·168
विश्वेश्वरानन्द-संस्थान-प्रकाशनावलिः-२५५
विश्वेश्वरानन्द-भारतभारती-ग्रन्थमाला-३०
Vishveshvaranand Indological Series-30
VISHVESHVARANAND INSTITUTE PUBLICATION-255

·संपादक:- विश्ववन्धु :
Editor-VISHVA BANDHU
HTRIANTसम्ममा
REENERNATANTRIPAT
.
भारते होशिधारपुरे, वि. वै. शो. सं. मुद्रागृहे
शास्त्रिणा देवदत्तेन,
संमुद्राप्य प्रकाश्यते ।
Printed and Published by DEVA DATTA Shastri
at the V.V.R.I. PRESS, Hoshiarpur (Pb., India),
.

·वि. भा. प्रन्थमाला-३०
V.I. Series-30
mmm
Dammam
परमेश्वरविरचितं
दृग्गणितम
DRGGANITA
OF PARAMESVARA
CRITICALLY EDITED WITH INTRODUCTION
By
K. V. SARMA, M.A., B.Sc,
होशिधारपुरम्
HOSHIARPUR
विवेश्वरानन्द-वैदिक-शोध-संस्थानम्
Vishveshvaranand Vedic Research Institute

·सर्वेऽधिकाराः सुरक्षिताः
Sune
प्रथमं संस्करणम् , १९६३
प्रकाशकृत् -विश्वेश्वरानन्द-वैदिक-शोध-संस्थानम्
(पत्रगृहम् ) साधु-आश्रमः, होशिआरपुरम् , (पं., भारतम्)
.
यो नः
चियो यो
बार
प्रचोदयात
* वि.
V. R.I.
शो.सं. :
ON.
All Rights Reserved
FIRST EDITION, 1963
Publishers :
VISHVESHVARANAND VEDIC RESEARCH INSTITUTE
P. O. Sadhu Ashram, HOSHIARPUR (Pb., India)

·CONTENTS Pages FOREWORD vii ... INTRODUCTION ix-xviii The Drggaạita--The Parahita system of astronomy- Advent of the Dyk system-Drggamita : Its nature and contents-New elements in the Drgganita- Drgganita for Jataka and Praśna-Works of Paramesvara--His personal details--His date-Manuscripts material-Conclusion, परमेश्वरविरचितं दृग्गणितम् 1-26 INDEX OF VBRSES 27-31 APPENDIX Authorities cited in the Drggamita 32 ·FOREWORD The Drggamita of Parameśvara, the 14th-15th century astronomer of Kerala, which is being now published as the Volume 30 of our Vishveshvaranand Indological Research Series, is the basic text of the Drk system of astronomical computation followed in South-West India. Though numerous tracts based on the Drggaạita are known and used, the basic text of the system had not hitherto been available and was considered to have been lost for ever. However, a patient and diligent search for this work proved fruitful and as many as five mutually independent manuscripts could be discovered. The present edition of the work is based on these five manuscripts. I am glad to record here my appreciation of the work done in this behalf by Shri K. V. Sarma who discovered these manuscripts and is now offering the work in its first as well as critical edition. He has also prefixed the edition with an informative Introduction which throws considerable light on the author and the work. I am thankful to our Publication Department and our V. V. R. Institute Press for the care they have taken in producing this neatly printed and well get-up volume. VISHVA BANDHU General Editor V. V. Research Institute, Hoshiarpur, 20th September, 1963, ·INTRODUCTION The Drggaạita of the reputed Kerala astronomer Parameśvara is a classic in Indian astronomy. It forms the basic text for the Dyk system of astronomy widely prevalent in the south-western coastal region of India and is the source-book for numerous later texts on the subject, both in Sanskrit and in the local language of Kerala, viz. Malayalam. In fact, no text on astronomy produced in Kerala subsequent to the advent of this work fails to give an exposition of the Drk system. However, except for stray quotations, the text of the Drggaạita had not, thus far, been available in its original form, Scholars and historians of literature who have had to refer to this work have uniformly stated that it had been lost. It is a matter of gratification, therefore, that no less than five manuscripts of this rare work could be discovered and a critical edition of it based on these manuscripts could be prepared and issued in this series. Parahita system of Astronomy The system of astronomical computation prevalent in Kerala prior to the advent of the Drk was the Parahita system. This system, based on the Aryabhatīya, was propounded in 683 A. D. (Kali 3785) and was aimed at simplifying the methods of calculation enunciated in the Aryabhatīya and making the results arrived at more accurate. Tradition holds that the Parahita system was inaugurated in an assembly of astronomers at Tirunāvāy in Kerala on the occasion of the twenty-eightday festival called Māmānkam (Māgha-magha) held once every twelve years on the sand-banks of river Bhāratapuzha, when the need was felt to correct the astronomical results arrived at through the Aryabhațīya. About the advent of this system, Drkkarana, an astronomical manual in Malayalam, says, while tracing the advent of the Drk system : तदा डार्यभटो नाम गणकस्त्वभवद् भुवि । 'ज्ञानतुङ्गे' (3600)ति कल्यब्दे जातनाय अवनीतले ।। 6 ।। 'गिरितुङ्गे' (3623)ति कल्यब्दे गणितं निर्मितं परम् । शास्त्रमार्यभटीयाख्यं तस्मिन् पर्ययमुक्तवान् ।7॥ 1. Cf. Ulloor, History of Kerala Literature, II. 102 ; N. K. Krishna Pillai, Jyotissastradarśam, II. 242 ; P. Sridhara Menon, Yuktibhāsa (Mangalodayam, Trichur), Intro., p. 4. 2. Ms. No. C 7-C, Kerala University Oriental Mss. Library, (KUOML), Trivandrum ·DRGGANITA पिन्ने इगणितत्तिन्नु नीक्कं कण्टितु भूतले । 'मन्दस्थले' (3785)ति कल्यब्दे 'तनुते (606)ति शकाब्दके ॥ 17 ॥ पेरुं परहितमन्नु, गणितं सूक्षमेन्नितु । इति निश्चित्य पलरुम् आचरिच्चवनीतले ॥ 28 ।। Another astronomical manual, the Sadratnamāla of śankara Varman, a prince of Katattanād, a principality in Kerala, says : आचार्यभटप्रणीतकरणं प्रायः स्फुटं तत्कलौ 'गोत्रोत्तुङ्ग' (3623) मिताब्दके, व्यभिचरन् ब्रह्मादिसिद्धान्तके । दृग्वैषम्यवशात् 'महास्थल' (3785) मिते कल्यब्दके निश्चितः संस्कारो विबुधैर्यतः परहितत्वं तेषु वीनेष्वयम् ॥ VI. 1, 3 ।। Though numerous manuals, both in Malayalam and in Sanskrit, following the Parahita system are known and used, the basic work of the system was unknown till recently when the present editor could discover it and edit it on the basis of five manuscripts of the work. Advent of Drgganita The necessity of revising the Parahita system became apparent some centuries later, when, due to the accumulation of minute errors in the fundamentals during the course of years, the results of computation began to differ appreciably from those of actual observation. It was this that prompted our author in his investigations which resulted in the enunciation of his revised Drk system. This is mentioned by him in the beginning of his Drgganita : दृश्यन्ते विहगा दृष्टया भिन्नाः परहितोदिताः। प्रत्यक्ष सिद्धाः स्पष्टाः स्युग्रहाः शास्त्रेष्वितीरितम् ॥ I. 1. 2 ॥ सत्कर्मोदितकालस्य ग्रहा हि ज्ञानसाधनम् । अस्पष्टविहगैः सिद्धः कालः शुद्धो न कर्मणि ।। 3 ।। ये तु शास्त्रविदस्तद्वद् गोलयुक्तिविदश्च तैः। स्फुटखेचरविज्ञाने यत्तः कार्यो द्विजैरतः ।। 4 ।। सञ्चिन्त्येति, समालोच्य पूर्वतन्त्राणि यत्नतः । स्फुटयुक्ति खेचराणां गोलदृष्टया समीक्ष्य च ॥ 5 ॥ स्फुटखेचरविज्ञानं शिष्यैः प्रार्थितं द्विजैः। तेभ्यो दृग्गणितं नाम गणितं क्रियते मया ।। 6 ।। 3, Grahacaranibandhana by Haridatta, Kuppuswami Sastri Research Institute, Madras, 1954.

·INTRODUCTION Parameśvara is said to have evolved his system as a result of his observation of the skies and astronomical studies extending over a period of fifty-five years. This is corroborated by his own words, as also by later references. Thus, Nilakantha Somayajin, pupil of Damodara son of our author, observes in his Aryabhatiya-Bhasya, Golapāda, verse 48 : "तस्मादार्यभटीयानीतग्रहस्फुटस्य स्थूलतैव युक्ता । स्फुटस्य स्थूलत्वे मध्यमोच्च- परिध्यादीनां स्थूलता स्यात् । भास्करादीनां पुनः युक्तिगम्येऽपि वलनविक्षेपसंस्कारादौ भ्रान्तिरभूत् । तस्मात्तैरपि न सम्यक् परीक्षितम् । परमेश्वरस्तु रुद्र-परमेश्वरात्मजनारायण- माधवादिभ्यो गोलविद्भयो गणितगोलयुक्तीरपि बाल्य एव सम्यग्गृहीत्वा तेभ्य एव क्रियमाण- प्रयोगस्य दृग्विसंवादं तत्कारणं चावधार्य शास्त्राण्यपि बहून्यालोच्य पञ्चपञ्चशद्वर्षकालं निरीक्ष्य ग्रहणग्रहयोगादिषु परीक्ष्य समहगणितं करणं चकार ।। Elsewhere also in the same work, Nilakantha says: गीतिकायां भटेनोक्तं हेति स्म परिभाषया । आर्धरात्रिकमेवोक्तं प्रथम खण्डखाद्यके ॥ तस्यैवोत्तरभागे तदत्यष्टयंशसमन्वितम् । तच्च श्रीपति-मुञ्जाल-सूर्यदेवादिसम्मतम् ।। तदेव परमाचार्यों ममाह परमेश्वरः । पञ्चपञ्चशदब्दान् यः परीक्ष्य करणं फुटम् । आह दृग्गणिताख्यं यत् * Parameśvara refers in his co:nmentary Siddhantadīpika on the Mahabhāskariya-Bhasya of Govindasvamin (V. 77) to the numerous eclipses which he had observed while carrying on his investigations : 'तिथिविश्व' (1315) समे शाके प्रारभ्य ग्रहणं मया ।। अनेकमीक्षितं तेषु भिन्नः कालो दृशा सदा ।। उक्तेभ्योऽन्याश्चोपरागा मया दृष्टा विवस्वतः। इन्दोश्च बहवो दृष्टास्ते तु नोदाहृता इह ।। The period of Parameśvara's astronomical investigations is referred to in a passage occurring in one of his works quoted by Nilakantha in his Aryabhatiya-Bhāşya, Gola., 48 : परमेश्वराचार्येण पुनः ग्रहणग्रहयोगादिकं यन्त्रैः पञ्चपञ्चाशद्वर्षकालं सम्यक् परीक्षितम् । आह चैवम्- "ग्रहेन्द्राः पञ्जपञ्चाशद्वर्षकालषडन्तरे ।" इत्यादि । Nilakanţha again quotes Parameśvara elsewhere in the same context : "ग्रहेन्द्राः पञ्चपञ्चाशद्वर्षकालं निरीक्षिताः ।

·DŘGGANITA मया, तदा दृशा भिन्नाः दृष्टाः परहितोदिताः। उदाहरणमप्यत्र कि.. षां विलिख्यते ॥" It is but natural that obsevations exending over long periods are necessary for ascertaining minute differences in planetary motions and other astronomical phenomena to enable one to draw deductions therefrom and enunciate new rules for calculation or offer corrections to existing rules. Drgganita-Its Nature and Conten s Parameśvara's Drggunita is strictly an astronomical manual giving the formulae and methods for the calculation of planetary positions. There again, it aims to lay down only those points where the author differs from earlier texts, and leaves out what is common, to be learnt from those texts. This he says specifically in his work : सिद्धं न पूर्वतन्त्राद् यत् तत्कथनाय मे यत्नः । I. ii. 7 The work is in two parts, the first consisting of four sections called pariccheda-s. Pariccheda One is devoted to the derivation of the days elapsed in the Kali epoch and the computation of the Mean positions of the planets. Pariccheda Two sets forth the positions of the Mean planets at the commencement of the Kali epoch and are to be used as corrections to the Means as calculated by the methods given in pariccheda One. Computation of the True positions of the planets is dealt with in pariccheda Three. The last pariccheda is taken up with the derivation of the Sine of arc of Anamoly and Commutation (Mandajya and Sighrajya) and the method for the calculation of the arc from the sine. Part Two of the Drggaạita forms in its first half a restatement in easier language, with the use of the Katapayādi notation of denoting numerals, of the main points enunciated in Part I and is intended for young learners (balabhyasa-hitam). Its second half gives in full the tables of Sines of Anamoly and Commutation of the different planets. The author ends the work with the enunciation of a method for the verification of the above tables of sines and a correction to be applied to the Sun as derived in another work of his, the Grahanamaņdana, New elements in Drggañita The original contribution of Drggaạita lies not in the enunciation of any new methodology of working, but in the revision of the different astronomical constants, tables of sines etc. New multipliers and divisors are given for the derivation of the days in the Kali epoch ·INTRODUCTION xiii (I. i. 7-9) and for the calculation of the Mean planets (I. i. 10-24). The author has indicated also minute corrections to be applied to the Means after long periods of time, which he specifies for each planet. Revised values are given for the Mean positions of the planets at Zero Kali (I. ii. 1-6). The values of the Higher Apses (Mandocca) of Mars and Jupiter have been revised (I. iii. 1-2). The values of the Sines of Anamoly and Commutation for the different planets have also been revised. It may also be noted that in place of the division of the right angle into 24 parts of 3° 45' each, for laying down the sines, as done in earlier works, Parameśvara has adopted a more convenient 15-part division of 6° each, Dřgganita for Jataka and Pragna After the advent of the new system, both the Dřk and the Parahita systems came to be used simultaneously. The Drk, being more accurate, was used for Jataka (casting of horoscopes), Praśna (Horaory astrology), Grahaņa (prediction of eclipses) etc., while Parahita, being the orthodox system, continued to be made use of for fixing Muhurta-s (auspicious times for rituals and social ceremonies). An interesting story is told about this division of functions between these two systems. It is said that Parameśvara sent for approval and endorsement his Drggamita to the senior member of the Nampūtiri family of Kūtallūr, with the following verse : स्तनभागे गुणयुक्तां नितम्बहारां विहाय नवसुदृशम् । परकीयां वृद्धतरां मूर्योऽयं otfa बहुयत्नः॥ In this verse, under the pretext of drawing the attention of the Kūtallur Nampūtiri to the folly of resorting, with an amount of trouble, to an alien hag, ignoring one's own newly wedded wife of beautiful eyes, with chains adorning her breasts, and necklaces hanging down to her waist, Parameśvara demands why the Kūtallūr Nampūtiri should continue to make use of the difficult and alien Parahita system ignoring the new Dřk system, with its sines of arc (guņa, i.e. jyā) for six (sta-na, numeral interpreted according to the Kațapayadi notation) degree (bhāga) units and with 360 (ni-tam-ba, numeral, as above) as the divisor. The Kuțallur Namputiri sent a reply to Parameśvara to the effect that the Parahita system was, all the same, upheld by the learned so far as auspicious ceremonies were concerned and therefore it was not for the latter to dissuade the people from the age-old practice : परहितकरणं सन्तः सर्वे शुभकर्मणि प्रशंसन्ति । तस्माद्विमुखोऽपि भवान् नाहत्यन्यान् निवारयितुम् ।। Later on, however, the Drk system came to be used by many for all purposes.

·xiv DŘGGANITA Parameśvara's Works Parameśvara was a prolific writer who wrote on astronomy and astrology, both original works and commentaries. The original works of our author on astronomy are :- 1. Drgganita (Edited here). 2. Goladīpikā I (Ed. T. Ganapati Sastri, Trivandrum Skt. Series, No. 49, 1916). 3. Goladi pikā II in four chapters (Ed. K. V. Sarma, Adyar Library and Res. Centre, Madras, 1957). This work is different from the previous one and has only about 10 verses in common with it. 4. Grahaņamandana in two versions. The first is in 89 verses (Ms. KUOML 179-A ; Ms. with the present editor) and the second in 100 verses5 (Mss. KUOML C. 166-D, L. 1248-F ; Vayaskara Illam, Kottayam, 337-D). 5. Grahaņa-Nyāyadīpikā (Mss. KUOML 762, last ff.; Ms with the present editor). 6. Grahaņāştaka (Ed. K. V. Sarma, K. S R. Institute, Madras, in JOR 28 (1958-59). 7. Vakyakaraṇa, on the derivation of the several tables used in astronomical calculations. (Ms. KUOML C. 133-A). Parameśvara has commented upon several of the standard texts on astronomy popular in Kerala. They are : 8. Bhařadipika on the Aryabhatīya (Ed. H. Kern, Leiden, 1874). 9. Parameśvara on the Laghubhaskarīya of Bhāskara I (Ed. Anandasrama Skt. Series, 126, Poona, 1946). 10. Karmadīpikā on the Mahabhaskarīya of Bhāskara I (Ed. Anandasrama Skt, Series, 126, Poona, 1945). 11. Siddhantadīpikā on Govindasvāmin's Mahābhaskarīya-Bhāşya (Ed. T.S. Kuppanna Sastri, Madras Govt. Or. Series, 130, 1957). 12. Parameśvara on the Laghumānasa of Muñjāla (Ed. Anandasrama Skt. Series, 123, Poona, 1944). w 4. Cf, the concluding verse : परमेश्वरेण रचितं नवाधिकाशीति-सम्मितार्याभिः । एतद् विलसतु सुचिरं गणकानां ग्रहणमण्डनं हृदये ।। 5. Cf. the last verse : THIT faci fata Ta-A(Thatfatraffa: एतद् विलसतु सुचिरं गणकानां ग्रहणमण्डनं हृदये ॥

·INTRODUCTION 13. Vivarana on the Süryasiddhānta (Mss. KUOML 8358-J ; Govt. Or. Mss. Lib., Madras, R. 3730 ; VVRI 2069). 14. Vivarana on the Līlāvatī of Bhāskara II (Mss. KUOML 10614-B ; Madras, ib., R. 338, R. 5160, R. 13003). 15. Vyatia patāştaka-vrtti, in verse, on the calculation of the phenomena of Lāța and Vaidhịta (Ms. KUOML 788-D). 16. Vrtti on his own Goladīpika II (Ed. K. V. Sarma, Adyar Library and Res. Centre, Madras, 1957). The following are the works of Parameśvara on astrology : 17. Ācārasangraha (Mss. KUOML 366-A, 515-B, 624-A, 1055.D; Trivandrum Palace 867, 868, 869, now in KUOML. For other Mss. NCC II. 28b). 18. Jatakapaddhati (Ed. Kolatheri Sankara Menon, Vañci Setu Lakşmi Granthāvali, 2, Trivandrum ; Ptd. also as App. under the headings Balapinda and Ayurdāya in the editions of Jatakadeśa by Käņippayyūr Sankaran Namputiri (Kunnamkulam, M. E. 1102), and by V. N. Saukunni Nair (Kunnamkulam, M. E, 1105). 19. Commentary on the Muhurtaratna of Govinda (Ms. KUOML T. 144). 20. Commentary on the Jatakapaddhati of Śrīpati (Ms. KUOML CM, 665). 21. Commentary on the Praśnaşaſ pañcāśikā of Přthuyasas (Mss. KUOML 5963, 12235, T. 612 ; Madras, ib., D. 13964). 22. Parameśvarī. (Referred to by Vatakkumkūr Rāja Rāja Varma in his History of Kerala Sanskrit Literature, II, 502. Characteristic expressions from the work like, अस्मादश्वत्थसंज्ञिताद् ग्रामात् पूर्वेणाष्टादशे योजने किल समरेखा । यथोक्तं- लङ्कामेरुसमाधवनोर्वरुणदिश्यष्टादशे योजने ग्रामेऽश्वत्थसमाह्वयेऽत्र सु विनाड्यः प्रायशो विंशतिः । and the colophon, इति पारमेश्वरे तृतीयोऽध्यायः । which Vatakkumkur quotes from a manuscript of the work that he has examined indicate that this work is by our author. 23-25. Muhürtāştaka-Dipikā, Vakyadipikā and Bha-Dipika, which Parameśvara mentions along with some other works of his in a verse at the end of his commentary on the Mahabhaskarīyā,6 are yet to the recovered. 6. मुहूर्ताष्टक-सिद्धान्त-वाक्य-भा-न्याय-कर्मणाम् । दीपिकां गोल-भटयोश्चकार परमेश्वरः ।।

·žvi DRGGANITA 8 There are a few more works whose Mss. are available and which are likely to be by our author, but these require confirmative evidence of his authorship. Parameśvara: Personal details Parameśvara was a Nampūtiri brahman of the Bhrgu gotra and Ašvalāyana Sūtra, and belonged to a family which specialised in studies on astronomy and astrology. He was a resident of the village of Alattūr in South Malabar in Kerala. The village name Alattur is often Sanskritised into Aśvattha-grāma, Vațaśreņi or Vațaśśeri and our author is sometimes referred to as Vațaśśeri Nampūtiri.? He mentions his house as situated on the northern bank of the river Nilā or Bhāratappuzha where it joins the sea. At the close of Goladipika II Parameśvara gives the latitude and longitude of his village : समरेखायाः पश्चादष्टादशयोजनान्तरे ग्रामे । F429497 (647)afasant quat, Il IV.91 11 Thus, it was eighteen yojana-s to the west of the Central (Ujjain) Meridian, and had a Sine latitude of 647 (which corresponds to 10° 51') north. Parameśvara's parentage is not known, but he mentions his teacher Rudra in several of his works. Nilakantha Somayājin mentions two more of his teachers, Nārāyaṇa and Madhava. Cf. परमेश्वरस्तु रुद्र-परमेश्वरात्मजनारायण-माधवादिभ्यो गोलविद्भयो गणितगोलयुक्तीरपि atre a Frar! Tütcal etc. (Aryabhatīya-Bhāşya, Golapāda, verse 48). Of these two scholars, Mādhava might be identified with the Mādhava of Sangama-grāma, surnamed 'Golavid', author of Veņvāroha, a work which enunciates a novel method of astronomical calculation.9 Parameśvara's grandfather was also an astronomer and was a pupil of 7. Cf., for instance, Sundararaja's commentary on the Vakyakaraña (Ed. T.S. Kuppanna Sastri and K. V. Sarma, Madras, 1962, p. 93) : उक्तं च भगवता अस्मत्परमेष्ठिगुरुणा केरलपरमेश्वर-वटशेरिणा दृकर्मलम्बनाभ्यां etc. (Drggaạita I. iv. 11). 8. Cf. the concluding verse of his Suryasiddhanta-vyakhya : निलाब्ध्योः सङ्गमात् सौम्ये स्थितेन परमादिना । and the beginning of his Goladāpika II : निलायाः सोम्यती रेऽब्धेः कूलस्थः परमेश्वरः। संक्षेपाद् गोलसंस्थानं वक्ति बालाय भार्गवः ॥ I. 2 9, Ed. K. V. Sarina, Ravi Varma Granthavali, Trippunithura, 1957.

·INTRODUCTION xvii ovinda, author of Muhūrartatna. Parameśvara mentions this in his mmentary on this work : गोविन्दपूज्यपादेन कृपासंसिक्तचेतसा । मुहूर्तागमदुग्धाब्धेर्मुहूर्तमणिरुद्धृतः ।। तस्मिंस्तच्छिष्यपौत्रेण कियांश्चित्परमादिना भावो विवियते स्वल्पमीश्वरेण यथाश्रुतम् ।। his is referred to by Parameśvara in the concluding verses of his arasangraha also: पितुः पितुर्मे गुरुरग्रजन्मा गोविन्दनामा भुवि विश्रुतोऽयम् । तेनोदितो यो गुरुपङ्क्तितो मां प्राप्तः स श्राचार इह प्रदिष्टः । Dāmodara, son of Parameśvara, was also a reputed astronomer and is the teacher of Nilakantha Somayājin who mentions him in his work; for intance the first verse of his Siddhāntadar panalo : श्रीमद्दामोदरं नत्वा भगवन्तं रविं तथा । तत्प्रसादान्मया लब्धं ज्योतिश्चरितमुच्यते ॥ frameśvara's Date Our author gives the date of composition of two of his works. The 'gganita, he wrote in Saka 1353, equivalent 1431 A.D. : एवं दृग्गणितं शाके त्रीषुविश्व(1353)मिते कृतम् । s Goladīpika II was written in Śaka 1365 (1443 A.D.): ...'शकेऽक्षषत्रिचन्द्र(1365)मिते ।। परमेश्वरनाम्नेयं वदनभुवा गोलदीपिका रचिता । IV.91-92 ।। Mention has been made previously of the long period of 55 years nich Parameśvara spent in celestial observations and calculations before finalised his Drgganita; this would mean that he had commenced his restigations by about 1375 A.D. Presuming that he should have mmenced his studies early in life, we may suppose that he was born out 1360 A.D. An idea of the last years of Parameśvara is supplied by lakantha Somayajin (born 1443 A.D.) who says that he had been tructed by Paramesvara ; ef. तदेव परमाचार्यो ममाह परमेश्वरः। Aryabhatiyaaşya, Golapāda, verse 48). This would lead us to suppose that Parameśvara should have lived a full hundred years from 1360 to 1460. inuscript Material The present edition of Drggamita is based on the following five m-leaf manuscripts, all in Malayalam script : '.. 10. Ed. K. V. Sarma, Adyar Library and Res. Centre, Madras, 1955.

·DŘGGANITA xviii with any A. Ms. No. L. 1248-B of the KUOML. This contains only Pt. I of the work. B. Ms. originally belonging to the Kūţallur Mana, obtained from the late M. S. Srinivasa Sastri, Palghat. A few folios are missing herein and the portion from II. 11 is added in a different hand. The Ms. breaks off at II. 22. C. Ms. No. 411-B of the KUOML, procured from the Kutallur Mana. D. Ms. No, 13300-E of the KUOML. Three folios in the middle lost. E. Ms. No. L. 1248-I of the KUOML. A set of 15 folios towards the end of the codex, in a different hand, containing Pt. II of the work. None of the above manuscripts is dated. Mss. A, C and D are crumbling and appear to be fairly old. No scribe is mentioned in any of the manuscripts. The manuscripts are all independent of each other and none of them is directly connected with of the others. This is attested to by the differences in reading in the individual manuscripts and their forming part of codices containing different sets of works. It is worthy of note that Ms. C reads differently several of the tables of sines in Part II of the work ; cf. II. 26, 28, 30, 31, 33, 34, 35, 36, 38, 39. These readings, which are generally inferior, and the several other minor variants in this manuscript all through the work seem to indicate its being derived from a preliminary draft of the work by the author. On the occasion of the publication of this important work on Indian astronomy I gratefully remember the late Prof. V. A. Ramaswami Sastri, formerly Hon. Director of the Kerala University Mss. Library, Trivandrum, for it was while working under him as a Research Scholar that I chanced to discover four out of the five manuscripts of the Drggañita and prepared at that time a tentative edition of the work. I am thankful to the authorities of the above Library for the use of these manuscripts. The fifth manuscript was obtained through the kindness of the eminent astronomer-astrologer, the late M. S. Srinivasa Sastri of Palghat, and his nephew, Sri M. R. Ramachandran, now in the B. O, R Institute, Poona, to both of whom my thanks are due. I am particularly thankful to Sri T. S. Kuppanna Sastri, Retd. Professor, Madras Sanskrit College, for his scholarly and unstinted help in the matter of fixing the text and the variants of this technical treatise. V. V. Research Institute, K. V. SARMA HOSHIARPUR, 7th Sept., 1963.

·परमेश्वरविरचितं दृग्गणितम् प्रथमो भागः प्रथमः परिच्छेदः [ मङ्गलाचरणम् ] a प्रबोधं याति यस्येदमुदये सकलं जगत्। नमामि तं सहस्रांशुं समस्तज्योतिषां प्रभुम् ॥ १॥ [उपोद्धातः] दृश्यन्ते विहगा दृष्टया भिन्नाः परहितोदिताः । प्रत्यक्षसिद्धाः स्पष्टाः स्युर्ग्रहाः शास्त्रेष्वितीरितम् ॥२॥ सत्कर्मोदितकालस्य ग्रहा हि ज्ञानसाधनम् । अस्पष्टविहगैः सिद्धः कालः शुद्धो न कर्मणि ॥३॥ ये तु शास्त्रविदस्तद्वद्गोलयुक्तिविदश्च तैः। स्फुटखेचरविज्ञाने यत्नः कार्यों द्विजैरतः॥४॥ Verses 2-6 are quoted by Nilakantha Somayāji in his Āryabhatīya Bhasya, on karika III. 48, (TSS 185, pp. 154-55), with the prefatorial note : “परमेश्वरस्तु रुद्रपरमेश्वरात्मजनारायणमाधवादिभ्यो गोलविद्भयो गणितगोलयुक्तीरपि बाल्य एव सम्यग् गृहीत्वा, तेभ्य एव क्रियमाणप्रयोगस्य दृग्विसंवाद तत्कारणं चावधार्य, शास्त्राण्यापि बहून्यालोच्य, पञ्चपञ्चाशद्वर्षकालं निरीक्ष्य, ग्रहणग्रहयोगादिषु परीक्ष्य, सम दृग्गणितं करणं चकार । तस्यादावेव स्वयमेवोक्तं सर्व-दृश्यन्ते विहगा दृष्टया" etc. This refers to the Parahitakarana or Grahacārani bandhana of Haridatta edited by the present editor (K. S. R. Institute, Madras, 1954) and the several later astronomical manuals which use the astronomical constants and tables of the Parahitakarana. Nilakantha's quotation reads शुद्धः कालो.

·प्रथमे भाग सञ्चिन्त्येति समालोच्या पूर्वतन्त्राणि यत्नतः। स्फुटयुक्तिं खेचराणां गोलदृष्टया समीक्ष्य च ॥५॥ स्फुटखेचरविज्ञानं शिष्ययः प्रार्थितं द्विजैः। तेभ्यो दृग्गणितं नाम गणितं क्रियते मया ॥६॥ [कलिदिनानयनम् ] 3179 1461 42077 4 शाकाब्दान् नवनग कुत्रिभिर्युतान् भूषडब्धिविधुनिहतान् ! नजनगसतनखाम्बुधिभागयुतानब्धिभिहरेल्लब्धम् ॥७॥ धुगणो मध्ये विषुवति भृगुसुतवारोदयादिः स्यात् । दिवसद्वयेन हीनः पुनस्तु सः स्फुटविषुवति स्यात् ॥ ८॥ चैत्रादितिथिसमेतो विषुवत्तिथिविरहितः स एव पुनः। 'तिथिषष्टयंशविहीनो धुगणोऽभीष्टे दिने भवति ॥९॥ 2 [मध्यमानयनम् ---गुणकार-हारक-संस्काराः] . 116 42370 रसरुद्रा गुणकारः खाद्रिगुणयब्धयो रहारः। 45486 लितैकैका शोध्या षड्वसुवेदेषुवेदतुलितेऽह्नि ॥ १० ॥ अब्दसहस्रत्रितयेऽप्येकैव हि तत्परा पुनः शोध्या। 143 3907 गुणमनवो गुणकारः सप्तखगोवह्नयो विधोहारः ॥ ११ ॥ ५) A D. क्य. ) B. भू for कु. c) A D. lack visarga; B. दिषु. 4) D. हीनं. e) A. ता. f) A. Extra words मनवो गुणकार: wrongly interposed here. 8) A. Haplographical omission after खादिगुण to गुणमनवो in 11.

·प्रथमः परिच्छेदः ३ 8310 लिप्तैकैका देया दिग्गुणवसुसम्मिते दिवसे । 5791 योज्या विकलैकैव क्ष्मागोऽद्रिशरैर्मिते ऽपि वर्षेऽत्र ॥१२॥ 1 687 गुणकारो भूमिः स्यात् कुजस्य सप्ताहिषण्मितो हारः । 8719 लित्तैकैका देया गोविधुसप्ताहिसस्मिते दिवसे ॥१३॥ 3 विकलायमेव स्याद्योज्य पूर्णे चतुर्युगेऽपीह। 33 2903 गुणरामा गुणकारो बुधस्य हारस्त्रिखाङ्कदरमितः ॥१४॥ 67452 शोध्यैकैका लिता द्वीषुकृताम्यङ्गसम्मिते दिवसे । योज्या विलितिका स्यादकैव चतुर्युगेऽत्र' पूर्णेऽपि ॥ १५ ॥ 53 229613 त्रिशरा गुणो गुरोः स्याद् गुणविधुरसगोयमाश्विनौ हारः। योज्यैकैका विकला वसुनग मनुशक्रसम्मिते दिवसे ॥ १६ ॥ 141478 शोध्या वा देया वा विकलापि चतुर्युगे नात्र । 73 16403 शुक्रस्य गुणस्त्रिनगा हारो रामाभ्रवेदरसचन्द्राः ॥१७॥ १) B. शरैस्सम्मिते; D. शरसम्मिते. b) D. यो ends folio 64; the next three folios 65-67 are lost; folio 68 begins with संशोध्या यतिमा (IV.9). c) A. युग वापि. d) B. मिता:. e) A, C. विलिका. 1) A. C. ऽत्र missing. 8) A.C. ग left out.

·प्रथमे भागे 37348 देयैकैका लिप्ता वस्वब्धित्रिनगवह्नितुलितदिने । 113 सध्यंशाः शिवविकला योज्याः पूर्णे चतुर्युगेऽपि पुनः॥१८॥ 13 139955 विश्वो मन्दस्य गुणो, हारो बाणेषुगोऽङ्कदहनभुवः । 1395953 शोध्यैकैका लिप्ता त्रीषुनवेष्वङ्कविश्वमितदिवसे ॥१९॥ देया वा शोध्या वा विकलापि चतुर्युगे नात्र । 74 239171 इन्दूच्चस्याब्धिनगा गुणो, हरः क्वद्भूिनवाग्नियमा ॥२०॥ 47036 शोध्यैकैका विकला षट्तिखसताब्धिसम्मिते दिवसे । शोध्या देया वैका विकलापि चतुर्युगे नात्र ॥२१॥ १) B. om. तदिने. b) B. ऽत्र for ऽपि. c) Ms. C. commences here with some extraneous prefatory matter; the scribe is oblivious of any discontinuity or break here : हरिः श्रीगणपतये नमः। चन्द्रादीनां पर्ययानाह-आखण्डलाशाससोमा। भर्तुर्हस्ते धरित्री । दिवानाथवन्धुः सौम्यः न दी? वाचालः। दक्षारिरत्र नाथः । ग्राह्यं कामवाक्यं, एन्नु । तुगन्नु-रुद्रपूजा दृढा । राहुः-अनङ्गः स्त्रीगात्र । धराङ्गना । तन्वी शिवाभा ग्लोस्तुङ्गो मानी सेव्या विकलाद्या हिमांशूच्चौ कलाधास्तु कुजादयः ॥ साध्वी सा नाकप्रियः कन्यका भौमो ज्ञस्य तालमृणात्मकम् । सुराचार्यों लोकतानास्य भार्गवः ।। नीरसः किं पयो मन्द: स्वर्भानुश्चक्रवर्जिते। निन्द्या स्त्रीरतिरित्येते ध्रुवाः कल्यादिसम्भवाः ॥ मन्दस्य etc. B C. Three lines from इन्दूच्चस्य, 20b-21, transposed to between the first and second halves of verse 23. व e) A. हृतः; B. हारः, ·द्वितीयः परिच्छेदः 29 197041 पातस्य तु नवदना गुणो, हारः क्वब्धिखाद्रिनवचन्द्राः। 92920 योज्यैकैका लिप्ता नखनवदनाङ्कसम्मिते दिवसे ॥ २२॥ एकैकात्र विलिप्ता देया पूर्णे चतुर्युगेऽपि पुनः । गुणहारौ सूर्यादेः संस्कार स्तत्फलस्य चैवं स्युः ॥२३॥ निजगुणनिघ्नं धुगणं स्वहरेण हरेत् , फलं तु भगणादि। कल्यादिध्रुवसहितं पुनस्तु तन्मध्यमं स्पष्टम् ॥२४॥ ॥ इति दृग्गणिते प्रथमः परिच्छेदः ॥ द्वितीयः परिच्छेदः [कल्यादिध्रुवाः] 20 22" आनौ योज्या लिप्ता नखा द्विदस्रा विलिप्ताश्च । 3° 15 21 चन्द्रे योज्या भागास्त्रयस्तथा तिथिकला यमविलिप्ते ॥१॥ 3r तुङ्गे राशित्रितयं क्षिप्त्वा शोध्याः पुनस्तु वेदांशाः । 15 34 तिथिसमलिप्तास्तद्वद् विकला अपि वेदराममिताः॥२॥ १) A. Haplographical omission of नख. b) B. एकैवात्र. 6) B. संस्कारा:. d) A. B. Colophon absent.

·६ प्रथमे भागे योज्यास्तिस्रो लिप्ता भौमस्य, बुधस्य शोध्यभागाः स्युः । राममिता वेदचतुर्मिताः कला अपि, गुरोस्तु शोध्यं स्यात् ॥३॥ 3° 44 3°-1=2°-29 एककलोनं भागत्रितयं, शुक्रस्य शुक्रस्य शोध्यभागास्तु 4° वेदमिता नात्र कला', मन्दे योज्याश्चतुर्भागाः ॥ ४ ॥ 4° 8 6r 2° 36 लिप्ताष्टकं च, पाते योज्यं चक्रार्धमक्षिभागौ च । षत्रिकलाः, कल्यादौ ध्रुवमेवं मध्यमेषु विहगानाम् ॥५॥ सौरे सिद्धान्तेऽपि च निर्दिष्टाः खेचराः ध्रुवैरेतैः । युक्ता हीनाश्चोक्तवदुदयावधिका स्फुटा भवन्ति तथा ॥ ६॥ [ देशान्तरादिसंस्काराः] देशान्तरादि कार्य ग्रहेषु, तत् पूर्वतन्त्रतो शेयम् । सिद्धं न पूर्वतन्त्राद् यत् तत्कथनाय मे यत्नः ॥ ७ ॥ [ समरेखा पलभा च] 18 18 2 ग्रामादश्वत्थाख्यादस्मात् धृतियोजने किल प्राच्याम् । समरेखाऽऽत्र तु पलभा सधृतिव्यंगुलांगुलद्वितयम् ॥ ८॥ ॥ इति दृग्गणिते द्वितीयः परिच्छेदः ॥ com00000 a) A. वेदाश्चब्ध्यब्धिकला. b) A.क्षेप्यं. c) C. ध्रुवसहितं. ) C. खेचरैः. e) A. D. स्पष्टा:. 1) A. देशान्तरसंस्कारादि, hypermetrical. १) C. पलमा सवसुविधु (18) व्यङ्गु ल)द्वितयम् । E. पलमा सवसुविधुव्यङ्गुलामुलगितयम् । A. has an extra hypermetric verse after this on the calculation of the Deśāntara : देशान्तरसंस्कारा देशान्तरयोजनैर्गुणा गतयः । शून्याब्धियग्नि (3240) हृता, रेखायाः पश्चिमे धनमृणं प्राच्याम् ॥ by A B. read in the place of this colophon : इति मध्यमविधिः, ·तृतीयः परिच्छेदः [ ग्रहस्फुटानयनम् ] [ मन्दोच्चानि ] 180 मन्दोच्च भानोः स्यान्मिथुनःऽष्टादशांशाः स्युः । 70 10° सप्तांशाः सिंहः कुजस्य, शशिजस्य चाळिनि दशांशाः ॥ १ ॥ 22° 20° आकृतिभागा युवती गुरो,यमे विंशति गोरंशाः । 26° मन्दस्य वृश्चिकेंऽशाः षड्दस्रा दृक्समोश्चमिति कथितम् ॥२॥ [ शीघ्रोच्चानि ] शीघ्रोचं रविमध्यं कुजस्य, तद्वद् गुरोः शनेश्चापि । निजमध्यं शीघ्रोञ्चं बुधसितयोर्भानुमध्यमं मध्यम् ॥ ३॥ मन्दोच्चोनो विहगः शीघ्रोच्चोनस्तथैव केन्द्राख्यः । [ज्याः ] राशिवयं पदं स्यादोजे दोकोटिके गतैष्यांशी ॥४॥ युग्मेऽन्यथा, महाज्या ग्राह्या केन्द्रोत्थयोर्भुजाकोट्योः । [ मन्दज्यासंस्कारः] 266 40 भानोरिकलाः स्युः षड्रसदस्राः खवेदविकलाश्च ॥ 8) ACD. शशिजस्य राशयः सप्त । b) ACD. गुरोस्त्रयो राशयो भृगुसुतस्य । 6) C.निजस्य मध्यं; hypermetrical. d) C. Tiet:; hypermetrical.

·प्रथमे भागे 114 17 चन्द्रस्य तु मनुचन्द्रा हारकलाः सप्तचन्द्रविकलाश्च । इषुबाणा द्विशरैका मनुचन्द्रा व्योमशून्यवेदाश्च ॥६॥ 55 152 114 400 84 कृतवसवो भौमादेर्मान्द हारकला; विलिप्तिकास्तत्र । 10 23 17 0 13 दश विकृतिः सप्तका शून्यं विश्वे च ताः क्रमेणेति ॥७॥ 556 461 311 षड्बाणेषुभिरेकप्राणकृतैश्चन्द्रभूमिरामैश्च । 60 1586 षष्टया रसाहितिथिभिलब्धा लिप्ताः स्वकीयदोातः ॥८॥ बुधसितहरयोः क्षेप्याः, शोध्या भौमेड्यरविजहारेषु । [ शीघ्रज्यासंस्कारः] 15 25 शौने हारकलाः स्युभीमादेः शरभुवः शरयमाश्च ॥९॥ 50 13 90 शून्येषवश्च विश्वे खाङ्का, एवं क्रमेण विकलास्तु । 6 0 0 44 13 अङ्गानि शून्यमभ्रं कृतवेदा रामभूमयश्चेति ॥ १० ॥ 3) B. भूमिचन्द्रसप्ताश्च. b) B. मन्द. १) A. E. हरकला:. 4) A. च ताः missing. .) B. तिथिभिः for षष्टया. १) A.विश्वे left out. १) B. गोऽब्धयः खं for शून्यमभ्रं, ·तृतीयः परिच्छेदः 62001 2070 1031 30000 कुखनख षड्भिः खागखयमैः कुगुणखकुभिरयुतनिहतगुणैः । 300 खखरामैर्लब्धकला योज्या हारे स्वशीघ्रदोातः ॥ ११ ॥ एवं दोासंस्कृतहारास्तत्तत्स्फुटे स्फुटाः प्रोक्ताः । [भुजाकोटिफले ] दिग्ने कोटिभुजज्ये हरभक्ते कोटिदोःफले भवतः ॥ १२॥ 10 हारहृतमेव कर्णे बाहुफलं गृह्यते च कोटिफलम् । [मन्दशीघ्रफलचापे] मान्दे दोःफलचापस्त्विति कथितं चापितं हि बाहुफलम् ॥१३॥ शैभ्रे त्रिज्यागुणितं कर्णहृतं चापितं च बाहुफलम् । शीघ्रफलचापमिति हि प्रोक्तं वेद्यं स्फुटे निजे त्वेवम् ॥ १४॥ जूकाजाद्योः स्वर्ण मान्दे शैने च बाहुफलचापम् । [ कर्णः ] कोटिफलेनोनयुता कर्किमृगाधोस्त्रिराशिज्या ॥ १५ ॥ तद्वर्गबाहुफल कृतियोगस्य पदं भवति कर्णः। कोटिफलेनोनयुत त्रिजीवया स्वार्धनिहतबाहुफलात् ॥१६॥ ३) B. नग for नख. b) B. खाग. 0) A. द्विघ्ने, corrupt. d) C. शीघ्र. e) A, वेद्य. 1) Mss. corrupt : A. कोटिफलोनयुता; B. कोटिफलोनान्वितया; C. कोटिफलोना तया ·प्रथमे भागे लन्छ क्षेप्यं तस्मिन्नेव तु हारे पृथस्थिताल्लब्धात् । 'तस्मात् "स्वार्धविनिघ्नानिजचतुरन्यंशसंयुक्तात् ॥ १७ ॥ संस्कृतहारेणाप्तं विशोधयेत्तद्धरात् स वा कर्णः । [ स्फुटक्रिया] मध्यात् प्राङ् मान्ददलं मध्ये, तस्मिंस्ततश्च शैज्रदलम् ॥ १८॥ तस्मान्मान्दं सकलं केवलमध्ये, पृथक्स्थितात् तस्मात् । शैघ्रं सकलं तस्मिन् कृतसमस्तमान्दजे ; स्फुटः स भवेत् ॥१९॥ . भौमाकिमन्त्रिणां स्यादेवं; क्रम उच्यतेऽथ बुधसितयोः। मध्यात् प्राक् शैघ्रदलं मध्ये, तस्मात्तु मान्दमपि दलितम् ॥२०॥ केवलमध्ये, तस्माच्छैधं सकलं च केवले मध्ये । तस्मान्मान्दं सकलं तस्मिन् कृतशीघ्रजे ; स्फुटः स तयोः ॥२१॥ कुजगुरुमन्दा मान्दे बाह्ये वृत्ते घरन्ति, बुधशुक्रौ । शीघ्र वृत्ते, तस्मात् तेषामेवं क्रमस्तथैव तयोः ॥ २२ ॥ ॥ इति हग्गणिते तृतीयः परिच्छेदः। 4) C. corrupt; has the letters पोक् for तस्मात् . b) A. स्वार्क. ') A. युक्तां. 4) C. मान्दफलम् . 6) C. मेव. 1) A B. omit the colophon.

·चतुर्थः परिच्छेदः [ मन्द-शीघ्रज्यानयनम् ] स्पष्टार्थ हाराणामानयनं चोच्यते विहोक्तामाम् । 870 385 420 120 खान्यहिभिर्बाणवसुत्रिभि-नखजलधिभिः खसूर्यैश्च ॥ १॥ 570 47000 खाद्रिशरै-सन्दहरा भौमात् स्युः खखखनागवेदेभ्यः । 3180 1920 960 व्योमाहिभूमिरामैः खाश्विनवैकै नमोऽङ्गगोभिश्च ॥ २॥ 3495 532 48000 इषुगोऽध्यग्निभि-रश्वित्रिशरैः खाभ्राभ्रनागवेदेभ्यः। भौमादेः शीघ्रहरा भवन्ति; तत्संस्कृतिहरास्तु ॥३॥ 371 457 663 3438 क्वद्रिगुणैः स्वरबाणाब्धिभि-स्त्रिरसषड्भि-रहिगुणाब्धिगुणैः । 130 खगुणैकैः षष्टिनात् त्रिगुणान्मान्दे तु संस्कृतिहरः स्युः॥४॥ *) A B. बाणविधुत्रिभिश्च; C. gives also the alternate reading विधु for वसु. b) B. कुवसुदौः (281) for खसूर्यैश्च. ०) A. हरो. 4) A. भौमा: for भौमात् स्युः. .) B. गोशरधृतिभिः (1859) for खाश्विनवैकैः. 1) B. हराः स्युः. %) A. From far to the end of the line left out. 1) B. त्रिरसरसैः (663) द्विशरनगविश्वैः (13752). 1) C. षष्टिहृताना (१) ·प्रथमे भागे 30 100 200X6-1200 687 खगुणैः खाभ्रशशाङ्कः खखयमलैष्षड्भि-रद्रिवसुषभिः। 53 विकलानां नगवेदै र्वसुभि-वैदैश्च रामबाणैश्च ॥५॥ 48 8 4 36 60 षट्त्रिंशता च युक्तैरेतैः षष्टया हतात् त्रिगुणात् । 26 दो संस्कृतिहाराः स्युः, कवेस्तु रसदन-तत्परोनैस्तैः । शैने भौमादीनां दो संस्कृतिहारका भवन्त्येवम् ॥ ६॥ [ रवि-चन्द्र-राहु-स्फुटाः] 773 33 गुणसप्ताद्रिभि-रग्नित्रय-विकलासंयुतै रवेर्हारः। 1805 चन्द्रस्येषुखधृतिभिर्हारः षष्टया हतात् त्रिगुणात् ॥ ७ ॥ मन्दफलचापसंस्कृतमर्कस्य तु मध्यम स्फुटं भवति चन्द्रस्याप्येवं स्यात् , चक्राच्छुद्धः स्फुटो भवति राष्टुः ॥ ८ ॥ a) A. खगुणै: lert out. b) C. षट् left out. ०) B. शैघे (? शै!ः) for एतैः. 1) A. त्रिगुणः. १) A. corrupt : रसतस्सपयुक्तैरोस्तै. ') A. गुणसप्ताग्निभिरत्र विकलासंयुता. ) B. त्रिगुणाद् हतात् . h) A. स्वमान्द; B. मान्द. 1) A. स्फुटं left out. 1) शुद्धो भवति हि (? भवत्यहिः) स्पष्टम् .

·चतुर्थः परिच्छेदः [ फलाच्चापानयनम् ] इष्टफलात् संशोध्या यतिमा संशोध्य तां तु पिण्डज्याम् । 225 शेषं तिथिकृतिनिहतं विभजेत् खण्डज्ययेष्टया, लब्धम् ॥९॥ 225 क्षेप्यं शोधितजीवासंख्याहततिथिकृतौ तदिष्टधनुः। 225 तिथिवर्गस्थाने स्याद् धनुष्कला ह्यन्यजीवायाम् ॥ १० ॥ [ दृक्कर्मादीनामावश्यकता] 'दृक्कर्मलम्बनाभ्यां विना स्थितिः कल्पिता तु विहगानाम् । स्वप्ने दृष्टं धनमिव भवेदिदं चिन्त्यमेव हे गणकाः ॥ ११ ॥ ॥ इति दृग्गणिते चतुर्थः परिच्छेदः ॥ [ इति दृग्गणिते प्रथमो भागः] on a) D. commences again from here (folio 68). b) A. तिथिवर्गहतं खण्डं. c) C. D. जीवाया:. d) This verse is quoted by Sundararāja in his commentary Vakyakarana, IV. 1-5, with the prefatory statement : उक्तं च भगवता अस्मत्परमेष्टिगुरुणा केरलपरमेश्वरवटशेरिणा-"दृकर्म" etc. ( see edn. T. S. Kuppanna Sastri and K. V. Sarma, Kuppuswami Sastri Research Institute, Madras, 1962, p. 93). .) A. इति दृग्गणितं समाप्तम् । C. D. (C. after this colophon) दृग्गणितं समाप्तम् ।। B. om. the colophon and commences Ft. II of the work with the prefatory invocation हरिः.

·द्वितीयो भागः [ उपोद्धातः] स्पष्टीकर्तु हग्गणितं वक्ष्ये कटपयादिभिः । उक्तमर्थ (?मेवं) परहितं, बालाभ्यासहितं च तत् ॥१॥ [ मध्यमानयनम् ] [i. गुणकार-हारक-संस्काराः ] 116 42370 तटाकमकंस्य गुणो, हारको नाथगौरवम् । 45486 एकैका लिप्तिका शोध्या तेजोविष्णुवने दिने ॥२॥ 143 3907 गोविद्यो गुणकारः स्यात् , सन्नद्धाङ्गो हरो विधोः। 8310 एकैका लिप्तिका देया दिने मष्टाङ्गजे पुनः ॥ ३॥ 1 687 किं कुजस्य गुणो, हारः सुदन्त इति कीर्तितः। 8719 एकैका लिप्तिका देया धूपसादे दिने पुनः ॥४॥ ) E. वर्ग:. b) B. बालाभ्यां च हितं ; C. बालाभ्यासहृतं ; E. बालाभ्यासे हितं. १) C. reads this quarter : दिवसे तु वैष्णवे. 4) B. गोविद्यात् . ०) BD. read the last quarter : नष्टलाजे दिने पुनः. " C. धृष्टसिंहे.

·द्वितीयो भागः 33 2903 शशिजस्य गुणो बालो, गानधारी हरः स्मृतः। 67452 एकैका लिप्तिका शोध्या रामवासस्तनेऽहनि ॥५॥ 53 229613 बाणो गुणो गुरो,रिः लोकस्तब्धखराननः । 141478 योज्या विलिप्तिकैकैका दासीवृष्टिवृके दिने ॥६॥ 73 गुणकारः कवेर्गाथा, हारको 26403 गानवाचकः । 37348 एकैका लिप्तिका देया दिवसे देवगोस्थले ॥७॥ 13 139955 लिपिर्गुणः शने,मर्मधूळीगोपाननो हरः गुणधीशुद्धलोकेऽह्नि शोध्यैकैका कला पुनः॥८॥ 1395953 74 23911 वसनं, हार: पार्थस्यधीगुरुः । गुणस्तुङ्गस्य 47036 तिलान्नसद्धे दिवसे शोध्यैकैका विलिप्तिका ॥९॥ 29 197041 पातस्य तु गुणो धीरः, कुंभनाथधियो हरः। 92920 नारीधरार्धे दिवसे योज्यकैका . विलिप्तिका ॥१०॥ १) C. गानधीरो। b) C. रामावास। ०) C. reads this line as : बाणो गुण: सुरेड्यस्य, लयकाळखरो हरः । 4) C. दासवाक्यभयेऽहनि; DE. दासौभृष्टवृके दिने । e) B. नाग for गान and D. पावकः for वाचकः, both corrupt. १) C. reads the line as: लिपिर्गुणः सूर्यजस्य, क्षामधूळीलयो हरः । १) C. reads the quarter as: पथिकाळिगुरुर्हरः। ) C. reads the quarter as: पावनाच्छाळको हरः । 1) C.निरुद्धकोधे ।

·हरगणिते न्यस्य गुणकारेण ताडयेत् । कलेर्दिनगणं हारकेण हरेल्लब्धं भगणादि, स्वमध्यमम् ॥११॥ तस्मिन्नत्रोक्तसंस्कारे कृते कुर्यानिजध्रुवम् । [ii. सूर्यादिग्रहाणां धुवाणि] 20-22 विलिप्तादिध्रुवं भानोः खरनारी'; विधोस्तथा ॥ १२ ॥ 3°--15-20 2r-25°-44-26 प्राशे मायाङ्गि; तुङ्गस्य चित्रभावश्शरारिनुत् ।। एते योज्याः; कुजादीनां ध्रुवं लिप्तादि कथ्यते ॥ १३ ॥ 31 धनं भौमस्य गानानि, बुधस्वर्ण 3°-44 भवाङ्गना। 2°--53 4°-0 ऋणं गुरोर्धर्मराज्ञी, शुक्रस्यर्ण ननावनम् ॥१४॥ 4°-8 6r-2-36 'योज्यं शनेर्जनांभो,ऽहेर्योज्यं तुङ्गारिनूतनम् । एवंसिद्धं मध्यमं तु स्फुटीकुर्याद् यथाविधि ॥ १५॥ 8) The first set of folios in B breaks off here. The portion from the beginning of this verse is commenced again in a different hand in a different set of folios in the codex. b) C. क्रूरनारी. c) C. reads the quarter as : रलं मान्याङ्गनोचस्य; D. प्राज्ञमायाङ्गिः 4) C. शरीरनुत् . e) B. ननावनुत् ; C. reads the line as : धर्मराडणमीड्यस्य, शुक्रस्य ज्ञानवान् ऋणम् । 1) C. धनं for योज्यं. 8) B. दानवे- and C.दानवा- for जनांभो-. b) In B this line is found transferred to after verse 12 above, ·द्वितीयो भागः [ ग्रहमन्दोच्चानि ] 2r-18° 4r-7° मन्दोच्चं दुष्करं भानोः, स्थानविद् भूमिजस्य तु । 7r-10° 5r-22° 2r-20° बुधस्य नाकार्थि', गुरोः खरामं, नखरं भृगोः ॥१६॥ 7r-26° शनेस्तीरस्थ इत्येते भागाद्याः सर्व ईरिताः। मन्दोच्चं शशिनस्तुङ्गो गणितानीत एव हि ॥ १७ ॥ [ ग्रहशीघ्रोच्चानि] शीघ्रोच्चं रविमध्यं स्यात् कुजसूर्यजमन्त्रिणाम् । सितक्षयोः स्वमध्यं तु शीघ्रोच्च, मध्यमं रविः ॥१८॥ [स्फुटक्रिया ] उच्चोनो विहगः केन्द्र, तस्मिन् मेषादिके त्वृणम् । दोाफलं, तुलादौ स्व,मेवं स्यान्मन्दशीघ्रयोः ॥ १९॥ मध्या? दद्या)न्मान्ददलं मध्ये, तस्मिन् शैघ्रदलं ततः ततो मान्दं मध्यमे स्यात् सर्वे, तस्मात् पृथस्थितात् ॥२०॥ a) In D one folio, commencing from here and extending upto verse 31, broken off. b) B. सूनवे for स्थानवित् . ) B. ना."थि. 4) C. reads the line as : अपथं ज्ञस्य, जीवस्य श्रीरामो, नखरं भृगोः। e) C. शनरानन्द; E. शनेस्तीरर्थ. 1) B. एव सः. 8) B. ज्ञशुक्रयोः. १) C. पुन:- ·हरगणिते शीघ्रजं सकलं तस्मिन् कृतमान्दे तु मध्यमे । कुर्यात् , स्फुटः स; एवं स्यात् कुजसूर्यजमन्त्रिणाम् ॥२१॥ दोाफलं मान्दशैघ्र फलाभ्या मिह कथ्यते । मध्यात् शैज्रदलं मध्ये, तस्मान्मान्ददलं° पुनः ॥२२॥ मध्ये, तस्मात् शैघ्रफलं सर्व केवलमध्यमे । तस्मात् पृथक्स्थितान्मान्दं सकलं कृतशीघ्रजे ॥ २३ ॥ तस्मिन्नेव स्फुटः सः स्याद् विधिरेवं ज्ञशुक्रयोः। गोळसिद्धः क्रमो दृष्टिसाम्यायैवं तयोः स्मृतः ॥२४॥ [ ग्रहाणां मन्दशीघ्रज्याः] एकधा 'ज्याफलं मान्दे, कुजादीनां द्विधा पुनः । शैभ्रे मृगादिकादिभेदाद् , वक्ष्यामि तान्यथ ॥२५॥ [i. कुजज्याः] 68 133 200 266 330 392 452 जातो - बलाय - ननर - श्चचार - नीलागि रुद्धगुः - श्रमवित् । 507 557 601 639 669 689 704 सुनिशा - सुमर्म - पुनिताद् - धूलिषु - धूर्तेषु - धीजितौ - विनसः। 707 सूनार्थी - क्षितिसूनोः षडंशजा मान्दजा इमा जीवाः : २६॥ a) C.शीघ्र. b) BD. पदाभ्या. 6) C. फलं. a) C. विदुरेवं. e) C. ततः 1) B. breaks off here. *) C. reads the jyās with some variants: तान्तो निर्नख-तित्तिरि-नीलाङ्ग-रुद्धगु-प्रणवाः । सुनिशा-सन्मणि-कुनता... . ."धीजिता-विनसः । सन्नार्थः क्षितिसूनोः षडंशजा मान्दजा इमा जीवाः॥

·द्वितीयो भागः 143 285 426 566 706 843 978 गवयो - मदिरा - तरुवित् - क्षितिमा - स्तेनार्थी - लवज - दासार्धाः। 1113 1245 1372 1498 1622 गोकटक - शिवरूपं - रथालये - दुग्धवृष्टि - खुरतापम् । 1738 1851 1958 जलसेव्यं - कर्मजयं - हिमाब्धये भौमजा मृगादिभवाः ॥२७॥ 680 1256 1697 2001 2201 नादात - स्तृणरूपे -सिन्धुतटे - काननेन्द्र - यानखरः। 2328 2388 2414 2401 2364 हरिगात्रे - देहगुरौ-वृकमद्रे - यानवैरि - वित्तगुरुः ॥ 2308 2236 2154 2059 1958 हीनगर - स्तैलखरो-वंशकरी-धर्मनेत्रि - हेमधियः । कादिभवा एवं भूमिसुतस्य प्रकीर्तिता जीवाः ॥२८॥ [ii. बुधज्याः ] 23 46 69 90 110 129 146 गात्रे - क्षोभं - धूर्ते - नाळं - नयकृद् - धराब्य - तद्वश्यौ । 162 175 187 198 205 210 214 रक्तप - मांसप - सूदप- दुग्धप - मानारि' - नुकरि - भूपुत्रः। 215 शङ्कर एता जीवा मान्दभवा शशिसुतस्य पञ्चदश ॥ २९ ॥ १) C.क्षतिमां, b) C. रसालये. १) C. कर्मलयं, corrupt. 4) C. दुर्मधुपो. e) C. reads the jyās with some variants : नादात-स्तृणरूपं-सिन्धुतटे-यज्ञनिष्ठ-पीनखुरौ । हरिगात्रं-देहिगुरु-वृकभद्रो-यज्ञवैरि-वित्तगुरुः । हीनगर-स्तैलखरो वंशकरी-धर्मनिष्ठ-दुर्मधुपः ।। 1) E. does not have this line. 8) E. धराय. h) E. तद्वश्यम् . ) C. मीनेन्द्र.

·२० दृग्गणिते 101 199 296 390 483 573 660 यानप - धूलिप - तद्धरि - निधिगं - गजवद् - बिसाशि - नक्षान्तः। 744 824 900 971 1037 1097 विवसु-वरदन - [ननळ: ] - कुसुधीः - सङ्गानकृत् - सुधाज्ञत्य । 1151 1197 निशिपुण्यं - साधुपुटं शशिजस्य मृगादिजा इमा जीवाः ॥३०॥ 223 435 624 791 931 1044 गुरुराड् - मृगवद् - भरतो - युद्धार्थी - योगधी - भवान्नायम् । 1134 1200 1245 1274 1283 भृगुपुण्यं - ननुरूपं - शिवरूपं - वत्सरस्य - गजरूपम् । 1276 1262 1233 1197 तिथिरपि-रतिरपि - गङ्गारूपं -सुधियोऽपि शशिजकादौ ॥३१॥ १) Mss. read नळदः (890) but it has to be ननळ: (900) to fit into the table. b) C. has a different set of jyās : 100 204 308 401 495 587 679 [आनय]*-वानर-हेनिल-कुनवा-मधुवित्-सुदेश-[धीसाक्षी]* 765 847 924 998 1067 मोक्षार्थी-संवादं-भद्राब्धि-दग्धधी:-सुतज्ञोऽयम् । 1129 1184 1234 धात्रीपुट-भुजपुटं-भोगरिपु-ज्ञस्य चैवमेणादौ ॥ * The Ms. reads actually 37/04 (130) and efteateff (749); the emendations suggested will fit these figures into the table. C) C. bas a different set of jyās : 237 456 656 830 973 1091 सगर-स्तृणवित्-स्तिमितं-नीलाब्ज-गोसुधा-कळानीकः । 1183 1255 1291 1321 1330 गजपोऽयं-शिशुरूपः-कुळीरप-पौरलोक-नगलोको । 1323 1327 1273 1234 गुरुलोकः-सुरलोको-गाथाप्रिय-भृगुरिपू ज्ञकादौ ॥ D.commences again from लो of सुरलोको in the above lines, but has some variants trom C: लोके for लोको and गाथाश्रयि for गाथाप्रिय.

·द्वितीयो भागः [ iii. गुरुज्याः] 32 64 96 127 158 187 215 रागी- वित्ते - स्तब्धः - सुरपो - होमस्य - सञ्जयः-[शुकराट् ] । 241 265 285 303 316 326 कुम्भारिः - शीतारि -मदिरा- लीनाङ्गि - चटुल° - तारागी । 331 333 कुबलं - बलाङ्गि' जीवा इमा गुरोर्मान्दजाः क्रमशः ॥३२॥ 59 118 176 231 284 335 384 धीमान् - जयाय - तिथिप: - कुगिरौ - भूदात्रि - शबल - भोजाङ्गम् । 429 472 511 546 576 601 धीरेव - स्त्रीसेवा - कर्कशि- तद्वंशि- तत्सम - पुनातु । 621 637 पुरुषे-सङ्गति - रेता जीवस्य मृगादिजा भवन्ति ज्याः ॥३३॥ 89 175 256 330 398 458 510 धीजिन् - मांसप - तिमिरं नृबलं - दुग्धाङ्गि - होमविन्' - नियमः। 553 589 615 634 646 649 646 लोमश- धीहशि - शकृता - विगतं - तद्वृत्ति-धीभृतं - क्षुभितः। सङ्गति - रेता जीवाः कादिभवाः सुरेन्द्रपूज्यस्य ॥३४॥ 637 : a) Mss. read सुरराट् (227). The emendation is needed to fit it into the table. b) C. लीनाम्बु. ०) C. तुल्यगु:. d) C. तुरगः. ०) C. पललं. 1) C. गुग्गुलु. 8) C. ज्या. h) C. reads the jyas with several variants : धीमान्-हयप-स्तिथिपः-कुलराड्-भूदार-शबल-वेदाङ्गाः । धूम्रामः-स्त्रीसेवा कर्कश-तद्वंश-तत्समा:-कुनुतिः । पुरुषः-सङ्गत एता जीवस्य मृगादिजास्तु पञ्चदश ॥ 1) E. होमवन् . 3) C. reads the jyās with several variants : धीजिन्-मांसप-तिमिरे-निर्बल-दुग्धाङ्ग-होमविन्-नियमः । लोमश-धीदम-मापति-विगता-स्तद्भक्त-धीभृतौ-क्षुभितम् । सङ्गति-रेता जीवाः कादिभवाः सुरेडयस्य । .

·दृग्गणिते [iv. शुक्रज्याः] 18 33 48 55 60 66 71 75 78 दीप - बलं - जव - बाणा- नेता - क्षान्तिः- कथं - मिथो- [दासाः] । 81 83 84 85 85 86 पादे - गुहा - भुज- मदं -मुदा- तदा शुक्रमन्दजीवाः स्युः ॥ ३५॥ 152 303 454 604 753 901 1051 श्रीशुकि - लीनगु - वशभृद् - विनता - गोमांसि-कुनिधि नर्मनटी। 1197 1341 1483 1623 1761 सिन्धुपुटे - नवलोके - गुहवृकि गोरक्षया- पितृस्थस्य । 1893 2024 2150 गन्धोदकि वीरनरे - नर्मपुरे इति भृगोम॑गादिज्याः ॥ ३६॥ 4) Mss. read भानोः (4) but दासाः (78) is required to fit into the table. b) C and D read the jyās differently : 9 1725 33 40 46 52 57 62 धेनुः सेव्या-मित्रै-लि-नवौ-स्तम्भ-राम-सोम-रताः । - 66 70 72 75 75 75 क्षिति-नाथौ-रस-मासौ-मासे-मासे सितस्य मन्दज्याः ॥ D. नवा for नवौ; C. तन्वि for स्तम्भ; D. रास for रस; D. मासे for मासौः 0) E. पटे. d) D. garofoni; cf. reading in C-variant below. €) C. reads the jyās variantly, the figures, except gratta which is corrupt, remaining the same : श्रीशुक-लीनगु-वैष्णव-विनता-गोमांस-कुनिधि-नर्मनटिः। सिन्धुपुटे-नवलोकं गजवृकि-गोरक्षया-पितृच्छाया । तुन्दाळिक (?)-वीरनरौ-नर्मकरी कवेरिति मृगादिज्याः॥

·द्वितीयो भागः 927 1657 2162 2466 2445 सक्रोधि' - सामतुष्टा - प्रीतिकरी - चूतवक्रि - शिवचारी। 2755 2783 2788 2734 2667 बाणसुख - गुहसत्रे- देहसुखं - वल्गुसूत्रि - सुतचारी ॥ 2579 2483 2383 2269 2150 धीसमरे - गजभद्रे - लोहगुरौ - धूर्तरौद्रि' - नर्मपुरे । भृगुसूनोः कादौ जीवा एताः क्रमेणोक्ताः ॥३७॥ [v. शनिज्याः] 43 85 127 168 207 244 278 गर्भ - महत् - सुखाढ्यं - दूतायाः - सुनखि - विवरि-दासारेः। 309 337 362 383 398 410 417 धनगः- स्थलगो - रतिगो - गजगो - दुग्धाङ्गि - नाकवित् - सुकविः । 420 नरवित् सूर्यसुतस्य [हि ] जीवा मन्दोद्भवाः क्रमादेताः ॥ ३८॥ 4) C. संरब्ध. b) C. तुष्टौ. १) C. सूत्र. 4) C. सितचारी. 9) D. गुरो. 1) E. धौर्तरौद्रि. g) C. धीस्थशरो-गजभद्रो-गजगोष्ठी-धूर्तरौद्र-नर्मपरौ । h) E. मान्दोद्भवाः. 1) C. reads the jyas variantly, the figures, however, remaining the same : गर्भ-महत्-सुखा ढ्यं-दुस्तकः-सुनख-विवर-हासेन्द्राः। धानगु-मुबल-द्रातागु-गजगा-दुग्धाङ्गि-नाकवित्-सुकविः । निष्प्रभ इति मन्दगुणा मान्दा एते क्रमात् कथिताः ॥

·२ दृग्गणिते 36 70 104 135 164 192 तैलं - नार्थे - विनयः - शैलाढ्ये - वर्षके - प्रळये । 218 242 263 282 299 313 हयराट् - प्रभुराड् - गतिराड् - राजश्री - (धरो-लिपिगः । 325 337 337 [शुभ्राङ्गी - रागाङ्गी] - सुबलो जीवाश्च] शनेम॑गादिभवाः ॥३९॥ 44 87 127 163 197 227 255 भावं- सेहे -सुरपो-गतिकृत् -सन्धार्य - सत्खरः। - शिशिरम् । 277 297 313 325 333 338 सत्सूत्रं - सिद्धाने-लिपिगः - शरगो - बलगो - हेलाङ्गी। 338 337 जालागी - सावाला' जीवाः कादिजाः शनेरेताः॥४०॥ ३) D. नार्थो. b) D. शैलाढ्यो. c) D. प्रभराड्. 4) E. लिपिगु:. १) The Mss. read शुकाङ्गी-राकाङ्गी (315, 312), but these should be शुभ्राङ्गी- रागाङ्गी (325, 332) to fit into the table. 1) C. reads the jyās with some variants, the figures, however, being the same : तैलं-नासा-विनयं-शीलाढ्यो-वार्षिक:-प्रळयः । हयराट-प्रभुराड्-गतिराड्-राजश्री-(धरो-लिपिगः । मठगः-प्रबल:-सुबलो जीवा एता मृगादिजा मान्दाः ।। १) C. भाव:-सिंहा. १) E. सत्खरं. 1) C. सत्सूत्रं-सिद्धेन्द्रो-लिपिगो-मन्त्राग-लोलगा-जडगुः । J) C. दुर्बल-सुबलो. k) C, भवा: for जा:, ·द्वितीयो भागः ३५ [vi. रविमन्दज्याः] 13 27 40 52 64 76 86 96 104 लोके - सुखी- नव - रमा - वर्षे - तीर्थे - तदा - क्षुधा - विनयः। 112 118 123 126 128 129 प्रियकृद् - जयकृद् - गुरुकृत् - चिराय - हरये - धराढ्य रविजीवाः ॥४१॥ [ vii. चन्द्रमन्दज्याः] 31 63 93 122 150 177 201 224 कुल - गति - गन्धं - खरपो- नृमान्य - सत्सेव्य - कुनखि - वीरश्रीः । 243 261 275 286 294 गोभद्रे- कीर्तिश्री - मत्सूत्री - तजरा - विधुरा । 299 301 धीधारि - यानगौ-रिति षडंशजा ज्याः क्रमेण शीतरुचेः॥ ४२ ॥ चक्राच्छुद्धः स्फुटो मान्दज्यासंस्कृतं मध्यं स्फुटं स्याञ्चन्द्रसूर्ययोः । राहुर्यस्मात् सोऽधोगतिः सदा ॥४३॥ [ सूक्ष्मज्याकर्म] 24 गतैष्यचापांशकयो राहतिर्भद्रभक्तयोः। 450 ज्यान्तरान्तरसंक्षुण्णा निर्मोधैभाजिता धनम् ॥४४॥ इहप्रोक्तेष्टजीवायां स्फुटैवं संस्कृता तु सा। ऋणं तत्राधिक यत्र परजीवान्तरं भवेत् ॥४५॥ १) C. धराप. ) C. नाशक. १) C.किन्नरा-वररुट् . 4) C.गोवक्रं. ०)C.मत्सूत्रं. 1) Of the three Mss., C, D, E, which contain this portion of Drggaạita, only D has this verse. 8) C D. इहप्रोक्तेषु जीवा या (१). * वर्तमानचापखण्डे गतैष्यकलाः इत्यथैः । (Ed.).

·दृग्गणिते [ग्रन्थकरणकालः ग्रन्थकारश्च ] एवं दृग्गणितं शाके त्रीषुविश्व (1353) मिते कृतम् । परमादीश्वरेणैतत् प्रायो भवति दृक्समम् ॥४६॥ [ ग्रहणमण्डनोपरिसंस्कारः ] कार्यो ग्रहेषु ग्रहणमण्डनोक्तेष्वतः परम् । संस्कारस्तं च वक्ष्यामि, तत्र नोक्तं यतो मया ॥ ४७ ॥ शतद्वयाब्दे ग्रहणमण्डनोदितभास्करे। एकैका लिप्तिका शोध्या तत्सिद्धयै ; शीतगौ पुनः ॥४८॥ योज्यैका वत्सरे सैकचत्वारिंशन्मिते कला। पञ्चत्रिंशद्युतशते वर्षे तुङ्गेशकस्तथा ॥ ४९॥ योज्य एको; राहुमध्ये शोध्यैकाब्दत्रये कला । एतत्संस्कारसंयुक्तास्तत्रार्काद्याः स्फुटाः स्मृताः॥ ५० ॥ [इति दृग्गणिते द्वितीयो भागः ] ॥ इति दृग्गणितं समाप्तम् ॥ १) This is a well-known verse quoted by later writers (cf. Nilakantha's Aryabhatiya-Bhasya on Karika III. 48, TSS 185, p. 155) giving the date of composition of the Drgganita as saka 1353 (A.D. 1431). b) Verses 47-50 occur also at the end of a ms. of Grahanamandana by our author (No. 635 in the Des. Cata.of Skt. Mss. in the Curator's Office Library, Trivandrum, Vol. IV. Here, however, these verses are mistakenly taken as the beginning of the next work in the codex, Grahaņāşțaka by the same author, and have also been so copied in Transcript No. 179-B preserved in the above Library).

·दृग्गणित-श्लोकार्धानुक्रमणिका I. iii. 10 fn. I. iii. 12 एवं दोयसिंस्कृत एवंसिद्धं मध्यमं तु I. iii. 10 II. 15 II. 16 fn.. अङ्गानि गोऽब्धयः खं अङ्गानि शुन्यमभ्रं अपथं ज्ञस्य जीवस्य अब्दसहस्रत्रितये अस्पष्टविहगैः सिद्धः आकृतिभागा युवती आलय(? आनय)वानर I. I. 11 II. 28 I. 1.3 II. 11 I. iii. 2 I. 1.24 II. 30fn. II. 47 II.4 I. i.20 I. iii.11 I. iv.3 I. iii. 22 इन्दूच्चस्याब्धिनगा इषुगोऽब्ध्यग्निभि इषुबाणा द्विशरैका इष्टफलात् संशोध्या इहप्रोक्तेष्टजीवायां I. iii.6 II.32 I. iv.9 II. 32 II.45 II. 21 कादिभवा एवं कलेर्दिनगणं न्यस्य कल्यादिध्रुवसहितं कार्यो ग्रहेषु ग्रहण किं कुजस्य गुणो कुखनखषड्भिः कुजगुरुमन्दा मान्दे कुवलं बलाङ्गि कुम्भारिः शीतारिः कुर्यात् स्फुटः स एवं कुलगति गन्धं कृतवसवो भौमादेः केवलमध्ये तस्माच्छैधं कोटिफलेनोनयुत कोटिफलेनोनयुता कोटिफलोनयुता कोटिफलोनान्वितया क्वद्रिगुणैः स्वर क्षितिनाथौ क्षेप्यं शोधित II.42 II. 1 . उक्तमर्थ (? मेवं) परहितं उच्चोनो विहगः केन्द्र I. iii.7 II. 19 I. iii.21 II. 14 I. iii. 16 II. 45 I. iii. 15 I. ii.4 I. iii. 16 fn. II. 25 I. iii. 16 fn. I. i.23 I. iv.4 ऋणं गुरोर्धर्मराज्ञी ऋणं तत्राधिकं यत्र एककलोनं भाग एकधा ज्याफलं मान्दे एकैकात्र विलिप्ता एकैका लिप्तिका देया एकैका लिप्तिका शोध्या एकैवात्र विलिप्ता एतत्संस्कारसंयुक्ता एते योज्याः कुजादीनां एवं दृग्गणितं शाके II.3,4,7 II.35 fn. I. iv. 10 II. 2, 5,48 I. ii. 23 fn. I. iii. 11 II. 50 II. 13 खखरामैर्लब्ध खगुणैः खाभ्रशशाङ्कः खगुणैकैः I. iv.5 II.46 I. iv,4 ·૨૮ हरगणिते I. iv.2 खा दिशरैन्दि खाद्यहिभिर्वाण I. ii. 1 चन्द्रे योज्या भागा चैत्रादितिथिसमेतो I. iv. 1 I.i.9 जलसेव्यं कर्मजयं II. 27 II. 31 fn. जातो बलाय -II. 26 गजपोऽयं शिशुरूपः गतैष्यचापांशकयोः गन्धोदकि II.44 II. 40 II. 36 गर्भ महत I. iii. 15 II.38 जालागी सा बाला जूकाजाधोः स्वर्ण ज्ञशुक्रयोः स्वमध्यं तु ज्यान्तरान्तरसंक्षुण्णा : II. 18 fn. II. 27 II.44 II. 29 II.7 II. 2 तटाकमर्कस्य गुणो ततो मान्दं मध्यमे I.i.13 II. 20 तद्वर्गबाहुफत II.8 I. iii. 16 गयो मदिरा गात्रे क्षोभ गुणकारः कथा गुणाकारो भूमिः स्यात् गुणधीशुद्ध गुणमन वो गुणकारः गुणरामा गुणकारो गुणसप्ताद्रिभि गुणसुनस्य गुणहारौ सूर्यादेः I.i. 11 II.23 I. 1. 14 I. iii. 17 I. iv.7 I. iii. 19 II.9 I. iii. 21 I.i.23 II. 12 II.31 II. 24 II.31 fn. II. 26.fn. गुरुराड् मृगवद् गुरुलोकः सुरलोको गीकट शिवरूपं गोभदे कीर्तिश्री II. 27 II. 31 II. 42 I. iv. 10 तस्मात् पृथक्स्थितात् तस्मात् स्वार्धविनिम्न तस्मान्मान्दं सकलं केवल तस्मान्मान्दं सकलं तस्मिन् तस्मिन्नत्रोक्त तस्मिन्नेव स्फुटः सः तान्तो.. निर्नख तिथिरपि रविरपि तिथिवर्गस्थाने तिथिवर्गहतं खण्ड तिथिषष्टयंशविहीनो तिथिसम लिप्तास्तस्मात् तिलान्नसङ्के दिवसे तुङ्गे राशित्रितयं तुन्दाळकि तुन्दाळिक तेभ्यो दृग्गणित तैलं नार्थ II. 24 I. iv.9 fn. गोलसिद्धः क्रमो गोवर्क कीर्तिश्री II. 42 fn. I. 1.9 II.3 fn. I. ii.2 गोविद्यात् गुणकारः गोविद्यो गुणकारः II. 3 II.9 ग्रामादश्वत्थाख्यात् I. ii.8 I. ii.2 II.36 fn. चकाच्छुद्धः स्फुटो II.43 II.36 fn. चन्द्रस्य तु मनुचन्द्रा I. iii.6 I. 1.6 I. iv.8 II.39 चन्द्रस्याप्येवं स्यात् चन्द्रस्येषुख I. iv.7 तैलं नासा II.39 fn.

·श्लोकार्धानुक्रमणिका २९ त्रिशरा गुणो गुरोः I.i.16 II. 33 fn. धूम्राभः स्त्रीसेवा धेनुः सेव्या II.35 fn. II. 20 I. i. 1 I. iii.7 II. 38 I. iii. 12 II. 28 .. I.i.8 II. 10 II.35 I.i.24 I. iv. 11 नमामि तं सहस्रांशु नरवित् सूर्यसुतस्य नादातस्तृणरूपे नारीधरार्धे दिवसे निजगुणनिघ्नं युगणं निजनगसप्तनखा निजमध्यं शीघ्रोच्च निरुद्धक्रोधे दिवसे निशिपुण्यं साधुपुटं निष्प्रभ इति मन्दगुणा I.i.7 I, i.2 दद्यान्मान्ददलं दशविकृतिः सप्तका दिग्ने कोटिभुजज्ये दिवसद्वयेन होनः दीप-बलं दृक्कर्मलम्बनाभ्यां दृश्यन्ते विहगा देया वा शोध्या वा देयैकैका लिप्ता देशान्तरसंस्कारा देशान्तरादि कार्य दोःसंस्कृतिहाराः स्युः दोाफलं तुलादौ दोाफलं मान्दशैघ्र युगणो मध्ये विषुवति I. iii.3 I. i.20 II. 10 fn. I.i. 18 II: 30 I. ii. 8 n. II. 38 fn. I. ii.7 I. iv.6 II. 49 II. 19 II.46 पञ्चत्रिंशद्युत परमादीश्वेरणैतत् पललं बलानि पातस्य तु गुणो II. 22 II. 32 fn. I. 1.8 II. 10 पातस्य तु नवदना I. ii. 22 II. 14 पादे गुहा II. 35 II. 15 fn. II. 33 fn. धनं भौमस्य गानानि धनं शनेन धनगः स्थलगो धर्मराड् ऋणमीड्यस्य धात्रीपुट भुजपुटं II.38 II. 33 II. 14 fn. पुरुषः सजत एता पुरुष सङ्गति प्रत्यक्षसिद्धाः स्पष्टाः स्युः प्रबोधं याति यस्येदं प्राज्ञे मायाङ्गि I. i..2 II.30fn. I.i.1 धानगु-सुबल II. 38 fn. II. 13 II. 34 घोजिन् मांसप धीधारि यानगो प्रियकृद् जयकृद् II. 41 II. 42 धीमान् जयाय II. 33 II. 37 धीमान् हयप II.33 fn. II.6fn. बाणसुखं गुहसत्रे बाणो गुणः सुरेड्यस्य बाणो गुणो गुरोः बुधसितहरयोः II. 33 'II. 6 धीरेव स्त्रीसेवा धीसमरे गजभद्रे धीस्थशरो गजभद्रो II. 37 : I. iii.9 II.37 fn. बुधस्य नाकार्थि II. 16 ·३० दृग्गणिते I. iii.5 II. 6 I.ii.1 I.ii.3 II. 40 योज्या विलिप्तिकैकैका योज्यास्तिस्रो लिप्ता योज्यैका वत्सरे योज्यकैका लिप्ता योज्यकैका विकला II. 49 भानोहरिकलाः स्युः भानौ योज्या भावं सेहे भावः सिंहा भृगुपुण्यं ननुरूपं भृगुसूनोः कादौ भौमादेः शीघ्रहरा भौमाकिमन्त्रिणां II. 40 fn. I.i.22 II. 31 I. 1.16 II. 37 रक्तप-मांसप II. 29 I. iv.3 रत्नं मान्याङ्गनोच्चस्य II. 13 fn. I. iii. 20 I. I. 10 मठगः प्रबल: II. 39 fn. II. 32 रसरुद्रा गुणकारः रागी वित्ते राममिता वेदचतु राशित्रयं पदं स्यात् II. 22 I. ii.3 I. iii. 20 I. iii.4 I. iii. 18 I. iii. 17 II. 20 II.8 II. 23 I. iv.8 II, 8 fn. I. ii. 5 I. iii. 2 मध्याच्छैघ्रदलं मध्यात् प्राक् शैघ्रदलं मध्यात् प्राङ् मान्ददलं मध्यान्मान्ददलं मध्ये तस्माच्छैघदलं मन्दफलचाप मन्दस्य वृश्चिकेंऽशाः मन्दोच्चं दुष्करं भानोः मन्दोच्चं भानोः स्यात् मन्दोचं शशिनस्तुङ्गो मन्दोच्चोनो विहगः मान्दज्यासंस्कृतं मध्यं मान्दे दोःफलचाप मोक्षार्थी संवादं लब्ध क्षेप्यं तस्मिन् लिपिर्गुणः शनेः लिपिर्गुणः सूर्यजस्य लिप्ताष्टकं च पाते लिप्तैकैका देया लिप्तैकैका शोध्या लोके सुखी नव लोमश-धीदम लोमश-धीधृशि I. i. 12, 13 II. 16 I. 1. 10 I. iii. 1 II. 41 II. 17 II. 34 fn. I. iii.4 II. 34 II. 43 I. iii. 13 I.i. 14 II. 30 fn. I.iv.5 II. 12 II. 300 II. 30 I. ii.6 विकलात्रयमेव स्यात् विकलानां नग विलिप्तादिध्रुवं विवसुर्वरदन् विश्वो मन्दस्य वेदमिता नात्र कला वेदाश्चब्ध्यब्धिकला व्योमाहिभूमिरामैः I.i. 19 I. iii.5 I. ii.4 यानप-धूळिप युक्ता हीनाश्चोक्तवत् युग्मेऽन्यथा महाज्या ये तु शास्त्रविदः योज्यं शनेर्जनांभोहेः योज्य एको राहुमध्ये योज्या विकलैकैव योज्या विलिप्तिका स्यात् I. i. 4 I. ii.4 fn. II. 15 I. iv. 2 II. 50 I. 1. 12 शङ्कर एता जीवा II. 29 I.i.15 शतद्वयाग्दे ग्रहण II. 48 ·श्लोकार्धानुक्रमणिका II. 17 fn. II.47 II. .17 I. iii. 18 II.5 II. 37 I. 1.7 II.31 fn. II. 21- II. 34 I. iii. 14 I.i.5 I. i.3 I. iii. 22 I. ii. 3 I. i. 18 II. 18 II. 40 II. 39 fn. II. 40 fn. I.i. 17 II.26 fn. II. 39 I. iii. 1 I. ii.8fn. I. ii.8 शनेरानन्द शनेस्तीरस्थ शशिजस्य गुणो बालो शाकाब्दान्नव शीघ्रजं सकलं तस्मिन् शीघ्रफलचापमिति शीघ्र वृत्ते तस्मात् शीघ्रोच्च रविमध्य कुजस्य शीघ्रोच्चं रविमध्यं स्यात् शुकाङ्गी रागाङ्गी शुक्रस्य गुणास्त्रिनगो शुभ्राङ्गी रागाङ्गी शुन्याब्धियनि शून्येषवश्व विश्वे रोषं तिथिकृति शौघ्रं सकलं तस्मिन् शैले त्रिज्यागुणितं शैले भौमादीनां शैफ्रे मृगादिकादि राधे वृत्ते तस्मात् रौघे हारकलाः स्युः गोध्या देया वैका शोध्या वा देया वा सोध्यै कैका लिप्ता गोध्यकैका विकला यीशुक-लीनगु जीशुकि-लीनगु संस्कारस्तं च संस्कृतहारेणाप्तं सक्रोधिसामतुष्टा सगरस्तृणदित् सङ्गतिरेता सञ्चिन्त्येति समालोच्य सत्कर्मोदितकालस्य सत्र्यंशाः शिवविकला सत्सूत्रं सिद्धाने सत्सूत्रं सिद्धेन्दो सन्नार्थः क्षितिसूनोः सप्तांशाः सिंहः समरेखात्र तु पलमा सितज्ञयोः स्वमध्यं तु सिद्धं न पूर्वतन्त्रात् सिन्धुपुटे नव सुनिशा सन्मणि सुनिशा सुमर्म सूनार्थी क्षितिसूनोः सौरे सिद्धान्तेऽपि च स्पष्टार्थ हाराणां स्पष्टीकर्तुं दृग्गणितं स्फुटखेचरविज्ञानं स्फुटखेचरविज्ञाने स्फुटयुक्ति खेचराणां स्वप्ने दृष्टं धनमिव I. iii. 10 II. 18 I.iv.9 I. ii.7 I. iii. 19 II. 36 I. iii. 14 II. 26 fn. I. iv.6 II. 26 II. 25 II. 26 I. iii. 22 I. ii.6 I. iii.9 I.iv. 1 I. i. 21 II. 1 I. 1. 17 I. 1.6 Ii.4 I: i. 15, 19 I. 1.21 I. 1.4 II. 36 fn. I. iv. 11 II. 36 II.39 I. iv.6 II. 28 fn. I. ii.5 II: 28 ट्त्रिंशता च युक्तैः ट्त्रिकला कल्यादौ बाणेषुभिरेक 'ष्टया रसाहितिथि [रब्धसामतुष्टौ I. iii. 8 हयराट् प्रभुराट् हरिगात्रं देहिगुरुः हरिगाने देहगुरौ हारकेण हरेल्लब्धं हारहतमेव कर्णे हीनगरस्तैलखरो II. 11 I. iii.8 I iii. 13 II. 37 fn. II. 28

·APPENDIX
AUHTORITIES CITED IN THE DRGGANITA
ग्रहणमण्डनम् of Paramesvara
II. 47,48
परहितम् [ग्रहचारनिबन्धनम् of Haridatta ]
I i.2; II. 1.
सूर्यसिद्धान्तः
I.iii.6