यो विषमस्वभावया । तथा च 'अपूर्वेयं धनुर्विद्या मन्मथस्य महात्मनः । शरीरमक्षतं कृत्वा भिनत्यन्तर्गतं मनः ॥' किंभूतां ? कुसुमादपि सुकुमारतनुम् । यो हि यस्माद्धीनवलः स तं सुखेन हन्ति ॥ ६ ॥ अपि च,-अहमिति । हे कान्त ! अहमिह कुळे नगणितवनचेतसा निवसामि मीति भावः । कीदृश्यहम् ? अतिवितयकेतनातिशयेन वितर्थ मिथ्याभूतं केतनं गृहं यस्यास्वादशी। यदा, अति वितथं केतनं शरीरं यस्याः सा । तथा च- निरुपमसौन्दर्यालयमपीदं शरीरं तेन विना विफलमित्यर्थः । अतिवितथकेतनमिमं खपति विहायान्यपुरुषमभिसतवतीत्येवंरूपलाञ्छनं यस्यास्तादृशी । तस्मिन्मिलिते लक्षणमपीदं न मे दुःखाय स्यात् । सप्रति तु मृषालक्षणमात्रं मे दुःखदमिति भावः । केतनं लाञ्छने काये गृहे , चोपनिमन्त्रणे।' इति विश्वः । 'पह मर्पणे' इति चुराद्यन्तर्गणयुजादौ परस्मैपदी विकल्पेन गिजन्तः पठितः । तस्य णिचोऽ- भावे विपहामीति प्रयोगः ॥३॥ मामित्यादि । अहहेति खेदे । इयं मधुरा मनोहरा मधुयामिनी वसन्तरात्रिमा विधुरयति विकलयति । कापि कृतं पुण्यं यया एतादृशी कामिनी हरि कृष्णमनुभवति । केलिसमये पश्यति । "विधुरं स्यात्प्रतिश्लषे विधुरो विकलेऽन्यवत्' इति विश्वः । 'मधुरं सरसे ज्ञेयं खादुन्यपि मनोहरे' इति धरणिः । 'स्याद्धर्ममस्त्रिया पुण्यश्रेयसी सुकृतं यूप.' इत्यमरः ॥ ४॥ अहहेति । अहहेत्सद्भुते । वलयादिमणिभूषणं क्टकादिमणिखचितमलंकार हरिविरहदहनवह न कृष्णविरहामिधारणेन बहुदूषणमनेकदोष पश्यामि । स्त्रीणा प्रियाण्याभरणानि, तान्यप्यधुना भारभूतानीत्यद्भुतमिति भावः ॥ ५॥ कुसु. मेति । संगपि पुष्पमालापि । अतनुशरलीलया अतनुः कामस्तस्य ये शरास्तेषां ·प्रबन्धः १३ ] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् ११७ हरिचरणशरणजयदेयकविभारती । वसतु हृदि युवतिरिव कोमलकलारती ॥ यामि हे० ॥८॥ तरिक कामपि कामिनीमभिसृतः किं वा कलाफेलिभि- वैद्धो बन्धुभिरन्धकारिणि वनाभ्यणे किमुद्धाम्यति । न गणितानि वनानि चेतसाच यया । 'वनवेतस'ग्रहणमन्येपामपि बनस्थ- विषमाणामुपलक्षणार्थम् । तेन दुलंयमप्युलक्ष्य न चिन्तामहमागता, परं मधुसूदनस्तु मां चेतसापि न स्मरति । अतीव युद्धाभिनिवेशः संभोगपरामुखो- भवतीति व्ययम् । नगणितेत्यादौ निषेधार्थकनकारेण समासः । 'अनुनीतश्च खगः स नकधा' इतिवत् । शेषविवक्षाभायान्मां सरतीत्या न पछी ॥७॥ भपि च, हरिचरणेति । हरिचरणौ शरणं गृहं यस्याः, सा घासी जयदेव- कविभारती च । अथया, हरिचरणेति जयदेवविशेषणम् । तत्र शरणं रक्षित। हृदि वसतु । अर्थादकानाम् । किंलक्षणा? कोमला कलावती च । तथा च सङ्गीतराजे–'रागः स्यात्स्थानगौडाख्यसालो वर्णयती रसः । शृङ्गारो विप्र- लम्भाख्यः प्रमदा मदनाकुला ॥ पक्षनामावलेः पाटा गुम्फिता यत्र गीसके । स्निग्धमधुसूदनोऽयं रासावलयनामकः ॥ प्रबन्धः पृथिवीभत्रां प्रयद्धः प्रीतये हरेः ॥ इति स्निग्धमधुसूदनरासावलयनामा प्रवन्धत्रयोदशः॥ ॥ राधा तदनागमने स्वगतान्हेतून्वितर्कयति-तकिमिति । यद्यसारकान्त: कामुकः सङ्केतीकृतम यजुललताकुलेऽपि यमागतः मनोहरवेतसलतागृहेऽपि लीलया मा हृदि हन्ति ताडयति । कामयाणा अपि पुष्पाण्येव स्रगपि पुष्पमयीति तलीलया हन्तीति भावः । कीदृश्या अतनुशरलीलया? अतिविषमशीलया अतिशयेन विषम शीलं खभावो यस्यास्तादृश्या । अन्यबाणा हि क्षिप्ताः सन्तः क्षतमुत्पाद्य प्रन्ति । कामबाणास्तु हृदि संगताः क्षतमकृत्वैवान्तरे मन्तीति विषमशीलतेति भावः । कीदृशी माम् ? कुसुमसुकुमारतनुं पुष्पकोमलाशीम् ॥६॥ अहमिति । अहमिह निकुञ्ज वसामि । कीदृशी ? न गणिता न संभा- विता वनवेतसा विपिनस्य वेत्रलता यया सा । मधुसूदनः कृष्णो मां चेतसा न सरति । अपि च चेतोमात्रसाध्यं त्वया स्वयं स्मरणमपि न करोति, अन्यस्य का पातेति 'चेतसा' इत्यनेन ध्वनितम्; अन्यथा स्मरणस्य चेतोजन्यत्वेन चेतसेयस्य वैयपित्तः । नगणितेसत्र नशब्देन निषेधवाचकेन समासः, न तु नशब्देन । नया सह समासेऽगणितेति स्यात् । यद्वा,-नम् शिरथालने । तथा च गणिताः प्रतिलतं कृष्गमन्वेषयन्त्या परिसंख्याता वनवेतसा यया सा। यदा, अहमिह बने कि नातिवसामि ? अपि तु निवसाम्येव । शेषं पूर्ववत् । विप्र- लम्पा चेयं नायिका । तलक्षणम्-'कृत्वा संकेतमप्राप्ते दयिते व्यथिता तु या। विप्रलम्पेति सा प्रोका बुधैरस्थास्तु विक्रियाः । निर्वेदचिन्ताचेष्टास्तु मुनिःश्वसितादयः' इति ॥ ७॥ हरिचरणेवि । हरेश्वरणौ शरणं यस्यै पाठा०-१ किंवाऽबलाकेलि"s. २ 'बन्धुमिरन्धकारविपिनेऽभ्य' P.

·११८ गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः ७ श्लो० १-२ Jinni कान्तः सान्तमना मनागपि पथि प्रस्थातुमेवाक्षमः सङ्केतीकृतमझुवचुललताकुओऽपि यन्नागतः ॥ १ ॥ अथागतां माधवमन्तरेण सखीमियं वीक्ष्य विपादमूकाम् । विशङ्कमाना रमितं कयापि जनार्दनं दृष्टवदेतदाहै ॥२॥ यसायासीत्तत्तसादहमिति वितर्कयामि । तमेव वितर्कमाह-कामपीति । कांचित्कामिनीमभिरतः किमन्यकामिन्यर्थ गतः? अथया,-मामत्र संकेतस्थाने विहाय कथमन्यन विहरिप्यतीत्याशझ्याह-कलाकेलिभिवन्धुभिर्बद्धः किम् । कलेति । विलासक्रीडापरैः। मामभ्युपगच्छन्नन्तरापि फ्रीडावशो जातः । अथवा,-मां विहाय अन्यत्करोतीति विचारेणाप्यलम् । किंतु मामेवाभिसरन् मामलभमान इतस्ततः सान्द्रेऽन्धकारे धनसमीपे परिभ्राम्यति । अथवा,- तदपि न घटते । अथवा,-क्लान्तमनाः सन् पथि मागे प्रस्थातुमेवाक्षम इति सुस्थितम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । संशयोऽलंकारः ॥२॥ अथ सखीवि. पादानुमितं कृष्णस्यान्यासक्तत्वं वितर्कयन्नाह--अथेति । इयं राधा अथान- तादृशो जयदेवकविस्तस्य भारती वाणी हृदि हृदये वसतु । अर्थात्कृष्णस्य भका- नाम् । कीदृशी भारती ? कोमलाऽनिष्ठुरवर्णा कलावती विचित्रकलायुक्ता । केव ? युवतिरिव । कीदृशी? कोमला मृदगी। कलावती चतुःपष्टिकलाकुशला ॥८॥ तत्किमिति । कान्तः कृष्णः संकेतीकृतो मजुमनोहरो बललताकुओ वेत्रलता- गृहं तत्रापि यत् यतो हेतो गतस्तत्कामपि कामिनी किमभिसृतः .अन्यस्याः कस्याश्चिदभिसारभूमि प्राप्त इति किमु इत्यर्थः । यद्वा, बन्धुभिर्गोपभूमिं प्राप्त: कलाकेलिभिः कौतुककलाभिर्बद्धो नियन्त्रितः किमु ? यदा,-अन्धकारिणि घन- तरतरुच्छायायां निविडान्धकारे वनोपान्ते संकेतीकृतविपिनसमीपे संकेतस्थ- लमप्राप्य भ्राम्यति किमु परिभ्रमणं करोति किम् ? संशयान्तरमाह-क्लान्तमना इति । प्रकृतकिमुशब्दोऽत्रापि संबध्यते । तथा च-क्लान्तं मद्विश्ठेपे दुःखे- नोपतप्तं मनो यस्य एतादृशः । प्रस्थातुमक्षमः । ततश्चलितुमेवासमर्थः इति किमु इत्यर्थः । उत्का चेयं नायिका-(शं. ति. ११७५) 'उत्का भवति सा यस्याः संकेतं नागत: प्रियः । तस्यानागमने हेतुं चिन्तयत्याकुलं यथा ॥ इति ॥ १ ॥ अथेति । अथानन्तरमियं राधा एतद्वक्ष्यमाणं दृष्टवदाह उक्तवती । यथा कस्य कियद्वृत्तान्तः केनचित्साक्षादृष्टः कथयति तद्वदित्यर्थः । किं कृत्वा ? सखी मोघवमन्तरेण कृष्णं विनाऽऽगतां वीक्ष्य दृष्ट्वा । अत एव विपादेन मूको मौनाम् । कीदृशी ? जनार्दनं कृष्णं कयाचिन्नायिकया रमितं शङ्कमाना तर्कयन्ती । पाठा०-१'प्राप्य' B., S. टिप्प.-1 संशयाक्षेपालंकारोऽयम, तदुक्तं दण्डिना (का. २।१६३-४ ) 'किमयं शरदम्भोदः किं वा हंसकदम्बकम् । रुतं नूपुरसंवादि श्रूयते तन तोयदः ॥ इत्येष संशयाक्षेपसंशयो यन्निवलंते । धम्मेण हंसमुलमेनास्पृष्टयनजातिना।' इति दीपिका । ।

·प्रवन्धः १४] रसिफप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् ११९ वसन्तरागयतितालाभ्यां गीयते । प्रवन्धः ॥ १४ ॥ स्मरसमरोचितविरचितवेशा गलितकुसैंमदरविलुलिवकेशा कौपि मधुरिपुणा विलसति युवतिरधिकगुणा ॥ ध्रुवपदम् ।। हरिपरिरम्भणलितविकारा । कुचकलशोपरि तरलितहारा ।। कापि० ॥२॥ न्तरं कृष्णं विना मागतां ससी वीक्ष्य दृष्ट्वा तत्प्रत्यक्षीकृतमिव यथा स्यात्तथा तद्वक्ष्यमाणमाह-किंभूतां सनीम् ? विपादमूकामकृतकार्यत्वाद्विषण्णतया प्रतिवक्तुमक्षमाम् । किंभूता राधा ? जनार्दनं कयापि कान्तया रमितं विशव- माना । सखीविपादान्यथानुपपत्याऽन्यासो व्यज्यते। उपेन्द्रवज्रावृत्तम् ॥४॥ इदमेव प्रथयति-तत्र पूर्व ध्रुवपदम् ॥ कापीति । ससि ! कापि युवतिः मधुरिपुणा सह विलसति । किंभूता ? अधिका गुणाः सौन्दर्यादयो यस्याः । अर्थान्मत्सकाशात् । मां विहाय यया रमत इति । 'मधुरिपुः' इत्यनेन तस्य माधुर्यानभिज्ञत्यं द्योत्यते । तेन 'अधिकगुणा' इत्यनेन मत्तो हीनेति व्यज्यते ॥ अथ पदानि। स्मरेति। किंभूता कापि ? सरसमरोचिसो विरचितो चेपःप्रसाधनं यया सा। स्मरसमरः कामकेलिः। अथवा,-मरोपलक्षितः समर इव समरः । अपि किंभूता ? रतिविमर्दनेन विगलितपुष्पैरीपद्विललिताः केशा यस्याः सा। •भनेनोक्तेनास्याः पुरुषायितत्वं व्यज्यते ॥ १ ॥ अपि च,-हरीति । पुनः जनस्यार्दनखभावोऽयं, अतस्तस्य मम सतापकलमुचितमित्यभिप्रायेण 'जनार्दन इत्युचित पदोपादानम् । तथा च जनानामर्दनस्वभावो यस्तस्य मम तापजन- कत्वमुचितमेवेति भावः ॥ २ ॥ तदेव गीतेन कथयति-स्मरेति । गीतस्यास्य चसन्तरागः । एकताली तालः । गीतार्थस्तु-कापि युवतिर्मधुरिपुणा कृष्णेन विलसति रमते । अत एवाधिकगुणा अधिकः सौन्दर्यादिगुणो यस्याः सा । गत्संकेतागमनोस्सुकंगपि कृष्णं गुणैरपदत्य रमितवती । मत्तोऽप्यधिकगुणेति भावः । 'युवती विलराति' इत्यनेन कामिकर्तृकविलासाकथनाद्विपरीतरतमुक्तम् । कीदृशी ? सरसमरः कामसंग्रामः । सुरतमिति यावत् । तत्रोचितो योग्यो विरचितः कृतो वेश आभरणं यया सा । पुनः कीदृशी ? गलितः स्खलितः कुसुमभरो यस्यास्वादशी । विलुलिताः कृष्णेन कचप्रहपूर्वकं चुम्बनादानेन सस्ताः केशा यस्याः सा । विपरीतरते च नायिकायाः केशमहणपूर्वकमेव चुम्बनं कार्यमित्युक्तं प्राक् । 'अन्त्रियां समरानीकरणाः' इत्यमरः । 'वेशो वेश्यागृहे प्रोको नेपथ्ये गृहमारके ।' इति विश्वः ॥ १॥ पुनः कीदृशी? हरीति । हरेः परिरम्भणेनालिगनेन चलितो जातो विकारो रोमाचादिर्यस्याः । पाठा०-१॥रागे एकतालीताले' RH., ६., P. २ 'कुसुमभरवि" ३ 'कापि चपला मधु" P.,. पणचलित" RM., S., P. RII.

·१२० गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ७ श्लो० ३-५ विचलदलकललिताननचन्द्रा। तद्धरपानरभसकृततन्द्रा । कापि० ॥ ३॥ , चञ्चलकुण्डलदलितकपोला। मुखरितरसनजघनगतिलोला ॥ कापि०॥४॥ दयितविलोकितलजितहसिता । बहुविधकूजितरतिरसरसिता ॥ कापि० ॥ ५ ॥ किंभूता? हरिपरिरम्भणेन चलितः संभक्तो विकारः कामोपलक्षितो मानसो भावो यस्याः । फुचकलशयोरुपरि तरलितश्चञ्चलो हारो यस्याः । अत्रापि हारतरलत्वं पुरुषायितमभिव्यनक्ति ॥ २॥ अपि च,-विचलदिति । पुनः किंभूता? विचलदलकैललितो मनोहरो मुखचन्द्रो यस्याः सा तथा । पुनः किंभूता? तदधरपानरसेन हर्षेण कृता तन्द्रा सुखजनितालीकनिद्रा यया ॥ ३ ॥ अपि च,-चञ्चलेति । किंभूता? चञ्चलकुण्डलाभ्यां ललितौ दलितो कपोलौ यस्याः । पुनः किंभूता ? मुखरितरसना या जघनगतिः, जघनस्य गतागतं तया लोला ॥ ४ ॥ अपि च,-दयितेति । किंभूता? लजिता चासी हसिता च लजितहसिता । दयितविलोकितेन लजितहसिता। अपि च किंभूता? बहुविधानि कूजितानि पारावतादीनामव्यक्तशब्दानुकरणानि पुनः कीदृशी ? कलशाविव कुची तत्र तरलितश्चञ्चलो हारो यस्याः सा ॥ २ ॥ पुनः कीदृशी ? विचलदिति । विचलद्भिश्चञ्चलैरधिकैश्वर्णकुन्तलैललितो मनोहर आननचन्द्रो यस्याः सा । लालित्यं चालकानां कलवसादृश्यान्मुखे चलत्कलङ्कवत्त्वं चन्द्रमसः प्रतीयते । पुनः कीदृशी ? तस्य कृष्णस्याधरपानरभसः तेन कृता चक्षुनिमीलनेनाविष्कृता तन्द्रा रतिमुखानुभवजनिता निद्रा यया सा ॥३॥ पुनः कीदृशी? चञ्चलेति । चञ्चलाभ्यां कुण्डलाभ्यां दलितो मृदितौ कपोलो यस्याः सा । कुण्डलयोवाचल्यं पुरुषायितसकलनायिकातनुचाञ्चल्ये भवत्येव । धुनः कीदृशी ? मुखरितेति । मुखरिता शब्दायमाना रसना क्षुद्घण्टिका यस्य तादशस्य जघनस्य गत्या गतेन लोला चञ्चला ॥ ४॥ पुनः कीदृशी? दयितेति । दयितस्य कृष्णस्य विलोकितेन वीक्षणेन लजितहसितं लजाहास्यं यस्याः सा । यद्वा,-दयितविलोकिते च लजिता लज्जावती हास्ययुक्ता चेत्यर्थः । पुरुषायमाणायावस्या अधःस्थितस्याङ्गनायमानस्य कृष्णस्य दर्शनेन लज्जा हास्य च तस्या अभूदिति भावः । लजितहसितेत्यत्र प्रथमव्याख्याने नपुंसके भावे क्तः। द्वितीयव्याख्याने लजधातोर्हास्यवाचकस्य धातोश्चाकर्मकलात् 'गत्यकर्मक-' (पा. ३१४७२) इत्यादिना क्तः । कीदृशी ? वहुविधं पिकशिखिकलहंसादीनामिव नानाप्रकारे कूजितं शब्दितं यन एतादृशो रविरसः सुरतरसस्तेन रसिता हृष्टा । पाठा०-1 ललितकपोला' RP., P., D.

·प्रमन्धः १४ ] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १२१ विपुलपुलकपृथुवेपथुमका। श्वसितनिमीलितविकसदना ॥ फापि० ॥६॥ श्रमजलकणभरसुभगशरीरा। परिपतितोरसि रतिरणधीरा ॥ कापि० ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवभणितहरिरमितम् । कलिकलुपं जैनयतु परिशमितम् ।। कापि० ॥ ८ ॥ यन्न तयया स्यात्तथा रतिरसेन रतिरागेण रमिता शब्दिता । अथवा,-पहुविधं कूजितमव्यक्तः शब्दो यन्त्र तेन रतिरसेन शब्दिता ॥ ५ ॥ अपि च,-विपु- लेति। विपुला वह्यः पुलका रोमाञ्चायन असौ विपुलपुलकः पधुर्यो वेपथुम्तस भहस्तरको यस्याः, मग इव भगः । श्वसितनिमीलिताभ्यां विकसन्प्रकटीभयर- नगः एतलक्षणः कामो यस्याः ॥ ६॥ अपि च,-धमजलेति । किंभूता? स्वेद- निन्द्वद्धितशरीरा । अपि च किंभूता? उरसि पनिता । अर्थाद्धरेः । रती रण इव रतिरणः तत्र धीरा स्थिरा ॥७॥श्रीति । इदं श्रीजयदेवमाणत विपरीतर- ताभि-(योग-)-क्रीडितं कलिकलुपं परिशमितं जनयत्यिति शान्ति नयतु ।। यद्वा,-यहुविधं नानाप्रकारं पारावतादीनां यत्कूजितं तद्वदतिरसे रसितं शब्दितं यस्याः सा । रसितं शब्दिते हृष्टे' इति कोशः ॥ ५ ॥ पुनः कीदृशी ? विपुलेति । विपुलाः प्रचुरा ये पुलका रोमांचास्तेषां पृथुमहान्यो वेपथुः कम्पस्वस्थ भास्तरको यस्याः सा, रोमाञ्चकम्पयोरुत्तरोत्पत्त्या तरजसाम्यम् । 'मास्तरने रुग्मेदे भजो जयविपर्यये ।' इति विश्वप्रकाशः । पुनः कीदृशी ? श्वसितं मुरतायासजनितो निश्वासो निमीलितं परमानन्दावाप्तिजनितं नेप्रनिमीलनं ताभ्यां विक्रमप्रकटीभवन्ननः कामो यस्याः सा । 'श्वसित-' इत्यनेनानन्दावाप्तिसानिध्य कथितम् । तदुक्तं रतिरहस्ये-'मुहुश्च सबनाश्छेप सीयाराधितलजितम् । हुद्वारोच्छुसितं नार्या वीर्यसान्निध्यसूचबम् ॥' इति । 'निमीलित-' इत्यनेन च्युतिकालः कथितः । तदुत्वं तत्रैव-~-'मूर्च्छना मीलनं चाणोश्युतिकालस्य लक्षणम् । इति ॥ ६॥ पुनः कीदृशी? श्रमजलेति । श्रमजलरणेन मुरतायास- जनितप्रखेदबिन्दुसमूहेन सुभगं मनोहरं शरीरं यस्याः सा । त्रुटितहारेऽपि यक्षसि खेदविन्दुभिर्मुकाहारशोभाजननासुभगशरीरेति भावः । पुनः कीदृशी ? उरसि कृष्णस्य वक्षसि परिपतिता । पुनः कीदृशी ? रतिरणे मुरतसंग्रामे धीरा पण्डिता । अनेन मुरतान्त काल उक्तः। तदुत रतिरहस्ये-'अने खेदः श्लथलं च केशवस्त्रादिसंसतिः । जाते च्युतिसुखे नार्या विरामेच्छा च जायते ॥ इति । बन्धचाय हंसलील काख्यः । तदुक्तं रतिरहस्ये-'नारी पादद्वयं दत्त्वा कान्तस्योरुयुगोपरि । कटिमान्दोलयेदार बन्योऽयं हंसलीलकः' इति । 'शक्लेशकणाणवः' इत्यमरः ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवेन भणितं पाठा०- 'शमयतु' P., E, गीत. ११ ·१२२ गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्गः ७ लो. १ विरहपाण्डुमुरारिमुखाम्बुजातिरयं तिरयन्नपि वेदनाम् । विधुरतीव तनोति मनोभुवः सुहृदये हृदये मदनव्यथाम् ।। १ ।। तथा सङ्गीतराजे-'श्रीरागो यत्र रागः स्यात्तालस्तु द्रुतमण्ठकः । वर्णनं पासुदेवस्य रतिस्तम्यत्यये स्त्रियाः । पदेभ्यः पाटसन्तानं स्वराखेनास्तथैव च। प्रयोगश्च भवेद्यत्र स प्रयन्धवरः स्मृतः ॥ हरिरमितचम्पकवणेभ्यः शेग्यराभिधः' इति । हरिरमितचम्पकशेखरनामा चतुर्दशः प्रबन्धः ॥८॥ इदानीं विरहातुरा राधा चन्द्रमुद्दिश्याह-विरहेति । 'अये' कोमलामन्त्रणे । हे सखि ! अयं विधुः हृदये अर्थात् मम अतिमदनव्यथां तनोति । फिंभूतः ? मनोभुवः' मदनस्य सुहृन्मियम् । मुरारेविरहावस्थासरणेनाह । किंमूतः? विरहेण पाण्ड यन्मुरारिमुखाम्बुजं तस्य द्युतिरिव द्युतिर्यस्य । अत एव पेदनां तिरयन्नपि आच्छादयत्नपि । एतदुक्तं भवति-पूर्व मदीयविरह- पाण्डुमुरारिमुसकान्तिमायेन मम वेदनां नाशयन्नपि कामसुहृत्वेन वेदनां करोत्येव । पदमाध्यापि मदपेक्षया तस्य स्थितत्याहुःखं नाभूत, सांप्रतम: न्यासक्तं तं ज्ञात्वा मया स्थातुं न शक्यत इति भावः । द्रुतविलम्बितं वृत्तम् ॥ ५ ॥ इदानीं राधा विह्वलिते मनसि तत्स्वरूपमेय निरूपयति- अन्न पूर्व ध्रुवपदम् ॥ रमत इति । अधुना मुरारियमुनापुलिनयने रमते । अत्र 'मुरारि'पदं कामुकस्य कार्फश्येन रत्यभावं द्योतयति । किंभूतः ? विजयी मां पराभूय जयवान् । इति ध्रुवः मिथ पद्यानि । तमेव रमणप्रकारमाह कथितं यद्धरेः कृष्णस्य रतिरमितं क्रीडितं कलेः कलियुगस्य कलुषं पापमर्था- च्छ्रोतृणां पाठकानां च परिशमितं जनयतु नष्टं करोतु ॥ ८ ॥ संप्रति चन्द्रोऽ- प्ययमधिकतर व्यथयतीत्याह-विरहेति । 'अये' इति विषादे । अयं दृश्यमान- श्चन्द्रो मम हृदये मदनव्यथां कामपीडां तावदधिकं यथा स्यादेवं तनोति विस्तार- यति । कीदृशः ? विरहेण मद्विश्लेपेण पाण्डु धूसरं यन्मुरारेः कृष्णस्य मुखाम्बुज- माननपद्यं तद्वद्दयुतिर्यस्य सः। तथा च-ताशकृष्णमुखाम्बुजसदृशचन्द्रदर्शने कृष्णमुखाम्बुजस्य स्मरणादतिव्यथा जायत इति भावः । किं कुर्वन् ? वैदनामपि तिरयस्तिरोहितां कुर्वन् । तथा च चन्द्रदर्शनेन तथा विवेकोन्मूलनं भवति यथा कृष्णमुपायेन कृतापराधमपि तमेव मनः स्मरतीति भावः । व्यथाजनकत्वे हेतु- माह-मनोभुव इति । मनोभुवः वामस्य सुहृन्मित्रम् । तथा च निकटस्थितस्यापि कृष्णस्यानुसरणं मया न कृतमिति मदनाज्ञालवनात्कामो मे वैरी जातः । सख्यु- स्तस्य साहाय्यं चिकीर्षता चन्द्रेणापि व्यथा जन्यत इति भावः। चन्द्रस्य कृष्णम- नौजन्यत्वेन कामस्य मनसिजत्वेनैव प्रसिद्धः । सोदरत्वेन कामचन्दयोः सौहार्दाच “मनोभव'पदेन कामस्योपादानम् । तथा च श्रुतिः चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।' इति । 'वेदना ज्ञानदुःखयोः । भये क्रोधे विषादे च संभ्रमे स्मरणेऽपि च' इति विश्वः । 'तिरोऽन्तौ तिर्यगर्थे' इति च ॥ १॥ पूर्व गीतेन कस्याश्चिद्वि- पाठा०-१'तिरयन्निव' P. - ·प्रबन्धः १५] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १२२ गुर्जरीरागैकतालीतालेन गीयते । प्रवन्धः ॥१५॥ समुदितमदने रमणीयदने चुम्बनवलिताधरे । मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे ॥१॥ रमते यमुनापुलिनवने विजयी मुरारिरधुना ।। ध्रुवपदम् ॥ धनचयरुचिरे रचयति चिकुरे तरलिततरुणानने । कुरवककुसुमं चंपलासुपमं रतिपतिमृगकानने ॥ रमते० ॥२॥ -समुदितेति । रमणीवदने मृगमदतिलकं करतूरीतिलकं लिपति रमते- स्यामिति रमणी । लिखिरन लेखनसामान्याद्विन्यासे वर्तते । किंभूते वदने ? अत एव सम्यगुदितः कामो यतः । पुनः किंभूते ? सतिलकं मुखमुवीक्ष्य दीसमरत्वासपुलकं यथा भवति तथा चुम्बनाद्वलितः संभकोऽधरो यत्र। करिसन्क इव ? रजनीकरे मृग इव । पूर्णचन्द्रनिभे मुखे कस्तूरीतिलकेन राधा- निःश्वासैककाश्मल्यं द्योत्यते। अर'रजनीकर'ग्रहणेन तयोः क्षणरागित्वं द्योत्पते ॥१॥ अपि च,-यनचयेति। स तस्या इति प्रकरणलभ्यौ । चिकुरे कुन्तले । जातावेकवचनम् । कुरवककुसुमं शोणसैरेयकपुष्पं शोणाम्लानपुष्प वा रचयति । किंभूते ? रतिपतिः मृग इव तस्य कानने । किंभूते चिकुरे ? घनचयरुचिरे मेघपटलमनोहरे । पुनः किंभूते ? तरलिततरुणानने । तरलि. तानि तरुणानामाननानि येन । काननपक्षे तरलितानि तरुणानां कुरबककुसु. परीतरतमुकम्, अधुना कस्याश्चित्वाधीनभर्तृकाया नायककर्तृकां क्रीडामाह-समु. दितेति । गुर्जरीरागेऽस्तालः । गीतार्थस्तु-विजयी जयचीलो मुरारियमुना- पुलिने पने यमुनायाः सैकते यद्वनं तत्र रमते क्रीडति । निःशब्दकेलिप्रतिपादनाय 'विजयी' इत्युकं । क्रीडामेवाह-समुदितेवि । रमणीवदने कामिनीमुखे सपुलक सरोमाञ्चं यया स्यादेवं मृगमदतिलकं कस्तूरीतिलकं लिखति । कीरशे ? चुम्बनाय वलितः संमुखीकृत्य संकोचितोऽधरो यन्न तादृशे । कुत्र कमिन? रजनीकरे चन्दे मृगमिव । कीदृशे चन्ने ? समुदितः सम्यगुदितो मदनो यस्मात्तादृशे । पूर्णचन्द्रस्य कामोद्दीपक्लादिति भावः । पुनः कीदृशे चन्द्रे ? चुम्बनाय वलितः संमुखीकृतोऽधरो यस्मात्तादृशे । चन्द्रदर्शनाचूनोश्चुम्बनादौ प्रवृत्तिः । अन मुखस्याहादकारिलादिना चन्द्रसाम्यं, कस्तूरीतिल कस्य च मृगसाम्यं योध्यम् ॥१॥ केल्यन्तरमाह-घन- चयेति । चिकुरे तस्याः केशपाशे कुरबककुसुमं शोणाम्लानपुष्पं, अरुणशि- टीपुष्पं वा रचयति । यथाविन्यासमर्पयतीत्यर्थः । कीदृशे चिकुरे ? घनचयान्मेघ- पाठा०-, 'घटयति"भूपिते ॥ २॥'s. २ 'कुरुबक" B., P. टिप्प०-1 अन्यया सह रमणमाय किमर्भ खेदं प्राप्स्ससीवि धनिः । की? चपलावत् विद्युदिव सुषमा शोभा या तत् । यथा मेघे विवुद् मावि तथा चिकुरे कुसु- मानीति माव:-संजीविनी।

·१२४ गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्गः ७ श्लो०३ घंटयति सुघने कुचबुगगगने मृगमदरुचिरूपिते । मणिसरममलं तारकपटलं नखपदशशिभूपिते ॥ रमते० ॥ ३ ॥ मानां वा वातारिवृक्षाशामग्रभागा यस्मिन् । रमणीपक्षे कुलटानां सुखरूपम् । यथा मृगः कानने बली तथात्र कामः । अत्र 'मृग'शब्देन वत्र रममाणस्य हरेः परुषत्वं (पशुत्वं) व्यज्यते ॥२॥ अपि च,-घटयतीति । स तस्याः कुचंयुगगगने कुचयुगं गगनमिव बृहत्वात् । अमलं मणिसरं हीरकहारं तारकपटलं तारकासमूह घटयति योजयति । किंभूते ? सुघने सुतरां घने पीने गगनपक्षे शोभनघने । किंभूते स्तनयुगे ? मृगमदरुचिरूपिते। कस्तूरीपरिष्वङ्गेन निवारितमुरतश्रमजले । गगनपले मृगमदकान्तियुक्त रूक्षे च भावेन । पुनः कथंभूते ? नरपदं शशीय तेन भूपिते । पक्षे-नसपदमेव शशी तेन भूपिते । अत्र तस्मिन्नभिलापशून्यत्वं गगनपदव्यङ्ग्यम् ॥ ३॥ अपि समूहवदुचिरे मनोहरे । पुनः कीदृशे ? रविपतिः कामः स एव मृगस्तस्य कानने वने । पुनः कीदृशे ? तरलितानि विलोक्नेन चञ्चलीकृतानि तरुणानां यूनामान- नानि मुखानि येन तादृशे । कीदृशं कुसुमम् ? चपला इव रक्कविद्युदिव सुषमाति- शयिता शोभा यस्य तादृशम् । यदा, चपलाचत्सुपर्म चारु । अत्र विरहतापशा- मकतयातिश्यामलतया चिकुराणां सजलमेघसाम्यम् । केशप्रथितरवककुसुमानां चान्तरान्तरा दृश्यमानतया विरहिणां संतापजनकतया रक्ततया लोहेतविद्युत्सा- म्यम् । 'चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः' इत्यमरः । 'स्मृतः कुर- बकः शोणाम्लानझिण्टीप्रभेदयोः' इति विक्षः। 'कुसुमं पुष्पफलयोः' इत्यपि । 'चपला कपिलाविद्युत्पुंश्चलीपिप्पलीषुच' इलपि । 'मुषमं चारुसमयोः सुषमा परमा द्युतौ' इति च ॥२॥ केल्यन्तरमाह-घटयतीति । कुचयुगं गगनमिव? बृहत्त्वात् । तत्रामलं निर्मलं मृणिसर मुक्ताहारं तदेवतारकपटलं तारकसमूह घदयवि प्रापयति । कीदशे कुचयुगगगने ? सुत्रु अतिशयेन घनो विस्तारो यत्र तादृशे । मृगमदस्य कस्तूर्या रुच्या दीप्त्या रूपिते व्याते । पुनः कीदृशे ? नखपदं नखकस्वदेव शशी तेन भूपितेऽलंकृते ।नखक्षतं चेदर्धेन्दुसाम्यं बोध्यम्। तदुक्तं पञ्चसायके-'अर्धेन्दु- संकाशमिदं नसक्षतमर्धेन्दुसंज्ञं कथितं समासतः । कक्षानितम्बस्तनपार्कमध्ये दात- व्यमेतत्करज सदैव' इति । अत एवात्र 'शशि'पदमप्यर्धचन्द्रपरं बोध्यम् ; पूर्णच- न्द्रस्य तत्साम्याभावात् । अत्र कुचयुगस्य विस्तीर्णलात्कस्तूरिकया यामलाङ्करूप- चन्द्रवत्वाद्गगनलेन निरूपणम् ; गगनस्यापि कविसंप्रदाये श्यामत्वेनैव प्रसिद्धः। अत एव 'सुघन' इत्यादिभित्रिभिर्विशेषणैगनवनिरूपणोपयिकविशेषणोपादाना- त्साझमेतद्रूपकम् । 'घनः सान्द्रे दृढे दीर्घे विस्तारे लोहमुद्गरे' इति विश्वः। 'गुण्ठितरूपिते' इत्यमरः । एतद्याख्यानसमये क्षीरस्वामिनाप्युक्तम्-'रूपिवे लौकिकव्यावृत्त्येत्यर्थः ।' 'यत्रान्तर्गिरिरेणुरूपितः ।' 'नक्षत्रे चापि मध्ये च तारक पाठा०-१'घनचय...........॥३॥ B.

·अनन्धः १५] रसिकप्रिया-रसमजाख्यटीकाद्वयोपेतम् । १२५ जितविसझकले मृदुभुजयुगले फरतलनलिनीदले ।। गरकतवलयं मधुकरनिचयं वितरति हिमशीतले ॥ रमते० ॥ ४ ॥ च,-जितेति । स कृष्णस्तस्या जितविसशकले मृणालखण्डसघशे भुजयुगले वर्तमाने । करतलनलिनीदले करानपत्रे । शोणे करतले नीलमरकतसंचयः सभ्रमरपनशोभामनुकरोति । तेन तयोः थावकमण्डनकमनीयतान्यायेन औपाधिकोहो रसाभावत्वेन व्यक्षितः । मरकतवलयं मधुकरनिचयमेव वितरति प्रयच्छति । किंभूते करतले ? हिमशीतले । अय 'हिमशीतल'शब्द- स्वस्मिन्कामाभावं द्योतयति । तथा चाह-'अनुरागोऽनुरक्तायां रसावह इति तारकापि च' इति विश्वः ॥ ३ ॥ किंच,-जितविसेति । मृदुभुजयुगले तस्याः कोमले बाहुयुगे मरकतवलयमिन्द्रनीलमणिकङ्कणं तमेव मधुकरनिचर्म भ्रमरसमूह विकिरति अर्पयति । कीदृशे मुजयुगले ? जितं निजमार्दन शैलेन चाभिभूत विसशकलं मृणालखण्ड येन ताहशे । पुनः कीदृशे ? करतलमेव नलिनीदलं पद्म यत्र ताशे। यदा, करतलमेव नलिनीदलं पमिनीपनं यत्र तादृशे । पुनः कीदृशे ? हिमपच्छीतले । अत्र ययपि करतलस्य पमिनीपत्रलरूपणं न विपद्धमिति द्वितीयव्याख्याने मरकतवलयस्य भ्रमरसमूहत्वेन रूपणात्करस्य पद्मरूपणमाच क्षोपलभ्यमित्येकदेशविवर्तिरूपकम् । तदुक्तं काव्यप्रकाशे (१०९४)- 'श्रीता आर्थात ते यस्मिन्नेकदेशविवति तत् ।' अस्यार्थ:-केचन पदार्थाः श्रीताः श्रुतिपठिताः साक्षाच्छन्दाः, केचन आर्थाः, तदन्यार्थानुपपत्तिगम्या यत्र रूपकै तदेकदेशविवर्तीति । 'नलिनी पद्मिनी पथ्योमसिन्धुसरोवरे' इति विश्वः । 'भरकतो नीलमणिः' इति ॥ ४ ॥ किंच,-रतिगृहेति । रते: शनारस्य गृहे आश्रये मणिमयरसनं मुक्तामयी मेखलां विफिरति क्षिपति । अत्र विकिरतीत्यनेन काचीवन्धनसमये श्रोणीस्पर्शजनितसाध्वसवशात्कम्प्यमान- करः क्षिपति, न तु बनातीति ध्वनितम् । कीदशे ? विपुलापपने विपुलो विस्तीर्णे- उपपनोऽवयवो यस्य तादृशे, अतिमांसल इत्यर्थः । पुनः कीदृशे ? मनसिजस्य कामस्यासने कनकनिर्मितसिंहासन इव विस्तीर्णखादविगीरताच बघनस कनकास- नयाभ्यम् । अत्र जघनस्य कनकासनवरूपणमनुपच्यमानमनसिजस्य महाराजल. माजीवतीत्येकदेशविवर्ति रत्सादिरूपकमिति । कीदृशं मणिमयरसनम् ? तोरणस्य मङ्गलस्य सजो हसनमुपहासो यस्मातादृशम् । अन्योऽपि यदि सिहासने उपविशति तदा तत्र परिजनैर्वन्दनमालिका वध्यते । मनसिजसिंहासनीभूते तस्या अपने शुद्रमणिकारूपमाङ्गल्यस्रज बनातीति भावः । पुनः कीदृशे जघने ? कृतं वासनं वस्त्रं समात्यापि कानी बनति कृष्णेऽतिलजया नायिकया कृनं माटिकादिरूपं पाठा०-१ 'जित विष. २"विकिरति' R. टिप्प-1 हिमवत् शीनले संतापहरस्वाद पमिनीपत्रयुक्त विसशकले भ्रमर- समूदस्तिष्यतीति रूपकालंकार:-पदघोतनिका ।

·. १२६ भीवगोविन्दकाध्यम् । [सर्गः . सो० ५-६ रतिगृहजघने विपुलापपने मनसिजकनकासने । मणिमयरसनं तोरणहसनं 'विकिरति कृतपासने । रमते० ॥ ५ ॥ चरणकिसलये कमलानिलये नसमणिगणपूजिते । वहिरपवरणं यावकभरणं जनयति हृदि योजिते । रमते० ॥६॥ स्थितिः । अभाये स्यनुरागस्य रसामासं जगुव॒धाः ॥ ४ मपि च, रतीति। स तस्या रतिगृहजपने मणिमयरसन मेपलं विकिरति । रतिगृहं च वजन चीजघनस रतिगृहेति नानि सत्येव रति गृहति । रतेरावासप्रस्थापितस्येन विशेपणपरता । किंभूते । विपुलापपने विपुलावयवे । पुनः किंभूते ? मनसिज- कनकासने कामस हेमपीटे। किंभूतं रसनम् ? तोरणहसनम् । रतिगृह तोरणसदृशमिति यावत् । किंभूते रतिगृहे ? कृतवासने कृतं वासनं गन्धादि यस्य । गृहं च अधिवासपरिकल्पिवासनादि रमणीयं भवति । अन 'कनक'- सन्दः स्मरहरप्रियरवेन कामसोद्वेजको भवतीति ध्वन्यते ॥ ५॥ अपि च,- चरणेति । हरिस्तस्यावरणकिसलये यावकभरणं पूरणं जनपति । किंभूते? हृदि योजिते योगं प्रापिते । अर्थात् श्रीकृष्णस्य हदि । किविशिष्टं चरणकिस- लये ? कमलानिलये लक्ष्मीनिवासस्थाने । पुनः किंभूते ? नसा एवं मणि- गणाः आरकावार । सः पूजिते । किंमूतं यापकभरणम् ? चरणस्य स्वभा- वलोहितवादहिभूतमाच्छादकम् । किंभूते ६दि ? कमलानिलये लक्ष्मी- निवासस्थाने । पुनः किंभूते ? नखमणिगणपूजिते । सया दत्तनखावात् ॥६॥ वर्ष यनेत्यर्थः यद्वा, कृतं वासनं श्रीकृष्णवनीकरणाय धूपविशेषो यत्र तादृशे । अत एव तया वशीकृतः सन् मामवधूय तया सह रमत इति भावः । धूपविशेषश्च खदेहे नायकवशीकरणाय च नायिकया कर्तव्य इति कामशास्त्रे उत्कम् । तदुकं रतिरहस्ये-'वरयुवतीमलयोद्भवसूक्ष्मैलासर्जकृष्ट- सिद्धार्थैः । सर्वागीणो धूपः सर्वजनानां वशीकरणम् ॥ इति । यद्वा,- कृता तत्कान्तिदर्शनाकृष्णेन वासना भोगेच्छा यत्र तादृशे । यद्वा,-कृतं वासनमर्थात्कामेन स्थानं यत्र तादृशे । यद्यपि 'मनसिजकनकासन' इत्यनेनैव काम- स्थान प्राप्त तथापि नित्यं तत्सान्निध्यसूचनायैतदुक्तम् । 'अहं प्रतीकोऽवयवोऽ- पपनोऽथ कलेवरम्' इत्यमरः । 'सिंहासनं त?मम्' इत्यपि । 'रसनं खादने पाने रसना काञ्चिजियोः । रसनं चापि' इति विश्वः । 'मनालसत्तोरणोर्चे भवेद्वन्दनमालिका' इति क्षीरस्वामिलिखितकोपः। 'वासनं वसने चाथ स्थाने ज्ञाने च धूपने' इति विश्वः॥५॥ किंच, चरणकिसलये चरण एव किसलयमाता- प्रत्खालोमललाच । तत्र यावकभरणं जनयति । कीदृशे ? कमलायाः प्रियो निलय अश्रये । पुनः कीदृशे? नखा एव मणिगणा मणिसमूहास्तैः पूजितेऽलंकृते। कीदृशं यावकभरणम् ? बहिर्भूतं दूरीभूतमपवरणं यस्य तादृशम् , स्पष्टमित्यर्थः । पुनः कीदृशे ? हृदि हृदये योजिते । अनुरागातिशयात्प्रापितं खहृदये तचरण- पाठा०-१'घटपति' RH., B.

·। प्रवन्धः १५] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १२७ रेमयति सुभृशं कामपि सुदर्श खलहलधरसोदरे।' किमफलमवसं चिरमिह विरसं वद सखि! विटपोरे रमतेगाणा इह रसभणने कृतहरिगुणने मधुरिपुपदसेवके । कलियुगरचितं न वसतु दुरितं कविनृपजयदेवके ॥ रमते० ॥८॥ अपि च, रमयतीति । हे ससि! मौनं विसृज । विरसं यया स्याप्तया चिरमिह विटपोदरे निकुजे फलमाप्तिलक्षणरहितं चिरं किं भवसं किमुपि- वासिक सति ? खलहलधरसोदरे दुष्टे बलभद्रभावरि कामपि भारम- सां खलो सुदृशं लक्षणया विरूपनेत्रां रमयति सति । मन्त्र 'हलघर शब्दो मामनुफूला विहायान्यासक्तोऽन्यां रममाणस्य तस्य पामररवं घोतयति । इंयास्यास्य प्रतीक्षायां विदग्धया न स्थातव्यमिति भावः ॥ ७ ॥ अपि च,-इहेति । कविराजजयदेवके कलियुगेन रचितं दुरितं न वसतु न विद्यतु । किसलयं कृत्वा यापकं च रचयतीत्यर्थः । यद्वा,-हदि तस्यैव विशेषणम् । कीदशे हृदि ! मलाया लक्षम्या निलये माश्रये । लक्ष्म्याः कृष्णवक्षस्सेव सर्वदा स्थितिः । पुनः कीदृशे ? नखा' एव मणिगणास्तै पिवे । लक्ष्म्या अपि गृहे तदीयचरणकिसलयं ददाति । तेन तस्य सौभाग्यातिशयो प्वनितः । मन 'चरण- किसलये नसमणिगण' इत्यत्र रूप्यमाणयोः किसलयखमणिगणलयोः परस्परमयो- गादयुकं नाम रूपकम् । तदुक्कं दण्डिना (२।७८)-'इदमार्दस्मितं ज्योत्स्नं निग्धनेनोपलं मुखम् । इति ज्योत्स्रोत्पलायोगादयुक्त नाम रूपकम्' इति । 'कमलापीवरयोः' इति विश्वः । 'लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावकालतकामयाः' इति विश्वः॥६॥रमयतीति । एवं स्वयमेव तत्तदाभरणं विधाय कामपि मुदर्श शोभने दशौ नेत्रे यस्यास्ताम् । खलो दुर्जनो यो हलधरो बलभद्रस्तस्य सौदरो भाता कृष्णस्वस्मिन्सुमृशमतिशयेन रमयति । हे सखि ! वद कथय । इह विटपोदरे कुञ्जमध्ये विरसं रसशून्यं यथा स्यादेवमत एवाफलं यथा स्यादेवं चिरं यहुकालं व्याप्य किं किमित्येवं सस्थितास्मीत्यर्थः । अत्र च हलधरसोदरखेन कृष्णस्यो- पादानम् । हलधरो ग्राम्यः, तत्सोदरोऽयमपि तयैव भविष्यतीति तस्स मां विहाय कयाचिद्गोपिकया सह केलिकरणमुचितमेवेति सूचनाय । “विटपः पल्लचे पिके विस्तारे सम्बशाखयोः' इति विश्वः । अवसमिति “वस निवासे' इत्यस्य धातो- रत्तमपुरुषैकवचनम् । लङ् । खाधीनभर्तृकेयं नायिका । तदुर्फ शृङ्गारतिलके (११७४)-'यस्सा रतिगुणाकृष्टः पति. पार्श्व न मुञ्चति । विचिनविभ्रमामका खाधीनपतिका यथा' इति ॥ ७॥ इहैतत्काव्यक्तीरे कविनृपजयदेवके कलियुगेन पाठा--१ "चरित' R., T., S., B., P. C. रिप-1 दह विटपे धूलतानिबुझेऽफल निष्प्रयोजन विरस रसरहितं यथा तथा चिर बहुकाल कमवसं किमर्थमुषितामि, वद कथय, मौनं त्यक्त्वा न संतोपाधगमन प्रति सानुकूलवाक्यं कथयेत्यर्थः-संजी।

·१२८ गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्गः ७ श्लो०-१ नायातः सखि ! निर्दयो यदि शठस्त्वं दूति ! कि दूयसे ? । स्वच्छंन्दं वहुवल्लभः स रमते, किं तत्र ते दूषणम् १॥ किंभूते ? रसभणने रसोद्दीपके । कर्तरि ल्युः। पुनः किंभूते ! कृतहरिगुणने कुनहरिकथाभ्यासे ।'पुनः किंभूते ? मधुरिपुपदसेवके । अय च,-इह रस- भनिने इति प्रबन्धविशेषणस्वेन योजनीयम् । इयमष्टपदी स्तुविनिन्दापरत्वेन बोद्धच्यो । तथा च सङ्गीतराजे-'द्रुतमण्ठेन तालेन दुतेनैव लयेन च । मद्वारे रसराजे स्वात्पदानां संततेः पुनः । स्वरग्रामस्तथा पाटास्तेना अपि यथाक्रमम् । हरिरसमन्मथाद्यस्तिलकाख्यः प्रवन्धराद ॥' इति हरिरसमन्म- थतिलकनामा पञ्चदशः प्रबन्धः ॥ कृष्णानागमने हेतुं दूी विषादोपनय- पुरःसरं सोत्कण्ठा राधा प्रकटयति-नायात इति । हे सखि राधे! स मया बहुप्रेयस्यापि माहूतः परं निर्दय इति नावावः । अथ राधाह-हे दूति ! स यदि शठः धूर्तः तर्हि किं दूयसे ? त्वं मा विषादं कापीः । स्वं दूतीकर्मण्येव प्रभुः । दूत्याह-हे राधे ! अहं अत एव दूये । स बहुवल्लभः सन् बढयो वल्लभाः प्रेयस्यो यस्य सः स्वच्छन्दं यया स्यासथा रमते क्रीडति । पुना राधाइ-तत्र ते किं दूषण ? न हि त्वं विपरीताचरणेति मदीयमेव दैवं बलवत्तरमित्याह-हे सखि ! पश्य जानीहि बहुतरं ज्ञास्यसि वा । इदं हृदयं चेतो यास्यति । किंभूतं चेतः ? स्वयं स्फुरद्विदलत् । उप्रेक्षते-उत्कण्ठार्तिभरादिव प्रियमिलनेच्छापीडाभरादिव । अन्योऽपि आर्तिभरतापितो विदीयंत एव । किंभूवं चेतः ? अब प्रियसनमाय दयितस्य गुणैः आकृप्यमाण मया निरध्यमानमपि नीयत एव । आद्यानि च तानि प्रियाणि च तेषां तेवो सङ्गमः तस्यायः प्राप्तिः तसै, तेन धा दयितः, तस्य वा । आद्यप्रियसङ्गमे निमित्ते भयेन शुभावहेन विधिना दयितस्य । चरितमाचरितं कृतं दुरितं न वसतु न तिष्ठतु । कीदृशे ! रसस्य कृष्णविषयकार- रसस्य भणनं कथनं यस्य तादृशे । अत एव कृतं हरेर्गुणनं चिन्तन येन तादृशे । मत्र देतुमाह-मधुरिपोः कृष्णस्य पदसेवके ॥८॥ पूर्वमन्यस्याः कस्याश्चित्कृष्णेन सह फेलीमुत्प्रेक्ष्य सख्या अग्रे वर्णितवती । संप्रति दूती कृष्णेनोपभुक्तां समाना वक्रोग्या दूती प्राह-नायात इति । हे सखि दूति दूत्यकर्मकुशले । स निर्दयो दयारहितोऽत एव अठः कुलगूढमदपराधो यदि नायातस्तदा कि दूयसे किमिति दुःखिता भवसि ? स तु शठो न भवति; किं तु धृष्टः खच्छन्दमेव रमतेऽतः कि दूरसे इत्याह-स्वच्छन्दमिति । स कृष्णो बहुवल्लमोऽनेकनायिका प्रियोऽत एष खच्छन्दं निःशई रमते । यया कयाचिद्रोपिकया सह केलि फरोति । तमाते तव किं दूषणम् ? अपि च,-आचर्यरम्यस्य प्रियस्य कृष्णस्य संगमाय मिलनायेदं मम चेतोऽन्तःकरणं यास्पति । कीदृशम् ! दयितस्य कृष्णस्य गुणः मौन्ददिभिरामप्यमागं बलात्कारेणानीयमानम् । अपरमपि गुणैः रखमिरा- ·प्रवन्धः १६] रसिकभिया-रसमक्षर्यास्यटीकाद्वयोपेतम् । १२९ पश्याद्य प्रियसंगमाय दयितस्याकृष्यमाणं गुणै- रुत्कण्ठार्तिभरादिव स्फुट दिदं चेतः स्वयं यास्यति ॥१॥ देशवराडीरागेण रूपकतालेन गीयते॥प्रवन्धः॥१६॥ अनिलतरलकुवलयनयनेन । तपतिन सा किसलयशयनेन । सखि ! या रमिता वनमालिना ॥ ध्रुवपदम् ॥ १॥ अथवा,-भाद्यप्रियसङ्गमायेति चतुर्थ्यन्तं भिसपदम् । एतदुक्तं भवति- हरिसंगमे पूर्वानुभूतस्मरणादिदं चेतो यास्यत्येव, न ते दूषणं न मम । सोऽपि नोपालम्भमहंति; विधेः परामुखत्वात् । अथवा,-एवंविधमिदं चेत एव यास्यति ज्ञास्यति इदमेव ज्ञातास्वादं निवृत्तिमेष्यतीत्युपरम्यते । अथाद पश्य । तद्गुणैराकृष्यमाणं सत् प्रियसनमाय यास्यति ॥ अन शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । काव्यलिङ्गमलंकारः। उत्प्रेक्षोत्तरे च ॥ ६ ॥ तानेव दयितस्य सुरतसोशील्यादिकान्गुणानन्यनायिकामनत्वेन निन्दास्तुतिपरत्वेनाह-- अनिलेति । तत्र पूर्व ध्रुवपदं यथा-सखि येति । हे सखि ! या गोपिका कृष्यमाणमन्यत्र नीयत इति ध्वनितम् । कीदृशं चेतः ? उत्कण्ठार्तिभरादिव स्फुटत् । तत्कण्ठा औत्सुक्यमातिः पीडा तयोर्योऽतिशयस्तस्मादिव पहिर्भवत् । अपरमपि वस्त्वन्तरसंकुले स्थाने स्थितं वस्तु शङ्कया बहिर्भवतीति ध्वनितम् । तथा च अतःपरं विरहदुःखं सोढुमशक्कतया तद्गुणानेव स्मरन्या प्राणा एव त्याज्यास्ततः "अन्ते या मतिः सा गतिः' इति स्वयमेव चेतवन यास्यतीति किमतः परं तवान गतागतायातेनेति भावः । अथ वक्तृविशेषाद्वोद्धव्यविशेषाच्छादि- पदाच ध्वनितोऽयमर्थ:-हे दूति ! यदि स नायातस्तदा लं कि दूयसे ? तदनाग- मनं ममोत्तप्तये युज्यते, न तव । वं तु तत्सभोगेनैव कृतार्था जाति सखीमपि 'सोत्कण्ठामाह । समीचीनं यख्यमाचरितमिति भावः । यदि च निर्दयकुचोपमर्दन- गाढालिङ्गनादिना त्वद्गानपीडने दयारहितस्तदापि खं किं दूयसे ? नायकस्स तादृशं दयाराहित्यं नायिकया भाग्येन लभ्यत इति भावः। यदि च शठसदापि किं दूयसे ? शठ वेनैव मननं कृतवता बमुपभुक्तति शठवेति भावः । यदि च बहुवल्लभः स्वच्छन्दं रमते स तदापि ते किं दूषणम् ! किं च बहीषु वल्लभासु मध्ये संप्रति खमेका प्रिया जातेति भावः । पश्यायेति । तथा च भवादृशीनामु- पभोगमात्रमुद्देश्यमिति तस्य बहुवल्लभत्वेऽपि न क्षतिः। मम तु प्रथमानुरागसम- यमारभ्य प्रियेणान्या मनस्यपि न कृता । ममापि समेऽपि तदन्यो नेच्छाविषयोs- भूरा, अधुना तु विधिवशाद्वैपरीले प्राणानेव त्यक्ष्यामीति भावः । अत्र प्रथमपदे शठो नायक रकः। 'स्वच्छन्दम्' इत्यादिना च धृष्टः। तदुभयलक्षणं रसाणव- सुधाकरे-'अनुकूलस्यैकजातिः शो गूढापराधकृत् । धृष्टो व्यकान्ययुवति- मोगलक्ष्योऽपि निर्भयः' इति ॥ १॥ संप्रति कृष्णेन रममाणायाः सौभाग्यसुख तद्विरहिण्याच संतापमष्टपद्या कथयति-अनिलेति । गीतस्यास्य देशाखरागो पाठा०-, 'देशारा 'देशाखराग' RN., B., B., P. - ·गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्गः ७ श्लो० २ विकसितसरसिजललितमुखेन । स्फुटति न सा मनसिजविशिखेन । सखि! या० ॥ २॥ वनमालिना हरिणा रमिता । रमणमिता रमिता । अथवा,-रमः संजातो यस्य इति वनमालिना सह क्रीडितेत्यर्थः । अथवा,-उद्यानविहारादिभिर्हरिणा वा रममाणा गोपिका हरिणैव तद्विपक्रीडने नियुक्ता । आत्मना सह क्रीडनार्थ प्रेरितेति यावत् । अथवा, वनमालिना सह कामेन रन्तुं प्रेरिता, तत्रैव सामि- लापा क्रीडापरा बभूवेत्यर्थः । निन्दापक्षे तु-चनमालिनेति मालायाः सदा- वात्तस्याः संभोगपराङ्मुखत्वं सूचितम् । वनलक्ष्म्या मलिनेव; इतस्ततः पुष्पर- सास्वादात् । इति ध्रुवः ॥ अथ पदानि । अनिलेति । तत्र प्रतिपदमेकैकं विशे- पणम् । तृतीयान्तं वनमालिनः, प्रथमान्तं च या इति पदोपलक्षितायास्तस्याः । तत्रापि च ध्रुवपदाद्विशेषणानां चैपरीत्येन । पक्षे-एतद्विपरीतोऽर्थः सूचितो भवति । किंभूतेन धनमालिना ? अनिलेन तरले ये नीलोत्पले ते इव । नीले कमले इव नयने यस्य। सा गोपिका किसलयशयनेन न तपति नोपतता भवति। पक्षे -या किलान्यमनस्केन प्रियान्तरनिरीक्षणप्रहितचञ्चललोचनेनोपभुज्यते सा किसलयशयनेऽपि न तपतीति न, अपि तु तापं प्रामोत्येव ॥ १॥ अपि च,-विकसितेति । किंमूतेन हरिणा ? स्फुटितारविन्दमिव मनोहराननेन सा गोपिका कामबाणेन विद्धा न भवति । पक्षे-विलासकलाविमुखेन । केवलं प्रसारितमुखेन संभोगमामोति । सा मदनबाणैर्मनसि न विध्यते ? अपि तु ramme - रूपकतालः । गीतार्थस्तु-हे सखि ! या वनमालिना कृष्णेन रमिता क्रीडिता सा फिरालयशयने पल्लवशय्यायां न तपति नोपतप्ता भवति । कृष्णानसमें तत्सुखपदमेव भवतीति भावः । कीदृशेन वनमालिना ? अनिलेन वायुना तरलेऽनिलवद्वा तरले चञ्चले कुवलये तद्वन्नयने यस्य तेन । नायिकासनिधी साध्वसवशाचञ्चलनेनेणेल्यर्थः । अथवा,-याऽरमितेखन अश्लेपः। तथा च या वनमालिना अरमिता सा किसलयशयने न तपतीति, अपि तु तपसे । नद्वये प्रकृतस्यैवार्थस्य प्राप्तः । यद्वा,-किसलयशयनेनेयेवं तृतीयैव । न शिरवालने । तथा चायमर्थः :-या रमिता वनमालिना किसलयशयनेन न तपति ? अपि तु तपत्सव चेति काका लभ्यते। अनिलो वसुवातयोः' इति विक्षः ॥ १॥ अथ च,-विकसितेति । या वनमालिना रमिता सा मनसिजविशिखेन कामबाणेन न स्फुटति न द्विधा भवति । कीदृशेन वनमालिना ? विरसितं पुषितं यत्सरसिज पचं तललितं मनोहरं मुखं यस्य तेन । मुखहास्सलेन विकसितपासाम्यं योध्यम् । टिप्प०-1 भपरमपि परत्वन्तरसंकुले साने स्थितं वस्तु सांकर्यादहिर्भवतीति रएटदिदलदिति वा । अन्योऽपि गुणे रजभिराफ्टः सन् प्रयावीति । अत्रोत्प्रेक्षा- हंकार:-पद।

·भयन्धः १६] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्धयोपेतम् । १३१ अमृतमधुरमृदुतरवचनेन । ज्वलति न सा मलयजपवनेन ॥ ससि! या० ॥ ३ ॥ स्थलजलरहरुचिकरचरणेन । लुठति न सा हिमकरकिरणेन ॥ सखि ! या० ॥ ४ ॥ सजलजलदसमुदयरुचिरेण । दलति न सा हृदि चिरैविरहेण ॥ ससि ! या० ॥ ५ ॥ कनफनिकपरुचिशुचिर्वसनेन । श्वसिति न सा परिजनहसनेन । सखि ! या० ॥६॥ विध्यत एव ॥ २ ॥ अपि च,-अमृतेति । किंभूनेन हरिणा? अमृतवन्म- धुरतरं कोमलं वचनं यस्य तेन । सा मलयानिलेन न ज्वलनि न दीप्यते । अतिप्रियवचनस्य दाता न भायं द्योतयति । तेन 'प्रियवान् नी () भील स्त्रीणां भवति वलभः' इति वालन्यनिरासान्मनोऽनवस्थानान्मलयमारतेन ज्वलत्येय ॥ ३॥ अपि च,-स्थलेति । किंभूतेन हरिणा ? स्थलकमलकान्तिा रचरणेन सा गोपिका चन्द्रकिरणेन न लुठति न भूमौ परिवर्तते । ततः पझे- 'स्थलकमल'ग्रहणेन तदङ्गस्य तस्यापदायित्वमुक्तम् ॥ ४ ॥ अपि च,-सज- लेति । किंमूतेन हरिणा ? सजलजलदोदयवद्दीप्तिमता । सा गोपिका हृदि दुःसहविरहभरेण न दीयते । पक्षे-अत्र 'सजलजलद ग्रहणेनैव विरहेण संयो- गैऽपि प्रियविरहसाम्यमिति निन्दार्थः ॥५॥ अपि च, कनकैति । किंभूतेन मय च-या विकसितेन सरसिजललितमुखेन वनमालिना रमिता सा मनसिज- विशिखेन न स्फुटाते ? अपि तु स्फुटसेवेति पूर्ववत् ॥२॥ अथ च,- अमृतेति । या वनमालिना रमिता सा गलयजपवनेन मलयगिरिजातेन पातेन न ज्वलति न दीप्यते । कीडशेन वनमालिना ? अमृतादपि मधुरं मृदुतरमतिरायेन कोमलवचनं यस्य तेन । अमृतेत्याधुचितविशेषणोपपत्त्या चामृतसेकेन ज्वल- नामावस्योचितलात् । अय चामृतमधुरमृदुतरवचनेन वनमालिना या रमिता सा मलयजपवनेन न ज्वलति? अपि तु ज्वलत्येवेति ॥ ३॥ स्थलजलेति। कीटशेन वनमालिना ? स्थलोद्भवं जलरहं कमलं तद्वद्रुचिर्ययोताही करौ चरणी यस्य तेन । अथ च या वनमालिना रमिता सा हिमकरकिरणेन न लुठति कि? अपि तु लुठत्येव ॥ ४ ॥ सजलेति । अथ च,-या धनमालिगा रमिता सा विरहाधिक्येन हृदि हृदये न दलति न दीर्यते । पुनः कीटोन ? सजलो जलसहितो यो जलदो मेघस्तत्रामुदयवहुचिरेण मनोहरेण । अथ च,-या वनमालिना रमिता सा विरहमरेण हृदि न दलति ? अपि तु दलत्येवेत्यर्थः ॥५॥ कनकेति । पाठा०-१ हिमकरकरणेन' 0. २ "विरहभरेण' RI., S., F., C. टिप्प.-1 वसनगिति । श्रीराधाह्नदीप्तिमादृश्यात्पीताबरधारण, नतु मण्डनार्थमिति भावः। तद्यथा-'पीताम्बर किमिति नन्दसतो विमति नीलाम्बर किमिति मानुसुता विमति । मन्यै दिनेऽपि निजजीवनधारणार्धमालिइनं कलयतो वसनन्छ न ॥'-इति पदः । ।

·१३२ गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्गः ७ श्लो० ७-८ सकलभुवनजनवरतरुणेन वहति न सा रुजमतिकरुणेन । सखि! या०॥७॥ श्रीजयदेवभणितवचनेन । प्रविशतु हरिरपि हृदयमनेन ॥ सखि ! या० ॥ ८॥ हरिणा ? कनकनिकपश्यामरुचिश्वासौ शुचिवसनश्च तेन । अथवा कनकस निकपः निकपोपलरेखा तत्कान्तिविमलवस्त्रेण । सा गोपिका परिजनहसनेन न श्वसिति निःश्वासवती न भवति । पक्षे-या कापायवसनादिना संगता भवति सा परिजनैरपहसिता दीर्घानिःश्वासान्मुञ्चत्येव ॥ ॥ अपि च,-सकलेति। किंभूतेन हरिणा ? सकलभुवनजन श्रेष्ठतरुणेन सातीव निर्भररसेनापि राज पीडां न धारयति । या किल सफलेवपि भुवनेषु वरतरुणेनोप- भुज्यते तस्यास्तु एकैकस्यापि विरहेण शोको भवतीति निन्दा ॥ ७ ॥ अपि च,-धीजयदेवेति । अनेन श्रीजयदेवभणितं च तद्वचनं च तेन हेतुना हरिः श्रीकृष्णः हृदयं प्रविशतु । अर्थाद्राधायाः । अथवा,-अयं हरिः हृत्प्र- विशतु । 'अपि'शब्दात्तदारोपकरणवचनानि च ॥ तथा च सङ्गीतराजे- 'रागो पराटिका यन तालो वर्णयनिस्तथा । पदानि खेच्छयालापमूपितानि यथाद्युति ॥ ततः स्वराश्च पाटाश्च ततः पद्यानि कानिचित् । इति नारायणपदान्मदनायासनामकः॥प्रवन्धः क्षितिनाथेन लोकनाथस्य वर्णितः। या वनमालिना रमिता सा परिजनानां हसनेन इयती लजा रोदितीत्यादिपरिजन- हासेन । यद्वा, परितः सर्वतो जनानां हास्येन न सिति न संतापनिःश्वास त्यजति । कीदृशेन वनमालिना ? कनकनिकपः सुवर्णकषणपट्टिका तस्येव रुचि. दीप्तिर्यस्यैतादृशं शुच्यनुपहतं वस्त्रं यस्य तेन । अत्र 'कनक पदेनैव पीतले प्राप्तेऽपि स्निग्धलाप्राप्तये 'निक्प'पदोपादानम् । अथवा,-या धनमालिना रमिता सा परिजनहसनेन न श्वमिति ? अपि तु थसियेवेत्यर्थः । 'निकपः कपपट्टिका' इति हारावली । 'शुचिः शुद्धेऽनुपहते' इति विश्वः॥ ६॥ सकलेति । या वनमा- लिना रमिता सातिकरुणेनाविशयितकरुणारसेनोपलक्षिता सती रजं तद्विश्लेषजन्या व्याध्यवस्था तद्धन वहति धारयति । कीदशेन वनमालिना? सकलभुवने समस्तलोके ये जनास्त्रेभ्योऽपि वरतरणेन श्रेष्ठतरुणेन । अथवा, या धन• मालिना रमिता साऽतिकरुणेनोपलक्षिता रजं न यहति ? अपि तु यह खेवेत्यर्थः । अस्मिन्पक्षेऽतिकरुणेति कृष्णस्य विशेषणम् । तदतिक्रान्त- करुणा दया यस्य तादृशेन निर्दयेनेत्यर्थः । 'करगस्तु रसे वृक्षे कृपायर्या करणा मता' इति विक्षः ॥ ७॥ श्रीजयदेवेति । अनेन जयदेवमणितमिलनेन श्रीज- यदेवेन विना भमितं वर्णितं यन्मिलनं कृष्णास्स फामिन्या सहेत्यर्थः । ने न हरिरपि कृष्णोऽपि हृदयमर्यादातृणां श्रोतृणां प्रविशतु । यदा- श्रीजयदेवमागितस्य यन्मिलनं संपन्योऽप्ययनगानरूपसेन हरिरपि हृदयं प्रविशलि. पाटा- 'मणितमिरनेन' . ।

·प्रवन्धः १६] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १३३ मनोभवानन्दन चन्दनानिल! प्रसीद रे दक्षिण ! मुश्च वामताम् । क्षणं जगत्प्राण ! 'विधाय माधवं पुरो मम प्राणहरो भविष्यसि ॥१॥ इति नारायणमदनायासनामा पोडशः प्रवन्धः ॥ ८ ॥ घेतो यास्यतीति सखी मोच्य अन्तरा पुनः सव्याज कालविलम्यं कृत्वा पुनः स्मरशरासहा मलयानिलमुपालन्धुगाद-मनोभवेति । हे चन्दनानिल ! जगदाहादक ! प्रसीद विपरीतलक्षणया क्षमा कुरु । कथं वैपरीत्यम् ? यतः जगदादादकस्त- रूपप्रच्युत्या मम रिपोर्मनोभवस्य आनन्दमकरोः अतो मनोभवानन्दन ! प्रसीद क्षमां कुरु । दक्षिणोऽहमिति कृत्या हिताहितलक्षणनस्तानभिशावा. लोपालभ्योऽहमिति वदसीति चेत्तर्हि जितम् । हे दक्षिण ! क्षणं क्षणमा चामतां मुन्न । कृतजगत्प्राणस्य मे सर्वसाधारण्येन नेयं प्रकृतिरिति चेत्,- हे जगत्प्राण अहीकृतजगत्प्राण ! त्वं माधवं पुरो विधाय अग्रे कृत्या सांप्रतमेय मम प्राणहरो भविष्यसि । तर्हि साधु चेष्टितम् । नाहमस्या मरणनिमित्तं, किंतु माधव इतीदमेय वामताया विलसितमिति । अत्र वंशस्थं वृत्तम् । त्यर्थः ॥ ६ ॥ संप्रत्यनिलमेव संतापदं मत्वोपालभते-मनोभवेति । हे चन्दनानिल चन्दनसंबन्धिवायो ! मे मम प्रसीद प्रसादं कुरु । हे दक्षिण । सर्वेषां विलासिनामनुकूलखभाय ! वामता प्रतिकूलतां गुञ्च । अन चन्दनतरु- संगतस्य वामत्वं नोचितमिति चन्दनानिलदक्षिणपदाभ्यां ध्वनितम् । वामत्वे हेतुगर्भविशेषणमाह-मनोभवेति । मनोभवं वाममानन्दयतीति भनोभवा- नन्दनः । तथा च मम वेरी कामस्तं यदानन्दयति तदेव प्रतिकूलमाचरसीति भावः । यदि च वामतां न मुञ्चसि तदा माधवं कृष्णं जनं मम पुरोऽग्रे निधाय 'पश्चात्तद्दर्शनं कृलाऽय प्राणहर प्राणानां हर्ता भविष्यति । यथा विरहिणी मां व्यथयसि तथा मया विरहितं तमपि संतापय । यथा मदन्तिकं स आयास्यति तथा बुर्विभावः । एतेन जगत्प्राणहरणे पायोः सामर्थ्य ध्वनितम् । यद्वा,-चन्दनानिल ! क्षणं वागतां मुध । माधवं पुरो निधाय पश्चान्मम प्रागहरो भविष्यसी- त्यन्वयः । शेयं पूर्ववत् । जगत्प्राण जगतां प्राणभूत ! । दक्षिणस्य वामत्वं प्राणहरत्वमिति विरोधालंकारः । 'वाम सव्यं प्रतीपे च द्रविणे चातिसुन्दरे' इति विधः 'दक्षिणः सरलावामपरच्छन्दानु- जगत्प्राणस्य - पाठा०-१'निधाय'., P., D. गीत. १२ ·१३२ गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्गः ७ श्लो० ७-८ सकलभुवनजनवरतरुणेन वहति न सा रुजमतिकरुणेन । सखि! या० ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवभणितवचनेन । प्रविशतु हरिरपि हृदयमनेन । सखि! या०॥ ८॥ हरिणा ? कनकनिकपश्यामरुचिश्वासी शुचिवसनश्च तेन । अथवा कनकस्य निकपः निकपोपलरेखा तत्कान्तिविमलवस्त्रेण । सा गोपिका परिजनहसनेन न श्वसिति निःश्वासवती न भवति । पक्षे-या कापायवसनादिना संगता भवति सा परिजनैरुपहसिता दीर्घानिःश्वासान्मुञ्चत्येव ॥ ६ ॥ अपि च,-सकलेति । किंभूतेन हरिणा ? सफलभुवनजनश्रेष्ठतरुणेन सातीव निर्भररसेनापि रज पीडा न धारयति । या किल सकलेप्वपि भुवनेषु वरतरुणेनोप- भुज्यते तस्यास्तु एकैकस्यापि विरहेण शोको भवतीति निन्दा ॥ ७ ॥ अपि -श्रीजयदेवेति । अनेन श्रीजयदेवभणितं च तद्वचनं च तेन हेतुना हरिः श्रीकृष्णः हृदयं प्रविशतु । अर्थाद्वाधायाः । अथवा,-अयं हरिः हृत्प्र- विशतु । 'अपि'शब्दातदारोपकरणवचनानि च ॥ तथा च सङ्गीतराजे- 'रागो वराटिका यन तालो वर्णयतिम्तथा । पदानि खेच्छयालापमूपितानि यथाधुति ॥ ततः स्वराश्च पाटाश्व ततः पद्यानि कानिचित् । इति नारायणपदान्मदनायासनामकः । प्रवन्धः क्षितिनाथेन लोकनाथस्य वर्णितः ।। या वनमालिना रमिता सा परिजनाना हसनेन इयती लज्जा रोदितीत्यादिपरिजन- हासेन । यद्वा, परितः सर्वतो जनानां हास्येन न धसिति न संतापनिःश्वास त्यजति । कीदृशेन वनमालिना ? कनकनिकपः सुवर्णकपणपट्टिका तस्येव रुचि- दीप्तिर्यस्यैतादृशं शुच्यनुपहतं वस्त्रं यस्य तेन । अन 'कनक पदेनैव पीतले प्राप्तेऽपि निग्घलाप्राप्तये 'निक्प'पदोपादानम् । अथवा,-या वनमालिना रमिता सा परिजनहसनेन न श्वसिति ? अपि तु वसियेवेत्यर्थः । निकषः कपपट्टिका' इति हारावली । 'शुचिः शुद्धेऽनुपह।' इति विश्वः ॥६॥ सकलेति । या वनमा- लिना रमिता सातिकरुणेनाविशयितकरुणारसेनोपलक्षिता सती रुज तद्विश्लेषजन्यां व्याध्यवस्था तद्वन वहति धारयति । कीदृशेन वनमालिना? सकलभुवने समस्तलोके ये जनास्तेभ्योऽपि वरतरणेन श्रेष्ठतरुणेन । अथवा,-या वन- मालिना रमिता साऽतिकरुणेनोपलक्षिता रजं न वहति ? अपि तु बह- लैवेसर्थः । अस्मिन्पक्षेऽविकरणेति कृष्णस्य विशेषणम् । तदविकान्त. करणा दया यस्य तादृशेन निर्दयेनेसर्थः । 'करगस्तु रसे वृक्षे कृपायां करुणा मता' इति विश्वः ॥७॥श्रीजयदेवेति । अनेन जयदेवमणितमिलनेन श्रीज. यदेवेन कविना भणितं वर्णितं यन्मिलनं कृष्णस्य कामिन्या सहेत्यर्थः । ने न हरिरपि कृष्णोऽपि दृदयमर्यादामृणां श्रोतृणां प्रविशतु । यदा, श्रीजयदेवमणितस्य यन्मिलनं संपन्योऽध्ययनानरूपस्खन हरिरपि हृदयं प्रविशति- पाटा०-, 'मणितमिरनेन' R.

·प्रवन्धः १६] 'रसिकप्रिया-रसमडार्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १३५ किं ते कृतान्तभगिनि ! क्षमया तरङ्गे- रङ्गानि सिश्च मम शाम्यतु देहदाहः ॥३॥ प्रांतीलनिचोलमच्युतमुर: 'संवीतपीतांशुकं राधायाश्चकितं विलोक्य हसति स्वैरं सखीमण्डले । मलयानिल ! बाधां विधेहि पीडया कि प्रतीक्षसे ? हे पायाण! प्राणान् गृहाण। पायभिर्वाणः पजापि प्राणांस्त्वं गृहाण । भवत इदमेव प्रयोजनम् । यसा- रसरोऽपि ततं जनमुपताप्य गृहाभिमुखीकरोति । एतदर्थमेय स्वभावपरि- त्यागेनाप्युपकृतिविधया । परंतु अहं वाध्यमानापि गृहीतप्राणापि पुनगुहं नाश्रयिष्ये, श्रीकृष्णमेव शरणं प्रजिप्यामीति तावुपालभ्य पुनरदीर्णस्मराथ यमुनामाह-हे कृतान्तभगिनि यमस्वसः ! मलयानिलपशवाणी सत्य संभोगकारणावपि पीडयतः; तर्हि नहि स्वं यमस्य भगिनी, ताभ्यां प्राणेषु गृहीतेषु धातुः किमुत्तरं दास्यसि ? इति । तेन तय क्षमया क्षात्या कि? भातुर्हितं समाचर मत्प्राणार्पणेनेत्याह-तर रूमिभिर्मम गात्राणि सिच । तेषु सिक्तेपु माधवप्राप्त्या देहदाहः शाम्यतु । तरङ्गसेकेनापि तदलामे प्राणेपु गतेपु देहदाहः शान्तिमेप्यतीत्यभिप्रायः । वसन्ततिलकावृत्तम् । अप्रस्तुतप्रशंसा- लंकारः ॥ ३ ॥ इदानीं सर्गान्ते वैष्णवानाशाते-प्रातरिति । अयं नन्दा- त्मजः जगदानन्दायास्तु । किंभूतः ? स्वादु मेरमुखः मेरं सहासं मुसं यस्य स तथा । किं कृत्वा? राधानने नयनयोरञ्चलं प्रान्तमाधाय आरोप्य । किंभूत- वायो । बाधा पीडा विधेहि कुरु । भन मलयजचन्दनाश्रयत्वेन महाशयोऽतस्तदा- श्रितस्य ते याचकप्रत्याख्यानं नोचितमिति सूचनाय 'मलयानिल'पदोपादानम् । हे पयवाण! मम प्राणान्गृहाण । पञ्चभिर्वाणः पञ्चानामपि प्राणानां ग्रहणं कामस्योचितमिति सूचनाय 'पञ्च'पदोपादानम् । ननु कृष्णेन चेदुपेक्षिता तदा गृहं फिमिति न गच्छसीत्यत आह-न गृह मिति । गृहं पुनः भूयो गृह नाश्रयिष्ये । तेन विना गृहमपि मे सत्तापजनकमेव भविष्यतीति भावः । हे कृतान्तभगिनि ! ते क्षमया सहिष्णुतया किम् ? किं प्रयोजनमित्यर्थः । तरङ्ग- रूमिभिर्मेऽङ्गानि सिध प्लावय । देहदाहो विरहजन्यो देहदाह शाम्यतु निवर्तताम् । कृतान्तो निर्दयस्तद्भगिन्यास्तेऽपि दया न युफेयाख्यापनाय कृतान्वेत्युपातम् । 'भगिनी खसा' इत्यमरः । कामवागा अपि–'समोहनः क्षोभणश्च दद्दनः शोपणस्तथा । उच्चाटनश्च कामस्य वाणाः पञ्च प्रकीर्तिताः' इति ॥ ३ ॥ सर्गान्ते भवान्कविराशिपाऽऽशास्ते-प्रातरित्यादिना । अयं नन्दात्मजः जगदानन्दा- यास्तु। कथंभूतः ? न्वादुस्मेरमुखः ईपस्मितेन युक्तं मुखं यस्य तथोक्तः । कि कृला ! राधाया आनने वदने नयनयोरञ्चल प्रान्तमाधायारोप्य । कीदृशम् ? पाठा०-१ 'सान्द्रानन्दपुरन्दरादि 0., P. २"पीताम्बरं D., B. ।

·१३४ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ७ श्लो०२ रिपुरिव सखीसंवासोऽयं शिखीव हिमानिलो विपमिव सुधारश्मियस्मिन्दुनोति मनोगते । हृदयमये तस्मिन्नैवं पुनर्वलते वला- त्कुवलयदृशां वामः कामो निकामनिरङ्कुशः ॥ २ ॥ बाधां विधेहि मलयानिल! पश्चवाण ! प्राणान्गृहाण न गृहं पुनराश्रयिष्ये । अतिशयोक्तिरलंकारः ॥ १ ॥ इदानी स्वचित्तमेवोपालभते-रिपुरिवेति । हे सखि ! यस्मिन्गते सति अन्यत्र स्थिते सति अथवाऽज्ञातस्वरूपे सति अयमनुकूलोऽपि सखीसंयासः रिपुरिव मनो दुनोति । अनु च शीतो वायुः ज्वलन इव मनो दुनोति । अपि च,-अमृतदीधितिहालाहलमिव मनो दुनोति । एवमप्यर्थे तस्मिनप्यदये हृदयं पुनर्बलावलते तदभिमुसीभवति । किं तर्हि क्रियते स्त्रैणस्थितिरियम् । कुवलयदृशां निकामनिरङ्कुशः कामो वाम एव वर्तते । निकामनिरङ्कुशः अतिशयोच्छृङ्खलः । अत्र हरिणीवृत्तम् । विरोधालंकारः ॥२॥ इदानी कामोपतप्ता मलयानिलादीनधिक्षिपति-बाधामिति । हे वृत्तिषु' इति च ॥ -१ ॥ अधुना ममैवापराधो नान्यस्येसाह-रिपु- रिवेति । यस्मिन्कृष्णे मनो गते चेतसि कृते सति सखीसंवासः सखीभिः सहावस्थानं रिपुरिव शत्रुरिव दुनोत्युपतापयति । सखीदृष्ट्वा त कृतालंकाररचना- परिहासवासभवनपरिष्कारादिस्मरणेनाधिकतर उपतापो भवतीति भावः । अय च हिमानिलो हिमगर्भोऽप्यतिशीतलोऽपि वायुः शिखीवामिरिव दुनोति । अयं सुधारश्मिश्चन्द्रो विपमिव दुनोति । तस्मिन्नेव कृष्णेऽदये दयारहिते हृदय पुनर्भूयोऽपि बलाद्धठादलते । निवार्यमाणमपि तत्रैव गच्छतीत्यर्थः । अतः कुवलयदृशां कमलनेत्राणा कामो निकाममत्यर्थ निरसशस्त्यतमर्यादोऽत एवं मे चामः प्रतिकूलः । अन्योन्यानुरागो हि कामो मनोहरो भवति, अन तु स मयि नीरागः केवलं ममैव चेतवन धावतीति वामता कामस्येति भावः । अन सखीनां संवासस्य रिपुवत् , हिमानलस्य वहिवत् , सुधारस्मेविषवदपकारित्वं विरुद्धमिति विरोधालंकारः। 'शिखिनी वहिबहिणी' इत्यमरः ॥ २ ॥ संप्रति विरहदुःसम- सहमाना मलयानिलादीन्प्रार्थयति-याधामिति । हे मलयानिल मलयसंबन्धि. टिप्प.-1 नटक्षणं चोकं काव्यप्रकाशे (१०१०१) 'निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यययों को च कपनम् ॥ कार्यकारणयोर्यय पौर्वापर्यविपर्ययः । विझे यातिशयोकि: सा' इति । 2 तहक्षगं चोकं काव्यादर्श (२१३३३ ) "विस्सना पदार्थाना यत्र संसर्गदर्शनम् । निशेपदर्श नायव स विरोध: स्मृतो या' इत्यदिना ।

·प्रवन्धः १७] रसिकप्रिया-रसमसर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १३७ अष्टमः सर्गः -पिलक्ष्य लक्ष्मीपतिः- अथ कथमपि यामिनी विनीय गरशरजर्जरितापि सा प्रभाते । अनुनयवचनं वदन्तममे प्रणतमपि मियमाह साभ्यसूयम् ॥१॥ भैरवीरागयतितालाभ्यां गीयते ॥ प्रवन्धः ॥ १७ ॥ रजनिजनितगुरुजागररागकपायितमलसनिवेशम् । हति नयनमनुरागमिय स्फुटमुदितरसाभिनिवेशम् । हरि हरि याहि माधव ! याहि केशव! मा बद फैतववादम् । तामनुसर सरसीरहलोचन! या तव हरति विपादम् ।। ध्रुवपदम् ।। सदानन्दसन्दोहकारं मुकुन्दं नमस्कृत्य पमान विधुरपयोदम् । नृपः कुम्भकर्णो विधत्ते विचित्रं वरं गीतगोविन्दधातुं प्रवियम् ॥१॥ इदानीमेयं तत्परत्वेन विलपमानायाम्नस्याः पुरत आर्तप्राणपरिमाणकार जगत्कारणकारणमाविरभूत् । अतः कविराह-अथेति । मानिनीनां हि प्रियाग्रतो मानोऽतिमानमेतीति प्रमिद्धमाह । मथ माधवागमनानन्तरं प्रियं साग्यसूर्य सा राधा वक्ष्यमाणमाह । किंभूतं प्रियम् ? अने प्रणतमपि। अर्धाचरणयोः । पुनः किंभूतम् ? अनुनयवचनं सामवास्यं वदन्तम् । छ ? प्रभाते । किंभूता सा ? स्मरपारजर्जरितापि। किं कृत्या ? कथमपि महता कप्टेन यामिनीं विनीय । पुरिपताप्रा वृत्तम् । सण्डिता नायिका हरिहरीति खेदे धूतो नायकः । विप्रलम्भो रमः । जातिरलंकारः॥ १॥ तामेव सपत्नी- अथेति । अथानन्तरं सा राधा प्रभाते प्रातः प्रियं कृष्णं साभ्यसूयमसूया- सहितं यथा स्यादेवमा उक्तवती । फि कृसा ? यामिनी रात्रि कथमपि कटादपि विनीय नीला । अत्र 'यामिनी'पदेन प्रियविरहेऽतिदीर्धलं ध्वनितम् । 'उदरपती कन्या' इतिवत् । कीदृशी ! स्मरशरजर्जरितापि कामयाणपीडितापि अन्दनायिकानयादर्शनेन जनितमहादु विस्मृतपिरहदुःसा उसवेवर्षः । कीदृशं प्रियम् ? अनुनयाय खापराधजातकोपशान्तये वचनं 'यज्जातं तजातं भूयो नेशमाचरामि' इत्यादिविनयवाक्यं वदन्तं प्रणतमपि नम्रमपि । 'रजनी यागिनी' इत्यगरः ॥१॥ तदेव गीतेन कथयति-रजनीति । गीतस्यास्स भैरवी- पाठा०-१ 'अनुनयविनयं' P., S. २ 'भैर(प.)वीरागेण यतितालेन' ३ 'निमेपम्' R.., P. C. ४ 'यहास'. टिप्प०-1 भैरवीरागः; तल्लक्षणम्-'सरोवरसे स्फटिकस्य मण्डपै सरोरुहै। शङ्करमर्चयन्ती । तालप्रभेदप्रतिपन्नगीता गौरीतनारदभैरवीयन् ॥' इति पदः । 2 मा लक्ष्मी, तस्या धव इत्यनेन तत्सतित्वेन चावत्यं घोतितम् । केशव' रत्सनेन केशनाशकत्वेनापि वेशदातृत्वमनुचितमिति चोतितम्-पद। ?

·१३८ गीतगोविन्दकाव्यम् सर्गः ८ लो०२ कजलमलिनविलोचनचुम्बनविरचितनीलिम रूपम् । दशनवसनमरुणं तव कृष्ण ! तनोति तनोरनुरूपम्॥हरि हरि०॥२॥ विपयेप्यां प्रकटयति । तत्र पूर्व पूर्वपदानुस्यूतस्याडुयपद व्याक्रियते हरि हरीति । हरि हरीत्यव्ययानामनन्तार्थ वात्सेदवाचरमव्ययम् । अथवा गान पूर्य, स्तोभमानम् । सण्डिता राधा अग्रे प्रणत प्रिय सेयमाह-हे माधय एक्ष्मीपते । याहि गच्छ। अन्यासतो हि कथमन्या प्रतारयसीति 'मा'शब्दद्यो- त्यम्। अथवा,मा स्वभावचञ्चला तसा पत्युश्चवरवयुक्तमेव । तहि चञ्चरस्त्य सदेकपरायणा मा कथ प्रतारयसीति याहि । एवमप्यधिक्षेपेऽसतुटा पुनराह-हे केशव' याहि । स्वयोपिति रतत्वे किमुच्यते । प्रशम्ता देशा यस्येति केशव पदव्युत्पत्ते । त्व केशसस्कारवतीपु स्वैरिणीपु रत इति 'केशव'शब्दव्ययम् । अतो हे केशव बहुवल्लभ । स्वदेकपरायणोऽहमित्यादिकैतववाद छपवाक्य मा बद । बिएण्णे मयि सिमकारणरोपणे रोप इत्याशङ्कसे चेत्-मैवम् , है कुमुदलोचन' या तब विपाद हरति तामेव यहुप्रियामनुसर । अनुरूपस्यानु रूपायामनुरूप सुरतमिति । 'कुमुद'ग्रहणेन सोमवशोद्भूतत्वादात्री जागरो दिवाशयो लक्ष्यते । इति ध्रुर ॥ अथ पदानि । रजनीति । है कृष्ण त्व नयनमनुरागमिव वहसि । किभूतमनुरागम् ? स्फुटमतिबाहुरयेनान्ताप्य बहिर्निर्यातम् । पुन किंभूतम् ' उदितरसस्य शृङ्गारस्याभिनिवेश आग्रहो यत । अथानुरागविशेषणत्वेन उदित स्वादस्याभिरापस्याग्रहो योति । किंभूत नयनम् । रजनिजनितो योऽसौ गुरुजागरराग तेन क्यायित रोहि- तीकृतम् । पुन किभूतम् ? अरसो निवेशोऽवस्थान यन । अत्र 'वहति' इति पाठान्तरपक्षे तवेति पूर्वपक्षस्यानुपङ्गेण नयन कर्तृ स्फुटमनुराग वहतीति योज्यम् ॥ १॥ अपि च, कजलेति । हे कृष्ण' तर दशनवसनमधरस्त नोरनुरूप रूप तनोति । किंभूतम् ? अरणम् । स्वभावारुणमपि । पुन किभूत रागो यतिताल । ताललक्षणमुक्त प्राक् । गीतार्थस्तु-हरि हरीति खेदे । हे माधव हे केशव ! याहि इतोऽपसर । लक्ष्मीश्चञ्चलातस्तेऽपि तादृशीष्वेवानुरागो युज्यते । स्थिरानुरागाणा मादृशा ते कि प्रयोजनमिति 'माधव'पदेन ध्वनितम् । कैतववादं छलवाक्य मा वद मा कथय । 'कैतव तु छले धूर्ते' इति विश्व । ननु बदनुसरणायवेतस्ततो भ्रमतो विलम्बो जात इत्यत आह-तामिति । हे सरसीमहलोचन कमलनयन ! ता नायिकामनुसरानुगच्छ या तव विषाद दुख हरति । अह तु स्वयमेव सतप्ये । वे विषाद कथमपनेष्यामीति भाव । अन पद्म प्रभाते यथार्धमर्यमुकुलित तद्वत्ते नयन रानिजागरालस्यान्मुकुलीभवद्बलात्त्वया प्रसार्यमाणमित्युन्निद्रवशाविचि प्रलपसीति सरसीमहलोचन' इत्यनेन ध्वनितम् । यद्वा,-सरसीरुद्द यथा रानौ मुकुलित तिष्ठति, प्रभावे प्रसरति, तथा वरीयनयन रानी मद्विषये निमीलितमासीत् , इदानी खया प्रसारितमिति तेन पदेन धनितम् ।

·सवन्धः १७] रसिकप्रिया-रसमजांख्यटीकाद्वयोपेतम् । १३९ यपुरनुपरति सप सारसङ्गारसरनसरक्षतरेसम् । मरकतशफलकलितकलपातलिपेरिव रतिजयलेसम्॥ हरि हरि०॥३ दरानयमनम् ? कमलेन मलिने ये विलोपने सयोथुम्यनेन विरपितो नीलिमा यन तत् । अत्र मलिनमहगं सक्षेत्रयोर्यहुपुरुषोपभोग्यरवं व्यायति ॥ २ ॥ तय पपू रतिजयलेखमनुहरतीयानुकरोनीय । इदं यपुर्न, मया सर्व जितमिति कामिनः प्रति कामजायाप्रेप्यलेसोऽयम् । अनेन खो प्यायेन तस्माधमस्यं सूचितमिति न्यायोऽर्थः । किंभूतं वपुः ? सरस्य सहर इस सगरे कामयि- लासे सरनसराणां क्षतरेसा यम । मयापि 'सर'ग्रहण बिलासभने हेतुः । तस्याः संयन्धिनं लेसमिति यपुर्नखक्षतानां लेसेनोपमेयगर्भविशेषणमाह । मरकतशकले कलितायाः कलधौतलिपेः संथन्धिनम् । अथवा,-लिपेरियन प. अमी। तनयं लिपेरियेति योजनीयम् । 'कलधौतलिपिमिय' इति युक्तः पाठः ॥३॥ । ननु गे खत्तोऽन्या प्रेयसी नेसत आह-हे कृष्ण ! तय नेमं नयनं तदनुरागमिन वहति धारयति । कीदृशं नयनम् ? रजनिजनितो रात्रिजातो गुरुयों महासागर- स्तननितो यो रागो रफता तदेव रजनद्रव्यं तेन कपायितमीपल्लोहितम् । तदेवाल. सनिमेषम् । अलसो मन्थरो निमेषः पक्ष्मविन्यासो यस्य तादृशम् । अत्र च रात्रिकेलिसाक्षिणा कृष्णेन यस्याः कस्याश्चिद्गोपिकायाः केलिव्यास न वृथा जागरणं कारित इति रागेण क्रोधेन कपायितस्य राधाया अग्रेऽन्यनायिकागुप्तर- साभिनिवेशलमुचितमेवेति ध्वनिः । 'गुर्महति चान्यक्त्' इति विश्वः । 'रागोड- गुरती मात्सर्ये लेशादौ लोहितादिषु', 'गान्धारादावन्यो रागः' इति विश्वः । 'कपायो रसमेदे स्यादरागे विलेपने । निर्यासे च कपायोऽम मुरगौ लोहिवेs- न्यवत्' इति च । “निवेशः शिविरोद्वाहे विन्यासेऽनुप्रकाशिवे' इत्यपि । हरि हरि' इत्यव्ययम् ।। १ ॥ खेदेन बदन्वेषणार्थपर्यटनजनितरजगिजांगरानेनयोलोहि- त्यमित्यलं दुःशयेत्यत आह-कज्जलेति । हे कृष्ण ! अरुणमपि ते दशनव- सनमधरस्तव तनोः शरीरस्यानुरूपं योग्यं रूपं कान्ति तनोति विस्तारयति । तनुरपि ते श्यामाऽधरोऽप्यधुना ते श्याम इति भावः । कीदृशम् ? कज्जलेना. अनीभूदेन मलिने ये विलोचने नेत्रे तयोथुम्बनेन विरचितो नीलिमा नीलपद्म. पत्रं तादृशं, तस्याधुम्बनसमये लमतनेत्रामनेन श्यामीभूतखधर एव स्फुटबेन धूर्तता प्रकटयतीति भावः । नेत्रयोरपि चुम्यनमुक्तं कामशास्त्रे-गुह्ये नेत्रे ललाटे च चुम्चनं परिकीर्तितम् इति । 'ओष्टाधरौ तु रदनच्छदो दशनवाससी' इत्यमरः ॥३॥ वपुरिति । हे कृष्ण ! सरस्य कामस संगैरे संग्रामे सराणां तीक्ष्णानां नखरागां नसानां रेसा यत्रतादृशम् । तव वपुर्मरकतशकले नीलमणि- सण्डे कलिता निर्मिता या कलधौतलिपिः सुवर्ण इवाक्षरविन्यासस्तस्मा इव रति. पाठा-2'वपुरनुवहति' P., म.

·१४० गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ८ लो० ४-५ चरणकमलगलदलककसिकमिदं तव हृदयमुदारम् । दर्शयतीव पहिर्मदनगुमनवकिसलयपरिवारम् ॥ हरि हरि०॥ ४ ॥ दशनपदं भवधरगतं मम जनयति चेतसि खेदम् । कथयति कथमधुनापि मया सह तव पुरेतदभेदम् ।। हरि हरि०५ मपि च,-चरणेति । अत्र प्रीतिविशेष सूचयति-हे कृष्ण! तचेदं हृदयं वहिर्मदनदुमस्य मदनो दुम इन तस्स न्वकिसलयपरिवारं नवपलवसमूहमिव दर्शयति-किंभूतं हृदयम् ? उदारं महत् । पुनः किंभूतम् ? चरणकमला- दलतफसान्निध्यादुपभुक्तानितापादपद्मतः गलतालक्तरेन सिपम् । अत्र मदनदुमत्यारोपेण यहिग्रहणेन च तस्याः साधारण्याननुरागी सूचिती । हस्त चरणाम्यां रतविशेपो यथा-'यदि संहतमूर्यगमूरयुगं युक्तेः परिरभ्य नरो रमते । तदभममुरःस्फुटनं च भवेदुरसि प्रमदाचरणद्वयतः' ॥ ४ ॥ अपि च,-दशनपदमिति । हे कृष्ण, तव एतदिति अन्यरमण्युपभोगचिह्नित मया सहाधुनापि प्रत्यक्षतो दृश्यमानेऽपि भेद एतामध्यवस्था प्रापितया जयलेखं सुरतविजयप्रशस्ति लेरानपत्रमनुहरति सदृशीकरोति । अत्र कृष्णव- पुपो नीललान्मरकतशालसाम्यम् । गुवर्णस्य कविसप्रदाये आरक्तत्वेनैव वर्ण. नीयवानसक्षतस्य सुवर्णलिपिसाम्यं योध्यम् । 'सगरोऽह्नि कृती युधि' इति विश्वः। 'पुनर्भवः कररुहो नखोऽत्री नसरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । 'गारुत्मतं मरक्तमश्मगर्भो हरिन्मणिः' इति च । 'भित्तं शक्लसण्डे वा पुंसि' इति च । 'क्लवीतं रूप्यहेनोः कलधौतं कलध्वनौ' इति विश्वः । 'वर्णदूत स्वस्तिमुखो लेखो वाचिकहारक.' इति हारावली ॥३॥ ननु मार्ग विस्मृत्य क्ण्टादिक्षत- चर्मनागच्छतो में वपुषि कण्टक्षतं दृश्यते, न नखाङ्कमिलत आह- चरणेति । इदमुदारं तव हृदयं मदनद्रुमस्य कामवृक्षस्य हृदयान्तर्गतस्य नव- किंसलथपरिवार नूतनपल्लवसमूह वहिर्दर्शयतीव । कीदृशं हृदयम् ? चरणकमला- दन्यकामिनीपदपद्मादलता स्रवतालचकेन सिक्तम् । अपरोऽपि वृक्षः सिकः समुझसन्पलवानुदर्शयतीति ध्वनिः । हृदि नायिकाचरणालतकसवन्धकथनेन क्रोधाख्यो वन्धः कथितः । तदुर्फ वात्स्यायने-'योपित्पादौ हृदि न्यस्य कराभ्या धारयेत्कुचौ । यथेष्टं ताडयेद्योनि कोषयन्धः प्रकीर्तितः ॥ इति । 'परिधारः परिकरे समूहे चेष्टनेऽपि च' इति विश्वप्रकाशः ॥ ४ ॥ किंच,- दशनेति । भवधरगतं दशनपदं तवाधरस्थितं कस्याश्चिद्दन्तक्षतं मम चेतसि टिप्प०-1 न विद्यते मेदो यस्य, पूर्व मया सह तव वपुषो भेदो नास्तीति स्थितम् । इदानीं तु तद्विपरीतमिति मया सह एवेति विभावनालंकार:-पद० । 2 ननु तवोपायनार्थ कमलोटन कृतवति मयि पद्मकोशादापता भृगेनममाधरो दष्टः न तु दन्तस्तमित्यत आइ-बहिरिवेति-पद० । , ·प्रवन्धः १७] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाइयोपेतम् । १४१ वहिरिव मलिनतरं तव कृष्ण ! मनोऽपि भविष्यति नूनम् । कथमथ वश्वयसे जनमनुगतमसमशरज्वरदूनम् ॥हरि हरि०६ भ्रमति भवानवलाकवलाय वनेषु किमत्र विचित्रम् । प्रथयति पूतनिकैय वधूवधनिर्दययाल चरित्रम् ॥ हरि हरि० ॥७॥ सहामेदं कथं कथयति । कोऽसायभेद इत्याह-दशनपदं दन्तक्षवं भपदधर- गतं सत्, मम घेतसि खेदं जनयतीति । यस प्रणस्तस्स पेदनेति मसिदेन्य- प्रणोऽन्यवेदनामादधातीति विरुद्धपरिहाराय भेद एय घटते । स च सुतरां विरुद्ध इति ॥ ५॥ अपि च,-यहिरिवेति । नूनं नित । हे कृष्ण ! अहमिति वितर्कयामि । तव मनोऽपि मनसः स्वभायादौयल्ये सत्यपि यहिरिव बहिर्गतकृष्णवर्ण इव मलिनतरं भविष्यति । अथ चै न तर्हि अनुगवमा- श्रितं भवन्तमधिकृत्यासमशरदून मल्लक्षणं जनं कथं वञ्चयसे । तद्वञ्चनादेव चित्तमपि मलिनमनुमीयते । मलिना एवाश्रितवचनां कुर्यन्तीति ॥६॥ अपि च-भ्रमतीति । हे मधूवधे निर्दय ! भवान्वनेषु अबलाकवलाय युवतीप्रसनाय भ्रमति । सर्वाणि धाग्यानि सावधारणान्येति । यथा पार्यो खेदं दुःसं जनयति । एतत्तव वपुरधुनापि मया सह क्थममेदं फययति, अन्य- शरीरक्षतस्यान्यन व्यथाजनकलासभवाद्वपुपो मेदं ज्ञापयतीति भावः । अधुना. त्यन्तहृदयमेदै वपुरमैदो नोचित इति काका व्यज्यते । प्रसिद्धमैदकारणानि पद । भेदकारणस्य विभाव्यमानलाद्विभावनालंपारः । तदुक्तं दण्डिना (का. २११९९)-प्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या यत्किंचित्कारणान्तरम् । यत्र स्वाभाविक्लं या विभाव्य सा विभावना ॥' इति ॥ ५ ॥ ननु तवोपायनार्थ कमलं नोटयति मयि पुष्पकोषादापतता भ्रमरेण ममाघरोध दयो न तु दशन- क्षतमिदमित्यत आह-वपुरिति । है कृष्ण ! नूनं तर्के उत्प्रेक्षायाम् । राव मनोऽपि चित्तमपि वपुरिव शरीरमिव मलिनतरमतिशयेन मलिनं भविष्यति । ते वपुः श्याम तथा मनोऽपि भविष्यतीत्यर्थः । ननु मनोमालिन्य खया कथं ज्ञातमित्यत आह-कथमिति । अयेति संप्रश्ने । खमेव पृच्छयसे यदि तवान्तमैलिन न तदाऽसमशरदूनम् असमशरो विषमयरः कामस्तजनितेन ज्वरेण दूनं दुःखितमत एवानुगत लामनु दुनं मादृशं जनं कथं पञ्चयसे प्रतारयसि ? तथा च शरणागतजनवधनमन्तर्मालिन्यमन्तरेण न भवतीति भावः । तथा च व्याजेन दशनक्षतादिगोपनेऽपि नूनमितिपदप्रदानादुत्प्रेक्षा नामायमलंकारः । तदुक्तं दण्डिना (का. २।२५४)-'मन्ये शके ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमा- दिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि तादृशः ॥' इति ॥ ६ ॥ चित्त- मालिन्यमेवाह-भ्रमतीति । भवान्वनेषु विपिनेवबलाकवलाय कामिनीप्रनाम यथा पाठा०-, 'वपुरिव' H.

·१४२ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ८ श्लो०८ श्रीजयदेवमणितरतिवञ्चितखण्डितयुवतिविलापम् । शृणुत सुधामधुरं विबुधा! विबुधालयतोऽपि दुरापम् ॥ हरिहरि०८ तवेदं पश्यन्त्याः प्रसरदनुरागं वहिरिव प्रियापादालतच्छुरितमरुणद्योति हृदयम् । धनुर्धरः' इतिवत् । अत्र मद्धे किं विचित्रम् ? ममावलाया वधः सुकर एव पूतनिका अतियुद्धमदा कसभगिन्येव तव बालचरित्रं प्रथयति । बालेन यदि वाशी प्रबला कवलिता तबस्था अबलायाः कवलने किमाश्चर्यम् ? अत्र स्वीवधो निपिद्ध इति निन्दा । 'अथ कथमपि' इत्यादौ खण्डिता नायिका । वल्लक्षणम् -'ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते कान्ते कोपकपायिता । गत्वा- न्यत्रागते कान्ते भोगचिह्नः कपायिता' ॥ ॥ अपि च,-श्रीजयदेवेति । है विबुधाः! श्रीजयदेवेन भणितमभिलापवञ्चितखण्डितयुवतिविलापं शृणुत । किंभूतम् ? सुधामधुरम् । पुनः किंभूतम् ? स्वर्गेऽपि दुरापम् । सप्तम्यर्थे तसिः ॥ खण्डितालक्षणं यथा -'निदाफपायमुकुलीकृतताम्रनेत्रो नारीनख- घणविशेषविचित्रिताः । यस्याः कुतोऽपि पतिरेति गृहं प्रभाते सा खण्डितेति कथिता कविभिः पुराणैः । तथा च संगीतराजे-तालो वर्णयतिमेघरागो देवादिवर्णनम् । विप्रलम्भाख्यशृङ्गारो रसः करुणवेदनम् । कविनामाङ्कित- पदप्रान्ते पाटस्वरावलिः । द्वित्राण्यथ पदानि स्युरिति लक्ष्मीपतेः पुरः । रखावलीप्रवन्धोऽयं निबद्धः कुम्भभूभुजा ॥' इति लक्ष्मीपतिरलावलीनामा सप्तदशः प्रबन्धः ॥ पदरचना जयदेवोदिता कमलावल्लभगानोचिता । कुम्मनृपेण परं योजिता धातुवरेण भणत रसरताः ॥८॥ इदानी खण्डितापि प्रौढत्वमालम्ब्य तमधिक्षिपति-तवेदमिति । हे कितय ! त्वदालोकोऽद्य भ्रमति । अत्रार्थ किं चित्रम् ?' न किमपीत्यर्थः । तन हेतुमाह-प्रथयति ख्यापयति । खयापि बाल्ये येन स्तनदानप्रयता राक्षसी हता तस्य संप्रति कोमलाङ्गीना माशां मारणे किं वतव्यमिति भावः । खण्डिता नायिका । तदुक्के भरतेन-'निद्राकपायकलपीकृतताम्रनेत्रो नारीनसनणविशेषविचित्रिताः । यस्याः कुतोऽपि गृहमेति पतिः प्रभावे सा राण्डिवेति कविता कविभिः पुराणः' इति ॥ ७॥ श्रीजयदेवेति । हे विबुधाः पण्डिताः! इमं जयदेवेन कविना वर्णितं रखी ववितायाः प्रतारितायाः खण्डितायाः प्रातरागतान्यनायिकान- साइचिहितप्रियाया विलापं परिदेवनं शृणुताकर्णयत । कीदृशम् ? सुधातोऽपि मधुरम् । तन हेतुमाह-विवुधेति । वियुधालयतोऽपि देवालयेऽपि दुरापं दुष्प्रापमित्यर्थः । सुधा खर्गेऽपि मुलगा, कृष्णकयामृतपानं तु तत्रापि दुर्लभमिति सुधापेक्षयाधिकमाधुर्यमिति भावः । 'वियुधः पण्डित देवे' इति विश्वः । मुरालयतोऽपीसत्र सप्तम्य तरिः । साविभक्ति- पाटा०-"मरगच्छायहदयम्' RI., O., B., D.

·प्रवन्धः १७ ] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १४३ ममाघ प्रख्यातप्रणयभरभङ्गेन कितय! त्वदालोकः शोकादपि किमपि लजां जनयति ॥१॥ अन्तर्मोहनमोलिघूर्णनचलन्मन्दारविभ्रंशन- स्तम्भार्पणप्तिर्षणमहामन्त्रः फुरङ्गीदृशाम् । मम शोकादपि किमपि अधिकतर लमा जनयति । स्वदर्शनेन शोकं पराकृस्य लजैवाधिकाभूत् । तत्र पूर्व शोके कारणमाह-प्रणयातस्य जगद्विदितस्य स्नेहातिशयस्य भनेन । ततो लना प्रति हेतुगगं विदोपणमाह-फिभूताया मम? येदं हृदयं पश्यन्याः । किंभूतं हृदयम् ? प्रियायाः यायककयुरितम् । अत एवारुणद्योति अरगस्य द्योत इव द्योतो विद्यते यस्य तत्तथा । अरुण- घरसन्ध्यारागवदोतनशीलं या । उत्प्रेक्षते-बहिः प्रसरदनुरागमिव महिः प्रसरसलतक-यानेन तदनुरागो यस्मिन् । बहुमानपुरःसरमुपभोगयोग्यस्य कौस्तुभस्य प्रेप्यापादाहतिर्लजाधिक्ये हेतुः । तब प्रेयोपभोगे लज्जापि नास्तीति व्ययम् । अत्र शिखरिणीवृत्तम् ॥ १ ॥ इदानीं सर्गान्ते मङ्गलाचरणाशिपमाह--अन्तर्मोहनेति । कसारेः श्रीकृष्णस्य वंशीरवः पाविकाध्यनिः यो युप्माकं श्रेयांसि विपोलयतु विपुलीकरोतु । किंभूतो घंशी- रयः ? दृप्यहानवदूयमानदिविपहुर्यारदुःखापदा भ्रंशः टप्यद्भिर्दानवैर्दूयमाना ये दिविपदस्तेषां दुवारदुःखापदंशहेतुत्वाद्रंशः । पुनः किंभूतः ? कुरगीदृशा. मन्तर्मोहनमौलिघूर्णनचलन्मन्दारविभ्रंशनस्तम्भाकर्षणतिहर्पणमहामनः ।अ- न्तर्मोहनेत्यादिप्तिपदान्तो द्वन्दः । तेषां संहो योगः तत्र महामन इव । अन्तर्मोहनं मनोमोहनम् । भनेन मोहन मौलिघूर्णनमिति वशीकारः । पशी- कस्तसिरिति नियमात् ॥ ८॥ तवेदगिवि । हे फितव धूर्त । सदालोकस्तव दर्शनम् । प्रख्यातः प्रसिद्धो यः प्रणयभरोऽनुरापातिशयस्तस्य भनेन नाशेन हेतुना शोकादिदुःखादपि किमप्यनिर्वचनीयां लजां जनयति । कीदृश्या मे ? तवेदं प्रत्यक्षं हृदयं पश्यन्त्याः । कीदृशम् ? प्रियापादालतकैः त्रियायाधरणसंवन्धियावकर्याप्तम् । अत एवारुणच्छायमरुणी छाया दीप्तिर्यस्य तादृशम् । किमिव ! बहिः प्रसरदनुरागमिव हृदयं परिपूर्णाधिक्यावहिः निःसरत् । प्रेम्व या राधा पूर्व सौभाग्यगर्वेण न कांचन गणयति ससा इदानी समक्षमन्यनायिकाचरणालतकं हृदयं पश्यन्ती जीपयेवेति विपक्षयुवती- 'परिहासशड्या शोकादपि मेऽधिकलजा भवतीति भावः । 'छाया स्यादातपाभावे प्रातलिनिचोल""नन्दात्मजः ॥ २ ॥3,0. २ 'वलन्मन्दा. रविनसन' D. "घूर्णनमिलन्मन्दार"s., RN. ३ 'स्तब्धाकर्षणदृष्टिहर्षण.

·. गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ८ श्लो०२ दृप्यदानवदूयमानदिविपदुरदुःखापदा भ्रंशः कंसरिपोर्विपोलयतु वः श्रेयांसि वंशीरवः ॥२॥ इति श्रीजयदेवद्धतौ श्रीगीतगोविन्दे खण्डितावर्णने विलक्ष्यलक्ष्मीपति माष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥ कृता हि देवताः साधु साध्विति शिरोधूननेन प्रशंसन्ति । चलन्ति यानि मन्दारकुसुमानि तेषां विभ्रंशनम् । एतावता मारणमुद्दिष्टम् । मारणे हि कुसुमखजां अंशो जायते । स्तम्भाफर्पणं सिद्धम् । दृप्तिर्वाधा । उचाटनमिति यावत् । एतेषां योगः। एतावता वंशीरवस्य मृगीदृशां संदन्धि पकर्मसाधन- महामन्त्रस्वमुक्तम् । वंशं श्रुत्वा मृगीदृशस्ता तामवस्थां प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥२॥ उद्याष्टकुलाचलप्रतिनिधिः कीर्तिवजापूरिता. टाशोऽष्टदुहिणश्रुतिप्रतिहतिप्रक्रान्तभेरीरवः । स्फूर्जन्छौर्य जिताष्टदिक्पतिरसौ श्रीकुम्भकर्णो व्यधा- रसर्गस्याष्टमितस्य चारुविवृति भक्तोऽष्टमूरिमाम् ॥ इति श्रीरसिकप्रियानाम्नि श्रीगीतगोविन्दविवरणे म्लेच्छवनीदावानल- महाराजश्रीकुम्भकर्णविरचितेऽष्टमः सर्गः ॥८॥ प्रतिबिम्बायोपितोः । पालनोत्कोचयोः कान्तिसच्छोभापतिषु स्मृता ॥ इति विश्वप्रकाशः ॥ २॥ सर्गावसाने कविमङ्गलमाचरति-अन्तरिति । कसरिपोः श्रीकृष्णस्य वंशीरवो मुरलीनादो वः युष्माकं फ्ल्याणानि व्यपोहयतु विनरतु । क्ल्याणदातृखसामर्थ्यकथनायान 'सरिपु'पदोपादानम् । किंलक्षणः ? कुरजीदृशां हरिणनेत्राणामन्तमोहनं मनोमोहनं, मौलिघूर्णनं तमादप्रशंसार्थ घिरचालनं, मिलन्मन्दारस्य विलंसनमधःपातनं स्तब्धाकर्षणं स्तब्धानां मानिनी. नामपि वशीकरणं, दृष्टिहर्षण नेत्रोत्साहः, प्रवणनिया नेत्रविकासो भवति । इत्यादिर्मसाधने महामन्त्रः । पुनः किंलक्षणः ? दृप्यद्भिर्दर्पयुक्तैर्दानवदैत्यय- मानानामुपतप्यमानानां दिविपदा देदानां दुर्वाराऽनिर्वार्या दुःसापदो दुःखहेतु- भूता विपत्तयस्वासां अंशो नाराकः । यच्छ्रवणेन देवा दैत्यपीडाभयान्मुक्का भवन्तीति भावः। अनेनापि सामर्थ्यलक्षणो नायकगुण उक्तः। तथा च देवादीनी बिलाससाघरो यस्य वेणुनिनादः किं वसव्यं तस्य श्रीपुरुषोत्तमस्य पिलासिवमिति भाव: ॥३॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायनीशंकरमिप्रविरचितायो श्रीशालिनायकारितार्या गीतगोविन्दटीकायो रसमजरीसमाख्यायामटमः सर्गः ॥ ८ ॥ पाठा- 'रिपोयपोहयतु योऽश्रेयोसि., D. २"विलक्षण ·प्रवन्धः १८] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् १४५ नवमः सर्गः९ -मुग्ध मुकुन्द:- तीमथ मन्मथखिन्ना रतिरसभिन्नां विपादसंपन्नाम् । अनुचिन्तितहरिचरितां फलहान्तरितामुवाच रहसि सखी ॥१॥ गुर्जरीरागयतितालाभ्यां गीयते। प्रवन्धः १८॥ हरिरभिसरति वहति मधुपवने किमपरमधिकसुखं सखि ! भवने ॥१॥ माधवे मा कुरु मानिनि ! मानमये ॥ ध्रुवंपदम् ।। इदानी प्रणयकोपारिमधिक्षिप्य कलहान्तरितत्वेनोपतप्यमानां राधा सख्याह-तामथेनि । अथ सप्त्री वामुवाच । किंभूवाम् ? मन्मथखिताम् । पुनः किंभूताम् ? संभोगरागेण भावशबलतां प्राप्ताम् । पुनः किंभूताम् ? विषादसपनाम् । पुनः किंभूवाम् ? अनुष्यातहरिचेष्टिताम् । पुनः किंभूताम् ? फलहान्तरिताम् । तल्लक्षणं यथा- प्राणेश्वरं प्रणयकोपविशेषभीत या चाटु कारमवीर्य विशेपवाग्भिः । संतप्यते मदनवह्निशिखासमूहैप्पाकुलेह फलहान्तरिता हि सा स्यात् ॥ इयं पथ्या आर्या । तामथेत्यादिपु अनुकूलो नायक प्रौढपीरा मानवती नायिका । सस्त्री दूती च ॥ १ ॥ तदेव वक्ष्य- माणमाह-हरिरभीति । तत्र पूर्व ध्रुपः । माधव इति । अये राधे मान- वति ! भनु च समर्थनायिकानाथे। इति ध्रुवः । अथ पदानि-हरिरिति । हे सखि राधे! भवने गृहे । 'भपरम्' इति सावधिको निर्देशः । अतः परमधिक किं सुखम् ? न किंचिदपीत्यर्थः । अत इति किम् ? यन्मघोर्यसन्तस्य पवने पूर्वसर्गे राण्डिताया राधायाचरितमुक्तम् । सप्रति पश्चात्तापयुकां सा सख्युवाचेत्साह-अथेति । अथ अनन्तरं कलहान्तरिता परपवचनानन्तरं कृतपश्चात्तापां राधा रहसि एकान्ते सखी उवाच उकवती । कीदृशीम् ? मन्मथेन कामेन खिलां दुःखिताम् । अत एव रतिरसेन शृङ्गाररसेन भिन्नां संगताम् । अत एव विषादसंपन्नामुद्वेगसहिताम् । अत एवानुचिन्तितं स्मृतं हरेश्वरित पुरा रहोविलसितं यया ताम् । 'भित्रमन्यार्थवचने सगते दारिते स्फुटे' इति विश्वः । फलहान्तरिता चेयम्-'प्राणेघरं प्रणयकोपभरेण भीतं या चाटुकार- मवधीर्य विशेषवाग्भिः । संतप्यते मदनवहिशिखासहर्वाष्पाकुला च कलहान्तरिता हि सा स्यात् ॥' इति ॥१॥ तदेव गीतेन कथयति- हरिरिति । गीतस्यास्य गुर्जरीरागो यतितालच । गीतार्थस्तु-'भये' इति संभ्रमे । हे मानिनि मानवति ! माधवे लक्ष्मीपतो मानं मा कुरु । लक्ष्मीपतिरपि लां प्रसादयत्सहो भाग्यमित्यवश्यं खया मानस्त्याज्य इति सूचनाय 'माधव'पदो- पाठा०-१ 'भथ तो' RM., P., ०.२ 'रामकरी" R३ 'रूपकताले ४ भुपने - गीत० १३ ·गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्ग: ९ लो० २-५ तौलफलादपि गुरुमतिसरसम् । किं विफलीकुरुपे कुचकलशम् ? ।। माधवे० ॥ २ ॥ कति न कथितमिदमनुपदमचिरम् । मा परिहर हरिमतिशयरुचिरम् || माधवे० ॥३॥ किमिति विपीदसि रोदिपि विकला? | विहसति युवतिसभा तव सकला ॥ माधवे० ॥ ४ ॥ सजलनलिनीदलशीतलशयने । हरिमवलोकय सफलय नयने ।। माधवे० ॥ ५ ॥ वहति वाति सति हरिरभिसरति स्वयमायाति ॥ १ ॥ अपि च,-तालफला- दिति । हे राधे ! कुचकलशं किं विफलीकुरुपे ? हरिकरतलस्पर्शविलासामा- वाद्विफलमित्यर्थः । तालफलादपि गुरुं कठिनं महान्तं च । पुनः कीदृशम् ? अतिशयेन सरसम् ॥ २॥ अपि च,-कति नेति । हे सखि! भतिशय- रुचिरं हरि मा परिहर । इदं वचनमचिरं सांप्रतमनुपदं स्थाने स्थाने कतिवार कथितम् ॥ ३ ॥ भपि च,-किमितीति । है सखि ! इति अमुना प्रकारेण कि विपादं कुरुपेऽतिविकला सती किमिति रोदिपि ? सकला युवतिसभा तय इति चेष्टित हसति ॥ ४ ॥ अपि च,-सजलेति । अत एव नयने सफलय पादानम् । मृदुपवने वसन्तवायौ वहति सति हरिः कृष्गोऽभिसरति वदीयसंकेत- भूमिमागच्छति । हे सखि ! भुक्ने त्रैलोक्येऽपरं कृष्णाभिसरणादन्यरिक मुखम् ? अपि तु न किंचिदित्यर्थः । 'मधु क्षीरे जले क्षौदे मद्ये पुष्परसे मधुः । दैत्ये चने वसन्ते च जीवाशोके मधुलुमे ॥' इति विश्वः ॥१॥ किंच,-तालेति । कुचकलशं कलशवत्पीनं मांसलं स्तनं किमिति विफलीकुरुपे ? कृष्णकरस्पर्शादेव कुचकलशयोः साफल्यं, तदभावे वैफल्यमिति भावः । तालफलापेक्षयापि गुरुं कठिनमतिसरसं च । रसः शृगाराख्यतत्सहितम् । तालफलपशे-रसो माधुर्य तत्सहितम् । अतिमर्दनेन वै रसप्रदत्वं भवति । अपरः क्लशोऽपि पूर्णः सन्गुर्भवति । रसो जलं तत्सहितश्च भवतीत्यपि ध्वनितम् ॥ २ ॥ ननु यदा हरिरायातखदा बयापि नोकमित्यत आह-कति नेति । इदमचिरं सांप्रत-. मेवानुपदं स्थानं स्थानं प्रति मया कियन कवितम् ? भपि तु बहु कवितम् । इदं किम् । हरिमतिशयरुचिरमतिशयेन मनोहरं मा परिहर मोपेक्षख ॥३॥ किमिति । वं क्रिमिति किमर्थ मिपीदसि विपणा भयवि ? ननु गालि विपणेलत आह-रोदिपीति । विकला निहला सती रोदिपि रोदनं करोषि । अत एव सकला समस्ता युवतिसभा हसतीति भावः । यद्वा,-इयं मानापनोदाय प्रणतमपि प्रियमुपेक्ष्य संप्रति रोदितीति मानपरिपाटी न जानासि । सपला चतुःपरिकलासहिता युवतिसभा हसतीति भावः ॥ ४ ॥ तर्दि किमित्यत आह-सजलेवि । हे सजल नदिनदलशीतलशयने ! जल. पाटा- 'मृदुनलिनी" P. २ "शीलिवरायने (शीलितं माधिवं नयन या संधि) B, D., . रिप-1 मामयण माझ मबति, दिखवलोकनपनिमार-संजीविनी। .

·प्रयन्धः १८] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् १४७ जनयसि मनसि किमिति गुरुखेदम् । शृणु मम वचनमनीहितभेदम् ॥ माधवे०॥६॥ हरिरुपयातु वदतु बहुमधुरम् । किमिति करोपि हृदयमतिविधुरम् ? ॥ माधवे० ॥ ७ श्रीजयदेवभणितमतिललितम् । सुखयतु रसिकजनं हरिचरितम् ॥ माधवे० ॥ ८॥ ॥५॥ अपि च,-जनयसीति । हे राधे ! इत्येवं पूर्वोकप्रकारेण मनसि चित्ते महान्तं खेदं किं जनयसि ? तर्हि किं किं विधेयमित्याशझ्याह -मम यचनं शृणु । किंभूतम् ? अनीहितभेदम् । न ईहितश्वेप्सितो भेदः पार्थक्यं येन तत्तथा ॥ ६ ॥ अपि च,-हरिरुपयात्विति । हे राधे! हरिरुपयातु त्वत्स- मीपमायातु । बहु विस्तारं मधुरं चाटु यदतु । अनया रीत्या हृदयमतिविधुरं किं करोपि ? ॥ ७ ॥ अपि च,-धीजयदेवमणितमिति । हरिचरितं रसि- कजने सुखयतु । किंभूतम् ? श्रीजयदेवभणितम् । पुनः किंभूतम् ? अतिल- लितम् । श्रुनिजातिग्रहलयसाम्यान्मनोहरम् । तथा च संगीतराजे- 'नरागस्तृतीयाख्यस्तालो मध्ये कचित् चित् । पदाना शोभयालापगुम्फाना गानहेतुकम् ॥ अन्ते पाटाः स्वरास्तेनास्तदन्ते पद्यगुम्फनम् । पद्यामन्दमुकु- दायमकरन्दाभिधानवत् । प्रवन्धः प्रीतये गीतः श्रीपतेः कुम्भभूभुजा ।' इति श्रीअमन्दमुकुन्दो नामाष्टादशः प्रबन्धः ॥ यदि कौतुकिनो गाने संगीत चातुरी यदि । रसिकाः कुम्भकर्णस्य शृण्वन्तु बुधसचमाः ॥ ८॥ सखी सहितानि यानि नलिनीदलानि कमलिनीपन्नाणि तेषां शीतलं शयनं शय्या यस्यास्तादृशे ! वं पुरःस्थितं हरि कृष्णमवलोकय पश्य । अत एव नयने नेने सफलय कृतार्थय । यता,-सजलेति सप्तमी । तथा च बया रचितं यत्सजलनलिनीदलशीतलशयनं तत्रोपविष्टं हरिमवलोकयेत्यर्थः । तथा च सत्कार- पूर्वक शयने उपवेश्य हरिं पश्येति भावः ॥५॥ जनयसीति । तस्मान्मनसि चित्ते गुरुखेदं महदुःख किमिति जनयसि ? मम वचनं 'माधवे मानं मा कुरु' इति मम वाक्यं शृणु। कीदृशम् ? अनीहितोऽनाकासितो युवयोर्मेद उपजाप एतादृशम् । तथा च मम वचनं युवयोः प्रीतिकारकं तदवश्यं खया श्रोतव्यमिति भावः। मया सह नाकाशित भेदं यथा स्यादेवं मम वचनं शृणु । इयं सखी मतोऽभिन्ना, मदनिष्टं न भवतीति वुद्ध्या मद्वचनं शृण्विति भावः ॥ ६ ॥ हरिरिति । हरिः कृष्ण उपयातु बदन्तिकं गच्छतु । बहुमधुरमतिसरसं यथा स्थादेवं वदतु । हृदयं स्वकीयं हृदयमतिविधुरमातेदुःखितं किमिति करोपि ? ॥७॥ श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवेन भणितं वर्णित ललितं मनोहरं हरिचरितं रसिकजनं कृष्णभक्तिरसासादगृहीतं शृद्वारादिरसास्वादपरे जनं सुखयतु आनन्दयतु ॥ ८॥ टिप्प-1 तल्लक्षणम्-'मृगारप्रचुराचेष्टा । यत्र तललितं विदुः।' इति संजीविनी।

·१४८ गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः ९ श्लो० २-३ स्निग्धे यत्परुषासि यत्प्रणमति स्तब्धासि यद्रागिणि द्वेषस्थासि यदुन्मुखे विमुखतां यातासि तस्मिन्प्रिये । तद्यक्तं विपरीतकारिणि तव श्रीखण्डचर्चा विषं शीतांशुस्तपनो हिमं हुतवहः क्रीडामुदो यातनाः ॥२॥ सौन्द्रानन्दपुरंदरादिदिविपद्वन्दैरमन्दादरा- दाननैर्मुकुटेन्द्रनीलमणिभिः संदर्शितेन्दिन्दिरम् । खच्छन्दं मकरन्दसुन्दरगलेन्मन्दाकिनीमेदुरं श्रीगोविन्दपदारविन्दमशुभस्कन्दाय वन्दामहे ॥ ३ ॥ इति श्रीजयदेवकृतौ श्रीगीतगोविन्दे कलहान्तरितावर्णने मुंग्धमुकुन्दो नाम नवमः सर्गः ॥ ९॥ तहुश्चेष्टितमनुवदन्ती तां राधां प्रति बोधयति-स्निग्ध इति । हे विपरीत. कारिणि विपरीतकृतप्रतिकरणशीले ! यत्तव श्रीखण्डचर्चा चन्दनानुलेपो विपमिव भवति । यच्च शीतांशुश्चन्द्रः तपन इव भवति, यच्च हिमं नीहारो हुतवह इव भवति, यच क्रीडामुदः केलिप्रमोदास्तीववेदना इव भवन्ति, एतद्युक्तम् । विपरीतं य आचरति यस्य सर्व विपरीतमेव भवति । तदेव विप- रीसमाचरणं दर्शयति-यनस्मिन्नपि तादृशप्रियकारिण्यपि हरौ स्निग्धे सस्नेहे परुपा रुक्षासि । सस्नेहे नेहराहित्यं वैपरीत्यम् । यच्च प्रणमति नतिशीले प्रिये स्तब्धासि । प्रणमत्यप्रवणत्वं वैपरीत्यम् । यच रागवति प्रद्वेपिण्यसि । अग्रापि तादृगेव वैपरीत्यम् । यच्च संमुखे प्रिये वैमुख्यं यातासि । संमुखे विमुखभावो वैपरीत्यम् । अत्र शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । विरोधालंकारः ॥ २॥ इदानी सर्गान्ते सर्वविघ्नोपशमनार्थ गोविन्दं प्रणमति-सान्द्रेति । श्रीगोविन्दपदा- रविन्दं वन्दामहे नमस्युर्महे । किमर्थम् ? अशुभस्कन्दाय अशुभनाशाय । स्निग्ध इति । यद्यतो हेतोः निग्धे यस्मिन्प्रिये मधुरवचनैः मेहं प्रकाशयति सति परुषासि निष्ठुरभाषिण्यसि । यच प्रणमति तस्मिन्स्तब्धासि । यथ रागिण्यनुरागवति तस्मिंस्त्वं देपस्थासि द्वेषमवलम्ब्य स्थितासि । यच्चोन्मुखे आलिङ्गनाय संमुखे तस्विं विमुखतां यातासि परामुखतां गतासि । तद्धे. तोहे विपरीतकारिनि ! एतत्सर्व विपरीतमेव । एततिकम् ? तव श्रीखण्डचर्या चन्दनलेपो विषम् । यथा विषं भोकारं मूर्छयति तथा चन्दनलेपोऽन्येषां मुसदोऽपि ला मूर्छयतीति भावः । अथ च,-शीतांशुस्तपनः सूर्यः । अन्येषां पाठा०-१ 'यसिन्' RN., P. २ 'युकं तद्विपरीत' P., . ३ 'भन्तोदन.....यंशीरयः ॥ ३ ॥' P., ४न्दीपरम्' . ५"मिलन' B. ६ 'मन्दमुपन्दो' D., RH., S.

·प्रवन्धः १८] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् १४९ फिविशिष्टम् ? स्वच्छन्दं यथा सातथा मकरन्दसुन्दरा मकरन्दसशी गलन्ती या मन्दाकिनी गहा तया सान्द्रं स्निग्धम् । भरविन्दे हि मकरन्दो भवति । तेन मन्दाकिनी उपमीयते इत्युपमालंकारः । पुनः किंभूतम् ? सान्द्रानन्दा निबिडहर्पा ये पुरन्दरादिदिविपदस्तेषां वृन्दैः मुकुटेन्द्रनीलम- णिभिः संदर्शिता इन्दिन्दिरा मधुपा यन्न तत्तथा । अत्र चरणयोः कमलोपमा, मन्दाकिन्या मकरन्दोपमा, सुरवृन्दमौलीन्द्रनीलमणीनां भृलोपमा । एवं चरणसरोजे मकरन्दजुपो नमत्सुरमौलिनीलमणिव्याजेन भृगा इव । कि- विशिष्टैर्दिविषद्वन्दैः ? अमन्दादरात्प्रचुरादरवशतः आननैः साष्टाङ्गप्रणिपात- प्रवणैः । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ३॥ एवं कृस्या हृदीशं द्वितयमथ नये सारमासाद्य तिस्रः सम्यग्योगं चतुणां निपुणतरधिया पञ्च जित्या विदित्या । पदकं हित्वाथ सप्ताष्टकुलगिरिबलो गीतगोविन्दसर्ग सूतया कृत्वा निसर्गाज्वलमिव नवमं कुम्भकर्णो जयी स्तात् ॥ इति श्रीकुम्भकर्णविरचितायां गीतगोविन्दटीकायां रसिकप्रियायां कलहान्तरि- तावर्णने मुग्धमुकुन्दो नाम नवमः सर्गः ॥ शीतलस्वभावोऽपि चन्द्रस्त्वयि तापप्रदलात्तपन इति भावः । हिमं तुषारोऽपि हुतवहोऽमिः । अथ च,-क्रीडामुदः सखीक्रीडाजन्या मुदः प्रमोदा यातनाः तीनवेदनाः । यस्तस्मिन्विपरीतमाचरति नस्य सर्व विपरीतमेव भवतीति भावः । 'परपंर्बुरे स्क्षे स्थान्निारवरस्यपि ।' इति विश्वः। 'यातना तीव्र वेदना' इत्यमरः ॥ २ ॥ सर्गावसाने हृदयशान्यै कविर्मगलमाशास्ते-सान्द्रेति । वयं श्रीगोविन्दस्य पदारविन्दं चरणसरोज वन्दामहे नमस्कुर्महे । किमर्थम् । अशुभ- स्कन्दाय अशुभानां मतिप्रतियन्धकांहसां स्कन्दाय नाशाय । तादयें चतुर्थी । अत्र 'वयम्' इति बहुवचनं शिष्यायभिप्रायेण । पापनाशनसामर्थ्य योतयति- स्वच्छन्दमित्यनेन । किंविशिष्टम् ? खच्छन्दं यथा स्यादेवं मकरन्दवत् मुन्दर यथा स्यादेवं गलन्त्याः सवन्त्या मन्दाकिन्या आकाशगङ्गाया मेदुरं स्निग्धम् । तथा हि-यस्मानिःसता मुरसरित् विश्वं पावयति, किं वक्तव्यं तस्य सामर्थ्यमिति भावः । अरविन्दे हि मकरन्दो भवति, तेन मन्दाकिन्युपमीयत इत्युपमालङ्कारः । पुनः कीदृशम् ? सान्द्रोऽतिनिबिड आनन्दो हर्षो येषां ते पुरन्दरादय इन्द्रादयो दिविषदा देवास्तेषां वृन्दैः समूहैरमन्दादरादादराविशयात् आसमन्तानप्रेति- युक्तस्तैर्मुफुटेन्द्रनीलमणिभिः संदर्शिता इन्दिन्दिरा मृता यत्र तादृशम् । अनेन तदन्यत्वमुक्तम् । अन चरणस्य कमलोपमा, मन्दाकिन्या मकरन्दोपमा, मुरबन्दमौलिगतनीलमणीनां मूंगोपमा, एवमेव कमलरूपकता चरणस्योका । तथा चात्र मन्दाकिनी पदेन व्यापकतयाऽविरतप्रवाहरूपाच भगवतो यशो वर्णितम् ॥३॥ वात्स्यायनादिमतसंमतमत्र किचिद्यत्कोपजातमय शब्दनयप्रमेयम् । यच्चाप्यलंकृतिरहस्यमलेसि तत्तच्चान्नायमूलमिति सन्मतिभिर्विभाव्यम् । इति श्रीशंकरमिभ्रविरचितायाँ गीतगोविन्दटीमायां रसमचर्या नवमः सर्गः॥

·. ! १५० गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः १० श्रो० १ दशमः सर्गः:१० -च तुरच तु र्भुजः- अत्रान्तरे मंसूणरोपवशार्मपार- निःश्वासनिःसहमुखीं सैमुखीमुपेत्य । सनीडमीक्षितसखीवदनां दिनान्ते सानन्दगद्गदपदं हरिरित्युवाच ॥ १ ॥ 'देशवराडीरागाष्टतालीतालाभ्यां गीयते।प्रबन्ध:१९ वदसि यदि किंचिदपि दन्तरुचिकौमुदी हरति दरतिमिरमतिघोरम् । स्फुरदधरशीधवे तव वदनचन्द्रमा रोचयतु लोचनचकोरम् ॥ १॥ प्रिये ! चारुशीले ! मुञ्च मयि मानमनिदानम् । इदानीं सायं कृतसखीकृत्यां स्मरशरजर्जरितकोपा स्वयमनुनयति-अत्रा- न्तर इति । अत्रान्तरेऽस्मिन्नवसरे दिनान्ते हरिः सबीडं यथा स्यात्तथा सुमुखी राधामुपेत्य सानन्दगद्गादपदं सहर्षविराकलिताक्षरं यथा स्यात्तथा इति वक्ष्यमाणमुवाच । पुनः कथं ? यथा स्यात्तथा । किंभूताम् ? मसूणरोप- वशां स्निग्धरोपरागांम् । कोमलसखीवचनैः किंचिन्नमितरोपाम् । पुनः किंभू- ताम् ? अपारनिःश्वासनिःसहमुखी विरहसहनासमर्थाननाम् । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १॥ तदेव वक्ष्यमाणमाह-बदसीति । तत्रानुरोधेन फ्रमपरिपार्टी परित्यज्य पूर्व ध्रुवपदं व्याक्रियते-निये हीति । हे प्रिये ! शोभनशीले ! मयि चिपये यो मानः तं मुञ्च परित्यज । फिभूतम् ? अनिदानम् सपती. अमान्तर इति । अत्रान्तरेऽस्मिन्नवसरे हरिः राधां समुपेत्य समीपं गया प्रदोपे रानिमुखे इति वक्ष्यमाणमुवाच । कीदृशम् ? अमसृणः कर्कशो यो रोष- स्वस्मादसीमोऽधिको निःश्वासस्तेन निःसह विरहदुःखसहनाक्षमं मुखं यस्यास्ताम् । पुनः कीदृशीम् ? सबीडं सलनं यथा स्यादेवमीक्षितं सख्या वदनं यया ताम् । कयं यया स्यात् ? सानन्दगद्गदपदम् । आनन्देन गद्गदपदं गलदक्षरवारसहितं यथा स्यात् ॥ १॥ तदेव गीतेन कथयति-घदसीति । गीतस्यास्य देश. पाठा-१ 'अग्रान्तरेऽमसण' Rs., s. २°वशादमीम" RM., P. S., D., C. "चशामसीम". ३ 'समुपेत्य राधाम् Rs. ४ 'प्रदोपे' ., ५ 'देशीय" 0. ६ रोचयति' P., S., D., 0. टिप्प०-1 रागलक्षणम्-'आरधगमनमुद्रा पूयमाननयनयुग्माम्या । मुए- शापिनी निजदयिते देशवराटी मवेद्गीरी ॥ इति । लामो लघुश्चति अष्टताली प्रकीर्तिता ॥ इति वाललगम्-दीपिका ।

·~ प्रवन्धः १९] रसिफप्रिया-रसमजर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् १५१ सपदि मदनानलो दहति,मम मानसं देहि मुखकमलमधुपानम् ॥ ध्रुवपदम् ।। सत्यमेवासि यदि सुदति ! मयि फोपिनी देहि खरनसरशरघातम् । घटय भुजवन्धनं जनय रदखण्डनं येन वा भवति सुखजातम् । प्रिये !० ॥ २ ॥ संभोगलक्षणकारणरहितम् । सपदि सांप्रतं भवतीति मानमपेक्ष्य मदनानलो मम मानसं दहति । तत्तापोपशान्त्य मुखकमलमधुपानं देवीति भूयः । अथ पदानि । वदसीति । हे प्रिये ! किंचिदपि प्रियाप्रियनिरपेक्ष स्वरुपमपि वदसि । तदा तव दन्तरचिकौमुदी मम दरतिमिरं भयान्धकार हरति । किभूतं भया. न्धकारम् ? अतीच घोरम्, अतीव भयानकहेतुत्यागयानकम् । अन मयि स्थायी भयमेवोदिक्तः सन् भयानकतामेप्यतीति । 'विभावैरनुभाषैश्च साधि- कैयभिचारिभिः । अनीयमानः स्थायित्वे स्थायीभावो रसः स्मृतः' इति । सच शारविरोधी त्वया परिहरणीय एव । राम पदनचन्द्रमा मम लोच- नचकोरं स्फुरन्योऽधरे शीधुस्तस्मै रोचयतु सामिलापं करोतु । अधरशीधुच- न्द्विकार्य चन्द्रमसः सान्निध्यान्मक्षेत्रचकोरस्य स्पृहा जायते ॥ १॥ अपि च,- सत्यमिति । हे सुदति शोभनदन्ते ! सत्यमेव यदि मयि कोपिन्यसि नहि बराडीरागस्तालवाटतालः । गीतार्थस्तु-हे प्रिये राधे ! चारु मनोहर शीलं यस्यास्तादृशे, वं मयि मद्विपयेऽनिदानमकारणकं मानं गुच सन । सपदि त्वन्मा- नकाल एव मदनानलः कामानिर्मम मानसं दहति तापयति । अतो मुखकमलममलं तत्सन्धि यन्मधु तत्पानं देहि । चारुशीलत्वमेवाह-घदसीति । सं यदि किंचिदपि उदासीनवचनमपि वदसि तदा दन्तरुचिकौमुदी तव दन्तानां या रचिः सैव कौमुरी चन्द्रज्योत्स्ना सातिधोरमतिमीमं दरतिमिरं दर. साध्वस स एव तिमिरमन्धरारः तद्धरति दूरीकरोति । अन साध्वसे सति पुरः स्थितमपि यस्तु न प्रकाशत इति साध्वसस्यान्धकारत्वेन निरूपणम् । दन्तरुचेश्च तनाश. क्लासमुदीत्वेन निरूपणम् । अथ च, स्फुरन्कोपवशास्किंचिचलन्योऽधरः । तळक्षण चोकम् । 'चन्द्रिकाया कौमुदी' इति विश्व. 'दरः साध्यसगर्वयो.' इति च । 'घोर भीमे हरे घोर.' इत्यपि । 'शीधु निमृतेऽमृते (()।''शीधु'शब्दः पुंस्थापि । पुशपुंसम्शेपेऽमरसिंहः–'युष्टं मुण्डं शीधु वुस्तम्' इति । अगाधर- वीधये इत्यन तादर्थ्य विवक्षाया चतुर्यो । न च लोचनचकोरमित्यत्र 'रुच्यर्थानां श्रीयमाणः' इति (पा. ११४॥३३) चतुर्थी। कुतो नेति चेत्, अन्याको भिलायो रुचिः, इह तु वदनचन्द्रमसोर्न प्रीतिजनकवं विवक्षितम् ॥ १॥ सत्यमेवेति । हे सुदति शोभनदशने । वं सत्यमेव यथार्थमेव यदि कोपवत्यसि तदा सरास्तीक्ष्णा ·१५२ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १० श्लो० ३ त्वमसि मम भूपणं त्वमसि मम जीवनं त्वमसि मम भवजलधिरत्नम् । भवतु भवतीह मयि सततमनुरोधिनी तत्र मम हृदयमतियत्नम् । प्रिये ! ॥ ३ ॥ नीलनलिनाममपि तन्वि! तव लोचनं धारयति कोकनदरूपम् । सापराधे मयि खरनखरशरघातं देहि । भुजाभ्यां बन्धनं घटय । रदैः खण्डनं जनय । अथवा,-किमुद्दिश्यते येन वा अपराधयोग्येन दण्डेन तव सुखजातं भवति स एव विधीयताम् । प्रभूणां हि सापराधेपु मृत्येषु साइनवन्धन- खण्डनादयो दण्डाः समुचिताः। अत्रैतब्याजेन नखक्षतालिङ्गनचुम्बनादीन्प्रार्थ- यते ॥ २ ॥ अपि च, त्वमसीति । तव अन्या एव सन्ति, ता एवं प्रार्थ्य- न्तामित्याशलाह-मम त्वमेव भूषणमसि । त्वयाऽलंकृतोऽहमन्यासु सौभा- ग्यवान् । अथ तिष्ठतु वायभूपणम् । मम जीवनमपि त्वमेवासि । अथ जीवनमपि तिष्ठतु । जीवनेऽपि भवजलधौ रलं त्वमेव । 'भवजलधि'ग्रहण- मन्यस्य परिग्रहस्य जडत्वद्योतनार्थम् । भवतीह विपये मयि सततमनु- रोधिनी कृपापरा भवतु । अत्रैवार्थे मम हृदयमतीव यनपरं विद्यते ॥ ३ ॥ अपि च,-नीलेति । हे तन्ति ! नीलनलिनाममपि कृष्णरूपमपि तव लोचन कोकनदरूपं रक्तिमानं धारयति । अतो यदि कुसुमशरबाणचेष्टया कुसुमशर- बाणाधीना भूत्वा यदि मामपि कृष्णं रायसि तदा इदं रानमेतल्लोचनरअ. नानुरूप स्यात् । इदमाकूतम्-यथा मयि कोपेन त्वया कृष्ण लोचनं ये नखास्त एव बाणास्ततिं प्रहारं देहि । तेनापि यदि न तुष्यसि, तदा भुजाभ्यां बाहुभ्यां पन्धनं घटय; तेनाप्यसंतोषे रदखण्डनं रदैर्दशनैः खण्डनमधरे क्षतं जनय येन वा मुखगातं सुखसमूहो भवति तदेव कुरु । तथा च मय्यप- राधानुकूलं दण्ड विधाय कोपं मुञ्चेति भावः । सुदति शोभना दन्ता अस्सा इत्यस्य सयुद्धिः । दन्तस्य दनादेशः । 'जातं जासोचजन्मसु' इति विश्वः ॥२॥ ननु या तव प्रिया तम्या मानं मोचय । मे मानत्यागे तव किं प्रयोजनमित्सत आह-स्वमसीति । त्वं मम जीवनमसि । खयि विषण्णायां मम विपादो भवति, प्रसन्नाया प्रसाद इति खमेव जीवनमिति भावः । वं मम भूपणमलंकरणमपि । खां गिना न परमा कान्तिरिति लमेव मम लोकोत्तर भूषणमिति भावः । भवजलधौ संसाररूपे रमाकरे खमेव मम रत्नमसि । यथा दरिद्रस्य रने दृष्टे परमानन्दो भपति, एवं मम स्वय्यपि दृष्टायामिति भावः । भवत्विति । इह प्रणते मयि भवती सततं सदानुरोपिनी भवतु । तत्राथें मम हृदयमतियन्नवत् ॥३॥ नीलेति । हे तन्धि कृशाहि नीलनलिनस्स नीलोत्पल. पाटा0-1वमसि मम जीवनं त्वमसि मम भूपणं' B. P., C.

·प्रयन्धः १९] रसिकप्रिया-रसमजांख्यटीकाद्वयोपैवम् १५३ कुसुमशरवाणभावेन यदि रसयमि कृष्णमिदमेतदनुरूपम् ।। प्रिये ! ॥४॥ स्फुरतु कुचकुम्भयोरुपरि मनिमारी रञ्जयतु तय हृदयदेशम् । रसतु रसनापि तय पनजपनमण्डले घोपयतु मन्मथनिदेशम् । प्रिये !० ॥५॥ रसं कृतं तथा मयि प्रसादपरा भूरया पुमुमशरमायेन कामवाणानां पटाक्षा. दीनां पेटया मयि रक्त पुर, कोपं स्वरया प्रसादपरा भयेत्यर्थः । अथवा,- कुसुमारभायेन यदि नीएनलिनाभमपि सोचनं फोफादरूप धारयति वह एतदिदं तयानुरूपम् ॥ ४ ॥ अपि च, स्फुरत्यिति । हे तन्यि ! तय पुपर. म्भयोरपरि मणिमञ्जरी मणिःमरीय स्फुरतु । पुरन्ती पकिं करोरिवत्याद- तव हृदयदेश रञ्जयतु । अपि च,-रसनापि राय निविडगधनमाले रमतु शब्दं करोतु । सा तथाविधा किं करोरियत्याह-मन्मयनिदेश 'सयों एय मानिन्यो मानं मुपाया कामयशगा भवन्तु' इति कामाज्ञां योपयन्तु ॥५॥ स्येवामा दीप्तिस्यैतादर्श तय लोचनं रोपारणं यलोकनदरूपं रसोत्पलसौन्दर्य धारयति । यदि च पुसुमशरः कामस्वस्य पाणभावेन पाणलेन तदाणाभिप्रायेण वाइम कृष्णं च रमयति रकं करोपि । एतस्य पशुपोऽनुरूपं सदृशम् । शरा हि सततं परशरीरमेदिनो रुधिराक्तत्वेनारका भवन्तीति मायः यद्वा, कुगुमशरयाणभावेन युमुमशरथ पाणरूपो यो भावोऽभिप्रायसेन । यता,-यमुमशरयागमायेन तद्वाणखरूपेण चापा भित्त्या पृष्णं मां यदि रसायसि । इदं रजनमेतस्यास्ववेतस्स याणस चानुरूपं सदृशम् । श्यामे लौहित्यापादनसमर्यायाले मम मनमनुरूपगेवेति । यथ याणेन तास रुधिरादिना रत्तो भवत्येवेति भावः। पुमुमशरयाणभावनानेन नयनेन कृष्ण नन्दात्मज मा रअयसि प्रणयास्पदं रोपीति । इदमेतस्सास्ववानुरूपमेयेति प्रकृतार्थों मवेत् । 'कोस्नदं रकरवे रक्तपहजे' इति विश्वः ॥४॥ स्फुर- विति । मगिमारी मणिपरम्परा कुचकुम्भयोः सनकलशयोपरि स्फुरतु चमला भवतु । तव हृदयदेशं व्रक्ष प्रदेश रसयतु सरश्मिभिः शोभयतु । खभयननलिनं रचलं धो, लं च कृष्णं मा रसयसि । मतो मणिमारी अर्पिता वक्षो यदि रमयति तदानुरूपं भवतीति भावः । अत्र केलीरूपशुभारम्भ मारीयुकपूर्णकलशस्थापनमुचितमेवेति सूचनाय कुचयोः फलशलेन रूपणं, मणिपरम्परायाध मरीत्वेन रूपणम् । तव घनजघनमण्डले मांसलजधनमागे रसनापि भुष्टिकापि रसतु शब्दायमाना भवतु, मन्मथनिदेश कामाज्ञा पाठा०-1 'कृष्मिद' D. - ·१५४ गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः १० श्लो०.६-७ - स्थलकमलगञ्जनं मम हृदयरञ्जनं जनितरतिरकपरभागम् । भण मसणवाणि! करवाणि चरणद्वयं सरसलेसदलक्तकरागम् । प्रिये ! ॥ ६ ॥ स्मरगरलखण्डनं मम शिरसि मण्डनं धेहि पदपल्लवमुदारम् । ज्वलति मयि दारुणो मदनकदनारुणो हरतु तदुपाहितविकारम् । प्रिये ! ॥७॥ अपि च,-स्थलकमलेति । हे मसणवाणि स्निग्धवाणि ! भण आदिश । तव चरणद्वयं सरसलसदलतकराग करवाणि । सरसः सनेहो लसन्योऽसावलक्तक. स्तस्य रागो यत्र । अथवा, सह रसेन शृङ्गारेण वर्तत इति सरसः, स घासौ तथा मृगारोत्पत्तिद्वारेण स्पृहाजनकश्चासौ लसत्कान्तिमांश्चति ईदृशोऽल. कारागो यत्र । एतावता अलककरजनसमकालमेव शृङ्गारोत्पत्तिर्भयत्येव यूनाम् । किंभूतं चरणद्वयम् ? स्थलकमलगञ्जनं पद्मरागस्पर्धि । पुनः किंभू. तम् ? मम हृदयरजन मम चित्तानुकारि । पुनः किंभूतम् ? जनित उत्पा- दितो रतिरहस्य रमणप्रमोदस्य परभागो यत्र, कामोद्रेककारीत्यर्थः ॥ ६ ॥ अपि च, स्मरेति । हे राधे ! मम शिरसि उदारं चरणलक्षणैर्महत्पदपलवं पदं पलव इव लौहित्यकौमल्यसैत्यादिना मण्डनमिय धेहि आरोपय । किंभूतं पदपलवम् ? स्मरगरलखण्डनं कामविपतापशमनम् । मयि विषये दारुणो मदनस्य यस्कदनं तदेवारण इस सूर्य इव चलति दीप्यते । स चरणपतयः मम घोषयतु वारं वारं कथयतु । कामाझया 'भोः केलि कुरुत' इति कामाशया सर्वे विलासिनो रमन्तामिति वा मन्मयनिदेशं घोपयलिति भावः ॥ ५॥ स्थलेति । हे मसणवाणि निग्धवचने ! भग माज्ञां देहि । तव चरणद्वयं सरसगलदलककरागं सरसः सान्द्रो लसन्नलकहरामो महारजनरागो यस्य तादृशं करवाणि पुर्याम् । कीदृशम् ! स्थलकमलगानं स्थलोत्पन यरकमलं स्वकान्त्या तस्य तिरस्कारकम् । पुनः कीदृशम् ? मम हृदयानुरागजनकम् । तथा चेदं मम हृदयं रसयति । ममाप्यलफनैतद्रसनमुचितमेवेति भायः। अत एव जनितो रतिरो मुरतोशले परभागः परस्परशोभा येन तादृशम् । मयालककेन चेदं रज्यते । तदेतत्कीय- पादौ मम हृदयलमं सत्परमशोभी दास्पतीति भावः । 'स्फुरतु मनिममरी' इसनेन भगनेन च विपरीतरतममाभिमतम् । परस्परं तु या कान्तिः परमागः स कथ्यते' इति धरनिः । रतः कौशलरागयोः' इति च ॥६॥ सरेति । हे पाठा०-1 "परिमागम्' P. २ 'सरसगलदस" ., . P.,0. १ 'कदनानलो' BH., Pi, S., O. 'सदुपहित" RL, P., B.,D.

·प्रयन्धः १९] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् १५५ इति चटुलचाटुपटुचारु मुरवैरिणो राधिकामधि वचनजातम् । जयति जयदेवकयिभारतीभूपित मानिनीजनजनितशातम् ॥ प्रिये ! ॥८॥ दिशरसि निहितः सन् । तेन मदनकदनारणजनिततापेन उपाहितविकारमारो- पितविकृति संतापं हरतु । भन्नान्तरेत्यादी प्रौढा मानवती नायिका अनुषलो नायकः ॥ ७ ॥ भपि च,-इतीति । इत्यमुना प्रकारेण घटुलचाटुपटुचार मुरवैरिणो राधिकामधिकृत्य वचनजातम् । जयदेवकविभारतीभूपितम् । पुनः किंभूतमू ? मानिनीजनजनितशातम् मानिनीजनस जनितमुत्पादितं नातं सुखं येन ॥ 'ललितापि पयरचना न धातुयोगाते विभाति शुभा। इति कुम्भ- कर्णनृपतिर्गायति तां गीतगोविन्दे ॥' तथा च सङ्गीतराजे-'तालो दर्णयती रागाः क्रमादष्टादश स्मृताः । मध्यमादिश्व ललितो चसन्तो गुर्जरी तथा ।। धनाश्री भैरवो गौण्डकृतिर्देशाटिकापि च । मालवधीश केदारमालबीयादि- गोण्डको । स्थानगौण्डश्च श्रीरागो महारश्च यराटिका । मेघरागश्च भद्राय- धोरणीनियता इमे ॥ यावदाग पदानि स्युः प्रान्ते पाटस्वराणि तु । चिध चिद्गतालापमूपितानि यथारुचि ॥ मिथः प्रियोक्तिसंभारविप्रलम्भरसानि च । यन स्यात्स प्रबन्धोऽयं रागराजिविराजितः ॥' इति चतुरचतुर्भुजरागराजि- प्रिये ! उदार सुन्दरं पदपल्लवं चरणकिसलयं मम शिरसि धेहि स्थापय । कीदृशम् ? मण्डनं मम मस्तकस्यालंकरणम् । पुनः कीदृशम् ? सरस्य यद्गरलं विषं तस्य खण्डनं नाशनम् । विरहिणं मूर्छादिप्रदानेन मलयानिले स्मरगरलवरूपणात्स्मरस्य सर्पलमाक्षिप्यते । 'चरणपल्लवं विधेदि' इत्यनेन नायिकाया गारडिकवं चेलाक्षेप- रूपकमिदम् । अपरमपि सर्यादिविषं गारुडिकचरणाघातेनाभिमन्त्रितपलवारोपणेन चशाम्यतीति ध्वनिः । किं च मयि दारुणो दुःसहो मदनकदनारुणो मदनः फामतजनितं यत्तदनं तापः स एवारुणः सूर्यो ज्वलति । अतस्तेनोपहितं जनित विकारं श्रान्सादिरूपं हरतु दूरीकरोतु । अन्यः सूर्यसंतापः शिरसि पल्लवादिस्थापनेन शाम्यतीति ध्वनिः । 'अरुणोऽस्फुटरागे स्यारसूर्ये सूर्यस्य सारथौ।' इति विश्वः । 'कदनं कलुपे तापे' इति च ॥ ७ ॥ इत्यनेन प्रकारेण मुरवैरिणः कृष्णस्य राथिकामधि लक्षीकृत्य वचनजातं वाक्यसमूहो जयति सर्वोत्कर्येण वर्तताम् । कीदृशम् ? चटुलं मनोहरं चाटु प्रीतियुक्तं पटु चतुरं चार मुकुमारम् । पुनः कीदृशम् ! पद्मावती जयदेवपत्नी तस्या रमणो वल्लभो यो जय- देवः तेन कविभारला भारतीसंशया कवियत्त्या भणितं वर्णितम् । जयदेवको- पाठा-१ 'जयति पद्मावतीरमणजयदेवविभारतीभणितमतिशातम् ॥' . av., c.

·१५६ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १० श्लो० २ परिहर कृतात) ! शङ्कां त्वया सततं धन- स्तनजघनयाक्रान्ते स्वान्ते परानवकाशिनि । विशति वितनोरन्यो धन्यो न कोऽपि ममान्तरं प्रणयिनि ! परीरम्भारम्भे विधेहि विधेयताम् ॥ २॥ चन्द्रोद्योतनामा एकोनविंशः प्रवन्धः ॥ ८॥ १९ ॥ इदानीमात्मानं गत. दोपं ज्ञापयन्संभोगार्थ प्रोत्साहयन्नाह-परिहरेति । हे कृतातङ्के कृतान्य. वनितासङ्गशङ्के! मयि शतां त्यज । अथवा,-मयि कृतातङ्के त्वद्वियोगदर्शन- संजातसंतापे शङ्कां त्यज । त्वां मयि संजातमनोविकल्पां दृष्ट्वा मयि संतापो जायत इत्यर्थः । अत्र ममेति पध्यन्तमर्थवशात्सप्तम्या विपरिणम्यते । कथं शङ्का परिहरणीयेति वाक्यार्थद्वारेण हेतुमाह । 'सतत'ग्रहणेन जीवितावधि स्वदृतेऽन्या काचन मम हृदयमाश्रित्य न वर्तत इति बोधयति । हे प्रणयिनि ! मम स्वान्ते घनस्तनजघनया त्वया सततमाकान्ते अत एवान्यानवकाशवति नितनोरनगादन्यो धन्यस्तादृशसौभाग्ययोग्यः कोऽप्यन्यः स्त्रीलक्षणो जनोs- न्तरं पश्चान्न विशति । साङ्गस्य प्रवेशाभाव इति तां शहां मा कृथा इत्यर्थः । शङ्का मुक्त्वा किं कुर्वित्याह-परीरम्भारम्भ मालिङ्गनारम्भे विधेयतां दासतां विधेहि । अथवैवं योजना-प्रणयिनीति काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयन्न संबध्यते । स्वयि योगो न युक्त इति प्रणयिनि मयि स्नेहपरे परीरम्भारम्भे विधेयतां किंकरतां विधेहि । त्वयानुमतोऽहमालिङ्गनार्थ प्रयतेय तथा कुरु । हरिणी वृत्तम् । अत्र कायलिममलंकारः । प्रणयिनीति पदौचित्यं वर्णानु- प्रासश्च । प्रौढा नायिका । प्रगल्भो नायकः । विप्रलम्भे सगसिद्धिः॥२॥ औरत्या भणितमिति तु व्याख्याने मन्दम् । तथा पौनरुश्त्यापत्तः । जयदेवकवि- भणितमित्यस्यैव सम्यक्लात् । पुनः कीदृशम् ? अतिशातमविशयितं मुसं यस्मा- तादृशम् । भारतीइत्तिलक्षणं शृङ्गारतिलके--(३६४४) 'प्रधानपुरुष- प्राया सदोकिनिरन्तरा । भारतीयं भवेदृत्तिवीरहास्याद्धताश्रया ॥' इति । रसार्णवसुधाकरेऽपि-'शृङ्गारादिषु सर्वेषु रसेविष्टा हि भारती ।' इति । 'चटुल: मुन्दरे चले' इति परणिः । 'चटु चाटु प्रियं वाक्यम्' इति हरिश्चन्द्रः। 'पटुस्तीक्ष्णे नीरोगे चतुरेऽन्यवत्' इति विश्वः। शर्मशातसुखानि च' इत्यमरः ॥८॥परिहरेति । हे कृतातके विहितसंतापे ! अन्यनायिकासगसंशयं परिहर सज, यतो मम खान्ते चित्तेऽभ्यन्तरे वितनोस्तनुशून्यात्यामादन्यो धन्यो जनो न पिशति न प्रविशति । पुतो न प्रविशतीलत आह-~परेति । परानवकाशिनि इतरापकाशशून्ये । तर हेतुमाह-त्ययेति । धने निनिहे स्वनजपने यस्यास्वादश्या खया यतताकान्वे व्याप्ते । तथा च सदा लया परिते मदीये स्वान्तेऽन्यस्य प्रयेष्ठ- पाठा०- सनमरपरी" ., B.

·। स्वया प्रय-धः १९] रसिकप्रिया-रसगलर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १५७ मुग्धे ! विधेहि मयि निर्दयदन्तदंश- दोल्लिवन्धनिविडस्तनपीटनानि । चण्डि ! त्वमेव मुद मुबह पञ्चयाण- चाण्डालकाण्डदलनादसवः प्रयौन्ति ॥ ३ ॥ शशिमुखि ! तव भाति भगुरभ्रूयुवजनमोहकराल कालसी । तदुदितभयभञ्जनाय यूनां त्वदधरसीधुसुधैव सिद्धमत्रः ॥ ४॥ इदानीं सापराधित्वमभ्युपगम्याप्याह--मुग्धे इति । हे मुग्धे आरमहि- तानभिज्ञे ! अहमपराधीति चेत्तई मय्यपराधयोग्यं दण्डं निर्दयदन्तदंश- दोलियन्धनिविडमनपीडनानि विधेहि । भथया,-कोपैकशरणेति चेत्तर्हि संयोधनमुरोनानुरूपं विशेषणमाह-हे चण्डि कोपने ! पञ्चबाणश्चाण्डालः तस्य काण्डैः शरैर्दलनान्ममासवः प्रयान्ति । किं पुनस्तस्य पौरुषेग? स्वमेय मुदमुदह मया जितोऽयमिति जयपटहं वादय इत्यन्वयः । अथवा,- हे चण्ठि ! त्वं मुदमुबह एव; नान्योऽधकाशः, चण्डित्यं न्यज चण्डित्ये ध्रियमाणे पञ्चयाणचाण्डालकाण्डदलनान्ममासवः प्रयान्ति । वसन्ततिलकावृत्तम् । रति वो व्यङ्ग्यः । तेन रमवदलंकारता । अनुकूलो नायकः । मुग्धा नायिका । प्रसादो गुणः । वैदर्भी रीनिः ॥ इदानीं वात्स्यायनन्यायमाश्रित्य क्रमेणानुकूल यति-शशिः, मुखीनि । हे शशिमुखि ! तब भगुरभूर्युवजनमोइफरालकालसी विद्यते । युक्तोऽयमर्थः, शशिनो हिंमार्थश्रवणात् । या हिंसमुखी भवति मेवावकाशो नास्ति । अनङ्ग एव परान्प्रविशति; तस्याद्वाभावादित्यर्थः । तस्मात्परी- रम्भारम्मे आलिङ्गनारम्मे विधेयतां वचनमाहिता विधेहि कुरु, परिरम्भमाचरेति मद्वचनं पुर्वित्यर्थः । 'रुकापशङ्कास्वातङ्कः' इत्यमरः ॥२॥ मुग्धे इत्यादि । मुग्धे सुन्दरि ! निर्दयं दयारहितं दन्तदंशं दन्तक्षतम् । अथ च दोपैल्लिबन्धं भुजलता- बन्धं निषिडं गादं स्तनाभ्यां पीडनं च विधेहि कुरु । ततो हे चण्डि कोपने ! खमेव मुदमानन्दमञ्चय प्रामुहि । मम पुनः पयवाणः कामः स एव निरपराधमा- दृग्जनहिंसकत्वेन चाण्डालः, तस्य काण्डदलनान्नाराचप्रहरणादसवः प्राणाः प्रयान्तु निर्गच्छन्तु । चाण्डालप्रहरणेन मरणे न समीचीना गतिः । अतस्वया साक्षादेव यथोचितदण्डाचरणं विधेयमिति भावः । 'चण्डी कात्यायनीदेच्या हिंसकोपन- योपितोः' इति विश्वः ॥ ३ ॥ ननु कोपो मम नास्त्येवेति आह-शशिमुखी. त्यादि । हे शशिमुसि चन्द्रानने ! तव भड्डरः भाति । कीदृशः! युवजनानां पाठा०-१ 'मुदमञ्चय पञ्च' RN., ., . ३ 'प्रयान्तु' D.,s. ४.कालसर्प:' RH, C. ५ "विपभञ्जनाय B. 'यदुदितमयभानाय' RP. गीत०१४ २ चण्डाला B.

·१५८ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १० श्लो०५ व्यथयति वृथा मौनं तन्वि ! प्रपश्चय पञ्चमं तरुणि ! मधुरालापैस्तापं विनोदय दृष्टिभिः । सुमुखि ! विमुखीभावं तावद्विमुश्च न मुञ्च मां स्वयमतिशयस्निग्धो मुग्धे ! 'प्रियोऽयमुपस्थितः ॥ ५॥ तस्या मुखे भ्रूः कृष्णसी भवत्येव । यूनां तरुणानां यतः सदुदितमय- भानाय त्वधरसीधुसुधैव त्वधरसीधुः, स एव सुधा । तब किला• मृतवुया तत्सन्निधौ कृष्णसा अवस्था न युज्यते इति योजना । अथवा, 1,-हे शशिमुखि ! तव मुखे भ्रूस्तायरसपीत्यनुमीयते । यतो यदुदितभय- भञ्जनाय यूनां स्वदघर एव सीधुः; पानसाधात् स एव सुधामधुरत्वाद्वि- पनाशनाय सिद्धमन्त्रः । अन्न सुधाया आस्वाद्यत्वेन भोपधित्वे वक्तव्ये यन्म- स्रोपादानं नत्सर्वयुवसाधारण्येन शृङ्गाराभासव्यावृत्त्यर्थम् ; अनिसौन्दर्यात् । भन्ये सरन्तु नाम उपभोगयोग्यत्वं हरेरेवेति । पुप्पिताया वृत्तम् । अन्न कल्पितोपमारूपकालंकारौ । तमेव क्रमशब्दार्थ विशिनष्टि आसर्गपरिसमातेः ॥ ४ ॥ व्यथयतीति । हे तन्धि कृशाङ्गि ! तवैतद्वृथा मौनं मां व्यथयति । त्वया तनुस्वाद्वक्तुमशक्यत्वेन मौनं न ध्रियते, किंतु निरपराधे सापराधोऽय- मिति 'वृथा'शब्दद्योत्यम् । अत एव व्यथयति । हे तरणि ! मधुरालापैः पञ्चम पञ्चमस्वरं प्रपञ्चय विस्तारय । पञ्चमोपादानेन वसन्तसमयमंजातरुचिराला- पकोकिलजेतृत्वं सूचितम् । वसन्ते हि कामिन्यः म्वैरं प्रियमनुसरन्तीति व्यज्यते । हे तरुणि! मौन वचनशक्तौ सत्यामवचनमर्यान्तरापाति तस्यजेति । अपि च,-दृष्टिभिरित्यत्र 'दृशिर प्रेक्षणे' इत्यन्न 'प्रशन्दो दर्शनप्रकर्ष स्निग्धत्यादि तरुणजनानां मोहनाय करालो भीषणः कालसर्पः । भुजंगो दष्ट्वा मोहयति, इयं दृष्ट्वा मोहयतीत्येतस्य करालखम् । अतस्तदुदित विपमानाय तत्सकाया दुदितमुद्गतं यद्विषं तस्य भञ्जनाय नाशाय यूनां तरुणजनाना सदधरसीधुमुधैव सदीयाधर एव सीधुमंदिराविशेषः स एवामृतं तदेव सिद्धः साधितो मन्त्रः । अन्यो जपादिना विषं नारायति अर्थ लासादित एवेति एतस्यान्यमन्त्रापेक्षया सिद्धत्तम् । तथा चायमपि तव भ्रूकालसर्पविषमुञ्छितस्वस्याप्योषधरयेन तयाधरः सुधायाः समान इति भावः । 'करालो मीपणेऽन्यत्' इति विक्षः ॥ ४ ॥ व्यथयती. त्यादि। हे तन्धि ! तब था मौनमवारणवाग्मन्धनं मां व्यथयति पीडयति । किंच, हे तरुणि ! मधुरालापैः पञ्चमं स्वरविशेष प्रपञ्चय विस्तारय । किंच, दृरिभिरवलोकनस्तापं संतापं विनोदय विशेषतोऽपमारय । हे सुमुखि ! विमुखीभावं त्यज मयि विमुखता सावद्विमुन्छ । मुमुख्याले मुख्यमनुचितमिति भावः । मानं मुघ यज । हे मुग्धे । अयं प्रियोऽनाकासित एवोपस्थित पाठा०-१'न पञ्चय' ., B., 'न वदन' RP. 'विमुख्य यस मा' P. २ 'मियोऽहमुपस्थितः' P.,c.

·- प्रवन्धः १९] रसिकप्रिया-रसमजर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १५९ वन्धूकातिवान्धवोऽयमधरः स्निग्धो मधूकच्छवि- गण्डश्चण्डि ! चकास्ति नीलनलिननीमोचनं लोचनम् । नासाभ्येति तिलप्रसूनपदवीं कुन्दामदन्ति ! प्रिये ! प्रायस्त्वन्मुखसेवया विजयते विश्वं स पुष्पायुधः ॥ ६॥ वदति । तेन निग्धलोचनम्तापं विनोदयेति विशिष्टोऽर्थों लभ्यते । हे सुमुखि ! तापद्विमुखीभावं विमुझ । मुमुल्या विमुखीभावो न युक्तः । हे मुग्धे ! भय- महमतिशयस्निग्धः स्नेह्यान्नीतिमांश्च उपस्थित इति मां न पञ्च इति न, अपि नु वञ्च जानीहि । 'अयम्' इति औदासीन्यव्यावृत्त्यर्थो निर्देशः । अत्र मुग्धत्वं न घटते । चातुर्यमुपेत्य मां स्वदेकतानं जानीहीत्यर्थः । जन हरिणीवृत्तम् । यथासंन्यमलंकारः । अनुकूलो नायकः । प्रसादो गुणः । कैशिकी वृत्तिः । वैदर्भी रीतिः । मागधी गीतिः ॥ ५ ॥ बन्धूकेति । 'हे चण्डि' इति सांप्रतं कोपहानायपि भूतपूर्वकोपाश्रयणेन संबुद्धिः । 'प्रिय' इति वितर्क । अहमिति जाने । स पुष्पायुधस्त्वन्मुखसेवया विश्व विजयते । सः' इत्यनेन स बाणोऽपी- श्वरदग्धः स्मर्यते । स तथाविधः सांप्रतं पुष्पैरपि आश्रयविशेपेग साधकैः सुरासुरैर्दुर्जयमपि विश्वं विजयते । तानेव त्वन्मुससेविपोप्पान्पञ्चयाणानु- दिशति । है चण्डि ! अयं तवाघरो बन्धुकधुतियान्धवः बन्युजीवक्रान्तिसदृशः। अनेन रक्ताकर्षणयाण उक्तः । अपि च,-तव गण्डः स्निग्धो मधूकच्छविश्व- कास्ति । विरहिणीनां हि गण्डे पीतिमा भवति । अनेन पीतो चशीकारवाण उक्तो भवति । अपि च,-तव लोचनं नीलनलिनकान्तिपराकरणशीलं चकास्ति । अनेन कृष्णवर्ण उन्मादनवाणोऽभाणि । अपि च,-तवेयं नासा तिलप्रसून- पदवीमत्येति अतिक्रामति । अनेन द्रावणबाण उक्तः । अपि च, हे प्रिये ! कुन्दाभदन्ति कुन्दयदुज्वलदशने! । अनेन शोपगाण उक्तः । एवमेतः आगतः। कीदृशः ? अतिशयनिग्धोऽतिशयेन नवान् । तथा च खयमागतः प्रियः (इति) हेतुनोंचित इति भावः ॥५॥ संप्रति लयि मानवत्यां खन्मुखेनैव कामो मा पीडयति । अतस्त्वं प्रसीदेयाशयेनाह-यन्धूकेत्यादि । अतिकोपने ! अयं तवाघरो, बन्धुकधुतिबान्धवो बन्धूरस्य पुष्पविशेषस्य या द्युतिदीप्तिस्तस्या वान्धवः सुहृत् । अत्र तद्बान्धवरूपणेन बन्धूकद्युतिसमाधेर- नित्यस्थितिय॑ज्यते । अयं निधो गण्डः कपोलो मधूकच्छविर्मधूकपुष्पस्यैव छविः कान्तिर्यस्य एतादृशश्रकास्ति शोभते । लोचनं नीलनलिनश्रीमोचनं खपान्या नीलनलिनस्य नीलोत्पलस्य धियं कान्ति मोचयति त्याजयति । है कुन्दाभदन्ति ! कुन्दपुष्पस्येवाभा दीप्तियेषां ते दन्तास्ताशि । तव नासा तिलप्रसूनपदवीं तिलपुष्पपद्धतिमभ्येति प्राप्नोति । प्राय इति तर्कयामि । स प्रसिद्धः पुष्ायुधः पाठा०-१ "लवण्डि' D. २ 'नासाऽति' P. ३ 'सेनया' RI.

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १० श्लो० ७ दृशौ तव मदालसे बदनामिन्दुसंदीपनं गतिर्जनमनोरमा 'विजितरम्भमूरुद्वयम् । रतिस्तव कलावती सैचिरचित्रलेखे भ्रुवा- वहो विबुधयौषतं वहसि तन्वि! पृथ्वीगता ॥ ७ ॥ पञ्चभिर्दागर्भवत्याः सेवको भूत्वा विश्वजेता भवतीति । शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् । उपमाविशेपोऽलंकारः । अनुप्रासो वर्णालंकारः । असमस्तपदा वैदर्भीरीतिः। प्रसादो गुगः । स्थितलयं गानम् । संभाविता गीतिः । कैशिकी वृत्तिः ॥ ६ ॥ दृशाविति । 'अहो' इति आश्चर्य । त्वं पृथ्वीगतापि दिव्यस्त्रीसमूह वहसि । क कामित्याह -तव दृशौ मदेनालसे वर्तते । अनेन मदालसतां वहसीत्युक्तम् । अपि च, तर वदनं चन्द्रवद्दीसिमर्नते । अनेन इन्दुमतीनाम्नी अप्सराः कथिता । अपि च,-तप गतिर्जनमनांसि रमयतीति । अनेन मनोरमा काचन सुरस्त्री भणिता । अपि च,-तवोरुद्वयं विजितकदलीकाण्ड वर्तते । अनेन रम्भोक्ता । अपि च,-तब रतिः संभोगः कलावती हावभावकिलकिश्चितमोहा- यितबियोकादिमती वर्तते । अनेन कलावती काचिदेवनायिकोका । अपि च, तव ध्रुवौ रुचिरे चित्रे लेखे ययोस्ते तादृश्यौ । अनेन रुचिरा चित्रलेखा च पुष्पमेवायुधं शस्त्रं यस्य सः कामस्वन्मुवसेनया खन्मुसमेव सेना कटकं वेन विश्वं विजयते । कामः पञ्चभिः शरैर्विश्वं जयति । खन्मुखे बन्धूकमधूकनी. लोत्पलतिलकुन्दपुष्पाणि पञ्च सन्तीति बन्मुखेनेष कामो विश्वं जयतीति भावः ॥ 'बन्धूफ बन्धुजीचे स्यात्' (इति मेदिनी।) 'मधुपुष्पो मधूकश्च गुडपुष्पो मधुडगः' इति हारावली ॥ ६ ॥शाविति । हे तन्धि ! त्वं पृथ्वीगता पृथ्व्यां भुवि गता प्राप्ता सती विवुधयौवतं देग्युवतीसमूहमाचर्येण वहसि धारयसि । तदेवाह-दृशाविति । तब दशौ ने मदालसे मदेन हर्षेणालसे मन्यरे । अथ च मदालसा स्वर्वेश्या । तथा च खर्गे एव मदालसा, त्वं तु एकवढे मदालसे दधासीत्याश्चर्यमिति भावः । तव वदनमिन्दुमत्यास्पदमिन्दुविषयिणी या मतिस्तस्या आस्पदं विषय इत्यर्थः । तय मुखेऽयमिन्दुरिति मतिर्भवति । अमरलोकानामिन्दु- मती कारन देवानना तस्या आश्रयः । तय गतिजनानां मनोरमा मनोहारिणी। अथ च,-मनोरमानानी या देवाना तदात्मिका । अथवा,-रमा लक्ष्मीम्वदामि केयर्थः । तथा तयोरुदयमुत्युग्मं विधुतरम्भ विधुने सशोभया तिरस्हवे रम्मे कदल्यो येन तादृशम् । अथ च, रम्भा म्यर्वेश्या । स्वर्ग एकैच रम्भा बरुद्वयात्मक रम्भाइयं दधासीति भावः । अथ च, तब रतिः मुरतफेलि: कलावती वशिलशा- लिनी । अथ च, तब रतिः कामपनो । अस्ति फलावतीनाही देवाशना । भ्रुवो पाटा०-1 "संदीपकं' P., मिन्दुमत्यास्पदं' R., D., . २ 'विधुत. राम' M.D.S.P. ३'रचिवचियलेरो' म., D., S.

·प्रवन्धः १९] रसिकप्रिया-रसमापियटीकादयोपेतम् । १६१ से प्रीति तनुता हरिः कुवलयापीडेन साध रणे राधापीनपयोधरस्मरणकृत्कुम्भेन 'सभेदयान् । यन्त्र विद्यति मीलति क्षणमपि क्षिप्रं वदालोकन- व्यामोहेन जितं जितं जितमभूत्कंसस्य कोलाहलः॥ ८॥ इति श्रीजयदेवकृतौ श्रीगीतगोविन्दे मानिनीवर्णने चतुरचतुर्भुजो नाम दशमः सर्गः ॥ १० ॥ वर्णिता ॥ 'जसौ जसयर। वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरु ' इति पृथ्वीचन्द । कल्पितोपमालकार ॥७॥ स प्रीतिमिति । स हरिजंगता प्रीति तनुता हर्ष विस्तारयतु । कीदृशो हरि ? कुवरयापीडेन कसदन्तिना साधं रणे समेदवा- न्सगमवान् । किंविशिष्टेन कुवरयापीडेन ? राधापीनपयोधरयो स्मरणारी कुम्भी यस्य तेन । क इत्यपेक्षायामाह-यत्र हराविति हेतो राधापीनपयो- धरमरणादेव साविकभावोद्रेकाक्षण विद्यति स्वेदयति । मीलतीति । भ्रान्त्या चक्षुपि निमीरति सति कसत्य तदालोकनारास्य तथाविधस्य दर्शना- म्यामोहेन भ्रान्त्या क्षिण घेगेन नित जितमिति कोलाहलो भवति स । भ्रान्ति- मदाशिपावलकारो। शृङ्गारवीरयो सकरश्च । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ८॥ भानन्दकन्दलीकन्द मुकुन्द नन्दनन्दनम् । प्रणम्य दशम सग व्याकरोस्कुम्भभूपति ॥ इनि श्रीचित्रकूटाधीश्वरराजाधिराजमहाराजश्रीकुम्भकर्णविरचिताया रसिकप्रियाया चतुरचतुर्भुजो नाम दशम सर्ग ॥ रचितचिनलखे रचिता मयि कोपवशाचित्रा विचित्रा लेखा भ्रफुटी याभ्यां तादृशे। तथा च खग एवैव चित्रलेखा, सद्रूभ्या तु चित्रलेखाद्वय रचितमित्या- श्चर्यमिति भाव । प्रेयोनामायमलकार । तदुक्त दण्डिना (का २१२७५)- "प्रेय प्रियतरारयान रसपद्रसपेशलम्' इति । पृथ्वीनामक चेद छन्दखलपण वृत्तरनाकरे । 'रम्भा कदल्यप्सरसो' इति विध । युवतीना समूहो यौवतम् । 'भिक्षादिभ्योऽण् । (पा ४।२।३८) 'मार्मिण यौवत गणे' इत्यमर ॥७॥ अय सर्गान्ते कपिराशिष प्रयुक्त-प्रीतिमिति । हरि श्रीकृष्णो वो युष्माक पठता गायता गृण्वता च प्रीतिमान द तनुता विस्तारयतु, यतो भक्तानां क्लेशहारी पाठा-१ 'प्राति बम्तनुताम्' RM, C, D २ 'ससर्गवान्' 8. ३ 'क्षणमय क्षिसे छिपे तत्क्षणात्' RN , , S, c. ४ 'कससालमभूजित जिवमिति व्यामोहकोलाहल '. R , D 'तदालोकनात्कसो बालजित जितमभूयालोरकोराहर' P., c ५'मुग्धमाधवो' RM., D 'मुग्ध- मधुसूदनो' ·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १० श्लो०८ हरिः । कीदृशः ? रणे रतिसंग्रामे राधायाः पीनी पयोधरी तयोः सरणवत् संस्कारयोवो याभ्यां तादृशौ कुंभो यस्य तथोक्तेन कुवलयापीडेन हस्तिना सार्थ संमेदवान् संसर्गवान् । अत्र प्रचुरशृंगारित्वं तथा च श्रीराधायां सर्वाधिकभावं, श्रीकृष्णस्याद्भुतवीर्यवं शृङ्गारविरोधिभयानकहेतुमहासत्त्वं हस्तिसंग्रामे शृङ्गार- रसस्याविर्भावेन वर्णितमिति क्षेयम् । तदेवाह-यत्र यस्मिन्रणे तत्कुम्भस्थल- दर्शनोबोधसात्त्विकविकारेण खियति खेदं कृतवति पुनः केनापि सुखोदयेन क्षणं मिलति सति । अथ अथानन्तरं तत्क्षणमेव द्विपे क्षिप्ते हते सति कंमस्यालमति- शयेन जितं जितमावेगेन द्विरुतिः, इति व्यामोहकोलाहलः अभूत् । अयमर्थः-जितं प्रथमस्तावखेदमिलिताभ्यां कंससभायामानन्दो जातः । पश्चात्तरक्षणमेव हते द्विपे आवेगाच्छत्रुणा जितं जितमिति । अमुना प्रकारेण व्यामोहो मूर्छाकोलाहलो हाहाशब्दश्चाभवदित्यर्थः । यद्वा,-उदितसात्विक- विकारे सादृशस्य दर्शनात् व्यामोहाब्रान्त्या 'जितं जितम्' इति कोलाहलो:- भवदित्यर्थः॥८॥ स्फुटीकृतरसोत्करां प्रथितशालिनाथोल्लस- त्सुरद्रुमसमुद्भवां विवुधवर्गदत्तोत्सवाम् । नृणां सरसमाधवोत्तमगुणः प्रमोदप्रदां लिहन्तु रसमञ्जरी रसिकचश्चरीका मुहुः ॥१॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायधीशंकरमिधविरचिताया श्रीशालिनाथकारितायाँ गीतगोविन्दटीकाया रसमञ्जरीसमाख्यायां दशमः सर्गः ॥

·प्रबन्धः २० ] रसिकप्रिया-रसमचर्याख्यटीकाद्वयोपेवम् । १६३ एकादशः सर्गः ११ -सामोद दामोदर- सुचिरमनुनयेन प्रीणयित्वा मृगाक्षी गतवति कृतवेशे केशवे कुचशय्याम् । चितरुचिरभूपां रेष्टिमोपे प्रदोपे स्फुरति निरवसादा कापि राधां जगाद ॥ १ ॥ वसन्तरागयतितालाभ्यां गीयते । प्रवन्धः ॥ २० ॥ विरचितचाटुवचनरचनं चरणे रचितप्रणिपातम् । संप्रति मजुलवचुलसीमनि केलिशयनमनुयातम् ॥ १॥ मुग्धे ! मधुमथनमनुगतमनुसर राधिके ! ॥ ध्रुवपदम् ।। इदानीं कृतानुनयां राधां कापि सखी हरिमभिगमनाय प्रोत्साहयति- सुचिरेति । कापि ससी रानां जगाद । क सनि ? प्रदोपे रगनीमुखे स्फुरति सति । फिंभूते प्रदोपे ? दृष्टिं मुष्णातीनि कर्मण्यम् । अभिसारिकाभि सरणावसान इत्यर्थः । किंभूतां राधाम् ? निरवसादामङ्गीकृतानुनयेन गत- 'खेदाम् । पुनः किंभूताम् ? रचितनीलनिचोलायभिसरणयोग्यवेपाम् । सति ? कृतवेशे कृतनेपथ्ये, अथ या कृत्वग्रहे कृष्णे कुनशय्यां गतवति मति । किं कृत्वा ? बहुकालानुनयेन मृगाक्षीमनुकूलयित्वा । मालिनीवृत्तम् ॥ १॥ नदेव प्रोत्साहमनुवदति-विरचितेति । तर पूर्व ध्रुवः । मुग्ध इति । सुचिरेति । कापि मखी राधा जगादोवाच । क सति ? प्रदोषे स्फुरति सति । कीदृशे ? दृग्विमोपे दृशी विमुष्णाति चोरयति विषयमहणासमर्थे करोति तादृशे । गाढान्धकारे इत्यर्थः। पुनः क सति ? केशवे मृगाक्षी हरिणनयनां राधा मुचिरं बहुकालं यथानुनयेन प्रीणयित्वा कुजशय्यां लतावेष्टितकुटीराभ्यन्तर- स्थशयनीयं गतवति गते सति । कीदृशे केशवे ? कृतवेशे कृतालंकरणे। कीदृशी राधाम् ! रचिता रुचिरा मनोहरा भूषालकृतिर्यया ताम् । पुनः कीदृशीम् ? निरवसादां निर्गतोऽवसादः कृष्णानागमनजन्यं दुःसं यस्यास्वाम् ॥१॥ तदेव गीतेन कथयति-विरचितेति । गीतस्यास्य वसन्तरागो यतितालः । गीतालु -हे मुग्धे राधे ! मधुमथनं कृष्णमनुसर । कीदृशम् ! अनुगत बामनुस्तम् । अनुगतलमेवाह-विरचितेति । विरचिता विहिता चाटुवचनस्य स्थना संदों न्येन तादृशम् । पुनः कीदृशम् ? तव चरगे रचितः प्रणिपातः प्रणामो येन तादृशम् । तर्हि संप्रति कुत्रास्त्रीत्यत आह-संप्रतीति । संप्रत्यधुना यधुलो तसस्तस्य सीमनि पर्यन्ते यत्केलिशयन क्रीडाशय्या तामनु लक्षीकृत्य यातं पाठा0-1, रचितरुचितभूषां' Rr. २ 'ग्विमोपे' R. ३ रागे रूपकताले' RM., D., S., P.

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ११ लो० २-३ घनजघनस्तनभारभरे ! दरमन्थरचरणविहारम् । मुखरितमणिमीरमुपैहि विधेहि मरालनिकारम् ॥ मुग्धे० ॥२॥ शणु रमणीयतरं तरुणीजनमोहनमधुपविरावम् । कुसुमशरासनशासनवन्दिनि पिकनिकरे भज भावम् ॥ मु०॥३॥ हे मुग्धे प्रियाभिसरणकालानमिझे राधिक ! बालत्वद्योतनाय कप्रत्ययः । अनु- गतमनुकूलं मधुमयनमनुसर । मा पिलम्ब विधेहीत्यर्थः । इति भुवः । अथ पदानि । विरचितेति ध्रुवेणान्वयः । किंभूतं मधुमथनम् ? मंप्रति इदानीमेव मनोरमवझुलसीनि केलिशयनमनुप्राप्तम् । वसलादीनां विभावत्येन परिण- मनात्तयोतनार्थत्वान्निकुञ्जोपादानम् । पुनः किंभूतम् ? विरचितचाटुवचन- रचनम् । पुनः किंभूतम् ? चरणे रचितप्रणिपातम् ॥ १॥ अपि च,-धनेनि । हे धनजयनेस्तनभारमरे! जघने च तनी च जघनत्तनम्, धनं च तजधन- स्तनं च, तस्य देशे भरोऽतिशयो यस्याम्तस्याः संवृद्धिः । मुग्यरितमणिमझीरं नूपुरं यथा स्यात्तथा उपैहि आगच्छ । तेन चागमनेन मरालानां हंसानां निकारं जयं विधेहि । कथं विधेहीति चेत्, दरमन्थरेति । ईपन्मन्थरचरण- विन्यासं यथा स्यात्तथा ॥ २ ॥ अपि च, -ण्विति । हे मुग्धे! रमणीयतरं तरुणीजनमोहनं मधुपानां विरुतं शृणु । अपि च,-कामाज्ञास्तुतिपाठके पिकसमूहे भावमभिप्रायं भज । किमुक्तं भवति ? 'मधुप'शब्देन कृष्ण उपलक्ष्यते वर्णतः साम्येन त्वदोष्टमधुपानेन च । अथ मधोदैत्यस्य गतम्, वा तत्रस्थः प्रतीक्षत इत्यर्थः ॥ १॥ तां प्रोत्साहयन्ती सखी प्राह- घनेति । हे राधे ! उपैहि कृष्णमुपगच्छ । कथं यथा स्यात् ? मुसरितः सशब्दः कृतो मणिमञ्जीरो मणिसचितो मञ्जीरो नूपुरो यत्र गमने एवं यथा स्यात् । पुनः कथं यथा स्यात् ? दरेण साध्वसेन मन्थरथरणविहारः पदविन्यासो यत्रैवं यथा स्यात् । तत्र हेखन्तरगर्भविशेषणमाह-घनेति । धनयोनिविडयोर्जधनस्तनयो- र्भारस्य भरोऽतिशयो यस्यास्तादशी । मरालानां हंसाना खकीयमन्थरगमनेन मजीरादिशब्देन च निकार तिरस्कार विधेहि कुरु । संप्रति मरालेषु शब्दायमानेषु सत्सु मीरादिध्वनिरपि मरालशब्दलेनैव लोके ग्राह्य इति संप्रति योग्योऽभिसा- रक्षण इति ध्वनिः । अथ संप्रति इसस्य शब्दो यानायां शुभं सूचयतीति गमनं प्रति विलम्बो न कार्य इत्यपि ध्वनितम् । तदुक्तं बसन्तराजीये--'कृष्णासु सर्वाखपि दर्शनेन इंसस्य शन्देन च सर्वसिद्धिः । इति । 'मरालो राजहंसे स्यान्मरालो हंसमात्रके' इति धरणिः । 'निवारः स्यात्परिभवे धान्यस्योरक्षेपणेऽपि च' इति विश्वः ॥२॥ण्विति । तरुणीजनाना मोहजनकं मधुरिपोः कृष्णस्य रावं शब्द शृण । कीदृशम् ? रमणीयतरमतिशयेन रमणीयम् । पिकनिकरे पाठा०-1 विकारम्' R., s., P.,d. २ 'मधुरिपुरावम्' R., Sa, Poo.

·प्रवन्धः २०] रसिकप्रिया-रसमचर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १६५ अनिलतरलकिसलयनिकरण करेण लत्तानिपुरम्बम् । प्रेरणमिव करभोरु ! करोति गति प्रति मुश्च विलम्बम् ।। मुग्धे !०४ स्फुरितमनगतरङ्गवशादिव सूचितहरिपरिरम्भम् । पृच्छ मनोहरहारविमलजलधारममुं फुचकुम्भम् ।। मुग्धे !० ॥५॥ पातनाटयोपणान्मधुपः कृष्णः । तरुणीजनमोहनश्चासी मधुपच तस्य भवरसङ्गमे विशिष्टान्सीस्कृतादिशब्दान्णु । भनु च स्वमपि तदा स्वारमरात रोपं त्यक्त्या कोकिलस्वरा तमानन्दयेत्यर्थः । कुसुमारासन- शासनयन्दिनीति तेषां विभावत्वमुक्तम् ॥ ३ ॥ अपि च, अनिलेति । हे करभोरु ! करभवदूरू यस्याः सा । 'मणियन्धादाकनिएं करस्य करभो बहिः।। लतानिकुरम्य लतासमूहः । अनिलतरलकिसलयनिकरेणेव करेण । गति प्रति प्रेरणमिव करोति । अतो विलम्ब मुश्च । यत्र अचेतना अपि चेतनवत्प्रतियोधयन्ति तवेष्टसिद्धिरघश्यंभाविनी । अत्र करसानिध्यात् 'लता'शब्देन सत्यः स्वां घरयन्तीति द्योत्यते संकुरितमिति । है सखि ! अमुं कुचकुम्भं पृच्छ । नियकरस्पर्शलाल- सकुचकुम्भचेष्टां ज्ञातुमिच्छां कुरु । भायिप्रियावेदकः कुचकलशोऽपि त्वां प्रेरयतीत्यर्थः । किंभूरा कुचकुम्भम् ? स्फुरितम् । कुचस्फुरणं प्रियसंगममावेदयतीति सामुद्रिकज्ञाः । कस्सादिव ? कामोमिवशादिव । ॥ १॥ अपि च,- . कोकिलसमूहे कुसुम शरासनमन्दिनि सति । मुमान्येव शरासनं धनुर्यस्य तादृशः कामस्तुच्छासनस्य तदाज्ञाया बन्दिनि स्तावके सति । यद्वा,-मुमशरासनं वन्दितुं नमस्क शीलमस्य तादृशे बामाज्ञाकारिणि सतीत्यर्थः । भावं कृष्णेनुराग मनाश्रय ! मन पिकनिकरांकारेण कृष्णमधुरालापस्य परैरलक्ष्यतया तदीयनि:- शसभापितान्यपि त्वं तमागता सती श्रोष्यसीति घनेतम् । अथ च पिकस्य मधुरखरो यात्रायां शकुन इत्सपि वनितम् । 'चन्दिनः स्तुतिपाठकाः' इत्यमरः ॥३॥ अनिलेति । है करभोर ! करभः कनिष्टान्तो मणिबन्धपर्यन्तः परस्स बहिर्मागतद्वनिनोन्नती करू यस्यास्लादशि । गति गमन प्रति विलम्ब कालो मुस । अनिलतरलकिसलयानझरेण करेण अनिलेन वायुना तरलचञ्चलो यः किसलयनिकरो नवपध्वसमूहात्वरूपेण करेग लतानिकुरम्ब लतासमूहस्तव प्रेरणमिव करोति । किरालयकम्पच्छलेनाममन्त्रसमसइमानो लतारागृहोऽपि सां प्रेत्यतीति भावः। अथवाऽये पल्लवित क्षादिदर्शन याबाया फलसिद्धिसूचकम् । अत्तो गमनं प्रति विलम्बो न कार्य इति ध्वनितम् । तदुतं शकुन शास्त्रे-बाने मधुरवास्पक्षी वृक्षः पवितोऽप्रतः । अनुकूलो कान्वायुः प्रयाणे शुभसूचकः' इति । समूहो निकुरम्यं कदम्बकम्' इत्यमरः । 'मगिरन्यादाकनिष्टं करस्य करभो बहिः' इति च ॥ ४ ॥ स्फुरितेति। अमुं कुचकुम्भ सनकल पृच्छ राखी ·गीतगोविन्दकाव्यम् [संर्गः ११ श्लो०६-७ अधिगतमखिलसखीभिरिदं तव पुरपि रविरणसज्जम् । चण्डि! रसितरशनारवडिण्डिममभिसर सरसमलजम् ।। मुग्धे०६ स्मरशरसुभगनखेनै सखीमवलम्ध्य करेण सलीलम् । चल वलयकणितैरववोधय हरिमपि निर्गदितशीलम् ॥ मुग्धे० ॥७॥ संभूतम् ? सूचितः कथितो हरेः परिरम्भो येन । अपि किंभूतम् ? मनोहरो हार एव विमलजलधारा यत्र । शकुनकलशेऽपि तरवशारसूचितप्रियमा- हिर्भवति । विमलजलधारोऽपि, सण्डश्लेपालंकारः ॥५॥ अपि च,-अधि- गनमिति । हे चण्डि ! सखीसकाशालजारहितं यथा स्वासथा अभिसर । अर्धाकृष्णयसतिम् । यतोऽसिलसखीभिरिदमधिगतं ज्ञातम् । इदमिति किम् ? तव वपुरतीय रतिरणाय विहितसामग्रीकं वर्तते इति सखीनामने वपुपैव निवेदितम् । अतो लजा मा कुरु । किंभूतं वपुः ? रसितो रशनावलिरेव डिण्डिमः पणववाद्यविशेपो येन । अपि च किंभूतम् ? सरसं सरागम् । अत' एव रणोद्यतायाश्चण्डीति विशेषणमुचितम् ॥ ६ ॥ अपि च, स्मरशरेति । हे सखि करेण सखीमवलम्ब्य सलील चल । अपिश्चार्थे । च पुनः । निगदितशीलं निगदितं तव प्रतीक्षया सुभटं व्याख्यातं शीलं यस्य । अथवा,-पूर्वपददोपत्वेन सखीभिज्ञानपरं निगदितं च तच्छीलं च भवत्याश्चरित्रं तत् । हरिमपि बोधयेति 'अपि' शब्दार्थः । किंभूतेन? सरशरसुभगनसेन सरशरवरपुष्पवसुभगा समीचीनं वा वदतीति प्रश्नं कुरु । कीदृशम् ? स्फुरितं सकम्पम् । कस्मादिव ? अनङ्गतरङ्गवशादिव, अननस्य कामस्य यस्तरङ्ग ऊर्मितद्वशादिव । अत्राननेत्यनेन तस्या रसतरङ्गिणीलमाक्षिप्यते । अन्योऽपि कुम्भो नास्तर हैःप्रेर्यमाणः सकम्पो भवतीत्ययमपि ते कुचकुम्भस्त्वयि रसतरङ्गिण्यामननतरङ्गः प्रेरणादिय सकम्प इति भावः । 'इव'शब्द उत्प्रेक्षाद्योतकः । पुनः कीदृशं कुचकुम्भम् ? मनोहरो यो हारः स एव निर्मला जलधारा यत्र तादृशम् । अत्र स्तनोपरि स्थितस्य हारस्य जलधाराखरूपणास्तनयोः पूर्णकलशस्वेन रूपणमाक्षिप्यते । पूर्णादेव कलशा- तररान्दोलने सति बहिर्जलधारानिःसरणसंभवात् । पुनः कीदृशम् ? सूचितः हरे कृष्णस्य परिरम्म आलिङ्गनं येन तम् । नारीणां स्तनकम्पः प्रियं सूचयतीति शाकुनिकाः । तदुक्तम्-'नित्यं नार्याः स्तने कम्पः प्रियसंगमसूचकः' इति । पूर्णकलशलेन म्तनरूपणमपि यात्रायां पूर्णकलशदर्शनं प्रियसूचनाय ॥५॥ ननु सखीजनेषु पश्यत्सु, कथं मया गन्तव्यमित्यत आह-अधिगतमिति । इदं तव वपुः सखीभिरतिशयेन रतिप्रसङ्गाय सुरतप्रसन्नाये, सज्ज कृतालंकरणादि. कृत्यविधानमधिगर्न ज्ञातम् । तथा च सीमिष्टमेवाधुना किं विलम्बेनेति पाठा०-१ 'वपुरतिरतिरणसबम्' RN., "रतिसहरसजम्' P. ३ 'राणि- तरसना' . ३ "नखेन करेण सखीमवलम्ब्यसलीलम् ।' a ४ निजगतिशीलम्' RM., D., B., C.

·। प्रवन्धः २०] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेवम् ! १६७ श्रीजयदेवभणितमधरीकृतहारमुदासितामम् । हरिविनिहिवमनसामधितिष्ठतु कण्ठतटीमविरामम् ।। मुग्धे० ॥८॥ सा मां द्रक्ष्यति वक्ष्यति स्मरकथां प्रसङ्गमालिङ्गनेः प्रीतिं यास्यति रंस्यते ससि! समागत्येति 'चिन्ताकुलः । नखा यस्मिंस्ताशेन ॥ ॥ अपि च, श्रीजयदेवेति । इदं श्रीजयदेव- भणितं हरागरोपितमनसामविराममपिच्छेदं कण्ठतटीमधिनिष्टनि । अघरीपतो हारो भुक्तादिप्रथितो येन । पक्षेऽधरीकृतो हारः शुद्धं वचनं येन । पुनः किंभूतम् ! उदासितवामम् । उदासिता वामा ली येन । अथवा उदामिर हरिभक्तिप्रतीपं वचनं येन ! वा उदासितं निराकृतमन्यदपि सुन्दरं येन इति । हारनारीसुन्दरादीनां परिहारेणेदमेबैक कण्टे धारणीयमित्यर्थः । तथा च सहीतराजे-'आदितालः प्रथमतः प्रतिमण्ठस्ततः परम् । चतुमाना- हमपठश्व तुर्यः स्यादहतालकः ॥ तालो वर्णयतिः पचानवमानिकमण्टकः । निसारश्च तथा झम्पा द्रुतमण्ठश्च रूपकः ॥ प्रतितालत्रिपुटक एक्तालोति संज्ञया । प्रयोदश क्रमासालाः प्रतितालं पदानि च ॥ यथा शोभालतियुनि सावन्त्येय ततः परम् । काहली तुण्डकिन्यौ च भुक्ता च शृङ्गासयौ । पटहच दुटुक्कं च मुरज. करटापि च । रण्डा च डमरूढवा पाटा एतत्म- मुद्भवा. ॥ नि.मारी पटहो ढक्का मदलस्नियली तथा । स्रटेति तरयां प्रधानाक्षरयोजना ॥ एकताल्या हक्खी च निपली दुन्दुभिम्नथा । घटश्चतु- यकः स्यादधिका पाउसन्ततिः। प्रतिता प्रयोगोऽपि रागो नन्दो निगधने। भावः । यदा,-सखीगिरिदं तव वपुर्वहुधा रतिरणे सम्यगधिगतं ज्ञातम् । तथा च तासा मलजेति भावः । अतो है चण्डि कोपने ! रसितः शब्दायमानः कृतो रशनावलिः क्षुद्रघण्टिकावलिरैव डिण्डिमो वाद्यविशेषो यनैवं यथा स्यादेवमभिसर कृष्णसकेतभूमिमुपैहि । अन्यत्रापि रणे डिण्डिमस्वाध्यत एवेति ध्वनिः । पुन कथं यया स्यात् ? सरसस(म.)लनम् । रसः शृङ्गाररसस्तत्सहितं लजास(१)रहितं च यथा स्यादेवम् ॥ ६ ॥ स्मरेति । करेण सखीमवलम्ब्य सलील लोलासहितं यथा स्थादेवं चल गन्छ । कीदृशेन करेण ? स्मरस्य कामस ये शरावरसुभगाः अन्दा नरमा यलिस्तादृशेन । अन्यस्मिन्नपि रणे शनानाणि भवन्ति, रतिरणे तु ललखा एव स्मरस्य शहाणीति भावः । अथ वलयवाणितैः काणशब्दैईरिमपि निजगतिशीलं खीयगमनस्वरूपमवयोवय झापय । अन्यन सनी दोनो योधः प्रतिगटमवहितं कृत्वैव युध्यत इति ध्वनितम् ॥ ७॥ श्रीजयदेवेति । इदं श्रीजयदेवेन भणित हरिपिनिहितमनसा हरौ विनिहितं तत्परं मनो येषा ताह- शानामविराममनवरतं कण्ठतटीमधितिष्ठतु कण्ठदेशे यसवित्यर्थः । कीदृशम् ? अपरीहतः खगुणहीनीकृतो हारो येन तादृशम् । पुनः कीदृशम् ? उदासिना पाठा-१०मुदासिवरामम्' RM. २ 'प्रियकथा' . ३ 'संचिन्तयन्' D.

·१६८ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ११ श्लो०२ स त्वां पश्यति वेपते पुलकयत्यानन्दति स्विद्यति प्रत्युद्गच्छति मूर्च्छति स्थिरतमापुझे निकुञ्ज प्रियः ।। १ ।। अक्ष्णोनिक्षिपदानं श्रवणयोस्तापिच्छगुच्छावली मूर्ध्नि श्यामसरोजदाम कुचयोः कस्तूरिकापत्रकम् । शृङ्गारो विप्रलम्माख्यो रस उत्तमनायकः ॥ दूतीसंवादकथनं नायिकायामि- हेप्यते । एतरस्यालक्षणं यय तालराजिरसः स्मृतः ॥ प्रयन्धः कुम्भभूपेन हरिप्रवणचेतसा ॥ इति श्रीहरितालराजिजलधरविलसितनामा विंशतितमः प्रयन्धः ॥ ८ ॥ इदानीं तच्चेटाकथनव्याजेन गन्तुं व्याकुलयति-सा मामिति । हे सखि ! प्रियः कृष्णो निकुञ्ज भवत्या अपेक्षयेत्येवं कुर्ववास्ते । किंभूते निकुञ्जे? स्थिरतमापुझे स्थिरान्धकारचये। इनीति किम् ? सा प्रिया समागत्य मां द्रक्ष्यतीति चिन्ताकुलो भवति, दूरं च पश्यति । एतावता हि साविकभावौ स्तम्भवैवयें संजाती भवत इति सूचितम् । चिन्तया सम्भ दूरदर्शनेन वैवर्यमामोति । दृष्ट्वा च सरकथां वक्ष्यतीति वेपते पुलकयति च । एवं द्वावपरौ सारिवको पथू रोमाञ्चश्चेति । कथाः कृत्वा प्रत्यङ्गमालि. शनैः प्रीतिं यास्यतीत्यानन्दति आनन्दाश्रु मुञ्चति स्विद्यति च । एवमभुस्वेदा- वुक्तौ । आलिङ्ग्य च नानारतोपचारै रेस्यते । चिन्तया आह्वानाशक्तव्ये प्रत्यु- खगुणैतिरस्कृता रामा येन तादृशम् । यद्यपि हारस्य रामाणां च कण्ठदेशस्थित्या शोभाप्रदत्वं सभवति, तथापि तयो रागिणामेव शोभाप्रदत्वं न मुमुक्षुणाम् । तनापि तारण्य एव न तु सर्वदा । जयदेवभणितं तु कृष्णकथात्वेन च सर्ववयस्सु शोभा- प्रदमिति हारापेक्षया नायिकापेक्षया चेदमधिकमिति भावः । कण्ठतटीमित्यत्र 'अधिशीस्थायां कर्म' (पा. ११४१४६) इत्यधिकरणे द्वितीया ॥८॥ इदानी हरे. रुत्कण्ठाधिक्यमाह--सा मामिति । हे सखि ! राधा आगत्य मां द्रदयति इक्षि- प्यते । दृष्ट्वापि मां सरकथां वक्ष्यति कथयिष्यति । स्मरकथामुक्वापि सा प्रत्यक्षा- वय ममालिनैः प्रीतिं यास्यति । प्रीतियुक्तापि मया सह रंस्थते केलि करिष्यति इति चिन्ताकुलः सन्कृष्णः स्थिरतमःपुजे स्थिरान्धकारसमूहे निकुञ्ज खां पश्यति ध्यानदृष्ट्या । किमियं पहषं वदिष्यति चेति भिया साध्वसेन वेपते कम्पवे । पुल- कयति, अदानीत्यर्थात् । ध्यानेनैव तवालिङ्गनं परिकल्प्य साध्वसेन रोमाञ्चयुक्तो भवतीति भावः पश्चाध्यानेनैव खत्सुरतकेलिं परिकल्प्यानन्दयुक्तो भवतीति । ततो ध्यानेनैव सुरतसुखं परिकल्प्य विद्यति प्रस्खेदयुक्तो भवति । पश्चात्लेलि कृलोत्थाय गन्तुं प्रवृत्तायां खयि प्रत्युद्गच्छति प्रत्युत्थानं करोति। पश्चाध्यानविच्छेदे खामदृष्ट्वा मूच्छी प्राप्नोति ॥२॥ नन्वलंकरणरचना विधाय गन्तव्यमित्यत आह- अक्ष्णोरिति । अभिसारसाहसकृतामभिसाररुपं साहसं कुर्वन्तीसभिसारसाहस- पाठा०-३'कम्पते B.,c.

·अवन्धः २०] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १६९ धूर्तानामभिसारसंभ्रंमजुषां विष्वडिकुले सखि ! ध्वान्तं नीलनिचोलचारु सुदृशां प्रत्यङ्गमालिनति ॥ ३ ॥ काश्मीरगौरवपुपामभिसारिकाणा- माबद्धरेखमभितो रुचिमखरीभिः । गच्छति । स्वदलामे मूर्च्छति च । एवं स्वरमाप्रलयो दर्शितौ । एवं म कृष्णस्त्वदभिकाङ्ख्याऽष्टावपि साचिकान्भावाननुभवसाम्ते । प्रत्यशालिगनेन स्थितालिमनं वृक्षाधिरूढमुक्तं भवति । तलक्षणं यथा-'रमणधरणमेकेना- शिणाक्रम्य खिवं श्वसितमपरपादेनाश्रयन्ती तदूरम् । निजमथ भुजमेनं प्राच. यन्ती तदंसं तरमिच कमितारं चुम्मनार्थाधिरोदुम् ।। यदभिलपति नारी तथ वृक्षाधिरूढम् ॥' शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । दीपकमलंकारः ॥२॥ इदानीमभि- सारिकासमयमाह-अक्ष्णोरिति । हे सखि ! विष्वक् चतुर्दिक्षु नीलमच्छद- पटसदृग्ध्वान्तं सुदृशः प्रत्यङ्गमालिङ्गति । नीलभच्छदपटवदाच्छाद्य अदृश्यां करो- तीत्यर्थः । किं कुर्वन् ? धूर्तानां मायाविनामभिसारे संभ्रम धेगं भजन्तीनामु- स्कोचमिनाक्ष्णोरञ्जनं निक्षिपत् । एतदेतत्कुर्वस्तदाह-अपि च,-कुचयोः कस्तूरिकापत्रावलिरचनाविशेषमिव निक्षिपत् । अन्न 'धूर्ता'ग्रहणेन निक्षेप औचित्यमावहति । यतो मायाविनो माययैव साध्याः । अत्र च क्रमेण तमसो ऋद्धिर्भेया। पूर्व प्रादुर्भावेऽशोरञ्जनम्, किंचिदै कणांभरणाच्छादनम्, तत एव प्रवृद्ध शिरोमुकुटवृत्ति । ईपदापरिसमाप्तेः कुचयोहारादिलोपः । क्रमेण प्रवृद्धं सत्सर्यशरीरं व्याप्य वर्तत इति क्रमवृद्धिदर्शिता । अत्र 'धूर्त'- ग्रहणेन ता अपश्यन्त्यो भवतीं न कस्यचिदने कथयिष्यनीति निःशवं मज । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । यथासंख्यमलंकारः ॥३॥ इदानीं तमस्यपि स्वामेव प्रतीक्षत इत्याह-काश्मीरेति । हे सखि ! एतत्तमिस्र तस्य कृतः, तासामत एव धूर्ताना शठाना सुदृशा नायिकाना ध्वान्तं तमो निकुळे विष्वक्सर्वतः प्रलङ्गमङ्गमङ्गं प्रति आश्लिष्यति । तदेव विशेषणैराह- अक्षणोरिति । किं पुर्वत्तमः ? अक्ष्णोनयनयोरञ्जनं कजलं निक्षिपदर्पयत् । श्रवणयोस्तापिच्छगुच्छावली तापिच्छस्य तमालस्य गुच्छस्तवरपरम्परां निक्षिपत्। मूनि मस्त के श्यामसरोजदाम कमलमाला निक्षिपत् । कुचयोः स्वनयोः कस्तूरि- कापन मृगमदरचना निक्षिपत् । कीदृशं ध्वान्तम् ? नीलनिचोलचारु नीलनि. चोलवत् कचुक्वचार मनोहरम् । तथा च तवाभिसारयोग्याभरणानि तम एवाप- यिष्यतीति विमलंकरणे विलम्बेनेति भावः । अन स्त्रीणामलंकरणादिरचनाधिकारो नपुंसकारी नामेवेति नपुंसरनिर्देशेन ध्वनितम् । 'कालस्कन्धस्तमालः स्यात्ता- पिच्छः' इत्यमरः । ‘स्साद्गुच्छः स्तवके बन्धे हारमैदकलापयोः' इति विश्वः ॥३॥ किंच संप्रति मणिसुवर्णाभरणं नोपादेयमित्यत आह-काश्मीरेति । पाठा०-१ "सारसाहसकृता' RH. 'सारसत्वरहृदां'.D., S. गीत. १५ ·१७० गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्गः ११ शो० ४-५ एतत्तमालदलनीलचमं तमिस्र तत्प्रेमहेमनिकपोपलतां तनोति ॥ ४ ॥ हारावलीवरलकाञ्चनकाश्चिदाम- 'केयूरकङ्कणमणियुतिदीपितस्य । द्वारे निकुञ्जनिलयस्य हरि निरीक्ष्य ब्रीडावतीमथ सखीमियमित्युवाच ॥५॥ श्रीकृष्णस्य स्वयि यत्प्रेम तदेव हेम तनिकपोपलतां तनोति । तमस्यपि बही- नामभिसारिकाणां प्राध्यवसरेऽपि त्वय्येव तस्य प्रेमेति निकपोपलहेमपरीक्षाश्म- साम्यम् । किंभूतं समिसम् ? अभितो रुचिमञ्जरीभिः कुडमगौरवपुपां स्वैरि- णीनामाबद्धा रेखा आमोगो विस्तारो येन । किंभूतं तमिस्रम् ? तमालदलनी- लतमम् । एतावता तमसोऽनीय प्रवृद्धावभिसरेति प्रेरणम् । वसन्ततिलका, वृत्तम् । अत्रोपमालंकारः ॥ ४ ॥ इदानीं भावान्तरेण तं पुष्णाति-हारा- वलीति । इयं दूती राधां प्रति वक्ष्यमाणमुवाच । किं कृत्वा ? निकुञ्जनिल- यस्स द्वारे हरि निरीक्ष्य । किंभूतां राधाम् ? प्रीडाववीम् । कामवतीनामपि युक्तीनां प्रथमसंगमे लजा किमपि कामातिशयं विदधाति । किंमूतस्य निल- यस्य ? हारावल्यास्तरलो मध्यमणिः काञ्चनस्य काशी मेखला दाम च मझीरो कङ्कणे च तेषु मणयः तेषां धुत्या दीपितस्य । वसन्ततिलकावृत्तम् । अतिश- काश्मीरवत्कुङ्कुमवद्गौरं वपुः शरीरं यासां तादृशामभिसारपराणां नायिकानामभित उभयतो मणिमजरीमिर्मणिपरम्पराभिराबद्धा रेखा येन तादृशमेतत्तमालदल- नीलतमं तत्तमालदलवत्तमालपत्ववदतिशयेन नीलं तमिसमन्धकार तत्प्रेमहेम- निकपोपलतां तनोति विस्तारयति । संकेतभूमि मजन्तीनामभिसारिकाणां ताटङ्ककवणमञ्जीरादिखचितमणिदीप्तिभिरुभयपाधे उध्योते सति रेसाकारतया लक्ष्यमाणातिगौरतराजकान्तिरन्धकाररूपकपपट्टिकायो तत्प्रेम सुवर्णरेखेव भातीति भावः । अथ चैतादृश्यपि गाढान्धकारे कान्तारे सर्व मुक्खैकान्ताभिसार- प्रस्थानेन प्रेम्णः शुद्धि परीक्षत इति ध्वनिः । 'पाषाणप्रस्तरावोफ्लाइमानः शिला पत्' इत्यमरः ॥ ४ ॥ हारावलीति । अथानन्तरमियं दूती सी राधामिति वक्ष्यमाणमुवाच । कीदृशी सखीम् । निकुञ्जनिलयस्य निकुञ्ज एव निलयो निमृतगृहं तस्य द्वारे हरि निरीक्ष्य दृष्ट्वा । प्रोडावती लज्जावतीमेतमै कति निष्ठुराणि वासि मयोक्तानि, सप्रति कथं तत्समक्षं यामीति लजया युक्ताम् । कीदृशस्य निकुञ्जनिलयस्य । हारावल्यो हारपतयखरलो हारमध्यगमणिः काधनकाचिदाम सुवर्णखचितमेखला दाम मजीरो नूपुरः कणं करभूपणमेवेषु पाठा०-१ 'मजीरकङ्कणRM., २ 'सखी निजगाद राधाम्' B., 'सक्षीनियमित्युवाच's. D., S.

·प्रवन्धः २१] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १७१ वराडीरागरूपकतालाभ्यां गीयते ॥ प्रवन्धः ॥ २१ ॥ मञ्जतरकुञ्जतलकेलिसदने विलस रतिरभसहसितवदने ! ॥१॥ प्रविश राधे ! माधवसमीपमिह ॥ ध्रुवपदम् ।। नवभवेदशोकदलशयनसारे विलस कुचकलशतरलहारे!। प्रविश० ॥ २॥ योक्तिरलंकारः ॥ ५॥ तदेव सरीवाक्य निवृणोति-मसुतरेति । अग्राष्ट पद्यामुद्राहापेक्षया ध्रुवस्य वाहुल्यम् । तत्रापि च प्रतिपादमन्तिमं पपई पदान्तरापेक्षया नवं नवमेवेति बोदव्यम् । तत्रापि राधाविशेषणानि सर्वा- ण्यनुभावरवेन योद्धयानि, स्थानविशेषणानि च विभावत्वेनेति । प्रविशे- त्यादि। हे राधे!माधवसमीपं प्रविश। इह निकुञ्ज विलस गमनागमनादिचेष्टाः कुरु । किंभूते राधे ? रतिरभसेन रतिहर्षेण हसितं वदनं यस्याः । एतावद्धव- स्थानीयम् । तदनुस्यूतं त्वमेवपदमिहेत्यस्य विशेषणम् । किंभूते? मजुतरं मनो- हरं यस्कुञ्जतलं कुजसाधरप्रदेशस्तदेव केलिसदनं यत्र ॥१॥ अपि च, नवभवेति । हे कुचकलशतरलहारे ! कुचकलशे तरलश्चलो हारो यस्या- स्तस्याः संयुद्धिः । इत्यस्य विशेपणम् । किंभूते इह ? नवं भवद्यदयोक- खचिता ये मणयस्तेषां धुत्या कान्त्या दीपितस्य प्रकाशितस्य । 'तरलबच्चले पिके हारमध्यमणावपि' इति विश्वप्रकाशः ॥५॥ तदेव गीतेनाह–मझुतरेति । गीतस्यास्य वराडीरागो मण्ठतालथ । गीतार्थस्नु-हे राधे ! माधवसमीपं कृष्णान्तिकदेशं प्रविश । इह मजुतरकुलतलकेलिसदने मख़तरे यत्कुजतलं निकुआभ्यन्तरदेशस्त्रदेव यत्केलिसदनं लीलाग्रहं तत्र विलस विलासं कुरु । कीधि ? रतिरभसेन सुरतोत्साहेन हसितं हास्ययुकं वदनं मुसं यस्यास्तादशि । प्रविश राधे! माधवसमीपमिह विलसेत्युक्तम् ॥ ध्रुवपदमनुवर्तमानलात् । यद्वा,इह माधये विलस । कीदृशे माधवे ? मञ्जतरकुञ्जतलं केलिसदनं यस्य तादृशे । पुनः कीदृशे ? रतिरभसैन हसितं वदनं यस्य तादृशे । कीदशे केलिसदने ? ॥१॥ नवेति । नवं नूतनमथ च लसच्छोभमानं यदशोक- दलमशोकपल्लवं यस्य तच्छयनं शय्या तदेव सारो महाधन यन तादृशे । वं कीदृशी ? कुचकलशयोः स्तनश्लशयोस्तरलश्चञ्चलो हारो यस्यास्तादृशी । अपरस्मिनपि गृहे महाधनं तिष्टतीति ध्वनितम् । यद्वा,-नवलसदित्यपि 'राधे' पाठा०-१ रागे प्रतिमण्ठताले' D., S. Rs. 'चराहीरागैकतालाभ्यां B. २'मवलसदशोक" D., RI. ३ 'प्रविश राधे माधवसमीपमिह । विलस कुचकलशवरलहारे' c., RU., D., S.

·- १७२ गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्गः ११ श्लो० ३-५ कुसुमचयरचितशुचिवासगेहे। विलस कुसुमसुकुमारदेहे । प्रविश० ॥३॥ मृदुचलमलयपवनमुरभिशीते । विलस मदनशरनिकरभीते । प्रविश० ॥४॥ "विततयहुवहिनवपल्लवघने विलस चिरमलसपीनजघने ! । प्रविश० ॥५॥ दलानां शयनं तेन सारमुस्कृष्टं तसिन् ॥ २ ॥ अपि च, कुसुमेति । हे कुसुमसुकुमारदेहे ! इह विलम । किंभूने इह ? कुसुमानां चयस्तेन रुचिरं शुचि च यासाथ गेहं यसिग्निकुञ्जतले । अत्र सर्वत्र एकैकं राधाविशेषणं एकैकं निकुञ्जविशेपणम् ॥३॥ अपि च,-मृदुचलेति । हे राधे ! इह विलस । किंमते राधे ? मदनशरनिकरादीतिर्भयं यस्याः तस्याः संबुद्धिः । इह मृद्ध यथा स्यात्तथा घलो यो मलयपवनम्तेन सुरभि च तच्छोतं च मृदुपवनेन इत्यस्यैव विशेषणम् । तदा नवलसदशोकदलशयनमेव सारो यस्यास्तादशि। यद्वा,-इह माधवे विलस । कीदृशे माधवे? नवलसदशोकदलमेव सारो यस्य तादृशे ॥ २॥ कुसुमेति । है राधे 1 इह कुमुमचयेन पुष्पसमूहेन रचितं विरचितं शुचि अनुपहत नायिकान्तरेणानुपभुकं यद्वासगेह लीलागृहं तत्र विलस । यद्वा,-कुसुमचयेन रचितमत्कृष्णेन निर्मितं शुचि वासगेहं यस्यास्वादशी इति 'राधे' इत्यस्यैव विशेपणम् । पुनः कीदृशी लम् ? कुसुमवत्सुकुमारः कोमलो देहो यस्यास्तादृशी । यद्वा, इह, माधवे विलस । कीदृशे माधवे ? कुसुमचयेन रचितं शुचि वासगेहं येन तादृशे । कीदृशे माधवे ? कुमुमवत्सुकुमारो देहो यस्य तादृशे । 'शुचि अनुपहते' इति विश्वप्रकाशः ॥ ३ ॥ चलेति । हे राधे ! माधवसमीपं चल व्रज । इह केलिसदने प्रविश क्लिस । कीदृशे केलिसदने ? मलयपवनसुरभिसीते मलयसंबन्धी यः पवनस्तेन सुरभि सुगन्धं शीतलं च तस्मिन् । यद्वा,-इह माधवे विलस। कीदृशे माधवे ? मलयपवनसुरभिशीवे मलयसंबन्धी यः पवनो वायुस्तेन सुरभिशीतले वा । यद्वा,-च 'चल' इत्यपि पवनस्यैव विशेषणम् । तथा च चलश्चञ्चलो यो मलयपवनस्तेन सुरभिशीतले इत्यर्थः । “चल' इत्यनेन ईपञ्चाश्चल्यमुक्तम् ; तेन मान्यमुक्तम्।लंकीदृशी ? रतिवलि. ललितगीते, रतौ वलितं ललितं मनोहरं गीतम् । लालित्वं हावविशेषः यस्यास्ता- दशि । यद्रा,-कृष्णे विलस । कीदृशे कृष्णे ? रतिललितं मनोहरं वलितं संभक्तं गीतं यस्य तादृशे । क्वचित्सरसेति पाठः । ललितलक्षणं तु–'नाना- विधमनाहार्य स्वभावेन मनोहरम् । शृङ्गारचेष्टितं स्त्रीणां ललितं संप्रचक्षते' पाठा०-१ रुचिरशुचि' BP. २'चल मलय" RL., O., D. ३ 'रतिवलितललितगीते' RI. ४ 'मधुरतर..."शिखरे ॥ ५॥ RP.

·प्रबन्धः २१] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १७३ मधुमुदितमधुपकुलफलितरावे। विलस फुसुमशरसरसभावे । प्रविश० ॥ ६॥ मधुरतरपिकनिकरनिनदमुसरे । विलस दशनरुचिरुचिरशिसरे । प्रविश० ॥७॥ सुरभिशीतम् ॥ ४॥ अपि च,-मधुरतरेति । हे राधे! इह पिलस । विभूते राधे' शुचीनि रचिराणि दशनशिसराणि यस्याम्तस्याः संबुद्धिः । विभूते इह मधुरतरो य पिकनिकरस्य निनदम्तेन मुखरे ॥ ५ ॥ अपि च,- विततेनि । हे राधे ! इह चिर विलस । किंमूते राधे ? अलसं पीनं जघनं यस्यान्तस्या संवृद्धि । किभूते इह विततानि वहनि वलीना नवपल्यानि तैयने । अपि च, मधुमुदितेनि । हे राधे' इह विरस । किंभूते राधे ? कुसुमशरे कामे रसो राग. सामिलापो भावोऽभिप्रायो यस्यास्तस्या संबुद्धिः । किभूते इह ' मधुना मुदित यन्मधुपकुल तेन कलितो राचो गुभारचो यत्र ॥४॥ विततेति । हे राधे । माघयसमीप प्रविश । इह केलिसदने चिर विलस च । कीदशे केलिमदने विततैविस्तीणैर्बहुभिवेटीना लताना नवपल्वैर्षने सान्द्रे । लं कीदृशी? अलमपीनजघने । अलसे मन्थरे पीने मासले जघने यस्यास्तादशि ॥ ५ ॥ मधुमुदितेति । कीदृशे केलिसदने ? मधुना पुष्परसेन मुदितान्यानन्दितानि यानि मधुपकुलानि अमरसमूहास्तै कलितो विहितो रायः शन्दो यत्र तादृशे । त्व कीदृशी ? मदनरसरभसभावे मदनस्य कामस्य यो रसः शशाराख्यान यो रभस उत्साहम्तेनोपलक्षितो भावो यस्यास्तादशि । यद्वा,- इह राधे ! माधचे विलस । कीदृशे मायवे ? मदनरसेन यो रभसस्तेनोपलक्षितो भावो यस्य तादृशे इत्यर्थ । यद्यपि मधुपेनैव मधुपानकर्तृत्व प्राप्त तथापि इदानी मधुपानप्राप्तये मधुमुदितेत्युपात्तम् ॥ ६॥ मधुरतरेवि । कीदृशे केलिसदने ? मपुरतरो यः पिकनिकराणा कोकिलसमूहाना निनद, शब्दखेन मुखरे वाचाले । यद्वा, एतदपि 'राधे' इत्यस्यैव विशेषणम् । तदा मधुरतरपिकनिकराणामिव यो निनद मुरते कण्ठयूजित वेन मुखर मित्यर्थ । पुन. कीशि दशनरूचिर्दन्त- कान्तिरेव रचिरं शिखरं माणिक्यविशेषो यस्यास्वादृशि । यद्वा,-दशनरुचिवचिर शिखर माणिक्यविशेषो यस्यास्तासि । यद्वा,-इह माधये विलस । कीदृशे माधवैदशनरुचिरुचिरशिसरे। 'दशनरुचि-'इत्यत्र द्वितीयव्याख्याने प्रसिद्ध- शिखरस्योपमेयतयाऽस्य विपर्यासोपमा योध्या । तदुक्त दण्डिना-(का २०१७) 'खदाननमिवोनिद्रमरविन्दमभूदिति । सा प्रसिविपर्यासाद्विपर्यासोपमेष्यते ॥' इति । 'पकदाडिमवीजाम माणिक्य शिखर चिटु ।' इति शाश्वत पाठा०-१ वितत.....जयने ॥ १६ RP. रभसभावे' RI , S. 'विरम मदनरममरमभाये. ३'मधुवरलपिक २ 'विरस मदनरस- CP.

·गीतगोविन्दकाव्यम् । [सर्ग: ११ लो० ८-१ विहितपद्मावतीसुखसमाजे । कुरु मुरारे ! मङ्गलशतानि । भणात जयदेवकविराजराजे । प्रविश० ॥८॥ त्यां चित्तेन चिरं वहन्नयमतिश्रान्तो नृशं तापितः फन्दर्पण चं पातुमिच्छति सुधासंबाधविम्बाधरम् । अस्यावं तदलंफुरु क्षणमिह भ्रक्षेपलक्ष्मीलय- क्रीते दास इवोपसेवितपदाम्भोजे कुतः संभ्रमः ? ॥१॥ ॥७॥ अपि च, विहितेति । इदानीमष्टपदी परमेश्वरे समर्पयमाह- है मुरारे! जयदेवकविराजे मङ्गलशतानि फुर । किंभूने ? विहितं कृतं पद्मा- वत्या लक्ष्म्याः सुखं सुखरूपं समाज स्थान प्रामादो येन । किन्दुविल्ये जयदेवकारितो महालक्ष्म्याः प्रासादोऽम्नीनि प्रसिद्धिः । लक्ष्मीभक्तया हरिस्तुप्यनीति ॥ ८ ॥ इदानी अपानिरसनायाह-त्यामिति । हे राधे ! अयं श्रीकृष्णास्तव सुधासंबाधं सुधायाः मंरटं बिम्बाधर पातुमिच्छति । किंभूतोऽयम् ? त्यामेवंविधां दुर्यहां चित्तेन वहन्ननिधान्तः श्रमं प्राप्तः अत एव भृशं तापितः । यतः यः प्रान्तम्तमश्च भवति स तदुपशान्त्यै सुधा. दिपानं कर्तुमिच्छति । तत्तस्मादस्य मुरारेरकं क्षणमलंकुरु । कथं मयास्य तादृशस्य महानुभावस्यैतत्कतुं युज्यत इनि बदमि चेदित्याशयाह-इह तावत्संभ्रम आदरः कुतः ? किंभूते इह ? भूक्षेप एव यो लक्ष्मीलवस्तेन क्रीते । एतावता मूल्येन गृहीते आदरो न कर्तव्य इति । अत एव दास इव । विहितेति । हे मुरारे । जयदेवकविराजराजे अयदेव एव कवीनां राजराजः सार्वभौमवत्र मङ्गलशतानि कल्याणशतानि कुरु । कीडशे ? भणति तव गुणा- न्वदति । पुनः कीदृशे ? विहितः पद्मावत्याः सुखसमाजः मुखसमूहो येन तादृशे । एतेन स्वस्नीतत्परत्वकथनेन परस्त्रीमुख्यं ध्वनितम् । 'राजराजः कुवेरेऽपि सार्वभौमे सुधाकरे।' इति विश्वः॥ ८ ॥ कृष्णोत्कण्ठाधिक्यमाह- स्वामिति । अयं कृष्णस्वां चित्तेन मनसा वहन्नतिश्रान्तोऽतिशयेन श्रमयुक्तो जातः । कन्दर्पण कामेन च मृशमतिशयेन तापितः संतापितः । अतिसूक्ष्म चित्ते पीनस्तनजघनवत्याः स्तनधारणेन श्रमो युक्त एव । अन्योऽपि यो गुरुतर- भारोबहनं करोति, तस्याप्यतिश्रमो भवतीति भावः। अतस्तव सुधयाऽमृतेन संगधं संकटं बिम्बाधरं बिम्बफलमधरमोष्ठं पातुमिच्छति । तस्माद्धेतोस्तस्य कृष्णस्याई कोडं क्षणं समलंकुरु भूषय । नन्वयं बहुनायिकानुरक्तः, अतस्वदवारोहणे बिमेमीत्यत आह-इहेति । इह कृष्णे कुतः कम्माद्धेतोः संभ्रमो भयम् ? कीडशे कृष्णे ? सेवितं त्वदीयपदाम्भोज वदीयचरणकमलं येन तादृशे । अत एव दासजनेऽपि । तत्र हेतुगर्भविशेषणमाह-भ्रूक्षेपेति । भ्रूक्षेपस्य अवः चालनस्य पाटा०-1 "मिति श्रान्तो' ., D. २ 'तु'c.

·प्रबन्धः २२] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १७५ सा संसाध्वससानन्दं गोविन्दे लोललोचना । सिञ्जानमञ्जमञ्जीरं प्रविवेशामिवेशनम् ॥ २ ॥ बराडीरागर्यतितालाभ्यां गीयते । प्रवन्धः ॥ २२ ॥ राधावदनविलोकन विकसितविविधविकारविभङ्गम् । जलनिधिमिव विधुमण्डलदर्शनेतरलिततुङ्गतरङ्गम् ॥ १ ॥ हरिमेकरसं चिरमभिलपितविलासम् । सा ददर्श गुरुहर्पवशंवदवदनमनगनिवासम् ॥ ध्रुवपदम् ॥ उपसेवितं तव पदाम्भोज येन तसिन् । शार्दूलविक्रीडितम् । स्पकोडोझे अलंकृती ॥ ६ ॥ इदानी अपानासकृदुचितं कमर्माह-सेनि । सा राधा अभिवेशनं रतायोपकल्पितकेलिगृहं प्रविवेश । कथं यथा स्यात्तथा ? सिझानी सशब्दो मझुमञ्जीरौ यत्र तथथा स्यात् । किंभूता सा ? सपाध्यमं घ सानन्द च ससाध्वससानन्दं यथा स्यात्तथा । गोपिन्दे लोले सनृपणे लोचने च यस्याः सा । साध्वसेन चले । आनन्देन सामिलापे । अत्र समाध्वसा- नन्दमिति एकेनेच 'सह'शब्देन कृने प्रत्येकमुपादानं चलसतृष्णयोः पृथग्योगार्थम् । अनुष्टुप्पथ्यावृत्तम् ॥ २ ॥ आर्योंक्तमेव विधृणोति- राधावदनेति । तत्र पूर्व ध्रुवपदम् । हरिमेकरसमिनि । या लक्ष्मी संपत्तस्या लवो लेशस्त्रेन कोते। 'संकटं ना गुरांयाधः' इत्यमरः । "लवलेशकणाणवः' इत्यमरः ॥१॥ सा ससाध्वसेति । सा राधा निकेतन लीलागृहं प्रविवेश प्रविष्टा । किं पुती ? मजुर्मनोहरो यो मोरो नूपुरस्त सिवाना शब्दं कुर्वती । कथं यथा स्यात् ? ससाध्वयं साध्वससहितं सामन्दमानन्दसहित च यथा स्यादित्यर्थः । कीधी सा? गोविन्दे लोले चञ्चले लोचने यस्याः सा ॥२॥राघेति । गीतस्यास्स परादौरागो रूपकतालः । गीतार्थस्तु--सा राधा हरि कृष्णं ददर्श दृष्टयती । कीदृशम् ? एकरसं एको मुख्यः शृङ्गाराख्यो रसो यस्य तम् । यद्वा,- एकस्तुल्यो रसो यस्य तम् । राधाया यादृशः शृगाररसः कृष्णस्यापि तादृश एवेति भावः । पुनः कीदृशम् ? चिरं बहुकालं व्याप्यामिलपितो पान्छितो विलासः केलियन तम् । पुनः कीदृशम् ? गुर्महान्यो हर्ष आनन्द- स्तस्य परावदमायक्तं वदनं यस्य तम् । पुनः कीदृशं हरिम् ? अनगविकाशम् । "कचित् अनामिकास" इति पाठः । तदानगस कामस्य विकासः स्फुटता यन तम् । राति । पुनः कीदृशं हरम् ? राधागा बदनं मुलं तस्य विलोकनेन पाठा०-१ 'ससाध्वसमानन्द' B. २ 'सिझाना' RI., D, C. ३ 'प्रविवेश निक(मेरा P.)तनम्' R. 'रूपकताले' P.५ शिव- ६ "मनङ्गविकारम्' RI., "मनङ्गविकासम्' D., c. सा तुहतरम्' RN.

·? १७६ गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्गः ११ श्लो० २ हारममलतरवारमुरसि दधतं परिरभ्य विदूरम् । स्फुटतरफेनकदम्बकरम्बितमिव यमुनाजलपूरम् ॥ हरि० ॥२॥ राधा हरिं वदति स भोक्तृत्वेन हरिस्वरूपेण संवाद प्रामोति स । किंभूतं हरिम् ? एकरसमेक एव राधाविपये रसो रागो यस्य । पुनः किंभूतम् ? चिरमभिलपितो राधासंबन्धी विलामो येन । पुनः किंभूतम् ? गुरुयों राधाया आगमननिमित्तो हर्पस्तस्य वशंवदं घशं यदनं यस्य । पुनः किंभूतम् ? अनङ्ग निवासं कामाश्रयम् । इति ध्रुवः ॥ अथ पदानि । किंभूतं हरिम् ? राधावदनविलोकनेन विकसिता उल्लसिता विविधा विकाराणां साविकभावानां विभागा यन्न । एतेन राधामुखदर्शनादक्रममेव स्तम्भादयः प्रादुर्भूता इत्यर्थः । कमिव ? जलनिधिमिव । किंभूतं जलनिधिम् ? विधुमण्ड. लदर्शनेन तरलिता ललिता मनोहराम्तरङ्गा यय । अत्र 'मण्डल'ग्रहण समुद्र- वृद्धिहेतुत्वं ज्ञापयति ॥ ॥ अपि च,-दारमिति । किंभूतं हरिम् ? उरसि हारं दधतम्। किंभूतं हारम् ? अमलतरतां अच्छतीति अमलतरतारम् । अथवा अमलतरा निःपातारा निर्मलमौक्तिकानि यत्र । किं कृत्या ? विदूरं दीर्घ विलम्ब्य विलम्ब कृत्वा । कमिव ? यमुनाजले पूरमिव । किंभूतं पूरम् ! स्फुटतरा ये फेनास्तेन मिश्रितम् । अनेन स्वेदात्यसात्विकभावोत्पत्तिदर्शिता । अनु च हारदर्शनं च तस्य श्यामव्यूढोरसि गौरी लं स्फुरन्ती दीप्तिमेव्यसीति प्रोत्साहनम् । पौरुपायितरतविशेषश्च । फेनकदम्मेन सुरतश्रमजनिता उदबि- न्दवश्व दर्शिताः । यमुनाजलपूरोपमानेन समद्रुतिश्च ॥ १ ॥ अपि च, वीक्षणेन विकसिताः प्रकटिता विविधा नानाविधा विकारा जम्भणापाक्षेपणकर- विमर्शादिरूपास्त एव विभगा विशिष्टोमयो येन तम् । कमिव ? जलनिधिमिव । कीदृशं जलनिधिम् ? विधुमण्डलस्य चन्द्रमण्डलस्य दर्शनेन तरलितायञ्चलीकृता- स्तुमा अत्युचास्तरङ्गा ऊर्मयो यस्य तादृशम् । अत्रागाधशृङ्गाररसाश्रयत्वेन कृष्णस्य जलनिधिसाम्यम् । राधामुखस्य चाहादकारिलादिना चन्द्रसाम्यम् । जुम्भणादिरूपाइविकारस्योत्तरोत्पन्नतया तरङ्गस्य साम्यम् । 'भनस्तरङ्गे भेदे तु भझो जयविपर्यये' इति विश्वः ॥१॥ विविधविकारानेवाह-हारमिति । कीदृशं कृष्णम् ? विदूरमतिशयेन परिरभ्यालिङ्गय उरसि पक्षसि हारं दधतं बिभ्राणम् । कीदृशम् ! अमलतरोऽतिशयेन विमलतरस्तारः शुद्धमौक्तिकं यत्र तादृशम् । कमिव ? स्फुटतरः प्रकटतरो यः फेनकदम्बः फेनसमूहतेन करम्बितं मिश्रितं यमुनाजलपूरमिव कालिन्दीप्रवाहमिव । अन कृष्णशरीरस्य श्यामस्निग्ध- तया यमुनाप्रवाहसाम्यम् । हारस्य चातिशुभ्रतया फेनसमूहसाम्य बोध्यम् । भत्र हारालिङ्गनेन खाभिलापप्रकटनान्मोहयिताख्यो भावो वर्णितः । तदुक्तं रसार्णवसुंधाकरे-खाभिलापप्रकटनं मोहयिताख्यम्' इति । मिश्रितं तु 'परिलंध्य' D., C., 'परिलम्बितदूरं P.

·प्रवन्धः २२] रसिकप्रिया-रसमक्षर्याख्यटीकाद्वयोपेवम् । १७७ श्यामलमृदुलकलेवरमण्डलमधिगतगौरदुकूलम् । नीलनलिनमिव पीतपरागपटलभरवलयितमूलम् ॥ हरिः ॥ ३ ॥ तरलगञ्चलचलनमनोहरवदनजनितरतिरागम् । स्फुटकमलोदरखेलितसञ्जनयुगमिय शरदि तडागम् ॥ हरि० ॥४ श्यामलेति । किंभूतं हरिम् ? श्यामलं मृदुलं कलेवरमण्डलं यख । पुनः किंभूतम् ? अधिगते गौरे दुकूले येन । किमिव ? नीलनलिनमिव । पीतं यस्परागपटलं तस्य भरम्तेन यलयितं मूलं यस्य । अनेन गौराड्यास्तव कृष्णेन लतावेष्टितालिगनविशेपे काप्पमिस्या भविष्यतीति प्रोत्साहनम् । वलक्षणं यथा-'प्रियमनुकृतवल्लीविभ्रमा वेष्टयन्ती द्रुममिव सरलागी मन्दसीत्कार- दीर्घम् । वदनमुदितखेलाकन्दमाचुन्यनाथ नमयति विनतानी यलतायेष्टितं तत्' इति ।। ३ ।। अपि च,-तरलेति । किंभूतं हरिम् ? वरलगलवलनेन मनोहरं यद्वदनं तेन जनितो रतिरागो येन । अनेन कान्ता दृष्टिरक्ता । यथा-'आपिबन्तीव दृश्यं या सा विकाशातिनिर्मला । सभ्रूक्षेपकटाक्षा च कान्ता मन्मयवर्धिनी' । कमिय ? तडागमिव । किंभूतं तडागम् ? शरदि स्फुटे विकसिते कमलोदरे खेलितं सञ्जनयुगं यत्र । शरत्काले खञ्जनवर्णन- मुचितमेव । पोऽपि खञ्जनं मिलत्येव । तदुक्तम्-'अब्जेपु गोपु गजवाजि. महोरगेपु राज्यप्रदः कुशलदः शुचिशाहलेपु' । अत्र 'कमलोदर ग्रहणेन पासनं नाम रतिविशेषः सूचित्तः । यथा-'जवायुगलस्य विपर्ययतः पना- करम्बितम्' इति धरणिः । 'तारो मुक्तादिसंशुद्धौ तरणे शुद्धमौक्तिके' इति विश्वः । 'पूरो जलप्रवाहः स्यात्' इति च ॥ २॥ पुनः कीदृशम् ? श्यामलेति । श्यामलं नीलं मृदुल कोमलं कलेवरमण्डलं शरीरमण्डलं यस्य तादृशम् । पुनः कीदृशम् ? अधिगतमधिकं परिधेयत्वेन ज्ञातं गौरं पीतं दुकूलं पवस्त्रं येन तम् । किमिव । नीलनलिनमिव श्यामकमलमिव । कीदृशं नीलनलिनम् ? पीतो यः परागः पुष्परेणुस्तस्य पटले समूहस्तस्य यो भरोऽतिशयतेन वलितं वैष्टितं मूलं यस्य तादृशम् । अतः कृष्णस्य निग्धश्यामतया नीलोत्पलसाम्यम् । पीतपट्टाम्बरस्य च मूललग्नपीतरागसाम्यम् । अथ कलेवरम् । गानं वपुः संहननम्' इत्यमरः ॥३॥ पुनः कीदृशम् ? तरलेति । तरलो दृगञ्चलः कटाक्षस्तस्य चलनेन मनोहरं सुन्दरं यद्वदनं तेन जनित उत्पादितो रतिरागो राधायाः सुरतेच्छा येन तादृशम् । कमिव ? शरदि शरत्काले स्फुटकमलोदरे विकसितपद्मगर्भ खेलित क्रीडितं खजनयुगं खञ्जरीटयुगलं यत्र तादृशं तमगमिव । अत्र कृष्णस्य राधा- दर्शनासंभुभितत्वेन शरत्कालीनतडागसाम्यम् । स्मेरमुखं मन्दहास्यं च विकसित- कमलसाम्यम् । तारकाः श्यामिकोपेतत्पेन परितः शुभ्रत्येनाविचञ्चलत्वेन तत्रयोः शरत्काले जलाशयस्य कमलगौं खेलत्सझनो दृष्टः राजनसाम्यम् । पाठा०-१वलन' P.

·- १७८ गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्गः ११ श्लो० ५-६ घदनकमलपरिशीलनमिलितमिहिरसमकुण्डलशोभम् । स्मितरुचिरुचिरमुल्लसिताधरपल्लवकृतरविलोभम् ॥ हरि० ॥५॥ शशिकिरणच्छुरितोदरजलधरसुन्दरसंकुसुमकेशम् ।। तिमिरोदितविधुमण्डलनिर्मलमलयजतिलकनिवेशम् ॥ हरि० ॥६॥ सनमुक्तमिदं युयते ॥ ५॥ अपि च,-वदनेति । किंलक्षण हरिम् ? वदन- कर्तृकपरिशीलनेन मिलितो यो मिहिरस्तेन समे ये कुण्डले ताभ्यां शोभत इति । अनेन शारीरकसूर्यसमाकर्षणसद्भायरतान्तः सूचितः । तदेव चिह्नयति- स्मितकान्त्या रुचिरः समुज्वलितो योऽधरपल्लवस्तेन कृतो रतेलोंभः संभोगतृष्णा येन । रतान्ते किल ताम्बूलादिरागहासादिना अधर उबलो भयतीति कृतरतिलोभमिति रतिविरतावपि पुना रताय सस्पृहत्वम् । एतदेव शृङ्गारसर्वस्वं यद्गतिविरतावपि न जुगुप्सेति ॥ ५॥ अपि च, शशिकि- रणेति । किंभूतं हरिम् ? शशिकिरणैः कवुरितोदरजलधरवरसुन्दराः सकु- सुमाः केशा यस्य । पुनः किंभूतम् ? तिमिरेऽन्धकारे उदितं यद्विधुमण्डलं तन्निर्मलो यो मलयजतिलकस्तस्य निवेशो यत्र आभ्यां विशेषणाभ्यां शशि- किरणमिलिताभ्रशोभया अनु च सतिमिरनवोदितचन्द्रशोभया च सुरतान्ते सन्दष्टर्वान्छितं प्रयच्छति । एवं चलदपागवत्कृष्णदर्शनं राधाया वान्छितं केलिसुख दास्यतीति शरत्कालीनकमलमध्यस्य सजनोपमानेन ध्वनितम् । तदुक्तं वराहे-'हेमसमीपसिताम्बरकमलोत्पलपूजितोपलब्धेषु । दधिपानधान्यकूटे दृष्टोऽभीष्टानि चेष्टते विहगः' इति । 'खजरीटस्तु खजनः' इत्यमरः । 'तडागस्तु जलाधारः' इति विश्वः ॥ ४॥ पुनः कीदृशम् ? । वदनेति । कृष्णवदनकमलस्य मुखपद्मस्य परिशीलनाय मिलितो यो मिहिरौ सूर्यो ताभ्यां समे ये कुण्डले ताभ्यां शोभा कान्तिर्यस्य तम् । अत्र कुण्डलयोननिामणि- खचितलेन सूर्योपमा बोध्या। अभूतोपमा चेयम् । 'विकर्तनार्कमार्तण्ड मिहिरा- रुणपूषणः' इत्यमरः । पुनः कीदृशम् ? स्मितस्य ईपद्धासस्य या रुचिः कान्ति-- स्तया रुचिरो मनोहरः समुल्लसितो राधाधरपानोत्कण्ठया ईषत्कम्पितो योऽधर- पल्लवस्तेन कृतो राधाया रतिलोभः सुरतेच्छा येन तम् ॥ ५॥ पुनः कीदृशम् । शशिकिरणेति । शशिकिरणैश्चन्द्रकिरणैछुरितं संपामुदरमभ्यन्तरं यस्य तादृशो यो जलधरो मेघस्वद्वत्सुन्दराः सुकुमाराः कुसुमं पुष्पं तत्सहिताः केशा यस्य तम् । अत्र केशानां श्यामतया जलधरसाम्यम् । तत्र स्थितकुसुमानां मेघा- न्तरितचन्द्रकिरणसाम्यं चोध्यम् । पुनः कीदृशम् ? दिमिरेऽन्धकारे उदितं प्रकटीभूतं यच्चन्द्रबिम्ब तद्वन्निर्मलय मलयजतिलकस्य निवेशो विन्यासो यन पाठा०-१०मीलित' P., D. २ "समुज्वलिताधर" RP., S., P. ३"सुकुसुमकेशम्' RL., O., "कुसुमसुकेशम्' D.

·प्रबन्धः २२] रसिकप्रिया-रसमञ्जर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १७९ विपुलपुलकभरदन्तुरितं रतिकेलिफलाभिरधीरम् । मणिगणकिरणसमूहसमुवलभूपणसुभगशरीरम् ॥ हरिः ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवभणितविभवद्विगुणीकृतभूपणभारम् । प्रणमत हृदि विनिधाय हरि सुचिरं सुकृतोदयसारम् ॥हरि०॥८ सस्तम्मिलवं स्खेदाम्बुपूरैः किंचिन्मृष्टविशेषकरवं मम भविष्यतीति मानसः प्रोत्साहः सूचिराः ॥ ६ ॥ अपि च,-विपुलेति । किंभूतं हरिम् ? विपुलपुल- फमरैर्दन्तुरितं रोमाद्धितम् । अपि च, उक्तलक्षणाभी रनिकेलिकलाभिरुपल- क्षितम् । अत एव तदर्थमधीरम् । अपि च किंभूतम् ! मणिगणकिरणसमूह- समुज्वलानि यानि भूषणानि तैः सुभगं शरीरं यस्य । एतेन भविष्यम्मुरसान्ते भूषणपरिग्रहो द्योत्यते । 'सुचिर' इत्यादी अभिसारिका प्रगल्भा नायिका । 'धारायली' इत्यादि आसर्गान्तं मध्या नायिका । तल्लक्षणं-'तुल्यलमामरा मध्या मोहान्तसुरतक्षमा' ॥ ७ ॥ अपि च,-श्रीजयदेवेति । हे जनाः ! हरि सुचिरं हृदि विनिधाय प्रणमत । किंभूतं हरिम् ? सुकृतोदये सारम् । पुनः किंभूतम् ? श्रीजयदेवभणितो यो विभवः सामयं तेन द्विगुणीकृतां भूपणमा शोभा ऋच्छनीति । अथवा,-द्विगुणीकृतां भूपणभा रातीति । एत. स्कृत्वा उक्केष्टदो भवतीति । अथवा,-श्रीजयदेवभणितेन विभवन्विभुभवन्द्वि- गुणीकृतो भूपणानां भारः समूहो येन । जयदेवभणितं श्रुत्वा भूपणानामना- दरोऽभूदित्यर्थः ॥ "क्रमेण नहकेदारश्रीरागस्थानगौडकाः।धोरणी मालवीयश्च चराटी मेपरागकः ॥ मारायश्रीदेवशाखो गोण्डकृयाथ भैरवी । धन्नातिका वसन्तश्च गुर्जरी च महारकः ॥ ललितः ससदशमो रागाम्नावन्ति च क्रमात् । पदानि तेषु तालाः स्युरितस्तन्नाम कीर्यते ॥ आद्यनिसप्तदशमद्वादशे द्रुतम. पटकाः। द्वितीये नवमे चैकादशे चैव प्रयोदशे ॥ पदे पञ्चदशे सप्तदशे रूपक ईरितः । चतुर्थे प्रनितालव्या द्रुतालः पञ्चमे स्मृतः ॥ त्रिपुटः पष्टाष्टमयोः तादृशम् । मन कृष्णस्य गाढान्धकारसाम्यं ललाटस्थमण्डलाकृतितिलकस्य चन्द्र- मण्डलसाम्यम् । पूर्णचन्द्रविम्बस्थितिकाले तिमिरसाम्यस्यासंभवादभूतोपमा ज्ञेया MEn पुनः कीदृशम् ! विपुलेति । विपुलो यः पुलकभरो रोमायाविशयस्वेन दन्तुरितं व्याप्तम् । पुनः कीदृशम् ? रतिकेलिकलाभिधुम्बनादिविशेषचातुरीभिर- धीर चञ्चलम् । पुनः कीदृशम् ? मणिगणानां मणिसमूहाना किरणसमूहेन समुज्वलानि यानि भूषणानि मुकुटाइदमबीरादीनि तैः सुभगं शरीरं यस्य सम् । निम्रोन्नततया व्याप्तं दन्तुरं कथ्यते बुधैः ।' इति धरणिः ॥ ७॥ श्रीजय देवेति । हे जनाः ! हरिं प्रणमत । किं कृला ? सुचिरं बहुकालं व्याप्य हदि वित्त विनिधाय । कीदृशम् ? मुकृतोदयस्य पुण्योदयस्य सारं सारभूतम् । यहा,- सुकृतोदय एव सारो धनं यस्मात्तम् । पुनः कीदृशम् ? श्रीजयदेवस भगिनिभवे ·१८० गीतगोविन्दकाव्यम् । [ सर्गः ११ मो०.८-१ अतिक्रम्यापाझं श्रवणपथपर्यन्तगमन- प्रयासेनेवादपोस्तरलतरतारं गमितयोः । इदानी राधायाः प्रियतमसमायर्यातसमये पपात 'स्वेदान्बुप्रसर इव हाश्रुनिकरः ॥ १ ॥ स्यादुवप्रतिमण्ठकः । चतुर्दशे पोडशे च भद्रः स्वारप्रतितालकम् ॥ मध्य- मादी पुनर्मुक्तिः शृगारः साभिलापयोः । स्त्रीपुंसयोरुत्तमस्य नायकस्सोपवर्ण- नम् ॥ कैशिकी रीतिमाश्रित्य पदानां स्वस्वनामता । छन्दः स्वेच्छाविरचितं रूपके पत्र दृश्यते । स रागश्रेणिनामायं प्रीतिकृतकमलापतेः ॥ इति सानन्द- गोविन्दरागश्रेणिकुसुमाभरणनामा द्वाविंशतितमः प्रबन्धः ॥ ८ ॥ इदानीं राधाया अपि सात्विकमावोत्पत्ति दर्शयति-अतिकम्येनि । इदानी राधाया अक्ष्णोहपाश्रुनिकरः पपात ।.? प्रियतमसमायातसमये प्रियतमस्य समा- यातं समागमस्तस्य समये काले । क इव ? अपाङ्गं नेत्रप्रान्तमतिकम्य श्रव- णपथपर्यन्तगमनप्रयासेन म्वेदाम्बुपूर इव । किंभूतयोर्नेत्रयोः ? प्रियदर्शना- कासया अतिशयेन चञ्चलत्वं प्रापितयोः । अत्र साविकभावान्तरित उपमा- वाग्विभवे द्विगुणीकृतभूषणभारोऽलंकारसमूहो येन तम् । जयदेवसरखती खयमेवोत्प्रेक्षालंकारवती । भगवद्गुणस्तु वर्णनीयैः सुतरामलंकृतेति भावः ॥८॥ इदानीं राधाया रसविक्रियामाह-अतिक्रम्येति । हे सखि ! यदि राधा हरि ददर्श तदानीं प्रियतमसमालोक्समये राधाया अक्षणोर्वर्तमान आनन्दसमूह अश्रुरूपेण पतितः, हर्षाश्रुनिकरः पपावेत्यर्थः । ननु समीचीनभाजने स्थापितः क्यं पपातेत्यत्राह-किभूतमोरक्ष्योः ? तरलतरतारं दर्शनास नातिशयेन चञ्चला- क्षिकनीनिकं यथा स्यादेवं पतितयोः; सौन्दर्याधिक्येनातिसतृष्णनिरीक्षणात् । यस्मिन) पतति ता पुनरुत्थानासामर्थ्येन तनैव स्थिता इति ज्ञापनाय पतित- योरित्युक्तम् । तथा च माजने पतिते तदाधारवस्तुपतनं नियतमेवेति भावः। पतनहेतुमुत्प्रेक्षते-अतिक्रम्येति । अपार्टी नेत्रप्रान्तदेशमविक्रम्योग्लंघ्य श्रवण- पथपर्यन्तगमनप्रयासेनैव खेदाम्वुप्रसर इव कर्णवविधिचलनजनितप्रयासेन खेदाम्बुपूर इव । अन्योऽपि दूरगमनेन श्रान्तः खिद्यति पतति च । तथा चानेन विशालनयनत्वं तस्याः सूचितम् । अथवाऽन्तर्गतो होऽधिकतयान्तः• स्थानमप्राप्य बहिरश्रुव्याजेन पवित इति भावः । उत्प्रेक्षालंकारः ॥ १ ॥ - पाठा०-१ "रमलतरं" B., P. २'पतितयोः' PM., P., D., C. ३ 'तदानीं' D. ४ °समालोकममये' R...S, P., S. म्भम्प्रसर D. ५ 'खेदा.

·प्रबन्धः २२] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् १८१ भजन्यास्वल्पान्तं कृतकपटकण्डूतिपिहित- स्मितं याते गेहाद्वहिरयहितालीपरिजने । प्रियास्यं पश्यन्त्याः सरपरवशाकूतसुभगं सलजा लज्जामि व्यगमदिव दूरं मृगशः॥ २॥ सानन्दं नन्दसूनुर्दिशतु मितपरं संमदं मन्दमन्दं राधामाधाय बाहोर्विवरमनु दृढं पीडयन्प्रीतियोगात् । तुङ्गौ तस्या उरोजावतनु रतनोर्निर्गतौ मा स्म भूतां पृष्ठं निर्भिद्य तस्मादहिरिति पलितप्रीयमालोकयन्वः ॥ ३ ॥ लंकारः । शिखरिणी वृत्तम् ॥ ॥ इदानी मिलितायां तस्यां सरलीकृस्य- माह-भजन्त्या इति। मृगयो राधाया लजापि अतिदूर च्यगमत् । किंभूता लजा ? सलजा लजासहिता । किंभूतायाः ? मियास्यं पश्यन्त्याः। किंभूतं प्रियास्यम् ? सरपरवशं यदाक्तमभिप्रायस्तेन सुभगं सुन्दरम् । पुनः किंमू- तायाः? तल्पान्तं तल्प समीपं भजन्त्या आश्रयन्त्याः । क सति? अरहिता- लीपरिजने अरहितः सावधानो यः ससीलक्षणः परिजनम्तस्मिन्गेहानिया- निर्याते सति । कयं यथा स्यात्तथा? कृता या कपटकण्डूतिलया पिहितमा- छादितं स्मितं यथा स्यात्तथा । शिसरिणी वृत्तम् । अव्यङ्गयो भावो रसबद- लंकारता ॥२॥ सानन्दमिति । नन्दसूनुः श्रीगोपालो वो युप्मभ्यं मितपरममेयं संमदं दिशतु । कथं यथा स्यात् ? सानन्दं यथा स्यात्तथा । किं युर्वन् ? यादोर्विवरमनु राधां मन्दं मन्दमाधाय । 'मन्दं मन्दम्' इति 'मैनां करस्पर्शोऽपि व्याकुलीकुर्यात्' इति तस्याः शिरीषपुप्पाधिकसौकुमार्य व्यज्यते । प्रीतियोगादृढं पीडयतालिङ्गयन् । 'दृढ़ पीडयन्' इत्यनेमानुरागातिशयो न्यज्यते । तेन च तद्गतं विपयत्वं व्यज्यते । पुनः किं कुर्वन् ? इति वलितग्रीवं भजन्त्या इति । तस्मिन्काले तल्पान्तं शय्यैकदेशं भजन्त्या आश्रयन्त्या मृगहशो हरिणनयनाया राधाया लज्जापि सलज्जेव सबीडेव भूत्वा दूरमतिशयेन व्यगमद्विगता। सति ! अवहितालीपरिजने अवहितः कृतावधानो य आली. परिजनः सखीपरिजनत्तसिन् । कृतकपटकण्इति यथा स्यात्तथा । कृता कपटेन व्याजेन कण्इतिः कर्णादिकण्ड्यनं यन एवं यथा स्यात्तथा बहिर्याते सति २०सिते'., C., P. पाठा०-१ विहित" RH. ३ 'स्मरसरस- माकूत' P., RS., D. 'मरशरवशा" c. ४ "दतिदूर" D., 'तनुचलतनो टिप्प०-1 'सानन्द- 'जयश्री-', 'सौन्दबैंक-' इति शेकत्रय रसमारी- सञ्जीविनी-दीपिकादिटीकाकृदसमतमिति विभाव्यो। यतत्तटीका नोपलभ्यते। गीत०१६ ·१८२ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ११ श्लो० २-३ जयश्रीविन्यस्तैर्महित इव मन्दारकुसुमैः स्वयं सिन्दूरेण द्विपरणमुदा मुद्रित इव । भुजापीडक्रीडाहतकुवलयापीडकरिणः प्रकीर्णामृग्विन्दुर्जयति भुजदण्डो मुरजितः ॥ ४॥ यथा स्यात्तथा आलोकयन् । ते च इतीति किम् ? तस्या वरतनोरतनु शीघ्र यथा स्यात्तथा तुगी उरोजी पृष्ठं निर्भिद्य तस्मादहिर्निर्गती मा स भूताम् । अनेनोरोजयोः काठिन्यं तीक्ष्णत्वं च व्यङ्ग्यम् । अथवा, अतनुवरतनोरिति एकपदत्वेन अतनोः कामस्य वरा उत्कृष्टा तनुरिति वेति । अनयैव कामो विश्वजयाय मूर्तिमानित्यर्थः; अमाद्भुतो रसः। राधामाधायेत्यादिः शृङ्गारः । न चानयोरन्योन्यविरोधः। अन्यपरत्वात् । भद्धतो वाच्योऽप्यङ्गम् । यदाह- 'विवक्षितरसे लब्धप्रतिष्ठे तु विधायिनाम् । वाच्यानामङ्गभावं वा प्राप्ताना- सुमिरच्छला ॥' इति । विशेषतस्तु प्रस्तुवपरिपोपकार्यसौ प्रकृतिरमणीयायां तस्यामधिकतरं सौकुमार्यमाविष्करोतीत्युपरम्यते । अलंकारसर्वस्वमतेनाति- शयोक्तिरलंकारः । संमददाने सानन्दमौचितीमावहात पुरुषः प्रमदायुक्तः । शृङ्गारः (रसः)। वैदर्भी रीतिः । प्रसादो गुणः ॥ ३ ॥ जयधीति । मुरजितो भुजदण्डो जयति । मुरं दैत्यविशेपं जितवान्मुरजित् , तस्य मुरजितः कृष्णस्य दण्डाकारो बाहुः सर्वोत्कर्षेण वर्तत इत्यर्थः । सर्वोत्कृष्टत्वेन जगद- न्यस्वमभिव्यक्षितम् । कीदृशो भुजदण्डः ? प्रकीर्णाग्विन्दुः विस्तीर्णा असूजो रुधिरस्य बिन्दवो यत्र स तथा । अत्र हेतुमाह-कीदृशस्य मुरजितः ? भुजापीडेति। भुजापीडस्य भुजदण्डस्य क्रीडया विलासेन हतो व्यापादितः कुवलयापीडाख्यः करी गजो येन स तस्य तथेति । यद्वा,-मुजापीडक्रीडया हतश्चासौ कुवलयापीडनामा करी च तस्वैति कर्मधारयः । संबन्धे पष्ठी । तरसंबन्धिप्रकीर्णरुधिरस्य बिन्दयो यस्मिन्भुज- दण्डे स तथेति 'फ्रीडा'शब्देनानायासो व्यज्यते । 'रुधिरेऽसृग्लोहितास- रक्तक्षतजशोणितम्' इत्यमरः । भुजहतहस्तिरुधिरबिन्दुभुजसंबन्ध उत्प्रेक्षा- बीजमित्युत्प्रेक्षते । कीदृश इव भुजदण्डः ? द्विपरणमुदा द्वाभ्यां नासा- मुखाभ्यां पिबतीति द्विपो हस्ती कुवलयापीडः तत्सङ्गरसमदेन स्वयमात्मना सिन्दूरेण मुद्रित इवाङ्कित इव । कुवलयापीइकरिसमामे 'साधुरयं मे बाहुः' इति हर्षवशाच्छोणेन सिन्दूराङ्कितो बाहुरिति भावः । रणमुदेति हेत्वर्थे तृतीया । मुद्रित इति तारकादिवादितच् । पुनरुत्प्रेक्षते-कीश इव सुझावहिर्गते सति । पुनः कथं यथा स्यात् ? विहितस्मितं विहितेपद्धारा यथा स्यात् । कीदृश्यावस्याः ? प्रियास्यं कृष्णस्य मुखं पश्यन्याः । कीदृशं मुखम् ? स्मरसरसं सरेण कामेन सरसं झाररमसहितम् । पुनः कीदृशम् । आक्त.

·प्रवन्धः २२] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् १८३ सौन्दवैकनिघेरनगललनालावण्यलीलाजुपो राधाया हृदि पल्वले मनसिजक्रीडैकरङ्गस्थले रम्योरोजसरोजखेलनरसित्वादात्मनः ख्यापय- न्ध्यातुर्मानसराजहंसनिभतां देयान्मुकुन्दो मुदम् ॥ ५॥ इति श्रीजयदेवकृती श्रीगीतगोविन्दे राधिकामिलने सानन्दामोदरो नामैकादशः सर्गः ॥११॥ भुजदण्डः ? जयश्रीविन्यस्तैर्मन्दारपसुमैर्महित इव । जयलक्ष्म्या प्रक्षिसम. न्दारकुसुमैः पूजित इव । जयसंपाद विन्यस्तैराद्देवैरिति या समरजयिन उपरि पुष्पवृष्टिरुचिता । यद्वा,-जयश्रिया लक्ष्म्या क्षिहर्मन्दारकुसुमैमहित उत्सवं प्रापितः । पतिजये सति पत्नी उत्सवं करोतीत्युचितम् । कुसुमरक्ति- मापक 'मन्दार पदमौचितीमावहति । 'मह पूजायाम्' इत्यस्य चमत्यये महित इति रूपम् । महं प्रापित इत्यथै तारकादित्वादितष्प्रत्यय इति वा । शिखरिणी छन्दः। तलक्षणं संगीतराजे-'रसै रुदैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी। उत्प्रेक्षालंकारः । तहक्षण काव्यप्रकाशे (१०।१२)-'संभावनमयो- त्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्' इति । अनुप्रासः शब्दालंकारः । तल्लक्षणम् (का.प्र. ९७९)-'वर्णसाम्यमनुप्रासः' इति । पाचाली रीतिः । आरभटी वृत्तिः । वीरो रसः ॥ ४॥ सौन्दर्येति । मुकुन्दो मुदं देयात् ।भांनतेभ्यः । मोचयति केशात्प्राणिन इति मुकुन्दः । किं कुर्वन् ? ध्यातुनरख मानस इव मानसे राजहंससदृशतां कथयन् । कस्मात् ? राधाया हृदि पल्बले पलवल इव पल्वले रम्योरोजसरोजखेलनरसित्वात् । रम्यौ मनोहरी उरोजा. वेव सरोजे तर खेलनं तत्र रसित्वमेकाप्रभावस्तम्मात् । पल्बले किल सरोज- संभवः ? तन्न हंसेनैव भाव्यमिति रूपकमलंकारः । किंविशिष्टे हृदि ? मन- सिजः कामस्तस्य क्रीडार्थमद्वितीयरङ्गभूमौ । किविशिष्टाया राधायाः? निधीयत इति सौन्दर्यस्याद्वितीयो निधिः सौन्दर्यैकनिधिस्तदपायाः । पुनः किंभूतायाः ? अनझस ललना रतिः तस्या लावण्यं तल्लीलया जुपतीति तस्या रतिरूपाया इत्ययः । शार्दूलविक्रीडित छन्दः । प्रतिपदं रूपकमलंकारः । तलक्षणम्-- 'किंचिरसाधर्म्यसंपत्तेस्तुल्यावयवलक्षणम् । स्वैपिकल्पविरचितं रूपं रूपक- मिष्यते' इति । आशीशालंकारोऽपि ॥ ५॥ सुभगम् । आकूतेन तन्मयाख्येन सुभगं मनोइरम् ॥२॥ पाठा०-१ 'अभिसारिकापर्णने सानन्दगोविन्दा' RAL, S.

·१८४
गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः ११ लो०५
माघहुर्दन्तिदन्तावलपलदलनोद्दण्डदोर्दण्डपिण्डो-
हामस्तेमानधामाभिनवनवभवद् भ्राजमानोरुकीर्तिः ।
व्याचष्ट स्पष्टसृष्टाष्टपदविवरणः सर्गमेकादशं तं
पृथ्वीनाथः प्रथिन्ना चिवटथुमहिमा कुम्भकर्णो महेन्द्रः ।।
इति श्रीयवनीपमिनीभानोः श्रीमहामहेन्द्धीकुम्भकर्णस्य कृतौ रसि-
कप्रियायां सानन्ददामोदरो नामैकादशः सर्गः ।।
तर्कान्दोलनकर्कशापि मुमतियो हावभावान्विता
शृङ्गारादिरसोन्नयादिकुशला सा शंकरे केवला ।
किं शम्भोरपरन विश्वविजयो हप्तस्मरद्वपिता
देहा/कृतकामिनीप्रणयिता च क्वापि देशान्तरे ॥
इति श्रीमहामहोपाध्यायधीशंकरमियविरचितायां शालिनाथकारितायां
गीतगोविन्दटीकायां रसमजरीसमाख्यायामेकादशः सर्गः ॥

·प्रवन्धः २३] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् , १८५ द्वादशः सर्गः:१२ -सुमीत पीवास्यर:- गतवति सखीयन्देऽमन्वन्त्रपामरनिर्भर- मेरपरवशाकूतस्फीतस्मिवन पिताधराम् । सरसमनसं दृष्ट्वा राधां मुहुर्नवपल्लव- प्रसवशयने 'निक्षिप्ताक्षीमुवाच हरिः प्रियाम् ॥ १॥ विभासरागैकतालीतालाभ्यां गीयते । प्रवन्धः॥२३॥ किसलयशयनतले कुरु कामिनि ! चैरणनलिनविनिवेशम् ।। मनसि शिवमजेयं चिन्तयित्वाऽप्रमेयं नृपतिमुकुटरलं कुम्भकर्णाभिधेयम् । विसनुत इह सम्यग्देशमार्गानुमेयं श्रुतिपुटपरिपेयं गीतगोविन्दगेयम् । इदानी चिरकालकासितराधादर्शनोडासिमानसो हरितामाह-गतव- तीति । हरिः प्रियां राधामुवाच । किंभूतां प्रियाम् ? मुहुरियारं नवपलमानां प्रसवोऽथवा नवपल्लबाश्च प्रसवाः कुसुमानि च तेषां शयनं तस्मिन्दत्त. दृष्टिम् । किं कृत्वा ? सरसं सराग मनो यस्या एवंभूतां दृष्ट्वा । पुनः किंभूताम् ? अमन्दो यत्रपाभरम्तेन निर्भरो यः सरः तत्परयशं यदाकूत- माशयस्तदनुविद्धं यस्मिन् तेन सपितोऽधरो यस्याः सा । क सति? सखीसमूहे गतवति सति । 'स्मरवश' इति वक्तव्ये 'पर'महणमतिशयेन तदधीनत्वद्योतनाय । हरिणीवृत्तम् । अस्मिन्सर्गे स्वाधीनभर्तृका नायिका वर्णनीया । तल्लक्षणम् (शृं. ति. १७४) 'यस्या रतिगुणाकृष्टः पतिः पार्थ न मुञ्चति । विचित्रविभ्रमासक्ता सा स्यात्स्वाधीनभर्तृका' ॥1॥ तदेव वक्ष्यमाणमाद्द-किसलयेति । तन पूर्व ध्रुवः क्षण गतवतीति । हरिः प्रियां राधामुवाच । क्क सति ? सखीन्दे सखीसमूहे गतवति सति । कीदृशीम् ? अमन्दनपामरनिर्भरलरपरवशाकूतस्फीतस्मितान- पिताधराम् । अमन्दः क्रूरोऽथ त्रपाभरेण लजासमूहेन निर्भरोऽतिशयो यः स्मरः कामस्तत्परवशस्तदायत्तो य आकूतोऽभिप्रायस्तेन स्फीतं प्रवृद्ध यत्सितं तेन स्नपिती व्याप्ती अधरौ यस्यास्ताम् । पुनः कीदृशीम् ? सरसमनस रसोऽनुरा- गस्तत्सहितं मनो यस्यास्ताम् । कि कृखा ? नवपल्लवप्रसवशयने नवकिसलय- पुष्पमये शयने शयनीये निक्षिसाक्षी निहितनयनां विलोक्य' दृष्ट्वा । अत्र शय्याविलोकनेन संभोगेच्छा धन्यते ॥ १ ॥ किसलयेति । गीतस्यास्य पाठा०-१ 'स्सरशरवशा" Sa, c., 'सरशरपराकूत" 0. २ विक्षि- ३ 'आदिताले' BH.' १०चरणकमला. - साक्षी' P.

·१८६ गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः १२ श्लो० १-२ तव पदपल्लववैरिपराभवमिदमनुभवतु सुवेशम् ।। १ ।। क्षणमधुना नारायणमनुगतमनुसर राधिके ! ॥ ध्रुवपदम् ।। करकमलेन करोमि चरणमहमागमितासि विदूरम् । क्षणभुपकुरु शयनोपरि मामिव नूपुरमनुगतिशूरम् ॥ क्षण० ॥२॥ मिति । हे राधिके ! अधुना मामनुसर। किंभूतं माम् ? क्षणमनुगतं त्वद्दर्शनोत्सर्व प्राप्तम् । अथवा, मामनुसर । किंभूतं माम् ? क्षणमधुना त्वत्संभोगोत्सवम- देनानुगतं व्याप्तम् । अत्र केचन क्षणमधुना नारायणमनुगतमनुसरेति पठन्ति । तत्र 'माम्' इति प्रकरणागतमनूद्य नारायणविशेषणत्वेनोपादेयम् । नारासु अप्सु अयनं यस्य इति कामतापोपशान्त्यै शीतलं मामनुसर । मया सह जलक्रीडां कुर्विति वाक्यार्थः । इति ध्रुवः ॥ अथ पदानि किसलयेत्यादि । हे कामिनि कामाभिकारिणि ! किसलयशयनतले चरणनलिननिवेशं कुरु विन्यासं कुरु । किसलयानि हि नलिनविशेषाव म्लानिभाजि भवन्तीत्यत्रावयोरनुरूपं रतं भविष्यतीति व्यज्यते । किसलयानि हि पदपल्लवस्पर्धीनीत्युक्तिलेशेन विवृणोति-इदं किसलयशयनं तव पदपलववैरिपराभवमनुभवतु । पदपल्लवावेव वैरिणौ ताभ्यां सकाशात्परा- भवम् । अथवा,-इदं किसलयशयनं तव पदपल्यवैरि स्पर्धाकृत् । अतः पराभवमनुभवतु । किंभूतं शयनम् ? सुवेशं सुनेपथ्यम् । अत्र तल्पे पदपल्लवन्यासेन करणविशेपः सूचितः ॥ ॥ अपि च,-करकमलेनेति । विभासरागः आदितालः । गीतार्थस्तु-हे राधे! क्षणमधुनानुगतं नारायण- मनुसर । हे कामिनि ! किसलयशयनतले चरणकमलविनिवेशं पादपद्मार्पणे कुरु । इदं सुवेशमपि सम्यक्पत्ररचनादिना सुघु अलंकृतमपि किसलयशयनं तव पद- पल्लववैरिपराभवं तव पदपलव एव यो वैरी शत्रुस्तस्मात्पराभवं पराजयमनुभवतु । यद्वा,-इदं किसलयशयनं पराभवमनुभवतु । कीदृशम् ? तव पदपल्लववैरि- विरोधीत्यर्थः ॥ १॥ करकमलेनेति । अहं करकमलेन निजकराम्बुजेन तव चरणं करोमि संवाहयितुमर्यात् । यद्वा,-तवचरणमहमियेऊ पदम् । तथा च करकमलेन तव चरणयोमहं पूजां संवाहनादिरूपां करोमि । कयमित्याह-वं विदूरमतिदूरमागमिता आनीतासि । अर्थान्मया। तथा च दुरागमनजन्यं श्रममपनयामीति भावः । शयनोपरि शय्याया उपरि नूपुरमुपकुरु । नपुरस्म परिधानेन महार्यतापादनमेवोपकारः । कीदृशं नूपुरम् ? अनुगतिशूरम् । अनुगतो तयानुसरणे शूरम् । अपरोऽपि योऽनुगतिशरो भवति स उपक्रियत इत्युचितमेवेति भावः । कमिव ! मामिव । यथा तवानुमरणशूर मामालिनादिनोपकरोपि तथा १"मर राधिके RI., C, R. २ 'नूपुरमनुगवरम्' .

·प्रबन्धः २३] रसिकप्रिया-रसमजांख्यटीकाद्वयोपेतम् -१८७ -तन वदनसुधानिधिगलितममृतमिव रचय यचनमनुकूलम् । विरहमिवापनयामि पयोधररोधकमुरसि दुकूलम् ॥ क्षण ॥३॥ प्रियपरिरम्भणरभसवलितमिव पुलकितमतिदुरवापम् । मदुरसि कुचकलशं विनिवेशय शोपय मनसिजतापम् । क्षण०४ हे राधे ! विदूरं यहुदूरं पन्थानमागमितासि । अतः करकमलेन घरणमहं पूजां करोमि । शयनोपरि मां क्षणं नूपुरमिव उपकुर । यथा नूपुरमुपक- रोपि धारयसि तथा मामप्युपकुर ममाप्युपकारं कुरु । परणधारणद्वारेण चारमनुलक्ष्य शूरं यथा तव चरणं गच्छति तथैव विक्रान्ति करोति । मामपि अनुसरणे शूरं स्वदनुसरणमेव पराक्रमो यस्य । अथवा,-शयनोपरि वर्तमाना त्वं मामुपकुर्विति योजनीयम् ॥२॥ अपि च,-चदनेति । हे राधे ! अनुकूलं रतिजनकं यचनं रचय। किमिय? यदनं सुधानिधिरिय तस्मादलित- ममृतमिव । तब विरहेण तापिताऽहं कथं वदिष्यामीत्याशमाह- परस्परमुपमानोपमेयभावः । दुलमिव विरहमपनयामि विरहमिव दुकूलम- पनयामि । किंभूतं दुकूलम् ? उरसि वर्तमानम् । पुनः किंभूतं दुकूलम् ? पयोधररोधकम् । विरहे हि पयोधरौ न वर्धते । दुकूलमपि पयोधरावावृत्य तिष्ठति । अथवा, पयोधरो मेघ एव रोधको यस्य विरहस्येति । मेघालोके प्रियः समेत्य विरदं रणदीत्युक्तिलेशः ॥३॥ अपि च,-प्रियेति । हे राधे! मदुरसि कुचकलमं विनिवेशय । अर एवं मनसिजतापं शोपय । कलशे संनिहिते तापो यायेय । किंभूतं कुचकलशम् ? पुलकितं रोमाञ्चितम् । पुनः किंभूतम् ? अतीव दुःसेनावाप्यते त्वदनुग्रहं विना । पुनः किंभूतम् ? प्रियपरिरम्भणाय रभसेन औत्सुक्येन वलितं संभक्तमिर ॥ ४ ॥ अपि च,- नूपुरमप्यपपुर्वियर्थः ॥२॥ धदनेति । हे प्रिये ! अनुकूल मुचितं वचनं रचय । कीदृशम् ? वदनमेव सुधानिधिश्चन्द्रस्तस्माद्गलितं च्युतम् । अतम्बा प्रणय- वाक्यम् । अथ चाप्युरसि हृदये वर्तमानं दुकूल पट्टवस्त्रमपनयामि । कीदृशम् ? पयोधरयो रोधकं तिरोधायकम् । कमिव ! विरहमिव । यथा मद्विरहो मयापनी- तस्तथा दुकूलमपनयामीत्यर्थः । विरहपक्षे, पयोधररोधकं खनाश्पप्रतिरोधक्म् ॥३॥ प्रियेति । हे राधे । मदुरसि कुचकलशं विनिवेशय अर्पय । कीरशम् ? अतिदुरापमतिदुर्लभम् । पुनः कीदृशम् ? पुलकितं रोमाञ्चितम् । अब हेतुमुत्प्रेक्षयति-प्रियपरिरम्भणरभसवलितमिव प्रियस्य परिरम्भणे आलिङ्गने यो रभस उत्साहस्तेन वलितमिव युक्तमिव । अपरोऽपि यो हर्पयुक्तो भवति तस्य रोमाचो भवत्यैवेति ध्वनितम् । तेनालिड्सनेन मनसिजतापं कामजन्य पाठा०-१ 'मतिदुरापम्' RM,, "मन्यदुरापम्' D., 'पुलकितमतीव- दुरापम् .

·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्ग: १२ लो० ५-७. अधरसुधारसमुपनय भामिनि ! जीवय मृतमिव दासम् । त्वयि विनिहितमनसं विरहानलदग्धवपुषमविलासम् ॥ क्षणः ५ शशिमुखि! मुखरय मणिरशनागुणमनुगुणकण्ठनिनादम् । श्रुतियुगले पिकस्तविकले मम शमय चिरावसादम् ॥ क्षण० ६ मामतिविफलरुपा 'विकलीकृतमवलोकितुमधुनेदम् । लॅजितमिव नयनं तव विरमति संजसि वृथा रतिखेदम् ॥क्षण०७ अधरेति । हे भामिनि प्रिये! चरणपरिचरणपरेऽपि कोपं मुञ्च । मानाप- नोदाय संबोध्यते । हे कोपने ! अधरसुधारसमुपनय अर्पय । अघरवक- संयोगं कुरुप्वेत्यर्थः । मां दासं त्वद्धरामृतपिपासुतया मृतमिव जीवयेत्यर्थः । अमृतपानं हि मृतं जीवयति । दासो हि अनुपेक्षणीयो भवति । किंभूर्त माम् । त्ययि विनिहितमनसं आरोपितमानसम् । अत एव विरहानलेन दुग्धं घपुर्यस्य । अत एव च न विद्यन्ते विलासा यस्य ॥ ५ ॥ अपि च,-शशिमु. खीति । हे शशिमुखि ! मणिरशनागुणं मुखरय पाचालं कुरु । किंभूतं मणि- रशनागुणम् ? अनुगुणकण्ठनिनादम् । अनुगुणोऽनुरूपः अर्थादेव रपदीयक- "उस्य निनादो यस्य । अत एव मम श्रुतियुगले चिरावदसङ्गमावर्तमानमय. साद खेदं शमय । किभूते श्रुतियुगले ? तव विरहे पिकरतेन विकले विकली. कृते । विरहिणो हि पिकतं दु:धवं भवतीति ॥ ६ ॥ अपि च, माम्मति । है . सताप शोषय नाशय ॥ ४ ॥ अधरेति । हे भामिनि ! अधरसुधाररामघर. संपन्ध्यमृतरसमुपनय वितर । दास मादृशमनुगतं जीवय । कीदृशं मृतमिव ? भन्योऽपि मृतोऽमृतपानेन जीवतीति ध्वनिः । मृतले हेतुमाह त्वयीति । लयि विनिहितमनस खय्यक्तिचित्तम् । पुन. कीदृशम् ? विरदानटेन द्विरहरूपेणामिना दग्धं वपुर्यस्य तम् । अत एवाविलास विलासरहितम् । अन्योऽपि यो मृतो भवति स निथेष्टो दग्धदेव भवतीति ध्वनिः ॥ ॥ ५ ॥ शशिमुखीति । हे शशिमुखि चन्द्रवदने ! मगिरानागुण मणियुक्त कायौदाम मुखरय सशब्दं पुर । अनेन हंसलीलाख्यं विपरीतरतं भजखेति ध्वनितम् । तरक्षण चोक प्रात् । कीदृशं रशनागुणम् ? अनुगुणं कप्ठनिनादः कण्ठशब्दो यस्य तादृशम् । रशनागुणानुकारिकण्ठशन्दं च बुर्विवर्थ । अनेन शब्देन मम श्रुतियुगले श्रोत्रयुग्मे चिरादवसादं चिरकालीन मुपतापं समय नाराय । कीदृशे पिकरतेन कोकिलशब्देन विकले दुसिते ॥६॥ मामिति । पाटा0-1मय मम'. २'मीलितलनितमिय नयन व विरम विसृज रतिखेदम्' R. D., B., . ३ 'माममि' R. 'विफलीत" RI.D. ५'विसूज'.

·, प्रबन्धः २३] रसिकप्रिया-रसमचर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् १८९ श्रीजयदेवमणितनिदमनुपदनिगदितमधुरिपुमोदम् । जनयतु रसिकजनेषु मनोरमरतिरसभावविनोदम् ।। क्षण० ॥८॥ प्रत्यूहः पुलकाङ्कुरेण निविडालेपे निमेषेण प क्रीडाकूचविलोकितेऽधरसुधापाने कथाफेलिभिः । आनन्दाधिगमेन मन्मथकलायुद्धेऽपि यस्मिन्नभू- दुद्भूतः स तयोर्पभूव सुरतारम्भः प्रियंभावुकः ॥ १ ॥ राधे ! इदं तव नयनमधुना अवलोकितुम् । अर्थान्मां लजितमिव रिमति । किंभूतं नयनम् ? मामभिलक्ष्य विफलरपा निरर्थकरोषेण विकलीकृतम् । अविकलं विकलं कृतमिति विकलीकृतम् । अत एय वृथा रतिसेदं सृजसि । अथवा 'विस्ज' इति पाठान्तरम् । अत नृथा निरर्थकम् । विसृज मुन्ध ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवेति । रसिकजनेषु मनोरमो यो रतिरसो रतिरागस्तस्य भावम्तत्ता स्थैर्य तस्य विनोद कौतुकं जनयतु । किंभूतमिदं श्रीजयदेवभणितम् ? अनुपमो निगदितो मधुरिपोमोदो यन येन वा तत् । 'पदानां दशकं यत्र ताले वर्ण. यतो भवेत् । भुवः प्रतिपदं गेयः कविनामादितात्पदात् ॥ गीतालापान्यथा. बाब्दं प्रतिताले ततः परम् । पाटालेनाः स्वराश्चैव शृङ्गारो रस उत्तमः ॥ देवशाखाभिधो रागः प्रबन्धे संप्रदृश्यते । श्रीविद्याधरलीलाएयः श्रीपतिग्री- तिकारकः ॥ इति मधुरिपुमोदविद्याधरलीला माम प्रयोविंशः प्रबन्धः ॥८॥ इदानी सुरतारम्भं विवर्णयिपुराह–प्रत्यूह इति । तयोराधामाधवयोःस चिरं काहितः सुरतारम्भ उद्भूतः प्रवृद्धः सन् प्रियंभावुको यभूव । स कः ? यस्मिन्सुरतारम्भे निबिडालेपे दृढतरालिगने पुलकारेण रोमाञ्चमात्रेणापि हे राधे ! मामवलोकयितुं तव नयनं मीलति मुद्रां प्राप्नोति । किमिव ? लजित- मिव । मां कीदृशम् ? अतिविफलरुषा अतिनिष्फलेन रोषेण विफलीकृतं विफलता नीतम् । अधुनेदानी नयनमीलने विरम विरका भव । निष्फलरोपादित्यर्थात् ॥श्रीजयदेवेति । इदं श्रीजयदेवभणितं जयदेवेन कथित रसिकजनेषु मनोरमरतिरसभावविनोदं रतिः संभोगः रसः शृगाररसो भावाः संचारिसात्त्विा- दयस्तेषां मनोरम विनोदं कौतुकं जनयतु । कीदर्श भणितम् ? अनुपदं निगदितो मधुरिपोः कृष्णस्य मोद आनन्दो यत्र तादृशम् ॥८॥ प्रत्यूह इति । तयो राधा- माधवयोः स लोकोत्तरो ललितारम्भो ललितो मनोहर आरम्भो यस्यैतादृशः शृगार- फ्रीडाविशेष उद्भुत उद्भटः प्रियंभावुको बभूव प्रियो बभूव । स क इत्यत आह- प्रत्यूह इत्यादि । यस्मिललितारम्मे निविडाश्ठेपे क्तव्ये पुलकारेण रोमाञ्चोगमेन पाठा-, 'कथानमभिः' R., P. २ 'आनन्दाभिगमेन' P., 9. - ३ 'ललितारंभ:' Rr.

·१९० गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः १२ श्लो० २ दोभ्यां संयमितः पयोधरभरेणापीडितः पाणिजै. राविद्धो दशनः क्षताधरपुटः श्रोणीतटेनाहतः । प्रत्यूहोऽभूत् । 'अदुर'महणं तन्मानमपि मालिङ्गनान्तराय इति ज्ञापनार्थम् । आश्लेपारम्भेऽपि साविको रोमाञ्चोऽभूदिति युज्यते । अपि च, यस्मिन्क्रीडा- कृतविलोकितेऽपि निमेपेण प्रस्यूहोऽभूत् । विलोकितं निमेपितमात्रस्याप्यसह- मभूत् । अनु च,-अगादगान्तरसौन्दर्यदिक्षालोलं नेत्रं नैकत्राप्यवयवे पति बन्धेति व्यज्यते । अधरसुधापाने कामकथानोडनमन्तरायो जातः, अधरपाने प्रियालापो न सोढः, अतिशयेनाधरं पातुमिच्छोरतिप्रियालापः कोऽपि तस्सा. दप्यधिकरचिर इति व्यज्यते । अपि च,-कामकलासु युद्ध इव युद्धे करणा- करणान्तरारम्भे आनन्दाधिगमेनापि अन्तरायो यथा कामजननाकाहापि शिथिला भवेदिति वाच्यार्थः । कामोत्पत्तौ संजायमानायामत्यमनस्कत्वाय तत्प्रतिबन्धककरणान्तरमारब्धमिति व्यङ्गयोऽर्थः । अत एव प्रवृद्धत्वमुचितम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । यथासंख्यमलंकारः। संभोगारयः शृङ्गारो रसः। 'जयमङ्गलतालेन पर्व शृङ्गारनिर्भरम् । गीताः पाटाः स्वरास्तेना उच्यन्ते यत्र रूपके ॥ देवशाखाभिधे रागे सुरतारम्भनामतः । चन्द्रहा। सप्रवन्धोऽयं प्रबन्धः प्रीतिकृद्धरेः ॥' इति सुरतारम्भचन्द्रहासनामा चतुर्विशः प्रबन्धः ॥१॥ तदेव विवृणोति–दोभामिति । यद्यस्मात्का: रणादेतावत्यपि व्यतिकरे कान्तः कृष्णः कामपि वाचामगोचरे वर्तमानां तृप्तिमाप, तत्तस्मादहो कामस्य वामा लोकपथातीता गतिश्चेष्टितम् । अन्न कमितुमिष्ट इति 'कान्त'शब्द औचितीमावहति । यतो दुःखवद्भवने प्रीतिमापेति । किंभूतः कान्तः ? दोभ्यां संयमितो बन्धन प्रापितः । अनु च,-पयोधरभरेणापीडितः आ सामस्त्येन पीडामापितः। अनु च,-पाणिजैनखै- राविद्धः । अनु च,-दशनैश्च क्षतमधरपुटं यस्य । तथा श्रोणीतदेनाहत- स्ताडितः । अपि च,-कचे हस्तेन गृहीत्वानमितः । अपि च,-अधरमधुस्यन्दे- नाधरमधुपानेन निमित्तेन संमोहनं प्रापितः । 'अहो' इत्याश्चर्ये । कामस्य चामा गतिः; पामरवं रसान्तराविर्भावात् । वीररसमाश्रित्य कृतापराधः स प्रत्यूहो विघ्नोऽभूत् । अथ वा,-क्रीडाकूतविलोकिते क्रीडासु यदाकूतपूर्वकमभिप्रा- यपूर्वकं विलोकितं तत्र निमेषेण नेत्रस्पन्दनेन प्रत्यूहोऽभूत् । अथ च, अधर- सुधापानेऽधरामृतपाने कर्तव्ये कथानर्मभिः रहःकथाकौतुकैः प्रत्यूहोऽभूत् । अथ च, मन्मथक्लायुद्धे सुरते मन्मथस्य कामस्य कलायां कर्तव्यायां मन्मथयुद्धे सुरते आनन्दाधिगमेन आनन्दप्राप्त्या प्रत्यूहोऽभूत् ॥ १ ॥ दोामिति । दोभ्या बाहुभ्यामर्यादाधया संयमितो बद्धः । अथ च तयैव पयोधरभरेण पीडितः । अथ च,तया पाणिजैनखैराविदस्ताडितः । अथ पाठा०-१ 'क्षतोऽधरपुट:' P. - ·प्रवन्धः २३ ] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेवम् १९१ हसेनानमित: कचेऽपरमधुस्सन्देन संमोहितः कान्तः कामपि तृप्तिमाप तदहो कामस्य घामा गतिः ॥ २ ॥ वामाङ्गे रतिकेलिसंकुलरणारम्भे तया साहस- प्रायं कान्तजयाय किंचिदुपरि प्रारम्भि येत्संभ्रमात् । कमेण संयमनापीडनावेधक्षताहत्ययनमनसंमोहनानि प्रापितः कामपि तृप्तिमाप। अपि तु,-स्थिरोत्साहः सन् कामयुद्धान विररामेनि न काम- पीत्यर्थः । मतो वामा गतिः । अन्न निरोधः, यस्तु कमितुमिष्टः तस्मिन्मय संयमनादयो योज्यन्ते ? संयमनादिभिभ दारानुभावपालिझनादिषु योनितेषु कामपि निरतिशयां प्रीतिमापेति विरोधपरिहारः । अथवा,- 'कामस्य वामा' इति यामेव गतिः वामाऽनिष्टेव गतिः । यदेवं व्यति- करेऽप्युनिक्तो भवति । शार्दूलविक्रीडितम् । अत्र वास्यार्थस्य प्राधान्या- दसत्य च संकीर्णत्वेनाइवाइसरदलंकारता । 'विजयानन्दतालेन गौडीरागे विरच्यते । पयं पाटा: बराम्ना लीला नायकसंभवाः ॥ शृङ्गारकैशिकी रीतिः कामतृप्तिपुरःसरः । कामिनीहासनामार्य प्रबन्धः परिकीर्तितः ॥' इति कामतृप्तिकामिनीहासनामा पञ्चविंशतितमः प्रयन्धः ॥ ६ ॥ यदुन तदेव पीरसंवलितं शृङ्गारं विवृण्वन्नाह-त्रामाङ्ग इति । अयं श्लोकः पूर्ववास्यशेपरवेन योजनीयः । तदेयन्ययः । रतिकेलिसंकुलरगारम्भे वामाले वर्तमानया राधया संभ्रमात्रलरसमराभिनिवेशासंयमनादिभ्य उपरि कान्त- जयाय यत्किंचिरसमरसंपल्लम्पटभटयोग्यसाहसमायं बालाजनायोग्यं प्रारम्भि येन जघनस्थली निष्पन्दा इति चलितुमशक्तिः । अपि च दोलिः शिथिलिता इति प्रहाराक्षमता । अपि च, वक्ष उत्कम्पितं हृदि कम्पो जातः । अपि च, अक्षि मीलितं दर्शनेऽशक्तं जातम् । अनाथै वृद्धसमतिमाह --स्त्रीणामवहानां पौरपरसो वीररसः कुतः सिध्यति । अपि तु न कुतोऽपि । क्लौ वामाझे च,-तया दशनः क्षताधरपुटः क्षतो दष्टो योऽधरपुटो यस्य तादृशः कृतः । अथ च,-तया श्रोणितटेन नितम्बेनाहत आस्फालितः । अथ च,-तया हस्तेनानमितः कचे केशे धृत्वेत्यर्थात् । ततोऽधरमधुस्यन्दनेन समोहित. । एवंविशिष्टोऽपि कान्तः कामप्यनिर्वचनीया तृप्तिमाप प्राप । तदहो इत्याधये । कामस्य वामा विरुद्धा गतिः । यस्य बन्धनादि क्रियते स प्रीतिं न प्राप्नोति; अयं तु तादृशोऽपि प्रीतिमाप । कामस्य विरुद्धव रीतिरिति भावः ॥ ३ ॥ माराड़ इत्यादि । मारा मारस्य चिहे। युद्धपक्षे मारस्याहे विहे । रतिकेलिसंकुलरणारम्मै रतिकेलि. मिथुम्चनालिङ्गननानावन्धादिरूपाभिः संतुले व्याप्ते रणारम्मै कामयुद्धारम्भे तया पाठा०-, 'मारा?' RM., D.,S., P, २ 'यस्साहसात्'.

·१९२ गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः १२ ० ३-४ निप्पन्दा जधनस्थली 'शिथिलिता दोर्यल्लिरुत्कम्पितं पक्षो मीलितमक्षि पौरुपरसः स्त्रीणां कुतः सिध्यति ॥३॥ तस्याः पाटलपाणिजाङ्कितमुरो निद्राकपाये शो निधीताधरशोणिमा विलुलिवनस्तस्रजो मूजाः । काञ्चीदाम दरलथाञ्चलमिति प्रातर्निखातैईशो- रेभिः कामशरेस्तदद्भुतमभूत्पत्युमनः कीलितम् ॥ ४ ॥ खलनाया दक्षिणानस्थपुंसः भानुनाडीसंबन्धात्सुरसान्तकारी कामोद्भवो भव- नीति वात्स्यायनमतवेदिनां मतम् । तसिंश्च ललनानामेवं चेष्टाः प्रसिद्धाः। अथवा,-रतारम्भादुपरि इति योजना । इदमेव वास्यं निरपेक्षं व्यास्येयम् । अत्र दोष्णोवल्लित्वेन विशेपणं शैथिल्ये औचितीमावहति । अत्र 'विशेषोक्ति- रखण्डेपु कारणेषु फलायचः ।' (का. म. १०।१०७) इति विशेषोक्तिर- लंकारः । संभोगारयः शृङ्गारो रसः। कुतः सिध्यतीत्यनेन समरसकरणं व्यज्यते । गीत्यादि प्रसिद्धम् । 'जयश्रीसंज्ञतालेन पद्य पाटाः स्वरास्तथा । स्तेनाश्च यत्र वध्यन्ते संभोगे रस उत्तमे ॥ रागे कर्पटबगाले स पौरुपरसा- स्परः । प्रेम्णा विलासनामायं प्रबन्धो माधवप्रियः ॥ इति पौरुपरसप्रेमवि- लासनामा पट्विंशः प्रवन्धः ॥ ३ ॥ इदानीं संभोगसंतुष्टयाऽऽसर्गसमाप्तेः संभोगान्ते लीलामाह-तस्या इति । एभिः पञ्चभिः कामशरैः पत्युः श्रीकृष्णस्य मनः कीलितम् । तदेतदद्भुतमाश्चर्यकारि अभूत् । फिंभूतैः कामशरैः ? इत्यनेन प्रकारेण प्रातदंशोर्निखातैः । बाणास्तु दृशोलग्नास्तैर्विद्ध राधया साहसप्रायं साहसबहुलं कान्तजयाय तदुपरि तस्य कान्तस्योपरि किंचिलो- कोत्तरं प्रारम्भि पुरुषायितमारब्धम् । यत्संभ्रमात्संवेगात्तस्या राधिकाया जघनस्थली निष्पन्दा निश्चला जाता । दोर्वल्लिाहुलता शिथिलिता शिथिलीभूता। वक्षो हृदयमुत्कम्पितम् । अक्षि मुद्रितम् । ततः स्त्रीणां पौरुषरसः पराक्रमा- भिलाषः कथं सिध्यति ? अपि तु न सिध्यत्येवेत्यर्थः । मारो मृतौ विषेऽनङ्गे' इति विश्वः । 'समौ संवेगसभ्रमी' इत्यमरः ॥ ३॥ तस्या इति । एतैः कामशरैः पत्युर्दशोर्लोचनयोः प्रातर्निखातैर्मनः कीलितं विद्धम् । इलद्भुतमाश्चर्यम् । अन्यत्र निखातैर्वाणैरन्यत्कीलितमित्याश्चर्यमित्यर्थः । कैः कामशरैः ? तस्या राधायाः पाटलेन श्वेतरतेन पाणिजेन नखेनावितमुरः । निद्राकपाये निद्रया पाठा०-१ 'शिथिलता' 5., F., D. २ 'पाटव* 0. ३ 'निधूताऽधर" RP., D., P., G., 'निधीतोऽधर"s. ४ 'स्वामप्राप्य मयि स्वयंवरपर क्षीरोदतीरोदरे शङ्के सुन्दरि ! कालकूटमपिबन्मूढो मृडानीपतिः। इत्थं पूर्वकथाभिरन्यमनसो विक्षिप्य वामाचलं राधायाः सनकोरकोपरि चलनेत्रो हरिः पातु वः॥' ।

·णिमा। अपन्यः २३] रसिरुप्रिया-रसमञ्जाख्यटीकाद्वयोपेतम् । १९३ च्याकोश: केशपाशस्तरलितमलकः स्वेदेमोक्षी कपोलो. लिटा विम्याधरश्रीः कुचकलशाचा हारिता झारयष्टिः । काञ्चीकान्तिहताशा स्तनजनपदं पाणिनाच्छाद्य सद्यः पश्यन्ती सनपा सा तदपि 'विलुलिता मुग्ध कान्तिर्धिनोति ॥५ मन इत्येतदातम् । कोऽर्थः! प्रातः प्रियायामेतानि वा पुनर्नव इव कामः संजात इत्यर्थः । शान्येव च कामवाणपचकल्यानेन मस्तून्युपदिशति । तस्या राधाया उरो हृदयं पाटला ये पागजाखैरहित दृष्ट्वा । अनेन पाटलापुष्पं सरवाण उपः । भपि च,-निया कपाये कलुपित दृशौ दृष्ट्वा । भनेन फमलारयः पुष्पगणोऽमाणि । अपि च,-निधीतोऽधरमो. हवा । अनेन पन्धुजीरपुष्पं सरशरोऽगादि । अपि च विलुलित- नस्तमजो मूर्धनाः । वानपि दृष्ट्वा । नसा सक्येभ्यस्ते तथा । पिलिताच ते खननश्च । अनेन मालतीदाम मीनरेतनेपुरद्दिष्टः । अपि च दरयावल- मीपच्छ्यमान्त कायोदाम मेखलादाम दृष्ट्वा । अनेन सुवर्णजात्यादिपीसकुसुमैः कुसुमात्रारो वर्णितः । एतानि रठ। पुनः सरपरक्शो जात इत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । अत्रापि वाक्यस्यान्यपरमादसपदलंकारता । रस- वाछुतोपहितः शुमार एव । 'यतितालेन तालेन प, पाटस्वराखथा। स्तेनास्तदन्त आलापः शृङ्गारः प्रेमनिर्भरः ॥ रागो मरकृतिपन स प्रबन्धो निगयते । कामातुताभिनयता भृगालेखाभिधानतः ॥' इनि कामाद्भुताभिनयमृगासलेपाभिधः सप्तविंशः प्रबन्धः ॥५॥ व्याकोश इति । सा मुग्धकान्तियत एष विलुलिता रतिपरिमर्दिता तथापि कृष्णा धिनोति प्रीणयति । किं कुर्वती ? सन्नपा सती । खद्यन्नत्कालं नजघनपर्द पाणिना भाच्छाद्य पश्यन्ती । कथं विलुलितेत्याह-केशपाशः (कवरी) ज्याकोषाः शिथिलो जातः । अपि च,-अलकैचूर्णकुन्तलम्तरलितमितसतो कषाये ते दृशौ लोचने या। निधीताधरशोणिमा निधीतथुम्वनादिना क्षालितो योऽधरस्य शोणिमा लौहित्यम् । मूर्धजाः वेशाश्च कीदृशाः ? बिललितनजो निललिताः केशग्रहणपूर्वकबुम्पनादिदानेन म्लानाः । अत एव सस्ता शिथिलाः सजः पुष्पमाला येषु तादृशाः । काबौदाम च मेखलासूनं च दरलयाचल दरमीपच्छुलं शिभिलमञ्चले वस्त्रपान्तं च ॥ ५ ॥ पाठा०-१ 'ध्यालोल! F., C. २ 'स्वेदलोलो' P., D., B., C. ३ 'दृष्टा बिम्बाधरधीः' D., B.; 'किष्टा दृष्टाधरश्रीः' P.; 'स्पष्टा दृष्टा- धरनी:'. ४ काजी काशिद्दताशा स्तन" P., D.,c. ५ पश्यन्ती सनपं मां' D., S. 'पश्यन्ती सा(धा P.)त्मरूपं तदपि विलुलित(प्तं ..) स्रग्धरेय धिनोति'. ६ विलुलितस्रग्धरेयं 0.s. गीत०१७ ·. गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १२ लो०६ ईपन्मीलितरष्टि मुग्धविलसत्सीत्कारधारावशा. दत्यकाकुलकेलिकाकृविकसन्तांशुधौताधरम् । शान्तस्तब्धपयोधरं भृशपरिप्वङ्गाकुरङ्गीशो हपोत्कर्षविमुक्तनिःसहतनोर्घन्यो धयत्याननम् ॥ ६ ॥ गतम् । कपोलौ स्वेदमोक्षौ जाती । अनु च,-निम्याधरकान्तिः क्लिष्टा जाता ! अनु च हारपष्टिः कुचकलरचा हारिता कुतोऽपि नाशिता । अनेन कबु- काभावाद्वारयष्टिः शरीरमोमयेव निगी । अपि च, काजीकान्तिहताशा जाता। इयमपि पस्वाभापातमोमयैव लुप्ता। निरकरणापि सर्वातिशा- यिन्या शरीरशोभयैव पत्युमनोहारिण्यभूदित्यर्थः । स्रग्धरावृत्तम् । 'मनैर्यानां प्रयेण निमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्' ॥६॥ इदानीमन्यापदेशेना- रमानं धन्यमिति धनयनि-ईपन्मीलितेति । हर्पोत्कर्षविमुक्तनिःमहतनोः होरकण नानारतजनितानन्दातिदायेन विमुक्ताश्लेपत्येन निर्यापारा निःसहा च कामावेशवशादन्यव्यापारासहा तनुर्यस्याः। एतायता मुरतमनु भान्त- तनोमगलोचनाया धन्य एव मुखं धयति पियति नाकृतपुण्यकर्मा । कथं यथा खात् ? भृशपरिवगाहृढालिहनाच्चान्तस्तब्धपयोधरं शान्ती विपुलको स्तब्धी कठिनौ किंचिदानती पयोधरी यसिन्कर्मणि तद्यथा स्यात् । एतायता सुरतान्ते नितान्त कान्तं तन्मुग्वं दृष्ट्वा पुनरालिद्याधरपाने स्पृहाभवदित्यर्थः । किंभूतमाननम् ? ईपन्मीलितदृष्टि किंचिन्मुकुलिते दृष्टी यन्त्र । किंभूत- माननम् ? मुग्धं मनोहरं यथा स्यात्तथा विलसन्त्यो याः सीकृतानां धाराः श्रेणयस्तद्वशादव्यक्ता आकुलाश्च सुरतक्रीडायां याः काकवो धनि- विकारानासु विकसन्तो ये दन्तांशवस्तधौतोऽधरो यत्र तत्तथा । कलात् ? इटालिगनवशात् । एतेन वृक्षाधिरूढकमित्यालिङ्गनमुक्तम् । तलक्षणम्- 'चरणेन चरणमाक्रम्य द्वितीयेनोरुदेशमाक्रमन्ती वेष्टयन्ती च तत्पृष्ठासक्तै. कबाहुर्द्वितीयेनांसमवनमयन्ती ईपत्प्रवृत्तान्तःश्वसितसोत्कृतकूजिता चुम्बना- थैमधिरोदुमिच्छेदिति वृक्षाधिरूढकम्' । तच घटितमिति चुम्बनविशेषः । ईपत्प्रगृह्य निमीलितनयनावाच्छादयन्तीति घहितं नाम' । एतच्च तदालिङ्गन- तोपेण आत्मनि धन्यस्वमारोप्य स्वात्मगतार्थचिन्तनपरं पद्यम् । शार्दूल- अथेति । अथानन्तरं राधा कान्तं कृष्णं मण्डनवाच्छया निजगाद । कीदृशं कान्तम् ? रतिधान्तमपि रतिखिन्नचित्तमपि । कीदृशी राधा ? निर्गता बाधा पाठा०-१ 'मीलदृष्टि"s. २ मुग्धहसितं(तः P.) सीत्कार" ", "मीलरकपोलपुलक' . ३ श्वासोस्कम्पिपयोधरोपरि परिवगात्' P., or "श्यामोत्तुङ्गपयोधरो"s. ४"विमुक्ति ०.

·प्रबन्धः २४ ] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । १९५ अथ सहसा सुप्रीत सुरवान्ते सा नितान्तसिन्नानी । राधा जगाद सादरमिदमानन्देन गोविन्दम् ॥ ७ ॥ रामकरीरागयतितालाभ्यां गीयते ॥ प्रबन्धः ।। २४ ॥ कुरु यदुनन्दन ! चन्दनशिशिरतरेण फरेण पयोधरे । मृगमदपत्रकमा मनोभवमङ्गलकलशसहोदरे॥१॥ विक्रीडितं वृत्तम् । ज्ञातिरलंकारः । पाबाली रीतिः । मागभी गीतिः । भारती वृत्तिः । स्थितलयं गानम् ॥ ७॥ अथानन्तरं तयोः परस्सरानन्द- संदोहरूपसुरवावसाने राधा गोविन्दमानन्दयतीत्युत्तरकृत्यानि प्रति मोरसा- यन्ती जगाद-अथ सहसेति । अप राधा मानन्देनोग्लक्षित गोविन्दमिदं वक्ष्यमाणं सादरं जगाद । किंभूतं गोविन्दम् ? सहसा येगेग सुमीतम् । प्रीतिपरे हि नाथे विज्ञतिः सिद्धिमेतीति नीतिविदः । अथ सह हासेन यत इति राधाविशेषणमानन्देति वचने हेतुः । फिलक्षणा राधा संभोगावसाने नितारामतिशयेन सेदं प्राप्तमहं यस्याः सा तथा । इदं पध्या भार्या छन्दः ॥ ८॥ अन्नान्वयसौकर्यार्थ पूर्व ध्रुवपदं व्याक्रियते-निज- गादेति । सा राधा वक्ष्यमाणं प्रोवाच । क सति ? यदुनन्दने क्रीडां कुर्वति सति । किंभूते ? हृदयानन्दकारिणि इति ध्रुवः ॥ अथ पदानि । कुरु यद्वि- ति । है यदुनन्दन! था स्तनकलशे चन्दनवच्छीतलतरेण करेण कस्तू- किया पन्नावल्यादि रचय । किंभूरो कुचकलशे? कामस्य जगजयामङ्गल- कलशसशे । मङ्गलार्थकलशो हि पयःपूर्गों भवति सुनीलान्नपल्लवैतचितश्च । एवमत्र पयोधरसीविती । अनेन मयूरपदकं नाम नसरक्षतं व्यज्यते । तथा चाह वात्स्यायन:-'नान्यत्पटुतरं किंचिद्रागस्यास्ति विवर्धनम् । नखदन्त. पीडा यस्याः सा । पुनः कीदृशी ? खाधीनभर्तृका । तलक्षणं शृङ्गारतिलके ( १७४)-'यस्या रतिगुणाकृष्टः पति. पाधं न गुचति । विचित्र विन- मासक्ता स्वाधीनपतिका यया ॥' इति ॥ ८ ॥ तदेव गीतेन कथयति-कुर्वि- सादि । गीतस्यास्य रामझरीरागो यतितालः । गीतार्थस्तु-सा राधा यदुनन्दने निजगाद उसनती। कीदृशे यदुनन्दने ? क्रीउति । पुनः कीदृशे दमानन्द- जनके। कि निजगाद इत्साह-कुर्विति । हे यदुनन्दन कृष्ण! मन मृष्टाह- रागे मम पयोधरे स्तने करेण मृगमदपत्रकं कस्तूरिकावलि कुरु । कीदशेन करेण? चन्दनशिशिरतरेण चन्दनादपि शीतलेन । कीदो पयोधरे ? मनोभवस्य कामस्य यो मङ्गलकलशो भागल्याय स्थापितः पूर्णकुम्भस्तस्य राहोदरे सहशे पाठा०-१ अथ कान्तरतिश्नान्तमपि मण्डनवान्छया । निजगाद माधव मुग्धा राधा साधीनभईका' RM., S.; 'अब सा निर्गतचाधा राधान स्वाधीनभर्तृका । निजगाद रतिधान्तं कान्तं मण्डनवाच्या ॥ RM, E.

·१९६ गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्ग: १२ श्लो० २-४ निजगाद सा यदुनन्दने क्रीडति हृदयानन्दने ॥ ध्रुवपदम् ।। आलिकुलगञ्जनमानक रतिनायकसायकमोचने । त्वधरचुम्बनलम्बितकंजल उज्वलय प्रिय ! लोचने । निज० २ नयनकुरङ्गतरगविकासनिरासकरे श्रुतिमण्डले । मनसिजपाशविलासघरे शुभवेश! निवेशय कुण्डले । निज ॥३॥ भ्रमरचयं रचयन्तमुपरि रुचिरं सुचिरं मम संमुखे । जितकमले विमले परिकर्मय नर्मजनकमलकं मुखे । निज०॥४॥ समुत्थानां कर्मणां गतयो यथा ॥' इति ॥ १॥ अपि च,- -अलिकुलेति। है प्रिय ! लोचने पूननूतनकजललेसां कुरु । किंभूतमजनकम् ? भ्रमरसमू- हस्य तिरस्कारकम् । किंभूते लोचने ? कामवाणानां मोचने इति कटाक्षविक्षे पैरुपलक्षिते । पुनः किंभूने ? त्यधरचुम्बनेन लम्बितं प्रसृत कजलं यत्र । अनेन रागसंधुक्षणार्थ नयनयोश्चम्यनमुक्तम् ॥२॥ अपि च,-जयनेति । शुभो वेशो नेपथ्यविशेषो यस्येति है शुभवेश ! श्रुतिमण्डले कुण्डले निवे. शय । किंभूते श्रुतिमण्डले ? नयनयोस्तरङ्गा निरीक्षणविशेषा वृध्यपचयास्त पुव कुरङ्गविलासास्तेपां निरासं करोतीति । पुनः किंभूते? मनसिजस्य युवम- नोबन्धनार्थ पाशशोभारति । अनेन नेत्रयोः श्रुतिगामिता उता ॥ ३ ॥ अपि च, भ्रमरचयमिति । 'हे यदुनन्दन' इत्यनुपञ्जनीयम् । मम परिकर्मय अलकानां प्रसाधनं कुरु । किविशिष्टे मुखे ? जितक्मले पद्मसदृशे । पुनः किंभूते ? विमले। पुनः किंभूते ? प्रसादवति । किंभूतमलकम् ? नर्मप. रिहासय चनजनकम् । अलकनमरपडया मुखं पद्ममित्युमेक्षितम् । इति ॥१॥ अलिकुलेति । हे प्रिय ! लोचने नेने बदधराभ्या यच्चुम्बनं तेन लम्बितं गलितं यत्कजलं तदुज्वलम पुनदीपय । नयनयोः कजलं पुनरर्पये. त्यर्थः। कीदृशे लोचने ? रविनायकस्य कामस्य सायकान्याणान्कटाक्षरूपान्मुच्च- तीति रतिनायकमायक्रमोचनं तस्मिन् । कीदृशं कजलम् ? अलिकुलस्य भ्रमर- समूहस्य यद्गजनं तिरस्कारस्तस्य जनकम् । 'उज्वलो दीप्तिशृङ्गारविशदेषु विका- शिनि । इति विश्वः ॥ २॥ नयनकुरङ्गेति । हे शुभवेश ! शुभः शोभनो बेशोऽलंकरणं यस्य तादृश । मम श्रुतिमण्डले कर्णपदेशे कुण्डले विनिवेशय अर्पय । कीदृशे श्रुतिमण्डले ? नयने एवं यो कुरो मृगौ, अतिवेगवत्त्वात् । तयोस्तरङ्गस्य यो विकासः प्रसरणं तस्य निरासकरे निरासकारिणि नयनयाय- वियोगकारिणि, अन्यथा कियडूरं तयोईद्धिः स्यादित्यर्थः । पुनः कीदृशे श्रुति. मण्डले ? मनसिजस्य कामस्य यः पाशोऽसविशेपस्तस्य विलासधरे तलीलामृति ॥३॥ भ्रमरचयमिति । मम संमुखे मुखे रुचिरं मनोहरमल चूर्णकुन्तल पाठा०-१०गमनसंजन' RI., S. २ फजलमुज्वलय' M., D. ३'सुचिरं रचिरं'. मुखेडलकं ·प्रवन्धः १४] रसिकप्रिया-रसमजण्यटीकाद्वयोपवम् । १९७ मृगमदरसपलितं ललितं फुर तिलकमालिकरजनीकरे । विहितफल फलं फमलानन ! विश्नमितनमशीकरे। निज० ॥५॥ मम रुचिरै चिकुरे फुरु मानद ! मनसिजध्वजचामरे । रविगलिते ललिते फुसुमानि शिखण्डिशिखण्डकडामरे । निज०६ - उपेक्षालंकारः ॥ ४॥ अपि प-मृगमदेति । हे कमलवदन! मम अलिक रजनीकरे ललाटचन्द्रमसि ललितं मनोहरं तिलकं कुर । किंभूतं तिलकम् ? कस्तूरिकारसेन संभक्तम् । किंभूतम् ? विहिता भारोपिता कलहस्य पाला येन । एतेन मलिकमष्टमीचन्द्रेणोपमीयते, कस्तूरी विशेषकं करनेयुपमा- लंकारः । किंभूते मुखे ? विश्रमिताः शान्तिमिताः श्रमजलकणा या । एतेन पुनरुद्दीपनविभावाः सूचिता भवन्तीनि ॥५॥ अपि च, मम रुचिर इति । मानद मानितीमानखण्डन ! अथ घ-हे पूजाप्रद ! मम चिकुरे कुसुमानि कुरु । किंभूते चिकुरे ? रुचिरे रुचिप्रदे।पुनः किंभूते? मनसिजः कामस्तस्य पनः तन चामरवचामरस्त सिन् । पुनः किंभूने ? रत्या संभोगेन लुलिते विसकले । पुनः किंभूते ? मनोहरे । पुनः किंभूते? शिसण्डिनो मयूरस्य शिखण्डक पहभारः तस्य डामरे भयदे, जेतरीत्यर्थः । रासकच्छन्दः ॥ ६ ॥ अपि च, परिकमैय भूषय । कीदृशमलकम् ? नर्मजनकम् । कीदृशे मुखे ? विमले निर्मले । पुनः कीदृशे ? जितकमले जितं तिरस्कृतं निजशोमया कमलं येन तादृशे । कीदृशमलकम् ? सुचिरे चिर दुपरि मुखस्योपरि भ्रमरचयं भ्रमरसमूह रचयन्तम् । खकान्त्या भ्रमरप्रमं जनयन्तमित्यर्थः ॥४॥ मृगमदेति । हे कमलानन पामुख ! अलिकरजनौकरे अलिक ललाटगेव रजनीकरचन्दसस्मिन् । तिलक कुरु । कीदृशं तिलकम् ! मृगमदरसवलितं मृगमदरसेन कस्तूरीरसेन वलितं निर्मितम् । पुनः कीदृशं तिलकम् ? विहितकलङ्ककलम् । विहिता कल इस लान्छनस्य कला शोभा येन तादृशम् । अत्र 'कमलानन' इति विशेषणेन आनन- रूपकमलविरोधिन्यविरुरूपरजनीकरे मृगमदतिलकच्छलेन कलइदानमुचितमेवेति यनितम् । कीदृशै अलिके ? विश्रमितश्रमशीकरे विभ्रमितो विधामं प्रापितो यः श्रमस्वजनितः शीकरोऽम्बुकणो यन तारशेऽलिके ॥ अत्र 'विधमित' इत्यनेन व्यजनयातादिगिस्खनुभूतानां प्रखेदबिन्नामविशयिततया हिमकणलमाक्षिप्यते । तेन चालिकस्य चन्द्रवरूपणं साह निर्वहतीति भ्यनितम् । 'ललाटमलिक गोषिः' इत्यमरः ॥५॥ ममेति । हे मानद ! माशप्रपन्ननायिकाभिमानप्रद 1 मम सतिरे मनोहरे चिकुरै केशे कुसुमानि कुर रचय । कीदृशे चिकुरे ? ललिते मनोहरे मनसिजस्य कामस्य ध्वजचामरे पताकाचिहभूते चामरे । पुनः कीदृशे ? प्रतिगलिते रती सुरतसमये गलिवे मुचपन्यने । पुनः कीदृशे ? शिखण्डिनां ·गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १२ शो०७-८ सरसघने जपने मम शम्बरदारणवारणकन्दरे।' मणिरशनावसनाभरणानि शुभाशय! वासय सुन्दरे । निज०॥७॥ श्रीजयदेववचसि रुचिरे संदयं हृदयं कुरु मण्डने । हरिचरणमरणामृतनिर्मितकलिकलुपञ्चरसण्डने । निज०॥८॥ रचय कुचयोश्चिनं पत्रं कुरुष्व कपोलयो- घंटय जघने काम्नी मुग्धस्रजा कबरीमरम् । सरसघन इति । हे शुभाशय शोभनहृदय ! अथ शुभ आ सामस्त्येन शायः करो यस्य । मणिरशनादीनां करसाध्यत्वादयमों युक्तः । मम जघने श्रोषयां मणिमया साना च यमनानि च आभरणानि च वासय निवेशय । किविशिष्ट जपने ? सरसं च तद्नं च स्निग्धसान्द्रे । पुनः किंविशिष्टे ? शम्बरदारणा कामः स धारण इव तस्य निवामाकन्दर इव कन्दरे । पुनः कीदृशे ? सुन्दरे -मनोहरे । गजगतीत्यादि । अनुकुलो नायकः । प्रगतमा नायिका । संभोगः शक्षारः ॥ ७ ॥ अपि च,-श्रीजयदेवेति । हे यदुनन्दन! मण्डने इति मण्डननिमित्तं हृदयं मयं कुर, दयापरो भूत्वा मण्डनानि विधहीत्यर्थः । किंलक्षणे मण्डने ? सचिरे जयदेवपवीसकाशादुरकर्षप्रदे । पुनः किंलक्षणे? श्रीजयदेववचसि विषयभूते । अथवा, 'च'शब्दमध्याहत्य मण्डने जयदेवव- चसि च हृदयं सदयं कुर्विति व्याण्येयम् । भन्यानि पदानि उभयविशेषण- रयेन योजनीयानि । किंलक्षणे वचसि ? सहृदयालंकरणे । जयदेवषयसि किंविशिष्टे ? हरिचरणस्मरणमेवामृत तत्र कृतो यः कलिकलुपज्वरो रोपरूप- संतापः म एव चरः तस्य खण्डने । हरिचरणस्मरणामृतेन पापखण्डने वचसीत्यर्थः । अथवा,-हरिचरणमरणामृतेन कृतं पापस्य खण्डनं येन वचसा तसिंस्ताहो ॥८॥ इदानीमष्टपद्युतमेव श्लोकेनावतारयति--रचयेति । मयूराणां शिखण्डस्य पिच्छस्येव डामरे तादृशे ॥ ६॥ सरसेति । हे शुभाशय शोभन हृदय । मम सुन्दरे जघने मणिमयी या रशना सुदघण्टिका वसनं वनमा- भरणान्यलंकरणानि च वासय परिहि । कीदृशे जधने ? सरसघने सरसे शहार- रससहिते धने निबिडे । पुनः कीदृशे ? शम्बरं शम्बरनामानं दैलं दारयतीति शम्बरदारणः कामः स एव वारणो हस्ती; महाबललात् । तस्य फन्दरे। अपरोऽमि हस्ती पर्वतकन्दरायां विष्टतीति भावः। इजरो वारण: करी' इसमरः । 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री' इति च । वासयेति च 'वस आच्छादने' यन्तः ॥ ७॥धीजयदेवेति । हे देव कृष्ण ! जय सर्वोत्कर्पण पतख । अध जयदेवस्य कवचसि पाक्ये सदयं दयासहितं यथा स्यादेवं हृदयं कुरु । कीदृशे मण्डने ? जयदेवस्यालंकारजनके । पुनः कीदृशे ! हरिचरणस्मरणमेव यदमृत देन निर्मितं कलिक्लुपज्वरस्य कलियुगसंचितपापरुपज्वरस खण्इन नायनं येन तादृशे ॥ ८॥ रचयेति । हे कृष्ण | कुचयाः पयं मकरिकापत्रं रचय । पाटा0-1 'हृदयं सदयं . २ 'कानीमय सजा कसरीमरे' nHe, s.

·अपन्धः २४ ] रसिकप्रिया-रसमजांख्गटीकाद्वयोपेदम् । १९९ फलय वलयनेणी पाणी पदे मणिन्पुरा- चिति निगदितः प्रीतः पीताम्बरोऽपि तथाकरोत.॥ ९॥ यगान्धर्वकलासु कौशलमनुष्यानं च यष्ण यच्छृङ्गारैविवेकतत्त्वरचनाकाव्येषु लीलायितम् । पीताम्बरः श्रीकृष्ण इति राधया निगदितः प्रीतः सन्यथा निगदितं तथा सर्वमकरोत् । 'अपिमाड्दसमुचितं यद्यत्तदभीष्टं तत्तदकरोदित्यपिशब्दार्थः । इतीति किम् ? ह यदुनन्दन' इत्यनुपनः । कुचयोः पनं पत्रवहीं रचय । भनु घ कपोलयोमरिकादि चियं रचय । जघने घोप्या काखी मेरालामारोपय । अनु च मुग्धखजा मनोहरमालया कयरीभरे कलय बन्धय । अनु च बलय- श्रेणी पाणी फलय । अनु च पदे मणिमयनूपुरी फलय । मन यथासंस्पन- लंकारः । हरिणीवृत्तम् । प्रगल्भा नायिका । तदक्षगम् (. ति. ११४२)- 'लवा पति प्रगलमा स्यात्समस्तातकोविदा । भाकान्तनायका बाढं विराज- विनमाय था ॥ स्वामिन्भहरयालक सतिलक भालं बिलासिहरु प्राणेा! शुदित पयोधरयुगे हारं पुनर्योजय । इत्युक्त्या सुरतावसानसुसिता संपूर्ण चन्द्राननास्पृष्टा तेन तथैव जातपुलका माला पुनर्माहनम् ॥' दक्षियों नायकः । 'यो गौरवं भयं गेम दाक्षिण्यं पूर्वयोपिति । न मुञ्चत्यन्यरकोऽपि शेयोऽसौ दक्षिणो यथा' (J. ति. १२६)॥ ९ ॥ इदानी विद्वत्प्रार्थना. ब्याजेन आत्मप्रशंसा तनुते-यदान्धर्वति । हे सुधियः! जयदेवपण्डित- क्रयेस्तरसर्व गीतगोनिन्दतः । अन्न तसिल् सार्वविभक्तिःकत्यारसप्तम्यर्थ उपपत्तिः। गीतगोविन्द परिशोधयन्तु शुद्धं कुर्वन्तु । अथवा, गीर- गोविन्दादेव शुद्धं जानन्तु । भान 'यद्यपि संख्यावान्पण्डितः कविः' इति कोलयोश्चिनं चित्रकाख्यं विशेषकं कुरु । अथ जघने काची त्रुटितां क्षुद्घविटका घटय अर्पय । कयरीभरे केशसमूहे सज माल्यमश्चय प्रापय । चलय श्रेणी करणपति पाणी हस्ते कलय अर्गय । पदे चरणे नूपुरी मञ्जीरी कुछ । इलनेन प्रकारेण राधया निगदित उकः सन् पीताम्बरः कृष्णोऽपि तथैवाकरोत् । यथा यथा राधोकवनी तौवाकरोदित्यर्थः ॥ ९ ॥ यद्गान्धर्वति । हे मुधियः पाठा०-१ 'पदे कुरु नूपुरा-' RH, २ 'पर्यवीकृतनागनायझफणा- श्रेणीमणीनां गणे सान्तप्रतिविम्वसंवलनया विभ्रद्विभुप्रक्रियाम् । पादा- म्भोरहपारिवारिधिसुतामणां दिक्षुः याः कायम्यूदमिवाचरनपचिनो भूनो हरिः पातु पः॥ त्यामप्राप्य मयि स्वयंवरपर क्षीरोदतीरोदरे शके सुन्दर ! कालकूटमपियन्मूढो मृडानीपतिः । इथं पूर्वस्याभिरन्यमनसा विक्षिप्य वोचलं राधायाः मनकोरकोपरिमिलनेयो हरिः पानु यः ॥'s. नरव- मपि यकायेषु' ., .

·२००... गीतगोविन्दकाव्यम् [सर्गः १२ लो० १०-११ तत्सर्वं जयदेवपण्डितक कृष्णैकतानात्मनः सानन्दाः परिशोधयन्तु सुधियः श्रीगीतगोविन्दता१०॥ श्रीभोजदेवप्रभवस्य रामादेवीसुतनीजयदेवकस्य । पराशरादिप्रियवर्गफण्ठे श्रीगीतगोविन्दकवित्वमस्तु ॥ ११ ॥ साध्वी माध्वीक! चिन्ता न भवति भवतः शर्करे ! कर्कशासि द्राक्षे ! द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृत ! मृतमसि क्षीर ! नीरं रसस्ते । एकार्थपर्यवसायित्वं, तथापि "विकतनस्तमसाम्' इत्यादिवत्पण्डितेष्वपि कविः फ्रान्तदीति विशेषणपरं बोद्धव्यम् । तदिति किम् ? यद्गान्धर्वकलासु कौशलम् । गान्धर्वो मार्गदेशीवत् तस्य कला अङ्गविन्यासवैचक्षण्यादिकाः तन कौशलम् । तत्र गान्धर्यस्य स्वपदात्मकत्वेन मार्गस्त्वात् (१) । अत्र संमवित्वेऽपि केवलदेखा गान्धर्यशब्दवृत्तिरुपचारवृत्या योन्द्रव्येति मुस्थिवम् । अनु च यच वैष्णरमनुध्यानम् । अनु च चिन्तनम् । मनु च यच राहारस्य विवेकः संभोगविप्रलम्भत्वेन पृथरभारतस्य ताचं सम्यक्त्वेन निरूपणम् । तस्स रचनाविदोपवन्ति यानि काव्यानि तेषु यल्लीलायिवं विलसितमिति यावत् । एतावता गाने विष्णुभक्ती शृङ्गाररसनिरूपणे च यदेवस्य काव्यकौशलं तत्सानन्दाः मुधियोऽस्मादेव प्रयन्धात्परिशोधयन्तु । किंभूतस्य कः? कृष्णे एकतान एकाग्रचित्त भारमा स्वरूपं यस्य । तथानिधस्येत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । वैदर्भी रीनिः । आरभटी वृत्तिः म १०-१५॥ इदानी कबिरात्मनः प्रसन्धस्य माधुर्यादिगुणवत्वं ख्यापयति-साध्वीति । जयदेवस्य वैदग्ध्यवाचः शुभमिव शुभवत् । यावत्सारं नावत्सारस्य संभव इति यावत्यारम् । यत्रकुत्रापि सारं विद्यते तन झाररसस्य सारं तवं नातुमिच्छति । यथा यमकुननिच्छुभं मगलं विवते तत्र जगन्मालचरिता- पण्डिता । सन्तो जयदेवकवेः श्रीगीतगोविन्दतस्तत्सर्व परिशोधयन्तु जानन्तु । तत्किमित्याह-यगान्धर्वकलासु कौशल्यं नैपुण्यम् । अथ च, वैष्णवं विष्णु- संवन्धि यदनुध्यानमनुक्षणचिन्तनम्, यच हारविवेकतत्त्वं गृहारम्य शहार- रसस्य यो विवेकः संभोगविप्रलम्भादिरूपेण यद्विवेचनं तस्य तत्त्वं यथार्थज्ञानम् । यदपि च काव्येषु कविकर्मसु कविवनिर्माणरूपेषु लीलायितम् । तत्सर्वमित्यर्थः । कीदृशस्य जयदेवकवेः ! कृष्णकतानात्मनः कृष्णकतानस्तत्पर आत्मा मनो यस्य तादृशस्य । 'एकतानोऽनन्यवृत्ति.' ॥ १०॥ अधुना पितृमातृनाम निवनप्रार्थयते सज्जनानिति खगुणान्प्रकाशयितुम्-श्रीभोजदेवेत्यादि ॥११॥ पाठा०-१ 'स्वच्छन्द' R. २ 'साधूनां स्वत एव संमतिरिह स्यादेव भात्यार्थिनामालोच्य प्रथनश्रमं च विदुषामस्सिन्मवेदादरः। ये केचिरपर- कृत्युपश्रुतिपरास्तानर्थये मस्कृति भूयो वीक्ष्य घदन्ववद्यमिह पेसा वासना स्थास्यति॥'. ३ 'राधादेवी' B. ४ 'न भवतु भवती शर्करे' D.

·प्रबन्धा २४] रसिकप्रिया-रसमअर्याख्यटीकादयोपेतम् । २०१ माकन्द ! कन्द कान्ताधर ! घर न तुलां गच्छ यच्छन्ति भावं यावच्छहारसारं शुभमिव जयदेवस्य वेदाध्ययाचः॥१॥ इत्यं केलिततीविहस यमुनाफूले समं राधया वद्रोमावलिमौक्तिकायलियुगे वेणीभ्रमं विभ्रति । नुवर्णनायका गन्तुमिच्छन्ति तथाह-वाह हे माध्वीक! तपेयं चिन्ता साध्या न भवति । एतत्सद भवामीति चिन्ता न कार्या। कथम् ? स्थयि तथा. साराभावात् । तदा 'भवतु' इति पाठान्तरम् । अथ भवतीति पाठपक्षे-है शर्करे ! भवती कर्कशासीति योज्यम् । तद्येपण योग्य (?) स्वयि सारं नास्त्येय । हे दा! वंमा भैः। त्वां के या द्रक्ष्यन्ति ? न फेऽपीत्यर्थः ! है अमृत ! क्या नाम्नाऽनेन गी न धार्यः। तदपेशया वं मृतमसि । हे क्षीररस ! रसोऽहमिति त्वं मा गर्छ । तव रमो नीरमेय । नितरामीयते मेयत इति नीरम् । हे मारुन्द पासरसफल ! त्वं मन्द वैकल्यं प्रामुहीति किम् ? विकलस्य चिन्तामपि ते न करिष्यन्ति । है कान्ताधर ! स्वं ताभि- स्तुला न घर । अहं स्वतुल्यो भवामीति मा संप्रतिपयेथाः । अथ, हे कान्ताधर ! वैकल्यं न गरछेत्यर्थः । यतो जयदेवस्य पैदग्ध्यवाचो यावत्सारं यावद्भिः सारैः सह तुलां गन्तुमिच्छन्ति । नहि यावता न तुलयन्ति गावद्भवद्भिरेवमुक्तमकारेण स्थातव्यम् । किंभूतावाचः ? शुभं माल शृङ्गार- सारमिव । अत्र 'भङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते' इति न्यायमाश्रित्य प्रवन्धान्ते 'शुभ'शब्दोपादानम् । अव तिरस्कृतो. पमालंकारः । साधरा वृत्तम् । आरभटी वृत्तिः । पैदर्भी रीतिः । गुणकीर्तन नाम नाट्यालंकारः । तल्लक्षण सहीतराजे-बहूनां गुणिनां यन्न नामार्थ- जनितेर्गुणैः । एकोऽपदिश्यते ततु कीर्तितं गुणकीर्तनम् ॥ १२॥ इत्थमिति । ! एतत्काव्यविवेचनप्रणयिनां यत्संशयोन्मूलना- त्पुण्यं यच हरिस्मृतौ प्रतिपदव्याख्यासु मे सचितम् । तेन प्रीतमनास्तनोतु सततं श्रेयो मम श्रीपति. शवन्मङ्गलमातनोलपि सतां रांगायतां शृण्वताम् ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायदिनेश्वर मिश्रात्मजश्रीमहामहोपाध्यायशंकर मिश्र विरचितायां श्रीशालिनाथकारितायां गीतगोविन्दटीकाया रसमञ्जरी. समाल्यायां द्वादशः सर्गः समासि पफाण ॥ २ 'सारस्वतामिह जय . पाठा०-१ 'कान्ताधर धरणितलं गच्छ's. ३ "देवस्य विम्यग्दचांसि' .

·२०२ गीतगोविन्दकाव्यम् [ सर्गः १२ श्लो० १३ तबाहादिकुचप्रयागफलयोर्लिप्सावतोहस्तयो- ापाराः पुरुपोत्तमस्य ददतु स्फीतां मुदां संपदम् ॥ १३ ॥ इति श्रीजयदेवकृतौ गीतगोविन्दे सुप्रीतपीताम्बरो नाम द्वादशः सर्गः॥ ॥ समाप्त चेदं काव्यम् ॥ पुरुषोत्तमस्य हस्तयोापाराः स्फीतां मुदा संपदं ददतु । किंविशिष्टयोह- स्तयोः ? तत्र येण्यामाहादो विधत्ते ययोस्ते आह्लादिनी । कुचायेव प्रयागफले वटफले, आहादिनी च ते कुचप्रयागफले च आह्लादिकुचप्रयागफले, तयो- लिप्मा वान्छां बिभ्रत इति लिप्सामृतो, तयोलिप्साभृतोः । किं कृत्वा ? इत्थं पूर्वोक्तप्रकारेण स्वाधीनभर्तृकया राधया सह यमुनाकूले क्रीडापरंपरा विहत्येति स्वेच्छया विधानपरम् । व सति ? तदोमायलिमौक्तिकायलियुगे। तस्सा रोमावलिमौक्तिकानामायलिहारस्तयोर्युग्मे । 'घेण्या' इति गङ्गायमुनयोः सङ्गमस्य भ्रमं बिलासं बिभ्रति सति । रोमावलियमुनयोपमीयते; कृष्णत्वात् । मौक्तिकावलिश्चोज्वलत्वाद्गयोपमीयते । तत्संगमे प्रयागो भवत्येव । कुची तत्फलाभ्यामुपमीयते । कुचप्राप्तेः प्रयागफलमाप्तिरिति रूपकमलंकारः । शार्दू लविक्रीडितं वृत्तम् । स्वाधीनभर्तृका नायिका । तल्लक्षणम्-(शं.ति. ११७४) 'यस्था रतिगुणाकृष्टः पतिः पाच न मुञ्चति । विचित्र विभ्रमासका सा स्वाधीन- पतिका यथा ॥ लिखति कुचयोः पत्रं कण्ठे नियोजयति सजं तिलकमलिक कुर्वनगण्डादुदस्यति कुन्तलान् । इति चटुशतैर्वारंवारं वपुः परितःस्पृशन विरह विधुरो नास्याः पावं विमुञ्चति चलभः ॥' पाञ्चाली रीतिः । भारती वृत्तिः । पाञ्चाली गीतिः । आदितालस्तथा पञ्च हरवत्रसमुद्भवाः । प्रतिमण्ठश्चतुर्मात्री मण्ठश्चैवाहुतालकः ॥ तालो वर्णयतिश्चैव जयमङ्गलसंज्ञितः। विजयानन्द- नामा च जयश्रीसंज्ञकः परः ॥ प्रतितालं पदानि स्युः पाटास्तदुभयं तथा । मध्ये मध्ये यथाशोभालतियुक्तिर्विशेषवत् । विशेषतो वर्णयती यदा श्रीसं. ज्ञिकोऽपि च ॥ तेनकाः स्युः पदस्थाने प्रतितालेन वेश्यते । मुक्तिपादाक्ष. रैर्युक्तैरालापेन पुरस्कृतैः ॥ पदान्येवं पोडश वै ताला एकोनविंशतिः । गौडः साद्देशतालादिरागः सर्वपदाश्रयः ॥ धीरोदात्तगुणैर्युक्तो वयं उत्तमनायकः । छन्दः स्थास्वेच्छया बद्धं समानादिगुणा दशः' ॥ १३ ॥ इति श्रीसुप्रीत- पीताम्बरतालश्रेणिनामाऽष्टाविंशःप्रवन्धः । यस द्वादशराजकं वितनुते सेवां स्थितं किवरं यसिन्द्वादशभानुभानुनिकरो भायेककालोद्गतः । यश्च द्वादशभा प्रभः प्रकृतिवद्याप्यैव लोभ स्थितः सोऽयं द्वादशसर्गगं विवरणं श्रीकुम्भकर्णी न्यधात् ॥

·अवन्धः २४ ] रसिकप्रिया-समचर्याख्यटीकाद्वयोपेतम् । २०३ पदयाक्यप्रमाणाप्यत्रिसरिरसङ्गमधिया। कुम्भकर्णगिरां योगो न स्वादिष्टार्थदः कथम् ॥ स्वभावगम्भीरतया निसर्गदुर्योधभावा जयदेववाचः । प्याकर्तुमीप्टे यदि ता नरेशः श्रीकुम्भकों न परः कदाचिन् । श्रीगीतगोविन्दविचारसूक्तिसुरापगासंभवतोऽनुमेयम् । श्रीकुम्भकर्णेऽखिलराजिभूभृमाजत्यभार्या अपिचार्यमस्ति । रे मूढाः! किमुपास्यते गुणिगणप्रावीण्यपाटयार भूभृदृन्दमनेककाकुरचनाचातुर्य चाटूक्तिभिः । श्रीकुम्मः सकलाभिलापफलदरसेवितं प्राप्यते सौरभ्यं यदि मौक्तिक फिमपरं श्लाघ्यं भवेद्भूतले ॥ सुवर्णमुक्ताफलनिर्मितेयं सरसूक्तिमाला सुमनःमयुक्ता । श्रीकुम्भभूमीपतिनोपयुक्ता श्रीवासुदेपार्पणमस्तु साक्षात् ।। नाभूवन्कति नाम केऽपि सुधियस्तत्तद्रूपासना- भ्यासासादिततत्स्वतोपजननमोलासियाग्विनमाः । स्वच्छन्दप्रसरदृचःसुरसरित्कल्लोललोलोक्तिभिः स्वाधीनीकृतसर्यतःसहृदयः श्रीकुम्भ एव प्रभुः ।। इति श्रीसरस्वतीरससमुद्भूतकैरवोद्याननायकेनाभिनवभरताचार्येण माल- वाम्भोधिनाथमहीधरेण यवनवरतिमिरकुलसकुलसरगपुरजलधिजलैक. चुलुकेनमुनिवरेण प्रागुदक्मतीचीदिगाधिपराजाजहादानदर्शितानन्यसा- धारणपौरुषेणमेदपाटसमुद्रसम्भवरोहिणीरमणेन रायगुरुचापगुरसेल- गुरुरामा च परमगुरुवगालगारायां (?) चामुदयनेत्यादिविरुदराजिविरा- जमानेन अरिराजगतमाङ्गपञ्चाननेन सगीतमीमांसामांसलमतिना प्रत्यर्थिपृथ्वीपतितिमिरततिनिराकरणप्रौढप्रतापमार्तण्डेन वैरिवनितावैधन्य- दीक्षादायगुरुणा बोद्धतराजकदम्बकदम्योत्पाटन दक्षिणेन बलहीनराज- कस्थापनाचार्येण भूमण्डलाखण्डलेन चित्रकूटविभ्रमाध्युष्टनरेश्वरेण गजन- रतुरगाधीशराजनितयतोडरमल्लेन वेदमार्गस्थापनचतुराननेन याचककल्प- नाकल्पद्रुमेण वसुंधरोद्धरणादिवराहेण भवानीपतिप्रसादपरिप्राप्तहटशारीर- शालिना झणग्नययपाकरणकारणसफलतीर्थाधिदेवतगयागतयवनानगडनिर्वा- सनेन त्रिजगतीताफ्नयोन्मूलनमूलहेतुना महेन्द्रमुखाभिनेयगताभिनयमपञ्च- रचनाकरतलकलितामन्त्यकफलवदविकलपथीकृतविश्ववास्तुवस्तुना वसुमती- मण्डलमध्यवर्तिचापोपकारतोडरमलेन नादेनेव मूर्तिमता सूर्यत्रितययेदित- राजचक्रचूडामणिना महाराज्ञीहृदयसौभाग्यदेवीहृदयनन्दनेन महाराजरण- श्रीमोकयोर्विदटीलेन्द्रतनुजन्मना महाराज्ञीनीअपूर्वदेवीहृदयाधिनायेन महाराजाधिराजमहाराजश्रीकुम्भकर्णमहामहेन्द्रेण विरचितायां सिकप्रियानान्यां श्रीगीतगोविन्दटीकायां द्वादशः सर्गः समाप्तः॥

·गङ्गास्तवप्रवन्धः। . मधुमथनमूर्तिवर ! इन्दुफरकामुकं वहसि बहु वारि सुतरङ्गे । हरिचरणनखभिदुरजगदण्डनिर्गता ब्रह्मजलपात्रकृतसङ्गे ॥ १ ॥ नमो देवि गङ्गे ! नमो देवि गझे हर निखिलमघमलकनन्दे ॥ध्रुवम्।। त्वमसि जनपाविनी चतुरुद्धिगामिनी सप्तर्पिकुलसुकृतसारे । कनकगिरिलहिते सकलमुनिवन्दिते हरमुकुटसितकुसुममाले न०२ सगरसुतसद्गमे लमदमरसुन्दरीदूतिके दुष्कृतिदुरापे । निरयगतिबाधिके निर्वाणसाधिके भक्तजनहतसंतापे । नमो०॥३ मधुमथनेति । हे देवि है गौं ! तुभ्यं नमः । आदरे विरुक्तिः । हे अलकनन्दे ! त्वं निखिलं समग्रम, पातक हर नाशय । मधुमथनस्य श्रीकृष्णस्य या मूर्तयस्तासां वरा श्रेष्ठा तस्याः संयुद्धौ है मधुमथनमूर्तिवरे ! स्वं बहुवारि अतिजलं वहसि । सुष्टु उत्तमास्तरङ्गा यस्यास्तस्या. संबुद्धौ । है बाजलपात्रकृतसङ्के ! त्वं हरिचरणनखैभिदुर भिन्नं यजगतोऽग्डं ब्रह्मापदं तस्मानिर्गतासि प्रकटितासि ॥१॥ त्वमसीति । हे सप्तर्षिकुलस्य सुकृतं पुण्यं तस्य सारे सारभूते कनकगिरिमरलखित उल्लवितो यया तस्याः संबुद्धौ है कनकगिरिलखिते ! हे सकलैः समस्तैर्मुनिभिर्वन्दिते । हे हरमुकु- टस्य सितकुसुमानां श्वेतपुष्पाणां माले मालाभूते । त्वं जनानां विश्वेषां पावनी पवित्रकी असि । पुनः कीदृशी ? चत्वारश्च ते उदधयश्च तान्प्रति गच्छति सा चतुरुदधिगामिनी असि ॥ २ ॥ सगरेति । हे सागरसुतसङ्गमे सगरमुतानां सङ्गमो यस्याम्तस्याः संबुद्धौ । सङ्गमेन पावनकत्रीत्यर्थः । हे लसन्यः शोभमाना या भमरसुन्दयों देवगनास्तासां दूतिके प्रापिके ! हे दुष्कृतिभिर्दुष्कर्मकारिभिर्दु खेनाप्तुमशक्ये । हे निरयगतिवाधिके नरकगति. निवारिक ! हे निर्वागसाधिके मोक्षप्रदे । हे भक्तजनहृतसंतापे ! भक्तजनानां 4 . १ ययप्यस्य प्रबन्धस्य भणन्नमिह सादर धीरजयदेवकविमुत्तारयसि' इत्याचन्तिम- पदार्थेन गीतगोविन्दकजयदेवकाविप्रणीतत्वमापाततस्तीते, तथापि गीतगोविन्दस्था- जिलप्रबन्धसाधारणाना पदलालिस-रचनाचातुरी कल्पनाचमत्कार-वर्णनान- पुण्यादीनां-निरुक्तजयदेवकृतित्वानुमापकानामा लेशतोऽप्यनधिगमानायं प्रबन्धी गीतगोविन्दकाव्यकर्तुः श्रीजयदेवस्य कृतिरिति बलीयोऽनुमान विजम्मवेनराम् । अतोऽस्य प्रदन्यस्य प्रणेता निरक्तजयदेवाद्भिनो धीरजयदेवनामा भन्यः कोऽपि कतिः स्यादिति निष्करः।

·गस्तवप्रवन्धः । २०५ तीर्थयरकारिणी पूर्वजोधारिणी हिमशैलपापाणभेदे । नागरं प्लावयसि पूरयसि सागर संगता विन्ध्यगिरिपावे ॥ नमो० ॥४ शुभसलिलनिधौतपुलिनयति फुर्वतस्तव नामनिर्मलालापम् । वन्दिता वीक्षिता चिन्तितावाहिता मन्जिता मम हरसि पापम्।।न०५ इह निखिलमुनिगणैरिह निखिलसुरगणैरिह निखिलवैदेख्दारे । पीयसे गीयसे स्तूपसे जलुमुनिकन्यके ! संसारसारे । न० ॥ ६ ॥ गण्डूपसिह मेऽपशवमधिजयतु तव फरनिकरगम्भीरतोये । परलोकबन्धुरसि सुन्दरसिन्धुरसि तटिनि सुरसदनसाधनोपाये ॥न हतः संतापो यया तस्याः संवृद्धिः ॥ ३ ॥ तीर्थवरेति । है हिमशैलस्य हिमाचलस्य पाराणानां भेदो भेदनं यस्सारतस्याः संबुद्धौ एवं तीर्थपरस्प श्रेष्ठतीर्थस्य कारिणी असि । पुनः कीटशी ? पूर्वजानामुद्धारिण्यसि । हे गरे ! त्वं नगराणां समुदायो विद्यते यत्र तन्नागरं भूमण्डल लावयसि पूर्ण करोपि। पुनः कीटशी ? सागरं समुदं पूरयसि । पुनः कीदशी । विन्ध्यगिरिपादे विन्ध्याचलमूले संगता मिलितासि ॥ ॥ शुभेति । है शुभसलिलेन पनि- मोदकेन निर्घात क्षालितं यत्पुलिनं वटं सदस्ति यस्यास्तस्याः संधुद्धौ । स्वं मम पाप हरसि नाशयसि । कथंभूतस्य मग? तय नाझो यो निर्मलालापः पविनालापस्तं कुर्वतः । कथंभूता त्वम् ? पन्दिता नमस्कृवा । घीक्षिता दृष्टया । चिन्तिता स्मृता । अवगाहिता प्रविष्टा । मनिता माता सती एभिः प्रकारैः पापं हरति ॥५॥ इहेति । हे उदारे यदान्ये ! है संसारसारे ! संसारे सारभूता स्वमसीत्यर्थः । हे जमुनिकन्यके है जादवि ! त्यमिह संसारे । अथवा,-प्रमापडे निखिलमुनिगणैः समप्रमुनिसमूहः पीयसे । इह निखिल देवगणैः समप्रदेवसमूहैः गीयसे । निखिलपेदैः समस्तयेदैः स्तूयसे ॥ ६ ॥ गण्डपमिति । है करनिकरगम्भीरतोये कराणां लहरीणां निकरः समूहस्तेन गम्भीरमक्षोभ्य तोयं यस्यास्तस्याः संवृद्धौ हे मुरसदनसाधनोपाये । सुराणां देवानां सदनं स्थानं तस्य साधनं प्रातिलासोपायभूते । है वदिनि तवति हे गो ! त्वं परलोकयन्धुः परलोके धन्धुरूपासि । पुनः कथंभूतासि ? सुन्दराणां देवानां सिन्धुपति । अतस्तर गद्पमाचमनं मे मम अघशवं गीत. १८ - 11 ·२०६ गग्रस्तयनमन्धः। इति रामलक्ष्मणफौशिकानुशया सुरसरित्कृवनमस्कारम् । भणन्तमिह सादरं धीरजयदेयकविगुत्तारयसि भयजलधिपारम् ।। न पति गङ्गास्तयमयन्या समाप्त पावकाठमधिगयतु नारायन । ददामि ॥ ७ ॥ इति रामेति । राम- एक्ष्मणकोशिकानुश्या। कौशिको विश्वामिनः । रामलक्ष्मण कोशिकानाम- नुशया भाशया। मुरमरितो गायाः तो नमस्कारो यस्यां क्रियायां यथा भपति तथा । सादरमादरपूर्वकं यया भवनि तथा । इति पूर्योधमकारेण । शामिलोमे भगन्तं कथयन्तं धीरजपदेयकवि भयजलाधिपार भवरूपो यो सलधिः समुहम्नस्य पारमन्तमुपारपसि मापयसीत्यर्थः ॥ ८॥ इति श्रीजयदेयकृतगासपमयन्धटीका समाप्ता ॥ टीकोद्धृतार्धश्लोकाः। भस्मोद्धटन ! मदमस्तु भरते रुद्राक्षमाले शुभं हा सोपानपरम्परा गिरिसुवाकान्तालयालंकृतिम् । अद्याराधनतोपितेन विभुना युप्मरसपर्यासुसा. लोकोच्वेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निधीयामहे ॥ (३.५) चपु.प्रादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे न प्रायः कचिदपि भवन्तं प्रणतवान् । न सन्मुक्तः संप्रत्यहमतनुरमेऽप्यनतिभाक् महेश क्षन्तन्यं तदिदमपराधद्वयमपि ॥

·गीतगोविन्दस्वपयानां सूचिः। पृष्ठानि १९२ ૭૨ ११५ ७३ १०० १७३ १९९ ५९ १६० १९० १२८ ४० ७६ ५१ पद्यानि पृष्ठानि पयानि अक्षणोनिक्षिप १६८ तस्याः पाटल अङ्गेयाभरणं १०९ तानि स्पर्श भतिषम्या १८० तामथ मन्मथ अत्रान्तरे घ ११३ तिर्यकण्ठ अत्रान्तरे मसूण १५० / त्वद्वाम्येन समं. अथ कमपि १३७ | त्या चित्तेन अथ तां गन्तु १०५ | स्वामप्राप्य अथ सहसा १९५ दरचिदलित अथागत ११८ | दुरालोकस्तोक अनिलतरल (प्र. १६) १२९. दृशौ तव अनेकनारी ३५ दोभ्या संय अन्तमोहन १४३ नायातः सखि महमिह ९६ | नित्योस्सह आवासो विपि ८१ निन्दति चन्दन (प्र०८) आश्लेषादनु १०० निभृतनिकुञ्ज (प्र०६) इतस्ततस्ता ६३ | पद्मापयोधर २०१| परिहर कृता ईपन्मीलित १९४ | पर्यीकृत उन्मीलन्मधु ३३ | पश्यति दिशि (प्र. १२) कंसारिरपि ६३ पाणौ मा कुरु कविरासमये (प्र. १३) ११४ पूर्व यन्न कन्दर्पज्वर ८७ प्रत्यूहः पुल काश्मीरगौर १६९ प्रलयपयोधि (प्र.) किं विश्राम्यसि ११. प्रसरति शशधर किसलयशयन (प्र. २३) १८५ | प्रातील कुरु यदुनन्दन (प्र. २५) १९५ बन्धूकद्युति क्षणमपि बाधा विधेहि भजन्त्यास्त गतवति सपी १८५ | भ्रूचापे निहितः चन्दनचर्चित (प्र. ४) ३५ भ्रूपल्लवं धनु जयश्रीविन्यस्तै १८२ | मझुतर (प्र०२१) तरिक कामपि 10 मनोभवानन्दन तवेदं पश्यन्त्या १५२ मामियं चलिता (प्र०७ इत्थं केलि २५ १५६ १९९ १०५ १० १२३ १३५ १५९ ८८ ५० गणयति गुण ७० .

·पृधानि १५८ ८ ११३ १५७ पृष्ठानि पपानि १५७ पेदानुदरते व्यथयति ग्याकोशः फेश १९९ शशिमुसि श्रितकमला (प्र०२) ७६ धीमोजदेय संघरदधर (प्र०५) स प्रीति तनुतां सभयचकित १०३ | समुदितमदने (प्र० १५) २०० १९८ ४५ ९४ पद्यानि मुग्धे विधेहि मेधैर्मेदुर पदि हरि यद्गान्धर्ष यमुनातीर रचय कुचयोः रजनिजनित (प्र०१७) रतिमुस (प्र.) राधामुग्ध राधावदन (३० २२) रासोहास रिपुरिव सखी ललितलवन (प्र०३) यदसि यदि (प्र० १९) यसन्ते वासन्ती पति मलय (प्र. १०) वाग्देवता वाचः पल्लव चामाके रति १०२ १२३ १७५ | साफूतसित २०० २०० १५८ ८५ १६३ ४२ | साधूनां सम्मति १३४ साध्वी माध्वीक सानन्दं नन्द २७ सान्द्रानन्द १५० सा मां द्रक्ष्यति सा रोमाञ्चति ९१ सा ससाध्वस ६. सुचिरमनु ९ सौन्दर्यकनिधे १९१ सनविनिहित (प्र. ९) ९९ सिग्धे यरपुरुषा १०८ | सरसमरोचित (प्र० १४) १६३ सरातुरी १२२ / हरिरभिसरति (प्र०१८) ३९ | हस्तस्त्रस्त ४४ हारावली ८९ हृदि विसलता ८२ विकिरति मुहुः १४८ ११५ ८७ ११५ विपुलपुलक विरचितचाटु (प्र. २०) विरहपाण्ड विश्वेषामनु विहति बने वृष्टिन्याकुल ५८ ६८ ·१२५, रसिकप्रिया-रसमअरीटीकोदाहतग्रन्थ-ग्रन्धकृनामनिर्देशक परिशिष्टम् १ अमरः (अमरसिंहः ) १६, १७, इ. मसूपा ९४. औचित्यविचारचर्चा (क्षेमेन्द्रः) मालतीमाधवम् (भवभूतिः)५. मेघदूतम् (कालिदासः) ८. कात्य:४६. मेदिनी १६.. कामशास्त्रम् (वात्स्यायनः ) १३९. योगरतावली ९४. काव्यप्रकाशः (मम्मटः) ४, ५, रतिरहस्यम् ५३, ५६, ५७, ५०, ६९, ७२, ९७, १००, १२१, १२६. १२५, १४१, १६१, रसरतकोशः १६. १५३, १८३, १९२. रसरतप्रदीपिका ४.. काव्यादर्शः (दण्डी) ५. रसार्णवसुधाकरः ६६, ६८, ८३, काव्यालंकारसूत्राणि (वामनः) ९८, १०७, १०९, १२९, १५६, १७६. काशिका (वामनः) १०६. | रसिकसवस्वम् ११, ५५, ५६. कुमारसंभवम् (कालिदासः) ५. घराह: १७८. वसन्तराजः १५४. क्षीरस्वामी (अमरटीकाप्रणेता) वात्स्यायन: १४०. चार्तिकसूत्राणि (कात्यायनः) ९६. १२४. विश्वः १८., इ. गणसूत्राणि १५. वृत्तरत्नाकरः (भट्टकेदारः) ६०. छन्दश्चूडामणिः ३९. शकुनशास्त्रम् १६५. दशरूपकम् (धनजयः) ९, ३६, शाईधरपद्धतिः (शाधिरः) ५. ४०,६३,८०. शाश्वत: ९७. घरणिः ५५. शृंगारतिलकम् (रुभट्टः) २४, नाट्यशास्त्रम् (भरतः) ३०,३५, २६, २७,४०,६४, ६५,७९, ३६,३९,४०,५२, ५३, ५४, १०७, ११०, १२७, १५६, ५६,५७, ७९,९१, १०१. १८५, १९५,१९, २... नैपधकाव्यम् (श्रीहर्षः) ५. शृंगारदीपिका १०९, पञ्चसायकम् ५३, ५४, ५५, ५६, संगीतराजः ९३, १०८, ११५, १२४. १२२, १२८, १३२, १४२, पाणिनिसूत्राणि ४,७,४७, ८५, १४५, १५५, १६५, १८३, ८९,९३, १२०, १५१, १६१, २०१. हारावली ३५., इ. १६८. कोकः ५७.

·गीतगोविन्दगत-राग-तालानां विविध- यति " गुर्जरी गुर्जरी स०प्र० दीपिका रसमञ्जरी रसिकप्रिया रागः ताल रागः ताल रागः ताल मालवगांड एक मालवगौड रूपक मालवगोड रूपक २ गुर्जरी मंठ गुर्जरी प्रतिमंठ गुर्जरी नि.सार ३वसन्त यति वसन्त पक वसन्त यति ४ रामकरी यति रामकरी पक रामकरी यति २/५/गुर्जरी गुर्जरी प्रतिमंठ गुर्जरी ६ मालवगड एकताली गौडम लव एव ताली मालवगौड एकताली यति यति गुर्जरी यति कर्णाट एक्ताली यानर (डी)एकताल कर्णाट एक्ताली ५/देशाख एक्ताली देशास एक्ताली दिशास एक्ताली ५/१०/देशीवराडी रूपक देशीवराठी रूपक देशी रूपक ११/गुर्जरी एकताली गुर्जरी एक्ताली गुर्जरी एकताली ६/१२/गुणकरी रूपक गुणकरी रूपक गोण्डकरी रूपक १३मालव यति गौडीमालव प्रतिमठ मालव यति १४ वसन्त यति वसन्त एक्ताली वसन्त यति एकताली गुर्जरी एकताली गुर्जरी एकताली ११/देशवराधी रूपक देशाख रूपक देशवरादी रूपक यति यति भैरवी यति यति गुर्जरी यति गुर्जरी ९/१९ देशवराड़ी अष्टताली देशवरादी अष्टताली देशवराडी अरताली १०२० वसन्त रूपक वसन्त रूपक बसन्त ११२१/वराडी प्रतिमंठ वराडी प्रतिमंठ वराडी रूपक २२ वराही यति यति वराही यति १२२३ विभास एकताली विभास आदि भास आदि २४/रामकरी यति रामकरी यति रामकरी यति (१५/गुर्जरी भैरवी (१५/भैरवी ८/१८ गुर्जरी यति यति वराही ·टीकानुसारि नामपरिचायक परिशिष्टम् २ ९/देशाख स०प्र० पदद्योतनिका यालयोधिनी सभीचिनी रागः तालः रागः तालः रागः ताल १ १/मालव रूपक मालवगौड रूपक मालगीड रूपक २/गुर्जरी प्रतिमंठ गुर्जरी प्रतिमंठ गुर्जरी परिमंठ ३वसन्त रूपक वसन्त ६पक वसन्त यति ४/रामकरी रूपक रामगिरी यति रामकरी रूपक ५/गुर्जरी गुर्जरी गुर्जरी प्रतिमंठ ६) मालवाड एकताली मालवगोड एकताली मालव एकताल ३/गुर्जरी मंठताल गुर्जरी यति गुर्जरी मठताल ४८ कर्णाटक एकताली कर्नाट एकताली कर्णाट एमताली एकताली देिशाख एकताली देशाप एक्तासी ५/१०/ देशीवराटी रूपक देशीवराची रूपक देशीयराडी रूपक ११ गुर्जरी एकताली गुर्जरी एकताली गुर्जरी ६१२ गुणफरी गुणारी पक गुणकरी रूपक १३ गौडीमालव प्रतिमंठ मालव यति गाडीमालव प्रतिमंठ १४ वसन्त एकताली यति सन्त एकताली ७/१५/गुर्जरी एकताली | गुर्जरी एकताली गुर्जरी एकताली देशाख रूपक देशाख यति भैरवी यति भैरवी यति ८१८) गुर्जरी यति रामकरी यति गुर्जरो पक ९/१९ देशवराडी अरताली देशवराडी अष्टताली देशवराडी अष्टताली १०/२० वसन्त रूपक बसन्त यति वसन्त रूपक हरक शादी एकहाली गाडी प्रतिमंठ २२/वराडी वराडी यति वराडी यति १२/२३ विभास भादि विभास आदि विभास आदि ०४/रामकरी यति रामकरी यति रामकरी यति एकताली वसन्त १६/देशाख 1१७ भैरव ·महाफविजयदेवकः समयपरिचायक परिशिष्टम् ३ पुरा किल १३९८ शकमिते संवरसरे शहाबुद्दीन-गोरीमुलतानस्य दासीसुतः कुतुबुद्दीनाख्यो दिलीपतिरासीत् । तेन फतिपयसंवरसरायधि दिलीपति- पादशाहपदं प्रशास्य, यस्तियार-सिलजीसेनाधीशादियोसाहाय्येन च यादेशः पादाक्रान्ती कृत इत्यनुशुशुमः । तदा विदिवंशज उदीश्वरनृपकुलजो लक्ष्मणसेनाल्यो विद्वापो नदियाशान्तिपुरे राज्यमशासीत् । यद्देशममि. ग्याप्य समुद्रतीरावधि पूर्यदिश्यस्य राज्यप्रदेशश्वासीत् । तदन्तर्तिसामन्त. नृपास्तस्याज्ञाप्रतिपालनपरा भासनिति श्रूयते । यदा परितयार-खिलजीपल्या पूर्वोक्तः सेनापीशो नदियाशान्तिपुरस्थान्मुहुर्मुहुर्धपैयाश्चक्रे, तदा लक्ष्मण सेनः स्वदेशं परित्यज्य जगन्नाथपुरी निर्जगाम । एवमुदीशराजायत्तो बङ्ग- देशो दिल्लीपतिना सह सन्धितो बभूवेति चानुश्रूयते । अस्यैव पण्डितसभा- रस्नमासीजयदेवः । स एवैतद्गीतगोविन्दकाव्यमररचत् । वन 'घाचा पहवयत्युमापतिधरः संदर्भशुद्धिं गिरां जानीते जयदेव एव शरणः श्लाघ्यो दुरूहद्रुतेः।' (गी. गो. 118) 'स्पर्धा कोऽपि न विश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविश्मापतिः ॥ इति प्रशंसनपरं श्लोकं स्वयं प्रणीय अन्यादौ निविष्टवानित्यनेनायं महाकवी राजसमायां संलब्धप्रतिष्ठ आसीदिति स्फुटतरं भवति । अयं तिन्दुवित्वाभिजनः कौण्डिन्यगोत्रजश्व, अस्य पितुर्नाम भोजदेवः । तद्वंशानुक्रमस्त्वित्यम्- शेपरवाकरः । पारिजातः विद्याघर: भोजदेवः । जयदेवः महाकविजयदेवविषयकं गीतगोविन्द विषयकं चान्यदृत्तं प्राय उपोदाते स्फुटमिति वचत एवावसेयम् ।

·8.L. 17
BHAVANS LIBRARY
Mumbai-400 007. Ph.: 3634462/63 Ext.: 226
N.B.- This book is issued only for one week till........
This book is should be returned within a fornight
from the date last marked below.
Date
Date
Date
77 SEP 2009