·i po ) to faithfully) and Nyāyabındı We got a very fine vitti(commentary) on P V by Manorathanandın which like the present work, was intended to be translated, which, however, was never accomplished These sixteen or seventeen thousand ślokas are freshly salvaged material from the shipwreck Another important work discovered is Jõānasri's 13 treatises, and they were never translated With all these priceless acquisitions, we know that we still have not got the originals of Dinnäga's Pramānasamniccaya and Nyāyamukha, which are very important works for the study of Indian Philosophy We have yet discover or restore from the Tibetan Dharmakirti's Pramānaviniscaya (1340 ślokas) Santaniāntara-Sıddhı (72 slokas) and Sambandha-Parikså (29 Slokas, with author's own commentary) In order to complete our picture we have to make accessible to the student of philosophy, the Tibetan and Chinese trinslations which are yet to be restored to their Indian garb Then alone can we have the material for a comprehensive study of Indian philosophy in all its aspects The old masters arc to bc re-edited, giving the full quotations or references from their predecessors, where the hints are not clear enough For example, if an cdition of the Nyāyavārtika is published with copious quotations from the Pramūna-Samuccaja and the Nyāyainukha, or if the student has alıcady studied these two masterpieces of Dinnāga before going to Uddyotakara, the study of the Nyāyavārtika will become a joy and not 2 cause of headache to the teacher, and to the students Similarly the study of the Sloka-vārtika, the Kusumāñjalı and the Itmatattvarıeka can be very much facilitated No doubt Dinnäga and his teacher Vasubandhu were ·९१ two grunts of Indun philosopher, but Dharmakilti was the culminating point of not only dynamic but the whole of Indian philosophr Dharmakirti became the centual figure around whom all the cieative minds in lndız revolved He was never excelled by any one in hus cuiticul reasoning, bold analysis and clear thinking care foitunate to have lus chicf treatise Pramānavāitika with the word by word commentary of Manorth lnandın But in order to enter its world of thought more claborate works were nccded Thus purpose is served br the present work wluch includes the commentuir of the first chapter of Karnakagomin, and the Bliīsva (urtikálunki) br Prajñākarigupta on the remaining three chapters But we must remember that the Pramin vārtika has 1,05,400 ślokas in Tibetan as its commentaries. Devendrabuddhi (p?njikā) on II-IV chapters Sākuabuddhi (tiki) I-IV chapters Prajñākıragupta (bhāsya) on II-IV chapters Javānant? (bhāsya-tikā) on II-IV chapters Yamari (bhāsv -tikā) II-IV chapters Simkarānand? (tikā) Raviguptı (tika) II-III chapters Karrakagomn and his commutuny-l'hi first chapter of P V (Svīrthinumīna), whiclr is really the third chapter of the work, has only two commentators- Sākuabuddhil and Karnakugomin They both are subcommentators to the author's own irtti on the “Svarthi. numin?" chuptei Karnakagomın is more exacting in dealing with hus subject, where he gives numerous on 0n TA pupil of Devendrabuddh', the disciple of Dhimmabira.

·( 37 ) quotations from Kumirili, Uddiyotikislothes lie las demolishıcd all thic orzumat als need in fisour of tic static philosophy log this pe 15 opponent's lilia Umbeka, Mandana, Vasude i blant and the N 113 iyi Samkara Out of the 619 pins (11luding Svartti) as many as 513 pages are derotici in refutation of the static conception of “Sininy!" (universel) ct 11 <l the authority of scriptures which shows the mun purpos of the book Kainakagomin's commentary seemed to lvu . niuli sought for tcxt-book for the study of 1 V. as the firds of thrce Mss, two in Tibet and orc in Nipil, slon About the life and time of Karn: gom We know nothing, except fiom his criticism of Mindani (822 A D) and his silence on Udayan. (98.4.1 D), we can only say that he lived between 822 ind 984 | D--S2) in the ninth century Apart from the present work, he wrote an independent treatise Nairātmya-siddhi, wluch is mentioned here four times The theme of this work seems to be the demolition of all argun. nts in favour of Biahmanic thing-in-itselt, criticism of the conception of any permanent substratum behind the phenomena of the world of change, refutation of any noumenon behind the phenomena I am leaving the discussion of the subject here for the forth-coming edition of Prajñikaia's Bhāsya, as the two make a complete whole MSS PSVT Dharmakirti wrote his own conimentaries on two of his works viz, PV first chapter and Sanbandha-Pariksa, of which the first (PST) has 3500 ślolas Tibetan translation of PSV (PSVT) was known to us It has about its leaves (410-535a) of the volume Mdo ·XCV of Nathung cdiuon of Stan-hgui In PSVS we have only of the Sanskrit text I restored the missing text into Sanskut fiom its Tibetan translation (leaves 400b-48613, 48912-49762-50017-505as, s2ibi6, 52866, 53426 53466, sisa), which was originally done by the Indian Pandit Subhūtisrisanti and the Tibetan translator (lc-ts-1a) Dye-vahı-blo-gros in about 1050 A D under the pitionigi of the Guge (11" Tibet) Kings The help I got from Kornak gunun made my restorition 99% certain PSV'S I discovered only one copy of the Sanskrit original of PSV in the Chhag-pc-lha-khang library of the S1-Skia monistery in central Tibet The original MIS contained 46 leares, each side containing 8 lines with a few exceptions—lines are noted in Roman numemis in the cdited tult, but in oui Ms there are only 11 lerres (32, 34, 35-41, 44 45, 46), so, as mentioned above, I have to Icstore three-fourth of the text from its Tibetan ti inslation There is a general tendency in the scribe of this is to disregard the distinction of a and a, - a and 59, also the retaining of anusvāra in the erd of : sentence, he often makes wrong use of a for *T, and a for a The character is Nāgadbi (Proto-Nuthili) which was used in Bihar in the eleventh century PVST MISS I have three MISS of Karnikagomin's commentary on the Pramāna vārtika-Svartti of wluch PSVTa, a Mís of 217 lerres (each side 7 lines) of which two lerves (12, 37) ir ni'ssing and there are few lacunse Our present edition is basud on thus MIS The scuipt is Migadhi, the mistakes of व-ब, व-म्ब ?re comnnon This JS with six leaves cf another MS (PSVTb) vis discovered by me in Chhagre-llz-klıang Both belong to the same period A ·( १८ ) पृष्ठ . (वैयाकरणपक्षनिरास) ४३४ ग नापौरपेयता ४३८ घ न नित्यता ४८१ (क) गुर्वध्यमनपर्वकत्या- दपि (ख) अनादित्वे सशय (ग) वर्णवाक्यनित्यत्वनि- रास ४५६ (घ) वर्णानुपूर्वि-चिन्ता ४८६ (ड) निर्हेतुको विनाग ५१० (च) पुद्गल-चिन्ता ५२७ पृष्ठ (0) कुमाग्नि-मन-निगम १३५ का प्रपोगणेगवेगा ग तात्ये दोषा ग नित्यत्वे दोपा ५६ घ ममयकाराणा उान्या फनविगेप ५६५ ८ वर्णानुपूर्षि-निन्ता ५६६ न प्राप्त-चिन्ता (३) जमिनिमतनिराम वेदेकदेगमत्यन्वेन गर्नया- प्रामाण्यम् ·प्रमाणवार्तिकम् नमोबुलाय॥ १ नमस्तारलोक- '(विधूतकल्पनाजालगम्भीरोदारमृर्तये । नम. समन्तभद्राय समन्तस्फरणत्यिपे) ॥१॥ - यो विध्वम्नसमन्तवन्धनगनिस्सम्यग् वमित्वे स्थित (.) सर्व अविनारिनिर्माल्तमजानप्रबन्धोदय । सत्यार्थोचतगनमाच सुचिर श्रीम-नायो विभु (.) तन्नत्या बहुशोर बातिकगत किजितियक्षामह ।। टीवार सकल एन गुण स एगदोषारोतिन्मयादि । दिगार पुस (द) विपमेनी र भावभन्न माग को मामय गायति कोपि गुणाभिमानी नामि। गागि नविन पदागिने मापी नापिका परपिपिरारम्भ मरतारोकोलामा रोग देतामगारमा पुप्पोपाहिजेर गापि भोतमा नगरका पानागागर fred- दिपूतपल्पोत्यादि। पा समन्तमा दोघा . रधा - भगर नागर विधा - पति མའོན་ས | : ཨཙཱའི་བྱ་འགག་པས། དེས་ 116 . .

·No text on this page.

·प्रधप्रयोजनम् ३ (शास्त्रारम्भप्रयोजनम्) प्रायः प्राकृतसक्तिरप्रतिवलप्रजो जनः केवल, नानर्येव सुभाषितैः परिगतो विद्वेष्टयपोग्रॅमलैः । तेनायं न परोपकार इति नश्चिन्तापि चेत(श्चिर), सूक्ताभ्यासविद्धितश्यसमित्यत्रानुवद्धस्पृहम ||२|| । प्राय प्राकृतेत्यादि । अप चतुबिध श्रोतृदोष उद्भावित । कुप्रमत्वममत्व अनधित्व अमाध्यस्थ्यञ्च । प्राय सन्द ओकारान्नो बाहुल्यवचन । प्रायो जनो भूयान् जन । प्राकृतसक्ति प्राकृतानि बहि गास्त्राणि तत्र सक्तियंन्योति (1) गमकत्वाद् व्यधिकरणो बहुकोहि । प्रादृता वा भक्तिर्यस्येति । समानाधिकरण एव । प्राकृतविषयत्वाच्च सक्ति प्राकृता । अनेन कुप्रगत्व श्रोतृदोष उक्त । अप्रतिबला शास्त्रग्रहणम्प्रत्यस (दा) क्ता प्रशा सस्य मोप्रतिबलप्रन प्रायोजन इति सम्बन्ध । अनेनाजत्वमुक्त (1) सुभाषित नयेव किन्तु मुभाषितानिधाग्नि- म्बिद्वेष्टपपीमिल परिगत मन् । अनधी च विद्वेष्टि चत्वर्थ । एनेन पणा. श्रममनधित्वममाध्यस्थ्य चोक्त । अत्रापि प्रायोजन रति सम्बन्धनीय । अन्ये तु प्रायशाब्दस्या (स) कारान्तोचस्ति निपान (1) न च वाहुल्ये. नेत्यस्मिस्तृतीया स्वभावानतंत रति नक्षते। ाि परसम्पनी ऐचने बारोप । मैव मलश्चित्तमलिनीकरपात् । व्यक्तिभेदा बापान ! पर एएन्लेन कारणेजायमारिप्सितो पाति पारयो गन्ध । परोपकार पोपानातार । डा. भियतेनेनेति परणे पञ्। परान् पोपारोगेनि परोपकार पर (पाणिनि ३२१)। परोपकार तिन जमा चिनापि नालि। पर पास्करचनाचा प्रवृत्तिरित्तार। चैतदिचरमित्यादि । चिरदीप सूपवान्यारी विद्धित प्यन मनिहलाता नामामाचिलि जान पर बन सपोक्त। नि तोरत पातिक रचना समनुप्रसह जननि त नि ! एपके ब्याचक्षते। अपमास्मारकाचार्य पम्मनोनिमार मापनमा माया नरोति न पुर रजनन प्रपनको । प्राय त्पादि। परमादमाग । चिना:- रचय कारवाया तो सामिपनि बिचम-वि. रचितगावपाल्पोपलेन । सूपते। भारत पर माननविन ·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१३) १-हेतुचिन्ता (१) पक्षधर्मता (२) हेतुलक्षणम् अनियविवेचनम्यानुमानाश्रयत्वात् तद्विप्रतिपत्ते , तद्व्यवस्थापनायाह । गोनीन । यम्य दुष्टोत्चय । एन्ती थि क शास्त्राणि परप्रणीतानि चाचायनीति- पदानि। विपर्यम्नज्ञानप्रभवरत्वाद् दुष्टान्वयाद् यत प्राकृतानि । तेषु गमिग्नुगगो यम्य ग नयोक्न । कम्मात्पुन प्राकृतसक्तिरित्याह । अप्रतिबल- प्रा इति। अतोगी दुर्भापितमपि मुभाषितमिति गृहीत्वा प्राकृते सज्यते। अप्रति. बप्रद यादव चाचार्यमुभाषितानि म्वय यथावदवबोद्रुमक्षमो दोपवत्त्वेन गृहीत्वा गगगुभाषितंग्नीं। आचार्य च विद्वेषवान् भवतीत्याह। केवलमित्यादि। नोव मनर्थी मुभाषितराचाययरपि तु विद्वेष्टचपीमिले परिगत सन्नाचार्य- दिग्ना ग (1) निभूत मूक्ताभ्यामविद्वितव्यसन । व्यवहितेनापि सम्बन्धो भवत्येव । 'येन यम्याभिसम्बन्यो दरम्यम्यापि तेन म' इति न्यायात् । मोम्नमुक्त मुक्त भगवन्प्रवचनन्नत्राभ्यासम्ता विद्वत व्यसनन्तवात्यर्थमा- व वयाचार्यदिग्नागम्य स तथास्त । अनेनाचार्यदिग्नागम्योपचितपुण्यज्ञान- टमार। उचित पुग्यज्ञाना एवं हि मुक्ताभ्यामविवद्वितव्यमना भवन्ति । येना- अग्विज आचार्यमुभाषितग्नर्थी प्राकृतमक्तिश्च तेन कारणेनाय प्र मा ण स मु- नकोपरोपकार । उपरगणमपकागे भावे पन (पाणिनि ३।३।१८)। पर नगगे नान्माद् भवतीति हत्या न परोपकारोल्पम्तूपकारोम्त्येव म च जनादन चिन पत्र। इति गन्दो हेतो' (1) अम्मादेनोरम्माक चिन्ता। महार्थ- द: न बनानपकारक जातन्तक्यमन्यान्यर्थ माफल्य कुर्यामित्येवमा- ग। चा व दोधिमन्दम्य विद्वप म्बयोप्यनर्थहेतुग्नोहमाचार्यनीतेरविप- नगरनेत्र बहानमुन्याद्य ततानर्थनार्जनन्निवनंयिष्यामीन्येव दुग्ववि- कोठार- पायनियन्दात्। दयत्रानुबद्धम्पहमिति द्वितीयेनेति गब्देन चिन्ताग्वाह। ट्वान्या चिन्नात्याच्या चेनश्चिर दीर्घकालमत्र पअन्यान्न प्रमाण बानि क रचनावामनुबदम्पृह मन्नानेन पान बया विरंगवारंवनि कम्मात् म्वात- दामपनदन्नाह । अयानयवादि। अर्या हिन- ·१. हेतुचिन्ता महितमनपस्त योर्विवेचनन्तस्यानुमानाश्रयत्वादनुमानमाश्रयो यस्येति विगह । अनुमानेन ह्यानी निश्चित्यानुमानपृष्ठभाविना प्रवन्धप्रवृत्तेन ज्ञानेनार्थानों यथाक्रम प्राप्ति (परिहारार्थम्विभागेन व्यवस्थापयति । तस्मादनुमानाश्रय- मानर्थविवेचन। तद्विप्रतिपत्तरिति तस्मिन्न) 'नुमाने विप्रतिपत्तेस्तयवस्था- पनायाहेत्येवमेके व्याचक्षते । अत्र त्विद चिन्त्य । यदि तावदेवमवधार्यतेाऽनर्थविवेचनस्यवानुमानाश्रयत्वादिति (1) तन्न । अर्थानर्थाभ्यामन्यस्याप्युपेक्षणीयस्य तृतीयस्य विषयस्य यद्विवेचनन्तस्याप्यनुमाना- श्रयत्वात् (अर्थानर्थविवेचनस्य चानियतत्वात्। प्रत्यक्षाश्रयत्वमनिवारितमिति कोतिशयोमानस्य त्यापितो येन तदादौ व्युत्पाद्यते।)१ अथाप्येवमवधार्यते । अर्थानर्थविवेचनत्यानुमाना'यत्वादेवेति । तथाप्ययुक्तमवधारण। अर्थानर्थविवे- 36 चनस्य प्रत्यक्षाश्रयत्वादपि। तथा ह्यर्थानों विभक्तरूपावेव प्रत्यक्ष प्रतिभासेते। तच्च प्रत्यक्षमभ्यासातिशयसमासादितपाटवतया अपसारितभ्रान्तिनिमित्त पाश्चा- त्यमर्थानर्थविवेचन [विकल्प जनयति। एतदे (व) हि प्रत्यक्षस्यार्थानर्थविवे]' चनाश्रयत्व यदर्थानों विभागेनानुभूय यथानुभवन्तन निश्च यजनन । न च शक्यम्वक्तु पाश्चात्येनवार्थानी विभक्ताविति। विकल्पेन वस्तु- स्वरूपस्याग्रह्णाद् ग्रह्ण वा विकल्पकत्वहार्विकल्पानुबद्धस्य प्रमातु स्पष्टार्थ- प्रतिभासित्वविरोधात्। यत्र तु क्वचिद् विपये पाटवाभावाद् भ्रान्तिनिमित्तापनयनासमर्थ प्रत्यक्ष तत्रानुमानालिश्चय प्रार्थ्यते न सर्वत्र (1) तस्मात् प्रत्यक्षे स्वत प्रामाण्य निश्चय । निश्चाययिष्यते चायमों द्वितीय- परिच्छेद इति नेह परतश्च प्रतन्यते । अवश्य च प्रत्यक्षस्याभ्यासबलादपसारितभ्रान्तिनिमित्तन्य यथानुभवन्नि- श्चयजननात् स्वतोर्थानर्थविवेचनाश्रयत्वमेप्टव्यमन्यथानुमानस्थापि व्यवस्था न स्थाद् धूमालिङ्गस्यानिश्चयात् । धूमादेरप्यनुमानात् प्रतिपत्तावनवस्था स्यात् । तत्रापि लिङ्गान्तरस्यानुमानान्तरेण निश्चयादिति । यदि च प्रत्यक्षमर्थानविदेचनत्यानाध्य स्तदा शास्त्रकारेण प्रकरणान्तरे यदुक्त (1)“हिताहितप्राप्तिपरिहारमोनियमेन नम्यग्नानपूर्वकत्वादि' त्यादि तद् बाध्येत । "न ह्यस्यामर्थम्परिन्छि"त्यादि । पुनश्चोत्त तथा 1 In the nirgin ·६ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१३) "दृप्टेपु सम्वित्सामर्थ्यभाविन स्मरणादि"त्यादि। तस्मादन्यथा व्याख्यायत इत्यपरे। आचार्य दि ग्ना ग प्रणीत प्रमाणलक्षणा- दिकमर्थो युक्तत्वात्। ती थि क प्रणीत न युक्तत्वादनर्थम्त योविवेचन युस्ता- युक्तत्वेन व्यवस्थापनन्तस्यानुमानाश्रयत्वात्। अनुमानमेव ह्याश्रित्य लक्षणवा- क्याना युक्तायुक्तत्व व्यवस्थाप्यन्न प्रत्यक्षन्तस्याविचारकत्वादिति । तदप्ययुक्त। यतो लक्षणवाक्याना न स्वस्पेण युक्नायुक्तत्वमपि त्वर्यद्वा- रेण (1) स चार्थों यथानुमानेन युक्त प्रतीयते तथा प्रत्यक्षेणापि । तया च वक्ष्यति (1) "प्रत्यक्ष कल्पनापोढ प्रत्यक्षेणव सिध्यति ।" (प्र० वा० ३।१२३) तथा "पक्षधर्मत्वनिश्चय प्रत्यक्षत" इत्यादि । योपि मन्यते (1) सत्यमर्थानर्थविवेचन प्रत्यक्षानुमानाभ्या क्रियत एव (1) केवल यदर्थानर्थविवेचनस्यानुमानाश्रयत्वमुच्यते तत्प्रत्यक्षविपयेपि विवाद- सम्भवे सति नानुमानादन्यन्निर्णयनिवन्धनमस्त्यतोनुमानस्य प्राधान्यात्तद्विवेचना- श्रयत्वमुक्तमिति। एतदप्ययुक्त। यत प्रत्यक्षस्य स एव विपयो व्यवस्थाप्यते यो निश्चितो' न च निश्चिते विवाद सम्भवतीत्ययुक्तमेतत् । अन्यस्त्वाह (1) अर्थानर्थविवेचनमनुमानादेव भवति न प्रत्यक्षात् । यतो येर्थानर्था अनुभूतफला अनुभूयमानफला वा न ते प्रवृत्तिविपया निप्पन्नत्वात् फलम्य । तस्मादनागतार्थक्रियार्थन्तत्समर्थेष्वर्थानर्थेषु प्रवृत्ति । न च तत्सामर्थ्यन्तेषु प्रत्य- 3b क्षेण प्रतीयते येन प्रवृत्तिविपयत्व स्यात् । प्रवृत्तिसाध्यार्थक्रियाया भा'वित्वेन तत्सामर्थ्य (कुर्वद्रूपता)स्यापि भावित्वात् । तस्मात् पूर्वानुभूतार्थक्रियासाधन- वस्तुसाधात् प्रत्यक्षेष्वपि वस्तुप्वनागतफलयोग्यतानिश्चयो न प्रत्यक्षत- स्तेनानुमानादेवार्थानर्थविवेचनमिति । तदप्ययुक्त। यतो यदि सा योग्यता (कुर्वद्रूपता)र्थेषु वर्तमानकालभाविनी तदाभ्यासातिशयवतापि प्रत्यक्षेण निश्चीयेत । लिङ्गवत्। अथानागतव सा तदानुमानेनापि (न) निश्चीयेतानागतेथें नुमानाभावादिति वक्ष्यति । एतेन यदुच्यते "प्रवृत्तिविषयवस्तुप्रापण प्रत्यक्षानुमानयोरविशिष्टमि"ति तदपि निरस्त द्रप्टव्य । अनागतार्थक्रियासमर्थो हि प्रवृत्तिविपयो न च तत्सा- मथ्यं प्रत्यक्षानुमानाभ्या निश्चीयत इत्युक्त । परिच्छिन्नश्च प्रवृत्तिविपय इप्यते न च सन्तान प्रत्यक्षादिक्षणेन परिच्छिन्नस्तत्कथ प्रवृत्तिविषय ।

·१ हतुनिन्ता अर्थकस्मिन् क्षणे प्रत्यक्ष पवृत्तमपि निश्नयवशात् क्षणसामान्यविषयत्वे- नैवसन्ततिविषचन्तयुक्त। पतिभासमानेनैव हि विपण निरनयवशात् पत्यक्ष सामान्पविपय व्यवस्थाप्यते न परमार्थत । स्वल्क्षपविषयत्वात् । यथा लिग- विषय प्रत्यक्ष । तथा हि प्रतिभातमानमिद धूमस्वलक्षणन्तार्णम्वा पार्णम्वा- न्यता सम्भवति (1) ता च विशेषानवधारणेन अपमाननिश्नयेन न स्वलक्षण- विषयमपि सामान्य विषय पल्पक्ष व्यवस्थाप्यते। पत्यक्षपृष्ठभाविनो निश्चयस्य प्रत्यक्षविषयानुसारित्वात्। पुनरेकक्षपविषयम्पत्यक्षमेव व्यवधापयितु गत्पते मतोच प्रपक्षे प्रतिभासते क्षणो नानौ निश्नितो नापि पूर्वक्षणरूपो पक्षण- रूपो वा सम्भवति भिन्नकाल्त्वात्। तत् नयन्ता विनोपानधारणेन क्षण- माननिश्चयेन च क्षपसामान्यविषय प्रत्यक्ष बवस्थाप्येत । प्रत्यक्ष पृष्ठभाविन म एवापमिति निश्चयत्व सामान्यविषयत्वेपि न सन्तानविपनत्व । पतिपन्नपतीय- मानयोविषयीकरणेनानागतक्षणानिश्चयाद् विजातीयवावृत्तस्पविषयत्वान्नात एव क्षणस्य प्रतिभासेप्यय घट इति जापननिश्चय । ननु पचनियासमपों दस्तुसन्तानो (न) पपक्षानुमानाभ्या परिच्छियो (1) पपन्तर्हि तयो पवर्तकत्वम् (।) दस्तुस्वरूपमा परिच्छेदादिति म । बन्यादिकम्वस्त्रेकन पबन्धवृत्त्या दाहानियासमर्थ पत्तक्षेप निश्चिन्वनन्द- नापि देगादावेतदुपलमान पबन्धवृत्त्ववेदृग्विधापकारीति निश्चायति । म एव पुन कालान्तरे फलापी तत्परूपम्पपमापोन्मादिक प्रलगनुमाना- म्यादृष्ट्वा तदेवेदमिति निश्चयपूर्वक प्रवर्तते । तेनापमर्मतत्त्वरूपमापरिन्दै प्रमाणमापारो न पबन्धवत्तिपरिच्छेदे । नाप्परिमानामध्यपरिषदे पू- मेवात्य नर्वस्व परिन्टिन्नत्वात् । तेन पलक्षामन्यो पतत्त्वि पुतिन्द । नपन्तर्वानपिदेचनन्यानुनानाभ[ मतमतम् । .] त नपाना (म) ना[ भिपि तु चतुगन्ति । तो मुस्वपिनो पर मुनिश्च चतुरापतापमापतिमा जोग() नाम भावनाभ्यानतो निप्पयो (।)भापना र प्रवृनिदन सचिन ।।। तमिरचरन परोऽत्वापनुमानाच भवनीयमा पपिचार मनमान्य। निरोधनाविमाधार यो मनमुरली मार। परमानवमन (म्पत्तिमच योनि चिगन सर पर मानलात्। उपनिविदेचमारिज त्वष्यवस्वतीति भावनेन(1) नादियाकिता तदपि भान्साप्रामनेट) TR- .. T ·प्रमाणवात्तिामवृत्तिटी (११३) "दृप्टेपु सम्वित्सामर्थ्यभाविन म्मरणाEि"त्यादि। तस्मादन्यथा व्यारगायत इत्यारे। आनायं दिग्नाग प्रणी प्रमाणाणा- दिकमर्थो युक्तत्वात्। ती यि क प्रणी। न गुगरापास्नयंगगोगिन माला- युक्तत्वेन व्यवस्थापनन्तस्यानुमानाश्रयत्वात् । अनुगाना गाभिन्न पदाणा- क्याना युक्तायुक्तत्व व्यवम्याणन्न प्रत्यक्षलग्यापितागनाति। तदप्ययुक्त। यतो लक्षणगयाना न मम्मेण युगायुगरापनि तासंता- रेण (1) स चार्थों यथानुमानेन गुगन प्रतीयने नया प्रत्यलोणागि। गया । वक्ष्यति (1) "प्रत्यक्ष कल्पनापोट प्रत्यक्षेणव सिध्यति ।" (प्र०या० १२३) तथा "पक्षधमंत्वनिश्चय प्रत्यक्षत" इत्यादि। योपि मन्यते (1) सत्यमर्थान,विवेचन प्रत्यक्षानुमानाभ्या पियन एप (1) केवल यदर्थानर्थविवेचनम्यानुमानाश्रयत्वमुच्यते तत्प्रत्यक्षविपर्यपि विनाद- सम्भवे सति नानुमानादन्यन्निर्णयनिवन्धनमस्त्यतोनुमानम्य प्राधान्यानद्विवेचना- श्रयत्वमुक्तमिति। एतदप्ययुक्त । यत प्रत्यक्षस्य स एव विपयो व्यवम्याप्यते यो निश्चितो' न च निश्चिते विवाद सम्भवतीत्ययुक्तमेतत् । अन्यस्त्वाह (1)अर्थानर्थविवेचनमनुमानादेव भवति न प्रत्यक्षात् । यतो येर्थाना अनुभूतफला अनुभूयमानफला वा न ते प्रवृत्तिविपया निरपन्नत्वात् फलम्य। तस्मादनागतार्थक्रियार्थन्तत्समर्थेप्वर्थानर्थेषु प्रवृत्ति । न च तत्सामर्थ्यनेषु प्रत्य- 3b क्षेण प्रतीयते येन प्रवृत्तिविषयत्व स्यात् । प्रवृत्तिमाध्यार्थरियाया भाविन्वेन तत्सामर्थ्य (कुर्वद्रूपता)स्यापि भावित्वात् । तस्मात् पूर्वानुभूतार्थक्रियासाधन- वस्तुसाधात् प्रत्यक्षेष्वपि वस्तुप्वनागतफलयोग्यतानिश्चयो न प्रत्यक्षत- स्तेनानुमानादेवार्थानर्थविवेचनमिति । तदप्ययुक्त। यतो यदि सा योग्यता (कुर्वद्रूपता) येषु वर्तमानकालभाविनी तदाभ्यासातिशयवतापि प्रत्यक्षेण निश्चीयेत । लिङ्गवत् । अथानागतैव सा तदानुमानेनापि (न) निश्चीयेतानागतेथे नुमानाभावादिति वक्ष्यति। एतेन यदुच्यते "प्रवृत्तिविषयवस्तुप्रापण प्रत्यक्षानुमानयोरविशिष्टमि 'ति तदपि निरस्त द्रप्टव्य । अनागतार्थक्रियासमर्थो हि प्रवृत्तिविपयो न च तत्सा- मथ्यं प्रत्यक्षानुमानाभ्या निश्चीयत इत्युक्त। परिच्छिन्नश्च प्रवृत्तिविषय इप्यते न च सन्तान प्रत्यक्षादिक्षणेन परिच्छिन्नस्तत्कथ प्रवृत्तिविषय ।

·१ हेतुचिन्ता ७ । अर्थकस्मिन् क्षणे पत्यक्ष प्रवृत्तमपि निश्चयवशात् क्षणसामान्यविषयत्वे. नकसन्ततिविषयन्तदयुक्त । पतिभासमानेनैव हि विषयेण निश्चयवशात् प्रत्यक्ष सामान्यविषय व्यवस्थाप्यते न परमार्थत । स्वलक्षणविषयत्वात् । यथा लिग- विषय प्रत्यक्ष । तथा हि प्रतिभासमानमिद धूमस्वलक्षणन्तार्णम्वा पार्णम्वा- न्यता सम्भवति (1) तत्र च विशेपानवधारणेन क्षणमात्रनिश्चयेन च स्वलक्षण- विषयमपि सामान्य विषय प्रत्यक्ष व्यवस्थाप्यते। प्रत्यक्षपृष्ठभाविनो निश्चयस्य प्रत्यक्षविषयानुसारित्वात्। पुनरेकक्षणविषयम्प्रत्यक्षमेव व्यवस्थापयितु शक्यते यतो व प्रत्यक्ष प्रतिभासते क्षणो नातौ निश्चितो नापि पूर्वक्षणरूपो परक्षण- स्पो वा सम्भवति भिन्नकालत्वात्। तत् कथन्तत्र विशेषानवधारणेन क्षण- माननिश्चयेन च क्षणसामान्यविषय प्रत्यक्ष व्यवस्थाप्येत । प्रत्यक्ष पृष्ठभाविन स एवायमिति निश्चयस्य नामान्यविषयत्वेपि न सन्तानविषयत्व। प्रतिपन्नप्रतीय- मानयोविषयीकरणेनानागतक्षपानिश्चयाद् विजातीयव्यावृत्तस्पविषयत्वाच्चात एव क्षणस्य प्रतिभासप्पय घट इति ज्ञापननिश्चय । ननु यद्यज्यिातमयों वस्तुसन्तानो (न) प्रत्यक्षानुमानाभ्या परिच्छिद्यते (1) कथन्तर्हि तयो प्रवर्तकत्वम् (1) दस्तुस्वरूपमात्रपरिच्छेदादिति ब्रूम । तया न्यादिनम्वत्लेका प्रबन्धवृत्त्या दाहाद्यश्यानमर्थ प्रत्यक्षेण निश्चिन्वन्नन्य- नापि देशादातदुपलभ्यमान प्रबन्धवृत्त्यैवेदृन्विधार्यकारीति निश्चाययति । स एव पुन कालान्तरे फ्लापी तत्त्वरूपम्पर्येपमापोन्यादिक प्रत्यक्षानुमाना- भ्या दृष्ट्वा तदेवेदमिति निश्चयपूर्वक प्रदर्तते । तेनायमर्थनल्वरूपमात्रपरिच्छेदे प्रमापव्यापारो न प्रवन्धवृत्तिपरिच्छेदे। नाप्ययंत्र्यिानामध्यपरिच्छेदे पूर्व- मेवात्य नर्वस्य परिच्छिन्नत्वात् । तेन प्रत्यक्षानुमानयो प्रवर्तकत्त्व युक्तमेव। क्यन्तनिर्यविवेचनन्यानुनानाध[ यत्पमुक्तन् । ] त नैवात्रा (त्म) ना[भिप्रेतमपि तु चतुरायनत्य । यतो मुवपिनो क्य नक्तिश्च चतुरार्यसत्यदर्शनाद् भवतीति भगवतोक्त (1) तद्दनञ्च भावनाभ्यासतो निप्पधने (1) भावनाया प्रवृतिश्च चतुगमत्यनिदचयेन (1) तन्निश्चयश्त परोक्षत्वादनुमानादेव भवतीत्वानपविवेचनाश्रयन्वमनमानन्यव । ज्यों निरोधमार्गावपादेयत्वादनयों दुचनमुदयों त्वायत्वात् । यद्वार्थ परमार्पसत्यमनर्य (मवृत्तितत्व तपोर्पद् विवेचन न्वन्ग व्यवस्थापनन्नन्यानु- मानाश्रयत्वात् । अर्थानविवेचनारि च नई जान न स्वन्न गृहायपि त्वध्यवस्पतीति भान्नमेष (1) तेन ददि गदादिनानननिर्वविवेचनामिप्यते तदपि भान्तत्वाप्रमाणमेव (1) अत एव न नम्पेह लादतात्रय । अनुनानन्य ·प्रमागवात्तिवपत्तिटीना (२१३) (३) हेतुनिया (१) हेन्यामामाः पत्तधर्मस्तदंशन व्यानो तु., निरम। अविनाभावनियमान; त्यामामाम्नतोऽपरं ॥ ३ ॥ । तु भ्रान्तत्वे गत्यपि प्रतिवन्धनमा प्रामा (1) सानप से प्रामाण्येभ्युपगम्यमानेऽनुमानेन्नर्मावापामग्यागमाया. मनुमानस्यैव। ननु प्रतिवन्यवनानुमानम्य प्रामारे निपाहिभिर म्याति प्रामाग्य स्थात् क्षणिकाद्यय प्रतिबन्धाद् (1) अथाध्यागितापविधा प्रामाण्य मणिप्र- भायाम्मणिज्ञानम्य प्रामाण्य म्यान्। नदापि यध्यामिोन मा सम्बन - म्मात् सत्यपि प्रतिबन्यं यद्देवादिगम्बन्धितया योथॉयरगिाम्नदशादिममन्धिामा मन्तानकत्वाच्यवनायात् तमयं प्रापयरनुमाननान प्रमाणमेव । न मां नान। अनियंविवेचन चाधिममम्पमापारीनुमानन्धमाया। यद्वा लिन मेवानुमानमनोनिर्थविवेचनन्यानमानाश्रयत्व । तद्विप्रतिपत्तरिति नम्मिन्ननुमाने मम्मोहात् । तद्वयवस्थापनाय तस्यानुमानम्य विप्रतिपत्त्यपनयननावम्यापनायाह सूत्रकार । पक्षधर्म इत्यादि। यद्यनुमान व्यवस्थाप्य कस्मात् पक्षधर्म इत्यादिना हेतुमेव व्यवस्थापयतीनि चेत्। अदोपोय हेतुविप्रतिपत्तिद्वारेणानुमाने विप्रतिपनम्नद्वघुत्पनिद्वारेणव तस्य व्यवस्थापन। अनुमानज्ञान च निम्पलिंगादुत्पद्यमान लोकप्रतीनमेवाती विप्रतिपत्ति प्रतीत्येव निराक्रियते । यद्वानुमानशब्देन यदा लिङ्गमेयोच्यते नदा तद्विप्रतिपत्तेहँतुमेव व्यवस्था- पयतीत्यदोप । अत्र श्लोके लिंगस्य लक्षण सग्यानियम सन्यानियमकारणम्विपक्षनिवृत्ति- इचोक्ता। पक्षधर्मस्तदडशेन व्याप्त इति लक्षण। तस्य पक्षम्याइश साधयितुमिप्टो धर्मस्तेन व्याप्त एवेत्यवधारण (1) विधवेति सख्यानियम । अविनाभावनियमादिति सत्यानियमकारण । त्रिवेवाविनाभावस्य नियतत्वादित्यर्थ । हेत्वाभातास्ततोपर इति विपक्षनिवृत्ति । तस्माद्धेतुत्रयादन्ये हेत्वाभासा ।

·१ हेतुनिन्ता 8 - -- ननु यदि तदावाप्निदृष्टान्न एप गृयते तदानुमानन्धोत्थानन्न स्यात् । साध्यमिणि साध्यधमेण हेतोपियाहात्। तदा न पक्षधर्मों हेतुर्गिन न रक्षणमगमवत्वात्। सर्वोपसहारेण व्याप्तिाहणेपि नानमानन्द प्रामार पात्। बाप्तिाहकप्रमाणप्रतिपन्न विषयत्वेन स्मृतिस्पन्बान । कामो हेतुरिति न न बक्तबन्नमायाप्तिदननेनैव गतवान्। तरया"न न पक्षधर्मस्व गमगत्पन्न पक्षे सत्तामाण सम्यस्य गर्दभाडेगमा बान पक्षधर्मो हेतुरिति पृथग् लक्षणम्वक्ता । तदुक्तम् । "अन्धानुपपन्नत्व या ताण । नान्यथानुपपन्नत पाता येण विमि । Foचानुपलब्धेस्तापन्न पक्षपन चमन्योपरम पुरमधमन्यन । प्रभार धामिरपत्वात् कार्यरतोरपि स्वागण धम्यानपक्षन्धान। पक्षधर्मस्व पार्यस्वभावहेतुच साध्यव्याप्त नेति न प धर : + तथा पदि हेतुत्वेन नित्य रनमा न्यान- --- दिपु हेतुत्वमनिवारितमेदेनि प्रिपेचवधाला बज्य रे । ज्य हेतृत्व पित्वेन व्याप्न दा नियम हेमावर हेतु पन्तत्रय पार्यादे रेव हेतृत्वमा न परत । नि च। मनुपरम्भस्य साध्या नास्ति तयार इति विधव सति नियमा न पटा रूप पतिदन्दोलित दा कापरेवा तपापि न युयो।रेत्वाभातास्ततोऽपर ..." पदभाव प्रत्यक्षादितिनित सामा। पक्षधर्मस्तान प्राप्तो हेहस्तिषद न । अपिनामावनियमावाभासालोऽपर न॥ मनोयो। परनामा न पातिपादिर मीर' 7 म प्रतिकार ग नेपाल གནས་བཀག་པས་མཝས ས སངས་ उपनियमित नमान (1) ·प्रमाणयात्तिकस्ववृत्तिटीका (११३) नापि यत्र साधनधर्मस्तन साध्यधर्म उत्पविगेगाागमेगि मानण पक्षधर्मत्व सिध्यति साध्यमिधमंतया बिगपेणाप्रतीते गामान्गेनाभिधानात् । तस्माद् विशिष्टदेगाद्यवच्छिन्नमाध्यप्रतिपतये पक्षमंत्वन्दगंनीग । तेन यदुक्त "यन यन धूमम्ना ताग्निरित्यनेना पक्षधर्मगोततात् प्रदेश- विशेपेग्निसिद्ध्यर्थन्धूमश्नानेति न वालव्यातायंता"fT तम्मान । नन्वेवमनुमानस्य प्रामाण्येऽपक्षधम्ममप्यनु“मान प्रमाण म्गाप्रनिपन्नाधि- गमात् । यथाऽधस्तान्नदीपूरन्दृष्ट्वोपरिवृष्टयनुमान। तथा शिशुरय ब्राह्मण मातापित्रोाह्मण्यादिति। तदुक्त । "नदीपूरोप्यधो देगे दृष्ट (मन्नुपरिस्थिता। नियम्यो गमयत्येव) वृत्ता वृष्टि नियामिका ।। एव (प्रत्यक्षधर्मत्व ज्येष्ठ हेत्वङ्ग) [मिप्यते । तत्पूर्वोक्तान्यधर्मत्वदर्शनाद् व्यभिनायते ।। sa पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुनद्राह्मण तानुमा। सर्वलोकप्रसिद्धा न पक्षधर्ममपेक्षते॥ क्लेशेन पक्षधर्मत्व यस्तत्रापि प्रकल्पयेत् । न सगच्छेत तस्यैतल्लक्ष्येण सह लक्षण । यथा लोकप्रसिद्व च लक्षणेरनुगम्यते । लक्ष्यस्य लक्षणमेव स्यात् तदपूर्वन्न माध्यत" इति । अत्रोच्यते। कस्मादुपर्येव वृष्ट्य (नुमान नान्यत्र (1) पूरस्य तत्सम्बन्धि- त्वादिति चेत् । यद्येव यतोय नदीपूर आयातस्तत्र वृष्ट्यनुमानन्नान्यत्र व्यभि- चारात् । परस्य च तत्सम्बन्धित्वनिश्चये सति गमकत्वमन्यथा (5) नैकान्तिकत्व स्यात् । तथा शिशुरय ब्राह्मण मातापित्रोर्ब्राह्मण्यादित्यत्रापि यस्यैव शिशो- ह्मिण्य साध्यन्तस्यैव मातापितृव्राह्मण्यलक्षणो धर्म सम्बन्धी गमको न मातापितृ- (ब्राह्मण्यमात्रमन्यसम्बन्धिमा)'तापितृवाह्मण्यस्यागमकत्वात् । तेनास्यापि पक्षधर्मत्वे सति गमकत्वमतो न क्लेशेन पक्षधर्मत्वकल्पना (1) यद्वा य एवाव्यभि- चारे निमित्त स एव हेतुर्यथा धूमस्याग्निकार्यत्व ब्राह्मणभूतमातापितॄजन्यत्व च शिशोर्ब्राह्मण्यनिमित्तमिति तदेव हेतुर्युक्तोन्यस्य तत्कल्पना क्लेशेन स्यादिति । तथा न चन्द्रोदयात् समुद्रवृद्ध्यनुमान चन्द्रोदयात् (पूर्व पश्चादपि)' 1 In the mirgin 2 Slokavartika अर्थापत्ति० १७ ·१ हेतुचिन्ता तदनुमानप्रसङ्गात् । नन्द्रोदयकाल एव तदनुमानन्तदैव व्याप्नेहीतत्वा'- दिति नेत्। पधेवन्तकालसम्बन्धित्वमेव साध्यसाधनयो । तदा च स एव कालो धर्मी तनव च साध्यानुमान चन्द्रोदयश्न तत्सम्बन्धीति कथमपक्षधर्मत्वम् (1) अप कालो नेरते न तदा तर्खेतदनुमानम्व्यभिचाराद् (1) अप बौदा नामेतदनुमान- नास्ति कालाभावात् (।) तपयुन्त । पूर्वाहादिप्रत्ययविषयत्त्य महाभूतविशेषम्य काल इत्यभिधेय- स्वाभ्युपगमात् । एवमन्यनापि पक्षधर्मत्व योज्य। ननु भवतु पक्षधर्मत्वे सत्यनुमानस्य प्रामाप्यन्तथापि पक्षधर्म इनि पृथा लक्षण न कर्त्तवन्तदडव्याप्तवचनेनैव गतत्वात् । सत्य (1) किन्त्वपक्षधर्मस्थापि साध्यव्याप्तस्य हेतुत्वनिगतार्थ कृत । महान- सादिदृष्टधूमादि चोदधावन्यनुमाने । नन् व्याप्तस्य रित्व न न माननादिगतो धूम उधौ नाध्येनामिना' ब्याप्त (1) सत्य (1) केवल व्याप्तो हेतुरित्येतावन्मानोण रूक्षणपचनेन यांन प्याप्पथम- म्तच ज्यापधर्मानु (मान) मित्तर ल्भाते। ततश्चान्यापि नापानुमाना राज्यानिवृत्पर्ध पक्षधर्म पनन । अपर धेरपि पक्षधर्मत्पमस्त्येव । पदा बन्दना भूतलादेकारम्भजननयोग्यतपान्याप बिस्तदा योग्यतापलापिलभाति "भन्नानुपर व्धे पक्षधर्मत्त । नवत्तानेरप्पेव शमादिधर्मल । पुरषधर्मर पारा अप्पनुपरपरन्पभूतलादिकार्यत्वमेव परमार्थतन्तद्धर्मत्वन्नदापनत्वात् । देरपि नार्यस्लेव प्रदेशादिधर्मलस्केपम्बिालोन तेषा सम्बन्धिम्मर समेव पात्माच धर्मति प्पपस्थापते। हेजुत्व र धमादेरपिनाभादेत व्याजमातादिनानापमान करना. h त्वात् । दिन्ननादरच कार्यस्वभावान्या बाप्त । लिपिनियमोन मारने सातारषिधाने (पापरतो ) भावतो गिधे गानुपलभन्नेन हेतु- कित्येत पाजोजोनो पिषिध एव भवति। न तु भिदियो हेरेव नापदिल्य- सातत्यारेनुत्ता। गरपजामान पोरपि प्रतिपादेव तथा हि (1) पत एप प्रसिन्धान कार्मचा माजपये मदन । तर " प्रतिदयात् मारपसापरापरली जाणार । भापति पदा पवार योग मा अपरोल्दै पोप भागनिनारापध ना मा पोन 2. प्र. .

·१२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११३) पक्षो धर्मी। प्रयोजनाभावादनुपचार इति चेत् । न। सर्वधमिधर्मप्रतिषेधा- 12.Ia बन्धनिवन्धनमेव गमकत्व । न चानुपलब्धे कार्यादिहेतावन्तर्भाव म्बमाध्ये प्रतिवन्धानपेक्षत्वात् । हेतोश्च सकागात् माध्यप्रनीतिम्नदायनले मनि स्यात् (1) न च सयोगे सति तदायत्तत्वममयुक्ताना मयोगाभावात् (1) मयुस्तानामपि न सयोगतस्तदायत्तताऽन्यत एव सयुक्तानामुत्पत्ते । एव ममवायेपि वाच्य । नम्मा- त्तदायत्तत्वन्तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यान्तेन कार्यम्वभावानुपलम्भवहिर्भूताना नयो- ग्यादीनामहेतुत्वन्तदायत्तत्वाभावेनाविनाभावाभावात् । अथ तदायत्तत्वमस्ति तदेव तहि गमकत्वे निमित्तमिति स हेतुम्निवेति मिद्ध । ननु तथापि कथमनुमानस्योत्थानन्निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण धर्ममितत्सम्वन्या- ग्रहात् स्वातन्त्र्येण वस्तुद्वयाधिगते । उच्यते (1) सविकल्पकेनापि धूमप्रदेशादीना धर्ममिभावगहणमुपर्युपरि- भावप्रतिभास एव (1) स च निर्विकल्पकेप्यस्ति केवल विक पेतरयोनियो- रुल्लेखानुल्लेखकृतो विशेप (1) तच्च निर्विकल्पक ज्ञान यथागृहीतविषयमेवेद- मिहास्तीद नास्तीति विधिप्रतिषेध जनयत् प्रमाणमिप्यते। तेन धर्मधर्मिणो स्वरूपनिश्चय सम्वन्धनिश्चय ( प्रत्यक्षकृत)१ एव भवतीति ।। पक्षधर्म इत्युक्त (1) सूत्रे पक्षधर्मश्च धर्मर्मिसमुदाय । न च प्रतिवादिन प्रति समुदायधर्मत्व हेतो सिद्धन्तेन स सर्वो हेतुरसिद्ध स्यात् । सिद्वौ वानुमानस्य वैयर्थ्यमित्याह। पक्षो धर्मीति । अवयवे समुदायोपचारात्। एकदेशत्व च ममुदायोपचारनि- मित्तन्तेन न दृष्टान्तधर्मी पक्ष उच्यते। ई श्व र से न प्राह । धर्मिध (म्र्मों हेतुरित्येतावद् वक्तव्य प्र) योजनाभा- वादनुपचार इति । तदाह । प्रयोजनेत्यादि। नेत्यादिना प्रतिपेधति। न प्रयो- कथ सर्वधर्मिधर्मप्रतिषेधार्थत्वादुपचारस्येत्यपेक्ष्यते। असत्युपचारे धर्मिधर्म इति निर्देश कार्य । तथा च दृष्टान्तर्मिणोपि धर्मों हेतु स्यात् । उपचारे तु सर्वस्य धर्मिणो धर्म प्रतिपिद्धो भवति । कथ (मिति चेदाह । तदेकदेशत्यादि)। Ga तथा हि समुदायस्यावयवेपूपचार ।' तदेकदेशत्वनिवन्धनत्वेन न सर्वत्रोपचार । साध्यधर्मी च तदेकदेशत्वात् पक्षस्यावयवत्वात् पक्षोपचारयोग्यस्तस्य यो धर्म- स्तत्प्रतिपत्त्यर्थमुपचारकरण। तथा चेत्युपचारयोग्यर्मिप्रतिपत्तौ चाक्षुषत्वादि- परिहार । आदिशब्दात् काकस्य का (र्यादित्यादि । जनस्याभाव 1In the margin.

·१ हेतुचिन्ता १३ पत्वात् । तदेकदेशत्वात् । तदुपचारयोग्यर्मिप्रतिपत्त्यर्थम् । तथा च चाक्षुषत्वा- दित्यादिपरिहार। धर्मवचनेनापि धाय(परिग्रह)निद्धौ धमिधर्मवचन सामर्थ्यात् प्रन्यासत्ते: साध्यनितिहिरिति चेत् । न । दाटान्तमिणोपि प्रत्या (सत्ते) । तदात्याप्त्येनि दृष्टान्तर्मिणि सत्वसिझे धमिधर्मदचनात् माध्यमिण एवं परिग्रह इति - नन् यदि चारूपत्वादिति) चर्विज्ञानविषयत्वादिति हेमधन्नार हेनु- रनवान्तिवन्वात् नवव्या निदननेनैव निम्न नागानजनपन्यामिति हेत्यर्धनापि जन्मच मन्यमय । प्पस्तीनि न दृष्टान्नधमिधर्म एवायमिति कारनत् । तपयुक्त। चक्षविज्ञानज्नपत्य हि मरवदिप म न पाना - (दत्वातस्तनिदृत्वम्पचार) करण। न त्वमप्यनार (1) न च गदानित्यत्त्वेन साक्षापत्व मानलपमन्य नंद दोप । अनित्यत्वमाण पम्प बात " -47 हेतृत्व ग्यात्। पर्मदचनेनेत्यादि। धनस्तान का हरि - धमददना परतवार पमन्यावामी धोम- (६ परिमार, ससिली त्या पता पलामति' : हिनि जमा (1) मात न्यात्। बरगद पमिदन सामन्यात् प्राति सा मानिए प्रथम दर ति। - धादि यम लग : स नः . पचारमा या नित मा- मनमामि एक पति F ·१४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटोका (११३) सिद्धी नियमार्थमपि वचनमाशक्यते। सजातीय एव सत्त्वमिति विजातीयाद् व्यतिरेकासिद्धस्य साध्याभावेऽसत्त्ववचन यथा । सामर्थ्यादर्थप्रतिपत्तिगौरवपरिहारार्थमपि पक्ष (धर्म)वचनम् । दपि प्रयोजन सम्भाव्यत इति मन्यमान सिद्धान्तवाद्याह । सिद्धे तदडशव्याप्त्या दृष्टान्तर्मिणि सत्त्वे पुनर्मिणो वचनन्दृष्टान्तर्मिण एव यो धर्म स हेतुरिति नियमार्थमाशक्यते। ततश्च चाक्षुपत्वादय एव हेतव स्युर्न कृतकत्वादय इत्य- निष्टमेव स्यात्। तस्मादुपचार कर्त्तव्य इति । किं पुन क्वचित् त क्र्क शा स्त्रे दृष्ट नियमार्थम्वचनमित्यत आह। सजातीय एवेत्यादि । तत्र य सन् सजातीये द्वेधा चासस्तदत्यये स हेतुरित्यत्रा चार्थी ये हेतुलक्षणे। सजातीय एव सत्त्वमित्यवधारणेन सिद्धेपि विजातीया विपक्षाद्धेतो- 6b व्यतिरेके यदेत' दसस्तदत्यय इति साध्याभावेऽत्तत्त्ववचन तम्नियमार्थमा चायण व्यास्यातमसत्येव नास्तिता यथा स्यान्नान्यत्र न विरुद्ध इति । तथेहापि धर्मिवच- नम्भावनियमार्थमाशक्यते। नन्वपक्षधर्मस्याहेतुत्वान्न नियमार्था शङ्का। यतो व्याप्तस्य हेतुत्व न चान्य- मिस्थेन साध्यधर्मेणान्यर्मिस्थ साधनधर्मो व्याप्तस्तस्मात्तदशव्याप्तहेतु- वचनसामर्थ्यादव साध्यमिपरिग्रहो' भविष्यतीत्यत आह । सामादित्यादि। अनन्तरोदितात् सामर्थ्यादर्थस्य साध्यधर्मिपरिग्रहलक्षणस्य भवति प्रतीति पटुधिया धोतृणा किन्त्वशब्दकमर्थ स्वयमनुसरता प्रतिपत्तिगौरव स्यात् । अत उपचारमात्रात् स्वयमशब्दकार्थाभ्यूहरहिताद् धर्मिधर्म इत्यनेन पक्षधर्म इति समाननिर्देशात् प्रतिपत्तिगौरव च परिहतम्भवति । च शब्देनैतदाह। ये परो- पदेशमाकाक्षन्ति तैरयमर्थो लक्षणवचनाद् बोद्धव्य इति । यथालक्षण प्रतीतेरपक्षधर्मो न हेतुरिति कुत इयमाशङ्का। ततस्तेपा लक्ष- णानुसारिणा नियमाशकापरिहारार्थञ्चोपचारकरणमिति । इह व्यवच्छेदफलत्वा- च्छब्दप्रयोगस्यावश्यमेवावधारयितव्य (1) पष्ठीसमासाच्च पक्षधर्म इति नान्य- स्समासस्सम्भवति । तथा च पक्षस्यैव धर्म इत्येवमवधारणात् तदशव्याप्ति- विरुध्यत इति विरुद्धलक्षणतामुद्भावयन्नाह पक्षस्य धर्मत्वे तम्पक्ष विशेषणमन्यतो व्यवच्छेदमपेक्षत इति । तद्वि- नपणापेक्षस्य धर्मस्यान्यत्र पक्षीकृतादन्यस्मिन् सपक्षेऽननुवृत्ति । तथा हि य 1 Stan-pahi-phyir ·१ हेतुचिन्ता पक्षधर्मत्वे त विशेषणमपेक्षते अन्यजाननुवृत्ते असाधारणता स्यादिति चेत् । न। अयोगव्यवच्छेदेन विदोषणात् । यथा चत्रो धनुर्धर इति । नान्ययोगव्य- वच्छेदेन यथा पार्थो धनुर्धर" इति लाक्षेप्स्याम । तदा हि वक्तुरभिप्रायवशात् न पक्षेण विनयने म पक्षम्यैव भवति । या देवदत्तन्य पुन (1) तनोन्यताननु- इत्तेरसाधारणता माधारणता न स्यात् । तदानाप्तिविरोध इति यावत् । साधारणतया तदाव्याप्तिप्रतिपादनात्। नतो यदि पक्षयों न तमगवानिरव तदाव्याप्तिर्न पक्षधर्म -ति चाहत रमणमिति। नन् यदि साध्यमिणि माधनधर्मन्य माध्यवाप्निन गृहीना नया नो. कान्तिवत्वमप गृहीता Fि दृष्टान्ते हेतो (वयेन नपान पक्षध) :- व्यानिदिर रने नागमिष्यपि प्याले पतिपन्नतात् । मर्दपनाये साध्ये सत्तामणब दा हेतो को दृष्टान्लेचर । तस्मान् पाया. देतुलेन व्याज मिपति (1) सन विपर्यये बाधपप्रमाणपूरा नाम पनि सिध्यतीति न मिचिदन्यतान्यापेक्षया (1) ताममिदगविता वृत्तेसाधारणतेति। (मत्व पापि साध्यमिणि तो ) नानानिमा गणना स्थानन्तमापि पाले मामाधनको पविभागप्रमापर रेप 1 TE धम्मिपपि माणि नितीति तदपमिदमानित। पत्तूपले माफीपपेक्षा वगानुदिपाया त्वानुमाने सरतापेक्षया । लत्ल हि पिसाप पा(दरि तदेतदुतरा रिपविण्या) 'म । तरमा पूर्वार्ततपादित तोरमा वृत्तिरपेक्षपीया। एतत्वमिती त्यापिता (1) मन ।।।। नन्द परमवदेश विशेषणात् परमान परमपनि लियोगत्यपि।पित र पा" गोदाम असा चंगो पर कि (1) किन པ :ཙན་ལམ་ཎསཱཎནས༌ तनु र. पनि । नको --- -- ·.. प्रगानातिाम्बवृत्तिटीका (११३) Fiftiनननाशयते। मजातीय एव सत्त्वमिति विजातीयाद् ...मानोजसत्तपचन यथा ।' riritोगपनिागर्थमपि पक्ष (धर्म)वचनम् । TIशिम मार गिहालगायाह । सिद्ध तदहाव्याप्त्या '; - मिया या दृष्टान्तमिण एव यो धर्म स हेतुरिति | TT वापर हेनर म्युर्न कृतकत्वादय इत्य- साकार ला उति। * 773T TIम दृष्ट पियमार्यम्वचनमित्यत आह । सजातीय 7 , " गाय दा नागग्नदत्यये म रेतुरित्यत्रा चा यर्थी ये मियपगारणा मिद्वेषि विजातीयाद् विपक्षादेतो- * माध्यामागरात्यवचन तनियमार्थमा चायण पाया म्यागय न विरुद्ध इति । तथेहापि धर्मिवव- ब HETT निमार्ण गदा। यती व्याप्तस्य हेतुत्य न चान्य- TET मापन धर्मा व्याप्नम्नम्मात्तदशव्याप्तहेतु- * : -मिग विनीत्यत आह । मामादित्यादि । गाना ग"मिपरिग्रहरक्षणग्य भवति प्रतीति मममनमग्ना प्रतिपत्तिगौरव म्यात् । अत हर्गलाद पमिधर्म दत्यनन पक्षधर्म नि ----7 न पग्हिनन्भवति। न चान्दनंनदाह। ये पगे- 7. ननद बोदव्य दनि । न मिति र टपमागदा। नतम्नपा लदा- " वामिति। दा व्यवच्दपरवा- टीमागच्च पक्षधर्म नि नात्य- जट पदनदधारणात् नदाव्यानि- f; अददमपेक्षन इति । ददि- जनन । नया दिन TV ·१ हेतुचिन्ता पक्षधर्मत्वे त विशेषणमपेक्षते अन्यत्राननुवृत्ते. असाधारणता स्यादिति चेत् । न। अयोगव्यवच्छेदेन विशेषणात् । यथा चैत्रो धनुर्धर इति । नान्ययोगव्य- वच्छेदेन यथा पार्थो धनुर्धर इति लाक्षेप्याम । तदा हि वक्तुरभिप्रायवशात् न पक्षेण विशेष्यते स पक्षस्यैव भवति । यथा देवदत्तस्य पुत्र (1) ततोन्यत्राननु- वृत्तरताधारणता साधारणता न स्यात् । तदडशव्याप्तिविरोध इति यावत् । साधारणतया तदाव्याप्तिपतिपादनात्। ततो यदि पक्षधमों न तदराव्याप्तिरथ तदराव्याप्तिन पक्षधर्म इति व्याहत लक्षणमिति । ननु यदि साध्यमिणि साधनधर्मस्य साध्यव्याप्तिर्न गृहीता तदा हेतोरन- कान्तिक्त्वमय गृहीता वि दृष्टान्ते हेतो (रन्वयेन कपञ्च पक्षध) 'मस्य तदश- व्याप्तिविरुध्यते साध्यमियपि व्याप्ते प्रतिपन्नत्वात् । सर्वपदार्थस्य क्षणिकत्वे साध्ये सत्त्वत्मणस्य वा हेतो को दृष्टान्तेन्वय । तस्मात् स्वसाध्यप्रतिबन्धा- देतुस्तेन व्याप्त सिध्यति (1) स च विपर्यये वाधकप्रमाणवृत्त्या साध्यमिग्यपि सिध्यतीति न किचिदन्यनान्वयापेक्षया (1) तलयमिदमाशक्तिमन्य जानन- वृत्तेरसाधारपतेति। (सत्त्व यद्यपि साध्यमिणि हेतो )९ साध्यबाप्तिमन्तरेण नानुमानस्यो- त्यानन्तचापि दृष्टान्ते माध्यसाधनयो प्रतिबन्धाराप्रमाणमन्तरेण न साध्व- धम्मिण्यपि माप्ति सिध्यतीति तदर्थमिदमारान्ति। पत्तूच्यते वाहेत्पपेक्षपा त्वभावहेतुविरोपापेक्षयतदाशक्ति तत्तु क्षगिर- त्वानुमाने सत्त्वापेक्षया। तस्य हि विपक्षबाधापमाणवृत्त्वव गमगत्वा (दिति तदेतदुत्तर निर पपिप्या)'म । तस्मात् पूर्वगृहीतप्रतिबन्धसाधापनाणम्मृतये हेतोरन्दन वृत्तिरपे क्षणीया। एतत्परिहति नेत्यादिना (1) न माननुवृत्ति (1) कुत । स्योगो सम्बन्धस्तद्यवच्छेदेन विशेषणात् पक्षमा न सन्मयोगबपन्देनैव चिशेष- पम्भवति चिन्त्वयोगव्यवन्टदेनापि। पर धमिपि धर्मस्व सद्भाव मन्दिह्यते तपापोववच्छेदस्य न्यायमानत्वात्। म दृष्टान्तो पथा चैत्रो धनुर्धर इनि (1) चोहि धनुर्धरत्व सन्दिह्यते विमति नान्तीति । नागे धनुर्द्धर तुले पक्षान्तरमधनु रत्व श्रोतुराणक्षोपस्थापित निसारोपयोगबन्दोर पाप- प्राप्त । पराभिमतब्बवन्द निराचिनोपन्नाह । नान्ययोगव्यवदेन दिपण- -- 1 In the magir ·१६ प्रमाणवात्तिकम्ववृतिटीका (१।३) तदेकदेशस्तदशः। पक्षशब्देन समुदायावचना। (व्याप्त पद व्याप्ति ।) व्याप्त हि तत्र व्यापकस्य भाव एव नापि व्याप्यस्य तत्र भार एम। एनेन' 121b चान्वयव्यतिरेफनिश्चयावपि (उपतौ)। दन्यत्राननुवृत्तेरमाधारणतेति सम्बन्ध । अवापि दृष्टान्तो पया (पार्यो धनुर्सर इति सामान्यशब्दोप्यय) धनुदंरगब्द प्रागणमामय्याग्निा प्रष्टगुणातिन्ति पा थे हि धनुर्द्वरत्व सिद्वमेवेति नायोगागमा। तादृगन्नु गानिगय किमन्यता- प्यस्ति नास्तीत्यन्ययोगशकाया श्रोतुर्यदा पार्थो धनुर्वर ज्युचने तथा मातिगय पार्थ एव धनुर्द्धरो नान्य इति प्रतीयते। तेनानान्ययोगव्यवच्छेदो न्यायप्राप्त । तथा कि पक्षेस्त्यय धर्मो न (वेति सराये पक्षधर्म)' इत्युक्ने पक्षम्य धर्म एव नापमं । धर्मश्चाधितत्वाद् विशेषणन्तेनायोगो व्यवच्छियते नान्ययोग । तदनन्या- प्त्यान्ययोगस्य प्रतिपादनेन दृष्टान्ते मन्देहाभावात् । आक्षेप्म्याम पनि निर्देदयाम- श्चतुर्थे परिच्छेदे (४।१६०)। तदशस्तद्धर्म इति तच्छब्देन पक्ष पगमृश्यते न धर्म १)धर्मस्य धर्मासम्भवात्। तस्य पक्षस्याशस्तस्यैव साध्यो धर्म । एकदेशे म्ढोदागगब्द कय धर्म प्रतिपाद- यतीति चेदाह। वक्तुरभिप्रायवशादिति ! न वस्तुबलेन शब्दाना वाचकत्व' किन्तु वक्तुर्विवक्षावशान्न तदेकदेशस्तदश इति प्रकृतेन सम्बन्ध (1) किं पुनरेवमिति चेदाह। पक्षशब्देन समुदायावचनादिति । यदि पक्षशब्देन समुदायोभिहित स्यात् तदा धर्मर्मिसमुदायात्मकस्य पक्षस्यैकदेशो धर्मात्मकोदशो भवति । उपचरितेन तु पक्षशब्देन धपेवाभिधीयते (1) तस्य चकात्मकस्य कुत एकदेश । व्याप्त पदम्व्याप्तिरित्यादिना व्याचष्टे। तस्य पक्षधर्मस्य सतो व्याप्तियों व्याप्नोति यश्च व्याप्यते व्याप्यव्यापकधर्मतया प्रतीते । यदा व्यापकधर्मतया विवक्ष्यते तदा व्यापकस्य गम्यस्य भाव एवेति सम्बन्ध । तोति सप्तम्यर्थ- प्रधानमेतन्नाधारार्थप्रधान धर्माणा धर्मान्तरत्वाभावात्। तेनायमर्थ (1) यत्र धर्मिणि व्याप्यमस्ति तत्र सर्वत्र व्यापकस्य भाव एवेति व्यापकधर्मो व्याप्ति । न त्वेवमवधार्यते व्यापकस्यैव तत्र भाव इति । हेत्वभावप्रसगात् । अव्यापकस्यापि मूर्तत्वादेस्तत्र भावात्। नापि तत्रैवेत्यवधार्यते। प्रयत्नानन्तरीयकत्वादेरहेतु- त्वापत्ते । साधारणश्च हेतु स्यान्नित्यत्वस्य प्रमेयेष्वेव भावात् । यदा तु व्याप्य- 1 In the margin ·१ हेतुचिन्ता १७ धर्मता व्याप्तेविवक्षिता तदा यस मिणि व्यापकोस्ति तव व्याप्यस्य भावो नान्पन। अगापि व्याप्यस्यैव तत्र भाव इत्यवधारण हेत्वभावप्रसक्तेरेव 7 नाश्रितमव्याप्यस्यापि तन भावात् । नापि व्याप्यस्य तत्र भाव एवेत्यवधार्यते । सपक्षकदेशवृत्तेरहेतुत्वप्राप्ते । साधारणस्य च हेतुत्व स्यात् प्रमेयत्वस्य नित्य- क्वायम्भावादिति। व्यापकस्य तत्र भाव इत्यनेन चान्वय आक्षिप्तो व्याप्यस्य वा तव भाव इत्यनेन व्यतिरेक आक्षिप्त । यहा व्याप्तेप्पिव्यापकधर्मसम्बर्णन निम्यतानियतत्वग्यापनाचं । तेन बाप्तो हेतुर्भवति न तु व्यापकोऽनियतत्वात् । ननु पो धर्मो व्याप्यमन्तरेण भवति स कथ व्यापको व्याप्पासम्बन्धेनाबा. पनत्वात्। सत्य । पोचल्न्धर्मयो सामान्येन व्याप्पव्यापकभावो निश्चीयते। पत्ता- नित्यत्वसामान्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वव्यापक निश्चितन्तदप्रयलानन्तरीयफेपि दृश्यत इति व्यापकोऽनियत उच्यते । अथ प्रयत्नानन्तरीयमस्वभावमेवानि- त्यत्व निस्नेतुम्पार्यते तदानयो परस्पर व्याप्पत्वमिति व्याप्त एव हेतुभंपति । यदा चयन विप्रतिपत्तिस्तदेव साध्यमितरत् साधनमिति न्याय एप । पदि तर्हि "पक्षधर्मस्तदशेन व्याप्त' इत्येतावद्धतुलक्षण तत पक्षधमत्व. न्तजदाव्याप्तिदति द्विरूपो हेतु स्यादन्यन च मिरूप उत्तस्तलपन्न व्याघात इत्याह। एतेन तदशज्याप्तिवचनेनान्वयव्यतिरेकापुस्तौ। बन्वयव्यतिरेन- रूपत्वाद् व्याप्तेरिति भाव । तथाहि (1)य एव अनाधितो पन्निवृत्तौ च निवर्तते स एव तेन प्राप्त उच्यत इति तदात्मकत्वाद् साप्ताप्तिपचनेनान्वपल्लनिरेपा- भिधानन्ततो वाप्निपचनेन रूपदयाभिधानान्न व्यापात इति। तो चनापन- हेपधिकारानिश्चितौ। निश्चयश्च तपोन केनेद प्रमाणेनापि तु पचास्व पत्य पदात्मीर प्रमाग निरचायान्तेन। यस्य च यत्प्रमाणन्नदुत्तरम पक्ष्यते । ननु भाषरूपत्वाल्लिङ्गत्व कप पनि (1) साध्याभभावलक्षोन्य रूपमिति नेत्। न। य एव हि साध्य एप जिप भार स एर नामानाने वति । तेनापपपतिरे (पोरपि तापात्र दि) नादि भेद । साध्यामापे लिपप नितिनाव पतिरोपपरे। पतच पन मान- पर्मस्ता तासाध्यधर्म इत्येव लोन्वय । तेन पदुमते (नानिल) नहेग ।। । * In the mizegin.

·१८ प्रमाणयात्तिकस्ववृत्तिटीका (११३) पक्षधर्मश्च ययास्व प्रमाणेन निश्चित । 1 "य सविनुदयो भावी न तेनागोयोनित । मथ चाद्योदयात् सोपि भविता मोनुमीयते ।। व्योम्नि दृष्ट च धूमाग भूमी बत्ति प्रतीयते । (धूमाग्रमग्नेरन्वेति न च भूमी प्रनि) छिन । एवन्न देशकालाभ्या लिन लिमम्पनुगनि। तस्मान्नास्यान्वयो नाम सम्बत्लोसग प्रतीया" इति (1) तदपास्त । यतश्च यथोपवर्णित माध्यान्वयो रेतुविद्यते । तेननदपि प्रत्युक्त। "प्रत्यास्येयवमेवेह व्याप्तिसम्बन्धकपना। यो हि नान्वीयते येन स तेन व्याप्यते पुत" इति। अत एवेदृशीम्परपरिकल्पि (ता व्याप्ति निगकर्तुमा चा यों व्यापकस्य) 8a तत्र भाव इत्यादिना लौकिकीव्याप्तिन्दर्शितवान्। सम्बन्धग्राहक प्रमाण लिङ्गस्य साध्यायत्तताग्राहक । यच्च तदायत्तता गृह्णाति तदेवान्वयव्यति- रेकात्मिकाया व्याप्त हक। साध्यायत्तताया एव व्याप्तिरूपत्वात् । तम्माद् व्याप्तिग्राहकादेव प्रमाणात् यत्र व्याप्यसम्भवस्तत्र व्यापकभावो यत्र व्यापका- भावस्तर व्याप्याभाव इत्य (भावेपि निश्चयो भवति। तेन यदुच्यते) [कुमारिल] भ ट्रेन ।' "सामान्यविपयत्वाच्च न प्रत्यक्षेन्वयम्भवे (त्) । न चानुमीयते पूर्वमविज्ञातान्वयान्तरात् ।। अथान्वयेनुमान स्यादन्वयान्तरवज्जित । सिद्धे तदनपेक्षेस्मिन्नन्यत्राप्यन्वयेन किं ।। व्यतिरेकोपि लिङ्गस्य विपक्षान्नव लभ्यते। अभावे स न गम्येत कृतयत्नरवोधनात् ।। यावत्सर्वविपक्षाणा पर्यन्तो नावधारित । तावद्धतोरवृत्तित्व कस्तस्माज्ज्ञातुमर्हती"ति १ तदप्यपास्ता 1 In the margin 2 Slokavārtika 114 ·१ हेतुचिन्ता १६ १ पक्ष) धर्मश्च कि यथास्त प्रमाणेन निश्चित उक्तो वेदितव्य इति सम्बन्ध पक्षधर्मवचनेनैव । एव न रुप्यमेवोक्त लिगस्येत्यविरोध । तेन यदुच्यते ऽवि द्ध क णैन। “सत्यमनुमानमिष्यत एवास्माभि प्रमाण लोकप्रतीतत्वात् केवल लिगलक्षणमयुक्त"मिति तदपास्त। त्रैरुप्यस्यापि लिङ्ग- लक्षणस्य लोकप्रतीतत्वात् धूमादाविव । ननु कय यथास्व प्रमा(णेन पक्षधर्मनिरचय) सामान्यस्य लिङ्गत्वात् (1) तस्य च प्रत्यक्षेण स्वलक्षणविषयत्वेना हणात् । अगृहीतस्य चालिगत्वात् । गृहीतस्य च स्वल्क्षणस्यानन्वयेनालिगत्वात् । नाप्यनुमानेन सामान्यरहणन्त- ल्लिनस्यापि सामान्यरूपत्वेन प्रत्यक्षेणाहणादनुमानेन ग्रहणेऽनवस्थाप्रसङ्गात् ॥ तदाह। "लिजलिजन्यनुमानानामानन्त्वादेफलिझिनि। गतियुगसहसेपु बहुप्वपि न (वियत)" इति । अपनार्यस्वभादविल्पप्रतिभासि सामान्य कार्यादिदर्शनाध्यतया तदध्वन- सायाच्च कार्यादिहेतुरित्युच्यते । तदयुक्त (1) तस्यापि पिकल्पाव्यतिरिक्तत्वाद् दिपाल्पवद् अन्या विरमा- न्तरेऽननुगमात् गाय सामान्य रिण। तस्माद् पिजातीपव्यावृत्तमेव धूमादे स्प जापपहेत्वधिणारात् प्रत्यक्षनिश्चितम्बिशेपानपधारणेन सामान्यलक्षण रिग- मुच्यते। न तु विजातीययावृत्तिमित्यासारो वाऽपस्तुलात्। तेनापनम् । प्रत्यक्षपृष्ठभापिना निश्च पेनाध्मयावृत्तरपावधारपेन धूमादिम्बलक्षपमिद प्रतिभासमान पदाचित्तार्णम्पार्णमपनि विरोपानधारणेन चानेम्मरक्षण- रूप सामान्यरक्षण लिन प्रत्यक्षपिपये पपस्याप्यते। पथा च रिङ्गस्य विशेपा- नवधारणेन सामान्यरूपत्वन्तया माध्यमापि। तदार । "अतन्पपरावृत्तवस्तुमाप्रसाधनात् (1) नामावविपर प्रोक्त रिज भेदाप्रतिजिरि ति। तथास्तत्व र सान्चल पप रिजव नापनार्मल सायन्समापन च पस्तुत्लापपिरस । तच्च रिजलानितिनामित गुन्द ।। त एत त्यापिना नियंव म पेतद् ब्यापारे। Hathermirsin Solar १९:

·२० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११३) त एते कार्यस्वभावानुपलब्धिलक्षणा हेतवस्त्रय.। यया धूमादग्निरन, शिश. पात्वाद् वृक्षोयम्। त एत इति । पक्षधर्मत्वेन यथोक्तया च व्याप्त्या युक्ता कार्यस्वभावानुपलव्ययो लक्षण स्वभावो येपान्ते तथोक्ता । धूमादिति कार्यहेनोराग्गान। अग्निरोति साध्यफलस्य। न त्वयम्पक्षप्रयोग? (1) 8b ननु य प्रदेशोग्निसम्बन्धी सोप्रत्यक्ष । यश्च प्रत्यक्षो नभोभागर आलोला- द्यात्मा धूमवत्तया दृश्यमानो न सोग्निमानत कय प्रदेशे धूमम्य प्रत्यक्षत मिद्धिस्त- स्माद् धूम एव धर्मी युक्त । "साग्निरय धूमो धूमत्वादित्येव साध्यसाधनभाव" इत्यु द्यो त क र' । तस्यापि साग्नेधूमावयवस्याप्रत्यक्षत्वात् । परिदृश्यमानस्य चोध्यभागवतिनोग्निना सहावृत्ते कथ धूमसामान्यस्य साध्यघमिणि प्रत्यक्षतो निश्चय । धूमावयवी प्रत्यक्ष इति चेत् । न (1) अवयवव्यतिरेकेण तस्याभावात। लोकाध्यवसाय त- स्यैकत्वे वा प्रदेशस्यापि तावत कल्पितमेकात्मकत्व न वार्यते। प्रदेश एव च लोकोग्नि प्रतिपद्यते न धूम धर्मिणि । तेन यद्यग्नेरनुमानमिप्यते प्रदेश एव धर्मिण्यनुमानमस्त्वित्येवम्परमेतत् । न त्वत्र पूर्वोक्तो दोपपरिहार इत्येके । यद्वा दृश्यमान प्रदेशो धर्मी अधस्तादग्निमानित्येतावत् साध्यधर्मो नाग्निमात्र । ईदृग्विधेन च साध्यधर्मेण पूर्वमेव व्याप्ति प्रतिपन्ना। धूमश्चात्र प्रत्यक्षसिद्ध इति कथ नानुमान। यत्तु देशाद्यपेक्षया कार्यहेतोर्गमकत्वमत्रोच्यते । तदसङ्गतमेव देशादेविशेषणस्या- सिद्धत्वात्। धूममात्रदर्शनादेवास्य साध्यस्य सिद्धत्वाच्च। दृष्ट्वा किंशुकादिरूपेण सन्देह यदा धूमदर्शनान्निवर्तयति । तदैतदुदाहरण द्रप्टव्य । तदा हि प्रत्यक्षेण धर्मी साधनधर्मश्च सिद्धो भवति। यतूच्यते (1) प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरूप एव धर्मिण्यनुमानमिति। तदयुक्त। प्रत्यक्षाशे यद्यपि हेतु सिद्धस्तथापि न तत्र साध्यधर्मानुमान प्रत्यक्षबाधितत्वात् । परोक्षाडशे तु स्यादनुमान केवलन्तत्र हेतुरसिद्ध । न च प्रत्यक्ष प्रत्यक्षरूपस्य धर्मिणो धर्म प्रत्यक्षसिद्धोऽप्रत्यक्षेडशे प्रत्यक्षाव्यापारात् । यदा वा श्रवणनार्थी शब्देऽनित्य- त्वानुमानन्तदा कथ धर्मिण प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरूपतेति यत्किञ्चिदेतत् । शिडशपात्वादिति स्वभावहेतोरुदाहरण । यद्वा प्रदेशेऽग्नि 1Cf Nyayavartika (I.I'5) ·१ हेतुचिन्ता २१ प्रदेश विशेष क्वचिन्न घट उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य अनुपलब्धे। उ म्वे क स्वाह। "स्वभावहेतोर्गमकत्व दूरोत्सारि (तमेव। भेदाधि- ष्ठान) 'त्वाद् गम्यगमकभावस्य । न खभिन्ने प्रतिवन्धो नाम । न शिडलपा वृक्षात्मिका। ततो व्यावर्तमानत्वात् । यो हि यस्माद् व्यावर्तते न त तदात्मा। घटादिव पट । व्यावर्तते च सदिरादिभ्य शिरापेत्यतदात्मिका। तदात्मत्वे लिजमहणवेल्लयामेवाव्यतिरेकात् साध्यस्वरूपवल्लिङ्गाग्रहणवत्व साध्वस्य गृहीतत्वादनुमे (यत्वहानि । तादात्म्येन च शि)शपात्वस्य गमात्ने तादात्म्याविशेषाद् वृक्षत्वस्य शिशपा पति गम"कत्वपसन । अथास्यानियत- वादगमकत्व नियततैव तहि गमकत्वे निमित्त न तु तादात्म्य व्यभिचारिप्पपि वृक्षत्वे तादात्म्पत्य दर्शनात् । अयं तदात्मनैव वृक्षे नास्ति शिशपा तदात्मिका । सर्वपा पयोरेव तपा गम्पगमक (भावो नानात्म्ये तु तादात्म्पाभाद ।) 'एपशिशपाऽवृक्षापोहयोरपोवुयोर्वा गम्प- गमकमावो निराकर्तब इति । तदयुक्त । शिरापा हि वृक्षविशेषस्वभाषा। वृक्षविशेपोपि शिशपालभाव एवेत्युभयगतन्तादात्म्य । तादात्म्पेपि न करिनदवृक्षव्यावृत्ते स्वभाव पचिन्मूढो नाशिशपाब्यावृत्ते (1) तेन शिरापादेल्जिस्य गहणान्नान (मेपत्यहानि । पतरच न वृक्षमान) स्वभाषा शिरापा (1) तेन न वृक्षत्पप गिराया प्रति गमाल। साध्यसाधनाभावदोपन्तु स्वयमेव शास्तारो নিয়মনীন पलिञ्चिदेतत् । प्रदेश लनुपलब्धे रपन। प्रदेशदिशेष इत्युद्दिष्टे देशे। पचिदिति दादि- प्रतिपादिप्रति । न घट इति पटानादमवहार साध्य । उपप्पीलादिना तुनि- देश। उपलव्धे (पानि परपानि चक्षुरादीन्य) 'प्रतिदानामपिलपि. लक्षणानि। तानि स्वाभालाननयोग्य स्वभाविकोय । स्मानाननसामपन्तभूतो वर्ष । तत्यानुपलपेन्तपाभूतत्वान्नहार- प्राप्त सिति। पप पुन्नों पा नास्ति सजगोपविरानो भवति। --- प्राप्तल हि ज्ञानपिपपलन्तस्पिच मति पुनो नाम्निल। उच्यते। पावला (साना रुत्वा पूर्व प्रति) 'गे भानाचामेर Inthemarga ·२४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११३) तथा चानुमानानु मेयव्यवहारोऽय सर्वो हि बुद्धिपरिकल्पितो बुद्ध्यारठेन धर्मर्मिभेदेनेति उक्तम् । धर्मर्मितया भेदो बुद्ध्याकारकृतो नार्योऽपि। बुद्धि- (विकल्प)भेदाना स्वेच्छामात्रानुरोधिना' अनर्याश्रयात्। तत्कल्पितविषया- दर्थप्रतीतावनर्थप्रतिलम्भ एव स्यात्। कार्यस्यापि स्वभावप्रतिबन्ध । तत्स्व. भावस्य तदुत्पत्तेः। एतावनुमेयप्रत्ययो अतत्प्रतिभासित्वेऽपि साक्षादनुत्पत्ते । आचार्य दि ग्ना गे नाप्येतदुक्तमित्याह। तया चेत्यादि। सर्व एवेति" यत्रापि साध्यसाधनयोरग्निधूमयोस्तिवो भेदस्तनापि स्वलक्षणेन व्यवहारा- योगादनुमीयतेनेनेत्यनुमानलिङ्गमनुमेय साध्यधर्मी साध्यधर्मश्च तेपा व्यवहारो नानात्वप्रतिरूप । बुद्ध्यारूढेन धर्ममिणो ( दस्तेन बुद्धिप्रतिभामगतेन)३ भिन्नेन रूपेण भेदव्यवहार इति यावत् । यदि तहि बुद्धिपरिकल्पितो धीमंधर्मि- roa. व्यवहार एवन्तहि कल्पिताद्धेतो साध्यसिद्धि प्राप्ता। ततश्च हेतुदोपो यावानुच्यते स सर्व स्यात् । तदाह भट्ट ॥२ "यदि वा विद्यमानोपि भेदो बुद्धिप्रकल्पित (0) साध्यसाधनधर्मादेर्व्यवहाराय कल्प्यते ।। ततो भवत्प्रयुक्तेस्मिन् साधन या(वदुच्यते । सर्वत्रोत्पद्यते बुद्धिरिति) ३ दूपणता भवेदि"ति । अत्राह। भेद इत्यादि। एतदाहार्थ एव वाथं गमयति केवल धर्म- धर्मितयाऽय धर्मोऽय धर्मीति यो भेदो नानात्वमयमेव बुद्धयाकारकृतो बुद्ध्या परि- कल्पितो नार्थोपि न लिङ्गमपि बुद्धयाकारकृतम् (1) विकल्पनिर्मितादेव लिङ्गात् कस्माद् अर्थप्रतिपत्तिर्न भवतीत्याह। विकल्पेत्यादि । विकल्पभेदाना विकल्प- विशे (पाणामिच्छामात्रानुरोधित्वेन स्वत) त्राणामनर्थाश्रयादर्थाप्रतिवद्धत्वे (साक्षादनुत्पत्ते) लिम्बनत्वादित्यर्थ । तैरर्थी नाश्रय विकल्प कल्पित- श्चासौ विषयश्चेति तत्कल्पितविषयस्तस्मादेवभूताद्धेतोरर्थप्रतीतावभ्युपगम्य- मानायामनर्थप्रतिलम्भ एव स्यादर्थप्रतिलम्भ एव न स्यात् । द्वितीय प्रतिवन्धलक्षणमाह। कार्यस्यापीत्यादि। तत्स्वभावस्येति कार्य- स्वभावस्य तदुत्पत्ते का (रणादुत्पत्तेर् योऽनुमा)नस्य प्रामाण्य नेच्छति त प्रत्याह । एतावनुमेयप्रत्ययो प्रमाणमिति सम्बन्ध । एताविति स्वभावकार्यलिङ्गी । अनुपलब्धे स्वभावहेतावन्तर्भावाद् द्वावित्याह। यद्वा प्रक्रान्तापेक्षया द्वावित्याह । । 1 Ran-dgah-va-rnams In the margin. 2 Slokavārtika, Nirālamba 171-72 a ·१ हेतुचिन्ता तदुत्पत्ते तदव्यभिचारिणौ । इति प्रमाण प्रत्यक्षवत् । प्रत्यक्षत्यापि (प्रामाण्य) अर्थाव्यभिचार एवेति। तदभाव भाविन तद्वि- प्रलम्भगत् । अव्यभिचारश्चान्यस्य कोन्यत्तदुत्पत्ते । अनायत्तस्पाणा सहभाव- 42 नियमानावात्। स्वभावकारणयोरनुमेययो प्रत्ययावित्यनुमेयप्रत्ययौ अतत्प्रतिभासित्वेपीत्य- नुमेयस्वलक्षपाप्रतिभासित्वेपि । अतत्प्रतिभासित्वन्तत साक्षावनुत्पत्ते । कपन्ती- व्यभिचार इत्याह । तदुत्पत्तरित्यनुमेपाभ्या स्वभावकारणाभ्या पा रम्पर्येणोत्पत्ते । तदव्यभिचारिणावित्यनुमेयाव्यभिचारिणौ। इति हेतो प्रमाण प्रत्यक्षवत् । तेन यदुच्यते ऽ विद्धक पणेना"नधिगतार्थपरिच्छित्ति प्रमाणमतो नानुमान- म्प्रमाणमर्थपरिच्छेदक्त्वाभावादिति तदपास्त । यत सर्व एव प्रेक्षावान् प्रवृत्ति- काम प्रमाणमन्वेपते प्रवृत्तिविषयार्थोपदर्शकत्वेन प्रवृत्तिविषयश्चार्योऽयक्रिया- समर्थ एव। न चानागत प्रवृत्तिसाध्याक्रिया सामर्थ्यवस्तुन प्रत्यक्षम्परिच्छि- नत्तीत्युक्तमत्त कथमत्यार्थपरिच्छेदमानात्प्रामाण्य । तस्मात् स्वविषये तदुत्पत्त्या प्रत्यक्ष यन्मया पूर्वप्रतिपन्न प्रवन्धेनापंक्रियाकारि तदेवेदमिति निश्चय कुवंत् प्रवत्तंकत्वात् प्रमाणन्तथानुमानमपि । प्रत्यक्षत्यापीत्यादिना व्याप्तिमाह। अव्यभिचार एवेति । पूर्वमभि- मतार्यकारित्वेन निश्चितस्यार्थस्य सम्भवे सति भाव एव प्रत्यक्षत्व प्रामाण्यमन्यया तदभावे अर्धाभावे भाविन प्रत्यक्षस्य तद्विप्रलम्भानिश्चितार्थासम्वादात् । एतदु- क्तम्भवति। यदापनियासमर्थम्वस्तु प्रत्यक्ष न परिच्छिनत्ति। यदि च तथाभूत- मपि वस्तु व्यभिचरेत्प्रमाणमपि न स्यात् । अव्यभिचारश्चान्यस्य कोन्यत्तदुत्पत्ते- रित्पन्यस्यान्तिरभूतत्व योन्येन सहाव्यभिचार स तदुत्पत्ते कोन्यो नैवान्य । 10 तदुत्पत्तिरेवाव्यभिचार इत्पर्य । कस्माद् (1) अनायत्तरूपाणामप्रतिबद्धस्वभावाना सहभावनियमाभावादव्यभि- चारनियमाभावात् । तस्मादनियाकारित्वेन निश्चितादर्यादुत्पत्तिरेव प्रत्यक्ष- स्याव्यभिचार इति प्रामाण्यन्तच्चानुमानेप्यस्तीति सम द्वयमिति भाव । एते तदपि निरस्त "प्रमाणस्यागौणत्वादनुमानादर्थनिश्चयो दुर्लभ' इति । यद्यगौणत्वमनुपचारितत्वमुच्यते तदानुमानमप्यनुपचरितमेवास्खल्बुद्धिरूपत्वात् । भय धर्मधर्मसमुदापत्य साध्यत्वे हेतो पक्षधर्मत्वमन्वयो वा न सम्भवति तेन पक्षधर्मत्वप्रसिद्ध्यर्प धर्मिण साध्यत्वमुपचरितव्यमन्वपसियर्पञ्च भर्मस्यत्येवमुपचरितविषयत्वादनुमानमुपचरित । -- स, ..

·२६ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१३) यदि तदुत्पत्तेः कार्य गमकं सर्वथा गम्यगमकभावःप्राप्तः। तदयुक्त यतो लोके घूममात्रमग्निमात्रव्याप्त यत्र धर्मिणि दृश्यते तत्रैवाग्नि- प्रतीतिर्भवतीति कस्यात्रोपचार एव च समुदायस्यापि साध्यत्व सिध्यति । यदाह । "केवल एव धर्मो धर्मिणि साध्यस्तथेष्टसमुदायस्य सिद्धि कृता भवती"ति (1) न चानुमानविषये साध्यशब्दोपचारे सत्यनुमानमुपचरितन्नाम। अथ प्रमाणस्यागौणत्वादभ्रान्तत्वादनुमानस्य तु भ्रान्तत्वादप्रामाण्यमित्यु- च्यते। तदयुक्त (1) भ्रान्तस्याप्यग्न्यनुमानस्य तदुत्पत्त्या वाह्याग्न्यध्यवसायेन लोके प्रामाण्यदर्शनात् प्रत्यक्षवत् । अथ प्रत्यक्षमपि प्रमाणन्नेष्यते तदा लोकप्रतीति- वाधा। प्रत्यक्षानुमानयो प्रमाणयोर्लोकप्रतीतत्वात् । अथ नव प्रत्यक्षानुमानयो प्रमाणत्व प्रतिषिध्यते। किन्तु लिङ्गन्त्रिलक्षण चतुर्लक्षण वा न केनचित् प्रमाणेन सिद्धमिति पर्यनुयोगे यद्यनुमानमुच्यते साधक । पुनस्तत्रापि स एव पर्यनुयोग इत्येव सर्वत्र पर्यनुयोगपराण्येव सूत्राणि। तथा च सूत्र (1) "विशेषेनुगमाभावः सामान्य सिद्धसाधनमि"ति' (1) सदप्ययुक्त । पूर्वमेव अरूप्यग्राहकस्य प्रमाणस्य व्याप्तिवचनेनाक्षिप्तत्वात् । (न चाप्रमाणकेन पर )२ पर्यनुयुज्यते वादिप्रतिवादिनोरसिद्धत्वात् । अथ वचनात्मकमनुमान न वक्तु प्रमाणमथ (व) चनेन पर प्रतिपादयति तथाऽप्रमाणकेन पर्यनुयोग क्रियत इति । तदप्ययुक्त । द्वयोरपि हि वचनादयंप्रतीति प्रमाणभूतवोत्पद्यतेऽर्थपरिच्छेद- कत्वात् केवलम्वक्तुरधिगमस्य निप्पन्नत्वात् प्रमाण नो वा तेन पुनरप्रमा(ण भवत्यप्रामाण्ये वा द्वयोरप्यप्रमा) णमिति कथन्ततीर्थप्रतीति । यदप्युच्यते (1) "परसिद्धनानुमानेनानुमा नन्निपिध्यत"इति तदप्येतेन निरस्तमिति। सयोगवशाद् गमकत्वे। "न च केनचिदङ्गन न सयोगी हुताशन । धूमो वा सर्वया तेन प्राप्त धूमात् प्रकाशनमि"ति। य मर्वया गम्यगमकभावप्रमग आचार्य दिग्नागे नाक्षिप्त पर प्रति तदिहापि कार्य (हेतो आशङ्कते यदीत्यादिना) साध्यादुत्पत्ते कारणात् कार्य- 1 Pramāna-Samuccaya. 2 In the margin ·१ हेतुचिन्ता २७ सर्वघा जन्यजनफभावादिति चेत् । न। तदभावे भवतस्तदुत्पत्तिनियमाभावात् । एव हि (1) कार्य स्वभावैर्यावद्भिरविनाभावि कारणे । हेतुः स्वभावः; हेतु , तत्वायत्वनियमात् । तरेप ये तविना न भवन्ति । इगमका कारणस्येत्यध्याशार सर्वथा गम्य गमकभाव प्राप्त । अग्ने सामान्य- II धर्मपहिरोपधर्मा अपि तार्णपार्णादयो गम्या म्यु। धूमन्यापि त्रिदोपधर्मवद् द्रव्यत्वपापिवत्यायोपि सामान्यधर्मा गमता भवेयु । कुन । सर्वथा जन्यजनर- भावात् (1) तपा हि ययाग्निरग्नित्वद्रव्यत्वसत्त्वादिभि (नामान्यधम्मजनर तथा तापर्णपापारिरि विगेपैरपि । यथा च धूमो मत्लावातिमि स्वनिपतकिपधर्मधुगतो जन्यरतथा सामान्यधर्मगपि सत्यद्रव्यत्यानिमित्तान ययानयो कार्यकारणभावस्तपैव गम्यगमकभाव स्यादित्यत आर। नेल्यादि। न सर्वधा जपजननामावस्तताच गुतस्तथा गम्यगम भाव यात्। कास्मादिति चेत् । तदभारे तेपान्तार्ण (पार्णत्वादीना किोपधर्माजामाने) भवत्तो घूममा रख लेप एक निरोपमन्यो भपतीतोपमात्मरता रगाभापात् । नधा रापभादेज गभाने भवतो पार्द सागा गधर्मपालाय भवतीयेष रपन्च हत्पत्तिनियाराभानात् । कुत रूपा जन्मरण मानो पाजामानिमामा' स्यात् ।। या एकामा पार्य पुगादिर रमादा समिनिनि ) - सिपातीपा। अदिनानाधि। किन त । मति (।) हारपारपापिये। पारणे समाधारानी। गाना- पपिमिलिनियमादि। तेपा सरकार हेतु म लगता। , (!) तलाकमान । गरपामा (६ किमी ना - पाकिम च। गन्दा | ཧ fགས་ འས་སོ - ནས་དང་ ལས་ । होदि -- irth:

·No text on this page.

·२ अनुपलब्धिचिन्ता २६ यभिचाराद् गमफत्व नेप्यते। भावोपि भावमात्रानुगेधिनि ॥४॥ हेतुरिति पत्तते। हतो तादात्म्य तन्नागनुरोधिन्येव । नान्यापत्ते। तडाव- भाधिन पश्चाद्भावनियमाभावात् । कारणाना कार्यव्यभिचारात् । २-अनुपलब्धिचिन्ता (१) श्यानुपलब्धिफलन् अप्रवृत्ति. प्रमाणानाममतिफलाउन्नति । पसकानफला रचित तुभदव्यपंचया ॥५॥ अप्रवृत्ति प्रमाणामनपर भि । अभादेऽप्रवृत्ति पायान् । काम- गमयस्यन्नप्यते। यिभावानुमतिलार। स्वभाप मादि। रेरिति वर्तत किया : विमा भादगागाधिन माता-मादी पाना । - - - हेगिकारा पापात्म्य सन्मालाई । दि । मान्मारते। द.. पनि चार तदनाद । --- --- --fr: सपसत्य रस पासो मानिसमागतान । प्रग्दि .... भिचारा " नरोपिरे तार ཨཁབའ• བཀག ·३० प्रमाणवात्तिकस्यवृत्तिटीना (११५) हारप्रतिषेधस्य फार्यवत् । तेषा हि उपलम्पिासात्। पुर अयं हि भागाभार- प्रतिषेधसाधनहेतूना सदृशो भाव । एवं उपलगिरेव न भाग । वस्तुयोगरा 422b लक्षण वा। अथवा तदाश्रयज्ञानप्रवृत्तिः। तत. नताजानशाहारप्रवृत्ते । अनुपलचिहि भावानामभाव । हेतुभेदापेक्षया। पाचिद् अभाशालकागजात हेतुहि अनुपलब्धिः तस्य भेदो हि विशेषणमिति। नोगाणप्राप्त. सत्तावान्। अन अनुपलब्धिलिङ्गेनाभाव. साव्यश्चेत् । अनुपलब्धिरपि उप- लव्ध्यन्तरस्य साव्ये (ति) अनवत्याप्रसगात् न स्यात् प्रतिपत्ति । अथोपलव्ध्यभावेऽप्यनुपलव्यभाव स्यात् । तथा राताभायोऽपि गित गात् । अपार्थिकाऽनुपलब्धि । अयान्योपलव्याऽनुपलब्धि प्रत्यक्षसिद्धानुपानि । अप्रवृ (त्तिरित्यादि । केपामप्रवृत्ति प्रमा) णानाम् (1) वहनान व्यायभेदेन प्रमाणानाम्बहुत्वात्। आगमापेक्ष 13a -सिध्यतीत्युच्यत इति । एवम्मन्यते। ज्ञानज्ञेययोर्वाधा बोधस्पत्वेन विरोपाद् वोधम्प प्रत्यक्षादिक प्रमाण स्वत एव सिध्यति (1) शेयन्तु घटादिक जडरपत्वात् प्रमाणमपेक्षते। ज्ञानज्ञेयाभावयोस्तु नीरूपत्वेन विशेपाभावात् कथ ज्ञा (नाभावस्य स्वत सिद्धि हृयाभावस्य च) ३ ज्ञानाभावात् सिद्धिरुच्यते। अथ ज्ञानाभावो नान्येन सिध्यति । तथा हि ज्ञानाना स्वसम्विदितस्पत्वेनकज्ञानमसगित्वाभावात् । केवल यदि स्वसन्ताने ज्ञान स्याद् उपलभ्येतानुपलम्भादसदेव तदिति स्वत एव ज्ञानाभाव सिद्ध इष्यते। तथा सत्ताऽभावोपि सिद्ध स्यात् । तत्रापि हि यदि सत्ता स्यादुपलभ्येतानुप- (लम्भान्नास्तीति निश्चीयते ततश्चा) पाथिकानुपलब्धिरभावसिद्धौ। विज्ञान वान्यवस्तुनीति पक्ष दूपयितुमा ह। अथेत्यादि । अन्यस्य घटादिविविक्तस्य भूतलस्योपलब्ध्या घटानुपलब्धिसिद्धि रिति प्रत्यक्षसिद्धानुपलब्धिः । एतदुक्तम्भवति । घटगाहकत्वस्य भूतलगाहकस्य चैकज्ञानससगित्वाद् यदा भूतलग्राहकमेव तज्ज्ञानम्भवति । तदा घटागाहकत्वाभाव (निश्चाययतीति प्रतीतिप्रत्यक्षसिद्धव घटानुपलब्धि । 1 In the margin. 2 12th leaf is missing.

·२ अनुपलब्धिचिन्ता
३१
तपाऽन्यसत्तयाऽसत्ता किन्न सिध्यति ।
तपान्वसत्तयाऽसत्ता किन्न मिध्यति। तत्व नुप भिवत् । हमोरपि
पटप्रदेदापोरेषज्ञानससनित्दादित्वाभिप्राय ।
घटविविन्नन्य भतल्लादे
सत्तया सिद्धचा निषेध्यस्थापत्य सत्ता किन्न मिध्यति ।
ननु भापनिवृत्तिरूपोऽभाव न कर प्रत्यक्षानि इत्युच्यते।
एसम्मन्यते। अनावो नाम नारूपेव के मूलच नाविषयमेव प्रया-
मन्चागद पवारयति । तेन पदुक्तक ( प त्याभाव प्रतीपत जिन।
पतो न ताप घटादीनामन्योन्याभावोऽभिन्न घटविनागे पटायन्तित
पटापभावस्य दिनप्टत्वात् । अथ भिन्नोऽभावन्तदा पटानीना पानी
स्यात् । पदा हि पटानावरूप पटो न भवति तदा पटो पट एपमार। पसार
पटस्प पटानावाद भिन्नत्वाद् घटर पता तथा पटा देरपि स्मात् ।
भिन्नतादेव।
नाप्पा परम्पराभिन्नानामभाषे न भेद पाते परे । ररख मि.
परवि चित्तरजात्। न
साभिन्नानामन्योल्माभान सम्भवति।
परस्परभिन्नानामभावेन भेद नियते स्वतन्य एन भिन्नालानुत्पत्ते । मतिर
प्यपहार नियते । पत्तो भादा माली मीप (P) पोपत्तिरेच लो
(1) स प प्रत्यक्ष प्रतिभासा भेदवारह।
तेत पायो रुपनारसिदिमाग पनि नि तमाम
(1) भाजपलोभवो नामनिरोगरगह। पार----
भावागादिस स्वामिनादेवी (1) नलिभार
गापित प्ररोहमावादलते।
माना जो समर स्प
जित्।
परेर दिनहर
མ་ ༥ ལས་གཡག་ གས༌ ས་

·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१३५) हारप्रतिषेधस्य कार्यवत् । तेषा हि उपलब्धिस्सत्वात्। पुर अय हि भावाभाव- प्रतिषेधसाधनहेतूना सदृशो भावः। एव उपलब्धिरेव न भावः। वस्तुयोग्यस्य 422b लक्षण वा। अथवा' तदाश्रयज्ञानप्रवृत्तिः। ततः सत्ताज्ञानशब्दव्यवहारप्रवृत्ते । अनुपलब्धिहि भावानामभावः। हेतुभेदापेक्षया। क्वचिद् अभावज्ञानकार्यत्वात् हेतुहि अनुपलब्धिः तस्य भेदो हि विशेषणमिति। नोपलब्धिलक्षणप्राप्त- सत्तावान् । अत्र अनुपलब्धिलिङ्गनाभावः साध्यश्चेत् । अनुपलब्धिरपि उप- लब्ध्यन्तरस्य साध्ये (ति) अनवस्थाप्रसगात् न स्यात् प्रतिपत्ति.। अथोपलब्ध्यभावेऽप्यनुपलब्ध्यभाव स्यात् । तथा सत्ताभावोऽपि सिद्ध स्यात् । अपार्थिकाऽनुपलब्धिः। अथान्योपलब्ध्याऽनुपलब्धि प्रत्यक्षसिद्धाऽनुपलब्धि । अप्रवृत्तिरित्यादि। केपामप्रवृत्ति प्रमा) णानाम् (1) वहुवचन व्यक्तिभेदेन प्रमाणानाम्बहुत्वात् । आगमापेक्षा ३ X X Iza -सिध्यतीत्युच्यत इति। एवम्मन्यते। ज्ञानज्ञेययोर्वाधा बोधरूपत्वेन विशेषाद् बोधरूप प्रत्यक्षादिक प्रमाण स्वत एव सिध्यति (1) ज्ञेयन्तु घटादिक जडरूपत्वात् प्रमाणमपेक्षते। ज्ञानज्ञेयाभावयोस्तु नीरूपत्वेन विशेपाभावात् कथ ज्ञा(नाभावस्य स्वत सिद्धि ज्ञेयाभावस्य च) ३ ज्ञानाभावात् सिद्धिरुच्यते। अथ ज्ञानाभावो नान्येन सिध्यति । तथा हि ज्ञानाना स्वसम्विदितरूपत्वेनैकज्ञानससर्गित्वाभावात् । केवल यदि स्वसन्ताने ज्ञान स्याद् उपलभ्येतानुपलम्भादसदेव तदिति स्वत एव ज्ञानाभाव सिद्ध इष्यते। तथा सत्ताऽभावोपि सिद्ध. स्यात् । तत्रापि हि यदि सत्ता स्यादुपलभ्येतानुप- (लम्भान्नास्तीति निश्चीयते ततश्चा) पाथिकानुपलब्धिरभावसिद्धौ। विज्ञान वान्यवस्तुनीति पक्ष दूपयितुमाह। अथेत्यादि। अन्यस्य घटादिविविक्तस्य भूतलस्योपलव्ध्या घटानुपलब्धिसिद्धिरिति प्रत्यक्षसिद्धानुपलब्धि । एतदुक्तम्भवति । घटग्राहकत्वस्य भूतलग्राहकस्य चैकज्ञानससर्गित्वाद् यदा भूतलग्राहकमेव तज्ज्ञानम्भवति। तदा घटाग्राहकत्वाभाव (निश्चाययतीति प्रतीतिप्रत्यक्षसिद्धव घटानुपलब्धि । 1 In the margin. 2 12th leaf is missing.

·२ अनुपलब्धिचिन्ता तथाऽन्यतत्तयाऽसत्ता किन्न सिध्यति । तपान्यसत्तयाऽसत्ता किन्न सिध्यति तधेत्यनुपलब्धिवत् । हयोति पटप्रदेशयोरेषनानसगित्वादित्यभिप्राय । लन्यस्य घटविविन्नस्य भवनादे सत्तया सिनचा निषेध्यस्पार्थस्य मत्ता किन्न मिध्यति । ननु भावनिवृत्तिरूपोऽभाव स प प्रत्यक्षानिक इत्युच्यते । एवम्मन्यते। अभादो नाम नास्त्येव केवर मून्य भावविषयमेव प्रलय- मन्गभाय व्यवहारपति । तेन यदुक्त'मर्था पत्त्याऽभाव प्रतीक्त इति नन्। पतो न तापद् पटादीनामन्योन्याभावोऽभिन्न पटविनागे पटाएपनि। पटापनापन्य विनष्टत्वात् । अध भिन्नोऽभावस्तदा पटादीना परमको न्यात् । पपा हि घटाभावरप पटो न भवति तदा पटो पर एक स्मार! पण पटन्य पटाभावाद् भिन्नत्वाद् घटरूपता तथा पटा देरराम ग्यात् । पामगर भिन्नत्वादेय। गाप्पा परस्पराभिन्नानामभाये न भेद समपते । तब रिनाम- भेदारविचित रत्चात् । न पाभिन्लानामन्योन्याभार सम्मति परस्परभिन्नानामभावेन भेद पियते परतुन्म एच भिनानामतते । गरि. पहार पिरते। यतो भावानामात्मीया मीय (२) रूपेगोन्पत्तिरेप पोर: (1) स प प्रत्यक्ष प्रतिभातादेव भेदयपहारतु । ते। पचते पर पनप रतिक्रियावाधिो रिहासान । बिच (1) भागभन्योभदो नागनिक भन्नेपरपार पर भाषामपि समाप्तिी शिगनादेश पिन (।) नाति प्राप मादित्त प्रमलो। जगणन्तते । --भागभारे रति रेगे गावि स्तान m དྷཱཨཱཡས་ ཡབྷཱ་ཝ ༢ པ༑ ༑ཡ་ དེ༌ལ་ रोजी रेल Prem -~- ཝཱཡཱསམཡས་| ས་ཝ་བྱ་ सा: TET ·३० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१३५) हारप्रतिषेधस्य कार्यवत् । तेषा हि उपलब्धिस्सत्वात्। पुर अयं हि भावाभाव- प्रतिषेधसाधनहेतूना सदृशो भाव.। एवं उपलब्धिरेव न भाव.। वस्तुयोग्यस्य 422b लक्षण वा। अथवा' तदाश्रयज्ञानप्रवृत्तिः। ततः सताज्ञानशब्दव्यवहारप्रवृत्ते । अनुपलब्धिहि भावानामभाव'। हेतुभेदापेक्षया। क्वचिद् अभावज्ञानकार्यत्वात् हेतुहि अनुपलब्धिः तस्य भेदो हि विशेषणमिति। नोपलब्धिलक्षणप्राप्त- सत्तावान्। अत्र अनुपलब्धिलिङ्गेनाभावः साध्यश्चेत् । अनुपलब्धिरपि उप- लव्यन्तरस्य साध्ये (ति) अनवस्थाप्रसगात् न स्यात् प्रतिपत्ति । अथोपलब्ध्यभावेऽप्यनुपलब्ध्यभाव' स्यात् । तथा सत्ताभावोऽपि सिद्ध स्यात् । अपार्थिकाऽनुपलब्धिः। अथान्योपलब्ध्याऽनुपलब्धि प्रत्यक्षसिद्धाऽनुपलब्धि । अप्रवृ(तिरित्यादि। केपामप्रवृत्ति प्रमा)'णानाम् (1) बहुवचन व्यक्तिभेदेन प्रमाणानाम्बहुत्वात्। आगमापेक्षा x X 13a सिध्यतीत्युच्यत इति। एवम्मन्यते। ज्ञानजेययोर्वाधा वोधरूपत्वेन विशेपाद् वोधरूप प्रत्यक्षादिक प्रमाण स्वत एव सिध्यति (1) ज्ञेयन्तु घटादिक जडरूपत्वात् प्रमाणमपेक्षते। ज्ञानज्ञेयाभावयोस्तु नीस्पत्वेन विशेपाभावात् कथ ज्ञा (नाभावस्य स्वत सिद्धि हृयाभावस्य च) ३ ज्ञानाभावात् सिद्धिरुच्यते। अथ ज्ञानाभावो नान्येन सिध्यति । तथा हि ज्ञानाना स्वमम्बिदितस्पत्वेनंकज्ञानससगित्वाभावात् । केवल यदि स्वसन्ताने ज्ञान स्याद् उपलभ्येतानुपलम्भादसदेव तदिति स्वत एव ज्ञानाभाव सिद्ध इप्यते। तया सत्ताऽभावोपि सिद्ध. स्यात् । तत्रापि हि यदि सत्ता स्यादुपलभ्येतानुप- (लम्भान्नास्तीति निश्चीयते ततश्चा) पाथिकानुपलब्धिरभावसिद्धौ। विज्ञान वान्यवानुनीति पक्ष दूपयितुमाह। अयेत्यादि। अन्यस्य घटादिविविक्तस्य भूतलम्चोपलव्या घटानुपलब्धिमिद्धिरिति प्रत्यक्षसिद्धानुपलब्धि । एनदुस्तम्भवति। घटगाहकत्वस्य भूतलग्राहकस्य चकज्ञानससगित्वाद् यदा मृतलगाहकमेव तन्नानम्भवति। तदा घटाग्राहकत्वाभाव (निश्चाययतीति प्रीतिप्रत्यक्षमिद्धव घटानुपलब्धि । 11. the margia. ? 12th leaf is missing.

·२ अनुपलब्धिचिन्ता ३१ १ तथाऽन्यत्तत्तयाऽमत्ता किन्न सिध्यति । तपान्यसत्तयाऽसत्ता किन्न सिध्यति । तथेत्यनुपलब्धिवत् । द्वयोरनि पटप्रदेवायोरेकज्ञानससनित्वादित्यभिप्राय । अन्यस्य घटविविक्तस्य भतलादे सत्तया सिद्धघा निषेध्यस्वार्थस्य सत्ता किन्न मिध्यति । ननु भावनिवृत्तिरूपोऽभाव स कप प्रत्यक्षसिद्ध इत्युच्यते । एवम्मन्यते । अभावो नाम नास्त्येव केवल मूल्स्य भावविषयमेव प्रत्यक्ष- मन्याभाय व्यवहारयति । तेन यदुक्त म ा प त्याऽभाव प्रतीयत इति तन्युन । यतो न तावद् घटादीनामन्योन्याभावोऽभिन्न घटविनागे पटाधुत्पत्तिप्रगत। पटापभावन्य विनप्टत्वात्। अध भिन्नोऽभावस्तदा घटादीना पसीन स्यात् । यदा हि पटाभापरप पटो न भवति तदा पटो पट एव पात्। न । घटस्य पटाभावाद् भिन्नत्वाद् घटरूपता तथा पटा देराप स्यात् । पटाना भिन्नत्दादेव। नाप्पा परस्पराभिन्नानामभावे न भेद शक्यते व । तस्य मिनाभि भेवारणेविचित्तरत्वात्। न चाभिन्नातामन्योन्याभाव सम्भवति । नारि पररपरभिन्नानामभावेन भेद मियते स्वहेतुभ्य एव भिन्नानामुतत्ते । नाति - त्यपहार वियते। यतो भावानामात्मीया-मीय (') रूपेणोलत्तिरेच रू. (1) स च प्रत्यक्षप्रतिभासनादेच भेदव्यवहार । ते। ययुपते परत्वसमरसिद्धिनागपगपाटिने ति तस्मान्न । सिर (1) भाषाभापयोभयो गाभानिवन्धनोगपरमापनमा । अप करून भावारामपि स स्वाति शिगभाग नलिन (पि भावना कम मारित्व प्रसन्नते। हेमादेशानुत्पते । नागनादे सति तो सासालत्ति लागत । . पोदाममापि गर्जेनि मानिस -- ''T པད དཔལ ཁ ག་ཡ་མ་ मागरेच पाश रममा प्रायगर' । सावन । मेयर पदो।

·३० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१२५) हारप्रतिषेधस्य कार्यवत् । तेषा हि उपलब्धिस्सत्वात्। पुर अय हि भावाभाव- प्रतिषेधसाधनहेतूना सदृशो भावः। एव उपलब्धिरेव न भाव । वस्तुयोग्यस्य 422b लक्षण वा। अथवा' तदाश्रयज्ञानप्रवृत्ति । तत. सताज्ञानशब्दव्यवहारप्रवृत्त । अनुपलब्धिहि भावानामभावः। हेतुभेदापेक्षया। क्वचिद् अभावज्ञानकायंत्यात् हेतुहि अनुपलब्धि तस्य भेदो हि विशेषणमिति। मोपलब्धिलक्षणप्राप्त- सत्तावान्। अत्र अनुपलब्धिलिङ्गनाभावः साध्यश्चेत् । अनुपलब्धिरपि उप- लब्ध्यन्तरस्य साध्ये (ति) अनवस्थाप्रसगात् न स्यात् प्रतिपत्तिः । अथोपलव्ध्यभावेऽप्यनुपलब्ध्यभाव स्यात् । तथा सत्ताभावोऽपि सिद्ध स्यात् । अपार्थिकाऽनुपलब्धिः। अथान्योपलब्ध्याऽनुपलब्धि प्रत्यक्षसिद्धाऽनुपलब्धि । अप्रवृत्तिरित्यादि। केपामप्रवृत्ति प्रमाणानाम् (1) वहुवचन व्यक्तिभेदेन प्रमाणानाम्बहुत्वात्। आगमापेक्ष' X X 13a -सिध्यतीत्युच्यत इति । एवम्मन्यते। ज्ञानज्ञेययोर्वाधा बोधरूपत्वेन विशेपाद् बोधरुप प्रत्यक्षादिक प्रमाण स्वत एव सिध्यति (1) ज्ञेयन्तु घटादिक जडरूपत्वात् प्रमाणमपेक्षते। ज्ञानज्ञेयाभावयोस्तु नीरूपत्वेन विशेपाभावात् कथ ज्ञा (नाभावस्य स्वत सिद्धि हृयाभावस्य च) ३ ज्ञानाभावात् सिद्धिरुच्यते। अथ ज्ञानाभावो नान्येन सिष्यति तथा हि ज्ञानाना स्वसम्विदितरूपत्वेनैकज्ञानससगित्वाभावात् । केवल यदि स्वसन्ताने ज्ञान स्याद् उपलभ्येतानुपलम्भादसदेव तदिति स्वत एव ज्ञानाभाव सिद्ध इष्यते। तथा सत्ताऽभावोपि सिद्ध. स्यात् । तत्रापि हि यदि सत्ता स्थादुपलभ्येतानुप- (लम्भान्नास्तीति निश्चीयते ततश्चा) पाथिकानुपलब्धिरभावसिद्धौ। विज्ञान वान्यवस्तुनीति पक्ष दूपयितुमा ह। अथेत्यादि । अन्यस्य घटादिविविक्तस्य भूतलस्योपलब्ध्या घटानुपलब्धिसिद्धि रिति प्रत्यक्षसिद्धानुपलब्धि । एतदुक्तम्भवति। घटगाहकत्वस्य भूतलग्राहकस्य चैकज्ञानससगित्वाद् यदा भूतलग्राहकमेव तज्ज्ञानम्भवति। तदा घटाग्राहकत्वाभाव (निश्चाययतीति प्रतीतिप्रत्यक्षसिद्धव घटानुपलब्धि । 1 In the margin 2 12th leaf is missing.

·२ अनुपलब्धिचिन्ता पदा पुन एवविधेऽनुपलब्धिरेवामता, तदा मिझेऽपि विषये मोहाद् विषयिणो ज्ञानाद व्यवहारान् अप्रतिपद्यमान ' विषयप्रदमनन नमर्य प्रवर्तते। यया सास्नादिगमुदायात्मकत्वादय हि गोरिति । तथा च दृष्टान्नाऽसिद्धिचोदनाऽपि प्रतिब्यूटा। विषयप्रतिपत्तावप्यप्रतिपनविषयिणा दर्शनात् । एवमन्योरनुप- प्रति दृपयानुप भो नाभाव व्यभिचरतीत्यभायव्यव्हार प्रत्यक्षामित। न नाप्पभावोनुपरधानामपि (मत्त्वान्नित्य गपमानानुन) भन्निा इति कृत्वा पवहन्माक्य ति व युगन । वाभानि प्रत्यधन्न म्यात् । मन्देहान नान्यग्निचायन मन्पद बहागरम प्रत्यक्ष निनायग वाद् भादवद् दृश्यम्गाभारमपि त्यवायी। नयन्तहास पवहारय माध्यमित्याह । पदा पुनन्तिादि। एट पापभयो यानु (पर रिधरेदागता पदा) नागगता । तया कि: प्रपोणाभावत्यवहाम्य विषये। मोहाद् विषयिणो [(sform जात नीता। नारतीत्येवम्भाच साद Tr परपर प्रदतिर्यपार । तापरिपतमान पुमान। यिने .... वहादिपपना पलिपिसाप्रामोदर7 (..! :-~- प्रपत्त्यते। दायानमार। यधेत्यादि । सारनादिसमुदायाम तमोर, 7 | दाल - ... महागे वा गावकार - : ཝཱ་ དེ༌ནསཡནས༽ ：： སམས་ལྷན་གཀ མཱན - पादरूनन । वा... :' ता पनि दे । रूपा देश सामनीत प्रति। 2 हारे -From प्रतिसिदि।

·No text on this page.

·२ पनुपलब्धिचिन्ता यदा पुन एवविधेऽनुपलब्धिरेतासता, तदा सिद्धेऽपि विषये मोहाद् विषयिणो ज्ञानगद व्यवहारान् अप्रतिपद्यमान' विषयप्रदर्शनेन समये प्रवर्तते। यथा सानादिसमुदायात्मकत्वादय हि गौरिति । तथा च दृष्टान्ताऽमिलिचोदनापि प्रतिप्यूटा। विषयप्रतिपत्तावप्यप्रतिपन्न विषयिणा दर्शनात् । एवमनयोरनुप- प्रति दृष्यानुपरम्भो नाभाव व्यभिचरतीत्यभावव्यवहार प्रत्यक्षनिः । न नाप्पभावोनुपर धानामपि (मत्त्वान्नित्य गपमानानुष) परममिनार इति प्रत्वा पवार्तुमाक्य इति वक्त युक्त । एव साभावी निदनादनमति प्रत्यक्षन्न स्यात् । मन्देहान्न नान्यनिरचायन मन्पद् व्यवहाराज पुन । नरमात् प्रत्यक्षानिएनायकत्वाद् भाववद् दृश्यस्याभावमपि व्यवहारयति । नापन्तहानदयवहारस्थ सापत्पमित्याह । यदा पुनरियादि। एद दि परम्भयोग्यानु (पर धिरेवासता पदार्थानामसत्ता गाया। तवा सिक प्रलपानावपारस्प दिपये। मोहाद् विषयिणो [इगतो ()दिरात ज्ञान । नास्ती विमार। नारतीत्वम्भाच दाद निराधादाम पुरपार प्रवृत्तिर्यपार । नानप्रतिपमान पुमान् । दिपकप्रदर्शने का बादिपपरन पटपिचिलाप्रास्पोपरगाभासा एबीन। समयावतारे प्रपर्यते। इष्टान्तमाह। यधेत्यादि । सारनादिसमुदायाम गौ। - तर गोल मारते मि तु गोचकार । पवार - मागे दाये तानारूपाला चार - ने गोमारे पपरली। रास्मादिसमुदामिनगे गोरो। पापो रूपनिििा । बार पेऽप तलिमिनमाने पर ताद् परविधिषि परमारे गयी । तपा घेशियाप र सारक ते दासानाचिोदनदि निया प्रतिगि। हमारे सपने को सापरच पाला पाने का हरारे तु मारमा। -'-TE | सोनि स्वाति माला। पिपरे। - --for- মণিৰামনা"।

·३४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११५) लब्ध्योहि स्वविपर्ययहेत्वभावभावाभ्या सद्व्यवहारप्रतिषेधफलत्वमुक्तम् । एकत्र सशयात् अन्यत्र तु विपर्ययात् । तत्राद्या प्रमाणमुक्ता सद्व्यवहारनिषेधे उपयो- गात्। न तु व्यतिरेकदर्शनादौ सशयादुपयोग । युक्ता द्वितीया त्वत्र प्रमाणं 3a निश्चय फलत्वात् ॥ 4b व्यवहारोपि निमित्तनिश्चया भावान्मृत्पिण्डे न प्रवर्त्तयत्यनुपलम्भनिमित्तप्रदर्शने घटाभावव्यवहारे प्रवर्त्यते । एवमित्यादिनोपसहार । एवमुक्तेन प्रकारेणानयोरनुपलब्ध्योदृश्यादृश्ययो सयवहारप्रतिपेधफलत्वन्तुल्य । कथ स्वविपर्ययहेत्वभावभावाभ्या स्वशब्देन सयवहारस्य स्वरूप गृह्यते विपर्ययशब्देन सद्व्यवहारविरुद्धोसद्व्यवहारो गृह्यते। तयोर्हे तू। स्वविप- र्ययहेतू । तत्र स्वहेतुरुपलब्धिविपर्ययहेतुर्दश्यानुपलब्धि । तयोरभावभावी। स्वविपर्ययहेत्वभावभावौ। ताभ्यां। एतदुक्तम्भवति (1) अदृश्यानुपलब्धौ सद्व्यवहारनिमित्ताया उपलब्धे प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तावभावात् सद्व्यवहारनिवृत्ति । दृश्यानुपलम्भे तु सद्व्यवहार- विरुद्धस्यासद्व्यवहारस्य निमित्तसद्भावात् प्रवृत्तिस्तेन सद्व्यवहारस्य निवृत्ति-2 रिति सद्व्यवहारप्रतिपेधफलत्वन्तुल्य । ननूपलम्भनिवृत्तावप्यर्थस्य सन्देहात् कथ सद्व्यवहारो निवर्तत इत्याह । एकत्रेत्यदृश्यविपयायामनुपलब्धौ सत्त्वस्य सशयात् ततो निश्चयात्मक सत्त्वव्यव- हारो निवर्तत एव । सन्दिग्धस्तु सत्त्वव्यवहारो न निवर्तते । अन्यत्र तु दृश्यापलब्धौ विपर्ययादिति सशयविपर्ययो निश्चयस्तस्मात् । असत्त्वस्य निश्चयादित्यर्थ । यद्यदृश्यानुपलब्धौ सशय कथ सा प्रमाणमित्याह। तत्राद्येत्यादि। तत्र द्वयोरनुपलब्ध्योर्मध्ये आद्या दृश्यानुपलब्धि प्रमाणमुक्ता सद्व्यवहारनिषेधे उपयो- गाद् व्यापारात्। क्व तर्हि तस्या अप्रामाण्यमित्याह । न त्वत्यादि। व्यतिरेकस्याभावस्य दर्श- नन्निश्चय । आदिग्रहणाच्छब्दो व्यवहारश्च गृह्यते। सशयाद् यतो नाभाव- निश्चय उत्पद्यते। तस्मान्न प्रमाण। द्वितीया त्विति । दृश्यविपयानुपलब्धि । अति व्यतिरेकदर्शनादौ निश्चयफलत्वान्निश्यच एव फलमस्या इति कृत्वा । सा च दृश्यविषयानुपलब्धि प्रयोगभेदाच्चतुर्विधेति सम्बन्ध । विरुद्धश्च विरुद्धकार्य चेति विम्पकोप । मिद्धिरु (पलब्धिर्दश्यात्मनो) रित्यत्रापि सम्बन्धनीय। 1 In the margin ·२ अनुपलब्धिचिन्ता (२) अनुपतन्धिश्चतुर्विधा सा च प्रयोगभेदात् । ( विरुद्धकार्ययोः सिद्धिः, सिद्धिहेतुभावयोः।) दृश्यात्मनोर; अभावाचानुपलब्धिश्चतुर्विधा ।।६।। यावान् श्चित् प्रतिषेधव्यवहार सर्वोह्यनुपलब्ध्या। तथा हि स द्विधा स्पित। कस्यचिद् विधिना निषेधेन वा। विधावपि विरुद्धो वा विधीयताविरुद्धरे वा। अविरुद्धस्य विधौ सहभावविरोधाभावाद् अप्रतिषेध । विरुद्धस्याप्यनुपल- ल्ध्यभावेन प्रतिषेधाति । तथा हि अपर्यन्तकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावाद् विरोधगति । साऽपि अनुपलब्धित । एतेन स्वभावविरुद्धोपलब्धिविरुद्धकार्योपलब्धिश्च द्वे निर्दिष्टे। पसिद्धि]तुभावयो दृश्यात्मनो.' इत्युपलब्धिलक्षणप्राप्तयो कारणम्वभावयोरनुपलब्धिरित्पर्य । एतेनापि कारणानुपलब्धि स्वभावानुपलब्धिश्च द्वे निर्दिष्टे इति चतुर्धा भवति। अभावात्यभावोभावव्यवहारश्चार्थ प्रयोजन (यत्वा सा तथा।)२ नन् विरुद्धकार्ययो सिद्धिरित्यत्रानुपलब्धिरिति न धूयते (1) तत्कथमनयोर- नपलभिलमित्यत जाह । यावान् कश्चिदित्यादि । यावान् कश्चिदिति व्याप्ता(?) चैतत् कप्पेत । न कश्तित् प्रतिषेधव्यवहारो लिङ्गजोस्ति योनुपलब्धिमन्तरेण दाक्यते कतुं। न तु प्रत्यक्षमाध्यत्वमभावव्यवहारम्य निराकृतमेतच्च- पागेवोक्तन्तामेव (व्याप्ति दर्शयितुमाह । तथा होति)। स इति प्रतिषेध । द्विधा पियत व्यवहित कत्यचिदर्थस्य विधिना निषेधैन वा (1) कस्पनिद्विधा- IS बपि घिमाणे। विरुद्धो वा विधीयताविरतो वाऽविरुद्धत्य विधौ निषिध्यमा- नविधीपमानयो सहभावविरोधाभावादप्रतिषेधो निषेध्यानिमतत्व । विरुद्धस्यापी- स्यादि। एव घनौ विरुद्ध स्माद् यदि तत्र स्वविरुद्धस्यानुपल (धे । तथा होत्या- दिनैतदेवा)। अपर्यन्तकारपस्येताक्षीणकारपस्या भवत मन्नानेनोत्पद्यमानम्प शीतत्पशदिरयादिसन्निधानात् पूर्वमिति द्रष्टव्य । अन्यभावेऽग्न्यादिभावेना. वादनुत्पादाद् विरोधगति । न त्वभावादहेतुत्वाद् विनामन्य। एतदुक्तम्भवति। पूर्वपूर्वस्व शीतस्पर्गत्य स्वरमनिरोधे सत्युत्तरोतरस्य । 1 Dig-gam Dag-pa. In the margin ·३ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१६) अन्योन्यो पलब्धिपरिहारेण स्थितिलक्षणता वा विरोध नित्यानित्यनद । चा (ग्नितारतम्येन गीतस्पर्ग) स्थापनयनारतम्यगोगिन कर्मणोनयमानम्य यावत्सर्वसर्वेणानुत्पत्तिरुप्णम्पर्णलक्षणो भानि। तेन निनुपि पिना:- ग्निसन्निधानात् पूर्व प्रबन्धप्रवृत्तम्य शीनम्पर्गन्ग मग्मनिरोघेज्यम्य न प्रबनो- नोत्पित्मोरग्निसन्निधाने मत्यनुत्पत्तेरग्निगीतयोगिरोगनियों न तु परमा- र्थतो विरोध । अत एव विरोवगतिगि (त्याह। (यत्पुनरुच्य) ते (1)न कारणनिवर्तनमन्तरेण म्यनिरन्यादिनियतंकी नामेति । तदयुक्त । निर्हेतुकत्वाद् विनागम्य कथ कारणम्य निवर्तक । अथ महेतु- कविनाशमभ्युपगम्यैवमुच्यते तदा यथामो कारण निवर्तयति कार्य किन्न नियत्तं- यति। यदि च कारणनिवर्तनमन्तरेण न कार्य निवर्तयितु गायते तदा तत्कारण- स्यापि कथन्निवर्तक यावत्तत्कारण न निवत्तयति तलारणम्याप्यवमित्यनवम्यया न कश्चित् कस्यचिन्निवर्तक स्यात् (1) न च सन्ताना'पेक्षयतद्वक्तु युज्यते सहे. तुके विनाशे सन्तानस्यवाभावादिति यत्किञ्चिदेतत्। स चेत्यन्यभावे सत्यभावो- नुत्पत्तिलक्षणो विरोधहेतुरनुपलब्धे सकाशाद् व्यवह्रियते। अनेन सहानवस्थालक्षणो विरोधो व्याख्यात । द्वितीय विरोधन्दर्शयन्नाह। अन्योन्योपलब्धीत्यादि। अन्योन्योपनि परस्परप्रतिपत्तिस्तस्या परिहारो विवेकस्तेन स्थित लक्षण स्वस्प ययोस्तो तथोक्तौ। तयोर्भावोन्योन्योपलब्धिपरिहारस्थितलक्षणता। सा वा विरोध (1) वा शब्द समुच्चये । नित्यानित्यत्ववदिति दृष्टान्त । ननु प्रथमविरोधेप्यस्त्येव परस्परपरिहार । द्वितीयेपि सहानवम्थान। तथा हि ययोरेव धर्मयोरेकत्रानवस्थानन्तयोरेव द्वितीयो विरोध । तथा हि रूप- रसयोरय नेप्यते । तत्कस्माद् विरोधट्टयमुक्तमिति चेत् (1) सत्य विपयविभागार्थन्तुक्त। पूर्वो विरोधो दृश्यवस्तुविषय एव । द्वितीय- स्त्ववस्तुविपयोप्यदृश्यविपयश्चेत्येके। यद्वा पूर्वकोन्यतोन्यस्याभावप्रतिपत्त्यान्येन सह विरोध । द्वितीयस्त्वन्येन सहकत्वाभावेन स्वस्पविपय इत्यनयोविरोध- 1b योर्महान् भेद । तथा हि नित्यत्वनिवृत्तिरूपमनित्यत्वम नित्यत्वनिवृत्तिस्प- ञ्चानित्यत्वमित्येवमन्योन्यपरिहार एव विरोध स्वरूपनिष्ठ । न च नील- 1 In the margin ·- २ अनुपनधिचिन्ता तत्राप्येकोपलब्ध्याऽन्यानुपलब्धिरेवोच्यते। अन्यथाऽनिषिद्धोपलब्धिकस्या- निवृत्तिरूपम्पीतम्पीतनिवृत्तिरूप च नीलमनयोर्भावरूपत्वान्नीलाभावे पीतस्य भावप्रसगाव (1)तस्मान्नानयोरच विरोध । नाप्यनयोरन्योन्याभावाव्यभिचारणाय विरोधोऽप्रतीते । अत एवाविरुद्धस्य विधानमुच्यते। नीलस्यापि नीलनिवृत्ति- रूपेणानीलेनाय विरोधो न नीलाभावनियतेनानीलेन तथाभूतस्यानीलवस्तुन पीतादिव्यतिरिक्तस्याभावात्। कथन्तर्हि नीलादौ दृश्यमाने पीतादेस्तादात्म्य- निषेध । नप दोपो यस्मात् । नीलस्यैकस्योपलम्भेन्यस्यादृन्यस्याप्युपलम्भमान- स्वभापत्वे मति तथैवोपलम्भ स्थादित्येवमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वम्परामय तादात्म्य स्वभावानुपलम्भान्निपिध्यते । अत्रापि च विरोधे ग नानप धे- रित्यपेक्षणीयन्तेनायमर्थ (1)स चान्योन्यपरिहारो विरोधोन्पलगेरेव निम्त- व्य । तथा हि (1) विरोधिनाम्बिरोध एकप्रतिभाने सत्पन्याप्रतिभासामेवोचते (1)भावस्य च रूपे प्रतिभासमाने तदभादो न प्रतिभासते (1) तरमाद् भाषामा वयोम्नादात्म्येनाप्रतिभासनाद् विरोधो निश्चीयते । एप नियानित्वादावय- निदपेतव्य । अप्रति भासन जैकप्रतिभासनमेवोच्यते। तदाह । तत्रापीचादि । तनाप्प- नन्तरोगले विरोधे। एपोपलव्ध्या। एक्स्प पिरोपिन का पान्दानुपलधिरेव निषेप्यानुपर धिरेवोत्यते। अत्यति पयोपरमध्यान्यानुपलब्धिनोपने। तदा- निषिक्षा उपलब्धिर्वरूप निपध्या तस्तोपत्त्याचप्पभातातिः। ननदचो. परभ्यमानम्य पिरोपित्यमेव न स्यात् । तस्माद् दिरोधमन्याप नि- छात्पाद विरुदोरनापयो लिपिमुखेन प्रवाना अप्पपलियभावा भवन्ति। नन् पिरोपिनोस्रोिपर सम्माशिम पिपाने । न न नन्द- मापस्य प्रनापन्य स्प सम्मानिर्भवति। हन्थिन्यो । प्रत्यक्षम्य रूप धमत्व भी नारे । पन्दिरको पद- पापा प्रतिभालात् । ग्ना दर दोन वाय प्रो दृष्ट्या गीतारनपोनीपत नि । अगोरते। परि पिरोपनन्दपनारेगमदभने विधि - - Inters ·३८ प्रमाणवात्तिास्ववृत्तिटीका (१६) भावासिद्ध. । एकस्य निषेधात् अन्याभावामिही हि अनुपलब्धिमिद्धिरेव। निषेधस्य हि अनुपलब्धिस्पत्वात् । अयान्यनिषेध तत्रापि कार्यकारणयो अनुभयस्य वा। तत्रानुभयस्य प्रतिबन्धाभावात्। तदभावेऽन्येन न भनितव्य- मिति कुत एतत् । कार्यानुपलब्धावपि तदभाव , यतो नाकारणानि तद्वन्ति वैकल्य (प्रतिवधसभव)प्रसगात् तदभाव. कुन स्यात् । तस्मात् कारणानुपल- धिरेवाभाव गमयति । स्वभावानुपलब्धिस्तु स्वयमसन (1) नानार्या- - ग्निदर्शनाच्छीतस्य प्रतीति स्यात्तयोरेव विरोधसम्बन्वेन (समुत्थिति]त्वात् । न शीता) भावस्यासम्बन्धित्वात् । यदा साग्निना गीतो निवर्त्यते तदा कय विरोध सम्बन्धो द्विप्ठत्वाभावात्। न च गीताभावेन सहाग्नेविरोव महावस्था- नात् । नाप्यग्ने शीताभावाव्यभिचारित्वात्तत गीताभावाद्यनुमान । अग्निभावपि शीतभावदर्शनात्। तस्माद् यथा यथाग्निसद्भावे शीतस्यानुपलम्भस्तया तथा दृष्टान्ते तदभावस्य प्र(तिपन्नत्वात्। अन्यत्राप्यग्ने ) शीताभावस्नयवानु- 16a मीयते। तेनायमों' भवति (1) साध्यमिण्यप्यग्निसद्भाये यदा शीतस्यानु- पलम्भस्तदैवाग्नेविरोधित्व नान्यदा। विरोधित्वेन च गमक्त्वमित्यन्यानुपलम्भेन गमकत्वमित्युक्तम्भवति (1) अतो विरुद्धोपलब्धिरनुपलब्धिनियतत्वादनुपलब्धि- रूपत्व। केवलभूतलोपलव्धेर्घटानुप (लब्धिरूपत्ववत्। ए)'व परस्परपरि- हारेपि विरुद्धोपलव्धिरनुपलब्धिरेव। यथाहता स्याद् (1) अनित्यो घट स्यान्नित्य इत्यत्र ह्यनित्योपलब्धिरेव नित्यानुपलब्धिरतो न नित्यानित्य- रूपम्वस्तु। एवमर्थान्तरविधावपि निपेध्यस्यानुपलब्धिङ्गमिका प्रतिपाद्यार्थान्तरनिपे- धेपि प्रतिपादयितुमाह। एकस्येत्यादि । कस्मात् (1) निषेधस्येत्यादि । न चार्था- न्तराभावाद(र्थान्तरनिपेति) प्रसङ्ग (1) यतस्तत्रापीत्यन्यनिषेधे साध्ये कार्यकाहणयोनिपेधो हेतु स्यात् । अनुभयस्याकार्यस्याकारणस्य वा निषेधो हेतु स्यात् । तत्र तेषु । अनुभयस्याकार्यकारणात्मकस्य निपेथ्येन सह प्रतिबन्धा- भावात् तदभावप्रतिवद्धस्याभावे। अन्येनेति प्रतिपेध्याभिमतेन । न भवितव्य- मिति कुत एतत् । कार्यानुपलब्धावपि कुतस्तदभाव इति सम्बन्ध । तदभाव इति कारणाभाव । यतो नानाकारणानि तद्वन्ति कार्यवन्ति वैकल्य प्रतिवन्धसम्भवात् । एतच्च कारणमात्रे गृहीत्वोक्तमप्रतिवद्धासामर्थ्यस्य कारणस्याभाव कार्याभावाद् गम्यत एव (1) यतोनुभयस्य कार्यस्य चानुपलब्धिगमिका। तस्मात् कारणानुपल. 1 In the margin ·२ अनुपलन्भिनिन्ता न्तरस्याभाव साध्यते। केवलं तत्र विषयी साध्यते। अत्यामपि यदा व्यापक- धर्मानुपलब्ध्या व्याप्याभाव माह तदाऽभावोऽपि । इय हि विरुद्धविषयिणोऽनुप- 423 लब्धि योगविभागेन चतुविधा। विरुणसिद्धया। यथा नान शीतस्पर्श (क) । एतेन व्यापकविरुद्धसिद्धिरस्ता वेदितत्या। यथा नात्र तुषारत्पर्श वह्न। विस्तकार्यसिद्धचा हि। यथा न शोतस्पर्शोऽत्र धूमाद् । धिरेवाभाव गमयति । कार्यस्थति सम्बन्धाद् गम्यते। स्वभावानुपल्ब्धेरप्यभावहेतुत्वादवधारणमयुक्तमिति चेदाह । स्वभावानुपल- ब्धिस्तु स्वयमसत्तव (।)नावार्थान्तरत्याभाव साध्यते। स्वभावान्तरस्य च निषेधे साध्ये कारणानुपलब्धिरेवेत्ववधारणमतो न ध्याघात । किन्तहि ता साध्यत इत्याह । केवलमित्यादि। तत्रेति स्वभावानुपलब्धौ विषयी असन्नानादि । अस्यामपीति स्वभावानुपलब्धो यदा व्यापको यो धर्मस्त- त्यानुपलब्ध्या व्याप्याभावमाह । यथा नात्र शिशपा वृनाभावादिति। तदाऽ १.. दोपि व्याप्यत्य साध्यते। अपिशब्दाद् व्यवहारोपि। यदा हि समुन्नतयो पर्वत- प्रदेशयोरेतस्मिन् प्रदेशे तरुवन दृश्यमानम्तिगहनत्वादनवधारितवृक्षविशेषम्भवति। तनापरस्मिन् पर्वतोद्देो शिशपाभावो न निस्नेतुम्पार्यते शिशपाया अदृश्यत्वाद् वृक्षस्त्पलब्धिलक्षणप्राप्त इति शक्यतेऽभावनिश्नय कर्तुन्तत्य । तदा व्यापका- भावाद् व्याप्पस्याभाव साध्यते। इयमित्यादिनाऽभावार्थत्यादिकारिकाभाग व्याचप्टे। विरुद्धसिद्धचेति। स्वभावविरुद्धोपल्ब्भ्या। यथेत्यादि। यन धर्मिणि शीतस्पर्श परोक्ष । वहिश्च दृश्यते (1) दात्तस्मिन् विपयेऽच प्रयोग । एतेनेति स्वभावविरुद्धोपलब्ध्युदाह- रणेन व्यापकविरुद्धसिद्धिरक्ता वेदितव्या। यर्थत्याद्युदाहरण। शीतम्पर्श- 16b विशेष एव। ह्मिानुतिस्तुपारन्तस्य व्यापर गीतलत्य विरुद्धोग्नि । तनान्नि- विरुद्ध शीत निवर्तयन् तस्याप्पन्नुपारस्पर्शमपि निवर्तयतीत्यर्थत स्वभावविरुद्धो- पलभावियमन्तर्भवति। यत्र न वहि प्रत्यक्ष शीतस्पर्मस्तुपारपश्चाप्रत्यक्ष- स्ततापमपि प्रयोगो द्रष्टव्यः। विरुद्धस्य यत्कार्यन्तत्यातिलचा। यवेत्यादि। न शीतलहॊन धूमादिति शीतविरुषोग्निस्तस्य वार्य धून नोग्नि पन्निधापपति सच गीतमपन्पति। पाच शीतस्पर्ग परोक्षो पहिरपि धूमाच प्रत्यक्षस्तनाय प्रयोगो द्रष्टव्य । एवन्तादविरुद्धकार्ययो सिद्धिरित्येतद् व्यारनात। अधुना (1) IC. तदाऽभावोऽपि लेहिया न ग्यात ·४० प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीका (११७) हेत्वसिद्धया। यथा नात्र घूमो वह्नयभावात् । स्वभावासिद्धया। यथा नात्र धूमो वह्नरनुपलम्भात् । एतेन व्यापकस्वभावासिद्धिरुक्ता। यथा नात्र शिशपा वृक्षाभावात् । सर्वत्रापि अभावसिद्धचनुपलब्धे दृश्यात्मना तेषा च विरुद्धसिद्धयसिद्धी वेदितव्य । अन्येषामभावासिद्ध । यदि विरुद्धकार्योपलव्ध्याऽप्यभावसिद्धिः तत्कारणोपलब्ध्या किन्न सिध्यति। तद्विरुद्धनिमित्तस्य योपलब्धिः प्रयुज्यते । निमित्तयोविरुद्धत्वा(भावे सा व्यभिचारिणी) |७|| "असिद्धिहेतुभावयो"। इत्येतदुदाहरणाख्यानेनाचष्टे (1) हेत्वसिद्ध्येति कारणानुपलध्या। यथै- त्यादि। यदा महाह्रदस्योपरि वाष्पादौ धूमादिरूपतया सन्देहो भवति तदाऽय प्रयोगो द्रष्टव्य । तत्र हि निष्कम्प महाह्रदे यद्यग्नि स्यात् प्रभास्वर- तया प्रत्यक्ष एव स्याद् (1) अप्रत्यक्षत्वादेव वह्नरभावात् कार्याभाव साध्यते। स्वभावासिद्धयेति स्वभावानुपलब्ध्या न तत्र धूमोऽनुपलव्येरिति । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येति द्रष्टव्य । एतेनेति स्वभावानुपलम्भप्रयोगेण। व्याप- करचा सौ स्वभावश्च तस्यासिद्धिरनुपलब्धिरुक्ता। वृक्षाभावात्। स्वभाव एवं वृक्षत्व शिंशपात्वस्थातो वृक्षत्वेन शिंशपा यथा नात्र शिशपा व्याप्ता ।। ननु च स्वभावानुपलब्धावेव दृश्यनिषेधो न तु विरुद्धोपलब्ध्यादी (1) तथा ह्यदृश्यस्यैव शीतस्पर्शस्य कार्यस्य चादृश्यस्यैव निषेध साध्यते (1) दृश्यत्वे हि स्वभावानुपलब्धिरेव स्यात् । तेन यथाऽदृश्यस्य शीतस्प देनिषेधस्तथा पिशा- चादेरपि स्यादित्यत आह । सर्वत्रेत्यादि । एतदुक्तम्भवति । यथा स्वभावानुपलब्धावन्यत्रोपलब्धस्य घटादे प्रदेश- विशेपेऽभाव साध्यते तथान्यत्र प्रतिपन्नविरोधस्य शीतस्पर्शस्य प्रतिपन्नकार्यत्वस्य च कार्यस्य विरुद्धोपलब्ध्यादिना साध्यमिण्यभाव साध्यते न तु सर्वदाऽदृश्यस्येति । सर्वत्रेति विधिमुखेन प्रतिषेधमुखेन च प्रयुक्तायामभावसाधन्यामित्यभावश्चाभा- वव्यवहारश्चाभावशब्देनोक्त । तेपामपि येपामभावेनाभाव साध्यते तेपा कारणादीना दृश्यात्मनामेवासिद्धि- रनुपलब्धि । तद्विरुद्धाना च प्रतिपेध्यार्थविरुद्धानाञ्च स्वभावविरु (द्वादीना ·२ अनुपलब्धिचिन्ता ४१ यथा नान शीतस्पर्श काष्ठात्। निमित्तयोविरोधे गमिके च । यथा नात्य (पुंसो) रोमहर्षादिविशेषाः सन्निहितदहनविशेषत्वात् । एतेन तत्कादिपि तद्विरुखकार्याभावगतिरुक्ता। यथा न रोमहर्षादिविशेष- युक्तपुरुषवानयं प्रदेश धूमात् । कारण 17 सति । सिद्धिरुपल) धिलिङ्गत्वेन वेदितव्या। अन च दृश्यात्मना सिद्धिरिति न सम्बध्यते उपलब्धिवचनादेव दृश्यात्मताया लब्धत्वात्। किन्त्वेव सम्बन्ध कर्तव्य । दृश्यात्मनान्निध्याभिमताना चे विरुद्धास्तपा सिद्धिरिति । किंवा- रणम् (1) अन्येषामदृश्यात्मना कारणादीनामभावातिद्धः। अदृश्याना निपे- ध्याभिमताना स्वभावविरुद्धादिति विरो(धाद्यसिद्धि । यदी)'त्यादि पर। शीतविरुद्धत्याग्ने कार्य धूमस्योपलब्च्याप्यभाव- सिखि सीतस्य। तत्कारणोपलब्ध्या। तत्य शीतविरुद्धस्यान्नेर्यत् काष्ठादिस्तस्योपलभ्या किन्न सिध्यति सीताभाव । तहिरुखत्येत्याधाचार्य । तेन शीतत्पर्शन विरुद्धस्य वहनिमित्त काप्ठादि- स्तत्य योपलब्धि प्रयुज्यते सा व्यभिचारिणी। कदा (1) निमित्तयोविरुद्धत्वा- (भा सति । अ)निशीतनिमित्तयोविरोधाभावे उदाहरणमाह। यत्वादि। अन हि काष्ठमावत्य दहनतो शीतनिमित्तेन तुपारादिना विरोधा- भावात्। यत्युनरप्रतिबलसामर्थ्यमग्निजनक काष्ठन्तस्य यद्यपि शीतनिमित्तेन विरोधस्तथापि तथाभूतत्य काष्ठस्य वार्यदर्शनादेव निश्चयात् कार्यविरोध एव स्यात् । निमितयो पुनर्विरोध गमिके च कारणानुपलब्धि । यथा नात्य पुस रोमहर्षादिविशेषा। आदिशब्दाद् दन्तवीपाक-म्पादय । विशेषाहण शीत- कापाषा परिहारार्थ। पिशाचादिविकारकता बपि हि ते सम्भवन्ति । सलिहितो दहनविशेषो यत्व पुरुषस्य स तथा तद्भावस्तत्मात् (1)जापि विशेषाण यथा- भूतो दह्नो रोमांचपनपनतमस्तपाभूतस्प परिजहार्य। जन हि परिताप- निमित्तस्म दहनत्य रोमहर्षादिनिमित्तेन शीतेन विरोधोस्ति । तस्माद् दह्न स्वविस्त शीतमपनयस्तकार्यमपि रोमहर्षादिकमपनपतीति । शीतसत्प यस्य च रोमहदि परोक्षत्वे सति वहिदांनाचीतारणनिवृत्या यदा रोम- हर्षानिवृत्ति साध्याभिप्रेता तदान प्रयोगो द्रष्टव्य । एतेन कारणविरुखोदाहणेन तत्कार्यादपीति विरुद्धत्व पलार्यन्तस्मादपि । 1 In the mirgin ६ ·४२ पमानातिनातिी (21-) विरुङ्गकार्गेऽपि देशकालागोजगाम । पन्यथा व्यभिनारिमा भम्मेवागी मानि॥1॥ 4213 तक्षिपद्धकार्याभा यातfry rrr fr: Trirritam गो मितीय प्रतियोगी म सहिदri Hit म पुरा रण। रोमहििोग भी मोr T for गणे पियो म तगा। प्रोमोशन माहिए Airf || Tf. घामणि न पायर्गातु स्यामा प्रयोग | Tोग (1) या पति गीण रोगनिनिय सभामामा । तर नीगिरमागिताम्य पूमग्गो विमी पप गा. पदिरभाय गाथमिामिष्टगत रामाTM गा । धूगोदा गया. पयति ग शीनिया (1) म मितिमान " गणाशिनाती- त्यर्थात् पारणपिसोशलमिरिम। 7b इयन्तद्विपदोपतरिय (१।३२)गित गामन्य । वारणविदोगी परित्पर्य । हेत्वसिद्धव कारणानुपलान्येव प्रागेन निविष्टा। यगादापोरगि प्रपोगयो कारणानुपधेरैव कार्याभावगनिम्नग्मादिय कारणानुपर जोगा।' इतीयमित्यादि। मौलेग प्रभेदेन पनि माति गनी बातरप्रयोगभेदाद् अप्टविधा भवति। तथा हि भावण्डिोगरपापितोगपि प्रद उपत । स्वभावानुपलव्यापमानुपलन्धि । कारणानुगठनो पारणपिन्द्धी- पलब्धि कारणविरुद्धकार्योपलभिइन। विपद्धसागभिवापारपटरिया भवति ॥ ननु चिरविनप्टेप्यग्नो वासगृहादौ धूमम्य सद्भावात् कम्विाद्धापिलव्येनं व्यभिचार इत्यत आह । तत्रेत्यादि। तत्र विरुद्धकापॅपीप्ट देशकालाद्यपेक्षण। नार शीत कम्गिश्चित् काले यदाऽग्निवर्तमानीभूत इति कालापेक्षण व्योम्नि धूमात् कुचिद्देो नास्ति शीतो यत्र सन्निहितो वह्नियंतोय धूम उत्थित इति देशापेक्षण। आदिशब्दाद् अवस्थाविशेषापेक्षण (1) योवस्थाविशेपो धूमस्य सन्निहिताग्नेदृप्टस्तमपेक्ष्य वर्तमानेपि काले शीताभावोनुमीयते। अग्निररा धूमादिति कार्यहेतावपि देशका- लाद्यपेक्षणमिप्ट । अस्यवार्थस्य समुच्चयार्थोऽपिशब्द । ननु देशकालाद्यपेक्षित्वस्य कार्यहेतुविशेपणत्वेऽसिद्धो हेतु स्याद् धर्मिणो- ऽभावादिति चेत् (1) न। प्रदेश एव धर्मिणि देशकालाद्यपेक्षित्वेन गमकत्वादि- त्युक्तत्वात् ।

·४३ २ पनुपलब्धिचिन्ता यस्तहि (समगुणेन) कारणकलापेन कार्योत्पादोऽनुमीयते स फयं त्रिवि हेतावन्तर्भवति॥ हेतुना यः समप्रण कार्योत्पादोऽनुमीयते । (अर्थान्तरा)नपेक्षत्वात् स स्वभावोऽनुवरिणतः ।।९॥ असावपि यमासन्निहितात् नान्यममपेक्षत इति तादृग्मात्रानुबन्धी स्वभाव. । तत्र कारणकलापात् कार्योत्पत्तितम्भवोऽनुमीयते केवलम्। समग्राणा कार्यो- अत्यति यदि न देशाचपेक्षणन्नदा व्यभिचारि विरुद्धकार्य स्यात् । यथा भस्मा- नपेक्षितदेशकाल अशोतसाधने शीताभावे साध्ये व्यभिचारि। तद्वत् एवन्तावद् विरुद्धाधुपलब्धिरनुपलब्धिरिति प्रतिपादित । यस्तीत्यादि पर। समगुणेति सन्निहितानुपहितेन यधा क्षितिवोजो'- दकादिकारणकलाप दृष्ट्वाकुर कार्योनुमीयते। स कथं कारणात्यो हेतु. स्त्रिविध स्वभावकार्यानुपलम्भारये हेतावन्तर्भवति । न तावदनुपलब्धौ विधि- साधनत्वात् । कारपस्वभावत्वान्न कार्यहेतौ। अन्तिरेणार्थान्तरस्यानुमानान्न स्वभावहेतौ ।। अन्तर्भावमाह । हेतुनेत्यादि। । समप्रेणेति यावत नारणकालापात् कार्यमुत्पद्यमान दृष्टन्तावता नामावत्याप्राप्तेन ता लिहिणात् प्रागेव कार्यस्य प्रत्यक्षत्वात् । अप्रत्यक्षत्वे वान्यायल्पानिश्चयायोगादनुमान । न च यस्तान् निश्चेतु शक्ष्यति तस्यानुमान- मन्त्वक्षणानामग्दर्शनेनानिश्चयात् । कार्योत्पादोनुमीयते स हेतो स्वभावो यणित । कुतोन्तिरानपेक्षत्वात् । तेनापमर्थ कार्योत्सादनचोग्यतामानानुबन्धि त्वात् स्वभावभूता॥ ननु यदाऽन्त्यावस्थापेक्ष कार्योत्पादस्तदा धमन्यानपेक्ष इत्याह । असावपीति कार्योत्पाद । यथासन्नित्तिो पादृदा सन्निहित । पारणालाप । तादृशात् सन्निहितान्नान्यमर्थमपेक्षत इति तादृन्मात्रानुवन्धी स्वभाव । (वस्य भाव )। समरत्व कारणालापस्म (।) मन्तानापेक्षपैतद् उच्यते न क्षणापेक्षया। जनर" कारणकलापसन्तानोनपेक्ष इत्यर्थ । 18 यद्यप्पनपेक्ष कार्योत्पादत्तपाप्पन्तिरत्वात् क्य स्वभाव इत्याह । तनेत्यादि । यस्मात्तत्र समगेषु पारणेषु समात् कारणालिजात् कार्योत्पत्ति (सम्भव)- स्तथानुमीयते । सम्भवत्पत्मादिति सम्भव । कार्यालादनयोग्यतानुनीपत इत्पर्य । एतदेव व्यक्ति। समनापा फाशेलादनयोग्यतानुमानादिति। योग्यना' व

·No text on this page.

·२ अनुपलब्धिचिन्ता यतहि (समगुणेन) कारणकलापेन कार्योत्पादोऽनुमीयते स फयं निविषे हेतावन्तर्भवति॥ हेतुना यः समप्रण कार्योत्पादोऽनुमीयते । (अर्थान्तरा) नपेक्षत्वात् स स्वभावोऽनुवरिणतः ॥९॥ असावपि यथासनिहितात् नान्यमर्थमपेक्षत इति तादृग्मात्रानुबन्धी स्वभाव । तत्र फारणकलापात् कार्योत्पत्तिसम्भवोऽनुमीयते केवलम् । समग्राणा कार्यो- अन्यति यदि न देशाधपेक्षणन्तदा व्यभिचारि विरुद्धकार्य स्यात् । यथा भस्मा- नपेक्षितदेशकाल अशोतसाधने शीताभावे साध्ये व्यभिचारि। तद्वत् एवन्तावद् विरुतापलब्धिरनुपलब्धिरिति प्रतिपादित । यस्तीत्वादि पर । समगुणेति सन्निहितानुपहितेन यथा क्षितिबीजो'- दकादिकारणकलाप दृष्ट्वाकुर कार्योनुमीयते। त फथ कारणारयो हेतु- स्त्रिविध स्वभावकार्यान्पलम्भारये हेतावन्तर्भवति । न तावदनुपलब्धौ विधि- साधनत्वात्। कारणस्वभावत्वान्न कार्यहेतौ। अर्थान्तरेणार्यान्तरस्यानुमानान्न स्वभावहेतौ ॥ अन्तर्भापमाह। हेतुनेत्यादि । समनेणेति यावत कारणकरापात् कार्यमुत्पद्यमान दृष्टन्तावता' नान्तावस्थाप्राप्तेन तन लिङ्गिाहणात् प्रागेव कार्यस्य प्रत्यक्षत्वात् । अप्रत्यक्षत्वे वाऽन्त्यावस्पानिश्चयायोगादनुमान। न च यस्तान् निश्चेतु शक्ष्यति तस्यानुमान- मन्त्वक्षपानामग्दर्शनेनानिश्चयात् । य फार्योत्पादोनुमीयते स हेतो स्वभावो वर्णित । कुत्तोन्तिरानपेतत्वात् । तेनापन कार्योत्पादनयोग्यतामानानुबन्धित्वात् स्वभादभूता॥ ननु पदाऽन्त्यावस्थापेक्ष कार्योत्पादस्तदा फयमन्यानपेक्ष इत्याह । असापीति कार्योत्लाद । पपासन्निहितो पादृा सन्निहित । पारणालाप । तादृशात् सन्निहितान्लान्यमर्थमपेक्षत इति तादृग्मानानुबन्धी स्वभाव । (वन्य भाव )। समपत्य कारणालापस्म (1) मन्तानापेक्षतद् उच्यते न क्षणापेक्षया। जना कारपकर पसन्तानोनपेक्ष इत्यर्थ । पचप्पनपेक्ष कार्योत्पादस्तभापन्तिरत्पात् नय स्वभाव इत्याह । तचादि । पत्माता समोषु पारणेषु नमात् दारणालि ज्ञात् कार्योत्पत्ति (मन्नय)- स्तधानुमीयते । सम्भपलमापिति सम्भव । कार्पोलादनपोपतानुमीपत इत्पर्य । एतदेव बस्ति। समनामा कार्योत्पादनयोग्यतानुमानादिति। योग्यता च Ia ·४६ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।११) न चाप्रमाणमियन्ततो लिङ्गान्तरप्रसग इत्याह । सापीत्यादि। सापि गति- रिति सम्बन्ध । त्पादेः किम्विशिष्टस्यैकसामग्यधीनस्य । रसस्य जनिका या सामग्री तस्यामेव सामग्र्यामायत्तस्य रसतो लिङ्गाद्या गति (1) सा हे तुधर्मानु- मानेन। रसस्य यो हेतु: पूर्वमपादानन्तस्य यो धर्मों रूपजनकत्वन्तस्यानुमानेन। तेनायमर्थो रसात् सकशात् तद्धेतोरससमानकालभावि रुपजनकत्वन्निश्चीयते। एव हि तस्य रससमानकालभावि रूपजनकत्व निश्चीयते। यदि समानकाल- भाविनो स्पस्यापि निश्चय स्यातेनातीतैककालानामेकव गति कार्यलिङ्गजा । नन्वनभिहिताद् रसहेतो सकाशात् पश्चात्समानकालस्य रुपस्यानुमान हेतो कार्यानुमाने व्यभिचारात्। कार्योत्पादनयोग्यतानुमाने च न रससमानकालस्य स्पस्यानुमान स्यात्। अनुमितानुमानप्रतीतेरभावाच्च। तेन यदुच्यते (1) यदातीताना गतिस्तदा कार्यश्च तल्लिङ्गश्च (1) तस्माज्जातेति कार्यलिङ्गजा (1) यदा तु समानकालानाङ्गतिस्तदा कार्य लिङ्ग यस्य हेतुधर्मानुमानस्य तत्कार्य- लिङ्गन्तस्माज्जाता कार्यलिङ्गजेति तदपास्त। [तत्र परे मा ] चावयविद्रव्ये स्पादयो गुणा व्यवस्थितास्तेन तत्र रूपादेरसतो गतिर्युक्ता। न वो द्धा ना रूपा- दिव्यतिरेकेणावयविनोऽनभ्युपगमात् न मिणोऽभावात् । मिणमन्तरेण चानुमाने 19a रमतो रूपादे सर्वत्रानुमानप्रसङ्गात् । असमुदायश्च साध्य स्यात् । अपक्षधर्मश्च हेतु स्यात् । नापि हेतुधानुमान युज्यते स्पादिकार्यत्वेन रसादेरप्रतिपन्नत्वात् । न च क्षणिकपक्षमनिश्चित्यवमुच्यते । क्षणिकत्वे हि रूपादे समानजातीयकार्यत्व स्यान्न रसादिकार्यत्व प्रतिबन्धग्राहकाभावात्। न क्षणानामनुमानानुमेयव्यवहार सम्बन्धानिश्चयात्। सन्तानाश्रयेण त्वनुमानादिव्यवहारे रूपादिसन्ता'नाना न परस्पर कार्यकारणभाव प्रतिपन्न इति कथमनुमानानुमेयव्यवहार इति । एवम्मन्यते (1) न सर्वत्ररसादे स्पाद्यनुमानमपि त्वाम्रादौ मिणि। तत्र च रूपादीना परस्पराविनि गर्भाग (२) नियम प्रतीयत एव (1) स च प्रतिबन्ध- हेतुकोऽन्यथा घटपटादीनामपि परस्पराविनिर्भागनियम स्यात्। प्रतिबन्धश्च तेपा न तादात्म्य भेदेन प्रतीतेर् (।) नापि तदुत्पत्ति समानकालत्वात् । न चकार्य- समवायस्तेपा यतो न तावदममवेताना समवायवलादेकार्यसमवाय समवायस्यवा- भावात् । अतिप्रमगाच्च। समबनानामपि किं समवायेन स्वहेतुभ्य एव तथा निष्पने । तथा निप्पत्त्यैव वाच्याभिधानाद् गमकन्वम् (1)तम्मादेकसामग्र्यधीनत्व प्रतिबन्ध । निश्चितप्रतिवन्धन्य चावन्मिन् कारेनुमान । यद्यपि चापावयवी न विद्यते तथाप्याम्रादिप्रन्ययविषयम्य धमित्वलेन तत्र रमतो म्पादिगति । ननु तथापि क्थमेपामेरमामयधीनन्न । यतो ये ( येन)व स्वभावेन रूप ·२ अनुपलब्धिचिन्ता ४७ रूप जनयति न तेनैव रसादिक जनयति तेपा परस्पराभेदप्रसगात्। नाप्यन्येनान्य जनयति तस्य स्वभावभेदप्रसगात् । नैष दोषो यस्मात् । न तत्र रूपस्य पूर्वमेक कार्यजनकत्व येनायन्दोप स्पात्। किन्त्वेककालमनेककार्यजनकत्वमेव । ततस्तस्यैवोत्पत्तिदर्शनात्। न च कारणस्य कार्याभाव एव कारणत्व येनानेकमेकस्मादुत्पद्यमानमेक प्रसज्येत किन्तु कार्योत्पत्तौ प्राग्भाव एव तस्य कारणत्व लोके। यथा चैककार्योत्पत्तौ तस्य प्राग्भावकारणत्वन्तथा कलापोलत्तावपि दृष्टत्वात्। यद्वा येनैव स्वभावेन रूप रूप जनयति तेनैव रसादिकमपि स्वरूपभेदस्त्वेषामुपादानभेदकृतो न सहकारिकृत । तथा हि वायौ स्पर्शसद्भावेपि रूपाद्यभावाद् रूपाद्यनुत्पत्ति । अग्नौ च रूपादि- सद्भावेपि रसाभावाद् रतानुत्पत्ति । अप्नु रसादिभावेपि गन्धाभावाद् गन्धानु- त्पत्तिस्तेन रसादेनियत कारण रसादिरेवावसीयते । नियत च कारणमुपादान- कारण समानजातीयमभिन्नसन्तानवत्ति वा। तस्मादुपादानकारणभेदाद् रूपा- दीना स्वभावभेद । यत्पुनरुच्यते। तत्रानेकशक्तीना समुच्चय । तेन रूपमैकया शक्त्या रूप जनयत्वन्यात्यया रसादिकमिति । तदयुक्तम् (1) अनेकशक्तिद्वारेणाप्ये कस्यानेककार्यकारणाभ्युपगमेऽनेक्त्व- 19b प्रसङ्गोऽनिवारित एव भावस्यानेकशक्तीनामेवानेकस्वभावत्वात् । अभिन्नत्वाच्च शक्तीना शक्तिभेदे रूपस्य भेदप्रसन्न । भेदे वा शक्तीना स्पस्थाकारक्त्व- प्रसङ्गात् । न च शक्तियोगात् कारकत्वमाप्तस्य रतियोगाभावात् । शक्तस्यापि कि शक्तियोगेन स्वरूपेणैव कारकत्वाच्छक्तेश्च कारकत्व न स्वाक्तियोगा- भावात् । अथ शक्तित्वान्न सा शक्तिमपेक्षते (1) भावोपि तहि श (ए)क्तत्वात् किमिति दाक्तिमपेक्षते। योपि मी मा स को मन्यते । भावस्य स्वरपातिभप एव शस्ति सा च भिन्ना- भिन्ना। चतो भावे गृह्यमाणे शक्तिर्न गृह्यतेजो भावाद् भिन्ना। कार्यान्वधानु- पपत्त्या तु सा भावत्याभिन्नाऽन्यथा भाव-स्व कारकत्वन्न स्यात्। तदुत्त (1) "शक्तप सर्वभावाना कार्यापित्तिापिता' इति (1) तोपि निरस्त । एकस्वा रालेभिन्नाभिन्नरूपत्वविरोधात्। किं चा- पत्या कार्यात प्राम्भाविन एव भादयाभिन्ना लि पल्पता इति प्राग्भाव एव शक्ति (1) स च प्रत्यक्षसिद्ध इति कथन शक्ति प्रत्यक्षा। पेवल ना गर्व- दर्शनान्निश्चीयते। तस्मात् कार्याद् रसादे पार धनुमानाद् अन्य वापता- वन्तर्भाव । धूमधनविकारवदिति। पपा धूमादन्यादिनामयनुनितो भस्मा- ·४८ प्रमातिारातियोग (१।१२) तत्र हेतुरेव तयाभूतोऽनुमोयो। तमगा ।। साह शक्तिमत्त्या न विना म. मैना पगार इत्यतीत कमालानां गतिला) माना॥२॥ प्रयतातिर पोसाकारणार गत्कारिको र गा| ET- विकारयिदोषोपासाहेलुगरकाग्निपर गा माना। रामा हि शक्तिप्रवृत्तम्। स्थकारणम्य फलोपासाभिमान नि ग(जाबो)। संवान्यकारणम् । स्पोपागनरंतूनां प्रतिकारणम् । रगोपि रसोपादानफारणप्रवृत्ते सरकारिणी। तम्गार पमा Trयाभा मनुमापयन् रपमनुमापनि। नारादीन्यनायिकारानुमिति तत् ।। नन प रसकाउँगानुमिताा मारणाा गाना गा गरम्यान मानमिद न तु हेतुधर्मानुमानमित्यन आर। तति (1) रगाद्प प्रतिगमो हेरेव तयाभूत इति रूपजननसम्बन्धोनुमी मते (1) यम्मिन्ननुमीयमाने यालिरमपि तविणेषणन्निनितम्भवनि । ग त्वनुमितान् पारणात् पश्चात् कार्यानगगनुर्मय । कुत इत्याह । हि यस्मात् । प्रवृता न प्रतिरक्षा शक्तिर्यम्य तत् प्रवनशक्ति । तयाभूत च तपोपादानफारण चेनि तयोस्त । तस्य सहकारिप्रन्यय मन् । रमदेव रम जनयति । तथाभूते च हैनायनुमितेाद् रूपानुमान परमयोरेकमामग्पधीनत्वात् । इन्धनविकारपिशेपो भस्मागारादि । तस्योपादान काठ तम्य सहकारिप्रत्ययोग्नि । तस्य यथा धूमजननन्तेन तुल्यन्तद्वद् परमयोरेरामामग्यधीनत्व । तपा होत्यादिना समययते शक्तिप्रवृत्तेति मूत्र।' अम्य व्यारयान स्वकारण- स्पेत्यादि। स्वकारणस्येति रसस्य यत् स्वकारणन्तम्प फलोत्पादन प्रतीतिर - सोत्पादन प्रत्याभिमुरयेनानुगुण्येन विना न रस उत्पद्यते। संवेति शक्तिप्रवृत्त । अन्यफारणमित्यस्य व्यास्यान रूपोपावानेत्यादि। स्पम्य य उपादानहेतव पूर्व- लक्षणसगृहीता रूपपरमाणवस्तेषा रूपजननम्प्रत्याभिमुग्य प्रवृत्तिम्तम्या कारण । 20b रसहेतुर्नव सहकारिणा रूपोपादानस्य स्वकार्य प्रत्याभिमुग्यात्। सापि र सोपा- वानफारणप्रवृत्ती रूपोपादानकारणस्य रूपजननम्प्रति या प्रवृत्तिस्तया मह कत्तुं शील यस्या रसोपादानकारणप्रवृत्ते सा तथोक्ता। यत एवन्तस्माद् यथा. भूताद्धेतोरिति प्रवृत्तशक्तिरूपोपादानकारणसहितात् पूर्वक्षणसगृहीताद् रसा- 1 Pramāna-Samuccaya ·२ अनुपलब्धिचिन्ता ४३ इति तत्रापि अतीतानामेककालानाच गति नानागताना, व्यभिचारात् । तस्मादियमपि कार्यलिङ्गजा। तेन नान्यो हेतुर्गमक । अप्रतिबद्धस्वभावधाविना- भावनियमाभावात्। ल्लिङ्गत्वेनाभिमनो रन उत्नम्नधाभूतमेव हेतुमनुमापयन् गमपन् समानाल रप गमयति । तेनापनों हेतुनिश्चय एवेदनो नान्य । न पुनरनुमितान् वारणान् पदचात् कार्यानमान । यनान कार्यनयनक हेतुधर्मनिदचयो नान्यथा तेनैवाह । इति तत्रापीन्यादि । इति अनेन नागेन। अनि मादे पाउनुमानेऽतीतानामेककालाना च गनि । गोपादानममानल नादिनोजीना। जिभूतरसनामा दिन एकदागनेपाल ! सानाम्दतमानेन लिगेनान्नान व्यभिचारात्। अनाग, रि- न्ना प्रतिवन्धवैवल्यनम्भवान्न भवेदपि। पनागोरसार पद मूसा नदनुमान नियामन दिशाभावात्। अरगनवना व्य तस्मादियमपि रमादे रुपाणिनि पाय नियनुमान । सन 17 स्पेन हेतुर्ग वरतेन पर गिविधानोति नमोग:-: " तात्म्यता लिदिन्पप्रतिपक्षस्वभावरमादिनाभापतिमानाकार एमदुलनाभवति। तापसिना बोकि 17 : रहेमा एम विमुतन । ममा नजान -7 पात् । परपस्यानि र पिनदातर कोरिया । (1) पानामा मलाला रगाम पूरा पूसामान्यो पर समान -- 7 । पादित", कोम -- ! कि मेड -------- ·प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१३) एतेन पिपीलिकोलरणमत्स्योद्वर्तनादिना वर्षाद्यनुमानमप्युक्तम् । तनापि वर्षहेतुरेव भूतपरिणाम पिपोलकादिव्यभिचारादेहेतु ।। हेतुना (त्व)समग्रेण यत् कार्यमनुमीयते । तच्छेपवदसामर्थ्याद् देहाद् रागानुमानवत् ॥१३।। कानुमानन्तदपि कार्यलिगजमवेति [प्र मा ण] विनि श्च येऽभिहित । ob तम्मा तुपयव्यतिरेके'ण नान्यो हेतुर्गमकोस्तीति स्थित । एोति ग्गादे स्पायनुमानस्य कार्यलिङ्गजत्वकथनेन । पिपीलिकोत्सरण- नागा गृहीताण्डानामन्यत्र मञ्चरण। मत्स्यानामुद्वर्तनम्मत्स्यविकार । आदि- गन्दाद् पिशुद्विराममण्डूकरतादिपरिग्रह । वर्षाद्यनुमानमित्यत्रापि आदिशब्दाद् वातानुमानमुत। यथा तदपि कार्यलिङ्गजहेतुधर्मानुमानात् । नदेवाह।। तत्रापोत्या.द। तत्रापि पिपीलिकोत्मरणादौ । भूतपरिणा- म एव वर्ष रिति । एवकारो भिन्नक्रम । वर्षहेतुरेव भूतपरिणाम । पिपीलि- गायोगदग्गग्णादिलक्षणम्य हेतु । तम्माद् यथाभूताद् भूतपरिणामाद् वर्षहेतु पिपीलिकादीनाम्विकारो जात । तथाभूतस्य हेतोरनुमानात् समान- गांद्यनुमान। अन्यत्र तु योग्यतानुमीयते न तु वर्प एव प्रतिवन्धसम्भवेन अभिवागत् । नम्मान् ममग्रादपि कारणकलापानास्ति कार्यानुमान केवल योग्य- नानुमानमेव ॥ ये तु मी मा म का दयो समग्रादपि कारणात् कार्यमनुमिमते। तेऽत्यन्त- मारवरियता दतद् दर्शयन्नाह (1) हेटुना त्वसमग्रेणन्पादि। असमग्रेोति विकलेन । टोपबदनुमानमनंकान्तिक- मियां । कुतो मामात् । अन्य व्याख्यान समग्राण्येव हीन्यादि । कार्यम्य तावत् या मान । योग्यतामप्यनुमाश्यन्ति ममत्राण्येवानुमापयन्तीत्येतदपिशब्देनाह। "मपन्यकान्लेन लगनादिन्य (न) गेनग्परिणामनाप्यमामर्थ्यान्न पाक्षिकमपि गाना। देहाद् रागानुमानबद् इत्यस्योदाहरणम्य व्यायान। यर्थत्यादि। देशदिवाति च वदति द्वन्द्व । गगादिमानय पुम्पो देवत्वादिन्द्रियवत्त्वात् बडिमात् । । बन्दादिन्दी गगाटनुमान । आदिगब्दाद् द्वेषमोहादिपरिग्रह । को देशमा नहीन्द्रिनायब गरम गगादे । यम्मादात्मात्मीया- मितिका गदर । नवमीर बाहम्ममनि याभिनिदेश म पूर्व कारण रन नपाना । योनिता टन्नाद्यानंद ममयंन । योनि पदार्या- नमन - स्पन्दननादत्वात्। न गमन्याटम्बत इति ·६ पनपतगिनिन्ता -- सममाप्येद हि रेतको योन्दनामनमापयन्ति, असमास्यकान्त्येनानामा । :: यथा देहेन्द्रियतिमत्त्वाद् रामानु'मानम् । आत्मात्मीयाभिनिवेगपूर्वका सदिय , अयोनितोमनस्कारपूर्वक्त्वात् सर्पदोषोत्पत्त । देहादीना हेतुत्वेऽपि अत्तामात् नेवराना दिपक्षे वृत्त दृष्टावपि शेरवदनु मानात् मायो भवति । तपा-- विपक्षेऽष्टिमात्रेण कार्यसामान्यदर्शनात । हेतुनान प्रमाणाभं वचनाद् गणितादिवन ॥६॥ + हि चल्नवचनाद रागादिकार्य. सफामनापारमात । - मा इति चेत् । प्रसार विमिन बाधितम्। स RFarमामी पोनिन । लोनि यो मनातीनि "ना-7----- सम् पन्चयो या। समानचाली माना जोगियो- ......- माहिर मानामियोनि सोम र कारपूर्वकालात ---- दोपोत्पत्ते ॥ गनु प्रायोपि गादिता पर :- पेदापीना रेतरपति पेरलाना मोतिर ---- गादि बारातो लिप- दा अदालादि। पार्द का परमार, मो...' या पिल त हातामा । है- प्रमान नरम ---- शिमादित्। पर तारित 1ो पा -- བཙནྡན་ ཙ་ཁག | ཀྐ༌ནས༔ ཡ ·प्रमाणबात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१३) एतेन पिपील्किोलरणमत्स्योद्वर्तनादिना वर्षाद्यनुमानमप्युक्तम् । तत्रापि वर्षहेतुरेव भूतपरिणाम पिपोलकादिव्यभिचारादेर्हेतु ॥ हेतुना (त्व)समग्रेण यत् कार्यमनुमीयते । तच्छेपबदमामाद् देहाद् रागानुमानवत् ।।१३।। । गनुमानन्तदपि सारिणजमवेति [प्र मा ण] वि नि श्च येऽभिहित । b सम्मादपयव्यतिरेकेण नान्यो हेतुर्गमकोस्तीति स्थित । पोत रगादे स्पायनुमानस्य कार्यलिङ्गजत्वकथनेन । पिपीलिकोत्सरण- नागा गृहीताण्टानामन्यत्र मञ्चरण। मत्स्यानामुद्वर्तनम्मत्स्यविकार । आदि- "दाद् रियुधियाममण्डूकरतादिपरिग्रह । वर्षाद्यनुमानमित्यत्रापि आदिशब्दाद् वासातुमानमुन। यथा नदपि कायलिङ्गजहेतुधर्मानुमानात् । नदवाद । तत्रापीन्या,द। तत्रापि पिपीलिकोत्सरणादौ । भूतपरिणा- म एव वर्ष रिति। एवारी भिन्नक्रम । वर्षहेतुरेव भूतपरिणाम । पिपीलि- गणपदमागणादिलक्षणम्य हेतु । तम्माद् यथा भूताद् भूतपरिणामाद् वसंत पिपीलियादीनाम्बिारो जात । तथाभूतम्य हेतोरनुमानात् समान- बाराद्यनुमान। अन्यन तु योग्यतानुमीयते न तु वर्ष एव प्रतिवन्धसम्भवेन पभिवा गन् । नम्मान् ममगादपि कारणकलापान्नास्ति कार्यानुमान केवल योग्य- नाम्गनमत्र ।। पतु मी मा म का दोसनग्रादपि कारणात् कार्यमनुमिमते। तेऽन्यन्त- बटाला येतद् ददगंयन्नाह (1) हेतुना न्द मन्दादि । असमग्रणति विरटेन । शेषवदनुमानमनकान्तिक- नि । वृनोनामा ! पन्य व्याख्यान ममग्राण्येव हीन्यादि । कार्यम्य तावत् बंथा नानुमान । योयनामप्यनुमाश्यन्ति ममग्रावानुमापयन्तीत्येतदपिशब्देनाह। "मग्रन्यकालेना-गनबादिन्य (न) गेनगपरिणामनाध्यमामर्थ्यान्न पाक्षिरमपि । देहाद् गगानमानबद् त्यम्योदाहरणम्य व्यायान। यथैन्यादि। दगदिम न बदनि वृन्द्र । गगादिमानर पुस्पो देहवन्वादिन्द्रियवन्वात् बडिमात् । । बन्दहादियों गगानुमान । आदिशब्दाद् द्वेषमोहादिपरिग्रह । हमारा!नन्द्रवायद मा गगादे । यम्मादात्मात्मीया- मिति गाईका गार। मायमर बादाममनि योभिनिवेश म पूर्व कारण मन मन । योनिटा उत्पाद्यम्यं ममर्थन । योनि पदार्या- पटिन्ट वाद। मन्यन्दनप्रतिहेन्द्रात् । न गमन्याटम्बत इति ·२ पनुपलब्धिचिन्ता ग्रहणे दुसविशेषदर्शनमात्रेण अभ्यासबलोत्पादिता। तथा हि मंत्र्यादय ! सत्त्व- धर्मालम्बना इध्यन्ते। एताश्च सजातीयाभ्यासवृत्तयो न रागापेक्षिण्य । नैव रागादय । विपर्यासाभावेऽभावात् । कारुणिकस्य निप्फल आरम्भोऽविपर्या- सादिति चेत् । न। परार्थस्यैव फरत्वेनेष्टत्वात्। इच्छया हि फलक्षणत्वम् । सर्वथाऽभूतासमारोपाद निर्दोष । तदन्येन वीतरागस्य दोषवत्त्वसाधने न किञ्चिदनिष्टम् । नोत्पते । एतावास्तु निरूपणमात्रेण अभ्यासबलोत्पादितेति पूर्वपूर्वमगातीयक्षणोत्पन्ना भवत्येव करुणा। आगमेनापि मस्यन्दयन्नाह । तथा होत्यादि । आदिगदाद् अनालम्बना गृह्यन्ते। सत्त्वासम्बना पृथग्जनाना। धर्मालम्बना आर्याणा। अनालम्बना गm- भाहकाभिनिवेशविगताना बुद्धबोधिनत्त्वाना । मंत्र्यादयो मैत्रीरुणामुन्तिो'पेक्षा इप्यन्ते सिद्धान्ते। ननु च सत्वालम्बना एव पृथग्जनेनाभ्यस्तास्तास्तत्वप धर्माचारम्बना उपन्त इत्यत आह । एताश्च मैत्रीकरणामुदितोपेक्षा । सजातीयाभ्यासवृत्तय पूर्वसदृशक्षणमले. विगेपो पापत् सत्वम्पश्यति नापत्लरवालम्दाना । पापदम- न्तावद् धर्मात्म्बना । न रागाक्षिण्य इति नानुसयेन मत्तेप पवर्तन्न पप । ननु दु सविशेषदर्शनमात्रेणाभ्यासदत्यादिनीयनन्तरमे पाया । नत्य । परणामेवाधिलाधना समिति निरोप । बगानपिनाना सहि करुणावदन्यासाद् रागादर प्रवर्त्तन्त हत्यार । नव रागावत्सलतीयान्मात- वृत्तयो मैनात्मदृष्टिनिवृत्तापपि एदत्तरन् । आत्मादिविपर्यासाभाषेलापात् । पारणिपस्य निष्फल परार्थ आरम्भोऽविपर्यासादानादाभिनिगाभान स्वार्थस्यैवाभावात् । नापन्दोष परार्थत्य पल्त्वनेष्टत्वात्। यो नान पगम- स्तथापि कथ फरवमिति चेत् । हार। परमादि। हर या पतीरा- क्षणमिनाविपपत्यादितम् । यदिष्टन्तत्समिति पात् । नन्दहमिति दुरिरहितय कर परार्धापि प्रतिनिधि र (1) न (।। अपिलपटा मातभापार प्रवृत्तिरिय । पोन गरि विमानी- करणादित्यपरे। पिनेपाना तथा पतिभातादिद। सपना । दिन चीतल, तेत ससा त्युच्यते। सपंपाभूतातमारोपाद कानिनोंद । पान- स्प रागादेरापापात। तदन्येन राादिन्योन सब मन दिन वाराणस ·५२ प्रमाणवात्तिामतिटीया (२०१४) भिनेवेशाक्षिप्त सात्रवधर्मनिपपमाह । नैव करणादय । अन्यथाऽपि सम्भवात् इनि निोदपियाम । गगा गो ब्रवीति तथा विरक्तोऽपि। एव न वचनमाात् नापि विशेषाद् प्रतिपत्ति । अभिप्रायस्य दुर्योधनात् । व्यवहारमारे गषा साभिनागा। प्रयोजनाभा- वेऽवचनमिति चेत्। न। परायंत्वात् । 425b न युक्तो वीतरागत्वादिति चेत् । न। करुणयाऽपि प्रयते । गय फरणा राग इति चेत् । इण्टम्। अविपर्यागोभयत्नात् अमोघ । फरणा असत्यप्यात्म- मभिनिवेशस्तेनाक्षिप्त जनित। मासयमविपर्या नोगामानमन्धालम्पन चेतसोभिष्वङ्ग रागमाहुर्विद्वाग । स्यान्मत (1) वीतरागाभिमताना मैगीरणाय प्यने। ते मला. लम्बनत्वाद् आत्मादिदर्शनप्रवृत्ता मत्वानुनयप्रवृन्या नाभिपजम्मभावाम्गतो वीतरागा अपि रागिण प्रसक्ता इत्यत आह । नंय करुणादय इति (1) न सत्ता- लम्बना वीतरागाणा करुणादय । अन्यथापि सम्भवात् । (धर्मासम्बनानामपि सम्भवात्) ' एतच्चानन्तरमेव निवेदयिष्याम । अब बननाद् गगानुमाने नियमाणे वचनमायादप्रतिपत्तिरित्यनेन सम्बन्ध । यम्माद् यथा रक्तो प्रयोति तथा विरवतोपोति प्रक्षीणरागोपि । न वचनमायाद् रागानुमान किन्तहि वचनविशेपात् । यो रागंणव जन्यत इत्याह । नापि विशेषादिति । किस्सारणम (1) अभिप्रायस्य दुर्बोधत्वात् । विरक्तो हि रक्तवच्चेप्टते। रक्तोपि विरक्तवदित्यभिप्रायो दुर्योध । ततश्च व्यवहारस' करेण सर्वपामिति वचनाना। वचनमात्रस्य वचनविशेषस्य च रागादेलिङ्गत्वेनोपनीतस्य व्यभिचारात्। न विशेपादपि रागाद्यनुमान। यदुक्त- न्तथा विरक्तो ब्रवीतीति तत्रोत्तरमागकते। प्रयोजनेत्यादि । वननोच्चारण व्यव हार । न हि वीतरागस्य वचनोच्चारणे फलमस्ति तथा चाव्यभिचारो रागवचन- योरिति भाव । नेत्या चार्य । न प्रयोजनाभाव परार्थत्वाद् व्याहारस्य । न युक्त इत्यादिपर । वीतरागो हि परेप्टव्यासक्तो न च सक्तिमन्तरेण परार्थप्रवृत्तिरस्तीति भाव । नैतदेव । करुणयापि प्रवृत्ते । संय करुणा राग इति चेत् । तदेतदिष्ट करुणा राग इति नामकरण। सत्त्वदर्शनविपर्यासायातत्वात् करुणापि रागात्मको दोष इति चेदाह । अविपर्यासेत्यादि। अविपर्यासोभवत्व- 21b मेवाह । असत्यप्यात्मग्रहण इत्यादि। दु ख विशेषदर्शनमात्रेणेति सस्कारदु खता- । 1 In the margin ·२ पनुपलब्धिचिन्ता तस्मादविनाभाव कार्य कारणमनुमापयति । तत्रायत्तत्वात्। नान्यद् विप क्षेऽदर्शनेऽपि । सर्वसनस्तु दर्शननिवृत्याऽभाव निश्चय । दवचित् तया दृष्टान पुनर् (देश)कालतल्फारभेदेन अन्यथादर्शनात् । यथाऽऽमलकर क्षीरावतेवे मधुरफला न वैवम्बहूल स्यन्ते। तेन एतद् युक्त पातु मादृशो वक्ता रागादि रागाणामात्माघभिनिवेशस्थाभावात्। शक्त्युपयोगे हि वनन प्रति। स एव रान उपयुक्त स्वादात्माभिनिवेशवता सर्वेषामेव रागित्वात् । तच्च रागस्य वचन प्रत्युपयोगित्वन्नात्तीत्युक्त । वक्तुकामता सामान्यहेतु त्वादित्यत्रान्तरे । तस्मादित्यादि निगमन नान्तरीयकमेवेति कारणेनाविनाभाव्यद। तत्ल तिबन्धात्। तत्र पारणे आयत्तत्वात् । नान्यदप्रतिबद्ध विपक्षे हेतोरदर्शनेपि अग्दिर्शनन्यापर्गनमानेपानिश्चयात् । सर्वदशिनस्तु दर्शननिवृत्त्या स्यान्निश्च यस्तस्य हि सर्वशेयव्यापि ज्ञान। एतदेवाह। सर्वदर्शन इत्यादि। किम्पुनरद निमामा नाभावनिश्चय इत्याह । चित्तथेत्यादि । तेन प्रकारेण दयान पान्। पुनर्देशफालसस्कारभेदेनेति भेदराब्दस्य प्रत्येक सम्बन्ध । पीरावसेकादि । पूर्वदृष्टप्रपारादन्यया स्यात्। विभिनेत्याह । यधामलग्र ति। सस्तारभेदत्यैतदुदाहरणन्न चदम्बालमिति न मधुरफला बहुल्न्तस्यन्त कपापफलाना बाहुल्येन दर्शनात् । न चेदानी बहुर मधुरपानामदर्शनात् पचित्तम्भविनो मधुरफरस्य प्रतिक्षेप । तथा देशभेदेन पिसरस्व सम्भव काल्भेदेन पुपादे । आमलकीदृष्टान्तेन चपाह। चचामर स्प धीरादिन कारादन्यथा भवन्ति । तया रागादियोपरिचनसन्तानस्तत्त्वान्यासानिन- तारा योग्यो भवति । अभ्यासाच्च नैरात्म्यालम्बनमेव दिशान वडानम्दग- राम्पमुच्यते । नरात्म्पदर्शनादालाभिनिवेदिगमेन रागानुलत्ते । सर्वधन अणिवत्सावालम्बन च ज्ञान स्पप्यान सर्वज्ञत्व चोच्यते । म शानगिमार तस्मात् तत्त्वाभ्यानिमित्ता स्फुटामत्व दिरेष तत्त्वसाक्षात रणेन प्रत्यक्षद- पारिणी रागादियोपस्वभावता मानत दामने । नताचान्दपादृप्टनदि हेतुबला- दन्यया भवेदपि (।) तेन पदि नाना रागाररित वादि वचन न दृष्टनाता नर्वत्र वीतरागे वचनेन न भापनिति नास्ति निदचय । तरचानिरनिरव वचनमा गन्न रागन्मान । पत एपन्नेन गारनंदगा मानो वरता चोहमिवायोनिशोमनगरान् । तपार । रागोवत्तीलादि। पुनमादिना जात्मेत्यादि । जानसन नताप दृष्टि । निपलादिपियानोमोन्किो मनस्कार.। द्वननमानाचार। आत्मनपापोन्सिोमनगर पति दिपा.

·प्रमागवात्तिकम्बवृत्तिटीका (१११६) मान गोन्पत्तित्रयविशेषण युक्त आत्मदर्शनायोनिशोमनस्कारवत्त्वात् । तदा वा (नि) अार्यको वचनोदाहार । तस्माद् विपक्षेऽदृष्टिरहेतु ॥ न नादर्शनमात्रेण विपक्षेऽव्यभिचारिता। मंभाव्यव्यभिचा(र)त्वान, स्थालीतंडुलपाकवत् ॥१५॥ नशिबाल्यन परवाना दर्शनेऽपि भ्याल्यन्तर्गतत्वेन केवलेन पाक सिध्यति । शारदांनात्। र एबम्प्रभावममानपाकहेतुका पक्या इति युक्तम् । मा तदनु'मान शेषव्यभिचारि॥ (7) गेपर दनुमान निगम fr पन दोपदिति। यम्यानमात्रंगा व्यनिरंकः प्रदर्श्यने । (नम्ग) मंशयतुन्वाछपवन नदुदाहृतम् ।।१६।। + ननिमारा यानि विशेषणे यपार्थको वचनोदाहार । वचनादित्यम्य निया। नहा हि यो मादृगो गगोन्पत्तिप्रत्ययविगेपेण •माडमिन्ययमय हेतु स्यात् । यन एवमदर्शनमात्रा नास्नि परामा विपदृष्टिवितो हेनोग्दर्शनमहेतुलि गम्य व्यतिरेकनिश्चय %D :: विपनदाटया हनोव्यभिचारी न च वीतरागे वचन दृष्टन्त- अनार यनित मिट्ट इत्यत आह। नापानमन विरले हतारनिवारिता । सम्मात् (1) मम्भाव्य- नाका व्यन्चिार्ग यम्य म नया नद्भावनम्मान् । यद्यपि " नन मन्न्वा न विन्द इति सम्भाव्यते व्यभिचार । सदा पानी'नंग पारवत् । - इटन विटगह। न होवादि । बाढल्येन म्या यन्नगताना मतदान पायांबन केन पार मिव्यति। मात्रग्रहान्नु विशेष मिििनवारम्य दर्शनात् । एद. दवन्दबरदा । ग्र पर्व । यथा द्विवचनम्मन वि शंपोम्नीति टन्न व्यनिवारि। वदनमहानिमया- वन्न व्यदिति ममान ·रियरमेनमनिरास तसरा पतिरेकोऽनिश्चित इति विपक्षेऽपि वृत्तिराराऊ.क्येत। व्यतिरेक- तिचदर्शनमानस्य हिमागहेतुत्वात् । न सर्वाऽपरुधिरेच गमिका। तस्मा- देफनिवृत्याऽन्यनिवृत्तिमिलना तयो स्वभारप्रतिबन्धोऽपि कश्चिदेष्टव्य । अन्यथाऽगम हेतु. त्यात्॥ (स) निरूपहेतुनिश्चय हतोषिप्वपि रूपे(पु) निश्चयस्तेन वर्णितः । प्रसिद्धविपरीतार्थव्यभिचारिविपक्षतः ॥१७॥ 426 ३-व्याप्तिचिन्ता का दिग्नागेष्ट प्रतिवध न हसति प्रतिवन्धेऽन्वपव्यतिरेकरिश्चयोऽस्ति । तेन तमेव दर्शयन् निश्चय- न्यदेवेति पृच्छति । किं पुनरित्पादि। शेषवत्स्वरूपमाह । यस्येत्यादि। यस्य हेतोर- दर्शनमात्रेणाप्रमाणकेन विपक्षध्यतिरेक प्रसाध्यते। तस्य हेतो सशयहेतुत्वात् सदायकारित्वाच्छेदत्तदनुमानमुदाहृत। किङ्कारणन्तस्य हेतो स व्यतिरेकोऽनिश्चित इति विपक्षेपि वृत्तिराशक्यत। किपुनर्न निश्चित इत्याह । व्यतिरेकेत्यादि । अनुपलम्भेपि कथ सशय इत्याह । न सर्वेत्यादि। दृश्यानुपलब्धिरेव न गमिका। :32 यत एवन्नादर्शनमात्राद् व्यतिरेकस्तस्मादेकनिवृत्त्या साध्यनिवृत्त्यान्यनिवृत्तिमाधन- निवृत्तिमिच्छता तयो साध्यसाधनयो कश्चित् स्वभावेन प्रतिवन्धस्तादात्म्यत- दुत्पत्तिलक्षणोप्येष्टव्य । न केवलमदृष्टिमात्र । अन्यथा प्रतिवन्धानिप्टावगमको हेतु स्यात् । व्याप्तेरनिश्चितत्वात् ।। यत एवन्तेन कारणेन हेलोस्तिष्वपि स्पेषु पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकेषु निश्चयो वर्णित । आचार्य दि ग्ना गे न प्र मा ण म मुच्च या दिषु। असिद्धस्तु द्वयोरपि साधनमित्यादिना। कस्य निरासेनेत्याह । असिद्धत्यादि । आयादित्वात् तृतीया तसि विपक्षणेत्यर्थ । तत्रासिद्धविपक्षेण पक्षधर्मत्वनिश्चयो वणित । विपरोतार्थाविरुद्धस्तस्य विपक्षेणान्वयनिश्चय । व्यभिवार्यनै कान्तिकस्तस्य विपक्षेण व्यतिरेकनिश्चय ॥ अन्वयव्यतिरेकनिश्चय च वर्णयता प्रतिवन्धोप्यर्थतो दक्षित एव । यस्मान ह्यसति प्रतिवन्धेऽन्वयव्यतिरेकनिश्चयोस्ति (1) तेन कारणेन तमेव तादात्म्य- तदुत्पत्तिलक्षण प्रतिवन्धन्दर्शयन्नाक्षिपन्निश्चयमाह । यस्य दोषस्य निराशे (से) ·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१६) मान् रागोत्पत्तिप्रत्ययविशेषषण युक्त आत्मदर्शनायोनिशोमनस्कारवत्त्वात् । तदा वक्ते (ति) अपार्थको वचनोदाहार । तस्माद् विपक्षेऽदृष्टिरहेतु ॥ न चादर्शनमात्रेण विपक्षेऽव्यभिचारिता । सभाव्यव्यभिचा(र)त्वात, स्थालीतंडुलपाकवत् ॥१५॥ न हि बाहुल्येन पक्वाना दर्शनेऽपि स्थाल्यन्तर्गतत्वेन केवलेन पाक सिध्यति । व्यभिचारदर्शनात्। एव एवस्वभावसमानपाकहेतुका पक्वा इति युक्तम् । अन्यथा तु तदनु'मान शेषवद्व्यभिचारि ॥ (क) रोपवदनुमान निरास कि पुन शेषवदिति । यम्यादर्शनमात्रेण व्यतिरेक' प्रदर्श्यते । (नस्य) मंशयहेतुत्वाच्छेपवत तदुदाहृतम् ॥१६।। - ममामो बा । तदेति मादृगो वक्तेनि विगैपणेप्यपार्थको वचनोदाहार । वचनादित्यस्य हेलीग्दाहरणमनर्थमित्ययं । तदा हि यो मादृशो रागोत्पत्तिप्रत्ययविगेपेण युक्त म गगी। यथाहमिन्ययमेव हेतु स्यात् । यत एवमदर्शनमात्रान्नास्ति निश्चयम्नम्माद् विपक्षेऽदृष्टिविपक्षे हेतोरदर्शनमहेतुलिङ्गम्य व्यतिरेकनिश्चय प्रति॥ म्यान्मति (1) विपक्षदृष्ट्या हेतोयंभिचारो न च वीतरागे वचन दृष्टन्त- म्माददर्गनात् मायाभावे व्यतिरेक मिद्ध इत्यत आह । न चादर्शनमात्र गेनि विपक्षे हेतोयभिचारिता । कम्मात् (1) मम्भाव्य- घ-चारस्वात् । सम्भाव्यो व्यभिचागे यम्य म तथा तद्भावम्तम्मात् । यद्यपि न दृष्टो विपक्षे नथापि तन मम्भवो न विरद्ध इति मम्भाव्यते व्यभिचार । म्या पन्नगतानण्ठा म्यागीताटुलाम्नेपा पाकवत् । गतमेव दृष्टान्त ममर्थपितुमा । न होत्यादि । बाहुल्येन स्था यन्तर्गताना पश्चानान्दीनेपि न म्यान्यन्नर्गनत्वेन केवलेन पाक मिष्यति । मात्रग्रहणन्तु विशेष- निमार्थ। यद् बश्ययंबन्नु म्यादिति। कृतो मिट्टियभिचारम्य दर्शनात् । एव- बनवा टति ये परदा दष्टानम्नु यम्वभावा । एनरेव पक्व पारहेतु मान्ने पक्वा ति। अन्यया बिचमत्त नम्मिन् विशेषणं। शेषोम्नीति वदनितिी यिोनीति यावत् । नच्च व्यभिचारि ।। ग्नि या विदोक्त गर्यात् वारणानुमानाप रोषवदनुमानमिहाभिप्रेतमता- समान --- ·व्याप्तिमिन्ता तदनुक्तेपि गन्यते ॥१८॥ न हि तय पान दांनभान्निर्या पचनेन निवयते। स्मृति यात्राने वियत इति चेत् । दर्शामप्रतीयमान नामिति यान तन निरमायान्न अदर्शनन्तु दर्शना भात । स दर्शन्न बाध्यते । तदावे मिन एर तरिक्षये पचन। - : एतदेव गावाटे। पदीत्यादि। तेति वैधयंरचनेन नि... स्याप्यते। तदित्यदर्शनमन्यतेपि ध गम्यते । दवामान वैपयंदननान् प्रागपि निकला। पदपार्षगा। तोगतिविषय रित गन्नित्य मार्ग नि । त्यादि । तस्येति प्रतिपादन वनमा :'. नतिमा धन्याने निवरते। मांगा fiनारमूलनि माधवननेन स्मर्पत। नारदा विपत इति । हामेल frel -7 । मानमरतोयमारमा पानि ! : गरपापार गतिजनन । । देवासाने माने कि ": . भानपा-पतला . . लो" fri Fory for -- ले . འབབསལ་གན ཡསྶ 1 སི་པ་ཡན་ -------- ·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१७) माह। तत्रान्वयनिश्चयेन विरुद्धतत्पक्ष्याणा निरास । व्यतिरेकस्यानिश्चयेन तत्पक्षशेषवदादे ॥ (प्रसिद्धस्तु) द्वयोरिति हि एकत्र सिद्धस्य प्रतिषेध । प्रसिद्धवचनेन शेषनदसाधारणयो सपक्षविपक्षयोरपि असन्देह । अन्यथाऽमति प्रतिबन्धे विपक्षेऽदर्शनमात्रेण व्यतिरेके हि। व्यभिचारिविपक्षेण वैधर्म्यवचनञ्च यत् । यदुभय विरुद्धानकान्तिकप्रति पक्षण वक्तव्यमिति तच्च वैधय॑वचन ऐ(? अने) कान्तिकप्रतिपक्षेण ॥ यद्यष्टिफलन्तच्च यदि तेन (वैधय॑वचनेन विपक्षे) ऽदर्शन ख्याप्यते न यो निश्चय उक्तस्त व्याचष्टे। तत्रेत्यादि। विरुद्धतत्पक्ष्याणामिति विरुद्धाना विरुद्धपक्ष्याणा च विरुद्धपक्ष्या येपा सत्त्व विपक्षे निश्चित सपक्षसत्त्व सन्दिग्ध । मन्दिग्धानकान्तिका एवैते परप्रसिद्या त्वेवमभिधान। व्यतिरेकस्यानिश्चयेनेति प्रकृतेन सम्बन्ध । अनेकान्तिकस्य निरास इति सम्बन्ध । तेनायमर्थ साधारणा- नैकान्तिकस्येति। तत्वक्षस्य च। अनैकान्तिकपक्षस्य च। शेषवदादे । आदि- शब्दात् सपक्षविपक्षयोस्सन्दिग्वस्य निरास । यस्य सपक्षसत्त्व विपक्षे चाद- र्शनमात्राद् व्यतिरेकम्तच्छेपवत् । प्रसिद्धस्तु द्वयोरित्या चार्य ग्रन्थमिदानी व्याचप्टे। द्वयोरित्यादि। द्वयोरित्य- ने कम्य वादिन प्रतिवादिनो वा य सिद्धस्तस्यप्रतिषेध (1) प्रसिद्धवचनेन सन्दि- ग्धयो शेषवदनाधारणयो प्रतिपेध इति सम्बन्ध (1) क्व सन्दिग्धयोरित्याह । नपक्षविपक्षयोरपीति शेषातोऽसपक्षसन्देह । असाधारणस्य तु सपक्षविपक्षयो । तस्मान्निश्चयवचनादा चा येणापि प्रतिवन्ध इप्ट एव ।। अन्ययाऽमति प्रनिबन्ध साध्यसाधनयो । निपक्षेऽदर्शनमात्रेण व्यतिरेके आचार्येणेप्यमाणे। व्यभिचारिविपक्षणानकान्तिकप्रतिपक्षेण वैधय॑वचन च यत् प्रतिनातन्नदपार्थकमित्याकूत। वव पुनराचार्येण प्रतिज्ञानमित्याह । यदेत्यादि। न्या य मु खे चैतदुक्त । यदुभय वक्तव्यमिति माययं वैवयं च । कस्य प्रतिपक्षेण किमुक्तमित्याह । विरुद्धेत्यादि । मायनम्य वचन विरुद्धप्रतिपक्षेण वैधय॑वचनमनैकान्तिकप्रतिपक्षण । यद्यदृष्टिपटलच्च । अदर्शनमात्रफलन्तच्चेति वैवर्म्यवचन।

·}
F
1
ما
*
+
مه
بم
*
-
ا
-----
لمس الماء ..:::.
موعه
م. اما اذا املا راد --
شد مسله {حالا , هه ماله , ممه شده مد
اسلا مسدده الله . ه ا ش .رم
ا ل إ م م م - زد و به همه کره
سقمة لقد مثل میله 45 ر مه ش دلمه مها م سم پد -
-i : تم سے
سلماسه نمد مهما لمسه -
::: تعلم لماستر : سالم نمشي شرتا۔ ۔ ستم، مما

·६२ प्रमाणवातिागतिटीमा (१।१६) व्यतिरेक सिद्ध एव साधन इति तयाभावनियमपेक्षते । अनुपातम्भान क्वचित् अभावसिद्धावप्यप्रतिबद्धरय तदभारे ग गभानागिने । सशयादव्यतिरेक एव शेषवद्व्यभिचार ॥१६॥ किञ्च । व्यतिरेक्यपि हेतुः स्यात् ; 427b नेद निरात्मक जीवच्छरोर अप्राणादिमत्वमजात् । निगमोए घटा. विषु दृष्टादृष्टेषु प्राणाद्यदर्शनात् । तनियत्या आत्मगते । अमानुपलम्भात् अभावासिद्धौ घटादेनरात्म्मासिद्ध प्राणादेरनियति । चारित्व स्यादिति । ननु प्रतिवन्धवलात् साध्याभावे हेतोव्यंतिरेने गनि मत्तामा पेण व्यनिरेको गमक स्यादित्यत आह । व्यतिरेफस्त्यित्यादि। हेतोर्या विपक्षाद् व्यतिरेक स सिद्ध एव निश्चित एव साधन । इति हेनोस्तथाभावनिश्चय साध्याभावे यो हेत्वभावस्तन्निश्चयमपेक्षते। एतदाह (1) नाम्माकम्भवतामिव दर्शनाभावमामाद व्यतिरेक । किन्तु साध्यसाधनयो सति प्रतिवन्धे साध्याभावे हेतोविपक्षा- व्यावृत्तत्व स्वगतो धर्म । हेतोश्च यद्पन्तदवश्य स्वनिश्चयमपेक्षते गापफत्वादिति । कथ त्वन्मतेन शेषवतो व्यभिचारित्वमिति चेदाह। अनुपलम्भात्त्वित्यादि। क्वचिद्विपक्षकदेशे हेतोरभावसिद्धावप्यप्रतिपक्षस्य हेतो साध्ये । तवभावे साध्याभावे सर्वत्र विपक्षेऽभावासिद्धे. कारणात् सशयस्ततो विपक्षादव्यतिरेको य स एव व्यभिचार शेपवत (1) किंचेति दोपान्तरसमुच्चय । यद्यदर्शनाद व्यतिरेकस्तदा व्यतिरेक्यपि हेतु स्यात् । कीदृश नेद निरात्मकमित्यादि। प्रसङ्गमुखेन चेदमुक्तमप्राणादिमत्त्व- प्रमङ्गात् । प्राणादिमत्वाच्च सात्मक । अय च हेतु सात्मके क्वचिन्न दप्टो- निरात्मकेभ्यश्च व्यावृत्त इति साध्यनिवृत्तौ निवृत्तिधर्माव्यतिरेकी कथ्यते । तथा हि निरात्मकेप्वात्मरहितेषु घटादिषु दृष्टादृष्टेषु प्राणायदर्शनात् प्राणापानो- न्मेपनिमेपादर्शनात् । दृष्टेषु स्वभावानुपलम्भेनवादर्शन प्राणादीनामुपलब्धिलक्षण प्राप्तत्वात् । अदृप्टेष्वपि तज्जातीयतया। तेन नैरात्म्य प्राणाद्यभावेन व्याप्त । जीवच्छरीरे तु तन्निवृत्त्या प्राणादिमत्त्वाभावनिवृत्त्या नैरात्म्यस्य निवृत्तेरात्मगति स्यात् । तव तहि कथ सशयहेतुरिति चेदाह। अदृश्येत्यादि। अदृश्यस्यात्मनो- नुपलम्भाद् घटादिस्व (?ष्व)भावाप्रसिद्धौ घटादी (ना)रात्म्यासिद्ध कार- णान्निरात्मकात् प्राणादेरनिवृत्ति । प्रांणाद्यभावेन सन्दिग्धस्य नैरात्म्यस्याप्य- ·= নিলিনা ६. 7 नहि तत्वावृत्तेरन्द् व्यवच्छेदनम् । व्यवच्छेदस्तु कुचिद् वासरेवानिव- याद् । एवचिद् यत्र नास्तीति निश्चित स भवन कथ तदभावं न गमयेत् पमाणान्तरवाचा चेन्नेदानी नास्तिताऽशः ॥२१॥ अथापि उभयव्यवच्छेदे प्रमाणान्तर साधकमस्ति । अन्योन्य सेवामा हि एपस्य पवनदेन स्तिोयस्य विधानात् अप्रतिषेध । विधिनिषेधयो (धुगपद) विरोधादिति। नेदानी अदृशो नास्तिता। एव संति अदर्शन न प्रमाण, वाधासम्म वान् । स आचार्थीयमतनिगम नधान्यत्रापि सभाव्य प्रमाणान्तरवाधन । + रविवादि। पतदिचन्नित्यानित्याचार निमाण प्याचा अनिरचानामा निकन्यानिारया । जपा देम . {- -: पर मारतीत निलित स भदन पनि मिल पथारभाष न । निदिनानन्यामाद कार न गमयेत् । नित्यानिचार पायत्ततापि पापण सोभानदार : पापा ममत। साधापी inान । पा नोभार" निमाविका साग प्रमाणावर । - । - अन्लोपनो वादाचा भाग ra नेपामेरकर, कापात् ।।.. pནཝ གནདྷཱཡཱi | *， fr ་ ཅ་ པས བ པ दे या पोका - ·६४ प्रमाणवात्तिात्तिा (१।२०) अनुपलम्भ एव राति मशवात् उपरान्भेऽभाता। आपनम्भाव रयगिरेक इति सशयितोऽनियायं । यथायोग (मदाहायमिति गयागो) निगार अनि- वारित एवेति चेत्। न। य ए7 तूभयनिश्चमणीयापि"भूगा' तेनानप- लम्भेऽपि सशयात् अनिवृत्ति मन्यमान तत्प्रतिषेधमा ।। दिञ्च। विशेषस्य व्यवच्छेदहेतुता स्याददर्शनात् । श्रावणत्नस्यापि नित्यनित्ययोरदर्शनात् व्यावृत्त्या तव्यमन्छपरेतुना स्यात् । 428a तद्वयाचष्टेऽनुपलम्भ एवेत्यादि। अप्रमाणकेनुपलम्भ एय सनि गोविपक्ष सशयात् (1) कथमुपलम्भे तदसम्भवात् । विपक्षे हेतोरपलम्भे मी तम्य सा- शयस्याभावात्। तस्मा दनुपलम्मा तो विपक्षाद् अतिरेक इत्यर्थात् मन्दि- ग्धव्यतिरेको हेतुरिष्ट एव। तस्मात् सशयितोऽनिवार्य । मशयेन विषयीकृत सशयितो व्यतिरेको न वार्य स्यात् । यथायोगमुदाहायमित्यतो यथायोगवचनात् समयिनोऽनिपारित एवेति चैत । नैतदेव । तदनन्तरमेव “य एव तूभयनिश्चयवाची त्यादि वचनात् । य एव शब्द उभयनिश्चितस्य स्प्यस्यासिद्धत्वादेवाचक स एव माधन टूपण 'न चात्य- तरप्रसिद्धसन्दिग्धवाची पुन साधनापेक्षणादि' त्यय अन्य इहोदाहरण । अन्यतरस्य वादिन प्रतिवादिनो वा (1) योसिद्ध सन्दिग्धम्वा वक्ति न स साधन दूपण वा (1) मन्दिग्धव्यतिरेकनिश्चयहेतुरुभयोरपि विपक्षे सन्दिग्धस्तस्मानदभिधानममाधनम् । यस्मादुभयनिश्चित एव हेतुरुक्तस्तेगानुपलम्भेषि सति निवृत्तिसशयाद् विपक्षा- खेतोरनिवृत्ति मन्यमानस्तस्य सन्दिग्धव्यतिरेकस्य हेतुत्वप्रतिषेधमाह असिद्धि- योजनया॥ किञ्च । यद्यदृष्ट्या निवृत्तिरिप्यते तदा विशेषत्यासाधारणस्य श्रावण- त्वादेव्यवच्छेदहेतुता स्यात्। कि कारण (1) नित्यानित्ययोरदर्शनात् । तद् व्याचष्टे (1) श्रावणत्वस्यापीत्यादि । तथा ह्यदर्शनमानाद् व्यावृत्तिरिप्टा (अ)स्ति च नित्यानित्ययोरदर्शन श्रावणत्वस्य तदवच्छेदहेतुता स्यात् । नित्यानित्य- प्रतिषेधहेतुत्वम्भवेत् । यदि नामादर्शनात् ततो व्यावतत श्रावणत्वन्त- व्यवच्छेदहेतुत्वन्तु कुत इत्याह । न होति । न तद्यावृत्तेरन्यद् व्यवच्छेदनन्नित्या- नित्यव्यवच्छेदनम् (1) तवापि कथ श्रावणत्वन्न व्यवच्छेदहेतुरिति चेदाह । अव्यवच्छे- 1 Hbyun-bahi-phyll-ro ·न हि तघ्यावृत्तेरन्पद व्यवच्छेदनम् । व्यवच्छेदन्नु कश्चिद् व्यावृत्तेरेदानित याद् । स्वचिद् चन नास्तीति निश्चिन स भवन क्य तदभाव न गमपेन्' पमारणान्तरवाचा चेदानी नास्तिताऽशः ॥२॥ जधाऽपि उभयव्यवदेप्रमाणावर साधकमस्ति । अन्योन्यबिना हि एक्स्य व्यवदेन स्त्तिीयस्य विधानात् अप्रतिषेध । विधिप्रनिधो (गर) विरोधादिति। नेदानी अझो नास्तिता। एव संति अदर्शन न प्रमाण, बाधासम्म यात् । म आनायिमत निगम नधान्यत्रापि सभाव्यं प्रमाणान्तरवाधन। . दन्तियादि। पालदिन्नित्यानित्यारपानमा राया-7 ... अगिालयाचान्दता तिवापानि रयान् । जवायदे ~ • - पत्र नास्तीति निलित स भवन पनि पमिलि गमामा र Ti निस्चितन्नरयाभाव पर न गमवेत् । नित्यानित्या पावृत्तवापि भापण पोनपद CETr बाधा पत। अभापीत्ताद मार - निन्याशियरे मा प्रमाणात दाद मारिता अपोलोरप पाते । .. TET दरमपिता भाग। नेपामेस्वर देवाचविधानात् । frefore एमति। पान देवादिया। बोकारोमान {-4-s7 • rº; s ------ ६. ाि ཀ ཨཱམ; ：：བས༌ཨ་ ·प्रमाणात्तिागतिटी (१।२३) प्रतिपेध.। एवमा चा यी य फश्चित् अनुपलम्भाद् अभागाण उगा । अपि च। देशादिभेदाद दृश्यन्ते भिन्ना दगा शक्तगः । तत्रैकट्या नान्यत्र युक्त हावनिश्रयः ॥२३॥ दावदर्शनमात्रेणानुप्णागीतम्पगम्यायफ्ना प्रतिपा 26b यत्तूच्यते (1) मवंत्र पृथिव्यादेस्तुल्य त्यानुल्य पानणागीपों यन्नु पृथिव्यादिभावेपि ग्लक्ष्णत्वादिभेद म पृयिव्यादिपरमाणमयोगम्प निविद्यानिपिट- कृतत्वादिति। तदयुक्तम् (1) अनिविडाना हि नग्न्नर्याभावात् गयोगाभार । तेन यथो. पलपरमाणूना सयोगस्य निविडत्वन्तथा तूनपरमाणनामिति कथ इलक्ष्णवादिभेद स्यात् । तस्माद् सत्यपि सयोगे स्वरुपेणान्यादृशा एवोपलपरमाणतोन्यादृशाच तूलपरमाणवस्तत्कृत एव च श्लक्ष्णत्वादिभेद । न मयोगनिविडानिविडत । तथा च यथा पृथिव्यादिभेदात् स्पर्शम्य इतक्ष्णत्वादिभेदम्नयानुप्णाशीतभेदोपि सम्भाव्यत। ननु माभूद् अदृष्टविपये वाय्वनुमान दृष्टविपये वनुष्णाशीतम्पर्गम्य दृश्यम्य पथिव्यादिसम्बन्धित्वेनानुपलभ्यमानत्वात् ततो वाय्वनुमान म्यात् । एवम्मन्यते। यदि स्पर्शादेर्गुणम्पना मिद्धा स्यात् ततो वायुद्रव्यानुमान स्यात् मैव त्वसिद्धा। स्वातन्त्र्येण प्रतीते म्पर्शविशेष एव चाम्माकम्वायुरुच्यते । आचार्य दि ग्ना गे न तु स्पर्शव्यतिरिक्त वायुमभ्युपगम्य तत्र परकीयमनुमानमयुक्त- मुक्तमित्यदोष । तस्मात् स्थितमेतद् (1) अन्वयव्यतिरेकयोनिश्चयमदर्शनमात्राच्च प्रति- पेधाभाव ब्रुवताचार्येणेप्ट प्रतिबन्ध इति ।। कस्तवमुपालब्ध इति चेदाह । एवमित्यादि । एवमित्यनन्तरोन्ताभिरुप- पत्तिभि । आचार्यस्य शिप्य आचार्टी य कश्चिदाचार्यग्रन्यानभिन अनुपलम्भाद् अभावं ब्रुवाण उपालब्ध । अपि चेत्यदर्शनमात्रेणाभावाभ्युपगमे प्रत्यक्षबाधा दर्शयितुमाह । देशादि'- भेदात् । आदिशब्दात् कालसस्कारभेदात् । भिन्ना नानारूपा दृश्यन्ते द्रव्यप्वेक- जातीयेष्वपि शक्तयो रसवीर्यविपाकादिलक्षणा । तत्रत्यनेकशक्तिपु द्रव्येप्वेकदृष्टचा एकस्वभावस्य द्रव्यस्य क्वचिद् दर्शनान्नान्यत्रापि देशादौ युक्तस्तद्भावनिश्चय ।

·३ चाप्तिचिन्ता 8 यदि (एव) विपक्षेऽदर्शनमात्रेणाप्रतिबद्धत्वाऽपि तदन्यभिचार । क्वचिद् देशे कानिचिद् द्रध्याणि कचिद् दृष्टानि जन्यन अन्यथाऽपि दृश्यन्ते। यथा लोषधय काश्चन क्षेत्रविशेषाद् विशिष्ट रसवीर्यविपाका भवन्ति नान्यत्र । तथा कालसंस्कारभेदाद् अपि । न च तद्देशै तथा दृष्टा इति सर्वा तत्त्वेन तपा- भूता सिध्यन्ति। गुगान्तराणा कारणान्तरापेक्षन्यात् । विशेषत्वभावे तु स्याद् अनुमानम्। अदृष्टकर्तृवमपि पुरुषलत्कारपूर्वकम् । वाक्येषु विशेषाभावात्। सर्वप्रकाराणा पुरष कारणदर्शनात् । सर्वेषु गुणेष विशेषत्व दर्शनात् । नैव नम्भ- पापरिदृष्टद्रव्यस्वभावनिश्चय । पदोत्यादिनैतदेव व्याचष्टे । यदि विपक्षे तोरदर्शन्मापाप्रतिद्धस्य स्वसाध्ये तदव्यभिचार माध्याव्यभिचार इष्यते। तदैवत दृष्टस्य द्रव्यस्य यद् रूपम्पलव्धन्तत्तत्यान्वमपि द्रव्यनामान्यादनुमेय स्यात् । अम्ति हि नत्रापि तत्काल हेतोविपक्षेऽदर्शनमात्र। न चेद युन्न । यस्मात् क्वचिद् देशे कानिचिद् व्याणि कथचिम् दृष्टानि प्रनिनियनरमादित्वेन । पुनरन्यति यथादृष्टाकारतरीत्येनान्यत्र देशे दृश्यन्ते । यत्पादिना विपदनाह । वीर्यन्दोपारनपनाक्ति (परिणामो दिपाक । विशिष्टा रसवोर्यदिपाका पानाति विरह । नान्यति क्षेत्रदिपादन्यत्र । पचा देग- विशेषात् तथा कामकारभेदाद् विशिष्टरसवीर्यविपाका भवन्ति। मगर क्षीसपनेर । न च हेरिनि प्रदेगो देपा पुराणाननादिगिप्टन्सा- 272 दियुक्ता दृष्टा इमि वृन्वा न उनहेगा अपि तत्त्वेन तुल्यन्पादिन्वेन तवान्ता पवाग्रहीलन्दनन्तुमा नियन्नि। कि बाग (1) गुगान्तमा ग्लादिविवादाणा कारणान्तरापेक्षत्वान् । विशेषत्वाने तृ स्यादेवगनानुमान। दुष्ट फर्ता पन्य वैदिरस्य ना! दरि रश्मन्दारपूर्वर पुन्यप्रयत्न तुर । एनन्च साध्यान्। वायु पनगाभिमत विदोषाभादादनेन हेतु अधिन । प्रयोग पुनपंन्न पदमला मार्ग (1) को धूमो बनना समानतीय । भिन्नानि वाया- नीति स्वनामेट ' , कामिनी : सान्ननादिनि वैदिगन सिंह ने मनान । न्यादि गबगरिकमावि पदि दबाट बननीयते । “दन्न म्वचिनम्नान नाम :- (1,मन्द बांधनानन ।

·૩૨ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१२२४) निमित्ताभावात् । बाधकाभावात् भ्रान्त्यतिद्धेः । पुरुषेषु विशेषदर्शनस्य बाधकत्वाद् असमानम्। (न) वाक्याना विशेष परभावभूतस्य अतद्विशेषत्वात् । तदभिन्नस्वभावाना सर्वेपा पुरुपक्रिया न वा कस्यचित् ।। ग वैशेषिकमतनिरास किञ्च। आत्ममृच्चेतनादीनां यो(s)भावस्याप्रसाधकः । स एवानुपलम्भः कि हेत्वभावस्य साधकः ॥२४॥ अनुपलम्भमस्य प्रमाणयत आत्मवादो निरालम्ब स्यात्, आत्मनोऽप्रत्यक्ष- प्रमाणमुत्पद्येन भ्रान्तेर्वाधकन्तदा भ्रान्तेस्तन्निमित्तस्य च भवति निश्चयस्तच्च 28a नास्ति।' तम्मारलौकिक शब्द वैदिकानामविशेपे साध्ये नास्ति साधक प्रमाण । पुरुषेषु नहि किं बाधक येन मर्वाकारगुणसाम्यसाधने दोप इत्याह । पुरुणे- वित्यादि। प्रज्ञादिविपयस्यातिशयस्याभ्यामपूर्वकस्य यद् दर्शनन्तदेव बाधक । उद्यमम्भवद्वैगग्य पुरुपस्य चित्तम्भवेत्। नाभ्यासायविशेपम्भवेद् (1) भवति च (1) ततो विशेषदर्शनस्य बाधकत्वाद् असमान। वेदवाक्यानुमाने यदुक्त प्रत्यक्षाणा शब्दानामप्रत्यक्षस्वभावाभावादिति (1) स्यादयन्दोपो यदि विशेप स्वभा- वभुत स्यात् । किन्तु परभावभूत इत्याह । परभावभूतस्येति । परभावङ्गत परभाव- भृत । अन्यम्वभाव इत्यर्थ । अतद्विशेषत्वादित्यवाक्यविशेपत्वात् । यतो नास्ति विशेषो वास्यानाननम्मादभिन्नस्वभावाना सर्वेपा पौरुपेयापीरुपेयाभिमताना पुगपरिया। पुरुप करण । न वा कस्यचित् । लौकिम्यापि न पुरुषक्रियेत्यर्थ ।। बमाचार्गीयम्यादर्शनमात्रेण विपक्षाद्धेतोय॑तिरेकमिच्छन ग्रन्थविरोध प्रमागविगेध चोरत्त्वा ती थि का ना परम्परव्याघातमाह। किचेत्यादि । मृद- दचेतना। तच्च यो का य त दर्शन। आत्मा च मृच्चेतना चेति द्वन्द्व । आदि- गब्दात् क्षीगदिप द्रव्यादि । नेपामभावम्य मावनायानुपलम्भ परेणोक्नोपि पन्नम्याभावम्याप्रसाधक इष्ट आत्मादिवादिभिरनुपरम्भमात्रम्याप्रमाणत्वादिति । म एवानुग्लम्म आन्मादिनिधै प्रमाणत्वेनानिष्ट कि हेत्वभावस्य तोविपक्षाद् मनिकम्म नायक । हेबनावे चानुपलम्भं चास्य व गे पि का दे प्रमाणयत आत्मवादो निरालम्बो निराश्रय स्यात्। तनानुपलम्भस्याभावमाधनम्न मम्मवात् । तथा हि न प्रत्यक्षेणान्मन उपलम्नो निन्यपरोक्षत्वाभ्युपगमात् । अय म्वादात्मनोनुमानमेवोपमम्मोन्यवेन्यत आह । नत्कार्यन्यादि । अप्रत्यक्षत्वा- देवानन्नवान्वभादम्पम्य रिदम्यानिश्चयान्नानुमानमुम्भ । ।

·३ व्याप्तिचिन्ता ७३ - त्वात्, (तत्) फार्यस्यासित्वात्। इन्द्रियादीना विज्ञानमेव कार्य, तस्य कादा. चित्फत्वात् । सापेक्ष्यसिद्धचा प्रसिद्धिरच्यते । 429b किमप्यस्य कारणमस्तीति । न त्वेवम्भूतमिति एवं सुखादिकार्य प्रसाधित कञ्चिदर्थ न पुष्पाति। येन फेनचित् कारणवत्त्वाभ्युपगमात् । तथा च सत्यनु- पलम्भ एवात्मनः स्यात् । तस्मात् तमनुपलम्भन प्रत्याचक्षाण किनिति प्रतिव्यूठ कथ व्यतिरेक साधयेत्। कश्चिच्च मृदश्चैतन्यमनुपलभ्यमानमिच्छन् अदर्शनाद् वचनादेावृत्ति- पथा नित्यपरोक्षाणामपीन्द्रियादीनामनुमानन्तधात्मनो भविष्यतीति में दाह । इन्द्रियाणामित्यादि। आदिशब्दात् स्मृतिबीजादीना। विज्ञानमेव कार्य- न्तस्य फाराचित्यत्वात्। तथा हि सत्त्वपि रूपालोकमनस्कारेषु निमीलितलोचना- घवस्थातु विज्ञानत्याभावात्। पुनरचोन्मीलितलोचनावस्थासु भावात् । विज्ञा- नकार्य कारणान्तरसापेक्ष सिध्यति ततोत्व सापेक्ष्यतिड्या इन्द्रियादीनाम्प्रसिद्धि- रुच्यते। एतदुक्तम्भवति । यत्सापेक्ष मिदादाचित्क । विज्ञानन्तत्किमप्यत्य विज्ञानस्य कारणमस्तोत्यनुनीयते तदेव नेन्द्रियमिति त्यहियते। न त्यभूतमिति न स्पविशेषेण मूर्तत्वादिना युक्तमिन्द्रियमन्मीयत त्पर्ष । एवमिति पया पापाचित्तविज्ञानमार्यान्यपानुपपत्त्येन्द्रियानुमान । तथा सुसादिकार्य पस्प सुलादिकार्यन्तत्तिमप्यत्तीत्लनुमानेन तरचात्मत्वर पमिति प्रसाधित पञ्चि- sh दर्पमात्मवादिनो न पुरणाति। येन पेनदिवनिर्दिष्टविशेषेण वारणेन कारण- पत्त्वान्युपगमात् सुलादीना। न भूत आत्मा नित्वातंभोरवादि भण- त्वेनाभ्युपगमात् । यतश्च पपान्युपगतस्पात्मनो नास्ति पालिन। तपा व सत्यनुपलम्भ एवात्मन' स्यात् । तत्मात् तनात्माननेनानुपलम्भन प्रत्यक्षानुमान- निवृत्तिलभपेन प्रत्याचक्षाण सिमिति प्रतिवट प्रतिक्षिप्त आत्ममारिना। अनुपलम्भमानान्नात्वसत्त्वमात्मन ति। पापमान सद् विपक्षालेनो प्राणा- दिमत्तादेतिरेक साधयेत् । भूनानाभेद गल्तिरपनिपने वादा (1) स्वभावा च नृस्पेिव मृद सन्चापि चैतन्यमनुपल्ल्यमानमोटोग. पति क । पनाह (1) "तेन्यो भूनेमाचावन्मदाग्निनिमि। एवाप्रमानादनुपलम्मान्। बदमांना पचनादेवादिना :- त्वेनोपनीतत्व दिपक्षाद् व्याक्तिनात् । मादिक क्षीरास्मि मपी- छन्। १० - ·७६ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।२८) तस्मात् स्वभावप्रतिबन्धादेव हेतु. साध्य गमयति । स च तद्भावलक्षणस्त- दुत्पत्तिलक्षणो वा अविनाभावास्य ताभ्या प्रदश्यते ॥२७॥ तस्माद् वैधर्म्यष्टान्ते नेष्टोवश्यमिहाश्रयः। तदभावे (च तन्नेति वचनादपि तद्गतेः ॥२८॥ यतः। तद्भा(व) हेतुभावौ हि दृष्टान्ने तदवेदिनः। ख्याप्येते, दृष्टान्ते हि साध्यधर्मस्य तद्भाव तन्मात्रानुवन्धेन तत्स्वभावत्वेन ख्याप्यते। यत एवन्तस्मात् स्वभावप्रतिबन्धादेव साध्याभिमते वस्तुनि प्रतिवद्धत्वादेव हेतु स्वसाध्यङ्गमयति। न तु सम्बन्धात्। कार्यकारणयोरसहभावेन व्याप्य- व्यापकयोश्चैकत्वेन द्विप्ठसम्बन्धाभावात्। स चेति स्वभावप्रतिबन्ध । तद्भा- वलक्षण इति साध्यस्वभावलक्षणस्तदुत्पत्तिलक्षणो वा। स एव स्वभावप्रतिवन्धो- ऽविनाभावास्य साधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्ताभ्या प्रदर्श्यते ॥ एतदुक्तम्भवति। साध्यसाधनयो प्रतिवन्धग्राहकमेव प्रमाण व्याप्तिग्राहक- न्तेनैव सावनस्य साध्यायत्तताग्रहणात् साध्याभावेऽभावो गृहीत एव केवलन्तद- विनाभावग्राहक प्रमाण विस्मृतत्वाद् दृष्टान्ताभ्यामुपदश्यते (1) यतश्च प्रमाण- ख्यापनादेवाविनाभावस्मृत्या साध्याभावे साधनाभावो निश्चितो भवति (1) तस्माद् वैधर्म्यदृष्टान्ते। तद्विपयेऽवश्य नियमेन इह हेतौ कार्यस्वभावलक्षण आश्रयो वस्तुभूतो धर्मी नेष्ट स्वभावानुपलम्भे त्विप्ट एव । तत्र हि विपर्ययेणोपलम्भ स्यापनीय । किङ्कारणम् (1) आश्रयो नेष्ट इत्याह । तदभावे चेत्यादि। तदभावे व्यापककारणयोरभावे तयाप्यकार्यास्य लिङ्ग नेति न भवतीत्येव वैधर्म्यवचनाद् अप्याश्रयरहितात्तद्गतेय॑तिरेकगते (॥२८॥) 29b किड्डारण। यत इत्यादि । स्वभावहेतौ साध्यस्य तद्भाव साधनव्या- पक्त्व। कार्यहेतौ माध्यम्य हेतुभाव कारणत्व ख्याप्यते। तदवेदिन इति तद्- भावहेतुभावावेदिन पुस । तढ्याचप्टे। दृष्टान्ते हीत्यादि। साध्यधर्मस्य तद्भाव साधनस्वभावत्व स्याप्यते तन्मात्रानुबन्धन। माधनमात्रानुबन्धेन । कृतक (त्व) निष्पत्तावेव निप्पन्नस्यानित्यत्वस्य कृतकमात्रानुबन्धेन या तत्त्वभावता साधनस्वभावता तया। एवभूतया तद्भाव स्याप्यते । न तु निमित्तान्तरात् पश्चाद् उत्पद्य- ·३ व्याप्तिचिन्ता ७७ प्यते। य कृतकं स्वभावे जनयति सोऽनित्यरुपमेव सन्त जनयतीति प्रमाण दृष्टान्तेन रया- अन्यथा एकधर्मसद्भावात् तदन्येनापि भवितव्यमिति नियमाभावात् व्यभिचाराशका स्यात् । तेन च प्रमाणेन साध्यधर्मस्य तन्मानानुबन्ध रयाप्यते स्वकारणादेव तथा जातो नश्वर क्षणस्थितिधर्मा। अन्यत तद्भावनिषेधात् । हेतुभावो वा सत्येव भावादिति प्रदर्यतेऽर्थान्तरस्य।' तथा तद्भावहेतुभावे प्रसिद्ध सति अनित्यत्वाभावे कृतकत्वाभाव । 43ot दहनाभावेऽपि धूम । एद स्वभावो हेतुश्च चेत् कथ स्व स्वभावं हेतु चान्तरेण मानेनानित्यत्वेन। पथके विप्रतिपन्ना इति। तन्मानवत्वमेव दर्शयन्नाह । य त्यादि। यो हेतु इतक स्वभावे जनयति सोऽनित्यरूपमेव सन्त जनपतीत्यर्थ । ति अनेन द्वारेणाविनाभावविषय प्रमाण दृष्टान्तेन त्याप्यते। न तु दर्शना- शनमान। अन्यति यद्येव प्रमाण नोप दर्यते । तदैकधर्मसद्भावात् साधन- धर्ममद्भावात् । तदन्येनापि साध्यधर्मेणापि भवितव्यमिति नियमाभावात् साधनस्य माध्यव्याभिचाराशका स्यात् । पदि नाम दृष्टान्तेन प्रमाणमुपदर्शनीयन्तथापि कि सिद्धमित्याह। तेन च प्रमाणेन तन्मानानुबन्ध इति साधनमानानुबन्ध । कथ रयाप्पत इलाह। कृतक- स्य यत्कारपन्तस्मादेव कृतपस्तथा जातो जातो पो नश्वर क्षपस्थितिधर्मा। क्षणिकत्वेनैव नवरो न तु कालगन्तर स्थित्वेत्यर्थ । कप पुन स्वतोरेव तथोत्सन्न इत्याह । अन्यत इति स्वहेतोरन्यम्मादिनाग- हेतो । तन्य कुतकस्य तद्भावनिषेधाद् अनित्यतास्वभावनिषेधाद् वक्ष्यमाण- कात् । हेतुभावो वा। तेन च प्रमाणेन रवाप्यत इति नम्बन्ध । ताध्यधर्मन्द साधनप्रति हेतुभावो दा कारण त्वम्बा रखाप्यते नन्मिन् सत्येव नापनन्य भावा- दित्यनेन प्रकारेण प्रमाण दृष्टान्तेन प्रदार्यते! पन्य पुन माध्यम्य हेतुभाव प्रद- पर्यत इत्याह (1) अर्थान्तरस्य साधना व्यतिरिक्तप । तपा दृष्टानोपगितेन पमान पनिढे तद्भावरेतुनावे । स्वभावरून सायन्य तद्भावे । नाधनम्वभापत्र। कारणस्य हेतुभावे प्रसि नति। दहनाभावे धुनो त भनी ति प्रस्नेन नबन्ध । स इत्यनित्यस्वभावो वहिश्च । तन्पनि एतवन्य धमन्य च पपाश्म वनायो हेतुर्वा (1)वा शब्द समुच्चये। पन एव यमनी नगेनो वा स्व स्वभापरिच हेतुं चाग्निमन्तरेण भवेत् (1) नै भवेषिदेवमनुद्दिष्टम् दिपये व्यतिरेने 1 T Bim-ro gnis-ti = हितोपनाहिक, borr.. --:00:

·७८ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१६३०) भवेत्। एवं आश्रयमन्तरेणापि वैधर्म्यदृष्टान्ते व्यतिरेक प्रसिध्यति ।। येषा तद्भावहेतुभावौ प्रसिद्धी, तेषां- विदुपां वाच्यो हेतुरेव हि कंवलः ।।२९।। यदर्थ दृष्टान्तवचन, सोर्य सिद्ध एवेति तदा किं तद्वचनेन। तत्प्रदर्शनेऽपि किं वैषम्यदृष्टान्ताश्रयेणेति मन्यमान आचार्य आश्रय प्रतिक्षिपति॥ तेनैव ज्ञातसम्बन्धे द्वयोरन्यतरोक्तितः । अर्थापत्त्या द्वितीयेपि स्मृतिः समुपजायते ॥३०॥ यदाह 'अर्थापत्त्याऽन्यतरेण वा उभवप्रदर्शनात्' इति । तत्राऽपि दृष्टान्तेन कथ्यमाने आश्रयमन्तरेणापि वैधयंदृष्टान्ते प्रसिध्यति व्यतिरेक । तेन यदुच्चने भट्टो द्यो त क रा भ्या। "व्यतिरेकोपि लिंगस्य विपक्षान्नव लभ्यते। अभावे स न गम्येत कृतयलरवोधनादि"ति (1) तन्निरस्त। एवन्नावत् (1)तद्भावहेतुभावन्यापनाय तदवेदिन दृष्टान्तो वक्तव्य । येषां पुन पूर्व प्रसिद्धावेव तद्भावहेतुभावौ यथा म्ब प्रमाणेन पक्षधर्ममात्रत्व 50a निश्चितन्तेपालद्भावहेतुभावप्रति विद्या हेतुरेव। यदर्थमित्यन्वयव्यतिरेक निश्चयाय। प्रतिपाद्यम्य म्वनमेव मोर्थ मिद्ध इति विन्तद्वचनेन। तदेति निश्चि- तान्वयव्यतिरेककाले। यदपि मृट प्रति दृष्टान्तप्रदर्शन क्रियते तदा तत्प्रदर्शनेपि दृष्टान्तप्रदर्शनेपि बंध। विनाप्याश्रयेण योक्तविधिना मिध्यत्वेव व्यतिरेक । तत किम्बधन्य- दृष्टान्ताश्रयेणेति मन्यमान आ चा यं आश्रयं प्रतिक्षिपनि न्या य मु सा दो। नया हि तव चोदित “यदा तागगादिर नित्यन्ना (वद)न्युपैति प्रतिवादी (1) तदा त्यन्नियात् कृतवन्वन्य व्यतिरे" इति (1) तत्रा चा यं आश्रय प्रतिक्षिपन्नाह। तदा मन्देह एव नाम्नि नदभावात्तत्रावृत्तेरिति । एतदुग्लम्भवति । गृहीतप्रतिबन्यन्य तत्राकानादो व्यापकाभावाद् व्याप्या- भावनि । अनिन्यानवच निवन्यासःचात् निद्ध इति यावत्। यम्माद दृष्टान्नान्या प्रतिबन्ध कथ्यते। तेन वान जातमन्बचे तो मति यो नाथ यंपन्यदृष्टानोन्यतरोक्नित । हिनीपि तान्यामेवान्ननरस्मिन्ननुक्तेपि स्मृति नमुजायतेपित्या।

·३ व्याप्तिचिन्ता ७६ तद्भावहेतुभावप्रदर्शन मन्यमानोऽर्धापत्त्या एकर वचनेन द्वितीयस्य सिद्धिमाह। तथा हि । यत् फुतक तदनित्यमेवेत्युक्ते अनर्थान्तरे व्यक्तमयमस्य' स्वभाव तन्मात्रानुबन्धी प्रमाणदृष्ट इति निश्चित तद्भावनियमात् । एतदप्याचार्यवचनेन नस्यन्दयन्नाह। यदाहेत्यादि (1) न्या य मुखे चाय गन्य । वाशक्त्तत्रैव पूर्वविकल्पापेक्षी। अन्यतरेणेति साधर्म्यदृष्टान्तेन वैधर्म्य- दृष्टान्तेन वा । उभयप्रदर्शनाद् अन्वयव्यतिरेकप्रदर्शनात् । तत्रापि ग्रन्थे। दृष्टान्तेन स्वभावहेतौ कार्यहेतौ च यथा क्रमन्तनावहेतुभावप्रदर्शन क्रियत इति मन्यमान आचार्योर्थापत्त्या एकस्यान्वयस्य व्यतिरेकस्य वा वचनेन द्वितीयस्य ययाक्रम व्यतिरेकस्यान्वयस्य वा शिद्धिमाह। एतदेवाह। तथा होति । यत्किञ्चित् कृतक- न्तदनित्यमेवेत्युत्ते व्यक्तमवस्यमयमनित्यत्वात्यो धर्मोस्य कृतकस्य स्वभावत्त- न्मात्रानुवन्धी कृतकमानानुवन्धी प्रमाणदृष्ट इति प्रमाणेन निश्चित । नन् कार्यपि कारणमवश्यम्भवति। न च तत्तस्य स्वभाव इत्यत आह । अनर्थान्तर इति। कयन्तन्मात्रानुबन्धीत्याह । तद्भावनियमादिति । कृतकभावे- ऽवश्यमनित्यताभावादित्यर्थ । ननु न लतकमानानुबन्धी स्वभावो नित्यत्वस्य प्रत्यक्षनिश्चित क्षणिकोय- मित्यनिश्चयात्तत्कथमुच्यते प्रमाणदृष्ट इति । अथ कुतको विनाश प्रत्यनपेक्षत्वा- तद्भावनियत त्यनुमानदृष्ट (1) तदयुक्त (1) यतो निहतुकेपि विनाशे यदैव घटादे श प्रतीयेत तदैवाहतुव स्थान्नान्यता। तत्कय क्षणिकत्व । अर्थकक्षणस्थायित्वेन घटत्योत्पत्तै पूर्वमपि नाग (1) ननु चकक्षणस्थायित्वेनोत्पत्ति स्पहेतुभ्यस्तपानेक्क्षणस्थायित्वेनाप्युत्पत्ति स्यात् । पिचि शक्तयो हि सामग्र्यो दृश्यन्ते । न च यदि विनाश क्वचित् कदाचिद् भवेत् (1) तत्कालद्रव्यापेक्षत्वाद् अस्यानपेक्षत्यहानि । विनासवरेत्वनपेक्षवाद् अन्य'धा हितीयेपि क्षणे विनायो न स्यात् तत्कालाद्यपेक्षत्वात् । अथ श्मयोगपद्याभ्या सामलक्षण सत्त्व व्याप्त नित्येषु च नमानमनिवृत्तौ नत्त्व निवत्तमान क्षणिकेप्वेवावतिष्ठत पति सत्वयुक्तन्च लतनत्व गमकत्व । तदप्पयुक्त । क्षणिकले ननि प्रमाप्रतिपत्तेपन हि ज्ञानक्षपेन पूर्वलम्दस्तु प्रतिपन्न न तेनोत्तर येनोत्तर न तेन पूवमिति पय मनीति । यो हि पूर्व- Ciy-sog ·८० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।३०) वस्तुप्रतिपत्यनन्तरमपरस्य ग्राहक स क्रमग्राही स्यात् तथा वा क्षणिकत्वमस्य स्यात् । यस्य च बौद्ध स्य काल एव नास्ति तस्य कथ क्रमग्रह । भिन्नकालवस्त्व- ग्रहात्। कालाभावे चानेकवस्तुरूप एव क्रम । तथा च नित्यस्यापि क्रमकर्तृत्व न विरुध्यते। यथा च नित्यस्य क्रमकर्तृत्वादनेकरूपत्वन्तथा क्षणस्यापि स्यात् । अथ क्षणवद् द्वितीये क्षणे नित्यस्याप्यभाव स्यात्। कार्याभावात् । तदयुक्त कालाभावात् । भवतु वा क्रमग्रहस्तथापि कथ क्रमाक्रमाभ्या सत्त्वस्य व्याप्ति । क्रमयोगपद्यव्यतिरेकेणान्येन प्रकारेणार्थक्रियासम्भवात् । न च प्रका- रान्तरस्य दृश्यानुपलम्भादभावनिश्चय । एव हि विशिष्टदेशादावेवाभावनिश्चय म्यान्न सर्वदा। नाप्यदृश्यानुपलम्भाद् अभावनिश्चय सन्देहात् । तस्मान्नित्येप क्रमाक्रमायोगेपि सत्त्वानिवृते कथ सत्त्वस्य क्षणिकस्वभावत्वमिति श क र प्रभृतय । भवतु वा प्रकारान्तराभावात् क्रमयोगपद्याभ्या सत्त्वस्य व्याप्तिस्तथापि नि- त्येषु न प्रत्यक्षादिना क्रमाक्रमायोग सिद्धो नित्त्यानामतीन्द्रियत्वात् (1) तदसिद्धी च न तेषु मत्त्वनिवृत्तिसिद्धिस्तदसिद्धौ च न सत्वस्य क्षणिकस्वभावत्वसिद्धि । किञ्च (1) सत्त्वात् क्रमयोगपद्यानुमान स्यात् तेनैव व्याप्तत्वान्न तु क्षणिकत्वा- नुमानन्तत्र कमकर्तृत्वासम्भवादिति । अत्रोच्यते । क्रमयोगपद्ये प्रत्यक्षसिद्ध एव। सहभावो हि भावाना योगपद्य क्रमस्तु पूर्वापरभाव स च ऋमिणामभिन्नस्तत्प्रतिभासश्चकप्रतिभास । स त्वेक- प्रतिभासानन्तरमपरस्य प्रतिभास । क्रमप्रतिभासो न त्वेकस्यैवातिप्रसङ्गात् । सत्य (1)तत्रापि यदकस्य प्रतिभासो न तदापरस्य तद्भावे हि योगपद्य- प्रतिभाम स्यात् । तस्मात् कमिणो पूर्वोत्तराभ्या ज्ञानाभ्या ग्रहे कमो गृहीत एव ततोऽभेदात् । केवल पूर्वानुभूतवस्त्वाहितसस्कारप्रबोधेनेदमस्मादनन्तरमित्या- नुपूर्वीविकल्पोत्पत्त्या क्रमग्रहो व्यवस्थाप्यते । क्रमिणा ग्रहेपि कथचिदानुपूर्वी विकल्पानुत्पत्तो कमाग्रहव्यवस्थापनादप्त एव ऋमिणामेकग्रहेपि न क्रमग्रह उच्यते । किं च कालाभ्युपगमवादिनोपि कय क्रमग्रह । एककालत्वात् सर्वकार्याणा। अथ भिन्नकालकारणोपाधिक्रमात् कार्यक्रमम्तदयुक्त कालस्यकत्वात । अत एव न नित्यम्य भाव । अथ पूर्वापरम्पत्वात् क्रमवान् काल । ननु नम्यापि मो यद्यपरकालापेक्षम्तदानवस्था स्यात् । अय तस्य स्वरूपेणा' 312 क्रमन्नया महानरहितानाम्बहुना कार्याणामपि क्रम म्यात् । अस्माकन्तु पूर्वा- दिप्रत्ययविषयो महाभूतविमेप कालो लोकप्रतीतोम्त्येव। तस्य च भेदात् मादिप्रतीतिर्युग्यत एव। नापि प्रकारान्तरेण नित्यस्य क्तत्व सम्भवति। यत ।

·३ नाप्तिचिन्ता च यथा प्रकारान्तरेणकदककार्यकरणेऽनेककरणे वान्यदाऽवस्तुत्व स्यात् कार्याभावात् । पुन पुन कार्यकरणे च कम एव न प्रकारान्तरसम्भव । अध प्रकारान्तरेण नेकदा कार्य करोति पुन पुनश्च न करोति तदास्यावस्तुत्व स्यात् । सर्वदाऽकर्तृत्वात् । तस्मात् क्रमाकमाभ्या घटादिरर्थनियाकारी प्रत्यक्षसिद स एवायमिति ज्ञानाद- क्षणिकरन प्रतीयत एव। तस्य च यदककार्यकरणप्रति सामर्थ्यन्तत्तदैव न पूर्व न पश्चात्तत्कार्या भावात् । सामर्थ्य तदव्यतिरिक्तमेवमुत्तरोत्तरकार्योत्प- तावपि द्रष्टव्य । सामर्थ्यभेदेन च पदार्थभेदात् क्षणिक एव कमाकमयोनियम । तेन यत्र सत्त्वन्तत्र कमाक्रमप्रतीतावपि क्षणिकत्वप्रतीतिरेव। य एव क्षणिके क्रमा- क्रमयोनियमोयमेव नित्येषु तयोरयोग । तस्माद् यदेतद् घटादौ नित्यत्व प्रतीत तत् सत्त्वविरुद्धमिति नित्यस्य क्रमयोगपद्याभ्यामर्य क्रियाविरोध सिद्ध उच्यते। च दृष्टे घटादौ सत्त्व क्षणिकत्वव्याप्त तथाऽदृष्टेप्वप्पविशेषादिति व्याप्ति सर्वोपसहारेण प्रतिपद्य यथा यथा तेषु सत्त्व निश्चीयते तथा तथा क्षणि- कत्वानुमान । सत्त्वानिश्चये तु शशविपाणवत्तेप्वसत्ताशकया क्षणिकत्वाप्रतीति स्यात् (1) न च तत्रापि बाधकप्रमाणेनैव क्षणिकत्वस्य सिद्धत्वादनुमानस्य वैयर्थ्य। गृहीतव्याप्तिकस्य पुस सत्त्वनिश्चयमात्रेणैव साध्यार्थावगतेर्वा- धकोत्यानवैयर्थ्यात्। वित्तरतस्त्वय व्याप्तिाहणप्रकारो नैरात्म्यसिसावभिहित इति तवावधार्य । ये तु सत्त्वस्य विपक्षाद् अभावेन सर्वत्र क्षणिकत्वव्याप्ति प्रतिपद्य सत्त्वात्तत्रैव क्षणिक्त्वमनुमापयन्ति। तेपामनुमानोत्यानमेव न स्यात्। व्याप्तिग्रहणादेव प्रमाणात् सर्वत्र क्षणिकत्वस्थ सिद्धत्वात् । न च धर्मी सिद्ध सर्वस्य त्रैलोक्यस्य प्रत्यक्षत्वाद्धेतुश्चासिद्ध । पक्षीकृते च सर्वस्मिन् धर्मिणि बायकवशाद् यदि विपक्षा- भाव सिद्धस्तदा साध्यस्यापि सिद्धत्वान्नानुमानस्योत्थान स्यात् । नान्यश्च धर्मी सिद्ध इति कथ बाधनस्य प्रवृत्तिरिति यत्किञ्चिदेतत् (1) तस्मात् स्थितमेतदस्य सत्त्वविशिष्टस्य कृतलत्वस्य क्षणिक्त्वारयो धर्म स्वभाव- स्तन्मात्रान्वन्धी अस्य वा क्षणिकत्वस्य स्वभावस्तन्मात्रानुबन्धी कृतकमात्रानुवन्धी प्रमाणदृष्ट इति। यद्वा सत्त्वविशेषणरहितस्यापि कृतकत्वादे क्षणिकत्वे साध्ये नानैकान्ति- कत्ल । यतस्तस्य प्रथमे क्षणे य एव स्वभाव न एव चेत् द्वितीये क्षणे तदाऽभूत्दा भवनमेव स्यात् प्रथम क्षणवत्। ततश्च क्षणिकत्व । अथ प्रथमक्षणे वृतपत्य 41b जन्मैव न स्थितिद्वितीये तू क्षणे स्थितिरेव न जन्म । एवमपि क्षणिकत्व स्यात् । जन्म- जन्मिनोरभेदात् । स्पितिस्थितिमतोश्च । न च द्वितीये क्षणे जन्म विना स्थिति- ·प्रमाणमात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।३०) एन जानतद्भावम्य हर्यापत्त्यानित्यत्वाभावे कृतकत्वाभाव इति भवति । - पियाभाने भावो भवति । अभेदात् । अन्यथा तद्भावे भवतीत्येव न स्यात् । -1f भाभाव इत्युक्तम्। एव तद्भावतावेदनेऽयमस्य स्वभाव इति तव- भो न भति। अन्यया योगादिति तत्स्वभावताप्रतिपत्त्याऽन्वयस्मृतिर्भवति । । म पन ना म्पिनिम्नम्याद्वितीयादिक्षणभावित्वात्। तत्राप्येवमिति "न विगत क्षणिावमय। उत्पत्तिश्च हेतुकृतेति तत्रैव कृतकत्व । - मातम्याणिसिद्धत्वानानकान्तिकत्व। विस्तरेण चाम्य ''मित्यानिन र त्म्य सिद्धा व भिहितेति तत्रैवावगन्तव्या । - गपातम्यापि तात्वम्य व्याप्ति प्रमाणदृष्टा। तदाहाम्य रानी प्रमाणदृष्टस्तावनियमात् । कृतकभावेऽवश्यमनित्य- 7 ...fi 'नासम्मानित्ययभार कता जानवत पुमोपित्त्या माध्यम्या- "नारे किन भयनीयनिग्नयो भवतीति। यम्मान्नहि स्वम्यात्म- -., पामारे भावो भवति। नदात्मभत कृतकत्वम्भवति। ति कारण- र गयनया । अन्यथेनि यद्यनित्यत्वाभावे कृतमत्वम्भरेत् । तो भावाप्रमनित्यत्वम्भयतीत्येय न स्यात् । तथेति यया नया सम्प्रयागन्वयम्मृतिभंवतीति वक्ष्यमाणेन -"." न निन्वयाभार हतावन्न भवत्यवश्यामन्युक्त। नत दमावत दिन । मापनप मा यम्बभावनावैदिन गुम । नाह। नया होत्यादि। अयमनित्यत्वा या धर्माम्य बदनाव नरबन्न भति। अन्यति (1) अनित्यन्व ननवत। नदा नदनाद तावन्न भवेदित्यम्यायोगात् । - नम्बदनपिन्या नामानिन्यस्वभावतोप्रतिपन्यान्वयम्मृति- । - । । हर व गद गाव दिपनगवदन्यन्वय- नाद नीत्या व्यानरकाती- -------- बादानन्द ।

·३ व्यानिचिन्ता तथा यत्र धूम तत्राग्निरित्युक्ते कार्य धूमो दहनस्य। तेन धूमे सति अवश्य- मग्निर्भवति । अन्यथाऽर्थान्तरस्य तदनुबन्धनियमाभावात् स्वातन्त्र्य भावस्य 45 स्यात् । अत तदभावेऽपि स्वभावस्य वैकल्यात् नाभाव स्यात् । सति कार्येऽवश्य कारण भवति । इदमेव कारण (स्य) कारणता अर्थान्तर'भावे स्वभावोपधानम् । कार्यस्याऽपि तद्भाव एव भाव । तच्चाऽस्ति धूमे। तस्मात् कार्य धूम इत्येवम- न्वयेन विदिततत्कार्यत्वस्य दहनाभावे धूमो न भवतीति अर्थापत्या भवति व्यति- रेकप्रतिपत्ति । तथा असत्यग्नौ धूमो न भवतीत्युक्ते मेऽवश्य मग्निर्भवतीति अर्थाद अन्वयप्रतिपत्तिर्भवति । अन्यथा तदभावे किन्न भवेद् । नित्यानित्यार्थकार्यत्वाभावेऽपि तयदभावे ननु च श्रवणज्ञान ? "सामर्थ्यमिच्छत की तैनष्ट द्वित्वावधारणमिति (न्यायमगरी)तपान्त । यद्वा नैवैतत् प्रमाण केवल सकेतवाद् अन्वयमुखेन व्यतिरेफमरण (1) वा प्रयुक्तमेक वाक्यमुभय गमयतीत्यदोष । स्वभावहेतावन्यतरप्रयोगादुभयगतिमुक्त्वा काचहेताबाह । तत्यादि। पोति सर्वनाम्ना सर्वोपसहारस्तमाग्निरवश्यमित्युपतेऽस्मादेवान्पयवचनात् पार्यन्यूमो दहनस्येत्येवन्निश्चयो भवति । किवारण (1)येन धमेऽवश्यमग्निभवति । अन्यथा यदि न कारणमणिधूमस्य तदार्थान्तरस्याग्नेस्तदनुबन्यनियमाभावात् । धूमे योनुबन्धो व्यापन तन्नियगन्याभावात् । नारन स्वातल्यम्नावत्य गरव- भारुप स्यात् । अत पति स्मातस्मात् तदभाषेप्यन्यापि मस्यभारा 4- त्यान्नानाद स्थान्न दन्तन्मात् कार्यों धूम एष्टच । पन कार्ये तु धनेन्द- पगनेऽपश्यना फारणमनिर्भवति। एवमित्याचव नमर्थन । अर्थान्तरमान पनि गाभिमतत्व भावे स्वनादोपधान पर प्रत्यपरथान। पार्यस्यामि तनाव एवं पारणभाव एव भाव गप च। तच्च रणभाव एव भाचियक्ति पूने। तत्मात् कार्य धूम इत्येपमन्दयेन विदिततत्यार्यत्वर पो ददनाना पूनो न भर. तीत्वाद् भवति। अपुमा पम्पासानिमा । तमेवादि । अन्त्यग्ना धूमो न नीले- उन्माद् चरिमा मितिमासका पूमेऽपामगिनीनदि अन्नप्रनिपत्तिदति। अन्यथा रिपंप तदभावन्यनाये किस भये धमो देवता: - तस्मात् पितमेतत् ।।) पनि नारे - कार्य पनिरेन्दोमर :

·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।३०) भवति। न न भवति । तयोरेव तत सशयात्। अन्यथाऽभावेन निश्चितात् कथ तद्भावपरामर्शन सशय स्यात् ? केवल भावनिश्चयाभावात् नास्तीत्युच्यते। । जन परो व्यभिचारमाह। ननु चेत्यादि । नित्यानित्यार्थयो: कार्यन्नित्या- निवागायन्तद्भावम्नत्त्व । तस्याभावेपि। तथा हि श्रवणज्ञान शब्दम्यव धर्म- वादगापारणलन न जायते फिन्नित्यस्य सत शब्दस्य कार्य श्रवणज्ञानमुतानित्य- रगति ताश्च न नित्यार्थ कार्यत्व श्रवणज्ञानस्य नाप्यनित्यार्थकार्यत्वन्तथापि श्रानानन भगति तदभावेपि नित्यानित्यार्थाभावे। तद्व्यतिरेके व्यतिरिच्यत इति पारन्। नित्या भावे तावन्न भवत्यनित्येप घटादिप्वभावात्। अनित्याभावेपि T नवनि नित्यावागागादिवभावात्। न वै न भवतीति सिद्धान्तवादी। न वै नन्द्रावणवन्नित्यानित्याभावे न भवतीत्येव शक्यम्विज्ञातु । यदि तु तदभावेन भगीयन्निश्चय म्यात् तदा तत्कार्यत्व नियमेन स्यात् किन्तु तदभावे न भवतीत्येव नानि । निवारण'नयोरेव नित्यानित्यत्वयोस्तत. श्रावणत्वात् सशयात् । अन्यथा नित्यानित्ये बस्नुन्यभागेन निश्चिताच्छावणत्वात्कथन्तद्भावपरामर्शेन शब्दे सशय स्यात् । नम्मान्नित्यानित्याभ्या व्यावृत्तिरेव नास्ति श्रावणत्वस्य । क्यन्नयंगापारणत्वाच्छावणत्व नित्यानित्ययो स्तीत्युच्यत इत्याह। केवल- नियन्यादि। नित्यानिन्येषु थावणन्वस्य भावनिश्चयाभावात्। श्रावणत्व नित्या- नत्रयो म्तीत्युच्यते। नन्वनि वादिरे माध्ये यदि श्रावणत्व मपक्षविपक्षयोर्दृष्ट म्यात्। म्या- उन्दे श्रावगवान मन्देह । प्रमेयन्वादिव। न चैतत् सपक्षाविपक्षयोदंप्टमतो 327 अनि निगिति न हो यो न क गै। अथ शब्दवस्तु कदाचिन्नित्यमनित्यम्वा वस्तु धर्मदन श्रावणन्वन्तनात मन्देह उच्यते। दस्त। एव हि बन्नुधर्मन्बम्बंब मन्देहहेतुत्व म्यान्न पावणत्वम्येति । गन्ने। यदि हि यत्र पत्र धावणन्वनत्र नत्र नित्यानित्ययोरभाव इति प्रतिपन्न यात् नो निवानियमोग्प्रतिानि पात् । न चानिन्यादियुपते घटादौ श्रावण- सम्माभाव टनि गदेप्यभावनेन श्रावणत्वात् नत्र मन्देह एव। न्न भावाब अदनानानि मामय॑न्न च नित्यम्य मामयंमत्यर्थत्रिया- विर (1) टायमन गन्दर (1) अनित्यत्वम्यव निश्चयादिति । ने। दिमाया दलदा मत्वमेव ददिति न याचित् क्षति (1) {1) नन्यावाद प्रयवादिबपि द्रष्टव्य । अब बनणनानप्रति दनम्न न दिनियन्दव्याप्त मिमिति यमनोनित्यन्य- परिन्दव्यात निट। ननंद हि वायन -- ·३ व्याप्तिनिन्ता यदा पुन दृष्टान्तेन अन्निधूमयो हेतु फल भावो न दर्शित , तदा पत्र धूम. तत्राग्निरित्येव न स्यात् प्रतिबन्धाभावात्। अन्यभावे धूमो नास्तीति अर्थाद् व्यतिरेकसिद्धि । तथा वैधhण अभावासिद्ध अन्वयस्मृति व्यतिरे स्यात् । एकसद्भावेऽन्यप्रसिद्धयर्थ तदभावेऽमन्मदात् दृष्टान्तेन यथोक्त स्वभावप्र- तिवन्धोऽयमेव प्रदर्शित ॥ हेतुस्वभावाभा(वो)तः प्रतिपेधे च कस्यचित् । हेतुः: तादेव हि निवर्तमानौ स्वप्रतिबद्ध निवर्तयत इति कस्यचिदस्य प्रतिषेध- मपि साधयितु कामेन हेतो व्यापपास्य स्वभावस्य च निवृत्तितुत्वेनाया 4511 अप्रतिवन्धे हि फथ एव निवृत्याऽन्यनिवृत्तिसाधनम् । युक्तोपलम्भस्य तस्य चानुपलन्भनम ॥३१॥ प्रमाणेनानित्यत्वस्य तन सिहत्वाधावणत्वस्य वैचर्य स्यात् । एव स नागधार- पहेतूनामगमवत्व बोदव्या तरमात् पितमेतत् (1) वापरतो दृष्टान्नाभ्या माध्यमान्यातुपनार पपनीयो न तु दानापानमा। एक हाथापत्त्यावरण दिनी जयथा न म्यादित्यर। यदा पुनरित्यादि । तदा पत्र धूमस्तनास्तिरित्या न त्यादिवन्दर एप न मान प्रतिबन्धाभावात् । जाचाच एलन निन्दा प्नोन्यभावे घूमो नास्तीचार्ग त्यतिरेकसिति । तपा धन- पानात् नामाना रेबनावातिले मागायत्मदि। पोन :- लामामालनिरप। एक्सदभादे पाचनकिर नायनि- स्थ पारम्पस न हि पि! ताना पोस्-प्रतिमा भाये सत्य माऽन्यनिलम्भदान ।। हेतुरभावामद नि मा रोणात् पात् पस्यचिन - काचदि. पपकारे मारे। ।। मगर निवर्तमान विता --- 7 प्रनिधन नापन - म • सय f गरपा! रि। अनि हो । र नर । दुजोर ·पमाणात्तिागातिटीका (१।३२) प्रतिपेधहेतु । प्रतिषेध विषयव्यवहारम्य हेतुरिति तोरियातः। नया- भूतानुपलम्भत्य स्वय प्रतिषेध पत्नात् मागणनापकानुपलानी प्रत्युभी हेतु ॥ इतीय त्रिवि (धायुक्ता)नुपलग्नेिकता। (तत्तद्विरुद्धाद्यगतिगति)भेटप्रयोगतः ॥३२॥ निविध एव प्रतिषेधहेतु । कारणस्य प्यागम्य पात्मनान उपाभ्य. सत्त्वस्यानुपलब्धिः। सोऽय प्रयोगवशेन तम्निायगनिगगिभग पिपिय प्रोक्त । तदगति. तद्विरुद्धगति. विरुद्धफायंगतिश्न एतदेव तगतितद्विण्द्धगत्या. तच्छ- चेति रवभावस्यानुपलम्भन प्रतिषेधहेतु । न नाय प्रनिगचा हेतु रिन्नु प्रतिषेधविषयो व्यवहारस्तम्य हेतुरिति कृत्वा नद्धेतु प्रतिपयरेरित्युक्त । fr कारण (1) न प्रतिपेधहेतुम्तयाभूतानुपलम्भस्य दृश्यानुपरम्भम्प स्वयं प्रतिषेधa रूपत्वात् । हेतुर्व्यापकानुपलब्धिरिति कारणानुपलब्धिापका'नुपलब्धिश्न । उभ. यस्यापीति प्रतिपेधस्य प्रतिपेधव्यवहारस्य च ॥ इति एवमियमनुपलब्धि । सक्षिप्य विधाप्युरता मनी पुनरनेरुयोरता। यथा- वाऽप्टधा प्राग् विभक्ता। केन प्राारेणत्याह । ततद्विरद्धेत्यादि। ब्देन प्रक्रान्त स्वभावकारणव्यापकीय गृह्यते। नेन स्वभावदिप्रयेण विरुद्धन्त द्विरुद्धन्त्रिविधमेव म्वभावविद्धरणविरुद्वव्यापकविरद्धभेदा । तद्विरुद्वमादिर्यस्य तत्तद्विरुद्धादि। आदिगदेन शिरसायंम्प पारणविरुद्ध- कार्यस्य च परिग्रह । तच्च तद्विरुद्वादी। तयोरगतिगती। तदगतिम्नद्विरद्धादि- गतिश्चेत्यर्थ । तयो दस्तेन प्रयोगस्तस्मात् प्रयोगभेदनोनाधोता । तदगत्या तिस्रोनुपलब्धय मगृहीता म्वभावानुपलन्धि कारणानुपलब्धि व्या- पकानुपलब्धिश्च। नद्विरुद्धगत्या तिस्र एव। स्वभावविरद्वोपलब्धि कारण- विरुद्धोपलब्धि व्यापकविरुद्वोपलब्धिश्च । आदिगब्दात् विरद्वकार्योपलब्धि कारणविरुद्धकार्योपलब्धिश्चेति । एवमष्टविधस्य प्रागुस्तम्यानुपलम्भस्य मग्रहो भवति । तम भवति। त्रिविध एव हीत्यादिना कारि कार्यमाह । उपलभ्यसत्त्वस्येत्युपलम्भयोग्यस्य हेतोरनुपलब्धिरिति सम्बन्ध । व्यापकस्य स्वात्मनश्चोपलभ्यसत्त्वस्येति वर्तते । सोयन्त्रिविधप्रतिपेधहेतु प्रयोगवशेनानेकप्रकार उक्त इति सम्बन्ध । कथ प्रयोग वशेनेत्याह । तत्तद्विरुद्धाद्यगतिगतिभेदप्रयोगत इति। एतदेव तस्यागत्येत्यादिना विभज्यते । तस्यागत्येति स्वभावकारणव्यापकानुपलब्ध्या। तद्विरुद्धगत्यति स्वभावकारणव्यापकविरुद्धोपलब्ध्या। विरुद्धकार्यगत्यति विरुद्धकार्योपलव्ध्या।

·: নাদিলি
दिभेदप्रयोग । यथोपत प्राक् ॥
घ अविनाभावनियम
कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकान् ।
इत्यादिभेदप्रयोगरिति कारणविरुद्धकार्योपर ब्यादिभेदप्रयोग । ययोपत प्रागन
पल ब्धि प्रभेद चिन्ता या (१६) ।।
यत एव प्रतिवन्धदनाद् गमवत्वात्तम्मात् । कार्यकारणभावाहा निवामान
माध्यसाधनयोरव्यभिना माधकान् स्वभावाहा नानाम्य क्षणानियामा ।
पार्यस्व न्यभावस्य च रिङ्गन्यादिनाभाव माध्यधम दिना न भाव ।
चासाधारणस्य साध्यादिनाभावोम्ति सन्देहहेतुत्वात् । अविनाभावे तु निम्न
नंब प्रमाणेन तन धर्मिणि माध्यस्य निरुत्वात कपमन्य रामकरन ।
तेन भट्टेन "दुच्यते ॥
"अविनाभावगदोप्य मकाभा।
नानुमा योग्य सम्बन्धप्रतिपत्ति परोति ।।
यदि तायर दिनाभावो न स पासा fer ।
ततोऽनाधारणपनि म नि मारतालाप ।।
यो हामापााधम मतदाता ।
दिनान नीलामोतु प्रा ।।
नरपाना fer -:, पिन । fm
पच मिदं
पुल न
भावारिपार
एपरायो
।
।
-
.
।
"TR
"ION

·-- परिनामानिमोहन-117|||| HTTET :- Ri.)। निर्गमित ना || AL TAITH traft मानामगा। पेक्षा Trm for Intt 1 1111f"tifift नयी नो। ग्या (1) Ali 14101.fift मान्य गा"f-mमोन fuTMEHTA- 11 भाये गा rur 7 मारामा 11-15 नाग परामा गंगा [{ f। १८५५1 (1) Tara यत्तता (1) गान पान (1) 11 पास एव नियमनिरामी गादर्शनारामा चिया चाय।। ननु गया पानादसंगागानिमा चिया गाण- भावनिश्चयेपि म्यादिति। नदयुक्त। प्रिमिष्टाभ्यामेव दगंगादशाभ्या पापारण मानिश्चगाम्यु- पगमात् । एतच्चाय IIT यदप्यु म्वे के नोच्यते। "गनगा यो भामदयनाराबानपान्या नियतोय धूमोग्नायिनि यन्नियमनानमनयन। तम्यानानो धमदशनम्बाधर (1) न च तदम्नीति धमन्याग्नी नियम" इति । नदयुक्त। अग्नितापवाभावे ह्यननो धमादगनम्यानुग मागयेना- प्रमाणस्याबाधवत्नादनग्नो धृमम्य गायमानलेन यमग्नो नियम (1) मम्मात् स्थितमेतत् (1) "कार्यकारणभावाद्वा म्वभावाहा नियामसाद् (1) अविनाभावनियम" (1) पार्यकारणभावादिनिदनयान्नाविनाभावनियमनि- श्चयो "ऽदर्शनान्न न दर्शनात्" (1) साध्याभावे हतोग्दर्शनमानान्नाविनाभावनिय- मनिश्चय । न दर्गनात् । नापि साध्यसाधनयो महभावदशनात् । 34a तस्मात्तदुत्पत्त्यवार्थान्तरम्यार्थान्तरेणाविनाभाव । अन्यथेत्यासत्यान्तदुत्पत्ती पर साध्याभिमत परस्यानात्माभूतस्य लिगस्य कोऽवश्यम्भावनियम । अनन्तरे तु लिङ्गे तन्मानानुबन्धित्व साध्यधमस्ये- प्टव्यमन्यथा तृतकत्वस्य यनिमित्तन्तस्मादर्थान्तरमुद्गगदिनिमित्त यस्या नित्य- ·३ पाप्तिनिन्ता ८६ अपि च। प्रर्थान्तरनिमित्तो हि धर्मः स्यादन्य एव सः । न हि तस्मिन् निप्पनेऽप्यनिप्पलो भित्लहेतुको वा तत्स्वभावो युक्त । अय- मेव भेदो भावाना कारणभेदो विरुधर्माध्यासकारणभेदौ वा। तौ चेद् न भेदको तदा न कस्यचित् कुतश्चिदपि भेद इति एक द्रव्य विश्व स्यात्। ततश्च सहोत्पत्तिविनाशौ सर्वस्य च सर्वनोपयोग स्यात् । अन्यथा एफ-4n मित्येव न स्यात् । नामान्तर वा अर्थमन्युपगम्य तथाभिधानात् । त्वत्वरते। तस्मिन् वा धर्मेऽवश्यम्भावनियम क । किमिव वाससि रागन् । निप्पन्ने वाससि कुसुम्भादि निमित्तो यो राग परचाभावी। ता पथा नापत्यम्भापनिपमस्तदनित्यत्वस्वार्थान्तरहेतुल दप्यमाणे न केवलमयन्दोपोऽयमपसे दोप लाह । अपि नेत्यादि । अर्थान्तरनिमित्तो नित्य- वारपो धर्म स्यादन्य एव (।) तस्मात् स्वभावभूतात् कुतकादेस्तथाहि माध्य- धर्मस्वार्थान्तरनिमित्तत्वाभ्युपामे स्यमिष्ट साधननिष्पनावनिरपतिभि नरेतु वि च । एतच्च नान्तरेण स्वभावभेद पटने। उस्मान्न हि तस्मिन् नारायभाने निप्पोप्यनिपलो भिरहेतुको दा नापधर्मस्तत्त्वभावो सन। पुनित उम्प भिन्नताप च रिजप स्वभावो तो पत्मात्यमेव जद नीता भेदो भावाना पो दिधर्माधवानो विरुवामा । निपलनिपत्ती पार चिर। धर्मा। तारमेर भेदतुभेदर जोर वारणभेद सामनीभेदरना र कारण भेदो प्राप । एतेन भेदस्वरपभेदारपयोक्त भेप्रतिभातस्तु भेगा। तो चेद् विरुधर्माध्यासकारणभेदो न भेदा पिश्ये (ो)ने। तदा न फस्पनिल्नुन तश्चिदाद् भेद इत्येन्द्रप्पम्बिाव ममन्तजगत् स्यात् । नापस्थानियवा सपन्यमान नमार। तनावे- त्पात् सोत्पत्तिविनाशौ । योगादे नलोपाको निगे न ना सादिपर्व । सर्वस्व च सर्व- का उपयोग Trय स्यात् । :ोन झापाने । सर्वपत्त्पेशमित्येव न स्यात् । कोरिने पर तेसो भेग (ना) नामान्तरम्बा स्यात्। रामनन । शिधारणम (1) अर्थ परमारभिन मन्युपाम्प तपाभिधानात्। " पानात्। . .... 4 ·६० प्रमाणवात्तिकरववृत्तिटीका (११३४) ननु अनर्थान्तरहेतुत्वेऽपि भावकालेऽनित्यतानिष्पत्ते. तुल्याऽतत्स्वभावता । (न।) अपूर्वस्वभावलाभो निष्पत्तिरुच्यतेऽनित्यता । स एव हि भाव.. क्षणस्थितिधर्मा सैवाऽनित्यता । धर्ममितया वचनभेदे निमित्तमुत्तरत्र वक्ष्याम.. अथ स्यात् प्राक्प्रध्वसाभावान्तर्वतिसत्तासम्बन्धोऽनित्यता। सा च कृतक- निप्पत्तिकाले निष्पन्नव केवल प्रध्वसेन्नोत्तरकालमभिव्यज्यत इति (1) तदप्ययुक्त। यतो यावत् प्रध्व सो नोत्पद्यते तावत् कथमन्तरालवर्त्यनित्यता। प्रध्वसोत्पत्तावपि कथमन्तरालवत्तित्वमस्या (1) कृतकस्वभावत्वम्वा भाव- स्यवाभावात्। नन्वित्यादि पर । अनर्थान्तरहेतुत्वेपि विनाशकारणानपेक्षत्वेपि त्वन्मतेनानि- त्यताया। भावकालेऽनित्यतानिष्पत्ते.। भावस्य सत्ताकाले तस्या अनित्यताया अनिष्पत्ते र्भावादुत्तरकालमनित्यता भवतीति मन्यते । तुल्याऽतत्स्वभावा। यथार्थान्तरहेतुत्वेपि निप्पत्ति स्यात् (1) तयोर्नानात्वन्ताऽनर्थान्तरहेतुत्वेपीति' 34b तुल्याऽतत्स्वभावता । नेत्यादिना प्रतिविधत्ते। अपूर्वस्वभावलाभो निष्पत्तिरुच्यतेऽनित्यता च भावनिवृत्तिरूपा ततो निप्पत्तेरेवाभावात् कथ विरुद्धधर्मसर्ग । यदि तहि नानि त्यता वस्तु सती कथ साध्यसाधनयोस्तादात्म्यलक्षण सम्बन्ध इत्याह । स एव हि भाव इति। क्षणे स्थितिर्या सैव धर्मो यस्येति । निवृत्तिधर्मा स्वभाव एवा- नित्यतोच्यते स एव साध्य । तेन तादात्म्य हेतुसाध्ययोव्यतिरिक्तार्थत्वनित्यता नीम्पा (1)तेन भावस्यानित्यता भवतीतीत्येवमादिभिर्वाक्यर्भावस्य न किंचिद्रुप विधीयतेऽपि तु दृष्ट रुप नास्तीत्ययमर्थोभिधीयते धर्मान्तराभिधाने भावनिवृत्त्य- प्रतिपादनप्रसगात्। यदि भाव एवानित्यता कथन्तर्हि शब्दस्य धर्मिणो नित्यता धर्म इति वचनभेद इत्यत आह । वचनभेदेपीत्यादि। धर्ममि तया यो वचनभेदो वाचकान्यत्व- नत्रापि निमित्तमुत्तरत्र वक्ष्याम । एतेन यदप्युच्यते ऽ ध्य य ना दि द्ध क ो द्यो त क रा दि भि । यदि तुलान्तयो मोन्नामवकार्येत्पत्तिकाल एव कारणविनाश । यदि (तदा) कार्यका- ग्णभावी न म्याद् यत कारणम्य विनाग कारणोत्पाद (1)एव भाव एव नाश इति वचनादेवञ्च कारणेन सह कार्यमुत्पन्नमिति प्राप्त। यदि च भाव एव नाश प्रथमपि क्षणे भावम्य न मत्ता म्यात् । विनागाद् भावनिवृत्तिश्च विनाशो लोक- ·३ नाप्तिनिन्ता स्वहेतोरेव तपोत्पत्ते. ता क्षणस्थितिधर्मतां तत्स्वभावं पश्यन्नपि मन्दबुति सत्तोपराम्भन सर्वदा तथाभावत्य शङ्कया सदृशापरोत्पत्तिविप्रलब्धोवा न व्यवयति। पतीतो न भाव एव । सर्वकार न नासद्भावा भावस्य सत्व स्यात् । अथ कार- पोत्पादात् कारणदिनाशो भिन्नस्तदा कृतकस्वभावत्वमनित्यत्वत्व न स्यात् । व्यतिरिक्त न नाते जाते तत्पक्षणस्य न निवृत्तिरिति कय क्षपितलमिति (1) तपास्त (1) लिविधो हि विनाग इज्यते भावनिवृत्तिरूपो भावश्न (1) तेनोत्पन्नो भाद नार्यरोति नार्पनाले न कारणनिवृत्तिरुपो विनानो ले प्रतीत एप(1) नापन्भावस्वभाव प्यते (1) नापि कारणोत्पादाद् अभिन्नो भिन्नो वा नीरूपत्वात् परमस्य भेदाभेदप्रतिषेध एव विते। तथा च वक्ष्यति (1) "भावे झेप विकल्प स्थाद् विधेर्वस्त्वनुरोधत' (१२८१) इति । तेन व्यतिरिक्ते नारो जाते क्षणव न निवृत्तिरित्पपास्त। पताच द्वितोप- अपोत्पत्तिकार एप परमाणे निवृत्तिन्तेनैनक्षणस्थागी भावो पिनागगनो- च्यतेऽप च दिनागो भावरूपत्वात्मापनस्वभाव एव । पार्योत्पत्तिा न निवर्तन सनि भिन्नाल्भावी न मात्र नालम्भावो भातस्थानत्वात । पता दिनसारोश विनामोऽम्येति मा धममिवाचतामा व"तपास्य भावस्य भेदा निक्षेपाप्रतिक्षपाभ्यामभिधानाद् भा। नाग उच्यते नि सर्व सुल्प। पदि तहिं भाप एवानियता ना भावपत्वशीरसारि पनि मान तद निलीत लामा। तामिलादि।क्षपस्थितिधर्मता स्वभावामनाय परवरपि प्रल्सीणोपि न ध्यपत्यति। न निश्चिन्तीति नः । रस्मात् अपम्पिनिमर्मतान्यभार एवार। स्वातोरेच मागतथा क्षण- पिता नयोत्पत्ते । लि पस पकानपि न जाणवीसार। मन्दति । गादिमनारामनमा निसापिकासाराम दा समय 47.4 दाटे पस्तुति पनि तिमिलिनिय स्माद् (1) अननुमान मगरने मन्दसिचाभावात् चिनिनको भावनामा । यदि तहदिरा नियामागे पिर नग पसरलागापदामापीर। सत्तोपत्यादि। एपोपलको नानादन तेज र एसम्मति (1) उन रोगका एक दर्द--- अयोरभवनावधानानमन्वयकार मातार मता ཡ་:་ན་ས ·६२ प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीका (१।३४) सत्ताया एवोपलम्भेन तथाभावः पूर्वदृष्टस्य भाव सद्भावस्तस्य या शङ्का कदाचित्म एवायमित्येवरुपा भूता भ्रान्तस्यापि स एवायमिति दर्शनाच्छकेत्याह। तया विप्र- लब्धो वचितो न व्यवस्यति । अग्निधूमयोरपि तहि कार्यकारणभावनिश्चयो न स्यादभावाव्यवधानेनान्य- त्वाग्रहादित्याह। सदृशापरोत्पत्तैरिश्त्यादि । दृप्ट च सदृशापरदर्शन शुक्तिकादी सत्यपि भेदभ्रान्तिनिमित्त । एतच्च नै रा त्म्य सिद्धौ' विभक्तमिति तत्रवावधार्य । तेन सर्वात्मना पूर्वक्षणसदृशस्यापरस्योत्पत्तिस्तया विप्रलब्धो न पूर्वक्षणा- दुत्तरक्षणमन्यत्वेनाध्यवस्यत्यपि तु स एवायमित्यत एव न पूर्वक्षणस्य विनाग- प्रतीतिरुत्तरस्य चोत्पत्तिप्रतीति । अग्निधूमयोस्त्वेकान्तेन विस दृशत्वान्न- रन्तयें सत्यप्यन्यत्वग्रहाद् भवति कार्यकारणभावनिश्चय । वा शब्दस्त्वनवक्लू- प्तिसूचनार्थ । तेनायमर्थो यदि सत्तोपलम्भे व्यभिचार सदृशापरोत्पत्त्या वा विप्रलम्भ मर्यदास्त्येव विप्रलम्भ इत्येव पर । अथवा किं पुन पश्यन्नपि न व्यवस्यतीत्याह। सत्तोपलम्भेन। पूर्व य - सत्तोपलम्भेन प्रतीयमाने तद्भावशङ्का पूर्वदृष्ट भावारोपस्तेन विप्रलब्ध न व्यव- स्यति । एवन्तादिक्षणदर्शन एवाध्यवसाय स्यात् । पूर्व सत्तोपलम्भाभावादित्या- शक्याह। सदृशापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वेति। वा शब्दश्चार्थे। प्रथमक्षणसदृशस्य द्वितीयक्षणस्योत्पत्त्या च विप्रलब्धो न व्यवस्यति। योगिनामपि तर्हि निश्चयो न स्यादित्याह। मन्दबुद्धिरिति। तेन वाह्याध्यात्मिकविप्रलम्भनिमित्तसद्भा- वात् पृथग्जनाना निश्चय । योगिनान्तु सत्यपि सदृशदर्शने पटुबुद्धित्वान्निश्चयो भवत्येव । तस्मात् स्थितमेतत् (1) क्षणस्थितिधर्मता पश्यन्नपि सदृशापरोत्पत्त्या विप्रलव्यो न व्यवस्यतीति । ननु भावस्य क्षणिकत्वे सति पूर्वोत्तरक्षणाना विभागेन प्रतिभास स्यात् । अप्रतिभासनाच्च कथम्पश्यन्नपि न व्यवस्यतीत्युच्यते । अथ नीलाद्यव्यतिरिक्त- 35b त्वात् क्षणिकत्वस्य नीलग्रहे ग्रह । युक्तमेतत्। किन्त्विदमत्र निस्प्यते (1) किमिद नीलमक्षणिकमुत क्षण पमथ सन्तान । तत्र यद्यक्षणिकन्तदा नीलप्रतिभासे कथ क्षणिकत्वप्रतिभास । अथ क्षणम्प। नन्विदमेवामिद्धमिति क्थ नीलप्रतिभामे क्षणप्रतिभास उच्यते । - i Pramānavārtika i 225 ·३ व्याप्तिचिन्ता ६३ क्षणाप्रतिभासनाच्न न सन्तानरूपस्य नीलस्य प्रतिभास । अथ नीलमात्रप्रति- भासे सति क्षणिकत्वप्रतिभास । तदयुनत । प्रतिभासाप्रतिभासाभ्या हि प्रत्य- क्षस्य गहणाग्रह्ण। नान्यथा। तदाह। तद् यदपि गृह्णाति तत्प्रतिभासेनेति । न च क्षणाना प्रतिभास इत्युक्त। यदि च नीलाचव्यतिरिक्त क्षणिकत्वन्तदा नीलनिश्चये क्षणिकत्वस्य निश्चित. त्वादनुमानस्य वैयर्थ्य स्पात्। यस्त्वाह। एकज्ञानविपयत्वमेव क्षणिकत्व पूर्वोत्तरतानविषय त्वव्यावृत्तस्यैव चैदानीन्तनज्ञानविषयत्वस्थ पतिभासनात् (1) पूर्वापरक्षणविलक्षण एव क्षण प्रत्यक्षेणानुभूतनिश्चितोनुमानेन तु पत्यक्षवृत्तमव परामृश्यत इति नानुमानस्य वैपर्थ्यमिति । तदात। यतो यकज्ञानस्याक्षणिकत्वन्तदास्याप्पक्षणिकत्व स्पात् । अय तस्य क्षणिात्वन्तत्कुतोऽवगत। तस्याप्येकज्ञानविषयत्वादिति बनवायच प्रतिपत्ति क्षणिकत्वस्य। अध ज्ञानक्षणस्य प्रतिभासोऽभ्युपगम्पनेसाय पक्षा किन्नाभ्युपगम्यते । अन्यकस्यापि क्षणस्यानेकज्ञानविपत्पादकत्व स्यात् । भट्ट पा सुदे व स्त्वा ।। "पूर्व तरक्षणाना विनारोनाप्रतिभास.रमवाणि- करवप्रतिभासनमतोर्माणात्वगाहामेय सवम्प्रत्यक्ष केवल क्षणि त्या भान्त साध्यत' इति (1) एतदप्युति। प्रतिसागा प्रत्यक्षपाधितत्वेनानमानस्पोत्यागाभा ।।। निवारपारापि प्रत्यक्षस्प रातत्वे नम्वन्धरणान। पवनपीनि म पिरोधान (1) तस्मादयुत्तमस्त । पश्यन्नपि न पवरपतीति । भोयते । पपा झर्भक्षणाना पापिन्तया ज्ञातक्षपानामपि तेन प्रमाण जानक्षणेन पूर्वर एवार्थक्षणो गृहाते'नोत्तर । उत्तरेणाप्पत्तर एव न पूर्व :नि (I) एकत्मिा जाने तयोरपतिभासनात् परमादरमति विभाग प्रतिभान शादिति गोयते। स्वरूपप्रतिभान एवज भापमानामा पियापतिमा सुमेर भिन्न प्रतिभासपत्। स च परस्ये ति सपन विनिभान । बाटो कापत ति पतीतरन। अन्यो जिदार सभा को सच दलमा । तपा। प्रथमपर्मी दारमानमेव सभापम्भार पति तु दलियो । रेचर मेगन्तनदायो पूरिक्ष पोराला पार पटादार जित पनिपतितं भवति। नापि विभागनिभानाद मोमि (1) 7f Fir. समानदेदमरमवीर मिनि प्रदान गरिनार. ( साभावाभोपि। तस्मार पसार निविल्याने विगामा सामान एवान्दरगार विद्या प्रतिभाग । ग्यापिय मार (1) बेध ·६६ प्रमाणातिागानिटी (११३५) स्यात्। वत्वमपि । कार्यादर्शने फारणशंनेऽपि अनितो सामान कार्यानात तया प्रतीतिः। अन्यथाऽन्यनिमित्तत्वे वानिमित्तता मा। अनित्यान्निरमे। तथा च भावयोगो न स्यात् सापेक्षाणो। अगापेक्षने, तहि गा तम्य स्यात्मभूतस्य अनित्यतास्तीति फिमपरेण । भागो निनास्य हि अन्तिरेण सहापि तत्स्वभावस्य अनौचित्यात् ।। 432b अनित्यता धर्मान्तर वा, तथप्यन्तरसम्भूतं ते कारण या भोत् कार्य या। कार्यकारणभितस्य प्रतिबन्धाभावात् । तस्या सत्ताऽनुमानागभार । ता। पश्चाद् भावान हेतुत्वं फलेष्येकान्तता पुनः ॥३५॥ तवस्तुसिद्धे पश्चादन्तिरादुत्पादे फयन तम्य कारणम्। कार्यस्य च कारणेऽवश्य भावात् तद् गमक निमित्त अनिश्चितमेवास्ति। तम्मात् तदन्य- निमित्तस्य धर्मस्य हि वस्तुनि नाऽवश्यभावात् नानुमानम्। अब चेत् दर्शना ऽदर्शने अन्वयव्यतिरेकप्रतीते नाश्रय , फय तहि धूमाद् अग्नेव्यभिचार इति प्रतीतिज्ञानम् ॥ एवम् । कार्य धूमो हुतभुजः कार्यध(आनुवृत्तित.)। तल्लक्षणभूतानुपलम्भात् यदुपलभ' । तेन एकाभावे च यस्या- न यात् । अवगम्यते प्रागणयम्प्रतिक्षणमेव नश्यति केवट यथोस्ताव विप्रलम्भ. हेतोर्न निश्चीयते। नन्वन्त्यक्षणदर्शिनोपि कथन्नश्वरत्वनिश्चयो यावता तदापि मतोपलाभो- ऽस्ति। न हि सत्तायामेवोपलभमानस्तदभावमवतीत्याह। पश्चादित्यादि। बमोन्त्यक्षणदर्शनमावान्निश्चयो भवतीति किन्त्वन्त्य क्षण दृष्ट्वा पश्चाद् वि' X 38a १भवति (1) तदा नोपलभ्यते तत्तस्य कायं। न चाग्निकाप्टादिसन्निधाने भवतो धूमस्यापनीतेऽश्वादौ अनुपलग्भोस्ति। अग्न्यादौ त्वनीते भवत्यनुपलम्भ । एवं म्परस्परसहितौ प्रत्यक्षानुपलम्भावभिमतेप्वेव कारणवसन्दिग्ध साध्यत इति। तच्चेति यथोक्त कार्यलक्षण धूमेस्ति तस्मादग्नेरेव धूमो भवति । सर्वकाल चाग्निसन्निधाने भवतो धूमस्यानग्निजन्यत्व कदाचित्सदसतोरजन्यत्वा- कारणत्व 1 37th leaf is missing ·३ व्याप्तिचिन्ता ६७ ऽनुपलम्भः। तत् तस्य कार्यम्। तच्च धूमेऽस्ति । वायत । च दहेतुत्वाददृश्यहेतुत्वानोच्यते । ता न तावत् प्रथम पक्ष इति तृ ती ये परिच्छे दे "अशक्त सर्वमिति चेदित्यनान्तरे (पवा० ३।४) वक्ष्याम । नाप्यहेतुत्वमिति तत्रैव वक्ष्यति। नाप्पदृश्यहेतुत्व धूमस्य। अग्न्यादित्तामन्यन्वयव्यतिरेकानुविधानात् । अथ स्याद् (1) अदृश्यस्याय स्वभावो वदग्न्यादिसन्निधान एव धूम कर्पूरा- दिदाहकाले सुगन्धादियुक्त न करोति नान्यदेति। तत्किमन्निमन्तरेण कदा चिद् धूमोत्पत्तिर्दष्टा येनैवमुच्यते । नेति चेत् । तत्कथन्नाग्निकार्यों धूमस्तद्भावे भावात्। धूमोत्पत्तिकाले चाग्नि सर्वदा प्रतीयमानोपि काकतालीयन्यायेनाव- स्थित इत्वलौकिकोय व्यपदेश । अथवा स एवादृश्यस्य स्वभावो यद्यग्निना नोपक्रियते तत्किमग्न्यादिस- निधान एव धूम करोति 'न पूर्वन्न पश्चात् । तस्मादल्यादिसन्निधान एवा- स्वभावो धूमजनको भवति नान्यदेति तत्रापि पारम्पर्येण धूमस्याग्निजन्यत्वमेव स्यात्। किञ्च । यथा देशकालादिकमन्तरेण धूमस्थानुत्पत्तेस्तदपेक्षा प्रतीयते तथा सर्वदाग्निमन्तरेणानुत्पत्तिदर्शनादग्न्यपेक्षाऽस्य केन तदपेक्षा तत्कार्यतैव। यथा चादृश्यभाव एव धूमस्य भावात्तज्जन्यत्वमिष्यते तथा सर्व- कालमग्निभावे भावदर्शनादग्निजन्मत्व किन्नेष्यते। यावता च सन्निधान एवो- त्पद्यमानो भावो दृश्यते तावतामेव हेतुत्व सर्वेपा प्राग्भावस्य तुल्यत्वात् । तथा चान्यदृश्यादिसामरीजन्यत्व धूमस्येति कुतोग्निव्यभिचार । अन्यस्त्वाह। भवत्वग्निधूमयो कार्यकारणभावतस्तथापि न तयोरेफेन ज्ञानेन रहणम्भिन्नकालत्वात्। नाप्पनेन पूर्वकेण हि निर्विकल्पकेन पूर्वकम्बस्तु मात्र गृहीत न तु कारणरूप कार्यस्प भावित्वेनाप्रत्यक्षत्वात् । उत्तरेणाप्युत्तरम्वस्तु- मात्र गृह्यते न तु कार्यरूप कारणत्यातीतत्वेनारहात् । नापि सविकल्पकेन तत्राप्यस्य चोचस्व तुल्यत्वात् । तेनेदमस्मादुत्पन्नमिति न केनचिद् गृहीत- मत एव न स्मरणेनापि गृह्यतेनुभवाभावादिति । अत्रोचते। कार्यत्व तावदनुत्पन्नावस्थायामसत्त्वादेव न कारणनम्बन्धित्व निष्पन्नावस्थायामप्येव । निरपेक्षत्वात् (1) तपा कारणमपि कार्यनिप्पत्त्पनिप्पत्त्य- वस्थामा कार्यासम्बन्ध्यव। नाचनयो कार्यकारणभाव सम्बन्धो भिन्न काल- त्वात्। केवल्मस्पद कार्य कारण पेति कल्पितोप व्यपदेग । तेन तो नका. शात् स्वरूपलान एव कार्यत्व। पारपत्वापि कार्य प्रति प्राग्भाव एव बारणत्व स चात्मलाभ प्राभावश्च भावस्वाभिन्नत्वात् प्रत्यक्षगृहीत एव चेति पय न प्रत्यक्ष in ·१६ प्रमाण गतिागातिटी (१।३५) 432b वत्वमपि। कार्यादर्शने कारणपर्शनेऽपि अनित्न सामान कायनात तया प्रतीति । अन्ययाऽन्यनिमितत्वे वानिमितता गुणा। अनियन्तिरमे। स्यात्। तया च भावयोगो न स्यात् तमानपेक्षाणा। अयापेक्षते, ताहि गा तम्य स्वात्मभूतस्य अनित्यतास्तीति किमपरेण । स्वभागतो निश्वास्य हि अतिरेण सहापि तत्स्वभावस्य मनोनित्यात् ।। अनित्यता धर्मान्तर या, तदप्यर्यान्सरगम्भूत चर कारण या भोत् कार्य या । कार्यकारणभिन्नस्य प्रतिवन्धाभावात् । तस्या सत्ताग्नुमानामभगत् । तत्र। पश्चाद् भावान हेतुत्वं फलेग्येकान्तता कुन: ॥३५।। तद्वस्तुसिद्ध. पश्चादर्थान्तरादुत्पादे फयन तस्य कारणम्। कार्यम्य व कारणेऽवश्य भावात् तद् गमक निमित्त अनिश्चितमेवास्ति। तस्मात् तदन्य- निमित्तस्य धर्मस्य हि वस्तुनि नाऽवश्यभायात् नानुमानम्। अय चेत् दर्शना ऽदर्शने अन्वयव्यतिरेफप्रतीते नाश्रय , फय तहि धूमाद् अग्नेव्यभिचार इति प्रतीतिज्ञानम् ॥ एवम् । कार्य धूमो हुतभुजः कार्यध(आनुवृत्तित)। तल्लक्षणभूतानुपलम्भात् यदुपलम्भ' । तेन तेन एकाभावे यस्या- न यात् । अवगम्यते प्रागप्ययम्प्रतिक्षणमेव नश्यति केवल ययोतादेव विप्रलम्भ- हेतोर्न निश्चीयते। नन्वन्त्यक्षणदर्शिनोपि कथन्नश्वरत्वनिश्चयो यावता तदापि मतोपलाभो- ऽस्ति । न हि सत्तायामेवोपलभमानस्तदभावमवतीत्याह। पश्चादित्यादि । मोन्त्यक्षणदर्शनमात्रान्निश्चयो भवतीति किन्त्वन्त्य क्षण दृष्ट्वा पश्चाद् वि' X 38a भवति (1) तदा नोपलभ्यते तत्तस्य कार्य। न चाग्निकाप्टादिसन्निधाने भवतो धूमस्यापनीतेऽश्यादी अनुपलग्भोस्ति। अग्न्यादौ त्वनीते भवत्यनुपलम्भ । एक- मपरस्परसहितौ प्रत्यक्षानुपलम्भावभिमतेप्वेव कारणवसन्दिग्ध कारणत्य साध्यत इति । तच्चेति यथोक्त कार्यलक्षण धूमेस्ति तस्मादग्नेरेव धूमो भवति । सर्वकाल चाग्निसन्निधाने भ'यतो धूमस्यानग्निजन्यत्व कदाचित्सदसतोरजन्यत्वा- 1 37th lenf is missing ·. गतिचिन्ना । ऽनुपलम्भ । तत् तन्य पायम् । तच्च धूमेऽस्ति ।। । दहेतुन्वाददृपहेतुन्वनोन्चन , प्रथम - - . - - -: 'अगस्त ममिद याने प्रवा वक्ष्यति । प्यायतन्त्र पसर । अनादिसामान जय बाद ।।। अवयन्याय स्वभावो दिन म के दिदाबारे भुगन्धादियान न बरोति नान्दनि । न चिद् धमोन्पनिदष्टा चैनवमन्चने । नचिनेन । तल पन्नास भावान्। धमान्यत्तिता नपान विदा प्रय न्धित दावितीय व्या । अथवा पवादप्यार भावो परानना नारी -~मान्य निधान एव धम नोति न प्रवन्न पनान। सम्मान माना दभावो धमन्ना भान नान्यदान परम्पयण माल -- 7 1 किरच। पपा दसानागादामलाण यमराज गवदाग्निभन्न रणा बन्दनवाना दग्न्याप" .. तत्तानं । यथा नादाभाव एवं धर्म । ' पाराग्नभाव भारतादार व 11 127 त्पद्यमान भादा पोलादनाम य रुपमा प्रारमन चामत्यादिसामनी रन्च धमकी का सामनार , अचर पार। भोपापा पावनाम 7 ༣ ༑ T{ དུས་ ༢ ཝཱ༌ ད ༈ འབ༔ ས པས་ माग गृहीत न तु शाप पारस ''' འོ ། བུག །ཝཱཎས་འ ན པ ལས་ ་， समाप्पस्प पोर । मा रन पर पायर पर . " दत्याना । स्वार। पाम Times .

·१८ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।३५) ग्राह्य कार्यकारणभाव केवल कार्यदर्शने सतीदमस्य कार्यकारण चेति व्यवह्रियते । यतो नाकार्यकारणयो कार्यकारण भाव सम्भवति। नापि कार्यकारणभावयो- गात्तयो कार्यकारणताऽभिन्ना कर्तुं शक्यते विरोधात् । नापि भिन्ना तयो बम्पेणाकार्यकारणता प्रसङ्गात् । स्वरूपेण कार्यकारणयोरपि कि कार्य कारण- भावेनार्थान्तरेण कल्पितेन स्वरूपेणैव कार्यकारणरूपत्वात् (1) तस्मात् पूर्वोत्तरभाव एव तयो कार्यकारणभाव । तेन पूर्वके वस्तुनि गृह्यमाणे कार्यप्रत्यानन्तर्यकार- गात्मा गृहीतमेव । उत्तरेण च ज्ञानेनोत्तरम्वस्तु कारणानन्तर गृह्यमाण कार्या- त्मकमेव गृह्यते (1) तदानन्तर्यस्य तदभिन्नस्वभावत्वात् । अत एवास्मादनन्तर- मिदम्भवतीति स्मरणमपि भवत्यानन्तर्यस्यानुभूतत्वादिति । अ विद्ध क र्ण स्त्वाह। "अविनाभावित्व एक दृष्ट्वा द्वितीयादिदर्शने सति मिध्यति (1) न च क्षणिकवादिनो द्रष्टुरर( ? )वस्थानमस्ति। न चान्येनानुभूते- न्यम्याविनाभावित्वस्मरणमस्त्यतिप्रसङ्गादि"ति (1) नदयुति। प्रथमादेरर्थक्षणस्य प्रथमादिज्ञानक्षणेन ग्रहणादेकसन्ततिपतिताना कार्यकारणभावेन स्मरणसम्भवाच्च। यथा च क्षणिकपक्षे कार्यकारणभाव- म्तयोक्त मेव वक्ष्यतिच। नन्वेवमपि क्षणानामनिश्चयेन कथ कार्यकारणभावनिश्चयो न च सन्तानेन ननिश्चयस्तम्य सन्तानिभ्यो भिन्नस्याभावात् केवल सन्तानिन एव पूर्वापरकाल- भाविन (1) तन च यदक क्षणो न तदान्य इति एकक्षणावभास एवेति कथ मन्तानावभास (1) तदभावान् कथ कार्यकारणभाव इति (1) तदयुक्तम् (1) एकपग्माण्वात्मकस्य वस्तुनो भावात् स्थूलात्मना सन्तानिना नग्नयंप्रतिभाम एव मन्नानप्रतिभामस्तत्र च क्षणविवेकानवधारणेन सादृश्येन चरन्त्राध्यवमायादेकमन्नतिवनिना क्षणाना न कायकारणभावनिश्चय । भिन्न- मन्नानवनिना तु मन्तानप्रवृत्त्या विजातीयत्वाद् भवति तन्निश्चयस्तेनाग्निमन्नान- पूर्वरम्य घूममन्नानम्य प्रतीतेरग्निघूममन्तानयो कार्यकारणभावनिश्चय उच्यत इनि ययिन्चिदेवत्। उदयनन्न्वाह । "वलक्षणयो कार्यकारणभावग्रहणे सति कथ सामा- न्योन्यननरभावो भिन्नत्यादि"नि । नदप्यानम् (1) मनेरम्वरक्षणामान्य मामान्यम्याभ्युपगमान् । नदातम् (1) - Pr.mriru..! 1 .

·व्याप्तिनिन्ता स भ(वंस्तद)भावे(पि) तुमत्तां विलषयेत् ॥३॥ सकृदपि तथा दर्शनात् कार्य सिध्यति । कारणात् सहरपि अभावात् । - 'अनपपरावृत्त स्तुमानाधनात् । नानाविशय प्रोक्त रिन भेदाप्रतिष्ठिनेरि ति॥ ( जेन स्मरक्षणाना सम्बन्धयह एव नामान्याना सम्बनगाहो न तान्य । नन्वनुमानदादिना दो देन पावनिम्नलक्षणानि भरोचे । नानिग्नि-391 वापानि गृहीतवान्येकम्पाप्पाहीते नैवानेगन्नियो हेतु स्यात् (1) F नंबर पत् गल्नोति मन्निहितविपत्त्यात् । न वान्पा या पानामन्माना में मानिहननपरचापानादिति । पदयात पत (।) प्रत्यक्षमनिभेन्निधान एव प्रयास पनि । एप्पाच्याइन रूप धूममनग्निव्यात्नाग्निगागार्य मेले पदमा (1) या स्पान्यतापि देवा दानद् रपग्निजन्यमेवेनि चावधारा... सम्बन्धितमा न प्रत्यक्षेण गृहाते। एपमन्यननिमायो पतीति सानातिसम्बन्धितयैव । प्रतीयोग (1) उस्मान्यता. नीति नियात् गतो पमम्माग्निमिनार । मापारमित पपनोति तत्तदाता नाम । साग-m गोपालपाहिनादागिरेप समसामान्यसनाभि रिना साधा नमार (।) पनि नामाचल्याल्सर। न. -. པཎསཱ་ག༌ ་ ་་ ༑ པན་ पनि नानाराव किमान दिला पात्। नागपETV जापन . - . fir नि हेमरामि पर 7 म भन् हेमा पर ·१०० प्रमाणयात्तिारववृत्तिटीका (१।३६) कार्यस्य हि स्वकारणाभावे अकारणमेव स्यात् । न हि यत् यवभाये भयति तत् तस्य कारणम् । तद् अग्निमन्तरेणापि धूमस्य भावात् तद्धेतुर्न स्यात्। अन्यहेतुकत्वात् नाहेतुकत्यमिति चेत्। नंतदेवम् । तत्रापि तुल्यत्वात्। तवभावेऽपि अग्नी भवतीति तदप्यन्यत् स्यात् । अतज्जननस्यभावत्वात् एव भयन् (एव) भवेत् । अतत्स्वभावस्थाजननात् तस्याहेतुता स्यात् । यद्यजनन- किड्ङ्कारणम् (1) अकारणादग्ने समृदपि न केवल भूयोऽभावात् । न हि वालुकाम्य सकृदपि तैलम्भवति । कार्यस्पेत्यादिना कारिकार्यमाह। न होत्याद्यस्यैव समर्थन । एतेन व्याप्ति कथिता भवति च धूमोग्निमन्तरेण व्यभिचारवादिन । अनेन च पक्षधर्म कथित । तदिति तस्मादग्निमन्तरेण भावान्न तहेतुर्नाग्निहेतुम्तथा चाहेतु स्यादिति भाव । अन्यहेतुफत्वादि वहूर्यदन्यच्छक्रम दि। तद्धेतुकत्वाद् धूमम्य नाहेतुकरव इति चेत् । नंतदेवन्तत्राप्यर्थान्तरे हेतौ कल्प्यमाने तुल्यत्वात् । तथा हि (1) तवभावेप्य- न्यकारणाभावेपि पुनरग्नौ भवतीति तदप्यन्यत्कारण न हेतु स्यात् । अपि च योमी 39b वह्निर्यच्च ततोऽन्यत्कारणन्तत्कि घूमजननस्वभावमाहोस्विन्न । स्वभावन्तदा कथन्ततोग्नेरन्यतो वा शक्रमूदेिरतज्जननस्वभावत्वात् अधूमजन- नस्वभावाद्भूमो भवन्नैव भवेत् । कि कारणम् (1) अतत्स्वभावस्य स्वयमधूमजनन- स्वभावस्याजननात्तस्य धूमस्याहेतुता स्यात् । अथ धूमजननस्वभावोन्यस्तदा द्वयोरपि वह्नित्व धूमजननस्वभावलक्षण- त्वाद् वह्ने । एतच्चोत्तरत्राभिधास्यते । न वै स एवेत्यादि व्यभिचारवादी। अथवाग्निजनितो धम स एवान्यतो भवतीत्येव नोच्यते। यदि स एवान्यत स्याद् भवेदहेतुत्वन्तादृशस्य वह्निजनित- धर्मस्वभावतुल्यस्यान्यतो भावात् । अन्यादृशादित्यादि सिद्धान्त वा दी । तत्कि कार्यसदृश कारणमिप्यते येनैवमुच्यतेन्यादृशाद् भवन् कथन्तादृश इति। नान्यार्थत्वात् । यो हि धूम- जनको वह्निर्दष्टस्ततो विसदृशाद् भवन् धूम कथन्तादृशो भवति वह्निजनित- धर्मतुल्यस्वभावो भवति। एतदुक्तम्भवति । यथा धूमभेदानान्तार्णपण्र्णादीना परस्परापेक्षया तादशत्व- तथाग्निभेदानामपि ताणपाण्णादीना धूमजनकानान्तादशत्व परस्परापेक्षयैव ।

·३ व्याप्तिचिन्ता १०१ न वैत एय तावृशस्य भावात् इति चेत् । अन्यावृशाद् भवन कथ ताश इति । 'तादृशाद्धि भवन् तादृदा स्यात् । अन्यादृशादपि यदि तादृशो भवेत्, तच्छतिनिय- 4558 माभावात् न हेतुभेदो भेदक इति अकारण विश्वस्य' वैश्वरप्य स्यात् । सर्व वा सर्वस्माज्जायत। तस्मात् कारणस्य भेदाभेदाभ्या कार्यस्य भेदाभेदी न न्याताम् । तद् धूमदृष्टाकार विजातीयाददुत्पद्यमाने अहेतुकत्वप्रसङ्गात्॥ नंतदेवम् । नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा (हेतो)रन्यानपेक्षणात् । तेन यादृगो धूमभेद एकस्मादग्निभेदादुत्पद्यमानो दृष्टम्नादृगन्य धृमभेदन का गादेवाग्निभेदादुत्पत्ति । यस्त्वनग्नरुत्पन्न मोन्यादृग एव। यापादिया। नन्वग्निजन्येन धमक्षणेन तादृगो धूमक्षणजन्यो धूमधानेना तादृशो भवतीति चेत् (1)न। अग्निजन्यस्य हि धमक्षणम्याग्नि निको धूमक्षणस्तादृशो भवति नान्य । न हि वाप्पादीनानागत्वाध्यमापि . त्वम्भवति । धुमक्षणजन्यस्यापि धूमक्षणस्यान्यो धूमक्षणजन एव धम भवति नान्य । तस्मात्तादृशादेव तादृशोत्पत्तिरिति कुनो पभिचार । तन । "क्षणिकत्ये पायाभावा लवचिदायत्तवृत्तय । प्रसिसकारणाभावे येपाम्भावन्ततोन्दत ।। ततश्चानग्नितो धूमाद् यथा धूमन्य मम्मद ! परमूस्तिथा तस्य केन नाउँन सम्भव' इति (1) निरस्त । अपमस्य हाग्निजन्यस्य नक्षपदापरोग्नि दल धमक्ष परय धमक्षणस्य दितीयस्पान्यो धमक्षपजल एकनीमो भवति (1) तथा तृतीयाविधवपीति गप्प एमेदार । तादशाह मस्तादा स्वात् । अन्याशाप दि तागो भवेद् परिनियमनुत्तरपाले देव तदिन गरायो पारयोर्शविता को कि एक दिन सामान्य मदद हर पनि पारम्भिारपरप्य न्या। चंपा। सागरमादि। - सारे न। रमापनि । मिरर एक मारोह। गेर T ·१०६ प्रमाणवात्तिकरववृत्तिटीका (१९४०) पदपि गोमयादेर्विजातीयात् शालूकादेरुत्पत्तिर्दृष्टा। तत्रापि तयाऽभि- धानेऽपि स्वबीजप्रभवात् अस्त्येव स्वभावभेद. । हेतुस्वभावभेदात् । यथा कद- ल्या बीजकन्दोद्भवायाः। स्फुट एवैव लोके भिन्नाकारद्वारेण विभागः। इत्य सुविवेचिताकार कार्य हि कारणाव्यभिचारि । अन्वयन्यतिरेकाद् यो यस्य दृष्टोनुवर्तकः । स्वभावस्तस्य तद्धतुरतो भिन्नान्न सम्भवः ॥४०॥ 4341 इति सग्रहश्लोकः। तस्मात् सकृदपि दर्शनावर्शनाभ्या कार्यकारणभावसिद्धे । तत. तत्प्रतिपत्ति- नन्यिया अन्वयव्यतिरेकयोनि.शेपदर्शनादर्शनायत्तत्वात् । निशेपं क्वचित कदत्या मातथा। यतिञ्चिदेतत् । यतश्च सामग्रीजनिकान्त एव सहकारिणामपर्यायेण जनन ! परिपाट्या जनन नास्तीत्यर्थ । यदपील्यादिना विजातीयादुत्पत्तिमागस्य परिहरति । नान्यादृशात्तादृ (ग) न्त- पोत्पत्तिति यदुनन्तदेवात्र दर्शयतीत्यर्थ । आदिशब्दाद् गोशृङ्गाच्छरो 41b गोमयाद् वृश्चिक (1) तत्रापी ति विजानीयात् कार्योत्पत्तावपि । तयाभिधानेपोति विजानीयोत्यन्नम्य गालूकादे गालूकादिरित्यभिधानेपि स्ववीजाच्छालूकादि- रक्षणान् प्रभव उत्पत्तिर्यस्य तम्मात् स्ववीजप्रभवाच्छालूकादे सकशादस्त्येव स्वभावभेद.। फिवारण (1) हेतुस्वभावभेदात्। हेतो सामग्रीद्वयलक्षणस्य म्वभावभेदात् । वीजात् कन्दाचोद्भवो यस्या हेतुन्वभेदात् परम्परभिन्ना। न बारम्भेद मायनीय इत्याह । स्फुटमित्यादि । विवेचति भेदे वा भावम्येति ! सुविवेचिताकार ब्रान्निर्हेतुभ्य मदृयाकारेभ्यो विभागंन निश्चिताकार ।। नद्भात्र एव भावोऽन्वय । तदभाव चाभाव एव व्यतिरेक । अन्वयो व्य- तिरेकच्चान्वयव्यतिरेकन्तस्मात् । य कार्यस्वभावो यस्यानु वर्तनीयस्य कारणम्या- नवर्नरो दृष्टम्तम्यानुवर्तम्म्य स्वभावस्तद्धेतु मानुबत्तनीय कारणान् मा हेतु- यंन्यनि चित्रह । यदा तु पारगापेक्षयोच्यते तदा म्वभावम्नस्यानुवर्तनीयस्याग्न्या- देनदतुम्नस्य कामानिमनस्य धमादहनु । यताचंव परम्परापेक्षया कार्यकारणयो ( ) स्वभावनियम । अन कारणाद् भिन्नाद् विजानीयान्न सम्भव । तम्मात् मदपि दर्शनादर्शनाभ्यामिनि यथोक्ताभ्या। प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्या पायंगगनावमिद्धे गगाद् भवति (1) तत वायंगरणभावमिद्धित तत्प्रतिप- निग्वन व्यनिरनिनिनान्यति वावरणभावनिश्चयन्वक्या केवलाभ्यान्द- -- ·४ सामान्य निन्ता नित्यत्वत्य दर्शनेऽपि अन्यत्र अन्य धा दृष्टे , क्वचित् नित्यत्वाभायेप्यदृष्टस्य दृष्टे । ४---सामान्यचिन्ता कार्यस्य हि तस्मादुत्पत्ते हेत्वविनाभावो भवतु नाम' स्वभावे कथमविनाभावः? स्वभावेप्यविनाभावो भावमात्रानुरोधिनि । तदभावे स्वयम्भावस्याभावः स्यादभेदतः ॥४॥ नादर्शनाच्या नान्वयबतिरेक्यो प्रतिपत्ति । किडारण (1) निशेषिदर्शनादर्श- नाचत्तत्वाद् दर्शनमापतिवसावा अन्वयव्यतिरेकप्रतिपत्ते । एव हि वनमन्वर साधयति यदि निशेपे सपक्षे हेतोर्दर्शन म्यात् । एवमदर्शनमपि व्यतिरेक सापयत् । यदि निशेपे साध्यतिरेले हेतोरदर्शन स्यात्। यथैल धूमवती मदापि कार्यत्वतिल्या सर्वा तपाभाव (1) एव क्यनित् सपासपक्षपोर्दानादर्ग नात् सर्वनान्वयव्यतिरेपनिरनयो भविष्यतीत्यपि मिथ्या (1) यस्मात् पनि अमूतत्वे आपागादिगते नित्यत्वस्य दर्शने। परपसिल्या नंतदुच्यते । अन्यन सुतादौ । अन्यत्यनित्यत्य हेतोरमृर्तत्वस्या दृष्ट कारणादशा दर्शन न सवा तथाभार- साधनमतो दर्शनमन्वये व्यभिनारि। तभा श्वचिद् घटाद। नित्यत्वाभावेप्यदृष्ट- स्यामूर्तत्वस्य पुननित्यत्वानाव एव नुसादी दृप्टेरतो विपक्ष दनादाममापन पतिरेण निश्चये तस्मातुपर भापनिश्चयादेवान्चपतिरोपोनिश्चय । स्वभाव इत्यादि पर । दानीमिति पार्यरेतापिनाभावे नाधिते मप्रति स्वभावरतौ वर्ष नाधोनाविनाभाव। ननु स्वभावे भापोपि भापमानानरोधिनि हेतुरियादिना पागेन मभाव- 4 हेतापविनाभाद माधित । सत्प। एपन्तु मन्नते (1) पक्षाने स्वभारे तन्नानादिविणागलो जितस्ता पतिज्ञापता प्राप्नोतीति। मिसान्दारपन्नाचा-- प्रसाधनेन प्रति निदेशतारिताम्मन्यमान लगनोपियवपिना गान पूर्वोत्तमनुपाति। स्वभावधचिनामा'प चादि। सभापि मान- पापिनाभाव (1) तस्मिन् साये (1) भावनामनगेपिनि। यो हद जापान। अदिनाभादो भापत्येति नामदे। पन्नात् तभाने भावनाना- नुरोधिसाधर्माभाचे भावप रेटलेन्तानन्याभाव स्यात् । नि, 11 11.1-1...

·११० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।४२) । भवतु वा भेदो नासो प्रत्यक्षग्राह्योऽस्मादयम्भिन्न इति। एवस्पस्य व्यापारस्य प्रत्यक्षेऽभावात् । यदाह। न हीदमियतो व्यापारान् कत्तुं समर्थमिति (1) सोपि निरस्त । गवारवादीना स्वस्वरूपेणोत्पत्तिरेव भेद । ते च स्वस्वस्पेण प्रत्यक्षेवभासन्ते। तथावभासश्च लोके भेदावभास इति यत्किञ्चिदेतत् । तस्मात् पुरोवस्थितेपु स्वस्वभावव्यवस्थितेरित्यस्य हेतो (1) प्रत्यक्षेण भेद प्रतिपद्य- मान सर्वोपसहारेण प्रतिपद्यतेऽत सर्वभावा व्यावृत्तिभागिन इति व्याप्तिग्रहण- प्रमाणफलमिति। यतश्च जात्यादयोर्थान्तरभूता न सन्तीति प्रतिपादयिप्यते (1) अत पारमार्थिको धर्ममिभावो नास्तीत्युक्तम्भवति । ननु सामान्ययोगात् सजातीया उच्यन्ते। यदि च सामान्यन्नास्ति कथ सजा- तीयाद् व्यावृत्तिरित्युच्यते। नेतदस्ति। न समानानामुत्पन्नानाम्भावाना सामान्ययोगात् समानरूपता स्वहेतुभ्य एव तथानिप्पन्नत्वात् । तेन यदु द्यो त क रे णो च्यते। "न गवि गोत्व येन गोत्वयोगात् प्राग् गौरेवासा- विति व्यर्थ गोत्व स्याद् (1) अपि तु यदैव वस्तु तदैव गोत्वेनाभिसम्बध्यते । गोत्वयोगात्तु प्राग् वस्तु न विद्यते। न चाविद्यमानद गौरिति वाऽगौरिति वा शक्य 432 व्य'पदेप्टुमि"ति (1) तन्निरस्त। यदैव वस्तु तदैव तस्य गोस्पतया निप्पन्नत्वात् कि गोत्वयोगेन । नाप्यसमानाना सामान्ययोगात् समानरुपता। तेपा सामान्यस्यैवाभावात् । समा- नाना च भाव सामान्यमित्यभ्युपगम्यते। सामान्याच्च समानरूपत्वे भावानाम- भ्युपगम्यमाने यावन्न सामान्ययोगस्तावन्न समाना भावा । यावच्च न समाना- स्तावन्न सामान्य योग इत्यन्योन्याश्रयत्व स्यात्। तस्मात् स्वहेतुभ्य एव समाना उत्पन्ना (1) तेन। "शावलेयाच्च भिन्नत्व वाहुलेयाश्वयोस्सम । मामान्य नान्यदिष्ट चेत् क्वागोपोह प्रकरप्यतामि"ति (1) निरस्त। सामान्येप्वेवागोपोहप्रकल्पनात् । असमानाना चापोह्यात्मतया प्रगल्पनात्। यदप्युच्चते (1) समाना इति प्रतिभासादेव निर्विकल्पके ज्ञाने सामान्यप्रति- भानोवथा बाहुलेयाश्ववत । गावलेयबाहुलेययोरपि वलक्षण्यप्रतीति स्यात् सर्वान्मना भेदाद् (1) भवति च समाना इति प्रतीतिस्तस्मादस्यव सामान्यमिति । तदुक्त (1) निर्विकल्पकबोवेन द्वयात्मकस्य वस्तुनो ग्रहणमिति। यहा मविकन्यते न चेन् मामान्य गृह्यते। निर्विकारपकेनापि गृहीतमेव । मविकल्पा- ·४ सामान्य चिन्ता १११ भिन्नप्रतिभासत्वात्। तथा हि (1) य एव गावतेयादयो" गौरिति ज्ञानेन गृहान्ते । त एव निर्विकल्पके ज्ञाने प्रतिभासन्ते केवरमेकन्तानविकल्प गृहात्यन्यद् विकल्प्यति तयो स्वरूपभेदोन पतिभासभेद । तम्मानिर्विकल्पकैपि ज्ञाने सामान्य प्रतिभासत इति (1) तदपि निरस्त । स्वहेतुभ्य एव केपाञ्चित् समानाना पतिभासनात् । सामा न्यस्य च व्यक्तिपरता स्वरूप न न निर्विकल्पक ज्ञान पारतन्त्र्य म्वस्तुनो गृह्णाति । स्वातन्येण यस्तुहित्वात् तत्कथ सामान्यराहकमुच्यते। अनुगतस्य न स्पस्य पत्येव वद् युगपद् बहुप्वप्रतिभासनात् । अत एव विकल्प समानेप्वेकान्त- भिन्ने निर्विवल्पर प्रत्यक्षनाधितमनगताकार गृह्णन् भान्तो भवति। निर्वि- कल्पकगृहीतसामान्यगाही वाप्रमाण स्याद् गृहीत राहित्वात्। अथ विकल्प्य गाहित्वाद् अगृहीतराहित्व स्मृत्यादेरपि (तर्हि) स्मर्यमाणविषयता गृहीतगाहित्वन्न स्यात् । अथ जात्यादिविशिष्टवस्तुमाहितया विकल्पस्याग्रहीतगाहित्वमेवमपि यदि जात्यादिविशिष्टत्वम्पस्तुन पारमाधिको धर्मम्तदा निर्विकल्पकेनापि गृही- तमेवेति कथमगृहीतराहित्वम् (1) अथ कल्पिकस्तदा तद्ग्राहकस्य कथ प्रामाग्य- मारोपितार्थत्वात् । तस्मान्नास्त्येव जात्यादिरिति स्थित । कथन्तर्हि भावा व्यावृत्तिभागिन इत्युच्यन्ते (1) कल्पितधर्मद्वारेणाय गपदेश इत्यदोष । अत (1) "अगोनिवृत्ति सामान्य वाच्य – परिकल्प्यते। गोत्ववस्त्वेव तैरक्तमगोपोहगिरा स्फुटमिति' (1) निरस्त। पारमाथिकस्य गोत्वस्य निषेध नियते न तु कल्पितस्येति वक्ष्यति । यदि परमाधिको-धर्ममिभावो नास्ति कधन्त हि कृतक दान्दो नित्य इति 45b बुद्धीनाम्भेद शब्दकस्वरूपविषयत्वात् । "अघ निविषया एता वासनावीजमानत । प्रतिपत्ति प्रवृत्तिश्च बाह्येषु कथम्भवेत्"। अथ बाह्मध्यवसायात् प्रवृत्तिरेवमपि कृतकत्वस्य योवसाय स एवानित्य- • स्याभेदादिति कथम्बुद्धिभेद । कृतकानित्ययोरभेदादेव तदनुभवाहितवामनाभे- दस्याभावान्न तत्त्वतो बुद्धिभेद इत्यवाह । यस्मादित्यादि । यस्मात् सर्वस्मात् सर्वभावा व्यावृत्तास्तस्माद् यतो यतो नित्याकृतकादे शब्दादीनामर्थाना धावृत्तिस्तन्निबन्धना । व्यावृत्त्यावधिव्या- ISlokmirika .pohnidi ·११० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।४२) भवतु वा भेदो नामो प्रत्यक्षग्राह्योऽस्मादयम्भिन्न इति। एवरूपस्य व्यापारस्य प्रत्यक्षेभावात् । यदाह । न हीदमियतो व्यापारान् कर्तुं समर्थमिति (1) मोपि निग्म्त । गवारवादीना स्वस्वरूपेणोत्पत्तिरेव भेद । ते च स्वस्वस्पेण प्रत्यक्षेपभामले। तयावभासश्च लोके भेदावभास इति यत्किञ्चिदेतत् । तस्मात् पुगेपस्थितेषु म्मस्वभावव्यवस्थितेरित्यस्य हेतो (1) प्रत्यक्षेण भेद प्रतिपद्य- मान मर्वोपमहारेण प्रतिपद्यतेऽत सर्वभावा व्यावृत्तिभागिन इति व्याप्तिग्रहण- प्रमाणफलमिति। यतश्च जात्यादयोर्थान्तरभूता न सन्तीति प्रतिपादयिष्यते (1) अत पारमाथिको धर्मर्मिभावो नास्तीत्युक्तम्भवति । नन.मामान्ययोगात् सजातीया उच्यन्ते। यदि च सामान्यन्नास्ति कथ सजा- नीयाद् व्यावृत्तिरित्युच्यते। नेतदम्नि। न समानानामुत्पन्नानाम्भावाना सामान्ययोगात् समानरूपता म्वहेतुभ्य एव तथानिप्पन्नत्वात् । तेन यदु द्योत करे णो च्यते । “न गवि गोत्व येन गोत्वयोगात् प्राग् गौरेवामा- विनि व्यर्थ गोव स्याद् (1) अपि तु यदैव वस्तु तदैव गोत्वेनाभिसम्बध्यते । गोवयोगात्त प्राग् वस्तु न विद्यते। न चाविद्यमानद गौरिति वाऽगौरिति वा शक्य +32 व्य'पदेष्टुमि 'ति (1) तन्निग्म्न। यदैव वस्तु तदैव तस्य गोस्पतया निप्पन्नत्वात् कि गोत्वयोगेन । नाप्यममानाना मामान्ययोगात् समानस्पता। तेपा सामान्यस्यैवाभावात् । समा- नाना च भाव मामान्यमित्यभ्युपगम्यते। सामान्याच्च समानरूपत्वे भावानाम- भ्यपगम्यमाने यावन्न मामान्ययोगम्तावन्न समाना भावा । यावच्च न समाना- ताबन्न मामाच पोग इत्यन्योन्याश्रयत्व स्यात् । तस्मात् म्वहेतुभ्य एव समाना उन्ना (1) नेन। 'यावयाच्च भिन्नत्व बाहुलेयाश्वयोम्सम । मामाच नान्यदिष्ट चेत् क्वागोपोह प्रक प्यतामिति (1) निम्न। मामान्येप्वेवागोपोहप्रकल्पनात् । अममानाना चापोद्यात्मतया पर नात्। यदप्यन्वते (1) ममाना टनि प्रतिभामादेव निर्विकल्पके जाने मामान्यप्रति- भोव-या वाहवाग्दवत। मादलयवाहलेययोरपि वैरक्षणप्रतीति म्यान् मन्ना दाद (1) नबति च ममाना इति प्रतीनिम्नम्मादम्यव सामावमिति । दुन (1) निर्विर यक्दोघेन यात्मकम्य वस्तुनो ग्रहणमिति । यहा दर - वर सामान्य गद्यते। निविपवेनापि गृहीतमेव । मविषया- ·४ सामान्यचिन्ता ११३ सति सादृश्यपणहेतुको जलारोप सम्भवति (1) बाह्यारोपाच्च पूर्व न स्वाकारो 441 मालारोपोस्ति । विकल्पस्यैवाभावात् । भावे बोधैकरूप एवासाविति न वाहसदृश । तनरनान्पनिवृत्तिकतत्तादृश्याभावात् कथम्बाह्यरूप पतीयते। अनुमानस्य तु नान्यनिवृत्तिपणपूर्विका पवृत्तिर्लिङ्गस्य तथा सह सम्बन्धात् सिद्ध । यदा च तद्विशेषावगाहित्वम्विकल्पाना प्रतीयते तदा विधिरूपेणैव प्रवृत्तिर्वस्तुस्वरूपस्य विधीयमानत्वेनाध्यवसायादर्थादन्यनिवृत्ति पतीयते । तेन विधिरेव शब्दार्थोस्मा- कमपि। बाह्यतयाऽरोपितस्य च विधिप्रतिषेधाभ्या सम्बन्ध । ननु नियतस्पनाही विकल्प प्रतिभासते। तेनेतररूपशून्यमेव विकाल्पन्नि- पतम विकल्पयति। तस्माद्यन्नियतरूपावधारणन्तदन्यनिवृत्तिविषयन्तत्माधमुच्यते विधिरेव शब्दार्थति। तपयुक्त । अन्यनिवृत्तिमह विकल्प यामीत्यप्रतीते । न च स विकल्पविषयो यो न विकल्प प्रतिभासते। यदि चेतररूपनिवृत्तिमेव विकल्पन्नियतमम्बिकल्पयानि तदेतरेतराध्यदोप स्चात् । इतररूपस्यापि नियतरूपत्वेनान्यनिवृत्तिद्वारेष प्रतिपत्तिप्रसङ्गात्। अथ विधिरूपेणेतररूप विकल्पयति न तर्हि तदन्यनिवृत्त्व- वधारणपूर्वकन्नियतरूपाधारण। न च यथा सामान्यवन्नमर्थम्पश्यामीति नास्ति जातितहनोविशेष्यविशेषणभावे प्रतिभास (1) अथ च विशिष्टप्रत्ययानुरोधात् सामान्यविशिष्टयक्तिदर्शन- या यि का दव कल्पितवन्तस्तधाऽन्ये (न्यैर् ) निवृत्तिमहम्पिाल्पयामीत्यप्रतीतापि वायसदृशारोपान्यधानुपपत्त्यान्यनिवृत्तिपर विकल्पातारे बाह्यरूपमारोप्यत इति युक्त। सादृश्यमन्तरेण वासनाबलादेवाध्यवसितबाह्यरूपस्म विकल्पस्योत्पत्ते । पदाह । तदनुभवाहितवासनाप्रभवप्रातरध्यवसिततभावस्वरूप। तथा विराए- वासनापाच तादृदयी प्रकृतिर्यदेवमेषा प्रतिभातीति । नापि बाह्यरूपारोपकस्य मानस्वान्यवित्तिाततारपनिमित्तत्वानिवृत्ति पिपयत्व । न हि मरीचिकाया तज्ञानस्य सादरदिपपत्वमारापितविपर त्वात् । न च नियत रूप भावानामन्यन्दित्त्वा वियते। नन्मा पस्नुवनागर पत्पात् । स्वहेतुभ्य एव च तनो । 'नन )त्पत्त। नापि निपतर पापधारमन्नन्धनितिपिपर पितरपनिषादम्ब {!} अत एव न तदन्यनिपत्तिपुरम्सरमेय पाते प्रवाद। न च तन्यानिवृत्तिरपन्तिरभूल गलत नियति । नापिका- न्यत्वाभ्यामवाणा पुज्यते।।) एप बना लिया पार ! - स्पात प्रलगाया नीर वात् । नापन्नान्गया। मम्मन्यामान किया।

·११२ प्रमाणवात्तिकम्बवृत्तिटीका (१।४३) तस्माद् (यतो यतोऽर्थानां व्यावृत्तिम्तनिवन्धना.)। जातिभेदाः प्रकल्प्यन्ते तद्विशेपावगाहिनः ॥४३॥ वृत्तिनिवन्धना धर्मभेदा अनित्यकृतकादय कल्प्यन्ते विकल्परागेन्यन्ने। फिम्बि- शिष्टास्तद्विशेषादगाहिन । तस्य स्वलक्षणम्य ये विशेषा नकादिन्यावृत्ति- रूपलक्षणास्तदवगाहिन । तदवगाहनगीलास्तदभेदावभामनगीला इत्ययं । एतदुक्तम्भवति (1) अकृतको न भवतीत्यनेन द्वारेण प्रबोधिताया एव कृतर- विकल्पवासनाया एपा प्रकृतिर्यतस्ततो विकल्प उत्पद्यमान कृतक इति म्याकारा- भिन्न स कृतकव्यावृत्तमेव शब्दस्वलक्षण प्रतिपद्यते न त्वनित्य इति (1) तथा नित्यो न भवतीत्यनेनापि द्वारेण प्रबोधिताया एवानित्यवासनाया सामथ्यं यत्ततो विकल्प उत्पद्यमानोऽनित्य इति स्वाकाराभिन्न नित्यव्यावृत्तमेव गन्दम्बलक्षण प्रतिपद्यते न तु कृतक इति (1) तेन वुद्धिभेदो भवति । यतश्च वाध्यमानत्वाद् विकल्पप्रति- भास्यर्थो वाह्यो न भवत्यतो वासनावशादेव वाहावभासो विकल्पस्तेन विकल्पम्य वाह्यरूप एव प्रतिभासमानोर्थ स्वाकार उच्यते। न तु स्वाकारे वाह्मारोप सादृश्यात् । यदाह । नामनिमित्तप्रकरणे' 1) "सारूप्याद् भ्रान्तितो वृत्तिरर्थे चेत् म्यान्न सर्वदा। देशभ्रान्तिश्च न ज्ञाने तुल्यमुत्पत्तितो धिय । तथाविधाया बाह्यार्थप्रतिभासाया इति । एतेन यदुच्यते (1) "यद्वाह्यात्यन्तविसदृशस्य स्वाकारस्य ताप्यग्रहणन्तद- न्यनिवृत्तिकृतसादृश्यपर । यथा घटविसदृशोपि पटो वृक्षाभावविशिष्टोऽवधार्यमाणो यमप्यवृक्ष इति घटसदृशोवधार्यते । वृक्षव्यावृत्तेर्घटपटयोस्तुल्यत्वात् । तथा विकल्पविपयोऽत्यन्त वामे विसदृशोपि वामेऽवधार्यतेऽन्यनिवृत्तिकृतसारूप्य ग्रहणादि"ति (1) तदपास्त। स्वहेतुत एव वाह्याभासाया विकल्पबुद्वेरुत्पत्ते । न चासदृशानाम- न्यनिवृत्त्या सादृश्य क्रियते (1) तत्र तस्या भेदाभेदसादृश्यकरणेऽकिञ्चित्करत्वात्। . न चान्यनिवृत्ति सदृशी विद्यते। सदृशानामपि कथमन्यनिवृत्त्या सादृश्य क्रियते स्वरूपेणैव सादृश्यात् । नापि पूर्व स्वाकारप्रतिभास पश्चात् तत्रान्यनिवृत्तिकृत- सादृश्यग्रहणपरो बाह्यारोप प्रतिभासते। न हि मरीचिकाया पूर्व स्वस्पाप्रतिभासे - 1 Prımānavārtiha 3 12 ·४ मामान्यचिन्ता सर्व एव हि भावा स्वरूप स्थितयो नात्मान परेण मिधयन्ति, तस्यापरवप्रस- 43 जात्। तेषामभिन्न स्वात्मभूत यद् रूप न तत् तेपास् । तदानों तेषामभावात् । तदेव हि स्यात्, अभिन्नत्य भावात्। तस्मादप्रतिपन्नत्य भिन्नस्याभावात् । तत्यैव च पुनर्भेदविरोधात्। तच्च स्वात्मनि व्यवस्थितममित्रमेव । . विषात्व। शब्दाना च न पर्यायत्त । तेन यदुचते (1) चयोस्तादात्म्यन्न तयोर्गम्बगमकभावो ययोच विकल्पित- स्पयोर्गम्यगमकन्नदो न तयो मन्बन्ध ति (1) तदपान्त । अतवव्यावृत्तस्यैव स्वलक्षणम्य नापकहेत्वधिनात् । हता' इति मातस्य गमवत्वात् तस्य च नित्यव्यावृत्तवन्तुरूपत्वात् तादात्म्य । सर्व एव होत्यादिना त पा द निराकुर्वन् कारितार्थमाह । म्यम् स्वान्मनि स्थितियपान्ते तथा। सर्द एव हि भावा स्वरपस्थितयो नात्मान परेण मिधयन्ति । एकीपुर्वन्ति । फिझारण (1) तत्य मिश्रीतिवमाणस्य परम्मापरत्यप्रसजत् । आत्मनापत्ते । स्वान्मत (1) "सर्ववन्तुषु वृद्धिश्न व्यावृत्तानुगमा निना। जापते द्वयात्मपत्वेन पिना सा च न युज्यते' (1) बत सामान्यात्मदा विशेषा विशेषात्मवञ्च सामान्यमित्यूनपर पानिध- त्वाप्पकत्व वा रूपत्व भिन्नेभ्योऽभेदो भिस्प चान्मादभेद (1)ता प्रपन पक्ष निरामर्तुमार। तेपामिनि भावानानभिन्नमित्येताम्भूतमिलजतिनित पदूप स्वभावो न तत्तेषाम्भापानामिति उत्पन्नात् । तस्मात्तवानीलन्वेचते। तस्वाभिन्नत्व रूपस्य तेषामनायादभेदादेव । ज्य पुनरोस्माद् मिलत्याभेदस्तापात् । तदेव हि स्यादभिन्नत्य भावात् । एक चद्रूप पतिपन्नाभायत्तदेवाभिन्न रूपन्नेमा स्थान्न भिन। र । बम्ब पाभिनन्य रपस्य भावात्। अप स्यात् (1) तेपान्भमोतीप्पा एपेचाराभिमान भिलत्य नानारपस्पालापात् । अप स्पा (1) शिपन्य तो वादा।।।। समापन पो भैरोपियोपादियोगाला। नवंद स पुनर्नेदपिरोपार। मोरयात् । जय पद (विवहारे नगद भयो :

·११४ प्रमागमातिापनिटीगा (213) तस्माद् विशेषो यो येन धम्मोग गंप्रतीयते । न स शक्यततोन्येन, नेन मिना व्यवस्थिति ॥४॥ नापि नियतम्पान्ययानपात्या नत ना। नियागामानेग्भागन् । 44b नियतस्पाणा च गयमन्यनिवन्या निगमागोमामाने । तस्मान्नियतस्पावधारणपुरम्गरंयायनिवृत्ति प्रनीयो । पटवटी न भवतीति सामर्थ्यात् प्रतीयतेती दिन तिमान परमार्थलि। तस्मात् स्थितमेतदलिजाभ्याम्पिधिपण पन्तु সাথিনিনি। नया च वक्ष्यति "तद्गतावेव शब्देभ्यो गम्पने न्यनिरनिमि"त्यादि (१।१२८)। तेन यदुच्यते कु मा रिलेन ।। "न त्वन्यापोहकृच्छब्दो युमत्पक्षेनुगिा। निपेधमापन्नवह प्रतिभामेव गम्यते ।। किन्तु गोर्गवयो हस्ती वृक्ष इत्यादि गत । विधिस्पावसायेन मति गादी प्रपत्तंते ।। तस्माद्येप्वेव शब्देषु न योगम्तेपु फेवाल। भवेदन्यनिवृत्त्यङ्ग स्वात्मेवान्यत्र गम्यत"' इति (1) एतत्सिद्ध साध्यते। विधिरूपस्यापि गब्दार्थन्येप्टत्वात् (1) कयन्तर्हि परमनाद् वो द्ध मतस्य भेद (1) कथ वा गदलिगयो रपोहो विषय उच्यते॥ नन्वस्त्येव महान् भेद पर पारमाधिनार्थविषयत्वेनेप्टस्य विकल्पस्य बोई कल्पितविपयत्वेनेप्टत्वात् । कल्पितश्चाकारोपोहाधितत्वादपोह उच्यते। अपो- ह्यतेऽनेनेति वा। अन्यनिवृत्तिमात्र त्वदाक्षिप्तमपोहनमपोह इत्युच्यते (1) स्वलक्षण त्वपोह्यतेस्मिन्नित्यपोह उच्यते । तस्मादन्यान्यव्यावर्त्यवस्तुव्यपेक्षया धर्मा कल्पितभेदा विकल्पविषयी- क्रियन्ते (0) अतो भिन्नविपया विकल्पास्तत्समानविपयाश्च शब्दा अप्यपाया इति दर्शयितुमाह। तस्मादित्यादि । यतश्चैव धर्मभेदा कम्प्यन्ते तस्माद्य स्वलक्ष- णविशेपो व्यावर्तनीयनित्यव्यपेक्षया व्यवस्थापितोऽनित्यलक्षण । येन धर्मग येन शब्देन। यथाऽनित्यशब्देन । शब्दोपि धर्मवाचक्त्वाद् धर्म उच्यते । न स शक्यस्ततोन्येन। अनि त्यशब्दादन्येन कृतकादिशब्देन । व्यावर्तनीयान्तर- वस्त्वधिकेन प्रत्येतु। तेन भिन्ना व्यवस्थिति । तेन कारणेन विकल्पाना नेक- । 1Slokavartika ·४ नामाग्रचिन्ता सर्व एव हि भावा स्वरप स्थितयो नात्मान परेण मिश्रयन्ति, तस्यापरवप्रस- जात्। तेषामभिन्न स्वात्मभूत यद् रूप न तत् तेषाम् । तदानी तेषामभावात् । तदेव हि स्थात्, अभिन्नस्य भावात् । अभिन्नस्य भावात्। तत्मादप्रतिपन्नस्य भिन्नस्थाभावात्। तस्यैव च पुनर्भेदविरोधात् । तच्च स्वात्मनि व्यवस्थितममिश्वमेव । चिपात्या समाना न पर्यापत्त। तेन पदन्यते (1) पयोन्तादात्म्यन्न तयोर्गम्यगमकाभावो ययोः मिति रुपयोर्गम्यगमायो न तयो भम्बन्ध : ति (1) तयारत । अगतकाच्यावृत्तस्व स्वर क्षणम्प नापगन्तभि पति सातत्व गममात्वात् तर न नित्पावनगजुम्गत्वात् नादाय सर्व एव होत्यादिना तपाद गिगुर्वन् पानिमार।' स्थितिपान्ते तथा । सर्व एव हि भादा स्वरूपस्थितयो नात्मान परेण मिश्रन्न । एकोपुर्वन्ति । किंक्षारण (1) तरय मिसीरिमाणम्य पाया। आत्मतापत्ते । स्थामत (1) 'सर्पपरतृषु इहिरन पानागामा' निगा। लातेहात्मायेन पिता सा जनपलो () अत सामाचात्मना दिपा किदात्मकान सामान्यमियभाम: साप्पकारय मा स्पस्य भिगोऽभेदो भिमाद (1) TR सिमा। तैपामिति भागामामभिन्न मिलयालभूमि र स्पभापो न तत्तपारभावासापिति "मा। रिमानानोम:'। तरचाभिनन्य तेषामभावारपादेन । अप पुनरारमा मिनरलाभदा गप्पा । तदेव हि स्वामित्व भावात् । 7) मा प्रति नानापरवान पपा मालक पाभिरय रपय भाग। र स्यात् (1) पानी पर। भिरत्यगातार स्वाभायात् । पवाद (1) दिनको HTोको न्याविर प पुनर्भपिरोपार। -- ·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।४४) अर्थान्तरमपि तद् अनेकसमवेतत्वात् न तेषा सामान्यम्, अतद्रूपत्वात् । द्वित्वादिकार्यद्रव्येष्वपि प्रसङ्गात्। सम्बन्धिनाऽन्येनाऽन्येऽममाना तद्वन्त एव रूपयो परस्परासश्लेपादेकान्तेन भेद स्यात् । तदाह (1) तच्चकल्प स्वात्मनि स्वस्वभावे व्यवस्थितममिश्रमेव व्यक्तिरूपेण । अमिधे च मिश्रत्पतयाप्रतीते- मिथ्यात्वमेव । अथ कथचित् सामान्यस्य व्यक्त्यभिन्नत्वान्नैतन्मिथ्यात्व । तदाह । "नेतदश्वादिबुद्धीनामध्यारोपाद्यसम्भवात् । स्थित नैव हि जात्यादेभिन्नत्व व्यक्तितो हि न" इति । तदयुक्तम् (1) एकत्वेन येनैव रूपेण भिन्नन्तेनैवास्याभेदो विरोधान्न चंक- स्मिन् प्रमाणे भेदाभेद प्रतिभासते। एकेन च भेदगहणे सति यद्यन्येनाभेदो गृह्यते कथन्तद्ग्राहक प्रमाण भ्रान्त न स्याद् (1) अन्यथा ग्रहणात्तस्य चैकस्पत्वात् । यद्वाऽमिश्रणादेवैकस्य रूपस्य सामान्यरूपता न स्यादर्थान्तरत्वाद् घटवत् । उ द्यो त क (र)स्त्वाह। “गवादिप्वनुवृत्तिप्रत्यय पिण्डादिव्यतिरिक्तनि- मित्तभावी। विशेषत्त्वान्नीलादिप्रत्ययवत् । तच्च निमित्त समानव्यक्तिकरणात सामान्यमित्युच्यते"(1) अवापि न तावत्समानानामर्थान्तरेण समानरूपता क्रियते तथैव निप्पन्नत्वा- (द)प्यसमानानामिति दर्शयन्नाह। अर्थान्तरमिति सत्ता गोत्वादिक न तेषां व्यक्तिभेदाना सामान्यमतद्रूपत्वात् । तेषा भेदानामसमानरूपत्वात् । समानाना च भाव सामान्यमिष्यते। अथवाऽतद्रूपत्वाद् व्यक्तिभ्योर्थान्तरत्वादेकत्ववत् । अथार्थान्तरमपि बहुपु समवेतमिति यदि तत्तपा सामान्य। तदा द्वित्वादिकार्यद्रव्येष्वपि प्रसंगो द्वित्व- मपि ह्यनेकद्रव्यसमवेतम् (1)आदिग्रहणाद् वहुत्वादि । तथा सयोगोनेकद्रव्यसमवेत । कार्यद्रव्य चावयविसज्ञितमारम्भकद्रव्येषु समवेतमतो द्वित्वादिपु सामान्यस्पता- प्रसग । यस्मिन् नार्थान्तरे सति समाना भेदा भवन्ति तदेव सामान्य न सर्वमित्यत्राह । न हि। यस्मात् सम्बन्धिनान्यनार्थान्तरेणकत्वलक्षणेनान्ये:- समाना भिन्ना न समाना नैकीनियन्ते भिन्नाभिन्नसमानभावकरणे तदनु- पयोगात्। भिन्नदेशादीना प्रतिभासनाच्च कथ समाना एव भवन्ति। केवल तद्वन्त एक धर्मवन्त स्यु दा । भूतानि गहनक्षत्राणि तेपा कण्ठे दीर्घा गुणो- 1 Cf Nyagavārtika 2 2 65 ·तदात्मान- भासागरण। ४ सामान्य चिन्ता ११७ स्य भूतानां कण्ठगुणवत्। नाभिन्नप्रत्ययविषया । भूतवत् । मेव ससृजन्ती बुद्धि सामान्यविषया प्रतिभासते। नंकसम्बन्धिनाविति भूतक्त् । ननार्थ निवध्यते। तेनैकेन कण्ठे गुणेन यथा भूतानि तहन्ति न त्वेकीभवन्ति तहतधनतयोपि। ननु गुणत्व मूतत्वाद् तहत्ता पतीतिर्युक्ता। न व्यक्तिषु सामान्यस्यामूर्त- 35b त्वादिति चेत् (1) न। तत्समवेत्तत्वस्यैष्टत्वादर्थान्तरभावस्य न। यताचं- पसम्बन्धेपि न समाना पन्तयस्तत एव नाभिन्नप्रत्ययविषया एकालारज्ञान- स्वाभान्तस्य न विषया । भूतवत् । यथा भूतान्यगुणन्यभावानि नैकगणाका. प्रत्ययविषय। तहत् । एवन्तावदनेकसम्बन्धेप्पान्तर न तेपा सामान्य हित्वादिष प्रसन्जदिति स्थित (1) पतीयन्ते च समाना इति (1) तम्मात् तदात्मान- मेव हि तयोर्मेंदयोरात्मानमेव। एकरुपमिद चमित्येकाशेन म्वतेत ससृजन्ती बुद्धि सामान्य दिषया प्रतिभासते। नेफसम्बन्धिनावित्येफेन सामान्न सम्प- धिनावेताविति नैवम्बुद्धि प्रतिभासते थेन तामान्यमान्तररप्रमाणसिल स्पात् । भूतपपिति वैधदृष्टान्त । या दर्भूितान्येकेन गणेन सम्बलानि गहानि नवमित्वर्थ । पन्ना यथा भूतान्येकसम्बन्धीनि तथा भिन्नाबेनतम्बन्धिनानिति सामान्द- विपना दुद्धि प्रतिभासत ति नैव । अप स्यात् (1) सामान्य हि बनतीनम्शेिषण। पिरोपण च विस स्वान- रक्ता बुद्धि उनयत्वतो नास्य व्यक्तिभ्योान्तरभादेन एनिभास । मन् विशेषणत्येपि तस्य न पिरोप्येष नल्य दास्येव दरिडना तापमान- प्रतिभास । बभेदाभेनाप्पेकत्वान्न विशेषपदिष्पभाव । तत्मात् सामान्य पक्वमेधपतीतिभान्तिरेद। अब सर्पदच प्रतीतेरभान्ति । तदार। "यो सन्दरूपना सम्म । न मिया । तु तेच काम पिया। तत्प पाप पर। r 7 Nोग्य स्पन सपिr "IDAur.

·१२० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।४४) कारणपरिहारेण व्यवहारार्थाः। यथा शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकः श्रावणोऽतत्का- यंकारणपरिहार्थः। तस्मात् स्वभावाभेदेऽपि' यो विशेषो भेदो धर्मिणा नाम्ना प्रतीयते न स शक्यस्ततोऽन्येनेति न सर्वे शब्दा एकार्थाः। तस्मान प्रतिज्ञापैकदेशो हेतुरेवम् । कय स एव व्यवच्छेद. शब्दालिङ्गाभ्या विधिना प्रतिपाद्यते न वस्तुनो रूपमिति शिता अतत्कार्यकारणपरिहारेण व्यवहारार्था । तद्विवक्षित कार्य कारण च यस्य स तत्कार्यकारण । यथा श्रोत्रविज्ञानकार्य शब्द. प्रयत्नकारणश्च स तथा यो न भवति सोऽतत्कार्यकारणस्तस्य परिहारेण व्यवहारार्थी प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणो व्यव- हारोर्थ फल यासामिति विग्रह । विषयमाह। प्रयत्न कारण यस्य स प्रयत्नानन्तरीयक उच्यते। तेनाऽतत्का- रणस्याप्रयत्नकारणस्य विद्युदादे परिहारार्थ प्रयत्नानन्तरीयकध्वनि । श्रोत्र- ज्ञान कार्य यस्य तछावणन्तेन श्रावणध्वनिरतत्कार्यपरिहारार्थ.। सर्वव्यवहाराणा चार्थक्रियानिमित्तत्वात्। हेतुफलभावलक्षणत्वाच्चार्थक्रियाया घटादिशब्देप्वपि तदतत्कार्यकारणपरिहार्यत्व योज्य ।। तस्मादित्यादिना तृतीयश्लोक व्याचप्टे। यस्माद् भिन्ना व्यावृत्तिभेदा श्रुतयश्च यथास्वम्भेदे नियतास्तस्मा देकस्य धर्मिण. स्वभावाऽभेदेपि। घर्मिणे- त्यस्य विवरण नाम्नेति शब्देनेत्यर्थ । यो विशेष इत्यस्याओं भेद कृतकादिलक्षणो धर्म कल्पित प्रतीयते। न स शक्यस्ततोन्येन। तस्माद् विवक्षितात् कृतकादिश- ब्दादन्येनानित्यादिशब्देन प्रत्याययितुन्तस्मान्न प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुरनित्यकृतक- शब्दयोभिन्नार्थत्वात् ।। कयमित्यादि पर । शब्दश्च लिङ्गश्च ताभ्या। यद्यपीह लिङ्ग प्रकृतन्त- थापि शब्दस्योपादान लिङ्गवत् निर्विपयत्वख्यापनार्यन्तेन वे द स्य प्रामाण्य निराकृतम्भवति। ननु विधिरूपेण शब्दलिंगे अर्थ प्रतिपाद्यत इत्युक्तन्तत्कथमिदमाशकित व्यवच्छेद प्रतिपाद्यत इति कथ गम्यत इति । नेतदस्ति। व्यवच्छिद्यतेनेनेति व्यवच्छेदो वाह्यस्पतयारोपित एवाकार उच्यते। तेन म एव शब्दलिङ्गाभ्या विधिना प्रतिपाद्यते न वस्तुरूपमिति कुतो गम्यते। यद्वा व्यवच्छिद्यतेस्मिन्निति व्यवच्छेद । स्वलक्षणमुच्यते। स एव 1 Thahi-dan-kyis ·४ मामान्चनिन्ता १२१ गम्यते। प्रमाणान्तरस्य प्रवृत्ते । तथा हि- एकस्यात्वभावस्य प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्याद् (य) प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥४५॥ एको हात्मा स तावत् प्रत्यक्ष । असिद्धे धर्मिणि साधनासम्भवात् । यथा- नित्ये साध्ये शब्दः। तस्य प्रत्यक्षेणव मिद्धे सर्वाकारसिद्धि । तदन्यस्या- सिद्धत्याभावात् । भावे वाऽनत्त्वभावत्वम् । न हि यो येन एक्ल्योगक्षेमो भवति स तत्स्वभावो न युक्त । तन्माननिबन्ध- शल्गिान्या विधिना विधिरपेण प्रतिपाद्यतेध्यवमीयत न पुनर्वस्तुनो स्प पारमार्थित धर्मधर्मभावलक्षण प्रतिपाद्यत इति कृतो गम्यते । प्रमाणान्तरस्पेत्यादि प्रतिवचन । तेनारामर्थो यदि तावत् पामानित धर्मनिभाव सर्वात्मनाऽभिन्नम्लदैकेन प्रमाणेन सादेन पाधि मानना परिच्छेदादन्यस्य प्रमाणान्तरस्य रायान्तरस्प या प्रवृत्ति स्याद् गृहीतवाहिल्या प्रामाज्यात् । भवति च गब्दान्तरादे प्रवृत्तिरत कल्पित एव धर्मनिभाए । पपि पूर्वसामान्यनिराकरणा देव फलितो धर्मभिभाद प्रमाधिस्तानि प्रकारान्तरेणानापि प्रसाधन पदोप । एतमेव पनिपादयन्त। तपाहोचार। एपस्येति । धर्ममिविभागरहितन्त्ताभिरगन्यायस्पभादस्वामिन पसा प्रत्यक्षस्य सत पोन्यो न दृष्टो भाग स्यात् प्रत्यक्षदष्टान् स्वभावात् योन्य स्वभावो न दृष्ट स्थाय् य प्रमाणैरनमानन परीक्ष्यने ।।) जमिन दाद बहुवचन । नर्व एव दृष्टो निरसत्वाद् भावस्प तस्मा प्रमाणानरपनन स्वामिति । एक इत्यादि विवरण। एरो हात्ला नि त तापत् प्रापक्षोन्यु पणन्मान प्रवर्तते । शिवाण (1) प्रमाणे प्राासिले पमिपि साधनासम्भवाम् । आश्वामिलत्वेन लिमयानपात् नम्मान रन मियाभास ।। एनालगभवति। जिन्यर न मन निमन नरस्प प्रतिर्मपिता पधानिये साये दार पन्न प्रमात न्यरूपसिले मार सशिरसिहि । मन तन्मस्मान्टिम्य सानादान् । भावे व अनत्स्वभापत्यमादयभारतलो । देवर। न होचादि। - । नाम- एकोपो माल स्योगक्षेमोन भनि समिप योनार ६६ ·१२० प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीका (११४४) कारणपरिहारेण व्यवहाराः। यया शब्दः प्रयत्नानन्तरीयक' श्रावणोऽतत्का- र्यकारणपरिहार्यः। तस्मात् स्वभावाऽभेदेऽपि यो विशेपो भेदो मिणा नाम्ना प्रतीयते न स शक्यस्ततोऽन्येनेति न सर्वे शब्दा एकार्थाः। तस्मान्न प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुरेवम् । कथं स एव व्यवच्छेद. शब्दालिङ्गाभ्यां विधिना प्रतिपाद्यते न वस्तुनोरूपमिति शिता अतत्कार्यकारणपरिहारेण व्यवहारार्था । तद्विवक्षित कार्य कारण च यस्य स तत्कार्यकारण । यथा श्रोत्रविज्ञानकार्य शब्द प्रयत्नकारणश्च स तथा यो न भवति सोऽतत्कार्यकारणस्तस्य परिहारेण व्यवहारार्था प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणो व्यव- हारोथ फल यासामिति विग्रह । विषयमाह। प्रयत्न कारण यस्य स प्रयत्नानन्तरीयक उच्यते। तेनाऽतत्का- रणस्याऽप्रयत्लकारणस्य विद्युदादे परिहारार्थ प्रयत्नानन्तरीयकध्वनि । श्रोत्र- ज्ञान कार्य यस्य तछावणन्तेन श्रावणध्वनिरतत्कार्यपरिहारार्थ । सर्वव्यवहाराणा चार्यक्रियानिमित्तत्वात् । हेतुफलभावलक्षणत्वाच्चार्थक्रियाया घटादिशब्देप्वपि तदतत्कार्यकारणपरिहार्थत्व योज्य ।। तस्मादित्यादिना तृतीयश्लोक व्याचप्टे। यस्माद् भिन्ना व्यावृत्तिभेदा श्रुतयश्च यथास्वम्भेदे नियतास्तस्मा देकस्य धर्मिण. स्वभावाभेदेपि। धर्मिणे- त्यस्य विवरण नाम्नेति शब्देनेत्यर्थ । यो विशेष इत्यस्यार्थो भेदः कृतकादिलक्षणो धर्म कत्पित प्रतीयते । न स शक्यस्ततोन्येन । तस्माद् विवक्षितात् कृतकादिश- दादन्येनानित्यादिशब्देन प्रत्याययितुन्तस्मान्न प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुरनित्यकृतक- शब्दयोभिन्नार्थत्वात्॥ कथमित्यादि पर । शब्दश्च लिङ्गश्च ताभ्या। यद्यपीह लिङ्ग प्रकृतन्त- थापि शब्दस्योपादान लिङ्गवत् निर्विपयत्वख्यापनार्यन्तेन वे द स्य प्रामाण्य निराकृतम्भवति। ननु विधिस्पेण शब्दलिंगे अर्थ प्रतिपाद्यत इत्युक्तन्तत्कथमिदमाशकित व्यवच्छेद प्रतिपाद्यत इति कथ गम्यत इति । नेतदस्ति। व्यवच्छिद्यतेनेनेति व्यवच्छेदो वाह्यस्पतयारोपित एवाकार उच्यते। तेन म ण्व शब्दलि गाभ्या विधिना प्रतिपाद्यते न वस्तुरूपमिति कुतो गम्यते। यद्वा व्यवच्छिद्यतेस्मिन्निति व्यवच्छेद । स्वलक्षणमुच्यते। स एवं 1 Thahi-dan-kyis ·४ सामान्य चिन्ता १२१ गम्यते। प्रमाणान्तरस्य प्रवृत्ते । तथा हि- एकस्यात्विभावस्य प्रत्यक्षत्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भाग. त्याद् (य) प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥४॥ एको ार्धात्मा स तावत् प्रत्यक्ष । असिद्ध धर्मिणि साधनासम्भवात् । यथा- ऽनित्ये साध्ये शब्द । तस्य प्रत्यक्षेणैव मिद्धे सर्वाकारसिद्धि । तदन्यस्या- सिद्धस्याभावात् । भावे वाऽनत्स्वभावत्वम् । न हि यो येन एक्योपक्षेमो भवति स तत्स्वभावो न युक्त्त । तन्माननिबन्ध- शब्दलिंगाभ्या विधिना विधिरूपेण प्रतिपाद्यतेऽध्यवमीयने न पुनर्वस्तुनो पारमापिलधर्मर्मिभावल्क्षण प्रतिपाचत इति कुतो गम्यते । प्रमाणान्तरस्वत्यादि प्रतिवचन । तेनामों यदि तावत् पारमादितो धर्ममिभाव सर्वात्मनाऽभिन्नस्तदैकेन प्रमाणेत दाब्देन पाधिगले गमा परिच्छेदादन्यस्य प्रमाणान्तरस्य समान्त स्प वा प्रवृत्ति पार गृहीतहिलेना प्रामाप्यात् । भवति च दाव्यान्तरादे प्रवृत्तिरत नाल्पित एव धर्ममिभार । पद्यापि पूर्वसामान्यनिराकरणा देव पल्पितो धर्ममिभार प्रसाधितनपान : प्रकारान्तरेणानापि प्रसाध्यत त्वदोप । एतमेव प्रतिपाया। तपाहीतपि। एप स्येति । धर्ममिदिभारहितात्यारितास्वार्थरभादस्मामा स्वयम्बरमा प्रत्यक्षस्य सत पोन्यो न दृष्टो भाग स्यात् प्रत्यक्ष पुष्टात् सभावार गोल स्वभावो न दृष्ट साद् र प्रमापरनुमानन परोक्ष्यते (1) व्यक्तिमा पदनन । सर्द एप दृष्टो निराला भावरम तरानापानापरीय साविति । एक इत्यादि दिपरण। एयो ह्मात्मा किरण स तापत् प्रत्यक्षोन्मुना पवानमान प्रवर्तते। गिरण(।) प्रमाणे प्रसिद्ध धामणि साधनासम्भवाम् । गरपासिसवेगिस्तासम्भवात् तन्मात् प्रनितिमान। एतसतम्भवति। जिन्दा पनि स्थान नितान नरस्य प्रत्तिर्भपि पति। पचा निन्ये साप्ये दरवप्रसाद पमा स्वरूपमिले पारणा सर्धारनिहि। बार तदन्यस्वामित्व पदस्पभावान्त स्वभावासियभावात् । भाले र मा मन्त्पभारतमादानमिलनसारेगमपन्न । तदेवाह! न होचादि। । एनो पो भार चन्द र पारे । मन:: स्योगक्षेमोन भनि समियो मोमबार -- ·१२२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।४६) 5b नत्वाद् भेटव्यवहारस्य । अन्ययाऽभावप्रसङ्गादित्युक्तम्। तस्मात् प्रत्यक्ष धामणि तत्स्वभावसाकल्यपरिच्छेदात् अनवकाशा प्रमाणान्तरस्य वृत्ति.॥ नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन सयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारो रूपसाधर्म्यदर्शनात् ॥४६॥ स्वभावो न युक्त । तन्मात्रनिवन्धनत्वाद् भेदव्यवहारस्य नानात्व व्यवस्थाया । अन्ययेति यद्येतद् भेदकारण नेप्यते तदाभेदत्र्यवहारस्याभावप्रसङ्गादित्युक्त । एप हि भेदाभेदहेतुर्वत्यत्र प्रस्तावे। यत एवन्तस्मात् प्रत्यक्ष धर्मिणि शब्दादो। तत्स्वभावसाकल्यपरिच्छेदात् । घर्मिस्वभावस्य माकल्येनावगमात् तत्र धमिणि । अनबकाशा निविषयी प्रमाणान्तरस्यानुमानम्य वृत्ति ।। नवापि तुल्यो दोप इति वेदाह (1) नो चेत्यादि। भ्रान्तिनिमित्तेन सदृ- मापरोत्पत्त्यादिना कारणभूतेन विकल्पबुद्धया सयोज्येत समारोप्येत गुणान्तर । स्थिरत्वादि । वा शब्द इवा)। शुक्ताविव रजताकार मयोज्येन। कथ। रजत- पेण शुक्तिकास्पस्य यत्माधयं चैकचिक्यादि। तस्य दर्शनात् । अनवधारि- तविगेप शुक्तिकारूपमेव सदृशप्रत्ययनिवन्धनत्वाद् रूपसाधर्म्यमुक्न न तु साधर्म्य नाम यो माधारणमस्ति। एतदुक्तम्भवति । यदि भ्रान्तिनिमित्तेन गुणान्तरन्न सयोज्येत भवेत् ममापि दोप किन्नु ममारोप्येत । तत समारोपव्यवच्छेदार्थम्प्रमाणान्तर प्रवर्तते। तेना- यमर्थानुभूतनिश्चिते प्रमाणान्तरस्य गृहीतग्राहित्वेनाप्रवृत्ति स्यात् । समारोपेण 7b त्वनुभूनानिश्चिते तत्समारोपव्यवच्छेदार्थं प्रमाणान्तरमनुमान प्रवर्तन इत्येके । तदयुक्न । लिङ्गम्य व्यवच्छेदेन सह सम्बन्वामिद्धे । नापि यावद्धेतुना पूर्व पक्षव्यवच्छेदोन क्रियते तावत सन्दिग्धा साध्यप्रतीति स्याद्वेतो साध्यन सम्बन्धात् । यत्र च न माध्य न तत्र तद्विपक्षी विरोधात् । तस्मालिन स्वव्यापक विधिस्पेण निश्चिन्बदांदन्यसमारोप निषेधति ।। नन्वेवमपि कयन्तन्निध क्षणिकन्वानुमाने पि प्रवृत्तेऽक्षणिकारोपात। मत्य (1) केवलमनुमाननाक्षणिकार्यनिषेधे कृते नायमक्षणिकासार प्रत्यय- लम्जनोपि तु मदनापा पत इति प्रा तम्मान तन्यंबानुभूतानिश्चितम्य क्षति न प्रवर्तते। नमागतो नान्न्यन्यामादेर निवार्था प्रमाणातरवृनिर f नद्वन्तु प्रतिभामने यन्य न की का प . - ·४ सामान्तचिन्ता १२३ यदि दृष्टसर्वतत्त्वत्वरपे सुप्तावपि शुतो रजताकार इव निश्चयप्रतिरो- धिना भ्रान्तिनिमित्तेन गुण (निार) न सयोज्यत । न हि शुस्तौ समान विशिष्ट च । रूपे सम्भवत । तथा सर्वदा प्रतङ्गात् । अपतिपत्तौ ग विवेकेन हित्वकल्पना- योगात् अतिप्र राजाच्च। पश्यन् शुक्तिरपं विशिष्टमेव पश्यति । निश्चयप्रत्ययसामान्यात् अनिश्चि- मा प्रिमाणप्रवृत्तावपरम्याप्रवृत्ति स्वादेदेति। यदीत्यादिना विवरण। दृष्ट सर्वन्तत्त्व विग्प पनि विरह । निश्चयपतिरोधिना यथादृष्टनिर नदियोन भ्रान्तिनिमित्तेन "पागे- त्यत्तिरोन । गुणान्तरम्पादि। न सयोज्येत । नारोन । सो विशिष्टरण गृहीतासामपि नानाथाद् जनावार नबोन्या । स्यादनयरामा पमाणान्तरवृत्ति (।) स्थान्मत (1) न जगतो विगिप्टरपरहे रजतमारोप शिन्तु गजानना- मान्नदाहोलमध्यनसाय .त्यार। न होति। न हि शुपना है रपे रम्भयत । रजतेन समानं अपरग्निशिष्टमवधारप च। लि काण। तथापना- पिस्पेषगानापिने सर्पदा प्रतनात् । अप्रतिपत्ती दारिदेन । द गामा पमा विशेष न्यामिन विगोनापतिपनी स्त्विविवारपायोत् । गगनौ । स्पेनि पनात योगात् । प्रतिभागभेदमलोप नि। मतिप्रसङ्गात्। ममाजाभिमो किरा पात्। द ममिति वापासालापन शारच। नरमारहातो पल्मायोपाल। पापन् शक्त्तिरप एलो विशिष्टमेद पद पति नन अपात्रो निश्चमप्रत्यवान्यात् निर F- सरिता सामान्य पश्चानीति मन्यते। पनामा पनि "रोनिगमान्य तत्व ) ततो पा रस्ततमारो । पापा सा • नि । “का में समादीपनि समारोपमा निमित्ताने पोरलक्षिताना मनापामारोशन 1.

·१२२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।४६) 35b नत्याद् भेदव्यवहारस्य । अन्यथाऽभावप्रसङ्गादित्युक्तम्। तस्मात् प्रत्यक्ष धमिणि तत्स्वभावसाकल्यपरिच्छेदात् अनवकाशा प्रमाणान्तरस्य वृत्ति ॥ नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन सयोज्येत गुणान्तरम् । शुको वा रजताकारो रूपसाधर्म्यदर्शनात् ॥४६॥ । स्वभाग न युक्त । तन्मात्रनिवन्धनत्वाद् भेदव्यवहारस्य नानात्व व्यवस्थाया । अन्यथेति य येतद् भेदकारण नेप्यते तदाभेदव्यवहारस्याभावप्रसङ्गादित्युक्त । एप हि भेदाभेदरेतुर्वेन्यत्र प्रस्ता। यत एवन्तस्मात् प्रत्यक्षे मिणि शब्दादी। सन्यभानमारुत्यपरिच्छेदात् । धर्मिस्वभावस्य माकल्येनावगमात् तत्र धर्मिणि । अनयामा निविषयी प्रमाणान्तरस्यानुमानम्य वृत्ति ।। नमामि तुत्यो दोप इति वेदाह' (1) नो चेत्यादि। भ्रान्तिनिमित्तेन सदृ- भागेत्यवादिना वारणभूतेन विापबुद्वया सयोज्येत समारोप्येत समारोप्येत गुणान्तर। यिग्न्यादि । वा गन्द इवायें। शुक्ताविव रजताकार मयोज्येत । कथ। रजत. पंग मस्तिराम्पम्य यन्माधर्म्य चकचिक्यादि। तम्य दर्शनात् । अनवधारि- ननिरोप गुक्तिनाम्पमेव सदृशप्रत्ययनिबन्धनत्वाद् रूपसाधर्म्यमुक्त न तु साधर्म्य नाम यो माधारणमम्नि। 'दुस्तम्भवति । यदि भ्रान्तिनिमित्तेन गुणान्तरन्न सयोज्येत भवेत् ममापि दोष किन्तु ममारोप्येत । नत ममागेपत्र्यवच्छेदार्थम्प्रमाणान्तर प्रवर्तते। तेना- यमर्थानुभूतनिश्चित प्रमाणान्नरम्य गृहीतग्राहित्वेनाप्रवृत्ति स्यात् । समारोपेण 47) न्दनु तानिदिचते तन्ममागेपत्र्यवच्छेदा'य प्रमाणान्तरमनुमान प्रवर्तन इत्येके । नदयुग्न। विगम्य व्यवच्छेदेन मह सम्बन्धामिद्धे । नापि यावद्धेतुना पूर्व कामबच्छेदो न क्रियते नावन् मन्दिन्या माध्यप्रतीति म्याद्वेतो साध्येन मम्बन्धात् । पत्र च न माध्य न नत्र नटिपक्षो विरोधात्। तम्मारिग म्वव्यापक विधिरपेण निदिचन्द्रदर्यादन्यममारोप निषेधति ।। नवमि व्यन्निव अपिकत्वानुमाने पि प्रवृत्त क्षणिकारोपान । मन्य (1) वमनुमानेनाक्षणिवायंनिपेत्रं कृते नायमक्षणिकासार प्रन्या- कोर टु मशागनिजवन्दनागेपित टति प्रतिपाद्यते। नम्मान् निस्चिन्य अभिवादनम्नानुमान प्रवर्तते। पत्रापि विपरीत नन्यामादन्नावाच नानुभदो निश्चयजननममर्थो न तत्रापि 'डा वृनिंगगनिदान मान्मना निश्चितत्वात्। न च दुनः म न कश्चिदपि समादी निश्चित । नम्मात् तत्राप्ये- ·४ सामान्य चिन्ता १२५ न केवल प्रत्यक्षदृष्टे प्रमाणान्तरावृत्ति । यदानुमानमपि वस्तु विधिना प्रत्या- यक इप्यते न व्यवच्छेदकृत् । तदा एकधर्मनिश्चये तदव्यतिरेकात् सर्वधर्मनिश्चय इति प्रमाणन्तरावृत्ति । न हि तस्मिन् निश्चिते निश्चितो तदात्मेति युक्तः । यदा पुनरनुमानेन समारोपव्यवच्छदः क्रियते। तदैकेन समारोपस्य व्यवच्छे- दात् अन्यस्य व्यवच्छेदः कृतो न भवतीति तदर्थमन्यत् प्रवर्तते। ननु विपर्यासपूर्वक एवाप्रतीतत्य निश्चयो भवतीति नाय नियम । यथा- अपोहो दाह्यतया आरोपित आकारो पोधतेऽनेनेति कृत्वा । तम्मिन्ननु- मानेन प्रतिपाद्येशीक्रियमाणे यहापोह्यतेस्मिन्नित्यपोह स्वलक्षण (1) तस्मिन् स्वाकाराभिन्नतपाऽनुमाननाघेऽभ्युपगम्यमाने नायमनन्तरोक्तो दोष प्रसज्यते । न केवलमित्यादि विवरण। क्वचित् प्रत्यक्षदृष्टे धर्मिणीति सम्बन्ध । कस्मॅिश्चित् प्रत्यक्षदृष्टे धर्मिणीत्यर्थ । न सर्वो धर्मी प्रत्यक्षो भवतीति क्वचिद् गण। अनन्तरोक्तेन न्यायेन प्रमाणान्तरावृत्तिः । तदानुमानमपि वस्तु शब्दादिक विधिना प्रत्यायतीष्यते वस्त्वध्यवसायेनाधान्न समारोपव्यवच्छेदफत् । तदेति विधिरूपेण वस्तुम्वर पाहणे । एकधर्मनिश्चये सनि तदव्यतिरेकान्निचितधर्मावतिरेकात् सर्वधर्मनिश्चय इति प्रमाणान्तरावृत्ति- रनुमानान्तराप्रवृत्ति । सत्पप्पव्यतिरेके। न सर्व धर्मनिरचय इति चेदाह । न होत्यादि । तस्मिन्निति प्रथमानुमाननिश्चिते धर्मे। तदात्मेति । निश्चित- धर्मात्मा सन्ननिश्चितो न हि युक्त । अपोहे नायन्दोष प्रसज्यत इत्येतद्विवप्वन्नाह । यदा पुनरित्यादि। पदा पुनरनुमानेन पम्त्वध्यवसाय दुर्वतार्थात् समारोपव्यवच्छेद क्रियते न तु साक्षा- तेनंतन्निरस्त समारोपञ्चवरदः एव व्यवहारापन्याप 1 प्रवृत्तिर्न न्यादनुमानेनानिश्चितत्वादिति। तदंफेन लतयानमाननामाता समारोपत्य व्यवच्छदादन्यस्य नित्यनमारोपस्य व्यवच्छेद तो न भवतीनि बन्दा । तदर्थमन्यसमारोपब्यवच्छेदार्थमन्यदित्यनित्यत्वाचनमान प्रवर्तते । विपाल्पाना स्वरूपेण वासो पालोऽपि तु स्मगारेण म्हलोएन एच पाहो विपर (1) स चासत्वोऽपोयतेऽन्यदति उपोर उच्यते ॥ स्थिते चैवम्परोनदाताभिप्राय प्राह। नविलादि। पूर्वन्तहिरीनाग- ममारोपी विपर्यात प्रवर्तते। ततन्नतिपर्यातपूर्दयोप्रतीतत्यान्य सिान्नि- खयो भवतीति नायन्नियमो विपर्यानरहिनुमान्मन्यात् । नगद । पर्य- ज्ज्ञापनदाद ।

·१२४ प्रमाणनात्तिागातिटीगा (१।४८) न्वन् तत्सामान्य पश्यामीति मन्यते।' ततोऽम्य रजतसमारोप रावशापरोत्पत्या' अलक्षितनानात्वस्य तद्भावसमारोपात स्थितिभान्ति'। यान्तोऽन्य परभाना तावन्त एव यया स्वनिमित्तभापिन. समारोपा इति तान्यवच्छेदकानि भान्ति प्रमाणानि सफलानि स्यु । तेपान्तु व्यवच्छेदफलाना नाप्रतीतम्य यन्त्वशम्य प्रत्यायने प्रवृत्ति । अनंशस्य एकदेशेन दर्शनायोगात्। तम्य दृष्टत्वात् ॥ तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाग्विलो गुणः । (भ्रान्तेनिश्चीयते नेति) साधनं संप्रवर्त्तते ॥४७॥ इति सग्रहश्लोक। 136a तस्मान्न दृष्टग्रहणार्या दृप्टे प्रमाणान्तरस्य प्रवृति ॥ वस्तुग्रहेनुमानाच धर्मस्यैकस्य निश्चये । सर्व(धर्म)ग्रहोऽपोहे नायं दोपः प्रसज्यते ॥४८॥ पात् स्थितिभ्रान्ति.। तम्माद् यावन्तोस्य शब्दादे क्षणिकानात्मादिम्वभावम्य परभावा नित्यादयस्तावन्त एव ययास्वनिमितभाचिन यम्य यदनुम्प निमित्तन्न- द्भाविन समारोपा' इति । तद्व्यवच्छेदकानि तम्य ममागेान्यार्याद् व्यवच्छेद- कानि भवन्तीत्युत्पद्यमानानि प्रमाणान्यनुमानमनितानि । व्यक्तिभेदाद् बहुवचन । सफलानि स्युः सार्थकानि स्यु । तेषान्तु व्यवच्छेदफलाना समारोपप्रतिपेवफलाना प्रमाणाना। नाप्रतीतस्य वस्त्वडशस्य बस्तुभागम्य प्रत्यायने प्रकाशने प्रवृत्ति । तस्य वस्त्वशस्य निरशे धर्मिणि दृश्य-माने दृष्टत्वात् । किं कारणम् (1) अनशस्ये- कदेशेन वर्शनायोगात् ॥ यत एवन्तस्मात् प्रत्यक्षेण दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुण समस्त स्वभावस्तथापि भ्रान्ते सद्भावान्निश्चीयते नेति कृत्वा तन्निश्चयार्थ साधनमनुमान विधिस्पेणव प्रवर्तत इति स्पप्टमेवोक्त । तस्मान्नादृष्टग्रहणार्या दृष्टे प्रत्यक्षेण प्रमाणान्तरस्य (1) किन्तर्हि दृष्ट- निश्चया चैव प्रवृत्तिरित्यनेनापि विध्यर्थ । स्पष्ट एवोक्तोन्यनिषेधस्त्वर्यात् ॥ वस्तुग्रह इत्यादि। चकार प्रत्यक्षापेक्षया समुच्चयार्थ । अनुमानेन च वस्तुग्रहेङ्गीक्रियमाणे। शब्दादिधर्मिणो धर्मस्यकस्य कृतकत्वादिलक्षणस्य निश्च- येन निरशत्वाद् धर्मिण सर्वधर्मनिश्चयस्तदा नित्यत्वाद्यनुमानान्तरवैफल्य- मित्याकूत। 1Siam-du-rlog-par-byed-do ·४ सामान्चचिन्ता न केवल प्रत्यक्षदृष्टे प्रमाणान्तरावृत्ति । यदानुमानमपि वस्तु विधिना प्रत्या- यक इप्यते न व्यवच्छेदकृत् । तदा एकधर्मनिरचये तदव्यतिरेकात् सर्वधर्मनिश्चय इति प्रमाणन्तरावृत्ति । न हि तस्मिन् निश्चिते निश्चितो तदात्मेति युफ्त । यदा पुनरनुमानेन समारोपव्यवच्छद क्रियते। तदैकेन नमारोपस्य व्यवच्छे. पात् अन्यस्य व्यवच्छेद फुतो न भवतीति तदर्थमन्यत् प्रवर्तते। ननु विपर्यासपूर्वक एवाप्रतीतस्य निश्चयो भवतीति नाय नियम । यथा- 7 अपोहो दाद्यतया आरोपित आवारो पोयतेऽनेनेति पृन्ना। मिन्नन- मानेन प्रतिपायेगीक्रियमाणे बतापोहातेरिमन्नित्यपोर मरण (1) गरिन् चाचागभिन्नतयाऽनुमानगाहोऽभ्युपगम्यमाने नायमन तो दोप प्रसादने । न पेदलमित्यादि विव ण। पवचित् प्रत्यक्ष धमिपीरि नमः। यस्मिंश्चित् प्रत्यक्षदृष्टे धर्मितीत्यर्ध । न सों धमी पत्यक्षो मनमा चहण। अनन्तरोग्नेन यायेन प्रमाणान्तरावृत्ति । तदानुमानमपि वस्तु गवादिप विपिना प्रत्यायतीप्यते - ममारोपव्यपदपत् । तदेति विधिरपण पाप । एष धर्मनिरपये तदप्यतिरेकान्निपिकारिणतिरेषात् सवधर्म निश्चय पनि प्रमापानराति नमाना तिप्पत्ति । मलप्पनरते। न पनि नहील्लादि। तस्मिनिति प्रयागमतनिश्यिते ।। राम! पत्मिा गन्ननिश्चितो नति जो नाप दोष प्रचार। पानी पुरनुमाना कर पा समारोपय पिने འ: ''སལ་གསསནེ གསས ས པ ས ས 4 ， ངtཧེ་ समारोपासावर पर बने (1) ཁམ་གཡཔས: ༑པཱན་ པས༌ रोके किए गरेर ·१२४ प्रमाणवात्तिाम्यवृत्तिटीका (१९४८) न्वन् तत्सामान्य पश्यामीति मन्यते।' ततोऽस्य रजतसमारोप सवृशापरोत्पत्त्या' अलक्षितनानात्वस्य तद्भावसमारोपात स्थितिभ्रान्ति । यावन्तोऽम्य परभागा तावन्त एव यया स्वनिमित्तभाविन समारोपा इति तद्व्यवच्छेदकानि भवन्ति प्रमाणानि सफलानि स्यु । तेपान्तु व्यवच्छेदफलाना नाप्रतीतस्य यस्त्वशम्य प्रत्यायने प्रवृत्ति । अनंशस्य एफदेशेन दर्शनायोगात्। तस्य दृष्टत्वात् ॥ तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवासिलो गुणः। (भ्रान्तेनिश्चीयते नेति) साधनं संप्रवर्तते ॥४७॥ इति संग्रहमलोक । तस्मान दृष्टग्रहणार्या दृष्टे प्रमाणान्तरस्य प्रवृत्ति ॥ वस्तुग्रहेनुमानाच्च धर्मस्यैकस्य निश्चये । सर्व(धर्म)ग्रहोऽपोहे नाय दोपः प्रसज्यते ॥४८॥ 436a पात् स्थितिभ्रान्तिः। तस्माद् यावन्तोस्य शब्दादे क्षणिकानात्मादिस्वभावम्य परभावा नित्यादयस्तावन्त एव यथास्वनिमित्तभाविन यम्य यदनुरुप निमित्तन्त- द्भाविन समारोपा' इति । तयवच्छेदकानि तम्य समारोपम्याद् व्यवच्छेद- कानि भवन्तीत्युत्पद्यमानानि प्रमाणान्यनुमानमनितानि। व्यक्तिभेदाद् बहुवचन । सफलानि स्य. सार्थकानि स्यु । तेपान्तु व्यवच्छेदफलाना समारोपप्रतिपेधफलाना प्रमाणाना। नाप्रतीतस्य वस्त्वडशस्य वस्तुभागस्य प्रत्यायने प्रकागने प्रवृत्ति । तस्य वस्त्वशस्य निरशे घर्मिणि दृश्य-माने दृष्टत्वात् । किं कारणम् (1) अनशत्ये- कदेशेन वर्शनायोगात् ॥ यत एवन्तस्मात् प्रत्यक्षेण दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुण समस्त स्वभावस्तथापि भ्रान्ते सद्भावान्निश्चीयते नेति कृत्वा तन्निश्चयायं साधनमनुमान विधिरूपेणैव प्रवर्तत इति स्पप्टमेवोक्त । तस्मान्नादृष्टग्रहणार्या दृष्टे प्रत्यक्षेण प्रमाणान्तरस्य (1) किन्तर्हि दृष्ट- निश्चया चैव प्रवृत्तिरित्यनेनापि विध्यर्थ । स्पष्ट एवोक्तोन्यनिषेधस्त्वर्थात् ॥ वस्तुग्रह इत्यादि। चकार प्रत्यक्षापेक्षया समुच्चयार्य । अनुमानेन च वस्तुग्रहेङ्गीक्रियमाणे। शब्दादिधर्मिणो धर्मस्यकस्य कृतकत्वादिलक्षणस्य निश्च- येन निरशत्वाद् धर्मिण सर्वधर्मनिश्चयस्तदा नित्यत्वाद्यनुमानान्तरवैफन्य- मित्याकूत। 1 Sñam-du-rlog-par-by ed-do ·४ सामान्यचिन्ता १२५ न केवल प्रत्यक्षदृष्टे प्रमाणान्तरावृत्ति । यदानुमानमपि वस्तु विधिना प्रत्या- यक इप्यते न व्यवच्छेदकृत् । तदा एकधर्मनिश्चये तदव्यतिरेकात् सर्वधर्मनिश्चय इति प्रमाणन्तरावृत्ति । न हि तस्मिन् निश्चिते निश्चितो तदात्मेति युक्त । यदा पुनरनुमानेन समारोपव्यवच्छद क्रियते। तदैकेन समारोपस्य व्यवच्छे- दात् अन्यस्य व्यवच्छेद कृतो न भवतीति तदर्थमन्यत् प्रवर्तते। ननु विपर्यासपूर्वक एवाप्रतीतस्य निश्चयो भवतीति नाय नियम । यथा- अपोहो बाहतया आरोपित आकारो पोह्यतेऽनेनेति कृत्वा । तस्मिन्नन- मानेन प्रतिपायेङ्गीक्रियमाणे यद्वापोह्यतेस्मिन्नित्यपोह स्वलक्षण (1) तस्मिन् स्वाकाराभिन्नतयाऽनुमाननाद्येऽभ्युपगम्यमाने नायमनन्तरोक्तो दोष प्रसज्यते । न फेदलमित्यादि विवरण। क्वचित् प्रत्यक्षदृष्टे धर्मिणीति सम्बन्ध । कस्मिरिचत् प्रत्यक्षदृष्टे धर्मिणीत्यर्थ । न सर्वो धर्मी प्रत्यक्षो भवतीति काचिद् गहण । अनन्तरोत्तेन न्यायेन प्रमाणान्तरावृत्तिः । तदानुमानमपि वस्तु शब्दादिक विधिना प्रत्यायतीप्यते वस्त्वध्यवनायनान्नि ममारोपव्यवच्छेदकृत् । तदेति विधिस्पेण वस्तुम्बर पाहणे । एकधर्मनिश्चये मात्र तदन्यतिरेकान्निश्चितधर्मावतिरेवार सर्वधर्मनिश्चय इति प्रमाणान्तरावृत्ति- रनुमानान्तराप्रवृत्ति । सत्यप्यव्यतिरेके। न नर्वधर्मनिरचय सनि दाह । न होत्यादि । तस्मिन्निति प्रथमानुमाननिश्चिते धमे। तदात्मेति । निस्चित- धर्मात्मा सन्ननिश्चितो न हि युक्त । अपोहे नापन्तोष प्रसज्यत इत्येतद्विवृप्यन्नाह । यदा पुनरित्वादि । पदा पुनरनुमानेन वन्त्पध्यवसाय दुर्वताश्चात् समारोपव्यपच्छेद प्रियते न नु माया- नापरत्वादन्य। तेनेतन्निरस्त समारोपवाडेद एवं यहागराय' पवृत्तिर्न पादनुमानेनानिश्चितत्वादिति। तदफन हलवानुमानानमारका- समारोपस्य व्यपग्छदादन्यत्म नित्यनमारोपन्म प्यबच्छर तो न भवतीनिकला। तदर्थमन्वसमारोपप्पदच्छेदार्थमन्दादित्यनित्यत्वादनुमान प्रपत्तते । विपलाना स्परुपेण पाखो बालोऽपि तु स्वागरेण स्तोतएर दाहो नि (1) स चामलोमोसनेऽन्यदनेनेति पोर जपते ।। स्पिते चैवम्मरोनदाताभिप्राय प्रार। नन्दिमादि। पूनहिती. नमारोपी विपर्यान अपनते। तानविपर्यासपूर्वकोप्रतीतन्यान्य -ि- सपो भवतीति नापन्निपनो विपर्यानरहितेप्चनुमनामनार । सार। - ·१२४ प्रमाणवात्तिाम्बवृत्तिटीका (११४८) न्वन् तत्सामान्य पश्यामीति मन्यते।' ततोऽस्य रजतसमारोप. सवृशापरोत्पत्या' अलक्षितनानात्वस्य तद्भावसमारोपात् स्थितिभ्रान्ति । यावन्तोऽस्य परभागा तावन्त एव यथा स्वनिमित्तभाविनः समारोपा इति तद्व्यवच्छेदकानि भवन्ति प्रमाणानि सफलानि स्यु । तेपान्तु व्यवच्छेदफलाना नाप्रतीतस्य यस्त्वशस्य प्रत्यायने प्रवृत्ति.। अनंशस्य एकदेशेन दानायोगात्। तस्य दृष्टत्वात् ॥ तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः । (भ्रान्तेनिश्चीयते नेति) साधनं संप्रवर्त्तते ॥४७॥ इति सग्रहश्लोक । तस्मान्न दृष्टग्रहणार्या दृष्ट प्रमाणान्तरस्य प्रवृत्ति ॥ वस्तुग्रहेनुमानाच धर्मस्यैकस्य निश्चये । सर्व(धर्म)ग्रहोऽपोहे नाय दोपः प्रसज्यते ॥४८॥ 136a पात् स्थितिभ्रान्तिः। तस्माद् यावन्तोस्य शब्दादे क्षणिकानात्मादिस्वभावस्य परभावा नित्यादयस्तावन्त एव यथास्वनिमित्तभाविन यस्य यदनुरुप निमित्तन्त- द्भाविन समारोपा' इति । तद्यवच्छेदकानि तम्य समारोपस्याद् व्यवच्छेद- कानि भवन्तीत्युत्पद्यमानानि प्रमाणान्यनुमानसजितानि । व्यक्तिभेदाद् बहुवचन सफलानि स्युः सार्थकानि स्यु । तेषान्तु व्यवच्छेदफलाना समारोपप्रतिपेवफलाना प्रमाणाना। नाप्रतीतस्य वस्त्वडशस्य वस्तुभागस्य प्रत्यायने प्रकाशने प्रवृत्तिः । तस्य वस्त्वशस्य निरशे धर्मिणि दृश्य माने दृष्टत्वात् । किं कारणम् (1) अनशस्ये- कदेशेन वर्शनायोगात् ॥ यत एवन्तस्मात् प्रत्यक्षेण दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुण समस्त स्वभावस्तथापि भ्रान्ते सद्भावान्निश्चीयते नेति कृत्वा तन्निश्चयार्थ साधनमनुमान विधिरूपेणैव प्रवर्तत इति स्पप्टमेवोक्त । तस्मान्नादृष्टग्रहणार्या दृष्टे प्रत्यक्षेण प्रमाणान्तरस्य (1) किन्तर्हि दृष्ट- निश्चया चैव प्रवृत्तिरित्यनेनापि विध्यर्थ । स्पष्ट एवोक्तोन्यनिषेधस्त्वर्थात् ।। वस्तुग्रह इत्यादि। चकार प्रत्यक्षापेक्षया समुच्चयार्थ । अनुमानेन च वस्तुग्रहेङ्गीक्रियमाणे। शब्दादिमिणो धर्मस्यैकस्य कृतकत्वादिलक्षणस्य निश्च- येन निरशत्वाद् धर्मिण सर्वधर्मनिश्चयस्तदा नित्यत्वाद्यनुमानान्तरवैफल्य- मित्याकूत। 1 Siam-du-rlog-par-byed-do ·है गागामिन्ना १२६ पद् अलिजम्पादिकमेतत् दृष्टिप्रवृत्ती निचयनान जयते। तर कप प्यपदविषय भरतोनि नेत्। नमारोपविषयेभायात्। यतात्य समारोगो न तन भेदे पिरसात्मक निदा निचयो भवति॥ -शिष्टमेवातादि नार्थ- सिपो। न रचलेगा रन (1) लिशा ir जिनिलिभाव नापि पच्दवाना। 'जनसामगनपानोगे। भाजपोशलो पुष्पा। . भागामापा' भात नमा - का तर -7 ... । गए. - 11 . --- --:-- " . - र rarel-et- 1 ཨ པཎ་ པ་ཝཱ་རཱ༔ .

·१२८ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१९५०) (कचित् दृष्टेपि यज्ज्ञान सामान्यार्थविकल्पकम् । असमारोपितान्यांशे तन्मात्रापोहगोचरम) ॥५०॥ 136b अत आह। क्वचिदित्यादि। कस्मिंश्चिद्रूपादी दृष्टेपि प्रत्यक्षेण । तत्पृष्ठ- भावि यज्ज्ञान सामान्यायं सामान्यविषयमत एव विकल्पक । असमारोपित अन्याड्शः प्रतियोग्याकारो यस्मिन् विपये स तथा तत्र प्रवर्तमानन्तदपि तन्मात्रा- पोहगोचर। तेनायमर्थो भवति (1) समारोपरहित स्वलक्षण म्याकारभेदेन गृह्णन् विकल्पक ज्ञानम्भ्रान्तत्वात् तत्समारोपरहितवाह्याध्यवासायकमेव न तु वाह्यस्वरुपग्राहकम् (1) अतस्तन्मात्रमेव नियतवाह्यावसाय एवान्यस्य समारोप- स्यापोहगोचरम्विकल्पक ज्ञान । यहा असमारोपितश्चासावन्याशश्च तस्मिन् सति विकल्पक ज्ञान प्रवर्तमान- 49b न्तन्मात्रापोहगोचर। योसावसमारोपितोन्याशस्तन्मात्रव्यवच्छेदविपयम्भवति । एतदुक्तम्भवति । यत्रापि समारोप प्रवृत्तो न तत्रापि ममारोपनिपेव शब्द- लिङ्गाभ्या प्रतिपाद्यते सम्बन्धाभावादत एवाय न क्रियतेऽहेतुत्वाच्च नागस्य। केवल पूर्वकस्य समारोपस्य स्वरसनिरोधात्। शब्दलिङ्गाभ्यामनित्यादिनिश्चये मत्यन्यस्य समारोपस्यानुत्पादे सति समारोपनिषेध कृतो भवति। तया प्रत्यक्षदृष्टेप्यन्य- विकल्पस्य समारोपव्यवच्छेद केन वार्यते। तेन न पूर्ववान्यादृश एव समारोप- व्यवच्छेद उक्तोऽधुनान्यादृश एवोच्यत इति भिन्नवाक्यता। तेनेद च निरस्त (1) "प्रागगौरिति विज्ञान गोशब्दश्राविणो भवेद् (1) येनागोव्यवच्छेदाय प्रवृत्तो गौरिति ध्वनिरि"" ति । यदा शब्दलिंगयो स्वविपये निश्चयजननेनान्यनिपेधे व्यापार कल्प्यते। तदा विधिरूपेणैव प्रवृत्तिरिति सिद्ध । तेन (1) "यदि गौरित्यय शब्द समर्थोन्यनिवर्त्तने । जनको गवि गोबुद्धेम॒ग्यतामपरो ध्वनिरि"ति (1) निरस्त। तथा यदप्युच्यते। "यद्यप्पोह विनिर्मुक्ते न वृत्ति शब्दलिंगयो । युक्ता तथापि बोधस्तु ज्ञातुर्वस्त्ववलम्बत" ' इति (1) । 1 Slokavārtiha, Apohavāda 92 ·৮ নানা १२६ यद् अल्लिर पादिकमेतत् वृष्टिप्रवृत्तौ' निश्चयज्ञान जायने। तर एम पदच्छेविषय भवतीति चेत् । नमारोपविषयेऽभावात्। यनान्य स्मारो न तन भेदे पिर'सात्मक दतिया निचयो भवति।। - शिष्टमेवान्पा । रगत दिनार नार्थी --- मागियो। न रचनेमा । रिन (1) धिम्य रिया : विजनिशिभाग नापि समान। 'म्यगमन नादावाम।। भय र पया मेरे पापा। पिपमान पलायोंग ": । भावाददाता, भिलामानमा पर गाई ले पा . . । A f- ना. नामद ।। '' དེས . m - +- । । , • पदम-161- E- • पर RE ·१३० प्रमाणवात्तिाम्यवृत्तिटीका (१५१) निश्चयारोपमनसोध्यिवाधकभावतः । न हि सर्वतो भिन्नो दृष्टोऽपि भावस्तयवेति प्रत्यभिज्ञायते। फाचित् भेदे' व्यवधानसम्भवात्। यया शुफ्ते. शुक्लनम्। यत्र भ्रान्तिनिमित्तं तनंगामा प्रतिपत्तु स्मार्तो निश्चयो भवति तद्दर्शनाविशेऽपि। भ्रान्तिनिश्चययोर्वा (न्य- वा)धकभावात्। समारोपविवेकेऽस्य प्रवृत्तिरिति गम्यते ॥५१।। तद्विवेक एवान्यापोहः। तस्मात् तदपि तन्मानापोहगाचर न वस्तुस्वभाव- निश्चायक स्वरूपेण । तथा हि निश्चयेऽपि अप्रतिपत्तिदर्शनात् । तस्य स्वभावsoa किं कारण (1) निश्चयारोपमनसोर्वाघ्ययाधकभावः । निश्चयज्ञानन्य तद्विपरीतसमारोपज्ञानस्य च वाध्यवाचनभावतः। वाध्यवावाभावमेव माधयन्नाह । न हीति सर्वतः सजातीयाद्विजातीयाच्च भिन्नो वृष्टोपि भावस्तयवेति यथादृष्टेन सर्वेणाकारेण प्रत्यभिज्ञायते। निश्चीयते न हीति सम्बन्ध । कि कारण (1) क्वचिद् भेदे क्षणिकत्वादिके व्यवधानसम्भवात् । भ्रान्तिनिमितगत यया शुप्ते सर्वतो व्यावृत्ताया दर्गनेपि शुक्तिकादित्वे रजतसाधय॑स्य भ्रान्तिनिमित्तस्य सम्भवान्न निश्चय । यत्र त्वाकारे भ्रान्तिनिमित्त नास्ति तत्रैवात्य प्रतिपतग्नुभवो तरकालभावी स्मा? निश्चयो भवति। तद्दर्शनाविशेपेपि सर्वस्वाकारेपु प्रत्यक्ष- स्याविशेषेपि स्मार्त इति स्मृतिस्प । ननु तदित्युल्लेखेनानुत्पत्ते कथ स्मृतिरुप (1) सत्य (1) निर्विकल्पकविपयस्य स्वाका रेणकीकृत्य विषयीकरणात् स्मृति- रूप उच्यते। यतश्च प्रत्यक्षाविशेपेपि समारोपरहित एव विषये निश्चयो भवति - तस्मात् समारोपनिश्चययोर्वाध्यबाधकभावो गम्यते। ततो वाध्यवाधकभावात् कारणात् समारोपविवेके समारोपविरहनिश्चयस्यास्य प्रवृत्तिरिति गम्यते। भवतु नाम समारोपविवेके प्रवृत्तिस्तथापि नान्या पोहविपयत्वम्बिधिरूपेण प्रवृत्तेरित्याह। तद्विवेक एवान्यापोह समारोपविवेक एव चान्यापोह । तस्मात् समारोपरहिते वृत्तिवशात् तदपीति न केवलमनित्य शब्द इति निश्चयज्ञान पूर्वोक्तेन न्यायेन तन्मात्रापोहगोचरन्तदपि प्रत्यक्षपृष्ठभाविनिश्चियज्ञानमपि तन्मात्रापोहगोचरं न वस्तुस्वभावनिश्चायक स्वरूपेण (1) किवारण (1) तथा हि कस्यचिदाकारस्य रूपत्वादेनिश्चयेप्यन्यस्य क्षणिकत्वाद्याकारस्याप्रतिपत्ति- दर्शनात् ।

·২ মালা चिये च सयोगात्॥ (यावन्तोऽशसमारोपास्तनिरासे विनिश्चया. तान्त एव शब्दाश्च तेन ते भिन्नगोचरा) (न्यथैकेन शब्देन ज्यान एकत्र वन्तुनि । बुरचा वा नान्यविषय प्रति पर्यायता भवन) ॥५३॥ ++ magar + MG 777777777 firmei तत्पभादनिचरे पनि योगात्॥ न - नि HTTET पाला, "मारामागोपा पततिरासे HT: कावान ए from r. । तेन .. - माया 1.37 ·१३२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११५४) यस्यापि नानोपाधेझैाहिकार्थस्य भेदिनः। नानोपाध्युपकारागशक्तयभिन्नात्मनो ग्रहे ॥५४॥ सर्वात्मनोपकार्यस्य को भेदः स्यादनिश्चितः। योऽपि मन्यते।' उपाधय परस्पर आश्रयाच्च भिन्ना एव तन्निबन्धना श्रुतयोऽपि तवाधारे तत्रैव वर्तन्ते । तद् अयमप्रसङ्गः इति । तस्याऽपि नानोपाधीनामुप कारागशक्तिभ्योऽभिन्नात्मनः सर्वात्मना ग्रहे कृते उपकार्यस्य को भेद. स्यादनिश्चितः।। 7a वा न विषय ।। इति हेतो शब्दाना प्रतीते विपये पश्चात् प्रवर्तमानाना पर्यायता स्यात् । वृक्षपादपादिशब्दवत् । । मधुरो रस स्निग्धो गुरु गीत इत्येवमादि- भिन्नविषयानुपातिन्याश्च बुद्धे प्रवृत्तिर्न स्यादित्येकविषयत्वप्रसग ।। भिन्न धर्मधर्मभाव पारमार्थिकन्दूपयितुमुपन्यस्यन्नाह। यस्यापोत्यादि । यस्यापि वैगे पिक स्य परस्परमाश्रयाच्च भिन्नत्वान्नाना उपाधयो विशे'पणानि द्रव्यत्वादयो यस्यार्थस्य घटादे स नानोपाधिस्तस्य तत एवोपाधिभेदाद् भेदि- नोर्थस्य विधिनैव बुद्धिग्राहिका निश्चयात्मिका धी. सा च प्रत्युपाधि भिन्ना ॥ धियश्च विषयभेदन्दर्शयता शब्दानामप्यर्थतो दर्शित एव । तद्व्याचप्टे योपीत्यादिना (1) उपाधयो द्रव्यत्वादय परस्परमन्योन्यम्भिन्ना आश्रयाच्चैत्युपाधिमतो भिन्ना । तन्निवन्धना भिन्नोपाधिनिवन्धना श्रुति- ग्रहणमुपलक्षणमेव बुद्धयोपि। तदाधारे स्थित्युपाधीनामाधारेषु। तत्रैव चेत्युपा- धिवेव। वर्तन्ते वाचकतया प्रवर्तन्ते। तदिति तस्माद् । अयमिति शब्दज्ञाना- न्तराणा पर्यायतालक्षणोऽप्रमगा। उत्तरमाह । तस्यापीत्यादि। नानाप्रकाराणामुपाधीनामुपकारस्याङ्ग कारण या शक्तयः । ताभ्योऽभिन्नात्मन उपाधिमत एकेन निश्चयज्ञानेन ग्रहे निश्चये मर्थात्मना कृते मति। उपकार्यम्योपाधिकलापम्य को भेद क उपाधिविशेष स्पादनिश्चित (1) मर्व एव निश्चित म्यात् । नन्वग्निधूमयो सत्यपि सम्बन्धे नाग्निनिश्चये धूमस्य निश्चयो दृश्यते तया धमिनिचये धर्मानिश्चयो भविष्यनि। नन्दिदर्मवादर्शनन्न स्यात्। निश्चयप्रत्ययेन मर्वात्मनाऽग्निम्वरूपग्रहे मति ISiams-sems-pa ·४ सामान्य चिन्ता यपि भिन्ना एयोपाषय शन्दज्ञानान्तराणामनिमित्तम्। तपाऽपि स तु तहान् एव तरुपलीयते। तत्य नानोपाध्यपकाराश्रयशक्तिस्वभावस्य स्वात्मनि भेदाभावात् सर्वात्मना सहे क एवोपाधिभेदोऽनिश्चित स्यात् सर्वो- धूमादिवारणत्वेनैव निश्चयात्। धूमा दीनामपि निश्चितत्वात् । तस्मान्न निश्च- येन तत्स्वरूपपहण। निर्विकल्पकेनापि तर्हि सर्वात्मना गहो न स्याद् धूमाप्रति- भातादेव तत्कार्यवाहात् । नेतदस्ति (1) अग्नेंहि धूमजननप्रति कारणत्व पूर्वभाव एवोचते। सन प्रत्यक्षे पतिभासत इति कप नाग्नेस्तत्कार्यवाह । तेनायमथं (1) नाग्निधू- मयो परमार्थत परस्परापेक्षिता विद्यते । निप्पन्ना निप्पन्नावस्थाया सम्बन्धा- भावात् (1) केवलमन्नौ सत्येव धूमो भवतीति तो कार्यकारणे उच्यते। धर्मधाम- पोस्तु परस्परापेक्षित्वामिण सर्वात्मना निग्नये सर्वधर्माणा साक्षान्निश्चय स्यान्नार्यादाक्षेप । यदा तु बाहाध्यवसायको विकल्पो भवति न तु हस्तदाध्य- वसितस्यार्थस्यान्यव्यावृत्तिसम्भवेनादिन्यधर्माक्षेपो युज्यते (1) परस्परापेक्षत्वे नयावन्न धर्मनिश्चयो न तावमिनिस्चयो (1) यावच्च न धमिनिश्चयस्तावन्न ! धर्मनिश्चय इत्यन्योन्याश्रयत्पञ्च स्यात् । नन् चोपाध्युपाधिमद्भाव जाश्रयापिभाव एवोच्यते। स च समानकाल- भाविनोरेव (1) न च तदोपकार्योपकारकभावो भिन्न कालवादस्य (1) ताथ- मुच्यते । एकोपाधिविशिष्ट हे सर्वाह इति । सत्व (1) किन्नु पररव एव जन्यजनकभावोन्परचोपवा पोपकारभाव इष्यते। तथा हि (1) बदरद्रव्य स्वहेतुजन्यमपि चुनोपत्रियतेऽन एव ममा कालभाविनोरयनुपकार्योपचाराभाव इप्पत इति तदभिप्रापादिदमुक्त। पहा धमों निश्चीयमान धाषितत्वादेवाप्रपस्य नीतिमाधिपति न पाभिमाना धर्माणामिति सर्वनिश्चय । माउन्नप्रमाणलरदने सचिन एव धर्ममि- भाव' (1) न चाम्मिन् पक्षे धर्मभेदाभेदकल्पनापा पगारदपर्पद गुन्वेन तेषा भेदाभेदत्व परमार्थतोऽभावात् । प्रमाणान्तरेण च धर्मानामा लीप- त्वात् तदभावे कर धर्मभेदाभेदवल्पनेति परिनिदेवत् ।। यद्यपीत्यादिना सारिकाचं व्याप्टे। शान्तराना नान्नराणमर्थ उपा- धिमति प्रतिपत्तो पतिनिमित्त भिन्ना एवोपाधयो पप्प परम्पले (1) न तु तहानुपाधिमान शन्दलानरपलीयते विषपीमियते। तत्र नहतो नानोपाधीनानु- पकाराधपा पा सत्तपन्तत्त्दभावन्द स्वात्मनिरपे भो नास्ति। तकसंगोगा.

·प्रमाणवात्तिकम्यनिटीका (११५६) यदि प्रत्युपाधि उपकारकत्यानि तस्य नैव स्यात्मभूतानि नाऽपि तत उपकार- मनुभवन्ति । फि तस्य ता इति । मय यदि स्वात्मभूताभि. शक्तिभिरयमेफ शाती. रुपफुर्वन् एकोपाधिग्रहणे च सर्वात्मनंय ग्रहणम् । तथा हि उपाधिग्रहणे तमुपका- रिण्य. शस्तेग्रहणम् । तद्ग्रहणे तदुपकारी स्वात्मभूतसालशानत्युपकारो भायो गृहीत. सर्वा शक्तीपायति । ताश्चोपाधीन प्राहयन्तीनि तदयम्य प्रसंग । अय ता अपि शक्त्युपकारिण्य. शक्तयो भिन्ना एव भागाद् । तदा च उपायोना- तच्छक्त्तीना चापरापरास्वेव शक्तिपु' अपर्यवसानेनोद्घटनात्। स एक ताभि - तद्वयाचप्टे (1) यदी त्यादि । उपाधिमुपाधिम्पनि प्रत्यपाधि । उपफारपत्यानि शक्तयस्तस्योपाधिमत न स्वात्मभूतानि । न म्वभावभूतानि। किन्तु व्यतिरिक्तानि । नापि तत उपाधिमत उपकारमनुभवन्ति । आत्ममारतुवंनि । फिन्तस्य ता उच्यन्ते। उपाधिमत शक्तय इति कस्मादुच्यन्ते । सम्बन्धाभावान् । सम्बन्धमियर्थमुपाधि- 52a मत सकागात् तामामुपाध्युपकारिणी'ना शक्तीनामुपकाग्वाङ्गीक्रियमाणे याभि शक्तिभिरुषाध्युपकारिणी शक्तीरुपकरोत्ययमुपाधिमान् । यदि ताम्नस्यात्मभूता इष्यन्ते तदा स्वात्मभूताभि. शक्तिभिरयमुपाधिमान् एक इत्यनश । उपाभ्युपका- रिणी शक्तीरुपकुर्वन् । तथा होत्यादिना सर्वात्मना ग्रहण साधयति । एकोपाधिग्रहणे तदपका- रिण्यो उपाध्युपकारिण्यो व्यतिरिक्ताया शक्तग्रहण। तद्ग्रहण इति । उपाध्युपकारिशक्तिग्रहे। तदुपकारी उपाध्युपकारिशरत्युपकारी। किंभूत स्वात्मभूतसकलशपत्यपकार स्वात्मभूता सकला उपाध्युपकारिणीना शक्तीना- मुपकारा शक्तयो यस्य स तथाभूतो भावो गृहीत सर्वा उपाध्युपकारिका शक्तीहियति। ताश्चेमा शक्तयो गृहीता स्वोपकार्यानुपाधीन ग्राहयन्तीति तदवस्थ. प्रसग को भेद स्यादनिश्चित इति य उक्त ।। अय माभूदेष दोप इति ता अपि शक्त्युपकारिण्य शक्तयो भिन्ना एवोपाधि- मतो भावादिष्यन्ते । तदा तदुपकारिण्योपि शक्तयो व्यतिरिक्ता कल्पनीयास्तथा तदुपकारिण्य इत्येवमनवस्थानात्। उपाधीना तच्छक्तीना च। उपाध्युपकारश- पतीना चापरापरास्वैव शक्तिष्वपर्यवसानेनानिष्ठया यद् घटनन्तस्योद्घटनात् सम्बन्धनात् । तथा ह्यपाधयो व्यतिरिक्तासु शक्तिपु सम्बद्धास्ता अपि व्यति'. रिक्ताम्वेव। एवमुत्तरोत्तरा शक्ति पूर्वपूर्वासु शक्तिषु व्यतिरिक्तास्वेवानवस्था- नेन सम्बद्धा। न तूपाधिमति। ततश्च स एक उपाधिमान् । ताभिरुपाध्युपकारि- । 1 Ścs-par-byas-pas-mchon-pahı-phyır ·४ सामान्यचिन्ता कदाचिदप्यगृहीतस्तदुपकारात्मा तहत्त्वेन तवमहान् । यदि पुन केवलान्' उपाधीन् शब्दज्ञानान्युपलीय रन् । तदाऽपि असम्बन्धात् तत्प्रतिपादनहारेण सर्वप्रतिपत्तिर्न स्यादिति चेत् । तदाऽपि शब्दैरनाक्षेपात् । तत्र शब्दाप्रवृत्तिशब्दयोगो व्यर्थ स्यात् । अर्थश्यिाश्य सर्वो व्यवहारो विधिप्रतिषेधाभ्याम् । उपाधयश्च तत्रातमा , समर्थश्च नैवो. ज्यत इति किं शन्दपयोग । ततश्च उपाधय उपाधयोऽपि न स्यु । क्वचित् काभि शक्तिभिस्सह कदाचिदप्यगृहीतस्तदुपकारात्मा। शक्त्युपकारात्मा। उपाध्यपकारिकाणा शन्तीना या शक्तयत्तदात्मेति यावत्। शक्तीनान्ततो व्यति- रेकात् । तद्वत्वेन उपाध्युपकारशक्तिमत्त्वेन। तदनहादुपाधिमत्त्वेनाप्यतो गर्थ- वोपाधिकल्पनेति भाव । एवन्नावद् यदोपाधिमति ज्ञानशब्दयोवृत्तित्तदोस्तो दोष । यदोपाधिष्वेव तदात्यो दोषो वातब्ब । तदभिधानायोपाधिपक्षमुपन्यस्यति। यदि पुनरित्यादि। फेजलानित्याश्रयरहितान् उपाधीन् विशेषणभेदान् शब्दज्ञानान्युपलोयेरन् । प्रत्यायकल्येन समाश्रयेयु । तत्योपाधिमत शब्दज्ञानरममावेशादविषयीकरणात् । तत्प्रतिपत्तिमुखेनोपाधिमत्प्रतिपत्तिमुखेन। एकेनापि शब्दज्ञानेन सर्वस्योपाधे प्रतिपत्ति (।) अगापि दोषमाह। तदापीत्यादि। तस्योपाधिमत । अनाक्षेपादित्यप्रति- पादनात्। तनेत्युपाधिमति (1) कथ पर्थ इत्याह । अर्थक्रियेत्यादि। अर्थकिया पुरोधाय प्रवृत्तेरक्रिया आश्रय आलम्बन यस्य व्यवहारस्य स तथा। सर्वो यावान् कश्चित् प्रेक्षा पूर्वकारिणा व्यवहारो हिताहितविषय । स च द्वाभ्या प्रकाराभ्या विधिप्रतिषेधान्या तृतीयप्रकाराभावात् । इत्यभूतलक्षणा (पाणिनि ) नेय तृतीया। उपाध्यो (धय)श्च गोत्वादयत्तत्राक्रियायामसमर्था । समयंश्न व्यक्तिभेद शब्देनवोच्यत इति किमफले शब्दप्रयोग । यतश्चवमकियासमों भक्तिभेदो न चोच्यते शन्दै । ततश्चाभिमता उपाधयो गोत्वादय उपाधयो न 321 स्युर्न विशेषणानि स्यु । यस्मान् स्वचिदुपाधिमत्युपाधिद्वारेण शब्दत्व ज्ञानस्य वा प्रवृत्तौ सत्या। कस्यचिदुपाधिमत । प्रधानस्यति विशेप्यस्पागाभावाद् विशे- पणभावात् तवपेक्षया प्रधानापेक्षया। तथोच्यन्ते। उपाधय इत्युच्यन्ते। इस न्यायोपाधिव्यवस्था। यदा तूपाधय एव शब्देनोच्यन्ते । तदा तस्योपाधिमत Ni-che-12 ·पमानित::mir (110) -Sa प्रवृत्ती कम्पचित प्रधानम्म अनामत गणा रामोपलो। शनासा ते फलचित् भाभूता इति कायमुपामा । यदि तशिवानराणात' मागेत गमा प्रसार नान्तरीमतया दयाधिभिनयमाग एकनातिता समिति इति तदवस्य.२ प्रसग । फो एम विशेष । दायाएर एनमपसमेणु राera ता पायो उप. (लक्षा)येय । स तावत् तवानी गकारक किमि ॥५६॥ तस्मात्। 'कोपकार प्राहो (नोपसागस्ततोऽपरं । दृष्टं तस्मिन्नद्रष्टा ये नया मालाह:) ॥१७॥ -दति गाहो । शब्देनाऽनाक्षेपादप्रतिपादनान ते पागल फस्यधिा प्रधानम्यागभूता इति किमुपाधयो नैवेति यावत् । यद्यपाभिमा। गोगो तथापि मदतक्षिता ये आ यस्तरुपाधिमतो लक्षणात परि लंदावदोष । मन्दप्रयोगीय व्यंदोषो नेति चेत् । स समान नर्वोपानियणप्रसङ्ग । नर्मनाह। स तानदियादि। ग पारि- मान् । नान्तरीयफतयेन्युपाध्युपाधिमतो भिनारेण उपलक्ष्यमाण एफेनाप्युपा- घि ना निरगत्वात् सर्वात्मनोपलक्षित इति तदवस्य मोगापिगह प्रसग । स्यान्मत (1) यत्र गब्दन माक्षादुपाधिमतरचोदनन्तगाय प्रसग । न तु यत्रा- यवशादित्यत आह । को ह्यन विशेष इति । शयदा वा एनमुपाधिमन्त मासात् प्रतिपादयेयु । तत्लक्षिता वा गव्दलक्षिता वोपाधन उपाधिमन्त लक्षयेयुरिति को विशेषो न कश्चित् (1) तथा हि (1) स ताानुपाधिमान् तदानीमुपाथिवलेन लक्षणकाले निश्चीयते। सर्वोपकारक सर्वेषामपाधीनामुपगारक इति । तथा च पूर्ववत् सर्वोपाधिग्रहणप्रसगोऽनो लक्षितलक्षगादिति यदुगनमतन्न किञ्चित् पूर्वोक्तदोपदुप्टत्वात्। यस्मादुपाध्युपकारिकाणा शक्तीनाम्व्यतिरेकेऽनवस्था स्यादतो न व्यतिरिक्ता शक्तय ।। तस्मादेकस्योपाधेरुपकारके तम्मिन्नुपाधिम ति ग्राह्येभ्युपगम्यमाने उपाध्य- न्तराणामुपकारका शक्तिभेदा । तत एकोपाध्युपकारकस्वभावादपरेऽन्ये न भवन्ति 1 Hdi-dag-legs-goms-pm Slabs-Ses-bya-ba ·४ सामान्यचिन्ता १३६ क न्यायमीमासामतनिरास: (क) व्यावृत्तस्वभावा भावा यदि भ्रान्तिनि(वृत्यर्थ) गृहीतेप्यन्यदिष्यते । स्यादेतत् । निर्भागस्य वस्तुनो ग्रहणे कोऽन्यत्तदान ग्रहीत.। स तु भ्रान्त्या नावधार्यत इति प्रमाणान्तर प्रवर्तते। यद्येवम् । तद्व्यवच्छेदविषयं सिद्धं (तद्वत्ततोऽपरम् ॥५८॥ असमारोपविषये प्रवृत्तेरपि, असमारोपविषये फिच वृत्ते । भ्रान्तिनिवृत्यर्थ प्रवृत्तस्य प्रमाणम् । तत् ये दृष्टे तस्मिलपाधिनत्यदृष्टा भवन्ति । फिन्त्वनन्ये। अत कारणात्तद्गाहो । तस्योपाधिग्तो गहे सफलोपाध्युपकारक स्वभावस्य ग्रह। योपि भट्टो मन्यते (1) भिन्ना भिन्ना एव धर्मास्तेनैकधर्मेण धर्मिण्यवधार्यमाणे- न सर्वधर्मावधारण भेदात् । तदाह । "आविर्भावतिरोभावधर्मकेप्नुयापि यत् । तमि पा वा ज्ञान प्राधिर्मगहणाद् भवेत् ।। (१५२) अनन्तधर्मके धभिषेकधर्मावधारणे। शब्दोभ्युपापमान स्यान्न तु सर्वावधारण" (१७८) इति । सोप्पभयपक्षभादिदोषप्रसगादेव निरस्त ।। यदीलादिना पराभिषापमासाते। एरोन निश्नयशानेन सर्वात्मना गृहीतेपि वस्तुनि भान्तिनिवृत्त्यपं। अन्यदिति प्रमाणान्न । त्यादतदित्यापिनंतदेव व्यासाटे । निर्भागत्य निरस्य वस्तुनो ग्रहणे सनि कोन्यो नाा तदा निर्भागन्तुपाते। न गृहीतो नाम सर्व एव गृहीत (1) स तु गृहीतोपि भ्रान्त्या नावधार्यत इति पमाणान्तर प्रवर्तते। यवमित्यादिना सिद्धान्त गी। पनद् भान्तिनिवृत्यर्थमुत्तरम्ममामिप्यते 50 तत्यवच्छेदविषयमन्नापोपिय सिद्ध पूर्वोतन गायेन । तादुत्तरप्रमाणदत् । तत उत्तरगनावि प्रमाणादपरमपि पूर्वार भामिनिश्चपकानन्तदपि पावरछेद- विषय । कि कारणम् (1) अत्तमारोपविषये वृत्ते । 1 Hdog-pi sSlokan irtika प्रत्यक्षपरिक - De-2-11-20 ·१४० पमाणानिागीि (५६) तहि अन्यममारोग्यपरफामिति जनापोसिये गित, यानि अति मानरामारोश"विषयवृत्ते । पाय गमारोप 7 निRTITHIrrf ममागेपा. भावे यत्तंमानोऽन्यापोतिपय मिल ॥ अपि च। 438b निम्नगे। या निश्चीयते रुपन्तत्तेषां विषय कथम)॥५९॥ इयमेय निश्चयाना स्वार्थप्रतिपत्ति (1) तन्नेमाकागलगतिशिाम् । फम इवानी अनिश्चीयमान प्रत्यक्षेणाऽपि गीतमिनि चेत् । न (1) प्रत्यक्ष हि यस्याऽपि निश्चायक, तर यमपि गल्लारिसन्न न पिएम- येन । फिन्तहि । प्रतिभागेन । तत् न निश्नयामिश्नसार प्रत्यक्षम्य गणापरणे। ततीत्यादिना श्लोक व्यानप्टे। अन्यम्गाकारम्य प समारोपम्नधाच्छेद- फलमिति कृत्वा सिद्धमन्यापोह विषयमपिन्गुम मागेपनिपटारेण । तद्वदन्यापि पूर्वमपि निश्चयगानमन्यापोर्विषय (1) in कारणम् (1) अनियमानममारोपे विषये वृत्ते । एतदेवाह । यप्राफारेस्य प्रनिपते । इति हेतो समारोपाभावे वत्तंमानः पौरस्त्यो निश्चयोन्यापोहविषय मिद्ध । किञ्च (1) निश्चयगृहीतेप्यर्थे भान्तिनिवृत्त्ययं प्रमाणान्तरमिच्छना निश्चयविषयश्च न च निश्चित इन्त्यभ्युपगत म्याद् (1) अनाथा मालेग्यो- गात् (1) तच्चायुनतमित्याह । अपि चेत्यादि । यद्रूप निश्चयंन निश्चीयते तद्रूपन्तेपा निश्चयाना विषय. कयन्नव (1) fr पारण। यम्मादियमेव निश्चयाना स्वार्थप्रतिपत्तियंत्तस्यार्थस्य निश्चयन। तच्चेन्निश्चयनिपवाभिमतमाकारान्तर- वदनिश्चित । यन्निश्चयविषयत्वेनानभिमतन्तद्वत्तनिश्चये गृहीन ।। कथमित्यादि पर (1) प्रत्यक्षगृहीते समारोपव्यवच्छेदार्थ प्रमाणान्तर- मिच्छताऽन्यापोहवादिनाप्यनिश्चीयमान आकार प्रत्यक्षगृहीतत्वेनेप्टो यदि वा निश्चयवशादेव ग्रहण। कयमिदानीमनिश्चीयमान रूप प्रत्यक्षेणापि गृहीतमिति तुल्य प्रसग । नेत्यादिना परिहरति । कल्पनाविविक्तत्वादित्यभिप्राय । तदिति प्रत्यक्ष (1) यमपि नीला द्याकारडगृह्णातीत्युच्यते (1) तद् गहण न निश्चयेन (1) फिन्तहिं (1) प्रतिभासेन। निरडाशस्य वस्तुन सर्वथा प्रतिभासनमिति सर्वथा 1 Mnon-sum-ni gan-gi nes-pu-by ed-p-ma-)in to ·४ सामान्य निन्ता १४१ नव निश्चयानाम् । किञ्चिद् निश्चिन्वतोऽप्यन्यत्रानिश्चयेन प्रवृत्तिभेदाद् प्रहणाग्रहणे। तस्माद् यो निश्चय स एव तद्ग्रहणम् । अन्यथा एकाकारेऽपि तन्न स्यात् ॥ किं पुन सर्वतो भिन्नवस्तुस्वभावेऽनुभवोत्पादेऽपि तथैव न स्मार्तो निश्चयो भवतीति। सहकारिवकल्यात्। ततश्च-- प्रत्यक्षेण गृहीतेऽपि विशेपेऽशविवर्जिते । यद्विशेषावसायेऽस्ति प्रत्ययः स प्रतीयते ॥६०॥ कारस्य 53b रहण (1) तदिति तस्मान निश्चयानिश्चयवशाद् यथाक्रम प्रत्यक्षत्य राहणारहणे क्नुि प्रतिभासनाप्रतिभासनवशात्। तस्मादनिश्चये सति प्रतिभालनमाण प्रत्यक्षगृहीतव्यवस्थापनन्न विरुध्यते। नैवं निश्चयानां प्रत्यक्षवदनिश्चितस्या- प्रतिभासनमात्रेण प्रह्लमप्रतिभासमानेणागहणमिति सम्बन्ध । कस्मादिति नेदाह । किनिदित्यादि । यथा पुरुष दृष्ट्वा पुरुषत्वनिश्चिन्वतोप्यन्यन तरादावनिश्चयेन प्रवृत्तिभेदाद् व्यवहारभेदात् । तथा हि पुरुषत्वनिश्चयेन पुरुषोनुरूपो विश्वासादिव्यवहारो दृश्यते। चौरत्वानि श्नयाच्च तदनुरूपो भयादिव्यवहारो न दृश्यते । ततश्न यन्निश्नयानुरूप पवृनिभेदस्तस्य निश्चयेन रहण। यदनिश्चयानुरुपदचाप्रवृत्तिभेदस्तन्याहणमिति । यत एवन्तस्मादित्यादि । अस्येत्वावारन्य (1) अन्यति यदि निश्चयवशात्तस्य रहण न व्यवस्थाप्यते। तदैकातारेपि । निश्चितत्वेनाभिमतेप्यानारे। तदिति निश्चयेन गण' न स्यात् । किं पुन कारणमिति पर । सर्वतो भिन्न इति मजातीयविजातीवाड्यावृत्ते । तयति यथानुभव सर्वेष्वेव भेदेषु न स्मार्तो निश्चयो भवति । यतो भेदान्तरेन्या- कारव्यवच्छेदार्थमन्यानोहवादिना पमाणान्तरवृत्तिरिप्यने । सहकात्विकल्यादिति सिद्धान्तवादी। न ह्यनुभवमाननिश्चयहेतु किन्त्व- भ्यासादयोपि तहकारिप (1) ते पनव सन्ति तवागारे निदनयो नान्या। ननु क्षणिकापारेपि नर्वदा दर्शनादन्यानोस्त्येवेति निश्चय स्यात् । नान- भूतनिश्नितविषयोगाभ्यासोभिप्रेतो न व क्षणिप भान्तिनिमित्तसम्भवादन- भूतनिश्चितमिति धन्लान्यास । तस्मात् धितमेतत् पनवासारेभ्यासम्नव निश्चय इति ॥ तदेवाह । ततश्पेत्यादि। विशेष सर्वतो व्यावत्ते नीनादिलक्षणे। मादा- विजिते निर्विभाने सर्वात्मना प्रत्यक्षेण गृहोतेपि ननि यस्य विशेषत्यावसाने निश्चयस्ति सहकारिप्रत्ययस प्रतीयते निश्चीपते।

·१४० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११५६) तहि अन्यसमारोपव्यवच्छेदफलमिति अन्यायोहविपये सिद्ध, तद्वदन्यदपि अविद्य- मानसमारोप विषयवृत्ते । यत्रास्य समारोप तत्र निश्चयाभाव इति समारोपा- भावे वर्तमानोऽन्यापोहविषयः सिद्धः ।। अपि च। 138b निश्चयैः । यत्र निश्चीयते रूपन्तत्तेषां विषयः कथम) ॥५९॥ इयमेय निश्चयाना स्वार्थप्रतिपत्ति (1) तच्चदाकारान्तरवदनिश्चितम् । कय इवानी अनिश्चीयमानं प्रत्यक्षेणापि गृहीतमिति चेत् । न (1) प्रत्यक्षं हि यस्यामि निश्चायक, तद् यमपि महाति तत् च न निश्च- येन । किन्तहि । प्रतिभासेन । तत् न निश्चयानिश्चयवशाद् प्रत्यक्षस्य ग्रहणाग्रहणे। तत्तहीत्यादिना श्लोक व्याचप्टे। अन्यस्याकारस्य य समारोपन्तव्यवच्छेद- फलमिति कृत्वा सिद्धमन्यापोहविषयमत्पित्सुम'मारोपनिषेधद्वारेण । तद्वदन्यदपि पूर्वमपि निश्चयज्ञानमन्यापोहविषय (1) किं कारणम् (1) अविद्यमानसमारोपे विषये वृत्ते । एतदेवाह । यत्राकारेस्य प्रतिपत्ते'। इति हेतो समारोपाभावे वर्तमानः पौरस्त्यो निश्चयोन्यापोहविषय सिद्ध । किञ्च (1) निश्चयगृहीतेप्यर्थे भ्रान्तिनिवृत्त्यर्थं प्रमाणान्तरमिच्छता निश्चयविषयश्च न च निश्चित इत्यधुपगत स्याद् (1) अन्यथा भ्रान्तेरयो- गात् (1) तच्चायुक्तमित्याह । अपि चेन्यादि। यद्रूप निश्चयेनं निश्चीयते तद्रूपन्तेपा निश्चयाना विषय कयन्नव (1) कारण। पम्मादियमेव निश्चयाना स्वार्थप्रतिपत्तियत्तस्यार्थम्य निश्चयन । तच्चेन्निश्चयवियवाभिमतमाकारान्तर- वदनिश्चित । यन्निश्चयविषयत्वेनानभिमतन्तद्वतैनिश्चये गृहीत।। कथमित्यादि पर (1) प्रत्यक्षगृहीते समारोपव्यवच्छेदार्थं प्रमाणान्नर- मिच्छताऽन्यापोहवादिनाप्यनिश्चीयमान आकार प्रत्यक्षगृहीतत्वेनेप्टो यदि वा निश्चयवगादेव ग्रहण । कयमिदानीमनिश्चीयमान स्प प्रत्यक्षेणापि गृहीतमिति तुल्य प्रसग । नेत्यादिना परिहरति । कल्पनाविविक्तत्वादित्यभिप्राय । तदिति प्रत्यक्ष (1) यमपि नीला द्याकारदगृहातीत्युच्यने (1) तद् ग्रहण न निश्चयेन (1) फिन्तहि (1) प्रतिभासेन । निरदशम्य वस्तुन सर्वया प्रतिभामनमिति सर्वथा 1 Mnon-sum-n1 gan-gi nes-par-byed-pa-ma-yIn tc ·४ सामान्य चिन्ता १४१ नवं निश्चयानाम् । फिञ्चिद् नितिन्वतोऽप्यन्यत्रानिश्चयेन प्रवृत्तिभेदान् पहणाग्रहले। तस्माद् यो निश्चय स एव तद्ग्रहणम् । अन्यथा एकाकारेऽपि तन्न स्यात्॥ किं पुन सर्वतो" भिन्नवत्तुस्वभावेऽनुभवोत्पादेऽपि तथैव न स्मार्तो निश्चयो भवतीति। सरकारिवकल्यात् । ततश्त-- प्रत्यक्षेण गृहीतेऽपि विशेषेऽशविवर्जिते । यद्विशेषावसायेऽस्ति प्रत्यय स प्रतीयते ॥६॥ 5 रहण (1) तदिति तत्मात निश्चयानिश्चयवशाद् यथा म प्रत्यक्षस्य गहणागरणे दिनु प्रतिभासनापतिभासनवगात्। तस्मादनिश्नचे सति पतिभासनमानेण पत्पशाहीतव्यवस्थापनन्न विरुष्यते । नैवं निश्चयाना प्रत्यक्षवदनिश्चितस्या- दाकारस्य प्रतिभासनमाण समप्रतिभासमात्रेणााहणमिति सम्बन्ध । कस्मादिति नेदाह । कितिदित्यादि । यथा पुरुष दृष्ट्वा पुरुषत्वनिश्चिन्वतोप्यन्यत्र तस्करादावनिश्चयेन प्रवृत्तिभेदाद् व्यवहारभेदात् । तथा हि पुरुषत्वनिश्चयेन पुस्पोनुरूपो विश्वासादिमवहारो दृश्यते । नौरत्वानिश्नवाच्च तदनुरूपो भयादिावहारो न दृश्यते । ततश्न यन्निश्चयानुरूप प्रवृनिभेदस्तस्य निश्चयेन रहण। यदनिश्चयानुरूपश्चाप्रवृत्तिभेदस्तन्याहणमिति । यत एवन्तस्मादित्यादि। अस्यत्वाकारस्य (1) अन्यति यदि निश्नयवशात्तस्य गहण न व्यवस्थाप्यते । तदैकातारेपि। निस्नितत्वेनाभिमतेप्याकारे। तदिति निश्नन गहण' न स्यात् । पुन फारणमिति पर । सर्वतो भिन्न इति नजानीपविजातीपाट्यावृत्ते । तवेति यथानुभव सर्वेष्वेव भेदेषु न स्मार्तो निश्चयो भवति । यतो भेदान्तरेन्या- कारव्यवच्छेदार्थमन्यापोवादिना पमाणान्तरवृत्तिरिप्पते । सहकारिवकल्यादिति सिद्धान्तवादी। न ह्यनुभवमाननिश्चयहेतु किन्त्व- भमासादयोपि सहकारिप (1) ते यव सन्ति तवारे निरनयो नान्या। ननु क्षणिताकारेपि सर्वदा दर्शनादभ्यासोस्त्येवेति निश्नय स्यात् । नानु- भूतनिश्चितविषयोगाभ्यासभिपेतो न च क्षणिक भ्रान्तिनिमित्तसम्भवादन- भूतनिश्चितमिति कयन्ताभ्यास । तस्मात् स्थितमेतत् यौवाबारेऽभ्यासस्ताव निश्चय इति ॥ तदेवाह । ततश्पेत्यादि । विशेष सर्वतो यावत्ते नीलादिलक्षणे। महश- विजिते निर्विभाषी सर्वात्मना प्रत्यक्षेण गृहीतेपि सति यस्य विशेषस्यायसाये निश्चयेस्ति सहकारिप्रत्यय स प्रतीयते निश्नीयते। - ·१४२ प्रमाणवात्तिकम्ववृत्तिटीका (श६०) यद्यपि सर्वतो भिन्नांशरहितभावे हि अनुभवः। अथाऽपि तावता सर्वभेदेषु निश्चयो न स्यात्। कारणान्तरापेक्षत्वात् । अनुभवो हि ययाविकल्पाभ्यान निश्चयज्ञान जनयति । यथा रूपदर्शनाऽविशेषेऽपि कुणपकामिनीभक्ष्यविकल्पा.। तत्राऽपि बुद्धः पाटव तद्रागाभ्यासकषाये त्यादयोऽपि अनुभवाद् भेदनिश्च- 9 योत्पत्ती सहकारिण । तेषामेव च प्रत्यासत्यादिभेदात् पौर्वापर्यम् । यथा' जन- कत्वाध्यापकत्वाविशेषेऽपि पितरमायान्त दृष्ट्वा पिता मे आगच्छतीति निश्चिनोति नोपाध्याय इति। सोऽपि निश्चयोऽसति भ्रान्तिकारणे भवति। तस्मात् नानु- भूते सर्वाकारनिश्चय.॥ यद्यपीत्यादिना व्याचप्टे। सर्वभेदेषु क्षणिकत्वादिपु तावतेत्यनुभावमात्रेण । निश्चयोत्पादनप्रत्यनुभवज्ञानस्य कारणन्तरापेक्षत्वात्। नदेवाह अनुभवो होत्यादि। यथाविकल्पाभ्यासमिति यस्य यादृशो विकल्पाभ्या सस्तेन महका- रिणा जनयतीत्यर्थ । उदाहरणमाह। ययेत्यादि। मृतस्त्रीरूपदर्शनाविशेषेपि परिव्राटकामुकशुना यथाक्रम कुणपकामिनीभक्ष्यविकल्पा यथाविकल्पाभ्यास- जायन्ते। न च विकल्पाभ्यास एव सहकारी। किन्त्वन्यौप्यस्तीत्याह । तत्रे- त्यादि। तत्रापि स्पदर्शनाविशेपेपि। बुद्धे पाटवन्तीक्ष्णता। यथा योगिना वृद्धि- पाट वाद् दर्शनमात्रेण क्षणिकत्वादिनिश्चय । आदिशब्दाथित्वसामादिपरि- ग्रह । इत्यादय इत्येवमादय । अनुभवात् प्रत्यक्षादुपादानकारणात्सकाशाद् भेनिश्चयस्योत्पत्तौ सहकारिण । यदा तर्हि बहुषु निश्चयेषु यथोक्तानि कारणानि न भवन्ति तदा तेपा निश्चयाना कथ कमभाव इत्याह । तेषामेव चेत्यादि (1) नेपामिति निश्चयकारणाना प्रत्यासत्तिताग्नम्यभेदात् । यम्य निश्च्यस्य प्रत्या- मन्नतमन्निश्चयकारणन्तत्तावदादावुत्पद्यते। आदिगन्दादविमानारतम्यम्य भेदा निश्चयाना पोपियं । ययेत्यादिनोदाहरणमाह। पितेव यदोपाध्यायो भवति । नद- कम्य पुस्पस्य जनकत्वाध्यापकत्वाविशेषेपि । पितरमायान्त दृष्ट्वा पिता मे आगच्छ- 4a तीति निश्चिनोति नोपाध्याय इति । पितुत्वनिश्चये कारणस्य प्रत्यासन्नतमत्वात् ।। ननु मत्यपि क्षणिकत्वनैरात्म्यविकल्पाभ्याने महकारिणी तत्त्वादमिना न प्रत्यक्षात् क्षणिकत्वादिनिश्चनो भवतीत्यत आह । सोपीलादि । असति भ्रान्तिकारणे भवति न तु निश्चयप्रत्ययमात्रात् । यत एवममति भ्रान्तिकारणे सहकारिप्रत्यसाकन्ये च मति प्रत्यक्षान्निश्चय उत्पद्यते न केवलात् । तस्मानानुभूत इत्यादि । ? Thams-cad-las tha-dad-pa cha-sas-dan-bral bahi-no bo-nid iams-su-myon ·४ सामान्य निन्ता (तत्रापि चान्यव्यावृत्तिरन्यव्यावृत्त इत्यपि । शब्दाश्च निश्चयाश्चैव सकेतमनुरुन्धते) ॥३१॥ तनान्यापोहे सत्ताव्यावृत्तिरपि (अन्या) अन्य एव प्यावृत्तो भौति नास्ति। तवावृत्तनिवर्तमानस्य तद्भावप्रसङ्गात्। तथा च प्यावृत्तेरप्यभाष । ततश्च स्थितमेतद् (1) अन्यावच्छेर शब्दलिङ्गाभ्या पतिपाद्यत इति । नन् ब्यवच्छेदोपि यदि पदार्थादभिन्नस्तदैकेन पमाणेन शब्देन वास्य विषयी- फरणेन्यस्य वैयर्य स्यात् नर्वात्मना निहिनतत्वात्। अथ भिन्नस्तदापि तस्याश्रित- त्वादेन व्यवच्छेदोपाधिक पदार्थ प्रमाणेनकेन निरनीयमाने पूर्वोक्तेन न्या-येन सर्वेपा बवच्छेदाना निश्चितत्वादन्येषा प्रमाणादीनामप्रवृत्ति स्याद् (1) अत समान प्रसग ति। तन्न । यतो न भावानामन्योन्यव्यवच्छेदोऽभिन्नो भिन्नो वाऽस्ति। केवल स्वहेतुभ्य एव भिन्ना समुत्पन्ना इत्युक्तम्वक्ष्यति च ।। कपन्तन्यिव्यावृत्तिनित्यादि व्यपदेशो बुनिश्न प्रवर्तत इत्यवाह । तत्रा- पीत्यादि। तमापि चन्यापोहे दशब्दार्थे । अन्यस्माद् व्यावृत्तिरन्यस्माद् व्यावृत्तो- यमित्यपि (1) ये शब्दा धर्ममिवचना निश्चयारचोभवविपयास्ते सफेतमनुरुन्धते । सफेतानुविधानेनपा धर्ममिविषयविभाग कल्पित परमार्थतस्तु व्यावृत्तिरेव नास्तीत्यर्थ । तयानप्टे। तान्यापोह इत्यादिना गोरवाद् व्यावृत्तिरन्या धर्मभूता अन्य एवारवाद् व्यावृत्तो धर्मो। व्यावृत्त्या विशिष्टो गौरित्येतनास्ति। किन्तु येव व्यावृत्ति स एव व्यावृत्त इति वक्ष्यति यदि चाश्वाद् व्यावृत्तिरनश्वता गोद्रव्यस्थान्या स्यात् तदाश्वव्यावृत्तेरपि गोद्रव्येण नित्तितव्यन्भेदात् । ततश्च तचावृत्तेरनश्वताया सकासानिवर्तमानस्य गोस्तद्भावप्रतङ्गात्। अश्वभावप्रसङ्गादश्ववत् । एव हारवव्यावृत्तेरनरवत्व- रक्षणाया गौावृत्तो भवति यद्यस्याश्वत्व स्यात् । तथा च गोरश्वभावापत्ते । अश्वाद् गोर्ध्यावृत्तित्तस्या अभाव । गवाश्वयोरेकत्वात् । तेन यदुक्तजनजैमिनीय (1) "सर्वात्मकमेक स्यादन्यापोहबतिनम' इति ।' तान्पतीदमुक्त । यद्यन्यव्यावृत्तिरन्तिर स्याद् गवारवादीनामेकत्व स्यादिति । 1श्तो० वा० ·१४४ प्रमाणवात्तिाम्वतिटी (१९६१) तस्माद् यैव व्यावृत्ति स एव व्यावृत्त.। । नापि गोरभिन्नाचव्यावृत्तिन्मव्यापत्ती गोरित्यप्रतीनिप्रमगात् । गोपिनाने चाश्वस्योत्पत्तिप्रराङ्गादश्वनिवृत्तेविनष्टत्वात् । तम्गालाम्गा व्यानि । तेन यदुच्यते भट्टो द्योतक रा भ्या। "योयमगोपोह ग कि गति भिन्नता भिन्न । यदि भिन्न किमाधितोयानाधित (1) यवाधिनम्नमाश्रितवार गुण 54b इति गोशब्देन तदा गुण्यभिधीयते न गोद्रव्यमिति । गोम्नि प्ठनीति मामानापिकरण स्यात् । अथानाधित केनायन पप्ठमयं । गोरपोह इति। अथाभिन्नी गौरेय स्यादिति न किञ्चिदनिष्ठ। जय चापोह प्रतिवम्तु योकोने रुगम्बन्धी च तदेव गोत्वमि"ति (1) तन्निरस्त । अन्यव्यावृत्तेरेवाभायात् केवल म्बहेतुन स्वकीयेन रूपेणोत्पन्नो भावोन्यस्माद् व्यावृत्तस्तस्य चान्यस्माद् व्यावृत्ति कल्प्यते । यतश्न न परमा- 1र्थतो व्यावृत्तिरस्ति । तस्माद् येव व्यावृत्तिः स एव व्यायत्त । द्वाभ्यामाम्यंत्र विपयीकरणात् । तस्यैव चान्यव्यावृत्तस्य लिङ्गत्य लिद्गित्व सम्बन्धो विकल्पविषय- त्वञ्च (1) विकल्पो ह्यन्यव्यावृत्त म्वाकाराभिन्नमध्यस्प पुरपन्ना प्रवत्तंयतीत्य- त्यर्थकारित्वाद् (1) अत स एव बाह्य शब्दार्योन्यव्यावृत्त । यदप्युच्यते कु मा रि ले न (1) कदाचिदेकस्मादेव भावस्याह स्यात् । सस्मिाता। यद्येकस्मादेव तदा यथाश्वापोहद्वारेण गोद्रव्यस्य गौरित्यभिधान- नन्तथा सिंहादेरपि स्याद् अश्वापोहस्य गोशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य भावात् । तदाह । "ततोश्वापोहरूपत्वात् सिहादि सर्व एव ते। तन्निमित्तमगोपोह विभ्रदुच्येत गौरिती ति। अय सर्वस्मादपोहो गोद्रव्यस्य। तत्रापि यदि प्रत्येकमपोह्य अश्यादयस्तदा- पोह्यानामानन्त्यादपोह एव न सिध्येत्। अपोह्याना च भिन्नत्वादपोहभेद प्रस- ज्यते। तथा चैकस्मिन्नपि पिण्डे जातिवहुत्वाज्जात्यन्तरबुद्धि स्यात् । जात्यन्तरे- विवाश्वादिषु। "ततो गौरिति सामान्य वाच्यमेक न सिध्यति।" नापि ते समुदायरूपेण सर्वेपोह्या सम्भवन्ति । समुदायो ह्येकदेशत्वेन वा स्यान्न चापोह्यानामेकदेशादित्व सम्भवति। नापि तेपा समुदायो व्यतिरिक्तो. ऽस्त्यव्यतिरेके चानन्त्य तदवस्थ। न चापि सामान्यरूपेण तेऽपोह्या सामान्य- १ ". 1 Slokavartika 57 Ibid, 60 ·४ सामान्यचिन्ता शब्दप्रतिपत्तिभेदो हि सडकेतभेदात् । न वाच्यभेदोऽस्ति । ननु च सतभेदो न युक्त । द्वयोरेकस्याभिधानात्। तथा च व्यतिरेकिया त्यावस्तुत्वात् । अपोद्यत्वे च वस्तुत्व स्यादिति । तदयुक्त यत (1) सर्वभावाना स्वेनंव स्वेनैव रूपेणोत्पद्यमानाना सर्वस्मा- दपोह स्वहेतुभ्य सिद्ध एव । अथ कथमसौ ज्ञायत इति चोद्यते । तत्तिगौरतीतानागतवर्तमानाचा- दिस्वभाव प्रत्यक्ष प्रतिभासते। नेति चेत् । वपन तन सर्वापोह प्रत्यक्षमित । न हि प्रमाण हस्तान्या गृहीत्वान्यदपोहत्वपि तु नियतस्पायप्रवासनमवास्यान्चा- पोह। तस्मान्नियतस्पार्थप्रतिभास एव प्रत्यक्षन्य सर्वमादपोहलह । सन्च स्वविषयन्निश्चायमद् यदेव न भवति तत्सर्वमन्यत्वेग निचायपत्यतो सुगपत्नी- स्थान्यस्व सामान्येनाविशेषेण निषेध जियते। मामान्यस्यानि रितविशेष- रूपत्वात् । तदुक्तम् (1) "अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रप्रसाधनात् (1) सामान्य विषय प्रोक्त लिङ्गभेदाप्रतिप्उितेरि ति (पिता) तेनापोवस्य कस्यचिद् वस्तुत्वमिष्यत एव । न चापोहत्पाद पस्तुत्यमित्या विचिद् प्रमाणमन्चनापन्याप्पोसमाग्न चात्य वस्तुत्यमित्यात । तन्माद् पुगपत् नपोलमपेलानोनित पि गोत्व । प्रत्येवापारपोरेशानपत्तानिहलानपिस्वासो गतिभा पनिता- स्तनारेण च तदभिधागा प्रवर्तन नि पलिमितत् । पदि अत्तिावृत्ताऽभिषेपार्षद न भेद । १५ यात्तिान इन गया । तथा नियानिरिमन्य रोमान पर " " ! तथा सानभेदोपि (1) सात्तिरियो मंगो एम का आर(३) दादादि। पदापापा -:- पकानावप्रतिपतितिनियमनाचा भैर रूप पारिसमा मा। (१६) भेदकरमतिले पारि । नदारमतोरि सपनो कम्पायर ॥ मनु पलादि पर । मरेको । दसोरियादि। - द पी! " 7 ३१ .

·१४६ पमाणातिमानिट (18) विभक्तेरप्ययोग स्यात् । तरया हि भेगमप मिति नेत् । (हयोगेकाभिधानेऽपि) निभत्ति तिमिरगी। भिन्नमर्थमिवान्येति वाच्ये लेशविशेषतः ॥१२॥ गये शबाना प्रति ममापि विषयभागायत्ता। गातो यत्यभा- प्रसङ्गात् । ते भेदाभेदपोयंमा निमोगेच्छा तथा नितान्त अगं अप्रशियन प्रकाशयन्ति । तस्मात् गो गोत्य' नेति (आभ्या) एकार्याभिपाने पि कम्पनिम् विशेषस्य प्रत्यायनायं कृते सोते भवे अनर्यान्तरेऽपि व्यतिरिमा विभक्ति- 159b रर्यान्तरमिवादशंयन्ती प्रतिभाति । तथा प्रयोगांना भ्यागार। निगमम्प पे विभापनि विनात्। वाभ्या धर्ममिगदाभ्यामेकम्याथम्मा- भिधानापिल्लयं । एक नाभ्यागभियानो व्ययं गो। तथा ची धम- धर्मिणोरभेदे व्यनिरेकिण्या इति व्यनिकाभिधायिन्या गोगों पति पष्ठमा । तस्या इति व्यतिरेकविभो)दाश्रयत्वा यस्तुभेदमाश्रित्य प्रवृने । यथा देवदत्तस्य कमण्डलुरिति । एव सफेताभावे व्यगिरेकविभात्यभारे च चोदिते। विभक्त्यभावदोपन्तावत्परिहरन्नाह । द्वयोन्त्यिादि । धमंधर्मियाचिनो शब्द- योरेकम्याथम्याभिधानपि विभक्तिव्यतिरेकिणी। व्यतिरेराम्य वाचिका पाठी। इव गब्दो भिन्ननम । भिन्नमिवार्थमन्वेति दयति। वाच्ये सकेनभेदकृतेन लेगेन मात्रया यो विशेषस्तत कारणान्न तु परमार्थतो वस्तुभेदात् । यद्वयाचप्टे। न वै शब्दानामित्यादिना। विपयस्वभावायत्तेति बाह्यस्वलक्ष- णायत्ता (1) कि कारणम् (1) इच्छात पुरपच्छावमादभावप्पपि वृत्त्यभावप्रस- गात्। त इति । इच्छाप्रतिवद्धवृत्तय शब्दा यया यन प्रयारेण भेदप्रतिपादनेन व्यतिरिक्ते यथा राज्ञ पुरुप इति । अव्यतिरिक्ने यथात्मैव ह्यात्मनो द्रप्टेति । तथा नियुक्ता इत्यभिन्नेप्यर्थे भेदमिवोपादाय प्रयुक्ताम्तमर्यमप्रतिबन्धेन भिन्नमिव प्रका- शयन्ति। वस्तुत स्वलक्षणस्याभेदेपि यत एवन्तेन कारणेन । गौरिति धर्मि- वाचिनमाह। गोत्वमिति धर्मवाचिन । आभ्यामेकाभिधानेप्यगोव्यावृत्तस्य गोरभिधानेपि कस्यचिद् विषयस्य प्रत्यायनार्थनिति । अगोव्यावृत्तिनिमित्तस्य गोत्वस्य प्रकाशनार्थ । अगोव्यावृत्तिमात्र गोत्वशब्देन प्रतिपाद्यमित्येवकृते सकेते भेदे । व्यतिरिक्तार्था न विभक्तिरस्य गोत्वमिति भवति पप्ठी। व्यतिरिक्तोऽर्थोस्या 55b इति विग्रह । धर्मिणस्स'काशाद् धर्ममर्थान्तरमिवादर्शयन्तो प्रतिभाति । अन- । 1 Panini 2 3 65 ·। सामान्यचिन्ता ६४७ तावता सर्वन न भेदः। अन्यत्रापि पुरुषेच्छापत् प्रवृत्तस्य प्रतिवन्नाभावात्। पया एक क्वचिद् एकवचनेन रयाप्यते तद् अभिषेऽपि आदराभिधाना बहुवचनेन स्याप्यते ॥ पयोजनाभावात् तु न सकेतभेद स्यादिति चेत् । तदप्यत्त्येव । एवम्- भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपौ तयोयोः । (सतभेदस्य पद) ज्ञावालानुरोधिनः ॥३३॥ न्तिरेपीत्यव्यतिरिन्तेपि पर्ने (1) कि वारण (1) तथा प्रयोगदर्शनाभ्यासात् । वस्तुभेदे सति पाठा पपोगदर्शनानासाद् देवदत्तन्य वनपत्तिानी । एतदुक्तम्भवति। पन्तुभिन्नम्भवतु मा वा भूत् सर्वथा व्यतिरेत पि- रियामानानोषिनी पर प्रयोगदर्शनान्यागच्छदाभिन्नमिव । तावतेनि विभक्तिपयोगमानात् । सर्वत्रतामिपि। गौगोलमिलादी न पर्म- धर्मिणो परमातो भेद । तस्मादन्यमापर्याभेदेपि पुरषेच्यावशात् प्रपनत्व नतिरेगाभिधाधिन शनर प्रतिबन्धाभावात्। इदा न पूरण माता प्रतिरत नापि भार वार्ता पाच त्याः। यत्यादि। एप पवचित् प्रारणे एकवचनेन रवाप्यते। नित। तदपिशेषेति विगोपि तदेव तु पचनेन पामिति । अतरनं मिनी पापस्तु वातावृत्तिनि गाते। सनपि नगोपा मिनि पानिपि दरापानमिति च। चिल्लात् । किन यो किवा पचना प्राप्त विधीपाति ( नासा पक्षी 7. मात पन्नाम्किाभवात्। तिन पो मिले पत्तिरिति। एपपति सभामा परि ।। सानारदोषन्नु पनि लोपन्नपरि ।।। प्रयोजनामाता कि निपालामा भा पोभद। नरपि । गोपाला भवान्तरागि दाई। तेया । से प्रतिपानिपो "यो - न्य (1) मिशनरोधि Foff- - གཡསགས་པན་ ६९ ·१४६ प्रमाणातिापनिटी (१६) विभपतेरप्ययोग स्यात् । तस्या हि भेगासमापिनि नेत्। (योगेकाभिधानेऽपि) निभरिर्व्यतिकिगी। भिन्नमर्थमिवान्वेति वाच्ये लेशविशेषतः ॥१२॥ गये शब्दाना प्रत्ति. पमापि विषयभागमता। सातो सत्यभार- प्रसङ्गात् । ते भेदाभेदयोयंगा नियोगेका तथा निमालामत आ अप्रनिमन प्रकाशयन्ति । तस्मात् गो गोत्य" नेति (आभ्या) एकार्याभियानेऽपि कस्यचिर विशेषस्य प्रत्यायनायं पते राकेते भेवे अनर्यान्तरेऽपि व्यतिरिनार्या भिदिन- 439b रन्तिरमिवादशंयन्ती प्रतिभाति । तमा प्रपोगाभ्यानात् । । निगमम्य शेष विभाति' पिना । द्वाभ्या राशिवाभ्यामेकम्याथम्या- भिधानापित्यथं । एक चेद् द्वाभ्यामभिपयन तो व्यर्थ गोल । तथा चेति धर्म- धर्मिणोरभेदे व्यनिरफिण्या इति व्यनिहाभिधापिन्या गोगात्वमिति पप्ठया तस्या इति व्यतिरेकविभो)दाश्रयत्वाद् यस्तुभेदमाथित्य प्रवृत्ते । यथा देवरतस्य कमण्डलुरिति । एव मकेताभावे व्यारेकविनवत्यभाने च चोदिने । विभक्त्यभावदोपन्तावत्परिहरनाह । द्वयोरित्यादि । धर्मधमिवानिनो शब्द योरेकस्यार्थस्याभिधानेपि विभक्तिव्यतिरेकिणी। व्यतिरेराम्य वानिका पाठी। इव शब्दो भिन्नमम । भिन्नमिवार्थमन्वेति दर्शयति। वाच्ये सकेतभेदकृतेन लेशेन माया यो विशेपस्तत कारणान्न तु परमार्थतो वस्तुभेदात् । यद्वयाचप्टे। न वै शब्दानामित्यादिना। विषयस्वभावायत्तेति बाह्यस्वलक्ष- णायत्ता (1) कि कारणम् (1) इच्छात पुरुषच्छावशादभावप्वपि वृत्त्यभावप्रस- गात्। त इति । इच्छाप्रतिवद्धवृत्तय शब्दा यया येन प्रकारेण भेदप्रतिपादनेन व्यतिरिक्ते यथा राज्ञ पुरुप इति । अव्यतिरिक्ते यथात्मैव ह्यात्मनो द्रप्टेति । तथा नियुक्ता इत्यभिन्नेप्यर्थे भेदमिवोपादाय प्रयुक्तास्तमर्यमप्रतिवन्धन भिन्नमिव प्रका- शयन्ति। वस्तुत स्वलक्षणस्याभेदेपि यत एवन्तेन कारणेन। गौरिति धर्मि- वाचिनमाह। गोत्वमिति धर्मवाचिन । आभ्यामेकाभिधानेप्यगोव्यावृत्तस्य गोरभिधानेपि कस्यचिद् विपणस्य प्रत्यायनार्थमिति। अगोव्यावृत्तिनिमित्तस्य गोत्वस्य प्रकाशनार्थ । अगोव्यावृत्तिमात्र गोत्वशब्देन प्रतिपाद्यमित्येवकृते सकेते भेदे । व्यतिरिक्तार्था न विभक्तिरस्य गोत्वमिति भवति पप्ठी। व्यतिरिक्तोऽर्थोस्या 55b इति विग्रह । धर्मिणस्स'काशाद् धर्ममर्थान्तरमिवादर्शयन्ती प्रतिभाति । अन- । 1 Panini 2 3 65 ·४ सामान्य चिन्ता १४७ तावता सर्वत्र न भेद । अन्यत्रापि पुरुषेच्छापतात् प्रवृत्तस्य प्रतिबन्धाभावात्। यथा एक क्वचिद् एकवचनेन रयाप्यते तद् अदिशोऽपि आदराभिधाना बहुवचनेन रवाप्यते ॥ प्रयोजनाभावात् तु न सतभेद स्यादिति चेत् । तदप्यत्त्येव । एवम्-- भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपो तयोर्द्वयोः । (सङ्केतभेदस्य पद) ज्ञातृवाञ्छानुरोधिनः ॥३३॥ 7 न्तिरेपीत्यव्यतिरिम्तेपि धर्म (1) कि कारण (1) तपा प्रयोगदर्शनाभ्यासात् । वस्तुभेदे सति षष्ठला प्रयोगदर्शनाभ्यासाद् देवदनाय नमत्तिानी । एतदक्तम्भवति। पम्नुभिन्नम्भवतु मा वा भत् रापपा पतिरापिति- रिकामानानुरोधिनी पर प्रयोगदर्शनाभ्यामान्दाभिन्ननिय पनि। तावतेति विभक्तिपयोगमानात् । सर्पाभेदेपि। गोर्गोत्वमित्यादी न बम- धर्मिणो परमार्थतो भेद । तस्मादन्यत्राप्पाभेदेपि पुरषेच्यावशात् प्रवृतस्य पतिरेकाभिधापिन शब्दन्य प्रतिवन्धाभावात्। दृष्टा न पूरा बाना प्रतिरसत्लपि नपान वाले नाम इत्याह । यत्वादि। एकर पचित् प्रारणे एकवचने। एमाप्यते। मिति। तदिति पिगोपि तदेउ वस्तु पादचनेन पामिति । अतर स्मिन्नपि वपन गान् थापत्त बाजारप्रवृत्तिरिति गते । मादि गरायोपा मितदिगपाचार पागिन्नपि पत्ननमिति च। चित्तमेतत् । सितिगलामा रियो वापसमाप्राप्त विधीपाति (1) नारकर पो. मागे पस्तू गाम्विधातासम्म्यात् । तिषि पने मिरा दान प्रवृत्तित्तिी। एक पविभासोर पनि (1) समानारदोषन्तु पनि जोपास्यति ।। प्रपोजलाना पन्यिायामाने मामिपाव प्रमोर। दापि र । पोकामा भेदातराषि का। तेपास नौ प्रतिपानिपो पोमो - तन्य (1) शतान रोदि नोन॥ . 11 ·१४८ प्रमाणवात्तिाम्बवृत्तिटीका (१।६३) यदाऽयं प्रतिपत्ता तदन्यव्यवच्छेदभावानपेक्ष पिण्डयिशेपेचव्यवन्दमान जिज्ञासते तयाभूतज्ञापनार्यम् । तथाकृतमकतेन शब्देन प्रोज्यतेत्र नंगाश्य- इति। यदा व्यवच्छेदान्तरानिराकाक्ष त निजामते, तदा तया प्रकाशनाय अप्रति- . व्यावृत्त गोपिण्ड जिजामते तदा यावदग्बाद् व्या वृत्तिमर्यान्लग्भूनामारोप्य तथंव सकेतपूर्वक लौकिकेन धर्मवाचकेन गब्देन न काययनि (1) नापन्न परम्य जिना- सितोर्थ प्रतिपादयितु शक्यते (1) अतस्त प्रत्यनम्बन्धमम्येन्युच्यते। एव हि धर्मि- णोऽप्राधान्यादन्यव्यावृत्तस्पानाक्षेप तो भवत्ययादेवाम्माद् व्यावृतिश्न । न तदैवमुच्यतेऽनश्व इत्यनेन ह्यन्यव्यावृत्तम्यापि म्पन्याशेप कृत स्यात् (1) न चैवम्परेण जिज्ञासितमजिज्ञासित च कथयन् कयन्नोन्मत्त म्यात् । यदा पुनरन्यव्यावृत्तस्पसाकाक्षेऽम्याद् व्यावृत्त गोपिण्ड जिज्ञामते। तदापि यावदश्वव्यावृत्तिविशिष्ट पिण्ड धर्मिम्वभावतयाऽरोप्य तथैव मकेतपूर्वक लौगि- केन धर्मिवाचकेन न कथयति तावन्न परम्य जिज्ञामितोयं प्रतिपादयितु शक्यतेऽ- 56a तस्त प्रत्यनश्वों'यमित्युच्यते। एव हि धर्मिण प्राधान्यादन्यव्यावृत्तरूपाक्षेप कृतो भवत्यश्वव्यावृत्तश्च गोपिण्ड कथितो भवति। न तदेव रयाप्यतेऽनश्वत्व- मस्येति परजिज्ञासितान्यव्यावृत्तस्पानाक्षेपप्रमङ्गात्। अजिज्ञामित चायं कय- यन् कथन्नोन्मत्त । सर्वश्च शाब्दो व्यवहार सकेतपूर्वक मकेतश्च विकल्पकल्पि- तार्थपूर्वक एवेति विकल्पर प्यनेनैव द्वारेण धर्मधर्मभावप्रतीनियुक्ता। तेन यदुच्यते (1) भवतु धर्ममिवाचकाना भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपार्थ- प्रवृत्ति । धर्मिधर्मविकल्पानान्तु फथ प्रतिपत्तिरित्यपास्त । एतदेव वृत्त्या स्पष्टयन्नाह। यदायमित्यादि। प्रतिपत्तेति धोता। तस्माद् अश्वाद्योऽन्यो महिपादिस्तस्माद् व्यवच्छेदो महिषादिव्यावृत्त स्वभावस्तस्य भावा- नपेक्ष. सत्तानपेक्ष । पिण्डविशेपे गवि । अश्वव्यवच्छेदमानं जिज्ञासते। किम- स्याश्वाद् व्यावृत्त रूपमस्तीति। तथाभूतज्ञापनार्थमिति यथा प्रतिपत्त्रा ज्ञातुमिष्ट- न्तदनुरोधेन तथाभूतस्याश्वाद् भेदमात्रस्य ज्ञापनार्थन्तथाकृतसकेतेनेत्यश्वव्यवच्छे- दमाने प्रतिक्षिप्तभेदान्तरे कृतसकेतेनानश्वत्व शन्देन प्रवोध्यते प्रकाश्यतेऽनश्वत्व- मस्य पिण्डस्यास्तीति। अश्वा द्यो व्यवच्छेदस्तदपेक्षया महिपादिभ्यो व्यावृ- त्तयो ()व्यवच्छेदान्तराणि । तेप्वनिराकाक्ष प्रतिपत्ता। तमिति पिण्ड। अप्रतिक्षिप्तभेदान्तरेणाश्वव्यवच्छेदेन युक्तड गोद्रव्य ज्ञातुमिच्छतीति यावत् । अपरित्यक्तानि महिपादिव्यवच्छेदान्तराणि येन। तस्मिन्नपरित्यक्तभेदान्तरे। तत्रैव वाश्वव्यवच्छेदे। धर्मिवाचिन शब्द प्रयुञ्जते वक्तारोऽनश्वोयमिति । कथ प्रयुञ्जत इत्याह। तथा प्रकाशनायेति। अप्रतिक्षिप्तभेदान्तरस्याश्वव्यव-

·क्षिप्तभेदान्तत्यानयोय मिति प्रयुज्ते। अन एवं पूर्वप्र प्रतिभिवानरेश
पदवृत्ते सामानाधिकरण्य', न कियादिदोषणभाव । गोन्दमन्द बल
मितियत् । तन्मानदिपेण वृद्धेस्तदा भयभूताया एकत्येनानिभाना
।
उन्न्न प्रलाना। अप्रतिक्षिप्तभेदान्तमा
न्याचे पटना
पनि बाप्पामा । प्रतिक्षित
यावृत्ति प्रपती पिरोपामिना ।
धम् (1) धाप्रमाा नायानिमितभेदार | ---
पर प्रतिष्णिभेगा।
अत एव पर्य--- ort...
दान्तर देति। नामापा भाग
पृत्तेरिका र । FAT Off : T-~--
पिंगलातीये गए नि:।।
भिनिमितमोमो :- ----- - -- --
हिदोपणनापो -
1 । པ ་ དེ་ཡང་ ཨམས ཁ
Tणापाम, 77 ,
।
1
-
।
.

·१५० प्रमाणवात्तिकम्नवृत्तिटीका (१०६४) निराकाक्षत्वाच्च। द्वितीये तु भवति। तया सकेतानुसारेण सहतमफलव्यान्वधर्म विभाग- वत एकस्यैव सदर्शनेन प्रतिभासनात् व्यवच्छेदान्तरापेक्षत्वाच्च । भेदोयऽमेव सर्वत्र द्रव्यभावाभिधायिनोः । शब्दयोर्न तयोर्वाच्ये विशेषस्तेन कश्चन ॥६४|| 440a तस्मात् सर्वत्र धमिधर्माभिधायिशचे वाच्यज्य निश्चयप्रत्ययविषयत्नेन न बुद्धिरुत्पद्यते। सतो न सामानाधिकरण्यमिति। धर्मान्तरप्रतिक्षेपादेव तदनेषु भेदेषु निराकांक्षत्वाच्च बुद्धेर्न विगेपणविगेप्यभाव । द्वितीये तु धमिवाचिशब्दपक्षे भवति मामानाधिारण्याम्बिगेपणविगेप्यभानो वा शुक्लो गौरिति । सामानाधिकरण्ये कारणमाह । तयेत्यादि । तया सकेतानुसा- रेणेत्यप्रतिक्षिप्तभेदान्तरे वस्तुनि धमिशब्दस्य मके तानुमारेण हेतुना। एफम्मिन् धर्मिणि योजन सहार । व्यवच्छेदहेतुका धर्मा व्यवच्छेदवर्मा सहृताश्च ते सक- लव्यवच्छेदधर्माश्चेति कर्मधारय । तम करणभूनविभागवत । विभक्तानेर- धर्मवतो धर्मिण एकस्येव शब्दसन्दर्शनेन प्रदर्गनेन बुद्ध प्रतिभासनात् । अनेकधर्म- वन्तन्धर्मिणमेकमिव सन्दर्शयन्ती बुद्धि प्रतिभासत इति यावत्। न तु बुद्धि- प्रतिभाससन्दर्शितो धर्मी वस्तुत एक (1) विकल्पनिर्मितस्य धर्ममिविभाग- स्यालीकत्वात् । एकस्यवेत्यपि पठन्ति । तत्रापि प्रतिपत्नध्यवसायवशादेव युक्त- मिति बोद्धव्य। तत सिद्ध सामानाधिकरण्य (1) यतश्च भेदान्तराप्रतिक्षेपेण धम्मिशब्द प्रवृत्तस्तत एव तज्जनिताया बढेर प्रतिक्षिप्त भेदान्तरापेक्षत्वाद् भवति विशेषणविशेष्यभावो यद् गौ शुक्लो नीलो वेति। चशब्दश्च पूर्ववदतीत- हेत्वपेक्ष ॥ इदमेव व्यापक सर्वव्यवहारस्य नापरस्परपरिकल्पित सामान्यगुणादिकान्तम्य प्रमाणबाधितत्वादित्याह । भेदोयमेवेत्यादि। द्रव्यभावाभिधायिनो शब्दयोर- 57a यमेव भेदो धर्मान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपलक्षण । सर्वप्रेति। सामान्यसामान्यवति । गुणगुणवति। क्रियाक्रियावति । सर्वस्मिन् विषये धमिवचनो द्रव्याभिधार्या । धर्मवचनो भावाभिधायी। यत एवन्तेन कारणेन न तयोर्द्रव्यभावशब्दयोर्वाच्ये विशेष परमार्थत कश्चनास्ति। तद्वयाचप्टे। तस्मादित्यादि। निश्चयप्रत्ययविषयत्वेन करणेन। न कश्चि- द्विशेष । तथा हि यथा गोत्वमित्युक्ते तत्रैवागोव्यवच्छेदे निश्चयस्तथा गौरि- त्युक्ते यद्यप्यप्रतिक्षिप्तभेदान्तरस्यागोव्यवच्छिन्नस्याभिधानन्तथाप्यगोव्यवच्छे- ·४ सामान्यचिन्ता १५१ कश्चिद विशेष । एकस्तमेव ज्ञापयति प्रतिक्षिप्तभेदान्तर, अन्योऽप्रतिक्षण गमय तीति अयमेव भेद ॥ जिज्ञापयिपुरर्थन्त तद्धितेन कृतापि वा। अन्येन वा यदि घूया दो नास्ति ततोऽपरः ॥६५।। एतावन्त दर्शयेत् तथाभूतज्ञापनाय। पास इति- तद्धितेनापि दर्शयितुं योग्य पचेदप' इति कृतता ऽपि, त्वकृतसमयान्तरेणाऽपि। तयाभिषा नमाग दमाने निश्चयोन्येपान्तु भेदानामप्रनिक्षेपमात्र । न एव न दावाथों पर पाको निश्चयो भवतीति नास्ति भावद्रव्याभिधायिनो दाब्दयोचि विशेषो मदाला प्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपमानन्तु भियते। नदेवाह। एकस्तमेवेत्यादि। एमति धर्मगदन्तमित्यगोव्यवन्दिन्न । प्रतिक्षिप्त भेदान्तर येन धर्मगन म पाल । अन्य पनि मिरान्दो प्रतिक्षेपेण तव पिउनामानाधिकरण्यन गमयतीनि का द्रव्यनिश्चयम्प्रति भेद प्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपमात्रन्तु भियते । एर गमन देवनाम गच्छति देवदत्त इति न करचन भेद न्यन्यवाप्येव' योरा यापि जानिगणनियासम्बन्धभेदेन चतुष्ठयी गयाना पनि गा' - दम्जुगनधर्मभदेत संगृहीतत्याह । जिज्ञापयिष्यादि । शामिल दान्तरपतिक्षेपाप्रतिक्षपरमाण। तहितेन तिप्रमानेन। एतापदा।। शप्रत्ययानेन ना। अन्येन दा तत्तार नमानो निवासमा पाल्देन गपादिता यदि दूयात् । ततो पान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपण किया. परो भेदो नारिता ताचाच । एतादन्तमित्यादिना। एका मिति निराला | मातापिपा। यदिति सम्म । पपा पापियपालिशिपाया साम्पानादि । सदा पागरात पियानो , परकायेन मनातार पाागर । जापानी - निगई प्रणिपारा । बा ? - "f- लागिपापित। उन् पाहत Free साकार ·१५२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१९६५) अर्थान्तरमेव स्यात् । तयाभूतज्ञापनाय' शब्दस्य कृतसकेतत्वात् । ननु च पाचकस्य पाकक्रियाया न सबध । ययोक्तम् ।' न ये पाकेनान्य एव पाचक कश्चिद् अभिधीयते। यत् पुनरस्याभिषेय तदेवाभिधेयम् । तदेव पाचक (त्वे) नाप्यभिधीयते अप्रतिष्ठितर्मिय्याविफरपा घर्मा । भेदान्तरज्ञापनाय स्वय कृतेन समयेन दर्शयेदिति सम्बन्ध । यया देवदत्तेन शय्यते पटस्य शुक्लत्वमिति । अत्रापि शायकशब्दस्य य एवार्य स एव प्रतिक्षिप्तभेदान्तर । शय्यत इत्यस्यापि । तथा शुक्ल पट इति य एवाशुक्लव्यवच्छिन्नो प्रतिक्षिप्तभे- दान्तरोर्थ स एव प्रतिक्षिप्तभेदान्तर पटस्य शुक्ल इत्यस्यापि। तयाभिधान- 57b मात्रेणेति प्रतिक्षिप्ताप्रतिक्षिप्तभेदान्तरस्यकर्मिगतस्य व्यवच्छेदस्याभिधान- मात्रेण तदेव वस्त्वर्थान्तरमेव परमार्थतो धर्मनिरपेण विभक्तमेव । न पुन- र्भवतीति सम्बन्ध । किद्वारण (1) तथाभूतस्यैव प्रतिक्षिप्ताप्रतिक्षिप्तभेदान्तर- स्यैवैकस्य ज्ञापनाय धर्मधमिशब्दस्य कृतसकेतत्वात् । यद्वा तथाभिधानमात्रेणेति । अर्थान्तरभूतधर्माभिधानमात्रेण तद्धर्मस्वर- रूपम्परमार्थतोर्थान्तरमेव भवति। तथाभूतस्यैव भेदान्तरनिरपेक्षस्यैव तस्यक- व्यावृत्तस्य ज्ञापनाय धर्मशब्दस्य कृतसकेतत्वात् ।। ननु चेत्यादि पर । सम्बन्ध उच्यत इति पाकक्रियाया पाचकस्य च कर्तु सम्बन्ध समवायलक्षण.। तथा हि कृदन्ताद् भावप्रत्यय सम्बन्धस्याभिधायको दृष्टो यथाह। समासकृत्तद्धितेपु सम्बन्धाभिधानमिति । कृदन्तश्च पाचक- शब्द (1) न पाक एव क्रियात्मक पाचकत्वशब्देनोच्यते। एतदुक्तम्भवति (1) अन्यव कर्तृव्यतिरिक्ता क्रियान्यश्च तयोश्च सम्बन्धो न्य एव। ततश्च कर्तृस्थक्रियाभिधाने सत्यपि पचतेर्न पाकपाचकत्वशब्दयो- स्तुत्योर्थ इति। न वै पाकेनेत्यादिना परिहरति । पाकेन कर्तृस्थे न वस्तुभूतेन व्यापारेण युक्तोन्य एव पाकक्रिया व्यतिरिक्त पाचको नाम कर्ताभिधीयते पाचकशब्देन (1) यादृशो वर्ण्यते वै शे पि का दिभि क्रिया व्यतिरिक्त स्वतन्त्र कर्ता यत्र क्रियाकारकसम्बन्धो वस्तुभूत स्यात्। तस्य स्वतन्त्रस्य कर्तुं क्रिया- व्यतिरिक्तस्य निपेत्स्यमानत्वात् । न चेद् व्यतिरिक्ता क्रिया कर्ता वा कुतस्स- म्बन्ध यस्य भावप्रत्ययेनाभिधानमिति भाव । यत्पुनरस्येति पाचकशब्दस्या'- स्याभिधेयमपाचके व्यवच्छिन्नमप्रतिक्षिप्तभेदान्तर वस्तुमात्रन्तदेव पाचक- 1Ji-shad-du-brdod-pa-sta-bu 2 Bstan-zin ·४ सामान्यचिन्ता यपा ज्ञायते मिया व्यतिरिक्ता न तत्समवायो वेति । तेनाऽन्यापोहविषये तद्वत्पज्ञोपवर्णनम् । प्रत्याख्यातं पृथक्त्वे हि स्याहोपो जातितद्वतोः ॥६६॥ तद्विशिष्टस्यार्थस्य शब्दरभिधानादन्यापोहेऽपि तद्वत्पक्षोदित प्रसग तुल्य स्थात् इति यदुक्त, तदपि अनेन प्रतिव्यूडम् । तत्र हि सव शब्दाभिधेय पाचकत्वेनाप्यभिधीयत इत्यध्याहार्य । तस्यैव प्रतिक्षिप्तभेदान्तर- स्याभिधानात्। न तु सम्बन्धोभिधीयते। तस्यासत्त्वात् । तदेव यथोक्त पाच- शब्दाभिधेय पाकराब्देनापीत्यपिशब्दात् । अपर व्यारयान । न वै पाकेनेति पाकाब्देनान्यापोह्वादिप क्षे अन्य एव व्यतिरिक्त क्रियाश्रयभूत पाचकोभिधीयते । यादृशो वर्ण्यते परेण (1)य क्रिया- कारकसम्बन्धस्याश्रय स्यात् । तस्यासिद्धत्वात् (1) किन्त्वपाचकच्यावृत्ति दानर- प्रतिक्षेपेणाभिधीयते। तदेवाह। यत्पुनरित्यादि। यदित्यपाचकव्यावृत्तिलक्षण प्रतिक्षिप्तभेदान्तरमभिधेय । अस्येति पाकदाब्दस्यानन्तरमेव दमित तदेव पान शब्दाभिधेयम्पाचकत्वशब्देनाप्यभिधीयते (1) न सम्बन्ध । तस्यानिसत्वात् । अप्रतिष्ठिरवस्तुबलायातरत एव मिथ्याविफल्पा ॥ कधम्पुनाम्यते क्रिया व्यतिरिक्ता नास्ति तत्समवायो वेत्चन आर। मधे. त्यादि । तत्समदायो नि त्रिपाकारवममवाय । यतश्च व्यावृत्तिवानिमनो- रभेदस्तेन वारणेनान्यापोपियो जातिमान् दादरभिधीयत इति (1) नद- 58' त्पभस्तन यो दोष मोन्यापोहेपि स्वादिनि तत्पक्षोपणन प्रत्यारपान । यस्मात् पृथकत्वे हि जातितहतोरयुगाम्पनाने स्यात् तद्वतक्षोदितो दोष । तविशिष्टस्येत्यन्यापोटविगिप्टस्यार्थस्य शग्दरभिधानात् तद्वत्पक्षोदित पनि तद्वत्तक्षेप उक्न । पचा पिर नामान्यमभिधाय तानि वर्तमान पदादान स्यात्तताच सरप्रवृत्तिनिमित्तभूतेन सामान्येन दोरम्प पदन्य व्यक्ति परस्परभेदानाक्षेपात नामानाधि रप - स्मात् । पग्विा च नाति रदन- वृत्तिरित्यादिको दोष त्येन व्यानिभिधाय नाति दनानोवानी न. रिति सर्व प्रसग स्यात्। तदपि तस्योपान। जनेनि मानिनन मनोरनन्दन्दन- निप्यूर प्रत्सागपात। पन्नात नहि करना। लग्न पादापति पत्तुभूत समयभागमायान्तिरे ति। नारामागे- नाभिधानास्पातन्मय । गरिमारनगाधिरमोपचारसोनिद्रह । सापोहा तु पानियानिमनोरंवामिनालापान- ·स्यात १५४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१९६६) गर्थान्तरमुपादाय प्रवृत्तस्य शब्दस्य स्वातंत्र्याभावादिदोषेण वाषा 440b अन्यस्माद् व्यावृत्तिहि व्यावृत्तात् नान्या' द्वयोरेकाभिधानादित्युक्तम् । कथमिदानी एकस्य व्यावृत्तस्य अन्याननुगमात् अन्यव्यावृत्ति सानान्यम् । तबुद्धी तथा प्रतिभासनात्। न वै किञ्चित् सामान्यम् । शव्वाश्रया बुद्धिरना- दिवासनासामर्थ्यात् धर्मानससृष्टानपि ससृजन्ती जायते। असदाकारप्रतिभास- वशेन सामान्य सामानाधिकरण' च व्यवस्थाप्यते। अर्थाना एकस्य भेवाभावात् । - वृत्तिस्ततो नास्त्यस्वातन्त्रा (न्त्र्या) दिदोप इत्याह । न चेत्यादि। अन्यस्माद् वस्तुनोर्या व्यावृत्ति. सा व्यावृत्तान्लान्या। द्वयोधर्ममिवाचिनो शब्दयोरेकस्य व्यावृत्तिभेदस्याभिधानादित्युक्तमनन्तरमेव । कथमित्यादि पर । इदानीमिति व्यावृत्तितद्वतोरैक्ये। एकस्य व्यावृत्तस्य स्वलक्षणस्याननुगमात् । अर्थान्तराससर्गात् । कथन्तस्य स्वलक्षणस्यात्मभूता व्यावृत्ति स्वलक्षणवदनन्वयिनी सामान्य स्यात् । नैव। दृष्टा च सामान्य। तबुद्धावित्यादिना सिद्धान्तवादी। सामान्यबुद्धौ विकल्पिकाया तथकाकारेण प्रतिभासनादेकाकार एव व्यावय॑तेनेनेति व्यावृत्ति । सामान्यमुच्यते। एतदाह (1) न व्यावृत्तेपु स्वलक्षणेष्वात्मभूता व्यावृत्तिरेका सामान्य केवल व्यावृत्त- स्वलक्षणानुभवोत्तरकालभावी विकल्प प्रकृत्या। एककार्येषु भावेप्वेकमाकार- मादर्शयन्निवोत्पद्यते। तद्विकल्पवशात् सामान्यमास्थीयते (1) नि सामान्येष्व- प्यनेन च साक्षाच्छन्दादिविपयो दर्शित । एतदेव स्फुटयन्नाह । न व किंचिदित्यादि । वस्तुभूतमित्यभिप्राय । कयन्तर्हि सामान्यसामानाधिकरण्यादिव्यवहार इत्याह। शब्देत्यादि। शब्द आश्रय सहका- रिकारणत्वेन यस्या सा विकल्पिका पुद्धिरनाविवासनासामर्थ्यात् । धर्मानससृ- ष्टानपि ससृजन्ती एकाकारानिव कुर्वाणा जायते। तस्या बुद्धेरेकाकारप्रतिभास- वशेन सामान्यं। धर्मद्वययुक्तकर्मिप्रतिभासवशेन सामानाधिकरण्य च व्यव- स्थाप्यते। अय च सामान्यादिव्यवहारोऽसद्व्यापि व्यवस्थाप्यते। कथमसदर्थ- 58b इत्याह । अर्थानामित्यादि। स्वलक्षणाना ससर्गाभावात् सामान्यव्यवहारोऽसदर्थ ।' एकस्य च स्वलक्षणस्य भेदाभावात् सामानाधिकरण्यव्यवहारोसदर्थ । ननु विस्पतयाऽय सर्वव्यवहार प्रवृत्त इति कथमन्यापोहविषय इत्यत आह । तस्य सर्वस्य सामान्यादिव्यवहारस्यार्या समाश्रय इत्यनेन सम्बन्ध । तत्कार्यन्तच्च- 1Cz1-mthun-pa-iid ·४ सामान्य चिना तस्य सर्वस्य च समाश्रय । तत्कार्यकारणतयाऽन्येभ्यो भिद्यमाना अर्या भवन्ति समाधय । शब्दोऽपि अनिष्टाद् व्यावृत्ते प्रवर्तयत्यतोऽन्यापोहविषय उक्त.। तत्र अनपेक्षितबाहार्यतत्त्वो बुद्धिप्रतिभात पशाद् एकोऽनेकव्यावृत्त । शब्दतदनुभवाहितवासनाप्रबोधजन्मिभिर्विकल्प अध्यवसिततद्भावार्थं विषयी. कारणमनरूप येपान्तेपाम्भावस्तया। करणभूतया । अन्येभ्य इत्यततार्यकारणेभ्यो भिद्यमाना अर्था सर्वस्य सामान्या दिव्यवहारस्थाश्रयो भवन्त्यत कारणाद् अन्या- पोहविषय उक्त (1) न त्वन्यापोहस्तन प्रतिभासते वाह्यस्यवदाताम्य विधि- रूपतया प्रतिभासनात् । यस्माच्च निश्चयप्रयुक्त पुरुपमनिष्टपरिहारेणानिष्टाद व्यावृत्ते स्पलक्षणे प्रवर्तयत्यतोपि कारणाद् अन्यापोह विषय उक्तो न तु प्रतिभा- सापेक्षो विधे प्रतिभासनात् । तेन यदुच्यते भट्टो द्योत का राभ्या (1) गोराब्दस्या निम्भावाभाव । यदि भावो कि गौरथागौ । यदि गोास्ति विवाद । अथागौगोगदम्यागौर रति पतिराब्दकोशल। अधाभावस्तदयुक्त । न हि गोराब्दप्रयणादभावे प्रेप्य- मप्रतिपत्ति । सान्दार्थच प्रतिपत्त्या प्रतीयते न च गोशदादभाद वनिप्रतिरदाने तथागौन भवतीत्ययमपोह वि गोविषयोपागोविषय । यदि गोपिय पप गोचिवाभाव । अधागोविषय (1) कथमन्यविपया अपोहराद् अन्यत्र प्रतिपनि । न हि खदिरेच्छिद्यमाने पलाशेचिदा भवति। उमा गोगदि प्रतियोगौन भवतीति । फेन गोरगोत्व प्रस्पन पत्प्रतिनिध्यत पति (1) अपास्त (1) गोविषयत्वाद् गोरामदम्ब देवल कल्पितविपत्माद् विवाद । पपा वा गोप्रतिषेधोऽनत्यपि समारोपे तपोत प्रागिति पत्तिचिदेग्न् ।' तम्मात् पितमेत धिरेव पदार्थ इति ।। एतदेव दर्शयन्नाट। तत्रेयादि। अनपेक्षित वरपेश वाहनत्व पन बिन दभिप्रतिभासिता पर्मियम तपोर । सुदिप्रतिभासपादेको साइत इति । अनेकम्माद् व्यावृत्तस्पान्य धमि दिन दुने निगनन् । बनेगे धर्मी अनेसात्तो सपन्यापते। पानाम्ना जानवर का - तयो धर्मभेला पत्पन्न निभाय । म रोपनीय! ना. तपिकनिभाननाय मि तमगार। पदणबागे पिरनिभान पपिनियते। को निपल सिमताद । IC . .. 21.:-- ·१५६ प्रमाणवात्तिामवृत्तिटी (१।६६) क्रियते। तमेव च धर्ममिणाव व्यवहार परस्पर तत्वान्पत्ता भ्गामाम्पत्या- विति प्रतन्यते। न हि धमिणो धर्मोऽन्यः । अनर्यालराभिधानात्। नापि स एय। तमा. चिनामिव धर्मयाचिनामपि व्ययच्छेदान्तराशेप प्रगगात् । तथा तेप्टाप्रत्या- यनात सकेतभेदाफरणम् । अवाग्यरय धर्मर्धामणो समा। यस्तुनि स्वलक्षणे सामान्य लक्षण अयाच्य, अवियमानत्वात् । न केवळ गदैविकरपैरपि विषयोफियत इत्याह। तदनुभयेन्यादि। तम्य तस्य स्वलक्षणस्यानुभवस्तदनुभयस्तेनाहिता यासना शक्तिस्तस्या प्रबोध कार्योत्पादानुगण्यन्ततो जन्म येपा कि पानान्तविषयोक्रिया इति सम्बन्ध । कि विशिष्टरध्यवसिततभावा । अध्यवसितम्तभावो बात्यभावो यस्मिन् विकल्पप्रतिभासे सोध्यसविततद्भाव एव भूतोों विषयो येपाम्विल्पानान्त तथा। दृश्यविकल्पाबेकीकृत्य प्रवृत्तेरिति यावत् । 59a अध्यवसित'तद्भावार्य इति' पाठान्तरन्तदाध्यवसिततद्भावश्चासावयं- श्चेति कर्मधारय । एकोप्यनेकव्यावृत्तोध्यवसिततद्भावार्थ इति मम्बन्ध । तस्माद् बुद्धिप्रतिभासवशात्। सामान्यादिव्यवहार । तत्रय च बुद्धिप्रतिभासे- ऽयमिति भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपलक्षणे। व्यवहियत इति व्यवहार कर्म- साधन । धर्मधर्मिणावेव व्यवहार । एतदुक्तम्भवति (1) बुद्धिप्रतिभासे यो धर्मधर्मिणो व्यवस्थाप्यते। तो परस्परन्तत्त्वान्यत्वाभ्यामवाच्यादिति प्रतन्यते (1) परमार्थतस्तेन पारमाथि धर्ममितत्त्वान्यत्वपक्षे यो दोष प्रमाणान्तरादिवयथ्यं स्वातन्त्र्यादिलक्षण उक्त स इह न भवतीत्युक्तम्भवति । तत्त्वान्यत्वपक्षयोःपान्तरमप्याह। न हीत्यादि। धर्मिण सकाशान्नान्यो- धर्म । किनारणम् (1) अनर्थान्तराभिधानात् । धर्ममिशब्दाभ्यामकस्मादेव व्यवच्छिन्नस्याभिधानात् । नापि य एव धर्मी स एव धर्म । कस्मात् । तद्वाचिना- मिव । धर्मिवाचिनामिव शब्दाना। धर्मवाचिनामपि व्यवच्छेदान्तराक्षेपप्रस- गात्। तथा चेष्टाप्रत्यायनात्। धर्मशब्देनेप्टस्य प्रतिक्षिप्तभेदान्तरस्य भेदस्या- प्रत्यायनात् । सकेतभेदाकरण । प्रतिक्षिप्तभेदान्तर व्यवच्छेद प्रत्याय यति धर्मशब्द इत्यस्य सकेतभेदस्याकरण। एतदनन्तरोक्तन्तत्त्वान्यत्त्वाभ्यामवाच्यत्व धर्मधर्मिणो शब्दार्थे बुद्धिप्रतिभासिन्यर्थे उक्त। वस्तुनीति वाह्यस्वलक्षणे । अविद्यमानत्वावेव तत्त्वान्यत्त्वाभ्यामवाच्य यथाप्रतिभासन्तु शब्दादिविषयो व्यव- स्थाप्यते।

·४ सामान्य चिन्ता गनु च धर्मसिंगोरभेदे भेदे च षष्ठपादिविभक्तिर्दष्टा तन बहुषु धर्मेषु दृष्टो वचनभेद एकस्मिन् मिणि' न युक्त। 411 उक्तमत्र। न वै शब्दाना स्वभावायत्ततेति । अपि च। येषा वस्तुवशा वाचो न विवज्ञापराभयाः। षष्ठीवचनभेदादि चोद्य तान प्रति युक्तिमत् ॥६॥ यदि एते क्वचिद् प्रणिनोषिता वस्तुपतिबन्धात् धूमादिवत् न हि पुरुषनियो- क्तु पायंते । तवा कर षष्ठचादय इत्युपालम्भ स्यात् ।। यदा पुन । यद्यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर्विनियम्यते । अनपेक्षितवाशार्थन्तत्तथा वाचक वचः ॥८॥ ननु चेत्यादि पर । दृष्टा पपोोप्पलब्धा। गोर्गोत्वमिति षष्ठी। आदि- शब्दाद् गवि बावस्थित गोत्व। गोपेन निमित्तेन गवि गोरान्दो वर्तत इत्यादि विभक्तिपरिग्रह । गोवद्रव्यत्वादीना च धर्माणा बहुत्वात् । तन बहुषु धर्मेषु । गोत्वद्रव्यत्वपार्थिवत्वानीति दृष्टो यो वचनभेद तन स्माद् (1) धर्मर्मिणोर- भेदे पारमाधिकभेदाभावे धर्माणा च परस्पररम् (1) उक्तमोति सितान्तवादी। न वै शबाना काचिद् विषयत्वभावायत्ता वृत्तिरित्लादिनोत्तत्वात् ॥ भूयश्चाधिकार्थविधानेन प्रतिपादयितुमाह । अपि चेत्यादि । येषा वादिना वस्तुदशा वाचो पस्त्वापत्ता । न विवक्षापराधया। विवक्षेप पर पधान- माध्यो पासा पानान्ता विवक्षापराधया षष्ठी न स्याद् वचनभेदाददान न सरित्व पाठीवतनभेदादिषु चोद पाठीवचनभेदादि चोध । आदिशब्दात् । गोर्भावो गोत्वमित्यादि । त हितप्रत्ययाभाषचोय । तान् पस्तुपादिन प्रति। पक्तिमत्। एते शब्दा' पप्ठ्यादप क्वचिदिति पस्त्वभेदेपि प्रपिनोविता प्रणेतु- मिष्टा । वस्तुप्रतिबन्धात् । वस्त्वायत्तत्वात् । धूनादिवत् । न ह्या नातिदक्षो धूमो वहिप्रत्यापनसमर्पस्तपरीपेन लप्रलापने नियोक्नु पाते। तदा पम्प्रतिवरचे शब्दानामयमुपालम्भ स्पारनति बनिरके क्यं पाठपादय नि । एतदेव नास्तीत्वार । यदा पुनरित्यादि। पद पनो यथा न प्रसारण भेदम्या- भेदत्व वा पतिपादनाद। कि विशिष्टम्नपेक्षिकाहार्द वाचस्पेन पेज वात- 59b ·प्रमाणवात्तिास्ववृत्तिटीका (१।६८) नहित्यतिरेके पाठी' 'बाहुल्ये कर्ना दि' रित्येवमादि । एतदपि पुरुषाभिप्राय- निरपेक्ष बस्नुमविधिमाग न स्वय प्रवृत्तम्। ते तु तत्र तथा प्रयुञ्जत इति तत नया प्रीतिभंगति। एमन्यनामपि ते फयचिद् प्रयुक्तास्तथैव प्रतीतिहेतवो भानि। 17 पुरपायनवृत्तीना अवस्तुमवशिना विकल्पप्रबोधहेतूभूताना शब्दाना पपाभ्याग यान्पर प्रतिनिन्ना। ताशाद् वस्तुव्यवस्थान जाड्यख्यापनमेव धर्मधादिप श्यावृतियेन तयातव्ययस्या शब्वा न पुनर्वास्तवादेवति भिरियाने। तनयति तदचन यथायोग वाचा । काटे। (1) न होत्यादि । व्यतिरेके बस्तुभेदे गति षष्ठीविभक्ति हुत्ये यो पटापन्यया भरनीति व या क र णा ना व्यवस्थानमेतदपि पुरणाभिमापनिरपेक्षम्यग्नुपविधिमात्रेण न स्य प्रवृतं । मकेतवलेनैव प्रवृत्तमिति STR7। ते तु तयेत्यादि । ने तु वैयाकरणादयस्ता व्यतिरेके बाहुल्ये भ। पाली बहुपचन च यथागोन प्रयुज्जत इति टत्वा तत पाठ्यादेस्तया अगादिप्रतीतिर न्यामपि भवनि । नयाभूतव्यवहारोपलम्भात् । माग बबन व्यनिगवाह ये च पयादीना नियम । एवमन्ययापीति । यरिंगे गावं च वस्तुन कुन क्यानित्यवादीना कचिदिति नागावा पर्म पमिणो दमपादाय । तात्यादिषु व्यावृनि- नावादार । ययात्रम पाटी बह्मनादयम्ने प्रयोस्तृमि प्रसमानदेव या प्रतीनिनवो भवन्ति । तयंवमिन्द्रामानिवन्धनत्ये गब्दाना लिने । पाणवनदनीनदिमावान प्रवनग्यम्नुमन्दगिना शन्देन्य ययान्याम गम्त या गोताभ्यागम्तया विरप- - - تیسم و تست مفسسته به جنس ا سمع منسٹبلزلط للسلعا لعملا۔ شست سئ منها مستغلط عل السابلي للطاطا عطاني لعللغط من تم طه و عدة تمت مشغور مطلة عطشططا لز۔ لیست مرسيلا يلايت ترلوسط نشيط لا غلیط ملطط لاسز۔ ومشيت شيء غينتشلسٹ شغاله وماتغلط ط طلع ا ملت شد تطلغرنظر من مٹولا E پنل مرغمة عل- مست مست مست مشتقسمنه عشرین سند ا ط ططططن۔ حمد بن موسی بن شمينتفية من بعد مٹیسٹ شاتلیه : مستمرة تلو ا عل لعنا۔ * ·४ सामान्यचिन्ता कुत एतत् । तथा व्यवहारायोगात् ।। न हि धर्मर्मिणो भेदे तद् रूपत्वे च शब्दाना यथावस्तु प्रवृत्ती सामान्य- तत्सम्बन्धसामानाधिकरण्य'विदोपदिशेयभावा युज्यन्त इति वक्ष्याम । यस्य शब्दप्रवृत्तिभेद सर्वत्र वस्तुकृत एवेष्ट । तस्य- दाराः पएणगरीत्यादौ भेदाभेदव्यवस्थिते । खस्य स्वभावः खत्व चेत्यत्र वा कि निवन्धन ।।६९।। पदा एकत्या अपि स्निय दारा एकरया अपि बालुकाया सिकता इति पद- 4415 योगादिति । व्यवहारविषययोधमधामणोग्निवे व्यतिरेये। धर्माणा न परम्पर परपरमार्थतो भेदे सामान्यादिबवहारयोगात् । एतदेवरहणकवाय न होत्यादिना व्यानाटे। सवारविषयोधर्ममियो- पस्तुत्दे परस्पर तत्त्वमन्मत्व वान्युपगन्तय वस्तुत प्रसारानभानाति (.1 यमुपन्दन । भेदे तत्त्वर पत्वं चेति पक्षल्यपि दोषोभारमार्थमन्नमा परेर रेफवस्तुभेदादिति भेदपक्षेऽवलम्बिते तत्त्वपक्षोपन्यानो न पारनरप पात्। तत्सम्बर नि सामान्यतानो सम्बन्ध । समानाम्वा यथावस्तु प्रदत्तामा गम्यमानाया सामान्यादयो युज्यन्ते। एतच्चान्तरमेव साधाम । पा मिति दस्तूनाममातमत्वादिल शब्दप्रवृत्तिभेदमयन वापरायोग भेद ! दारा शब्दो नित्यदा पचनान वियते। पार दारा ति पदराला भेदष्यस्पिो । पपरोति दानपात- भिपानादभेदपस्थिते गिदिन्धन (1) वाह-वतिषिः । आदिमा प्रागमारेलादी पारमारियते । तरय सभार पद दिन त्यिक परिपाटमा पिलिया। तमिल स्वभाव परप पापप गिनी - हिरभाव पनि भानाम: रिजा प्रसोरयामा को गिनाया नया वास मानित। । । समिति बनाने -------- --

·No text on this page.

·४ सामान्य चिन्ता १५४ कुत एतत् । तथा व्यवहारायोगात् ॥ न हि धर्मधर्मिणो भेदे तद् रूपत्वे च शब्दाना यथावस्तु प्रवृत्ती मामान्य- तत्सम्बन्धमामानाधिकरण्य' विशेषविशेष्यभावा युज्यन्त इति वक्ष्याम । यस्य शब्दप्रवृत्तिभेद सर्वत्र वस्तुकृत एवेष्ट । तस्य- 441 दाराः पएणगरीत्यादौ भेदाभेदव्यवस्थितेः । खस्य स्वभावः खत्व चेत्यत्र वा कि निवन्धन ॥१९॥ यदा एकत्या अपि स्तिय दारा एकस्या अपि वालुकाया सिकता इति व्यव- योगादिति। व्यवहारविषययोधमधामणोम्निवे व्यतिरेवे। धर्माणा च परस्पर परपरमार्थतो भेदे मामान्यादिव्यवहारायोगात् । एतदेवाहणकावाक्य न हीत्यादिना व्यानप्टे। बवहारविषययोधमधामणो- पंस्तुत्ये परसर' तत्त्वमन्यत्व वाभ्युपगन्तव्य वस्तुन प्रचारानगभावादिति 6.. यमपन्यस्त । भेदे तत्त्वर पत्वे चेति पधातयेपि दोषोभापनार्थमन्पधा परेण पति- रेफरन्तुभेदादिति भेदपक्षेऽवम्बिते तत्त्वपक्षोपन्यासो न प्रकरणानरुप स्वात् । तत्सन्दरति सामान्यतानो सम्बन्ध । शब्दानाम्वा यथावस्तु प्रदत्ताभ्या- गम्यमानाया सामान्यादयो चुज्यन्ते। एतच्चान्तरमेव वश्याम । वस्तुर मिति दस्तूनामजानेवत्वादिष शब्दप्रवृत्तिभेदममवचन पपनादीना प्रनि- भेद। दारा राको नित्पादचात पुल्जियते। पापदंशोषिपदी दारा इति सबस्तदा भेदव्यवस्पिते । पपारीति बनानगरापानचन्न- भिधानादभेदप्यपरिपते विनियमन (।) दानेदविचित् । आदिगदानाला प्रासादमाटेपानी भेदाभेदप्यपरिपते । खत्म भाव खत्व नि खन्य समान त्व तिरेग्पाच्या किसिन्धन। जय तत्त्वमिन्यन्नोरोन पिदि सन्द स्वभाव स्पस्य पाापन्य सलामियर लिम्वर्गापन नास्ति। हिस्वभाव पस्मिन्न भवप्रय हि भादाम । चन्दानप्रमा विचित् प्रपोगरवारेण निराप्रपार । ས' སེས ༣ པ་པ༤པས། འ1 པ ར བ ས मामिति अन्य र पनि ཙགྷ པཎཡ, ༣ ༤ པཱཧཱསམཀསམསས：; གཡས་པས་ न - ·محمد محمد مشهور سه مو سم مسحه ممه می دهد مس * : معهد . شما ! رده بندی عی، دسر ها میز بر بد د دي ، لا بل 14 { 1 - , مهندس : ملزمر = م مه لمن لم نندال می په Iratis جی ۲ مهدیشه مله ده مت شمالا مالبطنز) مزمار يا ال لا لالی ۔ م - بل} من مد - شيلا۔ مشاعل للظرطل أو ، ره مها محمد ملا لٹكر المسيلة : } . لا تنزه الغالط مل) للمعلايل غلط .4 مسار الله له البلد شللغاز المخفي 42 ال لي يا ليل المال بل لقتل تلالباطل . م مه م و ، د ده مسمله للمشاتل المللللللملا۔ دی. که وامد مار غدا لستته، بلال العالم } مد ممد ۔ بط ، لحمه من : محمد ملنلعليا {غانستان نا ، لعلنا لمنللقطا زه همه شما = اهل حدا فاميليلا لنلله لا المياط يأمین۔ قهدهم للسل مدمللملاردا بللللللط ط طائر همه هسه مرغ بامزي دلة ، نلتالhe i وناطيل بالبنك من همه مره ، مماسمر مشفشف، (ن) علمنا عطا فعلا طدطثلة به ما نسمة ملسا طل پلار ملليلتلميرعلا غلط ، بلا مستسلم بيسننلنيل (3:18) ·४ सामान्य चिन्ता १६१ न सयोग । प्रासाद स्वयमेव सयोगस्वभाव परेणामयोगाच्च। तत एव संरवा- भाव , तत्सयोगेन पुरुषकच विशिष्टा नत्ता हि नगरमिति चेत्, स्मित्या निरतिशयाया' विशेषणम् । सत्तायाचकत्वात् । नगरबहत्त्वेऽपि नगराणोनि बहुवचन न स्यात् । द्वयस्थ परस्परसहिततेति चेत् । अनुपकार्योपकारयो वस्तुत्व नगरस्यासिद्ध भयो गम्य गुणपदार्थत्वादित्यत आत् । न नयोग यादि। न सयोगस्वभावन्नगर। तथा काठेप्टकादीनाम्निजातीयाना कादियानाम्मान प्रासादोपि न द्रव्यात्मक लिन्नु सयोगस्वभाव प्यो (1) भयोगच गुणो निशान गणा ति कुत पानादस्य मयोगो येन नन्नयोगात्मन नगर यात्। एतदेवार। प्रासादस्पेत्यादि। परेणे हातणागयोगार, नगर। चकारेणानन्तरनिर्दिष्टात् प्रामादागीना निमि नयोगो नगरमित्येतत् नमुत्तीयते । तदेव प्रासादादीनामभयण को । नगरस्य मयोगस्पभापता निररता। प्रासादादीना या मरया तदारमा नगरम्भदिपतीनि ! सरयाभाव ति। गन्मात् मयोगात्मपपामापरता म का सरवाया अभावो मिाणत्वाद् गणात।। नमा ि E!!. नयोगान तल योग । प्रातादात्मय रायो । तत्सदोगेन पर, चा सत्ता ना नगरमिति चेत् । किमरया सत्ताया एका पाया दिदोपण। नानापुरपाया- स्वात्। तस्मात् सत्ता पिणा। बरला करार . प्रा । सत्तापाइपयामि, गरम परमपरायण पासादातर सारे प्रसे गरमाग। का परपरतता शामिति । प्रागवावीना परो RTE परतात " .. 1 ܐ ܝ ;' TET .

·प्रमाणवात्तिास्ववृतिटीका (११६६) २ मस्बियन'चेन एरभनन्य बहुत्वं कयं भवति, शक्तिभेदादिति चेत् । सर्वत्र तामिला। (एव) यत्नश्च व्ययं स्यात् । यस्त्वभेदाद् - नामिति । इहापि स्यात् । तस्माद् अयं नियमो निर्वस्तुक. formनो इलागानन्य एपापयति । इजलाम्गानन्य रयापयति। पण्णगरीति कथ बहुपु TRIfनगगये। फिक्त् ि। कुतस्तेषा समाहार एव । प्रासावपुरुषा- far'न, अनाम्मात् । तेषा समस्ताना विश्लिष्टाना द्रव्य असयोगाच्च । . पोमाग द्वार। यहा यग्मिन् काले। यच्छब्दमन्ये पठन्ति यस्मा- ---, । सम्भवतीति दाग इत्यादि बहुवचनम्भवति । एकत्वादोवचनrari | पाया अपि प्रिय गिफताना च बह्म शवतयस्तत rfarin गामिनि । गवंनि यायावननमिष्टम्वृक्षा इत्यादी । मा। गम्य नाना शाक्तित्वात्। एवं गत्येकस्मिन्नेकवचन'. म्यान्। गमाग गतिमादे वस्त्वमेवात्। शरत्या- प्रापनपिप वृक्ष पट इत्यादायेकवचनमिति चेत् । नाम र "ग स्त्रिया यम्य दात् । यन एवन बरवगागा- ": । नम्मादय गन्दप्रनिनियमो निर्वस्तुको बाद्यवस्व- कि मनमाया मान्य शब्दप्रयोगे व्यापयति । महार प्रियामरा गुणात्मको बा। एकास्नि नत एक- '--:--.। न हि नगगण्येव तिचिदिति नगगवर्याबद्रव्यम्यानभ्युपगमान् महार मागणामाचा नवभिधीयन प्रिया- 'दान-पा। प्रामादत्यादि गृहादिगमुदाया fricा नादाना दारम्नानभ्यागगन् नग्नत्गमुदाय दमनना प्रागवारणपुरपाटीना ममदाया देता मन्टनाममयानान्त्र पारणानगरन्द्रव्य। - इजरायन। न प्रागादरम्प यादीना बन दगन्न्द्रय मन। ----- टीना नागिन गगनमामि या मा नायिका - - ET 1

·४ सामान्य निन्ता
१६१
न संयोग । प्रासाद स्वयमेव सपोगत्वभाव परेणासयोगाच्च। तत एव संचा
"भाव', तत्तयोगेन पुरुपश्च विशिष्टा सत्ता हि नगरमिति वेत. स्मिया
निरतियाया' विशेषणम् । सत्तायातकत्वात् । नगरबत्वेऽपि नगराणोति
बहुवचन न स्यात् । यस्य परस्परनहिततेति चेत् । अनुपकार्योपारयो ।
वस्तुत्व नगरस्थासि मयोगस्य गुणपदार्थत्यादिवत बार। ननयोग आदि।
न सपोस्वभावनगर। तथा काण्डप्टकादीनाम्बिजातीयाना सामना
प्रासादोपि न द्रात्मक किन्तु सयोगस्वभाव इष्यते (१) मयोगान गयो नि
गमा नि हुन नादस्य सयोगो येन नत्नयोगात्मा नाया।
एतदेवार। प्रासादस्पेत्यादि। परणे 'त्पतिरेणासयोगान न :-
नगर। चपारेपानन निर्दिष्टात् प्रानादाला मि
नयोगो नगरमित्येतत् समुच्चीयते। नदेव प्रागादादीनानुभवला :
नगरपनयोगस्नभावता निररना।
प्रासादादीना पा भरमा तदात्मा नाम्नदिपतीत नाr:
सरयाभाव ति। यस्मात् मयोगात्मक पानापात 17 MIT
मचाया अभावो निणिवाद् गणाना । मा; F का।
रापोरन तलपोन । पासालामा सयो । तत्समोगेन पर
पा सत्ता ना नगरमिति चेत् । दिममा सत्तामा एस्या
दापाया दिदोपण।
नासा |
चार। गन्मार राता पिता परमा 7.
प्राय । सत्तापापवाद । मार
परस्पान्यापा] प्रा
.
नामिति -
1
का परमानना
शी

·१६० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।६६) हारनिवन्धन' येन एवभूतस्य बहुत्वं कयं भवति, शक्तिभेदादिति चेत्। सर्वत्र एकवचनविलोप.२ नानाशक्तित्वात् । (एव) यत्नश्च व्ययं स्यात्। वस्त्वभेदाद् अन्यत्र एकवचनमिति चेत् । इहापि स्यात्। तस्माद् अयं नियमो निर्वस्तुक क्रियमाण. शब्दप्रयोगे इच्छास्वातव्य स्थापयति। पण्णगरीति कय बहुप एकवचन स्यात् । न हि नगगण्येव किंचित् । कुतत्तेपा समाहार एव । प्रासादपुरुषा- दीना विजातीया ना अनारम्भात् । तेषा समस्ताना विश्लिप्टाना द्रव्य असंयोगाच्च । । यदेत्यादिना व्याचष्टे । यदा यस्मिन् काले। यच्छब्दमन्ये पठन्ति यस्मा- दित्यर्थ । येनवम्भवतीति दारा इत्यादि वहुवचनम्भवति । एकत्वादेकवचन- मेव प्राप्नोतीति भाव । एकस्या अपि स्त्रिय सिकताना च वढ्य शक्तयस्तत शक्तिभेदो वहुवचनकारणमिति। सर्वत्रेति यत्राप्येकवचनमिष्टम्वृक्ष इत्यादी। एकशक्तेरर्थस्याभावात् । सर्वस्य नाना शक्तित्वात्। एवं सत्येकस्मिन्नेकवचन'. मित्यय यत्नश्च व्यर्थ स्यात्। सत्यपि शक्तिभेदे वस्त्वभेदात्। शक्त्या- श्रयस्याभेदात्। अन्यत्रैकवचनविपयेथे वृक्ष पट इत्यादावेकवचनमिति चेत् । इहापि दारादावेकवचनमेकस्या स्त्रिया वस्त्वभेदात् । यत एव न वस्त्वशक्त्या- श्रयो वा शब्दप्रवृत्तिभेद । तस्मादय शब्दप्रवृत्तिनियमो निर्वस्तुको वाह्यवस्त्व- नाश्रय क्रियमाण. पुरुषेच्छाया स्वातन्त्र्य शब्दप्रयोगे ख्यापयति । षण्णा नगराणा समाहार क्रियात्मको गुणात्मको वा। एकोस्ति तत एक- वचनमिति चेदाह। न हि नगराण्येव किंचिदिति नगरावयविद्रव्यस्यानभ्युपगमात् -ob कुतस्तेपान्नगराणा समाहार क्रियात्मको गुणात्मको वा' यत एवमभिधीयेत क्रिया- गुणयोर्द्रव्याश्रितत्वात्। कि पुनद्रव्यमित्याह। प्रासादेत्यादि। गृहादिसमुदायो नगर। विजातीयाना च प्रासादीदाना द्रव्यारम्भानभ्युपगमात् कुतस्तत्समुदाय प्रासादादिसमुदायो नगर द्रव्य स्यात् । यावता प्रासादतोरणपुरुपादीना समुदायो नगरमिप्यते। तेषा प्रासादादीना समस्तानामसयोगाच्च कारणान्न गरन्द्रव्य । सयोगसहायाना द्रव्याणा द्रव्यारम्भकत्वमिप्यते। न प्रासादपुरुपकुड्यादीना विश्लिप्टाना सयोगोस्ति । येन प्रासादादिजन्य नगरन्द्रव्य स्यात् । स्यान्मत (1) यद्यपि साकल्येन प्रासादादीना नास्ति सयोगस्तथापि येपा तावत् प्रासादपुरुषादीना परस्पर सयोगस्तत्सयोगात्मक नगरम्भविष्यत्येवमपि 1 2 3]i-ltar Hdogs-par Nams-pa-yin-te Spyi-Ita-zig-rjas pa la yın te 5 Panini I 4 22

·४ सामान्य चिन्ना
न सयोग । प्रासाद स्वयमेव सयोगस्वभाव परेणासयोगाच्च। तत एव रचा-
"भाव, तत्सयोगेन पुरुपैश्च विशिष्टा सत्ता हि नगरमिति नेत्. स्मिन्या
निरतिशयाया विशेषणम् । सत्तायादकत्वात् । नगरवहन्बेपि नगराणोति
बहुवचन न स्यात् । यस्य परस्परनहिततेति चेत् । अनुपदार्योपचारयो ।
पस्तुत्व नगरस्यामिद्ध मयोगस्य गुणपर्यन्वादित्यत आत् । न नयोग यादि।
न सयोगस्वभावनगर। तथा पाठेप्टकादीनाम्बिजातीयाना गाना
प्रासादोपि न द्रात्मक विन्नु सयोगस्वभाव एपने (1) नयोग-चाणोनि
गुणा ति नुत प्रानादम्य सयोगो येन बत्नयोगात्मा नगर ।
एतदेवाह। प्रामादस्पेत्यादि। परेणेत्यर्थान्तरेणा योगाना :
चपारेणानन्नतिष्टिात् प्रानादादीना पिरिणाम न
नयोगो नगरमित्येतत् नमुच्चीयते। तदेव प्रानानादीगामुन्या :-
नगरम्य मयोगस्पभावता निरता।
प्रानानादीना पा सरया तदात्मक नागमदिष्पीति मारा
मरयाभाव त। परमात् मयोगात्मण पानावरत का
सरवाया भावो निर्गुणत्पाद पाना । नामानि गिरा।
नयोरच तल योग । पासाला सपोर--- । तत्समोन पर
पा सत्ता नगरमिति चेत् । दिमस्ता सत्तामा एप
गवाया दिदोषण। न पिाजावरमा !
वार। मान भत्ता तिरिसपत। "मलेर
प्रार । सत्तामायित्वानि :-
गरपपन्यासयामा पसामादि ।
नगरे ने पर
पा परसासरिता २" मम ।
प्रारी
.

·१६० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१६६) हारनिवन्धनं येन एवभूतस्य बहुत्व कयं भवति, शक्तिभेदादिति चेत् । सर्वत्र एकवचनविलोप. नानाशक्तित्वात् । (एव) यत्नश्च व्ययं स्यात्। वस्त्वभेदाद् अन्यत्र एकवचनमिति चेत् । इहापि स्यात् । तस्माद् अय नियमो निर्वस्तुक क्रियमाण शब्दप्रयोगे इच्छास्वातत्र्य रयापयति। पप्णगरीति कयं बहुप एकवचन स्यात् । न हि नगराण्येव किंचित् । कुतस्तेपा समाहार एव । प्रासादपुरुषा- दीना विजातीया नाअनारम्भात् । तेषा समस्ताना विश्लिष्टाना द्रव्यं असंयोगाच्च। यदेत्यादिना व्याचप्टे । यदा यस्मिन् काले। यच्छन्दमन्ये पठन्ति यस्मा- दित्यर्थ । येनैवम्भवतीति दारा इत्यादि बहुवचनम्भवति । एकत्वादेकवचन- मेव प्राप्नोतीति भाव । एकस्या अपि स्त्रिय सिकताना च बढ्य शक्तयस्तत शक्तिभेदो बहुवचनकारणमिति। सर्वत्रेति यत्राप्येकवचनमिष्टम्वृक्ष इत्यादी। एकशक्तेरर्थस्याभावात् । सर्वस्य नाना शक्तित्वात्। एव सत्येकस्मिन्नेकवचन'. मित्यय यत्नश्च व्यर्थ स्यात्। सत्यपि गक्तिभेद वस्त्वभेदात्। शक्त्या- श्रयस्याभेदात्। अन्यत्रैकवचनविपयेर्थे वृक्ष पट इत्यादावेकवचनमिति चेत् । इहापि दारादावेकवचनमेकस्या स्त्रिया वस्त्वभेदात् । यत एव न वस्त्वशक्त्या- श्रयो वा शब्दप्रवृत्तिभेद । तस्मादय शब्दप्रवृत्तिनियमो निर्वस्तुको बाह्यवस्त्व- नाश्रय क्रियमाण पुरुपेच्छाया. स्वातन्त्र्यं शब्दप्रयोगे त्यापयति । षण्णा नगराणा समाहार क्रियात्मको गुणात्मको वा। एकोस्ति तत एक- वचनमिति चेदाह। न हि नगराण्येव किंचिदिति नगरावयविद्रव्यस्यानभ्युपगमात् 5ob कुतस्तेपान्नगराणा समाहार क्रियात्मको गुणात्मको वा' यत एवमभिधीयेत क्रिया- गुणयोर्द्रव्याश्रितत्वात्। कि पुनर्द्रव्यमित्याह। प्रासादेत्यादि। नगर। विजातीयाना च प्रासादीदाना द्रव्यारम्भानभ्युपगमात् कुतस्तत्समुदाय प्रासादादिसमुदायो नगर द्रव्य स्यात् । यावता प्रासादतोरणपुरुपादीना समुदायो नगरमिष्यते। तेषा प्रासादादीना समस्तानामसयोगाच्च कारणान्नपारन्द्रव्य । सयोगसहायाना द्रव्याणा द्रव्यारम्भकत्वमिप्यते। न प्रासादपुरुपकुड्यादीना विश्लिप्टाना सयोगोस्ति । येन प्रासादादिजन्य नगरन्द्रव्य स्यात् । स्यान्मत (1) यद्यपि साकल्येन प्रासादादीना नास्ति सयोगस्तथापि येषा तावत् प्रासादपुरुपादीना परस्पर सयोगस्तत्सयोगात्मक नगरम्भविष्यत्येवमपि गृहादिसमुदायो 2 3 Ji-ltar 1 Hdogs-par Nams-pa-yin-te 4 Spyi-Ita-zig-rjas pa la yin te 5 Pānini i 4 22 ·४ मामान्यनिन्ना १६ पाली च न स्यात्, तत्र नामान्यम् । नापि विभुत्वादयो गुणा योच्यते । अर्थान्तरस्थ तल्यभाय त्यायोगात् । तेषा च निबनान्त- "गात्। तस्यापि अर्थान्तरम्पभावत्वतिमि नेत् अविप्रनग स्यात् । तपाः प्रतिपत्ति । एव पण्णा पदार्थाना पदपदार्थवर्गादिष्वपि गया । न हिना मानन्द T - न त्या मानोसतित्यिध्याहार । वन्य भाव "नि पप्पी नामिनि। न सामान्य परि सभानोति भागे । यो र': पठानपिना निवाया नात् । TR नाम मा- जिवन्धनपिनिगर। न ता गति। नाम (1) लपि पर दान नाकानगि। पिना गधा गत्यात् । नापि परममि भाप - (२) प्रत्ययाता पवार । चार THI गरमिट। नापि विभवायो गणा ति ' योनिमा, finादन पायो रकमा TITThe 1 पतिनविभागातारा । तपास निभायर प्रागात् । सार-18 : 7. बारावरगापो ।' रिमा -1 པས་ས་ T --- । - m -- ·१६२ प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीका (१६६) +42a सहायीभावः । पुरुषसयोगतत्तानां बहुत्वात् कय नगरमिति एकवचन स्यात् । तथाभूताना क्वचिदर्थे ऽभिन्ना शक्ति सा निमित्तमिति चेत् । न । शन्ते- वस्तुस्वरूपाव्यतिरेकात्। अय व्यतिरिक्ताया अपि अनुपकारोऽपारतत्र्यात् । भक्तेरपकारे वा गन्यु. पकारिण्या शक्तेरपि व्यतिरेकेऽनवस्थानात् अप्रतिपत्तिः । तदव्यतिरेके वा आद्याया प्रसंग इति यत्किञ्चिदेतत् । खम्य स्वभाव खत्यमिति व्यतिरेकाश्रया लक्षणश्च । न तावत्पूर्व सत्ताया अनाधेयातिगयत्वान् । नापि द्वितीयो यन्माद् यया मत्ता केवला नगरवुद्धिजनन प्रत्यसमा तथा प्रासादादिनहितापि मामर्थ्य वा केवलापि जनयेत्। यदि च द्वयस्य परम्परम्नहितता नगर। नदकमपि नगरमनेका- त्मक प्रामादाद्यात्मकत्वात् । तत पुरुषसयोगसत्तानाम्बहुत्वात् । नगरमित्येकवचन - स्यात् । मयोगशब्देन प्रासादात्मक सयोग उक्त । तथाभूतानामिनि परस्परमहिताना पुरुपसयोगसत्ताना क्वचिदर्थ इति नगरमिति विनाने । गन्दे च निप्पाये । अभिन्नका शक्तिरस्ति । सेत्यभिन्ना शक्तिनिमित्तमेक्वचनम्येति चेत् । न । कि कारण (1) शक्तेर्वस्तु स्वरूपाव्यतिरेकात् । पुरुषादिभ्यो वस्तुत्पेभ्योऽव्यतिरेकात् । तहदेवानेकत्वमिति कुतस्तदाश्रयमेकवचन । वस्तुस्वरूपाद् व्यतिरेके वा गत्ते- रभ्युपम्यमगाने पुरुषमयोगसत्ताभिरनुपकार्यस्य शक्तिरूपम्य पुरुषादिपारतन्त्र्यन्न स्यात् । ततश्च पुरुपादीना शक्तिरिति सम्बन्यो न स्यादिति भाव । अथ व्यतिरिक्ताया अपि शक्ने पुरुषादिपारतन्त्र्यमियर्थ पुस्पादिकृत उपकार इप्यते । तदा शक्तरुपकारे वा पुरुषादिकृते इप्यमाणे । यथा शक्त्या पुल्यादय प्रथम शक्तिमुपकुर्वते। तम्या प्रथमगक्त्युपकारिण्या अपि गते शक्तेयंतिरेके- नवस्था स्यादव्यतिरेके वा। आद्यायाम प्येकवचननिवन्धनत्वेनेप्टाया गन्नाव व्यतिरेकप्रसग । अव्यतिरेके चं वस्तुवदेव बाहुपमिति तदवस्यो बहुपु बहुवचन' प्रमग इति यत्किञ्चिदेतत् (1) शक्तिपरिकल्पने खस्य स्वभाव इति व्यतिरेकाश्रया पष्ठी न स्यात् । पप्ठीकारणत्वाद् भावप्रत्ययोप्यपचागत् पष्ठीगब्देनोक्न । तेनायमपगेर्य खत्वमिति व्यतिरेकाश्रया नद्धिनोत्पत्तिनं स्यादिति खस्य स्वभाव खत्वमित्यनया व्युत्पन्या भावप्रत्ययस्योत्पनयंतिरेवाश्रयत्व । अथवा यथायोग सम्बन्धो प्रन्यच्छदश्च नाय (1) सत्वमिति व्यतिरेकाश्रया । 1 Bam-po-gsum-pa = तृतीयमाह्निकम् De-ni-gy1-10 - Rtogs-pa-med. * Panini I 421 ·४ सामान्य चिन्ता १६३ पष्ठो च न स्यात्, न तत्र सामान्यम् । नापि विभुत्वादयो गुणा तपोच्यते । अन्तिरस्य तत्त्वभाव त्वायोगात्। तेषा च नि स्वभावत्व- पसगात्। तस्यापि अर्थान्तरस्वभावत्वतिमि चेत् अतिप्रसग स्यात् । तथाऽपि अप्रतिपत्ति । एव पण्णा पदार्थाना षट्पदार्थवर्गादिव पि वाच्या । न हि तत्र सामान्य - न स्यात् तस्तिोत्पत्तिरित्यध्याहार । सस्य स्वभाव इति पष्ठी न स्यादिति। न हि खराब्दवाच्याद् अर्थादर स्वभावोस्ति भावो वा। यो यथाक्रम व्यतिरेव- पष्ठचास्तद्धितस्य वा निबन्धन स्यात् । खत्व नाम सामान्यमस्ति तयतिरेक- निबन्धनमिति चेदाह । न तोत्यादि। एकात्मकत्वात् खम्ब नास्मिन् खत्वसामान्य (1) यद्यपि सत्व द्रव्यत्व चाफास्ति । तथापि न तत् तस्य स्वभाव । घटादि- साधारणत्वात् । नापि सत्त्वव्यत्वे सत्वमित्या भावप्रत्ययस्य निवन्धन ! तपो स (२) शब्द प्रत्ययाकारणत्यात् । स्वानुरुपज्ञानाभिधाननिबन्धनस्वभाषप्रत्ययस्य 6117 कारणमिष्ट । नापि विभुत्वादयो गुणा इति । आदिाब्दादेकत्वपरत्वादिपरिवह । तपोच्या ति सस्य स्वभाव इति। द्रव्यादर्थान्तरस्प पिभुत्वादेर्गणस्य तत्स्वभाष- वायोगाद् गकारास्वभावत्वायोगात् । न ह्यान्तरमर्थान्तरस्य स्वभावो पक्त । यदि न विभुत्पादय आवासस्वभावा । तदा तेषा च विभुत्पादीनानागमभापले निन्दनायलप्रसगात्। तथा हि यस्तेषा गुणस्वभाप सत्यानारामेद जात न चापरस्पनाचोन्तीति निस्दभाता यात्। तेषा च निस्वभावत्वे आरासन्ध व्यतिरिक्त स्वभावो न स्वामिति भाव । विभुत्लादेरप्पान्तरन्यभाषत्वमिति दाह । तत्यापीतादि । तस्येति विभुत्वादेरान्तर स्वना पोति विरह । अतिप्रता रति यत्तदर्थान्तर विभत्वादे सभापत्वेनेष्टन्नम्पाप्पालान्व- भावत्वेन भार। अन्यथा तस्यापि विभत्तातिरेतात् तदेव निबनाना स्वात् । तथा पापरापरस्पभापरिमापिनान्वन्मानास्पापि प्रतिनिम्न- भापमानापात् । गचस्वागत भगवस्याप्रतिपक्तितताएर व्यतिरेकानाच त्यभिप्रार। एप "प्रयाणामपिरोपसनवापाना 'पणा पापना वर्ग! सादि- साक्षात् प्रामारमारेलामो दाया। उपमति पतिरेले पायोति। न हि तन पट्पाप सामान्य सम्भवनि ! Tune kavita ·१६४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१६९) संख्या सयोगो वा सम्भवति । कथमिदानी भेदाभावे खस्य स्वभाव इति न पुन खमित्येव । खस्य अर्यान्तर- साधारणरूपापरामर्शेन खमिति शब्दप्रवृत्तिनिबन्धन रूपं, तथा जिज्ञासाया एव- मुच्यते। न तु सर्वच्यावृत्तरूपानाभिधानात् । न तदेव रूप बुद्धौ समप्यते। अतीन्द्रियत्वप्रसगात्। केवल अयमेवमभिप्राय शब्देन श्रोतरि विकल्पप्रतिबिम्बाध्यस्त अससृष्टतत्स्वभाव अर्पयति । यद्वर्गशब्देनोच्यते। द्रव्यगुणकर्मस्वेव सामान्याभ्युपगमात् । तथा सख्या संयोगो वा न सम्भवति तयोर्गुणपदार्थत्वेन द्रव्य एव भावात् । कथमित्यादि पर। इदानीमित्यर्थान्तरस्वभावानभ्युपगमे खशब्दवाच्यस्य भावशब्दवाच्यस्य चार्थस्यासत्यनिश्चये कथ स्वभाव इति भेदेन निर्देश । न पुन खमित्येव । भेदनिवन्धाभावादभेदेनैव निर्देशोन्याय्य इत्यर्थ । खस्येत्यादिना परिहरति! खस्येति खशब्दवाच्यस्यार्थस्यार्थान्तरस्येति पृथि- 5व्यादेर्यत्साधारण रूपमनुपात्तविशेपान्तरस्यापरामर्शन । त्यागेन। खशब्द- प्रवृत्तिनिबन्धन रूपमन्यद्रव्यासाधारण तथा जिज्ञासाया अवार्थान्तराससगि मेवमुच्यते खस्य स्वभाव इति । तथा खत्वमिति । यथा गम्येत खस्याय स्वभावो नान्यस्येति। अनेन भेदान्तरप्रतिक्षेपेणकव्यावृत्तरूपानभिधानादन्यदेव व्यतिरेकाभिधाननि- मित्त मुक्त। तेन घटस्याभाव इत्यादिव्यपदेश सिद्धो भवति । अन्ये पुनराहु । खस्य स्वभाव प्रतिपादयन् स्वभावशब्दो स्वभावव्यावृत्ति- मात्रेण प्रतिपादयति न तु स्वभावान्तराप्रतिक्षेपेण। खशब्दस्तु तमेव रूपान्तरा- प्रतिक्षेपण। तत स्वभावान्तरप्रतिक्षेपाप्रनिक्षेपलक्षणेन भेदलेशेन खस्याय स्वभाव 62 a ख (त्व) मिति भेदेन निर्दिश्यत इति तदेतन्नातिश्लिष्ट भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिपत्ते । अर्यान्तरसाधारणरूपापरामर्शन खशब्दप्रवृत्तिनिवन्धन रुपमेवमुच्यत इति ब्रुवता स्वलक्षणमेव वाच्यमुक्तमिति मत्वा परो ब्रूते इत्यादि। न तु सर्व इत्यादि । नेत्यादि सिद्धान्तवादी। यत् सर्वस्माद् व्यावृत्त स्वलक्षणात्मकन्तदेव रूपं शब्दोत्याया बुद्धौ शब्द समप्यते । नेति सम्बन्ध । कस्मात् तम्य स्वलक्षणस्यन्द्रिय- बुद्धाविव । शाब्दे विज्ञाने प्रत्यवभासने सत्यमतीन्द्रियत्वप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षत्वप्रस- गात् । किन्तर्हि शब्देन क्रियत इति चेदाह । केवलमित्यादि । अयमिति प्रतिपादक । दृश्यविकल्पयोरेकत्वाध्यवसायविप्रलब्धस्तथाभूतमसाधारणमर्थं प्रत्याययिप्यामीत्ये- वमभिप्राय शब्देन करणभूतेन श्रोतरि यो विकल्पस्तस्य प्रतिविम्बबाह्य तयाऽध्य- ·४ सामान्यचिन्ता १६५ 442b यदाह (1) "अदृष्टा हि' अर्थविकल्पमात्र" इति। नैव प्रतिपाचप्रतिपादकाभ्या स्वलक्षण प्रतिपन्न प्रतिपादित वा भवति । स्वर्गा- दिषवणेऽपि तदनुभविनामिव प्रतिभासाभेदः। प्रतिभासाभेदः। तस्मादय अप्रतिपचमानोऽपि भावस्वभावस्तथाभूत एव विकल्पप्रतिविम्बे तदध्यवसायो सन्तुष्यति । तथा- भूतत्वादेव शब्दार्थप्रतीते, तेनंतदेवमुच्यते (शब्द ।) स्वरुपमाहेति। न पुन स्वरूपप्रतिभासस्यैव विज्ञानस्य जननात्। कथमिवानी एकान्तव्यावृत्ताना भावाना सामान्यमिति; तेषा अससर्गाद् अन्यस्य चाभावाद् इति चेत् । उक्त फथ सामान्यमिति । अससृष्टाना एकेनाससर्ग । स एव तद्व्यतिरेकिणा स्तमाकारमर्पयति (1) कि भूतमससृष्टतत्त्वभाव। अगृहीतवस्तुरूप। आचार्य- दिना ग स्थाप्येतदभिमतमित्याह । यदाहेत्यादि। अदृष्टायें स्वर्गादिगो उच्चरितेयंविकल्पमात्र श्रोतुर्भदत्यध्यवसितवाद्यार्थस्वभागे विकल्पो भवति न तु बाधस्वरुपाहक। अनेन चा चायणा पि विध्यर्थ शब्दार्थोऽभिप्रेत रति दर्शयति। नव विकल्प- पति विम्बे शब्देन श्रोतरि जनिते प्रतिपायप्रतिपादकाभ्या पपासरय स्वलक्षण प्रतिपक्ष प्रतिपादित वा भवति । पदि हि शब्शन स्वरक्षण प्रतिपाद्यते। तदा स्वर्गादिशब्दवपि। तदनु. भविनामिव। स्वर्गादिपत्यक्षवेदिनामिव प्रतिभासाभेद स्यात् । धोतरपि स्वर्गादिस्पलक्षणाकारप्रतिपत्ति स्यात् । मतच न शब्दात् स्वल्क्षणप्रतिपत्तिस्त- स्मादय सोता रादादप्रतिपद्यमानोपि भावस्वभावस्तधाभूत एवासमृष्टवन्तुम्बभाव एव विफल्पप्रतिबिम्बे तदध्यदसायी स्वलक्षणाध्यवसाची स्वरक्षणमेव मया पति- पन्नमिति सन्तुष्पति (1) जि कारण (1) तथा भूतत्वादेव । परभणम्पारंप- ध्यवासितस्वरक्षणरूपत्वादेय पदापतिपत्ते । मरक्षपापमान शब्दार्यत्य प्रतीतिस्ते नंतदेवमुच्यते इन स्परपमाहेति । अन्तिममापार- रुपापरामान सरावपत्तिनिद ध नातारण स्पच्चत इति वचनात् । न पुन' स्वरुपप्रतिभातत्व विज्ञानत्य सनात् । तस्मात् स्पितमेतद् विध्यर्थ गददार्थोपीलात् परम्नाद् भेद नि। कथमित्यादि पर । एकान्तप्यावृत्त व पामिनि पित् । तेषाम्नानाना- मससदस्यस्प चेति भावेभ्यो तिग्वितन्य सामान्यन्य । उक्तमिति सिद्धान्तपादरी । कीदृशमुफ्तमिवार । असंतृप्टाना पत्तियाग- पतरच ·१६६ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११७२) समानतेत्युक्तम् ॥ अपि च। (पररूपं स्वरूपेण यया संत्रियते धिया। एकार्थप्रतिभासिन्या भावानाश्रित्य भेदिनः) ॥७०|| तया संवृतनानार्थाः सवृत्या भेदिनः स्वयम् । अमेदिन इवाभान्ति भावा रूपेण केनचित् ॥७१।। तस्या अभिप्रायवशात् सामान्य सत् प्रकीर्तितम् । (तदसत्परमार्थेन यथा संकल्पित तथा) ॥७२॥ . नामेकेन विजातीयेनासंसर्गः। यथा गोव्यक्तीनामेकेनागोस्वभावेनाससर्ग स एवाससर्ग । तद्वयतिरेकिणान्तस्मादगोस्वभावाद् व्यावृत्ताना गोभेदाना समानता 62b गोत्व। एवमन्यदपि सामान्य बोद्धव्य ।' एतदुक्तम्भवति । समानामिति कर्तरि षष्ठी तेन समानानाम्भाव सामान्य- मिति विजातीयव्यावृत्ता समानाकारोत्पन्ना भावा सामान्यमित्यर्थ । अस्यैव च सामान्यस्य लिङ्गत्व लिङ्गित्वन्तत्सम्बन्धश्च वस्तुत्वात्। अर्थक्रियाकारि- त्वाच्च प्रवृत्तिविषयत्व विकल्पविषयत्व च यथाऽध्यवसाय न तु ज्ञानाकारस्य । एतद्विपरीतत्वात् ॥ तदेव समारोपपक्षे परोक्ष दूपणम्परिहत्यान्यव्यावृत्तिपक्षे परोक्ष दूपणमन्य- व्यावृत्त्यनभ्युपगमादेव निरस्यान्यव्यावृत्ता एव भावा एकत्वेनाव्यवसीयमाना सामान्यमिति च प्रतिपाद्य बुद्धयाकारेपि सामान्ये परोक्त दूषणमपनेतुमाह। अपि चेत्यादि। भावानाश्रित्य भेदिन इति व्यावृत्तानि स्वलक्षणम्वाश्रित्य धीरेकार्य- प्रतिभासिन्युत्पद्यते । यया स्वरूपेण स्वाकारेणैकेन रूपेण । पररूप। परस्परव्यावृत्त वलक्षण सम्बियते प्रच्छाद्यते। दिति ।धि। किम्विशिष्टया या (1) सवृत्या। सवियतेऽनया स्वलक्षणमिति कृत्वा । सम्वृतनानार्था ( ) स्थगितनानार्था स्वयम्भैदिनोपि केनचिद रूपेण विजातीयव्यावृत्त्युपकल्पितेन गोत्वादिरूपेणा- भेदिन इवाभान्ति ससृप्ट इव । तेन (1) "बुद्ध्या कारश्च बुद्धिस्थो नार्थबुड्यन्तरानुग । नाभिप्रेतार्यकारीच सोपि वाच्यो न तत्वत" इत्यादि निरस्त ।। तस्माद् बुद्धरभिप्रायवशात् । एकाकाराध्यारोपवशात् सामान्यस केस्न- प्रकीर्तित। वुयारोपित एवाकार सामान्यमुक्तमिति यावत् । यया तया संक- - ·४ सामान्य चिन्ता १६७ बुद्धिर्विकल्पिका तदन्यव्यतिरेकिणो भावानाश्रित्य उत्पन्ना" स्ववासना- ल्पितमारोपित तथा तत् सामान्यमसत् परमार्थेन । ननु यद्यभिन्न पतिभासोऽभ्युपगम्य ते कथ सामान्यमसदित्युच्यते। न (1) व्यक्तिभ्यो भिन्नस्याभिमतस्याभेदेन प्रतिभासनात् । सर्वात्मना चाभेदे व्यक्तिवद- मन्वयादनुगतस्य प्रतीति न्तिरेव । भेदाभेदे च तवोभयरूपतया प्रतिभास स्यात् (1) न चयन पत्यये यदैव गौरिति प्रतिभास तदैव तत्र गोत्वमस्येति प्रतिभास । अथ स्याद् (1) यदननुगमे यत्यानुगमस्तत्ततो भिन्न यथा नीलादनील । शावलेवाननगमे च गोत्वस्यानुगमो बक्त्यन्तरे (1) तस्मात् ततो भिन्न शावलेया- भिन्नगोत्वगाहकन्तर्हि प्रत्यक्ष भ्रान्त स्याद् भिन्नत्यान्यप्रमाणगृहीतस्याभेदेन रहणात् । न चैकस्य येनैव रुपेण भेदस्तेनैवाभेदो विरोधात् । नापि वस्तूना विशेष- रूपतया भेद । सामान्यरूपतयाऽभेद । एव हि विशेषाणामेकदेशादित्व स्यान्न च स्यात् । सामान्य विशेषयोश्च प्रतिभासभेदो न स्यात् सर्वात्मनाऽभिन्नत्वाद् । भेदे वानुगतव्यावृत्तरुपयो परस्परासश्लेषेणैकान्तभिन्नत्वप्रसङ्गात् । यदि च प्रतिव्यत्ति तदभिन्नन्तदैक सामान्यमस्तीति कुत । न च तव प्रथम- व्यक्तिदर्शनेऽगृहीतमपि द्वितीयादिव्यक्तौ स एवायमिति प्रतीतेरेक' सामान्य- 63. मस्तीति युक्त (1) स ति स्मरणारास्यानुभूतसामान्यविषयाभावेनोत्पत्त्यसम्भ- वात् । ततश्च यथा प्रथमव्यक्तो न गृहीतन्तथा द्वितीयादिव्यक्तावपि प्रत्येक गृहीत- मिति कप स एवायमिति ज्ञानस्योत्पत्ति स्यात् । न च स इति स्मरणान्यथानु- पपत्त्या प्रथमव्यक्तौ निर्विकल्पकेनान्येन वा ज्ञानेन सामान्यग्रहणकल्पना युक्ताऽ- नुगतस्पप्रतिभासाभावात् । नापि धर्मरूपतया तनास्य ग्रहण युक्तमनुगतैक- रूपत्वात् सामान्यस्य । नापि पूर्वापरव्यक्तिसम्बन्धितयास्य प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेण गणमिति शक्यते वक्त् । इदमेवेत्येव प्रत्यक्षस्योत्पत्तिप्रनगात् । पूर्वव्यक्तेरस- न्निहितत्वाच्च सन्निहितार्थनिश्चयलक्षण च प्रत्यक्षमिष्यते। तस्मादगोव्यावृत्तकविशेपानुभवपूर्वक मन्यस्मिन्नगोव्यावृत्तेऽनुभूयमाने सति स एवायमित्येकाकारस्य भान्तस्य प्रत्ययस्य वासनासामध्यनोत्पतेस्तदेवात्य निमित्त कल्पयित् युक्तन्नान्यद् (1) भ्रान्तत्वाच्च बुद्धेरय सामान्याकारो व्यवस्थाप्यते न वाह्यस्य (1) यथाप्रतिभास तु बाह्यानामेवार्थाना सामान्यमुच्यते। बुद्धिरित्यादिना कारिकार्य व्यावष्टे । बुद्धिविकल्पिकल्पनेन सम्बन्ध । तेभ्य: सजातीयेभ्योत्यस्तस्माद् व्यतिरेक स येषामस्ति। ते तदन्यव्यतिरविण'। विजातीयव्यावृत्तानित्पर्ध । स्ववासनाप्रकृति विकल्पवासनात्वभावम्भिन्नेप्वभि- ·१६८ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११७२) स्वभावमनुविदधती। एपा भावानामभेदमध्यस्य' स्वयमेवाभिनाकारं तान् सृजन्ती मिश्रयन्ती सदर्शयति । 443a सा च एकसाध्यसाधनतयव अन्येभ्यो विवेकिना भावाना विकल्पस्य वासना तस्याः। प्रकृति. तदुद्भवा। सा चेय एवप्रतिभासमाना सति । अनया स्वरूपेण पररूपस्य सवरणात् । ते च सवतभेदा भिन्नात्मानोऽपि केन चिद् रूपेणाभिन्ना इव प्रतिभान्ति । तयाभूतस्य विकल्पस्य न्नप्रत्ययजननसामर्थ्यन्तदनुविदधती। अनुकुर्वती। एव हि तया स्वकारणमनुकृत- म्भवति (1) यदि भिन्नेष्वप्येकाकारोत्पद्यते। एपामिति पदार्थाना । अध्यस्येति पदार्थेष्वारोप्या भावानामेवैक स्पमिति । तान् भावान् सृजन्ती । अभिन्नानिव कुर्वाणा सन्दर्शयति । एकरूपानिव दर्शयतीति यावद् । ननु विकल्पस्यानुभूताहितवासनावलोत्पत्ताविष्यमाणाया कथ सामान्या- कारस्य विकल्पस्योत्पत्ति सामान्यस्याननुभूतत्वादित्यत आह । सा चेत्यादि । एक सदृश साध्य साधनञ्च येपाम्भावाना। यथा घटादीनामेकमुदकादिधारणा- दि साध्य। साधन च मृत्पिण्डादि। ते एफसाध्यसाधनास्तद्भावस्तया। करण- भूतया। अन्येभ्योतत्साव्यसाधनेभ्यो विकिना भायाना सा प्रकृति स्वभाव भिन्नानामपि प्रकृत्या एकाकारविकल्पजननलक्षण । हेतुर्या वासना। तस्याश्च सा तादृशी प्रकृतिर्यदेव स्वरूप पर त्रारोपयन्ती। एपा बुद्धि प्रतिभाति । व्यक्त्यभिन्नसामान्यग्राहिणी प्रतिभासत इति यावत् । तेन यदुच्यते। "स्मार्तमेतदभेदेन विज्ञानमिति यो वदेत् । नूनम्वन्ध्यासुतेप्यस्ति तस्य स्मरणशक्यता (1)"३ इति निरस्त। भिन्नानामेवानुभूतानामककार्यकर्तृत्वेन स्वविषयाभिन्नाकार- 63b प्रत्ययजनने सामर्थ्या'दनुभूतस्पष्टाकारस्यार्थस्य स्वविषयोस्पष्टस्मरणजननसाम- र्थ्यवत्। तदुद्भवेति वर्णविकल्पवासनाया विवेकिभ्य स्वभावेभ्यो यथासस्य साक्षात् पारम्पर्येण चोद्भवो यस्या सा तथा। सा चेयमिति बुद्धि सवृतिरित्युच्यते। सम्ब्रियतेऽनया बुद्ध्या स्वरूपेण स्वप्रतिभासेन पररूपम्वस्तुरूपमिति करण साधन क्तिन विधाय । ते च भावास्तयेति वुढ्चा। सवृतभेदा प्रच्छादितनानात्वा । केनचिद् रूपेणेति विकल्पबुद्ध्यारोपितेन। प्रतिभान्ति विकल्पबुद्धी । 2 1NMt-snan-bar-byas-nas Bdag-nid-Lyıs-tha-dad-kyan 3 Slokavarttka, अनुमानपरि० 160

·No text on this page.

·No text on this page.

·४ सामान्यचिन्ता १७१ तथा तत्कारितयानकारिभ्यो भिन्नान् शब्देन प्रतिपादयन्तीत्युच्यते। तत्वचिन्त- पात्तु प्रतिभासभेदादिभ्यो नाभेद मनुसन्धत्ते । यदि प्रतिपत्त्रभिप्रायोऽनुविधीयते, तदाऽन्यापोहोऽपि सामान्य (मा) भूत् । ननु दृत्यविल्पयोरेकीकरण किमुच्यते। यदि दृश्यस्य विकल्प्यादभेद बाह्ये प्रवृत्तिनं स्यात् । विकल्प्यस्य दृश्यादभेद स्वलक्षण पदार्थ स्यात् । न च दृश्यविकल्प्ययोरेकीकरण प्रत्यक्षेण तस्य विकल्प्याविषयत्वात् (1) नापि विनयेन तस्य दृश्याविषयत्वात्। अतीतादौ च दृश्याभावात् कथन्तयोरेवीकरण । अनोच्यते । अर्थानुभवे मति तत्मस्कारप्रबोधेन तदापार उत्पद्यमानो तिल स्वाकारम्बाह्याभिन्नमध्यवस्यति न त्वभिन्न करोति । नेन विपल्लविषयाय ना. त्मतयाध्यवसायाद् दृश्यविकरपयोरेकीकरणमन्यते (1) नाहो दृष्य को वा द्रष्मिति विकल्पकदर्शनस्थापि' यो विषय स दृट्यस्तेनानागतम्या परया- 64b गमोपदर्शितस्य दृश्यत्व सिन्तधाऽभावस्थापि। अत एवाभाव प्रत्यार पर म्भावस्पमपि पदार्थाभावाव्यतिन्केणाध्यस्य प्रत्येतीत्वभाविषय उपचन वार गृह्णाति (1) मी पिफरपाना निविषयत्वात् । तत्कारितयेत्यादि। न केवर न्तदभिप्रायवशाद दिल्पष् िमा दिवेकेषु भवतीत्युकाते। तथा तत्कारितया सरप्नातवारिभ्यो भिन्नादि रादेत परतार प्रतिपादयन्तीत्युच्यते । पारपातागेपि दापदिनभयो वर मिमिति न प्रतिपधन्त इति चेदार । प्रतिनासभेदादिभ्य-मि दृम्परप मिठो न दिवत्पत्य। दिकपान्दलस्य पटलापोगान् । आदिनान्जिर में दिनत्पत्याविरोधात् । निमाया गरपादच । तत्त्वचिन्तया - नमारिप पाग्यातार (1) नेपाली दरपत निता। बाद ते मिमा नारयोति मगर प्यार पारपमा पेपरमा- दिपक्षितत्वात्। (1) चिन्तयते पचान्य तापना स्पाणिग पत्प्रत्यय त । को तजधान्या को नानाय । गर्भमनुसम्पत्ते । दारितोनिन । पदोत्यादि पोदर । पिभिप्रायोपिधीपने र तान्यापोरोदि सामान्य मा त । - गर । न प्रदेश पोल पंप पकन र इम्पिरि । सो - P:

·१७४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१९७२) नाभिधानप्रत्ययनिमित्तभूतमेकं सामान्य न तु सर्वमिति चेत्। कयमग्यतोऽन्यत्र प्रत्ययवृत्ति.? तत्संबधादिति चेत् । सख्याकार्यद्रव्यादौ सत्यपि प्रसज्येत । असा- मान्यात्मकत्वादिति चेत् । कोऽयं सामान्यात्मेति तदेव न विचारितम् । तत्र सति सम्बन्धे प्रत्ययवृत्तिः । तत सामान्यमिति उक्तम् । तत्र निमित्तसम्भवात अनेकसम्बन्धिद्रव्यादिभ्योऽपि प्रत्ययवृत्तिः। तत. सामान्यात्मता। अन्यथाऽन्यत्रापि मा भूत् । विशेषाभावात् । तथा च द्रव्यगुणसामान्याना रूप- । भिन्नाभिधानप्रत्ययनिमित्तमकसामान्य न सर्व द्वित्वाद्यपि। तस्य ययोक्तगन्द- ज्ञानानिमित्तत्वादिति चेत् । कथमन्यत सामान्यादन्यत्र व्यक्तिभेदे सामान्येनेकरूप- तामनापादिते। प्रत्ययवृत्तिरेकाकारज्ञानवृत्ति । तत्सम्बन्धादिति पर । ताभिव्यक्तिभि सम्बन्धादन्यतोपि सामान्यादन्यत्र प्रत्ययवृत्ति । संख्येत्या चायं । भावलक्षणा चेय सप्तमी। सख्याया सत्या कार्यद्रव्येऽवय- विनि सति । आदिशब्दात् संयोगादिपु सन्नप्रत्ययवृत्तेस्तेपि सामान्य प्राप्नुवन्तीति समुदायार्थ । असामान्यात्मकत्वात् सख्यादीनान्तद्वलेन द्रव्ये नेकाकारप्रत्यय- वृत्तिरिति चेत्। ननु स एवाय सामान्यात्मा विचार्यते (1) कोय सामान्यात्मेति । सख्यादिभ्यो विवेकेन सामान्यलक्षणस्यैवाप्रतीतत्वात् । नतद् व्यक्तमिति यावत् । तदेवाह। तत्रेत्यादि। तत्र कोय सामान्यात्मेति पृष्टे त्वयोक्तमेकस्यानेकेन सति सम्बन्ध व्यक्तिवभिन्नप्रत्ययवृत्तिः। तत इति प्रत्ययवृत्ते कारणादनेकसम्बद्धमेक सामान्यमिति सामान्यलक्षण। अत्र सामान्यलक्षणेऽस्माभिरुच्यते। अनेकसम्बन्धिनो विद्यन्ते येपा कार्य- द्रव्यादीना। आदिशब्दात् द्वित्वादिपरिग्रह । तेभ्योपि तदाश्रयद्रव्येप्वेकाकार- प्रत्ययोत्पत्ति स्यात् । किङ्कारणम् (1) निमित्तसम्भवात् । तथा एनेकसम्बन्धा- देव निमित्तात् मामान्यादेकप्रत्ययोत्पत्तिरिप्यते (1) अस्ति चानेकसम्बन्धित्वमेक- प्रत्ययनिमित्तन्द्रव्यादिप्वपि । ततश्चेत्येकप्रत्ययप्रवृत्ते सख्यादीना सामान्यात्मता। अन्ययेति । यथोक्तसामान्यलक्षणयोगेपि सस्यादिपु सामान्यात्मता यदि नेप्यते । अन्यत्रापि सामान्याभिमते मा भूत्। किं कारण। विशेषाभावात् । तया च द्रव्यादी नामपि सामान्यरूपतापत्तौ द्रव्यगुणादीना स्पसकर.। बुद्धरेव प्रतिभास 1 -- 1 Dbyod-pa.

·४ सामान्य चिन्ता संकर । तथा च तहि बुद्धेरेव प्रतिभासो अर्थज्ञानरूपत्वात् तत्तया सामान्यमिति चेत् (1) तन्न। एवम्। ज्ञानाव्यतिरिक्तञ्च कथमर्थान्तरं ब्रजेत् ॥७३॥ 444 ज्ञानस्य' रूप फर अथान्तराणा सामान्य, तस्य तेप्वभावात् । तनावाध्यव- सायादिति । तथा भ्रान्त्या व्यवहार इति चेत् । तत्र तत्प्रतिभातोत्पत्ते किन्नि- बन्धनम् । अनाधयस्योत्पत्तो सर्वत्र स्यात् । (अथवा) एकाकारे एकज्ञान अव्यतिरिक्त फथ अन्यस्य पुनसनस्य व्यरत्य. तथा इति विकल्पबुद्धे रेकाकारप्रतिभास सामान्यमिति सम्बन्ध । म न ज्ञानम् पत्लान् । ज्ञानपत् सन्नेव । तदुपत (1) "सामान्य वस्तु रप हि युस्याकारो भविपति। पस्तुरूपा च सा बुद्धि शब्दापूपगायते । तेन वस्त्वेव मल्प्येत वाच्य बुाचनपोहगामि ति। तन्नेत्यादिना प्रतिपेधति । यतज्ज्ञानरूप सामामिष्यते। तानादपत्तिरिया शानन्दलक्षणवत् फापमयन्तरम्बाह्य प्रजेत् । न तेषा सामान्यमिति चाप (1) तद् व्याचष्टे (1) ज्ञानस्येत्यादि । तस्य जारपस्व तेजप्पभावान् । सत्य (1) न ज्ञानरूपस्य पवितपाय जिन्तु तस्मिन् दरिने लद- भागाध्यवसायात्। दाहाभा'याध्यवसायात् । भान्ला समाचार (661 रति चेत् । एतच्चेष्टमेव सि सात पा दिन । नेवा प्रात्वंग हा मोऽस्तान यापत्ता । तपाभूताना पिनलदनिमित्तमित्पन्नातोला । सिरित- भिमत शाहसकारत्म। परस्त्येवभूत निमित्त नेति। र एक सिरानी मिनार युको (।) सत्यादि। तर पनि भेटेपवर पाना च - तीपदादानापापानिनोकोमोपत्रे रिचित् । पहिरो दिलमाया दानदार न नास्ति परतुना मगर। जनवरी सर स्थानिक रिलेशार पुरले भादतिरिवार। Irrrrr .

·१७४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११७२) नाभिधानप्रत्ययनिमित्तभूतमेक सामान्य न तु सर्वमिति चेत्। कपमप्यतोऽन्यत्र प्रत्ययवृत्तिः? तत्सवधादिति चेत् । सरयाकार्यद्रव्यावी सत्यपि प्रसज्येत। अमा- मान्यात्मकत्वादिति चेत् । फोऽयं सामान्यात्मेति तदेव न विचारितम् । तत्र सति सम्बन्धे प्रत्ययवृत्ति । तत सामान्यमिति उक्तम् । तर निमितसम्भवात अनेकसम्बन्धिद्रव्यादिभ्योऽपि प्रत्ययवृत्ति । तत सामान्यात्मता। अन्यथाऽन्यत्रापि मा भूत् । विशेषाभावात् । तया च द्रव्यगुणसामान्याना रूप- भिन्नाभिधानप्रत्ययनिमित्तमकसामान्य न सर्व द्वित्वाद्यपि। तम्य ययोस्तगब्द- ज्ञानानिमित्तत्वादिति चेत् । कयमन्यत सामान्यादन्यत्र व्यक्तिभेदे सामान्येनंकल्प- तामनापादिते। प्रत्ययवृत्तिरेकाकारज्ञानवृत्ति । तत्सम्बन्धादिति पर । ताभिव्यक्तिभि सम्बन्धादन्यतोपि मामान्यादन्यत्र प्रत्ययवृत्ति.। सख्येत्या चायं । भावलक्षणा चेय सप्तमी। सन्ध्याया सत्या कार्यद्रव्येऽवय- विनि सति। आदिशब्दात् सयोगादिपु सन्नप्रत्ययवृनम्तेपि सामान्य प्राप्नुवन्तीति समुदायार्थ । असामान्यात्मकत्वात् सम्यादीनान्त द्वलेन द्रव्ये नेकाकारप्रत्यय- वृत्तिरिति चेत् । ननु स एवाय सामान्यात्मा विचार्यने (1) कोय सामान्यात्मेति । सत्यादिभ्यो विवेकेन सामान्यलक्षणस्यैवाप्रतीतत्वात् । नेतद् व्यक्तमिति यावत् । तदेवाह ! तत्रेत्यादि । तत्र कोय सामान्यात्मेति पृष्टे त्वयोक्नमेकस्यानेकेन सति सम्बन्वे व्यक्तिष्वभिन्नप्रत्ययवृत्तिः। तत इति प्रत्ययवृत्ते कारणादनेकसम्बद्धमेक सामान्यमिति सामान्यलक्षण । अत्र सामान्यलक्षणेऽस्माभिरुच्यते। अनेकसम्वन्धिनो विद्यन्ते येषा कार्य- द्रव्यादीना। आदिशब्दात् द्वित्वादिपरिग्रह । नेभ्योपि तदाश्रयद्रव्येप्वेकाकार- प्रत्ययोत्पत्ति स्यात् । किङ्कारणम् (1) निमित्तसम्भवात् । तथा ह्यनेकसम्बन्धा- देव निमित्तात् मामान्यादेकप्रत्ययोत्पत्तिरिप्यने (1) अस्ति चानेकसम्वन्वित्वमेक- प्रत्ययनिमित्तन्द्रव्यादिप्वपि। ततश्चेत्येकप्रत्ययप्रवृत्ते सख्यादीना सामान्यात्मता। अन्यथेति । यथोक्तसामान्यलक्षणयोगेपि सख्यादिषु सामान्यात्मता यदि नेष्यते । अन्यत्रापि सामान्याभिमते मा भूत्। कि कारण। विशेषाभावात् । तया च द्रव्यादीनामपि सामान्यरूपतापत्ती द्रव्यगुणादीना स्पसकर । बुद्धरेव प्रतिभास । । Dbyod-pa.

·४ मामान्यचिन्ता सफर । तथा च तहि बुद्धरेव प्रतिभामो अर्थज्ञानस्पत्वात् सत्तया मामान्यमिति चेत् (1) तन्न। एवम् । ज्ञानादव्यतिरिक्तञ्च कधमर्थान्तरं व्रजेत ॥७३॥ शानस्य' रप काथ अथान्तराणा मामान्य, तम्य तेप्वभारात्। तनाबाध्यद- सायादिति । तथा भ्रान्त्या व्यवहार इति चेत् । तत्र नत्प्रतिभानोत्पने विनि- बन्धनम्। अनाश्रयस्योत्पत्ती सर्वत्र स्यात् । (अथवा) एकाकारे एकज्ञान अव्यतिरिक्त काथ अन्यन्य पुनग्नम्य वाय 11 इति विकल्पबुनेकावारप्रतिभाम सामान्यमिनि सम्बन्ध । मन नाताया। शानपत् सन्नेव । तदुक्त (1) "मामान्य वस्तु रप हि युनयागाने भविष्यति। वस्तुम्पा च सा यदि पव्यापपजायगे। तेन वस्त्वेव परप्येत वाच्य सारनपोरगामिनि।" तन्नेत्यादिना प्रतिषेधति । यत्तमानरूप सामान्यांगातार शानरवलक्षणवर पाथमथन्तरग्बाहा मजेत् । न तेपा गामा पा च ।। तद् प्याचप्ले (1) ज्ञानरयेत्यादि । तस्य भाग पर पाया। सत्य (1) न पानर पग्य विज्ञान मिरज भावाप्यवसायात्। दाहाभा या गवसामात्। तथा माया गमा इति चेत् । एतरनेटमेव मिरानकादिक । प्यावृत्ता । तपाभूगारा पिपरपद निमित्तरियाना :- भिमत दार वाररय । पररूपभूत निमित्त •ri। • - " 1.7 : यो' (1) तपादि। हम ... " सीमापार T form पोरन 7 . । THAN सरा • Er IN shop ·१७४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१९७२) माभिधानप्रत्ययनिमितभूतमेक सामान्य न तु समिति चेत् । कयमायतोऽन्यत्र प्रत्ययवृत्ति ? तत्सबंधादिति चेत् । सल्याकार्यद्रव्याची सत्यपि प्रसज्येत । अमा- मान्यात्मकत्वादिति चेत् । फोऽय सामान्यात्मेति तदेव न विचारितम् । तर सति सम्बन्धे प्रत्ययवृत्तिः। तत. सामान्यमिति उपतम्। तत्र निमित्तसम्भवात अनेकसम्बन्धिद्रव्यादिभ्योऽपि प्रत्यपवृत्ति । तत सामान्यात्मता। अन्यथाऽन्यत्रापि मा भूत् । विशेषाभावात् । तया च द्रव्यगुणमामान्याना रूप- । भिलाभिधानप्रत्ययनिमित्तमेकसामान्य न सर्व द्वित्वाद्यपि। तम्य यथोस्तगन्द- ज्ञानानिमित्तत्वादिति चेत् । फयमन्यत: सामान्यादन्यत्र व्यक्तिभेदे सामान्य करूप- तामनापादिते। प्रत्ययवृत्तिरेकाकारज्ञानवृत्ति । तत्सम्बन्धादिति पर । ताभिव्यक्तिभि सम्बन्धादन्यतोपि सामान्यादन्यत्र प्रत्ययवृत्ति । सख्येत्या चायं । भावलक्षणा चेय सप्तमी। सख्याया सत्या कार्यद्रव्येऽवय- विनि सति। आदिशब्दात् सयोगादिपु सन्नप्रत्ययवृत्नेन्तेपि सामान्य प्राप्नुवन्तीति समुदायार्थ । असामान्यात्मकत्वात् सम्यादीनान्त द्वलेन द्रव्ये नेकाकारप्रत्यय- वृत्तिरिति चेत्। ननु स एवाय सामान्यात्मा विचार्यते (1) फोय सामान्यात्मेति । सस्यादिभ्यो विवेकेन सामान्यलक्षणस्यैवाप्रतीतत्वात् । नेतद् व्यक्तमिति यावत् । तदेवाह । तत्रेत्यादि । तत्र कोय सामान्यात्मेति पृप्टे त्वयोक्तमेकस्यानेकेन सति सम्बन्ध व्यक्तिप्वभिन्नप्रत्ययवृत्तिः। तत इति प्रत्ययवृत्ते कारणादनेकसम्बद्धमेक सामात्यमिति सामान्यलक्षण। अत्र सामान्यलक्षणेऽस्माभिरुच्यते। अनेकसम्बन्धिनो विद्यन्ते येषा कार्य- द्रव्यादीना। आदिशब्दात् द्वित्वादिपरिग्रह । तेभ्योपि तदाश्रयद्रव्येप्वेकाकार- प्रत्ययोत्पत्ति स्यात् । किङ्कारणम् (1) निमित्तसम्भवात् । तथा ह्यनेकसम्बन्धा- देव निमित्तात् सामान्यादेकप्रत्ययोत्पत्तिरिप्यने (1) अस्ति चानेकसम्बन्धित्वमेक- प्रत्ययनिमित्तन्द्रव्यादिप्वपि। ततश्चेत्येकप्रत्ययप्रवृत्ते सख्यादीना सामान्यात्मता। अन्यथेति। यथोक्तसामान्यलक्षणयोगेपि सरयादिपु सामान्यात्मता यदि नेप्यते । अन्यत्रापि सामान्याभिमते मा भूत्। कि कारण। विशेषाभावात्। तथा च द्रव्यादी नामपि सामान्यरूपतापत्तौ द्रव्यगुणादीना रूपसकर । बुद्धरेव प्रतिभास 1 Dbyod-pa.

·४ मामान्यचिन्ना सपर । तथा च तहि बुद्धरेव प्रतिभासो समानरूपत्वान् मत्तया नामावमिति चेत् (1) तन। एवम्। नानाव्यतिरिच कधमर्थान्तरं ब्रजेत ॥३॥ मानस्य' रप फाथ जपान्तराणा मामान्य. तन्य तेप्यभागन। तदादाट- मायादिनि । तथा भान्या व्यवहार नि चेत् । नत्र किनामोरपने मिति बन्धनम् । अनाश्रयन्योत्पत्ती भयंत स्यात् । (अयदा) एकापारे एकज्ञान अम्मतिविन कथ अन्याय पनानन्द - पनि विष परेवाका प्रतिभाग सामान्यमिति गर । मरा मानवत् गन्नेव । नपत (1) "सामान्य वस्तु र पहियामागे far-17 वग्नुम्पा च सा ददि रावापायो । तंग वरचेवगायत दानमो. f- तन्नेत्यादिना प्रतिपंधति । परम्प मामा TE- निरक्षणवा पायमयन्तरवाहा मजेत् । नाम तद् व्यापार (1) शानरये चादि। तरच ते, " सत्य (1) न पानरपरप निगर भादायपसाचार । वाभावासाकार। . दति चेत् । m . एकरचा भेदताता। देर .. पादत्ता। सपा में : भाउ तर गारमा पानसभा - ... यो) हरे। हन :- . 16 Tife . x ·१७४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११७२) माभिवानप्रत्ययनिमित्तभूतमेक सामान्य न तु सर्वमिति चेत्। कयमन्यतोऽन्यत्र प्रत्ययवृत्ति.? तत्सबधादिति चेत् । सख्याकार्यद्रव्यादौ सत्यपि प्रसज्येत । असा- मान्यात्मकत्वादिति चेत्। कोऽयं सामान्यात्मेति तदेव न विचारितम् । तत्र' मति सम्बन्धे प्रत्ययवृत्तिः। तत. सामान्यमिति उक्तम्। तत्र निमित्तसम्भवात अनेकसम्बन्धिद्रव्यादिभ्योऽपि प्रत्ययवृत्तिः। ततः सामान्यात्मता। अन्ययाऽन्यत्रापि मा भूत् । विशेषाभावात् । तथा च द्रव्यगुणसामान्याना रूप- भिन्नाभिधानप्रत्ययनिमित्तमेकसामान्य न सर्व द्वित्वाद्यपि। तस्य यथोक्तगन्द- ज्ञानानिमित्तत्वादिति चेत् । कथमन्यत मामान्यादन्यत्र व्यक्तिभेदे सामान्येनैकरूप- तामनापादिते। प्रत्ययवृत्तिरेकाकारज्ञानवृत्ति । तत्सम्बन्चादिति पर । ताभिव्यक्तिभि सम्बन्धादन्यतोपि सामान्यादन्यत्र प्रत्ययवृत्ति । सरन्या चायं । भावलक्षणा चेय सप्तमी। सच्याया सत्या कार्यद्रव्येऽवय- विनि मनि। आदिशब्दान् मयोगादिषु सन्नप्रत्ययवृत्नेन्तेपि सामान्य प्राप्नुवन्तीति ममुदापार्य। अमामान्यात्मकत्वात् मयादीनान्न लेन द्रव्ये नेकाकारप्रत्यय- वृत्तिरिति चेत् । नन म एवाय मामान्यात्मा विचार्यने (1) कोय सामान्यात्मेति । मध्यादिभ्यो विवरेन मामान्यलक्षणम्यवाप्रतीनत्वात् । नतद् व्यक्तमिति यावत् । तदेवाह। तयेत्यादि । तत्र कोय मामान्यात्मति पृष्टं त्वयोक्नमेकस्यानेकेन सति सम्बन्ध व्यक्तिवभिन्न प्रत्ययवृत्ति.। तत इति प्रत्ययवृते सामान्यमिति मामान्यलक्षण। अत्र मामावलक्षणे म्माभिमच्यते। अनेकसम्बन्विनो विद्यने येपा कार्य- द्रव्यादीना। आदिगन्दात् द्वित्वादिपरिग्रह । नेभ्योपि तदाश्रयद्रव्यो वेवापार- प्रत्ययोत्पनि म्यात्। किशारणम् (1) निमित्तसम्भवात् । नया ह्यनेकमम्बन्धा- देव निम्निा मामावादेवप्रत्ययोन्यनिरिष्यते (1) अम्नि चानेकमम्बन्धित्वमेक- प्रत्यानिमिनन्द्रयादिप्वपि । तनम्चेत्यक्प्रत्ययप्रवृने मम्यादीना सामान्यात्मता। अन्वयेति । क्यान्नमामावटक्षणयोगेपि मध्यादिषु मामान्यात्मता यदि नेप्यते । अन्यत्राति सामान्यानिमते मा भूत्। कि कारण। विशेषाभावात् । तया । द्रव्यादी नानी मानावयतापनी द्रव्यगुणादीना स्पमकर.। युद्धेरेव प्रतिभाम कारणादनेकसम्बद्धमेक । - 1Dired-pa.

·४ मामान्यचिन्ता सपर । तथा च तहि बढेरेव प्रतिभामो अर्थज्ञानर पत्लान् नत्त्या मामायामिति चैत (1) तन्न। एवम्। मानाव्यतिरिकच कथमन्तिरं व्रजेत ॥३॥ शानरय' रप पथ सधान्तगणा सामान्य तन्य तेजमान। दुनामावद- सायादिति। तथा भान्या व्यवहार इति चेत्। नत्र निभानेलने मिति पन्धनम् । अनाश्रयरयो पत्ती सर्वन स्यात् । (अथवा) एकाारे एकज्ञान अवनिन्धित पय अपाय पुनर इति विग पयुदवानारप्रतिभाग गामान्यमिति । स TT। मानव मन्नेव । तदला (1) "मामाय वन्नु र विमाकान। बन्नुरपा ग गा हि दातापाया। तेन वरचेव बरन चार ' तन्नेत्यादिना पिंधतिमा r जानराणपत् परमयन्तादात मेत् । मरेका नद्याचा(1) ज्ञानरये पाकि। तरफ से रात्र (1) माना गया. भादापदसामा। वाभापारमा तिन। एकमेव · । गया। तिर । प: .. र) हो । न मारामा Free ·१७४ प्रमाणवात्तिागातितीका (११७२) माभिधानप्ररपयनिमित्तभूतमेक सामान्यं न तु समिति नेत्। कपमायतो ऽन्यत्र प्रत्ययवृत्ति.? तत्सबधादिति चेत् । सरमाकायंत्रन्यावों सत्यपि प्रमज्यत । अमा- मान्यात्मकत्वादिति चेत्। फोऽय सामान्यात्मेति तो न पिनारितम् । तत्र सति सम्बन्धे प्रत्ययवृत्ति । तत गामान्यमिति उपनम् । तत्र निमित्तसम्भवात अनेकसम्बन्धिद्रव्यादिभ्योऽपि प्रत्ययवृत्तिः। तत. सामान्यान्मता। अन्ययाऽन्यत्रापि मा भूत् । विशेषाभायात् । तया च व्यगणगामान्याना रूप. भिन्नाभिधानप्रत्ययनिमित्तमेफसामान्य न सर्व हित्वायपि। तम्य ययोलगद. ज्ञानानिमित्तत्वादिति चेत् । फयमन्यत गामान्यादन्या व्यक्तिभेदे मामान्यनगरप- तामनापादिते । प्रत्ययवृत्तिरेकाकारतानवृत्ति । तत्सम्बन्धादिति पर । ताभिव्यग्निभि मम्बन्धारन्यतोपि मामान्यादन्यत्र प्रत्ययवृत्ति । सख्येत्या चायं । भावलक्षणा चेय सप्तमी। गन्याया सत्या कार्यद्रव्येऽवय- विनि सति । आदिशब्दात् सयोगादिपु मन्नप्रत्ययवृतेन्तेपि सामान्य प्राप्नुवन्तीति समुदायार्थ । असामान्यात्मकत्वात् मायादीनान्न लेन द्रव्ये नेकाकारप्रत्यय- वृत्तिरिति चेत् । ननु स एवाय सामान्यात्मा विचार्यते (1) फोय सामान्यात्मेति । सग्यादिभ्यो विवेकेन सामान्यलक्षणस्यैवाप्रतीतत्वात् । नेतद् व्यक्तमिति यावत् । तदेवाह। तत्रेत्यादि । तत्र कोय सामान्यात्मेति पृष्टं त्वयोक्तमेकस्यानेकेन सति सम्बन्ध व्यक्तिप्वभिन्नप्रत्ययवृत्तिः। तत इति प्रत्ययवृत्ते कारणादनेकसम्बद्धमेक सामात्यमिति सामान्यलक्षण। अत्र सामान्यलक्षणेऽस्माभिरुच्यते। अनेकसम्बन्धिनो विद्यन्ते येपा कार्य- द्रव्यादीना। आदिशब्दात् द्वित्वादिपरिग्रह । तेभ्योपि तदाश्रयद्रव्योवेकाकार- प्रत्ययोत्पत्ति स्यात् । किङ्कारणम् (1) निमित्तसम्भवात् । तथा एनेकसम्बन्धा- देव निमित्तात् सामान्यादेकप्रत्ययोत्पत्तिरिप्यते (1) अस्ति चानेकसम्बन्धित्वमेक- प्रत्ययनिमित्तन्द्रव्यादिप्वपि । ततश्चेत्येकप्रत्ययप्रवृत्ते सख्यादीना सामान्यात्मता। अन्यथेति । यथोक्तसामान्यलक्षणयोगेपि मरयादिषु सामान्यात्मता यदि नेप्यते। अन्यत्रापि सामान्याभिमते मा भूत्। कि कारण। विशेषाभावात्। तया च द्रव्यादीनामपि सामान्यरूपतापत्ती द्रव्यगुणादीना स्पसकरः। बुद्धेरेव प्रतिभास । -- 1 Dbyod-pa.

·४ सामान्यचिन्ता सकर । तथा च तहि बुद्धरेव प्रतिभासो अर्थज्ञानरूपत्वात् सत्तया सामान्यमिति चेत् (1) तन्न । एवम्। तानाव्यतिरिक्तञ्च कधमर्थान्तरं ब्रजेत् ॥७३।। ज्ञानस्य' रूप कय अधान्तराणा सामान्य, तस्य तेप्वभावात्। तभावाध्यद- सायादिति । तथा भ्रान्त्या व्यवहार इति चेत् । तत्र तत्प्रतिभासोत्पत्ते किनि- पन्धनम्। अनाधयत्योत्पत्तौ सर्वत्र स्यात् । (अथवा) एकाकारे एकज्ञान अव्यतिरिक्त कथ अन्यस्य पुनसनस्य व्यक्त्या इति विकल्पयुद्धेरेकाकारप्रतिभास सामान्यमिति सम्बन्ध । स च मानरपत्वान् । जानपत् सन्नेव । तदुक्त (1) "सामान्य वस्तु रूप हि बुझ्याकारो भविष्यति । पस्तुरूपा च सा बुद्धि गदापूपजायते । तेन वस्त्वेव पल्प्येत वाच्य खुराधनपोहण मि ति। तन्नेत्यादिना प्रतिषेधति । यत्तज्ज्ञानरूप सामान्यमिप्यते। तानादारिरिता ज्ञानस्वलक्षणवत् कदमयन्तरम्बाह्य प्रजेत् । न तेपा सामान्यमिति दायर (1) तद् व्याचष्टे (1) ज्ञानस्येचादि । तस्य जारपत्य तेजवभावात् । सत्य (1) न ज्ञानरूपस्य व्यक्तिप्त पय जिन्तु तस्मिन् दहिनिभाते तद्- भावाध्यवसायात्। वाघभा पाण्यवत्तापात् । तथा भ्रान्त्या समानदार 66.1 इति चेत् । एतच्चेष्टमेव सि सान्त पा दिन । केपर' प्रवृत्तवना परयोजनामांद प्यावृत्ता । तपाभूताया पिकल्पदनिमित्तमित्यन्यापोहावा हा इसिरिय- भिमत शासकारस्प। परत्वेपभूत निमित्त नेति। अत एक नियनवादी निमिन्द पन- यो (1) तत्लादि। तत्र निदेवदतुमने सपना च प्रा दिवा- तोपयात्तानानेवार्यत्पादिर चो(होशोत्पत्ते ििन्धत विचित्। तथा हि परो दिगोपनाना भेदानाने न चास्ति पस्तुभूत मानल्या अनावरचमिन्द मनातकोत्तो सा स्थापित गौरिवार प्रयोग यार । सानातिरिलम्पिावरमा अपरेसमा पन 11.or.Tr: S- ·१७४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११७२) नाभिधानप्रत्ययनिमितभूतमेकं सामान्यं न तु सर्वमिति चेत्। कपमन्यतोऽन्यत्र प्रत्ययवृत्तिः? तत्सबंधादिति चेत् । सल्याकार्यद्रव्यादौ सत्यपि प्रसज्येत । अमा. मान्यात्मकत्वादिति चेत् । कोऽयं सामान्यात्मेति तदेव न विचारितम् । तत्र' सति सम्बन्ध प्रत्ययवृत्तिः। तत सामान्यमिति उक्तम्। तत्र निमित्तसम्भवात अनेकसम्बन्धिद्रव्यादिभ्योऽपि प्रत्ययवृत्तिः। तत. सामान्यात्मता। अन्ययाऽन्यत्रापि मा भूत् । विशेषाभावात् । तथा च द्रव्यगुणसामान्यानां हप- भिन्नाभिधानप्रत्ययनिमित्तमेकसामान्यं न सर्व हित्वाद्यपि। तस्य ययोक्तशब्द- ज्ञानानिमित्तत्वादिति चेत् । कथमन्यत सामान्यादन्यत्र व्यक्तिभेदे सामान्येनैकरूप- तामनापादिते। प्रत्ययवृत्तिरेकाकारज्ञानवृत्ति । तत्सम्बन्धादिति पर । ताभिर्व्यक्तिभि सम्बन्धादन्यतोपि मामान्यादन्यत्र प्रत्ययवृत्ति । सख्येत्या चायं । भावलक्षणा चेय सप्तमी। सख्याया सत्या कार्यद्रव्येऽवय- विनि सति । आदिशब्दात् सयोगादिपु सन्नप्रत्ययवृत्तेस्तेपि सामान्य प्राप्नुवन्तीति समुदायार्य । असामान्यात्मकत्वात् सख्यादीनान्त द्वलेन द्रव्ये नेकाकारप्रत्यय- वृत्तिरिति चेत् । ननु स एवाय सामान्यात्मा विचार्यते (1) कोयं सामान्यात्मेति। सख्यादिभ्यो विवेकेन सामान्यलक्षणस्यवाप्रतीतत्वात् । नतद् व्यक्तमिति यावत् । तदेवाह। तत्रेत्यादि। तत्र कोय सामान्यात्मेति पृप्टे त्वयोक्तमेकस्यानेकेन सति सम्बन्ध व्यक्तिप्वभिन्न प्रत्ययवृत्तिः। तत इति प्रत्ययवृत्ते कारणादनेकसम्बद्धमेक सामान्यमिति सामान्यलक्षण । अत्र सामान्यलक्षणेऽस्माभिरुच्यते। अनेकसम्बन्धिनो विद्यन्ते येपा कार्य- द्रव्यादीना। आदिशब्दात् द्वित्वादिपरिग्रह । तेभ्योपि तदाश्रयद्रव्येप्वेकाकार- प्रत्ययोत्पत्ति स्यात् । किङ्कारणम् (1) निमित्तसम्भवात् । तथा ह्यनेकसम्वन्या- देव निमित्तात् मामान्यादेकप्रत्ययोत्पत्तिरिप्यते (1) अस्ति चानेकसम्बन्धित्वमेक- प्रत्ययनिमित्तन्द्रव्यादिप्वपि । ततश्चेत्येकप्रत्ययप्रवृत्ते सख्यादीना सामान्यात्मता। अन्यथेति। ययोक्तसामान्यलक्षणयोगेपि सस्यादिषु सामान्यात्मता यदि नेप्यते । अन्यत्रापि सामान्याभिमते मा भूत्। किं कारण। विशेषाभावात् । तथा च द्रव्यादीनामपि सामान्यरूपतापत्ती द्रव्यगुणादीना स्पसंकर.। बुद्धेरेव प्रतिभास - 1 Dbyod-pa.

·४ सामान्यचिन्ता १७७ विफल्पस्य बीजम् । तमेव गृह्णन् एष विकल्प स्ववासनाप्रकृतेरे प्रतिभाति ॥ (स) भिनानामभिन्न कार्यम् फथ पुनभिन्नानामभिन्न कार्य, येन तदन्येभ्यो भेदात्' अभेव इत्युच्यते। प्रकृ- तिरेव तादृशी भावानाम्। एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाघेकार्थसाधने । भेदेपि नियताः केचित् स्वभावेनेन्द्रियादिवत् ॥५॥ यथेन्द्रियालोकमनस्कारा आत्मेन्द्रियमनस्कारा स्पविज्ञानमेक जनयन्ति आत्मेन्द्रियमनोर्यतत्सन्निकर्षात् वा, असत्यपि तद्धावनियते सामान्ये। शिद-4 येनेत्येककार्यत्वेन । तदन्येभ्योऽतत्कार्यभ्यो भेदातोपतीनामभेद इत्युत्ते। एकाससर्गस्तद्वपतिरेकिणा समानतेति वचनात् । प्रकृतिरित्यादिना परिहरति । प्रकृति स्वभाव एकाकार प्रत्याभिगान- 6 मेकप्रत्यवमर्श । अनभवनानमर्थज्ञान । एफप्रत्यवमर्शश्चार्यज्ञान चेति । पूर्वनिपातलक्षणस्य व्यभिचारित्यात्। अत्पाज्तरत्वे 'पर्यनाशासन पूर्व- निपात त । ते आदी यस्येति विरह । आदिरामा पहनाशिक एकप्रत्यवमादिरेवैको ति कर्मधारय । तस्य साधने भिती भेदेपि नाजाति नियता केचित् । स्वभावेन प्रकत्या। प्रियादिवत् । अपयशान भेदेशिक तुभ्य फेचित् ममाना उत्पना केचिदसमाना इत्येतच्चोतन्ताये नमाना लगाने तेन स्पभावेनैकाकार प्रत्यय जनपन्ति चिनापि सामान्यनेन्द्रियादियत्। तमिल वमर्शज्ञानसाधने नियता इत्येतद् दार्शन्तिात्पेनोन्यतमशानामानामा त्येतत्तु दृष्टान्तत्वेनोभयति सत्पात् । अत एवादी विभज्यते । पन्द्रिययापि। यनियालोपमनसारा पवि. शानमेष जनयन्तीति सम्बन्ध । एतस्तुलनलमवारनी। आमेचार - सिद्धान्ताधयेण। त्मिणु मन मीन सम्पन्न । तन्निर লালায়মনীঘি খা । आत्मा मन्ना मायने मन नियम ने ति पचतार। आमेट्रिपरमोरच दिन 7 नियमनोर्या । पधारय समितिाया कि जनवनि पगमा ! असत्यपि तभापनियत इत्यादि। न हि । नफत्व नाम सामान्दम्परेट। IRI Pr A . ।

·१७६ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१७४) तरभाविनो रूपम्। ततश्च ज्ञानान्तरात् व्यक्त्यन्तर'मविशेषकं कयं मामान्य भवेत् ? । तस्मान्मिथ्याविकल्पोयमर्येष्वेकात्मताग्रहः । न हि अर्थानां भेदेनाभेदेन वापि योग्यात्मनापि केनचिद् तुत्यमिति तयंपा' ग्रहणविकल्पोऽपि मिय्या। इतरेतरभेदोस्य वीजं संज्ञा यर्थिका ।।७४|| यस्यैतरेतरभेदस्य प्रत्यायनायं अतत्साध्यन्यो भिननाध्यान् भावान् नावा तत्परिहारेण प्रवत्ततेति संकेतः क्रियते, सोऽयं तस्यैकात्मताप्रतिनामिनो मिय्या- - वाह्यमुक्तमवुना जानान्तरं निर्दिश्यते। अत एवाह (1) कथमन्यस्य पुननित्यति । किम्बिगिप्टस्य ज्ञानस्य (1) व्यक्त्यन्तरभाविन.। एकस्या गोव्यक्ती यहिकल्प- विज्ञानन्ततोन्यत्र गोव्यक्त्यन्तरेण समुत्पन्नस्य विकल्पनानन्येत्यर्थः । तया ह्यनेर- जानव्यापनाद्वा सामान्यम्भवेत्। बाह्यव्यक्तिव्या पनाहा। नानप्रतिनामस्य तु द्वयमप्यसत् । तदाह । ततश्चेत्यादि । व्यक्त्यन्तरमिति वा ।। तस्मादित्युपमहार । न होत्यादिना व्याचप्ठे। केनचिदिति सामान्यरूपेण । तयपां ग्रहणमित्यांना समाना इति ग्रहण ॥ ननु मिद्धान्त वा दि ना प्यम्य विकल्पम्य निवन्धन वाच्यमनाययस्योत्पनी मवंत्र प्रमादित्याह । इतरेतरभेद इत्यादि। सज्ञा मकनक्रिया यदपिका (1) य इतरेतरभेद । अर्थ फल प्रत्याय्यत्वेन यम्य इति कृत्वा स एवम्भूत इतरेतरनेदी भावानामन्योन्यत्र्यावृत्तिलक्षणोन्य मिथ्याविकल्पच वीजं संज्ञा मकेतक्रिया। ययिका। यन्येतरेतरभेदन्य प्रत्यायनफटा। यन्येत्यादिना व्याचप्ठे। यम्चेतरतरभेदम्य प्रत्यायनायं संनः क्यिते। अनलाध्यैन्य इन्यनकार्येभ्यो भिन्नासाव्यान्भावान्भेदेन ज्ञात्वा तत्परिहारेणे. त्येतत् कार्यपरिहारेण तक्रार्येषु प्रवर्ततेति कृत्वा संक्त क्रियते। मोयं यथोक्त इनलन्भेदनम्बकात्मताप्रतिभामिन एकाकारण्य मिय्याविकल्पच बीजं कारण। तमेव गृहन्निति भेद निन्नमित्यर्थ । एनन्चाध्यवमायदगादुन्यते। न पुनर्विकल्यन्य वस्तुगृहणमनि (1)एप विक्ष इनि मामान्यारारी विषय स्ववानना प्रवृत्तरिति दिर सदाननाबमावान् । एवमित्येवाकारतया प्रतिभानि ! (1७४॥) क्यं पनभिन्नानां स्वरक्षणानामभिन्नं कार्यकारविरचामा ।

·४ सामान्य चिन्ता १७७ विकल्पस्य बीजम् । तमेव गृह्णन् एष विफल्प स्ववासनाप्रकृतेरे व प्रतिभाति॥ (ख) भिन्नानामभिन्न कार्यम् कथ पुनभिन्नानामभिन्न कार्य, येन तदन्येभ्यो भेदात्' अभेद इत्युच्यते । प्रकृ. तिरेव तादृशी भावानाम् । एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाघेकार्थसाधने । भेदेपि नियता: केचित् स्वभावेनेन्द्रियादिवत् ॥५॥ यन्द्रियालोकमनस्कारा आत्मेन्द्रियमनस्कारा स्पविज्ञानमेफ जनयन्ति आत्मेन्द्रियमनोर्थतत्तनिकर्षात् वा, असत्यपि तद्भावनियते सामान्ये। शिस- 44 येनेत्येककार्यत्वेन। तदन्येभ्योऽतत्कार्यभ्यो भेदाभेतोगतीनामभेद इत्युत्ते । एकासतर्गस्तद्यतिरेकिणा समानतेति वचनात् । प्रकृतिरित्यादिना परिहरति । प्रकृति स्वभाव एकाकार प्रत्यभि 1.66h मेकप्रत्यवमर्श.। अनुभवज्ञानमर्थज्ञान। एकप्रत्यवमर्शश्चार्यज्ञान पनि त । पूर्वनिपातलक्षणस्य व्यभिचारित्वात् । अल्पातरत्येप्चगानगम्यत न पूर्व- निपात त । ते आदी यस्पेति विरह । आदिरावाद् दहनगृराविशार। एकप्रत्यवमादिरेवैकोर्थ ति कर्मधारय । तस्य तापने मितभेदेपि नाजाति नियता- केचित् । स्वभावेन प्रकल्पा। इन्द्रियादिवत् । अवमानेन भेदेपि मोरे- तुभ्य फेचित् समाना स्पषा केचिदसमाना रत्तचोरतन्ना समाना उतनाने तेन स्वभावेनफावार प्रत्यय जनपन्ति पिनापि सामान्यनेन्द्रियादिवत्। नांप्रम- पमर्शज्ञानसाधने नियता त्वेत दार्टान्तिात्लेनोपपलमज्ञानाशार्थनापन इत्येतत्त् दृष्टान्तत्वेनोभयति रत्वात् । अत एवादी विभव्यते । यन्द्रियेत्यादि। यन्द्रियालोरमनमारा स्तदि- शानमेक जनयन्तोति सम्बन्ध । एतस्तुदर सितमदाहरति। आत्मत्यादि - सिमान्ताधण। निल्लमा मन गोन चेत्यपुस्वरुपमा । तन्निर- त्यात्मेन्द्रियमनोर्थसरियर्षा । मात्मा मनसा पिज्यते मन दोन- पने"ति दचनात्। आत्म नियमनोरन तन्मानिसपरिनि दूर । अमें- न्द्रिपमनो । पपास्य सन्निास्वादा किशन अनयन्तीति पसार असत्यपि तद्भावनिया लोनियते। न हि चक्षुराना गरि नरवनान सामान्यम्पोष्ट ܢ ܕ܃ ܃ .......

·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१९७६) पादयो भिन्नाश्च परस्परानन्वयेऽपि प्रकृत्या एकाकारं प्रत्यभिज्ञानं जनयन्ति, अन्या वा दहनहादिका काप्टमाध्यामर्थक्रिया ययाप्रत्ययम् । न तु भेक्षाविशेषेऽपि जलादय । श्रोत्रादिवद् रूपादिविज्ञाने । ज्वरादिशमने काश्चित् सह प्रत्येकमेव वा। दृष्टा यथा वापधयो नानार्थेऽपि न चापराः ॥७६|| यया वा गुडूचीव्यक्त्यादीना सह प्रत्येक वा ज्वरादि शमनादिलक्षणाना एककार्यफियावत् । न तत्र सामान्यं अपेक्ष्यते। भेवेऽपि तत्प्रकृतित्वात्। न तदविशेषेऽपि दधित्रपुसादयः ।। तासु तयाभूतासु (?) सामान्यमपि किंचित् अस्तीति चेत् । तत एव तदेक अधुना दाान्तिकम्ब्याचप्टे। शिशपादय इति निगपाखदिरन्यग्रोवादव परस्परानन्धयेपि। वृ लत्वमामाचविरहेपि वृक्ष इत्येकाकारं प्रत्यभिज्ञानं जन- यन्ति। प्रत्यभिनानादन्याम्वा दहनगृहादिका फाप्ठसाध्यामरिया शिरापादयो जनपन्तीति प्रकृत। ययाप्रत्ययमिति यावद् (0) अग्निसहकारिप्रत्ययलाभन्तदा दहन जनयन्ति। गृहानुकूलप्रत्ययसपाते गृह । आदिशब्दाद् रयादिकार्यपरिग्रह । न तु भेदाविशेषैपि जलाय. काठमाच्यार्थक्रियासमा प्रकृत्या तेपामनलार्य- त्वात् । अत्रापि दृष्टान्तमाह। श्रोत्रादिदद् रूपज्ञान इति । यथा धोत्रगब्दादयो रूपविनाने कर्तव्ये न समर्था । आदिशब्दाद् रमादिविनाने ।। म्यादेतद् (1) बहूना प्रत्येकमेककार्यकर्तृत्व मामान्यमन्तरेण न सिध्यतीन्यत आ। ज्वरादिन्यादि। सहेनि व्यक्त्यन्तरसहिता । प्रत्येकमित्वेकंकल्पा स्वरादिद्यामने एकस्मिन् कार्य दृष्टा यथोषधय । वा गब्द पूर्वदृष्टान्तापाया। न चापरा दवित्रपुमा (पा)दय । ययेत्यादिना व्याचप्टे। न तत्र ज्वरादिगमने कर्तव्ये सामान्यमोपधित्व नामापेक्षन्ते (?) । विकारण (1) भेदेपि तत्प्रकृतिकत्वात् । ज्वरादिशमनकार्य- प्वभाबन्दात् । यदि भेदानाममामयं स्यात् । भवेत्सामान्यापेक्षा । न तदवि- 672 शेरेपि नेशविशेषेपि दघित्रपुनादय । दयेव मन्दजातन्दधित्रपुम। दधि व अपुनश्चति द्वन्द्वमन्ये व्याचक्षते ।। नानु गुडूचीब्यक्यादिपु तयाभूतात्वेककार्यकारिणीषु। किंचिदिति व्यनि- रितमव्यतिरिक्त च। नद्रुक्ल (1) 1 Rims. . Hdi-sjam-du ·४ सामान्यचिन्ता १७६ - कार्य स्वाद् (इति) मत चेत् ।' तदयुक्त, अविशेषात् सामान्य न तत्कार्यकृद् ।। अविशेषान्न सामान्यमविशेषप्रसङ्गतः । तासां क्षेत्रादिभेदेऽपि ध्रौव्याचानुपकारतः ॥७॥ सामान्यात् ज्वरादिशमनफार्य स्यात् चेत्, तत्य विशेषाभादात व्यक्तीना क्षेत्रादिभेदेऽपि शीघ्रप्रशमनघटादे विशेषो गुणस्य तारतम्य च न स्यात् । अय सामान्य दिापोऽस्ति चेत्, स्वभावभेदाद् स्वर पहानम् । ध्रौव्याच्चानुपकारत सामान्य (न कार्यकृद्)। यदि हि तद् उपकुर्यात्, जनाधेयविपित्य अन्यानपेक्ष- पत्वात् स्वकार्य सर्व सज्जनयत् तज्जननस्वभाव या न भवति । व्यावस्तु : "निर्वयमान यत्कर्म जातिम्तनापि माधन । स्वाश्रयस्थाभिनिष्पत्त्यै सा मियाया प्रयोजिगि तत एव सामान्यात् तदेक ज्वरादिशमानलक्षण कार्यन्ततरचारिको पालान रति भाव । तदयुक्तमिति सि शन्त पा दी। अविशेषात् सामान्यस्येति। यानिच- लाच्च अविशिष्ट सामान्य (न)तत्कार्यकादिति शमनागपत् । अन्दामाद- स्थाविशेषात्तासा गूडच्चादिव्यक्तीना क्षेत्रादिभेदेपि तस्यापि ज्यादिगानगर- स्थाविशेषप्रसात । चिरसीनेपादि। विशिष्ट गोलकामा सोनामन विपरीताना चिरप्रसमा। आदिशब्दारितरतरसीमनगपिपरिसर । - मगारादिभिन्नाना गूल्यापीनामुपपोगा भरोग्यापितमत्व गत्व तारतम्य घन स्वात् । सामान्यत्वात्। अब क्षेत्रादिभेत सामान्यस्य दिप पी। ता पिरोपे वा सामान्यस्पष्यमाणे स्वभावभेद लार पिपल्ला भन्म । ततान स्परपहान। सामापवरपा होयो। प्रौपाच पारगर सामान व्यक्तिभ्योन्पारतो न सामाय सर्वदिति बनी। पदि हि नाना नपुर्यात् तदा नित्यत्वार सगारिभिरतापदिशेपन्यादानपेक्षपसात् सन तत् सामाय स्पकार्य स्थग्जनपेत् । न त सानना न भनि। अनावस्थामा दिपार गर्दन - पान। पतीना परित्याग नागिन्दना रोपपारि सत्रारो मापनेमादि। दिगिरता जापान Horaram-cs-Sc.m.....? Dr. !...

·१८० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१७७) देशकालसंस्कारक्रियासामर्थ्यात् विशिष्टोत्पत्तिका विशेषवत् कार्यकारीति न विरोधः। तद्वत् तत्र केचित् च (स्व)भाव-भेदेऽपि एकप्रत्यभिज्ञानादिकं अर्य- क्रियाकरणे तदकारिभ्यो भेदाद् वा एकेन वा नानोत्पादेऽतज्जन्येभ्यो भेदाद् अभिन्ना इति। किं पुनर् भेद लक्षणेन सामान्येन स्वलक्षण समानमिति प्रत्येयं, अथान्यदेवेति चेत् । किंचातः। यदि स्वलक्षणं कथ विकल्पविषय अन्यतो वा कय मर्यक्रिया। - विशेषवत् कार्य ज्वरादिशमनलक्षण । न च तासु व्यक्तिपु यच्छीघ्रकारित्वा- दिलक्षणमवान्तरसामान्यमवस्थिन्तदेव विशेपवत् कार्यकारीति युक्तम्वक्तु। ओषध्यनुपयोगेपि पुस तत्कार्योदयप्रसङ्गात् । तद्वदिति विशिष्टव्यक्तिवत् । केचिदिति सजातीया एकप्रत्यभिज्ञानादिक। आदिशब्दाद् एकोदकाद्याहरणादि । तदकारिभ्य इति। प्रत्यभिज्ञानाद्यकारिभ्यो भेदादभिन्ना इत्युच्यन्ते। न त्वेकसामान्ययोगात्। कार्यद्वारेणाभेद प्रतिपाद्य कारणद्वारेणाह। एकेन वेत्यादि। यथा प्रयत्नेन घटभेदा अतज्जन्येभ्य इत्यप्रयत्नजन्येभ्यो भेदादभिन्ना इत्युच्यन्ते। यद्यपि प्रति- घट प्रयत्नस्य भेदस्तथाप्येकप्रत्यभिज्ञानहेतुत्वेन तस्याप्येकत्व। एतच्चोत्तरत्र निश्चाययिप्यते। किम्पुनरित्यादि पर । भेदो व्यावृत्तिलक्षण निमित्त यस्य तेन सामान्येना- 67b तत्कार्येभ्योऽतत्कारणेभ्यश्च व्यावृत्त स्वलक्षण समानमिति प्रत्येय । अन्यथान्यदेवेति स्वलक्षणादन्यद् विकल्पबुद्धिपरिवत्तिरूपमनर्थक्रियाकारि। तेन भेदलक्षणेन सामान्येन समानमिति प्रत्येय। ननु तदेपा बुद्धिप्रतिभासमनुरुन्धानर्बुद्धिविपरिवत्तिनामेव भावानामाकार- विशेपपरिग्रहाद् वहिरिव परिस्फुरता सामान्यमुच्यत इति पूर्वमुक्तत्वात् सन्दे- हानुवृत्तिरेव। मत्य। किन्त्वधिकम्य दोपस्य विधानायं उपन्यास । दोपविज्ञानार्यमाह । किंचात इति । इतरो यदीत्यादिना प्रश्नाभिप्रायमाह। यदि स्वलक्षण प्रत्येय कयं विकल्पविषय । तथा हि विकल्पबुद्धयभिप्रायवशाद् भेदलक्षण सामान्य व्यवस्थाप्यते तस्या अभिप्रायवशात् । सामान्य सत्प्रकोतितमिति वचनात् । तथाभूतेन चेत् मामान्येन स्वलक्षण समान प्रत्येय । तदा विकल्पस्य विपय स्यात् । नतद् युक्तमयान्यदेव वुद्धिपरिवत्ति स्प समानमिति प्रत्येय। अत्रापि दोपमाह। अन्यतो वा कथमयंक्रिया (1) न हि बुद्धिप्रतिभासिरूपाद् अर्थक्रिया सम्भवति ।

·सामान्यनित
--
।
10
स्यामा पानि पन्चायतीताय या बारामा चेन् ।
नंद दोष । शत्र
मामि
मानानि
पाना । बमुममा नाचिन अधिक से
विपन पर बल पिकवि-firefore
पर चिलाय माजा भिनगार:-
प्रीट। परमातु नदायमेरमागरम्य
सत्र वादन या धाग्य F
।
सकिने
TMA
མ་ནrས་མགབ
सापा ---
མཁས་པས པ་ཝ་ ལས བ
पो ~~ alramirror .. ।

·TEST-T1111 (111) वामिना friframtire t.m irritattIt In समितिमा को-पीने गुजरे। HTTमान () free 24, Artffairt। HEETTIAt the tit orat+ maraft Ir. -*----- वर्ष । ritti 111। {e} • It ! { 4.३ Trt Timit fI । ना पानिपत 14 I at 1} { TEE भर विजय मा जनित पान। 1 14 148 समापवावशानमात्तिा निभाने का. fini Har वियतनाम । न में सादि। दिनदिन तत्त्व में बात का (1) Fift. याग्लिन परीक्षा निचायावा। चापतिपादन नन ये पा() द्वारा पाता यांग विवगवती प्रतिमानि त विर पद्धितिभागिनानेन भंदान मागायन समाता पिताले। पश्चिद प्यापत्ता(ति पिनातीगन्यावगा। तथापि (1) सिमानापि ना. भंदा अध्यबगियाह्यम्पवाद वाया गाना दर भागने। नवान्यति । न स्वलक्षणलंन ममानमिति गृह्यत नि पिवचन (वि)परिणामा सम्बन्ध । पिडागा (1) तन मामान्यप्रतिभागिनि किन 17गाप्रतिमापनात् । पदन्नावद् बुद्धिप्रतिभामिन्गर्य मामात्यव्यवहार मा । मति मामाना- पिरण्यव्यवहारमा । त एवेगादि। तर वितिभामिनार्या । बुतश्विद व्यात्ता व मन्लो यथानुत्पलाद् व्यावृना उपादान एव पारवतोप्पनीलाद् प्पावृत्तिमन्त, प्रतिभान्ति (1) नतच गावृनिद्वयानगलम्बाम्य मिण प्रति- भामनान् मामानाधिकरण्य। अय चानन्तगवान्ती बुद्धिप्रतिभागिाव येषु मामान्यगामाना रिम- व्यवहारो मिथ्या एव प्रियते। वि पारण (1) स्वयममनामपि विगााग- णान्तथा एकाकारानुगतत्वेन । व्यावृत्तिद्वयानुगतेन धगंग्वाण। विकासपोप- - IPānin1 2 3 69 ·४ गामान्य निन्ना - मसामपि वरूपा उपदानात् । मिसाथ एक नामान्यामानाना। मताय सन्मणान्नामेव नालियाना नानाजान। मिना पिपागामाप्रनिभागिन्येऽपि सनि. -- मणिभ्रान्ते , नायगा। कामदे गन्यपि 'Tarar- पिनियामानान्सममानपान् । दीपप्रभावाति - विषयौनयंत्रियापारियम्। - Y T --- - T । दानात् । Im प्रतिभागनात র।" এমন মানায়। पदिमिवार गर्वा का 7"मा- ५-11-7: नामादिधिरा एमाग निता पा.] "" गर्ने विदा गम्मद । विदोil | रामेय नगा या TRIT नाता TTITII. -- ! . मनोना। ना। maina 123rfaithe thr र?' । परमा-1 " . . मा भाषामद मारा। - -- . . - सपल . - ܝ ܤ T ·१८२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१७७) 5b कारित्वेनेति तत्कारित्वेन प्रतिभाति । अन्यथा प्रवृत्तिनं युक्ता 'स्यात् । तच्चायं क्रियाकारितया प्रतिभासते। तदतत्कारिभ्यो भिन्नमिय। न हि तस्याऽपि तत्त्वमिति वाच्य परीक्षानङ्गत्वात्। बुद्धिस्थास्तेऽस्तेिन समाना इति गृह्यन्ते। कुत श्चित् व्यावृत्त (इव) प्रतिभासनात्। न च स्वलक्षण, तत्राऽप्रतिभासनात् । त एव कुतश्चित् व्यावृत्ता अभिन्ना अपि व्यावृत्तिमन्त प्रतिभान्ति । स्वयम- . व्यवहारिणा प्रवृत्ते । व्यवहारिभिरित्यन्ये पठन्ति। व्यवहारिभिरित्यध्यवमाये- त्यनेन पूर्वसम्बन्धात् तृतीयेव कृता। न तु पप्ठी। न लोकाव्ययनिप्ठेति. पष्ठी प्रतिपेधात् । अन्यथेति यदि विकल्पागे बाह्याथ्यवसायो न भवेत्तदा तथा- भूते विकल्पे जातेप्यर्थक्रियाकारिणी प्रवृत्तिनं स्यात् । तदपि विकल्पप्रतिविम्बक व्यवहर्तृ पुरुपाध्यवसायवशादर्थप्रियाकारितया प्रतिभामते। ततश्च तदतत्का- रिभ्यो भिन्नमिव। विकल्पप्रतिविम्बकमेव तत्त्व कस्मान्नेति चेदाह । न चे- त्यादि। तद्विकल्पप्रतिविम्बकन्न तत्त्व न वस्तु। किवारण (1) अनयंत्रिया- कारित्वेन परीक्षाया व्यभिचारस्यानङ्गत्वात्। एतच्चानन्तरमेव प्रतिपादयि- ज्याम । तत्र ये स्वलक्ष (ण) द्वारा याता अर्थाकारा विकल्पबुद्धी प्रतिभान्ति ते विकल्पबुद्धिप्रतिभासिनस्तेन भेदलक्षणेन सामान्येन समाना इति गृह्यन्ते। कुतश्चिद् व्यावृत्ता (इ)ति विजातीयव्यावृत्त्या। तथा हि (1) विकल्पप्रतिभासिनोपि वृक्ष- भेदा अध्यवसितवाह्यरूपत्वाद् अवृक्षेभ्यो व्यावृत्ता इव भामन्ते। तथान्येति । न स्वलक्षणन्तेन समानमिति गृह्यत इति लिङ्गवचन (वि)परिणामेन सम्बन्ध । किड्डारण (1) तत्र सामान्यप्रतिभासिनि विकल्पे स्वलक्षणाप्रतिभासनात् । एवन्तावद् बुद्धिप्रतिभासिन्यर्थे सामान्यव्यवहार उक्त । सप्रति सामाना- धिकरण्यव्यवहारमाह। त एवेत्यादि । त एव विकल्पप्रतिभासिनोर्या । फुतश्चिद् व्यावृत्ता इव सन्तो यथानुत्पलाद् व्यावृत्ता उत्पलभेदास्त एव पुनरन्यतोप्यनीलाद् व्यावृत्तिमन्त' प्रतिभान्ति (1) ततश्च व्यावृत्तिद्वयानुगतस्यैकस्यैव धर्मिण प्रति- भासनात् सामानाधिकरण्य। अय चानन्तरानुक्रान्तो बुद्धिप्रतिभासिप्वर्थेषु सामान्यसामानाधिकरण्य- व्यवहारो मिथ्यार्थ एव क्रियते। कि कारण (1) स्वयमसतामपि विकरपाकारा- णान्तथा एकाकारानुगतत्वेन । व्यावृत्तिद्वयानुगतेन धर्मस्वस्पेण। विकल्पबुद्धयोप- 1 Panin1 2 3 69.

·४ मामान्यचिन्ता मतामपि बुद्धचा उपदर्शनात्। मिथ्यार्थ एव सामान्यमामानाधिकरण्यव्यवहार । सर्वश्चाय स्वलक्षणानामेव दर्शनाहितवासनाकृतायातत्वात्। तत्प्रतिबद्धज- - मना विकरपानामतत्प्रतिभामित्वेऽपि बन्तुनि प्रवृत्ति , मणिप्रभायामिव मणिभ्रान्ते , नान्येषाम् । तद्भेदप्रभवे मन्यपि यथादृष्टनिगेपानुसरण परित्यज्य किंचित्साम्यग्रहणेनाऽन्यममारोपात् । दीपप्रभायामिव मणिबुद्धे । तेन न विन्य- विषयेप्वर्थनियाकारित्वम्। दर्शनात् । एकाकारेण प्रनिभामनात् सामान्यव्यवहार अनसागर चैकस्य प्रतिभासनात् सामानाधिकरण्यव्यवहार । यदि मिथ्यार्थ एवं सर्वो विकल्प करमात् कनक यादिमागमा नात्मादिविकल्पा प्रमाण नित्या विकल्पास्तु नेत्यत आर। सदानामि । सर्वो विप्लव इति सम्बन्ध । विप्लयो भ्रान्ति । अर्यामति गामा नायि। स्वलक्षणानामेव यद्दनन्तेनाहिता या वामना तत्कृत । परम्पल्या कि- नाम्वस्तुदर्शनहागयातत्वात् । तथा हि नित्यादिविल्या अतिर । (. त्पन्ना मदृशापगपरोत्पनिदर्शनायातत्वात् । ता तुर गा; स्तुदर्शननारायातत्वे । तत्प्रतिवद्धजन्मनामनित्यादिविदरपानामानिमानि" स्वलक्षणाप्रतिभासित्वेपि परतुन्यावसम्वाद । अनिता :- विद्यमानत्वात् केवल रपरक्षणर पेण न प्रतिभाग कि ' : उच्यते। मणिप्रभायामिद मणिभ्रान्तमणिरजरपालिकाको मो प्रतिवरत्वात् । प्रभाध्येण च मणि लेने । न त्वेदनित्यादिगिल्पासोपारमन्तु नागि स्वैपाकारस्थ समारोपान्। तार। नान्येपामियादि। दिकल्पाना परतुनि सम्बार मनन गम्मतः । म राम ।" भेल उत्पादेपि ममीत्यथ । पचा पाटो या विशेष 7 नुसरण चिर परित्यज्य दिस्चिामा या नामान्य परत पायपि मागे । दो- भागु नादि म्या प्रा लिएर :--- पनि नपादि। विषयोदरियापारिक . नि------------ ·ki mirrot.stortor oret Mr. Pri . - ...- • 1. -- -- 00-1 On ther ...::..----- Fort - Im . । ." 1 31 पा! arti. :: .. 14 "' --' 4-11-15 - 11' पदरा""दपिकान shok 11 मा- मिनी निविदा - -- सादि। बगिरविन नाच । । 1) PAT वाग्दिा पक्षामा विमानददाता 3717 १ नप में (m) द्वारा याला विराग प्रमालि ते दिन पदितिभाजितोसमात समाता दगिन। पश्चिर स्पाइता(ट)नविनयावन्ना। 17 (1) विपतिनाTr. भंदा अत्यग्निवाह्यम्पवाद दानापन' व न। नया11 न स्वरमान ममामान र मिडिवचन (1) समय । विदाग (1) तत्र मातिन दिन प्रतिनामनात् । "वनावद् बुद्धिपतिनामिया मामाचार धिनायव्यवहारमा । न यादि। तर किमानमामिनाया । पुदिन्दर यावृत्ता व मन्ना यथानागापना गरमदास्त व पारन्यताप्ती गद प्यावृत्तिमन्न प्रतिभानि (1) नाच पायानदयानगम्यान पामग प्रति भासनात् मामानासि। সৰ প্ৰানলাসালা বহিপ্নবি পি র শা7ি" व्यवागे मिथ्या वरिपो। fण (1) म्ययममतामा वि. गान्तथा एपारागनगनवा । व्यावृनिद्वयानगतेन धम्मनपण। पिर पद्धचोप- 1 Pinin1 2 3 69

·طعنه
اتنين شلال شنسل ا
إتلاسنلن الثالث للنا: لماه میدارم . ه ---ماه
ذلك بالنيه لمدان سے دلائل مهمسمه
شنا نمللللللل حماس به کانا
منجمل مسلمملللد محسن مکالمه تلنتململت ه
سلاله با شلشتلا نملي له ملت
t

·१८२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११७७) 55b कारित्वेनेति तत्कारित्वेन प्रतिभाति । अन्यथा प्रवृत्तिनं युस्ता 'स्यात्। तच्चार्य- क्रियाकारितया प्रतिभासते। तदतत्कारिभ्यो भिनमिय। न हि तम्यापि तत्त्वमिति वाच्य परीक्षानङ्गत्वात्। बुद्धिस्यास्तेऽर्यास्तेन समाना इति गृह्यन्ते। कुतश्चित् व्यावृत्त (इव) प्रतिभासनात्। न च स्वलक्षण, तत्राप्रतिभासनात् । त एव कुतश्चित् व्यावृत्ता अभिन्ना अपि व्यावृत्तिमन्त प्रतिभान्ति । स्वयम- व्यवहारिणा प्रवृत्ते.। व्यवहारिभिरित्यन्ये पठन्ति। व्यवहारिभिरित्यध्यवमाये- त्यनेन पूर्वसम्बन्धात् तृतीयैव कृता। न तु पाठी। न लोकाव्ययनिष्ठेति'. षष्ठी प्रतिपेधात्। अन्यथेति यदि विकल्पागे वाह्याध्यवसायो न भवेत्तदा तया- भूते विकल्पे जातेप्यर्थक्रियाकारिणी प्रवृत्तिनं स्यात् । तदपि विकल्पप्रतिबिम्बक व्यवहर्तृ पुरुषाध्यवसायवशादर्यप्रिन्याकारितया प्रतिभामते। ततश्च तदतत्का- रिभ्यो भिन्नमिव। विकल्पप्रतिविम्बकमेव तत्व कस्मान्नेति चेदाह । न चै- त्यादि। तद्विकल्पप्रतिविम्वकन्न तत्त्व न वस्तु। किवारण (1) अनर्यनित्या- कारित्वेन परीक्षाया व्यभिचारस्यानङ्गत्वात् । एतच्चानन्तरमेव प्रतिपादयि- ज्याम । तत्र ये स्वलक्ष (ण) द्वारा याता अर्थाकारा विकल्पबुद्धी प्रतिभान्ति तेर्या विकल्पबुद्धिप्रतिभासिनस्तेन भेदलक्षणेन सामान्येन समाना इति गृह्यन्ते। कुतश्चिद् व्यावृत्ता(इ)ति विजातीयव्यावृत्त्या। तथा हि (1) विकल्पप्रतिभासिनोपि वृक्ष- भेदा अध्यवसितवाह्यरूपत्वाद् अवृक्षेभ्यो व्यावृत्ता इव भासन्ते। तथान्येति । न स्वलक्षणन्तेन समानमिति गृह्यत इति लिङ्गवचन (वि)परिणामेन सम्बन्ध । किड्डारण (1) तत्र सामान्यप्रतिभासिनि विकल्प स्वलक्षणाप्रतिभासनात् । एवन्तावद् बुद्धिप्रतिभासिन्यर्थे सामान्यव्यवहार उक्त । सप्रति सामाना- धिकरण्यव्यवहारमाह। त एवेत्यादि । त एव विकल्पप्रतिभासिनोर्या । कुतश्चिद् व्यावृत्ता इव सन्तो यथानुत्पलाद् व्यावृत्ता उत्पलभेदाम्त एव पुनरन्यतोप्यनीलाद् व्यावृत्तिमन्त प्रतिभान्ति (1) ततश्च व्यावृत्तिद्वयानुगतस्यैकस्यैव धर्मिण प्रति- भासनात् सामानाधिकरण्य । अय चानन्तरानुक्रान्तो बुद्धिप्रतिभासिष्वर्थेषु सामान्यसामानाधिकरण्य- व्यवहारो मिथ्यार्थ एव क्रियते। किं कारण (1) स्वयमसतामपि विकल्पाकारा- णान्तथा एकाकारानुगतत्वेन । व्यावृत्तिद्वयानुगतेन धर्मस्वरूपेण। विकल्पबुद्धयोप- 1 Panin1 2 3 69 ·४ सामान्यचिन्ता सतामपि बुद्धचा उपदर्शनात् । मिथ्या एव सामान्यसामानाधिकरण्यव्यवहार.। सर्वाचार्य स्वलक्षणानामेव दर्शनाहितवासनाकृतायातत्वात् । तत्प्रतिवद्धज- - स्मना विकल्पानामतत्प्रतिभात्सित्वेऽपि वस्तुनि पवृत्ति , मणिप्रभायामिव मणिभ्रान्ते', नान्येषाम् । तद्भदपभवे सत्यपि यथादृष्टविशेषानुसरणं परित्यज्य किचित्ताम्यग्रहणेनाऽन्यसमारोपात्। दीपप्रभायामिव मणिबुद्धे । तेन न विकल्प- विषयप्वनियाकारित्वम् । दर्शनात् । एकाकारेण प्रतिभासनात् सामान्यव्यवहार । अनेकाकारण चैत्य प्रतिभासनात् सामानाधिकरण्यव्यवहार । यदि मिथ्यार्थ एव सर्वो विकल्प कस्मात् कृतकत्वादिद्वारापाता अनित्या- नात्मादिविकल्पा प्रमाण नित्या विकल्पास्तु नेत्यत आह । सर्वत्तायमित्यादि। सर्वो विप्लव इति सम्बन्ध । विप्लवो भान्ति । अयमिति सामान्यादिम्प । स्वलक्षणानामेव यद्दर्शनन्तेनाहिता या वासना तलत । परम्परया सर्पविकल्पा- नाम्वस्तुदर्शनद्वारायातत्वात् । तथा हि नित्यादिविवल्पा अपि पस्तुदर्शननेपो- 6sb त्पन्ना सदृशापरापरोत्पत्तिदर्शनावातत्वात्। तत्र तुल्ये सर्वपिल्लानाम्व- स्तुदर्शनद्वारापातत्वे। तत्प्रतिवद्धजन्मनामनित्यादिविकल्पानामतत्प्रतिभासित्वपि स्वल्क्षणाप्रतिभासित्वेपि वस्तुन्यविसम्वाद । अध्यत्तस्यात्पिादिरपत्य दत्तुनि विद्यमानत्वात् केवल स्वरक्षणरुपेण न प्रतिभासत रति विपल्लो विनम उच्यते। मणिप्रभायामिव मणिसान्तमपिस्वरूपाहेप्पदिसम्बादो मनिप्रगया मणो प्रतिवद्धत्वात्। प्रभाश्रयेण च मपिनान्तरत्पत्ते । न त्वेवन्नित्यादिविकल्पास्तेषाम्पस्तुदर्शनगारापातत्वेपि वस्तुन्वविद्यमान- स्पेवाकारस्प समारोपात्। तदाह । नान्येषामित्यादि । सन्देपा नित्यादि- विकल्पाना वस्तुनि सम्पाद त्यनेन सम्बन्ध । तद्भवप्रनवे सत्पपीति। उपा- भेदाद् उत्सादेपि सतीत्यर्थ । यथा दृष्टो यो विशेष क्षणिकचालिन्या- नुसरण निश्चय परित्यज्य किञ्चित्तामान्यमिति पनि रियायपिरिजनन्य वा सामान्यस्य प्रहपन दिशेपात्तन पिरत्नाः समारोपान्। दोनापानि भासुरत्वादिसाम्पात् प्रवृत्तारा मन्दुिसर्न नपिवस्तुसम्बार । पारमगार- ध्यवसिते मपापप्रतिबलात्। पान मिया एप शिलान्तेन न सिन- विषयेदोपरियारारित्व (1) तताच परमात्यो पनि बिर साध्यते। पन्तयतलारिददन्दप लामान्य नि पिपप्पर पाया इति चेत् । न। पहिरिष परिरलानेपापियारिया पगारियो भिन्न-

·No text on this page.

·४ सामान्य चिन्ता तथा प्रतिभासनात्। दस्तुनस्तु नानकाव्यतिरेक हो विभम । एककार्यकारिण- 446a स्तस्य तथा (भाव) जिज्ञासासु तथाभावरयापनाय तथा व्यवस्थापितत्वात् ।' न वस्तुभेदात् । तत्यदेफस्य अनेफ त्वायोगात् अनेफस्य चकत्वायोगात्, व्यति- रिफ्तस्य निषेधात् । तेषा प्रकृते दात् यथावस्तु शब्दार्थाभ्युपगमे सामानाधिकर- ण्यायोगात्। तदुपाघेरेकस्याभिधानात् अदोष इति चेत्। अनुपकारिणि पारतच्यायो- वस्तुधर्म एवानित्यत्वादिक रयाति। कस्तहि विकल्पकृतो विभ्रम इत्याह । वस्तुनस्त्वित्यादि । एकस्य वस्तुनो नानारूपेण ग्रह । बहूना चकत्वेन। धर्मध- मिणोश्च व्यतिरेकेण' महो विभ्रमो भान्त इत्यर्थ । कि पुन कारणमेकत्वादियहो विभम इत्याह । तस्यैकानेकेत्यादि। एककार्यकारिणो घटादिभेदस्यकोदकाचाह- रणादिकार्यकारिण । तथा भापजिज्ञासातु । एककार्यकर्तृत्वजिज्ञासासु। तथाभा. वस्थापनापैककार्यकारित्वरथापनाय। तथाकृतस्थितित्वात् । घटादिना एकरूपेण व्यवहारलापवार्थम्ब्यवस्थापितत्वात्। तथकस्याप्यनेकार्यकारिण । यथा घटस्थ चक्षुर्विज्ञानोदकधारणकादाचित्कज्ञानादिकार्यकारिणस्तथाभावजिज्ञासासु तथाभा- वरथापनाय । अनेककार्यत्वरथापनाय तथाकृतस्थितत्वात् । चाक्षुपपार्थिवानित्या- दिरूपेण व्यवस्थापितत्वात्। एवमन्वनापि यथायोग पाच्य । न वस्तुभेदाद् एकस्मिन् पदाऽनेकधर्मव्यवस्थापन। किसारण (1) तत्वैफल्य पस्तुनोऽनेक- वायोगात् (1) ततरकस्यानेकत्लगहो विनम एत्यारपात । तथानास्वाप्पैक- त्वव्यवस्थापनन्तदकार्यव्यावृत्तिहारेणैव न वस्त्वभेदादित्याह। अनेकस्य चफत्वा- योगादिति । तथा चानेकत्वकत्वरहो विभम । एव धर्मर्मिणोतिरेकरहोपि 69b शान्त एव। किक्षारण (1) व्यतिरिक्तस्य च सामान्यस्य प्रावि निषेधात् । व्यपतयो नानुपन्त्यन्यदित्यादिना । धर्मिण सकाशाद् व्यतिरिक्ता एव धर्मास्तताच यथावस्तु गदायों भविष्यतीत्याह । तेपामित्यादि। तेषामनित्यत्वादीना धर्माणा प्ररते स्वभादस्य भेदात् कारणाद् यथावस्तु शान्युपगमे नीलोसम्मनित्व गन इत्यादि सामानाधिकरप्यायोगात् । नीलादिगुणानानुदादिगतीनाञ्च परम्पर पभाप- भेदात् । तनाचिना समानामेवन्मिन्नधि र वृत्ति म्तिीति सामाजाधिरण्या- योग । तस्मान्न पधापन्नु समाबपति भार । । 1 D•r-b...1-11:'

·TITI (१९७७) . st wr fभा । पर गार वस्तुनो नानित्यरामाग .....fr17 TIHTT प्रणा तेषां भवति 'अयं अनित्य' । ... TITIो frनानाधर्मपतिरेण वर्शयन्ति। ।' : TET I। चारनुपाता। तत्रागावरच . 7 - 17 || Tणे नागिपागनीलेगावण- -fनगर वानो गरमानानितारानाग gryri 177111 गा। पिल, ना . * । lakha hink lite !!! htaJIJILIPEHLtJij11. . h3J.hirti iu t .. । . - this 11 Jain-i..jit'' - . or", । नजानता 14 ग्रहगाराम T-7- • . - बनानामनिलया। मप्र नदर्मगा। " है TETrt निति | hai . . , है * Pr .., 7 . . F- ·४ सामान्यचिन्ता १८० । तथा प्रतिभासनात् । वस्तुनस्तु नानकाव्यतिरेक हो विभम.। एककार्यकारिण- 446 स्तस्य तथा (भाव) जिज्ञातासु तथाभावरथापनाय तथा व्यवस्थापितस्यात् ।' न वस्तुभेदात् । तस्यैवैफस्य अनेक त्वायोगात् अनेकस्य चैकत्वायोगात्, व्यति- रिपत्तस्य निषेधात् । तेषा प्रकृतेर्भेदात् यथावस्तु शब्दार्थाभ्युपगमे सामानाधिकर- ण्यायोगात्। तदुपाधेरेकस्याभिधानात् अदोष इति चेत्। अनुपकारिणि पारतत्र्यायो- वस्तुधर्म एवानित्यत्वादिक स्याति। कस्तर्हि विकल्पकृतो विभ्रम इत्याह । वस्तुनस्त्वित्यादि। एकस्य वस्तुनो नानारूपेण ग्रह । बहूना चैकत्वेन । धर्मध- मिणोश्च व्यतिरेकेण महो विभ्रमो भ्रान्त इत्यर्थ । कि पुन कारणमेकत्वादिग्रहो विभ्रम इत्याह । तस्यकानेोत्यादि । एककार्यकारिणो घटादिभेदस्यकोदकाद्याह- रणादिकार्यकारिण । तथा भावजिज्ञासासु । एककार्यकर्तृत्वजिज्ञासासु। तपाभा- वल्यापनायककार्यकारित्वल्यापनाय। तथाकृतस्थितित्वात् । घटादिना एकरूपेण व्यवहारलाघवार्थम्व्यवस्थापितत्वात्। तथकस्याप्यनेकार्यकारिण । यथा घटस्य चक्षुर्विज्ञानोदकधारणकादाचित्कज्ञानादिकार्यकारिणस्तथाभावजिज्ञासासु तथाभा- वस्थापनाय। अनेककार्यत्वरयापनाय तथाकृतस्थितत्वात् । चाक्षुषपाधिवानित्या. दिरूपेण प्यवस्थापितत्वात्। एवमन्यनापि यथायोग वाच्य । न वस्तुभेदाद् एकस्मिन् पदार्थेऽनेकधर्मव्यवस्थापन । किछारण (1) तस्यकस्य वस्तुनोऽनेक- वायोगात् (1) ततश्चैकस्यानेकत्वहो विभ्रम एत्यारयात। तपानेफस्पाप्येक- त्वव्यवस्थापनन्तदकार्यव्यावृत्तिद्वारेणैव न वस्त्वभेदादित्याह। अनेकस्य चकत्वा- योगादिति । तथा चानेवस्यकत्वगहो विभम । एव धर्मर्मिणोन्यतिरेकाहोपि 69E भान्त एव। किशारण (1) व्यतिरिक्तस्य च सामान्यस्य प्रागेव निषेधात् । व्यपतयो नानुयन्त्यन्यदित्यादिना। धर्मिण सकाशाद् व्यतिरिक्ता एव धर्मास्ततश्च यथावस्तु शब्दार्थों भविष्यतीत्याह । तेषामित्यादि । तेषामनित्यत्वादीना धर्माणा प्रकृते स्वभावस्प भेदात् कारणाद् यथावस्तु शब्दापाभ्युपगमे नीपल्मनित्व सद इत्यादि सामानाधिकरण्यायोगात् । नीलादिगुणानामुत्पादिजातीनाञ्च परसर स्वभाव- भेदात् । तदाचिनां शब्दानामकस्मिन्नधिकरणे वृत्तिर्नाम्निीति सामानाधिरु प्या- योग । तस्मान्न पथावस्तु दादाविपन्धेति भाव । 1 D.-ltir-b! Thttyil.

·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१७७) नगपि स्वक्षणम्य अनित्यत्वाधभाव । एव चलाद् वस्तुनो नानित्यत्वनाम रितिनि। क्षगम्यायित्वेन तयाभूतस्य ग्रहणाद् तेषा भवति 'अय अनित्य' 'मिय। तहमंतामेगावतरन्तो विकल्पा नानेक धर्मव्यतिरेक दर्शयन्ति । न च ने निरायया । तद्भेददर्शनाश्रयत्वात् । न चावस्तुधर्मता। तत्स्वभावस्यैव मन प्रतिभागता। यशोवन (1) स्वलक्षणे चानित्यत्वाद्यप्रतीतेरताद्रूप्यfr" परिवागमार। नापीत्यादि। चलाद् वस्तुनो यस्मान्नानित्यत्वन्नाम ति। येतागम्मतान् मलक्षणम्यानित्यत्वेनायोग स्यात् । किन्तु चलमेव 77 fry"रक्षणम्यगानित्यम्पत्वादेवमनात्माद्यपि द्रप्टव्य । तेन प्रत्यक्षेण पणं गागणे नित्यत्व गृहीतमेव केवल भ्रान्तिनिमित्तसद्भावादनिश्चितम् (1) निम्नयमानुमानव्यापारम्नेन तन्निश्चय एव म्वलक्षणेऽनित्यत्व- F- गिद्ध। rof. या मंकानिन्य यिनित्योयमर्यानित्यत्वमम्येति वा धमिधर्म- पर प्ररिपत आह। क्षणेत्यादि । म्वलक्षणम्य तयाभूतस्येति चल- वयानतया। रक्षणम्यायित्वेन ग्रहणाद् उत्तवालमन्त्यक्षण- मदनपनियोमिन्यादि। भेदालरानिक्षेपविवक्षायामनित्योयमिति विभागामनित्यत्वमम्यत्येव धमिधर्मभाव' प्रतीनिर्भवति । गिनवात् ग्य बान्य धर्ममिभाव इत्यत आह । तद्धर्मतामित्यादि । नर' दरकारनाम्बाबतरन बटक्षणमध्यवग्यन्तो विकल्पा इत्यर्थ । निः? तालानमारण नानाम्पा एकपाच धर्मास्ने च व्यतिरे. नर्मद अनियतावादीन् । एप धर्म बहना बगान घटाटीनामनिव्यवमिनि दायन्ति। वस्तुनीत्यत्रा- व कियवस्थापिनन्नानघर्मादिक्लन्चम्विायम्याग्नुग्राति. त ? (1) दर्शचन्नीनि। कन्टा हिन्दनद ने निगश्रया प्राप्नुवन्तीनि चदाह। न च त दनि । न - दिदाग दिगदम्भेदम्यानित्यादिपर म्बराय यद् दा दयावाद दिर मना। या हि परमार्थतानित्यादि - दादः नादिना दिया दृष्टागगव्यवसावन प्रबर्गन्दे । -- प्रदरं दिया अनित्यागग नार्यावादिन- इन । प्रदान (1) टेगा दाबन्दु मंदार- द, दर्दटा नबस्नुपर्मना। | टम्पन प्रतिरदादय घटादीना- ल।

·४ सामान्य चिन्ता तथा प्रतिभासनात्। वस्तुनस्तु नानकन्यतिरेक ग्रहो विभम । एककार्यकारिण- 46. स्तत्य तथा (भाव) जिज्ञाता तथाभावरथापनाय तथा व्यवस्थापितत्वात् ।' न वस्तुभेदात् । तत्यैदेफस्य अनेक त्वायोगात् अनेकस्य चकत्वायोगात्, व्यक्ति- रिपतस्प निषेधात् । तेषा प्रकृतेभेदात् यथावस्तु शब्दार्थाभ्युपगमे सामानाधिकर- ण्यायोगात्। तदुपारेकस्याभिधानात् अदोष इति चेत्। अनुपकारिणि पारतश्यायो- वस्तुधर्म एवानित्यवादिक स्वाति। कस्तहि विकल्पकृतो विभ्रम इत्याह । वस्तुनस्त्वित्यादि। एकस्य पस्तुनो नानाम्पेण यह । बहूना चैकत्वेन । धर्मध- मिपोरच व्यतिरेकेण' ग्रहो विभमो भान्त इत्यर्थ । कि पुन कारणमेकत्वादिग्रहो विभम इत्याह । तत्पफानेकेत्यादि । एककायकारिणो घटादिभेदत्यैकोदकाचाह- रणादिकार्यकारिण । तथा भापजिज्ञासातु । एककार्यकर्तृत्वजिजामातु। तपाभा- वस्थापनाककार्यकारित्वर पनाय । तथाकृतस्थितित्वात् । घटादिना एकत्लेज व्यवहारलाघवार्थम्ब्यवस्थापितत्वात्। तधवस्याप्यनेकार्यकारिण । यथा घटन्य चक्षुर्विज्ञानोदकधारणकादापित्तज्ञानादिकार्यकारिणस्तथाभावजिज्ञानानु तपाभा- वरयापनाय । अनेकार्यत्वरयापनाच तथाकुतस्पितत्वात् । चाक्षुपपार्थिवानिया- दिरपेण प्यपत्यापितत्वात्। एवमन्यनापि यथायोग वाच्च । न वस्तुभेदाद् एकस्मिन् पदार्थऽनेकपमयपस्थापन । किद्वारण (1) तस्यैवंफन्य वन्नोऽनेक- वायोगात् (।) लतदनंकस्यानेकत्वाहो विभ्रम एत्यास्यात । तपानेक्स्याप्चेक- त्वव्यवस्थापनन्तदफार्यव्यावृत्तिहारेणेव न ववभेदादित्याह। अनेक्स्य चन्या- योगादिति । तथा चानेपत्त्यकत्याहो विभम । एव धर्मधर्मिणोतिरेक्ग्रहोरि 6gb धान्त एव। किझारण (1) व्यनिरिक्तस्य च सामान्यस्य प्रागेव निषेपान्। व्यपतयो नानुपन्त्यन्यदित्यादिना । धर्मिणः सकाशाद् व्यतिरिक्ता एद धर्मास्ततश्च यथावस्तु रब्बान भविष्यतीत्याह। तेषामित्यादि। तेषामनित्यत्वादीना धर्मागा प्रहने टा. भेदात् कारणाद् यथावस्तु शान्युपगमे नीगेपलमन्दि द इम सामानाधिकरप्यायोगात् । नीरादिगुणानामुत्पादिगतीनाञ्च द्र भेदात् । ताचिना समानामवन्मिन्नधिाणे वृनिनाम्लिीति पोग । तस्मान्न चपावन्नु गदाजवन्पति भार । 10. kir..

·SITI 178479=171.771 (130) गात् न नि । पारभिलो गोभितम् । पुरपा एकत्या माहारो म पिता शन(ri)गा। जिनिभाT- सपारिता भित्रामाजीगो i mirm अगरय तकग सागा मुनामाभिमाना: । गामा PETITI भावशेषो नाम्नि। उत्तरमा (0) fruो । frrent नीलादीना गर्माणामकारकन्द्रमानोगोलार कादिनः रिगो (1) नासानुकारिणि नमो जीपदीना पारतन्त्र्यायोगा। नीलान्योर्मा अनुमति पाणामामा। पागाय- भुपाधिरित्या न म्या। विनोद पास पारतलपनि द्रव्यजन्पन्चमनीरामन्यथा प्रसाराभापामr। गाणि मनयम- धणिरम्याल्यिायोगा। नाश्च सायाभिमामाचीना गणाभिमनम्य च द्रव्यस्य नहानवस्थिते पारणा । द्वयोगमिणपातुपोषणादभिधान (1) कारणाभिमतम्य विगंपग्य नदानी निगंगात्। एकाति विशिष्टस्या युपा. धिमन । अध्याहार उपदर्शनन्नदान वस्तुधिषप शान स्यात् । पद्धपारोपितम्भव विशेषस्य गदेगाभिमानात् । म्यान्मन (1) पद्विनष्ट विशेष्यन्त द्विषयम्य शब्दम्य भातु बुद्धिप्रति भाग. विषयत्व (1) य पुन मन्नेवोपाधिम्नद्वाचिन शब्दम्य वस्तुविषयत्वमेवास्थिति चेदाह । युद्धिप्रतिभासेत्यादि। बुद्धिप्रतिभामो विपयो यम्याभिधानम्य तनया (1) तद्भावस्तस्मिन् मति मर्य विशेषणविषयाभिमतमप्यभिधानन्तर्थन विकल्पबुद्विप्रतिभासविषयमेवास्तु । पारण (1) नया मिनोगाधिमतो नानाविशेषणवत एकस्य ग्रहणे बुद्धावभासनात्। तथा यपाधिमतो विनष्ट- स्याध्याहारिका विकल्पबुद्विरङ्गीकर्तव्या (1) तदा चोपाधिमतोभावे उपाधे- रप्यभाव पारतन्माभावात् (1) भिन्नोपाधिमत एकस्याप्रतिभामने कुत सामानाधिकरण्य। यदा तु विशेषणविशेष्ययोर्द्वयोरपि विकल्पबुदिप्रतिभासित्वमिष्टन्तदा Ton करिपत धर्मद्वयगृहीतकमिप्रतिभासिन्य कैय बुद्धिर्जायत इत्यविरुद्ध मामाना- धिकरण्या उपकार्येत्यादिना पराभिप्रायमाशकते। अवोपो योयमेकस्य बुद्धयाध्याहार इत्यादिनोक्त । उपाधिमता समकालस्य निष्पन्नस्पस्योपाधे पारतन्त्र्याभावा- दनुपाधित्व। प्राक् पारतन्त्र्यन्तदेवोपाधित्वमिति चेदाह। नेत्यादि। न ह्य- ·४ सामान्यचिन्ता १८७ विषयत्वस्य एकत्वे सर्व तथैवास्तु । ग्रहणे तथा भिन्नोपाधिमत एकस्याभासनात् । उपफार्योपकारकयोरुपाधि ततोरपि सहस्थितिकत्वाददोष इति चेत् । न। निष्पत्तो पारतन्त्र्याभावात् अनुपाधित्वम् । न चानिप्पत्ति , स्वभावानिश्च- यात् । सर्वथा पारतश्याभावात् कल्पनयारोप्य सर्वत्र व्यवहारे च सैव बुद्धि किन अनुविधीयते ? वस्तुन एकेन शन्देन प्रमाणेन च विषयीकरणे वस्तुबलात् अशेषविशेषाक्षेपात्, तदन्यवंयर्थ्य च न स्यात् । बुद्धिप्रतिभासस्य निर्वस्तुकत्वात् वस्तुसामध्यभाविनानप्रसग । तदभिन्न एकाकारस्य विषयोकरणेऽपि आका- रान्तरेऽनिश्चयात्', आकारान्तरे साकाक्षया बुद्ध्या ग्रहाम्। भिन्नस्य शब्दार्थस्य 446 निष्पन्नस्य पराविषाणतुल्यस्य पारतन्यमुपाधित्वम्वा (1) सर्वथा सतोऽसत- श्चासत्तारतन्त्र्यमिति हेतो कल्पनारोपितमुपाधीनाम्पारतन्न्य कृत्वा पारतन्नघ- यवहारे। सर्वयेति सर्वेण प्रकारेण यथा पारतन्त्र्यव्यवहारे बुद्धिरनुविधीयते तथा विशेषणविशेष्यव्यवहारे संवारोपिका बुद्धि किन्नानुविधीयते। तदनुविधान हि न्याय्य बुद्धिसन्दर्शितार्थप्रतिभास मनाश्रित्य व्यवहर्तुमशक्यत्वात् । वस्तुन एफेन शब्देन प्रमाणेन च विषयीकरणे वस्तुवलाद्वस्तुस्वभावभूताशेषधर्माक्षेपात् तदन्यस्य शब्दादेवैयर्थं च यत्प्रागुक्तमेकस्यार्थस्वभावस्म प्रत्यक्षस्येत्यादि । वस्तु वा दि पक्षे तद्बुद्धिप्रतिभासानुरोधेन स्यात् । किं कारण (1) बुद्धिप्रति- भासत्य निर्वस्तुकत्वाद् वस्तुतामर्यभाविनान्दोषाणामप्रतङ्ग । बहुवचने तदाह । न केवल तदन्यवैययंदोषस्याप्रसङ्गस्तथा व्यतिरिक्तस्य सामान्यस्याभाव उपाधीना च पारतन्त्र्यायोगात्। विशेषणविशेष्यत्वाभाव भिन्नोपाधिमत एकस्य बुद्धावप्रतिभासनात् (1) सामानाधिकरण्याभावश्च य उक्तस्तेषामप्यत्र सम्भवो नास्तीति तदेवाह । तदभि- न्लमित्यादि । तथा हि तद्बुद्धिप्रतिभासि रूपमभिन्नम्प्रतिभाति । तस्मात् सामान्य यथा प्रतीतिर्न विरुध्यत इति वचनपरिणाम कृत्वा वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध । नील. मित्युक्तेऽनीलव्यावृत्त्वा नीलत्वस्यकत्याफारस्य विषयोकरणेपि विकल्पबुद्धया तत्रैव नीलाकारे सरायव्यावृत्तिर्नाकारान्तरे (1) ततस्तबुद्धिप्रतिभानि स्पमनि- श्चिताद्याकारमनुत्पलव्यावृत्तोत्पलाकारस्पानिश्चयात् । यम्मिन्नाकारे निदचयो नोत्पन्नस्तदाकारान्तरन्तन ताकाक्षयोललगन्दप्रयोगाद् उत्पन्नया बुज्या ग्राह्य प्रतिभातीति सम्बन्ध । एतेन विशेषणविशेष्यभावस्य निमित्तमुक्त (1) मामानाधिकरणस्यात् । भिन्नेत्यादि । भिन्नस्य शब्दार्थस्य नीलोत्पललक्षणस्योपसहारे प्रतिपादनेपि ·१८६ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१७७) गात् न विशेष । पारतव्येऽपि जन्यजनकभावेन सहानवस्थिते द्वयोरनभिधानम् । बुद्धया एकस्या ध्याहारो न वस्तुविषय शब्द (य)स्यात् । बुद्धिप्रतिभात- तदुपायरित्यादिना पराभिप्रायमाशकते। ते नीलादयो धर्मा उपाधिर्यस्य द्रव्यस्य तस्यैकस्य द्वाभ्या गुणजातिभ्यामभिधानाद् अदोष । सामानाधिकरण्या- भावदोयो नास्ति। उत्तरमाह (1) अनुपकारिणीत्यादि । उपाधित्वेनाभिमताना नीलादीना धर्माणामनुपकारकन्द्रव्य । न हि नीलगुणस्योत्पलत्वजातेर्वा द्रव्येणोपकार कश्चिद् क्रियते (1) ततश्चानुपकारिणि द्रव्ये तदनावेयवृत्तीना नीलादीना पारतन्त्र्यायोगात् । नीलादयो धर्मा अनुपाधि । पारतन्त्र्याभावात् । अन्यथाऽस्याय- मुपाधिरित्येव न स्यात् । अथेप्यते द्रव्यविपय पारतन्त्र्य धर्माणान्तदा पारतन्त्र्यपि द्रव्यजन्यत्वमङ्गीकर्तव्यमन्यथा द्रव्यपारतन्त्र्यायोगात्। जनकं च क्षणिकमेप्टव्यम- क्षणिकस्यार्थक्रियायोगात् । ततश्च कार्याभिमतानामुपाचीना कारणाभिमतस्य च द्रव्यस्य नहानवस्थिते 4 कारणात् । योविगेपणविशेष्ययोवस्तुस्पयोर्चुगपदनभिधान (1) कारणाभिमतस्य बिगेपस्य तदानी निरोधात् । एकस्येति विगिप्टस्याप्युपा- धिमत । अव्याहार उपदर्शनन्तदा न वस्तुविषय शब्दार्थ. स्यात् । बुद्ध्यारोपितस्यव विशेपस्य गब्देनाभिवानात् । स्यान्मत (1) यद्विनप्ट विगेप्यन्तद्विपयस्य शब्दस्य भवतु बुद्धिप्रति भास- विषयख (1) य पुन मन्नेवोपाविस्तहाचिन शब्दस्य वस्तुविषयत्वमेवास्त्विनि चेदाह । बुद्धिप्रनिभासेत्यादि। बुद्रिप्रतिभामो विपयो यस्याभिधानस्य तत्तथा (1) तद्भावस्तस्मिन् सति सर्व विशेषणविषयाभिमतमप्यभिधानन्तव विकल्पबुद्धिप्रतिभामविपयमेवास्तु । किं कारण (1) तथा भिन्नोपाधिमतो नानाविंगेपणवत एकस्य ग्रहणे बुद्धावभासनात् । तथा ह्यपाधिमतो विनष्ट- म्याध्याहारिका विकल्पबुद्धिरङ्गीकर्तव्या (1) तदा चोपाधिमतोऽभावे उपाधे- रप्यभाव पारतल्याभावात् (1) भिन्नोपाधिनत एकस्याप्रतिभासने कुत मामानाधिकरण्य। पदा तु विगेपणविशेष्ययोर्द्वयोरपि विकल्पबुद्धिप्रतिभासित्त्रमिष्टन्तदा 720 कन्चिन धर्मद्वयगृहीतंकवामिप्रतिभासिन्येकव बुद्धिर्जायन इत्यविरुद्ध मामाना- धिकरण्या उपकार्यत्यादिना पगभिप्रायमागबने। अदोपो योयमेकस्य बुद्धयाध्याहार इत्यादिनोक्न । उपाधिमता ममकालस्य निप्पन्नरूपस्योपाधे पारतन्त्र्याभावा- दनुपात्वि। प्राक् पारतन्त्र्यन्नदेवोपाधित्वमिति चेदाह । नेत्यादि। न ह्य- ·४ सामान्यचिन्ता धर्मर्मिणो दात् भेदवतीव बुद्धि. प्रतिभाति, न बस्तुभेदान् । तथाभूताना भेदाना बाहुल्यचोदनया साध्यसाधनभेदश्च । (ग) अपोहस्य विजातीयव्यावर्तकत्वम् तत्त्वभावसमाश्रयधर्मप्रतिभासद तत्स्वभावप्रतिपत्तये क्रियते।। तत्स्वभाव(महाद्वा) धीस्तदर्थेवाप्यनर्थिका । दिकल्पिकाऽतत्कार्यार्थभेदनिष्टा प्रजायते ॥७॥ तस्यां यद्रूपमाभाति वायमेकमिवान्यतः । गम्देन चोदने व्यतिरिक्तस्यैव धर्मम्य पाहिण्या बुद्धे प्रतिभासनात् । नि सर्यभेदाप्रतिक्षेपेणापरमस्य वाहास्याप्रतिक्षिप्नभेदान्तर रवभाव गिना घर- स्थाप्य पदेन प्रवदर्यते। एतदुपतम्भवति। धर्मदापदेन सचोद्य व्यतिरिपत धर्ममिव प्रा. मिगदेन सचोद्यापर स्वभाव पमितया परवापर तदेव चारा । अनित्यत्व पदस्थ न चाक्ष्पत्यम् (1) अनित्यो न चाक्षप दारा गया मोनेति । भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षोपेण धर्ममिणो दाद भेदयतीच नि पतिभाति भिन्नाकारेप। न तु यातुनो भेद । न परतुभेदाभेद बुद्धि ।।। कुत (1) यधोपतदोपाद् अनुपगारिणि धामणि धर्माणा पारकर । तमा सागमनित्यत्व साधन गतनात्यमिति (1) गमनापकरेगा। तपाभूतेत्यादि। तपाभूतानारप्रतिक्षिपदान्तगणा धर्मभदानामादचोर पपनभेद साप्पसापगभेदार पियत ति सम्बन्। तरय नारततो व्यावृतित्व परतुन रयभार समायो पानीमाभि दिमत्पतिप्रति (वि) म्दतल्लिनं प्रतिभागदरि पर्ष । किन ? तररममावत्यादि । तत्कंप पावतच परतुरभारच रिपन प्रार प्रणारिता तेषामगिरपान प्रापा मार। तत्रयभावे पातित्व पररपभाला पारणभावाभानि हिपया। पिलो भिनन । पिता :- पान्यो यो भेरलिया। दर ना मापातलियो। स्थानिय गपागपुरी पोप- मिष । मगोपाल -- पविभारि। मातमेव नि ॥

·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११७७) प्रतिपादनेऽपि अभिन्नबुद्धौ प्रतिभातीति सामान्यदिशेषणविशेष्यभावसामाना- धिकरण्यानि यथाप्रतीति न विरुध्यन्ते। धर्ममिभेदोऽप्यस्य अनेकस्मादाद् भेदे (ऽपि) तस्य एकस्माद् भेदत्य विधिप्रतिषेधजिज्ञासायां तदेव वस्तु। प्रती- क्षिप्तभेदान्तरे धर्मशब्देन संचोद्य तथा बुद्धे १ प्रतिभासनात् । व्यतिरिक्त- धर्ममिव अविशेषेणास्यापरं स्वभावं धर्मितया व्यवस्थाप्य प्रदर्श्यते। तन्मात्रेण धर्मद्वयोपगृहीतमभिन्नमेकर्धामतया बुद्धिप्रतिभासरूप विकल्पबुद्धौ प्रतिभातीति कृत्वा सामान्यादीनि ययाप्रतीति न विरुध्यन्ते। तेन यदुच्यते भट्टे न (1) "अन्यनिवृत्तिमात्रमपोह गृहीत्वा अनीलादि- व्यावृत्तावनुत्पलादिव्यावृत्तेरभावादनुत्पलादिव्यावृत्तौ चानीलादिव्यावृत्तेरभावाच्च न विशेषणविशेप्यभावस्तयोर्मयोस्तदभावाच्च न तदाभिधायकयो शब्दयो ob शब्दयोरपि विदोपणविशेष्य भाव । नापि सामानाधिकरण्य शब्दवाच्ययोभिन्न- त्वात् (1) नापि यत्रार्थे पोहयो वस्तद्वारक सामानाधिकरण्यमवस्तुत्वेनापोह- स्याधेयत्वाभावात् (1) न च स्वलक्षण शब्दविपयोन्यच्चाधिकरण नेप्यते । न च म्बलमपोहयोभविपि शब्दयो सामानाधिकरण्यमेकविपयत्वस्याप्रतीतेरि"त्यपास्त। वाह्यभिन्नस्य स्वाकारस्य शब्दादिविपयत्वेनेप्टत्वात् तेन नीलोत्पलादिशब्देप शब्दार्याभिधायित्वमिप्यत एवेति सर्व सुस्थ । धर्ममिभेदोप्यस्य बुद्धिप्रतिभासस्य यथा प्रतीतिर्न विरुध्यत इति वचन- परिणामेन सम्बन्ध । तमेवानकेत्यादिनाह । अनेकस्मादाद् बुद्धिप्रतिभासस्या- लोक्त्वात् । कुतोनेकार्यभेद. केवल पुरुषाध्यवसायवशादेवमुच्यते । तस्य बुद्धि- प्रतिभामम्यकस्मा दर्याद् यो भेवस्तस्य विधिप्रतिषेधजिज्ञासाया। किमनित्य गन्दो भवति चाक्षुपो न भवतीति तदेव बुद्धिप्रतिभासभूतम्बस्तु प्रदर्यत इति सम्बन्ध (1) केन प्रकारेणेत्याह। प्रतिक्षिप्तेत्यादि । पहा धर्मधर्मिभेदोप्यस्य वस्तुनो न विरुष्यत इति सम्बन्ध । कुत इत्याह । अनेकम्मादर्थाद् बाह्यस्य भेदसम्भवे सति तस्यकस्माद् यो भेदस्तस्य विधि- प्रतिषेधजिशानाया क्मिनित्य शब्दो भवति चाक्षुपो न भवतीति तदेव बाघम्बस्नु प्रदर्यन इनि सम्बन्ध । केन प्रदश्यंत इत्याह । प्रतिक्षिप्तेत्यादि। घमंशवेन संचोद्य व्यतिरिक्तं धर्ममिव व्यवस्थाप्येति मम्बन्ध । तथा ह्यनि- त्यचन्न चाशुपत्वमिति धर्मगव्देन चोदने कृते व्यतिरिक्त इवानित्यत्वादिको धर्मो य्यदन्याक्तिो भवति। विड्वारणमित्याह। तया बुद्ध प्रतिभासनात् । धर्म- 1 B1A • Bre-brig-tu-m-phre-bar ·४ सामान्यनिन्ता धर्ममिणो दात् भेदवतीव बुद्धिः प्रतिभाति, न वस्तुभेदान् । तथाभूताना भेदाना बाहुल्यचोदनया साध्यसाधनभेदश्च । (ग) अपोहत्य विजातीयव्यावर्तकत्वम् तत्स्वभावसमाश्रयधर्मप्रतिभासभेदै तत्स्वभावप्रतिपत्तये नियते ।। तत्स्वभाव(महाद्वा) धीस्तदर्थेवाप्यनर्धिका विकल्पिकाऽतत्कार्यार्थभेदनिष्ठा प्रजायते ॥७॥ तस्यां यद्रूपमाभाति वाघमेकमिवान्यतः । - शब्देन चोदने व्यतिरिक्तस्यैव धर्मस्य पाहिन्या बुद्धे प्रतिभाननान् । अविदोघेणेनि सर्वभेदाप्रतिक्षेपेणापरमस्य वाहास्याप्रतिक्षिप्नभेदान्तर स्वभाव धमिया सर- स्थाप्य पदेन प्रदश्यते। एतदुक्तम्भवति। धर्मशब्देन सचोय व्यतिरिक्त धर्ममिव प्राचार्ट- मिगन सचोधापर स्वभाव धर्मितया व्यवस्थाप्य तदेव दार दतु प्रादी। अनित्यत्व यस्य न नापत्वम् (1) अनित्यो न चाक्षप पर पति। मनाला होनेति । भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपेण धर्मपर्मिणो दाद भेदपतीपति पतिभाति भिन्नाकारेष। न तु पन्नुनो भेद । न वस्तुभेदाद् भेदपनी दुरि ।। चुत (1) यधोक्तदोषाः अनुपकारिणि धामणि धर्मापा पारतस्यायो ! तथा साध्यमनित्मत्व साधन कतमत्वमिति (1) साध्यतामन रम। तपाभूतेषादि। तपाभूताताप्रतिक्षिप्त पातराणा धर्मभेदानामापकोटा पपनभेद सापसापनाच पियत इति सम्म । तस्य तस्ततो प्यास्तस्य वस्तुन स्वभाव समाधयो पेपाल मंम्भिार - दिपपतिप्रति (पि)म्बाल प्रतिभानस्विप । किम सिर । तत्त्वभावलादि। तत्पैच व्याप्त्तक परस्पभारम्य प्रतिपत्त प्राप्त वा ।। प्रणारिमा तेपाम्पस्तुति चात् प्रसार- मार । तत्त्पनात्यादि । तत्व परमगामास्वाधीने शिक्ष पिया। पिपलोभिन्न म । विपादिस्य। । पपसार लामो दो भेनिया मासादानदियो। तस्मानिय गापाली बोरी कोई काम ह मिय। समाचार पनि दमदार परमिवाभाति । प्रा प्यारत्मेव ·१८८ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११७७) प्रतिपादनेऽपि अभिन्नबुद्धी प्रतिभातीति सामान्यदिशेषणविशेप्यभावसामाना- धिकरण्यानि यथाप्रतीति न विरुध्यन्ते। धर्ममिभेदोऽप्यस्य अनेकस्मादर्याद भेदे (ऽपि) तस्य एकस्माद् भेदस्य विधिप्रतिपेयजिज्ञासाया तदेव वस्तु । प्रती- क्षिप्तभेदान्तरे धर्मशब्देन सचोद्य तथा बुढे.' प्रतिभासनात् । व्यतिरिक्त- धर्ममिय अविशेषेणास्यापर स्वभावं धमितया व्यवस्थाप्य प्रदश्यते। तन्मात्रेण धर्मद्वयोपगृहीतमभिन्नमेकर्मितया बुद्धिप्रतिभासस्प विकल्पबुद्धी प्रतिभातीति कृत्वा सामान्यादीनि यथाप्रतीति न विरुध्यन्ते। तेन यदुच्यते भ ट्टे न (1) "अन्यनिवृत्तिमात्रमपोह गृहीत्वा अनीलादि- व्यावृत्तावनुत्पलादिव्यावृत्तेरभावादनुत्पलादिव्यावृत्ती चानीलादिव्यावृत्तेरभावान न विशेपणविशेष्यभावस्तयोधर्मयोस्तदभावाच्च न तदाभिधायकयो शब्दयो 7ob शब्दयोरपि विशेषणविशेष्य भाव । नापि सामानाधिकरण्य शब्दवाच्ययोभिन्न- त्वात् (1) नापि यत्रार्थेऽपोहयो वस्तद्वारक सामानाधिकरण्यमवस्तुत्वेनापोह- स्याधेयत्वाभावात् (1) न च स्वलक्षण शब्दविषयोन्यच्चाधिकरण नेप्यते । न च स्वलक्षणेपोहयोर्भावेपि शब्दयो सामानाधिकरण्यमेकविषयत्वस्याप्रतीतेरि"त्यपास्ता बाह्यभिन्नस्य स्वाकारस्य शब्दादिविपयत्वेनेष्टत्वात् तेन नीलोत्पलादिशब्देपु शब्दार्थाभिधायित्वमिष्यत एवेति सर्व सुस्थ। धर्मर्मिभेदोप्यस्य बुद्धिप्रतिभासस्य यथा प्रतीतिर्न विरुध्यत इति वचन- परिणामेन सम्बन्ध । तमेवानेफेत्यादिनाह । अकस्मादर्थात् बुद्धिप्रतिभासस्या- लोकत्वात्। कुतोनेकार्थभेद केवल पुरुपाध्यवसायवशादेवमुच्यते । तस्य बुद्धि- प्रतिभासस्यकस्माददि यो भवस्तस्य विधिप्रतिषेधजिज्ञासाया। किमनित्य शब्दो भवति चाक्षुपो न भवतीति तदेव बुद्धिप्रतिभासभूतम्वस्तु प्रदश्यत इति सम्बन्ध (1) केन प्रकारेणेत्याह । प्रतिक्षिप्तेत्यादि। यद्वा धर्मर्मिभेदोप्यस्य वस्तुनो न विरुध्यत इति सम्वन्ध । कुत इत्याह । अनेकस्मादर्थाद् बाघस्य भेदसम्भवे सति तस्यैकस्माद् यो भेदस्तस्य विधि- प्रतिषेधजिशासाया किमनित्य शब्दो भवति चाक्षुषो न भवतीति तदेव चाह्मम्वस्तु प्रदर्श्यत इति सम्बन्ध । केन प्रदर्यत इत्याह । प्रतिक्षिप्तेत्यादि । धमंशवेन सचोद्य व्यतिरिक्तं धर्ममिव व्यवस्थाप्यति सम्बन्ध । तथा ह्यनि- त्यत्वन्न चाक्षुपत्वमिति धर्मशब्देन चोदने कृते व्यतिरिक्त इवानित्यत्वादिको धर्मो व्यवस्थापितो भवति। किङ्कारणमित्याह । तथा बुद्धे. प्रतिभासनात् । धर्म- 1 Blo-la. - Bye-brag-tu-ma-phyc-bar ·४ सामान्यचिन्ता १८६ धर्ममिणो दात् भेदवतीव बुद्धि. प्रतिभाति, न वस्तुभेदान् । तथाभूताना भेदाना बाहुल्यचोदनया साध्यसाधनभेदश्च । (ग) अपोहस्य विजातीयव्यावर्तकत्वम् तत्त्वभावसमाभयधर्मप्रतिभासभेदै तत्त्वभावप्रतिपत्तये क्रियते॥ तत्स्वभाव(महाद्वा) धीस्तदर्थेवाप्यनर्थिका । विकल्पिकाऽतत्कार्यार्थभेदनिष्टा प्रजायते ॥७॥ तस्यां यद्रूपमाभाति बाथमेकमिवान्यतः । । शब्देन चोदने व्यतिरिक्तस्यैव धर्मस्य गाहिण्या बुद्धे प्रतिभासनात् । अविशेषेणेति सर्वभेदाप्रतिक्षेपेणापरमस्य बाह्यस्याप्रतिक्षिप्तभेदान्तर स्वभाव धर्मितया व्यव- स्थाप्य शब्देन प्रदर्श्यते। एतदुक्तम्भवति। धर्मशब्देन संचोध व्यतिरिक्त धर्ममिव प्रदश्य पुनर्च- मिराब्देन सचोद्यापर स्वभाव धर्मितया व्यवस्थाप्य तदेव वाह्य वस्तु पदर्यते । अनित्यत्व शब्दस्य न चाक्षुपत्वम् (1) अनित्यो न चाक्षुष शब्द इति। भावभावा- ऽशेनेति । भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपेण धर्मर्मिणो दाद् भेदवतीव बुद्धिर्विकल्पिका प्रतिभाति भिन्नाकारेव। न तु वस्तुनो भेद । न वस्तुभेदाद् भेदवती बुद्धि (1) कुत (1) यथोक्तदोषाद् अनुपकारिणि धर्मिणि धर्माणा पारतन्त्र्यायोगात् । तथा साध्यमनित्यत्व साधन कृतकत्वमिति (1) साध्यसाधनभेदश्चेत्यत आह । तथाभूतेत्यादि। तपाभूतानाम्प्रतिक्षिप्तभेदान्तराणा धर्मभेदानाम्बाहुल्यचोदनया वचनभेव साध्यताधनभेदश्च क्रियत इति सम्बन्धि । 7Ia तस्य ततस्ततो व्यावृत्तस्य वस्तुन स्वभाव समाधयो येषान्तद्धर्मप्रतिभासभेदै- विकल्पबुद्धिप्रति (वि)म्बद्धर्मात्मक प्रतिभासभेदरित्यर्थ । किमर्थ नियत इत्याह । तत्स्वभावेत्यादि । तस्यैव व्यावृत्तस्प वस्तुस्वभावस्य प्रतिपत्तये प्राप्तये वा ।। पणालिकया तेपाम्वस्तुप्रतिबन्धात् प्रकृतस्यैवार्थस्य सुखग्रहणार्थ सरहश्लोक- माह । तत्त्वभावेत्यादि । तस्य वस्तुस्वभावस्पानुभवावं या धी प्रज्ञायते विक- ल्पिफा। अपिशब्दो भिन्न कम । अधिकापि तदर्थेद । वस्तुविपच । अध्यवसा- यवशादतत्कार्येभ्यो यो भेदस्तनिष्ठा। तदनुभववलोत्पत्तेावृत्तस्य च वस्तुन सम्वादातन्नित्युच्यते॥ तस्यामित्व भूतायाम्बुद्धौ पोर्थाकार दृश्यविक्ल्पयोरेकीकरणाद् बाह्य- मिव । सजातीयासु व्यक्तिपु समम्प्रतिभासमानमेकमियान्यतो विजातीया व्या- वृत्तमिवाभाति । तत्तु व्यावृत्तमेव बुद्धिस्पस्पालीपत्वात् । तद्बुद्धिरुप निस्तत्य ·१६० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११८२) व्यावृत्तमिव निस्तत्वं परीक्षानगभावतः ॥७९।। अर्था नाननिविष्टास्ते यतो व्या(वृत्तसपिणः)। (तेन भिन्ना इवाभान्ति) व्यावृत्ताः पुनरन्यतः ॥८॥ त एव; तेषां सामान्यसमानाधारगोचरैः। ज्ञानाभिधान(मिथ्यार्थो व्यवहारः) प्रतन्यते ॥८॥ स च (सर्वः) पदार्थानामन्योन्याभावसंश्रयः । तेनान्यापोहविष(यो वस्तुना तस्य चाश्रयः ।।८२|| 47a निस्वभाव। किडारणं (1) परीक्षानङ्गभावत.! अर्थक्रियाममयमेव परीक्षा- गमन परीक्षानङ्गभावेनार्थक्रिया प्रत्यसमचत्वादित्युक्तम्भवति। यतन्च बुद्धि- प्रतिभामि म्पन्निन्नत्त्वमतन्नहिप यो व्यवहारो मिथ्यार्य एव प्रवर्तते इत्याह। अर्या इत्यादि। ज्ञानविशिष्टा 'इति विकल्पवुयारूढास्ते ज्ञानविशिष्टा- म्मन्न यतो विजातीयाद् व्यावृत्तिरूपिणो व्यावृत्तिरूपवत । यथानुत्पलाद् व्यावृत्तिरूपिण उत्सलार्या । तेनेत्यन्ततो व्यावृत्तिरूपेणोत्पलत्वेनाभिन्ना इवाभान्ति न परमार्यतो बुद्धिन्पन्यालीकत्वात् । एतेन ना मान्यव्यवहारस्य निमित्तमुन्न। प्यावृत्ता. पुनरन्यतम्त एवेति (1) त ण्व नानविशिष्टा अर्था अन्यतो व्यावृत्ति पिण मन्न पुनरन्यन मनातीवादपि व्यावृना भान्नि। यथा त एव नीलभेदा अनीलात् । अतश्च व्यावृत्तिद्वयोपगृहीतन्यस्यायंग्य भामनात् ॥ नानानाधिकरज्यबीजमुक्त। तदेवाह । तैपामित्यादि। पामिति बुद्धि- प्रतिभामिनामना व्यवहार प्रनन्यन इति सम्बन्ध । तेषामिनि व्यवहागोक्षा गि पत्री। सिविशिष्टो मिय्यार्य । २ कणभूतरित्याह। मामान्येन्यादि। ममानाबान्व ममानाचार | भावप्रधानत्वान्निदगम्य। मामान्य विपये मामा- नाधिकाविपत्र जानाभिवाने नामान्यगोचरे नामान्यव्यवहार. प्रतन्यते । दन मानानाविवरव्यवहार ।। हाति गब्दज्ञानात्मक वेह व्यवहाग्नयापि मव्यापाग्नामुपादाय ज्ञानगन्द- यो कसम्मना। नवोन्दार्यप्रगमरक्षा किया व्यवहान्वेन विबझिनेन्यदोष । थानानन्द प्रानन्द रख दैनिम च म जानाभिवानरालगो व्यवहार 1b पदा यांनां बयाना गोचोयानाद पग्मन्यच्छेदन्नन्नश्रय । व्यावृत्ताचार्या- बन्दा गोपने । तेने चन्चोन्वानादनाचन म व्यवहारोन्यापोहविषय उच्यते न बन्यत्र्याइनिदिनन्दात् । विधिविषन्वादम्य व्यवहारभ्य ।।

·४ मामान्य चिन्ना यत्रास्ति वस्तुसम्बन्धा) यधोकानुमितौ यथा । नान्यत्र भ्रान्तिसाम्बेपि दीपतेजो मणौ यथा ॥३॥ (तत्रैककार्योऽनेकोऽपि तदकार्यान्यता ये )। एकत्वेनाभिधान्जानैर्व्यवहार प्रतायते ॥८॥ तथानेकरुदेकोपि तद्भावपरिदीपनं । प्रतत्कार्यार्थभेदेन (नानाधर्मा) प्रतीयते ॥८॥ यथाप्रतीतिकधिनः शब्दार्थोसायसन्नपि । सामान्याधिकारण्या वस्तुन्यन्य न सभवः ।।८६।। -- . + । परतुराभन्य च पर प्राप्नचायो न भति पार । - पत्र पारेस्ति पारपर्येण गाभायरतुसम्बन्ध । - घतानुमितो यति। धोक्तानमिति पूर्वोगा।मा: जिरे पत्र पागणार नुमा-पाभावा । - अनुमानपिनाच नतिमा पनि तेजो मणो नि। पमा पनि म ।। तुरदेपि भानरचे मणिप्रभा गणतन गही ," तु दीपोज । गिरिदिन गो रातारा • - पादितदिगामार्गमा माविमनहावभाxthi हो । पन्नाना। प्सेएगों पापा - मोसाद - •TORE .", ITानन पारायते । र । पर ཡབ༌བསྣམས་ནས་ ལགས་ भारती Arr' - . 4 F- सार."

·१६० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१८२) व्यावृत्तमिव निस्तत्वं परीक्षानगभावतः ॥७९|| अर्था ज्ञाननिविष्टास्ते यतो व्या(वृत्तरूपिणः)। (तेन भिन्ना इवाभान्ति) व्यावृत्ताः पुनरन्यतः ॥८॥ त एव, तेषां सामान्यसमानाधारगोचरैः । ज्ञानाभिधान(मिथ्यार्थो व्यवहारः) प्रतन्यते ॥८१|| स च (सर्व:) पदार्थानामन्योन्याभावसंश्रयः । तेनान्यापोहविष(यो वस्तुना तस्य चाश्रयः ॥८२॥ 447a । नि म्वभाव। किड्वारणं (1) परीक्षानङ्गभावत । अर्थक्रियासमर्थमेव परीक्षा- गमत परीक्षानङ्गभावेनार्थक्रिया प्रत्यसमर्थत्वादित्युक्तम्भवति। यतश्च बुद्धि- प्रतिभासि रूपन्निस्तत्त्वमतस्तद्विप यो व्यवहारो मिथ्यार्थ एव प्रवर्तते इत्याह । अर्या इत्यादि। ज्ञानविशिष्टा इति विकल्पवुयारूढास्ते ज्ञानविशिष्टा- स्मन्त यतो विजातीयाद् व्यावृत्तिरूपिणो व्यावृत्तिरूपवन्त । यथानुत्पलाद् व्यावृत्तिरूपिण उत्पलार्था । तेनेत्यन्ततो व्यावृत्तिरूपेणोत्पलत्वेनाभिन्ना इवाभान्ति न परमार्यतो बुद्धिस्पस्यालीकत्वात् । एतेन सामान्यव्यवहारस्य निमित्तमुक्त । व्यावृत्ता पुनरन्यतस्त एवेति (1) त एव ज्ञानविशिष्टा अर्था अन्यतो व्यावृत्तिरूपिण सन्त पुनरन्यत सजातीयादपि व्यावृत्ता भान्ति । यथा त एव नीलभेदा अनीलात्। अतश्च व्यावृत्तिद्वयोपगृहीतस्यैकस्यार्थस्य भासनात् ।। मामानाधिकरण्यबीजमुक्त। तदेवाह। तेषामित्यादि। तेम्पामिति बुद्धि- प्रतिभामिनामाना व्यवहार. प्रतन्यत इति सम्बन्ध । तेपामिति व्यवहारापेक्षा कर्मगि पठी। विविशिष्टो मिथ्यार्य । के करणभूतरित्याह। सामान्येत्यादि । ममानाधारत्व ममानाधार । भावप्रधानत्वान्निर्देशस्य । मामान्य विषय सामा- नाधिकरण्यविषयश्च ज्ञानाभिधान सामान्यगोचर सामान्यव्यवहार प्रतन्यते। इतर मामानाधिकरण्यव्यवहार ॥ पद्यपि शब्दज्ञानात्मक एवेह व्यवहारम्तथापि सव्यापारनामुपादाय ज्ञानशब्द- यो वरणरूपता। तयोरेवार्थप्रकागलक्षणा क्रिया व्यवहारत्वेन विवक्षितेत्यदोप । पथानानम्य प्रमाणत्व फटत्व वेति । स च सर्व ज्ञानाभिधानलक्षणो व्यवहार 71b पदार्यानां स्वक्षणाना योन्योन्याभाव परम्परव्यम्छेदम्नत्सश्रय । व्यावृत्तपदार्या- नभवट्टान्गोपने । तेनेत्यन्योन्वाभावमश्रयत्वेन म व्यवहारोन्यापोहविषय उच्यते न ववव्यानिदिषयत्वात् । विधिविषयत्वादम्य व्यवहारम्य ।।

·४ सामान्य चिन्ता १६६ यत्रास्ति वन्तुसम्बन्धा) यथोक्तानुमितौ यथा । नान्यत्र भान्तिसाम्येपि दोपतेजो मणौ यथा ॥३॥ (तत्रैककार्योऽनेकोऽपि तदनार्यान्यता)। एकत्वेनाभिधालानेव्यवहार प्रतार्यते ||८|| तथानेकदकोपि तदभावपग्दिीपने । प्रतत्कार्थिभेदेन (नानाथर्मा) प्रतीयते ॥८॥ यथाप्रनीतिकथितः रामार्थासावसापि । सामान्याधिपरण्यर पन्तुन्यस्य न संभव 1८11 । . परतुसाभार न कर पानचायो । पन पगारेस्ति पागर। दवायरसम्बन्ध । पतानुमितो पति। पयोमानमिति प्रा-7 ET- पिन- पापा । . नमदिन पर न निभाव" तेजो मपो गति। गया माप तुषि यो मपिमा लिन गती। तु दोपलेल । लाम' दिशामा धादिमागमाचा प्रा - । पलायो सेलोपना ATM सारपसार । - . वरील wwe F ·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१८२) व्यावृत्तमिव निस्तत्वं परीक्षानङ्गभावतः ॥७९|| अर्था ज्ञाननिविष्टास्ते यतो व्या(वृत्तरूपिणः)। (तेन भिन्ना इवाभान्ति) व्यावृत्ताः पुनरन्यतः ॥८॥ त एव; तेषां सामान्यसमानाधारगोचरैः । ज्ञानाभिधान(मिथ्यार्थो व्यवहारः) प्रतन्यते ॥८१|| स च (सर्वः) पदार्थानामन्योन्याभावसंश्रयः। तेनान्यापोहविष(यो वस्तुना तस्य चाश्रयः ।।८।। 447a नि स्वभाव। किड्वारण (1) परीक्षानङ्गभावत । अर्थक्रियाममर्थमेव परीक्षा- गमत परीक्षानङ्गभावेनार्थक्रिया प्रत्यसमर्थत्वादित्युक्तम्भवति। यतश्च बुद्धि- प्रतिभासि रूपन्निस्तत्त्वमतस्तद्विप यो व्यवहारो मिथ्यायं एव प्रवर्तते इत्याह ।। अर्था इत्यादि। ज्ञानविशिष्टा 'इति विकल्पवुढ्यारुढास्ते ज्ञानविशिष्टा- स्सन्त यतो विजातीयाद् व्यावृत्तिरूपिणो व्यावृत्तिरूपवन्त । यथानुत्पलाद् व्यावृत्तिरूपिण उत्पलार्था । तेनेत्यन्ततो व्यावृत्तिरूपेणोत्पलत्वेनाभिन्ना इवाभान्ति न परमार्थतो बुद्धिरूपस्यालीकत्वात् । एतेन सा मान्यव्यवहारस्य निमित्तमुक्त । व्यावृत्ता पुनरन्यतस्त एवेति (1) त एव ज्ञानविशिष्टा अर्था अन्यतो व्यावृत्तिरूपिण सन्त पुनरन्यत सजातीयादपि व्यावृत्ता भान्ति । यथा त एव नीलभेदा अनीलात्। अतश्च व्यावृत्तिद्वयोपगृहीतस्यकस्यार्थस्य भासनात् ।। सामानाधिकरण्यवीजमुक्त। तदेवाह। तेषामित्यादि । तेषामिति बुद्धि- प्रतिभासिनामर्थाना व्यवहार प्रतन्यत इति सम्बन्ध । तेपामिति व्यवहारापेक्षा कर्मणि पष्ठी। किंविशिष्टो मिथ्यार्थ । के करणभूतैरित्याह। सामान्येत्यादि। समानाधारत्व समानाधार । भावप्रधानत्वान्निर्देशस्य। सामान्यविषयै सामा- नाधिकरण्यविषयश्च ज्ञानाभिधान सामान्यगोचरै सामान्यव्यवहार. प्रतन्यते । इतरै सामानाधिकरण्यव्यवहार ।। यद्यपि शब्दज्ञानात्मक एवेह व्यवहारस्तथापि सव्यापारतामुपादाय ज्ञानशब्द- यो करणरूपता। तयोरेवार्थप्रकाशलक्षणा क्रिया व्यवहारत्वेन विवक्षितेत्यदोष । यथा ज्ञानस्य प्रमाणत्व फलत्व वेति। स च सर्व ज्ञानाभिधानलक्षणो व्यवहार 71b पदार्थाना स्वलक्षणाना योन्योन्याभाय परस्परव्यच्छेदस्तत्सश्रय । व्यावृत्तपदार्या- नुभवद्वारेणोत्पत्ते । तेनेत्यन्योन्याभावसश्रयत्वेन स व्यवहारोन्यापोहविषय उच्यते न त्वन्यव्यावृत्तिविषयत्वात् । विधिविषयत्वादस्य व्यवहारस्य ।।

·४. सामान्यचिन्ता १६३ भेदः सामान्यससृष्टा प्राहा नात्र स्वलक्षणम् ॥११॥ समानभिन्नाद्याकारैर्न तद् ग्राह्य कथञ्चन । भेदानां बहुभेदानां तत्रैकस्मिन्नयोगतः ॥१२॥ तद् रूपं सर्वता भिन्नं तथा तत्प्रतिपादिका । न श्रुतिः कल्पना वास्ति सामान्येनैव वृत्तितः ॥९३।। इति सग्रहश्लोका । किं पुन स्वलक्षणे शब्दा नियुज्यन्त इति चेत् । साध्येत्यादि । साध्यसाधनसकल्पे वस्तुदर्शनहानित । कुत स्वलक्षणस्य सामान्य- विशिष्टस्य ग्रहण । भेद सामान्यससृष्टो ग्राह्य इत्याचार्य दि ग्ना ग प्रभृतिभि सामान्यससृष्टस्य स्वलक्षणस्य गहण प्रतिज्ञातमित्या शवामपनयन्नाह । भेद इत्यादि । भेद सामान्यससृष्टः प्रतीयत इत्यत्रापि वचने ग्राह्य न स्वलक्षणमेव निर्दिष्टमिति नैवम्बोद्धव्यमित्यर्थ । किन्तु बाह्या एव भेदास्तेनान्यापोहलक्षणेन सामान्येन ससृष्टा अध्यवसीयन्ते न तु गृह्यन्त इति तत्रापि बोद्धव्य । अन्ये तु भेद. सामान्यतंसृष्टो ग्राह्य इति पुल्लिङ्गेन पठन्ति । तत्रायमों भेद । सामान्यससृष्टो ग्राह्य इत्यत्रापि वचने । न स्वलक्षण बोद्धव्य ।। किम्पुन कारणन्तत्रैव बोद्धव्यमिति चेदाह। समानेत्यादि। अनेकस्मिन्ने- काकार समानाकार । एकस्मिन्ननेकधर्मत्वम्भिन्नाकार । आदिशब्दाद् धर्म- धाकारपरिरह । न तत् स्वलक्षण ग्राह्य कथचन । कि कारण (1) तत्रैकस्मिन् स्वलक्षणे कृतकत्वानित्यत्वादिरूपेण बहुभेदानान्धर्माणा किम्विशिष्टानाम्भेदा- नाम्वस्तुरूपाणान्त–कस्मिन् स्वलक्षणेऽयोगात्। न ह्येकस्य वस्तुरूपाणि वनि युज्यन्ते निरड्शत्वात् स्वलक्षणस्य ॥ उपसहरन्नाह । तद्रूपमित्यादि। ततस्माद स्प स्वलक्षण सर्वतो भिन्न- मसाधारणन्तथा तेनासाधारणेन रूपेण तस्य स्वलक्षणस्य न प्रतिपादिका श्रुति 7 शब्दो नास्ति । कल्पना वास्ति। नेति प्रकृत। असाधारणेन स्वरूपेण स्वलक्षणस्य ग्राहको नास्तीत्यर्थ । कि कारण (1) सामान्यनव शब्दस्य कल्पनायाश्च वृत्तित ॥ तत्प्रतिपादिका न श्रुतिरस्तीति ब्रुवता स्वलक्षणे शब्दा न नियुज्यन्त इत्युक्त- मतरचोदयति । किम्पुनरित्यादि । सकेतेन विषयीकृता सकेतिन । तमाहुः शब्दा(1) व्यव- हाराय सकेत स्मृत । तदा व्यवहारकाले तत्त्वलक्षणन्नास्ति यन सकेन त । २५ ·१६२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (२०६०) धर्मधम्मिव्यवस्थानं (भेदोऽभेदश्च) यादृशः । असमीक्षिततत्त्वार्थों यथा लोके प्रतीयते ॥८७॥ तन्तथैव समाश्रित्य साध्यसाधनसंस्थितिः । परमार्थावताराय विद्वद्भिरवकल्प्यते 11८८|| संसृज्यन्ते न भिद्यन्ते स्वतोः पारमार्थिकाः। रूपमेकमनेकञ्च तेपु वुद्धरुपसवः ॥८९|| भेदस्ततोऽयं बौद्धेऽर्थे (सामान्य) भेद इत्यपि । तस्यैव चान्यव्यावृत्या धर्मभेदः प्रकल्प्यते ॥९०॥ साध्यसाधनसकल्पे वस्तुदर्शनहानितः । यया लोके धर्ममिव्यवहारश्च ज्ञानप्रतिभासिन्यर्थ इति यत् प्रकृतन्तत्सग्रहार्थमाह । धर्मत्यादि। अय धर्मोऽय धर्मीति व्यवस्थानन्तयोश्च भेदोऽस्थाय धर्म कृतकत्वा- दिलक्षण । अभेदः कृत्तकोयमिति यादृशः । अय च विकल्पारोपितत्वात्। असमो- क्षिततत्त्वार्थः। अनपेक्षितस्तत्त्वार्थो वस्त्वों येनेति विग्रह 72a बुद्ध्यारुढोप्यध्यवसिततद्भावतया प्रतीयते ॥ त धर्मादिविभागन्तथैवेति यथालोकप्रतीति साध्यसाधनसस्थितिविभि- रवकल्प्यत इति सम्बन्ध । किमर्थ । परमार्थावताराय। अनित्यादिवस्तुस्वभाव- स्थावगाहनाय ।। कि पुन कारणमेकत्वादिव्यवहारस्य वस्तुन्यमम्भव इत्याह । ससृज्यन्त इत्यादि । पारमार्थिका अर्था स्वतो न ससृज्यन्ते । ततो न सामान्यव्यवहारो वस्तुनि । न भियन्ते कृतकत्वादिधर्मे प्रत्येक तस्य वस्तुनोनेकत्यायोगात् । अतश्च तेष्वर्थेषु बहुपु रूपमेकमेकस्मिन्नर्थेऽनेक रूप यदध्यवसीयते तद्बुद्धेविकल्पिकाया उपप्लवो भ्रान्ति । यतश्च न ससृज्यन्ते न भिद्यन्ते पारमार्थिका अर्था । तत कारणात् सामान्यमिद बहूना। तथा धर्माणा धर्मिणा च भेद इत्यपि योयम्भेदो नानात्वव्यवहार स चौद्धयें। न वाह्ये स्वलक्षणे । बुद्धिप्रतिभासस्या- लोकत्वात् (0) कयन्तहि तत्र स्वलक्षणे कृतकत्वादिधर्मभेद इति चेदाह । तस्यैव चेत्यादि। तस्यैव स्वलक्षणस्यान्यव्यावृत्त्या धर्मभेद प्रकल्प्यते ।। कस्मात् कल्पितधर्मभेदद्वारेण गम्यगमकभावो न वस्तुदर्शनमात्रेणेत्यत आह । साध्येत्यादि। इद साध्यमिद साधनमित्यस्मिन् सकल्पे वस्तुदर्शनहानितः। यद्वा प्रत्यक्षवदनुमानेन सामान्यविशिष्ट स्वलक्षणमेव कस्मान्न गृह्यत इत्यत आह ।

·४ सामान्य चिन्ता १६३ भेदः सामान्यससृष्टा ग्राहा नात्र स्वलक्षणम् ॥९१॥ समानभिन्नाद्याकारैर्न तद् प्राध कथन्वन । भेदानां बहुभेदानां तत्रैकस्मिन्नयोगतः ॥१२॥ तद् रूपं सर्वता भिन्नं तथा तत्प्रतिपादिका । न श्रुतिः कल्पना वास्ति सामान्येनैव वृत्तितः ॥१३॥ इति सग्रहश्लोका । किं पुन: स्वलक्षणे शब्दा नियुज्यन्त इति चेत् । साध्येत्यादि । साध्यसाधनसकल्पे वस्तुदर्शनहानित । कुत स्वलक्षणस्य सामान्य- विशिष्टस्य ग्रहण। भेद. सामान्यससृष्टो पाह्य इत्याचार्य दि ग्ना ग प्रभृतिभि सामान्यससृष्टस्य स्वलक्षणस्य गहण प्रतिज्ञातमित्या शङ्कामपनयन्नाह । भेद इत्यादि। भेद सामान्यससृष्ट. प्रतीयत इत्यत्रापि वचने ग्राह्य न स्वलक्षणमेव निर्दिष्टमिति नवम्बोद्धव्यमित्यर्थ । किन्तु बाह्या एव भेदास्तेनान्यापोहलक्षणेन सामान्येन ससृष्टा अध्यवसीयन्ते न तु गृह्यन्त इति तत्रापि बोद्धव्य । अन्ये तु भेद सामान्यससृष्टो ग्राह्य इति पुल्लिङ्गेन पठन्ति । तनायमों भेद । सामान्यससृष्टो चाह्य इत्यनापि वचने। न स्वलक्षण बोद्धव्य ।। किम्पुन कारणन्तत्रैव बोद्धव्यमिति चेदाह । समानेत्यादि। अनेकस्मिन्ने- काकार समानाकार । एकस्मिन्ननेकधर्मत्वम्भिन्नाकार । आदिशब्दाद् धर्म- धाकारपरिग्रह । न तत् स्वलक्षण ग्राह्य कथचन। कि कारण (1) तनैकस्मिन् स्वलक्षणे कृतकत्वानित्यत्वादिरूपेण बहुभेदानान्धर्माणा किम्बिशिष्टानाम्भदा- नाम्वस्तुरूपाणान्तनैकस्मिन् स्वलक्षणेऽयोगात्। न होकस्य वस्तुरूपाणि वनि युज्यन्ते निरजशत्वात् स्वलक्षणस्य ।। उपसहरन्नाह । तद्रूपमित्यादि। ततस्माद रुप स्वलक्षण सर्वतो भिन्न- मसाधारणन्तथा तेनाताधारणेन रूपेण तस्य स्वलक्षणस्य न प्रतिपादिका धुति 72b शब्दो नास्ति। कल्पना वास्ति। नेति प्रकृत । असाधारणेन स्वरूपेण स्वरक्षणस्य ग्राहको नास्तीत्यर्थ । कि कारण (1) सामान्य व शब्दस्य वृत्तित ॥ तत्प्रतिपादिका न श्रुतिरस्तीति ब्रुवता स्वलक्षणे राब्दा न नियुज्यन्त इत्युक्त- मतश्चोदयति। फिम्पुनरित्यादि । सकेतेन विपचीकृता संकेतिन । तमाहु शब्दा(1) व्यव- हाराय सकेत स्मृतः। तदा व्यवहारकाले तत्स्वलक्षणन्नास्ति यन सकेन एत । २५ कल्पनायाश्च

·No text on this page.

·४ सामान्यचिन्ता १६६ तत्र शब्दयोग इति चेत्- . साक्षान्न योज्यते कस्माद्, व्यक्तौ शब्दयोगेन फलवच्दत्', स च शम्द. कस्मात् व्यक्तिषु साक्षाप्न योज्यते। 448 तत्र फिमन्येन व्यवधिना ? आनंत्याच्चेदिदै समम् ॥१६॥ स्यादेतत् । तद्वत्यो व्यक्तयो हि आनन्त्यात् शन्दाभिधानेऽसमर्था । एवं चेत् इत्मानन्त्य तद्वत्यपि समम् । जातिदिशिष्टा व्यक्त्तय एक वक्तव्या इति अवश्य (तत्र) सम्बन्ध करणीय, अकृतसम्बन्धस्यानभिधानात् । स च न शक्य । तत्सम्बन्धिनि फरणात् तत्रापि कृत एवेति चेत् उक्तमत्र । सत्यपि सम्बन्ध एकन फुताद् अन्यत्राप्रतीतौ हि न च सम्बन्धोऽत्तीति ॥६६॥ अपि च। व्यवधिना व्यवधायकेन कल्पितेन । "मानन्त्याच्चे' ति पर । "इदमानन्त्य सम' मित्यत्तर। एतदेव व्याचष्टे । स्वादेतदित्यादिना। तहत्वपीति जातिमत्यपि। यस्मा- ज्जात्यादिविशिष्टा सत्यो व्यक्तय एव वस्तव्या इति हेतोरवश्यन्तप्रेति व्यक्तिपु शब्दस्य सम्बन्ध करणीयः (1) कस्माद् (1) अकृतसम्बन्धत्यानभिधानात् । कर्तरि पप्ठी। कृत सम्बन्धो यस्य शब्दस्य । तेनानभिधानादित्यर्थ । कर्मणि वा पष्ठी। अकृतसम्बन्धस्य वार्थस्य शब्देनानभिधानात्। स चेति सम्बन्ध । तद्वता सह न शक्यं कर्तुमानन्त्यात् । तस्मादयुक्तोपम्पक्ष । तत्सम्बन्धिनि । व्यक्तिसम्बन्धिनि सामान्य सदस्य सम्बन्धकरणादेतो- स्तत्रापि जातिसम्बन्धिभ्या व्यक्ती सम्बन्ध कृत एवेति चेत् । उक्तमत्रोत्तर (1) सामान्यस्य सत्यपि सम्बन्ध एकत्र जातो हुतात् सकेना- दन्यन व्यक्तावप्रतीहिन च जातितहतो सम्बन्धोन्नीलतन्चोक्त। न हि सत्यपि सम्बन्धे दण्डशब्दाद् दन्डिनि प्रतिपत्ति (1) तथा न घ जानितहतो कश्चित्सम्बन्धो- स्तीति सम्प्रत्युक्तत्वात् ।। एवन्तावत् सर्वभादा त्लादिना वात्तिक वार स्वाभिमत विधिगदलिंग- 74b विषयमारवाय सपति येनाभिप्रायेणाचार्य दिग्नागेन भेदरक्षण सामान्यमुस्तन्न- ·१६८ प्रमाणयात्तिकस्ववृत्तिटीका (११६५) . नित्यमनुगमप्रसगात्। सर्वदा तत्सम्बन्धयोग्यताप्रतीतेरिष्टमेवेति चेत् । अय सर्वदा गोशब्दादप्रवृत्ति । सहिता सहितावस्थयोविशेषेणानाक्षेपात्। व्यक्तिसम्बन्धिन्या जातेश्चोदनाद् अदोष इति चेत्। अथ सापि तद्विशेषणत्वेन आक्षिप्तवेति तद्वानभिधेय. स्यात्। न च जातितद्वतो. सम्बन्ध कश्चित्, अन्योन्य जन्यजनकत्वेनानुपकारात् । ततो लक्षणमप्ययुक्तम् । एव जातौ न शब्दयोग फलाभावात्। एव तु- नद्वानर्थक्रियायोग्या (जातिः) तद्वानलं, 740 सर्वदेत्यादि पर। सर्वदेति व्यक्त्यपायानपायकालयोस्तत्सम्बन्धयोग्यता- प्रतीतेरिष्टमेव व्यक्त्यनुगमन मिति चेत्। एतत्कथयति (1) यथा भ्रात्रादिशब्दा म्वार्थमभिदधाना सम्बन्धिनमविशेषणात् क्षिपन्ति तथा जातिशब्दा अपीति । उत्तरमाह। सर्वदेति। सर्वदेति व्यक्त्यपायाऽनपायकालयोर्गोशब्दादप्रवृत्ति- हिदोदादियोग्ये व्यक्तिविशेपे। किद्धारणमिति चेदाह। सहितेत्यादि। सप्तमीद्विवचनमेतत् । जातेयक्तिसहितासहितावस्थयोविशेषेणार्थक्रियाक्षमस्य विशेषस्यानाक्षेपात् । एतदुक्तम्भवति। यथाऽतीतानागतव्यक्ते शब्दार्यरूपतया जातिशब्देनाक्षेपस्तथा वर्तमानाया व्यक्तेरुभयत्र शब्दार्थरूपतया प्रतिभासनस्या- विशेषणादिति। व्यक्तिसम्बन्धिन्या जातेश्चोदनाद् व्यक्ती प्रतीतिर्न प्राप्नोतीत्यय मदोष इति चेत् ॥ भवत्वेव किन्तु सापि व्यक्तिस्तविशेषणत्वेन जातिविशेपणत्वेन जाति- चोदनायामाक्षिप्तवैति न जाति केवलाभिधेया। किन्तु तद्वानभिधेय स्यादिति पक्षान्नरपरिग्रह स्यात्। तत्र चानन्तरमेव दोपम्वक्ष्याम इत्याकूत ।। जातितद्वतो सम्बन्धमभ्युपगम्यैतदुक्त (1) सम्बन्ध एव तु नास्तीत्याह । न चैत्यादि। किं कारणम् (0) अन्योन्य म्परस्परमजन्यजनकत्वेनानुपकारात् । तत इति सम्बन्धाभावाज्जातिचोदनया व्यक्तेलक्षणमप्युक्त। फलाभावादित्यर्थ- क्रियाया अभावात्। व्यक्त्यभिन्नसामान्यवादिनोपि प्रत्यक्षवच्छाब्दे ज्ञाने व्यक्तिप्रतिभास स्यात् । भेदाशेन तु तस्यापि लक्षणमयुक्त। एवमित्यादिना पक्षान्तरमाशङ्कते। तद्वानिति जानिमान् । अलमिति ममय । तति तद्वति । स चेति सिद्धान्त वा दी। अस्यैव व्याख्यान स च शब्द इत्यादि। तत्रेति व्यक्ती किमन्येन सामान्यैन ·४ सामान्यचिन्ता १६॥ , तत्र शब्दयोग इति चेत्- सच। साक्षान योज्यते फरमाद्, व्यक्तौ शब्दयोगेन फलदच्चेत्, त च शब्द फस्माद व्यक्ति साक्षान्न योज्यते तत्र फिमन्येन व्यदधिना? आनंत्याच्चेदिदं समम् ॥९॥ स्थादेतत् । तद्वत्यो पक्तयो हि आनन्त्यात् सामाभिधानेऽनमर्वा । एव चेत् इत्मानन्त्य तसत्यपि समम् । जातिदिशिष्टा व्यक्तय एक वक्तव्या इति अवश्य (तत्र) सम्बन्ध करणीय , अपातसम्बन्धस्थानभिधानात् । स च न समय । तत्सम्बन्धिनि फरणात् तत्रापि त एदेति चेत् चामत्र । सारपि गान एकत्र प्रताद् अन्यताप्रतीतो हिन च सम्बन्धोऽस्तीति || अपि च। -- प्रवधिना व्यवधारकेन परिपतेन । "पानपारचे 'नि पर । "चमान त्य रम' मित्पनर । एनदेव पाचो। स्यादेतदित्यना। यती मि। ज्जात्यादिरिशिष्टा सत्यो व्यस्तर एक नाबालिगोरव पन्न सदस्य समन्ध परणीय (1) परमाद् (1) अहसम्बन्धमा मिनार पत्तरि पसी। पत सम्बची चरन पदमा निर। पा पली। आम्द परम पाव निपान र तनता र नगर समाजाचात् । भामाशा । तवादधिनि। तरपनि समापि निमिया का एन । जयराममोनर (1) नर गरपि सन् एएको मगन - इन्दन यानीतिरीर । सवार ---- स्तोति प्रदान न ·२०० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१९७) तत्कारिणामतत्कारिभेदसाम्ये न किं कृतः। यामर्यक्रियामधिकृत्य अर्येषु शब्दान् नियुक्ते। तत्कारिणामर्थानामन्येभ्यो भेवात, तेपा तत्रवाभेद इति किन्न शब्दः प्रयुज्यते ? 4 तद्वद्दोपस्य साम्याच्चेदस्तु जातिरलं परा ॥१७॥ स्यादेतत् । अन्यस्माद् व्यावृत्तेऽपि शब्दार्थे न तद् (वत्)पक्षाद् विशेषो ब्या- वृत्तिविशिष्टस्य तद्वतोऽभिधानात् । को हि व्यावृत्तिजातिव्यावृत्तिजातिमरित्यत्र विशेष. ? तद्वद् दोषोऽपि स्याद् । अस्तु जातिरन्या । जातिमपि हि अभ्युपगच्छताऽवश्य वस्तूनि' अभ्युपगन्तव्यानि, तदभावेऽस्या अपि अभावप्रसगात् । एकस्माद् नाम दायितु पृच्छति। अपि चेत्यादि। एवम्मन्यते। यथा गोशब्दादप्रतीयमाने गोवे गोगब्द मत्वते तथा। तत्कारिणा विवक्षितार्थकियाकारिणामतत्कारिभ्यो ये विवक्षिताकियामारिणो न भवन्ति तेभ्यो यो भेवस्तेन सामान्य सर्वेपान्तत्का- रिणामतत्वारिभ्यो भिन्नत्वादतम्नम्मिन्भेदसाम्ये अन्यापोहलक्षणे किन्न कृत. कस्मात् मकेतो न कृत इति पृच्छति पर। एतदेवाह । यामर्थक्रियामित्यादि। दाहपाकादि- लक्षणम्याथम्य किया निष्पत्तिमधिकृत्याभिप्रेत्याय पुरुपोर्थेष्वभिप्रेतार्थक्रियाकारिष दादानि युद्दकने प्रयदक्ते । तत्कारिणामभिप्रेतार्थक्रियाकारिणामन्येभ्योऽतत्कारिभ्यो भेदात् कारणात् तत्कारिण सर्वविजातीयव्यावृत्ता अभिन्ना भवन्ति। तत एपामर्थानान्लत्रबाभेद इनि अन्यत्र्यावृत्तिलक्षणे किन्न शब्द. प्रयुज्यते । व्यावृत्ति- विमिष्टन्यापि नकेनवगात् प्रतीति स्यादिति प्रश्नाभिप्राय । नदियादि। जानिमत्यक्षे यो दोष आचार्य दिग्नागेनो क्न: "स्तद्वतो नाम्बतन्त्रवादि' वादिना यम्नदोषम्नस्य साम्यात्तस्य दोषम्यावताराद् भेदेन्य- व्यावृनिरक्षणे शब्दो न नियुज्यते। अस्त्वयन्दोप इत्यभ्युपगच्छति। नेवायन्दो- पोनीति प्रतिपादितमन्युगम्य त्वेवमुक्त। जातिरलम्परा। जातिम्बन्या न यनचर्य । वादियादिना व्याचाटे। अन्यम्माद् अतत्वारिणो व्यावृत्तेपि बम्नुनि शब्दा- पॅन्याम्पमाने । तदृन इति ब्यादृनिमन । न तद्वत्पक्षादम्य व्यावृत्तिमत्पक्षस्य दिदोर । निदेवाह । को ही वादि। दवा व्यावृनिरित्युक्त परेण जातिरिन्यादि। अत्र दचे से विशेष (1) नव रश्चिदन्यत्र गब्दभेदात् ।। अन्तु नामेति सिदान्त दा दी। जानिरति वस्तुगता। पिम्पुनम्नु दोष पनि कयने न बम्दुन्ता गतिग्विाह। जानिमपि होत्यादि । तदनाद ·४ सामान्यचिन्ता २०६ भवत्तदन्येपामभेद, तहिशिष्टोव प्रतिपत्तिरस्तु। मबंधा दोपपरिहारच 4.1 फर्तुमास्यत्वात् अन्तिरान्युपगमे हि प्रयोजनाभावात् । तदर्यस्यान्न मिले, तदभ्युपगमस्याऽपि अवश्यभावात् ।। अपि च। तदन्यपरिहारेण प्रवर्ततेति च (ध्वनि:)। (उच्यते) तेन तेभ्यो(स्या) व्यवच्छेदे कथञ्च सः॥९८॥ शब्द प्रयुजान एपोऽर्थेषु अनिष्टपरिहारेण (क्य) प्रवर्ततेत्यभिप्रायेण प्रते। तान्यत्र चप्रवृत्यनुशाया, प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुजाया या अभियानपाव इति चात्यभावे अरया अपीति यन्नुभूनाया जाने । सत्यनेनार्यनमदेतापाया जातेरभानात् । न न ना कि तस्मादपारम्भेदोभ्युपगन्ना (1) म संवरमाला (1) भेदरा- स्मादतनादिन्येपाललार्याणामभेदाहिसिष्टे दिम दिला प्रतिपस्वारग्यात्वात् प्रतिपनिरिमा । न पुा स एप पिन्नि । --- या प्रतिपत्तिपद निपचन्नेगा मानाचा पभामा भानित। सर्वति। यदि पावृतिविशिलो आलिपिसिरोगे - पमाननचादिदोष परिहाररय पत्मादपवार । वर्तमगर रत्वात्। हो वन्मानापनमा नेपा। अन्तिपादि। अर्थात भिने प्रचार प्रपोज मिति वा । तरपर- असा दे- (1) Tो गतिचा पापमपात दिद। परमपनमरत (1) नन । जापानको"। उह गापिल्सर पारेर नि - रिपत्र : एयरपान को पर्ष गेलभ-। । एर ཊངོས་ས་ཁམས་ཁ प्रते।

·२०० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१९६७) तत्कारिणामतत्कारिभेदसाम्ये न किं कृतः। यामर्थक्रियामधिकृत्य अर्थेषु शब्दान् नियुक्ते। तत्कारिणामनामन्येभ्यो भवात्, तेषां तत्रवाभेद इति किन्न शब्द प्रयुज्यते ? 4 तद्वद्दोपस्य साम्याच्चेदस्तु जातिरलं परा ॥१७॥ स्यादेतत् । अन्यस्माद् व्यावृत्तेऽपि शब्दाय न तद् (वत्)पक्षाद् विशेषो व्या- वृत्तिविशिष्टस्य तद्वतोऽभिधानात् । को हि व्यावृत्तिजातिव्यावृत्तिजातिमदित्मत्र विशेषः ? तद्वद् दोषोऽपि स्याद् । अस्तु जातिरन्या। जातिमपि हि अभ्युपगच्छताऽवश्य वस्तूनि अभ्युपगन्तव्यानि, तदभावेऽस्या अपि अभावप्रसंगात् । एकस्माद दर्शयितु पृच्छति । अपि चेत्यादि। एवम्मन्यते। यथा गोशब्दादप्रतीयमाने गोत्वे गोशब्द सकेत्यते तथा। तत्कारिणा विवक्षितार्थक्रियाकारिणामतत्कारिभ्यो ये विवक्षितार्थक्रियाकारिणो न भवन्ति तेभ्यो यो भवस्तेन सामान्य सर्वेपान्तका- रिणामतत्कारिभ्यो भिन्नत्वादतस्तस्मिन्भेदसाम्ये अन्यापोहलक्षणे किन्न कृत. कस्मात् सकेतो न कृत इति पृच्छति पर। एतदेवाह । यामर्थक्रियामित्यादि। दाहपाकादि- लक्षणस्यार्थस्य क्रिया निष्पत्तिमधिकृत्याभिप्रेत्याय पुरुषोर्येष्वभिप्रेतार्थनियाकारिष शब्दानि युक्ते प्रयुक्ते । तत्कारिणामभिप्रेतार्थक्रियाकारिणामन्येभ्योऽतत्कारिभ्यो भेदात् कारणात् तत्कारिण सर्वविजातीयव्यावृत्ता अभिन्ना भवन्ति। तत एपामर्थानान्तत्रैवाभेद इति अन्यव्यावृत्तिलक्षणे किन्न शब्दः प्रयुज्यते । व्यावृत्ति- विशिष्टस्यापि सकेतवशात् प्रतीति स्यादिति प्रश्नाभिप्राय । तदित्यादि। जातिमत्पक्षे यो दोप आचार्य दिग्नागेनो क्त"स्तद्वतो नास्वतन्त्रत्वादि"त्यादिना यस्तद्वद्दोषस्तस्य साम्यात्तस्य दोपस्यावताराद् भेदेन्य- व्यावृत्तिलक्षणे शब्दो न नियुज्यते। अस्त्वयन्दोप इत्यभ्युपगच्छति। नैवायन्दो- पोस्तीति प्रतिपादितमभ्युगम्य त्वेवमुक्त। जातिरलम्परा। जातिस्त्वन्या न युक्तेत्यर्थ । स्यादित्यादिना व्याचप्टे। अन्यस्माद् अतत्कारिणो व्यावृत्तेपि वस्तुनि शब्दा- भ्यु पगम्यमाने । तद्वत इति व्यावृत्तिमत । न तद्वत्यक्षादस्य व्यावृत्तिमत्पक्षस्य विशेष । एतदेवाह । को होत्यादि । त्वया व्यावृत्तिरित्युक्त परेण जातिरित्यादि। अत्र वाच्ये को विशेष (1) नैव कश्चिदन्यत्र शब्दभेदात् अस्तु नामेति सिद्धान्त वा दी। जातिरन्येति वस्तुभूता। किम्पुनस्तुल्ये दोषे व्यावृत्तिरङ्गीक्रियते न वस्तुभूता जातिरित्याह । जातिमपि होत्यादि । तदभाव ·४ सामान्यनिन्ता २०१ भेवस्तवन्येषामभेद, तरिशिष्टेष्वर्थेषु प्रतिपत्तिरस्तु। सर्वथा दोषपरिहा रस्य 449 फर्तुमशक्यत्यात् अर्थान्तराभ्युपगमे हि प्रयोजनाभावात् । तदर्थस्यान्येन सिले, तदभ्युपगमस्याऽपि अवश्यंभावात् ॥ अपि च । तदन्यपरिहारेण प्रवर्तेतेति च (ध्वनिः)। (उच्यते) तेन तेभ्यो(स्या) व्यवच्छेदे कथञ्च सः॥९८॥ शब्द प्रयुंजान एषोऽर्थेषु अनिष्टपरिहारेण (कथ) प्रवर्ततेत्यभिप्रायेण प्रयुफ्ते । तत्रान्यत्र - प्रवृत्यनुज्ञायां, प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुज्ञायां वा अभिधानग्रहणवैपथ्र्य प्रति व्यावृत्त्वभावे अस्या अपीति वस्तुभूताया जाते । भावाना भेदाभावे सत्यनेकार्थसमवेतरपाया जातेरभावात् । न च जात्याभेद मियत इत्युक्त । तस्मादवरयम्भेदोभ्युपगन्तव्य (1) स चैकस्मादतत्कार्या ( ?) भेदस्तदन्येषान्त- स्मादतत्कार्यादन्येषान्तकार्याणामभेदस्तविशिष्टेष्वभेदविशिष्टेषु प्रति पत्तिरस्तु। प्रतिपत्त्यालम्बनत्वात् प्रतिपत्तिरित्युक्त । न पुन स एव प्रतिपत्ति । करणसाधनो या प्रतिपत्तिराब्द प्रतिपद्यन्तेऽनया व्यावृत्त्या करणभूतया भावानिति कृत्वा । सर्वधेति। यदि व्यावृत्तिविशिष्टो जातिविशिष्टो वाों वाव्यस्तद्वत्पक्षोदितो पधानन्त्यादिदोषस्तत्परिहारस्य फर्तुमशक्यत्वात् । तुल्यश्चेद्दोषो जातिरेव कस्मान्नाभ्युपगम्यत इति चेदाह। अर्थान्तरेत्यादि । अर्थान्तरम्वस्तुभूता जाति । 782 भिन्नेवभिन्नप्रत्ययजनन जाते प्रयोजनमिति चेदाह। तदर्थस्यति जातिसाध्यस्य । अन्येनेत्यतत्कार्यव्यावृत्तिलक्षणेनाभेदेन (1) जात्यापि हि सोध साध्यत इति फरमा- ज्जातित्यागे व्यावृत्पभ्युपगम त्यत आह । तदित्यादि । तदभ्युपगमत्येति भा- वृत्त्यभ्युपगमस्य (1) तदनभ्युपगमे हि जातिकत्पनैव न स्पादित्युत्त ।। अधुना शब्देनापश्य व्यावृत्तिरचोदनीयेत्यत आह । अपि चेत्यादि। विवक्षि- तादादन्यस्तस्य परिहारेण श्रोता प्रवर्ततेति कृत्वा ध्वनिरुध्यते प्रतिपादन । चकार एवशब्दस्पार्थे भिन्नक्रमश्च तदन्यपरिहारेणेत्यस्यानन्नर द्रष्टव्य । तेनैति ध्वनिना। तेभ्य रत्वनभिमतेभ्यस्तस्पाभिमतस्पार्थत्या व्यवन्देऽन्यपच्छेदेनाभि- धीयमान इत्पर्य (1) फच श्रोता प्रयत्ततेति । शब्दमित्यादिनैतदेव व्याचष्टे। एष वाताप्पभिमतार्थनियाकरिप्जनिष्ट- परिहारेणानभिमतार्थव्यवच्छेदेन प्रवर्तत कथ नाम धोतेत्पनेनाभिप्रायेण प्रयुज पते। गदि शब्देनापव्यय दोन चोधेत तदा तर प्रत्यायाभिमतेऽन्यन चेचनभिमते ·२०० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१९७) तत्कारिणामतत्कारिभेदसाम्ये न किं कृतः । यामर्यक्रियामधिकृत्य अर्येषु शब्दान् नियुक्ते। तत्कारिणामर्यानामन्येभ्यो भेवात, तेषा तत्रैवाभेद इति किन्न शब्द. प्रयुज्यते ? 4 तद्वद्दोपस्य साम्याच्चेदस्तु जातिरलं परा ॥९॥ स्यादेतत् । अन्यस्माद् व्यावृत्तेऽपि शब्दार्थे न तद् (वत्)पक्षाद् विशेषो च्या- वृत्तिविशिष्टस्य तद्वतोऽभियानात् । को हि व्यावृत्तिजातिव्यावृत्तिजातिमदित्यत्र विशेष ? तद्वद् वोपोऽपि स्याद् । अम्नु जातिरन्या । जातिमपि हि अभ्युपगच्छताऽवश्य वस्तूनि' अभ्युपगन्तव्यानि, तदभावेऽस्या अपि अभावप्रसंगात्। एकस्माद् दापितु पृच्छति। अपि चेत्यादि । एवम्मन्यते। यथा गोशब्दादप्रतीयमाने गोवे गोगब्द मन्यते तथा। तत्कारिणा विवक्षितार्य क्रियाकारिणामतत्कारिभ्यो ये विवक्षितानियाकारिणो न भवन्ति तेभ्यो यो भेदस्तेन सामान्य सर्वेपान्तत्का- रिणामतत्वाग्भ्यिो भिन्नत्वादतम्नम्मिन्भेदमाम्ये अन्यापोहलक्षणे किन्न कृत कस्मात् मरेतो न कुन ति पृच्छति पर। एतदेवाह । यामयंक्रियामित्यादि। दाहपाकादि- रक्षगम्याथम्य किया निप्पनिमधिकृत्याभिप्रेत्याय पुरुपोर्थेष्वभिप्रेतार्थक्रियाकारिप मन्दाग्नि युट्ने प्रयुद्धस्ते । तत्कारिणामभिप्रेतार्यक्रियाकारिणामन्येभ्योजकारिभ्यो भेदात् कारणात् तत्वारिण सर्वविजातीयव्यावृत्ता अभिन्ना भवन्ति। तत एपामांनान्नत्रयाभेद इति अन्यत्र्यावृनिलक्षणे किन्न शब्द प्रयुज्यते। व्यावृत्ति- विशिष्टस्यापि नवनवद्यान् प्रतीति स्यादिति प्रग्नाभिप्राय । तहदित्यादि। जानिमत्यक्षे यो दोप आचार्य दिग्ना गे नोक्न: "स्तहतो नाम्बतन्वन्वादि"त्यादिना यम्नदृद्दोषम्तस्य साम्यात्तस्य दोषम्यावताराद् भेदेन्य. व्यादृनिक्षगे गन्दो न नियुचने। अस्त्वयन्दोप टत्यभ्युपगच्छनि । नेवायन्दो- पोन्नीति प्रतिपादितमन्युगम्य त्वेवमुक्त। जानिरलम्परा। जानिम्त्वन्या न सुनवयं । स्थादिवादिना व्याचाटे। अन्यम्माद् अतत्कारिणो व्यावृत्तैपि वस्तुनि शब्दा- पवमानानं । तहत इति व्यावृत्तिमन । न तद्वत्पक्षादम्य व्यावृनिमन्पक्षम्य दिदोष । पन्देवाह । कोहीत्यादि। त्वया व्यावृनिरित्युक्त परेण जातिरित्यादि । अत्र बाच्चे को दिशेर (1) नंद कश्चिदन्यत्र गब्दभेदात् ।। अन्नु नाम मिटान बा दी। जानिरत्यंति वस्नुभूता। किम्पुनम्नुये दोष मानाईचते - दन्तुन्ता जातिग्विाह । जाति मपि होत्यादि । तदनाद ·४ सामान्य चिन्ता २०१ - भेवस्तदन्येषामभेद, तरिशिष्टेपवर्षेषु प्रतिपत्तिरस्तु। सर्वधा दोषपरिहा रस्य 445 फर्तुमशक्यत्वात् अन्तिराभ्युपगमे हि प्रयोजनाभावात् । तदर्धस्यान्यन सिझे, तदभ्युपगमस्याऽपि अवश्यंभावात् ।। अपि । तदन्यपरिहारेण प्रवर्ततेति च (ध्वनिः)। (उच्यते) तेन तेभ्यो(स्या) व्यवच्छेदे कथञ्च सः॥९८॥ शब्दं प्रयुजान एषोऽर्येषु अनिष्टपरिहारेण (फथ) प्रवर्ततेत्यभिप्रायेण प्रमुफ्ते । तत्रान्यत्र च प्रवृत्यनुजाया, प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुज्ञायां वा अभिधानग्रहणवैयर्य । इति व्यापृत्वभावे अत्या अपीति पस्तुभूतारा जाते । भापाना भेदाभावे सत्पनेकार्यसमवेतरूपाया जातेरभावात्। न च जात्याभेद चित इत्युत्त । तस्मादवयम्भेदोभ्युपगन्तव्य (1) स चैफत्मादतकार्या (त् ?) भेदस्तदन्येषान्त- स्मादतकार्यादन्येषान्तकार्याणामभेदस्तहिशिष्टपभेदविशिष्टेषु प्रति पत्तिरस्तु । पतिपत्वालम्बनलात् प्रतिपत्तिरित्युफ्त । न पुन स एव पतिपत्ति । करपसापनो वा प्रतिपत्तिराब्द पतिपद्यन्तेऽनया व्यावृत्या करणभूतना भावानिति लत्ला। सर्वधेति। यदि बावृत्तिविशिष्टो जातिविशिष्टो पार्थो वाचस्तनपक्षोपितो पधानन्त्यादिदोषस्तत्परिहारस्य फर्तुमाश्यत्वात्। तुल्पनेहोपो जातिरेष पस्मान्नाभ्युपगम्पत इति चेपार । अर्थान्तरेत्यादि । अर्थान्तरम्बस्तुभूता जाति । 751 भिन्नेवभिन्नप्रत्ययजनन जाते पयोजनमिति दार। तदर्यस्पति जातिसाध्यस्त। अन्यनेत्यततार्पधापत्तिलक्षपेनाभेदेन (1) जात्यापि रिसोर्थ साध्यत इति कत्मा- ज्जातित्यागे प्यावृत्तभ्युपगम त बाह। तदित्यादि। तरन्युपगमस्येति चा- पृत्वम्पामस्य (1) तदनभ्युपगमे हि तिरल्पनंप न स्यादित्यात॥ अधुना शनानप यावृत्तिगोपनीपेलत आर । अपि चेत्यादि । रिक्षि- तादादन्यत्तस्य परिहारेण योता प्रवततेति पुत्वा पनिरल्यते परिपादो। चकार एपरावस्या भिन्नरमान तापरितारेलस्यान र इच। तेनेति ध्वनिना। तेभ्य त्वभिमतेन्यत्तस्माभिमतस्यात्वा- परोपादेशाभि- धीपमान त्वर्थ (1) कथं भोता प्रपत्ततेति। शादमिलादिनतदेव पाचप्टे। एप पातापभिमातिरिनिष्ट- परिहारेपानभिमताज्यपदेन प्रपतत पप नाम मोनेलगाभिमान प्रयुष पते। पदिशब्देनादलपनमोन पोतदाताप्रपामाभिम्यानचेचाभिने ·२०० प्रमाणवात्तिकम्ववृत्तिटीका (१९६७) तत्कारिणामतत्कारिभेदसाम्ये न किं कृतः । यामर्थक्रियामधिकृत्य अकॅप शन्वान् निपुरते। तत्कारिणामर्यानामन्येभ्यो भेवात्, तेषा तपाभेद इति किन्न शब्द प्रयुज्यते ?' तद्वद्दोपरय साम्याच्चेदस्तु जातिग्लं परा ॥९॥ स्यादेतत् । अन्यस्माद् व्यावृत्तेऽपि शब्दायें न तद् (यत्) पक्षा विशेषो व्या- वृत्तिविशिष्टस्य तद्वतोऽभिधानात् । फो हि व्यायत्तिगातिव्यावृत्तिनातिमविरया विशेष ? तद्वद् वोपोऽपि स्यात् । अस्तु जातिरन्या । जातिमपि हि अभ्युपगच्छताऽवश्य वस्तूनि अभ्युपगन्तव्यानि, तदभावेऽस्या अपि अभावप्रसगात्। एकस्माद् नाम दर्शयितु पृच्छति । अपि चेत्यादि। एवम्मन्यते। यथा गोराब्दादप्रतीयमाने गोत्वे गोशब्द सकेत्यते तथा। तत्कारिणा विवक्षितायंनियाकारिणामतत्कारिभ्यो ये विवक्षितार्थक्रियाकारिणो न भवन्ति तेभ्यो यो भेवस्तेन सामान्य सर्वपान्तका- रिणामतत्कारिभ्यो भिन्नत्वादतस्तस्मिन्भेदसाम्ये अन्यापोहलक्षणे किन्न कृत कस्मात् सकेतो न कृत इति पृच्छति पर। एतदेवाह । यामयंफियामित्यादि। दाहपाकादि- लक्षणस्यार्थस्य क्रिया निप्पत्तिमधिकृत्याभिप्रेत्याय पुरुपोयेष्वभिप्रेतायक्रियाकारिप शब्दाग्नि युक्ते प्रयुद्धाते । तत्कारिणामभिप्रेतार्थक्रियाकारिणामन्येभ्योऽतत्कारिभ्यो भेदात् कारणात् तत्कारिण सर्वविजातीयव्यावृत्ता अभिन्ना भवन्ति। तत एपामर्थानान्तत्रैवाभेद इति अन्यव्यावृत्तिलक्षणे किन्न शब्द प्रयुज्यते । व्यावृत्ति- विशिष्टस्यापि सकेतवशात् प्रतीति स्यादिति प्रश्नाभिप्राय । तद्वदित्यादि। जातिमत्पक्षे यो दोप आचार्य दिग्नागे नोक्त "स्तद्वतो नास्वतन्त्रत्वादि"त्यादिना यस्तद्वद्दोषस्तस्य साम्यात्तस्य दोपस्यावताराद् भेदेन्य- व्यावृत्तिलक्षणे शब्दो न नियुज्यते। अस्त्वयन्दोष इत्यभ्युपगच्छति। नैवायन्दो- पोस्तीति प्रतिपादितमभ्युगम्य त्वेवमुक्त। जातिरलम्परा। जातिस्त्वन्या न युक्तेत्यर्थ । स्यादित्यादिना व्याचष्टे । अन्यस्माद् अतत्कारिणो व्यावृत्तेपि वस्तुनि शब्दा- र्थेभ्युपगम्यमाने। तद्वत इति व्यावृत्तिमत । न तद्वत्पक्षादस्य व्यावृत्तिमत्पक्षस्य विशेष । एतदेवाह । को होत्यादि। त्वया व्यावृत्तिरित्युक्त परेण जातिरित्यादि । अत्र वाच्ये को विशेष (1) नैव कश्चिदन्यत्र शब्दभेदात् ।। अस्तु नामेति सिद्धान्त वा दी। जातिरन्येति वस्तुभूता। किम्पुनस्तुल्ये दोपे व्यावृत्तिरङ्गीक्रियते न वस्तुभूता जातिरित्याह। जातिमपि होत्यादि । तदभाव ·४ सामान्यचिन्ता २०१ भेवस्तदन्येषामभेद, तद्विशिष्टेप्वर्थेषु प्रतिपत्तिरस्तु। सर्वधा दोषपरिहारस्य 44 फर्तुमशक्यत्वात् अन्तिराभ्युपगमे हि प्रयोजनाभावात् । तदर्भस्यान्यन सिखे, तवभ्युपगमस्याऽपि अवश्यंभावात् ॥ अपि च। तदन्यपरिहारेण प्रवर्तेतेति च (ध्वनिः)। (उच्यते) तेन तेभ्यो(स्या) व्यवच्छेदे कथञ्च सः॥९८॥ शब्द प्रयुंजान एषोऽर्थेषु अनिष्टपरिहारेण (कथ) प्रवर्ततेत्यभिप्रायेण प्रयुफ्ते। तथान्यत्र च- प्रवृत्यनुज्ञाया, प्रवृत्तिनिवृत्यनुज्ञाया वा अभिधानग्रहणवंयर्य इति व्यावृत्त्यभावे अस्या अपीति वस्तुभूताया जाते । भावाना भेदाभावे सत्यनेकार्यसमवेतरूपाया जातेरभावात् । न च जात्याभेद नियत इत्युक्त । तस्मादवयम्भेदोभ्युपगन्तव्य (1) स चैकस्मादतकार्या (त् ?) भेदत्तदन्येषान्त- स्मादतत्कार्यादन्येषान्तकार्याणामभेदस्तहिशिष्टप्वभेदविशिष्टेषु प्रति पत्तिरस्तु । प्रतिपत्वालम्बनत्वात् प्रतिपत्तिरित्युक्त । न पुन स एव प्रतिपत्ति । करणसानो वा प्रतिपत्तिराब्द प्रतिपद्यन्तेऽनया व्यावृत्त्या करणभूतया भावानिति कृत्पा। सर्वति। यदि व्यावृत्तिविशिष्टो जातिविशिष्टो वार्यों वाच्चस्तद्वत्पक्षोदितो यथानन्त्यादिदोषत्तत्परिहारस्य कर्तुमशक्यत्वात्। तुल्यश्चेद्दोपो जातिरेव' कस्मान्नान्युपगम्यत इति चेदाह । अर्थान्तरेत्यादि। अर्थान्तरम्वस्तुभूता जाति । 75 भिन्नप्पभिन्नप्रत्ययजनन जाते प्रयोजनमिति चेदाह । तदर्थस्पति जातिसाध्वस्य । अन्यनेत्यततार्यव्यावृत्तिलक्षणेनाभेदेन (1) जात्यापि हि सोर्थ साध्यत इति क्रमा- ज्जातित्याने व्यावृत्तभ्युपगम त्यत आह । तदित्यादि। तदभ्युपगमस्येति पा- पृत्त्वभ्युपगमत्य (1) तदनभ्युपगमे हि जातिकल्पनेव न स्यादित्पुरत ।। अधुना शब्देनावश्य व्यावृत्तिचोदनीयेत्यत आह । अपि चेत्यादि। विधि- तादादन्यस्तस्य परिहारेण धोता प्रवर्ततेति पुत्वा ध्वनिरस्पते प्रतिपादन । चकार एपशब्दस्यायें भिन्ननमश्च तदन्यपरिहारेणेवस्थानन्तर द्रप्टप । तेनैति ध्वनिना। तेभ्य इत्पनभिमतेभ्यस्तस्वाभिमतस्पार्पस्या व्यपदेयपदेशभि- धीयमान इत्पर्य (1) फचं धोता प्रयत्ततेति । शब्दमित्यादिनतदेव पाचष्टे। एष परमात भिनतान्यिायारिनिष्ट- परिहारेणानभिमताज्यपदेन प्रपतत पप নান মীননাশিমায়ণ प्रयुडपते। गदिशब्देनादलपल्मोन चोरेन तदाताप्रपामाभिमन्यन चेचनाभिने ·२०० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१९७) तत्कारिणामतत्कारिभेदसाम्ये न किं कृतः। यामर्थक्रियामधिकृत्य अर्थेषु शब्दान् नियुक्ते। तत्कारिणामर्थानामन्येभ्यो भेवात्, तेषा तत्रवाभेद इति किन्न शब्द प्रयुज्यते ? 4 तद्वद्दोषस्य साम्याच्चेदस्तु जातिरलं परा ॥९॥ स्यादेतत् । अन्यस्माद् व्यावृत्तेऽपि शब्दार्थे न तद् (वत्)पक्षाद् विशेषो व्या- वृत्तिविशिष्टस्य तद्वतोऽभिधानात् । को हि व्यावृत्तिजातिव्यावृत्तिजातिमवित्यत्र विशेष. ? तद्वद् दोषोऽपि स्याद् । अस्तु नाम जातिरन्या । जातिमपि हि अभ्युपगच्छताऽवश्य वस्तूनि: अभ्युपगन्तव्यानि, तदभावेऽस्या अपि अभावप्रसगात्। एकस्माद् दर्शयितु पृच्छति । अपि चेत्यादि। एवम्मन्यते। यथा गोशब्दादप्रतीयमाने गोत्वे गोशब्द सकेत्यते तथा। तत्कारिणां विवक्षितार्थक्रियाकारिणामतत्कारिभ्यो ये विवक्षितार्थक्रियाकारिणो न भवन्ति तेभ्यो यो भेवस्तेन सामान्य सर्वेपान्तत्का- रिणामतत्कारिभ्यो भिन्नत्वादतस्तस्मिन्भेदसाम्ये अन्यापोहलक्षणे किन्न कृत' कस्मात् सकेतो न कृत इति पृच्छति पर। एतदेवाह। यामर्थक्रियामित्यादि। दाहपाकादि- लक्षणस्यार्थस्य क्रिया निष्पत्तिमधिकृत्याभिप्रेत्याय पुरुपोर्थेष्वभिप्रेतार्थक्रियाकारिप शब्दाग्नि युक्ते प्रयुक्ते । तत्कारिणामभिप्रेतार्थक्रियाकारिणामन्येभ्योऽतत्कारिभ्यो भेदात् कारणात् तत्कारिण सर्वविजातीयव्यावृत्ता अभिन्ना भवन्ति। तत एपामर्थानान्तत्रैवाभेद इति अन्यव्यावृत्तिलक्षणे किन्न शब्द प्रयुज्यते । व्यावृत्ति- विशिष्टस्यापि सकेतवशात् प्रतीति स्यादिति प्रश्नाभिप्राय । तद्वदित्यादि। जातिमत्पक्षे यो दोप आचार्य दिग्नागेनोक्त "स्तद्वतो नास्वतन्त्रत्वादि"त्यादिना यस्तद्वद्दोषस्तस्य साम्यात्तस्य दोपस्यावताराद् भेदेन्य- व्यावृत्तिलक्षणे शब्दो न नियुज्यते। अस्त्वयन्दोष इत्यभ्युपगच्छति। नवायन्दो- पोस्तीति प्रतिपादितमभ्युगम्य त्वेवमुक्त। जातिरलम्परा। जातिस्त्वन्या न युक्तेत्यर्थ । स्यादित्यादिना व्याचप्टे। अन्यस्माद् अतत्कारिणो व्यावृत्तेपि वस्तुनि शब्दा- थेभ्युपगम्यमाने। तद्वत इति व्यावृत्तिमत । न तद्वत्पक्षादस्य व्यावृत्तिमत्पक्षस्य विशेष । एतदेवाह। को होत्यादि। त्वया व्यावृत्तिरित्युक्त परेण जातिरित्यादि । अत्र वाच्य को विशेष (1) नैव कश्चिदन्यत्र शब्दभेदात् ॥ अस्तु नामेति सिद्धान्त वा दी। जातिरन्येति वस्तुभूता। किम्पुनस्तुल्ये दोपे व्यावृत्तिरङ्गीक्रियते न वस्तुभूता जातिरित्याह । जातिमपि होत्यादि । तदभाव ·४ सामान्यचिन्ता २०१ भेदत्तदन्येपामभेद, तहिशिष्टेपर्येषु प्रतिपत्तिरस्तु। सर्वया दोषपरिहा रस्य 449 फर्तुमास्यत्वात् अन्तिराभ्युपगमे हि प्रयोजनाभावात् । तदर्यस्यान्यन नि तदभ्युपगमस्थापि अवश्यभावात् ।। अपि । तदन्यपरिहारेण प्रवर्तेतेति च (ध्वनिः)। (उच्यते) तेन तेभ्यो(स्या) व्यवच्छेदे कयञ्च सः॥९८॥ शब्द प्रयुजान एषोऽषु अनिष्टपरिहारेण (कथ) प्रस्ततेत्यभित्रायेण प्रश्ते। तत्रान्यत्र च प्रवृत्यनुज्ञाया, प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुजाया दा प्रभिधानप्राप । ITE ति च्यादृत्वभावे अस्था अपीति दस्तुभूताया गते । मत्यनेकार्थनमवेतरपाया जातेभावात् । न ग गयाभेद गि तन्मादायम्भेदोभ्युपगन्तब्य (1) स संयग्मावततार्या (त् . ) भेदार स्मादनतादिन्येपान्तरसार्याणामभेदतनिशिटोगभेदविभिए नि तिर। प्रतिपत्त्यार म्नत्वात् प्रतिपत्तिरित्याग । न पुन स एक पत्ति । " या प्रतिपत्तिाद पतिपदन्या पावृत्या वरणभामा भावनि सर्वति। यदि पावृतिविशिष्तो गतिविलियो ... मपान्पादिदोष परिहारस्य पत्मापरवात् । परमा गाभ्युपगम्मत तिवार। अत्तरेवादि। अर्जर :--- भिनाभ प्रागत प्रपोजलविवार। तान अयनेमालामालिनदेन (1) रजातित्याने वादापल्या fre परमपामय (1) Tri- पायो दिल्या रिहारेल को Tཎ ཏཱ ཨཱན ཝཱཎསཱཡ་ ：:༌ ལྷགཔ་ སགས་པས༴ ནད་སཎ- མ ག |དེ་སྶ ཡུས གསན ཎ ཨ་ཨམ་མཁཡཔར་ གཡུས་ गोवा (भ। पार-2- । एक पहिरे--- एक प्रहाले। -- 1 ·२०० प्रमाणवात्तिकम्ववृत्तिटीका (१९७) तत्कारिणामतत्कारिभेदसाम्ये न किं कृतः । यामर्थक्रियामधिकृत्य अकॅप शब्दान् नियुक्ते । तत्कारिणामर्यानामन्येभ्यो भेवात, तेपा तत्रवाभेद इति फिन्न शब्द प्रयुज्यते ?' तद्वद्दोपस्य साम्याच्चेदस्तु जातिरलं परा ॥९॥ स्यादेतत् । अन्यस्माद् व्यावृत्तेऽपि शब्दायें न तद् (यत्)पक्षाद् विशेषो व्या- वृत्तिविशिष्टस्य तद्वतोऽभिधानात् । को हि व्यायत्तिजातिव्यावृत्तिजातिमधिरपत्र विशेष ? तद्वद् वोषोऽपि स्याद् । अस्तु जातिरन्या । जातिमपि हि अभ्युपगच्छताऽवश्य वस्तूनि' अभ्युपगन्तव्यानि, तदभावेऽस्या अपि अभावप्रसगात् । एकस्माद् नाम - दर्शयितु पृच्छति। अपि चेत्यादि। एवम्मन्यते। यथा गोशब्दादप्रतीयमाने गोत्वे गोशब्द सकेत्यते तथा। तत्कारिणा विवक्षितार्थक्रियाकारिणामतत्कारिभ्यो ये विवक्षितार्थक्रियाकारिणो न भवन्ति तेभ्यो यो भेवस्तेन सामान्य सर्वपान्तत्का- रिणामतत्कारिभ्यो भिन्नत्वादतस्तस्मिन्भेदसाम्ये अन्यापोहलक्षणे किन्न कृत कस्मात् सकेतो न कृत इति पृच्छति पर। एतदेवाह । यामर्थक्रियामित्यादि । दाहपाकादि- लक्षणस्यार्थस्य क्रिया निप्पत्तिमधिकृत्याभिप्रेत्याय पुरुपोर्थेष्वभिप्रेतार्य क्रियाकारिप शब्दानि युक्ते प्रयुक्ते । तत्कारिणामभिप्रेतार्थक्रियाकारिणामन्येभ्योऽतत्कारिभ्यो भेदात् कारणात् तत्कारिण सर्वविजातीयव्यावृत्ता अभिन्ना भवन्ति। तत एपामर्थानान्तत्रैवाभेद इति अन्यव्यावृत्तिलक्षणे किन्न शब्द. प्रयुज्यते। व्यावृत्ति- विशिष्टस्यापि सकेतवशात् प्रतीति स्यादिति प्रश्नाभिप्राय । तादित्यादि । जातिमत्पक्षे यो दोप आचार्य दिग्नागेनोक्त "स्तद्वतो नास्वतन्त्रत्वादि"त्यादिना यस्तद्वद्दोषस्तस्य साम्यात्तस्य दोपस्यावताराद् भेदेन्य- व्यावृत्तिलक्षणे शब्दो न नियुज्यते। अस्त्वयन्दोष इत्यभ्युपगच्छति। नैवायन्दो- पोस्तीति प्रतिपादितमभ्युगम्य त्वेवमुक्त। जातिरलम्परा। जातिस्त्वन्या न युक्तेत्यर्थ । स्यादित्यादिना व्याचष्टे । अन्यस्माद् अतत्कारिणो व्यावृत्तेपि वस्तुनि शब्दा- र्थेभ्युपगम्यमाने। तद्वत इति व्यावृत्तिमत । न तद्वत्पक्षादस्य व्यावृत्तिमत्पक्षस्य विशेष । एतदेवाह । को हीत्यादि। त्वया व्यावृत्तिरित्युक्त परेण जातिरित्यादि। अत्र वाच्ये को विशेष (1) नैव कश्चिदन्यत्र शब्दभेदात् ।। अस्तु नामेति सिद्धान्त वा दी। जातिरन्येति वस्तुभूता। किम्पुनस्तुल्ये दोघे व्यावृत्तिरङ्गीक्रियते न वस्तुभूता जातिरित्याह । जातिमपि होत्यादि । तदभाव ·४ सामान्यचिन्ता भेदस्तदन्येपामभेद, तहिनिष्टेजषु प्रतिपत्तिरन्तु। नवंपा दोषपरिहा रस्य 419 फर्तमाश्यत्यात् अन्तराभ्युपगमे हि प्रयोजनाभावात् । तदर्यन्यान्यन मि तदभ्युपगमस्याऽपि अवश्यभावात् ।। अपि च। तदन्यपरिहारेण प्रवर्तेतेति च (ध्वनिः)। (उच्यते) तेन तेभ्यो(म्या) व्यवन्छेले कथञ्च सः॥९८।' पद प्रयुजान एपोऽयपु अनिष्टपरिहारेण (फाय) प्रत्यभिप्राय तत्रायन च प्रवृत्यनुज्ञाया, प्रवृत्तिनिवृत्यनुज्ञाया या प्रभिमान - ति पावृस्वभावे अग्या अपीति य भवाया गो। मायनेपानमदेरपाया जानेभावान् । न न ग पि :--- । नरमादपन्यम्भेषोभ्युपगत्तर (1) म संदरमाला(1) - मानतादिन्येपातकार्याणामभेदनतिजाको दिन fre प्ररिपरमामासात् प्रतिपत्तिन्ति । न पुन गएमा । या प्रतिपनि प्रतियोडाया यादरमा भाf-:" । पनि । यदि पाणिनिका गतिमि स्थानमादिदोपतपरिधाररय पत्तमामात् । परमाणात पार । अर्थात। fr गिरगारमा भने पा(1) - - - जाने का परम ( । Ticar परिवार प्रो . -w 1-fन्द 1གསཱའགག ：ཨཱ་ {3} ཀ ་་ ་ བསམ་ པ सारे प्रहार ·२०२ प्रमाणयातिकम्यत्तिटीका (१९८) (प्रसगा)त् । अन्यव्यावृत्त्यनभिधाने चंफचोदनानावरात्, अपचनमेव स्यात् । तस्मादवश्य व्यवच्छेदोऽभिधेयः। स च तदन्येप्यभिन्नरचंत, जातिधर्मों- प्यस्ति। त नियताभ्युपगम नियतचोदन जात्ययंप्रसाधन परित्यज्य' अर्थान्तर- कल्पन केवलमनयंनिबंध एव यथा फल्पनमस्यायोगात् । न वै न क्रियत एव व्यच्छेद । प्रवृत्तिविषय कयद्भिर्जातिरुपता। प्रवृत्तिरनुज्ञाता भवति। तस्या च सत्यान्तस्याभिमतम्यायस्य यन्नाम अभिधान- न्तस्य ग्रहणवैयर्यप्रसङ्गात्। तथा ह्यानयेत्युपते वस्तुमानमाक्षिप्तन्तयानभिमत- व्यवच्छेदायाग्निशब्द प्रयुज्यतेऽग्निमानयेति । यदि तु तस्मिन्नपि प्रयुक्तेऽनग्न्यानयन न व्यवच्छिन्नन्तदाग्निशब्देनोच्चारितेन न किंचित् प्रयोजन। आनयेत्यनेनाप्य- नानयनस्य' प्रतिक्षेपादानयनमनानयन चानुज्ञात स्यादत प्रवृत्तिनिवृत्यानुजाया च सत्यान्तन्नामग्रहणवैयर्यप्रसगादिति पूर्वेणैव सम्बन्ध । एव एफम्याभिमतस्या- ग्न्यादेरेकस्य चानयनादिलक्षणस्यानुष्ठानस्य या चोदना तस्या अनादरादवचनमेव शब्दाना स्यात् । अन्यव्यावृत्त्यनभिधाने सति । अथवा प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुज्ञायामिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धनीय । ययोक्तवि- धिना प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुज्ञाया चैकचोदनाऽनादरात्। एकस्य प्रवृत्तिलक्षणस्य निवृ- त्तिलक्षणस्य वा व्यापारस्य चोदनाऽनादरादिति (1) शेप पूर्ववद् व्यास्येय । एव च शब्दव्यवहारोच्छेद स्यान्न चवन्तस्मादवश्यमित्यादि। स चेत्यन्य- व्यवच्छेद । तदन्यग्विति तस्मादतत्कार्यादन्ये प्वेककार्यप्वभिन्न । सर्वेपामत- कार्याद् व्यावृत्तत्वात् । इति कृत्वानेकार्थव्यावृत्तित्व जातिधर्मोप्यस्ति व्यवच्छे- दस्य । तमिति व्यवच्छेदड किम्विशिष्ट नियतमभ्युपगमो यस्य स तथा। तदनभ्यु- पगमे जातेरभावप्रसङ्गात् । नियत चोदनमभिधान यस्य तत्तथा। तदचोदने शब्द- 75b प्रयोगस्य नैष्फल्य स्यात् । व्यक्तिपु वुद्धिशब्दयोर'नुगमलक्षणो जात्यर्थस्तस्य प्रसा- (घ)न प्रसाध्यतेऽनेनेति कृत्वा। एवभूत व्यवच्छेद परित्यज्यार्थान्तरस्य सामान्यस्य कल्पन केवलमनर्थनिर्बन्ध एवाऽवस्त्वभिनिवेश एव केवल नान्यत् किञ्चित कारण- मस्तीत्यर्थ । किड्डारण। (1) यथा फल्पन नित्यव्यापिताद्यकाररस्य सामान्यस्या- योगादित्यन्यव्यावृत्त्यभिधानेऽयमभिप्राय आचार्य दि ग्ना ग स्य॥ नेत्यादि पर । न वै न क्रियत एव शब्देन व्यवच्छेद किन्तु क्रियत एव । किमर्थन्तहि जातिरुक्तेत्यत आह । प्रवृत्तीत्यादि अर्थक्रियार्थिनो हि या प्रवृत्ति- स्तस्या विषयो जाति । त कथयद्भिरस्माभिर्जातिरुक्ता। व्यवच्छेदेत्यादि सिद्धान्त वा दी । अस्य शब्दस्याभिधेयो व्यवच्छेदोस्ति चेत् ।

·४ सामान्यचिन्ता २०५ - वस्तुनि यथाभाव अपितचेतस. प्रवृत्तौ ग्राह्यस्य सामान्यस्यानपंक्रियायोग्यत्वात् अप्रवृत्ति. तस्मिन् । अन्यत्रापि प्रवृत्ती अतिप्रसगः। तद्वद्ग्रहणे च सामान्यवैयर्थ्यादय प्रोक्ता.। जातिग्रहणेऽपि सम्बन्धात् श्लिष्टाभासा बुद्धि प्रवर्तयतीति चेत् । तस्य- फस्यापि स्वभावस्थित्यग्रहणात् न जातिन तानिति परयाव एवाधीयते ॥६६॥ (घ) सामान्याभावे प्रत्यभिज्ञामगति एव हि अन्वयिनोऽप्यभावात् स्वभावेन भिन्नार्थेषु संवैषेति प्रत्यभिज्ञाऽपि न स्यादिति चेत् । नंप दोष एव- 450 अय पुनर्यघावस्त्वेव शान्द प्रत्यय प्यते । तदा वस्तुनि वाल्थे । यथाभाव यथा- वस्तु अपितचेतस आरोपितज्ञानस्य शब्दवराधन्यथा वस्तूत्पन्नशानस्येति यावत् । एव प्रवृत्तावभ्युपगम्यमानायान्तस्य पादस्य ज्ञानस्य सामान्य प्रायमेष्टमम्ममा शब्देन चोदनाभावात् (1) तस्य च ग्राह्यस्य सामान्यस्यानपिण्यायोग्यत्वातोरप्र'- वृत्तिस्तस्मिन् विकल्पविज्ञानविषये सामान्ये। अन्यत्रेति सामान्यादन्यत्र कतार- शब्दचोदितायामपि प्रवृत्तावतिप्रसन। गोराव्दादश्वव्यतापि प्रवृत्ति न्यार गोत्वसामान्यस्यारवव्यक्तेश्च सम्बन्धाभावान्नवमिति चेन्नारायचोदित मत सम्बन्धे प्रवृत्त्ययोगादित्याराक्त । अथ न केदा जाति दानेन चोदितेति वितु तानिति (1) ता ता'. - द्ग्रहणे पाभ्युपगम्यमाने सामान्ययात्य. प्रोक्ता । पतिपय साधा-दो नियुज्यता नि सामान्यनेति सामान्यदयध्यंगपत। आदिशकार बानपारितोर- परित्रह । शातिरेव शब्देन पोरते। ता तु जानितिसमन्नान ने केपला गृहीतुमतो अपितरुपेशीभूता गाते (1) तपासाइते। जानोगादि । दिलाटामातेति स्वनामान्यरक्षणाभ्या सम्भिन्नाभाना तिरपारमारिका छाती प्रयतंयतीति चेत् । तदा न जातिन तहात् । स्पेन र मार । किलारणम् (1) एकस्यापि सामा पस्य तानो पा या स्वभाभिगि तस्प रिलाभासपा सातमा दुरधा। सपण। प्रवत्पभ्युपमगार परपार एपापासोमान्दिा मन।। एवमित्यादि पर। हालतियोपिरम्पदावल। नंप दोष इति ति मान्न दा दी। आदिकालदेखि पन्ना सावृत्तपेपि पत्नुपर्नया का तां शानारिरानीबिश दुरंगेदएडा नदरे- भ्योतलान्यो दो दिपोलिन्टिन्न स्वाद सचिनोस .

·२०४ प्रमाणवात्तिकम्यातिटीका (११६६) भवतीति चेत्, तुल्यं तय्यावृत्तिमतोऽपि । व्यावृत्तिवादिनामिव शाब्दप्रत्यय अयस्तुग्राही । स विश्रमशात् अकारकेऽपि कारकाध्यवसायो। वस्तुसवादो त प्रतिबन्धे राति स्यात्, यस्तूत्पत्याऽन्यया नं। वस्तूत्पत्तेरभ्रान्तिरिति चेत्। नैतदेवम्। अनत्प्रतिभागिनस्तवध्यमायाच्च । प्रभाया मणिभ्रान्तिः प्रतिभासात् भ्रान्ते । यदि भ्रान्ते सगावो नेति चेत् । न। यथोक्तवदेव' व्यभिचारा स्यात्। यितयप्रतिभागो हि भ्रान्तिलक्षणम् । तन्नान्तरीयफतया हि सवादो न प्रतिभासापेक्षी। तुल्यमित्यादि सिद्धान्त वा दी । तदिति अर्थक्रियासापनत्वं । एवन्तावत्प्रतिवन्धकन्यायेनाविद्यमानाया अपि व्यावृते मद्धारमभ्युपगम्य शब्दार्यत्वमुक्तमाचार्य दिग्ना गेनेति व्याग्याय पुनविधिमेव शब्दार्थमाह । अव- 76a स्तुना ही चेत्यादि । यद्यवस्तुविषय कथमयंगियार्थिन पुरुष प्रपतंयनीति चेदाह । स विभ्रमेत्यादि । स इति शाब्दप्रत्यय । विभ्रमवशात् पुरुप प्रवतंयति । विभ्रम एव कथमित्याह(1)अकारकेपि स्वप्रतिभासेमियायोग्यत्वात् फारको वाह्योर्यस्तदध्य- वसायी यत । कथन्तर्खनुमानादेवंस्तुमम्वाद इत्यत आह । वस्तुसम्याद इत्यादि। तस्मिन् साध्ये प्रतिवन्धे सति (1)प्रतिबन्ध एव कुत । वस्तुत्पत्या साध्यवस्तू त्पत्त्या हेतुभूतया अन्ययेत्यसति प्रतिवन्थे। नवास्ति सम्वाद शब्दादे प्रत्ययस्य । वस्तूत्पत्तेरभ्रान्तिरिति चेत् । स्यादेतद् यदि वस्तुनश्चोत्पद्यते वस्तुमम्वादि शान्दा- दिज्ञानमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिम्मन्यते । नैतदेव । सत्यपि वस्तूत्पत्तावतत्प्रति- भासिनो वस्तुरूपाप्रतिभासिनस्तदध्यवसायाद् वस्त्वध्यबसायाद् भ्रान्तित्व। ततो वस्तुरूपोत्पत्तिभ्रान्त्योविरोधाभावात् सन्दिग्धव्यतिरेविता हेतोरिति भाव । मणिप्रभायाम्मणिभ्रान्तिमणि सम्वादयत्येव । व्यभिचारमेव समर्थयन्नाह । वितयेत्यादि । एतदाह (1) यदि भ्रान्ते सम्वादस्य च विरोघ स्यात् तदा भ्रान्तेर- वस्तुसम्वादन साध्य प्रत्यव्यभिचार स्यात् । स च नास्ति । यस्माद् वितथ- प्रतिभासो भ्रान्तिलक्षण न विसम्वादने। तनान्तरीयकतयेति वस्तुनान्तरीयकतया तत उत्पत्तेरिति यावत् । अय सम्बादो न प्रतिभासापेक्षी। न वस्तुगतम्प्रति- भासमपेक्षते । वस्तुप्रतिवद्धत्वेनैवातत्प्रतिभासस्यापि सम्वादात् । तस्मात् स्थितमेतद् वितथप्रतिभास्यपि शाब्द प्रत्यय सति वस्तुप्रतिवन्धे तस्य सम्वादक इति। 1Ji-shad-bsad-pa-lta-bu-kho-nas.

·४ सामान्य चिन्ता २०५ वस्तुनि यथाभावं अपितचेतस प्रवृत्तौ माहास्य सामान्यत्यानप्रियायोग्यत्वात् अप्रवृत्तिः तस्मिन् । अन्यत्रापि प्रवृत्ती अतिप्रसगः। तद्वद्ग्रहणे च सामान्यवंयर्थ्यादयः प्रोफ्ता । जातिग्रहणेऽपि सम्बन्धात् स्तिष्टाभाता बुद्धि प्रवर्तयतीति चेत् । तस्य- फस्यापि स्वभावस्थित्यपहात् न जातिन तानिति परवाद एपाधीयते ॥६६॥ (घ) सामान्याभावे प्रत्यभिज्ञासगति एव हि अन्वपिनोऽप्यभावात् स्वभावेन भिन्नार्थेषु संवैषेति प्रत्यभिज्ञाऽपि न स्यादिति चेत्। नैष दोष एव- अप पुनर्पथावस्त्वेव साद प्रत्यय प्यते । तदा यस्तुनि बाल्ये। यचानार पपा- दस्तु अपितचेतस लारोपितज्ञानत्य राबायचा पतूलनानन्येति वापत् । एवं प्रवृत्तापन्युपगम्पमानाचान्तस्य शाब्दस्य ज्ञानस्य सामान्य प्रायमेटच्या शब्देन चोदनाभावात् (1) तस्य च गालल्य सामान्यत्यानविदापोन्यादानोरम- वृत्तित्तस्मिन् दिकल्पाविज्ञानविषये सामान्ये। अन्यनेति सामान्यादन्यापासार- शब्दचोदितापामपि प्रवृत्तापतिप्रसङ्ग । गोगनापश्वव्यापि प्रवृत्ति स्वार गोत्वसामान्यस्याश्वव्यपोच सम्बन्धाभावानमिति चेन्नासलचोदिने की सम्बन्धे प्रवृत्तपोगादित्यागनत । अथ न पेदा जाति शब्देन चोदितेति शिन्तु तमानित (1) ता. -" ग्रहणे पाभ्युपगम्यमाने सामान्ययात्यपोता । पतिवारको नियता frसामान्यति सामावर्षगान । आदिशकार बाजारितोष परिषर । गतिरेव पदेन गोपते। सा तु जनितिन्मदेवान्न परे दे पा रहीतुमतो व्यक्तिरोगाीनना गहरे (1) ताराने। जातोय । तिरामालेति स्पतामापराया सम्मिन्नाना एरितालिम पानी प्रपतंयतीति पेत् । दान गरिन तान् । मेरो । किसारणम् (1) एकस्यापि सामान्चल नेपा का स्वभावस्ति- सत्य शिलाभासा मा पा दुलपा। समार। बाद भागमा दुई प्रवृत्तपम परवार एमालोलाविमेव !! एमियादि पर । ददित परिसमापद। नवदोष दतिनिसानपादो। अधिकार सातवेषि पत्नुपपाता तानादिकोरिया पर- भयोलायो दो पित्यापिन्डिर स्वनारस पिचोपर ·२०६ प्रमाणवात्तिकम्पतिटीका (१११००) ज्ञानाद्यर्थक्रियान्स्तांस्तां दृष्ट्वा भेदेपि कुर्वतः । (अर्थान् तद)न्यविश्लेपविपर्ध्वनिभिः सह ।।१०।। उपतमेतद् । वस्तुभेदेऽपि सदृशायक्रियया नारादिवदिति चेन् । ज्ञानाद्यर्थक्रियामेफा तेषु पश्यतोऽन्येभ्यो भिता वस्तुनमंतयं तदे वेदमिति प्रत्यय तव्यावृत्तिविषयध्वनिरासृष्ट स्वानुभवयागनाप्रमोधात् जनयन्नि । अन्यथा न भेदससर्गवती बुद्धि स्यात् । यया दण्उिप दण्ड । तत्र एफेन वडेन युक्ता अपि अन्यत्र स एवेति न (भवति) प्रतीति , अपि तु तदिति। नव प्रत्यनि- भिरन्तर्जल्परूप सह सयोज्यार्यान् म ' एवायमिति कुर्यादपि पुमान् । अपि शब्दो भिन्नक्रमोन्यदर्शनेपोत्ययं । पूर्वदृष्टादर्थापन्यम्य विलक्षणम्य दर्शनेपि सदृशार्थक्रियाकारित्वेन विप्रलम्भादेकत्वमारोप्य प्रत्यभिज्ञान कुर्यादिति ममुदायार्थ । कथ पुनभिन्ना अभिन्नामर्थक्रिया कुर्वन्तीत्यत आह। उक्तमेतदित्यादि । "एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्यसाधने" (११७५) इत्यादिना प्रागुक्तत्वात् । एकामिति सदृशीन्तेष्विति भिन्नेप्वन्येषु पश्यत पुस । अन्येभ्य इत्यतत्कारिभ्यो व्यावत्तंमाना भावा वस्तुपर्मतयंव वस्तुस्वभावे- नैव। तदेवेदमित्येवमाकार मिथ्याप्रत्ययं जनयन्तीति सम्बन्ध । किम्बिशिष्ट- मित्याह । तदित्यादि। तेभ्योऽनत्कार्येभ्यो या व्यावृत्तिरेकार्थक्रियाकारिणाम- ना सा विषयो यस्य ध्वनेस्तेन ससृप्ट ससयत साभिलापमिति यावत् । यदि वस्तुधर्मतया जनयन्ति किन्न मर्वदेत्याह। स्वानुभवेत्यादि। तेपा- म्भावाना य स्वोनुभव पूर्वमुत्पन्नस्तेन या प्रत्यभिज्ञानोत्पत्तये वासना शक्ति- लक्षणादिता। तस्या प्रबोध कार्योत्पादनप्रत्याभिमुग्यन्तस्याश्च प्रवोध पुनस्त- ज्जातीयपदार्थानुभवात् । एवलक्षणश्च प्रबोधो न सर्वकालमतो न सदा प्रत्यभि:- ज्ञानसम्भव इति। ससृष्टभेदमिति पूर्वपश्चादृष्टयोळक्त्योर्भेद ससृष्ट एकीकृतो येन स तथा। अन्यथेति यद्येककार्यत्वेन सादृश्येनैकत्वमारोप्य भिन्नेप्वपि भ्रान्त प्रत्यभिज्ञान नेष्यते (1) अपि त्वेकसामान्ययोगात् तदा न भेवससर्गवती। भेदाना 779 ससर्ग एकरूपतापादनन्तद्वती बुद्धिर्न स्यात् । बहुप्वेकरूपा बुद्धिर्न स्यादित्यर्थ ।' न होकेन वण्डेन युक्ता अपि दण्डिन एकत्वेन गृह्यन्ते। तदेवाह (1) यथा दण्डिष्विति। न हीत्येतदेव व्यनक्ति। तत्रेति दण्डिपु। अन्यत्रेति एकस्माद् दण्डिनोन्यस्मिन् दण्डिनि । तद्दण्डद्रव्य यदेकदण्डिनि दृष्टन्तदिह द्वितीये दण्डिनीत्येव स्यात्। न तु तद्द्वारेण स एवायन्दण्डीति। यद्वा यथा बहुष्वेकदण्डयोगात् । प्रत्येकमयमपि दण्डस्तथा स एवायन्द'ण्ड इति न भवति प्रतीतिस्तद्वत् । व्यक्ती- ·४. सामान्य चिन्ता सानम्। तदेवेदमित्यथ कथम् ? अन्यदस्ति। तत एक अनेकत्र पस्यतोऽपि भेदससर्गदत् न युक्नम्। बिभ्रमजात् तथा प्रतिभासने हि अविरोध । निमित्तानावात् विभ्रमो न युक्त इति चेन्। ल एवं तदेकार्यकारिणो भादा अनुभवहारेण 'प्रकृत्या विभ्रमाया विकल्पवासनाहेतृत्वात् निमित्तम् । मरीचिकादिषु जलादिभ्रान्तेर् भिन्नापि अभिन्नाकारस्य परामप्रत्ययस्य + - । नामप्येवसामान्ययोगान्न म एवायमिति प्रतीति न्यादपि त तदिति। भवत्वेवमिति चेदाह । नवमित्यादि। तदित्यादिनोपमहा । एकमनि समानमनान व्यक्ति पश्यतोऽपि पमा भेदसमगवत । भदाना समर --- नगमान न युक्त। अन्यापोरवादिनम्बरमदा-द विभ्रम- भानिनामादित्यर्थ । तधेयकम्पतया वस्तृभूतमा नगर प्रमा निमित्त नन्याभावाद् विभ्रमो न युक्तमिति चेत् । त एपेनि पाता भावार जानादेरेवल्यार्थच कारिण परणशीला। अनुभव एव द्वार पोत प्रया भाषा विभ्रमफराया आन्तिफतारा हेतुत्यानिमित्त । नन् मरीचि फादिए जादिभ्रात मादृष्य दिपने मामा यपि पाना" । मतीचिव प्रथमेनादिगमन ज्यापि । । तादे- मरीचिवारपोभादो अभिन्नादार न. - - निमित्तभूतो नभवरस्य सपा पार" भिगः । म्भ मानान्ना गास्नान । म पर मानिनिति तु सादा पगमासमामा। तमा गरीविशारदा भनेर ।। Prपर .. तोपान པས་ན་ལས་ ཨ་ ༌ མ ཨ་མཱན གསལ་ गायोगाना - राना, {འད།： . , नहोला था -- : 1 ·२०६ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१००) ज्ञानाद्यर्थक्रियान्स्तांस्तां दृष्ट्वा भेदेपि कुर्वतः । (अर्थान् तद)न्यविश्लेपविषयैर्ध्वनिभिः सह ॥१००|| उक्तमेतद् । वस्तुभेदेऽपि सदृशायक्रियया चक्षुरादिवदिति चेत् । ज्ञानाद्यर्थक्रियामेकां तेषु पश्यतोऽन्येभ्यो भिन्ना वस्तुधर्मतयैव तदेवेदमिति प्रत्यय तद्व्यावृत्तिविषयध्वनिससृष्ट स्वानुभववासनाप्रवोधात् जनयन्ति । अन्यथा न भेदससर्गवती बुद्धिः स्यात् । यथा दण्डिपु दण्ड । तत्र एकेन दण्डेन युक्ता अपि अन्यत्र स एवेति न (भवति) प्रतीति , अपि तु तदिहेति। नंद प्रत्यनि- भिरन्तर्जल्पस्पै सह संयोज्यार्थान् स 3 एवायमिति कुर्यादपि पुमान् । अपि शब्दो भिन्नक्रमोन्यदर्शनेपीत्यर्थ । पूर्वदृष्टादर्थादन्यस्य विलक्षणस्य दर्शनेपि मदृशार्थक्रियाकारित्वेन विप्रलम्भादेकत्वमारोप्य प्रत्यभिज्ञान कुर्यादिति समुदायायं । कय पुनभिन्ना अभिन्नामर्थक्रिया कुर्वन्तीत्यत आह। उक्तमेतदित्यादि। "एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधने" (११७५) इत्यादिना प्रागुक्तत्वात् । एकामिति सदृशीन्तेष्विति भिन्नेप्वन्येषु पश्यत पुस । अन्येभ्य इत्यतत्कारिभ्यो व्यावर्तमाना भावा वस्तुधर्मतयव वस्तुस्वभावे- नैव। तदेवेदमित्येवमाकार मिथ्याप्रत्यय जनयन्तीति सम्बन्ध । किम्विशिष्ट- मित्याह। तदित्यादि। तेभ्योऽतत्कार्येभ्यो या व्यावृत्तिरेकार्थक्रियाकारिणाम- र्थाना मा विषयो यस्य ध्वनेस्तेन ससृप्ट ससक्त साभिलापमिति यावत् । यदि वस्तुधर्मतया जनयन्ति किन्न सर्वदेत्याह। स्वानुभवेत्यादि। तेपा- म्भावाना य म्वोनुभव पूर्वमुत्पन्नस्तेन या प्रत्यभिज्ञानोत्पत्तये वासना शक्ति- लक्षणादिता। तस्या प्रबोध कार्योत्पादनप्रत्याभिमुग्यन्तस्याश्च प्रबोध पुनम्तः ज्जातीयपदार्यानुभवात् । एवलक्षणश्च प्रबोधो न सर्वकालमतो न सदा प्रत्यभि:- जानसम्भव इति। संसृष्टभेदमिति पूर्वपश्चादृष्टयोळक्त्योर्भेद ममृष्ट एकीकृतो येन म तथा। अन्ययेति यद्येककार्यत्वेन सादृश्यनैकत्वमारोप्य भिन्नेष्वपि भ्रान्त प्रत्यभिनान नेप्यते (1) अपि त्वेकमामान्ययोगान् तदा न भेदससर्गवती। भेदाना 772 ममर्ग एकरूपतापादनन्तद्वती बुद्धिर्न स्यात् । बहुप्वेकस्पा बुद्धिर्न स्यादित्ययं ।' न हक्न दण्डेन युक्ता अपि दण्डिन एकत्वेन गृह्यन्ते। तदेवाह (1) यया दग्टिविति। न हीयेतदेव व्यनक्ति। तत्रेति दण्डिपु। अन्यत्रेति एकस्माद् दण्डिनोन्यम्मिन् दण्टिनि। तद्दण्टद्रव्य यदेकदण्डिनि दृष्टन्तदिह द्वितीये दण्डिनीत्येव स्यात् । न तु तदद्वारेण स एवायन्दण्डीति । यद्वा यया बहुप्वेकदण्डयोगान् । प्रत्येरनयमपि दहनया म एवायन्दाण्ट इति न भवति प्रतीनिम्तद्वन् । व्यक्ती- ·४ सामान्यचिन्ता २०६ सति सामान्यग्रहे तदारोपो नान्यथा, अतिप्रसग.स्यादिति । सति एककार्यकारिणा महे किन्नेप्यते। दृष्टे सामान्येऽवश्य च व्यक्तीना स्वार्थ जननशक्तिरभ्युपेया। ततस्त एवान्येभ्यो भिन्ना तादृश ज्ञान जनयन्तीति चेत्, तन सामान्येन कि कर- णीयम् ? यथाभाव अससृष्टभेद एव किन्न प्रत्येति अविद्याप्रभवात् विकल्पाना न च वाह्यार्थमनपेक्ष्य विभ्रमो भवति, अपि तु आन्तर विप्लवम् । यथा केशादि- सतीति सिद्धान्त वा दी। एक कार्य पानावगाहनादि तत्करणशीलाना सत्त्य- जलाना अहे सति किन्नेष्यते जलारोप । सामान्यमन्तरेण भिन्नानामेककार्यकरण- शक्तिरेव नास्तीति चेदाह । अवश्य चेत्यादि। प्रतिपादित चैतद् (1) "एकप्रत्यवमर्थिज्ञानाद्येकार्थसाधन" (३१७२) इत्यनान्तरे। अन्ये तु न हि तत्रान्यदेव किचित् सामान्यमस्तीत्यादिक ग्रन्थ सामान्यशब्द सादृश्यार्थ कृत्वा व्याचक्षते। तत्तेपा व्यारयानन्नातिश्लिष्ट यत्तथा प्रतीयत इत्या- देरवाचकत्वात् । न हि सादृश्य जलस्पतया प्रतीयत इति । तत इत्येककारणशक्ते । त एवेति यथोक्त शक्तिषु युक्ता व्यक्तय एव न तु सामान्य । अन्येभ्य इत्यतत्कार्येभ्य । तादृशमित्येकाकार। यथाभावमिति पदार्थानतिवृत्तावन्वयीभाव । यथा स्वलक्षण सामान्यविरहि स्थित। तदतिवृत्त्या किन्न प्रत्येति विकल्पप्रत्यय (1) कस्मात्तनाभूत सामान्यमारोप- यथाभावमित्यस्यैवार्थोससृष्टत्यादि । अससृष्ट एकरूपतामना'- 780 पन्न । भेदः परस्पर विशेषो यस्य स असावित- रेषा। यथावस्थितग्रणप्रति विकल्पाना। कस्मात् अविद्याप्रभवात् । भता- पाहण विद्या। तद्विरोधाद् विकल्प एवाविद्या। प्रभाव एव प्रभवशब्देनोक्त । विकल्पसामादित्यर्थ । यथास्थितवस्त्वाण हि विकल्पस्य स्वभाव प्रत्या भ्रान्तत्वात् तस्य वस्तुभूत सामान्य विनारा एव विकल्पस्य विभमो न यात इति चेदाह । न चेत्यादि। विकल्पस्वरपमेवात्रान्तरो विप्र व उक्त । विकल्पस्व तत्स्वरूप येनामौ बाह्यसाधम्यमनपेक्ष्य विभ्रमो भवतीत्यर्थ । वे गायाकारा भ्रान्ति केशादिविभ्रम (1) स यथा वाह्यातपेक्ष सन्नभूतारोपणमान्तर- विप्लवमाश्रित्य भान्तो भवति । तद् विकल्पोप्पमतसामान्यामागह- णादित्ययमनार्थोभिप्रेत । भान्तिवीजमान्तरो विवम्तस्मादुत्पत्तरित्यय- यति। भावस्थ तधा। 1 Lhun-b7-12 brgius-pa-dug २७ ·२०८ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१११००) निमितानुभवजनको कारणम् । न तत्रान्यदेव किंचित् सामान्य तया प्रत्यय- भूतम् । सत्त्वे वा सदर्थग्राहिणी वृद्धि भ्रान्तिनं स्यात् । अभूताकारसमारोपा'द् भ्रान्तिरिति चेत् । न। तत्सामान्यग्राहिणी सा भवति । यमेव चाकारमिय आरोपति, स एव तस्य विषयः। अविषयोकृतस्य समारोपो ऽसामर्थ्यात् । आकारान्तरवत् । स च तत्र नास्त्यत: सामान्यं न विद्यते। 450b म्वन्वित्वन्ततो नेति वाधके प्रत्यये न देशादिसम्बन्वित्वं वाध्यते न जलसामान्यमतो 77b जलज्ञान सामान्यालम्बनमेवेत्यत उच्यते । न तत्र मरीचिकासु अन्यदेवेति भिन्न किंचित् सामान्य जलसामान्यन्तथेति जलरूपेण । सत्त्वे वा जलसामान्यस्याभ्यु- पगम्यमाने वस्तुभूतमामान्यग्राहित्वेन सदर्यग्नाहिणी बुद्धिः । अथ स्याद् (1) अन्यदेशाद्यवस्थितजलसामान्यालम्बिकव जलवुद्धिनं भ्रान्तिस्त- दुक्न (1) "सर्वत्रालम्बन वाह्य देशकालान्यथात्मकमि"ति ।' कयन्तहिं मरीचिकाया जलप्रतीतिर्धान्तिरन्यदेशाद्यवस्थितस्य जलसामान्यस्य तत्र समारोपादिति चेत् । एतदेवाह । अभूतेत्यादि । मरीचिकास्वविद्यमानस्य जलाकारस्य समारोपाद् भ्रान्ति. । नेत्यादि सिद्धान्त वा दी। तत्सामान्यग्राहिणी अन्यदेशावस्थितजलसामान्य- प्राहिणी सा जलवुद्धिर्न भवति। कस्मादित्याह। यमेव चेत्यादि । यमेवाकार- मित्यभूत जलाकारमिय जलवुद्धिस्तत्र मरीचिकास्वारोपयति । आरोप्यमाण- म्यापि कम्माद् विषयत्वमित्यत आह। अविषयोकृतस्येत्यादि। एतदाह (1) विवन्पोत्पनिकाले यत्मामान्य न विपयीकृतन्तेन न तस्य समारोप । आकारा- न्तरवत् । न ह्याकारान्तरमग्न्यादि तत्र समारोप्यते तस्य तदानीमविषयत्वात् । यग्चाकारो वाह्याभेदेनारोप्यते तस्यैव विषयत्वेन प्रतिभासन । स चेत्यारोप्यमाणो जलाकार-तत्र मरीचिकामु नास्ति वाच्यमानत्वादतो सामान्य जलनानन्न विद्यते मामान्यमस्येति कृत्वा। तया मरीचिकावत् सत्त्यजलेप्वपि जलाकाराध्यारोपक जलजानमनामान्य। सतीत्यादि पर । अन्यदेव जलसामान्य सति तस्य ग्रहे तदारोपो जलारोप नान्यया (1) यदि जलमामान्यमन्तरेण सत्यजले जलारोप स्यात् तदाऽतिप्रसंग । अन्यादावपि जलारोप म्यात् । เKitาร24.1 ·४ सामान्यचिन्ता २०६ सति सामान्यग्रहे तदारोपो नान्यथा, अतिप्रसग स्यादिति। सति एककार्यकारिणा ग्रह किन्नेष्यते। दृष्टे सामान्येऽवश्य च व्यक्तीना स्वार्थ जननशक्तिरभ्युपेया। ततत्त एवान्येभ्यो भिन्ना तादृश ज्ञान जनयन्तीति चेत्, तत्र सामान्येन कि कर- णीयम् ? यथाभाव अससृष्टभेद एव किन्न प्रत्येति अविद्याप्रभवात् विकल्पाना न च वाहार्थमनपेक्ष्य विभ्रमो भवति, अपि तु आन्तर विप्लवम् । यथा केशादि- स्थित। सतीति सिद्धान्त वा दी। एक कार्य पानावगाहनादि तत्करणशीलाना सत्त्य- जलाना प्रहे सति किन्नेष्यते जलारोप । सामान्यमन्तरेण भिन्लानामेककार्यकरण- शक्तिरेव नास्तीति नेदाह । अवश्य चेत्यादि । प्रतिपादित चैतद् (1) एकप्रत्यवमर्थिज्ञानाघेकार्थसाधन" (३१७२) इत्यनान्तरे। अन्ये तु न हि तत्रान्यदेव किचित् सामान्यमस्तीत्यादिक गन्य सामान्यराब्द सादृश्यार्थ कृत्वा व्याचक्षते। तत्तेपा व्यारयानन्नातिश्लिष्ट यत्तथा प्रतीयत इत्या- देरवाचकत्वात् । न हि सादृश्य जलरूपतया प्रतीयत इति । तत इत्येककारणशक्ते । त एवेति यथोक्तशक्तिपु युक्ता व्यक्तप एव न तु सामान्य । अन्येभ्य इत्यतत्कार्येभ्य । तादृशमित्येकाकार। यथाभावमिति पदार्थानतिवृत्तावन्वयीभाव । यथा स्वलक्षण सामान्यविरहि तदतिवृत्त्या किन्न प्रत्येति विकल्पप्रत्यय (1) कस्मात्तनाभूत सामान्यमारोप- यथाभावमित्वस्यैवार्थोससृप्टेत्यादि । अससृष्ट एकरूपतानना'- 78 पन्न । भेद परस्पर विशेषो यस्य विशेषो यस्य भावस्प तथा। লাবিন- रेपा। पथावस्थितरणप्रति विकल्पाना। कस्मात् अविद्याप्रभवात् । भूता- पत्रहण विद्या। तद्विरोधाद् विकल्प एवाविद्या। प्रभाव एव प्रभवाब्देनोक्त । विकल्पसामादित्यर्थ । पानिपतवस्त्वाहण हि विकल्पस्य स्वभाव प्रत्या भ्रान्तत्वात् तस्य वस्तुभूत सामान्य विनाश एव विक पन्य विनमो न युक्त पनि चेदाह। न चेत्यादि। दिकल्पस्वरपमेवानान्तरो विप्लव उत। विकल्पवैव तत्त्वरुप पेनानौ वाहनाधयमनपेक्ष्य विभ्रमो भवतीत्यर्प । वेगाचारारा भान्ति केशादिविभम (1) स यया दाहापानपेक्ष मन्नभूतासारोपणमान्तर- विप्लवमाश्रित्य भान्तो भवति । तद् दिवसोप्पमतमामान्पासाह- पादित्ययमनार्थोभिप्रेत । নারিনীতা दिप पन्तस्मगदुलत्तेरित्यय- पति। स 1 Lhun-b1-11 brgsus-pa-dug.

·२१० पमानातिनातिटीया (११००) विभम । अपितोनवार विनाविपि पगंग इनिन्। । तम्या विकल्परागत्यात् । गिवल्प एहि गा (अरिया)। भाये तानि विपर्ग- स्तानि । नवनिर्माधानानि किनकानिनया तेज एप बोष , आपाना - न्तापदयोग नाभिन । तर रिगा। नोरकम्त्यविशाप्रभागितामयागलेनाप्रीणामो पनिभाग- बीजमेयोस्त। नतनीभर उनिम्नया भानगे frस बीगमे'. भूत चावियोभनत्य गर्वपिनानानामनीया आठ। अपियोभधार लियत्व इत्यादि। अविद्याया उभागानगर विधाये भान गपिनानादिष्वपि विप्लवप्रसग । नेत्याशिता माभिप्रायमा। तस्या उत्परिवाना गामान्याकागगे. पक ज्ञानम्बिफल्पम्नल्लक्षणत्वान्। तदार। पिकाप एव होगादि। त्यपिया। स्वभावे नेति प्रत्या। नवमित्यादिना प्रमग परिणी। लेगा म्बलदाणार- त्वेनाविकरपकलात् । नम्मान्न तानि पिपा म्मभान विपर्यग्नानि इन्द्रि- यादिविकारेण तु केपाचिद् भवनि प्रान्तता। बाह्याधनयेनोस्तानान्नयनयेनार। न चेत्यादि। पतदाह। भवतु- नाम यादृशश्चौद्याकारेणाविद्यागब्दम्याथं कलिनम्नथाप्यति प्रमगदोपो नाम्नी- प्टत्वादिति । न वा तेप्पपि नागदिशानावेष भ्रान्तत्तदोषम्नेपामपि विप्लु- तत्वात्। तदेवाह । अद्वयानामित्यादि। चक्षुरादिविज्ञानानामात्मसम्वेदनमेवा- द्वयन्नान द्वयमस्तीति कृत्वा। तथा हि विनानसमानकालम्विच्छिन्नप्रतिभासि । ग्राह्यत्वेनाभिमत नीलादि। एकानेकविचाराक्षमतया न परमार्थसत्। तदपे- क्षया च यद्विज्ञानस्य ग्राहकत्व कर्तृस्पन्तदप्यसत्। न तु सम्वेदनन्तस्य प्रत्यक्षत्वात्। भ्रान्तगाहकाकाराव्यतिरिक्तत्वात्स्वमम्वित्तेरपि भ्रान्तत्वमिति चेन्न तस्या स्वरूपेणासत्त्वे प्रतिभास एव न स्याच्छशविपाणवत्। भ्रान्तेरपि च स्वरूपेण सत्त्यत्वमन्यथा भ्रान्तित्वायोगात्। स्वम्पविज्ञानकस्प ज्ञानञ्च स्वस- 78b म्विद्रूप' मेवेति कथन्न (सवित्ते सत्त्यत्व। यद्वा द्वयप्रतिभासो भ्रान्तिर्धान्तिश्च तत्त्वाधिष्ठाना। द्विचन्द्रादिभ्रान्तिवत् । तत्त्व च द्वयविपरीतमद्वयन्तच्च स्वसम्बि- द्रूपमेव (1) न तु द्वयाभावतास्यासत्त्वादिति कथ न सा सम्वित्ते तदेव यथोक्तचोद्य स्याद् ग्राह्यग्राहकस्पेण प्रतिभासनात् तान्यपि भ्रान्तानीति)' वक्ष्याम तृतीये परिच्छेदे यानि च 1 Stram-pa-yin-no - In the margin, illigible ·४ सामान्यचिन्ता २११ हयप्रतिभासात् इति वाच्यम्। सर्वेषा विप्लयत्वे च पमाणतदाभासयोर्व्यवस्था हि आश्रय परावृत्ते, अर्थक्रियायोग्याभिमततबापनात् । मिथ्यात्वेऽपि प्रश- मानुकूलत्वात् । मातृसज्ञादिवत् । मरोचिफासु जलसज्ञा, अन्यस्य च भिल- भावोत्पत्त- दिभ्रमस्य चाविशेषेऽपि अभिप्रेतार्थक्रियायोग्यायोग्योत्पत्ते यथा- 451 फ्म सवादेत । अयोग्यात् उत्पत्तरिति चेत् । विकल्पाना अर्थप्रति- (1) अत एव दयनिर्भासवता स्वसवित्ते प्रत्यक्षत्वेपि न तत्त्वदर्शित्व व्यवस्थाप्यने प्रमाणाप्रमाणविभाग । कथमिति चेदाह । सर्वेषामित्यादि। विप्लवो भ्रान्त- त्व । तदाभात । प्रमाणात । तयोर्व्यवस्थाविभाग । आश्रयो भान्तिवीज- मालयविज्ञानन्तस्य परावृत्तिरावरणविगम । आड् मर्यादायाम् (1) आश्रय- परावृत्ते सर्वदार्थक्रियायोग्याऽभिमतसम्वादनात् प्रामाण्यव्यवस्थेति सम्बन्ध । अर्घफिया दाहपाकादिनिर्भासविज्ञप्तिलक्षणा। तस्या योग्य च तदभिमत पुरु- पस्येष्टत्वात्। तस्य सम्वादनादिति विरह । अभिमतत्येव सम्वादनादित्यव-' धारण न पुनस्सम्वादनादेवेति प्रमाणादपि कदाचित् प्रत्ययवैकल्येन सम्वादास- म्भवात् । अर्थक्रियायोग्याभिमतसम्वाद नादित्युपलक्षण (1) तथाभिमतासम्वा- दनादित्यपि द्रष्टव्य। एवं हि प्रमाणाभासव्यवस्थाया कारणमुक्तम्भवेत् । विज्ञानवादे वाह्या- भावात् कथमर्थक्रियायोग्याभिमनसम्वादन । नायन्दोपोग्निर्जलनिर्भासस्यैव ज्ञानस्य दात्याकादिनि सज्ञानोत्पादनममर्थस्य योग्यशब्देनाभिधानात् । एव. तापच्चक्षुरादिविज्ञानस्य धूमादिलिङ्गजन्यस्य चाग्न्यादि निर्भासिन प्रमाण- व्यवस्थोक्ता। कृतकादिलिङ्गजन्यस्य त्वनात्मादिज्ञानस्याह । मिथ्येत्यादि । सामान्याकारारोपप्रवृत्तत्वादनात्मादितानस्य मिथ्यात्व । तथापि प्रशमानुफर त्वात् प्रामाण्य प्रामो रागादिप्रहाण। अनात्मादिसामान्याकारेण वस्तु गृहीना भावयताम्भावनानिप्पत्तावनात्मादिराक्षणप्रत्यक्षीकारेण रागादिप्रहाणात् । का पुनर्मिथ्यात्वेपि प्रशमानुकूलत्व दृष्टमित्यत आह । मातृसनेत्यादि। अग- तरि मातृमजा मिथ्यापि सती। रागानुत्पत्तिारण। यता च नायगार दृष्टान्त । न तु मातृतसादिक प्रमाण। आदिशब्दार् भगिन्यादिनापहि । पञ्चधे चायन्वति । वाह्यार्थदर्शनेपि वस्तुभूतमामान्याभावाद् परि सो विपन्पो मान्नन्न यथा जलसामान्यरहितगत् (म)रोचित्वरजमादुत्पन्न्ो जल्पियो भान् * Heal-ba-ned.

·२१२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१११००) वन्धा नियमात् न हि विकल्पा उत्पद्यन्ते। सति मरीचिकादर्शने तदुद्भवा जल- भ्रान्तिरिति अजलविवेकिनार्थेन स्वभावानुकारार्पणेन जननात् न यया- स्वभावम् । तु सा विशेषलक्षणापाटवात् प्रत्ययापेक्षिणा वा स्ववासनाप्रबोधेन जन्यते। तस्माद् भिन्नभावजन्मा विकल्पविभ्रमो भ्रान्त्या स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानम्, न व्यतिरिक्तस्य सामान्यस्य दर्शनात्, न व्यतिरिक्तोस्य, व्यक्ति- वदनन्वयात् ॥१०॥ अपि च। स्तथा सत्त्यजलादपि जलत्वशून्याज्ञातो जलविकल्पस्तस्याप्यतस्मिस्तद्ग्रह- प्रवृत्तत्वाद् भ्रान्तत्व । तत्कुत एतदेकस्यार्थसम्वादो परस्य नेत्याह। मरीचि- केत्यादि। अन्यस्य चेति सत्त्यजले जलज्ञानस्य जलत्वसामान्यस्याभावान्मरीचयो जल च भिन्नो भावस्तत उत्पत्तिस्तस्या अविशेषेपीति सम्बन्ध । विभ्रस्मय । चाविशेषेपीति जलरहिते मरीचिद्रव्ये यथा जलसामान्याध्यारोपाज्जलविकल्लो विभ्रमस्तथा सत्त्यजलेपि तस्याप्यतस्मिँस्तद्ग्रहरूपत्वादनभिप्रेतार्यक्रिया पानादि । तस्या योग्यं जलस्य स्वलक्षणमयोग्य मरीचिकाना। तत उत्पत्तेर्हेतो 79a सत्त्यजले मरीचिकासु च जलविकल्पस्य । यथाक्रम सम्वादेतरौं? इतर इत्यसम्वाद । अयोग्यमरीचिकास्वलक्षणात् । न जलरुप जलाकारस्य योग्यमिति मन्येत । विकल्पेत्यादिना परिहार । अर्थप्रतिबद्धोकारानुविधानेनोत्पत्ति । तदेव व्याचप्टे। न हीत्यादि। यथार्थमिति पदार्थानतिवृत्तावव्ययीभाव । एव- कारश्च भिन्नक्रम । नैव हि पदार्थानुरुप ग्राहकमुत्पद्यत इत्यर्थ ॥ कथन्तर्हि जलज्ञानस्य मरीचिकाभ्य उत्पत्तिरुक्तेति चेदाह । सतीत्यादि। मरीचिकामु चक्षुर्विज्ञानादौ भ्रान्तमुपजायते तस्मिन् सत्यनुभूताकाराध्यारोपिणी जलभ्रान्तिरिति पारम्पर्येण तदुद्भवा मरीचिकोद्भवेत्युच्यते। यथास्वभावमिति पूर्ववदव्ययीभाव । जलभ्रान्तिजननासमयं घटाद्यजलमित्युक्त। ततो विवैकिना जलक्रान्तिजननममर्थनेति यावत्। एवभूतेन मरीचिकाख्येनार्थन। न यथा- स्वभावं जननात् तदुद्भवेत्युच्यते इति सम्बन्ध । यथा स्वभावमित्यस्यैवार्य (1) स्वभावानुकारेत्यादि। स्वभावमनुकरोतीति स्वभावानुकार । स्वलक्षणानुरूप प्रतिबिम्बकन्नम्यापणेन ज्ञाने समारोपणेन। सा पुन केन साक्षाज्जन्यत इत्याह । सा विन्यादि । सेति जलभ्रान्तिर्जलात् मरीचिकाया यो विशेषस्तस्य लक्षगम्भेदेनावधारणन्तत्रापाटवाद्धेतो। जलभ्रान्तिबीजन्तस्या प्रदोष जानुगप्प तेन जन्यते। किम्बिशिप्टेन प्रत्ययापेक्षिणा प्रत्ययो मरीचिका- दगंन जमावम्यंस्मरण च। तस्मादित्युपसहार । विजातीयाद् भिन्नो भाव - स्ववासना। ।

·४. सामान्य चिन्ता २१३ सयोज्य प्रत्यभिज्ञानं (कुर्यादप्य)न्यदर्शने । परस्यापि न सा बुद्धिः सामान्यादेव केवलात् ।।१०१।। न हि परस्यापि सा बुद्धि केवलात् सामान्यात् जन्यत इति कथन युक्तम्। नित्य तन्मात्रविज्ञाने व्यक्त्यज्ञानप्रसङ्गतः। यद्यनया बुद्धचा नित्य सामान्य गृह्यते, अनेन ज्ञानेन व्यक्तिरनित्येव स्यात् ।५ (ड) तद्वत्तानिश्चय तदा कदाचित्सबद्धस्यागृहीतस्य तद्वतः ।।१०२।। तद्वत्तानिश्चयो न स्याद् व्यवहारस्ततः कथम् । यदा सामान्यानाहि विज्ञान न भेदोपलब्धावुपयुक्त, तदा न तो पदाचिदपि सम्बन्धाप्रतिपत्तौ इदमस्य सामान्यम् । न चंद तद्वत् इति । तथा च तत्प्रतिपत्त्या ततति न प्रवृत्तिः, अर्थान्तरपद् । - । स्वरक्षणमागन्ततो जन्म यस्य विकल्पविभमस्य स तथा विकल्प एव विभम इति विचट । न व्यतिरिक्तस्य सामान्यस्य दर्शनात् । ऐति प्रतीतिप्रसङ्गात् । नाव्यतिरिक्तस्य सामान्यत्य दर्शनात् । प्रत्यभिज्ञानमिति प्रकृतेन सम्बन्ध । व्यक्तिवदनन्वयादिति । व्यक्त्यात्मके तद्वदेव तस्यानन्वयात् सामान्पर पमेय नास्तीति ।। परत्येति सामान्पवादिन । सेति सामान्याकारा। केवलादिति व्यक्ति- निरपेक्षत्वात्। (११०१॥) न होत्यादि विवरण। पस्मान्नाहेतीत्वाह। नित्यमित्यादि। तन्मानविज्ञान इति सामान्यमानहे। यदीत्यादिना व्याचष्टे। अनयेति सामान्यासारखा। अनेन ज्ञानेनेति मना- न्याम्पिना। तदेति व्यक्तेरनहे। सम्बसस्य नामान्यजन्य तन मन तहत्ता सामान्यदत्ता। यदि सामान्यन्नदायपाच तेन मन भवग्रहपूर्वपस्तद्वत्तानिश्चयो (न) भवेत् । तत नानावहादसा प्रवृत्ति पन्न। यदेत्यादिना व्याप्टेन तामिति नान्नान:--- न्य। तथा चेनि सामन्यातहतो सदमानित ----- पत्या। तहति सामान्यति। जपन्निरकवि ·२१४ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१११०४) 451b स्यादेतद् । एकवस्तुस(हायाश्चेद् व्यक्तयोर्जानकारणम्) ॥१०३।। स्यादेतद् । व्यक्तयस्तदुपलम्भवस्तुकारणं, न केवला , यदा तस्य एक सह- कार्यस्ति तदा तत्सहितग्रहणात् । तदेकं वस्तु किं तासां नानात्वं समपोहति । नानात्वाच्चैकविज्ञानहेतुता तासु नेष्यते ॥१०४|| तदेक तासा व्यवहारसमय इति । किमिति नानात्व तदेकविज्ञानानुत्पादे- कारणमुच्यते । अनेकमपि यद्येकमपेक्ष्याभिन्नवुद्धिकृत् । न च भेदात् अनेका जनयत्येवैकं विज्ञानमिति उक्त। न भेदाजननविरोधी किं पुन ? सम्बन्धात्' विरोध । तेनैकमेव सहकारीति चेत् । एव तु- 79b गृहीते गोद्रव्ये' ऽश्वप्रतिपत्त्या प्रतिपत्तिरस्ति । एकवस्तुसहाया इति सामान्य- सहाया । स्यादेतदित्येतस्यैव व्याख्यान। तस्येति ज्ञानस्य। एक सहकार्यस्तीति सामान्य सहकारि भवतीत्यर्थ । तदा तत्सहिता सामान्यसहिता । एव च सामा. न्यतद्वतोयोग्रहणात् सामान्यप्रतिपत्त्या तद्वति प्रतिपत्ति सिद्धेति भाव ।। तदित्या चा यं । एकम्बस्तु सामान्यन्तासा व्यक्तीना नानात्व समपोहत्य- पनयति। किं पुनस्तासा नानात्वापोह इप्यत इत्याह । नानात्वाच्चेत्यादि । ह्ययं च शब्द । तास्विति व्यक्तिपु। किमित्यादिना व्याचप्टे। तेनैकेन सामान्येन । भेदेषु यन्नानात्वन्तदेकविज्ञानाकारणत्वे भेदाना कारणमुच्यते। नानात्वाद्वय- क्नयो नैक विज्ञान जनयन्तीति। एकसामान्यसम्बन्धेपि यदि भेदानान्नानात्वा- दप्रच्युतिर्न तेप्वेकाकार विज्ञानमिति पूर्ववद्वयक्तीनामग्रहण ।। अनेकमपि व्यक्तिस्प। एकमिति सामान्य। नेत्यादिना व्याचप्टे। यदि भेदाजननविरोधी स्यात् नदा सत्यपि सामान्य भेदान्न जनयत्येवैक विज्ञान । ताभिरिति व्यक्तिभि (1) किं पुन समस्ताभिरेव विना । नेत्याह । प्रत्येक- मिति। तथा हि भावलेयाभावे बाहुलेये गोवद्धिस्तथा तदभावेन्यत्राप्येव- म्प्रत्येक मर्वाग्मा व्यक्तीनामभावेपि । तेनकेन मामान्येन क्रियमाणा धिय 1 Bral-bas ·४ सामान्य निन्ता ताभिविनापि प्रत्येक क्रियमाणां धियं प्रति ॥१०५॥ तेनैकेनापि सामर्थ्यन्तासां नेत्यग्रहो (धिया । फप तम तात्तीना सामर्थ्य पतोयते। तदभावाद् ताभि प्रत्येक विनाऽपि- अमति सामान्येऽभावात् इतरथा च भावात्। नेप हो। यचा नोलादीनामेकैकापायेऽपि चक्षुर्विज्ञानमुत्पनते तेषा समूहे- ऽपि नासामन्द, तहापि एफफापायेऽपि जननात् न सर्वदा ऽत्तामायमिति चेत् । विषम उपन्यास । एवम्- नीलादेनेत्रविज्ञाने पृथक् ) सामर्थ्यदर्शनात् ॥१०॥ शत्तिसिद्धिः समूहेपि नैव व्यक्तः कवचन । "भिमानात्मिा पनि सामयन्ताला भक्तीना नास्ति। इति तोरहो धिया मागधगोन तासाचातीना। तदेवा (1) पथमित्यादि। तन जाने सामान्यासरे। तद्भावादिति सामान्य प्रत्ययन भावात्। एतेन व्यतिताभाव त । प्रयोास्तु । परभादेपि भवति न पत्तलिमित्त यथा शारिवीजाभाषेपि भवन् पवार गुर । भवति न प्रत्येक गावर याच भाषेपि बार शादौ गोतिरिति पाता. पिरत । निमित्ततागस्तरभादेन व्याप्नत्वात् । सामान्यस्य तु तरी:- रित्तार। असतीलादि। अनति सामान्ये सामान्यबुरेभावात् । बने पतिरेर इतरमा क्षति सति सामान्य मामान्यपुर्भावात् । सोनान्तर जात ॥ यदि सामान्यनारितानामेव पातील नानान्तदास प्रति नामनियो। तर तपोन्मान सामान्य गतिर्न पतीनामि। नंप दोष त्वार पर । एफापापीकन्यामापीचर्म । तपाहि पा जौरापिनबापालका चर्दिशाननलो। ता गौरमा नायर नीते भवबा पनि सरे गीत गोता नाममाना सगरे कि नाना पो ाा मर गते। तापि परिप- सापायपि भारि गरिन। पग में सर्दत माला- मायमिति सारो परासिमानापिनेरना विषम त्या गाई। जन्मदापानी दिदाय - Sc न्तेजनापन्नान्तीत्वर ।दने पनि। मापात सामामिल।

·رگه مع عدد متر گسل ممد و معا تمری دیدم من به ا عشر: بنیاد الزام : داستان : به سر به سر می کند یا باسط عنه اسرا -لالالالكلمات - اسما به ممسله ده معلم معلم به دلیل اریانا متطیلاد . عم - مد ، و ر بكر بسم الله الله ا با بردين التلملا را ا ل . ا الدا1- بطول المطر | ل ملكلام {{ 4 همه نے الليلة ل مالبالك- مگر فالو ) إيه دو (ابلاط بلاغارا يا انا - . دامك لهذه المظالمالط علا با والشاعر {ع} { 1 هن ملهائله االالالا | وه هه م له ، ئه مه شما دل ، المزمار الكالا بندر الدينيلا : غندالمطالبها بلاغا بالعليا || -۱۱ کم بل بالعالم الدليل ماابطالنا | سه و نه سمعة وسلم | بلند مکالعم بنایا، ملط للعدة نيك بال مئ 4 مدار فلان شماعااعلانااععياط) || les f شما مممللليلة البليانا ( 13 دي) ·४ सामान्यचिन्ता २१७ तदेकमुपकुर्युस्ताः कथमेकां धियञ्च न । भिन्नार्थाना एकार्ययोगविरोधात् सर्वोय आरम्भ चेत् । यदि ता व्यक्त- पोपि एक सामान्य उपकुर्य , आतां वितानेन कोऽपराध कृत ? तत्र किमन्तर्गडुना सामान्येन कार्यम्। यया भिन्नानामपि तासामेकसामान्योपकारशक्तिर स्ति, एवन्तदेकमेव विज्ञान कुर्वन्तु । - अपि च। कार्यश्च तासां प्राप्तोसौ जनन यदुपक्रिया ॥१०८॥ न हि पूर्वपद् अनतिशयात्मान विभ्रतोऽस्य कश्चिदुपकारफ', अतिप्रतङ्गात् । एव चेत्तदेक सामान्यमुपकुमुस्ता व्यक्तय करमेका धियं च न। एवब्दा पराब्द । एका प्रत्यभिजानामिकान्धिपमेव कप नोप कुर्यतामेवोपकुरिनि पावत् । भिनेत्यादिना व्याचष्टे । भिन्नाना पिलक्षणानाभेकार्पोपभिया। प्रत्य- भिज्ञायेकाफियाविरोधिन्यसति सामान्य ति सर्वोय सामान्य सिद्धार्य प्रारम्भ । आतामिति मातीना विज्ञानेन प्रत्यभिज्ञानारपनापराध कृतो पत् तहिशानन्न कुर्वन्ति (1) न पश्चिततस्तस्मात्तदेव कुर्वन्तीति भाष । तथा च किमयान्त- गडुना। पचमत्तायोरन्तरालपत्ती भासपिण्डो तगडुस्तेन तुल्यत्तपोत । सान्निष्फरनेत्यर्ष । स्यान्मा (1) भिन्नानामफत्तामान्योपकारातिरस्पतले सामान्यमेव साधन- दुपकुर्वते न तु दिनानमित्यत गह। यत्वादि। एवन्तदेवमिति सामान्यज्य पत्तिानन्तदेव कुर्वन्नु । वि सामान्योपगारेण निप्पोन । एनम्न पते (1) दिनाने Sct ब्यक्तयो न स्वातारोपधानेन माप्रिपन्ने (1) सामान्याने स्थापताप्रतिभा- सनात् । पित्लाधिपत्यमारोग (1) तच्च पथा सामान्ये न्यानगिनेपितुसमिनि । कि च यदि परतय मान्ममुपी तदा तासा पसीना पापंचाती सामान्याला प्राप्त । यस्माज्जननदोपरिया।। तदेव उदयनगर। न होपादि। अनिगमो दिनदनापार निद- पभापमस्य। नानान्यत्वोर मानि पुर्वमहापार- Beime.TA...." Re.ml ·2a २१६ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१११०७) इन्द्रिया (?नीला) दीनां चक्षुविज्ञानस्य प्रत्येकं सामर्थ्य दृष्टमिति समूहेऽपि शक्तिरविरुद्धा। तथा व्यक्तयो सामान्यमनपेक्ष्य न कदाचित् अन्वयिज्ञानजनिका । तस्मादसमर्था एव व्यक्तयस्तत्रेति तेन न गृोरन् । तासामन्यतमापेक्षं तञ्चेच्छक्त न केवलम् ।।१०७|| अथ कुविन्दस्य वेमाभावे पटाकरणम्। कुविन्दः प्रत्येक वेमाभावे तत एव कुविन्दाद् न पटोत्पत्ति.। तथा च व्यक्तीनां प्रत्येक व्यक्तिविज्ञानजननेऽपि न सामान्य केवलं तद् । स्यादेतत् । अथ किम् । व्यक्तीनाम्मध्ये कामप्येकामपेक्ष्य विज्ञानं जन्यत इति । एव सति। तयाचष्टे। नीलादीनामित्यादि। प्रत्येकमपि सामय्यं दृष्टमिति। नीलादयो हि यथा स्वेन स्वेन रूपेण भिन्नास्तद्वच्चक्षुर्विज्ञानान्यपि। स्वाकारभेदात् । तत्र नीलसहितेन समूहेन यज्जन्यते चक्षुर्विज्ञानन्न तत्तद्विक- लेन यच्च तद्विकलेन न जन्यते तदन्यदेव। तस्मात् समूहाकारोपरक्तस्य विज्ञान- स्य प्रत्येकन्न नीलादीन्प्रत्यन्वयव्यतिरेकानुविधानाद् गम्यते तेपा प्रत्येक साम- र्थ्यमिति समूहेपि शक्तिरविरुद्धा। तथेति नीलादिवत्। न कदाचिदिति प्रत्येक सहता वा। एतदाह। यदि शावलेयसहितसामान्यजन्य गोज्ञानमन्यदन्यच्च बाहु- लेयसहायजन्य स्यात् (1)तदा व्यक्तीना प्रत्येक स्वाश्रयद्वारभाविज्ञाने शक्तिर्गम्येत । किन्त्वेकमेव सर्वामु व्यक्तिपु प्रत्यभिज्ञानन्तस्य सर्वत्रैकाकारत्वात् । प्रत्येक व्यक्तीना चाभावेपि सामान्यादेवास्योत्पत्ते । तस्मादसमर्था एव व्यक्तयस्तत्र सामान्य- ज्ञाने। इति हेतोस्तेन सामान्यज्ञानेन न गृह्येरन् । तासाम्ब्यक्तीनाम्मध्येऽन्यतमापेक्षमिति काचियक्तिमपेक्ष्येत्यर्थ । तदिति सामान्य केवल व्यक्तिनिरपेक्ष । अर्थत्यादिना व्याचप्टे। कुविन्दस्तन्तुवाय । बहूना वेमानाम्मध्ये प्रत्येक वेमाभावेप्येकेनान्यतमेन पट करोतीति (1) यद्यपि सर्वेपा व्यभिचारस्तथापि न तत एव कुविन्दादेव वेमरहितात् पटोत्पत्ति शक्या वक्तु । यस्मान्न वेमरहित कुविन्द पट करोति केवलस्य पटकरणाशक्ते । तथा च न सामान्य केवलन्त- खेतुर्विज्ञानहेतु । एवमि त्या चार्य । तासामन्यतमापेक्ष सामान्य शक्तमिति ब्रुवता व्यक्त्यु- पकार्य मामान्यमिप्टमनुपकारिण्यपेक्षायोगात् ।।

·४ सामान्यचिन्ता २१६ तस्माद् यः कश्चित् क्वचित् प्रतिबन्ध. त सर्वो जन्यतायामेवोद्भ- 452b वति। परभावजनने हि तदनुपकारात्, प्रकिञ्चित्करस्यानुपकारात्। तस्माद् उपकारक-सामान्यविज्ञानजनने व्यक्त मस्य तत्कार्यता। फेवतस्य हि सामर्थ्य क्वचिदपि य(?) सामर्थ्यासिद्धरग्राह्यत्व व्यक्तीनाम् । विज्ञाने प्रतिभासनात् व्यक्त्तय समर्था इति चेत्। प्रसिद्धो- पकाराणा- फर प्रतिभातः ? स एव सामान्याभ्युपगमे चिन्त्यते । यस्माद् अनुपकारकस्याविषयत्वं, अतिप्रसङ्गात् । नाविषयस्य विज्ञाने व्यक्त- अपेक्षते च परानिति व्याहतमेतत् । व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या । तथा ह्यपेक्षाधेया- 8ia तिभयत्वेन व्याप्ता । तद्विरुखमनाधेयातिशत्वमिति । यः कश्चिद् भाव प्रतिवन्ध पस्यचिद् वस्तुन पदिदाश्रये स सर्वो जन्यताया कार्यतायामेवोद्भवति । आश्रयेपाश्रितत्यानात्मभूत एवोपकार त्र्यित इति चेदाह । परभावेत्यादि। तदनुपकारात्तस्योपकार्यत्यानुपकारात् । न ह्यन्यस्मिन्नुपकृतेन्य उप- कृतो नाम । तस्य तदाश्रयत्वेऽनुपकारिण कोषमात्रयायिभाव इति सर्वम्वाच्च । न च पौनरुक्त्वदोष । पूर्व सामान्यतहतोरुपकार्योपकारकभावद्वारे- पोत्तमधुना सर्वविषय वास्तव सम्बन्धमुपादायेति । तस्मादन्तिरकरणादाश्र- याभिमतोकिचित्कर (1) तथाभूतोप्युपकारक इति चेदाह' अकिञ्चित्क- रस्येत्यादि। यत एवन्तस्माद् विज्ञानजनन इत्यन्वयिविज्ञानजनने । मवश्वमस्य सामान्यस्य। तत्कार्यता व्यक्तिकार्यता (1) यथोक्तदोषभवात् केवल्स्य व्यक्त्वनपेक्षस्पान्वयिविज्ञानजनन प्रति सामये- भ्युपगम्यमाने व्यक्तीना क्वचिदपि काले । अत्यन्वयिविनाने तामासिद्ध . कारणादग्राह्यत्वं व्यस्तोना । कारणस्य विषयत्वायोगात् । विज्ञाने प्रतिना- सनादिति । न ह्यसमर्थत्व शमविपापादेरल विविज्ञाने प्रतिभाननमस्ति। व्यक्तयस्तु प्रतिभास ते (1) तस्मात् सामान्ववत्ता अपि समर्था इनि। सिद्ध सामान्य विज्ञाने उपकारो याता व्यक्तीनान्ता अतिद्धोपकारान्नाता कर सामान्य- विज्ञाने प्रतिभास (1) नैव । उपकार एव क्यमसिद्ध इति चेदाह । स एवेचादि। त इत्युपकार सामान्यान्युपगमे हि तत्वैव तन नामपन्न व्यक्तीना । पयोक्त। "ताभिविनापि प्रत्येक क्रियमाणा धिय प्रती त्यादि (१।१०५) । माभूद् व्यक्तीनानुपकार सामान्य विज्ञान प्रतिभासन्नु पत्मान्न भवतीत्याह । यस्मादित्यादि। अतिप्रसंगादिति। अनुपकारस्स्य विषयत्वे सर्वस्य विज्ञानम्य 1 Bs-m-par-bra-ba ·प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१०८) मर्यान्तरेण जनने हि तस्य कि तेन क्रियते। तस्य तदाश्रयत्वेऽनुपकारिण क आ- श्रयायिभाव. अतिप्रसङगो वा। उपकारेऽपि तत्रैव तत्प्रतिवन्ध इति तत्करणात् तम्योपकारी किमन्योऽपेक्ष्यते ? तदपेक्षस्याश्रयस्य । तदुपयोगेऽनुपकार्यत्वे केय अपेक्षा नाम? तदुत्पत्तिधर्मभावप्रतिवन्धत्यादपेक्षते नाम। अनाधेयातिशयत्वेऽपि अपेक्षते च परानिति व्याहतमेतत् । । पि विभ्रत कश्चिदुपकारको न हीति सम्बन्ध । अतिप्रसङगात्। एव हि सर्व मर्वम्योपकारक म्यात्। तम्मादुपकारकेणवोपकार्यस्यातिगयो जन्यत इत्य- भ्युपेय । म चानिगय उपकार्यस्यात्मभूत इति जननमेवोपक्रिया। सामान्याद- निरभूत एवातिगयो व्यक्तिभिर्नान्यत इत्याह। अर्थान्तर इत्यादि । तम्यो- पसार्यम्य सामान्यम्य किन्तेनार्थान्तरेणोपकारेण क्रियते। तस्य चोपकारस्या- न्नरम्य मिलेन मामान्येन येन तस्य सामान्यम्यासावुपकारसम्बन्धी स्यात् । मामान्यम्य सम्बन्धिन उपकारम्य करणाद् व्यक्तयोप्युपकारिण्य स्यु । उपकारम्य मामान्चमाययम्नत आश्रयाथयिभावलक्षण मम्बन्धस्तयोरित्यत आह । तस्य- त्यादि। नम्योपकारम्य तदाश्रयत्वे । तत्मामान्यमाश्रयो यस्येति कृत्वा। नम्य वा मामान्यम्य तदाश्रयन्वे। तम्योपकारम्याथय इति कृत्वा। उपकरोतीत्यु- पगरी तदभावादनुपारि मामान्यमपवार सामान्यकृतोऽस्त्यस्योपकारम्यत्यु- पकारी। तत्प्रतिषेधादनुपकारी। अनुपकार्य इत्यर्थ । अर्थद्वय चतत्तन्त्रेणोपात्तम् (1) नेनायमर्थ (1) अनुराकाग्वम्य मामान्यम्यानुपकार्यम्य चोपकारस्य यथाक्रम क आश्रधाश्रयिभाव इति। अतिप्रमङ्गो वेति। अनुपकारिण आश्रयायिभावे मर्वय नन्प्रनगात्। उपकारे वा मामान्यकृते उपकारम्याभ्युपगम्यमाने। तब सामान्ये तन्योपकारम्य प्रतिबन्ध इनि किमन्यो व्यक्तिभेदम्तस्योपगरम्य करणात् तस्य मानगन्यन्योरशरी नैवेति चन्। तदपेक्षम्येति व्यस्यपेक्षम्याश्रयस्येति मामा- बन्य। कार प्रत्याश्रयत्वात् । तदुपयोगे तम्मिन्नुपकारे। उपयोगे कल्प्यमाने नित्यवादनुपायंदे मानान्यस्य क्य व्यक्ति प्रत्यपेक्षा नाम। नेव। कम्नांपे- न त गह। तदुत्पनीवादि। तम्मादपेक्षणीपादुत्पत्ति मा धर्म म्वभावो यच न नदुन्यत्तिम्मनाद । म्वभावम्य प्रतिवन्यादापत्तन्वादपेक्षते नाम अगरिय (1) नान्गब्द प्रमिद्वेद्योतक । अनुत्पनिवर्मकमपि मामान्यमपेक्षन इनि वैदर। अनारेन्यादि। इनमग्नावोनुयाय आन्मातियो यम्य म बन्न आमीरन्येति पुनबहुव्रीहिरेदम्भूतत्वे (?) मामान्यपदार्थ । 11...''

·४ मामान्यचिन्ता २१६ वति। तस्माद् य कश्चित् स्वचित प्रतिवन्ध स सर्वो जन्यतायामेवोभ- 152 परभावजनने हि तदनुपकारात्, अकिञ्चित्करस्थानुपकारात् । तस्माद् उपकारक-सामान्य विज्ञानजनने व्यस्त मस्य तत्कायंता। फेयलस्य हि सामध्ये पवचिदपि य(प्र)त्र सामासिद्धराहत्व ग्यवत्तीनाम् । विज्ञाने प्रतिभासनात् व्यक्तय समर्श इति चेत् । प्रसिद्धो. पकारापा- फर प्रतिभास ? स एवं सामान्याभ्युपगमे चिन्त्यते । यस्माद् अनुपकारकस्याविषयत्व, प्रतिप्रसङ्गात् । नाविषयत्व दिनाने अपेक्षते च परानिति व्याहतमेतत् । व्यापकदिरोपरया। नया पेटावा- 821 तिमयत्वेन व्याप्ता । तद्विरुक्ष्मनाधेयातिगत्वमिति । प. पाश्चिद् भाव प्रतिवन्ध पस्यचिद् पनुन पचिदानास सर्यो माया कार्यतापामेदोद्भवति । आश्रयेपाधितन्यानात्मभूत एपोसार मितानि वा । परभावेत्यादि । तदनपसारातस्योपकार्यत्या पात् । नारायस्मिताचा शतो नाम । तस्य तदाश्रयत्वेऽनुपारिण कोपमाप्रपासविनाप नि सम्मान। न च पौनरुपत्यदोष । पूर्व सामान्धतातोरसायोपतानता. पोशमधुना सर्वविषय दास्तव सम्बन्धमपातति। रूपदर्यालामरणार- माभिमतोनि चिलर (1) तपाभूतोपाारा नि वार । अहिदिर- रस्वत्यादि। पा एपन्तस्माद् दिज्ञानपनर रापिदिने। मपामस्थ सामान्यस्य । तवार्यता पाना (1) पपोतदोपवार पेदलत्व चाचनपेपिनि प्रति काम भगम्यमाने परतीना परषिदपि पारे । सनपिने सामान पारणमाएवं सोना । मारन्य पिपलायो । दिशा निा सनामिति । निभा यत्तु प्रतिभार ले (1) ला सन .“। --- नमान्दादिलो मारो पाताना तितर --- दिने प्रतिमा (1) र पारे । रघुनार सामान्यासमा "निदिइन् पलादित्यादि। अनि नका - Ferr:-:- ·२१८ प्रमाणवात्तिकम्बवृनिटीवा (१।१०८) मर्यान्तरेण जनने हि तस्य किं तेन क्रियते। तस्य तदाश्रयत्वेऽनुपकारिण' क मा- श्रया श्रयिभावः अतिप्रसटगो वा। उपकारेऽपि तव तत्प्रतिवन्ध इति तत्करणात् तस्योपकारी किमन्योऽपेक्ष्यते ? तदपेदास्याश्रयस्य । तदुपयोगेऽनुपकार्यत्वे क्य अपेक्षा नाम? तदुत्तिधर्मभावप्रतिवन्यत्वादपेसते नाम। अनायातिशयत्वेऽपि अपेक्षते च परानिति व्याहतनेतत् । पि विभ्रत कश्चिदुपकारको न हीति सम्बन्ध । अतिप्रसनगात्। एव हि नर्व सर्वस्योपकारक भ्यात्। तस्मादुपकारकेणवोपकार्यम्यातिगयो जन्यत इन्ध- भ्युपेय । स चातिगय उपकार्यस्यात्मभूत इति जननमेवोपनिया। मामान्याद- न्तिरभूत एवातिगयो व्यक्तिभिर्नान्यत इत्याह । अर्थान्तर इत्यादि । तन्यो- पकार्यस्य सामान्यस्य किन्तेनार्यान्तरेणोपकारेण क्रियते। तस्य चोपकारन्या- र्थान्तरस्य किन्तेन सामान्येन येन तस्य सामान्यन्यासावुपकारनम्बन्धी स्यात् । मामान्यस्य सम्बन्धिन उपकारस्य करणाद् व्यक्तयोप्युपकारिण्य स्यु । उपकारम्य सामान्यमाश्रयस्तत आश्रयायिभावलक्षण सम्बन्धस्तयोरित्यत आह । तस्ये- त्यादि। तस्योपकारम्य तदाश्रयत्वे। तत्सामान्यमात्रयो यस्येति कृत्वा। तस्य वा सामान्यस्य तदाश्रयत्ले । तस्योपकारल्याश्रय इति कृत्वा। उपकरोतीत्यु पकारी तदभावादनुपकारि मामान्यमुपकार सामान्यकृतोऽस्त्यस्योपकारयेत्यु- पकारी। तत्प्रतिषेधादनुपकारी। अनुपकार्य इत्ययं । अर्थद्वय चैतत्त येणोपात्तम् (1) तेनायमर्थ (1) अनुपकारकम्य सामान्यम्यानुपकार्यस्य चोपकारस्य यथाक्रम क आश्रयाश्रयिभाव इति। अतिप्रसङ्गो वेति । अनुपकारिण आश्रयायिभावे सर्वत्र तत्प्रसङ्गात्। उपकारे वा सामान्यकृते उपकारस्याभ्युपगम्यमाने। तत्रैव सामान्ये तस्योपकारस्य प्रतिवन्ध इति किमन्यो व्यक्तिभेदस्तस्योपकारम्य करणात् तस्य मामान्यस्योपकारी नैवेति चेत् । तदपेसम्येति व्यक्त्यपेक्षम्याश्रयस्येति सामा- न्यस्य। उपकार प्रत्याश्रयत्वात् । तदुपयोगे तस्मिन्नुपकारे। उपयोगे कल्प्यमाने नित्यत्वादनुपकार्यत्वे सामान्यस्य केयं व्यक्ति प्रत्यपेक्षा नाम। नैव। कस्तीपे- क्षत इत्यत आह । तदुत्पत्तीत्यादि। तस्मादपेक्षणीयादुत्पत्ति सा धर्म स्वभावो यस्य स तदुत्पत्तिधम्मभाव । स्वभावस्य प्रतिवन्धादायत्तत्वादपेक्षते नाम उपकारिण (1) नामगब्द प्रमिद्धेद्योतक । अनुत्पत्तिधर्मकमपि सामान्यमपेक्षत इति चैदाह । अनाधेयेत्यादि। यत्तरपकारकरनाघेयोनुत्पाद्य आत्मातिशयो यम्य स एवभूत आत्मीयत्येति पुनर्वहुव्रीहिरेवम्भूतत्वे (?) सामान्यपदार्य' तया। 1 Illigible -

·No text on this page.

·२२० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१११०८) प्रतिभासनम् । अनुपकारकस्याविषयत्वेऽतीतादीनामविषयता, असता अनुपका- रित्वादिति इति चेत्। भवन्तु तद्विषयाणि निविषयाणि। निविषयत्वेऽपि तद्रूपानुभवाहितवासनाया उत्पद्यमानत्वात्, त आकारो विज्ञानस्यात्मभूत एव । भावाभावानुविधानात् सामर्थ्य न तु प्रतिभासनात् । अप्रतिभासिनोऽपि सामान्यप्रतिभासिनां विप्लवाः केशादय., तेषा निष्क्रियत्वात् । सर्वो विषय स्यात् । माभूद् विषय प्रतिभा (स)स्तुकस्मान्नेति चेदाह । नावि- षयस्येत्यादि। अनुपकारकस्येत्यादि। अनुपकारस्येति पाठान्तर। तत्र न विद्यते विज्ञानकार्यस्योपकारो यस्मादर्थात् सोनुपकार इति व्याख्येय । तस्याविषयत्वेऽ- तीतानागतादीना। आदिशब्दात् प्रधानेश्वरादीना यथागम कल्पिताना ग्रहण । असतामित्यसामान्यहेतु । भवन्त्वित्यादिना सिद्धसाध्यतामाह । तद्विषयाणी- त्यतीतविषयाणि (1) निविषयत्वे कथन्तेप्वन्तर्भविष्यति कथन्तेप्वन्तर्भविष्यति चेत्येवमाद्यर्थानु- कारी प्रतिभास इत्यत आह। निविषयत्वेपीत्यादि। तदनुपकारीति योसावर्थो- नुभूतोऽतीतश्च तदनु (प)कारी। अस्पष्टेन स्पेणातीतस्यैवार्थस्यानुकारान्नातीता- 81b दिकन्नाम किञ्चिदस्ति यस्य रूपमनुकुर्यात् । स च प्रतिभासो विज्ञानस्यात्म- भूत एवास्पष्टरूपस्य बहिरविद्यमानत्वात् । तद्रूपानुकारित्वे कारणमाह। तद्रू- पानुभवेत्यादि । यद्रूपो वर्तमानार्थानुभवो जातस्तेन या वासना माहिता तत उत्प- द्यमान ज्ञानमनुभूतार्थाकारेणोत्पद्यत इत्यर्थ । युक्तमतीते तद्रूपार्थानुभवोत्पत्तिर्वत मानावस्थायामर्थस्यानुभूतत्वाद् अनागतादौ कथ। न हि तत्रानुभवो स्ति। तत्रा- प्येवम्भूतोर्थो भविष्यतीत्येवभूताच्छब्दाद् योभिलापससृष्टो विकल्प स एव स्वस- विदितत्वात् तद्रूपोनुभवस्तेनाहितवासनोत्पत्तेरदोष । एव प्रधानादिविकल्पेष्वपि यथागम शब्दार्थाकारविकल्पानुभववासनो- त्पत्तिाख्येया। एवमतीतादीनामविपयत्वे प्रसङ्गादनुपकारको विषय इति यदु- क्तन्तदैकान्तिकमेव । व्यक्ती नामसिद्धोपकाराणामविपयत्वान्नास्ति सामान्यज्ञाने प्रतिभास । ततश्च यदुक्त (1) समर्या व्यक्तयो विज्ञाने प्रतिभासना- दिति (1) तस्यासिद्धत्वमुक्त। अधुना प्रतिभासमङ्गीकृत्यानकान्तिकत्वमाह। भावाभावेत्यादि। अर्थभावे भावस्तदभावे चाभावो विज्ञानस्य भावाभावानुविधानं । तस्माद्धेतोरर्थस्य विज्ञाने सामर्थ्य गम्यते। न तु प्रतिभासनात् । यस्माद् वस्तुस्थित्या सामान्य- स्यासत्यपि प्रतिभासने विकल्पविज्ञाने सामर्थ्याभ्युपगमात् । तदेवाह (1) अप्रति- भासिनोपीत्यादि । न हि व्यक्तिव्यतिरेकेण सामान्य प्रतिभासते। यदपि सामान्य- तथा

·No text on this page.

·२२२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१११०८) स्मिन्ननेकाकारायोगा(दतिप्रसंगाच्च । 153a तस्मान्नेय' तदुद्भवा भिन्नार्थग्राहिणी अभिन्ना भाति । प्रतत्प्रतिभासिन्यपि अध्यवसायविभ्रमात् व्यवहारयति लोकम्। स तु तस्या प्रतिभासमान आकारो नार्येष्वस्ति, अन्यत्र भेदाभेदिन." चारूप एव। तमेवाकारं गृहीत्वा तथा विप्लवत इत्युक्त प्राक् । स भावात्। (२) द्वितीयस्य पक्षस्याभावमाह। आकारान्तरेत्यादि। सामान्या- कारादाकारान्तरेणासाधारणेन स्वज्ञाने चक्षुरादिज्ञाने प्रतिभासनान्न सामान्या- कार एव रूप व्यक्तीना। (३) तृतीयम्पक्ष निराकर्तुमाह। अनेकाकारायोगादिति। एकस्यानेकत्वमयुक्तमेकानेकत्वयोविरोधात्। अतिप्रसङ्गा'च्चेत्येकस्यानेकत्वकल्प- नाया न क्वचिदेकत्व स्यादित्यर्थ । स्वलक्षण च सामान्यबुद्धौ न प्रतिभासते। यत एवन्तस्मान्नेयं सामान्याकारा बुद्धि । भिन्नार्थग्राहिणी (1) आहितस्वल- क्षणाकारा सत्यभिन्नाकारा भाति । तदुद्भवा भिन्नपदार्थोद्भवा । किन्तु स्वल' क्षणग्राहिणोनुभवेनाहिता वासनामाश्रित्य प्रकृत्या भ्रान्तवेयमुत्पद्यते । पारम्पर्ये- च व्यक्तयस्तस्या कारण कथ्यन्ते । यदि सामान्यबुद्धिर्न स्वलक्षणप्रतिभासिनी कथ स्वलक्षणे लोक प्रवर्त्तय- तीति चेदाह। अतत्ातिभासिन्यपीत्यादि। अस्वलक्षणप्रतिभासिन्यपि स्वप्रति- भासेऽनर्थेऽअर्थाध्यवसायविभ्रमाद्धेतोव्र्यवहारयति लोक दृश्यविकल्प्यावेकीकृत्य प्रवर्तयतीति यावत्। यदि सामान्यबुद्धि सामान्याकारा स एव पारमार्थिकन्तर्हि सामान्यम्भविष्यतीत्याह। स तु तस्यामित्यादि। स प्रतिभासमानः सामान्याकारो नार्थेष्वस्ति। तस्य व्यतिरिक्तस्य व्यतिरेकेणानुपलम्भनात् । अव्यतिरिक्तस्य च व्यक्तिवदनन्वयात् । कथन्तर्हि व्यक्तिष्वभिन्नाकारप्रतिभास इत्याह। अन्यत्र भेदाद दिन इति । भेदोन्यापोह स एव प्रतिव्यक्त्यभेदी। तथा हि यथैका गोव्यक्तिरगोव्यावृत्ता त- थान्यापि । तदनेन प्रकारेण स्वलक्षणान्येव विजातीयव्यावृत्तान्यभेदीनि भेद- इत्युच्यन्ते। शब्दश्चायम्विभक्त्यन्तप्रतिरूपको निपात । अन्यशब्द- समानार्थ । न त्वयन्त्रलप्रत्ययान्त सप्तम्यर्थस्याविवक्षितत्वात्। तेनायमर्थो यथोक्तेन प्रकारेण स्वलक्षणात्मकाद् भेदादभेदिनोन्य प्रतिभासमान आकारो- 82b र्थेषु नास्ति किन्तु स्वलक्षणात्मक एव भेदो' विजातीयव्यावृत्तेरभेदी सर्वत्र विद्यतेऽ- भेदाध्यवसायात्। अभेदाध्यवसायस्य च स एव भेद पारम्पर्येण निमित्त । ननु वृद्धावभिन्नाकार प्रतिभासते कथमर्थेषु नास्तीत्युच्यत इत्याह । स चा- रूप इति (1) ह्यर्थे च शब्द । स हि विकल्पप्रतिभस्याकारो नि स्वभावस्तत्त्वा- अन्यत्र

·No text on this page.

·पागत (१११.६) या। सादे पति- "प्रhिi fri-fi" प्रतिमामोमिनिममाना॥१९|| अग्नु प्रतिभागो Fit मिला Anant qा सागु प्रमिन प्रतिभाग गगात प्रगा। 1. भागे गगना की पुग्यो। त? मिति अपस्य राम पाहिए। न अपिम्प गायोगा, अति. प्रमदानासा रागाना, पायो पाप गाया ? गायपादित त्। ना अधुनाग्यालिामो याशिनिपार। यामियादि। (1) अभिनभिामा पri भिन्ननिमारस्तु । पश्यियं । या प्रति. भासो पिया गागागयुद्धीना भिन । टिकारण (1) गमाना कि तागा व्यक्तीना प्रणात्। इति। नैवेत्यादिना व्यापाटे । ताम्पिनि मामान्यदिए अभिन्न इत्या ( प्रतिभा- सोम्नि (1) पिं कारण (1) तामा व्यक्तीना समाना इति प्रहणात् । ननु समाना इनि ग्रहे गत्येष प्रतिभाग कम्माल ग्यत एवेन्यत गाह। न ही- त्यादि । किन्तहिं तदेवेति यत्पूर्वदृष्टन्तदेवेदन्दृश्यत इत्येव म्यान तु पूर्वेणेद ममान- मिति भेदाधिष्ठानत्वात् ममानव्यवहारम्य । द्वयस्येत्यादि। यदि मामान्यमेन 83a केवलन्ता भिवुद्धिभिगृह्यते तदा भवेदय दोष । किन्तु मामान्य विशेपश्च द्वपमति सामान्यवुड्या गृह्यते। ततो द्वयस्य ग्रहणाददोष । यतम्नेनैव मामान्येन युक्ता विदशेपा समाना इति गृह्यन्त तथापीत्या चा यं । द्वयस्य ग्रहणेपि कल्प्यमाने तदिहेति स्यात् । तत् सामान्य यत्पूर्व व्यक्तौ दृष्टन्तदिह व्यक्त्यन्तरे दृश्यत इत्येव स्यान्न तु समान इति व्यक्तिभ्य एकान्तभिन्नत्वात् सामान्यस्य । तदेवेत्यर्थान्तरभूत गोत्वादितासा व्यक्तीना साम्य येन तास्समाना इति चेत् । अन्य सामान्यात् साऽन्यस्य स्वलक्षणस्य कथ केन प्रकारेण साम्य। न केनचिदित्यभिप्राय । तथा हि व्यक्तिस्पानुकारात् सामान्य व्यक्तीना साम्य करप्येत (1) तच्च नास्ति व्यक्तिभ्योऽत्यन्तविलक्षण- त्वात् सामान्यस्य । नाप्यनेनान्ये समाना येन तत्साम्य स्यात् । न हि व्यक्ति- रूपानुकारादिना साम्य किन्तु तत्सम्बन्धात्। व्यक्तिभि. सम्बन्धात्। सामान्य व्यक्तीना सामान्यमिति चन्नतदेव। किड्डारणम् (1) अप्रतिबद्धस्य व्यक्ताव- ·४ सामान्यचिन्ता २२७ एककार्या ? तद्धि ताता कार्य भियते। घटादे उदफाहरणादि यदेककार्य तदपि प्रतिद्रव्य भेदात् भिवत एवेति । भिनाना नंककार्यता इति चेत् । नाय दोष । एवम्- एकप्रत्यवमर्शस्य हेतुत्वाद् धीरभेदिनी । एकधीहेतुभावेन व्यक्तीनामप्यभिन्नता ॥१११॥ निदितमिद यथा वस्तूना न स्वभावसबन्ध । तत्र एकाकारा बुद्धि- भ्रान्तिरेव। प्रमेण भेदिनो विकल्पहेतयो भवन्त पदार्श न स्पाध्यारोपेण तदपेक्षयेत्यत आह । तद्धीत्यादि। नाचनमयानन्लामा नीता कार्य न विकल्पदिशानन्नम्य व्यपत्यभावेपि भावात् । न न कि ममाता इत्येवम्त्पद्यमानस्य व्यक्ति कि माम्य । पढादीना पी. गह । प्रतिद्रप्पमित्यव्ययीभावात् पष्ठया भार ।" पर लाभ स्माद् भेदात् कारणभेदाद् भियत -ति यावत् । नेत्या चार्य । एकप्रत्ययमस्येिति स्ववियरपर रेवाद धीनिदिबल्पिया सविालिया पाभदिनी भाति । एफपीदेवभाषा: पाया हेतृत्वेन पतीनामभिन्नता भाति। एतदवारभवति। एत्येक पलप गिरपा:---- पापि प्रत्यभिजया तालमेर मानी। ना नामेप च । न वापरामभर मेनन । न मताभग पवतीय पारे। भाषापरितोगाराम च। उत्पा परियो स्यात् । (१९६६) भर पातार मा मानाय । སཱཙེམ༌ནཙཧམཱ༼- { མད་པ་ चम् (1) अनादि fort སr པེཨཱ་ཝ་ཝ་ पमा पारिभागित" . ... भेटवारा नांद। - - सपा -- .

·यया प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (११११०) प्रतीयन्ले इति चेत् न हि एककार्य (ता)सादृश्येनैव । अर्थज्ञाने वावाकारों दृष्टी। अदृष्टे अर्थद्वयकल्पनेन स्वयमेव एककार्या व्यक्तय नायियता उपगता । तस्मादनया व्यभिचारेण तथा ऽऽरोप्यत इति न दोप। धी कार्य तामा सा च विभिद्यते। तान् प्रतिद्रव्य तत्प्रतिभासिनोपि ज्ञानस्य (व्यक्ति) भेदात् कर्य 3, न निम्पयितु शत्यस्तदपोहो न सिध्यतीति" (1)' नवान । गामायमन्तरेणागि म्बहेतुभ्य एव गवादीना समानामुत्पत्तेर्यदि नयमनग्भूत नेप्यते गम्पास्त्विष्यन्त एव ते। एवरूपाश्च येन भन. मापन म विगपणागोम्पतया निषिध्यन्त इति न काचित् क्षति । ' चा यग्नु 'न नाम बहेतुभ्य ममाना उत्पन्नाम्नथापि न सामान्यबलान् ना दि प्रतीनिरि नि दर्शयन्नाह । नेत्यादि। तद्दर्शन इति व्यक्तिग्राहिणि मन्नान वा। भिन्नाभिनयागिनि विशेपमामान्ययो । एफकार्यतामावृश्य- सिव मादृष्ट्य माम्य तेनैव समाना व्यस्तय प्रतीयन्त इत्यर्थ । न ' परमात कामान्यन । नेनंकवार्यता मादृश्य येपान्न एवापोह विषया येषा देशाता नाल नया पानि मिद्ध। यथा चैकान्तभिन्ना अप्यककार्य कुर्वन्ति प्रनया मन मावन ममाना प्रतीयन्न दन्याह। न हीन्यादि। अर्थज्ञान इत्य- दान द्वावासागै मिन्नी। अयंदृयरल्पनेन ममानाममानापनेन। कपना- विनापरन्द विपना। तथनि ममान'न्यतया । न्। नन्दल मा न थी कायं मा च विभिटात दवंतावान् गाग्गिनाग । प्र.: दिन । दामात्र प्रति। तद्वदिवादि पिता मना, ज्ञानम्।। दृग्न दात् । क्यमेत्र- 4 त्रा का ग्दुि यदापामा.

·४ मामान्यचिन्ता
२२७
एफका ? तद्धि ताता कार्य भियते। घटादे उदकाहरणादि यदेकार्य
तदपि प्रतिद्रव्य भेदात् भिघत एवेनि । भिन्नाना नक्कायंता इति चेत् ।
नाय दोष । एवम्-
एकप्रत्यवमर्शस्य हेतुत्वाद् धीरभेदिनी ।
एकधोरेतुभावन व्यक्तीनामप्य भिन्नता ॥१११।।
नियेदितमिद यथा वस्तूना न स्वभावसदन्य। नत्र एकावारा दुति-
भ्रान्तिरेव।
प्रमेण भेदिनो
भेदिनो विफरपरयो भवन पार्क -
पाप्यारोपेण तदपेक्षयेत्यत आर। सहीत्यादि। भारत
पार्य न विग पविज्ञानमय पारभारोपि भावात् । --f
त्येवमुत्सद्यमानम्य अतिपूगि माग्य । पाल --------
गर । प्रतिद्वामित्पपपीभावात् पाउया ।
स्माद् भेदात् नाणभेदाद भियत :ति यात्।
नेत्या पाई। एप प्रत्ययमस्तिनि fim
धोनिपिपरिपका दिवालिया पाभेदिनी गति। एषधी स्मादे
रपाया वृत्त पतीनामभिन्नता भारत।
एलवारभार। पो रपि -
पहभागालामा ।
དམ་
་༌་་་་ ： བདག་དེས་ས་སྶ ས ས པ་ནས་
འག' ''' སཱཡ༌ གསར༌པ| རྩམཱ་ས་ན་པ
साक् । (18)
- Im
.
ཁམས ག དེས་ མན་སི ས་
रमादेश ti
ཁམསྶརས་ •པསྶ - པ་ ས་པ་ལས་ བ

·२२८ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१११११) जनयन्तीति निवेदितम्। स त्वेषामभिन्नोऽतत्कारिस्वभावविवेकः इति जानादेः कस्यचिवेकस्य करणात्। तदपि प्रतिद्रव्यं अभिन्नम् प्रकृत्या अभेदावस्कन्दिनो हेतुत्वात् अभिन्न रपाति । तयाभूतहेत्वभेदाध्यवसायस्य ज्ञानाद्यर्थस्य हेतुत्वात् , व्यक्तयोपि । प्रकृत्या 45315 एक प्रत्यय ससृष्टाफार स्वभावभेदपरमार्थानुपचरितं जनयन्तीति असकृग्निवेवितम् । एव चेत् एककार्यवस्तुभेदः। स्वभाव (त) इति प्रत्या। चकारो निवेदितमित्यस्यानुकर्पणार्थ । एतदपि तत्रैव प्रम्बारे नियेदित। क्रमेणेति यदुस्तन्तस्य व्याख्यान विकल्पहेतयो भवन्त इति । गि परारणवादनुभवज्ञानम्विकल्प । विकल्पहेतोरनुभवज्ञानस्य हेतवो भवन्त त्यर्थ । व्यालयोनुभवज्ञान जनयन्ति तच्चकाकारा भ्रान्तिमित्यय क्रमार्य । म त्वेषामित्यादिना का रि कार्यमाह। सर्वेषाम्भावानाम्भेदोन्या'पोह । कि स्वभावोऽतत्कारिविवेकः स एपामभिन्न इत्युच्यते। कस्माद् (1) ज्ञानादेरर्य- पेन्द्रियम्योदकाहरणादेश्च कस्यचिदित्यात्मानुस्पस्यैकस्य फरणात्। यहा (1) ननु बढेरेवायमभिन्नाकार कथ व्यक्तीनामित्यत आह । स त्यारार एपा बाह्यानामभिन्नम्नर्थव प्रतीते (1) प्रतीतिरेव कुत । ज्ञानादे रम्यचिदेवय करणात् (1) म चाकारो भेदोन्यापोह इत्युच्यते न सामान्य । निवारणम् (1) अतत्कारिम्वभावविवेको यत । एतदुस्तम्भवति। प्रतिव्यक्तिगागारिति प्रत्ययेनातत्कारिस्वभावविवेको- नयाग्विगवविदित एव स्वभावो विषयीक्रियते । न त्वर्थान्तरभत सामान्यन्नेन भेट इत्युच्यते । एतनाटचादम्य व्यान्यान ॥११॥ न्नु वय जानादरेमन्वमित्याह। तदपीन्यादि। पूर्वाद्धम्यतद् व्यायान। तदपि नानादिगमभिन्न ध्यानीति मम्बन्ध । त्यभेदात्यवमायिन । तयाभूतेत्यादिना व्यानीनामपि शिप्रति पागवमा। अमंदारसायो विद्यते यम्मिम्नम्य ज्ञानादे- पिनन्दनबांदगाहरणादेश्चाधम्य हेतुत्वात् कारणान् प्रमेण व्यात. र पर उत्पीति सम्बन्च । रिम्विमिष्टमित्याह । समृष्टाफारमित्या- । टो अदागेरित क ागे येन म तया। स्वभावभेदो य- गरम परमानपग्निोपनि विग्रह । पारम्पयण व्यावृनम्बरमा प्रत्योनि स्वभावेन । र दालन पदार्ग दिशानन्तरमेवोक्त ।

·४ सामान्य चिन्ता २२६ सा चातत्कार्यविश्लेषः, एव। तदन्यस्यानुवर्तिनः । अष्टेः प्रतिवेधाच्च; न हि दृश्य विभागेन न प्रतिभासत इति। सति वा क्वचिद् अनाधितं कर ज्ञानहेतुरित्येतदप्युक्तम् । सकेतोपि न युक्तः। तस्मात्-- संकेतस्तद्विदर्थिकः ॥११२॥ एव युक्त्तः। योय भन्योन्य विवेकः भावाना तत्प्रतीतये सकेतोऽपि सत्य (1) विन्तु रमेण विकल्पहेतवो भवन्त इत्याद्यस्यैवार्थोऽनेन स्फुटीकृत । एककार्यभेदवस्तुभूत सामान्यम्भविष्यतीत्यत आह । सा चेत्यादि। सा चैककार्यता। अतत्कार्येभ्यो विश्लेषो व्यावृत्त एव स्वभावो न वस्तुभूत सामान्य । किं कारणन्त- दन्यस्य स्वलक्षणादन्यत्यानत्तिनोन्वपिनो वस्तुनो व्यक्तिव्यतिरेकेणा दृष्टे प्रतिषेधाच्च पूर्वोत्तात्। न होत्यादिना व्याचष्टे। दृश्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्त विभागेन व्यक्तिभ्यो भेदेन । सति वा सामान्ये नित्यत्वादनाधेयातिष (श)यत्वेन क्वचिद् व्यक्तयन्तरे अनाधित कथं ज्ञानहेतु। नैव । आश्रयव्यग्यस्य तस्य ज्ञानहेतुत्वमिष्टमित्व- भिप्राय । एतदप्युक्तमित्यनेन सम्बन्धनीय । अस्यापि प्रागुक्तत्वात् । यत एवम्भूत सामान्य नास्ति । तस्मात् सकेतोपोत्यादि। तदित्यन्यापोह सम्बध्यते। तस्यास्थापोहत्य विकल्पेन स्वाकाराभेदेनाध्यस्तस्य वित् ज्ञान । तत्पूर्वको लाभश्च । तद्वित्। संवार्य फलमिति विशेषणसमास । (स) मय- स्यास्ति सकेतस्येति मत्वर्थीयप्ठन्। विकल्पाध्यवसितवाद्यार्थप्रतिपत्त्यर्थमिति समुदायार्थ । सर्वश्चारम्भ फलार्य इति विदि भार्थोप्याक्षिप्त एवान्यथा सकेतकरणस्य वैयया॑त् । ननु तद्विदर्यो यस्येति बहुव्रीहिणा भवितव्य लाघवात्। बहुदीहिपोक्तत्वान्म- त्वर्थस्य तद्विभा(गा)नुत्पत्तिाघवत्व । तथा च भाष्य' उक्त “कर्मधारयाद् बहुव्रीहिर्भवतीत्यादि"। नैष दोष । इदमपि तनोक्त "क्वचित्कर्मधारय एव सर्वनाधनापर्य'इति। भाकृतिगणत्वाच्च सर्वसाधनादेस्तनापन्तद्विदर्षिताब्दो द्रष्टव्य । (१११२॥) i Vyakırana-mahābhisya. Ibad ·२३० प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीका (२११३) क्रियमाणोऽतत्कारिविवेकेन प्रवृत्या एव शोभते। अतत्कारिविवेकेन प्रवृत्त्यर्थतया श्रुतिः । यदि तत्प्रतीत्यर्यो न सकेत, तस्य व्यवहारकालेऽपि प्रसस्पर्शामान्य- परिहारेण प्रवर्तत । न हि तेषा तेभ्यः स विवेक. शब्देन चोयेत। सा च श्रुति.- अकार्यकृतितत्कारतुल्यरूपावभासिनी ॥११३।। धियं वस्तु(पृथग्भावमात्रबीजामनथिकाम्) । योयमित्यादि विवरण। अन्योन्य विवेकोन्यव्यावृत्त स्वभावो भावानान्त प्रतीतये तन्निश्चयार्थ स्वप्रतिभासेऽध्यवसितवाह्यत्पे सकेतोपि क्रियमाण शोभेत युक्तियुक्तत्वात् (1) किमर्थ क्रियत इत्यत आह। अतत्कारीत्यादि। विवक्षितार्य- क्रियाकारिणो ये न भवन्ति तेषा विवेके न परिहारेण प्रवृत्त्यर्यतया। अतत्कारिपु- प्रवृत्तिर्माभूदित्यर्थ । अमुमेवार्थ व्यतिरेकमुखेण ('न) द्रढयन्नाह । यदीत्यादि । तस्यान्य- परिहारस्य प्रतीत्यर्थो यदि न सकेतस्तत्कारिणी तदन्यपरिहारस्य व्यवहारकाले- प्यसस्पर्शात् । यद्वा यदि न तत्प्रतीत्यर्थ सकेत इति विजातीयव्यावृत्तस्वभाव- 85a प्रतीत्यर्थ सकेत (1) तदा तस्यान्य व्यावृत्तस्य स्वभावस्य व्यवहारकालेपि न केवल सकेतकालेऽसंस्पर्शाच्छब्देनाविषयीकरणान्लान्यपरिहारेण प्रवर्तेत । एतदुक्तम्भवति। यदा विधिरूपेणान्यव्यावृतोर्थो विषयीकृतस्तदान्यव्यव- च्छेद प्रतीयेत। एतदेवाह। न होत्यादि। विवेक इति विविक्त स्वभाव । तेपान्तत्कारिणान्तेभ्य इत्यतत्कार्येभ्य । यदि हि तस्य विविक्तस्य स्वभावस्य प्रतीतये सकेत. कृत स्यादेव व्यवहारेपि शब्देन चोधेत (1) तथा चान्यपरिहारेण प्रवर्ततेति सकेतोपि तद्विदयिक एव युक्त । ननु च शब्दजनिता बुद्धि स्वाकारमेव वाह्यतयाध्यस्य ग्रहणादलीका। ततश्च तज्जनकस्य शब्दस्य कथम्वस्तुसम्वाद कय चान्यापोहविपयत्वमित्यत आह। सा चेत्यादि। अन्यापोहप्रति पत्त्यर्थं या सकेतिका। सा च श्रुति । धियं जनयन्त्यपीति सम्बन्ध । किम्विशिष्टाम् (1) अकार्यकृति । अवाह्यरूपे स्वाकारे। तत्कारि तुल्यस्पेणार्थक्रियाकारि बाटकरूपेणावभासोध्यवसाय इति तृतीया- समास स यस्या विद्यत इति पश्चात् मत्वर्थीय । -

·--
སའི༌ 'ཡཱ༌ཎffསེ•Tཨrg༑ - }}}：， }
བཨཱn+ : h tཎསཱི༌ཝེ། ས༌༑ ༑
དའtsiiihri -- •གསྶ:
= དཀ།-fསནr!'ཨ - -
* Tr }}rrཔག མ }
(•་། བདག་བ་ ༔ -} { nt.}བr- ཡ; r ，

·प्रमाणवातिकस्ववृत्तिलामा १११) क्रियमाणोऽतत्कारिविवेकेन प्रवृत्या एव शोभते। अतत्कारिविवेकेन प्रवृत्त्यर्थतया श्रुतिः । यदि तत्प्रतीत्यर्थो न सकेत', तस्य व्यवहारकालेऽपि अमस्पर्शानान्य- परिहारेण प्रवर्तेत । न हि तेषा तेभ्य. स विवेकः शब्देन चोद्येत। सा च श्रुतिः अकार्यकृतितत्कारतुल्यरूपावभासिनी ॥११३॥ धियं वस्तु(पृथग्भावमात्रवीजामनथिकाम् )। योयमित्यादि विवरण। अन्योन्य विवेकोन्यव्यावृत्त स्वभावो भावानान्त प्रतीतये तन्निश्चयार्थ स्वप्रतिभासेऽध्यवमितवाद्यन्पे संकेतोपि क्रियमाण शोभंत युक्तियुक्तत्वात् (1) किमर्थ क्रियत इत्यत आह । अतत्कारीत्यादि। विवक्षितार्थ- क्रियाकारिणो ये न भवन्ति तेपा विवेकेन परिहारेण प्रवृत्त्ययंतया। अतत्कारिपु- प्रवृत्तिर्माभूदित्यर्थ । अम्मेवार्थं व्यतिरेकमुषेण ('न) द्रढयन्नाह । द्रढयन्नाह। यदीत्यादि । तस्यान्व- परिहारस्य प्रतीत्यर्थो यदि न सकेतस्तत्कारिणी तदन्यपरिहारस्य व्यवहारकाले- प्यमस्पर्शात् । यद्वा यदि न तत्प्रतीत्यर्थ सकेत इति विजातीयव्यावृत्तस्वभाव- 85 प्रतीत्यर्थ सकेत (1) तदा तस्यान्य व्यावृत्तस्य स्वभावस्य व्यवहारकालेपि न केवल सकेतकालेऽसस्पर्शाच्छब्देनाविषयीकरणान्नान्यपरिहारेण प्रवर्तत। एतदुक्तम्भवति। यदा विधिरूपेणान्यव्यावृतोथों विषयीकृतस्तदान्यव्यव- च्छेद प्रतीयेत। एतदेवाह। न हीत्यादि। विवेक इति विविका स्वभाव । तेपान्तकारिणान्तेभ्य इत्यतत्कार्येभ्य । यदि हि तस्य विविक्तस्य स्वभावम्य प्रतीतये मकेत कृत स्यादेव व्यवहारेपि शब्देन चोधेत (1) तथा चान्यपरिहारेण प्रवर्ततेति सकेतोपि तद्विदर्थिक एव युक्त । ननु च शब्दजनिता बुद्धि स्वाकारमेव वाह्यतयाध्यम्य ग्रहणादलोका । ततश्च तज्जनकस्य शब्दस्य कथम्बस्तुसम्वाद कथ चान्यापोहविषयत्वमित्यत आह। सा चेत्यादि। अन्यापोहप्रति पत्त्यर्थ या सकेतिका! सा च ध्रुति । घिय जनयन्त्यपीति सम्बन्ध । किम्विशिष्टाम् (1) अकार्यकृति । अवाह्यरूपे स्वाकारे । तत्कारि तुल्यरूपेणापंक्रियाकारि वाहकरूपेणावभामोध्यवसाय इति तृतीया- समान स यस्या विद्यत इति पश्चात् मत्वयि । - ·{ লাগানবিলা २३५ पपदेव प्रतिपत। अप्रतिपत्ती च परिहततदन्यनियवादादात् । 'प्रनिराकरण तेषां मरकते व्यवहारिणाम ॥११८|| न स्यात तत्परिहारेण प्रवृत्तिवृतभेदवत । न हि सफेतपाल परायव्यवच्छेदेन निर्देशिताच्चन्दात् व्यवहारफाले भापरिहारे'ज प्रवृत्तिनं युक्ता, शिशपादिभेदयत् । प्रय। 'प्रविधाय निपिध्यान्यत प्रदश्यक पुरः स्थितम् ॥११९।। 455a मजानान फथमवृक्षव्यवच्छेद प्रतिपत सकेते । नैव प्रतिपद्येत । अवृक्षाव्यवच्छे- दाप्रतिपत्तो न सत्यामपरिहतो न व्यवच्छिन्नम्तदन्यस्तस्माद् वृक्षादन्यो यस्मिन् वृक्षार्थे सो परिहततदन्यन्तस्मिन्निवेशम्मकेत । सप्तमीति योगविभागात समास । स यस्मिन् गन्देन्तीति मत्वर्थीय इति। अपरिहृततदन्यन्निर्देप्टु भीलमस्येति णिनिर्वा । अवृक्षादव्ययच्छिन्नेर्थे नप्रमुग्धरूपे सकेतितादिति या वत्। अपर प्रकार । वृक्षादन्यस्तदन्यस्तस्मिन्निवेश सकेत । अपरिहृतश्चासौ तदन्यनिवेशश्चेति कर्मधारय । स यस्यास्ति वृक्षराब्दस्येति पूर्ववत् । अवृक्षादव्यव- च्छिन्नत्वाद् वृक्षार्थस्य। तत्र सकेत्यमानस्य शब्दस्यावृक्षेपि निवेश प्रसक्त । वृक्षभेदेविवेति समुदायार्थ । (३११८॥) तस्मादेवभूताद् वृक्षशब्दाद् व्यवहारिणा पुसा व्यवहारका'ले तत्परिहारेणा- वृक्षपरिहारेण नियते शाखादिमति प्रवृत्तिनं स्यात् । किन्त्वविशेपेण वृक्षावृक्षयो प्रवृत्तिर्भवेत् । किम्वत् । वृक्षभेदवत् । न हि वृक्षशब्दात् प्रकरणादिरहिताद् वृक्षविशेपे खदिरादौ तदन्यवृक्षपरिहारेण प्रवृत्तिर्भवति । सकेतकाले तेपामव्य- वच्छेदात् । न होत्यादिना व्याचप्टे । सकेतकाल सकेतशब्देनोक्त 5 परार्थव्यवच्छेदेनेति परस्मादवृक्षाद् वृक्षाद् वृक्षार्थस्याव्यवच्छेदेन । द्वितीये तु व्याख्याने (1) परस्मिन्नवृक्षे वृक्षशब्दस्य सकेताव्यवच्छेदेनेति व्यारयेय । निवेशितादिति सकेतितात्। तत्परिहारेणावृक्षपरिहारेण वृक्षवदित्यस्य व्याख्यान शिंशपादि- भेदवदिति । शिशपादय एव भेदा इति विशेपणसमास वति सप्तम्यर्थे । सूत्रे तु वृक्षभेदा इति षष्ठीसमास । शिशपादयो हि भेदा वृक्षस्य भेदा भवन्तीत्यनुरुपैव वृत्ति तेषु च यथा वृक्षशब्दान्न परस्परव्यवच्छेदेन प्रवृत्तिस्तथा सूत्रविभाग एव व्यारयात । अथेत्यादिना पराभिप्रायमाशकते। अविधायानिषिध्यान्यदिति प्रतिषेधद्वय - ·अपरिज्ञानाच्च २३४ प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीका (१।११७) अविज्ञातवृक्षेण तव्यवच्छेदरूपस्य प्रवृक्ष (स्य) अपि बुद्धावनास्टेऽर्थे सकेतो न समयं इति ये(चोदयन्ति), तेपामवृक्षास्संकेते व्यवच्छिन्ना न वा यदि ॥११७|| प्रय। व्यवच्छिन्नाः कथं ज्ञाताः प्राग वृक्षग्रहणाहते । न हि तदा प्रतिपत्ता वृक्षमपि न वेत्ति अवृक्ष मपि न वेत्ति, तज्- ज्ञानायव तदयितया उपगमात्। स च तदजानानः कयं सकेतेऽवृक्षव्य- यदीत्यादिना व्याचप्टे। तस्येत्यवृक्षभेदलक्षणस्य वृक्षस्य। एवन्तावन्न वृक्षस्य ग्रहण नाप्यवृक्षस्येत्याह (1) अविज्ञातेत्यादि। अविज्ञातो वृक्षो यस्य पुमन्तेन तद्वयवच्छेदरूपस्येति वृक्षव्यवच्छेदरूपस्य बुद्धावनाल्टेयं इति (1) यदि वृक्षावृक्षी वुद्धावारूढी स्याता तदाऽवृक्षपरिहारेण वृक्षे सकेत स्यात् । अनाढे च वृक्षेऽवृक्ष चार्थे कथ सकेत (1) तेषामित्यादिना परस्याप्ययन्दोपस्तुल्य इत्याह । ततश्च यस्तस्य परिहारो ममापि स एवेति भाव । (1११६।।) य एकमित्यादिना व्याचप्टे । अन्यव्यवच्छेदेन सकते क्रियमाणे ये वादिन एकम्वस्तु सामान्यमभ्युगम्येतरेतराश्रयदोष चोदयन्ति । तेषान्तत्रापि वस्तु- भूते सामान्ये वृक्षत्वलक्षणे सकेते क्रियमाणे द्वयी कल्पना अवृक्षा व्यवच्छिन्ना न वेति । (११७॥) यदि व्यवच्छिन्नास्तदा ते ज्ञाता अङ्गीकर्तव्या । अज्ञाताना व्यवच्छेदाभावात् । तच्च ज्ञानन्तेषु न युज्यते । तदाह । कयमित्यादि । कयं ज्ञाता वृक्षार्थग्रहणाद् ऋते। 86b इत्येतावान् फारिकाभाग । प्राक्छब्दस्तु मिश्रकव्याख्यानेनोपात्त । वृक्षार्थग्रह- णम्विना प्राग् वृक्षार्थग्रहणादवृक्षा । कथ ज्ञाता इत्यर्थ । ये तु प्राक्शब्द का रि का या पठन्ति तैरर्थशब्दो न पठितव्य । न ह्यवृक्षनिश्चयकाले वृक्षार्थ- ग्रहणमस्त्यवृक्षग्रहणपूर्वकत्वात् वृक्षग्रहणस्य (1) न च वृक्षनिश्चयमन्तरेण वृक्षा- र्थग्रहो युक्तस्तस्यापि वृक्षग्रहणपूर्वकत्वात् । एतदेवाह। न होत्यादि। तदेति सके- तकाले प्रतिपत्ता। यस्मै सकेत क्रियते । कस्मान्न वेत्तीत्याह । तदित्यादि । तस्य वृक्षावृक्षस्य ज्ञानायव तदयितया सकेतार्थितयोपगमादुपस्थितत्वात् । कय नाम सकेतोत्तरकाल वृक्षावृक्षी ज्ञास्यामीति । यद्वा तदथितयोपगमादिति सकेता- पितया प्रवृते । अतो नास्ति मकेतकाले वृक्षावृक्षज्ञान प्रतिपत्तु । स च वृक्षावृक्ष- । - ·४ सामान्यचिन्ता २३५ वच्छेद प्रतिपद्येत। अप्रतिपत्तौ च परिहततदन्यनिवेशशब्दात् । अनिराकरणे तेषा सक्रेते व्यवहारिणाम् ॥११८॥ न स्यात् तत्परिहारेण प्रवृत्तिवृक्षभेदवत् । न हि सकेतकाल परार्थव्यवच्छेदेन निर्देशिताच्छब्दात् व्यवहारकाले पवृक्षपरिहारेण प्रवृत्तिर्न युक्ता, शिशपादिभेदवत्। अथ । अविधाय निपिध्यान्यत् प्रदश्यक पुरः स्थितम् ॥११९॥ 455a मजानानः कथमवृक्षव्यवच्छेद प्रतिपद्येत सकेते । नव प्रतिपद्येत । अवृक्षव्यवच्छे- दाप्रतिपत्तौ च सत्यामपरिहतो न व्यवच्छिन्नस्तदन्यस्तस्माद् वृक्षादन्यो यस्मिन् वृक्षार्थे सो परिहततदन्यस्तस्मिन्निवेशस्तकेत । सप्तमीति योगविभागात् समास । स यस्मिन् शब्देस्तीति मत्वर्थीय इति। अपरिहततदन्यन्निर्देष्टु शीलमस्येति णिनिर्वा। अवृक्षादव्यवच्छिन्नेर्थे सप्रमुग्धरूपे सकेतितादिति यावत् । अपर प्रकार । वृक्षादन्यस्तदन्यस्तस्मिन्निवेश सकेत । अपरिहतश्चासौ तदन्यनिवेशश्चेति कर्मधारय । स यस्यास्ति वृक्षशब्दस्येति पूर्ववत् । अवृक्षादव्यव- च्छिन्नत्वाद् वृक्षार्थस्य। तत्र सकेत्यमानस्य शब्दस्यावृक्षेपि निवेश प्रसक्त । वृक्षभेदेप्विवेति समुदायार्थ । (१११८॥) तस्मादेवभूताद् वृक्षशब्दाद् व्यवहारिणा पुमा व्यवहारका'ले तत्परिहारेणा- वृक्षपरिहारेण नियते शाखादिमति प्रवृत्तिनं स्यात् । किन्त्वविशेषेण वृक्षावृक्षयो प्रवृत्तिर्भवेत् । किम्वत् । वृक्षोंदवत् । न हि वृक्षशब्दात् प्रकरणादिरहिताद् वृक्षविशेष खदिरादौ तदन्यवृक्षपरिहारेण प्रवृत्तिर्भवति । संकेतकाले तेषामव्य- वच्छेदात् । न होत्यादिना व्याचष्टे। सकेतकाल मकेतशब्देनोक्त परार्थव्यवच्छेदेनेति परस्मादवृक्षाद् वृक्षाद् वृक्षार्थस्याव्यवच्छेदेन । द्वितीये तु व्यारवाने (1) परस्मिन्नवृक्षे वृक्षशब्दस्य सकेताब्यवच्छेदेनेति व्याख्येय । निवेशितादिति सकेतितात्। तत्परिहारेणावृक्षपरिहारेण वृक्षवदित्यस्य व्यारवान शिशपादि- भेदवदिति । शिशपादय एव भेदा इति विपणनमान पति सप्तम्यर्थे। सूत्रे तु वृक्षभेदा इति षष्ठीसमास । मिंगपादयो हि भेदा वृक्षस्य भेदा भवन्नीत्यनस्पैव वृत्ति तेषु च यथा वृक्षगब्दान्न परस्परव्यवच्छेदेन प्रवृत्तिम्नपा सूत्रविभाग एव व्यास्पात । अपत्यादिना पराभिशयमापते । अविधायानिदिध्यान्यदिति प्रतिपेघद्वय ।

·अपरिज्ञानाच्च २३४ प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीका (२११७) अविज्ञातवृक्षण तव्यवच्छेदरूपस्य अपि बुद्धावनारूढेऽर्थे सकेतो न समर्थ इति ये(चोदयन्ति), तेषामवृक्षास्संकेते व्यवच्छिन्ना न वा यदि ॥११७|| अवृक्ष (स्य) अथ। व्यवच्छिन्नाः कथ ज्ञाताः प्राग वृक्षग्रहणाहते । न हि तदा प्रतिपत्ता वृक्षमपि न वेत्ति अवृक्ष मपि न वेत्ति, तज्- ज्ञानायव तदयितया उपगमात् । स च तदजानानः कथं सकेतेऽवृक्षव्य- यदीत्यादिना व्याचष्टे। तस्येत्यवृक्षभेदलक्षणस्य वृक्षस्य। एवन्तावन्न वृक्षस्य ग्रहण नाप्यवृक्षस्येत्याह (1) अविज्ञातेत्यादि। अविज्ञातो वृक्षो यस्य पुसस्तेन तद्वयवच्छेवरूपस्येति वृक्षव्यवच्छेदरूपस्य बुद्धावनारूढर्थ इति (1) यदि वृक्षावृक्षौ बुद्धावारूढौ स्याता तदाऽवृक्षपरिहारेण वृक्षे सकेत स्यात् । अनारुढे च वृक्षेऽवृक्ष चार्थे कथ सकेत (1) तेषामित्यादिना परस्याप्ययन्दोपस्तुल्य इत्याह । ततश्च यस्तस्य परिहारो ममापि स एवेति भाव । (१११६।।) य एकमित्यादिना व्याचप्टे । अन्यव्यवच्छेदेन सकते क्रियमाणे ये वादिन एकम्वस्तु सामान्यमभ्युगम्येतरेतराश्रयदोष चोदयन्ति । तेषान्तत्रापि वस्तु- भूते सामान्ये वृक्षत्वलक्षणे सकेते क्रियमाणे द्वयी कल्पना अवृक्षा व्यवच्छिन्ना न वेति । (११७॥) यदि व्यवच्छिन्नास्तदा ते ज्ञाता अङ्गीकर्तव्या । अज्ञाताना व्यवच्छेदाभावात् । तच्च ज्ञानन्तेषु न युज्यते । तदाह । कथमित्यादि । कयं ज्ञाता वृक्षार्थग्रहणाद् ऋते । 86b इत्येतावान् कारिकाभाग । प्राक्छब्दस्तु मिश्रकव्याख्यानेनोपात्त । वृक्षार्थग्रह- णम्विना प्राग् वृक्षार्थग्रहणादवृक्षा । कथ ज्ञाता इत्यर्थ । कथ ज्ञाता इत्यर्थ । ये तु प्राक्शब्द का रि का या पठन्ति तैरर्थशब्दो न पठितव्य । न ह्यवृक्षनिश्चयकाले वृक्षार्थ- ग्रहणमस्त्यवृक्षग्रहणपूर्वकत्वात् वृक्षग्रहणस्य (1) न च वृक्षनिश्चयमन्तरेण वृक्षा- थग्रहो युक्तस्तस्यापि वृक्षग्रहणपूर्वकत्वात् । एतदेवाह । न होत्यादि । तदेति सके- तकाले प्रतिपत्ता। यस्मै सकेत क्रियते । कस्मान्न वेत्तीत्याह । तदित्यादि । तम्य वृक्षावृक्षस्य ज्ञानायैव तदयितया सकेतार्थितयोपगमादुपस्थितत्वात् । कथ नाम मकेनोत्तरकाल वृक्षावृक्षौ ज्ञास्यामीति । यद्वा तदथितयोपगमादिति सकेता- थितया प्रवृते । जतो नास्ति मकेतकाले वृक्षावृक्षज्ञान प्रतिपत्तु । स च वृक्षावृक्ष ·४ सामान्यचिन्ता २३५ । वच्छेद प्रतिपद्येत। अप्रतिपत्तौ च परिहततदन्यनिवेशशब्दात् । अनिराकरणे तेषां सङ्केते व्यवहारिणाम् ॥११८॥ न स्यात् तत्परिहारेण प्रवृत्तिव॒क्षभेदवत् । न हि सकेतकाल परार्थव्यवच्छेदेन निर्देशिताच्छब्दात् व्यवहारकाले प्रवृक्षपरिहारेण प्रवृत्तिर्न युक्ता, शिंशपादिभेदवत् । प्रथ। अविधाय निषिध्यान्यत् प्रदश्बँक पुरः स्थितम् ॥११९।। 455a - मजानानः फयमवृक्षव्यवच्छेद प्रतिपद्येत सकेते । नैव प्रतिपद्येत । अवृक्षव्यवच्छे- दाप्रतिपत्तौ च सत्यामपरिहतो न व्यवच्छिन्नस्तदन्यस्तस्माद् वृक्षादन्यो यस्मिन् वृक्षार्थे तो परिहततदन्यस्तस्मिन्निवेशस्सकेत । सप्तमीति योगविभागात् समास । स यस्मिन् शब्देस्तीति मत्वर्थीय इति। अपरिहृततदन्यन्निर्देष्टु शीलमस्येति णिनिर्वा। अवृक्षादव्यवच्छिन्नेर्थे सप्रमुग्धरूपे सकेतितादिति यावत् । अपर प्रकार । वृक्षादन्यस्तदन्यस्तस्मिन्निवेश सकेत । अपरिहृतश्चासौ तदन्यनिवेशश्चेति कर्मधारय । स यस्यास्ति वृक्षशब्दस्येति पूर्ववत् । अवृक्षादव्यव- च्छिन्नत्वाद् वृक्षार्थस्य। तत्र सकेत्यमानस्य शब्दस्यावृक्षेपि निवेश प्रसक्त । वृक्षभेदेष्विवेति समुदायार्थ । (११८॥) तस्मादेवभूताद् वृक्षशब्दाद् व्यवहारिणा पुसा व्यवहारका'ले तत्परिहारेणा- वृक्षपरिहारेण नियते शाखादिमति प्रवृत्तिनं स्यात् । किन्त्वविशेषेण वृक्षावृक्षयो प्रवृत्तिर्भवेत् । किम्वत्। वृक्षभेदवत्। न हि वृक्षशब्दात् प्रकरणादिरहिताद् वृक्षविशेपे खदिरादौ तदन्यवृक्षपरिहारेण प्रवृत्तिर्भवति । सकेतकाले तेपामव्य- वच्छेदात् । न होत्यादिना व्याचष्टे । सकेतकाल सकेतशब्देनोक्त 5 परार्थव्यवच्छेदेनेति परस्मादवृक्षाद् वृक्षाद् वृक्षार्थस्याव्यवच्छेदैन । द्वितीये तु व्याख्याने (1) परस्मिन्नवृक्षे वृक्षशब्दस्य सकेताव्यवच्छेदेनेति व्यारयेय । निवेशितादिति सकेतितात् । तत्परिहारेणावृक्षपरिहारेण वृक्षवदित्यस्य व्यारयान शिशपादि- भेदवदिति । शिशपादय एव भेदा इति विशेषणसमास वति सप्तम्यर्थे। सूत्रे तु वृक्षभेदा इति षष्ठीसमास । शिशपादयो हि भेदा वृक्षस्य भेदा भवनीत्यनुत्पंव वृत्ति तेषु च यथा वृक्षशब्दान्न परस्परव्यवच्छेदेन प्रवृत्तिस्तथा सूत्रविभाग एव व्याख्यात । अयेत्यादिना पराभिप्रायमागकते । अविधायानिषिध्यान्यदिति प्रतिपेषद्वय ·. अपरिज्ञानाच्च २३४ प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीका (११११७) अविज्ञातवृक्षेण तद्व्यवच्छेदरूपस्य अवृक्ष (स्य) अपि घद्धावनारुढेऽर्थे सकेतो न समर्थ इति ये(चोदयन्ति), तेपामवृक्षास्संकेते व्यवच्छिन्ना न वा यदि ॥११७|| प्रय। व्यवच्छिन्नाः कथ ज्ञाताः प्राग वृक्षग्रहणाहते । न हि तदा प्रतिपता वृक्षमपि न वेति प्रवृक्ष मपि न वेत्ति, तज्- ज्ञानायव तदयितया उपगमात् । स च तवजानानः कथ सकेतेऽवृक्षव्य- - । यदीत्यादिना व्याचप्टे। तस्येत्यवृक्षभेदलक्षणस्य वृक्षस्य। एवन्तावन्न वृक्षस्य ग्रहण नाप्यवृक्षस्येत्याह (1) अविज्ञातेत्यादि। अविज्ञातो वृक्षो यस्य पुसस्तेन तद्वयवच्छेवरूपस्येति वृक्षव्यवच्छेदम्पस्य बुद्धावनारूढेर्थ इति (1) यदि वृक्षावृक्षो बुद्धावास्ढी स्याता तदाऽवृक्षपरिहारेण वृक्षे सकेत स्यात् । अनारुढे च वृक्षेऽवृक्षे चायें कय सफेत (1) तेषामित्यादिना परस्याप्ययन्दोपस्तुत्य इत्याह । ततश्च यस्तस्य परिहारो ममापि म एवेति भाव । (1११६॥) य एकमित्यादिना व्याचप्टे । अन्यव्यवच्छेदेन सकते क्रियमाणे ये वादिन एकम्बस्तु सामान्यमभ्युगम्येतरेतराश्रयदोप: चोदन्ति । तेषान्तत्रापि वस्तु- भूने मामान्ये वृक्षत्वलक्षणे संकेते क्रियमाणे द्वयी कल्पना अवृक्षा व्यवच्छिन्ना न वेनि। (११७॥) यदि व्यवस्टिनाम्नदा ते ज्ञाता अङ्गीकर्तव्या । अज्ञाताना व्यवच्छेदाभावात् । नच्च जानन्नेषु न युज्यते । तदाह । कयमित्यादि । कयं ज्ञाता वृक्षार्थग्रहणाद् ऋते । 86b इन्वेतादान् कारिकाभाग । प्राक्छब्दस्तु मिथकव्याख्यानेनोपात्त । वृक्षायंग्रह- पम्बिना प्राग् वृक्षार्यग्रहणादवृक्षा । कय ज्ञाता इत्यर्थ । ये तु प्राकमब्द का रिका या पठन्ति नैर्थगब्दो न पठितव्य । न ह्यवृक्षनिश्चयकाले वृक्षार्थ- महामन्चवृक्षापूर्वकन्बात् वृक्षग्रहणस्य (1) न च वृक्षनिश्चयमन्तरेण वृक्षा- थंग्रही युक्ततम्यापि वृक्षग्रहपूर्वक्त्वात् । एतदेवाह । न होत्यादि। तदेति मके तग प्रनिपता। यम्मै मन स्थित । सम्मान्न वेतन्याह । तदित्यादि । नन्च दृक्षावृक्षन्च मानायव तदयितया मनार्थितयोपगमानुपस्थितन्यान् । क्य नाम नरंतोत्तबाट वृक्षादृशी ज्ञान्यामीति । यद्वा तदथिनयोगमादिति माता- किता प्रवृते । मलो नाम्नि मनमा वृक्षावृसज्ञान प्रतिपत्त । स च वृक्षादर ।

·४ मामान्य चिन्ता २३५ बऐन प्रतिपद्येत । प्रप्रतिपत्तौ च परिततदन्यनिवेशव्दात् । 'प्रनिराकरण तेपां माकेते व्यवहारिणाम ॥११८।। न स्यात तत्परिकारेण प्रवृत्तिवृतभेदवत् । न हि सफेतपाल परार्थव्यवच्छेदेन निवेशिताच्छन्दात् व्यवहारफाले अयक्षपरिहारेण प्रवृत्तिनं युपता, शिशपादिभेदवत् । प्रथ। अविधाय निपिध्यान्यत प्रदश्यक पुरः स्थितम् ॥११९।। 455a - मजानान पथमवृक्षव्यवच्छेद प्रतिपर्धेत सकेते । नव प्रतिपद्यत । अवृक्षव्यवच्छे- दाप्रतिपत्तौ च मत्यामपरिहतो न व्यवच्छिन्नम्तदन्यस्तस्माद् वृक्षादन्यो यस्मिन् वृक्षार्थे मो परिहततदन्यस्तस्मिन्निवेशस्सकैत । सप्तमीति योगविभागात् ममाम । स यस्मिन् गन्देस्तीति मत्वर्थीय इति। अपरिहृततदन्यन्निर्देप्टु गीलमम्यति णिनिर्वा । अवृक्षादव्यवच्छिन्नेर्थे मप्रमुग्धरुपे सकेतितादिति या वत्। अपर प्रकार । वृक्षादन्यस्तदन्यस्तस्मिन्निवेश सकेत । अपरिहतश्चासौ तदन्यनिवेशश्चेति कर्मधारय । स यस्यास्ति वृक्षराब्दस्येति पूर्ववत् । अवृक्षादव्यव- च्छिन्नत्वाद् वृक्षार्थस्य। तत्र सकेत्यमानस्य शब्दस्यावृक्षेपि निवेश प्रसक्त । वृक्षभेदेविवेति समुदायार्थ । (१११८॥) तस्मादेवभूताद् वृक्षशब्दाद् व्यवहारिणा पुसा व्यवहारका'ले तत्परिहारेणा- वृक्षपरिहारेण नियते शासादिमति प्रवृत्तिर्न स्यात् । किन्त्वविशेपेण वृक्षावृक्षयो प्रवृत्तिर्भवेत् । किम्वत् । वृक्षभेदवत्। न हि वृक्षशब्दात् प्रकरणादिरहिताद् वृक्षविशेपे खदिरादौ तदन्यवृक्षपरिहारेण प्रवृत्तिर्भवति । सकेतकाले तेपामव्य- वच्छेदात् । न हीत्यादिना व्याचप्टे। सकेतकाल सकेतशब्देनोक्त परार्थव्यवच्छेदेनेति परस्मादवृक्षाद् वृक्षाद् वृक्षार्थस्याव्यवच्छेदेन । द्वितीये तु व्याख्याने (1) परस्मिन्नवृक्षे वृक्षशब्दस्य सकेताव्यवच्छेदेनेति व्यारयेय । निवेशितादिति सकेतितात्। तत्परिहारेणावृक्षपरिहारेण वृक्षवदित्यस्य व्यास्यान शिशपादि- भेववदिति । शिशपादय एव भेदा इति विशेषणसमास वति सप्तम्यर्थे । सूत्रे तु वृक्षभेदा इति षष्ठीसमास । शिशपादयो हि भेदा वृक्षस्य भेदा भवन्तीत्यनुरुपव वृत्ति तेषु च यथा वृक्षशब्दान्न परस्परव्यवच्छेदेन प्रवृत्तिस्तथा सूत्रविभाग एव व्याख्यात । अयेत्यादिना पराभिप्रायमाशकते । अविधायानिषिध्यान्यदिति प्रतिपेधद्वय ·२३६ प्रमाण गतिमााि (१।१२०) वृतोऽयमिति सकेतः कृतः तत् प्रतिपाते। व्यवहारेऽपि, तेनायमदोष ति नेत; न हि वस्तुसामान्ययाविना फिचिर विधीयते। अब किञ्चित् पुर स्थित वस्त्वेक प्रदश्यं पक्षोन्यमिति सोत क्रियते। तेन सोतकाले तयादृष्ट- मेवार्य तत्संवन्धिन या व्यवहारफालेऽपि प्रतिपया इनि तुत्य प्रगग स्यादिनि चेत्। न हि तुल्य । एव तनापि- तरुः ।।१२०॥ अयमप्य यमेवेति प्रसंगो न निवत्तते एक प्रदश्यं प्रयमपि वृक्षोऽयमेर वृक्ष इति वापि अयमपीति वा अयमेवेति प्रकारद्वयेन, तयोश्च स एव दोप। दृष्ट विपरीतस्य सुज्ञा- -- प्रतिपद्यते केचित् पठन्ति। सकेते विषयमभिधायातोन्यन्चानिपिध्येति। तच्चायुक्तमिव दृश्यते विधिप्रतिपेघौ मुक्त्वा शब्दप्रवृत्त्यसम्भवात् । एकम्य हि प्रदर्शनमभिदधता विधेरङ्गीकृत । ततश्चाविधाय प्रदश्यतिपदद्वय व्याहत म्यात् । तस्मादविधायेत्यत्रव नज द्रष्टव्य । अविधाय निषिध्यान्यदिति पाठ । निपियान्यत् पूर्वन्नद्वयवच्छेदेना- पर सकेतविपयमविधाय । प्रतिपंधपूर्वक विधिमकृत्वा विधिमानमेव केवल कृत्वेत्यर्थ अत । एव प्रवश्यकमिति वृत्तावपि न कस्यचिद् व्यवच्छेदेन किंचिद् विधीयत इत्यन्यनिषेधपूर्वकमेव विधान प्रतिषेधनि। केवलस्तु विधिरगीकृत एव। एकमिति सामान्य। एतेन सामान्ये सकेतकरणात् सर्वव्यक्तिषु कृत इत्या- चप्टे (१११६॥) वृक्षोयमिति सकेतस्वस्पन्दर्शयति । यद्वस्तु प्रदश्यं सकेत कृतस्तत् व्यवहारेपि (1) तेन कारणेनायमनन्तरोक्तो वस्तुसामान्यवादिनोऽदोष । तथा दृष्टमेवार्थमिति सामान्य यत्र सकेत कृत । तत्सम्बन्धिन वेति सामान्यसम्बन्धिन- माश्रय । तत्रापीति विधिना केवलेनापि सकेते क्रियमाणे द्वौ विकल्पो वृक्षोयमिति सकेत कुर्वाण तरुर यमपीति विदधीत । तरुरयमेवेति वा। आद्ये पक्षे तरुत्व- मन्यस्याप्यनिपिद्धमिति व्यवहारे नियमेन प्रवृत्तिर्न स्यादिति स एव प्रसङ्ग । अथ तरुरयमेवेति तदा स एवातरुरव्यवच्छेदोङ्गीकृत । ततश्च सकेतकाले प्रतिपद्यमानेन कथ वृक्षावृक्षौ ज्ञाताविति तदवस्थ प्रसङ्ग । तदाह (1) प्रसगो न निवर्तत इति । एकमित्यादिना व्याचप्टे। अयमपि वृक्षोऽयमेव घृक्ष इति। गतिमिति प्रकार। तयोश्चेति द्वयोरपि प्रकारयो । न दोष इत्यादि पर । दृष्टोपटाकारो- नुभूतस्तद्विपरीतस्य ततो विलक्षणस्य सुज्ञानत्वात् । - ·४ सामान्यचिन्ता नत्वाददोषः। एफ (हि) फिचिद् पश्यतोऽन्यन तदाकारविर्वेदिनों बुद्धिमनुभवत यथानुभव ततोऽन्यो वैधयनिश्चय । तविवेचने ततस प्रयमेव वृक्ष इति प्रदर्य प्युत्पादित। यव त न पश्यति तमेवावृक्ष स्वय प्रतिपद्यते। नैद सभवति व्यवधेदवादे। एकन दृष्टत्य रूपत्व चिन् अनन्वयात् । दृष्टप्रतिपत्तौ अन्यस्मिन्न त्वात् तपा प्रतीतिरिति चेत् । एव तहि तनापि तुल्यमेतद् । यत्माद्-- । एतदेव पप वाक्यमेरु होत्यादिना व्यासष्टे। एक निरिन्ति मगर वृक्षात्पादिनम्पायतोन्या तत्सापापरहिते पिरक्षणे वस्तुनि तदाकार वितरिती पपा परिदृष्टाचारविर पाणावाराम्बुद्धिमन्भपत पनो यथातभपन्नतो . दृष्टान्न्यरित्येपरपो वैधयंनिश्चयो पैरसप्पनिाचा । एतेन धर्मनिरनपत्य स्पभाव जपत । (१२०॥) तद्विवेचन रति पातार (पूर्वदृष्टादृष्टाविवेचन ) पारस पता पपति । ततोपादित्यानेच सचिने सिसे पपुलानियमापना । ततस्मिन् गमे सति बचानभवम्बंधपवान् स पिता। दाद- मन्तमम्बिशिष्टसामापातमागतरार् विपेचपति । न धातारमेर पृक्ष रति प्रर्प प्युत्पादित समेत शास्तिो। यद तराना पायति । तमेवावृक्ष स्वयमेप समापारम्चिना प्रपिारे । पर रात् स्वपमेदादियोगधारित सामाजालनमा चतिर जो भाति । तागदप सापाल। अपने पाय ते दृपिपरोस्य सुगनवात्। ततोग िकिलो पोरदोष । जनापोरवादिमिर पारा । एतर स्पासाधारण स्पस्य परिर् समार कोसोदा रोवतीपर - पापा रापमाने पर मि पने पिता पिन पारित कर एपन्नाचा ·पमति (११९२१) 455b एकप्रत्ययगोजमान " शितः ॥१२१॥ प्रपत्ता तदत क्षेतूनर्यान विभजते स्वगम् । तुल्यमेतस्विीरेलगाया। एनदानमा। गांभाग गो freefryins ISRTरोग वृक्षा अवृक्षान मिला निति शाने प्रतिभागो (1) योन शिपि- पेणव वृक्षावित । उन्गो। नया:ो गिरोगा | उपरा प्रति फुत इतरेतराप्रयता ननु यायपि विभिनीण क्षतिग्य प्रशितिनयायाशादियानिद्वारे णोत्पद्यमानत्वादशादिप्रनित्यपानान ग पारागययोष । नंतदस्ति । यतोवृक्षादिव्यावृत्तिाधादिम्बाष्पमेव तदनुभाद्वारेणव वृक्षादि- विकल्प उत्पद्यते न त्ववृक्षादिपित्याक्ष इनि कुत दनरेनगश्रयत्व। तप वृक्ष- विकरपे प्रत्येक शिंगपाद्यभेदेन वृदावारोऽभिन्न प्रतिभासते। ग न गोतात् पूर्व स्वसम्वेदनप्रत्यक्षसिद्ध ज्ञानम्पलादनम्नव शब्द सफेत्यते। तेन यदुच्यते भट्टेन ॥ "सकेतात् पूर्वमिन्द्रियरन्यापोहो न गम्यते । नान्यत्र शब्दसकेत किन्दप्ट्वा स प्रयुज्यता ।। अन्वयेन विमुक्तत्वान्नानुमाप्यय विद्यते। सम्बन्धानुभवोऽप्यस्य तेन नंवोपद्यत" इति' निरस्त। कस्मादितरेतराश्रयप्रतिविधानन्तुत्यमित्याह । यस्मादित्यादि। सजातीय- व्यक्तिष्वेकाकारम्प्रत्यभिज्ञानमेकप्रत्यवमर्शस्तथाऽस्या सज्ञा यस्य ज्ञानस्य तत्तथा। अनेन भिन्नास्वपि व्यक्तिप्वेकाकार प्रत्यभिज्ञानमेकत्वमारोपयतीत्युक्त । ततश्च 889 विकल्पविज्ञानारोपितैकत्वासु व्यक्तिपु' यत्र चित् सकेत कृत सर्वन कृतो भव- तीत्यस्य वीजमाख्यात। एकत्र होत्यनेन विजातीयपदार्थपरामर्शशून्याकारन्तेन परामर्शस्य प्रतिनियताकारत्वमाह। विजातीयपदार्याकारव्यावृत्त्या सजातीयेपु सर्वेषु यदेकप्रत्यवमर्शज्ञानन्तत्र स्थित इत्यर्थ । एतेनापि सजातीयाऽसजातीया- वस्तुविभागवीजमुक्त। अत एवाह। तदित्यनेनैक ! परामर्शो गृह्यतेऽतच्छब्देन तद्विपरीत । स चासश्च तदतौ। तयोर्हेतवस्तदतद्धतव । तान् विभजते। एक- 1Slokavartika ·४ सामान्यचिन्ता २३६ प्रागपि निवेदितमेतत् भावा प्रकृतिभेदिन केचिदेव ज्ञानादिक फल कुर्वन्ति नान्ये । तान् स्वयमेव विभज्य तदतद्धेतूंश्च प्रत्येति । तस्य- तबुद्धिवर्तिनो भावान् भातो हेतुतया धियः ॥१२२॥ अहेतुरूपविकलानेकरूपानिव स्वयम् । भेदेन प्रतिपद्यतेत्युक्ति/दे: नियुज्यते ॥१२३।। (तं तस्याः प्रतियतो धोन्त्यि)क वस्त्विवेक्षते । - शाखादिमदाकारपरामर्शहेतून् तहिपरीतारच पृथक करोति स्वयमेव मकेनात् (1) प्रागपि निवेदितमेतद् (1) “एकप्रत्यवमर्थिज्ञानाघेकार्यमापन" (११७५) इत्यनान्तरे। व्यतिरिक्तस्याव्यतिरिक्तस्य च सामान्यस्य निधामिपलमान- त्वाच्च ।। भावाः प्रकृतिभेदिन स्वभावेनैव विलक्षणा (1) ज्ञानादियामित्यादि- शब्दाद् उदकाचाहरणादिक फेचिदेव पुर्वन्ति नान्ये (॥१२॥) प्रकृत्या तदतज्जननस्वभापत्वात्तेपा। तान्भावानय प्रतिपत्ता स्वयमेव दाद- व्यापार विना विभज्य विभाग कृत्या तक्षेतूनतद्धेतूंच प्रत्येति । तेन युत लालग- श्रयत्वदोष । यो हि तलेतूनतोतंच भावात्स्व यमेव प्रतिपरते। तर प्रति- पत्तुस्तद्वतिपरिवर्तिन इत्यादि वर्मपद प्रतिपयतेत्येतत् तिचापापेक्षा । - भ्यरतलेतून् पिभर स्थापयति श दुद्धि सा (1) सतित्तत्परिक्षतिनातन- रुवान् । पिकत्पिपाया पियो हेतुत भातो भारतमानात् । प्रय सदस्य यध्यमाणस्य सम्बन्धास्तुतनि द्रष्टच न तु ते नियनि- भासिनो रेतपत्तेपा दरिसत्वात् । केवल प्रतिपत्तनपानपनापादेवायो। अहेतुरुपपिपता भात लामिसम्बन्ध । व सरसोच पुन्। एमा- फारपरामर्शदने न तपस्तेषा रपेण पितानि । दलपिक पदारेजीकरण दायेन सहपार पानिव भात मानिन । म गोलादुनमा। अतत्कारिभ्यो भेदेन तार भाव प्रतिपतेति राना। जति को भेदेगिरी- प्यादते स्पनाचे शिन चाराभेदाप नियन्यो न्यो । तर पपोत । तस्या होगा पसारे प्रतिपती प्रतिभा एसम्पत्तिदेक्षते । सलमेर प्रतिपत्ती धोरेमिर दनु । नत नशा सकपातरि पारि पवाद है।

·२४० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१११२३) तेषा प्रकृत्यैव प्रत्ययवशात् तथाभूतस्य विकल्पस्य कारणानामन्वयात्, नबद्धर्बुद्धौ विपरिवर्तमानान् तज्ज्ञानहेतु तया तदन्यव्यावृत्या च प्रतया- भूगानपि तयाध्यवसितान्, अविभक्तबाह्याध्यात्मिकभेदान् विकल्पव्यवस्थया "गोगदानभिधेयत्वमश्चादीना हि ते कथ। न दृष्टम्ना गोशब्द मोतसमये यदि । एम्मानहि ते पिण्डाद्यदन्यत् सर्वमव तत् । भरेदपोयमिन्येव नहि सामान्यवाच्यते"ति (1)' न रिम्न। एरव्यती गोगन्दम्य सकेते विषयस्य व्यक्त्यतरेनुगमात् म एवाय गौगिन प्रनिरिति । तथापि (1) नेपामिन्यादिना पारि कार्यमाह। तेपा विजातीयवस्तुविवेफिनामर्थाना प्रात्या तपाभरिपसारणानामन्चयादिति सम्बन्ध । प्रकृत्या स्वभावेन न पुनरमामाययोगात्। म नहि परामर्श कम्मान्न जनयन्तीत्याह। प्रत्ययव- दागि। अनभवनान प्रत्ययम्नद्वारेण नेपा विकल्पजननात्। तयाभूतम्यकप्रत्य- मम विक पम्य कारणानामन्वयात् सद्भावाद् (1) ययको वृक्षभेद माया नयाभनविय यहेतुभूतम्नया द्वितीयादिग्पीत्यनेनाकारेणान्वयो न पुनरा- मनमान्यामरमन्नि। नम्मादन्वयादेतोरेककार्यवत्त्वेनकाध्यवमाययोग्यानिति तद्रष्ट्रर्मित व्यति'वेककार्यकरणम्य द्रष्टुर्बुद्धी विपरिवर्तमानानाम्द्वान् । जम्मान दारिनि भवितव्य । "तिरि चे"नि पाटीममामप्रतिपधादिति चेन। र दियात् । ट्रष्ट्राब्दम्प चातृन्प्रत्ययान्तवात् । नत्र तृग्निति पाठी न । नच्छदस्य द्वितीयान्नम्य माघन तेति ममाम । अन्ये तु तत्प्रयोजक मात्र प्रतिपरस्यानित्यत्व जापान्नि। एवमन्यप्वपि निर्देशव- वा 7 द्रानन्या । नग्ज्ञानहेतुतया नम्प विज्ञानम्य तदन्यव्यावृत्त्य देनरागप्रत्यभिज्ञानहेतुन्यो यन्ये नयाभूतवि- -र । न्यो आवृन्या न। अनयाभूतानपि न दिने यिायास्टाग्नद्धे. - मिन्ट। अन गाहेदुम्पबिरयन्दमप्यमने वाम्बस्नुमन्यात । जमना। दट्टया ददलव्यादा नागपिलान् । अनेन भातो च। दादार देत व्याया।

·ལས་ཀ पतो न पपरपेचते पन्च हि रिलिज' । यो भन्योरा སrl=f- ས། | ཀཾ ལས༑ ཁ पचिनिवेगनायाथै विनिवत्ये उनम्न ॥६॥ དུ་ཀཱའདེ 15TH; | བཀisT mའདེག. 'T: 13rti' i|}， '' བ་(Tའབུ༌འད༑ sis ་པཥ | ༔ ཡ– | Tri | गोवामिणादि । या སཡ་པ་པf བ| ཁས་པས ༼བས རྨདཔཔས པས པ་ཡས་ན པཝལགས 4; ཟག ་་ ང་མཁས{ '' སཱཝན ་ ་ པ༑ ༑ད་ས་ མགལཙཱན་ དེརདེ ས ས ་ ་ས |-ག དེབ་ ཀ སཨན་མ༔ ན་ ཧན, 4 སནམ དག པ དེ - :： ཎསཱ-ཁན པོ } ཀ ཨབམt ཁ { ; ; ཙ་་ པ་ ཨ་ 1.

·२64 मनिन्दकृतियोका (१२५) मर्द हि गर्वः अन्वरश्यनिवान्यां नानिन्न। प्रवृत्ति निवृनिफलत्वान्। यदि अयं कन्यविद् जुनदिन बाटें वित्तयेत्, अनिवयं च ययाऽनुज्ञानात् सर्वव्यबहारेषु न मिश्विद् व्यवहार, व्यव- हाररयावधारण नान्तरीयफत्वात् । यया घटेनोदकमान इति। यदि घटेन राह उदकरय कथमपि अवश्य प्रानयनमिच्येत्। उदकमानपत्येव वान्नं स्यात् । न पदेनेति। तथाऽजलिनाऽन्येनापि कञ्चिदानयनमभिप्रेतं भानगेत्गताक्षिप्तकरणमार्गफमेय वाच्य स्यात् । स्यात्। . २i (1) गगहारोपनीतेषु । विधिप्रतिपेधलक्षण शाब्दो व्यवhtindiatvगोगरग्विति यावत् । तेषु व्यवहाराङ्गेषु यथा- 1 data पर।

·४ सामान्यचिन्ता २४५ एव धानयन अन्यद् वा ऽनुष्ठानाननुष्ठान किञ्चिद् यद्यभिमत स्यात् । तदा पानयेत्यपि न यूयात् शब्दार्याभावात्। तथा शेयादिशब्दाना व्यवहारो- पनीतानामपि केनचिद् व्यवच्छधेन' भाव्यम् । अनन्याशकाया प्रयोगायोगात्। 456 तत्र हि यदेव मूढमतेराशंकास्थानं तदेव निवर्त्यम्। प्रनाशकमानो वा श्रोता फिमुपदेशमपेक्षते। अभूत च वचन कुर्वाण वक्ता कथ नोन्मत्तः स्यात् । एतदेवाह। एवमानयनमित्यादि । अन्यता किञ्चिदनुष्ठानमिति। आनयना- दन्यत् । किम् (1) भोजनाद्यनुष्ठान । अननुष्ठान चेति व्यापाराकरणमनानयन च यद्यभिमतं स्यात्तदा क्रियापदमानयेत्यपि न ब्रूयात् । नयनमन्यद्वेति क्वचित् पुस्तके पाठ स त्व(त्व) युक्त । आनयनराब्दस्य प्रत्रान्तत्वात् । तस्माद् व्यवहारो- पनीताना घटादिशब्दानामस्ति व्यवच्छेद्यो यथा तेपान्तथा व्यवहारोपनीताना यादिशब्दाना केनचिद् व्यवच्छेद्येनानेयादिना। अनन्याशअकायामित्वज्ञेयत्वादेरासड्काउन्याशड्का। तदभावोनन्या शका। असत्यामज्ञेयत्वाद्याशड्कायामित्यर्थ । तथा ह्यनित्यादिरूपेणाज्ञेय शब्द इत्या- 901 शकायामिद प्रयज्यतेऽनित्यादिनाकारेण ज्ञेय इति। तत्रानित्याद्याकारेण यदज्ञे- यत्वमाशकित तदेव व्यवच्छिद्यते। एव ज्ञेयास्सर्वपदार्थास्सर्व (ज्ञ) जानस्येत्पनापि सर्वज्ञ ज्ञानापेक्षया यदजेयत्वमाराकितन्तदेव व्यवच्छेद्य । तथा कश्चिदाह। निरु- पारचानामभावात्तत्र ज्ञानस्य वृत्तिर्नास्ति तस्मादजेयास्त इति ।। अत्राप्यज्ञेयत्व- मारोपितन्तदेव व्यवच्छेद्य । सर्वाभावी न भवतीत्येवमभावत्यापि विपपीकरणात् । एवमन्यनापि शेयशब्दप्रयोगे वाच्च । तथा प्रमेयशब्दे। तया "क्षणिकात्तवें संस्कारा" इत्यत्रापि सर्वत्व दीपादेरेव क्षपिक्त्व कश्चित् वल्पितन्न सर्वस्य (1) तहचवन्छेदेन सर्वसस्काराणामनित्यत्व। एव परिचदागत किम्वा सर्व एवेत्यागडलावा सर्वो ग्राम आगत । इति स्वचिदेव यदागमनमाशक्तिन्तदेव व्यवच्छेद्य । तथा समुदाया- ल्म्बना पञ्च विज्ञानकाचा इति चैकदेशालम्बना इत्येनदेशालम्बनत्व निदिध्यते। एवमन्येप्वपि द्वयादिशब्देष व्यवहारोपनीतेषु प्रकरणवगाद् यथायो। व्यवच्छेदो वक्तव्य । अयमन समुदायार्थ (1) न वस्तुभूत प्रतियोगिनम्भिन बुद्धिग्राह्य रागिह- ऽवस्थाप्याऽन्यापोह शब्देन चोद्यत इत्युच्यते। दिन्नु ६ प्रोग नपाभूतप्यतपासून आकार रोप्यते तोपि व्यवच्छेद एव वादेनेनि। एतदेव त्फुटपन्नाह । तत्र होत्यादि। यदेव भूटमते प्रतिपादम्पावत्यान- मागकाविषयः। तदेव जयादिशब्दाना निवत्वं। धोना व परिचदानीक इति चेदाह। अनाशमानो वेवादि। पद्यतो न विञ्चिदारासने। पपाभूत-

·No text on this page.

·४ सामान्यचिन्ता २४६ कश्चिद् भाग इति प्रोक्तं रूपं नास्याऽपि किञ्चन । तद्गतावेव शब्देभ्यो गम्यतेऽन्यनिवर्त्तनम् ॥१२८॥ न तत्र गम्यते कश्चित् विशिष्टः केनचित् परः । वृक्षाद् घटादेभियते विनिव]त स वृक्षन्त्यक्त्वेत्यर्थ । निवेशन सकेतकरण वक्षशब्दस्य द्रष्टव्य। तम्विनिवृत्त्पत्पनेनावृक्षे वृक्षशब्दो न सकेत्यत इत्युक्तम्भ- पति। क्व पुनत्तनिवेशनमित्याह । भेदे भिधमानाना वृक्षाणा यस्तभेदस्तस्मा- दवृक्षाद् भेद । अवृक्षाद् भिन्न स्वभाव । यथैव ोको वृक्षविशेषस्त स्माद् वृक्षाद् भिस्तथा सर्वे वृक्षभेदा । ततस्तेनतौ त दो विकल्पबुरचा सर्वेष्वेकत्वेनारोप्यत इति समानाकार- भासी भवति । तस्मिन् समानाकारभासिनि तद्भदे भिन्नस्वभावे निवेशन शब्दस्य । स चायमिति नशब्दोवधारणार्थ । स एवायम्विकल्पप्रतिभास्याकारो बाया- भिल । यता स एव तभेदोऽवृक्षाद् भिन्नस्वभावर क्षण प्रोति आनार्य दिन नागेन। कथ प्रोक्त त्याह । अन्यव्यावृत्त्या गम्यते तत्य वस्तुन फश्चिद् भाग इत्यनेन । अत्य नार्थम्वृत्ती व्यक्तीकरिष्याम । नन्वन्दनावृत्त्या विशिष्टो वस्तुभाग परमार्थत एप कस्मान गृह्यत इत्याह । रूप स्वभावो नात्यापि भेदस्य फिञ्चन निवृत्तिरूपस्य भेदस्मासत्त्वात्। विकल्प- प्रतिभासिनन बुद्धिविभमात् । पदि भेषस्य न रूप किञ्चन कयन्तर्हि शब्दोषव्यावृत्तिविशिष्टानेव भावाना- हेत्युच्यत इत्पत जाह । तद्गतापिलादि । तस्य चमोत्तस्य भेदस्म विजातीय- बावृत्तस्य स्वभापत्य विधिरूपेण गताप शन्देन्यो गम्यतेन्वनिवर्तन । (११२७) तथा हि वृक्ष इत्युक्तेऽदिवृक्षनिवर्तन प्रतीयते । एतापन्माण चान्ययावृ"- तिविशिष्टत्पमुक्त । न तु परमार्थतो विशेषणदिशेयभाव । तदाह । नेत्यादि। तमेलान्यापोहे शमा ा गान्धे वा । फश्चित् पर त्पन्चस्माद् कावृत्तोर्थ । केनचिरपब्यावृत्तिसगेन विशिष्टो न गम्यत इति । तेन यदुच्यते भट्टेन । "न नासाधारणबस्तु गम्मतेपोरबत्तथा। पथ या परिन्प्येित सम्बन्धो दस्त्परन्तुनो स्वरुपसत्पमाोग न पात् विचिहिपण। 9:

·०४८ प्रमानिति (११२७) शब्दप्रयोग गुपस्निा निर्गमित गिता, सत्गाफ मात् । निवेशन न यो गम्गाद भिगने गिनिर्गतम् ॥१२॥ तद्देदे भिगमानानां समानाकारमासिनि । स चायमन्यव्यात्या गम्गते सम्म यस्तुनः ॥१२७॥ तिरिगतम्य नागिनोनभ्युपगमारवयक म्यादि। तदयुगत । यतीन्य एवं कादिपिपाभा जन्ये म गमापादिनिविषया प्रतिभासन्ते। ये विशिष्टाचम्या गावागारिधिनिपयाम्म वाजिन उच्य- न्तेन्यम्याजिनो निपेयान् । यादग्भाग्न से परेण गमायादिपारम्भार इप्यन्ते तादृग्भूता एवास्माभि समुद्धिनान्येन तमालम्बना दप्यन्ते पिरोपा- भावात् । तेन सर्वममुदायद्वित्वापिशब्दानामेगापिनियो घटा एप । तस्मादित्यादि । यत गवं वाय मानधारणम्वायम्थानामंत्र पदाना मयं- वत्ता। तस्मात् सर्वशब्दप्रयोग इत्युपमहतार । तत्साफरमात् तस्य शब्दप्रयोगस्य साफरयात् । एव सर्वशब्दाना यथोक्तविधिनाऽन्यापोहे वाच्ये। यदुक्तम्भ'ट्टो द्यो त क रा भ्या। "अन्यापोहश्च किम्वाच्य किम्वाऽवाच्योयमिप्यते । वाच्योपि विधिरपेण यदि वान्यनिषेधत ।। 92a विध्यात्मनास्य वाच्यत्वे त्याज्यमेकान्तददांन ।' सर्वमान्यनिषेधोय शब्दार्थ इति वणित ॥ अनपोहव्युदासेन यद्यपोहोभिधीयते। तत्र तत्रैवमिच्छायामनवस्था भवेत्तव ।। अथाप्यवाच्य एवायमन्यापोहस्त्वयेप्यते। तेनान्यापोहकृच्छब्द इति बाध्येत ते वच ।। यस्माद् येष्वेव शब्देपु ना योगस्तेषु केवल । भवेदन्यनिवृत्त्यशस्स्वात्मैवान्यत्र गम्यत" इति ।। तदयुक्त। विधे शब्दार्थस्यार्थादन्यनिपेधस्याभ्युपगमात् । यदि तहि विधिरेव शब्दार्थोदन्यनिषेध (1) कथन्तह्याचार्य दिडा नागेन "शब्दोर्थान्तरव्यावृत्तिविशिष्टानेव भावानाहे"त्याधुक्त (1) न विरुध्यत इत्यत आह। निवेशन चेत्यादि। अनेन चैतद्दर्शयति (1) सके- तेपि तावद् विधिरूपेण शब्द प्रवर्तते किं पुनर्व्यवहार इति। यो वृक्षार्थो यस्मा- 1 Slokavartika ·४ मामान्यचिन्ता कश्चिद् भाग इति प्रोक्तं रूपं नास्याऽपि किञ्चन । तद्गतावेव शन्देभ्यो गम्यतेऽन्यनिवर्त्तनम् ॥१२८।। न तत्र गन्यते कश्चित् विशिष्टः पनचित् पर. । वृक्षाद् घटाभिधने विनियत्त्येत स वृक्षन्त्यावेत्यर्थ । निवेनं मवेतमा वक्षस्य द्रष्टव्य । तम्विनिवृत्त्पनेनावृक्षे दृक्षाको न मरेत्यन भ. पति। नर पुनलभिवगनमित्याह । भेदे भिवमानाना वृणा लम- वृक्षात् भेद । स्पृधाद मिज म्यभाव । वर्षय रोको वृधविगेपम्न मदद भित्तपा नवे वृक्षभेदा । मनरनेपनी त दो दिपालमा नागारोपन ति:. भानी मपति । तस्मिन् समानाकारभाहिनि र मिसरचना कि स घालमिनि पगदोपधारणार्थ । स एणपम्मिा पनिमारला भिर । पास एक तभेदोऽयमा भिमाद - पोर mf-: । पर प्रोस पार । अन्ययात्मा गम्यते तत्व पस्तन पर भा :: अस्य सात्तो परत रिपान पन्चमापरता दिगियो पारा परमाएर रप रचनामो नारयादि भदरप चिनार प्रतिनातिनाच तिनमा । नदि भदायमानिस यूपी चर मतादि। पारद पिनाक पिपराको तिरि । र. दिया felmन .

·२४८ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१२७) शब्दप्रयोग कुतश्चित् निवर्त्य कुत्रचित् निवेशनात् अर्थवत्ता, तत्साफल्यात् । निवेशन च यो यस्माद् भिद्यते विनिवर्त्य तम् ॥१२६।। तद्भेदे भिद्यमानानां समानाकारभासिनि । स चायमन्यव्यावृत्या गम्यते तस्य वस्तुनः ।।१२७॥ - तिगितम्य चागिनोनभ्युपगमादनर्थक स्यादिति । तदयुक्त। यतोन्य एवंकादिबुद्धिविषयाभावा अन्ये च समुदायादिबुद्धिविषया प्रतिभामन्नं। ये च विशिष्टावस्था समुदायादिबुद्धिविपयास्त एवाङ्गिन उच्य- लेन्यम्यागिनो निषेधात्। यादृग्भूताश्च ते परेण समुदायादिधर्मारम्भका प्यन्ने नादृग्भूता एवाम्माभि समुदायबुद्धिजनकत्वेन तदालम्बना इप्यन्ते विरोधा- भायात् । नेन सर्वममुदायद्वित्वादिशब्दानामेकादिनिधो घटत एव । तस्मादिन्यादि। यन मर्व वाक्य सावधारणम्वाक्यस्थानामेव पदानामर्थ- बना। तम्मात् सर्वशब्दप्रयोग इत्युपमहार । तत्साफल्यात् तस्य शब्दप्रयोगस्य माप यात्। एव सर्वशब्दाना ययोक्तविधिनाऽन्यापोहे वाच्ये । यदुक्तम्भ'ट्टो द्यो त क रा भ्या। "अन्यापोहदच किम्बाच्य किम्वाऽवाच्योयमिप्यते। वाच्योपि विधिस्पेण यदि वान्यनिपेधत ।। 922 विध्यात्मनाम्य वाच्यत्वे त्याज्यमेकान्तदर्शन । मर्वयान्यनिषोय टाब्दार्थ इति वणित ।। अनपोहयुदामेन यद्यपोहोभिधीयते । नय नवमिच्छायामनवम्था भवेनव ।। अवाप्यवाच्च एवायमन्यापोहस्त्वयेप्यते। नेनावापोहच्छब्द इनि बाध्येन ते वच ॥ सम्माद् वेब गब्देपु नत्र योगम्नेषु केवर । म्वदन्यनिवृन्वगम्म्दात्मवान्यत्र गम्यत" इति।। न्दन ।। दिये गब्दार्थम्यादिन्यनियम्याभ्युपगमात् । दिन दिविन्द मदानायांदन्यनिषेध (1) क्यन्नवाचार्य दिछ ना गे न दन्त अनिविशिष्टानेद गवानाह"वायुक्त (1) न दिल्यन टन आह। निवेशन वेवादि। अनेन चतदायति (1) मरे- नि नदद दिवान्द प्रबनने रि पुनयंदहार दति। यो वृक्षायो यम्मा- ·४ सामान्यचिन्ता २४६ कश्चिद् भाग इति प्रोक्तं रूपं नास्यापि किञ्चन । तद्गतावेव शब्देभ्यो गम्यतेऽन्यनिवर्त्तनम् ॥१२८।। न तत्र गम्यते कश्चित् विशिष्टः केनचित् परः । दवृक्षाद् घटादेभिधते विनिवत्येत स वृक्षन्त्यक्त्वेत्यर्थ । निवेशन सकेतकरण वक्षगब्दस्य द्रष्टव्य । तम्विनिवृत्त्येत्यनेनावृक्षे वृक्षशब्दो न सकेत्यत इत्युक्तम्भ- वति। क्व पुनस्तन्निवेशनमित्याह । भेदे भिद्यमानाना वृक्षाणा यस्तभेदस्तस्मा- दवृक्षाद् भेद । अवृक्षाद् भिन्न स्वभाव । यथैव ह्येको वृक्षविशेषस्त स्माद् वृक्षाद् भिन्नस्तथा सर्वे वृक्षभेदा । ततस्तेप्वमौ तद्भेदो विकल्पबुद्धया सर्वेष्वेकत्वेनारोप्यत इति समानाकार- भासी भवति । तस्मिन् समानाकारभासिनि तद्भेदे भिन्नस्वभावे निवेगन शब्दस्य । स चायमिति चशब्दोवधारणार्थ । स एवायम्बिकल्पप्रतिभास्याकारो वाधा- यद्वा स एव तद्भेदोऽवृक्षाद् भिनस्वभावलक्षण प्रोक्त आचार्य दिख नागेन । काय प्रोक्त इत्याह । अन्यव्यावृत्त्या गम्यते तस्य वस्तुन फश्चिद् भाग इत्यनेन । अस्य चार्थम्वृत्ती व्यक्तीकरिष्याम । मन्वन्ययावृत्त्या विशिष्टो वस्तुभाग परमात एव कम्मान गृह्यत इत्यात् । रूप स्वभावो नास्यापि भेदस्य किञ्चन निवृत्तिरूपस्य भेदस्यासत्त्वात् । विकाप- प्रतिभासिनदच बुद्धिवि भ्रमात् । यदि भेदस्य न रूप किञ्चन कथन्तर्हि शब्दोन्वव्यावृत्तिविमिष्टानेव भावाना- हैत्युच्यत इत्यत आह । तद्गतापित्यादि । तस्य यधोक्तस्य भेदस्य विजातीय- व्यावृत्तस्य स्वभावस्य विधिरूपेण गतावेव शन्देन्यो गम्यतेन्यनिवर्त्तन । (११२७१) तथा हि वृक्ष त्युक्तेदवृक्षनिवर्तन प्रतीयते । एतावन्मात्रेण चान्वव्यावृ- तिविशिष्टत्वमुक्त। न तु परमार्पतो विशेषणपिप्पभाव । तदार । नेत्यादि। तयेत्यन्यापोहे शब्दा आचार्य अन्धे या । फश्विन पर पन्दम्माद् व्यावृत्तोर्थ । फेनचिदन्यव्यावृत्तिलक्षणेन विशिष्टो न गम्यत इति । तेन यदुच्यते भट्टेन । "न पासाधारणमस्तु गन्यांसोत्पत्तपा। पप पा परित मान्यों पन्नों ।। स्वरूपनत्वमापन स्यात् । मा ·૨૪s प्रमाणवात्तिनम्नत्तिटीमा (१३१२७) शब्दप्रयोग फुतश्चित् नियत्त्यं फुगचित् निवेशनात् अयंपत्ता, तत्माफल्यात् । निवेशन च यो यस्माद् भियते विनिवर्त्य तम् ॥१२॥ तद्धेदे भिद्यमानानां समानाकारभासिनि । स चायमन्यव्यावृत्या गम्यते तस्य वस्तुनः ॥१२७॥ तिरिक्तस्य चाङ्गिनोनभ्युपगमादनयंक स्यादि"ति । तदयुक्त । यतोन्य एवैकादिबुद्धिविपयाभावा अन्ये च ममुगयादिबुद्धिविषया प्रतिभासन्तै। ये च विशिष्टावस्या समुदायादिबुद्धिविपयाम्न' एवागिन उच्य- न्तेन्यस्याङ्गिनो निपेधात्। यादृग्भूताश्च ते परेण समुदायादिधर्मारम्भका इष्यन्ते तादृग्भूता एवास्माभि समुदायबुद्धिजनकत्वेन तदालम्बना इप्यन्ते विरोगा- भावात् । तेन सर्वसमुदायद्वित्वादिशब्दानामेकादिनिषेधो घटत एव । तस्मादित्यादि। यत सर्व वाक्य सावधारणम्वास्यस्थानामेव पदानामर्थ- वत्ता। तस्मात् सर्वशब्दप्रयोग इत्युपसहार । तत्साफल्यात् तस्य शब्दप्रयोगस्य साफल्यात् । एव सर्वशब्दाना यथोक्तविधिनाऽन्यापोहे वाच्ये। यदुक्तम्भ'ट्टो द्यो त क रा भ्या। "अन्यापोहश्च किम्वाच्य किम्वाऽवाच्योयमिप्यते। वाच्योपि विधिरूपेण यदि वान्यनिषेधत ।। 92a विध्यात्मनास्य वाच्यत्वे त्याज्यमेकान्तदर्शन। सर्वत्रान्यनिषेधोय शब्दार्थ इति वणित ॥ अनपोहव्युदासेन यद्यपोहोभिधीयते। तत्र तत्रैवमिच्छायामनवस्था भवेत्तव ।। अथाप्यवाच्य एवायमन्यापोहस्त्वयेष्यते। तेनान्यापोहकृच्छब्द इति वाध्येत ते वच ।। यस्माद् येष्वेव शब्देपु नज योगस्तेपु केवल । भवेदन्यनिवृत्त्यशस्स्वात्मवान्यत्र गम्यत" इति ।। तदयुक्त । विधे शब्दार्थस्यादिन्यनिषेधस्याभ्युपगमात् । यदि तर्हि विधिरेव शब्दार्थोर्थादन्यनिषेध (1) कथन्तह्याचार्य दिङ ना गे न "शब्दोर्थान्तरव्यावृत्तिविशिष्टानेव भावानाहे"त्याधुक्त (1) न विरुध्यत इत्यत आह। निवेशन चेत्यादि। अनेन चैतद्दर्शयति (1) सके- तेपि तावद् विधिरूपेण शब्द प्रवर्तते किं पुनर्व्यवहार इति । यो वृक्षार्थो यस्मा- । 1 Slokavārtika ·४ मामान्यचिन्ता २४६ कश्चिद् भाग इति प्रोक्तं रूपं नास्यापि किञ्चन । तद्गतायेव शब्देभ्यो गम्यतेऽन्यनिवर्त्तनम् ॥१२८॥ न तत्र गम्यते कश्चित् विशिषः केनचित् परः । दवृक्षाद् घटाभिते विनिवत्येत स वृक्षन्त्यक्त्वत्पर्य । निवेशन सकेतकरण पक्षशब्दस्य द्रष्टव्य । तम्विनिवृत्त्यत्पनेनावृक्षे वृक्षगन्दो न सकेत्यत इत्युक्तम्भ- बत्ति ! क्व पुनस्तनिवेशनमित्याह । भेदे भिद्यमानाना वृक्षाणा यस्तभेदस्तस्मा- वृक्षाद् भेद । अवृक्षाद् भिन्न स्वभाव । ययव घेको वृक्षविशेषस्त स्माद् वृक्षाद् भिस्तया सर्व वृक्षभेदा। ततस्तेप्सौ त दो विकल्पबुरचा सर्वेष्वेवत्वेनारोप्यत इति समानाकार- भाती भवति । तस्मिन् समानाकारभासिनि तद्भेदे भिन्नस्वभावे निवेशन राब्दस्य । स चायमिति शब्दोवधारणार्थ । स एवापम्दिकल्पप्रतिभास्याफारो वा- भित्र । रद्वा स एव तद्भेदोऽवृक्षाद् मिनस्वभावलक्षण प्रोक्त जानार्य दिनागेन । पाथ प्रोक्त त्याह । अन्यव्यावृत्त्या गम्यते तस्य वस्तुन कश्चिद् भाग इत्यनेन । अस्प पार्थम्वृत्ती व्यक्तीरिप्यान । नबन्ययावृत्या दिमिष्टो दस्तुभाग परमार्थत एव पस्मान गलत इत्पाद। रूपं स्वभावो नास्यापि भेदस्य फिञ्चन निवृत्तिरपरूप भेवस्थासत्वात्। पिल- प्रतिभासिनाच तिदिभमात् । यदि भेदस्व न प किचन वचन्तर्हि शब्दोलपातिविशिष्टानेन भावाना- रेत्युपत इत्यत आह । तद्गतावित्यादि । तत्व पोल भेदस्व विकाहीर- व्यावृत्तस्य स्वभापत्य निर्विरूपेण गतायेद शब्देन्यो गम्यतेन्पनिवर्तन । (११२७१) तपाहि यक्ष इत्पत्तिधानिपतन प्रतीपते । एतापामारोग चायन्या- तिविशिष्टत्पनुक्त । न तु परमार्पतो विशेषपपिप्यभार । तात् । नेत्यादि । तत्पन्चापोहे काला जा चान्ये पार पस्चित् पर पल्पमान मानार्थ । कनधिमन्यचानिरसन दिशिप्टो न गम्मत की। तेन पल्पते महेन् । म चानधारणम्पन्न मोनोसन्या। र या परिषदेत मरयों परूपन्ने । པས' ཡསཔ༌ ཡོ ༌ ཨ་མཱཡེས 1 ।

·२४८ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१२७) शब्दप्रयोग कुतश्चित् निवत्यं कुत्रचित् निवेशनात् अर्यवत्ता, तत्साफल्यात् । निवेशन च यो यस्माद् भिद्यते विनिवर्त्य तम् ॥१२६।। तद्भेदे भिद्यमानानां समानाकारभासिनि । स चायमन्यव्यावृत्या गम्यते तस्य वस्तुनः ॥१२॥ सिरितम्य चागिनोनभ्युपगमादनर्थक स्यादि"ति । नदसुप्त। यतोन्य एवैकादिबुद्धिविपयाभावा अन्ये च समुदायादिवुद्धिविषया प्रतिभामन्ते। ये च विशिष्टावस्था समुदायादिबुद्धिविपयास्त' एवाङ्गिन उत्र्य- लेवग्याङ्गिनो निषेधान्। यादृग्भूताश्च ते परेण समुदायादिधर्मारम्भका नादृम्भूता एवाम्माभि समुदायबुद्धिजनकत्वेन तदालम्बना इप्यन्ते विरोधा- भावात् । नेन मर्वममुदायद्वित्वादिशब्दानामेकादिनिपेयो घटत एव । तस्मादित्यादि। यत सर्व वाग्य सावधारणम्वाक्यस्थानामेव पदानामर्थ- दना। तस्मात् सर्वशब्दप्रयोग इत्युपमहार । तत्साफल्यात् तस्य शब्दप्रयोगम्य माफ यात्। एव सर्वशब्दाना यथोक्तविधिनाऽन्यापोहे वाच्ये । यदुनम्न हो द्यो त क रा भ्या। "अन्वापोहाच किम्बाच्य किम्वाऽवाच्योयमिप्यते। वायोपि विविन्पेण यदि वान्यनिषेधत ॥ 923 वित्र्यात्मनाम्य वाच्यत्वे त्याज्यमकान्तदर्शन। मर्वत्रान्वनिषेघोर अब्दार्थ इति वणित ।। अनपायदामन यद्यपोहोभिधीयते। नत्र नवमिच्छाचामनवम्या भवेतव ।। अवाचवाच्च एवारमन्चापोहम्बयेप्यते। नंदान्यानोवृच्छन्द इति बाध्येत ते वच ॥ सम्माद् यवेद गब्देषु नत्र योगम्नेषु केवल । बंदयनिवृन्यगन्न्यात्मवान्यत्र गम्यत" इति । दान दिये गब्दार्थम्यादिवनियम्याभ्युपगमात् । ददि विन्दि गन्दामादन्यनिषेध (1) स्यन्नाचार्य दिछ नागेन यनिमिष्टानंद नादानगहे"न्यायुक्त (1) न किट टट । निवेदन देवादि। अनेन चतगंपति (1) ---दद करन प्रवर्तन नियंवहार टनि। यो वृक्षायों यम्म ·४ सामान्यचिन्ता २४६ कश्चिद् भाग इति प्रोक्तं रूपं नास्याऽपि किञ्चन । तद्तावेव शन्देभ्यो गम्यतेऽन्यनिवर्त्तनम् ॥१२८॥ न तत्र गम्यते कश्चित् विशिष्टः केनचित् परः । दवृक्षाद् घटादेभिधते विनिवत्येत स वृक्षन्त्यक्त्वेत्यर्थ । निवेशन सकेतकरण वक्षाब्दस्य द्रष्टव्य । तस्विनिवृत्त्यैत्यनेनावृक्षे वृक्षाब्दो न सकेत्यत इत्युक्तम्भ- वति। क्य पुनस्तनिवेशनमित्याह । भेदे भिधमानाना वृक्षाणा यस्तभेदस्तस्मा- दवृक्षाद् भेद । अवृक्षाद् भिन्न स्वभाव । यथैव खेको वृक्षविशेषस्तस्माद् वृक्षाद् भिवस्तथा सर्वे वृक्षभेदा । ततस्तेप्वमौ तद्भेदो विकल्पबुद्धचा सर्वेष्वेकत्वेनारोप्यत इति समानाकार- भासी भवति । तस्मिन् समानाकारभासिनि तद्भेदे भिन्नस्वभावे निवेशन राब्दस्य। स चायमिति चराब्दोवधारणार्थ । स एवायम्विकल्पप्रतिभास्याकागे वाया- यद्गा स एव तद्भेदोऽवृक्षाद् भिन्नस्वभावलक्षण प्रोक्त आचार्य दिक्ष नागेन । कथ प्रोक्त इत्याह । अन्यव्यावृत्त्या गम्यते तस्य वस्तुन कश्चिद् भाग त्यनेन। अस्य चार्थम्वृत्ती व्यक्तीकरिष्याम । नन्जन्यमावृत्त्या विशिष्ठो वस्तुभाग परमार्थत एव कस्मान्न गृह्यत इत्याह । रूपं स्वभावो नास्यापि भेदत्य फिञ्चन निवृत्तिरपस्न भेदस्यासन्धात् । विकल्ल- प्रतिभासिनश्च बुद्धिदिभमात् । यदि भेदस्य न रप किञ्चन कपन्तहि पदोन्पव्यावृत्तिविशिष्टानेव भावाना- हेत्युच्यत त्यत आह । तद्गतावित्वादि । तस्य पपोजत्व भेदस्य विगतीप- व्यावृत्तत्व स्वभावस्य विधिरूपेण गतावेद शब्देन्यो गम्यतेन्दनिवर्तन । (११२४१) तथा हि वृक्ष त्यक्तेऽदिवृक्षनिदर्तन प्रतीपते । एतावन्मावेष चान्पचाद. तिविशिष्टत्पमुक्त । न तु परमार्पतो विशेषणपिरोपनार । तदाह । नेत्यादि। तत्यन्यापोहे सदा आचार्य पन्चे या । परिचर पर इलवरना मावृत्तोपं । फेनचिरन्यव्यावृत्तिभणेन विशिप्टो न गम्यत इति । तेन यदुच्यते भट्टेन। 'न चानाधारणम्पस्नु गम्यते मोनापा । पथ पा परिपन्चत नम्बन्धों परवचन्नुनो !! सस्पसत्पमान स्थान मिचिनिन । 90 ·२५२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१२६) गत इत्यर्थे कस्मिश्चिद् नार्यान्तरव्यावृत्तिः यया विशिष्टा ये शब्दश्चोद्यन्ते दण्डिवत् निमित्तभूता । भिद्यमानयोयो)दस्य उभयगतत्वात्, एकगतभेदा- भिधानेऽपि नान्तरीयकस्तदन्याक्षेपो भवति। विशेष्यभाव.। एकभेदाभिधानेऽपि अन्यव्यावृत्तिगति। अन्वयव्यतिरेकचोदनया तस्मात् न तयोविशेषण- भेदस्तहिशिप्टो गत इत्युच्यते। आ चा र्येणेति । यद्वा (1) तस्य यथोक्तस्य वस्तुभेदस्य शब्दाद् गते प्रतिपत्ते सावधारणत्वेन तदुपा धित्वात् । सा तदन्यनिवृत्तिरुपाधिराक्षेपाद् यस्यास्तद्गते मा तथोक्ता। तदन्यनिवृत्तिनान्तरीयकत्वमेव तदुपाधित्व । एतदुक्तम्भवति। यार्थान्तरव्यावृत्तिराद् गम्यते तन्नान्तरीयकत्वात्स एव । भेद शब्दाद् गम्यमानोन्यव्यावृत्त्या विशिष्टो गत इत्युच्यत आ चार्येणेति । नन्वन्तरव्यावृत्ति शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूता। यया विशिष्टा वाह्या अर्या' गवादिशब्दश्चोचन्ते अप्रतीते । दण्डिवदिति वैवयंदृष्टान्त । यथा दण्डद्वारेण तद्वान् दण्डीत्युच्यते। नैव व्यावृत्तिद्वारेण व्यावृत्तिमानिति। कस्माद् व्यावृत्ति- रर्थान्तरभूता नेत्याह । द्वयो_त्यादि । यस्माद् द्वयोवृक्षावृक्षयो परस्परम्भिद्य- मानयोर्यो भेदस्तस्योभयगतत्वात् । वृक्षावृक्षगतत्वाद् वृक्षावृक्षभिन्नस्वभावत्वादि- त्यर्थ । तेनैकगीतभेदाभिधानेपि। अवृक्षापेक्षया वृक्षगतो यो भेद । भिन्न स्वभावस्तस्य शब्देनाभिधानेपि नान्तरीयकस्तदन्याक्षपो भवति। अवृक्षापेक्षया वृक्षगतस्य भेदस्यावक्षनिवृत्तिलक्षणस्य वृक्षापक्षयाप्यवृक्षगतस्य वृक्षनिवृत्तिलक्षण- स्याक्षेपो भवति। इतिशब्दो हेतौ। अस्माद्धेतोस्तदुपाधित्वात् तद्विशिष्टो गत इत्युक्तमित्यध्याहार । न तयोरित्येकगतस्य भेदस्य तदन्यव्यावृत्तेश्च न विशेषणविशेष्यभावः। क पुनरयमेकगतो भेद का च तदन्यव्यावृत्तिर्येनान्यव्यावृत्तिनान्तरीयक- स्यैकगतभेदस्य शब्दात् प्रत्ययो भवतीति चेत् । उच्यते। वृक्षशब्दवाच्यस्तावद् विकल्पबुद्धिप्रतिभासी शाखादिमदाकार सर्व- -3b वृक्षेप्वभिन्नरूप इवातद्रूपेभ्यो भिन्न इव भा'समान एव गतो भेदो भिन्न स्वभाव इत्यर्थ । एव घटादिशब्दवाच्योप्येकगतो भेदो द्रप्टव्य । तम्भेद च प्रतिपादयन् शब्दो विजातीयनिवृत्ति प्रसज्यप्रतिपेधलक्षणामर्थाद् गमयति सा तदन्यव्यावृत्ति । ननु यद्यन्यव्यावृत्तिविशिष्टो वस्तुभागो न गम्यते किमर्थन्तयन्यव्यावृत्ति- विशिष्ट इत्याद्युक्तमित्याह । एकभेदाभिधान इत्यादि। यश्चाय यथा विभक्त एकगम्तो भेद स एव शब्देन चोद्यते (1) तत्प्रतीतिरेवान्वयगति (1) या त्वर्थाद् ·মামালিল - पवहाराहगता सचाना दीयन् "तव्यावृत्त्या गम्यते। "इत्यतोऽपि व्यतिरेक उक्त । प्रत एय पादे तदन्ययावृत्ति स्वार्थाभिधान च न व्यापारयम् । स्मारयाभिधानादेव तदन्यज्यावृत्तिगति. स्मार्धन्य भेदर पत्वात् । न हन्य- योऽमावृत्तिमतो नाप्यनन्दयिनो पावृत्ति । एपाययस्य परिहार्याभाये, तर... अन्यत्यावृत्तिगति मा परिरेलगानि (1) एदमन्वयकातिगामा ? भवति (1) नान्मयचनियानोदनया नामा - गोन दया। नया नोग्नया व्यवहारामता पाया यानाकर "सायादृरया गम्यते यस्तभाग" fr! तथा सतिलगियो ----- तिक उमा । दाभागगनाना । जन : नीति सामभिषण मागायेगी। माग एप सामान गतिलो f- गुचनीयाद् गमयन्तीगर्म । पनि नामानिमियरमद शादिपवर जिरा -tan. परमाधिरेवाला। पा एभवारित ए . पाति। कोरमा । नियो । देवादिया . . ? । Porn པགསཝན ཏེ ད་པས་གས; ; ཡ ༌ ཡབ་ . .

·२५८ प्रमाणवात्तिकम्ववृत्तिटीका (१११३२) परमायं । कयन्तहि अभिन्नस्य वस्तुन शन्देन चोदने तस्यवान्यतो भेदान्, 582 अनशम्य एकस्य भेदस्य' चोदने सर्वभेदगते , तत्र कयं शब्दप्रमाणान्तरणि अर्यानि न स्युरिति चेत्। नेप दोष । यस्मात्- एकार्थश्लेपविच्छेद एको व्याप्रियते ध्वनिः ॥१३१।। लिड्गं वा तत्र विच्छिन्न बाह्य वस्तु न किञ्चन । यम्याभिधानतो वस्तुसामादखिले गतिः ॥१३२॥ - । दनुभवद्वारेण वृक्षोऽय नावृक्ष इत्येव निश्चय उत्पद्यते। तेनान्यनिवृत्ति प्रतिपेष- Fb विलियन कपिता। यथामकेत च वृक्षादौ गब्द प्रवर्त्तमानोर्यादन्यनिवृत्तिमाक्षि- ति। अन्वनिवृनिविकल्पमाक्षिपतीत्यर्थ । तेनान्यनिवृत्त्या विशिष्टो। वस्तुभागो गम्मत न्युच्यत इति। यदि व्यावृनय मामान्यभूता बहिर्वस्तुत्वेन नेप्यन्ते। नापि परपरिकल्पित मामाचमेव मनि वात्यम्बम्त्वेव वाच्यमापतित । तत्र च दोष इत्याह । कयन्तहीति । अभिनम्य निरगम्य वस्नुन शब्देन चोदने उपलक्षण चैतत् लिंगेन प्रतिपादने । तम्यवाभिन्नम्प बन्नुन एम्माद् भिन्नम्य पुनरन्यतोपि भेदात् । तथा हि येन म्वभावेन न शब्दातराद् भिन्नम्नेनैव मूर्तानित्यत्वाच्च । तम्यानगत्वात् । अनशस्य व दम्नुन इतन्मब्देनरम्यानकाद् भेदस्य भिन्नम्य स्वभावस्य चोदने । तथा गिन प्रतिपादने सर्व दगम्मवेभ्यो भिन्नम्य म्वभावम्य प्रतिपत्ते । तत्रान वन्दुनि क्य शब्दप्रमाणान्तराणि व्यर्यानि न म्यु । एफैन शब्देन चोदने गब्दानगणा वरय्यं यात्। केन विजन प्रतिपादने प्रमाणातराणा वैयर्थ्य म्यात्। पम्मादित्यादिना पन्हिति । तम्माद् यो येन धर्मग विशेष मप्रतीपत (१।०४) इत्यादिना प्रार्गवेद चाद्यम्मरिहृतमधिरविधानार्थन्तु पुनम्पन्याम । नवागगन्नन्नानपार्यश्लप (1) म च प्रनिपनि दनानेक । तति बुद्धि- प्रतिनामिनि धनि दा भिन्नतवाल्यगाम्ने। बाद्यतयाध्यम्नम्यंव बुद्धयाराग्म्य डदाचदात् । न पुनर्वासन्युट्टयामागे दा केवट गब्ददाय म्बरक्षणवान् । नत्र पनि दिविन्या स्वार्थप्रनिपनिद्वारकार्यदलपविच्छेदेपनपन से नितिने । ( 101) द्रि चंगादिच्छंद व्याप्रिनं। नत्र म्वार्यानिधानद्वारेण ममागंज- भरदे माना मिति पादत् । न पुनर्नानाद् अतिरिक्त- न्द्रय दर 7 (1) दद्दा व्यतिरितन्वायम्दम्नु मामाता- मचरिदा। पर स्टुना निवानता:दिन बस्नुन्द मारे गतिभन् । + ।

·४ मामान्यनिन्ता २५६ कुर्वन्नानाफलः शब्द एकाधारो भवत्यतः । यथा बाह्यान्त दसतृष्टया बुद्धया स्वस्यैव पक्रियायोग्यमध्यवसाय शब्दार्थ उपयुज्यत इति पूर्वोक्तवत्। तेस्तैभ्रान्तिकारण ससृष्टरूप इव प्रतिभासमाने यथासकेत व्यवच्छेदार्थ तत्रैव ते व्याप्रियन्ते। न ोकताध्यमपि धवच्छेदमन्य करोति सकेतप्रतिनियमात् । नैव विच्छिन्नं किञ्चिद् वस्तु पाक्षिप्यते। यस्याभिधानात् वस्तुबलेन सर्वथा गति. स्यात् शब्दाना। बुद्धि- विषयत्वात्। तत्र च अवस्तुनि दस्तुसामर्थ्याभावात्। तथाभूतेनायं व्यवहार. सम्यग- वस्तुसामाद् वस्तुवनात् । यतश्च शब्द स्वाभिधानद्वारेण व्यवच्छेदं करोति तत कारणात् त त व्यवच्छेद कुर्वन्नानाफल शब्दो भवत्येकाधारश्च । कथ । अर्थक्रियायोग्यमध्यवसाय । अनर्थक्रियाकारिणापि स्वाभासमर्थक्रियाकारित्वेन स्वलक्षणत्पत्त्वेनाध्यस्वेत्यर्थ । तनैवेति बुद्धिप्रतिभाने वाहतयाध्यन्ते। किंमते। 961 तैस्तंभ्रान्तिकारणः संतृप्टरुप इव भाति । (११३१॥) सदृशापरोत्पत्त्यादिभिमन्तिहेतुभिनित्याद्याकारेण तसृष्टरूप इव प्रतिभास- माने । तेऽनित्यादिशब्दा यथासंकेत यस्य यस्य समारोपन्य व्यवच्छेदार्थ । स्वप्रतिभाते नकेत कुत । तस्य तस्य प्रतियोगिनो व्यवच्छेदाय व्याप्रियन्ने। सकेतानुरूपमेव प्रतिपाद पन्नाह। न चेत्यादि । हार्थे चाब्द । यतो यथासपोत व्यापारत्ततो न ह्येकान्दसाध्य व्यवच्छेदमन्य शब्द करोति। किडलारण (1) सोतप्रतिनियमात् । एकैपब्यवच्छेदार्थम्बुद्धचातारोऽविभक्तवाहारूपे शब्दनिवा- नात् । व्यवहारकालेपि म्वार्थाभिधानद्वारेण तन्तमेव व्यवच्छेद प्रत्याययतीत्यर्थ । दाब्दरणमुपलक्षणमेव लिङ्ग-मपीति द्रष्टव्य । नन्यध्यवसितवासरूपत्वान्उन्मापस्य ततश्च शब्देनन्परक्षणन्य नगिना विषयीकरणात् क्य न शब्दानराणाम्वैव मित्लाह न चेत्यादि । अवधारपदन शब्द । नव विच्छिन्नं ज्ञानाशाद् भिन्न किञ्चिद् वस्तु । बरक्षा व पाद् व्यतिरिक्त सामान्यलक्षणमन्वनिवृत्तिलक्षण वाक्षिप्पने गृह्यते गब्देन रिमा वा। यत्या भिधानाद् वस्तुवलेनेति वस्तुपहे निस्तत्वाद् दन्नुन मर्वया गतिः स्यात् । धर्माणान्ततो अतिरेषात् । यतिलेप्युपाधीना नानोपाध्युपागमयभिता- त्मनो रह (१३५४) इत्यादिना नर्वपाहणन्योतत्वात् । यम्माविस्टिन- म्वस्तुनाक्षिप्यत इत्यत आह । शन्दानामित्यादि। एतदुक्तम्भवति । पनो दुखचाकारमा चम्बाह्यमध्यान्यानि वान्ततो ·२६० प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१११३२) भूतेन नानकधर्मभेदाभेदाः। प्रतिभासविप्लवानुसारीति तस्य तत्प्रतिबन्धभूने ऽपितथा तदव्यभिचारः। ततो वितथात् प्रवृत्तस्यान्ते तयाभूतएव वस्तुनि ज्ञानसंवा- दात्। न पुनभिन्नाकारग्राहिणा ज्ञानं शब्दानामेकवस्तुविषयत्वात्। नानाफल शब्द एकाधारो नास्ति व्याघातात्। यथावणिते बुद्धिप्रतिभासाश्रये न दोष । विच्छिन्नवस्तुग्राहका इव भवन्तीत्यर्थ । बुद्धेविप्लवञ्च बुद्धयाकारस्य बहीरूपतया ग्रह । तद्विषयत्वाच्छब्दाना। बुद्धिविप्लवेपि वाच्यवस्तुसामर्थ्यांदखिले गति । किनेति चेदाह । तत्र चेत्यादि । तत्र वुद्धिविप्लवेऽवस्तुनि वस्तुसामर्थ्याभावात् । यद्यपि बुद्ध्याकारो ज्ञानस्वलक्षणत्वाद्वस्तु। तथाप्यसौ शब्दविकल्पैर्वा वाद्या- भिन्नतयाध्यस्तोऽवस्त्वेव। तेन शब्दो विकल्पो वा न स्वलक्षणविपयो यथावदेक- स्यापि वाह्यस्य ज्ञानाकारस्य वाऽग्रहणादिति । यदि बुद्धिविप्लवविपया एव सर्वशब्दा कथ कृतकानित्यादिशब्दानान्तयाभूते वस्तुन्यव्यभिचार इत्यत आह । तथाभूतेत्यादि। ततस्ततोऽकृतकनित्यादेभिन्नस्या- थस्यानुभवद्वारेणेत्यर्थ । अय व्यवहार इति सम्बन्ध । किम्भूत (1) नानकेत्यादि । नाना एकश्च नानक । तच्च धर्मश्चेति कर्मधारय । ततो भेदाभेदशब्दाभ्यात्रिपदो द्वन्द्व । नानकवर्मभेदाभेदा एव बुद्धौ प्रतिभासन्त इति प्रतिभासास्त एव विप्लवो 96b भ्रान्तत्वात्। तदनुसारी तेनाकारेण प्रवृत्त । इति हेतोस्तस्य व्यवहारस्य तत्प्रतिबन्धे' तमिस्तथास्ते स्वलक्षणे पारम्पर्येणोत्पत्तिप्रतिवन्धे सति तदव्यभिचार । वस्त्वव्यभिचार । यथा हि कृतकाद्याकारा शब्दा विप्लवास्तथावस्तूनामपि कृतकादिस्पेण परमार्थतोवस्थानमित्यनेनाकारेणाव्यभिचारी द्रप्टव्य । एतदेवाह। ततोपीत्यादि। ततो बुद्धिविप्लवविपयाच्छब्दाद् व्यवहारात परानुमानलक्षणाद् वितयादिति भ्रान्तात्। प्रवृत्तस्यान्ते प्रवृत्तिपरिसमाप्ती तथाभूत एव कृतकादिस्प एव वन्तुनि नत्वकृतकादिरूपे। अनेनाव्यभिचारस्वरूप- मुक्त। ज्ञानसम्वादात् स्वलक्षणग्राहिज्ञानोत्पत्ते शब्दस्य वा ज्ञानस्य सम्वादात् । अम्मिन्नेवान्यापोहे शब्दार्थे सामानाधिकरण्य सिध्यति न तु वस्तुनीत्याह । न पुनभिनेत्यादि । भिन्ना आकारा जाति-गुणादय शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूता । तद्ग्राहिणा ज्ञानशब्दानामेकवस्तुविषयत्वात् । शब्द एकाधार इति मम्बन्ध । यदि हि भिन्नाकार जानमेकवस्तुविषयम्प्रवर्तत ततस्तदनुसारेण शब्दोपि तथा म्यात् । तथा च नानाफर शब्द एकाधार इति भवेत्सामानाधिकरण्य तच्च नास्ति व्याघातात् । तथा हि नीलोत्पलगब्दयोरेक वा वस्तुवाच्य स्यादनेकम्बा। आये पक्षे वनव गदेन निरगम्य वस्तुन सर्वान्मनाभिधानात्। द्वितीयम्य गब्दम्याप्रवृत्ति म्यात् प्रवृत्ती वा पर्यारतेति न नानाफलत्व। द्वितीय पक्ष एकावारता नालि।

·458b ४ सामान्चिन्ता विच्छेदं सूचयन्नेकमप्रतिक्षिप्य वर्त्तते ॥१३३॥ यदान्यं तन स व्याप्त एकत्वेन च भासते। सामानाधिकरण्यं स्यात् तदा बुद्ध्यनुरोधत. ॥१३४॥ वस्तुधर्मस्य सस्पर्शो विच्छेदकरणे वने । -- चटपटादिशब्दवज्ञानाविषयत्वात् । अथ मत (1) नीलसब्दो नीलगुणनिमिष्टन्द्रव्यमार। उन्यजन्दोल. जातिविजिप्टन्तदेव द्रव्यमाह। अतो विषपयोर्भदासानाफ- यो निमा- भेदादेकाधार इति । तदप्यसत् । यतो नीलगणेत विशिष्टद्रवतीनदेनाभिती :- गाभिधीयते निरसात्वात् । तत गोरो द्रव्यस्पोत्सरजातिविधि हितोस्ति यदुत्पलादेनाभिधीयतेति (1) तथैव पर्यादा :- दिगोप्यद्रव्यस्य भेस्नदाप्पाधारता न स्यात्। भोnि: यथाणित इत्यादि। बुद्धिप्रतिभात भागो परागवानोर यथा न दोपस्तथा पनिपादयनारा दिया | एक पारदमतीला नीरभार सूचयापार सभापमप्रतिक्षिप्य पर्तते न fuी (IFELI स लावारिसमा । ती मालपोसाय प्रतिभात। - गोपाल किरात : - नापिपरप्प स्यात् पापनरोधात । ( * :- ༢༤ ནས པས་ སེ ， མ་གསནཾ ཨཱཡ དེས་ན Pr ~rfi ...। हो ३ གས པས་ཁ་ས བས བཝས ཟེར བསམ་ ·२६४ प्रमाण रातिसम्बपत्तिटीका (१११३७) न सामान्यस्य वृत्तिविशेष इति चेत् । न । भेदाभागात् । तद्धि एकम्प सामान्य वा भवेद् विशेषो वा। न हमति रूपभेदेश्य प्रविभागो पुस्त, सति वा 59 अन्यतिरेको' न स्यादित्युक्तम् । तद् अयमविभागो निरन्षयोऽपि न सान्वयः। योपि सामान्य भिन्नमेवाह तनापि- अभेदव्यवहाराश्च भेदे' स्युरनिवन्धनाः । यथास्व शब्दाना भिन्नार्याभिधाने फय एकार्ययुद्ध्याश्रया म्यु अन्तराभिधायिनश्च निराकाक्षत्वात् प्राकाक्षाभावे फय विशेषणविशेष्य- भावः? स्यैव समर्थन । तद्धि वस्त्वेकरूपमेकात्मक मत् । सामान्यम्वा भवेद विशेषो वेनि । सामान्याद विशेपस्याव्यतिरेकात् मामान्यमेव स्यात् । विगेप एव वा विशेषा- दव्यतिरेकात् सामान्यस्य। न त्वेक द्विरुप। यतो न ह्यसति स्पभेदेऽय प्रविभाग इति सामान्य विशेष इति च। सति वा प्रविभागे मामान्यविशेऽपयोरव्यतिरेको न स्यादित्युक्त प्राक् । तदिति तस्मादयम्बस्त्वात्मा। अविभाग इत्यनश । यदि सामान्यमेव तदान्वियाद् व्यक्त्यन्तरगच्छेत् । अथ विशेपात्मक एव । तदा न वान्वियात् । एकस्य तु विरुद्धधर्मद्वयासम्भव इति यावत्। तदेवाह (1) न पुनरित्यादि। योपीति वै शे पि कादि । द्रव्याद् भिन्नमेव सामान्य शब्दवाच्यमाह। व्यक्ते सामान्यानाम्भेदेऽभ्युपगम्यमानेऽभेदव्यवहारा सामानाधिकरण्यादिव्यवहारा स्युरनिवन्धना. । यथास्वमिति । वीप्सायामव्ययीभाव । तथा हि नीलोत्पलादिशब्दा यथास्वन्नीलोत्पलादिम्परस्परभिन्न सामान्यमाहु । यदापि नीलशब्दो नीलगुणाभि- 98a धायीष्यते तदापि भिन्नार्थाभिधानमस्त्येव। एको धर्मी अर्यों विषयो यस्या बुढेस्सा (1) एकार्था चासो वुद्धिश्चेति कर्मधारय पुम्बद्भावश्च । अस्या आश्रया कारण कय स्यु । ततश्च सामानाधिकरण्य न स्यादिति भाव । यदि नीलोत्पलादिशब्दा विशेषणद्वययुक्तकर्मिविपया बुद्धि जनयेयु । तदै- कार्थप्रतिपादनेन स्यात् सामानाधिकरण्यन्तच्च नास्ति। व्यक्तेरन्तर सामान्य- न्तदभिधायिनश्चानाक्षेपकास्तद्गताना भेदानान्तदपरित्यागेन वृत्तिराक्षेप न तथा। कस्मात् (1) निराकाक्षत्वात् । यदा वृक्षशब्दो वृक्षत्वमेवाभिधत्ते। तदा तस्य निविशेपणत्वात् तावतवासौ निराकाक्ष इति कथन्धवादीनाक्षिपेत् । अनाक्षिप्ताश्च कथ वृक्षशब्दार्थस्य भेदा धवादयोऽतभेदत्वाच्च कथ वृक्ष शिंशपेति विशेषण- कथमित्यादि। सामान्यविगिप्टस्य द्रव्यस्याभिधा नान्न विशेष्यभाव । तदाह।

·४ सामान्य चिन्ता २६५ सर्वत्र भावाद् व्यावृत्तेनैते दोपाः प्रसंगिनः ॥१३॥ यथा हि एक तस्माद् भिन्न. तथाऽन्योपोति भेदस्थासामान्यदोषो नास्ति। परिशिष्टाभावः प्रागेव उक्त। प्रपि च। एककार्येषु भेदेषु तत्कार्यपरिचोदने ॥१३९।। गौरवाशक्तिवैफल्याद् भेदाख्यायाः समा श्रुतिः । कृता वृद्धरतत्कार्यव्यावृत्तिविनिवन्धना ॥१४०॥ - यथोक्तो दोष इति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् । विशेषणविशिष्टस्यापि द्रव्यस्थानिधाने वस्तुमामादेकस्मादपि शब्दादखिलगते शब्दान्तरस्य तनाप्रवृत्ति प्रवृत्ती नागर्ग यतेति। तदेव वस्तुशब्दार्थवादिनो न कचित्मामानाधिकरप्यादिनम्भव । सामान्यमपि तेषा न सम्भवतीत्युक्त । तथा हि यदा तावत्स्वर क्षणानिरि- रिक्त सामान्य तदा स्वलक्षणवद् व्यक्त्यन्तराननुगमादसामान्य (1) पतिमि कथमन्यस्य समान्यमतिप्रसङ्गादित्यादि प्रागुक्त । व्यावृत्तिवादिनस्त्वपमदोष त्याह । सर्वनेत्यादि । एते दोपा ति सामान्य सामानाधिकरण्याभावादय । पपा होत्यादि। एको गोभेद भापरेपन्नस्माद- गोस्वभावाद् भिन्नन्तथान्योपि वालेयादि (1) अतो विजानीयवावृत्त समाज सर्वत्र तुल्य इति भेदस्य विजातीय भिन्नत्य स्वभापत्य शिल्पदाचा सर्वा स्वागत- भेदेनाध्यन्नस्थासामान्यदोषो नास्ति। परिशिष्टानाप पनि सामानाधिारमार- भाव प्रागेवोक्त । विच्छेद चयन मप्रतिक्षित वर्नन (११) सादिना । एपन्नापद् विजातीचव्यावन स्वभाव सर्वत्र इत्या सातारा देनाम्यन्नमा शवाभिधेव प्रति पाचाधनाभिलागारमन्तरेणाप्येवकार्ये निवज्यत लाह। अपि चेत्यादि। तलापरिचोदने एनालिदिन्न । पषमापा परिचोदना । एक्वामेष भदौदेत मालिपति समापा श्रुति । पृता नकिता। यूदेव । तथाभिदानामा यो का यावृत्तिस्तरियन्या शिवाचनका प्रनि । (18) मन पापिन मागवाया वात्। न च स्या नंबपति पिर करणाभिमान पिलीय - - ·२६६ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१११४४) न भावे सर्वभावानां स्वस्वभावव्यवस्थितेः । यद् रूपं शावलेयस्य बाहुलेयस्य-नास्ति तत् ॥१४१।। अतत्कार्यपरावृत्तियोरपि च विद्यते । अर्थाभेदेन च विना शब्दाभेदो न युज्यते ॥१४२॥" तस्मात् तत्कार्यतापीटाऽतत्कार्यादेव भिन्नता । चक्षुरादी यथारूपविज्ञानैकफले क्वचित् ॥१४३॥ अविशेषेण तत्कार्यचोदनासंभवे सति । सकृत् सर्वप्रतीत्यर्थ कश्चित् साङ्केतिकी श्रुतिम् ॥१४४॥ b तेन' यद्यपि बुद्धिपरिवत्तिनो भावा सामान्यरूपास्तथापि तेष्वेव बहुप् बहिरिय परिस्फुरत्म्वेक शब्दो निवेश्यते (1) न तु तेषु सर्वेषु भिन्नरूपे सामान्य स्थिते प्रतिव्यक्ति भिन्नेव श्रुति कस्मान्न सकेतितेत्याह। गौरवेत्यादि। गौरवाद् (मामान्य)' अशक्तेर्वैफल्याच्च भेदाख्याया भिन्नाया श्रुते । यद्वा भेदाख्याया भेदक्थनस्य। एतच्च वृत्तौ स्पष्टयिष्याम । न भावे वस्तुभूते सामान्ये समा श्रुति कृता। कि कारण सर्वभावाना स्वभावस्य स्वरूपस्य व्यवस्थितेरसाकर्यात् । यद्रूप शावलेयस्येत्यादिना व्यवस्थितस्वभावत्वमाह। ततो नाव्यतिरिक्त मामान्य । व्यतिरिक्तमपि स्वस्मिन् स्वभावेवस्थित तदपि कथ व्यक्तीना समान म्प। न ह्यन्येनान्ये समाना इत्युक्त । सास्नाद्याकारप्रत्ययस्य हेतवोऽत्कार्या- स्तेभ्यो व्यावृत्तिावृत्त स्वभाव । द्वयोरिति शावलेयवाहुलेययो । तस्माद- तत्वार्यव्यावृत्तिभिन्नानामप्यविरुद्धेति। मैवार्थाभेद शब्दाभेदस्य कारणमेप्टव्य यतोर्यादभेदेन विना शब्दाभेदो न युज्यते। कयन्तहिं बहुप्वेका श्रुतिराभेद एव प्रवृत्तरित्यन आत् । तस्मादित्यादि। यापीयन्तत्कायतककार्यतेष्टा यस्या परिचो- दनार्यम्बहुप्वेका श्रुतिरित्युक्त साप्यतत्कार्यादेव भिन्नता द्रष्टव्या । बहूनामतत्का- यदिव निन्न म्वभावो द्रष्टव्य । न तु तत्वार्यता नाम मामान्यमस्ति । विनापि च सामान्ये यथा विलक्षणेप्वेक- गब्दनिवेशो न बित्द्धम्नथा दर्शयन्नाह। चक्षुरादावित्यादि। स्पविज्ञानमेक पर वन्य चक्षुरादेगितिविग्रह । क्वचिदिति यस्मिन् काले विज्ञानजननसमर्थाम्ने चोदपिनु मिष्टा । अथवा क्वचिन् याले मारेतिनी अति कुर्यादिति सम्बन्ध । ग्मियं कृयादिन्याह । अविशेषेण मामायेन । तत्कायस्य चक्षुर्विज्ञानककार्यस्य बारपाक गाम्य परंभ्य प्रागननम्नने सनि । यदा तु चक्षुरादीनाममाघारण- 11.the margin.

·४ नामान्यचिन्ता कुर्याहतेऽपि तद् रूप सामान्याद् व्यतिरेकिरणः । प्रभिन्नमभन्तरेण यथा बहुषु एका श्रुति , तेषा एकवृत्तेरन्यत्र प्रत्यया- जननात्। अप्रत्यासत्ति के च प्रत्ययजननेऽतिप्रसगात्, तेषु च एक श्रुतिप्रवृत्तो 459b प्रभाव एकार्थनियोगाभावात्, मिनस्वभावाना पृथक् नियोगे पयाचोदि- ताना विभागापरिक्षानात् इति । तस्यापि एकमेवेति लोफेन शब्दो निवेदनीयो। । कार्यत्व चोचते। तदा नैका श्रुतिस्तेषु सत्यत त्वर्घ । नरुदेव साल सबंध कारणतालापस्य प्रतीत्यय । ऋतेपीत्यादि । तेपा नगदीनान्तपसामान्यम्यो- कार्यत्वरक्षणस्य सामान्यन्य व्यतिरिक्तस्याभावेपीत्यर्ष । मनव तेपामामान्य- मिति चेन्न तम्या अविशेषात् नर्वदा सर्वत्र चक्षविनानअनजात् । अभिनमधमन्तरे- ति सामान्यम्नस्तुभूतम्विना। बहुष गायोगादिए। तेषामिनि गावोगादि- भेदाना । यदि तेषा सामान्य स्यात्तदा तर सामान्य गलनिवेगात् न त भक्ति पित स्यात् । एकन्तु सामान्य विना वहप्नेगागमगियो न त ! कागानो शब्द मकेत्यमान एकानेय भेदे सकेतित स्यात् । तथा चकवृत्तेरेन । भने नरिये स्यान्धर भेदे विल्क्षणे प्रत्ययाजननात् । द्वितीया गोपकिरता गया गौरिगान न प्रतीयेत । तर प्रत्यासत्तिनि बन्धनस्य सामान्यम्पाभाना। न्यभागनगना. 991 भाषेपि भापतेरे निवेशितोऽप्रत्यास ने वाहतेये पार जनपिरतीति गर। अप्र- त्यासत्तिके पेत्यादि । प्रतिप्रमङ्गात् । गोगदापपि प्रतीनि स्थान। एउगर- देक सामान्य दिशा वागदनिगाभार उक्त । अभ्युपाम्प फल्यमार। तेषु चेत्यादि। नया हिश पनि ऽने प्रवृत्ति मेमर्ष प्रतिपापित् । तानेर पाना माणनामान मा । एकानियोगाभापादिति । कपास्मिानचिो मानने- देवाप्रतिपादन । निलीवानापमार । भिारंपादि। भिरमायाना पापयातीना प्रतिपत्तास्यपाल । एपनियम है। नियो। सो । पनार पारग। पवादोलि परिपाच गोविना विभागारिकाना ने एव हि पद पर ---- - नियोगमा मगर तत्यारोपामाई। -- ':

·२६६ प्रमाणतिरानिटामा (१३१४४) न भावे सर्वभावानां स्वस्वभावव्यवस्थितः । यद् रूपं शावलेयस्य बाहुलेयस्य नाम्ति तत् ॥१४॥ अतत्कार्यपरावृत्तियोपि च विद्यते । अर्थाभेदेन च विना शब्दाभेदो न युज्यते ॥१४२॥ तस्मात् तत्कार्यतापीष्टाऽतत्कादिव भिमता । चक्षुरादी यथारूपविज्ञानकफले फचित् ॥१४३।। अविशेपेण तत्कार्यचीदनासंभव सति । सकृत् सर्वप्रतीत्यर्थ कश्चित् साङ्केतिकी श्रुतिम् ॥१४४॥ 3b तेन' यद्यपि बुद्धिपरिवत्तिनो भावा सामान्यम्पाम्नयापि तेप्येव बहुप बहिग्वि परिस्फुरत्स्वेक शब्दो निवेश्यते (1) न तु तेषु मर्नेषु भिन्नरूपे सामान्ये स्थिते प्रतिव्यक्ति भिन्नेव श्रुति कस्मान सकेतितेत्याह। गौरवेत्यादि। गौरवाद् (सामान्य)' अशक्तेर्वैफल्याच्च भेदात्याया भिन्नाया श्रुते । यद्वा भेदाव्याया भेदकथनस्य। एतच्च वृत्ती स्पष्टयिष्याम । न भावे वस्तुभूते सामान्य समा श्रुति कृता। किं कारण सर्वभावाना स्वभावस्य स्वरूपस्य व्यवस्थितेरमाकर्यात् । यद्रूप शावलेयस्येत्यादिना व्यवस्थितस्वभावत्वमाह । ततो नाव्यतिरिक्त सामान्य । व्यतिरिक्तमपि स्वस्मिन् स्वभावेवस्थित तदपि कथ व्यक्तीना समान रूप। न ह्यन्येनान्ये समाना इत्युक्त। सास्नाद्याकारप्रत्ययस्य हेतवोऽत्कार्या- स्तेभ्यो व्यावृत्तिावृत्त स्वभाव । द्वयोरिति शावलेयबाहुलेययो । तस्माद- तत्कार्यव्यावृत्तिभिन्नानामप्यविरुद्धेति। सैवार्थाभेद शब्दाभेदस्य कारणमेप्टव्य यतोर्यादभेदेन विना शब्दाभेदो न युज्यते । कथन्तर्हि बहुप्वेका श्रुतिरभेद एव प्रवृत्तेरित्यत आह । तस्मादित्यादि । यापीयन्तकार्यतंककार्यतेष्टा यस्या परिचो- दनार्थम्बहुष्वेका श्रुतिरित्युक्त साप्यतत्कार्यादेव भिन्नता द्रष्टव्या। वहूनामतत्का- र्यादेव भिन्न स्वभावो द्रष्टव्य । न तु तत्कार्यता नाम सामान्यमस्ति। विनापि च सामान्ये यथा विलक्षणेप्वेक- शब्दनिवेशो न विरुद्धस्तथा दर्शयन्नाह। चक्षुरादावित्यादि । फल यस्य चक्षुरादेरितिविग्रह । क्वचिदिति यस्मिन् काले विज्ञानजननसमर्थास्ते चोदयितु मिष्टा । अथवा क्वचित् काले साकेतिकी श्रुति कुर्यादिति सम्बन्ध । किमर्थं कुर्यादित्याह। अविशेषेण सामान्येन । तत्कार्यस्य चक्षुर्विज्ञानककार्यस्य कारणकलापस्य परेभ्य प्रकाशनसम्भवे सति । यदा तु चक्षुरादीनामसाधारण- । रुपविज्ञानमेक 1 In the margin ·४ सामान्य चिन्ता २६७ कुर्याहतेऽपि तद् रूप सामान्याद् व्यतिरेकिणः । प्रभिन्नमभन्तरेण यथा बहुषु एका श्रुति , तेषा एकवृत्तेरन्यत्र प्रत्यया- जननात्। अप्रत्यासत्ति'के च प्रत्ययजननेऽतिप्रसगात्, तेषु च एक श्रुतिप्रवृत्ती 459 अर्थाभगव एफार्थनियोगाभावात्, भिलस्वभावाना पृथक् नियोगे यथाचोदि- ताना विभागापरिज्ञानात् इति । तस्यापि एकमेवेति लोकेन शब्दो निवेशनीयो। कार्यत्व चोद्यते। तदा नैका श्रुतिस्तेषु सकेत्यत इत्यर्थ । नकृदेककाल सर्वस्य कारणकलापस्य प्रतीत्यर्थ । ऋतेपोत्यादि । तेपा चक्षुरादीनान्तद्रूपसामान्यस्येत्येक- कार्यत्वलक्षणस्य सामान्यस्य व्यतिरिक्तस्याभावेपीत्यर्थ । सत्तव तेपा सामान्य- मिति चेन्न तस्या अविशेषात् नर्वदा सर्वत्र चक्षुर्विज्ञानप्रसङ्गात् । अभिन्नमर्थमन्तरे- णेति सामान्यम्वस्तुभूतम्विना। बहुषु शावलेयादिषु। तेषामिति शावलेयादि- भेदाना। यदि तेषा सामान्य स्यात्तदा तत्र सामान्ये शब्दनिवेशात् सर्वत्र भेदे निवे- शित स्यात्। एकन्तु सामान्य विना बहुष्वेकशब्दसन्निवेशो न युक्त । ततश्चासौ शब्द सकेत्यमान एकत्रैव भेदे सकेतित स्यात् । तथा चकवृत्तरेकत्र भेदे कृतसन्निवे- शस्यान्वन भेदे विलक्षणे प्रत्ययाजननात् । द्वितीया गोव्यक्तिस्तत शब्दाद् गौरित्येव न प्रतीयत । तत्र प्रत्यासत्तिनि'बन्धनस्य सामान्यस्याभावात् । स्वभावानुगमा- 99a भावेपि शावलेये निवेशितोऽप्रत्यासन्ने बाहुलेये प्रत्यय जनयिष्यतीति चेदाह । अप्र- त्यातत्तिके चेत्यादि । प्रतिप्रसङ्गात् । गोशब्दादश्वेपि प्रतीति स्यात् । एवन्ताव- देक सामान्य विना बहुप्वेकशब्दनिवेशाभाव उक्त । अभ्युपगम्य वैफल्यमाह। तेषु चेत्यादि । तथा हि वहुष्वेका श्रुतिनिवेश्यते- ऽनेकवृत्ति मेकमर्थ प्रतिपादयितु । तानेव वा भेदान् असकरेण। तमाद्यस्याभाव- माह । एकार्थनियोगाभावादिति । यद्येकस्मिन्नर्थे शब्दस्य नियोग स्यात् तदा भवे- देकार्थप्रतिपादन। द्वितीयाभावमाह। भिन्नत्यादि। भिन्नस्वभावानामसकीर्णाना शावलेयादीना प्रतिपत्तय इत्यध्याहार । पथगित्येककस्मिन् भेदे। एकस्य शब्दस्य नियोगे। सके ते कृते। पश्चाद् व्यवहारकाले । यथाचोदितानामित्यसकरेण प्रतिपत्त्यर्थ नोदिताना विभागापरिज्ञानात् तस्मान्न तेषु शब्दनियोग फलवान् । एव हि स्वलक्षणेषु पृथक् पृथकछन्दनियोग फलवान्भवति । यदि तस्मान्छन्दादसकरेण स्वल्क्षणानि प्रतीपरनिति (1) क्रियते च बहु- प्वेकशब्दनियोगस्तस्माद् वस्तुभूतेन सामान्येन भावमित्यभिप्राय ।। तस्यापोत्या चार्य । एकम्वस्तु सामान्यमस्तीत्येव कृत्वान्तरेणापि प्रयोजन। लोकेन शब्दो निवेशनीय इत्येको विकल्प । द्वितीयमाह। तद्वेत्यादि । नदिनि ·२६८ प्रमाणातिामासिटी (११४४) तद् वा यस्तुशक्त्यव एफा अति उत्यापगतीति चेत् । नाम्नि तद् । कि तहि केनचित् प्रयोजनेन फञ्चिच्चन्य निवेशयेत् । तत्र व एकत्राने उपयुज्येत। तद्धि तनावश्यमेफेनव शब्देन नोदमित परतम्। तस्य पृयक् पृथक् चोदने गौरव स्यात् । न चास्य अनन्यसाधारण स्प चोवयित' प्रशस्य, अत्र च न गौरव वैफल्यं वा फेवलमनेन तन तेर्या चोपनीया । त एकेन या शब्देन चोथेरन् बहुभिवेति स्वातश्यमा वस्नुरिति चेत् इयमेका श्रुतिर्यटुप वस्तु- रभिप्राय (वशात्) प्रवर्तमाना नोपालम्भमहति। न चेयमशस्यप्रवर्तना, इच्छा- धीनत्वात्। । सामान्य वस्तुशक्त्यवेति। पुरुपव्यापारमनपेक्ष्य । एका श्रुति ध्वनयत्ययापयति । नास्त्येव तद् द्वयमपि। अन्तरेण प्रयोजन पुरपव्यापारञ्च प्रयोगाभावात् । तदेव किन्तहीत्या दिनाह । केननित्प्रयोजननेनि। एभ्य गन्देभ्यो व्यवहारे। तदतत्मा- धनमर्थ ज्ञात्वा प्रतिपद्यतेति। अनेन प्रथमविारपाभावमाह । निर्देश्यन्त इत्यनेन द्वितीयस्य । निर्देश्यन्ते मकेत्यन्ते व्यवर्तिकामरित्यध्या- हार । तत्रतस्मिन् न्यायेऽनेक कारण नेकत्र कार्य उपयुज्येत व्याप्रियेत । तदित्यनेक । कुत कारणकलापात् तदुत्पद्यत इत्येव । ततस्मिन् कार्ये व्यवहतुकामैरवश्य- न्तच्चानेकडकारणमतत्कार्यव्यावृत्तिलक्षणमेककार्यतामाश्रित्यकेनैव शब्देन चोदयितु युक्तं । अनेकेन चोदने दोपमाह । तस्येत्यादि। पृथक् पृयगिति भिन्नै शब्दै । एतच्च स्वलक्षणशब्दनिवेशमभ्युपगम्योक्तम् (1) एतदेव न सम्भवतीत्याह । न चेत्यादि। अस्य वस्तुन । अनन्यसाधारण रूपमिति । नान्यसाधारणमनन्यसाधारण स्वलक्षणमित्यर्थ । नाप्यस्येत्यनेक- शब्दनिवेशनस्य। एतच्च गौरवाशक्तिवैफल्यादित्यस्य यथाक्रम विवरण । कस्माद् वैफल्यमिति चेदाह। केवलमित्यादि । अनेन प्रयोक्त्रा तत्रतस्मिन् कार्ये। तेर्या कारणभूता- ob श्चोदनीया इत्येतावत् प्रयोजन ।' ते तु कारणभूता पदार्था एकेन वा शब्देन चोखेरन् बहुभिर्वेति स्वातन्त्र्यमत्र चोदने वक्तु । यत एवन्तदिति तस्मादियमेका श्रुतिर्बहुप वाच्येषु वक्तुरभिप्रायवशाद् हेतो प्रवर्त्तमाना नोप (1) लम्भमर्हति । बहुप्वेका श्रुतिर्न शक्या प्रवर्तयितुमिति चेदाह । न चेयमित्यादि। इयमेका श्रुति । अशक्य प्रवर्तनमयस्या इति विग्रह ।। कस्मान्नाशक्यप्रवर्त्तनेत्याह । इच्छाधीनत्वाद् इच्छाया। अधीनमशक्यप्रवर्तन। यदि ोकत्रापीत्यादि। तथा हीच्छयैव तत्र परपरिकल्पिते सामान्ये न वस्तुस्थित्यैव एकस्या श्रुते प्रवत्ति (1) किन्तर्हि- ।

·४ सामान्य चिन्ता यदि हि एकनाऽपि प्रयोक्ततुरिच्छा न भवेत्, कथ प्रवत्तत, इच्छाया या बहुप्वपि व्याघातात् शक्यत। प्रयोजनाभावात् नात्र निर्देशनमिति चेत् । प्रयोजन हि प्रतत्प्रयोजनेभ्यो भदेन भिन्नेषु एकस्माद् प्रतीति इत्युक्त प्राक, न पुन स्वभावस्यकत्वात्। व्यवस्थितस्वभावाना अन्योन्यरूपासंश्लेषात् भिन्ने एकस्वभावनिमित्त शब्दों' भवेदिति उक्तं पुरस्तात् । प्रतत्प्रयोजनेभ्यो व्यावृतिस्तु भिन्नानामप्यविरद्धेति प्रयोजनाभेद दादाभेदस्य कारण भवतु। तेनेमे तत्प्रयोजनाः, तथा चेत् प्रतत्प्रयोजनेभ्यो भिन्ना एवोदना । न पुनरेषामन्या तत्कार्यता, अन्यत्रान्यतो भेदात् । यथा चर पप्रति- यथास्व कथ 460 वक्तुरिच्छावशात् । तथा न यदि प्रयोक्तुरिच्छा भवेत् । फायमियमेवा निरोपि प्रवत्तत। नैवेत्यभिप्राय । तथैक वापि प्रवर्त्तचितुमिन्टव पारण। न बस्तु- शक्ति (1) तदा बहुप्वपि न कश्चिद् व्याघात त्यार । इरछाया वेत्यादि। प्रापि प्रवर्त्तचितुमिच्छाया कारणत्वेन कल्प्यमानाया। एनामेगा धनि । प्रयोगा- भावादित्यादि । न एवम्वस्तुविना पहुवेकाब्दनिवेगन फवत्। उक्त प्रारः । किमुक्तमित्याह । भिन्नेवित्यादि । भिन्मेषु शावर पादिभेदे प्रेकस्माद् गोदात् प्रतीतिरतत्प्रयोजनेभ्यो भेदेन । तद्गोभेदसाध्य वारदोहादिक कार्य प्रदान न भवति येपामश्वादीनान्तेभ्यो भेदेनेति । कि पुनर्वस्तुभनमनत्य न चोचन दर आह । न पुनः स्वभावस्पंफत्वास पुनर्वस्तुभूतस्य सामान्यन्दैनन्याद् नि। श्रुति । तस्यैव सामान्यज्यतिरिवतस्याव्यतिरिक्तत्व नागात् । (९६६) भयतु नाम सामान्य व्यतिरिरातन्नदपि तस्मिन् स्पभाद पम्पिनः पित। तदेवार। यथास्वमित्यादि। पस्य पक्षपन्ना पत्पितभावानामन्योल- स्पासालेयात् कथमेशनिमित्त मागन्यनियन्का शब्दो भिोप भवेत् । म प्राय । न पन्नाचे समाना भनि। सरपोत पार । सर्वे भादा. सभालेन स्वत्यभावप्यवस्पि रित्या (१६४२) रूगदे ! अचापोरवादिनम्त्यदोष था। अयोग्नेयादि। इसमोरन्यो यापत्तिस्तु निभानामादिरनि मलान एसोयोला. नामभेदरूपाय सदर मासात् । सामन्य हारमोर - --- चिद् पस्तुभूत मामान्य पटने। देनमे गोशाम्पवयोला ----- पदुन्नन् । नत्रयोल्नेन्योपादियो मिस एसोरन ||१०|| न पुनरपामन्या तलावाल्याने भेल। -- ·२७२ प्रमाणवात्तिाम्यवृत्तिटीका (२११४४) नुपल-म्भात् । एकवचनग्रहण तु एफपिनमूचनार्य सकेनपरतत्र वा। तया हेतुफलविशेषभूता फिचिद् एफ साधयन्ति माध्यन्ते च तेऽपि महत्' प्रतीत्ययं पोह्यादिशब्दं कृतसकेताः पूर्ववत् फम्यन्ते। यऽपि पृयक् समस्ता वा परचित् सकृदेय प्रत्यायनायं उपयुज्यन्ते, तेव- - रूपादिव्यतिरिक्तन्द्रव्यं । तस्यावयबिनम्नादृशस्यनि म्पादिव्यतिरिक्तम्य । उप- लब्धिलक्षणप्राप्तश्चावयवी पररिप्टो दागंन म्पागंन द्रव्यमिति वचनात् । तेनो- पलब्धिलक्षणप्राप्तत्वेनाभ्युपगतस्य स्पादिव्यतिरेकेणानपतम्भादिति वास्यायं । यथावान्तरेणाप्यवयविन परमाणव एव प्रत्यक्षम्य विषयम्नथा द्वितीये परिच्छेदे प्रतिपादयिप्यते । यदि स्पादय एव महता घट कम्यन्तहि बहुपु घट इत्येस्यचनमिति चंदाह। एकवचनमित्यादि। यथा बहुप्वेक शब्द एकशक्तिसूचनार्थम्तयंकवचनमपि । तेषा रूपादीनामेकस्मिन्नुदकाहरणकार्य या शक्तिस्तम्या सूचनायं। एककार्यकर्तृत्वेन तेप्वेकत्वमारोप्यकवचनमित्यर्थ 1 न पुनस्तेप्वेका गतिविद्यते । अनपेक्षिनबाह्या. र्थमकवचन सकेतपरतन्त्रम्वा । एतच्च "येषा वस्तुवशा वाच" (१।६६) इत्यादिना प्रतिपादित । सन्तानाभिधायिन शब्दानधिकृत्याह। तयेत्यादि । हेतुश्च फल च हेतुफले। तयोविशेष उपादानोपादेयभावेनकसन्तान नाश्रयत्व। तम्भूता प्राप्ता प्राप्तिवचनो भवति सकर्मक । माधन कृतेति द्वितीयातत्पुरुप । हेतुफल- Ta विशेपों' वा भूतो निप्पन्नो येषामिति बबीहि । आहितादेराकृतिगणत्वाद् भूतशब्दस्य परनिपात । किंचिदेक साधयन्तीति । यथाकुरनाडपत्रादय फलमेक । साध्यन्ते चैकेन । यथा त एवोपादानभूतेन बीजेन । तेप्यकुरादयो नंकक्षणात्मका सकृत्प्रतीत्यर्य । तेनककार्यत्वेनककारणत्वेन वा माम्येन सन्तानाभिधायिभि कृतसकेता सकतकाले। पश्चाद् व्यवहारफाले कय्यन्ते व्यवहारलाघवायं । अभेदेन प्रवन्धजिनासाया बीजाकुरादिभेदेनानेकशब्दप्रयोगस्य वैफल्यात्। आदिग्रहणेन मनुष्यादिशब्दग्रहण । तैरपि बालकुमारादिभेदभिन्नस्य प्रवन्धस्याभिधानात्। ननु ब्रीह्यादिशब्दा अपि समुदायशब्दा एव स्पादिसमुदायाभिधायित्वात् । सत्य । किन्तु हेतुफलविशेष फलप्रवन्धाभिधानादेवमुच्यते (1) तथा समुदाय- शब्दोनेकसमुदायापेक्षया जातिशब्दो भवत्येवमवस्याशब्दोपि (1) केवल विशि- प्टार्यविवक्षया कश्चिच्छब्द इत्युच्यत इत्यदोप । यथा च घटस्य स्पादय घट इति चकवचन येन निवन्धनेनोक्त । तथा श्रीहे स्पादयो ब्रीहिरिति नेकवचन द्रष्टव्यमत एवाह । पूर्ववद्वाच्यमिति । अवस्थाशब्दानधिकृत्याह। येपोत्यादि। येपि नीला- बीह्यादिशब्द ।

·४ सामान्यचिन्ता स्माधिोपवाचिन सादा सनिना मप्रनिघा इनि नदन्येभ्यो भवनमान्द न क्विन्ते। यकाकार्या तत्कायचोदनायां वन्दम्मात् तान्यानात् घनादेन शब्द फुलनमा। तपा कारणापेक्षा प्रशोऽपि एपेन । यथा सपलाया प्रत्यानि यहलायापचापत्यानि । नयो क्षेति। दिपरमाणद पृथगिनि नी पोकादय पच्यापेक्षा माता- पदाधिदिनि चादिक्षाने विदेशे पर योपनिने - . एपरमार याद करना चिया ।। 17 7 17 : दिदोपदाचिन नाना त्याने। से प्रतिपा ति। मा नीलपीतादयोभितारते न मानना आर। तदन्यन्यो भेदसामान्यांना नाम: नेपा सामान्य सदेपाना II परमापमपाकामा समता का ! मादिसरमा । TTAR PETA पोदनापा। मो }་ངག་ག སྶགཡཔ༌ ༼པས པས་ श्री रमण ए - . . - r -r .

·२७४ शब्द.. प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१४४) तथा तत्कार्यप्रतिषेधेनाचाक्षुष अनित्योऽनात्म इति च। तत्कारणप्रतिषेधेनास्वामिक. शून्य इति। एवमन्यदपि यथायोगम् । शून्य- Sib नित्यादिशब्दानां बुद्धी? ययाकथितं समीहिताकारं विकल्प्य तद्व्यवच्छेदेन व्यपदेश क्रियते। सर्वे हि शब्दार्या बुद्धिसमीहा निर्दिष्टविभक्तित्वात्। । प्रतिषेधमुखेनाह। तथेत्यादि। तस्य चाक्षुपस्य नीलादेर्यत् कार्यञ्चक्षुर्विज्ञा- नन्तस्य प्रतिषेधेनाचाक्षुप. शब्द । न समर्थञ्चक्षुर्विज्ञान प्रतीत्येवमचाक्षपगब्देन सामान्यनोच्यते। अनित्यशब्दोपि नित्यव्यवच्छेदेन व्यवस्था प्यमान । तत्कार्य- प्रतिषेधेनैव। तथा हि नित्य परैर्वस्त्वेवेष्टन्तच्चासाध्यसाधनभूत व्यवहारपय नाव- तरतीति साध्यसाधन चाङ्गीकर्तव्य। नित्यकार्यप्रतिपेधेनानित्य । आत्मशब्दोपि क्वचित् कार्ये स्वतन्त्रस्य ख्यापनाय कृत इत्यनात्मशब्दोजत्कार्यव्यवच्छेदेन स्यात् । एव कार्यप्रतिपेधेनाभिधाय कारणप्रतिपेधेनाह। तदित्यादि। तस्य सस्वा- मिकस्याशून्यस्य च यत्कारणन्तस्य प्रतिषेधेनाय शब्दादिको भावोस्वामिकः शून्य इति व्यवहारार्थ ख्याप्यत इति सम्बन्ध । तथा हि स्वतन्त्रेणात्मादिना योधिष्ठि- तस्स सस्वामिक पररिप्यते। एवमशून्योपि तथाभूतेनाधिष्ठात्राधिष्ठितत्वादेवा- घिष्ठिता चाधिष्ठातव्यस्वीकरणमन्यथाधिष्ठातृत्वायोगात्। तस्मात् सस्वामिका- दि शब्दा कारणद्वारप्रवृत्ता परेपा। न प्रतिक्षणविशरारुपु भावेषु सामग्रीमात्र- प्रतिवद्धेषु व्यवस्थितस्वभाव कश्चिदधिष्ठातास्ति यत्प्रतिवद्धास्सस्कारा प्रवर्तन्ते। ततोस्वामिका शून्याश्च यथोक्तकारणप्रतिषेधेन व्यवस्थाप्यन्त इति । एवमन्यद- पीति। दुखाशून्यानाथाप्रतिशरणादिकमपि। यथायोगमिति किंचित्कार्यप्रति पेधेन किंचित्कारणप्रतिपेभेनेत्यर्थ । दुखाशून्यादिकार्यप्रतिषेधेन सुखशून्यादीनाम- प्रातिकूल्यकार्यत्वेन व्यवस्थाप्यमानत्वात् । सर्वस्य च सस्कृतस्य विपरिणाममित्वेन प्रतिकूलत्वात् । अनाथाप्रतिशरणादि। कार्यप्रतिषेधेन स्वतन्त्रस्य नायादेरभावात् । तदेव कार्यकारणयोविधिप्रतिपेधमुखेन चतुष्टयी शब्दानाम्प्रवृत्तिराख्याता भवति । ननु चाशून्यनित्यादेर्व्यवच्छेद्यस्याभावात् कथ शून्यादिशब्देप्वन्यव्यवच्छेदाभि- धानमिति चेदाह। शून्येत्यादि। यथाकथितमिति यस्य यादृशी सिद्धान्ताश्रयण- कल्पना तया समीहितो रचितो शून्यनित्यादीना य प्राकारस्त विकल्प्य बुद्धावारोप्य 22a तद्वयवच्छेदेन परपरिकल्पिताऽशून्याद्याकारव्यवच्छेदेन शून्यादिव्य' पदेश क्रियते। कस्मादित्याह। बुद्धीत्यादि। बुद्धस्समीहा इममर्थमारोपयामीति सकल्प । तथा स(ब्ब ) साकर्य यस्य शब्दस्य स तथा तद्भावस्तस्मात् । सर्व- ग्रहणादेतदाह। यत्रापि वस्तुभूते ति। एतदुक्तम्भवति । न वस्तुस्वलक्षण शब्दै स्वस्पेण विधीयतेऽपनीयते वा (1) ·४ सामान्य चिन्ना प्रतिपक्षदोपो पक्षेपादिना दुमंतीना विस्पन्दितानीति ते (दोपोपदेपा) उपे- क्षणीया एव । प्रगपि। एकवृत्तेरनेकोऽपि योकश्रुतिमान् भवेत् ॥१४॥ न पोदलं तदन्यस्माद् भेदोऽदिशेषादेकाम्देन एपसार्या उच्चले । अनि त्येपावृत्या एकाब्देन अनेक पदार्थ उच्येन यो दिरोध म्यान्। तत्य उपलभ्यतेऽभिमतं अनुपलव्धैरभाव' ग्यात्, प्रनुपनन्धमाया का तदर्शनाया स्यपदेशप्रत्यभिगानादयो न भदेयनित। नेपर पिद पहिनागिन गदों ! दि निगरिपिटो पिलादियो मिले उभारन । दिनानाम्याशिनायो नीनाम घोहार पतीला चिरपन्दितान for ft. 7 मि चापागाजिनाः मदभादरे । र को:- नानाना। जाया- पर। नगरको भिाग | 27, वो ना पनि दतिमान। .. भरि - T -- - . पेपरगारमा • माटेवर से। 2- पोस्रो स्थान r .: -- Pr ·२८० प्रमाणपातिक सिटी11 (१।१४) 4629 सहितमपि तादृश मेत्यनुपकारकत्वात्। गयोगेन न तगंपोग तस्मादन्यस्मादुपकारात् पिशेषोल्पत मामथ्र्यम् । को यमुपकारोजन्य- स्वर पसिद्धरकार्यवात्, पर क्रियाया तत्राप्युपकाराभा- वाच्च। उभययाऽप्यक्रियस्याकिञ्चित्करत्येनानपकारफरवावेतच्योतिप्रायम् । स्थान। जनकभूताम् ? ताभ्यामित्यादि पर । ताभ्या कुण्याराभ्या सयोगम्य जननातयो सयोग इष्यते। द्वाभ्यामेव मयोगस्य जननमुभया ममनाय । परेणोल इत्य (व)मृश्य सिद्धान्त वा द्या ह । स इत्यादि । स सयोग एकत्र कुण्ठे बरे वा किन्न समर्वति जन्यते वा। एकेन कुण्डेन बदरेण वा पुन्छनश्याय भायो यदि ती कुण्डयदराच्या भावी सयोगजनने। आधारभावोपगमने या। प्रत्यो ममर्यम्वभावो तदा निमि- त्यन्योन्यमपेक्षत इति। पृथगण्यंन्तदुभय परस्परमहितमेव ममयंमिति चेदाह । तदित्यादि। यत्कुण्डबदरवस्तुपृथगसमयम् तत्परस्परसहितमपि तादृशमेवासमय- मेवाक्षणिकत्वादिति भाव । क्षणिकास्तु प्रत्येक पृयगममर्या पश्चात् सहकारि- कृतविशेपास्सहितास्समर्था इत्यविरुद्ध। ततश्च सयोग प्रत्यनुपकारकत्वात् । कुण्डबदरारयम्वस्तु। न सयोगेन तदात् । सहितस्येत्यादि पर । सहितस्य कुण्डस्य बदरस्य च तदन्योपकारात् । तस्मात् कुण्डाद् यो यो वदरात्मा तस्मात् कुण्डस्योपकारात्। तस्माद्वा वदराद् यदन्यत् 1041 कुण्डन्तस्माद् वदरस्योपकारात् । विशेषोत्पत्तेहेंतो कुण्डवदरयो सयोगस्य जननें। आधारभावोपगमने वा सामथ्यं न केवलयोरिति। कोयमित्या चार्य । बदराणा कुण्डादीना चाजन्यजनकभूतानां कोयमुप- कार (1) नैवास्ति । अजन्यजनकत्वमेव कथमिति चेदाह। स्वरूपेत्यादि । बदरस्वरूपस्यान्यत हेतोरेव सिद्धरकार्यत्वान्न वदराणा जन्यत्व नापि जनकत्व कुण्डस्येति भाव । न हि परो बदरादीना कुण्डादे सकाशात् स्वरूपोत्पत्तिम्वा- ञ्छति । स्वहेतोरेव तेपानिष्पत्ते । न कुण्डेन बदररूपमेव क्रियते किन्तु ततोन्य- दूपमित्यत आह। पररूपेत्यादि। तत्रेत्याधेये। न ह्यर्थान्तरे कृतेर्थान्तरमुपकृत स्यात्। उभयति स्वरूपपररूपक्रियाभ्या। अनन्तरोक्तेन विधिनानुपकारकस्य कुण्डादेर किञ्चित्करत्वात् । एतच्चोक्तप्राय । प्रायशब्दो वाहुल्यवचन । प्रायेणोक्तमुक्तप्राय। राज- दन्तादेराकृतिगणत्वात् प्रायशब्दस्य परनिपात । अय चार्थ "कार्यश्च तासा प्राप्तो- सौ जनन यदुपक्रिये" (१।१०८) त्यादि विस्तरेणोक्त । प्रायशब्द सदृशार्थमन्ये प्राहु । उक्तेन सदृशमुक्तप्राय । प्रागुक्तेनाश्रयकृतेन सामान्यस्य स्वरूपोपकारेणेद ·४ सामान्य चिन्ता २८१ तस्मात् सर्व एव वस्तुसम्बन्धा जनकल्यैव उपकार विशेषबलात् कार्य- कारणभावात् प्रविभागेन व्यवस्थाप्यन्ते। कुण्डादिकृतमाधेयस्योपकारकरणन्तुल्यमित्यर्थ । सर्व एवेत्यादिनोपसहार । सर्व एव वस्तुसम्बन्धा कार्यकारणभावाढेतोळवस्थाप्यन्त इति सम्बन्ध । विभागस्तेपा न स्यादिति चेदाह । जनकस्यैवेत्यादि । यहा कार्यकारणभावात् सकाशात् प्रविभागेन भेदेन व्यवस्थाप्यन्ते। कथम्भेद इत्याह । जनकस्यैवेत्यादि। कारणकृत कार्यन्य य उपकारविरोषस्तस्य बलादित्यर्थ । तथा हि प्रविसर्पणधर्म णो बदरादे स्वोपा- दानदेगोत्पादनलक्षणेनोपयोगेनाधाराधेयभाव । प्रदीपकृतेन च विनानजननममर्य- स्वरूपोत्पादेन घटप्रदीपादीना व्यङग्यव्यञ्जकलक्षण सम्बन्ध इत्येवमन्चम्मिन्नपि मम्बन्धे यथायोग वाच । नन् सर्व एव वस्तुसम्बन्धा इत्यादिना न सयोगलक्षणस्य सम्बन्धस्य कार्य- कारणभावेन्तर्भाव समानकालभाविनोरेवात्य सत्त्वात्। अचाक्षणिकपक्षे नयो. गोत्पत्तिर्न युज्यते (1) क्षणिके तहि भविष्यति नयक्तासयुक्तावस्थयोदन कुष्ट- बदरयोर्न स्वस्पभेद प्रतीयते। तेनाक्षणिकेपि नयोगोस्त्येव प्रतीते । यदाहो द्योतक र । "यदि सयोगो न नार्यान्तरम्भवेत्तदा क्षेत्रबीजोदवादयो निविशिष्टत्वात् नर्वदेवाकुरादिकार्य कुर्य नंचव। तस्मात् सर्वदा कार्यानारम्भात् क्षेत्रादीन्य कुरोत्पत्तो कारणान्तरसापेक्षाणि । यथा मृत्तिण्डादिनामची पटादि- करणे नुरातादिनापेक्षा। यो मा क्षेत्रादिनिरपेक्ष स सयोग इति निद। कि चानौ मयोगो द्रव्ययोदिशेपणभावेन प्रतीयमानत्वात्ततोान्तरलेन प्रत्यक्षसिद्ध एव । तथाहि कश्चित् केनचित् मयस्ते द्रव्ये बारेत्यक्नो पचोरेव द्रव्यपो भयोग- मुपलभते ते एकाहरति । न द्रव्यमान । वि च दुरतरत्तिन पुन सान्नरेपि वने 10 निरन्तररपावसायिनी नेय बुद्धिरदयमानादयति मिथ्याद्धिर्मयपदार्यानुभव- मन्तरेण न क्पचिपापते। न हननुभनगोदर्शनत्व दिये गौरिति विभमो भपति तस्मादवश्व नमोगो मन्योन्यपालय । तथा न नेत्र दृष्टीचनेन प्रतिपेपदास्येन न पर प्रतिनिध्यते तम्पान्या देदो नत्वात् । तम्माचं प्रय कुठल्नयोग प्रतिनिध्यते । नपा र लुपीचने गरि दिधिवारपेन न संयु ल्पोल्पतरपिधानन्को लिया। पानिपात् पो विधान। ना- दस्पद योग नि।' पते। (३) पचा न लिखायान Navratrika ·इन्द्रियस्प सस्कागढ़। घोवि--- अञ्जनादेरिव व्यक्त: संस्कारो नन्द्रिगस्ग न ॥१०॥ प्रतिपत्तेरभिन्नत्वात् तलावामागकालयो.। प्रजनादिभि मस्टतमिन्द्रिय प्रतिपती, फनितिशयमामापनि स्पप्टास्पष्टमियोपणात, तपफारिणापा मग यानेया हीन्द्रियस्य तस्कार' चित् तद्भायामामामो प्रतितापियोपान् । विषयसंस्कारो हि इन्द्रियानिशेपेऽनि तदिशेगाथानानुपकारी स्यात् न व्यजिका मामान्यस्य। येन तया जन्य म्यात् मामान्य । फिर्ता तद्प्राहिण इति सामान्यग्राहिण सस्काराद् व्यजति प्रकृत। योपोत्याद्या पायं । अन्जनादेरिवेति वैवम्यदृष्टान्त । अन्जानादे मागाद् ययेन्द्रियसस्कारो युनतो नैव व्यस्ते महाशात् । पम्मात् प्रतिपनेनिम्य व्यन्ज- कत्वेनाभिमताया व्यक्ने वाभारकातयो मप्तमीद्विवननर्मतन्। सस्कृतमित्यादिना व्याचप्टे। अनादिभि मन्तमिन्द्रिय कविदतिशय- मात्मभूतमासादयति। प्रतिपत्तौ प्रतिपत्तिनिमित्त। विशिष्टनानोत्पादनायेति यावत् । निमित्तात् कर्ममयोग इत्यनेना। मप्तमी। कुत एतदिति चेदाह । . स्पप्टेत्यादि। प्रतिपसे रिति विभक्तिविपरिणामेन सम्बन्ध । तथा हि तिमिराद्युप- 107b हतमिन्द्रियमस्पष्ट विज्ञानजनयति । तदेवाञ्जनादिमस्कृत स्पष्टतोऽवसीयते (1) सस्कृतमिन्द्रिय प्रतिपत्त्यर्थमतिशयमामादयतीति। अथाञ्जनादे सकाशान्न प्रतिपत्तिभेदम्नदा। तदकारिणश्च प्रतिपत्तिभेदा- कारिणश्चाजनादेरतत्स'स्कार (क)त्वादिन्द्रियासस्कारकत्वात् । सकाशादिन्द्रियस्प सस्कारो नैव व्यपते सकाशात् (1) किडारण (1) तद्भावाभाय- कालयोरित्यादि। तथा हि व्यजिकाया गोव्यक्तेरभावकाले यादृश चक्षुर्विज्ञान वृक्षादावुत्पन्नन्तस्या गोव्यक्ते (अ) भावेपि वृक्षादौ तादृशमेव। यदि तद- भावकाले पूर्वमस्पष्ट विज्ञान वृक्षादिपत्पन्न पश्चाद् गोव्यक्तिकृत इन्द्रियसस्कारो यथाजनादे गम्येत। विपयसस्कारपि सति विपयान्तरे नव प्रतिपत्तिभेदोऽस्त्यत सोपि न युक्त इति चेदाह। विषयेत्यादि। विषयस्य गन्धादेर्य केनचित् सस्कारस्स इन्द्रियाविशे- षेपि। यदि नामान्यत्र विषयान्तरे इन्द्रियस्य प्रतिपत्ति प्रति विशेपो नास्ति । तपापि तद्विवेषाधानन्तस्य सस्कृतविपयग्राहकस्य ज्ञानस्य विशेषाधानादुपकारी स्यात् । - ·४ सामान्य चिन्ता २६१ तेन्द्रियसस्कारा। पागदृश्ये दर्शनशक्त्याधानात् उपकारकमिति चेत् प्रतीन्द्रियदर्शनादेव फय पतिपत्तन भेदक ? एकस्मिन् पतिनियमे ऽपि सामान्यान्तरस्य दर्शको न स्यात् व्यक्त्या च सत्मारात् । तदर्शने तद्व्यग्ये सामान्याना कदाप्यनिश्चयोऽन्यो वा स्यात् । पविभागापास्तत्यास्तेषु विशेषाभावात् व्यक्तेरिन्द्रियसत्कारो न घटते इति नेन्द्रियसस्कार उपकारी स्यादिति सम्बन्ध । एतदुपतम्भवति। विषया हि विनियताले स्वाकारस्यैव विज्ञानन्य साधन नाकारान्तरयुक्तस्य (३)ततो विपयसस्कार प्रतिनियतत्वात् स्वविषयामेव विशिष्टा प्रतिपत्तिजनयल विरुध्यते । इन्द्रिय तु स्वराधे विषयभेदे तुल्य साधनमतस्त- त्सस्कार सर्वस्मिस्तद्ग्राह्ये प्रतिपत्तेर्भेदन प्राप्नोतीति । नेन्द्रियस्य भक्तिभेद- स्तदिन्द्रियग्राह्ये सर्वस्मिन् दृश्ये पये स्पप्टाकारजानजननाय सस्कारमाधत्ते। लिन्तहि व्यनत्युत्तत्ते प्रागट्ये सामान्ये इन्द्रियस्य दर्शनशनत्याधानात् पारणाद् व्यक्तिभेद उपकारक इति चेत् । प्रतोन्द्रियदर्शनादेव न स्पष्टमिन्द्रियस्प मस्तारो गम्यते। शक्तिसविधानात् पूर्वमसमर्थम्पश्चात्तत्सविधाने सममिति स पश्ति- भेदोतीन्द्रिय सामान्यापमपन्दर्शयन् काय पतिपत सत्र नभेदको भेदा एदेवर्ष । एतदातम्भवति । दृश्येपि तापदस्पष्टे स्पष्टामारदर्शनात्याधानाद् अज- नादित इन्द्रियसस्कार सर्व तदिन्द्रियाहो विपचे प्रतिपत्तेदगे दृष्ट (1) कि पुनर्योतीन्द्रियस्यास्प दर्शरस्तथा नान्यन्माप्यतीन्द्रियस्य परमानादेड स्पादिति भाव । सामान्यस्यैव दर्शनापेन्द्रियरूप मत्तारमाधत्ते व्यक्तिभेद ततो नास्त्पतिपसज इति चेदार। एपोल्लादि। एास्मिन् सामान्ये द्रप्टम्ये इन्द्रिय- नस्तारस्य पतिपिमस्तस्मिन्युपगमगाने तम्मिान व्यग्निभेदे मादरेवादिने, समवेत पत्तामात्यान्दर सत्ताद्रदत्वादि। दांव दन्द्रियमारो न स्पास्। प्यते न। गत्मसमवेताना समानान्मानान्दार- समारोहस्पेवेति चेदार । माया देवादि । इ' इति ना निमाले- ताना मामान्याने। त्यसेव त्या साल पहम् । इपान टगद् प्रजमादाने द्रापत्तन-पोतिमिरोगा-!ि पनि- पस्तत्व नाप गालि नरभेन । एनिदपको ले काम सम्बन्ध । एमालो न्यायोनियन्मान निभिनय पत्र 10 1 Bim-po-In-z: = स्म।

·२१८ प्रमाणवात्तिकम्ववृत्तिटीका (१११५३) तेऽपि सकेतवत् सन्तानवासनयोपस्कृतत्वाद् सर्वेषामना दर्शनेषु अनपेक्ष्य तद्भेद तथाध्यवसायात् अतथाभूतकल्पितव्यवच्छेदेन उपादानवलप्रभवा विकल्पा- रोपिता हि विकल्पविज्ञानप्रतिभासिन्यर्थे वर्तन्ते । नहि तेषु अतथाभूतेषु सामान्यस्य भेदोऽभेदो वा कश्चित् । तथाभूतविकल्पा- न्तरेण भेदोऽपि प्रतिपत्तृणामध्यवसायवशात् स्यात् । तदध्यवसायादेव चेत् सामान्य वासना प्रकृति साक्षादिति द्वयमुपन्यस्त । यद्यन्यापोह एव शब्दवाच्य कथन्तहीं- दानीमित्यादि। प्रधानेश्वरादिकार्यशब्दा इति प्रधान कार्य मी श्व र कार्यञ्जग- दिति । आदिशब्दाच्छ ब्द ब्रह्मपरिणाम इत्यादिशब्दाना परिग्रह । भावेष्वाध्यात्मिकबाह्येषु। अतद्भुतोऽप्रधानादिकार्यात्मको भेदो येपान्ते तथोक्ता । यद्यप्यप्रधानकार्यात्तेपा भेद स्यात् तदा भवेत् प्रधानादिकार्यात्मको भेद (1) स एव च सर्वेपामभेद । तेनाभेदेनानिमित्तेन सर्वत्र वर्तन्ते । स त्र नास्ति भावानामन्यापोहवादिनो मतेनाप्रधानादिकार्यात्मकत्वात्। ततश्च कथ- मेवभूतेष्वभेदेन वर्तन्ते। नैवेत्यभिप्राय । ततश्चाव्यापिन्यपोहव्यवस्थेति भाव । तेपीत्यादिना परिहरति । तेपि प्रधानादिकार्यशब्दा विकल्पविज्ञानप्रतिभा- सिन्यर्थे प्रवर्तन्ते इति सम्बन्ध । कथमित्याह (1) सकेतेत्यादि । वस्तुन्यतथा- भूते। इच्छावशाद् य सकेत प्रधानकार्य जगदिति। तेनाहिता या वासनाशक्ति- I Ion स्तयोत्तरोत्तरक्षणविपरिणामेनोपस्कृतत्वाद् विज्ञानसन्तते सर्वेपा बाह्याध्यत्मिका- नामर्थाना दर्शनेष्वनुभवेषु सत्स्वप्यनपेक्ष्य तद्भेदमप्रधानकार्याद् भेदम्वस्तुगत । यदि नामार्थानामप्रधानकार्याणामेव दर्शनम्वस्तुधर्मेण तथापि वस्तुस्वभाव- मनपेक्ष्येत्यर्थ (1) तथाध्यवसायाद् यथामकेतमप्रधानकार्यानपि भावान् प्रधान- कार्यत्वेनाध्यवसानात् । अतथाभूतकल्पितप्रधानकार्यत्वेन कल्पितं चैतन्य सा स्ये न तस्य व्यवच्छेदेन प्रधानकार्याभावा इति यद् विकल्पविज्ञानन्तत्प्रतिभासिन्यर्थे । स एव विजातीयव्यवच्छेदेनान्यापोह इति भाव । कि भूतास्ते शन्दा इत्याह । उपादानेत्यादि। विकल्पहेतोर्वासनाया दाढर्यमुपादानबलन्तस्मात् प्रभव उत्पादो यस्य विकल्पस्य तस्मात् समुत्थिता एतदुक्तम्भवति । यदि नाम वस्तुनि तथाभूतभेदाभाश्वस्तथापि विकल्पा- रोपित एवान्यापोह शब्दाना प्रवृत्तेरगन्ततो नास्याव्यापितादोप इति। प्रधा- नादिकार्यशब्दानामभेदेन प्रवृत्तौ तेषु भावेपु सामान्यमेव वस्तुभूत किन्नेष्यत इति चेदाह । न हीत्यादि । तेषु प्रधानकार्यत्वेनाध्यारोपितेषु । अतथाभुतेष प्रधानकार्येषु व्यक्त्यभावात् सामान्यस्याभाव इति भाव ।

·४ सामान्यचिन्ता २९६ फिन्नेति चेत्, तेनाप्यवश्य तत्र भेदो नान्तरीयकतयेष्टव्य , स एव सामान्यकार्ये पर्याप्त इत्येव निप्प्रयोजना सामान्यकल्पना । यदि सत्स्वसत्य भावेषु नेयमर्थती सामान्यबद्धि विप्लवात् । नास्या विषयनिरू- 4661 अन्यापोहवादिनस्तु न दोष इत्याह । तथेत्यादि । प्रधानादिकार्यत्वकल्प- नयेत्यर्थ । तदन्यस्याप्रधानादिकार्यस्य भेदो व्यवच्छेद पधानादिकार्यत्वेनारोपि- तानाम्भावाना प्रतिपत्तृणामध्यवसायवशात् स्यात । तदध्यवसायवशादेव पतिपपचध्यवसायवशादेव शावलेयादिप्वनुवृत्तिप्रत्यय- निमित्त सामान्य किन्नेति चेत् । नेतदस्ति। यस्मात् तेन सामान्यवादिना सामान्य कल्पयताप्यवश्य तत्र शावलेयादिषु विजातीयाद् नेदो नान्तरीयकतयेष्टव्योन्यथा गोत्वादेरसिद्धि स्यात् । स एव भेद सामान्यकार्येऽभिन्नशब्दप्रवृत्त्यादिलक्षणे पर्याप्त शक्त । इत्येव निष्प्र- योजना सामान्यकल्पना । एतदुक्तम्भवति । यथा प्रधानकार्यप्वपि भावेषु सामान्यमन्तरेण प्रधानादि- कार्यशब्दास्तद्रुतयाचकाकारा प्रवर्तन्ते। तथा गवादिषु गवादिशब्दास्तद्- बुद्धयश्चकानारा किन्नेष्यन्ते कि सामान्येन पारमाधिकेन कल्पितेन । दृष्टा च पररपि सामान्यमन्तरेण बहुप सामान्येवभिन्नाभिधानप्रत्ययवृत्ति । तदुक्तम्भ ट्टो द्यो त क रा भ्या 'तस्मादेकस्य भिन्नेषु या वृत्तिस्तन्निबन्धन । सामान्याद सत्तादादेवधीकरणेन वेति।' इलोक दा. प्राकृ०२४ तेनापमर्थ (1) पपा प्रत्येक मनेकार्थसमवायित्वेन सत्त्वद्रव्बत्वादी सामान्य- शब्दस्तबुद्धिश्च सामान्यमन्तरेण प्रवत्तते (1) न नानेकार्थनमवायित्व मामान्य यदेव सत्त्वे तदेव द्रव्यत्वादावस्ति। निसामान्यानि सामान्यानीति वचनान् । न चोपनारात्तयो (शन्दनानयो ) वृत्तिरन्सद्वतिराह्यत्वात्। तस्माद् यथा नामान्य विना तयो सत्तादो वृत्तिन्नथा गावल्यादिषु सामान्यमन्तरेण (1) IIob यथा शादल्योगोव्यावृत्तस्तथा बाहुल्योगोयावृत्तम्तया वडोगोधावृत्त इत्य भिवाभिधानप्रत्ययवृत्ति किन्नेप्पत इत्पर्य । म्पादेतत् (1) सर्वन सामान्यबुदिनिविपचेप्टव येवर नामान्यमन्तरेण क्वचि- दविसम्वादो न स्पादित्यत गह। पदोत्यादि। यदिशब्दोन्युपगमदोतनाम् ।। यद्यस्मात्सर्वा निविषयत्वमभ्युपगम्यते। सस्विति विद्यमान भावेष्वगोव्या- तेषु। असत्त्विति परमार्थत प्रधाने व रा दिनार्यतया विद्यमानेषु भावेषु । नेय- ·量 ·४ सामान्यत्तिन्ना ३०५ सर्वत्र सर्वदा सर्वाकारेण स्थितात्मनेति चेत्, तत्स्वभावदर्शनाश्रयप्रत्यय II । ननु यर्थकत्यागेनापरा वृत्तिरेवमपरापरावयवैर्बहुषु च वृत्तिर्दृष्टत्वादिति द्विविधाभ्युपगम्यते। तथा सामान्य यदा येनैव रूपेणैकन वृत्तन्तदैव तेनैव रुपेणान्यत्र वर्तते दृष्टत्वादिति सापि तृतीया वृत्ति' किनाभ्युपगम्यते। तदुक्तम्भ ट्रेन ॥ "न हि वैविध्यमेवेति वृत्तेरस्ति नियामक । त्रिविधापि हि दृष्टत्वात् सम्भवेद् द्विविधा यथे"ति ।' उद्योतक रोप्याह। 'न गोत्वमवयवी न च समदायस्तस्मान्न तत्र कृत्स्नक- देशशब्दौस्त । न चेत् ततो शब्दो स्त तस्माद् गोत्व कि कृत्स्नम्वर्तते उतैकदेशे- नेति न युक्त प्रश्न । कन्तर्हि गोत्व गोषु वर्तते। आश्रयायिभावेन । क पुनराश्रयायिभाव (1) समवाय । तन वृत्तिमद् गोत्व । वत्ति समवाय इह प्रत्ययहेतुत्वात्तेन सर्वत्र पूर्वद्रव्य उत्पित्सुद्रव्ये च समवाय एव वृत्तिरत कथमुच्यते (1) स्थितास्थितात्मनोरेकत्र विरोधादयुक्तमेतदि"ति ।' एतदेवाह । सर्वनेत्यादि। सर्वत्र पूर्वव्यक्तावुत्पित्सुद्रव्ये च । सर्वदेवोत्यत्तु- द्रव्योलादेपि यदा वर्तते तदापि द्रव्यन्न जहाति। तेन स्थितास्थितात्मनो कत्र विरोधो स्थितात्मनोऽभावादिति। तदयुक्त । न ह्येकसमवेतत्वमेवान्यव्यक्तिसम- वेतत्वमन्यस्यास्तत्र प्रतिभासनप्रसङ्गात् (1) तस्मादेकसमवेतत्वान्यसमवेतत्वयो परस्पर भेद एव। तच्चाभिन्न सामान्यादेकसमवेतत्वादननुगमवदन्यत्र सामान्यस्या- घननुगमप्रसङ्ग । यद्वैकव्यक्तिकालादिसम्बन्धेन ज्ञानजननशक्तिर्यासामन्यस्य। न साऽन्यव्यक्त्यादिसम्बन्धत्वेन। तेनैकस्या व्यक्ती सामान्यस्य ज्ञानजननशक्तिर- न्यस्या ज्ञानजननशक्तिविरोधिनी। शक्तिश्च दाक्तिमतोऽभिन्ना। शक्तिलक्षण- त्वाच्च वस्तुन । तेन यद्वस्त्वेकन्तदेकवृत्त्येवेति व्याप्निसिद्धि । वन्तु चैक सामान्य यदि कधमन्यत्रापि वत्तत। तथाभूत स्य प्रतिभासादिति चेत् (1) न। प्रतिभानो ह्यप्रतिभासस्य वाधको नावस्तुनस्तस्यापि प्रतिभासनात्। अस्य तु वस्तुप्रतिभामो बाधको न चानुगत वस्त्वस्तीत्यक्त । अत एव न पतिज्ञापा प्रत्यक्षबाधा। सामान्य- ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाभासा (२)च्च । नन् यावदत्याप्रामाण्य न तावदनमानन्य प्रवृत्तिर्यावन्न नानुमानन्य प्रवृत्ति- स्तावनात्य प्रत्यक्षाभासतेत्यन्योन्याश्रयत्व स्वादिति चेत् (1) न । यतोनुमान प्रति- भासमानत्य वस्तुत्वसन्देहमानपद प्रवर्तते। नाप्यस्पाप्रागप्पनिमिनमनमान-प्र- 1 Slokaririka * Vrāvarārtika* ·मागपानिपत्तिटीका (१११५५) - 77 7TT TH' तग न ति गायप्यश्व इति प्रत्यय स्यात् । गशे घ, नभातपनिषत्त्या च तथा निश्चयान, तरकस्या- rrr TETरदेश यापनाचीयते । -: "17 ful निनग्यानमित्यपि नाभिमत । पनपत्र वनमानम् नताऽन्यम्थानजन्मनि ॥१५५।। - IF Tमिनम (1) अन मामान्यज्ञानम्य बागान्लम्मा- .."?'पनि । वनौ तु तम्गिताम्गितात्मनोविराव r": AIIT गपमा । तत मावेत्यादि। गामान्य- 'यो प्रसपग्य ग गर्यत्र भिनजानीयेगि द्रव्ये मकार .. म य न्यादि। डारणम (1) न्यार। अश्वे . . . : "Frfr' | गमावाद व्याकरणम्यागि' बटनीति' । +ART -1. गमाग | पटनादातपादन द्विपदा बीहि । 1:- "गादकावनिपन्या न নখ নিন - - ...... दगावतान्या मिनि प्रतीनि (I) ft. ما معنا للسر ا طنا طلت السلط سمند سمت معلوم للاعلال عطلتطلعا ( ب ) بلایا۔ مرمت می ماند! علل للار { الله- Eiditkari شمش و گردن | نام شهر مشهد را نداده در بردمیل رستم را - I arta ----- تم مستمر معه می . 2-201... , ·मामान्य चिन्ता स्वस्मादचलत' न्धानावृत्तिरित्यतियुक्तिमत् । यत्रासौ वर्तते भावस्तेन सवध्यतेऽपि च ॥१५॥ तद्देशिनञ्च व्याप्नोति किमप्येतन्माइतम् । इति मग्रहलोझौ। । सर्वगतनामात्यवादी तस्मादि-- व्यक्तौ पैकत्र सा तथाऽभेदात सर्वत्रगा यदि ॥१५७।। जातिश्येत सर्वत्र, न जाते पदातिभिवादिन्तित मानत । मात पिपर परकारा नित्य वा स्येत, सदाचिद पहला वा स्वभाषस्य कुत्तदिचयनत्पादात् । . तत्रत राबादचाना, -- 7 दित्यपहानि ( १५६) पूर्वव्यक्तिवादविचार दापि नामा चालो . पादि। पानी पनाताभादी भाग तने। साने ग्यानिमितत्वाभ्यपगमात् । 77 दा मान पात्तात् मादिग्भाव पापोतीकि, 7 मिति गरेगोपागनि। रिपोस 7 11 माननारिमा पनगात (६५) सर्वगालगनी fire, परे: --.-"- मामान्य नादित - ni nि RIF F པས༌ ༣ བྷ་| . སཱཝཾ བས་ :-7771 मानो - शनि-- --- - - परोप- ·३०६ प्रमाणवात्तिाम्बवृत्तिटी (१।१५५) सर्वत्र सर्वाकार स्यात् । तथा च मति गव्यप्यश्व इति प्रत्यय म्यात् । अदने स्थितात्मनोथ्यसम्बन्धात्, तत्स्वभावप्रतिपत्त्या न तथा निश्चयाद, तन्यकम्या. कारान्तराभावात् । तस्माद अनवयव अनेकदेशे यगपत्ताधीयते। पूर्वमाधार हित्वाऽपि भिन्नदेशस्थानमित्यपि नाभिमत । अन्यत्र वर्तमानस्य तताऽन्यस्थानजन्मनि ॥१५५।। वर्त्ततेपि तु स्वसाध्यप्रतिबद्धलिगनिमित्तम् (1) अत सामान्यज्ञानम्य बाथपन्नम्मा- नास्ति परमार्थत एकम्वस्त्वेकदाऽनेकवृत्ति । वृत्ती तु तत्म्यिताम्थितात्मनोविरोध एव । आचार्य स्त्वभ्युपगम्यापि दोपमाह। तत्स्वभावत्यादि।। सामान्च. स्वभावस्य दर्शनमाश्रयो यस्य प्रत्ययस्य म सर्वत्र भिन्नजातीयेपि द्रव्ये मकार स्यात्। तथा च सति गामप्यश्व इत्यादि। किडारणम् (1) इत्याह । अश्वे II3a. स्थित आत्मा यस्य द्रव्यत्वस्येति विग्रह । गमकत्वाद् व्यधिकरणम्यापि बहुव्रीहि । अश्वे स्थित इति वा साधन कृतेति ममास । पश्चादात्मशब्देन द्विपदो बहुबीहि । तत्स्वभावप्रतिपत्त्या चाश्वस्थितस्वभावद्रव्यत्वप्रतिपत्त्या च तथा निश्चयाद् गौव्यमिति निश्चयात् । स्यादेतत् (1) नाश्वसमवेतद्रव्यत्वप्रतिपत्त्या द्रव्यमिति प्रतीति (1) कि- न्तर्हि (1) द्रव्यत्वमात्रप्रतिपत्त्येत्यत आह । तस्य चेत्यादि । तस्य चाश्वे द्रव्यत्वत्यै- करस्यादृष्टस्याप्रतिपन्नस्याश्वसमवेतत्वव्यतिरेकेणाकारान्तरस्याश्वास (स) मवेतत्व- लक्षणस्याभावात् । तस्मादश्वसमवेतेनैव द्रव्यत्वेन विशिष्टा गा द्रव्यमिति प्रतिपद्य- मानोश्व इति प्रतीयात् । यस्य त्वश्वव्यतिरिक्तमेव द्रव्यत्वसामान्यन्तेन च विशि- ष्टमसौ गा प्रतिपद्यमानो नियमेनाश्व इति प्रतीयात् । तस्मावित्युपसहार । अनवय व सामान्यमनेकदेशेऽनेको देशोऽस्येति तस्मिन् घटादौ युगपन्नाधीयते। नाधेयता प्रतिपद्यते। इयता च न चाशवदित्येतद् व्याख्यात। जहाति पूर्वन्नाधारमित्येतत् पूर्वेत्यादिना व्याचष्टे । स नेति पूर्वाधारत्याग सामान्यस्य नाभिमत । (१५४-५५) अन्यत्रेति पूर्वव्यक्तौ वर्तमानस्य सामान्यस्य स्वस्मात् पूर्वाधारदेशाद् अचल- तस्तत पूर्वाधार देशादन्यत्र स्थाने जन्म यस्य द्रव्यस्य तम्मिन् वृत्तिरित्यतियुक्ति- १ Pinin1 2 2 .

·४ सामान्य चिन्ता । स्वस्मादचलत. स्थानावृत्तिरित्यतियुक्तिमत् । यत्रासौ वर्तते भावस्तेन सबध्यतेऽपि च ॥१५६॥ तद्देशिनञ्च व्याप्नोति किमप्येतन्माद्भुतम् । इति सरहरलोको। व सर्वनगतसामान्यवादी तस्यादि- व्यक्तौ वैकत्र साक्तयाऽभेदात् सर्वत्रगा यदि ॥१५७॥ जातिश्येत सर्वत्र, न जाते कदाचिदभिव्यक्तिरिति निरिखमेतत्। तस्मात् अनपेक्षितपरो- पस्कारा नित्य वा श्येत, कदाचिद् पकृता वा, तत्स्वभावावस्थानात, पन्य- 'वभावस्य क्तश्चिदप्यनुत्पादात् । मदित्युपह्मति (१५६) पूर्वव्यक्तिदेशादविचलदपि सामान्यन्ततोन्यदेगन्द्रव्य व्याप्नोतीति चेदाह । नेत्यादि । यत्र देशेऽनो पश्चात्कालभावी भावो वर्तते। तेन देशेन सामान्य न सम्बध्यते स्वपग्लिनर्वगतत्वाभ्यपगमात्। यत्र देशे सामान्य न वत्तते तद्देशिन च पश्चात् काल भाविनम्भाव व्याप्नोतीनि न्यायातिकान्नत्वात् किमप्यतन्महाद्भन- मिति प्राारान्तरेणोपहाति। न हि यो या देगे न वर्तते स तद्देश व्याप्नोतीति न्यायानुसारिणा शक्यमवसातु (१५७) सर्वगतत्वल्पनामपि निराचिनीपन्नाह । यस्येत्यादि । तस्यापि सर्वात- साम्गन्यवादिन सर्वत्रगा यदि जातिलकत्र भावलेयादौ या तस्याव्यक्तिभि- व्यक्तिस्तण्या करणभ्तया। मा जातिस्नर्वत्र व्यक्तिग्न्यपि देशे। विजातीय- व्यस्लिभेदे न व्यक्तव पकाशितैवाभेदादेपात्वात् सर्वत्र व्यनिान्येपि देो दयेन । एतदुक्तम्भवति । यद्यपि व्यक्तिग्न्ये प्रदेशे विजानीयव्यक्तो च बन्धक्नच- जिवाया अभावम्नधापि म्वव्यक्त्पभिव्यक्तनव स्पेण तनावस्थानाज्जातरूपरम्भ स्थान्नो नेत् स्वभावनानात्व प्राप्नोतीत्येकम्पा चपन इनि भाव । न जातेनित्याया अनाधेयातिशयत्वेन कदाचिदभिव्यक्तिरिति निषि ,मेतत्। वृत्तिराधेयता व्यनि- रिति तस्मिन्न यज्चत (१९४६) इत्यनान्तरे। पत एदन्तस्मान् ना जानिनित्य- मनपेक्षितपरोपकानाधेयानिगया। एवम्भूना यदि स्वभावन न्वदिनानजनन- योग। तदा नित्यन्दृश्येत व्यग्ने प्राक् पदनाच्च । ञ्य न योग्या ना कदाचिद् । दश्येत । कि कारण (1) तस्मिन विज्ञानग्ननयोग्यत्वभावेनझिपरीने चावस्थानात। सर्ववाल्मेकस्पत्वादित्यर्थ । असमर्धा व्यक्त्वननिधाने नत्नविधाने नु ममा नवनि।

·३०८ प्रमाणवात्तिकस्ववृनिटीका (१११५८) अभ्युपगम्यापि व्यापिन्यापि एकत्र व्यक्ता भेदाभावात् व्यक्तव मवंग्रेति व्यक्तिशन्येप्वपि देशेषु न दृश्येत । न च सा जात्यक्षिणी। व्यञ्जकाप्रतिपत्तौ हि न व्यंग्ये संप्रतीयते ॥१५८|| विपर्ययः पुनः कस्मादिष्टः सामान्यतद्वतोः। यो हि स्वाश्रयेन्द्रियसयोगापेक्ष मामान्य प्राश्रयशून्येषु प्रदेशेषु न श्यत ति प्रतिबक्ति, तस्यापि स्वाश्रयेन्द्रियसयोग उपकारक इति ततन्तद्दशी ययाम्यिता ततो न नित्यन्दर्शनमदर्शनम्वा जातेरित्यत आह । स्वभावे त्यादि । नित्यत्वेनाना- धेयातिशयत्वादिति भाव.।। (१५७-५८) यदि जाते स्ति व्यक्ति स्तत्कि व्यक्त्यवकत्र मा व्यक्तत्याधुच्यन इत्यन आह । अभ्युपगम्यापीत्यादि। व्यापिन्यपि जाति । एकत्राथये व्यक्ता भेदाभावा- देकत्वाज्जातेय॑क्तैव प्रकाशितव सर्वत्र व्यक्तिशून्ये देशे। विजातीये च व्यक्तिभेदै। व्यक्तिशून्यप्वपीत्यपि शब्दाद् विजातीयेपि व्यक्तिभेदे। अपि च न च सा जाति- व्यक्त्यपेक्षिणी। व्यञ्जिका व्यक्ति पक्ष्येत। व्यक्त तिव्यञ्जकत्वा भावा- दिति भाव । यदि हि व्यजिका व्यक्तिमपेक्षेत। तदा व्यञ्जकाप्रतिपत्तो न व्यङ्ग्यस्य प्रतीति स्यान्न हि प्रदीपाद्यप्रतीतो घटादे प्रतीतिर्भवति। तथेहापि व्यक्त्यप्रतीतो न जातिप्रतीति स्यात् । सामान्यतद्वतोस्तु व्यङग्यव्यञ्जकयोविप- येय पुन. फस्मादिष्ट । तथा हि नागृहीतविशेपणाविशेष्ये बुद्धिवर्तत इति निय- मात् । प्रागेव सामान्यग्रहणमिप्टन्तद्वारेण तु व्यते । ततो व्यझिकाया व्यक्तेग्रहणमन्तरेणापि व्यङग्याभिमतस्य सामान्यस्य प्रतिपत्तिरिप्टेति विपर्यय । यो होत्यादिना व्याचप्टे। स्वाश्रयो यत्र समवेत सामान्य। सामान्यग्राहक- मिन्द्रिय च तयोस्सयोगस्तदपेक्षा प्रतीतिर्यस्य सामान्यस्य तत्तथोक्त। आश्रयशून्या प्रदेशा विजातीय व्यक्त्यध्यासिता व्यक्तिगून्याश्च । तेषु न दृश्यते । यथोक्त- सयोगाभावात् । तस्याप्येव वादिन । क्वचिद् व्यक्तिदर्शने सत्यस्त्येवाश्रयेन्द्रिय- सयोगो जाते सर्वत्र स्थिताया उपकारक इति । तत आश्रयेन्द्रियसयोगाद्धेतोस्तद्दशी क्वचिद् व्यक्तिभेदे जातिदर्शी यथास्थिता सर्वदेशव्यापिनीजातिम्पश्येत । यत्रव व्यञ्जिका व्यक्तिस्तवैव जाते । स्वस्प दृश्य नान्यत्रेति चेदाह। न हीत्यादि । तस्यामिति जाती। क्वचिद् व्यक्ती दृश्यमानायान्तदीयामिति सामान्यमम्बन्धि । एकस्य दृष्टादृष्टविरोधात्। एवन्तावद् व्यक्तव्यंजिकात्वमभ्युपगम्य च शब्दो- पात्तोयों व्यात्यात । 5 ·। सामान्यचिन्ता पश्येत्। न हि तस्या दृश्यमानाया पदृष्टा सा एव युफ्ता, सामान्यस्य व्यक्ति'- व्यंग्यत्वात् । व्यञ्जकविप्रयुक्तेषु देशेष न दृष्टेत्यपि निराकृत, तन तथाभूतस्य व्यग्यव्यञ्जकभावस्याभावात् । स्वय पतीत्य परप्रत्यायनहेतुहि प्रदीपादिप्रकाशक स्वरुपशून्ये देशे व्यग्यो न स्वय दर्शक, नैव व्यक्तिरपि सामान्यस्य, विपर्ययात् । फथ हि सा सामान्स्य व्यजिका स्यात्, तत्प्रतिपत्तिद्वारेण दृश्या च स्यात् । - अधुना न सा व्यक्त्यपेक्षिणीत्यादि व्याख्यातुमाह । व्यक्तिव्यङग्यत्वादित्यादि । तस्य च मिथ्यात्वमनन्तरोक्तेनैव पतिपादित । न होकस्य दष्टादृष्टमस्त्यतोऽ- पूर्वपक्ष एवाय केवप्न्दोषान्तराभिधानार्थ गजनिमीलन कृत्वोपन्यस्त । तथाभूतस्येति न्याय्यस्य। तरेति जातितद्वति। न्याय्यस्य व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावस्याभावात् । किशारण। स्वेत्यादि । हि यस्मात् । स्वरूपशन्ये देशे पदीपादिरहिते देगे। स्वबजाय घटादिक । नैव धोक्तेन न्यायेन व्यक्ति जिका सामान्यस्य । III? किशारणम् (1) विपर्ययात् । यस्मादगृहीत्वापि व्यक्ति सामान्यमादौ गृहात इतीपते परेण। सामान्याणहारेणव ब्यक्ताहणाभ्युपगमादतश्च बाजका- पतिपत्त्यापि व्यङग्यस्य रहणात् । व्यञ्जकधर्मातिामो व्यक्ते । एतदेवाह । फथ हीत्यादि। सेति व्यक्ति सामान्यस्य व्यञ्जिका च स्या- दिति सम्बन्ध । तत्प्रतिपत्तिहारेणेति सामान्यप्रतिपत्तिद्वारेण। सा व्यक्तिर्दृश्या स्यादिति विरुद्धमेतत् । एवमिति सामान्यदर्शनबलेन । व्यक्तेर्दर्शनेभ्युपगम्यमाने । व्यङ्ग्या सा व्यक्ति प्रसज्यने सामान्यञ्चेत्पध्याहार । प्रदीपन घटवदिति । ततीयेति योगविभागात् समास । सुप्नुपेति वा समास । यथा प्रदीपेन घटो कायस्ततत्सा मान्येन व्यक्तिडग्या प्राप्ते । तत्प्रतिपत्तिमन्तरेण नामान्य- प्रतिपत्तिम्विना व्यक्तेरदृश्यरूपत्वात् । अन्ये त्वाहु । व्यजग्या न मैव पसज्यन रत्वा चशब्देन सामान्यजकमित्येतदुपात्त। तत प्रदीपघटाभ्या तुचमिति तन्द्रादेव पतिर्द्रष्टव्य । पूर्वनिपातलक्षणस्य व्यभिचारित्वाद् घटशब्दस्याप्र्वनिपात । पदीपवत् सामान्य व्यजक । घटवन्न व्यक्तिडल्या । प्रसज्यत इति वाल्या उति। अनेनेति सामान्यवादिना । सामान्यम्विना फिमसम्भवलार्यमभिसमीक्ष्य । एवमित्युत्तविधिना। बहायात । जगपसाधनतया बहृद सहेतु । (१५८-५६) परस्परेत्यादि पर । भेदाद्विलक्षणत्वासतो तिरैकिपीप्वनन्वपिनीषु। अन्व- यिन एकाकारस्य प्रत्ययत्व प्रपपरहणमुपर भगमेव शब्दन्य। नामान्यमन्न. रेणायोगात् । सामान्यवाद आश्रित पति सम्बन्ध । कपमित्लाना । ये पाचकादिगन्दा न पित्यानिमित्तानिच्छन्ति तान् प्रत्ये- ·- प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटीका (१।१५६) एव प्रदीपेन घटवत् व्यङ्ग्या प्रराज्यते । केनचित् प्रकारेण एव प्रनीतिमन्त्ररेणादृश्य- 467b रूपत्वात् । अन्य च्च, अनेन किमयुक्तमभिगमीदय एवं बहायात आश्रित मामान्य- वादिना परस्पर-भेदात् । व्यक्तिव्यतिरेकिणीषु अन्यायन प्रत्ययन्यायोगान् । कथ- पाचकादिवभिन्न विनाप्यर्थेन वाचकः ॥१५९।। नहि पाचकवाचकादीनामनन्वयिनामपि पचनपाचति शब्दप्रत्ययानुवृत्ति- रस्ति। तेषु अभिन्नमन्यदेक नास्तीति- भैदैहि तथा प्रतीयेरन् । कर्मत्वादिति चेत्, अथ शत्ययादेव सोऽपि प्रत्यय घरम् । अन्येन वा कर्मणा कि कृत । भेदो हि तदुक्त। अभिन्नेन सामान्यास्येनार्थेन विना पाचकादिषु कथमेक गब्दो वाचक । वाचकग्रहणेन प्रत्ययोन्वयी गृहीत एव तेन विना शब्दम्याप्रवृत्ते । अत एव वृत्तौ शब्दप्रत्ययानुवृत्तिरस्तोत्याह। उद्यो त क रेणापि गवादिप्यनुवृत्तिप्रत्यय पिण्डादिव्यतिरिक्त निमित्ताद् भवति विशेपप्रत्ययानामनाकस्मिकत्वान्नीलादिप्रत्ययवत् । यत्तनिमित्तन्नत्सामान्य- मिति सामान्यसिद्धौ प्रमाणे कृते स्वयमेवाशकितम् (1) अथ मन्यसे यथा पाचकादिशब्दा अनुवृत्ताश्च भवन्ति न च पाचकत्वन्नाम सामान्यमस्ति (1) यदि स्यात् । भावोत्पत्तिकाल एवाभिव्यक्त स्यात् तथा गवा- दिष्वनुवृत्तिप्रत्यया इति । न (1) हेत्वर्थापरिज्ञानात् । विशेपप्रत्ययानामना- कस्मिकत्वादित्यस्य हेतो पिण्डप्रत्ययव्यतिरिक्तस्य प्रत्ययस्य निमित्तान्तरादुत्पाद II4b इत्ययमर्थ । न पुन सर्वानुवृत्तिप्रत्यय सामान्यादेव भवतीति। एवञ्च सति पचनक्रियाया यत्प्रधान साधनन्तत्पाचकशब्देनोच्यते। तच्च प्राधान्य पाचकान्त- रेष्वप्यस्तीति न दोप इति वदता पाचकत्वादिसामान्यम्विना पाचकादिशब्दाना वृत्तिरिप्टवो द्यो त क रे णेत्यनेनाभिप्रायेणा चा ये णाप्युक्त क्थमित्यादि। न च पचनक्रियाया प्राधान्यनिमित्ताया पाचकादिशब्दप्रवृत्तियुक्ता। त निमित्तत्वे हि प्रधान प्रधानमित्यनुगामी शब्द स्यान्न पाचक इति। अत एवाह (1) न होत्यादि । तेष्विनि पाचकादिपु। अन्यदिति द्रव्याद् व्यतिरिक्त । एव सर्वशक्तिवभिन्न येनकेन ते पाचकादयो भिन्नास्सन्तोपि तथेत्यभेदेन प्रतीयेरन् ज्ञानेन। उपलक्षणमेतत् तथाभिधीयेरन् । पाचकेप्वधिश्रयणादिलक्षण। पाठकेप्व- ध्ययनात्मक मेवमन्येप्वपि यथायोग्य । कमकप्रत्ययादिनिमित्तमस्तीति चेत् । स इत्यन्वयी । प्रत्ययग्रहणमुपलक्षणमेव शब्दोपि। अन्येन वेति कर्मणो हेतुना प्रयत्नादिना। भिन्नमित्यादिनैतदेव समर्थयते। तदिति बाह्योपन्यास । तत्कर्मेति ।

·४ सामान्य निन्ता ३११ अभिन्न प्रत्यचरण हेतुर्न स्वास्थ एकमामान्य 'वाछा सा भिन्नकर्मणोऽपि अभिल त्यय जनयेत् चत् -व्याक्तिभि कोऽपराध कृत. येन तारतथा नेष्टा । यदि तासानेक्रमवार, तदाकारदिशेषव तोति यतिरेकप्रतीतिन स्यादित्यत्र यथा. पतिरेक विमोलप्रत्यया अपि यथासक्त अर्थान्तर विवेकादित्यवतम । ततो व्यक्ति- त- म वा सम्बन्धनीय । प्रतिपानक कर्मणो भेदान् । येनापगधन ता व्यक्तयन्तरवभिन्न- पलाय' हेतुत्वेन। सत्व (1) न निरपराध किन्तु नामा अवनीनामेकर पत्यान । नया हि मेगरपमनात्वात् । एनदेव नदभिन्न प्रत्यानिबनान 7 7 जना नितिन धर्मातस्तदा पाचाय पानपत्वमिति पतिकातीतिन स्यात। • नम् तो पतिरेतो बाल । म्यामोगकारसदाका सम्मार गाभेदातामा विशेष नोमिन पम्मा सा अतदाफारदिशोपचती। सामान्याहारेर । एतदुक्तम्भवति । द्रव्येन एव प्रन्ययो द्रव्यभिन्नार । तामाया कारेण पानकप्रत्य[ पनिषेधप्रायस्स पदि द्रनिमित्तमात्र प्रमा पल्पयाविशिष्ट स्यात् । लय शिममताबारविशेषस्तीचभामातम बानचा दिपवतीय वा। उसोज्नेवारेत्यगे द्रजमाभावान र पासपोप्पनाकारतमा पोष्ट न चानी का दिन पर विप्रत्ययानामेन नगन्नन्धिात्वात्। दिगपाले गरेको जिपमान। नायो माया भवति विषयान्। न नागर । नगनिया नेन अवन्द प्रतिमापनात् । उभपोलाराजारामयो भवत्तद्रमामाचा प्रचना पस्तुसाद विशेषवारनेति। तस्माता मानिने - निम्तिाला भामिति । रूपनमिल्लागा। पापानिरेनोपानामा परमपिादित पया न दिया -रोन्नयो मिति र समय पचारपमित्यादि। मिशेजवर । मानिस पचाररत पोपपई । शिपायो पनि जनसान पार पनि गरे नितिन 4 ·- ३१२ प्रमाणवात्तिकस्ववृत्तिटोका (१:१६०) भेदान्न हेतुः कर्मास्या पाचकाद्यभेदप्रत्ययस्य । यदि तेपा कर्मजात्यभेदाढेतु, न जानिः कर्मसश्रयात् । गोत्वमिव गमनादि. अर्थान्तरसम्बन्धि जातिहि अर्यान्तरप्रत्ययहेतुश्चेत् पाचककर्मस्वपि कर्मजाति , तत्कर्मापि पाचकशब्देन न वाच्यम् । अय किमिति 468a तत्कर्माश्रयस्य द्रव्यम् । कर्मजातिरपि सा--- श्रुत्यन्तरनिमित्तत्वात - । रुत्पद्यते । पाचकशब्दात् त्वपाचकव्यवच्छिन्नानुकारिण्येव वुद्धिरतो यथाव्यवच्छेद मकेतानुसारेण विशेषवती बुद्धिरेकत्राप्यविरुद्धा। एतच्च भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रति- क्षेपेत्यादिषु प्रतिपादित तस्मादित्यादिनोपमहार । यथा व्यक्तीना भेदस्तवृत्त कर्मणोपि भेदाद्धेतो- रस्य पाचकाद्यभेदप्रत्ययस्य न हेतु कर्मेति सम्बन्ध । तेषा पाचकाना यानि फर्माणि पाकास्यानि तेषु कर्ममु या पाचकत्वजाति. समवेता मैवाभेदाढेतु पाचका- भेदप्रत्ययस्य । नेत्यादिना प्रतिपेति। न जातिहेतुरिति प्रकृत। किडारण (1) कर्मसंश्रयात् । कर्मणि सम बेतत्वात्। द्रव्यादर्थान्तर कर्म तत्सम्बन्धिनो । अर्थान्तर इति द्रव्ये। गोत्वमिवेति निदर्शन। न हि गोत्व शावलेयादिसम्बन्धि । कर्का- दिष्वश्वभेदेषु गोप्रत्ययहेतु । पाचककर्मसु पाकास्येषु कर्मजानिस्समवेता। न च तानि कर्माणीति पाकाव्यानि। शब्दग्रणमुपलक्षण । तथा पाचकप्रत्ययेन परि च्छिद्यन्ते। तस्य पाकारयस्थ कर्मण आश्रयो द्रव्य पाचकशब्देनोच्यते। न च तत्र द्रव्ये कर्मजालिस्समवेता। एवन्तावदर्थान्तरसम्बन्धित्व कर्मजातेराश्रित्य द्रव्यविषय पाचकाभिधान- प्रत्यय प्रत्ययनिमित्तत्वमुक्तम् (1) (१५६-६०) अधुना प्रकारान्तरेणाह । तस्येत्यादि । पाचकश्रतेरन्या श्रुति श्रुत्यन्तर। श्रुति- गणमुपलक्षणमेव ज्ञानान्तरनिमित्तत्वात् । श्रुत्यन्तरमेवाह । पाक इत्यादि । तत इति कर्मजाते कर्मविपयस्याभिधानस्य प्रत्ययस्य च हेतुत्वात् कर्मजातेरित्यभिप्राय । स्यान्मत (1) न कर्मजाति पाचकप्रत्यय जनयति किन्तु कर्मजातिसमाश्रयात् कर्मवेत्यत आह । तस्येत्यादि । तस्येति पाचकाद्यभेदप्रत्ययस्य । कनिमित्त यस्येति विग्रह । प्रोक्त व्यक्तिवद् भेदान हेतु. कर्मास्येत्यादि । ननूक्त जातिसमाश्रयाद् भिन्नमपि कर्माभिन्नप्रत्ययहेतुरिति । - ·४ सामान्य चिन्ता पाक पाक इति तत स्यात् न च पाचक इति । तस्य सा कर्मनिमित्तता पोप्ता। पन्यच्च- स्थित्यभावाच कर्मणः ॥१६॥ न ह्यनित्य कर्म सर्वत्र । तत्य प्रत्ययस्य कर्मनिमित्तत्वे निरुद्धे कर्मणि पाचक इति नोच्येत, पचत एव कर्मभावात् । तत एव- असवन्धान्न सामान्य, नायुक्त शब्दकारणात् । अतिप्रसंगात् ; असवधात् न सामान्य शब्दहेतुतातिप्रसगात्- नासम्बद्धम् । तत एव कर्मण सामान्य न कर्माविशेषात् । एक कर्म तत्सामान्य हि न कर्म कर्वभावात् (प्राकृ- त्यभावात्) । प्राश्रयसम्बन्धोऽपि न तत्र। तथा हि असम्बन्धात् न शब्दज्ञानकारणम्। उगतमिदभयुक्तन्तुक्त । जातिसम्बन्धेपि कर्मणस्तथैव भिन्नत्वात् । किञ्चे- त्यादिनोपचयहेतुमाह । तत्य पाचकाद्यभेदप्रत्ययस्य कर्मनिमित्तत्वेऽभ्युपगम्यमाने। निरुद्धे कर्मणि पुरुप पाचक इति नोत्येत । उच्यते च योग्यतामात्रेण (1) ततो न वस्तुभतक्रियानिमित्तोय व्यपदेश । अतीतस्यापि कर्मणोस्तित्वाददोष इति चेदाह पचत एवेत्यादि (1) यद्यतीतस्य नत्त्व स्याद् वर्तमानवदुपलभ्येतोपलब्धिलक्षण- IIFI प्राप्त च कर्मेष्यते। त्यान्मत (1) कर्मजाति कर्मणि समवेता कर्मापि द्रव्ये समवेतन्तत सम्बद्ध- सम्बन्धात् कर्मजातिव्यविषयस्य पाचकप्रत्ययस्य हेतुरिति चेदाह । तत एवेत्यादि । तत एवेति कर्मणो विनष्टत्वादेव न सामान्यस्य कर्मणा सम्बन्ध साक्षात् । नापि कर्मद्वारेण पारम्पर्येण द्रव्यसम्बन्धोस्यासम्बन्धात् कारणान्न सामान्य पाचकाभि- धानप्रत्ययस्य हेतु । असम्बद्धमपि हेतुरिति चेदाह । नेत्यादि। अयुक्तमित्य- शन्दगणमपलक्षणमसम्बद्ध सामान्य न ज्ञानशब्दकारणमित्यर्थ । कुत (1) अतिप्रसङ्गात् । गोत्वमप्यस्वज्ञानस्य हेतु स्यात् । (१६०-६१) विनष्टे हीत्यादिना व्याचष्टे। तत् सामान्यमिति कर्मसामान्यन्न कर्मणि सम- वेतन्तस्यासत्त्वात् । कर्माभावादेव कर्तरि पाचके पारम्पर्येणापि समवेतम् (1) अत सम्बद्धसम्बन्धोप्यस्य सामान्यस्य द्रव्येण सह नान्ति। अन्यथैत्यसम्बद्धस्यापि ज्ञानादिहेतुत्वे । स्थित्यभावाच्च कर्मण इत्यादि यदुक्त (1) तम(द) तीतेत्या- दिना पक्षान्तरमाशकते। अतीत यहिनष्ट। अनागत यद् भविष्यति कर्म। तयो- रिति शब्दज्ञानयो (1) कर्माप्यतीतानागतमसत् । ज्ञानाभिघानयोनिमित्तमिति- सम्बद्ध।

·- प्रमाणवात्तिकम्बवृत्तिटीका (१।१६२) अन्ययातिप्रसङ्ग स्यात् । तदतीतानागतयोनिमित्तीकृत्य तयो प्रवृत्तिरिनि चेत- कर्माऽपि नासज्जानाभिधानयोः ॥१६१।। न निमितम् । तद् , (ते) अनैमितिकतापत्तेः, श्रमन् शक्निविकल कय' निमित्त स्यात् । तस्यैव वस्तुन क्रियाकरपलक्ष- पवान् नत प्रतीतानागतकर्मनिरोयो नानुपलब्धिनिमित्तम् । व्यस्न्यादिकमन्य- नु नेष्टवान्, ते अनिमित्त म्यानाम् । तथा च न जातिमिद्धि , तम्या ज्ञानाभि- धानानिमित्तन्वनेष्टत्वात् । यदि शक्ति पात्रकादिशब्दनिमित्त, न तु कर्म- मामान्य', न च शक्तिरनन्वयात । मम्बन्ध । पि राण' (1) तयोग्न्यिादि। तयो नाभिधानयो । असतीयादिना व्याचष्टे । उपाग्यायने प्रकाय्यते वन्वनयेन्युपाग्यायरिया- गरिन । मा निर्गता यम्मादमतम्ननयोस्त। अमट यम्मादयक्रियाशक्ति विकल। मदेवमन कर गब्दनानयोनिमिन म्यादिन्यर्थ । अयामतोपि हेतृत्वमिप्यते तदा तम्य वस्तुत्वमेव म्यानामत्त्व। किडारण- मिया। कायादि। क्षणगढ म्वभाववचन । तदिति तम्मान् । अतीत प्रयतन्म। अनागतममप्राप्तन्प। मंण मामादन्यच्च व्यस्न्यादिक नानाभि- घानमोनिमिनन्दन नेट मामात्यवादिना। 'व्यक्ति साथमो द्रव्य ।" आदिगब्दात संतामना तत्परिपारयोग्रंडण । ते दनि शब्दनाने । तथा यवपिनो पानादियाब्दज्ञानयोगनिमिनत्वं न न जातिमिद्धि ।' चगब्दात् निव मन्द मन्द्रम्बा गदहानको स्यात्। कम्मान जातिमिद्विग्विाह । तम्या सादि। नया जानेनन्य ज्ञानम्याभिधानम्य च निमिन्नन्वनेष्टन्वान् । यया नपावर टिदिन । नेनिमिन प्रवर्तन तथा गवादावर्षानिन निबत्यनेन जाति -- अविवादिना पक्षालनमायग्नं। मात्राम्य द्रव्यम गस्ति । गब्द- साना-1) पानादि डानन्याति गनिनिमिन। नेवादिना प्रतिप- । - दान पत्रकादिग्दनिमिन (1) द्विाण (1) सपने. दददद्रानन्दनादनन्दपदनार्थम्यान्दपिनानाभिमान प्रति न्यत्र। बर: दानियामा निनिबन्चननामहार।

·४ मामान्य निन्ता न ह्यन्यव फाचित् पाकादिशक्ति , तस्या पाकाद्यर्थक्रियासपयोगेन द्रव्यस्यानुप- योगित्वप्रसङ्गात् । यदि तस्या तदुपयोग , किमिति शक्तिकृत्यम् । शक्तावुपयोगाय 408) भक्त्यन्तरस्य व्यतिरेकिणोऽभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गात् द्रव्यमेवोपयुज्यत इति वाच्यम्। तस्मात् उपयोगे शक्तो पर्थक्रियायामेवोपयुज्यत इति किन्नेप्यते, अन्तराले किमनधिकया शक्त्येति तत्कार्यद्रव्यमेव तदन्वयात्, तत्रान्वयी शब्दो न स्यात्। सामान्य पाचकत्वादि यदि प्रागेव तद् भवत् ।।१६२।। व्यक्तं सत्तादिवन्नो चेन्न पश्चादविशेषतः । . भिन्नव शक्तिरिति चेदाह । न होत्यादि । न हि द्रव्यादन्यैव शक्तियदि स्यात्तदा 116 तस्या एकराते पाकाद्यर्थनियासपयोगेन कारणेन द्रव्यस्य शक्त्वाधारस्यानुपयो- गित्वप्रसङ्गात् । तस्या पाकादिनिर्वत्तिकाया शक्तौ तस्य द्रव्यस्योपयोग । एवमपि पारम्पर्येण पाकादौ द्रव्यमुपयुक्त स्यादिति भाव । किमित्यादि सि शान्त वा दी। अर्थान्तरभूतया शक्त्या न किञ्चित् प्रयोजन । तथा हि पाकादिनित्तिकाया प्रथमाया शक्तौ द्रव्य यया शक्त्योपयुज्येत। सापि शक्तियदि व्यतिरिक्ताऽभ्युपगम्येत तदा पाकादिनिर्वत्तिकाया शक्तौ द्रव्यस्योपयोगाय शक्त्यन्तरस्य द्रव्याद् व्यतिरेकिणोऽभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गात् । तस्यामपि शक्तावुप- योगायापरा व्यतिरिक्ता शक्ति कल्पनीया तनाप्यपरेत्यनवस्था स्थादित्यर्थ । तन्मादन्तरेण व्यतिरिक्त शक्ति द्रव्यमेव प्रथमाया पाकादिनिर्वित्तिकाया शक्ता- दुपयज्यत इति वात्य। एव न द्रव्यस्योपयोगे शस्ताविष्यमाणे। तद्रव्यमर्थन्यिाया पाकादिलक्षणायामेवोपयुज्यत इति किरष्यते । द्रव्यस्यार्थन्यिायाश्नान्तराले किम- नथिकया शक्त्या कल्पितया । यत एवन्तस्मात् पाकाद्यर्थन्क्यिागक्तिरित्यनेन द्रव्यमेवोच्यते। किम्भूतन्त- कार्य तत्पाकादि कार्य यस्य। तन्न द्रव्य व्यक्त्यन्तर नान्नेतीति कृत्वा। ततो' द्रव्यात् पाचक पाचक इत्यन्वयी शब्दो न त्याज्ञानञ्च । शन्दगहण तूपलक्षण । (१६१-६२॥) पाचवादिषु द्रोण पानकत्वादिसामान्यमस्ति तदन्वयि गन्दज्ञाननिवन्धनमिति चेदाह । सामान्यमित्यादि । सामान्य पाचकत्वादि यदीप्यते। तदा पाकादिनिर्व- निशक्त्यवस्थाया प्रागेव द्रव्यस्योत्पत्तिसमकाल एव द्रव्यसमवेतन्तद् भवेदित्यर्थ । तथा च तदर्जातो पि वाल पाचकादिनानाभिधानविषय स्वादिति भाव । नो चेत् प्रागेव भवेत् तदा पश्चादपि न भवेत् । तस्य द्रव्यस्याविशेषात् । अस्त्येव सर्वकाल ·३१४ प्रमाणवात्तिकस्व निटीका (१।१६२) अन्यथाऽतिप्रसङ्ग स्यात् । तदतीतानागतयोनिमित्तीहत्य तयो प्रवृत्तिरिति चेत्- कर्माऽपि नासज्जानाभिधानयोः ॥१६१।। न निमित्तम् । तद् , (ते) अनैमित्तिकतापत्तेः; असत् शक्तिविकल कथ' निमित्त स्यात् । तस्यैव वस्तुन क्रियाकरणलक्ष- णत्वात् तत अतीतानागतकर्मनिरोघो नानुपलब्धिनिमित्तम् । व्यरत्यादिकमन्य- तु नेष्ट त्वात्, ते अनिमित्त स्याताम् । तथा च न जातिसिद्धि , तस्या ज्ञानाभि- धानयोनिमित्तत्वेनेष्टत्वात्। यदि शक्ति पाचकादिशब्दनिमित्त, न तु कर्म- सामान्ये, न च शक्तिरनन्वयात् । . सम्बन्ध । कि कारण' (1) तयोरित्यादि। तयोर्ज्ञानाभिधानयो । असतीत्यादिना व्याचप्टे । उपाग्यायते प्रकाश्यते वस्त्वनयेन्युपारयार्थक्रिया- शक्ति । सा निर्गता यस्मादसतस्तत्तथोक्त। असद् यस्मादर्थक्रियाशक्तिविकल। सदेवभूत कथ शब्दज्ञानयोनिमित्त स्यादित्यर्थ । अथासतोपि हेतुत्वमिप्यते तदा तस्य वस्तुत्वमेव स्यानासत्त्व। किङ्कारण- मित्याह । कागेत्यादि। लक्षणशब्द स्वभाववचन । तदिति तस्मात्। अतीत प्रच्युतरूप। अनागतमसप्राप्तरूप। कर्मण सकाशादन्यच्च व्यक्त्यादिक ज्ञानाभि- धानयोनिमित्तत्वेन नेष्ट सामान्यवादिना। "व्यक्ति कधियो द्रव्य।" आदिशब्दात् सकेतवासना तत्परिपाकयोर्ग्रहण। ते इति शब्दज्ञाने । तथा चेत्यन्वयिनो पाचकादिशब्दज्ञानयोरनिमित्तत्वे सति न जातिसिद्धि । चशब्दात् नित्य सत्त्वमसत्त्वम्वा शब्दज्ञानयो स्यात्। कस्मान्न जातिसिद्धिरित्याह। तस्या इत्यादि। तस्या जातेरभिन्नस्य ज्ञानस्याभिधानस्य च निमित्तत्वेनेष्टत्वात् । यथा च पाचकादिविपये। ते अनिमित्ते प्रवर्तते तथा गवादावपीति केन निवन्धनेन जाति कल्प्येत। शक्तिरित्यादिना पक्षान्तरमाशकते। कर्माश्रयस्य द्रव्यस्य शक्ति । शब्द- ग्रहणमुपलक्षण (1) पाचकादि ज्ञानस्यापि शक्तिनिमित्त। नेत्यादिना प्रतिपे- धति। न पाचकादिशक्ति पाचकादिशब्दनिमित्त (1) किङ्कारण (1) शक्ते- द्रव्याव्यतिरेकेण द्रव्यवदेवानन्वयादनन्वयिनश्चार्थस्यान्वयिज्ञानाभिधान निमित्तत्वानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा जातिकल्पनाया निनिबन्धनत्वप्रसङ्गात् । प्रति ·३ सामान्यनिन्ना + नधन्यय कात्तित् पाकादिशक्ति , तस्या पाकाग्रक्रियासपयोगेन द्रव्यस्यानुप योगित्वप्रसङ्गात् । यदि तस्या तदुपयोग , किमिति शक्तिकृत्यम् । शक्तावुपयोगाय 40s! पत्यन्तरस्य व्यतिरेकिणोऽभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गात् द्रव्यमेवोपयुज्यत इति वाच्यम्। तस्मात् उपयोगे शाक्तो पर्थक्रियायामेवोपयुज्यत इति किन्नेप्यते, अन्तराले किमनधिकया शक्त्येति तत्कार्यद्रव्यमेव तदन्वयात्, तत्रान्वयी शब्दो न स्यात् । सामान्यं पाचकत्वादि यदि प्रागेव तद् भवत ॥१६२॥ व्यक्तं सत्तादिवन्नो चेन्न पश्चादविशेषत । भिन्नैव शक्तिरिति चेदाह । न हीत्यादि। न हि द्रव्यादन्यैव शक्तिर्यदि स्यात्तदा 110 तत्या एकराते पाकाद्यर्थनियासपयोगेन कारणेन द्रव्यस्य शान्याधारस्यानुपयो- गित्वप्रसङ्गात् । तस्या पाकादिनिर्वत्तिकाया शक्तौ तस्य द्रव्यस्योपयोग । एवमपि पारम्पर्येण पाकादौ द्रव्यमपयुक्त स्यादिति भाव । किमित्यादि सिद्धान्त वा दी। अर्थान्तरभूतया शक्त्या न किञ्चित प्रयोजन । तथा हि पासादिनिर्वत्तिकाया प्रथमाया शक्तौ द्रव्य यया दशक्त्योपयज्येत । सापि शक्तियदि व्यतिरिक्ताऽभ्यपगम्यत तदा पाकादिनिर्वतिताया शक्तौ द्रव्यम्योपयोगाय शक्त्यन्तरस्य द्रव्याद् व्यतिरेकिणोऽन्यपगमेऽतिप्रसङ्गात्। तस्यामपि शक्तावुप- योगायापरा व्यतिरिक्ता शक्ति कल्पनीया तनाप्यपरेत्यनवस्था स्यादित्यर्थ । तस्मादन्तरेण व्यतिरिक्त शक्ति द्रव्यमेव प्रथमाया पाकादिनिर्वित्तिकाया शता- दपयुज्यत इति वात्य । एव च द्रव्यस्योपयोगे शक्ताविष्यमाणे। तद्रव्यमर्थनियाया पाकादिलक्षणायामेवोपयुज्यत इति किन्नेप्यते। द्रव्यस्याकियायाश्नान्तराले किम- नथिया शाक्त्या कल्पितया। यत एवन्तस्मात् पाकाद्यर्थनियाशक्तिरित्यनेन द्रव्यमेवाच्यते । रिम्भतन्त- "कायं तत्पाकादि कार्य यन्य। तच्न द्रव्य व्यक्त्यन्तर नान्वेतीनि तन्वा । नतो द्रव्यात् पाचक पाचक इत्यन्वयी शब्दो न स्याज्ज्ञानञ्न। शब्दाहण त्पलक्षण। (१६१-६२।।) पाचकादिषु द्रोप पाचकत्वादिनामान्यमस्ति तदन्वपि गदनाननिवन्धनमिति चेदाह । ताम्मन्यमित्यादि। सामान्य पाचकत्वादि यदीप्यने । तदा पालादिनिर्व- निराक्त्यवस्भाया प्रागेय द्रल्पस्योत्पत्तिममाल एव द्रव्यममनन्तद् भवेदित्यर्थ । तथा न तदर्जातो पि दात पानकादिनानाभिधानविपय स्यादिति भाव । नो चेत पागेव भवेत् तदा पश्चादपि न भवेत् । तन्य द्रव्यन्याविशेषान् । अन्त्येव सर्वकाल ।

·६२२ - ता-६, १२ f*?ITT -१०६, ३३२,३३३, ३३६, ३३६ (द्रष्टव्या प्राता , क्षण- गा, जैना नग्नादन) -१, ३ ८,६,२८,२६, १७, ६०, १६, १९९२००, ००२, -०८,२२,०८८, २४६,०५३ २.२ १०,५३,३८३,३८६, ९८८.०८६० {८० ग्रानार्ग ) ',1, ६.८ (१० ग्राना नाना (जना भगिनीतत्रम्-५७८ भट्ट (--कुमारित )--१७, १= २८,८४,८७,६८,११६ १८९ १५५,१८८,०७,२३३, २३८ २३६, २४१ २८३,२८८,२८६ ०५२,013, २६६,३०१ ३०" ६१६ (द्र० कुमारित) भरत भर्तृहरि- भारतम्--८८७ मजनाथ -7 मण्दन (मिय)----20९ ६८, ८८, ५६६,५५१ मदनययादगी-11: सिर मया - गग-1. (प्रसपाट), ११%, 11313165,110 ६०१, मलय - मद (गामिग्रा)-- महायानम----." माधव (---गायनाना) THE पट.-. -- मीमागक ८३१०, ००" ८०0",413, 14 ८८०,८०. ",":.:. । Prem : टिन . 7-1, लागवटा वर दादा--:. -- Fri .

·वासुदेवभट्ट -
वात्तिकम् (पमाण-)-३
विनिरनय । प्रमाण- ५०
विन्ध्यः-१७३
देद-४०४, ४०५ ४०६, ४४०
व्यास
शकर (नयायिक)---२०, ५१५
बाबरम्वामी-५८५ ५८६
भवरा-४४६
नानकार (धर्मकीत्ति) ५
नोक-%3D
समन्तम्
मारया--...१६४ २०३
६
३२०,
वेदबाज्यम्---
वेदवादी (जैमिनि ~ ४५६
४६६ ४६५
वैदिका-४४०, ४४३ ४४४ ४४
वैदिक्चाज्यम्- १, ४०६
वैफरप-:५८
(नारपनागको माधव)
मूक्तम् (भावदननम्)-४
म्नान्नम् --मान्नम्)-४:
गता ( - वसा
फोटवादी-५६०
वोदिवा-६
हिमवान्-
हिगर्भ-Y