·No text on this page.

·Sri Balamanorama Series No. 11.
Il eft:
RAMA KATHÀ
OF VASUDEVA
राम कथा
वासुदेवप्रणीता
THE KUPPUSWAMI SASTRI
RESEARCH INSTITUTE,
MADRAS.
EDITED BY
C. SANKARARAMA SASTRI, M.A., B.L.,
Advocate, Mylapore, Madras.
PRINTED AND PUBLISHED BY
THE SRI BALAMANORAMA PRESS,
MYLAPORE, MADRAS.
All rights reserved by the Publisher.
Price Annas 8 ] 1929
[ Postage Extra

·No text on this page.

·INTRODUCTION. Rāmakathā which now sees the light of print for the first time as No. 11 of the Sri Balamanorama Series has been mentioned by the late Mahamahopadhyaya T. Ganapati Sastri in his introduction to Nārāyaṇīya, otherwise known as Bālabhāgavata published under his able editorship in the Trivandrum Sanskrit Series. There he refers to Rāmakathā as one of the nineteen works written by the famous poet of Kerala, Náráyaņa Bhatta, the son of Matrdatta and a native of Mepputtur Illom in the village of Perumanam on the northern banks of the river Nilā in North Malabar. Reference is also made to a traditional story that the author of Nārāyaṇīya was relieved of acute rheumatism by the grace of Lord Krşņa, the presiding Deity of the Guruvayūr temple for whose propitiation he sung his memorable poem at the rate of ten verses per day. He is said to have flourished in the court of Devanārāyana, king of Ambalapūzha ·From the last word of the work आयुरारोग्यसौख्यम्, it is made out that the poem was composed in 1590 A.D., so that the author has to be assigned to the latter half of the 16th century. The inclusion of Rāmakathā among the works of this Nārāyaṇa Bhatta by the late Dr. Ganapati Sastri is quite inaccurate, for it is directly opposed to the internal evidence furnished by the last verse of Rāmakathā where the author describes himself as Vasudeva, the son of Nārāyana and Umā. Next I propose to examine whether this Vāsudeva is the same as the author of Yudhişthiravijaya. With regard to this latter Vāsudeva, definite information is available that he was a contemporary of King Kulasekhara, for he himself says so in the following prefatory portion of his, Yudhisthiravijaya :- तस्य च वसुधामवतः काले कुलशेखरस्य वसुधामवतः । वेदानामध्यायी भारतगुरुरभवदाद्यनामध्यायी। समजनि कश्चित्तस्य प्रवणः शिष्योऽनुवर्तकश्चित्तस्य । काव्यानामालोके पटुमनसो वासुदेवनामा लोके ।। But who is the king Kulasekhara referred to here is a problem beset with considerable diffi. culty, for the Kulasekhara controversy has agitated the minds of the historians of Kerala in ·5 the modern research-world, and has not yet settled down. However, in examining the identity of the authors of Rámakath, and Yudhisthiravijaya, it presents little difficulty. In the history of Kerala, the name Kulasekhara repeats itself a number of times. At the time of Śrī Vīra Keraļa Varman II who reigned over Venād or South Travancore from 1164 to 1167 A. D., the daughter of his brother Śrī Vira Udaya Mārtānda Varman, Tribhuvana Devī by name, was married to Śrī Vallabha Pāņdya who reigned over Tinnevelly and North Travancore, and of this marriage was born Jațāvarman Kulasekhara Perumā! who ascended the throne in 1190 A. D. The se. cond Kulasekhara Perumāļ that we meet with is tlie famous Ravivarma Kulasekhara Perumāļ, born of Umādevī, the queen of Venād and Jayasimhadeva, the king of Kerala in 1266-7 A. D. and he is epigraphically proved to have ruled over Kerala in 1299 A. D. with Quilon as his capital, subjugated the Pāņdyan and Chola kings, made large conquests, and to have been crowned on the banks of the Vegavati at Conjeevaram in 1313 A. D. Two other Kulasekharas are Śrī Vira Ravi Varma Kulāsekhara Perumā! ( 1594 to 1604 A. D. ) and Băla Rāma Varman II ·6 Swāti Tirunā! ( 1829 to 1847 A. D.) Since the author of Rāmakathā, as will be subsequently shown, lived in the latter half of the 17th century when none of the Kulasekharas lived, we may conclude that he is not identical with the author of Yudhisthiravijaya. Nor can he be identified with Vāsudeva, the author of the main work to which Dhātukāvya is a supplement. Dhātukávya is a poem written by Nārāyaṇabhatta illustrating grammatical peculiarities in verbal forms in the order of the Dhātupātha, probably on the model of Bhattikávya. The work is the sequel to a poem by Vásudeva which illustrates Pāṇini's sutras as may be seen from the following verse in Dhātukāvya- SCIEDI quotaz Husas graigzaa açtaaisar: 1 उदाहरत्यद्य वृकोदरोदितान् धातून क्रमणैव हि माधवाश्रयात् ॥ That the author of Dhātukávya is no other than the famous Nārāyana of Bālabhāgavata can be determined from the colophon at the end of its first sarga which reads इति श्रीनारायणभट्टपादमहाकवि- paziad 910F 994: 7:, and also from the employment by Rāmapāņipāda, a commentator on Dhātukāvya, of the word Uparinava meaning Mepputtur, the village of Nārāyaṇa, in the concluding stanza of his commentary on the first sarga ·7 - which runs thus :- श्रीनारायणनामकोपरिनवग्रामस्वधामाधिप- क्षोणीदेवकविप्रकाण्डकलितं यद्धातुकाव्यं शुभम् । The verse grei etc, referred to above in Dhātukávya has been commented upon by the commentator thus : 914 go arggata aigemala #1971 grioviaqaruri BELTINIAI समुदायः उदाहृतम् उदाहरणरूपकाव्यात्मना. If therefore the author of Dhātukāvya is identical with the author of Nārāyaṇīya, it follows that the author of the principal work to which Dhātukāvya is a supplement must have lived prior to the second half of the 16th century, and cannot be the author of Rāmakathā which is a much later production. Perhaps he may be identified with the author of Yudhisthiravijaya, There are two more works ascribed to Vásudeva in Kerala, viz., Tripuradahana and Saurikatha. The former is a small poem in three Aśvāsas narrating the burning of the demon Tripura by Lord Siva in the Ardhayamaka style, and the latter is a poem similar in style narrating the story of Krsna in five Asvāsas. But this Vāsudeva cannot be the author of Rāmakathā. for Nilakantha, the commentator of Tripuradahana, while explaining the word Ravibhuvaḥ ·8 occurring in the text says:- रवि मास्य कवेः पिता तेन argeaa. Since the father of the author of Rāmakathā is Nārāyaṇa, it is quite certain that the two Vāsudevas different. Perhaps the author of these two poems also is to be identified with the author of Yudhișthiravijaya. are With regard to Vásudeva, the author of Rāmakathā, the prefatory and the concluding stanzas of this work throw a flood of light which enables us to fix his date with remarkable certainty. The two words Adityavarman and Naralokavīra occurring in the second verse at the beginning of Rāmakathā give an important clue in the matter. The history of Travancore speaks of one Adityavarma Tiruvādi who in 1333 A.D. transformed Krishnankoil into Adityavarmachaturvedimangalam. Another Adityavarman is spoken of as the ruler of Travancore from 1471 to 1478 A. D., followed by a Ravivarman who reigned from 1478 to 1504 A. D. In the period from 1553 to 1567, we meet with another Adityavarman. The last Adityavarman that we hear of ruled from 1661 to 1667 A. D. The title of Bhūtalavīra was first assumed among the kings of Travancore by Śrī Vīra Udaya Mārtānda Varman after his conquest of the Tin- ·THE KUPPUSWAMI SA. RESEARCH INSTITUT 9 MADRAS nevelly district between 1494 and 1535 A.D. The word Naralokavīra' in the second verse of Rāmakathā may well be presumed to denote the title of Bhūtalavīra. Consequently, the first two of the four Adityavarmans have to be dismissed from our consideration. It therefore ramains for us to choose between the two later Adityavarmans, for which it is indispensable to refer to the two other works of this author, viz., Samkṣepabhārata and Samkṣeparāmāyaṇa. The first of these two works contains a reference to King Ravi Varman in the following verses:- जगदानन्दयन् गोभिः सतां मार्ग सनाथयन् । प्रकाशः श्रीकरो राजा रविवर्मा विराजते । गिरां देवी रमा चोभे यं समग्रगुणोज्ज्वलम् । आश्रित्य स्वप्रियौ देवौ स्मरतो न कदाचन ।। तस्याज्ञया सुमनसः पार्थानां चरितं शुभम् । ब्रूमः संक्षिप्य सुतरां प्रसीदन्त्विह देशिकाः ॥ The concluding stanza of the same runs thus :- यदेतद्वत्तमेतेषां पाण्डवानां महात्मनाम् । सेयमेतादशी कापि वासुदेवस्य निर्मितिः ॥ In this connection it will be useful to refer to the following stanza of Vasudeva's Samkşepa Ramayana. रामस्य चरितं पुण्यं संक्षिप्य वदतो मम । वाल्मीकिमुख्या गुरवः प्रसीदन्तु दयालयः ॥

·10 The similarity of idea and expression in yra: प्राचे- तसादयश्च सदा in Ramakatha, प्रसीदन्त्विह देशिकाः in Samkṣepabhārata and gratituen:etc. in Samkşeparāmāyaṇa suggests the community of authorship in all the three works. But while Rāmikathā professes to be written at the bidding of king Adityavarman, Samkşepabhārata professes to be written at the bidding of king Ravivarman, so that Vāsudeva must have been a contemporary of both. To fit in with these data, the Adityavarman referred to in Rāmakathā must be taken to be the last Adityavarman (1661– 1677 A. D.) who was succeeded by Umayamma Rāņee (1678 to 1683) who in her turn was succeeded by Ravivarman (1684 to 1718. A. D.) We may therefore safely conclude that the author of Rāmakathā flourished in the latter half of the Seventeenth century. Coming to the merits of the work, we have to bear in mind that it is one of the very few prose works available in Sanskrit Literature. In point of merit, the author deserves to rank next to Daņdin and Bāņa among prose-writers. He combines the simplicity of Dandin and the richness of descriptive detail characteristic of Bāņa. Refreshingly free from the ornatennss of Kādam- ·11 barī and the ruggedness of Harşacarita, Ramakatha is quite easy-reading, written in a perfectly lucid and flowing style. As an abridgement, the merit of the work is incalculable. While the genius of the author finds the least difficulty in summarizing the elaborate theme of Vālmīki Rāmāyaṇa within an exceedingly short compass, there is no lack of descriptions or rhetoric in the work. By virtue of its brevity and simplicity, this work is bound to mand the widest popularity among the students of Sanskrit Literature. com- In preparing this edition, I had recourse to the manuscripts of the work in the Government Oriental Manuscripts Library, Egmore, Madras, and the Government Manuscripts Library at Trivandrum. My thanks are particularly due to Brahmasri K. Sambasiva Sastri, Curator, Government Manuscripts Library, Trivandrum for his invaluable help to me in revising the press copy of this book. C. SANKARARAMA SASTRI, Mylapore, Madras. General Editor, 10th May, 1929. Sri Balamanorama Series

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ ॥ रामकथा॥ गजवदनमस्तु महते विधिवदनविहारि देवतं च परम् । श्वःश्रेयसाय भवतां गुरवः प्राचेतसादयश्च सदा ॥ १ ॥ सतां परित्राणपरः सुमेधा जितारिषड़र्गतया महीयान् । विभ्राजते विश्रुतविक्रमश्री- रादित्यवर्मा नरलोकवीरः ॥ २ ॥ चिराय रक्षोपगमेन कुर्वन् गुर्वी मुदं यः सुमनोजनानाम् । महीजयोदश्चितपुण्यकीर्ति- रामोदते राम इव प्रकामम् ॥ ३ ॥ पाठान्तरम्- १. नुतीर्मुदा. २. महीदयोदश्चित.

·रामकथा। तस्याज्ञया सर्वजनीनवृत्ते- रविस्तरा रामकथा पवित्रा। निबध्यते गद्यमयी मयेयं सन्तोऽनुगृहन्तु नितान्तमस्याम् ॥ ४ ॥ - - अस्ति किल जगत्त्रयपरित्राणलीलाविचक्षणानाम् अक्ष- सभुजद्रविणभूषणानाम् उज्ज्वलयश प्रसरचन्द्रिकानिष्यन्दनि- त्यविकस्वरसुजनमनाकैरवाकराणाम् अमेयमहिमाद्भुतानाम् अ. हिमांशुवंशोद्भवानाम् अवनीश्वराणां शाश्वतं निवासस्थानम् , अनेकविविधमणिकिरणजालनियूंढवलशासनशरासनसहस्र- भास्वरमहाभवनशिखरविराजमानमहारजतकुम्भसंघातसंकट- स्खलनजर्जरितखुरपुटघोटकबृन्दमन्दायमानमध्यंदिनसमयसं- चारदिवाकरम् , आसन्नवाहिन्या च विबुधविलासिनीविहार- विलब्धविलेपनामोदवासितया, चन्द्रमूर्येव मानसोद्भवया कुमुदाभोगदायिन्या च, सूर्यमूर्येव तमोऽपहया कमलप्रसा- दसंपादिन्या च, तटिन्या सरवा परिशोभमानपरिसरम् , अवनिवनितातिलकायमानं पुरोत्तममयोध्या नाम । तत्र च त्रिदशराजनगरसुन्दरीबृन्दबन्दीकरणचणबृन्दा- रकरिबृन्दारकगलविगलदविरलरुधिरच्छटाजटालकौक्षेयक- ·रामकथा। , क्षपितविपक्षराजमनोरथो दशरथो नाम नरपतिरराजत । स हिमहीपतिः अहीनसुपथिसंचारकौशल्यया कौसल्यया, महीय- मानसौभाग्यमय्या कैकेय्या, निरुपधिकनिजगुणगरिमपरि- तोषितमित्रया सुमित्रया च, त्रिभिरमीभिरभिरूपैरनुरूपै- रुदारैर्दारैः सह चरितधर्मा, निर्मायपुण्यभरवितीर्णशाङ्गधरच- रणसरसिजनिस्तुषमतिः, अपरस्परविरोधमहितम् अर्थत्रि- तयम् अतिचिराय अन्वतिष्ठत् । व्यतीतासु च तथा बहुतिथिषु समासु, सामयिकसमाप. तितदुरिजरावतारितपलितसमारम्भसंभावितशरीरस्य नरपते: अप्रजस्तादत्तदुस्तरचित्तामयस्य तस्य पुत्रोत्पत्तिप्रियंकरिणीम् , अश्वमेधाभिधानवितानविधानानन्तरम् अखण्डिततपःप्रभाव- मण्डनो मुनिर्विभण्डकात्मजन्मा धर्माध्वविध्वंसनैकायनगतद- शमुखमुखनिखिलनिशिचरकुलशलभजालकालानलकीलहेलाम् , अशेषलोकसुचरितव्युष्टिरूपामिष्टिमनुष्ठातुमुपाक्रमत । तस्मिन्नेव काले निजशिरोमयनवकपालपुरोडाशमहाहु- विपरितोषितस्य भगवतः शम्भोरनुपहादुदप्रतरतेजसम् अम- नुजावध्यम् उक्तभुजभूमपरिपीड्यमानजगत्त्रयं दशग्रीवं जिघातयिषुभिर्दिविषद्धिरवलुप्तनिजाधिकारैरभ्यर्थितो भगवा- ·रामकथा। नम्भोजनाभो मनुजलीलामवलिलम्बिषमाणः तमेव धार्मि- काप्रेसरं पुत्रीयन्तं पुत्रारिमित्रं विश्वम्भरेश्वरं भूकश्यपमात्मनः पित्रीकतुं मनो विततान । तदा च हूयमानादालोलजिह्वाबललिह्यमानजुहुमुखा- द्वतानतो वैश्वानरात् सुमुत्थाय चित्रीयमाणजनतालोचनपीप्य- मानमहीयमानाकारः पुरुषः कोऽपि पुरुषोत्तमधामसामग्रीमयस्य महीयसो बहुसुधासारसारस्य पायसस्य परिपूर्ण सौवर्ण भाजनं राहो मनुवंशमुक्तामणे: सविनयप्रसारिते करयुगले समर्पया- मास। तत्र च प्रथमदारद्वयीविश्राणननिःशेषितचरौ स्थितवति स्थितिविदि नरेश्वरे, ते एव देव्यावतिमात्रदक्षिणे दक्षिणकोस- लकेकयेश्वरसंभवे स्वकीयभागांशवितरणेन मगधराजसुतां सुमित्रां कृतार्थयामासतुः। - अथ विधिवदवसितवितानकृत्यः सभृत्यवर्गः सरयूतीरप- रिक्रियाया देवयजनात् अनेकराजन्यश्रोत्रियसुचरिताभोगमे- ध्यामयोध्यामुपेत्य, तत्तादृशदिव्यदीदिविप्रकाशनप्रादुर्भवदद्भु- वगर्भनिर्भरामोदितदारत्रयावलोकनसुमनायमानः प्रजानाथ: प्रजोतिप्रयोजनैर्विधानैरनेहसमनैषीत् ।

·रामकथा। उपगतवति मासि वैजनने, रजनिचरतिमिरनिकर- काल्ये सकलमाङ्गल्यमये समये, राज्ञः प्रथममहिषी विगलि- तदोषानुषङ्गम् अपगतकलङ्कसुभगम् अविरतविसारितेजसम् अपरमिव चन्द्रमसं रामचन्द्रमात्मजं जनयामास । सुता च केकयपते: उदारचेतसम् अविनीयशीलं विनयैकनिधानम् अमेयगुणनिर्भरं भरतमसूयत । सुमित्रा तु पवित्रानुभावो जगत्त्राणकेलिधुरीणनिस्सीमदोस्सारलक्षणौ लक्ष्मणशत्रुघ्नो तनयावजनयत् । ते च जनमनोहारिभिर्विहारैरतिवाहितकौमारकाः कुमा- रकाः निरवधिकप्रणयबन्धनेन सन्ततमभिलाल्यमाना विधिव- दधिगताभिर्विद्याभिरुयोतमानाः क्रमादवर्धिषत | गर्भकादशे संवत्सरे विहितब्रह्मव्रतेभ्यश्च तेभ्यः सवितृ- सन्तानपुरोहितेन सकलमन्त्रदृशां वरिष्ठेन वसिष्ठेन साङ्गोपाङ्गा त्रयीविद्या सातिशयानुरागमुपादिश्यत । पुरातनमुनीश्वरप्र- तिघविप्लवमाननिजपारिषदगतिविशेषानुसंधायिनो भगवतो मधुशासनस्यांशतः संभूतैः अखिललोकलोचनोत्सवैः सस्यकैरा- त्म: प्रसितचेतसो महीपतेर्दशरथस्य क्षणिकोऽपि तद्रियोगो युगसहस्रायते स्म ।

·रामकथा। or स्वकोपापादितविपदोः प्रतीहारप्रवेकयोः अभ्यवपित्सया महीमण्डलमकुर्वाणस्य प्रणतजनकलितनिर्वाणस्य पत्युरनुवर्त- नाय स्वयमखिलभुवनैकमाता कमलालयापि जनकान्वयध्वजस्य सीरध्वजस्य दुहितृत्वमयोनिसंभवाप्यवलम्बमाना तिसृभिरा- मतुल्यगुणाभिरवरजाभिरमा मिथिलापुरे यथासुखमवर्धत । पुरैव च नरवानरेतरदुरभिभवस्य दशाननस्य दीर्घसंवेशं विधायकस्य मनुजभवमुपसेदुषो दनुजद्विषः साहायकाय भग- वतः कमलसंभवस्याज्ञया सर्वोऽपि दिव्यजनः स्वांशभूतान् अप- रिमेयपराक्रमान् इच्छानुरूपरूपान् अवनिधरोन्मूलनेऽप्यनाया- सवतस्तनयान अनेकासु जातिषु वलीवदनभल्लूकगोलाल- मुख्यानुत्पादयामास । तत्र च महावानरवीरयूथपतेः अक्षरजसः क्षेत्रे बलशा- सिना समुत्पादितो बलशालिनामप्रेस स्वकक्षकुहरप्रसभनि- क्षिप्तविश्वविजयोद्धतदशमुखमुखनिवहविसमरहाहाकारव्याक- तवैभवो वाली नाम वानरराजः स्वशक्तिवशीकृतसमस्तवा- मरचक्रः, शक्र इवामरावतीम् , अर्कतनयेन नयविनयविक्रमनि- धिनानुजन्मना सुप्रीवेण सह कुलपुरीं किष्किन्धामावसति स्म । अमरकायॆकतानचेतसा वेधसैव नियुका दुन्दुभी नाम ·रामकथा। गन्धर्वसीमन्तिनी मन्थरेति कृतनामधेया निरतिशयानुवृत्ति- परितोषितेन पत्या प्रतिश्रुतवरद्वयां केकयेन्द्रतनयामुपतिष्ठमाना साकेतमध्यवात्सीत् । निराकृतसुरासुरचक्रस्य दुरात्मनः क्षपाचरचक्रव- तिनः क्षपणाय क्षमातलमुपेयुषि निरुपमतदीयतपोविपाकावसि- तिप्रतीक्षकार्यावसरे महति दिव्यजनसमाजे, माहाजनिकचरि- तः स भगवान् कौशिकः सर्वगुणाकरस्य रामस्य मनुजतानुवि- धानदरसमामालितम् अप्रतिमम् अनुपाधिकं धाम दिव्यास्त्रसं- पदा संविवर्धयिषुः अविहितसत्रः सुत्रामसखं दशरथमवलोकका साकेतनगरमभ्युपेयाय । सत्सङ्गमसमुदितामोदवशंवदेन राज्ञा विधिवदभ्यर्चितो महर्षिारीचप्रमुखैर्निशाचरैर्विहन्यमानस्य सत्रस्य परिरक्षणाय भुवनरक्षाविचक्षणं रामभद्रमेनमया- चिष्ट । सुतविरहासहोऽपि महामतिर्महीपतिः पुरोधसा परिचो- दितः तस्मै प्राणेभ्योऽपि प्रियतरमात्मजं सलक्ष्मणं प्रादिक्षत् । स च प्रमोदमानहृदयो विनयविशेषाभिरामौ कुमारौ वयोऽनुरूपमहितशरशरासनभासुरकराम्बुजावुपादाय स्वमाश्रमं प्रति प्रतस्थे । मध्येमहाटवि घोरतररामचापविष्फारश्रवणस्फायमान- ·रामकथा। रोषभरदुष्प्रेक्षाकृतिः अभ्रंलिहशरीरा रभसचळमाणतापमज- नरुधिरद्रवार्दीकृतसृक्कभागा महामायस्य मारीचस्य जननी ताटका नाम निशाचरी तेषामध्वानमुत्कटध्वानमरौत्सीत् । तत्क्षणेन च विश्वजनीनचेतसो विश्वामित्रस्य वचसा रघुराजसूनुरुप्रधारेण शरेण कबलीकृतप्राणया तया सर्वशर्वरी- चारिविनाशक्रियाकाण्डपुण्याहमङ्गलं विदधे । निगृहीतताटकाय तस्मै प्रथमगृहीतबलातिबलाख्यविद्याविद्योतिताय मुनिः अस्तो- कतपःप्रसादम् अस्त्रपारायणमुपादिशत । संप्राप्तनिजतपोवनेन तपोधनप्रवरेण यथापुरं प्रारभ्य- माणे सत्रे, करालनीलशैलाकारण मिलदट्टहासम्तनितबाधिरित- दिगन्तरेण प्रकटवलयदंष्ट्राबलाकावलिकलितेन वृष्यमाणकी- गलधारेण यातुधानघनाघननिवहेन व्याप्यमाने च गगने, सपदि समुज्झितक्रियप्रधावमानयाजकनिकरं करतलच्यवमान- दण्डपरिभ्रान्तवटुकुलवदननिरित्वरविलापवाचालनिकुञ्जपुत्रम् उद्धावदध्वनीनमुखविगलदब्रह्मण्यकोलाहलम् अधिकभयाव- हकुलम् आश्रमपदमासीत् । अपदान्तरमीषदाकलितरोषस्मितमधुरतरमुखारविन्देन रघुनन्दनेन सरभसमीर्यमाणसमीरणास्त्रांगदूरनिरस्तमारीच- - ·रामकथा। १ तूलशकलेन ज्वलदनलकणोत्किरसायकासारनिरस्तकृत्तनिखि. लसुबाहुप्रमुखकोणपबलकुणपत्रातपरितर्पितश्येनकङ्कबहुलेन तथा व्यधायि, यथा दुर्लभविषयोपलम्भसंभाविताशः चिराभि- लषितम् अशेषसान्तापिकं दशकन्धरमप्यलिलिक्षदाशु कृतान्तः । एवमनायासेन दशरथतनयेन विशसितेषु निशिचरेषु, विधिवदेव समापितसप्ततन्तुर्मुनिः मनसि कृतकार्यान्तरः सहैव राजकुमाराभ्यां समुचितकथाविशेषनिशमनपरितोषिताभ्यामार- भ्यमाणयज्ञस्य नयज्ञस्य सुहृदः सीरध्वजस्य पत्तनं प्रातिष्ठत । यव हि सा हलमुखविलिख्यमानदेवयजनसंभवा हरशरासन- समारोपणपणपरिणयना जगदापदपगमपदवी सीताभिधाना राजपुत्री समुल्लसति स्म । मध्येमार्ग च पञ्चशरशरपरवशितसहस्राक्षानुकूलिक- तया कुपितस्य पत्युगौतमस्य शापबलात्पाषाणभूतया चरणस- रसिजसंस्पर्शविधूताशेषपापया विमुक्तशापया सबहुमानमह- ल्यया विहितमङ्गल्याशिषा दाशरथिना सावरजेनानुगम्यमान नो गाधिसू नुः अशिथिलाध्यवसायो मिथिलापुरं प्राविशत् । रघुकुलकुमारतनुतरतनुकामनीयकावलोकजनितविस्म- याकुलेन जनकेनापचायितो महर्षिराकलिततदीयमनोरथः पुर- ·१० रामकथा। हरधनुरारोपणाय सकुतुकावतारमुद्रं रामभद्रमादिक्षत् । परमे- श्वरपाणिपल्लवदृढग्राहसहनमपि धनुरनायासिना रघुवीरसू- नुना समारोप्याकृष्यमाणम् अकठोररसालकाण्डभञ्जमभाजि | लीलाविलूनभृगुवरगुरुधन्वना राघवेण स्वगुणाय परिक्रीतायां प्रथमदुहितरि, समुचितजामातृलाभसमेधितसंमदो जनक- स्तिस्रोऽपि तदनुजाः त्रिभ्यो रामानुजेभ्यः प्रतिपिपादयिषुः कुशिकनन्दनानुमोदितः तरसैव प्रहितेन पुरोहितेन प्रणय- सान्द्रेण शतानन्देन दशरथमात्मनगरमानाययामास । कृतगो- दानमङ्गलेषु कुमारेषु, नरपतिरभिनवयौवनाभिरामां रामाय तनयामयोनिजामददात् । तदनुजां च रमणीयगुणोमिलक्षणां लक्ष्मणाय स्वसुतामूर्मिलां नाम, तथा स्वकनीयसः कुशध्वज- स्यात्मजे निरुपमसौभाग्यमण्डने माण्डवीश्रुतकीर्तनामधेये चामोदनिघ्नमना भरतशत्रुघ्राभ्यां प्रददौ । विश्वामिवस्तु विहि- तविश्वकरणीयः प्रणमन्तमन्तेवसन्तम् अवितथाभिजयि- कीभिराशीर्भिरनुगृह्य प्रतीतहृदयः प्रययौ । इति विहित- विवाहमालैरङ्गजावलेपविलोपिरूपधेयैः अनुरूपदारोपशोभितैः सुतैः सह महीपतिर्बहलतरबलकलकलमिलितविदितवादित्रनि- ध्वानमुखरितहरिदन्तः स्वनगरमभिप्रातिष्ठत । - ·रामकथा। तदानीममरकार्यविधानार्थमुपयोक्ष्यमाणे रघुवीरनन्दने निजमुपयुक्तप्रायं धाम संक्रमयिष्यन् , अदसीयं चानुभावमव- लुलोकयिषमाणः, स्वगुरुगिरिशगिरीशसारकोदण्डखण्डनोद्भुत- मुल्बणमिव रोषभारम् अत्यन्तरक्तेन नयनयुगलेनोद्वमन् , उच्च- ण्डभुजदण्डविधूयमानकदर्थीकृतराजवंशजगदवकुठारकुठारधा- रानिरन्तरविनिर्यदनलस्फुलिङ्गभङ्गपिशङ्गितगगनाभोगः, स्वयं भृगुपतिः तथा व्रजतो दशरथस्याध्वानमिद्धावलेपमरुधत् । विषादभरविहस्तहस्तविस्रस्तशस्त्रे सति समस्तसैन्यमण्डले, भयप्रसरमोमुह्यमानमानसे महीश्वरे, शाश्वतधैर्यसारगभीरिमा रघुराजनन्दनः सपदि सविनयसंलापसंमोदमानान्तरात्मापि प्रकटितघोरसंरम्भेण भगवता सिसंग्रामयिषता किल स्वधाना सह स हस्तसमर्पिते धनुषि नारायणीये स्वयमारोपिते संहिते- नामोधेन महेषुणा यदीयामूर्ध्वलोकगतिमुपरुरोध । निर्वासितगर्वामयेन परितुष्यता परशुरामेण परिरभ्य परमाशीभिरभिनन्दितश्च परितापपराकृतात्मनो जनयितुः पादौ जग्राह । दशरथोऽपि वितथीकृतभृगुवीरहेवाकेन तनयेन विन- यशालिना विलूनविषादशङ्खः उद्वेलसंमदतरङ्गितमहासैन्यपुर- स्सरा क्रमेण वधूजनविलोकनकुतूहलाकलितपौरविलासिनी- ·१२ रामकथा। जनविस्मयविकस्वरविलोचनकुवलयपरम्परामेचकितवातायनाम् आत्मनगरीमाविशति स्म । वृत्ते च महति महीयमानमहीदे. वप्रवरवदनविगलदाशीर्वादमेदुरे विवाइमहोत्सवे, सदारान् दारकान् अनवरतमभिलालयतः परमानन्दपयोधिवीचिमाला- विलोलितमानसस्य तस्याविदित एवात्यकामदनेहा । दिदृक्षमाणेन सुहृदः समागतवता युधाजिता मातुलेन सह मातामहावलोकनाय च शतमखसखो राजा शत्रुघ्नसहितं भरतं केकयान्प्रति प्रजिघाय । रामस्तु सह महनीयपराक्र- मलक्ष्मीविहारस्य संस्त्यायेन लक्ष्मणेन निरुपमाननिजगुणगणप- रितोषितपौरजानपदः पितरमशुश्रूषत । तथा च व्यतीयमानेषु कतिपयेषु हायनेषु, महीवल्लभो विस्रसासमालिङ्गयमानाङ्गतया राजश्रियः स्वस्मिन् अनुरागशैथिल्यमाशङ्कमान इव सकल- सद्गुणैकपात्रे पुत्रे ज्यायसि तां निधातुमियेष । प्रतिदिनं परिवर्धमानरामानुरागविवशान्तरात्मभिर्गु- रुभिः पौरजानपदैरप्यभिनन्दिताभिलाषः संभृताशेषसंभारो जम्भारिसखः प्रशस्ते मुहूर्ते राजवेषसविशेषशोभमानगात्रं पुत्रमभिषेक्तुमारभत । तदा तु विधिवचनविधायिनी प्रिय- भुजिष्या मन्थरा सत्वरमुपेत्य व्याकुला नाम भूत्वा कैकेयी- ·रामकथा। १२ मत्रवीत् - "अयि मुग्धे सुभगमानिनि, मन्दासि निन्द्यासि भ्रष्टासि नष्टा चासि, यदद्य महाराजेन प्रकृतिनिर्गुणो माया- मयलोकिकाचारो रामः सौभागिनेयः साम्राज्यपदेऽधिक्रियते । त्वं तु सह दौर्भागिनेयेन भरतेन भिक्षुकी भवितासि।" एवमा- दिभिर्मन्थरोपजापवचनैः नियतिपाशेन च विवशीकृतचेतना देवी प्रकृतिनिर्दोषापि क्षुभितहृदया समजायत अमर्षविधानलेन च धूमायमाना सा प्रयुज्यमानसा- मानं राजानं जानकीसौमित्रिमावसहायस्य कौसल्यातनयस्य चतुर्दश हायनानि कानने वर्तनम् , आत्मसूनोरभिषेचनं चेति प्रतिश्रुतपूर्वमेव वरद्वितयं प्रार्थयामास । आकर्ण्य च तदप्रेसरः सत्यसन्धानां वसुंधराधिपति- रिरंमदापातदेशीयं वचनम् अवचनीयसंपर्ककलङ्कयशाः प्रियतर- तनयवियोगवेदनामूीयमानमनाः सहसैव छिन्नपातं पपात । कैकेयी तु स्मयमाना सविनयमुपतिष्ठमानं रामच- न्द्रमवोचत-"वत्स किमर्थ विलम्बसे । मा स्म राज्य- भोगाभोगलोलुपतया गुरुमसत्यवादिनं कार्षीः । तदुतमेक निरीयस्व नगरात्" इति ।

·रामकथा। तामेव तु मातुराशां शेषामिव विश्वमङ्गलदायिनी शिरसा सादरं वहमानो राघवः सान्त्ववचनप्रशान्तसंरम्भेण गृहीतगह- नवर्तनौपयिकसकलकरणेन सह कनीयसा कमनीयवल्कलप- रिष्क्रियमाणगात्रः करसरसिजकलितमहितकार्मुकः कौणपकु- लजीवनग्रसनकृतमुखनिशातसायकसंपूर्णतूणीरभासुर! चन्द्रि- कयेव चन्द्रमा जनकसुतयानुगम्यमानस्तदैव साकेततो निर. गात् । अवितर्कितोपनतमहाविपदुदयसंप्लवमानधैर्यास्सर्व एव प्रकृतिपौरजानपदाः प्रलापमुखरैमुखैस्तमेव यान्तमनुयान्ति स्म । तं च महाजनं निखिलमेव निशि निद्रायमाणं विप्र- लभ्य दभ्रेतरदाक्षिण्यशाली दाशरथिः तातादेशनियन्त्रितसु- मन्त्रसारथिना रथेन गच्छन् अच्छिदुरसौहृदेन निषादराजेन गुहेनाधिष्ठितं शृङ्गिबेरपुरमभजत । तत्र च विरचितजटा- बन्धबन्धुरविग्रहो निजपदे निवासयितुकामं प्रियसुहृदं निषा- दपतिं समुचितया वाचोयुक्त्या सह सुमन्त्रेण निवर्त्य, तदुपनी- तया नावा समुत्तीर्य भागीरथीम् , अवाचीमाशामलङ्कुर्वन् भगवतो भरद्वाजस्याश्रममशिश्रियत् । ततस्तदुपदिष्टेन पथा नरपतिमिव बहुवाहिनीपरीतपा- श्वं शब्दप्रपञ्चमिव विविधधातुविकारचित्ररूपं चित्रकूटाभिर्धानं ·रामकथा। १५ धराधरमुपगतो नित्यजागरूकेण हृयचरित्रेण सौमित्रिणा परि- चर्यमाणः क्रमविगलितस्वजनविरहवेदनः तत्रैव सुखमुवास । दशरथस्त्वनधिगतरामगतीनां पुनरपि पुरमेवोपसेदुषां जनानामाक्रन्देन द्विगुणितामनस्यस्तमेव प्रियतनयमनुशोचम- नुशोचमविदितविहितसुतनिधनजन्यमन्युवेगकलुषेण करणम- निना वितीर्ण च सुतविरहशोकनिमित्तमृत्युसंपातलक्षणमात्मनः शापमनुस्मारमनुस्मारमस्पष्टवर्णया गिरा राम रामेति प्रलपन अदृष्टदुःखपारो दिष्टान्तमेव प्रत्यपद्यत । आनाध्यदुःस्थे च राज्ये सति प्राज्यमतयः प्रकृतयः सत्वरमवहित्थाकुशलैर्मोले- रनाकलितवृत्तौ भरतशत्रुघ्नावयोध्यामानाययांबभूवुः । श्रुत- निखिलवृत्तान्तो भरवो भृशायमानशोकानलदह्यमानहृदय: वत्तादृशदुश्चरितमलीमसात्मनो मातुरुत्पन्नतया निजशरी- रादपि जुगुप्समानो यथाविधि पितुरौलदैहिकं कर्म निरवर्तयत् । राज्यलक्ष्मीपरिप्रहाय प्रकृतिजनैरभ्यर्थ्यमानोऽप्यसाव- संशयालुस्ताननादृत्य सत्वरमेव सह गुरुजनेन निस्तुलवलाभो. गनिधुतधरावलयः समप्रगुणाकरमग्रजमेवानिनीषमाणस्तत्सं- निधानमहितं दिगन्तरं प्रास्थित । पाठान्तरम्-१. मण्डितदिगन्तरं.

·१६ रामकथा। स हि ज्यायसोऽनुपदी सुदीनहृदयः सौहृदय्यसान्द्रेण गुहेन सह विहितातिथ्यनिखिलामोदभरितभरद्वाजोपदिष्टमा- गंपादविको मार्गोपयुज्यमाननीवारबलिविलोकनजनितकौतुक- जानकीसंचारपवित्रिते चित्रकूटतटाश्रमे बृस्यासनोपविष्टमि- ष्टतमेनानुजन्मना समुपास्यमानमुज्वलजटावल्कलालढारं भ्रातरमवालोकिष्ट । निजावलोकविजृम्भमाणशोकाम्भोधितरङ्गाहतस्य पा- दोपकण्ठनिपतितस्य भरतस्य वदनादवगतपितृविपत्तौ उत्ता- लवेदनामोमुह्यमाने सदारावरजे दाशरथौ सहसा महाशोका- न्धकारितमेव तदाश्रमपदमासीत् । द्वितीयोऽपि दाशरथिः कथमपि विहितनिवापक्रिय भ्रातरमधरीकृतसुरासुरसाम्राज्यसंपदं परम्परीणां राज्यलक्ष्मी परिग्राहयितुमतिवेलं प्रायतिष्ट । न च तस्य स्थेयसी तां गुरुनिदेशसंस्थां स्पन्दयितुमपि शशाक । गुणवतामग्रिमाय प्रगुणचेतसे च प्रवणाय तस्मै याचमानाय दीनाय रघुपतिः तपोधनप्रतिपादितं पादुकाद्वितयमात्मनः प्रतिनिधित्वेन दयानिधिः प्रादिशत् । "वत्स मा स्म विषदा, तातानुशिष्टस- मयावसानमात्रव्यवधानम् अस्मदागमनमवगच्छ” इत्यत्या- - ·रामकथा। दृतेन सत्यवचसा ज्यायमाभिहितो भरतो नातिचिरेण रघुप- तिप्रत्यापत्तिप्रतीक्षानुत्तरकोसलानुपेत्य मुक्कानन्दं नन्दिग्राममा- वसन् आकलितजटावल्कलो निष्कलुषचित्तवृत्तिरस्खलितशा- सनो राज्यपदवीविन्यस्तपादुकानियोज्यपदनियोजितात्मा यथा- न्यायमवनितलमनुपालयन् अनुदिवसगण्य मानकालावयवो रामागमनं प्रतीक्षामास । राघवस्तु तपोधननिवेदितनिशाचरदुश्चरितश्चित्रकूटाश्र- मादृषीणामभिरक्षणाय क्रमेण भुवनचक्ररक्षणदक्षिणो रक्षोवीरब- लोमलां दक्षिणां दिशं परिचस्कार । निजनयनपुटनिष्पादितकु- मुदिनीभाग्यसीमानम् अमेयधामानम् अनसूयावल्लभं महामुनि प्रयतमानसः प्रणम्य क्रमेण प्राकृतलक्षणमिव बहुलताव्याप्ति- दुर्गमं महेन्द्रभवनमिव महापुण्यजनाधिष्ठितं करकलितकोदण्ड. दण्डमण्डलो दण्डकारण्यमविशत् । तत्र च त्रिदशवीरविरोधिने विहितापराधाय विरा- धाभिधानाय यातुधानाय रम्भापराभवक्षुभितकुबेरशापापा- दितजात्यन्तरावसायकेन निधनेन स्वाभाविकीमेव गन्धर्व- जातिमनुगृह्य नाकलोकं प्रयास्यता प्रतिक्षणभक्ष्यमाणता- पसगगक्षणदाचरसिंहसंहतिशरभः शरभङ्गेण मुनीश्वरेण प्रती- 2 ·१८ रामकथा। क्षितसमुपलब्धनिरीक्षणक्षणः सुतीक्ष्णप्रभृतिभिर्मनिवरिष्रधि- ष्ठितेषु पुण्येष्वरण्येषु यथाभिमतसमयनिर्मितनिवासः शनै- महता कालेनात्मोदयनिर्विषीकृतविषस्य तपोधनवृषभस्य कलशसंभवस्याश्रममाश्रयति स्म । स च भगवानात्मना तृती- यमतीन्द्रियार्थदृश्वा विश्वानुग्रहार्थमुररीकृतमानुषवेषं पुरुषो- त्तममक्षिपुटेनापीयमानः प्रत्यासीदवतारकार्यमेनं दिव्यश- स्त्रवितरणेन संभावयामास । अगस्त्याश्रमवासिना च पुल- स्त्यान्वयपांसनरेनेकधा परिबाध्यमानानामृषीणामुपसेदुषां दय. मानेन रघुनायकेन निखिलनिशाचराधमवधः प्रत्यश्रूयत । निदेशेन च तस्य विश्ववृत्तान्तदर्शिनो दाशरथिः सन्देशविहरमा- णनक्तंचरसंचयदुःसंचरां पञ्चवटीमाटीक्य जनयितु: प्रिय- मित्रेण गृध्रराजेन सम्पातिसहोदरेण महीधरशिखरसमानव- पुषा जटायुषा बद्धानन्दमभिनन्दितदर्शनः प्रतिश्रुते वस्तुनि निमित्तमभिलष्यमाणः प्रसन्नपावनगोदावरीपरिकल्पितपर्ण- शालः सदारसोदरश्चिराय विहरति स्म । अतीतभूयिष्ठे तु दशवदनदिष्टान्तदिवसावसानके गुरु- निर्दिष्टे समये कदाचित् दिगन्तरेषु चरन्ती दुरन्तदुरित- सन्ततिरिव गृहीतमूर्तिः, आर्तिदायिनी जगतां, समस्तरात्रिंचर. , ·रामकथा। १९ चक्रचक्रवर्तिनो लङ्कापतेरवरजा, मायाबलाकलितललितमा- नुषीवेषा दोषाचरी शूर्पणखा नाम प्रबलदर्पदर्पकावेशविवशिता सीतापतिमुपातिष्ठत । स्मितरुचिरमुखारविन्दस्य तस्य मधुर- मधुरसस्यन्दिना वचसा पुनराहितलक्षणं लक्ष्मणं कामयमाना तदुपकण्ठमभजत । तेनापि विचक्षणेन विप्रलभ्यमाना पुनरपि जगदभिरामं राममेवाभिससार । रघुकुलवीरसुषुमाविलोकनवि. लोलमानसा पत्युरलङ्कारभूतया सीतया परिहस्यमाना सद्यः परिज़म्भमाणरोषसंरम्भदारुणा सकलजनसाध्वसदारुणा स्वेनैव रूक्षरवेण राक्षसेन रूपेण तामभिभवितुमुपाक्रमत । तत्क्षणेन रोषभरक्षोभमाणहृदयेन लक्ष्मणेन क्षतको- क्षेयकप्रसभविच्छातविकटस्तनकर्णनासारदनच्छदयानुच्छदया- कुरं निरस्तया निहस्तया तया सविधगहननिवासिनो विबुध- वीरविमानिनः सोदरस्य खरस्यात्मनस्तादृशी दुरवस्था सपदि नयनयोः श्रवसोश्च गोचरीचक्रे । अनुपलब्धचरीमभिभूतिमसहमानः स चापि रभसवि- तीर्णविकारभीषणेन दूषणेन जगद्विजयहेलासमुन्नद्धचेतसा च त्रिशिरसा दुर्दमचतुर्दशसहस्रराक्षसवीरचरणवेगहिण्डमानम- हीमण्डलवण्डांशुवंशविशेषकमभ्यपेणयत् । अयत्नोपनतप्रति.

·२० रामकथा। श्रुतार्थनिर्वहणप्रहर्षुलमानसो मनुवंशमौलिरपि दृढतरनि- बद्धजटाभरो झटिति प्रथमानकोपः प्रथनाय समुदतिष्ठत । लङ्कासमराङ्कविष्कम्भके तस्मिन्महास्कन्दने निरन्तरप्रसृमर- रघुवीरशरशतशकलितशर्वरीचरशरीरनिर्गत्वररुधिरापगासं- भेदद्विगुणिताटोपा गोदावरी विभोरनुभावमावेदयितुकामेव छकापुरपरमपरिखायै सरितांपत्ये सत्वरतरं प्रावहत् । एवं च घोराट्टहासमुखरे खरे सानुचरे कुतान्तमुखं प्रवे- शिते नितान्तसाध्वसादुद्धाविताया धाराधरोदरभिदुरनखरशिख- रायाः शूर्पणखाया लङ्कापुरमधिवास्तव्याय विशङ्कटकठोरवक्ष- स्तटप्रहारविदलितविषाणविहितम्राराविणविद्रावितैरावणाय राव गाय करणवैकल्यादस्फुटाक्षरतया वाचामपाटवे तादृशी दुर्दशां लक्ष्मणकरवालविक्षतान्यङ्गान्येव विस्पष्टमाचक्षते स्म । अवगम्य च तदीयवचसा जनकदुहितुरपरिमेयामङ्गभ- ङ्गिम् , अवनिपालसुतयोश्च याथातथ्यम् , आशराधिपतिः प्रथ- माभ्यां प्रथमानाभ्यामाभ्यन्तरविपक्षाभ्यामभिभूयमानस्वान्तः स्वान्ताय समानेन यत्नेनात्मनः स्वसश्च प्रियमाधित्समानस्त- योरसांनिध्ये सीतामाहर्तुमीहामास । तेषां च वञ्चनपथे प्रवर्तितचित्तः सत्वरमेव कौशिक- ·रामकथा। मखसमरमुखे कृतान्तसमाघ्रातस्य रामसायकभयादपथो निवर्तमानस्य मायाविदामग्रेसरस्य मारीचस्य वसतिमभजत । परमादृतस्तं परिशङ्कमानमवोचत- 'अयि महामते मातुल, मायामार्गविशारद, मदनार्दितस्य मम ते जानकी. हृदयहारिणा हाटकहरिणविग्रहेण रामलक्ष्मणी दूरीकुरुष्व' इति । मारीचस्तु विदितरघुवीरानुभावः कवनो निवर्त- यितुमेनमतिमात्रं प्रायसत् । अनिष्टवचनरुष्टे तु तस्मिनशिष्टचेतसि निशिचरव- रिष्ठे कराञ्चलविधूतधूमायमानचन्द्रहासे, रामचन्द्रादेवात्मनो मरणं वरं मन्यमानस्ताटकातनयः सहसैव संपश्यमानस्य तस्याप्यत्यन्तविस्मापकं हेमहरिणरूपमूरीकुर्वन् 'अयि निशाच- रनाथ, प्रथमं तावदहमेकः प्रवक्ष्यामि धर्मजन्मभूमेस्सवितृकु- लवतंसकस्य रघुपतेरायतनम्, पश्चाच नातिचिरादेव भवानपि' इति वचसा मनसा चाभिधाय, क्षणेन जनकतनयाया नयन- गोचरो बभूव । पुरस्तादवलोकमाना विविधविहारमनोहरमद्भुतमृगं जानकी तस्मिन् प्रसितचेतना कलितकौतुकातिरेकम् 'आर्य सत्वरमवासनमुपेत्य जीवप्राहं गृहाणेनम्' इति विधिचो.

·२२ रामकथा। च दिता कमितारमवोचत । स विमलविवेकधनोऽपि नियतिपाशयन्त्रितः कराम्बुजकरम्बितकोदण्डकाण्डः शनकै- रपयान्तमेनं मृगमन्वयासीत् । प्रतिक्षणमङ्गुलिषङ्गमिवा- नुवता पुनरपयता च तेन दवीयांसमध्वानं नीयमानो रघूत्तमो निशातमतिरग्राह्यतया निग्राह्यमेव मन्वानस्तस्मै कोमलकराङ्गुलिनखमयुखशारितपुखं विशिखोत्तमं विससर्ज । विष्फारश्रवणसमकालमेव 'हा वत्स लक्ष्मण हतोऽ- स्मि' इति राघवसदृशस्वरामुञ्चतरां गिरमुच्चारयन् , स चापि दुर्मतिरिषुनिपातवेदनोदयप्रत्यापन्नप्रत्यभिज्ञायमाननिजमूर्तिरप- गतासुरधिवसुधमपप्तत् । आशामुखान्यभुवानया चानया मारी- चवाचा व्याकुलीकृतहृदया पत्युरेवापायमात्मना निश्चिन्वाना जानकी संजातहृदयकम्पम् अवगतरघुवीरविक्रमम् अप्रतिष्ठा- समानम् आत्मरक्षणनियुक्तं सुमित्रापुत्रं तादृर्वाक्छल्यैर्नि- रागसं निस्ततक्ष, यानि समाकर्णयतः कर्णयुगलादप्यसौ चिरं जुगुप्सांचक्रे । तस्मिन्नपि धृतधन्वन्यातवचनसूत्रितामाशां प्रस्थिते चपलतरमुपकण्ठवर्ती परिगृहीतपरमहंसवेषः स्फुटघटितोर्ध्वपुण्ड्दन्तुरललाटतटः करकलितरुद्राक्षमालाम- दशकण्ठः ·रामकथा। २३ द्राणि भगवन्नामान्युश्चैरुच्चारयन् कौक्कुटिको जलपूको जानकी- निकटमढौकिष्ट । विधिवदपचितः तामाकलितसंलापाम् अनानु- लोमिकीम् आर्यहलम् अनार्यमतिरवनिपालतनयामात्मरथमा- रोप्य दशरथात्मजपथदीयमानविंशतिविलोचनप्रभासन्तानसी- मन्तितवियदन्तरो भयपलायमानवैमानिकेन पथा निजनिल- याय प्रतिष्ठते स्म । वियत्पदविसत्वरविदेहतनयाविलापसमाकृष्टेनात्यन्तर- टेन विपुलपत्रविस्तारस्थगितदिनकरेण जवजितवायुना जटायुना च साटोपमरुध्यत । तं च चञ्चुकोटिशतकोटिप्रहारसंचू- र्णितसकलरथावयवमुप्रतरनखरनिकरविदारितवक्षस्तटक्षरित- क्षतजलहरीशारीकृतगहनमण्डलः प्रचण्डचन्द्रहासमण्डलाय. खण्डितपतत्रं पत्ररथसार्वभौममुर्वरायामवपात्य पत्रान्तराधिरूढो निस्तीर्णसरित्पतिः रक्षःपतिः प्रातिकूलिकी पृथिवीनाथ- तनयां लकापुरमङ्गलालकियायामशोकवनिकायां तत्प्रसाद- प्रतीक्षविराय निवेशयामास । सा च निशाचरेन्द्रनिर्दि- ष्टाभिरुग्ररूपाभिरनेकाभिराशरस्त्रीभिरावृता तवैव भर्तृचर- णाम्बुजासक्तेन मनसा कथमपि समयमगमयत् । रघुपतिस्तु विमथितमारीचमृगस्तद्वचनजनितशङ्कारः ·२४ रामकथा। सपदि समावर्तमानो वर्तनीमध्यनिध्यातेन निगदितनिजाग- मननिमित्वेन विदूनमनसा कनीयसा सह प्रतिक्षणदृश्यमा- नदुःशकुनप्रकाशितविपत्प्रसरो विविधचिन्तातरङ्गभङ्गुर धैर्य- सारः सातङ्कभारमाश्रमाभ्यन्तरमविक्षत् । जनकतनयानवे- क्षणक्षणसंधुक्षितदुःखभरप्रत्यवसितधैर्यसारः स्खलितचरण- कमलम् अनर्गलनिष्पातुकबाष्परयगद्गदिकार्धकवलितमिष्टवर्ण- विलापवचनम् अविदितावस्थामात्मदयितामन्विच्छन् अवरज- सहायो महारण्येषु परिबभ्राम । ऐशिष्ट च क्षपाचारि- तरवारिदारितपक्षतिं प्रत्यासन्नमृत्युं गृध्रराजम् । निगदितज- नकनन्दनाहरणोदन्ते च प्रसारितचञ्चुपुटनिर्दिश्यमानदृशि संस्थिते तत्र तातमित्राय स्वकार्यमात्रपरित्यक्तगावाय च कृपायमाणस्तस्मै विहितपारलौकिककृत्यो मृगयमाणो दयि- वाममितपाषाणकण्टकदुरवगाहेन गहनमार्गेण दक्षिणां दिशं प्रति संचरते स्म । विदूरपथसंचारिणौ विषमविपिनकण्टकमुखविलिख्य- मानमुग्धगात्री नरेन्द्रपुत्रौ सुत्रामशस्त्रसंपादितकबन्धीमावा कबन्धाभिधानो यातुधानो बबन्ध द्राषिष्ठेन द्रढिष्ठेन भुजयुग- लेन । स तु वधविधूतमुनिशाप: स्वामेव देवी प्रकृतिमवापितो ·रामकथा। विदितविश्ववृत्तचित्रीयमाणं रामभद्रमुचितादरमवदत् -'अयि निरवधिप्रभाव रघुवीर मा विषीदः। अतुलबाहुबलेन वालिना निजराज्यतो निष्कासितं निष्ठुरप्रवेष्टनिष्पिष्टसैरिभाकारदुन्दु- भिमहासुरमुताम्रपृषितदूषिताश्रमावलोकरूषितमतङ्गमुनिपु- अवशापात्तदगम्यमृश्यमूकाद्रिमधिवसन्तं हनूमत्प्रभृतिभिरनू- नापदानहत्तमामात्यैः परिवृतं मित्रीयन्तं मित्रतनयं वानरा- ग्रीयं सुग्रीवमवलोकस्व । ततो नातिचिरादभिमतं लप्स्यसे' इति । तदुपदिष्टेन पथा प्रयातौ तौ मतङ्गवनशरणया श्रम- गया शबर्या संपादितसपयौँ पम्पापर्यन्तविपिनं परिष्कुर्वाणा- वाकारानुमेयदुरभिभावौ दूरादेव विलोकयन्नचलाप्रवासी सुग्रीवः सहसा विपक्षपक्षधिया सुतरां बिभाय । प्राहिणोच याथातथ्यविविदिषया तदुपान्तं प्रति प्रभचनतनयमहित- पुखभञ्जनमाजनेयं मतिमन्तं हनूमन्तम् । स च सुनिमिचसम्पातसंभावितकार्यसिद्धिः तरसैव सयोः समीपमुपगम्य विहिताचलिरञ्जसा निवेदितनिखिलवृत्ता- त: कथितनिजदशाविशेषौ राजपुतौ समादाय प्रमोदमानहृदया शब्दविद्यादेशिकस्य द्वादशात्मनो भगवतः स्वात्मजाभ्युदय- ·२६ रामकथा। अकथयध संपादनलक्षणामाश्रुतचरी गुरुदक्षिणां सुविहितामेव मन्वानः सुग्रीवोपकण्ठमुपेयाय । प्रणिपत्य प्रणयिने स्वामिने रामवृत्तान्तम् । अभवञ्च नरवानरवीरयोरवलोकन- समय एव प्राचीनदशाविशेषोचितयोरनुपाधिकः प्रणयबन्धः । मिथः कथितनिजदुर्दशाविपाकयोरनवरतदीप्यमानशोकानलयोः समिद्धमध्यमतन्मात्रगुणकानलसाक्षिकमपि सख्यमजनिष्ट । सति, उभाभ्यां च प्रणयसौरभसमग्राभ्यां रामसुप्रीवाभ्यां सुत्रामपुत्रस्य विशसने विदेहसुतायाश्च विचयने प्रतिज्ञाते अप्रतिमवालिबलनित्यपर्यङ्कितस्य सख्युः प्रत्ययमु. त्पादयन् प्रभुः पृथिवीधरेन्द्रगुरुणो दुन्दुभिकलेबरस्य चर- णाङ्गुलिपल्लवेन दूरत उत्क्षेपणं सप्तानां च कुलाचलसा- मान्यपरिणाहोत्सेधानां महासालानामेकेन शिलीमुखेन विदारणमुदारचेता विदधे । संजातप्रत्ययप्रकर्षों वैकर्तनिरनुयुञ्जानाय सख्ये ज्या- यसः स्वविषयस्य वैरानुबन्धस्य कारणं व्याचल्यो- 'पुरा खल्वावयोरनुपाधिकसौहार्दसाक्षिणि समये प्रथमविमथि- तस्य दुन्दुभेः सहोदरं मन्दोदर्या रावणदाराणां दयितं भ्रातरं मयात्मजं मायाविनमाहिताभियोगमचिरादनीकभुवः ·रामकथा। २. पलायमानमनुद्रुत बलावलिप्ते वालिनि चिरायिते सति अराजके राज्ये प्रकृतिभिरनभिलाषुकमप्यभिषिक्तं मां सरभससमापतितो जिघांसुरसौ कान्दिशीकं विभ्रष्टराज्यमपहृतदारं च कृतवान्' इति । . ततश्च विश्वासितो विश्ववीरेण राघवेणाश्वासितश्च हरिदश्वसुतस्तदपवादेन क्षणादेव किष्किन्धां समेत्य, सत्य- सन्धे तस्मिन् सानुजपवनात्मजे तरुगहनान्तरितविग्रहे सति आरादवतिष्ठमाने, समराय वालिनं समाजुहुवे । निष्क्रान्ते पुरतो बलोसिक्ते वलीमुखाधिपतौ सुप्रीवेण सह प्रारभ्य- माणसमरे, तयोः समानाकारविक्रमयोर्विशेषमनवगच्छन् संश- यालुः क्षणमवतस्थे । अमुक्तविशिखे तस्मिन् प्रबलतरवालि- भुजकुलिशप्रहारनिष्पिष्टगात्रः पलायतैव सुप्रीवः । अनुगतेन च रामेण प्रचोदितः पुनरप्यभिज्ञानमा- लाकलितविपुलप्रीवः सुप्रीवो निरस्तताराहितोक्तिना निष्का- न्तेन भ्राना सह महहुन्द्वयुद्धमकरोत् । समरोत्सवरभसप्र- वर्धमानबलावलेपो वलारिसुतः क्षणात्काकुत्स्थकार्मुकनिर्मुक्तेन निर्मुक्तभुजगाकारेण शरण विदार्यमाणपिपुलवक्षस्थलः क्षीय- माणजीवितः क्षितावपतत् । स पुनः सहस्राक्षविश्राणितां ·२८ रामकथा। कार्तस्वरसहस्रपत्रमयीं बलपौरुषवर्धनीमात्मनो मालां विनय- विप्रतीसारभारविनमितप्रीवस्य सुप्रीवस्य प्रीवाभरणं विधाय नित्यलालितं च निजात्मजमङ्गदमभङ्गुरानुभावे रघुवीरे निधाय तदाननसरसिजसमर्पितनयनः परासुरासीत् । विभाकरात्मजस्तदनु विभोराज्ञया विहितवालिदे- हनिर्हरणो नीलपवनसुतजाम्बवत्प्रभृतिभिः प्रकृतिभिर्वलीमु- खसाम्राज्यपदव्यामभ्यषिच्यत अङ्गदश्च तारातनयो युवराजश्चक्रे । तदा च प्रचुरघनरसगर्भनिर्भरघनाघनस्तनितसमेधि- समयूरहर्षासु वर्षासु प्रवर्तमानासु, निवृत्तसञ्चारे जने, शरदा- गमसमयसंकेतितजनकसुतागवेषणः, सामयिकनिवासाय नवी- नकुसुमसौरभीवासितककुम्मुखकदम्बकदम्बसदेशमचलकन्दरं समाश्रयति सानुजन्मनि रघुतिलके, सवितृनन्दनश्चिरविलु- सविषयसंवेशविलोलमतिरनुपरोधमवरोधमाविशति स्म । विरतिमुपेयुषि क्रमेण प्रावृषि समये, विमलनिशाकर- करजालवितानितवियदि शरदि चोपगतायाम् , अनवरतम- दमदनमेदुरनवनवरतविस्मर्यमाणमित्रकार्ये कपीश्वरे, दुर्वि- बहविरहवेदनाविदूनमानसेन दयितामार्गणधौरेयी सुहदा ·रामकथा। २९ . प्रवृत्तिं प्रतीक्ष्य तदनुपलम्भसंभावितरोषावेशरूषितचेतसा ज्यायसा प्रहितो गुरुहितैकजागृविः सुमित्रापुत्रः स्मरस- मरसगन्धयक्षकर्दमसुगन्धां किष्किन्धामुपजगाम । स हि रोषकलुषितनयनकमलावलोकजनितभयकम्पि- ताजैः प्रतीहारैर्विरचिताजलिबन्धमपसरद्भिरनिवारितस्तरसा राजभवनमेवाविक्षत् । चिरपरिवृद्धस्य च तस्य वानरेन्द्र- मदोदयमहारोगस्यैक एव सौमित्रिविष्फारध्वनिः सुश्रुतोदि- वपटिमोद्धुरो वृद्धचिकित्सकः समवृतत् । सचिवप्रबोधितार्थः सरसतरतारासान्त्ववचनप्रशान्तरो- घेण सौमिविणा सह महीधरगुहागृहमध्यासीनस्य प्रधानामात्य- संवृतः प्रभाकरसंभवः प्रभोः पादारविन्दयुगलमभिववन्दे । क्षणेन च नानाहरिदन्तसंप्रेषितदूतवचनसंचोदितैः आकम्पितमहीम- ण्डलैः आच्छादितदिवाकरकराभोगैः आपतद्भिरसंख्येयैर्वली- मुखबलैरखिलमेव रोदोविवरमापूरितमासीत् । प्रणतिप्रसा- दितस्य प्रकृतिमधुरात्मनः सख्युरनुज्ञया परिज्ञातसकल- देशविशेषः सुतस्त्विषांपत्युरत्युदारपराक्रमाणां कपीनाम- नेकानि सहस्राणि मासतमी तिथिं प्रत्यावृत्तिसमयावर्षि विधाय जनकतनयागवेषणाय प्रतिदिशं प्रेषयामास ।

·रामकथा । ते च विमुक्ततन्द्रा वानरेन्द्रा विचित्य यथानि- र्दिष्टमदृष्ट्वैव रामदारानचिरादेव न्यवर्तिषत । तत्र तु ये नयसरणिविचक्षणा दक्षिणामाशां प्रस्थिताः प्रथितभुज- वीर्यसम्पदो जाम्बवदङ्गदनीलहनूमदादयस्तेऽप्यनुपलभ्यैव जानकीम् अवसन्नचेतसो विषमबिलोदरभ्रमणव्यतीतसमयाः तीक्ष्णदण्डाचण्डकिरणसुतादुद्विजमाना जीवने निराशा बभूवुः । तेषामचलतटभुवि प्रायोपविष्टानां नष्टचेतसां परि- देवनावसरप्रस्तूयमाने रामचरिते समाकर्णितसहोदरविपत्तिः प्रत्यासीददुष्णकराकरणदग्धपक्षो गृध्रराजः संपातिः कन्दरो- दराच्छनैर्निरकामत् । श्रुतवृत्ताय च तस्मै रामचरितस- माकर्णनप्ररोहणीयपक्षाय परावरशः पुरातनभल्लकचक्रवर्ती मिथः कथाशेषमकथयत् । स तु क्षणविवृद्धविस्तृतप- क्षविक्षेपपवनविधूयमानगिरिकाननः समुड्डीय यामिनीचरपुरो- पवनवासिनीमवलोक्य जानकीमचिरादेव समागतः प्रती- क्षमाणेभ्यः प्लवगवीरेभ्यो याथातथ्येन निवेदयामास । प्रमदभरसमुन्नद्धचेतसः प्रथमानमानमदाः प्रसरदु- द्वतनिध्वानरुध्यमानककुभः प्लवगपरिवृढाः क्षणादेव महे- न्द्रमहीधरेन्द्रप्रपातप्रस्तरविस्तारस्फालनकेलिविशीर्णवीचिमा- ·रामकथा। लापरिष्करणां दक्षिणापांपतिप्रतीरसीमामासादयामासुः । तत्र पयोधिलङ्घनकुण्ठितप्रसरेषु वानरप्रवरेषु, द्रुहिणसुत- वचनवैचित्र्यप्रत्यभिज्ञातप्रभावभूमा रघुपतिस्वहस्तसमर्पितस्फु. रदभिज्ञानाङ्गलीयमहीयमानहस्तो दुस्तरमप्यकूपारं गोष्प- दीकर्तुकामः सदागतिसंभवो महेन्द्रस्य महीभृतस्तुगतरं शृङ्गमधिरुह्य स्वामिनश्चरणारविन्दं मनसानुसंदधानः तर- सैव समापुप्लुवे । खरवैरिकराम्बुजकलितकोदण्डविमुक्तः शर इव निर- न्तरायगतिः, वियध्वनि विश्रमविश्राणनसमुत्पतितं हैमवतीस- होदरं महाशैलमनुमान्य प्रभावजिज्ञासया स्पर्धावर्धितशरीरां द्विरसजननी सुरसा च वञ्चनया परितोष्य, छायाग्राहिणी च तोयान्तरचारिणी निशाचरी मायाविशेषबंहितां सिंहि- कामुप्रकरजाग्रविदारितविग्रहां विधाय, परमाचलशिखरम- ण्डनायमाने पश्चिमदिगणनामणिकुण्डले मार्ताण्डे, निःशङ्कमानसो लङ्काद्वीपे कुणपाशनविनाशपिशुनो महो- ल्कादण्ड इव रोषेण ज्वलनिव पपात । तन्निबन्धनो महान् भुवः कम्पश्चाजनि । , ततस्तनूकृततनुर्मारुतिर्विरुन्धतीमुदप्रतिहारमार्गप्र- ·३२ रामकथा। काशितवराङ्गनाकारामनातको लङ्कालक्ष्मीमाभिभूय, निशाक- रमरीचिजालीकते दिशावलये, चन्द्रमणिनिष्यन्दपेशलासु चन्द्रशालासु, चन्द्रिकावतारधौतेषु सौधेषु, मदनचपलाय- मानयातुधानयौवनकलितप्रसादेषु प्रासादेषु, कामोपभोगक- रणरम्येषु हम्र्येषु, विविधरचनासुन्दरेष्ववरोधमन्दिरेष्वपरेषु च तेषु तेषु प्रदेशेषु, महती प्रयत्नपदवीमवलम्बमानोऽपि मैथिलीमनवलोक्य शोशूयमानशोकावेशमशोकवनिकायामपि विचेतुकामो विचेतीभवन्नेतदन्तरभाजो महतः शिंशपातरोः शिखरान्तराले चिन्तासंदानितमतिः क्षणं निभृतमवतस्थे । प्रदेशे च तरोरवतार्यमाणदृष्टिः आकर्णितगुणसौरभाविसंवादि. नमाकृतिविशेषमाकलयन् 'अये यत्सत्यं मवेयं प्रसन्नपावना- कृतिः प्रभो। प्राणाः' इति निशितमतिनिश्चिकाय । अत्रान्तरे विदेहतनयाविषयविषमशरबाधविषवेग- विदूषितमतिः अलब्धनिद्रासुखो दशमुखः स्वयमपररात्रे बहलमाणदीपिकाविलसितामहस्तविलासिनीजनप्रायपरिजन: स्खलितचरणविवशसंचारं तदेव शिंशपामूलमाससाद । मारु. तिरपि तस्यात्यारूढरागवेगविसंस्फुलानि धनध्वानघर्घराणि बहूनि विदेहसुतायाश्चावधीरणागर्भनिर्भराणि कोकिलालापको- ·रामकथा। मलानि मितानि वचनान्याकर्णयनस्पन्दमानकिसलयमासांचके। अपयाते पुनरस्मिन्नलब्धावकाशे दशाननीविसृमर- विविधपरुषाक्षरे, तदपवादपराणां निशाचरीणामतिदारुणे- बचोभिः अवदीर्णहृदयायास्तस्या नित्यममुक्तनिकटदेशा त्रिजटा नाम विभावरीचरी विभीषणगृह्यश्च जनः परं शरणमासीत् । निद्रायमाणासु पुनस्तासु, तदीयदुर्विषहदुर्वचननिश- मननिर्विण्णमानसामात्मनो देहं जिहांसन्तीमवेक्षमाणः तामनिलसूनुरर्कान्ववायप्रशंसामधुरैः सूनृतैर्वचोभिरापादितवि- सम्भां विधाय तरुशिखरतः शनैरवारुक्षत् । प्रणिपत्य बहुशस्तां प्रशस्तानुभावां समस्तामेव निरस्तामयां रामवार्ता सविस्तरमावेद्य स्वहस्तावस्थितमभिज्ञानाङ्गुलीयममुष्य प्रा. यच्छत् । सापि विपिननिवासमलिनीकृतं तदनुष्णाभिरश्रुधा- राभिः प्रक्षालयन्ती निजकुचतटीविरदनविहितापराधवाय- साधमकाणीकरणोदन्तम् असंस्कारपङ्किलवेणीबन्धमलीमसं च चूडामाणमस्मै प्रत्यभिज्ञानमदिशत् । हनूमानपि करकलितचूडामणिः प्रणिपत्य प्रशस्य देवी 'देवि यत्सत्यमचिरादपरिमेयवलीमुखबलपरिवारः परमकारुणि- 3 ·रामकथा। का पुरीमिमामुपैष्यति दाशरथिः, प्रलयघनस्तनिततिरस्करण- समुद्धतानि आकर्णयिष्यसि प्लवगवीरगर्जितानि, चतुरानन- श्रवणपुटविदारणदारुणान् कर्णामृतीकरिष्यसि रघुनाथचापवि. फारान् , सुमिवासुतशरशतपातशकलीकृतनिशाचरपिशितजे- मनहर्षायमाणकङ्कामुपलप्स्यसे लङ्काम्' इति बहुधा समाश्वास्य विश्वंभरातनयां, विनयावनम्रमस्तकः तदनुमत्या ततो निर्गच्छन् उत्पुच्छयमानो विरहविच्छायितमगच्छदात्मना दाशरथिम् । अथ निजागमनं निशाचरनाथाय निवेदयिष्यता परि- वर्धमानवपुषा पवनजनुषा रुषा भज्यमाने पुरातनसुरालया- वस्कन्दसरभससमुन्मूलितानीतानल्पकल्पतरुगहने प्रमदवने, कुपितेन दशाननेन प्रहितानि जगतां विहिताहितानि तानि वीर्यमहितानि बहूनि निशितानेकप्रहरणप्रभाविराजितानि पिशिताशनसहस्राणि रणे तोरणगतेन तेन द्रुतमेव प्रत्यप्र- किसलयावमर्दमवाद्यन्त । पुनरयमक्षाभिधानं च रक्षोराजकुमारमक्षामशिक्षा- बलगर्वितमम्लानशोमं पुलस्त्यान्वयविषतरुप्रवालमवामृद्गात् । स एष समरविजितसहस्राक्षेण राक्षसेश्वरप्रथमसूनुना मेघनादेन विहितद्रुहिणास्त्रबन्धं कुणपाशपाशपरिकल्पितपाशबन्धासह- ·रामकथा। तया निवृत्तमपि कार्यगत्या संभावयन् जम्भारिवैरिणो रावणस्य समीपमुपानीयत । अप्रमादिनस्तस्यातिमात्रप्रगल्भानि रघुराजवंशप्रशंसा- मांसलान्यात्मकुत्सादुःसहानि वचनान्यसहमानेन मानधनेन यातुधानपतिना विभीषणवचोनिवर्तितजिघांसेन ‘कापेयचप- लोऽयं दुर्मुखो वलीमुखपाशो निर्दग्धवालहस्तो निर्मुच्यताम्' इति निशाचरा निरदिश्यन्त पवनात्मजस्तु स्वामिनिदेशद्विगुणितोत्साहसाइसिककु- पपाशविलब्धज्वलनबहुलकीलजालजटालवालः क्षणेन परिपु- च्छयमानः सकलामेव लकामनलसमतिरनलमात्कृत्य कृत्यविदां प्रसभनिर्दह्यमानपौरजनवदनगह्वरोदरविसमरपरिदे- वननिशमनसुखायमानान्तरात्मा सुमनायमानया जनकसुतया- नुमतो जवपवनक्षुभितसलिलपूरं सरिद्वल्लभमुल्ललछ । प्रवरः सरसनिवेदितनिजोदन्तविरमायिताशेषवानरवरािभिन- न्दितः क्षणविलचितदविष्ठमार्गो रघुनन्दनचराणरविन्दयुगलम- विरलानन्दः सविनयविशेषमवनम्य सकलामेव तामात्मनः प्रवृत्ति याथातथ्येन निवेदयामास, चूडामणिं च प्रणयप्रसारिते ·रामकथा। . कराम्बुजे समर्पयामास, मनसि चाभिज्ञानवचनम् । रघुपतिस्तु संपश्यमानसकललोकदत्तसांश्लाघिनमनन्यसुलभेन परमानन्द- तरङ्गितात्मा परिरम्भेणैनमनुजग्राह । अखिलकार्यतत्त्वज्ञोऽपि चिराभिलषितप्रत्युपक्रियावस- रसंप्राप्तिसम्फुल्लाहोंदरेण प्रियसुहृदा सुग्रीवेण, सुखदुःख- संविभागनिरवद्यपात्रण सौमित्रिणा, निजमनोरथेनव तनूम- ता हनूमता, नयाम्बुधिना जाम्बवता, निःशेषशाखामृगसैन्य- पालेन नीलेन चानुमोदितकर्तव्यशेषः क्षणविहितसंनाहसमप्र- सैन्यसंभोभदुर्भरधराभारभङ्गुरशेषाहिफगामण्डलवण्डतरकोद- ण्डप्रकाण्डकाण्डमण्डितभुजदण्डो दशकण्ठकण्ठकाण्डखण्डनो. कण्ठमानमना: दण्डधरसनाथां ककुभमभिप्रातिष्ठत । आससाद च नातिचिरादेव सैन्यरजःप्रपञ्चजम्बाळिताम्बोरम्भोनिधेरक्ष- य्यधामा दक्षिणस्य प्रचलतरङ्गमालाकलितफेनजाळां वेलाम् । पारावारनिवेशितस्कन्धावारे च दाशरथौ संचिन्त्य- मानसागरतरणोपाये, समाकर्णिततदीयाभियोगो जनकतनया- संयोगयोगचिन्तान्तरायविधायिने देवायेय॑नयप्रसङ्गविमुखो नयापनयविचारचुरुचुभिा सचिवैः प्रियमित्रैश्च सममीषदाफ- म्पमानमना दशाननः सदास मदनसन्दानितात्मा मन्त्रयांचवे ।

·रामकथा। - मा तत्र च प्रायेणायश्शूलिकेषु केषुचिनिजवासनानुरू- पमकुशलोदर्का गिरो भाषमाणेषु, दोषापेतचेता विभीषणः प्रणम्य राजानं प्रकाशितसौभ्रात्रः सविनयं विज्ञापयामास- 'आर्य अनात्मनीनानामविनीतानाममीषां वचनेषु स्म तिष्ठथाः । स्वयमेव च चेतसा संपश्यस्व । मन्ये दुर्वा- रदोर्वीर्यमाद्यदुद्दामखरमुखनिशाचरकुभरपञ्चमुखेन सावलौ- किकभुजबलगर्वायमाणप्लवगपतिशलभदवानलेन शब्दमात्रशे- षीकृतबाहुजवर्णभार्गवविजयव्याख्यातवैभवेन नयविनया- भिरामेण रामेण वैरायतारः कथंकारं सुखायिष्यन्ते । तधुनैव तस्य धर्मविजयिनो धर्मदारान्विीर्य परित्रायस्व कृतान्तवदनवर्तिनकंचरकुलम्' इति । तथा भाषमागं विभीषणमुद्भटरोषभरकषायितरूक्षतरा- क्षिच्छविविच्छर्दवित्रासितसभान्तरो दशकन्धरः समुज्झितसौ- हृदय्यो नितरां निरास्थतैव । सोऽपि सत्वरं समुत्थाय सत्पथसंचारचतुरैः सह चतुर्भिरमात्यैरतीत्य वियदध्वानं परिचितपवनसुतनिवेदितस्व- रूपः पारेऽपांपति वर्तमानं परमकृपापारं पंक्तिरथनन्दनं पारायणीकृतवान् । आकारनिरीक्षणक्षणमात्रविस्रब्धेन बुद्धि- ·३८ रामकथा। शालिना दाशरथिना सादरमुपसंगृहीतश्च तस्य निरुपधिकप्रण- पसारभाजनमभवत् । प्रणतवत्सलस्य प्रभवतो निदेशेन प्रकृतिनिरवद्यात्मा रावणानुजः प्रचुरकौतुकप्रमोदवानरवरू- थिनांकलकलमांसलितमङ्गलवादिवविचित्रनिनादसुभगं सुमित्रा. पुत्रेण स्वहस्तगृहीतकनककलशसंभृताभिः सागरवारिधाराभिः लकापुराधिपत्ये दत्तादरमभ्यषिच्यत । तदनु मनुकुलोत्तमः प्रत्ययितस्य प्रत्यग्र रङ्काधिपते: सत्यवद्यस्य पथ्यया गिरा भागीरथ्या: पति प्रसादकः प्रतीरप- रिकल्पिते दर्भशयने समाहितेन मनसा शिरसि विरचिताण- लिहपाविक्षत् । तथाच दयितवियोगखेदकृशितात्मनः पयोधितीरभुवि प्रतिशयानस्य तस्य तिसृषु वासतेयीषु व्यतीतासु, अनवरत- संक्रीडमानतुङ्गतरङ्गमालाकोलाहलवाचालितहरिन्मुखे निर्वि- शेषप्रतिपत्तिनिष्टुरे सति च सरितां पत्यौ, किमपि विगलिता. वधाने मनसि शनैश्शनैः प्रकोपलेशः पदं चकार । हरि- हयहरित्तरुणीसीमन्तशोषणमणिमण्डने मार्ताण्डमण्डले, सागर- निस्तारमात्रान्तरायं कार्यशेष पर्यालोचयतस्तस्य तादृशं गाम्भी- येसारमत्यकामदार्यहलमचिरादेव रोषावेशः । बजनि ·रामकथा। ३९ सहसैव तावदारज्यदुग्रतारकादुर्निरीक्षनयनकोकनदम् उद्भूट- भृकुटिरेखाजटालफालतटम् अतिविशददशनसंदष्टरक्तरुचिरो- पुटम् उत्कम्पशिथिलितजटाबन्धबन्धुरं शरीरम् । अकलितसमुत्थानश्च मार्ताण्डवंशकेतुरशेषमपि सागरं विशोषयितुकामः स्फायमानभयवेपमानविस्रस्तावयवेन वानर- सैन्येन स्तिमितनिस्तलनयनमवलोक्यमानः सपदि सुमित्रासुतेन विहितप्रणाममाज्ञासमकालसमानीते विष्फारध्वानवित्रासित- विरिचाण्डमण्डले धनुषि ब्रह्मास्त्राभिमन्त्रितं ब्रह्मदण्डप्रचण्डव- र्चसं तीक्ष्णतरकटाक्षच्छायाकरालितं शरोत्तमं समधत्त | तत्क्षणेनैव दशम दिशासु युगपदेव प्रसरद्भिः कटुत- रझटझटारावकठोरस्फारस्फुलिङ्गभङ्गभयङ्करैः उन्मिलदहलधूम- वितानशबलित: अखानलकीलजालैरुत्तप्तसकलपाथः कथमानप- वमानविलुठदुत्तानितविविधसत्त्वजातसप्तसागरविस्तारम् उत्ता- लसाध्वसविध्वस्तधैर्यदह्यमानपरिभ्रमदसुरवीरदर्वीकरनिकर- हाहाकारपरिपूरितसप्तपाताललोकं निजरभसनिर्भरनिर्भिधभान- निखिलगन्धवहस्कन्धविशृङ्खलविषमप्रभजनप्रसभविवशीभव. दूर्ध्वलोकविलोलवष्टाविंशतिकोटिविमानम् अकालप्रलयशङ्कात- विधुरम् अखिलमेव कमलासनाण्डकटाहवलयमासीत् ।

·रामकथा। तदा च क्षीयमाणवारः पारावारादारादाविष्कृतदिव्य- मूर्तिः आर्तिभयकम्पमानगात्रः कृताजालिरुत्थाय स्वयमेव यादसां पतिः प्रभोः पादारविन्दसविधे बहुशः प्रणिपत्य प्रसाध निर्दिष्टसेतुबन्धसरणिर्मरुकान्तारविशोधनविनियोजितामोषत- दीयसायकः सहसा तिरोबभूव । प्रकृतिमुपसेदुषः प्रभाकरवंशकेतोः प्रसादमधुरामा- सामानतैरुत्तमाङ्गैरुद्वहमानैः प्रमदकलितकलकलकबलितककु- बम्तरालैः कपिभिरहंप्रथमिकया हरिदन्तरेभ्यः समाहि- यमाणैरभ्रंलिहैरवनिरुहसहस्रैः, विशालैः शिलामण्डलैः, उत्तुङ्गः शैलशृङ्गै, वलाहाकारैर्महाशैलैरपि, अप्रमेयकौशलानुभावो विश्वकर्मात्मजो नलाभिधानो वानरयूथपतिरचिरादपांपतौ दशयोजनपरिणाहं शतयोजनायाममत्यद्भुतं सेतुमार्गमारच- यामास। पवनसुतस्कन्धाधिरूढो दाशरथिः, तारासुतस्कन्धगतेन सुमित्रासुतेनान्वीयमाना, प्रचलदपरपारावारघोराकारेण प्रचुर- विविधध्वाननिरुद्धदिक्तटेन प्लवगसैन्येन परिवृतो, विहिताव- धानेन विमतजनभङ्गदगदाविलसिताग्रहस्तेन विश्वस्तेन विभी- षणेन प्रदर्शिताध्या, नलसेतुना सपदि सागरं समुत्तीर्य ·रामकथा। ४ सुवेलशैलराजतटप्रदेशमध्यासांचके । उत्तीर्णसागराणामुद्धस- भुजवीर्यसंपदां कपिवीराणामुत्कटहिक्कानादमेदुरैः आशरव- रपुटभेदननिकटनिबिरीसवर्तिनां रक्षसामट्टहासमिलितैश्च सिंह- नादेरितरतरं व्यतिभवद्भिरभ्रगुणमयमिव त्रिभुवनमासीत् । तदनु मदनदूयमानमना दशाननो विशरणेयमवश्यं वश्या भविष्यतीति प्रत्यग्रवृक्णकण्ठं मायामयं रामशिरों निशाचरैः कपिबलकलकलाकर्णनसुखायमानाय जनकत- नयायै प्रदर्शयामास । तेन चातिदुःखायमानामेनां प्रकट- सौहादेवगा त्रिजटा तस्यासत्त्वं प्रत्याययन्ती चेतनामतनिष्ट । प्रत्यापन्न- सरभसनिरस्तनयनिपुणवृद्धामात्यमतो निशाचरपतिः सविधवर्तिनि समग्रबले सपत्ने नगररक्षायामक्षय्यवीर्यानेका- नीकपरिवृतानाशरप्रवरानादिदेश । तदा च रघुनाथोऽपि विमलमतिना विभीषणेन विज्ञापितो विरोधिपुरनिरोधने करकलितमहाशलान् नीलमुख्यान बहुसैन्यपरिवारान्वानर- वीरानादिश्य पुरतःप्रचलदतुलबलभरपारचूर्णितविषमाश- लामण्डलं सुवेलशिखरमधिरूढः तदग्रसीमाविराजमान- विशालचामीकरशिलातलमलंचकार । आलुलोके च पुरतो ·४२ रामकथा। गिरिशिखरसीमनि दिवमिव विजेतुमुत्प्लवमानाम् अमल- कलधौतमयीम् अनेकमणिकिरणमालाजटिला संध्यामेघसंदो- हसंस्थानां दशाननराजधानीम् । तदवलोकनचित्रीयमाणचित्ते रघुराजपुत्रे, सवितृपुत्र: सपदि समुत्पत्य लकापुरतुङ्गगोपुरवलभीनिषण्णस्य वि- हितविविधनियुद्धकेलिकलितबलावलेपस्य रिपोर्महितमणिसङ्घ- सहटितं किरीटं शिरसः समाच्छिद्य वियद्धजलबन- जाचिकः प्रभोरुपायनीकृतवान् । . दूत्यपदनियुक्तत्रारिनप्तृवचनाधिगतविमतदुश्चरितनि- श्चयेन प्रोद्धतधनुर्वानवित्रंसितनक्तंचरीगर्भेण रिपुदर्पवि- माथिना दाशरथिना नियुक्तैः सद्य एव वानरप्रवरैः परितो वरणवलयमधिरोहद्भिः, मर्दयद्भिद्यानानि, पूरयद्भिः परिखाः, पाटयद्भिः प्राकारान् , दारयद्भिर्गोपुराणि, भख. द्भिर्भवनानि, चूर्णयद्भिश्चन्द्रशालाः, , विध्वंसयद्भिस्सौधान् अनुपलब्धपूर्वातका लङ्कापुरी वाङ्मनसयोरविषयं दुरव- स्थातिशयमन्वभाव्यत । उपचितप्रतिघातिरेककलुषिताक्षिनिवहेन रक्षसां पत्या ·रामकथा। ४३ नित्यावलिप्तेन निर्दिष्टा हृष्टा दुष्टाशया निशाचरवीरा रथ्या- गजताश्वीयसंक्षोभवेगधूयमानघरातलाः समराय समन्ततो निर्यान्ति स्म । तत्र चित्रीयमाणवैमानिकावलोकितम् अलघुबलदर्पनि- भरकतहस्तनक्तंचरहस्तमुक्तशस्त्रशतशातितकुपितवानरं वानर- वीरबाहुबलसंप्रेषितशिलातलपलाशिजातशैलपातनिपिष्टरुष्टन- क्तंचरं विष्वग्विसारिकूलङ्कषकीलालवाहिनीसहस्रसंभेदसंवर्धमा- नसरिद्वल्लभं विशङ्कटकीकसपटलविपुलीकृतत्रिकूटकूटम् अभि- मुखनिहतविबुधीभूतवीरवरवरणकौतूहलचपलायमानसुरलोक- यौवतं शस्त्राशस्त्रि तलातलि दन्तादन्ति च संततपिशितजेम- नस्थूलंभावुकसंपातिकुटुम्बकं सांपरायिकं प्रतिभयमजम्भत । अचिरादपक्षीयमाणेषु क्षपाचरेषु, हर्षमाणेषु वानर- बलेषु, वालितनयविमथिताद्रथादनुवियत्पथमुत्पतितो माया- तिरोहितविग्रहो विक्रमैकनिधानं शक्रविजयी दशकन्धरा- त्मजः स्वयमात्मभुवा समर्पितैरप्रतिमधामभिः सर्पाकारैः शरैः समरशिरसि कीलितशरीरौ दाशरथी मोहावेशविवशौ निवेशयामास । वानरचमू महतीं शातशरजातपीडिताम- पेतचेतनामकरोत् । दशाननोऽपि निमितदशरथसुतवि- ·४४ रामकथा। पत्तिजनकतनयासंवननाय सुतरां जागरामास । तदा च कल्पापायकालनिर्भरविजृम्भमाणमहावातसम- धिकाटोपपक्षवातविक्षोभितसागरः तायः तत्क्षणादेव दिवोऽवतीर्य निष्पर्यायपराक्रमी रामलक्ष्मणो विगलि- तनागबन्धौ विदधे । मू पगमसमुत्थितसमर्थसमस्तवानर- सिंहसिंहनादाकर्णनपरिक्षुभितेन दशमुखेन प्रहिता नैर्ऋत. पृतनापतयो रभसवेगधूम्राभिमुखाः धूम्राक्षमुखाः क्रमेण समराय निर्ययुः । तत्र प्रमथितेषु प्रधानयातुधानवीरेषु प्रहस्तप्रमुखेषु प्रथमानरोषः प्रभुर्विभावरीचराणां स्वयमेव मुखनिवहगह्वर- निःसृतनिध्वानभेदविह्वलीकृतवलीमुखसार्थः समरभुवमवत- तार । स तु रणशिरसि पराक्रममाणमक्षिगतमक्षतशक्त्या शतधृतिवितीर्णया शक्त्या विक्षतवक्षःस्थलं विदधे । भुवि निपतिते तस्मिन् उन्नतमन्युवेगसमाक्रान्तचेतसा रघुसिंहेन निरन्तरशरप्रकरनिकृत्तनिखिलसाधनो विदलितवि- कटमुकुटतटो दशमुखः कथमपि समरानिवृत्य कान्दिशीका स्वान्तःपुरोदरमाविशत् ।

·रामकथा। ४५ दुर्विषहरघूद्वहसायकानुस्मरणव्यथमानचिचो नक्तंचरा- धिपतिः अयुतहायनीसमार्जितदुश्चरतपोविपाकमयीं निद्रा निषेवमाणस्य निर्जरकुलविध्वंसलब्धवर्णस्य कनीयसः कुम्भ- कर्णस्य प्रबोधनाय प्रथितसारानिशाचराभिरदिशत बहुमहाचलकन्दराविरतविवृततदीयवदनघोणाकुहरोदराहमह- मिकानिर्जिहाननिःश्वासानिलकल्लोलजालतूललालानुविधायिनः तेऽपि कथमपि निद्रागारं प्रविष्टा महता प्रयत्नेनैनं गलितभू- यिष्ठसंवेशमुद्रं व्यधिषत। उल्लचितवप्रेण प्रथनभुवि विहरमाणेन तेन गोत्राचल- गोत्रगात्रेण परिमृद्यमानमहाकपयः तस्यैव गहने केशश्मश्रु- कानने न्यलीयन्त । स च कपिराजकररुहदशनकुलिशापहृत- कर्णनासो रघुवीरशरविलूनैकैकावयवनिष्पातनिपिष्टानेक- सत्त्वजातो मर्दयन् कपिराक्षससैन्यानि, दारयन् गिरिशिख- राणि, क्षोभयन्पयोनिधिजलं, क्ष्मापयन् झमावलयं, वलशासनायुधविदलितविपुलपक्षो महान्महीधर इव पपात । प्रियसहजविनाशवेदनातुरमनसि विलापाविलवचसि जनयितरि, तदनुसया यौवनमदोन्नद्धवीर्यबलावज्ञातसमस्त- सुरासुरा दशमुखतनया विनयानुरोधपराङ्मुखाः स्वानुरूपानेक- ·रामकथा। परिवाराः करालशिरोमुखाः समीकाय समनह्यन्त । तेष्वप्यो- नायमानवानरवीरदावपावकशलभायितेषु तनयशोकाकुलि- तचेतसं पितरमभिवन्द्याशीभिरभिवर्धितः कारानिरुद्धवृद्ध- श्रवःकरचरणबन्धनशृङ्खलाखणाखणायितकलितविक्रमप्रशस्ति: शक्रजित् उत्तालशौर्यसारोष्मायमाणकुलपुत्रप्रायप्रभूतपरिवा- रो भूयोऽपि भूयसे जन्याय संनह्यते स्म । स तु नितान्तवित्रासितविश्वचक्रेण महता विक्रमेण सानुप्लवौ विप्लवमानधैर्यौ रघुवंशधुयौँ विमोद्य वैदेह्यामु- त्सुकं पितरमानन्दयामास । पौलस्त्यपरिचोदिताभिर्यातुधा- नाभिः कुबेररूप्यं पुष्पकाख्यं विमानोद्धमधिरोपितां वियता समरसीमानमवापितां पतिविपदवलोकनजनितशो- कविमोहितामकुटिलाशया त्रिजटा समाश्वासयत् । विदितपरावरेण विधातृनन्दनेन समीरितः समीरण- सुत: सहसा तुहिनाचलसमाहृतौषधिपर्वतगतमहौषधिबलेन सर्वानपि तान्विधूतमोहान्विदधे । उत्कटरोषाभिभूतस्य वान- राधिपतेर्निदेशेन सर्व एव वानराः सर्वाभिसारेण सर्वतः समारुह्य पुरीमशेणमनवशेषितपदार्थसार्थमग्निसाचक्रुः ।

·रामकथा। अपेतराक्षसामपि रक्षोमयीं नगरी निरीक्षमाणः प्रकटरोषभीषणाकारो रावणिः सपक्षस्य विपक्ष- स्योज्जासयिष्यन् मायानुभावनिर्मितां मैथिलसुतां तदप्रतो निस्त्रिंशघातं निहत्य तदुपलम्भव्यामोहितेषु विमतेषु संभृ- तसंभारां निकुम्भिलाशालां प्राप्तः प्रबलानेकरक्षोवीररक्षितः सकलसपत्नक्षियाकरीमाभिचारक्रियामारभत । विज्ञाय च वत्प्रज्ञावतां प्रथमेन समाश्वासितराघवेण त्वरमाणेन विभी- षणेन संचोदितः तत्प्रदर्शितदुरवगाहपद्धतिर्बद्धयुद्धपरिकरः सौमित्रिरनेकवलीमुखानीकपरिवृतो निकुम्भिलायामुपक्रान्त- स्याभिचारविधेरन्तरायमकुरुत । इन्द्रजिदपि भ्रातृव्यभूयमुपेयमानाय पितृव्यायेय॑न्. आबद्धपरिकरः सर्वोघेन पवनतनयवाहनं सौमित्रिमभ्ययुक्त। तयोश्च युध्यमानयोरिद्धमानयोर्व्यतिरसमानयोः काकुत्स्थपुलस्त्यान्वयैकवीरयोरविश्रान्तयोरश्रान्तयोरहस्त्रितय- मत्यगात् । तथा संप्रहरन्तं संप्रहारशौण्डं मण्डोदरीसुतं समिति सुमिनापुत्रो रघुवरानुभावसंधुक्षितौजसा बैडोज- सास्त्रेण विगतजीवितमतनोत् । विमथितपरिपन्थिनो विबुधराजविजयिन: प्रियतन- ·रामकथा। यस्य प्रत्यावृत्तिपथे दीयमानाशेषदृष्टिः प्रतिमुहुमैथिलीसमा- गमेन प्रत्यासीदता सुखायमानो दशाननः सहसा समाप- तितेभ्यः प्रत्यवयवस्रवदास्रधारापविलेभ्यो रोरुद्यमानेभ्यो निशाचरेभ्यः तादृशं दैवदुर्विपाकं संशुश्राव । प्रियसुतनि- धनव्याकुलीकृतचेतसस्तस्य दशभ्योऽपि वदनकन्दरेभ्यः प्रौढ- गद्गदिकानिरुध्यमानकण्ठस्य युगपदेव विस्पष्टवर्णाविला: विलापवाचो विविधाः प्रादुरासन् । निर्ययौ च सद्यः समेधमानरोषसरंम्भतिरस्कृतदुःख- क्षपाचरसार्वभौमः क्षणसन्नद्धसमुन्नद्धसमस्तसैन्य- संदोहसंवृतः सन् जिहीर्षुरिव समं समानि भुवनानि निष्प- श्चिमप्रसराय महीयसे समरोत्सवाय स पुरस्तात्परमेण तेजसा दिवसकरमध:कुर्वाणम् अभिनवतमालदलमनोहरकान्तिम् आबद्धजटाभारभारोत्तमानम् अरुणसरसिजायतविलोचनम् अनीकारम्भगाढविनद्धमुग्धवल्कलवसनम् उज्ज्वलशरशरासन- भासमानकरारविन्दम् आनन्दनिष्यन्दमखिललोकनयनानाम् अनामिव संगृहीततापसवेषम् अनुपमगुणैकमान्दरं राम- चन्द्रमवलोकयामास । भारः ·रामकथा। ४९ अचिरादेव समूलकाषं कषिते मूलबले, मध्येवम॑मु- परुन्धानमिन्धानकोपः सुमित्रापुत्रमकिंपचानशक्तिः शक्त्या विचेतीकृत्य युद्धमहाय बद्धपरिकरं रघूत्तममाससाद । सौमित्रिं च समीरणसंभवः सत्वरसमाहृतमहौषधिबलेन नीरुज चक्रे । तदा च दशवदनवधं विधास्यमानाय युयुत्समानाय मानु- षवेषतिरोहिताय विष्टरश्रवाने वृद्धश्रवा निजमेव नित्यनि- रस्तदैत्यवीरमनोरथं रथोत्तमभुत्तपमानमातलिकरगृहीतप्रग्रहप्र- हर्षहेषमाणहरिसहस्रभास्वरं प्रजिघाय । अथ तयोरुपरचितसमितिकौतुकयोः इतरेतरं सरभ- समापतितयोः सावित्रपुलस्त्यवंशचित्रकयोः अनिशवलयितचा- पविसमरविशिखविसरविदारितावयवं विस्मयरसविस्मारित- परस्परवैरवानरनिशाचरनिकरनिनिमेषनिरीक्षितम् अस्त्रसं- पातसाध्वसदूरीभवदमरलोकमुखविगलितसाधुवादपिचण्डिल- हरिन्मण्डलम् अतिचिराय समरमहः समजृम्भिष्ट । इत्थंकारमुद्धतभुजाटोपं युध्यमानं यातुधानेश्वरं शा- श्वतिकनिरुपमधामा सवितृवंशकेतुः पैतामहमहास्त्रमहापटल- जटिलेन दिव्यशरेण विदारितकठोरवक्षःशिलाघाटमपगत- जीवितमवनौ निपातयामास । 4 ·रामकथा। मदसलिलधोरणीदुर्दिनायमानहरिदन्तदन्तिसंहतिबृंहि- सपरिबंहितैरमरदुन्दुभिनिध्वानैरापूर्यमाणे जगति, विभीषणगृ- विभावरीचारिभिः कारोपरोधान्मुच्यमानासु बन्दासुर- सुन्दरीषु, दिव्यजनकरविमुक्तनव्यतरमन्दारकुसुमविसमरमक- रन्दशीकरासारभारिकमन्दमारुतपरिपीयमानस्वेदबिन्दुसुन्दर- मुखारविन्दो मधुनिरीक्षणस्मितलवाभिनन्द्यमानप्रणमदखिल- वलीमुखसैन्यकरकोरकमालिकानिबिडितनिकटदेशः क्षणमटनी- विन्यस्तहस्तो विश्राम्यति स्म । विहितसमुचितसत्कारविसृष्टपुरुहूतसूतस्य तस्य सुम- नायमानस्य जगतां पत्युः शासनेन कृतदशवदननिवापकृत्यं निस्तुषतप:शौचदयासत्यसरणिनित्याभिनिविष्टधिषणम् अपग- ताशेषदूषणं विभीषणमात्मनैव सुमित्रात्मजः पुण्यकृता पुरोगश्चिराय सर्वपुण्यजनसार्वभौमपदे स्थापयामास । आजानविशुद्धापि निशाचरपुरचिरोषिता जानकी विवर्णजनतावर्णशङ्किनः पत्युः परुषाक्षरविक्षता विगतवि- शयमाशुशुक्षणिमविक्षत् । तदङ्गसङ्गपरिपूतात्मा पावकः स्वय. मेव देवीमम्लानमाङ्गल्यमाल्यामखिलकर्मसाक्षी साक्षात्कृत- दिव्यपुरुषाकारः प्रवणाय रावणान्तकाय प्रायच्छत् ।

·रामकथा। प्रमदातिरेकप्रत्यक्षीभवदमरवरवरानुभावप्रत्युज्जीवित- प्रथनप्रमितप्लवगप्रवीरः प्रभाकरवंशमौलिः निरुपमकरुणामृत- सागरो निजपादुकानियोज्यमवरजं भरतमवलोकितुमुदकण्ठत | सौहार्दसान्द्रेण सानुचरेण विभीषणेन , सकलसैन्यसंवृतेन सवितृसुतेन च समं, सुमित्रातनयजानकीपरिशोभमानपार्श्वः दशवदनचरं भुजबलविजितं जवजितमनसं विमानतल्लजमलंकु- र्वाणः सुरसरिदुल्लोललोलकनकसरोजपरागसौरभवैवधिकसमी- रकिशोरविहारसुभगंभावुकेन पथा साकेतपुराय प्रतिष्ठते स्म । शृङ्गिबेरपुरे गुहेन सङ्गतस्ततोऽपि पवनसुतवदनाव- गतनिजचरितेन भरतेन परितोषतरङ्गितेन सावरजेन प्रम- दतरलितपहलजनतानुयातेन प्रत्युद्गम्यमानो रघुनन्दनो नन्दि- प्राममलमकरोत् । अपनीतमुनिवेषः सहानुजः सप्रकृतिपौर- जानपदो मनुवंशप्रसूतमहीपुरन्दरकुलराजधानीमयोध्यां संप्रा- प्तवान् । भक्तिभरप्रणम्यमानगुरुजनाशीर्वादाभिनन्दितं राम- चन्द्रं गरिष्ठतपसो वसिष्ठप्रमुखा महर्षयः सकलजगतीवलय- साम्राज्यपदव्यामभ्यषिञ्चन् । अभिषेकमहोत्सवोपलम्भसंभृतपरमानन्दतुन्दिलात्मानौ महात्मानौ पौलस्त्यविकर्तनात्मजौ कतिपयदिवसापगमे मही- ·रामकथा। पतिर्महितविविधसत्कारविकस्वरप्रमोदपरिजनपरीतौ विरहास. हावपि 'परिपालनलक्षणमात्मविशोधनैकप्रयोजनम् अकरणे प्रत्यवायविधायिनं स्वधर्ममनुतिष्ठतम्' इत्यत्यन्तसौहार्दैन प्रयुक्तसामानि जनपदाय प्रस्थापयामास। इति विहितविबुधकृत्यो विश्वानुजिघृक्षया गृहीत. मानुषवेषो भगवानरविन्दनाभः सदारावरजा सकलमित्र- परिवृतो निसर्गनिस्तुषनिजचरित वितीर्णनिखिलभुवनानन्दः चिराय परमेण सुखेन सुतरां विरराज ॥ निशाचरतमोलीनजगदुन्मेषहेतवे । .. तेजसा निधये ० ॥ यं वासुदेवमनुरूपमवाप पुत्रं नारायणो विमलबुद्धिरुमा तथाम्बा । प्राणायि तेन मनुवंशपतेः कथेयम् आदित्यवर्मनृपतेः कृतिनो निदेशात् ।। ॥ इति रामकथा संपूर्णा ॥ .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.