·(५१४) रत्नप्रभाभासिते [अ० २ । पा० । वीव मायायाः प्रसारितस्य जगतः, पुनः स्वा- . मन्येवोपसंहारकारणमवनिरिव चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य, स एवं च. सर्वेषां न आत्मेत्येतद्वे- दान्तवाक्यसमन्वयप्रतिपादनेन प्रतिपादितं,प्र- 'धानादिकारणवादाश्चाशब्दत्वेन निराकृताः।इ- दानी स्वपक्षे स्मृतिन्यायविरोधपरिहारः प्र- धानादिवादानाञ्च न्यायामासोपउंहितत्वं प्र- तिवेदान्तञ्च सृष्टयादिप्रक्रियाया अविगीतत्व- मित्यस्यार्थजातस्य प्रतिपादनायं द्वितीयोऽ- ध्याय आरभ्यते । तत्र प्रथमं तावत् स्मृतिवि- ब्रह्मेति प्रतिपादितं शास्त्रदृष्टया वित्यादिसूत्रेषु, स एवाहितीयः सर्वा- त्मेत्युक्त आनुमानिकमित्यादिना कारणान्तरस्याश्रौतत्वं दर्शितमि- त्यर्थः । एवं प्रथमाध्यायस्यार्थमनूय तस्मिन् विपये विरोधपरिहारवि- पयिणं द्वितीयाध्यायस्यार्थ पादशः सनिप्य कथयति॥इदानीमिति। अत्र प्रथमपादे समन्वयस्य सानयादिस्मृतियुक्तिभिर्विरोधपरिहारः क्रिपते, द्वितीयपादे साडयायागमानांभ्रान्तिमूलत्वमविरोधाय कथ्य- ते, तृतीये पादे प्रतिवेदान्तं सृष्टिश्रुतीनां जीवात्मश्रुतीनां च व्योमादि- महाभूतानां जन्मलयक्रमादिकथनेनाविरोधः प्रतिपाद्यते, चतुर्थपादे लिङ्गशरीरश्रुतीनां अविरोध इत्यर्थः । अयमेवार्थः सुसबोधार्थ श्लोके- न संगृहीतः। "द्वितीये स्मृतितकाभ्यामविरोधोऽन्यदुष्टता! भूतभोक्तश्रुतेर्लिङ्ग श्रुतेरप्यविरुद्धता" ॥ इति ।। तनाज्ञाते विपये विरोधशङ्कासमाध्ययोगात्समन्वयाध्यायानन्तर्य- 2230 .

·. . सू०११ अ.] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५१५) रोधमुपन्यस्य परिहरति। यदुक्तं ब्रह्मैव सर्वज्ञ जगतः कारणमिति तदयुक्तं । कुतः, स्मृत्यन- वकाशदोषप्रसङ्गात्। स्मृतिश्च तन्त्राख्या पर. मर्पिप्रणीता शिष्टपरिगृहीता, अन्याश्च तदनुः सारिण्यः स्मृतयः, एवं सत्यनवकाशा:प्रसज्ये रन्, तासु त्यचेतनं प्रधान स्वतन्त्रंजगतः कार- णमुपनिवध्यते, मन्वादिस्मृतयस्तावच्चोदनाल- क्षणनाग्निहोत्रादिना धर्मजातेनापेक्षितमर्थं सम- पंयन्त्यः सावकाशाभवन्ति,अस्य वर्णस्यास्मि- न कालेऽनेन विधानेनोपनयनमीदृशश्वाचार इत्थं वेदाध्ययनमित्थं समावर्तनमित्थं सहधर्म- मविरोधाध्यायस्य युक्तम्, तत्र प्रथमाधिकरणस्य तात्पर्यमाहातत्र प्र- थममिति।। श्रौते समन्वये विरोधनिरासार्थत्वादस्य पादस्य श्रुतिशा- स्वाध्यायसङ्गतयः स्वमतस्थापनात्मकत्वात् सर्वेपामधिकरणानामेत- त्पादसङ्गतिः । अत्र पूर्वपक्षे स्मृतिविरोधादुक्तसमन्वयासिद्धिः फलं सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति विवेकः । तत्र ब्रह्मण्युक्तवेदान्तसमन्वयो वि- पयः, सकिं साङ्मयस्मृत्या विरुध्यते न वेति स्मृतिप्रामाण्याप्रामाण्या- भ्या सन्देहे पूर्वपक्षमाह ॥यदुक्तमिति ॥ तन्त्र्यन्ते व्युत्पाद्यन्ते तत्वा- न्यनेनेति तन्त्र शास्त्रं कपिलोतमन्याश्च पञ्चशिखादिभिः प्रोक्ता, एवं सति बेदान्तानामहयबह्मसमन्वये निरर्थकाः स्युरित्यर्थः । तासामपि ब्रह्मार्थकत्वमस्तीत्यविरोध इत्यत आह ॥ तासु हीति ।। ननु साड्सय- स्मृतिप्रामाण्याय प्रधानवादग्रहे मन्वादिस्मृतीनामप्रामाण्य स्यादित्या- शच तासां धर्मे सावकाशत्वात्प्रामाण्यं स्यादित्याह । मन्वादीति ।

·-- (५१६) न रत्नप्रभाभासिते [अ०२। पा०१॥ चारिणीसंयोग इति, तथा पुरुधार्थीश्चतुर्वर्णा- श्रमधर्मात् नानाविधान् विदधति, नैवं कपिला- दिस्मृतीनामनप्लेये विपयेऽवकाशोऽस्ति, मोक्ष- साधनमेव हि सम्यग्दर्शनमधिकृत्य ताः प्रणी- ताः, यदि तत्राप्यनवकाशाः स्युः आनर्थक्यमे- वासांप्रसज्येत, तस्मात् तदविरोधेन वेदान्ता व्याख्यातव्याः। कथं पुनः ईक्षत्यादिभ्यो हेतु-' भ्यो ब्रह्मैव सर्वजगतःकारणमित्यवधारितः श्रुत्यर्थः स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गेन पुनराक्षि- प्यते । भवेदयमनाक्षेपः स्वतन्त्रप्रज्ञानां,परत- त्रप्रज्ञास्तुप्रायेणजनाःस्वातन्त्र्येण श्रुत्यर्थम- वधारयितुमशक्नुवन्तः प्रख्यातप्रणेतृकासु स्मृ- तिष्ववलम्बरन् , तबलेन च श्रुत्यर्थं प्रतिपित्से- रन्। अस्मत्कृते च व्याख्याने न विश्वस्युर्वहु- मानात् स्मृतीनां प्रणेतृषु। कपिलप्रभृतीनाञ्चा- । तार्ह साख्यादिस्मृतीनामपि धर्मे तात्पर्येण प्रामाण्यमस्तु तच्वं तु बझैवेत्यविरोध इत्यत आह ॥ नैवमिति ॥ तच्चे विकल्पानुपपत्ते- निरवकाशस्मृत्यनुसारेण श्रुतिव्याख्यानमुचित सावकाशनिरवका- शयोनिरवकाशं बलीय इति न्यायादित्याह ॥ तस्मादिति ।। श्रुति- विरोधे स्मृत्यप्रामाण्यस्येष्टत्वात् पूर्वपक्षो न युक्त इति शङ्कते ।। कथ- मिति ॥ ये स्वातन्त्र्येण श्रुत्यर्थं ज्ञातुं शक्नुवन्ति तेषामयं पूर्वप- क्षो न भवेत् , साइचवृद्धेषु श्रद्वालूना तु भवेदित्याह ॥ भवेदिति ॥

·. सू०११अ०११] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५१७) पै ज्ञानमप्रतिहतं स्मयंते, श्रुतिश्च भवति "ऋ- पिंप्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्विभर्ति जाय- मानञ्च पश्येत " इति । तस्मान्नैषां मतमयथार्थ शक्यं सम्भावयितुं, तर्कावष्टम्भन च तेऽर्थ प्र- तिष्ठापयन्ति, तस्मादपि स्मृतिवलेन वेदान्ता व्याख्येया इति पुनराक्षेपः,तस्य समाधिर्नान्य- स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गादिति । यदि स्मृत्य- नवकाशदोपप्रसङ्गेनेश्वरकारणवादआक्षिप्यतै- वमप्यन्या ईश्वरकारणवादिन्यः स्मृतयोऽनव- काशाः प्रसज्येरन् ता उदाहरिष्यामः । “ यत् - तत् सूक्ष्ममविज्ञेयम्” इति परं ब्रह्म प्रकृत्य "स त्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यत इति चोक्त्वा “तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्त- मु” इत्याह।तथान्यत्रापि “अव्यक्तं पुरुषे ब्र-, मन् निर्गुणे सम्प्रलीयते" इत्याह। तेपामतीन्द्रियार्थज्ञानवत्वाच तत्र श्रद्धा स्यादित्याह॥कपिलप्रकृती- नां चेति । "आदौ यो जायमानं च कपिलं जनयेदृपिम् । प्रसूत विभूयात् ज्ञानस्तं पश्यत् परमेश्वरम् ॥ इति । श्रुतियोजना । यथा साड्चस्मृतिविरोधाद्ब्रह्मवादस्त्याज्य इति त्वयोच्यते तथा स्मृत्यन्तरविरोधात् प्रधानवादस्त्याज्य इति मयो- ध्यत इति सिदान्तयति ॥ तस्य समाधिरिति ॥ तस्माद्ब्रह्मण सan ·" , (५१८) रत्नप्रभाभासिते [अ० २।पा० १॥ अतश्च सङ्केपमिमं शृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराणः। स सर्गकाले च करोति सर्ग संहारकाले च तदत्ति भूयः" ॥इतिः पुराणे, भगवद्गीतासु च अहं कृत्स्नस्य जग- तः प्रभवः प्रलयस्तथा" इति, परमात्मानमेव च प्रकृत्यापस्तम्बः पठति "तस्मात् काद्याःया प्रभवन्ति सर्वे समूलं शाश्वतिकः स नित्यः" इति । एवमनेकशः स्मृतीष्वपीश्वरः कारण- खेनोपादानत्वेन च प्रकाश्यते । स्मृतिवलेन प्रत्यवतिष्ठमानस्य स्मृतिबलेनैवोत्तरं प्रवक्ष्या- मि इत्यतोऽयमन्यस्मृत्यनवकाशदोपोपन्या- सः । दर्शितं तु श्रुतीनामीश्वरकारणवादं प्रति तात्पर्य, विप्रतिप्रत्तौ च स्मृतीनामवश्यकर्तव्ये- काशाव्यकं मायायां लीनं सूक्ष्मात्मकं जगदिति यावत् । इतिहास- वाक्यान्युक्त्वा पुराणसम्मतिमाह ॥ अतश्चेति ॥ प्रभवत्यस्मादिति प्रभवो जन्महेतुः, प्रलीयते तस्मिन्निति प्रलयो लयाधिष्ठानं, तस्मात् कर्तुरीश्वरात् कायाः ब्रह्मादयः प्रभवन्ति । स एव मूलमुपादानं किं- 1. परिणामि न शाश्वतिकः कूटस्थः अतः सं नित्य इत्यर्थः । ननु श्रुति- विरोधः किमिति नोक इत्यत आह ॥ स्मृतिबलेनेति ॥ स्मृतीना मिथो विरोधे कथं तचनिर्णयस्तबाह ॥ दर्शितन्त्विति ॥श्रुतिभिरे- व तच्चनिर्णय इत्यर्थः । स्मृतीनां का गतिरित्यत आह ॥ विप्रतिप- चौ चेति ॥ वस्तुतच्वे स्मृतीनां मिथो विरोधे वस्तुनि विकल्पायोगात् .

·-- - सू. ११अ०११] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५१९) ऽन्यतरपरिग्रहेऽन्यतरस्य परित्यागे च श्रुत्य- नुसारिण्यः स्मृतयः प्रमाणमनपेक्ष्या इतराः,त. दुक्तं प्रमाणलक्षणे “विरोधे वनपेक्षं स्याद- सति धनुमानम् इति । न चातीन्द्रियानर्थान् श्रुतिमन्तरेण कश्चिदुपलभत इति शक्यं सम्भाव- यितुं, निमित्ताभावात्, शक्यं कपिलादीनां सि-। द्वानामप्रतिहतज्ञानत्वादिति चेत्, न सिद्धरपि सापेक्षत्वात्। धर्मानुष्ठानापेक्षाहिसिदिः, स च धांश्योदनलक्षणः, ततश्च पूर्वसिद्धायाश्चोद- नाया अर्थो न पश्चिमसिद्धपुरुपवचनवशेनाति- शङ्कितुं शक्यते, सिद्धव्यपाश्रयकल्पनायामपि कृप्तश्रुतिमूला स्मृतयः प्रमाण, इतरास्तु कल्प्यश्रुतिमूला न प्रमा- णमित्यर्थः कप्तश्रुतिविरोधे स्मृति प्रमाणमित्यत्र जैमिनीयन्या- यमाह. ॥ तदुक्तमिति ॥ औदुम्बारे स्पृष्ट्वोद्गायेदिति प्रत्य- क्षश्रुतिविरुद्धा सा सर्वा वेष्टयितव्येति स्मृतिर्मान न वेति सन्देहे मूलश्रुत्यनुमानान्मानमिति प्राप्ने सिद्धान्तः कृप्तश्रुतिविरोधे स्मृति- प्रामाण्यमनपेक्षमपेक्षाशून्यं हेयमिति यावत् । हि यतोऽसति विरो- धे श्रुत्यनुमान भवति, अब तु विरोधे सति श्रुत्यनुमानायोगान्मूला- भावात् सर्ववेष्टनस्मृतिरप्रमाणमित्यर्थः। अस्तु साङ्मयस्मृतिःप्रत्यक्ष- मूलेत्यत आह ॥न चेति ॥ योगिनां सिद्धिमहिम्नाऽतीन्द्रियज्ञान स- म्भावयितु शक्यमिति शङ्कते ॥ शक्यमिति ॥ कपिलादिभिः किला- दौ वेदप्रामाण्य निश्चित्य तदर्थस्य धर्मस्यानुष्ठानेन सिद्धिः सम्पादिता, तया सिद्ध्या प्रणीतरमृत्यनुसारेणानादिश्रुतिपीडा नयुक्तोपजीव्यविरो- - ·. (५२०) रत्नप्रभाभासिते [अ०२। पा० ११ बहुत्वात्, सिद्धानां प्रदर्शितेन प्रकारेण स्मृति- विप्रतिपत्तौ सत्यां न श्रुतिव्यपाश्रयादन्यत् नि- र्णयकारणमस्ति। परतन्त्रप्रज्ञस्यापि नाकस्मा- त् स्मृतिविशेषविषयः पक्षपातो युक्तः, कस्य- चित् क्वचित्तु पक्षपाते सति पुरुपमतिवैश्वरूप्ये- ण तत्त्वाव्यवस्थानप्रसङ्गात्, तस्मात्तस्यापि स्मृतिविप्रतिपत्त्युपन्यासेन श्रुत्यनुसारानन- सारविपयविवेचनेन च सन्मार्गे प्रज्ञा संग्रहणी- या। या तु श्रुतिः कपिलस्य ज्ञानातिशयं प्रदर्श- यन्ती प्रदर्शिता न तया श्रुतिविरुद्धमपि कापि- लं मतं श्रद्धातुं शक्यं, कपिलमिति शब्दसामा- न्यमात्रत्वात्। अन्यस्य च कपिलस्य सगरपु- धादिति परिहरति । न सिद्धेरपीति॥ अतिशङ्कितुमिति, ॥ श्रुती- नांमुख्यार्थमतिकम्योपचरितार्थत्वं शङ्कितुं न शक्यत इत्यर्थः। स्वतः- सिद्धेर्वेदो नोपजीव्य इति चेन्नानीश्वरस्य स्वतः सिद्धौ मानाभावात् । अडीरुत्याप्याह ॥ सिद्धेति । सिद्धानां वचनमाश्रित्य वेदार्थकल्पना यामपि सिद्धोक्तीनां मिथो विरोधेश्रुत्याश्रितमन्वायुक्तिभिरेव वेदार्थ- निर्णयो युक्त इत्यर्थः । श्रुतिरूपाश्रयं विना सिद्धोनिमात्रं न तत्वनि- र्णयकारणमित्यक्षरार्थः। ननु मन्दमतेःसाइन्यस्मृतौ श्रद्धा भवति त- स्य मतिः वेदान्तमार्गे कथमानेयेत्यत आह ॥ परतन्त्रेत्यादिना ॥ ननु श्रुत्या कपिलस्य सर्वज्ञत्वोनेस्तन्मते श्रद्धा दुर्वारेत्यत आह ॥या त्विति॥ कपिलशब्दमात्रेण साइन्यकर्ता श्रौत इति भ्रान्तिरयुक्ता, त- स्य हैतवादिनः सर्वज्ञत्वायोगादत्र च सर्वज्ञानसम्भूतत्वेन श्रुतः कपि- ·1 . । सू०अ०१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५२१) त्राणां प्रततुर्वासुदेवनाम्नः स्मरणात्, अन्यार्थ- दर्शनस्य च प्राप्तिरहितस्यासाधकत्वात्।भव- ति चान्या मनोमाहात्यं प्रख्यापयन्ती श्रुतिः “यद्वै किञ्च मनुरवदत् तनेपजम्” इति । मनु- नाच “सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति” इति- सर्वात्मत्वदर्शनं प्रशंसता कापिलं मतं नि- मन्द। न्द्यत इति गम्यतेोकपिलो हि न सर्वात्मत्वदर्श- नमनुमन्यते, आत्मभेदाभ्युपगमात्। महाभारतेऽपि च “बहवः पुरुपा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु” इति विचार्य “बहवः पुरुषा राज- न साङ्ययोगविचारिणां” इति परपक्षमुपन्य- स्य तद्युदासेन- लो वासुदेवांश एव, स हिसर्वात्मत्वज्ञानं वैदिकं सायमुपदिशतीति सर्वज्ञ इति भावः। प्रतप्तःप्रदाहकस्य । किञ्च यः कपिलं ज्ञानविर्ति- तमीश्वरं पश्यदिति विधीयते, तथा चान्यार्थस्य ईश्वरप्रतिपत्तिशेपस्य कपिलसर्वज्ञत्वस्य दर्शनमनुवादस्तस्य मानान्तरेण प्रातिशून्यस्य स्वा- र्थसाधकत्वायोगान्नानुवादमात्रात् सर्वज्ञत्वसिद्धिरित्याह|अन्याधैति। दैतवादिनः कपिलस्य श्रौतत्वं निरस्य ब्रह्मवादिनो मनोः श्रौतत्वमाह ॥भवतिचेति॥ इतिहासेऽपि कापिलमतनिन्दापूर्वकमद्वैतं दार्शलमि- त्याहामहाभारतेऽपीति॥पुरुपाः आत्मानः किं वस्तुतो भिन्नाः उतस- , an ·. (५२२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०१॥ "बहूनां पुरुपाणां हि यथैका योनिरुच्यते। तथा तं पुरुपं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम् ।। इत्युपक्रम्य- “ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहिसंज्ञिताः। सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्रायः केनचित् क्वचित् ॥ विश्वमा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः। एकश्चरति भूतेषु स्वेरचारी यथासुखम्" ॥इति सर्वात्मतैव निर्धारिता। श्रुतिश्च सर्वात्मतायां भवति “यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः। तत्र को मोहः कःशोक एकत्वमनुपश्यतः"॥इति- एवंविधा । अतश्चात्मभेदकल्पनयापि कोपि लस्य तन्त्रं वेदविरुदं वेदानुसारिमनुवचनवि- 7 रुदञ्च । न केवलं स्वतन्त्रप्रकृतिपरिकल्पनयै- दृश्यानां प्रत्यगात्मा एक इति विमर्थिः। बहूनांपुरुपाकाराणां देहानां यथैका योनिरुपादानं पृथ्वी तथा तं पुरुपमात्मानं विश्वं सवोपादान- त्वेन सर्वात्मकं सर्वज्ञत्वादिगुणैःसम्पन्नं कथयिष्यामि विश्वेसर्वे लोक- प्रसिद्धादेव तिर्यडूमनुष्यादीनां मुर्धानोऽस्यैवेति विश्वमूर्धा, एकस्यैव सर्वक्षेत्रेषु प्रतिबिम्बभावेनप्रविष्टत्वात्, एवं विश्वभुजत्वादियोजना । सर्वभूतेप्वेकश्वरति अवगच्छति सर्वज्ञ इत्यर्थः स्वैरचारी स्वतन्त्रः,नास्य नियन्ता कश्चिदस्ति सर्वेश्वर इत्यर्थः॥ यथा सुखमिति ॥ विशोकान- न्दस्वरूप इति यावत् । कापिलतन्त्रस्य वेदमूलस्मृतिविरोधमुक्त्वा सा- क्षाद्देदविरोधमाह ॥ श्रुतिश्चेति ॥ यस्मिन् ज्ञानकाले केवलं स्वतन्त्रप्र- रुतिकल्पनयैव वेदविरुद्धं न किन्त्वात्मभेदकल्पनयापीति सिद्धमिति । Tran .

·सू०२। अ..] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५२३) वेतिवेदस्य हि निरपेक्ष स्वार्थे प्रामाण्यं वेरिव रूपविषये। पुरुपवचसांतु मूलान्तरापेक्षं। व- तृस्मृतिव्यवहितश्चेति विप्रकपः, तस्माद्देदवि- रुद्ध विपये स्मृत्यनवकाशप्रसङ्गो न दोषः॥१॥ कुतश्च स्मृत्यनवकाशप्रसङ्गोन दोपः। ८ इतरेषां चानुपलब्धः॥२॥ प्रधानादितराणि यानि प्रधानपरिणामत्वेन स्मृतौ कल्पितानि महादादीनि नतानिवेदेलोके वोपलभ्यन्ते,भतेन्द्रियाणि तावत् लोकवेदप्र- सिद्दत्वात् शक्यन्ते स्मर्तुं अलोकवेदप्रसिद्धवा- तु-महदादीनां षष्ठस्येवेन्द्रियार्थस्य न स्मृतिरख- कल्पते , यदपि क्वचित् तत्परमिव श्रवणमव- सम्बन्धः।स्मृतिविरोधे वेदस्यैवाप्रामाण्यं किं न स्यादित्यत आहा वे- दस्य हीति ॥ वेदस्य प्रामाण्यं स्वतःसिद्धमपौरुषेयत्वात् पौरुपेयवा- क्यानां स्वार्थस्मृतितन्मूलानुभवयोः कल्पनया प्रामाण्यं ज्ञेयमिति व्य- वहितं, परतः प्रामाण्यमिति विप्रकर्पः, श्रुतिस्मृत्योर्विशेष इत्यक्षरार्थः। समयोविरोधेहि निरवकाशेन सावकाशं बाध्यमिह स्वतः परतः प्रा- माण्ययोप-यात् झटिति निश्चितप्रामाण्येन चानुपसंजातविरोधिना वेदवाक्येन विरुद्धस्मृतेरेव बाध इति भावः ॥तस्मादिति॥विशेषादित्य- र्थः, भ्रान्तिमूलत्वसम्भवादितिभावः॥१॥ महदहङ्कारी तावदप्रसिद्धी अहङ्कारप्रतिकत्वेन तन्मात्राण्यप्यप्र- सिक्षानि स्मर्तु न शक्यन्त इत्याह । इतरेपाश्चेति ॥ ननु महतः " ·(५२४) रत्नप्रभाभासिते [भ.पा." भासते तदप्यतत्परं व्याख्यातं 'आनुमानिक- मप्येकेपाम्' इत्यत्र । कार्यस्मृतेरप्रामाण्यात् कारणस्मृतेरप्यप्रामाण्यं युक्तमित्यभिप्रायः, त- 'स्मादपि न स्मृत्यनवकाशप्रसङ्गो दोपः। तर्का- वष्टम्जंतुन विलक्षणत्वादित्यारभ्योन्मथिप्यति २॥ एतेन योगः प्रत्युक्तः॥३॥ एतेन साङ्यस्मृतिप्रत्याख्यानेन, योगस्मृतिर- पि प्रत्याख्याता द्रष्टव्येत्यतिदिशति, तत्रापि श्रुतिविरोधेन प्रधानं स्वतन्त्रमेव कारणं महदा- दीनि च कार्याणि अलोकवेदप्रसिद्धानि कल्प्य- न्ते।नन्वेवं सति समानन्यायत्वात् पूर्वेणैवैवद्ग-. तं किमर्थं पुनरतिदिश्यते, अस्ति यत्राभ्यधि- का शङ्का , सम्यग्दर्शनाभ्युपायो हि योगो वेदे परमब्यक्तमिति श्रुतिप्रसिद्धानि महदादीनीत्यत आह ॥ यदपीति ॥ सूत्रतात्पर्यमाह ॥ कार्येति ॥सांख्यस्मृतेर्महदादिष्विव प्रधानेऽपि प्रा- माण्यं नेति निश्चीयत इत्यर्थः । सांख्यस्मृतिबाधेऽपि तदुक्तयुक्तीनां कथं बाध इत्यत आह ।। तोते ॥ २॥ ब्रह्मण्युक्तसमन्ययः प्रधानवादियोगरमृत्याविरुध्यतेन वेति सन्द- हे पूर्वन्यायमतिदिशति ॥ एतेन योगः प्रत्युक्तः। अतिदेशत्वात् पूर्ववत् सङ्गत्यादिकं द्रष्टव्यं। पूर्वत्रानुक्तनिरासं पूर्वपक्षमाह॥ अस्ति- ह्योति ॥ निदिध्यासनं योगः। त्रीणि उरोगीवाशिरांस्युन्नतानि य- स्मिञ्छरीरे तत् त्र्युन्नतं त्रिरुन्नतमिति पाठश्वेच्छान्दसः, युओतेति . " .

·A/Dict . . सू. ३ अ.२] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५२५) विहितः "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासित- व्यः" इति “त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरम्" इत्यादिना चासनादिकल्पनापुरःसरं बहुप्र-, पञ्चं योगविधानं श्वेताश्वतरोपनिपदि दृश्यते, लिङ्गानि च वेदिकानि योगविपयाणि सहत्र- श उपलभ्यन्ते, “तां योगमिति मन्यन्ते स्थि- रामिन्द्रियधारणाम्" इति, "विद्यामेतां योग- विधिं च कृत्स्नम्" इति चैवमादीनि । योगशा- स्वेऽपि “अथ तत्त्वदर्शनाभ्युपायो योगः" इति सम्यग्दर्शनाभ्युपायत्वेनैव योगोऽङ्गीक्रि- यते, अतः सम्प्रतिपन्नार्थंकदेशत्वादृष्टकादिस्मृ: तिवद्योगस्मृतिरप्यनपवदनीया भविष्यतीति। - इयमप्यधिका शङ्कातिदेशेन निवर्त्यते । अर्थंक- देशसम्प्रतिपत्तावप्यर्थैकदेशविप्रतिपत्तेः पूर्वो- शेषः । न केवलं योगे विधिः किन्तु योगस्य ज्ञापकान्वर्थवादवास्या न्यपि सन्तीत्याहालिङ्गानि चेति॥तांपूर्वोकां धारणां योगविदो योग परमं तप इति मन्यन्ते। उक्तामेतांब्रह्मवियां योगविवि ध्यानप्रकार मृत्युप्रसादान्नचिकेता लब्ध्वा ब्रह्म प्राप्त इति सम्बन्धः। योगस्मृति प्रधानादितच्यांशेऽपि प्रमाणात्वेन स्वीकार्या । सम्प्रतिपन्नः प्रामा. णिकोऽर्थकदेशो योगरूपो..यस्यास्तत्त्वादित्यर्थः । अष्टकाः कर्तव्याः गुरुरनुगन्तव्य इत्यादिश्रुतीनां वेदाविरुद्धार्थकत्वान्मूलश्रुत्यनुमानेन प्रामाण्यमुकं प्रमाणलक्षणे । एवं योगस्मृतेोंगे प्रामाण्यात्तचाशेऽपि प्रामाण्यमिति पुर्वपक्षमन्य सिद्धान्तयति ॥ इयमिति ॥ ननु बौ- ·. (५२६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२१ पा. काया दर्शनात् । सतीप्वप्यध्यात्मविपयासु व. हीपु स्मृतिपु साङ्ययोगस्मृत्योरेव निराकर- णाय यत्नः कृतः, साङ्ख्ययोगौ हि परमपुरुषा- र्थसाधनत्वेन लोके प्रख्यातौ शिष्टैश्य परिग्रही- तौलिङ्गेन च श्रौतेनोपहितो, 'तत्कारणं सा- झ्ययोगाभिपन्न ज्ञात्वादेवंमुच्यतेसर्वपाशै"रि- ति। निराकरणं तु न साङ्यज्ञानेन वेदनिरपेक्षण योगमार्गेण वा निःश्रेयसमधिगम्यतं इतिश्रुति- हि वैदिकादात्मैकत्वविज्ञानादन्यनिःश्रेयसंसा-. धनं वारयति"तमेवविदित्वाऽतिमृत्युमेतिनान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति।तिनो हि ते साङ्या योगाश्च नात्मैकत्वदर्शिनः। यत्तु दर्शनमुक्तं "त- कारणं साङ्ख्ययोगाभिपन्न मिति वैदिकमेव तत्र ज्ञानं ध्यानं च साङ्ययोगशब्दाभ्यामक्षि- लप्यते प्रत्यासतेरित्यवगन्तव्यं, येनत्वंशेन न द्वादिस्मृतयोऽत्र किमिति न निरारुता इत्यत आहे ॥सतीष्वपीति।। तासां प्रतारकत्वेन प्रसिद्धत्वादशिटैः पशुप्रायैर्गृहीतत्वाद्देदवाहत्वा- चात्रोपेक्षेति भावः ॥ तत्कारणमिति ॥ तेपां प्रकृतानां कामानां कारणं सांख्ययोगाभ्यां विवेकध्यानाभ्यामभिपन्नं प्रत्यकया प्राप्तं देवं ज्ञात्वा सर्वपाशैरविद्यादिभिर्मुच्यत इत्यर्थः । समूलत्वे स्मृतिद्दयस्य निरासः किमिति रुत इत्यत आह ॥ निराकरणन्त्विति ॥ इति है- तोः, रूतमिति शेषः॥प्रत्यासत्तरिति॥ श्रुतिस्थसाङ्गन्ययोगशब्द दयोः v .

·सू०४ाअ०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५२) विरुध्यते तेनेष्टमेव साङ्ययोगस्मृत्योः साव- काशत्वं । तद्यथा “ऽसङ्गो स्वयं पुरुपः" इत्ये- वमादिश्रुतिप्रसिद्दमेव पुरुपस्य विशुद्धत्वं नि- गुणपुरुषनिरूपणेन साङ्यैरभ्युपगम्यते।तथा च योगैरपि “अथ परिबाट विवर्णवासा मुण्डो- ऽपरिग्रहः” इत्येवमादिश्रुतिप्रसिद्धमेव निरत्ति- निष्ठत्वं प्रव्रज्याद्युपदेशेनानुगम्यते । एतेन सर्वाणि तकस्मरणानि प्रतिवक्तव्यानि, तान्य- पि तर्कोपपत्तिभ्यां तत्वज्ञानायोपकुर्वन्तीति चेत्, उपकुर्वन्तु नाम, तत्त्वज्ञानं तु वेदान्तवा- क्येभ्य एव भवति “नावेदविन्मनुते तं हन्तं?" । "तत्वोपनिषदं पुरुपं पृच्छामि” इत्येवमादिश्रु- तिभ्यः॥ ३॥ नविलक्षणवादस्य तथात्वं च श- ब्दात् ॥४॥ ceveral rewel the needed ब्रह्मास्य जगतो निमित्तकारणं प्रकृतिश्चेत्य- सजातीयश्रुत्यर्थवाहित्वादिति यावत् । किं सर्वाशेषु स्मृत्यप्रामाण्यं नेत्याह । येन त्वंशेनेति ॥ वनवादस्य कणभक्षादिभिर्विरोधमाश- इत्यातिदिशति ॥ एतेनेति ॥ श्रुतिविरोधेनेत्यर्थः ॥ उपकारकबाधो न युक्त इत्याशय योऽश उपकारकः स न बाध्यः किन्तु तच्यांश इत्याह ।। तान्यपीति ।। तोऽनुमानं, तदनुयाहिका युक्तिरुपपत्तिः३ rkindia.grat +Carrtonwaneradhauntiarror Churta ·(५२८) रत्नप्रभाभासिते [अ० २।पा०॥ स्य पक्षस्याक्षेपः स्मृतिनिमित्तः परिहतः, तर्क- निमित्त इदानीमाक्षेपः परिहियते। कुतः पुनर- स्मिन्नधारिते आगमार्थे तर्कनिमित्तस्याक्षेप- स्यावकाशः। ननु धर्म इव ब्रह्मण्यप्यनपेक्ष आ- गमो भवितुमर्हति, भवेदयमवष्टम्भों यदि प्र- माणान्तरानवगात्य आगममात्रप्रमेयोऽयमर्थः स्यादनुष्ठेयरूप, इव धर्मः, परिनिष्पन्नरूपं तु ब्रह्मावगम्यते । परि नेप्पन्ने च वस्तुनि प्रमाणा- न्तराणामस्त्यवकाशो यथा पृथिव्यादिपु। य- था च श्रुतीनां परस्परविरोधे सत्येकवशेनेतरा नीयन्ते, एवं प्रमाणान्तरविरोधेऽपि तदशै व स्मृतीनामप्रामाण्यात्ताभिः समन्वयस्य न विरोध इति सिद्धान्त- विलक्षणत्वात् वृत्तानुवादेनास्याधिकरणस्य तात्पर्यमाहाब्रह्मास्येति।। पूर्वपक्षमाक्षिपति ॥ कुतःपुनरिति ।। अनवकाशे हेतुमाह.॥ ननु धर्मइवेति ॥ मानान्तरानपेक्षे वैदैकसमधिगम्ये ब्रह्मण्यनुमानात्म- कतर्कस्याप्रवेशस्तेनाक्षेपस्यानवकाशः, भिन्नविषयत्वात् तर्कदयोरि- त्यर्थ ।सिद्धस्य मानान्तरगम्यत्वीदेकाविषयत्वाहिरोध इति पूर्वपक्षं स- मर्थयते । भवेदयमिति।अवष्टभ्मो दृष्टान्तः। नन्वेकविपयत्वेन विरो- धेऽपि श्रुतिविरोधान्मानान्तरमेव बाध्यतामित्यत आह ॥ यथा चे- ति॥प्रबलश्रुत्या दुर्बलश्रुतिबाधवन्निरवकाशमानान्तरेण लक्षणवृच्या सावकाशश्रुतिनयन युक्तमित्यर्थः। किञ्च ब्रह्मसाक्षात्कारस्य मोक्ष- हेतुत्वेन प्रधानस्यान्तर तर्कस्तस्यापरोक्षदृष्टान्तगोचरत्वेन प्रधानवद- परोक्षार्थविषयत्वात् , शब्दस्तु परोक्षार्थकत्वाइहिरङ्गमतस्तर्केण मा- ·सू०४। अ०३] शाइरब्रह्मसूत्रभाप्ये (५२९) श्रुतिर्नीयते। दृष्टसाधर्येण चादृष्टमर्थं समर्पय- न्ती युक्तिरनुभवस्यसन्निकृष्यते, विप्रकृष्यते तु श्रुतिरैतित्यमात्रेण स्वार्थाभिधानात् । अनुभ- वावसानं च ब्रह्मविज्ञानमविद्याया निवर्तकं मोक्षसाधनञ्च दृष्टफलतप्यते। श्रुतिरपि “श्रो- तव्यो मन्तव्यः” इति श्रवणव्यतिरेकेण मननं विधती तर्कमप्यत्रादर्तव्यं दर्शयति अतस्तर्क- निमित्तः पुनराक्षेपः . क्रियते, न विलक्षणत्वा- दस्येति। यदुक्तं चेतनं ब्रह्म जगतः प्रकृति-. रिति तन्नोपपद्यते कस्माद्विलक्षणत्वादस्य वि- कारस्य प्रकृत्याः । इदं हि ब्रह्मकार्यत्वेना- भिप्रेयमाणं जंगब्रह्मविलक्षणं अचेतनमशु. द्वञ्च दृश्यते, ब्रह्म च जगद्विलक्षणं चेतनं शुद्ध च. श्रूयते। न च विलक्षणत्वे प्रकृतिविकारभा- ध्य इत्याह ॥ दृष्टेति ॥ ऐतिह्ममात्रेण परोक्षतयेति यावत् । अनुभवस् प्राधान्यं दर्शयति ॥ अनुभवावसानञ्चेति ॥ नैपा तर्केण मतिरित्य- र्थवादेन तर्कस्य निषेधमाशइन्य विधिविरोधान्मैवमित्याह ॥ श्रुति- रपीति । एवं पूर्वपक्ष सम्भाव्य चेतनब्रह्मकारणवादिवेदान्तसमन्व- यः,क्षित्यादिकं न चेतनप्रतिकं कार्यद्रव्यत्वात् वटवदिति साइय- योगन्यायेन विरुध्यते न वेति सन्देहे स्मृतेर्मूलाभावात् दुर्बलत्वेऽ- प्यनुमानस्य व्याप्तिमूलत्वेन प्राबल्यात्तेन विरुध्यत इति प्रत्युदाहर- णेन पूर्वपक्षयति ॥न विलक्षणत्वादिति ॥ पूर्वोत्तरपक्षयोः सम- ·(५३) रत्नप्रभाभासिते [अ० २। पा॥ वो दृष्टः, न हि रुचकादयो विकारा मृत्प्रकृति- का भवन्ति, शरावादयो वा सुवर्णप्रकृतिकाः, मृदैव तु मृदन्विताः विकाराः क्रियन्ते, सुव- णे च सुवर्णान्विताः, तथेदमपि जगदचेतनं सुखदुःखमोहान्वितं सदचेतनस्यैव सुखदुःख- मोहात्मकस्य कारणस्य कार्य भवितुमर्हति न विलक्षणस्य ब्रह्मणः, ब्रह्मविलक्षणत्वंञ्चास्य जगतोऽशुद्धचेतनत्वदर्शनादवगन्तव्यं । अशुद्ध हीदं जगत् सुखदुःखमोहात्मकतया प्रीतिपरि- तापविषादादिहेतुत्वात् स्वर्गनरकाद्युच्चावचप्र- पञ्चव्वाच्च । अचेतनं चेदं जगत् चेतनं प्रति कार्य- कारणभावेनोपकरणभावोपगमात्,न हि सा- म्ये सत्युपकार्योपकारकभावो भवति, न हि प्र- दीपौ परस्परस्योपकुरुतः । ननुचेतनमपि का- न्वयासिद्धिःतत्सिद्विश्वेति पूर्ववत् फलं,जगन्न ब्रह्मप्रतिकं तदिलक्षण- त्वात् यद्यहिलक्षणं तन्न तत्प्रतिकं यथा मृद्विक्षलणारुचकादयइत्यर्थः। सुखदुःखमोहाः सवरजस्तमांसिं, तथा चं जगत् सुखदुःखमोहात्मक- सामान्यप्रतिकं तदन्वितत्वात् यदित्थं तत्तथा यथा मृदन्विताघटा- दय इत्याह॥मृदैवेति ॥ विलक्षणत्वं साधयति ॥ब्रह्मविलक्षणत्वञ्चे- ति॥ यथा हि एक एव स्त्रीपिण्डः पतिसपन्युपपतीनां प्रीतिपरितापवि- पादादीन् करोति एवमन्येऽपि भावा द्रष्टव्याः।तत्र प्रीतिःसुखं,परितापः भोकः, विपादो श्रमः, आदिपदात् रागादिग्रहः । उभयोश्चेतनत्वेनसा- R 4 ·. . सू०४) अ०३] शाङ्करब्रह्म सूत्रज्ञाप्ये र्यकारणं स्वामिभृत्यन्यायेनोक्तुरुपकरिष्यति, न, स्वामिभृत्ययोरप्यचेतनांशस्यैवचेतनं प्रत्यु- पकारकत्वात् । यो धेकस्य चेतनस्य परिग्रह! बुद्ध्यादिरचेतनभागः स एवान्यस्य चेतनस्यो- पकरोति न तु स्वयमेव चेतनश्चेतनान्तरस्य उ, पकरोत्यपकरोति वा निरतिशया यकरिश्चे- तना इति साङ्या मन्यन्ते, तस्मादचेतनं कार्य- कारणं न च काप्ठलोप्टादीनां चेतनत्वे किञ्चित्प्र- माणमस्ति, प्रसिद्धश्चायं चेतनाचेतनविभागो लोके, तस्माद्ब्रह्मविलक्षणत्वान्नेदं जगत् तत्प्रक- -तिकं । योऽपि कश्चिदाचक्षीत श्रुत्या जगतश्चे- तनप्रकृतिकतां तहलेनैव समस्तं जगच्छेतनमव- गमिष्यामि प्रकृतिरूपस्य विकारेऽन्वयदर्शना- त्.,अविभावनं तु चैतन्यस्य परिणामविशेपान- यादुपकार्योपकारकभावो न स्यादित्ययुक्तं स्वामिभृत्ययोर्व्यभिचा.. इति शङ्कते॥ ननु चेतनमपीति ।। भृत्यदेहस्यैव स्वामिचेतनोपका- कत्वान्न व्यभिचार इत्याह॥ नेत्यादिना । उत्कर्पापकर्षशून्यत्वाचे- तनानां मिथो नोपप्रकारकत्वमित्याहानिरतिशया इति। तस्मादुप- कारकत्वात् । श्रुतचेतनप्रतिकत्वरलेन जगचेतनमेवेत्येकदेशिमतमु- स्थापयति ॥ योऽपीति।। घटादेश्वेतनत्वमनुपलब्धिबाधितं इत्यतआ- ह ।। अविभावनन्विति ॥ अतः कारणान्यपरिणामत्वात् सतोऽपि चैतन्यस्यानुपलब्धिरित्यर्थः । अन्तःकरणादन्यस्य वृत्यपरागदशाया- ·. (५३२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा० १॥ विष्यति, यथा स्पष्टचैतन्यानामप्यात्मनां स्वा- पमूर्छाद्यवस्थासु चैतन्यं न विभाव्यते,एवं का- एलोप्टादीनामपि चैतन्यं न विभावयिष्यते। एतस्मादेव च विक्षावितत्वाविनावितत्वकृता- त् विशेपाद्रूपादिभावाभावाभ्यां च कार्यकार- णानामात्मनां च चेतनत्वाविशेपेऽपि गुणप्रधा- नक्षावो न विरोत्स्यते।यथा च पार्थिवत्वाविशे- पेऽपि मांससूपौदनादीनां प्रत्यात्मवर्तिनो वि- शेपात् परस्परोपकारित्वं भवत्येवमिहापि अ- विष्यति,प्रविक्षागप्रसिदिरप्यत एव न विरो- स्यत इति । तेनापि कथंचिच्चेतनत्वाचेतनत्व- लक्षणं विलक्षणत्वं परिहियेत । शुद्धधशुद्धि- त्वलक्षणंतु विलक्षणत्वं नेव परिहियेते, न चे- तरदपि विलक्षणत्वं परिहर्तुं शक्यत इत्याह। - तथात्वं च शब्दादिति । अनवगम्यमानमेव ही- . मेव चैतन्याभिव्यकिर्नान्यदेति भावः। वृच्यभावे चैतन्यानभिव्यक्ती • दृष्टान्तः ॥ यथेति ॥ आत्मानात्मनाश्चेतनवे स्वस्वामिभावः कुत इ- त्यतआह ॥ एतस्मादेवेति ॥ साम्येपि प्रातिस्विकस्वरूपविशेषाच्छे- पशेपित्वे दृष्टान्तः॥ यथा चेति ।। चेतनाचेतनभेदः कथमित्यत आ- ह॥प्रविभागेति ॥ चैतन्याभिव्पनयनभिव्यक्तिभ्यामित्यर्थः। सर्वस्य चेतनत्वमेकदेश्युक्तमङी कृत्य सांख्यः परिहरति। तेनापि कथञ्चिदि- ति ॥ अङ्गीकारं त्यक्त्वा सूबशेषेण परिहरति। न चेत्यादिना। इतर- ·सू०५। अ०३1] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५३३) दंलोके समस्तस्य वस्तुनः चेतनत्वं चेतनप्र- कृतिकत्वश्रवणाच्छब्दशरणतया केवलयोप्रे- क्षते तच्च शब्देनैव विरुध्यते, यतः शब्दादपि तथात्वमवगम्यते । तथात्वमिति प्रकृतिविल- क्षणत्वं कथयति शब्द एव विज्ञानं चाविज्ञानं चेति कस्यचिद्विभागस्याचेतनतां श्रावयन् चे- तनाब्रह्मणो विलक्षणमचेतनं जगच्छावयति॥४॥ ननु चेतनत्वमपि क्वचिदचेतनत्वाभिमतानां भू- तेन्द्रियाणां श्रूयते यथा, “मृवीदापोऽब्रुव- नु” इति "तत्तेज ऐक्षतता आप ऐक्षन्त" इति चैवमाद्या भूतविपया चेतनत्वश्रुतिः इन्द्रियवि- पयापि"ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विर्विदमाना ब्रह्म जग्मुः” इति “ते ह वाचमूचुस्त्वन्न उद्गा- य" इति चैवमायेन्द्रियविषयेति । अत उत्तरं पठति। अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगति भ्याम् ॥५॥ तुशब्द आशङ्कामपनुदति। न खलु मृदब्रवी- चेतनाचेतनत्वरूपं वैलक्षण्यं तथात्वशब्दार्थः । श्रुतार्थापत्तिः शब्द पाध्येति भावः॥४॥ श्रुतिसाहाय्यान्न बाध्येत्युत्तरसूत्रव्यावन्य श ते ॥ नन्विति॥

·श्रुत्या भूतेन्द्रियाणां (५३४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा० १। दित्येवंजातीयिकया ; चेतनत्वमाशङ्कनीयं यतोऽभिमानिव्यपदेश एपः। मृदायभिमानिन्यो वागाद्यभिमानि- न्यश्च चेतनादेवता वदनसंवदनादिपु चेत- नोचितेपु व्यवहारेपु व्यपदिश्यन्ते न भूतेन्द्रि- '. यमात्रं । कस्मादिशेपानुगतिभ्यां । विशेपो हि भोक्तृणां भूतेन्द्रियाणां च, चेतनाचेतनप्रविक्षा- गलक्षणः प्रागभिहितः, सर्वचेतनतायां चासो नोपपद्येत॥ अपि च कौषीतकिनः प्राणसंवादे करणमात्राशङ्काविनिटत्तये अधिष्ठातृचेतनपरि- ग्रहाय देवताशब्देन विशिंपन्ति “(को०२।१४) एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमानाः इति “(कौ ०२।१४)ता वा एताः सर्वा देवताः प्रा- णे निःश्रेयसं विदित्वा” इति च । अनुगताश्च- मृदादीनां वक्तृत्वादिश्रुतेस्तदभिमानिविपयत्वात् तथा विज्ञानं चावि- ज्ञानञ्चेति चेतनाचेतनविभागशब्दस्योपचरितार्थत्वं न युक्तमिति सां- • ख्यः समाधत्ते ॥अभिमानीति ॥संवदनं विवादः, न भूतमात्रमिन्द्रि- यमानं वा चेतनत्वेन व्यपदिश्यते । लोकवेदप्रसिद्धविभागबाचायोगा- दित्यर्थः। विशेषपदस्यान्तरमाह ॥ अपि चेति।। अहंश्रेयसे स्वश्रे- छत्वाय प्राणाविवदमाना इत्युक्तप्राणानां चेतनवाचिदेवतापदेन विशे- पितत्वात्, प्राणादिपदैरभिमानिव्यपदेश इत्यर्थः । प्राणे निःश्रेयसं त्रै- प्ठ्यं विदित्वा प्राणाधीना जाता इत्यर्थः। अनुगति बहुधा व्याचष्टे|अ- --

·,
सू०६ । अ.३१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये
(५३५)
सर्वत्राभिमानिन्यश्चेतनादेवता मन्त्रार्थवादेति-
हासपुराणादिभ्योऽवगम्यन्ते “अग्निर्वाग्भूत्वा ।
मुखं प्राविशत्" इत्येवमादिका च श्रुतिः करणे-
प्वनुग्राहिकां देवतामनुगतां दर्शयति, प्राणसं-
वादवाक्यशेपेच "तेहप्राणाः प्रजापति पित-
रमेत्योचुः" इति श्रेष्ठत्वनिरिणाय प्रजापति-
गमनं तद्वचनाच्चैकैकोक्रमणेनान्वयव्यतिरेका-
भ्यां प्राणश्रेष्ठयप्रतिपत्तिः, तस्मै वलिहरणमिति
चैवंजातीयकोऽस्मदादिष्विव व्यवहारोऽनुग-
म्यमानोऽभिमानिव्यपदेशं द्रढयति । “तत्तेज
ऐक्षत" इत्यपि परस्या एव देवताया अधिष्ठा-
त्र्याः स्वविकारेप्वनुगताया इयमीक्षा व्यप- 4
दिश्यत इति द्रष्टव्यं, तस्मादिलक्षणमेवेदं ब्रह्म-
णो जगद्विलक्षणत्वाच्च न ब्रह्मप्रकृतिकमित्या-
क्षिप्ते प्रतिविधत्त॥५॥
दृश्यते तु॥६॥ उप-
तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति, यदुक्तं विलक्षण-
नुगताश्चेति ॥ तस्मै प्राणाय, बलिहरणं वागादिभिः स्वीयवसिष्ठत्या-
दिगुणसमर्पणं कृतं । तेजआदीनामीक्षणं त्वयैवेक्षत्यधिकरणे चेतन-
निष्ठतया व्याख्यातं द्रष्टव्यमित्यर्थः। यस्मान्नास्ति जगतश्चेतनत्वं त-
स्मादितिपूर्वपक्षोपसंहारः॥ ५॥

·2 - (५३६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२। पा० १ त्वान्नेदं जगत् ब्रह्मप्रकृतिकमिति नायमेकान्तो ।' दृश्यते हि लोके चेतनत्वेन प्रसिद्धेभ्यः पुरुपादि- भ्योविलक्षणानां केशनखादीनामुत्पत्तिरचेतन- वेन प्रसिद्धेभ्यो गोमयादिभ्यो वृश्चिकादीनां। नवचेतनान्येव पुरुषादिशरीराण्यचेतनानां केशनखादीनां कारणानि अचेतनान्येव दृश्चि- कादिशरीराण्यचेतनानां गोमयादीनां कार्या- णीति,उच्यते एवमपि किश्चिदचेतनं चेतनस्या- यतनावमुपगच्छति किञ्चिन्नेत्यस्त्येव वेलक्ष- ण्यं । महांश्चायं पारिणामिकः स्वभावविप्रकर्पः पुरुपादीनां केशनखादीनां च स्वरूपादिभेदा- त्, तथा गोमयादीनां दृश्चिकादीनांच, अत्य- न्तसारूप्ये च प्रकृतिविकारभाव एव प्रलीयेत। अथोच्येत अस्ति कश्चित्पार्थिवत्वादिस्वभावः किं यत्किञ्चिदलक्षयं हेतुः पहुचैलक्षज्यं ची। आये व्यभि- चारमाह ॥ नायमैकान्तो दृश्यते हीति ॥ हेतोरसच्चान्न व्य- भिचार इति शङ्कते ॥नन्विति ॥ यत्किञ्चिदैलक्षण्यमस्तीति व्य- भिचार इत्याह ।। उच्यत इति ॥ शरीरस्य केशादीनाञ्च प्राणित्वा- प्राणित्वरूपं वैलक्षण्यमस्तीत्यर्थः। द्वितीयेऽपि तत्रैव व्यभिचारमा- ह ॥ महानिति ॥ पारिणामिकः केशावादीनां स्वगतपरिणामा- त्मक इत्यर्थः । किञ्च ययोः प्ररुतिविकारभावस्तयोः सादृश्यं वद- ता वक्तव्यं किमात्यन्तिकं यत्किञ्चिति, आये दोपमाह ॥ अत्यन्ते- ·. 4 72 सू०६। अ०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५३७) पुरुपादीनां केशनखादिष्वनुवर्तमानो गोमया- दीनां च वृश्चिकादिप्विति, ब्रह्मणोऽपि तर्हि सत्तालक्षणः स्वभाव आकाशादिप्यनुवर्त- मानो दृश्यते ।विलक्षणत्वेन च कारणेन. ब्रह्म- प्रकृतिकत्वं जगतो दूपयता किमशेपस्य ब्रह्म- स्वभावस्याननुवर्तनं विलक्षणत्वमभिप्रेयते उ- त यस्य कस्यचित्, अथ चैतन्यस्येति वक्तव्यं ।" प्रथमे विकल्पे समस्तप्रकृतिविकारोच्छेदप्रस- ङ्गः।न त्यसत्यतिशये प्रकृतिविकारभाव इति- भवति। द्वितीये चाप्रसिदत्वं, दृश्यते हि सत्ताल- क्षणो ब्रह्मस्वभाव आकाशादिप्वनुवर्तमान इ- त्युक्तं । तृतीये तु दृष्टान्ताभावः, किं हि यच्चैतन्ये- नानन्वितं तदब्रह्मप्रकृतिकं दृष्टमिति ब्रह्मवादि नं प्रत्युदाहियेत, समस्तस्य वस्तुजातस्य ब- ति ॥ द्वितीयमाशय ब्रह्मजगतोरपि तत्सच्यात् प्रकृतिविकृतित्वसि- द्धिरित्याह । अथेत्यादिना ॥ विलक्षणत्वं विकल्प्य दूपणान्तरमाह ॥विलक्षणत्वेनेत्यादिना। जगति समस्तस्य ब्रह्मस्वभावस्य चेतन- त्वादेरननुवर्तमानान्न ब्रह्मकार्यत्वमिति पक्षे सर्वसाम्ये प्रतिविकार- त्वमित्युकं स्यात् तदसङ्गतमित्याह ॥ प्रथमे इति ॥ तृतीये तु दृष्टा- न्ताभाव इति । न च जगन्न ब्रह्मप्रकृतिकमचेतनत्वादविद्यावदिति- दृष्टान्तोऽस्तीति वाच्यं, अनादित्वस्योपाधित्वात् । न च ध्वंसे साव्या व्यापकता, तस्यापिकार्यसंस्कारात्मकस्य भावत्वेन ब्रह्मप्रकृतिकत्वाद- ·F * " (५३८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा.११ मप्रकृतिकत्वाभ्युपगमात् । आगमविरोधस्तु प्रसिद्ध एव चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिथे- त्यागमतात्पर्यस्य प्रसाधितत्वात्। यत्तूक्तं प्रि- निष्पन्नत्वात् ब्रह्मणि प्रमाणान्तराणि सम्भव- युरिति तदपि मनोस्थमात्रं, रूपाद्यभावादि नायमर्थः प्रत्यक्षस्य गोचरः, लिङ्गाद्यभावाच्च नानुमानादीनामागममात्रसमधिगम्य एव त्व- " यमर्थो धर्मवत्। तथा च श्रुतिः, "नैपा तर्केण , मतिरापनेयाप्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ इति ॥ “कोअद्वा वेद,क इह प्रवोचत् कुत आ- जाता कुत इयं विसृष्टिः अर्वाग्देवा अस्य विसर्ज- नेनाथाको वेद यत आवभूव' इति चैतौ मन्त्री भावत्वाग्रहे चानादिभावत्वस्योपाधित्वादिति,सम्प्रति कल्पत्रयसाधा- रणं दोपमाहाआगमेति। पूर्वोक्कमनूद्य ब्रह्मणः शुष्कतर्कविषयत्वास- भवान्न तर्केणाक्षेप इत्याह॥ यत्तूक्तमित्यादिना । लिङ्गसादृश्यपद- प्रवृत्तिनिमित्तानामभावादनुमानोपमानशब्दानामगोचरो ब्रह्म लक्षण या वैदैकवेद्यमित्यर्थः। एपाब्रह्मणि मतिस्तर्केण स्वतन्त्रेण नापनेया न संपादनीया।यहा कुतर्केण न बाधनीया कुताकिकादन्येनैव वेदविदाचा- र्येण प्रोतामतिःसुज्ञानायानुभवाय फलाय भवति । हे प्रेष्ठ प्रियतमेति नचिकेतसम्प्रति मृत्योर्वचन । इयं विविधा सृष्टिर्यतःआसमन्ताद्दभूव तंको वा अद्धा साक्षादेद,तिष्ठतु वेदनं क इह लोके तंप्रवोचत्, प्रवो- चच्छान्दसोदीर्घलोपः, यथावद्दतापि नास्तीत्यर्थः प्रभवं जन्म न विदुः मम सर्वादित्वेन जन्माभावातामिपेण मननविधिव्याजेन, शुष्कः श्रु- .

·. " ch सू.६ अ०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५३९) निजसिदानामपीश्वराणांदुर्बोधतांजगत्कारण- स्य दर्शयतः। स्मृतिरपि भवति- "अचिन्त्याः खलु ये भावान तांस्तर्केण योजयेत्। प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम्"॥इति ... "अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते''। इति च "न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्पयः। अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥ इति चैवंजातीयिका । यदपि श्रवणव्यतिरेकेण मननं विदधच्छब्द एव तर्कमप्यादर्तव्यं दर्श- यतीत्युक्तं नानेन मिपेण शुष्कतर्कस्यात्रात्म- लाभः सम्भवति, श्रुत्यनुगृहीत एव त्यत्र त- । र्कोऽनुभवाङ्गत्वेनाश्रीयते, स्वप्नान्तबुद्धान्तयो- त्यनपेक्षः।श्रुत्या तत्वे निश्चिते सत्यनु पश्चात् पुरुपदोपस्यासम्भावना- देनिरासाय गृहीतः श्रुत्यनुगृहीतस्तमाह ॥ स्वप्नान्तति । जीवस्या- वस्थावतो देहादिप्रपञ्चयुक्तस्य निष्प्रपञ्चब्रह्मैक्यमसम्भवि हैतग्राहि प्रमाणविरोधाब्रह्मणवाद्वितीयत्वमयुक्तमित्येवं श्रौतार्थासम्भावनाया तन्निरासाय सर्वास्ववस्थात्मनोऽनुगतस्य व्यभिचारिणीभिरवस्था- भिरनन्वागतत्वमसंस्पृष्टत्व अवस्थानां स्वाभाविकत्वे वङ्मयोष्ण- वदात्मव्यभिचारायोगात् सुषुप्तौ प्रपञ्चभ्रान्त्यभावे सता सोम्येत्यु- काभेददर्शनान्निप्प्रपञ्चब्रह्मैक्यसम्भवः, यथा घटादयो मृदभिन्ना- स्तथा जगद्ब्रह्माभिन्नं तज्जत्वादिस्तर्क आश्रीयत इत्यर्थः । इतोऽन्या- दृशस्य तर्कस्यान ब्रह्मण्यप्रवेशादस्य चानुकूलत्वान तणाक्षेपावका- namruta ·1471 रमप्रभाभासिते [अ० २.पा.१ रुभयोरितरेतरव्यभिचारादात्मनोऽनन्वागतत्वं,' सम्प्रसादे च प्रपञ्चपरित्यागेन सदात्मना स- म्पत्तनिप्प्रपञ्चसदात्मत्वं, प्रपञ्चेस्य च ब्रह्मप्र- भवत्वात् कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन ब्रह्माव्य- तिरेक इत्येवंजातीयकः तर्काप्रतिष्ठानादिति के- वलस्य तर्कस्य विप्रलम्भकत्वं दर्शयिष्यति । योऽपि चेतनकारणश्रवणवलेनैव समस्तस्य ज- गतश्चेतनतामुत्प्रेक्षेत तस्यापि"विज्ञानञ्चावि- ज्ञानञ्चे"ति चतनाचेतनविभागश्रवणं विशाव- नाविभावनाभ्यां चैतन्यस्य शक्यत एव योज- यितुं। परस्यैव विदमपि विभागश्रवणं न यु- ज्यते, कथं परमकारणस्य यत्र समस्तजग- दात्मना समवस्थानं श्राव्यते "विज्ञानञ्चावि ज्ञानञ्चाभवादिति । तत्र यथा चेतनस्याचेतन- भावो नोपपद्यते विलक्षणत्वात् , एवमचेतन- श इति भावः । ब्रह्मणि शुष्कतर्कस्याप्रवेशः सूत्रसम्मत इत्याह ॥ तर्काप्रतिष्ठानादिति ॥ विप्रलम्भकत्वमप्रमापकत्वं । यदुक्तं ए- कदेशिना सर्वस्य जगतश्चेतनत्वोक्तौ विभागश्रुत्यनुपपत्तिरिति दूपणं सांख्येने तन्न तेनैकदेशिना विभागश्रुतेश्चैतन्याभिव्यक्यनभिव्यक्ति योजयितुं शक्यखात्, साङ्यस्य त्विदं दपणं वज्रलेपायते, प्रधा- नकार्यत्वे सर्वस्याचेतनत्वेन चेतनाचेतनकार्यविभागासम्भवादित्याह ॥ योऽपीत्यादिना ॥ सिद्धान्ते चेतनाचेतनवैलक्षण्याङ्गीकारे कथं ·. L 7 सू०अ०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५४१) स्यापि चेतनभावो नोपपद्यते,प्रत्युक्तत्वात्तु वि- लक्षणत्वस्य यथा श्रुत्यैव चेतनं कारणं ग्रहीत- व्यं भवति॥६॥ असदिति चेन्न प्रतिषेधमानत्वा- त्॥७॥ यदि चेतनं शुद्ध शब्दादिहीनं च ब्रह्म तद्विप- रीतस्याचेतनस्याशुद्धस्य शब्दादिमतश्च का- यस्य कारणमिष्येत, असत् तर्हि कार्य प्रागुत्प- तेरिति प्रसज्येत, अनिष्टं चैतत् सत्कार्यवादिन- स्तवेति चेत्, नैष दोषः, प्रतिषेधमात्रत्वात्, प्र- तिपेधमात्रं हीदं नास्य प्रतिपेध्यमस्ति, न- त्ययं प्रतिषेधःप्रागुत्पत्तेः सत्त्वं कार्यस्य प्रति- पेढुं शक्नोति, कथं, यथैव हीदानीमपीदं कार्य कारणात्मना सत् एवं प्रागुत्पत्तेरपीति गम्यते। नहीदानीमपीदं कार्य कारणात्मानमन्तरेण स्व- ४ ब्रह्मणः प्रकृतित्वमित्यत आह ॥प्रत्युक्तत्वादिति ॥ अप्रयोजक त्वव्यभिचाराभ्यां निरस्तत्वादित्यर्थः॥ ६ ॥ कार्य मुत्पत्तेः प्रागसदेव स्यात् स्वविरुद्वकारणात्मना सवायोगादि त्यपसिद्धान्तापत्तिमाशकन्य मिथ्यात्वाकार्यस्य कालत्रयेऽपि कारणा स्मना सन्चमाविरुद्धमिति समाधत्ते ॥ असदिति चेदित्यादिना । असत् स्यादिति सच्चप्रतिपेयो निरर्थक इत्यर्थः । कार्यसत्यत्वाभाये ·Meani मि (५४२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२ । पा०१ तन्त्रमेवास्ति, “सर्व तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्व वेद इत्यादिश्रवणात् । कारणात्मनातु सत्त्वं कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरविशिष्टं। ननु शब्दादि- हीनं ब्रह्म जगतः कारणं, वाढं, न तु शब्दादि- मत्कार्य कारणात्मना हीनं प्रागुत्पत्तेरिदानी वा- ऽस्ति तेन न शक्यते वक्तुं प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यमि- ति। विस्तरेण चैतत्कार्यकारणानन्यत्ववादे व- क्ष्यामः॥७॥ अपीतौ तद्वत्प्रसादसमजसम्॥८॥ अत्राह, यदि स्थौल्यसावयवत्वाचेतनत्वप- रिच्छिन्नत्वाशुद्ध्यादिधर्मकं कार्य ब्रह्मकारणक- मभ्युपगम्येत, तदापीतौ प्रलये प्रतिसंसृज्य- मानं कार्य कारणाविभागमापद्यमानं कारणमा- ... त्मीयेन धर्मेण दूपयेदित्यपीतौ कारणस्यापि ब्रह्मणः कार्यस्येवाशुद्ध्यादिरूपताप्रसङ्गात्स- र्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणमित्यसमञ्जसमिदमौ- पनिपदंदर्शनीअपि च समस्तस्य विभागस्या- श्रुतिमाह ॥ सर्व तमिति ।। मिथ्यात्वमजानतः शङ्कामनूद्य परिहर- ति नन्वित्यादिना ॥ विस्तरेण चतदिति ॥मिथ्यात्वमित्यर्थः॥७॥ सत्कार्यवादसिद्ध्यर्थ कार्यभेदे कारणस्यापि कार्यवदशुद्ध्यादिप्र- सङ्ग इति शङ्कासूत्रं व्याचष्टे ॥ अत्राहेति ॥ प्रतिसंसृज्यमानपदस्य व्याख्या कारणेति॥ यथाजले लीयमानंलवणद्रव्यंजलं दूषयति तद्द- L -- ·सू०९ । अ०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (५४३) regulations. विभागप्राप्तेः, पुनरुत्पत्तौ नियमकारणाभा- वात् भोक्तृभोग्यादिविभागेनोत्पत्तिर्न प्राप्नोती- त्यसमअसं। अपि च भोक्तृणां परेण ब्रह्मणाs- विभागंगतानांकादिनिमित्तप्रलयेऽपिपुनरुत्प- तौ अभ्युपगम्यमानायां मुक्तानामपि पुनरुत्प- त्तिप्रसङ्गादसमञ्जसंाअथेदं जगदपीतावपि वि- भक्तमेव परेण ब्रह्मणावतिष्ठतैवमप्यपीतिश्च न सम्भवति, कारणाव्यतिरिक्तञ्च कार्यं न सम्भ- वतीत्यसमञ्जसमेवेति॥८॥अत्रोच्यते॥ न तु दृष्टान्तभावात् ॥९॥ नैवास्मदीये दर्शने किञ्चिदसामञ्जस्यमस्ति यत्तावदभिहितं कारणमपिगच्छत्कार्यं कारण- मात्मीयेन धर्मेण दूपयेदिति,तददूपणं, कस्मा- त् दृष्टान्तांझावात् । सन्ति हि दृष्टान्ताः यथा दित्यर्थः । सूत्रस्य योजनान्तरमाह । अपि चेति ॥ सर्वस्य कार्यस्या- पीतौ कारणवदेकरूपत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । अर्थान्तरमाह ॥ अपिचेति॥ कर्मादीनामुत्पत्तिनिमित्तानां प्रलयेऽपि भोक्तृणां उत्पत्तौ तहदेव मु-3 कानामप्युत्पत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । शङ्कापूर्वकं व्याख्यान्तरमाह ॥ अ- थेति ॥ यदि लयकालेऽपि कार्य कारणाभितं तर्हि स्थितिकालव- । ल्लयाभावप्रसङ्गात् कार्येण द्वैतापत्तेश्वाससमअसमिदं दर्शनमित्यर्थः अपीतौ जगत् स्वकारणं न दूपयति कारणे लीनत्वान्मृदादिपु नील- वटादिवदिति सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे ॥ नैवेत्यादिना ॥ अपिगच्छत् ८ ·(५४४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२। पा०१ । कारणमपिगच्छत् कार्य कारणमात्मीयेनधर्मेण न दूपयति, तद्यथा शरावादयो मृत्प्रकृतिका वि- कारा विभागावस्थायामुच्चावचमध्यमप्रभेदाः सन्तः पुनःप्रकृतिमपिगच्छन्तोनतामात्मीयेन धर्मेण संसृजन्ति। रुचकादयश्च सुवर्णविकारा अपीतौ न सुवर्णमात्मीयेन धर्मेण संसृजन्ति । पृथिवीविकारश्चतुर्विधो भूतग्रामो न पृथिवी- मपीतो आत्मीयेन धर्मेण संसृजति ।नत्पक्षस्य तु न कश्चित् दृष्टान्तोऽस्ति, अपीतिरेव हि न सम्भवेत् यदि कारणे कार्य स्वधर्मेणैवावतिष्ठेत, अनन्यत्वेऽपि कार्यकारणयोः कार्यस्य कारणा- त्मत्वं न तु कारणस्य कार्यात्मत्वं, आरम्भणश- व्दादिभ्य इति वक्ष्यामः । अत्यल्पं चेदमुच्यते, कार्यमपीतावात्मीयेन धर्मेण कारणं संसृजेदि- लीयमानं, विभागावस्था स्थितिकालः, त्वत्पक्षस्येति॥ मधुरजलं ल- वणस्याकारणमित्यदृष्टान्तः किञ्च दूपकत्वे कार्यस्य स्थितिः स्याल्लवण वदित्याह ।। अपीतिरेवेति ॥ अतति कार्ये तद्धर्मेण कारणस्य योगो न सम्भवति धर्नासच्चे धर्माणामप्पसच्चादिति भायः । ननु सत्कार्य- वादेलयेऽपि कार्यस्य कारणाभेदेन सन्चात् दूपकत्वं स्यादित्यत आहा। अनन्यत्येऽपीति ॥ कल्पितस्याधिष्ठानधर्मवच्चमभेदान्न त्वधिष्टान- स्य कल्पितकार्यधर्मवत्त्वं तस्य कार्यात् पृथक् सवादित्यर्थः । किञ्चा- पीताविति विशेपणं व्यर्थमिति प्रतिवन्यासमाधत्ते ॥अत्यल्पं चेति ॥

·. सू०९। अ०३.] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५४५) ति स्थितावपि हि समानोऽयं प्रसङ्गः कार्यका- रणयोरनन्यत्वाभ्युपगमात् “इदं सर्वं यदयमा- मा” “आत्मैवेदं सर्व” "ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ता- त्" "सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इत्येवमाद्याभिर्हि श्रु- तिभिरविशेषेण त्रिष्वपि कालेपु कार्यस्य कार- णादनन्यत्वं श्राव्यते। तत्र यः परिहारः कार्य स्य तदर्माणां चाविद्याध्यारोपितत्वान्न तेः का- रणं संसृज्यत इति अपीतावपि स समानः। अस्ति चायमपरो दृष्टान्तः, यथा स्वयं प्रसा- रितया मायया मायावी विष्वपि कालेषुन सं- स्पृश्यते अवस्तुत्वात् , एवं परमात्मापि संसार- मायया न संस्पृश्यत इति । यथा च स्वप्नहगेकः स्वप्नदर्शनमायया न संस्पृश्यते इति प्रबोधस- म्प्रसादयोरनन्वागतत्वात् , एवमवस्थात्रयसा- क्ष्येकोऽव्यभिचार्यवस्थात्रयेण व्यभिचारिणा न संस्पृश्यते।मायामात्रंत्येतत् परमात्मनोऽव- परिणामदृष्टान्तं व्याख्याय विवर्तदृष्टान्तं व्याचष्टे॥अस्ति चेति ।मा- याव्यनुपादानमित्यरुच्या दृष्टान्तान्तरमाह॥यथा चेति॥अस्त्येव स्व- नकाले दृष्टसंसर्ग इत्यत आह ।। प्रबोधेति ॥जायत्सुपुष्योः स्वप्ने चा- स्मनोऽस्पर्शात् तत्कालेऽप्यस्पर्श इत्यर्थः । यदाऽज्ञस्य जीवम्यावस्था- भिरसंसर्गस्तदा सर्वज्ञस्य किं वाच्यमिति दान्तिकमाह ॥ एवमि- ति ॥ जगजन्मस्थितिलया ईश्वरस्यावस्थात्रयं तदसङ्गित्वे वृद्धसम्म- 41 ·. (५४६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२ पा० ११ 24. स्थात्रयात्मनावशासनं रज्वा इव सादिक्षावे- नेति। अत्रोक्तं वेदान्तार्थसम्प्रदायविद्भिराचार्यैः। • "अनादिमायया सुप्तो यदा जीवःप्रबुध्यते। अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुध्यते तदा” ॥ इति तत्र यदुक्तमपीतौ कारणस्यापि कार्यस्येव स्थौ- ल्यादिदोपप्रसङ्ग इत्येतदयुक्तं । यत्पुनरेतदुक्तं समस्तस्य विभागस्याविभागप्राप्तेः पुनर्वि- भागेनोत्पत्तौ नियमकारणं नोपपद्यत इत्ययम- प्यदोपः दृष्टान्तभावादेव, यथा हि सुपुष्तिस- माध्यादावपि सत्यां स्वाभाविक्यामविभाग- प्राप्तौ मिथ्याज्ञानस्यानपोदितत्वात् पूर्ववत् पुनःप्रबोधे विभागो भवत्येवमिहापि भविष्य- ति।श्रुतिश्चात्र भवति “इमाः सर्वाःप्रजाः स- तिं संपद्य न विदुःसति सम्पद्यामहे इति त इ- हव्याघ्रो वा सिंहो वा टको वा वराहो वा की- तिमाह ॥ अत्रोक्तमिति ॥ यदा तत्त्वमसीत्युपदेशकाले प्रबुध्यते मा- यानिद्रां त्यजति तदा जन्मलयस्थित्यवस्थाशून्यमदैतमीयरमात्मत्वे- नानुभवतीत्यर्थः । फलितमाह ॥ तत्रेति ॥ द्वितीयमसामञ्जस्यमनूय तेनैव सूत्रेण परिहरति ॥ यत्पुनरिति ॥ सुपुप्तावज्ञानसच्चे पुनर्विभा- गोत्पत्तौ च मानमाह ॥ श्रुतिश्चेति ॥ सति ब्रह्मण्येकीभूय न विदुरि- त्यज्ञानोतिः,इहसुपुनःप्राक्प्रबोधेयेनयेन जात्यादिना विभकाभवन्ति तदा पुनरुत्थानकाले तथैव भवन्तीति विभागोक्तिः। ननुसपुप्तौ पुनर्वि- ·. सू.१०अ०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५४७) टो वा पतङ्गोवा दंशोवा मशको वा यद्यद्भव- न्ति तत्तदा भवन्तीतिायथा त्यविक्षागेऽपि प- रमात्मनि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धो विभागव्यवहा- रः स्वप्नवदव्याहतः स्थितौ दृश्यते, एवमपीताव- पि मिथ्याज्ञानप्रतिवदैव विभागशक्तिरनुमास्य- ते। एतेन मुक्तानां पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गःप्रत्युक्तः, सम्यगज्ञानेन मिथ्याज्ञानस्यापोदितत्वात्।यः पुनरयमन्तेऽपरो विकल्प उत्प्रेक्षितोऽथेदं ज- गदपीतावपि विभक्तमेव परेण ब्रह्मणावतिष्ठते- ति सोऽप्यनभ्युपगमादेव प्रतिपिद्धः, तस्मात् समअसमिदमौपनिपदं दर्शनम् ॥९॥ स्वपक्षदोषाच॥१०॥ स्वपक्षे चेते प्रतिवादिनः साधारणा दोपाः भागशक्यज्ञानसचेपि सर्वप्रलये तत्सत्वं कुन इत्यत आह॥ यथाही- ति॥यथा सुपुप्तौ परमात्मनि सर्वकार्याणामविभागेऽपि पुनर्विभागहेत्व- ज्ञानशक्तिरस्ति एवमपीतौ महाप्रलयेऽपि मिथ्याभूताज्ञानसम्बद्धा पुनः सृष्टिविभागशक्तिरनुमास्यते । यतः स्थिताविदानी मिथ्याज्ञानकार्यों विभागव्यवहारस्तत्वबोधाभावात् स्वप्नवहाधितो दृश्यते, अतः का- र्यदर्शनातू कारणसच्चसिद्धिरित्यर्थः । अज्ञानां जीवानां महाप्रलये- ऽप्यज्ञानशक्तिनियमात् पुनर्जन्मनियम इति भावः ॥ एतेनेति ॥ज- न्मकारणाज्ञानशक्यभावेनेत्यर्थः॥९॥ वैलक्षण्यादीनां सांस्यपक्षेऽपि दोपत्वान्नास्माभिस्तन्निरासप्रयासः ·t (५४८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२। पा० १॥ प्रादुःप्युः, कथमित्युच्यते यत्तावदभिहितं वि- लक्षणत्वान्नेदं जगद्ब्रह्मप्रकृतिकमिति, प्रधानप्र- कृतिकतायामपि समानमेतच्छब्दादिहीनात् प्र- धानाच्छब्दादिमतोजगत उत्पत्त्यभ्युपगमात्, अत एव च विलक्षणकार्योत्पत्त्यभ्युपगमात् समानः प्रागुत्पतेरसत्कार्यवादप्रसङ्गः, तथाऽपी तौ कार्यस्य कारणाविभागाभ्युपगमात्, तद्वत् प्रसङ्गोऽपि समानः, तथा मृदितसर्वविशेषेषु वि- कारेष्वपीतावविभागात्मतां गतेष्विदमस्य पु- रुपस्योपादानमिदमस्येति प्राक् प्रलयात् प्रति- पुरुपं ये नियता भेदा न तेतथैव पुनरुत्पत्तौ नि- यन्तुं शक्यन्ते कारणाभावात् ,विनैव च कारणे- न नियमेऽभ्युपगम्यमाने कारणाभावसाम्या- त् मुक्तानामपि पुनर्बन्धप्रसङ्गः। अथ केचिद्धेदा अपीतावविभागमापद्यन्ते केचिन्नेति चेत् , ये नापद्यन्ते तेपां प्रधानकार्यत्वं न प्राप्नोतीत्येवमे- कार्य इत्याह ॥ स्वपक्षेति ॥ सूत्रं व्याचष्टे ॥स्वेति ॥ प्रादुःप्युःप्रादु- भवेयुः, । अत एवेति ॥ सत्यकार्यस्य विरुद्धकारणात्मना सच्चायो- गात् , सांस्पस्यैवायं दोपोनकायमिथ्यात्ववादिन इति मन्तव्यं। अपी- ताविति सूत्रोक्तदोपचतुष्टयमाह॥तथापीताविति॥ कार्यवत्प्रधानस्य रूपादिमचप्रसङ्गः इदंकर्मादिकमस्योपादानं भोग्यमस्य नेत्यनियमः। बद्धमुनव्यवस्था च यदि व्यवस्थाथ मुक्तानां भेदाः सङ्घातविशेपाः ·. सू०१११०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५४१) तेदोपाः साधारणत्वान्नान्यतरस्मिन् पक्षे चो- दयितव्या अवन्तीत्यदोषतामेवैपां द्रढयति अव- श्याश्रयितव्यत्वात्॥१०॥ ताप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमे- यमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्र- सङ्गः॥११॥ इतश्च नागमगम्येऽर्थे केवलेन तर्केण प्रत्य- वस्थातव्यं, यस्मान्निरागमाः पुरुषोत्प्रेक्षामा- निवन्धनास्तर्का अप्रतिष्ठिताभवन्त्युत्प्रेक्षाया निरङ्कुशत्वात् । तथा हि कैश्चिदभियुक्तैर्यले- नोप्रेक्षितास्तर्का अभियुक्ततरैरन्यैराभास्यमा- ना दृश्यन्ते, तैरप्युत्प्रेक्षितास्ततोन्यैराक्षास्यन्त इति न प्रतिष्ठितत्वं तर्काणां शक्यं समाश्रयितुं पुरुषमतिवैरूप्यात्।अथ कस्यचित् प्रसिद्धमा हात्म्यस्य कपिलस्यान्यस्य वा सम्मतस्तर्कः प्रधाने लीयन्ते बद्धानां भेदास्तु न लीयन्त इत्युच्येत तहि अलीनानां पुरुषवत् कार्यत्वव्याघात इत्यर्थः ॥ १० ॥ किञ्च तर्कस्य सम्भावितदोपत्वात्तेन निर्दोपवेदान्तसमन्वयो न बाध्य इत्याह । तर्काप्रतिष्ठानादपीति ॥ पुरुपमतीनां विचित्रत्वे- ऽपि कपिलस्य सर्वज्ञत्वात् तदीयतर्के विश्वास इति शङ्कते ॥ अथे- ति॥कपिलो यदि सर्वज्ञः कणादो नेति का प्रमेति न्यायेन परि- ·(५५.) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा० १॥ प्रतिष्ठित इत्याश्रीयेत,एवमपि अप्रतिष्ठितत्वमे व,प्रसिदमाहात्म्याभिमतानामपि तीर्थकराणां कपिलकणभुक्प्रभृतीनां परस्परविप्रतिपत्तिद- र्शनात् । अथोच्येतान्यथा वयमनुमास्यामहे यथा नाप्रतिष्ठादोपो भविष्यति,न हि प्रतिष्ठि- ५.१ तस्तर्क एव नास्तीति शक्यते वक्तुं, एतदपि हि तर्काणामप्रतिष्ठितत्वंतणेव प्रतिष्ठाप्यतोकेषा- ञ्चित् तर्काणामप्रतिष्ठितत्वदर्शनेनान्येषामपि तजातीयकानां तर्काणामप्रतिष्ठितत्वप्रकल्पना- त् सर्वतर्काप्रतिष्ठायाञ्च सर्वलोकव्यवहारोच्छे- दप्रसङः।अतीतवर्तमानाध्वसाम्येन त्यनागते- ऽप्यध्वनि सुखदुःखप्राप्तिपरिहाराय प्रवर्तमा- हरति । एवमपीति ॥ सूत्रमध्यस्थशङ्काभागं व्याचष्टे ॥ अथोच्ये- तेति ॥ विलक्षणत्वादितर्कागामप्रतिष्ठितत्वेऽपि व्याप्तिपक्षधर्मता- संपन्नः कश्चित् तर्कः प्रतिष्ठितो भविष्यति तेन प्रधानमनुमेयमित्य- थः । ननु सोऽप्यप्रतिष्ठितः तर्कजातीयत्वात् विलक्षणत्वादिवदि- त्यत आह ॥ न हीति ॥ तर्कजातीयत्वादिति तर्कः प्रतिष्ठितो में वा, आयेऽत्रैवाप्रतिष्ठितत्वसाध्याभावाव्यभिचारः,द्वितीयेऽपिन सर्वतर्का- णामप्रतिष्ठितत्वं हेत्वभावादित्यभिसन्धिमानाह॥एतदपीतिकिञ्चा- नागतपाक इष्टसाधनं पाकत्वादतीतपाकवदित्यादीष्टानिष्टसाधनानु- मानात्मकतर्कस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यवहारहेतुत्वान्नाप्रतिष्ठेत्याह ॥ सर्व- तर्केति । अध्या विपयः पाकभोजनादिविपभक्षणादिश्च तत्सामान्ये- न पाकस्यादिना नागतविपये पाकादौ सुखदुःसहेतुत्वानुमित्या प्रवृ- ..

·. bu courentration / 0 सू.११ । अ०३॥] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (५५१) मानो लोको दृश्यते । श्रुत्यर्थविप्रतिपत्तौ चार्था- भासनिराकरणेन सम्यगर्थनिरिणं तर्केणैव वाक्यप्रतिनिरूपणरूपेण क्रियते । मनुरपि चैवमेव मन्यते- ht , ... "प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमं त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता ॥इति ved. “आधर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः॥इति च- ब्रुवन्। अयमेव च तर्कस्यालङ्कारो यदप्रति- ठितत्वं नाम, एवं हि सावद्यतर्कपरित्यागेन नि- खद्यस्तर्कः प्रतिपत्तव्यों भवति । न हि पूर्वजो मूढ आसीदित्यात्मनापि मूढेन भवितव्यमिति किश्चिदस्ति प्रमाणं, तस्मान्न तर्काप्रतिष्ठानं दो- पाइति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः। यद्यपि क्वचि- च्यादिरित्यर्थः । किञ्च पूर्वोत्तरमीमांसयोस्तर्केणैव वाक्यतात्पर्यनिर्ण- यस्य क्रियमाणत्वात् तर्कः प्रतिष्ठित इत्याह ॥ श्रुत्यर्थेति ॥ मनुरपि केपाश्चित् तर्काणां प्रतिष्ठां मन्यत इत्याह ॥ मनुरिति ॥ धर्मस्य शु- धिरधर्मा दनिर्णयः । कस्यचित् तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वमङ्गोकरोति ॥अयमंदेति ॥ सर्वतर्काणां प्रतिष्ठायां पूर्वपक्ष एव न स्यादिति भावः पूर्वपक्षतर्कवत् सिद्धान्ततर्कोऽप्यप्रतिष्ठितः तर्कत्वाविशेपादिति वद- न्तमुपहसति ॥ न हीति ॥ कचित् तर्कस्य प्रतिष्ठायामपि जगत्कार- णविशेपे तर्कस्य स्वातन्त्र्यं नास्तीति सूत्रशेष व्याचप्टे॥ यद्यपीत्या- ·(५५२) रत्नप्रभाभासिते [अ० २।पा। द्विषये तर्कस्य प्रतिष्ठितत्वमुपलक्ष्यते तथापि प्र- कृते, तावद्विषये प्रसज्यते एवाप्रतिष्ठितत्वदो- षादनिर्मोक्षस्तकस्य, न हीदमतिगम्भीर भाव- याथात्म्य मुक्तिनिवन्धनमागममन्तरेणोप्रेक्षि- तुमपि शक्यं, रूपाद्यभावादि नायमर्थःप्रत्य- क्षस्य गोचरो लिङ्गाद्यभावाच नानुमानादीना- मिति चावोचाम । अपि च सम्धगज्ञानान्मोक्ष इति सर्वेषां मोक्षवादिनामभ्युपगमः, तच्च स. म्यक् ज्ञानमेकरूपं वस्तुतन्त्रखात्, एकरूपेण त्यवस्थितो योऽर्थः स परमार्थों लोके तद्विपयं ज्ञानं सम्यक् ज्ञानमित्युच्यते यथाऽग्निरुष्ण इ- ति, तत्रैवं सति सम्यग्ज्ञाने पुरुपाणां विप्रति- पत्तिरनुपपन्ना, तर्कज्ञानानान्तु अन्योन्यविरो- धात् प्रसिद्धा विप्रतिपत्तिः, यदि केनचित्तार्कि- केणेदमेव सम्यक् ज्ञानमिति प्रतिपादितं त- दिना ॥ अतिगम्भीरत्वं ब्रह्मणो वेदान्यमानागम्यत्वं । भावस्य जग- कारणस्य, यथात्म्यमयत्वं, मुक्तिनिवन्धनं मुल्यालम्बनं । परमा- नन्दचित्प्रभ दर्शयति ॥रूपादोति॥ अविमोक्षो मुक्त्यभाव इत्यर्था- न्तरमाह । अपि चेत्यादिना ॥ एकरूपवस्तुज्ञानस्य सम्यग्ज्ञानत्वे- ऽपि तर्कजन्यत्वं किं न स्यादित्यत आह ॥ तत्रैवं सतीति ॥ तों- त्यज्ञानानां मिथो विप्रतिपत्तेर्न सम्यग्ज्ञानत्वं सम्यग्ज्ञाने विप्रतिप- श्ययोगादित्यर्थः । एकरूपेणानवस्थितो विपयो यस्य तत् तर्कप्रभवं ·. सू०११।०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (५५३) दपरेण व्युत्थाप्यते,तेनापि प्रतिष्ठापितं ततोऽप- रेण व्युत्थाप्यत इति च प्रसिद्ध लोके, कथमेक- रूपानवस्थितविपयं तर्कप्रभवं सम्यक् ज्ञानं भ- वेत्।नच प्रधानवादी तर्कविदां मुख्यःसर्वैस्ता- र्किकैः परिगृहीतः, येन तदीयं मतं सम्यक् ज्ञा- नमिति प्रतिपद्येमहि ।न चशक्यन्ते अतीताना- गतवर्तमानास्तार्किका एकस्मिन् देशे काले च समाहर्तुं, येन तन्मतिरेकरूपैकार्थविपया सम्य- ङ्मतिरिति स्यात्, वेदस्य तु नित्यत्वे विज्ञानो- त्पत्तिहेतुत्वे च सति व्यवस्थितार्थविपयत्वोपप- तेः, तज्जनितस्य ज्ञानस्य सम्यक्त्वं अतीता- नागतवर्तमानैः सर्वैरपि तार्किकैः अपह्नोतुम- शक्यं, अतः सिद्धमस्यैवोपनिपदस्य ज्ञानस्य सम्यग्ज्ञानत्वं, अतोऽन्यत्र सम्यग्ज्ञानत्वानु- पपत्तेः संसाराविमोक्ष एव प्रसज्येत, अत आ- गमवशेनागमानुसारितर्कवशेन च चेतनं ब्रह्म कथं सम्यक् ज्ञानं भवेदिति योजना । ननु सांख्यस्य श्रेष्ठत्वात् तज्ज्ञा- नं सम्यगित्याशङ्कय हेत्वसिद्धिमाह ॥ न च प्रधानेति ॥ ननु सर्व- तार्किमिलित्वा निश्चिततकोत्था मतिर्मुक्तिहेतुरित्यत आह ॥ न- च शक्यन्त इति ॥ तस्मात् तर्कोत्थज्ञानान्मुत्ययोगात् तर्केण वेदा- न्तसमन्वयबाधो न युक्तस्तदाधे सम्यग्ज्ञानालाभेनानिर्मोक्षप्रसङ्गादि- ति सूत्रांशार्थमुपसंहरति ॥अतोऽन्यत्रेति ॥ समन्वयस्य तर्केणावि- ·3 रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०१॥ 341122 -TRIMIT जगतःकारणं प्रकृतिश्चेति स्थितम्॥११॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः॥१२॥ वैदिकस्य दर्शनस्य प्रत्यासन्नत्वात् गुरुतर- तर्कबलोपेतत्वात् वेदानुसारिभिश्च कैश्चिच्छिष्टैः केनचिदेशेन परिगृहीतत्वात् प्रधानकारणवादं तावद्यपाश्रित्य यस्तर्कनिमित्त आक्षेपो वेदान्त- वाक्येपूद्भावितः स परिहतः, इदानीमण्वादि- वादव्यपाश्रयेणापि कैश्चिन्मन्दमतिभिर्वेदान्त- वाक्येपु पुनस्तर्कनिमित्त आक्षेप आशङ्यते इ- त्यतः प्रधानमल्लनिवर्हणन्यायेनातिदिशति, प- रिगृत्यन्त इति परिग्रहाःन परिग्रहा अपरिग्रहाः ये फलितमधिकरणार्थमुपसंहरति । अत आगमेति ॥ ११॥ ब्रह्म जगदुपादानमिति ब्रुवन् वेदान्तसमन्वयो विपयः स किं यदिभु तन्न द्रव्योपादानमिति वैशेपिकादिन्यायेन विरुध्यते न वेति स- न्देहे सांख्यवृद्धानां तर्काकुशलमतित्वेऽपि वैशेपिकादीनां तर्कमतिकु- शलत्यप्रसिद्धस्तदीयन्यायस्यायाधितत्वाहिरुध्यत इति प्रत्युदाहरणे- न प्रानेऽतिदिशति । एतेनेति ॥ फलं पूर्ववत् । ननु सांस्यमतस्योप- देशस्तार्किकमतस्यातिदेशः किमिति रुतो वैपरीत्यस्यापि सम्भवादि- त्याशङ्कय पूर्वोत्तरयोरुपदेशातिदेशनाये कारणमाह ॥ वैदिकस्येति।। सरकार्थत्वात्मासङ्गत्वस्वप्रकाशत्वायशैर्वेदान्तशास्त्रस्य प्रत्यासन्नः प्र- धानवादः शिष्टदेवलादिभिःसत्कार्यत्वांशेन स्वोरुत इति प्रवलत्वादुप- ·सू०१३|अ०४] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५५५) शिष्टानामपरिग्रहाः शिष्टापरिग्रहाः, एतेन प्रक- तेन प्रधानकारणवादनिराकरणकारणेन शिष्टेम- नुव्यासप्रभृतिभिः केनचिदप्यंशेनापरिगृहीता येऽण्वादिकारणवादास्तेऽपि प्रतिपिहतया व्या, ख्याता निराकृता वेदितव्याः,तुल्यत्वात् निरा- करणकारणस्य नात्र पुनराशङ्कितव्यं किञ्चिद- स्ति। तुल्यमत्रापि परमगम्भीरस्य जगत्कारण- स्य तर्कानवगात्यत्वं तर्कस्य चाप्रतिष्ठितत्वम- न्यथानुमानेऽप्यविमोक्ष आगमविरोधश्चेत्येवं- जातीयकं निराकरणकारणम् ॥ १२॥ भोकापत्तेरविआगश्चेत्स्याल्लोकवत्१३ अन्यथा पुनर्ब्रह्मकारणवादस्तर्कवलेनैवा- देशः । अण्वादिवादानां निर्मूलत्वेन दुर्बलत्वादतिदेश इति भावः। किं निराकरणकारणमिति प्रष्टव्यं नास्तीत्याह ॥तुल्यत्वादिति॥ कारण- मेवाह ॥ तुल्यमिति ॥ यदुक्तं विभुत्वान्न द्रव्योपादानं ब्रह्मेति तत्र पक्षसाधकत्वेन श्रुतेरुपजीव्यत्वात् तया बाधः । महापरिमाणवत्त्वस्य सर्वसंयोगित्वरूपविभुत्वस्य निर्गुणे ब्रह्मण्यसिद्धेश्चेति द्रष्टव्य, अत. समन्वयस्य तार्किकन्यायेन न विरोध इति सिद्ध ॥१२॥ अद्वितीयात् ब्रह्मणो जगत्सर्गादिवादी वेदान्तसमन्वयो विषय.,स किं यन्मियोऽभिन्नं तन्नाहितीयकारणाभिन्नं यथा मृतन्तुजौ घटपटावि- तितर्कसहितभेदप्रत्यक्षादिना विरुध्यते नवेति सन्देहे ब्रह्मणि तर्क- स्याप्रतिष्ठितत्वेऽपि जगद्देदे प्रतिष्ठितत्वाविरुध्यत इति पूर्वपक्षयत्ति ॥भोक्त्रापत्तेरिति । विरोधाददैतासिद्धि. पूर्वपक्षफल सिद्वान्ते ·रत्नप्रभाभासिते [अब ०२।पा.११ क्षिप्यते। यद्यपि श्रुतिःप्रमाणं स्वविषये भवति, तथापि प्रमाणान्तरेण विषयापहारेऽन्यपरा अ- वितुमर्हति, यथा मन्त्रार्थवादौ, तर्कोऽपि हि स्व- विषयादन्यत्राप्रतिष्ठितः स्यात् यथा धर्माधर्म- योः।किमतो,यद्येवं, अत इदमयुक्तं यत्प्रमाणा- न्तरप्रसिद्धार्थवाधनं श्रुतेः, कथं पुनः प्रमाणा-। न्तरप्रसिद्धोऽर्थः श्रुत्या वाध्यत इति, अत्रोच्य- ते, प्रसिद्दो स्वयंभोक्तृभोग्यविभागः,लोके भो- का चेतनःशारीरः, भोग्याःशब्दादयो विषया इति।यथा भोक्ता देवदत्तो भोज्य ओदन इति, तस्य च विभागस्याभावःप्रसज्येत, यदि भो- का भोग्यक्षावमापद्येत भोग्यं वा भोक्तृभावं तसिद्धिरिति भेदः । अनपेक्षश्रुत्या स्वार्थनिर्णयात तर्केणाक्षेपो न यु- क दयुक्तमिति शङ्कते॥ यद्यपीति ॥मानान्तरायोग्यश्रुत्यर्थे भवत्य- नाक्षेपः । यस्त्वद्वितीयब्रह्माभेटाद्भूजलादीनामभेदो ब्रह्मोपादानकत्व- श्रुतिविपयःस आदित्यो यूप इत्यर्थवादवन्मानान्तरयोग्य एवेति दैत- प्रमाणैरपनियत इति समाधत्ते॥तथापीति॥अन्यपरत्वं गौणार्थक- त्वं । स्वविपये जगदे तर्कस्य प्रतिष्ठितत्वात्तेनाक्षेप इत्याह ।। तको- ऽपीति ॥ तकदिते प्रामाण्येऽपि ततः समन्वयविरोधे किमायातमि- ति शङ्कते ॥ किमत इति । पूर्वपक्षी समाधने ॥ अत इति ॥त- कांदेः प्रामाण्यात दैतवादकत्वं श्रुतेरयुक्तमित्यहैतसमन्वयबाधो युक्त इत्यर्थः । दममर्थ गडापूर्वकं स्पष्टयति, ॥ कथमित्यादिना ॥ ननु भोकृभोग्ययोमिंध एकत्वं केनोकमित्याशङ्कय श्रुतापत्त्येत्याह ॥

·सू.१३।अ०५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५५७) आपद्येत,तयोश्चेतरेतरभावापत्तिः परमकारणा- त् ब्रह्मणोऽनन्यत्वात् प्रसज्येत,न चास्य प्रसि- दस्य विभागस्य वाधनं युक्त। यथा त्वद्यत्वे भो- तृभोग्ययोविभागो दृष्टः तथातीतानागतयोर- पि कल्पयितव्यः, तस्मात् प्रसिद्धस्यास्य भो- कृभोग्यविभागस्याभावप्रसङ्गात् अयुक्तमिदं ब्रह्मकारणतावधारणमिति चेत् कश्चिच्चोदयेत् तं प्रति ब्रूयात् स्याल्लोकवदिति, उपपद्यत एवाय- मस्मत्पक्षेऽपि विभागः, एवं लोके दृष्टत्वात्।त- था हि समुद्रादुदकात्मनोऽनन्यत्वेऽपि तद्विका- राणां फेनवीचीतरङबुहुदादीनां इतरतरविभाग इतरेतरसंश्लेपादिलक्षणश्च व्यवहार उपलभ्य- ते । न च समुद्रादुदकात्मनोऽनन्यत्वेऽपि तद्वि- तयोश्चेति । तयोरेकब्रह्माभेदश्रवणादेकत्वं कल्प्यते एकस्मादभिन्न- योथैदे एकस्यापिभेदापत्तेः ततश्च भेदो बाध्यतेत्यर्थः।इष्टापत्ति वारय- ति॥न चास्येति ॥ श्रुतेगौणार्थत्वेन सावकाशत्वान्निरवकाशदैत- मानवाधो न युक्त इत्यर्थः । ननु विभागस्याधुनिकत्वादनायबैतश्रुत्या वाध इत्यत आह ।। यथेति॥अतीतानागतकालौ भोक्त्रादिविभागा- श्रयो कालत्वाइर्तमानकालवदित्यनुमानाविभागोऽनाद्यनन्त इत्यर्थः। एवं प्राप्ते परिणामदृष्टान्तनापाततः सिद्धान्तमाह। स्याल्लोकवदिति। दृष्टान्तेऽपि कथमेकसमुद्राभिन्नानां परिणामानां मिथो भेदः कथंवाते- पाभेदे सत्येकस्मादभिन्नत्वमित्याशय नहि दृष्टेऽनुपपत्तिरिति न्या- येनाहानचेति॥एवं भोक्तभोग्ययोमिथोभेदोब्रह्माभेदश्वेत्याह॥ए- ·. २५८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०१। काराणां फेनतरङ्गादीनां इतरेतरक्षावापत्तिर्भव- ति, न च तेपामितरेतरक्षावानापत्तावपि समु- द्रात्मनोऽन्यत्वं भवति, एवमिहापि, न च भोक्त- भोग्ययोरितरेतरक्षावापत्तिः, न च परस्माद्ब्रह्म- णोऽन्यत्वं भविष्यति। यद्यपि मोक्तान ब्रह्मणो विकारः “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्” इति स्त्र- ष्टुरेवाविकृतस्य कार्यानुप्रवेशेन भोक्तृत्वश्रवणा- त्, तथापि कार्यमनुप्रविष्टस्यास्ति कार्योपाधि- निमित्तो विभागः आकाशस्येव घटाद्युपाधिनि- मित्तः, इत्यतः परमकारणात् ब्रह्मणोनन्यत्वेऽ- प्युपपन्नो भोक्तभोग्यलक्षणो विभागः समुद्र- तरङ्गादिन्यायेनेत्युक्तम् ॥१३॥ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः॥१४ अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिक भोक्तृभोग्य- वमिहेति ॥ जीवस्य ब्रह्मविकारत्वाभावात् दृष्टान्तवैपम्यमिति शङ्कते यद्यपीति। औपाधिकं जन्मास्तीति तरङ्गादिसाम्यमाह ॥ तथापी- ति ॥ विभागो जन्म, यहा तथापीतिशब्देनैवोकःपरिहारः। ननु भोक्तः प्रतिदेहं विभागः कथमित्यत आह ॥ कार्यमनुप्रविष्टस्येति ॥ औ- पांधिकविभागे फलितमुपसंहरति ॥ इत्यत इति ॥ एकब्रह्माभिन्न- त्वेऽपि भोक्त्रादेस्तरङ्गादिवझेदाङ्गीकारान्न दैतमानेनाहैतसमन्वयस्य विरोध इत्यर्थः ॥ १३॥ पूर्वस्मिन्नेव पूर्वपक्षे विवर्तवादेन मुख्य पमाधानमाह ॥ तदन·r सू०१४।अ०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (५५९) लक्षणं विभागस्याल्लोकवदितिपरिहारोऽभिहि- तो न त्वयं विभागः परमार्थतोऽस्ति यस्मात् त- यो कार्यकारणयोरनन्यत्वमवगम्यते। कार्यमा- काशादिकं बहुप्रपञ्चं जगत् , कारणे परं ब्रह्म, तस्मात् कारणात् परमार्थतोऽनन्यत्वं व्यतिरेके-गे। णाभावः कार्यस्यावगम्यते, कुतः आरम्भणश- ब्दादिभ्यः । आरम्भणशब्दस्तावदेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय दृष्टान्तापेक्षायामुच्यते "यथासोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्थावाचारम्भणं विकारोनामधेयं मृत्तिकेत्येवस- त्यम्"इति। एतदुक्तं भवति एकेन मृत्पिण्डेन प-2 रमार्थतो मृदात्मनाविज्ञातेन सर्वं मृण्मयं घटश- न्यत्वमिति ॥समानविपयत्वं सङ्गतिं वदन्नुभयोः परिहारयोः परिणा- मविवर्ताश्रयत्वेनार्थभेदमाह।अभ्युपगम्येति ॥प्रत्यक्षादीनामौत्स- र्गिकप्रामाण्यमीरुत्य स्थूलबुद्धिसमाधानार्थं परिणामदृष्टान्तेनभेदा- भेदावुक्तौ संप्रत्यङ्गीकृतंप्रामाण्यं तत्त्वावेदकत्वात् प्रच्याव्य व्यावहारि- कत्वे स्थाप्यते, तथा च मिथ्यादैतग्राहिप्रमाणैरदैतश्रुतेर्न बाधः,एक- स्यां रज्वांदण्डलगादिदैतदर्शनादित्ययं मुख्यः परिहार इति भावः, ए- वमदैतसमन्वयस्याविरोधार्थं दैतस्य मिथ्यात्वं साधयति ॥ यस्मात् तयोरिति ॥ स्वरूपैक्ये कार्यकारणत्वव्याघात इत्यत आह ॥ व्य- तिरेकेणेति ॥ कारणात् पृथक् सत्त्वशून्यत्वं कार्यस्य साध्यते नैक्य- मित्यर्थः । वागारभ्यं नाममात्रं विकारो न कारणात् पृथक् अस्तीत्ये- वकारार्थ इति श्रुतिं योजयति ॥एतदुक्तमिति॥ आरम्भणशब्दार्था- ·4 - ५६.) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०१॥ रावोदञ्चनादिकं मृदात्मत्वाविशेपाद्विज्ञातं भवे- त्, यतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयं वाचैव केवलमस्तीत्यारभ्यते विकारो घटःशराव उद- ञ्चनं चेति न तु वस्तुटत्तेन विकारो नाम कश्चि- दस्ति,नामधेयमात्रंत्येतदनृतं मृत्तिकेत्येवसत्य- मिति।एप ब्रह्मणो दृष्टान्त आम्नातः, तत्र श्रुता- पृष्ठ द्वाचारम्भणशव्दादान्तिकेऽपि ब्रह्मव्यतिरेके- ण कार्यजातस्याभाव इति गम्यते।पुनश्च तेजो- ऽवन्नानां ब्रह्मकार्यतामुक्त्वा तेजोऽवन्नकार्याणां तेजोऽबन्नव्यतिरेकेणाभावं ब्रवीति “अपागाद- ग्नेरग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्" इत्यादिना।आरम्भणश- ब्दादिभ्य इत्यादिशब्दात् “ऐतदात्म्यमिदं स- र्वम्, "तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि" "इदं सर्व यदयमात्मा ” “ब्रह्मैवेदं सर्व” “आत्मैवेदं सर्व “नेह नानास्ति किंच न" इत्येवमाद्य- प्यात्मैकत्वप्रतिपादनपरं वचनजातमुदाहर्तव्यं। न चान्यथा एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं सम्पद्यते, तरमाह ॥ पुनश्चेति । अपागात् अग्नित्वमपगतं कारणमात्रत्वात्, त्रीणि तेजोऽयन्नानां रूपाणि रूपतन्मात्रात्मकानि सत्य, तेपामपिस- न्मात्रत्वात् सदेव शिष्यत इत्यभिप्रायः। जीवजगतोब्रह्मान्यत्वे प्रति- ज्ञायाध इत्याह ॥ न चान्यथेति ॥ तयोरनन्यत्वे क्रमेण दृष्टान्तावाह ·. सू०१४अ०६] शाकुरब्रह्मसूत्रभाष्ये (५६१) तस्माद्यथा घटकरकाद्याकाशानां महाकाशाद- नन्यत्वं,यथा च मृगतृष्णिकोदकादीनामूपसदि- भ्योऽनन्यत्वं दृष्टनष्टस्वरूपत्वात् स्वरूपेणं त्व- नुपाख्यत्वात् एवमस्य भोग्यभोक्त्रादिप्रपञ्च- जातस्य ब्रह्मव्यतिरेकेणाभाव इति द्रष्टव्यं नि- न्वनकात्मकं ब्रह्म, यथा रक्षोऽनेकशाखः एवम- नेकशक्तिप्रवृत्तियुक्तं ब्रह्म, अत एकत्वं नानात्वं चोभयमपि सत्यमेव, यथा वृक्ष इत्येकत्वं शा- खा इति च नानात्वं, यथा च समुद्रात्मनैकत्वं फेनतरङ्गाद्यात्मना नानात्वं, यथा च मृदात्मना एकत्वंघटशरावाद्यात्मना नानात्वं, तत्र एकत्वां- शेन ज्ञानान्मोक्षव्यवहारः सेत्स्यति,नानात्वां- शेन तु कर्मकाण्डाश्रयौ लौकिकवैदिकव्यवहारौ : सेत्स्यत इति, एवं च मृदादिदृष्टान्ता अनुरूपा भविष्यन्तीति । नैवं स्यान्मृत्तिकेत्येव सत्यमि- ति प्रकृतिमात्रस्य दृष्टान्ते सत्यत्वावधारणात् , । तस्माद्यथेति,॥ प्रतिज्ञावलादित्यर्थः। दृष्टं प्रातीतिकं नष्टमनित्यं यत्स्वरूप तद्रूपेणानुपाख्यत्वात् सत्तास्फूर्तिशून्यत्वादनन्यत्वमिति स- म्बन्धः। शुद्धाद्वैतं स्वमतमुक्त्वा भेदाभेदमतमुत्यापयति ॥नन्विति।। अनेकाभिः शक्तिभिः तदधीनप्रवृत्तिभिः परिणामैर्युक्तमित्यर्थः। भेदा- भेटमते सर्वव्यवस्थासिद्धिरत्यन्ताभेदे हैतमानबाध इत्यभिमानः। दू- पयति नैवं स्यादिति ॥ एवकारवाचारम्भणशब्दाभ्यां विकारसत्ता- ·५६२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा.91 वाचारम्भशब्देन च विकारजातस्यानृतत्वाभि-. धानात्, दार्टान्तिकेऽपि“ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" "तत्सत्यम्" इति च परमकारणस्यैवैकस्य स- त्यत्वावधारणात् ,“स आत्मा तत्त्वमसि श्वेत- केतो” इति च शारीरस्य ब्रह्मभावोपदेशात् । स्वयं प्रसिद्धं येतच्छारीरस्य ब्रह्मात्मत्वमुपदि- श्यते न यत्नान्तरप्रसाध्यं, अतश्चेदंशास्त्रीयंत्र- ह्मात्मत्वमभ्युपगम्यमानं स्वाभाविकस्य शारी- रात्मत्वस्य वाधकं सम्पद्यते रज्ज्वादिवुद्धय इव सादिवुद्धीनां । बाधिते च शारीरात्मत्वे,तदा- श्रयः समस्तः स्वाभाविको व्यवहारो बाधितो भवति, यत्प्रसिद्धये नानात्वांशोऽपरो ब्रह्मणःक- ल्प्येतादर्शयति च “यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभू- तत्केन के पश्येत् " इत्यादिना ब्रह्मात्मत्वदर्शिन प्रतिसमस्तस्य क्रियाकारकफललक्षणस्यव्यव- नेपेधात् परिणामवादः श्रुतिबाह्य इत्यर्थः।किञ्च संसारस्य सत्यत्वे तः विशिष्टस्य जीवस्य ब्रह्मैक्योपदेशो न स्यादिरोधादित्याह ।। स आ- त्मेति ॥ एकत्वं ज्ञानकर्मसमुच्चयसाध्यमित्युपदेशार्थमित्याशङ्कयासी ति पदविरोधान्मैवमित्याह ॥स्वयमिति ॥ अतस्तत्त्वज्ञानबाध्यत्वेतू संसारित्वं मिथ्येत्याह ॥ अतश्चेति ॥ स्वतः सिद्धोपदेशादित्यर्थः । य- दुक्तं व्यवहारार्थ नानात्वं सत्यमिति, तत् किं ज्ञानादूर्ध्व व्यवहारार्थ प्राग्वा नाद्य इत्याहवाधितेचेति॥स्वभावोऽत्राविद्या तया कृतःस्वा- - ·।... (५६३) C सू.१४०६] शाइरब्रह्मसूत्रभाप्ये हारस्याभावानचार्य व्यवहाराभावोऽवस्थावि- शेपनिबद्धोऽभिधीयतइतियुक्तंवक्तुं तत्त्वमसि" इतिब्रह्मात्मभावस्यानवस्थाविशेपनिवन्धनत्वा- तातस्करदृष्टान्तेन चानृताभिसन्धस्यवन्धनंस- . त्याभिसन्धस्य मोक्षं दर्शयन्नेकत्वमेवैकं पारमा- र्थिकं दर्शयति,मिथ्याज्ञानविजृम्भितं च नानात्वं । उभयसत्यतायां हि कथं व्यवहारगोचरोऽपि जन्तुरन्ताभिसन्ध इत्युच्यते"मृत्योः स मृत्यु- माप्नोति य इह नानेव पश्यति' इति च भेदह- टिमपवदन्नेतदेव दर्शयति । न चास्मिन् दर्शने भाविकः, ज्ञानादूर्वं प्रमातृत्वादिव्यवहारस्याभावान्नानात्वं नै कल्प्य- मित्यर्थः । न हितीयः ज्ञानात् प्राक् कल्पितनानात्वेन व्यवहारोपपत्तौ नानात्वस्य सत्यत्वासिद्धेः। यत्तु प्रमातृत्वादिव्यवहारः सत्य एव मो- क्षावस्थायां निवर्तत इति तन्नेत्याह॥ न चायमिति ॥ संसारसत्यत्वे तदवस्थायां जीवस्य ब्रह्मत्वं न स्यात्, भेदाभेदयोरेकदैका विरोधादतो ऽसंसारिब्रह्माभेदस्य सदातनत्वावगमात् संसारोऽपि मिथ्यैवेत्यर्थः ।। किञ्च यथा लोके कश्चित् तस्करबुड्या भटैर्गृहीतोऽनृतवादी चेत्तप्तपरशु - गृह्णातिस दह्यते बध्यतेच, तथा नानात्ववादी बध्यते सत्यवादी चे- .न्न दुसते मुंच्यते च । तथैतदात्म्यमिदं सर्वमित्येकत्वदर्शी मुच्यत इति .'श्रुतदृष्टान्तेनैकत्वं सत्यं नानात्वं मिथ्येत्याह॥तस्करेति॥व्यवहारगो- चरो नानात्वव्यवहाराश्रयः । नानात्वनिन्दयाप्येकत्वमेव सत्यमित्याह ॥ मृत्योरिति । किश्चास्मिन् भेदाभेदमते जीवस्य ब्रह्माभेदज्ञानारे- दज्ञाननिवृत्तेर्मुक्तिरिष्टा सा न युक्ता भेदज्ञानस्य चमत्वानभ्युपगमात् ।

·. ५६४) रत्नप्रभाशासिते [अ०२।पा०१ ज्ञानान्मोक्ष इत्युपपद्यते।सम्यग्ज्ञानापनोद्य- स्य कस्य चिन्मिथ्याज्ञानस्य संसारकारणत्वे- नानभ्युपगमात्। उभयस्य सत्यतायां हि कथ- मेकत्वज्ञानेन नानात्वज्ञानमपनुद्यत इत्युच्यते॥ नन्वेकत्वैकान्ताभ्युपगमे त नानात्वाभावात्प्रत्य- क्षादीनि लौकिकानि प्रमाणानि व्याहन्येर नि- विपयत्वात्स्थाण्वादिष्विव पुरुपादिज्ञानानिात- था विधिप्रतिपेधशास्त्रमपि भेदापेक्षत्वात्तदशा- "वेव्याहन्येतामोक्षशास्त्रस्यापि शिष्यशासित्रा- दिभेदापेक्षत्वात् तदनावे व्याघातः स्यात्,क- थं चानृतेन मोक्षशास्त्रेण प्रतिपादितस्यात्मैकत्व- स्य सत्यत्वमुपपद्यत इति, अत्रोच्यते,नैपदोपः ।' सर्वव्यवहाराणामेव प्रारब्रह्मात्मताविज्ञानात् प्रमायाः प्रमान्तराबाध्यत्वादित्याह॥न चास्मिन्निति॥ वैपरीत्यस्या- पि सम्भवादिति भावः। इदानी प्रत्यक्षादिप्रामाण्यान्यथानुपपच्या ना- नात्वस्य सत्यत्वमिति पूर्वपक्षबीजमुद्घाटयति ॥ नन्वित्यादिना ।। ए- कत्वस्यैकान्तः कैवल्यं व्याहन्येरन्न प्रमाणानि स्युः। उपजीव्यप्रत्यक्षा- दिप्रामाण्याय वेदान्तानां भेदाभेदपरत्वमुचितमिति भावः । ननु कर्म- कारकाणां यजमानादीनां विद्याकारकाणां शिप्यादीनां च कल्पितभेद- माश्रित्य कर्मज्ञानकाण्डयोः प्रवृत्तेः स्वप्रमेयस्य धर्मादेवाधात् प्रामा- ण्यमव्याहतमित्याशङ्कयाह ॥कथंचानृतेनेति॥ घूलिकल्पितधूमेना- नुमितस्य वरिव प्रमेययाधापत्तेरितिभावः। तत्र दैतविपये प्रत्यक्षादी- नां यावदाधं व्यावहारिकं प्रामाण्यमुपपद्यत इत्याहा।अत्रोच्यतइत्या- ·. सू०१४।०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रनाप्ये (५६५) सत्यत्वोपपत्तेः, स्वप्नव्यवहारस्येव प्राक् बो-:- धात्। यावद्धि न सत्यात्मैकत्वप्रतिपत्तिस्तावत् प्रमाणप्रमेयफललक्षणेपु विकारेप्वन्तबुद्धिर्न कस्य चिदुत्पद्यते, विकारानेव त्वहं ममेत्यविद्य- या आत्मात्मीयभावेन सर्यो जन्तुः प्रतिपद्यते खाभाविकी ब्रह्मात्मतां हित्वा, तस्मात् प्राग- ब्रह्मात्मता प्रतिवोधादुपपन्नः सर्वो लौकिको वैदिकश्च व्यवहारः। यथा सुप्तस्य प्राकृतस्य जनस्य स्वप्ने उच्चावचान भावान् पश्यतो नि- श्चितमेव प्रत्यक्षाभिमतं विज्ञानं भवति प्राक्ष- बोधात्, न च प्रत्यक्षाशासाभिप्रायंस्तत्काले भवति तद्वत् । कथं त्वसत्येन वेदान्तवाक्येन स-: त्यस्य ब्रह्मात्मत्वस्य प्रतिपत्तिरुपपद्येत, न- हि रज्जुसर्पण दृष्टो म्रियते, नापि मृगतृष्णिका- म्भसा पानावगाहनादिप्रयोजनं क्रियत इति। दिनासत्यत्वं बाधाभावः बाधो मिथ्यात्वनिश्चयःवस्तुतो मिथ्यावेऽपि विकारेषु तन्निश्चयाभावेन प्रत्यक्षादिव्यवहारोपपत्तावुकदृष्टान्त वि- वृणोति ॥ यथा सुप्तस्य प्राकृतस्यति ॥ एवं दैतप्रमाणानां व्यवहार- काले बाधशून्यार्थबोधकत्वं व्यावहारिकं प्रामाण्यमुपपाद्यादैतप्रमाणा- नां वेदान्तानां सर्वकालेपु बाधशून्यब्रह्मबोधकत्वं ताविकं प्रामाण्य- मुपपादयितुमुक्तशकामनुवदति ।। कथंत्वसत्येनेति।किमसत्यात्स- त्वं न जायते किमुत सत्यस्य ज्ञानं नाय इष्ट एव, न हि वयं वा- -- ·. ५६६) रत्नप्रभाशासिते [अ०सपा०१) नैप दोपः, शङ्काविपादिनिमित्तमरणादिकार्यो- पलब्धः। स्वप्नदर्शनावस्थस्य च सर्पदंशनोद- कस्नानादिकार्यदर्शनात् । तत्कार्यमप्यनृतमे- वेति चेत् ब्रूयात् अत्र ब्रूमः। यद्यपि स्वप्नदर्श- नावस्थस्य सर्पदंशनोदकस्नानादिकार्यमनृतं तथापि तवगतिः सत्यमेव फलं प्रतिबुद्धस्या- प्यवाध्यमानत्वात्। न हि स्वप्नादुत्थितःस्वप्नह- ष्टं सर्पदंशनोदकस्नानादिकार्य मिथ्येति मन्य- मानस्तदवगतिमपि मिथ्येति मन्यते कश्चित् । एतेन स्वप्नदृशोऽवगत्यबाधनेन देहमात्रात्मवा- दो दूपितो वेदितव्यः। तथा च श्रुतिः- क्योत्थज्ञानं सत्यमित्यङ्गीकुर्मः । अङ्गीकृत्यापि दृष्टान्तमाह ॥ नैप दोप इति॥ सर्पण दष्टस्यापि दष्टत्वभ्रान्तिकल्पितविपात् सत्यमरण- मूर्छादिदर्शनादसत्यात् सत्यं न जायत इत्यनियम इत्यर्थः। दृष्टा- न्तान्तरमाह ॥ स्वप्नेति ॥ असत्यात सर्पोदकादेः सत्यस्य दंशनला- नादिज्ञानस्य कार्यस्य दर्शनाट्यभिचार इत्यर्थः । यथाश्रुतमादाय श- कते ॥ तत्कार्यमपीति ॥उक्तमर्थं प्रकटयति अत्रम इत्यादिना॥ अवगतिर्वृत्तिः घटादिवत् सत्यापि प्रातिभातिकस्वप्नदृष्टवस्तुनः फलं चैतन्यं वा वृच्यभिव्यक्तमवगतिशब्दार्थः । प्रसङ्गाद्देहात्मवादोऽपिनि- रस्त इत्याह ॥ एतेनेति ॥ स्वप्नस्थावगतेः स्वप्नदेहधर्मत्वे उत्थितस्य मया तादृशः स्वप्नोऽवगत इत्यबाधितावगतिप्रतिसन्धानं न स्यात्, अतो देहभेदेऽपि अनुसन्धानदर्शनादेहादन्योऽनुसन्धातेत्यर्थः। अस- त्यांत सत्यस्य ज्ञानं न जायत इति द्वितीयनियमस्य श्रुत्या व्यभिचा- ·. सू०१४अ०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (५६७) "यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति। समृद्धिं. तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने" ॥ इति असत्येन स्वप्नदर्शनेन सत्यस्य फलस्य स- मृद्धेःप्राप्तिं दर्शयति ।तथा प्रत्यक्षदर्शनेपु केपु- चिंदरिष्टेषु जातेपुन चिरमिव जीविष्यतीति वि- द्यादित्युक्त्वा“अथ यः स्वप्ने पुरुष कृष्णं कृष्ण- दन्तं पश्यतिसएनहन्ती"त्यादिनातेनासत्येनैव स्वप्नदर्शनेन सत्यं मरणं सूच्यत इति दर्शयति। प्रसिद्धं चेदं लोकेऽन्वयव्यतिरेककुशलानाईह- शेन स्वप्नप्रदर्शनेन साध्वागमः सूच्यते ईदृशेना साध्वागम इति। तथाऽकारादिसत्याक्षरप्रतिप- रमाह ॥ तथा च श्रुतिरिति ॥ न च स्त्रियो मिथ्यात्वेऽपि तद्दर्शनातू सत्यादेव सत्यायाः समृद्धर्ज्ञानमिति वाच्यं, विपयविशिष्टत्वेन दर्श- नस्यापि मिथ्यात्वात् प्रकृतेऽपि सत्ये ब्रह्मणि मिथ्यावेदानुगतचैत- न्यज्ञानसम्भवाच्चेति भावः। असत्यात् सत्यस्येष्टस्य ज्ञानमुक्त्वानिष्टस्य ज्ञानमाह॥तथेति। असत्यात सत्यस्य ज्ञाने दृष्टान्तान्तरमाह।तथा- कारादिति। रेखास्वकारत्वादिभ्रान्त्या सत्या अकारादयो ज्ञायन्त इति प्रसिद्धमित्यर्थः । एवमसत्यात् सत्यस्य जन्मोक्त्वा यदर्थक्रिया- कारि तत्सत्यमिति नियमो भग्नः अनृतात् सत्यस्य ज्ञानोच्या यदन- तकरणागम्यं तद्दाध्यं कूटलिङ्गानुमितवद्विदिति व्याप्तिर्भग्ना। तथा च कल्पितानामपि वेदान्तानां सत्यब्रह्मबोधकत्वं सम्भवतीति ताच्चिक प्रामाण्यमिति भावः। यदुक्तं एकत्वनानात्वव्यवहारसिद्धये उभयं सत्य- मिति,तन्न भेदस्य लोकसिदस्यापूर्वफलवदभेदविरोधेन सत्यत्वकल्प- ·५६८). रत्नप्रभाभासिते Iअ०२पा.१॥ तिर्दृष्टा रेखानृताक्षरप्रतिपत्तेः। अपि चान्त्यमि- दंप्रमाणमात्मैकत्वस्य प्रतिपादकं नातःपरं कि- जिदाकाक्ष्यमस्ति।यथा हि लोके यजेतेत्युक्ते किं केन कथं इत्याकाङ्यतेनेव"तत्वमसि अ- हंब्रह्मास्मीत्युक्ते किञ्चिदन्यदाकांक्ष्यमस्ति, सर्वात्मकत्वविपयत्वादवगते सति त्यन्यस्मि- 'नवशिष्यमाणेऽर्थे आकाङ्का स्यात् न त्वात्मैक- त्वव्यतिरकेणावशिष्यमाणोऽन्योऽर्थोऽस्ति य- आकांक्ष्येतान चेयमवगतिर्नोत्पद्यत इति शक्यं वक्तुं “तद्धास्य विजज्ञौ ” इत्यादिश्रुतिभ्यः,अ- वगतिसाधनानांच श्रवणादीनांवेदानुवचनादी- नां च विधानात् ।न चेयमवगतिरनथिका भ्रा- नायोगात् । किञ्च ययुभयोरेकदा व्यवहारः स्यात् तदा स्यादपि सत्यत्वं । नैवमस्ति एकत्वज्ञानेन चरमेणानपेक्षेण नानात्वस्य निःशेपं बाधात् शुक्तिज्ञानेनेव रजतस्येत्याह ॥अपिचान्त्यमिति ॥ ननूपजीव्यदैतप्र- माणविरोधादेकत्वावगतिर्नोत्पद्यत इत्यत आह॥ न चेयमिति ॥त- त् किलात्मतवमस्य पितुर्वाक्यात् श्वेतकेतुर्विज्ञातवानिति ज्ञानोत्प- तेः श्रुतत्वात् सामग्रीसखाचेत्यर्थः। व्यावहारिकगुरुशिष्यादिभेदमुप- जीव्य जायमानवाक्यार्थावगतःप्रत्यक्षादिगतं व्यावहारिक प्रामाण्यमु- पजीव्यं तच्च पारमार्थिकैकत्वावगत्या न विरुध्यते । किन्तु तया विरो- धादनुपजीव्यं प्रत्यक्षादेस्ताचिकं प्रामाण्यं पाध्यत इति भावः । कि- चैकत्वावगतेः फलवत्प्रमात्वान्निष्फलो बैतनमो बाध्य इत्याह । न चेयमिति ॥ ननु सर्वस्य दैतस्य मिथ्यात्वे स्वप्नो मिथ्याजाग्रत्सत्य- .

·. सू. १४।०६।०. शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये । न्तिति शक्यं वक्तुं, अविद्यानितिफलदर्श- नातु, बाधकज्ञानान्तराभावाच।प्राक् चात्मैक- त्वावगरव्याहतःसर्वः सत्यानृतव्यवहारो लौ- किको वैदिकश्येत्यवोचाम।तस्मादन्त्येन प्रमा- जन प्रतिपादिते आत्मैकत्वे समस्तस्य प्राचीन- स्य भेदव्यवहारस्य बाधितत्वान्नानेकात्मकब- मकल्पनावकाशोऽस्ति । ननु मृदादिदृष्टान्तप्र- णयनात् परिणामवत् ब्रह्मशास्त्रस्याभिमतमि- ति गम्यते, परिणामिनो हि मृदादयोऽर्था लोके समधिगता इति। नेत्युच्यते,“स वा एप महान- जः""आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म "स- एप नेति नेत्यात्मा” “अस्थूलमनणु” इत्यांद्या- भ्यः सर्वविक्रियाप्रतिषेधश्रुतिभ्यो ब्रह्मणः कू-' टस्थत्वावगमात् ।न त्येकस्य ब्रह्मणः परिणा- मधर्मत्वं तद्रहितत्वं च शक्यं प्रतिपत्तुं । स्थितिग- मित्यादिलौकिको व्यवहारः सत्यं चानृतंच सत्यमभवदिति वैदिकश्य कथमित्याशडून्य यथा स्वप्ने इदं सत्यमिदमनृतमिति तात्कालिक- बाधाबाधाभ्यां व्यवहारस्तथा दीर्घस्वप्नेऽपीत्युक्तस्वप्नदृष्टान्तं स्मारय- ति॥प्राक् चेति ॥ व्यवहारार्थं नानात्वं सत्यमिति कल्पनमसङ्गत- मित्युपसंहरति । तस्मादिति ॥ नेदं कल्पितं किन्तु श्रुतमिति शङ्क- ते॥नन्विति॥ कार्यकारणयोरनन्यत्वांशे अयं दृष्टान्तो न परिणामि- त्वे ब्रह्मणः कूटस्थत्वश्रुतिविरोधादिति परिहरतिनेित्युच्यत इति। सृ- टोपरिणामित्वं प्रलये तद्राहित्यं चक्रमेणाविरुद्धमिति दृष्टान्तेन शङ्कते। १, ·. . । (५७०) रत्नप्रभाभासिते. [२।पा०१ E. तिवत् स्यादिति चेन्न,कूटस्थस्येति विशेषणात्। न हि कूटस्थस्य. ब्रह्मणः स्थितिगतिवदनेकध- माश्रयत्वं सम्भवति। कटस्थं नित्यं च ब्रह्म सर्व- विक्रियाप्रतिपेधादित्यवोचामानच यथा ब्रह्मण आत्मैकत्वदर्शनं मोक्षसाधनं, एवं जगदाका- रपरिणामित्वदर्शनमपि स्वतन्त्रमेव कस्मैचित् फलायाभिप्रेयेत, प्रमाणाभावात्।कूटस्थब्रह्मा- त्मत्वविज्ञानादेव हि फलं दर्शयति शास्त्रं, “स एष नेति नेत्यात्मा" इत्युपक्रम्य "अभयं वै ज- नक प्राप्तोऽसि" इत्येवंजातीयकं तत्रैतत्सिद्ध भवति ब्रह्मप्रकरणे सर्वधर्मविशेपरहितब्रह्मद- र्शनादेव फलसिद्धौ सत्यां, यत्तत्राफलं श्रूयतेव्र- ह्मणो जगदाकारपरिणामित्वादि तद्ब्रह्मदर्शनो- पायन्वेनैव विनियुज्यते, फलवत् सन्निधावफलं तदङ्गमितिवत्, न तु स्वतन्त्रफलाय कल्प्यते इ- ति। न हि परिणामवत्त्वविज्ञानात् परिणामव- स्थितीति ॥ कूटस्थस्य कदाचिदपि विक्रिया न युक्ता कूटस्थत्वव्या घातादित्याह ।नेति॥ कूटस्थत्वासिद्धिमाशङ्कत्याहाकूटस्थस्येति। कूटस्थस्य निरवयवस्य पूर्णरूपत्यागेनावस्थान्तरात्मकपरिणामायोंगा त्शुक्तिरजतवहिवर्त एव प्रपञ्च इति भावः। किञ्च निष्फलस्य जगत फलयन्निष्प्रपञ्चब्रह्मधीशेपत्वेनानुवादान्न सत्यतेत्याहान चययेत्या दिनाति यथा यथोपासवे तदेव भवतीति श्रुतेः ब्रह्मणः परिणामि ·. सू०१४|अ.६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये, (५७१) त्वमात्मनः फलं स्यादिति वक्तुं युक्तं,कूटस्थनि- त्यत्वान्मोक्षस्याकूटस्थब्रह्मात्मवादिन एकत्दै-रि कान्त्यादीशित्रीशितव्याशावे ईश्वरकारणप्रति- ज्ञाविरोध इति चेत्, न, अविद्यात्मकनामरूप- बीजव्याकरणापेक्षत्वात् सर्वज्ञत्वस्य “तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः"इत्यादिवा- क्येभ्यो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपात् सर्वज्ञात् सर्वशक्तेरीश्वराज्जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयाः, ना- चेतनात् प्रधानादन्यस्माइत्येषोऽर्थः प्रतिज्ञा- तो जन्माद्यस्य यत इति।सा प्रतिज्ञा तदवस्थै- व न तद्विरुद्दोऽर्थः पुनरिहोच्यते, कथं नोच्यते अत्यन्तमात्मन एकत्वमद्वितीयत्वं च ब्रुवता।शृ- णु यथा नोच्यते सर्वज्ञस्येश्वरस्य आत्मभूते इ- गाविद्याकल्पिते नामरूपेतत्त्वान्यत्वाभ्यामनि- खविज्ञानात तत्प्राप्तिर्विदुप फलमित्याशङ्कयाह ॥न हि परिणाम- पत्त्वेति ॥ ब्रह्मविदाप्नोति परमिति श्रुतकूटस्थनित्यमोक्षफलसम्भवे दुःखानित्यपरिणामित्वफलकल्पनायोगादिति भाव । ननु पूर्व जन्मा- यस्य यत इति ईश्वरकारणप्रतिज्ञा कृता अधुना तदनन्यत्वमित्यन्ता- भेदप्रतिपादने ईशिवीशितव्यभेदाभायात् तहिरोध• स्यादिति श- इते ॥कूटस्थेति॥ कल्पितईतमपेक्ष्येश्वरत्वादिक परमार्थतोऽनन्यत्व- मित्यविरोधमाह।नेत्यादिना ॥ अविद्यान्मफे चिदात्मनि लीने ना- मरूपे एव बीज तस्य व्याकरण स्थूलात्मना सृष्टिस्वदपेक्षत्वादीन्वर- खादे विरोध इत्यर्थ । सगहीतार्थ विवृणोति ॥ तस्मादित्यादि- ·८ (५७२) रत्नप्रभाभासिते [अ०सपा.११ वचनीये संसारप्रपञ्चवीजभूते सर्वज्ञस्येश्वरस्य मायाशक्तिः प्रकृतिरिति च श्रुतिस्मृत्योरभिलप्ये- . ते,ताभ्यामन्यः सर्वज्ञ ईश्वरः,"आकाशोवै नाम नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तब्रह्म' इति श्रुतेः । “ नामरूपे व्याकरवाणि,” “सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन् यदास्ते” “एकं वीजं बहुधा यः करोति" इ- त्यादिश्रुतिभ्यश्च । एवमविद्याकृतनामरूपोपा- ध्यनुरोधीश्वरो भवति,। व्योमेव घटकरकाद्युः पाध्यनुरोधि, स च स्वात्मभूतानेव घटाकाश- स्थानीयानविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृत- कार्यकरणसङ्घातानुरोधिनो जीवाख्यान वि- ज्ञानात्मनः प्रतीटे व्यवहारविपये। तदेवमवि- द्यात्मकोपाधिपरिच्छेदापेक्ष्यमेवेश्वरस्येश्वरत्वं ना तत्त्वान्यत्वाभ्यामिति॥ नामरूपयोरीश्वरत्वं वक्तुमशक्य जड- त्वान्नापीश्वरादन्यत्वं कल्पितंस्यपृथक् सत्तास्फूयोरभावादित्यर्थः।सं- स्कारात्मकनामरूपयोरविवैक्यविवक्षया ब्रूते ॥मायति। नामरूपेचे- दोश्वरस्यात्मभूते तीन्वरो जड इत्यत आहोताभ्यामन्य इति||अन्य- त्वे व्याकरणे च श्रुतिमाह ॥आकाश इत्यादिना। अविद्यायुपाधिना 'कल्पितभेदेन विम्बस्थानस्येवरत्वं प्रतिविम्बभूतानां जीवानां नियम्य- त्वमित्याह॥स चस्वात्मभूतानिति॥ न चात्रानानाजीवा भाष्योक्ता इति श्रमितव्यं युद्धयादिसरातभेदेनभेदोक्तेः,अवियाप्रतिबिम्बस्त्वेक पी ·. १४अ०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५७३) सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं चन परमार्थतो विद्यया- पास्तंसर्वोपाधिस्वरूपे आत्मनीशित्रीशितव्य- सर्वज्ञत्वादिव्यवहार उपपद्यते । तथा चोक्तं । “यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्वि- जानाति स भूमा” इति, “यत्र त्वस्य सर्वमा- : स्मैवात्तत्केन के पश्येत्" इत्यादि च । एवं प- रमार्थावस्थायांसर्वव्यवहाराभावंवदन्तिवेदा- न्ताःसर्वे, तथेश्वरगीतास्वपि- “न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः। नकर्मफलसंयोग स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ... नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः। अज्ञानेनावृतंज्ञानं तेन मुत्यन्ति जन्तवः॥इति- परमार्थावस्थायामीशित्रीशितव्यादिव्यवहा-, राभावःप्रदर्श्यते । व्यवहारावस्थायांतूक्तः श्रु- तावपीश्वरादिव्यवहारः। “एष सर्वेश्वर एप भू- ताधिपतिरेप भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लो- कानामसम्भेदायइति।तथा चेश्वरगीतास्वपि एव जीव इत्युक्तम् । परमार्थत ईश्वरत्वादिदैताभावे श्रुतिमाह ॥ तथा चेति॥कथं तहि कर्तृत्वादिकमित्यत आह॥स्वभावस्त्विति॥अना: यविद्यैव कर्तृत्वादिरूपेण प्रवर्तत इत्यर्थः । भक्ताभनयोः पापसुरुत- नाशकत्वादीश्वरस्य वास्तवमीश्वरत्वमित्यत आह । नादस इति ॥ न संहरतीत्यर्थः। तेन स्वरूपज्ञानाचरणेन कर्ताहमीश्वरो नियन्ते- ..

·. + (५७४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा। "ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया” इति। सूत्रकारोऽपिपरमार्थाभिप्रायेण तदनन्यत्वमि- त्याह। व्यवहाराभिप्रायेण तु स्याल्लोकवदिति महासमुद्रस्थानीयतां ब्रह्मणः कथयति। अप्र- त्याख्यायैव कार्यप्रपञ्च परिणामप्रक्रियां चाश्र- यतिं सगुणोपासनेपूपयुज्यत इति ॥१४॥ आवे चोपलब्धेः॥१५॥ इतश्च कारणादनन्यत्वं कार्यस्य, यत्कारणं भाव एव कारणस्य कार्यमुपलभ्यते नानावे। तद्यथासत्यां मृदिघट उपलभ्यते संत्सु च तन्तु- पुपट उपलभ्यते।न च नियमेनान्यभावेऽन्य- त्येवं भ्रमन्ति। उकार्थः सूत्रकारसम्मत इत्याह ॥ सूत्रकारोऽपीति।। न केवलं लौकिकव्यवहारार्थं परिणामप्रक्रियाश्रयणं किन्तूंपासना- थै चेत्याह ।परिणामप्रक्रियां चेति॥ तदुक्तं "कृपणधीः परिणाममु- दीक्षते क्षयितकल्मपधीस्तु विवर्तताम्" इति ॥१४॥ एवतदनन्यत्ये प्रत्यक्षादिविरोधं परिहत्यानुमानमाहाभावे चेति॥ कारणस्यभावे सत्वे उपलब्धौच कार्यस्य सच्चादुपलब्धेश्यानन्यत्वमिति सूत्रार्थः । घटो मृदनन्यः मृत्सवोपलब्धिक्षणनियतसच्चोपलब्धिम- च्वात् मृहत् । अन्यत्वेऽप्पयं हेतुः कि न स्यादित्यप्रयोजकत्वमाशङ्कर निरस्यति॥न चेति।मृद्धटयोरन्यत्वे गवाश्वयोरिय हेतूच्छित्तिः स्यादित्य- र्थ.1 गवाश्वयोनिमित्तनैमित्तिकत्वाभायात्विभावः।अतो मृद्धटयोस्ते- नहेतुनानिमित्ताविभावःसिध्यति नानन्यत्वमित्यर्थान्तरतामाशङ्कया- ·सू०१५।०६]] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५७५) स्योपलब्धिईष्टा, न त्यश्वो गोरन्यःसन गोवि एवोपलभ्यते । न च कुलालभाव एव घट उप- लभ्यते सत्यपि निमित्तनैमित्तिकभावेऽन्यत्वात्। नन्वन्यस्य भावेऽप्यन्यस्योपलब्धिर्नियता - श्यते, यथाऽग्निभाव एव धूमस्येति। नेत्युच्यते, उहापितेऽप्यनौ गोपालघटिकादिधारितस्य धूमस्य दृश्यमानत्वात्। अथ धूमं कयाचिदव- स्थया विशिष्यात् ईदृशोधूमो नासत्यग्नौ भव-" तीति, नैवमपि कश्चिदोपः, तद्भावानुरक्तां हि बु- दि कार्यकारणयोरनन्यत्वे हेतुं वयं वदामः,न चासावग्निधूमयोर्विद्यते॥'भावाच्चोपलब्धे रिति हान च कुलालेति॥ न चोपादानोपादेयभावेनार्थान्तरता मृदृष्टान्ते तभावाभावेऽपि हेतुसत्त्वादन्यत्वे गवाश्ववत् तद्भावायोगाचेति भावः। कुलालघटयोनिमित्तादिभावे सत्यप्यन्यत्वात् कुलालसच्चनियतोपल- ब्धिर्घटस्य नैवेत्यक्षरार्थः । यथाश्रुतसूत्रस्थस्य हेतोर्व्यभिचारं शङ्कते ॥ नन्विति ॥ अग्निभाव एव धूमोपलब्धिरिति नियमात्मको, हेतुस्तत्र नास्तीत्याह । नेति ।। अविच्छिन्नमूलदीर्घरेखावस्थधूमे नियमोऽस्ती- ति व्यभिचार इत्याशङ्करते ॥ अथेति ॥ तद्भावनियतभावत्वे सति तहुड्यनुरक्तबुद्धिविपयत्वस्य हेतोर्विवक्षितत्वान्न व्यभिचार इत्याह॥ नैवमिति॥ आलोकबुद्ध्यनुरक्तबुद्धिया। रूपे व्यभिचारनिरासाय स- त्यन्तं आलोकाभावेऽपि घटाटिरूपसवान्न व्यभिचारः। उक्तधूमवि- शेपस्याग्निबुद्धि विनाप्युपलम्भात् न तत्र व्यभिचार इत्यर्थः । तथा च तयोः कार्यकारणयोभीवन सत्तयानुरका सहरूतामिति भाप्यार्थ.। य- . .

·(५७६)
रत्नप्रभाभासिते
[अ०२पा० ॥
वा सूत्रम्॥न केवलं शब्दादेव कार्यकारणयोरन-
न्यत्वं, प्रत्यक्षोपलव्धर्भावाच्च तयोरनन्यत्वमि-
त्यर्थः भवति हि प्रत्यक्षोपलब्धिःकार्यकारण-
योरनन्यत्वे। तद्यथा तन्तुसंस्थाने पटे.तन्तुव्य-
तिरेकेण पटो नाम कार्यनैवोपलभ्यते, केवलास्तु
तन्तव आतानवितानवन्तः प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते,
तथा तन्तुष्वंशवोंऽशुषु तदवयवाः,अनया प्रत्य-
क्षोपलव्ध्या लोहितशुरुकृष्णानि त्रीणि रूपा-
णि ततो वायुमात्रमाकाशमानं चेति अनुमेयं,
ततःपरं ब्रह्मैकमेवाद्वितीयं, तत्र सर्वप्रमाणानां
निष्ठामवोचाम ॥१५॥
हा तद्भावः सामानाधिकरण्यं तहिपयकबुद्धिग्राह्यत्वं हेतुं वदामः ।
मृवट इति सामानाधिकरण्यबुद्धिदर्शनादग्निधूम इत्यदर्शनादित्यर्थः।
अनुमानार्थत्वेन सूत्रं व्याख्याय पाठान्तरेण प्रत्यक्षपरतया व्याचष्टाभा-
वाच्चेति॥पूर्वसूत्रोक्तारम्भणशब्दसमुच्चयार्थश्वकारः। न चैकः पट इति
प्रत्यक्ष पटस्य तन्तुभ्यः पृथक्सत्त्वे प्रमाणं अपृथक्सत्ताकमिथ्याकां-
र्यविपयत्वेनाप्युपपत्तेः। अतः आतानवितानसंयोगवन्तस्तन्तव एव
पट इति-प्रत्यक्षोपलब्धेः सचादनन्यत्वमित्यर्थः । पटन्यायं तन्त्वा-
दावतिदिशति । तथेत्यादिना ॥प्रत्यक्षोपलव्ध्या तत्तत्कार्ये कारण-
मात्र परिशिष्यत इत्यर्थः। यत्र प्रत्यक्षं नास्ति तत्र कार्य विमतं कार-
णादभिन्न कार्यत्वात् पटवदित्यनुमेयमित्याह ॥अनयेति ॥ कारणप-
रिशेपे प्रधानादिकं परिशिष्यतां न ब्रह्मेत्यत आह ॥ तत्रसति ॥ त्र-
ह्मणि वेदान्तानां सर्वेषां तात्पर्यस्योकत्वात् तदेवाद्वितीयं परिशिष्यते
न कारणान्तरमप्रामाणिकत्वादिति भावः॥१५॥

·सू०१६।अ०६] शाङ्करब्रह्मसूबभाष्ये (५७७) सत्त्वाचावरस्य॥१६॥ इतश्च कारणात्कार्यस्यानन्यवंयकारणं प्रा- गुत्पत्तेः कारणात्मनैव कारणे सत्त्वमवरकाली- नस्य कार्यस्य श्रूयते, “सदेव सोम्येदमय आ- सीत् " "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्' इत्यादाविदंशब्दगृहीतस्य कार्यस्य कारणेन' सामानाधिकरण्यात्। यच्च यदात्मना यत्र न व- तते न तत्तत उत्पद्यते, यथा सिकताभ्यस्तैलं, तस्मात् प्रागुत्पत्तेरनन्यत्वादुत्पन्नमप्यनन्यदेव कारणात् कामित्यवगम्यते । यथा च कारणं ब्रह्म त्रिषु कालेपु सत्त्वं न व्यभिचरति, एवं का- इदं जगत् सदात्मैवेति सामानाधिकरण्यश्रुत्या सृष्टेः प्राक् का- र्यस्य कारणात्मनासच्वं श्रुतंतदन्यथानुपपन्योत्पन्नस्यापि जगतःका- रणादनन्यत्वमित्याह सूत्रकारः।। सत्त्वाचेति ॥ श्रुत्यर्थे युक्तिमप्याह॥ यञ्च यदात्मनेति ॥ घटादिकं प्राक् मृदायात्मना वर्तते तत उत्पद्य- मानत्वातु सामान्यतो व्यतिरेकेण सिकताभ्यस्तैलवदित्यर्थः । कारण- वत् कार्यस्यापि सच्चात् सच्चभेदे मानाभावात् कार्यस्य कारणाद- , भिन्नसत्ताकत्वमिति सूत्रस्यार्थान्तरमाह ॥ यथा चेति ॥ इदानी सतः कार्यस्य प्रागुत्तरकालयोरसच्चायोगातू सत्त्वाव्यभिचारस्तञ्च सत्वं स- नुस्यूतचिन्मात्रमेकं तदभेदेन सती मृत्सन् घट इति भासमानयोः कार्यकारणयोरनन्यत्वमित्यर्थः न चैवं घटपटयोरप्येकसत्त्वाभेदादन- न्यन्वं स्यादिति वाच्यं, वस्तुत एकसच्चात्मनाऽनन्यत्वस्येष्टत्वात् , तर्हि मृद्घटयोः को विशेषः तादात्म्यमिति बमः । वस्तुतः सर्वत्र सत्तैक्ये- . 4 ·. (५७८) रत्नप्रभाभासिते [अ०सपा०११ र्यमपि जगत् त्रिपु कालेपुसत्त्वं न व्यभिचरति, एकं च पुनः सत्तं अतोऽप्यनन्यत्वं कारणात् कार्यस्य॥१६॥ असह्यपदेशान्नेति चेन्न धमन्तिरेण वाक्यशेषात् ॥ १७॥ ननु कचिदसत्त्वमपि प्रागुत्पत्तः कार्यस्य व्य- पदिशति श्रुतिः, " असदेवेदमग्र असीत् " इति" असहा इदमय आसीत् " इति च। त- स्मादसद्व्यपदेशान्न प्रागुत्पत्तेः कार्यस्य सत्त्व- मिति चेत् ,नेतिब्रूमः । न स्वयमत्यन्तासत्त्वा- भिप्रायेण प्रागुत्पत्तेः कार्यस्यासट्यपदेशः किं त- हि व्याकृतनामरूपत्वाधर्मादव्याकृतनामरूप- वं धर्मान्तरं, तेन धर्मान्तरेणायमसद्यपदेशः प्रागुत्पत्तेः सतं एव कार्यस्य कारणरूपेणान-. नास्य , कथमेतदवगम्यते वाक्यशेषात् यदुप- क्रमे सन्दिग्धार्थ वा तच्छेपान्निश्चीयते ।इ- ह.च तावत् असदेवेदमय आसीत् इत्यसच्छ- ऽपि घंटपटयोर्भेदेन सत्ताया भिन्नत्वात् न तादात्म्य कार्यकारणयो:- दस्य सन्चाझेदकत्वाभावादभिन्नसत्ताकत्वं तादात्म्यमिति विशेषः १६ उक्त कार्यस्य प्राक्कारणात्मना सच्चमसिद्धमित्याशङ्कय समा- धत्ते । असदिति ॥ अकाः शर्करा उपटध्यादित्युपक्रमे केनाना इ- .

·. १७ २ सू०१०अ०६] शाङ्करब्रह्मसूबभाप्ये (५७९) ब्देनोपक्रमे निर्दिष्टं यत् तदेवपुनः तच्छब्देन प- रामृश्य सदिति विशिनष्टि 'तत्सदासीत् इति। असतश्च पूर्वापरकालासम्बन्धादासीच्छन्दा- नुपपत्तेश्च ।“ असहा इदमग्र आसीत् ” इत्य- त्रापितदात्मानं स्वयमकुरुत इति वाक्यशेपे वि- शेषणान्नात्यन्तासत्वं । तस्मात् धर्मान्तरेणैवा- यमसद्यपदेशःप्रागुत्पत्तेः कार्यस्य । नामरूप- व्याकृतं हि वस्तु सच्छब्दाह लोके प्रसिद्धं,अतः प्राक्नामरूपव्याकरणादसदिवासीदित्युपचर्यते' युक्तेः शब्दान्तराच॥१८॥ : युक्तेश्च प्रागुपत्तेः कार्यस्य सत्त्वमनन्यत्वं च कारणादवगम्यते, शब्दान्तराञ्च । युक्तिस्तावद-, येते। दधिघटरुचकाद्यार्थभिः प्रतिनियतानि कारणानि क्षीरमृत्तिकासुवर्णादीन्युपादीयमा- नानि लोके दृश्यन्ते,न हि दध्यपिजित्तिको- ति सन्देह तेजो घृतमिति वाक्यशेपात् घृतेनेति यथा निश्चयः एवम- ब्रापि तत्सदिति वाक्यशेपात् सन्निश्चय इत्यर्थः ॥ आसीदित्यती- तकालसम्बन्धोक्तेश्वासदव्यारुतमेव न शून्यमित्याह ॥असतश्च पूर्वा- परेति ॥ उतन्यायं वाक्यान्तरेऽतिदिशति॥असदा इति॥ क्रियमाण- त्वविशेपणं शून्यस्यासम्भवतीति भावः॥ १७ ॥ सच्चानन्यत्वयोर्हेत्वन्तरमाह सूत्रकारःयुक्तरिति ॥दध्यार्थिनी क्षीरादी प्रवृन्यन्यथानुपपत्तियुक्तिस्तया कार्यस्य प्राक् कारणानन्यत्वेन . F ·1 TIT" (५८०) रत्नप्रभाभासिते [अ० ०२०पा.११ पादीयते,न घटाद्यर्थिभिः क्षीरं तदसत्कार्यवा- देनोपपद्यते । अविशिष्टे हि प्रागुत्पत्तेः सर्वत्र सर्वस्यासत्त्वे कस्मात् क्षीरादेव दध्युत्पद्यते न मृत्तिकायाः, मृत्तिकाया एव च घट उत्पद्यते न 'क्षीरात् । अथाविशिष्टेऽपि प्रागसत्त्वे क्षीर एव दध्नःकश्चितिशयो न मृत्तिकायां मृत्तिकायामे- व च घटस्य कश्चिदतिशयो न क्षीरे इत्युच्ये- त।तर्हि अतिशयवत्त्वात् प्रागवस्थाया अस- कार्यवादहानिः सत्कार्यवादसिद्धिश्च । श- तिथ्य कारणस्य कार्यनियमार्था कल्प्यमाना नान्यासती वा कार्य नियच्छेत्, असत्त्वाविशे- सर्व सिध्यतीत्यर्थः असतोऽपि कार्यस्य तस्मादुत्पत्तेःकारणत्वधिया तत्र प्रवृत्तिरित्यन्यथोपपत्तिमाशङ्कयाह ॥अविशिष्टे हीति ।। असतः उत्पत्त्यभावादुत्पत्तौ चा सर्वस्मात् सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गात्तत्तदुपादान- विशेपे प्रवृत्तिर्न स्यादित्यर्थः। तदुक्तं साङ्ख्यवृदैः “असदकरणादुपा- दानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच सत्कार्यम् इति।शकस्य कारणस्य शक्यकार्यकारित्वाच्छक्तिविपयस्य कार्यस्यसवमसतोऽशक्यत्वात्, किञ्च सत्कारणाभेदात् कार्य सदित्यु- त्तरार्धार्थः । कार्यस्यासच्वेऽपि कुतश्चिदतिशयात् प्रवृत्तिनियमोपप- त्तिरिति शङ्कते ॥ अथेति ॥ अतिशयः कार्यधर्मः कारणधर्मो वा, आये मित्वात् प्रागवस्थारूपस्य कार्यस्य सच्चं दुर्वारमित्याह॥ती- तिशयवत्त्वादिति ॥द्वितीयेऽपि कार्यसंचमायातीत्याहाशक्तिश्चेति।। कार्यकारणाभ्यामन्या कार्यवदसती वा शक्तिर्न कार्यनियामिका यस्य .

·सू.१८०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रज्ञाप्ये (५८१) 7 'पादन्यत्वाविशेषाञ्च । तस्मात् कारणस्यात्म- भूता शक्तिः शक्तेश्चात्मभूतं कार्यम् । अपि च कार्यकारणयोर्द्रव्यंगुणादीनां चाश्वमहिषवद्रे- बुद्ध्यभावात्तादात्म्यमभ्युपगन्तव्यम् । सम- वायकल्पनायामपि समवायस्य समवायिभिः सम्बन्धेऽभ्युपगम्यमाने तस्य तस्यान्योऽन्यः सम्बन्धः कल्पयितव्य इत्यनवस्थाप्रसंङ्गः, अनभ्युपगम्यमाने वा विच्छेदप्रसङ्गः । अथ : समवायः स्वयं सम्बन्धरूपत्वादनपेक्ष्यैवापरं सम्बन्धं सम्बध्यते,संयोगोऽपि तर्हि स्वयं स- कस्यचिदन्यस्य नरशृङ्गस्य वा नियामकत्वप्रसङ्गाटन्यत्वासच्चयोः श- कावन्यत्र चाविशेषात, तस्मात् कारणात्मना लीनं कार्यमेवाभिव्यक्ति- नियामकतया शक्तिरित्येष्टव्यं ततः सत्कार्यसिद्धिरित्यर्थः । किञ्च का-- र्यकारणयोरन्यत्वे मृद्धटौ भिन्नौ सन्ताविति भेदबुद्धिः स्यादित्याह ॥ अपि चेति । तयोरन्यत्वेऽपि समवायवशात् तथा बुद्धि देतीत्या- शकुन्य समवायं दूषयति ॥ समवायति ॥ समवायः समवायिभिः सम्बद्धो न वा, आये सम्बन्धः किं समवायः उतस्वरूपं आये समवा- यानवस्था हितीये मृदटयोरपि स्वरूपसम्बन्धादेवोपपत्तेः, समवा- यासिद्धिः असम्बद्ध इति पक्षे दोपमाह ॥अनभ्युपगम्यमाने इति। द्रव्यगुणादीनां विशिष्टधीविरहप्रसङ्गः असम्बद्धस्य विशिष्टधीनिया- मकत्वायोगादित्यर्थः। विशिष्टधीनियामको हि सम्बन्धः,न तस्य नि- यामकान्तरापेक्षा अनवस्थानात् , अतः स्वपरनिर्वाहकासमवाय इति शकते ॥अथेति ॥ सम्बध्यते स्वस्य स्वसम्बन्धिनश्च विशिष्टधियंक- ·. । (५८२) रत्नप्रभाशासिते [अ०पा०११ म्वन्धरूपत्वादनपेक्ष्यैव समवायं सम्बध्येत, तादात्म्यप्रतीतेश्च द्रव्यगुणादीनां समवायक- ल्पनानर्थक्यम् । कथं च कार्यमवयवि द्रव्यं कारणेप्ववयवद्रव्येषु वर्तमानं वर्तेत किं सम- स्तेप्ववयवे' वर्तेतोत प्रत्यवयवं । यदि तावत् समस्तेपु वर्तेत ततोऽवयव्यनुपलब्धिःप्रसज्ये- त, समस्तावयंवसन्निकर्पस्याशक्यत्वात् । नहि बहुत्वं समस्तेपु आश्रयेपुवर्तमानं व्यस्ताश्रय- रोतीत्यर्थः। प्रतिबन्या दूपयति ॥ संयोगोऽपीति ॥ यत्तु गुणत्वात्सं- योगस समवायापेक्षा नसम्बन्धत्वादिति तन्न,धर्मत्वात् समवायस्या: पि सम्वन्धान्तरापत्तेरसम्बद्धस्यास्वत्वस्य गोधर्मत्वादर्शनात् । किञ्च निप्पापत्वादयो गुणा इति श्रुतिस्मृत्यादिपु व्यवहारादिष्टधर्मों गुण इति परिभापया समवायस्यापि गुणत्वाच जातिविशेपो गुणत्वमिति परिभाषा तु समवायसिद्ध्युत्तरकाटोनानित्यानेकत्समवेता जातिरिति ज्ञानस्यसमवायज्ञानाधीनत्वादतः समवायसिद्धेः प्राक् संयोगस्य गुणं- त्वमसिद्धमिति दिक् । किञ्च प्रतीत्यनुसारेण वस्तु स्वीकार्यमन्यथा गोप्रतीतेरन्ध आलम्बनमित्यपिसुवचत्वातू तथा च मृबट इति अभेद- प्रतीतेरभेद एव स्वीकार्यः । ताभ्यां अत्यन्तभिन्नस्य समवायरंप तन्नि- ग्रामकत्वासम्भवादित्याह ॥ तादात्म्येति। एवं प्रतीत्यनुसारेण कार्य- स्य कारणात्मना सचं । स्वरूपेण तु मिथ्यात्वमित्युकं । वृष्यनिरूप- शाच तस्य मिथ्यात्वमित्याह ॥कथं चेति॥ तवायसन्यावयविनः पटा- देस्तन्त्वादिप्ववयवेपु वित्वादिवत् स्वरूपेण वृत्तिरुतावयवश इति वि- कल्प्यायं दूपयति । यदीत्यादिना ॥ व्यासज्यवृत्ति वस्तु प्रत्यक्षस्य यावदाश्रयप्रत्यक्षजन्यत्वात् संवृतपटादेविदवयवांनां अप्रत्यक्षत्वाद- ।

·. , सू. १८०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५८३) to the won alun of inlonnen ग्रहणेन गृह्यते। अथावयवशः समस्तेषु वर्तेत, तदाप्यारम्भकावयवव्यतिरेकेणावयविनोऽव- यवाः कल्प्येरन् यैरवयवैरारम्भकेववयवे' अ- । वयंवंशोऽवयवी वर्तेताकोशावयवव्यतिरिक्तैर्य- क्यवैरसिः कोश व्याप्नोति, अनवस्था चैवं प्र- सज्येत, तेपुतेष्ववर्यवेषु वर्तयितुमन्येषामन्ये- पामवयवानां कल्पनीयत्वात् । अथ प्रत्यवयवं वर्तेत तदैकत्र व्यापारेन्यत्राव्यापारः स्यात्, न हि देवदत्तः त्रुघ्ने सन्निधीयमानस्तदहरेव पाटलिपुत्रेपि सन्निधीयते 'युगपदनेकत्र सत्ताव- नेकत्वप्रसङ्ग स्यात् देवदत्तयज्ञदत्तयोरिवत्रुघ्न- पाटलिपुत्रनिवासिनोः । गोत्वादिवत् प्रत्येक परिसमाप्तेरदोप इतिचेत् ,न तथा प्रतीत्यक्षावा- त्। यदि गोत्वादिवत् प्रत्येकंपरिसमाप्तोऽवय- प्रत्यक्षत्वं प्रसज्येतेत्यर्थः। द्वितीय शङ्कयते ॥अथेति॥यथा हस्ते को- शे चावयवश खडो वर्तमानो हस्तमात्रग्रहेऽपि गृह्यते, एवं यत्किञ्चि- दवयवग्रहेणावयविनों ग्रहसम्भवेऽपिअवयवानामनवस्था स्यादिति दू- पयनि ॥ तदापीति ॥ आद्यद्वितीयमुहाव्य दूपयति॥अथ प्रत्यवयव- मित्यादिना॥ एकस्मिस्तन्तौ पटवृत्तिकाले तन्त्वन्तरे वृत्तिर्नस्यात् वृ. तावनेकचापत्तेरित्यर्थः । यथा युगपदनेकव्यक्तिषु वृत्तावपि जातेरनेक- स्वदोपो नास्ति तथावैयविन इत्याशइते ।। गोत्वेति ॥ जातिवदवय- विनो वृत्तिरसिद्धा अनुभवाभावादिति परिहरति ।न तथेति ॥ दो- पान्तरमाह ॥प्रत्येकेति ॥ अधिकारसम्बन्धात् यथा देवदत्तः स्वका- ·*13 अ०२पाव (५८४) रलप्रभाभासते वी स्यात्।यथा गोत्वं प्रतिव्यक्तिप्रत्यक्षं गृह्य- ते एवमवयव्यपि प्रत्यवयवं प्रत्यक्षं गृत्येत, न चैव नियतं मृत्यते । प्रत्येकपरिसमाप्ती चावय- विनः कार्येणाधिकारात् तस्य चैकत्वात्शृङ्गेणा- पि स्तनकार्यं कुर्यात् ,उरसाच पृष्ठकार्य, न चैवं दृश्यते प्रागुत्पत्तेश्च कार्यस्यासत्वे उत्पत्तिर- कर्तृका निरामिका च स्यात्.। उत्पतिश्च नाम क्रिया सासकर्तृकैव भवितुमर्हति गत्यादिवत् , क्रिया च नाम स्यात् अकर्टका चेति विप्रतिपि- ध्येत । घटस्य चोत्पत्तिरुच्यमाना न घटकर्तृ. का किं तर्हि अन्यकर्तृकेति कल्प्या स्यात् । त- था कपालादीनामप्युत्पत्तिरुच्यमानान्यकर्तृकै- व कल्प्येत, तथा च सति घट उत्पद्यत इत्यु- र्यमध्ययनं यामेऽरण्ये वा करोति, तथा गौरवयवी स्वकार्य क्षीस शुङ्गपुच्छादावपि कुर्यादित्यर्थः। एवं वृत्त्यनिरूपणादनिर्वाच्यत्वं क स्य दर्शितं । सम्प्रत्यसत्कार्यवादे दोपान्तरमाह ॥ प्रागिति ॥ घटवलतीत्युक्ते चलनक्रियां प्रत्याश्रयत्वरूपं कर्तृत्वं घटस्य ति तथा पटो जायत इति जनिक्रियाकर्तृत्वमनुभूयते । अतो जनि तुः जनेः प्राक् सत्त्वं वाच्यं कर्तुरसत्त्वे क्रियाया अप्यसवापत्तरित्य जनेरनुभवसिद्धेऽपि सकर्तृकत्वे क्रियात्वेनानुमानमाह । उत्पत्ति असतो घटस्योत्पत्तौ कर्तृत्वासम्भवेऽपि कुलालादेः सचात् कर्तृ मित्याशङ्कयाह । घटस्य चेति । घटोत्पत्तिवदसत्कपालाद्युत्पत्तिरि तिदिशति । तयेति । शङ्कामन्य दोपमाह । तथा चेति । अनुभव ·. सू०१८।०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५८५) '. ते कुलालादीनि कारणान्युत्पद्यन्त इत्युक्तं स्यात्।न च लोके घटोत्पत्तिरित्युक्ते कुलालादी- नामप्युत्पद्यमानता प्रतीयते, उत्पन्नताप्रतीते- श्च । अथ स्वकारणसत्तासम्बन्ध एवोत्पत्ति- रात्मलाभश्च कार्यस्येति चेत्, कथमलव्धात्म- के सम्बध्येतेति वक्तव्यं । सतोर्हि दयोः सम्ब- न्धःसम्भवति न सदसतोरसतोवी, अमावस्य च निरुपाख्यत्वात् प्रागुत्पत्तेरिति मर्यादाकर- णमनुपपन्नं, सतां हि लोके क्षेत्रग्रहादीनां म- र्यादा दृष्टा नामावस्य । न हि वन्ध्यापुत्रो राजा बभूव प्राक् पूर्णवर्मणोऽभिपेकादित्येवंजातीय- केन मर्यादाकरणेन निरुपाख्यो वन्ध्यापुत्रो रा- ज़ा बभूव भवति भविष्यतिइति वा विशेष्यते।य- रोध इत्यर्थः। उत्पत्तिर्भावस्याद्या विक्रियति स्वमतेन कार्यसत्वमानीतं सम्प्रति कार्यस्योत्पत्तिर्नाम स्वकारणे समवायः स्वस्मिन् सत्तासमवा- यो वेति तार्किकमतमाशङ्कते ॥ अथेति ॥ तन्मतेनापि कार्यस्य सच्च- मावश्यकमसतः सम्बन्धित्वायोगादित्याह ॥ कथमिति ॥ असतो- ति दृष्टान्तोक्तिः । ननु नरशृङ्गादिवत् कार्यं सर्वदा सर्वत्रासन्न भवति किन्तूत्पत्तेः प्राक् ध्वंसानन्तरं चासत् मध्ये तु सदेवेति वैपम्यातू संम्ब न्धित्वोपपतिरित्याशङ्कयाह । अभावस्येति । अत्राभावशब्दा अस- च्छब्दापरपर्याया व्याख्येयाः।असतः कालेनासम्बन्धात्मात्वं न युक्त- मित्यर्थः । ननु कारकव्यापारादूर्ध्वभाविनः कार्यस्य वन्ध्यापुत्रतुल्यत्वं ७४ ·. (५८६) रत्नप्रभाभासिते. .[अ०२पा०१॥ दिच वन्ध्यापुत्रोपि कारकव्यापारादूर्ध्वमभवि- प्यत् तत इदमपि उपापत्स्यत कार्याशावोऽपि कारकव्यापारादूचं भविष्यतीति। वयं तु पश्या- मो वन्ध्यापुत्रस्य कार्याभावस्य चाभावत्वावि- शेपात् । यथा वन्ध्यापुत्रः कारकव्यापारादूर्व न भविष्यति एवं कार्याशावोऽपि कारकव्या- पारादूर्ध्वं न भविष्यतीति । नन्वेवं सति कार- कव्यापारोऽनर्थकः प्रसज्येत, यथैव हि प्राक्- 'सिद्धत्वात् कारणस्य स्वरूपसिद्धये न कश्चि- व्याप्रियते एवं प्राकृसिद्धत्वात् तदनन्यत्वाच्च कार्यस्वरूपप्रसिद्धयेऽपि न कश्चिद्व्याप्रियेत, व्याप्रियते च अतः कारकव्यापारार्थवत्त्वाय मन्यामहे प्रागुत्पत्तरक्षाव:कार्यस्येतिानैपदोपः,, यतःकार्याकारण कारणं व्यवस्थापयतः कारक- कथमित्यत आह। यदि चेति । कार्याभावः असत्कार्यमित्यर्थः, इत्यु- पापत्स्यत उपपन्नमभविष्यदित्यन्वयः। करहिं निर्णयस्तमाह। व- यंत्विति । नासतो विद्यते भाव इति स्मृतेरिति भावः । सत्का- र्यवादे कारकवैयर्थ्य शङ्कते । नन्विति । सिद्धकारणानन्यत्वाच्च का- र्यस्प सिद्धत्वमित्याह । तदनन्यत्वाच्चेति ।अनिर्वाच्यकार्यात्मना का- रणस्याभिव्यक्त्यर्थः कारकव्यापार इत्याहानैपदोष इति कार्यसत्य- त्वमिच्छतांसाङ्ख्यानांसरकार्यवादे कारकवैयर्थ्य दोप आपतति, अ- भिव्यकेरपिसच्यात्, अईतवादिनां त्वघटितघटनावभासनचतुरमाया- - ।

·. . सू०१८०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५८७) व्यापारस्यार्थवत्त्वमुपपद्यते।कार्याकारोऽपिका-. रणस्यात्मभूत एव, अनात्मभूतस्यानारभ्यत्वा- दित्यक्षाणि।न च विशेषदर्शनमात्रेण वस्त्वन्य- खं भवति । न हि देवदत्तः सङ्कोचितहस्तपादः प्रसारितहस्तपादश्च विशेपेण दृश्यमानोऽपि व- स्त्वन्यत्वं गच्छति, स एवेति प्रत्यभिज्ञानात्। तथा प्रतिदिनमनेकसंस्थानानामपि पित्रादीनां न वस्त्वन्यत्वं भवति, मम पिता मम भ्राता मम पुत्र इति प्रत्यभिज्ञानात् । जन्मेच्छेदानन्तरित- त्वात् तत्र तत्र युक्तं नान्यत्रेति चेत्, ने, क्षीरादी- महिना स्वप्नवद्यथादर्शनं सर्वमुपपन्नं । विचार्यमाणे सर्वमयुक्तं, युक्त- त्वे दैतापत्तेरिति मुख्यं समाधानं समाधानान्तराभावात् । ननु कार- णादिन्नमसदेवोत्पद्यत इति.समाधानं किं नस्यादित्याशङ्कचासत्पक्ष- स्य दूपणमुक्तं स्मरेत्याह।कार्याकारोऽपीति।। अंतः कारणाझेदाभेदा- भ्यां दुर्निरूपस्य सदसदिलक्षणस्यानिर्वाच्याभिव्यक्तिरनिर्वाच्यकारक- व्यापाराणां फलमिति पक्ष एव श्रेयानिति भावः । ननु मृघदृष्ट- पृथुबुध्नत्वाद्यवस्थाविशेषो घटे दृश्यते। तथा च घटो मुदिन्नः तद्विरु- दावशेपवत्वात् वृक्षवदित्यत आह । न चेति । वस्तुतोऽन्यत्वं सत्यो भेदः । हेतोर्व्यभिचारस्थलान्तरमाह ॥तथा प्रतिदिनमिति॥प्रत्यहं पित्रादिदेहस्यावस्थाभेदेऽपि जन्मनाशयोरभावादभेदो युक्तः, दार्टा- न्तिके तु मृदादिनाशे सति घटादिकं जायत इति जन्मविनाशरूप- विरुद्धधर्मवच्चात् कार्यकारणयोरभेदोन युक्तः इति शङ्कते॥जन्मेति॥ कारणस्य नाशाभावात्विसिद्धिरिति परिहरति । नेति ॥ दधिघटा- .

·. (५८८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा.१॥ नामपि दध्याद्याकारसंस्थानस्य प्रत्यक्षत्वात्। . अदृश्यमानानामपि वटधानादीनांसमानजाती- यावयवान्तरोपचितानामकुरादिभावेन दर्श- नगोचरतापत्तौ जन्मसंज्ञा तेपामेवावयवाना- 'मपचयवशाददर्शनापत्तावुच्छेदसंज्ञा । तत्रेहक् जन्मोच्छेदान्तरितत्वेन चेदसतः सत्त्वांपत्तिः स- तश्चासत्त्वापत्तिः,तथा सति गर्भवासिन उत्ता- नशायिनश्चशेदप्रसङ्गः।तथावाल्ययौवनस्था- विरेष्वपि भेदप्रसङ्गः, पित्रादिव्यवहारलोपत्र- सङ्गश्चाएतेन क्षणभङ्गवादः प्रतिवदितव्यःय- स्य पुनः प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यं तस्य निर्विपयः कारकव्यापारः स्यात्, अभावस्य विपयत्यानु- पपत्तेः, आकाशस्य हननप्रयोजनखगायनेका- टिकार्यान्वितत्वेन क्षीरमृदादीनां प्रत्यक्षत्वान्नाशासिद्धिरित्यर्थः। ननु यत्रान्वयो दृश्यते तत्र हेत्वसिद्धावपि यत्राकुराटौ वटवीजादीनामन्व- यो न दृश्यते तत्र हेतुसच्चाइस्त्वन्यत्वं स्यादित्यत आह ॥अदृश्येति॥त- त्राप्यड्कुरादौ बीजाद्यवयवानामन्वयान्न स्तएव जन्मविनाशौकिन्त्व- वयवान्तरोपचयापचयाभ्यां तव्यवहार इत्यर्थः। अस्तूपचयापचयलि- कैन वस्तुभेदानुमानं ततोऽसत उत्पत्तिःसतो नाश इत्याशय व्यभि- चारमाह ॥ तत्रगिति ।। पितृदेहेऽपि भेदसत्वान्न व्यभिचार इत्यत्र बाधकमाह ॥ पित्रादीति ॥ एतेनेति ॥कारणस्य सर्वकार्येष्वन्वयक- थनेनेत्यर्थः । स्वपक्षे दोपं परिहत्य परपक्षे प्रसञ्जयति ॥ यस्य पुनरि- ति। असतः कार्यस्य कारकव्यापाराहितातिशयाश्रयत्वायोगादविषय- ·सू०१८अ०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५८९) • युधप्रसक्तिवत् । समवायिकारणविषयः कार- कव्यापारः स्यादिति चेत्, न, अन्यविषयेण- कारकव्यापारेणान्यनिष्पत्तेरतिप्रसङ्गात्। सम- वायिकारणस्यैवात्मातिशयः कार्यमिति चेत्तहिं सत्कार्यतापत्तिः । तस्मात् क्षीरादीन्येव द्रव्या- णि दध्यादिक्षावेनावतिष्ठमानानि कार्याख्या लभन्त इति न कारणादन्यत् कार्य वर्षशतेना- पिशक्यं कल्पयितुं । तथा मूलकारणमेवान्त्या- कार्यात् तेन तेन कार्याकारेण नटवत् सर्वव्यव- हारास्पदत्वं प्रतिपद्यते, एवं युक्तेः कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सत्वमनन्यत्वं च कारणादवगम्यते, शब्दान्तराचैतदवगम्यते । पूर्वसूत्रेऽसद्यपदेशि- नःशब्दस्योदाहृतत्वात् , ततोऽन्यः सद्यपदेशी शब्दःशब्दान्तरं, “सदेव सोम्येदमग्रआसीत्" "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यादि तदैक आहुरस- देवेदमग्र आसीत् ” इति चासत्पक्षमुपक्षिप्य कथससतःसजायते" तिआक्षिप्य सदेव सौ- त्वेऽपि मृदादेविषयत्वं स्यादिति शङ्कते ॥समवायीति।। समवायिका- रणात् कार्य भिन्नमभिन्नं वेति विकल्प्यायं निरस्यति । नेत्यादिना ॥ द्वितीयमाशङ्कचेष्टापत्तिमाह ।समवायीति। कार्याणामवान्तरकारणा- नन्यत्वमुपसंहरति ॥ तस्मादिति ॥ परमकारणानन्यत्वं फलित- माह ॥ तथा मूलेति ॥ असरकार्यवादे प्रतिज्ञायाधः स्यादित्याह ·(५९०) रत्नप्रभाभासिते [अशपा०१॥ म्येदमग्रआसीत् ,इत्यवधारयति।तत्रेदंशब्दवा-. च्यस्य कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सच्छब्दवाच्येन का- रणेन सामानाधिकरण्यस्य श्रूयमाणत्वात् स- त्त्वानन्यत्वे प्रसिध्यतः। यदि तु प्रागुत्पतेरस- कार्य स्यात् पश्चाच्चोत्पद्यमानं कारणे समवे- यात् तदाऽन्यत् कारणात् स्यात् तत्र येनाश्रु- तं श्रुतं भवति' इतीयंप्रतीज्ञा पीड्येत सत्त्वान- न्यत्वावगतेस्त्वियं प्रतिज्ञा समर्थ्यते॥१८॥ पटवच्च ॥ १९॥ यथा च संवेष्टितः पटोन व्यक्तं गृह्यते किमयं पटः किं चाऽन्यत् द्रव्यमिति, स एव प्रसारितो यत्संवेष्टितं .द्रव्यं तत्पट एवेति प्रसारणेनाभिव्यक्तो गृत्यते ।यथा च संवेष्टन- समये पट इति गृह्यमाणोऽपि न विशिष्टाया- मविस्तारो गृह्यते स एव प्रसारणसमये विशि- टायामविस्तारो गृह्यते, न संवेष्टितरूपादयं भिन्नः पट इति। एवं वन्त्वादिकारणावस्थं पटा- ॥ यदि तुप्रागुत्पत्तेरिति ॥१८॥ कार्यमुपादानागिन्नं तदुपलब्धावप्यनुपलभ्यमानत्वात् ततोऽधि- कपरिमाणत्वाच मशकादिव शश इत्यत्र व्यभिचारार्थं सूत्रं ॥पटवच्चे- ति ॥ द्वितीयहेतोयभिचारं स्फुटयति ॥ यथा च संवेष्टनेति ॥ आया- L ·सू०२०अ०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५९१) दिकार्यमस्पष्टं सत्तुरीवेमकुविन्दादिकारकव्या- पारादिभिर्व्यक्तं स्पष्टं गृह्यते।अतः संवेष्टितप- टप्रसारितपटन्यायेनैवान्यत् कारणात् कार्य-न -मित्यर्थः॥ १९॥ यथा च प्राणादि॥२०॥ यथा च लोके प्राणापानादिषु प्राणभेदेषु प्राणायामेन निरुद्धेषु कारणमात्ररूपेण वर्तमा- नेषु जीवनमात्र कार्य निर्वय॑ते नाकुञ्चनप्रसा- रणादिकं कार्यान्तरं, तेष्वेव प्राणभेदेषु पुनः प्रटत्तेपु जीवनादधिकमाकञ्चनप्रसरणादिकम- पि कार्यान्तरं निर्वय॑ते । न च प्राणभेदानां प्र- भेदवतःप्राणादन्यत्वं समीरणस्वभावाविशेषा- त्, एवं कार्यस्य कारणादनन्यत्वं । अतश्च कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यत्वात् तदनन्यत्वाच्च सिद्धया श्रौती प्रतिज्ञा “येनाश्रुतं श्रुतं भवत्य- मतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्यति ॥२०॥ मो दैय॑म् ॥ १९ ॥ तत्रैव विलक्षणकार्यकारित्वं हेतुमाशङ्कच व्यभिचारमाह सूत्रका- रः॥ यथा च प्राणादीति ॥ एवं जीवजगतोब्रह्मानन्यत्वात् प्रतिज्ञा- सिद्धिरित्यधिकरणार्थमुपसंहरति ॥ अतश्च कृत्स्यस्येति ॥ २० जीवाभिन्नं ब्रह्म जगत्कारणमितिवद्देदान्तसमन्वयो विषयः।। १अत्रायमनुमानप्रयोग कार्यमुपादानागिन विलक्षणकार्यकारित्वात् सम्मतवदिति।

·अ.पा." 2 (५९२) रत्नप्रभाभासते इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादि- दोषप्रसक्तिः॥२१॥ अन्यथा पुनश्चेतनकारणवाद- अक्षिप्यते, चेतनाद्धि जगत्प्रक्रियायामाश्रीयमाणायांहि- ताकरणादयो दोपाःप्रसज्यन्ते, कुत इतरत्र्यप- । देशात् । इतरस्य शरीरस्य ब्रह्मात्मत्वं व्यपदि- शति श्रुतिः “स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" इति प्रतिवोधनात् । यहा इतरस्य च ब्रह्मणः शरीरात्मत्वं व्यपदिशति तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्रा- विशत्” इति स्रष्टुरेवाविकृतस्य ब्रह्मणः का- र्यानुप्रवेशेन शरीरात्मत्वप्रदर्शनात् । “अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति च परा देवता जीवमात्मशब्देन व्यपदि- शन्ती न ब्रह्मणो भिन्नःशारीर इति दर्शयति।त- स्माद् यद्ब्रह्मणः स्रष्टुत्वं तच्छारीरस्यैवेति, अ- तश्च स्वतन्त्रः कर्ता सन् हितमेवात्मनः सौ- मनस्यकरं कुर्यात् नाहितं जन्ममरणजरारो- स यदि तादृक् ब्रह्म जगजनयेत् तहिस्वानिष्ट नरकादिकं न जन- येत् स्वतन्त्रचेतनत्वादिति न्यायेन विरुध्यते न वेति सन्देहे पूर्वोक्तजी- वानन्यत्वमुपजीव्य जीवदोपाःब्रह्मणि प्रसज्येरन् इति पूर्वपक्षसूत्र गृ- होत्वा व्याचष्टे ॥इतरव्यपदेशादित्यादिना । पूर्वपक्षे जोवाभिन्ने स- ·. .. सू०२२।अ.] शाङ्करब्रह्मसूत्रनाये गाद्यनेकानर्थजालं । नहि कश्चिदपरतन्त्रो ब- न्धनागारमात्मनः कृत्वानुप्रविशति । न च स्व- यमत्यन्तनिर्मल: सन्नत्यन्तमलिनं देहमात्मत्वे- नोपेयात् कृतमपि कथजिद् यत् दुःखकरं त- दिच्छया जयात् सुखकरञ्चोपाददीत स्मरेच्च, मयेदं जगदिम्ब विचित्रं विरचितमिति,सर्वो हि लोकः स्पटं कार्यं कृत्वा स्मरति मयेदं कृतमि- ति। यथा च मायावी स्वयं प्रसारितां मायामि- च्छयाऽनायासेनैवोपसंहरति, एवं शारीरोऽपि इमां सृष्टिमुपसंहरेत्, स्वकीयमपि तावत् श- रीरं शारीरो न शक्नोत्यनायासेनोपसंहर्तुं । ए- वं हितक्रियाद्यदर्शनादन्याय्या चेतनात् जगत्त्र- क्रियेति मन्यते॥२१॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात्॥ २२॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । यत्सर्वज्ञं स- मन्वयासिद्धिःसिद्धान्ते तसिद्धिरिति फलंहिताकरणेत्यत्र नव्यत्यासे- नाहितकरण दोपो व्याख्यातः । आदिपदोक्तं भ्रान्त्यादिकमापादयति ॥न च स्वयमित्यादिना ॥ २१ ॥ जीवेशयोरभेदाजीवजगतोयॊपाःब्रह्मणि स्युः ब्रह्मगताश्य सृष्टिसं- हारसर्वस्मर्तृत्वादयो गुणा जीवे स्युः, न चेष्टापत्तिः जीवस्य स्वशरीरेऽ- पि संहारसामर्थ्यादर्शनादिति प्राप्ते सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे॥ तुशब्द इ- त्यादिना ॥ जीवेश्वरयोलोंके बिम्बप्रतिबिम्बयोरिव कल्पितभेदाङ्गीका- * ·रत्नप्रभाभासत • [अ०सपा०॥ D (५९४) र्चशक्ति ब्रह्म नित्यशुद्धवुद्धमुक्तस्वक्षावं शारी- रादधिकमन्यत्तद्वयं जगतः स्रष्ट ब्रूमः । न त- स्मिन् हिताकरणादयो दोपाः प्रसज्यन्ते, न हि तस्य हितं किञ्चित् कर्तव्यमस्ति अहितं वा प- रिहर्तव्यं नित्यमुक्तस्वभावत्वात् । न च तस्य ज्ञानप्रतिवन्धः शक्तिप्रतिवन्धो वा क्वचिदप्य- स्ति,सर्वज्ञत्वात् सर्वशक्तित्वाच्च । शारीरस्त्व- नेवंविधः, तस्मिन् स प्रसज्यन्ते हिताकरणाद- यो दोषा, न तु तं वयं जगतः स्रष्टारं ब्रूमः। कुत एतत् भेदनिर्देशात्, “आत्मा वा अरे द्र- ष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः “सता सो- म्य तदा सम्पन्नो भवति शारीर आत्माप्राज्ञे- नात्मनान्वारूढः" इत्येवंजातीयकः कर्तृकर्मा- दिभेदनिर्देशो जीवादधिकं ब्रह्म दर्शयति । न- न्वक्षेदनिर्देशोऽपि दर्शितः 'तत्त्वमसि' इत्येवं- जातीयकः, कथं भेदाभेदौ विरुद्धौ सम्भवेयातां नैष दोषः, आकाशघटाकाशन्यायेनोमयस- म्भवस्य तत्र तत्र प्रतिष्ठापितत्वात् । अपि च राधर्मव्यवस्थेति सिद्धान्तग्रन्थार्थः। यदि वयं जीवं स्रष्टारं ब्रूमः तदा दोषाः प्रसज्यन्ते न तु तं ब्रूम इत्यन्वय. । किञ्चाभेदज्ञानादूर्ध्व या दो- पा आपाद्यन्ते पूर्व वा नाद्य इत्याह ॥अपि चेति ॥ उक्त मिथ्याज्ञा- A ·मू०२३।०७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५९५) यदा तत्त्वमसीत्येवंजातीयकेनाभेदनिर्देशेना - दः प्रतिबोधितो भवति अपगतं भवति तदा the fron zughter जीवस्य संसारित्वं ब्रह्मणश्च स्रष्टुत्वं, समस्त- स्य मिथ्याज्ञानविजृम्भितस्य भेदव्यवहारस्य सम्यकज्ञानेन बाधितत्वात्, तत्र कुत एव सृष्टिः कुंतो वा हिताकरणादयो दोषाः। अविद्याप्र- त्युपस्थापितनामरूपकृतकार्यकरणसङ्घातोपा- ध्यविवेककृता हि भ्रान्तिः.हिताहितकरणादिल- क्षणः संसारो न तु परमार्थतोऽस्तीत्यसकद- वोचाम जन्ममरणच्छेदनक्षेदनाद्यशिमानवत् अवाधिते तु भेदव्यवहारे सोऽन्वेष्टव्यः स वि- जिज्ञासितव्यः' इत्येवंजातीयकेन भेदनिर्देशे- नावगम्यमानं ब्रह्मणोऽधिकत्वं हिताकरणादि- दोषप्रसक्तिं निरुणदि ॥२२॥ अश्मादिवच्चतदनुपपत्तिः॥२३॥ यथा च लोके पृथिवीत्वसामान्यान्विताना- नविजृम्भितत्वं स्फुटयति ॥ अविद्येति ॥ कर्तृत्वादिबुद्धिधर्माध्यासे देहधर्माध्यासं दृष्टान्तयति ।। जन्मेति ॥ द्वितीयं प्रत्याह ॥ अवाधि- ते विति ॥ज्ञानादूर्व सट्टत्वादिधर्माणां बाधात् पूर्व च कल्पितभेदे- न व्यवस्थोपपत्तेर्न किञ्चिदवद्यमित्यर्थः ॥ २२ ॥ नन्वसण्डैकरूपे बह्मणि कथं जीवेश्वरवैचित्र्यं कथञ्च तरकार्यवैचि- व्यमित्यनुपपत्तिं दृष्टान्तैः परिहरति सूत्रकारः।। अश्मादिवञ्चेति ॥

·. - रत्नप्रभाभासिते [अ०।पा.१॥ मप्यश्मनां केचिन्महार्हाः मणयो वजवैदूर्या- दयोऽन्ये मध्यमवीर्याः सूर्यकान्तादयोऽन्ये प्र- हीणाः श्ववायसप्रक्षेपणाः पापाणाः इत्यने- कविधं वैचित्र्यं दृश्यते । यथा चैकपृथिवीव्यपा- श्रयाणामपि बीजानां बहुविधं पत्रपुष्पफल- गन्धरसादिवैचित्र्यं चन्दनकिंपाकादिपपलभ्यं- ते। यथा चैकस्याप्यन्नरसस्य लोहितादीनि केशलीमादीनि च विचित्राणि कार्याणि भवन्ति, एवमेकस्यापि ब्रह्मणो जीवप्राज्ञपृथक्त्वं कार्य- वैचित्रं चोपपद्यत इति अतस्तदनुपपत्तिः परप- रिकल्पितदोषानुपपत्तिरित्यर्थः । श्रुतेश्च प्रामा- प्यादिकारस्य वाचारम्भणमात्रत्वात् स्वाह- श्यभाववैचित्र्यवञ्चेत्यभ्युच्चयः ॥२३॥ किंपाको महातालफलं। तत्तत्कार्यसंस्काररूपानादिशक्तिभेदाद्वैचित्र्य- मिति भावः । सूत्रस्थचकारार्थमाह । श्रुतेश्चेति । ब्रह्म जीवगतदोप- वत् जीवाभिन्नत्त्वाज्जीववदित्यायनुमानं स्वतः प्रमाणनिरवद्यत्वादि- श्रुतियाधितं । किञ्च कर्तृत्वभोकृत्वादिविकारस्य मिथ्यात्वाज्जीवस्यैव तावदोषो नास्ति कुतो विश्वस्थानीयस्याशेषविशेषदर्शिनः परमेश्वरस्प दोपप्रसक्तिः। यत्तु ब्रह्मन विचित्रकार्यप्रति एकरूपत्वाव्यतिरेकेण मृतन्त्वादिवटिति, तन्न,एकरूपे स्वप्नदशीव विचित्रदृश्यवस्तुवैचित्र्य- दर्शनेन व्यभिचारादित्यर्थः, तस्मात्प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि समन्वयस्या- विरोध इति सिद्धम् ॥ २३॥ 1 ·सू०२४।०८] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५९७) Purnima 1 उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि २४ चेतनं ब्रह्मैकमद्वितीयं जगतः कारणमिति । यदुक्तं तन्नोपपद्यते, कस्मादुपसंहारदर्शनात् । को इह हि लोके कुलालादयो घटपटादीनां कर्तारो मृद्दण्डचक्रसूत्राद्यनेककारकोपसंहारेण संगृही- तसाधनाः सन्तः तत्तत्कार्यं कुर्वाणा दृश्यन्ते,व्र- म चासहायं तवाभिप्रेतं, तस्य साधनान्तरानु- पसंग्रहे सति कथं स्रष्टत्वमुपपद्येत, तस्मान्न ब्र- मजगत्कारणमिति चेत् ,नैप दोषः यतःक्षीरव- त् द्रव्यस्वभावविशेषादुपपद्यते, यथा हि लोके क्षीरं जलं वा स्वयमेव दधिहिमावेन परिणम- तेऽनपेक्ष्य वाद्यं साधनं तथेहापि अविष्यति। ननु क्षीराद्यपि दध्यादिशावेन परिणममानम- ॥ उपसंहारदर्शनात् ॥ असहायाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग ब्रुवन् सम- न्वयो विषयः। स किं यदसहायं तन्न कारणमिति लौकिकन्यायेन विरुध्यते न वेति सन्देहे पूर्वमौपाधिकजीवभेदाब्रह्मणि जीवदोपा न प्रसज्यन्त इत्युक्तं, सम्प्रति उपाधितोऽपि विभकं ब्रह्मणः प्रेरका- दिकं सहकारि नास्तीशनानात्वाभावादिति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्ष- सूत्रांशं व्याचष्टे ॥चेतनमित्यादिना ॥ फलं पूर्ववत् , कारकाणामुप- संहारो मेलनं । उक्तन्यायस्य क्षीरादौ व्यभिचार इति सिद्धान्त- यति ॥ नैप इति ॥ शुद्धस्य ब्रह्मणोऽकारणत्वमिष्टमेव विशिष्टस्येश्व- रस्य तु मायैव सहाय इति भावेनाह । वाह्यमिति । क्षीरस्याप्यात-

·(५९८)
रत्नप्रक्षाभासिते [अ०रापा.१]
पेक्षत एव बात्यं साधनमौष्ण्यादिकं, कथमु-
च्यते क्षीरवद्दीति। नैपदोपः। स्वयमपि हि क्षी-
रं यांच यावन्ती च परिणाममात्रामनुभवत्येव
त्वार्यते त्वौप्ण्यादिना दधिभावाय। यदि च स्व-
यंदधिभावशीलतान स्यान्नैवौष्ण्यादिनापि ब-
लाद दधिभावमापद्येत। न हि वायुराकाशो वौ-
प्ण्यादिना वला दधिभावमापद्यते,साधनसा-
मग्या च तस्य पूर्णता सम्पद्यते। परिपूर्णशक्ति-
कंतु ब्रह्म न तस्यान्येन केनचित् पूर्णता सम्पा-
दयितव्या।श्रुतिश्च भवति
“न तस्य कार्य करणं च विद्यते
न तत्समश्याभ्यधिकश्च दृश्यते
पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते
श्चनादिसहायोऽस्तीत्यसहायत्वहेतोर्न व्यभिचार इत्याशङ्कय सहाया-
भावेऽपियस्य कस्यचित् परिणामस्य क्षीरे दर्शनाड्यभिचारतादवस्थ्य-
मित्याह ॥नन्वित्यादिना॥तर्हि सहायो व्यर्थस्तत्राह । त्वार्यते इति।
ननु त्वार्यते क्षीरं दधिभावाय शैघ्य कार्यत इति किमर्थं कल्प्यते,
स्वतोऽशक्तं क्षीरं सहायेन शक्तं क्रियत इति किं न स्यात् तत्राह॥
यदि चेति । शकस्य सहायसम्पदा किं कार्यमित्यवाह । साधनेति।
सहायविशेषाभावे कश्चिदिकारः क्षीरस्य भवति, तत्र आतञ्चनप्रक्षे-
पौप्प्याभ्यां तूत्तमदधिभावसामर्थ्य व्यज्यते इत्यर्थः । तर्हि शक्ति-
च्यअकोऽपि सहायो ब्रह्मणो वाच्यस्तवाहापरिपूर्णेति निरपेक्षमा-
याशक्तिकमित्यर्थः । तादृशशक्तौ मानमाह । श्रुतिश्चेति ॥ २४ ॥

·सू०२५/अ. शाङ्करब्रह्मसूत्रज्ञाप्ये स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च" इति। तस्मादेकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियो- गात् क्षीरादिवद्विचित्रपरिणाम उपपद्यते॥२४॥ देवादिवदपिलोके ॥२५॥ स्यादेतत् , उपपद्यते क्षीरादीनामचेतनाना- मनपेक्ष्यापि बात्यं साधनं दध्यादिभावः दृष्ट- त्वात् ,चेतनाः पुनः कुलालादयःसाधनसामग्री- मपेक्ष्यैव तस्मै तस्मै कार्याय प्रवर्तमाना दृश्य- न्ते, कथं ब्रह्म चेतनं सदसहायं प्रवर्तेतेति देवादिवदिति ब्रूमः। यथा लोके देवाः पितर ऋ- षय इत्येवमादयो महाप्रज्ञावाश्चेतना अपि स- न्तोनपेक्ष्यैव किञ्चिदात्यं साधनमैश्वर्यविशेषयो- गादभिध्यानमात्रेण स्वत एव त्यभूतपूर्वाणि ब- हुनि नानासंस्थानानि शरीराणि प्रासादादीनि रथादीनि च निर्मिमाणा उपलभ्यन्ते मन्त्रार्थ- वादेतिहासपुराणप्रामाण्यात्।तन्तुनावश्च स्व- त एव तन्तून् सृजति , बलाका चान्तरेणैव शुक्र स्तनयिनुखश्रवणाद् गर्भ धत्ते,पद्मिनी चानपे- ननु ब्रह्म न कारणं चेतनत्वे सत्यसहायत्वान्मृदादिशून्यकुलाला- दिवदिति न क्षीरादौ व्यभिचार इति सूबव्यावा शङ्कामाह।स्या- देतदिति ॥ तस्यापि हेतोदेंवादौ व्यभिचार इत्याह ॥ देवादिवदिति। .

·. (६००) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा.१॥ क्ष्य किञ्चित् प्रस्थानसाधनं सरोऽन्तरात् सरो- ऽन्तरं प्रतिष्ठते,एवं चेतनमपि ब्रह्मानपेक्ष्य बाय- साधनं स्वत एव जगत् स्रक्ष्यति। स यदि ब्रूया- द्यदाते देवादयोब्रह्मणो दृष्टान्ता उपात्तास्ते दा- न्तिकेन ब्रह्मणा समानस्वभावा न भवन्ति, शरीरमेव त्यचेतनं देवादीनां शरीरान्तरादि वि- भूत्युत्पादेन उपादानं न तु चेतन आत्मा, तन्तु- नाभस्य च क्षुद्रतरजन्तुभक्षणाल्लाला कठिनता- मापद्यमाना तन्तुर्भवति।वलाका च स्तनयित्नु- रवश्रवणाद् धत्तोपद्मिनी च चेतनप्रयुक्ता सती अचेतनेनैव शरीरेण सरोऽन्तरात् सरोऽन्तरमुप- सर्पति वल्लीव रक्षं न तु स्वयमेवाचेतना सरोऽ न्तरोपसर्पण व्याप्रियते, तस्मान्नैते ब्रह्मणो ह- ष्टान्ता इति,तं प्रति ब्रूयान्नायं दोपः कुलाला- दिदृष्टान्तवैलक्षण्यमात्रस्य विवक्षितत्वादिति । लौक्यते ज्ञायतेऽर्थोऽनेनेति लोको मन्त्रार्थवादादि शास्त्रं वृद्धव्यवहार- श्व, अभिध्यानं सङ्कल्पः। ननु देवापूर्णनाभान्तदृष्टान्तेषु शरीरेपुचेत- नत्वं नास्ति,बलाकापद्मिनीचेतनयोग प्रस्थानकर्तृत्वे मेघशब्दःशरी- रंच सहायोऽस्ति, अतो विशिष्टहेतोर्न व्यभिचार इति शङ्कन्ते ॥ स यदि ब्रुयादित्यादिना ॥ व्यभिचारोऽस्तीति परिहरति ॥ तं प्रति ब्रूयादिति ॥ अयं दोपः दृष्टान्तवैषम्याख्यः । अत्र हि हेतौ चेतनत्वं अहंधीचिपपरवरूपं चित्तादात्म्यापन्नदेहसाधारणं ग्राझं न तुमुख्यात्म- ·• सू०२६।०९। शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये यथा हि कुलालादीनां देवादीनां च समाने चेत- नत्वे कुलालादयः कार्यारम्भे बायं साधनमपे- क्षन्ते न देवादयः, तथा ब्रह्म चेतनमपि न वात्यं साधनमपेक्षत इत्येतावत् वयं देवायुदाहरणे- न विवक्ष्यामः, तस्मात् यथैकस्य सामर्थ्य - ष्टं तथा सर्वेषामेव भवितुमर्हतीति नास्त्येकान्त, इत्यभिप्रायः ॥२५॥ कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥२६॥ चेतनमेकमद्वितीयं ब्रह्म क्षीरादिवदेवादिव- वानपेक्ष्यबायसाधनं स्वयं परिणममानं जग- तः कारणमिति स्थितं, शास्त्रार्थपरिशुद्धये तु' त्वं, तव कुलालदृष्टान्ते साधनवैकल्यापत्तेः । असहायत्वं च चेतनस्य- स्वातिरिक्तहेतुशून्यत्वं तदुभयं देवादिषु अस्तीति व्यभिचारः, देहस्य- स्वान्तःपातित्वेन स्वातिरिक्तत्वाभावात् । तथा च कुलालवैलक्षण्यं दे- वादीनां घटादिकार्ये स्वातिरिक्तानपेक्षत्वाद्देववैलक्षण्यं ब्रह्मणः देहस्या- प्यनपेक्षणात् नरदेवादीनां कार्यारम्भे नास्त्येकरूपा सामग्री । श्रूयते हि महाभारते श्रीकृष्णस्य सङ्कल्पमात्रेण द्रौपयाः पटपरम्परोत्पत्तिः, अतः सिद्धमसहायस्यापि ब्रह्मणः कारणत्वम् ॥२५॥ कृत्स्नप्रसक्तिः। क्षीरदृष्टान्तेन ब्रह्म परिणामीति भ्रमोत्पच्या पूर्व- पक्षे प्राप्ने शास्त्रार्थों विवर्ती न परिणाम इति निर्णयार्थमिदमधिकर- णमिति पूर्वाधिकरणेनोत्तराधिकरणस्य कार्यत्वसङ्गतिमाह । चेतन- ७६ ·रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा. पुनराक्षिपति कृत्स्नप्रसक्तिः, कृत्स्नस्य ब्रह्मणः . कार्यरूपेण परिणामः प्राप्नोति, निरवयवत्वात्। यदि ब्रह्म पृथिव्यादिवत् सावयवमाविष्यत् ततोऽस्यैकदेशः पर्यणस्यत्, एकदेशश्चावास्था- स्यत्. निरवयवं तुब्रह्म श्रुतिभ्योऽवगम्यते- 'निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवा निरञ्जनम्। दिव्यो त्यमूर्तः पुरुपः स बात्याभ्यन्तरो त्यजः॥ 'इदं महद्भूतमनन्तमपारं,विज्ञानघन एव स एष नेति नेत्यात्मास्थूलमनणु इत्याद्याभ्यःस- विशेपप्रतिपेधिनीभ्यः। ततश्चैकदेशपरिणा- 'मासम्भवात् कृत्स्नपरिणामप्रसक्तौ सत्यांमूलो- छेदः प्रसज्येत । द्रष्टव्यत्वोपदेशानर्थक्यं चाप- नम्अयत्नदृष्टत्वात् कार्यस्य, तद्व्यतिरिक्तस्य मिति।निरवयवात् ब्रह्मणोजगसगैवदन् समन्वयोविपयः,सकिंय- निरवयवं तन्न परिणामीति न्यायेन विरुध्यतेन वेति सन्देहेविरुध्यत इति पूर्वपक्षसूत्रं व्याचप्टे ॥ कृत्स्नेति ॥ ब्रह्म परिणामीति वदता वक्त- व्यं ब्रह्म निरवयवं सावयवं वा, आये सर्वस्य ब्रह्मणः परिणामात्म- ना स्थितिः स्यात् इत्युक्तं व्यतिरेकदृष्टान्तेन विवृणोति ॥ यदि ब्रह्मे- त्यादिना । पर्यणस्पत परिणतोऽभविष्यत्, एकदेशश्चावास्थास्यदप- रिणतोऽभविष्यत् । उक्तश्रुतिभ्यो निरवयवत्वसिद्धेः फलितं दोपमाह। ततश्चेति॥यदा परिणामव्यतिरेकेण मूलब्रह्मात्मा नाऽस्ति तदात्मा द्र- टव्य इत्युपदेशोऽर्थशून्यःस्यादिति दोषान्तरमाह ॥ द्रष्टव्येति॥ ब्रह्म- णः परिणामात्मना जन्मनाशाङ्गीकारेऽजोऽमर इति श्रुतिविरोधश्चे- ·सू०२०अ०९] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये च ब्रह्मणोऽसंभावात् , अजत्वादिशब्दकोपश्च । अर्थतहोषपरिजिहीर्षया. सावयवमेव ब्रह्माभ्यु- पगम्येत, तथापि ये निरवयवत्वस्य प्रतिपाद- काः शब्दा उदाहतास्ते प्रकुप्येयुः । सावंयवत्वे चानित्यत्वप्रसङ्ग इति सर्वथायं पक्षोन घटयितुं शक्यत इत्याक्षिपति ॥ २६॥ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्॥२७॥ तुशब्देनाक्षेपं परिहरति।न खल्वस्मत्पक्षे कश्चिदपि दोषोऽस्तिान तावत् कृत्स्नप्रसक्तिर- स्ति । कुतः श्रुतेः । यथैव हि ब्रह्मणो जगदुत्प- त्तिःश्रूयते, एवं विकारख्यतिरेकेणापि ब्रह्मणो- ऽवस्थानं श्रूयते, प्रकृतिविकारयोर्जेदेन व्यपदे- शात् सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देव- , ता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्या- करवाणि' इति तावानस्य महिमाततो ज्यायां- त्याह ।। अजवादीति ।। सावयवत्वपक्षमाशङ्कय सूत्रशेपेण परिह- रति ॥ अथेत्यादिना ॥२६॥ परिणामपक्षो दुर्घट इति यदुक्तं तदस्मदिष्टमेवेति विवर्नवादेन सिद्धान्तयति।।श्रुतेरिति।।स्वपक्षे पूर्वोक्तदोपहयं नास्तीति सूत्रयोज- नयादर्शयति॥तुशब्देनेत्यादिना॥ ईक्षितृत्वेन व्याकर्तृत्वेन चेक्षणी- ‘यव्याकर्तव्यप्रपञ्चात् पृथगीश्वरसच्चश्रुतेर्न कत्लप्रसतिरित्याह॥सेयं- देवतेति ॥ न्यूनाधिकभावेनापिपृथक्सत्वं श्रुतमित्याह ।। तावानिः ।

·। + (६०४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा.११ श्य पूरुपः। पादोऽस्य सर्वां भूतानि त्रिपाद- स्यामृतं दिवि इति चैवंजातीयकात्, तथा हृद- यायतनत्ववचनात्, सत्सम्पत्तिवचनाच्च । यदि च कृत्स्नं ब्रह्म कार्यभावेनोपयुक्तं स्यात् ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति' इति सुषुप्तिगतं वि- शेपणमनुपपन्नं स्यात्, विकृतेन ब्रह्मणा नित्यं सम्पन्नत्वात् , अविकृतस्य च ब्रह्मणोभावात्, तथेन्द्रियगोचरत्वप्रतिपेधात् ब्रह्मणो विकारस्य चेन्द्रियगोचरत्वोपपत्तेः,तस्मादस्त्यविकृतं ब्रह्म । न च निरवयवत्वशव्दव्याकोपोऽस्ति,श्रूय- माणत्वादेव निरवयवत्वस्याप्यभ्युपगम्यमान- त्वात् । शव्दमूलं च ब्रह्म शब्दप्रमाणकं नेन्द्रि- यादिप्रमाणकं तद्यथांशब्दमभ्युपगन्तव्यं । श- ति ॥ इतश्यास्त्यविरुतं ब्रह्मेत्याह।तथेति॥स वा एप आत्मा हटी- तिश्रुतेरस्तिदृश्यातिरिक्तं ब्रह्म॥तदेति।।सुपुप्तिकालरूपविशेषणाचेत्य- र्थः। लिङ्गान्तरमाह ॥ तथेन्द्रियेति ॥ भुम्यादेर्विकारस्येन्द्रियगोचर- त्वान्नचक्षुपा गृह्यत इत्यादिश्रुत्याब्रह्मणस्तत्प्रतिपेधादवाड्मनसगो- चरत्वश्रुतेश्चारित कूटस्थं ब्रह्मेत्यर्थः। करलप्रसक्तिटोपो नास्तीत्युक्त्वा- द्वितीयदोपोऽपिनास्तीत्याहन चेति ॥ ननु ब्रह्म कार्यात्मनाप्यस्ति, पृथगप्यस्ति चेतू सावयवत्वं दुर्वार,निरवयवस्यैकस्य विधा सच्चायोगा- तु, अतो यविधाभूतं तत्सावयवमिति तर्कविरुद्ध ब्रह्मणो निरवयवत्व- मिति विवर्तमजानतः शहां गुढाशय एव परिहरति ॥ शन्दमूलञ्चे- ति ॥ यदालौकिकानां प्रत्यक्षदृष्टानामपिशकिरचिन्त्या तदा शब्दैक- ·. सु.२००९ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (६०५) व्दश्वोअयमपि ब्रह्मणःप्रतिपादयत्यकृत्स्नप्रस- तिं निरवयवतांचालौकिकानामपि मणिमन्त्री- पधिप्रभृतीनां देशकालनिमित्तवैचित्र्यवशाच्छ- क्तयो विरुद्धानेककार्यविषया दृश्यन्ते, ता अपि तावन्नोपदेशमन्तरेण केवलेन तर्केणावगन्तुं श- क्यन्ते अस्य वस्तुन एतावत्य एतत्सहाया एत- दिपया एतत्प्रयोजनाश्च शक्तय इति, किमुता- चिन्त्यप्रभावस्य ब्रह्मणो रूपं विना शब्देन न निरूप्येत। तथा चाहुः पौराणिका:- 'अचिन्त्याः खलुये भावानतांस्तर्केण योजयेत् । प्रकृतिभ्यःपरं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम् इति। तस्माच्छब्दमूल एवातीन्द्रियार्थयाथात्म्या- धिगमः। ननु शब्देनापि न शक्यते विरुद्धोऽर्थः प्रत्याययितुं, निखयवं च ब्रह्म परिणमते नच कृत्स्नमिति।यदि निरवयवं ब्रह्म स्यान्नैव परि- णमेत, कृत्स्नमेव वा परिणमेत। अथ केनचिद्रूपे- समधिगम्यस्य ब्रह्मण किमु वक्रव्य । अतो ब्रह्मणो निरवयवत्व दि- धाभावश्येत्युभयं यथाशब्दमभ्युपगन्तव्यं, न तर्केण बाधनीयमित्य- र्थः । प्रकृतिभ्यः प्रत्यक्षदृष्टवस्तुस्वभावेभ्योयत्पर विलक्षण केवलोपदे- शगम्यं तदचिन्त्यस्वरूपमिति स्मृत्यर्थः । आशयानवयोधेन शङ्कते ॥ ननु शब्देनापीति॥ यद्दा ब्रह्म परिणामीत्येकदेशिनामिय सिद्धा- न्तसूत्रव्याख्या दर्शिता तामाक्षिपति ।। नन्विति ।। शब्दस्य योग्यता- ·रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा०१ ण परिणमेत केनचिद्रूपेणावतिष्ठतेति रुपभेदक- ल्पनात्सावयवमेव प्रसज्येत क्रियाविपये हि 'अतिरात्रेपोडशिनं गृह्णाति नातिरात्रे पोडशि- नं गृह्णाति' इत्येवंजातीयकायां विरोधप्रतीताव- पि विकल्पाश्रयणं,विरोधपरिहारकारणं भवति पुरुषतन्त्रत्वादनुष्ठानस्य । इह तु विकल्पाश्रय- णेनापि न विरोधपरिहारः सम्भवति अपुरुपत- न्त्रत्वादस्तुनः,तस्माद्दुर्घटमेतदिति। नैप दोषः, अविद्याकल्पितरूपभेदाभ्युपगमात् । न त्यवि- द्याकल्पितेन रूपभेदेन सावयवं वस्तु सम्पंद्य- ते। न हि तिमिरोपहतनयनेनानेक इव चन्द्रमा दृश्यमानोऽनेक एव भवति । अविद्याकल्पितेन च नामरूपलक्षणेन रूदभेदेन व्याकृताव्याक- तात्मकेन तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन ब्रह्म- परिणामादिसर्वव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपद्यते, ज्ञानसापेक्षत्वादित्यर्थः। ननु ब्रह्मसावयववं निरवयवं वेति विकल्पाश्र- यणे सर्वश्रुतिसमाधानं स्यादित्यत आह ॥क्रियेति। निरवयवत्वे व्र- ह्मणः प्रकृतित्वश्रुतिविरोधः सावयवत्वे निरवयवत्वशब्दविरोधः, विक- ल्पश्च वस्तुन्ययुक्तः,अतःप्रकारान्तरानुपलम्भाच्छ्रतीनां प्रामाण्यं दुर्घ- टमिति प्राप्ते स्वाशयमुदाठयति ॥ नैप दोष इति ॥ निरवयवस्य व- स्तुनः कूटस्थस्याप्यविद्ययाकल्पितनामरूपविकाराङ्गीकारात् दुर्घटत्व- दोपो नास्तिवास्तवकौटस्थ्यस्यकल्पितविकारप्ररुतित्वेनाविरोधादित्य- र्थः । रूपभेदाङ्गीकारे सावयवत्वं स्यादित्याशङ्कयोक्तं विवृणोति ॥न-

·सू०२८०९ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६०७)
पारमार्थिकेन च रूपेण सर्वव्यवहारातीतमपरि-
णतमवतिष्ठते।वाचारम्भणमात्रत्वाचाविद्याक-
ल्पितस्य नामरूपभेदस्येति न निरवयवत्वं
ब्रह्मणः कुप्यतिान चेयं परिणामश्रुतिः परिणा-
मप्रतिपादनार्था, सत्पतिपत्तौ फलानवगमात् ।
सर्वव्यवहारहीनब्रह्मात्मभावप्रतिपादनार्था त्वे-
पा, तत्प्रतिपत्तौ. फलावगमात् ‘स एष नेति ने-
त्यात्मा' इत्युपक्रम्याह 'अभयं वै जनक प्राप्तोऽ
सि' इति, तस्मादस्मत्पक्षे न कश्चिदपि दोपप्र-
सङ्गोऽस्ति ॥२७॥
आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥२८॥
अपि च नैवात्र विवदितव्यं कथमेकस्मिन्
ब्रह्मणि स्वरूपानुपमर्देनैवानेकाकारा सृष्टिः
हीत्यादिना॥रूलप्रसक्तिं निरस्य दोपान्तरं निरस्यति॥वाचारम्भ-
णेति.॥ ननु श्रुतिप्रतिपाद्यस्य परिणामस्य कथं मिथ्यात्वं तबाह
॥न चेयमिति ॥निष्प्रपञ्चब्रह्मधीशेषत्वेन सृष्टिरनुयतेन प्रतिपायते
इत्यसरुदावेदित, अतो विवर्तवादे न कश्चिद्दोष इत्युपसंहरति ॥त-
स्मादिति ॥२५॥
पूर्वावस्थानाशेनावस्थान्तरं परिणामः, यथा दुग्धस्य दधिभावः।
पूर्वरूपानुपमर्दैनावस्थान्तरं विवर्तः, यथा शुक्नेः रजतभावः। तत्र ब्रह्म-
णो विवर्तोपादानत्वं स्वप्नसाक्षिदृष्टान्तेन द्रढयन्मायावादं स्फुटयतिसू-
कारः॥ आत्मनिचेति ॥रथयोगाः अश्वाः ॥२०॥

·. (६.८) रत्नप्रभाभासिते [अ.पा.१॥ स्यादिति, यतः आत्मन्यपि एकस्मिन् स्वप्नह- शिस्वरूपानुपमहेनैवानेकाकारा सृष्टिः पद्यते न तत्र रथा न रथयोगान पन्थानोभवन्त्यथ रथा- प्रथयोगान् पथः सृजते इत्यादिना । लोकेऽपि देवादिपु मायाव्यादिपु च स्वरूपानुपमर्दैनैव विचित्राहस्त्यश्वादिसृष्टयो दृश्यन्ते,तथैकस्मिन्न- पिब्रह्मणिस्वरूपानुपमद्देनैवानेकाकारा सृष्टिर्भ विष्यतीति ॥२८॥ स्वपक्षदोषाच्च॥२९॥ परेषामप्येपः समानः स्वपक्षेदोषः, प्रधानवा- दिनोऽपि हि निरवयवमपरिच्छिन्नंशब्दादिहीनं प्रधानं सावयवस्य परिच्छिन्नस्य शब्दादिमतः कार्यस्य कारणमिति स्वपक्षस्तत्रापि कृत्स्नप्रस- क्तिर्निरवयवत्वात् प्रधानस्य प्राप्नोति,निरवयव- त्वाभ्युपगमकोपो वा । ननु नैव तैर्निरवयवंप्र- धानमभ्युपगम्यते, सत्त्वरजस्तमांसि हि त्रयो किञ्चकालप्रसन्यादीनांसाङ्ल्यादिपक्षेऽपि टोपत्वान्नास्मान्प्रत्युझाव- नीयत्वं । यश्योभयोःसमो दोपइतिन्यायादित्याह सूत्रकारास्वपक्षेति॥ प्रधानस्य निरवयवत्वे करलप्रसक्तिः सावयवत्वे च निरवयवत्वाभ्युप- गमविरोध इत्यत्र शङ्कते ॥ नन्विति ॥ किं साम्यावस्था गुणाना वि- १ 'यश्वभयो समादोष परिहारोपि तत्सम । नैकस्तानियोक्तव्यस्ताहगर्थविचा- रणे इतिन्यायशरीरम् ॥

·. ta 3 सू०२९।अ०९ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये गुणाः,तेषां साम्यावस्थाप्रधानं तैरेवावयवैस्त- त् सावयवमिति, नैवंजातीयकेन सावयवत्वेन प्रकृतो दोपः परिहर्तु पार्यते यतः सत्त्वरजस्तम- सामपि एकेकस्य समानं निरवयत्वं एकैकमेव चेतरद्वयानुगृहीतं सजातीयस्य प्रपञ्चस्योपा- दानमिति समानत्वात् स्वपक्षेदोपप्रसङ्गस्यात- । र्काप्रतिष्ठानात् सावयवत्वमेवेतिचेत्, एवमप्य- नित्यत्वादिदोपप्रसङ्गः। अथ शक्तय एव कार्यवै- चित्र्यसूचिता अवयवा इत्यभिप्रायः, तास्तु ब्र- ह्मवादिनोऽप्यविशिष्टाः, तथा अणुवादिनोऽप्य- कारः समुदायो वा, आये तस्या न मूलप्रकृतित्वं विकारत्वात्, द्विती- ये प्रपञ्चाभावः, समुदायस्यावस्तुत्वेन मूलाभावात्। अथ निरषयवा गु- णा एवं विविधपरिणामानां प्रकृतिरिति चेत्, तर्हि रुत्लप्रसनेर्मूलो- च्छेदो दुर्वार इत्यभिप्रेत्य परिहरति ॥ नैवमित्यादिना ॥ इति यतः अतः समानत्वान्न वयं पर्यनुयोज्या इत्यन्वयः प्रत्येकंसच्चादिकमित- रगुणहयसचिवं निरवयवं ययुपादानं तहि कत्लस्योपादानस्य कार्य- रूपत्वप्रसक्नेर्मूलोच्छेद इत्युक्ने निरवयवत्वसाधकतर्कस्याभासत्वाद्गु- णानां सावयवत्वमेव परिणामित्वेन मृदादिवदतो न करलप्रसक्तिरेकदे- शपरिणामसम्भवादिति शङ्कते ॥ तर्केति ॥ एतद्दोपाभावेऽपि दोपा- न्तरं स्यादिति परिहरति ॥ एवमपीति ॥ ननुगुणानामवयवास्तन्तुव- दारम्भका न भवन्ति किन्तु कार्यवैचित्र्यानुमितास्तद्गताःशक्तय इत्या- शइन्य मायिकशक्तिभिर्ब्रह्मणोऽपि सावयवत्वं तुल्यमित्याह॥ अथे- त्यादिना ।। अनुवादेऽपि दोपसाम्यमाह । तथेति ॥ साङ्मयवद्दोपः ७७ ·M (६१०) रत्नप्रभाशासिते [अ०२पा०३ णुरण्वन्तरेण संयुज्यमानो निरवयंवत्वाद्यदि . कात्स्येन संयुज्येत ततः प्रथिमानुपपत्तेरणुमा- त्रत्वप्रसङ्गः। अथैकदेशेन संयुज्येत तथापि नि- रवयवत्वाभ्युपगमकोप इति स्वपक्षेऽपि समान एप दोषः। समानत्वाच-नान्यतरस्मिन्नेव पक्षे उपक्षेप्तव्यो भवति । परिहतस्तु ब्रह्मवादिना स्वपक्षे दोपः॥२९॥ सर्वोपेताच तदर्शनात् ॥३० एकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोगादुपप- द्यते, विचित्रोविकारप्रपञ्च इत्युक्तं, तत्पुनः कथ- मुपगम्यते विचित्रशक्तियुक्तं परं ब्रह्मेति, तदु- समान इति सम्बन्धः निरवयवयोः परमाण्वोः संयोगो व्याप्यवृत्तिरव्या- प्यवृत्तिा, आये तत्कार्यस्य ब्यणुकस्यैकपरमाणुमात्रत्वापत्तिः प्रथि- मोऽधिकपरिमाणस्थानुपपत्तेः । न ह्मणोरण्वन्तरेणोपर्यधः पार्थत व्याप्ती ततोऽधिकद्रव्यं सम्भवति।हितीये परमाण्वोः सावयवत्वापनि- रित्यर्थः । ननु त्वं चोर इत्युक्ने त्वमपि चोर इतिवद्दोपसाम्योक्तिरयु- केत्यतआह ॥ परिहतस्त्विति ॥ उक्तं हि मायावादे स्वप्नवत् सर्व सामञ्जस्य, अतोनिरवयवेब्रह्मणिसमन्वयस्याविरोध इति सिद्ध॥२९॥ ॥ सर्वोपता ॥ मायाशकिमतो ब्रह्मणो जगत् सगै वदतःसमन्व- यस्याशरीरस्य न मायेति न्यायेन विरोधोऽस्ति न वेति सन्देहे न्याय- स्यानाभासत्वादस्तीति पूर्वपक्षे पूर्वोक्तशक्तिमत्त्वसमर्थनादेकविपयत्वं सङ्गनि वदन् सिद्धान्तसूत्रं व्याचप्टे ॥ एकस्येत्यादिना ॥ पूर्वोत्तर- ·सू०३१।१०१० शाङ्करब्रह्मसूबभाप्ये (६११) च्यते, सर्वोपेता च तद्दर्शनात्। सर्वशक्तियुक्ता च परा देवतेत्यवगन्तव्यं, कुतः, तदर्शनात्। तथा हि दर्शयति श्रुतिःसर्वशक्तियोगंपरस्या देवता- याः सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धःसर्वरसः सर्व- मिदमभ्यात्तोऽवक्यिनादरः सत्यकामः सत्यस- डुल्पो यः सर्वज्ञः सर्वविदेतस्य वा अक्षरस्य प्र- शासने गागि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः' इत्येवंजातीयका॥३०॥ विकरणत्वान्नेति चेत् तदुक्तम् ॥३१॥ स्यादेतत् ,विकरणांपरां देवतांशास्ति शास्त्रं 'अचक्षुष्कमश्रोत्रमवाग़मनाः' इत्येवंजातीयकं कथंसा सर्वशक्तियुक्तापि सती कार्याय प्रभवेत्, देवादयो हि चेतनाः सर्वशक्तियुक्ता अपि सन्त आध्यात्मिककार्यकरणसम्पन्नाएव तस्मै तस्मै- कार्याय प्रभवन्तो विज्ञायन्ते, कथं चनति ने- ति' इति प्रतिपिद्धसर्वविशेषाया देवतायाः सर्व- शक्तियोगः सम्भवेदिति चेत्, यदा वक्तव्यं त- पक्षयोविरोधाविरोधौ फलमित्युक्तमेवापादसमासेरवगन्तव्यं । अभ्या- तः अभितो व्याप्तः, अवाकी वागिन्द्रियशून्यः, अनादरो निष्कामः॥३. पूर्वपक्षन्यायमनूद्य दूपयति । विकरणत्वादिति ॥ देवादिचेतना- नां शतानामपि देहाभिमाने सत्येव कर्तृत्वं दृष्टं तदभावे सुपुमौ तन्न दृष्टं, अतो ब्रह्मणः शक्तत्वेऽप्यदेहत्वान्न कर्तृत्वं नाप्यदेहस्य शक्तिः .

·(६१२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा.११ पुरस्तादेवोक्तं । श्रुत्यवगात्यमेवेदमतिगम्भीरं . परं ब्रह्म न तर्कावगायन च यथैकस्य सामर्थ्य दृष्टं तथान्यस्यापि सामयेन भवितव्यमिति नियमोऽस्तीति प्रतिपिद्धसर्वविशेपस्यापि ब्रह्म- णः सर्वशक्तियोगः सम्भवतीत्येतदप्यविद्याक- ल्पितरूपभेदोपन्यासेनोक्तमेव । तथा च शास्त्रं- "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुःस शृणोत्यकर्णः” । इत्यकरणस्यापि ब्रह्मणः सर्वसामर्थ्ययोगं दर्शयति ॥३१॥ न प्रयोजनवत्त्वात्॥३२॥ अन्यथा पुनश्चेतनकर्तृकत्वं जगत आक्षिप- ति, न खलु चेतनः परमात्मेदं जगदिम्बं विरच- यितुमर्हति। कुतःप्रयोजनवत्वात् प्रपत्तीनां। चे- सम्भवतीति शङ्कार्थः । विकरणस्य जीवस्य कर्तृत्वासम्भवेऽपीश्वरस्य सम्भवतीति देवादिवदपि लोक इत्यत्रोक्तं, सशरीरस्य कल्पितस्य मायाश्रयत्वायोगात् निविशेपचिन्मावस्यैव मायाधिष्ठानत्वं युक्तमिति समाधानार्थः ॥३१॥ न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ परितृप्मात् ब्रह्मणो जगत्सर्ग वदन् समन्वयो विपय , स किमधान्तश्चेतनो यः स निष्फल वस्तु न रचयतीतिन्या- येन विरुध्यते न वेति सन्देहे पूर्वमदेहस्यापि श्रुतिबलात् शकत्वोक्क्या 'कर्तृत्यमुक तदाक्षेपसद्धत्या पूर्वपक्षसूत्रं व्याचष्टे । अन्यथेत्यादिना

·M
सू०३२।अ० ११1] - शाकस्ब्रह्मसूत्रभाष्ये (६१३)
तनो हि लोके बुद्धिपूर्वकारी पुरुपःप्रवर्तमानो न
मन्दोपक्रमामपि तावत्प्रत्तिमात्मप्रयोजनानु-
पयोगिनीमारक्षमाणो दृष्टः किमुत गुरुतरसंर-
म्भ। भवति च लोकप्रसिद्ध्यनुवादिनी श्रुतिः
'नवा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवति आ-
त्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति इति। गुरुत-
रसंरम्भा चेयं प्रवृत्तिः यदुम्बावचप्रपञ्च जगहि-
म्बं विरचयितव्यं । यदीमयपि प्रत्तिश्चेतनस्य
परमात्मनः आत्मप्रयोजनोपयोगिनी परिक-
ल्प्येत परितृप्तत्वं परमात्मनः श्रूयमाणं वाध्येत,
प्रयोजनासावे वा प्रत्यक्षावोऽपि स्यात्। अथ
चेतनोऽपि सन्नुन्मत्तो वुद्धयपराधादन्तरेणैवात्म-,
प्रयोजनंप्रवर्तमानो दृष्टस्तथा परमात्मापि प्रर-
यत इत्युच्येत, तथा सति सर्वज्ञत्वं परमा-
ईश्वरस्य फलाभावेऽपि परमयोजनाय सृष्टी प्रवृत्तिरस्त्वित्याशङ्कय श्रु
तिमाह ।। भवति चेति ।। या प्रेक्षावत्प्रवृत्तिः सा स्वफलार्थेति लोक
प्रसिद्धिः। न च दयालुप्रवृतौ व्यभिचारस्तस्यापि परदुःखासहनप्रयु
कस्वचित्तव्याकुलतानिवृच्यर्थित्वादिति भावः । किञ्च गुरुतरांयासर
फलं वाच्यमित्याह |गुरुतरेति ॥ तर्हि अस्तीश्वरस्यापि प्रवृत्तिः स्वा.
थेंत्यत आह ।। यदीयमपीति ॥ अस्वार्थत्वे प्रवृत्यभावः पूर्वोक्तः
स्यादित्यर्थः । ईश्वरः प्रेक्षावान्न भवतीत्याशङ्कय श्रुतिविरोधमाह।
अथेत्यादिना । बुद्धेरपराधो विवेकाभावः ॥ ३२॥

·रत्नप्रभाभासिते [अ०रापा. १ त्मनः श्रूयमाणं वाध्येत, तस्मादश्लिष्टो चेतनात् . सृष्टिरिति ॥३२॥ लोकवत्तुलीलाकैवल्यम्॥३३॥ तुशब्देनाक्षेपं परिहरति । तथा लोके कस्य- चिदाप्तेषणस्य राज्ञो राजामात्यस्य वा व्यतिरि- तं किञ्चित् प्रयोजनमनभिसन्धाय केवलं ली- लारूपःप्रवृत्तयः क्रीडाविहारेपु भवन्ति, यथा चोच्छासप्रश्वासादयोऽनभिसन्धाय बाह्यं कि- ञ्चित्प्रयोजनान्तरं स्वभावादेव अवन्ति, एव- मीश्वरस्याप्यनपेक्ष्य किञ्चित् प्रयोजनान्तरं स्वभावादेव केवलं लीलारूपा प्रवृत्तिर्भविष्य- ति।न हीश्वरस्य प्रयोजनान्तरं निरूप्यमाणं . उक्तन्यायस्य राज्ञा लीलायां व्यभिचार इति सिद्धान्तसूत्रं व्या- चष्टे ॥ तुशब्देनेति ।। व्यतिरिकं लीलातिरिकं, क्रीडारूपा विहारा ये- पुरम्यदेशेषु तेप्वित्यर्थः । कदाचिद्राजादीनां लीलाया अपि किञ्चित् फलं सुखोल्लासादिकं सम्भाव्येत तथापि निश्वासादौ प्रेक्षावत्प्रवृत्ति- त्वमस्ति न तु स्वस्य तत्रोद्देश्यं फलं किञ्चिदस्तीति व्यभिचारस्थलान्तर- माह ॥ यथा चेति ॥ प्राणस्य स्वभावश्चलत्वं प्रारब्धं वा उच्छासादि- हेतुः, ईश्वरस्य स्वभावः कालकर्मसहितमाया। नन्वीश्वरस्य जगद्रच- नायाः केवललीलात्वं किमित्युच्यते फलमेव किञ्चित् कल्प्यतां तबाहा "

·.
सू०३३।०१३] शाङ्करब्रह्मसूत्रज्ञाप्ये (६१५)
न्यायतः: श्रुतितो वा सम्भवति, न च स्वभावः
पर्यनुयोक्तुं शक्यते। यद्यप्यस्माकमियं जगद्वि-
म्बविरचनागुरुतरसंरम्भेवाभाति तथापि परमे-
श्वरस्य लीलेव केवलेयम् अपरिमितशक्तित्वात्
।यदि नाम लोके लीलास्वपि किञ्चित् सूक्ष्मप्र-
योजनं उत्प्रेक्षेत तथापि नैवात्र किञ्चित् प्रयोज-
नमुन्प्रेक्षितुं शक्यते, आप्तकामश्रुतेः । नाप्यप्र-
वृत्तिः उन्मत्तप्रत्तिर्वा सृष्टिश्रुतेः सर्वज्ञत्वश्रुते-
श्च । न चेयं परमार्थविषया सृष्टिश्रुतिः, अवि-:.,
द्याकल्पितनामरूपव्यवहारगोचरत्वात् ब्रह्मा-
त्मभावप्रतिपादनपरत्वाच्चेत्येतदपि नैव प्रस्म-
तव्यम् ॥ ३३॥
नहीति ॥ आप्तकामत्वव्याघातादित्यर्थः । नन्वीश्वरस्तूष्णीं किमिति
न तिष्ठति किमिति स्वस्याफलां परेपो दुःखावहां सृष्टि करोति तबाह।
न च स्वभाव इति । कालधर्मादिसामय्यां सत्यां सृष्टेरपरिहार्यत्वा-
दित्यर्थः । यदुक्तं गुरुतरायासस्य फलं वाच्यमिति तत्र हेत्वसिद्धिमाह।
यद्यपीत्यादिना ॥ अल्पप्रवृत्तेरपि फलं वाच्यं लोके तथा दर्शनादि-
त्यादितर्कस्यागमयाधमाह ॥ यदि नामेति ॥ सृष्टिश्रुतेरप्रवृत्ति स्ति,
सर्वज्ञत्वश्रुतेरुन्मत्तता नास्तीति विभागः स्वप्नसृष्टिवदस्याः सृष्टेर्मा-
यामात्रत्वान्न फलापेक्षेत्याह ॥ न चेयमिति । नच निष्फलसृष्टि-
श्रुतीनामानर्थक्यं सफलब्रह्मधीशेपत्वेनार्थववादित्युक्तं न विस्मर्तव्य-
मित्यर्थः॥ ३३ ॥

·, (0 21 ६१६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०॥ ५. वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति ॥३४॥ पुनश्च जगजन्मादिहेतुत्वमीश्वरस्याक्षिप्य- ते स्थूणानिखननन्यायेन प्रतिज्ञातस्यार्थस्यह- ढीकरणायानेश्वरो जगतः कारणमुपपद्यते, कु- तःवैपम्यनैघुण्यप्रसङ्गात् ॥ कांश्चिदत्यन्तसुख- भाजः करोति देवादीन्, कांश्चिदत्यन्तदुःखभा- जःपश्चादीन् कांश्चिमध्यमभोगभाजो मनुष्या- दीनित्येवं विषमां सृष्टिं निर्मिमाणस्येश्वरस्य पृथग्जनस्येव रागद्वेषोपपत्तेः श्रुतिस्मृत्यवधा- रितस्वच्छत्वादीश्वरस्वभावविलोपः प्रसज्येत। तथा खलजनैरपि जुगुप्सितं निपुणत्वमतिक्रूर- त्वं दुःखयोगविधानात् सर्वप्रजोपसंहरणाच्च प्र- सज्येत, तस्माद्वैषम्यनैर्घण्यप्रसङ्गानेश्वरः का- वैपम्यनैघृण्ये न।। निर्दोपाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग बुवन् समन्वयो वि- षयः. स कि यो विपमकारी स दोषवानिति न्यायेन विरुध्यते न वेति सन्देहे पूर्वत्र लीलया यत्लट्टत्वमुक्त तदेव कर्मादिसापेक्षस्य न युक्त अनीश्वरत्वापत्ते, निरपेक्षत्वे रागादिदोपापत्तरित्याक्षेपसडत्या पूर्वप- क्षयति ॥पुनश्चेत्यादिना॥ ब्रह्मैव जगत्कारणमिति जन्मादिसूत्रे प्रति- ज्ञातोऽर्थ. पृथग्जनः पामर , निरवयं निरञ्जनमिति श्रुतिः, न मे हेप्योऽस्ति न प्रिय इति स्मृतिः, स्वच्छत्वादीत्यादिपदेन कूटस्थत्वय- हः, स्वच्छत्वादिश्वासावीश्वरस्वभावश्चेति विग्रहः, निमित्तमनपेक्ष्य .

·सू०३४/अ०१२] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (६१७) .रणमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः।वैषम्यनैप॒ण्ये नेश्वरस्य प्रसज्येते,कस्मात् सापेक्षत्वात्।यदि हि निरपेक्षः केवल ईश्वरो विषमां सृष्टिं निर्मिमीते स्यातामे- तौ दोषौ वैपम्यं नैघृण्यं च, नतु निरपेक्षस्य नि- तृत्वमस्ति,सापेक्षो हीश्वरो विषमां सृष्टिं नि- मिमीते। किमपेक्षत इति चेत्, धर्माधर्मावपेक्षत इति वदामः । अतः सृज्यमानप्राणिधर्माधर्मा- पेक्षा विषमा सृष्टिरिति नायमीश्वरस्यापराधः। ईश्वरस्तु पर्जन्यवत् द्रष्टव्यः। यथा हि पर्जन्यो- व्रीहियवादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति, व्री- हियवादिवैषम्येतु तत्तद्वीजगतान्येवासाधारणा- नि सामर्थ्यानि कारणानि भवन्ति, एवमीश्वरो-ra . .. देवमनुष्यादिसृष्टो साधारणं कारणं भवति, दे- वमनुष्यादिवैषम्ये तु तत्तज्जीवगतान्येवासाधा- रणानिकर्माणिकारणानिभवन्ति,एवमीश्वरसा- पेक्षत्वान्न वैषम्यनैपुण्याभ्यां दुष्यति,कथंपुनर- वगम्यते सापेक्ष ईश्वरो नीचमध्यमोत्तमं संसारं विषमकारित्वे वैपम्यादिदोषः स्यान्न वनपेक्षत्वमीश्वरस्यास्तीति सि- द्धान्तयति ॥ एवं प्राप्त इत्यादिना ॥ न च सापेक्षत्वे अनीश्वरत्वं, से- वामपेक्ष्य फलदातरि राज्ञीश्वरत्वानपायात्। ननु तर्हि धर्माधर्माभ्यामेव विचित्रा सृष्टिरस्तु किमीश्वरेणेत्यत आह ॥ ईश्वरस्तु पर्जन्यवाद- ति ।। साधारणहेतुसहितस्यैवासाधारणहेतोः कार्यकारित्वान्नेश्वरवैय- ५ ७८ ·(६१८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा.१॥ निमिमीत इति । तथा हि दर्शयति श्रुतिः ‘एप. येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उ- निनीषत एप उ एवासाधु कर्म कारयति तं य- मेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीयते' इति। 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन ' इति च । स्मृतिरपि प्राणिकर्मविशेपापेक्षमेवेश्वरस्यानु- ग्रहीतृत्वं निग्रहीतृत्वं च दर्शयति 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्' इत्येवंजाती- यका॥३४॥ न कर्माविभागादिति चेन्नाऽना- दित्वात् ॥ ३५॥ 'सदेव सोम्येदमय आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इति प्राक् सृष्टेरविक्षागावधारणान्नास्ति कर्म य- दपेक्ष्य विपमा सृष्टिः स्यात्। सृष्ट्युत्तरकाले हि 'थ्य, अन्यथा पर्जन्यवैयर्थ्यप्रसङ्गादिति भावः । यं जनमुन्निनीपते ऊर्ध्वं नेतुमिच्छति तं साधु कारयति, एष ईश्वर इत्यन्वयः । न च क- चिजनं साधु कञ्चिदसाधु कर्म कारयतो वैपन्यं तदवस्थमिति वाच्यं, अनादिपूर्जितसाध्वसाधुवासनया स्वभावेन जनस्य तत्तत्कर्मसु प्रवृ- त्तिावीधरस्य साधारणहेतुत्वात् , अतोऽनवद्य ईश्वर इति भावः॥३४॥ प्रथमसर्गस्य वैषम्यहेतुकर्माभावादेकरूपत्वं स्यात. तथा तदुत्तर- कल्पानामपोत्याक्षिप्य समाधत्ते सूत्रकारः॥ न कर्मेति ॥.प्रथमसृष्टेः पश्चादाविकर्मरुतं वैपम्यमित्याशङ्कयान्योन्याश्रयमाह ॥ सृष्टथुनरे- .

·. सू०३६[अ०१२] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६१९) शरीरादिविभागापेक्षं कर्म कर्मापेक्षश्च शरीरा- दिविभाग इति इतरेतराश्रयत्वं प्रसज्येत। अतो विभागादूर्ध्वं कर्मापेक्ष ईश्वरः प्रवर्ततां नाम,प्रा- क्तू विभागाद्वैचित्र्यनिमित्तस्य कर्मणोभावा- तुल्यैवाद्या सृष्टिः प्राप्नोतीति चेत्, नैष दोषः, अनादित्वात् संसारस्य । भवेदेप दोपो यद्यादि- मान् संसारः स्यात् , अनादौ तु संसारे बीजा- कुरव तुहेतुमद्भावेन कर्मणः सर्गवैपम्यस्य च प्रवृत्तिन विरुध्यते ॥ ३५॥ कथं पुनरवगम्यते अनादिरेष संसार इति,अत उत्तरं पठति॥ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥३६॥ उपपद्यते च संसारस्यानादित्वं, आदिम- त्वे हि संसारस्यकिस्मादुद्भुतेर्मुक्तानामपि पु- नः संसारोद्भूतिप्रसङ्गोऽकृताभ्यागमप्रसङ्ग- श्व, सुखदुःखादिवैपम्यस्य निनिमित्तत्वात् । ति ॥ आद्या सृष्टिरित्युपलक्षणं आदावेकरूपत्वे मध्ये विपमकर्मोत्प- तौ हेत्वभावेनोत्तरसृष्टानामपि तुल्यत्वस्य दुरित्वादिति द्रष्टव्यं । प- रिहारः सुगमः ॥ ३५॥ प्रथमसर्गः कश्चिन्नास्तीत्यत्र प्रमाणं पृच्छति ॥ कथं पुनरिति ।। उपपत्तिसहितश्रुत्यादिकं प्रमाणमिति सूत्रव्याख्यया . दर्शयति ॥ उपपद्यते इति ॥ हेतुं विनैव सर्गाडीकारे ज्ञानकर्मकाण्डवैयर्थ्य- स्यादित्यर्थः । ननु सुखादिवेपम्ये ईश्वरोऽविद्या वा हेतुरस्त्वित्याशझ्य * ·६२.) रत्नप्रभाभासिते [अ०।पा। न चेश्वरो वैषम्यहेतुरित्युक्तम्, न चाविद्या के- . वला वैषम्यस्य कारणं एकरूपत्वात् । रागा- दिक्केशवासनाक्षिप्तकर्मापेक्षा त्वविद्यावैषम्यक- री स्यात्। न च कर्मान्तरेण शरीरं सम्भवति, न च शरीरमन्तरेण कर्म सम्भवतीतीतरेतराश्रय- वप्रसङ्गः । अनादित्वे तु बीजाङ्कुरन्यायेनोप- पत्तेर्न कश्चिद्दोपोभवति। उपलभ्यते च संसार- स्थानादित्वं श्रुतिस्मृत्योः । श्रुतौ तावत् 'अने- न जीवेनात्मना' इति सर्गप्रमुखे शारीरमात्मानं जीवशब्देन प्राणधारणनिमित्तेनाभिलपन्नना- दिः संसार इति दर्शयति। आदिवत्त्वे तुततःप्रा- गनवधारितः प्राणः सन्कथं प्राणधारणनिमित्ते न जीवशब्देन सर्गप्रमुखेऽभिलप्येतोन च धा- क्रमेण दूपयति । नचेश्वर इत्यादिना ॥ कस्तहि हेतुस्तबाह ॥रा- गादीति ॥ रागद्देपमोहाः शास्तपां वासनाभिराक्षिप्तानि कर्माणि ध- धिर्मव्यामिश्ररूपाणि, तदपेक्षा त्वविद्या सुखादिसर्गवैचित्र्यहेतुः त- स्मादवियासहकारित्वेन केशकर्मणामनादिप्रवाहोङ्गीकर्तव्य इति भावः । किं च सृष्टेः सादित्वे प्रथमशरीरस्योत्पत्तिर्न सम्भवति हेत्व- भावात् , न च कर्म हेतुः शरीरात् प्राक् कर्मासम्भवात् , तस्मात् कर्मशरीरयोरन्योन्याश्रयपरिहाराय सवैरेव वादिभिः संसारस्यानादि- त्वमङ्गीकार्यमित्याह ॥ न चेति ॥ स्वर्गप्रमुसे सृष्ट्यादौ प्राग्धारित- प्राणोऽपि सन् प्रत्यगात्मभाविधारणनिमित्तेन जीवशब्देनोच्यतामि- त्यवाह ॥ न च धारयिष्यतीति ॥ 'गृहस्थः सदृशी भार्यामुपेयात्' ·सू.३.१३ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६२१) रयिष्यतीत्यतोऽभिलप्येत, अनागतादि सम्ब- न्धादतीतः सम्बन्धो बलीयान् भवति अभिनि- प्पन्नत्वात्। सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथा पूर्वम- कल्पयत्' इति च मन्त्रवर्णः पूर्वकल्पसद्भावं द- र्शयति। स्मृतावप्यनादित्वं संसारस्योपलभ्यते । 'न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो नचादिर्न च सम्प्रतिष्ठा' इति। पुराणे चातीतानामनाग- तानां च कल्पानांन परिमाणमस्तीति स्थापि- तम्॥३६॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥३७॥ चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिश्चेत्यस्मि- इत्यादावगत्या भाविवृत्याश्रयणमिति भावः । अस्य संसारवृक्षस्य स्वरूपं सत्यं मिथ्या वेत्युपदेश विना नोपलभ्यते, ज्ञानं विनान्तोऽपि- नास्ति नाप्यादिरुपलभ्यते असत्वादेव न च सम्प्रतिष्ठा मध्ये स्थितिः दृष्टनष्टस्वरूपत्वादिति गीतावाक्यार्थः । संसारस्यानादित्वेऽपि मि- थ्यात्वादेकमेवाद्वितीयमित्यवधारणमुपपन्नं । तस्मान्निरवये ब्रह्मणि समन्वयाविरोध इति सिद्धम् ॥ १६ ॥ ॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ निर्गुणस्य ब्रह्मणो जगदुपादानत्ववादिवे- दान्तसमन्वयो विषयः, स कि यन्निर्गुणं तन्नोपादानं यथा रूपमिति न्यायेन विरुध्यते नवेति सन्देहे भवत्वीश्वरस्य विषमसृष्टिनिमित्तत्वं तत्प्रयोजकस्य कर्मणः सच्वान्नतूपादानत्वं तव्यापकस्य सगुणत्वस्या- भावादिति प्रत्युदाहरणेन प्राप्ते सिद्वान्तसूत्रतात्पर्यमाह ॥ चेतनमि- ·६२२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा०१ नवधारित वेदार्थे परैरुपक्षिप्तान विलक्षणत्वा- दीन दोषान् पर्यहाषीदाचार्यः इदानीं परपक्षप्र- तिषेधप्रधानं प्रकरणं प्रारिप्समाणःस्वपक्षपरि- ग्रहप्रधानं प्रकरणमुपसंहरति । यस्मादस्मिन् ब्रह्मणि कारणे परिगत्यमाणे प्रदर्शितेन प्रकारेण सर्वे कारणधर्मा उपपद्यन्ते 'सर्वज्ञ सर्वशक्ति म- हामायं च ब्रह्म' इति तस्मादनतिशङनीयमिद- मौपनिषदं दर्शनमिति ॥३७॥ इतिश्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्ये श्रीमद्गोवि- न्दपूज्यपादशिष्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृती द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादः समाप्तः॥ ति ॥ विवर्तोपादानत्वं निर्गुणस्याप्पविरुद्ध, अज्ञातत्वस्य श्रमाधि- ठानत्वप्रयोजकस्य सत्त्वात् , सगुणत्वं त्वव्यापकं शब्दादिगुणेषु नित्य- । स्वादिधमदर्शनादिति भावः । यद्यपि सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वच लोके कारणधर्मत्वेनाप्रसिद्ध तथापि यो यस्य कर्ता स तस्य सर्वस्य ज्ञाता शक्तश्चेति प्रसिद्ध,ईश्वरस्यापिसर्वकर्तृत्वश्रवणात् प्रसिद्ध्यनुसारेणार्थी- निरतिशयसर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्त्व च सिध्यतीत्यभिसन्धायाह ॥ सर्व- झं सर्वशक्तीति ॥ महामायमिति कर्तृत्वोपादानत्वकथने सर्वशङ्का- पङ्कक्षालनायोक । तस्मादौपनिपदसिद्धान्ते न कश्चिद्दोप इति सिइं३७ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीगोविन्दानन्दभगव- त्पादरुतौ शारीरकमीमांसाव्याख्याया भाप्यरत्नप्रभायां द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमपादः समाप्तः।।

·nahew N सू.११.१] : शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६२३) ॐ परमात्मने नमः। रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्॥१॥ यद्यपीदं वेदान्तवाक्यानामैदम्पर्य निरूप- यितुं शास्त्रं प्रदत्तंन तर्कशास्त्रवत् केवलाभियं. क्तिभिः कञ्चित् सिद्धान्तं साधयितुं दूषयितुं वा प्रवृत्तं, तथापि वेदान्तवाक्यानि व्याचक्षाणैः स- म्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतानि साह्यादिदर्शनानि निराकरणीयानीति तदर्थः परः पादः प्रवर्तते। वेदान्तार्थनिर्णयस्य च सम्यद्गर्शनार्थत्वात् त- निर्णयेन स्वपक्षस्थापनंप्रथमं कृतंतड्यभ्यर्हित . ॐब्रह्मणे नमः। साश्यतार्किकबौद्धाश्च जैनाः पाशुपतादयः। यस्य तवं न जानन्ति तं वन्दे रघुपुङ्गवम् ।। १ ।। ब्रह्मणि सर्वधर्मोपपत्तिवत् प्रधानेऽपि तदुपपत्तिमाशक्य निरा- चष्टे । रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ।। ननु मुमुक्षूणां वाक्यार्थनि- र्णयप्रतिबन्धनिरासाय वेदान्तानां तात्पर्य निश्वेतुमिदं शास्त्रमारब्धं तच निर्दोपतया निश्चितं, ततः परपक्षनिरासात्मकोऽयं पादोऽस्मिन् शास्त्रे न सङ्गतः, तन्निरासस्य मुमुक्ष्वनपेक्षितत्वादित्याक्षिपति ॥ यद्यपीति ॥ परपक्षनिराकरणं विना स्वपक्षस्थैर्यायोगात् तत् कर्त- व्यमित्याह । तथापीति ॥ तेहि स्वपक्षस्थापनात् प्रागेव परपक्षप्र- त्याख्यानं कार्यमित्यत आह वेिदान्तार्थति। वेदान्ततात्पर्यनिर्णयस्य Tout १ परपक्षस्यापनस्यावश्यकत्वे ।

·६२४) रत्नप्रभाभासिते [अ०।पा। परपक्षप्रत्याख्यानादिति। ननु मुमुक्षूणां मोक्ष- साधनत्वेन सम्यग्दर्शननिरूपणाय स्वपक्षस्था- पनमेव केवलं कर्तुं युक्तं किं परपक्षनिराकरणेन परविद्वेपकरणेन । वाढमेवं, तथापि महाजनपरि- गृहीतानि महान्ति साङ्यादितन्त्राणि सम्यग्द- र्शनापदेशेन प्ररत्तान्युपलभ्यभवेत् केपाञ्चिन्म- न्दमतीनामेतान्यपि सम्यग्दर्शनायोपादेयानी- त्यपेक्षा। तथा युक्तिगाढव्वसम्भवेन सर्वज्ञभा- पितत्वाच्च श्रद्धा च तेष्वित्यतस्तदसारतोपपाद- नाय प्रयत्यते। ननु 'ईक्षते शब्दम्' (अ०१॥ फलवज्ज्ञानकरणान्तर्भावादभ्यर्हितत्वं । ननु रागद्देपकरत्वात् परमत- निराकरणं न कार्यमिति शङ्कते ॥ नन्विति ॥ तच्चनिर्णयप्रधाना स- ल्वियं कथारब्धा, तच्चनिर्णयश्च परमतेप्वश्रद्धा विना न सिध्यति, सा च तेपु बान्तिमूलत्वनिश्चयं विना न सिध्यति, से च इमं पादं वि- ना नेति स्वसिद्धान्तसंरक्षणार्थत्वात् प्रधानसिद्ध्यर्थत्वादयं पादोरिम- "न् शास्त्रे सङ्गतः, सङ्गतत्वाहीतरागेणापि कर्तव्य इत्यभिसन्धायोक्ता- श्रीकारेण समाधत्ते ॥ वाढमित्यादिना ।। अपदेशेन व्याजेन, मन्द- मतीनां तेषु श्रद्धानिमित्तानि बहूनि सन्तीति तन्निरासाय यत्नः कि- यत इत्यर्थः । स्वमवश्रद्धापरमतद्देपौ तु प्रधानसिद्ध्यर्थत्वादी- तौ, नाप्ययं दे॒पः परपक्षत्वबुड्या हि निरासो हेपमावहति न तु तच्च- निर्णयेच्छया रुत इति मन्तव्यम्।पौनरुक्यं शङ्कतानिन्वीक्षतेरिति।। पूर्व साङ्ख्यादीनां श्रुत्यर्थानुग्राहकतर्कनिरासादौतत्वमुक्तं संप्रति धान्तिमुवनिधयश्च । सधानं वेदान्ते मुख्यं ब्रह्म तसिद्धार्थत्वादित्यर्षः ।

·सू०१॥अ०१३) शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये . पा० १। सू० ५) 'कामाच्च नानुमानापेक्षा : (अ०११पा० ३।सू०१८) एतेन सर्वे व्या- ख्याता व्याख्याताः' (अ० १। पा०४ । सू० २८) इति चपूर्वत्रापि सायादिपक्षप्रतिक्षेपः कृतः किं पुनः कृतकरणेनेति। तदुच्यते। साङ्- ख्यादयः स्वपक्षस्थापनाय वेदान्तवाक्यान्य- प्युदाहृत्य स्वपक्षानुगुण्येनैव योजयन्तो व्याच- क्षते, तेपां ययाख्यानं तव्याख्यानाभासं न सम्यगव्याख्यानमित्येतावत् पूर्वत्र कृतम् , इह vi“तुवाक्यनिरपेक्षः स्वतन्त्रस्तद्युक्तिप्रतिषेधःक्रि- यत इत्येप विशेषः । तत्र साङ्ख्या मन्यन्ते य- था घटशरावादयो भेदा,मृदात्मतयाऽन्वीयमा- Jarod श्रुत्यनपेक्षास्तदीयाः स्वतन्त्रा युक्तयो निरस्यन्त इत्यर्थभेदान्न पुनरु- क्तिरित्याह ॥ तदुच्यत इति ॥ प्रधानमचेतनं जगदुपादानमि- ति साह्यसिद्धान्तोऽत्र विषयः, स किं प्रमाणमूलो धान्तिमूलो वे- ति सन्देहे सर्वधर्मोपपत्तेश्वेत्युक्तधर्माणां प्रधाने सम्भवात् तदेवोपा- दानमित्याक्षेपसङ्गत्या प्रमाणमूलत्वं दर्शयन् पूर्वपक्षमाह ॥ तत्र सा- हय्या इति ॥ स्वसिद्धान्तज्ञानस्य परमतनिरासं प्रत्युपजीव्यत्वात् पादयोः सङ्गतिः परमतनिरासात्मकत्वात् सर्वेषामधिकरणानामेत- त्पादसङ्गतिः, पूर्वपक्षे प्रमाणमूलमतविरोधादुक्तश्रुत्यर्थसमन्वया- सिद्धिः फलं सिद्धान्ते तसिद्धिरिति आपाद द्रष्टव्य श्रौतसमन्वयदा- ढार्थत्वादस्य पादस्य श्रुतिसङ्गतिरिति विवेकः । भियन्त इति भे- दा विकाराः, ये विकारा येनान्वितास्ते तत्परुतिका इति व्याप्तिमाह । ७९ ·u. , (६२६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०२। ना मृदात्मंकसामान्यपूर्वका लोके दृष्टाः, तथा . सर्वे एव वात्याध्यामिका भेदाःसुखदुःखमो- हात्मतयाऽन्वीयमानाः सुखदुःखमोहात्मकसा- मान्यपूर्वका भवितुमर्हन्ति। यत्तत्सुखदुःखमो- हात्मकसामान्यं तत् त्रिगुणं प्रधान मृदचेतनं चेतनस्य पुरुपस्यार्थ साधयितुं स्वभावेनैव वि- चित्रेण विकारात्मना प्रवर्तत इति।तथा परिमा- ॥ यथेति ॥ सर्व कार्य सुखदुःखमोहात्मकवस्तुप्रतिकं तदन्वितत्वा- त् घटादिवदित्यनुमानमाह॥ तथेति ॥ किमर्थं प्रधान परिणमते त- वाह ॥ चेतनस्येति ॥ अर्थो भोगापवर्गरूपः, तदर्थं स्वभावत एव प्रवर्तते न तु केनचिचेतनेन प्रेर्यते इत्यर्थः। तदुक्तं पुरुपार्थ एव हेतु- न केनचित् कार्यते करणमिति । अनुमानान्तराणि तैरुतानि स्मार- यति ॥ तथेति ।। उक्तं हि भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च कार्यकारणविभागादविभागाहेश्वरूप्यस्येत्पत्र कारिकायां स- मन्वयादिति लिडं व्याख्यातं, शिष्टानि च्याख्यायन्ते । तथा हि क्षि- त्यादीनां भेदानां कारणं अव्यक्तमस्ति परिमितत्वात् घटवत, न च दृ- 'ट्रान्ते साध्यवैकल्यं घटोत्पत्तेः प्रागनभिव्यक्तघटादिरूपकार्यविशि- टत्वेन मृदोऽप्यन्यक्तत्वात् तथा घटादीनां कारणशक्तितः प्रवृत्तेहि- दादिकार्याणामपि कारणशक्तिः प्रवृत्तिर्वाच्या, तच्छकिमत्कारणम- व्यक्तं । किञ्च कारणात् कार्यस्य विभागो जन्म दृश्यते क्षितेत्तिका जायते ततो घट इति । एवमविभागःप्रातिलोम्येन प्रलयो दृश्यते घ- टस्य मृत्तिकायां लयः तस्याः क्षिती क्षितेरप्सु अपां तजसीत्येतौ वि- भागाविभागौ वैश्वरूप्यस्य विचित्रस्य भावजातस्य दृश्यमानौ पृथ- पक्षीरुती क्वचित् कारणे विश्रान्तौ विभागत्वादविभागत्वाच्च मृटि - ·. . ~ सू० ११.११ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६२७) णादिभिरपि लिङ्गैस्तदेव प्रधानमनुमिमते।तत्र वदामः,यदि दृष्टान्तवलेनैवैतन्निरूप्येतनाचेतनं लोके चेतनानुधिष्ठितं स्वतन्त्रंकिञ्चिद्विशिष्टपुरु- पार्थनिर्वर्तनसमर्थान्विकारान्विरचयत् दृष्टं। गेह- प्रासादशयनासनविहारभूम्यादयो हि लोकेप्र- ज्ञावद्भिः शिल्पिभिर्यथाकालं सुखदुःखप्राप्तिप- रिहारयोग्यारचितादृश्यन्ते,तथेदंजगदखिलं पृ. थिव्यादि नानाकर्मफलोपभोगयोग्यं बास्यमा- ".. ध्यात्मिकं च शरीरादि नानाजात्यन्वितं प्रतिनि- यतावयवविन्यासमनेककर्मफलानुभवाधिष्ठानं दृश्यमानं प्रज्ञावद्भिः सम्भाविततमैःशिल्पिभि- मनसाप्यालोचयितुमशक्यं सत् कथमचेतनं प्र- घटविभागाविभागवदित्यर्थः । सिद्धान्तयति ॥ तत्र वदाम इति ।। किमनुमानैः अचेतनप्रतिकत्वं जगतः साध्यते स्वतन्त्राचेतनप्रक- तिकत्वं वा आये सिद्धसाधनता, अस्माभिरनादित्रिगुणमायागीका- .रात्, द्वितीये घटादिदृष्टान्ते साध्याप्रसिद्धिरित्याह ।। यदीति ॥ स्व-' तन्त्रमचेतनं प्रकृतिरित्येतद् दृष्टान्तवलेन तदा निरूप्येत यदि दृष्टा- न्तः कचित् स्यात् ननु दृष्टः कचिदित्यन्वयः । स्वतन्त्रपदार्थमा- ह। चेतनानधिष्ठितमिति ।। परकीयस्य साध्यस्याप्रसिद्धिमुक्त्वा सत्प्रतिपक्ष वक्तुं यहिचित्ररचनात्मक कार्यं तच्चेतनाधिष्ठिताचेत- नपरुतिकमिति व्याप्तिमाह । गेहेति ॥ इदं जगच्चेतनाधिष्ठिताचे- तनप्रकृतिक कार्यत्वात् गेहवदिति प्रयोगः। विपक्षे विचित्ररचनानुप- पत्तिरूपं सूत्रोक्त बाधकतर्क वक्तुं जगतो वैचित्र्यमाह। तथेति ॥ बाह्य ·. (६२८) रत्नप्रभाशासिते [अंरापा०२॥ धानं रचयेत् लोष्टपापाणादिष्वदृष्टत्वात्। मृदा- दिप्वपि कुम्भकारायधिष्ठितेपु विशिष्टाकारा र- चना दृश्यते, तद्वत् प्रधानस्यापि चेतनाधिष्ठित- त्वप्रसङ्गः, न च मृदाद्युपादानस्वरूपंव्यपाश्र- येणेवधर्मेण मूलकारणमवधारणीयं न वायकु- म्भकारादिव्यपाश्रयेणेति किंचिन्नियामकम- स्ति, न चैवं सति किञ्चिविरुध्यते प्रत्युत श्रुतिर- पृथिव्यादि भोग्यं आध्यात्मिक शरीरादि च भोगाधिष्ठानमिति विभा- गः, प्रतिनियतोऽसाधारणोऽवयवानां विन्यासोरचना यस्य तदित्यर्थः। इत्थं विचित्र जगतनानधिष्ठिता जडप्ररुतिः कथं रचयेन्न कथम- पीत्यर्थः । यच्चेतनानधिष्ठितमचेतनं तन्न कार्यकारीति व्याप्तिमुक्ततर्क- मूलभूतामाह । लोप्टेति । चेतनाप्रेरितेपु लोप्टादिपु कार्यकारेत्वा- दर्शनादित्यर्थः । किञ्चानादिजडप्ररुतिः चेतनाधिष्ठिता परिणामि- त्वान्मृदादिवदित्याह । मृदिति । ननु मृदादिदृष्टान्ते इयमप्यस्ति अचेतनत्वं चेतनाधिष्ठितत्वं चेति, तत्र परिणामित्वहेतोरचेतनत्वमेव १ व्यापकं मृदादिस्वरूपात्वेनान्तरङ्गत्वात् नतु चेतनाधिष्ठितत्वं व्याप- कं, तस्य मृदादिवाह्यकुलालादिसापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वात्, तथा च पं- 1 रिणामित्वेऽपि मूलप्रकृतेरचेतनत्वधर्मेणैव योगो न चेतनताधिष्ठित- त्वेनेत्याशक्य निषेधति । न चेति । महानसदृष्टान्तेऽन्तरङ्गस्या- पि महानसस्वरूपस्य धूमव्यापकत्वं नास्ति तद्भिन्नस्य बहिरङ्गस्या- पि वनेस्तदस्तीत्यन्तरङ्गत्वं व्यापकत्वे प्रयोजकं न भवतीति भावः। किञ्च यदचेतनं तचेतनाधिष्ठितमेव परिणमते इत्यङ्गीकारबाधका- भावात् प्रत्युत श्रुत्यनुग्रहाच तथाङ्गीकार्यमित्याह । न चैवं सतीति। । - ·. सू. १०१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (६२९) नुगृत्यते चेतनकारणसमर्पणात्, अतोरचनानु-! पपत्तेश्च हेतोःनाचेतनं जगत्कारणमनुमातव्यं ....... भवति । अन्वयायनुपपत्तेश्चेति च शब्देन हेतो- रसिद्धिं समुचिनोति। न हि वात्याध्यात्मिकानांना भेदानां सुखदुःखमोहात्मकतयाऽन्वय उपपद्य- ते सुखादीनामन्तरत्वप्रतीतेःशब्दादीनांचात- पत्वप्रतीतेः तन्निमित्तत्वप्रतीतेश्च शब्दाद्यविशेपे ऽपि च भावनाविशेपात् सुखादिविशेपोपलब्धः, तथा परिमितानां भेदानां मूलाङ्कुरादीनां संस- सुसदुःखमोहान्वयादिति हेतोरसिद्विद्योतनार्थः सूत्रे चकार इत्याह । अन्ययाद्यनुपपत्तेश्चेति । नानुमानं युक्तमित्यर्थः । आटिशब्दः प- रिमाणादिग्रहार्थः। शब्दादीनां बाह्मत्वानुभवादान्तरसुखाद्यात्मकत्व- मसिद्ध तन्निमित्तत्वाच्च । न हि निमित्तनैमित्तकयोरभेदेन योगोऽस्ति टण्डघटयोरदर्शनादित्यर्थः । किञ्च यदि घटे मृहत् सुखादिकं शब्दा- दावन्वितं स्यात् तर्हि सर्वैरविशेपेण सुखादिकमुपलभ्येत घटे मृहन्न तथोपलब्धिरस्तीति योग्यानुपलब्ध्या हेत्वभावनिश्चय इत्याह ।श- दादीति । विपयस्यैकत्वेऽपि पुरुपवासनावैचित्र्यात कस्यचित् सुख- बुद्धिः कस्यचिद्दुःसबुद्धिः कस्यचिन्मोहयुद्धिदृश्यतेऽतो विपयाः सुखा- यात्मका न भवन्तीत्यर्थः । एवं समन्वयादितिहेतुं दूपयित्वा परिमा- णादिहेतून् दूपयति ॥ तथेति ॥ बुद्ध्यादीनां परिमितत्वेन संसर्गपूर्वक- । त्वसिद्धौ संसृष्टान्यनेकानि सच्चरजस्तमांसि सिध्यन्ति एकस्मिन सं- सर्गासम्भवातू न ब्रह्मसिद्धिरिति साङ्न्यस्य, भावः । किमिदं परिमि- तत्वं, न तावद्देशतः परिच्छेदः, पक्षान्तर्गताकाशे तस्याभावेन भागा- + ·- (६३०) रत्नप्रभाभासिते [अ०२१पा२। गंपूर्वकत्वं दृष्ट्वा वास्याध्यात्मिकानां भेदानां प-. रिमितत्वात् संसर्गपूर्वकत्वमनुमिमानस्य स- त्वरजस्तमसामपि संसर्गपूर्वकत्वप्रसङ्गः परि- मितत्वाविशेषात्। कार्यकारणभावस्तु प्रेक्षापूर्व निर्मितानां शयनासनादीनां दृष्ट इति न कार्य- कारणभावात् वात्याध्यात्मिकानां भेदानामचे- तनपूर्वकत्वं शक्यं कल्पयितुम् ॥१॥ प्रवृत्तेश्च॥२॥ आस्तांतावदियं रचना तंत्सिद्धयर्था या प्र- सिद्धेः, नापिकालतः परिच्छेदः, साङ्गन्यैः कालस्यानाडीकारात् अवि- यागुणसंसर्गेण सिद्धसाधनाच, नापिवस्तुतः परिच्छेदः सच्चादीनां प- रस्परं भिन्नत्वे सत्यपि साध्याभावेन व्यभिचारादित्याह ॥ सत्त्वेति ॥ यदुक्तं कार्यकारणविभागो यत्र समाप्यते तत्प्रधानमिति तन्न ब्रह्मणि- मायायां वा समाप्तिसम्भवात् । न च यःकार्यस्य विभागः स चेतनान- धिष्ठिताचेतने समाप्त इति व्याप्तिरस्ति सर्वत्राचेतनेषु चेतनाधिष्ठानद- र्शनादित्याह ॥ कार्यति॥ एतेनाविभागोऽपि व्याख्यातः। यत्तु यत्परि- मितं तदव्यक्तप्रतिपूर्वकमिति व्याप्त्यन्तरं तस्यापि गुणेष्वनादिपु परि- मितेषु व्यभिचारः, एतेन सदृशयोरेव प्रकृतिविकारभावादचेतनविका- राणामचेतनमेवप्रकृतिरिति निरस्तम्।चेतनाधिष्ठिताचेतनप्ररुतिकत्वे- ऽपि सादृश्योपपत्तेः न विलक्षणात्वादित्यत्र सादृश्यनियमस्य निरस्त- त्याच्च,एवं चेतनाधीनकारणशक्तितः कार्यप्रवृत्तिसम्भवात् शक्तितःप्रवृ- तिलिङ्गमन्यथासिद्धमिति भावः ॥ १ ॥ स्वतन्त्रमचेतनं कारणत्वन नानुमातव्यं तस्य सृष्ट्यर्थं प्रवृत्तेरनुप ·सू०२।०१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६३१) त्तिः साम्यावस्थानात् प्रच्युतिः सत्त्वरजस्त- मसामङ्गाङ्गिभावरूपापत्तिर्विशिष्टकार्यस्याशि- मुग्वप्रवृत्तिता सापि नाचेतनस्य प्रधानस्य स्व- तन्त्रस्योपपद्यते मृदादिष्वदर्शनात् रथादिषु ला! चीन हि मृदादयो रथादयो वा स्वयमचेतनाः सन्तःचेतनैःकुलालादिभिरश्वादिभिनिधिष्ठि- ता विशिष्टकार्याभिमुखप्रटत्तयो दृश्यन्ते । दृष्टा- बादृष्टसिद्धिः अतःप्रवृत्त्यनुपपत्तेरपि हेतो चे- पत्तेरिति चकारेणानुपपत्निपदमनुपज्य सूत्र योजनीयं । रचनाप्रवृत्योः को भेद इत्याशङ्कय प्रवृत्तिस्वरूपमाह ॥ साम्येति ॥ गुणानां किल साम्यावस्था तत्त्वानां प्रलयः, तदा न किञ्चित् कार्यं भवति प्रलयाना- वप्रसड़ातू किन्तवादी साम्यच्युतिरूपं वैषम्यं भवति ततः कस्यचित्- गुणस्याङ्गित्वमुद्भूतत्वेन प्राधान्यं कस्यचिदगत्वं शेपत्वमित्याङ्गि- भावो भवति, तस्मिन्सति महदादिकार्योत्पादनामिका प्रवृत्तिः, त- या विविधकार्यविन्यासोरचनेति भेद इत्यर्थः ।गुणानां प्रवृत्तिः चेतना- धिष्ठानपूर्विका प्रवृत्तित्वाद्रयादिप्रवृत्तिवदित्याह ।। सापीति ॥ विपक्षे स्वतन्त्रे प्रवृच्यनुपपत्तिरित्यर्थः। केचित्तु भेदानां प्रवृत्तिशक्तिमच्चाच्चेत- नानधिष्ठिताचेतनप्रतिकत्वमिति शक्तिः प्रवृत्तिरिति लिई व्याच- क्षते। अस्यापि गुणेषु व्यभिचारः कार्यत्वविशेपणे च विरुद्वता प्रवृत्ति- शक्तित्वे सति कार्यत्वस्य घटादिपु चेतनाधिष्ठितप्रतिकत्वेनोक्सा- ध्यविरुद्धेन व्याप्तिदर्शनादिति 'प्रवृत्तेश्च' इति सूत्रेण ज्ञापित । ननु लोके स्वतन्त्राचेतनानां प्रवृच्यदर्शनेऽपि प्रधाने सा प्रवृत्तिः सिध्यतु तबाह ।। दृष्टाञ्चेति ॥ अनुमानशरणस्य तव दृष्टान्त विनाऽतीन्द्रिया- " ·'रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०२॥ तनं जगत्कारणमनुमातव्यं भवति। ननु चेतन- स्यापि प्रवृत्तिः केवलस्य न दृष्टा सत्यमेतत्, त- थापि चेतनसंयुक्तस्य रथादेरचेतनस्य प्रत्ति- दृष्टा, नत्वचेतनसंयुक्तस्य चेतनस्य प्रवृत्तिदृष्टा; किं पुनरत्र युक्तं यस्मिन् प्रवृत्तिदृष्टा तस्य सा उत यत्सयुक्तस्य दृष्टा तस्य सेति। ननु यस्मिन् दृश्यते प्रवृत्तिस्तस्यैवसेति युक्तं उभयोःप्रत्यक्ष- त्वात्, न तु प्रवृत्त्याश्रयत्वेन केवलश्चेतनो रथा- दिवत् प्रत्यक्षः। प्रवृत्त्याश्रयदेहादिसंयुक्तस्यैव र्थसिद्ध्ययोगादिति भावः । ननु प्रधानस्य प्रवृत्ति खण्डयता चेतनस्य सृष्टौ प्रवृत्तिर्वाच्या सा न युक्तेति सांख्यः शङ्कतेनिन्विति।। शुद्धचेत- स्य प्रवृच्ययोगमङ्गीकरोति ॥ सत्यमिति ॥ तर्हि केवलस्याचेतनस्य प्रवृत्तिसिद्धिरन्यथा सृध्ययोगात् तत्राह ॥ तथापीति ॥ केवलस्य चेतनस्याप्रवृत्तावपि चेतनाचेतनयोर्मियः सम्बन्धात् सृष्टिप्रवृत्तिरिति भावः । इमं वेदान्तसिद्धान्तं सामन्यो दूषयति ॥ नन्विति ॥ सर्वाप्रवृ- त्तिरचेतनाश्रयैव दृष्टा न त्वचेतनसम्बन्धेनापि चेतनस्य कचितू प्रवृ- त्तिईष्टा तस्मान्न चेतनात् सृष्टिरित्यर्थः । मतद्वयं श्रुत्वा मध्यस्थः पृ- च्छति ॥ किं पुनरिति ॥ यस्मिन्नचेतने स्थादौ प्रवृत्तिर्दृष्टा तस्यैव सा न चेतनस्तबहेतुरिति किं सांडन्यमतं साधु उत येन चेतनेनाश्यादिना संयोगादचेतनस्य प्रवृत्तिस्तत्प्रयुक्ता सेति वेदान्तिमतं वा साध्विति प्र- नार्थः।साय आहानन्विति॥उभयोः प्रवृत्तितदाश्रययोरित्यर्थः। दृ- टाश्रयेणैव प्रवृत्तेरुपपत्तावदृष्टचेतनप्रवृत्तिर्न कल्प्येति भावः। आत्मनो ऽप्रत्यक्षत्वे कथं सिद्धिस्तत्राह ॥ प्रवृत्तीति ॥ जीवद्देहस्य स्थादि- ·. 'सू०२ अ० ११] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६३३) .. तु चेतनस्य सद्भावसिद्धिः केवलाचेतनरथादिवै- लक्षण्यं जीवदेहस्य दृष्टमिति, अत एव च प्रत्य- क्षे देहे सति दर्शनात्, असति चादर्शनात् देह- स्यैव चैतन्यमपीति लोकायतिकाः प्रतिपन्नाः, तस्मादचेतनस्यैव प्रवृत्तिरिति । तदभिधीयते, न बमो यस्मिन्नचेतने प्रवृत्तिर्दृश्यते न तस्य से- ति, भवतु तस्यैव सा, सापि चेतनाद्भवति इति ब्रूमः, तद्भावे भावात् तदभावे चाभावात्। यथा काष्ठादिव्यपाश्रयापि दाहप्रकाशलक्षणा वि- 1.ki. १४.१४"क्रियाऽनुपलभ्यमानापि च केवले ज्वलने,ज्वल- नादेव भवति तत्संयोगेदर्शनात् तद्वियोगे चाद- र्शनात् तद्वत् । लोकायतिकानामपि चेतन एवं भ्यो वैलक्षण्यं प्राणादिमत्वं लिङ्गं दृष्टमिति रुत्वा चेतनस्य सिद्धिरि- त्यन्वयः । जीवदेहः सात्मकः प्राणादिमचात् व्यतिरेकेण स्थादिवदि- त्यात्मसिद्धिरित्यर्थः। देहप्रवृत्तिः स्वाश्रयादन्येन ज्ञानवता सहभूता प्रवृत्तित्वाद्रथप्रवृत्तिवत् इत्यनुमानान्तरसूचनाय प्रवृत्याश्रयेत्युक्तं, स- झावसिद्धिरेव न प्रवर्तकत्वमित्येवकारार्थः । अनुमितस्य सद्भावमात्रेण प्रवृत्तिहेतुत्वे सर्वत्राकानस्यापि हेतुत्वप्रसङ्गादिति भावः । आत्मनों' प्रत्यक्षत्वे चार्वाकाणां श्रमोऽपि लिङ्गमित्याह । अत एवेति ॥ अप- त्यक्षत्वादेवेत्यर्थः देहान्यात्मनःप्रत्यक्षत्वे भ्रमासम्भवादिति भावः। द- र्शनात, प्रवृत्तिचैतन्ययोरितिशेपः। प्रवृत्ति प्रत्याश्रयत्वमचेतनस्यैवेत्यु- कमङ्गीकृत्य चेतनस्य प्रयोजकत्वं सिद्धान्ती साधयति ॥ तदभिधी- यत इति ॥ स्थादि प्रवृत्ताववादिचेतनस्यान्वयव्यतिरेको स्फुटौ, ताभ्यां ८० ·६३४) च रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०२। देहोऽचेतनानां रथादीनां प्रवर्तको दृष्ट इत्यविप्र- तिपिद्धं चेतनस्य प्रवर्तकत्वं । ननु तव देहादिसं- युक्तस्याप्यात्मनो विज्ञानस्वरूपमात्रव्यतिरे- केण प्रवृत्त्यनुपपत्तेरनुपपन्नं प्रवर्तकत्वमिति चे-- त्, न, अयस्कान्तवद्रूपांदिवच्च प्रवृत्तिरहितस्या- पि प्रवर्तकत्वोपपत्तेः । यथाऽयस्कान्तो मणिः स्वयं प्रवृत्तिरहितोऽप्ययसः प्रवर्तको भवति, यथावारूपादयो विपयाः स्वयंप्रवृत्तिरहिता अ पि चक्षुरादीनां प्रवर्तका भवन्ति, एवं प्रवृत्तिरहि- तोऽपीश्वरःसर्वगतः सर्वात्मासर्वज्ञःसर्वशक्ति- श्च सन् सर्व प्रवर्तयेदित्युपपन्नम् एकत्वात् प्रव- याभावे प्रवर्तकत्वानुपपत्तिरिति चेन्न अविद्या- प्रत्युपस्थापितनामरूपमायावेशवशेनासकृत् प्रत्युक्तत्वात्, तस्मात् सम्भवति प्रवृत्तिः सर्वज्ञ- कारणत्वे न त्वचेतनकारणत्वे ॥२॥ चेतनस्य प्रवर्तकत्वं बाहानामपि सन्मतमित्याह ॥ लोकायतिका- नामपीति ॥ यः प्रवर्तकः सः स्वयं प्रवृत्तिमानभ्वादिवदिति व्यामेरा- .त्मनि व्यापकाभावान्न प्रवर्तकत्वमिति कश्चिच्छडून्ते । नन्विति ।। मण्यादौ व्यभिचारान्न व्याप्तिरिति परिहरति । नेति । वस्तुत एकत्वे ऽपि कल्पितं दैतं प्रवर्त्यमस्तोत्याह ॥नाविद्येति ॥ अविद्यया कल्पि- ते नामरूपप्रपञ्चे तयैवाविद्यारूपया मायया य आवेशश्चिदात्मनः क- ल्पितः सम्बन्धः तस्य वशः सामर्थ्यं तेनान्तर्यामित्यादिकमीश्वर- स्येत्युकत्वान्न चोद्यावसर इत्यर्थः ॥ २ ॥ . .

·। सू१३अ० १] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६३५) पयोऽम्बुवच्चेत् तत्रापि॥३॥ स्यादेतत्, यथा क्षीरमचेतनं स्वभावेनैव व- सविवृद्धयर्थं प्रवर्तते, यथा च जलमचेतनं स्व- भावेनैव लोकोपकाराय स्यन्दते ‘एवं प्रधानम- चेतनं स्वभावेनैव पुरुपार्थसिद्धये प्रवर्तिप्यत' इति।नैतत् साधूच्यते। यतस्तत्रापि पयोऽम्बु- नोश्चेतनाधिष्ठितयोरेव प्रवृत्तिरित्यनुमिमीमहे, उअयवादिप्रसिद्दे रथादावचेतने केवले प्रवृत्तेर- दर्शनात् । शास्त्रं च 'योऽप्सु तिष्ठन्नयोऽन्तरो योऽपोऽन्तरो यमयति, एतस्य वा अक्षरस्य प्र- शासनेगार्गिप्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते इत्ये- वंजातीय समस्तस्य लोकपरिस्यन्दितस्ये- श्वराधिष्ठिततां श्रावयति,तस्मात् साध्यपक्षनि- क्षिप्तत्वात्. पयोऽम्वुवदित्यनुपन्यासः, चेतना- . याश्च धेनोः स्नेहेच्छया पयसःप्रवर्तकत्वोपपत्तेः, अनादिजडस्य प्रवृत्तिवेतनाधोना प्रवृत्तित्वाद्रयादिप्रवृत्तिवदिति स्थितं, तत्र क्षीरादौव्यभिचारमाशङ्कय तस्यापि पक्षसमत्वेनोक्तानु-: मानादागमेन च साध्यसिद्धर्न व्यभिचार इति सूत्रं व्याचष्टे ॥ स्या- देतदित्यादिना ॥ साध्यपक्षेति ॥ साध्यवता पक्षण तुल्यत्वादित्य- थः । अनुपन्यासो न व्यभिचारभूमिरिति यावत् । क्षीरे प्रवर्तकत्वेन धेन्वादेः सच्चाञ्च न व्यभिचार इत्याह ॥ चेतनायाश्चेति ॥ उपदर्शि- वमनुमानागमाभ्यामिति शेपः । सूत्रकारस्य 'क्षीरवद्धि' 'तत्रापि' इति ·६३६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०२। वत्सचोषणेन च पयस आकृष्यमाणत्वात् ।न चाम्बुनोऽप्यत्यन्तमनपेक्षा निम्नभूम्याद्यपेक्ष- त्वात् स्यन्दनस्य । चेतनापेक्षत्वं तु सर्वत्रोपद- शितम्' 'उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि' (२।१।सू० २४१)इत्यत्र तु बात्यनिमित्तनिर- पेक्षमपि स्वाश्रयं कार्यं भवतीत्येतल्लोकदृष्ट्या निदर्शितं, शास्त्रदृष्ट्या पुनः सर्वत्रैवेश्वरापेक्षत्व- मापद्यमानं न पराणुद्यते ॥३॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात्॥४॥ साङ्ख्यानां त्रयो गुणाः साम्येनावतिष्ठमानाः प्रधानं,न तु तद्व्यतिरेकेण प्रधानस्य प्रवर्तकंनि- वर्तकं वा किञ्चिदात्यमपेक्ष्यमवस्थितमस्ति, पुरुपस्तूदासीनो न प्रवर्तको न निवर्तक इति, अतोऽनपेक्षेप्रधानं,अनपेक्षत्वाच्च कदाचित्प्र- धानं महदाद्याकारेण परिणमते, कदाचिन्न परि- णमत इत्येतदयुक्तं, ईश्वरस्य तु सर्वज्ञत्वात्सर्व- च वक्तुः पूर्वापरविरोधमाशङ्कच लोकदृष्ट्या शास्त्रदृष्ट्या च सूत्रदय- मित्यविरोधमाह ॥ उपसंहारेति॥३॥ अस्तु प्रधानस्यापि धर्मादि कर्म पुरुपो वा प्रवर्तक इत्याशङ्कय सूत्रप्रवृत्तं तव्याचष्टे साङ्मयानामित्यादिना॥ प्रधानव्यतिरेकेण क- मणोऽनपस्थितेः पुरुपस्योदासीनत्वात् कदाचित् सृष्टिप्रवृत्तिः कदाचि- ·सू०५।अ०१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६३७) शक्तिमत्वात् महामायत्वाच्च प्रवृत्त्यप्रदत्ती न विरुध्येते ॥४॥ अन्यत्राभावाचन तृणादिवत्॥५॥ स्यादेतत्, यथा तृणपल्लवोदकादि निमित्तान्त- रनिरपेक्षस्वभावादेव क्षीराद्याकारेण परिणमते, एवं प्रधानमपि महदाद्याकारेण परिणस्यत इति । कथं निमित्तान्तरनिरपेक्षं तृणादीति गम्यते, निमित्तान्तरानुपलम्भात्।यदि हि किञ्चिन्निमि- तान्तरमुपलभेमहि ततो यथाकामं तेन तेन नि- मित्तेन तणाधुपादाय क्षीरं सम्पादयेमहि, न तु सम्पादयामहे,तस्मात् स्वाभाविकस्तृणादेःप- रिणामः तथा प्रधानस्यापि स्यादिति । अत्रो- च्यते,भवेत् तृणादिवत् प्रधानस्य स्वाभाविकः परिणामो यदि तृणादेरपि स्वाभाविकः परिणा- मोऽभ्युपगम्येत न त्वभ्युपगम्यते निमित्तान्त- तू प्रलयइत्युक्तमित्यर्थः । कर्मणोऽपि प्रधानात्मकस्याचेतनत्वात् सदाऽसवाच्च न कादाचित्कप्रवृत्तिनियामकत्वमिति भावः॥४॥ पुनरपि दृष्टान्तबलात् प्रधानस्य स्वत एव कादाचित्कमवृत्तिरि- त्याशङ्कय निषेधति सूत्रकारः ॥ अन्यत्रेत्यादिना ॥ पृच्छति ॥क- थमिति ॥ उत्तरं । निमित्तान्तरेति॥ धेन्वादिनिमित्तान्तरमस्तीति सिद्धान्तयति ॥ अत्रोच्यत इति ॥ महीणं नष्टं ॥ यदुनं क्षीरस्य स्वे- ·(६३८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०२॥ रोपलव्धेः । कथं निमित्तान्तरोपलब्धिरन्यंत्रा- . भावात्, धेन्वैव ह्युपक्षुक्तं तृणादि क्षीरीभवति नहीणमनडुहाद्युपभुक्तं वा।यदि हि निर्निमि- त्तमेतत् स्याडेनुशरीरसम्बन्धादन्यंत्रापि तृणा- दि क्षीरीभवेत्।न च यथाकामं मानुषैन शक्यं सम्पादयितुमित्येतावता निनिमित्तं भवति, भ- वति हि किञ्चित् कार्य मानुषसम्पाद्यं किञ्चिहै- 'वसम्पाद्यम्।मनुष्या अपि च शक्नुवन्त्वेव स्खो- चितेनोपायेन तृणाद्युपादाय क्षीरं सम्पादयितुं, प्रभूतं हि क्षीरं कामयमानाःप्रभूतं घासं धेनुं चा- रयन्ति, ततश्च प्रभूतं क्षीरं लभन्ते,तस्मान्न त- णादिवत् स्वाभाविकःप्रधानस्य परिणामः॥५॥ आयुपगमेऽप्यर्थाभावात्॥६॥ स्वाभाविकी प्रधानस्य प्रवृत्तिन भवति इ- ति स्थापितं, अथापि नाम भवतः श्रदामनुरु- ध्यमानाःस्वाभाविकीमेव प्रधानस्य प्रत्तिम- भ्युपगच्छेम तथापिं दोपोनुपज्यतैव,कुतःअर्था- भावात्।यदि तावत् स्वाभाविकी प्रधानस्य प्र- च्छया सम्पादयितुमशक्यत्वात् स्वाभाविकत्वमिति तबाह । न च यथाकाममिति ।।५।। प्रधानस्य न स्वतःप्रवृत्तिः, स्वतःप्रवृत्त्यम्युपगमे पुरुपार्थस्याप्य- ·स०६।०११] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६३९) वृत्तिः न किञ्चिदन्यदिहापेक्षत इत्युच्यते ततो . यथैव सहकारिकिञ्चिन्नापेक्षते एवं प्रयोजनम- पिकिञ्चिन्नापेक्षिष्यत इत्यतःप्रधानंपुरुषस्या- थं साधयितुं प्रवर्तत इतीयं प्रतिज्ञाहीयतास य- दि ब्रूयात् सहकार्येव केवलं नापेक्षते न प्रयोज- नमपीति, तथापि प्रधानप्रदत्तेः प्रयोजनं विवे- क्तव्यं भोगो वा स्यादपवर्गो वोभयं वेति । भो- गश्चेत् कीदृशोऽनाधेयातिशयस्य पुरुपस्य ओ- गो भवेदनिर्मोक्षप्रसङ्गश्च । अपवर्गश्येत् प्राग- पि प्रत्तेरपवर्गस्य सिद्धत्वात् प्रवृत्तिरनार्थका स्यात् शब्दाद्यनुपलब्धिप्रसङ्गश्च। उभयार्थता- भ्युपगमेऽपि भोक्तव्यानांप्रधानमात्राणामान- त्यादनिर्मोक्षप्रसङ्गएव निचोत्सुक्यनिवृत्त्यर्थी पेक्षाभावप्रसङ्गादित्येकोऽर्थः तत्रष्टापत्ति निरस्यति । इत्यतः प्रधा- नमिति ॥ उक्तप्रसङ्गस्येष्टत्वे प्रतिज्ञाहानिः स्यादित्यर्थः । अर्थासम्भ- वान्न स्वतः प्रवृत्तिरित्यर्थान्तरं शद्धापूर्वकमाह ।। स यदीत्यादिना ॥ प्रयोजनमपेक्षितं चेदक्तव्यमित्याह । तथापीति । कूटस्थे पुरुष स्व- सुखादिरूपस्यातिशयस्याधातुमशक्यत्वादध्यासानङ्कीकाराच . भोगो न युक्तः, किञ्चप्रधानप्रवृत्ते गार्थत्वे मोक्षहेतुविवेकर यात्यभा- वादनिर्मोक्षप्रसङ्गश्च, अपवर्गार्थने स्वरूपावस्थानरूपमक्तेः स्वतःसि- दत्वात् प्रवृत्तिवैयय भोगाभावप्रसङ्गश्चेत्यर्थः । तृतीयं दूपयति । उ- भयार्थतेति ॥ मीयन्ते भज्यन्त इति मात्रा भोग्याः । औत्सुक्यनिवृत) च्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्तते लोकः पुरुषस्य विमोक्षार्थ प्रवर्तते तद्दद- तः ..

·(६४०) रत्नप्रभांभासिते [अ०२२पा०२। प्रवृत्तिः, न हि प्रधानस्याचेतनस्यौत्सुक्यं स-. म्भवति,नच पुरुषस्य निर्मलस्य निष्कलस्यौ- त्सुक्यम्।दृक्शक्तिसर्गशक्तिवैयर्थ्यभयान्चेत्प्र- वृत्तिः तहि डक्शक्त्यनुच्छेदवत् सर्गशक्त्यनुच्छे- दात् संसारानुच्छेदादनिर्मोक्षप्रसङ्ग एव, तस्मा- त्प्रधानस्य पुरुषार्था प्रवृत्तिरित्येतदयुक्तं ॥६॥ पुरुषाश्मवादिति चेत् तथापि॥७॥ स्यादेतत्, यथा कश्चित् पुरुषो दृकशक्तिस- म्पन्नःप्रवृत्तिशक्तिविहीनः पङ्गुरपरं पुरुषं प्र- वृत्तिशक्तिसम्पन्नं दृक्शक्तिविहीनमन्धमधिष्ठाय प्रवर्तयति, यथा वाऽयस्कान्तो मणिः स्वयमप्र- वर्तमानोऽप्ययःप्रवर्तयति,एवं पुरुषःप्रधानंप्र- वर्तयिष्यतीति दृष्टान्तप्रत्ययेन पुनःप्रत्यवस्था- नम्।अत्रोच्यते तथापि नैव दोषान्निर्मोक्षोऽस्ति । अभ्युपेतहानं तावदोष आपतति प्रधानस्य व्यक्तमिति कारिको दूपयति ॥ न चेति ॥ औत्सुक्यमिच्छाविशेपः केवलजस्यात्मनो वा न युक्त इत्यर्थः । अस्ति पुरुपस्य दृशक्तिः चिद्रूपत्वात्, अस्ति च प्रधानस्य सर्गशक्तिः त्रिगुणत्वात् , तयोः श- क्योदृश्यसृष्टिं विना सार्थक्यायोगात् प्रधानस्य सृष्टौ प्रवृत्तिरिति चेन्न शक्योर्नित्यत्वात् सृष्टिनित्यत्वापत्तिरित्याह ॥ दृशक्तीति ॥ ६ ॥ पुरुषस्य प्रवर्तकत्वं निरस्तमपि दृष्टान्तेन पुनराशङ्कन्य ॥ पुरुपाश्मवदिति। प्रधानस्य स्वातन्त्र्यं पुरुपस्यौदासिन्यं चाभ्युपेतं निधति ·सू०७०] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६४१) .स्वतन्त्रस्य प्रवृत्त्यभ्युपगमात्, पुरुपस्य च प्र- वर्तकत्वानभ्युपगमात्। कथश्चोदासीनः पुरुपः प्रधानं प्रवर्तयेत्। पङ्गुरपि हि अन्धं पुरुषवा- गादिभिः प्रवर्तयति, नैवं पुरुपस्य कश्चित् प्रव- तनव्यापारोऽस्ति, निष्क्रियत्वात् निर्गुणत्वाञ्च। नाप्ययस्कान्तवत् सन्निधिमात्रेण प्रवर्तयेत्,स- निधिनित्यत्वेन प्रतिनित्यत्वप्रसङ्गात् । अय- स्कान्तस्य त्वनित्यसन्निधेरस्ति स्वव्यापारः स- निधिः,परिमार्जनाद्यपेक्षाचास्यास्तीत्यनुपन्या- सः पुरुपाश्मवदिति। तथा प्रधानस्याचैतन्यात् पुरुपस्य चौदासीन्यात् तृतीयस्य च तयोः स- म्बन्धयितुरभावात् सम्बन्धानुपपत्तिः। योग्य- तानिमिते सम्बन्धे योग्यतानुच्छेदादनिर्मोक्षप्र- सङ्गः। पूर्ववच्चेहाप्यर्थाभावो विकल्पयितव्यः । त्यज्यते इति वदन्तं साइन्यं प्रत्याह ॥ कथञ्चेति । पुरुपस्य परिस्प- न्दः प्रयत्नगुणो वा नास्तीति वक्तुं हेतुयं । प्रधानपुरुपयोनित्यत्वात् व्यापित्वाञ्च नित्यः सन्निधिः, अश्मनस्तु परिमार्जनमृजुत्वेन स्थापन- मनित्यसन्निधिश्चेति व्यापारोऽस्तीत्यनुपन्यासः,न समदृष्टान्तोपन्या- सो भवतीत्यर्थः। ननु चिज्जडयोर्द्रष्टुदृश्यभावयोग्यताऽस्ति, तया तहा- वः सम्बन्ध इत्यत आह ॥ योग्यतेति ।। चिज्जडत्वरूपाया योग्यता- या नित्यत्वात् सम्बन्धनित्यत्वापत्तिरित्यर्थः । यथा स्वतन्नप्रधानप्रवृ- तिपक्षो भोगोऽपवर्ग:उअयं वा फलमिति विकल्प्य दूपितः,एवं पुरुपा- धीनप्रधानप्रवृत्तिपक्षोऽपि फलाभावेन दूपणीय इत्याह । पूर्वचेति।। ८१ ·+ १६४२) रत्नप्रभाभासिते [अ०रापा०२। परमात्मनस्तु स्वरूपव्यपाश्रयमौदासीन्यं मा-. याव्यपाश्रयं च प्रवर्तकत्वमित्यस्त्यतिशयः॥७॥ अडित्वानुपपत्तेश्च ॥ ८॥ इतश्चन प्रधानस्य प्रत्तिरवकल्पते,यदि स- त्वरजस्तमसामन्योन्यगुणप्रधानभावमुत्सृज्य साम्येन स्वरूपमात्रेणावस्थानं .सा प्रधानाव- स्था, तस्यामवस्थायामनपेक्षस्वरूपाणां स्व- रूपप्रणाशभयात् परस्परं प्रत्यङ्गाङ्गिभावानुप- पत्तेः। बात्यस्य च कस्यचित् क्षोभयितुरावा- द्गुणवैषम्यनिमित्तो महदाद्युत्पादोन स्यात्॥८॥ अन्यथानुमितौ.च ज्ञशक्तिवियोगात् ९ अथापि स्यादन्यथा वयमनुमिमीमहे यथा सिद्धान्ते परमात्मन उदासीनस्य कथं प्रवर्तकत्वमित्याशङ्कयाह ।। परमात्मेति ॥ साङ्कन्यमते उभयं विरुद्धं सत्यत्वात् अस्मन्मते क- ल्पिताकल्पितयोरविरोध इत्यतिशयः॥ ७ ॥ किं प्रधानावस्था कूटस्थवन्नित्या उत विकारिणी, आये दोपमा- ह॥ तस्यामिति ॥ अङ्गाङ्गिभावे साम्यस्वरूपनाशः स्यात्, ततः को- टस्थ्यभङ्ग इति भयादङ्गाङ्गित्वानुपपत्तेः सृष्ट्यनुपपत्तिरित्यर्थः । दिती- यं दूपयति ॥ वाह्यस्येति ॥ चिरकालस्थितस्य साम्यस्य च्युतौ निमि- तं वाच्यं तन्नास्तीत्यर्थः॥ ८॥ गुणानां मिथोऽनपेक्षस्वभावत्वान्न स्वंतो वैपम्यमित्युक्तं, तब हे- त्वसिद्धिमाशङ्कय सूत्रकारः परिहरति । अन्यथेति ॥ अनपेक्षस्वभा- -

·.
८८
०९।०१। शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये
(६४३
नायमनन्तरो दोपःप्रसज्येत।न त्यनपेक्षस्व-
भावाः कूटस्थाश्चास्माभिर्गुणा अभ्युपगम्यन्ते
प्रमाणाभावात् । कार्यवशेन तु गुणानां स्वभा-
वोऽभ्युपगम्यते, यथा यथा कार्योत्पाद उपपद्य-
ते तथा तथा एतेषां स्वभावोऽभ्युपगन्तव्यः, च-
लं गुणवृत्तमिति चास्त्यभ्युपगमः, तस्मात् सा-
म्यावस्थायामपि वैषम्योपगमयोग्या एव गुणा
अवतिष्ठन्त इति। एवमपि प्रधानस्य ज्ञशक्तिवि-
योगाद्रचनानुपपत्त्यादयः पूर्वोक्ता दोषास्तदव-
स्था एव । ज्ञशक्तिमपि त्वनुमिमानः प्रतिवादि-
त्वान्निवर्तेत, चेतनमेकमनेकप्रपञ्चस्य जगत उ-
पादानमिति ब्रह्मवादप्रसङ्गात्। वैषम्योपगम-
योग्या अपि गुणाः साम्यावस्थायां निमित्ता-
भावान्नैव वैपम्यं अजेरन्, अजमाना वा निमि-
ताभावाविशेषात् सर्वदैव वैपम्यं भजेरन् इति प्र-
सज्यत एवायमनन्तरोऽपि दोषः॥९॥
वादन्यथा सापेक्षत्वेन गुणानामनुमानात् पूर्वसूत्रोक्तो दोपो न प्रसज्य-
ते। न चैवमपसिद्धान्तः कार्यानुसारेण गुणस्वभावस्वीकारादित्याह
॥ चलं गुणवृत्तमिति ।। पूर्वसूत्रोक्ताङ्गित्वानुपपत्तिदोपाभावमङ्गोल-
त्य परिहरति । एवमपीति॥ कार्यार्थ ज्ञानशक्तिकल्पने ब्रह्मवादः -
स्यादित्यर्थः। अड्डीकार त्यजति ।।वैपम्यति ॥ ९॥

·, १ रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पार २० विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम्॥१०॥ परस्परविरुद्धश्चायं सायानामभ्युपग- मः क्वचित् सप्तेन्द्रियाण्यनुक्रामन्ति क्वचिदेका- दश, तथा क्वचिन्महतस्तन्मात्रसर्गमुपदिशन्ति क्वचिदहङ्कारात्, तथा क्वचित् त्रीण्यन्तःकरणा- निवर्णयन्ति क्वचिदेकमिति, प्रसिद्ध एव तु श्रु- त्येश्वरकारणवादिन्या विरोधः तदनुवर्तिन्या च स्मृत्या, तस्मादप्यसमअसं साख्यानां दर्श- नॅमिति। अत्राह नन्वौपनिपदानामप्यसमञ्जस- मेव दर्शनं, तप्यतापकयोर्जात्यन्तभावानभ्यु- पगमात्। एकं हि ब्रह्म सर्वात्मकं सर्वस्य प्रपञ्च- स्य कारणमभ्युपगच्छतों, एकस्यैवात्मनो विशे- पौ तप्यतापको नजात्यन्तरभूतौ इत्यभ्युपगन्त- सूत्रं व्याचष्टे ॥परस्परेति॥ त्वङ्मात्रमेव ज्ञानेन्द्रियमेकमनेकशब्दा- 'दिज्ञानकारणं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मनश्चेति सप्तेन्द्रियाणि, ज्ञानेन्द्रिया- णि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च मनश्वेत्येकादश, बुद्धिरहङ्कारोमन इति त्रीणि,एकमिति बुद्धिरेव, एवं पूर्वापरविरोधादितिव्याख्याय श्रुतिस्मृ- तिविप्रतिषेधाचेत्यर्थान्तरमाह ॥ प्रसिद्ध इति ॥ तस्माहान्तिमूलत्वा- तु सांख्यशास्त्रस्य, तेन निर्दोपवेदान्तसमन्वयस्याविरोध इति सिद्ध । स्वमतासामञ्जस्यमसहमानः सांख्यः प्रत्यवतिष्ठते । अत्राहेति ॥ त- प्यो जीवस्तापकः संसारस्तयोर्भेदानङ्गीकाराल्लोके प्रसिद्धस्तप्यतापक- भावो लुप्यतेत्यर्थः। विवृणोति ॥एक हीति। तथा च भेटव्यवहारलो- ·. सू०१०अ०१]] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६४५) व्यं स्यात्।यदि चैतौ तप्यतापको एकस्यात्मनो विशेपौ स्यातां स ताभ्यां तप्यतापकाभ्यांन निर्मुच्येत इति तापोपशान्तये सम्यग्दर्शनमुप- दिशत् शास्त्रमनर्थकं स्यात् । न त्योष्ण्यप्रकाश- धर्मकस्य प्रदीपस्य तदवंस्थस्यैव ताभ्यां निर्मो- क्ष उपपद्यते । योऽपि जलवीचीतरङ्गफेनाद्युप- न्यासस्तत्रापि जलात्मन एकस्यवीच्यादयो वि- शेषा आविर्भावतिरोभावरूपेण नित्या. एवेति समानो जलात्मनो वीच्यादिभिरनिर्मोक्षः।- सिद्धश्चायं तप्यतापकयोर्जात्यन्तरभादो लोके। तथा हि अर्थी चार्थश्चान्योन्यभिन्नौ लक्ष्येते, य- यर्थिनः स्वतोऽन्योऽर्थो न स्याद् यस्यार्थिनो यद्विपयमर्थित्वं स तस्यार्थी नित्यसिद्ध एवेति प इत्यसमञ्जसमित्यर्थः। ननु तयोरुपादानैक्येऽपि मिथो भेदोऽस्त्यैव यथैकवङ्गयात्मकयोरौप्ण्यप्रकाशयोः, अतो न व्यवहारलोप इत्याश- कुच वनेरिव ताभ्यामात्मनो मोक्षो न स्यादित्याह।यदि चेत्यादिना।। ननु सत्यपि धर्मिणि स्वभावनाशो मोक्ष उपपद्यते,सत्येव जले वीच्या- दिनाशदर्शनादित्याशङ्कय दृष्टान्तासिद्धिमाह ॥ योऽपीति ॥ किञ्च भेदाङ्गीकारेऽपसिद्धान्तः, अनङ्गीकारे लोकप्रसिद्धवाध इत्याह ॥प्र- सिद्धश्चेति ।। अर्थो गर्जनालाभादिनार्थिनं तापयतीति तापकः, अर्थी तप्पस्तयोरभेटे बाधकमाह ॥यदीति ॥ अर्थिनोऽन्यस्यार्थस्याभावाद- यित्वाभाववदादन्यस्यार्थिनोऽसवादर्थत्वाभावः प्रसज्यतेत्साहात- - ·६४६) रत्नप्रभाासिते [अ०सपा०२ तस्य तद्विषयमर्थित्वं न स्यात् । यथा प्रकाशा- त्मनः प्रदीपस्य प्रकाशाख्योऽर्थों नित्यसिद्ध) ए- वेति न तस्य तद्विषयमर्थित्वं भवति, अप्राप्ते त्यर्थेऽथिनोऽर्थित्वं स्यादिति, तथार्थस्याप्यर्थ- त्वं न स्यात्, यदि स्यात् स्वार्थत्वमेव स्यात्, न चैतदस्ति । सम्बन्धिशब्दौ त्येतौ अर्थी चार्थ- श्चेति, वयोश्च सम्बन्धिनोः सम्बन्धः स्यान्नैक- स्यैव, तस्माद्भिन्नावेतौ अर्थाथिनौ,तथाऽनर्थान- र्थिनावपि।थिनोऽनुकूलोऽर्थः प्रतिकूलोऽनर्थ- स्ताभ्यामेकः पर्यायेणोभाभ्यां सम्बध्यते,तत्रा- र्थस्याल्पीयस्त्वात् भूयस्त्वाच्चानर्थस्योभावपि अर्थानविनर्थ एवेति तापकःस उच्यते, तप्य- स्तु पुरुपोयएकःपर्यायेणोभाभ्यांसम्बध्यतेइति। तयोस्तप्यतापकयोरेकात्मतायां मोक्षानुपपत्तिः। जात्यन्तरभावेतुतत्संयोगहेतुपरिहारात्स्यादपि . थार्थस्यापीति ॥ प्रसङ्गस्येप्टत्वं निराकरोति ॥न चैतदस्तीति ॥ अ- र्थत्वं हि कामनाविपयत्वं तच्च काम्यादन्यस्य कामयितुरसच्चान्न स्या- त्, न हि स्वार्थत्वमस्ति काम्यस्यैव कामयितृत्वायोगात् तस्माझेदोऽङ्गी- कार्य इत्यर्थः । इतश्च भेद इत्याह ॥ सम्वन्धीति ॥ तथानानार्थना- .वपि भिन्नावित्यन्वयः । अर्थानर्थयोः स्वरूपोक्तिपूर्वकं तापकत्वं स्फु- टयति ।। अर्थिनोऽनुकूल इति ॥ अहैतमते मुक्केरयोगमुक्त्वा स्वमते योगमाह । जात्यन्तरेति॥ तया तप्यया बुद्ध्या पुरुपस्य संयोगः स्व- ·. सू०१०अ० १] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (६४७ कदाचिन्मोक्षोपपत्तिरिति। अत्रोच्यते नैकत्वादे- व तप्यतापकभावानुपपत्तेः । अवेदेष दोषो य- येकात्मतायां तप्यतापकावन्योन्यस्य विपय- विषयिभावप्रतिपद्येयातांनत्वेतदस्तिएकत्वादे- व।नत्यग्निरेकःसन्नात्मानं दहति प्रकाशयति वा, सत्यप्यौष्ण्यप्रकाशादिधर्मभेदे परिणामित्वे च। किमु कूटस्थे ब्रह्मण्येकस्मिन् तप्यतापकभावः सम्भवेत्,क पुनरयं तप्यतापकभावः स्यादिति, उच्यते किं न पश्यसि कर्मभूतो जीवदेहस्तप्य- स्तापकः सवितेति । ननु तप्ति म दुःखं सा चे. तयितु चेतनस्य देहस्य, यदि हि देहस्यैव त- प्तिः स्यात् सा देहनाशे स्वयमेव नश्यतीति त- स्वामिभावः तस्य हेतुरनादिरविवेकस्तस्य परिहारो विवेकस्तस्मानि- त्यमुक्तस्यापि पुरुपस्य कथञ्चिदुपचारान्मोक्षोपपत्तिरित्यर्थः । यथा यो- धृगतौ जयपराजयौ राजन्युपचर्येते तथा पुरुपादत्यन्तभिन्नबुद्धिगतौ बन्धमोक्षौ पुरुपे उपचर्येते, तदुक्तं सैव च वध्यते मुच्यत इति, सिद्धा- न्तयति ॥ अत्रेति ॥कि परमार्थदृष्ट्या तप्यतापकभावानुपपत्तिरुच्यते व्यवहारदृष्ट्या वा नाय इत्याह । नैकत्वादेवेति ॥ दोपत्वमिति शेपः। तस्यात्मदोपत्वं विवृणोति ॥ भवेदित्यादिना ॥ एतनाच्चिकविपयवि- पयित्वं नत्वस्तीत्यर्थः यत्र तप्यतापकभावो दृष्टस्तत्रैवेति व्यवहारपक्ष- मादाय सिद्धान्तीबूते ॥ किं न पश्यसीति ॥ देहस्य तप्यत्वे देहात्म- वादापत्तिरिति शङ्कते । नन्विति ॥ अचेतनस्यैव देहस्य तमिर्नेति वद- ।

·रत्नप्रभाशासिते [अ०२पा०२। नाशाय साधनं नैपितव्यं स्यादिति। उच्यते , देहाशावेपि केवलस्य चेतनस्य तप्तिर्न दृष्टा,न' च त्वयापि तप्तिर्नाम विक्रिया चेतयितुः केवल- स्येष्यते, नापि देहचेतनयोः संहतत्वं अशुद्ध्या- दिदोषप्रसङ्गात्। न च तप्तेरेव तप्तिमभ्युपगच्छ- सीति कथं तवापि तप्यतापकक्षावः सत्त्वं तप्यं तापकं रज इति चेत्, न ताभ्यां चेतनस्य संहत- त्वानुपपत्तेः। सत्त्वानुरोधित्वाच्चेतनोऽपि तप्यत इवेति चेत्, परमार्थतस्तहि नैव तप्यत इत्यांपत- ति, इवशब्दप्रयोगात्, न चेत् तप्यते नेवशब्दो दोपाय। न हि डुण्डुनःसर्प इवेत्येतावता सवि- तासायेन वक्तव्यं कि चेतनस्य केवलस्य तप्तिः किं वा देहसंहतस्य- उत तः आहोस्वित् सत्वस्य नाद्य इत्याह। उच्यत इति। न हिती- यतृतीयावित्याह । नापीत्यादिना ॥ चतुर्थ शङ्कते ॥ सत्त्वमिति ।। सच्चरजसोस्तप्यतापकत्वे पुरुषस्य बन्धाभावाच्छास्त्रारम्भवैयर्थ्यमिति परिहरति । न ताभ्यामिति॥ असङ्गत्वेऽपि पुरुपस्य तप्यसवप्रति- विम्बत्वात् तप्तिरिति शङ्कते ॥ सत्त्वेति ॥ तर्हिजलचन्द्रस्य चलनव- मिथ्यैव तत्तिरित्यस्मत्पक्ष आगत इत्याह ।। परमार्थत इति ॥ इव- शब्दमात्रेण कथं मिथ्या तप्त्यवगम इति चेत्तदुच्यते । इवशब्दस्तप्य- बुद्धिसच्चसादृश्यं ब्रूते, तच सादृश्यं पुरुषस्य तप्यत्वरूपंचेतूकल्पितमे- व वस्तुतस्तप्त्यभावादित्युपपादयति ॥न चेदिति ॥ पुरुपो वस्तुतस्त- मिशून्पश्यदिवशब्दो न दोषाच मिथ्यातप्तिपरत्वादित्यर्थः । मिथ्यासाह श्यमेव दोष इति चेन्नेत्याह ।। नहीति ॥ सविपत्वं निर्विपत्वं चेवश- ·सू०१०अ०११] शाकुरब्रह्मसूबभाप्ये (६४९) पो भवति सोवा डुण्डुभ इवेत्येतावता निर्विपो भवति अतश्चाविद्याकृतोऽयं तप्यतापकझावो न पारमार्थिक इत्यभ्युपगन्तव्यमिति, नैवं सति ममापि किञ्चिदुष्यति।अथ पारमार्थिकमेव चेत- नस्य तप्यत्वमभ्युपगच्छसि तवैव सुतरामनि- र्मोक्षःप्रसज्येतानित्यत्वाभ्युपगमाञ्चतापकस्या तप्यतापकशक्त्योनित्यत्वेऽपि सनिमित्तसंयो- गापेक्षत्वात् तप्तेः संयोगनिमित्तादर्शननिटत्ता- वात्यन्तिकःसंयोगोपरमस्ततश्चात्यन्तिको मो.. क्ष उपपन्न इति चेत्, नादर्शनस्य तमसो नित्य- त्वाभ्युपगमात् ।गुणानां चोद्भवाभिभवयोरनि- । यतत्वादनियतःसंयोगनिमित्तोपरम इति वियो- व्दार्थः कल्पित एव द्रष्टव्यः। साङ्ख्यस्याविद्यके तप्यतापकत्वे सति ममापि किञ्चिन्न दुष्यति किन्तु इष्टमेव सम्पन्नमित्यर्थः । यदि मि- थ्यातप्यत्वाङ्गीकारेऽपसिद्धान्तः स्यादिति भीत्या सत्यं तप्यत्वं पुरु- पस्योच्यते तथाप्यपसिद्धान्तः, कौटस्थ्यहानादनिर्मोक्षश्य, सत्यस्या- त्मवन्निवृत्ययोगादित्याह ॥ अथेत्यादिना ॥ किञ्च रजसो नित्यत्वा- त् दुःखसातत्यमित्याह ॥नित्यत्वेति। अब साङ्ख्यः शङ्कते॥तप्ये- तिसचं पुरुषो वा तप्यशक्तिः तापकशक्तिस्तु रजः निमित्तमविवेका- त्मकमदर्शनं तमः तेन सहितः सनिमित्तः संयोगः पुरुपस्य गुणस्वा- मित्वरूपः तदपेक्षत्वादित्यर्थः। मोक्षस्तत्यभावः निमित्तस्य निवृत्यक्षा- वात् न मोक्ष इति सिद्धान्ती परिहरति । नेति ॥ तमसो निवृत्यभा- वेऽपि विवेकेनोपरमान्मोक्ष इत्यत आह ।। गुणानां चेति ॥ चल गु ।

·, (६५०) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा०२॥ गस्याप्यनियतत्वात् साङ्यस्यैवानिर्मोक्षोऽप- . रिहार्यः स्यात् औपनिषदस्यत्वात्मैकत्वाभ्युप, गमादेकस्य च विषयविपयिभावानुपपत्तेः, वि- कारक्षेदस्य च वाचारम्भणमात्रत्वश्रवणादनि- मोक्षशङ्का स्वप्नेऽपि नोपजायते । व्यवहारेतु यत्र यथा दृष्टस्तप्यतापकक्षावस्तत्र तथैव स इति न चोदयितव्यः परिहर्तव्यो वा भवति॥१०॥ प्रधानकारणवादो निराकृतः परमाणुकारण- वाद इदानीं निराकर्तव्यः,तत्रादौ तावद्योऽणुका- रणवादिना ब्रह्मवादिनि दोप उत्प्रेक्ष्यतेस प्रति- समाधीयते।तत्रायं वैशेषिकाणामभ्युपगमः,का- रणद्रव्यसमवायिनोगुणाः कार्यद्रव्ये समानजा- तीयं गुणान्तरमारमन्ते शुक्छेभ्यस्तन्तुभ्यःशु- णवृत्तमित्यङ्गीकारादिति भावः । परपक्षे बन्धमोक्षानुपपत्तिमुक्त्वा स्वपक्षमुपसंहरति । औपनिपदस्य विति । वस्तुत एकत्वेन बन्धा- भावात् न मुक्यभावशङ्कावसरः, व्यवहारेतु भेदाडीकारात् तप्यता- पकभावोवन्धस्तत्वज्ञानात् तन्निवृत्तिश्योपपयत इति न चोयावसर इत्यर्थः ॥१०॥ वृत्तानुवादेन महद्दीर्घवदिति स्वमतस्थापनारमकाधिकरणस्य स- इतिमाह ॥ प्रधानेति ॥ ययपि सांख्यमतनिरासानन्तरं परमाणुवा- दो निराकर्तव्यः स्वमतस्थापनस्य स्मृतिपादे सङ्गन्तत्वात् तथापि पू- वन प्रधानगुणानां सुसादीनांजगत्यनन्वयात् प्रधानस्यानुपादानत्वमु- कं । तथा ब्रह्मगुणचैतन्यानन्वयाद्रह्मणोऽपि नोपादानत्वमिति दोपो ·" सू.११अ०२] शाङ्करब्रह्मसूरभाष्ये (६५१ • क्लस्य पटस्य प्रसवदर्शनात् तद्विपर्ययादर्शना- च, तस्मान्चेतनस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वेऽभ्यु- पगम्यमाने कार्येऽपि जगति चैतन्यं समवेयात् तददर्शनातु न चेतनं ब्रह्म जगत्कारणं भवितु- महंतीति।इममभ्युपगमं तदीययैव प्रक्रिया व्यभिचारयति॥ महद्दीर्घवदा हस्वपरिमण्डलाश्यां ११ एपातेपांप्रक्रिया, परमाणवः किल कञ्चित् कालमनारब्धकार्या यथायोगं रूपादिमन्तःपा- रिमाण्डल्यपरिमाणास्तिष्ठन्ति,ते च पश्चाद- टादिपुरःसराः संयोगसचिवाश्चसन्तो घणुका- दिक्रमेण कृत्स्नं कार्यजातमारमन्ते कारणगुणा- दृष्टान्तसङ्ग तसङ्गतिलाभादन समाधीयतइत्यर्थः ॥ चेतनाद्ब्रह्मणो जगत्स- र्गवादी वेदान्तसमन्वयो विषयः, स किं यः समवायिकारणगुणः स कार्गद्रव्ये स्वसमानजातीयगुणारम्भकस्तन्तुशौक्ल्यवदिति न्यायेन विरुध्यते न वेति सन्देहे न्यायस्याव्यभिचारादिविरुध्यत इति प्राले व्यभिचारान्न विरोध इति सिद्धान्तसूत्र व्याचष्टे एपेत्यादिना ॥ य- यपिनविलक्षणत्वादित्यत्र चेतनादचेतनसर्गःसाधितस्तथापि वैशेपि- कन्यायस्य तदीयप्रक्रियया व्यभिचारोक्यर्थत्वादस्य सूत्रस्य न गता- थता, प्रलयकाले परमाणवो निश्चला असंयुक्तास्तिष्ठन्ति सर्गकाले चादृष्टवदात्मसयोगातेषु कर्म भवति, तेन सयोगात् द्रव्यान्तरसष्टिर्भ- वति, कारणगुणाः कार्ये गुणान्तरमारभन्त इति सामान्येन प्रक्रिया- ·(६५२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०२॥ श्य कार्य गुणान्तरीयदा द्वौ परमाणू द्यणुकमार- अते तदा परमाणुगता रूपादिगुणविशेषाः शु- क्लादयो घणुके शुक्लादीनपरानारभन्ते। परमा- णुगुणविशेषस्तु पारिमाण्डिल्यं न यणुके पारि- माण्डिल्यमपरमारभते, द्यणुकस्य परिमाणा- न्तरयोगाभ्युपगमात्। अणुत्वहस्वत्वे हि द्यणु- कवतिनी परिमाणे वर्णयन्ति । यदापि हे घणु- के चतुरणुकमारभेते तदापि समानं द्यणुकसम- वायिनां शुक्लादीनामारम्भकत्वं ।द्यणुत्वहस्व- बेतु द्यणुकसमवायिनी अपि नैवारक्षेते, चतुर- णुकस्य महत्त्वदीर्घत्वपरिमाणयोगाभ्युपगमा- मुस्का विशेषतस्तामाह ॥ यदा दाविति ॥ परमाणुः परिमण्डलः, त- गतं परिमाणं पारिमाण्डल्यमित्युच्यते, तच स्वसमानजातीयगुणार- भकं न भवतीत्युक्तन्यायस्य व्यभिचार इति भावः । व्यभिचारस्थ- लान्तरमाह ॥ यदापि हे इति॥ हे हे इति शब्दइयं पठितव्यं, एवं सति चतुर्भिzणुकैश्यतुरणुकारम्भ उपपद्यते, यथाश्रुते तु दाभ्यां व्य- णुकाभ्यां महतश्चतुरणुकस्यारम्भो न युज्यते, कारणगतं महत्वं बहु- वं वा विना कार्ये महत्वायोगादिति मन्तव्यम् । प्रकटार्थकारास्तु य- त् दाभ्यां व्यणुकाभ्यामारब्धकार्ये महत्त्यं दृश्यते तस्य हेतुः प्रचयोना- म प्रशिथिलावयवसंयोग इति रावणप्रणीते भाप्ये दृश्यत इति चिर- न्तनवैशेपिकदृष्ट्येदं भाष्यमित्याहुः । सर्वथापि व्यणुकगतन्हस्व- स्वाणुत्वपरिमाणयोरनारम्भकत्वाव्यभिचारः । यद्यपि तार्किकाः हा- भ्यामेव परमाणुभ्यांव्यणुकं विभिईयणुकैख्यणुकमिति कल्पयन्तित- + ~ ·सू.१०२] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६५३) .त्।यदापि बहवः परमाणवो बहूनि वा द्यणुका- नि द्यणुकसहितो वा परमाणुः कार्यमारभन्ते तदापि समानैषा योजनातिदेवं यथा परमाणोः परिमण्डलात् सतोऽणु हस्वं च द्वयणुकं जाय- ते महद्दीर्घ च त्र्यणुकादि न परिमण्डलं । यथा वा द्यणुकादणार्हस्वाच्च सतो महद्दीर्घ च त्र्य- णुकं जायते नाणु नो हस्वं,एवं चेतनाद्ब्रह्मणोऽ- चेतनं जगजनिष्यते इत्यभ्युपगमे किं तव च्छि- नं। अथ मन्यसे विरोधिना परिमाणान्तरेणा- कान्तं कार्यद्रव्यं द्यणुकादीत्यतो नारम्भकाणि कारणगतानि पारिमाण्डल्यादीनीत्यभ्युपग- च्छामि न तु चेतनाविरोधिना गुणान्तरेण जगत थापि तर्कस्याप्रतिष्ठानान्न नियम इति मत्वा ब्रूते ॥ यदापि वहव इति ॥ कारणगुणाः शुक्लादयः समानजातीयगुणारम्भकाः, कार्यद्रव्य- परिमाणं तु न कारणगुणपरिमाणारभ्यं किन्तु कारणगतसंख्यारभ्य- मिति प्रक्रिया तुल्येत्यर्थः । एवं प्रक्रियां दर्शयित्या सूत्रं योजयन् व्य- भिचारमाह ।। तदेवमिति । परमाणुभ्य एव महद्दीर्घ चेत्यनियतप्र- क्रियामाश्रित्यानं, नियतप्रक्रियामाश्रित्य व्यभिचारमाह ॥यथा वे- ति।अणुन्हस्वेभ्यो व्यणुकेभ्योऽणुद्रव्यं न जायते हस्वमपि न जायत इति व्यभिचार इत्यर्थः। सूत्रे वाशब्दश्यार्थोऽनुक्ताणुसमुचयार्थः । तथा च -हस्वपरिमण्डलाभ्यां व्यणुकपरमाणुभ्यां महद्दीर्घाणुवचेतनादचे- तनं जायत इति सूत्रयोजना । तत्र हस्वान्महद्दी त्र्यणुकं परिमण्ड- लादणु व्यणुकमिति विभागादृष्टान्तवैपन्यं शङ्कते॥अथमन्यस इति।।

·(६५४) रत्नप्रभाभासिते. [अ०२।पा०२॥ आक्रान्तत्वमस्ति येन कारणगता चेतना कार्ये .. चेतनान्तरं नारोत, न त्यचेतनानाम चेतनावि-. रोधी कश्चिद्गुणोऽस्ति चेतनाप्रतिपेधमात्रत्वात् तस्मात् पारिमाण्डल्यादिवैषम्यात् प्राप्नोतिचे- तनाया आरम्भकत्वमिति, मैवं मंस्थाः, यथा कारणे विद्यमानानामपि पारिमाण्डल्यादीनाम- नारम्भकत्वमेवं चैतन्यस्यापीत्यस्यांशस्य स- मानत्वात्।न च परिमाणान्तराकान्तत्वं पारि- माण्डल्यादीनामनारम्भकत्वे कारणं,प्राक् परि- माणान्तरारम्भात् . पारिमाण्डल्यादीनामार- म्भकत्वोपपत्तेः । आरब्धमपि कार्यद्रव्यं प्राग गुणारम्भात् क्षणमात्रमगुंणं तिष्ठतीत्यभ्युपग- मात्। न च परिमाणान्तरारम्भे व्यग्राणि पारि-. माण्डल्यादीनि, अतः स्वसमानजातीयं परि- अचेतनैव विरोधिगुण इत्यंत आह॥न ह्यचेतनेति।कार्यद्रव्यस्य परि- माणान्तराकान्तत्वमडीरुत्य विवक्षिताशसाम्यमाहामवमिति। अ- डोकारं त्यजतिन चेतिाउत्पन्नं हि परिमाणान्तरं विरोधि भवति तदु- त्पत्तेः-प्राविरोध्यभावात् ब्यणुके पारिमांडल्यारम्भःकिं नस्यादित्यर्थः । ननु विरोधिपरिमाणेन सहैव द्रव्यं जायत इत्यत आहाआरब्धमपीति सहोत्पत्तावपसिद्धान्तः अतो विरोध्यभावः सिद्ध इति भावः। अणु- त्वाधारम्भे व्यग्रत्वात् पारिमाण्डल्यादेः स्वसमान गुणानारम्भकत्वमि- त्याशय निषेधति ॥न चेतिव्यग्रत्वमन्यथासिद्धिः, तत्र हेतुःपरिमा- ·. - सू०११०२ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६५५) माणान्तरं नारमन्ते, परिमाणान्तरस्यान्यहेतु- त्वोपगमात् । कारणबहुत्वात् कारणमहत्त्वात् प्रचयविशेपाच्च महत्। वै० अ०७।आ०१॥ सू० ९१) तद्विपरीतमणु (वै०।७।१।१०)। एतेन दीर्घत्वहस्वत्वे व्याख्याते।(वै०।७१ १७१) इति हि काणभुजानि सूत्राणि।न च स- निधानविशेषात्कुतश्चित्कारणबहुत्वादीन्येवार- अन्ते न पारिमाण्डल्यादीनीत्युच्येत द्रव्यान्तरे गुणान्तरे वारभ्यमाणे सर्वेषामेव कारणगुणानां स्वाश्रयसमवायाविशेषात्,तस्मात् स्वभावादे- व पारिमाण्डल्यादीनामनारम्भकत्वं तथा चेत- णान्तरस्येति । अन्यहेतुकत्वे सूत्राण्युदाहरति । कारणेति। कारणानां व्यणुकानां बहुत्वात् त्र्यणुके महत्त्वं मृदो महत्त्वाटेमहत्त्वं हितूलपि- ण्डारब्धेति स्थूलतूलपिण्डेप्रचयादवयवसंयोगविशेपान्महच्वमित्यर्थः । महत्वविरुद्धमणुत्वं परमाणुगतहित्वसंख्यया व्यणुके भवतीत्याह।। त- दिति ॥ यन्महत्वस्यासमवायि कारणं तदेव महत्वसमानाधिकरण- स्य दीर्घत्वस्य यचाणुत्वस्यासमवायि कारणं तदेवाणुत्वाविनाभूतह- स्वत्वस्यासमवाय कारणमित्यतिदिशति ॥ एतेनेति ॥अतो महत्वा- दौ अहेतुत्वात् पारिमाण्डल्यादीनां व्यग्रत्वमसिद्धमिति भावः । तेपा सन्निधिविशेपाभावान्न समानगुणारम्भकत्वमित्यपि न वाच्यमित्याह ॥न चेति ॥ पारिमाण्इल्यादीनामपि बहुत्वादिवत् समवायिकारणग- तत्वाविशेषादित्यर्थः। तेपामनारम्भकत्वे कार्यद्रव्यस्य विरोधिगुणाका- न्तत्वं व्यग्रत्वं सन्निधिर्वा नहेतुरित्युक्तिफलमाह ॥ तस्मादिति ।। यत्तु ·प (६५६) रत्नप्रभाभासिते [अ०रापा०२। नाया अपीति द्रष्टव्यं । संयोगाच्च द्रव्यादीनां, विलक्षणानामुत्पत्तिदर्शनात् समानजातीयोत्प- त्तिव्यभिचारः । द्रव्ये प्रकृते गुणोदाहरणमयु- तमिति चेत्, न,दृष्टान्तेन विलक्षणारम्भमात्र- स्य विवक्षितत्वात्। न च द्रव्यस्य द्रव्यमेवोदा- हर्तव्यं गुणस्य वागुण एवेति कश्चिनियमे हेतुर- स्ति। सूत्रकारोऽपि भवतां द्रव्यस्य गुणमुदाज- हार प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणामप्रत्यक्षत्वात् संयोगस्य पञ्चात्मकत्वं न विद्यत इति (वै० अ०४। आ० २। सू०२) यथा प्रत्यक्षाप्रत्यक्षयो—- म्याकाशयोः समवयन संयोगोऽप्रत्यक्षः,एवं प्रत्यक्षाप्रत्यक्षेषु पञ्चसु भूतेषु समवयच्छरीर- कारणगुणः स्वसमानगुणांरम्भक इति व्याप्तेः. सामान्यगुणेषु पारि- मांडल्यादिपुव्यभिचारेऽपियो द्रव्यसमवायिकारणगतो विशेषगुणः स स्वसमांनजातीयगुणाम्भकइति व्याप्तेश्चतन्यस्य विशेपगुणत्वादारम्भ- कत्व दुर्वारमिति, तन्मन्दचित्रपटहेतुतन्तुगतेषु नीलादिरूपेपु विजा- तीगचित्ररूपहेतुपु व्यभिचाराच्चैतन्यस्यात्मत्वेन गुणत्वाभावाचेति म- न्तव्यं । तस्माचेतनादिजातीयारम्भो युक्त इति स्थितं, तत्रोदाहरणा- न्तरमाह ॥ संयोगाचेति ॥ ननु चेतनं ब्रह्म कार्योपादानत्वात् द्रव्यं, तम्नविलक्षणस्योपादानमितिमरुते किञ्चिद्दव्यमेव विलक्षणकार्यकरमु- दाहर्तव्यं न संयोगस्य गुंणस्योदाहरणं युक्तमिति शङ्कते ॥द्रव्य इति ॥ गुणात् द्रव्यवचेतनादचेतनारम्भइति विलक्षणारम्भकत्वांशेऽयं दृष्टान्त इति परिहरति । नेति ॥ अनियमः कणादसम्मत इत्याह ॥सूत्रका- ·सू०१।०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६५७) •मप्रत्यक्षं स्यात् ,प्रत्यक्ष तुशरीरं दृश्यते, तस्मा- न्न पाञ्चभौतिकमिति । एतदुक्तं भवति गुणश्च संयोगो द्रव्यं शरीरं, दृश्यते विति चात्रापि वि- लक्षणोत्पत्तिःप्रपञ्चिता। नन्वेवं सति तेनैवत- द्गतं, नेति ब्रूमः तत्साह्यं प्रत्युक्तं एतत्तु वेशे- पिकं प्रति । नन्वतिदेशोऽपि समानन्यायतया कृतः, एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता इ- ति, सत्यमेतत् तस्यैव त्वयं वैशेषिकपरीक्षारम्भे तत्प्रक्रियानुगतेन निदर्शनेन प्रपञ्चः कृतः॥११॥ उभयथापिन कर्मातस्तदक्षावः ॥१२॥ इदानीं परमाणुकारणवादं निराकरोति ।स च वाद इत्थं समुत्तिष्ठति। पटादीनि हि लोके सा- रोऽपीति ॥ एतावता कथमनियमस्तवाह ॥ एतदुक्तमिति ॥ न विल- क्षणत्वन्यायेन पुनरुत्यभावेऽप्यतिदेशाधिकरणेन पुनरुक्तिरिति शङ्कते ॥ नन्वतिदेश इति। समानगुणारम्भनियमस्य पारिमाण्डल्यादिदृष्टा- 'न्तेन भडार्यमस्यारम्भ इत्याह ॥ सत्यमिति ॥ तस्यैवअतिदेशस्ये- त्यर्थः ।।११॥ वैशेषिकमतपरीक्षामारभते। उभयथापि न कर्मातस्तदभावः॥ नास्य प्रासनिकेन पूर्वाधिकरणेन संगतिरपेक्षितेति मन्वानःप्रधानस्ये- श्वरानधिष्ठितस्याकारणत्वेऽपि परमाणूनां तदधिष्ठिताना कारणत्वम- स्त्विति प्रत्युदाहरणसङ्गत्या सांख्याधिकरणानन्तर्यमस्य वदस्तात्पर्य- माह ।। इदानीमिति ।। व्यणुकादिक्रमेण परमाणुभिर्जगदारभ्यते इति ८३ ·(६५८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२१पा०२॥ वयवानि द्रव्याणि स्वानुगतैः संयोगसचिवस्त- न्त्वादिभिर्द्रव्यैरारभ्यमाणानि दृष्टानितत्सामा- न्येन यावत् किंचित् सावयवं तत्सर्वं स्वानुगतै- व संयोगसचिवैस्तैस्तैर्द्रव्यैरारब्धमिति गम्य- ते । स चायमवयवावयविविभागो यतो निव- तते सोऽपकर्षपर्यन्तगतः परमाणुः, सर्वञ्चेदं- गिरिसमुद्रादिकं जगत् सावयवं, सावयवत्वा- दाद्यन्तवत्,न चाकारणेन, कार्येण भवितव्य- मित्यतः परमाणवो जगतः कारणमिति कणभु- 'गभिप्रायः। तानि इमानि चत्वारि भूतानि भू- म्यप्तेजःपवनाख्यानि सावयवान्युपलभ्य चतु- वैशेपिकराद्धान्तोऽत्र विषयः,स कि मानमूलो भ्रान्तिमूलो वेति सन्देहे पूर्वपक्षयति ।। स चेति ॥ तैः पटादिभिः सामान्य क्षित्यादेः कार्यद्र- व्यत्वं तेनेत्यर्थः। विमतं सावयवं क्षित्यादिकं स्वन्यूनपरिमाणसंयोगस- चिवानेकद्रव्यारब्धं कार्यद्रव्यत्वात् पटादिवदिति प्रयोगः स्वेष्टपरमाणु- सिद्धयर्थानि साध्यविशेषणानि । नन्वतावता कथं परमाणुसिद्धिस्त- बाह ॥स चायमिति ।। विमतं सावयवत्वं पक्षतावच्छेदकं यतो नि- वर्तते स न्यूनपरिमाणस्यापकर्षस्य पर्यन्तत्वेनावसानभूमित्वेनावग- तः परमाणुरित्यर्थः । यावत् सावयवमनुमानप्रवृत्तेः व्यणुकन्यूनद्रव्यं निरवयवं सिद्ध्यतीति भावः । जगन्नित्यत्ववादात् कार्यद्रव्यत्वहेत्व- सिद्धिरिति वदन्तं प्रत्याह ।। सर्व चेति ॥ विमतमायन्तवत् सावयव- स्यात् पटवदित्यर्थः हेतोरसिद्धि निरस्याप्रयोजकत्वं निरस्यति॥न- चेति ॥ ते कतिविधा इत्याकाड़ायामाह ॥तानीति। प्रलये चैपामपि ·. सू०१२।०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६५९) विधाः परमाणवः परिकल्प्यन्ते । तेषाञ्चायक- पपर्यन्तगतत्वेन परतो विभागासम्भवाद्विन- श्यतां पृथिव्यादीनां परमाणुपर्यन्तो विभागो भवति सप्रलयकालः ततः सर्गकाले च वाय- वीयेष्वणुष्वदृष्टापेक्षं कर्मोत्पद्यते, तत्कर्म स्वा- श्रयमणुमण्वन्तरेण संयुनक्ति, ततो घ्यणुकादि- क्रमेण वायुरुत्पद्यते, एवमग्निरेवमापः एवं पृथि- वो एवं शरीरं सेन्द्रियं इत्येवं सर्वमिदं जगदणु- भ्यः सम्भवति, अणुगतेभ्यश्च रूपादिभ्यो यणुकादिगतानि रूपादीनि सम्भवन्ति तन्तुप- टन्यायेनेति काणादामन्यन्ते । तत्रेदमभिधीय- ते विभागावस्थानां तावदणूनां संयोगः कर्मा- पेक्षोऽभ्युपगन्तव्यः कर्मवतां तन्त्वादीनां संयो- नाशान्न जगत्कारणत्वमित्याशङ्क्याह । तेषां चेति । अवयवानां विभागान्नाशाहाऽवयविना नाशः परमाणूनां निरवयत्वेनावयवविक्षा- गादेनशितोरसम्भवान्न नाश इत्यर्थः । तेषां नित्यत्वे फलितं सृष्टि- क्रममाहातत इति॥एवं काणादमतस्य मानमूलत्वात्तेन वेदान्तसम- न्वयस्य विरोधादसिद्धिरिति पूर्वपक्षे फलं । तस्य भ्रान्तिमूलत्वादवि- रोध इति सिद्धान्तयति । तत्रेदमिति ।। प्रलये विक्षकानां परमाणू- नामन्तरकर्मणोभयकर्मणा वा संयोगो वाच्यः, कर्मणश्च निमितं प्रय- लादिक दृष्टं, यथा प्रयत्नवदात्मसंयोगाद्देहचेष्टा, वाय्वायभिघाताह- सादिचलनं, हस्तनोदनादिष्वादिगमनं तहदणुकर्मणो दृष्टं निमित्तम- भ्युपगम्यते, न वा,दितीये कर्मानुत्पत्तिः । नायः प्रयत्नादेः सृष्ट्युतर- , .

·(६६०) रत्नप्रभाभासिते [अ०२१पा०२ गदर्शनात्, कर्मणश्च कार्यत्वानिमित्तं किमप्य- भ्युपगन्तव्यं, अनभ्युपगमे निमित्ताभावात् नाणुष्वाद्यं कर्म स्यादभ्युपगमेऽपि यदि प्रय- तोऽसिघातादिर्वा यथा दृष्टं किमपि कर्मणो नि- मित्तमभ्युपगम्येत तस्यासम्भवात् नैवाणुष्वा- द्य कर्म स्यात्, न हि तस्यामवस्थायामात्मगु- णःप्रयत्नः सम्भवति शरीराभावात्।शरीरप्रति- ठे हि मनस्यात्मनः संयोगे सत्यात्मगुणःप्रय- नो जायते। एतेनाभिघाताद्यपि दृष्टं निमित्तं प्र- त्याख्यातव्यं । सर्गोत्तरकालं हि तत्सर्वनाद्यस्य कर्मणो निमित्तं सम्भवति अथादृष्टमाद्यस्य क- मणो निमित्तमित्युच्येत,तत्पुनरात्मसमवायि वा स्यादणुसमवायि वा । उअयथापि नादृष्टनिमि- तमणुषु कर्मावकल्पेत, अदृष्टस्याचेतनत्वात्। न ' त्यचेतनं चेतनेनानधिष्ठितं स्वतन्त्र प्रवर्तते प्रव- कालीनत्वादित्युभयथापि न कर्म सम्भवति, अतः कर्मासम्भवात् त- स्य संयोगपूर्वकव्यणुकादिसर्गस्याभाव इति सूत्रार्थः । स्थिरस्य वेगवत् द्रव्यसंयोगविशेपोऽभिघातः, स एव चलस्य नोदनमिति भेदः दृष्ट- निमित्ताभावेऽपि अदृष्टचदात्मसंयोगादणुपु कति शङ्कते ॥अथाह- एमिति ॥ विकल्पपुरःसरं दूपयति ॥ तत्पुनरिति ॥ जडात्मवदणो- राश्रयत्वं किं न स्यादिति मत्वा विकल्पः रुत इति मन्तव्यं । अत्रापि सुत्रं योजयति ॥ उभयथेति ॥ जीवाधिष्ठितमदृष्टं निमित्तमास्त्वित्यt ·. सू०१२।०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६६१) तयति वेति साङ्ख्यपरीक्षायामभिहिती आत्म- नश्वानुत्पन्नचैतन्यस्य तस्यामवस्थायामचेत- नत्वात्।आत्मसमवायित्वाभ्युपगमांच्च नादृष्ट- मणुषु कर्मणो निमित्तं स्यादसम्बन्धात्। अदृष्ट- वता पुरुषेणास्त्यणूनां सम्बन्ध इति चेत् सम्बmadam,न्धसातत्यापत्तिसातत्यप्रसङ्गो नियामकान्त- राभावात्।तदेवं नियतस्य कस्यचित्कर्मनिमि- तस्याभावात् नाणुष्वाद्यं कर्म स्यात्कर्माभावा- त् तन्निवन्धनः संयोगो न स्यात् संयोगाक्षावा- व तन्निबन्धनं घणुकादिकार्यजातं न स्यात् । संयोगश्चाणोरण्वन्तरेण सर्वात्मनावास्यादेक- देशेन वा,सर्वात्मना चेदुपचयानुपपत्तेरणुमात्र- त आह ॥ आत्मनश्चेति ॥ अचेतनत्वान्नाधिष्ठातृत्वमिति शेपः, भि- नेश्वरस्याधिष्ठातृत्वमग्रे निराकरिभ्यते, अचेतनत्वमदृष्टस्य कर्म नि- मित्तत्वाभावे हेतुरुक्तः । हेत्वन्तरमाह आत्मसमवायित्वेति।। गुरु- त्ववददृष्टमपि स्वाश्रयसंयुक्त क्रियाहेतुरिति शङ्कते॥ अदृष्टवतेति ॥ विभुसंयोगस्याणुषु सदासच्चात् कियासातत्यें प्रलयाभावः स्यादिति दूपयति ॥ सम्बन्धेति ॥ कादाचित्कप्रवृत्तेरदृष्टनियम्यत्वायोगेऽपीश्व- रान्नियम इत्यत आह । नियामकान्तरेति ॥ यत् ज्ञानं तच्छरीरज- न्यमिति व्याप्तिविरोधेन नित्यज्ञानासिद्धेस्तद्गुण ईश्वरो नास्ति, अस्ति- वेऽपि सदा सच्चान्न नियामकत्वमिति भावः। सूत्रार्थ निगमयति ॥ तदेवमिति । संयोगस्य हेतुत्वं खण्डयित्वा स्वरूप खण्डयति ।। सं- योगश्चाणोरिति ॥ संयोगस्य व्याप्यवृत्तित्वे एकस्मिन्नितरस्यान्तर्भा- , ·(६६२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०२। त्वप्रसङ्गो दृष्टविपर्ययप्रसङ्गश्चाप्रदेशवतो द्रव्य- स्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगस्य दृष्टत्वात्। एकदेशेन चेत् सावयवत्वप्रसङ्ग। परमाणूनां कल्पिताःप्रदेशाः स्युरिति चेत् कल्पितानामव- स्तुत्वात् , अवस्त्वेवसंयोग इति वस्तुनः कार्य- स्यासमवायिकारणं न स्यात्, असति चासम- वायिकारणे व्यणुकादिकार्यद्रव्यं नोत्पद्येत। य- था चादिसर्गे निमित्ताभावात् संयोगोत्पत्त्यर्थं कर्म नाणूनां सम्भवति एवंमहाप्रलयेऽपिविभा- गोत्पत्त्यर्थ कर्म नैवाणुनांसम्भवेत्।न हि तत्रा- पिकिञ्चिन्नियतं तन्निमित्तं दृष्टमस्ति। अदृष्टम- पि भोगप्रसिद्ध्यर्थन प्रलयप्रसिद्धयर्थमित्यतो निमित्ताभावान्न स्यादणूनां संयोगोत्पत्त्यर्थं वि- वात् कार्यस्य पृथुत्वायोगात् सर्व कार्य परमाणुमा स्यादित्यर्थः । किञ्च सांशद्रव्ये संयोगस्यैकांशवृत्तिवं दृष्टं तहिरोधाझ्याप्यवृत्तित्वं न कल्प्यमित्याह ।। दृष्टेति ॥ परमाणोः संयोग एकदेशेन चेदिति सम्ब- न्धः, दिग्भेदेन कल्पितप्रदेशस्य संयोगस्यापि कल्पितत्वात् ततः का- य नोत्पयेत, उत्पन्न वा मिथ्यास्यादित्यपासिद्धान्त इत्यर्थः।काणादा- नांसर्गप्रत्युक्तौ सूत्रं योजयित्वा प्रलयनिरासेऽपिसूत्रं योजयति ॥यथा- चेति।परमाणूनां कर्मणासंयोगात्सर्गःविभागात् प्रलय इति प्रक्रिया- न युक्ता युगपदनन्तपरमाणूनां विभागे नियतस्याभिघातादेदृष्टस्य निमित्तस्यासच्चात् धर्माधर्मरूपादृष्टस्य सुखदुःखार्थत्वेन सुखदुःखशू- न्यप्रलयप्रयोजकत्वायोगान्नादृष्टनिमित्तेन कर्मणा विभागः सम्भव- ·. सू०१३।०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५६३) भागोत्पत्यर्थ वा कर्म, अतश्च संयोगविभागा- भावात् तयोः सर्गप्रलययोरभावः प्रसज्येत, तस्मादनुपपन्नोऽयं परमाणुकारणवादः ॥१२॥ समवायाभ्युपगमाच साम्या- दनवस्थितेः॥१३॥ समवायाभ्युपगमाच तदभाव इति प्रकृते- नाणुकारणवादनिराकरणेन सम्वध्यते, द्वाभ्यां चाणुभ्यां व्यणुकमुत्पद्यमानमत्यन्तभिन्नमणु- भ्यामण्वोः समवैतीत्यभ्युपगम्यते भवता, न- चैवमभ्युपगच्छता शक्यतेऽणुकारणवादः सम- थयितुं, कुतः साम्यादनवस्थितेः। यथैव त्यणु- भ्यामत्यन्तभिन्नं सत्यणुकं समवायलक्षणेन सम्बन्धेन ताभ्यां सम्बध्यते, एवं समवायोऽपि समवायिभ्योऽत्यन्तभिन्नः सन्समवायलक्षणे- नान्येनैव सम्बन्धेनसमवायिभिःसम्बध्येतात्य- ति । तथा च दृष्टादृष्टनिमित्तयोरसच्चादुभयथापि संयोगार्थत्वेन वि- भागार्थत्वेनचं कर्म नास्ति अतः कर्माभावात् तयोः संयोगविभागपूर्व कयोः सर्गप्रलययोरभाव इति सूत्रयोजना ॥१२॥ सिमवायाभ्युपगमाच तदभावः॥अणुवादासम्भव इति यो- ग्यतया सम्बध्यते, व्यणुकसमवाययोः परमाणुभिन्नत्वसाम्यात् अणु- कवत् समवायस्यापि समवायान्तरमित्यनवस्थितिरित्यर्थः। नन्विह 1 ·रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा.२ न्तभेदसाम्यात्, ततश्च तस्य तस्यान्योऽन्यः . सम्बन्धः कल्पयितव्य इत्यनवस्थैव प्रसज्येत। नन्विह प्रत्ययग्रात्यः समवायो नित्यसम्बद्ध एव समवायिभिद्यते नासम्बद्धः सम्बन्धान्त- रापेक्षो वा, ततश्च न तस्यान्यःसम्बन्धः कल्प- यितव्यो येनानवस्था प्रसज्येतानेत्युच्यते, सं- योगोऽप्येवं सति संयोगिभिः नित्यसम्बद्ध ए- वेति समवायवन्नान्यं सम्बन्धमपेक्षते । अथा- र्थान्तरत्वात् संयोगः सम्बन्धान्तरमपेक्षत, स- मवायोऽपि तयर्थान्तरत्वात् सम्बन्धान्तरमपे- क्षेत।नच गुणत्वात् संयोगः सम्बन्धान्तरमपे- क्षते,न समवायोऽगुणत्वादिति युज्यते वक्तुं अ- पेक्षाकारणस्य तुल्यत्वात् गुणपरिभाषायाश्या- तन्त्रत्वात, तस्मादर्थान्तरंसमवायमभ्युपगच्छ- तःप्रसज्येतैवानवस्था। प्रसज्यमानायां चान- तन्तुपु पट इत्यादिविशिष्टधीनियामकः समवायोन सम्बन्धान्तरमपे- क्षते, स्वरूपेणैव नित्यसम्बन्धत्वादिति शङ्कते॥ नन्विहेति। संयोग- स्यापि स्वरूपसम्बन्धोपपत्तेः समवायो न स्यादिति दूपंयति।। नेति ॥ सम्बन्धिभिन्नत्वाचेदपेक्षा समवायस्यापि तुल्या। गुणपरिभाषाया- चेति ॥ गुणत्वाभावेऽपि कर्मसामान्यादीनां समवायाङ्गीकारादगुण- त्वं समवायित्वे न व्यापकं नापि व्याप्यं गुणस्यापि समवायिवत् स्वरू- पसम्बन्धसम्भवेन व्याप्त्यनुकूलतकाभावात् तस्मात् सम्पन्धिभिन- ·सू०१४अ०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६६५) वस्थायामेकासिदौ सर्वासिद्धाभ्यामणुभ्यां व्यणुकं नैवोत्पद्येत, तस्मादप्यनुपपन्नः परमा- णुकारणवादः॥१३॥ नित्यमेव च आवात् ॥१४॥ अपि चाणवः प्रवृत्तिस्वभावा वा निवृत्तिस्व- आवा वा उअयस्वभावा वा अनुभयस्वभावा वाभ्युपगम्येरन गत्यन्तराभावात् चतुर्धापि नो- पपद्यते । प्रत्तिस्वभावत्वे नित्यमेव प्रत्ते- वात् प्रलयाभावप्रसङ्गः।निटत्तिस्वभावत्वेऽपि नित्यमेव निवृत्तेर्भावात्सर्गाभावप्रसङ्गः। उभ- यस्वभावत्वं च विरोधादसमञ्जसं, अनुभयस्व- भावत्वे तु निमित्तवशात् प्रवृत्तिनिवृत्त्योरभ्युप- गम्यमानयोरदृष्टादेनिमित्तस्य नित्यसन्निधा- नान्नित्यप्रत्तिप्रसङ्गादतन्त्रत्वेऽप्यदृष्टादेर्नित्या- प्रवृत्तिप्रसङ्गात्तस्मादप्यनुपपन्नः परमाणुकार- णवादः॥१४॥ त्वमेव सम्बन्धान्तरापेक्षायां कारणं तस्य समवायेऽपि तुल्यत्वादनव- स्था दुरा, सा च मूलक्षयकरी तया समवायासिद्धौ समवेतव्यणूका- सिद्धिरित्यर्थः ।। १३ ॥ सूत्रं व्याचष्टे ॥ अपि चेति ॥ अनुभयस्वभावत्वे नैमित्तिकप्रवृत्ति- वांच्या, निमित्तं च कालादृष्टादिकं नित्यसन्निहितमिति नित्यमेव प्रत्- त्तिप्रसङ्गः, तस्यानित्यत्वे प्रवृच्यभाव इत्यर्थः ॥ १४॥ ८४ ·(६६६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२॥पा०२ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययोदर्शनात्॥१५॥ सावयवानां द्रव्याणामवयवशो विभज्यमा- नानां यतः परो विभागो न सम्भवतिते चतुर्वि- धा रूपादिमन्तः परमाणवः चतुर्विधस्य रूपा- दिमतो भूतभौतिकस्यारम्भका-नित्याश्चेति य- वैशेषिका अभ्युपगच्छन्ति स तेषामभ्युपगमा निरालम्बन एव, यतो रूपादिमत्त्वात् परमाणू- नामणुत्वनित्यत्वविपर्ययः प्रसज्येत परमकार- णापेक्षया स्थूलत्वमनित्यत्वं च तेषामभिप्रेतवि- परीतमापद्यतेत्यर्थः। कुतः, एवं लोके दृष्टत्वात्, यद्विलोके रूपादिमवस्तु तत् स्वकारणापेक्षया स्थूलमनित्यं च दृष्टं, तद्यथा पटस्तन्तूनपेक्ष्य स्थूलोऽनित्यश्व भवति,तन्तवश्वांशूनपेक्ष्य स्थू- ला अनित्याश्च भवन्ति, तथा चामी परमाणवो किं च परमाणवः समवायिकारणवन्तः कारणापेक्षया स्थूला अनित्याश्च रूपवच्चाद्रसवत्त्वाद्गन्धवत्वात्पर्शवत्वादटवदिति सूत्रं योजयितुं परप्रक्रियामाह ॥ साषयवानामित्यादिना ॥ नन्वत्र परमाणुत्वं पक्षतावच्छेदकं तबिरुद्धं स्थूलत्वं कथं साध्यते इति चेतून, पायुत्वतेजस्त्वादेः पृथगवच्छेदकत्वात् , न चाप्रयोजकता कारणशू- न्यत्वे नित्यत्वे चात्मवद्रूपादिमच्चायोगात् । न च तर्हि वायुः कारण- वानिति पृथक् साधने रूपादिहेतूनां भागासियभावेऽपि सिद्धसा- धनता स्पादिति वाच्यं, यत्र स्पर्शस्तत् सकारणं यत्र रूपं तत् सकार- Brune ·r . सू.१५०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६६७) रूपादिमन्तस्तैरभ्युपगम्यन्ते, तस्मात्तेऽपि का- रणवन्तस्तदपेक्षया स्थूला अनित्याश्च प्राप्नुव- न्ति । यच्च नित्यत्वे कारणं तैरुक्तं 'सदकारणव- नित्यं (वै • अ०४।आ० १ । सू०१)इति, तदप्येवं सत्यणुपु न सम्भवति, उक्तेन प्रकारेण कारणवत्त्वोपपत्तेः, यदपि नित्यत्वे द्वितीयं कार- इ णमुक्तं 'अनित्यमिति व विशेषतः प्रतिपेधाभा- वः,(वै० अ०४।आ०१।सू. ४) इति, तद- पिनावश्यं परमाणनां नित्यत्वं साधयति, अस- ति हि यस्मिन् कस्मिंश्चिन्नित्ये वस्तुनि नित्यश- ब्देन नञःसमासो नोपपद्यतेन पुनः परमाणु- नित्यत्वमेवापेक्ष्यते, तच्चास्त्येव नित्यं परमका- रणं ब्रह्म।न च शब्दार्थव्यवहारमात्रेण कस्य- णमिति व्याप्तिग्रहकाले वायुत्वाद्यवच्छेदेन साध्यसिद्ध्यभावादिति भावः। परमाणवो नित्याः सच्चे सत्यकारणववादात्मवदिति सत्प्रति- पक्षमुत्थाप्य विशेष्यासिया दूपयति ॥ यच नित्यत इति ॥ सवं भावत्वं प्रागभावनिरासाथ नित्यत्वप्रतिषेधः सप्रतियोगिकः अभाव- त्वात् घटाभाववदिति नित्यत्वस्य कचित् सिद्धौ कार्यमनित्यमिति विशेपतः कार्ये नित्यत्वप्रतिपेधात् कारणभूतपरमाणुपु नित्यत्व सि- ध्यति, अन्यथा प्रतियोग्यभावे प्रतिपेधानुपपत्तिरिति कणादोक्तमनू- व्यान्यथासिद्धचा दूपयति ॥ यदपीति ॥ कार्ये नित्यत्वप्रतिषेधव्यवहा- रमडोरुत्य ब्रह्माण प्रतियोगिप्रसिद्धिरुका, वस्तुतस्तु विशेषव्यवहार एवासिद्धः, कारणनित्यत्वस्य प्रमाणान्तरेण ज्ञानं विना कार्यमनित्यमि- .

·- । (६६८) रत्नप्रभाभासिते [अ०।पा०२॥ चिदर्थस्य प्रसिद्धिर्भवति, प्रमाणान्तरसिद्धयोः. शब्दार्थयोर्व्यवहारावतारात्।यदपि नित्यत्वेत- तीयं कारणमुक्तं 'अविद्या च' (दै० अ०४। आ० १॥सू०५) इति, तद्यद्येवं विव्रीयेत स- तां परिदृश्यमानकार्याणां कारणानां प्रत्यक्षेणा- ग्रहणमविद्येति, ततो घणुकनित्यताप्यापाद्येत अथाद्रव्यवत्वे सतीति विशेष्येत तथाप्यकारण- वत्त्वमेव नित्यतानिमित्तमापयेत, तस्य च प्रा- गेवोक्तत्वात् 'अविद्या च' इति पुनरुक्तं स्यात्, । अथापि कारणविभागात् कारणविनाशाच्चान्य- स्य तृतीयस्य विनाशहेतोरसम्भवोऽविद्या सा परमाणूनां नित्यत्वं ख्यापयतीति व्याख्यायेत, ति व्यवहारायोगादित्याह ॥ न च शब्देति ॥ यदि प्रमाणान्तरं का- रणनित्यत्वे स्यात्तदाय व्यवहारः समूलो भवति ततो मूलज्ञानातू प्रा ग्व्यवहारमात्रान्न वस्तुसिद्धिः वटे यक्षव्यवहारादपि तसिद्दिप्रसङ्गा- न्मूलज्ञाने तु तेनैव विशेपसिद्धेर्व्यवहारोपन्यासवैयर्थ्यमिति भावः। एवं परमाणुनित्यत्वे काणादसूबद्दयं निरस्य तृतीयं निरस्यति ॥ यद- पीति ॥ सतामणूनां दृश्यमानस्थूलकार्याणां प्रत्यक्षेण कारणाज्ञानम- विद्येति यदि सूत्रार्थः तयप्रत्यक्षकारणत्वं नित्यत्वे हेतुः स्यातू तन्न व्यणुके व्यभिचारादित्यर्थः । यद्यारम्भकद्रव्यशून्यत्वं हेतुविशेपणं त- दा विशेपवैयर्यमापयेत पुनरुक्तिश्चेत्याह ।। अथेत्यादिना ॥ परमा- णवो नित्याः नाशकानुपलम्भादात्मवदिति सूत्रार्थमाशङ्कते ॥अथा- पीति॥ तन्वायवयवानां विभागानाशाहा पटादिनाशो दृष्टः तच्च ·. स०१५।०३। शाङ्करेब्रह्मसूत्रभाष्ये नावश्यं विनश्यवस्तु द्वाभ्यामेव हेतुभ्यां विनष्टु- महतीति नियमोऽस्ति,संयोगसचिवे हिअनेक- स्मिंश्च द्रव्ये द्रव्यान्तरस्यारम्भकेऽभ्युपगम्य- माने एतदेवं स्यात्, यदात्वपास्तविशेषं सामा- न्यात्मकं कारणं विशेपवदेवस्थान्तरमापद्यमानं आरम्भकमभ्युपगम्यते तदा घृतकाठिन्यविल- यनवन्मूर्त्यवस्थाविलयनेनापि विनाश उपप- । इयं निरवयवाणूनां नास्तीति नित्यत्वमित्यर्थः । परिणामवादमा- श्रित्याणूनां नाशकं किञ्चित् सम्भवति इति परिहरति ॥ नेति ॥ अवयवानां संयोगेन द्रव्यान्तरोत्पत्तिरारम्भ इति यदि मतं स्यात् तदा द्रव्यविनाशो द्वाभ्यामेवेति नियमः स्यान्नारम्भे मानमस्ति संयुक्तत- न्त्वन्यपटादर्शनादतः कारणमेव स्वतो निर्विशेपं विशेषवदवस्थात्म- ना कार्यमित्यनुभवबलादास्थेयं । तथा चाणूनामप्यविद्यापरिणामरू- पाणां प्रलयनिमित्तेन कालादिना पिण्डात्मकस्वरूपतिरोभावेन कार- णभावापत्तिविनाश उपपद्यते । यथाग्निसम्पर्कात् घृतकाठिन्यमवय- वसंयोगस्यावयवानां च नाशं विनैव लीयते तहत्, न च काठिन्यस्य संयोगविशेफ्त्वेन गुणत्वात् द्रव्यनाशेऽनुदाहरणत्वमिति शङ्कयं, गु. णवद्रव्यस्यापि कुतश्चिहिनाश इत्यंशेनोदाहरणाद्गुणपरिभापायाश्चा- तन्त्रत्वात् । वस्तुतस्तु घृतं कठिनं द्रवमित्यनुस्यूतघृतपरिणामविशे- पो द्रव्यमेव काठिन्यं । न च द्रव्यत्वेपि अवयवविभागादेव तस्य ना- श इति वाच्यं, घृतस्य परिणामिन एकत्वेन विभागासम्भवात्, पर- माणुकाठिन्यनाशे तदसम्भवाचेति भावः । किं च प्रलये नासीद्र- जो नान्यत् किञ्च नेत्यणूनां नाशसिद्धिः, तस्मान्न तेषां परमकारणत्व- ·N (६७०) 'रत्नप्रभाभासिते [अ.पा.२॥ यते,तस्मात् रूपादिमत्त्वात् स्यादभिप्रेतविप-, र्ययः परमाणूनां, तस्मादप्यनुपपन्नः परमाणु- कारणवादः॥१५॥ उअयथा च दोषात् ॥१६॥ गन्धरसरूपस्पर्शगुणा स्थूला पृथिवी, रूपरस- स्पर्शगुणाः सूक्ष्मा आपः,रूपस्पर्शगुणं सूक्ष्म- तरं तेजः,स्पर्शगुणःसूक्ष्मतमो वायुरित्येवमेता- नि चत्वारि भूतानि उपचितापचितगुणानि स्थू- लसूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमतारतम्योपेतानि च लोक लक्ष्यन्ते, तद्वत् परमाणवोऽप्युपचिताप- चितगुणाः कल्प्येरन् न वा, उभयथापि च दो- षानुषनोऽपरिहार्य एव स्यात् । कल्प्यमाने ता- वदुपचितापचितगुणत्वे उपचितगुणानां मूर्युप- चयादपरमाणुवप्रसङ्गः।नचान्तरेणापि मूत्युप- चयं गुणोपचयो भवतीत्युच्येत, कार्येषु भूतेषु मित्युपसंहरति । तस्मादिति ॥१५॥ यद्यस्मादधिकगुणवत्तत्तस्मात् स्थूलमिति व्याप्तिमुक्त्वा विकल्पयति।। तहदिति। पार्थिवः परमाणुः अधिकगुणस्ततएकैकन्यूनगुणा जलादि- परमाणव इतिकल्प्यतेन वा, आये दोषमाहाकल्प्यमान इति॥मूर्यु- पचयात् स्थौल्यादित्यर्थः । पार्थिवोऽणुराप्यात् स्थूलः, अधिकगुणत्वा- बटवदित्येवं प्रयोक्तव्यः। अप्रयोजकत्वं निरस्यति ॥न चान्तरेणे- ति ॥ दृष्टविरोधः स्यादिति भाव. । नेति पक्षे सर्वेषामणूनां साम्यार्थ- - ·सू.अ.३]] शाडूरब्रह्मसूत्रभाष्ये (६७१) गुणोपचये मूर्युपचयदर्शनात्।अकल्प्यमाने तु उपचितापचितगुणत्वे परमाणुत्वसाम्यप्रसिद्धये यदि तावत् सर्वे एकैकगुणा एव कल्प्येरन् तत- स्तेजसि स्पर्शस्योपलब्धिर्न स्यात् अप्सु रूप- स्पर्शयोः पृथिव्यांच रसरूपस्पर्शानां, कारण- गुणपूर्वकत्वात् कार्यगुणानां। अथ सर्वे चतुर्गुणा एव कल्प्येरन् ततोऽप्स्वपि गन्धस्योपलब्धिः स्यात् तेजसि गन्धरसयोर्वायौ च गन्धरूपर- सानां, न चैवं दृश्यते,तस्मादप्यनुपपन्नः परमा- णुकारणवादः॥१६॥ 'अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा॥१७॥ प्रधानकारणवादो वेदविद्भिरपि कैश्चिन्मन्वा- दिभिः सत्कार्यत्वाचंशोपजीवनाभिप्रायेणोप- निवडः, अयं तु परमाणुकारणवादो,न कैश्चिद- पि शिष्टैः केनचिदप्यंशेन परिग्रहीत इत्यत्यन्त- मेवानादरणीयो वेदवादिभिः। अपि च वैशेषि- काः तन्त्रार्थभूतान् पट् पदार्थान् द्रव्यगुणकर्म- मेकैकगुवणचं वा स्याचतुर्गुणवत्वं वा, उभयथापि दोषमाह ॥ अक- ल्प्यमाने त्वित्यादिना ॥१६॥ न केवलमनुवादस्यायुक्तत्वादुपेक्षा किन्तु शिष्टबहिर्भूतत्वात् ग्रन्थ- तोऽर्थतश्चाग्राह्यत्वमित्याह ॥अपरिग्रहाचेति ॥ चकारार्थ प्रपञ्चयि- ·(६७२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा.२३ सामान्यविशेषसमवायाख्यानत्यन्तभिन्नान् भिन्नलक्षणानभ्युपगच्छन्ति, यथा मनुष्योऽश्वः शश इति, तथात्वञ्चाभ्युपगम्य तद्विरुद्ध द्रव्या- धीनत्वं शेषाणामभ्युपगच्छन्ति तन्नोपपद्यते क- थं यथा हि लोके शशकुशपलाशप्रभृतीनामत्य- न्तभिन्नानां सतां नेतरेतराधीनत्वं भवति, एवं द्रव्यादीनामप्यत्यन्तभिन्नत्वान्नैव द्रव्याधीनत्वं गुणादीनांशवितुमर्हति अथभवतिद्रव्याधीनत्वं गुणादीनां। ततो द्रव्यभावे भावात् द्रव्याभावे भावात् द्रव्यमेव संस्थानादिभेदादनेकशब्दप्र- त्ययभारभवति । यथा देवदत्त एक एव सन्नव- तुमुपक्रमते॥ अपि चेति ॥ अत्यन्तभेदज्ञापकमाह।भिन्नलक्षणा- निति।। द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यत्वगुणवकर्मत्वजातयो लक्षणानि गुणा- श्रयत्वायुपाधयो वा, निर्गुणत्वे सति जातिमदक्रियत्वं गुणलक्षणं, सं- योगविभागयोनिरपेक्षकारणं कर्मनित्यमेकमनेकसमवेतं सामान्य नि- त्यद्रव्यवृत्तयो विशेषाः,नित्यः सम्बन्धः समवायः इति भिन्नानि लक्ष- णानि, तैमियोऽत्यन्तभेदसिद्धिरित्यर्थः । तथात्वमत्यन्तभिन्नत्वं तेन- विरुद्धो यो धर्मधर्मभावःगुणादयो न द्रव्यधर्माः स्युः ततोऽत्यन्तभि- न्नत्वाच्छशकुशादिवदित्यर्थः।भेदे बाधकमुपन्यस्याभेदमाहाअथ भ- पतीति।। गुणादिपु तदधीनत्वं तावदन्वयन्यतिरेकसिद्धं,तथा च गुणा- दयो द्रव्याभिन्नाः द्रव्याधीनत्वात् यद्यस्मादिन्नं तत् तदधीनं यथाश- शभिन्नः कुश इत्यर्थः । अभेदे द्रव्यं गुणइति शब्दप्रत्ययभेदः कथं त- बाह ॥व्यमिति कल्पितभेदोऽप्यस्तीत्याशयः । अन्यथात्यन्त - ·सू. १७०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रप्राप्ये (६७३) .स्थान्तरयोगादनेकशब्दप्रत्ययभाग्भवति तद्वत्। तथा सति सायसिद्धान्तप्रसङ्गः स्वसिद्धा- न्तविरोधश्चापद्येयातां । नन्वग्नेरन्यस्यापि स- तोधूमस्याग्न्यधीनत्वं दृश्यते, सत्यं दृश्यते, भे- दप्रतीतेस्तु तत्राग्निधूमयोरन्यत्वं निश्चीयते, इह तु शुक्लः कम्बलो रोहिणी धेनुनीलमुत्पलमिति द्रव्यस्यैव तस्य तस्य तेन तेन विशेपण प्रतीय- मानत्वान्नैव द्रव्यगुणयोरग्निधूमयोरिव भेदप्र- तीतिरस्ति, तस्माद्रव्यात्मकता गुणस्य। एतेन कर्मसामान्यविशेपसमवायानां द्रव्यात्मकता व्याख्याता।गुणादीनां द्रव्याधीनत्वं द्रव्यगण- योरयुतसिद्धत्वादिति यद्युच्येत तत्पुनरयुतसि- द्वत्वमपृथग्देशत्वं वा स्यादपृथक्कालत्वं वा दवदत्यन्ताभेदेऽपि धर्ममित्वायोगादिति मन्तव्यम् । अस्तु गुणादी- नां द्रव्यतादात्म्यमिति वदन्तं तार्किकम्मन्यं प्रत्याह तथा सतीति ।। साइन्योऽत्र वेदान्ती ग्राह्यः।यहा कापिलस्यापि तादात्म्यसिद्धान्त इति सान्यग्रहणं । यद्यपि तदधीनत्वं तद्धर्मत्वं तच धूमे नास्ति अग्निं वि- नापि भावात् , तथापि तत्कार्यत्वं तदधीनत्वं मत्वा व्यभिचारं शङ्कते आनन्विति ॥ कार्यत्वमन्यत्वं चाङ्गीकरोति सत्यमिति । तथापि ता- दात्म्येन प्रतीयमानत्वस्य हेतोविवक्षितत्वान्न व्यभिचार इत्याशयः। अस्य हेतोरन्यथासिद्धिमाशङ्कते ॥ गुणादीनामिति ॥ गुणादीनां द्र- व्येणाभेदाभावेऽपि अयुतसिद्धत्वेन तादात्म्यप्रतीतिसिद्धिरित्यर्थः। दूप- यितुं विकल्पयति।। तत्पुनारिति ।। शौक्ल्यस्य पटनिष्ठत्वात् पटस्य त- ---- ·(६७४) रत्नप्रभाभासिते [अ०॥पा०२। अपृथस्वभावत्वं वा, सर्वथापि नोपपद्यते । अपृथग्देशत्वे तावत् स्वाभ्युपगमो विरुध्येत क- थं,तन्त्वारब्धो हि पटः तन्तुदेशोऽभ्युपगम्यते न पटदेशः, पटस्य तु गुणाःशुक्लादयः पटदेशा अभ्युपगम्यन्ते न तन्तुदेशाः। यथा चाहुः 'द्र- व्याणि द्रव्यान्तरमारमन्ते गुणाश्च गुणान्तरम्' (वै ० अ० १॥आ ० १॥सू ० १०) इति। त- न्तवो हि कारणद्रव्याणि कार्यद्रव्यं पटमारभन्ते, तन्तुगताश्च गुणाःशुक्लादयः कार्यद्रव्ये पटे शु- क्लादिगुणान्तरमारभन्ते इति हि तेऽभ्युपगच्छ- न्ति । सोऽभ्युपगमो द्रव्यगुणयोरपृथग्देशत्वे- ऽभ्युपगम्यमाने बाध्येत । अथापृथक्कालत्वं अयुतसिद्धत्वमुच्येत, सव्यदक्षिणयोपि मोवि- षाणयोरयुतसिद्धत्वं प्रसज्येत । तथाऽपृथक्स्व- भावत्वे त्वयुतसिद्धत्वे न द्रव्यगुणयोरात्मभेदः सम्भवति,तस्य तादात्म्येनैव प्रतीयमानत्वात् । न्तुदेशत्वात् पटशौक्ल्ययोरपृथग्देशत्वाभावाच्छुकः पट इति सामा- नाधिकरण्यप्रतीतिर्न स्यादित्याद्यं दूषयति ॥अपृथग्देशत्व इति ॥ का- णादसूत्रयं ध्याचष्टे ।तन्तवो हीति॥ स्वभावो हि स्वरूपं तस्यापृथ- क्त्वेऽस्मदिष्टाऽभेदसिद्धिरित्याह ॥ अपृथक्वभावत्व इति ॥ अ- भेदे युक्तिमाह ॥ तस्येति ॥ गुणस्येत्पर्थः एवं पट् पदार्थाः अत्यन्त- भिन्ना इति परसिद्धान्तोऽनुभवविरोधेन दृपितः। सिद्धान्तान्तरं दूषय- ·सू०१७[अ०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (६७५) युतसिद्धयोः सम्बन्धः संयोगोऽयुतसिद्धयोऽस्तु समवाय इत्ययमभ्युपगमो मषैव तेपा, प्राक्- सिद्धस्य कार्यात् कारणस्यायुतसिद्धत्वानुपपं- तेः। अथान्यतरापेक्षएवायमभ्युपगमः स्याद- युतसिद्धस्य कार्यस्य कारणेन सम्बन्धः समवा- य इति । एवमपि प्रागसिदस्यालब्धात्मकस्य कार्यस्य कारणेन सम्बन्धो नोपपद्यते दयायत्त- त्वात् सम्बन्धस्य। सिद्धं भूत्वा सम्बध्यत इति चेत्,प्राक् कारणसम्बन्धात् कार्यस्य सिद्धाव- भ्युपगम्यमानायामयुतसिद्ध्यभावात्कार्यकार- णयोः संयोगविभागौ न विद्यते इतीदं दुरुक्तं स्यात्।यथाचोत्पन्नमात्रस्याक्रियस्य कार्यद्रव्य- स्य विक्षुभिराकाशादिभिर्द्रव्यान्तरैःसंवन्धःसं- योग एवाभ्युपगम्यते न समवायः, एवं कारण- द्रव्येणापिसम्बन्धःसंयोगएव स्यात् न समवा- ति ॥ युतेति । अयुतसिद्धत्वं किमुभयोरुतान्यतरस्य, नाय इत्याह ॥ प्रागिति ॥ द्वितीयमाशय दूपयति ॥ अथेत्यादिना ॥ कारणस्य पृ- थक्सिदत्वेऽपि कार्यमपृथकसिद्धमित्युक्तमुपेत्य सम्बन्धोऽसिद्धस्य सिद्धस्य वेति विकल्प्याचं दूपयित्वा हितीयं शकते ॥ सिद्ध भूत्वेति॥ सतोरप्राप्तयोः प्राप्तिः संयोग इत्यभ्युपगमात् तन्तुपटयोरपि संयोगाप- तिरित्यपसिद्धान्तः स्यादित्यर्थः । सयोजातपटस्य क्रियाऽभावात् क- थं संयोगस्तत्राह यथेति॥ किश्श सम्बन्धस्पापि सम्बन्धेनावस्थानाद- ·रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०२ यःानापि संयोगस्य समवायस्य वासम्बन्धस्य. सम्बन्धिव्यतिरेकेणास्तित्वे किञ्चित् प्रमाणम- स्ति।सम्बन्धिशब्दप्रत्ययव्यतिरेकेणसंयोगस- मवायशब्दप्रत्ययदर्शनात तयोरस्तित्वमिति चे- त् न, एकत्वेऽपि स्वरूपबात्यरूपापेक्षयाऽनेक- शब्दप्रत्ययदर्शनात् । यथैकोऽपि सन् देवदत्तो लोके स्वरूपं सम्बन्धिरूपं चापेक्ष्यानेकशब्दप्र- त्ययभाग्भवति मनुष्यो ब्राह्मणः श्रोत्रियो व- दान्यो वालो युवा स्थविरः पिता पुत्रः पौत्रो भ्राता जामातेतिायथा चैकापिसती रेखा स्था- नान्यत्वेन निवेश्यमानेकदशशतसहस्रादिशब्द- प्रत्ययभेदमनुभवति तथा सम्बन्धिनोरेव सम्ब- न्धिशब्दप्रत्ययव्यतिरेकेण संयोगसमवायश- ब्दप्रत्ययार्हत्वं न व्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वेन इत्यु- पलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरभावो वस्त्व- सम्बद्धस्यानियामकत्वात् सम्बन्धोऽपि दुर्निरूप इत्याह ॥ नापी- ति ॥ सम्बन्धःसम्बन्धिभिन्नः, तद्विलक्षणशब्दधीगम्यत्वावरत्वन्तर- वदिति शङ्कते ॥ सम्बन्धीति ॥ कल्पितभेदसाधने सिद्धसाधनता व- स्तुभेदसाधने तु व्यभिचार इति समाधत्ते । नैकत्वेऽपीति ॥ स्वरूपे णैव मनुष्यादिशब्दभागे च पुत्रायपेक्षया पितेत्यादिविलक्षणशब्दधी- गम्यो भवति न च भिद्यत इति व्यभिचार इत्यर्थः । फलितमाह ॥इ- त्युपलब्धीति॥ विलक्षणशब्दधीगम्यत्वादित्युपलब्धिघटितेन लक्षणे- ·सू०१०३]] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६७७) .न्तरस्यानापि सम्बन्धिविषयत्वे सम्बन्धशब्द- प्रत्यययोः सन्ततभावप्रसङ्गः, स्वरूपवात्यरू- पापेक्षयेत्युक्तोत्तरत्वात्।तथाण्वात्ममनसामप्र- देशत्वान्न संयोगः सम्भवति, प्रदेशवतो द्रव्य- स्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगदर्शनात् क- ल्पिताः प्रदेशा अण्वात्ममनसां भविष्यन्तीति चेत् न, अविद्यमानार्थस्य कल्पनायां सर्वार्थ- सिद्धिप्रसङ्गात् , इयानेवाविद्यमानो विरुद्धोऽवि- रुदो वार्थः कल्पनीयो नातोऽधिक इति नियमे हेत्वभावात् , कल्पनायाश्च स्वायत्तत्वात्,प्रभू- न लिङ्गेन प्राप्तस्य वस्त्वन्तरस्य संयोगादेः सम्बन्धिव्यतिरेकेणानुप- लब्धेरभावो निश्चीयत इत्यर्थः। न ह्यङ्गुलियस्य नैरन्तर्यातिरेकेण सं- योग उपलभ्यते, समवायस्तु न कस्यापि क्वचिदप्यनुभवमारोहयतीति भावः । सम्बन्धस्य सम्बन्ध्यभेदे सम्बन्धिनः सदा सच्चा सर्वदास- म्बन्धबुद्धिप्रसङ्ग इति शङ्का निषेधति नापीति॥ परापेक्षया नैरन्त- विस्थायामङ्गुल्योःरूपरूपिणाश्चसम्बन्धधीन स्वत इत्युक्तमित्यर्थः। पूर्व परमाण्वोः संयोगनिरासेन ब्यणुकादिसृष्टिनिरस्ता, संप्रत्यदृष्टवदा- स्मनाणूनां संयोगोऽणुपु क्रियाहेतुरात्ममनसोः संयोगो बुद्ध्याद्यसम- वायिकारणं निरस्यते ॥तथाण्वात्मेति ॥ निरस्तमपि कल्पितप्रदेश- पक्षमतिप्रसङ्गाख्यदोपान्तरं वक्तुं पुनरुद्भावयति ।। कल्पिता इति ॥ कल्पनमूहः ऊहितार्थाः सन्तोऽसन्तो वा हितीये न संयोगसिद्धिः स्व- स्वाभावयोरेकत्र वृत्यवच्छेदकासवादाये तूहमात्रेण सर्वार्थसिद्धिप्रस- डः, ऊहस्य स्वाधीनत्वात् प्रभूतत्वं निरवधित्वं तत्सम्भवाचेत्यर्थः । ترا ·. ६७८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा. तत्वसम्भवाच्च।न च वैशेषिकैः कल्पितेभ्यःष- ड्भ्यः पदार्थेभ्योऽन्येऽधिकाः शतं सहस्त्रं वार्था न कल्पितव्या इति निवारको हेतुरस्ति,तस्माद- यस्मै यस्मै यदयद्रोचते तत्तत् सिध्येत् ,कश्चिक पालुःप्राणिनां दुःखबहुलः संसार एव माभूदि- ति कल्पयेत् , अन्यो वा व्यसनी मुक्तानामपि पुनरुत्पत्तिं कल्पयेत् ,कस्तयोर्निवारकः स्यात् । किंञ्चान्यद्वाभ्यां परमाणुभ्यां निरवयवाभ्यां सावयवस्य ध्यणुकस्याकाशेनेव संश्लेषानुपप- त्तिः,न त्याकाशस्य पृथिव्यादीनांच जतुकाष्ठव- त् संश्लेपोऽस्ति, कार्यकारणद्रव्ययोराश्रिताश्र- यभावोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यवश्यं कल्प्यःस- मवाय इति चेत् न, इतरेतराश्रयत्वात् । कार्यका- रणयोहि भेदसिद्धावाश्रिताश्रयभावसिदिरा- ययूहात् सर्वसिद्धिस्तदा पदार्थवन्धमुक्तिनियमा लुप्येरन्नित्याह । न- चत्यादिना ॥ संयोग दूपयित्वा समवायं दूषयति ॥ किश्चान्यदिति।। तन्मते दूषणान्तरं उच्यत इत्यर्थः । संश्लेपः संग्रहः । यत एकाकर्षणे- नापराकर्पणं तस्यानुपपत्तिरित्यर्थः। ब्यणुकं निरवयवासमवेतं सावयव- त्वादाकाशासमवेतभूमिवदिति भावः।ननु ब्यणुकस्यासमवेतत्वे तदा- श्रितत्वं न स्यात्, सम्बन्धं विना तदयोगात्, न च संयोगादाश्रितत्वं कार्यद्रव्यस्य प्रकृत्य संयोगादिति शङ्कते ॥ कार्यति॥ प्रकृतिविकारयो- रमेदादाश्रयाश्रयिभावानुपपत्तिरिटेति परिहरति ॥ नेति॥ भेदात् त- द्भाव इति वदन्तं प्रत्याहा। इतरेतराअयत्वादिति ॥ कथं तर्हि कार्य- ·सू.१०अ०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रनाप्ये (६७९) श्रिताश्रयभावसिद्धौ च तयोर्भेदसिद्धिः कुण्ड- वदरवदिति इतरेतराश्रयता स्यात् । नहि कार्य- कारणयोर्भेदः आश्रिताश्रयभावो वा वेदान्त- वादिभिरभ्युपगम्यते, कारणस्यैव संस्थामात्रं कार्यमित्यभ्युपगमात्।किश्चान्यत् परमाणूनांप रिच्छिन्नत्वात्यावन्त्यो दिशः पडष्टौ दश वा ता- वद्भिरवयवेः सावयवास्ते स्युः सावयवत्वादनि- त्याश्चेति नित्यत्वनिरवयवत्वाभ्युपगमो वाध्ये- तायांस्त्वं दिग्भेदभेदिनोऽवयवान् कल्पयसि त एव मम परमाणव इति चेत् न,स्थूलसूक्ष्मता- रतम्यक्रमणपरमकारणाद्विनाशोपपत्तेः । यथा पृथिवी व्यणुकाद्यपेक्षया स्थूलतमा वस्तुभू- तापि विनश्यति ततः सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं च पृथि- व्येकजातीयकं विनश्यति ततो व्यणुकं,तथा प- रमाणवोऽपि पृथिव्येकजातीयकत्वाविनश्येयुः। स्य कारणाश्रितत्वव्यवहारः कल्पितभेदादित्याह ॥कारणस्यैवेति ।। परमाणूनां निरवयवत्वमप्ययुक्तमित्याह ॥ किञ्चेति ॥ परमाणवः सा- वयवाः अल्पत्वात् घटवदिपक्षे तेपां दिग्भेदावधित्वं न स्यादात्मवदि- त्यर्थः । ननु परमाण्वपेक्षया योऽयं प्राची दक्षिणेत्यादिदिग्भेदव्यवहार- स्तदवधित्वेन येऽधयवास्त्वयोच्यन्ते तएव मम परमाणवस्तेऽपि सा- वयवाश्चेत् तदवयवा एवेति, एवं यतः परं न विभागः स एव निरवय- वः परमाणुरिति शङ्कते ॥ यांस्त्वमिति ॥ परिहरति ॥ न स्थूलेति ॥ - ·(६८०) रत्नप्रभाशासिते, [अ०२।पा०२॥ विनश्यन्तोऽप्यवयवविक्षागेनैव विनश्यन्तीति. चेत् नायं दोषः, यतोघृतकाठिन्यविलयनवदपि विनाशोपपत्तिमवोचाम।यथा हि घृतसुवर्णादी- नामविक्षज्यमानावयवानामपि अग्निसंयोगा- वज्ञावापत्न्या काठिन्यविनाशो भवति, एवं परमाणूनामपि परमकारणभावापत्त्या मूर्त्या- दिविनाशो भविष्यति, तथा कार्यारम्भोऽपिना- अयमर्थः यत्सर्वात्मना विभागायोग्य वस्तु स परमाणुरिति ययुच्येत तहिं ब्रह्मण एव परमाणुसंज्ञा कता स्यात्, तदन्यस्याल्पस्य दिग्भागा- हत्वेनावयवविभागावश्यम्भावात्, यदि पृथिव्यादिजातीयोल्पपरिमा- णविश्रान्तिभूमिर्यः स परमाणुरित्युच्येत तर्हि तस्य न मूलकारणत्वं विनाशित्वात् घटवत्, नच हेत्वसिद्धिः, अणवो विनाशिनः पृथिव्या- दिजातीयत्वात् घटवदिति साधनादिति, सम्प्रति निरवयवद्रव्यस्य ना- शहेत्वभावात् आत्मवदविनाश इत्याशङ्कय पूर्वोक्तं परिहारं स्मारयति ॥विनश्यन्त इत्यादिनाब्रह्मातिरिक्तस्य आज्ञानिकत्वाच द्रव्यस्यनिर- वयवत्वमसिद्धनिमित्तादृष्टादिनाशाहिनाशःप्रलये सम्भवति,मुक्नौज्ञा- नादज्ञाननाशेतत्कार्याणुनाशसम्भव इतिभावः। यदुक्तं यत्कार्यद्रव्यंत- संयोगसचिवानेकद्रव्यारब्धमिति तन्नेत्याहा तथा कार्यारम्भोऽपी- ति॥ कैवल्यं प्राधान्यं कार्यद्रव्यस्थितावपि हेतुत्वात् संयोगस्य क्षी- रारम्भकसंयोगाद्दध्यारम्भकं न संयोगान्तरं, तथा च दध्यादौ व्यभि- चारान्न व्याप्तिरित्यर्थः । किं च यत्कार्यद्रव्यं तद्रव्यान्तरारभ्यमित्ये- व च्यामिरस्तु लाघवान तु संयोगसचिवस्वन्यूनपरिमाणानेकद्रव्यार- म्पमिति गौरवादीर्घविस्तृतदुकूलारब्धरजी न्यूनपरिमाणायां व्यभि- चाराच । नच रज्जुर्न द्रव्यान्तरमिति वाच्यं, अवयविमात्रविप्लवापाता- ·सू.१वाअ०४] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६८१) वयवसंयोगेनैव केवलेन भवति, क्षीरजलादीना- मन्तरेणापि अवयवसंयोगान्तरं दधिहिमादि- कार्यारम्भदर्शनात् तदेवमसारतरतर्कसन्दृब्ध- त्वादीश्वरकारणश्रुतिविरुदत्वाच्छुतिप्रवणैश्च शिष्टैर्मन्वादिभिरपरिगृहीतत्वादत्यन्तमेवानपे- क्षास्मिन् परमाणुकारणवादे कार्याऽऽर्यैःश्रेयोऽ र्थिभिरिति वाक्यशेषः॥१७॥ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः१८॥ वैशेषिकराधान्तों दुर्युक्तियोगाद्वेदविरो- त् । किं च निरवयवद्रव्यत्वस्यैकात्मवृत्तिवे लाधवान्न निरवयवानेका- णुसिद्धिः। यत्त्वणुत्वतारतम्यविश्रान्तिभूमित्वेन तसिद्धिरिति तन्न त्र्यणुकत्वेनोक्त्रुटिपु विश्रान्तः । न च त एव त्रुटिनामानो जगद्धेतव इति वाच्यं । पृथिवीत्यादिना सावयवत्वानित्यत्वयोरनुमानात् । न चावयवत्वस्य कचित् विश्रान्तौ परमाणुसिद्धिः अविश्रान्तावनवस्थेति वाच्यं । मायायां ब्रह्मणि वावयवत्वविश्रान्तिसम्भवात् । अतो म कि- ञ्चिदशुसदावे प्रमाणं, निरक्यवानां संयोगसमवाययोरसम्भवात् स- मवेतब्यणुकायारम्भकत्वायोग इत्यादि बाधकमुक्तमेव । सम्प्रत्यपरि- ग्रहाचेति सूत्रवाक्यशेष पूरयन्नधिकरणार्थमुपसंहरति । तदेवमिति । तस्माद्धान्तिमूलेन वैशेपिकमतेन वेदान्ततात्पर्यस्याविरोध इति सि- दम्॥७॥ वैशेषिकं निरस्य वैनाशिकं निरस्यति । समुदाय इति ॥ परिमा- णभेदेन देहादेराशुतरविनाशाङ्गीकारादर्धवैनाशिको वैशेषिकस्तस्य निरासानन्तरं सर्वक्षणिकवादी बुद्धिस्थो निरस्यत इति प्रसङ्गसङ्गति- . ८६ ·(६८२) रत्नप्रभाभासिते [अ०रापा०। धोच्छिष्टापरिग्रहाच्च नापेक्षितव्य इत्युक्तं, सो- धैवैनाशिक इति वैनाशिकत्वसाम्यात सर्ववै- नाशिकराद्धान्तो नितरामनपेक्षितव्य इती- दमिदानीमुपपादयामः । स च बहुप्रकारः प्र- तिपत्तिभेदाद्विनेयझेदादा । तत्रैते त्रयो वादिनो- भवन्ति,केचित् सर्वास्तित्ववादिनः, केचिद्विज्ञा- नास्तिवमात्रवादिनः, अन्ये पुनः सर्वशन्यत्व- वादिनं इति। तत्र ये सर्वास्तित्ववादिनो बाद्य- मान्तरं च वस्त्वभ्युपगच्छन्ति भूतं भौतिकं चि- तं चैतं च तांस्तावत् प्रतिब्रूमः।तत्र भूतं-पृथिवी- धात्वादयः, भौतिक रूपादयश्चक्षुरादयश्च । । माह ॥ वैशेषिकेति ॥ नाभाव उपलब्धेरिति निरसनीयसिद्धान्तादत्र निरस्यसिद्धान्तस्य भेदं वक्तुं तसिद्धान्तं विभजते । स चेति ॥ ननु सुगतभोकागमस्पैक्यात कुतो बहुप्रकारता तत्राह ॥प्रतिपत्तीति । एकस्यैवागमव्याख्यातुःशिष्यस्थावस्थाभेदेन बुद्धिभेदात्मन्दमध्यमो- तमधियां शिष्याणां वा भेदाइहुपकारतेत्यर्थः । तानेव प्रकारानाह ।। तत्रेति॥ सौत्रान्तिको वैभापिको योगाचारो माध्यमिकश्वेति चत्वारः शिष्याः, तेप्याययोर्वाह्यार्थानां परोक्षत्वापरोक्षत्वविवादेऽप्यस्तित्वस- प्रतिपत्तेस्तयोः सिद्धान्तमेकीकृत्य निरस्यत इत्याह ॥ तत्र ये सा- स्तित्वेति॥ भूतं भौतिकं वारं, चित्तञ्चत्तञ्चकामापान्तरमिति विभा- गः। तत्र सन्दिसते किं मानमूलो भ्रान्तिमूलो वायं सिद्धान्त इति । तब मानमूल इति पूर्वपक्षयन् सिद्धान्तं तदीयं दर्शयति । तत्र भूत- मिति ॥ स्थिरः प्रपञ्चो ब्रह्महेतुक इति वेदान्तसिद्धान्तस्प मानम्- ·सू.अ.४० शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६८३) चतुष्टयेच पृथिव्यादिपरमाणवः खरस्नेहोणेर- : णस्वभावास्ते पृथिव्यादिभावेन संहन्यन्त इ- ति मन्यन्ते । तथा रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासं- स्कारसंज्ञकाः पञ्ज स्कन्धाः, तेऽप्याध्यात्मंस- व्यवहारास्पदभावेन संहन्यन्त इति मन्यन्ते (सर्वदर्शनसं० पृ०२३।पं० १७)।तत्रेदमभि- धीयते।योऽयमुभयहेतुक उभयप्रकारः समुदा- यः परेषामभिप्रेतोऽणुहेतुकश्च भूतभौतिकसं- लक्षणिकसिद्धान्तविरोधादसिद्धिः पूर्वपले फलं सिद्धान्ते तदविरोध इति ज्ञेयम् । पृथिव्यादिभूतचतुष्टयं विपयेन्द्रियात्मक भौतिकं च प- रमाणुसमुदाय एंव नावयव्यन्तरमिति मत्वा परमाणून् विभजते। चतुष्टये चेति ॥ चतुर्विधा इत्यर्थः । खरः कठिनः तत्स्वभावाः पा- थिवाः परमाणवः लिग्धा आप्याः उष्णास्तैजसाः ईरणं चलनस्वभा- वो वायव्यानामिति । बाह्मसमुदायमुक्त्वाध्यात्मिकसमुदायमाह ॥ तथेति ॥ सविपयेन्द्रियाणि रूपस्कन्धः, विषयाणां बाह्यत्वेऽपि देहस्ये न्द्रियग्राह्यत्वादाध्यात्मिकत्वं, अहमहमित्यालयविज्ञानप्रवाहो विज्ञा- नस्कन्धः, सुसाद्यनुभवो वेदनास्कन्धः, गौरव इत्येवं नामविशिष्टस- विकल्पकः प्रत्ययः संज्ञास्कन्धः, रागद्वेषमोहधर्माधर्मः संस्कारस्कन्धः तत्र विज्ञानस्कन्धश्चित्तमात्मेति गीयते, अन्ये चत्वारः स्कन्धाश्चैता- स्तेषां सवातः आध्यात्मिकः सकललोकयात्रानिर्वाहक इत्यर्थः । अवयवातिरिकावयव्यनुपलब्धेरवयवाःशिष्यन्ते यत् सत् तत् क्षणिक यथा विद्युदिति तेषां क्षणिकत्वमिति मानमूलोऽयं सिद्धान्त इति प्रा- प्ले सिद्धान्तसूत्र योजयति ।। योऽयमिति ॥ सर्गादौ परमाणूनां च . 1 .

·(६८४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा०२॥ हतिरूपः स्कन्धहेतुकश्च पंचस्कन्धीरूपः, त-, स्मिन्नुभयहेतुकेऽपि समुदायेऽभिप्रेयमाणे तद- प्राप्तिः समुदायभावानुपपत्तिरित्यर्थः।कुतः स- मुदायिनामचेतनत्वात् , चित्ताभिज्वलनस्य च समुदायसिद्ध्यधीनत्वात् , अन्यस्य च कस्य चिच्चेतनस्य भोक्तुःप्रशासितुर्वा स्थिरस्य संह- न्तुरनभ्युपगमात् , निरपेक्षप्ररत्त्यभ्युपगमे च प्रत्त्यनुपरमप्रसङ्गात्, आशयस्याप्यन्यत्वा- नन्यत्वाभ्यामनिरूप्यत्वात् क्षणिकत्वाभ्युपग- माञ्च निर्व्यापारत्वात् तत्प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। तस्मा- स्कन्धाना च स्वतः सङ्घातस्तावन्न सम्भवति अचेतनत्वात् । ना- पिचित्तारयमभिज्वलनं विज्ञानं समुदायहेतुःसङ्घाते देहाकारे जा- ते विज्ञान विज्ञाने जाते सड्यात इत्यन्योन्याश्रयात् । न च क्षणि- कविज्ञानादन्यः कश्चिनीव ईन्चरो वा त्वयाभ्युपगम्यते यः सद्घा- तकर्ता भवेत् । न च कर्तारमनपेक्ष्याणवः स्कन्धाश्च स्वयमेव सड्- घातार्थ प्रवर्तन्त इति वाच्यं । अनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । नन्वालयविज्ञान- सन्तानःसहन्तास्त्वित्यत आहाआशयस्यति।आशेरतेऽस्मिन्रागा- दय इत्याशयः सन्तानः, स किं सन्तानिभ्यो विज्ञानिभ्योऽन्योऽनन्यो वा, आयेऽपि स्थिरःक्षणिको वा,नायः अस्मदिष्टनित्यात्मवादप्रसङ्गा- त् ।दितीये दोपमाह ॥क्षणिकत्वेति।क्षणिकस्य जन्मातिरिक्तव्यापा- रो नास्ति, तस्मात्तस्य परमाण्वादिमेलनार्थ प्रवृत्तिरनुपपन्ना क्षणिक- खव्याघातादित्यर्थः। एतेनानन्यःसन्तान इति पक्षो निरस्त, क्षणि- कस्य मेलकत्वानुपपत्तेः तस्मात् सहन्तुरसच्चात् सघातानुपपत्ति- । " ·सू०१९०४ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६८५) त् समुदायानुपपत्तिःसमुदायानुपपत्तौ च तदा- श्रया लोकयात्रा लुप्येत॥१८॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्प- त्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॥१९॥ यद्यपि-भोक्ता, प्रशासिता वा कश्चिच्चेतनः संहन्ता स्थिरो नाभ्युपगम्यते , तथाप्यविद्या- दीनामितरेतरकारणत्वादुपपद्यते लोकयात्रा,त- स्याञ्चोपपद्यमानायां न किञ्चिदपरमपेक्षित- व्यमस्ति । ते चाविद्यादयः अविद्या संस्कारो विज्ञानं नाम रूप षडायतनं स्पर्शों वेदना त- ष्णोपादानं भवो जातिःजरा मरणं शोकः परि- देवना दुःखं दुर्मनस्तेत्येवंजातीयका इतरेतरहे- रित्यर्थः॥१८॥ संहन्तुरक्षावेऽपि सङ्घातोपपत्तिमाशङ्कय निषेधति ।। इतरेति॥ कार्य प्रत्ययते गच्छतीतिप्रत्ययःकारणं अविद्यादिभिरेवार्थात् सधा- तसिद्धौ व्यवहारोपपत्तिरित्यर्थः । अवियादीनाह ॥ ते चेति। क्षणिके- पु स्थिरत्वबुद्धिरविद्या ततो रागहेपमोहाः संस्काराभवन्ति तेभ्यो गर्भ- स्थस्यायं विज्ञानं उत्पयते तस्माच्चालयविज्ञानात् पृथिव्यादिचतुष्टयं नामाश्रयत्वान्नाम भवति । तनो रूपं सितासितात्मक शुक्रशोणितं निष्पयते गर्भस्थकललबुडुदावस्था नामरूपशब्दार्थ इति निष्कर्षः, विज्ञानं पृथिव्यादिचतुष्टयं रूपञ्चेति पडायतनानि यस्येन्द्रियजातस्य तत् पडायतनं, नामरूपेन्द्रियाणां मियः संयोगः स्पर्शः, ततः सुखादि- -- 1 ·रत्नप्रभाभासिते [अ.पा.२॥ तुकाः सौगते समये क्वचित् संक्षिप्ता निर्दिष्टाः, कचित् प्रपञ्चिताः, सर्वेपामप्ययमविद्यादिक- लापोऽप्रत्याख्येयः । तदेवमविद्यादिकलापेऽपि परस्परनिमित्तनैमित्तिकभावेन घटीयन्त्रवदनि- शमावर्तमानेऽर्थाक्षिप्त उपपन्नः सङ्घात इति चेत्, तन्न, कस्मादुत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात्। भवे- दुपपन्नः सङ्घातो यदि सङ्घातस्य किञ्चिन्नि- मित्तमवगम्येत, न त्ववगम्यते। यत इतरेतरप्र- त्ययत्वेऽप्यविद्यादीनां पूर्वपूर्वमुतरोत्तरोऽस्यो- त्पत्तिमात्रनिमित्तं भवद्भवेत्, न तु संघातोत्पत्तेः किञ्चिन्निमित्तं संभवतिानन्वविद्यादिभिरादा- का वेदनातया पुनर्विषयतृष्णा तया प्रवृत्तिरुपादानं, तेन भवत्यस्मान- न्मेति भवो धर्मादिस्ततो जातिदेहजन्म,पञ्चस्कन्धसमुदायइति याव- त् । जातानां स्कन्धानां परिपाको जरास्कन्धः, नाशो मरणं, म्रियमा- णस्य पुत्रादिलेहादन्तर्दाह. शोकस्तेने हा पुत्पादिप्रलापः परिदेवना, अनिष्टानुभावो दुःसं, तेन दुर्मनस्ता मानसी व्यथा इतिशब्दो मानाप मानादिक्लेशसंग्रहार्थः, न केवलं सुगतानामवावियादयः सम्मताः किन्तु सर्ववादिनामपीत्याह ॥ सर्वेपामिति ॥ अविद्यादिहेतुका जन्मादयो जन्मादिहेतुकाश्चाविद्यादय इति मिथो हेतुहेतुमदावा- दर्थात् सघातसिद्धिरितिशङ्कामुपसहरति ॥ तदेवमिति ॥ सिद्धा- न्तभागं व्याचष्टे॥ तन्नेति ॥ अविद्यादीना उत्तरोत्तरहेतुत्वमडीकत्य सघातहेत्वभावात् सघातो न स्यादित्युक्ते पूर्वोक स्मारयति ॥ न- न्विति ॥ किमविद्यादयः सधातस्य गमका उतोत्पादका इति वि- १पुत्रमरणनिमित्तानादान ।

·सू.१९/अ.४] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६८७) क्षिप्यते सङ्घात इत्युक्तं, अत्रोच्यते यदि तावद- यमभिप्रायः, अविद्यादयः सङ्घातमन्तरेणा- स्मानमलामाना अपेक्षन्ते सङ्घातमिति, तत- स्तस्य सङ्घातस्य निमित्तं वक्तव्यं,तच नित्येष्व- प्यणुषु अभ्युपगम्यमानेष्वाश्रयायिभूतेषु च भोक्तृषु सत्सु न सम्भवतीत्युक्तं वैशेषिकपरी- क्षायां, किमङ्ग पुनः क्षणिकेप्वणुषु भोक्तरहि- तेष्वाश्रयाश्रयिशून्येषु वाभ्युपगम्यमानेषु स- म्भवेत् । अथायमभिप्रायःअविद्यादय एव स- घातस्य निमित्तमिति । कथं तमेवाश्रित्या- त्मानं लभमानास्तस्यैव निमित्तं स्युः। अथ म- - 2 । कल्प्यायसङ्घातस्योत्पादक किञ्चिदाच्यं तन्नास्तीत्याह । अत्रोच्यते यदीति। आश्रयाश्रयिभूतेष्विति भोक्तविशेषणं अदृष्टाश्रयेष्वित्यर्थः । यदा स्थिरेवणुपु सङ्घातयोग्येषु कर्तृषु चादृष्टसहायेषु सत्सु ज्ञाना- भावमात्रेण संहतिकर्तृत्वायोगात् सङ्चातापत्तेनिमित्तं नास्तीत्युक्तं त- दा क्षणिकपक्षे तन्नास्तीति किमु वक्तव्यमित्याह ॥ किमिति ॥ आ- शयाश्रयः सङ्घातकर्ता तच्छून्येष्वित्यर्थः आश्रयायिशून्येष्विति पाठे उपकार्योपकारकत्वशून्येष्वित्यर्थः । हितीयं शङ्कते ॥ अथाय- मिति ॥ सङ्घातस्याविद्यादीनां चोत्पत्तौ अन्योन्याश्रयः स्यादि- ति दूषयति ॥ कथमिति ॥ स्वाभाविकः खल्वयं सङ्घाताना हेतुहे- तुमद्भावेन प्रवाहो न संहन्तारमपेक्षते, पूर्वसधाश्रया अविद्यादय उत्तरसङ्घातप्रवर्तका इति नान्योन्याश्रयदोषोऽपोत्याशङ्कते ॥ अथ ·(६८८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा.२॥ न्यसे सङ्घाता एवानादौ संसारे सन्तत्यानु- वर्तन्ते तदाश्रयाश्चाविद्यादय इति तदापि स- वातात् सङ्घातान्तरं उत्पद्यमानं नियमेन वासदृशमेवोत्पद्यत अनियमेन वा सदृशं वि- सदृशं वोत्पद्येत नियमाभ्युपगमे मनुष्यपुद्गल- स्य देवतिर्यग्योनिनारकप्राप्त्यभावः प्राप्नुयात् अनियमाभ्युपगमेऽपि मनुष्यपुद्गलः कदाचित् क्षणेन हस्ती भूत्वा देवो वा पुनर्मनुष्यो वा भवे- दिति प्राप्नुयात्, उभयमप्यभ्युपगमविरुदं । अ- पि च यद्भोगार्थः सङ्घातः स्यात् स नास्ति स्थिरो भोक्तेति तवाभ्युपगमः, ततश्च भोगो भोगार्थ एवस नान्येन प्रार्थनीयः,तथा मोक्षो मोक्षार्थ एवेति मुमुक्षुणा नान्येन भवितव्य अ- न्येन चेत् प्रायेंतोभयं भोगमोक्षकालावस्था- यिना तेन भवितव्यं,अवस्थायित्वे क्षणिकत्वा- भ्युपगमविरोधः, तस्मादितरेतरोत्पत्तिमात्रनि- मित्तत्वमविद्यादीनां यदि भवेत् भवतु नाम न 1 मन्यस इति ॥ स्वभावस्य नियमानियमयोरपसिद्धान्तापातः स्यादि- ति परिहारार्थः। पूर्यते गलति चेति पुगलो देहः किञ्च भोकुः क्षणि- करवपक्षे भोगापवर्गव्यवहारोपि दुर्घट इत्याह ॥ अपिचेति । यो य- दिच्छति स तत्काले नास्ति चेत् इच्छा व्यर्था, अति चेत् क्षणिकरव- ·सू०२०अ०४] शाङ्करब्रह्मसूबनाये (६८९) तु सङ्घातः सिध्येत् भोकभावादित्यभिप्रायः॥१९ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात्॥२०॥ उक्तमेतदविद्यादीनामुत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वा- न्न सङ्घातसिदिरस्तीति, तदपि तूत्पत्तिमात्र- निमित्तत्वं न सम्भवतीतीदमिदानीमुपपाद्यते। क्षणभङ्गवादिनोऽयमभ्युपगमः उत्तरस्मिन् क्षणे उत्पद्यमाने पूर्वक्षणो निरुध्यत इति। न चैवम- भ्युपगच्छता पूर्वोत्तरयोःक्षणयोः हेतुफलभावः शक्यते सम्पादयितुं, निरुध्यमानस्य निरुद्ध- स्य वा पूर्वक्षणस्याभावग्रस्तत्वादुत्तरक्षणहेतु- त्वानुपपत्तः। अथ भावभूतः परिनिष्पन्नावस्थः पूर्वक्षण उत्तरक्षणस्य हेतुरित्यभिप्रायस्तथापि नोपपद्यते, भावभूतस्य पुनर्व्यापारकल्पनायां भङ्ग इत्यर्थः। प्ररुतंसवातनिरासमुपसंहरति । तस्मादिति ॥१९॥ विविधो हि कार्यसमुत्पादः सुगतसम्मकः हेत्वधीनः कारणसमु- दायाधीनश्यति । तत्राविद्यातः संस्कारस्ततो विज्ञानमित्येवं रूपः प्र- थमः, पृथिव्यादि समुदायात्कार्य मित्येवं द्वितीयः, तबाद्यमडोहत्य- हितीयः सङ्घातकर्वक्षावन दूपितः, सम्प्रत्यायं दूपयति सूत्रकारः। उत्तरेति ॥ क्षणिकोऽर्थः क्षण इत्युच्यते, निरुध्यमानत्वं विनाशकसा- न्निध्यं, निरुद्धत्वमतीतत्त्वं। ननु कार्यकाले विनाशव्याप्तत्वेऽपिपूर्वक्षणे सच्चात् क्षणिकार्थस्य हेतुत्वमक्षतमिति शङ्कते॥ अथ भावेति ॥स- द्रूप इत्यर्थः। किं हेतोरुत्पच्यतिरिक्तः कार्योत्पादनाख्यो व्यापारः अन- ८७ ·(६९०) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा०२१ क्षणान्तरसम्बन्धप्रसङ्गात्। अथ भाव एवास्य, व्यापार इत्यभिप्रायः, तथापि नैवोपपद्यते हेतु- स्वभावानुपरक्तस्य फलस्योत्पत्त्यसम्भवात्। स्वभावोपरागाभ्युपगमे च हेतुस्वभावस्य फ- लकालावस्थायित्वे सति क्षणभङ्गाभ्युपगम- त्यागप्रसङ्गः । विनैव वा स्वभावोपरागेण हेतु- फलभावमभ्युपगच्छतः सर्वत्र तत्प्रातेरतिप्रस- ङ्गः अपि चोत्पादनिरोधौ नाम वस्तुनः स्वरू- पमेव वा स्यातां, अवस्थान्तरं वा वस्त्वन्तरम- व वा सर्वथापि नोपपद्यते। यदि तावद्वस्तुनः स्वरूपमेवोत्पादनिरोधौ स्यातां ततो वस्तुश- व्द उत्पादनिरोधशब्दौ च पर्यायाःप्राप्नुयुः।अ- थास्ति कश्चिद्विशेप इति मन्येत उत्पादनिरोध- तिरिक्को घा, नाद्य इत्युका द्वितीयं शङ्कते ॥ अथेति ॥ भाव उत्पत्तिः, उतं हि । 'भूतियेषां क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यत' इति । येषां क्षणिकभावानां या भूतिः सैव क्रिया कारकञ्चेत्यर्थः । नष्टस्यापि निमित्तत्वं स्यान्नोपादानत्वं, तथा च मृदादेर्धटाटिकालासवे घटाद्य- नुत्पत्तिः सच्चे च क्षणिकत्वहानिरिति परिहरति । तथापीत्यादिना ।। प्रथमपक्षोक्तदोपं द्रढयति ॥ विनैवेति ॥ वस्तुनो जन्मध्वंसानिरूप- णाच न क्षणिकत्वमित्याह ।। अपि चेति । तयोः स्वरूपत्वे वस्तुन्य- न्तर्भावात् वस्तुनोऽनाद्यनन्तत्वमित्यपि द्रष्टव्यं । द्वितीयं शङ्कते ॥ अ ·मू०२०अ०४] शाङ्करब्रह्मसूबभाष्ये (६९१) शब्दाभ्यां मध्यवर्तिनो वस्तुन आद्यन्ताख्ये अ- वस्थे अभिलप्यते इति, एवमप्याद्यन्तमध्यक्ष- णत्रयसम्बन्धित्वादस्तुनः क्षणिकत्वाभ्युपगम- हानिः। अथात्यन्तव्यतिरिक्तावोत्पादनिरोधी वस्तुनः स्यातां.अश्वमहिपवत्, ततो वस्तूत्पा- दनिरोधाभ्यामसंस्पृष्टमिति वस्तुनः शाश्वतत्व- प्रसङ्गः। यदि च दर्शनादर्शने वस्तुन उत्पादनि- रोधौ स्यातां, एवमपि द्रष्टुधौ तौ न वस्तुध- माविति वस्तुनःशाश्वतत्वप्रसङ्ग एव, तस्माद- प्यसतं सौगतं मतम् ॥२०॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा ॥२१॥ क्षणभङ्गवादे पूर्वक्षणो निरोधग्रस्तत्वान्नोत्त- रस्य क्षणस्य हेतुर्भवतीत्युक्तं । अथासत्येव हेतो थास्तीति ॥ विशेषमेवाह । उत्पादेति ॥ दूपयति॥ एवमपीति ॥ ताभ्यां संसर्गेवस्तुनः क्षणिकत्वभङ्गः स्यात् । संसर्ग एव नास्तीति तृ- तीयकल्पमुत्थाप्य दूपयति ॥अथात्यन्तेति ॥२०॥ सूत्र व्याख्यातुं वृत्तं स्मारयति ॥ क्षणभङ्गेति ॥ किं कार्योत्पत्तिनि- हेतुका सहेतुका वो, आये प्रतिज्ञाहानिरित्याह ॥ अयासत्येवेत्यादि- ना॥ विषयकरणसहकारिसंस्काराश्चतुर्विधा हेतवस्तान् प्रतीत्य प्रा- प्य चित्तं रूपादिविज्ञानं चैचाश्चित्तात्मकाः सुखादयश्च जायन्त इति- प्रतिज्ञार्थः । यथा नीलविज्ञानस्य नीलं वस्तु आलम्बनप्रत्ययो विषयः, ·(६९२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०२। फलोत्पत्तिं ब्रूयात् ततः प्रतिज्ञोपरोधः स्यात्,. चतुर्विधान हेतून् प्रतीत्य चित्तचैत्ताउत्पद्यन्त इ- तीयं. प्रतिज्ञा हीयेत, निर्हेतुकायां चोत्पत्तावप्र- तिबन्धात् सर्व सर्वत्रोत्पद्येत। अथोत्तरक्षणोत्प- तिं यावत्तावदवतिष्ठते पूर्वक्षण इति ब्रूयात्, ततो यौगपचं हेतुफलयोः स्यात्, तथापि प्रतिज्ञोप- रोध एव स्यात्, क्षणिकाः सर्वे संस्काराइतीयं प्रतिज्ञोपरुध्येत ॥२१॥ प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिर- विच्छेदात्॥२२॥ अपि च वैनाशिकाः कल्पयन्ति बुद्धिबोध्यं त्रयादन्यत् संस्कृतं क्षणिकं च इति । तदपि चक्षुः करणमधिपतिप्रत्ययः, सहकारिप्रत्यय आलोकः, समन्तरपूर्व- प्रत्ययः संस्कार इति भेदः। प्रतिज्ञाहानिपुरुपदोषमुक्त्वा वस्तुदोपमप्या- ह । निर्हेतुकायाश्चेति ॥ सहेतुकत्वपक्षेऽन्वयिकारणस्य मृदादेः का- र्यसहभावापन्या क्षणिकत्वप्रतिज्ञाहानिरिति सूत्रशेपं व्याचष्टे ॥ अ- थोत्तरक्षणेत्यादिना ॥ सम्यक् क्रियन्त इति संस्काराः, आयन्तव- न्तो भावा इत्यर्थः॥ २१॥ एवमायसूत्राभ्यां समुदायो निरस्तः, उत्तरसूत्राभ्यां कार्यकारण- भावक्षणिकत्वे निरस्ते सम्प्रति तदभिमतं विविधं विनाशं दूपयति॥प्र- तिसमयेति ॥ संस्कृतमुत्पाद्यं बुद्धियोध्यं प्रमेयमानं नंयात्तुच्छरूपाद- न्यदित्यर्थः । किंतनयं तदाह ।। तदपीति निरुपाख्यं निःस्वरूप, प्र- , .

·सू०२२।अ.४] शाङ्करब्रह्मसूत्रज्ञाप्ये (६९३) च त्रयं प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्यानिरोधावाका- शं चेत्याचक्षते । त्रयमपि चैतदवस्त्वभावमात्रं निरुपाख्यमिति मन्यन्ते।बुदिपूर्वकः किल वि- नाशो भावानां प्रतिसंख्यानिरोधो नाम भा- प्यते तद्विपरीतोऽप्रतिसंख्यानिरोधः, आवर- णाभावमात्रमाकाशमिति। तेषामाकाशंपरस्ता- त् प्रत्याख्यास्यति, निरोधद्वयमिदानी प्रत्याच- टे। प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्यानिरोधयोरप्राप्ति- रसम्भव इत्यर्थः । कस्मादविच्छेदात् । एतौ हि प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्यानिरोधौ सन्तानगोचरौ वा स्यातां भावगोचरी वा, न तावत् सन्ता- नगोचरौ सम्भवतः, सर्वेष्वपि सन्तानेषु सन्ता- निनामविच्छिन्नेन हेतुफलावेन सन्तानविच्छे- तिसंख्या सन्तं भावमसन्तं करोमीत्येवंरूपा संख्या बुद्धिः प्रतिसंख्या तया निरोधः कस्यचिद्भावस्य भवति, अबुद्धिपूर्वकस्तु स्तम्भादीनां स्वरसभङ्गुराणामित्याह॥विपरीत इति ॥ परक्रियामुक्त्वा सूत्रं व्या- चष्टे ॥ तेपामिति ॥ भावाः सन्तानिनः, सन्तानो नाम भावानां हे- तुफलभावेन प्रवाहस्तस्मिन् सन्ताने चरमक्षणः क्षणान्तरं करोति वा 'नवा, आये चरमत्वव्याघातः सन्तानाविच्छेदात् , द्वितीये चरमस्या- सच्चप्रसङ्गः, अर्थक्रियाकारित्वंसत्वमिति तसिद्धान्तात् , चरमस्या- सचे पूर्वेपामप्यसच्चप्रसङ्गः, अर्थक्रियाशून्यत्वात्, तस्मात् सन्तान- स्याविच्छेदासम्भवान्निरोधाप्राप्तिरित्याहन तावदिति॥न द्वितीय इ- ·(६९४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२०पा १२॥ दस्यासम्भवात्।नापि भावगोचरौ सम्भवतः,, न हि भावानां निरन्वयो निरुपाख्यो विनाशः सम्भवति, सर्वास्वप्यवस्थासु प्रत्यभिज्ञानव- लेनान्वय्यविच्छेददर्शनात्। अस्पष्टप्रत्यभिज्ञा- नास्वप्यवस्थासु क्वचित् दृष्टेनान्वय्यविच्छेदे- नान्यत्रापि तदनुमानात् । तस्मात् परपरिक- ल्पितस्य निरोधद्वयस्यानुपपत्तिः॥२२॥ उभयथा च दोषात् ॥ २३॥ योऽयमविद्यादिनिरोधः प्रतिसंख्याऽप्रतिसं- ख्यानिरोधान्तःपाती परपरिकल्पितः स सम्य- गज्ञानाद्वा सपरिकरात् स्यात् स्वयमेव वा,पू. स्मिन् विकल्पे निर्हेतुकविनाशाभ्युपगमहा- निप्रसङ्गः। उत्तरस्मिंस्तु मार्गोपदेशानर्थक्यप्र- त्याह । नापीति॥ घटकपालचूर्णाद्यवस्थासु सेयं मृदिति प्रत्यभिज्ञा- नादन्ययभावस्य मृदादे त्यन्तिकविनाश इत्यर्थः। बोजस्याङ्करादिपु प्रत्यभिज्ञानादर्शनादन्वायनो विच्छेद इत्यत आह ॥ अस्पष्टेति॥अ- कुरादयोऽनुस्यूतान्वयिभावस्था कार्यत्वात् पटवदित्यन्वय्यविच्छेद- सिद्धिरित्यर्थः यस्माद्भावानां स्थायित्वं तस्मात् प्रतिक्षणनिरोधासम्भव । इत्युपसंहारः॥२२॥ अविद्यादीनां प्रतिसंख्यानिरोधंतदभिमतं दूपयति । उभयथेति। यमनियमादयः परिकराः सर्वदुःखं क्षणिकमिति भावनोपदेशो मा- 1 ·सू०२४।०३ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६९५) सङ्गः। एवमुभयथापिदोषप्रसङ्गादसमञ्जसमि- दंदर्शनम् ॥२३॥ आकाशे चाविशेषात्॥२४॥ यञ्च तेपामेवाभिप्रेतं निरोधद्वयमाकाशं च निरुपाख्यमिति । तत्र निरोधदयस्य निरुपा- ख्यत्वं पुरस्तानिराकृतं आकाशस्येदानीं निरा- क्रियते। आकाशे चायुक्तो निरुपाख्यत्वाभ्युप- गमः, प्रतिसङ्ख्याऽप्रतिसङ्ख्यानिरोधयोरि- व वस्तुत्वप्रतिपत्तेरविशेषात् , आगमप्रामाण्या- त्तावत् ‘आत्मन आकाशः सम्भूतः' इत्यादि- श्रुतिभ्य आकाशस्य च वस्तुल्वप्रसिद्धिः। विप्र- तिपन्नान् प्रति तु शब्दगुणानुमेयत्वं वक्तव्यं,ग- न्धादीनां गुणानां पृथिव्यादिवस्त्वाश्रयत्वदर्श- नात्।अपि चावरणाभावमात्रमाकाशमिच्छत- गोपदेशः॥ २३॥ आगमप्रामाण्यादिति। तत्राकाशस्य कार्यत्वोच्या घटादिवद्द- स्तुत्वं प्रसिध्यतीत्यर्थः । नन्वागमप्रामाण्ये विप्रतिपन्नान् सुगतान् प्रत्याकाशस्य वस्तुत्वं कथं सिध्यतीत्यत आह विप्रतिपन्नानिति॥ शब्दो वस्तुनिष्ठः गुणत्वाद्गन्धादिवदित्यनुमानादाकाशस्य वस्तुत्वं सिध्यति पृथिव्यायष्टद्रव्याणा श्रोत्रग्राह्मगुणाश्रयत्वायोगादित्यर्थः । आकाशस्य भावत्वं प्रसाध्याभावत्व दूपयति॥ अपि चेति । यथैक- घटसच्वेऽपि घटसामान्याभावो नास्ति तथैकपक्षिसत्त्वेऽपि मुर्तद्र- ·१, रत्नप्रभाशासिते [अ०२पा०२॥ स्तव एकस्मिन् सुपर्णे पतत्यावरणस्य विद्यमा- नत्वात् सुपर्णान्तरस्योत्पित्सतोऽनवकाशवप्र- सडः। यत्रावरणाभावस्तत्र पतिष्यतीति चेत्, येनावरणाभावो विशिष्यते तत्तर्हि वस्तुभूतमे- वाकाशं स्यान्नावरणाभावमात्र। अपि चावरणा- भावमात्रमाकाशं मन्यमानस्य सौगतस्य स्वा- भ्युपगमविरोधः प्रसज्येत।सौगते हि समये पृ- थिवी भगवन् किं सन्निःश्रयत्यस्मिन् प्रश्नपति- वचनप्रवाहे पृथिव्यादीनामन्ते वायुः किं सन्निः- श्रय इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं भवंति वायुरा- काशसनिःश्रय इति, तदाऽऽकाशस्य वस्तुत्वेन समक्षसं स्यात्, तस्मादप्ययुक्तमाकाशस्थाव- स्तुत्वमाअपिच निरोधद्वयमाकाशं च त्रयमप्ये- तन्निरुपाख्यमवस्तु नित्यञ्चेति विप्रतिपिदं, न त्यवस्तुनो नित्यत्वमनित्यत्वं वा सम्भवति, व- व्यसामान्याभावात्मकाकाशो नास्त्येवेति पक्ष्यन्तरसञ्चारो न स्यादि- त्यर्थः । देशविशेषावच्छेदेनावरणाभावोऽस्तीत्याशङ्कयाभावावच्छेद- कदेशविशेष एवाकाशो नाभाव इत्याह ॥ यत्रेत्यादिना। पतिप्यति पक्षी सञ्चरिष्यतीत्यर्थः । आकाशस्थावस्तुत्वं स्वग्रन्थविरुद्धं चेत्याह अपि चेति ॥ किं सम्यक् निश्रय आश्रयोऽस्या इति किं सन्निःश्रय अवस्तुनः शशविपाणस्याश्रयत्वादर्शनादिति भावः । व्याघातात्तर- माह। अपिचेति ॥ ध्वंसाप्रतियोगिताख्यो धर्मो नित्यत्वं नासति म ·सू०१२५१०४॥ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये स्त्वाश्रयत्वात् धर्मधर्मिव्यवहारस्य ।धर्मधर्मि- भावे हि घटादिवहस्तुत्वमेव स्यान्न निरुपा- ख्यत्वम्॥२४॥ अनुस्मृतेश्च ॥२५॥ अपि च वैनाशिकाः सर्वस्य वस्तुनः क्षणि- कतामभ्युपयन्नुपलब्धुरपि क्षणिकतामभ्युपेयात् न च सा सम्भवति, अनुस्मृतेः।अनुभवमुपल- ब्धिमनूत्पद्यमानं स्मरणमेवानुस्मृतिःसा चोप- लब्ध्येककर्तृका सती सम्भवति, पुरुषान्तरोप- लब्धिविपये पुरुपान्तरस्य स्मृत्यदर्शनात्। कथं त्यहमदोऽद्राक्षमिदं पश्यामीति च पूर्वोत्तरदर्शि- न्येकस्मिन्नसतिप्रत्ययःस्यात्।अपिच दर्शनस्म- रणयोः कर्तर्येकस्मिन् प्रत्यक्षः प्रत्यभिज्ञाप्रत्य- यःसर्वस्य प्रसिद्धोऽहमदोद्राक्षमिदं पश्यामीति। सम्भवति धर्मिणोऽसच्चव्याघातादित्यर्थः ।। २४ ।। आत्मनः क्षणिकत्वं दूपयति॥अनुस्मृतेरिति॥अनुभवजन्या स्मृ. तिरनुस्मृतिस्तस्यां अनुभवसमानाश्रयत्वात्तदुभयाश्रयात्मनः स्थायि- स्वमित्यर्थः । क्षणिकत्वज्ञानहयानुसन्धानं च न स्यादित्याह ॥ कथं यहमिति ।। पूर्वदर्शनकर्तुरद्राक्षमिति स्मरणक.क्यप्रत्यभिज्ञानाचा- स्मनः स्थायित्वमित्याह । अपि चेति ॥ योऽहमदः पूर्वमद्राक्ष स ए- वाहमद्य तत् स्मरामोति प्रत्यभिज्ञानाकारो द्रष्टव्यः, इदं पश्यामी- ति ज्ञानान्तरसम्बन्धकथनं योऽहमद्राक्ष सोऽहं पश्यामीति प्रत्यभि- ८८ ·(६९८) रत्नप्रभाभासिते [पा०२।०२। यदि हि तयोभिन्नः कर्ता स्यात्, ततोऽहं स्मरा- म्यद्राक्षीदन्य इति प्रतीयात् न त्वेवं प्रत्येति क- श्चित्, यत्रैवं प्रत्ययः तत्र दर्शनस्मरणयोभिन्न- मेव कर्तारं सर्वलोकोऽवगच्छति, स्मराम्यहम- सावदोऽद्राक्षीदिति । इह त्वहमदोऽद्राक्षमिति दर्शनस्मरणयो(नाशिकोऽप्यात्मानमवैकं कर्ता- रमवगच्छति, न नाहमित्यात्मनो दर्शनं निर्वत्तं निद्भुते, यथाग्निरनुष्णोऽप्रकाश इति वा । तत्रैवं सत्येकस्यदर्शनस्मरणक्षणहयसम्बन्धेक्षणिक- त्वाभ्युपगमहानिरपरिहार्या वैनाशिकस्य स्या- त्, तथानन्तरामनन्तरामात्मन एव प्रतिपत्ति प्रत्यभिजानन्नेककर्तृकामोत्तमादुच्छ्वासादतीता- श्च प्रतिपत्तीराजन्मन आत्मैककर्तृकाः प्रतिस- ज्ञानान्तरद्योतनाथ । विपक्षे वाधकमाह ॥यदि हीति ।। द्रष्टस्मों.दे- ऽहं स्मरामि अन्योऽद्राक्षीदिति प्रतीतिः स्यादित्यत्र दृष्टान्तमाह् ॥ य- त्रैवमिति ॥ प्रत्ययमाह ॥ स्मरामीति ॥ स्मराम्यहमन्योऽद्राक्षीदि- ति प्रत्ययो यत्र तत्र भिन्नमेव कर्तारं लोकोऽवगच्छतीत्यविवादमि- त्यर्थः । प्रकृतप्रत्यभिज्ञायां तादृशभेदप्रत्ययस्य बाधकस्यादर्शनादा- स्मस्थायित्वं दुर्वारमित्याह ।।इह त्वहमद इति । यथाग्नेरौप्पयादिकं न बाधते कश्चिनथा नाहमद्राक्षमिति पूर्वदर्शनं न निद्भुत इत्यनेंन वाधा- भावात् प्रत्यभिज्ञा प्रमेत्युक्तं भवति । तथा द्रष्ट्रस्मत्रोरैक्ये सति स्था- यित्वं फलितमित्याह ॥ तत्रैवं सतीति ॥ क्षणद्दयसम्बन्धेऽप्यात्मन- स्तृतीयक्षणेभोऽस्त्विति वदन्तं प्रत्याह ॥ तथेति ॥ वर्तमानदशामा- ·सू०२५।अ.४] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये न्दधानः कथं क्षणभङ्गवादी वैनाशिको नापत्र- पेत। स यदि ब्रूयात् सादृश्यादेतत् सम्पत्स्यत इतेि, तं प्रतिब्रूयात् तेनेदं सदृशमिति द्वयायत्त- त्वात् सादृश्यस्य क्षणभङ्गवादिनः सहशयोई- योर्वस्तुनोर्ग्रहीतुरेकस्याभावात् सादृश्यनिमित्तं प्रतिसंन्दधानमिति मिथ्याप्रलाप एव स्यात्, स्याचेत् पूर्वोत्तरयोः क्षणयोः सादृश्यस्य ग्रही- तैकस्तथा सत्येकस्य क्षणद्वयावस्थानात् क्षणि- कत्वप्रतिज्ञा पीज्येत, तेनेदं सदृशमिति प्रत्यया- न्तरमेवेदं न पूर्वोत्तरक्षणद्वयग्रहणनिमित्तमिति चेत्, न तेनेदमितिभिन्नपदार्थोपादानात्। प्रत्य- रभ्योत्तमाच्छासादामरणादनन्तरामनन्तरां स्वस्यैव प्रतिपत्तिमात्मैक- कर्तृका प्रत्यभिजानन्नाजन्मनश्च वर्तमानदशापर्यन्तं अतीताः प्रति- पत्तीः स्वकर्तृकाः प्रतिसन्दधानः सन्निति योजना । दीपज्वालास्वि- वात्मनि प्रत्यभिज्ञानं सादृश्यदोपादिति शकते ॥ स इति ॥ सादृश्य- ज्ञानस्य धर्मिप्रतियोगिज्ञानाधीनत्वात् स्थिरस्य ज्ञातुरसत्वान्न साह- श्यज्ञानं सम्भवति सच्चे वापसिद्धान्तः स्यादिति परिहरति ।। तमि- त्यादिना ॥ स्यादेतत् न सादृश्यप्रत्ययः पूर्वोत्तरवस्तुहयज्ञानजन्यरतद्- इयसादृश्यावगाही, किं तर्हि कश्चिटेप विकल्पः स्वाकारमेव बाह्मत्वेन विषयोकुर्वाणः क्षणान्तरास्पर्शी, अतो न स्थिरद्रष्ट्रपेक्षेति शङ्कते॥ ते- नेदमिति।। अत्र वक्तव्यं सादृश्यप्रत्यये तेनेदं सदशमिति वस्तुत्रयं भा- सते न वेति । नेति वदतः स्वानुभवविरोधः, किञ्चार्थभेदाभावात् प- दत्रयप्रयोगो न स्यात्, तस्मात् पदत्रयेण मियः संसृष्टभिन्नार्थभाना- ·(७००) रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा०२। यान्तरमेव चेत् सादृश्यविपयं स्यात्, तेनेदं सह- शमिति वाक्यप्रयोगोऽनर्थकः स्यात्, सादृश्य- मित्येव प्रयोगः प्राप्नुयात्।यदा हि लोकप्रसिद्धः पदार्थःपरीक्षकैन परिगृद्यते तदा स्वपक्षसिदिः परपक्षदोपो वा उअयमप्युच्यमानं परीक्षका- णामात्मनश्च यथार्थत्वेन न बुद्धिसन्तानमारो- हति, एवमेवैपोऽर्थ इति निश्चितं यत्तदेव वक्तव्यं, ततोऽन्यदुच्यमानं बहुप्रलापित्वमात्मनः केवलं दभानमसिद्धमिति परिहरति ॥न तेनेति ॥ अथ भासते वस्तुत्रयं तच प्रत्ययाभिन्नमेव न बाह्ममिति चेन्न त्रयाणामेकप्रत्ययाभेदे मि- थोऽप्यभेदापत्तेः इष्टापत्तिरितिब्रुवाणं विज्ञानवादिनं प्रत्याहाायदाही- ति ॥ वस्तुवयं ज्ञेयं सादृश्यप्रत्ययाद्भिन्नं सर्वलोकप्रसिद्धं तब नाङ्गो- क्रियते । स्थायिद्रष्टुप्रसङ्गभयेन तर्हि तत्तदाकाराणां क्षणिकविज्ञाना- नां मिथोवार्तानभिज्ञत्वादेकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धानेकपक्षस्फुरणात्म- कविप्रतिपयसम्भवात् स्वपक्षसाधनादिव्यवहारो लुप्येत, अतो यथा- नुभवंज्ञानज्ञेयभेदोऽङ्गीकार्यः। तथा चतेनेदं सदृशमिति बाह्यार्थयोर्ता- नपूर्वकं सादृश्यं जानत आत्मनः स्थायित्वं दुर्वारमित्यर्थः। ननु सन्त्ये- व बाह्यार्थाः क्षणिकरवलक्षणा निर्विकल्पकयाह्याः, सविकल्पाध्यवसे- यास्तु स्थायित्वसादृश्यादयो बाह्याः कल्पिता अवतासन्ते, अतोविप्र- तिपच्यादिव्यवहार इति बाह्यार्थवादमाशङ्कच निरस्पति । एवमेवेति।। यत् प्रमाणसिद्धं तदेवं वक्तव्यं । न हि क्षणिकत्वे किञ्चित् प्रमाणम- स्ति न चेदानी घट इति प्रत्यक्षमवर्तमानकालासचं घटस्य गोचरपई- तनमानक्षणमात्रसवरूपे क्षणिकरवे मानमिति वाच्यं । तस्य वर्तमा- नत्वमात्रगोचरत्वेन कालान्तरासच्चासिद्धेः। न च यत् सत्तत् क्षणिक- .

·, सू०२६।१०४ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७०१) प्रख्यापयेत् । न चायं सादृश्यात् संव्यवहारो युक्तः तद्भावावगमात्तत्सदृशभावानवगमाच्च। अवेदपि कदाचित् वात्यवस्तुनि विप्रलम्भस- म्भवात् तदेवेदं स्यात् तत्सदृशं वेति सन्देहः, उपलब्धरि त सन्देहोऽपि न कदाचिद्भवति स एवाहं स्यां तत्सदृशो वेति। य एवाहं पूर्वेचुरद्राक्षं स एवाहमद्य स्मरामीति निश्चितात्तदावोपल- म्भात्, तस्मादप्यनुपपन्नो वैनाशिकसमयः॥२५॥ नासतोऽदृष्टत्वात्॥२६॥ इतश्चानुपपन्नो वैनाशिकसमयो यतः स्थि- मिति व्याप्तिरस्ति, वियुदादेरपि दिविक्षणस्थायित्वेन दृष्टान्ताभावात् । न च स्थायिनमनुमातारमन्तरेणानुमानं सम्भवति, तस्मादनुमान- सिद्धार्थवक्ता तथागतोऽश्रद्धेयवचन इत्यर्थः । किञ्च सादृश्यं प्रत्यभि- ज्ञायां दोपतया निमित्तं विपयतया वा । आयेऽपि स्वरूपसत् ज्ञातं वा. नायः मन्दान्धकारे शुकिमात्रग्रहे श्वैत्याज्ञानेऽपि रूप्पाभेद- श्रमापत्तेः । न द्वितीय; स्थायिज्ञातारं विना तज्ज्ञानासम्भवस्योक्तत्वा- • त् । नापि विषयतया निमित्तमित्याह ॥नचेति । सोऽहमित्युल्लेखाने- नाहं सदश इत्यनुल्लेखादित्यर्थः । सोऽहमिति प्रत्यभिज्ञाया धमत्वं निरस्य संशयत्वं निरस्यति ॥ भवेदिति॥ जडार्थे प्रत्यभिज्ञातेऽपि वा- धसम्भावनया संशयः कदाचित् स्यान्नात्मनीत्यर्थः। असन्दिग्धाषिप- र्यस्खप्रत्यभिज्ञाविरोधादात्मक्षणिकत्वमतमत्यन्तासङ्गन्तमित्युपसंहरति ॥ तस्मादिति ॥२५॥ अभावः शशविपाणवदत्यन्तासन्नित्यङ्गीकृत्य मृदादिनाशादसतो ·रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा.२॥ रमनुयायि कारणमनभ्युपगच्छतामझावाझावो- त्पत्तिरित्येतदापद्यते । दर्शयन्ति चात्राशावाद्भा- वोत्पत्ति 'नानुपमृद्य प्रादुर्भावाद्' इति। विनष्टा- दि किल वीजादकुर उत्पद्यते, तथा विनष्टा- त क्षीराद्दधिमृत्पिण्डाच घटः कूटस्थाञ्चेत् कार- णात् कार्यमुत्पद्येत, अविशेपात सर्वं सर्वत उ- त्पद्येत, तस्मादनावग्रस्तेभ्यो वीजादिभ्योऽङ्- कुरादीनामुत्पद्यमानत्वात् अभावाद्भावोत्पत्ति- रिति मन्यन्ते । तत्रेदमुच्यते, 'नासंतोऽदृष्टत्वा- त्' इति । नाभावाद्भाव उत्पद्यते, यद्यभावाद्भा- व उत्पद्येत, अभावत्वाविशेपात कारणविशेपा- भ्युपगमोऽनर्थकः स्यात्। न हि वीजादीनां उ- घटादिकं जायते इति सुगता वदन्ति तद्रूपयति ।। नासत इति ॥ न केवलं बलादापद्यते किन्तु स्वयं दर्शयन्ति च । हौ नौ प्रकृतार्थ ग- •मयतः। मृदादिकं उपमृद्य घटादेः प्रादुर्भावादितीममर्थमाह ॥ विन- धदिति ॥ कारणविनाशात् कार्यजन्मेत्यत्र युक्तिमाह । कूटस्थादि- ति ॥ विनाशशून्यादित्यर्थः । नित्यस्य निरतिशयस्य कार्यशक्तत्वे ततू कार्याणि सर्वाण्येकस्मिन्नेव क्षणे स्युस्तथा चोत्तरक्षणे कार्याभावाद- सच्चापत्तिः । न च सहकारिकतातिशयक्रमात कार्यक्रम इति युकं । अतिशयस्यातिशयान्तरापेक्षायां अनवस्थादनपेक्षायां कार्यस्याप्यति- शयानपेक्षत्वेन सहकारिवैयर्थ्यात् तस्मान्न स्थायिभावात् कार्यजन्मे- त्यर्थः। क्षणिकभावस्य हेतुत्यमुत्तरोत्पादे चेत्यत्र निरस्तं। अभावस्य हे- तुत्वनिरासाथै सूत्रं व्याचष्टे ॥ तत्रेदमिति ॥ यदि बीजाभावस्याभा- ·सू०२६।०४1] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये पमृदितानां योऽआवस्तस्य च शशविषाणादी- नांच निःस्वभावत्वाविशेषादशावत्वे कश्चिद्वि- शेषोऽस्ति, येन वीजादेवाङ्कुरो जायते क्षीरा- देवदधीत्येवंजातीयकः कारणविशेपाभ्युपगमो- ऽर्थवान् स्यात् । निर्विशेषस्य त्वक्षावस्य कार- णत्वाभ्युपगमे शशविषाणादिभ्योऽप्यकुराद- यो जायेरन्, न चैवं दृश्यते। यदि पुनरमावस्या- पि विशेषोऽभ्युपगम्येत उत्पलादीनामिव नी- लत्वादिस्ततो विशेपवत्त्वादेवाभावस्य भावत्व- मुत्पलादिवत् प्रसज्येत, नाप्यभावः कस्यचिदु- त्पत्तिहेतुःस्यात्,अभावत्वादेवशशविपाणादिव- त् । अभावाच्च भावोत्पत्तावभावान्वितमेव सर्व कार्यस्यात्,नचैवंदृश्यते,सर्वस्य चवस्तुनःस्वे- नस्वेन रूपेण आवात्मनैवोपलभ्यमानत्वात् । पान्तराहिशेपः स्यात् तदा विशेषवभावहारा बीजादेवाकुर इति लो- कायतिकानामभ्युपगमोऽर्थवान् स्यान्न सोऽस्तीत्याह ।। येनेति ॥ सू- त्रं योजयति ॥निर्विशेपस्येति ॥ शशविषाणादेः कार्यकारित्वस्यादृष्ट- त्वान्नाभावस्यासतो हेतुत्वमित्यर्थः। अस्त्वभावस्यापि विशेष इत्यत आह ।। यदीति ॥ अभावस्य हेतुत्वेऽतिप्रसङ्ग इति तर्कमुक्त्वानुमान- माह ॥ नापीति ॥ अभावो न हेतुरसच्चात् सम्मतवदित्यर्थः । अभा- वो न प्रकृतिः कार्यानन्वितत्वाद् यथा शरावाद्यनन्वितस्तन्तुर्न शरा- वादिप्ररुतिरिति तर्कपूर्वकमाह ।।अभावाचेति॥ अतोऽन्वितत्वान्मृ- ·(७०४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२॥पा०२॥ . न च मृदन्विताः शरावादयो भावास्तत्वादि- विकाराः केनचिदभ्युपगम्यन्ते । मृदिकारानेव तु मृदन्वितान् भावान् लोकः प्रत्येति । यत्तक्तं स्वरूपोपमर्दमन्तरेण कस्यचित् कूटस्थस्य व: स्तुनः कारणत्वानुपपत्तेरभावाद्भावोत्पत्तिर्भवि- तुमर्हतीति, तहुरुक्तं, स्थिरस्वभावानामेव सुव- दीनां प्रत्यभिज्ञायमानानां रुचकादिकार्य- कारणभावदर्शनात्, येप्वपि बीजादिपु स्वरू- पोपमर्दो लक्ष्यते तेवपिनासावुपमृद्यमाना घू.. विस्थोत्तरावस्थायाः कारणमभ्युपगम्यते,अ- नुपमृद्यमानानामेवानुयायिनां वीजाद्यवयवा- नामकुरादिकारणभावाभ्युपगमात्, तस्माद- सयः शशविपाणादिभ्यः सदुत्पत्त्यदर्शनात् स- दादिर्भाव एव प्ररुतिरित्याह ॥मृदिति। स्थायिनः कारणत्वायोगमुक्त- मनूद्य दूपयति ॥यत्तूक्तमित्यादिना ॥ अनुभवबलात् स्थिरभावानामेव सहकारिसन्निधिक्रमेण कार्यक्रमहेतुत्वमङ्गीकार्य, न च शक्तस्य सह कार्यपेक्षा न युक्तेति वाच्यं, यतोऽशक्तस्यापि नापेक्षेत्यसहकारिविश्यं स्यात् । ततः स्वर्णादौ स्वतोऽतिशयशून्येऽग्नितापादिसहकारिकता- तिशयक्रमाद्रुचकादिकार्यक्रमः। न चातिशयस्यातिशयान्तरानपेक्षत्वे कार्यस्याप्यनपेक्षेति वाच्यं । घटस्य मृदनपेक्षत्वे कार्यत्वाविशेषात् घटस्यापि मृदनपेक्षाप्रसादन्वयव्यतिरेकाभ्यामपेक्षा सहकारिष्वपि तुल्या। यदुनं कार्याभावदशायां कारणस्याप्सच्चापत्तिरिति तन्न, अ- कारणस्यापि बाधाभावेन सत्तोपपत्तेः, न झर्थक्रियाकारित्वमेव सवं ·यते ॥२६॥ सू०२०अ०४] शारब्रह्मसूत्रभाष्ये (७.५) झ्यश्च सुवर्णादिभ्यः सदुत्पत्तिदर्शनात् अनुपप- नोऽयमभावाझावोत्पत्त्यभ्युपगमः।अपि च च- तुभ्यश्चित्तचैत्ता उत्पद्यन्ते परमाणुभ्यश्च भूत- भौतिकलक्षणःसमुदाय उत्पद्यत इत्यभ्युपग- म्य पुनरक्षावात् भावोत्पत्तिं कल्पयद्भिरभ्युपग- ममपढुवान,नाशिकैः सर्वो लोक आकुलीक्रि- उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः॥२७॥ यदि चानावादावोत्पत्तिरभ्युपगम्येत,एवं स- त्युदासीनानामनीहमानानामपि जनानामशि- मतसिद्धिः स्यात् , अभावस्य सुलभत्वात्। कृ- षीवलस्य क्षेत्रकर्मण्यप्रयतमानस्यापि सस्य- निष्पत्तिः स्यात् , कुलालस्य च मृत्संस्क्रियाया- मप्रयतमानस्याप्यमत्रोत्पत्तिः । तन्तुवायस्या- पितन्तूनतन्वानस्यापि तन्वानस्येव वस्खलाभः असतस्तदयोगेन सच्चस्य ततो भेदात् सतो झर्थक्रियाकारित्वं नासतः अतः कारणतावच्छेदकमबाधितस्वरूपात्मकं सच्चं कारणत्वाद्भिन्न- मेव तस्मादणुस्थूलस्थिरभावानां हेतुत्वमुपपन्नमिति भावः । पूर्वाप- रविरोधमप्याह अपि चेति ॥२६॥ अभावादुत्पत्तौ शशविषाणादप्युत्पत्तिः स्यादित्युक्तं । अतिप्रसङ्गा- न्तरमाह ॥ उदासीनानामिति ॥ अनीहमानानां प्रयत्नशून्यानां, अमत्रं घटादिपात्रं । तन्वानस्य व्यापारयतः । तस्मादधान्तिमू- ·(७०६) रत्नप्रभाशासिते [अ०२२पा०२। स्वर्गापवर्गयोश्च न कश्चित् कथञ्चित् समीहेत. नचैतद्युज्यते ऽभ्युपगम्यते वा केनचित् , तस्मा- दनुपपन्नोऽयमभावाद्भावोत्पत्त्यभ्युपगमः॥२७॥ नाभाव उपलब्धेः॥२८॥ एवं वात्यार्थवादमाश्रित्यसमुदायाप्राप्त्या- दिपु दूपणपूदावितेपु विज्ञानवादी बौद्ध इदानी प्रत्यवतिष्ठते । केपांचित् किल विनेयानां वाय- वस्तुन्यभिनिवेशमालक्ष्य तदनुरोधेन वात्यार्थ- वादप्रक्रियेयं विरचिता, नासौ सुगताभिप्रायः. तस्य तु विज्ञानकस्कन्धवाद एवाभिप्रेतः, त- लेन क्षणिकबाह्यार्थवादेन कूटस्थनित्यब्रह्मसमन्वयस्य न विरोध इति सिद्धम् ॥२७॥ नाभाव उपलब्धेः॥ अखण्डनिर्विशेषबह्मविज्ञानं बाह्यार्थोपादानं वदतां वेदान्तानां भिन्नं साकारं क्षणिकं विज्ञानं न ततोऽन्योऽर्थों- ऽस्तीति योगाचारमतेन विरुध्यते न वेति तन्मतस्य मानवान्तिमूल- त्वाभ्यां संशये पूर्वोक्तवासार्थवादनिरासमुपजीव्य पूर्वपक्षमाह । ॥ एवमित्यादिना ॥ पूर्वोत्तरपक्षयोः विरोधाविरोधौ फलं । नन्वेकस्य मुगतागमस्य कथं बाझार्थसच्यासच्चयोस्तात्पर्य विरोधादित्याशङ्कला- धिकारिभेदादविरोधइति वदन् विज्ञानवादिनःसुगताभिप्रायज्ञत्वेन म- न्दाधिकारिभ्यो बाह्यार्थवादिभ्यः त्रैष्ठ्यमाह । केपांचिदिति ॥ उक्तं च धर्मकीर्तिना 'देशना लोकनाथानां सत्त्वाशयवशानुगाः, इनि [सर्वद पृ०२३१पं०७] सुगतानामुपदेशाः शिष्यमत्यनुसारिण इ- १ बोवित्तविवरणप्रणोति बोध्यम् ।'

·21 सू०२८अ०५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७०७) स्मिंश्च विज्ञानवादे बुद्ध्यारूढन रूपेणान्तःस्थ एव प्रमाणप्रमेयफलव्यवहारः सर्व उपपद्यते, सत्यपि वाद्येऽर्थे बुद्ध्यारोहमन्तरेण प्रमाणादि- व्यवहारानवतारात्। कथं पुनरवगम्यते अन्तः- स्थ एवायं सर्वव्यवहारो न विज्ञानव्यतिरिक्तो वात्योऽर्थोऽस्तीति तदसम्भवादित्याह । स हि वात्योऽर्थोऽभ्युपगम्यमानः परमाणवो वा स्यु- स्तत्समूहा वा स्तम्भादयः स्युः, तत्र न तावत् परमाणवः स्तम्भादिप्रत्ययपरिच्छेद्या भवितुम- हन्ति परमाण्वाभासज्ञानानुपपत्तेः,नापि तत्स- मूहाः स्तम्भादयस्तेपां परमाणुभ्योऽन्यत्वान- न्यत्वाभ्यां निरूपयितुमशक्यत्वात् । एवं जा- त्यर्थः । नन्वसति बाह्याथै मानमेयव्यवहारः कथं तबाह ।। तस्मिन्नि- ति ॥ विज्ञानमेव कल्पितनीलाद्याकारत्वेन प्रमेयमवक्षासात्मना मान- फलं शन्यात्मना मानं शक्याश्रयत्वाकारेण प्रमातेति भेदकल्पनया व्यवहार इत्यर्थः । मुख्य एव भेदः किं न स्यादत आह ॥ सत्यपीति ॥ न हि बुद्ध्यनारूढस्य नीलादेः प्रमेयत्वव्यवहारोऽस्ति, अतो बुद्ध्यारू- ढाकार एव प्रमेयं न बाह्यमित्यर्थः । बाह्यार्थासच्चे प्रश्नपूर्वकं युक्तीरुप- न्यस्यति ॥ कथमित्यादिना ॥ ज्ञेयं ज्ञानातिरेकेणासत् तदतिरेकेणास- म्भवान्नरशृङ्गवदित्याह ॥ तदसम्भवादिति ॥ असम्भव विवृणोति ॥ स हीति ।। परमाणवश्वेदेकस्थूलसम्म इति ज्ञान न स्यात् समूह स्त्वसन्नित्यर्थः । अवयव्यभावेऽपि जात्यादयो बाह्यार्थाः स्युस्तबाह ॥ एवमिति । जातिगुणकर्मणा धर्मिणः सकाशादभेदेऽन्यन्तभेदे वा .

·. (५.८) रत्नप्रभाभासिते [अ०सपा०२। त्यादीनपि प्रत्याचक्षीत। अपि चानुभवमात्रेण साधारणात्मनो ज्ञानस्य जायमानस्य योऽयं प्रतिविपयं पक्षपातः स्तम्भज्ञानं कुड्यज्ञानं घ- टज्ञानं पटज्ञानमिति, नासो ज्ञानगतविशेपम- न्तरेण उपपद्यत इत्यवश्यं विपयसारूप्यं ज्ञान- स्याङ्गीकर्तव्यं । अङ्गीकृते च तस्मिन्विपयाकार- हस्य ज्ञानेनैवावरुद्धत्वादपार्थिका बात्यार्थसना- वकल्पना । अपि च सहोपलम्भनियमादभेदो विषयविज्ञानयोरापतति, न त्यनयोरेकस्यानु- पलम्भेऽन्यस्योपलम्भोऽस्ति,न चैतत् स्वक्षा- वविवेके युक्तं प्रतिबन्धकारणाभावात् , तस्माद- प्यर्थाभावःस्वशादिवच्चेदं द्रष्टव्यं यथा हि स्व- 'नमायामरीच्युदकगन्धर्वनगरादिप्रत्यया विनैव धर्धामवद्धय॑न्तरवञ्च न धर्मधर्मभावः भेदाभेदी च विरुद्धाविति न स- न्ति जात्यायर्था इत्यर्थः। किञ्च ज्ञानस्य ज्ञेयसारूप्यरूपविशेषसम्ब- न्धाभावे सर्वविपयत्वापत्तेविशेपोऽङ्गीकार्यस्तथा च ज्ञानगतविशेष- स्यैव ज्ञानेन विषयीकरणान्न बाह्यार्थसिद्धिर्मानाभावात् गौरवाचेत्या- ह॥ अपि चेति ॥ पक्षपातो विषयविशेपवैशिष्ट्यव्यवहारः, किच ज्ञेयं ज्ञानाभिन्नं ज्ञानोपलम्भक्षणनियतोपलम्भग्राह्यत्वात् ज्ञानवदित्या- ह॥ अपि चेति ॥ ज्ञानार्थयोर्वास्तवक्षेदेऽपि सहोपलम्भनं स्यात् या- ह्यग्राहकभावादित्यत आह ॥नचैतदिति॥ क्षणिकज्ञानस्यार्थेन सम्ब- न्धहेत्वभावान्न ग्राह्यग्राहकभाव इत्यर्थः किं च जाग्रहिज्ञानं न बाह्या- सम्बनं विज्ञानत्वात् स्वप्नादिज्ञानवदित्याह ॥स्वप्नति ॥ विज्ञानानां वै- ·7 सू.२८०५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये बाधेनार्थेन ग्रात्यग्राहकाकारा भवन्ति एवं जा- गरितगोचराअपिस्तम्भादिप्रत्ययाभवितुमर्ह- न्तीत्यवगम्यते, प्रत्ययत्वाविशेपात्। कथं पुनर- सति बाल्यार्थे प्रत्ययवैचित्र्यमुपपद्यते वासनावै- चित्र्यादित्याहाअनादौ हिसंसारे वीजाङ्कुरवत् विज्ञानानांवासनानांचान्योन्यनिमित्तनैमित्ति- कावेन वैचित्र्यं न विप्रतिषिध्यते। अपि चान्व- यव्यतिरेकाभ्यां वासनानिमित्तमेव ज्ञानवैचि- ध्यमित्यवगम्यते, स्वप्नादिष्वन्तरेणाप्यर्थ वा- सनानिमित्तस्य ज्ञानवैचित्र्यस्योभाभ्यामप्या- वाभ्यामभ्युपगम्यमानत्वादन्तरेण तु वासनां अर्थनिमित्तस्य ज्ञानवैचित्र्यस्य मयानभ्युपग- म्यमानत्वात्, तस्मादप्यभावोवात्यस्यार्थस्ये- त्येवं प्राप्ते ब्रूमः। नाभाव उपलब्धेरितिन ख- ल्वभावो बात्यस्यार्थस्याध्यवसातुं शक्यते, क- चित्र्यानुपपत्तिवाधितमनुमानमिति शङ्कते ।। कथमिति ।। अन्यथोप- पन्या परिहरति । वासनेति ॥अनादिसन्तानान्तर्गतपूर्वज्ञानमेव वा- सना, तहशादनकक्षणव्यवधानेऽपि नीलायाकारज्ञानवैचित्र्यं भवति, यथा वीजवासनया कासिरकत्वं तददित्यर्थः। उभयवादिसम्मतत्वा- च वासना एव ज्ञानवैचित्र्यहेतवोन बाह्यार्था इत्याह ।। अपि चेति। क्षणिकविज्ञानमात्रवादस्य मानमूलत्वाचन नित्यविज्ञानवादो विरुध्य- ते इति प्राप्ते सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे ॥नाभाव इत्यादिना ॥ किं याह्या- ·(७१०) रत्नप्रभाभासिते [अ०२१पा. २१ स्मादुपलब्धेः । उपलभ्यते हिप्रतिप्रत्ययं वा- त्योऽर्थःस्तम्भःकुड्यंघटः पटइति,नचोपलभ्य- मानस्यैवाभावो भवितुमर्हति।यथा हि कश्चिद्भु- जानो भुजिसाध्यायां तृप्तौ स्वयमनुभूयमा- नायामेवं ब्रूयात् नाहं भुले न वा तृप्यामीति, तहदिन्द्रियसन्निकर्पण स्वयमुपलभ्यमान एव बाल्यमर्थ नाहमुपलभे न च सोऽस्तीति ब्रुवन् कथमुपादेयवचनः स्यात् । ननु नाहमेवं ब्रवीमि न कञ्चिदर्थमुपलभ इति, किन्तूपलब्धिव्यतिरि- तं नोपला इति ब्रवीमि।वाढमेवं ब्रवीपि निर- ङ्कुशत्वात् ते तुण्डस्य न तु युक्त्युपेतं ब्रवीपि यत उपलब्धिव्यतिरेकोऽपि बलादर्थस्याभ्युप- ६ गन्तव्यः उपलब्धेरेवान हि कश्चिदुपलब्धिमेव स्तम्भः कुड्यं चेत्युपलभते, उपलब्धिविषय, त्वेनैव तु स्तम्भकुड्यादीन् सर्वे लौकिका उप- लक्षन्ते। अतश्चैवमेव सर्वे लोकिका उपलक्षन्ते यत्प्रत्याचक्षाणा अपि वात्यमर्थमेवमाचक्षतेय- र्थस्यानुपलब्धेरभावः उत ज्ञाना देनानुपलब्धेः,नाय इत्युक्तं ॥ उपल- ब्धेरिति ॥ द्वितीयशङ्कते॥ ननु नाहमिति ॥ ज्ञानज्ञेययोविपयिविष- यभावेन भेदस्यसाक्षिप्रत्यक्षसिदत्वात्, प्रत्यक्षविरुद्धमभेदाभिधानमि- स्याह । वाढमित्यादिना ।। तद्दचनादपि जनाबाह्यार्थं ज्ञानादेदेनेयोप- लभन्त इत्याह अतश्चेति ॥पाह्यार्थस्यात्यन्तासचे प्रत्यक्षोपलम्मायो- ·सू०२८१०५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७११) दन्त यरूपं तबहिर्वदवज्ञासत इति,तेऽपि हि सर्वलोकप्रसिद्धां वहिरवभासमानां संविदंप्र- तिलभमानाःप्रत्याख्यातुकामाश्च बात्यमर्थं व- हिर्वदिति वत्कारं कुर्वन्ति इतरथा हि कस्माद- हिर्वदिति बेयुः। न हि विष्णुमित्रो वन्ध्यापुत्र- वदवभासत इति कश्चिदाचक्षीत । तस्माद् य- थानुभवं तत्त्वमभ्युपगच्छद्भिर्वहिरेवावभासत इति युक्तमभ्युपगन्तुं न तु बहिर्वदवभासत इ- ति । ननु बावस्यार्थस्यासम्भवाबहिर्वदवना- सत इत्यध्यवसितं। नायं साधुरध्यवसायो यतः प्रमाणप्रवृत्त्यप्रतिपूर्वकौ सम्भवासम्भवाव- वधार्येते न पुनः सम्भवासम्भवपूर्वके प्रमाण- प्रत्त्यप्रटत्ती यदि प्रत्यक्षादीनामन्यतमेनापि मात् दृष्टान्तत्वासम्भवाच बहिर्वच्छब्दोन स्यादित्याह।इतरथेति। अ- बाधितभेदानुभवादेवकारो युक्तो न वत्कार इत्याह॥ तस्मादितिाशे- यार्थीज्ञानातिरेकेणासन्नसम्भवादित्युक्तबाधाहत्करणमिति शङ्कते॥न- न्विति॥कोऽसावसम्भवः असत्वं वा असत्त्वनिश्चयो वा अयुक्तत्वं वा- उत्कटकोटिकसंशयात्मकसम्भवस्याभावो वा।नाद्यः साध्याभेदात् ।न द्वितीयःस्थूलौ वटस्तम्भाविति समूहालम्बने स्थूलत्वदित्वघटत्वस्तम्भ- त्वरूपविरुधर्मयतोरर्थयोरस्थूलादेकस्माद् हयावगाहिविज्ञानाद- सच्चनिश्चयेनासम्भवासिरित्याह ।। नायं साधुरिति ॥ सम्भवः स- जानिश्चयःप्रमाणाधीनः । असम्भवोऽसत्त्वनिश्चयः प्रमाणाभावाधी- नः न वैपरीत्यमिति व्यवस्थामेव स्फुटयति ॥ यद्वीति ॥ उक्तव्यव- ·७१२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२॥पा०२॥ प्रमाणेनोपलभ्यते तत् सम्भवति यत्तु न केनचि: दपि प्रमाणेनोपलभ्यते तन्न सम्भवति । इहतु यथास्वं सर्वैव प्रमाणैर्वात्योऽर्थ उपलभमानः कथंव्यतिरेकाव्यतिरेकादिविकल्पैर्न सम्भवती- त्युच्येत उपलव्धेरेव ांन च ज्ञानस्य विषयसा- रूप्याविषयनाशोभवति, असति विपये विपय- सारूप्यानुपपत्तेः बहिरुपलब्धेश्च विपयस्य, अत एव सहोपलम्भनियमोऽपि प्रत्ययविषय- स्थायाः फलं बाह्यार्थस्य प्रत्यक्षादिभिः सम्भवं वदन्नेव तृतीयं दूपय- ति ॥ इहेति ॥प्रमाणनिश्चितबाह्यार्थस्य स्तम्भादेः परमाणुभ्यो भेदाभे- दविकल्पैरयुक्तत्वमात्रेणासन्थनिश्चयो न युक्तस्त्वत्पक्षेऽप्ययुक्तत्वस्य तु- ल्यत्वात् , न ह्यस्थूलस्यैकस्य विज्ञानस्य स्थूलानेकसमूहालम्बनस्य वि- पयाभेदो युक्तः स्थूलत्वानेकत्वप्रसङ्गात्, न चेष्टापत्तिः समूहालम्ब- नोच्छेदे विज्ञानानां मिथो वार्तानभिज्ञतया विषयहित्वादिव्यवहारलो- पापत्तेः, तस्मादयुक्तत्वेऽपि यथानुभवं व्यवहारयोग्योऽर्थः स्वीकार्यः, न चतुर्थः निश्चिते तादृशसम्भवस्यानुपयोगात्तस्य क्वचित् प्रमाणप्रवृ- तेः पूर्वान्त्वादिति भावः। यद्योकं ज्ञातगतार्थसारूप्यस्यैव ज्ञानाल- म्बनत्वोपपत्तेबहिराभाव इति तत्राह ॥नचेति ॥ यत्तु गौरवमुक्त तन्न दूषणं प्रामाणिकत्वादित्याह ॥ वहिरिति ॥ यत एव ज्ञानार्थयो- र्भेदः सर्वलोकसाक्ष्यनुभवसिद्धः, अत एव सहोपलम्भनियमोऽपि नाभेदसाधक इत्याह ॥ अत एवेति ॥ यथा चाक्षुषद्रव्यरूपस्यालो- कोपलम्भनियतोपलब्धिकत्वेऽपि नालोकाभेदः, तथार्थस्य न ज्ञानाभे- दः, भेदेऽपि ग्राह्यग्राहकभावेन नियमोपपत्तेः । न च ज्ञानस्य क्षणिक- ·सू.२८अ041] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (१३) योरुपायोपेयभावहेतुको नाभेदहेतुक इत्यभ्यु- पगन्तव्यं । अपि च घटज्ञानं पटज्ञानमिति वि- शेषणयोरेव घटपटयो दो न विशेष्यस्य ज्ञा-' नस्य, यथा शुक्लो गौः कृष्णो गौरिति शौ- क्ल्यकार्ययोरेव भेदो ने गोत्वस्य, दाभ्यां च भेद एकस्य सिद्धो भवति, एकस्माच दयोः, तस्मादर्थज्ञानयोथैदः। तथा घटदर्शनं घटस्म- रणमित्यत्रापि प्रतिपत्तव्यं, अनापि हि विशे- प्ययोरेव दर्शनस्मरणयोर्भेदो न विशेषणस्य घटस्य, यथा क्षीरगन्धः क्षीररस इति विशे- प्ययोरेव गन्धरसयोःदो न विशेषणस्य क्षीर- स्य तद्वत् । अपि च द्वयोर्विज्ञानयोः पूर्वोत्तर- त्वात् स्वभिन्नयाद्यसम्बन्धायोगः स्थायित्वादिति भावः। विज्ञानमने- कार्थेभ्यो भिन्नं एकत्वात् गोत्ववदिति सत्प्रतिपक्षमाह ॥ अपि चे- ति॥न च हेत्वसिद्धिःज्ञानं ज्ञानमित्येकाकारप्रतीतेः ज्ञानैकनिश्चयात् । न च सा जातिविपया व्यक्तिभेदानिश्चयादित्याह॥न विशेप्यस्ये- ति ॥ घटादेश्यैतन्याझेदमुक्त्वा वृत्तिज्ञानाद्भेदमाह ।। तथेति ॥ घटो हा. भ्यां भिन्न एकत्वात् क्षीरवदित्यर्थः । ज्ञानाभिन्नार्थानङ्गीकारे स्वशा- स्त्रव्यवहारलोपं बाधकमाह ॥ अपि चेति ॥ क्रमिकयोः स्वप्रकाशयोः क्षणिकज्ञानयोमिथोग्राह्यवाहकत्वमयुक्तमभ्युपगतंच,तथा च तयोः- दप्रतिज्ञा न युक्तार्धामप्रतियोगिनोर्मियः परेण चाग्रहेण भेदग्रहायोगा- तु, तथा च तयो दयाहकस्थाय्यात्मातद्भिन्न एष्टव्यः।एवं पक्षसाध्य- हेतुदृष्टान्तभेदाभावे इदं क्षणिकमसदिति प्रतिज्ञा न युना । सर्वतो ९० ·." (७१४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा.२ कालयोः स्वसंवेदनेनैवोपक्षीणयोरितरेतरग्रा- त्यग्राहकत्वानुपपत्तिः, ततश्च विज्ञानभेदप्र- तिज्ञा क्षणिकत्वादिधर्मप्रतिज्ञा स्वलक्षणसा- मान्यलक्षणवास्यवासकत्वाविद्योपप्लवसदस- धर्मबन्धमोक्षादिप्रतिज्ञाश्च स्वशास्त्रगतास्ता हीयेरन्। किञ्चान्यविज्ञानं विज्ञानमित्यभ्युपग- च्छता वात्योऽर्थः स्तम्भः कुड्यमित्येवंजातीय- कः कस्मान्नाभ्युपगम्यत इति वक्तव्यं । विज्ञा- नमनुभूयतं इति चेत् वास्योऽप्यर्थोऽनुभूयत ए- वेति युक्तमभ्युपगन्तुं। अथ विज्ञानं प्रकाशात्म- कत्वात् प्रदीपवत् स्वयमेवानुभूयते न तथा वा- व्यावृत्तं व्यक्तिमात्रत्वं स्वलक्षणं अनेकानुगतं सामान्यमतव्यावृत्तिरूप- मिति प्रतिज्ञा न युक्ता, सर्वानेकार्थानां ज्ञानमात्रत्वेन मिथः पेरण वा दुर्ज्ञानत्वात् उत्तरनीलज्ञानं वास्यं पूर्वनोलज्ञानं वासकमिति प्रतिज्ञा न युक्ता, तयोभिन्नस्य ज्ञातुरभावात् । किञ्चाविद्योपप्लवोऽविद्यासंसर्गः तेन नीलमिति सद्धर्मः, नरविपाणमिति असद्धर्मः, अमूर्तमिति सद- सद्धर्मः, सतो विज्ञानस्यासतो नरविपाणस्य चामूर्तत्वादिति प्रतिज्ञा दुर्लभा, अनेकार्थज्ञानसाध्यत्वादज्ञानेनास्य बन्धो ज्ञानेनास्य मोक्ष इ- ति च प्रतिज्ञा बह्वर्थज्ञानसाध्या; आदिपदेन सामान्यत इटं ग्राह्यम- निष्टं त्याज्यमिति शिष्यहितोपदेशोऽनेकज्ञानसाध्यो गृहीतः, तस्मात् प्रतिज्ञादिव्यवहाराय ग्राहकभेदोऽङ्गीकार्य इत्यर्थः । ज्ञानार्थयो)दे यु- जयन्तरमस्तीत्याह ॥ किश्चान्यदिति ॥ ज्ञानवदर्थस्याप्यनुभवाविशे- पात् स्वीकारो युक्त इत्यर्थः । स्वविषयत्वाविज्ञानं स्वीक्रियते नार्थः प- रग्राह्यत्वादिति शङ्कते ॥ अथ विज्ञानमिति ।। विरुद्धं स्वीकृत्याविरु- - ·सू०२८०५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७१५) त्योऽप्यर्थ इति चेत्, अत्यन्तविरुद्धां स्वात्मनि क्रियामभ्युपगच्छसि अग्निरात्मानं दहतीतिवत् 1. अविरुदं तु लोकप्रसिद्ध स्वात्मव्यतिरिक्तेन विज्ञानेन बायोर्थोऽनुभूयत इति नेच्छस्यहो याण्डित्यं महद्दर्शितं।न चार्थव्यतिरिक्तमपि वि- ज्ञानं स्वयमेवानुभूयते स्वात्मनि क्रियावि- रोधादेव। ननु विज्ञानस्य स्वरूपव्यतिरिक्तग्रा- त्यत्वे तदप्यन्येन ग्रात्यं तदप्यन्येनेत्यनवस्था प्राप्नोति । अपि च प्रदीपवदवक्षासात्मकत्वात् ज्ञानस्य ज्ञानान्तरं कल्पयतः समत्वादवक्षा- स्यावभासकभावानुपपतेः कल्पनानर्थक्यमि- ति। तदुभयमप्यसत् विज्ञानग्रहणमात्र एव वि- ज्ञानसाक्षिग्रहणाकाङ्कानुत्पादादनवस्थाशङ्कानु- पपत्तेः. साक्षिप्रत्यययोश्च स्वभाववैषम्यादुप- ई त्यजता बौद्धतनयेन मौढ्यं दर्शितमित्याह ।। अत्यन्तेति ।। ज्ञानं स्ववेद्यमित्यीकृत्य मौर्यमापादितं वस्तुतः स्ववेद्यत्वमयुक्तमित्याह ॥न चेति ।। कर्तरि क्रियां प्रति गुणभूते प्रधानत्वाख्यकर्मत्वायोगा- तू स्वकर्तृकवेदनकर्मत्वमसदित्यर्थः।न च स्वविषयत्वमात्रं स्ववेद्यत्व- मिति वाच्यं अभेदविपयित्वस्याप्यसम्भवादितिभावः । ज्ञानस्य स्ववे- यत्वाभावे दोपहयं स्यादिति शङ्कते॥ नन्विति ॥ अनवस्था च साम्य- ञ्चेति दोपहयं परिहरति ।। तदुभयमपीति ॥ अनित्यज्ञानस्य जन्मादि मचेन घटवज्जस्य स्वेन स्वीयजन्मादिग्रहायोगादस्ति ग्राहकाकासा ·७१६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०२॥ लब्ध्युपलभ्यभावोपपत्तेः, स्वयं सिद्धस्यसाक्षि- णोऽप्रत्याख्येयत्वात् । किञ्चान्यत् प्रदीपवद्वि- ज्ञानमवासकान्तरनिरपेक्ष स्वयमेव प्रथत इ- ति ब्रुवता प्रमाणागम्यं विज्ञानमनवगन्तुक- मित्युक्तं स्यात् शिलाधनमध्यस्थप्रदीपसहस्र- प्रथनवत् वाढमेवमनुभवरूपत्वात्तु विज्ञानस्येष्टो नःपक्षस्त्वयानुज्ञात इति चेत्,न,अन्यस्यावग- न्तुश्चक्षुरादिसाधनस्य प्रदीपादिप्रथनदर्शनात्, अतो विज्ञानस्याप्यवभास्यत्वाविशेषात् सत्ये- वान्यस्मिन्नवगन्तरि प्रथनं प्रदीपवदवगम्यते। साक्षिणोऽवगन्तुश्चस्वयंसिद्धतामुपक्षिपतास्व- साक्षिणस्तु सत्तायां स्फूत्तौंच निरपेक्षत्वान्नानवस्था नापि साम्यं चिज- इत्ववैषम्यादित्यर्थः । साक्षी व इत्यत आह ॥स्वयं सिद्धस्येति ॥ निरपेक्षस्य साक्षिणोऽसच्चे क्षणिकविज्ञानभेदासिद्धेः सोऽङ्गीकार्य इ- त्यर्थः अनित्यज्ञानस्वरूपसाधकत्वाच्चसाक्षीस्वीकार्य इत्याहाकिश्चेति ॥ विज्ञानं ज्ञानान्तरानपेक्षमिति ब्रुवता तस्याप्रामाणिकत्वमुक्तं स्यात् स्वयं प्रथनमिति ब्रुवता ज्ञातृशून्यत्वं चोक्तं स्यात्तथा च ज्ञातृज्ञाना- विषयत्वाच्छिलास्थप्रदीपवदसदेव विज्ञानं स्यादतस्तत्साक्ष्येष्टव्य इ- त्यर्थः। विज्ञानस्य स्वान्यज्ञातृशून्यत्वमिष्टमेव त्वयाऽऽपायते, न चा- सच्चापत्तिः ज्ञावभावादिति वाच्यं । स्वस्यैव ज्ञातृत्वादिति शाक्यःश- कुते॥वाढमिति ॥अभेदे ज्ञातृज्ञेयत्वायोगात् ज्ञावन्तरमावश्यकमिति परिहरति । नेति ॥ विमतं विज्ञानं स्वातिरिक्तवेद्यं वेद्यत्वाद्देहवदि- त्यर्थः। अतिरिकः साक्षी किमन्यवेद्यः स्ववेयो वा आयेऽनवस्था दि- ·सू०२९/अ.५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७१७) यंप्रथते विज्ञानमित्येष एव मम पक्षस्त्वया वा- चो युक्त्यन्तरेणाश्रित इति चेत् , न, विज्ञान- स्योत्पत्तिप्रध्वंसानेकत्वादिविशेषवत्त्वाभ्युपग- मात् । अतः प्रदीपवद्विज्ञानस्यापि व्यतिरि- तावगम्यत्वमस्माभिःप्रसाधितम्॥२८॥ वैधाचनस्वमादिवत्॥२९॥ यदुक्तं वात्यार्थापलापिना स्वप्नादिप्रत्यय- वजागरितगोचरा अपि स्तम्भादिप्रत्यया विनै- व बायेनार्थेन भवेयुःप्रत्ययत्वाविशेपादिति, त- त्प्रति वक्तव्यं, अत्रोच्यते, न स्वप्नादिप्रत्ययव- जायत्प्रत्यया भवितुमर्हन्ति। कस्मात् वैधा- त्। वैधयं हि भवति स्वप्नजागरितयोः किं पु- तीये विज्ञानवाद एव भङ्गन्यन्तरेणोक्तः स्यादिति शङ्कते ॥ साक्षिण इति । त्वया विज्ञानं जन्मविनाशयुक्तमुच्यते । अतः कार्यस्य जडत्व- नियमात स्वातिरिक्तवेद्यमस्माभिः साधितं कूटस्थचिदात्मनो ग्राहका- नपेक्षत्वान्नानवस्थेति चोक्तमतो महदैलक्षण्यमावयोरिति परिहरति । न विज्ञानस्यति ॥२८॥ एवं वेद्यविज्ञानवदर्थस्याप्युपलब्धेन बाह्याभाव इत्युक्तं, संप्रति जागविज्ञानं स्वप्नादिविज्ञानवन्न बाह्यालम्बनमित्यनुमानं दूपयति ॥ वैधाच्चेति ॥ किमत्र निर्विपयत्वं साध्यमुत पारमार्थिकविपयशू- न्यत्वं, अथ वा व्यावहारिकविषयशून्यत्वं, नायः स्वप्नादिविधमाणा- मपि मिथ्यार्थालम्बनत्वेन दृष्टान्ते साध्यवैकल्यात् । न द्वितीयःसिद्ध- साधनात्, इति सूत्रस्थचकारार्थः । तृतीये तु व्यवहारदशायां बाधि- ·(५१८) रत्नप्रभाभासिते. [अ०२/पा नधर्म्य वाधावाधाविति बमः बाध्यते हिस्व- मोपलब्धं वस्तुप्रतिवुद्धस्य मिथ्यामयोपलब्धो महाजनसमागम इति नत्यस्तिमम महाजनस: मागमो निद्राग्लानं तु मे मनो बभूव, तेनैपाभ्रा- न्तिरुद्धभूवेति। एवं मायादिष्वपि भवतियथायथं वाधः। न चैवं जागरितोपलब्धं वस्तु स्तम्भा- दिकं कस्याञ्चिदप्यवस्थायां बाध्यते अपि च स्मृतिरेपा यत् स्वप्नदर्शनं, उपलब्धिस्तु जाग: रितदर्शनं स्मृत्युपलव्ध्योश्च प्रत्यक्षमन्तरं स्वय मनुभूयंते, अर्थविप्रयोगसम्प्रयोगात्मकं इष्टं पु- त्रं स्मरामि नोपलो उपलब्धुमिच्छामि इति। तत्रैवं सति न शक्यते वक्तं मिथ्या जागरितोंपल- ब्धिरुपलब्धित्वात् स्वप्नोपलब्धिवदिव्युभयोर- न्तरं स्वयमनुभवता । न च स्वानुभवापलापः तार्थग्राहित्वं उपाधिरित्याह॥वाध्यते हीत्यादिना॥ निंद्राग्लानमिति करणदोपोक्तिः। साधनव्यापकत्वं निराहान चैवमिति ॥ किञ्च प्रमा- गजानुभव उपलब्धिः पक्षोऽप्रमाण स्वप्नज्ञानं दृष्टान्त इति वैधा- न्तरं । परमतेन स्वप्नस्य स्मृतित्वमङ्गीकृत्याह । अपि चेति ॥ स्मृतिप्र- त्यक्षोपलब्ध्योवैधान्तरमाह।अर्थविप्रयोगेति। असम्बन्धश्यावर्त- मानश्च स्मृतेरों विपय इति निरालम्बनत्वमप्यस्याः कदाचिद्भवेत् न संप्रयुक्तवर्तमानार्थमात्रग्राहिण्या उपलब्धेरिति भावः। पूर्वोक्तप्रमाणा- प्रमाणजववैधयोंकिफलमाह ।। तत्र सतीति ।वैधर्ये सतीत्यर्थः। अप्रमाणजत्वोपाधेनिरालम्बनत्वानुमान न युक्तमिति भावः वैधा- ·सू०३०अ०५] शाङ्करब्रह्मसूनभाष्ये (७११) प्राज्ञमानिभिर्युक्तः कर्तु। अपि चानुभवविरोध- प्रसङ्गात् जागरितप्रत्ययानां स्वतो निरालम्ब- नतां वक्तुमशक्नुवता स्वप्नप्रत्ययसाधाद्वक्तु- मिष्यते। न हि योयस्य स्वतो धर्मो न सम्भ- वति सोऽन्यस्य साधयत्तिस्य सम्भविष्यति । न ह्यग्निरुष्णोऽनुभूयमान उदकसाधाच्छीतो भविष्यति।दर्शितंतुवैधय॑स्वप्नजागरितयोः॥२९॥ न आवोऽनुपलब्धेः ॥३०॥ यदप्युक्तं विनाप्यर्थेन ज्ञानवैचित्र्यं वास- नावैचित्र्यादेवावकल्पत इति तत् प्रति वक्तव्यं । अत्रोच्यते न भावो वासनानामुपपद्यते त्वत्पक्षे- ऽनुपलब्धेर्वात्यानामर्थानां । अर्थोपलब्धिनि- मित्ता हि प्रत्यर्थं नानारूपा वासना अवन्ति, सिद्धि निरस्यति ।। न चेति ॥ बाधमप्याह ॥ अपि चेति ॥ वस्तुतो घटाघनुभवस्य निरालम्बनत्य धर्मो याद स्वात्तदा किं दृष्टान्ताबण, प्रत्यक्षतोऽपि वक्तु शक्यत्वात्, न हि वनेरौप्ण्य दृष्टान्तेन वक्तव्य, यदि न वस्तुतो धर्मोऽस्ति तदापि कि दृष्टान्तेन, बाधितस्य दृष्टान्तसहले- णापि दुःसाध्यत्वादत स्वतो निरालम्बनत्वोक्तौ सालम्बनत्वानुभव- बाधभिया त्वयानुमातुमारब्धं तथापि बाधो न मुञ्चतीत्यर्थ । उक्तो- पापिरपि न विस्मर्तव्य इत्याह ॥ दर्शितं त्विति ।। २९ ।। सूत्रव्यावर्त्य स्मारयित्वा दूपयति ॥ यदप्युक्तमित्यादिना ॥ भाव उत्पत्ति सत्ता वा । ननु बाह्यानुपलब्धावपि पूर्वपूर्ववासनाबला- ·(७२०) रत्नप्रभाभासिते [अ०शपा०२। अनुपलभ्यमानेषु त्वर्थेषु किंनिमित्ता विचित्रा वासना भवेयुः, अनादित्वेऽप्यन्धपरम्परान्या- येनाप्रतिष्ठैवानवस्था व्यवहारविलोपिनी स्या- नाभिप्रायसिदिः । यावप्यन्वयव्यतिरेकावर्था- पलापिनोपन्यस्तौ वासनानिमित्तमेवेदं ज्ञान- जातं नार्थनिमित्तमिति तावप्येवं सति प्रत्युक्तौ द्रष्टव्यौ, विनार्थोपलब्धावासनानुत्पत्तेः । अपि च विनापि वासनाभिरर्थोपलव्ध्युपगमात् विना त्वर्थोपलब्ध्या वासनोत्पत्त्यनभ्युपगमात् अर्थ- सद्भावमेवान्वयव्यतिरेकावपि प्रतिष्ठापयतः । दुत्तरोत्तरविज्ञानवैचित्र्यमस्तु बीजाकुरवदनादित्वादित्यत आह ॥ अनादित्वेऽपीति॥ बीजादङ्कुरो दृष्ट इति, अदृष्टेऽपितज्जातीययोः कार्यकारणभावकल्पना युक्ता, इह त्वानुभवनिरपेक्षवासनोत्पत्तेरादा- वेव कल्प्यत्वादनादित्वकल्पना निर्मूलेति नाभिप्रेतधीवैचित्र्यसिद्धिरि- त्यर्थः। ननु निरपेक्षवासनानां सच्चे धीवैचित्र्यमसच्चे तु नेति स्वप्ने दृष्ट- मितिसमूलाऽनवस्थेत्यत आह॥याविति॥वासनानां बाह्यानुभव- कार्यत्वेसतिनैरपेक्ष्यासिद्धिर्न त्वयापिदृष्टेत्यर्थः। कार्यत्वग्राहकंव्यतिरे- कमाहाविनेति ॥ अर्थानुभवकार्याणां वासनानांतदनपेक्षत्वायोगान्न वेदुक्तान्वयादिदृष्टिरित्युक्तमभिनवार्थोपलब्धिवैचित्र्यस्य वासनानांवि- नापिभावेन व्यतिरेकन्यभिचाराचनक्कापि वासनामात्ररुतं धीवैचित्र्य किन्वानुभवे सति वासनाऽसति नेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां वासनामू- लानुभवावच्छेदकार्थवृत्तमेवेति बाझार्थसहावसिद्धिरित्याह ॥ अपि चेति ॥ ये संस्कारः स साश्रयो लोके दृष्टः, यथा वेगादिरिष्वाश्रयः, ·सू०३१।अ०५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७२१), अपि च वासनानाम संस्कारविशेपाः, संस्का- राश्च नाश्रयमन्तरेणावकल्पन्ते,एवं लोके दृष्ट- त्वात्, न च तव वासनाश्रयः कश्चिदस्ति प्रमा- णतोऽनुपलब्धेः॥३०॥ क्षणिकत्वाच॥३१॥ यदप्यालयविज्ञानंनामवासनाश्रयत्वेन प- रिकल्पितंतदपि क्षणिकत्वाभ्युपगमांदनवस्थि- तस्वरूपंसत्प्रत्तिविज्ञानवन्न वासनानामधिक- रणं भवितुमर्हति । न हि कालत्रयसम्बन्धिन्ये- कस्मिन्नन्वयिन्यसति कूटस्थे वा सर्वार्थदर्शिनि देशकालनिमित्तापेक्षवासनाधीनस्मृतिप्रतिस- न्धानादिव्यवहारः सम्भवति। स्थिरस्वरूपत्वे अतो विज्ञानसंस्काराणां न भावः । आश्रयानुपलब्धेरित्यर्थान्तरमाह ॥ आप चेति ॥ ३०॥ अस्त्वालयविज्ञानमाश्रय इत्यत आह ॥क्षणिकत्वाचेति ॥ सू- नं व्याचष्टे ।। यदपीति ।। सहोत्पन्नयोः सव्येतरविपाणवदाश्रयायि- भावायोगात् पौर्वापर्ये चाधेयक्षणे सत अधारत्वायोगात् सच्चे क्षणि- कत्वव्याघातान्नाधारत्वमालयविज्ञानस्य क्षणिकत्वान्नीलादिविज्ञानव- दित्यर्थः । अस्तु तर्हि आलयविज्ञानसन्तानाश्रया वासना इत्यतआह ॥ न हीति ॥ सविकारः कूटस्थो वा स्थाय्यात्मा यदि नास्ति तदा स- न्तानस्यावस्तुत्वादेशाद्यपेक्षया यहासनानामाधान निक्षेपो यश्च स्मृ- तिप्रत्यभिज्ञे यश्च तन्मूलो व्यवहारः, तत् सर्वं न सम्भवतीत्यर्थः । य- ९१ ·(७२२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०२॥ वालयविज्ञानस्य सिद्धान्तहानिः अपि च वि- ज्ञानवादेऽपि क्षणिकत्वाभ्युपगमस्य समान- त्वाद् यानि वात्यार्थवादे क्षणिकत्वनिवन्धनानि दूषणान्युद्भावितानि उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरो- धादित्येवमादीनि तानीहाप्यनुसन्धातव्यानि। एवमेतौ द्वावपि वैनाशिकपक्षी निराकृतौ बा- द्यार्थवादिपक्षो विज्ञानवादिपक्षश्च । शन्यवादि- पक्षस्तु सर्वप्रमाणविप्रतिषिद्ध इति तन्निराक- रणाय नादरः क्रियते।न त्ययं सर्वप्रमाणसिद्धो दि व्यवहारार्थ आत्मस्थायित्वं तदापसिद्धान्त इत्याह । स्थिरेति ॥ सूत्रमतिदेशार्थत्वेनापि व्याचप्टे ॥ आप चेति ।। मतहयनिरासमुपसं: हरति ॥ एवमिति ॥ ज्ञानज्ञेयात्मकस्य सर्वस्य सत्यासत्त्वाभ्यां वि- चारासहत्वाच्छून्यतावशिष्यत इति माध्यमिकपक्षस्यापि मानमूलत्व- माशङ्कय सूत्रकारः किमिति न निराचकारेत्यत आह ॥ शून्येति ॥ आदरः पृथक्सूत्रारम्भो न क्रियते एतान्येव तन्मतनिरासार्थत्वेनापि योज्यन्त इत्यर्थः । तथा हि ज्ञानार्थयोर्नाभावः प्रमाणत उपलब्धेः । ननु जाग्रत्स्वप्नौ ज्ञानार्थशून्यौ अवस्थात्वात् सुपुप्तिवदित्यत आह ॥ वैधाचन स्वप्नादिवत् ।।स्वप्नः आदिर्यस्याः सुषुप्तेः तद्दन्नेतरावस्थ- योःशून्यत्वमुपलव्ध्यनुपलब्धिवैधर्म्यलक्षणवाधितज्ञानार्थोपलब्धिवा- धात् सुषुप्तावप्यात्मज्ञानसत्वेन साध्यवैकल्पाच नानुमानमित्यर्थः । किञ्च निरधिष्ठाननिषेधायोगादधिष्ठानमेव तवं वाच्यं, तस्य त्वन्मते न भावः। मानतोऽनुपलब्धेरित्याह । न भावोऽनुपलब्धेः ॥ उपल- ध्यनुपलब्धिलक्षणंयवैधय॑ तल्लक्ष्यतेऽनयेति सा चासौ बाधितज्ञाना- र्थोपलब्धिस्तद्रूपबाधात् इत्यर्थः । तदर्थमाह ॥न सयमिति । यहा ॥

·सू०३३।अ०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७२३) लोकव्यवहारोऽन्यत्तत्त्वमनधिगम्य शक्यतेप- न्होतुं अपवादाभावे उत्सर्गप्रसिद्धः॥३१॥ सर्वथानुपपत्तेश्च ॥३२॥ किं बहुना सर्वप्रकारेण यथा यथायं वैना- शिकसमय उपपत्तिमत्त्वाय परीक्ष्यते तथा तथा सिकताकूपवद्विदीर्यत एव न काञ्चिदप्यत्रोपप- त्तिं पश्यामः, अतश्चानुपपन्नो वैनाशिकतन्त्र- व्यवहारः।अपिचबात्यार्थविज्ञानशून्यवादत्रय- मितरेतरविरुद्धमुपदिशतासुगतेन स्पष्टीकृतमा- त्मनोऽसम्बद्धप्रलापित्वं, प्रद्वेषो वा प्रजासु वि- रुद्धार्थप्रतिपत्त्या विमुत्येयुरिमाःप्रजाइति। स- र्वथाप्यनादरणीयोऽयं सुगतसमयः श्रेयस्का- मैरित्यभिप्रायः॥३२॥ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ ३३ ॥ निरस्तः सुगतसमयः, विवसनसमय इदा- ति तन्नासदित्युत्सर्गतः प्रपञ्चस्य न शून्यत्वं बाधाभावादित्यर्थः । न- च सच्चासचाभ्यां विचारासहत्वादसवं मिथ्यात्वसम्भवादिति भा- यः। क्षणिकत्वाचेति सूत्रं क्षणिकत्वोपदेशाचेति पठनीयं शून्यत्ववि- रुद्धक्षणिकत्वोपदेशादसतप्रलापी सुगत इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ सुगतमतासाङ्गत्यमुपसंहरति ॥सर्वयेति ॥ सर्वज्ञस्य कथं विरुद्ध- प्रलापस्ववाह॥प्रदेवो वेति॥वेदयाह्याअत्र प्रजा ग्राह्याः, अतोश्रान्त्ये- कमूलमुगतसिद्धान्तेन वेदान्तसिद्धान्तस्याविरोध इति सिद्धम्॥३२॥ , M ·रत्नप्रभाभासिते (७२४) [अ०रापा०२॥ नीं निरस्यते।सप्त चेपां पदार्थाः सम्मता जी- वाजीवात्रवसंवरनिर्जरबन्धमोक्षा नाम ।संक्षे- पतस्तु दावेव पदार्थों जीवाजीवाख्यौ यथायोगं तयोरेवेतरान्तर्भावादिति मन्यन्ते, तयोरिमम- परं प्रपञ्चमाचक्षते, पञ्चास्तिकाया नामजीदा- स्तिकायः पुद्गलास्तिकायः धर्मास्तिकायः अ- धर्मास्तिकायः आकाशास्तिकायश्चेति।सर्वेषा- नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ मुक्तकच्छमते निरस्ते मुक्ताम्बराणां मत बुद्धिस्थं भवति तन्निरस्यत इति प्रसङ्गसङ्गतिमाह ॥ निरस्त इति ॥ एकरूप ब्रह्मेति वैदिकसिद्धान्तस्यानेकान्तवादेन विरोधोऽस्ति न वेति तहादस्य मानभ्रान्तिमूलत्वाभ्यां संन्देहे मानमूलत्वात् विरोध इति पूर्वपक्षफलमभिसन्धाय तन्मतमुपन्यस्यति ॥ सप्त चेति ॥ जीवा- जीवौ भोतृभोग्यौ, विपयाभिमुख्येन इन्द्रियाणां प्रवृत्तिरालवः, तां संवृणोति इति संवरो यमनियमादिः, निर्जरयति नाशयति कल्मष- मिति निर्जरस्तप्तशिलारोहणादिः, बन्धः कर्म, मोक्षः कर्मपाशनाशे सत्यलोकाकाशप्रविष्टस्य सततोर्ध्वगमनं । नन्वालवादीनां भोग्यान्त- वात् कथं समत्वमित्यत आह ॥ संक्षेपतस्त्विति ॥ संक्षेपविस्तरा- भ्यामुकार्थेषु मध्यमरीत्या विस्तारान्तरमाह । तयोरिति ॥ अस्ति- 'कायशब्दः साङ्केतिकः पदार्थवाची । जीवश्चासावस्तिकायश्चेत्येवं विग्रहः । पूर्यन्ते गलन्तीति पुट्टलाः परमाणुसङ्घाः कायाः, सम्यक् प्रवृत्यनुमेयो धर्मः, ऊर्ध्वगमनशीलस्य जीवस्य देहे स्थितिहेतुरधर्मः, आवरणाभाव आकाश इत्यर्थः। पञ्चपदार्थानामवान्तरभेदमाह ॥ सर्वेषामिति ॥ अयमर्थः । जीवास्तिकायस्त्रिविधः कश्विनीवो नि- त्यसिद्धः अईन्मुख्यः केचित् साम्प्रतिकमुकाः केचिद्दवा इति । पु- , " ..

·सू०३३।अ०६]] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७२५) मप्येषामवान्तरप्रभेदान् बहुविधान् स्वसमय- परिकल्पितान् वर्णयन्ति। सर्वत्र चेमंसप्तभङ्गी- नयं नाम न्यायमवतारयन्ति। स्यादस्ति स्या- द्गलास्तिकायः पोढा पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि स्थावरं जङ्गम चेति । प्रवृत्तिस्थितिलिङ्गौ धर्माधर्मावुक्तौ । आकाशास्तिकायो हि- विधः लोकाकाशः सांसारिकः, अलोकाकाशः मुक्ताश्रय इति । ब- चाख्यं कर्माष्टविधं चत्वारि घातिकर्माणि चत्वार्यघातीनि । तत्र इ.ानावरणीयंदर्शनावरणीयं मोहनीयमान्तयं चेतिघातिकर्माणि। तच्च- ज्ञानान्न मुक्तिरिति ज्ञानमायं कर्म,आईततन्त्रश्रवणान्न मुक्तिरितिज्ञानं द्वितीय, बहुपु तीर्थकरप्रदर्शितेषु मोक्षमार्गेपु विशेषानवधारणं मोहनी- यं, मोक्षमार्गप्रवृत्तिविघ्नकरणमान्तय, इमानि चत्वारि श्रेयोहन्तृत्वा- त्घातिकर्माणि । अथाघातीनि चत्वारि कर्माणि वेदनीय,नामिक गो- त्रिकमायुप्कमिति ।ममवेदितव्यं तचमस्तीत्यभिमानो वेदनीयं, एत- नामामस्मीत्यभिमानो नामिक, अहमत्र भवतो देशिकस्याहंतःशि- प्यवंशे प्रविष्टोऽस्मीत्यभिमानो गोत्रिकं, शरीरस्थित्यर्थ कर्म आयुष्कं । अथवा शुक्रशोणितमिश्रितमायुष्कं, तस्य तत्वज्ञानानुकूलदेहपरिणा- मशक्तिोंत्रिकं, शक्तस्य तस्य द्रवीभावात्मककललावस्थाया बुहुदा- वस्थायाश्चारम्भकः क्रियाविशेपो नामिर्क, सक्रियस्य जाठराग्निवायु- भ्यामीपदनीभावो वेदनीयं । तत्त्ववेदनानुकूलत्वात्तान्येतानि त- वावेदकशुक्लपुद्गलार्थत्वादघातीनि । तदेतत् कर्माष्टकं जन्मार्थ- स्वाइन्धः आलवादिद्वारेति इयं प्रक्रिया मानशून्येति योतयति ॥ स्वसमयपरिकल्पितानिति ॥ स्वीयतन्त्रसन्तमात्रकल्पितानि- त्यर्थः । पदार्थानामुक्तानामनेकान्तत्वं वदन्तीत्याह ॥ सर्वतेति ।। अस्तित्वनास्तित्वादिविरुद्धधर्मइयमादाय वस्तुमाने न्यायं योज- यन्ति । सप्तानामखित्वादीनां भङ्गानां समाहारः समभङ्गी तस्या - ·(७२६) रलप्रश्नाभासिते [अ०२पा०२॥ नास्ति स्यादस्ति च नास्ति च स्यादवक्तव्यः स्यादस्ति चावक्तव्यश्च स्यान्नास्ति चावक्तव्य- श्व स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्वेत्येवमेवैक- त्वनित्यत्वादिष्वपीमं सप्ताङ्गीनयं योजयन्ति, अत्राचक्ष्महे, नायमभ्युपगमो युक्त इति । कुतः नयो न्यायः घटादेहि सर्वात्मना सदेकरूपत्वे प्राप्यात्मनाप्य- स्त्येव स इति तत्प्राप्तये यलो न स्यादतो घटत्यादिरूपेण कथश्चिद- स्ति, प्राप्यत्वादिरूपेण कथञ्चिन्नास्तीत्येवमनेकरूपत्वं वस्तुमात्रस्या- स्थेयमिति भावः । के ते सप्तभङ्गास्तानाह ॥ स्यादस्तीति ॥ स्पादि- त्यव्ययं तिङन्तप्रतिरूपकं कथञ्चिदर्थकं स्यादस्ति कथञ्चिदस्तीत्यर्थः, एवमयेऽपि । तत्र वस्तुनोऽस्तित्ववाञ्छायां स्यादस्तीत्यायो भङ्गः । प्रवर्तनास्तित्ववाञ्छायां स्यान्नास्तीति द्वितीयो भङ्गः । क्रमेणोभयवा- छायां स्यादस्ति नास्ति घेति तृतीयो भङः। युगपदुभयवाञ्छायां अ- स्ति नास्तीति शब्दद्दयस्य सरुकुमशक्यत्वात् स्यादवक्तव्यत्वं चतु- थों भङ्गः । आयचतुर्थभङ्ग योश्छिायां स्यादस्ति चावक्तव्यश्चेति प- ञ्चमो भङ्गः। द्वितीयचतुर्थेच्छायां स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्चेति पष्ठो भडः। तृतीयचतुर्थेच्छायां स्यादस्ति नास्ति चावनव्यश्चेति सप्तमो भङ्ग इति विभागः । एवमेकत्वमनेकत्वं चेति हयमादाय स्यादेकः , स्यादनेकः स्यादेकोऽनेकश्च स्यादवक्तव्यः स्यादेकोवक्तव्यः स्यादने- कोऽवक्तव्यः स्यादेकोऽनेकश्यावतव्यश्चेति, तथा स्यान्नित्यः स्यादनि- त्य इत्यायूयं । एवमनेकरूपत्वेन वस्तुनि प्राप्तित्यागादिव्यवहारः स- म्भवति एकरूपत्वे सर्व सर्वत्र सर्पदास्त्येवेति व्यवहारविठोपापतिः स्यात् , तस्मादनेकान्तं सर्वमित्येकरूपब्रह्मवादबाध इति प्राप्ते सि- द्धान्तयति ॥ अत्रेति ॥ यदस्ति तत् सर्वत्र सर्वदास्त्येव यथा ब्रह्मा- ·सू०३३।०६] शाडूरब्रह्मसूत्रभाष्ये (७२७) एकस्मिन्नसम्भवात् । न त्येकस्मिन् धर्मिणियु- गपत् सदसत्त्वादिविरुद्धधर्मसमावेशः सम्भव- तिशीतोष्णवत्।ये एते सप्त पदार्था निर्धारिता एतावन्त एवंरूपाश्चेति ते तथैव वा स्युः नैव वा- तथा स्युः इतरथा हि तथा वा स्युः अतथा वैत्य- निर्धारितरूपं ज्ञानं संशयज्ञानवदप्रमाणमेव स्यात्। नन्वनेकात्मकं वस्त्विति निर्धारितरूप- मेव ज्ञानमुत्पद्यमानं संशयज्ञानवन्नाप्रमाणं भ- वितुमर्हति, नेति ब्रूमः। निरङ्कुशं त्यनेकान्तं स- त्मा। न चैवं तत्प्राप्तये यत्नो न स्यादिति वाच्यं, अप्राप्तिधान्त्या यत्न- सम्भवात् । यन्नास्ति तन्नास्त्येव यथा शशविषाणादि, प्रपञ्चस्तु उभ- यविलक्षण एवेत्येकान्तवाद एव युक्तो नानेकान्तवादः। तथा हि किं येनाकारेण वस्तुनः सत्वं तेनैवाकारणासत्त्वमुताकारान्तरेण, द्वितीये वस्तुन आकारान्तरमेवासदिति वस्तुनः सदेकरूपत्वमेव, न हि दूरस्य यामस्य प्राप्तेरसच्चे ग्रामोऽप्यसम्भवति, प्राप्यासच्चे प्राप्तियत्नानुपप- तेः, अतो यथा व्यवहारं प्रपञ्चस्यैकरूपत्वमास्थेयं नाय इत्याह ॥ना- यमिति ॥ ननु विमतमनेकात्मकं वस्तुत्वान्नारसिंहवदिति चेत्, न, घट इदानीमस्त्येवेत्यनुभवबाधात् । किञ्च जीवादिपदार्थाना सप्तत्वं जीवत्वादिरूपं चास्त्येव नास्त्येवेति च नियतं वोतानियतं, आये व्य- भिचार इत्याह ॥ य इति ॥ द्वितीये पदार्थनिश्वयो न स्यादित्याह ।। इ- तरथेति ॥ अनेकान्तं सर्वमित्येव निश्चय इति शङ्कते ॥ नन्विति ।। तस्य निश्चयरूपत्वं नियतमनियतं वा आये वस्तुत्वस्य तस्मिन्नेवैकरू- पनिश्चये व्यभिचारः, द्वितीये तस्य सशयत्वं स्यादित्याह । नेति - " .

·(७२८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२१पा०२॥ वस्तुपुप्रतिजानानस्य निरिणस्यापि वस्तु- त्वाविशेपात् स्यादस्ति स्यानास्तीत्यादिविक- ल्पोपनिपातादनिर्धारणात्मकतैव स्यात् , एवं निरियितुर्निरिणफलस्य च स्यात् पक्षेऽस्ति- ता स्याञ्च पक्षे नास्तितेति, एवं सति कथं प्रमा- णभूतःसंस्तीर्थकरःप्रमाणप्रमेयप्रमातप्रमिति, प्वनिर्धारितासूपदेष्टुं शक्नुयात्, कथं वा तदभि- प्रायानुसारिणस्तदुपदिष्टेऽर्थेऽनिर्धारितरूपे प्र- वर्तेरन् । ऐकान्तिकफलत्वनिर्धारणे हि सति त- साधनानुष्ठानाय सर्वो लोकोऽनाकुलः प्रव- तते नान्यथा, अतश्चानिर्धारितार्थ शास्त्रं प्रण- यन् मत्तोन्मत्तवदनुपादेयवचनः स्यात् । तथा पञ्चानामस्तिकायानां पञ्चत्वसङ्ख्याऽस्ति वा नास्ति वेति विकल्प्यमाना स्यात् तावदेक- स्मिन् पक्षे पक्षान्तरेतुन स्यादित्यतो न्यूनस- यात्वमधिकसंख्यात्वं वा प्राप्नुयात् । न चै- म इति ॥ प्रमायामुक्तन्यायं प्रमात्रादावतिदिशति । एवमिति ॥नि- धारणं फलं यस्य प्रमाणादस्तस्येत्यर्थः । इत्येवं सर्वत्रानिर्धारणे सत्यु- पदेशो निष्कम्पप्रवृत्तिश्च न स्यादित्याह ॥ एवं सतीति ॥ अनेकान्त- वादे अस्तिकायपञ्चत्वमपि न स्यादित्याह ॥ तथा पश्चानामिति ॥ यदुक्तमवक्कय्यत्वं तत् किं केनापि शब्देनावाच्यत्वं उत सरुदनेकश- ब्दावाच्यत्वं, नायः व्याघातादित्याह ॥न चैपामिति ॥ उच्यन्ते चा- ·{ Coin सू०३३।०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७२१) षांपदार्थानामवक्तव्यत्वं सम्भवति अवक्तव्या- श्वेन्नोवेरन उच्यन्ते चावक्तव्याश्चेति विप्रति- षिद्धं । उच्यमानश्च तथैवावधार्यन्ते नावधार्य- न्त इति च, तथा तदवधारणफलं सम्यग्दर्शन- मस्ति वा नास्ति वा, एवं तद्विपरीतमसम्यग्द- शनमप्यस्ति वा नास्ति वेति प्रलपन्मत्तोन्मत्त- पक्षस्येव स्यात् । न प्रत्यायितस्य पक्षस्य स्व- र्गापवर्गयोश्च पक्षे भावः पक्षे चाावस्तस्था पक्षे नित्यता पक्षे चानित्यतेत्यनवधारणायांप्र- वृत्त्यनुपपत्तिः । अनादिसिद्धजीवप्रभृतीनां च स्वशास्त्रावधृतस्वभावानामयथावधृतस्वभाव- त्वप्रसङ्गः । एवं जीवादिषु पदार्थेष्वेकस्मिन् धर्मिणि सच्चासत्त्वयोर्विरुद्धयोधर्मयोरसम्भ- वक्तव्यादिपदैरिति शेषः । न द्वितीयः सहदेकवकृमुखजानेकशब्दा- नामप्रसिद्धनिषेधायोगात् शेपस्यापि मुखभेदात् । न चार्थस्य युगप- हिरुद्धधर्मवाञ्छायां वकुर्मूकत्वमात्रमवक्तव्यपदेन विवक्षितमिति वाच्यं, तादृशवाञ्छाया एवानुत्पत्तेरिति । किच विरुद्धानेकपलापि- त्वादहन्ननाप्त इत्याह ॥ उच्यमानाश्चेत्यादिना ॥ इति च प्रलप- नित्यन्वयः। अर्हन्निति शेषः। अनासपक्षस्यैवान्तर्गतः स्यान्नाप्तपक्ष- स्येत्यर्थः । इतश्वासङ्गतोऽनेकान्तवाद इत्याहू ॥ स्वर्गेति ॥ किचाना- दिसिद्धोऽहन्मुनिः। अन्ये तु हेत्वनुष्ठानान्मुच्यन्ते,अननुष्ठानाध्यन्त इत्याहततन्त्रावधृतस्वभावानां त्रिविधजीवानां त्रैविध्यनियमोऽपि न स्यादित्याह ।। अनादीति ॥ प्रपञ्चितं सूत्रार्थ निगमयति। एषमिति ·(७३०) रत्नप्रभाशासिते [अ०२/पा०२ वात् सत्त्वे चैकस्मिन् धर्मेऽसत्त्वस्य धर्मान्त- रस्यासम्भवात् असत्ये चैवं सत्त्वस्यासम्भ- वादसङ्गतमिदमार्हतं मतं। एतेनैकानेकनित्या- नित्यव्यतिरिक्ताव्यतिरिक्ताद्यनेकांन्ताभ्युपग- मा निराकृता मन्तव्याः। यत्तु पुद्गलसंज्ञके- भ्योऽणुभ्यः सङ्घाताः सम्भवन्तीति कल्पय- न्ति तत् पूर्वेणैवाणुवादनिराकरणेन निराकृतंभ- वतीत्यतोन पृथक् तन्निराकरणाय प्रयत्यते॥३३॥ एवं चात्माऽकात्य॑म् ॥३४॥ यथैकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धधर्मासम्भवो दोपः स्याद्वादे प्रसक्तः एवमात्मनोऽपि जीव- स्याकामपरो दोपः प्रसज्येत । कथं शरी- रपरिमाणो हि जीव इत्यार्हता मन्यन्ते । शरीर- परिमाणतायां च सत्यामकृत्स्नोऽसर्वगतः परि- च्छिन्न आत्मेत्यतो घटादिवदनित्यत्वमात्मनः प्रसज्येत । शरीराणां चानवस्थितपरिमाणत्वा- न्मनुष्यजीवो मनुष्यशरीरपरिमाणो भूत्वा पुनः एतेनेति सन्चासच्चयोरेकब निरासेनेत्यर्थः। परमाणुसंधाताः पृथि- व्यादय इति दिगम्बरसिद्धान्तः किमिह सूत्ररुतोपेक्षितस्तत्राह ॥ यत्तिति ॥ ३३ ॥ जीवस्य देहपरिमाणतां दूषयति । एवं चेति ॥ अकात्स्न्य मध्यम- परिमाणत्वं तेनानित्यं स्यादित्यर्थः । अर्थान्तरमाह ॥शरीराणांचे- 1

·सू०३४ांअ०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७३१)
केनचित् कर्मविपाकेन हस्तिजन्म प्राप्नुवन्न कृ-
स्नं हस्तिशरीरं व्याप्नुयात्, पुत्तिकाजन्मच प्रा-
प्नुवन्न कृत्स्नपुत्तिकाशरीरे सम्मीयेत।समान ए-
प एकस्मिन्नपि जन्मनि कौमारयौवनस्थाविरेषु
दोपः। स्यादेतत्, अनन्तीवयवो जीवस्तस्य त
एवावयवा अल्पे शरीरे सकुचेयुर्महति च वि-
कासेयुरिति ।तेपां पुनरनन्तानां जीवावयवानां
समानदेशत्वं प्रतिविहन्यते वा न वेति वक्तव्यं ।
प्रतिघाते तावन्नानन्तावयवाः परिच्छिन्ने देशे
सम्मीयेरन्। अप्रतिघातेऽप्येकावयवदेशत्वोप-
पत्तेः सर्वेषामवयवानां प्रथिमानुपपत्तेः जीव-
स्याणुमात्रप्रसङ्गः स्यात् । अपि च शरीरमा-
ति ॥ विपाकः कर्मणामभिव्यक्ति वस्य कत्लगजशरीराव्यापित्वम-
कात्स्न्य शरीरैकदेशो निर्जीवः स्यादित्यर्थः पुत्तिकादेहे कृत्लो जीवो
न प्रविशेत् देहाइहिरपि जीवः स्यादित्यर्थः। किञ्च बालदेहमात्र आ-
मा ततः स्थूले युवदेहे क्वचित् स्यादिति कृलदेहः सजीवो न
स्यादित्याह । समान इति ॥ यथा दीपावयवानां घटे सङ्कोचो गेहे
विकासस्तथा जीवावयवानामिति। देहमानत्वनियमंशङ्कते॥स्यादि-
ति ॥ दीपांशवजीवांशा भिन्नदेशा एकदेशा वेति विकल्प्यायऽल्प-
देहाइहिरपि जीवः स्यादिति दूपयति ॥ तेपामित्यादिना ।। दीपस्य
तु न घटाहहिः सच्च अधिकावयवानां विनाशात् । द्वितीयं दूपयति ।।
अप्रतिघात इति ॥ अवयवानां नित्यत्वं चासिद्ध अल्पत्वाद्दीपांश-
वदित्याह॥ अपि चेति ॥ ३४॥

·(७३२) रलप्रभाभासिते [अ० शंपा.२] त्रपरिच्छिन्नानां जीवावयवानामानन्त्यं नोप्रे- क्षितुमपि शक्यम्॥३४॥ अथ पर्यायेण रहच्छरीरप्रतिपत्तौ केचिजी- वायवा उपगच्छन्ति तनुशरीरप्रतिपत्तौ च केचि- दपगच्छन्ति इत्युच्येततत्राप्युच्यते॥ नच पर्यायादप्यविरोधो विकारादिश्यः॥३५॥ नच पर्यायेणाप्यवयवोपगमापगमाभ्यामे- तदेहपरिमाणत्वं जीवस्याविरोधेनोपपादयितुं शक्यते। कुतः विकारादिदोषप्रसङ्गात् । अवय- वोपगमापगमाभ्यां त्यनिशमापूर्यमाणस्याय- क्षीयमाणस्य च जीवस्य विक्रियावत्वं तावदप- रिहार्य, विक्रियावत्त्वे च चर्मादिवदनित्यत्वंप्रस- ज्येत, ततश्च बन्धमोक्षाभ्युपगमो बाध्येत, क- ष्टिकपरिवेष्टितस्य जीवस्यालाबुवत् संसार- एवं जीवावयवा नित्या इति मते देहमानत्वं निरस्तं, सम्प्रति केचिदेव कूटस्था अवयवा अन्ये खागमापायिन इति श- अथेति ॥ बृहत्तनुकायाप्तौ जीवस्यावयवागमोपायाभ्यां देह- 4. ॥ सूत्रेण परिहरति ॥न चेति ॥आगमापायौ पर्यायः लिमपयवानामात्मपमा न । या, आये आह ॥ ॥ कोऽसौ बन्धमोक्षाभ्युपगम इत्यत आह ॥ तमेतत,आद्यकरपे दोषान्तरंवदन् कल्पान्त- कर्माप्टकैति ।

·सू०३५।अ०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७३३) सागरेनिमग्नस्यबन्धनोच्छेदादूर्ध्वगामित्वंभव- तीति।किश्चान्यदागच्छतामपगच्छतांचावयवा- नामागमापायिधर्मवत्त्वादेवानात्मत्वं शरीरादि- वत्। ततश्यावस्थितःकश्चिदवयवआत्मेतिस्या- त् न च स निरूपयितुं शक्यते अयमसाविति। किंचान्यदागच्छन्तश्चैते जीवावयवाः कुतः प्रा- दुर्भवन्ति अपगच्छन्तश्च क्क वा नीयन्त इति व- क्तव्यं न हि भूतेभ्यः प्रादुर्भवेयुःभूतेषु चनिली- येरन् अक्षौतिकत्वाज्जीवस्य ।नापि कश्चिदन्यः साधारणोऽसाधारणो वा जीवानामवयवाधारो निरूप्यते प्रमाणाभावात् । किंचान्यदनवधृत- स्वरूपश्चैवं सत्यात्मा स्यात् आगच्छतामपग- छतां चावयवानामनियतपरिमाणत्वात्, अत रमादाय दूपपति ॥किश्चेति ॥ अवशिष्टकूटस्थावयवस्य दुनित्यादा- त्मज्ञानाभावान्न मुक्तिरित्यर्थः यथा दीपावयवानांआकारस्तेजस्तथा- स्मावयवानामाकारकारणाभावान्नागमापायौ युक्तापित्याह॥ किश्चे- तिसर्वजीवसाधारणः प्रतिजीवमसाधारणो वेत्यर्थःकिचात्मन आग- मापायिशीलावयवत्वे सति कियन्त आयान्त्यवयवाः कियन्तोऽपय- न्तीत्यज्ञानादात्मनिश्चयाभावादनिर्मोक्षः स्यादित्याह ॥ किंचेति ।। अपिचावयवारब्धावयवित्वे जीवस्यानित्यत्वं अवयवसमूहत्येचासचं आत्मत्वस्य यावदवयववृत्तित्वे यत्किञ्चिदवयवापायेऽपि सयः शरीर- स्पाचेतनत्वं गोत्ववतू प्रत्येकं समानौ एकस्मिन् शरीर आत्मनानात्वं स्यादतो न देहपरिमाणत्वसावयवत्वे आत्मन इत्युपसंहरति । अत- ·(७३४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा०२॥ एवमादिदोपप्रसङ्गात् न पर्यायेणाप्यवयवोपग- मापगमावात्मन आश्रयितुं शक्यते । अथ वा पूर्वेण सूत्रेणशरीरपरिमाणस्यात्मन उपचिताप- चितशरीरान्तरप्रतिपत्तावकार्यप्रसञ्जनद्वारे- णानित्यतायां चोदितायां पुनः पर्यायेण परि- माणानवस्थानेऽपि स्रोतःसन्ताननित्यतान्या- येनात्मनो नित्यता स्यात् , यथा रक्तपटादीनां विज्ञानानवस्थानेऽपि तत्सन्ताननित्यता तह- द्विसिचामपीत्याशयानेन सूत्रेणोत्तरमुच्यते । सन्तानस्यतावदवस्तुत्वेनैरात्म्यवादप्रसङ्गो व- स्तुत्वेऽप्यात्मनो विकारादिदोपप्रसङ्गादस्य प- क्षस्यानुपपत्तिरिति ॥३५॥ इति ॥ सूत्रस्यार्थान्तरमाह ॥ अथ वेति ॥ स्थूलसूक्ष्मशरीरप्राप्तावका- स्न्योक्तिहारेणात्मानित्यतायामुक्तायां सुगतवत् सन्तानरूपेणात्मनि- त्यतामाशङ्कयानेनोत्तरमुच्यत इत्यन्वयः। पर्यायेणेत्यस्य व्याख्या स्रोत इति देहभेदेन परिमाणस्यात्मनश्चानवस्थानेऽपि नाशेपि लोतःप्रवाह- स्तदात्मकस्यात्मव्यक्तिसन्तानस्य नित्यतयात्मनित्यता स्यादित्यत्र दृष्टा न्तमाहायथेति।सिग्वस्त्रं विगतंयेभ्यस्तेविसिचोदिगम्बरास्तेषामित्यर्थः पर्यायात् सन्तानादप्पात्मनित्यत्वस्याविरोध इति नच कुतः, विका- रादिभ्यः सन्तानस्यावस्तुन आत्मत्वे शून्यवादःसन्तानस्य वस्तुत्वे स- न्तानव्यतिरेके च कूटस्थात्मवादः, अनतिरेके जन्मादिविकारो विना- शो मुल्यभाव इत्युक्तटोपसङ्गात् सन्तानात्मपक्षोऽनुपपन्न इति स- वार्थः॥ ३५॥ T - ·सू०३६।०६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७३५) अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्य- त्वादविशेषः॥३६॥ अपि चान्त्यस्य मोक्षावस्थाभाविनो जीव- परिमाणस्य नित्यत्वमिष्यते जैनैस्तद्वत् पूर्वयो- रप्याद्यमध्यमयोर्जीवपरिमाणयोर्नित्यत्वप्रस- ङ्गात् अविशेषप्रसङ्गः स्यात् एकशरीरपरिमाण- तैव स्यात् नोपचितापचितशरीरान्तरप्राप्तिः । अथ वान्त्यस्य जीवपरिमाणस्यावस्थितत्वात् ~ यं स्थूलं वासूक्ष्म वादेहं गृह्णाति तदेहपरिमाण एव जीव इति नि- यमं दूषयति । अन्त्येति । अन्त्यशरीरपरिमाणस्यावस्थितेनित्यत्वद- र्शनादुभयोराद्यमध्यमपरिमाणयोनित्यत्वप्रसङ्गादविशेषस्त्रयाणां नित्य- परिमाणानां साम्यं स्याबिरुद्धपरिमाणानामेकबायोगादिति सूत्रयोजना । आयमध्यमपरिमाणे नित्ये आत्मपरिमाणत्वादत्यन्तपरिमाणवत् । नचाप्रयोजकता, परिमाणनाशे सत्यात्मनोऽपि नाशादन्त्यपरिमाण- नित्यत्वायोगादिति भावः। परिमाणत्रयसाम्यापादानफलमाह ।। एक- ति ॥ अन्त्यशरीरसमान्येवं पूर्वशरीराणि स्युः विपमशरीरप्राप्तावात्म- नस्तत्परिमाणत्वे परिमाणत्रयसाम्यानुमानविरोधादित्यर्थः । पूर्वं काल- ये परिमाणत्रयमङ्गोरुत्यान्त्यदृष्टान्तेन नित्यत्वमनुमाय साम्यमापा- दित, सम्प्रत्यन्त्यस्य - मुक्तपरिमाणस्याणुस्वस्थूलत्वयोरन्यतरत्वेनाव- स्थितेस्तदेवान्त्यमाद्यमध्यमकालयोरपि नित्यत्वात् स्यात् प्रागसतोऽनि त्यत्वायोगात्, तथा चाविशेषः कालत्रयेऽपि जीवपरिमाणं भेद इत्याह ॥ अथ वेति ॥ तस्माद् धान्त्येकशरणक्षपणकसिद्धान्तेनाविरोधः स·en huip the cause otroke the anored raler (७३६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०२॥ पूर्वयोरप्यवस्थयोरवस्थितपरिमाण एव जीवः स्यात् । ततश्चाविशेपेण सर्वदेवाणुर्महान् वा जीवोऽभ्युपगन्तव्यो न शरीरपरिमाणः, अतश्च सौगतवदार्हतमपि मतमसङ्गतमित्युपेक्षितव्यम् । पत्युरसामञ्जस्यात्॥३७॥ इदानीं केवलाधिष्ठात्रीश्वरकारणवादःप्रति- पिध्यते।तत् कथमवगम्यते, प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा दृष्टान्तानुपरोधादभिध्योपदेशाच्चेत्यत्र प्रकृति- भावनाधिष्ठातृभावेन चोभयस्वभावस्येश्वरस्य स्वयमेवाचार्येण प्रतिष्ठापितत्वात्। यदि पुनर- विशेषेणेश्वरकारणवादमात्रमिह प्रतिषिध्येत पू- र्वोत्तरविरोधाद्याहताभिव्याहारः सूत्रकार इत्ये- तदापद्येत । तस्मादप्रकृतिरधिष्ठाता केवलं नि- मित्तकारणमीश्वर इत्येष पक्षो वेदान्तविहितव्र- मेकत्वप्रतिपक्षत्वात् यत्नेनात्र प्रतिषिध्यते।सा चेयं वेदबायेश्वरकल्पनाऽनेकप्रकारा। केचित्ता- मन्वयस्येति सिद्धम् ॥ ३६॥ पत्युरसामजस्यात् ॥ लुञ्चितकेशमतनिरासानन्तरं जटाधारि- शैवमतं बुद्धिस्थं निराक्रियते इति प्रसङ्गन्सङ्गतिमाह ॥ इदानीमि- ॥ सामान्यत ईश्वरनिरास एवात्र कि न स्यादिति शङ्कते॥तदिति ॥ स्वोक्तिविरोधान्मैवमित्याह॥प्रतिश्चेत्यादिना प्रतिष्ठापितत्वात् के- वलनिमितेश्वरप्रतिषेधोऽवगम्यत इत्यन्वयःव्याहतोविरुद्धोऽभिव्याहा- ति ·सू०३०अ०७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (७३७) वत् साङ्ख्ययोगव्यपाश्रयाः कल्पयन्ति प्रधा- नपुरुषयोरधिष्ठाता केवलं निमित्तकारणमीश्वरः इतरेतरविलक्षणाःप्रधानपुरुपेश्वरा इति ।माहे- श्वरास्तु मन्यन्ते कार्यकारणयोगविधिदुःखा- न्ताः पञ्च पदार्थाः पशुपतिनेश्वरेण पशुपाश- विमोक्षणायोपदिष्टाः, पशुपतिरीश्वरो निमित्त- कारणमिति वर्णयन्ति । तथा वैशेपिकादयोऽपि केचित् कथश्चित् स्वप्रक्रियानुसारेण निमित्तका- र उक्तिर्यस्य स तथा। अद्वितीयब्रह्मप्रतिकं जगदिति वदतो वेदान्त- समन्वयस्य कतैवेश्वरो न प्ररुतिरिति शैवादिमतेन विरोधोऽस्ति न वेति सन्देहे तन्मतस्य मानमूलत्वाविरोधे सति वेदान्तोकायब्रह्मा- सिद्धिरिति फलमभिप्रेत्य सन्चासत्वयोरेकनासम्भववत् कर्तृत्वोपादान- त्वयोरप्येकनासम्भवात् कतैवेश्वर इति पूर्वपक्षं कुर्वन्नवान्तरमतभेद- माह ॥ सा चेति ॥ सेश्वराः साश्याः, सामन्यशब्दार्थः चत्वारो माहे- श्वराः शैवाः पाशुपताः कारुणिकसिद्धान्तिनः कापालिकायेति । सर्वे- ऽप्यमी महेश्वरप्रोक्तागमानुगामित्वान्माहेश्वरा उच्यन्ते । कार्य महदा- दिकं, कारणं प्रधानं ईश्वरश्य, योगः समाधिः, विधिः त्रिसंवनलाना- दिः, दुःखान्तो मोक्षः इति पञ्च पदार्थाः। पशवो जीवास्तेपां पाशो बन्धस्तन्नाशायेत्यर्थः पाशुपतागमप्रामाण्यात् पशुपतिनिमित्तमेवेति मतमुक्त्वाऽऽनुमानिकेश्वरमतमाह ।। तथेति ॥ विमतं सकर्तृकं कार्य- त्वान् घटवदिति वैशेषिकाः कर्तारमीश्वरं साधयन्ति, कर्मफलं सप- रिकराभिज्ञदातृकं कालान्तरभावि फलत्वात् सेवाफलवदिति गौ- तमा दिगम्बराश्च । ज्ञानेश्वर्योत्कर्षः कचिद्विश्रान्तः सातिशयत्वातू .. । १सयनशब्द कालवचनः ।

·(७३८) रत्नप्रभाभासिते [अ.पा.२॥ रणमीश्वरमिति।अत उत्तरमुच्यते। पत्युरसाम: अस्यादिति । पत्युरीश्वरस्य स्य प्रधानपुरुषयोर- धिष्ठातृत्वेन जगत्कारणत्वं नोपपद्यते, करमा- दसामञ्जस्यात्। किं पुनरसामञ्जस्यं ।हीनम- परिमाणवदिति साङ्यसौगतपातञ्जला इति मत्वोकं ॥ केचित् कथ- श्चिदिति ॥ सिद्धान्तयति । अत इति । आगमादिना निषिश्वर- सिद्धेः कथं दोपवयमित्याह । किमिति ॥ न तावत् स्वस्वागमा- दीश्वरनिर्णयः आगमानां निर्मूलत्वेनाप्रामाण्यात् । न च सर्वज्ञज्ञानं मूलं तत्र मानाभावात् । न चागम एव मानं, आगममानत्वनिश्चये मूलनिश्चयस्तन्निश्चये तन्निश्चय इत्यन्योऽन्याश्रयात् । न च पुरुषवच- सां स्वतो मानत्वं युक्तं, मिथो विरोधेन तवाव्यवस्थानाच, नाप्य- नुमानादीश्वरः सर्वज्ञ कतैवेति निर्णयः सम्भवति, अनुमानस्य दृष्टा- नुसारित्वेन दृष्टविपरीतार्थासाधकत्वात् । तथा च लोके यादृशाः कर्ता- रो दृष्टास्तादृशा एव जगत्कारो रागद्देषादिमन्तःसिध्येयुः । यदि लो- के विचित्रप्रासादादिकर्तुरकत्वायदर्शनेऽपि जगत्कर्तरि लाघवादेकत्वं नित्यज्ञानं निर्दोषत्वं च कल्प्येत, तर्हि द्रव्योपादानत्वमपि कल्प्यता, कर्तुरेवोपादानत्वेन लाघवात्, अन्यथा स्वतन्त्रप्रधानपरमाण्वायुपा- दानकल्पनागौरवात्, अदृष्टत्वाचेत् कर्तुर्द्रव्योपादानत्वसिद्धिरेकत्वा- दिकमपि न सिध्येत् । अस्माकन्त्वपौरुषेयतया स्वतःसिद्धप्रमाणभा- वया श्रुत्या स्वप्रमेयवोधने दृष्टान्तानपेक्षया भवत्येव लौकिककर्तृवि- परीताद्वितीयक पादानात्मकसर्वज्ञनिदोंपेश्वरनिर्णयः । निर्णीते च तस्मिन् धर्मिग्राहकमानाबाधान्न रागादिदोषापादानस्यावकाशःइत्या- नुमानिकेश्वरादिभ्यो वैषम्यं. तदभिप्रेत्याश्रौतस्येश्वरस्यासामञ्जस्यमाह ॥हीनेति । यदि कर्तुरुपादानत्वमदृष्टवान्न कल्प्यतेतहि निर्दोषत्व- ·सू.३०अ०] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७३९) ध्यमोत्तमभावेन हि प्राणिभेदान् विदधत ईश्व- रस्य रागद्वेपादिदोषप्रसक्तेरस्मदादिवदनीश्व- रत्वंप्रसज्येत।प्राणिकर्मापेक्षितत्वाददोष इति चेत्,नकर्मेश्वरयोःप्रवर्त्यप्रवर्तयितत्वे इतरेतरा- श्रयदोपप्रसङ्गात्। अनादित्वादिति चेत्, न, व- र्तमानकालवदतीतेष्वपि कालेष्वितरेतराश्रय- स्याप्यदृष्टत्वात् यो विपमकारी स दोषवानिति व्यानिष्टश्च जगत्कर्ता दोपवान् स्यात् । न चात्र धीमग्राहकानुमानराधः कार्यत्वलिङ्गस्य कर्तृमात्रसाधकत्वेन निर्दोषत्वादावुदासीनत्वात् न चोत्कर्पसमा जा- तिापकधर्मापादानात् दोपाभावे तव्याप्यविषमकर्तृकत्वायोगाच, दृष्टान्तस्थाव्यापकधर्माणां पक्षे आपादनं झुल्कपसमा जातियथा- शब्दो यदि रुतकत्वेन हेतुना घटवदनित्यः स्यात् तर्हि तेनैव हेतुना सावयवोऽपि स्यादिति। न ह्यबानित्यत्वस्य व्यापकं सावयवत्वं ग- न्धादौ व्यभिचारादिति भावः । ननु प्राणिकर्मप्रेरित ईश्वरो विपमफ- लान् प्राणिनः करोति न स्वेच्छयेति शङ्कते ।। प्राणीति ।। जडस्य क- मणः प्रेरकत्वायोगान्मैवमित्याह । नेति ।। न चेम्वरप्रेरितं कर्मेश्वरस्य प्रेरकमिति वाच्यमित्याह ॥ कर्मेति ॥ अतीतकर्मणा प्रेरित ईश्वरो वर्तमानं कर्म तत्फलाय प्रेरयतीत्यनादित्वात् प्रेर्यप्रेरकभावस्य नानु- पपत्तिरिति शइन्ते ॥ अनादित्वादिति ।। अतीतकर्मणोऽपि जडत्वा- न्नेश्वरप्रेरकता न च तदपीश्वरेण प्रेरितं सदीश्वरं प्रेरयति उकान्योs- न्याश्रयात्ततोऽप्यतीतकर्मप्रेरितेश्वरप्रोरतं तदेवेश्वरं वर्तमाने कर्मणि फलदानाय प्रेरयतीति चेन्न मानहीनाया मूलक्षयावहाया अनवस्था- याः प्रसङ्गादतः कर्मनिरपेक्ष एवेश्वरो विपमलप्टेत्यसामञ्जस्यं दुर्वार- १ व्याप्तिदर्शनादित्यर्थः ।

·रत्नप्रभाभासिते [अ.रापा०२॥ दोषाविशेपादन्धपरम्परान्यायापत्तेः । अपि च प्रवर्तनालक्षणादोपाइतिन्यायवित्समयःोनहि कश्चिददोपप्रयुक्तः स्वार्थे परार्थे वा प्रवर्तमानो दृश्यते।स्वार्थे प्रयुक्त एव च सर्वो जनः परार्थे- पि प्रवर्तत इत्येवमप्यसामञ्जस्यं, स्वार्थव- वादीश्वरस्यानीश्वरत्वप्रसङ्गात् । पुरुपविशे- पत्वाभ्युपगमाञ्चेश्वरस्य पुरुपस्य चौदासीन्या- भ्युपगमादसामञ्जस्यम्॥३७॥ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥३८॥ पुनरप्यसामञ्जस्यमेव, न हि प्रधानपुरुष- मित्यर्थः। । यत्तु फलदानं ईश्वरस्य कर्मनिमित्तमात्रं न प्रेरकमिति नो- कदोप इति, तन्न, विपमकर्म कारयितुरीश्वरस्य दोपवच्चानपायात्, पूर्वकर्मापेक्षया कर्मकारयितृत्वे चोक्काप्रामाणिकानवस्थानात्, अस्मा- कं त्वेपोव साध्वसाधु कारयतीति निरवद्यमिति च श्रुतिमूलं पूर्व- कर्मापेक्षया कल्पनमिति वैपन्यं । किञ्च परमतानुसारेणापीन्वरस्य रा- गादिमन्वं प्राप्नोतीत्याह ॥ अपि चेति ॥ प्रवर्तकत्वलिङ्गा दोषा इति तार्किकाणां स्थितिः, तथा चेश्वरः स्वार्थरागादिमान् प्रवर्तकत्वा- त् सम्मतवत् । न च कारुणिके व्यभिचारः परदुःखप्रयुक्तस्वदुःखनि- वृथित्वात्तस्येत्यर्थः । उदासीनः प्रवर्तक इति च व्याहतमिति यो- गान् प्रत्याह ॥ पुरुषेति ॥ ३॥ प्रधानवादे दोपान्तरमाह सूत्रकारः ॥ सम्वन्धेति ॥ ईश्वरेणास- म्बद्धस्य प्रधानादेः प्रेर्यत्वायोगातू सम्बन्धो वाच्यः, सच संयोगःस- मवायो वा नाऽस्तीत्यर्थः। कार्यबलात् प्रेरणयोग्यत्वास्यः सम्बन्धः क- ·- सू०३०अ०७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७४१) व्यतिरिक्त ईश्वरोऽन्तरेण सम्बन्धं प्रधानपुरुषा- वीशीत। न तावत् संयोगलक्षणः सम्बन्धःस- म्भवति, प्रधानपुरुपेश्वराणां सर्वगतत्वानिरव- यवत्वाच्च।नापि समवायलक्षण: सम्बन्धः आ- श्रयायिभावानिरूपणात् । नाप्यन्यः कश्चि- त् कार्यगम्यः सम्बन्धः शक्यते कल्पयितुं, का- र्यकारणभावस्यैवाद्याप्यसिद्धत्वात्।ब्रह्मवादि- नः कथमिति चेत्, न, तस्य तादात्म्यलक्षणस- म्बन्धोपपत्तः अपि चागमवलेन ब्रह्मवादी का- रणादिस्वरूपं निरूपयतीति नावश्यं तस्य यथा- दृष्टमेव सर्वमभ्युपगन्तव्यमिति नियमोस्ति, प- रस्य तु दृष्टान्तवलेन कारणादिस्वरूपं निरूपय- तो यथादृष्टमेव सर्वमभ्युपगन्तव्यमित्ययम- स्त्यतिशयः। परस्यापि सर्वज्ञप्रणीतागमसद्भा- वात् समानमागमबलमिति चेत्,न,इतरेतराश्र- यप्रसङ्गात् आगमप्रत्ययात् सर्वज्ञत्वसिद्धिःस- ल्प्यतामित्यत आह ॥ नाप्यन्य इति ॥ ईश्वरप्रेरितप्रधानकार्य जग- दिति सिद्ध चेत् सम्बन्धकल्पना स्यात्, तचायाप्यसिद्धमित्यर्थः । मा- यावह्मणोस्त्वनिर्वाच्यतादात्म्यसम्बन्धः, देवात्मशक्तिमिति श्रुतेः। किंच वेदस्यापूर्वार्थत्वान्न लोकदृष्टमृत्कुलालसम्बन्धो वैदिकेनानुसत- च्यः। आनुमानिकेन त्वनुसर्तव्यः इति विशेषमाह ॥ अपि चेति ॥ सर्वज्ञस्यागमप्रामाण्यस्य च ज्ञप्तावन्योन्याश्रयः अनुमानात् सर्वज्ञसि- - ·(७४२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०२ वज्ञप्रत्ययाचागमसिद्धिरिति, तस्मादनुपपन्ना साङ्ख्यायोगवादिनामीश्वरकल्पना । एवम- न्यास्वपि वेदवास्यास्वीश्वरकल्पनासु यथास- म्भवमसामजस्यं योजयितव्यम् ॥३८॥ अधिष्ठानानुपंपत्तेश्च॥३९॥ इतश्चानुपपत्तिस्तार्किकपरिकल्पितस्येश्वरस्य। स हि परिकल्प्यमानः कुम्भकार इव मृदादीनि प्रधानान्यधिष्ठाय प्रवर्तयेत्। न चैवमुपपद्यते। नत्यप्रत्यक्ष रूपादिहीनं च प्रधानमीश्वरस्या- धिष्ठेयं सम्भवति, मृदादिवलक्षण्यात्॥३९॥ करणवच्चेन्न भोगादिश्यः॥४०॥ स्यादेतत् , यथा करणग्रामं चक्षुरादिकमप्र- त्यक्ष रूपादिहीनं च पुरुषोऽधितिष्ठति, एवं प्र- धेर्निरस्वत्वातू, न हमनस्कस्य ज्ञान संभवति ज्ञानं मनोजन्यमिति ब्या- प्तिविरोधान्नित्यज्ञानकल्पनाऽनवकाशादिति भावः। प्रधानवत् परमा- णूनामपि निरवयवेश्वरेण संयोगाद्यसत्त्वात् प्रेर्यत्वायोगः, प्रेरकत्वे चे. श्वरस्य दोषवचमित्याह ।। एवमन्यास्वपीति ॥ ३८॥ ईश्वरस्य प्रधानादिप्रेरणानुपपत्तेश्च, सामअस्पमित्याह सूत्रकारः॥ अधिष्ठानेति। प्रधानादिकं चेतनस्यानधिष्ठेयं प्रत्यक्षत्वादीश्वरवयति- रेकेण, मृदादिवञ्चेत्यर्थः ।। ३९ ॥ चक्षुरादौ व्यभिचारमाशङ्कच निषेधति ॥ करणवदिति ।। रूपमु- डूतं नास्तीत्यप्रत्यक्षत्वं स्फुटयति ।। रुपेति ॥ स्वभोगाहेतुत्वे सतीति .

·instory सू०४०अ०७] शाङ्करब्रह्मसूत्रनाम्ये (५४३) धानमीश्वरोऽधिष्ठास्यतीति,तथापिनोपपद्यते। भोगादिदर्शनाद्धि करणग्रामस्याधिष्ठितत्वं ग- म्यते,न चात्र भोगादयो दृश्यन्ते । करणग्राम- साम्ये चाभ्युपगम्यमाने संसारिणामिवेश्वरस्या- पि भोगादयःप्रसज्येरन् । अन्यथा वा सूत्रद्वयं Q व्याख्यायते। अधिष्ठानानुपपत्तेश्च' । इतश्चा- नुपपत्तिस्तार्किकपरिकल्पितस्येश्वरस्य । सा- धिष्ठानो हि लोके सशरीरो राजा राष्ट्रस्येश्वरो ह- श्यते। न निरधिष्ठानः, अतश्च तदृष्टान्तवशेना- दृष्टमीश्वरं कल्पयितुमिच्छत ईश्वरस्यापि कि- विशेषणान्न व्यभिचार इत्याह ॥ तथापीति ॥ भोगः सुखदुःखानुभ- वः, आदिपदात् विपयानुभवग्रहः । न च यत् येनाधिष्ठेयं तत्तदीयभोग- हेतुत्वे सति प्रत्यक्षमिति व्यतिरेकव्याप्तौ करणेषु व्यभिचारतादवस्थ्य- मिति वाच्यं,मोगहेतुत्वविशिष्टाप्रत्यक्षत्वस्य हेतुत्वात् , करणेषु च वि- शेपणभावेनविशिष्टस्य हेतोरभावात् । न च विशेष्यवैयर्थ्य परार्थपाच- काधिष्टेयकाष्ठादौ व्यभिचारात् । न च प्रधानादेरीश्वरप्रत्यक्षत्वाहिशे- प्यासिद्धिः, अतीन्द्रियत्वरूपाप्रत्यक्षत्वस्य सच्चादित्यभिप्रायः । जीवे करणकता भोगादयो दृश्यन्ते, ईश्वरे तु प्रधानरुतास्ते न दृश्यन्त इ- त्यक्षरार्थः। विपक्षे दोपं वदन् अप्रयोजकत्वं हेतोनिरस्यति ॥ करणे- ति ॥ प्रधानादेः प्रेर्यत्वाडोकारे प्रेरकभोगहेतुत्व स्यादतीन्द्रियस्य प्रेर्य- स्य भोगहेतुत्वनियमादित्यर्थः। सूत्रयस्यार्थान्तरमाह॥ अन्यथा वे- ति ॥ यः प्रवर्तकतनः स शरीरीति लोके व्याप्तिदृष्टा । ईश्वरस्य च शरीरानुपपत्तेन प्रवर्तकत्वमिति सूत्रार्थमाह ।। इतश्चेति ॥ विमत से- ·(७४४) रलप्रभाभासिते [अ०रापा०२ चिच्छरीरं करणायतनं वर्णयितव्यं स्यात्, न च तद्वर्णयितुं शक्यते । सृट्युत्तरकालभावित्वा- छरीरस्य प्राक् सृष्टेस्तदनुपपत्तेः निरधिनुानवे चेश्वरस्य प्रवर्तकत्वानुपपत्तिः एवं लोके दृष्टत्वा- त्। 'करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः । अथ लोकदर्श- नानुसारेणेश्वरस्यापि किञ्चित् करणानामायत- नं शरीरं कामेन कल्प्येत, एवमपि नोपपद्यते। सशरीरत्वे हि सति संसारिवद्रोगादिप्रसङ्गादी- श्वरस्याप्यनीश्वरत्वं प्रसज्येत॥४०॥ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञतावा॥४१॥ इतश्चानुपपत्तिस्तार्किकपरिकल्पितस्येश्वरस्या सहिसर्वज्ञस्तैरभ्युपगम्यतेअनन्तश्च,अनन्तंच प्रधानं अनन्ताश्च पुरुषा मिथो भिन्ना अभ्युप- श्वरं कार्यत्वाद्राष्ट्रवदिति कल्पयतो राजवत् सशरीर एवेश्वरः स्यादित्यु- कं, तबेष्टापत्ति निरस्यति ॥ न च तवर्णयितुमिति ॥ न च नित्यं श- रीरं सर्गात् प्रागपि सम्भवतीति वाच्यं, शरीरस्य भौतिकत्वनियमादि- त्यर्थः । अतस्त्वशरीर एवेश्वरइत्यत आह॥निरधिष्ठानत्वे चेतिजी- वस्यैव शरीरं भौतिक ईश्वरस्य तु स्वेच्छानिर्मितं प्रागपि स्यादित्याश- का निरस्यति ॥ करणवदिति ॥ करणान्यत्र सन्तीति करणवच्छरीरं, इच्छामयशरीरकल्पनैवानुपपन्ना मानाभावात् दृष्टभौतिकत्वनियम- विरोधाच्चेति मन्तव्यम् ॥ ४० ॥ एवमीश्वरस्य शुष्कतर्केण कर्तृत्वनिर्णयो नेत्युपपाय नित्यत्वसर्व- ज्ञत्वनिर्णयोऽपि न सम्भवतीत्याह सूत्रकारः ॥ अन्तवत्स्वमिति ॥

·सू०४१।अ०७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७४५) गम्यन्ते। तत्र सर्वज्ञेनेश्वरेण प्रधानस्य पुरुपा- णामात्मनश्चयत्ता परिच्छिद्येत, वानवा परिच्छि- येत उभयथापि दोपोऽनुपक्त एव। कथंपूर्वस्मि- स्तावद्विकल्पे इयत्ता परिच्छिन्नत्वात् प्रधानपु- रुपेश्वराणामन्तवत्वमवश्यम्भावि, एवं लोके ह- टत्वात्।यदि लोके इयत्तीपरिच्छिन्नं वस्तु घटा- दि तदन्तवदृष्टं, तथा प्रधानपुरुपेश्वरत्रयमपी- यत्तापरिच्छिन्नत्वादन्तवत्स्यात् । सङ्ख्यापरि- माणं तावत् प्रधानपुरुपेश्वरत्रयरूपेण परिच्छि- नं, स्वरूपपरिमाणमपि तद्गतमीश्वरेण परि- च्छिद्यतेति । पुरुषगता च महासङ्ख्या, ततश्य इयत्तापरिच्छिन्नानां मध्ये ये संसारान्मुच्यन्ते प्रधानपुरुपेश्वरवयमनित्यं इयत्तापरिच्छिन्नत्वात् घटवदित्याह । पूर्व- स्मिन्निति ॥ सङ्ख्या वा परिमाणं वेयत्ता । तथा च निश्चितसङ्घन्यत्वा- निश्चितपरिमाणत्वाचेति हेतुय । यद्यपि सङ्कचावच्चमा हेतुः स- म्भवति तथापि सर्वज्ञत्वनिश्चयन हेत्वसिद्धिानरासं द्योतयितुं निश्चित- पदं,तबाघहेतोरसिद्धिर्नास्तीत्याह।ससयापरिमाणमिति ॥ सङ्ख्या- स्वरूपमित्यर्थः। द्वितीयहेतं साधयति॥स्वरूपेति॥प्रधानादयो निश्चि- तपरिमाणाः वस्तुतोऽभिन्नत्वात् घटवदित्यर्थः । ननु प्रधानपुरुपेश्वरा स्त्रय इति ज्ञातेऽपि जीवानामानन्त्यात् कथंसड्यानिश्चयस्तत्राह॥पु- रुपेति ॥ जीवसङ्यापीश्वरेण निश्चीयेत अनिश्चये सर्वज्ञत्वायोगादि- त्यर्थः। हेतुसिद्धेः फलमाह ॥ ततश्चेति ॥मापराशिवत् केपाश्चिजीवा- नां सङ्गस्तइन्धश्चनश्यदित्येवं सर्वमुक्तेरिदानी शून्यं जगत् स्यादित्य-

·(७४६)
रतप्रभाभासिते [अ.पा.२
तेषां संसारोऽन्तवान् संसारित्वं च तेपामन्तवत्,
एवमितरेप्वपि क्रमेण मुच्यमानेषु संसारस्य
संसारिणां चान्तवत्त्वं स्यात्। प्रधानं च सवि-
कारं पुरुपार्थमीश्वरस्याधिष्ठेयं संसारवत्त्वेना-
भिमतं तच्छून्यतायामीश्वरः किमधितिष्ठेत्, किं-
विषये वा सर्वज्ञतेश्वरते स्यातप्रधानपुरुषेश्व-
राणां चैवमन्तवत्त्वे सत्यादिमत्त्वप्रसङ्गः,आद्य-
न्तवत्त्वे च शून्यवादप्रसङ्गः। अथ मा भूदेप दोष
इत्युत्तरो विकल्पोऽभ्युपगम्येत न प्रधानस्य पु-
रुपाणामात्मनश्चयत्तेश्वरेण परिच्छिद्यत इति ।
तत ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वाभ्युपगमहानिरपरोदोषः
प्रसज्येत, तस्मादप्यसङ्गतस्तार्किकपरिग्रहीत
ईश्वरकारणवादः॥४१॥
उत्पत्त्यसम्भवात्॥४२॥
येषामप्रकृतिरधिष्ठाता केवलनिमित्तकारण-
र्थः। नित्यस्यानवशेषादिति भावः। ननुईश्वरः शिष्यतामिति चेन्न त-
स्यापि भिन्नत्वेनान्तवच्चात् । किञ्चेशितभ्यासावादीश्वराभावः स्यादि-
त्याह । प्रधानमिति ॥ दोपान्तरमाह। प्रधानेति ॥ इयत्तानिश्चया-
भावान शून्यतेति द्वितीय शङ्कते ॥ अथेति ॥ इयता नास्ति ननिथ्वी-
यते चेत्यर्थः । प्रधानादयः सङ्ग्यापरिमाणवन्तः द्रव्यत्वान्मापादिव-
दित्यनुमानादस्तीयत्ता, तदक्षाने स्यादसर्वज्ञता, इयत्तायां चान्तवच्चम-
प्यक्षतमिति परिहरति ।तत इति॥तस्मात् केवलकीश्वरवादस्य नि-
मूलत्वान्न कर्बुपादानाद्दयेश्वरसमन्वयविरोध इति सिद्धम् ॥ ४॥

·सू.४२॥अ.) शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७४, मीश्वरोऽभिमतस्तेषां पक्षः प्रत्याख्यातः,येषां पुनःप्रकृतिश्वाधिष्ठाता चोभयात्मकं कारणमी- श्वरोऽभिमतस्तेषां पक्षः प्रत्याख्यायते।ननु श्रु- तिसमाश्रयणेनाप्येवंरूप एवेश्वरः प्राक् निर्धा- रितः प्रकृतिश्चाधिष्ठाता'चेति, श्रुत्यनुसारिणी च स्मृतिःप्रमाणमिति स्थितिः,तत् कस्य हेतो- रेप पक्षः प्रत्याचिख्यासित इति।उच्यते। यद्य- प्येवंजातीयकोंऽशः समानत्वान्नविसंवादगोचरो भवत्यस्ति त्वंशान्तरं विसंवादस्थानमिति, अ- तस्तत्प्रत्याख्यानायारम्भः। तत्र भागवता म- न्यन्ते भगवानेवैको वासुदेवः निरञ्जनज्ञानस्व- रूपः परमार्थतत्त्वं, स चतुर्धाऽऽत्मानं प्रविभज्य प्रतिष्ठितो वासुदेवव्यूहरूपेण सङ्कर्षणव्यूहरूपे- ण प्रद्युम्नव्यूहरूपेण अनिरुद्धव्यूहरूपेण चावा- पञ्चपदार्थवादिमाहेश्वरमतनिरासानन्तरं चतुयूहवादं बुद्धिस्थं नि- रस्यति ॥ उत्पत्त्यसम्भवात् ॥ अधिकरणतात्पर्यमाह॥येपामिति ॥ अधिकरणारम्भमाक्षिपति ।। नन्विति ॥ वेदाविरुद्धाशमङ्गीकृत्य वेद- विरुदं जीवोत्पच्यायंशं निराकर्तुमधिकरणारम्भ इत्याह । उच्यत इ- ति ।। अत्र भागवतपश्चरात्रागमोविपयः स किं जीवोत्पच्यायंशे मानं नवेति संदेहे बाधानुपलम्भान्मानमिति पूर्वपक्षयति तत्रेति ॥पूर्वप- क्ष तदागमविरोधाज्जीवाभिन्नब्रह्मसमन्वयासिद्धिः, सिद्धान्ते तदंशेत- स्याऽमानत्वादविरोधात्तत्सिद्धिरिति फलभेदः सावयवत्वं निरस्यति । निरञ्जनेति ॥ कथं तहहितीये वासुदेव मूर्तिभेदस्तत्राह ॥स इति॥ व्यू- ·(७४८) रत्नप्रभाभासिते [अ०रापा०२॥ सुदेवो नाम परमात्मोच्यते, सङ्कर्पणो नाम जी- वः,प्रद्युम्नो नाम मनः, अनिरुद्धोनामाहङ्कारः,तें- पांवासुदेवः परा प्रकृतिःइतरे सङ्कर्षणादयःका- य, तमित्थम्भूतं परमेश्वरं भगवन्तमभिगमनो- पादानेज्यास्वाध्याययोगैर्वर्पशतमिष्ट्वा क्षीणक्ले- शोभगवन्तमेव प्रतिपद्यत इति । तत्र यत्तावदु- च्यते योऽसौ नारायणःपरोऽव्यक्तात् प्रसिद्धःप- रमात्मा सर्वात्मा स आत्मनाऽऽत्मानमनेकधा व्यूत्यावस्थित इति, तन्न निराक्रियते, ‘स एक- धा भवति त्रिधा भवति' इत्यादिश्रुतिभ्यः पर- मात्मनोऽनेकधा अवस्याधिगतत्वात्, । यदपि तस्य भगवतोऽभिगमनादिलक्षणमाराधनं अ- जस्रमनन्यचित्ततयाऽभिप्रेयते तदपि न प्रतिपि- ध्यते श्रुतिस्मृत्योरीश्वरप्रणिधानस्यप्रसिद्धत्वा- त्।यत् पुनरिदमुच्यते वासुदेवात् सङ्कर्पण उ- हो मूर्तिः । सविशेष शास्त्रार्थमुक्त्वा सहेतुं पुरुषार्थमाह॥ तमित्यम्भू- तमिति ॥ यथोक्तव्यूहवन्तं सर्वप्रति निरञ्जनं विज्ञानरूपं परमा- स्मानमिति यावत् । वाकायचेतसामवधानपूर्वकं देवतागृहगमनम- भिगमनं, पूजाद्रव्याणामर्जनमुपादानं, दज्या पूजा, स्वाध्यायोऽष्टाक्ष- रादिजपः, योगो ध्यानं । तत्राविरुद्धांशमुपादत्ते ॥ तत्रेति ॥ समा- हितः श्रद्धावितो भूत्वेति' 'तं यथा यथोपासते' इत्याया च श्रुतिः। मत्कर्मरुन्मत्परमः' इत्याद्या स्मृतिः। विरुद्धांशमनूद्य दूपयति ॥ यत् - ·जीवस्योत्पत्तिं निरस्य जीवान्मनस उत्पत्ति निरस्पति ॥नचकतु- न्वयः। सिद्धानां करणानां प्रयोक्ता कर्तेति प्रसिद्ध्ययोहिंशब्दः । सू०४३।अ.] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७४९) त्पद्यते सर्पणाञ्च प्रद्युम्नःप्रद्युम्नाचानिरुदइति । अत्र ब्रूमः, न वासुदेवसंज्ञकात् परमात्मनःस- ड्रर्पणसंज्ञस्य जीवस्योत्पत्तिः सम्भवति, अ- नित्यत्वादिदोपप्रसङ्गात्। उत्पत्तिमत्त्वे हि जीव- वस्यानित्यत्वादयो दोपाः प्रसज्येरन्, ततश्च नैवास्यभंगवस्त्रातिर्मोक्षः स्यात्,कारणांप्राप्ती कार्यस्यप्रविलयप्रसङ्गात्। प्रतिपेधिष्यतिचाचा- यो जीवस्योत्पत्तिं 'नात्माश्रुतेनित्यत्वाच्च ता- भ्यः' (अ० २।पा० ३।सू० १७) इति । त- स्मादसङ्गतैपा कल्पना ॥४२॥ न च कर्तुः करणम् ॥४३॥ इतश्चासङ्गतैपा कल्पना, यस्मान्न हि लोके कर्तुर्देवदत्तादेः करणं परश्याद्युत्पद्यमानं दृश्यते। वर्णयन्ति च भागवताः कर्तुजीवात् सङ्कर्पणसं- ज्ञकात् करणं मनः प्रद्युम्नसंज्ञकमुत्पद्यते कर्तृ- जाच तस्मादनिरुदसंज्ञकोऽहङ्कार उत्पद्यते, इ- पुनरिति ॥ कृतहान्यादिदोप आदिशब्दार्थः । न्यायोपेतया 'अज आत्मा' इत्यादिश्रुत्या पञ्चराबागमस्योत्पयंशे मानत्वा भावनिश्चया- जीवाभिन्नब्रह्मसमन्वयस्थैर्यमिति भावः ।। १२॥ रिति ॥ यस्मात् कर्तुः करणोत्पत्तिर्न दृश्यते तस्मादसङ्गता कल्पनेत्य- ·(७५०) रत्नप्रभाभासिते [अ०२१पा०२। ति।न चैतदृष्टान्तमन्तरेणाध्यवसातुं शक्नुमः न चैवम्भूतां श्रुतिमुपलभामहे ॥४३॥ विज्ञानादिक्षावेवातदप्रतिषेधः॥४४॥ अथापि स्यान्न चैते सङ्कर्षणादयो जीवादि- भावेनाभिप्रेयन्ते किंतर्हि ईश्वरा एवैते सर्वे ज्ञा- नैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिरैश्चर्यधमैरन्विताअ- भ्युपगम्यन्ते वासुदेवा एवैते सर्वे निर्दोषा निर- धिष्ठाना निरवद्याश्चेति, तस्मान्नायं यथावर्णित उत्पत्त्यसम्भवो दोषः प्राप्नोतीति । अत्रोच्यते, एवमपि तदप्रतिषेध उत्पत्त्यसम्भवस्याप्रतिषे- धःप्राप्नोत्येव, अयमुत्पत्त्यसम्भवो दोषः प्रका- निर्मूलमित्याह ॥ न चेति ॥ ननु लोके कश्चिच्छिल्पिवरः कुठारं नि- माय तेन वृक्षं छिनत्तीति दृष्टमिति चेत्सत्यं,शिल्पिनो हस्तादिकरणा- न्तरसवात् कुठारकर्तृत्वं युक्तं, जीवस्य तु करणान्तरासचान म- नसः कर्तृत्वं विनैव करणं कर्तृत्वे वा मनोवैयर्थ्यमिति भावः॥४३॥ सङ्कर्पणादीनामुत्पच्यसम्भवेऽपि व्यूहचतुष्टयं स्यादिति सूत्रव्या- वर्त्यमाशङ्कते ॥ अथापि स्यादिति ॥ ज्ञानेश्वर्ययोः शक्तिरान्तरं सा- मर्थ्य बलं शरीरसामर्थ्य वीर्य शौर्य तेजः प्रागल्भ्यं एतैरन्विता यस्मात् सङ्कर्षणादयः तस्मादीश्वरा एवेत्यर्थः । सर्वेपामीश्वरत्वे पञ्चरात्रोक्तिमा- ह ॥ वासुदेवा एवेति ॥ निर्दोपा रागादिशून्या निरधिष्ठानाः प्रकृत्य- जन्या निरवया नाशादिरहिता इत्यर्थः । ईश्वरत्वाजन्मासम्भवो गुणा एवेत्साह ॥ तस्मादिति ॥ सूत्रेण सिद्धान्तयति । अत्रेति ॥ एवमपि चतुर्णामीपरत्वेन विज्ञानशम्यादिभावेऽपीत्यर्थः । प्रकारान्तरं पृ-

·सू.४४० शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (७५१)
रान्तररेणेत्यभिप्रायः, कथं यदि तावदयमभि-
प्रायः परस्परभिन्ना एवैते वासुदेवादयश्चत्वार
ईश्वरास्तुल्यधर्माणो नैषामेकात्मकत्वमस्तीति,
ततोऽनेकेश्वरकल्पनानर्थक्यं, एकेनैवेश्वरेणेश्वर-
कार्यसिद्धेः । सिद्धान्तहानिश्च भगवानेको वा-
सुदेवः परमार्थतत्त्वमित्यभ्युपगमात् । अथाय-
मभिप्रायः एकस्यैव भगवत एते चत्वारो व्यूहा-
स्तुल्यधर्माण इति, तथापि तदवस्थ एवोत्पत्त्य-
सम्भवः । न हि वासुदेवात् सङ्कर्षणस्योत्पत्तिः
सम्भवति सङ्कर्पणाच्च प्रद्युम्नस्य, प्रद्युम्नाचा-
निरुद्धस्य, अतिशयाभावात्। भवितव्यं हि का-
र्यकारणयोरतिशयेन यथा मृहटयोः।न त्यस-
त्यतिशये कार्य कारणमित्यवकल्पते।न च पञ्च-
रात्रसिद्धान्तिभिर्वासुदेवादिषु एकैकस्मिन् सर्वे-
पुवा ज्ञानेश्वर्यादितारतम्यकतः कश्चिद्भदोऽभ्यु-
पगम्यते,वासुदेवा एव हि सर्वे व्यूहा निर्विशेषा
इष्यन्ते । न चैते भगवयूहाश्चतुःसङ्ख्याया-
च्छति ॥ कथमिति॥ किं चत्वारः स्वतन्त्रा भिन्ना एव उतैकस्य वि.
कारत्वेनाभिन्नाः आयमनूद्य दूषयति ॥ यदीत्यादिना ॥ द्वितीये वि-
काराः प्रतितुल्या वा न्यूना वा आयमुत्थाप्य निषेधति । अथेत्या-
दिना ॥ न्यूनत्वपक्षेऽपसिद्धान्तमाह ॥ न च पञ्चेति ॥ यदि न्यूना
अपिभगवतो व्यूहास्तदा चतुष्ट्वव्याघात इत्याहान चैत इति॥४४॥

·(७५२) रत्नप्रभाभासिते -[अ०२पा०२ मेवावतिष्ठेरन् ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य समस्त- स्यैव जगतो भगवड्यूहत्वावगमात्॥४४॥ विप्रतिषेधाच॥४५॥ विप्रतिषेधश्चास्मिन् शास्खे बहुविध उपलभ्य- ते गुणगुणित्वकल्पनादिलक्षणः ।ज्ञानैश्वर्यश- क्तिबलवीर्यतेजांसि गुणाः, आत्मान एवैते भग- वन्तो वासुदेवा इत्यादिदर्शनात्। वेदविप्रतिपेध- श्व भवति, चतुर्युवेदेपु परंश्रेयोऽलब्ध्वा शाण्डि- ल्यइदंशास्त्रअधिगतवान् इत्यादिवेदनिन्दाद- र्शनात्, तस्मादसङ्गतैषा कल्पनेति सिद्धम् ॥४५॥ इति श्रीशारीरकमीमांसाभाष्ये शङ्करभगवत्पाद- कृतौ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥२॥ इतथ्य जीवोत्पत्तिवाद उपेक्ष्य इत्याह सूत्रकारः ॥ विप्रतिषेधा- चेति ।। स्वस्यैव गुणत्वं गुणित्वं च विरुद्धं आदिपदात् प्रद्युम्नानिरुदौ भिन्नावात्मन इत्युक्त्वात्मन एवैते इति विरुहोतिग्रहः । पूर्वापरवि- रोधादसाङ्गत्यमिति सूत्रार्थमुक्त्वार्थान्तरमाह ॥ वेदेति ॥ एकस्यापि तन्वाक्षरस्याध्येता चतुर्वेदिभ्योऽधिक इति निन्दाऽऽदिपदार्थः, तस्मा- न्मियो विरुद्धाभिः पौरुषेयकल्पनाभि पौरुषेयवेदान्तसमन्वयवि- रोध इति सिद्धम्॥४५॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दानन्दभगव- त्पादकतौशारीरकमीमांसाव्याख्यायां साप्यरत्नप्रभा- यां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥२॥ " ·सू०१अ.१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७५३) ॐपरमात्मने नमः॥ न वियदश्रुतेः॥१॥ वेदान्तेषु तत्रतत्र झिन्नप्रस्थाना उत्पत्ति- श्रुतय उपलभ्यन्ते।केचिदाकाशस्योत्पत्तिमाम- नन्ति केचिन्न। तथा केचिद्रायोरुत्पत्तिमामनन्ति केचिन्न । एवं जीवस्य प्राणानां च । एवमेव क्र- मादिद्वारकोऽपि विप्रतिषेधः श्रुत्यन्तरेषु लक्ष्यते विप्रतिषेधाच्च परंपक्षाणामनपेक्षितत्वं स्थापि- तंतहत् स्वपक्षस्यापि विप्रतिषेधादेवानपेक्षित- त्वमाशङ्क्येतेत्यतः सर्ववेदान्तगतसृष्टिश्रुत्यर्थ- निर्मलत्वाय परः प्रपञ्च आरभ्यते । तदर्थनिर्म- लत्वे च फलं यथोक्ताशङ्कानिवृत्तिरेव, तत्र प्रथम तावदाकाशमाश्रित्य चिन्त्यते किमस्याकाश- ॐ ब्रह्मणे नमः। वियदादिविधातारं सीतास्यानमधुव्रतम्। नित्यचिदिश्वकात्माभिन्न सर्वेश्वरं भजे ॥६॥ जीवस्यानुत्पत्तिप्रसङ्गेनाकाशस्याप्युत्पन्यसम्भवमाशङ्कय परिहर- नादावेकदेशिमतमाह ॥ नवियदश्रुतेः॥ वियत्प्राणपादयोरर्थ सङि- पन् पूर्वपादेन सङ्गतिमाह ।। वेदान्तेष्विति ॥ भिन्नोपक्रमत्वमेवाह ॥ केचिदित्यादिना ॥ भूतभोक्तश्रुतीनां मिथोविरोधशद्धानिरासो वि- यत्पादार्थः । लिङ्गशरीरश्रुतीना तन्निरासः प्राणपादार्थः । यथा मियो- १ अर्थशदोन प्रयोजनवाची ।

·(७५४)
रत्नप्रभाभासिते [अ०शपा०३३
स्योत्पत्तिरस्त्युत नास्तीति। तत्र तावत् प्रतिपा-
द्यते।न वियदश्रुतेरिति। न खल्वाकाशमुत्पद्यते
। कस्मात् अश्रुतेः, न त्यस्योत्पत्तिप्रकरणे श्रव-
णमस्ति । च्छान्दोग्ये हि ‘सदेव सोम्येदमग्र
आसीदेकमेवाद्वितीय इति सच्छब्दवाच्यं ब्रह्म
प्रकृत्य 'तदैक्षत तत्तेजोऽसृजत' इति च पञ्चानां
महाभूतानां मध्यमं तेज आदि कृत्वा त्रयाणां
तेजोऽबन्नानामुत्पत्तिः श्राव्यते।श्रुतिश्च नःप्र-
माणमतीन्द्रियार्थविज्ञानोत्पत्तौ न चात्र श्रुतिर-
स्त्याकाशस्योत्पत्तिप्रतिपादिनी तस्मान्नाकाश-
स्योत्पत्तिरिति ॥१॥
विरोधात् पूर्वापरविरोधाच परपक्षा उपेक्ष्याः तथा श्रुतिपक्षोऽपि उपे-
क्ष्य इति शङ्कोत्थाने पादइयस्यारम्भात् पूर्वपादेन दृष्टान्तसङ्गतिरिति
समुदायार्थः। आकाशवाय्वोरुत्पत्तिमामनन्ति तैत्तिरीयकाः, नामनन्ति
च्छन्दोगाः, जीवस्य प्राणानाञ्चोत्पत्ति सर्व एत आत्मनो व्युञ्चरन्तीति
वाजिनः, एतस्माज्जायते प्राण इत्याथर्वणिकाश्चामनन्ति । नन्वेवमा-
काशपूर्विका क्वचित् सृष्टिः क्वचित्तेजःपूर्विकेतिक्रमविरोधः। आदिप-
दात् ‘स इमाँल्लोकानसृजतेत्यक्रमः कचित् सप्तप्राणाः क्वचिदष्टावित्या-
दिसङ्गन्याहारकथ्य विरोधो ग्राह्यः, प्रपञ्चः पादयं, तथा च पादयस्य
श्रुतीनां मियोविरोधनिरासार्थत्वाच्छतिशास्त्राध्यायसङ्गन्तयः सिद्धाः।
अत्राकाशस्योत्पच्यनुत्पत्तिश्रुत्योमियाविरोधोऽस्ति न घेति वाक्यभेदै-
कवाक्यत्वाभ्यां सन्देहे यद्युत्पतिस्तदावाक्यभेदेन विरोधादप्रामाण्यं
अनयोः श्रुत्योरिति पूर्वपक्षयिष्यन् आदावनुत्पत्तिपक्षमेकदेशी गृह्णा-
तीत्याह ।। तत्र तावदिति ॥ १ ॥

·सू०२।अ.] शाङ्करग्रह्मसूत्रभाष्ये (७५५) अस्ति तु॥२॥ ... तुशब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे । मा नामाकाश- स्य च्छान्दोग्ये भूदुत्पत्तिः श्रुत्यन्तरे त्वस्तिातै- तिरीयका हि समामनन्ति 'सत्यं ज्ञानमनन्तं व्र- ह्म, इति प्रकृत्य तस्माद्वा एतस्मादात्मनः आ- काशः सम्भूतः' इति । ततश्च श्रुत्योर्विप्रतिषेधः क्वचित्तेजःप्रमुखा सृष्टिः क्वचिदाकाशप्रमुखेति । नन्वेकवाक्यताऽनयोः श्रुत्योर्युक्ता।सत्यं सायु- का न तु सावगन्तुंशक्यते,कुतः तत्तेजोऽसृजते- ति सकृच्छ्तस्य स्रष्टुः स्रष्टव्यद्वयेन सम्बन्धा- नुपपत्तेः तत्तेजोऽसृजत तदाकाशमसृजत' इति। ननु सकृच्छ्रतस्यापि कर्तुःकर्तव्यद्वयन सम्बन्धो दृश्यते यथा सूपं पक्त्वौदनं पचतीति । एवं तदा- काशं सृष्टा तत्तेजोऽसृजतेति योजयिष्यामः । नैवं युज्यते, प्रथमजत्वं हि छान्दोग्ये तेजसो- उत्पत्तिश्रुतिमुख्या नास्तीति गूढाभिसन्धिः सम्प्रति पूर्वपक्षयति सूत्रकारः॥ अस्ति विति ।। एकवाक्यत्वेन प्रामाण्यसम्भवे किमिति श्रुत्योरप्रामाण्यमिति शडते । नन्वेकवाक्यतेति ॥ एकवाक्यत्वास- म्भवादप्रामाण्यं युक्तमित्याह । सत्यमित्यादिना ॥ एकस्य युगपत् कार्ययासम्बन्धेऽपि क्रमेण सम्बन्धसम्भवादेकवाक्यतेति मुख्यसि- द्धान्ती शङ्कते ॥ ननु सरुदिति ॥ अप्रामाण्यवादी दूषयति ॥ नैव- मिति ॥क्रमो न युज्यते इयोः श्रुतंपाथम्यभापत्तेरित्यर्थः । एक- ·(७५६) रत्नप्रभाभासिते [अपा०३। ऽवगम्यते, तैत्तिरीयके चाकाशस्य, न चोभयोः प्रथमजत्वं सम्भवति । एतेनेतरश्रुत्यन्तरविरों- धोऽपि व्याख्यातः। तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत' ' इत्यत्रापि 'तस्मादाकाशः सम्भूतस्तस्मात्तेजः सम्भूतामिति सकृच्छ्रुत- स्यापादानस्य सम्भवनस्य च वियत्तेजोभ्यायु- गपत् सम्बन्धानुपपत्तेः, वायोरग्निरिति च पृथ- गानानात् ॥२॥ अस्मिन् विप्रतिषेधे कश्चिदाह॥ गौण्यसम्भवात्॥३॥ स्माद्विदलबीजाद्दलहयवदस्तूभयं प्रथममित्यत आह ।। न चेति ॥ वा- योरग्निरिति क्रमश्रुतिभडादिति शेषः। छान्दोग्यश्रुतेस्तित्तिरिश्रुतिवि- रुद्धार्थत्वमुक्त्वा तित्तिरिश्रुतेस्तबिरुद्धार्थत्वमाह ॥ एतेनेति ॥ एतत्प- दार्थमाह ॥ तस्मादिति ॥ छान्दोग्ये श्रुतं तेजसः प्राथम्य अत्र दुर्यो- ज्यमित्यर्थः। किञ्च सत्पदार्थः आत्मा छान्दोग्ये तेजस उपादानं श्रूय- ते अब तु वायुरिति नैकवाक्यतेत्याह ॥ वायोरिति । एवं श्रुत्योर्वि- रोधादप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते स एव वियदनुत्पत्निवादी स्वमते- न प्रामाण्यं ब्रूत इत्याह ॥ अस्मिन्निति ॥२॥ एवमाध्यायसमातेरधिकरणेपु प्रथमं विरोधात् श्रुत्यप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षफलं तत एकदेशिसिद्धान्तः पश्चान्मुख्यसिद्धान्ते श्रुतीनामवि- रोधेनकवाक्यतया ब्रह्मणि समन्वयसिद्धिरिति फलं क्रमश्येत्यवगन्त- व्यं तत्र श्रुत्योर्विरोधे सत्यध्ययनविध्युपात्तयोरप्रामाण्यायोगादियदु- स्पस्यसम्भवरूपतर्कानुगृहीतछान्दोग्यश्रुतिर्मुख्यार्था इतरा गौणोत्य- ·सू०३।१०१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (७५७) नास्ति वियदुत्पत्तिःअश्रुतेरेव। या वितरा- वियदुत्पत्तिवादिनीश्रुतिरुदाहता सा गौणी अ- वितुमर्हति । कस्मात् असम्भवात् । न त्याका- शस्योत्पत्तिः सम्भावयितुं शक्या श्रीमत्कण- शुगभिप्रायानुसारिषु जीवत्सु।ते हि कारणसा- मयसम्भवादाकाशस्योत्पत्ति वारयन्ति। सम. वाय्यसमवायिनिमित्तकारणेभ्यो हि किल सर्व- मुत्पद्यमानं समुत्पद्यते।द्रव्यस्य चैकजातीयक- मनकं च द्रव्यं समवायिकारणं भवति। न चा- काशस्यैकजातीयकमनेकं च द्रव्यमारम्भकम- स्ति यस्मिन् समवायिकारणे सति असमवायि- कारणे च तत्संयोगे आकाश उत्पद्येत । तदक्षा- वात्तु तदनुग्रहप्रदत्तं निमित्तकारणं दूरापेतमेवा- काशस्य भवति। उत्पत्तिमतांच तेजःप्रभृतीनां पूर्वोत्तरकालयोर्विशेषः सम्भाव्यते प्रागुत्पत्तेः विरोध इत्येकदेशिमतं विवृणोति ॥ नास्तीत्यादिना ॥ आकाशो नो- त्पयते सामग्रीशून्यत्वादात्मवत् , न चाविद्याब्रह्मणोः सवाहेत्वसि- दिःविजातीयत्वेनानयोरारम्भकत्वायोगादसंयुक्तत्वाच संयोग एव हि द्रव्यस्यासमवायिकारणमतः समवाप्यसमायिनोरभावान हेत्वसि- 'द्धिरित्यर्थः । प्रागभावशून्यत्वाचात्मवदाकाशो नोत्पद्यते इत्याह ।उ- त्पत्तिमतां चेति ॥ प्रकाशश्वाशुपानुभवः आदिपदात्तमोध्वंसपाक- योग्रहणं । मूर्तद्रव्याश्रयत्वं ह्याकाशस्य कार्य, तब प्रलयेऽप्यस्ति पर- ·(७५८) रत्नप्रभाभासिते [अ०रापा०३॥ प्रकाशादिकार्यं न बभूव पश्चाच्च भवतीति।आ- काशस्य पुनर्न पूर्वोत्तरकालयोर्विशेषः सम्भाव- यितुं शक्यते। कि हि प्रागुत्पत्तेरनवकाशममुषि- रमच्छिद्रं बभूवेतिशक्यते ऽध्यवसातुं।पृथिव्या- दिवैधयाच विभुत्वादिलक्षणादाकाशस्याज- त्वसिद्धिः। तस्माद् यथा लोके आकाशं कुरु आकाशो जात इत्येवंजातीयको गौणःप्रयोगो- भवति यथाच घटाकाशःकरकाकाशोगृहाकाश' इत्येकस्याप्याकाशस्यैवंजातीयको भेदव्यपदे- शो गौणो भवति। वेदेपि 'आरण्यानाकाशेष्वा- लोरन्' इत्येवमुत्पत्तिश्रुतिरपि गौणी द्रष्टव्या॥३॥ शब्दाच॥४॥ शब्दः खल्वाकाशस्याजत्वं ख्यापयति यत आह 'वायुश्चान्तरिक्ष चैतदमृतम् ' इति न स्य- माण्वाश्रयत्वात् अतो न प्रागभाव इत्यर्थः । प्रागभावासत्त्वं स्फुटय- ति ॥ किंहीति ॥ स्थूलाश्रयोऽवकाशः सूक्ष्माश्रयः छिद्रमण्वाश्रयः सुपिरमिति भेदः। किञ्चारमवदाकाशो न जायते विभुत्वादस्पर्शद्रव्य- त्वाचैत्याह ॥ पृथिव्यादीति । तस्मादुक्ततर्कबलागौणी द्रष्टव्यत्यन्व- यः। भेदोकगणिवेवैदिकोदाहरणमाह ॥ वेदेऽप्यारण्यानिति ॥ आ- काशेष्यिति भेदव्यपदेशो गौण इति सम्पन्धः॥ ३ ॥ न केवलं तकादाकाशस्यानुत्पत्तिः किंतु श्रुतितोऽपीत्याह सूत्र. कारः॥शन्दाति ॥ नित्यभावस्यानादित्वादितिभावः। आत्मेति च ·सू०५/अ.] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५५) मृतस्योत्पतिरुपपद्यते। आकाशवत् सर्वगत- श्च नित्यः, इति चाकाशेन ब्रह्मसर्वगतत्वनित्य- स्वाभ्यां धर्माभ्यामुपमिमान आकाशस्यापि तौ धर्मों सूचयति, न चं तादृशस्योत्पत्तिरुपपद्यते। 'स यथानन्तोऽयमाकाशं एवमनन्त आत्मा वे- दितव्यः, इति चोदाहरणं 'आकाशशरीरं ब्रह्म आकाश आत्मेति च।न त्याकाशस्योत्पत्तिम- त्वे ब्रह्मणस्तेन विशेषणं सम्भवति नीलेनेवो- त्पलस्य । तस्मान्नित्यमेवाकाशेन साधारणं ब्र- ह्मेति गम्यते॥४॥ स्थाच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥५॥ इदं पदोत्तरं सूत्रं । स्यादेतत् कथं पुनरेकस्य सम्भूतशब्दस्य 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आ- काशः सम्भूतः, इत्यस्मिन्नधिकारे परेषु तेजःप्र- भृतिण्वनुवर्तमानस्य मुख्यत्वं सम्भवति आ- काशे च गौणत्वमिति। अत उत्तरमुच्यते । स्या- शब्द इहोदाहरणमित्यन्वयः । आकाशः शरीरमस्येति बहुवीहिणात्य- न्तसाम्यभानात् ब्रह्मवदाकाशस्यानादित्वमित्यर्थः॥४॥ ॥ पदोत्तरमिति ॥ शङ्कोत्तरमिति यावत् । तान्येव शङ्कापदानि पठति ॥स्यादेतदिति ॥ अधिकारे प्रकरणे, यथैकस्मिन् ब्रह्मप्रकरणे अन्नं ब्रह्मानन्दो ब्रह्मेति वाक्ययोर्ब्रह्मशब्दस्यान्ते गौणत्वमानन्दे मु- ख्यता तथैकवाक्यस्थस्यैकस्याऽपि सम्भूतशब्दस्य गुणमुख्यार्थभेदो ·रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०३॥ च्चैकस्यापि सम्भूतशब्दस्य विषयविशेषवशा- गौणो मुख्यश्च प्रयोगो ब्रह्मशब्दवत् । यथैक- स्यापि ब्रह्मशब्दस्य तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व तपो ब्रह्म' इत्यस्मिन्नधिकारेऽन्नादिषु गौणः प्र- योगः आनन्दे च मुख्यः यथा च तपसि ब्रह्मवि- ज्ञानसाधने ब्रह्मशब्दो भक्त्या प्रयुज्यते अ- असा तु विज्ञेये ब्रह्मणि तद्वत् । कथं पुनरनुत्प- तौ नभसः 'एकमेवाद्वितीयम् । इतीयं प्रतिज्ञा समर्थ्यते। ननु ननसा द्वितीयेन सद्वितीयं ब्रह्म प्राप्नोति कथं च ब्रह्मणि विदिते सर्व विदितं स्या- दिति। तदुच्यते । एकमेवेति तावत् स्वकार्यापे- क्षयोपपद्यते।यथा लोके कश्चित् कुम्भकारकुले पूर्वेधुर्महंडचक्रादीनि चोपलभ्यापरेधुश्च नाना- विधान्यमत्राणि प्रसारितान्युपलभ्य ब्रूयात् मृ- देवैकाकिनी पूर्वेयुरासीदिति।सच तयावधार- णया मृत्कार्यजातमेव पूर्वेचुर्नासीदित्यभिप्रेया- योग्यताबलादित्याह॥स्याचेति ॥ उदाहरणान्तरमाह ॥ यथा चेति॥ अभेदोपचारो भक्तिः। मुख्यसिद्दान्त्याक्षिपति ॥ कथं पुनरिति ॥ स एवाक्षेपद्वयं स्पष्टयति ॥ नन्विति ॥ अद्वितीयत्वश्रुतिबाधः सर्वविज्ञा- नप्रतिज्ञाबाधयेत्यर्थः । प्रथमाक्षेपं दृष्टान्तेन परिहरति॥ एकमेवेति।। कार्यरूपंहितीयशून्यत्वं प्रागवस्थायामवधारणं श्रुत्यर्थः।कुले गृहे, अ- मनाणि घटादीनि पात्राणि । एकमेवेत्यवधारणव्यावय कार्यमिति ·सू०५।०११]] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७६१) तू न दण्डचक्रादि तद्वत् । अदितीयश्रुतिरधि- छात्रन्तरं वारयति यथा मृदोऽमत्रप्रकृतेः कुम्भ- कारोऽधिष्ठाता दृश्यते नैवं ब्रह्मणो जगत्प्रकृतेर- न्योऽधिष्ठातास्तीति । न च नसाऽपि द्वितीये- न सद्वितीयं ब्रह्म प्रसज्यते।लक्षणान्यत्वनिमि- तं हि नानात्वं, न च प्रागुत्पत्तेब्रह्मनक्षसोर्लक्ष- णान्यत्वमस्ति । क्षीरोदकयोरिव संसृष्टयो-- पित्वामूर्तत्वादिधर्मसामान्यात्। सर्गकाले तुव्र- म जगदुत्पादयितुं यत्तते स्तिमितमितरत्तिष्ठति तेनान्यत्वमवसीयत।तथा चाकाशशरीरंब्रह्मेत्या- दिश्रुतिभ्योऽपि ब्रह्माकाशयोरभेदोपचारसिदिः । अत एव च ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धिः। अपि च सर्व कार्यमुत्पद्यमानमाकाशेनाव्यति- रिक्तदेशकालमेवोत्पद्यते ब्रह्मणा चाव्यतिरिक्त- देशकालमेवाकाशं भवति इत्यतो ब्रह्मणा तत्का- येण च विज्ञातन सह विज्ञातमेवाकाशं भवति। व्याख्यायाहितीयपदव्यावर्त्यमाह। अद्वितीयश्रुतिरिति । आकाश- स्य द्वितीयत्वमगीरुत्याद्वितीयादिपदसङ्कोचः कृतसदपि नास्तीत्याह नच नभसापीति ॥ धर्मसाम्ये ब्रह्मनभसोः कथं भेदस्तत्राह ॥सर्ग- कालेविति ॥ धर्मसान्यादहितीयत्वोपचार इत्यर्थे श्रुतिमाह ॥ तथा चाकाशेति ।। हितीयमाक्षेपं परिहरति ।अत एवेति ॥ अभेदीपचा- रादेवेत्यर्थः । नभंसोबझतत्काभ्यामभिन्नदेशकालत्वाच्च तज्ज्ञामे ·(७६२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा०३३ यथा क्षीरपूर्णे घटे कतिचिदग्विन्दवः प्रक्षिप्ताः सन्तः क्षीरग्रहणेनैव गृहीता भवन्तिान हि क्षी- रंग्रहणादम्विन्दुग्रहणं परिशिप्यते । एवं ब्रह्मणा तत्कायैश्याव्यतिरिक्तदेशकालत्वात् गृहीतमेव ब्रह्मग्रहणेन नो भवति तस्माद्भाकंनक्षसःस- म्भवश्रवणमिति ॥५॥ एवंप्राप्त इदमाह। प्रतिज्ञाऽहानिरव्यतिरेकाच्छ- ब्देश्यः॥६॥ 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं वि- ज्ञातमिति, आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञा- ते इदं सर्वं विदितम्, इति ‘कस्मिन्नु भगवो वि- ज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति इति न काचन म- बहिर्धा विद्यास्तीति चैवंरूपा प्रतिवेदान्तं प्रति- ज्ञा विज्ञायते। तस्याः प्रतिज्ञाया एवमहानिरनु- ज्ञानमित्याह । अपि चेति ॥५॥ एवमाकाशस्यानुत्पत्ती सर्वश्रुतीनामविरोध इत्येकदेशिसिद्धान्तः प्राप्तः, तं मुख्यसिद्धान्ती दूपयति॥प्रतिज्ञेति॥अहानिरयाधः सामय- जुराथर्वणशासाभेदज्ञानशब्दार्था इतिशब्दाः॥न काचनेति ॥ आ- स्मभिन्न क्षेयं नास्तीत्यर्थः । ननु सर्वस्य ब्रह्माव्यतिरेकात् प्रतिज्ञाया अहानिरित्यस्तु तथापि जीवादिवदनुत्पन्नस्याऽपि नभसो ब्रह्मणि क- ·सू०६190110 शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७६३) परोधः स्यात् यद्यव्यतिरेकः कृत्स्नस्य वस्तुजा- तस्य विज्ञेयाब्रह्मणः स्यात्।व्यतिरेके हि सति एकविज्ञानेन सर्व विज्ञायत इतीयंप्रतिज्ञा हीये- तास चाव्यतिरेक एवमुपपद्यते यदि कृत्स्नं व- स्तुजातमेकस्माद्ब्रह्मण उत्पद्येत। शब्देभ्यश्च प्र- कृतिविकाराव्यतिरेकन्यायेनैव प्रतिज्ञासिद्धिर- वगम्यते। तथा हि येनाश्रुतं श्रुतं भवतीति प्र- तिज्ञाय मृदादिदृष्टान्तःकार्यकारणाझेदप्रतिपा- दनपरैःप्रतिज्ञैपा समर्थ्यते तत्साधनायैव चोत्त- रेशब्दाः 'सदेव सोम्येदमय आसीदेकमेवाद्वि- तीयं तदेक्षत तत्तेजोऽसृजत' इति, एवं कार्यजातं ब्रह्मणः प्रदांव्यतिरेकं प्रदर्शयन्ति ऐतदात्म्य मिदं सर्वम्' इत्यारभ्याप्रपाठकपरिसमाप्तेः, त- द्यद्याकाशं न ब्रह्मकार्य स्यात् न ब्रह्मणि विज्ञाते पितत्वेनाव्यतिरेकात् प्रतिज्ञासिद्धिः किं न स्यात् किमुत्पत्येत्यत आ- ह । शब्देभ्यश्चेति ॥ अन्यतिरेक एव न्यायरतेनेत्यर्थः । अयं भावः जीवस्य तावदात्मत्वात् ब्रह्माव्यतिरेकः अज्ञानतत्सम्बन्धयोः कल्पि- तत्वेनाव्यतिरेकः स्वतन्त्राज्ञानायोगादज्ञानान्यजडद्रव्यस्य तु कार्यत्वे- नैवाव्यतिरेकसिदिस्वस्याकार्यत्वे प्रधानयत् स्वातन्त्र्यादव्यतिरेकायो- गात् । तथाहुयायविदः 'नित्यद्रव्याणि स्वतन्त्राणि भिन्नान्यनाधि- तानि' इति, तस्मात् प्रतिज्ञासिद्धये आकाशस्य कार्यत्वेनैवाव्यतिरेको वाच्य इति दृष्टान्तसृष्टिसात्म्यिशब्दानाह ॥ तथा हीति ॥ तेन .

·(७६४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०३१ आकाशं विज्ञायेत ततश्च प्रतिज्ञाहानिः स्यात् , न च प्रतिज्ञाहान्या वेदस्याप्रामाण्यं युक्तं कर्तुं । तथा हि प्रति वेदान्तं ते ते शब्दास्तेनतेन दृष्टा- न्तेन तामेव प्रतिज्ञां स्थापयन्ति इदं सर्वं यद- यमात्मा, ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद,इत्येवमादयः, तस्मात् ज्वलनादिवदेवगगनमप्युत्पद्यते। यदु- तं अश्रुतेन वियदुत्पद्यते इति तदयुक्तं वियदुत्प- त्तिविषयश्रुत्यन्तरस्यदर्शितत्वात् तस्माद्वाएत- स्मादात्मन आकाशःसम्भूतः इति,सत्यं दर्शि- तं, विरुदंतु तत्तेजोऽसृजत' इत्यनेन श्रुत्यन्तरेण नैकवाक्यत्वात् सर्वश्रुतीनां, अववेकवाक्यत्व- मविरुद्धानामिह तु विरोध उक्तः सकृच्छ्रुतस्य स्रष्टुःस्त्रष्टव्यद्वयसम्बन्धासम्भवात् द्वयोश्च प्र- थमजत्वासम्भवाद्विकल्पासम्भवाचेतिनैपदो- दृष्टान्तति ॥ यजुपि दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तेनाथर्वणे ऊर्णनाभ्यादिदृष्टा- न्तेनेत्यर्थः। यजुपि प्रतिज्ञासाधका इदं सर्वमितिशब्दाः आथर्वणे व्र- ह्मेवेदमिति शब्दा इति विभागः। एवमाकाशोत्पत्तिकयनादेकदेशिमते दूपिते श्रुत्यप्रामाण्यवादिनोक्तं स्मारयति ।। सत्यं दर्शितमिति ॥ मु- स्पसिद्धान्त्याह । नैकेति ॥ तत्तेजोऽसृजतेति सकृच्छ्रतस्य लष्टुराका- शतेजोभ्यां युगपत् सम्बन्धे तित्तिरिकमयाधातू क्रमेणाकाशं सृष्ट्वा ते- जोऽसृजतेति संबन्धे तेजःप्राथम्यभङप्रसादस्तुनि विकल्पासम्भवेन तयोःशासाभेदेन प्राथम्यव्यवस्थाया अयोगान्नकवाक्यतेति प्राप्ने मुख्य ·सू०६।अ०११] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७६५) पः।तेजःसर्गस्य तैत्तिरीयके तृतीयत्वश्रवणा- त् तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत आकाशाद्वायुःवायोरग्निः' इति। अशक्या हीय श्रुतिरन्यथा परिणेतुं, शक्या परिणेतुं छान्दो- ग्यश्रुतिः, 'तदाकाशं वायुंच सृष्ट्वा तत्तेजोऽसृज- तेति। न हीयं श्रुतिः तेजोजनिप्रधाना सती श्रु- त्यन्तरप्रसिद्धामाकाशस्योत्पत्ति वारयितुं शक्नो- ति। एकस्य वाक्यस्य व्यापारद्वयासम्भवात्। स्रष्टा त्वेकोऽपि क्रमेणानकं स्त्रष्टव्यं सृजेत् इत्ये- कवाक्यत्वकल्पनायां सम्भवत्यांन विरुद्धार्थ- नामकवाक्यत्वेन प्रामाण्यकल्पनं तचैकवाक्यत्वं बलवच्छत्या दुर्बल- श्रुतेः कल्प्यं, बलवती च तित्तिरिश्रुतिः प्रकृतिपञ्चम्या पौर्वापर्याख्य- क्रमस्य श्रुतत्वात् , छान्दोग्यश्रुतिस्तु दुर्बला। तेजःप्राथम्यश्रुत्यभावात् तेजःसर्गमानं तु श्रुतं नृतीयंत्वेन परिणेयमित्येकवाक्यतेत्यर्थः । यदु- तं.एकदेशिना छान्दोग्यश्रुत्याकाशोत्पत्तिर्वा यत इति तन्निरस्तं । कि- श्च सा श्रुतिः किं तेजोजन्मपरा तत्तेजोजन्म वियदनुत्पत्तिश्चेत्युभयप- रा, आये मतदारणमित्याह ॥ न हीति ॥ अविरोधादित्यर्थः । न हि- तीयः श्रुत्यन्तरविरोधेनोभयपरत्वकल्पनायोगादाक्यभेदापत्तेश्चेत्याह ॥ एकस्येति ॥ नन्वेकस्य लष्टुरनेकार्थसम्बन्धवदाक्यस्याप्यनेकार्थता किं न स्यादित्यतआह ।। स्रष्टात्विति ॥ एकस्य कर्तुरनेकार्थसम्बन्धो दृष्टः । न त्वेकस्य वाक्यस्य नानार्थत्वं दृष्टं नानार्थकप्रयोगे तु पय आ- नयेत्यादावावृत्यावाक्यभेद एव । आनयनस्य जलक्षीराभ्यां पृथक्- सम्बन्धादित्यर्थः । फलितमाह ।। इत्येकेति ॥ एकस्य शब्दस्यावृत्ति ·रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा.३॥ वेन श्रुतितिव्या।न चास्माभिः सकृच्छ्रुतस्य स्रष्टुः स्रष्टव्यद्वयसम्बन्धोऽभिप्रेयते,श्रुत्यन्तर- वशेन स्रष्टव्यान्तरोपसंग्रहात्।यथा च 'सर्वख- ल्विदं ब्रह्म तज्जलान्' इत्यत्र साक्षादेव सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मजत्वं श्रूयमाणं न प्रदेशान्तर- विहितं तेजःप्रमुखमुत्पत्तिक्रमं वारयति । एवं ते- जसोऽपि ब्रह्मजत्वं श्रूयमाणं न श्रुत्यन्तरवि- हितं नःप्रमुखमुत्पत्तिक्रमं वारयितुमर्हति।न- नु समविधानार्थमेतद्वाक्यं 'तजलानिति शान्त उपासीत' इति श्रुतेर्नैतत् सृष्टिवाक्यं,न तस्मा- देत प्रदेशान्तरप्रसिद्ध क्रममनुरोदुमर्हति, तत्ते- जोऽसृजतेत्येतत्सृष्टिवाक्यं तस्मादत्र यथा श्रु- तिक्रमो ग्रहीतव्य इति, नेत्युच्यते। न हि तेजः- विनाऽनेकार्थत्वं नास्ति चेदसृजतेति शब्दस्य छान्दोग्य उपसंहताका- शादिसम्बन्धार्थमावृत्तिदोपःस्यादित्यत आह॥न चेति ॥ छान्दोग्य- स्थतेजोजन्म आकाशादिजन्मपूर्वकं तेजोजन्यत्वात् तित्तिरिस्थतेजो- जन्मवदित्यांकाशादिजन्मोपसंहारि तदाकाशमसृजतेति वाक्यान्त- रस्यैय कल्पनान्नावृत्तिदोप इत्यर्थः श्रुत्यन्तरस्थः क्रमः श्रुत्यन्तरे याह्य इत्यत्र दृष्टान्तमाह।यथाचेति॥ सृष्टौ तात्पर्यातात्पर्याभ्यां दृष्टान्तश्रु- तिवैपम्यं शङ्कते॥नन्वित्यादिना। तेजःप्राथम्यस्वीकारे आकाशसर्गों धर्मी तद्धर्मःप्राथम्यं चेति दयं श्रुतं बाधनीयमिति गौरवमाकाशमाथ- म्ये त्वाधिक तेजःसर्गप्राथम्यमात्रयाध इति लाघवमिति मत्वाह ॥ ने- त्युध्यत इति ॥ कि प्रधानधर्मित्यागाद्दरं गुणभूतस्य तेजःप्राथम्य ·सू०६अ.१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७६७) प्राथम्यानुरोधेन श्रुत्यन्तरप्रसिद्धो वियत्पदार्थः परित्यक्तव्यो भवति पदार्थधर्मत्वात् क्रमस्य। अपि चतत्तेजोऽसृजतेति नात्र क्रमस्य वाचकः कश्चिच्छब्दोऽस्ति अर्थात्तु क्रमो गम्यते, स च वायोरग्निरित्यनेन श्रुत्यन्तरप्रसिद्देनक्रमेण नि- वार्यते। विकल्पसमुच्चयौ तु वियत्तेजसोः प्रथ- मजत्वविषयावसम्भवानभ्युपगमाभ्यां निवा- रितो, तस्मान्नास्ति श्रुत्योर्विप्रतिषेधः। अपि च च्छान्दोग्ये 'येनाश्रुतं श्रुतं भवति' इत्येतां प्रति- ज्ञां वाक्योपक्रमे श्रुतां समर्थयितुमसमानात- मपि वियदुत्पत्तावुपसङ्ख्यातव्यं किमङ्ग पुन- स्तैत्तिरीयकेसमाम्नातंनोन संगृह्यते।यच्चो- तमाकाशस्य सर्वेणानन्यदेशकालत्वाद्ब्रह्मणा स्य धर्मस्य त्याग इत्याह ॥ न हीति ॥ किञ्च किं सृष्टिपरश्रुतिसिद्ध- त्वात् तेजप्राथम्यं गृह्यते उत प्रथमस्थाने तेजसः स्वर्गश्रुत्याऽर्थात् प्रा- थम्यभानान्नाद्यइत्याह ॥ अपि चेति ॥हितीयमनूय दूपयति ॥अर्था- विति ॥ यदुक्तं वस्तुनि विकल्पासम्भवादुभयोः प्राथम्यशाखाभेदेन व्यवस्थितं न भवतिनाप्युभययोहिदलाङ्कुरवत् समुच्चयोत्पच्या प्राथम्यं वायोरग्निरिति क्रमवाधापातादिति । तदिष्टमेवेत्याह॥विकल्पेति ॥ न केवलं श्रुतिदयोरविरोधःसौहार्दञ्चास्तीत्याह॥अपि चेति॥वियदुपसं- ग्राह्यमित्यन्वयः।वियदनुत्पत्तिवादिनोकमनूय प्रतिज्ञाया अद्वितीयश्रु- तेश्च मुख्यार्थतात्पर्यावगमान्न गौणार्थतेति दूषयति ॥ यच्चोक्तमित्या- दिना ।। प्ररुतिविकारन्यायः तदनन्यस्वन्यायः,उदकं क्षीरस्थमपि क्षी- ·(७६८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा०३१ तत्कायैश्च संह विदितमेव तद्भवति, अतोन प्र- तिज्ञा हीयते न चैकमेवाद्वितीयमिति श्रुतिको- पो भवति क्षीरोदकवब्रह्मनासोरव्यतिरेकोपप- तेरिति।अत्रोच्यते।न क्षीरोदकन्यायेनेदमेक- विज्ञानेन सर्वविज्ञानं नेतव्यं मृदादिदृष्टान्तप्र- णयनादि प्रकृतिविकारन्यायेनैवेदं सर्वविज्ञानं नेतव्यमिति गम्यते।क्षीरोदकन्यायेन च सर्व- विज्ञानं कल्प्यमानं न सम्यग्विज्ञानं स्यात् ।न हि क्षीरज्ञानगृहीतस्योदकस्य सम्यग्विज्ञानगृ- हीतत्वमस्ति। न च वेदस्य पुरुषाणामिव मा- यालीकवञ्चनादिभिरर्थावधारणमुपपद्यते।सा- वधारणा चेयमेकमेवाद्वितीयमिति श्रुतिः क्षीरो- दकन्यायेन नीयमाना पीड्येतोन च स्वकार्या- पेक्षयेदं वस्त्वेकदेशविषयं सर्वविज्ञातमेकाद्वि- तीयतावधारणं चेति न्याय्यं । मृदादिप्वपि हि . तत्सम्भवात् न तदपूर्ववदुपन्यसितव्यं भवति श्वेतकेतोयन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी रज्ञानान गृह्यते भेदादिति भावः । मास्तु सम्यक्ज्ञानं श्रुतेान्ति- मूलत्वसम्भवादित्याशङ्कयापीरुपेयत्वान्भवमित्याह ॥ न च वेदस्ये- ति ॥ माया धान्तिः तयाऽलीकं मिथ्याभापणं तेन वञ्चनमयथार्थबो- धनं आदिपदाविप्रलिप्साप्रमादकरणापाटयानि गृह्यन्ते । प्रतिज्ञामुख्य- खमभिधायावितीपश्रुतिमुस्यज्ञानमाह ॥ साबधारणेति ॥ सर्वहेत- ·. सू०७० १] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं अंवति' इत्यादिना। तस्मादशेपवस्तुविषयमेवे- दं सर्वविज्ञानं सर्वस्य ब्रह्मकार्यतापेक्षयोपन्य- स्यत इति द्रष्टव्यम्॥६॥ यत्पुनरेतदुक्तमसम्भवाद्गोणी गगनस्योत्प- त्तिश्रुतिरिति तत्र ब्रूमः। यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्॥७॥ तुशब्दोऽसम्भवाशङ्काव्यात्त्यर्थः।न खल्वा- काशोत्पत्तावसम्भवाशङ्का कर्तव्या, यतो यांव- त् किञ्चिद्विकारजातं दृश्यते घटघटिकोदञ्चनादि वा कटककेयूरकुण्डलादि वा सूचीनाराचनिस्त्रिं- शादि वातावानेव विभागोलोके लक्ष्यते,नत्व- विकृतं किञ्चित् कुतश्चिद्विभक्तमुपलभ्यते।वि- भागश्चाकाशस्य पृथिव्यादिभ्योऽवगम्यते, त- स्मात् सोऽपि विकारो भवितुमर्हति। एतेन दि- निषेधपरेत्यर्थः । उभयगौणत्वेऽद्भुतवदुपन्यासो मृदादिदृष्टान्तैस्त- साधनं च स्यादिति दोपान्तरमाह॥न चेत्यादिना ॥ ६ ॥ कार्यमेव वस्त्वेकदेश आकाशो नोत्पद्यते सामग्रीशून्यत्वादित्य- त्राकाशो विकारः विक्षकत्वादटादिवदिति सत्प्रतिपक्षमाह ॥ यत्पुन- रित्यादिना ॥ यो विभक्तःस विकार इत्यन्वयमुक्त्वा यस्त्वविकारःसन विभक्तः यथात्मेतिव्यतिरेकव्याप्तिमाह॥नत्वविकृतमिति॥दिगादिपु व्यभिचारमाशङ्कय पक्षसमत्वान्मैवमित्याह॥ एतेनेति॥विभक्तत्वेने- ·(७७.) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०३॥ कालमनःपरमाण्वादीनां कार्यत्वं व्याख्यातं। नन्वात्माप्याकाशादिभ्यो विभक्त इति तस्यापि कार्यत्वं घटादिवत् प्राप्नोति,न आत्मन आका- शः सम्भूत इति श्रुतेः। यदि त्यात्मापि विकारः स्यात् तस्मात् परमन्यन्नश्रुतमित्याकाशादि स- वैकार्य निरात्मकमात्मनः कार्यत्वे स्यात्, तथा चशून्यवादःप्रसज्येत।आत्मत्वादेवात्मनोनि- राकरणशङ्कानुपपत्तिः।न त्यात्माऽऽगन्तुकः क- स्यचित् स्वयं सिद्धत्वात्।न त्यात्माऽऽत्मनःप्र- त्यर्थः । आत्मनि व्यभिचारं शङ्कते॥नन्विति॥मिसमानसत्ताकवि- 'भागस्य हेतुत्वात् परमार्थात्मनि विभागस्य कल्पितत्वेन भिन्नसत्ताक- त्वान्न व्यभिचार इत्याह । नेति ॥ अन चाज्ञानान्यद्रव्यत्वं विशेषणं अतो नाज्ञानतत्सम्बन्धादौ व्यभिचारः। नन्वात्मा कार्यः विभक्तत्वा- तू वस्तुत्वाद्दा घटवदित्याभासतुल्यमिदं अनुमानमित्याशङ्कचात्मनः परमकारणत्वेन श्रुतस्य कार्यत्वे शून्यताप्रसङ्ग इति बाधकसवात् तस्याभासत्वं नात्र किञ्चिदाधकमस्ति प्रत्युत आकाशस्याकार्यत्वे नि- त्यानेकद्रव्यकल्पना श्रौतप्रतिज्ञाहान्यादयो बाधकाः सन्तीति नाभा- सतुल्यतेत्याह ॥ आत्मन इति ॥ इष्टप्रसङ्ग इति वदन्तं प्रत्याह ॥ आत्मत्वादिति ॥ आत्माभावः केनचित् ज्ञायते न वा, आये यो- ज्ञाता स परिशिष्यत इति न शून्यता, हितीयेऽपिन शून्यता मानाभा- पादित्यर्थः । किञ्च यद्धि कार्य सत्तास्फुयोरन्यापेक्षं तन्निराकार्यमा- स्मा त्वकार्यो निरपेक्षत्वान्न बाधयोग्य इत्याह ॥ न यात्मेत्यादिना ॥ कस्पचित्कारणस्पागन्तुकः कार्यों न हि सत्ता स्फुयोरेनन्यायत्तच्यादि- .

·सू०अ०11] शाइरब्रह्मसूत्रभाप्ये (७७१ माणमपेक्ष्य सिध्यति। तस्य हि प्रत्यक्षादीनि प्र- माणान्यसिद्धप्रमेयसिद्धये उपादीयन्ते। न स्या- काशादयः पदार्थाःप्रमाणनिरपेक्षाः स्वयं सि- द्वाः केनचिदभ्युपगम्यन्ते।आत्मा तु प्रमाणा- दिव्यवहाराश्रयत्वात् प्रागेव प्रमाणादिव्यवहा- रात् सिध्यतिानचेशस्य निराकरणं सम्भवति। त्यक्षरार्थः । तत्र स्फुर्तेरनन्यायत्तत्वं विवृणोति ॥ न हीति ॥ तदुक्तं सु- रेश्वराचार्यैः ॥ "प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं प्रमितिस्तथा । यस्य प्रसादात् सिध्यन्ति तत्सिद्धौ किमपेक्ष्यते" ॥ इति ॥ तथा श्रुतिराह 'पुरुपः स्वयं ज्योति,स्तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति च । नन्वात्मनः स्वतः सिद्धौ प्रमाणवैयर्थ्य तबाह || तस्येति ॥ ननु प्रमेयस्यापि स्वप्रकाशत्वं किं न स्यादित्यत आह ॥ न हीति ॥ अतोन प्रमाणवैयर्थ्यमिति भावः। आत्माऽपि मानाधीनसिद्धिकः कि न स्यादित्यत आह ॥ आत्मा त्विति ॥ अयमर्थः निश्चितसत्ताक हि ज्ञानं प्रमेयसत्तानिश्चायकं गेहे घटो दृष्टो न वेति ज्ञानसंशयेन दृष्ट इति व्यतिरेकनिश्चये चार्थस्वरूपानिश्चयात् ज्ञानसत्तानिश्चयश्च न स्वतः का- यस्य स्वप्रकाशत्वायोगान्नापि ज्ञानान्तरादनवस्थानादतः साक्षिणैव ज्ञानसत्तानियो वाच्यः । तत्र साक्षिणश्चेत् ज्ञानाधीनसतानिश्चयः अन्योन्याश्रय. स्यादतः सर्वसाधकत्वादात्मा स्वतः सिद्ध इति । स्वप्रकाशस्यापि बाधः किं न स्यादित्यत आह ॥न चेति ॥ जडं हि परायत्तप्रकाशत्वादागन्तुकं बाधयोग्य न प्रकाशात्मस्वरूप, त- स्य सर्वबाधसाक्षिस्वरूपस्य निराकरृन्तराभावात् स्वस्य च स्वनि- राकर्तृत्वायोगात् । न हि सुनिपुणेनापि स्वाभावो द्रष्टुं शक्यत इत्यर्थः।

·६ ७७२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०३।। आगन्तुकं हि वस्तु निराक्रियतेन स्वरूपं । यए- व हि निराकर्ता तदेव तस्य स्वरूपं । न त्यग्ने - प्ण्यं अग्निना निराक्रियते, तथाहमेवेदानी जा- नामि वर्तमानं वस्त्वहमेवातीतमतीततरं चाज्ञा- सिषमहमेवानागतमनागततरं च ज्ञास्यामीत्य- तीतानागतवर्तमानावेनान्यथा अवत्यपिज्ञा- तव्ये न ज्ञातुरन्यथाभावोऽस्ति सर्वदा वर्तमान- स्वभावत्वात् , तथा भस्मीभवत्यपि देहे नात्म- न उच्छेदो वर्तमानस्वभावादन्यथास्वभावत्वं वा न सम्भावयितुं शक्यं । एवमप्रत्याख्येयस्व- भावत्वादेवाकार्यत्वमात्मनः कार्यत्वं चाकाश- स्य । यत्तूक्तं समानजातीयमनेक कारणद्रव्यं एवं स्वतः स्फूर्तित्वादास्माऽवाध्यः इत्युक्त्वा स्वतःसत्ताकत्वाच न बा- ध्य इत्याह । तथाहमेवेति ॥ ज्ञानज्ञेययोः सत्ताव्यभिचारेऽपि ज्ञातुः सदेकरूपत्वान्न सत्ताव्यभिचार इत्यर्थः । मास्तु जीवतो ज्ञातुरन्यथा- भावः मृतस्य तु स्यादित्यत आह । तथेति ।। उच्छेदो विनाशोऽन्य- थास्वभावत्वं मिथ्यात्वं वा सम्भावयितुमपि न शक्यं, अहमस्मीत्य- नुभवसिद्धसत्स्वभावस्य बाधकाभावादित्यर्थः । एवमात्मनः शून्यत्व- निरासेन शून्यताप्रसङ्गस्यानिष्टत्वं उक्तं, ततश्चारमनः कार्यत्वानुमान आभास इत्याह ॥ एवमिति ॥ अकार्यात्मनः सिद्धौ तस्याविद्यास- हितस्योपादानस्यादृष्टादिनिमित्तस्य च सच्चाटाकाशानुत्पत्तिहेतोःसा- मयीशून्यत्वस्य स्वरूपासिद्धेरुक्तसत्प्रतिपक्षबाधाचाकाशस्य कार्यत्वं निरवपमित्याह । कार्यत्वं चेति। आत्माविषयोर्विजातीयत्वान्नाका- ·सू०अ०११] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७७३) व्योम्नो नास्तीति तत् प्रत्युच्यते, न तावत् स- मानजातीयमेवारसते न भिन्नजातीयमिति नि- यमोऽस्ति । न हि तन्तूनां तत्संयोगानां च स- मानजातीयत्वमस्ति द्रव्यगुणत्वाभ्युपगमात् । न च निमित्तकारणानामपि तुरीवेमादीनां समा- नजातीयत्वनियमोऽस्ति। स्यादेतत् समवायि- कारणविषय एव समानजातीयत्वाभ्युपगमो न कारणान्तरविपय इति, तदप्यनैकान्तिकं। सूत्र- गोवालैद्यनेकजातीयैरेका रज्जुः सृज्यमाना ह- श्यते ।तथा सूत्रैरूर्णादिभिश्वविचित्रान् कम्ब- लान् वितन्वते । सत्त्वद्रव्यत्वाद्यपेक्षया वा स- मानजातीयत्वे कल्प्यमाने नियमानर्थक्यं स- र्वस्य सर्वेण समानजातीयकत्वात् ,नाप्यनेकमे- वारभते नैकमिति नियमोऽस्ति। अणुमनसोरा- शारम्भकत्वमित्युक्तमनूय निरस्यति ॥ यत्त्वित्यादिना ॥ कि कारण- मात्रस्य साजात्यनियमः उत समवायिनः तवायं निरस्य द्वितीयं श- ऋते । स्यादेतदिति । किं समवायितावच्छेदकधर्मेण साजात्यं उत सत्तादिना, नाय इत्याह । तदपीति ॥न च रज्यादि न द्रव्यान्तरमि- ति वाच्यं, पटादेरपि तथात्वापाताहितीयोऽस्मदिष्टः, आत्माविषयो- वस्तुत्वेन साजात्यादित्याह ॥ सत्त्वेति ॥ उपादानस्य साजात्यनियम निरस्य संयुकानेकत्वनियममहितीयस्यासङ्गस्याप्यात्मन उपादानत्व- सिद्धये निरस्यति । नापीत्यादिना ॥ किमारम्भकमावस्यायं नियमः उत द्रव्यारम्भकस्य नाय इत्याह || अण्विति । व्यणुकस्य ज्ञानस्य ·(७७४) रत्नप्रभाभासिते. [अ०रापा. द्यकर्मारम्भाभ्युपगमात् । एकैको हि परमाणुः मनश्चाद्यं स्वकर्मारभते न द्रव्यान्तरैः संहत्ये- त्यभ्युपगम्यते। द्रव्यारम्भे एवानेकारम्भकत्व- नियम इति चेन्न, परिणामाभ्युपगमात् । भवेदे- ष नियमो यदि संयोगसचिवं द्रव्यं द्रव्यान्तर- स्यारम्भकमभ्युपगम्येत। तदेव तु द्रव्यं विशे- पवदवस्थान्तरमापद्यमानं कार्यं नामाभ्युपग- म्यते तच्च क्वचिदनेकं परिणमते मृबीजाद्यकुरा- दिक्षावेन क्वचिदेकं परिणमते क्षीरादिदध्यादि- भावेन । नेश्वरशासनमस्त्यनेकमेव कारणं का- ये जनयतीति, अतः श्रुतिप्रामाण्यादेकस्माद्र- ह्मण आकाशादिमहोभूतोत्पत्तिक्रमेण जंग- गजातमिति निश्चीयते। तथा चोक्तं 'उपसंहार- दर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवदि' (शा० सू०२।१। चासमवायिकारणसंयोगजनकमायं कर्म, यद्यप्यदृष्टवदात्मसंयुक्त णुमनसी आयकर्मारम्भके तथापि कर्मसमवायिन एकत्वादने नियमभङ्ग इत्याह । एकैको हीति ॥ द्रव्यान्तरैः समवायिभि र्थः। द्वितीयमुत्थाप्यारम्भवादानङ्गीकारेण दूपयति ॥ द्रव्येत्यादि न त्वभ्युपगम्यते तस्मान्नैप नियम इति शेपः । यत्तु क्षीरपरम् रसान्तरोत्पत्नौ तैरेव दध्यारम्भ इति तन्न, क्षीरनाशे मानाभाव सवनोऽप्येकद्रव्यारम्भत्वसम्भवाच्च द्रव्यगुणसद्धेतस्य पौरु श्रुत्यर्थनिर्णयाहेतुत्वादिति भावः। लोके कर्तुः सहायदर्शनात् हायाब्रह्मणः कथं सर्ग इति तबाह ॥ तथा चोक्तमिति ॥ प्रा ·सू.अ.91] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५७५) २४) इति यच्चोक्तमाकाशस्योत्पतौ न पूर्वोत्तर- कालयोर्विशेषः सम्भावयितुं शक्यत इति, तद- युक्तं, येनैव हि विशेषेण पृथिव्यादिभ्यो व्यति- रिच्यमानं नक्षःस्वरूपवदिदानीमध्यवसीयते स एव विशेषः प्रागुत्पत्तेनासीदिति गम्यते । य- था च ब्रह्म न स्थूलादिभिः पृथिव्यादिस्वभावैः स्वभाववत् 'अस्थूलमनण्वित्यादिश्रुतिभ्यः, एवमाकाशस्वभावेनापि न स्वभाववदनाकाश- मिति श्रुतेरवगम्यते,तस्मात् प्रागुत्पत्तेरनाकाश- मिति स्थितं । यदप्युक्तं पृथिव्यादिवैधादा- काशस्याजत्वमिति, तदप्यसत्,श्रुतिविरोधेस- त्युत्पत्त्यसम्भावानुमानस्याभासत्वोपपत्तेः,उ- त्पत्त्यनुमानस्यचदर्शितत्वात्, अनित्यमाकाश- चशून्यत्वं हेतुरप्यसिद्ध इत्याह ।। यच्चोक्तमित्यादिना ॥ शब्दाश्रयत्वं विशेषः शब्दादिमानाकाशः प्रलये नास्ति 'नासीद्रजो नो व्योम' इति श्रुतेः । नन्वाकाशामावे काठिन्य स्वादिति चेत्, सुशिक्षितोऽयं नैका- यिकतनयः। न ह्याकाशाभावस्तधर्मों वा काठिन्यं किन्तु मूर्तद्रव्य- विशेपः तत्संयोगविशेपो वा काठिन्यं, तच्च प्रलये नास्तीति भावः। 'आकाशशरीरं ब्रह्म' इति श्रुतरग्न्यौप्णवब्रह्मस्वभावस्याकाशस्य स- ति ब्रह्मणि कथमभावस्तबाह ॥ यथा चेति ॥ विभुत्वादाकाशसमं ब्रह्मेति श्रुत्यर्थः । विभुत्वास्पर्शद्रव्यत्वनिरवयवद्रव्यत्वलिङ्गानां विभ- कत्वादिलिइन्सहितागमवाधमाह ॥ यदपीत्यादिना ।। धर्मिविकारा- भावे गुणनाशो न स्यादिति तर्कार्थमनित्यपदं गुणाश्रयत्वमेव हेतुः, ·१७७६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०३१ मनित्यगुणाश्रयत्वात् घटादिवदित्यादिप्रयो- गसम्भवाच्च । आत्मन्यनैकान्तिकमिति चेत्नं, तस्यौपनिषदंप्रत्यनित्यगुणाश्रयत्वासिद्धेः।वि- भुत्वादीनां चाकाशस्योत्पत्तिवादिनं प्रत्यसि- दत्वात्। यच्चोक्तमेतच्छब्दाचेति तत्रामृतत्वश्रु- तिस्तावद्वियत्यमृता दिवौकसइतिवदृष्टव्याः।उ- पत्तिप्रलययोरुपपादितत्वात् 'आकाशवत् सर्व- गतश्च नित्यः। इत्यपि प्रसिद्धमहत्त्वेनाकाशेनो- पमानं क्रियते, निरतिशयमहत्त्वाय नाकाशसम- त्वाय यथेषुरिव सविता धावतीति क्षिप्रगतित्वा- योच्यते नेषुतुल्यगतित्वाय तद्वत् । एतेनानन्त- तच स्वसमांनसत्ताकगुणवचमतो निर्गुणात्मनि न व्यभिचारः। भूत- त्वमादिशब्दार्थः । स्वरूपासिद्धिमप्याह । विभुत्वादीनां चेति ॥ स- र्वमूर्तद्रव्यसंयोगः परिमाणविशेपो वा विभुत्वं निर्गुणात्मनि दृष्टान्ते- नास्ति संयोगस्य सावयवत्र्वनियतस्याजत्वसाध्यविरुद्धता च, स्वरू- पोपचयरूपं तु विभुत्वमात्माकाशयोन सम्भवति ‘ज्यायानाकाशा- द्' इति श्रुतेः। कचिदाकाशसान्यं तु ब्रह्मणो यत्किञ्चित्सर्वसम्बन्धे- न व्यपदिश्यते असक्तत्वेन वा पञ्चीकरणादस्पर्शत्वमसिदं कार्यद्रव्य- त्वन्निरवययत्वमप्यसिद्धं, द्रव्यत्वजातिश्चात्मन्यसिद्धेत्यर्थः । नित्य त्यंशेन साम्यं न विवक्षितं । ननु स यथाऽनन्तोऽयमाकाश एवमनात आत्मेलि श्रुतिनित्यत्वेनैव साम्यं ब्रूते नेत्याह॥ एतेनेति॥ आकाशमय कार्यत्वेनानित्यत्वादित्यर्थः। श्रुतिस्त्वापेक्षिकाऽऽनन्त्यद्वारा मुख्याऽजन- न्यं बोधयताति भावः। न्यूनत्वाचाकाशस्य न मुख्योपमानत्वमित्ये, ·सू०अ०२] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये' (७७७) वोपमानश्रुतिर्व्याख्याता । 'ज्यायानाकाशा:- दित्यादिश्रुतिभ्यश्च ब्रह्मणः आकाशस्योनपरि- माणत्वसिद्धिः 'नतस्य प्रतिमास्तीति च ब्रह्म- णोऽनुपमानत्वं दर्शयति 'अतोऽन्यदातम्' इति च ब्रह्मणोऽन्येपामाकाशादीनामातत्वं दर्शयति। तपसि ब्रह्मशब्दवत् आकाशस्य जन्मश्रुतेर्गौ- णत्वमित्येतदाकाशसम्भवश्रुत्यनुमानाभ्यां प- रिहतं तस्माब्रह्मकार्य वियदिति सिद्धम् ॥ ७॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः॥८॥ अतिदेशोऽयं एतेन वियद्याख्यानेनमातरि- श्वापि वियदाश्रयो वायुयाख्यातः । तत्राप्येते यथायोगं पक्षा रचयितव्याः। न वायुरुत्पद्यते, ॥ ज्यायानिति । मुख्योपमानासवे श्रुतिर्न तस्येति तस्मादाकाश- स्योपमानत्वमात्रेण नित्यत्वं नास्तीति भावः । अनित्यत्वेनासत्वे श्रु- तिमाह ।। अतोऽन्यदिति । यत्तु एकस्यैव सम्भूतशब्दस्य गौणत्वं मुख्यत्वं चेति तन्न,आकाशोऽपि तस्य मुख्यत्वसम्भवादित्याह ॥ तप- सीति ॥ वलवत्तित्तिरिश्रुत्या छान्दोग्यश्रुतेर्नयनादेकवाक्यतया लष्टरि ब्रह्मात्मनि समन्वय इत्युपसंहरति । तस्मादिति ॥ ७ ॥ ॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥ अतिदेशत्वान्न पृथक् स- ङ्गत्याद्यपेक्षा, तत्तेजोऽसृजतेति श्रुतेः आकाशादायुरिति श्रुत्या विरो- घोऽस्ति न वेति एकवाक्यभावाभावाभ्यां संशये गौणपक्षपूर्वपक्षसिद्धा- न्तपक्षानतिदिशति ॥ तत्रापीत्यादिना । पूर्वत्र शाकाशानन्तय तेज- , ·(७७८) रत्नप्रभाशासिते [अ०२/पा०३1 छन्दोगानामुत्पत्तिप्रकरणेऽनाम्नानादित्येकः पक्षः, अस्ति तु तैत्तिरीयाणामुत्पत्तिप्रकरणे आ- म्नानं 'आकाशाद्वायुरिति पक्षान्तरं । ततश्च श्रु- त्योर्विप्रतिषेधे सति गौणी वायोरुत्पत्तिश्रुतिः असम्भवादित्यपरोऽभिप्रायः, असम्भवश्च द- शितः । सैषाऽनस्तमिता देवता यद्वायुः इत्य- स्तमयप्रतिषेधादमृतत्वादिश्रवणाच्च । प्रतिज्ञा- नुपरोधाद्यावद्विकारं च विभागाभ्युपगमादुत्प- यते वायुरिति सिद्धान्तः।अस्तमयप्रतिषेधो अ- परविद्याविषय आपेक्षिकः, अश्यादीनामिव सः स्थापितं तत्र वायुतेजसोस्तुल्यवदानन्तर्ये वायोरग्निरिति क्रमश्रुति- बाधात् पौर्वापर्ये तेजःप्राथम्यभङ्गान्नैकवाक्यतेति पूर्वपक्षे गौणविद्या- भिप्रायमाह।। ततश्चेति ॥अस्तमयप्रतिषेधो मुख्योत्पत्त्यसम्भव लि. ङ, वायुश्यान्तरिक्ष चैतदमृतमिति । तस्यैव लिङ्गस्याभ्यासः वायुरेव व्यष्टिः समष्टिश्येति सर्वात्मत्वलिङ्गान्तरमादिपदार्थः। तथा संवर्गवि- यायां वायुर्खेवैतान् सर्वानग्न्यादीन् संहरतीति शब्दमानेणैश्चर्यश्रवणं लिङ्गान्तरं ग्राह्यं । एतैलि. युरनाद्यनन्त इति प्रतीतेरुत्पत्तिगौंणीत्य- विरोधः श्रुत्योरिति प्राप्ते प्रतिपिपादयिपितप्रतिज्ञाश्रुतेर्बलीयस्त्वात् त- साधकानां तत्रतत्र वायूत्पत्तिवाक्यानां भूयस्त्वादुकविभक्तत्वादिलि- शानुग्रहाच मुख्यैव वायोरुत्पत्तिः,तथा चाकाशं वायुं च सृष्ट्वा तेजोऽ- सृजतेति श्रुत्योरेकवाक्यतया ब्रह्मणि समन्वयः। लिङ्गानि तूपास्य- वायुस्तावकत्वादापेक्षिकतया व्याख्येयानीति मुख्यसिद्धान्तमाह ॥प्र- तिज्ञेत्यादिना ॥ एतं प्रतिविधानं आपेक्षिकत्वेन समाधानं यस्य त- ·सू. ९.३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७७१) वायोरस्तमयाभावात्। कृतप्रतिविधानञ्चामृत- स्वादिश्रवणं। ननु वायोराकाशस्य च तुल्ययो- रुत्पत्तिप्रकरणे श्रवणाश्रवणयोरेकमेवाधिकरण- मुभयविषयमस्तु किमतिदेशेनासति विशेषे इ- ति, उच्यते, सत्यमेवमेतत् , तथापि मन्दधियां शब्दमात्रकृताशङ्कानिवृत्त्यर्थोऽयमतिदेशःक्रि- यते।संवर्गविद्यादिषु त्युपास्यतया वायोमहा- भागत्वश्रवणात् ,अस्तमयप्रतिषेधादिभ्यश्चा वति नित्यत्वाशङ्का कस्यचिदिति॥८॥ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः॥९॥ वियत्पवनयोरसम्भाव्यमानजन्मनोरप्यु- त्पत्तिमुपश्रुत्य ब्रह्मणोऽपि भवेत् कुतश्चिदुत्प- तथा । अधिकरणारम्भमाक्षिप्योकामधिकाशङ्कामाह ॥ नन्वित्यादि- ना॥ वायु.वेतान् संवृड्ने इत्यादिशब्दमा शङ्कामूलं नार्थ इति यो- तनार्थ मात्रपद । तामेव शङ्कामाह ॥ संवर्गेति ॥ व्यष्टिसमष्टयुपास्ति- यु दिशां वत्स वेदेत्युपास्तिश्यादिशब्दार्थः॥८॥ ।। असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ 'अनाघनन्तं महतः परं ध्रुवं, न चास्य कश्चिजनिता' इत्यादि ब्रह्मानादित्वश्रुतीनां त्वं जातो भव- सि विश्वतोमुखः' इत्युत्पत्तिश्रुत्याविरोधोऽस्ति नवेत्येकवाक्यभावाभा- वाभ्यां सन्देहे अस्तिविरोध इति पूर्वपक्षे यथा वाय्वादेरमृतत्वादिक- मुत्पत्तिश्रुतिवलादापेक्षिकं तथा ब्रह्मानादित्वं आपेक्षिकमिति दृष्टा- न्तसङ्गत्या एकदेशिपक्षं प्रापयति ।। वियदिति ।। ब्रह्म कुतश्चिजायते ·। (७८.) रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा.३० तिरिति स्यात् कस्यचिन्मतिः।तथा विकारेभ्य एवाकाशादिभ्य उत्तरेषां विकाराणामुत्पत्तिमु- पश्रुत्याकाशस्यापि विकारादेव ब्रह्मणा उत्पत्ति- रिति कश्चिन्मन्येत,तामाशङ्कामपनेतुमिदं सूत्र। असम्भवस्त्विति। न खलु ब्रह्मणः सदात्मकस्य कुतश्चिदन्यतः सम्भव उत्पत्तिराशङ्कितव्या, क- स्मात् अनुपपत्तेः, सन्मात्रं हि ब्रह्मन तस्य स- न्मात्रादेवोत्पत्तिः सम्भवति, असत्यतिशये प्र- प्रकृतिविकारभावानुपपत्तेः । नापि सद्विशेषात् दृष्टविपर्ययात् सामान्याविशेषा उत्पद्यमाना ह- श्यन्ते। मृदादेर्घटादयो न तु विशेषेभ्यः सामा- न्यं नाप्यसतो निरात्मकत्वात्, 'कथमसतः स- कारणत्वादाकाशवदितिअनुमानानुग्रहाजन्मश्रुतिर्बलीयसीत्याहात- थेति॥न चानादिकारणाभावेनानवस्था बीजाङ्कुरवदनादित्वोपपत्तेः। तथा च दीपाद्दीपवब्रह्मान्तराब्रह्मान्तरोत्पत्तिः,उत्पत्तिश्रुत्या चानादि- त्वश्रुतिनयेत्यनायनन्तब्रह्मसमन्वयासिद्धिरिति प्राप्ने मुख्यसिद्धान्त- माह ॥ तामिति ॥ ब्रह्म न जायते कारणशून्यत्वान्नरविपाणवन्यतिरे- केण घटवञ्चेत्यनुमानानुग्रहाद्विपक्षे चाकारणककार्यवादप्रसङ्गाद्ब्रह्मा- नादित्वश्रुतयो बलीयस्य इति कारणत्वलिङ्गबाधाजन्मश्रुतिःकार्यभेदे- न व्याख्येयेत्यनायनन्तब्रह्मसमन्वयसिद्धिरिति सिद्धान्तफलं। न च हेत्वसिद्धिः कारणस्यानिरूपणात् । तथा हि किं सन्मानस्य ब्रह्मणः सन्मानमेव सामान्य कारणं सहिशेपो वा असहा न धापीत्याह ।। सन्मानंहीत्यादिना॥ दीपस्तु दीपान्तरे निमित्तमित्यनुदाहरणं । वि.

·सू.१.अ.] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७८१) जायेत' इति चाक्षेपश्रवणात् स कारणं करणा- धिपाधिपो न चास्य कश्चिजनितान चाधिपः, इति च ब्रह्मणो जनयितारंवारयति।वियत्पवन- योः पुनरुत्पत्तिःप्रदर्शिता न तु ब्रह्मणः साऽ- स्तीति वैषम्यं न च विकारेभ्यो विकारान्तरो- त्पत्तिदर्शनाद्ब्रह्मणोऽपि विकारत्वंशवितुमर्हतीति मूलप्रकृत्यनभ्युपगमेऽनवस्थाप्रङ्गसात्। या मू- लप्रकृतिरभ्युपगम्यते तदेव च नो ब्रह्मेत्यविरोधः९॥ तेजोऽतस्तथाद्याह॥१०॥ छान्दोग्ये सन्मूलत्वं तेजसः श्रावितं, तैत्ति- रीयके तु वायुमूलत्वं, तत्र तेजोयोनि प्रति श्रुति- यत्पवनयोब्रह्मणश्च विभक्तत्वाविभक्तत्वाभ्या कारणभावाभावाभ्यां च वैपम्यं । कारणत्वलिङ्गस्याप्रामाणिकानवस्था । तर्केणापि बाधमाह ॥ न च विकारेभ्य इत्यादिना ॥ कारणस्यानभ्युपगमे यदृच्छावादप्र- सड़., अनादिकारणानभ्युपगमेऽनवस्थाप्रसड़ाः, तदभ्युपगमे ब्रह्मवा- दप्रसङ्गः, कारणान्तरस्यप्रधानादेर्निरासादिति भावः ॥ ९ ॥ तेजोऽतस्तथा याह ।। 'तत्तेजोऽसृजत' इति 'वायोरग्निः' इति च श्रुत्योर्विरोधोऽस्ति न वेति सन्देहे सामान्यात सामान्योत्पत्यस- म्भवेऽपि ब्रह्मवाय्वोः सामान्ययोस्तेजोरूपविशेपोपादानत्वसम्भवा- तुल्यबलतयास्ति विरोध इति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्ष. सर्वत्राध्यायस- मानेरेकवाक्यत्वासम्भवासम्भवौ संशयबीजं पूर्वपक्षे श्रुतीनां वि- रोधादप्रामाण्यं फलं सिद्दान्ते प्रामाण्यमित्युक्तं न विस्मर्तव्यं । एवं ·(७८२) रलप्रभाभासिते [अ०२/पा०३ विप्रतिपत्तौ सत्यां प्राप्तं तावत् ब्रह्मयोनिकं ते- जः इति। कुतः, सदेवेत्युपक्रम्य तत्तेजोऽसृजतें- त्युपदेशात्, सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाश्च ब्रह्मप्रभव- वे सर्वस्य सम्भवात् , 'तज्जलानिति चाविशे- षश्रुतेः, 'एतस्माज्जायते प्राणः' इति चोपक्रम्य श्रुत्यन्तरे सर्वस्याविशेषेण ब्रह्मजत्वोपदेशात्, तैत्तिरीयके च 'सतपस्तप्त्वा इदं सर्वमसृजत य- दिदं किञ्च' इत्यविशेषश्रवणात्। तस्मादायोर- निरितिक्रमोपदेशो द्रष्टव्यः, वायोरनन्तरमग्निः सम्भूत इति, एवं प्राप्ते उच्यते। तेजोऽतो मात- रिश्वनो जायत इति । कस्मात् तथा त्याह'वा- योरनिः' इति । अव्यवहिते हि तेजसो ब्रह्मजत्वे सत्यसति वायुजत्वे वायोरग्निरितीयं श्रुतिः कद थिता स्यात्। ननु क्रमार्थपा भविष्यतीत्युक्तं ने- • तिब्रूमः। तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशःस- पूर्वपक्षे कार्यमानस्य विवर्तत्वात् कल्पितस्य वायोस्तेजःकल्पनाधि- ठानत्यायोगात् ब्रह्मेव तेजस उपादानं सर्वकार्याणां ब्रह्मैवोपादान- 'स्त्यिर्थे श्रुतीनां भूयस्त्वाञ्च तदनुरोधादायोरिति कमार्था पक्षमीत्य- विरोध इत्येकदेशिसिद्धान्तं प्रापयति ॥प्रासं तावद्रह्मयोनिकं तेज इत्यादिना ॥ श्रुतीनां विरोधमाबोपन्यासेन पूर्वपक्षः अपसिद्धान्ते- नाविरोधात तावदेकदेशिपक्ष इति क्षेयं । तदुभयमपि मुख्यसिद्धा- न्तापेक्षया पूर्वपक्षत्वेन व्यवड़ियते । सिद्धान्तयति ॥ एवं प्राप्त इति॥

·सू.१०अ०४॥ शाङ्करब्रह्मसूत्राप्ये (७८३) म्भूतः' इति पुरस्तात् सम्भवति आपादानस्या- त्मनःपञ्चमीनिर्देशात्,तस्यैव च सम्भवतेरिहा- धिकारात् परस्तादपि तदधिकारे 'पृथिव्या ओ- षधयः इत्यपादानपञ्चमीदर्शनादायोरग्निरित्य- पादानपञ्चम्यवैषेति गम्यते। अपि च वायोरू- मग्निः सम्भूत इति कल्प्य उपपदार्थयोगः, कृप्तस्तु कारकार्थयोगः 'वायोरग्निःसम्भूतः' इ- ति। तस्मादेषा श्रुतिर्वायुयोनित्वं तेजसोऽवगम- यति।नन्वितरापि श्रुतिर्ब्रह्मयोनिलं तेजसोऽव- गमयति तत्तेजोऽसृजतेतिान। तस्याःपारम्पर्य- जत्वेऽप्यविरोधात् । यदापि त्याकाशं वायुंचसृ- ट्वा वायुभावापन्नं ब्रह्म तेजोऽसृजतेति कल्प्यते यदापि ब्रह्मजत्वं तेजसो न विरुध्यते, यथा त- कर्थिता बाधितार्थेति यावत् । वायोस्तेजःप्रकृतित्वं पञ्चमीश्रुत्या निर्धारितं, न च कल्पितस्योपादानत्वासम्भवः, अधिष्ठानत्वासम्भवे- ऽपि मृदादिवत्परिणामित्वसम्भवात् , सतस्तु ब्रह्मणः छान्दोग्ये ल- दृत्वमानं श्रुतं नोपादानत्वं । न च बहु स्यामिति कार्याभेदेक्षणलि- गादुपादानत्वसिद्धिलिङ्गात् श्रुतेलीयस्त्वेन श्रुत्यविरोधेन लिङ्गस्य नेयत्वात्। नयनं चेत्यं चायोब्रह्मानन्यत्वाहायुजस्यापि तेजसो ब्रह्म- प्रतिकत्वमविरुद्धमिति सिद्धान्तग्रन्थाशयः॥ इहाधिकारादितिः॥ बायोरग्निः सम्भूत इति वाक्ये सम्बन्धादित्यर्थः । तदधिकारे सम्भू- त्यधिकार निरपेक्षकारकविभक्तरुपपदसापेक्षविभक्त्यपेक्षया प्रबलत्वा- चन क्रमार्था पञ्चमीत्याह ॥ अपि चेति ॥ ऊर्ध्वमनन्तरमिति वो- ·(७८४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०॥ स्याःशृतं तस्या दधि तस्या आमिक्षे त्यादि। दर्शयति च ब्रह्मणो विकारात्मनावस्थानं तदा- त्मानं 'स्वयमकुरुत' इति । तथा चेश्वरस्मरणं भवति । 'बुद्धिर्ज्ञानमसंमोह' इत्याद्यनुक्रम्य 'भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः इ- ति।यद्यपि बुद्ध्यादयःस्वकारणेभ्यःप्रत्यक्ष भव- न्तो दृश्यन्ते तथापि सर्वस्य भावजातस्य सा- क्षात् प्रणाड्या वा ईश्वरवंश्यत्वात्। एतेनाक्रम- सृष्टिवादिन्यः श्रुतयोव्याख्याताः तासां सर्व- थोपपत्तेःक्रमवत्सृष्टिवादिनीनां त्वन्यथानुपप- पपदं विना पञ्चमीमात्रात् क्रमोन भातीति कल्प्य उपपदार्थप्रयोगः प्रकृत्याख्यापादानकारकं तु निरपेक्ष पञ्चम्या भाति विशेषतोऽत्र प्र- करणादपादानार्थत्वं पञ्चम्या:क्लप्तं क्लोन च कल्प्यं सति विरोधे बा- ध्यमिति स्थितिरित्यर्थः । पारम्पर्यजत्वमेवाह ॥ यदापीति ॥ तस्या धेनोः शृतं तप्तं क्षीरं साक्षात् कार्य दध्यादिकं तु पारम्पर्यजमित्यर्थः। दघि संसृष्टं कठिनक्षीरमामिक्षा । ब्रह्मणो वायुभावे मानमाह। दर्श- यति चेति ॥ पारम्पर्यजस्यापि तज्जत्वव्यपदेशे स्मृतिमाह ॥ तथा चेति ॥ अन्तःकरणादिभ्यो जायमानबुद्ध्यादीनां मत्त एवेत्यवधारणं कथमित्याशङ्कयाह । यद्यपीत्यादिना ॥ प्रणाड्या परम्परया ईश्वरवं- श्यत्वात् तज्जत्वात् परमकारणान्तरनिरासार्थ अवधारणं युक्तमिति शेपः । एतरपदार्थमाह ॥ तासामिति ॥ तजलानित्यायुक्त श्रुतीनां. साक्षात् प्रणाज्या वा ब्रह्मजत्वमात्रणोपपतरित्यर्थः । अकमश्रुतीनां पठयत्कमश्रुत्यनुसारेणैकवाक्यत्वाहियहायुद्दारा तेजःकारणे ब्रह्मणि ·सू०११104] शाडूमसूत्रभाष्ये (७८५) तेःप्रतिज्ञापि सदश्यत्वमात्रमपेक्षतेनाव्यवहि- तंजन्यत्वमित्यविरोधः॥१०॥ आपः॥११॥. अतस्तथात्याहेत्यनुवर्तते । आपोऽतस्तेज- सो जायन्ते,कस्मात् तथात्याह 'तदापोऽसृजत' इति अग्नेरापः' इति च । सति वचने नास्ति सं- शयः तेजसस्तु सृष्टिं व्याख्याय पृथिव्या व्या- ख्यास्यन्नपोऽन्तरयामीत्याप इति सूत्रयाम्बभू- व॥११॥ समन्वय इति सिद्धम् ॥ १० ॥ आपः॥ अतिदेशोऽयं तथा ह्याथर्वणे मुण्डकग्रन्थे 'एतस्माज्जा- यते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी वि- श्वस्य धारिणी' इति मन्त्रे अपां ब्रह्मजत्वं श्रुतं । अग्नेराप इति श्रुत्या तस्य विरोधोऽस्ति न वेति सन्देहे तुल्यत्वादस्ति विरोध इति पूर्व- पक्षे अपामग्निदाह्मत्वेन विरोधादग्निजत्वासम्भवात् कमार्था पञ्चमी- त्यविरोध इत्यधिकाशङ्कायामुक्ततेजोन्यायमतिदिश्य व्याचष्टे ॥ अत इति । प्रत्यक्षविरोधे कथमपामग्निजत्वनिर्णयस्तत्राह ॥सति पचन इति ॥ त्रिवृत्कृतयोरमेजसोविरोधेऽप्यनेराप इति वचनादतीन्द्रिययो- स्तयोनास्ति विरोध इति निर्णीयत इत्यर्थः । न केवलं श्रुत्पविरोध- ज्ञानायायमतिदेशः किंतु पञ्चभूतोत्पत्तिक्रमनिर्णयार्थं चेत्याह ॥ ते- जसस्त्विति ॥ तस्मात्तेजोभावापन्ने ब्रह्मणि श्रुतिसमन्वय इति. सिद्धम् ॥ ११॥ ९९ ·(७८६) रत्नप्रभाभासित [अ०रापा.३॥ पृथिव्यधिकाररूपशब्दा- न्तरेभ्यः॥१२॥ 'ता आप ऐक्षन्त बयः स्यामः प्रजायेम- हीति ता अन्नमसृजन्त' इति श्रूयते । तत्र संश- यः। किमनेतान्नशब्देन ब्रीहियवाद्यभ्यव्यवहा- र्य वौदनाद्युच्यते किंवा पृथिवीति । तत्र प्राप्त तावत् व्रीहियवाद्योदनादि वा परिग्रहीतव्यमि- ति,तत्र यन्नशब्दः प्रसिद्धोलोके वाक्यशेषोपे- तमर्थमुपोद्दलयति, तस्माद्यत्र क्वचन वर्षति त- देव भूयिष्ठमन्नं भवतीति व्रीहियवाद्येव हि सति वर्षणे बहु भवति न पृथिवीति, एवं प्राप्ते ब्रूमः। पृथिव्येवेयमन्नशब्देनायोजायमाना विवक्ष्यन्त इति। कस्मात् अधिकारात् रूपात् शब्दान्तराञ्च ।अधिकारस्तादत् 'तत्तेजोऽसृजत 'तदपोऽसृ- पृथिव्याधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः॥ विषयमुक्त्वान्नशब्दमहाभूत- प्रकरणाभ्यां संशयमाह ॥ ता इति ॥ अभ्यवहार्य भक्ष्यं, अब श्रुती ययन्नमोदनादिकं तदा अड्यः पृथिवीति श्रुत्या विरोधः, यदि पृ- थिवी तदा न विरोध इति फलं बोध्यं । अप्पृयिव्योः कार्यकारणभा- वादधिकरणसङ्गतिः । अन्नश्रुतिवृष्टि भवरवलिङ्गाभ्यां पूर्वपक्षः। त- देव तत्रैवेति श्रुत्यर्थः । तथा च कचिदन्नं कचिदयः पृथिवी ततोऽन्नमिति विरोधान्नैकवाक्यतेति प्राप्त सिद्धान्तयति॥एवं प्राप्तइति ॥अधिकारः प्रकरणं, रूपं लिङ्गं पयःक्षीरं तहत् पाण्डुरं श्वेतं अङ्गारवत् ·सू०१२।०६)]] शाङ्करबह्मसूबभाप्ये (७८७) जतेति च महाभूतविषयो वर्तते । तत्र क्रमप्राप्तां पृथिवीं महाभूतसृष्टिं विलय नाकस्माद्रीत्या- दिपरिग्रहो न्याय्यः, तथा रूपमपि वाक्यशेपे पृथिव्यनुगुणं दृश्यते यत्कृष्णं तदन्नस्येति।न खोदनादेरभ्यवहार्यस्य कृष्णत्वनियमोऽस्ति नापि व्रीह्यादीनां। ननु पृथिव्या अपि नैव कृ- ष्णत्वनियमोऽस्ति, पयःपाण्डुरस्याङ्गाररोहि- तस्य च क्षेत्रस्य दर्शनात्।नायं दोषो बाहुल्या- पेक्षत्वात् ।भूयिष्ठं हि पृथिव्याः कृष्णं रूपंन तथा श्वेतरोहिते। पौराणिका अपि पृथिवीच्छा- यां शर्वरीमुपदिशन्ति, 'सा च कृष्णाभामेत्यतः कृष्णं रूपं पृथिव्या इति श्लिष्यते।श्रुत्यन्तरमपि समानाधिकारमयः पृथिवीति भवति तद्यद- पांशर आसीत् तत्समहन्यत सा पृथिव्यभव- दिति च। पृथिव्यास्तु ब्रीत्यादेरुत्पत्तिं दर्शय- ति पृथिव्या ओपधयः ओषधीभ्योऽन्न'मिति च। रोहित रकं । शब्दान्तरशब्दितं स्थानं व्याचप्टे॥ श्रुत्यन्तरमपीति।अ- पानन्तर्य पृथिव्याःस्थानं श्रुत्यन्तरसिद्धान्तेनाप्यन्नस्य पृथिवीत्वमित्य- र्थःतत्तत्र सृष्टिकाले यदपांशरःयोमण्डवद्घनाभाव आसीत् स एव स- महन्यत कठिनःसङ्घातोऽभूत् सा अपांकठिना परिणतिः पृथिव्यभ- वदितिश्रुत्यर्थः।बीह्याद्यन्नसर्गःकस्मिन् स्थान इति विवक्षायामाहाप- थिव्यास्त्विति ॥पञ्चमीयं वृष्टिभवत्वलिङ्गसाहितानश्रुतेःकथं प्रकरण- - ·(७८८) रत्नप्रभाभासिते [अ०सपा०३३ एवमधिकारादिषु पृथिव्याः प्रतिपादकेषु सत्सु कुतो व्रीत्यादिप्रतिपत्तिः। प्रसिदिरप्यधिकारा- दिभिरेव वाध्यते।वाक्यशेषोऽपि पार्थिवत्वाद- नाद्यस्य तद्वारेण पृथिव्या एवान्यः प्रशवत्वं सूचयतीति द्रष्टव्यं, तस्मात् पृथिवीयमन्नशब्दे- ति॥१२॥ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् सः॥१३॥ किमिमानि वियदादीनि भूतानि स्वयमेव स्वविकारान् सृजन्ति आहोस्वित् परमेश्वर एव तेन तेनात्मनावतिष्ठमानोऽभिध्यायंस्तंतं वि- कारं सृजतीति सन्देहे सति प्राप्तं तावत् स्वय- लिङ्कास्थानैर्वाध इत्याशट्याह ॥ वाक्यशेपोऽपीति ॥ प्रयतदुर्बलप्र- माणसन्निपाते बहूनां दुर्बलानामत्यन्तबाधादरं प्रयलप्रमाणस्याल्पबा- धेन कथंचिन्नयनमितिन्यायेन श्रुतिलिङ्योरन्नमात्रनिष्टत्वं बाधित्वा- नानन्नात्मकपृथिवीनिष्ठत्वं नीयते ताभ्यामन्नमात्रग्रहे प्रकणादीनां पृथिवीमात्रविपयाणामत्यन्तबाधापत्तेरिति भावः । अन्नस्य वृष्टिज- त्वोक्तिहारा पृथिव्या अब्जन्यत्वं सूच्यते । पृथिव्यजा पृथिवीत्वादन्न- वदित्यनुमानादित्यक्षरार्थः । एवं तिनिरिश्रुत्यनुसारेण उन्दोगश्रुतेन- यनादविदो भूतसृष्टिश्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वय इति सिद्धम् ॥१२॥ 'सम्प्रति तानि भूतान्याश्रित्याश्रयाश्रयिभावसङ्गत्या तेषां स्वात- न्यमाशङ्कय निषेधति ॥ तदभिध्यानादेव तु.तल्लिङ्गात् सः॥ उ- कभूतान्याश्रित्य संशयपूर्वपक्षी दर्शयति ॥ किमिमानीत्यादिना । संशयपोजानुक्तौ पूर्वोत्तरपक्षयुक्तयो वीजमिति ज्ञेयं । नन्वत्र भूतानां कि me ·सू०१३।०७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७८९) मेव सृजन्तीति। कुतः 'आकाशाद्वायुयोरग्नि- रित्यादि स्वातन्त्र्यश्रवणात् नन्वचेतनानां स्व- तन्त्राणांप्रत्तिः प्रतिषिद्धा, नैष दोषः तत्तेज ऐ- क्षतता आप ऐक्षन्तेति च भूतानामपि चेतनत्व- श्रवणादित्येवं प्राप्तेऽभिधीयते। स्वयमेव परमे- श्वर तेन तेनात्मनावतिष्ठमानोऽभिध्यायंस्तंतं स्वातन्त्र्येणोपादानत्वमाशङ्कते कर्तृत्वं वा, नायः, रचनानुपपत्तेरित्या- दिन्यायविरोधादिति शङ्कते ॥ नन्विति ॥ नहितीयः अचेतनत्वादिति भावः। यथा मनुष्यादिशब्दैस्तत्तद्देहाभिमानिनो जीवा उच्यन्ते तथा- काशाहायुरित्यादिश्रुतौ आकाशादिशब्दैस्तत्तद्भूताभिमानिदेवता उ- च्यन्ते, तासां स्वकार्ये वाय्वादौ कर्तृत्वसम्भवान्निरपेक्षनिमित्तत्वं पञ्च- म्यर्थः । एवं तदात्मानं स्वयमकुरुतेति श्रुतौ स्वयमिति विशेषणाद्ब्रह्म- णोऽन्यानपेक्षं सर्वकर्तृत्वं श्रुतं । तथा च मिथोनिरपेक्षेश्वरभूनकर्तृश्रु- त्योविरोधान्न ब्रह्मणि समन्वय इति सफलं पूर्वपक्षमाह ॥ नैपेदोषं इति ॥ भूतानां तदभिमानिदेवतानामित्यर्थः। यथा आकाशादिक्षा- वापन्नब्रह्मणः सर्वोपादानत्वं तथा तदभिमानिदेवताजीवभावमापन्न- ब्रह्मणः कर्तृत्वमिति परम्परया ईश्वरकर्तृत्वश्रुत्यविरोधः। स्वयमिति विशेषणं ईश्वरान्तरनिरासार्थ न जीवभावापेक्षानिरासामित्येकदेशि- सिद्धान्त ऊहनीयः। मुख्यसिद्धान्तमाह। एवं प्राप्त इति ॥आकाशा- दिशब्दैन देवतालक्षणा मुख्यार्थे बाधकाभावात् , पञ्चम्यश्य प्ररुति- त्यास्तत्र रूढतरत्वात् , तथा चाचेतनानां भूतानां कर्तृत्वमेव नास्ति, कुतः ईश्वरानपेक्षकर्तृत्वं यद्यपि देवतानां कर्तृत्वं सम्भवति तथापीश्व- रनियम्यत्वश्रवणाचेतनानामपि न स्वातन्त्र्यं किमु वाच्यमचेतनानां भूतानां न स्वातन्त्र्यमितिमत्वोतं॥तल्लिङ्गागादिति।तत्तदचेतनात्म-'

·(७९.)
रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०३०
विकारं सृजतीति । कुतस्तल्लिङ्गात् । तथा हि
शास्त्रं यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरोयं
पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीम-
न्तरो यमयतीत्येवंजातीयकं साध्यक्षाणामेव
भूतानां प्रत्तिं दर्शयति । तथा 'सोऽकामयत ब-
स्यांप्रजायेय' इति प्रस्तुत्य ‘सच्च त्यच्चानव-
त् तदात्मानं स्वयमकुरुत' इति तस्येव सर्वा-
मझावं दर्शयति । यत्त्वीक्षणश्रवणमपतेजसो-
स्तत् परमेश्वरावेशवशादेव द्रष्टव्यं 'नान्योऽतो-
ऽस्ति द्रष्टा' इतिक्षित्रन्तरप्रतिपेधात् प्रकृतत्वाच
सत ईक्षितुः तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेत्यत्र ॥१३॥
नावस्थितस्य ब्रह्मणः उपादानत्वेऽपि जीवव्यावृत्तेश्वरत्वाकारेणैव सा-
क्षात् सर्वकर्तृत्वं न जीवत्वद्वारा तस्य सर्वनियन्तृत्वलिङ्गादित्यर्थः। प्रक-
रणाञ्च साक्षात् सर्वकर्तृत्वमित्याह ॥तथेति ॥ पूर्वोक्तमनूय निरस्यति
॥ यत्तिति । परमेश्वरस्यान्तर्यामिभावेनावेशः सम्बन्धः। तहशाडूते-
प्वीक्षणश्रवणं नैतावतां तेषां चेतनत्वं स्वातन्त्र्यं वेत्यर्थः। अनेन तद-
भिध्यानादिति पदं व्याख्यातं, इत्यं सूत्रयोजना। स ईश्वरस्तत्तदात्मना
स्थितोऽपि साक्षादेव सर्वकर्ता तस्यान्तर्यामित्वलिङ्गाजीवत्वहारा क-
तत्वं नाम जीवस्यैव कर्तृत्वमित्यन्तर्यामिणः कर्तृत्वासिद्देश्न्तर्यामि-
त्वायोगान् तदभिध्यानादीश्वरेक्षणादेव भूतेषु श्रुतेक्षणोपपत्तेश्चेति त-
तेज ऐक्षतेतिश्रुत ईक्षितापरमात्मैवेत्यत्र श्रुत्यन्तरं प्रकरणं चाह॥ ना-
न्य इति ॥ तस्मादीश्वरपदार्यलोपप्रसड़ेनेश्वरादन्यस्य स्वातन्त्र्याभा-
बानेश्वरकर्तृत्वश्रुतेर्भूतश्रुत्या विरोध इति सिद्धम् ॥१३॥

·सू०१४अ.] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७९१) विपर्ययेणतुक्रमोऽत उपपद्यते च॥१४ भूतानामुत्पत्तिक्रमश्चिन्तितः, अथेदानीम- प्ययक्रमश्चिन्त्यते किमनियतेन क्रमेणाप्यय उ- तोत्पत्तिक्रमेणाथ वा तद्विपरीतेनेति ।त्रयोऽपि चोत्पत्तिस्थितिप्रलया भूतानां ब्रह्मायत्ताः श्रू- यन्ते, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येनजा- तानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति इति, त- त्रानियमोऽविशेषादिति प्राप्तं, अथवोत्पत्तेः क्र- ॥ विपर्ययेण तु ॥ यद्यप्यत्र श्रुतिविरोधो न परिनियत इत्यसङ्गा- तिस्तथाप्युत्पत्तिकमे निरूपिते लयकमो बुद्धिस्थो विचार्यत इति प्रास- शिक्यावेव पादावान्तरसङ्गती इति मत्वाह ॥भूतनामिति ॥अत्रोत्प- त्तिकमाहिपरीतक्रमनिर्णयात् सिद्दान्ते भूतानां प्रातिलोम्येन लयध्या- नपूर्वकं प्रत्यग्ब्रह्मणि मनःसमाधानं फलं, पूर्वपक्षेनु कारणनाशे सति कार्यनाश इति सर्वलयाधारब्रह्मासिद्धेरुक्कसमाध्यसिद्धिरिति भेदः। सति भूतानां लये कमचिन्ता स एव नास्तीति केचित्तान् प्रत्याह ।। त्रयोऽपीति॥अनियम इत्यनास्थयोक्तं श्रौतस्य प्रलयस्य क्रमाकाकायां श्रौत उत्पत्तिक्रम एव ग्राह्यः, श्रौतत्वेनान्तरङ्गत्वादित्येवं पूर्वपक्षः सति कारणे कार्य नश्यतीति लोके दृश्यते । तथा च श्रौतोऽप्युत्प- तिक्रमो लयेन गृह्यते किन्तु लौकिकक्रम एव गृह्यते श्रुतेर्लोकदृष्ट- पदार्थबोधांधीनत्वेन श्रौतादपि लौकिकस्यान्तरङ्गत्वायोग्यत्वाञ्च, का- रणमेव हि कार्यस्य रूपमिति तदनन्यत्वन्यायेन स्थापितं । नहि स्वरूपनाशे कार्यस्य क्षणमपि स्थितिर्युका, तस्मादयोग्य उत्पत्तिक- मो लयस्य न याह्यः लौकिकक्रमावरोधेन निराकाइत्वादिति सिद्धान्त- ·- (७९२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा०३३ मस्य श्रुतत्वात् प्रलयस्याऽपि क्रमाकाक्षिणः स एव क्रमः स्यादित्येवं प्राप्तं ततो ब्रूमः विपर्य- येण तु प्रलयक्रमोऽत उत्पत्तिक्रमाद्भवितुमर्हति, तथा हि लोके दृश्यते येन क्रमेण सोपानमारूढ- स्ततो विपरीतेन क्रमेणावरोहतीति, अपि च ह- श्यतेमृदो जातं घटशरावाद्यप्ययकाले मृद्भावम- प्येति, अभ्यश्च जातं हिमकरकाद्यभावमप्येती- ति। अतश्योपपद्यत एतद्यत् पृथिव्यङ्ग्यो जाता सती स्थितिकालव्यतिक्रान्तावपोऽपीयात्,आ- पश्च तेजसो जाताः सत्यस्तेज अपीयुः, एवं क्र- मेण सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं चानन्तरमनन्तरतरं कार- णमपीत्यसर्व कार्यजातं परमकारणं परमसूक्ष्म च ब्रह्माप्येतीति वेदितव्यं । नहि स्वकारणव्य- तिक्रमेण कारणकारणे कार्याप्ययो न्याय्यः । स्मृतावप्युत्पत्तिक्रमविपर्ययेणैवाप्ययक्रमस्तत्र तत्रदर्शितः, 'जगत्प्रतिष्ठा देव पृथिव्यप्सुप्रलीयते। ज्योतिष्यापःप्रलीयन्तेज्योतिर्वायौप्रलीयते,। यति ॥ ततो ब्रूम इत्यादिना ॥ क्रमेण परम्परया सर्वकार्यलयाधारत्वं ब्रह्मणः किमित्याश्रीयते साक्षादेव तत् किं न स्यादित्यत आह ।। न हि स्वकारणव्यतिक्रमणेति ॥ घटनाशे मृदनुपलब्धिप्रसङ्गा- दित्यर्थः। 'वायुश्य लीयते व्योम्नि तयाव्यने प्रलोयते' इति स्मृतिशे- स ·सु०१५।०९।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये इत्येवमादौ । उत्पत्तिक्रमस्तूपत्तावेव श्रुतत्वात् नाप्यये भवितुमर्हति,नं चासावयोग्यत्वादप्य- येनाकाझ्यते, न हि कार्ये ध्रियमाणे कारण- स्याप्ययो युक्तः कारणाप्यये कार्यस्यावस्था- नानुपपत्तेः।कार्याप्यये तुकारणस्यावस्थानं यु- तं मृदादिप्वेवं दृष्टत्वात् ॥१४॥ अन्तराविज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिादिति चेन्नाविशेषात्॥१५॥ भूतानामुत्पत्तिप्रलयावनुलोमप्रतिलोमक्र- माभ्यां भवत इत्युक्तं, आत्मादिरुत्पत्तिः प्रलय- श्वात्मान्त इत्यप्युक्तं,सेन्द्रियस्य तु मनसो बुद्धे- श्वसद्भावःप्रसिदः श्रुतिस्मृत्योः। 'बुद्धिं तुसार- थिं विद्धि मनःप्रग्रहमेव च इन्द्रियाणियानाहुः पः आदिपदार्थः। योग्यताधीनः सम्बन्ध इति न्यायादयोग्यक्रमबाध इति सिद्दम् ।। १४॥ अन्तराविशेषात् ॥ उक्तभूतोत्पत्तिलयकममुपजीव्य स कि करणोत्पतिक्रमण विरुध्यते न वेतिकरणानामभौतिकत्वभौतिकत्वा- भ्यां सन्देहे वृत्तानुवादपूर्वकपूर्वपक्षमाह ।। भूतानामित्यादिना । क- रणान्येव न सन्तीति वदन्तं प्रत्याह । सेन्द्रियस्येति ।। 'मनसस्तु पुरा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः । श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये' इति स्मृ- तिर्द्रष्टव्या। अन्यपराः शब्दाः लिङ्गानीत्युच्यन्ते । करणानां क्रमाका- ·(७९४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०३३ इत्यादिलिनेभ्यः। तयोरपि कस्मिंश्चिदन्तराले क्रमेणोत्पत्तिप्रलयावुपसंग्रात्यौ, सर्वस्य वस्तु- जातस्य ब्रह्मजत्वाभ्युपगमात्। अपि चाथर्वणे उत्पत्तिप्रकरणे भूतानामात्मनश्चान्तराले कार- णान्यनुक्रम्यन्ते एतस्माजायतेप्राणोमनःस- वेन्द्रियाणि चखं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्व- स्य धारिणी' इति, तस्मात् पूर्वोक्तोत्पत्तिप्रलय- क्रमभङ्गप्रसङ्गो भूतानामिति चेन्न, अविशेषा- त्।यदि तावदौतिकानि करणानि ततो भूतो- माह ॥ तयोरिति । आकाङ्कायां श्रुतिसिद्धः क्रमो ग्राह्य इत्याह । अपि चेति ॥ विज्ञायतेऽनेनेति विज्ञानं सेन्द्रिया बुद्धिः। आत्मनो भूतानां चान्तरा मध्ये तल्लिङ्गात् सृष्टिवाक्यात् 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः इत्यादिरूपादिज्ञानमनसी अनुक्रम्यते। तथा च करणक्रमेण पूर्वोतक्रमभङ्ग इति शङ्कासूत्रांशार्थः । न च करणानां भौतिकवाडू- तानन्तर्यमिति वाच्यं, तेपां भौतिकत्वे मानाभावात् । तथा चात्मनः प्रथममाकाशस्य जन्म पश्चादायोरित्युपक्रमस्यात्मनः करणानि ततो भूतानीति क्रमेण विरोध इति तित्तिर्यथर्वश्रुत्योर्विरोधान्न ब्रह्मणि समन्वय इति पूर्वपक्षफलं। सिद्धान्तयति ॥ नेति ॥ 'आत्मन आ- काशः' इत्यादि तित्तिरिश्रुतौ पञ्चम्याः कार्यकारणभावेनार्थतः क्रमो' भाति न तस्याथर्वणपाठेन बाधः अर्थक्रमविरोधिक्रमविशेषस्याश्रुतेः पाठमात्रस्पार्थक्रमधीशेपस्य शेषियाधकरवायोगादतः श्रुतार्थक्रमा- विरोधेन पाठस्य नेयत्वाडूतानन्तर्य करणानामित्यर्थः । किञ्च भौति- कत्वात् तेषां तदानन्तयमित्याह । यदीति ॥ न च प्राणस्याधिकार- ·सू०१५।अ०९॥ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये त्पत्तिप्रलयाभ्यामेवैषामुत्पतिप्रलयौ भवत इति नैतयोःक्रमान्तरं मृग्यं भवति च भौतिकवे. लिङ्ग करणानां,अन्नमयं हि सोम्य मन आपोम- यःप्राणस्तेजोमयीवाक्' इत्येवं जातीयकाव्य- पदेशोऽपिक्वचिद्भूतानां करणानां च ब्राह्मणपरि- ब्राजकन्यायेन नेतव्यः। अथवौतिकानिकर- णानि तथापि भूतोत्पत्तिक्रमो न करणैर्विशेष्यते प्रथमं करणान्युत्पद्यन्ते चरमं भूतानि प्रथमं वा भूतानि उत्पद्यन्ते चरमं करणानीति आथर्व- णे तु सामाम्नाय क्रममात्रं करणानां भूतानां च न तत्रोत्पत्तिकम उच्यते । तथान्यत्रापि पृथगेव स्वायोगादलमयमित्यादि मयटोन विकारार्थतेति वाच्यं करणानां विभक्तत्वेन कार्यतया कारणाकाड़ायामन्नमयमित्यादिश्रुतेराकानि- वोत्यर्थमसति बाधके मयटो विकारार्थताया युक्तत्वात् । प्राचुर्यार्थत्वे त्वनाकाहितोक्तिप्रसङ्गाच्छ्रुत्यैव तेजोऽबन्नप्राशने वाक्प्राणमनसा वृद्धिस्तदभावे तन्नाश इति विकारत्वस्य दर्शितत्वान्न विवादावसरः यहा स्थूलभूताधीना तेषां वृद्धिर्विकारो मयडर्थः श्रूयमाणो भौतिकत्वे लिङ्गं प्राणेन्द्रियमनांसि भौतिकानि भूताधानवृद्धिमच्चाद्देहवदिति भावः। ननु तेपां भौतिकवे कथमाथर्वणे पृथक्जन्मकथनं भूतज- न्मोत्यैव तज्जन्मसिद्धरित्यत आह ॥ व्यपदेशोऽपीति ॥ प्रौढवादेन तेपामभौतिकत्वमुपेत्यापि श्रुत्यविरोधमाह ॥ अथ विति ।। करणा- नां भूतानां च पूर्वापरत्वे मानाभावात् नोकभूतक्रमभङ्गः । न चाथ- • वणवाक्यं मानं पाठमात्रत्वादित्यर्थः । तहि कथं कमनिर्णयस्तत्राह॥

·(७९६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा०३ भूतकमात् करणक्रम आम्नायते प्रजापतिर्वा इ- • दमग्र आसीत् स आत्मानमैक्षत स मनोऽसृज- त तन्मन एवासीत् तदात्मानमैक्षत तहाचमसृ- जत इत्यादिना । तस्मान्नास्ति भूतोत्पत्तिक्रम- स्य अङ्गः॥१५॥ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तव्यपदेशो आक्तस्तद्भावनावित्वात् ॥१६॥ स्तो जीवस्याप्युत्पत्तिप्रलयौ जातो देवदत्तो मृतो देवदत्त इत्येवंजातीयकाल्लौकिकव्यपदेशा- जातकर्मादिसंस्कारविधानाचेति स्यात् कस्य- तथेति ॥ इदं स्थूलं उत्पत्तेः प्राक् प्रजापतिः सूत्रात्मासीत् । अवसू- क्ष्मभूतात्मकप्रजापतिसर्गः प्रथमस्ततो मनआदिसर्गः इति क्रमोभा- तीति भावः। एवं च भूतकरणोत्पत्तिश्रुत्योरविरोधात् ब्रह्मणि सम- न्वयसिद्धिरिति सिद्धान्तफलं निगमयति ॥ तस्मादिति ॥ १५॥ ॥ चराचरभावित्वात्॥एवं तावत् तत्पद्वाच्यकारणनिर्णयाय भू- तश्रुतीनां विरोधो निरस्त इदानीमापादसमाप्तस्त्वंपदार्थशुक्ष्य जीव- श्रुतीनां विरोधो निरस्यते इह जीवो न जायते म्रियते इत्यादिश्रुतेः जातेष्टिश्राद्धशास्त्रेण विरोधोऽस्ति न वेति सन्देहे विरोधोऽस्तीति प्राम लौकिकजन्मादिव्यपदेशसहायाजातेष्ट्यादिशास्त्रेण जीवाजत्वादिश्रु- तिाध्यत इति पूर्वपक्षयति ॥स्त इति ॥ तथा च करणोत्पत्तिक्रमण भूतक्रमस्य बाधाभावेऽपि जीवोत्पत्तिक्रमेण बाधः स्यादिति प्रत्युदा- हरणसङ्गतिः। पूर्वपक्षे जीपब्रह्मैक्यासिद्धिः सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति ·सू०१६अ०१० शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७९७) चिद्भान्तिः, तामपनुदामः, न जीवस्योत्पत्तिप्रल- यौ स्तःशास्त्रफलसम्बन्धोपपत्तेः।शरीरानुविना- शिनि हि जीवे शरीरान्तरगतेष्टानिष्टाप्राप्तिपरि- हारार्थो विधिप्रतिषेधावनर्थको स्यातां।श्रूयतेच 'जीवापेतं वाव किलेदं वियतेन जीवो मियते इति। ननु लौकिको जन्ममरणव्यपदेशोजीवस्य दर्शितःसत्यं दर्शितः,भाक्तस्त्वेष जीवस्यजन्म- मरणव्यपदेशः, किमाश्रयः पुनरयं मुख्यो यद- पेक्षया भाक्त इति, उच्यते। चराचरव्यपाश्रयः। स्थावरजङ्गमशरीरविषयौजन्ममरणशब्दौ,स्था- वरजङ्गमानि हि भूतानि जायन्ते च नियन्ते चा- तस्तद्विषयौ जन्ममरणशब्दौ मुख्यौ सन्तौ त- स्थेजीवात्मन्युपचर्येते।तद्भावभावित्वाताशरी- रप्रादुर्भावतिरोभावयोर्हि सतोर्जन्ममरणशब्दौ भवतः नासतो।नहिशरीरसम्बन्धादन्यत्रजी- वोजातो मृतो वा केनचिल्लक्ष्यते। सवाअयं पु- भेदः । चेतनजन्मायुद्देशेन चेतनस्य तस्य जन्मान्तरीयफलसाधनं जातकर्मादि संस्कारो विधीयते तथा चोद्देश्यविधेययोमिथोविरोधेस- तिविधेयाविरोधेनोद्देश्य नेयमिति न्यायात् जन्मादिकं देहोपाधिकं न स्वत इति सिद्धान्तयति ॥ तामित्यादिनाजीवापेतं जीवेन त्यक्तं इदं शरीरं जन्मादिव्यपदेशश्चराचरदेहविषयो मुख्यः जीवे तु भाक्ती गौणः औपाधिकजन्मादिविषयः स्यादुपाधिजन्माभावे भावादसत्य- ·(७९८) : रत्नप्रभाभासिते [अ.शपा०३० रुषो जायमानः शरीरमझिसम्पद्यमानः स उ- कामन्त्रियमाणः, इतिच शरीरसंयोगवियोग- निमित्तावेव जन्ममरणशब्दौ दर्शयति। जातक- मादिविधानमपि देहप्रादुर्भावापेक्षमेव द्रष्टव्यं, अभावाजीवप्रादुर्भावस्य । जीवस्य परस्मादा- त्मनः उत्पत्तिर्वियदादीनामिवास्ति नास्ति वे- त्येतदुत्तरेण सूत्रेण वक्ष्यति।देहाश्रयौ तावज्जी- वस्य स्थूलावुत्पत्तिप्रलयौ न स्तः इत्येतदनेन सूत्रेणावोचत् ॥१६॥ नात्माऽश्रुतेनित्यत्वाचताभ्यः॥१७॥ अस्त्यात्मा जीवाख्यः शरीरेन्द्रियपञ्जरा- ध्यक्षः कर्मफलसम्बन्धी,स किंव्योमादिवदुत्प- द्यते ब्रह्मणः आहोस्विब्रह्मवदेव नोत्पद्यते इति श्रुतिविप्रतिपत्तेविषयः कासुचिछुतिष्वग्निविस्फु- लिङ्गादिनिदर्शनैर्जीवात्मनः परस्मात् ब्रह्मण उ- भावादिति सूत्रार्थः।जीवस्यौपाधिकजन्ममृत्योः श्रुतिमप्याह ।। सवा इति॥जायमानपदार्थमाह॥शरीरमिति ॥ धियमाणत्वं व्याचष्टे॥उ- कामनिति॥ननूत्तरबजीवस्य जन्मादि निरस्यते अनापितन्निरासे पु- नरुक्तिरित्याशङ्कयाह॥जीवस्येति। तदेवं जातेष्ट्यादिशास्त्रस्यौंपाधि- कजन्मादिविषयत्वान्नजीवाद्यनन्तत्वश्रुतिविरोधइति सिद्धम् ॥१६॥ ॥नात्माश्रुतनित्यत्वाचताभ्यः॥ अग्नेविस्फुलिङवदेतस्मात्प- रमापत्मनः सर्वे जीवात्मानो व्युचरन्ति' इत्यादिजीवोत्पत्तिश्रुतीनां 'स .

·सू०१७.१११] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७११) त्पत्तिराम्नायते, कासुचित्त्वविकृतस्यैव परस्य ब्रह्मणः कार्यप्रवेशेनजीवभावो विज्ञायतेन चो- त्पत्तिराम्नायत इति। तत्र प्राप्तं तावदुत्पद्यतेजी- व इति, कुतःप्रतिज्ञानुपरोधात्। एकस्मिन् वि- दिते सर्वमिदं विदितम्' इतीयं प्रतिज्ञा सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मप्रभवत्वे संतिनोपरुध्येत, त- त्त्वान्तरत्वे तु जीवस्य प्रतिज्ञेयमुपरुध्येत। न चाविकृतः परमात्मैव जीव इति शक्यते विज्ञातुं लक्षणभेदात् । अपहतपाप्मत्वादिधर्मको हि प- रमात्मा,तविपरीतों हि जीवः, विभागाच्चास्य विकारत्वसिद्धिः।यावान् हि आकाशादिः प्रवि- भक्तः स सर्वो विकारः, तस्य चाकाशादेरुत्पत्तिः समधिगता-जीवात्मापि पुण्यापुण्यकर्मा सुख- दुःखभाक् प्रतिशरीरं विभक्त इति तस्यापि प्र- पञ्चोत्पत्त्यवसरे उत्पत्तिर्भवितुमर्हति । अपि च 'यथाग्नेःक्षुद्रा विस्फुलिङ्गाव्युच्चरन्त्येवमेवास्मा: दात्मनः सर्व प्राणाः' इति प्राणादे ग्यजातस्य एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः अज आत्मा'इत्यायनुत्पत्तिश्रुतीनांचमि- थोविरोधात् संशये मा भूतां देहजन्मनाशयोर्जीवजन्मनाशी, देहान्तर- भोग्यस्वर्गादिहेतुविध्याद्यसम्भवात् । कल्पाद्यन्तयोर्नभस इव जीवस्य तौ किं न स्यातां तत् सम्भवादिति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षमाह॥ तत्र- प्राप्त तावदिति ॥ फलं पूर्ववत्, उपरोधो बाधः । नन्वविरुतब्रह्मैवात्र ·(...) रलप्रभाभासिते [अ०२पा०३३ सृष्टिं शिष्ट्वा सर्वे एते आत्मानो व्युच्चरन्तीति भो- कृणामात्मनां पृथक् सृष्टिं शास्ति। 'यथा सुदी- तात् पावकात् विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते स्वरूपास्तथाक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्र- जायन्ते तत्र चैवापि यन्ति इति च जीवात्मना- मुत्पत्तिप्रलयावुच्येते स्वरूपवचनात् । जीवा- मानो हि परमात्मना सरूपा भवन्ति चैतन्य- योगात्।नच क्वचिदश्रवणमन्यत्र श्रुतं वारयि- तुमर्हति, श्रुत्यन्तरगतस्यापि अविरुद्धस्याधि- कस्यार्थस्य सर्वत्रोपसंहर्तव्यत्वात्।प्रवेशश्रुति- रप्येवं सति विकारभावापत्यैव व्याख्यातव्या 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इत्यादिवत् तस्मादु- त्पद्यते जीव इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः, नात्मा जीव उ- त्पद्यत इति।कस्मादश्रुतेः, न त्यस्योत्पत्तिप्रकर- णे श्रवणमस्ति भूयःसु प्रदेशेषु । ननु क्वचिदश्र- वणमन्यत्र श्रुतंनवारयतीत्युक्तं, सत्यमुक्तं उत्प- तिरेवत्वस्थ न सम्भवतीति वदामाकस्मात् नि- प्रविष्टं जीवो न तत्त्वान्तरमिति प्रतिज्ञासिद्धिस्तवाहन चेति ॥ जी- घः परस्माद्भिन्नः विरुद्धधर्मवच्चाद्भिन्नस्याविकारत्वे प्रतिक्षाबाध इति तपितविभक्तत्वलिङ्गानुगृहीतोत्पत्तिश्रुतेर्बलीयस्त्वान् प्रवेशश्रुति - परूपविकारात्मना प्रतिष्ठित ईश्वर इति व्यारयेयेति समुदायार्थः, सरूपा इति दृष्टान्तश्रुतेर्भावा जीवा इति निश्चीयते । ननु आत्म- ·सू०१०अ०११] शाङ्करब्रह्मसूत्रज्ञाप्ये (८.१) त्यत्वाच्च ताभ्यः। चशब्दादजत्वादिभ्यश्च ।नि- त्यत्वं त्यस्य श्रुतिभ्योऽवगम्यते, तथाजत्वम- विकारित्वमविकृतस्यैव ब्रह्मणो जीवात्मनाव- स्थानं ब्रह्मात्मताचेति।नचैवरूपस्योत्पत्तिरुप- पद्यते,ताःकाः श्रुतयः, नजीवो बियते' ‘स वा एषमहानजआत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽयो ब्रह्म 'नजायते म्रियते वा विपश्चित् 'अजो नित्यः शाश्वतोऽयंपुराणः तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' 'अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकर- वाणि? स एष इह प्रविष्टआनखाग्रेभ्यः 'तत्त्वम- सि' 'अहं ब्रह्मास्मि,'अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः, इत्येवमाद्या नित्यत्ववादिन्यः सत्यो जीवस्यो- त्पत्तिं प्रतिबध्नन्ति। ननु प्रविभक्तत्वाद्विकारोवि- कारत्वाञ्चोत्पद्यते इत्युक्तं, अत्रोच्यते, नास्य प्र- विभागः स्वतोऽस्ति, ‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः न आकाशः सम्भूत इत्यादौ जीवस्योत्पत्यश्रवणादनुत्पत्तिस्तत्राह ।। न चेति । एवं विकारत्वे सति विकारप्रपञ्चात्मना स्वात्मानमकुरु- तेति वहिकारजीवात्मना प्रवेश इत्यर्थः । अजत्वादिति श्रुतिः कल्प- मध्ये जीवस्यानुत्पत्यादिविपया तच्चमसीति श्रुतिश्च मृदट इत्य- भेदवाक्यवब्याख्येयेति प्राप्ते सिद्धान्तयति एवमिति॥धमिवत् सत्यो विभागो हेतुरौपाधिको वा नायः असिद्धेरित्याह ॥ अत्रोच्यते ना- स्येति ।। द्वितीये जीवस्य न स्वतो विकारत्वसिद्धिः अप्रयोजकत्वादि- १०१ ·(८.२) रत्नप्रभाभासिते [अ०१पा.३॥ सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा' इति श्रुतेः बुद्ध्या- धुपाधिनिमित्तं वस्य प्रविभागप्रतिभानमाकां- शस्येव घटादिसम्बन्धनिमित्तं। तथा चशास्त्रंस वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयःप्राण- मयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः' इत्येवमादि ब्रह्मण ए- वाविकृतस्य सतोऽस्यैकस्यानेकबुद्ध्यादिमयत्वं दर्शयति। तन्मयत्वं चास्य तद्विविक्तस्वरूपान- भिव्यक्त्या तदुपरक्तस्वरूपत्वं स्त्रीमयो जाल्म इत्यादिवद्रष्टव्यं। यदपि क्वचिदस्योत्पत्तिप्रलय- श्रवणं तदप्यत एवोपाधिसम्बन्धान्नेतव्यं, उपा- ध्युत्पत्त्यौ चास्योत्पत्तिस्तत्पलये च प्रलय इति । तथा च दर्शयति 'प्रज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञा- स्ति, इति। तथोपाधिप्रलय एवायं नात्मप्रलय त्याह । बुढ्यादाविति ॥औपाधिकभेदे मानमाह ॥ तथा चेति ।। मयटो विकारार्थत्वमाशङ्कयाह । तन्मयत्वं चेति ॥ जाल्मः कामज- डः स्त्रीपरतन्त्रः स्त्रीमय इतियजीवस्य स्वरूपाज्ञानाडुयादिपरतन्त्र- त्वेन भेदकर्तृत्वादिभात्तात् प्राचुर्यार्थमयट्प्रयोग इत्यर्थः । लिई निरस्य तदनुग्राह्यश्रुतेर्गतिमाह ।। यदपीति ॥ जीवस्यौपाधिकजन्म- नाशयोः श्रुतिमाह । तथेति ॥ एतेभ्यो देहात्मना परिणतभ्यो भूते- भ्यः समुत्थाय जनित्या तान्येव लीयमानान्यनु पश्चाहिनश्यति प्रेत्यौ- पाधिकमरणानन्तरं सज्ञा नास्तीत्यर्थः । ननु प्रज्ञानघनः सज्ञा नास्तीति च विरुद्धमित्यत आह ।। तथेति ।। उपाधिलयादिरोपज्ञाना-

·सू०१७अ०११]
शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये
(८.३)
इत्येतदपि, अत्रैव ‘मा भगवान्मोहान्तमापीप-
दन्न वा अहमिमं विजानामि न प्रेत्य संज्ञास्ति'
इति प्रश्नपूर्वकं प्रतिपादयति 'न वा अरे अहं
सोऽहं ब्रवीम्यविनाशीवाअरेऽयमात्मानुच्छित्ति-
धर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति' इति प्रतिज्ञा-
नुपरोधोऽप्यविकृतस्यैव ब्रह्मणो जीवभावाभ्यु-
पगमात्।लक्षणभेदोऽप्यनयोरुपाधिनिमित्तए-
वाअत उर्ध्वं विमोक्षायैव बहीति च प्रकृतस्यै-
व विज्ञानमयस्यात्मनः सर्वसंसारधर्मप्रत्या-
ख्यानेन परमात्मभावप्रतिपादनात् । तस्मान्नै-
वाल्मोत्पद्यते प्रविलीयते वेति॥१७॥
भावः एवं सज्ञाभावो नात्मस्वरूपविज्ञानभाव इत्युत्तरं प्रतिपादयति
श्रुतिरित्यन्वयः। अत्रैवात्मविज्ञानघने प्रेत्य सम्ज्ञा नास्तीत्युक्या मां
मोहान्तं मोहमध्यं भ्रान्तिमापीपददापादितवानिममर्थं न जानामि
नूहि त्वदुक्तेरथमिति मैत्रेयीप्रश्नार्थः। मुनिराह ॥ न वा इति ॥ मो-
हं मोहकर वाक्यमुच्छित्तिः पूर्वावस्थानाशो धर्मोऽस्येत्युच्छितिधर्मा-
परिणामी, तस्मादविनाशीत्यर्थः, तर्हि न प्रेत्य सङ्घति कथमुक्त-
वाह ।। मात्रेति ॥ मात्राभिविपयैरसंसात् तथोक्तमित्यर्थः । बिम्ब-
प्रतिबिम्बयोरिव विरुधर्मभेदोऽध्यस्त इत्यत्र हेतुमाह ॥अत ऊर्ध्व-
मिति ।। जीवस्य विकारित्वे मुन्ययोगात् तत्वमसीति वाक्यमखण्डा-
थमिति वक्तव्यं, तथा च फलवत्प्रधानवाक्यापेक्षितजीवनित्यत्वश्रु-
तीनां बलवच्चादुत्पत्यादिकमध्यस्तमनुषदन्त्युत्पच्यादिश्रुतय इत्यवि-
रोध इति सिद्धम् ॥ १७॥

·(८.४) रत्नप्रभाशासिते [अ०२पा.३॥ ज्ञोऽत एव॥१८॥ स किं काणभुजानामिवागन्तुकचैतन्यःस्व- तोऽचेतनः आहोस्वित् साङ्यानामिव नित्यचै- तन्यस्वरूप एवेति वादिविप्रतिपत्तेः संशयः। किं तावत् प्राप्तं आगन्तुकमात्मनश्चैतन्यमात्ममनः संयोगजमग्निघटसंयोगजरोहितादिगुणवदिति प्राप्त नित्यचैतन्यत्वे हि 'सुप्तमूर्छितग्रहाविष्टा- नामपि चैतन्यं स्यात्,ते पृष्टाः सन्तोन किञ्चि- द्वयमचेतयामहीति जल्पन्ति । स्वस्थाश्च चेतय- माना दृश्यन्ते, अतः कादाचित्कचैतन्यत्वादाग- ज्ञोऽत एव ॥'आत्मैव स्यात् ज्योतिः' इत्यायात्मस्वप्रकाशत्व- श्रुतीनां पश्यंश्चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रम्' इत्यनित्यज्ञानववश्रुतिभिर्विरो- धोऽत्र निरस्यते अस्य लोकस्य चक्षुर्द्रष्टा श्रोत्रं श्रोतेत्यर्थः । प्रागुक्त- जीवानुत्पत्तिहेतुमादाय स्वप्रकाशत्वसाधनाद्धेनुसाध्यभावः सङ्गतिः। अनुत्पतौ हि स्वप्रकाशं ब्रह्मैवोपहितं जीव इति जीवस्य स्वप्रकाश- ता सिध्यति न चैवं गतार्थता अनुत्पन्नस्याऽपि जीवस्य स्वप्रकाशत्वे ज्ञानसाधनवैयर्थ्यमिति तर्कसहितानित्यज्ञानश्रुतिबलेन स्वप्रकाशत्व- श्रुतेर्बाध्यतया ब्रह्मान्यत्वशङ्का तदैक्ययोग्यतायै स्वप्रकाशत्वस्यात्र साधनात, तथा च पूर्वपक्षे जीवस्य ब्रह्मैक्यायोग्यता सिद्धान्ते तयो- ग्यतेत्यापादसमानेः फलं अवगन्तव्यं । इष्टापत्ति निराचष्टे ॥ ते पृष्टा इति ॥ साधनाधीनज्ञानत्वान्न स्वप्रकाशो जीवो व्यतिरेकेनेश्वरवदि- त्याह.॥ अतः कादाचित्केति ॥ यथाश्रुते भाप्ये हेतोः साध्याविशेष ·सू०१८|अ०१२] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८.५) न्तुकचैतन्य आत्मेत्येवं प्राप्तेऽभिधीयते। ज्ञः, नित्यचैतन्योऽयमात्मा, अत एव यस्मादेव नो- त्पद्यते परमेव ब्रह्माविकृतमुपाधिसम्पर्काज्जी- वक्षावेनावतिष्ठते॥परस्य हि ब्रह्मणःचैतन्यस्व- रूपत्वमानातं विज्ञानमांनन्दं ब्रह्म 'सत्यं ज्ञा- नमनन्तं ब्रह्म 'अनन्तरोऽवायः कृत्स्नःप्रज्ञान- घन एव' इत्यादिषु श्रुतिषु । तदेव चेत् परं ब्रह्म जीवस्तस्माज्जीवस्याऽपि नित्यचैतन्यस्वरूप- त्वमग्न्यौष्ण्यप्रकाशवदितिगम्यतोविज्ञानमय- प्रक्रियायां च श्रुतयो भवन्ति 'असुप्तः सुप्तान- भिचाकशीति' इत्यत्र 'अयं पुरुषः स्वयंज्योति- भवति"न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते, इत्येवंरूपाः। अथ यो वेदेदं जिघ्राणि' इति ‘स इति मन्तव्यं अतो जीवस्य स्वप्रकाशत्वश्रुति ध्येति प्राप्ते सिद्धान्त- यति ॥ एवमिति.॥ चेच्छब्दो निश्चयार्थः । न केवलं स्वप्रकाशब्रह्मा- भेदाजीवस्य स्वप्रकाशता किन्तु श्रुतितोऽपोत्याह ॥ विज्ञानमये- तियोऽयं विज्ञानमय इति प्रकरणमित्यर्थः । असुप्तः स्वयं भासमा- न एवात्मा सुतान् लुप्तव्यापारान् वागादीनभिलक्ष्य चाकशीति सु- प्लार्थान् पश्यतीति यावत् । अत्र स्वप्ने विज्ञानुर्बुद्धिसत्त्वस्य साक्षिणो विज्ञातर्विनाशो नास्तीत्यर्थः । घ्राणादिजन्यगन्धादिज्ञानानुसन्धान- सिद्धये आत्मनो ज्ञानरूपत्वं याच्यमिति श्रुत्यन्तरेणाह ।। अथेति ।। आत्मनो नित्यचिद्रूपत्वेऽपि स्वतोऽसङ्गन्तया गन्धायसम्बन्धात् त- सम्बन्धघटनात्मकवृच्यानि ज्ञानसाधनानि इति न तेपां वैयर्थ्यमि- ·. (८.६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२रापा०३॥ आत्मा' इति च सर्वैः करणद्वारैरिदं वेदेदं वेदेति विज्ञानेनानुसन्धानात् तद्रूपत्वसिदिः, नित्यं- स्वरूपचैतन्यत्वे घ्राणाद्यानर्थक्यमिति चेन्न,ग- न्धादिविपयविशेपपरिच्छेदार्थत्वात् । तथा हि दर्शयति गन्धाय घ्राणमित्यादि। यत्तु सुप्ता- दयो न चेतयन्त इति तस्य श्रुत्यैव परिहारोऽ- भिहितः। सुपुप्तं प्रकृत्य 'यदै तन्न पश्यति पश्य- न वै तन्न पश्यति न हि द्रष्टुर्दष्टेविपरिलोपो विद्य- तेऽविनाशित्वात् न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्य- द्विभक्तं यत् पश्येत्' इत्यादिना। एतदुक्तं भवति विपयाभावादियमचेतयमानता न चैतन्याक्षा- वादिति ।यथा वियदाश्रयस्य प्रकाशस्य प्रका- त्याह ॥ न गन्धेति ॥ परिच्छेदो वृत्तिः गन्धाय तगोचरान्तःकरणवृत्तये इत्यर्थः। सुप्तायवस्थास्वात्मसन्वेऽपि चैतन्याभावान्नात्मा चिद्रूप इ- त्युक्तं दूपयति ॥ यत्चिति ॥ तत् तदा सुप्तौ न पश्यतीति यत् तत्पश्य- न्नेवालुप्तज्ञान एव सन्न पश्यतीत्यत्र हेतुः ॥ नहीति ॥नाशायोग्यत्वा- दित्यर्थः । किमिति न पश्यतीत्यत आह ॥न विति ॥ वृत्तेः साध. नाधीनत्वोच्या स्वरूपज्ञानस्य साधनाधीनत्वं हेतुरसिद्ध इत्युक्त, सा- धनवैयर्थ्यतर्कोऽपि निरतः,शृण्वन्नित्याद्यनित्यज्ञानश्रुतीनां वृत्तिविप- यत्वं व्याख्यातं, आत्मा न ज्ञानं द्रव्यात्वादित्यादितर्काश्चागमवाधिताः फलवत्प्रधानवाक्यापक्षितस्वप्रकाशवागमस्प बलवच्चात् । किंच नि- स्वयवात्मनो मनःसंयोगायोगान्नानित्यज्ञानगुणता समवायाभावान न स्वसमवेतज्ञानवेयता कर्मकर्तृत्वविरोधाच किं च ज्ञानत्वस्यैकव- ·सू०१९/०१३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८.७) श्यानावादनभिव्यक्तिर्न स्वरूपाभावात् तद्वत् वैशेषिकादितर्कश्च श्रुतिविरोधे आभासीभवति तस्मान्नित्यचैतन्यस्वरूप एवात्मेति निश्चिनु- मः॥१८॥ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्॥१९॥ इदानीं तु किंपरिमाणो जीव इति चिन्त्यते, किमणुपरिमाण उत मध्यमपरिमाण आहोस्वि- न्महत्परिमाण इति। ननु नात्मोत्पद्यते नित्यचै- तन्यश्चायमित्युक्तं, अतश्च पर एवात्मा जीवं इ- त्यापतति, परस्य चात्मनोऽनन्तत्वमानातं तत्र कुतो जीवस्यपरिमाणचिन्तावतार इति, उच्य- ते सत्यमेतत्, उत्क्रान्तिगत्यागतिश्रवणानि- तु जीवस्य परिच्छेदं प्रापयन्ति, स्वशब्देन चा- तित्वे लाधवादात्मैव ज्ञानं वृत्तेश्च मनःपरिमाणत्वश्रुत्या कामः सङ्क- ल्प इत्यायया जडत्वान्नास्माकं ज्ञानदैविध्यगौरवमित्यनवद्यमात्मनः स्वप्रकाशत्वमिति सिद्धम् ॥१०॥ स्वप्रकाशत्वादात्मस्वरूपादीपदहिष्ठं परिमाणमेवाश्रिताश्रयत्वे- नान्तहिविनवासङ्गत्या विचारयति ॥ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्॥ विषयसंशयौ दर्शयति ॥ इदानीमिति ॥ नात्मश्रुतेरित्यादिना गतार्थ- त्वमस्याशङ्कव्यात्माणुत्वश्रुतीनां महत्वश्रुतीनां च विरोधकथनार्थम- स्याधिकरणस्यारम्भ इत्याह.॥ नन्वित्यादिना ॥ न केवलं श्रुतोका- न्त्यायनुपपच्याऽऽत्मनोऽणुत्वं किन्त्वेपोऽणुरात्मेति श्रुत्यापीत्याह ।।

·८.८) रत्नप्रभाभासिते [अ.पा.३३ स्य क्वचिदणुपरिमाणत्वमाम्नायते, तस्य सर्व- स्यानाकुलत्वोपपादनायायमारम्भः। तत्र प्राप्त तावदुक्रान्तिगत्यागतीनांश्रवणात् परिच्छिनो- ऽणुपरिमाणो जीव इति, उत्क्रान्तिस्तावत् ‘स यदास्माच्छरीरादुकामति सहतेः सर्वैरुत्का- मति' इति गतिरपि, 'येवै के चास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति इति, आ- गतिरपि तस्माल्लोकात् पुनरेत्यस्मै लोकाय क- मण इति, आसामुत्क्रान्तिगत्यागतीनां श्रव- णात् परिच्छिन्नस्तावजीव इति प्राप्नोति, न हि विक्षोश्चलनमवकल्पत इति । सति च परिच्छेदे शारीरपरिमाणत्वस्याहतपरीक्षायां निरस्तत्वा- दणुरामति गम्यते॥१९॥ स्वात्मना चोत्तरयोः॥२०॥ उत्क्रान्तिः कदाचिदचलतोऽपिग्रामस्वाम्य- स्वशब्देनेति ॥ पूर्वपक्षे जीवस्याणुत्वात् ब्रह्मैक्यसिद्धिः सिद्धान्ते त- सिद्धिरिति मत्वा सूत्रं व्याकुर्वन् पूर्वपक्षमाह॥ तत्र प्राप्तमित्यादिना।। श्रुतेरणुरिति उत्तरसूनादारुप्य सूत्र पूरितं, उत्कान्तिः श्रूयत इति शे- पः। स मुमूर्षुः जीव एतैर्बुद्धयादिभिस्तस्माचन्द्रलोकादिमं लोकं प्रति कर्म कर्तुमायातीत्यर्थः ॥ १९॥ उत्क्रान्तिरात्मनो देहानिर्गमो न भवति येनाणुत्वं स्यात् किन्तु स्वामित्वनिवृत्तिरिति केचित् । तदङ्गोरुत्याप्यणुत्वमावश्यकमित्याह॥

·सू०२०अ०१३ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८०१) निवृत्तिवदेहस्वाम्यनिवृत्त्या कर्मक्षयेणावकल्पे- त, उत्तरेतुगत्यागती नाचलतः सम्भवतः, स्वा- त्मना हि तयोः सम्बन्धो भवति,गमेः कर्तृस्थ- क्रियात्वात्। अमध्यमपरिमाणस्य च गत्यगती अणुत्व एव सम्भवतः। सत्योश्च गत्यागत्योरु- क्रान्तिरप्यपसृप्तिरेव देहादिति प्रतीयते, न स्य- नपसृप्तस्य देहाद्गत्यागती स्यातां देहप्रदेशानां चोत्क्रान्तावपादानत्ववचनाच्चक्षुष्टो वा मू! वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः' इति । स एतास्ते- जोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति शुक्रमादाय पुनरेति स्थानमिति चान्तरेऽपिश- रीरेशारीरस्य गत्यागतीभवतस्तस्मादप्यस्या- णुत्वसिद्धिः॥२०॥ स्वात्मनेति । उत्क्रान्तरुत्तरयोर्गत्यागत्योः स्वात्मना कर्ता सम्बन्धा दणुत्वमिति सूत्रयोजना, पाकानाश्रयस्य पत्तृत्ववद्गत्यनाश्रयस्याऽपि गन्तृत्वोक्तिः किं न स्यादित्यत आह॥गमेरिति ॥गमनस्य कर्तरि सं- योगविभागरूपातिशयहेतुत्वात् काश्रितत्वं लोकसिद्धमित्यर्थः । जी- वोऽणुरमध्यपरिमाणत्वे सति गतिमच्यात् परमाणुवदित्याह॥ अम- ध्यमेति ॥ अङ्गीकारं त्यजति ॥सत्योश्चेति॥न स्वाम्यनिवृत्तिमात्रं उ- क्रान्तिरित्यर्थः। देहानिर्गम एवोकान्तिरित्यत्र लिडान्तरमाह ॥ दे- हप्रदेशानामिति ॥ आपादानत्वं अवधित्वं अन्येभ्यो वा मुसादिभ्य एप आत्मानिष्क्रामतीति शेपः। किंच देहमध्येऽपि जीवस्य गत्याग- तिश्रुतेरणुत्वमित्याह ॥स इति ॥ इन्द्रियाणि गृह्णन् स्वापादौ हृदयं ·(८१०) रत्नप्रभाभासिते [अ०शपा.३३ नाणुरतच्छुतेरिति चेन्नेतरा- धिकारात् ॥२१॥ अथापि स्यान्नाणुरयमात्मा,कस्मादतच्छ्रुतेः अणुत्वविपरीतपरिमाणश्रवणादित्यर्थः। 'सवा एप महानज आल्मा,योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु, आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः,सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्येवंजातीयका हि श्रुतिरात्मनोऽणुत्वे विप्रतिपिध्येतेति चेन्नैष दोपः।कस्मादितराधि- कारात्। परस्य हि आत्मनः प्रक्रियायामेषाप- रिमाणान्तरश्रुतिः, परस्यैवात्मनः प्राधान्येन वेदान्तेषु वेदितव्यत्वेन प्रकृतत्वात् , विरजः पर आकाशादित्येवंविधाच परस्यैवात्मनः तत्रतत्र विशेपाधिकारात्। ननु 'योऽयं विज्ञानमयःप्रा- णेषु, इति शारीर एव महत्त्वसम्बन्धित्वेन प्रति- सजीयो गच्छति शुक्र प्रकाशकं इन्द्रियग्राममादाय पुनर्जागरितस्था- नमागच्छतीत्यर्थः ॥ २०॥ इतराधिकाराब्रह्मप्रकरणात् । ननु महत्वश्रुतेः कथंपरप्रकरणस्थ- त्वमित्यत आह ॥ परस्यैवेति ॥या वेदान्तश्रुतिः सा परप्रकरणस्थे- त्युत्सर्गात् तस्यास्तत्स्थत्वं ब्रह्मारभ्याधीतत्वाञ्चेत्याह । विरज इति । निर्दोष इत्यर्थः। विज्ञानमयश्रुत्या प्रकरणं बाध्यमिति शडन्ते ॥न- न्विति । अणोर्जीवस्य ब्रह्मणा भेदाभेदाङ्गीकाराच्छास्त्रीयाभेददृष्ट्या महत्वोक्तिर्यथा वामदेवस्याहं मनुरिति सर्वात्मत्वोक्तिरित्यविरोधमाह

·सू०२२।अ०१३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये
(८११)
निर्दिश्यते।शास्त्रदृष्ट्या त्वेप निर्देशोवामदेववद्र-
ष्टव्यः, तस्मात् प्राज्ञविषयत्वात् परिमाणान्तर-
श्रवणस्य न जीवस्याणुत्वं विरुध्यते॥२१॥
स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ॥२२॥
इतश्याणुरात्मा यतः साक्षादेवास्याणुत्ववा-
चीशब्दःश्रूयते, एषोऽणुराल्मा चेतसा वेदित-
व्यो यस्मिन्प्राणः पञ्चधा संविवेश' इति,प्राण-
सम्बन्धाच्च जीव एवायमणुरभिहित इति गम्यते
तथोन्मानमपिजीवस्याणिमानंगमयति वाला-
ग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च ।भागोजी-
वः स विज्ञेयः इति आरायमात्रो त्यवरोऽपिह-
ष्टः, इति चोन्मानान्तरम्॥२२॥
नन्वणुवे सत्येकदेशस्थस्य सकलदेहगतो-
पलब्धिविरुध्यते, दृश्यते च जाह्नवीहूदनिमग्ना-
नां सर्वाङ्गशैत्योपलब्धिर्निदाघसमयेच सकल-
शरीरपरितापोपलब्ध्विरित्यत उत्तरं पठति॥
॥शास्त्रेति॥२१॥
एवमुत्क्रान्त्यादिश्रुत्याणुत्वमनुमितं, तब श्रुतिमप्याह।। स्वशब्दे-
ति ॥ वालायादुद्धृतः शततमो भागस्तस्मादप्युद्धृतः शततमो भागो
जीव इति उदृत्य मानमुन्मानमत्यन्ताल्पत्वमित्यर्थः । वालः केशः,
तोत्रप्रोतायःशलाकायमारामं, तस्मादुद्दता मात्रा मानं यस्य स जीव-
स्तथा ॥ २२ ॥

·- (८१२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा.३) अविरोधश्चन्दनवत्॥२३॥ यथाहि हरिचन्दनबिन्दुः शरीरैकदेशसम्ब- दोऽपि सन् सकलदेहव्यापिनमाडादं करोति, ए- वमात्मापि देहैकदेशस्थसकलदेहव्यापिनीमुप- लब्धि करिष्यति, त्वक्सम्बन्धाच्चास्य सकलश- रीरगता वेदनान विरुध्यते,त्वगात्मनोर्हि सम्ब- न्धः कृत्स्नायां त्वचि वर्तते, त्वक् च कृत्स्नशरीर- व्यापिनीति ॥२३॥ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नान्युपग- माद्धृदि हि॥२४॥ • अत्राह यदुक्तमविरोधश्चन्दनवदिति तदयुक्तं, दृष्टान्तदा न्तिकयोस्तुल्यत्वात् , सिद्धेत्यात्म- नो देहैकदेशस्थत्वे चन्दनदृष्टान्तो भवति,प्रत्य- आत्मसंयुक्तायास्त्वचो देहव्यापिस्पर्शोपलब्धिकरणस्य महिना- ऽऽत्मनोव्यापिकार्यकारित्वमविरुद्धं ॥त्वगात्मनोरिति । सम्बन्ध- स्प त्वगवयविनिष्ठत्वादवयविनश्यकत्वादात्मसंयोगस्य रुत्लत्वनि- छतेत्यर्थः॥२३॥ सिद्धे हीति॥ न तु सिद्धमित्यतुल्यतेत्यर्थः । विशेप एव वैशेष्यं, चन्दनयिन्दोरल्पत्वस्य प्रत्यक्षत्वात् त्वग्न्याच्याव्यापिकार्यकारित्वक- ल्पना युक्ता, जीवस्य त्वणुत्वे सन्देहाव्यापिकार्यदृष्ट्या व्यापित्वकल्प- नमेव युक्तं । व्यापिकार्याश्रयो व्यापात्युत्सादिति सूत्रशङ्कामागार्थः।

·सू०२५/०१३ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (१३)
क्षतु चन्दनस्यावस्थितिवशेष्यमेकदेशस्थत्वंस-
कलदेहालादनं च आत्मनः पुनः सकलदेहोपल-
ब्धिमानंप्रत्यक्षं नैकदेशवर्तित्व।अनुमेयंतु तदि-
ति यदप्युच्येत,नचात्रानुमानं सम्भवति।किमा-
त्मनः सकलशरीरगता वेदना त्वगिन्द्रियस्येव
सकलदेहव्यापिनः सतः किंवा विक्षोनास इव
आहोस्विञ्चन्दनबिन्दोरिवाणोरेकदेशस्थस्येति
संशयानिटत्तेरिति । अत्रोच्यते नायं दोषः।क-
स्मात् अभ्युपगमात्।अभ्युपगम्यते त्यात्मनो-
पिचन्दनस्येव देहैकदेशत्तित्वमवस्थितिवैशेष्यं
कथमिति उच्यते। हदि हि एष आत्मा पद्यते वे-
दान्तेपु 'हदि त्येष आत्मा' 'स वा एष आत्मा'
'हृदि कतम आत्मा' इति योऽयं विज्ञानमयःप्रा-
णेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः' इत्याद्युपदेशेभ्यः।
तस्मादृष्टान्तदाटन्तिकयोरवैषम्याद्युक्तमेवैत-
दविरोधश्चन्दनवदिति ॥२४॥
गुणादा लोकवत् ॥२५॥
चैतन्यगुणव्याप्तेर्वाणोरपि सतो जीवस्य
आत्माल्पः व्यापिकार्यकारित्वाञ्चन्दनविन्दुवदित्यनुमानमयुक्तं, त्व-
गादौ व्यभिचारादित्याह ॥ न चानानुमानमिति ॥ पूर्वोक्तश्रुति-
भिर्जीवस्याणुत्वनिश्चयाबहिस्थत्वश्रुतिभिरेकदेशस्थत्वनिश्चयाच न द-
टान्तवैपम्यमिति परिहारभागार्थमाह ।। अत्रोच्यत इति ॥२४॥

·शब्देन चन्दनदृष्टान्तापरितोषः सूचितस्तमाह ॥स्यादिति॥२५॥ शेव्यापि गुणत्याद्रूपवत्, न च प्रभायां व्यभिचारस्तम्या. गादिति ने गन्धव्यभिचार- (८१४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०३३ सकलदेहव्यापि कार्य न विरुध्यते। तथा लोके मणिप्रदीपप्रभृतीनामपवरकैकदेशवर्तिनामपि प्रभाऽपवरकव्यापिनी सती कृत्स्नेपवरके कार्य करोति तद्वत्। स्यात् कदाचिच्चन्दनस्य सावय- वत्वात् सूक्ष्मावयवविसर्पणेनापि सकलदेहे आल्हादयितत्वं न त्वणोजीवस्यावयवाः स- न्ति यैरयं सकलं देहं विप्रसदित्याशङ्कय गुणा- द्वालोकवदित्युक्तम् ॥२५॥ कथं पुनर्गुणो गुणिव्यतिरेकेणान्यत्र वर्तेत, नहि पटस्य शुक्लो गुणः पटव्यतिरेकेणान्यत्र व- र्तमानो दृश्यते।प्रदीपप्रज्ञावद्भवेदिति चेन्न, त- स्या अपि द्रव्यत्वाभ्युपगमात् । निबिडावयवं हि तेजोद्रव्यं प्रदीपः, प्रदिरलावयवंतु तेजोद्र- व्यमेव प्रक्षेति अत उत्तरं पठति ॥ व्यतिरेको गन्धवत् ॥२६॥ यथा गुणस्याऽपि सतो गरिति ॥ सम्बन्ध- आत्मवत्तद्धर्मज्ञानस्याप्यणत्वं स्त स्मसयोगस्य Pa... त्वमित्युक्त्वा स्वत एव उत्तरसूबव्यावर "यस्य गन्धवह- -पतः, कादाचित्कं तु देहपरिमा सिव्यापित्वमिति मतान्तरमाह॥ गुणादेति। शङ्कते॥ कथमिति ॥ ज्ञानं न गुणिव्यतिरिक- ·सू०२६।अ० १३१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८१५) व्यव्यतिरेकेण रत्तिर्भवति अप्राप्तेष्वपि कुसुमा- दिषु गन्धवत्सु गन्धोपलब्धेः, एवमणोरपि स- तो जीवस्य चैतन्यगुणव्यतिरेको भविष्यति, अतश्यानैकान्तिकमेतद्गुणत्वाद्रूपादिवत् आश्र- यविश्लेषानुपपत्तिरिति गुणस्यैव सतो गन्ध- स्याश्रयविश्लेषदर्शनात्, गन्धस्याऽपि सहैवा- श्रयेण विश्लेष इति चेन्न,यस्मान्मूलद्रव्याविश्ले- पस्तस्य क्षयप्रसङ्गात् । अक्षीयमाणमपि तत्पू- विस्थातो गम्यते, अन्यथा तत्पूर्वावस्थैर्गुरु- त्वादिभिहीयेत। स्यादेतत् गन्धाश्रयाणां वि- श्लिष्टानामवयवानामल्पत्वात् सन्नपि विश्ले- पो नोपलक्ष्यते, सूक्ष्मा हि गन्धपरमाणवः स- र्वतो विप्रसृता गन्धबुद्धिमुत्पादयन्ति नासिका- पुटमनुप्रविशन्त इति चेत्, न अतीन्द्रियत्वात् द्रव्यव्यतिरेक आश्रयविश्लेपः । ननु विश्लिष्टावयवानामल्पत्वाव्यक्ष- यो न भातीत्यत आह ।। अक्षीयमाणमपीति॥ अपिरवधारणे, पू- विस्थालिङ्गेनाक्षीयमाणमेव तद्र्व्यमनुमीयत इत्यर्थः। विमतं अ- विश्लिष्टावयवं पूर्वावस्थातो गुरुत्वायपचयहीनत्वात् संमतवदिति- भावः। शइते ॥ स्यादेतदिति ॥ विश्लिष्टानामल्पत्वादित्युपलक्षणं, अवयवान्तराणां प्रवेशादित्यपि द्रष्टव्यं । विशेषोऽवयवानां विश्लेषप्रवे- शरूपः सन्नपि न ज्ञायते, तथा च गुरुत्वापचयो न भवतीति हेतोर- न्यथासिद्धिरिति शङ्कार्थः। आगच्छन्तोऽवयवाः परमाणवस्त्रसरेणवो वा, नायस्तद्गतरूपवद्गन्धस्याप्यनुपलब्धिप्रसड़ादिति परिहरति ।नेति।

·(०१६) रत्नप्रभाभासित।। [अ०शपा०३) परमाणूनां, स्फुटगन्धोपलब्धेश्च नागकेसरादि- पु। न च लोके प्रतीतिर्गन्धवहव्यमाघ्रातं इति, गन्ध एवाघ्रात इति तु.लौकिकाः प्रतीयन्ति। रूपादिष्वाश्रयव्यतिरेकानुपलब्धेर्गन्धस्याप्य- युक्त आश्रयव्यतिरेक इति चेत्, न प्रत्यक्षत्वा- दनुमानाप्रटत्तेः, तस्माद्यद्यथा लोके दृष्टं तत्त- थैवानुमन्तव्यं निरूपकैर्नान्यथा। न हि रसो गुणो जिह्वयोपलभ्यत इति अतो रूपादयोऽपि गुणा जिह्वयैवोपलम्येरनिति नियन्तुं शक्यते॥२६॥ तथा च दर्शयति ॥२७॥ हृदयायतनत्वमणुपरिमाणलं चात्मनोऽभि- धाय तस्यैव 'आलोमभ्य आनखाग्रेभ्यः' इति- चैतन्येन गुणेन समस्तशरीरख्यापित्वं दर्श- यति॥२७॥ पृथगुपदेशात्॥२८॥ 'प्रज्ञया शरीरं समारुत्य इति चात्मप्रज्ञयोः द्वितीयं प्रत्याह ॥ स्फुटेति ।। त्रसरेणुगन्धश्चेत् स्फुटो न स्यादित्यर्थः । अतो गन्धस्य पुष्पादिस्थस्यैव गुणिम्यतिरेको वाच्य इति भावः । ग- न्धो न गुणिविश्लिष्टः गुणत्वात् रूपवदिति शङ्कते ॥रूपेति।। विश्लेषस्य प्रत्यक्षवादाध इत्याह ॥ नेति ॥२६॥ आत्मनश्चैतन्यगुणेनैव देहव्याप्तिरित्यत्र श्रुतिमाह सूत्रकारः॥ त- था च दर्शयतीति । तद्व्याचष्टे ॥डदयेति ॥२७॥ anm ·सू०२९/अ०१३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८१७) कर्तृकरणभावेन पृथगुपदेशात् चैतन्यगुणेनैवा- स्य शरीरव्यापिताऽवगम्यते, 'तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादायेति च कर्तुः शरीरात् पृथग्विज्ञानस्योपदेशः, एतमेवाभिप्रायमुपोह- लयति, तस्मादणुरात्मेत्येवं प्राप्ते ब्रूमः॥ २८ ॥ तद्गुणसारत्वात् तु तव्यपदेशः प्राज्ञवत्॥२९॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। नैतदस्त्यणुरात्मे- ति, उत्पत्त्यश्रवणात्, परस्यैव तु ब्रह्मणः प्रवेश- श्रवणात् तादात्म्योपदेशाच्च परमेव ब्रह्म जीव इत्युक्तं । परमेव चेब्रह्म जीवातस्माद्यावत् परंब- तावानेव जीवो भवितुमर्हति, परस्य च ब्रह्म- णो विभुत्वमाम्नातं, तस्माद्विभुर्जीवः । तथा च 'स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः - तत्रैव श्रुत्यन्तरार्थ सूत्रं ॥ पृथगिति । विज्ञानमिन्द्रियाणां ज्ञान- शनि विज्ञानेन चैतन्यगुणेनादाय शेत इत्यर्थः ॥ २८॥ एवं चैतन्यगुणव्याप्तिगोचरमभिप्रायं तत्रात्माणुत्वविभुत्वश्रुतीनां विरोधादप्रामाण्यप्रासावणुत्वं जीवस्य विभुत्वमीश्वरस्येत्यविरोध इत्ये- कदेशिपक्षो दर्शितस्तं दूपयन् सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे ॥तुशब्द इत्या-, दिना ।। तस्माद् ब्रह्माभिन्नत्वात् विभुर्जीवःब्रह्मवदित्यनुमानानुगृही- ते श्रुतिस्मृती आह ॥ तथा च स वा एप इति ॥ नित्यः सर्वगतः ·(८१८) रत्नप्रभाभासिते + [अ०२१पा०३। प्राणेपु, इत्येवंजातीयका जीवविषया विभुत्ववा- दा: श्रौताः स्मार्ताश्च समर्थिता भवन्तिान चां- णोजीवस्य सकलशरीरगता वेदनोपपद्यते। त्व- क्सम्बन्धात् स्यादिति चेत् , न, त्वक्कण्टकतो- दनेऽपि सकलशरीरगतेव वेदना प्रसज्येत, त्व- कण्टकयोहि संयोगः कृत्स्नायां त्वचि वर्तते, त्व- क कृत्स्नशरीरव्यापिनीति पादतल एव तु क- स्थाणुरित्यायाः स्मार्तवादाः । एतेन जीवस्य ब्रह्माभेदज्ञानेऽणुत्वाभा- वधीस्तस्यां तदित्यन्योन्याश्रय इति निरस्तम् । प्रधानमहहाक्यानुगु- णश्रुतिस्मृतिभिरणुत्वाभावनिश्चयानन्तरमभेदज्ञानात् प्रधानवाक्पवि- रोधे गुणभूताणुत्वश्रुतीनामौपाधिकाणुत्वविषयकल्पनादगुणे त्वन्या- यकल्पनेति न्यायादिति भावः। किञ्च सर्वदेहव्यापिशैत्यानुभवान्यथा नुपपच्याऽणुत्वश्रुतयोऽध्यस्ताणुत्वविपयत्वेन कथञ्चिदर्थवादा नेयाः लौकिकन्यायादपि तेषां दुर्वलत्वादिति मत्वाह ॥न चाणोरिति । ॥ त्वगिति ॥ यद्यण्वात्मसम्बन्धस्य त्वग्व्याच्या देहव्यापिनी वेदना स्यात् ततिप्रसङ्ग इति दूपयति । नेति ॥ प्रसङ्गस्येष्टत्वं निरस्य ति ॥ पादतल एवेति ।। तस्मादल्पमहतोः संयोगोन महब्यापी कण्ट- कसंयोगस्य देहव्यात्यदर्शनात्, नया चाण्यात्मसंयोगस्त्वगेकदेश- स्थ एवेति देहव्यापिवेदनानुपपत्तिः। न च सिद्धान्ते त्यगात्मसम्बन्ध- स्य व्यापित्यात् कण्टकसम्बन्धे देहव्यापिवेदनाप्रसङ्ग इति वाच्यं । पापती विपयसम्बन्धा त्वक् तावळ्याभ्यारमसम्बन्धस्तावच्यापिवेदना- हेतुरिति नियमात् । न चेयं विपयत्यक्सम्बन्ध एव तहेतुरस्तु किमात्म- म्गायति याच्य। येदना हि सुसं दुःसं नदनुभवश्व, न चैपां व्यापका- मां कार्याणामन्पमुपादानं सम्भवति कार्यस्योपादानादिक्षेपानुपपत्तेः।

·सू०२९अ०१३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८१९) एटकतुन्ना वेदनांप्रतिलभन्ते। न चाणोर्गुणव्या- प्तिरुपपद्यते गुणस्य गुणिदेशत्वात् , गुणत्वमेव हिगुणिनमनाश्रित्यगुणस्य हीयेताप्रदीपप्रभा- याश्च द्रव्यान्तरत्वं व्याख्यातं, गन्धोऽपि गुण- त्वाभ्युपगमात् साश्रय एवं सञ्चरितुमर्हति,अ- न्यथा गुणत्वहानिप्रसङ्गात्। तथा चोक्तं भग- वता द्वैपायनेन 'उपलभ्याप्सु चेद्गन्ध केचियुर- नैपुणाः। पृथिव्यामेव ते विद्यादपो वायुं च सं- श्रितमिति। यदि च चैतन्यं जीवस्य समस्तशरी रंव्याप्नुयान्नाणुजीवः स्यात् , चैतन्यमेव त्यस्य स्वरूपमग्नेरिवौष्ण्यप्रकाशौ, नात्र गुणगुणिवि- आगो विद्यत इति ।शरीरपरिमाणत्वं च प्रत्या- ख्यातं;पारिशेप्यादिभुर्जीवः। कथं तर्पणुत्वा- न चैपां व्यापकत्वमसिद्धं सूर्यतप्तस्य गगनिमग्नस्य सर्वाङ्गव्यापि दुःखसुखानुभवस्य दुरपहतत्वात् । यदुक्तं गुणस्यापि गुणिविश्लेषो ग- न्धवदिति वन्नेत्याह ॥ न चाणोरिति ॥ गन्धो नाश्रयाहिश्लिष्टः गुण- त्वाद्रूपवदित्यत्रागममाह ॥ तथा चोक्तमिति ॥ न च प्रत्यक्षबाधः गन्धस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि निराश्रयत्वस्याप्रत्यक्षत्वान्महतां त्रसरेणूनाम- नुभूतस्पर्शानामुद्भूतगन्धानामागमनात् स्फुटगन्धोपलम्भसम्भवः,अ- वयवान्तरप्रवेशान्न सहसा मूलद्रव्यक्षय इति भावः। पूर्वं चैतन्यस्य गुणत्यमुपेत्य तव्याप्त्या गुण्यात्माणुत्वं निरखं, सम्प्रति तस्य गुणत्वम- सिद्धमित्याह॥ यदि चैतन्यमिति ॥ उत्सूत्रं विभुत्वं प्रसाध्याणुत्वा- द्युक्तेर्गतिप्रदर्शनार्थ सूत्रं व्याचष्टे ॥ कथमित्यादिना ॥ अन्तरा विज्ञा- ·(८२.) रत्नप्रभाभासिते [अ०शपा०३॥ दिव्यपदेश इत्यत आहातद्गुणसारत्वात् तु तद्य- पदेश इति। तस्या बुद्धेर्गुणास्तद्गुणा इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं इत्येवमादयस्तद्गुणाः सारः प्रधानं यस्यात्मनः संसारित्वे सम्भवति स तद्गुणसार- स्तस्य भावस्तद्गुणसारत्वं । न हि बुद्धेर्गुणैर्विना केवलस्यात्मनः संसारित्वमस्ति वुद्धयुपाधिध- माध्यासनिमित्तं हि कर्तृत्वक्षोक्तृत्वादिलक्षणसं- सारित्वमकर्तुरभोक्तुश्यासंसारिणो नित्यमुक्तस्य सत आत्मनस्तस्मात्तद्गुणसारत्वादुद्धिपरिमा- णेनास्य परिमाणव्यपदेशः, तदुकान्त्यादिभि- श्वास्योक्रान्त्यादिव्यपदेशो न स्वतः,तथा च, “बालाग्रशतक्षागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवःस विज्ञेयः सचानन्त्याय कल्पते॥ इत्यणुत्वं जीवस्योक्त्वा तस्यैव पुनरानन्त्य- माह। तच्चैवमेव समजसं स्यात् यद्यौपचारिक- मणुत्वं जीवस्य भवेत् पारमार्थिकं चानन्त्यं। न- त्युभयं मुख्यमवकल्पेतान चानन्त्यमौपचारि- नमनसी हृदि होति च प्ररुता बुद्धियोग्यत्वात् तच्छब्देन परामृश्य- ते। बुद्धिगुणानामात्मन्यध्यासादणुल्लायुक्तिर्न स्वतः आनन्त्यश्रुति- विरोधादित्याह ॥ तथा चेति ॥ अकार्यकारणद्रव्यसमानाधिकरणतया तच्चमसीति वाक्यस्प सोऽयमिति वाक्यवदराण्डाभेदार्थत्वादानन्त्य सत्पमणुत्वमध्यस्तमित्यर्थः। उक्तञ्चैतदड्यष्टाधिकरणे 'प्रतिपायविरू- ·सू०२९/०१३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८२१) कमिति शक्यं विज्ञातुं सर्वोपनिषत्सु ब्रह्मात्म- आवस्य प्रतिपिपादयिषितत्वात् । तथेतरस्मि- नप्युन्माने बुद्धेर्गुणेन चैव 'आराममात्रोत्यवरो- ऽपि दृष्टः' इति च बुद्धिगुणसम्बन्धेनैवाराग्रमा- त्रतांशास्ति न स्वेनैवात्मना। एषोऽणुरात्माचे- तसावेदितव्यः' इत्यत्राऽपि न जीवस्याणुपरि- माणत्वं शिष्यते परस्यैवात्मनश्चक्षुराद्यनवग्रा- त्यत्वेन ज्ञानप्रसादगम्यत्वेन च प्रकृतत्वात्, जीवस्याऽपि च मुख्याणुपरिमाणत्वानुपपत्तेः, तस्मादुर्ज्ञानत्वाभिप्रायमिदमणुत्ववचनमुपा- ध्यभिप्रायं वा द्रष्टव्यं । तथा 'प्रज्ञया शरीरं स- मारुत्ये' त्येवंजातीयकेष्वपिभेदोपदेशेषु वुद्धयै- वोपाधिभूतया जीवः शरीरं समारुत्येत्येवं यो- जयितव्यं व्यपदेशमात्रंचात्रशिलापुत्रकस्य श- दमुद्देश्पमतविशेषणमचिवक्षितं' इति यालाग्रवाक्यमारायवाक्यं चेत्यु- न्मानद्दयमुक्तं तत्राद्यं निरस्य हितीयं निरस्यति ॥तथेतरस्मिन्नपीति ॥ बुद्धेर्गुणेन तन्निमित्तेनात्मन्यध्यस्तो गुणो भवति तेनात्मगुणेनाध्यस्ते- नैवारामपरिमाणोऽपकृष्टश्च जीवो दृष्टः स्वतस्त्वनन्त एवेत्यर्थः । 'न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसच्चस्ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः' इत्युक्ता एषोऽणु- रात्मेत्युक्तः पर एव यदि जीवः तथाप्यध्यस्ताणुत्वं अणुशव्दार्थ इ- त्याह ।। जीवस्यापीति ।। यदुक्तं पृथगुपदेशाचैतन्यगुणेनैवात्मनो दे- हव्याप्तिरिति तबाह ॥ तथा प्रज्ञयेति ॥ बुद्धिप्रज्ञयेत्यर्थः । यदि चै-

·(०२२) रत्रप्रभाभासिते . [अ०२२पा०३॥
रीरमित्यादिवत् । न यंत्र गुणगुणिविभागो
विद्यत इत्युक्तं । हृदयायतनत्ववचनमपि बुद्धेरेवं
तदायतनत्वात् ।यथोकान्त्यादीनामप्युपाध्या-
यत्ततां दर्शयति 'कस्मिन्नहमुक्रान्ते उत्क्रान्तो
भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठितेप्रतिष्ठास्यामि'
इति, ‘स प्राणमसृजत' इति। उत्क्रान्त्यभावे हि
गत्यागत्योरप्यभावो विज्ञायते,न त्यनपसृप्त-
स्य देहाद्गत्यागती स्यातां । एवमुपाधिगुणसा-
रवाज्जीवस्याणुत्वादिव्यपदेशः प्राज्ञवत्, यथा
प्राज्ञस्य परमात्मनः सगुणेषूपासनेपूपाधिगु-
णसारवादणीयस्त्वादिव्यपदेशो ऽणीयान् ब्री-
हेर्वा यवाहा मनोमयःप्राणशरीरःसर्वगन्धःस-
वरसः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' इत्येवंप्रकार-
स्तहत्॥२९॥
स्यादेतद् यदि बुद्धिगुणसारत्वादात्मनः
संसारित्वं कल्प्येत ततो बुद्ध्यात्मनोनियोः
संयोगावसानमवश्यं भावीत्यतो बुद्धिवियोगे
सत्यात्मनो विभक्तस्यानालक्ष्यत्वादसत्त्वमसं-
तन्यं प्रज्ञा तदा भेदोपचार इत्याह । व्यपदेशमानं चेति ॥ ननु चै-
तन्यं गुण इति भेदो मुख्योऽस्तु नेत्याह । न यत्रेति ॥ निर्गुणत्वश्रु-
तेरित्यर्थः । अन्यदपि पूर्वोतं बुद्ध्यायुपाधिकमित्याह । हृदयेत्यादि-
ना ॥ सौत्रं दृष्टान्तं विवृणोति । यथेति ॥ २९॥

·- ५ , सू०३०अ०१३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (०२३) सारित्वं वा प्रसज्यतेत्यत उत्तरं पठति।। यावदात्मभावित्वाचनदो- पस्तदर्शनात् ॥३०॥ नेयमनन्तरनिर्दिष्टदोपप्राप्तिराशङ्कनीया, क- स्मात् यावदात्मक्षावित्वात् । बुद्धिसंयोगस्य यावदयमात्मा संसारी भवति यावदस्य सम्य- ग्दर्शनेन संसारित्वं न निवर्तते तावदस्य बुद्ध्या- संयोगो न शाम्यति। यावदेव चायं बुद्ध्युपाधि- सम्बन्धस्तावदेवास्य जीवस्य जीवत्वं संसारि- खंच, परमार्थतस्तु नजीवो नाम बुधुपाधिपरि- कल्पितस्वरूपव्यतिरेकेणास्तिान हि नित्यमु- तस्वरूपात् सर्वज्ञादीश्वरादन्यश्चेतनो धातु-. तीयो वेदान्तार्थनिरूपणायामुपलभ्यते नान्यो- ऽतोऽस्ति द्रष्टाश्रोता मन्ताविज्ञाता' 'नान्यदतो- ऽस्ति द्रष्ट श्रोतमन्त विज्ञान 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । कथं पुनरवग- म्यते यावदात्मभावी बुद्धिसंयोगइतितदर्शनादि- त्याह।तथा हिशास्त्रं दर्शयति योऽयं विज्ञानमयः. प्राणेषु हृद्यन्तोतिः पुरुपः स समानः सन्नुभौ असत्चमित्यापाततः,असंसारित्वमापायं । शेपं सुबोध । ननु स्व- तः संसारित्वमस्तु किं बुद्ध्युपाधिनेत्यत आह |याषदेव चायमिति ॥ न ·(८२४) रलप्रभाभासिते. [अ०२२पा०३३ लोकावनुसञ्चरति ध्यायतीवलेलायतीव' इत्या- दि। तत्र विज्ञानमय इति बुद्धिमय इत्येतदुक्तं भवति।प्रदेशान्तरे विज्ञानमयो मनोमयः प्रा- णमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः' इति विज्ञानमयस्य मनआदिभिःसह पाठात् बुद्धिमयत्वं च तद्गुण- सारत्वमेवाभिप्रेयते,यथालोके स्त्रीमयो देवदत्तः इति स्त्रीरागादिप्रधानोऽभिधीयते तहत्। स स- मानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति, इति च लोका- न्तरगमनेऽप्यवियोगं बुद्ध्यादेर्दर्शयति, केन स- मानस्तयैव बुद्ध्या इतिगम्यते सन्निधानात्।तच दर्शयति ध्यायतीव लेलायतीव' इति, एतदुक्तं भवतिनायं स्वतो ध्यायति नापि चलति ध्याय- न्त्यांबुद्धौ ध्यायतीव चलन्न्यां बुद्धौ चलतीवेतिा अपि च मिथ्याज्ञानपुरःसरोऽयमात्मनो बुद्ध्यु- पाधिसम्बन्धः, न च मिथ्याज्ञानस्य सम्यग्ज्ञा- नादन्यंत्र निवृत्तिरस्तीत्यतो यावत् ब्रह्मात्म- तानववोधस्तावदयं बुद्धयाद्युपाधिसम्बन्धो न समानो बुद्धितादात्म्यापन्नः सन् विज्ञानं ब्रह्म तन्मयो विकारोऽणु- रित्यर्थः किं न स्यादित्यत आह ॥प्रदेशान्तर इति ॥ विज्ञानमयो युधिप्रचुर इत्यर्थः केन समान इत्याकाङ्कायामिति शेपः । श्रुतिबला- दुद्धीवत्संसात्मिभावित्वमुकं सति मूले कार्यस्य वियोगासम्भवा- घेति युन्याप्पाह ॥ अपि च मिभ्येति ॥ सम्यग्ज्ञानादेव युद्धयादि- ·सू०३०अ०१३] शाकुरब्रह्मसूत्रभाष्ये (०२५) शाम्यति।दर्शयति च वेदाहमेतं पुरुपं महान्त- मादित्यवर्ण तमसः परस्तात्। तमेव विदित्वा- तिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति॥३० ननु सुषुप्तप्रलययोर्न शक्यते बुद्धिसम्बन्धः आत्मनोऽभ्युपगन्तुं सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति' इति वचनात् कृत्स्न- विकारप्रलयाभ्युपगमाञ्च तत्कथं यावदात्मना- विवं बुद्धिसम्बन्धस्येत्यत्रोच्यते॥ पुंस्त्वादिवत्तस्य सतोऽभिव्य- क्तियोगात्॥३१॥ यथा लोके पुंस्त्वादीनि बीजात्मना विद्य- मानान्येव बाल्यादिष्वनुपलभ्यमानानि अवि- द्यमानवदभिप्रेयमाणानि यौवनादिष्वाविव- न्ति , नाविद्यमानान्युत्पद्यन्ते पण्डादीनामपि तदुत्पत्तिप्रसङ्गात्, एवमयमपि बुद्धिसम्बन्धः शक्त्यात्मना विद्यमान एव सुषुप्तप्रलययोः पुनः सम्बन्धध्वंस इत्यत्र श्रुतिमाह ॥ दर्शयतीति ॥ मृत्युमत्येतीत्यन्वयः। आदित्यवर्ण स्वप्रकाशं । तमसः परस्तादज्ञानास्पृष्टमित्यर्थः ॥ ३० ॥ यावदात्मभावित्वस्यासिद्धिं शङ्कते ॥ नन्विति । सुपुप्तौ युद्धिसचे ब्रह्मसम्पत्तिर्न स्यात् प्रलये तत्सच्चे प्रलयव्याहतिरित्यर्थः । स्थूलसू- क्ष्मात्मना बुद्धेर्यावदात्मभावित्वमति इत्याह ।। पुंस्त्वेति ॥ पुंस्त्वं १०४ ·(८२६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०३॥ प्रबोधप्रसवयोराविर्भवति। एवं येतद्युज्यते, न स्याकस्मिकी कस्यचिदुत्पत्तिः सम्भवति अति- प्रसङ्गात्। दर्शयति च सुषुप्तादुत्थानमविद्यात्म- कवीजसद्भावकारितं सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामहे, इति त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा' इत्यादिना । तस्मात् सिदमेतद्यावदात्मभावी बुढ्याद्युपाधिसम्बन्ध इति॥३१॥ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतर- नियमो वाऽन्यथा ॥३२॥ तञ्चात्मन उपादिभूतमन्तः :करणं मनो बुद्धि- विज्ञानं चित्तमिति चानेकधा तत्रतत्राझिलप्य- ते।कचिच्च वृत्तिविभागेन संशयादित्तिकं मन रेतः, आदिपदेन श्मश्वादिग्रहः, अस्य बुद्धिसम्बन्धस्येत्यर्थः । स्वापे बीजात्मना सत्तो बुद्ध्यादेः प्रबोधेऽभिव्यक्तिरित्यत्र श्रुतिमाह ॥ दर्श- यतीति । न विदुरित्यविद्यात्मकबीजसद्भावोक्तिः । ते व्याघ्रादयः पु- नराभवन्ति इत्यभिव्यकिनिर्देशः॥३१॥ बुद्धिसहावे मानमाह सूत्रकारः॥ नित्येति ॥ मनसा ह्येव पश्य- ति, बुद्धिश्च न विचेष्टति, विज्ञानं यज्ञ तनुते, चेतसा वेदितव्यः, चित्तं- च चेतयितव्यं चेति तनतन्त्र श्रुतिपु मनआदिपदवाच्यं तावबुद्धिद्र- व्यं प्रसिहमित्यर्थः। कथमेकस्यानेकधोक्किस्तवाह ॥ कचिचेति॥ गर्व- वृत्तिकोऽहमरो विज्ञानं चित्प्रधानं स्मृतिप्रधानं वा चित्तमित्यपि द्र- एव्यं । ययपि साक्षिप्रत्यक्षसिद्धमन्तःकरणं श्रुत्पनूदितं च तथापि प्र- .

·सू०३२।अ०१३॥ शाङ्करबह्मसूत्रभाप्ये ( ૮૨૬ इत्युच्यते, निश्चयादित्तिकं वुद्धिरिति। तचैव- म्भूतमन्तःकरणमवश्यसस्तीत्यभ्युपगन्तव्यं । अन्यथा स्यनभ्युपगम्यमाने तस्मिन्नित्योपल- ब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गः स्यात् आत्मेन्द्रियविपया- णामुपलब्धिसाधनानां सन्निधाने सति नि- त्यमेवोपलब्धिःप्रसज्येत। अथ सत्यपि हेतुस- मवधाने फलाभावस्ततोऽपि नित्यमेवानुपल- ब्धिःप्रसज्यत, न चैवं दृश्यते । अथ वान्यतर- स्यात्मन इन्द्रियस्य वाशक्तिप्रतिबन्धोऽभ्युपग- न्तव्यः। न चात्मनःशक्तिप्रतिवन्धः सम्भवति अविक्रियत्वात्, नापीन्द्रियस्य, न हि तस्य पू. र्वोत्तरयोः क्षणयोरप्रतिबद्धशक्तिकस्य ततोऽक- त्यक्षश्रुत्योर्विवदमानं प्रति व्यासङ्गानुपपच्या तत्साधयति ।। तचेत्या- दिना ।। सूत्रं योजयति ॥ अन्ययेति ।। पञ्चेन्द्रियाणां पञ्चविषयसम्बन्धे सति नित्यं युगपत् पञ्चोपलव्धयः स्यः,मनोऽतिरिक्तसामय्याःसन्चात् यदि सत्यामपि सामना उपलब्ध्यभावस्तर्हि सदेवानुपलब्धिप्रसङ्गा- दित्यर्थः । अतः कादाचित्कोपलब्धिनियामकं मन एटव्यमिति भावः । ननु सत्यपि कराग्निसंयोगे दाहकादाचित्कत्ववदुपलब्धिका- दाचित्कत्वमस्तु किं मनसेत्याशङ्कयान्यतरनियमो वेत्येतव्याचष्टे ॥ अथवेति ॥ सत्यां सामय्यां नित्योपलब्धिर्वाङ्गीकार्या अन्यतरस्य कारणस्य केनचिच्छनिप्रतिबन्धनियमो वाडीकार्यः, यथा मणिनाऽ- ग्निशक्तिप्रतिवन्धइति वाकारार्थः। अस्तु प्रतिबन्ध इत्यत आह॥नचे- ति॥न चेन्द्रियस्यैवास्तु शक्तिपतिवन्ध इति वाच्यं प्रतिबन्धकाभावात्। .

·(०२०)
रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा०३३
स्माच्छक्तिः प्रतिबध्येत, तस्मात् यस्यावधाना-
नवधानाभ्यामुपलब्ध्यनुपलब्धी अवतस्तन्म-
नः।तथा च श्रुतिः, 'अन्यत्रमना अभूवं नादर्श-
मन्यत्रमना अभूवं नाऔषम्' इति मनसात्येव
पश्यतिमनसाशृणोति,इतिच कामादयश्चास्य-
उत्तय इति दर्शयति 'कामःसङ्कल्पो विचिकि-
त्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहींधीनीरित्येतत्सर्व
मन एव' इति, तस्माद्युक्तमेतत् तद्गुणसारत्वात्
तद्यपदेश इति ॥३२॥
न च दृष्टसामग्यां सत्यां अदृष्टं प्रतिबन्धकमिति युक्तं अतिप्रसङ्गगत्
न च व्यासङ्गः प्रतिबन्धकमनोऽसच्चे तस्यासम्भवात् , तथा हि रसा-
दीनां सहोपलब्धिप्राप्तौ रसबुभुत्सारूपो व्यासङ्गोरूपायुपलब्धिप्रति-
बन्धको वाच्यः, स च गुणत्वाद्रूपवद्गुण्याश्रयः, तवात्मनोऽसङ्गनिर्गु-
णकूटस्थस्य गुणित्वायोगान्मन एव गुणित्वेनैष्टव्यमिति च्यासानुप-
पच्या मनःसिद्धिः। एतदभिप्रेत्योपसंहरति । तस्मादिति ।। अवधानं
बुभुत्सा, न चानिच्छतोऽपि दुर्गन्धायुपलम्भान्न बुभुत्सोपलब्धिान-
यामिकेति वाच्यं, अनेकविषयसन्निधौ कचिदेव तस्यानियामकत्वा-
होकारात् । येषां मते पुनरिच्छादीनामात्मधर्मत्वं तेषां मनो दुर्लभमि-
ति मन्तव्यं । इच्छादिमिणैवात्मना व्यासङ्गोपपत्तेः । सम्प्रति ब्या-
सङ्गस्य मानसत्वे श्रुतिमाह ॥ तथा चेति ॥ न केवलं व्यासङ्गात्मनः
सिद्धिः किन्तु कामायाश्रयत्वेनापीत्याह ॥ कामादयश्चेति ॥ बुद्धेः
प्रामाणिकत्वोक्तिफलमाह तस्मादिति ॥ ३३॥

·. सू०३३।०१४]] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (०२:) कर्ताशाखार्थवत्त्वात्॥३३॥ तगुणसारत्वाधिकारेणैवापरोऽपि जीवधर्मः प्रपञ्च्यते । कर्ता चायं जीवः स्यात्, कस्मात् शास्त्रार्थवत्त्वात् । एवं च 'यजेत जुहुयात् दद्या- दित्येवंविधं विधिशास्त्रमर्थवद्भवति, अन्यथात- दनर्थकं स्यात्।तद्धि कर्तुः सतः कर्तव्यविशेषमु- पदिशति, न चासति कर्तृत्वे तदुपपद्यते तथेदम- पिशास्त्रमर्थवद्भवति, 'एष हि द्रष्टा श्रोता मन्ता। बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः' इति॥ ३३॥ एवमारमन्यणुत्वाध्यासोक्या स्वाभाविकं महत्वं स्थापितं सम्प्र- ति ततो बहिष्ठं कर्तृत्वं साधयति ॥ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ स नि- त्यचिद्रूपो महानात्मा कर्ता न वेत्यसङ्गत्वश्रुतीनां विध्यादिश्रुतीनां च विप्रतिपत्त्या संशये बुद्धिकर्तृत्वेनैव विध्यादिशास्त्रोपपत्तेरकर्तात्मेति साङ्यपक्षप्राप्तौ सिद्धान्तयन्नेव तद्गुणसारत्वोक्यात्माने कर्तृत्वाध्यास- स्याऽपि सिद्धत्वात् पुनरुक्तिमाशङ्कय सायपक्षनिरासार्थमात्मनि कर्तृत्वाध्यासप्रपञ्चनान्न पुनरुक्तिरित्याह ॥ तद्गुणेति ॥ अधिकारःप्र- सङ्गः, वस्तुतोऽसङ्गत्वमाविद्यातः, कर्तृत्वमित्यसकत्वकर्तृत्वश्रुतीनां अविरोधोक्तः कर्तृत्वविचारात्मकाधिकरणत्रयस्य पादसङ्गतिः, श्रुतीनां . मिथो विरोधाविरोधौ पूर्वोत्तरपक्षयोः फलं, यद्दात्र पूर्वपक्षेवन्धाभावा- च्छास्त्रवैयर्थ्य फलं सिद्धान्ते कर्तृत्वादिसम्बन्धसत्वाच्छास्त्रार्थवत्तेति भेदः । ननु बुद्धिकर्तृत्वेन शास्त्रार्थवत्ताऽस्तु किं जीवकर्तृत्वेन तबाह ॥तद्विकर्तुः सत इति ॥ मयेदं कर्तव्यमिति बोधसमर्थस्य चेतनस्यैव कर्तृत्वं वाच्यं न त्वचेतनाया बुद्धेः। किञ्च भोक्तुरात्मन एव कर्तृता वा- ·- . (८३४) रत्नप्रभाभासिते. . [अ०२पा.३॥ ऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः, 'ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानम्' इत्येवंलक्षणः सोऽप्यसं- त्यात्मनःकर्तृत्वे नोपपद्येत तस्मादप्यस्य कर्तृ- त्वसिद्धिः॥३९॥ यथा च तक्षोभयथा॥४०॥ एवं तावच्छास्त्रार्थवत्त्वादिभिहेतुभिः कर्तृत्वं शारीरस्य प्रदर्शितं तत्पुनः स्वाभाविक वा स्या- दुपाधिनिमित्तं वेति चिन्त्ये। ततैरेव शास्त्रार्थव- त्वादिभिर्हेतुभिः स्वाभाविकं कर्तृत्वं अपवादहे- वभावादित्येवंप्राप्तेब्रूमः,नस्वाभाविकंकर्तृत्व- मात्मनः सम्भवत्यनिर्मोक्षप्रसङ्गात् कर्तृत्वस्व- भावत्वे त्यात्मनो न कर्तृत्वान्निर्मोक्षः सम्भवति अग्नेरिवौपण्यान्न च कर्तृत्वादनिर्मुक्तस्याऽस्ति थात्मनोऽकर्तृत्वे बुद्धेरपि अभोक्न्याः कर्तृत्वायोगात् समाध्यभावप्रस- डा इत्यर्थः ॥ ३९॥ यथा चतक्षोभयथा|उनमात्मनः कर्तृत्वमुपजीव्य संशयपूर्वप- क्षावाह॥ एवं तापदित्यादिना ॥ सामन्यनिरासेनात्मनःकर्तृत्वेसाधिते याधकाभावात् तत्सत्यमिति मीमांसकादिपक्षः प्राप्तः । न चासङ्गत्वा- गमेन पाधः अहं कर्तेत्यनुभवसहितकर्तृत्वश्रुतिबलेन तस्यागमस्य स्ता- यकत्यादिति प्राप्ते उत्सूत्रमेव सिद्धान्तयति ॥ नखाभाविकमिति ॥ यदुक्तं वाधकासावादिति तदसिद्धमित्याह ॥ अनिर्मोक्ष इति ॥ ननु कर्तृत्यं नाम क्रियाशनिर्मुकायप्यति तत्रापि शकिकार्यस्य क्रियारूप ·सू०४०अ०१५] शाङ्करब्रह्मसूबभाप्ये (८३५) पुरुषार्थसिद्धिः कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वात्। ननु- स्थितायामपि कर्तृत्वशक्तौ कर्तृत्वकार्यपरिहारा- त् पुरुषार्थः सेत्स्यति, तत्परिहारश्च निमित्तपरि- हाराद्यथाग्नेर्दहनशक्तियुक्तस्यापि काष्ठवियो- गादहनकार्याावस्तहत्न निमित्तानामपि श- तिलक्षणेन सम्बन्धेन सम्बहानामत्यन्तपरि- हारासम्भवात् । ननु मोक्षसाधनविधानान्मो- क्षःसेत्स्यति न साधनायत्तस्यानित्यत्वात्। अ- पि च नित्यशुद्धवुहमुक्तात्मप्रतिपादनान्मोक्ष- शक्यस्याभावान्मुक्तः पुरुपार्थत्वसिद्धिरिति शङ्कते॥ ननु स्थिताया- मिति ॥ सत्यां शक्ती कथं कार्यपरिहारस्तबाह ॥ तत्परिहारश्चेति ॥ मुकौ शनिसचे कार्यमपि स्यात् शक्याभावे शन्ययोगात्। अस्ति हि प्रलयेऽपि कार्य पुनरुद्भवयोग्यं सूक्ष्मं शक्यं, तथा च शक्त्या धर्मादि- निमित्तैः सहितकार्याक्षेपान्मुक्तिलोप इति परिहरति ॥न निमित्ता- नामपीति ।। सनिमित्तस्य कार्यस्य शन्या शक्यत्वेन सम्बन्धान्निमि- तानामपि परम्परया शक्तिसम्बन्धत्वमुकं मन्तव्यसम्बन्धेनेत्यर्थः। य- हा शक्तिलक्षणमाक्षेपकं यस्य कार्यस्य तेन कार्येण यः सम्बन्धस्तेनेति व्यधिकरणे तृतीया । ननु नरस्य कर्मणा देवत्ववच्छास्त्रबलात् कर्तुरेवा- कर्तृतासिद्धिरिति शङ्कते॥ नन्विति ॥ ज्ञानादकर्तृत्वाख्यमोक्षश्वेत क- तृत्वमाविद्यकं स्याद्यतो ज्ञानस्यैव निवर्तक । यदि कर्मणा मोक्षस्तत्रा- ह। नेति । आत्मनः स्वाभाविकं कर्तृत्वमभ्युपगम्यानिोक्ष उक्तः सम्प्रत्यसनिर्विकारत्वानेकश्रुतिव्याकोपात् तत्तत्स्वाभाविकमित्याह ॥अपि चेति॥न चाभ्यस्तानेकश्रुतीनां स्तावकत्वकल्पनं युक्तं, न चा- ·, (८३२) रत्नप्रभाभासिते [अ०.पा०३॥ यमेनेष्टमनिष्टं चोपलाते एवमनियमेनैवेष्टम- निष्टं च सम्पादयिष्यति, उपलब्धावप्यस्वात- न्त्र्यं उपलब्धिहेतूपादानोपलम्भादिति चेत्, न विषयप्रकल्पनामात्रप्रयोजनत्वादुपलब्धिहेतू - नां । उपलब्धौ त्वनन्यापेक्षत्वमात्मनश्चैतन्य- योगात् । अपि चार्थक्रियायामपि नात्यन्तमा- त्मनः स्वातन्त्र्यमस्ति देशकालनिमित्तविशेपा- पेक्षत्वात्। न च सहायापेक्षस्य कर्तुः कर्तृत्वं नि- वर्तते। भवति स्येधोदकाद्यपेक्षस्यापि पक्तुः प- तृत्वं, सहकारिवैचित्र्यान्चेष्टानिष्टार्थक्रियायाम- नियमेन प्रत्तिरात्मनोन विरुध्यते॥३७॥ शक्तिविपर्ययात्॥३८॥ इतश्च विज्ञानव्यतिरिक्तो जीवः कर्ता भवि- ति ॥ दृष्टान्तासम्प्रतिपच्या शङ्कते ॥ उपलब्धावपीति ॥ चक्षुरादीनां चैतन्येन विषयसम्बन्धार्थत्वात् स्वसम्बन्धोपलब्धी चात्मनश्चैतन्यस्व- भावत्वेन स्वातन्त्र्यात् दृष्टान्तसिद्धिरित्याहानेति ॥ नन्वात्मा विपय- सम्बधाय करणान्यपेक्षते चेत् कथं स्वतन्त्र इत्याशङ्कयाह॥अपि चे-. ति ॥ स्वातन्त्र्यं नाम स्वान्यानपेक्षत्वं ईश्वरस्यापि प्राणिकपिक्षत्वेना- स्वातन्त्र्यप्रसङ्गानाकिन्तुस्वेतरकारकप्रयोकृत्वेसतिकारकाप्रेर्यत्वं स्वा- तन्यं इति न स्वतन्त्रोऽपिजीवःइष्टसाधनत्वभ्रान्त्यानिष्टसाधनमप्य- नुतिष्ठतीत्यनियता प्रवृत्तिः। स्वातन्त्र्यं चेत्यविरुद्धमित्यर्थः ॥ ३० ॥ जीवस्य कर्तृत्वे हेत्वन्तरार्य सूत्र ॥ शक्तीति । बुद्धेः करणशक्ति- ·सू०३९।०१४॥ शादरब्रह्मसूबभाष्ये (८३३) तुमर्हति । यदि पुनर्विज्ञानशब्दवाच्या बुद्धिरेव कंत्री स्यात् ततःशक्तिविपर्ययः स्यात् करणश- क्तिवुदेहीयेत कर्तृशक्तिश्चापद्येत । सत्यां च बुद्धेः कर्तृशक्तौ तस्या एवाहप्रत्ययविपयत्वमभ्युपग- न्तव्यं, अहङ्कारपूर्विकाया एंव प्रपत्तेः सर्वत्र द- र्शनात् ,अहं गच्छाम्यहमागच्छाम्यहं भुजेऽहं पिवामीति च। तस्याश्च कर्तृशक्तियुक्तायाःस- वार्थकारिण्याः सर्वार्थकारि करणमन्यत् कल्प- यितव्यं,शक्तोऽपि हि सन् कर्ता करणमुपादाय क्रियासु प्रवर्तमानो दृश्यते । ततश्च सज्ञामात्रे विवादः स्यात् न वस्तुभेदः कश्चित् , करणव्य- तिरिक्तस्य कर्तृत्वाभ्युपगमात् ॥३८॥ समाध्यावाच ॥३९॥ योऽप्ययमौपनिषदात्मप्रतिपत्तिप्रयोजनः समाधिरुपदिष्टो वेदान्तेषु आत्मा वा अरे द्रष्ट- व्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः सो- विपरीता कर्तृशक्तिः स्यादित्यर्थः । ततः किं तबाह ।। सत्यांचबुद्धेरि- ति॥ योऽहंधीगम्यः स कर्ता स एव जीवो यत् तदपेक्षितं करणं तन्म- न इति जीवकर्तृत्वसिद्धिरिति भावः॥३०॥ ज्ञानसाधनविध्यन्यथानुपपच्याप्यात्मनः कर्तृत्वं वाच्यमित्याह । समाधीति ॥ मुक्तिफलभोक्तुरेव तद्रुपायसमाधिकर्तृत्वं युक्तं अन्य- ·(८३६) रत्नप्रभाशासिते [अ०२।पा०३। सिद्धिः अभिहिता ताहगात्मप्रतिपादनं च न स्वाभाविके कर्तृत्वेऽवकल्पेत, तस्मादुपाधिधं- माध्यासनैवात्मनः कर्तृत्वं न स्वाभाविक तथा च श्रुतिः ध्यायतीवलेलायतीव' इति। "आत्मे- न्द्रियमनोयुक्तं भोक्तत्याहुर्मनीषिणः” इति चो- पाधिसंयुक्तस्यैवात्मनो भोक्तृत्वादिविशेषलारं दर्शयति । न हि विवेकिनां परस्मादन्यो जीवो नाम कर्ता भोक्ता वा विद्यते, नान्योऽतोऽस्ति द्र- टा, इत्यादिश्रवणात् , पर एव तहि संसारी क- ती भोक्ता च प्रसज्येत परस्मादन्यश्चेच्चितिमान् जीवः कर्ता वुद्धयादिसङ्घातव्यतिरिक्तो न स्या- नाविद्याप्रत्युपस्थापितत्वात् कर्तृभोक्तृत्वयोः। तथाचशास्त्रं 'यत्र हि दैतमिव भवति तदितर हे कर्तेत्यनुभयो विरुध्यते तस्य सत्यमिथ्यादासीनकर्तृत्वावगाहिनोऽ- ध्यासत्वेनाप्युपपत्तरित्यर्थः । कर्तृत्वस्याध्यस्तत्वे श्रुतिमाह ।। तथा चे- ति । विहदनुभववाधितं च कर्तृत्वमित्याह ॥न हीति ॥ बुद्धयादिस- धाताव्यतिरिक्तो यदि परस्मादन्यश्चेतनो न स्यात् तदा पर एव सं- सारी प्रसज्येत तथानिष्टं परस्य नित्यमुक्तत्वव्याघातादिति शङ्कते॥प- र एवेति ॥ न वयं शुद्धस्य चिद्धातोः परस्य बन्धं पदामः किन्तु त- स्पैवावियायुयादिप्रतिविम्बितस्याविषया भिन्नस्य जीवत्वं प्रामस्य पन्धमोक्षाविति बूमः। कल्पितभेदोऽपि लोके विम्बप्रतिबिम्बयोधर्म- व्यपस्थापको दृष्ट इति परिहरति ॥ नाविद्येति ॥ अविद्योपहिते यन्धो न शुद्धात्मनीत्यत्र श्रुतिमाह। तया चेति ॥कर्तृत्यस्य युद्ध्युपाध्यन्व- ·सू०४.अ014] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८३७) इतरं पश्यति' इत्यविद्यावस्थायां कर्तृत्वोकृत्वे दर्शयित्वा विद्यावस्थायांते एव कर्तृत्वक्षोक्तृत्वे निवारयति। यत्र त्वस्य ‘सर्वमात्मैवाभूत्तत् केन कम्पश्येत् । इति तथा स्वप्नजागरितयोरात्मन उपाधिसम्पर्ककृतं श्रमं श्येनस्येवाकाशे विपरि- पततः श्रावयित्वा तदभावं सुषुप्ते प्राज्ञेनात्मना सम्परिण्वक्तस्य श्रावयति तद्वा अस्यैतदाप्तका- ममात्मकाममकामरूपं शोकान्तरम्' इत्यारभ्य 'एषास्य परमागतिरेषास्य परमा सम्पदेषोऽस्य परमो लोक एषोऽस्य परम आनन्दः' इत्युपसं- हारात् । तदेतदाहाचार्यः। यथा च तक्षोभयथा' इति त्वर्थे चायं चः पठितः । नैवं मन्तव्यं स्वा- भाविकमेवात्मनः कर्तृत्वमग्नेरिवौष्ण्यमिति ।य- था तुतक्षा लोके वास्यादिकरणहस्तः कर्ता दु:- यव्यतिरेकानुविधायित्वाच्छ्रुतेश्च न स्वाभाविकत्वमित्याह ॥ तथा स्वप्नेति ।। आत्मैव काम्यते आनन्दत्वादित्यात्मकामं स्वरूपं स्वाति- रिककाम्यासच्वादकामं आत्मकामत्वादकामत्वाचालकामं विशोक- त्वाञ्चेत्याह । शोकेति । शोकान्तरं दुःखास्पृष्टमित्यर्थः। तस्यैव सुपु- मात्मरूपस्य परमपुरुषार्थतामाह । एप इति ॥ गतिः प्राप्यं सम्पदै- श्वर्य लोको भोग्यसुखं चैतस्मादन्यन्नास्तीत्यर्थः । आत्मा स्वतोऽकर्ता बुद्ध्यायुपाधिना तु कर्तेत्युभयथाभाव उक्तस्तत्रार्थे सूत्रं योजयति ॥ त- देतदाहेत्यादिना ।। संप्रसादः सुपुतिः। यथा स्फटिकस्य लौहित्यं कुसु- ·(८३०) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा० ३ खी भवति, स एव स्वगृहं प्राप्तः विमुक्तवास्या- दिकरणः स्वस्थो निर्दृत्तो निर्व्यापारः सुखी अ-. वति, एवमविद्याप्रत्युपस्थापितद्वैतसंयुक्त आ- स्मा स्वप्नजागरितावस्थयोः कर्ता दुःखी भवति, सतच्छ्रमापनुत्तये स्वमात्मानंपरब्रह्मप्रविश्य वि- मुक्तकार्यकरणसङ्घातोऽकर्ता सुखीभवति, स- प्रसादावस्थायां। तथा मुक्त्यवस्थायामप्यवि- याध्यान्तं विद्याप्रदीपेनविध्यात्मैव केवलो निर्ट- तःसुखी भवतिातक्षदृष्टान्तश्चैतावतांशेन द्रष्टव्यः, तक्षा हि विशिष्टेषु तक्षणादिषु व्यापारेष्वपेक्ष्यैव प्रतिनियतानि करणानि वास्यादीनि कर्ता भव- ति स्वशरीरेण त्वकतैव, एवमयमात्मा सर्वव्या- पारेप्वपेक्ष्यैव मनआदीनि करणानि कर्ता भव- ति स्वात्मना त्वकतेवतिन त्यात्मनस्तक्ष्ण इवा- मायुपाधिक तथात्मनः कर्तृत्वं बुद्ध्यायुपाधिकं अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्ध । न च ती बुद्धरात्मकर्तृत्वे करणत्वविपयो नोपादानत्वविष- याविति युक्तं, करगत्वात् कार्यान्वय्युपादानत्वस्यान्तरङ्गतया चि- संपलितबुद्धेस्ताभ्यामुपादानत्वस्यैव सिद्धेः, एवं चिदभेदाध्यस्तयुद्धया ख्याहङ्कारस्य कर्तृत्वोपादानत्वेन महावाक्यसम्मतिश्चेति भावः । ननु तक्षा स्वहस्तादिना यास्यादिप्रेरणशकत्वात् स्वतः कर्ता आत्मा तु निरयययत्यादशक इति दृष्टान्तवैपम्यमाशङ्कचौपाधिककर्तृत्वां- रोन विवक्षितेन साम्पमाह ॥ तक्षदृष्टान्तश्चेति ॥ शास्त्रेणानूपमा- ·सू. ३०अ०१५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८३१ वयवाः सन्ति यैहस्तादिभिरिव वास्यादीनि त- क्षा मनआदीनि करणान्यात्मोपाददीत न्यस्ये- द्वा। यत्तूक्तं शास्त्रार्थवत्त्वादिभिर्हेतुभिः स्वाभा- विकमात्मनः कर्तृत्वमिति। तन्न विधिशास्त्रं ताव- द्यथा प्राप्तं कर्तृत्वमुपादाय कर्तव्यविशेषमुपदि- शति न कर्तृत्वमात्मनःप्रतिपादयति।न च स्वा- भाविकमस्य कर्तृत्वमस्ति ब्रह्मात्मत्वोपदेशादि- व्यवोचाम, तस्मादविद्याकृतं कर्तृत्वमुपादाय विधिशास्त्रं प्रवर्तिप्यते। 'कर्ता विज्ञानात्मा पु- रुषः, इत्येवंजातीयकमपिशास्त्रमनुवादरूपत्वा- द्यथा प्राप्तमेवाविद्याकृतं कर्तृत्वमनुवदिष्यति। एतेन विहारोपादाने परिहते, तयोरप्यनुवादरू- पत्वात् । ननु सन्ध्ये स्थाने प्रसुप्तेषु करणेषु स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तत इति विहार उपदिश्य- मानः केवलस्यात्मनः कर्तत्वमावहति, तथोपा- दानेऽपि तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमा- दाय' इति करणेषु कर्मकरणविभक्ती श्रूयमाणे नं कर्तृत्वं स्वाभाविकमेव किं न स्यादित्यत आह || न च स्वा- भाविकमिति । उपाध्यभावकाले श्रुतं कर्तृत्वं स्वाभाविकमेवेति शकते ॥ ननु सन्ध्य इति ॥किञ्च करणैर्विशिष्टस्य कर्तृत्वे तेषां कर्व- न्तर्भावात्तेष्वपि कर्तृत्वविभक्तिः स्यात् न चैवमस्ति, ततः केवलात्मनः कर्तृत्वमित्याह ॥ तथेति ॥ स्वप्नविहारे तावदुपाध्यभावोऽसिद्ध इ- ·रत्नप्रभाशासिते [अ०२पा.३३ केवलस्यैवात्मनःकर्तृत्वं गमयत इति।अत्रोच्य- ते, न तावत् सन्ध्ये स्थानेऽत्यन्तमात्मनःकरण- विरमणमस्ति 'सधीः स्वप्नो भूत्वेमं लोकमति- कामति' इति,तत्रापि धीसम्बन्धश्रवणात् । त- था च स्मरन्ति, 'इन्द्रियाणामुपरमे मत्तोऽनुपरतं यदि। सेक्ते विषयानेवतद्विद्यात् स्वप्नदर्शनम्' इति । 'कामादयश्च मनसो वृत्तयः' इति श्रुतिः, ताश्च स्वप्ने दृश्यन्ते, तस्मात् समना एव स्वप्ने विहरति, विहारोऽपि च तत्रत्यो वासनामय एव न तु पारमार्थिकोऽस्ति । तथा च श्रुतिरिवकारा- नुबदमेव स्वमव्यापार वर्णयति 'उतेव स्त्रीशिः सह मोदमानो जक्षदुतेवाऽपि भयानि पश्यन्' इति।लौकिका अपि तथैव स्वघ्नं कथयन्ति आ- रुरुक्षमिव गिरिशृङ्गमद्राक्षमिव वनराजिमिति । तथोपादानेपि यद्यपि करणेपुकर्मकरणविभक्ति- निर्देशः तथापि तत्संयुक्तस्यैवात्मनः कर्तृत्वं द्र- एव्यं, केवले कर्तृत्वासम्भवस्य दर्शितत्वात्।- वति च लोकेऽनेकप्रकारा विवक्षा योधा युध्यन्ते त्याह ॥ न तावत् सन्ध्य इति ॥ विहारस्य मिथ्यात्वात् तत्कर्तृत्वम- पि मिथ्येत्याह । विहारोऽपीति ॥ जक्षत् भुआन इव । करणविशि- टस्य कर्तृत्वे करणेषु कर्तृविभक्तिः स्यात् न करणविभक्तिरित्युनं प्र- ·, सू०४.०१५]] शाङ्करब्रह्मसूबभाष्ये (८४१) योधै राजा युध्यत इति । अपि चास्मिन्नुपादाने करणव्यापारोपरममात्रं विवक्ष्यते न स्वातन्त्र्यं कस्यचिबुद्धिपूर्वकस्याऽपि स्वापे करणव्या- पारोपरमस्य दृष्टत्वात् । यस्त्वयं व्यपदेशोदर्शि- तो विज्ञानं यज्ञं तनुते' इति स बुद्धेरेव कर्तृत्वं प्रापयति विज्ञानशब्दस्य तत्र प्रसिद्धत्वान्मनो- ऽनन्तरपाठाच्च, 'तस्य श्रद्धव शिरः इति च वि- ज्ञानमयस्यात्मनः श्रद्धाद्यवयवत्वसङ्कीर्तनात् श्रदादीनां च बुद्धिधर्मत्वप्रसिद्धेः 'विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते' इति च वाक्यशेषात् ज्येष्ठत्वस्य च प्रथमजत्वस्य वुद्धौ प्रसिदत्वात् त्याह ॥ भवति च लोक इति ॥ कर्तृष्वपि करणविभकिन विरुध्यते दृष्टत्वात् , अस्ति च कर्तृप्रयोगः, विज्ञानं यज्ञं तनुत इत्यादावितिभा- वः। उपादानस्य सकर्तृकत्वमङ्गोहत्य केवलात्मनः कर्तृत्वं निरस्तं इ- दानों तस्याक्रियत्वात् तत्कपेक्षेत्याह ॥ अपि चेति ॥ पूर्व विज्ञानं जीव इत्यङ्गोरुत्य जीवस्य कर्तृत्वे तनुत इति श्रुतिरुक्ता, सम्प्रति त- या श्रुत्याऽनुपहितात्मनः कर्तृत्वमिति प्राप्ती विज्ञानं बुद्धिरेव तस्या एवान कर्तृत्वमुच्यते । तदुपहितात्मनः कर्तृत्वसिद्धयः इत्यभिप्रेत्याह ।। यस्त्विति ॥ योऽयं विज्ञानमय इत्यादिश्रुतिषु विज्ञानशब्दस्य बुद्धौ प्र- सिद्धत्वादव चमनोमयकोशानन्तरं पठितत्वात् श्रद्धादिलिङ्गाच बुद्धि- रेव विज्ञानमित्यर्थः। तत्रैव लिडान्तरमाह ॥ विज्ञानं देवा इति ॥ म- हयक्ष प्रथम इत्यादिश्रुतौ हिरण्यगर्भब्रह्मात्मकबुद्धज्येष्ठत्वोनेः अ- देवैरिन्द्रियैरुपास्यमानं ज्येष्ठं ब्रह्मविज्ञानं बुद्धिरेवेत्यर्थः । यक्षं पूज्यं । १०६ ·(८४२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०३। 'स एष वाचश्चित्तस्योत्तरोत्तरक्रमो यद्यज्ञः' इ- ति च श्रुत्यन्तरे यज्ञस्य वाग्बुद्धिसाध्यत्वावधा- रणात्। न च बुद्देःशक्तिविपर्ययः करणानां कर्तृ- त्वाभ्युपगमे भवति सर्वकारकाणामेव स्व- व्यापोरपु कर्तृत्वस्यावश्यंभावित्वात् । उपल- ब्ध्यपेक्षं त्वेषां करणानां करणत्वं, सा चात्म- नः। न च तस्यामप्यस्य कर्तृत्वमस्ति नित्यो- किंच श्रुत्यन्तरे यज्ञस्य बुद्धिकार्यत्वोतः अत्रापि यज्ञकर्तृ विज्ञानं बुद्धिरित्याह ॥ स एप इति ॥ चित्तेन ध्यात्वा वाचा मन्त्रोक्त्या यज्ञो जायते ततश्चित्तस्य वाचः पूर्वोत्तरभावो यज्ञ इत्यर्थः । यच्चो बुद्धेः क- र्तृत्वे शक्तिवैपरीत्यप्रसङ्ग इति तन्न, विक्लियन्ते तण्डुलाः, ज्वलन्ति काष्ठानि, विभर्ति स्थालीति स्वस्वव्यापारेषु सर्वकारकाणां कर्तृत्वस्वी- कारादित्याह ।। न चेति ॥ तर्हि बुद्ध्यादीनां कर्तृत्वे करणत्ववार्ता तेषु न स्यादित्यत आह ॥ उपलब्धीति ॥ यथा काष्ठानां स्कव्यापारे कर्तृ- त्वेऽपि पाकापेक्षया करणत्वं तथा बुद्ध्यादीनां अध्यवसायसङ्कल्पा- दिक्रियाकर्तृत्वेऽप्युपलब्ध्यपेक्षया करणत्वमित्यर्थः । ननु त पलब्धिः कस्य व्यापार इत्यतआह ॥सा चेति ॥ तहि तस्यामात्मा केवलः क- र्ता स्यात् यस्य यो व्यापारः स तस्य कर्तेति स्थितिरित्यत आह ॥ न- चेति ॥ उपलब्धेः नित्यत्वे बुद्दयादीनां कथं करणत्वमुक्तमिति चेत्, उच्यते असण्डसाक्षिचैतन्यं बुद्दिवृत्तिविभिन्नं सहिपयावच्छिन्नत्वेन जायते, तथा च विषयावच्छिन्नचैतन्यस्योपलब्धौ युझ्यादीनां करण- स्पं बुयायुपहितात्मनः कर्तृत्वं न केवलस्य, न च युद्धेस्य तस्कर्तृत्वं चैतन्यस्य व्यापारत्यायोगादिति भावः। यञ्चोकं बुद्धेः कर्तृत्वे स एवाहं- धौगम्यो जीव इति तस्य करणान्तरं कल्पनीयं तथा च नाममात्र वि- ·सू.१०अ०१६) शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८४३) पलब्धिस्वरूत्वात्।अहङ्कारपूर्वकमपिकर्तृत्वंनो- पलब्धुभवितुमर्हति अहङ्कारस्याप्युपलभ्यमा- नत्वात्। न चैवं सति करणान्तरकल्पनाप्रसङ्गः बुद्धः करणत्वाभ्युपगमात्। समाध्यभावस्तुशा- खार्थवत्त्वेनैव परिहतः, यथाप्राप्तमेव कर्तृत्वं उ- पादाय समाधिविधानात्,तस्मात् कर्तृत्वमप्या- मन उपाधिनिमित्तमेवेति स्थितम् ॥४०॥ परात्तु तच्छुतेः॥४१॥ यदिदमविद्यावस्थायामुपाधिनिबन्धनं क- वाद इति तत्र केवलात्मनः कर्तृत्वमुक्तमिति भ्रान्ति निरस्यति । अ- हद्वारेति ॥ सामन्यनिरासार्थ बुद्ध्यभेदेनाध्यस्तचिदात्मकाहङ्कारगतं कर्तृत्वं यदुनं तदहंधीगम्यस्य बुद्धिविशिष्टात्मन एव न केवलस्य साक्षि- णो भवितुमर्हति, दृश्यधर्मस्य साक्षिस्वभावत्वायोगात् । एवं विशिष्टा- त्मनः कर्तृत्व विशेषणीभूताया जडबुद्धरेव करणत्वोपपत्तेर्न करणान्तर- कल्पनाप्रसङ्गः। अध्यासं विना केवलयुद्धिकर्तृत्ववादिनस्तु करणान्त- रप्रसङ्गो दुर्वार इत्यर्थः । एवं शास्त्रार्थवत्वादिहेतूनामात्मनः कर्तृत्व- मात्रसाधकत्वेऽपि स्वाभाविककर्तृत्वसाधनसामर्थ्याभावादध्यम्तमेव कर्तृत्वं विध्यादिकर्तृत्वश्रुतीनामुपजीव्यं । तस्मादसङ्गत्वकर्तृत्वश्रुती- नामविरोध इति सिद्धम् ॥ ४० ॥ परात्तु तच्छ्रुतेः॥ यथा स्फटिके लौहित्याध्यासेलोहितद्रव्यं करणं तेनायंस्फटिको लोहित इत्यनुभवातूतथा कामादिपरिणामिबुद्धिरात्म- नि कर्तृत्वाद्यध्यासे करणमित्युक्तं तदध्यस्तं कर्तृत्वमुपजीव्य जीवस्य कारकसम्पन्नत्वादोश्वरस्यकारयितृत्वश्रुतेश्चसंशयमाहायदिदमिति।

·. (४४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा०३। र्तृत्वं जीवस्याभिहितं तत् किमनपेक्षेश्वरं भवति आहोस्वित् ईश्वरापेक्षमिति भवति विचारणा। तत्रप्राप्तं ताक्नेश्वरमपेक्षते जीवः कर्तृत्वे इति। कस्मादपेक्षाप्रयोजनाभावात् । अयं हि जीवः स्वयमेव रागद्वेषादिदोषप्रयुक्तः कारकान्तरसा- मग्रीसम्पन्नःकर्तृत्वमनुभवितुं शक्नोति तस्यकि- मीश्वरः करिष्यति।नच लोके प्रसिद्धिरस्ति कृ- प्यादिकासु क्रियासु अनडुहादिवदीश्वरोऽपरो- पेक्षितव्य इति। लेशात्मकेन च कर्तृत्वेन जन्तू- न संसृजत ईश्वरस्य नैपुण्यं प्रसज्येत। विषम- फलं चैषां कर्तृत्वं विदधतो वैषम्यं । ननु वैषम्य- नैपुण्येन सापेक्षत्वादित्युक्तं । सत्यमुक्तं सति वीश्वरस्यसापेक्षत्वसम्भवे,सापेक्षत्वंच नेश्वर- अप्रैप ह्येवेत्यादिश्रुतीनां कर्तृत्वस्वातन्त्र्ययोतकविध्यादिश्रुतिभिर्विरो- घसमाधानात् पादसङ्गतिः। कर्ममीमांसकमतेन पूर्वपक्षयति ॥ तत्रे- त्यादिना ।। बुद्धयाटिकारकसम्पत्तावीश्वरव्यतिरेके कर्तृत्वव्यतिरेकानु- पलब्धेर्नेश्वरः प्रयोजकः। किञ्च प्रयोजकत्वे नैपुण्यादिप्रसङ्ग इत्याह॥ क्लेशात्मकेन चेति ॥ दत्तोत्तरमिदं चोयमिति शङ्कते॥ नन्विति ॥ यजीयस्य धर्माधर्मवच्चं सिवरुप तत्सापक्षत्वात् विपमजगत्क- तृत्वमविरुद्धमित्युक्तं सम्प्रति ईश्वराधीनत्वे जीवस्य कर्तृत्व सिद्धे ध- माधर्मपचसिद्धिः तद्दन्यसिदी तसापेक्षकारपितृत्वसिद्धिः ईश्वरस्य कारपितृत्वे सिद्धे जीयस्य कर्तृत्यसिद्धिरिति चककापत्तेः कर्मसापेक्ष- रयं न सम्भयतीत्युच्यत इत्याह ।। सत्यमिति ॥ अस्तु कर्मानपेक्षस्य ·सू०४१।०१६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (८४५) स्य सम्भवति सतोर्जन्तूनां धर्माधर्मयोस्तयो- थं सद्भावः सति जीवस्य कर्तृत्वे तदेव चेत् कर्तृ- खईश्वरापेक्षं स्यात् किंविषयमीश्वरस्य सापे- क्षत्वमुच्येत।अकृताभ्यागमश्चैवं जीवस्य प्रस- ज्येत। तस्मात् स्वत एव जीवस्य कर्तवमिति। एतां प्राप्तिं तुशब्देन व्यावर्त्य प्रतिजानीते ।परा- दिति। अविद्यावस्थायां कार्यकारणसङ्घाता- विवेकदर्शिनो जीवस्याविद्यातिमिरान्धस्य स- तः परस्मादात्मनः कर्माध्यक्षात् सर्वभूताधिवा- सात्साक्षिणश्चेतयितुरीश्वरातदनुज्ञया कर्तृत्व- भोक्तृत्वलक्षणस्य संसारस्य सिदिस्तदनुग्रहहे- तुकैनैव च विज्ञानेन मोक्षस्य सिदिर्भवितुमर्हति । कुतस्तच्छ्रुतेः। यद्यपि रागादिदोषप्रयुक्तः सा- मग्रीसम्पन्नश्च जीवः, यद्यपि च लोके कृष्यादि- पुकर्मसुनेश्वरकारणत्वंप्रसिद्धं,तथापि सर्वास्वे- व प्रवृत्तिषु ईश्वरो हेतुकर्तेति श्रुतेरवसीयते।त- प्रवर्तकत्वं तत्राह ॥अकतेति ॥ अनपेक्षस्य प्रवर्तकत्वे धर्मवतो नरा- न् दुःखेनाधर्मवतः सुखेन योजयेत् , कारुणिकत्वे वा सर्वे सुखेन एक- रूपाः स्युरिति जगदैचित्र्यं विध्यादिशास्त्रं च न स्यात्। तस्मादिध्यादि- शास्त्रार्थवश्वाय रागद्दपायत्तं स्वत एव जीवस्य कर्तृत्वं वाच्यं, तथा च कारयितृत्वश्रुतिविरोधः। ईश्वरस्वाविका या सा श्रुतिरिति प्रामे सि- द्धान्तयति ॥ एतामिति ॥ यथा चन्दनादिसामग्यां सत्यां धर्मव्यति- ।

·(८४६) रत्नप्रभाभासिते [अ शपा०३। था हि श्रुतिर्भवति 'एष त्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते एष त्येवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपते इति य ऑ- त्मनि तिष्ठन् आत्मानमन्तरो यमयति, इति चै- वंजातीयका॥४१॥ नन्वेवमीश्वरस्य कारयितृत्वे सति वैषम्यने- घृण्ये स्यातां अकृताभ्यागमश्च जीवस्येति, ने- त्युच्यते॥ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रति- षिद्धावैयादिश्यः॥४२॥ तुशब्दश्वोदितदोषव्यावर्तनार्थः । कृतो यः प्रयत्नो जीवस्य धर्माधर्मलक्षणःतदपेक्ष. एवैन- मीश्वरः कारयति,ततश्चैते चोदिता दोषान प्रस- ज्यन्ते जीवकृतधर्माधर्मवैषम्यापेक्ष एव तत्त- फलानि विपमं विभजते पर्जन्यवदीश्वरो निमि- रेके सुखव्यतिरेकग्रहाभावेऽपि 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति' इ- त्यादिशात्रप्रामाण्यादेव धर्मस्य हेतुत्वसिद्धिः, एवमीश्वरस्याऽपि शा- स्वबलात् कारयितृत्वसिद्धिरिति भावः॥४१॥ धर्माधर्माभ्यामेव फलवैपम्पसिद्धरलमीश्वरेणेत्याशङ्कय बीजैरेवा- इकुरवैपभ्यसिद्धेः पर्जन्यवैयर्थं स्यात् । यदि विशेपहेतूनां साधारणहे- खपेक्षत्वान्न वैयथ्य तहि ईश्वरस्याऽपि साधारणहेतुवान्न धैयर्थ्यमि- स्याह । पर्जन्यवदिति ।। दृष्टान्नं विवृणोति । यथेति ।। अतिदीर्घव- ·सू०४२।अ०१६] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८४७) तत्वमात्रेण। यथा लोके नानाविधानां गुच्छगु- ल्मादीनांव्रीहियवादीनांचाऽसाधारणेभ्यःस्व- स्ववीजेभ्यो जायमानानांसाधारणं निमित्तंभ- वति पर्जन्यः, न त्यसति पर्जन्ये रसपुष्पफलप- लाशादिवैषम्यं तेषां जायते नाप्यसत्सु स्वस्व- बीजेषु, एवं जीवकृतप्रयत्नापेक्ष ईश्वरस्तेषां शु- भाशुभं विदध्यादिति लिप्यते। ननुकृतप्रयत्ना- पेक्षत्वमेव जीवस्य परायत्ते कर्तृत्वे नोपपद्यते। नैष दोषः, परायत्तेऽपि हि कर्तृत्वे करोत्यव जीवः कुर्वन्तं हि तमीश्वरः कारयति। अपि च पूर्वप्रय- नमपेक्ष्येदानी कारयति पूर्वतरं च प्रयत्नमपेक्ष्य पूर्वमकारयदित्यनादित्वात् संसारस्येत्यनवा। कथं पुनरवगम्यते कृतप्रयत्नापेक्ष ईश्वर इति । विहितप्रतिपिरावैयर्थ्यादिभ्य इत्याह । एवं हि ल्लीग्रन्थयो गुच्छाः पुप्पस्तबका वा, गुल्मास्तु इस्ववल्ल्य इति भेदः। किमीधरस्य कारयितृत्वे जीवस्य कर्तृत्वं न स्यात् इत्यापायते उत च- क्रकापत्तिर्वा नाय इत्याह॥नैप दोप इति ।। अध्यापकाधीनस्य बटो- मुख्याध्ययनकर्तृत्वदर्शनादिति भावः । चक्रकं निरस्यति ॥ अपि चे- ति ।। अनवयं जीवस्य कर्तत्वं ईश्वरस्य कारयितृत्वं चेति शेषः। ईश्व- रस्य सापेक्षत्वे विध्यादिशास्त्रप्रमाण्यान्यथानुपपत्ति प्रमाणयति ॥ क- थमित्यादिना ॥ एवं सापेक्षत्वे सत्यवैयर्थ्य भवति अन्यथानपेक्षत्वे चै- यर्थ्य प्रपञ्चयति ॥ ईश्वर इति । तयोः स्थाने स एव नियुज्येत इत्य- ·(८४८) रत्नप्रवाभासिते [अ०२पा०३। 'स्वर्गकामो यजेत' 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' इत्ये- वंजातीयकस्य विहितस्य प्रतिषिदस्य चावैयं- यं भवति, अन्यथातदनर्थकं स्यात्,ईश्वर एव विधिप्रतिषेधयोनियुज्येत अत्यन्तपरतन्त्रत्वात् जीवस्या तथा विहितकारिणमप्यनर्थेन संसृजे- त् प्रतिषिदकारिणमप्यर्थेन, ततश्च प्रामाण्यं वे- दस्यास्तमियात् । ईश्वरस्य चात्यन्तानपेक्षवे लौकिकस्याऽपि पुरुषकारस्य वैयर्थ्य, तथा देश- कालनिमित्तानां पूर्वोक्तदोषप्रसङ्गश्चेत्येवंजाती: यकं दोषजातमादिग्रहणेन दर्शयति॥४२॥ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधी- यत एके॥४३॥ जीवेश्वरयोरुपकार्योपकारकक्षाव उक्तः, स भिपिच्येत तयोः कार्य स एव कुर्यादिति यावत् । तथाच जीवस्य नि- रपेक्षेश्वरपरतन्त्रत्वादिध्यादिशास्त्रमकिञ्चित्करमनर्थकं स्यात् इति स- म्बन्धः । आदिशब्दार्थमाह । तथेति ॥ पुरुषकारः प्रयत्नः। पूर्वोकदो- पोऽरुताभ्यागमादिः, तस्मात् कर्मसापेक्षेश्वरस्य कारपितृत्वादेप सेवे- त्यादिश्रुतेर्विध्यादिश्रुत्यविरोध इति सिद्धम् ॥ ४२॥ अंशः ॥'एको नित्यः स्वप्रकाशो नाणुरकर्ता जीव' इति शोधित- तवं पदार्थस्याव ब्रह्मैक्यसाधनेन भेदाभेदश्रुतीनां विरोधसमाधानातू ·सू०४३।०१७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८४९) च सम्बद्धयोरेव लोके दृष्टः,यथा स्वामिभृत्ययो- यथावाऽग्निविस्फुलिङ्गयोः। ततश्च जीवेश्वरयो- रप्युपकार्योपकारकभावाभ्युपगमात् किं स्वा- मिभृत्यवत् सम्बन्धः आहोस्वित् विस्फुलिङ्गव- दित्यस्यां विचिकित्सायामनियमो वा प्राप्नोति, अथवा स्वामिभृत्यप्रकारेष्वेवेशित्रीशितव्यभा- वस्य प्रसिद्धत्वात् तद्विध एव सम्बन्ध इति प्रा- नोति। अतो ब्रवीति अंश इति।जीव ईश्वरस्यां- शो भवितुमर्हति यथाऽग्नेविस्फुलिङ्गः ।अंश इ- वांशः, न हि निरवयवस्य मुख्योऽशः सम्भवति। कस्मात् पुनर्निरवयवत्वात् स एव न भवति ना- पादसङ्गतिः । पूर्वपक्षे प्रत्यगभिन्नब्रह्मासिद्धिः सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति भेदः । पूर्वोकोपकार्योपकारकभावाक्षिप्तं जीवेशयोः सम्बन्धं विषयी- कृत्य विविधदृष्टान्तदर्शनान् संशयमाह॥ततश्चेति॥ प्रसिद्धस्वस्वामि- त्वसम्बन्धसम्भवायः कश्चित् सम्बन्ध इत्यनियमो न युक्त इत्यरुचेरा- है ॥ अथ वेति ॥ अनेन य आत्मनि तिष्ठन्नित्यादिश्रुतिप्रसिद्धभेदको- टिशिता । एवं तवमसीत्यादिश्रुतिसिद्धा भेदकोटिष्टव्या, तथा च भेदाभेदश्रुतीनां समवलवाहिरोधे सति सम्बन्धानिश्चयात् सम्बन्धा- पेक्षस्य पूर्वोक्तोपकार्योपकारकभावस्यासिद्धिरित्याक्षेपात् सङ्गतिः । लोकसिद्धानात्मकभेदानुवादित्वेन भेदश्रुतीनां दुर्बलत्वादज्ञातफल- वदभेदश्रुत्यनुसारेण प्रकल्पितभेदनिबन्धनोंऽशांशिभावः सम्बन्ध इ- ति सिद्धान्तयति ॥ अत इत्यादिना ॥ अग्नेः सांशत्वेऽपि निष्कलेश्वर- स्य कथं सांशत्वमत आह॥अंश इवेति ॥ जीव इत्यनुपङ्गः। भेद एव १०७ ·(८५०) रत्नप्रभाभासिते [अ०।पा०३। नाव्यपदेशात्। सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासित- व्य' एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयति' इति चैवंजातीय- को भेदनिर्देशो नासति भेदे युज्यते । ननु चायं नानाव्यपदेशः सुतरां स्वामिभृत्यसारूप्ये यु- ज्यत इति,अत आह, अन्यथा चापीति।न च नानाव्यपदेशादेव केवलादेशत्वप्रतिपत्तिः किंत- द्यन्यथाचापिव्यपदेशोभवत्यनानात्वस्यप्रति- पादकः।तथा हि एके शाखिनो दाशकितवादिक्षा- वं ब्रह्मण आमनन्ति 'आथर्वणिका ब्रह्मसूक्ते व्र- मदाशा ब्रह्मदासा ब्रह्मेवैमे कितवा' इत्यादिना। दाशा य एते कैवर्ता प्रसिद्धाः ये चामी दासाः स्वामिन्यात्मानमुपक्षिपन्तिये चान्ये कितवा यू- तकृतस्ते सर्वे ब्रह्मैवेति हीनजन्तूदाहरणेन सर्वे- पामेव नामरूपकृतकार्यकरणसङ्घातप्रविष्टा- नां जीवानां ब्रह्मत्वमाह।तथा अन्यत्रापि ब्रह्म- प्रक्रियायामेव अयमर्थःप्रपञ्झ्यते त्वंस्त्रीत्वं पु- मानसि त्वंकुमार उत वा कुमारी त्वं जीर्णो दण्डे- न वञ्चसि त्वं जातो जवसि विश्वतोमुखः' इति, चेत् स्वस्वामिभावो युक्तो नांशांशिवाय इति शकते ॥ ननु चेति ।। अभेदस्याऽपि सच्चादंशांशिभाव इत्याह ॥ अत इति ॥ वञ्चसि ग- च्छसि, यदास्ते यो नामरूपे निर्माय प्रविश्य व्यवहरन् वर्तते तं विदा- ·सू०४४अ०१७] शाकुरब्रह्मसूत्रभाष्ये (८५१) "सर्वाणि रूपाणि विचित्यधीरो नामानि कृत्वा- भिवदन् यदास्ते" इति च । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिश्रुतिभ्यश्चास्यार्थस्य सिद्धिः । चैतन्यंचाविशिष्टं जीवेश्वरयोर्यथाऽग्निविस्फु- लिङ्गयोरौष्ण्यं । अतो भेदाभेदावगमाभ्याम- शत्वावगमः॥४३॥ कुतश्चाशत्वावगमः ॥ मन्त्रवर्णाच ॥४४॥ मन्त्रवर्णश्चैतमर्थमवगमयति 'तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पूरुपः।पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्याऽमृतं दिवि' इति । अत्र भूत- शब्देन जीवप्रधानानि स्थावरजङ्गमानि निर्दि- शति अहिंसन् सर्वभूतानि अन्यत्र तीर्थेभ्यः, इ- तिप्रयोगात्।अंशः पादो भाग इत्यनर्थान्तरं, तस्मादप्यंशत्वागमः॥४४॥ नमृतो भवतीति श्रुत्यर्थः। श्रुतिसिद्धाभेदे युतिमाह ॥ चैतन्यं चेति ॥ जीवा ब्रह्मदेव चेतनत्वाद्ब्रह्मवदित्यर्थः॥ ४३ ॥ अस्य सहल शीर्पपुरुषस्य तावान् प्रपञ्चो महिमा विभूतिः पुरुष- स्तस्मात् प्रपञ्चो ज्यायान्महत्तरः । भूतानि देहिनो जीवा इत्यत्र यामकमाह । अहिंसन्निति ।। तीर्थानि शास्त्रोक्तकर्माणि, तेभ्योऽन्य- व सर्वप्राणिहिसामकुर्वन् ब्रह्मलोकमाप्नोतीत्यर्थः । अत्र भूतशब्दस्य प्राणिषु प्रयोगातू सूनोक्तमन्त्रेऽपि तथेति भावः । भूतानां पादत्वेऽपि ·(८५२) रत्नप्रसाभासिते [अ०।पा०३। कुतश्यांशत्वावगमः॥ अपि चस्मयते॥४५॥ ईश्वरगीतास्वपिचेश्वरांशत्वं जीवस्य स्मर्य- ते ममैवांशोजीवलोके जीवभूतः सनातनः' इति तस्मादप्यंशत्वावगमः। यत्तूक्तं स्वामिभृत्यादि- प्वेवेशित्रीशितव्यभावोलोके प्रसिद्ध इति । य- द्यप्येषा लोके प्रसिद्धिस्तथापि शास्त्रात्वत्रांशां- शित्वमीशित्रीशितव्यभावश्च निश्चीयते । निर- तिशयोपाधिसम्पन्नश्वेश्वरो निहीनोपाधिसम्प- नान् जीवान् प्रशास्तीतिन किञ्चिद्विप्रतिषिध्य- ते॥४५॥ अत्राह ननु जीवेश्वरांशत्वाभ्युपगमे तदीये- अंशत्वं कुतस्तत्राह ।। अंशः पाद इति ॥४४॥ जीवस्य पुरुपसूक्तमन्त्रोकभगवदंशत्वे भगवद्गीतामुदाहरति सूत्र- कारः॥ अपि चेति ॥ अत्यन्तभिन्ने ईशिवीशितव्यभावप्रसिद्धः ई- शितन्पजीवस्य कथमीवशित्वमित्याशङ्कय कल्पितभेदेनापशित- व्यत्वोपपत्तेः अनन्यथासिद्धाभेदशास्त्रबलादंशत्वमित्याह ॥ यत्त्वि- त्यादिना ॥ औपाधिके ईश्वरस्य नियन्तृत्वे जीव एव तन्नियन्ता किं न स्यादित्यत आह ॥ निरतिशयेति ॥ नितरां हीनः शरीराद्युपाधिः, अज्ञानिकोपाधितारतम्यादोशेशितव्यव्यवस्था, न वस्तुतः ॥ तदुक्तं सुरेश्वराचार्य: "ईशेशितव्यसम्बन्धः प्रत्यगज्ञानहेतुजः । सम्यग्ज्ञाने तमोध्वस्तावीश्वराणामपीश्वरः" इति ॥४५॥ उत्तरसूनमवतारयति । अत्राहति ॥ ईश्वरः स्वांशदुःखैर्दुःखी अं- ·स०४६अ०१७]] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८५३) न संसारदुःखोपभोगेनांशिन ईश्वरस्याऽपिदु:- खिवं स्यात्, तथा लोके हस्तपादाद्यन्यतमाङ्ग- गतेन दुःखेनाङ्गिनो देवदत्तस्य दुःखित्वं तद्वत्। ततश्च तत्प्राप्तानां महत्तरं दुःखं प्राप्नुयात्, अतो- ऽवरं पूर्वावस्थः संसार एवास्त्विति सम्यग्दर्श- नानर्थक्यप्रसङ्ग स्यादिति अत्रोच्यते॥ प्रकाशादिवनैवं परः ॥४६॥ यथा जीवः संसारदुःखमनुभवति नैवं पर ईश्वरोऽनुभवति इति प्रतिजानीमहे। जीवो त्य- विद्यावेशवशाहाद्यात्मभावमिव गत्वा तत्कृतेन दुःखेन दुःख्यहमिति अविद्याकृतं दुःखोपभो- गमभिमन्यते नैवं परमेश्वरस्य देहाद्यात्मभावो दुःखाभिमानो वास्ति।जीवस्याऽपि अविद्या- कृतनामरूपनिर्दृत्तदेहेन्द्रियाद्युपाध्यविवेकभ्रम- निमित्त एव दुःखाभिमानो न तु पारमार्थिकोऽ- शित्वात् देवदत्तवदित्यर्थः । ततः किं तत्राह ॥ ततधेति ॥ ज्ञानात् सर्वांशदुःखसमष्टिप्राप्त्यपेक्षया संसारोऽवरं तत्र स्वदुःखमानानुभवा- दित्यर्थः । नैवं पर इति प्रतिज्ञां विभजते॥ यथा जीव इति ॥ देव- दत्तदृष्टान्ते भ्रान्तिकामकर्मरूपदुःखसामग्रीमत्वमुपाधिः तदभावान्ने- श्वरस्य दुःखित्वप्रामिः । उक्तञ्चैतदभेदेऽपि बिम्पप्रतिबिम्बयोधर्मव्यव- स्येति भावः। दुःखस्य भ्रान्तिकृतत्वं प्रपञ्चयति ॥ जीवस्यापीत्या- दिना ॥ श्रान्तौ सत्यां दुःखमित्यन्वयमुक्त्वा धान्त्यभावे दुःखाभावः।

·(८५४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा०३१ स्ति । यथा च स्वदेहगतदाहच्छेदादिनिमित्तं दुःखं तदभिमानभ्रान्त्यानुभवति तथा पुत्रमि- त्रादिगोचरमपि दुःखं तदभिमानभ्रान्त्यैवानु- भवत्यहमेव पुत्रोऽहमेव मित्रमित्येवं स्नेहवशेन पुत्रमित्रादिष्वभिनिविशमानः। ततश्च निश्चि- तमेतदवगम्यते मिथ्याभिमानभ्रमनिमित्त एव दुःखानुभव इति। व्यतिरेकदर्शनाच्चैवमवगम्य- ते।तथा हि पुत्रमित्रादिमत्सु बहुषूपविष्टेषुत- सम्बन्धाभिमानिष्वितरेषु च पुत्रो मृतो मित्रं मृतमित्येवमाद्युद्दोपिते येषामेव पुत्रमित्रादिम- स्वाभिमानस्तेषामेव तन्निमित्तं दुःखमुत्पद्यते नाभिमानहीनानां परिव्राजकादीनां । अतश्च लौकिकस्याऽपि पुंसः सम्यग्दर्शनार्थवत्वं दृष्टं किमुत विपयशून्यादात्मनोऽन्यद्वस्त्वन्तरमपश्य- तो नित्यचैतन्यमात्रस्वरूपस्येति।तस्मान्नास्ति सम्यग्दर्शनानर्थक्यप्रसङ्गः । प्रकाशादिवदिति निदर्शनोपन्यासः।यथा प्रकाशःसौर्यश्चान्द्रम- दर्शनाच धान्तिरुतं दुःसमिति निश्चीयत इत्याह ॥ व्यतिरेकेति ।। इतरेप्वभिमानशून्येष्वित्यर्थः । जीवस्याऽपि सम्यग्ज्ञाने दुःखाभावो दृष्टः किमु वाच्यं नित्यसपशेश्वरस्येत्याह॥ अतश्चेति । एवमंशित्वहे- तोः सोपाधित्वमुक्त्वा योऽशी स वस्तुतः स्वांशधर्मवानिति व्यामिस्थ- सरपे व्यभिचारयति ॥ प्रकाशादिवदिति ।। वस्तुतः स्वांशदुःसित्व- ·सू०४०अ०१७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८५५) सो वा वियद्याप्यावतिष्ठमानोऽगुल्याद्युपा- धिसम्बन्धात् तेषुऋजुवक्रादिक्षावंप्रतिपद्यमा- नेपुतत्तद्भावमिव प्रतिपद्यमानोऽपि न परमार्थ- तस्तद्धावंप्रतिपद्यते,यथा चाकाशो घटादिषुग- च्छत्सु गच्छन्निव विभाव्यमानोऽपि न परमार्थ- तोगच्छति, यथा चोदशरावादिकम्पनात् तद्गते सूर्यप्रतिविम्बेकम्पमानेऽपिनतद्वान्सूर्यःकम्प- ते, एवमविद्याप्रत्युपस्थापिते बुयाधुपाध्युपहि- ते जीवाख्येऽशे दुःखायमानेऽपि न तद्वानीश्वरो दुःखायते । जीवस्याऽपि दुःखप्राप्तिरविद्यानि- मत्तैवेत्युक्तं । तथा चाविद्यानिमित्तजीवभावव्यु- दासेन ब्रह्मक्षावमेव जीवस्य प्रतिपादयन्ति वे- दान्ताः 'तत्त्वमसि' इत्येवमादयः, तस्मान्नास्ति जैवेन दुःखेन परमात्मनो दुःखित्वप्रसङ्गः॥४६॥ स्मरन्ति च॥४७॥ स्मरन्ति च व्यासादयः यथा जैवेन दुःखेन न परमात्मा दुःखायते इति। साध्यस्य देवदत्तदृष्टान्त वैकल्प्यमप्याह ।। जीवस्येति ।। कल्पितदुः- खित्वसाध्यं तु चान्त्यायभावादीश्वरे नास्तीत्यु, किञ्च जीवस्येश्वरस्य वा वस्तुतो दुःखित्वानुमानं न युक्त आगमवाधादित्याह ॥ तथा चे- ति ॥ दुःखित्वे तझायोपदेशो न स्यादित्यर्थः॥ ४६॥ स्मृत्याप्यनुमान बाध्यमित्याह ॥ स्मरन्ति चेति ।। सूत्र ब्याचटे।। ।

·(८५६) रत्नप्रभाभासिते [अ०पा०३१ "तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः। न लिप्यते फलैश्वाऽपि पद्मपत्रमिवाम्भसा ।। कर्मात्मात्वपरोयोऽसौमोक्षबन्धैः सयुज्यते। स सप्तदशकेनापि राशिना युज्यते पुनः॥इति। च शब्दात् समामनन्ति चेति वाक्यशेषः।तयो- रन्यः पिप्पलं स्वाहत्त्यनश्नन्नन्योअभिचाकशी- ति' इति 'एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्य- ते लोकदुःखेन बायः' इति च।अत्राह यदि त- हि एक एव सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा स्यात् क- थमनुज्ञापरिहारौ स्यातां लौकिको वैदिको चे- ति। ननु चांशो जीव ईश्वरस्येत्युक्तं तद्भेदाचा- नुज्ञापरिहारौ तदाश्रयावव्यतिकीर्णावुपपद्यते किमत्र चोद्यते इति। उच्यते नैतदेवं, अनंशत्व- मपि हि जीवस्याभेदवादिन्यः श्रुतयः प्रतिपा- दयन्ति तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् 'नान्योऽतो- ऽस्ति द्रष्टा 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह ना- स्मरन्तीति । तत्र जीवपरयोर्मध्ये कर्मात्मा कर्माश्रयो जीवः। दशे- न्द्रियाणि पञ्च प्राणाःमनोबुद्धिश्चेति सप्तदशसङ्ग्याको राशिलिङ्गं । सू- वे चशब्दः श्रुतिसमुच्चयार्थ इत्याह ॥ चशब्दादिति ॥ यथाऽऽदित्यः प्रकाश्यदोपैर्न लिप्यते तथेत्यर्थः । यतो बाझोऽसङ्गः तस्मातुन लिप्यते, एवमंशित्वरुतमीश्वरे दोपं निरस्यांश इत्युक्तं जीवस्यांशत्वं देहायुपाधि- कमिति स्फुटयितुमत्यन्तस्वरूपैक्यमादायाक्षिपति॥अत्राहेत्यादिना॥

·सू०४००१७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८५७) नेव पश्यति 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्ये- वंजातीयिकाः। ननु भेदाभेदावगमाभ्यामंशत्वं सिध्यतीत्युक्तं स्यादेतदेवं यद्युभावपि भेदाभ- दौ प्रतिपिपादयिषितौ स्यातां, अभेद एव व्वत्र प्रतिपिपादयिषितः, ब्रह्मात्मत्वप्रतिपत्तौ पुरु- पार्थसिद्धेः। स्वभावप्राप्तस्तु भेदोऽनूद्यते।न च निरवयवस्य ब्रह्मणो मुख्योऽशो जीवः सम्भव- तीत्युक्तं, तस्मात् पर एव एकः सर्वेषां भूताना- मन्तरात्मा जीवभावेनावस्थित इत्यतो वक्त- व्यानुज्ञापरिहारोपपत्ति;॥४७॥ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्यो- तिरादिवत् ॥४८॥ 'ऋतौभार्यामुपेयादित्यनुज्ञा गुर्वङ्गनांनो- पगच्छेदिति परिहारः, तथाग्नीषोमीयं पशुं स- तांब्रूमः॥ कथं तर्हि इत्यन्वयः। त दादंशभेदात् । निरवयवब्रह्मणो मुख्यांशो न सम्भवतीति वदता सिद्धान्तिना भेदो नास्तीत्युक्तं भवति, भेदाभावे चांशांशित्वाभावादनुज्ञादिभेदव्यवहारानुपपत्तिरित्याक्षेपाभिप्रायः४७ न वयं भेदस्यासवं नरशृङ्गवत् ब्रूमः, किन्तु मिथ्यात्वं वदामः। तथा च देहायुपाधि देनाशजीवानामाब्रह्मबोधात् कल्पितभेदाडेद- व्यवहारोपपत्तिरिति सूत्रेण समाधत्ते ।। तामित्यादिना ॥ ननु चान्तः " ..

·(८५८) रत्नप्रभाशासिते [अ०२।पा०३। ज्ञपयेदित्यनुज्ञा, मा हिंस्यात् सर्वा भूतानी'- ति परिहारः। एवं लोकेऽपि मित्रमुपसेवितव्य- मित्यनुज्ञा, शत्रुः परिहर्तव्य इति परिहारः, एव- म्प्रकारावनुज्ञापरिहारावेकत्वेऽप्यात्मनो देहस- म्बधात् स्यातां।देहैः सम्बन्धो देहसम्बन्धः। कः पुनर्देहे सम्बन्धः।देहादिरयंसङ्घातोऽहमे- वेत्यात्मनि विपरीतप्रत्ययोत्पत्तिः दृष्टा च सा सर्वप्राणिनां अहं गच्छाम्यहमागच्छामि अह- मन्धोऽहमनन्धोऽहं मूढोऽहममूढ इत्येवमाल्मि- का । न त्यस्याः सम्यग्दर्शनादन्यन्निवारकम- स्ति। प्राक् तु सम्यग्दर्शनात् प्रततैपा भ्रान्तिः सर्वजन्तुषु। तदेवमविद्यानिमित्तदेहाद्युपाधिस- म्बन्धकृताद्विशेपादैकात्म्याभ्युपगमेऽपि अनु- ज्ञापरिहाराववकल्प्येते, सम्यग्दर्शिनस्तय॑नु- ज्ञापरिहारानर्थक्यं प्राप्तं न तस्य कृतार्थत्वा- नियोज्यलानुपपत्तेः । हेयोपादेययोहि नियो- ज्यो नियोक्तव्यः स्यात्,आत्मनस्त्वतिरिक्तं हे- कुतश्चिन्निवृती व्यवहारविच्छेदः स्यादित्यत आह ॥न बस्या इ- त्यादिना ॥ प्रतता सन्तता, विशेपो भेदः, अनियोज्यत्वाब्रह्मविदः। शास्त्रानर्थक्यमिष्टमित्याह ॥ न तस्येति ॥ नियोगविषयद्वैताभावा- दात्मन्यसाध्ये नियोगानुपपत्तेर्न ब्रह्मविनियोज्य इत्यर्थः। नन्यामु- मिफलहेतुके कर्मणि देहभिन्नात्मविवेकिन एवाधिकारो वाच्यः, ·(८५९) सू०४८०१५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये यमुपादेयं वा वस्त्वपश्यन् कथं नियुज्येत, न चांत्माऽऽत्मन्येव नियोज्यः स्यात्।शरीरव्यति- रेकदर्शिन एव नियोज्यत्वमिति चेन्न तत्संहत- वाभिमानात्। सत्यं व्यतिरेकदर्शिनो नियोज्य- त्वंतथापि व्योमादिवदेहाद्यसंहतत्वमपश्यत ए- वात्मनोनियोज्यत्वाभिमानः। न हि देहायसं- हतत्वदर्शिनः कस्यचिदपि नियोगो दृष्टः किमु- तैकात्म्यदर्शिनः।न च नियोगाभावात् सम्य- ग्दर्शिनो यथेष्टचेष्टाप्रसङ्गः, सर्वत्राभिमानस्यैव प्रवर्तकत्वात्,अभिमानाभावाञ्च सम्यग्दर्शिनः, तस्माद्देहसम्बन्धादेवानुज्ञापरिहारौ ज्योतिरा- तथा च ब्रह्मविन्नियोज्यः विवेकित्वात् कर्माधिकारिवदिति शङ्कते । ॥शरीरव्यतिरेकेति॥परोक्षविवेकस्यापरोक्षभ्रमाविरोधित्वात् कर्मि- णो देहाभेदभ्रमोऽस्ति, तथा च भ्रम उपाधिरिति परिहरति । नेत्या- दिना ॥ यथा व्योम देहादिन्नं तहदहमित्यपश्यतः भ्रान्तस्येत्यर्थः।व- ह्मविन्नियोग्यः अभ्रान्तत्वात् सुषुप्तवदित्याह ।। नहीति ।। देहादिष्य- संहतत्वदर्शिनः संहतत्वदर्शनशून्यस्य भेदभ्रान्तिरहितस्य सुपुप्तस्येति यावत् । अज्ञस्याऽपि भ्रान्त्यभावकाले नियोज्यत्वं न दृष्टं किमु वाच्य- मात्मविद इत्यर्थः। अनियोज्यत्वे बाधकमाशय परिहरति ॥ न चे- तिविषयवैराग्यस्य ज्ञानार्थमभ्यस्तस्य ज्ञानान्तरमनुवृच्या विपयेषु प्रवर्तकरागनिवृत्तेनातिप्रसङ्ग इत्यर्थः। तदुक्तं भगवता रसोऽप्यस्य प- रं दृष्ट्या निवर्तते, इति । एवमनुज्ञादिप्रसङ्गेनानियोज्यत्वं विदुप उन्चा प्ररुतमुपसंहरति ॥ तस्मादिति ।। एकस्याप्युपाधिभेदात् अनुज्ञापरि- ·(८६०) रत्नप्रभाभासिते [अ.पा.३॥ दिवत् । यथा ज्योतिष एकत्वेऽपि अग्निःक्रव्या- त् परिहियते नेतरः, यथा च प्रकाश एकस्यापि सवितुरमध्यप्रदेशसम्बन्धः परिहियते नेतरः शुचिभूमिप्रविष्टः तथा भौमाःप्रदेशा वनवैदू- र्यादयः उपादीयन्ते, भौमा अपि सन्तो नरक- लेवरादयः परिह्रियन्ते, तथा मूत्रपुरीषं गवां प- वित्रतया परिपत्यते,तदेव जात्यन्तरे परिवयं- ते तद्वत्॥४८॥ असन्ततेश्चाव्यतिकरः॥४९॥ स्यातां नामानुज्ञापरिहारावेकस्याप्यात्म- नो देहविशेषयोगात् । यस्त्वयं कर्मफलसम्ब- न्धः स चैकात्म्याभ्युपगमे व्यतिकीर्येत स्वा- म्येकत्वादिति चेत्, नैतदेवं,असन्ततः।नहि क- तुर्भोक्तुश्यात्मनः सन्ततिः सर्वैः शरीरैः सम्ब- हारयोर्दष्टान्तमाह ॥ ज्योतिरिति ॥ कव्यं मांसमत्तीति क्रव्यादशुचिः श्मशानाग्निरित्यर्थः॥ ४०॥ शकोत्तरत्वेन सूत्र व्याचष्टे ॥ स्यातामित्यादिना ।। यद्यपि स्थूल- देहसम्बन्धादुपादानपरित्यागौ स्यातां तथाप्यन्यकृतकर्मफलमितरेणा- पि भुज्यतेति कर्मफलव्यतिकरः साडूर्य स्यादिह विशिष्टस्य स्वर्गादि- भोगायोगेनाविशिष्टात्मन एकस्यैव भोकृत्वात् तस्मात् स्वर्गी नरकी चेति व्यवस्थासिद्धये आत्मस्वरूपभेदो वाच्य इति शङ्कार्थः। भवे- नदा साप ययनुपहितात्मन एव भोक्तृत्व स्यान्न त्वेतदति । तद्गुण- ·सू०५०अ०१४५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८६१) न्धोऽस्ति। उपाधितन्त्रो हि जीव इत्युक्तं, उपा- ध्यसन्तानाच नास्ति जीवसन्तानः, ततश्च क- मव्यतिकरः फलव्यतिकरो वा न भविष्यति॥४९॥ आभास एव च ॥५०॥ आभास एवचैषजीवः परस्यात्मनो जलसू- र्यकादिवत् प्रतिपत्तव्यः,नस एव साक्षान्नापि व- स्त्वन्तरं। अतश्च यथा नैकस्मिन् जलसूर्यके क- म्पमाने चलसूर्यकान्तरं कम्पते, एवं नैकस्मिन् जीवे कर्मफलसम्बन्धिनि जीवान्तरस्य तत्स- म्बन्धः एवमव्यतिकर एव कर्मफलयोः आभा- सस्य चाविद्याकृतत्वात् तदाश्रयस्य संसार- सारत्वादित्यत्र मोक्षस्यापि, बुद्ध्युपहितस्यैव कर्तृत्वादिस्थापनात्, त- था च बुद्धेः परदेहासम्बन्धात् तदुपहितजीवस्य नास्ति परदेहसम्बन्ध- इति बुद्धिभेदेन भोक्तृभेदान्न कर्मादिसाङ्कर्ममिति समाधानार्थः॥४९॥ अंशेत्यायसूत्रे जीवस्यांशत्वं घटाकाशस्येवोपाध्यवच्छेदबुद्ध्योक्तं सम्प्रति एक्कारेणावच्छेदपक्षारुचि सूचयन् रूपंरूपं प्रतिरूपो बभू- वेत्यादिश्रुतिसिद्ध प्रतिबिम्बपक्षमुपन्यस्यति भगवान् सूत्रकारः ॥ आभास एव चेति ॥स परमात्मैवानुपहितो जीयो न भवति उपा- ध्यनुभवात् नापि ततो भिन्नः, स एप इह प्रविष्ट इत्याद्यभेदश्रुति- स्मृतिविरोधात्, तस्मादविद्यातत्कार्यबुद्धयादिप्रतिबिम्ब एव जीव इत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे बुद्धिप्रतिविम्बभेदात् स्वर्गी नरकीत्यादिव्यव- स्था जीवस्याविद्यकत्वादियया मोक्षश्वेत्युपपद्यत इत्याह ॥ अतश्चे- त्यादिना ॥ यस्त्वय भास्करस्प प्रलापः प्रतिबिम्बस्य नोपाघिसंसृष्ट- ·(०६२) रत्नप्रभाभासिते [अ.पा.३ स्याविद्याकृतत्वोपपत्तिरिति तधुदासेन च पा- रमार्थिकस्य ब्रह्मात्मभावस्योपदेशोपपत्तिः । येषां तु बहव आत्मानस्ते च सर्वे सर्वगतास्ते- पामेवैष व्यतिकरःप्राप्नोति। कथं बहवो विझव- श्वात्मानश्चैतन्यमात्रस्वरूपा निर्गुणा निरतिश- याश्च तदर्थ साधारणं प्रधानं तन्निमितैषां भो- गापवर्गसिद्धिरिति साङ्ख्याःसति बहुत्वे विशु- वे च घटकुड्यादिसमानाः द्रव्यमात्रस्वरूपाः स्वतोऽचेतना आत्मानस्तदुपकरणानि चाणूनि मनांसिअचेतनानि तत्रात्मद्रव्याणां मनोद्रव्या- णां च संयोगान्न वेच्छादयो वैशेषिका आत्मगु- णा उत्पद्यन्ते,ते चाव्यतिकरण प्रत्येकमात्मसु तया कल्पितत्वं किन्तु स्वरूपेणैव, अतः कल्पितप्रतिविम्बस्य मुक्ती स्थित्ययोमात् न जीवत्वं इति स सिद्धान्तरहस्याज्ञानरूत इत्युपेक्ष- णीयः । यदि दर्पणे मुखं शुक्तौ रजतवत् कल्पितं स्यात् तदा नेदं रज- तमिति स्वरूपाधवन्नेदं मुखमिति बाध्यं स्यात्, अतो नास्ति दर्पणे मुखमिति संसर्गमात्रयाधान्मदीयं मुखमेवेदमित्यबाधितमुखानेदानु- भवात् संसृष्टत्वेनैव कल्पितत्वं प्रवेशवाक्पैश्याविरुतब्रह्मण एव प्र- तिविम्यातायाख्यप्रवेशोर्न स्वरूपकल्पना, पराकान्तं चात्र दर्पण- टीकायामाचारित्युपरम्यते । एवं स्वमते स्वरूपैक्येऽप्युपहितजीव- भेदादसामुक्तं, सम्प्रति सूत्रे चकारसूचितं परेपां साङ्कय वक्तुमु- पक्रमते ॥ येपामित्यादिना ॥ बुद्धिसुखदुःखेच्छाइपप्रयत्नधर्माधर्म- भावना नवात्मविशेषगुणाः, 'सन्निधानादित्यादिपदादौदासीन्यमुनं ।

·सू.५०अ०१७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८६३) समवयन्ति,स संसारस्तेषां नवानामात्मगुणा- नामत्यन्तानुत्पादो मोक्ष इति काणादाः। तत्र साङ्ख्यानां तावचैतन्यस्वरूपत्वात् सर्वात्मनां सन्निधानाधविशेषाञ्च एकस्य सुखदुःखसम्ब- न्धेसर्वेषां सुखदुःखसम्बन्धःप्राप्नोति।स्यादेत- त् प्रधानप्ररत्तेः पुरुषकैवल्यार्थत्वात् व्यवस्था भविष्यति। अन्यथा हि स्वविभूतिख्यापनार्थी प्रधानप्रत्तिः स्यात्, तथा चानिर्मोक्षः प्रस- ज्यतेति। नैतत्सारं। न त्यभिलषितसिद्धिनिव- न्धना व्यवस्था शक्या विज्ञातुं, उपपत्त्या तु कयाचित् व्यवस्थोच्यतासत्यां पुनरुपपत्तौ कामं मा भूदभिलषितं पुरुपकैवल्यं, प्राप्नोति तु व्यवस्थाहेत्वशावाद्यतिकरः, काणादानामपि , साड्यः स्वाभिप्राय शर्ते ॥ स्यादेतदिति ।। सर्वेषां पुंसां प्रकृति- सान्निध्यायविशेपेऽपि प्रतिरेव प्रतिपुरुष नियमेन भोगापवर्गाथ प्रवर्तते, तथा चोद्देश्यपुरुपार्थनियता प्रधानप्रवृत्तिरिति भोगादिव्यव- स्था, अन्यथा नियमप्रवृत्त्यनङ्गीकारे स्वमाहात्म्यख्यापनार्था प्रधानस्य प्रवृतिरित्युद्देश्यविधातः स्यादित्यर्थः। जडप्रधानस्योद्देश्यविवेकाभावा- त् पुरुषार्थस्याप्यनागतस्याचेतनस्यानियामकत्वान्न व्यवस्था मानयु- किशून्यत्वादित्याह ।। नैतदिति ॥ यो हि नियामकाभावेनोद्देश्यवि- घातमापादयति तं प्रति तस्यैवापादनमिष्टमिति भावः। तार्किकमते- ऽपि भोगादिसायमित्याह । काणादीनामिति ॥ हेतुर्मनःसंयोगः,

·रत्नप्रभाभासिते
[अ०२पा०३
यदैकेनात्मना मनः संयुज्यते तदात्मान्तरैरपि
नान्तरीयकः संयोगः स्यात् सन्निधानाद्यवि-
शेषात्, ततश्च हेत्वविशेषात् फलाविशेष इत्येक-
स्यात्मनः सुखदुःखसंयोगे सर्वात्मनामेव स-
मानं सुखदुःखित्वं प्रसज्येत ॥५०॥
स्यादेतत् अदृष्टनिमित्तोनियमोभविष्यती-
ति नेत्याह॥
अदृष्टानियमात्॥५१॥
बहुप्वात्मसु आकाशवत् सर्वगतेषु प्रतिशरी-
रं बात्याभ्यन्तराविशेषेण सन्निहितेषु मनोवा-
कायैर्धर्माधर्मलक्षणमदृष्टमुपायंते। साङ्ख्या-
नां तावत्तदनात्मसमवायिप्रधानवर्तिप्रधानसा-
धारण्यान्न प्रत्यात्मं सुखदुःखोपभोगस्य निया-
मकमुपपद्यते। काणादानामपि पूर्ववत् साधार-
णेन आत्ममनःसंयोगेन निर्वर्तितस्यादृष्टस्या-
पि,अस्यैवात्मनः इदमदृष्टमिति नियमे हेत्वक्षा-
वादेप एव दोपः॥५१॥
फलं सुखादि ॥५॥
यदात्मादृष्टरुतो यो मनःसंयोगः स तदात्मन एव सुसादिहेतुरिति
ध्ययस्थां शङ्कते ॥ स्यादेतदिति ॥ सूत्रेण परिहरति ॥ नेत्याहेति ॥
पूर्वपत् मनःसंयोगवत् । अदृष्टस्याऽपि सर्वात्मसाधारणत्वात् न व्य-
वरयेत्पर्पः॥५॥

·सू.४१०११] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८६५) स्यादेतत् अहमिदं फलं प्राप्नुवानीदं परिह- राणि इत्थं प्रयते इत्थं करवाणीत्येवंविधा अभि- सन्ध्यादयःप्रत्यात्म प्रवर्तमाना अदृष्टस्यात्म- नां च स्वस्वामिभावं नियंस्यन्तीति, नेत्याह। अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॥५२॥ अभिसन्ध्यादीनामपिसाधरणेनैवात्ममन:- संयोगेन सर्वात्मसन्निधौ क्रियमाणानां नियम- हेतुत्वानुपपत्तेरुक्तदोषानुषङ्ग एव॥५२॥ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥५३॥ अथोच्येत विभुत्वेऽप्यात्मनः शरीरप्रतिष्ठेन मनसा संयोगःशरीरावच्छिन्ने एवात्मप्रदेशेअ- विष्यति, अतःप्रदेशकृता व्यवस्थाऽभिसन्ध्या- दीनामदृष्टस्य सुखदुःखयोश्च भविष्यतीति।त- दपिनोपपद्यते,कस्मात् अन्तर्भावात्। विभुत्वा- विशेषादि सर्व एवात्मानः सर्वशरीरेवन्तर्भव- न्ति।तत्रन वैशेषिकैःशरीरावच्छिन्नोऽप्यात्मनः रागादिनियमात् तज्जादृष्टनियम इत्याशङ्कयोत्तरत्वेन सूत्रं गृह्णाति॥ स्यादेतदित्यादिना ॥ अनियमः उक्तदोपः॥५२॥ आत्मान्तरप्रदेशस्य परदेहे अन्तर्भावात् व्यवस्थेति शङ्कार्थः। कि मनसा संयुकात्मैवात्मनःप्रदेशः उत कल्पितः। आये सर्वात्मनां सर्वदेहेषु अन्तर्भाव इति व्यवस्था । द्वितीयं दूपयति ॥ तत्र न पैशे- ·។ (८६६) रत्नप्रभाभासिते [अपा.३॥ प्रदेशः कल्पयितुं शक्यः। कल्प्यमानोऽप्ययं नि- प्रदेशस्यात्मनः प्रदेशः काल्पनिकत्वादेव न पारमार्थिक कार्य नियन्तुं शक्नोति ।शरीरमपि सर्वात्मसन्निधावुत्पद्यमानमस्यैवात्मनो नेतरे- पामिति न नियन्तुं शक्यं । प्रदेशविशेपाभ्युपग- मेऽपि च द्वयोरात्मनोः समानसुखदुःखमाजोः कदाचिदेकेनैव तावच्छरीरेणोपभोगसिद्धिःस्या- त्,समानप्रदेशस्यापि द्वयोरात्मनोरदृष्टस्य स- म्भवात्।तथा हि देवदत्तो यस्मिन् प्रदेशे सुख- दुःखमन्वभूत् तस्मात् प्रदेशादपक्रान्ते तच्छरीरे पिकैरिति ॥ सर्वात्मसान्निध्ये सति कस्यचिदेव प्रदेशः कल्पयितु- मशक्यः नियामकाभावादित्यर्थः। प्रदेशकल्पनामगीरुत्याप्याह ।। कल्प्येति । कार्यमभिसन्ध्यादिकं यस्यात्मनो यच्छरीर तत्र तस्यैव भोग इति व्यवस्थामाशङ्कयाह । शरीरमपीति ॥ प्रदेशपक्षे दोपा- न्तरमाह ॥ प्रदेशेति ॥ यस्मिन्नात्मप्रदेशेऽदृष्टोत्पत्तिः स किं चल: स्थिरो या. नाद्यः अचलेउंशिन्यंशस्य चलनविभागयोरसम्भवादण्या- त्मवादापाताच्च । द्वितीये तस्मिन्नेव प्रदेशे परस्याऽपि भोगदर्शना- ददृष्टमस्तीत्येकेनापि शरीरेण इयोरात्मनोभॊगप्रसङ्गः । यद्यात्म- भेदात् प्रदेशयोर्भेदः तदापि तयोरेकदेहान्तर्भावाद्भोगसाडूय तदवस्थं साययवात्मवादप्रसङ्गश्च । किञ्च यनयनात्मनःप्रदेशे शरीरादिसंयो- गाददृष्टमुत्पन्नं तत्तत्रैवाचलप्रदेशेस्थितमिति स्वर्गादिशरीरावच्छिन्ना- स्मन्यदृष्टाभावात् भोगो न स्यात्, अतः प्रदेशभेदो न व्यवस्थापकः। पत्तु अवोत्पन्नमदृष्टं स्वाश्रये यत्र कचित् भोगहेतुरिति स्वर्गादिभोग- ..

·सू०५३।अ०१७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (८६७ यज्ञदत्तशरीरे च तं प्रदेशमनुप्राप्ते तस्यापीतरेण संमानः सुखदुःखानुभवोदृश्यते स न स्यात् य- दिदेवदत्तयज्ञदत्तयोः समानप्रदेशमदृष्टंन स्या- त्, स्वर्गाद्यनुपभोगप्रसङ्गश्च प्रदेशवादिनःस्या- त्,ब्राह्मणादिशरीरप्रदेशेष्वदृष्टनिष्पत्तेः प्रदेशा- न्तरवर्तित्वाच्च। स्वर्गाद्युपभोगस्य सर्वगतत्वा- नुपपत्तिश्च बहूनामात्मनां दृष्टान्ताभावात्।वद तावत् त्वं के बहवः समानप्रदेशाश्चेति । रूपाद- य इति चेत् न,तेपामयि धयंशेनाभेदाल्लक्षण- भेदाच न तु बहूनामात्मनां लक्षणभेदोऽस्ति अ- सिद्धिरिति, तन्न भोगशरीरात् दूरस्थादृष्टे मानाभावादिति भावः। यद- पिकेचिदाहुः मनस एकत्वेऽप्यात्मनां भेदेन संयोगव्यक्तीनां भेदात्क- याचित् संयोगव्यस्या करिमश्चिदेवात्मन्यदृष्टादिकमित्यसाङ्कळमिति, तन्न संयोगव्यक्तीनां वैजात्याभावेन सर्वासामेवैकदेहान्तः सर्वात्मस्व- दृष्टहेतुत्वापत्तेः, तथाच सर्वात्मना एकस्मिन् देहे भोनृत्वं दुवीर। कि- ञ्च बहूनां विभुत्वमङ्गोरुत्य साकर्यमुक्तं सम्प्रति कर्तृणां विभुत्वमसि- हमहमिहैवास्मि इत्यल्पत्वानुभवात् मानाभावाचेत्याह ।। सर्वगत- त्वानुपपत्तिश्चेति ॥ किञ्च बहूनां विभुत्वे समानदेशत्वं वाच्यं तच्चायु- कं अदृष्टत्वादित्याह ।वदेति ॥ ननु रूपरसादीनामेकघटस्थत्वं दृष्टमिति चेत् नायमस्मत्सन्मतो दृष्टान्तः।रूपस्य तेजोमात्रत्वाद्रसस्य जलमा- त्रत्वात् गन्धस्य पृथिवीमात्रत्वात् इत्येवं तत्तद्गुणस्य स्वस्वधम्यैशेनाभे- दात् तेजआदिधर्म्यतिरिक्तपटाभावात् । किश्चात्मनां बहुत्वमप्यसिद्ध, आत्मत्वरूपलक्षणस्याभेदात्, तथा च देवदत्तात्मा यज्ञदत्तात्मनो न ."

·(८६८) रत्नप्राभासिते (अ ०२पा०३ न्त्यविशेषवशा दोपपत्तिरिति चेत् न,भेदकल्प- नाया अन्त्यविशेषकल्पनायाश्चेतरेतराश्रयत्वां- त्, आकाशादीनामपि विभुत्वं ब्रह्मवादिनोऽ- सिद्धं कार्यत्वाभ्युपगमात् , तस्मादात्मकत्वपक्ष एव सर्वदोषाभाव इति सिद्धम्॥५३॥ इतिश्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्येशङ्करभगवत्पादकतौ द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥ भिलः आत्मत्वायज्ञदत्तात्मवत्, अब वैशेषिकः शङ्कते ॥ अन्त्यवि- शेपेति ॥ नित्यद्रव्यमानवृत्तयो विशेपास्ते च स्वयं स्वाश्रयव्यावर्तका एव न स्वेषां व्यावर्तकमपेक्षन्ते इत्यन्त्या उच्यन्ते । तथा च विशेप- रूपलक्षणभेदागवत्यात्मभेद इत्यर्थः । न तावदात्मन्यनात्मनः सका- शाहेदज्ञानार्थाविशेषकल्पना आत्मत्वादेवानात्मभेदसिद्धेः।नाप्यात्म- नां मिथो भेदज्ञानार्थं तत्कल्पना, आत्मभेदस्यायाप्यसिद्धेः।न च वि- शेपभेदकल्पनादेवात्मभेदकल्पना युका आत्मभेदज्ञप्तावात्मसु विशे- पभेदसिद्धिस्तत्सिद्धौ तसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयादिति परिहारार्थः । य- स्तु बहूनां विभुत्वे आकाशदिकालदृष्टान्त इति सोऽप्यसम्मत इत्याह |आकाशादीनामिति॥विभुत्वस्यैकवृत्तिवे लाघवान्न विभुभेदः।य- थैकस्मिन्नाकाशे भेरीवीणादिभेदेन तारमन्दादिशब्दव्यवस्था एवमेक- रिमनप्यात्मनियुट्यपाधि देनसुखादिव्यवस्थोपपत्रात्मभेदेऽपिन्य- यस्थानुपपत्तेरुकरवान्मुधा भेदकल्पनेत्युपसंहरति । तस्मादिति ॥ एव भूतभोक्तश्रुतीनां विरोधाभावात् ब्रह्मण्यहये समन्वय इति सिद्धम्५३ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दानन्दभगव- त्पादरुती शारीरकमीमांसाव्याख्यायां भाप्यरत्नप्रभा- यां द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः।। ।।

·सू०१।०१] गारब्रह्मसूत्रनाप्ये (८६.) ॐ परमात्मने नमः॥ तथा प्राणाः॥१॥ वियदादिविषयः श्रुतिविप्रतिपेधः तृतीयेन पादेन परिहतः, चतुर्थेनेदानी प्राणविषयः परि- ह्रियते। तत्र तावत् 'तत्तेजोऽसृजत' इति, 'त- स्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः' इति चैवमादिषूत्पत्तिप्रकरणेषुप्राणानामुत्पत्तिर्नाम्ना- यते। क्वचिच्चानुत्पत्तिरेवैषामाम्नायते 'असहा इ- दमन आसीत् तदाहुः किं तदसदासीदित्यूषयो वाव तेऽग्रेसदासीत् तदाहुः के ते ऋषय इति प्राणा वा ऋषयः' इत्यत्र प्रागुत्पत्तेः प्राणानां सदावश्रवणात्। अन्यत्रतुप्राणानामप्युत्पत्तिः पठ्यते 'यथाग्नेवलतःक्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चर- न्ति एवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः' इति 'ए- ॐ ब्रह्मणे नमः। पूर्वाधिकरणे कर्तुः स्वरूपं विचार्य तदुपकरणानामिन्द्रियाणामु- त्पत्तिं साधयति ॥ तथा प्राणाः ॥ भूतभोक्तृविचारानन्तरं भौतिक- प्राणविचार इति हेतुहेतुमहावं पादयोः सङ्गतिमाह ॥ वियदादीति॥ तमेव विप्रतिषेधमाह ।। तत्रेत्यादिना ॥ यद्यपि प्राणानामनुत्पत्तौ ए- कविज्ञानप्रतिज्ञानुपपत्तेर्वियधिकरणन्यायाचेषामुत्पत्तिः सिध्यति त- ·(८७.) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा०४॥ तस्माजायतेप्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति 'सप्तप्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्' इति ‘स प्राणम- सृजत प्राणाच्छ्रहां खं वायुयोतिरापः पृथिवी- न्द्रियं मनोऽन्नम्' इति चैवमादिप्रदेशेषु। तत्रतत्र श्रुतिविप्रतिषेधादन्यतरनिर्धारणकारणानिरूप- णाचाप्रतिपत्तिःप्राप्नोति, अथवा प्रागुत्पत्तेः स- दावश्रवणाद् गौणी प्राणानामुत्पत्तिश्रुतिरिति प्राप्नोति,अत उत्तरमिदं पठति। तथा प्राणा इति कथं पुनरत्र तथेत्यक्षरानुलोम्यं,प्रकृतोपमाना- भावात्। सर्वगतात्मवहुत्ववादिदूषणमतीतान- न्तरपादान्ते प्रकृतं तत्तावन्नोपमानं सम्भवति, सादृश्याभावात्।सादृश्येहि सत्युपमानं स्यात्, यथा सिंहस्तथा बलवर्मेति । अदृष्टसाम्यप्रति- पादनार्थमिति यद्युच्येत यथा अदृष्टस्य सर्वात्म- थापि प्रलये प्राणसझावश्रुतेः गतिकथनाथमतदधिकरणमित्यपौनरु- क्यं । अन प्राणाः विपयाः। ते किमुत्पयन्ते न वेति श्रुतीनां विप्र- तिपच्या संशये तासां समयलत्वादनिर्णय इत्यप्रामाण्यमिति पूर्वप- क्षफलं, तब गौणवादिसमाधानमाह ॥अथ वेति ॥प्राणानां प्रलये स- झावश्रुतेनिरयकाशत्वेन पलीयस्त्वादुत्पत्तिश्रुतिर्जीवोत्पत्तिश्रुतिवद्गी- णीत्यविरोध इत्यर्थः । अप्रमाणपक्षपद्गौणपक्षोऽपि मुख्यसिद्धान्तिनः पूर्वपक्ष एवेति ज्ञापनार्थमथवेत्युक्तं । मुख्यसिद्धान्त्याह ॥ अत इ- ति ॥ तथाशब्दमाक्षिपति ॥ कथमिति ॥ आनुलोम्यं सामञ्जस्यमि- त्यर्थः । साम्यं स्फुटयति ॥ यया दृष्टस्येति ॥ दूपणवत् प्राणा इ- .. .

·सू.११.११] शाङ्करबह्मसूत्रभाप्ये (८७१) सन्निधावुत्पद्यमानस्यानियतत्वं,एवंप्राणानाम- पि सर्वात्मनः प्रत्यनियतत्वमिति, तदपि देहा- नियमेनेवोक्तत्वात् पुनरुक्तं भवेत्। न च जीवेन प्राणा उपमीयेरन, सिद्धान्तविरोधात् । जीवस्य त्यनुत्पत्तिराख्याता प्राणानां तूत्पत्तिराचिख्या- सिताकस्मात्तथेत्यसम्बद्धमिव प्रतिभातिान, उदाहरणोपात्तेनाप्युपमानेन सम्बन्धोपपत्तेः । अत्र प्राणोत्पत्तिवादिवाक्यजातमुदाहरणं 'एत- स्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाःसर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि च व्युञ्चरन्त्येवंजातीयक। तत्र यथा लोकादयः परस्माद्ब्रह्मण उत्पद्यन्ते तथा प्राणा अपीत्यर्थः। तथा 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।खं वायुज्योतिरापः पृथि- ची विश्वस्यधारिणी' इत्येवमादिष्वपिखादिवत् प्राणानामुत्पत्तिरितिद्रष्टव्यं अथवापानव्यापञ्च त्यनन्वितं । यद्यप्यदृष्टवत् प्राणा अप्यनियता इति सूत्रमन्वेति त- थापि पुनरुतं जीववत् प्राणा नोत्पद्यन्त इति सूत्रार्थश्चेदपसिद्धान्त इत्याक्षेपार्थः । समाधत्ते ॥न उदाहरणेति ॥ दृष्टान्तो दान्तिक- सन्निहितो वाच्य इत्यङ्गीकृत्यैकवाम्यस्थत्वेन सानिध्यमुकं, स- म्प्रति नायं नियमः । जैमिनिना भगवता व्यवहितान्यवहित दृष्टा- न्तस्याश्रितत्वादित्याह ॥ अथ घेति ॥ अस्ति तृतीयाध्यायेऽयप्र- तिग्रहेष्ट्यधिकरणं, तस्येदं विषयवाक्यं, “यावतोऽवान् प्रतिगृ- ·(८७२) रत्नप्रभाभासिते [अ०रापा०४। तहदित्येवमादिषुव्यवहितोपमानसम्बन्धस्या- प्याश्रित्वात्प्रथातीतानन्तरपादाद्युक्ता वियदां- दयः परस्य ब्रह्मणो विकाराः समधिगतास्तथा प्राणा अपि परस्य ब्रह्मणो विकारा इति योज- यितव्यं। कः पुनःप्राणानां विकारत्वे हेतुः, श्रु- तत्वमेव । ननु केषुचित् प्रदेशेषु न प्राणानामुत्प- हीयात् तावतो वारुणांश्चतुष्कपालान्निवपद् " इत्येतदुत्तराधिकरणे किमियं वारुणीष्टि तुरुत प्रतिग्रहीतुरिति विशये प्रतिगृह्णीयादि- ति श्रुतेः प्रतिग्रहीतुरित्याशङ्कच प्रजापतिर्वरुणायाश्चमनयादित्यु- पक्रमे दातृकीर्तनात् लिङ्गादश्वदातुरेवेति स्थास्यति, अतः प्रतिगृ- हीयादित्यस्य पदस्याऽश्वान् यः प्रतिग्राहयेदित्यर्थः। दद्यादिति याव- त्। योऽश्वदाता स वारुणोमिष्टिं कुर्यादिति वाक्याथें स्थिते चिन्ता, अवदाननिमितेयमिष्टिः किं लौकिकेऽश्चदाने वैदिके वेति । तत्र 'नके- सरिणो ददाति' इति निपिछलौकिकावदाने दोपसम्भवात् तन्निरासा- र्थेयमिटिरिति दोपाचिष्टिलौकिके स्यादिति सूत्रेण प्राप्ते सिद्धान्तः। 'अन हि वरुणो वा एतं गृह्णाति योऽश्वं प्रतिगृह्णाति' इति दातुर्दोष सङ्कीत्येष्टिविहिता । वरुणशब्दो जलोदराख्यरोगे रूढः । न च लौकि- केऽवटानेऽयं रोगो भवति इति प्रसिद्धं । नचानेनैव वाक्येन प्रसिद्धिः। दाने दोपस्तन्निरासार्था चेष्टिरिति वदतोऽर्थभेदे वाक्यझेदात् । न च वृणोति इति व्युत्पच्या वरुणशब्दो निपेधातिक्रमरुतदोपानुवादक इ- ति युक्त, रूढित्यागापातात् । तथ्यागे च वैदिकेऽपि दानेऽश्वत्याग- जन्यदुःखं प्राप्तमुनव्युत्पच्या शमोत्यनुवदितुं, तस्मात् प्राप्तानुपापर्थ- वादोऽयमिति यज्ञसम्पन्धिन्यवदाने इयमिष्टिरित्येवं विचाया। १अभानिस्पः। प

·सू०२।०१1]
शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८७३)
तिः श्रूयत इत्युक्तं, तदयुक्तं, प्रदेशान्तरेषुश्रव-
णात् । न हि क्वचिदश्रवणमन्यत्र श्रुतं निवारयि-
तुमुत्सहते, तस्माच्छ्तत्वाविशेपादाकाशादिवत्
प्राणा अपि उत्पद्यन्त इति सूक्तम्॥१॥
गौण्यसम्भवात् ॥ २॥
यत्पुनरुक्तं प्रागुत्पत्तेः सद्भावश्रवणात् गौ-
णी प्राणानामुत्पत्तिश्रुतिरिति तत्प्रत्याह । गौ-
ण्यसम्भवादिति गौण्या असम्भवो गौण्यस-
म्भवः। न हि प्राणानामुत्पत्तिश्रुतिौणी सम्भ-
वति, प्रतिज्ञाहानिप्रसङ्गात् । 'कस्मिन्नु भगवो
विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' इति धेकवि-
ज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय तत्साधनायेदमा-
पानव्यापच्च तहदिति । सोमपाने क्रियमाण व्यापहमनं यदि स्यात्
तदा एतं सौमेन्द्रं श्यामाकं चरुं निर्वपेदिति श्रूयते । तत्राऽवप्रतिय-
हेष्टयधिकरणपूर्वपक्षन्यायो बहुसूत्रव्यवहितस्तददिति परामृश्यते,
तहल्लौकिके पातुसाम्याथै पोतसोमस्य वमनेऽयं चरुः स्याहमननि-
मिनेन्द्रियशोपाख्यदोपस्य दृष्टस्येन्द्रियेण वीर्येण बाध्यते, यः सोम
वमतीत्यनुवादादिति पूर्वपक्षसूत्रार्थः । वैदिके तु सोमपाने शेषप्रति-
पजेजतित्वाइमनेऽपि न दोष इति प्राप्ते सिद्धान्तः। लोके वमनरुते-
न्द्रियशोपस्य धातुसाम्यकरत्वेन गुणत्वान्न दोपता, वेदे तु मा मे वा-
इनाभिमतिगा इति सम्यग्जरणार्थमन्त्रलिङ्गाहमने कर्मवैगुण्यात्
तस्य दोपता । तस्मादिकसोमवमने सोमेन्द्रश्वरुरिति स्थितमित्येव-
मादिपु सूत्रेवित्यर्थः ॥ १॥

·८७४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०81 म्नायते 'एतस्माज्जायतेप्राणः' इत्यादि।सा च प्रतिज्ञा प्राणादेःसमस्तस्य जगतः ब्रह्मविका- रत्वे सति प्रकृतिव्यतिरेकेण विकाराभावात् सि- ध्यति, गौण्यां तु प्राणानामुत्पत्तिश्रुतौ प्रतिज्ञेयं हीयेत। तथा च प्रतिज्ञातार्थमुपसंहरति 'पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम्' इति, 'व्र- झैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठं इति च ।तथा 'आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितं' इत्येवंजातीयकासु श्रुतिः एषैव प्रतिज्ञा योजयितव्या। कथं पुनःप्रागुत्पत्तेःप्राणानांस- दावश्रवणं,नैतन्मूलप्रकृतिविषयं, 'अप्राणो त्य- मनाःशुभ्रो त्यक्षरात् परतः परः' इति मूलप्रक- तेःप्राणादिसमस्तविशेषरहितत्वावधारणात्।अ- वान्तरप्रकृतिविपयंत्वेतत् स्वविकारापेक्षं प्रा- मनु प्रतिज्ञाऽपि गौणी किं न स्यादित्यत आह ॥ तथा च प्रति- ज्ञातार्थमिति ॥ उपक्रमोपसंहाराभ्यां प्रतिपिपादयिपिताद्वितीयत्वप्र- तिज्ञानुरोधेन प्राणोत्पत्तिर्मुख्यैवेति भावः । मुण्डकवत् श्रुत्यन्तरेऽपि प्रतिज्ञादर्शनात् सा मुख्येत्याह ॥ तथेति ॥ एपा प्रतिज्ञा प्राणोत्पत्ति- मुख्यत्वे हेतुत्वेन द्रष्टव्येत्यर्थः । इदानींप्रलये प्राणसच्वश्रुतेर्गतिप्रश्नपू- यंकमाह ॥ कथमित्यादिना॥ नेदं वाक्यं महाप्रलये परमकारणस्य व्र- ह्मणः प्राणवच्चपरं किन्त्ववान्तरप्रलये हिरण्यगर्भाख्यावान्तरपति- रूपमाणसहायपरमित्यर्थः । मनु हिरण्यगर्भरूपविकारस्य सवे कर्य तदा विकारासचकयनं तबाह ॥ स्वविकारेति ॥ स्वस्प कार्यब्रह्मणो ·. सू०३।अ.१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८७५) गुत्पत्तः प्राणानां सद्भावावधारणमिति द्रष्टव्यं, व्याकृतविषयाणामपि भूयसीनामवस्थानां श्रु- तिस्मृत्योः प्रकृतिविकारावप्रसिद्धः । वियद- धिकरणे हि गौण्यसम्भवादिति पूर्वपक्षसूत्रत्वा- त् गौणी जन्मश्रुतिरसम्भवादिति व्याख्यातं । प्रतिज्ञाहान्या च तत्र सिद्धान्तोऽभिहितः।इह तु सिद्धान्तसूत्रत्वात् गौण्या जन्मश्रुतेरसम्भवा- दिति व्याख्यातं । तदनुरोधेन विहापि गोणी जन्मश्रुतिरसम्भवादिति व्याचक्षाणैः प्रतिज्ञा- हानिरुपेक्षिता स्यात् ॥२॥ तत् प्राक् श्रुतेश्च ॥३॥ इतश्याकाशादीनामिव प्राणानामपि मुख्यैव यत् कार्य स्थूलं तस्योत्पत्तिरित्यर्थः । ननु यथाश्रुति महाप्रलये प्राण- सद्भावरूपं लिङ्गं प्राणानुत्पत्तिसाधकं किमित्यवान्तरप्रलयपरतया नी- यत इति चेत्, एतस्माज्जायते प्राण इत्यादि प्रबलजन्मश्रुतिबलादिति वदामः । ननु विकारस्य ब्रह्मणः कथ प्रकृतित्वमित्यत आह ॥ व्यास- तेति ॥ 'हिरण्यगर्भः समवर्तताये' इत्यादिश्रुतौ 'आदिकर्ता स भूताना' इत्यादिस्मृनौ च विकारात्मनामपि मूलकारणावस्थारूपाणां ब्रह्मवि- राडादीनां प्रकृतिविकारभावेन प्रसिद्धिरस्ति । पूर्वापेक्षयाविकारस्याप्यु- त्तरत्वादप्रतित्वमित्यर्थः । केचिदियदधिकरणानुरोधेनेद सूत्र व्याच- क्षते तान् दूषयति ॥ वियदिति ॥२॥ तस्य जायत इति पदस्याकाशादिपु मुख्यस्य पाठापेक्षया प्राची- .

·(८७६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा.४ जन्मश्रुतिः यजायत इत्येकं जन्मवाचि पदं प्रा- णेषु प्राक् श्रुतं सदुत्तरेष्वाकाशादिष्वनुवर्ततें, 'एतस्माज्जायते प्राणः' इत्यत्राकाशादिषु मु- ख्यं जन्मेति प्रतिष्ठापितं, तत् सामान्यात्प्राणे- प्वपि मुख्यमेव जन्म भवितुमर्हति । न टेक- स्मिन् प्रकरणे एकस्मिश्च वाक्ये एकः शब्दः स- कृदुच्चरितो बहुभिः सम्बध्यमानः क्वचिन्मुख्यः क्वचिद्गौण इत्यध्यवसातुं शक्यं, वैरूप्यप्रसङ्गा- त्।तथा ‘स प्राणमसृजत प्राणाच्छूद्धां' इत्य. त्रापिप्राणेषु श्रुतः सृजतिः परेष्वपि उत्पत्तिमत्सु श्रद्धादिष्वनुषज्यते। यत्रापि पश्वाच्छुतः उत्प- त्तिवचनः शब्दः पूर्वैः सम्बध्यते तत्राप्येष एव न्यायः, यथा सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्तीत्ययम- न्ते पठितो व्युञ्चरन्तिशब्दः पूर्वैरपिप्राणादिभिः सम्बध्यते॥३॥ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ ४॥ यद्यपि तत्तेजोऽसृजत' इत्येतस्मिन् प्रकर- नेपुप्राणेषु श्रुतेर्मुरण्यं जन्मेति सूत्रयोजना ॥ तत्तामान्यादिति ॥ते- नाकाशादिजन्मना सामान्यमेकशब्दोकत्वं तस्मादित्यर्थः । एकस्मिन् वाक्ये एकस्य शब्दस्य कचिन्मुख्यत्यं क्षचित् गौणत्यमिति बैरूप्यं न यु- समितिन्यायमन्यत्राप्पतिदिशति ॥ यत्रापि पश्चाच्छ्रुत इति ॥ ३॥ • यच्चानं ठान्दोग्येऽपि प्राणानामुत्पत्तिर्न श्रूयत इति तयाह ।।त- ·सू०४।०११] शाङ्करब्रह्मसूत्राप्ये (८७७) णे प्राणानामुत्पत्तिर्न पठ्यते तेजोऽवन्नानामेव त्रयाणां भूतानां उत्पत्तिश्रवणात्, तथापि ब्रह्म- प्रकृतिकतेजोऽवन्नपूर्वकत्वाभिधानादाक्प्राणम- नसांतत्सामान्याञ्च सर्वेषामेव प्राणानां ब्रह्मप्र- अवत्वं सिद्धं भवति । तथा त्यस्मिन्नेव प्रकरणे तेजोबन्नपूर्वकत्वं वाक्प्राणमनसामाम्नायते 'अ- नमयं हि सोम्य मनःआपोमयः प्राणः तेजोम- यी वाक्' इति। तत्र यदि तावन्मुख्यमेवैषाम- नादिमयत्वं ततो वर्तत एव ब्रह्मभवत्वं अथ क्षा- तं तथापि ब्रह्मकर्तृकायां नामरूपव्याक्रियायां श्रवणात् 'येनाश्रुतं श्रुतं भवति' इति चोपक्र- मात् ऐतदात्म्यमिदं सर्व' इति चोपसंहारात् श्रु- त्यन्तरप्रसिद्धेश्च ब्रह्माकार्यत्वप्रपञ्चनार्थमेव म- नंआदीनामन्नादिमयत्ववचनमिति गम्यते।त- त्पूर्वकत्वाहाच इति । अत्र सूत्रे वाक्पदं प्राणमनसोरुपलक्षणं । वा- माणमनसा तेजोऽवन्नपूर्वकत्वोकेरश्रवणमसिद्धमिति योजना । तै- गादिभिश्चक्षुरादीनां सामान्यं करणत्वंतत्सामान्यादित्यर्थः । अबम- यड्डिकारे मुख्य इति पक्षे वर्तत एव प्राणानां ब्रह्मकार्यत्वं तेजोऽबन्ना-: .नां ब्रह्मविकारत्वात् । यदि प्राणस्य वायोर्जलविकारत्वायोगात् तदधी- नस्थितिकत्वमात्रेण भाक्तस्तथापि प्राणानां विकारत्वे भूताधीनस्थिति- कत्वं लिड्मयटोक्नमिति सिदं ब्रह्मकार्यत्वं 'सप्राणमसृजत' इत्या- . दिश्रुत्यन्तरे स्पष्टं, ब्रह्मकार्यत्वोतः । तस्मात् प्राणानामुत्पत्तिश्रुतीनां.

·(८७८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०४॥ स्मादपि प्राणानां ब्रह्मविकारत्वसिद्धिः ॥४॥ सप्तगतेविशेषितत्वाच॥५॥ उत्पत्तिविषयः श्रुतिविप्रतिषेधःप्राणानां प- रिहतः, सङ्ख्याविषय इदानी परिहियते। त- मुख्यं प्राणमुपरिष्टावक्ष्यति।सम्प्रति तु कती- तरे प्राणा इति सम्प्रधारयति श्रुतिविप्रतिपत्ते- श्चात्र विशयः । क्वचित् सप्त प्राणाःसङ्कीर्त्यन्ते “सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्" इति। क्व- चिदष्टौ प्राणा ग्रहत्वेन गुणेन सङ्कीर्त्यन्ते, “अ- टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः” इति, कचिन्नव "स- तवै शीर्पण्याः प्राणा दाववाञ्चौ" इति । क- चिद्दश "नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमी" इ- ति। क्वचिदेकादश "दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैका- सझावश्रुत्यविरोधात् कारणे ब्रह्मणि समन्वय इति सिद्धम् ॥ ४॥ लिङ्गशरीरविचारात्मकाधिकारणानां लिङ्गात् तत्वंपदार्थभेदधीः फलमिति द्रष्टव्य एवं जन्मलब्धसत्ताकानां प्राणानामुपजीव्योपजी- यकत्वसङ्गत्या सत्यांनिर्णेतुं श्रुतीनां विरोधात संशये पूर्वपक्षयति ।। सप्तगतर्विशपितत्वाच ॥ विशयः संशयः । इन्द्रियाण्यत्र विपयः। पञ्च धीन्द्रियाणि वाड्मनश्चेति सप्त प्राणास्त एव हस्तेन सहाष्टौ । ग्रहत्यं पन्धकत्वं गृहन्ति बनन्तीति ग्रहा इन्द्रियाणि तेषां यन्धक- त्वं विपयाधीनमित्पतिग्रहाः ग्रहानतिकान्ता विपया इत्यर्थः । द्दे श्रो- वे हे चक्षुपी हे घ्राणे वाक चेति सा शोणि भवाःप्राणा दाववाची

·सू०५।०२। शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८७९)
दश" इति । कचिबादश "सर्वेषां स्पर्शानां त्व-
गेकायनम्" इत्यत्र । क्वचित्रयोदश "चक्षुश्च
द्रष्टव्यं च " इत्यत्र । एवं हि विप्रतिपन्नाःप्रा-
णेयत्तांप्रति श्रुतयः, किंतावत् प्राप्तं सप्तैव प्रा-
णा इति । कुतः गतेः, यतस्तावन्तोऽवगम्यन्ते
“सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्" इत्येवंविधा-
सु श्रुतिषु। विशेषिताश्चैते “सप्त वैशीर्षण्याःप्रा-
णाः' इत्यत्र । ननु “गुहाशया निहिताः सप्तस-
प्त" इति वीप्सा श्रूयते,सा सप्तभ्योऽतिरिक्तान्
प्राणान् गमयतीति । नैष दोषः, पुरुषभेदाभि-
प्रायेयं वीप्सा प्रतिपुरुषं सप्तसत प्राणा इति,
न तत्त्वक्षेदाभिप्राया सप्तसप्तान्येऽन्ये प्राणा-
इति। नन्वष्टत्वादिकापि सङ्ख्या प्राणेषुदाहृता
कथं सप्तैव स्युः। सत्यमुदाहृता विरोधात्वन्यत-
पायपस्थी चेति नव, ज्ञानकमेन्द्रियाणि दशेमे पुरुषे देहे प्राणाः आ-
स्मा मन एकादशप्राण इति सिद्धान्तकोटिरुक्ता एत एव हृदयाख्यया
बुद्धया सह हादश । अहङ्कारेण सह त्रयोदश, श्रुतितः सतत्वावगते-
ये शीर्पपयाः सप्त ते प्राणा इति शीर्षण्योद्देशेन प्राणत्वविशेपणाच
शीर्पण्याना प्राणत्वशब्दता, इन्द्रियत्वपरिसङ्घयया सप्तैव प्राणा इति
सूत्रयोजना । सप्तत्वं वीप्साविरुद्धमिति शङ्कत्ते ॥ नन्विति ॥ गुहायां
हृदये शेरत इति गुहाशया ।स्वस्थानेपुनिहिताःनिक्षिप्ता इत्यर्थः। चि-
तेन चतुर्दशत्वं मन्तव्य पूर्वपक्षी परिहरति । नैष दोप इति ॥ ५ ॥

·(८८०) रत्नप्रभाभासिते [अ०१पा.४॥ मा सङ्ख्याध्यवसातव्या,तत्र स्तोककल्पनो- परोधात् सप्तसङ्ख्याध्यवसानं वृत्तिभेदापेक्षं च सख्यान्तरश्रवणमिति गम्यते॥५॥ अत्रोच्यते॥ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥६॥ हस्तादयस्त्वपरे सप्तभ्योऽतिरिक्ताः प्राणाः श्रूयन्ते, “हस्तोवै ग्रहःस कर्मणातिग्रहेण गृही- तः,हस्ताभ्यां हि कर्म करोति' इत्येवमाद्यासु श्रुतिषु।स्थिते च सप्तत्वातिरेके सप्तत्वमन्त - वाच्छक्यते सम्भावयितुं । हीनाधिकसङ्ख्या- विप्रतिपत्तौ त्यधिका सङ्ख्या संग्रात्या भवति, तस्यां हीनान्तर्भवति, नतु हीनायामधिका, अ- तश्च नैवं मन्तव्यं स्तोककल्पनानुरोधात् सप्तैव प्राणाः स्युरिति।उत्तरसयानुरोधात्वेकादशै- व ते प्राणाः स्युः। तथा चोदाहता श्रुतिः “दशे- सिद्धान्तिनाप्येकादशसु मनोवृत्तिभेदान्निश्चयात्मिका बुद्धिः गये चात्मकोऽहङ्कारः स्मरणात्मकं चित्तं इति हादशादिसमयान्तवि- नीया। ततो वरं प्राथमिकसातत्वेऽन्तर्भावः लाववादिति प्राप्ने सिद्धा- न्तयति । अत्रेति ॥ आदानेन कर्मणा गृहीतः सम्बद्धः । सम्बन्धमे- याह ॥ हस्ताभ्यामिति ॥ अतोऽधिकसन्यायाः न्यूनायामन्त - वायोगात् सभैव प्राणाः स्युर्लाघवानुरोधादित्येवं न मन्तव्यमित्यन्वयः। तहिं कतीन्द्रियाणीत्याकाडायामाह ॥ उसरेति ॥ श्रुतीनां मिथो वि- -- - ·सू०६/अ०२] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्पे (८८१ मे पुरुपेप्राणा आत्मैकादश" इति।आत्मशब्दे- नं चात्रान्तःकरणं परिगत्यते करणाधिकारात्। ननु एकादशल्वादप्यधिके द्वादशत्रयोदशत्वे उ- दाहते।सत्यमुदाहृते नवेकादशभ्यः कार्यजा- तेभ्योऽधिकं कार्यजातमस्ति यदर्थं अधिकं कर- णं कल्प्येत।शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयाः प- ञ्च बुद्धिभेदास्तदर्थानि पञ्च बुद्दीन्द्रियाणि व- चनादानविहरणोत्सर्गानन्दाः पञ्चकर्मभेदास्त दर्थानि च पश्च कर्मेन्द्रियाणि सर्वार्थविषयं त्रै- काल्यवृत्ति मनस्त्वेकमनेकत्तिकं तदेव वृत्तिभे- दात् क्वचिनिन्नवद्यपदिश्यते “मनो बुद्धिरहङ्कार- श्चित्तञ्च'' इति। तथा च श्रुतिः कामाद्या नाना- विधा वृत्तीरनुक्रम्याह "एतत् सर्वं मन एव” इ- ति। अपि च सप्तैव शीर्षण्यान् प्राणानभिमन्य- मानस्य चत्वार एव प्राणा अभिमताःस्युः स्था- नभेदाद्यते चत्वारःसन्तः सप्तगण्यन्ते, वे श्रो- रोधे सति मानान्तरानुगृहीता श्रुतिर्बलीयसीति न्यायेन कार्यलिङ्गा- नुमानानुगृहीतैकादशप्राणश्रुत्यनुसारेणान्याः श्रुतयो नेया इत्यभि- सन्धायाह ॥ सत्यमिति ॥ एकादशकार्यलिङ्गान्याह ॥ शब्दति ॥ जयः कालास्त्रैकाल्य, तद्विपया वृत्तिर्यस्य तत् त्रैकाल्यवृत्ति । इन्द्रिया- न्तराणा वर्तमानमानयाहित्यादतीतादिज्ञानाय मनोऽङ्गीकार्यमित्य- र्थ.। विशेपितत्वादित्युक्त निरस्यति ॥ अपि च समेति ॥ न च । १११ ·(८८२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२०पा०४॥ त्रे द्वे चक्षुषी हे नासिके एका वाक्” इति।न च तावतामेव वृत्तिभेदा इतरे प्राणा इति शक्यतेव- क्तुं, हस्तादित्तीनामत्यन्तविजातीयत्वात्। त- था "नव वै पुरुषेप्राणा नाभिदशमी' इत्यत्रापि देहच्छिद्रभेदाभिप्रायेणैव दश प्राणा उच्यन्ते, न प्राणतत्त्वक्षेदाक्षिप्रायेण 'नाभिर्दशमी' इति वचनात्।नहि नाभि म कश्चित् प्राणः प्रसि- दोऽस्ति,मुख्यस्य तु प्राणस्य भवति,नाभिरपि एक विशेषायतनमित्यतो नाभिर्दशमीत्युच्यते। क्वचिदुपासनार्थ कतिचित्पाणा गण्यन्ते, क्वचि- प्रदर्शनार्थं । तदेवं विचित्रे प्राणेयत्ताम्नाने स- तिक कि परमाम्नानमिति विवेक्तव्यं। कार्यजा- नवशावेकादशत्वाम्नानं प्राणविपयं प्रमाणमि- ति स्थितं। इयमपरा सूत्रद्वययोजना।सप्तैव प्रा- तावतामिति ॥ आदानादीना श्रोत्रादिभ्योऽत्यन्तवैजात्यादित्यर्थः । तेपा तहृत्तित्वे बधिरादीनामादानादि न स्यादिति भावः । कथं तर्हि छिद्रे प्राणशब्दः इत्याशय लक्षणयेत्याह ॥ मुख्यस्य विति । सप्त प्राणाः प्रभवन्तीत्युपासनार्थ । अष्टौ ग्रहा इति श्रुतिस्तूपलक्ष- णार्था । पायूपस्थपाटानामपि बन्धकत्वाविशेपादिति विवक्तव्यं । नन्पिदं सूरव्याख्यानमसङ्गतं पञ्चधीन्द्रियवाड्मनस सप्तत्वावगतिः शीर्पण्याना चतुर्णा विशेपितत्वमिति हेतोवैयधिकरण्यादुक्तपारस- इत्यादोपायेत्यरुचेराह । इयमपरेति ॥ इन्द्रियाणि कतीति स- ·सू०६।१०२ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८८३) णाः स्युःयतः सप्तानामेव गतिः श्रूयते “तमु- कामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनूक्रामन्तं सर्वेप्राणा अनूकामन्ति” इत्यत्र । ननु सर्व- शब्दोऽप्यत्र पठ्यते कथं सप्तानामेव गतिः प्र- तिज्ञायत इति, विशेषितत्वादित्याह। सप्तैव हि प्राणाश्चक्षुरादयः त्वक्पर्यन्ता विशेपिताः इ- ह प्रकृताः ‘स यत्रैप चाक्षुपः पुरुपः पराङ् प- र्यावर्तते अथारूपज्ञो भवति एकीभवति न प- श्यतीत्याहुरित्येवमादिनानुक्रमणेन। प्रकृतगा- मीच सर्वशब्दो भवति। यथा सर्वे ब्राह्मणा भो- जयितव्या इति ये निमन्त्रिताः प्रकृता ब्राह्म- णास्त एव सर्वशब्देनोच्यते नान्ये, एवमिहापि ये प्रकृताः सप्त प्राणास्त एव सर्वशब्देनोच्य- ते नान्य इति । नन्वत्र विज्ञानमष्टममनुक्रा- न्देहे.पूर्वपक्षसूत्रं योजयति ॥ ससेति ॥ तं जीवात्मानं ये प्रा- णाः सह गच्छन्ति तेपामेव भोगहेतुत्वादिन्द्रियत्वमित्यर्थः। य- त्रावस्थायां एप चाक्षुपश्चक्षुषि स्थितोऽनुग्राहकसूर्याशरूपः पुरुषः प- राङ् पर्यावर्तते बहिर्देशात् स्वांशिनं सूर्य प्रतिगच्छति। अथ तदानीमय मुमूर्रररूपज्ञो भवतिदेवांशे देवं प्रविष्टे लिङ्गांशश्चक्षुर्हृदये मनसैकोभ- वति तदायं न पश्यतीति पार्श्वस्था आहुरित्यर्थः । आदिपदान्न जिघ्रति न वदति न रसयते न शृणोति न मनुते न स्पृशति न विजानातीति गृह्यते । सप्तानामेव जीवेन सह गतिरित्यसिद्धं । ग्रहत्वश्रुत्या हवादी- नामपि गतिप्रतीतेरिति सिद्धान्तयति ॥ एवमित्यादिना ॥ हस्ताद्रिय .

·(८८४) रत्नप्रभाशासिते [अ०२पा०४॥ न्तं कथं सप्तानामेवानुक्रमणं. नैष दोषः । म- नोविज्ञानयोस्तत्त्वाक्षेदावृत्तिभेदेऽपि सप्तत्वों- पपत्तेः। तस्मात् सप्तैव प्राणा इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः । हस्तादयस्त्वपरे सप्तभ्योऽतिरिक्ताः प्राणाः प्रतीयन्ते “हस्तोवैग्रहः” इत्यादिश्रुतिषु ग्रहत्वं च वन्धनभावो गृत्यते, बध्यते.क्षेत्रज्ञोऽनेन ग्र- हसंज्ञकेन वन्धनेनेति।सच क्षेत्रज्ञो नैकस्मिन्ने- वशरीरे बध्यतेशरीरान्तरेष्वपितुल्यत्वाइन्धन- स्य । तस्माच्छारीरान्तरसञ्चारीदं ग्रहसंज्ञकंव- न्धनमित्यर्थादुक्तं भवति। तथा च स्मृतिः“पु- र्यटकेन लिङ्गेन प्राणाद्येन स युज्यते ।तेन बद्ध- स्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च” इति । प्रा- ङ्मोक्षागृहसंज्ञकेनानेन बन्धनेनावियोग दर्श- यति।आथर्वणे च विपयेन्द्रियानुक्रमणे “चक्षु- श्व द्रष्टव्यं च" इत्यत्र तुल्यववस्तादीनीन्द्रिया- णि सविपयाण्यनुक्रामति “हस्तौ चादातव्यं च उपस्थश्चानन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयित- व्यं च पादौ च गन्तव्यं च" इति।तथा “दशेमे पुरुपे प्राणा आत्मैकादशः ते यदास्माच्छरीरा- न्धस्य प्रारमोक्षात् सहगतौ स्मृतिमाह॥पुर्यटकेनेति॥ प्राणादिपञ्च- के भूतसूक्ष्मपञ्चकं ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं अन्तःकरणचतुष्ट- यमविया कामकर्मचेति पुर्यष्टकमात्मनोज्ञापकत्वाल्लिङ्गं सति सम्भव ·सू०७०३] शाङ्करब्रह्मसूबभाप्ये (८८५) न्मादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति” इत्येकादशानां प्रांणानामुत्क्रान्ति दर्शयति । सर्वशब्दोऽपि च प्राणशब्देन सम्बध्यमानोऽशेषानुप्राणानभिद- धानोन प्रकरणवशेन सप्तस्वेव व्यवस्थापयितुं शक्यते, प्रकरणाच्छब्दस्य च बलीयस्त्वात्।स- वैब्राह्मणाभोजयितव्याइत्यत्रापि सर्वेपामेवअ- वनिवर्तिनांब्राह्मणानां ग्रहणं न्याय्यं सर्वशब्द- सामर्थ्यात् । सर्वोजनासम्भवात्तुंतत्र निम- त्रितमात्रविषया सर्वशब्दस्य तिराश्रिता,इ- हतुन किञ्चित्सर्वशब्दार्थसङ्कोचने कारणमस्ति, तस्मात् सर्वशब्देनात्रशेषाणां प्राणानां परिग्रह- प्रदर्शनार्थ सप्तानामनुक्रमणमित्यनवा । त- स्मादेकादशैव प्राणाः शब्दतः कार्यतश्चेति सि- दम् ॥६॥ अणवश्व॥७॥ अधुना प्राणानामेव स्वभावान्तरमभ्युञ्चि- सर्वश्रुतिसङ्कोचो न युक्त इत्याह॥सर्वशब्दोऽपीति तस्मात् सन्या- श्रुतीनामविरोधादेकादशेन्द्रियकारणेब्रह्मणि समन्वयइति सिद्धम्।। ६॥ अणवश्च ॥ प्राणाः सर्वेऽनन्ता इति श्रुतेः' इन्द्रियाणां विभु- त्वात् तेपामुत्क्रान्तिरसिद्धा किन्तु तत्तद्देहे तेपामभिव्यक्तिरूपाः प्रादेशिक्यो वृत्तयः सन्ति न तासामुत्क्रान्तादिरिति साङ्मयानामाक्षे- पस्तत्सङ्गत्या प्राणाः किंपरिमाणा इति सन्देहे सिद्धान्तयति ॥ अधुने-

·(८८६)
रत्नप्रभाभासिते [अ०शपा०४॥
नोति।अणवश्यैते प्रकृताःप्राणाः प्रतिपत्तव्याः
अणुवञ्चैषां सौक्ष्म्यपरिच्छेदौ न परमाणुतुल्यं-
त्वं, कृत्स्नदेहव्यापि कार्यानुपपत्तिप्रसङ्गात्। सू-
क्ष्मा एते प्राणा: स्थूलाश्येत् स्युः मरणकाले श-
रीरान्निर्गच्छन्तो विलादहिरिवोपलभ्येरन् घि-
यमाणस्य पार्श्वस्थैः। परिच्छिन्नाचैतेप्राणाःस-
र्वगताश्चेत् स्युः उत्क्रान्तिगत्यागतिश्रृंतिव्या-
कोपः स्यात् , तद्गुणसारत्वञ्च जीवस्य न सि-
ध्येत् । सर्वगतानामपि वृत्तिलाशः शरीरदेशे
स्यादिति चेत्, न,त्तिमात्रस्य करणत्वोपपत्तेः।
यदेव तूपलब्धिसाधनं रत्तिः अन्यद्वा तस्यैव नः
करणत्वं, तेन संज्ञामात्रे विवाद इति करणानां
व्यापित्वकल्पना निरर्थिका,तस्मात् सूक्ष्माःप-
रिच्छिन्नाश्चैते प्राणा इत्यध्यवस्यामः ॥७॥",
श्रेष्ठश्च ॥८॥
मुख्यश्च प्राणः इतरप्राणवब्रह्मविकार इत्य-
त्यादिना ॥ उत्पत्तिसङ्गन्यानिर्णयानन्तरं परिमाणं निरूप्यत इत्यर्थः ।
अनुभूतरूपस्पर्शत्वं सूक्ष्मत्वं, परिच्छेदोऽल्पत्वं, युद्ध्यादीनां विभुत्वे
तदुपाधिकमात्मनोऽणुत्वादिकं न सिध्येदित्युक्तन्यायविरोधमाह । त-
हुणसारत्वमिति ॥ उकाक्षेपमनूय निरस्यति ॥ सर्वगतानामि-
ति ॥ आनन्त्यश्रुतरुपासनार्थत्वान्नोत्क्रान्त्यादिश्रुतीनां तया विरोध
इति सिद्धम् ॥७॥

·सू०अ०४]] शाङ्करब्रह्मसूत्रप्राप्ये (८८७) तिदिशति। तच्चाविशेषेणैव सर्वप्राणानां ब्रह्मवि- कारत्वं व्याख्यातं, 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति,सेन्द्रियमनोव्यतिरेकेणा- पि प्राणस्योत्पत्तिश्रवणात् , 'स प्राणमसृजत' इत्यादिश्रवणेभ्यश्च। किमर्थः पुनरतिदेशः, अ- धिकाशङ्कावारणार्थः । नासदासीये हि ब्रह्मप्र- धाने सूक्ते मन्त्रवर्णो भवति, 'न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न राव्या अह्न आसीत् प्रतः।आनीद- चातं स्वधया तदेकं तस्माद्वान्यन्न परं किञ्च ना स' इति । आनीदिति प्राणकर्मोपादानात् प्रा- गुत्पत्तेः सन्तमिव प्राणं सूचयति।तस्मात् अजः प्राण इति जायते कस्यचिन्मतिः, तामतिदेशे- नापनुदति। आनीच्छब्दोऽपि न प्रागुत्पत्तेः प्रा- णसद्भावं सूचयति । अवातमिति विशेषणात्, "अप्राणो यमनाः शुभ्रः” इति च मूलप्रकृतेः श्रेष्ठश्च ॥ अतिदेशत्वान्न सङ्गत्यायपेक्षा तथा प्राणा इत्युक्तन्यायो- ऽत्रातिदिश्यते । ननु प्राणो जायते न वेति संशयाभावादतिदेशो न यु- कइत्याक्षिपति॥किमर्थ इति ॥ निश्चितमहाप्रलये प्राणसहावश्रुत्या- ऽधिकाशङ्कामाह ॥ नासदासीये हीति ॥ नासदासीदित्यारभ्याधीत- इत्यर्थः । तर्हि तदा प्रलयकाले मृत्युारको मृत्युमत्कार्यं वा नासीद- मृतञ्च देवभोग्यं नासीत् रात्र्याः प्रकेतश्चिहरूपश्चन्द्रः अनः प्रकेतःसू- र्यश्च नारखां, स्वधया सहेत्यन्वयः, पितृभ्यो देयमन्नं स्वधा । यहा स्वेन ·(८८८) रत्नप्रभाशासिते. [अ०सपा०४॥ प्राणादिसमस्तविशेषरहितत्वस्य दर्शितत्वात्। तस्मात् कारणसद्भावप्रदर्शनार्थ एवायमानीच्छं- व्द इति। श्रेष्ठ इति च मुख्य प्राणमभिदधाति, "प्राणो वाव ज्येष्ठःश्रेष्ठश्च” इति श्रुतिनिर्देशात्। ज्येष्ठश्च प्राणः,शुक्रनिषेककालादारभ्य तस्य- वृत्तिलामात्, न चेत् तस्य तदानी वृत्तिलाभः स्यात् योनौ निपिक्तं शुक्र पूयेत न सम्भवेद्वा, श्रोत्रादीनां तु कर्णशप्कुल्यादिस्थानविभागनि- प्पत्तौ वृत्तिलाक्षान्न ज्येष्ठत्वं । श्रेष्ठश्च प्राणः गु- णाधिक्यात्, “ न वै शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुम् इति श्रुतेश्च॥८॥ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९॥ सपुनर्मुख्यःप्राणः किस्वरूप इतीदानींजि- धृता माया स्वधा तया सह तदेकं ब्रह्मानीदासीदिति परमार्थः । अत्रा- नीदिति तचेष्टां रुतवदिति पूर्वपक्षार्थः। तस्माद्ब्रह्मणः परः परमुत्क- ठमन्यच्च किमपि न बभूवेत्यर्थः। परिहारः सुबोधः । ननु श्रेष्ठशब्दस्य प्राणे प्रसिद्ध्यभावात् कथं सूत्रमिति तबाह ॥श्रेष्ठ इति चेति ॥ श्रुति व्याचष्टे ॥ज्येष्ठश्चप्राण इत्यादिना॥ पूर्यत पूर्य भवेत् । न सम्भवेद्गों न भवेदित्यर्थः । वागादिजीवनहेतुत्वं प्राणस्य गुणः। एवमानीच्छ्रुत्य- विरोधात् प्राणोत्पत्तिश्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वय इति सिद्धम् ॥८॥ इन्द्रियाणि विचार्य तव्यापारात प्राणं पृथक् कर्तुमुत्पत्तिरति- दिष्टा, संप्रत्युत्पन्नप्राणस्वरूपं पृथक् करोति ॥ न वायुक्रिये पृथ- ·सू०९।०५] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८८९ ज्ञास्यते। तत्र प्राप्तं तावत् श्रुतेर्वायुःप्राण इति, एवं हि श्रूयते, यः प्राणः स वायुःस.एष वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः इति। अथ वा तन्त्रान्तरीयाभिप्रायात् समस्त- करणत्तिःप्राण इति इति प्राप्त, एवं हि तन्त्रा- न्तरीया आचक्षते। सामान्यकरणत्तिःप्राणा- द्या वायवः पञ्च इति । अत्रोच्यते। न वायुः प्राणः नापि कारणव्यापारः । कुतः पृथगुपदे- शात्।वायोस्तावत् प्राणस्य पृथगुपदेशो भव- ति,'प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च” इति। नहि वायुरे- व सन् वायोः पृथगुपदिश्येत तथा करणटतेरपि पृथगुपदेशो भवति, वागादीनि करणान्यनुक्र- म्य तत्रतत्र पृथक् प्राणस्यानुक्रमणात् त्तिर- गुपदेशात् ।। मुख्यः प्राणः किं वायुमा उत करणानां साधारणव्या- पारः आहोस्वित्तच्चान्तरमिति वायुप्राणयोर्भेदाभेदश्रुतीनां मिथोवि- रोधात् । संशये पूर्वपक्षमाह ॥ तत्रेति ॥ द्वितीयं साङ्क्षयपूर्वपक्षमा- ह ॥ अथवेति । सिद्धान्तत्वेन सूत्रमादत्ते । अत्रोच्यत इति ॥ म- नोरूपब्रह्मणो वाक्प्राणचक्षुःश्रोत्रैश्चतुष्पाच्वं श्रुतायुक्तं, तर प्राणो वायुनाधिदैविकेन भात्यभिव्यज्यते अभिव्यकः संस्तपति कार्यक्षमो भवतीत्यर्थः । श्रुतिषु तत्रतत्र प्राणस्य वागादीनां च मिथःसंवादलि- ड्रेन पृथगुत्पत्तिलिङ्गेन चेन्द्रियतदभिन्नव्यापारेभ्योऽपि भिन्नत्वमि- ११२ ·(८९०) रलप्रभाभासिते [अ ०२पा०४॥ त्तिमतोश्चाभेदात् । नहि करणव्यापार एव स- न करणेभ्यः पृथगुपदिश्येता तथा एतस्माज्जा- यते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च खं वायुः इत्ये- वमादयोऽपि वायोः करणेभ्यश्च प्राणस्य पृथ- गुपदेशा अनुसतव्याः। न च समस्तानां कर- णानामेका वृत्तिः सम्भवति, प्रत्येकमेकैकदृति- त्वात्, समुदायस्य चाकारकत्वात् । ननु पञ्जर- चालनन्यायेन एतद्भविष्यति यथैकपञ्जरवर्ति- नः एकादश पक्षिणःप्रत्येकं प्रति नियतव्यापा- राःसन्तः सम्भूयैकं पञ्जरंचालयन्तिएवमेकश- रीरवर्तिनः एकादश प्राणाःप्रत्यकं प्रति नियत- वृत्तयः सन्तः सम्भूयैकां प्राणाख्यां वृत्तिं प्रति- लप्स्यन्त इति। नेत्युच्यते युक्तं । तत्र प्रत्येकव- तिभिरवान्तरव्यापारः पचरचालनानुरूपैरेवो- पेताः पक्षिणः सम्भूयैकं पञ्जरं चालयेयुरितित- त्याह ।। तथेति ॥ प्राणस्येन्द्रियवृत्तित्वं श्रुत्या निरस्य युक्त्यापि नि- रस्पति ॥ न च समस्तानामिति ॥ या चक्षुःसाध्या वृत्तिः सैव न श्रोत्रादिसाध्या करणानां प्रत्येकमेकैकरूपग्रहादिवृत्तावेव हेतुखात् । न च समुदायस्य वृत्तिः सम्भवति तस्यासन्चादित्यर्थः। प्रमाणाभा- वादिति श्रोत्रादीनामेकप्राणनाख्यवृत्यनुकूलपरिस्पन्देपु मानाभावात् अवणादीनामपरिस्पन्दत्वेन विजातीयत्वात् पारस्पन्दरूपप्राणनानुकू- लत्यादवान्तरव्यापाराभावान समस्तकरणवृत्तिः प्राण इत्यर्थः । कि- ·सू.१०अ०५० शाङ्करब्रह्मसूत्रधाप्ये था दृष्टत्वात्।इह तुश्रवणाधवान्तरव्यापारोपे- ताः प्राणा न सम्भूय प्राण्युरिति युक्तं, प्रमाणा- भावात् अत्यन्तविजातीयत्वाच्च श्रवणादिभ्यः प्राणनस्यातथा प्राणस्य श्रेष्ठतायुद्धोषणं गुण- भावोपगमश्च तं प्रति वागादीनां न करणवृत्ति- मात्रे प्राणेऽवकल्पते, तस्मादन्यो वायुक्रियाभ्यां प्राणः। कथं तीयं श्रुतिः, 'यः प्राणः स वायुः' इति, उच्यते। वायुरेवायमध्यात्ममापन्नः पञ्च- व्यूहो विशेषात्मनावतिष्ठमानः प्राणो नाम भ- ण्यते न तत्वान्तरं नापि वायुमात्रं, अतश्चोभे अपि भेदाभेदश्रुती न विरुध्येते॥९॥ स्यादेतत् , प्राणोऽपितर्हि जीववदस्मिन् श- रीरे स्वातन्त्र्यं प्राप्नोति, श्रेष्ठत्वात् गुणभावोप- गमाच्चतं प्रति वागादीनामिन्द्रियाणां तथा हि अनेकविधा विभूतिःप्राणस्य श्राव्यते । ‘सुप्तेषु ञ्च प्राणस्य वृत्तित्वे वागादीनामेव प्राधान्यं वाच्यं नैतदस्तीत्याह ।। तथा प्राणस्येति । यथा मृदो घटो न वस्त्वन्तरं नापि मृन्मात्र त- दिकारत्वात् तथा वायोर्विकारः प्राण इत्यभेदश्रुतेर्गतिमाह ॥ उच्यत इति ।। देहं प्राप्तः पञ्चावस्थो विकारात्मना स्थितो वायुरेध प्राण इत्यर्थः ॥ ९ ॥ प्राणस्य करणवृत्तित्वाभावे जीववत् भोकृत्वं स्यादिति शंङ्कन्ते ।। स्यादेतदिति ॥ प्राणो न भोका भोगोपकरणत्वात् चक्षुरादिवदिति

·(८९२)
रत्नप्रभाभासिते [अ०२/पा०४॥
वागादिपुप्राण एवैको जागर्ति प्राण एवैको मृ-
त्युनाऽनाप्तःप्राणः संवर्गो वागादीन् संवृत
प्राण इतरान्प्राणान् रक्षति मातेव पुत्रान् ' इ-
ति । तस्मात्प्राणस्यापि जीववत् स्वातन्त्र्यप्र-
सङ्गः,तंपरिहरति॥
चक्षुरादिवत्त तत्सहशिष्ट्या-
दिश्यः॥१०॥
तुशब्दः प्राणस्य जीववत् स्वातन्त्र्यं व्याव-
तयति।यथा चक्षुरादीनि राजप्रकृतिवत् जीव-
स्य कतत्वं भोक्तृत्वं च प्रत्युपकरणानि न स्वत-
न्त्राणि तथा मुख्योऽपि प्राणो राजमन्त्रिवत् जी-
वस्य सर्वार्थकरत्वेन उपकरणभूतो न स्वतन्त्रः।
कुतः तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः तैश्चक्षुरादिभिः सहै-
व प्राणः शिष्यते,प्राणसंवादादिषु समानधर्मा-
णां च सहशासनं युक्तं वृहद्रथन्तरादिवत्। आ-
दिशब्देन संहतत्वाचेतनत्वादीन् प्राणस्य स्वा-
तन्त्र्यनिराकरणहेतून दर्शयति॥१०॥
सूमार्थमाह ॥ तुशब्द इत्यादिना ॥ यथा बृहद्रथन्तरयोः सर्वत्र सह-
प्रयुज्यमानत्वेन सामरवेन वा साम्यात् सहपाठस्खथा करणैः सहोप-
करणखेन साम्यात् प्राणस्य पाठ इति न हेत्वसिद्धिरित्यर्थः। किश
प्राणो न भोका सावयवत्वाजडत्याहौतिकत्वाच देहवत् ॥१॥

·+ तू.११०५॥ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८९३) स्यादेतत् यदि चक्षुरादिवत् प्राणस्य जीवं प्रति करणभावोऽभ्युपगम्येत विषयान्तरं रूपा- दिवत् प्रसज्यत रूपालोचनाद्याभित्तिभिर्यथा चक्षुरादीनां स्वं जीवं प्रति करणभावो भवति। अपि चैकादशैव कार्यजातानि रूपालोचनादी- नि परिगणितानि यदर्थमेकादश प्राणाः संग्रही- ताःन तु द्वादशमपरं कार्यजातमवगम्यते यदर्थ- मयं द्वादशःप्राणः प्रतिज्ञायत इति ।अत उत्त- रंपठति॥ अकरणत्वाच न दोषस्तथा हि दर्शयति॥११॥ न तावद्विषयान्तरप्रसङ्गो दोषः, अकरण- वात् प्राणस्य। नहि चक्षुरादिवत्प्राणस्य विष- यपरिच्छेदेन करणत्वमभ्युपगम्यते। न चास्ये- तारता कार्याभाव एव। कस्मात्, तथा हि श्रुतिः ननु योगोपकरणं तत् सविपय दृष्टं यथा चक्षुरादिकं,प्राणस्य तु निर्विपयत्वादसाधारणकार्याभावाच नोपकरणत्वमिति शन्ते ॥ स्यादेतदिति ॥ उक्तव्याः शरीरे व्यभिचाराद्देहेन्द्रियधारणोत्क्रान्त्या- यसाधारणकार्यसत्वाच निर्विपयस्यापि प्राणस्य शरीरवडोगोपकर- णत्वमक्षतं न तु चक्षुरादिवत् ज्ञानकर्मकरणत्वमस्ति येन सविषयत्वं स्थादिति परिहरति ॥ न तावदित्यादिना ॥ अहं श्रेयसे स्वस्य श्रे- ·(८९४) रत्नप्रभाभासिते: [अ०२२पा०४। प्राणान्तरेण्वसम्भाव्यमानं मुख्यप्राणस्य वैशे- षिकं कार्य दर्शयति । प्राणसंवादादिषु “अथ है प्राणा अहं श्रेयसेव्यूदिरे' इत्युपक्रम्य 'यस्मि- नव उत्क्रान्त इदं शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्यते सवःश्रेष्ठः' इति चोपन्यस्य प्रत्येकं वागायु- क्रमणेन तद्वृत्तिमात्रहीनं यथापूर्वं जीवनं मु- ख्यप्राप्तस्य वैशेषिकं कार्य दर्शयित्वा प्राणोच्चि- ऋमिषायां वागादिशैथिल्यापत्तिं शरीरपातप्र- सङ्गं च दर्शयन्ती श्रुतिः प्राणनिमित्तांशरीरेन्द्रि- यस्थितिं दर्शयति 'तान वरिष्ठःप्राण उवाच मा मोहमापद्यथाहमेवैतत् पञ्चधात्मानं प्रविक्षज्यै- तहाणमवष्टभ्य विधारयामि' इति च । एतमे- वार्थ श्रुतिरांह। “प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं" इति च सुप्तेषु चक्षुरादिषुप्राणनिमित्तां शरीररक्षांद- शयति । यस्मात् कस्माचाङ्गात् प्राण उत्क्राम- ति तदेव तच्छुप्यति तेन यदनाति यत् पिबति- तेनेतरान् प्राणानवति' इति च प्राणनिमित्तां शरीरेन्द्रियपुष्टिं दर्शयति ।, कस्मिन्वहमुत्क्रान्ते उत्क्रान्तो अविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठितेप्र- प्रतानिमिनं, व्युदिरै विवादं चक्रिरे । तदृचिमात्रहीनमिति मूकादि- भावेन स्थितमित्यर्थः । अवरं नीचं, कुलायं देहाख्यं गृहं, प्राणेन रक्षसीवः स्वपितीत्यर्थः । तदेव तदानीमेव, तेन प्राणेन यदनाति जी- .

·सू०१२।०५।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८९५) तिष्ठास्यामीति सप्राणमसृजत? इति च प्राण- निमित्ते एवजीवस्योक्रान्तिप्रतिष्ठे दर्शयति॥११॥ पञ्चवृत्तिर्मनोवव्यपदिश्यते॥१२॥ इतश्चास्तिमुख्यस्यप्राणस्यैवैशेषिकं कार्यय- कारणं पञ्चवृत्तिरयं व्यपदिश्यते श्रुतिषु प्राणो पानो व्यान उदानः समानः इति।वृत्तिभेदश्चा- यं कार्यभेदापेक्षः।प्राणःप्राग्वृत्तिरुच्छ्रासादिक- मर्मा, अपानोऽवाग्वृत्तिनिश्वासादिकर्मा, व्यानः तयोः सन्धौवर्तमानो वीर्यवत्कर्महेतुः, उदानः ऊर्ध्ववृत्तिरुत्क्रान्त्यादिहेतुः, समानः समं स- र्वेष्वङ्गेषुयोऽन्नरसान्नयति, इति। एवं पञ्चवृत्तिः प्राणःमनोवत् यथामनसः पञ्चवृत्तयः एवं प्रा- णस्यापीत्यर्थः। श्रोत्रादिनिमित्ताः शब्दादिवि- षयाः मनसः पञ्चवृत्तयः प्रसिद्धाः । नतु का- मः सङ्कल्प इत्याद्याः परिपठिताः परिश्त्ोरन्, पञ्चसस्यातिरेकात् । नन्वत्रापि श्रोत्रादि- वःतेन प्राणरुताशनेनेति यावत् ॥ ११ ॥ एवं श्रुतेः प्राणस्यासाधारणं कार्यमस्तीत्युकं तवैव हेत्वन्तरार्थ सूत्रं व्याचष्टे ॥ इतश्चेत्यादिना ॥ वृत्तिरवस्था । अग्निमन्यनादिकं वीर्यवत् कर्म । कामादिवृत्तिवज्ज्ञानेऽपि पञ्चत्वनियमो नास्तीत्यरुचि स्वयमेवोडाव्य पक्षान्तरं गृह्णाति नन्वत्रापीत्यादिना ।। प्रमाणं प्र- - ·(८९६) रत्नप्रभाभासिते [अ०२२पा०४॥ निरपेक्षा भूतभविष्यदादिविषयाऽपरा मनसो वृत्तिरस्तीति समानः पञ्चसख्यातिरेकः । एवं तर्हि परमतमप्रतिपिद्धमनुमतं भवतीति न्याया- दिहापि योगशास्त्रप्रसिद्धा मनसः पञ्च वृत्तयःप- रिगृह्यन्ते प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयो- नाम। बहुवृत्तित्वमात्रेण वा मनः प्राणस्य नि- दर्शनमिति द्रष्टव्यं । जीवोपकरणत्वमपि प्रा- णस्य पञ्चवृत्तित्वान्मनोवदिति योजयितव्यम् १२ अणुश्च ॥१३॥ अणुश्चायं मुख्यःप्राणःप्रत्येतव्यः इतरप्रा- णवत्। अणुत्वञ्चहापि सौक्ष्म्यपरिच्छेदौ न पर- माणुतुल्यत्वं,पञ्चभिर्वृत्तिभिकृत्स्नशरीरव्यापि- त्वात्। सूक्ष्मः प्राण उत्क्रान्तौ पार्श्वस्थेनानुप-. लभ्यमानत्वात्, परिच्छिन्नश्चोत्क्रान्तिगत्याग- तिश्रुतिभ्यः। ननु विभुत्वमपि.प्राणस्य समा- मितिः। विपर्ययो भ्रमः। शशविषाणादिज्ञानं विकल्प. ! तामसी वृ- निनिद्रा। स्मृतिः प्रसिद्धा । भ्रमनिद्रयोरविद्यावृत्तित्वान्न मनोवृत्तित्व- मित्यरुच्या स्वमतमाह ॥ वह्विति ॥ सूत्रस्यार्थान्तरमाह ॥ जीवेति ।। तदेवं प्राणवायोर्भेदाभेदश्रुत्यो रविरोध इति सिद्धम् ॥ १२ ॥ एवं मुख्यप्राणस्योत्पत्ति स्वरूपञ्चोक्त्रा परिमाणसन्देहेऽणुत्वमुप- दिशति । अणुश्चेति ॥ अधिकाशङ्कामाह॥ ननु विभुत्वमपीति ॥ सुषिर्मशकादपि सूक्ष्मो जन्तुः पुत्तिकेत्युच्यते। नागो हस्ती। प्राण उ- ·सू०१४।०७] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (८९७) म्नायते, “समः प्लुपिणा समो मशकेन समो ना- गेंन सम एभित्रिभिलॊकैःसमोऽनेन सर्वेण” इ- त्येवमादिषु प्रदेशेषु । तदुच्यते, आधिदैविकेन समष्टिव्यष्टिरूपेण हैरण्यगण प्राणात्मना ए- तदिभुत्वमाम्नायते नाध्यात्मिकेन । अपि च स- मः पिणेत्यादिना साम्यवचनेन प्रतिप्राणिव- र्तिनःप्राणस्य परिच्छेद एव प्रदीत तस्माद- दोपः॥१३॥ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदा- मननात्॥१४॥ ते पुनः प्रकृताः प्राणाः किं स्वमहिम्नैव स्व- रक्रामतीति श्रृंत्याल्पत्वं प्राणस्य भाति, समोऽनेन सर्वेणेति श्रुत्या वि- भुत्वमिति विरोधे आध्यात्मिकप्राणस्याल्पत्वमाधिदैविकस्य विभुत्व- मिति विषयभेदाच्छृत्योरविरोधः इति समाधत्ते॥ तदुच्यतइति । कि- ञ्चोपक्रमे प्राणस्य प्लुण्यादिसमत्वेनाल्पत्वोक्तेः सम एनिस्त्रिभिोकैरि- तिविराड्देहसाम्यं । समोऽनेनेति सूत्रात्मत्वमिति विपयव्यवस्था सु- स्थेत्याह॥ अपि चेति ॥ अणवश्चत्यत्र सर्वेऽनन्ता इति इन्द्रियानन्त्य- मुपासनार्थमिति समाहितं, अत्र तु प्राणविभुत्वमाधिदैविकमिति स- माधानान्तरोकेरपौनरुक्यं । अन्ये तु प्रसङ्गात्तत्र सांख्याक्षेपो निरस्तः अत्र तु श्रुतिविरोधो निरस्त इत्यपौनरुक्त्यमाहुः ॥ १३ ॥ पूर्वप्राणस्याध्यात्मिकाधिदैविकविभागेनाप्यणुत्वविभुत्वव्यवस्थो- का तत्प्रसङ्गेनाध्यात्मिकानां प्राणानामाधिदैविकाधीनत्वमाह ||ज्यो- ·। (८९८) रत्नप्रभाभासिते [अ०२।पा०४॥ स्मैस्वस्मै कार्याय प्रभवन्तिं आहोस्विदेवता- धिष्ठिताः प्रभवन्तीति विचार्यते। तत्र प्राप्तं ता- वद्यथा स्वकार्यशक्तियोगात् स्वमहिम्नवप्राणाः प्रवर्तेरनिति। अपि च देवताधिष्ठितानां प्राणा- नां प्रवृत्तावभ्युपगम्यमानायां तासामेवाधिष्ठा- त्रीणां देवतानां मोक्तृत्वप्रसङ्गात् शारीरस्य भो- तृत्वं प्रलीयेत,अतः स्वमहिम्नैवैपांप्रवृत्तिरिति, एवं प्राप्त इदमुच्यते । ज्योतिराद्यधिष्ठानन्वि- ति।तुशब्देन पूर्वपक्षो व्यावय॑ते ।ज्योतिरादि- भिरग्न्याद्यभिमानिनीभिर्देवताभिरविष्ठितं वा- गादिकरणजातं स्वकार्येषु प्रवर्तत इति प्रतिजा- नीत । हेतुं च व्याचष्टे। तदामननादिति । तथा त्यामनन्ति 'अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशदित्या- तिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ 'वाचा हि नामान्यभिवदति च- क्षुषारूपाणि पश्यति' इति तृतीयाश्रुत्याऽ ऽन्वयव्यतिरेकवत्या वागादी- नां निरपेक्षसाधनत्वोक्तिविरोधादग्निर्वाग्भूत्वेत्यादिश्रुतिस्तेपामचेतना- गन्यायुपादानकत्वपरा न तु तेपामधिष्ठातृदेवतापरा । न च स्वकार्ये शनानामपि वागादीनामचेतनत्वादधिष्ठात्रपेक्षा न विरुध्यत इति था- च्य, जीवस्याधिष्ठातृत्वात् । किश्च देवतानामधिष्ठातृत्वे जीववोतृ- त्वमस्मिन् देहे स्यातू, तथा चैकत्रानेकभोकृणां विरोधात् दुर्वलस्य जीवस्य भोकृत्वं न स्यादिति पूर्वपक्षार्थः। सिद्धान्तयति ॥ एवं प्राप्त इत्यादिना ॥ अग्निर्वाग्भूत्वादित्यश्चक्षुर्भूत्वेति च तद्भावोऽग्न्यादिदेव- ताधिष्टेयत्वरूप एव सम्पन्धो न तदुपादानकत्वरूपो दूरस्थादित्यम- - ·स०१५।०७१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (८९१, दि। अग्नेश्चायं वाभावो मुख्यप्रवेशश्च देवता- मनाऽधिष्ठातृत्वमङ्गीकृत्योच्यते। नहि देवता- सम्बन्धं प्रत्याख्यायाग्नेर्वाचि मुखे वा कश्चिद्वि- शेषःसम्बन्धो दृश्यते।तथा 'वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् इत्येवमाद्यपि योजयितव्यं। तथान्यत्रापि 'वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽ- निना ज्योतिपा भाति च तपति च? इत्येवमा- दिना वागादीनामग्न्यादिज्योतिष्ट्ववचनेनैतमे, वार्थ द्रढयति। 'सवै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवदिति चै- वमादिना वागादीनामग्न्यादिक्षावापत्तिवचने- नैतमेवार्थ द्योतयति।सर्वत्र चाध्यात्माधिदैवत- विभागेन वागाद्यग्न्याद्यनुक्रमणमनयैव प्रत्या- सत्त्या भवति।स्मृतावपि। ण्डलादेर्मुखस्य चक्षुराद्युपादानत्वासम्भवादित्याह । अग्नेश्वायमिति । वायुः प्राणाधिष्ठाता भूत्वा नासापुटे प्राविशदिति व्याख्येयमित्याह ।। तथेति ॥ भाति दीप्यते, तपति स्वकार्य करोतीत्यर्थः । एतस्मिन्नधि- -छात्रधिष्ठेयत्वरूपार्थे लिङान्तरमाह ॥ स वै वाचमिति ॥ स प्राणो- . वाचं प्रथमामुद्दीथकर्मणि प्रधानामनृतादिपाप्मरूपं मृत्युमतीत्यावह- न्मृत्युना मुक्तां कृत्वा अग्निदेवतात्मत्वं प्रापितवानित्यर्थः। किञ्चामृत- स्थाग्नि वागप्येति वातं प्राणः चक्षुरादित्यमित्यादिश्रुतिरप्यधिष्टावधि- ठेयत्वे सम्बन्धं द्योतयतोत्याह ॥ सर्वत्रेति ॥ ननु शकटादीनां बलीव- ·(९००) रत्नप्रभाभासिते [अ०१पा.४॥ 'वागध्यात्ममिति माहुःब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः। वक्तव्यमधिभूतं तु वन्हिस्तत्राधिदैवतम् ॥:: इत्यादिनावागादीनामग्न्यादिदेवताधिष्ठि- तत्वं सप्रपञ्चं प्रदर्शितं । यदुक्तं स्वकार्यशक्ति- योगात् स्वमहिम्नैव प्राणाः प्रवर्तेरन्निति, तदयु- तं । शक्तानामपि शकटादीनामनडुहाद्यधिष्ठि- तानां प्रवृत्तिदर्शनात्। उअयथोपपत्तौ चागमा- देवताधिष्ठितत्वमेव निश्चीयते॥१४॥ यदप्युक्तं देवतानामेवाधिष्ठात्रीणां भोक्तृत्वप्र- सङ्गो नशारीरस्य जीवस्येति तत् परिहियते॥ प्राणवत्ता शब्दात्॥१५॥ सतीष्वपि प्राणानामधिष्ठात्रीषु देवतासुप्रा- णवता कार्यकरणसघातस्वामिना शारीरेणैवै- पांप्राणानां सम्बन्धः श्रुतेरवगम्यते।तथा हि दादिप्रेरितानां प्रवृत्तिदृष्टा, क्षीरादीनां त्वनधिष्ठितानामपि दध्यादिप्रवृ- तिदृश्यते, तथा चोभयथासम्भवे कथं निश्चयस्तबाह ।। उभयथोपप- तौ चेति ॥ १४ ॥ उकदोपान्तरनिरासाय सूत्रमवतारयति ॥ यदपीति ॥ शारीरे- णवेति ॥ भोत्केति शेषः । सम्बन्धो भोकभोग्यभावः । अथ देहे प्राणप्रवेशानन्तरं यत्र गोलके एतच्छिद्रमनुप्रविष्टं चक्षुरिन्द्रियं तत्र चक्षुभ्यभिमानी स आत्मा चाक्षुपः तस्य रूपदर्शनाय चक्षुः । यद्य- प्यात्मा करणान्यपेक्षते तथापि ज्ञेयज्ञानतदाश्रयाहङ्कारान्यो वेद स ·सू०१६।०४] शाक्षरब्रह्मसूत्रभाष्ये (९०१) श्रुतिः 'अथ यत्रैतदाकाशमनु विपणं चक्षुःस- चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्रा- णीति स आत्मा गन्धाय घ्राणम् इत्येवंजाती- यका शारीरेणैव प्राणानां सम्बन्धं श्रावयति। अपिचानेकत्वात्प्रतिकरणमधिष्ठात्रीणां देवता- नांनभोक्तृत्वमस्मिन् शरीरेऽवकल्पते।एको त्य- यमस्मिन् शरीरे शारीरो भोक्ता प्रतिसन्धानादि- सम्भवादवगम्यते॥१५॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥१६॥ तस्य च शारीरस्यास्मिन् शरीरे भोक्तृत्वेन नित्यत्वं पुण्यपापोपलेपसम्भवात् सुखदुःखोप- भोगसम्भवाचन देवतानां।ता हि परस्मिन्न- श्वर्ये पदेऽवतिष्ठमाना न हीनेऽस्मिच्छरीरं शो- कृत्वं प्रतिलब्धुमहन्ति।श्रुतिश्च भवति 'पुण्यमे- आत्मा चिद्रूप एव, करणानि तु गन्धादिप्रवृत्तयेऽपेक्ष्यन्ते न चैतन्या- येति श्रुत्यर्थः । किञ्च योऽहं रूपमद्राक्षं स एवाहं शृणोमीति प्रतिस- न्धानादेकः शारीर एव झोक्का न बहवो देवा इत्याह || अपि चे- ति॥१५॥ कदाचिदेवानामत्र भोकृत्वं कदाचिजीयस्पेत्यनियमोऽस्त्वित्याश- कय स्वकर्मार्जिते देहे जीवस्य भोक्तृत्वनियमान्मैवमित्याह सूत्र- कारः॥ तस्य चेति ॥ उत्क्रमणादिपु जीवस्य प्राणाव्यभिचारात्तस्यैव प्राणस्वामित्वं देवतानां तु परस्वामिकरथसारथिवदधिष्टातृत्वमाब- ..

·(९०२) रत्नप्रभाभासिने [अ०शपा०४॥ वामुं गच्छति न ह वैदेवान् पापं गच्छति' इति- शारीरेणैव च नित्यःप्राणानां सम्बन्धः। उत्क्रां- न्त्यादिषु तदनुवृत्तिदर्शनात्। तमुक्रामन्तं प्रा- णोऽनूकामति प्राणमनूकामन्तं सर्वे प्राणाअ- नत्क्रान्ति' इत्यादिश्रुतिभ्यः। तस्मात् सती- प्वपि करणानां नियन्त्रीषु देवतासुन शारीरस्य भोक्तृत्वमपगच्छति, करणपक्षस्यैव हि देवता न भोक्तृत्वपक्षस्येति ॥१६॥ त इन्द्रियाणितव्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्॥१७॥ मुख्यश्चैक इतरे चैकादश प्राणा अनूकान्ताः, मिति व्याख्यान्तरमाह ॥ शारीरेणैव च .नित्य इति ॥ यथा प्रदी- पादिःकरणोपकारकतया करणपक्षस्यान्तर्गतस्तथा देवाःकरणोपका- रिण एव न भोकार इत्यर्थः । जीवस्यादृष्टहारा करणाधिष्ठातृत्वाद्रथ- स्वामिवोकृत्वं, देवानां तु करणस्वरूपोपकाराभिज्ञतया सारथिवद- धिष्ठातृत्वमिति न जीवनान्यथासिद्धिः । देवानामधिष्ठातृत्वेनास्मिन् देहे भोकृत्वानुमानं तु नह वै देवान् पापं गच्छतीत्युक्तश्रुतियाधितं, त- स्माचक्षुपाहि रूपाणि पश्यतीति श्रुतेः साधनत्वमावबोधित्वादग्निर्वा- ग्भूत्वेत्यायधिष्ठातृदेवतापेक्षायोधकश्रुतिभिरविरोधइति सिद्धम् ॥१६ सत्रिवन्द्रियेपु तदधिष्टातृदेवताचिन्ता तान्येव प्राणवृत्तिव्यतिरे- केण न सन्तीत्याक्षेपं प्रत्याह ॥ त इन्द्रियाणि तड्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ प्राणादिन्द्रियाणां भेदाभेदश्रुतिभ्यां संशयं वदन् पूर्वपक्षय- ।

·सू०१७अ.] शाइरब्रह्मसूत्रभाप्ये (९०३) तत्रेदमपरं सन्दित्यते किं मुख्यस्यैव प्राणस्य वृत्तिभेदा इतरे प्राणा आहोस्वित् तत्त्वान्तराणी- ति।किन्तावत् प्राप्तं मुख्यस्यैवेतरे वृत्तिभेदा इ- ति।कुतः श्रुतेः। तथा हि श्रुतिर्मुख्यमितरांश्च प्राणान् सन्निधाप्य मुख्यात्मतामितरेषां ख्या- पयति 'हन्तास्यैव सर्वे रूपमसमिति त एतस्यै- व सर्वे रूपमभवन्' इति । प्राणैकशब्दत्वाच्चैक- त्वाध्यवसायः,इतरथा यन्याय्यमनेकार्थत्वंप्रा- णशब्दस्य प्रसज्येतएकत्रचा मुख्यत्वमितरत्रवा लाक्षणिकत्वमापद्येत। तस्माद् यथैकस्यैव प्रा- णस्य प्राणाद्याः पञ्च वृत्तयःएवंवागाद्याअप्ये- कादशेत्येवं प्राप्ते द्रूमः।तत्त्वान्तराण्येवप्राणाद्वा- गादीनीति। कुतः,व्यपदेशभेदात्। कोऽयंव्यप- देशभेदः,तेप्रकृताःप्राणाःश्रेष्ठं वर्जयित्वाऽवशि- ष्टा एकादशेन्द्रियाणीत्युच्यन्ते। श्रुतावेवं व्यपदे- ति ॥ मुख्यश्चेत्यादिना ॥ हन्त इदानीमस्यैव मुख्यप्राणस्य सर्वे वयं स्वरूपं भवामेति सङ्कल्प्यते वागादयस्तथाऽभवन्नित्यभेदश्रुत्यर्थः । ते प्राणादभिन्नाः प्राणपदवाच्यत्वात् प्राणवदित्याह ।। प्राणेति ॥ ते प्राणाः श्रेष्ठादन्यत्रान्य इति प्रतिज्ञार्थत्वेन पदनयं व्याचष्टे । तखा- न्तराण्येवेति ॥ तव्यपदेशादित्यत्र तच्छब्दः प्रतिज्ञातान्यत्वं पराम- शति ॥ प्राणा इन्द्रियाणीति ॥ अपर्यायशब्दाभ्यामन्यत्वोनेरिति हेतूपपादनार्थत्वेन पुनस्वानि सूत्रपदानि योजयति ॥ क इत्यादिना ।।

·रत्नप्रभाशासिते [अ०२।पा०४॥ वैलक्षण्याच्च ॥१९॥ वैलक्षण्यं च भवति मुख्यप्राणस्येतरेषां च सुप्तेषु वागादिषु मुख्य एको जागर्ति स एव चै- को मृत्युनाऽनाप्तः। आप्तास्त्वितरे तस्यैव प्रा- णस्यावस्थित्युकान्तिभ्यांदेहधारणपतनहेतुत्वं नेन्द्रियाणां विषयालोचनहेतुत्वं चेन्द्रियाणां न प्राणस्येत्येवंजातीयको भूयान् लक्षणभेदः प्रा- णेन्द्रियाणां। तस्मादप्येपां तत्त्वान्तरभावसि- द्विः। यदुक्तं त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन्' इति श्रुतेः प्राण एवेन्द्रियाणीति, तदयुक्तं । तत्रापि पौर्वापर्यालोचनाद्भेदप्रतीतेः।तथा हि वदिष्या- म्येवाहमिति वाग्दः' इति वागादीनीन्द्रियाण्य- नुक्रम्य तानि मृत्युःश्रमो भूत्वोपयेमे तस्माच्छ्रान म्यत्येव वाक् इति च श्रमरूपेण मृत्युना ग्रस्तत्वं वागादीनामभिधाय 'अथेममेव नाप्नोत् योऽयं मध्यमःप्राणः इति पृथक्प्राणं मृत्युनानभिभू- तमनुक्रामति। 'अयं वै नःश्रेष्ठः' इति च श्रेष्ठ- तामस्यावधारयति। तस्मात्तदविरोधेन वागादि- विरदधर्मवच्याच भेट इत्याह ॥ पैलक्षण्यं चेति ॥ मृत्युरास- ङ्गदोपः । वाग्दधे घृतपतीत्यर्थ.। बहुभिर्भेदलिङ्गै विरोधादागादीना प्रा- रूपावनं प्राणाधीनस्थितिकत्वरूपं यारयेयं एतदेव प्राणशब्दस्ये- ·सू०२०अ०९] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (१०७) पु परिस्पन्दलाभस्य प्राणायत्तत्वं तद्रूपभवनं वागादीनामितिमन्तव्यं नतु तादात्म्याअतएव प्राणशब्दस्येन्द्रियेपु लाक्षणिकत्वसिद्धिः । त- था च शुतिः'तएतस्यैव सर्वे रूपमभवन् तस्मा- देत एतेनाख्यायन्ते प्राणाः' इति मुख्यप्राणवि- पयस्यैव प्राणशब्दस्य इन्द्रियेपुलाक्षणिकी - तिं दर्शयति । तस्मात्तत्त्वान्तराणि प्राणादागा- दीन्द्रियाणीति ॥१९॥ संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु विवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥२०॥ सत्प्रक्रियायांतेजोऽवन्नानांसृष्टिमभिधायोप- दिश्यते। सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देव- न्द्रियेपु लक्षणाबीजं श्रुतौ तस्मादेत एतेनास्यायन्त इति परामृष्टमि- तिन भेदाभेदश्रुत्योविरोध इति सिद्धम् ॥ १९ ॥ उत्पत्तिरुत्पादनेति च कार्यकर्लोापारौ प्रसिद्धौ, तत्र जगदुत्प- त्तिश्रुतिविरोधः अतीतेन पादइयेन निरस्तः, सम्प्रत्युपादानश्रुतिविरो- धो निरस्यते । तत्रापि सूक्ष्मभूतोत्पादनं पारमेश्वरमेवेति श्रुतिप्वविप्र- तिपन, स्थूलभूतोत्पादने त्वस्ति श्रुतिविप्रतिपत्तिरिति तन्निरासार्थ- माह ॥ संज्ञामूर्तिक्लसिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥नामरूपभेदात् करणभिन्नःप्राण इत्युक्तं,तत्प्रसङ्गेन स्थूलनामरूपक्लप्तिःकिंकर्तृकेति चिन्त्यत इत्यवान्तरसङ्गतिः। प्रक्रिया प्रकरणं । ईक्षणमेवाह।हन्ते- त्यादिना ।। हन्त इदानीं देवताः सूक्ष्मा अनुप्रविश्येति सम्बन्धः । ता- - ·(९०४) रत्नप्रभाभासिते [अ०२॥पा०81 शदर्शनात्। 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वे- न्द्रियाणि च? इत्येवंजातीयकेषु प्रदेशेषु पृथकू प्राणो व्यपदिश्यते पृथक् चेन्द्रियाणि । ननु म- नसोऽप्येवं सति वर्जनम् इन्द्रियत्वेन प्राणवत् स्यात् मनःसर्वेन्द्रियाणि च' इति पृथक् व्यपदे- शदर्शनात्। सत्यमेतत्,स्मृतौ तु एकादशेन्द्रि- याणीति मनोऽपीन्द्रियत्वेन श्रोत्रादिवत् संग- त्यते,प्राणस्य त्विन्द्रियत्वं न श्रुतौ स्मृतौवाप्र- सिद्धमस्ति।व्यपदेशभेदश्चायं तत्त्वभेदपक्षे उ- पपद्यते। तत्त्वैकत्वे तु 'स एवैकः सन् प्राण इ- न्द्रियव्यपदेशं लभते न लभते च इति विप्रति- पिदं, तस्मात्तत्त्वान्तरभूता मुख्यादितरे॥१७॥ सूत्रस्य विश्वतोमुखत्वादुभयार्थत्वमलङ्कार एव न दूपणं, एतेन प्रति- ज्ञाध्याहारः तच्छब्दस्याप्ररुतभेदपरामर्शित्वञ्चेति दोपहयमपास्त । शब्दभेदाइस्तुभेदसाधनेऽतिप्रसङ्घः शङ्कते ॥ नन्विति ॥ प्राणवन्मन- सोऽपि इन्द्रियेभ्यो, भेदः स्यादित्यर्थः । अपर्यायसंज्ञाभेदात् स्वत- न्त्रसंज्ञिवस्तुभेद इत्युत्सर्गः । स च मनःपष्ठानोन्द्रियाणीत्यादिस्मृति- बाधान्मनस्यपोयते, प्राणे तु बाधकाभावादुत्सर्गसिद्धिरिति समाधत्ते।। सत्यमित्यादिना ॥ मन इन्द्रियाणि चेति भेदोक्तिर्गोवलीवर्दन्यायेन नेया। सिद्धान्ते मनसः प्रथमोपादानत्वादात्मवदनिन्द्रियत्वमिष्टं ततो नोत्सर्गवाध इति केचित् किचैतस्माज्जायते प्राणः मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति पृथक्जन्मव्यपदेशात् स्वतन्त्रवस्तुभेद इस्याह । व्यपदेशभे- दचायमिति ॥ एकस्मिन् वाक्ये प्राण इन्द्रियशब्दमैक्याल्लभते पुन-

·सू०१८अ.]
शाङ्करब्रह्मसूत्रनाये
(९०५)
कुतश्च तत्त्वान्तरभूता मुख्यादितरे
भेदश्रुतेः ।। १८॥
भेदेन च वागादिभ्यःप्राणः सर्वत्र श्रूयते।
'तेह वाचमूचुः इत्युपक्रम्य वागादीनसुरपाप्म-
विध्वस्तानुपन्यस्योपसंहृत्य वागादिप्रकरणं,
'अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः,इत्यसुरविध्वंसिनो
मुख्यस्य प्राणस्य पृथगुपक्रमात् , तथा 'मनो
वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत' इत्येवमाद्या अपि
भेदश्रुतय उदाहर्तव्याः।तस्मादपि तत्त्वान्तर-
भूता मुख्यादितरे।। १८॥
कुतश्च तत्त्वान्तरभूता मुख्यादितरे
रुक्तिभयान्न लभते चेति व्याघात इत्यर्थः । एवं भेदेनापर्यायसंज्ञा-
भ्यामुक्तेः पृथक्जन्मोक्तश्चेति तव्यपदेशादिति हेतुाख्यातः॥१७॥
भेदश्रुतेरिति सूत्रेण प्रकरणभदोहेतुरुक्त इति न पौनरुत्यं । ते दे-
चाः शास्त्रीयेन्द्रियमनोवृत्तिरूपाः असुराणां पापवृत्तिरूपाणां जयार्थ-
मुद्गीथकर्मणि प्रथमं व्यापृतां वाचमूचुस्त्वन्न उद्गायासुरनाशार्थमिति
तथास्त्वित्यङ्गीकृत्योद्गायन्ती वाचमनृतादिदोपेण विध्वंसितवन्तोऽसु-
रा इत्येवं क्रमेण सर्वेष्विन्द्रियेपुपापयस्तेषु पश्चादथेति प्रकरणं विच्छि
य प्रसिद्धमास्ये भवमासन्यं मुख्यं प्राणमूचुस्त्वन्न उद्गायेति तेन प्राणे-
नोगात्रा निर्विपयतया सङ्गदोपशून्येनासुरा नष्टा इत्यसुराणां विध्वंसि-
नो मुख्यप्राणस्योनोंदसिद्धिरित्याह ॥ तेहति ॥ तानि त्रीण्यन्यान्या-
त्मने स्वार्थ प्रजापतिः रुतवानित्यर्थः॥१८॥

·(९००) रत्नप्रभाभासिते [अ०२पा.४१ ता अनेन जीवेनात्मनानु प्रविश्य नामरूपेव्या- करवाणीति तासांत्रिटतंत्रितमेकैकां करवाणी' तितत्र संशयःकिं जीवकर्टकमिदंनामरूपव्या- करणमाहोस्वित् परमेश्वरकर्तृकमिति । तत्र प्रा- तंतावत् जीवकर्तृकमेवेदं नामरूपव्याकरणमि- ति।कुतः,अनेन जीवनात्मनेति विशेषणात्ायथा लोके चारेणाहं परसैन्यमनुप्रविश्य सङ्कलयामी- त्येवंजातीयके प्रयोगे चारकर्तृकमेव सत्सैन्यस- डूलनं हेतुकर्तृत्वाद्राजात्मन्यध्यारोपयति सङ्क- लयामीत्युत्तमपुरुषप्रयोगेण, एवं जीवकर्तृकमेव सन्नामरूपव्याकरणं हेतुकर्तृकत्वाद्देवतात्मन्य- ध्यारोपयति व्याकरवाणीत्युत्तमपुरुषप्रयोगेण। अपि च डित्थडवित्यादिषु नामसु घटशरावादि: पुच रूपेषु जीवस्यैव व्याकर्तृत्वं दृष्टं, तस्माजी- सां तिसृणां देवतानामेकैकां देवतां तेजोऽपन्नात्मना न्यात्मिकां क- रिप्यामीति श्रुतिः पञ्चीकरणोपलक्षणार्था। छान्दोग्येऽप्याकाशवाय्वो- रुपसंहारस्योक्तत्वात् । एवं स्थुलीरुतेषु भूतेपुप्राणिनां व्यवहारःसेत्स्प- तीति परदेवतायास्तात्पर्य जीवेनेतिपदस्य व्याकरवाणीत्यनेन सम्ब- न्धसम्भवासम्भवाभ्यां संशयमाह॥ तत्रेति । पूर्वपक्षे जीवस्यैव भौ- तिकलष्ट्रवाद्ब्रह्मणः सर्वसष्टत्वासिद्धिः सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति फलं। जीवेनेत्यस्यव्याकरवाणीतिप्रधानक्रियापदेन सम्बन्ध इति पूर्वपक्षमा- ह॥ तत्र प्राप्तमिति ॥ परदेवताया अकर्तृत्वे कथमुत्तमपुरुपयोगइ- स्पाशङ्कय प्रयोजकत्वात् कर्तृत्वोपचार इत्याह ॥ ययालोक इति ।।

·सू०२०।अ. ९] शाङ्करब्रह्मसूबभाप्ये (९०९) वकर्तृकमेवेदं नामरूपव्याकरणमित्येवं प्राप्तेऽ- भिधत्ते । संज्ञामूर्तिस्कृप्तिस्तु नित्कुर्वत इति । तुशब्देन पक्षं व्यावर्तयति । संज्ञामूर्तिकृतिरि- ति नामरूपव्याक्रियेत्येतत् त्रिरत्कुर्वत इति पर- मेश्वरं लक्षयति, त्रिकरणे तस्य निरपवादक- र्तृत्वनिर्देशात्। येयं संज्ञाकृप्तिर्मूर्तिस्कृप्तिश्चाग्नि- रादित्यश्चन्द्रमा विद्युदिति तथा कुशकाशपला- शादिषु पशुगमनुष्यादिषु च प्रत्याकृति प्रति- व्यक्ति चानेकप्रकारा साखल परमेश्वरस्यैव ते- जोऽवन्नानां निर्मातुः कृतिर्भवितुमर्हति । कुतः उपदेशात् । तथा हि सेयं देवतेत्युपक्रम्य व्या- करवाणीत्युत्तमपुरुषप्रयोगेण परस्यैव ब्रह्मणो- व्याकर्तृत्वमिहोपदिश्यते। ननु जीवेनेति विशेष- णाज्जीवकर्तृकत्वं व्याकरणस्याध्यवसितं । नै- तदेवं जीवेनेत्येतदनुप्रविश्येत्यनेन सम्बध्यते आनन्तर्यान्न व्याकरवाणीत्यनेन। तेनहि सम्व- न्धे व्याकरवाणीत्ययं देवताविपय उत्तमपुरुष औपचारिकः कल्प्येतान च गिरिनदीसमुद्रादि सिद्धान्तयति ॥ तुशब्देनेत्यादिना ॥ प्रत्यारुति प्रतिजातीत्यर्थः । अ- नेन स्थूलसर्वसर्गे जीवस्यासामर्थ्य योतितं । तथा च पदान्वयस्य प- दार्थयोग्यताधीनत्वाज्जीवरूपेण प्रविश्याहमेव व्याकरवाणीत्यन्वयः न जीवेन व्याकरवाणीति । ननु तर्हि प्रवेशक्रिया जीवकर्तृका व्याकर- ·सू०२०अ०९] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (९११) विद्युत्सु श्रुतिर्दर्शयति यदग्ने रोहितं रूपं तेजस- स्तद्रूपं यच्छुलं तदपां यत् कृष्णं तदन्नस्य' इ- त्यादिना। तत्राग्निरितीदं रूपं व्याक्रियते। सति च रूपव्याकरणे विषयप्रतिलम्भादग्निरितीदं नाम व्याक्रियते। एवमेवादित्यचन्द्रविद्युत्स्वपि द्रष्टव्यं । अनेन चाग्न्यायुदाहरणेन भौमाम्भस- तैजसेषु त्रिष्वपि द्रव्येष्वविशेषेण त्रिवृत्करणमु- क्तं भवति, उपक्रमोपसंहारयोः साधारणत्वात् तथा हि अविशेषेणैवोपक्रमः इमास्तिस्रो देव- तास्त्रिवृत्रिवृदेकैका भवति' इति । अविशेषेणैव चोपसंहारः 'यदु रोहितमिवाभूत्' इति तेजस- स्तद्रूपमित्येवमादिः ‘यदविज्ञातमिवाभूत्' इ- त्येतासामेव देवतानां समास इत्येवमन्तः॥२०॥ तासां तिसृणां देवतानां वहिनिवृत्कृतानां करणे क्रममाह ॥ तत्राग्निरिति ॥ यद्यप्यतः प्रभवादित्यत्र वेदशब्द- पूर्विकाऽर्थसृष्टिरुका तथाप्यव्यक्तात् स्मृताच्छब्दादर्थसृष्टौ सत्यां स्फु- टनामसंबन्धाभिव्यक्तिरोनेत्यविरोधः । नन्वग्न्यादीनां तैजसानामेव श्रुतावुदाहरणात् भूजलयोस्त्यात्मकत्वं न विवक्षितमित्यत आह ।। अनेन चेति ।। उपक्रमे तासां मध्य इति शेषः यत्कपोवरूपादिक कृष्णत्वादिविशेषाकारेणाविज्ञातमिव भवति तद्देवतानां समुदायरूप- मित्यर्थः॥ २०॥ बाह्यं त्रिवृत्करणमुकाध्यात्मिकमपरं पूर्वोतलक्षणं वदन् उत्तरसू- ·(९१२) रत्नप्रभाभासिते [अ०२रापा०४॥ सतीनामध्यात्ममपरं त्रिवृत्करणमुक्तं इमास्ति- स्नो देवताः पुरुपंप्राप्य त्रिवृत्रिवृदेकैका भवति' इति । तदिदानीमाचार्यों यथाश्रुत्यैवोपदर्शय- त्याशङ्कितं कश्चित् दोपं परिहरिष्यन्॥ मांसादिौमं यथाशब्द- मितरयोश्च॥२१॥ भूमेनिटस्कृतायाः पुरुपेणोपभुज्यमानाया मांसादि कार्य यथाशब्दं निष्पद्यते।तथा हि श्रु- तिः 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थवि- प्ठो धातुस्तत्पुरीपं भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मनः' इति । त्रिरत्कृता भूमिरेवैपा व्रीहियवाद्यन्नरूपेणाद्यत इत्यभिप्रायः। तस्या- श्व स्थविष्ठं रूपं पुरीपभावेन बहिनिर्गच्छति, म- ध्यममध्यात्मं मांसं वर्धयति, अणिष्ठंतु मनः। एवमितरयोरस्तेजसोर्यथा शब्दं कार्यमवगन्तव्यं 'मूत्रं लोहितं प्राणश्चापां कार्यं अस्थि मज्जा वाक् तेजसः इति॥२१॥ त्रमवतारयति ।। तासामित्यादिना ॥ पुरुपशरीरं प्राप्यैकैका त्रिवृद्ध- वति कार्यत्रयात्मना भवतीत्यर्थः । उत्तरसूत्रेण शङ्कितं दोपं निरसि- तुमादौ शङ्काविषयमाध्यात्मिकत्रिवृत्करणं दर्शयतीति भाष्यार्थः । नन्वन्नमयं मांसादि कथं भौममित्यत आह ॥ त्रिवृत्कृताभूमिरेवे- ·सू०२२।०९।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाप्ये (९९३) अत्राह यदि सर्वमेव त्रिरत्कृतं भूतभौतिकं अविशेषश्रुतेः 'तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामक- रोत्' इति, किं कृतस्तत्ययं विशेपव्यपदेशः, 'इ- दंतेज इमा आप इदमन्नं' इति।यथा 'अध्या- त्ममिदमन्नं तस्यांशितस्य कार्य मांसादि इदम- पां पीतानां कार्य लोहितादिइदंतेजसोऽशितस्य कार्यमस्थ्यादि इति। अत्रोच्यते॥ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः॥२२॥ तुशब्देन चोदितं दोषमपनुदति । विशेषस्य भावो वैशेष्यं,भूयस्त्वमिति यावत्। सत्यपि त्रि- तृत्करणे क्वचित् कस्यचित् भूतधातोर्भूयस्त्वमुप- लभ्यते 'अग्नेस्तेजोभूयस्त्वमुदकस्याभूयस्त्वं पृथिव्या अन्नभूयस्त्वं' इति । व्यवहारप्रसिद्ध्य- थ चेदं त्रिरत्करणं । व्यवहारश्च त्रिसत्कृतरज्जु- वदेकत्वापत्तौ सत्यांन भेदेन भूतत्रयगोचरोलो- कस्य प्रसिध्येत् तस्मात् सत्यपि त्रिवत्करणे वै- शेप्यादेप तेजोऽबन्नविशेषवादो भूतभौतिकवि- तिप्राणस्य वायोरपकार्यत्वमौपचारिक द्रष्टव्यम् ॥ २१ ॥ एवं विषयमुक्त्वा दोपं शइते ॥ अत्राहेति ॥ तदुनरत्वेन सूत्रं व्या- चप्टे॥तुशब्देनेति ॥स्वभागाधिक्यं वैशेष्यं किमर्थं कृतमित्यत आह।। व्यवहारप्रसिद्ध्यर्थमिति ॥ एवं स्मृतिन्यायमतान्तरश्रुतिभिरविरो- ·१९१४) रत्नप्रभाभासिते. [अ०२/पा.४॥ पय उपपद्यते।तहादस्तहाद इति पदाभ्यासो- ऽध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति॥२२॥ इतिश्रीमच्छारीरकमीमांसाक्षाप्येशङ्करभग- वत्पादकृतौ द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थःपादः॥४॥ अध्यायश्च समाप्तः। धो ब्रह्मणि वेदान्ततात्पर्यस्येति सिद्धम् ॥ २२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमगोविन्दानन्दाग- पत्पादरुतौ शारीरकमीमांसाव्याख्यायां भाप्यरत्नप्र- भायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः।।।। अध्यायश्वसमामः॥