·... ifa. atera': 'fà ; affa's fear'; '21674' 'ng's 'aa'; 'gefa gaifa's Se Teri farið fassiter's 379174777?; pratican'; ' 87'ek: '; isa': ar firat ':';G1, 'sent','hig':' It may be observed here that Pattabhirama Sastri and other members of the fraternity of Nyāya dialecticians lopk upon language as fixing the boundaries of thought. In the never-ending fight between speech and thought, these dialecticans carry on their interpretative function, with the firm belief that the language of Nyaya can be so far perfected and refined as to turn out to be an unfailing lasso, wluch never misses ats mark when thrown into the firmament of thought and successfully catches specific types of thought in its nooses and exhibits them witlun certain well-defined limits with the firm conviction that the language of Nyāya is a perfect and efficient instrument, which helps to summarise, classify and analyse the results of thinking, however vagaricus, tartalising and elusive thinking itself may be In this connection, at may be well to ponder over these cpigrams "Thought is language minus sound" "Language is thought plus sound" The manuscript of this work was made available by Pandıtaraja Ráma Pisharoli of Ernakular, Cochin As instructed by Mr KR Pisharoti, MA, formerly of the Sanskrit Departinent of this University, Tandarája Ráma Pisharou of Ernakulam and Pandit V Subrahmanya Sestri of the teaching staff of the Sanskrit Department in this University prepared the press-copy of this work and scrutinised the proofs, when this work was published in the Annamalas Univcrsity Journal This work is now made available separately in book-farm, with a detailed table of contents in Sanskrit prepared by Pandit V Subrahmanya Sastri and with this foreword by Mahamahopădhsaya Prof S KUPTUSWALI SASTRIAR, MA, IES (Retired) Annamalai University, Annamalainagis. Dated, 2-12-17 ·सटीकायाः त्रिंशच्छ्लोक्या विषयानुक्रमणिका *oces- Lines. १ ११-१८ १ १९-२१ २ Page. प्रथमा कारिका कथासु प्रयुज्यमानाना 'नचेति वाच्यम्' इत्यादिशब्दाना स्वानु भवैकप्रमाणकार्यविशेपाणा निरूपणमस्य ग्रन्थम्य प्रयोजनम् इति प्रतिपादनम् द्वितीया कारिका 'नचेति वाच्यम्' इत्यत्र बोधविषये यादिविवादकथनम् तृतीया कारिका 'नचेति वाच्यम्' इत्यत्र बोधविचार २-९ न च पाषाणे गन्धवत्त्व नास्तीति वाच्यम्' इत्युदाहरणवाक्यस्य अन्वयनोध असधात्वर्थविकल्पेन निरक्तमोधाक्षेप सामान्ये समवायेन गुणो नास्ति' इति याक्यस्याप्रामाण्यापादनम् २ नत्र सप्तम्यन्तार्थान्विताभावनोधकत्वस्वीकारेण तद्वाक्यप्रामाण्योपपादनम् २ आकाश सामान्य समवायेन नास्ति' इति वाक्यस्याप्रामाण्योपपादनम् २ ननर्थस्य वारद्वय बोधेन तलामाण्यमिति मतान्तरोपक्षेप २-३ तन्निरास 'सामान्ये समवायेन गुणो नास्ति' इत्यादीना 'आकाश न पश्यति' इति वाक्यतुल्ययोगक्षेमत्वम् नअर्थमुख्यविशेष्यकबोधस्वीकारेण 'सामान्ये गगन समयायेन नास्ति' इति वाक्यप्रामाण्योपपादनम् ३ २ २ ८ १३ १४-२४ २६ २८-२ ३ ७-१२ ·४ Page. Lines. सामान्ये गगन न समवैति' इति वाक्याप्रामाण्याचपर्यायस्य निरुक्तयाक्यस्याप्रामाण्यम् १७-२४ प्रतियोगिताया असधात्वर्थत्व स्वीकृत्य प्रथमान्तार्थविशेष्यकाति- योगित्वप्रकारकबोधकथनेन निस्कवाक्यद्वयम्य प्रामाण्योप- पादनम् २५-१ प्रतियोग्यभावान्वयाविति व्युत्पत्तिविरोधादिना तत्परिहार नसमभिव्याहृतासघातोरभावार्थकत्व स्वीकृत्य पूर्वोक्तबोधवर्णनेन निरुक्तवाक्यद्वयस्यापि प्रामाण्योपपादनम् अत्रापि कल्पे पूर्वकल्पोक्तदोपाक्षेप द्वितीयदोषनिरासशङ्का १५ तन्निरास २७-२ परेषामाशयवर्णनेन प्रसक्ताक्षेपपरिहार ३-६ परेषा मतेन · पाषाणे गन्धो नास्ति' इति वाक्यस्य वोधोपसहार पूर्वोक्तोदाहरणवाक्यस्य तत्तत्पदार्थनिरूपणपूर्वक शाब्दबोधकथनम् ७-१५ उद्देश्याप्रसिद्धया निरुक्तशाब्दयोधा १६-२४ धर्मितावच्छेदकाशेऽपि भ्रमोपपादनेन शाब्दवोधसमर्थनम् २५-२६ तृतीयकारिकाया अक्षरयोजना २७-५ पाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्य वारद्वय भान विना शाब्दबोधोपपादनम् ६ पक्षान्तरस्यावतरणिका ६ चतुर्थकारिकार्धम् ६ गन्धयत्त्वपदार्थमुख्यविशेष्यकबोधनिरूपणम् १०-११ अत्रापि उद्देश्याप्रसिद्धया बोधाक्षेप ६ १२-१५ युगपद्वृत्तिद्वयाङ्गीकारेण तत्परिहार अक्षरयोजना ७ ५ ८ ६ ·७) ७ ६ ७ ७ Page. Lines. चतुर्थकारिकाया उत्तरार्धम् ६ गन्धवत्त्वपदमुख्यार्थविशेष्यफमोधनिरूपणा ६ १९-२१ अक्षरयोजना ६ २२-२३ अत्र पक्षे पुहिङगन्धशब्दघटितोदाहरणवाक्यानुपपत्तिकथनेन पञ्चम- कारिकावतरणिका ६ २४-२६ पञ्चमीकारिका भिन्नवाक्यत्व स्वीकृत्य अध्याहतेदशब्दार्थमुख्यविशे यकबोधनिरूपणम् ७ श्लोकैकदेशस्याक्षरयोजना सममिव्याहृतपुल्लिङगन्धपदार्थपरामशिन इदशब्दस्य नपुसकत्यानुप- पत्तिकथनेन कारिकैकदेशावतरणम् इदमितिशब्दयोरर्थान्तरकथनेनान्वयबोधनिरूपणम् कारिफागतम्य प्रायश इति पदस्याशयवर्णनम् पटकारिकावतरणिका पाठी कारिका २०-२१ भावप्रत्ययान्नवचिधात्वर्थवाक्यमुख्यविशेष्यकयोधोपपादनम् २२-२ अक्षरयोजना सप्तमकारिकावतरणम् सप्तमी कारिका १२-१३ प्रकारभेदेन भावान्तवच्यादिप्रतिपायज्ञानमुख्यविशेष्यकबोधकथनम् १४-२० अक्षरयोजना २१-२२ वक्तु युक्तम्' इत्यादिघटितस्य वाश्यस्य बोधवर्णनम् २३-२ अष्टमी कारिका इतिशब्दवैभववर्णनम् नवमी कारिका ७ ·(८) Page. Lines. ननुशब्दार्थविचार १०-२१ उदाहरणवाक्यम् ९ १२-१३ तस्य खण्डवाक्यार्थबोधनिरूपणम् प्राथमिकम्यैव विनध्वसपदस्य अन्यतरत्वावच्छिने लाक्षणिकत्वमिति मतकथनम् १८-२० तत्रैव मतान्तरकथनम् ९ २०-२३ प्रथममतनिरास ९-१० २४-४ द्वितीयमतनिरास उत्तरपदस्यैव अन्यतरत्वावच्छिन्ने लक्षणेति स्वमतनिरूपणम् १० उदाहरणवाक्यस्यान्वयबोध १० १७-१८ ननुपदार्थान्वयकथनम् १९-२१ दशमी कारिका १० २३-२४ चेच्छब्दार्थविचार १०-१५ २३-५ उदाहरणकथनपूर्वक श्लोकैकदेशस्याक्षरयोजना १-२ अनुमानात्' इति वाक्यस्य तत्वत्पदार्थान्वयकथन पूर्वक विशिष्टशाब्दवोधनिरूपणम् ३-१० तज्ज्ञानप्रयोज्यत्वस्य पन्चम्यर्थत्व स्वीकुर्वाणाना केषाचिन्मतेन शाब्द- बोधनिरूपणम् ११ १०-१४ चेच्छब्दस्यार्थान्तरक्थन श्लोकैक्देशान्तरस्याक्षरयोजना च ११ अन पसे पदार्थान्वयप्रतिपादनपूर्वक विशिष्टान्वयनोधनिरूपणम् १७-२१ समाधानपाक्ये पन्चम्यन्तपदाभावे प्रतिवध्यत्वोधासमवेन नन प्रतिपध्यत्वार्थकत्वाशेर ११-१२ २२-१ तत्र यत इत्यच्याहारेण प्रातृसमाधानम् १२ विवरणपर्यागेचनया तस्य युक्तत्वम् १२ ३-५ 'इति चेन २ ·Page, Lines. श्लोकैकदेशावतरणम् १२ जिज्ञासार्थकचेच्छब्दघटितमुदाहरणवाक्यम् १२ तद्वाक्यस्य बोध १२ विषयपाधेन बोधाक्षेप १२ विषयागाधोपपादनम् १२ उदाहरणवाक्यस्य तत्तत्पदार्थान्वयकथनम् १२ त्रेधा विकल्प्य जिज्ञासाया द्रव्यत्वजातिप्रमाणविषयकत्वालामोपपाद- नपूर्वक निरुक्तबोधाक्षेप १२-१३ १६-३ इतिशब्दपूर्वभागस्य अव्ययैकपदत्व विशिष्टवाक्यपरत्वञ्च स्वीकृत्य बोधोपपादनेन समाधानम् १३ निपाताना द्योतकत्वात् चेदादिशब्दानामर्थकथनमसगतमित्याक्षेप १३ १०-१३ ननादीना निपाताना दीधितिकृद्भि शक्यतावच्छेदकनिरूपणात् निपाताना वाचकत्वमेव १३ १३-१४ निपातस्यापीवशब्दस्य द्योतकत्वोपपादकनैयायिकग्रन्थविरोध १३ बाधकप्रतिसन्धानेन इवशब्दे द्योतकत्वकथनस्य सामान्येन निपाताना वाचकत्वेनाविरोध १३ बाधकापनोदनेन इवशब्दस्यापि याचकत्वपक्षस्य नैयायिकसमतत्वम् १३ १८-२० भट्टाचार्यसमल्या चेप्रमृतिनिपातार्थमुख्यविशेष्यकबोधस्य नैयायिका विरुद्धत्वनिरूपणम् १३ २०-२३ इतिशब्दासमभिव्याहारस्थले वोधासभवाक्षेप १३-१४ २३-३ अध्याहार इति केषाचित्पक्ष तर चेच्छब्दस्य यद्यर्थकरसमिति स्वसमाधानम् श्लोकैकदेशान्तरमक्षरयोजना च १४ उदाहरणवाक्यम् ७ ·Page, Lines. तत्र इतिपदपूर्वतनभागस्य विशिष्टान्वयबोध इतिशब्दमध्याहृत्य निरुक्तपोधोपयोगिपदार्थान्वययनम् तमनध्यात्य तत्कथनम् १२ अभिनिवेशप्रयुक्तस्य तद्वाक्यस्याप्रामाण्यं स्वीकृत्य बोधवर्णनम् निरुतबोधस्य स्वानमिमतत्वम् ११ संभाव्यमाने, सति, गृहीतव्या, इति पदाध्याहारेण निरुक्तमागस्य बोधनिरूपणम् १४ १७-२१ चोधविषयस्याबाधितत्वम् १४ २१-२४ खशब्दमध्याहृत्य जिज्ञासाश्रये चेदर्थजिज्ञासापकारकबोधोपपादनम् १४-१५ २५-२ पञ्चमीति गृह्यतामित्यत्र बोध १५ २.-५ एकादशी कारिका तथापि, यद्यपि, यदिच, तदा इतिशब्दानामर्थविचार यद्यपितथापिपदघटितोदाहरणवाक्यम् यद्यप्यर्थस्य नअर्थेऽन्वय १५ १० कार्यतावच्छेदकभेदस्याप्रयोजकत्योपपादनम् १५ तथाप्यर्थस्य वोवेऽन्वय १५ १४-१५ यधपितथापिघटितवाक्ययोरन्वययोधी बोध्यमिति पदाभावे तथाप्यर्थ तदन्वयश्च १८-२० यदिचतदापदघटितोदाहरणवाक्यम् २१-२२ तवत्पदार्थान्वयनिरूपणपूर्वक यदिचघटितस्य वाक्यस्य योपवर्णनम् १५-१६ २२-२ अन्त्यावयवित्वे सतीति विशेषणीयम्' इतिवाक्यस्य अनेन, रक्षणे, इतिचाघ्याहृत्य 'अनीयर' प्रत्ययस्य साधुत्वमभ्युपगम्य धात्यर्थघटितत्वमुख्यविशेष्यकयोधोपपादनम् १६ लक्षणमिति पदाप्याहारे तदर्थमुल्यविशेष्यकराय रक्षणवाक्ये इत्यध्याहार धात्वर्थविशेष्यको बोध ८ ·Lines. १३ २४-७ Page. रक्षणवाक्यमित्य याहारे बोध अध्याहृतलक्षणशब्द चेष्टायत्त्वघटितलक्षणत्वेन शरीररक्षणत्वेन या लक्षणयोधक इति प्रतिपादनम् अध्याहृतलक्षणवाक्यपद चेष्टायत्त्वमिति वाक्यघटितलक्षणवाक्यत्वेन, शरीररक्षणवाक्यत्वेन वा लक्षणवाक्यमोधकम् इति प्रतिपादनम् १६ अध्याहृतस्य लक्षणशब्दस्य चेष्टापत्त्वरूपरक्षणमोधकत्व, लक्षणवाक्य- शब्दस्य च चेष्टावत्त्वमिति वाक्ययोधकत्वमभ्युपगम्यापि धात्वर्थविशेष्यत्वावगाहिलोधमुपपादयता मतनिरूपणम् १६-१७ उदाहरणवाक्यघटकतत्पदार्थज्ञानम्य,अन्त्यावयवित्वविशेषणस्य लक्षण घटकत्वज्ञानप्रयोजकत्वोपपादनम् द्वादशी कारिका प्रयोज्यत्वार्थकदाप्रत्ययवटितोदाहरणनाक्यम् घटकपदार्थान्वय १७ ससन्दर्भ तुल्ययुक्तिकत्वार्थकदाप्रत्ययघटितोदाहरणवाक्यनिरूपणम् तद्धटकपदार्थान्वय १८ समावनार्थकयदिचघटित हेतुत्वार्थकदाप्रत्ययघटितचोदाहरणवाक्यम् १८ तद्धदकपदार्थानामन्वयकथनम् यदिशब्दार्थविचार १८-२१ त्रयोदशी कारिका चतुर्दशी कारिका १८ यदिघटितोदाहरणवाक्यम् १८ आहार्यधीर्यद्यर्थ इति स्वमतेनोदाहरणवाक्यार्थनिरूपणम् उदाहरणप्रथमपाक्यस्य तत्तत्पदार्थान्वयनिरूपणपूर्वक शाब्दबोधवर्णनम् १८ ' तर्हि धूमोऽपि न स्यात्' इति वाक्यस्य पदार्थान्वयकथनपूर्वक शाब्दबोधनिरूपणम् 222 १५-१६ २०-२२ १-२ ३ ७-१६ १२ १३-१९ २०-१ ·(१२) Lines. २-३ ८-१२ १२-४ Page. त्रयोदशश्लोकावशिष्टार्थकथनम् निरुक्तोदाहरणवाक्यस्य शाब्दबोधे पक्षत्रयवर्णनम् १९-२० व्यापकत्व तहिंशब्दार्थ इति पक्षे पदार्थान्वयपूर्वक वाक्यार्थनिरूपणम् १९ आरोपितत्व तर्हिशब्दार्थ इति द्वितीयपक्षनिरूपणम् १९ भेद्यसबन्धात्यय तहिंशब्दार्थ इति तृतीयपक्षनिरूपणम् १९-२० अत्र पक्षे प्रथमवाक्यस्य नैरर्थक्याभावात्तदर्थनिरूपणम् तर्हिपदघटितद्वितीयवास्यार्थवर्णनम् १९-२० तृतीयपक्षे स्वय दोपकथनम् २०-२१ धातोरक्षणा विनापि बोधनिर्वाहशङ्का २० रित्वावच्छिन्नार्थस्य धात्वर्थविशेप्यतयान्वयासभवेन तन्निरास २० निरक्तज्ञानस्याहार्यत्वाच्छाब्दवासभवप्रतिपादनम् २० पर्वतवृतित्वादे खज्ञानविषयत्वादिसबन्धेनान्वयशका २० तादृशसमन्धेनान्वयस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्ववर्णनम् चतुर्दशश्लोकोत्तरार्पस्याक्षरयोजना २१ खमते निराक्तोदाहरणवाक्यस्याप्रामाण्यापत्त्या उत्तरकारिकावतरणम् २१ पञ्चदशी कारिका २१ अक्षरयोजना आपत्तिवाक्यघटकरिडाद्यर्थनिरूपणम् २१-२२ पोडशी कारिका २१ अवाच्यन्वपरिष्कार २१-२२ धात्वर्थे तदुपपादनम् २२ अयुक्तत्वपरिष्कार २२ सप्तदशी कारिका २२ पाधकामावो लिहथ इति निरूपणम् २२ धात्वर्थे बाधक्शन्यत्वेन समाव्यमानवोपपादनम् २२ १२-१५ १५-१७ १८-२५ २० १२-१६ १८-१९ २१-१ २-४ ७-८ ·Page, Lines. सच्छब्दार्थविचार , बहुषु स्थलेषु सच्छब्दस्य विषयत्वाद्यनेकार्थ- फत्वोपन्यास २२-२३ सच्छब्दप्रभावनिरूपणम् २३ अष्टादशी कारिका २३ श्लोम्पूर्वार्धाक्षरयोजना २३ इतिशब्दप्रसक्तिकस्थरप्रसक्तिकत्वोपपादनम् २३ १०-११ उत्तरार्धविवरणम् २३ १२-१५ इतिशब्दस्येव सच्छब्दस्य लक्षणाविषयत्वविपर्ययादिप्रयोजकत्वनिरू- पणम् २३ १५-२३ आकारशब्दार्थविचार २४-२६ एकोनविंशी कारिका २४ १-२ विशी कारिका ३-४ । भूतले घट इत्याकारक ज्ञानम् ' इत्युदाहरणवाक्यस्य विपयिता आफारशब्दार्थ इति स्वमतेन तत्तत्पदार्थान्वयकथनपूर्वक शाब्दबोधवर्णनम् ५-१० शब्द आकारार्थ इति मतेन ततत्पदार्थान्वयनिरूपणपूर्वक उदा हरणवाक्यस्य बोधवर्णनम् तत्पक्षे वाक्यविशेपे पौनरुक्त्यशङ्का तत्समाधानश्च २४ इतिना पौनरक्यादित्यशनिरसनीयेन अभेद आकारार्थ इति मतेन निरुक्तवाक्यस्य बोधवर्णनम् २४ १६-१८ इतिनेत्यादिश्लोकार्घस्याक्षरयोजना २४ तन्मते तात्पर्य ग्राहकेगा इतिना अभेदार्थकस्याफारशब्दस्य न पौन रुत्यमिति इतिनेति मूलखण्डनम २४-२५ समानविषयकत्वमाकारार्थ इति मतेन बोधनिरूपणम् २५ तादृगित्यादिभागस्याक्षरयोजनाम् २४ 2 ·Lines. ६-१२ १२-२ १७-२० Page: इदमि समवायेन घटत्वप्रकारकप्रत्यक्षस्य इदमर्थघटयो मार्थयोरभेदा- वगाहिशाब्दज्ञानसमानविषयकत्व नेति प्रतिपादनम् २५ 'नाय घट' इति बुद्धिप्रतिबन्धकयो 'अय घट' इति शाब्दबोध- प्रत्यक्षज्ञानयो एकधर्मावच्छिन्न प्रति प्रतिबन्धकत्वपर्यवसित समानविषयकत्वमस्तीति पूर्वदोषासमवेन 'शब्देन पुनरुक्तित' इति भागावतरणम् २५-२६ वाक्यविशेषे पानरुक्त्योपपादनम् २६ एतादृशपौनरक्त्यस्य सर्वपक्षसमानत्वाददोपत्वोपपादनम् २६ ददात्यर्थनिरूपणम् २६ मध्येशब्दार्थविचार २६-३० एकविंशी कारिका २६ उदाहरणवाक्ये ददात्यर्थघटितबोधवर्णनम् २६ निर्धारणविभत्त्यर्थनिरूपणम् भेदाभेदयो निर्धारणपष्ठयर्थत्व स्वीकृत्य सत्तत्पदार्थान्वयस्थनपूर्वक उदाहरणवाक्यस्य बोधवर्णनम् २६-२७ निर्धारणपष्ठया भेदार्थकत्वव्यवस्थापनम २७-२९ विष्ण्वन्यस्य पुस्पस्योचमत्वसभावनादशाया 'पुस्पाणा विष्णुस्त्तम' इति वाक्यप्रामाण्यवारणाय पष्ठया भेदोऽप्यर्थ उत्तमत्वा- वच्छेदेन विष्णवन्यपुरषान्यत्वस्यान्वयेन तद्वारणमिति प्रति- पादनम् उद्देश्यविधेयभायवपरीत्येन उचमत्वायच्छेदेन विण्यभेदान्वय स्वीकृत्य निरक्तदोपचारणेन भेदस्य विमत्यर्थत्वाक्षेप उदाहरणवाक्यस्य पुरुषोत्तमो विष्णुरिति वाक्यस्य चाविलक्षणोध- १७-१८ १९-२० २३-६ २३-५ ६-१२ जनकत्वशका विषयविषयतांवरक्षण्येन तन्निरास १९-२२ २२-२५ ·(१५) २ Page. Lines. उद्देश्यविधेयभाववैपरीत्येऽपि 'प्रमेयानामभिधेय द्रव्यम्' इति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्ति २८ परस्परमुद्देश्यविधेयमाचनान्वयात्तत्परिहारशङ्का २-७ तथासत्यपि पदार्थानामभिधेय प्रमेयम्' इति वाक्यप्रामाण्यापादनम् २८ अभाववदवृत्त्युद्देश्यतावच्छेदककत्वरूपस्य उद्देश्यतावच्छेदकव्यापक- त्वस्य भानेन निरुक्तापत्तिपरिहारशङ्का २८ 'द्रव्याणा गुणाधिकरण समवायिकारणम्' इति वास्यस्य प्रामाण्या- पादनम् गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे निर्धारणविभक्ते भेदार्थकत्व मास्त्विति मतोपन्यास २८-२९ १५-६ द्रव्याभिन्नत्वविशिष्टसमवायिकारणत्वत्वस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्येन तदचच्छिन्नाभावयटितस्य व्यापकत्वस्याप्रसिद्धया निरुक्त- वास्यामामाण्योपपादनम् १५-२४ उदाहरणवाक्यस्याप्यप्रामाण्यशका २९ उत्तमत्वत्वस्य पुस्पामिन्नोत्तमत्वत्वासमनियतत्वेन तत्परिहार २९ "पदार्थाना गुणाधिकरण समवायिकारणम्' इतिवाक्यस्य प्रामाण्या- नुपपत्त्या पूर्वोक्तमतनिरास २९ निर्धारणविभक्तेर्मेदार्थकत्लोपसहार निर्धारणविभक्तरभेदार्थकत्वव्यवस्थापनम् २९-३० 'घटाना विष्णुरुत्तम' इति वाक्यप्रामाण्यवारणाय अभेदार्थकत्वस्वीकार २९ गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे, उद्देश्यान्वितभेदविशेष्यतापन्नस्य प्रकृत्यर्थस्य अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस- चन्धन विभत्थें भेदे अन्वयेनैव निरुक्तप्रामाण्यवारणास २९ 'समयायिकारणाना पृथिवी गन्धवती' इति वाक्यस्य प्रामाण्योप- पत्तये निरक्तप्रत्यर्थस्य अन्वयितावच्छेदकसमनियतधर्मा- २८ ·(१६) २०-३२ Page. Lines. पच्छिनप्रतियोगिताकत्वसन्धेिनैव भेदेऽन्ययस्य खीकरणीय तया, विष्णवन्यत्वविशिष्टपटत्यसमनियतपटत्वावच्छिनमेद मादाय घटानामित्यादिवाक्यप्रामाण्यापादनम् २९-३० १६-५ मध्येशब्दस्य भेदाभेदोभयार्थकत्वम् ३० मध्येशब्द तात्पर्यग्राहक इति मतान्तरोपन्यास ३० द्वाविंशी कारिका ३० १०-११ अपेक्ष्य, वर्जयित्वा इत्यनयोरर्थविचार ३०-३२ अपेक्ष्यपदघटितमुदाहरणवाक्यम् ३० १२ निरक्तवाक्यस्य गौरवपदार्थविशेष्यकसप्तम्यर्थविरोधिज्ञानविषयत्वप्रका रकबोधवर्णनम् ३० सभान्यते इति क्रियापदमध्याहृत्य, गौरवपदार्थविशेष्यकतदर्थप्रकार कबोधनिरूपणम् ३० १६-२२ द्वितीयबोषस्य युक्तत्वम् ३० २२-२३ अपेक्ष्यपदार्थान्चयपूर्वक बोधनिरूपणम् ३०-३१ २३-३ प्रकृने गौरवपदार्थनिर्वचन तत्समन्वयश्च 'कुलारत्वस्य कारणतावच्छेदकत्वमपेक्ष्य कुलालपितृत्वस्य कारण तावच्छेदकत्वे गौरवम्' इत्यत्र गौरवपदार्थमन्यादृश निरुच्य अन्वयबोधनिरूपणम् ३१ ७-१२ 'कुलारत्वमपेक्ष्य कुलालपितृत्वस्य कारणतावच्छेदकत्व गुरु' इति वाक्यस्य बोध 'कुलालपितृत्वमपेक्ष्य कुलारत्वम्य कारणतावच्छेदकत्वे लाघवम्' इति वाक्यस्य बोध २०-२३ कुलालपितृत्वस्य कारणतावच्छेदकत्वमपेक्ष्य कुलालत्वस्य कारण तावच्छेदकले राघवम्' इति वाक्यस्य बाध २३-२५ अपेक्षयत्यत्र शाब्दबाधकथनम् ३२ १-२ ३१ ·(१७) Lines ६ १०-७ १२ १३ १४ १५-१७ १९-८ Page 'दण्डमपेक्ष्य दण्डरूपस्य कारणत्वे गौरवम् ' इति वाक्यस्य बोध ३२ वर्जयित्वासमानार्थकेन विहायपदेन घटितमुदाहरणवाक्यम् ३२ तत्तत्पदार्थान्वयकथनपूर्वक तद्वाक्यस्य बोधवर्णनम् ३२ त्रयोविंशी कारिका ३२ सख्याना न्यूनाधिकत्वविचार ३२-३६ न्यूनसख्याकपदघटितमुदाहरणवाक्यम् ३२ तत्तत्पदार्थान्वय ३२ अधिकसख्याकपदघटितमुदाहरणवाक्यम् ३२ उदाहरणवाक्ययोोध ३२ श्लोकपूर्वार्धन निरसनीयस्य, न्यूनत्व व्याप्यत्व अधिकत्व व्यापकत्वम् इति मतस्योपपादनम् ३२-३३ व्याप्यत्वपरिकार तत्समन्वयश्च ३२-३३ व्यापकत्वपरिष्कार समन्वयश्च श्लोकोतरार्धभाववर्णनेन तन्मतनिरास ३३ व्याप्यत्यादिशरीरे सामानाधिकरण्यादीनामनिवेशेन दोषपरिहारशका ३३ तत्र सामानाधिकरण्यादिनिवेशावश्यकतानिरूपणम् ३३ चतुर्विशी कारिका ३३ श्लोकेन निरसनीयस्य सख्यानिष्टे न्यूनाधिकत्वे न्यूनाधिकसख्याक- त्वरूपे इति मतस्योपपादनम् ३३-३४ श्लोकार्थवर्णनेन तन्मतनिरास पञ्चविंशी कारिका ३४ अक्षरयोजना न्यूनसख्याकपदघटितोदाहरणवाक्यस्य निष्कृष्टो बोध ३४ अधिकसख्याकपदघटितोदाहरणवाक्यम्य निष्कृष्टो बोध ३४ सामानाधिकरण्याघटित निर्दुष्ट सख्याव्याप्यतावच्छेदकत्वपरिष्कार ३५ १७-२१ २२-२३ २४-५ ११-१२ १३-१८ १८-२० २१-२३ ·(१९) २-५ . Page. Lines. एक गुणत्वमिति प्रतीतिनियामकसामानाधिकरण्यविशेषनिरूपणम् ३८ १२-१५ घटात्यन्ताभाव एक इत्यत्र तादृशसबन्धनिरूपणम् १५-१७ मावत्वाभाव एक इत्यत्र तादृशसबन्धनिरूपणम् ३८ आश्रयनाशजन्यरूपनाशे एकत्यप्रतीतिनियामकसबन्धविशेपनिरूपणम् ३८ २०-२२ एकाकाराया प्रतीतौ भासमानाना विविधसामानाधिकरण्याना सबन्ध- त्वकल्पनागौरवेणाक्षेप २३-२ तेपा प्रातिस्विकरूपेण सबन्धत्वाभावेन तत्परिहार ३९ एक रूप, एको रस इति शिष्यबोधवाक्ये एकपदार्थप्रश्न ३९ ५-१० एकपदस्य एकधर्मावच्छिन्नार्थकत्वोपपादनम् १०-१२ सामानाधिकरण्येन गुणादावेकत्व भासते इति पूर्वपक्षस्य दीपिकोपष्ट- म्भेनोपसहार ३९ १३ 'घटरूपमेकम्' इति वास्यस्य रूपे द्वित्वादिसशयानिवर्तकत्वेन निरुक्तपक्षनिरास रूपत्वमेकमित्यस्यापि रूपत्वे द्वित्वादिसशयानिवर्तकत्वेन तत्पक्षनिरास ३९ १९-२२ एकपदस्य सजातीयद्वितीयशून्यार्थकत्वेऽपि घटे द्वे रूपे एक शुक्लम् इति प्रयोगसाधारण्येन एकपदस्य तद्वयक्तित्वावच्छिन्नार्थक- त्वमिति श्लोकावतरणोपसहोर ३९-४० २२-३ श्लोकैकदेशार्थकथनम् द्वित्वादिकमित्येकदेशान्तरावतरणम् अवशिष्टश्लोकभावनिरूपणम् यद्वा, अथवा, परन्तु, इत्यादीना पदाना सप्तमीविशेषयोश्वार्थविचार ४०४२ १३-२ एकोनविंशी कारिका १३-१४ त्रिंशी कारिका १५-१६ अथवापदघटितमुदाहरणवाक्यम् अथवापदपूर्वतनभागस्य बोधनिरूपणम् १९-२२ ४० ४० ४० ४० ४० ·(२०) ८ Page. Lines. मानसबोध ४० २२-२३ अथवापदार्थवैरक्षण्यनिर्वचनपूर्वकमन्वयत्रोध ४१ १-२ भिन्नत्वरूपवलक्षण्यार्थकत्वकथनम् ३ परन्तुशब्दघटितमुदाहरणवाक्यम् ४१ इतिशब्दाध्याहारेण तद्वाक्यार्थनिरूपणम् ४१ त्रिंशच्छ्लोकोत्तरार्धस्याक्षरयोजना सप्तमीविशेषघटितमुदाहरणवाक्यम् ४१ तत्वत्पदार्थान्धयकथनपूर्वक शाब्दबोधनिरूपणम् ४१ एकत्रिंशी कारिका ४१ १४-१५ ज्ञानज्ञाप्यत्व सप्तमीविशेषार्थ इति मतेन पूर्वोक्तोदाहरणवाक्यार्थवर्णनम् ४१ १६-१८ अन्यादृशसप्तमीविशेषघटितमुदाहरणवाक्यम् ४१ तत्तत्सदार्थान्वयकथनपूर्वक वाक्यार्थनिरूपणम् २०-२२ स्यात्सदघटितस्य निस्तोदाहरणवाक्यस्य बोधनिरूपणम् ४१-४२ २३-२ एवकारार्थविचार ५२ द्वात्रिंशी कारिका लोकैकदेशयोजना ४२ अयोगव्यवच्छेदपदार्थनिरूपणम् ४२ उदाहरणवाक्यानबोधवर्णनम् ४२ अत्यन्तायोगव्यवच्छेदपदार्थकथनम् ४२ ८-१० उदाहरणवाक्याचद्घोषवर्णनम् अपरयोगव्यवच्छेदपदार्थ ४२ १२-१३ उदाहरणेन तद्बोधनिरूपणम् ४२ १४ त्रिंशच्छलोकीटीकाया वुमुममारात्येन दक्षिणामूर्तित्रिपुरसुन्दयोरर्पणम् ४२ १६-१९ अन्यसमाप्ति ४२ २१ -.....- ·त्रिंशच्छोकी (पट्टाभिरामकृतटीकासहिता) आम्नायमौलिपु विचक्षणमानसेपु न्यग्रोधसीग्नि पुरतश्च दृशोर्ममैकम् । यद्वस्तु वास्तवमनस्तमित्तप्रबोध. माशास्महे तदिदमद्भुतशक्ति किंचित् ॥ १ ॥ सिद्धान्ता परमभ्यधायिपत यै श्लोकैरिह त्रिंशता तानेतान् विशदीकरोमि न ततो दोपो गुणो वापि मे । सिद्धान्तो यदि वा तदन्यविषय सम्पद्यता तावता श्लाघामूर कृतोऽथवा परिभवो राज्ञो यथा सैन्यत । पक्ष्यमाणार्थाना प्रामाणिकत्यमुपपादया प्रयोजनप्रदर्शनपूर्वक निरूपणं प्रतिजानीते । मू० स्वानुभूत्येकशरणा विषयाः पूर्वपक्षिणाम् । उच्यन्ते तत्रतत्रार्थाः श्लोकात्रिंशता मया ॥१॥ नन्वेतन्निष्ठनिरूपणय किं प्रयोजनमत आह--विषया इति ॥ पूर्वपक्षिणां विदुषां सभासु पूर्वपक्ष पातयताम् । विषयाः पर्यनुयोज्यतया रहस्यत्वेन गोपनीया इत्यर्थ ।। नन्यस्य पदस्य कोऽर्थ इति पूर्वपक्षं पातयन्त प्रति लया वक्तव्यमिति यदि वादिन पर्यनुयुजीरन् तदा किं वक्तव्यमत आह-स्वेति ।। मुखविकारकौटिल्यशिर कम्पहस्त्वचेष्टादिभिरमिनीयमानानुभवैक्प्रमाणतयाऽयमोंवक्तव्य इत्यर्थ ॥ १॥ मू० न चेति वाच्यं योधोन विषयः पूर्वपक्षिणाम् । बहवो बहुधा तत्र वादिनः सपचक्षते ॥२॥ अभएपु मध्ये ॥२॥ तदा विरक्षण- ·२ निशच्छलोकी मू० यल्लक्ष्यमानतायनम्युग्यातूक्तिभावृतः । विशेष्योऽर्य इतः पूर्वविशेष्यस्यं विशेषणम् ॥३॥ अत्र प्रथममुदाहरणवाक्या) परिपृत्य अनन्तरं श्लोकार्य उच्यते । अत्रोदा- हरणम् ---नच पापाणे गन्धरत्वं नास्तीति वाच्यम् । तत्रापि पृथिवीत्वेन गन्धानुमानात् । इति ॥ पाषाण इति सप्तम्यर्थो निरूपितत्वम् । वृचित्वमसधात्वर्थ । आख्या तार्थश्वाश्रयत्वम् । नअर्थश्चाभार । पापाणनिरूपितवृत्तिानयवाभासान्गन्ध इति नास्त्यन्तार्थ । ननु असधातुना कि सामान्यतो वृतित्वं प्रतिपायते, उत समन्धविशेषा- वच्छिन्नवृत्तिता वरूपेण । नाद्य ; कालिकसबन्धेन गन्धम्यापि पाषाणवृत्तित्वात् । न द्वितीय ; असधातो नार्थकत्वापते । अथ वृत्तितात्वमेरासधातुशस्यतावच्छेदकम् । प्रकृने तु संबन्धविशेषावच्छिन्न वन रक्ष्यते। अथवा समवायेनेत्यादिसरन्धयोधक- तृतीयान्तपदमध्याहत यम् । तदवच्छिन्नत्व तृतीयान्तार्थो वृत्तित्वेऽन्वेतीति चेन्न , तथा सति सामान्ये समवायेन गुणो नास्तीति वाक्यम्याप्रामाण्यापत्ते । सामान्यनिरूपित- समवायसबन्धावच्छिन्नवृतित्याप्रसिद्धे ॥ अथ सामान्ये समवायेन गुणो नास्ति ; पाषाणे समवायेन गन्यो नास्तीत्यादौ सामान्यनिरूपितत्वस्याभावो वृतित्वे बोद्धयते । तन्निरूपितवृत्तित्वस्थाभावी गुणादौ, अतो नानुपपत्ति । न च सामान्यादौ गुणवत्ता गुणादौ सामान्यसमवेतत्व वा सन्दिहान पुमासं प्रनि तादृशवाक्यप्रयोगात् तादृशसन्देह- विरोधियोधजनकत्व तस्यावश्यकम् , तच्च न सभवति । सामान्यानिरूपितसमवाय. संबन्धावच्छिन्नवृत्तित्वनिश्चयेऽपि सामान्यनिरूपितसमवायसंबन्धावच्छिन्नवृत्तित्वसन्देहस्यापि सभवात् । सामान्यानिरूपितसमवायसंबन्धावच्छिन्नवृत्तित्वस्य गुणत्वावच्छेदेनान्वय स्वीकृत्य तादृशवाक्यस्योक्तसंशयनिवर्तकत्वमपि न समवति । तादृशनिश्चयेऽपि एक एवं गुण सामान्यादन्यत्र सामान्ये च समवेतस्स्यादिति सभावनाया अनिरासेन पूर्वोक्तसन्देह- निवर्तकत्वासभवात् इति वाच्यम् । सामान्यनिरूपितत्वाभावस्य गुणनिष्ठसमवाय- सबन्धावच्छिन्नवृत्तितात्वावच्छेदेनान्वय स्वीकृत्य तादृशसन्देहनिवर्तकत्वोपपादनसंभवात् । गुणनिष्ठसमवायसबन्धावच्छिन्नवृत्तितात्वावच्छेदेन सामान्यानिरूपितत्वनिश्चये सति सामान्ये गुणाभावनिश्चयस्याप्यौचित्यार्जनीयतया तत्सशयाभावादिति चेन्न । एवमप्याकाश सामान्ये समवायेन नास्ति इति वाक्यस्याप्रामाण्यापत्ते , सामान्यानिरूपितस्यापि समवायावच्छिन्नवृत्तित्त्वात्य गगने बाधात् । यत्तु सामान्ये समवायन गगन नास्तीति ·निशच्छ्लोकी वाक्यस्य प्रामाण्योपपत्तये तल नार्थस्य वारद्वयं भानमङ्गीकृत्य सामान्यानि- रूपितसमवायसयन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभाववत् गगनं इति योधस्वीकुर्वन्ति ; तन्मन्दमिव पति- भाति । अविरक्षणानुपूर्वीस्थले बोधवलक्षष्यस्य संपदायविरुद्धत्वात् पृथिव्या समवाये न गन्धो नास्तीति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्ते , जले समवायेन गन्धो नास्तीति वाक्यस्याप्रमाण्यापत्तेश्च, ताशवाक्यजन्यशाब्दबोधस्य सामान्यादिविशेष्यकसमवायादिसंसर्गकगगनादिप्रकारकसंशय- विरोधित्वानुपपत्तेश्च । " तथा च अलोच्यते। "सामान्ये समवायेन गुणो नास्ति", " सागान्ये समवायेन गगनं नास्ति" इत्यादिवास्यानाममामाण्यमिष्टमेव । परन्तु तादृशाक्यजन्यो अमात्मक एव शाब्दबोध सन्देहनिवर्तक । नचैतत्सकलग्रन्थकारमतविरुद्धमिति वाच्यम् । “आकाश न पश्यति चैत्र", आकाश न पश्यति जात्यन्ध इत्यादि- वाक्याना गशशृग नास्तीतिवाक्यतुल्ययोगक्षेमतयाऽप्रामाण्यमभ्युपगन्छता गदाधरभट्टाचा- र्याणामेतद्वारयामामाण्यस्याभिप्रेतत्वे बाधकामावात् ॥ यतु भूतले घटो नास्तीत्यत्र घटाभावो भूतल वृत्तिरिति नम्रर्धमुख्यविशेष्यबोध समवायेनेति तृतीयान्तार्थ तदवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमभावान्वयी । सामान्ये समवायेन गगन नास्तीत्यत्र समवायसंबन्धारच्छिन्नप्रतियोगिताकगगनाभाव सामान्यनिरूपितवृत्ति- त्वाश्रय इति बोधसभगन्नानुपपत्तिरिति । तन्न। तथापि भृतले घटो न समवेतीत्यत्र कीडशो बोध । न तावद्धटाभावो भूतल्वृत्तिरिति । समवेत्युपसर्गद्वयपूर्वकेण्धातो समवायसन्धावच्छिन्नवृत्तित्वार्थकतायाअनुभवाधीनत्वेन घटामावस्य भूतलासमवेतत- याप्रामाण्यापत्ते । न च तन भूतलसमवेतत्वाभावगत् घट इति बोध इति वाच्यम् । तथा सति सामान्ये गगन न समवैतीति वाक्यस्याप्रामाण्यापत्ते । न च त्वयैव मयापि तादृश- वाक्यस्य प्रामाण्य नाभ्युपेयत एव सामान्ये समवायेन गगन नास्तीति वाक्यस्य प्रामाण्य एवास्माकमाग्रह इति वाच्यम् । न समवैतीत्यस्य समवायेन नास्तीति वाक्येन विवरणस्य सकरप्रन्यकारसम्मतत्वेन सामान्ये गगन न समवैति सामान्ये गगन समवायेन नास्तीति वाक्ययो पर्यायतया तयोरेकतरस्य मामाण्यमपरस्याप्रामाण्यमित्यर्द्धनरतीन्यायहेयत्वात् ।। यत्तु भूनके घटो नास्तीत्यत्र मृतलान्वितसप्तम्यर्थविशेषितम्याभावस्यासधात्वर्थप्रति- योगितायाम वयात् भूतरवृत्यभावप्रतियोगी घट इति बोध । समवायेनेत्यादि- तृतीयान्तार्थनदाच्छिन्नत्य प्रतियोगित्वान्याय । न समवैतीत्यत्र तु समवायसंबन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगित्वमेव धात्वर्थ । इत्थ च सामान्यवृत्त्यभावीयसमवायसन्धा- ·त्रिंशच्छलोपी वच्छिन्नप्रतियोगिताया गगने सत्त्वान्न काप्यनुपपत्तिरिति । तदशुद्धम् । नत्रसभि- व्याहारे यापदार्थस्य यत्पदाथे येन समन्धेनान्वय , तत्सरन्धावच्छिन्नमतियो- गिताकतदभाव तद्विशपणतया योद्धयते नोति व्युत्पत्तिविरोधात् । भूतले घटो नास्ति किन्तु पट इत्यत्रानुषज्यमानस्य अस्तीत्यस्य वृत्तित्वनोधात्वानुपपत्तेश्च । अनुपज्यमानपदाना- मन्तरेणानुपपत्तिप्रतिसन्धान पूर्वविरुद्धार्थबोधत्त्वस्योत्सर्गतोऽनुभवविरुद्धत्वात् ।। परे तु भूतले समवायन घटो नास्तीत्यत्र नसमभिव्याहृतासधातोरभावोऽर्थ । युक्तञ्चैतत् । भू सत्तायामस भुवि इत्यन्योन्याविवासभूध'तू विहितौ । तत्राभाव इत्यत्र नन्समभिव्याहृतभूधातोरभावार्थकतया तत्पर्यायम्य नन्समभिव्याहतासधातोरपि तदर्थकत्व वाच्यम् । अत एव भूतले घटो न भवतीत्यत्र न भवतीत्यम्य नाम्तीत्यनेन विवरण सगच्छने । प्रतियोगित्वमाख्यातार्थ । समवायनेत्यत्र तृतीयान्तार्थस्तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व धात्वर्थान्वयि । न समवैतीत्यत्र तु समायसन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाभाव एव नम्तमभिव्याहृतधातोरर्थ । अतो न काचिदनुपपत्तिरिति प्राहु ॥ अत्र वेचित् पूर्वपक्षयन्ति-एतत्कल्पेऽपि न समभिव्याहार इत्यादिनियमभग । भूतले घटो नास्ति किन्तु पट इत्यत्रानुपज्यमानास्तीत्यस्य वृत्तित्ववोधकत्वानुपपत्तिश्च समान । अथ स्वभावतो वृत्तित्वार्थकस्य नन्समभिव्याहारदशायामभावार्थकतामापन्नम्याप्य यत्रानुषज्य मानम्य वृत्तित्वार्थकत्वमुपपद्यते। स्वभावतो वृत्तित्वार्थकत्वात्। अभावार्थकतातात्पर्य ग्राहकस्य नत्र तदानीं तत्राभावात् । न च पूर्वनासधातो प्रतियोगित्वार्थकतातात्पर्य- ग्राहकस्य नजम्तदानीमभावादनुषज्यमानास्तीत्यस्य वृत्तित्वबोधकत्वमस्तीति वाच्यम् । न हि वय तात्पर्यग्राहकसमवधानासमवधानाभ्यामस्तेरभावार्थकता वृत्तित्वार्थकता चाचक्षाणा परमते तदसभवमापादयाम , येन तुल्यता स्यात् । किन्तु पूर्वत्रैकार्थप्रतिपादकस्यान्यत्रानुपज्य- मानास्तीत्यस्य शत्या रक्षणया वान्यार्थबोधकत्वमनुभवविरुद्धमित्स्य । अन्यथा गगाया घोष न मत्स्य इत्यत्रापि स्वरसतो बोधापत्ते । न च त्वन्मतेऽपीद तुल्यम् । भूतले घटस्य न भाव , कि तु पटम्येत्यत्र नविनिोरणानुपज्यमानभाव इत्यस्य स्वरसतो वृत्तित्वयोधक- खानुभवेन नन्समभिव्याहारदशायामभावार्थकतामापन्नस्य नत्रविनिमोक्णानुषज्यमानस्य स्वरसतो वृत्तित्वबोधकत्वव्युत्पत्ते स्वीकारात् । न च प्रतियोगित्वार्थकतामापन्नस्याप्यन्य त्रानुषङ्गे तथा स्वीक्रियते प्रमाणाभावात् । घटस्य भूतले वर्तमानाभावप्रतियोगित्व, किन्तु पटस्येत्यस्य प्रमाणत्वापत्तेश्चेति चेन्न तथापि न वर्तत इत्यस्य वृत्तित्वाभावबो- धकत्व न स्यात् । नास्तीत्यम्य न वर्तत इत्यनेन विवरणात् , तयो समानार्थत्वात् ।

·त्रिंशरलोकी तथा चानुभवविरोधः । सामान्ये समवायेन गगनं न वर्तत इत्यस्याप्रमाणतापत्तेः । इशा- पत्तावीजरतीयन्याय इति । तदनालोचनविजेंभितम् । यत एतन्मते न समभिव्याहृतवृत्तिलार्थकधातुनामभावार्थ- कत्वं नअर्थाभावविशेषणतापन्नवृत्तित्वार्थत्वशोभयमेर स्वीक्रियते । तात्पर्यशाचैकैकबोध । यत्र चैकार्थे बाधक तत्रापरार्थमादायैर प्रामाण्यमुपपादनीयमिति न काचिदनुपपत्तिरित्यलं विस्तरेण ॥ तथान पाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगी गन्ध. इति बोध. । इतिपदस्य गन्धनिष्ठपाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमर्थ । वाच्यमित्यत्रण्यत्वेन रूपेण विधिशक्तस्य कृत. प्रामाण्ये लक्षणा। तदन्वितनअर्थस्य वचिधात्वर्थेऽन्वय । पुन कृत्यत्येन रूपेण कृता विषयो बोद्धयते । तथाच गन्धनिष्ठपापाणनिष्ठाभावप्रतियोगित- मप्रमाणोक्तिविषयीभूतमित्यन्वयनोध । उक्निश्च श्रावणोपस्थितत्वात्पाषाणे गन्धवत्त्व नास्तीत्यानुपूर्विकैव । तत्रापीत्यादेश्च पृथिवीत्वज्ञानजन्यतद्विशेप्यरुगन्धप्रकारका- नुमितेरित्यर्थ । अपिशव्दस्वारस्यात्पापाणे गन्धस्यालौकिकप्रत्यक्षविषयत्वं मतीय- तेऽनुभवात् , तस्यापिशब्दार्थस्य तत्पदार्थेऽन्वयात् तदन्तर्भावण तच्छब्दार्थकल्पनाद्वा उपपादनीयम् । अनुमानादित्यत्र पञ्चभ्यर्थ प्रयोज्यत्वमप्रामाण्यान्वयि । चेद सर्वमेकं वाक्यम् । नन्वत्र गन्धनिष्ठपाषाणनिष्ठामावप्रतियोगित्वे उद्देश्ये अप्रमाणोक्तिविषयताविधेयकयोधो न संभवति । तादृशोद्देश्यामसिद्धे । नचास्य चाक्यस्य तदंशेऽप्रामाण्यामिष्टमेव , अभिनिवेशप्रयुक्तस्यादिति वाच्यम् । तथापीति- पदार्थविशिष्टापसिद्ध । न वसतिवस्तुनि कस्यचिद्युत्ति संभवति । न च इतिपदाग-धस्य पापाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्य च खण्डशो भानमिति वाच्यम् । तथाप्यत्रैकवाक्यता- बलादितिपदार्थे गन्धे पूर्वपदार्थम्य गन्धस्यान्वयो वाच्य । स च व्यर्थ । नच पाषाण- निष्ठाभावप्रतियोगित्वमेव इतिपदार्थ । तत्र गन्धस्याधेयतयान्वय । तावतैव विशेष्यस्थं विशेषणमिति यास्यार्थोपपत्तेरिति वाच्यम् । तायतापि सर्व ज्ञानं धर्मिण्यमान्तं प्रकारे तु विपर्यय इति न्यायेन धर्मितावच्छेदकाशे ममत्व न सभवतीतिचेत्, मैरम् । रजतत्वेन शुक्तिज्ञानानन्तरं रजतत्वेन शुक्तिधर्मितावच्छेदकीकृत्य रजतपानयमितियाश्यात् भ्रमात्मकयोधस्य सर्वानुभवसिद्धतया तादृशनिश्चयापिद्धेरिति । लोकार्थातु, ण्यता ज्यत्प्रत्ययेन । लक्ष्या रक्षणावृत्या बोद्धया, या भेद्यः स्वपतियोगिकत्वसंबन्धेन तथा - विशेष्य नन् तम्या मानता मामाण्यं ·६ । निशच्छ्लोसी नअर्थोऽभाव । तेन युज्यते अनुयोगितासनन्धेन विश' यतया अन्वीयते , या धातूक्तिः वचिप्रतिपाद्योक्ति । तद्धानः तद्विशप्यम्य । कृतः दर्थविषयस्य । इति- शब्दपूर्ववाश्यात् यादृशविशेष्ये यादृशविशपण बोद्धयते तादृशविशपणरूपोय इत्यर्थ । स विशष्य इति । अत्र पाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वम्य वारद्वय भान त्वनुभवमल दाम्धीयते। नास्तीत्यत्र तिर्थस्योद्देश्यतायच्छेदकघटक्तया मानमितिशब्दप्रभावकल्पितव्युत्पत्तिसको- चाहनीयम् ॥ अथना पाषाण नास्तीति पदत्रय तात्पर्यनारकम् । इतिशब्दार्थ पापाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वे गन्धस्यान्वयाद्विशिष्टराम इत्यादिक स्सयमहनीयम् ।। ३ ।। इतिशब्दस्य मुख्यविशप्यार्थबोधकत्व नेत्याशयेन पक्षान्तरमाह---- मु० आचष्टे माविशेष्य वा तद्विशिष्टविशेपणम् । गन्धमत्त्वपद गन्धनिष्ठपापाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वपरम् । तत्र नच वाच्यमित्यस्या- न्वय । बोधाकारस्तु पूर्ववत् । पापाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्य वारद्वय भानादिक तु पूर्ववत् ॥ नन्यत्रगन्धवत्त्वपदस्य गन्धनिष्ठपाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वरूपविशिष्टार्था प्रसिद्धि । न च गधरत्वपदात् गन्धस्य पापाणनिष्ठाभारप्रतियोगित्वस्य च खण्डशो भानमिति वाच्यम् । तर्हि गन्धवत्त्वपदात् गन्धस्य शत्या पाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्य च रक्षणया भानोपगमस्य युगपद्वृत्तिद्वयविरोधेनासभवादिति चेत् , न। परस्परान्वय- बोधस्थले युगपवृत्तिद्वयस्याभ्युपगमात् । अयमेव वा पक्षान्तरानुसरण बीजम् ।। श्लोकार्थ —पूर्वविशेष्यवाचकपद तादृशविशेष्यनिष्ठ विशषणमाचष्टे वोधयतीति ।। मू० विशेषणाधितोवच्यार्यस्तर विशेषणम् ॥ ४ ॥ पाषाण नास्तीत्यनेन पाषाणतिष्ठाभावप्रतियोगित्वमुच्यते । प्रतिपादकत्वमिति शब्दार्थ । पाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वप्रतिपादकत्वमेव वा इतिशब्दार्थ । पाषाणे नास्तीतितु तात्पर्यग्राहक्म् । तथा च गधवत्त्व पाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वप्रतिपादका प्रमाणोतिविषय भूतमित्य वयबोध । श्लोकार्थस्तु-विशेषणान्वित पूर्वविशेषणान्वित , तत्प्रतिपादकत्वोक्तिविशेष्यकृदर्थविषय । पूर्वविशेष्ये विशेषणमिति ॥ ४ ॥ नन्यत्र पक्षे न च पाषाण गन्धो नास्तीति वाच्यमिति प्रयोगानुपपत्ति । पुल्लिंग गन्धशब्दप्रतिपाद्येऽभेदसब धेनावितमर्थ बोधयत विशेप्यनिघ्नस्य वाच्यपदस्य नपुसकत्वा नुपपत्तरित्यस्वरसादाह ।

·त्रिंशच्छूलोकी ७ मू० अथवाऽस्मिन् पूरणीयं सामान्येनेदमादिकम् । विशेष्य तु तदर्थः स्यात्यायशो वा विशेषणम् ॥५॥ पापाणे गन्धो नास्तीति भिन्न वाक्यम् । इति वाच्यमित्यनयोस्तात्पर्यमाहकत्वम् । तथाचेदमिति न वाच्यमित्यन्वय । इदशमस्य गन्धवाचकत्वेऽपि उत्सर्गतो नपुसकत्वम् इतिशब्दस्य पापाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमतिपादकत्वमर्थ । बोषाकारस्तु पूर्ववत् । श्लोकार्थस्तु-अस्मिन् वाक्ये । सामान्यत इदशब्दादिकमध्याहर्तव्यम् । ताह- शेदंशब्दार्थस्तु पूर्वविशेष्यम् । ननु अध्याहनेदशब्दस्य गन्धार्थकत्ये पुस्त्वानुपपति । नचोत्सर्गत पदाना नपुसकत्वमिति वाच्यम् । यत्पदप्रतिपाद्यार्थपरामर्शकत्वमिदमादीना यत्र तत्र तेषा तत्समानलिङ्गकत्वस्यैवाभियुक्तसम्मतत्वेन तादृशनियमत्य स्वपरामृश्यमाना- थगोषकपदान्तरासमवधानविषयत्वादित्याशयनाह–प्रायशो वा विशेपणमिति । तथा चेदंशब्दस्य पाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्यमर्थ । तदर्थकपुल्लिङ्गपदान्तरसमयधानाभावा- इतिशब्दस्य गन्धनिष्ठत्वप्रतिपादकत्वमर्थ । तथा च पाषाण- निष्ठाभावप्रतियोगित्व गन्धनिष्ठत्वप्रतिपादकाप्रमाणोक्तिविषयीगूतमित्यन्वयबोध । ननु नच गन्धम्य पापाणसबन्धाभाव इति वाच्यमित्मत्राध्याड़ियमाणेदशब्दस्य विशेषणीभूतगन्ध. परामर्शकत्ल विशेष्यभूतपाषाणसपन्धाभावपरामर्शकत्व वा न संभवति । उभयोरपि पुम्स्वादत आह-प्रायश इति । तत्र तुल्यवित्तिवेद्यतया उत्तरकालीनमानसेन या लभ्यस्य पाषाणसवधाभावाधिकरणत्वस्य गन्धवृत्तित्वस्य वा परामर्शकमिदमादिपदमिति भाव ॥५॥ प्रकृते नपुसकत्वम् । अध्याहार विनाप्याह-- अथवा पूर्वलस्पोक्तिवादात्म्येत्यर्थमागिनः । भावान्तार्थस्य वचसो नजप्रामाण्यभेद्यता ॥६॥ पाषाणे गन्धो नास्तीत्येक पदमनुकरण विलक्षणानुपूर्वीविशिष्टताशवाक्य- परम् । अमेद इतिशब्दार्थ । वाच्यमित्यत्र कृत्यप्रत्ययो भावार्थकखाद्यर्थ । तद- ·त्रिंशच्ट्रोकी न्तम्य वचेरुत्तिरर्थ । नर्थम्वप्रामाण्यम् । संथा च तादृशानुपूर्वीविशिष्टाभिन्न वाक्य- मप्रमाणमिति बोध ॥ श्लोकार्थस्तु-इतिशब्दपूर्वग पापाणे गन्धो नाम्नति पदेन रक्ष्या योन्या या उक्तिः तादृशानुपूविगेपविशिष्टा तम्या यत्तादात्म्य अभेद तद्पो य इत्यय विशेन्य- तया तदन्वितम्य भावप्रत्ययान्तवचिधात्वर्थम्य वाक्यम्य ननामामाण्यविरेप्यत्वमिति ।। अत्र च पापाणे गन्धपत्य नास्तीति वाच्यमित्यत्र पाषाणनिष्ठाभारमतियोगित्वादियोधम्तु न साक्षात् , किन्तु पापाणे गन्धवत्त्व नास्तीति वाक्यानाशवाक्यम्योपम्यितो सगुत्तरकालीन इति भाव ॥६॥ ननु पापाणे गन्धवत्त्व नास्तीत्यादिशब्दार्थाच्यादिरामभित्र्याहारस्थले सेय रीति संभवति, नतु ज्ञानविशेषबोधकमनशक्यादिस्थले मन्तव्यं शयमित्यादौ इत्यतम्त- साधारणी रीतिमाह- . मू० विशेष्यत्वादिना भेगान्वयी बोध इतेलान् । भावान्तवचिमन्यादिप्रतिपाद्योऽप्रमेति वा ॥७॥ गन्धवत्त्वपदस्य गन्धविशेष्यकत्वमर्थ । तम्य वच्याद्यथै ज्ञानेऽन्वय । तत्र वचिधात्वर्थ शाब्दबोध । मनधात्वयों मानसोध । शक्धिात्वर्थ स्वोतार्थविशेष्यका. प्रामाण्यप्रकारक्योध । तत्रगन्धवत्त्वादिपदार्थस्य गन्धविशेप्यकत्वादेरन्वय । अथवा-गन्ध- वत्त्वपदस्य गन्ध एवार्थ । तम्य विशयित्वादिसबन्धेन ज्ञानेन्वय । तिङन्तार्थम्य पाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्य प्रकारितासबन्धेन तत्रान्वय । अथवा-पाषाणे गन्ध- वत्त्वं नास्तीति तात्पर्यग्राहकम् । पाषाणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वकारतानिरूपितगन्धनि छविशेष्यत्वमितिशब्दार्थ । ठस्य ज्ञानेऽन्वय । नार्थम्त्वप्रमात्वमिति ।। लोकार्यस्तु-विशेष्यत्वादिसरन्थेन गन्यादिरूपविशेष्यसबन्धी य भावप्रत्य- यान्तवचिमन्यादिप्रतिपायोऽर्थ चोधः स अप्रमेति वा । न च पाषाणे गन्धवत्त्व नास्तीति वक्तु युक्त शक्यमुचितमित्यादौ भावे तुमुन् । इत्युक्तिन युक्त्यर्थ इति ·त्रिंशच्छ्लोकी संप्रदाय । तत्र युक्तत्वानुचितत्वे अप्रमात्वरूपे । अशक्यत्व तु साधकशून्यत्वमिति विवेक । ५. X इदानीं प्रसङ्गादितिशब्दप्रभावमाह-- मू० लक्षणा चैकवाक्यत्व विपयत्वविपर्ययः । व्युत्पत्तीना च संकोच इतिशब्दस्य वैभवः ।। ८ ॥ यथा पूर्वोक्तस्थल एव गन्धवत्त्वपदस्य गन्धविशेष्यकत्यार्थे रक्षणा विभिनतिडा- दिघटितत्वाद्भिनवाक्यत्वप्रसक्तावपि एकवाक्यत्व गन्धवत्वपदस्य मुरयविशेष्यताप्रयोजक- प्रथमान्तपदत्वपत्त्वेऽपि तदर्थस्य प्रकारत्व नामार्थयो साक्षाढ़ेदान्ययस्याव्युत्पन्नस्वेऽपि व्युत्पत्तिसकोचात्तथान्वयबोध इत्यादि। एवमन्यत्राप्यूयम् ।। लोकार्थस्तु स्पष्ट ॥ ८ ॥ मू० संबोधनं ग्रन्थकृतो ननोरथ उदीरितः । अन्वेति च यथायोग्यं फर्मत्वेन ततस्ततः ॥९॥ उदाहरणञ्चास्य-~-ननु मङ्गल विनध्वस प्रति वा समाप्ति प्रति या न कारणम् । चिनाऽपि मङ्गल नास्तिकादीना ग्रन्थेषु समाप्तिदर्शनात्-इति । विनापदस्याभावसामानाधि करण्यमर्थ । मगरमित्यत्र द्वितीयार्थ प्रतियोगित्वम् , तम्य विनापदार्थकदेशाभावेऽन्वय , ससवन्धित्वात् । विनापदार्थस्य चरमवर्णरूपसमाप्तावन्वय । ग्रन्थेधित्यत्र घटकत्व सप्तम्यर्थ । वर्णेषु चरमस्य च स्वघटितग्रन्थघटकवर्णभागभावासमानकालीनत्यम् । तस्या दर्शन ज्ञानम् , ज्ञाप्यत्व पञ्चम्यर्थ । अन्वयश्चास्य कारणभेदे वाकारद्वयसमभिव्याहृतस्य समाप्तिपदस्य विनध्वस समाप्त्यन्यतरदर्थ । यत्तु विघ्नध्वमपदस्य विशध्वससमाप्त्यन्य तरार्थकत्ल समाप्तिपदस्य वा स्यादित्यत्र विनिगमनापिरहाद्विनध्वससमाप्त्यन्यतरत्वावच्छिन्नस्य वारद्वय भान सारित्याशङ्कय प्रथमोपस्थितत्वात्प्राथमिकपदस्यैव लक्षणति केषाचित्समाधानम् । अन्यथा च यस्मिन्पदे याकारसमभिव्याहारस्तस्यैव लाक्षणिकत्वम् । याकारसमभिव्या हारस्य लक्षणातात्पर्य ग्राहकत्यात् । उभयत्र यामारसमभिव्याहारोप्रामाणिक । अतो नोभयत्र याकारसममि याहारस्पलेऽन्यतरत्वावच्छितस्य वारद्वय भानारतिरिति च समाधा- साहिएकपदस्योभयान्यतरवा नान्तरम् । तदुभयमप्यसमीचीनमिति भाति । .

·१०
त्रिंशच्छ्लोकी
वच्छिन्नोपस्थापकत्वे वाकारसमभिव्याहारस्येव शत्तया सोपस्थाप्यैकतरार्थविलक्षणान्यतरत्वा-
वच्छिन्नघटकैकपदार्थोपस्थापकपदान्तरसमभिव्याहारस्यापि ज्ञान प्रयोतकम् । अतो
विनध्यसपदम्य प्रथमोपस्थितत्वेऽपि समाप्तिपदश्रवणामागन्यतरत्वावच्छिन्नोपम्यापकत्यास-
भवेन तस्य प्रथमोपस्थितत्वमकिश्चित्करम् । एव यस्मिन्पदे इत्यादि समाधानमप्यमाह-
तम्।
यत उत्तरपदे वाकारसमभिव्याहार विना पूर्वपदे वाकारसमभित्र्याहारोऽनुभव-
विरुद्ध । तथाहि-घट वा पट वाऽऽनयेति घट पट वाऽऽनयेत्यवानुभवसिद्ध प्रयोग ।
न तु घट या पटमानयेति प्रयोगानुभव शक्यते नायितुम् । तर घट वा पट वाऽऽनयेत्युभयत्र
वाकारसममिव्याहारस्तेनैव प्रत्याख्यात । तेन यस्मिन्पदे इत्यादिग्रन्थार्थपोलोचनाया यत्र
घट पट वाऽऽनयेत्युच्यते तत्र पटपदस्य रक्षणा । यत्र घट या पटमानयेत्युच्यते तत्र घटपदस्य
लक्षणेत्यर्थ स्वरसतो लभ्यते । स चानुभवविरुद्ध । किन्तु सर्वोचरपदम्यैर रक्षणा
तत्रैव वाकारसमभिन्याहार । घट या पट वाऽऽनयेत्यत्र घटपदे वाकारसमभिव्याहारस्तु घटपद
न घटत्वावच्छिन्नोपस्थापकमिति तात्पर्य ग्राहयति । पटपदे वाकारसमभिव्याहारस्तु
पटपद घटपटान्यतरत्वावच्छिन्नोपस्थापकमिति तात्पर्य प्रायति । नच वैपरीत्ये विनिग-
मनाविरह इति याच्यम् । पूर्वपदे वाकारसमभिव्याहार चिनाप्युत्तरपदे वाकारसमभिव्या-
हारस्य, उत्तरपदे वाकारसमभि याहार विना पूर्वपदे वाकारसमभित्र्याहाराभावम्य च विनि
गमकत्वमित्यादिकमालोचनयीम् । विनापीत्यत्रापिशब्दसारस्यान्मङ्गलसामानाधिकरण्यमपि
सूच्यते । तथाच मङ्गलप्रतियोगिकाभावसमानाधिकरणमगरसमानाधिकरणनास्तिकादि-
कर्तृकग्रन्थघटकसमाप्तिज्ञानज्ञाप्यचिन्नध्वससमाप्त्यन्यतरनिरूपितकारणतावद्भेदयन्मङ्गलमित्य -
न्वयबोध । तत्र ननुपदस्य ग्रन्थकारसबोधनमर्थ । तस्य कर्मतासबन्धेन कारणभेदेऽन्वय ।
ग्रन्थकारसबोधनकर्मत्व नाम ग्रन्थकारसमवेतबोषजनकव्यापारजन्यज्ञानविषयत्वमिति सर्व
सुस्थम् ॥ लोकार्थस्तु स्पष्ट ॥ ९॥
प्रसगाच्चेच्छब्दस्यार्थमाह-
सू. स्वानुमत्यतिपाते तद्विशिष्टे वा विशङ्कने ।
जिज्ञासायां कचिञ्चेत्तद्भवता कर्तरि कचित् ॥ १० ॥

·विशेष । त्रिशच्छ्लोकी ११ उदाहरण चास्य इतिचेन्नेति। तत्र स्वस्थानुमति अभ्युपगमापरपर्यायो ज्ञान- तस्या अतिपातः अभाव । तदर्थकश्चेच्छब्द । तत्र यत्र चेदित्यनन्तर पृथइनन श्रूयते तत्र चेत्पठसमभिव्याहृतना एवानुमत्यभावोऽर्थ । यत्र पृथड्नन्न श्रूयते किंस्वितिचेदित्यव तत्र चेदित्यस्य तदर्थकत्व बोध्यम् । तत्र न कारणमित्यत्र विशिष्टकारण भदम्य प्रकारितासबन्धेन मङ्गलस्य विशेप्यितासबन्धेनानुमतावन्वय, इतिशब्दमभा यात् । तर चेन्छब्दार्थ स्वानुमत्यभाव -~-स्वनिष्ठानुमत्यभाव । स च नैरुदा म्वनिष्ठानुमत्यभावत्वेन विशिष्टरूपेण चेच्छब्देन प्रतीयते। किन्तु स्वनिष्ठत्व विधेयतया, अनुमत्यभावश्चोद्देश्यविधया । तथाच तादृशविशिष्टभेदप्रकारकमगलविशष्यकानुमत्य भार स्वनिष्ठ इति विशिष्टबोध । यत्र इति चेदनन्तर पञ्चम्यन्तपद श्रूयते तत्र पञ्चम्य न्तार्थज्ञानज्ञाप्यत्वस्यानुमत्यभावेऽन्वय । केचितु तज्ज्ञानप्रयाज्यत्व पञ्चम्यन्तार्थ । तस्य स्वनिष्ठत्वेऽन्वय । प्रयोज्यत्व स्वरूपसबन्धविशप । प्रतिवद्धयाभावसबन्धप्रतिबन्धकयो प्रयो ज्यपयोनकभावम्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् । प्रकृने शिष्टाचारविषयत्वेन मगलस्य समाप्तिसाधन पानुमानादिति यदि स्यातदा तादृशानुमत्यभाव शिष्टाचारविषयत्वज्ञानजन्यमद्गलपि शप्यकसमाप्तिकारणत्वप्रकारकानुमितिप्रयोज्यस्वनिष्ठत्ववानिति विशिष्टबोध इत्याहु । प्रकारान्तरेणाह-तद्विशिष्टे वा विशङ्कन इति । स्वानुमत्यभावविशिष्टशकायामित्यर्थ । शङ्का स्वोक्तार्थविशेष्यकामामाणिकत्यप्रकारकज्ञानम् । प्रकृते तु कैवलज्ञानमेव शङ्का । स्वानुमत्यभावो नाम प्रतिबद्धधत्वम् , न तु पूर्वोक । तत्र नम एव प्रतिबद्धयत्व मर्थ । चेच्छब्दस्य शङ्कार्थ । तत्र मङ्गलादे विशेष्यिवादिनाऽन्धय । कारण त्वानुमानादित्यत्र पञ्चम्यथों निरूपितत्वम् । अन्वयश्चास्य प्रतिबद्धयत्वे । मङ्गलविशप्यायथोक्तभेदप्रकारिका शङ्का निरुक्तानुमाननिरूपितप्रतिबद्धधवाश्रयीभूतेति विशिष्टबोध । यत्रेति चेदित्येव श्रूयते तत्र जिज्ञासेतरार्थकस्थले सर्वत्र नम्शब्द प्रयोक्तव्य इत्यभिप्रायो ग्रन्थकारस्य । अत्र केचिपूर्वपक्षयन्ति । इति चेनेत्यन्न यदि नब प्रतियद्धय त्वमेरार्थ तर्हि तदनन्तर-यत्र पञ्चम्यन्तपद श्रूयते तत्र तदर्थतन्निरूपितत्वविशिष्टपतिमध्य स्वमकारकयोधसभवेऽपि यत्र पृथक् पञ्चम्यन्तपद न भूयते, किन्विति चेन्नेत्यनन्तर शिष्टा चारविषयत्वेन मारस्य समाप्तिसाधनत्वमनुमीयत इत्येव, तत्र का गति । नहि निरूपका तत्र - तथा च ·१२ त्रिशच्छ्लोकी विशेषितप्रतिवध्यत्यप्रकारकयोध कचित्म्यारसिक सन्ननुभूयते । अतोऽयमोंऽनुपपन्नइति । अत्रास्मदातर –यत्र पृथक् पद न थ्रयने तत्राप्यत इति पञ्चम्यन्त पदमध्याहार्यमिति-प्राहु । युक्त चैतत् । इति चेन्नेत्यत्र सैवरेव विररण क्रियते-इतिचेन । कुन , यत शिष्टाचारविपयन्वेन मगरम्य समाप्तिसाधनत्वमनुमीयते अत इत्यर्थ इति । तस्लादेतद्विवरणपर्यालोननया अत इत्यादिकमध्याहार्यमेव । अत्रोक्तपक्षद्वयमेकविषयकमेव । विषयान्तरमप्याह-जिज्ञासायां कचिदिति । अत्रोदाहरणम्-द्रव्यत्वजातो किं मानम् । न तावत्प्रत्यक्षम् , धृतजतुप्रभृतिषु द्रव्यत्वामहादितिचेन्न । कार्यममयायिकरणतावच्छेदक्तया द्र यत्वजात्यनुमानादिति । अत्र द्रव्यत्वजातिविषयकामाकरणविषयकजिज्ञासा कार्यसमवायिकारणतावच्छेदकत्वविषयक द्रव्यत्वजात्यनुमितिज्ञाननिवर्तनीया इति चोप । तादृशानुमितिज्ञाननिययत्य कथ द्रव्यत्वजातिप्रमाणजिज्ञासाया इच्छाया विषयसिद्धिमात्रनिवर्तनीयतया प्रमाणजिज्ञासाया प्रमाणसिद्धिमात्रनिवय॑त्वादिति चेत् । द्रव्यत्वनातायनुमितिज्ञाने द्रव्यन्यजातिविषयकानुमि- त्यात्मकप्रमाकरणज्ञानम्याप्योचित्यावर्जनीयतया परम्परयाऽनुमितिज्ञाननिय॑त्वम्य, तम्य विशिष्टानुमितिज्ञानस्यानुमानज्ञानरूपतया साक्षाद्वा तन्निरर्तनीयत्वस्य प्रमाणजिज्ञामाया सत्त्वात् । अानुमानपदमनुमितिज्ञानपरम् । निरूपितत्व पञ्चम्यर्थ । नर्थस्तु निवर्त्यत्वम् । तम्य घेच्छब्दार्थे जिज्ञासायामन्वय । नन्यत्र जिज्ञासाया द्रव्यत्यजातिप्रमाणविषयकत्व दुर्लभम् । न च मानपदार्थम्य विषयताविशेषसमन्धेन जिज्ञासैकदेशे ज्ञानेऽन्ययातल्लाभ इति वाच्यम् । विचारासहत्वात् । किमत्र किंशब्दार्थविशषितस्य मानपदार्थम्य विषयतासबन्धेनान्वय , उत किंशब्दार्थस्यापि प्रातिस्विकरूपेण विषयतासम्बन्धेनान्वय , आहोस्विद्रव्यत्वजातौ कि मानमित्येक वाक्यम् । तत्र मानविशेष्यकजिज्ञासाविषयप्रकारकाभेदससर्गक्योध प्रथममुत्पद्यने । तत इतिचेदिति श्रवणे तत्र विषयतासबन्धेन मानपदार्थमात्रस्यान्वय इति । नाद्य , जिज्ञासाया द्रव्यत्वजातिप्रमाणमात्रविषयकतया जिज्ञासान्तविण तद्विपयकत्वाभावात् तद्विशेषि- तप्रमाणविषयकत्वस्य जिज्ञासाया दुर्घटत्वात् । अत एव न द्वितीयोऽपि । नाप तृतीय , इतिशब्दपरिक्षयापत्ते भिन्नवाक्यतया प्रतीयमानाना वाक्यानामेकवाक्यतासम्पादन- स्येतिशब्दप्रभावत्वेन तद्धटितभिन्नवाक्यै प्रातिस्विकरूपेण बोधासभवात् । यद्यपि जिज्ञासा- , , ·त्रिशचालोकी १३ विषयत्वोपलक्षितस्य मानस्य विषयतया ज्ञानेऽन्वय स्वीकृत्यैकवाक्यतापि सघटते । जिज्ञा सायाश्चोपलक्षणतया निशेन जिज्ञासाविषयकस्वाभावेऽपि न क्षतिरिति वक्तं शक्यते । तथापि न तावत्प्रत्यक्षं घृतजतुप्रभृतिषु द्रव्यत्वाग्रहादित्यस्य भिन्नवाक्यत्वं दुर्वारमेव । अनायं समाधि । यत्र किंशब्दसमभिव्याहत्तनन्वित्यादिग्रन्थोचरं इतिवेन्नेति श्रूयते ततिशब्दपूर्वमेकमेन पदमव्यय विशिष्टतादृशवाक्यपरम् । इतिशब्दार्थस्तु प्रतिपाद्यत्व तस्य चेच्छब्दार्थेऽन्वय । तत्र किंशब्द यद्याशाविषयपर तदा चेच्छब्देनाध्याशङ्काभिधीयते । यदि जिज्ञासाविषयपर तदा चेच्छब्देनापि जिज्ञासाभिधीयते । तत्र द्रव्यत्वजाति- विषयकप्रमाकरण जिज्ञासाविषयीभूतमित्यादिवोधस्तु तादृशपदोपस्थाप्यवाक्यघटकीभूत- पदज्ञान इति बोध्यम् ।। अत्र केचित् पत्रमु -निपाताना द्योतकत्वात् अय पक्ष सर्वोऽप्यनुपपन्न । तत्र ननुपदस्य तदर्थविशेष्यत्वेनाभिमतार्थयोधकपडे स्वार्थान्तविण लक्षणातात्पर्यबाहकत्वोक्ति- संभवेऽपि चेत्पदस्य तथा वक्तुमयुत्तत्वादिति ।। तन्न, निपाताना द्योतकत्वस्य नैयायिकसिद्धान्तविरुद्धत्यात् । अन्यथा नज शक्यतावच्छेदकनिरूपण एक्कारशक्यतावच्छेदकनिरूपणं च दीधितिकृतां विरुद्धघत । अथ निपाताना द्योतकालस्य नैयायिकसमदायविरुद्धत्वे इवशब्दस्य न सादृश्यार्थकत्य , किन्तु सादृश्यप्रतियोगिवाचकादस्यैर तरसादृश्यावच्छिन्ने लक्षणति तत्र ग्रन्थता निरूपण तव विरुद्धयेतेतिवेन्न । तत्र चैत्र इव मैत्र , चैत्रमिय मैत्रमानयेत्यादौ चैत्रमैत्रपदयो समानलिङ्ग- वननकलानुपपत्तिरूपबाधकप्रतिसधानेन तथोते । अत एव इयशब्दार्थप्रतियोग्यनुयोगि वाचकपदयोरपि समानवचनकत्यादिना भाव्यमिति व्युत्पत्त्यन्तर स्वीकृत्येवशब्दस्य साह- श्यार्थकता केचिदाचक्षते । स्यादेतत् । निपातार्थस्य मुख्य विशेष्यतया भान नैयायिकसप्रदाय- विरुद्धमिति । नैष दोष । पुरपे दण्डो नयेति संशयात्य दण्डाभावदण्डोभयविशेष्यतानिखपित- पुरुषवृत्तित्वनिष्ठप्रकारताशालिवमुपपादयता गदाधरभट्टाचार्येण निपातार्थविशेष्यकत्वस्यापि चितलादिति । अथात्र पक्षत्रयेऽपि क्वचिद्विशेष्यत्वादिना प्रथमाद्यन्तार्थस्यान्वययोधार्थ ·। त्रिंशच्छ्लोकी कचित्पूर्वपदेन वाक्यपोधार्थ च इतिशब्दस्यावश्यस्त्वमापतितम् । तथाच यौतिशब्दसमभि- व्याहारो नास्ति, यथा आत्मवादे मुक्तावल्यम्-नातिरिच्यते चेत् तर्हि समूहारम्बने नीरा- कार पीताकार स्यादिति । तत्र का गति । अत्र केचित् तत्रापि इतिशब्दोऽध्याहर्तव्य इत्याहु । वस्तुतस्तु चेच्छन्दो द्विविध । यद्यर्थ एक आशनार्थकोऽपर । तत्र तावन् यत्रे- तिशब्दसमभिव्याहारो न दृश्यते तत्र यद्यर्थक एव चेच्छन्द इत्यवधेयम् । तदेयता कर्तरि क्वचित् । तत्र तच्छब्देनाशङ्का जिज्ञासा चाभिधीयते । तद्विशेष्यत्वं चित्तदाश्रयस्यैन । यथा-शब्दाश्रयत्वेनाकाशस्य कारणत्वे कान्यथासिद्धिरिति चेत्पञ्चमीति गृहाण इति । शब्दा- श्रयत्वावच्छिन्नत्वप्रकारेण कारणत्वप्रकारकाकाशविगप्याग्रहविरोधिग्रहविषयीभूतान्यथा. सिद्धिर्जिज्ञासाविषयीभूतेति तत्रेतिपदपूर्वाव्ययात्मकताहशपदोपस्थाप्यराक्यस्यार्थ । कथमि- तिचेदिरथम् । शब्दाश्रयत्वेनेत्यनन्तरमितिशब्दोऽध्याहर्तव्य । तदर्थ प्रकारत्वे तृतीयान्तार्थम्य शब्दाश्रयत्वावच्छिन्नत्वस्यान्वय तम्य कारणत्वपदाथ कारणत्वग्रहेऽन्वय । अथवा- इतिशब्दमनध्याहृत्य तृतीयार्थस्यावच्छिन्नत्यम्य प्रकारितासबन्धेन कारणत्वग्रहेऽन्वयो वाच्य। यद्वा-तृतीयार्थस्यावच्छिन्नत्वस्य कारणत्वग्रहरूपकारणत्वपदार्थदेशकारणत्वे स्वरूपसबन्धे नान्यय । नचात्र घटादिक प्रतीत्यम्याध्याहर्तव्यतया शब्दाश्रयत्वावच्छिन्नघटादिनिरूपित- कारणत्वाप्रसिद्धयाप्रामाण्यापचिरितिवाच्यम्। इष्टापत्ते । अभिनिवेशेनच प्रयोगात् । पक्षत्र- येऽपि विरोधिग्रहविषयत्वस्य सप्तम्यर्थस्यान्यथासिद्धावन्यय इति यहव । तत्र सप्तम्या विरोधि ग्रहविषयत्वार्थकत्व न स्वारसिकमिति प्रतिभाति । वस्तुतस्तु कारणव इत्यनन्तर सभाव्य- माने सतीति पूरणीयम् । आनुभाविक चैतत् । कान्यथासिद्धिरित्यनन्तर गृहीतव्येति पूरणीयम् । अत एव पञ्चमीति गृहाण्त्युत्तरम् । इदानी सप्तम्यर्थस्य प्रयोज्यत्वम्य गृहीतव्येत्यत्र तव्यप्रत्ययप्रकृत्यर्थे ग्रहेऽन्वय । तथा च शब्दाश्रयत्वावच्छिन्नत्वमकारकसंभावनाविषयी- भूतकारणताप्रयोज्यग्रहविषयीभूतान्यथासिद्धि केत्यर्थ । तत्र सभावनाविषयीमूतकारणता प्रयोज्यत्व सविशषण हीति न्यायन कारणवसभावनाप्रयोज्यत्व एव पर्यवम्यति । अन्यथासिद्धि आहेच कारणत्वसभावनाया प्रयोजकत्वमबाधितमेव । कारणल संभाव्यैवान्यथासिद्धेनिरूप्य त्वात् । यद्वा कारणत्वपद पूर्ववृत्तित्वपर तरसभावनाप्रयोज्यत्वे न कापि विप्रतिपत्तिरित्या दिकमवसेयम् । अत्र चैदन्तार्थस्य तादृशवाक्यप्रतिपाद्यजिज्ञासाया अध्याहियमाणस्वमिति ।

·त्रिंशच्छ्लोकी १५ पदार्थेऽन्वय । पञ्चमीत्यत्र विषयत्वमितिशब्दार्थ । तथाचैतादृशवाक्यप्रतिपाद्यजि. ज्ञासाश्रयस्त्व पञ्चमान्यथासिद्धिविषयकज्ञानवान् भूया इति बोध । एव पश्चमीति गृह्य तामिति यर श्रूयते तत्र तादृशवाक्यप्रतिपाद्यजिज्ञासाश्रयत्वत्समवेत पञ्चमान्यथासिद्धि ग्रहो मूयादित्यर्थ । जिज्ञासान्वितस्याध्याहृततृतीयान्तयुप्मच्छब्दार्थस्य तृतीयार्थसमवेतत्व द्वारा ग्रहेन्वयादित्यादिकं तत्र तत्र स्वयमूहनीयम् । लोकार्थस्तु उक्त ॥ १० ॥ मू० तथापि स्यादवाध्यत्वे यद्यपि स्यादनादर । यदि चेपदनिष्टत्वे तदा तञ्जन्यवेदने ॥ ११ ॥ प्रथमस्योदाहरणम्-यद्यपि स्नेहत्य नित्यवृत्तितया न कार्यतावच्छेदकम् । तथापि जन्यस्नेहत्व तथा बोध्यमिति । अत्र स्नेहत्व नित्यवृत्तित्वप्रयोज्यकार्यतावच्छेदकभेदवदिति योधे यद्यप्यर्थस्यानादरस्याप्रयोजकत्वज्ञानरूपस्य विषयतया, अप्रयोजकत्वरूपस्य वा स्वरूप- सबन्धेन भेदेऽन्वय स्वीकर्तव्य । अत्र शुद्धस्नेहत्ये कार्यतावच्छेदकभेदो हि जगत्वजात्यसिद्धि- प्रयोजकतयोपन्यस्यते । स च न तथा भवितुमीष्टे । जन्यत्वविशेषितस्नेहत्वस्य कार्यतावच्छेद- कत्वमादाय जरत्वजातिसिद्धयुपपादनसभवादितिभाव । तदेवाह-तथापि जन्यम्ने- हत्य तथा बोध्यमिति । तथापीत्यस्य शुद्धस्नेहत्वविशेष्यककार्यतापच्छेदकभेदप्रकारकज्ञाना- पतिवद्धयत्वमर्थ । तस्य तथा यो-यमित्यत्र कार्यतावच्छेदकमकारकज्ञानेऽन्यय । तथा चा प्रयोजकनित्यवृत्तित्वप्रयोज्यकार्यतावच्छेदकोंदवत् स्नेह्त्वमिति प्रथमवाक्यार्थ । स्नेहत्वविशेप्यककार्यतावच्छेदकभेदप्रकारकज्ञानाप्रतिबध्यकार्यतावच्छेदकत्वप्रकारकज्ञानविष - यीभूत जन्यस्नेहत्वमिति द्वितीयवाक्यार्थ । यत्र बोध्यमिति न श्रूयते किन्तु तथापि जन्यस्नेहत्व कार्यतावच्छेदकमित्येव तत्र निरत्तज्ञानाप्रतियध्यशानविषयत्वपर्यन्त तथाप्यर्थ । तस्य कार्यतायच्छेदकत्वेऽन्वय इत्यादिक द्रष्टव्यम् । द्वितीयोदाहरणम्---यदिच हस्तादौ शरीरव्यवहारो न भवति तदाऽन्त्या वयवित्ये सतीति विशेषणीयम् । अत्र नतमभिव्याहृतभूधातुनाऽभावोऽभिधीयते । आख्यातेन प्रतियोगित्यम्। ईषदनिष्टत्व यदि चेयनेनोच्यते । तच्च बलवदद्वे- ·वहार त्रिंशच्छ्लोकी पाविषयत्वम् । तथाच घरबदद्वेषाविषयहस्तादिनिष्ठाभावप्रतियोगित्याश्रय शरीरव्य- इति प्रथमवाक्यार्थ । द्वितीययाक्याथै इतिशब्दानन्तर अनेनेति पूरणीयम् । तत्र यदि लक्षण इति सप्तम्यन्तरक्षणादमध्याहियते । तदा विपूर्वकशिष्धा- तूतरस्य भावकर्मणोरित्यधिकारविहितस्यानीयत्ययम्य साधुत्वार्थकत्यम् । विपूर्वकशिप्- धातोघटितत्वमर्थ । रक्षण इत्यत्र सप्तम्यर्थो निष्ठत्यम् । अत्यावयवित्ये सतीत्येक पदम्। तादृशानुपूर्वी विशेषविशिष्टवाक्यपरम् । इतिशब्दार्थश्च प्रतिपायत्वम् । अनेनेत्यत्रेद- शब्दार्थों धर्म । तृतीयार्थो निरूपितत्वम् । तथाच सप्तम्यन्तसत्पदसमभिव्याहृता न्त्यावयवित्वपदप्रतिपाद्यान्त्याययवित्ववैशिष्टयरूपो यो धर्मस्तन्निरूपितघटितत्व निरुक्तलक्षण- निष्ठमिति बोध । यदिच रक्षणमिति प्रथमान्तरक्षणशब्दोऽध्याहियते, तदा कर्मण्यनीय- प्रत्यय । कर्मत्व च प्रने आश्रयत्वम् । तथाचानीयप्रत्ययार्थस्याश्रयस्याभेदेन लक्षणेऽन्यय । शेप पूर्ववत् । यदि रक्षणवाक्य इति सप्तभ्यन्तरक्षणवाक्यशब्दोऽध्यायिने, तदाऽन्त्याव यवित्वे सतीत्यव्योपस्थापिततादृशानुपूर्वी विशेषविशिष्ट इत्यर्थाभदे, मचाध्याहृततृतीयान्तेदश- व्दार्थवाक्येऽन्वेति । शेष पूर्ववत् । एव लक्षणवाक्यमिति प्रथमान्तरक्षणवाक्यशब्दाध्याहारपक्षेs प्यूहनीयम् । पक्षचतुष्टयेऽपि कृत्यप्रत्ययत्वेन रूपेणेष्टसाधनत्वमनीयत्ययार्थ । अन्वयश्चास्य प्रत्यर्थे । इष्ट च प्रकृतेऽतियाप्तिवारणं बोध्यम् । अत्र लक्षणशब्देन न केवल चेष्टावत्त्वत्वेन रूपेण चेष्टावत्त्वरूपशरीररक्षणमुपस्थाप्यते । केवर चेष्टावत्त्वस्यान्त्या- वयवित्वघटितत्वाभावेन बाधापत्ते । नाप्यन्त्यावयवित्वविशिष्टचेष्टावत्वत्वरूपेण तादृश- विशिष्टधर्मस्यान्त्यावयवित्वघटितत्वे निर्विवादेन प्रकृतानुपयोगातादृशविशिष्टलक्षणे पुनरन्त्या- वयवित्वघटनाया इष्टसाधकत्वामावात् । किन्तु चेष्टावत्त्वघटितलक्षणत्वेन सामान्यत शरीर. रक्षणत्वेन वा । एव रक्षणवाक्यशब्देन न केवल चेष्टावत्त्व शरीरत्वमित्यानुपूर्तीविशेषविशिष्ट- वाक्यत्वेन, नाप्यन्त्यावयवित्वे सति चेष्टावत्त्व शरीरत्वमिति तादृशानुपूर्वीविशिष्टयाक्यत्वे- न या रूपेण रक्षणवाक्यमुपस्थाप्यते । किन्तु चेष्टावत्त्व शरीरत्वमिति वाक्यघटितरक्षणवाक्य- स्वेन सामान्यत शरीररक्षणवाक्यत्वेन वेति घोध्यम् । केचित्तु लक्षणशब्देन चेष्टावत्त्वेन रूपेण चेष्टावत्त्वरूपलक्षणमुपस्थाप्यते । विपूर्वकशिषधाल्वों विशेष्यत्वम् । शेष पूर्ववत् । युज्यने चैतत् । अन्त्यावयवित्वे ·त्रिंशच्छ्लोकी १७ सति चेष्टावत्व शरीरलक्षणमिति ज्ञानेऽन्त्यावयवित्वनैशिष्टयनिष्ठप्रकारतानि- रूपितविशेष्यताया चेष्टायत्त्वे सत्त्वात् । एव रक्षणवाक्यशब्देन चेष्टावत्त्व शरीरत्व-- मित्यानुपूर्वीविशिष्टवाफ्यत्वेनैव रूपेण लक्षणवाक्यमुपस्थाप्यते । अन्त्यावयवित्वे सति चेष्टापत्वं शरीरत्वमिति वाक्य शरीररक्षणपरमित्याकारकज्ञानेऽन्त्यावययित्वे सतीति पदस्यान्यवहितोचरत्वसंबन्धेन चेष्टावत्त्वं शरीरत्वमिति वाक्य प्रकारतयाऽन्त्यावयवित्वे सतीति वाक्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया चेष्टावत्त्व शरीरत्वमितिवाक्ये विद्यमानत्वा- न काप्यनुपपतिरित्याहु । एतन्मते तादृशविशेष्यतायामत्तिव्याप्तिवारणरूपेष्टप्रयोजकत्वमक्षत- - मेवेति ध्येयम् । इत्थ च तदेत्यत्र तच्छब्देन शरीरव्यवहारनिष्ठहस्तनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमुप- स्थाप्यते । विशपणाना लक्षणघटकत्व विशेषणवाचकपदाना रक्षणवाक्यघटकत्व चाति व्याप्त्यादिवारणप्रयोजनकत्वमनिश्चित्यानावश्यकत्वेनाध्यासीयते । तत्रातिव्याप्तिवारण प्रयोजनकत्व तदपटितस्यारक्ष्यसाधारणतामनध्यवसाय न व्यवस्यने । तच्चातिव्याप्ति निरूपकाधिकरणे लक्ष्यतावच्छेदकशून्यत्वनिश्चय स्यादिति पते रक्ष्यतावच्छेदकीभूतशरीर व्यवहारविषयत्वस्य हस्तादिनिष्ठाभावप्रतियोगिरवज्ञान तद्धरकत्वज्ञानजनकमित्यादि ।। ११ ।। पू० पयोज्यत्वेऽपि वा तुल्ययुक्तिकत्ये क्वचिद्भवेत् । परिसंभावनाहेतुत्वार्थकत्वं तयोः क्वचित् ॥ १२ ॥ । कचित् प्रयोज्यत्य तदेत्यत्र दापत्ययार्थ । यदिचार्यस्तु पूर्ववत् । यथा यदिच पर्वते धूमोऽस्ति तदा यहि पर्वतेऽस्तीति । तत्र तच्छन्देन धूमनिष्ठपर्वतवृत्तित्वमभिधीयते । दाल्पत्ययेन प्रयोज्यत्वम् । अन्वयश्वास्य वृत्तित्वे । वाकारेणात्रापि पूर्वोक्तार्थ एव युज्यत इत्युक्त भवति । कचितुल्ययुक्तिकत्व दात्प्रत्ययार्थ । यथा एक पटत्वस्य जातित्वाभाव मनुते । अन्यस्तु घटत्वस्य । तत्र पटत्वजातित्ववादी अपर प्रति प्रत्यवति छते-यदिच पटल जाति तदा पटत्वमपि जातिरिति । अत्रापि यदिचार्थ पूर्ववत् , ·त्रिंशच्छलोकी यथा- परबद्रपाविपयत्यस्य तत्राप्यविशिष्टत्वात् । तदेत्यर तच्छन्दस्य घटत्वनिष्ठ जातित्वमर्थ । तुल्ययुतिकरय दाम्पत्ययार्थ जातित्वेऽचेति । केचित्तु यदिचत्यम्य पचित्समानार्थकता- माचक्षते यत्र तादृशोऽओं वक्तुरपि सम्मत -यदि च घटत्य जातिरित्यय । तदर्थसमावना च विपयतया जातित्वेऽन्येति । फचितदाशब्दस्य हेतुल्यायकत्वमपि । हेतुत्व जन्यत्वम् । यदिच तत्र दण्डो वर्तने बदा घटोत्पचिरपीति । अब तत्सदस्य दण्डोऽय जन्यत्व दात्मत्ययार्थ । तस्य पटेऽयय इत्यादिक स्वयमूहनीयम् ।। १२ ।। इदानी प्रसारवाक्यपटकचशब्दासमभिन्यातयदिशब्दार्थ श्लोकद्वयन स्पध्यति । मू० आहार्यधीर्यदेरथः पसते केचिदन्यथा । तदपिव्याहृतस्यैव तहरन्तरार्थता ॥ १३ ॥ च्यापनारोप्यताभेयसंपन्धित्वात्ययाथ तत् । समीचीनं न तद्भाति यतो बहु निरर्यकम् ॥ १४ ॥ आहार्यज्ञानविषयत्व यदिशब्दार्थ इति सम्मतम् , यथा -यदि पर्वने बहिर्नस्यात् तर्हि घूमोऽपि न स्यादिति । अत्र वदिशब्दार्थाधितो नमर्थाभायो मुख्य विशेष्य । पर्वतवृत्तित्व तदशे प्रकार । अथवा-वहिरेव मुळ्यविशेष्य । तदशे पर्वतनिष्ठाभाव प्रतियोगित्व मकार । नसमभिव्याहृतासधात्पर्धाभावान्वितप्रतियोगित्यस्य तिर्थ- लात् । आहार्यज्ञानविषयत्व यदिशब्दार्थ , तच्च पर्वतविशेष्यकाहिमकारकज्ञानोत्तरकाली नज्ञानविषयत्यम् । अन्यपश्चाप्तधात्वर्थे । रिइत्येन रूपेण रिर्थो न विवक्षित । पर्वतविशेष्यक्वहितकारकज्ञानोतरकालीनज्ञानविषयपर्वतनिरूपितवृत्तित्वाश्रय इति, बहि तादृशज्ञानोतरकारीनज्ञानविषयपर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगीति वा तदर्थ । तर्हि धूमोऽपि न स्यादित्यत्र तहत्यिस्य वन्यभावविशेष्यकपर्वतवृत्तित्वज्ञानज्ञाप्यत्व वहिविशेष्य कपर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानज्ञाप्यत्व बाथै । तस्यापि यथायोगमन्वय । अन तु लिड्वेन रूपेणापत्तिरर्थ भावर्थेऽन्वेति 1 तथान वन्यभावविशेप्यकपर्वतवृत्तित्यज्ञानज्ञाप्यं यत् पर्वतवृत्तित्वमापतिविषयीभूतं तदाश्रयो धूमाभाव इति, वहिविशेष्यकपर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगि वन्ामा ·- त्रिंचच्छ्लोकी वज्ञानज्ञाप्य य पर्वतनिष्ठागाव आपत्तिविषय तत्प्रतियोगी धूम इति या वाक्यार्थ । अत्र केचिद्याचक्षते । यदि वहिर्न स्यादिति वाक्य तात्पर्यनाहकम् । तत्समभिव्याहृतस्य तर्हिशब्दस्यैवार्थान्तरार्थकत्यमिति । किं तदर्थान्तरमित्याह-व्यापनेति । व्यापन व्यापकत्व मित्यक पक्ष । तथा च तर्हिशब्दस्य पर्वतविशेष्यकज्ञानविषयत्वोपलक्षितो यो वहि तत्प्रति योगिफाभावव्यापकसमित्यर्थ । अन्वयश्चास्य नार्थ एव । तथाच पर्वतविशेष्यकज्ञानविप यत्वोपर क्षित बयभाव यापको धूमाभाव आपत्तिविषयपर्वतवृत्तित्ववान् इति, धूम पर्वत विशेष्यकज्ञानविषयत्वोपरक्षितवद्दयभावव्यापकापत्तिविषयीभूतपर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगीति या पोध । आरोपितत्व तहिंशब्दार्थ इति द्वितीय पक्ष । तच्च वयमावविशेष्यकपर्वतवृत्तित्वारोप जन्यारोपरिपयत्व वहिविशेष्यकपर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगित्वारोपजन्यारोपविषयत्व वा । तस्य यथायोग्यमन्यय । तदा च बह्यमावविशेष्यकपर्वतवृचित्वारोपजन्यारोपविषयपर्वतवृत्तित्ववान् धूमाभाव इति, यहिविशेष्यकपर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगिस्वारोपजन्यारोपविषयपर्वतनिष्ठामाव प्रतियोगी धूम इति वा बोध इति । भेयसबन्धात्ययस्तर्हिशब्दार्थ इति तृतीय पक्ष । अत्र पो यदि वहिर्न स्यादितियाफ्यस्याप्यर्थवत्त्वमेव । वक्ष्यमाणनैरर्थक्यदूषणन्तु न तृतीयपक्षे । किन्तु पूर्वपक्षद्वय एष इत्यवसैयम् । अत्र यदिशब्दस्य पर्वतसब न्धित्वामावोऽर्थ । अन्वयश्वास्य नगर्थे । असधातो वृत्तित्यप्रकारकाहार्यज्ञानमर्थ । विषयत्वमाख्यातार्थ । अथवा पर्वतसबन्धित्वमेवार्थ । अन्वयश्चास्य वहौ । नसमभिव्याहृता- समाता अभावप्रतियोगित्यप्रकारकाहार्यज्ञानमर्थ । विषयत्यमाख्यातार्थ । तथाच पर्वतावृति वन्यभाव पर्वतवृतित्वमकारकाहार्यज्ञानविषय पर्वतवृत्तिवहि पर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगित्व प्रकारकाहार्यज्ञानविषयत्वानिति वा प्रथमवाक्यार्थ । द्वितीय तहत्यिस्य न केवल पर्वता वृचित्व पर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगित्व वार्य । तथा सति तहत्यिस्य पहशभावस्थ पर्वतवृत्तित्वे बेहे पर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगित्ते इत्यादिविवरणासगत्यापते । किन्तु वन्यभावविशेष्यकपर्वत वृतित्वज्ञानविरोधिज्ञानविषयत्वविशिष्ट पर्वतावृत्तित्वम् अन्ययश्चात्य नगर्थे ।अथवा वहिविशेष्य कार्वतनिष्ठाभावप्रतियोगित्त्वप्रकारकज्ञानविरोधिज्ञानवषयत्वविशिष्टपर्वतवृत्तित्व तदर्थ । अन्व यश्वास्य घूमे। तथाच वझ्यभावविशेष्यकपर्वतवृत्तित्वज्ञानविरोधिज्ञानवषयत्वविशिष्टपर्वतावृत्ति त्ववान् घूमाभाव पर्वतवृत्तित्वप्रकारकापतिविष्य , पहिविशेष्यकपर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञा- ·२० त्रिंशद्रलोकी नविरोधिज्ञानविषयत्वविशिष्टपर्पतवृत्तित्ववान् धूम पर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगित्वप्रकारकापत्तिदि- षय इति वा बोध । असधात्वर्थवृत्तित्वप्रकारकापत्त्यन्वितविपयत्वम्य नसमभित्र्याहतासधात्व- भावप्रतियोगित्त्वप्रकारकापत्यन्वितविषयत्वस्य वाऽऽख्यातार्थत्वात् ।मत्र प्रथमवाक्ये वृत्तित्व- प्रकारकाहार्यज्ञानत्वेन रूपेणासधार्थता । द्वितीय च वृत्तित्वादिप्रकारकापत्तित्वेनेति विशेष । अत्र च धातो लक्षणाभ्युगम एव दोष । नन्वसधातोवृत्तित्वादिमानमर्थ । आख्यातम्य लिड्. त्वेन कदाचिदाहार्यज्ञान कदाचिदापत्तिश्चार्थ । तत्र धात्वर्थम्य प्रकारितयाऽन्वय । तस्य विषयतया मुख्यविशेष्येऽन्वय इति न धातोरक्षणाकल्पनापत्ति । आख्यातम्यापत्यर्थकत्व तवापि सम्मतम् । अत एव यदि वहिन स्यात् तर्हि धूमोऽपि न स्यादित्यम्य प्रामाण्यमुपपद्यत इति चेन्न । लिहत्वावच्छिन्ननिरूपितवृत्तिज्ञानप्रयोज्यप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति धातुपदनिरूपितवृत्तिज्ञानजन्योपस्थिते हेतुताया स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ कृप्तत्वेन रिङ्त्वावच्छिन्नार्थस्य धात्वर्थविशेष्यतयान्वयासभवात् । नच त्वयेव मयापिवल्डिापत्त्यादेविशेषणतया धात्वर्थेऽन्वय स्वीक्रियत इति वाच्यम् । तथापि पर्वता- वृत्तित्वपर्वतवृत्तित्वयो पर्वतवृत्तित्वपर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगित्वयो परस्परविरुद्धतयाऽहार्य- शाब्दबोधानझोकारमते पर्वतावृत्तिधूमामावत्वावच्छेदेन पर्वतवृत्तित्वस्य, पर्वतवृत्तिधमत्वा- वच्छेदेन पर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्य च चोधासभवात् । नच पर्वतवृतिधूमे पर्वतनिष्ठा- भावप्रतियोगित्यस्य स्वरूपसबन्धेन नान्वय स्वीक्रियते। अपि तु स्वज्ञानविषयत्वादिन- येन केनचित्सम्बन्धेन । एव पर्वतावृत्तिधूमाभावत्वायच्छिन्ने पर्वतवृत्तित्वस्यापीति वाच्यम् । भूतले घटसत्तादशाया भूतले घटो नास्तीति प्रयोगवारणाय निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्न- धात्वर्थवृत्तित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाश्रयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य तासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन प्रति वृत्तित्वार्थकधातुसमभिव्याहृताख्यातसमभि- व्याहतयत्किंचित्पदनिरूपितवृत्तिज्ञानजन्योपस्थितेविशेष्यतासम्बन्धेन कारणत्वस्य, नभ्स मभिव्याहृतासधात्वभावनिष्ठनिरूपितत्वसम्यन्धाविच्छन्नप्रकारतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धाव च्छिन्नप्रतियोगित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबोध प्रति नभ्समा भिव्याहृतासधातुसमभिव्याहृताख्यातसमभिव्याहृतयत्किंचित्पदनिरूपितवृत्तिज्ञानजन्योपस्थि ते कारणत्वस्य च वाच्यतया स्वेच्छाधीनसम्बन्धेन तादृशान्वयबोधस्य व्युत्पत्चिविरुद्धत्वात् ।

·त्रिंशच्छ्लोको प्रकृते तादृशव्युत्पत्तिसम्कोचकल्पने च तवैव गौरवमिति तृतीयपक्षे दूपण मनसि निघाय प्रथ- मपक्षद्वये दूषणं प्रकाशयति समीचीनं न तोदीत । बहु बहुपदघटित वाक्य । निरर्थक स्यादिति शेष । सम्भवति सार्थक निरर्थकत्वकल्पनाया अन्याय्यत्वादिति भाव । तस्मा- प्रथमोक्तस्वपक्ष एव समीचीन इति तात्पर्यम् । (१४) ननु वन्मतेऽपि यदि वहिर्न स्यात् तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति वाक्यस्या- प्रामाण्यापत्ति । नचेष्टापत्ति । तादृशवतरि आतत्वव्याहारस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् यदा पर्वते वहिर्नास्तीत्यभिदधान पुमास पति पर्वतवर्तिन धूममुपदर्शयन् यदि कश्चि- दयात् यदि वहिर्न स्यात् तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति। तदा मध्यस्थ किमेन सत्यवादि- नमामनुते। इत्यत आह-- मू० अभिवेशाभियुक्तानां वाक्यानामप्रमाणता । तेषामवश्यवाच्यत्वात् प्रयोगो न विहन्यते ॥ १५ ॥ अमिवेशः आमदात्मको ज्ञानविशेष । अप्रमाणता इटैवेति शेष । तर्हि किमर्थं मयोक्तव्यमित्यत आह तेपामिति । तादृशवाक्यानामित्यर्थ । अवश्यवाच्यत्वादिति । पर्वते बहिविरहमभिदधानस्य पुस बहिविरोधिवहयभावबुद्धिपतिबन्धकतदापादककापति- रूपमानसज्ञानोपधायकस्वार्थबोधार्थत्वेनावश्यवाच्यत्वादित्यर्थ । तथाच मुख्यतातर्यविषय पर्वते वहिमत्त्वमुपादाय वतरि सत्यवादिताव्यवहार इति भाव । (१५) प्रसङ्गादापत्तिवाक्यघटफलिडाद्यर्थमाह । पू० मसङ्गवाक्ये चापत्तिर्लिंडादिभिरुदीर्यते । अन्ये बदन्त्यवाच्यत्वमयुक्तत्वं परे अगुः ॥ १६ ॥ आपत्तिलिंडाद्यर्थ तस्य धात्वर्थेऽन्वय इति स्वमते तनान्वयबोध पूर्वोक्त एव । अयाच्यत्वमापत्तिवाक्यघटकलिडार्थ इति केचित् । अयाच्यत्वमनिष्टापतित्व । तच्च ·२२ निशच्लोकी 'स्वानिष्टत्वे सति स्वज्ञानकारणसमवहितन्य । तम्य धावऽन्यय । धूमविशेष्यपर्वत- वृत्त्यभावप्रतियोगित्वज्ञान प्रति यदिविशेन्यकपर्वतनिष्ठामावप्रतियोगित्वज्ञानम्य धूमाभाव- विशेष्यकपर्वतवृतित्वज्ञान प्रति ययमावपिशव्यकपर्वतचित्वज्ञानम्य चा कारणसालानुपर- चिरिति । योधप्रकारस्तु पूर्ववत् । परंतु अयुक्तन्यमापत्तिवाक्यपट करिडायर्थ इत्याहु । अयु- तत्य युक्तिशून्यत्वम् । युक्ति प्रमाण । प्रमाएकशून्यत्व प्रमविषयत्वमिति यावत् । तस्य धात्वर्थेऽन्वय ॥१६॥ मू० बाधकामारमन्ये तु लिडाद्यर्थ प्रचक्षते । सत्पदप्रकृतिधर्ममाचष्टे तयथोचितम् ।। १७ ॥ अन्ये तु बाधकाभाव एवापतिराक्यघटकल्डिाद्यर्थ इत्याचक्षते । स च याधशून्य स्वेन सभाव्यमाात्य । बाधक च स्वज्ञानप्रतिबन्धकम् तच्छून्यत्वप्रकारकमभावनाविषयत्व लिडर्थ । तस्य धात्वर्थेऽन्यय । युज्यते चैतत् । धूमाभावनिष्ठपर्वतवृतित्वज्ञान प्रति हि पर्वते धूमवत्त्वज्ञान प्रतिवन्धकम् । तच्च पर्वते वयभायज्ञाने सति न सभपति व्यापकाभाव ज्ञाने व्याप्यज्ञानम्यासमादिति धूमाभावे पर्वतवृत्तित्वज्ञानप्रतिवन्धक नास्तीति तच्छून्य त्वेन समाव्यमानत्व धूमामावनिष्ठपर्वतवृत्तित्वादेरक्षतमिति । सच्छन्दपूर्वशब्दो भार बोधयति । सच्छब्दस्तु यथायोग सन्तमर्थम् । स च यत्र सविषयकधातुना सह समभि व्याहियते । तत्र विषयत्वम् । यथा अभावस्य वैशिष्टय सधान्तर सत्सिद्धयतीति । सबन्धान्तरत्वप्रकारकसिद्धिविषयीभूतमित्यर्थ । या भूतार्थप्रत्ययान्तेन तत्रोत्तरकालीनत्वम् । यथा अतिशयित सन्निद्रातीत्यादौ शयनोत्तरकारोननिद्रावानित्यर्थ । यत्र भविष्यदर्थक प्रत्ययान्तेन तर पूर्वकारीनत्वम् । यथा तृप्ति प्राप्स्यन् सन्नभ्यवहरतीति। तृप्तिप्राप्ति पूर्वकालीनाभ्यवहारवानित्यर्थ । यत्र वर्तमानार्थकप्रत्ययान्तेन समभिव्याहियने तत्र समान कालीनत्वम् यथा दण्डमवलम्बमान सन् गच्छतीति । दण्डावलम्बनसमानकालीनगमनवा एव गच्छन्त सन्त चैत्र पश्येत्यादौ चैत्रविशेष्यकगमनप्रकारकदर्शनवास्त्व मिति बोध । दण्डवन्त सन्त गच्छन्त चैत्र पश्यत्यादौ दण्डावलम्बनसमानकालीन 1 स्वपदार्थोऽत्र वक्षा नित्यर्थ ।

·ਕਿਕਲੀ
२३
गमनविशिष्टचैत्रविषयकदर्शनवानिति बोध । तृप्ति प्राप्स्यन्तं सन्तमभ्यवहरन्तं चैत्र
पश्येत्यादौ तृप्तिपातिपूर्वकालीनाभ्यवहारविशिष्टचैत्रविषयकदर्शनवानिति मोघ. । शयित
सन्तं निद्रायन्तं चैत्रं पश्येत्यादौ शयनोत्तरकालीननिद्राविशिएचैत्रविषयकदर्शनवानिति
बोधः। शयानं सन्तं निदावन्तं चैत्र पश्येत्यादौ शयनसमानकालीननिद्राविशिष्ट-
चैत्रविषयकदर्शनवानिति बोध. इत्यादिकमूहनीयमिति ॥ १७ ॥
प्रसंगात्सच्छब्दप्रभावमा ।
मू० असौ पट्टाभिषिक्तः सन्नितिसाम्राज्यकर्मणि ।
कचिद्भग्नोधमो जज्ञे बाधते तं स्वयं क्वचित् ।। १८ ।।
असौ सच्छब्दः इतिशब्दस्य साम्राज्ये पट्टाभिषिक्त ततुल्यमभाव इत्यर्थ ।
तत्तुल्यप्रभावत्व च तत्प्रसक्तिकस्सलप्रसक्तिकत्वे सति तत्प्रयोज्यकार्यप्रयोजकत्वम् । यथा
पटो भूतलवृत्तिरिति ज्ञायत इत्यत्रेतिशब्दप्रसक्तौ सच्छब्द प्रयुज्यने भूतलवृति.
सन् ज्ञायत इति । कचिच भग्नोयम सपद्यते । यथा भूतले घटो नास्तीति ज्ञान-
मस्य जातमित्यादावितिशब्द प्रयुज्यते । सच्छब्दस्योचम पर भज्यते । श्यते
च कचित् इतिशब्दसंबन्धयोग्यताविधुरावेश सच्छब्द । यथा दण्डमवलम्बमान.
सनुपयातीत्यन्न प्रयुज्यमान सच्छब्द तमितिशब्द बाधते ।
प्रभवतश्च व्यक्तमुभावपि
संगन्धिपदं गौणतामापादयितु सच्छब्दपूर्वपदस्य लाक्षाणिकत्वात् । विपर्यासयति च
विषयतां सच्छब्द । भूतलवृत्तिर्घटो ज्ञायत इति सच्छन्दवियुञ्जाने वाक्ये भूतलवृत्तित्व
पमितावच्छेदकतया भासते। घटो भूतलवृत्ति सन् ज्ञायत इत्यत्र विधेयकोटिप्रविष्ट-
तया । संकुचन्ति च भूयस्यो व्युत्पत्तय सच्छब्दसमभिव्याहारवशात् ।
नहि प्रथमाध.
तास्य भेदसंबन्धन साक्षानामार्थे धात्वर्थे वा अन्वयो व्युत्पतिसिद्ध । कल्पयति च
कांचन व्युत्पत्तिमधिका सच्छन्द । यथा गच्छन्तं सन्त चैत्र पश्येत्यादौ सच्छब्दोत्तरद्वि-
तीयाया निरर्थकल्वेऽपि भावश्यकलम ! एव गच्छत्पदोत्तरद्वितीयाया अपीत्यादिक
चिरमालोकनीयम् ॥ १८ ॥

·२५ त्रिंशच्लोकी मू० आकारार्थो विषयिता गन्द इत्यपर जगुः । इतिना पोनरुण्याग नाभेदार्थत्वमिप्यते ॥ १९ ॥ वाग्वारपजीतुल्यविपयत्वार्यतापि नो। मत्यक्षाघश्यापकत्वानसन्देन पुनरुत्तितः ॥२०॥ सा च वारद्वयं यामन्वेति । तथाच मननवृतित्यविष- भूतले घट इत्याकारकं ज्ञानमित्याफारशन्दाथों विषयिता । प्रतीयते । घटपदाथों पटत्यायटिस इतिशब्दार्थनिरूपितन्यद्वारा एफविपयिता- भूतल इत्यत्र सप्तम्यन्तार्थो भूनरवृत्तित्यमपि इतिगब्दार्थद्वारा अपरविरयि- तायामन्येति । तयोरकापरस्यावच्छिन्नत्यमेवन्धनान्यय । यिन्यायच्छिन्नघटविषयित्वात् ज्ञानमिति घटविषयिन्यावच्छिलभूतस्यचित्वविषयित्यरत् ज्ञानमिति वा योध इति स्वमतम् । अपरे तु भूतले घट इत्य पदमव्ययं तादृशवि- रक्षणानुपू विशिष्टपरम् । इतिशब्दार्थोऽभेद । आकारशब्दार्थो वाक्यम् । तत्कय तजन- कत्व । तथाच तादृशविलक्षणानुपूर्वीविशिष्टवाक्यजनकं ज्ञानमिति बोधः । भूतने, घर इत्येतादृशशब्दप्रयोगं प्रति भूतलयत्तित्यपकारक्पट विशेष्याज्ञानम्य कारणत्यानानुपपचि. रित्याहुः। अब केचिदाचक्षते । एवं रीत्या भूतले घट इत्याकारकं ज्ञानं भूतले घट इति शब्दभनकम् इति वाक्ये पौनरुनयापत्त्याप्रामाण्यापतिरिति । अन्येतु तत्रेप्टापति- मेव स्वीकुर्वन्ति । अत्र केचित् भूतले घट इत्येकं पदमत्र्यप भूतर वृत्तित्वनिष्ठपकारतानि- रूपितपटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकार्थकम् । आकारशब्दार्थश्चाभेद । तथाच भूतलवृत्तित्व- निष्ठप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकाभिन्न ज्ञानमित्यन्वयगो स्वीकुर्वन्ति । तन्मतं दूपयति इतिनेति। आकारशब्दस्साभेदार्थकत्वन्न संभवति इतिशब्दस्याभेदार्थकतया पौनरक्यापत्तेः। इदमापातत । इतिशब्दस्य यद्यभेदार्थकतामझीकुर्मः तदा स्यादेवाकार- शब्दस्येतिशब्दप्रतिपाद्यार्थप्रतिपादकत्वात्पौनस्क्यम् । परंतु इतिशब्दस्यार्थयोधकत्वमेव नाही- कुम । नचैवमितिशब्दस्य नरर्थक्यात्प्रयोगानुपपत्तिरिति वाच्यम् । पूर्वशब्दस्याव्ययता- त्पर्यग्रहणायतिशब्दप्रयोगावश्यकत्वादिति । यदाच तात्पर्यप्राहकस्यैवेतिशब्दस्याभेद- प्रतिपादकत्वमध्यवसीयते । तदा न प्रयुज्यत एवाकारशब्दः । भूतले घट इति ·सभवादित्यर्थ । घर क्षादिक तु त्रिंशच्छ्लोकी २५ ज्ञानमित्येव तदानी प्रयोगादित्यादि । केचित्तु भूतले घट इत्येक पद अव्यय तादृशवाक्य परम् । समानविषयकत्वमाकारशब्दार्थ । तादृशवास्यसमानविषयकत्व च तादृशवाक्यजन्य शाब्दबोधसमानविषयकत्वमित्याचक्षते । तन्मतमुपन्यस्य दूषयति तागिति । ताहक तादृशानुपूर्वीविशेषविशिष्ट यद्वाक्य तज्जन्या या धी तत्तुल्यविषयत्वार्थकत्वमपि न समवतीत्यर्थ । तत्र युक्तिमाह प्रत्यक्षायव्यापकत्वादिति । प्रत्यक्षादार अय माव। समवायसवधावच्छिन्नघटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपि तेदन्त्यावच्छिन्नविशेष्यताशारिप्रत्यक्षायनन्तर अय इत्याकारक মানমথি जातमिति व्यवयिने सर्वे । स चानुपपन स्यात् । तादृशवाक्यसमानविषयक त्वस्य तत्रासभवात् । तादृशवाक्याद्धि समवायसबन्धावच्छिन्नघटत्वनिछावच्छेदकताका भेदसबन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितेदन्त्वावच्छिन्नविशेष्यताशारिवोधो जन्यते । तादृशपत्य समवायसवधावच्छिन्नघटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेदनमावच्छिन्नविशेष्यता शालि । कथकारमनयो समानविपयकत्वम्। ननु तद्वाक्यजन्यशाब्दयोधसमानविषयकत्व तद्वाक्यजन्यशान्दयोपनिष्टविशिष्ट विषयिताघटितधर्मावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकविशिष्टविषयिताघटितधविच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरुपितप्रतिबन्धकतावच्छे दकविशिष्टविषयिताश्रयत्वमेव । भूतलवृत्तित्यप्रकारकघटविशेष्यकज्ञानस्य भूतले घट इति वाक्यजन्यभूतत्वृतित्वप्रकारकघटविशेष्यकशाब्दबोधनिष्ठा या भूतर वृत्तित्वविशिष्टघटत्वा वच्छिन्ननिरूपितविपयिता तद्धतिधविच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकवि शिष्टविषयितापटितधर्मावच्छिनप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविशिष्टविषयिताक- स्पेन तत्समागविषयकत्योपपत्ति । एव विशेषणतासबन्धावच्छिन्नघटभेदत्वावच्छिन्नप्रकारता निरूपितेदन्त्यावच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञान प्रति अभेदसवन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नमकार तानिरूपितेदवावाच्छन्नविशेष्यताशारिबुद्धेरिब समवायसवधावच्छिनघटत्वाकारतानि रूपितेदन्त्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिबुद्धरपि प्रतिय धकस्यात् तादृशवाक्यजन्यशाब्द बोधनिष्ठाभेद सबन्धापच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितेदन्त्यावच्छिन्नविशेष्यतापटितय मविछिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितपतिमध्यतावच्छेदकविशेषणतासन्धावच्छिन्नघटभेदत्वाव छिन्नप्रकारतानिरूपितेदन्त्वावच्छिन्नविशेष्यतापटितधर्मावच्छिन्नप्रतियध्यतानिरूपितपतिव नाम ·त्रिंशठूलोकी न्धकतावच्छेदकसमवायसरन्धारच्छिन्नघटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित्तेदन्त्वावच्छिन्नविशेप्यताया- स्तत्राक्षतत्वात् । इत्यत आह शब्देन पुनरुक्तित इति । तथाच यदि समानविषयकत्वमी- दृश स्यात् तदा अय घट इत्याकारकं अय घट इति वाक्यजन्यशाब्दबुद्धिपतिवन्यतावच्छेदक- विपयिताघटितधर्मावच्छिन्नप्रतिनध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयिताशालि प्रत्य- क्षमस्य जातमिति (शब्दान्तरसमभिव्याहृतम् ) वाक्यं यदा प्रयुज्यते तदा अय पद इति वाक्यजन्येत्यादे पौनरुक्त्यापत्ति अय घट इत्याकारकमित्यनेनैव तत्सिद्धेरित्यर्थ । अत्र पदन्ति । घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेदन्त्वावच्छिन्नविशेष्यताशारीयर्थकतास्वी- कारपक्षेऽप्यय दोष समान । ताहशविपयिताया एव तथाविधप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादिति । नच तादृशविपवितात्वेनाय घट इत्याकारकमित्यनेन बोध । अयं घटइतिवाक्यजन्येत्यनेन तु प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेनेत्येकरूपेण वारद्वय भानाभावान्न पौनरुतयमिति वाच्यम् । एवमपि अय घट इत्याकारकसमयायसंवन्धावच्छिन्नघटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेदन्त्वावच्छि- नविशेष्यताशारिप्रत्यक्षमस्य जातमिति वाक्ये ता पोनरत्त्यापति ताहविषयताया तादृशविषयतात्वेनैव धारद्वय भानात् । एव अय घट इत्याकारकमय घट इति शब्द- जनक प्रत्यक्षमस्य जातमिति वाक्ये तादृशजनकतात्वेन तादृशशब्दजनकताया वारद्वय भानापौनरत्त्यम् । तत्रैष्टापत्तौ ममापि प्रकृतवाक्ये तुल्यमिति । अनुभवविरोधस्तूभयो समान इति ॥ २०॥ मू. घटकत्वं ददात्यर्थस्तद्धीविषयतापि वा । निर्धारणविभक्त्यर्थो मध्येशब्दार्थ उच्यते ॥ २१ ॥ प्रथमस्योदाहरणम् । तदान्त्यावयवित्वे सतीति विशेषण शरीररक्षणे देवमिति । शरीररक्षणनिरूपितघटकत्वाश्रयीभूतमिति तन्निरूपितघटकत्वप्रकारकज्ञानविषयीभूतमिति चा बोध । निर्धारणविभत्या भाऽथ प्रतिपाद्यते स एव मध्येशब्देनापि प्रतिपाद्यते इत्यर्थ । निर्धारणविभत्त्यर्थोऽन्यत्र प्रतिपादितोऽपि न्यूनताभङ्गाय प्रकृते किञ्चित्प्रति. पाद्यते । तत्र निर्धारणविभक्ति पुरुषाणा विष्णुरुतम इस्यत्र । पुरुषाणामित्यत्र षष्ठ्यों ·। संबन्धनान्वय । विष्णुपदार्थेऽन्वय । त्रिंशच्छ्लोकी भेदोऽभेदश्य । तत्र पुरुषपदार्थस्याभेदे निरूपितत्वसंबन्धेनान्यय । अभेदस्य चानुयोगितासंच- न्धेन विष्णुपदार्थ उद्देश्यतावच्छेदकपटकतयान्वयो विष्णो पुरुषाणामित्यत्र षष्ठपर्थभेदे प्रतियोगितयान्वय । तस्य चानुयोगितया पुरुषेऽन्यय । पुरुषस्य च पुनर्भेदे प्रतियोगिता- तस्य चानुयोगितासबन्धेनोत्तमपदार्थेऽन्वय । तस्य चाभेदसबन्धन तथाच पुरुषाभिन्नो विष्णु विष्णमन्यपुरुपान्योतमाभिन्न इति बोध । अनामेदमात्रस्य निर्धारणविभक्त्यर्थत्ये विप्वन्यपुरुषस्योचगस्य सत्वेऽपि पुरुषाणा विष्णु- रचम इति वाक्यस्य प्रामाण्यापति । पुरुषाभिन्ने विष्णौ उत्तमाभेदसत्वात् । अतो मैदार्थकत्व स्वीकृतम् । नच भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधि विष्ण्वन्यपुरुषोत्तमस्य सत्त्वेऽपि विष्ण्वात्मकोत्तमपुरुषे विष्ण्यन्यपुरुपान्यत्वस्य सत्त्वेन साहशवाक्यपामाण्यापत्ते- र्दुरित्यादिति वाच्यम् । विष्ण्वन्यपुरुपान्यत्वस्योद्देश्यतावच्छेदकीभूतोचमत्यायच्छेदेना- न्ययस्वीकारेण विष्वन्यपुरुषोतमस्य सत्ये तादृशवाक्यस्य प्रामाण्यविरहात् इदानीं विष्ण्व- न्यपुरुषान्यत्वस्योद्देश्यतावच्छेदकव्यापकलाभावादिति । अथ विष्ण्वन्यपुरुपस्योत्तमत्व सभावनादशाया पुरुषाणा विष्णुरुत्तम इति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिवारणाय निर्धारणवि- भक्तेदार्थकत्वमपि स्वीकृत्य तादृशभेदस्य प्रातिलोम्यानुलोन्याभ्या वारद्रय भानस्वीकार- भयासस्तु नादर्तव्य । किन्तु पुरुषाणामुत्तम इत्यत्र पठयर्थाभदस्योत्तमपदार्थेऽन्वय स्वोहत्य पुरुषाणामुत्तम इत्यस्योद्देश्यत्र विष्णुरित्यस्य विधेयत्वमित्युद्देश्यविधेयभाववैपरीत्य- मेव स्वीकार्यम् । तावता विष्ण्वन्यपुरुषस्योतमत्वसमावनाया पुरुषाणा विष्णुरुत्तम इति वाक्यम्य प्रामाण्यवारणसभवात् । तदानीमुद्देश्यविधेयमायमहिम्ना पुरुषामिन्नोतमत्वव्याप- कत्यस्य विष्णुरवे लाभेन विष्ण्यन्यपुरुषस्याप्युत्तमत्वे ताहशव्यापकभावबाधात् । नचैवगपि पुस्पोतमो विष्णुरिति वाक्यस्य पुरुषाणामुत्तमो विष्णुरिति वाक्यस्य च परस्परवैल्क्षपयानु- पपचि । उभयत्रापि पुरुषाभिन्नोतमत्वावच्छेदेन विष्णुतादात्म्यस्य बोधेन विषयबैल- क्षण्याभावादिति वाच्यम् । पुरुषोत्तमो विष्णुरित्यत्र पुरुषोत्तमपदार्थयोरभेद संसर्गमर्या- दया भासते पुरुषाणामुत्तमो विष्णुरित्यत्र प्रकारतयेति विषयतादैलक्षण्येन, पुरुषपदा- थेऽभेदसमन्यस्य प्रतियोगित्वस्योत्तमपदार्थेऽनुयोगित्वस्य भानेन विषयवैरक्षण्येन च बैलक्षण्योपपतेरिति । नच पुरुषाणा विष्णुस्त्तम इत्यत्र विष्णुपदार्थस्योद्देश्यत्वमुचमा- ·२८ त्रिंशच्छलोकी दार्थस्य विधेयत्वञ्चानुभवसिद्धमिति वाच्यम् । तादृशानुमाम्य निमत्यादिति चैन । एव सति प्रमेयानामभिषय द्रव्यमिति वाक्यम्य प्रामाण्यापते 1 अथ तद्वारणाय पुरुषाभिनो तमत्वावच्छिन्नविष्णुत्वाच्छिनयो प्रमैयाभिन्नद्रव्य रापच्छिमाभिरेयत्वारच्छिनयोश्च मिय उद्देश्यविधेयभार स्वीक्रियताम् । तेन च परम्परोद्देश्यविषयभायमहिमा परम्परल्याप्यच्या- पकभावो रभ्यते । तथाच प्रमेयाभिनदायत्वव्यापकसम्याभिषयत्वे सत्त्वेऽप्यभिषेयत्व- व्यापकत्वम्य प्रमेयामिनद्रव्यत्वेऽसत्वात् न प्रमेयानामभिरेय द्रन्यमिति पाक्यम्य प्रामा ण्यापत्तिरिति चेत् । एव सत्यपि पदार्थानामभिरेय प्रमेयमिति वाक्यम्य प्रामाण्यापार- स्यात् । पदार्थाभिनभमेयत्वन्यापकत्वम्याभिधेयत्वे अभिषेयत्वव्यापफ्लम्य पदार्थाभिन्न प्रमेयत्वे च सत्त्वात् । ममत्वप्रामाण्य स्फुटमेर । अथ प्रस्ते व्यापकत्व न समानावि करणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मावच्छिनत्वरूपम् । किंवभाववदवृत्तितत्कत्वमेव । एवञ्चाभिधेयत्वाभावम्य पदार्थाभिन्नप्रमेयचाभावम्य चाप्रसिद्धसान तागवाक्यम्य प्रामा ण्यापतिरिति चेत् , एवमपि द्रव्याणा गुणाधिकरण समगयिकारणमिति वाक्यम्य प्रामाण्यापत्ति । द्रव्याभिनसमवायिकारणत्याभावादवृत्तित्यस्य गुणाधिकरणत्वे, गुणाधिकरण- त्वाभाववदवृत्तित्वस्य द्रव्याभिन्नसमवायिकारणत्वे च सत्त्वेन तादृशार्थवाधाभावात् । प्यव्यापकभाव । यनु रघुधर्मसमनियतगुरधर्मस्याभावप्रतियोगितापच्छेदकत्वानगीकारमते निर्धारण विभक्ते भेदार्थकत्वस्वीकारप्रयासो न कर्तव्य । किन्तु परस्परोद्देश्यविधेयभावरभ्यव्या. व्यापकत्व च स्वाभावपदवृत्तितत्करवन् । तत्समानाधिकरणाभाव प्रतियोगिताबच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदवद्धर्मकत्व वा। उभयथापि न क्षति । तथाहि स्वाभावरदवृत्तितत्तल स्वनिष्ठान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदवृत्तितत्कत्वम् । अन्यथा अतिप्रसगात् । एवञ्च प्रमेयानामभिधेय द्रव्यमिति वाक्यम्य न प्रामाण्यापत्ति । न वा द्रव्याणा गुणाधिकरण समवायिकारणमिति वाक्यस्य । तस्य द्रव्याभिन्नत्वविशिष्टसम- वायिकारणत्वत्वस्य समनियतशुद्धसमवायिकारणत्वत्वापेक्षया गुरुत्वेनाभावप्रतियोगितानवच्छे- दकतयान्वयितावच्छेदकीभूततादृशगुस्धर्मावच्छिन्नस्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभाववदवृत्तिगुणाधि करणत्वकत्वरूपगुणाधिकरणत्वव्यापकत्वाप्रसिद्ध्या तबोधात्वासभयात् । नन्वेवमपि ·त्रिंशच्छ्लोकी पुरुषाणां विष्णुरुत्तम इति वाक्यस्य प्रामाण्यानुपपतिः। पुरुषाभिन्नोत्तमत्वत्वस्य समनि- यतशुद्धोत्तमत्वत्वापेक्षया गुरुत्वेनाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगिता- निरूपकाभाववदवृत्तिविष्णुत्वकत्वरूपविष्णुत्वव्यापकत्वाप्रसिद्धया सद्बोधकत्वासंभवादिति यत उत्तमत्वत्वं उत्कर्षत्वम् , तथाच पुरुषाभिन्नोत्तमत्वत्वं सामानाधिकरण्य. घटितसामानाधिकरण्यसंबन्धेन पुरुषाभिन्नत्वविशिष्टोत्कर्षत्वम् । तत्समनियतत्वं न शुद्धो- कर्पत्वस्य तस्य सिंहादिनिष्ठ मृगोत्कऽपि सत्त्वात् तन निरुक्तविशिष्टोत्कर्यत्वस्यासत्वादिति। चेन्न । तन्न । एक्मपि पदार्थाना गुणाधिकरणं समवायिकारणमित्यादिवाक्यानां प्रामा- ण्यानुपपत्तेर्वज्रलेपायितत्वात् । तस्मानिर्धारणविभक्ते भेदार्थकत्व स्वीकृन्य प्रातिलोम्या- दिप्रयासोऽवश्यादर्तव्य । भेदार्थकत्यमानस्वीकारे पटाना विष्णुर तम इति वाक्यम्य प्रामाण्यापत्ति विष्ण्वन्यघटान्योत्तमाभेदस्य विष्णो सत्त्वात् । अतोऽभेदार्थकत्वस्वीकार । अथ लघुसमनियतगुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकरये निर्धारणविभक्तेरभेदार्थकत्वस्वी- कारमन्तरेणापि घटाना विष्णुरुत्तम इति वाक्यम्य प्रामाण्य शक्यते चारयितुम् , उद्देश्या- वितभेदविशेष्यतापन्नस्य प्रकृत्यर्थम्यान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेनैव भेदान्वयस्वीकारेण विष्ण्वन्यत्वविशिष्टघटत्वस्य समनियतघटत्यापेक्षया गुरुत्वेनाभावप्रतियो- गितानवच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाप्रसिद्ध्या तद्बोधकत्वासभवादिति चेन । लधुधर्मसमनियतगुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमनहील्यान्वयितावच्छेदकावच्छि - नपतियोगिकत्वसंबन्धेन प्रत्यर्थम्य मेदेऽन्वयस्वीकारे समवायिकारणाना पुथिवी गन्धवतीति वाक्यस्य प्रामाण्यानुपपत्ति । पृथिव्यन्यत्यविशिष्टसमवायिकारणत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदवगन्धावच्छिन्नाभिन्ना पृथिवीत्यन्वयबोधो वक्तव्य । सच न सभवति । पृथिव्यन्यत्वविशिष्टसमवायिकारणत्वस्य स्वसमनियतपृथिव्यन्यत्वविशिष्टव्यत्वापेक्षया गुरु. स्वेनाभाषप्रतियोगितानवच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्याप्यप्रसिद्धत्वेन तद्वो- धकत्वासंभवात् । अतो न प्रकृत्यर्थस्यान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसबन्धन विभतयर्थभेदेऽन्वय स्वीकर्तव्य । किन्तु अन्वयितावच्छेदकसमव्यापकरूपावच्छिन्नप्रति. योगिताकत्वसंबन्धेनैव । एवं च समवायिकारणाना पृथिवी गन्धरतीत्यत्र पृथिव्यन्यत्वविशि- ·त्रिंशच्छ्लोकी टसमवायिकारणत्वस्याभावप्रतियोगितानाच्छेदकत्वेऽपि तत्समव्यापकस्य पृथिन्यन्यत्ववि- शिष्टद्रव्यत्वस्यावच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदमादाय तादृशाक्यम्य प्रामाण्य- मिति वाच्यम् । एव च घटाना विष्णुरुत्तम इत्यत्रापि विष्ण्वन्यत्वविशिष्टघटत्वस्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि तत्समध्यापकस्य शुद्धघटत्वस्यावच्छेदकतया तदवच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदमादाय तादृशवाक्यस्य प्रामाण्यापत्तेदुरित्वात् विभक्तेग्भेदार्थकत्वमाव- श्यकमिति । एवच निर्धारणविभक्तेरभेदो भेदश्चार्थ इति सिद्धे या पुरुषाणा मध्ये विष्णुरुत्तम इति प्रयुज्यते तत्र मध्येशब्दस्यैवाभेदो भेदश्चार्थ । अन्वयस्तु पूर्ववदिति। श्लोकार्थस्तूक्त । अत्र केचित् । मध्येशब्द पप्ठयादे निर्धारणार्थत्वस्फुटीकरणार्थ एवं त्यपिपाहु इत्यास्ता विस्तर ॥ २१ ॥ मू० अवधित्वमपेक्ष्यार्थस्तीविषयताऽपि वा। भेदश्च वर्जयित्वादेर्व्यवश्थाविवक्षितः ।। २२ ॥ उदाहरणञ्च प्रथमस्य कुलालत्वमपेक्ष्य कुलाल पितृत्वस्य कारणतावच्छेदकत्ये गौरवमिति । अत्र कारणत्वायच्छेदकत्वपद कारणतावच्छेदकत्यप्रकारकज्ञान परम् । विरोधिज्ञानविषयत्व सप्तम्यर्थ । अन्वयश्चास्य गौरवे। तथाच कुलालपि- तृत्वनिष्ठ कुलारत्वमपेक्ष्य गौरव कुलालपितृत्वविशेष्यककारणतावच्छेदकत्यप्रकारकग्रह- विरोधिग्रहविषयीभूतमित्यन्वयबोध । अथवा कारणतावच्छेदकत्व इत्यनन्तर सभाव्यमाने सतीति पूरणीयम् । सतिसप्तम्या प्रयोज्यत्वमर्थ । सभाव्यमानामिनकारणतावच्छेद- कत्वप्रयोज्यत्व कारणतावच्छेदकत्वसभावनाप्रयोज्यत्व एव पर्यवस्यति । यद्वा कारणता वच्छेदकत्वपद कारणतावच्छेदकत्वसभावनापरम् । प्रयोज्यत्व सप्तम्यर्थ । गौरवमित्यनन्तर सभाव्यत इति पूरणीयम् । तत्र सभावनाया कारणतावच्छेदकत्वसभावनाप्रयोज्यत्वमन्वेति । तथाच कुलालपितृत्वनिष्ठ कुलारत्वमपेक्ष्य गौरवं कारणतावच्छेदकत्वसभावनाप्रयोज्यसभा- वनाविषयीभूतमित्यन्वयबोध । युज्यते चैतत् । कुलार पितृत्वस्थ प्रथमत कारणता चच्छेदकत्वमसभाव्य गौरव न केन चिदुद्भावयितु शक्यमिति । अत्र कुरालपितृत्वमपेक्ष्ये स्यत्रापपूर्वकेक्षधात्वर्थ अवधित्व अवधिमत्त्वम् अवधितानिरूपकत्व । अवधित्वचेदम- ·1 शिच्छलोको स्माद्गुर्विति प्रनीतिसाक्षिकम्मरूपसरन्धविशेष । अथवा अवधित्व निलपिनत्वम् । तथाच कुगस्त्यमपेक्ष्य पुरारपितृत्वम्य गौरवमित्यम्य रामलनिरूपितरारपिनृत्यनिष्ठगोरव- मित्यर्थ । पाने गौरवमवच्छेदकगोरयम् । तचाधिपदार्थघटितन्यम् । फरारत्वपटकपदा- थपर्याप्तसख्याधिकगल्यापर्याप्यधिकरणपदापटितन्वमिति यावत् । अा गुरारत्वनिरू- पितत्वम याहतमेव । नच उरत्यघटकपदार्थाप्रसिद्धि तम्याखण्डपदार्थरूपत्वा- दिति वाच्यम् । म्यस्यैर स्वपटक्लोपगमात्। तत्पांसमस्या एकत्यसल्येति नानुप- पति । नर रीत्या गौरवनिरक्तो कुलालत्यम्य कारणतावच्छेदकत्वमपेक्ष्य पुलाल- पितृत्वम्य कारणतापच्छेदकरये गोरवमित्यत्रानुपपत्ति । तर निस्क्तरीत्या शाळयोधागी- कारासंभादिति वाच्यम् । तर गोरवपदस्य म्याश्रयपटकपदार्थपर्याप्त सख्याधिकसम्या पर्याप्त्यधिकरणपदार्थघटितधर्मवृत्तित्वरूपत्वात् । तथाच कुगरत्वनिष्टकारणतावच्छेद- कत्वाश्रयधर्मघटकपदार्थपर्याप्तसख्याधिकसम्न्यापर्याप्त्यधिकरणपदार्थपटितधर्मचित्व तुलार पितृत्वनिष्ठकारण तापच्छेदकत्वनिष्ठमित्यन्थय । सव्याया न्यूनत्याधिमध्ये चानुपदमेव कारणतायच्छदकत्वम्य कुलारपितृत्वनिष्ठत्वाशेऽमामाण्यमिष्टमेव । उक्तवाक्यम्याभिनिवेशप्रयुत्तत्वादित्यवसयम् । एव कुलालत्वमपेक्ष्य कुरारपितृत्वस्य कारणतापच्छेदकत्य गुपित्यत्र कुलारत्वपद दुलालत्यनिष्ठकारणतायच्छेदकत्वपरम् । तेन कुरारत्वनिष्ठकारणतावच्छेदक्त्वाश्रयधर्मघटकपदार्थपर्यातसरयाधिकसख्यापर्याप्त्यधिकरणप- दार्थघटितधर्मवृत्तित्याश्रयीमूत कुलालपितृत्वनिष्ठकारणतापच्छेदकत्यमित्यन्वयनोध । धर्मि- तापच्छेदकत्वाशे प्रमत्यानङ्गीकारे तु कुलारपितृत्वम्येत्यत्र पठयों न चित्व किन्तु वृचित्वेन सभा यमानत्वम् । अस्य वास्यस्य प्रामाण्यग्रहे तु गुरुपदमपि यथोक्तगुरुत्येन समा. व्यमानपर द्रष्टव्यम् । कुलारपितृत्वमपेक्ष्य उलारत्वस्य कारणतावच्छदक्त्वे राघव मित्यत्र तु पुलारलनिष्ठ कुलारपितृत्वघटकपदार्थपर्याप्तसख्यान्यूनसख्यापर्याप्त्यधिकरण- पदार्थघटितत्व कुरारत्वविशप्यफकारणतावच्छेदकत्वप्रकारक्समावनाप्रयोज्यसभावनाविप- यीभूतमित्यन्वयवोध । कुलाल पितृत्वस्य कारणतावच्छेदकरवमपेक्ष्य युरारत्वस्य कारण तायच्दकरवे राधामित्यत्र तु कुलारपितृत्वनिष्ठकारणतावच्छेदक्त्वाश्रयधर्मघटकपदार्थ पर्याप्तसख्यान्यूनसल्यापर्याप्त्यधिकरणपदार्थघटितधर्मवृत्तित्वम् कुलारत्वनिष्ठकारणतावच्छे- निर्पश्यने । अत्र ·३२ त्रिंशच्लोकी दकत्वनिष्ठमित्यन्वयबोध । यत्रतु अपेक्षयेत्येव श्रूयते तत्रापेक्षाशब्दार्थों निरूपितत्वम् । तृतीयाथों चैशिष्टयम् । अन्वयश्च पूर्ववदित्यवसेयम् । एव दण्डमपेक्ष्य दण्डरूपस्य कारणत्वे गौरवमित्यत्र दण्डनिष्ठकारणतावच्छेदकसमन्धघटकपदार्थपर्याप्तसख्याधिकसख्या- पर्याप्त्यधिकरणपदार्थघटितसबन्धावच्छिन्नत्व दण्डरूपनिष्ठकारणत्वनिष्ठमित्यन्वयबोध इत्यादिकं स्वयमूहनीयम् । वर्जयित्वेत्यत्र तु भेदो धात्वर्थ । आदिपदात् विहाये त्यादे परिग्रह ।यथा नित्यद्रव्याणि विहाय वृत्तिमत्त्व साधर्म्यमिति । अत्र पदार्थानामित्य ध्याहार्यम् । नित्यद्रव्याणीत्यत्र प्रतियोगितानिरूपकत्व द्वितीयार्थ । विपूर्वकधात्वर्थो भेद । ल्यार्थश्चाविवक्षित । अन्वयश्चास्य पदाथे । तथाच नित्यद्रव्यप्रतियोगिकान्योन्या- भारसत्पदार्थनिरूपितसाधर्म्यत्ववत् वृत्तित्वमित्यन्वयबोध ॥ २२ ॥ मू० न्यूनाधिकत्वे संख्याया व्याप्यव्यापकते न हि । सामानाधिकरण्यादेविरहेऽप्यवगाहनात् ॥ २३ ॥ अत्र द्रव्याण्यपेक्ष्य पार्थिवानि न्यूनसख्याकानीत्यत्र शाब्दयोधो विचार्यते । द्रव्यपद द्रव्यत्वावच्छिनपर्याप्तसंख्यापरम् । निरूपितत्वमपेक्ष्यार्थ । तम्य न्यूनत्वेऽन्वय । एव पार्थिवाण्यपेक्ष्य द्रव्याग्यधिकसंख्याकानीत्यत्र पार्थिवपद पार्थिवत्वावच्छिन्नपर्याप्तसंख्यापरम् । निरूपितत्वमपेक्ष्यार्थ । तस्याधिक्त्वेऽन्वय । तथा च द्रव्यत्वावच्छिन्नपर्याप्तसख्यान्यूनसख्या- पर्यायधिकरणानि पार्थियानि, पार्थिवत्वावच्छिन्नपर्याप्तसख्याधिक्सख्यापर्याप्त्यधिकर- पानि द्रव्याणीति च योघो जायते । तत्र पार्थिवावच्छिनपर्याप्तसरयाया द्रव्यत्वान च्छिनपर्यातमख्यान्यूनत्यम् द्रव्यत्वावच्टिलपर्याप्तसख्याया पार्थिवत्वावच्छिनपर्यातसख्या धिकन्व च फिमिति संदेह । अत्र न्यूनत्व व्याप्यत्वम् । तच तत्समानाधिकरणभेदप्रति यागितावच्दकत्वे सति तत्समानाधिकरणत्वम् । द्रव्यत्वावच्छिनपर्याप्तसख्याधिकरण जरादौ पार्थिव पन्छिनपातसल्याउनेदम्य पृथिव्या तत्समानाधिकरणत्यम्य च सत्त्या- स्नानुरपति । नच द्रव्याण्यपेक्ष्य समवायिकारणानि न्यूनमत्याकानीति वाक्यम्य प्रामाण्यापत्ति सम्ब्याया व्यासज्यवृचित्येन द्रव्यत्वावच्छिन्नपर्याप्तसरन्याधिकरण पृथि ·ताहाच शिन्ट्रलोकी ३३ ध्यादौ प्रत्येक समवायिकारणसापनिउन्नपातमम्पावतदस्य सत्रादिति वाच्यम् । समवायमंधावच्छिनप्रतियोगिताकभेदस्यर विपक्षिततार। दयमवच्छिनपतिस- म्याधिकरणे समयायिमरणत्यापच्छिसपशिमग्यानिष्ठसम गयनन्यायनितप्रतियोगिता- चच्छेदकतारुभेदम्यापत्त्येनानुपपत्यभावात् । एवमधिकल व्यास्त्वम् । सत्यमानाधिकरणान्योन्याभारप्रतियोगितानि पितमममायमरन्धावरियापदकनाशून्य ये सति तनिष्ठसमवायमधापच्छिनप्रतियोगितावच्छेदाताकभेदसमानाधिकरणस्वम् । पाधिपत्याटिनपतिसख्याध्यापकर द्रव्य नावच्छितपर्याप्तसन्याया- मव्याहतमेवेति या चिन्मतम् । तदनेन दृप्यने । योग न्यूनत्याधिकरये संख्याया स्याता तदा या भूतले दश घटा सन्ति पटाश्च पट् तरैतान्पटानपेक्ष्यैने पटा न्यूनमख्याका इति सर्वधरहियते । रा च व्यवहारो नोरपद्यते । तापद्धटत्यावच्छिन्न- पर्याप्तसम्व्याया तावत्पटत्यावच्छिन्नपातसख्यायाध परस्परसामानाधिरण्यामागत् । एपमेतान् पटानपेश्यो घटा अधिकसन्याका इति सर्ययिते। सोऽपि न स्यात् । तापवटरवारच्छिन्नपर्याप्तसम्यायास्तायस्पटवायच्छिन्नपर्याप्तसंख्याधिकरणपटवृत्तिभेदपतियो. गितानिरूपितसमवायसरन्यावच्छिन्नावच्छेदकतावत्येन तच्टून्यत्वाभावादित्यय । गनु किमिन्द्रमारोप्य शिरश्यते । यतो न्यूनत्वशरीरे सामानाधिकरण्य अधिकत्वशरीरे च समानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्व च निवेश्य वयं दृप्यामहे । यय विशेषण नोपाददाम तदा कस्य कक्षमपलम्बस इति चेत् । तहिं यत्र दश घटा सन्ति पाथ दश तत्र तावद्धटत्यावच्छिन्नपर्याप्तसख्याया तावत्परत्यारच्छिनपर्यातसख्यायाश्च परस्परन्यू- नाधिकभावन्याहार स्यात् । परस्परसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितापच्छेदवास्यात् परम्परावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावसमानाधिकरणत्याध । अत सामानाधिकरण्या- दिनिवेशेनैव बोधो वक्तव्य इति । (२३) न न्यूनाधिकसंख्यत्वे यत आत्माश्रयो भवेत् । तधान्यथा निरुच्येते किमत्रैवापरायते ॥ २४ ॥ अत्र फेचित् द्रयाण्यपेक्ष्य पार्थिवानि न्यूनसंख्याकानीरयन द्रव्यत्वावच्छिनसमवेत- ·. ३६ त्रिंशच्छ्लोकी मित्यादिप्रतीतौ निरुक्ताधिकसख्याकत्वस्यैर विषयत्वसभवेन सख्यायामुत्कर्षापकर्षाख्य जातिसद्भावे मानाभाव । बाधकश्च तादृगुत्कर्षापकर्षयो सायप्रसग । तथाहि । चतुर्नि- ठमख्यावधिकोत्कर्ष विहाय पग्गिष्ठसख्यावधिकापकर्ष त्रिनिष्ठसख्याया, पण्णिष्ठसख्याव- धिकापकर्ष विहाय चतुनिष्ठमख्यावधिकोत्कर्ष सप्तनिष्ठसख्याया, उभयोश्च पञ्चनिष्ठसख्या या समावेश इति । अपिचैतादृशोत्कर्षापकर्षाभ्या द्रव्यनिष्ठसरयासु न्यूनाधिकभावनि हसभवेऽपि गुणादिनिष्ठसख्यासु न्यूनाधिकभावस्य निर्वाहयितुमशक्यत्वात् अयमारम सार्थकएव ॥ २५॥ मू० समव्याप्यव्यापकते निरूप्येते यतस्तदा । तद्वत्त्वरूपे ते स्यातामर्धत्वेन विशेषिते ॥ २६ ॥ यन दश घटा सन्ति पटा पञ्च तत्रैतान् घटानपेक्ष्यते पटा अर्धन्यूनसख्याका , एतान् पटानपेक्ष्यैते घटा अर्धाधिकसख्याका इति व्यरहियते । तत्र किमिदमर्धत्व विशिष्टन्यूनत्वार्धत्वविशिष्टाधिकत्व वेति प्राप्ते अभिधीयते। समव्याप्यव्यामकत्वे यतः सख्यात्वयाप्ययाशरूपाभ्या निरूप्येते अवच्छियेते । तद्वचारूप तादृशव्याप्यत्व यापकत्वावच्छेदकधर्मयत्त्यरूपे अर्धत्वेन विशेपिते अर्धन्यूनत्वाधिकत्वे स्यातामित्यक्षरार्थ । अयमथ । तद्धर्मावच्छिन्नपर्याप्तसरयार्धन्यूनत्वन्नाम तद्धर्मावच्छिन्नपर्याप्तसख्यासमव्या प्यतापच्छेदकधर्मवत्त्वम् । तच्च तद्धर्मानच्छिनपर्याप्तसख्यापर्याप्त्यवच्छेदकधर्मसमानाधि करणो यो धर्म स्वावच्छिन्नपर्याप्तिनिरूपक्तावच्छेदकत्वस्वाधिकरणधर्मावच्छिन्नपर्याप्त सत्यापर्याप्त्याच्छेदकधर्माधिकरणमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिनिरूपकतावच्छेदकत्लोभयस वन्धन तद्विशिष्टसम्न्यात्वव्याप्यधर्मवत्त्वम् । दशघटपर्याप्तदशत्वसख्यापर्याप्त्यवच्छेदकद- शघटान्यतमत्वसमानाधिकरणो य पञ्चघटान्यतमत्वरूपो धर्म तदवच्छिन्नपर्याप्तिनिरूप- कतावच्छदक्त्वम्य पञ्चत्वत्वे सत्त्वातादृशोभयसबन्धेन तावद्धटान्यतमत्वावच्छिनपर्याप्तस ग्यापर्याप्त्यपच्छदकधर्मसमानाधिकरणधर्मविशिष्टो य पञ्चत्वत्वरूपो सख्यात्वव्याप्यधर्म , तान्टिनसम्यापर्याप्त्यधिकरणत्वम्य पञ्चघरेषु सत्त्वानानुपपत्ति । एव तद्धर्मावच्छि- अधिमन्याधाधिस्तनाम तदर्मापच्छिनपर्याप्तसरयासमव्यापक्तावच्छेदक्सग्न्यात्व ·३७ निशच्लोसी व्याप्यधर्मवत्त्वम् । तच्च स्याधिकरणस्वभिन्नत्वायच्छिन्नपक्षिनिस्पकतावच्छेदकतहार- च्छिन्नपातसस्यानिष्ठसख्यास्यव्याप्यधपिच्छिन्ननिरूपितपर्याप्त्याच्छेदकयत्किचिद्धर्माधि - करणैतदुभयमात्रवृत्तित्वसमन्धेन यत्किंपिद्धविशिष्टधर्मानच्छिन्नपर्याप्तिनिरूमकतापच्छेदक्स- एव्यात्वव्याप्यधर्मवत्त्वम् । स्व पञ्चघटान्यतमत्वम् । तदवच्छिन्नपर्याप्तिनिरूपरतावच्छे- दक्त्वम् पञ्चनिष्ठपञ्चत्लसख्यावृत्तिपञ्चत्वत्वस्यास्ति । पञ्चत्वत्यस्य सर्वत्रैकत्वात् । तदवच्छिन्ननिरूपितपर्याप्त्याच्छेदकधर्म प्रागुक्तपञ्चपट अतिरिक्तपञ्चपटमात्रनिष्टतावद- एष च स्वाधिकरणे स्वभिन्नताशधर्माधिकरणेचैतनुभयमाने चित्यम् दशघटान्यतमत्वस्येति निरक्तसमन्धन यत्किंचिद्धर्मविशिष्टधमों दशघटान्यतम त्वम् । तदवच्छितपर्याप्तिनिरूपकतावच्छेदकीभूतो यो दशवरूपसख्यात्दव्याप्यधर्मस्त- दवच्छिन्नसख्यापर्याप्त्यधिकरणत्वस्य दशघटेषु विद्यमानत्यानानुपपत्तिरित्यादिक सुदूरतर- न्यतमत्वमपि । मालोचनीयम् ॥ २६ ॥ - मू० गुणादौ द्वित्वमेकत्वमय द्वित्वादिकं पुनः । तवृत्तित्वविशिष्टान्यतरत्वादि प्रकीर्तितम् ॥ २७ ॥ द्वौ वा त्रयो वा चत्वारो भेदा यर निवेशिताः । द्वित्ववित्लचतुष्दधादिसंज्ञास्तेषां प्रकीर्तिताः ॥ २८ ॥ मनु गुणादावयमेक इत्यादिशब्द प्रयुज्यते । तत्रैकशब्दस्य कोऽर्थ । न तायदे फरियसख्यामिशिष्ट , गुण गुणानहीकारात् । अथ सामानाधिकरण्यसबन्धनैकत्वसख्या- विशिष्ट एव एकशब्दार्थ, घटनिष्ठकस्वसत्याया सामानाधिकरण्यसबन्धेन पटरूपे सत्त्वादेक्रमिदमिति प्रयोगोपपत्ति । अथ सामानाधिकरण्यसबन्धेन सख्या विशिष्टस्या- प्यकशब्दार्थत्वे इमौ रूपरसापक इति प्रयोगापत्ति । एतद्रूपरसयोस्भयोरपि सामाना धिकरण्यसबन्धेनैकत्वसत्त्यादिति चेन । प्रत्येक वर्तमान सामानाधिकरण्यस्यैव वृत्तिनि- यामक्त्वस्वीकारात् । फरानुरोधिमा कल्पनाया । यथा स्फाटिके लोहितपतीत्या स्फरिक- निष्ठलौहित्यसामानाधिकरण्यस्यैर सबन्धता न तु मूतलादिनिष्ठसामानाधिकरण्यत्यति । अथ प्रत्येकवृत्तिलौहित्यसामानाधिकारश्यमादाय यथेमौ स्फटिको लोहिताविस्यकमेव जपान- ·३४ त्रिंशच्छ्लोकी सख्यान्यूनसख्याकसख्यावन्ति पार्थिवानीति बोध । द्रव्यत्वावच्छिन्नेषु प्रत्येक समवेता यावत्य एकत्वादिसख्या तावन्न्यूनसख्याकत्वस्य पार्थिवत्वावच्छिन्नसमवेतसख्यासु विद्य मानत्वान्नानुपपत्ति । एव पार्थिपत्वावच्छिन्नसमवेतसख्याधिकसख्याकसख्यावन्ति द्रव्याणी त्येव पार्थिवान्यपेक्ष्य द्रव्याण्यधिकसख्याकानीत्यत्र मोध इति न कदाचिदनुपपत्तिरिति वदन्ति । तन्मतमनेन दूप्यते। पार्थिवत्वावच्छिन्नसमवेतसन्यानिष्ठसख्याया द्रव्यत्वाव च्छिन्नसमवेतसख्यानिष्ठसल्यान्यूनत्वस्यापि तन्न्यूनसख्याक्रत्वरूपस्य, द्रव्यत्वावच्छिन्नसम वेतसख्यानिष्ठसख्याया पार्थिवत्वावच्छिन्नसमवेतसख्याधिकत्वस्य च तदधिकसख्याकत्व- रूपस्यैव निर्वाच्यतया आत्माश्रयप्रसङ्गात् । अनवस्थापत्तेश्च । यदिच तत्र न्यूनत्वाधि. कत्वे अन्यथा निरुच्यते तर्हि प्रकृत एव तथा निरच्येता । किं तावत्पयन्तीक्रमणेने त्यर्थ ॥ २४ ॥ मू० च्याप्यव्यापकते याभ्यां निरूप्येते विशेषतः । तद्रूपवत्वरूपे तु ते स्यातामिति मन्महे ॥ २५ ॥ तद्रूपावच्छिन्नपर्याप्तसंख्यानिष्ठसख्यात्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिसबन्धावच्छिन्नव्या पकतानिरूपितपर्याप्तिसबन्धावच्छिन्नव्याप्यत्वम् । तद्रूपावच्छिन्नपर्याप्तसंख्यानिष्ठसख्या स्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नव्याप्यतानिरूपितपर्याप्तिसमन्धावच्छिन्नव्यापकरव च । विशेषत सख्या- त्वयाप्यव्यापकरूपाभ्या याभ्यां धर्माभ्यां निरूप्यते अवच्छियेते । तद्रूपववरूपे तादृश व्याप्यतावच्छेदकव्यापक्तावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपे ते सख्यानिष्ठन्यूनत्वाधिकत्वे स्यातामित्यक्ष रार्थ । द्रव्याण्यपेक्ष्य पार्थिवानि न्यूनसंख्याकानीत्यत्र द्रव्यत्वावच्छिन्नपर्यातसख्यानिष्ठसख्या वन्याप्यपविच्छिनपर्याप्तिसबन्धावच्छिन्नव्यापकतानिरूपितपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नव्याप्य तावच्छेदकसख्यात्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नसख्यापर्याप्त्यधिकरणानि पार्थिवानीत्यन्वयबोध । पा- र्थिवान्यपेक्ष्य द्रव्याण्यधिकसल्याकानीत्यत्र तु पार्थिवत्वावच्छिन्नपर्याप्तसख्यानिष्ठसस्यात्वव्या प्यधर्मावदिनपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नव्याप्यतानिरूपितपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नव्यापकताव च्छेदकसख्यात्वयाप्यधर्मावच्छिनसरयापर्याप्त्यधिकरणानि द्रव्याणीत्यन्वयमोध । एव च यत्र भूतले दश घटा सन्ति पटाश्च पट् ततान् घटानपेक्ष्य एते पटा न्यूनसख्याका , एतान् पटा ·त्रिंशच्छ्लोकी नपेक्ष्य एते पटा अधिकसख्याका इति व्यवहारश्योपपद्यते । एव तद्वविच्छिन्नपर्याप्तत त्यानिष्ठसरयात्वन्याप्यधर्मावच्छिनपशिसम्बन्धारान्छिनध्यापकतानिरूपितपर्याप्तिसन्धाव च्छिनव्याप्यतारच्छदकल्प नाम, तद्धावच्छिलपर्याप्ततळ्यापर्याप्त्याच्छेदकधर्मसमानाधिक रणान्योन्याभावपतियोगितावच्छेदको यो धर्म तदवच्छिन्नपर्याप्तसख्यापर्याप्यवच्छेदकधर्मा धिकरणमात्रवृति , तद्वच्छिमपर्याप्तिनिरूपकतावच्छेदकत्यम् । तावद्वरत्वावच्छिन्नपर्याप्ता या दशत्वसख्या तत्पर्याप्त्यवच्छेदकीभूतो यस्तावद्घटान्यतमत्यरूपो धर्म तत्समानाधिकरणा न्यान्याभावमतियोगितावच्छेदक तादृशधर्माधिकरणमात्रवृत्तिब्ध पड्घटान्यस्वरूपो धर्म , तद पच्छिनपर्याप्तिनिरूपरतावच्छेदक पट्त्यरूपसर यात्वव्याप्यधर्म तवच्छिन्नसल्यापर्याप्स्य पिकरणव पण्या घटानामस्तीति नैतान् पटानपेक्ष्य एते पटा न्यूनसंख्याका इति प्रयोगानुप पति । एव तद्धर्मावच्छिन्नपर्याप्तसत्यानिष्ठसल्यात्यव्याप्यधर्मावच्छिनपर्याप्तिसबन्धावच्छि नव्याप्यतानिरूपितपर्याप्तिसबभावच्छितव्यापकतावच्छेदकत्व नाम, तद्धर्मावच्छिन्नपर्याप्त सख्यापर्याप्त्यवच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावसमानाधिकरणो य , तद्धव च्छितपर्याप्तसरल्यापर्याप्त्यवच्छेदकधर्मसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकस्त दवच्छिन्नपर्याप्तिनिरूपकतावच्छेदयत्वम् । पट्पटनिधा या पट्ट्वसख्या तत्पर्याप्त्यवच्छेदकी भूतो य पटपटान्यतमत्त्वरूपो धर्म तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावसमानाधिकरण तद्धर्मसमानाधिकरणान्योन्यामातमतियोगितानपच्छेदकश्च तावत्पटेतरचतुर्व्यक्तितदन्यतमत्व रूपो धर्म , तदवच्छिन्नपर्याप्तिनिरूपकतावच्छेदकीभूतो यो दशस्वरूपसस्त्यात्वव्याप्यधर्म तरवच्छिन्नसख्यापर्याप्त्यधिकरणत्वस्य दशवटेषु विद्यमान वनितान् पटानपेक्ष्येते घटा अधिकमाल्याका इति प्रयोगानुपपत्तिरिति सर्व समञ्जसम् । अथेतच्छासात्रयारोहो निरर्थक । सर्वत्र न्यूनत्यमपकर्ष , अधिकत्वमुत्कर्ष षट्पटनिष्ठबहुत्वसख्यापेक्षमा दशघटनि बहुपसख्यायामुत्कर्षस्य, दशघदनिष्ठवहुत्यसरयापेक्षया षट्पट निष्ठबहुत्वसख्यायामप्रकर्षस्य च सकलानुभासिद्धत्वात् । नच त्रयाद्यपेक्षया एकस्य द्वयोश्च स्यूनसल्याकय न स्यादिति वाच्यम् । एकत्वे द्वित्वसण्याया च बहुत्वत्वशून्यत्तस्यैव न्यून वरूपत्वात् । नचैव द्याथपेक्षयैकस्मिन् न्यूनसख्याकल्ब न स्यादितिवाच्यम् । तत्रैकत्वसाळ्यायामने करपस्यशून्यत्तस्यैव न्यूनत्वरूपस्यादिति चेन । अननुगमायते । किश्च इदमस्माद्बहुतर 1 ·विंशच्छ्लोकी प्यविशेषणत्वैतदुभयघटितसामानाधिकरण्य कचितु समवायकालिकविशेषणत्योभयघटित सामानाधिकरण्यमित्यादिनानासमन्धाना सान्धत्वाङ्गीकारे गोरवमिति चेन्न । न हि तावत्सनन्धाना तत्तत्समन्धत्येन सबन्धता स्वीक्रियते येन गौरव स्यात् । किन्तु सम वायस्यैकसबन्धता । सामानाधिकरण्याना तु सवेषा सामानाधिकरण्यत्वेनापरसनन्धते त्याशगन गौरवाभावात् । अथैव रूपरसगन्धस्पर्शसख्यापरिमाणसयोगेति विभागाका रूपमेक रस एक गन्ध एक स्पर्श एक एव क्रमेण सर्वरपि विद्वद्भि शिष्याणा बोधन क्रियते। तत्रैकपदस्य का गति । नच तत्र रूपत्वावच्छिन्न यदेकत्यसामानाधिकरण्य तदेव समन्धतया स्वीकार्यमिति वाच्यम् । तथा सति यन रूपत्वेन रूपेण घटपटकुट्यर सूलादिनानापदार्थगतनानारूपाणि विषयीकस्य रूपाण्यकमिति प्रयुज्यते । तदा तादृशवा क्यम्य प्रामाण्यापतेरिति । नेप दोष । तत्रैकपदस्यैकधर्मापच्छिन्नार्थकत्वात् । स च धर्मो रूपत्व रूपत्वनिष्ठ यदेकत्वसामानाधिकरण्यघटित सामानाधिकरण्य तस्यैक रूपत्वमिति प्रतीत्यनु रोधेन सबन्धताया स्वीकर्तव्यतया रूपस्यस्यैकत्वयत्त्वेऽविवादात् । तदेतत्सर्वमभिप्रेत्य एकार्थसमवायादिनै तादृशन्यवहारोपपता गुण गुणानङ्गीकारादिति दीपिकाया स्थित मिति घेन । एतद्धटरूपमेकमिति वाक्यजन्यप्रतीतौ यद्येतद्धटरूपत्वारच्छिन्नसामानाधि करण्यसबन्धेनैतद्धटनिष्ठुकस्वविशिष्टमेवावभासते । तदैकस्मिन् पटे द्वे रूपे उत्पन्ने इत्याद्यभिदधान पुमास प्रति एतद्धवृत्तिरूपमेकमिति वाक्य न प्रयुञ्जीरन् । न हि ततो जायमाना धीस्तथाविधसशय निवर्तयितुमाप्टे। परिभावयतु तावदिद स्वयमेव नयने निमीत्य मनसा अन्नमट्ट घट वर्तमान रूप तद्वत्यक्त्ववत्त्वेन विदानोऽपि फश्चि (पुमान् अस्मिन् रूपान्तरोत्पत्ति सशेते न चेति । एव रूपत्वादावेकवादिसामानाधि करण्यज्ञानेऽपि रूपत्वान्तरसभावनाविरोधाभावादूपत्वान्तर सदिहान प्रति एक रूपत्वमिति प्रयोगानुपपचिरिति । न हि रूपत्वमेकत्वसमानाधिकरणतया अजानानो रूपत्वान्तरसभवं किमिति सदिग्धे । तस्मादनुभवविरोधादनभट्टवचनमनादरणीयम् । यद्येतद्धटवृत्ति रूपकमित्यस्य भिन्नरूपासमानाधिकरणमित्यर्थ रूपत्वमेकमित्यस्य स्वाश्रयप्रतियोगिका न्योन्याभावासमानाधिकरणरूपत्वकमित्यर्थ । तथाप्यक रूप ज्ञात एक रूप जानामी त्यादावेकपद तद्वयत्तित्वावच्छिन्नपरमावश्यकम् । न हि तत्र स्वभिन्नरूपासमानाधिकरणत्व ·त्रिंशच्लोकी ग्यविशेषणवैतभययटितसामानाधिकरण्य कचित्तु समवायकालिकविशेषणत्योभवघटित- सामानाधिकरण्यमित्यादिनानासबन्धाना सपन्धत्वाङ्गीकारे गोरवमिति चेन्न । न हि तावत्ससन्धाना तत्तत्सबन्धत्वेन सबन्धता स्वीक्रियते येन गौरव स्यात् । किन्तु सम- वायस्यैकसपन्धता । सामानाधिकरण्याना तु सपा सामानाधिकरण्यत्वेनापरसपन्धते त्याशयेन गौरवाभावात् । अथैर रूपरसगन्धस्पर्शसख्यापरिमाणसयोगेति विभागनाक्ये रूपमेक रस एक गन्ध एक स्पर्श एक एव क्रमेण सर्वैरपि विद्वद्भि शिष्याणा बोधन क्रियते। तत्रैकपदस्य का गति । नन तत्र रूपत्वावच्छिन्न यदेकत्वसामानाधिकरण्य तदेव समन्धतया स्वीकार्यमिति वाच्यम् । तथा सति यत्र रूपत्वेन रूपेण घटपटयुट्या- सूरादिनानापदार्थगतनानारूपाणि विषयीकरय रूपाण्यकमिति प्रयुज्यते । तदा तादृशवा- क्यम्य प्रामाण्यापत्तरिति । नैप दोष । तत्रैकपदस्यैकमर्मानच्छिन्नार्थकत्वात् । स च धर्मो रूपत्व रूपत्वनिष्ठ यदेकत्वसामानाधिकरण्यघटित सामानाधिकरण्य तस्यैक रूपत्वमिति प्रतीत्यनु रोन सबन्धताया स्वीकर्तव्यतया रूपत्वस्यैकत्ववत्त्वेऽविवादात् । तदेतत्समभिप्रेत्य एकार्थसमवायादिनै। तादृशव्यवहारोपपत्तौ गुण गुणानगीकारादिति दीपिकाया स्थित- मिति चेन। एतद्धटरूपमेक्रमिति याश्यजन्यप्रतीतो यथेतद्भूटरूपत्वावच्छिन्नसामानाधि- करण्यसबन्धनैतद्धटनिष्ठुकत्यविशिष्टमेवावभासते । तदैकस्मिन् घटे द्वे रूपे उत्पन्ने इत्याभिधान पुमास प्रति एतद्धवृत्तिरूपमेकमिति वाक्य न प्रयुजीरन् । न हि ततो जायमाना धीस्तथाविधसशय निवर्तयितुमीटे। परिभावयतु तापदिद स्वयमेव नयने निर्माल्य मनसा अन्नभट्ट घटे वर्तमान रूप तद्वत्यकत्वयत्त्वेन विदानोऽपि कश्चि (पुमान् अस्मिन् रूपान्तरोत्पत्ति सोने न येति । एवं रूपत्वादावेकत्यादिसामानाधि करण्यज्ञानेऽपि रूपत्वान्तरसभावनाविरोधाभावाद्रूपत्वान्तर सदिहान प्रति एक रूपत्वमिति प्रयोगानुपपत्तिरिति । न हि रूपत्वमेकत्वसमानाधिकरणतया अजानानो रूपरवान्तरसभव किमिति सदिग्धे । तस्मादनुभवविरोधादनभदृवचनमनादरणीयम् । यद्येतद्धवृत्ति रूपमेफमित्यस्य भिन्नरूपासमानाधिकरणमित्यर्थ रूपत्वमेफमित्यस्य स्वाश्रयप्रतियोगिफा- न्योन्याभावासमानाधिकरणरूपत्वमित्यर्थ । तथाप्यक रूप ज्ञात एक रूप जानामी स्यादावेकपद तद्वयत्तित्वावच्छिन्नपरमावश्यकम् । न हि तत्र स्वभिन्नरूमासमानाधिकरणत्व- ·त्रिंशच्छ्लोकी रूपमेकत्व विषय रूपान्तरस्यापि तद्भूतले तदानीं सत्त्वात् । ज्ञानमात्रत्वेकरूपस्यैवेति एकस्मिन् घटे द्वे रूपे उत्पन्ने एक शुक्लमपर नीलमित्यत्रैकपदस्य तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नार्थ कत्वमावश्यकमिति सर्वत्रैव तथास्त्वित्याशयेनाह गुणादाविति । गुणादिनिष्ठ यदेकत्व तत्तद्व्यक्तित्वादिरूपमित्यर्थ । ननु यत्र रूपमेक रस एक उत्पन्न इत्यत्रेमौ रूपरसौ द्वाविति सर्वेयवहियते । तत्र किमद द्वित्व न तावत्सख्यारूप गुणादो तदसभवात् । आश्रयगतद्वित्वादिभानन्तु पूर्ववदेव निरसनीयम् । अथापेक्षावुद्धिविशेषविषयत्वमेव द्वित्वमिति चेत् । विषयताया व्यासज्यत्तित्वे मानाभावेन प्रत्येकमपि द्वित्वादिप्रत्ययापत्ति । अत आह द्वित्वादिकं पुनारत्यादि । तत्तदिति । यादृशव्यक्तीना द्वित्वादिक वक्तव्य तत्तद्व्यक्तिवृत्तित्वविशिष्टतावदन्यतरत्वादिकमेवेत्यर्थ । अय भाव । या रूपरसौ द्वाविति प्रयुज्यते तत्रैतद्रूपरसवृत्तित्वविशिष्टैतद्रूपरसान्यतरत्वावच्छिन्नत्य द्वित्वमिति यौतद्रूपरसस्प स्त्रिय इति प्रयुज्यते तत्रैतद्रूपरसस्पर्शवृत्तित्वविशिष्टतावदन्यतमत्वत्वावच्छिन्नत्व नित्वमिति सज्ञेत्यादिक स्वयमूहनीयम् ॥ २८ ॥ मू० वैलक्षण्ये भवेत् यद्वापदमप्यथवेति च । परन्त्वपितुकिन्तूनां वैलक्षण्यमुदीरितम् ।। २९ ।। विरुद्धत्त्वं च भिन्नत्वं वैलक्षण्य द्विधा मतम् । विरोधिज्ञानविषया विकल्पोत्तरसप्तमी ॥ ३०॥ प्रथमस्योदाहरण यथा न च यत्र शरीरे चेष्टा न जाता तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम् तादृशे प्रमाणाभावादित्यनन्तर, अथवा चेष्टावदन्त्याययविवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्व तदिति । तादृशे प्रमाण्णाभावादित्यत्र तादृश इत्यनन्तर शरीर इति पूरणीयम् । शरीर इत्यत्र सप्तम्यर्थो विशेष्यत्वम् । तादृशपद चेष्टानधिकरणत्वपर, प्रारित्व सप्तम्यर्थ । शरीरविशयकचेष्टानधिकरणत्वप्रकारक्प्रमाकरणाभावज्ञानज्ञाप्याप्रामाण्याश्रयीभूत तादृश वाक्यमित्यन्वयनोध । अथ तादृशप्रमाणविरहज्ञानज्ञाप्या याप्तिविरहक शरीरलक्षणमिति सामान्यत शरीरलक्षणत्वानच्छिन्नविशप्यकमानसबोधो जायते । अथवेत्यनेन पूर्वोक्ता तथाच ·च्छिन्ने । त्रिंशच्छ्लोकी ५१ धौलक्षण्यं प्रतिपाद्यते । पूर्वोक्तार्थबोधोत्तरतादृशमानसज्ञानविषयीभूताव्याप्तिविरहज्ञाप- कातिरिकज्ञापकज्ञाप्याव्याप्तिविरहकर तत् । अन्वयश्चात्य तत्पदार्थ शरीरलक्षणत्वाय- यद्वा पूर्वोक्तचेष्टाधिकरणत्वलक्षणभिन्नत्वमर्थ । तस्यापि तत्पदाथै अन्वय इति ॥ द्वितीयस्योदाहरणम् । गहि दृश्यत्वमदृश्यत्य वा कस्य चिस्वभावादाच- महे । परन्तु महलोडूतरूपादिकारणसमुदायवशाद्दश्यत्व तदभावे चादृश्यत्वमिति । अत्र स्वभावादित्यनन्तरमितिशब्द पूरणीय । तथा अाश्यत्यमित्यनन्तरमपि । अत्र परन्तुशब्देन पूर्वोक्तिलक्षण्यमुत्तरोक्तौ प्रतीयते । तच्च तद्विरुद्धार्थकत्वमिति ॥ तृतीयस्यार्थ विकल्पसूचकपदादुचरा गा सप्तमी सा विरोधिज्ञान विषय स्वप्रतिपाद्य यस्या सा तथा उदाहरणञ्चास्य-तस्य नित्यत्वे भूतले पटागावबुद्धिमसहादिति । अत्र उत्पदमभाव- वैशिष्ट्यपरम् । विशेष्यत्व षष्ठ्यर्थ । नित्यत्वपद नित्यत्वज्ञानपरम् । विरोधिज्ञानविष- यत्व सप्तम्यर्थ । घटानयनानन्तरगपीत्यपिशव्दस्वारस्यात्स्याव्यवहितोत्तरघटाभावोत्तरकाली- नत्व सूच्यते । तथाचाभाववैशिष्ट्यविशेष्यकनित्यत्वप्रकारकज्ञानविरोधिज्ञानविषयो यो घटानयनोत्तरकालीनघयभावधुद्धिप्रसङ्गस्तस्मादित्यर्थ ॥ ३०॥ पू० ज्ञानज्ञाप्यत्वरिपया सेति कचिन्प्रचलते । समानयुक्तिकत्वार्था कचिदेपा विलोम्यते ॥ ३१ ॥ अत्र प्रथमस्योदाहरणम् इदमेव पूर्वोक्त । तस्येत्यन षष्ठ्यों विशेष्यत्वा । नित्यत्व पद नित्यत्वज्ञानपरम् । ज्ञाप्यत्व सप्तम्यर्थ । तस्य प्रसगेऽन्वय । ज्ञान च समाय नारमक वो यम् । ज्ञायने हि तस्य नित्यत्व सभावयतो यथोक्कातिप्रसङ्ग इति । द्वितीय स्योदाहरणम् --~-समवायस्यातिरिक्तत्वे अभावस्यापि वैशिष्ट्य सबन्धान्तर सिद्धयेदिति । अत्र समयायस्येत्यत्र पष्ठ्यर्थो विशेष्यत्व, अतिरिक्तवपदमतिरिक्तत्वसिद्धिपरम् । नयुक्तिकत्व सप्तम्यर्थ । तच्च स्यजनकसमानजनककत्व स्व समायातिरिक्तत्यसिद्धि तज नक यल्लाघवज्ञानं तत्ममानजनककत्व संबन्धान्तरत्वप्रकारकसिद्धेरिति अापि राधाज्ञान- समादितिभाव । यदि चात्र सिद्धयेदित्यत्र स्यादिति प्रयुज्यते तदा समवायस्येत्यत्र समा- ·४२ त्रिंशच्छ्लोकी पाठ्यों निष्ठत्वम् । अतिरिक्तत्वपद यथाश्रुनार्थक्मे । समानयुक्तिकर मप्तम्यर्थ । तच स्वज्ञापकज्ञाप्यत्वम् । अन्वयश्चास्य समन्थान्तरघटकभेद इत्यरमेयम् ॥ ३१ ॥ म. अयोग योगमपरैरत्यन्तायोगमेव च । व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरचः ॥ ३२ ॥ व्यतिरेचको निपात एवकार कचिदयोग व्याच्छिनति अयोग याच्छेदनोध जनयति । अयोग उद्देश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणाभारप्रतियोगित्वम् । तम्य व्यपच्छे- दोऽभाव व्यापक्त्वमिति यावत् । यथा अय शड्डू पाण्टुर एवेति विशेषणमगतैयकारण शहत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्यामार पाण्टुरत्वे योग्यते । पचिदत्यन्ता- योग व्यवच्छिनत्ति अत्यन्तायोगव्यवच्छदयोध जनयति । अत्यन्त उद्देश्यताव- च्छेदकव्यापको योऽयोग अभाव तद्यपच्छद तदप्रतियोगित्यम् । यथा सरोन नील भवत्यै बेत्यादी क्रियासगतैवकारस्थले सरोनत्व यापकात्यन्ताभामाप्रतियोगित्व नीलमपनरूपधा स्वधे वो यते। धचिदपरेर्योग व्यवच्छिनत्ति अपरयोग यरच्छेदनोध जनयति । अपरै- विशेषान्यैर्यो योगस्तादास्यादिसबन्ध तयारच्छेदस्तदभाव । यथा पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ विशप्यसगतैवकारस्थले पार्थान्यतादात्म्याभावो धनुधरे बोन्यत इत्यादि यद्यपि बहु वक्त यम् । तथापि ग्रन्थान्तरेषु बहुश प्रपञ्चितत्वात् विस्तरभयाच्च चिरम्यते ॥ ३२ ।। श्रीत्रिंशच्लोकीटीका सेय पट्टाभिरामेण । क्षिता पक्षसि साक्षात् कौतुममाले दक्षिणामूर्ते ॥ पट्टाभिरामपोतप्रथिता सेय प्रसूनमालेप । त्रिंशच्छ्लोकोटीका ध्रियता पुरसुन्दरी देवी ॥ शुभमस्तु इति तार्किकचूडामणिपट्टाभिरामशास्त्रिता शिच्छोकीटोका समाप्ता n समाप्तोऽय ग्रन्थ ॥ ।