·॥ श्रीः॥ 61 नमः परमात्मने। श्रीचक्रपाणिदत्तकृतस्य प्रौढमनोरमाखण्ड नग्रन्थस्य ग्रस्तावः। महर्षिपाणिनिक्षतसूत्रपाठाध्याय्यास्तथा तयाख्यानस्य महर्षि पतञ्जलिकामहाभाष्यस्य एवं कौणियहत्तेः काशिकाहत्तेः भोजरा- जलतसरबतीकण्ठाभरणाभिधत्तेपि कममनाहत्य कैयटहर- दत्ताद्याचार्याणां मतं च कचिदिखण्ड्य सिद्धान्तकौमुदी तयाख्या च श्रीमहाजिदीक्षिताः प्रणोतवन्त इति मैव तिरीहितमस्ति विदु. पाम् । किन्तु "अस्ति मत्स्यस्तिमिनाम शत योजनविस्तृतः । तिमिङ्गिलगिलोऽप्यस्ति तहिलोऽप्यस्ति राघवः"(१) ॥ इति कहत्तो दुर्गसिंहोक्तमवलम्ब्य चौचक्रपाणिवत्तेन प्रौढमनोरमा. अन्यस्य खण्ड नं कृतम् । एवं पण्डित सम्बाङ्जगन्नाथेनापि प्रौटमनोर- माकुचमर्दनाख्यं खण्ड नं क्तमित्युभयोरन्वेषण छाते मयैकं चक्रपाणि- दत्तक्कतप्रौढमनोरमाखण्ड नपुस्तकं वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपा. उशालोयपुस्तकालये वर्तमान विक्रमीय१८५८ संवत्सर लिखतमन- (१) तिमिलिलो मत्स्यभेद इति अमरकोशे । राघवो मत्स्य भेदेऽपीति कोशः।

·( २ ) लिशुद्धं समधिगत मुद्रणहारा तत्प्रकाशने प्रवृत्तम् । अस्य ग्रन्थस्य से मालीचने कृते भट्ठोजिदौषितपौने पकते शब्दरत्नग्रन्थे तयाख्या बालम्भट्टापरनामधेयवैद्यनाथमपायगुण्डेलते भावाकाशे च " खण्डनकारोक्तमपात"मित्यादि(१)दर्शनान्माननीयत्वेनास्मिन् ग्रा महासमादरः सञ्जात इति काशीविद्यासुधानिधिनामक मि मासिकपचे प्रकाशितः सनचिरेणैव सर्वेषां सुलमा भवेदित्येतदर्थी मुद्रयितुमारबोऽधिकं तु समाप्ते मुद्रणे निरूपयिष्यामीति शिवम् ॥ (१) दीर्घत्युपलक्षणं यणोऽपि प्रत्यासत्या ऋनिमित्त कार्यमान स्य तेन वारणात भत एवाह गुणेति । ऋतो ङीत्यनेनेति भावः । यत्तु गुणे तस्य स्थानिवत्वेन दी? यणिति जगन्नाथादिस्तन्न तथा सति बाधकस्प जागरूकत्वात् पूर्वस्यैव स्थानिवत्व इच । एतेन गुणोत्तरमपीत्यादिखण्डनकृदायक्तिरपास्ता । वार्तिकस्य साधारणत्वादाह भाष्ये चेति । सर्वत्रेत्युक्त्या तस्य प्रकृतिभावपरत्वनावापरत्वमिति खण्डनकृदा परास्ता । खण्डनकारोक्ति खण्डयितुमाह । तस्येति । चाकवर्मणस्यवः । अनुस व्यत्वादितीति । एतेन नळोपं प्रति नुटोऽसिद्धत्वान्नुट् स्यादिति मलोक्तं चिन्त्यमि खण्डनकारोक्तमपास्तम् । यत्तु प्रत्ययान्तपयुर्दासे कार्ये सुब्लोपनिमित्तपूत्यय लक्ष नेत्ययेदं मानं विशेषापेक्षत्वात् एवंचाहनित्यत्र तिङलोपनिमित्तपूत्यय लक्षणा तत्र कार्ये दुरित्वेनाधातुरिति न कार्यमिति खण्डनकृत । तत् वण्डयति । चेति । ज्ञापकमिति ।। ........ ....... 1. G.C80 बनारस NO गवर्नमेण्टसंस्कृतकालेज पस्तकालये S.V.j१७ मारवरी १९११ ई० । Library, विन्ध्येश्वरीप्रमाददिवेद Ane. N.9522 1211111 ·ॐ नमः परमावाने। भट्टीजिदीक्षितकृत- सिद्धान्तकौमुद्या व्याख्यानस्य प्रौढमनोरमाग्रन्थस्य खण्डनम् श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितम्। -- विरोधिनां तिरोभावभव्यो यज्ञारतीभरः । वटेश्वरं गुरु शेषवंशोत्तंसं भजामि तम् ॥ १॥ दारितरिपुवक्षोज सच्चक्रपाणिनरहरिं नत्वा । विहन्मण्डलहृद्यं तत्परमतखण्डनं तनुते ॥२॥ हयवरट। हयोपदेशोऽडिणोः शखलोच हकारयहणार्थः । उत्तु हयवरट्सूत्रे हकारोपदेशप्रयोजनमडादौ तद्ग्र हणमित्युत्ता हलसूत्रमुपादाय एतत्सूत्रप्रयोजनं श- नादौ ग्रहणम् । तेनाधुक्षदित्यादि सिध्यतोत्युक्तम् । त्रि प्रथमं इकारोपदेशप्रयोजनमुत्तरत्र सूत्र प्रयोज: इमिति भेदेन ग्रहणे किं बीजम् । न तावदाद्य हका- ·प्रौढमनोरमाग्रन्थस्य खण्डने रानुपादानेऽपि यादिग्रहणाय सूत्रमावश्यकमिति ह. कारोक्तिः । अन्त्ये तु हकारानुपादाने वलादयः प्रत्या- हारा रेफेणैव ग्राद्या इति लकारोऽपि नोपादेय इति सुत्रोपादानमिति । तथा सति रफात् पूर्व होपदेश रेफेण च वलादिग्रहणे रुदिहीत्वादिसिधौ लकारो पादानप्रयोजनानुक्तेन्यूनतेति चिन्त्यम्। किन्तहि चर मलकारोपादाने प्रयोजनमिति चेत् । हरिहरिरित्यत्र खरवसानयोरिति विसर्जनीयस्य तस्य वा शरीति विस- गविकल्पादेशचाप्रत्तिः । एवं बारहरिरित्वादावधि चोप्रत्तिः । रेफात् पूर्व होपादाने तस्य खर्शरीग्रह गादिति ॥ हलन्त्यम् । अत्र हलप्रत्याहारसिद्धावनेन लस्यै त्मना त त्मिौ च हलप्रत्याहारसिद्धिरित्यन्योन्याथय इति इलियावर्तत इत्याकरः । अत्र केचित् । स्यादेतत् हलित्येकदेशस्य तन्त्रात्ये कशेषान्यतममस्तु हस्य ल इति च व्याख्यास्यते। सामोप्यं षष्ठ्यर्थः । यद्दा । मास् तन्त्रादि अस्तु समाहारहन्दः । हल् च ल चेति । लका रस्य संयोगान्तलोप इति चेन्मैवम् । आये समासस लिष्टत्वात् । न हि ब्राह्मणकम्बल इत्यादौ ब्राह्मणस - ·संज्ञाप्रकरणम्। ३ मीपवर्त्य न्यदीयः कम्बलः प्रतीयते । न वा चित्रगुश- ब्दाच्चित्र गबौनां समीपवर्ती वृक्षादिः प्रतीयते। अत एवानन्तरादिषु न समासोऽनभिधानादिति स्पष्टमा. कर । किम्बहुना ब्राह्मणस्य कम्बलश्चित्रा गौर्यस्येति व्यस्त प्रयोगोऽपि तत्रानिष्टः । द्वितीयेऽपि संयोगान्त- लोपो दुर्लभः । यणः प्रतिबंधारम्भात् । तत्प्रत्याख्या- नपक्षेऽपि भलो झलीति भल्ग्रहणमपकष्य झल: संयोगान्त लोपविधानाच्च । किञ्च पदार्थबोधं विना बाक्यार्य बोधासम्भवेन हरूप्रत्याहारसिद्धेः प्रागेतत्मचा- बीधे प्रसते तदुद्धारार्थेाऽयं यत्नः । अस्यां चावस्थायां हल शब्दार्थाप्रसिही इन्ह एव दुर्लभः। सहविवक्षाया ऽसम्भवात् । तस्मात्सूत्राटत्तिरेव न्याय्यत्याहुः । तत्र सा- मीयस्य षष्ठयर्थ वे षष्ठीति च समासविधायके सति कः लोग इति तावञ्चिन्तनीयम् । न च सामीप्यस्य षठयाऽवो. धात्तत्र षष्ठ्यभावः क्लेश: । गङ्गायास्तीरमित्यादौ षष्ठया सामीप्यप्रतीतेः। समर्थ सूत्रे च देवदत्तस्य गुरुपुत्र इत्यत्र सापेक्षत्वात्समासाभावमाशङ्काय प्रधानस्य पुत्रस्य देवद- त्तसम्बधसापेचत्वं न तु गुरोरित्युत्तरिते बाधकत्वेनोप- न्य स्तस्य तथा सति गुरुपुत्त्रो देवदत्तस्य किञ्चिदिति बुध्ये तेति भाष्यस्य कैयटेन सामीप्यादेरपि प्रतिपत्तिप्र- सङ्ग इति व्याख्यानात् । षष्ठी स्थानेयोगेति सूचे ऽस्तेभूरो

·४
प्रौढमनोरमाग्रन्थस्य खण्डने
स्थानेऽनन्तरे समीपे इति सामीप्यस्यामि षष्ठ्यर्थत
भष्योदाहरणाच्च । एतेन व्यस्त प्रयोगस्यानिष्टत्वं प्र
ताम् । कथं तर्हि ब्राह्मणस्य कम्बल इत्यादौ न ब्राह्म
समीपवर्त्यन्यदीयकम्बल प्रतीतिः । तत्र तात्पर्यज्ञाना
वात् । सति च तस्मिन्निष्टापत्तः । न च सामीप्यषष्ट
समासाभावोऽनन्तरादिषु समासाभावस्याकर रसिद्ध
दिति क्लश इति वाच्यम् । अनन्तरादिषु बहुव्रीहेरेवा
मिधानेनाभावात् । एतच्चतस्य लोप इति सूत्रे कैय
मतुःसूत्रे च भाष्ये स्पष्टम् । अत एव गङ्गातीरमि
षष्ठीसमाम प्रयोगः सर्वजनसिद्धः । यच्च संयोगान्तलो
दुर्लभ इति । तन्न यणः प्रतिषेधार म्भात् । न वा भर
लोपात। बहिरङ्गलक्षणत्वाति लाघवोपष्टब्धस्य वर्ष
रङ्गपक्षस्य च परमपन्यासेन प्राबल्यानुमानात् । प्रक
च बहिरङ्गत्वाभावात् संयोगान्तलोपे बाधकामावात्
अत एवात्र सूत्रे लकारश्चेति वक्तव्य मिति न विभक्तौ सूर
स्थं च लुप्त निर्दिष्टो यकार इति भाष्यं कैयटेन संय
गान्तलोपपरत्वेन व्याख्यातम् । अत एव उरणसुत्रे ३
ण प्रहणनयोजनकथनावसरे आनङोऽपि रपरत्वं स्य
दित्यर्थ के होतामोतारावितिभाष्यमुपादाय रेफस्य र
योगान्तलोपे कृते तस्यासिद्धत्वावलोपो न स्यादि
कैयटः सङ्गच्छते । अत एव कर्मवत्सत्र व्यत्ययो बहुर

·५ संज्ञाप्रकरणम् । लिडग्याशिष्यडिति अकरेखपञ्च द्वितीयलकार प्रश्लिष्य तस्य संयोगान्तलोप इत्युक्तं सङ्गच्छते । यदपि इन्दो टुर्लभः सह विवक्षाया असम्भवादिति। तदमालोच. नौयम् । पाणिजिना स्व सङ्केतितानामणादिशब्दानां सङ्कतलघुनोपायेन बोहारः प्रतिपद्यन्तामित्यादिरन्त्ये- नेति सूत्र प्रणीतम्। तत्रानेन सूचेण लस्सेत्संज्ञायां ह- ल्पदस के तग्रहस्तरिमंच सति अनेनेत्संज्ञाग्रह इति बोद्धृन् प्रति अन्योन्याश्रयो न वक्तारं प्रति विवक्षा च वक्तुः सा चास्मात् पदादमुमर्थ मयं जानावितीच्छा तथा चादिरन्त्येनेति सूचव्यापारात् प्रागपि हल्यदसङ्केत- विषयानर्थान् पाणिनिजीनात्ये वेति कथं सह विवक्षाया असम्भवः । न चैवपि इन्दघटकाइल्यदार्थ ज्ञानाभावाद् मन्दार्थ ज्ञानाभावे इन्हार्यशाब्दबोधोऽपि कथं बोद्द- शामिति वाच्यम् । तथापि सह विवक्षासम्भवस्थानुपपा- नात् । इन्हघटकहलपदार्थज्ञानात् पूर्वलकारेत्संज्ञाने इल्पदार्थ प्रसिद्धौ क्रमेण इन्दार्थबोधसंभवाच । न हिं मासघटकैकपदार्थाजाने तहटकपदार्थान्तरस्यापि न पाब्दबोध इति नियमः । मुखनयनं पश्येत्युक्ती खपदार्थमजानतोऽपि नयनं पश्यति प्रतितेरा- भविकत्वात् । न च सह विवक्षागं इन्दवि- नात् सहितबोधस्यैव वक्तृतात्पर्य विषयत्वेन कथं - ·मनोरमाखण्डन केवललकारबोधः पूर्वमिति वाच्यम् । शाब्द- सामान्ये तात्पर्यज्ञानस्याकारणत्वेन तदविषयेऽपि केवललकारबोधे बाधकाभावात् । कारणलेऽप्येकदेश- तात्पर्यज्ञानात् प्रथमबोधेन हलपदार्थप्रसिद्धौ चरमंता- त्पर्य विषयबोधसम्भवात् । न हि यादृशं वक्तस्तात्पर्य तादृशतात्पर्यबोधमादायैव दोषपरिहार इति नियमः । अत एव हलप्रत्याहारसिद्धःप्राक् संयोगसउनाया असि. डोकथं संयोगान्तलोप इत्याशङ्कायां हलोऽनन्तरा इति सूत्रे हल प्रत्याहारसिद्धेः प्रागनन्तरा हकारलकारा: संयोग दूति वाक्यार्थबोधानन्तरं लकारपदस्य संयोगस- उजायां तदन्तलोपेन लकारस्येत्मज्ञायां हलप्रत्याहा- रसिधौ वास्तवार्थबोध इति कैश्चित् समाहितम् । पाश- का चेयमतिस्थूलदृशः । न हि संयोगान्तलोपलक्षणानु- सन्धानाभावे लुप्तलकारार्थतदनुकार्यलकारानुसन्धान न सम्भवति । लौकिकव्युत्पत्त्यैव तत्संभवात् । अन्यथा विब्लीपलक्षणमजानतोऽग्निचिदित्यतः विबर्थबोधी न स्यात् । कथमन्यथा सुब्प्रत्याहारसापेक्षलक्षणवि. हितो इन्ही लपदात्तिपचे षष्ठीतत्पुरुषच तव मते सङ्गच्छेत । प्रकृते लकारबोधपूर्वकहन्दार्थबोधतात्पर्य क. सपने बाधकामावाश्चैत्यलम् । एवञ्चान्योन्याशय परिहा- राय हलन्त्यमिति सूत्रमावर्त्य वाक्यद्वयं प्रकल्प्य पल्सूत्रे ·सज्जामकरणम्। ऽन्त्यमित्यर्थ केनैकेन वाक्येन लकारेत्मज्ञायां हल्स- उजासिद्धौ द्वितीयं वाक्यं णकारादौमामित्मज्ञामिति तेषामुक्तिगौरवपरातेति प्रक्रियाकौमुदीप्रकाश एव स्फुटमिति ॥ उपदेशे। उपदेश इति करणे बाहुलकालल्युडभावे धनि ति भाष्यकारादयः । अवाद्योच्चारणमुपदेशः । भावे घञ् । भाष्यादिषु करणे घजिति तु प्रौढि. वाद इति केचित् । तन्न । भाष्यकारैः करणघ. अलस्योपदेशशब्दस्य लोकेऽपि साधुत्वखीकारात् । तदनुरोधेन करण घञोऽवश्य खीकर्तव्यत्वात् । न च सौत्रस्यैवोपदेशशब्दस्य साधुत्वं भाष्यसम्मतं न तु लौकिकस्यापीति वाच्यम् । तथा सति सौत्र त्वेन परि- हारसम्भवे कृत्यल्युटो बहुलमिति बाहुलकखौकारा- नुपपत्तेः । सर्वार्थत्वे बाहुलकस्य सम्भवति सौचमात्र विष- यकत्वेन सङ्कोचे मानाभावाच्च । अत एव एओसूत्रे सन्ध्यबरेषु तपरोपदेशश्चेत्तपरोच्चारणमिति वार्तिके उपदेशशब्द उपदेशप्रयोजने करणव्युत्पत्या प्रयुक्तः । कौस्तुभे स्वयं व्याख्यातश्चेति । यत्तु प्रक्रियन्ते शब्दा याभिरिति करणव्युत्पत्तिः परास्ता । परत्वेन ल्युटा

·प्रौढमनोरमाखण्ड ने
रणप्रयोजनं दुर्लभं धात्वादीनामनुवन्धरहितान
धात्वादित्वात् । उपदेशकाल एवानुबन्धानामि
लोपात् । अत एव न धातुलोपसूत्रस्थभाष्य
टयोरविरोध इति वाच्यम् । अत्र धात्वादिपदेन
बन्धसहितानां धातुपाठपठितानां ग्रहणात् । ते
वोपदेशत्वात् । तैरेव हि प्रयोगस्था धात्वादय उ।
श्यन्ते । अत एव हलन्त्यसूचे धालादीनामन्त्यं च
दित्यर्थकभाष्यस्थधातुपदमप्येवम्परत्वेन व्याख्येय
न काऽप्यनुपपत्तिः । यत्तु व्याख्याटग्रन्थदूषणं धात्वा
वित्यादि सोऽयमनुक्तोपालम्भः । तत्र हि न पूर्व
हृतधास्वादिष्वेष करणव्युत्पत्तिकथनं किन्वागमा
पि । अत एव करणसाधनव्युत्पच्याऽज्ञातखरूपज्ञाप
राणां शास्त्रवाक्यानामुपदेशत्वमिति । शास्त्रवाक्य
शास्त्रसम्बन्धिवचनानामिति कुगादिवचनसाधारण
तम् । सर्वानुदाहृत्य एते च कर्मव्युत्पत्त्योपदेशा
कथने एतच्छब्देन सर्वेषां धात्वादीनामुपादानम् । च
रः कर्मव्युत्पत्ये त्यत्र सम्बन्धेन करणव्युत्पत्तेः समुञ्चाः
इति सर्वत्र व्युत्पन्तिदयस्य तदभिप्रेतत्वात् । उपदे
ताप्रयोजके त्यस्योपदेशतापर्याप्तयधिकरणतावच्छेदके
त्यर्थः । अत एवोपदेशत्वं यावति पर्याप्तं तत्रत्य पदेश डू
व्याख्यायोपदेशवेत्यादिसमुदितवाक्यार्थ उत्त
इ

·सज्ञाप्रकरणम् । ११ खग्रन्थविरोधोऽप्यपास्त इति दिक् । यत्तु प्रतिज्ञासम- धिगग्ये प्रतिज्ञाशब्दस्य लक्षणेति क्लिष्टं व्याख्यानमिति तन्न । भावाकर्टकारकविहितस्याडो लाघवाहावे शक्तिरन्यत्र लक्षणे ति तयाख्यानभावात् के शाभावात् । न हि तस्मिन्नर्थे विधानमाण तत्र शक्तिः कृद्यो- गषष्ठयाः कर्टकर्मणोविधानेऽपि प्रचुरप्रयोगेण सम्ब- न्धमात्रशक्तायाः कट कर्मणोर्लक्षणाखीकारादिति । यच्च । यत्तु अमन्ताड्ड इति । अमि ञमन्तेष्वनिडेक इष्यत इति च ञम् वार्तिककृता व्यवहृत इत्याहुस्तद्र- मसाभिधानम् । आद्यस्योणादिसूत्रत्वात् । द्वितीयस्य व्याघ्रभूतिकारिकास्थ त्वादित्याहुः । तन्न । अम् वार्ति- ककृता व्यवहृत इति तैरनभिधानात् । चय् अम् वार्त्तिकदृष्ट्या न तु सूचकत्संमत इति हि तेषामभि- धानम् । तत्र वार्तिककृदयाघ्रभूत्युणादिकृतीरप्युपल- नगाम् । सूत्रं चाष्टाध्यायीस्थं तत्करणञ्च विशेषणम् । तेनोणादेः सूत्रत्वेऽपि अष्टाध्यायीकर्तकथादिकर्तत्वऽपि न क्षतिः । तथा चाष्टाध्यायौव्यवहृतानामे कचत्वारंशत्वा- भिधानमिति फलितमिति दिक् ॥ " तुल्यास्य । स्थाननिरूपणे अमङणनानां मासिका चेति केचित्।

·१२
प्राढमनारमाखण्डनं ।
i
तन्न । तेषां नासिकास्थान से मानाभावात् । अन
रयमानां नासिकास्थानमुच्यत इति पाणिनिशिप
यमानुखारयोरेव ग्रहणात् । नासिकाव्यापारम
तत्स्थानत्वेऽनुनासिकाकारादीनामपि नासिकास्थ
प्रसज्येतेति तदकथने न्यूनता । किञ्चैवं सति तु
स्यमित्यत्र किञ्चित्स्थानसाध्ये आश्रीयमाण अमर
नानां स्पृष्टप्रयत्नानां परस्परं सावण्यं स्यात् । तथ
त्वन्नयसीयादावनुस्वारस्य परसवणी वा पदार
त्यनुस्वारान्तरतमा डकारादयोऽपि स्युः । सर्वस्थान
ज्याश्रयणे कडादौनामपि सावण्यं न स्यादिति त्व
रोषित्यादौ डकाराद्यप्रसङ्ग इति । न च सवर्ण
ज्ञायां तुल्यास्यप्रयत्नत्वमन्यूनास्यप्रयत्नत्वम् । तथा
यद्यस्यान्यनारया प्रयत्नं तत्तस्य
सवर्णमिति सवा
ज्ञासूबार्थः । एवञ्च ङकारादीनां नकारन्यूनस्थान
वनय सोत्यादौ नातिप्रसङ्गः । ककाराद्यन्यूनस्थानत्व
त्वरोषोत्यादौ नाप्रसङ्गः । परस्परान्यूनस्थानप्रय
त्वस्य सवर्ण सत्तायामनभेक्षणात् ककारादीनां का
द्यन्यनस्थानत्वामा वेऽपि क्षतिविरहादिति वाच्यम् । ३
सति वकारस्य लकारसावण्यं स्यादिति तोलील
ल कारस्याण त्वेन बकारग्रहणप्रसक्तो तस्वित्यादौ त
गस्य वकारसवर्णापत्तेः । रलो व्यु प्रधादित्यत्र रनि

·सजाप्रकरणम् । १६ टलकारेण यग्रहणाहिदेविषतीत्यत्रापि सनः कित्त्या- पत्तेः । तल्लोकमित्यादावनुखारस्य ययीत्यनुस्वारस्य जसवर्णानुनासिकवकारापत्तेश्च । च शिक्षा दन्तोष्ठस्य इन्हेन निर्देशात् समुदितस्य वकारस्थानत्वं तु प्रत्ये कमिति दन्तस्थानत्वाभावादस्य न लसावण्ये कारख तु पृथक्कण्ठनासिकास्थानत्वं निर्दिष्टमिति एठस्थानानवति कसावर्ण्यम् । अत एव धात्वादे- रति सूत्रे जदन्त्यपरा इत्यत्र खिदादयः पृथििर्दष्टाः । न्यथा दन्त्यपरसादिखेन तेषामपि संग्रहेण तेन पृथनि- देखेरनिति वाच्यम् । तथा सत्यदुहहोत्यत्र लुग्वा दुहेति सनुको वुधर्षत इत्यत्र उदोष्ठययपूर्वस्येत्युकारस्य चाना- तेः । अउदन्त्यपरा इत्यत्र च दन्त्यग्रहणेन वकारो गृह्यतेत्याशङ्का स्यादिति खिदादयो भेदेन निर्दि- । इति कै घटेनाशङ्कामाविषयत्वेन पृध निर्देशस्या- धानादिति । अन्यैरपि पृथक् खिदादिग्रहणादिह त्यशब्दः केवलदन्त्यपरस्तेन खिदादिनां नेत्यभिद- झिरन्यत्र दन्त्य ग्रहणे वकारग्रहणं सूचितम् । किन्न । डं रथेने त्यत्रानुखारख परसवर्णाभावायानुखारस्य त्यत्र जातिपक्षमाश्रित्य स्थानेऽन्तरतमपरिभाषयक क्यतया ऽनुखारान्तरतमः परसवर्णों भवतीति वा- र्थ श्राश्रितः । तथा च आदीनां नासिकास्थानत्वे २

·१३
प्रौढमनोरमाखण्डने
तेषामेवानुखारान्तरतमत्वेन त्वङ्करोषीत्यादावनुख
रस्य डादिसिद्धावपि संवत्सर इत्यादौ बकारी न सिर्ज
दिति॥
पूर्ववासिद्धम् ।
अत्र सपादसप्ताध्याय्यां विहितं कार्य प्रति त्रिमाद
विहितमसिद्ध मिति प्रक्रियोक्ती मनोरथ इत्यादि
सिध्यदिति केचित् । तन्न । प्रक्रियोलोहि कार्य प्रा
कार्य कर्तव्ये ऽसिद्ध पूर्वमेव न जातमित्यर्थः । शास्त
सिद्धत्वेप्ययमेव फलितोऽर्थः । तदुक्तं कैय्यटेन । यच्छारू
मुचारितं तस्यासिञ्चत्वमशक्यं कर्तुमित्यसिद्धवचना
देश आश्रीयत इति। तथा चातिदेशन कार्याप्रवर्ती
त्वरूपोऽसिद्धधर्मः शास्त्रे ऽतिदिश्यमान: कार्यासिद्ध
एव फलति। एवं च मनोरथ इत्यत्रोत्वे कर्तव्य रलोप
पूर्वमेवाप्रवृत्तौ रोकत्वस्याप्रतीघातान्मनोरथसिद्धिरप्रत्यू
ति । लुवर्णयोरित्यत्र आच आघरलौ तौ च तौ वरे
चेति कैश्चिद्विगृहीतम् । तत्र ऋलोरन्तरङ्गत्वेन प्रथम
दोधले राविति स्यात् । ऋत्यक इति प्रकृतिभावे कट
लाविति स्यादिति रलावित्यनुक्तिसम्भवमिति । न
वार्णादाङ्ग बलीय इति पूर्वमृतो ङौति गुणस्ततो य
रलाविति सेत्स्यतीति वाच्यम् । आङ्गवार्ण योर्युग

·सज्जाप्रकरणम् । प्रवृत्तौ स्वाङ्गं बलव द्यथा कारक इति । प्रकृते च विभ. क्युत्पत्तेः पूर्व गुणाप्रवृत्तावन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घप्र- तो बाधकाभावात् । न चान्तरङ्गपरिभाषाबाधिकया कृतव्य हपरिभाषया गुणप्रहत्तौ दीर्घाप्रवृत्तिरिति वाच्यम् । यत्र बहिरङ्गणान्तरङ्गस्य निमित्तविघातो न त्वन्तरङ्गेण बहिरङ्गस्य तथाकतव्यूहपरिभाषाप्रवर्त- नात् । पेचुष इति यथा । प्रकते चान्तरङ्गेण दीर्घेण बहिरङ्गस्य गुणस्य ह्रस्वकाररूपनिमित्तविघातनाक. तव्यूहपरिभाषाया अप्रवर्तनात्। किञ्चेशस्थलैऽन्तरङ्गेस बहिरङ्गनिमित्ताविघातेऽपि अक्तव्यूहपरिभाषा न प्रव- तत इत्यवश्यमभ्युपेतव्यम् । अन्यथा जनसनेति विटि विडनोरिति नकारस्याकारे ऽन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घ आतो धातोरित्याकारलोप इति प्रक्रियया पशुष दूत्या- दिन सिध्येत् । अतो लोपे भाविनि सवर्ण दीर्घ स्यान्त- रङ्गस्याप्रवृत्तेः। अभ्युपगतच्च पशष इति रूपमसिद्धव- सूत्र भाष्ये इति चिन्त्यम्। अथ ऋल अस्यामेवावस्थाया- मृत्यक इति प्रत्तावपि ऋतो डीति गुणे ऋत्परत्वाभा- वात प्रकृतिभावाभावे यणा यथोक्तसिद्धिः । न चेकोसवर्ण इति प्रकृतिभावः । समामे तनिषेधात् । वैकल्पिक त्वेन पने तस्याप्रत्तेश्चेति. चेन्न । अचः परस्मिन्निति गुणस्य स्थानिवद्भावन ऋत्परत्वात् प्रतिभाक्तादव- -

·प्रौढमनीरमाखण्डभे।
वस्थयात् । न च पदान्तविधिः कार्यान्तराभावपर्यवर
यिनः प्रकृतिभावस्य पदानवयवत्वात् । यदपि उ%
लच रलोरिति विरहीतम् । तदपि चिन्त्यम् । ओर
तोङोति गुणानिमित्तत्वादिति दिक् ॥
इति सउजाप्रकरणम् ।
इको गुणवृद्धी।
इह भाष्याद्यनुतोऽपि नियमपक्षः सुसाधस्तच्छे।
पक्षाविशिष्टश्चेति निरूपितं प्रक्रियाप्रदीपे ऽम्माभिः
तथाहि एतत्परिभाषाया अलोन्त्यशेषत्वे मिदेणुग
पुगन्तलघूपधस्य च मृजेर्वद्धिरित्यादौ दोषमुद्भाव्य मि
इर्मिदिः पुक्यन्स: पुगन्तः लध्वी उपधा लघूपधा तर
समाहारहन्दः
मृजेबृद्धिरित्यत्राचोऽणितीत्य
इत्यपकृष्यत इति प्रकृतिपरिभाषानुपस्थानेऽपि स्थान्युम
दानादेवेष्ट स्थानिलामो भाष्यकृतैवोतो नियमपक्षेऽप्ट
नेयः । किन्वेवं सति द्विति चेत्यच लैंगवायनादावति
प्रसङ्गाभावाय चस्पेयर्थकत्वेन इक इति विहितयोर्गु
ध्योनिबंध इत्यर्थीलपधगुणस्येक इत्यविहित
त्वाभिन्न इत्यादौ निषेधायोगात्तच्छंषपक्षे गुणो दुर्वार
"नियमपक्षे तु रुणवोत्यादाननिकोऽपि लध्व्या उपधाया
सत्वात् तत्प्रवृत्ताविक इति नियमितो लघूपधगुण इति
.

·মহিঙ্গান্ধৰ আলু। NAHATANELIasant....Anusal निषेधः सुलभ इति । एतेन नियमपक्षमनूद्य तच्छेष- क्षं दूषयित्वा पदोपस्थितिपक्षस्यैव भाष्ये समर्थित- वात् तच्छेषपक्षेऽपि दषणोद्धारस्तु शब्दकौस्तुभे स्प- कृतोऽस्माभिरिति परेषां रिक्तं वच इत्यवगन्तव्यम् ॥ मिदचोऽन्त्याव- अत्र मन्त्यादचः परी मिदिति प्राचोत्तवृत्ती च इति निर्धारणे षष्ठी न त् पञ्चगी जातौ चैकव- नम् । तथा चाचां मध्येऽन्तादित्यर्थः । तेनाच इति तावत्यादिति समानास्किरणा पञ्चमीत्यभिमानेन मुचादीनामित्यादावाप्त्यभिधानं प्रत्युक्तम् । स्वभक्तत्वे वपूणीत्यत्र घों न स्यादित्यनूद्य तत्तदा- ग्रहणं स्वादिनुमर्थमिा वार्तिकेनैव दूषितप्राय- 'ति व्याख्यातृवचनतणस् । तन्न परादित्वे वहलिह यादावनुस्वारादि स्यादत एवाभक्तत्वपक्षोऽप्युपे- राजपूणील्यादानान्तत्त्वादङ्गस्य दीर्घाप्रसङ्गश्चेति ख्यातृमन्यस्त व परादित्वदूषणेनाप्युपपत्तेरुक्त- पनिरासादि । यत्वादेः परस्येति सूर्व विवृण्वता वापञ्चमीनिशेनेत्यायुक्तं तदसम्बद्धमिति केचित् । परत्वानुदेन यस्य यत् कार्य तत्तस्यादेरित्येव र्थः परतानुवादश्चोत्परस्यात इत्येतद्विषयो न ।

·*
n
৫e
গ্রী গীত্ব ।
নাম দুশি হানিলি। কিন্তু নাহি
হৰি অহায়ী খলিং দু হত্য
প্তি ঘন প্রস্রহ্মীলিমুলহি মাঘী অস্থল ত্বক
হিনি না ।
দুল মান্না বান্ধব।
ভুক্ষ সন্তু।
वन्तु इक्यों यथार्थव्यत्यालाधोपपादनाय घर
ছিঃখিী হই: ২ন থালা হয়ন্ত্রি শুরু
লুথালাখানা জালাক ও কালা
খ্যাভিষি। ন হ্রস্তুল বন্ধেত্বল ত্ম হন
মনুলখিকা উখিনি যিযু। দুখ
ঘরহীঘহগ যথাঘ অল্পীদ্বয়ামযাজন
যানা ঘাবশ্যাথাযথ সন্নিামী
মুখ নুন।
ভয় ললি
অঙ্গ যা টু অব বি মিসূনিচিনি দ্বিয়
व्यर्थति केचित् । तम दीर्वादाचार्याणामित्य त्य नि
त्वात् कथं धैयर्थस् । न चाचार्यग्रहणेनास्यकरि
জ্বল। নত্ব জাগ্ৰানু। গ্রন হল নাহিলীয়
বলিনি গাভীমখালী হামিনি মানি: ক
कायामुक्ता । त्रिप्रभृतिष्पति सूचद्वये द्वित्वमा

·SH Br म खच्च्सन्धिप्रकरणम् । मनुहाव्य दीर्घादाचार्याणामित्यत्र अनधि चेति प्राप्ति हरदत्तनोदाचिता । तस्या ह्ययमाशय उन्नीयते মিনিষ্টিনি মূছু ঝিমিইঘদ্বিঘাঅন্ধ । হন মন্তু কালৰ লা অঙ্গ। কি দিছি - यस्यापि सम्भवात् । नित्यनिषेधे तु तुद्भावना कमिति । एवञ्च धिप्रभृतिविति सूममायकम् । अन्यथा राष्ट्रमित्यादी दीर्थात् परस्य द्वित्वं न स्यात् । न चारत इत्यत्र माधवेन द्वित्वकारणार कालिदामिति মাঠ । যখ অত্র স্কু মন্ত্র বিশ্ব त्वात् । भात्वा रयमित्यत्र प्रातिशाख्यभाष्ये द्वित्वम- वर्तनं च छान्दसत्वेन निर्वाह्यम् । वाक वाक् इत्यान भाध्योदाहृतद्वित्वनिर्वाहिरव दीर्वादाचार्याणामित्य- মানীযেয়ে হুয়ালবিঘাহি অদ্ধি- कौमुदीमाशादवसेयम् । एतेन दीर्घादाचार्याणा- मिति सूब नाचार्यवहणं पूजार्थमित्यभिप्रेत्य पाया वाक इति भाष्योदाहृत विकल्पे उपपत्तिचिन्तार्थ क्लेशो मुधैव । पूजार्यतायाः मामाणिक्षरतुरतरित्यादि परास्तम् । यत्तु त्यानि वत्सूचे धात्वङ्गत्यायु दा- हरखाव्ययस्थाङ्गपदाभ्यां पृथगुपल्याण्यैयर्यदूषणोप- न्यसनं तत् कौस्तुभे स्वयमेव गोबलीवर्दन्यायेन समा- हितत्वादनादेयम् ॥

·प्रौढमनोरमाखाने । प्रादाप संयोगान्त- यत् यत्त्वार्तिककृतो वचन प्रत्याख्यान रद्वयन्तु भाष्यकृत इति तनिर्मूलम् । मतभेदे प्रम सवादिति । तन्न । भाष्ये तु संयोगान्तलोपे धुरो नास्तीति समर्थितमिति कातन्तपरिशिष्टो मानवेत । धुडिति हि सल्यच्यते । यदपि र कलत्रं शाला चाचक्षाणः काव कलत् शाल। अ त्यनूद्य तत्र पोगान्तलोपो दुर्लभः । करूप्याथ पूर्वपूर्वपन्ताङ्ग परं बहिरङ्गमित्यल्लर लोपयोरसिद्धत्वात् । वन्तयोः क्विपि को । प्रत्यस्यानित्वादूटो दुरिवात् विचि लोपी व्य त्यस्य प्रसङ्गाच्च । गिविश्मयतेस्तु विवपि प्रतिषेधार्थ वचनारम्भपक्षे गिरवेडित्युचितम् । प्र ख्यानपक्षे तु सान्तमेवेति । तदप्यसत् । स्कन्द स्कन्नित्यादि न पदान्तसूत्रस्थकोटेन कुस्मयतेः कू बहिरङ्गापक्षाभिमायेण माधवेन प स्वग्रन्थेन विरो त् पूर्वपूर्वनित्या युकेाहतत्वात् विचिकाव्यशः णिचि संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वाद्यज्ञोपेऽलोपादेः नियत्वाभावे ऽपि शाल्वशब्दे तदभावाल्लोपा । रित्यस्यासम्भवाच्च । अत एव काव्य शाल्वशब्दयो पस्यात् ता किन्तत्वमिति चिन्त्यमिति प्रकाश ·अचसन्धिप्रकरणम् । २१ द्भरुक्तम् । वस्तुतो हलन्त्यमिति सूत्रोक्तभाध्यादिब- तात् स्वयं गिरिवेडित्यत्र फलभेदस्वीकारेण च नेह क्षाणामैकरूप्यमित्युक्तक्लेशाश्रयनिगमूलमेवेत्यांना सावत् । सुध्युपास्य इत्यत्र पुनर्द्धित्वेलोपविकल्पेऽन्य- परद्वित्वेऽनुभयद्वित्वे च नव इति प्रक्रियाकौमुद्यां प्र- काशकृद्भिर्धस्य जश्त्वे दस्य द्वित्वंधस्यैववेत्युक्ताऽन्ते बकारयकारोभयद्वित्वे उभयोः पुनर्द्धित्वे लोपविकल्पेड- यतरद्वित्वे अनुभयद्वित्वे च नव रूपाणि । तथा हि। एकधं त्रिधा । एकयं द्वियं धियं च । एवं द्विधं विध वेति । न चान्तरङ्गे द्वित्वे बहिङ्गस्य यणोऽभिद्धत्वम् । वैपादिकेऽन्तरङ्ग बहिरङ्गपरिभाषा न प्रवर्तत इति धि- उर्जनाय मूचे भाष्यकैयटयोव्यवस्थापितत्वादित्युक्तम् । अव केचित् । एकस्यां व्यकावेक लक्षणं सकृदेव प्रव. त इति एक पूर्वपरयोति सूचे भाष्ये सिद्धान्ति त- वात् कयं पुनरर्द्धित्वप्रवृत्तिरन्यथा द्वित्वानन्त्यापत्तेः । न च झरो झरीति हल यमामिति च लोपेन निर्वाह. स्तस्य वैकल्पिकत्वात। किश्ववं सति सर्वस्य हे इति द्वित्वमपि पुनः पुन प्रवति । अत एव लिटि धाता- रिति सूत्रेऽनभ्यासहण वाष्ये प्रत्याख्यातम् । सन्नन्ता. यङन्ताद्वा णिचि रङ द्वित्वाभावार्थ तदिति कैय्य. टादिभिरुक्तम् । प्रकाशोक्तप्रथमपक्षे तावन्न दोषः ।

·।
';
জীবনযন
যুধিমাৰ বুনি ভগ্নীঘিামাৰ
বন্ধায় বিমিনি গুষ্টি গুণাগুণ
ফল যাই ঘন্তু অলি গান
হল হুখে খালি হাখিঅশুনুন !
ঘী টু ঘ হাথ নায়স্থ।
খ ঘূমাখিযমাজ ন থ । মস্তি
যুৎ এলখিব মিছিল
বিনৰ গ্ৰায়দুল কাষ
কত্র হলঃ শম্বুনী ফালু। ব্য: সুলী গন্ধ !
খুব গুহ অনমন্ধুত্ব অন লালখান
মাহিমালয়ান হৃফিঝিত্বে
সম্ভব যা শ্রীকানন স্যা
কাবিখানা মাহৰি যু
নং ক্লিানিনা
শুরু হলো :
কন্যাথলিখি ন ল ণী:। মূল গায়
সমীযানুলালয় প্রখলিনি।
ত্রাবাংলার গাজা ও ফু? দুঞ্জ :
স্ব স্ব নাছিল নিহত্য স্বাক্ষপ্রিল ফান্ড
নানা অনিয়মইন নন ।
জুলাগা। দিতি এলান্তি ঘোংঘ ঘু
নানন্যান: শ্রিনী কালার
মানু অলস লা লিগন্ধি বলা হয় ।
s
উ

·माया सचिनदारणम् । ওঁ २३ Mum সুধ अत एव सर्वत्य इत्यस्यापि न T: प्रवृत्तिः सकृत्मबुन द्वित्वेनाभीयाद बोधा- । অজল মুন বিষ্ণভৰি ৰ नः प्रवृत्तिः । अयमत्र निष्कर्षः । पक्षणस्य पुनः चस्यप्रवत्योद्यक्तिभेदाभेदावन किन्तु सल्ला धृते निमित्ताभावात पुनरप्रवृत्तिः । वदाचिदानन्या- कचिल्लक्ष्यानुरोधेन वध्यादौ प्रथमपुरुषबहुवचना- মা কী ন ম ম ঘর যাব জুলি- (ति सलो चस्य च कल्पनात यथासुध्धुपास्य इत्यादा. रत्वादेः । मायोटुभित्यच यादीनामहित्वाद्धल' वृद्धौ हादी सहिव होरिकारे च कृते शसक्त या पि हलन्तवृद्धिशास्त्रस्य प्रकृते तूमतः शाकृत- व द्वित्वशारत्वस्य पुनः प्रवत्तौ न किशिद्वाधकम् । त एवाऽसिद्धवत्स युटो यणि सिद्धत्व विधायक- पर्तिकरत्याख्यानाय विधानसामर्थ्य वर्णयितुन অঘৰত্ৰাল যত মা জুনী দ্বিম্বঘীনীনি पाध्यकृतोक्त। श्रुविभेदपक्षेपि परणो मय इति दिर्व- नाद्धलो यमामिति पक्षे बलोपविधानात् पक्षे यका- द्वयं भवत्येवेति नारी युटेति । तद्विधानसामा- प्रगन भवतीति कैयटः । इदञ्च द्वित्वस्य पुनः newala JanwILIAMERY

·प्रौढमनारमाख पडने
प्रवृत्तावेव सङ्गच्छते । अन्यथा युट्पक्षे द्वित्वे विर
रूपं तदभावे द्विय कारमिति कथं अतिभेदपक्षे
विधानसामयं पुन प्रवृत्तौ तु युडभावपि पुनर्द्धिन
वृत्या चियकार मिति सामर्थ्य सङ्गतिरिति । प्रा
नवत्वोक्तिस्तु मूलकृदुदाहतद्वित्वयानुसारेणेति
पल्लवितेन । यच्च । यदप्युक्त पादिक इत्या
तदपि न । नाकुटो नार्पत्य इत्यत्र विसनिवार
पद्धरसिद्धत्वस्य भाये स्पष्टत्वादिति। तन्न । ना
इत्यादी विसर्गनिवृत्त हिरङ्गपरिभाषानिराकरणप
बचनेन व सिद्धिरिति पाक्षिकभाष्यार्थस्य कैव्य
करणात्तत्पक्षणास्य ग्रन्न्यस्योपपत्त:
प
इत्याय क्वाचित्कल पादिकपरत्वेन बहिरङ्गत्वेन य
अक्षषेध इत्यस्य प्रत्याख्यास्य सुवचत्वादिति । य
कृष्णा रित्या विधादिरूवचनं शुद्धर्धकारस्य ।
त्वमिति
र झालाञ्जशीति जशोऽप्रतिहतमसरता
दुक्तन्यायेनजर सिद्धत्वाच्चा रक्तम् ॥
करो झरि-1
है
यत्तु प्राची विकल्पानुवृत्त रनुक्त न्यूनतेति ता
मूलन्यूनतापरिहाराय तद्व्याख्यानान्यतरस्यामिल
नुवर्तितत्वात् । कथमन्यथा गुरोरनृत

·A अच्सन्धिप्रकरणम् । देवदत्त इत्यत्र भवदुदाहरणे व्याख्याने ऽस्य एहीत्यादि- पूरणापि मूले वाक्यानुदाहरणान्न न्यूनता। एवमेव दूरा- इते चेति सूत्रे प्राचोक्तं कृष्ण एहीत्युदाहरणमपि प्रसी- देत्यादिपूरणेन व्याख्येयम् । यच्च यदपि व्याख्याटभिःशरी- चोति ज्ञापकमुपन्यस्य तत्संवादार्थ भाष्यमुपन्य स्तम्। अ. नुवर्तते हि विभाषा शरोऽचि यद् वारयत्ययं हित्वमिति तन्न। तदुत्तरभाष्ये एवोक्तनापकस्य दूषितत्वात् । लोपस्य ह नित्यत्वेऽचोरहाभ्यामिति हित्वं लोपापवादः स्यात् था च शरोऽचौत्यस्य सार्थक्यं स्पष्टमेवेत्यादि । तत्र ज्ञा- किमु रन्यस्ये यनुतोपालम्भः । इत्थं हि तेषां ग्रन्थः । वेकल्पनायं लोप इति काशिकादौ स्थितम् । तथा व भाष्यम्। अनुवर्तत इत्यादि । तथा च लोपस्य वैक- ल्पकत्व एव भाष्य संवादस्तेषामभिप्रेतो न तु शरी चौत्यस्य चापकत्वेपि तहाक्यनिविष्टत्वेन परं तल्लेखः । प्रत एव कैयटोऽपि लोपो विकल्पनेत्याहेति लोपस्य वैकल्पिकत्वमात्रांश एवं कैयटसंवादस्तैरुपन्यस्तः । यत्तु हित्वविधानाहावेव शिष्यत इत्यत्र लोपस्य वैक- ल्पकत्वेन द्वित्वस्य चरितार्थ त्वादिति दूषणं तत् तदाश- पानवबोधात् । अचो रहाण्यामिति हित्वे हयोः थवणं न स्याल्लोपेनैकस्यापहारादित्याशङ्कायां हित्वविधाना- देति ग्रन्थस्तदर्थश्च द्विवविधानसामल्लिोपस्य वैक-

·प्रौढमनोरमाखण्ड ने।
रिपकत्वात् पक्षे योः श्रवणमिति हित्वविधान लो.
बैकल्पिकज्ञानहारा योरेव शेषे हेतुरिति तदा
इति । प्राटूहीढो । अत्र तान्तस्योढशब्दस्यार्थः
ग्रहणं ज्ञापकमर्थवद्ग्रहणेनानर्धकस्येत्यति सौर
वः । यत्तु नन्वेतदयुक्तम् । फणादिना राजिना सा
चर्यात्तस्यैव षत्वार्यतया भाजिग्रहणस्योपक्षीणत्वादि
चेन्न। विवाट विभ्रागिति हि रूपदयं साध्यम्।।
प्रश्चादिसूत्रे राज इति पठित्वाऽपि सुसाधर्मकस्य भा
तेकारम्य प्रागपि दातुं शक्यत्वात् । माजर
मेति विकल्पस्यात्मनेपदमात्रफलकताया वक्ष्यम
खेन तत्स्थानेऽकारस्य सुपठत्वाच्चेति । तत्राश
तावदतिनिर्दला । अर्थवग्रहणपरिभाषाभावे व
सूत्रेऽफणादिधाज्येकादेशस्यापि राजः सत्वेन फ
देरेव ग्रहणमिति नियामकाभावेन तत्माहचर्येण
णादिमाजिग्रहणार्थ भाजिग्रहणमित्यस्यानाशा
त् । माज; फणादेरेव ग्रहणमिति नियमें
राजिग्रहणे फणादेग्रहणासम्भवेन किन्तव्यावृत्तये
जिसाहचर्येण फणादेरेव भाजेटहणार्थं भाजित
थेनेति । राजिसाहचर्यात् फणादेहणमित्याका
न्यास्त्वर्थग्रहणपरिभाषायां स्थितायामिति न त
धः। एवं च सूत्रधातुन्यासभङ्गेन समाधानमपि निघ

·२५ अच्सन्धिप्रकरणम् । । किंच राज इति सानुवन्धकनिर्देश यजलुकि रारा. त्यादौ षत्वं न स्यात् । किञ्चैवं भाजहणं न स्या- कारस्य समुदायानुबन्धत्वादिति दिक् । यदप्युपस- व धातोरापे सिधे इति प्रतीकमुपादाय तहेतु- न व्याख्यायां यक्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युप- सकता इत्युक्तत्वादिल्युपन्यसनं तदपि सुधा। उप- गाः क्रियायोग इति यथाथुतसूत्रादेव धातोराने- सम्भवात् । एडि पररूपम् । अत्र प्रेजतौति मूलोदाहरणमभिप्रेत्य एज म्पन इति प्रकाशः । कम्पनार्थस्यैजतेः परस्मैपद- दिति बोध्यम् । एवे च । अनियोगोऽवधारण- भन्ने सम्भावने तथा च ॥ अनवलप्तौ यदा दृष्टः पररूपस्य गोचरः। एषस्तु विषयो वृद्धेनियमेऽयं यदा भवेत् ॥ इति श्लोकवार्तिकमिति प्रकाशः । तत्र वृत्ती वं वार्तिकम् । अध्यात्मादित्वाहा बोध्यम् । तेन वार्तिकोती रभसादिति केषाञ्चितिः सैव रमसि- कोति ध्येयम् । यत्तु शकन्ध्वादिथित्यत्र टिसजासू- वोदाहरणम् । तसिजाप्रयुक्त कार्याभावादनुचितम् ।

·औढमनोरमाखण्डने ।
२८
अव्यक्तानु-
अत्वतः किं दकारान्ते मा भूदिति प्राची
प्रश्नोत्तरयोनिरालम्बनत्वमिति । तत्रात इति
खाकारनिर्देशः । अतो गुण इत्यत एव तदनुः
तेरस्यानर्थ क्यापत्तेः। नामेडितस्यति ज्ञापकाच्च । त
राकारनिर्देशे आम्बे डितनिषेधोऽकारस्य स एवा
इति विकल्पोऽपि तस्यैव स्यादिति निषेधविकल्प्रयं
रेकविषयत्वापत्तिरिति तकारान्सनिर्देशो वाच्यः
तत्र प्रतिपत्तिलाधवायाद इत्येव निर्देश्यमुदाहर
च मलां जशोऽन्त इति जशि कतेऽदःसम्भवात्। रो
खन्यायेन च जशोऽसिद्धत्वाभावादिति प्रश्नाशयः । उर
रस्य जश्त्वं विना अदकारान्तमनुकरणं तत्र
भूदित्यर्थः । एवंच तत्र पररूपस्य चरितार्थत्वाट्रोरुत्वन्द
याभावेन जशोऽसिहत्वात्तकारान्ते न स्यादिति द्र
व्यम् । तपरतत्कालस्येत्यत्र दकारप्रश्लेषपचे त्वद इा
निर्देशे ऽपि ह्रखाकारपरत्व सम्भवात्तन्निवृत्तये उत्तर
त्य नुसन्धानावश्यकत्वे प्रतिपत्तिलाघवस्याभाव इत्या
दृष्टव्यमितिः कथं प्रश्नोत्तरवोर्निरालम्बनत्वमिति
यदपि यतु व्याचख्युः । अतो गुण इत्यतोऽत इत्यनुक
धन्दाधिकारात् सिद्भमिति प्रश्नः । यहा अश्त्ववशाह

·জ্ব মিল। २९ RAN वं तदापि स्यात् पुनरग्रहणे तु तान्तत्वस्य विव- न्नेित्युत्तरमिति । तच्चिन्त्यस् । जश्त्वशास्त्रस्या- त्वेन पररूपस्यैव प्रवृत्तः । नामंडितस्येति निषेधे पटदितीत्युदाहरणस्यासम्बद्धत्वापत्तश्च । तत्र भवदुक्तरीत्याप्राप्तिरेव नास्ति दान्तत्वादिति पे न । जश्त्वशास्त्रस्यासिद्धस्थेऽपि पुन- हणेन जश्त्वाविषय. तात्पर्येण पररूपाप्राप्तः । एव व्याख्यातृभिरत इत्यनुवृत्त ऽपि यदा इब्दस्य जश्त्ववशाद्दान्तत्वं तदापि स्याज- स्थासिद्धत्वाद्भवत्ययमच्छब्द इति माप्नो- । पुनरद्ग्रहणेन त्वत इत्यस्य विशेषणान्ता- कविवक्षार्थान्न भविष्यतीत्युक्तम् । तन्न दान्त- प्रत्यश्य सम्भाव्यत इति शेषः । अन्यया दान्त स्वासिद्धत्वोक्तिरसंभावविनी स्यात् । तान्तत्वस्य क्षार्थादित्यस्य जशुल्वाविषय विवक्षार्थादित्यर्थः । स्था पुनरग्रहणाभावेऽपि तान्तत्वविवक्षासम्भवा- परग्रहणेन तु इत्यसम्बद्ध स्यात् । अत एव हरद- पि पटदितीत्यत्र पररूपमाशक्य काशिकायाम- हतं दकारान्तानुकरणमेतदिति प्रतीकमुपादाय रान्तानुकरणे रूपमेवैतन्न स्यादपदत्वे जश्त्वा- गाथा पटिति करोतील्याह । पटापटदित्यन्त्यप. विकल्पे ऽभावोदाहरणम् । तत्र द्वितीयाद्ग्रहणा. धइत्यस्य व्याख्यातृभिरेवोक्तत्वात् । अन्त्यपर- SAR O

·३०
औदमनारमाबगडने।
रूपनिषेधोदाहरणन्तु पटपटेतीति नामोडि
दूधणस्याप्ययुक्तकत्वात् । मन्त्र काची नेत्यस्य प्रति
ति कथमुदाहरणमिति तु चिन्त्यम् ।
.
अवाकोऽकिदीर्घ इत्येष सुषचमिति केचित् । य
संख्यसम्बन्धेनवासवर्णव्या तिरिति तेषां भाव
तच्चिन्त्यम् । तथा सति ऋति का वेत्यादिवा
स्वयमुपन्यस्ते दधि सकार इत्यादावतिप्रसङ्गवार
याधिकस्य सवर्णग्रहणस्य सूबे चाकोत्यस्य करणेऽ
गौरवात् ॥
सर्वत्र विभाषा गोः॥
प्रवः स्फोटायन-1
अत्र हे चित्रगो हत्यादाववप्रकृतिभावयोरभाः
स्थानिवत्वनिषेधस्वीकारावश्यकत्वात् तेनैव चित्र
प्रमियादावपि तयोरमवृत्तौ यत् कैश्चिदेङ इ
तदर्थमनुवर्ति तनिष्फलम् । न चैङनुवृत्तौ लाक्षणि
स्वाच्चित्रगो इत्येङस्तयोरप्रवृत्तौ स्थानिवत्त्वनिषे
नावश्यक इति वाच्यम् । प्रादेच इत्यत्र चेतेत्यादि
क्षणिकस्थैची वारणफलकस्योपदेशग्रहणस्य वर्ण ग्रा
लक्षणमतिपदोक्तपरिभाषाया अप्रतिज्ञाप्रकत्वात

·- সবনিমখাে । अन्यथा चक्र इत्यादिप्रतिपदोक्त एवैः पदान्तादित्या- दि प्रवर्तत न हरे इत्यादौ । अन्यत्र स्वयमपि तया. भ्युपगमाच्च । न च गोः पूर्व त्व इति वार्तिके पूर्वरूप एव स्थानिवद्भावनिषेधल्योक्तत्वेन पूर्वरूपमेवानिष्टमि ति प्रतीयते म त्ववप्रकृतिभावाविति कषं तयोरम- वृत्तये स्थानिवत्त्वनिषेध आवश्यक इति वाच्यम् खमप्येङनुवृत्तिम योजनानुक्तः। चित्रग्वग्रमिति वार्ति- कोदाहरणे भाष्योक्त एड पदान्तादतीति पूर्वरूपस्या- ल्विधित्वेन तदप्रवृत्तये वार्तिकस्यासम्भवनीयत्वेन तत्पूर्वरूपपदस्य पूर्वरूपबाधकावमकृतिभावपरत्या च्च । न चैवमपि सर्वत्र विभाषेति सूत्रस्यैव भाष्ये उदाहरणात् प्रकृतिभावपरत्वे ऽपि पूर्वरूपस्याव पर- त्वे कि भानमिति कुतोऽबद्धोऽनिष्टत्वमिति वाच्यम् । एषमप्यनुवृत्तनिष्फलत्वस्यापरिहारात् । न चावल- सूत्रे ऽरवक्तध्यः स्वरसिद्ध्यर्थमिति दार्तिकृता गवायमिति बहुव्रीही गोशब्दोकारस्योदातल्यास कदाचिदन्ता दात्तोऽपि स्यादित्यगागमोऽवसमान- रूपयाधक उक्तः भाष्य व तत्प्रत्याख्यानायायुदात्तो. ऽवङ् निपात्यत इत्युक्तम् । एवं च पित्रग्वामित्यज्ञाप- कोरूपभेदात् स्वरसिद्धिमात्रस्यागुक्तिमयोजनाक्तिः सायं वातिककृतः सङ्गच्छताम् । कथं घायुदात्तनिपातन. JOD

·३२
परिभाषाप्रकरणम् ।
1
मात्रेणतत्प्रत्याख्यानं भाष्यकृत इति तनावङोऽ
स्वात्तनिवृत्तये ऽव विधाने एङनुवृत्तिः। चिना
मित्या त्वचङ इवे कि बाधकमिति नावडिस
वत्त्वनिषेध इति वाच्यम् । प्राद्य दात्तनिपात
प्रक्सममानस्वरः साध्यः स चावड इवीकारेन सिध
अक्यामन्तितस्वरेणाद्युदात्तत्वादवङि गकाराक
शतिशिष्टोदात्तत्वादिति स्वरभेदात् । न च गवा
त्यादावङ मायुदात्तत्वस्य श्रवणं भाभूदिति तस्ये
शिवभावो वाच्य इति समासान्तोदात्तादिवाम
ताा दात्तादपि मागवङ् स्वरप्रवृत्तौ पश्चादाम
स्वरे स्वरभेदाभाव इति वाच्यम् । उपदेशिवद्र
हि समकालप्रवत्तिकस्य परत्वेन प्रथम प्राप्तस्य
सस्वरस्य प्रागप्रवृत्तिः क्रियत इति कैयटादिभिर्ध्या
तस्यात् समासान्तोदात्त त्वन न बाध्यत इति
नोक्तरन्तरङ्गाबाधेनोपपत्तौ तहाधकल्पनस्यान्य
त्वाच्छ । अन्तरङ्गस्थ प्रथममाप्तस्यामन्त्रित स्वरस्य
स्वरात् माक प्रवृत्तौ बाधकाभावात् । तस्मादुतो
रणेऽवङ प्रकृतिभाययोरनिष्टयोरभावः स्थानिक
घेधेनैव साध्य इति तद्विधाने एअनुवृत्तिनिष्फ
अत एव माधवेन चित्रग्वयमित्यत्र स्थानिववा
नैव तयोरप्रन्तिरक्त त्यलम् । यच्चायसूत्रे पद
कि गधीति मत्युदाहृत्य गवे इति प्रत्युदाह
D
::

·अचसन्धिप्रकरणाम ।
३३
ग्युक्त पररूपेणाप्येतसिद्धरित्युक्तम् । तत्तदाशया-
विबोधात् । न हि गवे इति ङयि सिद्ध रूपं तदा-
यविषयः किन्तु ङावापाद्यम् । तथा च ङौ गवे
इति स्यादित्यध्याहारेण प्रत्युदाहरणवाक्यार्थः । गवीति
रत्युदाहरणमपि अनावङ् मा भूदिति अध्याहारेणैव
योजनीयम् । अन्यथा उनन्वयात् । प्रायशश्च प्रत्युदा-
इरणवाक्येष्वध्याहारेणैव योजनमित्यलम् । यत्तु
हर्वत्र विभाषेति प्रकृतिभावमुक्त्वा ल्पुतप्रगृह्या इत्यतः
पूर्वमय प्रकृतिभाव इति वचनम् । तदनवधानात् ।
दूराद्धृते च गृरोरनत. एतत्सूत्रद्वये यद्वक्तव्यं तज्झरो
करोति सूत्र उक्तम् ॥
ईटूदेत्-
अन द्विवचनान्तं प्रगृह्ममिति प्राचः प्रवाद इति
केचित् । तन्न । द्विवचनमित्येव प्रायशः पाठात् ।
प्रत एव ईद द्विवचनस्य विशेषणं तेन च तदन्तवि-
धिरित्याह । ईदृदन्त मितीति प्रकाशः । द्विवचना-
तमिति पाठेऽपि इहान्तशब्दः स्वरूपवाची । अन्तं
स्वरूपे ना न स्त्री शेषेऽन्तिके विषु इति मेदिनीको-
शात् । तेन च द्विवचनशब्दस्य कर्मधारयः । तेन कु-
मायौंरगारमित्यादावनतिप्रमाणात । सुप्तिङन्तमि-

·प्रौढमनोरमाखण्डने। AM त्यन्तग्रहणन संज्ञाविधी प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणाभा वे ऽपि त्यभावाच्चेति ॥ यस्वस्थानुनासिकत्वे यदेतन' इत्यवानुनासिकार्य कृतं यरोऽनुनासिक इत्यत्रानुनासिकग्रहणं प्रमाणम् । अन्यथा यरो यमि यम्वेत्येवावक्ष्यादिति । तन्न । एवं हि निर्देशे यथासंख्यप्रतीतौ एतन्मुरारित्यवानुनासि- को न स्यात् । अत्र हि जातिपक्षाश्रयणस्यावश्यकत्ये- मतन्नयनमित्यादौ चरितार्थोऽयं चतुमख इत्यादा विधेहापि न प्रवर्तते । नितेः विवापि सम्बुद्धो मान् चिनोति इत्यथ नरवीति रुत्वे शत्रानुनासिक इति पर्वस्यानुनाधिके यदेत नांश्चिमोतीत्यानुनासिको न- समावेति । मय उजः मयः परादिति पञ्चम्यन्तस्याविशेषणत्वे उन इति षष्ठयभावादुनः स्थानिवदुर्घटत्वादिति केचित् । तन्न । मय गताविति धातोः प्रत्याहारस्य मयः सम्भवात् प्रकृते कतरो मय गृह्यत इत्यतो मविशेषणत्वेन परादित्यस्य प्रायां कायनात् ।

·अचसन्धिप्रकरणम् । कार राति ददाति ग्राहयतीति तदर्थात् प्रत्याहा- हणमिति माचो भावान् इत्यस्य पष्ठयन्तत्ये बाध. नावात् । प्रत्याहारग्रहणे हेतुश्च बहुविषयसंग्रह । दिक । इत्यच्सन्धिः। यरोऽनु। यत्तु यस प्राचा मयटि नित्यं पठितं यच्च हल- रकरणे पण पडणामित्युदाहृतम् । यच्च यरोऽनु- सेक इति वानुनासिक इति व्याख्यातं तत्सर्व ये भाषायां नित्यमिति भाष्यविरोधादुपेक्ष्य मिति बत् । तत्र । मयटीत्यस्य प्रत्ययमात्रौपलक्षणत्वा- षड णामिति स्थितिप्रदर्शनम् । परिनिष्ठितं च मिति व्याख्यातत्वात् । एवंच वानुनासिक इति वो व्याख्यान चिन्त्यमिति प्रकाश कृभिरेवोक्त. ते प्राचोक्तौ तद्धयाख्यातुरुक्तौ च न कश्चित् झोपद्रवः । अत्र यचि भं तसौ मत्वर्य इति संहि- ठे तसाविति तात् पूर्व दकारं प्रश्लिष्य भत्वेन मन्त इत्यत्र नानुनासिक इति समादधुः यन्तु रिप्रश्नेषे मृण्मानित्पादावतिमसङ्ग इति तनुच्छम् ।

·३ .. ३६ प्रौढमनोरमाख पहने । भय इति मतुपो मस्य वत्वावश्यंभावान्मृन्मानिति रूपस्यैवासिद्धः॥ उदः स्थास्त- सकारस्य पूर्वसवर्णस्तकार इति हरदत्तमाधवा- दयः । यद्यपि महाप्राणत्वघटितान्तर्यवांस्थाकार इहोचितस्तथाप्युदः परस्य स्कन्दः सस्य पूर्वसवर्ण- विधायकस्य रोरेवेति वार्तिकस्योत्कन्दी रोग इति भाष्यस्थोदाहरणे थकाराश्रवणान्महामाणत्वाघटित- मान्तर्यमिह पूर्वसवर्णनियामकमिति सामान्यतो ज्ञा- प्यत इति तेषां भावः । उक्तोदाहरण थकारश्रवणं सन्दिग्धं ज्ञापकञ्चीत्कन्द इत्युदाहरणविशेषमानवि- षयकमिति वादिनाम्मते तु सस्य य इति मतं हरद- तादिभिरन्येत्वित्यनेनोपन्यस्तमिति । एवञ्च सकारस्य तकार इति प्राचां ग्रन्थाः प्रत्युक्ता इति निरस्तम् । यदपि चयो द्वितीयाः शरीत्यस्योपन्यसनं तर्दातरभ- सादिति । तन्न । अन्ये तु द्विथकारं रूपमाहुरित्युक्त्वा न चैतदप्रामाणिकम् । चयो द्वितीयाः शरि पौष्कर- भादेरिति सत्वे यकारश्रुतैरवर्जनीयत्वादिति हि प्रका- शकृभिरुपन्यस्तम् । तत्र राभस्ये पूर्वसवर्ण तकारस्या- सिद्धत्वं शर्परत्वाभावो वा हेतु: स्यात् स च न सम्भ- ·সু অস্ত্র পুলিশ। ।। उदस्तकारस्य सकारः पर्वखवतकारस्य च rकरीति लोप इति द्वियकारक रूपमिति तद- पायात् । न चोदस्तस्य ववभूतस्य थकारं प्रत्य- इत्व वयो द्वितीया इत्यस्य काशिकायां भव स्वि- हाहरणास्वोदाहसत्येन प्रति वर्षस्व नगुने हत्य- इत्वाभावात् । नादिन्थाक्रोश इत्यत अर्ध्वमुद तिः पूर्व चयो द्वितीया इत्यस्य भाष्ये पाठातस्य काशिकोदाहरणोपष्टम्भाच्च उत्तरदेशत्वकल्पना- ति॥ शश्लोऽटि। तत् शिव इत्यत्र जशत्वे कृते इति प्रक्रियाको- ही विबन्ततनोतिनिष्पन्नताच्छन्दपरत्वेन प्रकाश ख्याता तेन न दान्तस्य जश्त्वोपन्यासवैयर्यदो- । न चैवमपि वर्षमुपन्यस्य चुत्वोपन्यासो विरुद्धः। 'वं प्रति चवस्यासिद्धत्वादिति केचित् । तत्र । बोपन्यासे चर्वचुत्वक्रमस्याविवक्षितत्वात् । कथम- या भवतोऽपि छत्वमुपन्यस्य चुत्वचत्वोपन्यास: अच्छताम् । चुत्वपोमन्यन्त इत्युक्त्या प्रगतिशगति- स्येहाच्याश्रयणे प्रमाणाभाव इत्यस्वरसः प्रकाशित तिन कश्चित् क्ष द्रोपद्रवः ॥

·३८
प्रौदमारमाखरहने ।
-
Pap
FA
डः सि धुट् ।
धुटश्चन तकारः । यत्तु तस्य चयो द्वितीया इस
पक्षे य इति तन्न । चर्वस्यासिद्धत्वादिति केचित
ফলন ভহঃ মদদদ্বযাত্রা। ম হু খ্র
कृते चत्वं तस्य पूर्ववत् पक्ष य इति हरदत्तः । अ
एक प्रक्रियालाधवाय तुट्य व विधेये धुट करणं वैरि
ध्यार्थमिति प्रकाशोक्तं सजच्छते । न सङ्गछते च त
चयो द्वितीया इति पक्ष थकारापतिदूषणंधुट प
थकारस्येष्टत्वात् असतं च धुडभावपक्षे षट् सन्
इत्यत्र टस्य ठो नेति । तत्रापि पक्षे ठस्योष्टत्वादिति
TRENA
नश्च
नकारात् परस्य सस्य धुड् बेत्याचार्याः । यर
अधिकृतपदविशेषणं न इतीति तदन्तविधिना नका
रान्तादिति विवरणम् । तत्र पदानुवृत्तौ प्रयोज
चिन्त्यम् । यदि तु ङमो हस्वादित्यादौ तदनुवृत्त्यनु
रोधेनेहापि तदनुवृत्तिरिति तदा शोः कुक टुक ा
उः सि धुट इत्यत्रापि तदनुवत्यावश्यकत्वे कारण
कारयोरिति डात् परस्येति च विवरणानौचित्यात.
कथं तर्हि शि तुगित्यत्र नस्य पदान्तस्य ति प्रक्रिया
कौमुदीति चेत् तत्र पदान्तग्रहणरहितपाठस्यैव प्राय

·इल 9. हल सन्धिप्रकरणम् । र्शनात् क्वाचित्कतथापाठेपि अपदान्तनकार- स्वारेण भाव्यमिति पदान्तस स्यैव तुगितिव्युत्पा अपरत्वेनाधिकृत पदग्रहणाविवरणात् । मात एर रान्तस्येति न विवृतम् । नश्चेत्यत्रापि कुततो व्युत्पादितमिति चेन्न । एकजातीयस्थास्या- त्पादनेन वान्यन तदअगमात् । न चैव ममारित रान्तादिति व्युत्पादनभिति वाच्यम् । पदाधि- 'भावे न इत्यस्य विशेषणत्वाभावेन तदन्तविपर- ङ्गित्यं स्यादिति । पदाधिकारलभ्यस्य तदाधि- स्यान्यत्रापि तदन्तोषलक्षणत्वे तु कथंचित् - ऽपि पदादित्यनुत्त न्यूनतेति बोध्यम् ॥ शि तुक । प्रश्न तुकः पूर्वान्तत्वात् कुर्वन्चशेते इत्यम पदा- पैति णत्यनिषेधो न स्यादिति पूर्वपई एती: श्चुिरित्यत्र स्तोः श्चुनेति योगविभागे सो मेल्दन- रचना योगे स्तोर्णत्वनिषेध इलि समाधान । नश्चेत्यद धुटःपरादित्ये कुर्वन् सोदशी या तस्यति णत्वनिषेधः प्रयोजनभितिभाचां मन्यः । बहिरङ्गपरिभाषया गतार्थमिदनभनिति काय A ·४० प्रौढमनोरमा पडने । कार्यकालपक्षमाथित्येति बोध्यम् । यत्तु तत्र नेपादि- केऽन्तरा परिभाषेयं न प्रवर्तत इति सुध्युपास्य इत्युः दाहरण स्वोत्तया सह विरोध इति । तन्न । तच पादिक इत्यस्य क्वाचिक पादिकपरत्वेन व्या. ख्यानेनाधिरोधादिति । सञ्छम्भुरित्यत्र ॥ जछौ जचछा अचशा अशाविति चतुष्टयम् । रूपाणानिह सुकछत्वचलोपानां विकल्पनात् ॥ इति केचित् । तत्र चयो द्वितीया इति छत्ववि- पाल्पना पदयवृद्धिोध्या ॥ SHOERPRER अत्र लाधवात् । ङमो ह्रस्वाद चि द्वे इति सूधयणी. यस् । कुपवास्ते इत्यादौ तु बहिरङ्गस्य द्वित्वस्यागिद्ध- त्वेन पदान्तस्येति त्वनिषेधसंभवात् । राज्ञ इत्या- दौ पादिकेऽन्तरा ययोद्देशपक्षाश्रयणेन बहिरङ्ग- परिभाषाऽप्रवृत्तिस्वीकारेऽपि नाकुट इत्यादी अपा- दिके विसर्जनीय यात्र णत्वनिषेधे लाघवानुरोधेन कार्यकालपक्षायणे तत्मवृत्तिस्थीकारौचित्यादिति प्रकाशकृतः । अनेदं तावदवधेयम् । नित्यग्रहणस्य विस्पष्टार्थत्वेन करणाकरणे न्यासद्वयेऽपि तुल्योऽवशि- एभागेऽर्द्धमात्रालाघवायोक्तमतिपत्तिगौरवसहन न सह ·इसन्धिप्रकरणम् । मत्कारकारि । तस्मान्माबालाघवाय द्वे अधि निङम इति सभायणीयम् । यत्त परमदण्डिना- दौ अन्तर्वर्त्तिविभक्तया पदत्वान्नुट् स्यादिति। । नुटो नलोपं प्रत्यसिद्धत्वेन नलोपापादनस्यै- तित्वादिति । प्रधानुनासिकः अनुनासिकात् ति सूचयो गैः पूर्वस्येति रोः पूर्वमादिति चो- : व्याख्यानेऽपि महणस्योपलक्षणल्वमनुक्त्वा लोपे केषांचिदनुनासिकानुस्वारयोरूपमानवधा- । संपुकानामिति । यत्तु पुस्कोकिल इत्यादा- पत्तिपक्षे षत्वमाप्ती संपुढानामिति स इति । पुमुहुनोःषत्वप्रतिषेधात् । सति हि सवचने पत्वनिवृत्तौपुनः षत्वनिषेधोऽनर्थकः । तद्भावे यावश्य कन्वादिति । न चैवमपि पुस्त्वमि- स्वात्तादौ । तद्धित इति षत्वनिवृत्त्यर्थमर्थ रः स्यादिति वाच्यम् । कृतेऽपि सकारे तस्य गः । जुकात्यनुरोधेन विसर्जनीयस्थानिकत्वात् जनीयस्थानिकस्येदुदुपधस्येति षस्य निवृत्तावपि- दिति सस्थानिकस्यानिवृत्तः । का तर्हि पुसत्य- शादी षत्वाभावाय गतिरिति चेदियम् । इदुदुप- त्वत्र पुंमुहुसोः प्रतिषेध इति वचने पुग्रहणं पत्वनिवृत्त्यर्थं सकारविधानादेव तनिवृत्त : सि- दिति हत्वादिति पत्पनि वृत्यर्च तस्मात्

·प्रोडमनोरमाखाने ।
पुस्त्वमित्यादौ वाचनिकी पत्वनिवृत्तिरिति ।
इदमेवाभिसन्धाय हस्वात्तादाविति सूत्र पुंसःम.
तिषेधः पुस्त्वं पुस्तेति हरदत्तो व्याजहार । तस्य
भाष इति सूत्र पुंस्त्वमिति भाष्योदाहरणन्तु न
पत्वाभावज्ञापकम् । अनुस्वारपक्षे हस्वात् परत्वाभा.
वेन षत्वाभावे तदुदाहरण संभवात् । वस्तुतस्तु समा.
दीनां रोविसर्जनीयस्य वा सविधानापेक्षया तेषां
साक्षात्सविधानमुचितम् । तच्चैवं समः सुटीत्यत्र
सकारान्तरप्रश्लेषात् समः सकारो विधीयते स एच
पुमःखयीत्यत्रानुवर्तते कानामोडित इत्यत्र च मण्डू.
कल्पुत्येति । न चैवं कानः सस्य रुमकरणबहिर्भावात्ततः
पूर्वस्य कथमनुनासिकादि । अनुनासिकानुस्वारयो-
स्तावत्पर्यन्तमधिकृतत्वात् । एवं सति कान एव रोः
सवचनारम्भेऽपि संपुमोर्वचनानर्थक्याच्च कांस्कानि-
त्यस्य कस्कादित्वे तु तदर्थमपि न सवचनारम्भ इति ।।
पुमः
इह ख्याधातौ नेति केचिदिति प्रक्रियाग्रन्योयथा-
निर्वाधस्तथा तत्प्रदीपादवधेयम् ॥
कुपवो:-
यत्तु माचा विकल्प इत्यक्तम् । तन्न । कपाभ्यां-

·हल सन्धिप्रशारणम् । सत्वप्रसङ्गादिति । सोऽयमनुक्तोपालम्भः । चा- इत्येव पाठात् क्वाचित्के तथा पाठे ऽपि मष्टे विसर्ग करपयोर्विकल्पः फलतीत्यर्थः । कस्कार तु करपयोरपवाद इति केषांचिद् ग्रन्थे विसर्ज- 1 चेति शेषः । न च कस्कादेराकृतिगणत्वात् त्यस्यापि कस्कादित्वादेव सत्वं कुतो नेति म् । वचनेन कस्कादित्वकल्पनेन वा सकार- विशेषाभावात् । संस्कतत्याद्यर्थ समः सवचन- यिकत्वाच्चेत्यवधेयम् ॥ इति हलसन्धिः। सोऽपदादाविति सूत्रेऽपदाद्योःकुवारितिम- किमुपादायोक्त सूत्र तु व्यत्यये नेकवचनम् । यदि वशेष्यते ऽपदादौ खरीति तदा ययात्रु तं साधु । खरीति मण्डकलपुत्याऽनुवर्त्यमिति क्लेश इति । खरीत्यनुवृत्तावपि कुप्वोरिति न समानाधि- भिन्नवचनत्वादिति षष्ठयन्त वाच्यम् । षष्ठय- न्तर्गतत्वं तथा च कुप्वन्तर्गतेऽपदादौ खरी- फलितस्तया च खरीत्यननुवृत्तावपि का क्षति- पण्डूकल्पुतिल्केशः स्यात् । एवं खर्विशेष्यतेऽ. • खरीत्युत्म क्षणमप्यनुचितमिति चिन्त्यम् ।

·प्रौढमनोरमाखाने ।
म
अत एष कुयो का पौ वेति खून कुम्वोरिति पर्छ
शायाताचायः । शुप्तस्यां हि सत्यामपदादाविस्थ
ध्यत्ययापणापत्तरिति । इदुदुपधल्य चाप्रत्यय
स्यति प्रत्ययस्य यो विवर्जनीयो न भवतीत्याकरः
মত্বহীন লালখকাং লিনীঅৰিহ্মঘ
मित्यन्थे । तन्न । सर्पिकरोती त्यत्र सुनोसामयर
इति वैकल्पिकषत्वप्रवृत्तावपि तिष्ठतु सर्पिः पित
त्वमुदकमित्यदुदुपधस्येति नित्यत्वप्रसङ्गात् ।।
चेद्यापत्तिः । माकरमते प्युणादीनामव्युत्पत्याश्रय
तथा स्वीकारादिति वाच्यम् । व्युत्पत्याश्रयणे दोष
तादयस्थ्यात् । सुपोरित्यञ्च सर्पिष्करोतीत्युदाहरणे
युत्पत्तिपक्षस्यैवाधाकरस्वीकृतत्यानुमानात् । अन्यथ
दुदुपधस्येति षत्वस्येष्टत्थे कस्कादिषु सर्पिष्कुगिड
काशब्दोऽसमासे व्यपेक्षाविरहेऽपि षत्वार्थ इति स्व
अन्यविरोधः । अपि च इणः ष इति सूत्र सर्पिष्या
स्वामित्याा दाहरणा राङ्गतः इदुदुपधस्थत्यनैनैवष
त्वसिद्धरित्यलम् ॥
इति विसर्गसन्धिः ॥

·खादिसन्धिप्रकरणम् । ४५ ससजुषो रुः। व पदस्येति वर्तते तच्च सेन विशेष्यते। तेन येन वि- रिति तदन्तग्रहणात् सान्तस्य पदस्थेत्यर्थः। ततोऽला- परिभाषया सान्तस्य पदान्तस्येत्यर्थः । सजुषा तु इविशेषणे ग्रहणवतेति तदन्तग्रहणनिषेधात् । जुष्शब्दस्य पदयेत्यर्थः स्यात् । तथा सति परमस- रत्यादौ गर्न स्यादिति परस्परानन्वितमेव पदस्खें। । सजुष इति च स्थानषष्ठयन्तम् । तच्चालोन्त्यपरिभा- । खखान्त्यपरम् । तच्च सान्तपदान्तस्य कविधिसाम- त् िपरस्परमभेदेनान्वितम् । एतदर्थक एव सजुष्श- हो यत् पदमिति तादात्म्यं च इति प्रकाशः तत्र सजु- पन्दस्य पदशब्दस्य च खखान्त्यपरत्वात्। तथा च पदा- स्य सजुषन्तस्य च रुः स्यादिति फलितं व्याचष्ट। पदान्त- ति । सजुषशब्दस्य चेति । षस्येत्यपेक्ष्यत इति प्रका- । यत्तु सजुषा पदं विशेष्यते सजुषन्तं यत् पदं तस्य सः स चालान्त्यस्य । न च ग्रहणवतेति तदन्तविधि- पंधः । प्रत्ययविधिविषयकोऽयं निषध इति दिव उ. वे कैय्यटहरदत्ताभ्यामुतत्वात् । एवं स्थिते दूध [शब्देन तदन्तर्विधिर्नेति प्राचामुक्तिरापातत इति। । ग्रहणवता प्रातिपदिकीन तदन्तविधिव्यपदेशि- ur

·प्रौढमनोरमाखण्डने।
-
वहावयाः प्रतिषेधः सामान्यविषय इति सौरदेवेन म
न्तरत्वेनोक्तमिति तदभिप्रायकत्वात् प्राचामुक्तः । दि
उत्स्त्र कैय्यटीक्यूपन्यासचातिरभसात् । न चैवं दिव
दित्यत्र दिवा समासैकदेशस्य पदस्य विशेषणात् तदा
विधिर्न स्यात् तथा च विमलदि[इति न सिध्येदि
वाच्यम् । पारिभाषिकस्यानित्यत्वादिह निषेधाप्रहर
अत एव निषेधस्य विशेष विषयत्वेऽपि मेघर्तीत्यादिख
दिप्रत्ययविधावपि भयाद्यादिग्रहणमुपपदविशेषणं
विधिरित्यस्य प्रयोजनत्वेन वार्तिककृतापन्यस्तम् ।
एव च ख्यत्यात सूत्रे कैय्यटेन शेषोध्यसखीति सूत्रे
दत्तेन चैतदुपन्यस्तमिति दिक् ॥
अतो रो-
यत्तु अल्पुतादिति विशेषणे तु तत्मामर्थ्यात् ।
नासिद्ध इति केचित्। तन्न। यस्मिन् सति यदर्थवत् त'
ज्ञाप्यते । यथा सुप्तिङन्तमित्यन्तग्रहणेन संज्ञान
प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्तीति । प्रकृते तु लुर
सिद्धत्वेऽप्यालुतग्रहणमनर्थकमिति कथं तत्तस्य च
कमिति । अत एव चुरादी यच्यादीनामिदित्करणं चु
दिणिज्विकल्पनापकमित्युक्तिर्णिविकल्पेऽपीदित्कर
यापरिहारण तैरेव निराकतेत्यालोचनीयम्

·सादिसन्धिप्रकरणम् । भोभगो- अशि किम । देवाः सन्तीत्यत्र यत्वस्यासिद्धत्वाहि- नीये सत्यपि तस्य स्थानिवत्वाद्यत्वं मा भूत् । न विधिः रोरितिसमुदायाश्रयणादिति केचित् । सत् । रोरित्यतोर इत्यनुवृत्त्याल्विधित्वात्। तस्माटु- चानुसत्त्यर्थं तदित्यस्मत्कृतप्रदीपोक्त एव निष्कर्षों बा. । यदपि यदि तु भास् भगोस् अघोसिति सान्तं रान्तं नुकृत्य भी इत्यादीनां त्रयाणामलान्त्यस्य यः स्यादपूर्वस्य वेति व्याख्यायते तसन्धिाय्य एव । युक्तञ्चै- । अन्यथा विभोरिदं सुप्रभगोरिदं रघोरिद- व्यत्रापि यत्वापत्तः। भवति ह्ययं भोशब्दादिपूर्वी न चात्र भोशब्दादेलाक्षणिकवादग्रहण- । विभाषा भवद्भगवदघवतामोच्चावस्येति वार्त्तिकैन पन्नानां भवदादिप्रकृतीनां भोशब्दादीनामपि ला. णिकत्वाविशेषात् । अनर्थकत्वमष्युभयच तुल्यम् । विशिष्टानामेवार्थवत्वादिति । तदपि चिन्त्यम् । न्तिानुकरणत्वपक्षे भवदादिप्रकृतिकभाशब्दादीनाम- ग्रहादव्याप्तः। अन्यथा स्वग्रन्थविरोधाच्च । किञ्च पातानामय्युपगमें यत्वविधौ त एव गृोरन् प्रति- होतत्वात् न तु सम्बुध्यन्ता लाक्षणिकत्वाहित्याशङ्का

·प्रौढमनीरमाखण्डने।
परस्खग्रन्थो विरुध्येत । सान्तानुकरणले सम्बुध्यन
लाक्षणिकत्वोतोरसङ्गतः। रान्तानुकरणत्वे निपार
प्रतिपदोक्तत्वोक्तेरसङ्गतेः । भोस् भगोस् अघोर
सान्तनिपाता इति खयमुक्तः । एवञ्च निपातसम्
तयोर्लावणिकवाविशेषात् ग्रहणे सिद्धे तदर्थ र
गप्रतिपदोतपरिभाषानाश्रयणमपि तेषां सुधा।
च प्रभोरिदमित्यादावतिव्याप्तिमागय परस्परस
चर्येण निपातानां वार्त्तिकोतानाच ग्रहणेऽप्यन्येष
ग्रहणादित्युक्तं तदपि विरुध्येत । अर्थवद्ग्रहणपति
षयाऽतिव्याप्तः । खयं समाहितत्वेन शङ्काया अनु।
नात् । साहचर्याश्रयणस्य निष्फलत्वाच्च । साहचर्ये
निपातावयवानां वार्तिकोक्तावयवानां च भोशब्दार्द
ग्रहणे ऽतिप्रसङ्गासम्भवात्तत्र तदापादनस्यासम्बद्दत्व
तेश्च । यदपि सान्तानिपाता इत्युपादाय भोभगो इति
निर्दिष्टाश्चादेराकृतिगणत्वात् तच बोध्याः । तथा च
भाषा भवदिति वार्तिकं नाश्रयणीयम् । अन्यथा पुहि
कवचनमाचे भो हरे इत्यादिसिद्धावपि भी हसि
भी विद्वान्द भा गङ्गे इत्यादि न सिध्येत्। एतच्च वृत्ति
रहरदत्तादिमतेनाकम् । भाष्यस्वरसरीत्या तु विभ
त्यादिवार्त्तिकमारब्धव्यमेव। किन्तु निपातोऽपि भोःश
ऽस्ति तेन द्विवचनादौ खीनपुंसकयोश्च नोक्तदोषः ।

·खादिसन्धिप्रकरणम्। परञ्चतत् । हे भवन्नितिवत् हेभी इति प्रयोगस्या- ष्टत्वात् तस्य च वार्तिकारम्भ एव सिद्धेः । स्युः पाट डिङ्ग है हे भो इत्यमरीक्तानां तु सम्बोधनार्थानां पातानां सह प्रयोगायोगात् । किञ्च तत्र भवा- त्यादिवत् तत्र भी इत्याद्यपि वार्तिके सत्येव सिध्यति। राभ्योऽपि दृश्यन्त इति सर्वविभक्त्यन्तात् चतमोर्भव- दिप्रयोग एवेष्टत्वात् । किञ्ज्ञामन्त्रितत्वे पदात पर- टमिका निघात आमन्त्रितमित्यविद्यमानवजावा क्यादरामन्त्रितस्येति हिर्भावः सुबामन्त्रित इति परा- बझावश्चेत्यादिसिध्यति । भगाअधा इति निपातावपि दे प्रामाणिको तर्हि स्तां नाम। आमन्वितकार्यसिद्धि- वार्त्तिकायत्तेव। यन्तु वदन्ति । सकारान्तान्नेवैतान्नि- तानास्थाय रुत्वात्वे भाष्ये प्रत्याख्यात इति तदतिरभ. दिति । अवेदं वक्तव्यम् । मतुवारिति सूत्रे हि 'भाषित्यादि वार्तिकं व्याख्याय भाष्यकार आह सम्बु- वित्युच्यते तबेदं न सिध्यति । भो ब्राह्मणा इति मा विभक्तो लिङ्गविशिष्टाग्रहणं नेतीह न प्राप्नोति । ब्राह्मणि । नैष दोषः । अव्ययमेष भा:शब्दो नैषा तिः प्रकृतिः । कथमव्ययत्वं विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाच पाताः निपाताऽव्ययमित्यव्यय संचति । अत्र कैय्य, । विभक्तिखरेति केचिदाहुः। भोशब्दस्य विजन्त-

·प्रौढमनोरमाखण्डने ।
स्य सौ यद्रूपं रेफान्तं तत्प्रतिरूपको निपातः तस्य रे
यत्वे लोपे च भी ब्राह्मणा इत्यादि सिध्यति । भव
ब्दस्यापि भोः शब्दसिद्धये वार्त्तिकारम्भस्तेनेतराय
दृश्यन्त इति भवदादियोगे विधीयमानास्त्रतसिला
स्तता भास्तत्र भी इत्यत्रापि भवन्ति । एवञ्च भव
ब्दप्रकृतिकभोःशब्दप्रतिरूपकत्वमेव निपातत्वमाश्रय
यम्। भवतेर्विजदर्शनादित्यन्य आहुरिति । तन्न। व
कानुयायिद्वितीयमते भवच्छब्दस्यापीत्य क्तिसन्दा
विजन्तानुधावनलोशाच्चाद्यव्याख्याने वार्तिके भवच्छ
प्रत्याख्यात इति प्रतीयते । अस्मिन् पक्षे एषा भोश
मात्रप्रवृत्तिर्भवच्छब्दस्य न किन्वव्ययस्यैवेति भाष्या
प्रयोजनाभावसहकृतलाघवेन भाष्यस्थोक्तार्थत्वौषि
दिति भावः । अत एवैतन्मतोपमर्दनाय भाष्यविर
मनुक्त्वा तसिलादिप्रयोजनमेवोक्तं पक्षान्तरे। त
भो ब्राह्मणा इत्यादौ भोःशब्दप्रवृत्तिरित्यादि भाष्या
पनवयं चेदं वृत्तिपदमचर्योरपि सम्मतम् । एवं च :
च्छब्दप्रत्याख्यानाप्रत्याख्यानपक्षयोर्भाष्यादिसकलन
सम्मतत्वात् कथं भाष्यखरसरीत्या वार्तिकमारब्धव्य
त्युक्तम् । कथं वा चादेराकृतिगणत्वात् सान्ता निा
इत्ययुक्तमिति नोक्तं त्रयाणां निपातत्वस्य तस्यारुतिः
त्वप्रयोज्यत्वस्य च भाष्यकैय्यटाभ्यामनुक्तत्वात् । भे

·स्वादिसन्धिप्रकरणम् । तस्य सान्तखानुक्तभंगाअघोशब्दयोस्तु सुतराम् । भा. दौ हि भाशब्दस्यैव विभक्तिप्रतिरूपकत्वात् निपात- मुक्तं विभक्त्यन्तं तु द्वितीयपक्षे रेफान्तं न सान्तम् । त एव भोशब्दस्य विजन्तस्य सौ यद्पं रेफान्तं तत्प- रूपको निपात इति कैय्यट आद्यपक्ष उत्तम् । हरद- न च भोभगोअघो इत्येषां निपातत्वमुक्तं न तु सान्त- म् । अथ वृत्तिपदमञ्चर्योर्वार्त्तिकप्रत्याख्यानाय चया- । तावच्चादेराकृतिगणत्वात् निपातत्वमुक्तम् । भोभगो- धो पूर्वस्य रोयत्वमिति वृत्तिकृयाख्यानुरोधेन सान्त- चानुमीयते । अन्यथा भौशब्दादिपूर्वस्य गरप्रसिः । र्तिकाङ्गीकारपक्षे तन्निष्यन्नानामेव यत्वापत्तेश्चति न्तिानां बयाणां निपातत्वं स्थितं तदनुरोधेन भाष्य- प्युपलक्षणादिना तत्परतवैव योज्यमिति मतं तह थैव वार्तिकमप्रत्याख्यानतया कथं न भाष्यं योज्यते । थ भाष्य खारस्यायुक्तिविधानाच्च न तत्परता हवं य्यटोतव्याख्ययाविभक्तिप्रतिरूपकस्य मारित्यय फ्रान्तनिपातस्य रेफस्य यत्वमिति प्रतीतिखारस्यात् भो. ब्दादिपूर्वस्य रोरित्यर्थस्य खयमेव प्रागुक्तप्रतिपाद- च कथं त्रयाणां सान्तानां निपातनं युक्त कथं वा त्यक्तार्थ निराकरणावसरे सान्तनिपातानुकरणापत्तः यमुक्तः । यदि तु भाष्ये विभक्तिभावदोनोपदिष्ट- . Nn9522.

·५२
प्रौढमनोरमाखण्डने।
विभक्तः पुरस्फूर्तिकतथा तदन्तप्रतिरूपकस्य सान
सैत्र भाशब्दस्य प्रतीतिरत एवं कैय्यटन रे।
तस्य निपातत्वं मतान्तरेणोपन्यस्तम् । न च भव
नदर्शनादुपदिष्ट विभक्त्यन्तप्रतिरूपकस्य भाशब्दस्यासम
इति वाच्यम् । भवतेविजनभिधाने मानाभावात
शम्भोरित्येकदेशानुकरणस्य वा विभक्त्यन्तस्य प्रति
पकसम्भवादिति विभाव्यते तथापि भगाअघोशः
योर्भीयब्दस्य चादेराकृतिगणवेन चादित्वे भाष्यस
रस्यं स्पष्ट मनुवा प्रत्याख्यानेऽस्पष्टं तत्कथमुच्यत इ
विभाव्यताम् । यत्तु तत्र भो इत्याद्यपि वार्तिके
त्येव सिध्यतीति तत्र भवच्छब्द सत्येवेत्युचितं तर
कैय्यटादावेवोक्तम् । नापूर्व दृश्यर्थलव्यं भवदादीन
परिगणितत्वेन निपातप्रयोगेऽपि तसिलादिसि
प्रकाशे दूषितं च । आमन्त्रितत्वमपि न भवत्पदापा
नप्रयोजनं निपातभोःशब्दस्य स्वयमेव सम्बोध
र्थत्वोक्तस्तदुत्तरप्रथमायास्तदर्थकत्वेनामन्वितत्वसाम।
ज्यात्। सहप्रयोगः परं प्रयोजनमवशिष्यते तदप्यन्ये
त्यादिना द्वितीयपक्षोत्थापनाय प्रकाश उक्तं नापूर्व
तदपि न वास्तवम् । निपातस्योतकोशेन सम्बोधन
खेऽपि भवदर्थत्वस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् निपातानार
कार्थ त्वदर्शनात् । यथाऽसीति तिङन्तप्रतिरूपकमक

·.... वादिसन्धिप्रकरणम् । ५५ प्रास्तिमानित्यादौ धनार्थत्वेऽप्यस्तिक्षौरेत्यादौ तिङन्ता- त्वमपि दृश्यते । युक्तं चैतत् । कथमन्यथा भी ब्राह्म- IT इत्यादावनुपपत्तिनिराकरणं नैष दोष इत्यादिना- व्ययभा:शब्देन भाष्यकृटुक्तं सङ्गच्छते । न ह्यर्थभेदे ति शब्दमानान्यथासिध्या पर्वपक्षनिराकरणं युज्यते। थं वा हे भी इति सहप्रयोग इव भवन ब्राह्मणेत्यर्थे ब्राह्मणेति प्रयोगः प्रयोजनं नातं परैरपि । एवं च सोऽव्ययस्य भवदर्थबधौव्ये तेनैव यतिसकललक्ष्य- सडी वार्तिके भवच्छब्दप्रत्याख्यानं कैश्चियाकृतमेवा- बालयितुं भाष्यादा तु सकारान्तानैवैतान्निपातानास्था- परुत्वौत्वे माध्ये प्रत्याख्यात इति प्रकाशकशितम् । तत्र भगो अधा इत्येतयोनिपातयाः प्रामाणिकत्वे तयोरु- करीत्या भगवदघवदर्थकत्वेन चाशङ्का न चोत्तरम् । अप्रामाणिकत्वे तु भाष्ये भवच्छब्दः प्रत्याख्याती रत्त्यादौ तु सर्वमित्यभिप्रायः । अत एवानेदं वाच्य- मित्यादिना कैयठोक्लान्यमतमुपाइलयितुं भी इत्या- दौनां भवदादार्थकत्वाभावावधिनाय भोः प्रभृतयः स- बोधनार्थी आभिमुख्यद्योतका असत्ववचना इतिवन्न स्थितिस्तत्र हे भो इत्यादिसहप्रयोगो न स्यादिति प्रकाश उत्तमिति दिक । यत्तु यत्तु वदन्तीत्यादि श

·प्रौढमनोरमाखण्डने।
भाष्ये प्रत्याख्यातमित्यन्तमनदितम् । सोऽयमनुक्त
लम्भ इति सहृदयैराकलनीयम् ॥
सोऽचि-
अत्र सोऽहमाजन्मशुद्धानामित्यादि सिध्यर्थे ।
सव्ये व पादश्चेत् पूर्यतेति सावधारणा के चियाख्यः
साम्मा अरमित्यादौ सुलोचनापत्तिः। तच हि
अस्मै इति छेदः । बजल ग्रहणानुसत्या तदुपपाद
सोऽहमाजन्मशुद्धानामित्याद्यव सथोपपाद्यतां कि
धारगोनेति ॥
इति स्वादिसन्धिः।
vasana
HTMauagneolar
.
अर्थवत्-
अर्थवदिति प्रतिवर्ण वनमित्यादौ प्रातिपदि
'वानिवृत्तये । न चाधातुरिति पर्युदासादर्थवत्वन्नान
असत्वार्थकत्वेनाऽपि पर्युदासोपपत्तेः । न चैवमा
इति व्यर्थं वो इत्यादौ सेप्रत्ययादीनां वारिणी :
इत्यादीनां च प्रातिपदिकनिवृत्त्यर्थ खात् । न चैषां
प्रातिपदिकत्वे किं बाधकमिति वाच्यम् ।
अति प्रातिपदिकाल औत्सर्गिकैकपचने तस्याव्य

·अजन्त पुंलिङ्गप्रकरणम्। कपि प्रत्यय लक्षणेन से इत्यस्य पदत्वेन पत्वनिषेधस्य हतीये 'चौत्सर्गिकैकवचनणवणस्य लिङ्गसर्वनामन- सकत्वे च हस्तस्य प्रसङ्गात् । न चैवमध्यप्रत्यय इति युहासादर्थ अत्त्व लाभः । तथाऽप्यसत्वार्थकत्वविशिष्टा- विश्वविशिष्टस्य प्रातिपदिकत्व प्राप्तः । न च तथा- यर्थ तत्वलाभवैयर्थ्यम् । पर्युदा सार्थकनउसमभिव्याहा- रव्युत्पत्तिसिहसादृश्यबोधस्य सामग्रीसत्वेनानिवारणात् । न चैतावता प्रातिपदिकत्वनिमित्तमर्थवत्त्वम् । तन्नि. वर्त्यस्यानर्थ कस्य धातुपर्युदासलभ्यासत्वार्थकत्वमेव नि- वर्त्तनात् । तथाप्यप्रत्यय इत्यनुग्रहायाधातुरित्यने- नार्थ वत्त्वमेव सादृश्यं बोध्यन्तामिति चेन्न औत्स- गिक व्याप्यधर्मरूपसादृश्यबोधस्य त्यागायोगात् । कयमन्यथौषधेश्च विभक्तावप्रथमायामकरि च का- रके संज्ञायामित्यादौ प्रथमादिपर्युदासेन विभक्त्या- दिलब्धीविभक्त्यादिग्रहणं नजिषयुनन्यायस्यानित्यत्वं जापयेत् प्रत्ययत्वादिरूपस्यापि सादृश्यस्य सम्भवात् । एवं च धातुपयुदासमात्रणासत्वार्थकत्वं लभ्यतेति वनादौ प्रतिवर्णमिव रामादावपि प्रातिपदिकत्वं न स्यादि- त्यर्थवत्यदोपादानम् । तत्मामाच नासत्वार्थ क- स्वलाभः । एवेन धात्वादिपर्युदासवलेन यद्यप्यवत्वं लभ्यते तयाथ्युत्तरार्थ तदिति केषां चिटुक्तिः भरास्ता ।

·प्रौढमनोरमाखण्डने। यत्तु पर्युदासो नार्थवत्वं गमयत्यनर्थ कस्येकादेर्धाती- यावादिकनादेश्च प्रत्ययस्य सत्वादिति हरदत्ततदनु. यायिग्रन्थमंगेनानूा धात्वादेरनर्थकत्वे क्रियावाचित्वा- भावे धातुत्वाभावस्य खार्धिकानां प्रकृत्यर्थनार्थवत्व- सिद्धान्तभङ्गस्य चापत्ते रिदमयुक्तमिति दूषणं तदेत दखरसप्रवृत्तेन न च ज्ञायते केन धर्मेण सादृश्यमिति हरदत्तादिग्रन्थे नासत्वार्थ कवरूपेण सादृश्यं स्यादिति तात्पर्यकेण तैरेव निराकृतमित्यनादेयमिति । यदप्य- प्रत्यय इति प्रत्ययान्तपर्युदासो न प्रत्ययपहुंदासोऽपि तस्यापि व्यपदेशिवदाबेन प्रत्ययान्तखादिति हरदत्ताद्यु- तो प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रह- यात् केवलस्य चातथात्वादिति केषांचिद् दूषणम् । तद- पिन । सात्पदाद्योरित्यत्र सातिग्रहणात् प्रत्ययग्रहण इत्यादेस्तदहिभूतकर्तनविषयतायाः प्रकृते कल्पना- दिति दिक् । इदन्त्ववधेयम् । अत: कृकमौत्यत्र कप्तग्रहणोन ज्ञापिते उणाद्यव्युत्पत्तिपक्षे डित्यादीनाम- नेन प्रातिपदिकसंज्ञा विधीयते । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि डिस्था- दीनां कृदन्तत्वात् कृत्तद्धितसमासाश्चेत्यनेन प्रातिपदि- कसंचासिद्धावपि बहुपटव इत्यादौ प्रातिपदिकसंज्ञा- मिदं सूत्रमावश्यकम् । न च कृतद्धितेत्यत्र तधित यहां तहिशिष्टपरमिति कतहितेय नेनैवाचामि सं- ·: अजन्त पुंलिङ्गप्रकरणम् । सिद्धौ किमनेन सूत्रेणेति वाच्यम् । तया विवक्षरी वतकीत्यादावतिप्रसक्तः। किं चासत्यस्मिन् सूने उत्तर- वस्थ समासग्रहणं विध्यर्थं स्यात्तथा च मूल केनोप- शमित्यत्र जाहणे गतिकारकपूर्वस्यापीति परिभा. या कृदन्तत्वात् संज्ञापत्तिः । सति त्वस्मिन्नुत्तरसत्रस्य मासग्रहणश्य नियामकत्वनोदाहृतवाक्यव्यावृत्तिरि- माद्याकरसिद्धम् एवं च पचद्दयेऽप्यस्य सूत्रस्य आवश्य- त्वेनेदं सूत्रमुणादीनामव्युत्पत्तिपक्षनामकमिति केषां चटुक्ती रभसादिति ध्येयम् ॥ कृत्तद्धित- यत्तु समासग्रहणं नियमाघम् । नियमच यत्र तवाते पूर्वी भागः पदमुत्तरश्च प्रत्ययो न तस्य चेत मासस्यैवेति न बहुज्विशिष्टस्य जन्मवानियादेव प्रातिपदिकत्वं मियतीति । तब । अयमियानित्यादेः समुदायथ्य नियमेंन प्रातिपदिकत्वावारणात् तत्र पूर्वभागस्य पदत्वेऽप्युत्तरस्य प्रत्ययत्वादिति । यत्र सङ्का- ते पूर्वो भागः पदमुत्तरश्च तदिहितः प्रत्ययो नेति तु वक्तुमुचितम् । वस्तुतस्तु यत्तदर्थयोरननुगमाच्छब्दा- नुगमस्य चाकिञ्चित्करत्वात्तदननुगमेऽपि न क्षति- रिति ध्येयम् ॥ :-

·प्रौढमनौरमासुण्ड ने।
झ्याप्प्रातिपदिकात् ।
१
एतदधिकारफलं सर्वश्य विकारः सार्व इत्याचार
दात्तादेश्चत्वञ् । सति घस्सिनाधिकारे ऽनुदाताले
रिति ड्याप्रातिपदिकविशेषणम् । तत्प्रकृतिक
तात् प्रत्यय इति विधिवाक्यार्थे ऽन्तोदात्तसर्वग्रह
तिकात् सर्वस्येति षष्ठयन्तादसिद्धिः ।
धनुदात्तादेरिति सुबन्तविशेषणं स्यादिति सर्व
सुपीत्याादात्तात् सर्वशब्दात् षड्यन्तादञ् न स्या
त्याकरः । यवन्तरङ्गापि विधीन् बहिरङ्गो लुग्म
धत इत्यायुदात्ताप्रस्तावेतदधिकाराभावेऽप्यसि
रिति । तन । सर्वस्तोम इत्यत्र लुगाा दात्तयोः
मावेशाविरोधाल कायुदात्तस्यावाधात् । न चा
रोधेऽप्युदात्तेन लुकः प्रतीक्षणादनः पूर्वमनुदात्त
दिवं सुबन्तस्याक्षतमे वेति वाच्यम् । समर्थानां !
थमाइति समर्थ ग्रहणास्याकृतव्यूहपरिभाषाज्ञापकर
पवर्णनेनाविरोधे लुकः प्रतीक्षाभावोन्नयनात् । सं
स्थितिरित्वत्र कृतसवर्णदीर्घादिवस्यात् । न तु :
टस्थितेत्यकृतसवर्ण दीर्धादित्येवमयं हि परिनिष्ठि
परं समर्थ पदं तनातरजात्यादेव सवर्णदीर्ध न्यायसि
कि तदर्थे न समर्थग्रहणे नेत्यकतव्यूहपरिभाषां ज्ञा

·অনলিহ্মঘ ते । अविरोधेऽपि लुकः प्रतीचायान्तु दीर्वेणा- निमित्तप्रातिपदिकत्वनिमित्तस्य लुकः प्रतीक्षणा- उत्स्यितेत्यवस्थायामिनि सावुत्यितिरिति स्यादि. तराङ्गानपीति परिभाषाबोधनेन समर्थपदसार्थ- कृतव्यूहपरिभाषाजापकायोगादिति किञ्च हवीही प्रत्या पूर्वपदमित्यनेन बहुनौहिकाले र्वपदस्वरस्य प्रकृतिभावमा विधीयते तथा चाादा- न लुकः प्रतीक्षायां बहुव्रीहिकाले सर्वशब्दस्यान्तो- हात्तत्वाबजबीहिवरेण तस्यैव प्रकृतिभावः स्थानत्वा. दात्तस्यति । यद्यपि प्रातिपदिकग्रहो लिङ्गविशि- स्यापि ग्रहणात् किं ड्याग्रहर्णन तथाऽप्यत्यन्त खा. र्थ कात् परादन्तरङ्गाच्च कनः प्राक् डयापोः प्रह- धर्थ तत् । न लोहितार्यशब्दयोवर्यादिति डोन- कारयोर्विकल्पनोदीचामातः स्थान दूतीखविकल्पेन व लोहिनका लोरितिका आर्यका चार्यिकति सध्यति । यत्तु सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तिरिति सिद्धान्तात् सुपश्च प्रागन्तरङ्गत्वात् स्त्रीप्रत्यय इति न्यायसिद्धव उच्चापोः प्राक् प्रवृत्तिरिति तन्न । सुबन्तात्तद्धितीत्पत्ति- रिति सिद्धान्तो हि न्यायमूलकः । तथाहि । सु. बर्थसंख्या दिसम्बन्धस्तद्धितार्थ सम्बन्धापेक्षयाऽन्तरणः । लिङ्गसम्बन्ध दूव सुवर्थ सम्बन्धापेक्षया । तथा च सुब-

·प्रौढमनोरमाखण्डने
पेक्षया क्लोप्रत्ययस्येव
तद्धितापेक्षया सुपोऽप्युत्पत्ति
प्रागेवेति न्यायः स च नात्यन्तखार्थिकेष्विति प्राति
पदिकादेव सुबपेक्षया परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च तदुत्पर्श
बाधकाभावात् । तदुक्तं भाष्ये । खार्थमभिधाय शब्द
द्रव्यमाह समवेतम् । समवेतस्य च बचने लिङ्ग
संख्यां विभक्तिं चाभिधाय तान् विशेषानपेक्षामाणम
कृत्स्नमात्मानं प्रियकुत्सनादिषु ततः प्रवर्तते सौ वि.
भक्त्यन्त इति । अत एव तरबादेः स्त्रीप्रत्ययापेक्षया
वहिरकत्वमुक्ता कथं कालिकोत्यादिभाष्यप्रनस्यात्यन्त
स्वार्थिकात कनः स्त्रीप्रत्ययस्यान्तरङ्गत्वं नास्तीत्यभिप्राय
कैयटेन वर्णितः हरदत्तोऽप्येवमिति । न चैवं बहुगो
मत्कत्यादौ कपः प्रागुगिल्लदाणो डौ स्यादिति वाच्यम्
समासात् प्रागलौकिकवाक्य एवोत्तरपदाव्यवसमासा
न्तस्य प्रवर्तनात् । स च विभक्तः पुरस्तादिति पच
कैश्चिदुपन्यस्तः । स बहधर्मिकेल्यादावापः सुपः परत्व
स्यादिति कात् पूर्वयात इत्वाभावापत्तेकपक्ष्यः । तहमान
परस्तात् पक्ष एव युक्त इति दिक् ॥
--
ग
--
सुपः।
मुपस्त्रीणि त्रीणि पदान्येकैकवचनादिसंज्ञानि स्थरि
त्याचार्याः। यत्वत्र तान्येकवचनेत्यादि संपूर्णसूचमनुवर्तर

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ति । तत्र तानीत्यनुष्टत्तौ प्रयोजनं चिन्त्यम् । यदप्ये कै- श इत्ययुक्तं शसैव बीप्साया उक्तत्वेन द्विवचनायोगा- ।। येननाप्राप्तिन्यायेन द्विवचनापवादः शसिति सि- शान्तादिति । तदपि न । एकां कपिलामे कैकशः हस्त्रकत्वो दत्वेति भाष्याच्छसन्तस्य प्रत्येकमित्य- किवेन कैपठेन व्याख्यानाच्च स्वार्थि कस्यापि शसो ज्ञापनात् । एतेन सर्वस्य हे इत्यत्रैकैकशो ददा- तीति भाष्यप्रयोगात्तान्यकेति सूत्रकारनिर्देशाच्चीभयं साध्विति प्रकाशी व्याख्यातः । निरस्तचोदाहृतभा- यस्यान्यविषयत्वादित्यादिलेखः । तत्सूत्रस्यै कैकशो द- हातीति भाष्य केचिदाहरल्यार्थोऽप्येकशब्दोऽस्ति तस्य वीप्सायां द्विवंचने बह्वल्यार्थादिति शसित्यस्यान्यम- तत्वन व्याकुर्वतः कैयटस्य तत्राप्येवमेव व्याख्यानमभि- प्रतमिति लक्षितत्वात् । अन्यत्रावश्यके तथा व्याख्याने लिष्टव्याख्यानस्यावान्याय्यत्वात् । माधवादीनामन्त्रैवा. नुकूलत्वाच्चेति ॥ सरुपाणाम् -1 राम राम औ इति स्थित इति प्रक्रियाकौमुद्या अवयववत्ममुदायस्य मिलितेनार्थवत्वेन प्रातिपदिक- वादेकाचद्विवचनन्यायेन समुदायाहिभतिरिति तन्नि-

·प्राढमनारमाखण्डन ।
मित्त एकशेष इति भावः । यत्त्वस्मिन् पक्षेमामाता
वित्य वैकशेषः स्यादिति तन्न । एकविमनावित्यय
वृत्त्या सारूप्य विशेषणत्वात् । न चैवमपि दृतीयादा
विभतो सारूप्यात्तद्दोषतादवस्थ्यम्। प्रत्यासत्याऽनन
थ ग्रहगोन चैकशषनिमित्तसारुप्यविशेषण्योकि
त्योरेकत्वप्रतीतिः । तथा च यस्यां विभक्तो सरूपा
तस्यामे कशेष इत्यर्थ लाभात् प्रथमाद्विवचनादाव
रूप्यान्न तत्रोक्तदोषः । नन्वेकविभक्ताविति सा
प्यविशेषणमेवास्तु उत्तरसूत्रादेवकारमपकृष्य कविभ
यानि सरूपाण्येवेति व्याख्यानेन तृतीयादौ सारूप्ये
नोतमाशब्दयोरतिप्रसङ्ग इति किमावत्यैकशेष
शेषणवेनेति चेन्न । प्रातिपदिकानामेक शेष म
मात्रोः प्रतिषेधः सरूपत्वादिति वार्त्तिके विभयन्ता
मध्ये कशेषऽयं दोषः कुतो न स्यात् । माटभ्यामिल्य
विभक्त्यन्तानामपि सारूप्यादित्याशक्य विमत्यन्त
सरूपाणां भवितव्यमेवैकशे षोति प्रातिपदिकाना
कशेये दोषो भवतीत्युत्तरितेन भाष्यकृता श्याम
स्वीकृतस्योक्तमाशब्दयोरेकशेषग्य वयाख्यानेऽ
हो । प्रथमाद्विवचनादौ वैरूप्येवकारार्थाभावार
न च माटभिरित्यादावुक्तमाशब्दयोरेकशेषखी
रेऽनुप्रयोगविप्रतिषेधः । तेरित्युक्त स्वयर्थस्य तामि
.

·अजन्तपुलिङ्गप्रकरणम् । पुमर्थस्थानवगमादिति वाच्यम् । शिष्टसमानलि- अनुप्रयोगस्य लुप्तशब्दार्थावगमकत्वस्वीकारात् । मन्यथा ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी च ब्राह्मणौ तावि- ब्राह्मण्याः शुल्लञ्च शुल्ला च शुल्लाश्च शु. नि तानौत्यत्र स्त्रीपुंसयोरवगम इत्यस्मदुक्तमेव व्यानमादरणीयम् । यच्चोभय विशेषणत्वं भिक्षाणां हो भैक्षमिति न सियेत् । तथाहि । भिक्षा ३ अइति स्थितेऽन्तरङ्गान निपौति लुकि कृते विमक्ति- वाभावादेकशेषो न स्यात् । लुका लुप्ते प्रत्ययलन- नावात् । किञ्च । रामावित्यादौ परत्वान्नित्यत्वाच्च विकादेशे कृते विभक्तिपरत्वाभावेनैकशेषो न दुभयत आश्रयणेऽन्तादिवङ्गावाभावादिति । तदपि । अनेकबोधकादेकम्मानिनाशब्दाविभक्त्यन्तादणि मिति सिद्धः । एकस्मादनेकबोधे किमेकशेषेणेति [। एकनैवाने के बोधनीया इति नियमाभावादकैका- प्रायेण घटोऽयं घटोऽयमितिप्रयोगषदनेकबाधनाय वटावित्यादेरप्यापत्तस्तन्नित्तिः । न चैवमप्येकशे- वषयादने कम्ममाहिमलावण्यनिष्टमप्यापद्यते ति भिधानादत्य विकन्यायेनैतद्विषयेऽणाद्यनुत्पत्तेः खी- रात् । अनभिधाने चोक्तानन्यगतरेव बीजत्वात् । देशस्याचः परस्मिन्निति स्थानिवत्वेन विभक्ति- ·परत्वात् प्रातिपदिकानां किञ्चत्यादिदोषस्याप्यसम्भवा- त् । एकशषो हीतरनित्तिपूर्वकमवस्थानस्य सिद्धवा- दितरनिवृत्तेविधेयत्वा दे कशेषविधेः पूर्वविधित्वान्त का. श्चित् क्षुद्रोपद्रवः । यत्तु यदपि व्याख्युरित्यादिना व्यक्तिपक्ष यावदृक्ति तत्तच्छब्द प्रयोगे प्राप्त एकस्यैव प्रयोगी यथा स्यादिति सूत्रम् । आकृति पक्ष वेकेनैवा- कृत्य विनाभूतानेकव्यक्तिलाभादनर्थ कमिति प्रकाशकदे- शमनूद्य व्यक्तियोऽपि न ब्राह्मणं हन्यादित्यत्र ब्राह्मणश- ब्देन के नाऽप्यनेकस्य तन्त्रेण सुवचत्वादन्यथा जातिपक्षेऽपि वासेन सम्यकनमयोरित्यादिनार्थानुरोधेनानिर्वाहादि- त्युक्तम् । तदप्येतत्समाधानाय प्रवर्तन शिष्टं भाष्या- दितो ऽवगन्तव्यमित्युत्तर प्रकाश ग्रन्थेन समास्तिमिति भाष्याद्यालोचकैरालोचनीयम् । यच्च राम राम औ इति स्थित इत्वलौकिकमेतत्य क्रियावाक्यमूद्यते न तु लौकिकम् । अलौकिक च विभक्त्येकादेशादि न प्रवर्तते प्रयुक्तानामेवान्वाख्यानादिति प्रकाशोते प्रयुक्तानेव धन्वाख्यातुमलौकिकमुष्पच्यते शाखौयकार्यन्तु पूर्वम- लौकिक एव प्रवर्तत इति दूषणम् । तदप्यलौकिकशब्द- स्य कचिदेवशेषार्थबोधकासाधुशब्दार्थकस्य तात्पर्या- नालोचनेन । अत एव हस्तचेष्टादिस्थानीय इत्यलो- किकवाक्य विशेषणं प्रकाश उतमिति दिक् ॥

·अजन्त पुंलिङ्गप्रकरणम् । अताभिसः- एसेव तु न कृतः । बहुलं छन्दसीत्यत्रानतोपि भवति नौरिति काशिकोदाहरणस्यैसं विनानुपपत्तेः । पररूपनित्तिस्व सं विनाप्ये कारोच्चारणसामात् सि- हा । अन्यथाऽनेकालत्वात् सर्वादेशमिसमादेः पर- सत्याद्यादेशमतं वा विदध्यात् । निरसै रित्यादा- कारथवणमैसः फलमिति प्राञ्चीतयस्तु दृत्तिकटुताम- तान्तरानुसारिण इत्यवधेयम् ॥ बहुवचने- अत्र भलि किम् । वृक्षाणाभितित्तिस्तत्र हरदत्तः। अग्नीनामित्यादौ सावकाशं नामि दीर्घ बाधित्वेदमे- लमकारान्तेषु स्यादिति भाव इति । यद्यपीदन्तादिषु सावकाश नुट मकारान्तेषु परत्वान्नित्यत्वाच्चैत्वेन बाध्येतेति नामीति प्राप्तिरेव दुर्लभा तथाप्युतो वृद्धि- लुकि हलीत्यतो हलीत्यनुवृत्तौ मल्ग्रहणमनर्थक- मिति प्रत्याशयः । अत एव वृक्षा इत्यादि न प्रत्यु- दाहृतम् । तथा च नुटं विनत्वाप्राप्तेर्नुटि च सति नामोति प्राप्तिरिति प्रत्याशयानुसारेण हरदत्तग्रन्थः सङ्गमनीयः । तत्र यदि हलौत्यनुत्तौ नुटि च सति ·प्रौढमनोरमाखण्डने। 1 सन्निपातपरिभाषयैव नैत्वमिति किं झल्ग्रहणे नेति विभाव्यते तदा भल्ग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनमिति ध्येयम् ॥ नामि। रामाणामित्यादौ सुमि चेति दीर्घः सन्निपातपरि- भाषया न भवति भवति चायमारम्भसामादिति केचि- त्। तन्न। कतीनामित्यत्र परत्वात् षट्चतुर्थ्यश्चेति नुटि सन्निपातपरिभाषाऽविषये नामीति प्रहत्तेरारम्भसाम- •भावात् । नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयतीति हि लाघवमूलकं प्रकृते च नामौत्य तो लघोः प्रकारस्याभा. वात्। नन्वामीत्यत्र वाच्चे नुडुपादानं बखाश्रये नुटि सति दीर्घो यथा स्यान्नुटः पूर्वं मा भूदिति तच्च कतौनामि त्यत्रैव दीर्ध सत्यनुपपन्न मिति रामाणामित्था- दावष्यनेन नुडुपादानसामा दीर्घ एष्टव्य इति सन्नि- पातपरिभाषायाः प्रकृतेऽप्रत्तिः । न चामीति कृते नित्यत्वाद्दीर्घ सति रामाणामित्यादौ हखाश्चयो नुरान प्रवर्त्तत नृणां तिमृणां चतमृणामित्यत्र ह्रस्वाश्रयस्य नुटः सावकाशत्वेन भूतपूर्वत्वाश्रयणायोगादिति कथं नुटि सत्येव दीर्घ इत्येतदर्थत्वं नुडुपादानस्येति वाच्य- म् । नुनद्याप इत्येव सिद्धे ह्रखग्रहणोन भूतपूर्वत्वा. श्रयावश्यकत्वात् । तिहणामित्यत्र त्रेरित्यनुवृत्त्या चत.

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । 'णामित्यत्र षट्चतुभ्यं चेति नुटः सिद्धत्वादिति चेत् । । एवं सति रामाणामित्यादौ नुडुपादानप्रयोजनस्या- मोत्येव सिद्धत्वान्नुडुपादानवैय्यर्थंन सन्निपातपरिभा- प्रत्तेरेवाभावात् । न च प्रियच तस्मृणामित्यत्र षट- तुर्ग्यश्चति नुटो गौणत्वादभावानुड) ह्रस्व ग्रहणमिति दूतपूर्वस्वाश्रयणे मानाभावादुक्तरीत्या नुडुपादानमा- श्यकमिति वाच्यम् । एवं सति नुडुपादानस्य सन्निपातपरिभाषाविषये दीर्घप्रवर्तकत्वासमर्थनात् । नोपधाया इत्यत्रानुवृत्तये नामीत्यस्यावश्यकत्वाच्च । न हि तत्रामीत्यनुसत्या सिद्धिः । चर्मणामित्यादाव. तिव्याप्तरिति । तस्मात् सन्निपातपरिभाषाऽनित्यत्वा. श्रयगो समाने उदाहृतमुपि चेत्य ने नैव दीर्घसिद्धौ रा. मशब्दे नामौत्युपन्यासः प्रामादिक इति प्रकाशोतं सा- वेव । न तिस्चतस्तिति निषेधबलादिह सन्निपातमा रिभाषा न प्रवर्तत इति च वक्तुमुचितमिति दिक् ॥ आदेश- अत्रादेशरूपः सकारो गृह्यते न त्वादेशावयवः शासिवसिघसीनां चेति सूत्रे घसिग्रहणात् ज्ञाप- कात् । अन्यथा तबण कोरित्यनुवृत्त्या घसेर्जक्षरित्या- दावदादेशघसेरेवोदाहरणं तत्र चादेशावयवत्वेन पूर्व- ·प्रौढमनोरमाखण्डने। सुवर्णव षत्वसिद्धेसिग्रहणमनर्थक स्थादित्याकरः । अचेदं तत्त्वम् । अहादेशवसेरैवेति कुतो भ्वादिपठि तस्य प्रकृत्य न्तरस्यापि सम्भवात् तदर्थं च धसिग्रहां स्यादिति कथं ज्ञापकमिति यद्यपि तथापि लिव्य- न्यतरस्यामित्यदो घविकल्पविधानात् प्रकृत्यन्तरस्य न सर्वत्र प्रयोग इति जाप्यते । अन्यथा धातुहयेन लिटि श्राद जघासेत्यादिरूपसिद्धौ लिब्यन्यतरस्यामित्य नर्थक स्यादिति प्रकृत्यन्तरस्य षत्व विषयेऽप्रयोगाददादेशस्यैव घसेग्रहणमिति । ननु प्रकत्यन्तरस्य कचिदप्रयोगो ज्ञाप्यते न तु सर्वत्र प्रकृत्यन्त रोपदेशवैयापातात् तथा च कथं षत्वविषये सर्वत्र तस्याप्रयोगनिर्णय इति वेश् । न । ज्ञापकोपदेशाभ्यां काचित्को प्रयोगाप्रयोगौ प्राप्तो तत्र का प्रयोगः क नेत्यत्र नियामकाकाक्षायां खदित्वादिकं लुङादौ प्रयोगनियामक कल्प्यते तथा च पत्यविषये सर्वत्र तस्याप्रयोगनिर्णय इति चेत् । न जापकोपदेशाभ्यां येमानाभावात्तस्याप्रयोगात् । न चैवमपि प्रकृत्यन्तरस्यानुदात्तोपदेशपाठालादावाई- धातुके प्रयोगकल्पनाजक्षिवेत्यादौ षत्वविषयेऽपि प्र- योगात्तदर्थं घसिग्रहण कथं ज्ञापकमिति वाच्यम् । लिप्यन्यतरस्यामिति हि लिगमाचे प्रकृत्यन्तरस्याप्रयो- गंन ज्ञापयति वैयादिति लिटि तदतिरिक्त च ·पजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । कचित् । न तु कचिदेवाप्रयोगं तथा सति लिटि प्रयो- गसंभावनायां लिप्यन्यतरस्यामिति सूत्रस्य वैया. नुद्धारादुक्त ज्ञापनासम्भवात् । एवं चासंजातविरोधि. त्वालिट्मासान्येऽप्रयोगस्य ज्ञापितत्वाजचिवेत्यादौ न तत्प्रयोगः । अनुदात्तोपदेशपाठस्तु ताखादौ तत्प्रयो- गेऽप्युपपन्नी लिटि वमयोन तत्प्रयोगं कल्पयति उक्तना- प्याविरोधात् । उक्तज्ञापकेनोपदेशेन च क्वाचित्कप्रयोगा- प्रयोगप्राप्तौ नियामकाकाङ्क्षायामनुदात्तीपदेशपाठो व- लाद्याईधातुके प्रयोगमनुमापयति तत्र लिट्सामान्येऽ- प्रयोगस्य प्राकल्पनात्तद्विरोधाल्लिडतिरिक्त वलादाविति करप्यते उक्तनाप्यानुपस्थितौ च नियामकाकासाभा- बादनुदात्तोपदेशपाठादेकतनियामकत्वाभावादिति । अत्र सस्य सोमणोऽघोषस्य तादृश एव ष इति प्रका- शः । तत्र सोमण इत्यस्योष्मत्वाश्रयस्योपण इत्यर्थः । न तु वर्गवर्गे च प्रथमावघोषौ युग्मौ सेोष्माणाविति प्रा- तिशाख्योतस्य मानणः । अनेन विवृत्तमूषाणां खराणां चेति वचनात विकृतत्वं सूच्यते। तावन्माचं च ऋकारे- ऽतिप्रसक्तमिति तयावृत्तयेऽघोषस्येतीति भावः । एतेन कारोऽतिप्रसङ्गादिदं न्यूनमिति केषाञ्चिदुक्तिः परास्ता । आमि सर्वनाम्नः- वर्णान्तात सर्वनाम्नो विहितस्याम इति। तन्न। - यत्वव

·पौठमनोरमाखण्डने।
--
तेषामित्यादावव्याप्तेः । अत एव हल्ङचाव्य इति
हरड्याभ्यो विहित मित्यर्थ या सेत्यादारव्याप्तिर्भवत
हता। न च परखेत्यर्थे दक्षिणोत्तरपणामित्या
शक्तिः हन्दे चेति निषेधः समुदायस्य न त्वक्यवान्
त्यामः सर्वनामपूर्वशब्दात् परत्वादिति सर्वनाम्ना fe
तस्यावान्तात् परस्येति व्याख्यानान्नातिप्रसाशन
सक्तिरिति वाच्यम् । तथा सत्यादित्यनुत्तस्य सर्व
मविशेषणत्वाभावेनावीन्तादिति व्याख्यानस्या
त्वात् । अङ्गविशेषणत्वाभिप्रायेण तथा व्याख्याने ।
विशेषणत्वे प्रयोजनाभावात्। किञ्च । इन्दे चेति ।
धो नावयवानामिति कुत: प्रयोजनाभावादिति
दक्षिणोत्तरपूर्वाणामित्यादौ तदन्तविधिनाङ्गाधि
तस्य च तदुत्तरपदस्य चेति वा प्राप्तसुडादिनि
प्रयोजनत्वात् । न च परमसर्ववत्यादौ तसिल
सिध्यर्थं सर्वनामसंज्ञायां तदन्त विधेगवश्यकत्वाद
दाहरणे समुदायस्य सर्वनामत्वात् सुडादि दु
मिति इन्दस्य संज्ञानिषेधावश्यकत्वेनावयवानां त
धो वाक्यभेदापत्तेरिति वाच्यम् । बलादि
प्रातिपदिकादित्यनुवृत्तः सर्वनाम्ना तविशेषगो
तविधिनैव चला देः सिद्धे सर्वनामसंज्ञायां ता
विध्वनावश्यकत्वात् । विशेषणविशेष्यभावे कार

·अजन्त पुंलिङ्गप्रकरणम्। ७१ गोष्टसिहौ समास प्रत्ययविधौ प्रतिषेध इति लक्ष्य- वगाद्विशत्रण विशष्यभावव्यत्यासतात्पर्यकम् । अत एवो. जः सहोऽम्भ तमस इति सूत्र उत्तरपदाक्षिप्तेन पूर्वपदेन भोजःप्रभृतीनां विशेषणात् सततनैशतमोत्तमित्यत्र त- मोन्तस्य पूर्वपदत्वेऽपि तमसः पूर्व पदखाभावात्ततीयाया अलुड्नेति हरदत्तेनोक्तम् । अत एव सर्वादिसूत्रे उप- सर्जनप्रतिषेधप्रत्याख्यानमुपक्रम्य भाष्ये ऽथवाङ्गाधि- कार यदुच्यते इति प्रघट्टकेन सर्वनाम्नः स्मायित्यादेः सर्वनामा गतसंख्यावाभिधायिनो डे: सावित्यादि. कमर्थमङ्गोकल्य परमसर्वसमायीत्यादिसंग्रहोऽतिसर्वाय. त्यादावतिप्रसङ्गवारगां च कृतं तद्धि सर्वनामसंज्ञायां तदन्त विधौ सति न घटते । उपसर्जनप्रतिषधाभावे तिसर्वशब्दस्य सर्वाद्यतत्वेन सर्वनामत्वान् । उच्च तद- थंगतसंख्या भिधायकवादतिसर्वायेत्यादावतिप्रसङ्गानु- द्वारादिति । यत्तु सर्वादयः पञ्चविंशदिति प्रतीकम- पादाय पञ्च च त्रिंशवेति इन्दः पचाधिकास्त्रिंशदिति तत्पुरुषो वा । यत्तु प्रत्याहारा एकचत्वारिंशदिति प्राचो ग्रन्थं व्याचक्षागौरक्त नायं मध्यमपदलोपौ तत्पु- रुषः । तथा सति राजन्यबहुवचनहन्हेन्कटणिषु. संख्येति विधीयमानः पूर्वपदप्रकतिखरी न स्यात् । तस्मात् समाहार छन्द एवायम् । एकविंशतिरित्यादौ

·प्रौढमनोरमाखण्डने।
तु नपुंसकत्वं न भवति लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्येति ।
चिन्त्यम् । समासभेदस्वेष्टापत्तेरिति तत्र नायं म
मपदलोपी तत्पुरुष इत्यनुतोपालम्भः । तेषां व्यास
हि इन्ददूषणपूर्वकमध्यमपदलोपिसमासवादमनद्य
दूषणाय राजन्येत्यादिना विधीयमानः पूर्वपदा
तिखरो न स्यादित्युका तस्मात् समाहारवन्द एव
मित्युक्तं तस्य च पूर्व पक्षिकृतं हन्दूषणाभावे ता.
न तु मध्यमपदलोपितत्पुरुषामाबे तथा सत्येव तर
दिति हेतुसङ्गतेः। एवकारेण चेतरेतरयोगे व्यव
दः । अत एव पूर्व पक्ष्यद्भावितेतरेतरयोगदूषणं हिः
नापादनरूपमपरिहृत्य समाहारदूषण मेकविंशति
त्यादौ नपुसकत्वापत्तिरूपमेव परिहृतं लोकाश्रय
लिङ्गस्यतीति नोक्तदोषः । किन्च भाष्यादिपर्याल
नया समाहारहन्ह एवायं न मध्यमपदलोपी सर
इति लच्यते तथाहि चार्थ इन्द इति सूत्रे शेषे ए
दीनां दशादिभिईन्द इति चेविंशत्यादिषु वचनप्रसा
सिद्धं त्वधिकान्ता संख्या संख्यया समानाधिकरणा
कारिऽधिकलोपश्चेति वार्तिककृतोते खरोन सिध्यती
दूषणमुक्त्वाऽस्तु तर्हि इन्द्द इत्यादिनासमाहारइन्हं ।
कृत्य तद्रूषणं नपुसकापादनं लिङ्गमशिष्यमिति
ध्यकारः परिजहार। हरदत्तोऽपि इन्द्रदूषणापूर्वक

·७३ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। पिदलोपिसमासमाशङ्कय खरासिया दूषयित्वा द् इन्द्द एवायमिति सावधारणमभिदधौ बज. हो संख्येय इति सूत्र संख्यायास्तत्पुरुषस्यो- ख्यानं निस्त्रिंशादार्थ मन्यत्राधिकलोपादिति वा- कव्याख्याने एकाधिका विशतिरेकविंशतिरि- भाष्यं वार्तिककदभिमतमध्यमपदलोपिसमा- भप्रायेण एवं च यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्या- यकाराभिमतः समाहारहन्द एव साधुरिति स- 'भर्भाव्यम् । उभशब्दस्य सर्वादिषु पाठो ऽनर्थकः जनाभावादित्याकरः । केचित्त्वकनर्थ उभशब्दस्य र: । न च कप्रत्ययेनेष्टसिद्धिः । उभयत उभयत्र- दाविवायच्प्रसङ्गात् तदुक्तमुभयोऽन्यत्रेति । अन्यत्र चनपरत्वाभाव त्याजः। अत्रेदमवधेयम् । उभयो- वेति न विधिः किन्तूभादुदात्तो नित्य मित्यत्रोभश- द् वृत्तिविषये नित्यमयच् स्वार्थ इत्यर्थ की नियमि- योगो विभज्यते । तत्सिद्वार्थानुवादः । तथा चाक- 'त्तावष्ययच् दुर्वारः । न चाभी साभ्यासस्येति निर्दे- द् वृत्तिविषयावृत्तिविषयसाधारण्येन यत्रोभयशब्दा- न्निं द्विवचनं लुकानापहृतं ततोऽन्यत्र खार्थिकाइय- ति ज्ञापनान्नाकज्विषयेऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । चो हिवचनविषय इव कविषयेऽप्युभकाविति भा-

·प्रौढमनोरमाखण्डने।
ध्यप्रयोगेणासङ्कोचात् । उभयकाविति भाष्यप्रये।
ऽकची न तु कस्येति न सङ्कोच इति चेत् न ।
काविति प्रयागो भाष्यकृत्संमत इति तावन्निवि
दम् । तथा चाभकाविति प्रयोगस्य कविषयत्वे
शब्दस्य सर्वादिषु गौरवादपठितत्वेन तस्य कविषय
स्यैव कल्पनात् । न च के सति अन्याभावा विवर
टाविषयत्वादिति वार्तिकमसङ्गतम् । कविषये उर
दिवचननियमाभावादिति वाच्यम् । एतस्याप्य भश
सर्वनामत्वेऽकजेव प्रयोजनमित्यत्र हेतुभूतस्मायााभ
हेतुत्वेनेतिखादुक्तयोगविभागसि क देशानुवादत्वा
यहा उभशब्दार्थगतसंख्याबीधकद्दिवचनविषयत्वाति
तदर्थ इति कविषयेऽप्ययचः सङ्कोचादिति । एवं
भाष्यकृतस्य सर्वादिषूभशब्दप्रत्याख्यानयोक्तरीत्या :
मञ्जय तत्पौढिवादत्वोक्तिरेव प्रौढिवाद इति
न्तव्यम् ॥
न बहुव्रीहौ ।
यत्तु व्याख्याटवचनदूषणां त्वं पिता यस्येत्या
विग्रहवाक्ये प्राप्ता सर्वनामसंज्ञा निषिध्यत इति
लौकिकवाक्ये नायं निषधः। किंवलौकिक इत्या
रसिधः । तस्य च युभह सु पिट सु इत्याकारकर

·अजन्त पुंलिङ्गप्रकरणम्। पतेत्याद्याकारकत्वायोगादिति तन्न । त्वं पिते. स्तत्समानार्थ कविग्रहवाक्य इत्यर्थक लेन देोषा- त् । अत एव यहाक्योपमई नायं बहुव्रीहिः । तस्मिन् बहवोहिप्रकृताविति विग्रहवाकावि- व्याख्याभिरुपात्तं भवताऽप्यचैव सूत्रे ऽलौकि- ये संज्ञानिधफलकथनावसरे ऽलौकिकवाकी प्रवर्तेत स च समासे ऽपि श्रूयेत अतिक्रान्तो न्तमतिभवकानितिवदित्युक्तं तस्य ह्ययमर्थः । तिक्रान्त इत्यलौकिकवाक्ये प्रत्तो ऽकजतिभव- ति समासे श्यते । तथा प्रकृते ऽलौकिकवाको ो ऽकच् समासेऽपि श्रूयेतेति । तस्य चोक्तार्थकत्वं उनुपपत्तिरिति । यच्च यदपि व्याच ख्युः । नन्वति- दो संज्ञा न प्रवर्तते त्वकपिटकादौ त प्रवर्तते । किं विनिगमकम् । तत्राह अनङ्गकार्यत्वेनेति । ब्दः समुदायपरः तेनातिसर्व इत्यंशस्य संज्ञा जता सर्वनाम्नोऽङ्गात् स्मायादिविधानात् । अव. चिस्य सत्यपि सर्वनामत्वे दोषाभावात् । समुदाय समुदायार्थ प्रति सर्वोदेरुपसर्जनत्वात्तदन्तस्य न भवतीति युक्तामिह त्ववययमात्रस्य सा चि- ता न समुदायस्य । अवयवञ्च खार्थमात्रप्रधान इति प्रसङ्ग इति वैषज्यमस्तोत्याशय इति तदपि न । अ-

·।
प्रौढमनोरमाखण्ड़ने।
ङ्गाधिकार तदन्तविधेः सर्वसंमतत्वेनावयवमात्र सत्य
सर्वनामत्वे दोषो नास्तीत्य ताहतत्वात् । अङ्गाधिर
रपरिभाषया स्मै स्यादिति खग्रन्थविरोधाचेति तदन
धानात्। तथाहि। व्याख्याभिहि प्रकृतसूत्रेण बहुव्री
तदवयवेषु वा संज्ञा निषिध्यत इति व्याख्यायातिसर
येत्यादी संज्ञानिषेधार्थ मुपसर्जनानां सर्वादित्वनिराम
वश्यकत्वेन प्रकृतसूत्रमनर्थकमित्याशङ्का सूत्रे तात्यवा
र्यान्वर्थसंज्ञायाः सूत्रकारण स्वीकारादुपसर्जननि
सावश्यकत्वेन प्रकृतसत्रानर्थ क्यं तटवस्थमित्याशङ्कय
कपिटक इत्यवतार्य प्राचोक्तं तदर्थं निराकृत्य तरु
देवं व्याख्येयमित्यादिना बहुयी हिप्रकृतिभूतास
किकवाक्ये ऽयं निषेध इति व्याख्याय तत्र नन्वित्या
नातिसर्यादितत्पुरुषत्वत्कपिटकादिबहुव्रीहिसमास
कृतिवाक्यावयवानां सर्वनामत्वाय दृत्तिपत्योः कि
निगमकं येनासीत्युक्तां तत्राङ्गाधिकारे तदन्तेऽनि
उत्तरभानिषेध इति युज्यतेत्याशयानाङ्गकार्यत्वेने
तात्पर्य तत्पुरुषवाक्यगतसर्वादिखमभिप्रेत्यावयवमात्रे
त्यपि सर्वनामत्व देाषा नास्तीत्युक्तं तत्राङ्गाधिकारे त
तविधिसमावेपि व्याघाताभावस्य स्पष्टत्वात् । अङ्गस्य:
मासस्य सर्वनामत्वाभावात्। अङ्गाधिकारपरिभाषयें
तद्ग्रन्यश्च बहुव्रीह्यन्तःपातिनामपि सर्वांदीनां

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। संन्जानिटत्तये सूत्रमिदमिति वदतां प्राचां मतं तुमतिसर्वायत्यादावतिप्रसङ्ग दानाय प्रत्तोऽस्य मान्तत्वात् समञ्जस एवेति तद्विरोधस्याप्यभावा- । यदपि यद्यपि सूत्रवार्तिककृतोरप्ये मत त- न्यासकता वितत्वान्न्यासकन्मतमित्युक्तमिति त्यां वार्तिक कृताऽस्यार्थस्यास्पष्टत्वान्न्यासकृता स- कते सतीत्यादि बदतोतार्थस्थादूरत्यक्ता- ततित्वाभावाच्चेति तदपि मन्दम् । वार्ति- ऽप्यस्यार्थस्याप्रतिषिद्धत्वेनानुमतत्वात् । गीन वाहेति तुशब्देन प्रागुदाहृतवाक्यावयवसर्वना. नषेधस्य सूत्रवार्तिकवदनुमतेः स्पष्टत्वाञ्च । न्या. [न्तिर्गतसमासपदस्य तत्प्रकृतिवाक्यार्थकत्वेन व्या. भिर्व्याख्यातत्वेनोक्तार्थस्य तदितत्वसम्भवाच। यच्च ग्रन्थ कच्छब्दः सूत्रकारकपर इत्यत्र सूत्रकारमत पूर्व ग्रन्थविरोधाङ्गावनं तदपि पूर्वग्रन्थावरसप्रकृत- दोषावृत्तम्। एवञ्चायं प्राचः प्रक्रियाग्रन्यस्त हव्या- ग्रन्थाश्चापातरमणीया एवेत्यपातरमणीया इति [साधूतमिति युक्तमुत्पश्यामः ॥ तृतीयासमासे। कृतीयासमासप्रतीकमुपादायेह पूर्वसदृशेति विहि-

·प्रौढमनोरमाखण्डने।
तः समासो गृह्यते प्रतिपदोक्तत्वान्न तु कटकरणे कृते
तेन लयका कृतमित्यत्र निषेधो नेत्युक्तम् । तदन
धानात् । तथाहि । तीयासमासार्थेत्यादि विमा
दिक्समास इत्यतः समासग्रहणे ऽनुवर्तमाने पु
समासग्रहणालभ्यते । तत्र वाक्यं लौकिकमलौकि
निषेधवैयात् । तच्च प्रतिपदोक्तसमासग्रहे सतं
सम्भवति । अन्यथा न त्वत्कृतमित्यादि कर्टकरण
तीयासमासप्रकृतिभूतालौकिकवाक्ये ऽकजभावार्थ
जानिषेधसम्भवात् । एवञ्च यावत्यतिपदोक्तसमास
म्हणं न सिद्धं तावदलौकिकवाक्यस्यैव तादाद
हणं स्यादिति त्वयका कृतमिति लौकिकवाक्योदाहर
मनुपपन्नमिति । न च दृतीयासमास इति सर्वना
त्वविघातस्य भाविवादकृतव्यूहपरिभाषयाऽलौकिक
कास्थानामकची नित्तिसिद्धेः किं तदर्थं समास इ
लौकिकवाक्यनिवृत्त्यर्थमेव तत्स्यादिति वाच्यम् ।
यासमास इति समासस्यैव त्वन्मते सर्वनामत्वनि
तेरवयवस्य सर्वनामत्वादकृतव्यहपरिभाषाऽप्रवृत्तःई
शविषयेऽतिभवकानित्यत्रेवाकृतव्यूहपरिभाषानभ्युपग
मादित्यलम् । अत्र इन्द्वे च प्रविष्टानां सर्वादीनां स
नामसंज्ञा निषिध्यते तेन मासपूर्वाणां पूर्वापराधः

·SE अजन्त पुंलिङ्गप्रकरणम् । ल्यादावामो न सुट । समुदायस्य संज्ञानिषेधे विस्य सर्वनामत्वात्तदन्त विधिनाजाधिकार तय दुत्तरपदस्य चेति सर्वनामोत्तरपदत्वात् सुट् स्यात् । मपि सर्वनामसंज्ञायां तदन्तविधिसनावात् सर्वा त्वात् समुदायस्य सर्वनामत्वात् मुट् टुर्वार: मिसंज्ञायां तदन्तविधयभावस्य प्रागेव प्रप- त्वात् । परन्तु इन्हे यानि सर्वादीनीति न सम्बन्धः काणां क्रिययैवान्वयात् । न च विद्यमानानी- हारः गौरवात् । निषेध्याया भवतिक्रियाया प्राधान्येन तदन्वयखैव न्याय्यत्वाच्चेति । तचिन्त्यम् । दीनि सर्वनामानीति नेति च इन्हे चेति सूत्रेऽनु- ते तथाच इन्हे सर्वादोनि सर्वनामानि न भव- ति वचनव्यक्तिलामे सर्वाधिकरण निषधयैव ला- हनन्यगल्या विद्यमानानीत्यध्याहारखीकारात् । ले देवदत्तो न पचतीत्यद भूतलस्येवेहामि इन्ह- ध्याहारं विनैवान्वयाच्च । पदन्नो। शीर्ष छन्दसौत्यत: छन्दसौत्यनुवर्तते ऽपोभौति- स्थे मासश्छन्दसीतियार्तिके छन्दोग्रहणात् कचि- मायामपि पदादयो भवन्तीति ज्ञाप्यत इत्यारिति

·to
प्रौढमनोरमाखण्डने ।
कैय्यटः। काशिकायान्तु कैचिच्छन्दोग्रहणमनुवा
तीत्युत्काऽन्ये नानुवर्तयन्तीति मन्तारं पड़ाया मुद्दा
स्य चेतिभाष्यप्रयोगोपष्टब्धमुक्तम् । युक्त चैतत् । ।
सीत्यस्य ये च तदित इत्यत्राननुत्तहरदत्तादिसंर
खान्माण्डूकप्लुताथयणे खरितत्वकल्पने च गौरवा
मानाभावात् । मासश्छन्दसीति छन्दोग्रहणान
स्याञ्च । यत्तु निर्जरस इत्यत्र रामयोरित्यादौ च :
नपुसकस्येत्यादि भसंज्ञान्तमनुपन्यस्य दतः दतेल
पन्यस्तम् । तदनवधानात् । तथाहि । खादिमिति
त्वस्य प्रगनुतात्वेन तन्निमित्तरुत्वयलोपप्रसतौर
वृत्तये भत्त्वमप्यनुपन्य सनीयमिति निर्जरस इ
रामयोरित्यादौ च नोतीपन्यास इति यदि तदा
दतेत्यवायु तारीत्या जशोऽप्रसक्तौ तदुपन्यासी व्य
यदि च कार्यान्तरार्थन खादिष्विति पदत्वेन प्रस
जशो निहत्तये भत्वस्य ततः पूर्वमनुवृत्त्यर्थमुपर्ज
स्य सुदनयामित्यादार्थमवश्यं वक्तव्यस्य च खीर्दाि
पदखस्य ततः पूर्वं च तदुपजीव्यस्य सर्वनामस्था
जासत्रस्य दतः दते त्यत्रोपन्यसनन्तदा निर्जरस :
दावपि तुल्यम् ॥
अल्लोपोऽनः ।
पत्र प्राचः । अन्तन्तख भण्याङ्गस्याकारस्य

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् ।
८१
दिति तथा सत्यनस्तोत्यादावतिव्याप्तिरिति केचि.
। तन्न । प्राचां ग्रन्थे हि भवेत्यकारस्य विशेषगां
इथं कार्य कालं संजापरिभामिति यजाद्यसर्वना-
स्थानपरस्येति । तत्परञ्च येनगाव्यवधानमिति न्यायेन
कारमात्रव्यवहितस्याकारस्य गृह्यते तेनीतदोषान.
काशात् । अत्र च व्याख्यानेऽन इत्यस्याङ्गेन सामाना-
धकरण्यान्वयोऽनुकूलः अङ्गावयवस्येति व्याख्याने तु
य्यधिकार ण्यान्वयापत्तिरिति । यूषण इत्यत्राल्लो पस्य
वानिवहावे तदावे वा न पात्परत्वप्रयुतो गाः । कि
आदो ड्व्यवाय इति द्वितीये ष्टुरवेन। तथा च षग्रहणमु.
तरार्थमित्याकरे स्थित मितीह रषाभ्यामित्यस्योपन्या.
सो रभसादिति प्रकाशोक्तावुत्तरार्थ तयापोह षग्रह
स्थितम् । ततश्च यूषा इत्यादी रवान्यामित्यस्य प्रत्तिः
केन वार्यतामिति केचित् । तन्न । षग्रहणमुत्तरार्थमि.
तित्तिग्रन्थमडादिव्यवायेपि गत्वं वक्ष्यति तस्मादपि
यथा स्यादिति मिथैर्व्याख्यायाथेहार्थमपि कमान्न
भवत्यत आह टु वनैव सिद्धमेतदित्युत्तरगन्थोऽवतारि-
रास्तन प्रयोजनाभावाषाभ्यामित्यत्र षो न सम्बध्यते
किंवटकुप्वाङित्यादावेवेति प्रतीतेः । त्यादिह रवा-
भ्यामित्यु पन्यासो रभसादिति युक्तमुक्तम् । यत्तूत्तरा-
थतयामोह षग्रहणं स्थितमित्युक्तिः सा न प्रतोपयो.

·प्रौढमनोरमाखण्ड़ने ।
गिनी । तस्ये ह स्थितत्वेपि न नकारेण सम्बन्धः
जनाभावादिति । यत्तु पहन्न इति सूत्रे प्रभृति
प्रकारार्थ तेन पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियां, स्वान्तं हन
मन इति सङ्गच्छत इति । तदयुतम् । एतेषां
दीनां पदाद्यादेशत्वे पादादिभ्यः पृथक् पद
चनस्य कोशेऽसंगतत्वात् । न हि स्थान्यादेशयोः
पृथगुपादाने प्रयोजनमस्ति । स्थान्युपादानेनैव त
भिधानसामर्थ्यादादेशस्यानुपादानेपि क्षत्यभावा
अत एव दन्तनासिकानामपि दत्नासादीनाममरे
भिधानमिति। न च पदाद्यादेशानां छान्दसत्वेन
द्वाषाविषयत्वं न सर्वेषामिति दतादीनां को
न्या में विरोधो न विरुद्ध इति वाच्यम् । पदादीनां
सत्वस्य प्रागेव प्रत्याख्यानात् । उक्ततापकेन
शब्दस्य भाषाविषयावावश्यकत्वे तदनुपन्यास
स्खापरिहार्यत्वाच्च । किंच पद धिरित्यादी पर
पादाद्यादेशपदानुकरणानीति न प्रकृते पर
देशत्वं पदादीनामिति न प्रकृतसङ्गतिः ॥
आङो नाऽस्त्रियाम् ।
नपुंसके अमुनेत्यसिध्द
मुखस्यासिध्या दूकाऽचीति नुमेोऽप्रहत्तेः ना
पुंसीति नोक्त

·अजन्सपुंलिङ्गप्रकरणम्। नासिई न मु न इति निषेधात् । यत्तु इति निषेधे। नुम्येबास्तु नेत्यकारखोच्चारणार्थ ति वाच्यम् । अमुमै कुलायेत्याद्यसिध्यापत्ते- । तत्र नुम्यमुनेत्यसिध्यापल्या शङ्काया निर्मलव । एतदनुक्तेन्यनत्वं चेत्यवधेयम् । नच नेत्युक्त्या पोऽपि संगायः । तत्र विशिष्टविधाने नकार विधा. वाच्च । किं च स्मायादौ मुत्वस्यासिद्धत्वेन पूर्व दिसिद्धौ सत्यपि मुत्वेऽजादिपरत्वाभावान्नुम- सौ कथममुष्मा इत्याद्यसिद्धिरिति ॥ अच्च घेः। अदिति तपरत्वं बुहावित्यादौ टाब् माभूत् । भौत- स्वरितार्थम् । न विभक्तावितीत्वनिषेधस्तु नानित्य- दति तत्रैवक्तिमिति प्रकाशः । तत्र इतीति हेतौ । गोतं न विभक्तावित्यवेव डेरैतश्च तकार उच्चार- इत्युक्तमित्यर्थः । तत्र चकारीऽतस्तकारसमुच्च- ': । तुपाठे तु स चार्थः । तथा चानित्यत्वान्निषेध. महत्या सम्भावितत्वमिति प्रसक्तं स्वरितत्वं लक्ष्य. नानास्तीति प्रयोजनाभावादौत्सर्गिकनिषेधाच्च रिस्यनेत्संज्ञा । संनिपा. रभाषया टावभावसिद्देश्वे- परणार्थत्वमेवेति भावः। एवं च यथाश्रुतार्थमर्थमभि- -

·प्रौढमनोरमाखण्डगे।
प्रेत्य पूर्वापरविरोधाधुवनं केषाक्षित् प्रत्युत्तर
युक्तां चोच्चारणार्थत्वं न तु खरितार्थत्वं स्तीर्ण
सभिधाने अग्नापित्यादी खरितवादर्शनादिति
न्यम् । श्रौत: स्वरितत्वेऽप्यग्निशब्द कारस्यादात्ते
खरितेन सहकादेश उदात्तेने त्युदात्तैकादे
स्वस्तित्वादर्श नसम्भवेनौतः खरिकत्वाभावे प्रक
रण तददर्शनस्याप्रयोजकत्वात् । कावरमिया
ताधमेकादेश उहात्तेने त्यत्रानुदात्तसत्यनुत्तेस्ते
प्रतिपादनादिति । यथाश्रुतखरितार्थमपि नार्त
तोत्येके । तम्मन्दम् । ौत: खरितवनाव्ययरि
वच्छेपनिघात उदात्तैकादेशासंभवादिति ॥
अनङ्सा।
सोर्ड विधानेन सिद्देऽन विधान क्वचिदना
शां ज्ञापयति ते नाशनसः सम्बुवौ वाऽनङ वाच्य दू
काव्यमिति प्राञ्चः । तत्रान साहित्यतः ।
कि लाघवं डिवतामयेन टिलेापविधिक
प्रत्युत गौरवम् । अस्यैव सूत्रस्य ऋदुशनसित्यत्रा।
नौयत्वेनोयनेत्यत्र सर्वनामस्थाने चेति दोन
चिन्त्यम् । गौणत्वेऽप्यन णित्वे भवतः । येग वि
'दिसूत्रषु परमसखायावित्यादेर्भाष्ये उदाहरण

·८५ पजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । वीहिः तत्पुरुषे हि टचा भाव्यमिति कैयटेन तया- त् । नेति हरदत्तः । अत एव शेषोऽध्यस- ते सूत्रे शोभन: सखाऽस्य सुसखिरिति स उदा. र । न्यासकारोऽप्येवम् । तयोरयं भावः । समा- तविधेरनित्यत्वेन भाष्यं तत्पुरुषपरमिति ॥ हल्याप्-॥ ननु संयोगान्तलापेन सिद्यौ किमाद्यहल्पदे- ते चेन्न । संयोगान्तलेोपस्यासिद्धत्वेन सखत्यादौ पानापत्तेः । अभिनोऽवत्याद्यसिद्धेश्च । हरदत्तस्तु ङसम्बुध्योरितिज्ञापकान्नकारविभक्तयोरानन्तर्ये सति गान्तलापस्यासिहत्वन सखेत्यादौ नलोपसिदिः । करित्याद्युक्त्या पचन्नित्यम नलोपा नेति । अत्र प्रकाश. तः । नैतद ज्ञापकं हे चर्मन्निति नपुंसकार्थत्वादिति । त्र केचित् । नपुंसके लुका लुप्ते प्रत्ययलक्षणाभावेन म्बुद्वौ वा नपुंसकानां नलोपा वाच्य इत्यस्यावश्यकतया सम्बुद्धिग्रहणस्य नपुंसकविषयत्वासंभवेनोक्तज्ञापक- नित्यत्वादिति तन्न । न लुमतेत्यस्यानित्यतया त्ययलक्षणासम्भवेन तेन च सम्बुद्धौ वेव्यस्था- विश्यकतया सम्बुद्धिग्रहणस्य नपुंसकविषयत्वस- भवात् । यदप्यभिनेोऽत्रेत्युत्वमपि संयोगान्तलोमा

·प्रौढमनोरमाखण्डने।
रोरुत्वे इति सिद्धकाण्डे पाठात् सिद्धमि
तदपि चिन्त्यम् । उत्वे सिद्धत्वेऽपि पूर्वरूपत्वे
वात्तदसिद्धेस्तादवस्थ्यात् संयोगान्तलापापवादे
गादिलेोपे वोरिति दौर्घासिद्दे सुपीरित्वाद्यसि
इह ड्यन्तादावन्तादित्यादिप्रक्रियायन्ययोजन
पादवधेयम् । एवमन्यत्राप्यूयमिति संयोपः ।
स्मद्युमत्षसंज्ञकास्त्रिषु सरूपा इत्याचार्यवचः
वव्ययमिह न पठन्ति । अव्ययानां निलिङ्गत्वा
भावस्य लीबत्वमपि लिङ्गान्तराभावाञ्चेति च ।
तुमाः । तच्चिन्त्यम् । त्रिषु सरूपा इत्यस्य लिङ्ग
प्रयुक्तकार्यविशेषरहिता इत्यर्थ स्वीकारात् । य
तु युष्मदरादेर्लिङ्गयागस्य भाष्य कैयटयारा
तद्वितचासर्व विभक्तिरिति सूचे कैयटे च षट्स
लिङ्गयोगस्यात एव तेभ्यः स्वीप्रत्ययनिषेधप्रत्याख्य
कसत्र कैयरी स्त्रियामितिसूत्रस्थभाष्ये चौतत्वे
तेः । न च युष्मदस्मद्भ्यां टाबभावाय टिलापपच
ङ्गीकारण षड्भ्यः स्वीप्रत्ययनिषेधेन चास्मर
लिङ्गायोगपक्षस्याप्यनुमितत्वात्तत्पनाभिप्रायेण
तेऽप्युपपत्तिरिति वाच्यम् । तथा सत्यलिङ्गासं
यमिति तद्धितश्चेति सूत्रे भाष्यकताऽव्ययादाप्सुप
त्राव्ययस्यालिङ्गत्वेनावग्रहण प्रत्याख्यानस्य वात्ति

·भजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । कत्वेऽप्यव्ययादासुप इत्यनेन सदृशं त्रिषु लिङ्गेष्वित्यनेन चाव्य यस्यापि लिनयोगपक्षवानुमानेनाव्ययत्यागस्या- नुचितत्वात् । अव्ययीभावण्य भाष्येऽव्ययत्वप्रत्याख्याना- च । यत्वबहुवचनान्तं कारव्यादिशब्दमदन्तेष्वनुपन्य- खेदन्तेषु तादृशखाडु लोमशब्दस्योपन्यसनम्। यच्चाद- न्तेषु उडुलोमा इति नित्यबहुवचनान्तमनुपन्यस्ये दन्ते- घु तदुपन्यसनं तदनवधानात् । आचार्यैस्तु तद्धितनि- रूपणप्रस्तावे गार्यादीनामुक्तवैलक्षणण्यस्य स्फुटस्वा- दिह ते नोपन्यस्ताः ॥ एरनेकाचः। अत्र गतिकारकेत्यादिप्रक्रियाग्रन्थे शिवन्तस्येति खर्न इष्टिश्चेपा तत्र यथाश्रुतो नानियमः । निन्यरित्यादी यणभावापत्तेः किन्तु विशेषविषयः । विशेषश्च पद- पूर्वोपधस्येति वार्त्तिकोतो गृह्यते विशेषान्तरस्थानुप- स्थितेः । तथा चोपधापूर्वस्मिन् पदे गतिकारकत्वनि- यमोऽनेनोच्यते। एवं च पदपूर्वोपधस्याङ्गस्य चैङ्गतिका- रकपूर्वोपधस्यैवेति पर्य्यवसितम् । तेन परमधियौ देव- दत्तपरमधियावित्यादौ न यण् । परमदीध्यौ परमप्रध्यौ निग्यतुरित्यादौ यण भवति । यत्तु गतिकारकेतरपूर्व- पदस्य यग नेष्यत इति । तत्र देवदत्तपरमधियाबिल्लन

·प्रौढमनोरमाखण्डने ।
यण स्यात् । परमदीध्यावित्यादौ च न स्यादिति दो
दुर्धियः वृश्चिकभियेत्यादी दुष्टा धीर्यस्खेत्यर्थे
धीशब्दार्थक्रियायोगाभावेन तं प्रत्यगतित्वात् ।
कसम्बन्धिनी भीरित्युत्तरपदलोपिसमास वृश्चिक
कारकत्वाच्च न दोष इति केचित् । तच्चिन्त्यम् प्र
धीरित्यादाविवेहापि धौशब्दार्थे दुःशब्दार्थान
त्तस्य गतिखानपायात् । अन्यथा तत्र प्रध्यं प्रध्य
खग्रन्थविरोधात् । ग्रन्थान्तरविरोधाच्च ॥
ख्यत्यात्-
वेति केचिदिति मूलमुपादाय ख्यत्यादिति ।
तिनिर्देशो याविषय एवोत्वं यथा स्यादिति ।
विषये मा भूदतिसखरागच्छतीत्येवमर्थ स्वादिति
योर्ग्रहणे न प्रमाणमिति तेषामाशयः । तेनोवा
सख्यः सूख्य इत्यादि भवति । उभयमप्येत
स्थितमिति प्रकाशः । तत्र यद्यपि. दीर्घग्रहणे !
णाभावो न विकल्पवादिनामाशयः तथा सति
र्घ उत्वस्याभावेन विकल्पासिद्धेः। तथापि विक
र्देशन दीर्घयोरपि ग्रहणमिति प्रागुक्तव्याख्याते ।
तदीर्घग्रहणम् । एवं चैतद्भाष्यकैयटापर्यालोचनम्
मिति केषाश्चिदुक्तिराशयानवबोधनिबन्ध नेति ध्ये

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। शुक्युः पक्युरिति प्रकाशस्तनेत्यं सूपपत्तिः यद्यपि 'गपूर्व कस्येति च भाष्यादसंयोगाथः । एतच्च आदित्य स्वरसाविष्करगां प्रमाणाभावव्याख्याभेदकतो ल्प इति तदाशय इति भावः । उभयमपौत्यस्य विषय एवोत्वं दीर्वयोग्रहणं वेत्यपूर्वस्येति षेध इति ज्ञायते तथा च पूर्वस्माहिधी स्थानिवड़ा- क्यचि चेति विहित कारस्थाभावे संयोगपूर्वस्येव- । प्रतिषेधाभावे यणो दुरित्वेनोत्वस्यापि प्रवृत्ती काभावादिति दिक इत्यजन्ताः पुंलिङ्गाः। यस्वाबन्ते लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्रातिपदिकत्वा- 'ते । समसात् । नहि लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्रा- दिकत्वं भवति । न च लिङ्गविशिष्टपरिभाषयेति दिष्वन्तीति वाच्यम् । रमाशब्दस्य प्रातिपदिक- भावेन प्रतिपदिकत्वादित्यस्यानुचितत्वात् । एकादे- म पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात् प्रातिपदिकत्वोक्तो लिङ्गवि- टपरिभाषोपन्यासस्य वैयर्थ्यात् । उभर्यो तुत्वेनोप- स इति यदि तदा समुच्चयार्थकचकारानुक्तेन्यूँ- । न चाप्रातिपदिकखालिङ्गविशिष्टपरिभाषया दिय इत्यन्वयः । लाघवादप्रत्यय इति पर्युदासस्य

·प्रौढमनोरमाखण्ड ने।
प्राक् स्वयं खीकारादेकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रह
प्रातिपदिकत्वात् । निषेधेऽपि प्राक् प्रवृत्तप्राति
वस्यान्तवत्वन सत्वादप्रातिदिकत्वस्य हेतोः खरूप
हेः । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य स्वीप्रत्यय
ष्टस्य ग्रहणमिति लिङ्ग विशिष्टपरिभाषार्थः । तत्र
प्रातिपदिकग्रहणे आवन्तस्यापि ग्रहणादुलपरिभा
वृत्ति स्वीकारेणाबन्तत्वादियुक्तरेव युक्तत्वादिति ॥
सर्वनाम्नः स्याट ।
अन याडित्यनुवयं सप्तम्या विपरिणमय्य ता
परतो याट संनियोगेन सर्वनाम्नोऽमुविधानेन
स्याटहखविधानं चिन्त्य प्रयोजनमिति प्रकाशः ।
सुडिधानेऽमुष्य इत्यादि न सिध्येदिति केचित् ।
आबकादेशस्य परादित्वेन प्रत्ययत्वात्तदादे
मुङः प्रत्ययत्वेन तदवयवस्य सस्य षत्वेऽमुष्य इल
सिद्धः। अत एवातिखटव इत्यादा वेकादेशस्याप
दादेशस्य हवस्याप्त्वेन ततः परस्य सोलॊपो र्द
होन वारितः । न च सर्वनामत्वाय पूर्वान्तवले
वश्यकत्वे उभयत आश्रयणादन्तादिवत्वाभाव ा
च्यम् । लिङ्गविशिष्टपरिभाषयान्तवत्वाभावेऽपि र
मकार्यसम्भवात् । एकस्मिन् कार्ये उभयत आठ

·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । भावाच्च । न चैवमप्यसेरिति सान्तप्रतिधादुत्व मत्वे न स्यातामिति वाच्यम् ।' अमेरिल्यस्य अः सेयस्येति इतत्यदाद्यत्वस्येत्यर्थाश्रयगात् । न चादोऽबादस्यत्यद इत्यत्रीत्वाद्यभावस्य श्रीकारसकारी फसहितस्य प्रति- घेधो वाच्यम्तवादस्यतीत्यवादसो ऽपदत्वादिह च पदा- विकारादुत्वाद्यप्राप्ती सग्रहणमनर्थकमित्यपदस्याप्य- दस उत्वादि ज्ञापयति तैनामुमित्यादि सिध्यतीत्या क- रसिद्ध तच्चैवं सति विरुध्ये तेति वाच्यम् । लाघयो- पष्ट धस्य अ: सेयस्येति व्याख्यानयादोऽचेत्याद्यतिप्र- सङ्गवारकस्याप्याकरसिद्धत्वात् । न मुन इत्यख्य चोता- यज्ञापकत्वादिति न कश्चित् क्षुद्रोपद्रवः । यत्तु वस्तु- तस्तु आमि सर्वनाम्नः सुट् थाटो ह्रखच्चेति सूत्रयितुं युक्त न चैवं याट एव द्वखापत्तिः। दी|ञ्चारणसामर्थ्यात् । ह्रस्वोच्चारणेऽप्य कारसामर्थ्यादेवातो गुणस्य वारयितुं शक्यत्वादिति तन्न एवं हि सति देखय इत्यादावनुट- तस्यामीत्यस्य याट इत्यत्रापि सम्बन्धे सर्वस्यामित्यादौ राम्येव याट् स्यात् न तु सर्वत्र व्याख्यानमत्र शर- णे च मण्डूका लुतेश्चाश्रयणे च सूत्रविपर्यासो न च- मत्कारमावहतीति किन कथं दीर्घोच्चारणसाम- ध्यं न हि याटो इखाभावेऽपि दीर्घोच्चार सम.

·१२
प्रौढमनोरमाखण्डने ।
थवज्ञवतीति खोच्चारणोऽपीत्यादिना भवदुतस्यै
र्थक्यस्यापरिहारादिति ॥
विभाषा दिवसमासे-
.
न बहुब्रोहाविति निषेधे प्राप्ते विकल्पोऽय
प्रकाशस्तदापाततः । तस्यालौकिकप्रक्रियावाक्या
तसर्वादिविषयत्वादस्य च समासविषयत्वादिति को
तन्न तस्यालौकियाक्यविषयत्वेऽपि समास एव प
त्वात् । यत्त अतिखटवायेत्यत्र लाक्षणिकत्वान्न
एवमतिसर्वा येत्यत्र न स्याडिति वदन्ति । तत्र न ह्य
शविषये लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा प्रवर्तते अति
वैय्यांपत्तेः स्याटस्तत्सम्भव एव नास्ति संजीपसर्ज
पाठात् पर्युदासादिति केचित् तदाबानवबोधात्।
ह्ययं भावः । याडाप इत्यादावङ्गाधिकारादाबन्त
परखेत्यादिरर्थस्तत्र च प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स हि
इति सदादिग्रहणस्य स्त्रीप्रत्यये निषेधेन प्राप्तोऽपि
लाक्षणिकवाडौणखान्न । गुणभूतस्त्रीप्रत्यये तदा
यमाणोकारात् । गौणलाक्षणिकयोहि लोकपय
प्रसिद्धम् । तच्चाद्य आपो विवक्षितमुत्तरत्र च र
ब्दस्येति विशेष इति।

·अजन्त स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । " डिति इस्वश्च । यत्त्वत्र नित्यस्त्रीत्वमोदूतोर्विशेषणं इखयोस्तु स्त्रि- शामित्येव न तु नित्यतीत्वपर्यन्तमिति केचित् तन्न । अतिथियै ब्राह्मण्यै इति भाष्योदाहरणालिमान्तरान- भिधायकत्वरूपस्य नित्यस्त्रीत्वस्येदूविशेषणत्वायोगात् । अत एव डिति हखश्चेत्यचैवंविधो नियमो नाश्रीयत इति सामान्यत एव कैयटेनाभिहितं पदान्तरसम- भिव्याहाराभावेऽपि स्त्रोत्वबोधकत्वरूपस्य तु ह्रख- योरपि सम्भवात् अत एव नित्य स्वीत्वप्रापकस्त्याख्यान हखो विशेषितः काशिकायाम् । हरदत्तेनाचाख्या- पदकृत्यव्याख्यावसरे आख्यपदसामर्थ्यात् पदान्तरमन- पेच्य यौ खियामाचचाते इत्याधीयते दृष्वशनिप्रभृ- तीनां तूभयलिङ्गानां शब्दार्थ एव सीत्वमिति डिति इस्खञ्चति संज्ञा भवत्य वेत्युक्ताम्। न च व्यावाभावाद्ध- तांश न नित्यत्वसम्बन्धः । अतिकौशाम्ब्यादीनां व्याव- बीनां सद्भावात् । इत्युक्तग्रामणीखलप्वोरेवानियसी- ख्यावित्यत्र वसंयोः ईदूदंशोऽपि नित्यात्वत (2) व्यावा- भाव इल्यईजरतीयख्याप्रामाणिकत्वादिति । इदं त्वव- धेयम् । खचाख्यावित्यत्र दर्थयोः संज्ञिले एकसंज्ञाधि-

·१४
प्रौढमनोरमाखण्डने ।
काराट् गुरुसंज्ञया नदौसंज्ञासमावेशो न स्यात् ।
च वात्सीबलो इत्यत्र गुरोरत इतीकारस्य प्लु।
स्यादिति तदन्तस्यैव नदी संजोताचार्यः । तत्राङ्गाधि
तदन्तविधिसत्वे लदम्यादावङ्गाधिकारे तस्य च तटु
दस्य चेति व्यपदेशिवद्भावन वा आडादिसिद्धिरित्या
यः । न चैवमाच्छीनद्योरित्यनेन तुदन्तीत्यादौ कष्ट
शतुर्नदीपरत्वाभावादिति वाच्यम् । तत्र नदीग्रा
स्वरितत्वेन तदवयवस्य ङोपो नदीशब्देन ग्रहणा
स्तत्परत्वसम्भवात् । एतेन जानतोत्यादौ शतुरनुम
नुमः शतुः पराया नद्या उदात्तत्वं व्याख्यातम् ।
तु संज्ञासमावेशप्रयोजनाभावाहर्णयोरेव नदी
तम् । तदन्तस्यापि नदीत्वे क्षत्यभावः । समि
नद्यन्तखोक्तिस्तु पक्षहयसाधारणी । अङ्गाधिकार
क्त विधिलाभात् ॥
इदुभ्याम् ।
'यत्त्वेतत्सत्रानुपन्यसनं प्राच: प्रामादिका
तन्न । परत्वादौत्वेऽपि पुनः प्रसङ्गविज्ञानेन डो
त्येव सिद्धे रेतुत्स्तत्र मनाइय?) वेष्टवाचित्रात्तापर
इति किमिति:पाचा ध्वनितत्वात् ॥

·अजन्त स्त्रीलिङ्गप्रकरणम्। ८५ अचि र-। ननु मध्येऽपवादन्यायेनोत्यदौर्षों बाधतां गुणन्नू- कथं बाधेतल्याणक्यापवादशब्दस्य बाधकत्वोप- गत्वात् परशब्दस्य चेष्टवाचित्वात्तमपि बाधते इति शकतः । तन्निर्मूलं लिष्टं चेत्यन्ये । तन्न। अाँच- देणे जस्यपसंख्यानगुणपरत्वादिति मूलसत्वात् । सति बाध्यविशेषचिन्ताङ्गीकारे उक्तशावश्यक- च्च । जस्ग्रहणं ङिसर्वनामस्थानोपलक्षणं प्रियतिखा. ति भाष्ये उदाहरणादिति कैयट इत्यास्तां तावत् ॥ इत्यजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः। अतोऽम् । यत्तु मित्येव च्छेदो लाघवात् । तत्र सोम कते नमिति सिद्धं द्वितीयैकवचने वादेः परस्त्यका- स्य मकारे अत इति तकार उच्चारणार्थ इति वितैवीतत्वानिमित्तस्याकारसन्निपातस्य दीर्घ सत्यय बरोधात् । प्रकाशकृतस्तु सुपिचेति दीर्घस्तु प्राप्ती- ते सन्निपातपरिभाषया अनित्यत्वादित्याहुः । केचित्तु हो विधा सान प्रवर्तत इत्यनूध धादिभ्यः नम्

·१६
प्रौढमनोरमाखण्डने ।
.
थान्नलोप इति सूत्रयोः सुपि चैति दीर्घत्वे सा
तपरिभाषाप्रवृत्तेर्भाष्यकता ध्यनितत्वाच्चायुक्तभिः
तेषामयं भावः । कष्टायेत्यादिजापकेन कल्पित
न यमात्रविषयमपि तु सुपि चेत्येतविषयमात्रपर
थाऽसन्देहाल्लाघवाच्च मत इत्येवावक्ष्यत् । अत एवं
स्वादिति मूचे भाष्ये हलग्रहणाननुत्तौ हे कुण
दावादेः परस्येत्यकारलोपे सुपि चेति दीर्घत्वे हे कु
मिति प्रसज्ये तेति धादिसूत्रस्थभाष्याविरोधात
रामायेत्यत्रत्वप्रक्रियाप्रदीपादवधेयम् । यत्तु ।
मांमत्याद्युपन्यच्य वस्तुतस्तु प्रभृतिग्रहणं प्रकारा
त्युक्तमित्यादि तत्र सन्दर्भशुद्धिः कथमिति चिन्त्य
अस्थिदधि-
प्रियदन्न त्यत्र दधिशब्दस्योरः प्रभृतित्वेन
कब् प्रियदनति भाष्योदाहरणेनानित्यत्वान्न ।
तथोदाहरणं भाष्ये न दृष्टमिति नास्तीति काचित
शनस्याभावासाधकत्वात् । सार्वत्रिकस्य च तस्यारि
जराया इति सूत्रे नुमनङोर्विप्रतिषेधस्य दना सका
दाहरणे सकलपुस्तकसिद्धे सक्थिशब्दाननङवक
प्रियसक्य नेत्यस्येव दधिशब्दानङवकाशस्य प्रियदा
स्थावश्यकत्वाबधा तस्योपलम्भाञ्चेति । मधुश'

·अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । पन्यस्येत्रमस्तु सान्वादय इति जरन्त: । अत्र मधुशब्द- स्य नपुंमकमात्रवृत्तित्वेन स्नः प्रस्थः सानुरस्थियामिति नपुंसकसाधारणसानुशब्दस्य कथं तत्माम्यं अत एवै- वं मध्वादय इत्युत्का सानुशब्दः पृथगव्युत्पादितो ऽन्यै- रिति नाशनीयम्। “मकरन्दस्य मद्यस्य माक्षिकस्यापि वाचकः । अईचादिगणे पाठात् पुंन्नपुंसकयोर्मधुरिति”. शाश्वतकोशे पुनपुंसकत्वेन मधुशब्दस्योक्तत्वात् । म- गरनेऽप्यईचादिषु मधुशब्दस्योदाहृत तत्वाच्च । स चोत- कोशबलाद्विषयविशषे एव "मधुमङ्गनाः स्मरसखं रसख- राउनवर्जितमिति रघुश्लोके उतावष्टम्भन मधुशब्दं मल्लि- नाथो व्याचख्यौ । मधोस्तप्ता इवासत इत्यादिलिङ्गव्यत्य- बोदाहरणन्तु भाष्ये क्षौरवाचिनित्यनपुंसकमधुशब्दा- भिप्रायेण । एवं च नित्यनसकमधुवदम्बुशब्दः पुंनपुंस- कमधुशब्दवच्च सान्वादिशब्दा इत्यर्थ इति । प्रियक्रो- ष्टणीत्यत्र परत्वात्तृज्वगावे पुनः प्रसङ्गविज्ञानादजन्त- लक्षणो नुमिति व्याचखयुः । यत्तु वृदयौत्वज्वगावगु- गाभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषेधेनेति भाष्यवार्तिकविरुवमि- दमिति । तन्न । पूर्व विप्रतिषधे कृशक्रोष्टने अरण्यायेकि भाष्योदाहरणेन काथिकायां विभाषा तीयेतिसूत्रे एवैतवचनोदाहरणेन चास्य पूर्वविप्रतिषेधस्य विभा- घेति ज्वनावविषयत्वावधारणात् । न च वैकल्पिक १२॥

·प्रीटमनोरमाखण्डने।
कज्यद्वावग्रहणवैयर्थमिति वाच्यम् । प्रियक्रो।
त्यादिव्याहत्या तस्थार्थवश्वात् । न च ज्यवावेन पर
नमो बांधे सकलतिच्यायाश्रयणेन पुनरप्रवृत्तौ ।
क्रोष्ट्र इति स्यात् । तच पाक्षिकं वदावेनेष्टमें
वाच्यम् । प्रियंतिसूणी इत्यादौ तिसभावेन ब
तस्य नुमः पुनः प्रसङ्गविज्ञानेन प्रत्तरिहांपि ।
जावेन बाधितस्य प्रत्तेः प्रसङ्गात् । अत एव सी
तपरिभाषया न नुमित्यप्यनाशङ्कानीयम् । नुमः
वयवत्वेन सनिपातविघातकवाभावाच्चेति दिक् ।।
दूत्यत्रकदेविकृतस्यापि प्रा शब्दस्य प्रद्योशब्द
न्यावाङ्गाषितवर्वविकल्प इति प्राञ्चः। नन्वेकदे
कृत्तमन्यवदित्यस्य भाष्येऽनाश्रयणात्तत्प्रयोजनस्य
'निवदादेशोऽनखिधावित्यनेन साधितत्वात् प्रकृते
दनुपपत्तेः कथमेतत् । अयं हि स्थानिवद्भावः शार
कार्यातिदेश इति सिद्धान्तात् प्रतते च पुंबन
शासीयस्थानिकार्यवाभावात् भाषितपुरकत्वस्य श
यत्वाभावादिति चेत् । इत्यम् । स्थानिवदादेश इ
शास्त्रीय कार्य कर्तव्ये स्थानिधर्मः शास्त्रीयोऽशा
वा ऽतिदिश्यते । अत एव वृक्षायेत्यत्र स्था।
प्रवर्तमानेऽपि सुपि चेति दीवत्वे कर्तव्ये स्थानि
वन मुखमाश्रितं भाष्ये एतदर्थमेवोक्त स्थान्य
म.

·२० अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् वानल्विधाविति निषेध इति अत एवाधिष्टत्यत्राडो महन इत्यात्मनेपदे कर्तव्ये ऽशाखौयस्यापि हन्ति- स्वातिदेशः । न च खं रूपमिति शास्त्रीयाया हन्सं- वाया इहातिदेशः खं रूपमित्यस्य माष्ये प्रत्याख्या- त् । अत एव च समाद्यत्यत्र रायल्लोपाविति पूर्ववि- तिधेन णिलोपे प्रत्ययलक्षणोन वृद्धौ स्थानिवडा- नांदित्वाददो जग्ध्यादेशप्रसङ्ग स्थानिवदादेश इत्य- शास्त्रीयमपि स्थानिगतमनादिष्टादचः पूर्वत्वमचः रिस्मिन्निति शास्त्रीये कार्य कर्तव्येऽतिदिश्य णिलोपस्य वानिवडावेन निराकृत धाकरे । एवं च स्थानिगत- नाषितपुंस्कत्वमतिदिश्याशदे पुंस्त्वविकल्पन- तिनं नि धमित्यलं पल्लवितेन ॥ इत्यजन्ता नपुंसकलिङ्गाः ।। mammeena हो ढः। या लिखित्यत्र चयो द्वितीया इति प्रवर्तनम. युक्तम् । चत्वस्यासिहत्वादिति । तदुदः स्थे त्यत्रोक्तदि- शोपेच्यम् । यदपि स्वोक्तोऽर्थे प्रातिशाख्यमुपष्टमकम- नम्। भोदयं स्पर्शमेके द्वितीयमाजरपदान्त भाज- मित्यवापदात त्यादि विशेषणं सच्छत इति तदपि

·१००
प्रौढमनोरमाखण्ड ने।
न लोके तदविषयखात् । कथमन्यथा प्राक्ष
इत्यत्र तदुपन्यसनं भवतो भवत्खित्यत्र वृत्तिकृत
सङ्गच्छतेति दिक् ॥
दादेः-
यत्तु
धातोरित्यावर्त्यते तत्रैकमुपदेशकालं लप
यति तेनाधोक् दामलियतेमलिडित्यत्राव्याप्या
व्यप्ती नेति । तङ्गाष्यविरुद्धम् । तथाहि भाष्ये अर्ध
गित्य व्याप्तिवारणाय धातोरिति दादेरपेक्षयाऽव
बषष्ठी तेन धातोरवयवस्य दादेरित्यर्थः । उपदेशे दा
रित्यर्थे तु वैयधिकरण्येनान्वयो मुधैव स्यादिति स्य
मेव । एवं दामलियतेमलिडित्येव भाव्यमि
युक्त सुत्पश्यामः। तथा चैकाचासत्र इव वृत्तावपि धार
रिति वैयधिकरण्यमाथित्य दकारादेर्धातोरित्यूचुः ।
वाह उठ ।
यत्तु विश्वौह इत्यादौ छन्दयेव विरिति ।
णिजन्ताहिजिति केचित् । तन्न । एवं सति णिलो
याचः परसिन्वितिः स्थानिवत्वेन वाही भत्वाभा
टूठो प्रहत्तेः । नच किमि णिलोपे को लुप्तं न स
निवदित्युक्तरूपनिर्वाह । को विधि प्रति न स्थानि
.

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । १०१ 'दत्यैत्सिर्गिकात्वेन को लुप्तमित्यस्य. सर्वत्र प्रत्यभावा- त् । अत एव पिपठिषि ब्राह्मणकुलानौत्यत्र कावकार- लोपस्यः स्थानिवत्वान्न नुम् इत्याकरः । पादयतेः विपि तु पदः पदेतिभाष्योदाहरणात् को लुप्तमि- त्याधीयते । किञ्चात्र । लुप्तमित्याश्रयणे किनिमित्त यजादिसंप्रसारणं स्यादित्युक्तरूपमसंभव्येव । न च काम्य- चः कित्त्वं कुतो नेति प्रश्ने प्रयोजनाभावादित्युत्तरिते वाक म्यतीत्यत्र सम्ममारणं प्रयोजनं व्यादित्याशङ्कायो वच्यादिभ्यो यो विहित: कित् तत्र सम्प्रसारणमित्या- थितं तथा च प्रकृतेऽपि तत एव न सम्प्रसारणमिति वाच्यम् । तथापि वाकाम्यतीत्यत्र सम्प्रसारणाशङ्कावा- रणायाथवा धातोः स्वरूपग्रहणे इति समाधाना- न्तरस्य कैयटनोतत्वात्तस्य. तत्पक्षसंप्रसारणाप्रसङ्गानुद्धा- रात् । अपि च वच्यादिभ्यो विहित इति धातोः खरूप- ग्रहणः इति परिहारद्वय करूयाय प्रकृते नौ लुप्तमि- त्यनाश्रय णस्यैवोचितत्वम् । अवयाः श्वेतवाः । चका- रादुक्थशा इति प्राचोऽन्येषां च ग्रन्थे दृश्यते । एतच्च काशिकाद्यनुसारेण । भाष्ये तूक्थशमशब्दस्य सामान्येन रुः सिद्धः न तस्य निपातनं क्रियत इत्यु ताम् । अत एमोक्याशा इत्येतदपि सम्बुद्धयर्थ निपातनं कर्तव्यं यदि मन्ने दर्शनमस्तोति कैय्यटेन यदिशब्दः प्रयुक्तः ॥

·१०२ प्रौढमनोरमाखण्डन । दिव औत् । . त उच्चारणार्थ इति केचित् । तन्न तस्य लोप इति सूत्रस्थेनानुबन्धानामेकान्तले दिव औत् सर्वादेशः स्यादिति भाष्येण विरोधात्। न चैवं सति स्वरितत्वं यात्तच्च पृथिवी उतद्यौरिति लक्ष्यविरुद्धमिति वाच्यम् । व्यत्ययेनोक्तलक्ष्यसिद्धौ भाष्यबलादन्यत्र स्वरितत्वस्येष्ट- त्वात् । योशब्देनापि दिवसमानार्थेनीतालक्ष्यसिद्धेश्च । द्यौष्यितरित्यत्र खरितपाठस्यौतस्तित्वं विनाऽनुपपत्तेश्च । न च प्रत्ययखरेण फिटवरेण वा दिव दूकारस्यो- दात्तत्वे 'शंसनधर्मिणो वस्यानुदाते औकारे इकारे यणि उदात्तस्वरितयोरित्युक्त खरसिद्धौ कि तित्वेनेति वाच्यम् । औकारणैकारस्य फिडन्तत्वतत्वविधाते भाविन्यकृत्तव्यूहपरिभाषया पूर्व फिट खराप्रहत्तेरौका- रस्यैव फिट खरेणोदात्तत्वावश्यकत्वात् । सर्वनामस्थाने परे पुंसोऽसुपक्षेऽप्यने नैव न्यायेनासुङन्त एव समा- सान्तोदात्तत्वं प्रवर्तत इत्यसुङ उदात्तत्वसिद्धिरिति तत्र सूचे तैरभ्युपगमाञ्च । द्युभिरक्त भिरित्यादा वेवमेव दिव उदात्तत्वाच्च । न हि दिव उत्तित् किं बु तपार इति दिक॥

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । १०३ छ मो नो धातोः। न च पदान्तत्वेन सिद्धौ प्राचः क्वचित्का भल्यनु. तरनर्थिकेति वाच्यम् । प्रसामः सौ लतनत्वस्य शा- त्यर्थकस्य स्वरादिषु पाठादव्ययत्वेन लुग्विषयेऽन्तर. कानपीति लुकप्तामान्यमन्तरङ्गस्यापि बाधक न तु सु- जो धाविति लुगेवेति मते सुपो लोपाप्रत्तो दान्तत्वाभावान्नत्वं न स्यादिति झनिमित्तनत्वे सत्य- ययत्वेन मुल्ल प्रवृत्तिरिति झलनुत्तिरित्यभिप्राया. 1 । न च खरादिषु प्रशान्पाठसामर्थ्यात् पर्व सुलोपा- पत्तिः । झलनुवृत्यैव सिद्ध सामर्थ्य कल्पने गौरवाप- तेः। न च लोपं बिना लुग्विषयाभावादानुपूर्व्यादेव जोप इति वाच्यम् । एवमपि प्रतिपत्तिगौरवमित्य- भिप्रायात् ॥ किमः कः । बदादौदामित्यनुवर्तते तेनोपसज्जनस्य न । यत्वा- रम्भसामर्थ्यादिह सूत्रे द्विपर्यन्ता इति नियमत्याग इति तदनवधानात् । नहि त्यदादयो हिपर्यन्ता इति नियमः। त्यदादीनि वेत्यादौ व्यभिचारात् । किन्वत्र हि पर्यन्ता- नामिति । तथा च वार्तिकं त्यहादीनां विपर्यन्ताना- मकारबचन मिति॥

·प्रौढ मनोरमाखण्ड ने।
१०४
न डिसंबुध्योः।
यत्तु ङ्यन्तस्य संबुद्धयन्तस्य च पदस्येति व्याख्यान
तूचितम् । एवं हि प्रत्ययलक्षणं सुलभमिति तदर्थ
निधसामर्थ्यानुसरण ले शो न कर्तव्य इति । तन्न
छन्दसि संबुद्धेः सुपां सुलु गिति लुकः सत्त्वे तत्रालि
निबंधापत्तिः परमे व्योमनित्यादौ सुपा सुलुगिति
सप्तम्ये कवचनस्य पूर्वसवर्णवादिध्विति पदत्वेन नलोप
प्राप्तो निषिध्यते । ततः संयोगान्तलोपः । एतच्च सुप
सुलुगिति सूत्रे प्रकाश भाष्यादौ च स्पष्टम् । एवं च
प्रत्ययलक्षणार्थनिषेधसामर्थ्यानुसरणलीशानापत्तिच्चए
च डावुत्तरपदे प्रतिषेध इति वार्तिकमपि नारम्भ
णीयं भवतीत्यपर लाघवम् । प्राचां लुगन्तोदाहरण
तुः वार्तिककारानुसारेणेति ध्ये यम् ॥
हन्तरत्पूर्वस्य ।
अन कुव्यवायहादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयो
जनं हन्नः सुनः प्राघानि । हन्ते रत्पूर्व स्पेत्यत्पूर्वग्रहर
न कर्तव्यं भवतीत्याकरः । अन्ये तु हन्तेः अत्पूर्वस्या
योगदयं तत्राद्ये नोपसर्गस्थानिमित्तात् परस्य हन्तेनर
हो विधीयते । महण्यादित्यादि । द्वितीयेन इन्तेर्नर

·. हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। १०५ णो नियम्यते । स च योगविभागसामर्थ्यादनन्तर- व्येति न्यायं बाधित्वा सर्वोऽपि व्यवहितः कुमति चेत्यादि- व्यवहितो हन्तेरिति च । एवं च दृत्रहन इत्यत्र प्राति- पदिकान्तेति णत्वविकल्पोऽपि न । भाष्यं तु वार्तिकाश- यवर्णनमात्रपरं न वस्तुस्थितिः । वार्त्तिकेन सूत्रावयव- प्रत्याख्यानापेक्षया योगविभागमाश्रित्य वार्तिकस्यार्थी- प्रसंग्रहस्यैव न्याय्यत्वादित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । तथा सति योगविभागसामर्थ्यावयवहितं कुमति चेत्येव णोनिय- येत न तु प्रतिपदिकान्तेत्यादिर्मानाभावात् । किं दिति तपरत्वं तत्कालावधारणार्थं न वा प्राये बहुरत्रहाणीत्यत्र गत्वं न स्यात् । हि- ये प्राधानी त्यत्रापि स्यात् । यदि तु तपर- वात् प्राधानीत्यत्र न णत्वं एकाजुत्तरपद इत्य- दरम्भसामर्थ्याच्च नित्यत्वे सिद्धेऽतिरिच्यमानं णग्रहणं नयमेन व्यावर्तितस्यापि विधानार्थमिति बहुवत्रहा- त्यत्र गत्वम् । बाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणाच नाद्य- षोऽपीति विभाव्यते । तथापि ग्रहणं स्पष्टार्थ- रति तत्रत्य खग्रन्थविरोधात्। इह च तत्प्रयोजनानु- न्यनत्वात् । अनन्तरस्येति न्यायं बाधित्वेति वदनि- ध्यविशेषचिन्ताया एवाश्रयणाच्च । अपि च उपस- दित्य खोत्तरत्रानुसत्तेरत्यूर्वयेत्यत्रापि सम्बन्धे तद- १शी ·प्रौढमनोरमाखण्डने। पेक्षा नियमः स्यादिति प्रघ्न इत्यादावेव स्यान्न तु वृत्रघ्न इत्यादावपि । न च योगविभागवैयर्थ एकयो- गत्वे प्रहन इत्यादौ इन्तेरित्यस्येवात्पूर्वग्रहणमाम- दियवहितबासिद्धेरिति वाच्यम् । प्रघ्नन्तीत्यादि- व्यावृत्त्या तत्मार्थक्यादिति दिक् ॥ उगिदचाम्- नलोपिनोऽञ्चतेरितीह व्याच ख्युः । अत्रेदं चिन्त्य- म। उखासदित्यादावुगितश्चेति डीपोऽतिप्रसङ्गवारणा. योगिदचामित्यग्रहणं भेदेन धातोश्चगित्कार्य ती जतेरेवेति नियमार्थमित्याधीयते अधातु ग्रहणं च अधातुभूतपूर्वस्य सुधातोरञ्चतिनियमेन नुम्निवृत्ती प्राप्तायां तविध्यर्थं तेन गोमत्यतेोमानिति भवती त्याकरः। तत्र नलोप्यञ्चतिग्रहणे उतनियमोऽपि नली. प्यञ्चतिघटित एवं स्यादिति प्राञ्चीत्यादौ ङीबभा. वापत्तिः । न च सनकारज्जतौ नुम्तदभावयोर्विशे- पाभावादच म् न। नलोप्यञ्चतिमात्र इत्यभिप्रायेणेह नलोपिन इत्यभिधानमिति वाच्यम् । सनकारस्य नुमि प्रत्यञ्चावित्यादौ नियतनकारनकारश्रुतेर्विशेषस्यासमवा. स् । यदि तु नामान्तस्येत्यत्र न इति जातिनिर्देशान्तह- यस्य कोऽनुखारस्तस्य च परसवर्ण रूपेऽविशेष दूति -- ·NA हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्। सदा सूक्ताभिप्रायं नलोपिग्रहणमिति । वस्तुतो नपुंस- कस्य झलच इति सूत्रे गोमतोत्यादौ झल्लक्षणेनोगिल्ल- क्षणेन च नुमाऽनुस्वारपरमवर्णयोनदयश्रवण माशक्य न व्यच नपरस्यैकण्याने कस्य वा भेद इति समाहित भा- ध्ये ते नेह व्यक्तिनिर्देश इति गम्यत इति नोकाभि- प्रायकमिदम् । अयोगवाहानामविशेषेणो पंदेश वन- खारगरदिनिरमित्ते(?) पूर्व ग्यानुखार उभयोः परसबगों रहयश्रवणां विशेष इति बोध्यम् । विधौ नियमार्थ- मिति व्यक्तिनिर्देशाऽपि । न चोगिदचामित्यत्रा- ग्रहणमावत्यै कमञ्चतिसामान्य घटितनियमार्थमाश्री- यते । द्वितीयं तु सनकारस्याप्यञ्च तिर्नुमप्राप्तौ तन्नि- वृत्तये नलोप्यञ्चतिपरं नुविधी नियमार्थमिति व्यक्ति- निर्देशऽपि नलोपीत्यावश्यकमिति वाच्यम् । तागा- दृत्तिबोधकथाकरस्थानुपलब्धेरिति ॥ अवर्णस्त्वसावनञः। 1 मघवा बहुलम् । अत्र वार्तिकम् । अर्वणस्त मघोनश्च न शिष्यं श्छा- दसं हि तत् । मतुवन्योविधानाच्च छन्दम्युभयदर्श- नादिति । अयमर्थः । अर्वणो मघोनचादेशो न ·प्रौढ मनोरमाखण्डने । कर्तव्यः । ऋधातोर्विचि गुणेऽरित्यस्मात् मघशब्दाच छन्दसौवनिपाविति वनिपि मतुपि चार्वा अर्वन्ता- विति मघा मघवानिति च रूपयस्य सिद्धत्वात् । नन्वेवं सर्वत्र रूपदयप्रसङ्गोऽत आह । दृष्टानुविधिश्छ. न्दसि भवतीति भाष्यमवतार्य कयटन व्याख्यातं भाषा. शब्दा अपि नियतविषयाः किं पुनश्छान्दसा इति । एतच्चान्शब्दविषयम् । मघवन्शब्दस्य तु त्रादेशप- क्षऽपि रूपदयस्य सर्वत्र स्वीकारात् । एवञ्चार्वनशब्दः छान्दस इत्युक्तं भवति । अत एवार्वन्शब्दस्य भाषा- यामसाधुत्वं कैयटहरदत्ताज्यामुक्तम् । एवं च धा. तोर्वनिपि अर्वेति लोकेऽपीति केषांचिदुक्तिः प्रत्युक्ता । प्रत्युक्तं चावन्मघवन्शब्दयो षायामसाधुत्वं अर्ववस्तु मघोनश्चेति भाष्यादिति हरदत्तोक्तिमनद्य भाष्यस्य विशेषविषयत्वस्य प्रागेवोतत्वादिति तदूषण मघव- नशब्दविषयभाष्यस्य मध्योदात्तमघवन्शब्दविषयत्वेनो- तत्वेऽप्यवन्शब्दविषयख विशेषविषयत्वस्थानुक्तेरसम्भ- वाच्च । तथा च छान्दसेन वनिपा व्युत्पादितस्यावन्श- ब्दस्यैव सौ अनवन्शब्दस्यान्यथापि प्रयोग इति व्यव- स्था छान्दसत्वप्न युक्ता । अत एव छन्दस्युभयदर्शना- दिल्युदाहरणे भाष्योक्तरमान्यर्वणः पदानी त्यत्र षष्ट्य- न्तान् शब्दप्रयोगो व्यवस्थापनीयः । सत्यपि सूत्रे तस्य ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । छान्द सत्वेनैव व्यवस्थापनीयत्वेनेतरव्यवस्थायाऽपि तेनैव सद्दे सूत्रे वैयर्थ्य मिति छान्दसत्वादेर्भाव: । मतुपा तु भाषासाधारगोन व्युत्पादितोऽर्वन् शब्दो यथेच्छू वादी ग्योक्तव्य इति न तु मघोनस्वादेशस्य मतुपा प्रत्याख्यानम- नुपपन्न रूपे खरे च वैलक्षण्यात् । तथाहि। बादशपचे हीर्घविधौ संयोगान्तलोपरयासिद्धत्वान्मधवन्निति रूपं नतुपि तु मघवानिति । वन्न क्षन्नित्यादिना निपातितस्य कनिप्रत्ययान्तस्य मघवन् शब्दस्य बादेशे वकार उदा- तः । मतुषि हवनुड्भ्यामिति प्राप्तस्यापि मतुप उदात्तत्वस्य न गोश्वन्नितिप्रतिषेधाहकाराकार इति । अ- नुपपन्नं च के याद्युक्तं मघोन-छान्द सत्वं वन्नुवन्निति नपातितस्य भाषाविषयत्वे बाधकामावादिति चेत् । उच्यते वात्तिककारीयप्रत्याख्यानानुरोधेन चादेशप- ऽपि बालकादीर्घे संयोगान्त लोपो नासिद्ध इति न रूपभेदः । बाहुलकादेव च धकाराकार उदात्त इति न स्वर भेदः । न च प्रत्याख्यानानुरीधेन त्रादेशछ- दोमात्रविषय इति कल्यतां तथा च मतुष्यपि छन्दसि बजलं छन्द सौति दीर्घाभावखरव्यत्ययाभ्यां त्रादेश- समानरूप खरं मघवन्नित्येव कुतो न कल्प्यत इति वा- व्यम् । भाषासाधारण्येन प्रतीयमानख चादेशस्य मतुपा भाषासाधारणेन प्रत्याख्याने छान्दसत्वकल्पनाया गौर- १४

·१ प्रौढमनोरमाखण्डने ।
वग्रस्तत्वात् । बाहुल काश्यणस्यावयोः समानत्वात् ।।
च बाहुलकाश्रयणेऽपि त्रादेशानुरोधेन मतुबन्त ए
रूपखरकल्पनाऽस्विति वाच्यम् । यथोत्तरं मुनीन
प्रामाण्यमिति बार्तिकस्वरमानुरोधेन सौत्रादेशपा
एव बाहुलकाथयणमित्यादरस्य युक्तत्वात्। अत एव ।
न्दसीवनिपौ चेति वार्तिके मघमस्यास्तौति मघवा
बहुलमित्येतन्न कर्त्तव्यं वन्नु क्षनिति निपातनान्मा
शब्दान्मतुपा च भाषायामपि शब्दद्दयस्य सिहत्वादि
कैयटोऽपि संगच्छते । अन्यथा भाषायां शब्दयसि
कथनस्य प्रकृतानुपयोगापत्तेः । मघोनश्छान्दसत्व
भिधानं तु वनिबन्तमघवन्शब्दाभिप्रायमिति स
निरवद्यम् । अवदं निर्गलितम् । मघवन् शब्दोऽन
दात्तो भाषासाधारणः । वनिबन्तमध्योदात्त छान्दसः
मघवन्शब्दो मध्योदात्तो भाषासाधारण इति ॥
पथिमथि-।
यत्तु ननु गुणा अभेदका इति पक्षे सूत्रेनुना
कोच्चारगो ऽप्यान्तरतम्यादनुनासिकः स्यादित्याशङ्क
ह। श्रा आदित्युत्का गुणानामभेदकत्वेऽपि शुक
तः सूत्रे निर्देशान्नातिप्रसङ्ग इति त्वसङ्गतम् । अभेदक
दोषस्य दुरुद्धरत्वात एका. व्यक्तिर्य छत इत्युक्त्या
।
।

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । १२१ व्यक्त्यन्तरं न निर्दिष्टमित्यर्थः फलित: स च गुणनां भेद- कत्वे सत्येव संगच्छते नान्यथेति । तत्तुरगारूटस्य तुर- गविस्मरणमनुसरति इति ॥ इतोऽत्- अत्रेत इति तपरत्वं पन्थानमिच्छति पथीयति अ- स्मात् किप्यल्लोपयलोपयोः खादौ पन्थाः पन्थियावित्या- दिरूपेऽत्वाभावार्थमिति केचित् । तन्न । पथिमध्यभु- क्षामादित्यात्वे सुबिधौ नलोपस्या सिद्धत्वेन नस्यात्वे सौ पन्थया इति रूपं स्यादिति कथं पन्था इत्युक्तिरिति तावञ्चिन्तनीयम् । न च बहिरङ्ग परिभाषया ऽत्वस्या- सिद्धत्वावलोपप्रवृत्तिरिति वाच्चम् । एवं बहिरणपरि- भाषया पूर्वत्रासिद्धमित्यस्य बाधे ॥ "शुष्किका शुष्कजवा च क्षामिमानौजढत्तथा। मतो वत्वे भलो जश्त्वे गुडलिरामान्निदर्शनम् ॥ इति पूर्वत्रासिद्दे वचनप्रयोजनस्यासिद्धिप्रसङ्गा- त् । किञ्च अल्लोपस्य स्थानिवत्वात् न्यादेशाप्रवृत्ती पन्थियावित्याद्यपि चिन्त्यम् । न च को लुप्तं न स्था- निवदित्यल्लोपस्य स्थानिवत्वाभावः । क्वौ विधि प्रतीत्यस्यैवोत्सर्गत आश्रयणात् । न तु कौ लुप्त- मित्यस्य । तस्य कचिदेव सखोः सुतीरित्यादौ यणा- ·१२ प्रौढमनोरमाखण्डने । द्यप्रतये आश्रयणात् । अध्यपगतं चेदं दीधीवेवी- टामित्यत्र पिपठिषीत्यादिमिहये कैयटेन । न चेत इति तपरकरणादिहापि को लुप्तमित्यस्याश्रय- शां हरदत्तेन तकारखोच्चारणार्थत्वाश्रयणात् । श्रा चारविप्यनुनासिकस्य विझलोरितिदीर्घ नामधाती भवटु दाहते ततः कर्तरि विपि पथोनित्यत्र तत्मार्थ- क्याच्च । वस्तुतः शाविति नियमादिह न दीर्घ इति तत्र वक्ष्यते । अत एव प्रकाशेऽत्रैव इति सूत्रे दुकारान्ता एवैता: प्रकृतय इति कौमारमते आचारविबन्तात्ति- पशपोलंधूमधगुणे पथेनतीत्यादि न स्यादिति पण्डि- तचरणाः । तस्मात् पथौः पथ्यावित्यादि प्रकाशीतामेव साधु । दत्वं श्चुत्वं ज्जाविति प्राञ्चः । न च चुले दत्वमसिमिति पूर्व श्चुत्वं पुनर्दत्वमिति वक्त युक्तम् । भालां जश् मा गीति निर्देशन शस्य न जश्त्वमिति जा- पनेन भृज्जतीति निर्देशोपपादनाय दत्वञ्चुत्वक्रमाव- श्यकत्वेन चत्वे दत्वं नासिहमिति कल्पनात् । एतच्चैकयो- गनिर्दिष्टानामित्यत्र सीरदेवष्टत्तौ स्पष्टम् । त्वमहमित्यत्र शेषे लोपोदाहरण त्वमतो गुण इति पररूपोदाहरणं केषाञ्चिरसङ्गतम् । पररूपस्यान्तरङ्गवन पूर्व प्रवृत्तत्वा- तू । खपरग्रन्थ विरोधाच॥

·अनन्तलिङ्गप्रकरणम् । साम- गौणतायां सुडभावान्नामिति केचिदिति मूल- मुपादाय साम इति यद्यपि सुग्रहणं न स्थानि- विशेषणं बाधात्तथाप्युपलक्षणं तु भवतीत्यादिनो. तिसम्भवस्तन्मतस्य प्रकाशे स्पष्टः । तत्र केचि- दित्यस्वरणे भाष्यादिविरोधः अत एव प्रकाशः । तथा च भाष्ये साक्षादुदाहृतमतित्वाकमतिमाकमि- तौति । एवञ्चैतहटूषणायासः केषाञ्चिन्मुधैवेति बो- ध्यम् ॥ युस्मदस्मदोः षष्ठी- इहापादादौ किम् । युष्मान् रक्षतु गोविन्दो ऽस्मान् कृष्णः सर्वदावविति प्राञ्चः । वैदेरशेषैः संवेद्योऽस्मानित्याद्यन्ये । तदुभयं चिन्त्वम् । गोविन्दोड- मानित्यादौ संध्यभावेऽस्मानित्यादनवानरत्वेनानुष्टुप्पा- दत्वाभाबेन सन्धी चौभयत आश्रयणे नान्नादिवदित्य- स्मदोऽभावेन कथमिदं प्रत्युदाहरणमिति । तस्माद्युमद- मनदोर्व्यत्ययेन पाठे सर्व देत्यत्र च सदेति पाठे युष्म- दस्मदाहरणमिति बोध्यम् । अतएव ॥ "स्ट्रो विश्वेश्वरी देवो युष्माकं कुलदेवता। १४॥

·११४
प्रौढमनोरमाखण्डने।
--
स एव नाथो भगवानस्माकं मधुसूदनः ॥”
इति काशिकायामुदाहृतम् । प्राचामुक्तावेकवा.
क्यस्थपदात् परत्वाभावस्तु नाशयः । गोविन्दो यु.
मानस्मान् रक्षत्वित्येकवाक्यत्वात् । कृष्ण इत्यादेश
पदादित्वसंपादकत्वात् ॥
पश्या-
यत्तु दर्शनमिह जानमात्रमदर्शनं लोप इत्यत्र यथे-
ति तन्न । अग्निचिदादौ विपादिनां लोपेऽपि ज्ञानस्य
सत्वाददर्शनमित्यत्र दर्शनशब्द न ज्ञानमात्रग्रहणायो-
गादिति ॥
सपूर्वायाः-।
यत्तु हरिस्त्वां त्रायते स मामित्यत्र त्रायत इति
क्रियानुषङ्गाभ्युपगमेऽप्येकतिङ्वाक्यमिति परिभाषितै-
कत्वानपायादिति केचित् । तच्चिन्त्यम् । तथा सत्ययं
दण्डो हराने नेत्यत्रास्तीति गम्यमानक्रियया दण्डस्य
पृथगन्वयेऽप्युक्तपरिभाषितैकवाक्यत्वानपायावरेत्यस्य
विङतिङ इति निघातापत्तेः ॥
चौ।
यत्तु लुप्ताकारनकार इति तत्राकारलोमेन नका.

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ११५ रलोपस्याक्षिप्तत्वातत्कथनं व्यर्थम् । सुष्टडित्यत्र व्रश्चेति षत्वं स्कोरिति सलोप इत्य सङ्गतम् । सलोपं प्रति षत्व- स्यासिदत्वात् पूर्व सलोपस्योदाहर्तुमुचितत्त्वात् ॥ वसोः संप्रसारणम् । यत्तु च्छान्द सा अपि कचिङ्गाषायां भवन्तीति मा- सन्छन्दसौति सामान्यापेक्षतापकमाथित्य जग्मुषः तस्थिवांसमित्यादी भाषायां मुरुपपादनीय इति तन्न । पदन्न इति सूत्रे भाषासाधारणमिति व्याख्यान- स्य प्राबल्योपवर्णनेन मासम्छन्द सीत्वस्याज्ञापकत्वात् । तस्माटुताक्वखर्थ जश्नवीरिति शुग्रहणं. सामान्या- पेक्षं ज्ञापकमाश्रयणीयम् ॥ इति हलन्ताः पुंलिङ्गाः । नहो धः। यत्तु द इत्येव नोती सन्नद्धमित्यत्र रदास्यामिति नत्वापत्तेः । भषस्तथोरित्यनापत्तेश्चेति । तच्चि न्त्यम् । दो दहोरित्यत्र स्वयं स्वीकृतदान्त पक्ष व संनिपातपरि- भाषया नत्वानापत्तेः। धग्रहणस्य श्रवणार्थत्व नैवावश्य- कत्वाच्छङ्काया निर्दलत्वापत्तेः । उत्तरे एतदनुतन्यून-

·प्रौढगनोरमाखण्डने।
वाच्च । न हि भवन्मते झषस्तथोरिति कृतें जश्त्वंस
भमुक्तपरिभाषाविरोधात् । यदि तु प्रकृतसूत्राति
ट्या नत्वादेरसिद्धवेन तदृष्ट्या संनिपात विधाता
वात् परिभाषाया अप्रत्तिरत एव जग्धमित्यादौ स
पातेन जाध्यादेशे तन्निमित्तं तस्य धत्वम् । अत एवेकोर
चीत्यनन्तरं मय उजो वेत्येव सिद्धे यथास्थितसूत्रं कि
मित्यादौ वत्वस्यासिद्धत्वद्वारा ऽनुस्खाराभावार्थमिः
करः। अन्यथेको यणचीत्यनन्तरं पाठेऽप्युक्तपरिभाए
ऽनुस्खाराभावसिद्धेरलग्नतापत्तिः । अत एव दो द
रित्यत्र दान्तधान्तपक्षी दर्शितौ भाष्ये। अत एव
स्यबासैद्धामित्यादौ जश्त्वाद्युपन्यस्तं माधवादिरी
विभाव्यते विभाव्यतां नाम नन्वेतावता पूर्वापरख
न्थविरोधः परिहर्तु शक्यः इति दिक् ॥
इति हलन्ताः
स्त्रीलिङ्गाः।
यत्तु विमलद्युगब्देऽझलन्तत्वान्न नुमित्यु दाह
बाःशब्द तदुपन्यसनं तदनवधानात् । विश्वसूडा
प्रतिविधेयमिति प्रक्रिया। तत्रादिना देवेडुपयडादि
प्रतिविधानं च काम्यच्सचे सृजिशोरिति सूत्रे चोर
ट्काम्यति रज्जुसम्यामितिभाष्यप्रयोगात् कत्ववि
यत्वमभ्युपगम्यत इति । यत्तु प्रचादिसूत्रे सजियज

·हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । '११७ पदान्ते षत्वं कुवापबाद इति सविजोस्तु निपातना- देव कु वमनछन्दस्व स्य तेरोणादिक ऋचात्यये बोध्य इति विन्प्रत्य यस्येति प्रत्ययग्रहणप्रयोजनस्वेन भाष्य- कटुपज्यस्तस्य मानोऽसमित्यत्र सजेः कावस्यैवं सत्यनु- पपत्तिः । पदान्तवाभावे भाव्यतानीहित्यादौ साव- काशस्य कुवापबादत्वासाच्च । न च पदान्ते प्रत्यक्षमत- वादः पृथक्लाशलक्षणाभावात् । न च कुलसाशिवत्वात् षत्वमिति वाच्यम् । स्पष्टगादिध्वप्ति षत्वापत्तेः । प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यातन कालेध तस्य जशि बस्य कुलमि- ति तु प्रशतेऽपि समागम् । समिजोर्णिपातनात कुत्ल- मिति तु प्रकृते पि समानम् । सरचिमोनिपातनात् कुत्वखीयार पारी तहापसे: । पदान्ते प्राप्तस्य बाल स्य पेण बाधे असली नाम प्रतिसबमानमगेन नि- पालत इति पदान्तमात्रविषयं पुत्वमिति चेन । तत्स- न्नियोगेन निपालिवस्य खगिधमागमस्यापि पदान्तवि- षयतापत्तेः । सन्नियोगपरिभाषाविरुद्धं किञ्चित् पदा- न्त विषयं विचित्मर्व विषयमिति तद्युछि विनाऽग्युपग- तुमशझ्यामिति ॥ इति हलन्ता नपुंसकलिङ्गाः। १५

·११८
१
प्रौढमनोरमाखण्ड ने।
स्वरादेवधिकोन्तीदात्तत्वं काशिकायामुक्तमा
ऋधगित्यादिलक्ष्यविरोधादिति केचित् । ऋधव
मखस्तय इत्यादावन्तोदात्तस्यापि ऋधः पाठा
गिकमन्तोदात्तत्वमङ्गीकृत्य व्यत्य येन क्वचिदाद्युत
त्वकल्पनात् काशिकोतान्तोदात्तत्वसामञ्जस्यात् ।
माङ्नमोः स्वरादिषु पाठः सत्ववचनत्वेऽप्यव्ययर
इत्यत्र लक्ष्मीवाचकस्य माशब्दस्याव्ययत्वापति
दूषणं तद्भसात् । तस्य मात्वाभावात् ॥
कृन्मजन्तः।
पिबध्या इत्यत्र कर्तरि शविति तद्रभसात् ।
व्ययकृतो भाव इति सिद्धान्तादिति केचित् । तदा
नवबोधात् । तत्र हि कर्तरि शबिति सूत्रोह
तथा च यकि प्राप्त व्यत्ययेन शबिति तेषां भाव
स्वस्यैव परशवनुतन्यगते ति दिक् ॥
इत्यव्ययानि ।
वनो र च ।
यत्तु वन्नन्तात्तदन्ताच्चति व्याख्यातम् । तत्र वन्न
दिति व्यथं व्यपदेशिवद्भावन वन्नन्तान्तादित्यत
बन्न तस्यापि डीसम्भवात् । व्यपदे शिवभावो ऽ:

·स्त्रीप्रत्यय त्यय प्रकरणम् । ११६ तिपदिकेजेत्याश्रयणे टिहादिसूत्रेऽपि तथा वाच्यं स्यात् ।' तदन्त विधिसझावादसम्भवयुक्तिकं च । अन्यत्र स्वयं तथा व्याख्यानेन विरुद्धं च ॥ प्रत्यय-1 ननु निर्दिष्टपरिभाषया श्रापोऽव्यवहितपूर्वस्यात इत्यर्थ लाभात् सर्विकेत्यादावसंभवः । न च वचनसाम- ादिह ककारातिरितनाव्यवधानमाश्रीयत इति वा. च्यम् । कात्पूर्वस्य व्यवहितसाधारणास्याश्रयणेन वचन- सामादश्विके त्याहावेकादेशात् पूर्व भवति इत्वमिति कल्पनस्यापि संभवादिति चेन्न । न यासयोरिति ज्ञा- पकान्न चेत्युताकल्प नस्यैयोचितत्वादिति ॥ त्यक्त्यपोश्च । दूह कौमुद्यां दक्षिणयां जाता दाक्षिणा- त्येत्युक्तं तन्न विग्रहवाक्यं किन्तु अर्थकथनम् । त्यग्वि- धावव्ययसाहचर्यादाजन्तदाक्षिणाशब्दात्यग्विधानादि- ति बोध्यम् ॥ याध । यत्त्वकारलोमे कते हलस्त हितस्य हल उत्तरस्य तदितयकारस्यापधाभूतस्येति कैच्चिदुक्तम् । तत्र उप- ·मोढमनोरमाखण्ड ने। धाभूतस्येति व्यर्थम् । न च यस्येतिलोपलस्यामीय- वेजासिद्धत्वादीत्यरस्य हल उत्तरस्य तसाभावात्तदर्थ तदिति वाच्यम् । वचनसामर्थेनाल्लोपखासिधवाभा- वात् । कथमन्यथा अामत्यस्येत्यत्रोपधाभूतहति तैर्नानु- वर्तितम् । विक्षेपं सत्यलोघेहते हलमा विराति कि- मर्थनुदाहृतम् । न झुपधालोपस्यालो पापेक्षा प्र त्युत परत्वादुपधाखीप एक कागुहाहातु मु- चितः । नन्वनयोः परस्परमसिद्धान प्रागुदाह र गो काम चारः विप्रतिषेधस्य नामोचासिदत्वे जनसन- खनामिति सचे भाष्यकृता सिद्धान्तितत्वात् ॥ .. काण्डान्तात् । यत्त्विह विकाण्डे त्यत्र यसचो लुगित्यनूद्य प्रथमश्च द्वितीय अर्ध्वमाने मतौ ममेति सिधान्ताददुतमि- ति । राजुरुषस्थाइलेरिति च सूत्र बङ्गल मित्या हि- गोनित्यमिति द्वयसचो लुगिति । तत्परख ग्रन्थ विरो- धादुपे प्यम् । अन्य प्रक्रियाप्रदीपादवधेयम् ॥ पुरुषात् प्रमाणे- द्विषहशिवालियन मानेन बाक्षिान- रेश सुनित्यनूयोखननस्य भाग्यवार्तिकाकाराभ्यामर- - ·१२१ - स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । टत्वादिदमयुक्तमिति केचित् । तन्न । एवे चानियोग इत्यत्रोक्तरीत्या दृत्तिस्थवचनान्तरेण तदधीत् । उक्त- सूत्रे हि विगोनित्यं लुगिति वृत्तौ पठ्यते । व्याख्यात च. हरदत्तेन अप्राप्त एवात्र लुम्विधीयत इति । यदपि पुरुषात् प्रमाणे इति सचे दिगोस्त हितलुकी- त्यनुवर्तते तत्मामर्थ्याल्लुगमि आक्षिप्यत इति तदपि पुरुषहस्तिय्यामिति सूचे निराकरिष्यामः ॥ केवलमामक- अवरोभ्यो मथवेत्यत्रावरीशब्द द्वितीयो वर्षों दन्तोथ्यो न पवम्य इति हरदत्तः । तत्रापरौम्य इति सांप्रदायिकपाठादिदं चिन्त्यमिति केचित् । अत्रे. यं चिन्ता । अपर धब्दः खाङ्गभिटामित्याद्यदात्तः तस्मात् डीपि सिदो अपरौशब्द अायुदात्तः स्यात् पय मानश्चान्तोदात्तः । स च कथंचिदाहुलकादिना डोपा साधनीय इति न प्रकृतोदाहरणां किन्तु शाखा- न्तरस्थमाद्युदात्तं तच्च दन्त्योथ्याद्वितीयवर्णमिति न संप्रदायविरोध इति सहृदयैराकलनीयम् ॥ वर्णादनुदात्तात्- अनुपसर्जनादित्यनुत्तं टिदादीनामिव वर्णस्य " १५॥

·१२२
प्रौढमनोरमाखण्डने।
विशेषणं न तु प्रातिपदिकस्य वैय्यांपत्तेः । विभा'
सपूर्वस्ये त्यत्र वृत्त्यादौ तथा व्याख्यातत्वाच्च । वेचण्या
शलल्येति गृह्यम् । त्रिषु स्थानेषु एणी घेणीति व्यालं
यम् । पूर्वपदात् संज्ञायामिति च्छान्दसं वा णत्वम्
नारायणत्तिस्थं चौण्येतान्यस्या इत्यादि वाक्यं तु न नि
ग्रहः किन्तु तात्पर्यकथनम् । एवं च यथाश्रुततद्ग्रन्ट
बलादिहानुपसर्जनग्रहणं प्रातिपदिकविशेषणमिति
केषाञ्चिल्लेखो निर्मूल इति ध्येयम् ॥
अन्यतो ङीष् ।
यत्तु कृष्णकपिलेत्यत्र कृषेश्चेति न प्रत्ययं कषेति
सौत्राहातोरिलजिति कैच्चिदुक्तं तदुग्णादौ खयमुदा
हतेन कृषवर्ण इति नक्प्रत्ययेन कोः पञ्चेति क
मधातुना च विरुद्धम् ॥
षिद्गौरादिभवश्च ।
श्वानमाचष्टे श्वेवाचरतीति वार्थ णिचः विपो वा
कर्तरि क्विप् तदोपसर्जनत्वात् डीवभावे निःशुनीत्या-
दि वदन ङीपि शुनौति प्रकाशः । तत्र णिचि संप्रसा-
रणटिलोपयोगक्तरूपं दुर्लभमिति केचित् । तच्चिन्त्यम् ।
अत्रत्यकौस्तुभग्रन्यविरोधात् । प्रकृत्ये काजिति प्रकृति-

·१२३ न स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । वाहिलीपासम्भवाच्च । च येननाप्राप्तिन्याये- नन्तरस्येति न्यायेन च टेरित्यस्यैव बाधान्नस्त- त इति टिलोपापत्तिर्दुवारैवेति वाच्यम् । णा- वदित्यनेन नस्तद्धित इत्यस्यानविदेशात् । इष्ठनि कार्य तदतिदिश्यते । न च इष्ठनि नस्तद्धित त क्वचिद् दृष्टम् । ब्रह्मिष्ठ इत्यादौ तु परत्वाट्टेरि- खैव प्रहत्तेन तस्य नामधातौ माधवादिभिकतत्वात् । न्तिरे तु पक्षान्तराभिधानमिति अत्रानुनासिक- ति कुतो नेत्यादिवन्य देतत् ॥ जानपद- इह नीलगुणविशिष्ट वचनी नीलशब्दो नतु तेन मित्यधिकारे नौल्याऽनित्यन्नन्तः अत्र कृति डीप- कृतित्वेन गुणप्रवत्तिनिमित्तकस्य प्रथममुपस्थि- तमादायैव लक्षणस्य चरितार्थत्वात्। एवं यत्कैश्चिन्नि- अनाच्छादनं चेत् नीलाऽन्येति प्रत्युदाहृत्य नौ ल्या का शाटीत्यर्थः नौल्या अन् वक्तव्य इत्यु तम् । तदनव- नात् । न ह्यन्नन्ता प्रकृतिर्येन तदुदाहरणमर्थवत् यथा नील्या रता गोनीली प्रसज्येत । न चेष्टा. तः । उक्तन्यायविरोधात् ।।

·प्रौढमनोरमाखण्डने। पुंयोगादाख्यायाम् । यत्त गोपालिकेल्यादिसिद्धये पालकान्नान्नेति कश्चित्पठति । तन्न । निषेधं विना टाबभावे पालका न्तत्वासम्भवात् ॥ इन्द्रवरुण- पूर्वसूचे केकयीत्यादिसिद्धयर्थं यथाकथञ्चित् पुं योगो डोषो निमित्तम् । न तु दम्पतिभाव एवेति सिहान्ति तत्वात्तेनैव ङोषि सिद्धे आनुको नियमा यवनाल्लिप्यामिति वार्तिकम्। दम्पतिभाव एवेति पई ऽपि लिपिगतयोगेन लिपौ वर्तमानाद्यवनशब्दाद नेन ङीषपि विधीयते । एवञ्च तस्येदमित्यणो बाधक डीषिति कैयटप्रभृतयश्चिन्त्याः । अर्यक्षत्रियाभ्यां व खार्थे । क्वचित्वार्येत्यादिपाठो भाष्यकैयटत्तिपदम अर्यादिपुस्तकेषु दृश्यते । तत्र ऋधातावर्यः स्वामिवै श्ययोरित्युदाहृत्याऽन्यत्र ण्यत् आर्य इत्युक्त्वा आर्यक्ष त्रियाभ्यामित्यानुग्ङीषाबुदाहरन्माधवो ऽनुकूलः अर्याणीत्यमरस्त्वार्याणीत्येव पठितुं शक्यः । कचित्तथै बोपलभ्यत इति न प्रतिकूलः । तत्रायः खामिवै श्ययोरित्युदाहरन्ती तट्टीका त्वर्यपाठे अनुकूलेति ·.. स्त्रीप्रत्यश्वप्रकरणम् । १२५ में पुनर्विपश्चितः प्रष्टव्याः । अत्रानुग् ह्रखादिरेव घवाहतव्य इति हरदत्तः । अत्र केचिदनुकि कते :रूपप्रसङ्गः । न चाकारोच्चारणसामर्थ्यात् तबा- । अल्लोपोऽन इत्यस्य बाधेन चारितार्थ्यादिति । तन्न तरङ्गपररूपचारितार्थे बहिरङ्गालोपबाधनार्थत्वा- ल्पनात् । विनिगमनाविर हेऽपि पररूपबाधकत्वस्या- यकत्वाच । न चाल्लोपबाधनाथ तवाप्यावश्यकम् । न्यथा वादाङ्ग बलीय इति न्यायेन पररूपात् गल्लोपस्यैव प्राप्तेः पररूपाप्राप्तौ तहाधकत्वास्यास- वात् । तथा चावश्यकवाद ल्लोपबाधनार्थ त्वमेवा- ति वाच्यम् । भिन्नाश्चयत्वेन योन इत्यादाविव दाङ्गमित्यखेहानुपस्थितः । नुकाल्लोपीऽन इत्य- प्रतिपदोक्तत्वाभावाद प्राप्तेश्चेति दिक् ॥ स्वाङ्गाच्चोपसर्जनात्। यत्तूपसर्जनब्यावत्यं शोभना शिखा सुशिखेति तं- न्त्यिम् । सुपाणिनिष्टत्यर्थादत इत्यत एवैतवया- तेः॥ सख्यशिश्वी-। इतिशब्दः प्रकारे स च भाषायामित्वस्थान- -- ·१२६ प्रौढमनोरमौखण्डने। न्तरं द्रष्टव्यः । तेन कचिच्छन्दस्यपि । आधेनवो धुनय- न्तामशिश्वीरिति केचित् । तत्रैतौ ङीषन्तौ निपा- त्यत इति वृत्तिदर्शनादुदात्तः । वेदे त्वाद्युदात्तपाठात् कथमनेन सिद्धिः । अत एव वेदभाष्ये सख्यशि- वीति ङीषमुदाहृत्य एतदखरसेन शिशुशब्दाच्छ- न्दसौवनिपाविति मत्वर्थी ये ईप्रत्यये ततो मञ्समासे चाचाशिश्वीति साधितम् । तत्र ईप्रत्यये ओर्गुणाभा- वस्त्वयमथादित्वाच्छान्दस इति तस्य भावः । तस्माच्चि. न्त्यमेतत् । सखी सदा परिभावति हरदत्तोतामुदा- हरणमनवद्यम् ॥ जात:- यत्तु गोत्रं च चरणोः सहेत्यत्र गोत्रशब्दमपत्यप्र त्ययान्तपरं व्याख्यायौपगयीत्युदाहृतम् । व्याख्यायामणन्तडीपं परत्वादयं बाधत इत्यादि । रात्कौरव्येति सूचे ढक् च मण्डू कादिति अपत्या- गन्तान्मण्डूकशब्दान्डोषाऽपवाद इत्यर्थकखग्रन्थवि. रुधम् । भाष्यादिविरुद्धं चेति तस्यापत्यमिति सूत्रे व्यु- त्पादयिष्यामः ॥ यच उडुतः। यत्तु लिङ्गविशिष्टपरिभाषया खादयः । प्राचा ·१२० स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । तु आदिवझावात् खादय इत्युक्तम् । तत्रेदं वक्तव्यम् । परं प्रत्यादिवजावो विधीयते। तथा च इहाप्रत्यय इति प्रतिषध एत्र स्थान तु स्वादय इति । तदन- वधानात् । अादिवत्वेन यूड त्वे लिङ्गविशिष्ट परि- भाषया स्वादयः । लिङ्गबोधकप्रत्ययान्तमेव हि लि. गविशिष्टमिति इत्यादौ स्थितम् । खस्यैव परं तदना- श्रयण उतपरिभाषोपन्यासोऽसंगतः स्यादिति मुधी- भिर्भाव्यम् ॥ संहित-। शफौ खुरौ ताविव संश्लिष्टत्वाटुपचारात् सं- हितोरुः सैव शफोरूरिति । केचित् । तथा सति उस्तरपदादौपम्य इत्यत एव सिद्धत्वादिह शफग्रहणवैय्या पत्तेः । तस्माच्छकशब्दः संहितम- र्याय इति हरदत्तोतिरिव साधुरिति ध्येयम् ॥ शारवाद्यजो डीन्। इह नृनरयोरिति गणसूत्रम् । तत्रात इत्यनु- त्या नरान्त्याकारलोपेनापहारात् सामर्थ्यात्तदायकार- स्य वृद्धिः । यत्तु नारि रान्तं लुप्ताकारानुकरण नरः अः नर:ना च नरश्च तयोरिति व्याख्यानम् । नरशब्दस्य ·प्रौढमनोरमाखण्डने। जातिवाचिन दूह ग्रहणाभावे कथं तस्मान् डौन् । न जातेरिति स्त्रियामिति चाधिकारान्नरित्यस्य जातं स्त्रियां वित्तेस्तहटितान्न र शब्दादेव डीनिति वाच्यम् तथा सति वानरादिशब्देऽपि डीन्योः प्रसङ्गात् न चायं समुदायोऽवयवेन व्यभिचरतीति न्याये वानरादिव्यात्तिः । अकारविशेषणनरि तस्य डोमि प्रकृतित्वेनान्वयाय पृथगनुसन्धानस्य लिष्टत्वात् उक्तरीत्यानुपपत्तिपरिहारस्य सुसाधत्त्वाचेति विभा वनीयम् । अत्र पुत्वशब्दः पश्यते । तेन पुचीव हर्ष हृदये तनोतीत्यादिसिंधिः । अत एव वा सूतकापु त्रकान्दारकाणामिति प्रत्ययस्थादिति सूत्रस्थवा त्तिके पुत्रिकाशब्दे डीन ड्वर्णस्य पक्षेऽकारविधा नाथं वा अ इति प्रश्लेषः । अन्यत्र नित्यत्वबाधनाय पक्षाकार इति आकरः । एवं सति कारे सत्या: गदस्यति सूत्रे सूतोग्रराजभाजकुल मेरुभ्यो दुहित पुत्त्रड्वेति वार्तिकं व्यर्थ मिति केचित्तन्न । नादिन्या क्रोशे पुत्त्रस्येत्यत्राभिव्यक्त पदार्था ये इति न्यायेन प्रसि- डपुत्रग्रहणे लिङ्गविशिष्टमरिभाषया डोनन्तस्यापि ग्रह यमिति स्थिते डोनन्सेन सूतपुच्या दिसाधने सूत- पुयादिनीत्यादौ नादिनौति . हित्वनिषेधः स्यात स मा भूदिति सतोग्रेति वार्तिकारम्भादिति । किन .

·१२९ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । पुत्रः घुम्य इति वाचकेभ्यः परस्योत्तरपदस्य पुत्त्र- साधुदात्तो विधीयते । स च डौनन्तपुत्त्रौशब्देन सुतादीनां समासेऽप्युक्त न्यायेन भवति । न भवति दुहितुः पुषडादेश इति खरभेदोऽपि वार्तिकप्रयो- जनम् । अत एवोक्त प्रक्रियाप्रकाशे । खरे विशेष इति । सत्र यद्यपि राजपुत्रीत्यच नाचार्य राजेत्युत्तरपदायदा- तत्वे पुत्त्रडादेश पूनि पक्षे उदात्तनियत्तिखरेख हीप उदात्तख च विशेषाभाव इति वार्तिक राजशक्ट्रो नैतत्ययोजनकस्तथापि तत्रोक्त एक प्रयोजन इति मन्तव्यम् । किंच निरनुबन्धकपरिभाषयोक्तसूत्रयोः प्रसिद्ध पुत्त्रशब्दग्रहणं न त्वादेशपुचड्ग्रहणमित्युक्ता- प्रयोजनं स्पष्टमेवेति ॥ इति स्त्रीप्रत्ययाः। .. प्रातिपदिकार्थ- अत्र परिमाणं प्रातिपदिकार्थः तत्र च प्रक्षयों भेदेन प्रकारस्तहितार्थ देवतायामिव तेन ट्रोयो वीहिरिवन द्रोणाभिन्नपरिमाणपरिन्त्रिी श्रीकि- रत्यर्थ इति केचित् । तन्न । द्रोण. ब्रीहिमानयेत्यां-

·"
प्लोढमनोरमाखण्डने ।
दाविवेहापि ट्रोणपदस्य तत्परिमितलक्षणयैवीमप
प्रथमायाः परिमाणार्थ खे मानाभावात् । न
परिमाणग्रहण व्यर्थमिति वाच्यम् । द्रोणपरिमित
लक्षणायां: परिमिताांशस्य नियतोपस्थित्यमा
प्रातिपदिकार्थत्वाभावात् । तन्माचे विधीयमानाम
मा न स्यादिति परिमाणमात्राधिक्ये प्रथमाविधा
तत्मार्थक्यात् । न च गौर्वाहीक इत्यत्र मुख्यार्थी
गोशब्दात् प्रथमोत्यत्ती बाहीकसामानाधिकरण्ये सह
लक्षणायामपि कृतायाः प्रथमाया इव प्रकृतेऽपि द्रो
शब्दोचरप्रथमाया अपि ब्रीहिंसामानाधिकरण्ये द्रो
शब्दलक्षणायामप्य निवर्तनमिति किं परिमाणोक्त्ये
वाच्यम् । एवं रीत्या परिमाणग्रहणस्य हरदत्तादि
प्रत्याख्यातत्वात् । न चोक्तविषयिताशाली बो
लक्षणयोपपादयितुमशक्य इति परिमाणे प्रथमाविध
नमावश्यकमिति वाच्यम् । द्रोणो व्रीहिरिति वाक
त्तरपरिवद्यत्वसम्बन्धेन द्रोणरूपपरिमागाप्रकार
बीहिविशेष्यकत्रोधवानित्यनुभवस्य प्रामाणिकैर
तोः । ब्रीहिपरिछेदकसंदेशनिवृत्तेस्तु लक्षणया अ
देन द्रोणपरिमितप्रकारकबोझिविशेष्यताकयोधा
प्युपपत्तेः । अन्यथा परिमाणप्रत्याख्यानं तैरपि व
माणं कथं सङ्गच्छतेत्यलम् । यत्तु तचितार्थकदेवतार

·१ कारकप्रकरणम् । १३१ मभेदेन प्रकृत्यर्थोऽन्वेतीति तन्न । सास्य देवतेत्यत्र दे- वतायाः प्रकृत्योंपाधित्वेन प्रत्ययार्थत्वाभावात् देव. तावाचकात् प्रथमान्तात् षष्ट्यर्थे प्रत्यय इति भवनि रन्यैश्च सूत्रार्थविवरणादिति ॥ इति प्रथमा । कत्तुंरीप्सित- कर्तुरिति तस्य वर्तमान इति कर्तरि षष्ठी । यद्यपि कहकर्मणोः कृतीति कृग्रहणं तद्धितप्रयोगे षष्ठी मा भूदिति कृतम् । तेन व्याकरण प्राज्ञ इत्यादौ न षष्ठी तथापि तस्येति षष्ठी ततिप्रयोगे वर्तत एव तत्र तदुत्पत्तौ बाधकाभावात् । एवं च गदमति सूत्रे यम्ग्रहणं पोरदुपधादिति यति सिद्धेऽपि सोपस- गाद्यमे निवृत्त्यर्थ मिति स्थिते त्वया नियम्येत्यादी नियमें साधुरिति तद्धितो यदित्युत्का कथं त्वयेति टतीयेति पूर्वपक्षे केषाञ्चित समाधानान्तराभिधानं व्यर्थमिति ध्येयम् ॥

·प्रौढमनोरमाखण्डने ।
१३२
अकथितं च ।
टुह्याच्यर्थ धिप्रच्छिचिबशास्जिकर्मयुक् । निहू-
कमन्यवहदण्डग्रहमुष्पचकर्म भाक् । अत्र केचित् ।
यत्तु
विकर्म के पचेरप्रामाणिकः पाठ इति प्रका-
शमनद्य तदभसादिति वचनं तदेव रभसकतम् ।
भाष्यादिविरोधात् । तथा हि कर्तुरोपितेति सूत्रे
तण्डुलानोदनं पचतीति प्रयोगोपपत्त्यर्थत्वात्तण्डुला-
नां विलीदने ओदनस्य कर्मत्वमिति भाष्ये व्युत्पादितम् ।
पचे हिकर्मकत्वे तु किमतरण नरकेशनेति । अत एक
प्रकृतसूत्रे करणाधिकरणयोस्तु पचादिरवकाशो न हि
तत्रास्य प्रसङ्गो दुहादिपरिगणनादिति हरदत्तः
कैयटोऽपि कर्मवत्सूत्रे दुहिपच्योरिति वार्तिके उद्
म्बरफलानि पच्यते इत्यत्र कर्तुगदुम्बरस्य कर्म स्थक्रि
यत्वाभावात् सकर्मकत्वाचाकम कत्वेऽप्राप्तेऽयं विधिरि
त्युत्ता
। अन्यतमत्वेन हिकर्मकः पचिः तेन कर्मणा तुल
क्रियायेऽपि सकर्मकादेव सूत्रेणाप्राप्तिरित्युक्तम् ॥
उभसर्व सोः । उभशब्देनोभयशब्दो लक्ष
ते उभशब्दात्तसोऽसम्भवादिति प्राञ्चः । केचित्तु समि
विषयेऽयच्प्रवृत्तावपि उभय शब्दादिहितो यस्तदन
मस्त्येवेति यथाश्रुतं साध्विति । तन्न । त्तिविषये अ

·कारकप्रकरणम्। [प्रत्तिर्हि वृत्तेः प्राक् न तु पश्चात्। तथा सति साकच्का- भयशब्दादयचि उभकयपुत्र इति स्यात् कसहितात्तु भयकपुत्र इति वैषम्यं स्यादिति काकचोर्नास्ति विशेष ति सर्वादिसूत्रस्थोभयशब्दप्रत्याख्यायकभाष्यविरोधः । त कथं धिङ् मूर्खेति सम्बोधनपदस्य क्रियान्वयस्य गेवोततया धिक्शब्दप्रयोगाभावात् । क्रियापदं च चिच्छ्रतं क्वचिदीक्षप्तमित्यन्यदेतत् तथाच मूर्ख- 'म्बोध्यकं निषिद्धाचरणादि निन्द्यमित्यर्थ इति । न्न । सम्बोधनपदस्य कचित् क्रियान्वयित्वेऽपि सर्वत्र थाले मानाभावात्॥ कालाध्वनोः- मासस्य दिरधौते । यत्तु कृत्वोर्थप्रयोग इति ठोत्याहुस्तन्न । तत्र हि शेषग्रहणानुच्या विरहो जनमिति कदन्तेन समासनित्तेरेव फलत्वात् । स्मात् षष्ठी शेष इति सूत्रेणैव षष्ठीति तत्त्वमिति । न्न । अनेन षष्ठीविधाने हि अस्याः षष्ट्याः प्रतिपद- धानत्वात् प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यते समा. निवृत्तिरिति कृत्वोधसूत्रविधायकवावश्यकत्वे तिङ- [प्रयोगेऽपि परत्वादनेनैव षठ्या उचितत्त्वात् । दुताम् ॥

·१३४
प्रौढमनोरमाखण्डने ।
कारकैयपदिष्टे च श्रूयमाणक्रिये पुनः ।
प्रोक्ता प्रतिपदं षष्ठी समासस्य निवृत्तये ॥ इति ।
इति द्वितीया।
इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचिते प्रौढमनोरमाखण्डने
द्वितीयाकारकप्रकरणं समाशम् ॥
.