·- वैयाकरणसिद्धान्तमम्जूषा । ૨ तत्र धेहीति पदाध्याहारादपि बोधो न सम्भवति उच्चारित एव त्यायक इति भाप्यादिति चेत् । तत्रकस्यापि पदस्य वा- क्याय शक्तिरिति वक्ष्यते । एकदेशसादृश्यानु वाक्येषु वाक्य- कदेशी अपि प्रयुज्यन्त इति भाष्यम् । यत्र तु वयभिप्रायेण घूम निति प्रयुज्यते तत्र धूमसाहचर्याइन्ही लक्षणैव । सत्यान्तु व्याप्त्यादिरमृतावनुमितिरेव। यत्तु पदशब्द उपस्थितिपरः मौनि श्लोकादितो ऽपि वोधादिति तार्किकुमाञ्चः तदसत् । प्रयोगहे- तुभूतार्थतत्त्वज्ञानजन्यशब्दः प्रमाणमिति चिन्तामणिलक्षणस्य प्रयोगहेतुभूतं, यद्वाक्यार्थतत्त्वज्ञानं तज्जन्यतावच्छेदकावचि नस्य ग्रहणेन मौनिश्लोके ऽव्याप्त्यभावात् ॥ १॥ (टी.) राम घामघनश्याम निकामं हृदयशम् । कामं धन्दे जगद्धाम विश्रामं वचसां शमम् ॥१॥ अमन्दगुणमन्दिरं विमतरत्नविद्याधर कलाधरकृतादरं कलितचित्तलपमीवरम् । शिरो धृतनदोयम् शिवकरं रमोमावरं नमामि दुरिताहरं गुरुवरं सनागेश्वरम् ॥ २॥ मञ्जूपास्थस्य मुक्तादेन लामः कलया विना ॥ वैयाकरणसिद्धान्तज्ञानस्यापि यया तथा ॥३॥ अतस्तदाख्यां विवृतिं मजूपायाः प्रयत्नतः ॥ पायगुण्डो वैद्यनाथभट्टः कुर्वे स्वयुद्धये ॥४॥ कर्तुं न जाने रचना समर्थी न चाप्यन्तं सा घुधयोधनाय ॥ अहं प्रवृतोऽस्मि तथापि तस्मिन् विश्वप्रणोदः शरणं हदिस्याः ॥५॥ चिकीर्षितस्य प्रन्यस्य निर्विपरिसमाप्त्यर्थं स्वेष्टदेवतानमः स्काररूपं महलमाचरन् शिष्यशिक्षायै व्याख्यातृश्रोतॄणामनुपगतो मादाय च निवन्धाति । नागेश इति । स्वकीय॑नुवृत्यर्थ स्वना- मोडेखोऽयम् । तत्रापि तिडन्तकृदन्तवाच्यक्रियाकर्तृत्वेन प्राधान्या- ·कुनिकाटीका-कलाटीकासहिता । दादो तदुत्कीर्तनम् । भट्टः चतुःशास्त्रामिशः। स्वष्टश्चेदं वेणीचरण- घ्याख्यायाम् न केवलं यथाश्रुतशालचतुष्टयज्ञानमात्रं किन्तु ग्रन्थ. सन्दर्भरचनप्रयोजको ऽन्यो ऽपि गुणो ऽस्तोत्याह । विद्वान फल्पक इत्यर्थः । सदसद्विवेककरणकधुरीण इति यावत् । एतेनानतर- ययमित्यपास्तम् । अत एव तद्वने विठत्वचतुःशालाभिन्वयो- रेव मुख्यहेतुत्वे । नागेश इति स्वसंशाया अहेतुत्वेन विशेषवाच. कस्यापि तत्पदस्य पूर्वनिपातः । वस्तुतो विकृत्यभट्टत्वयोतिप्रस- क्तत्वात्तनिवारकत्वेन तस्य पूर्वनिपातः । यद्यपि तदप्यतिप्रसक्त, त- थापि त्रितयस्य नातिप्रसङ्ग । यद्यपि गुणक्रिययोःसमभिव्याहारेजा. तिसंशयोर्विशेष्यतैष, तथापि पूर्वयोः संशाशंब्दयोः समासं कृत्वा पुनः कर्मधारयः । तत्र च द्वयोर्योगिकन्यामति न दोष इति योध्य- म् । निर्गुणमूर्तेर्नतिप्रयोजकाकारवत्वाभावेन नत्यनम्भवादाह ।'सा- म्बं शिवमिति । तादृशं परमेश्वरं पितरं चेत्यर्थः। वोतो गुणव. चनादित्यनेन स्त्रियां विकल्पेन डीपोऽविधानपक्षे लघुरित्यपि तत्र साधुः । एवञ्च लिनत्रयवत्त्वे ऽपि याधकाभावः । अनेन गुळप्येका मपास्तीति सूचितम् । वैयाकरणानां पाणिन्यादीनां ये सिद्धा. न्तास्तेषां मञ्जूषेव मजूपा । यथा सम्पुटकः सकलमणिमुक्तादी- नां सङ्ग्राहकस्तथायमपि तदाख्यो प्रन्यः सकलवैयाकरणसिद्धान्त. सङ्ग्राहक इत्यर्थः । एतेन भूषणादिग्रन्थादेव वैयाकरणसिद्धान्तज्ञा. ने ऽयं प्रन्थो व्यथै इत्यपास्तं तत्र सकलसिद्धान्ताभावात् । मन्जू. पात्वनोल्लेखेनेदमपि सूचितं सकलसिद्धान्तानामत्र सरवेऽपिन प्रकाशते या सत्ता किन्त्वावृतरूपेण, किञ्च सिद्धान्तानां मुक्ता- दितुल्यत्वेनावश्योपादेयतात्वाति तथा च यथाश्रुतग्राहिणो न यस्य कस्य चिदनाधिकार किन्तु विलक्षणप्रेक्षावत इति योध्यम् । पपा । बुद्धिस्था । एतेन स्वस्यैतत्करणे श्लेशाभावः ज्ञानपूर्वकमे- पात्र लेखा नाशानपूर्वक इति सूचितम् । विरच्यत इति । वर्तमान- सामीप्ये वर्तमानवद्वेति लन् । यद्वा वर्तमाने एच लट् । प्रारब्धा- परिसमाप्तत्वं वर्तमानत्वमित्यस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यन्यत्र विस्तर। असिद्धान्तत्वेनान प्रक्रियांशमात्रत्यागे ऽपि स्फोटान्यसिद्धा- न्तानामप्यवास्तवत्वात् घस्तुतः स्फोटस्यैव पाचकत्याद्वक्ष्यमाण- विचारस्यावास्तवतां ध्वनयितुं व्याकरणशाखतात्पर्यविषयभूतस.

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । कलतत्सिद्धान्तेषु प्रधानसिद्धान्तं तावदाह । तति । सफलसि- बान्तानां मध्ये इत्यर्थः । वाक्यस्फोट इति । स्फुटति प्रकाशते ऽयो- ऽस्मादिति स्फोटः घाचक इति, तथा च वाक्यस्फोटो नाम चाक्यं पाचकमित्यर्थः । यद्यपि वस्फोटः पदस्फोटो वाक्यस्फोटः अ- खण्डपदवाभ्यस्फोटो, वर्णपदवाक्यभेदेन यो जातिस्फोटा इ. त्यष्टौ पक्षाः सिद्धान्तसिद्धा इति धाश्यग्रहणमनर्थक, तथापि घा क्यस्फोटातिरिक्तानामन्येपामप्यचास्तवत्वं ध्वनयितुं तदुपादानम् । मत एवाह । मुख्य इति । अत एष तस्यादायुत्कीर्तनम् । तत्त्वमेव प्रतिपादयति । लोके इत्यादिना । तस्यैव । चाक्यस्फोटस्यैव । शक्ति माहकशिरोमणिमा वृद्धव्यवहारेण प्रथमं तत्रैव शक्तिमहादिति भावः। ननु प्रविश पिण्डीमित्यादी पदस्याप्यर्थयोधकावं लोके ह. टमत माह । तेनैवेति । वाक्येनैवेत्यर्थः । अर्थसमाप्तेरिति । निरा. काइस वाक्यार्थस्य तत पव ज्ञानेन वाक्येनैव वाक्यार्थस्य पूर्ण- स्वादिन्यर्थः । तथा च प्रविश पिण्डीमित्यादी पदानामर्थबोधकत्वे. ऽपि न तस्य समाप्तिरिति भावः । एवं मुख्यवाक्यस्य स्फोटस्य पाणिन्यादिकपिसम्मतत्वे ऽपि स्फोटविघटकाधुनिकनैयायिकाशानं प्रकटीतुं प्रत्यन्तहेतौ तन्त्रान्तरसम्मतिमाह । तदुक्तमिति । भाष्य- कृताचात्स्यायनेन । यत्वत्र शक्तमवत्पदशम्देन गृह्यते इति तन । वाक्ययवहारस्य लोकतन्त्रान्तरयोरसिद्धत्वात् । तादृशपदसमूहस्य केवलनुबन्तादौ तदेकदेशभृतप्रातिपदिकादौ चातिमसकत्वाच । अर्थस्माप्ताविति घाफ्यशेयोपादानस्यानर्थक्यापत्तेश्च ! देतत् ध्वनयताह । अप्रेति । पदसमूह इत्यनेत्यर्थः। तेन। पद- शन्दा सुबन्ततिडन्तयोHहणेन । तत्समूह इति । सुबन्तसमूहः तिडतसमूहः सुबन्ततिडन्तसमूहश्चेत्यर्थः । तथा च सुप्तिङन्तययो धामित्यमरैकवाक्यता सिद्धति भावः । नन्वेवमपि सप्तम्यन्तमन- विमुक्तार्थासिद्धिश्चेत्यत आह । समातापित्यस्येति । तथा च नेदं घाफलक्षणं किन्तु ताशवाक्यमुद्दिश्य परिपूर्णार्थत्वं विधीयत इति नोत्तोपद्वयम् । तदुक्तिफलं तु वाक्यस्फोटस्य मुख्यत्वयोधनम- बाबा घाफ्यभेदेनोभयमप्यत्रात पव क्लीवशेषपूरणमिति भावः॥१॥ पवयोनि-तत्र प्रतिवाक्ये सङ्केतग्रहासम्भवात्तदन्वा. ख्यानस्य लघूपायनाशक्यत्वाच कल्यनया प- प्रत्यक- पितम ·। - कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । दानि प्रविभज्य पदे प्रकृतिप्रत्ययभागकल्पनेन कल्पि. ताभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्तदर्थविभागं शास्त्रमा- विषयं परिकल्पयन्ति स्माचार्याः । एतदेवाभिप्रेत्य विभाषा सुप इति सूत्रे कैयटः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकृतिप्रत्ययानामिह शास्त्रे ऽर्थवत्ता परिकल्पनादि- त्याह । तत्तद्वयवतर्थयोधनेन समुदायस्य समुदाया- स्य च बोधने तात्पर्यंमृषीणाम् । स्पष्टश्चेदर्थवत्सूत्रे भाष्यकैयटयोः। श्रुतिवाक्यादीनां बलाबलविचारक- ल्पनार्थ च तत्कल्पनेति बोध्यम् ॥ २॥ (कुं० टी० ननु वाक्यस्य निरवयवत्वात्पदमत्ययो भ्रा इति किं तव्युत्पादननेत्याशमाह । तत्रेति । शक्तिग्रह इव शब्द- ज्ञानमपि फलमित्याह । तदन्वाख्यानस्येति । वाक्गन्वा- ख्यानस्येत्यर्थः । कल्पनयेति । वाक्ये पदानि प्रकल्प पदे च प्रकृतिप्रत्ययभागं प्रकल्प्य कल्पिताभ्यामन्वयव्यतिरेगाभ्यां प्रकृतिप्रत्ययार्थाः कल्पिता इत्यर्थः । यद्यपि अण्मत्यगभावे 1 ऽपि फिलादिनापि अपत्यवोधान्न व्यतिरेकसम्भवस्तथापि वहिं प्रति तृणारणिमणीनां फारणत्वे इवात्र व्यतिरेक: । प्रत्या- दिविभागस्य कल्पितत्वादन्वयव्यतिरेकयोः कल्पितयम् । एवं घटमानयेति वास्ययोरखण्डत्वाम तार्किकोक्तावापोहपस. म्भवः । शाखमात्रेति । एषा कल्पना प्रक्रियायामेवोक्ता लोके वाक्यस्यैव योधकत्वादित्यर्थः । एतदेवेति । प्रावि- पयकत्वमेवेत्यर्थः । फयट इति । मुर ग्रहणं मातिपदियमा भूदिति भाप्यमुपादाय मुबन्तस्यैव ईपदसमाप्तितित्वेन प्रा. तिपदिकस्य तस्लिामावारकर्य माप्तिरित्याशयति भार ।

·वैयाकरणसिद्धान्तमस्तूपा। अन्वयेत । शाखद्वारा कल्पिताभ्यामन्वन्यतिरेकाभ्यां कर ल्पिताश्वत्तव शास्त्रपक्रियोपयोगिनीति भावः । न्तु असत्यस्यावयवस्य तदर्थस्य च कल्पने ऋषी- णामाण्यं स्यादतं आह । तत्तदवयर्वति । तत्तदवयव- बोधने तत्समुदायो योध्यते अवयवार्थयोधनेन च समुदा- शवोध्यत इत्यन्वयः । भाष्यफैयटयोरिति । तर हि सर्गरूपे वास्यार्थे वास्यस्पेय शक्तिरास्ति साश्याच- कान तिरेकी कल्पिती एवच वाक्यस्य मातिपदिकलं प्राप्तं हिणकृतनियमेन निवर्त्यत इति स्पष्टम् । श्रुतिवारये. धातु ज्या गार्हपत्यमुपविष्ठत इत्यत्र श्रुत्या गाईपत्योपस्थान चना नं प्रयलम्, इन्द्रोपस्थानं तु इन्द्रो देवता अस्या इति भा नुसन्धानमूलकत्वादुर्वलपित्यादि । बलावलेति । क्रि- पार भावसम्बन्धलक्षणो हि वाक्यार्थः मयमोपस्थित कैलः । यदि तु वाक्यमखण्डमेवारखण्डमेवाखण्टार्ययो- गत्तदा लिगादिलभ्यस्यार्थस्यासम्भवादुन्छेद एव स्या- वि भावः ॥ २॥ सा )ननु चाफ्यस्फोरस्य मुख्यत्वे व्याकरणशास्त्रानर्यफ्यमत्र प्रर. लि, गदितत्तदर्थानां प्रतिपादनेन तस्यान्वारयानामावादत आद । देना । पाक्ये अस्य च कल्पनया पदानि प्रविमन्येत्या तन देतुमाद । प्रतिवाक्यमिति । देशकालकत्मेदेन पाक्या- नो.यादिति भायः । नन्यमपि तस्यव लघूपायेनान्याख्यानं तथैधात माद। तदन्वेति । यद्वा व्यवहारापदा यस्य गक्यस्य रा. सिमस्तदा तच्छकतावच्छेदकसामान्यप्रत्यासत्या सर्वतद्वाफ्यो- पस्थिौ तवच्छिन्ने तत्र शकिप्रहसम्भवानानन्त्यमयुक्तदोगे व्य- किपषदत आह । तदन्वति । निखिलवाझ्यावास्यानस्येत्पर्य.। भशात्येप्युक्त एव हेतुः । तत्र च वक्ष्यमाणान्यलघुत्वविशिष्टोपा- याभ पव हेतुः । तावताप्यनिर्वाहादाह । पदे इति। वक्ष्यमाण- ·कुञ्जिकाटीका-कलारीकासहिता। फलसिद्धार्थमा । कल्पीति । सत्सदविभागमिति । तस्य तस्येति कृतद्विर्धचनेन पटोसमासे स सोऽर्थ विभाग इति कर्मधार घा वि. भक्तिलुकि इदं साधु । स्पष्टश्चेदमर्थवत्सूत्रे शब्दरत्ने । एक्मप्रे ऽपि योध्यम् । नन्वेवं लोके ऽप्यवयवादवयवार्थप्रतीतिः कुतो नेत्यत आह । शास्त्रमात्रेति । शास्त्रकल्पितायन्वयव्यतिरेको तत्कल्पितार्थ- पत्ता च शास्त्रमात्रव्यवहारोपयोगिन्येवेति भावः । कल्पयातीति । अन्यथानुपपत्यति भावः । आचार्याः। पाणिन्यादयः । पणि । एतदेवेति । यतः पदादिकल्पनमावश्यकमित्यादिपूर्वोः।- कैयट इति । अथ सुक्प्रहकिमर्थ सुबन्तादुत्पत्तियथातिसूत्रे पदिकान्मा भूदित्यत्रत्ये इति भावे ऽपि सुबन्तस्यार्थ प्रा. तिपदिकात्रैव भाविष्यतीति प्रातिपदिकान्मा भूदित्यसलाह । अन्वयेति । शालकल्पितत्यादिः। एव प्रकृतीत्यस्यापि । ने। अर्थवत्तेति । तादृशतत्कल्पितार्थवत्ता च शास्त्रमात्रव्ययो- इति गिनीति इह शाने इत्यनेन सूचितम् । नन्वेवमपि व्यास्त्रा- नर्थक्यस्यापरिहतत्वादोंन्तरत्व दुप्परिहरमत आइ वय- वेति । इदमपि पूर्ववत्साधुः। तत्तत्प्रकृतिप्रत्ययाद्यवयवेलस- न्वा- वर्थयोधनेनेति । इदमपि पूर्ववत्साधुः । तत्तत्प्रकृत्तिप्रत्ययधने- पदे नेत्यर्थः । तत्तछिभागन्युत्पादनेनेति यावत् । तात्पर्यमिरिता- त्पर्यमित्यर्थः । तथा च नोक्तदोष इति भावः । तत्र तात्पाह । भ्यां स्पष्टमिति । तत्र हि वाक्यस्यार्थवत्वात्संशामापाद्य पदाने भावे त्युक्त्वा तदन्यस्य तत्संसर्गरूपस्य वाक्यार्थस्य स नेह त्या-वहिं दिना प्रतिपादिता । कैयटेन चात एव वाक्यमेव मुख्यात्या- दिना तत्समर्थितम् । ननूतफलार्थमवयवकल्पनमस्तु तपनं तु निष्फलमनुपयोगात्सङ्केतग्रहसिद्धिस्तुक्कैचात आह ।ते । श्रुतिलिजवाफ्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां पारदर्षिल्यमांदिः पस. ति जैमिन्युक्तेः । अत्र श्रुतिलिङ्गादीति वाच्ये एवमुक्तिक्लिोपयुक्ता प्रस्तोगत् । तथा चादिपदस्य प्रत्येक सम्बन्धालिकस्यापि संशावि- सत्कल्पनेति । अवयवतदर्थकल्पनेत्यर्थः । इदश्चावयवमारकर न सियतीति भावः॥२॥ 'दिवन्मा तत्र शास्त्रप्रक्रियानिर्वाहको वर्णस्फोटः वेन मा. तित्पयास्तत्तदर्थवाथका इति तदर्थः । माः । त्या- वर्णस्पारस्य प्रक्रिया निर्वा- ·. .. चनाच वैयाकरणसिद्धान्तमपा। निपातधात्वादिविभागो ऽप्येवमेव काल्पनिकः । तस्यैवान्याख्यानस्य लाघवेन निहाय स्थानिनोला- दयआदेशास्तिधादयश्च कल्पिता पचानेपामी अपि कल्पिती एव । तत्र स्थानिनामी ऋषिभिः कण्ठत उक्ताः। आदेशानां च स्थान्यर्थाभिधानसमस्येवादे- शतति न्यायेन ते, मुख्यं वाचकत्वं तु तथा कल्प. नया पोधित तत्समुदायरूपे पदे वाक्ये या । लौकि- कानां तत एव चोधात् ।। एतदेवाभिप्रेत्य भूवादिसूने भाप्ये भाववचनो धातुरिति लक्षणे सति प्रत्यय भाववचनत्वं भावव- प्रत्यय इत्पन्योन्याश्रयमाशयानाश्रित्य भाववचनत्वं प्रत्ययः नित्यत्वाच्छन्दानामित्युक्तम् । पारमाधिकं नाश्रीयते कल्पितं त्याश्रीय एवेति । फैयटः॥ एवञ्च स्थानिनां वाचकत्वमादेशानां वेत्यादि- विचारी निष्फल एव कल्पितयाचकत्वस्योभयत्रापि सत्पात् । व्याकरणभेदेन स्थानिनां भेद ऽपि न क्षतिः लिपीनां भेद इवेति दिक् ॥३॥ (कुं० टी०) ननु वाक्यस्फोटस्य मुख्यत्वे स्फोटान्तरस्यो- गाछेद इत्यत आह । तत्र शास्त्रेति । प्रक्रियते प्रत्ययाद तथैवेनियत इति प्रकृतिरिति केचित् तन्न । बहुपटुरित्यत्रा- किया। प्रत्ययोद्देश्यतेति तु युक्तोऽर्थः । एवमेव शास्त्रप्रक्रिया- पस्थिा कल्पितः । लघो वो लापवमनापासेन प्रवृत्तिः । अशघने तूपचारावृत्तिः । कण्ठत उक्ता इति । यामागे चेत्यादिना । न्यायेन ते इति । उक्तन्यायेनादेशाना- ।

·ना- कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । मर्था उक्का इत्यर्थः । तथा कल्पनयेति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां भकृतिप्रत्ययौ प्रकल्प्य तत्समुदायरूपे पदे इत्यर्थः ।। लक्षणे इति । क्रियमाणे इति शेषः । सति प्रत्यये इति । उत्पन्ने हि प्रत्यये भाववचनत्वं गम्यते भाववचनाच्च प्रत्ययो भवतीत्यर्थः । शास्त्रव्यवहारात् प्रारु समुदाय एव स्तीत्यन्वयव्यतिरेकलभ्यार्थवत्वविभागाभावात् भाववचनत्व- स्याश्रित्येत्ययुक्तमत आशयं योजयति । पारमार्थिकमिति । व्यवहारगम्यं मुख्यं वाचकत्वं पदनिष्ठं वाक्यनिष्ठं वा त- दत्र नाश्रीयत इति तदर्थः । फल्पितमिति । भाष्यकृता- न्वयव्यतिरेकाभ्यां धातुरेव क्रियावाचीत्युक्तत्वात् मकृत्या- दिनिष्ठमेव वाचकत्वमाश्रीयत इति भावः । ननु भत्य- याहितविभागस्य कल्पितत्वे को धातुरित्यादिश्रुतिविरोध इति चेत् सत्यम् । कल्पिताभिप्रायेणैव तथोक्तेः । कल्पनाया अपि व्यवहारनित्यतया नित्यत्वात् ॥ एवश्चेति । मुख्यवाचकत्वस्य पदे एव सत्त्वात् व्या- करणभेदेन स्थानिनामनियतत्वान वाचकत्वमिति मतं नि- राकरोति । व्याकरणेति । लिपीनामिति । भिनानामपि लिपीना चोधकत्ववदित्यर्थः ॥ ३ ॥ (कटी०)एवं मुख्यं परमगुला शालोपयोगित्वेन सर्वतोपल्टमाच- माह । तति किल्पितपदतदेकदेशयोर्मध्ये इत्यर्थः । ननु पर्णस्फो. ट इत्यस्य वर्णा पाचका इत्यर्थः स्यात्स चायुक्तः, तेपामानर्धक्यस्य माध्ये पर यशः स्पष्टत्यात् । किसान पक्षे योगगुरमतिर्ष- समूह एव पर्याप्तान प्रत्येक तथा सति प्रत्येकमर्थवत्यात्मातिप- दिकत्याचापती धनवनमित्यादी नलोपाखापत्तेः। किञ्च प्रत्येक श. निमये प्रत्येकं यदिधयांधापत्तिः । किञ्च द्वितीयादिवर्णोचारण- स्य घेयापत्तिः । न च प्रत्येक वर्णरर्थस्मरणमात्र अन्यते घरमे.

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। ण पुनः स्पर्ष जन्यते प्रत्यक्ष इव स्मरणे ऽपि घेजात्याङ्गीकारा. दिति वाच्यम् । प्रातवर्णमर्थस्मरणस्यानुभवविश्यत्याद्गुरुत्याय । न च प्रत्येकावृत्तेः कथं समुदायवृत्तित्वं द्वित्यादियदुपपत्तेरत आ. हा प्रकृतीति । तथा च वर्णपदं पदेकदेशपरमिति माघः । अया- स्तयप्रसङ्गेनान्यदपि तथा आह । उपेति । एतेषां मिथो विभाग इत्यर्थ: । अन्यथा निपातपदानर्थक्यापत्तिः । आदिना नामपरिप्र. हः । एवमेध । प्रतिप्रत्ययादिवत् । ननु प्रकृतिप्रत्ययादिकल्पने ऽपि न लाघवेन तदन्नाख्यानं तदानन्त्येन तेपामप्यानन्त्यादत माह । तस्यैवेति । प्रतियाक्यान्याख्यानस्यैवेत्यर्थः । उक्तफलार्थमाह । तेपामिति । स्थानिनामादेशानां चेत्यर्थः । तत्र । स्थान्यादेशयोर्म- ध्ये । त । अर्थाः । उपसंहरति । मुख्यमिति । यदा तत्र गमकं घन्तुमुक्तमेव पुनराह । मुख्यामिति । तथेति । मरुतिप्रत्ययादीत्यर्थः । तत्समुदेति । प्रकृत्यादिसमुदायेत्यर्थः । पदस्थापि तत्वादाह । वाफ्ये इति । लोकिकानामिति । मियतद्धिता रति न्यायेन निर्दे- शः । यद्वा लोको व्यवहारस्तत्र स्थितानामित्यर्थः । तत पय । चाक्यादेव । गमकमनाह । एतदेवेति । मुख्यवाचकत्वस्य तत्रय स. स्वमित्येवेत्यर्थः । सतीति । प्रत्यये सतीत्यन्वयः । केवलधातोरण- योगादिति भावः। नित्यत्वादिति । साधुत्वान्याख्यानमाने शास्त्र. च्यापारात्प्रागुक्तप्रणाडी सर्वापि सिद्धचेति नान्योन्याधय इति भा. यः । ननु धातुसंमार्थ भाववचनत्यस्याश्रित्तत्वादनाश्रित्येत्ययुचन मत उक्कमेवाशयमाह । पारेनि । तस्य व्यवहारेण समुदा- यवृत्तित्वादिति भायः । कत्पितन्विति । भाप्यकृता तंत्रय पूर्वमन्वयन्यतिरेकाभ्यां धातुरेय क्रियावाचीत्युक्तरिति भाय লবানয়ন प्रकटयन्फलितमाह पवञ्चेति । पाचकरवस्य तधैव सत्ये चत्यर्थः । आदिना प्रकृतेरेवायों ऽथवा प्रत्ययस्य विकरणा अर्थवन्तो ऽथया निरर्थका इत्यादि- प्रहः । स्थान्यादेशयोः । अन्यदयाह करणेति । स्थानिनाम् । तिडादीनाम् । कचित्कडबडादीना- मुकेरिति न क्षतिरिति । यथा फल्पितवाचक- स्वभ्रमात् लिपिषु इति तन्नेदे न दोपस्तथा फहमतवाचक- त्वातेषां भेदे ऽपीति भावः । दिगिति । दिगर्थस्तु - । । उभयत्र । प्या- भाव:

·कुजिकाटीका-कलाटीकासहिता । तिपु एकार्थीभायः नामार्थयोः प्रकृतिप्रत्यययोरित्यादिकमपि कल्पितमिति ॥३॥ भपपदेशरूप तत्राप्तोपदेशरूपः शब्दः प्रमाणम् । आप्तो शब्दम माग्यम् । नामानुभयन वस्तुतत्त्वस्य कारस्न्येन नि- श्चयवान् । रागादियशादपि नान्यथावादी यः स इति चरके पतञ्जलिः ॥ ४ ॥ . (०टी०) प्रमाणमिति । अर्थान्तरवाचकस्य शब्दस्यार्थी- न्तरे प्रयोगे कृते श्रोतुः सत्यप्यर्थवोधे प्रमाजनकत्वरूपं प्रमाणत्वं नेति भावः । यतु मौनिश्लोकादितो ऽपि वो. धोत्पदज्ञानं करणं न तु पदमिति तन्न । आन्तरस्फोटस्य वाचकत्वस्वीकारेण तत्र लिपीनामेव स्फोटव्यञ्जकत्वात् । यत्तु पदार्थस्मृत्या अन्यथासिद्धत्वात्पदं न करणमिति तन्न । तत्र व्यापाराभावेन करणत्वासम्भवात् । परे तु पदार्थस्म- रणमेव व्यापारः, अपौरुषेयस्य वेदस्य तु आप्तोक्तत्वाभावे ऽपि स्वत एवासत्वम्, पौरुषेयत्वे तु आप्तपणीतत्वादेवा- सत्वम् । लोफे तु यथार्थप्रत्तिजनकवाक्यप्रयोक्तृत्वाद- सचानुमानम् । वेदे तु प्रतिनियतलोकान्तरफलस्य ज्यो- तिष्टोमादेः संवादाभावात् स्वत एव भामाण्यमभ्युपेयम् । वस्तुतत्त्वेति । तत्वशब्दो ऽनारोपिते रूढः । रागादीति । राग- चेष्टसाधनताज्ञानरूपसङ्कल्पनिमित्तः । आदिना द्वेषः । नान्य- थावादीति । यः पुमान्नान्यथावादी स आप्त इत्यन्वयः । अर्थ- तत्वज्ञानमाप्तिः तया प्रतीत इत्याप्तः ॥ ४ ॥ (कष्टी०) एव वाफ्यस्य शब्दस्य वाचकत्वमुत्ता तस्य प्रामाण्यः । तत्रेति । वाक्येष्वित्यर्थः । उपदेशपवे कर्मणि । यद्धा आप्तोपदेशेन वृद्धव्यवहारेणाप्तकर्तृककथनमात्रेण माह घन ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । । रुप्यते गृह्यत इत्ययः । तत्रामलक्षणमाह थास इति । अनुभवेन अनेनाशिफनिश्चयव्यापृत्तिः । संशयव्यावृत्तये निधयेति । सरागादिनिरासाय रागादिति । आदिना मो. हादि । अपिनाम्शानसमुच्चयः तथा च रागादिद्दीन- त्यै सति कृत्स्नवस्तुनिश्चययत्वं तत्त्वं फलितम् ॥ ४॥ रतनागृहातत्तिकस्य शाब्दयोधादर्शनात् न या पोतुत्वम् । हि गुड इत्युक्त मधुरत्वं प्रकारतया ग- म्यत इति समर्थनभाप्याच, तदर्मावच्छिन्नविषय- कशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति तद्धर्मायच्छिन्ननिरूपित- वृत्तिविशिष्टज्ञानं हेतुः । यद्यपि गुड इत्युक्ते ऽर्थप्र- तीतिस्तद्गते मधुरत्वे गम्यते तथापि न तच्छब्दज- प्रतीतिविपयः किन्तु मानान्तरजन्यप्रतीतिविपपः। यत्र तु गुडो मधुर इति वाक्यार्थे गुड इत्येकदे- शः प्रयुज्यते तत्रापि मधुराभिन्नो गुड इत्येव यो- घो न तु मधुरत्वप्रकारको गुडविशेष्यकः । ध्वनितं चेदमन्नेन व्यञ्जनमिति, सूत्रे भाष्ये ॥५॥ (कुं०टी०) अगृहीतेति। अमृद्दीतवृत्तिापुरुपस्यागृहीतहत्ति- कपदादर्थयोधादर्शनादित्यर्थः । धांशे ऽपि शक्तिरस्तीत्याह । न दीति । मधुरत्वमिति । मधुरत्वमकारकबोधादर्शनादित्य- थः । तद्धर्मावच्छिन्नेति । घटत्वावच्छिन्नविषयकवृत्तीत्यर्थः । ज्ञाने दृत्तिवैशिष्ट्यं सामानाधिकरण्येन । मानाधिकरणतात्वं. विपयतया । तार्किका वृत्तिज्ञानपदज्ञानयोः पृयर हेतुत्वमि. च्छन्ति । अत्र तु लायवाद्विशिष्टस्यैव हेतुत्वमुक्तम् । तत्रापि दृत्तिविषयकोचुदसंस्कारसमानाधिकरणस्याश्रयपदपियक- ज्ञानस्य हेतुत्वे गौरवमतः सामानाधिकरण्यादीनां सम्बन्ध- कोटी निवेशः । यस्य हि घटादिपदस्य वृत्तिर्शाता तन पदे ·१४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। वृत्तिविषयकसंस्कारो ज्ञानं चेत्युभयमपि विपतयास्ति दृश्या- श्रयपदविषयकं च तज्ज्ञानम् । यत्तु वृत्त्या पदजन्यपदार्थोप- स्थितिः शान्दवोधे कारणमिति तन्न। तादृशोपस्थितित्त्वस्य गुरुतरस्य कारणतावच्छेदकत्वापेक्षया स्वजन्यपदार्थोपस्थिति- सम्बन्धेन पदज्ञानस्य हेतुत्वे लाघवात् । मानान्तरेति । मधुर- त्वस्यानुमानादिनोपस्थितिरित्यर्थः । तार्किकास्तु ज्ञानलक्ष- णाजन्यं वदन्ति । आलङ्कारिकास्त्वत्र व्यञ्जनां वदन्ति । ननु मधुरत्वमकारकशक्तिग्रहाभावाहुट इत्येकदेशप्रयोगे कथं तादृशवोध इत्यत आह । यन स्विति । न विति । मधुरत्ववान् गुड इत्यन्वयो नेत्यर्थः । ध्वनितमिति । तत्र हि दध्योदन इत्य- त्र दधिशब्देनैव दध्युपसिक्तप्रतीतिः गुड इत्यत्र मधुरत्वस्य मकारान्तरेण प्रतीतावपि न तस्य शाब्दवाच्यतेति स्पष्टम् । अथ गुहं भुङ्क्ते इत्यत्र गुडत्वस्येव मधुरत्वस्यापि प्रकारतया तत्मकार- कशाब्दबोधचारणाय गुडस्वप्रकारकगुडविशेष्यकशाब्दवो मति तादृशशक्तिज्ञानत्वेन कारणतया आकाशः शब्दाश्रय इति वा- क्याच्छाब्दवोधानापत्तिः, तत्राकाशत्वस्य शब्दाश्रयत्वस्य शब्दाश्रयत्वरूपतयावच्छेदकताया निरवच्छिन्नत्वादिति चेन्न । आकाशपदानिर्विकल्पकोपस्थितेरेव स्वीकारेण तत्रेदशहेतुत्वा- कल्पनात् । आकाशत्वस्यापि जातित्वाच । एतेन निर्विकल्प- कस्वीकारे आकाशं द्रव्यमित्यत्र भिन्नप्रकारकोपस्थित्यभा- वादभेदबोधानापत्तिरिति परास्तम् । यदपि आफाशस्यैकन्य- क्तित्वेनानुगमधर्मानपेक्षणे ऽपि नियतोपस्थितये शब्दाश्र- यत्वमाकाशपदशक्तमिति तन्न । शाब्दिकमते आकाशत्वादेरेपि जातित्वात् । ननु घटघटत्वे इत्यादिनिर्विकल्पकस्य घटत्वा- दिप्रकारकत्वाभावात्कथं घटादिपदार्थज्ञानजन्यत्वमिति चेन।

·आह वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । निर्विकल्पकस्यातीन्द्रियतया तस्य कार्यतारच्छेदकत्वानभ्यु- पगमात् ॥ ५॥ (क० टी०) ननु ममाणत्वं प्रमाकरणत्वं तय तादृशशब्दस्य चेत्सर्वस्य श्रोतुस्तर्दि ततो घोधापत्तिरत आह । तत्रेति । ता- हशतच्छन्दश्रोतृणां मध्य इत्यर्थः । नन्वदर्शने मानाभायो ऽत न हीति । गम्यते । बुध्यते । इतीति । . त्यादीत्यर्थः । ननु चास्यस्य धाम्याथै शक्तिस्वीकारे स- मभिव्यादारानन्त्येन गौरवमिते तत्रान्तरोक्तप्रकार पय स- भ्यगिति चेन्न । प्रमाणिकत्वात् । तथापि तावत्कार्यकार- णभावावश्यकवाच । न च घटप्रकारकशाब्दयोधमा घटा- र्थकपदोत्तरसार्थकप्रत्ययानपातान्यतरजन्योपस्थितिहेतुः एवं क- मंत्यविशेष्यकशाब्दबोधमात्रे फर्मत्वार्थकामप्रत्ययप्रकृतिजन्यो- पस्थितिहेतुरिति सामान्यत एव कार्यकारणभावः । घटः फर्मत्वमित्यतो विपरीतव्युत्पन्नस्य तथायोधाव्यभिचारः । घटयोधकपदोत्तरपदजन्यज्ञानत्वेन फर्मत्वयोधकपदमाग्यर्तिपदज. न्यज्ञानत्वेन च हेतुत्याददोपात् । नचैवमपि घटादिलाक्ष- णिकघटितघटमानयेति वाक्यात्तथा चोधधारणाय घटयोधकरवं घटयोधफलोपहितत्वं निवेश्यम् । एवञ्चान्योन्याश्रयात्ताशकार्य- कारणभावग्रहासम्भव इति वाच्यम् । तत्र घटस्य पृत्तिजन्यो- पस्थित्यभावादेव तथा बोधवारणेन स्वरुपयोग्यत्यनिवेशे ऽपि क्षत्यभावादिति वाच्यम् । फर्मत्यं घटः अम् घट इत्येतादृशसमभि- व्याहारव्युत्पन्नानां ततस्तथा बोधव्यभिचारात् । सव्युत्पन्नास- व्युत्पन्न विभागोच्छेदापत्तेश्च । न च यादृशोधे यत्समभिः व्याहारः कारणं ताशयोधे तत्कारणत्वशानस्यापि कारणस्वा- न दोष इति वाच्यम् । सामान्यविधा तज्ज्ञानस्यापि सत्या. त् । न च तव्युत्पत्तिविशिष्टशाब्दबोधे तत्तदृष्युत्पत्तिहेतुः तद्धीजनकत्वज्ञानं च. व्युत्पत्तिः । व्युत्पत्तिवैशिष्ट्यं च ध्यघहितोत्तरोत्पत्तिकत्वस्यसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धनति दोष इति वाच्यम् । अनन्तकार्यकारणभावतावस्थ्यात् । त्ययत्वनिपातत्याद्यभावात्ततस्तथा कार्यकारणभावामहासम्भपाय। -- ·कुञ्जिफाटीका-कलाटीकासहिता । - किा सिद्धान्ते पदतदर्थादेः कल्पितत्वेन वस्तुतो स्वेन भयदुक्तप्रकारस्य सवंस्थापि दुर्वचत्वात् । न चास्तु वाक्ये तद्वोधकतयेच्छाविपयत्वादि परन्तु तस्य वृत्तित्वे ऽपि कि मानमिति धाच्यम् । विनिगमनाविरहस्य कार्यकारणभाव- लाघवस्य च तत्वसम्भवात् । वृत्तित्वं च सङ्केतविशेषसम्ब. न्धेन कृतिपदत्वमिति घोध्यम् । विस्तरस्त्वन्यत्र द्रष्टव्यः । तदैतद्धृदि निधायैव लघुभूत कार्यकारणभावमाह । तद्धर्म- ति । मन्मते ऽयमेक एवं कार्यकारणभावः तव तु सांसर्गिक- विपयताशालितद्विषयकशादबुद्धौ आकाक्षाशानकार्यकारणभाव अधिकः । वृत्तिज्ञानकार्यकारणभावे च प्रकारताविशेप्यतयो- विशिष्य निवेश इत्यपरं च गौरवम् एतेन घटमित्यानुपूर्वी- सानजन्यघटाधुपस्थितिविशिष्टायां फर्मताविष्यकप्रटाछुपस्थि. तिविशिष्टायां कर्मताविशेष्यकघाद्यन्वयबुद्धो स्वप्रयोज्यघ- टायुपस्थितिसम्यन्धेन घटमित्यानुपूर्वीशानत्वेन कारणत्वम् एष फलशमित्यानुपूर्वीशानजन्यघटाशुपस्थितिविशिष्टायां कर्म• ताविशेष्यकघटाधन्वयवुद्धारपि तादशोपस्थितिसम्बन्धेन "लशमित्यानुपूर्वीशानत्वेनेति रीत्या प्रत्येकमेवानुपूर्वीशानस्य कारणत्वं वैशिष्ट्यं चैकक्षणावच्छेदेनकावृत्तित्वमिति नव्यनैया- यिकोक्तमपास्तमिति भावः । उक्तभाप्योक्तावाशते । पीति । तत्र प्रत्ययेणोपदेशादिना या माधुर्यग्रहयत सर्व- स्येति भावः । तत् । माधुर्यम् । तच्छब्देति । गुडशब्देने- त्यर्थ । मानान्तरेति । अनुमानेन ध्यञ्जनया मनसा वेत्यर्थः । धाक्यैकदेशन्यायेनापि न तथेत्याह । यत्र विति विति । यदर्थे यत्प्रयोगस्तथार्थप्रतीतेरेव तदौचित्यमिति मानमाह । ध्वनितमिति । मनान्तरजन्यधी. विषयत्वं तथा झानं चेत्यर्थः । तत्र हि दध्योदनादौ कर्थ सामथ्र्यमिति शङ्कायां युक्तार्थसम्प्रत्ययान सामयं दधा युक्तार्थ- तासम्प्रतिपत्तेः । अन्यथा दधीत्युक्ते बहवोर्था गम्यन्ते इति लोपपक्षे इनवस्था स्यादित्युक्तम् । दभेति पदवाच्येन युक्तो यो ऽर्थ उपसेक- क्रियादिरूपस्तदर्थता तस्य प्रतीयते इत्यर्थः । घाफ्यैकदेशन्यायेन दत्यस्यैव सोऽर्थ इति तात्पर्यमिति भावः॥५॥ यद्य- . भाव: ॥

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । विशेषणविशेष्यभायव्यत्यासेन गृहीतशक्ति- कस्य पुंसो घटपदाटत्वविशिष्टघटयोधवारणाय तद्धर्मावच्छिन्नति । ज्ञाने वृत्तिथैशिष्टयं च स्वविषय- कोचुद्धसंस्कारसामानाधिकरण्यस्वाश्रयपदविषयक- त्वोभयसम्बन्धेन बोध्यम् । अतो नागृहीतवृत्तिकस्य योधः नापि विस्मृत- वृत्तिकस्य नापि तवाचकपदाज्ञानवतः जापि घटपदादाश्रयत्वेनोपस्थिताकाशस्त्र जनकतयोप- स्थितचैनादेश्च षोधः। संस्काराजनकशक्तिग्रहसत्वे तेन शाब्दबोधजनने च न मानम् । संस्कारकल्पिका च वृत्तिस्मृतिरेच शाब्दबुद्धिरेव वेत्यन्यदेतत् ॥ ८॥/ (कुं०टी०) व्यत्यासेनेति । घदत्वविशेप्यकशक्तिग्रहानन्तरं घट- त्वप्रकारकशान्दयोधवारणायेत्यर्थः । तद्धविच्छिन्नेतीति । न. न्वेवं तदादीनां बुद्धिस्थत्वावच्छिन्ने शक्तिग्रहात् तमानयेत्युक्त धुद्धिस्थमानयेत्येव वोधः स्यान्न तु घटत्वादिविशेषरूपेण । अत एव चन्दिव्याप्नधूमवत्पर्वतं तच्छब्देन परामृश्य स वहि- मानिति वाक्यजन्यशाम्दवोधे परामर्शजन्यत्वेनानुमितिलक्ष- जातिव्याप्तिरुक्ता दीधिताविति चेदत्राहुः । सानान्यरूपेण शक्तावपि त्यदादितो विशेषरूपेणवोपस्थितिः । उपस्थितिश- क्तिग्रहयोः समानाकारकत्तप्रवादस्तु त्यदायतिरिक्तविषय इति घटत्वादिविशेष एव शक्यतावच्छेदकः । तदादीनां नानार्थत्व- मिष्टमेवेत्यन्ये । स्वविषयकेति । वृत्तिविषयको य उद्बुद्धसं- स्फारः तत्सामानाधिकरण्यं वृत्त्याश्रयपदविपयकत्वं चैत्ययः। अस्ति च घटपदार्थनिरूपितत्तिविषयकः उबुद्धसंस्कारः वि- पयतया घटपदज्ञानं च । अयम्भावः । घटादिषदस्य घटत्त्वा- ३ ·२८ इक्षिकाटीका-कलाटीकासहिता। दिविशिष्टे शक्तिरित्यादिवृतिविशेष्यकानानन्तरं तत्समाना कार एवं संस्कार उत्पयते ताशसंस्कारविशिष्टं पदझान वा- म्दवोधे हेतुः । नागृहीपत्तिकस्येति । त्तिविषयकसंस्कारामा. पाद पदान्तरविषयकत्तिसचे ऽपि पदान्तरारछान्दयोप- पारणाय सामानाधिकरण्पनिवेशः । सामानाधिकरण्यं च वि. पयतयेव मपापेनापि बोध्यम् । नातीयशक्तिमहानन्तरं फेरस्य शान्दबोधः। स्मितरत्तिफम्येति । बोध इत्पनेनाव- यः । उखुदमंस्काराभावादिति भावः । पदाज्ञानयत इति । सब विषयतया भानस्याभावात् । हस्तनेष्टादिनाप्परतातमा- तिव्याप्तिवारणाप पदशन्दपयोगः । तनिरूपिनटम्यानपत्त- निवतस्प फलमा । आश्रयत्नेति । तयार शन्दस्याला गुणावादादिशन्दादाकागस्योपस्थिनापपि आरामस्वारधि. भनिरूपितरनपटादिनन्द भागन नाप इत्यर्थः। यद्यपि यनिमानस्य पदमानम्प या भभारे कारगमुता. परपमामग्रीनिमगार न सायोपनिः मम्भानि समापि सा. पदापपटकममन्मानार्थ सामानाशिरम्पनिमः । मादेन सनि मन्यनुभा पर मारणम् उमामहानागु मरारानु. रामाणगम्भ गंगागंतुकया। अन्य प्रगा. মাৰ সাৰাংশ। নামবি বােপা, लिया । पुर्वाधान मानिनन् गाया. - भार तुलानात् । न प्यारिलो नापपानानि सदनु निम्न र ! नात्र बामवाति पर न तु नियात्रा traire राप्रपा पसिनापा सिरियामना । पारंपानिपताना Mirrofit ·-वैयाकरणसिद्धान्तमम्जूषा । ननु घटादिपदवृत्त्यनुभवाव्यवहितोत्तरं शोधानापतिः तत्पूर्व संस्काराभावादत आह । संस्काराजनकेति । अनुभ- वस्य क्षणिकतया तत्रापि स्मरणादेव बोधादिति भावः । ननु उपेक्षात्मकशत्यनुभवानन्तरं संस्कारानुत्पत्त्या शाब्दवोधानाप- तिरत आह । तेनेति । ननु संस्कारस्यातीन्द्रियतया तत्सत्वे मानाभाव इत्यत आह । संस्कारकल्पिका चेति । स्मृतिरूप- कार्येणैव कारणस्य संस्कारस्यानुमानात् । यद्यपि स्वरूपसदेव कारणं कार्यजनक न ज्ञातं तथापि कल्पिकत्यस्य हेतुत्वकल्पि- केत्यर्थः । ननु संस्कारस्य फलनाश्यत्वात् वृत्तिस्मृतौ संस्का- रस्य नष्टत्वात् शाब्दबोधानापत्तिरत आह । शान्दबुद्धिरेव वेति। चरमफलस्यैव संस्कारनाशकत्वमिति भावः । नचैवं स्मरणा- नन्तरं पुनः स्मरणानापत्तिरिति वाच्यम् । तत्र स्मरणस्यैव- संस्कारजनकत्वात् । तदुक्तं दीधितो जायते च पुनः पुनः स्मरणात् दृढतरः संस्कार इति ॥८॥ (क० टी०) तद्धर्मावच्छिन्नेति निवेशस्य फलमाछ । विशेषणेति । एतत्प्रयोगोपपत्तिर्भावप्रकाशे स्पष्टा घटायच्छिन्नघटत्वे • घटपदं शक्तमित्यादिरूपेणेत्यर्थः । तन्निवेशे तु समानप्रकारकत्वला- भान दोप इति भायः । ननु विपयितासम्वन्धेन वृत्तिविशि- एशानस्य हेतुत्धे विस्मृतवृत्तिकस्य तत्तवाचकपदाद्यज्ञानवतश्च शाब्दबोधापत्तिरत आह । ज्ञाने इति । उभयत्र स्वपदेन वृ. त्तिः । च तदुभयसम्बन्धेन... ताशवृत्तिविशिष्ट ..शानं हेतुरिति सिद्धम् । पदेति । पदादीत्यर्थः । आदिना वाक्यम् । पमा पदशब्दो यौगिको वाक्यपर एय तथैव षाच्ये एवमुक्तेरस्य पदशावत्वसूचनाय मतान्तरसनहाय चेति बोध्यम् । तत्समुदित. स्य फलमाह । अत इति । उक्तसमुदितस्य कारणस्यावित्यर्थः । तत्र इत्तिहानकारणत्वफलमाह । नागृहीनेति । स्वविषयकोव्यु त्यस्य फलमा । नापि विस्मृति । केवलोवृद्धत्यस्यापीवमेषफम तथा ·झानस्य २४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासंहिता। । अन्यविषयकोबुद्धसंस्कारसामानाधिकरण्येनातिप्रसानि रासाय स्वविषयेति । स्वाश्रयपदेत्यस्य फलमाह । तहा चेति । यत्किश्चित्पदविषयत्वमादायानतिप्रसङ्गाय स्वाथयेति निरूपफत्वेन स्वाश्रयार्थमादायानतिप्रसहाय पदेति । विशिष्ट स्य कृत्यं तु तदेव । तद्धमावच्छिन्ननिरूपितेन्यस्य फलमयमा है । नापि घटपदादाथयेति । सिद्धान्ते शब्दस्य द्रव्यत्वेन स मवायासम्भवादिति, भावः । एतेन घटपदावुपस्थिताकाशा शान्दविषयत्ववारणाय शाम्दयोधे पृत्तिमहजन्योपस्थितितु: वृत्तित्वं शाम्दयोधहेतुपसर्थोपस्थित्यनुकूलशब्दतदर्थसम्बन्धत्व मित्यपास्तमुक्तयुक्तः । किञ्च तत्प्रकारकतहिशम्यकपसंसर्ग- कंबोध तत्तत्समभिस्याहारज्ञानकपाकालायास्तर व कारणतायास्तार्किकादिसंभवतया तथैवाकाशादिधारणसम्भ- धेन पदार्थोपस्थितिकार्यकारणभाववृत्तिजन्यत्वनिवेशस्य विफ- लत्वात् । फिञ्च शक्तिप्रहांशे उद्यसंस्कारस्य तदुपस्थिति विनापि बोधानुभषेनं पदार्थोपस्थितेः कारणत्वे मानामाधात् । किस पदार्थोपस्थितिन्यापेक्षया पदार्थविषयकरनेष लाघवा- 'कारणत्वीचित्यात् ताशच शक्तिसंस्कार एपेति भावः। नन्दवं यच्छक्तिमहात्संस्कारो नोत्पन्नस्तत्र स्थपिएय- कोवुद्धसंस्कारसामानाधिकरण्यसम्बन्धन पृत्तिवैशिष्ट्याभा. पाच्छादपोधानापत्सिरतस्तस्यनयनाद । संस्कारेति । ननु पत्र शान्तिप्रदः संशयात्मकस्तत्र संस्कारो नेति तरसत्यमत माद । तेनेति । ताशशक्तिप्रदेणेत्यर्थः । निश्चयस्येव शमधुमिजा नकत्वादिति मायः । यया ननु शक्तिप्रहाय्यपदितोत्तरतणे शाम्दबोधी न स्यादन आह । तेनेति । मनु पजेन स्वर्ग काम इति श्रुत्या यागस्य करणय बाधिते कालान्तरभाषित 'स्वर्ग प्रत्याशुतरविनाशिनो यागस्य करणत्वानुपपत्तिः । सं. कारस्ता कम्प्यते तदरमको कि कल्पकमत माद । मंस्का. रकल्पीति । ननु तत्र तिम्मनायेय कि मागमत थाह शाति । मग्यमानुपयमानार्पण कारणशएनादिति मायः ॥ . म मं० सा च वृत्तिनियो । शक्तिलक्षणापत्रमा ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । घ । तत्र शक्ति का पदार्थ इति चेत् । अस्माच्छब्दा- दयमर्थों धोद्धव्य इत्याकारी इदं पदमिममर्थ पोषयतु इत्याकारा चेश्वरेच्छा। तस्याश यद्यापि विषयत्वलक्षणःसम्बन्धः पदे ऽर्थे जन्यजनकभावे पोधे च तथापि तस्यां पोधनिष्ठजन्य- सानिरूपकजनकतावत्वेन विषयो वाचकः तस्यां योध- विपयत्वेन विषयो वाच्य इति नातिमसङ्गः । यद्यपि प्र- थमशक्तिग्रहोवाक्ये एव तथापिअवापोदापाभ्यां शा. रकृत्कल्पिताभ्यां तत्तत्पदे शक्तिग्रह इति योध्यम् । यहा ताशबोधविषयको चोध एव सेति नैयायिका- स्तन्न ॥ ९ ॥ (०टी०) त्तिखिति । विधेति धामत्ययः प्रकारे । स च सामान्यस्य भेदको विशेषः । इह च दृत्तित्वं सामान्य - क्तित्वादिविशेषः । तथा च विशेषत्र यवती चिरित्यर्थः । एत- म स्वरूपकथनमात्रम् । शक्तिहानलक्षणाझानयोः कार्यकारण- भावस्त्वेक एव ।.तथा हि शक्तित्वावच्छिन्नसांसर्गिकविपय- तानिरूपितपदनिष्ठप्रकारतानिरूपितार्यनिष्ठविशेष्यताकतानत्वेन- शान्दचोधं प्रति कारणता शक्तिसम्बन्धेन शक्यसम्बन्धेन वा पदप्रकारकज्ञाने शक्तः संसर्गत्वात् । यतु शक्तिलक्षणान्यवर- त्वं वृत्तित्वमिति तन । घोतकानामसङ्ग्रहापत्तेः । तार्किकमत. नुनदति । अस्मान्दादिति । ननु योध्यत्वमकारकेश्वरेच्छा- याः शक्तित्वे ऽर्थधर्मसापत्तिरित्यरुचेराह । इदमिति । तस्यायेति । ईश्वरेच्छा पदे ऽर्थे जन्यजनकभावे चेवि सर्वत्र शक्तिमाप्तत्यर्थः । यद्यपि मुख्यविशेष्यतार्थनिष्ठेव व- यापि सोमवान् पशुपदादोभ्य इति शक्तिमहे मुख्यविशेष्य- ·कृञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । तारहितस्य लोमादेरपि बोधान्न तथोक्तम् । तस्यामिति । बोधजनकत्वेनेच्छाविषयो वाचक इत्यादिरः । नातिप्रसङ्गः । न सम्बन्धादी वाचकत्वापत्तिः । प्रथमशक्तिग्रह इति । बा- लानां वाक्यादेवार्थबोधात् । आवापः। पदान्तरमक्षेपः उद्वापः। निष्काशनम् । घटमानय घट नय इत्यादि । शास्त्रकदिति । पदविभागस्य काल्पनिकत्वात् वस्तुतो घटमानय घटं नये- त्यादिवाक्यमखण्डमेवेति भावः । यद्यपि तार्किकमते नाखण्ड वाक्यं तथापि पदाविभागैन कल्पित एवार्थविभागः । वाक्येनै- चार्थसमाप्तिरिति प्रागेवोक्तत्वात् । ननु ईश्वरेच्छैव शक्तिरित्ययुक्तमीश्वरज्ञानकृत्योरपि वि. निगमनाविरहेण शक्तिरूपत्वसम्भवादतस्तत्रष्टापत्तिमाह । य- देति । सा शक्तिः । तन्नेति । घटमानयेत्यादिवाक्यं श्रुतवता प्रयोज्येनानीतं घटं पश्यन् वालो ऽनुमिमीते अयं घटानयन- कार्यताज्ञानवान् पटविषयकचेष्टावत्वादिति । ततः कारणं विना कार्यानुत्पत्त्या अखण्डवाक्यस्य तत्कार्यकारणत्वमक- धारयति । ततो वाक्यार्थयोः सम्बन्धाभावे बोधकत्वासम्भ- वात् कल्पनाया बोधजनकत्वज्ञानोत्तरकालभावित्वात् वोध- जतकत्वस्य सम्बन्धत्वं कथमित्यर्थः । प्रथमतो हि वोधजनक- त्वग्रहो भवति पश्चात् सम्बन्धः कल्प्यत इति भावः ॥ ९॥ (क० टी०) मतान्तरासामञ्जस्यसूचनाय तां विभजते । सा चति । अनेन सङ्गतिः सूचिता । तत्र । तासु वृत्तिषु । शन्दात् । पदात् । वोरव्ये ण्यर्थान्तभावः । अविशेष्यकेच्छामुक्त्वा विनिगमनाविरहात्पदनिष्ठत्वाच शक्त पदविशेध्यिकामाह । पदमिति । श्वरेच्छति । शक्तिरित्यस्यानुपरः । इयमेव त दीयसङ्केत इति व्यवहीयते नैयायिकः । नन्वेयं याच्ययाचक- व्यवस्थानुपपत्तिः तस्याः सर्वत्राविशेषणं योग्यम् । यथाभुते ऽतित- ·सहस्तवस्थ एय शाकिबगडनम्। -वैयाकरणसिदान्तमनुपा। । नातीति । पदं न पाय- धक इत्यादीत्यर्थः । एतेनेहाया अतिप्रसत्तास्थान नगर- स्वमित्यपास्तम् । ननु पदे शक्तिप्रहस्येवामापन को पदम. टिता सेत्याशयेन शङ्कते । यद्यपीति । मायापः | Ratre प्रक्षेपः । उद्धारो । विद्यमानपदत्यागः । तयोरपास्तया ह। शास्त्रदिति । घिनिगमनापिरहादेयाह । यति। पतच्छन्दजन्यार्थबोधविषयकेश्वरशानमेय शक्तिरित्यर्थः ॥९॥ नैयायिकाभिमान मं० प्रयोज्यप्रयोजकद्धव्यवहारं पश्यता वालेन प्रयोज्यस्य प्रवृत्या तस्य ज्ञान- मनुमाय ज्ञानस्य चोपस्थितत्त्वाच्छन्दमेव कारणत्वे- न गृहीत्वा असम्बद्धस्य कारणत्वानुपपत्तिज्ञानपूर्वक कल्प्यमानस्य सम्बन्धस्य स्वयमनुपपद्यमानत्यन गृही- सजनकत्वघटितस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । एतेन यो- धजनकत्वमेय पदपदार्थयोः सयन्ध इत्यपास्तम् । विनिगमनाविरहेणेच्छायोधयोरुभयोः शक्तित्वकल्प- ने गौरवाच । किश्चैवमिदमस्माद्भवत्वितीच्छाविपयः त्वमेव जनकत्वं स्यादिति यहूपप्लवः । किञ्च प्रमाणा- नां जनकत्वतद्धाटितसमूहातिरिक्तसबन्धेनैव प्रमेय सम्बद्धानां ज्ञानजनकत्वदर्शनेह तयोः सम्यन्धत्यानी- चित्यम् । अन्यथा धूमादन्हिज्ञानं जायतामितीच्छाविपयत्व- मेय वा हेतुसाध्ययोः सम्बन्धः स्यादिति व्याप्त्युच्छे. दः। किच्छाया जनकत्वस्य वोभयत्तित्वाभावः । इच्छाविषययोघीयविषयतायामिच्छाश्रयतानियामक स्वाभावात् । सम्बन्धो हि सम्बन्धिभ्यां भिन्न उभ- याश्रित इति विष्ठः सम्पन्ध इति च विशिष्टबुद्धि- ·२४ कुञ्जिकाटीका कलाटीकासहिता। नियामक इति धाभियुक्तव्यवहारात । न हि तत्र विषय इच्छावानित्यादिव्यवहारो ऽस्ति । जनकता शक्तिरिति पक्षे योधजनकतायाः पदे ऽर्थे च सत्वे ऽपि तयोः परस्परं सम्पन्धस्य दुरूपपादत्वात् । ज्ञाने विषयस्य कर्तुश्च कारणत्वे ऽपि तयोः परस्पर विशिष्टवुद्ध्यदर्शनात् । अर्थपदयोः सम्बन्धस्य दुरु- पपादत्वात् ॥ १०॥ (कुं० टी० ) प्रयोज्यस्य महत्त्या । घटायानयनेन । तस्य ज्ञानमिति । एतद्वाक्यार्थज्ञानं प्रयोज्यस्य जातमित्यनुमायेत्यर्थः । मानस्येति । प्रयोज्यनिष्ठज्ञानस्य तु तद्वाक्यमेव कारणं वाक्यवाक्यार्थयोश्चासम्बन्धे वोधकता न स्यादिति तयोः सम्बन्धः कल्प्यत इत्यर्थः । स्वयमनुपपद्यमानत्वेनेति । प्रथमतो सम्भवादित्यर्थः । गृहीतेति । ज्ञातत्यर्थः । बोधजनकत्वरूप. सम्बन्धस्य ज्ञातुमशक्यत्वादिति यावत् । अपास्तमिति । बोध- जनकत्वज्ञानानन्तरमेव सम्बन्धत्वकल्पनात् । किश्च बोध- कत्वस्यैत्र वाचकल्वे माधुर्यादिव्यचके स्पर्शादिवर्णेऽतिव्याप्तिः । विनिगमनाविरहेणेति । ईश्वरेच्छाया ईश्वरज्ञानस्य वा शक्तित्वमित्यत्र विनिगमनाविरह इत्यर्थः । किश्चैवमिति । द- ण्डाद्घटो जायतामितीच्छाविपयत्वमेव दण्डादौ कारणत्वं स्या- दित्यर्थः । तस्मादण्डादिनिष्ठा शक्तिः स्वरूपसती कार्योत्पा- दिका, शब्दनिष्ठा तु ज्ञातैव शाब्दोषोपयोगिनीति लक्ष- ज्यमावश्यकमिति भावः । किश्च स्वर्गादिजनकत्वमेव यागा. दौ कारणत्वं वाच्यं, तथा च स्वर्गजनकत्वेन पूर्व ग्रहाभावात् स्वर्मकामो यजेतिवाक्याच्छाब्दवांधानापत्तिः। बहूपप्लव इति। अन्यत्रापि कारणत्वस्यातिरिक्तस्य सिड्यनापत्तिरित्यर्थः ।

·4 वैयाकरणसिद्धान्तमनुपा। तस्मादीश्वरेच्छाकरणत्वस्यैव नियामिकेति भावः । प्रमाणा- नामिति । संयोगादिसम्बन्धन घटादिसम्बद्धानामेव चक्षुरा- दीनां घटादिवोधकत्वदर्शनादिहापि प्रमाणप्रमेययोः सम्बन्धा- न्तरमेवोचितम् जनकत्वस्य जनकत्वघटितस्य वा सम्वन्धत्वं नोचित्तमित्यर्थः। अन्यथा। जनकत्वादेः सम्वन्धत्वे सति । ज्ञायमाने।धूमे। धूम एव हेतुर्न तु धूमज्ञानमित्यभिप्रेत्य धूमादित्युक्तम् । व्याप्त्युच्छेद इति । व्याप्तिीम साहचर्यनियमः तस्या हेतु- त्वमुच्छियेतेत्यर्थः। तस्माजनकत्वघटितः सम्बन्धो नोचित इति भावः । इच्छाया जनकत्वस्य वेति । यो हि घटभूतलयोः संयोगवत्तदुभयस्मिन्नपि सम्बन्धिनि वर्तते स एव सम्बन्धो भवति जनकत्वादि तु पदमात्रवृत्तीत्युभयवृत्तित्वाभावान सम्ब- न्धत्वामित्यर्थः : । इच्छाया उभयत्तित्वाभावमुपपादयति । इ. च्छेति । इच्छाविपयो यो बोधस्तदीयविषयताया इच्छाश्रयता- नियामकस्वाभावादित्यर्थः । तत्र हि न पदं नापि पदार्थ इच्छा- विषयः किन्तु वोध एव बोधविपयतयैव च इच्छाश्रयता वा- च्या सा च न सम्भवति अयं शब्दः अयमों वा इच्छावा- निति मतीत्यभावादिति भावः। सम्बन्धत्वाभावं वक्तुं प्रथमतः सम्बन्धस्वरूपं दर्शय- ति । सम्बन्धो हीति । यद्यपि विशिष्टबुद्धिनियामकत्वं विशे- प्यविशेषणयोरपि तथापि तयोरविशिष्टयुद्धावपि विषयत्वात्त- व्युदासः । घटवद्भूतलमित्यादिविशिष्टवुद्धिवत्मकृते विशिष्ट- बुद्धिर्नास्तीत्याह । न हीति । तति । इच्छाविपयोयो वोधस्त. दायविषये इत्यर्थः । ननु शब्दवदर्यस्यापि शान्दवोघे निमि- तत्वादस्त्युभपत्र बोधजनकत्वाख्यः सम्बन्ध इत्यत आह । ४ ·भावः धस्य कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिता । सत्वे ऽपीति । दुरुपपादत्वादिति । न हि दण्डचक्रयोरुभयो- घंटजनकत्वे ऽपि परस्परं सम्बन्धोस्तीत्यर्थः । सम्बन्धा- भावादिति पाठे ऽप्ययमेवार्थः । एतदेवाह । झाने इति । ब- न्यथा विषयपुरुपयोरपि वोघहेतुत्वात् पुरुषविषययोः सम- न्धे तयोर्विशिष्टबुद्ध्यापत्तिरित्यर्थः। ननु बोधजनकत्वस्याश्र- यतया पदे निरूपकतया चार्थे ऽपि सरवादस्तु सम्बन्धत्वमिति चेन्न ।निरूपकतासम्बन्धस्य त्यनियामकत्वात् ।। १० ।। (कटी०) प्रयोज्यस्येति। प्रयोजकवृद्धोशारितशब्दश्रवणानन्तर- मित्यादिः। तस्य । प्रयोज्यस्य । शब्दमेव । प्रयोजकवृद्धोक्तशब्दमेव । असम्बद्धस्य शब्दस्योति शेषः । कल्प्येति । पदपदार्थयोरिति । भवदुक्तस्येति शेषः । स्वयमात्मनेत्यर्थक गृहीतेत्यत्रान्वेति । धटितस्य । इच्छाशानान्यतररूपस्य । आये। पञ्चम्या जनकत्वमुक्तम् । द्वितीये बोधयत्विति ण्यन्तस्य त. द्विषयकवोथं जनयत्वित्यर्थेन तदुक्तम् । तथा च स्वसामाना- धिकरण्येन तस्य तत्प्रतिबन्धकत्वेन तद्रूपकारणाभावेन दु. करस्तद्ग्रह इति भावः । दीक्षितभूषणोक्तं मतं निराचष्टे । एतेनेति । उक्तदोषेणेत्यर्थः । सम्बन्धः । शक्तिपदवाच्यः । एतेन वैयाकरणमतत्वेन तदनूद्य नव्यनैयायिकोक्तं तत्खण्डनम- पास्तम् । वैयाकरणमाप्यकारादीनां तन्मताभायात् । आये दोपान्तरमाह । वृत्तीति । ननु झानेच्छाकृतीनममन्यत्र क्रम- दर्शनेन प्राथम्यमेव ज्ञानस्य तत्त्वे विनिगमकम् । अत एवो- तरपक्षत्वेन तदुक्तम् । यद्वा इच्छात्वस्याविवक्षणेन तस्यापि शक्तित्वमिष्टम् । किश्चाधुनिकसङ्केतस्येच्छात्वदर्शनेन तस्या एव एव मुख्यपक्षत्वेन प्राक् तदुकिरत पवाह ! कि- अवमिति । एतेन तदन्यत्वव्यावृत्तिरेतेन स च सङ्केतत्वाद्वि- पयत्वरूपो न तद्रूपः एतदाशयेनैव शक्तिः पदार्थान्तरमि- त्युक्तिर्नव्यानां विषयत्वस्य पदार्थान्तरत्वादिति नव्यनैयायिको- कमपास्तम् । बहूपति । सफलशास्त्रव्यवहारोच्छेद इत्यर्थः । एवं तयोः पदपदार्थसम्बन्धत्वमुरीकृत्य तद्ग्रहासम्भवादिरूः तस्वमत ·म्वन्धत्ववत् नन्वत्र तस्या पदवृत्तिवे मानाभार', किया . तयोस्तदनियामकत्वे एव किमानमत आह । न हीति । तत्र तयोम-. ध्ये । प्रकृताशयेनाहा इच्छेति।इच्छाया विषयो यो बोधस्तदीया या विपयता अर्थनिष्ठा तस्यामित्यर्थः । सत्यामिति शेषः । यद्वा वर- त्यस्यैव व्याख्या इच्छेति । अनेनैव हि सम्बन्धेनेच्छाविषयस्य प्रा. च्यत्वमुक्तमिति भायः । आदिना विषयो ज्ञानधानित्यस्य परिग्रह ननु सामान्यतो जनकताया जन्याश्रयतानियामकत्वाभावेन तद सम्बन्धत्येऽपि पदार्थोमयवृत्तित्वेन तद्भिन्नत्वेन च पदार्थयाः स- म्वन्धत्वं कुतो नेत्याह । योधेति । सम्यन्धत्वस्य दुश्पेदि 15- टादिजनकत्वस्य दण्डादिसर्वनिष्ठत्वे ऽपि तस्य तेषां मियो - वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । पदोषजातमुत्ता तयोस्तत्सम्वन्धत्वमेवायुक्तमित्याह । किञ्च प्र- माणानामिति । प्रत्यक्षादीनामित्यर्थः । जनति । जनकत्व तद्घटितश्वेच्छारूपो ज्ञानरूपो धा सम्बन्धस्तदुभयान्येत्यर्थः । सम्बन्धेन । संयोगादिनैव । प्रमेयेति । घटादीत्यर्थः । इह । - ब्दप्रमाणस्थले । तयोः । जनकत्वतद्धाटतयोः । सम्बन्धत्वे. ति । तत्सम्बन्धस्वेत्यर्थः । विपक्षे दोपान्तरमाह । अन्यथेति । अतथागीकारे इत्यर्थः । इच्छाविषयेति । विपयतयेच्छा इत्य- र्थः । एवं प्रागपि 1 द्वितीये आह । तद्वोधेति । उच्छेद इति । इष्टापत्तिस्तु तेन कर्तुमशक्येति भावः । इत्थं तयोः सम्बन्धत्वमभ्युपेत्योक्तम् वस्तुतस्तल्लक्षणानाक्रान्तत्वातत्वमेव तयोर्न सम्भवतीत्याह । किञ्चेच्छाया इति । तयोरुभयत्वा- भावे हेतुमाह । विषयतायामिति । तत्सामान्ये इत्यर्थः । एवमग्रे ऽपि । ननु तयोराश्रयतानियामकत्वाभावे ऽपि सम्ब- न्धत्वे किं बाधकमत आह । सम्बन्धो होति । हि यतः स. म्वन्धस्ताहशस्तादृशस्तादृश इत्यभियुक्तव्यवहारस्तस्य तस्य त. स्वेनेत्यर्थः । तत्र मध्यमव्यवहारो हरेः अन्यौ तु तान्त्रिका. णाम् । तथा च सम्वन्धिभिन्नत्ये सति उभयाश्रितत्वे सात विशिवुद्धिनियामकत्यं सम्बन्धत्वम् । अस्ति च समवाया- दौ रूपवानित्यादिप्रतीतेः । तत्रायेनाभेदस्य सम्बन्धवनिरा- सः । द्वितीयेन केवलजन्यत्यादेः । तृतीयेन वृत्त्यनियम विपयत्वादेः । एवञ्च तयोरपि सम्बन्धत्यासम्भव इति भावः। मनु ·: कुञ्जिकाटीका- कलाटीकासहिता । सति तत्सम्बन्धमपि स्यादत आह । ज्ञाने इति 1 विषयस्यार्यस्य । कर्तुः । शब्दस्य । करीविषययोः । सम्बन्धस्य । बोधजनकता. रूपस्य । जनकत्वस्यापि न सम्यन्धत्व मिति तयोस्तत्वं दुरापास्त. मेवेति भावः ॥१०॥ शने पदार्थात- तस्मात् पदपदार्थयोः सम्बन्धान्तरमेव रसम्बन्धरूपत्वम् । शक्तिःवाच्यवाचकभा भावापरपर्याया। तदा हकं चेतरेतराध्यासमूलं तादात्म्यम्। तच्च सङ्केतः ति- स्यापि च पदनिष्ठशक्युपकारकत्वाच्छक्तिरिति व्यव- हारः तस्य सम्बन्धत्वाभावात । भेदाभेदरूपस्य तस्य तत्वासम्भवात् । तद्धटकभेदस्याभेदस्य वा सत्वा- दर्शनात् । अभेदस्यापि तत्त्वं खण्डयिष्यते ॥ ११ ॥ (कुं०टी०)वाच्यवाचकेति । कारणतारूपाशक्तिः शब्दे प्रसिदैव अर्थे शक्तिर्वाच्यतारूपैव । अध्यासेति । अन्यस्मिन्नन्यधर्माव- भासो ऽध्यासः तन्मूलकं तादात्म्यं न तु वास्तवमित्यर्थः । ननु सङ्केत एव तादात्म्यमिति व्याख्यास्तु सङ्केतग्रहानन्तरमेव तादात्म्याध्यासादिति चेन । देवदत्तो ऽयमिति तादात्म्यमेव सङ्केत इत्यर्थः । तस्यापीति | तादात्म्यस्यापीत्यर्यः । पदपदा- र्थयोरारोपिततादात्म्यस्य शक्तिग्राहकत्वात् शक्तित्वमपीति भावः । ननु तादात्म्यमेव शक्तिरस्तु किं भेदस्वीकारेणेत्यत आह । तस्येति । तादात्म्यस्येत्यर्थः । सम्बन्धत्वाभावमुपपा- दयति । भेदाभेदेति । वास्तविकभेदे सति आरोपिताभेद एव हि तादात्म्यं तस्य च सम्बन्धत्वं न सम्भवतीति भावः। अत्रैव हेतुमाह। तद्धटकस्येति । तादात्म्यघटकस्य भेदस्य अभे. दस्य वा सम्बन्धत्त्वमन्यत्र न दृष्टमित्यर्थः । ननु भेदस्य सम्ब- न्धत्वाभावे ऽपि नीलो घट इत्यादावभेदस्य सम्बन्धत्वं दृष्टमत । ..

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । २९ आइ । खण्डयिष्यत इति । सम्बन्धिभेदनियतत्वान् सम्बन्धस्ये- ति भावः ॥ ११ ॥ (कटी)तदाह । तस्मादिति । सम्बन्धान्तरम् । उक्तच्छादिभि- सम् । तदाहकमिति । वृद्धव्यवहारादियदिदमपि तहाहक- मित्यर्थः । इतरेतरेति बहुमीहिः । तदान्यपदार्थमाह । तोति । तदारम्यं चेत्यर्थः । सङ्केत इति । भेदाभेदरूपो द्विविधः सङ्केतः । न. म्वेवं ताकिाणां कथं शक्तिव्यवहारोऽत आह । तस्यापीति ।स. केतरूपतादात्म्यस्यापि चेत्यर्थः। पदनिष्टोक्तरूपशक्तिग्राहकत्वात् भा. कव्यवहार इति भावः । ननु मुख्य एवं कुतोनेत्यत आह । तस्ये- ति । सङ्केतस्येत्यर्थः । सम्यन्धत्वाभावादिति । तयोः सम्यन्धत्या- भावादित्यर्थः । तत्यमेव च शक्तिपदस्य मुख्यमवृत्ती निमित्तामति भावः । ननु तदेव कुतो नेत्यत आह । भेदेति । तस्य । तादात्म्यस्य। ननु तदपि कुतो नात आह । तटकेति । तादात्म्ययटफेत्यर्थः । अदर्शनादिति । अन्यत्रेति शेपस्तथा च यद्यन्यन तथा स्यात्तर्दि अवयवान्यावयव्यभावेन तद्रूपतादात्म्यस्य तत्वेन तपस्य सङ्केत- तस्यापि तत्वान्मुण्य एव व्यवहारः स्यात्र तघटकभेदस्य तत्येन तरवस्यान्यनाएर भेदस्य सम्बन्धत्वं नीलोत्पलादी दृष्टमत आह । मेदेति । अपिरुक्तच्छादेः संयोगस्य च समुशायकः । तत्त्वम् । सम्म- धरवम् । सुपर्थनिर्णय इति भावः ॥ ११ ॥ यौको पातचल- तदुक्तं पातालभाष्ये सङ्केतस्तु पदपदार्थ- भाभ्यसम्मति । योरितरेतराध्यासरूपः स्मृत्यात्मको यो ऽयं शब्दः सो ऽर्थो यो ऽर्थः स शब्द इति । इतरेतराध्या- सो रूप्यते ऽनेनेति करणे धम् । स्मृत्यात्मक इत्यनेन ज्ञातस्यैव सङ्केतस्थ शक्तियोधकत्वं दर्शितम् । किन पाणिन्यादिस्मार्तसङ्केतस्यैव वाचकतानियामकत्वं न त्वाधुनिकस्येत्यपि दर्शितम् । एवञ्चाधुनिकसङ्केतस्थले बादशे ऽहि क्रियमाणनामस्थले लक्षणा । तत्र घटगो- तथामायः ।

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । विन्दादिगुणाधारोपेण तन्मूलकतत्पवृसिनिमिसारो- पेण च बोधः । सम्बन्धश्च स्वशक्तसङ्केतविषयत्वम् । एतदर्थमेव सङ्कतोपयोगः । अत एव तस्य भाव इति सूत्रे भाव्ये डिस्थादिषु प्रकृत्यर्थव्यतिरिक्तप्रत्ययार्थाभावाद्भावप्रत्ययान्तवृत्ति- नं प्राप्नोति डित्थत्वमित्याशवा प्राथमकल्पिकडित्थेन तां क्रियां गुणान् वा यः कश्चित् करोति स उच्यते डित्थत्वं ते एतत् एवं हित्था कुर्वन्ति ॥ १२ ॥ (कुं०टी०) नन्वस्यार्थस्यायं शब्दो वाचक इत्याकारकसङ्केते शब्दार्थयोस्तादात्म्यभङ्ग इत्यत आह । सङ्केतस्त्विति । इतरेतरा- ध्यासः । परस्परात्मकतारोपः । इतरेतराध्यासो रूप्यते ऽने- नेति करणे घञ् । इतरेतराध्यासग्राह्य इत्यर्थः । स्मृत्या- स्मक इति । स्मृतौ आत्मा यस्यैत्यर्थाद स्मृतिचिपय इत्यर्थः । अत एच वक्ष्यति ज्ञानस्यैवेत्यादि । शक्तिवोधकत्वम् । शक्ति ग्राहकत्वम् । स्मृतिपदस्यार्यान्तरमाह । किञ्चेति 1 त्रयी श- ब्दानां प्रत्तिरिति पक्षे संज्ञामात्रस्य व्युत्पन्नतया योग- लभ्यक्रियास्तत्रारोप एव हि तन शक्तिरस्ति पाणिन्यादि- स्मृतिप्रकाशिवेश्वरसङ्केताभावात् इत्याह एवञ्चेति । गोविन्देति । प्रतिद्धगोविन्दगुणारोपेणाधुनिकगोविन्दप्रयोग- इत्यर्थः । आरोपहेतुं सम्बन्धं दर्शयति । स्वशक्तेति । गोवि- न्दे शको यो गोविन्दस्तत्त्सङ्केतस्य विषय आधुनिकगोविन्दः। ननु गोविन्दादिपदानां लक्षणाश्रयणे सङ्केतानुपयोग इत्यत आह । एतदर्थमेवेति । उक्तसम्बन्धज्ञानार्थमेवेत्यर्थः । आरोपेण च समतिं दर्शयति । अत एवेति । प्रत्य- यार्थाभावादिति । यहच्छाशब्दे पुरुषेच्छाया एव निमियतया:- ·बयाकरणसिदान्तमम्पा । थंगतस्य कस्पचित प्रतिनिमित्तस्पानपेक्षणाचमत्पयो न मा. मोतीति भावः | भावप्रत्ययान्तेति । भावार्थकमत्ययान्ता. तिरित्यर्थः ॥ १२॥ (कारी) तस्य तन्मूलाय मानमाद । तदुतामिति । इतरतरेति । सहतक राहायंतरतरामारोपापी ५ इतर- तराभ्यासस्तदूप इत्यर्थः । मेदारोपे योजं स्यविमाग पय प्रमाणामपि युद्धिधर्मत्वेन परस्परमविभागात् । मप्यास स्यरुपमाए । यो ऽयमिति । भोमित्येफार प्रात्यादिभुतिपु गृशिरा नित्यादिपाफरणे कम्युनीयाविमापट इत्यादी लोफे भमरा निराधेया इत्यादी फोशे च पोऽयं यः सो ऽर्थो यो: साल इत्येयमितरेतराणासरूपस्येय साम्य दर्शनात् शम्दयाच्यत्यलक्षणायां ममाणामायादिति भावः । एपं भूने एप सदेते मुण्ये सति कथं चिदं परिफरप्या. स्यायं पाचक इति कदाचित्सतः पपोत प्रयमिति पाणि मेरिति पोयम् । एफुटीमपिम्पति वं समनुपदमेय ! मो. तरेत्यादियातित्यन्तो पपाठ तमप्यादिविरोधात् प्रातस्यैयेति। ज्ञानविषयस्यपत्यर्थः । तत्र स्मरयात्मकरयं रातारीन्येय वि. यविषयिणारभेदात् । पयमने पि । कमगि था । पर्यन स्वर पतो व्याक्तिः । भपिशेपेज चिनिगमनापिरदासस्यान्यपि फलमा । फिति । पाणिम्पादिप्रणीतस्मृतियोधितसलियर्पः। पाचफतेति । रास्प पदस्य एतापमां पानामरमानुपूर्वी. फमिलनमस्पार्थस्य पाचकमिति प्रयिमागरूपपिपाययस्थग्यर्पः। पसम्पायर्यमाद । त्यति । भनियनस्यादिति भायः । अपिरूकावर्तितसमुचायका । आधुनिकेत्पनेनोमयसम्हे ये सष्टाय भेदेन पापिन्यादिस्मातेत्युमपन्यापत्यमा । पति। तस्पय तत्वनियामकत्येवेत्पर्यः । तर स्मात्पनेनामाधिः। पाणिन्यादीत्यनेनान्यस्य भन्स्यमियो यस्य मार्पः । समान गुमा किन्तु गोपीत्याद । तति । उभयप्रेयर्थः । पटेनि | F. स्पयरगोविन्दादिनिष्टगुमादीत्यर्थः । आदिना क्रियापरिषदः । सन्मूलफेति । हहारोपमूलकपदन्यादिमडतिनिमित्यदः । शापि ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । लक्षणातो नातिरिकेति सूचायतुमाह । सम्बन्धति । स्थोति घटाधर्थशक्तघटादिपदाधुनिकादिसङ्केतविषयत्वमित्यर्थः । नन्थे। धमत्रोकसङ्केतानुपयोगः शक्त्यभावेन तङ्गहरूपफलामावादत माद। एतदर्धमेवेति । उक्तरूपसम्बन्धार्थमेवेत्यर्थः । अत्राणे मागमाह! अत एवेति । उत्कररीत्या तत्र लक्षणाझीकारादेवेत्यर्थः । डित्यादी- ति। संज्ञाशब्दविपये इत्यर्थः । उक्तमित्यत्रास्यान्वयः ॥ १२ ॥ भाथमकाम्पिकश- प्राथमकल्पिके तर्हि कथम् । यथा तस्य का- फिमहसमर्थनम्, चित्कः प्रयोगस्तथावृत्तिरपीत्युक्तम् । तत्र शब्दरूपस्या आरोपांत् तत्प्रकारमाश्रित्य यथा शब्द- भयोगस्तथा पृत्तिरपीत्यर्थ इति कैयदस्तत्पक्षे कथनि- स्पदस्य न तथा स्वारस्यम् । अन्यत्रारोपस्यानुपयोगश्च इत्यन्ये व्याचक्षते व्यक्तावेदशक्तिस्तस्या एव च विष- यतादयेन भानमिति शक्तिग्रहमयोगयोरूपपत्तिस्तथा त्वत्पत्यस्यापीति । एवं रीतेरन्यत्र काप्यदर्शनेनात्र पक्षे कथश्चिदित्युक्तिरत्यन्तं समासेति बोध्यम् । अनादित्वात् संसारस्य ततो ऽपि पूर्वतनडित्था- दिगुणाद्याश्रित्य प्रयोगादीति कश्चित् । तत्र तत्सङ्केत- ज्ञानादेव बोधः। शत्याद्यभावे ऽपीति तु न युक्तम् वृत्त्यन्तरत्वापत्तेः । वृत्तिजन्योपस्थिति विना शाब्द- योधविषयत्वासम्भवाच । द्वादशे ऽहि पिता नाम कुर्यादिति श्रुत्या स्मृत्या वा नामत्वेन नामबोधे ऽपि तत्तदूपेणेश्वरेण सङ्केताकरणेन तत्रापि शक्तेदुरुप- पादत्वात् । अत्र नामपदेन चाहानकरणीभूतो बो. धकः शब्द उच्यते ॥ १३ ॥ (कुं० टी०) प्राथमकल्पिकेति । प्राथमकल्पिको मुख्यो यो डित्यस्तदीयां क्रियां गुणान् का यः करोति स डित्य इत्युच्यते ·त्ययः॥ वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा। हित्या ईशी क्रिया कुर्वन्ति सा च लपीति तर दिस्यत्वमे- तादृशक्रियारूपमित्यर्थः । एवञ्च डिन्यसहचरितक्रियादर्शना- चादृशक्रियागुणादिकमेव मत्तिनिमित्तमिति भावः । अत्रेदं त- पवम् । यस्य गुणस्य भावात् द्रव्ये शब्दाभिनिवेश इति भा. प्यमते गुणो नाम भेदकः भेद्यञ्च द्रव्यमित्येतदेव लक्षणमनु. सरणीयम् । एवञ्च विशेष्यमात्रवाचकाविशेषणमात्रे गुणे भाषा- शब्दस्य जात्यवच्छिन्नद्रव्यवाचित्वे. जाती गोत्स- मिति भावप्रत्ययः । जातिमात्रबाचित्वे तु तत्समनियते - ब्दस्वरूपे भावप्रत्ययः । यद्धि स्वरूपेण परमुपरञ्जयति त- विशेषणम् । एवञ्च स्वरूपेणार्य प्रत्याययतः शन्दस्योपरक्षक- त्वात् स्वरूपमेव मनिनिमिचं तद्रूपाध्यासेन चार्यमतीतिः । एवञ्च डित्यादिशब्दानामपि स्वरूप एव भावमत्ययः । स्त्र- 'रूपाध्यासेन संज्ञाया संक्षिप्रत्यापनाचदेव मचिनिमित्तम् । तदेत्तते डिस्थत्वमित्यत्र तु क्रियागुणाभ्यासादपत्र रचौ दि. स्थत्वसहचरितयोः क्रियागुपयोर्भावात्ययः । एवश्व क्रिया- गुणयोरभेदाध्यासाभिमायं हित्यत्वमिति । फथमिति । मायमिकडित्ये आरोपातम्भवात्तिः फय- मित्यर्थः । समापते । यति । शाचिक इति । विनया- दित्वात्स्वार्थे उक् ! अवस्थाभेदात्तत्रापि जाति फल्पयित्वा यथा तत्मकारफो पोषस्तथा त्वमत्ययो पीत्यर्थः । आनन्त्य- व्यभिचारयोरभावन तत्र जातिकल्पने मानाभावानिपकारक- एच बोध उचित इत्यभिमाणोक्तं फपश्चिदिति । तति । अयं शब्द अस्मिन्नर्थे शक्तः, अस्मिन्नर्थे मृद्धः प्रयुज्यमानत्वा- दित्यनुमानेन शक्तिपई जायमाने धर्मितावच्छेदकस्यावश्यक- स्वाद शब्दस्या आरोपान्छन्दमकारको यया बोधस्तया ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। शब्दस्वरूपे प्रतिनिमित्ते त्वप्रत्यय इत्यर्थः । तत् । शन्दस्व- रूपम् । प्रकारम् । प्रतिनिमित्तम् । उत्पक्षे इति । कैयटव्याख्याने इत्यर्थः । न स्वारस्य मिति'। घटादिपदादपि शन्दमकारकबोधस्य दर्शनेनास्य प्रकारस्य सार्वत्रिकत्वात्कयश्चित्पदस्य भाष्यस्थस्य स्वारस्य न भवतीत्यर्थः अन्यत्रेति । आधुनिकहित्ये ऽपि संज्ञास्वरूपे वाच्ये त्वमत्ययसम्भवात्माथमिकडिस्थगतक्रिया- रोपेण प्रवृत्तिरिति भाष्यस्य निष्फलत्वापत्तिश्चेत्यर्थः । सं- शाशब्दे शब्दस्वरूपस्यैव प्रतिनिमित्तत्वातत्रैव प्रत्यय इति घ्याख्याने तु भाष्ये कथश्चिच्छब्दप्रयोगो ऽसमञ्जस एव स्यात् । इत्यन्ये इति । इति पूर्वोक्तदोपाद्धेतोरन्ये भा- ज्यमन्यथा व्याचक्षते इत्यर्थः । विषयताद्वयेनेति । व्यक्ति- रेवात्र हित्यशब्दार्थः तस्या एव प्रकारतया विशेष्यतया च भाने । तथा च प्रकारताविशिष्टा व्यक्तिस्त्वमत्ययार्थ इत्यर्थः । अस्यारीतेरन्यत्र दृपत्वाभावात् कथञ्चिदिति भा. ध्योक्तिः सङ्गतेति भावः । प्रयोगादीत्यादिना शक्तिग्रहभावप्रत्यगौ । अस्मदादीनां दुर्घहत्वमत्रास्वरसः । तत्रेति । शक्त्याद्यभावे ऽपि वोध इत्यन्वय पदाभिर्विकल्पकशक्तिग्रहशाब्दयोधयोरभावात्तत्र शक्तिर्नास्तीति मतं निराकरोति । तत्तदिति । यत्तित्वानभ्युपगमे तु दोप- माह । वृत्तिजन्येति । कथं तहि अनुकार्याणां बोध इति चे. त्तस्य स्मरणात्मकत्वेन शाब्दवोधत्वाभावात्तधोपस्थितस्या- पि पदार्यान्तरे ऽन्वयित्वं तु भूसत्तायामित्यादिनिर्देशादेव । ननु आधुनिकसंज्ञास्थले शत्यभावे ऽपि नामस्यले शक्तिरस्त्येव द्वादशे ऽहनीति वचनात्तथा च तम लक्षणति मागुक्तमयुक्तमि- - ·मैयाकरणसिद्धान्तममा । स्याशङ्कामपाकरोति । द्वादशे ऽहनीति । तत्तद्रूपेणेति । चै- प्रवादिनेत्यर्थः । अन्यथा, नापभाषितवै इत्येवमपभ्रंशत्वेनो- चारणादपभ्रंशे ऽतिव्याप्तेः तस्मातत्तद्रूपेणेश्वराचरितत्वमेव श- क्तिमत्त्वनियामकं तय नामस्थले नास्तीति भावः । तत्रापति । आधुनिकसंशावन्नामस्थले ऽपीत्यर्थः । ईश्वरस्य सर्वशत्वाना- मस्थले विशिष्याप्युच्चारणं कल्प्यते इत्यन्ये । ननु र शक्तिसत्त्वे किं मानमस्य सुयन्तादौ प्रसिद्धवाद्वाचकशब्दमावग्रहणादा अस्ति प्रकृत्यादिकल्पनया शक्तिरत आह । अमेति । बोधकः शब्द इति । तथा च शक्त्यमाये बोधो न स्यादिति भावः ॥१॥ (फण्टी प्राथमेति । एतत्कल्पप्राक्तनकरपभनेत्यर्थः । करोति। अस्मिन्कलो। प्राथमकल्पिके तहीत्यादिग्रन्थस्य प्रतानुपयुक्तरे sपि विशेपं वक्तुमुक्त इति सूचयितुमाह । तति । कथं चिक इति प्रतीके इत्यर्थः । आसङ्गात् । तादात्म्याध्यासात् । यथाशब्दस्यति । अन्यथा शब्दानिर्विकल्पकाभावेन निर्मि- तावच्छेदकशक्तिमहाभावेन च प्रयोग पर न स्यादित्यर्थः । जात्यतिरिक्तपदाथै विशेष्यताप्रकारतयोः सावच्छिन्नत्वनियमादिति मायः । तं खण्डयति । तत्पक्षे इति । फयटोक्तव्याख्यानपक्षे, इत्यर्थः । तथा । अत्यन्तम् । नन्वभ्याससापेक्षत्यादेव लिम्त्यमन आह । अन्यनापीते । एतत्कल्पस्थडित्यादायपीत्यर्थः । इति हती। अन्ये इति उक्तभाप्यमन्यथेत्यर्थः । तस्या एव च । व्य. क्तरेव । विषयतेति । प्रकारताविशेप्यनाण्यविषयतादयेनेत्यर्थः। भाग्यस्थप्रयोगपदमुपलक्षणमित्याह । शक्तीति । इति व्याख्या. भसमाप्तौ । एकदेशीयव्याख्यानमाह । अनादीति । गुणादी- ग्यादिना क्रियाप्रयोगादीत्यादिना स्वप्रत्ययादिः कश्चिदित्यनेन कथं वित्पदघाटेतोकभाष्याविरोधस्पा संसारस्य नानादित्वामे. त्याशयकमाथमेत्यादिशङ्कासमाधानरूपसर्वमाध्यविरोधरूपान्य R. तिपादितमलये सत्त्वनानादित्वं न तस्येत्येवं रूपा चारविः सूचिता । सङ्केतस्य शातस्यैवेत्युक्तस्य विशेषकथनायात्रानु- बादमाह । तति । आधुनिकसट्टेनस्थले इत्यर्थः । तत्तदर्थ ·- कृञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । शादस्वरूपे प्रवृत्तिनिमित्ते त्वप्रत्यय इत्यर्थः । तत् । शब्दस्व. रूपम् । मकारम् । प्रवृत्तिनिमित्तम् ।। वत्प इति । कैयटव्याख्याने इत्यर्थः । न स्वारस्य. मिति । घटादिपदादपि शब्दमकारकपोषस्य दर्शनेनास्य प्रकारस्य सार्वत्रिकत्वात्कथञ्चित्पदस्य भाष्यस्थस्य स्वारस्य न भवतीत्यर्थः अन्यन्नति । आधुनिकडित्थे ऽपि संझास्वरूपे वाच्ये त्वम्त्ययसम्भवात्माथमिकरित्यगतक्रिया. रोपेण मत्तिरिति भाष्यस्य निष्फलत्वापत्तियेत्यर्थः । सं- शाशब्दे शब्दस्वरूपस्यैव प्रतिनिमित्तत्वात्तत्रैव प्रत्यय इति व्याख्याने तु भाप्ये कथञ्चिच्छन्दमयोगो ऽसमजस एव स्यात् । इत्यन्ये इति । इति पूर्वोक्तदोपावेतोरन्ये भा- ज्यमन्यथा व्याचक्षते इत्यर्थः । विषयतादयेनेति । व्यक्ति- रेवात्र हित्यशब्दार्थः तस्या एव प्रकारतया विशेष्यतया च भाने । तथा च प्रकारताविशिष्टा व्यक्तिस्वात्ययार्थ इत्यर्थः । अस्यारीतेरन्यत्र दृष्टत्वाभावात् फयश्चिदिति भा- प्योक्तिः सगतेति भावः । प्रयोगादीत्यादिना शक्तिग्रहभावप्रत्ययौ । अस्मदादीनां दुहत्वमत्रास्वरसः । तनेति । शत्यायभावे ऽपि बोध इत्यन्वयः । पदाभिर्विकल्पशक्तिप्रदशाब्दबोधयोरभावात्तत्र शक्तिनास्तीति मतं निराफरोति । तनादिति । रतियानभ्युपगमे तु दोप- माह । वृत्तिजन्येति । कयं तहि अनुकार्याणां घोध इति चे. सस्य स्मरणात्मलेन शाब्दबोधनाभावात्तयोपनियतस्या- पि पदार्यान्तर ध्वपित्वं तु भूमनायामित्यादिनिर्देशाटेच । ननु आधुनिकसंज्ञास्थले गतयभाये ऽपि नापम्पले भनिरस्येर दादोऽानीनि बरनालया च नय लक्षणनि प्रायुक्तमयुक्तपि.

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। स्याशङ्कामपाकरोति । हादशे ऽहनीति । तत्तद्रूपेणेति । च. अत्वादिनेत्यर्थः । अन्यथा नापभापित इत्येवमपभ्रंशत्वेनो- चारणादपभ्रंशे ऽतिव्याप्तेः तस्मातत्तद्रूपेणेघरोचरितत्वमेव श- क्तिमत्त्वनियामकं तच्च नामस्थले नास्तीति भावः । तत्रापति । आधुनिकसंज्ञावन्नागस्थले पीत्यर्थः । ईश्वरस्य सर्वशत्यान्ना- मस्थले विशिष्याप्युञ्चारणं कल्प्यते इत्यन्ये । ननु तत्र शक्तिसचे किं मानमस्य सुबन्तादौ प्रसिद्धत्वावाचकशब्दमानग्रहणादा अस्ति प्रकृत्यादिकल्पनया शक्तिरत आह । अत्रेति । योधकः शब्द इति । तथा च शक्त्यमा योधो न स्यादिति भावः ॥१३॥ (फण्टी० प्राथमेति । एतत्कल्पप्राक्तनकल्पभवेनेत्यर्थः । करोति । अस्मिन्कल्प । प्राथमकल्पितं तहत्यिादिग्रन्थस्य महतानुपयुक्तरे ऽपि विशेष वस्तुमुक्त इति सूचयितुमाह । तति । कथं चित्क इति प्रतीके इत्यर्थः । आसङ्गात् । तादात्म्याध्यासात् । ययाशब्दस्यति । अन्यथा शब्दाग्निर्विकल्पकामावेन निर्मि- तावच्छेदकशक्तिमहाभारत च प्रयोग पव न स्थादित्यर्थः । जात्यतिरिक्तपदार्थे विशेष्यताप्रकारतयोः सावच्छिन्नत्यनियमादिति भावः । त खण्डपति । तत्पक्षे इति । कैयटोकव्याख्यानपक्षे इत्यर्थः । तथा । अत्यन्तम् । नयध्याससापेक्षत्वादेव लियत्वमत आह । अन्यनापोति । पतत्कल्पस्थाडित्यादावीत्यर्थः । इति इतौ । अन्ये इति उक्तभाध्यमन्यथेत्यर्थः । तस्या एव च । व्य. करेव । विषयतेति । प्रकारताविशेष्यताण्यविषयताद्वयेनेत्यर्थः। भाष्यस्थप्रयोगपदमुपलक्षणमित्याह । शनोति । रति ब्याख्या. भसमाप्तौ । एकदेशीयध्यारयानमाह । अनादीति । गुणादी- त्यादिना क्रियाप्रयोगादीत्यादिना त्यमत्ययादिः कश्चिदित्यनेन कर्थ विपटितोकभाध्यविरोधरूपा संसारस्य नानादित्वमि- त्याशयकप्रथमेत्यादिशकासमाधानरूपसर्वमाप्यविरोधरूपान्यत्र प्र. तिपादितप्रलये सत्त्वेनानादित्व न तस्येत्येवं रूपा चारविः सूचिता । सकेतस्य झातस्यैवेत्युक्तस्य विशेषकशनायावानु बादमाह । तति । आधुनिकसङ्केतस्थले इत्यर्थः । तचदर्थ- ·। कृञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। शम्दस्वरूपे प्रतिनिमित्ते त्वात्यय इत्यर्थः । तत् । शन्दस्व- रूपम् । मकारम् । प्रतिनिमित्तम् । वत्पक्षे इति । कैयटव्याख्याने इत्यर्थः । न स्वारस्य- मिति । घटादिपदादपि शब्दमकारकबोषस्य दर्शनेनास्य मकारस्य सार्वत्रिकत्वात्कथश्चिपदस्य भाष्यस्थस्य स्वारस्र्य न भवतीत्यर्थः अन्यत्रेति । आधुनिकडित्ये ऽपि संज्ञास्वरूपे वाच्ये त्वमृत्ययसम्भवात्प्राथमिकडित्थगतक्रिया- रोपेण मत्तिरित भाष्यस्य निष्फलत्वापत्तिश्चेत्यर्थः । सं- शाशब्दे शन्दस्वरूपस्यैव प्रतिनिमित्तत्वात्तत्रैव प्रत्यय इति व्याख्याने तु भाष्ये कथञ्चिच्छब्दप्रयोगो ऽसमञ्जस एच स्यात् । इत्यन्ये इति । इति पूर्वोक्तदोपाद्धेतोरन्यै भा- ज्यमन्यथा व्याचक्षते इत्यर्थः । विषयताद्वयेनेति । व्यक्ति- रेवान डिस्यशब्दार्थः तस्या एव प्रकारतया विशेष्यतया च भाने । तथा च प्रकारताविशिष्ट व्यक्तिस्त्वप्रत्ययार्थ इत्यर्थः । अस्यारीतेरन्यत्र दृटत्वाभावात् कथञ्चिदिति भा- प्योक्तिः सङ्गतेति भावः । प्रयोगादीत्यादिना शक्तिग्रहभावमत्ययौ । अस्मदादीनां दुर्ग्रहत्वपत्रास्वरसः । तत्रेति । शक्त्याधभावे ऽपि बोध इत्यन्ययः । पदानिर्विकल्पकशक्तिग्रहशान्दवोधयोरभावात्तत्र शक्तिनास्तीति मतं निराकरोति । तत्तदिति । वृत्तित्वानभ्युपगमे तु दोप. माह । वृत्तिजन्येति । कथं ताई अनुकार्याणां बोध इति चे- सस्य स्मरणात्मकत्वेन शाब्दबोधत्वाभावात्तथोपत्थितस्या- पि पदार्थान्तरे ऽन्वयित्वं तु भूसत्तायामित्यादिनिर्देशादेव । ननु आधुनिकसंज्ञास्थले शत्यभावे ऽपि नामस्थले शक्तिरस्त्येव द्वादशे ऽहनीति वचनात्तथा च तत्र लक्षणेति प्रागुक्तमयुक्तमि- ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूमा। त्याशङ्कामपाकरोति द्वादशे इनीति । तत्तद्रूपेणेति । चै- प्रवादिनेत्यर्थः । अन्यथा, नापभाषित इत्येवमपभ्रंशत्वेनो- चारणादपभ्रंशे ऽतिव्याप्तः तस्मातत्तद्रूपेणेश्वरोधरितत्वमेव श- क्तिमरवनियामकं तच नायस्थले नास्तीति भावः । तत्रापति। आधुनिकसंज्ञापन्नामस्थले ऽपीत्यर्थः । ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वान्ना- मस्थले विशिष्याप्युञ्चारणं कल्प्यते इत्यन्ये। ननु तब शक्तिसचे किं मानमस्य सुषन्तादौ मसिद्धत्वाद्वाचकशब्दमात्रग्रहणादा अस्ति प्रकृत्यादिकल्पनया शक्तिरत आह । अत्रेति । बोधकः शब्द इति । तथा च शक्यभावे चोधो न स्यादिति भावः ॥१३॥ (कष्टी प्राथमति । एतत्कल्पप्राकनकल्पभवेनेत्यर्थः । करोति। यस्मिन्कलो । प्राथमकल्पिके तहीत्यादिग्रन्थस्य प्रस्तानुपयुक्तत्वे छापे विशेपं घफ्तुमुक्त इति सूचयितुमाह. । तत्रेति । कथं चिक इति प्रतीके इत्यर्थः । थासङ्गात् । तादात्म्याध्यासात् । यथाशब्दस्यति । अन्यथा शब्दाग्निर्विकल्पकाभावेन निर्मि- सावच्छेदकशक्तिमहाभावेन च प्रयोग पव न स्यादित्यर्थः । जात्यतिरिक्तपदार्थे विशेष्यताप्रकारतयोः सावच्छिन्नत्यनियमादिति भावः । ते सण्डपति । तत्पक्षे इति । फयटोक्तव्याख्यानपक्षे. इत्यर्थः । तथा । आयन्तम् । नन्वध्याससापेक्षत्वादेव क्लित्वमन आह । अन्यनापीति । एतत्कल्पस्थडित्थादायपीत्यर्थः । इति हेतौ । अन्ये इति उक्तभाष्यमन्यथेत्यर्थः । तस्या एव च । व्य. तरेव । विषयतेति । प्रकारताविशेष्यताल्पविषयताद्वयेनेत्यर्थः । भाष्यस्थप्रयोगपदमुपलक्षणमित्याह । शक्नोति । इति पाण्या- मसमानौ । एकदेशीयव्याख्यानमाह । अनादीति । गुणादी- स्यादिना क्रियाप्रयोगादीत्यादिना त्वप्रत्ययादिः कश्चिदित्यनेन कये चित्पदघोटतोक्तभाव्यविरोधरूपा संसारस्य नानादित्वाम- त्याशयकमायमेत्यादिशङ्कासमाधानरूपसर्वभाष्यविरोधरूपान्यत्र प्र. तिपादितमलये सत्येनानावित्वं न तस्येत्येवं रूपा चारविर शुचिता । सकेतस्य झातस्यैरयुक्तस्य विशेषकथनायाशनु पादमाह । तति । आधुनिकसङ्केतस्थले इत्यर्थः । तत्वदर्थ- ·वाकाटीका--कलारीकासहिता । निरूपितो यः सङ्कतसमवायः सङ्केतस्तन्झानादित्यर्थः । प्र. योगसाधुता प्राग्वत् । नन्वेवं मध्ये सम्बन्धरूपाशक्तिः किमर्थमत आह । शत्यादीति । आदिना लक्षणादिग्रहः । वृत्त्यन्तरेति । तुर्य- त्तित्वे इत्यर्थ । सङ्केतस्येति भावः । ननु कार्यस्य तेनैव सिये किमिति तस्य वृत्त्यन्तरत्यमत आह । वृत्तीति । पदार्थस्यति शेषः। घटादिपदादाश्रयत्वादिनोपस्थिताकाशादेः शान्दविषयत्वकारणाय मृत्या पदजन्यपदार्थोपस्थितस्तत्र कारणत्वासोकाराविति भाषः। ननु सङ्केतझानजन्यवोधे शक्तिजन्योपस्थितरेच हेतुत्वमास्तां कृत वृत्तित्वनिवेशेन । किञ्च द्वादशे ऽह्नि क्रियमाणनामस्थले स्मार्तस- केतस्य सरनेश्वरसङ्केतसम्भयेन तद्वत्तस्यापि पावकतानियामक त्वमेवेति किमर्थ तत्रापि लक्षणात आह द्वादशे इति । श्रुति- स्वेमानामावादाह । स्मृत्यति। तत्तद्रूपेण विशेषरूपेणेश्वरकृतः सङ्केत इत्यस्यायोधनेन । तत्रापि । द्वादशे ऽहि क्रियमाणनामस्थले ऽपि। पिस्तदन्याधुनिकस नस्य लक्षस्य गनायो घोष इत्यादेश्य समुथा. पकः । तथा चार सर्वत्र बोधार्थ तत्वेन निवेश आवश्यक रात भावः । ननु नामाख्यातेत्यादी नामपदेन सुपन्तग्रहणयदत्रापि त. थात् सवर्णसाधारणसाधसाधुसाधारणशम्दमहणस्यष्टस्य न लामो ऽत माह । अप्रेति । उक्तस्मृतियाक्ये एवेत्यर्थः । मारने. ति । यत उक्तसङ्केतक्षानालक्षणयोधक अत आहानकरणीभूत इत्यर्थः । तस्मादतिरिचोक्तरूपशनिरापश्योति सिद्धम् ॥ १३ ॥ २ सभामुकि- यत्तु पदपदार्थयोर्योध्ययोधकमावनियामिका मतम् । शक्तिरेव सम्यन्ध इति तन्न । शक्तरापि कार्यजनकत्ये सम्बन्धस्यैव निपामकत्वात् । दीपगत. प्रकाशकस्वशक्तावपि सम्पन्धे सस्येव वस्तुमका- भाकरवं नान्यति रटत्वात् । तदुक्तं हरिणा । उपकारः म यत्रास्ति धर्मस्तत्रानुगम्यते। ব্যঞ্জনামযী হালাল मिप्यसौ गुणाति उपकार नि। उपकार्पोपकारकयोगपकारस्थमा-

·.
वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जुषा ।
व सम्बन्धो यत्रास्ति तत्र धर्मः शक्तिरूपा कार्य ह.
ट्वानुमीयते असौ सम्बन्धः शक्तीनामपि 'कार्यजनने
उपकारका गुणानामपि द्रव्याश्रितत्वनियामकः
सम्बन्ध इति तदर्थ इति हेलाराजः । सम्बन्धः पदे
वाक्ये च । तदाह न्यायभाष्यकारः समयज्ञानार्थ चेद
पदलक्षणाया वाचो न्याख्यानं व्याकरणं वाक्यल-
क्षणया वाचो ऽर्थलक्षणमिति । अनेन हि पदेष्विव -
चाक्येष्वपि ऐश्वरः सङ्केत इति स्पष्टमेवोक्तम् । वा.
क्यविपये समयग्राहकमाकाहायपि समयग्रहार्थ म-
त्यस्त्र साधूनामित्यादिः ॥ १४ ॥
(कुं०टी०) शक्त सम्बन्धी योध्यवोधकनियामको भवति न
तु शक्तिरित्याह । शक्तेरपीति । घटजननशक्तरसम्बन्धोस्तीत्यत
एव हि दण्डनिष्ठशक्तर्यटजनरुत्वमित्यर्थः
शक्तेस्तु पुनः श-
त्यन्तरं नास्त्यनवस्थापत्तेः । उपकार इति । यत्रोपकारस्व-
भावः सम्बन्धो ऽस्ति तत्र शक्तयाख्यो धर्मो ऽनुमीयते अ-
सम्बद्धानामुपकाराभावात् । न च शक्तिरेवसम्बन्धः शक्तीना-
मप्यापारपारतन्ध्ये कार्यजनने च सम्बन्धस्यैव नियामकत्वात् ।
गुणानामपि च द्रव्याश्चितत्वनियामकः सम्बन्ध एवेति परतन्त्रा.
णामप्युपकारकत्वादित्यर्थः ।
उपकार्यो ऽर्थः। उपकारकः शन्दः । उपकारकतात्र पर-
स्परं योरपि । कार्यम् । उपकारम् । असौ सम्बन्ध उपका-
रकताख्यः । शक्तीनामपति । सम्बन्धसत्त्व एव शतरपि
कार्यजनकत्वादित्यर्थः । अर्थलक्षणम् । अर्थपतिपादक शास्त्र-
म् । अनेनेति । वाक्यलक्षणाया समयग्रहायित्यनेन वाक्ये
ऽपि शक्तिसूचनार्थकत्वोक्तिरयुक्तेति भावः ॥ १४ ॥

·३८ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । (कटी०) यत्त्वत्र कौस्तुभादावुक्तं घटबोधजननसामध्यमेव घटादि पदानां शक्तिरिति तत्खण्डयति । यत्यिति। शक्तिरेव सामर्थ्य विशेषः। एवमनेऽपि । तदभाव तदभावात्तस्यास्तनियामकत्वम् । एवेन घा च्यवाचकमावापरपर्यायशक्तिसम्यन्धनिरासः । अपिरुतसमुचायक। सम्बन्धस्यैव । तदन्यसम्बन्धस्यैवत्यर्थः। तत्र मानमाह । दोपति । सम्बन्धे दोपवस्तुनोरेित्यादि । कत्वं दीपस्येत्यादिः ।उपकारस्यति । कार्योत्पादन स्वभावो यस्येत्यर्थः। शक्तिरूपः । सामर्थ्य रूपः । एवमग्रे ऽपि । कार्यम् । बोधम् 1 शक्तिरित्यस्यार्थमाह । उपकारक इति । गुणानाम् । रूपादोनाए ।गुण इत्यस्यार्थमाह। तदाहेति । एवम्। व्याकरणम्। वाचः स तज्ञानार्थमन्वाण्याने करणे ल्युट् व्याकरणस्य मध्यमणिन्यायनान्वयः । वाक्यरूपवाच अर्थलक्षणम् । करणे ल्युट् अर्थवोधजनकमित्यर्थः अनेन होति । उक्तभाप्यमन्थनेत्यर्थः । अस्य सूचितमित्यत्राप्यन्वयः । उक्तमिति । समयस्यत्यस्योमयत्रा. न्वयादिति भावः । तदभिप्रेत्य वाक्ये विपये न्यूनता पुरयति । वाक्येति । अपि. व्याकरणसमुचायकः । वक्ष्यमाणरीत्या सङ्केतस्थाप- भ्रंशेप्याप सत्त्वात्तज्ज्ञानस्य ताभ्यामसम्भवादाह । समयेति ॥ १४॥ पाक्यस्कोट नैयापि एतेन पदार्थ सम्बन्धग्रहवन्त्यपि पदानि वा- कोझितिरस्कार क्याथै सङ्गतिग्रहानपेक्षाण्येवेति वाक्यस्फो- टो नैयायिकासम्मत इनि परास्तम् । एतचोपरिटाब- क्ष्यामापदस्यैवार्थबोधकमवयवार्थद्वारा व्याकरणमिति घ सूचितम् । कः शब्दः कोऽर्थ इति प्रश्ने घट इत्पर्य शब्दो घट इत्ययमर्थ इत्येकाकारोत्तरदर्शनात्तयोरध्या- ससिद्धिः । घट इत्याकारं ज्ञानमिति व्यवहाराच्छन्द- ज्ञानयोरपि सः । इति शब्दस्य शब्दस्वरूपपरना ता. त्पर्यग्राहकत्वात् । अत एव पदं श्रुतं पदार्थ शृणु अर्थ वदतीत्यादिव्यवहारः। शब्दार्थयोरितरेतराध्यासादेव वृद्धिरादैन् मो. मित्येकाक्षरं अस्मेति शक्तिमाहकनुतिस्मृत्योः सामा.

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । ३९ नाधिकरण्येन प्रयोगः॥१५॥ (टी०) एनेनेति । पदार्थसम्बन्धमइसापक्षाप्पपि पदानि न वाक्यानि वारवार्थसम्बन्धग्रहसापेक्षाणि आकाशादिवशाद- शक्यस्यच वाक्यार्थस्य प्रतीतेरित्यर्थः । परास्तमिति । पदर- यघटिताकालादिमिर्वाक्यार्थवोधे वाक्यस्फोटस्य दुवारीत्वात् । अवयवार्थद्वारा प्रकृत्याद्यर्थद्वारा । सूचितमिति । पदलक्षणापा: समयग्राहकमित्यनेन पदस्य वाचावं सूचितमन्वारुयानत्वो- तवा च मकृत्यादिकल्पना सूचिता । सः । अध्यासः । एतदेतो. पपादयति । इति शब्दस्येति । इति शब्देन घटशब्दस्य पराम. च्छिन्दज्ञानयोरभेद इत्यर्थः । साकारवादिनस्तु पदार्थमावस्य ज्ञानरूपता वदन्ति । तन्मते आकारभेदादेवभेदः । अर्थ शृणु इति । शान्दस्यैव श्रावणत्यादर्थे आरोप एवेति भावः । ओमित्येकाक्षरमिति । ननु यश्छन्दसामृपभो विश्वरूप- श्छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूवेति श्रुतौ यच्छन्दसाम्पम ओङ्कारः छन्दोम्यः सम्बभूवेति उत्पत्तिश्रवणात्कयं ब्रम्मरूपत्वम् । सत्य म् । स वभूयेत्यस्य प्रत्यभात् इत्यर्थः ।। १५ ।। (कन्टो०) एतेन । उभाध्येणेत्यर्थः। पदाथें । पदार्थेषु । यहार- त्यन्पदार्थ । सहति सम्बन्धः वाक्यवाफ्यार्थयो सम्रन्धरूपशक्ति मत्त्वं चिनेच मिथः सममिव्याहाराततो वाक्यार्थबोध इति मार। परास्तमिति । नैयायिकशिरोमणेभीप्यकारस्पष्टत्वादिति भावः । ननु तं विनय निर्वाहस्याचार्यतद्धार्थ कृतत्वारिकमथै सो ऽत आह । पतयेति । तत्संमतमावश्यकत्यं च उपरिधात् शिम्दानरूपणे । ननु व्याकरणेन साक्षादाक्यतदर्थयोरनुकत्वाकयं तदन आद । पदे- ति । स तु तात्पर्यार्थः । यत एवं तान्याख्यानमिति तनाथल- क्षणमिति चोक्तमिति भावः । अवयोति । प्रतिप्रत्ययाययययार्थ- बोधेनेत्यर्थः । ननु भयतु सम्बन्धस्तत्र तथापि अभ्यासे एय ·1 कुञ्जिकाटीका कलाटीकासहिता। मानाभावेन कथं तद्महो ऽत माह । कइति । तयोः । शयत- दर्ययोः । प्रसङ्गाहाह । घट इति । अपिः शब्दार्थयो समुचायकः। ननु शब्दार्थयोरिवार्थज्ञानयोरेवायं कुतो नात आह । इतीति । अर्थपरसममिव्याहतस्येति भावः । घट इत्ययमर्थ इत्यत्र न श- ब्दपरसमभिव्याहत इति बोध्यम् । नन्वेवं प्रयाणामभ्यासो भाभ्यो को न सिद्ध इति चेन्न । तदभिन्नति न्यायेन सिदे । अभ्यासं पोषयति । अत एवेति । तयोरध्यासादेवेत्यर्थः । अथै शृणु इत्य. स्य शब्दपरत्ववारणायाह । पदं श्रुतमिति । अर्थम् । तच्छ्रवणानन्त. रम् । एवं लोकतस्तत्पुष्टिः कृत्वा ताप्रामाणिकत्वशङ्काया अपि सम्भवात् श्रुत्यादितस्तत्पुर्षि करोति । शम्दाति । अभ्यहित. स्पेन श्रुतेः पूर्वनिपातेन तदनुरोधेन कल्प्यमानबोधजनकवाक्ये ओमित्यस्य प्रायम्यमिति यथासंख्योपपत्ति ॥ १५ ॥ तदानमनि- तदात्म्यं च तद्भिन्नत्वे सति तदभेदेन प्रतीयमा रूपणम् । नत्वम् । अभेदस्याध्यस्तत्वाचन तयोर्विरो धः। सत्र भेदस्योद्भूतत्वविवक्षया अस्यार्थस्यायं वाच- का उनः प्रगृह्यम् तस्य वाचकः प्रणव इत्यादौ षष्ठी। अभेदस्य तत्वविवक्षया तु प्रथमा यया उक्ते । अत एवार्थ शब्दधर्मत्यव्यवहारः । अत्यन्तभेदे ऽमपु- कषयोरिव तावहाराभावात् । नाप्यत्पन्ताभेदे सः । घटे स्वधर्मत्वव्यवराराभायात्।। सम्बन्धशन्दे सम्पन्धो योग्ययां प्रतियोग्यता। समयायोग्यतासंविन्मातापुवादियोगवत् । सति प्रत्ययहेतुत्वं सम्पन्धे उपपद्यते । शब्दस्पायें यतस्तस्मात्मम्बन्धोस्तीतिगम्यताति। अस्पार्थः पपा पारादीनां संपादिपिपयज्ञानज- नने अनादिः पुरुषयवानपेक्षा योग्यता नानाव. पदकधर्मयस्वरूपा तथा नादानाम अनादिः स.

·बयाकरणसिद्धान्तमनुपा। पन्ध एव योग्यता तहोयजनकतावच्छेदको धर्मः सम्पन्धशन्दे योग्यता प्रति पोधजनस्तावच्छेदक धर्मरूपयोग्यतानिरूपितो यस्तादात्म्यलक्षणः सम्प- न्धः स एव योग्यता सा स्वाभाविस्पेय । अनादि. वृद्धव्यवहारपरम्परापरपायास्मदादिसमयगृहीतोपती. श्वरसमयान्नियने । यथा मातापुत्रयोर्जनाजनकमा- यसम्यन्यस्र व्यवहारो निधायकस्तद्वत् । न तु जन- कत्वमेर योग्यता एतबनने अयं योग्य इति व्यवहा- रात्तदाह । सतीति । यतः शब्दस्याथै सम्पन्धे सति तत्मत्यपहेतुत्यमुपपद्यते तस्मादित्यत्ययः । अत पचैतदुपकमे। ज्ञानं प्रयोक्तुरस्य स्वरूप व प्रतीयते । शब्दैरुचरितस्तेषां सम्यन्धः समयस्थितः ।। इत्यादिना शब्दार्थज्ञानानामध्यासस्पोपपादनं - तम् । अत्र तेपामित्यस्यान इत्यादिः । अयं सारना. दिमानों गौरित्यर्थको ऽयं गौरित्येवं लोकानां न्य- वहारादुक्तं तादात्म्यं सम्पन्य इस्पक्षराः। एतेन त. पोरभेदे घटादिशन्दैर्मधुधारणाधापत्तिः, आन्यादि. शब्दोधारणे मुखदाहाद्यापत्तिः, अर्थ वर्णमालापन: भवापत्तिक्षेति निरस्तम् । भेदाभेदोपपादनात् ॥१६॥ (कुं० टी०) ननु शन्दार्थयोस्तादात्म्प अभिगम्दोमा - खदाहापतिरस्यायं वारक इति व्यवहारानापतिस्पत थाह । तादात्म्यं चेति । तयोः । भेदाभेदपोः । तस्य धारा मणर इति। एतच पातालय्त्रम् । तत्पबरस्य मणव इत्यर्थः । उक्तए । ओमिन्यकासमिन्यादिषु । गन्नधर्मनि । ओडारो वाचक ६ ·धिकारीका-कलारीकासहिता । श्रवणादीत्यर्थः। सम्मम्धशम्दे इति । अत्र धाग्यत्वं सप्तम्यर्थः । योग्यता प्रतीत्यत्र लक्षणत्वसम्बन्धे कर्मप्रवचनीयता । तथा च सम्बन्ध- शब्दवाभ्यः सम्बन्धो योग्यतैव । एतच योग्यतावशादेव नि- मीयते अयं शब्द एतदर्ययोग्य इति व्यवहारात् । योग्यतैय भान्दार्थयोः सम्बन्ध इत्यर्थः । अत एव च सम्बन्धशब्दो योग्य- तालक्षणसम्बन्धयोग्यतयैव प्रतिपादयतीति हेलाराजो घ्या. ख्यत् । नन्वेवं सङ्केतस्य नोपयोग इत्यत आह । समयादिति । दव्यवहारपरम्परापर्यायात्समयात्स्वाभाविक्ष योग्यता निश्चीयते । न हीयमस्य पुत्रस्य मातेति सामयिका जन्यजन- कभावः, वस्तुसिद्धस्यैव प्रतिपादनात् । सतीति । अर्थे नियते नियतमतीतिहेतुत्वं सम्बन्धे सत्येव युज्यते नान्यथेति यतः तस्मादर्थप्रत्यायनात्कार्यादस्तिसम्बधः शब्दार्ययोरित्यवसीय- त इत्यर्थः । सम्बन्धबोधके शन्दे अस्य शब्दस्यास्मिन सम्ब- न्ध इति व्यवहारात् अयमर्थ एतयोग्यतावानिति व्यवहारायो- ग्यतानिश्चय इत्यर्थ इति भूषणकृतः । अस्यार्थ इति । एतन्मते योग्यता प्रति सम्बन्ध इत्यस्य पोग्यतायाः सम्बन्ध इत्यर्थः । तथा च तादात्म्यसम्बन्धे यो- ग्यतायाः यः सम्बन्धः स एव योग्यतेत्यर्थः । योग्यतानिरूपि- तस्तादात्म्यलक्षणः सम्बन्ध इति स्वपपाठः | तादात्म्यं हि यो. ग्यताया आश्रयो न तु निरूपितम् । अस्मदादीति । द्धन्यप- हारपरम्परापर्यायो यो ऽस्मदादिसमयस्तेन गृहीतो य ईभरस- मयस्तनानुमीयत इत्यर्थः । अत एव । शन्दार्थयोस्तात्म्यादेव । मानमिति । प्रयोगेणाभिव्यक्तः शन्दैखितयमवगम्यते चम्द- । स्वरूपमर्थः प्रयोक्तुभिप्रायथ । न चैतदसति सम्बन्धनियमे 3 ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा। पटत इति वास्तवः सम्बन्धो न सामयिकः । समवस्थित इत्यस्य स्वभावत एव निरूढो न शास्त्रेण निशित इत्यर्थः । तत्रार्यशब्दयोः सम्बन्धो वाच्यवाचकभावः, प्रयोक्वाभिमायेण तु सह कार्यकारणभावः । तदाहुः वक्तृव्यापारविशेपो बुद्धौ यो ऽर्थः प्रकाशते तत्र शब्दानां नानार्थवानिवन्धनामिति । 7- तं तादात्म्यम् । अध्यस्तं त दात्म्यम् । भेदाभेदेति । वस्तु- तो भेद एव आरोपितस्त्वभेद इत्यर्थः ॥ १६ ॥ (कटो०)विशेष यक्तुमुक्ताध्यासमूलकतादात्म्यत्वरूपं स्वरूपसत. स्तस्यातत्वमाह । तादात्म्यं चेति । तथा च ताशस्य भेदविशि. पामेदस्य तत्वं सिद्धम् । नन्येषं तेजस्तिमिरयोरिव मिथः तयोर्षि- रोषोत आह । अमेदेति । नन्वेवं कथं भेदेन व्यवहारो ऽत आह । सति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । उद्भूतत्वेति । तदभिमवपूर्वकतद्विवक्षये. त्यर्थः । तत्र लोकप्रयोगमाह । अस्यार्थेति । एतच्छास्त्रीयमाह । उमः प्रगृह्यमिति । योगसूत्रमाह । तस्येति । अनेन भेवकपो ऽपि सङ्केतः सूचितः । तत्वविवनया तु । उद्भूतत्वविवक्षया तु । यथोक्तेषु । भोमित्येकाक्षरं ब्रह्म वृद्धिरादैजित्यादिषु । तथान्यदपि मानमा- है । अत पवेति । उभयसत्वे ऽपि कदाचित्कस्प चित्तत्त्वविक्ष. क्षणादेवेत्यर्थः । शब्दधर्मत्वेति । अर्थः शव्यधर्म राति व्यवहार- इत्यर्थः । एषमप्रे ऽपि । अत एवेत्यस्याथै सूचयन्धिपक्षे पाच- कमाह । अत्यन्तति । व्ययहाराभावादिति रुपान्ते ऽपि ततः मत्यव्यवहारामावयचापि तध्ययहाराभावायत्तेरित्यर्थः । नन्य- ध्यासः कर्तुरस्मरणानिलो त माह । अपमिति । भादौति । सर्गायफालिकव्यवहारेत्यर्थः । एवं चेश्वर एवं मुख्य भादाविति भावा । तत्र मानमाह । पतञ्चेति । तस्पेश्वरकतत्वं चेत्यर्थः । स्थित इति । तस्य पावकः प्रणष इति सूत्रे तस्ये परस्य प्रणको धावक एवमेवेश्वरेण सङ्केतकरणं तस्य चेश्वरः प्रणवस्य, याच्य इति फलितमित्युक्त्वा किमस्य सद्देतित्वात्- न च स्वाभाविक वाचकत्वं सदे. कृतं याव्यवाचकत्वमपि दीपप्रकाशवदयनियल समिति प्रश्नोतरमियमुकम् । तघायं प्रश्नाशयः श. सदेवों ·कुनिकाटीका-कलांटीकासहिता । युक्तः वाचकत्वस्य सङ्केतत्वात् । न च स्वाभाविक पाचकत्वं सङ्केतेन बोभ्यते यत्र तन्नास्ति तत्र सङ्केतेनाव्यङ्गयत्यापत्तेः । अवि- पमानघदस्य दीपेनाव्यअनात् । कृतसङ्केतस्तु वारणे करमश. बस्तत्प्रतिपादको इष्टः । तस्मात्सङ्केतकृत एव चाच्यवाचकभा- पः । शक्तिविशेषरूप ईश्वरस्य सङ्केतस्तु अनादिवासनासिद्धस्थि- तमेव तं प्रकाशयति । यथा विद्यमान पय पितापुत्रयोः सम्बन्धो ऽयमस्य पितायमस्य पुत्र इति सङ्केतेनावद्योत्यते इति । यद्यपि पूर्व शब्दार्थविषये ऽन्योन्याध्यासरूपः सङ्केत उक्तो भाप्यीयत्वेन तथापि राहोः शिर इति पद्यमस्य वाचको ऽयमस्य वाच्य इत्यपि सङ्केत इत्येतद्भाप्यात्प्रतीयते । अनेन शब्दार्थयोर्भेदाभेदी दर्शिता- विति भावः । आदिनास्य सङ्ग्रहः। प्रलये ऽपि संस्कारवशास. गोत्तर पूर्ववत्तच्छक्तियुक्तानामाविर्भावात घाच्यवाचकशक्त्यपेक्षः सङ्केत ईश्वरेणापि पूर्ववत्तथैव क्रियते इति न कदाचिदीश्वरसङ्के. तभेदेनार्थभेदः प्रणवस्य व्यवहाररूपसंप्रतिपत्तिनित्यतया नित्यः शब्दार्थसम्बन्ध इति तान्त्रिकप्रतिशेत्यस्य च सङ्ग्रहः । उक्ते ऽर्थे सम्मत्यन्तरमप्याह । हरिरपोति । अनाद्यकारिका तजनकतैव शक्तिरित्यर्थ साधावेन लिखिता दीक्षितर्वयाकरणमनोत्साने भूषणाकृतापि तथैव व्याख्याता तन्निरासायाह । अस्यार्थ इति। स्वविषयेवित्या स्वरूपादिविषयो येषु शानेषु इति यहुवीहिः । जन्यजनकभावः सम्बन्धः जन्यस्याधिकरणन्वेन विवक्षायां सप्त- मी । तदाभप्रेत्याद । रूपादीति । वस्तुतो इनादित्वाभावादाह । पुरुषेति । एवमग्रे ऽपि । धर्मवत्वति । चक्षुपादिधर्मरूपा अर्थः सहेति शेषः । तद्वोधेति । अर्थबोधेत्यर्थः। धर्मः । शब्दनिष्टः। एवेन घोत्तररत्वादेस्तत्वनिरासः । सम्बन्धशब्द ऽशाधन् । पोग्यता. अपसम्बन्धविशिष्टें योग्यतां प्रतीत्यभितः परित इति द्वितीया पठय- सच निरूप्यनिरूपकभाषः तदभिमत्याह । योधेति । समयादि- स्यस्यार्थमा । सा चेति । अनादित्वं घृद्धव्यवहारे प्राग्वत् । . त्पर्यायो योऽस्मदादिसमयस्तेन गृहीतो ऽपि उक्तः कथितो ध्या- सादिरूप ईश्वरसमयस्तस्मादित्यर्थः । योग्यता संविदित्यस्या- माह । निश्चीयत इति । अनेन प्रकृतार्थलाभः । ६ लेन सङ्कताति. रिकोपजनफरवरूपशक्तिमहोपायमाह । सम्बन्धोति । सम्ब.

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जपा। न्धी विषयः। योग्यता पनि योग्यताशम्दं मति योग्यता विषय इति समपाध्यपहाराघोग्यतासम्विन् शक्तिहः घटपदमन योग्यमेतत्सम्यधीति व्यवहारात् सा प्राहात्यर्थ इति भूषणोकमा पास्तम् । तद्ध्यनयनाह। न त्विति । योग्यता धर्मरूपा सम्बन्धरूपे म हेतुरगृहीतशाक्तिकादर्थयोधप्रसझात् । नापि सामान्यतो झाता प्रमेयत्यादिना तज्ज्ञाने ऽपि योधापत्तेः । नापि सकतधेन तज्ज्ञान- हेतुः। गवाविपदेयीश्वरावे. सद्धेतत्वेन तज्शानन्यानां लौकिक- मीमांसकादीनां तत्तदर्थयोधजनकत्यग्रहयतामेव योधेन व्यभि चारात् । न चाथंधीजनकतावच्छेदकरयेन तज्ज्ञानं हेतुः । ततोऽपि लाधवनार्थधीजनपारवेनेय हेतुतायामस्मत्पक्षसिद्धेरिति भूषणो नामपास्तम् । पदानामनात्तसस्वादाह । यत इति । प्रत्यासत्तिलभ्य- माह । तत्प्रत्ययति । अर्थशानेत्यर्थः । शन्दस्यत्यादिः। ननु सूपणोक्त एवेतदर्थः कुनो नेत्यत भाद । अत एवेति । ताशशक्तिरूपसम्प म्यस्य स्थामायिकस्येश्वरसङ्केतमायत्वादेवेत्यर्थः। एतदुपक्रमे। एतत्कारिकाभ्यः प्राफ् । प्रयोक्तुरिति शेषे पष्ठी श्रोतुरिति शेषः । घट इत्ययं शब्दो घट इत्ययमों घट इति ज्ञानमित्ययं प्रयोगक- सिम्ययुधारणाविषयघटादिशब्दैः कृत्या श्रोतुमिनयभिन्नं प्रती- यत इत्यर्थः । स्वरूपरान्दस्वरूपं कृतमिति तस्य तदाहकत्ये तु तत्र तदुक्तिरसता स्यादनुपयोगादिति भावः । यथा श्रुते ऽनन्य- यादाह । अति । हरिपचे । तथा च यत इति प्राक् शेषो पोध्यः । भत पय द्वितीया कारिफा फलितार्थमाद । अयमिति । तदर्थमाह । सास्नादीनि । भयं सास्नादिमानर्थो गीरित्यर्थी यस्य तातो योऽयं गोरिति व्यवहारस्तस्मादित्यर्थः । समस्तपाठः । उक्तम्। स. केतरूपम् । सम्बन्धाताहकत्या तरयम् । तयोः । शम्दतदर्थयोः। पतेनेत्यस्यार्थमा । भेदाभेदोनेति ॥ १६॥ अपि वस्तुतो घौद्ध एवार्थः शक्यः । पदमपि धौद्ध निगदनम् । तयोरभेदः,नच योद्धे दाहादिशक्तिमत्त्वमित्या ने निरूपयिष्यामः । अत एव पुरोवर्तिडित्यं पश्यतो नामजिज्ञासया को ऽयमित्युत्तरे मनिहितदेशपिण्ड- ·कृञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। मुद्दिश्च डित्थशब्दविधेयताप्रतीतिः सहच्छते ।। अ- स्यायमर्थो ऽस्यार्थस्येदं पदमित्यादौ षष्ठम्पनुपपरया तपोः स्वाभाविकयोगाङ्गीकाराच्च । असम्बद्धामा इटपदादीनामेवं व्यवहाराभावात् । अस्थायं वाचक इत्यादिव्यवहारोप्येवमेव । अयं बाधक एतरसम्ब- न्धीत्यादितदर्थात् । स्पष्टश्चेदमस्यायं वाचको पाच्य इति षष्ट्या मनीयते योगः शब्दार्थयोरिति हरिकारिकाव्या ख्यावसरे हेलाराजीये । समयः सङ्केत इति चातो. पदेशवृद्धव्यवहारपर्यायौ । अत एव न्यायभाष्य- कृदादयः सामयिका शब्दार्थप्रत्यय इति सूत्रे का पुनरयं समयः अस्य शब्दस्येदमर्थजातमभिधेयामिति अस्येदं नामधेयमित्यादिनियोगरूपः अस्माच्छब्दा- दयमों बोद्धव्य इत्यादिनियोगश्चेत्याहुः । नियोग- आप्तोपदेश एव । सामयिकः शब्दार्थप्रत्यय इति कणादसूत्रव्याख्यातृभिश्च नकुलदंष्ट्रास्पृष्टा वा का- चिदौषधिः सा सर्पविषहन्त्रीत्याप्तोदेशस्यैव समय- त्वमुक्तम् । अयमपमिति नियोगो ऽपि समय इति पातञ्जलाः । उक्त ईश्वरसङ्केत एव शक्तिरिति तु न युक्तम् । अयमेतच्छक्यो ऽत्रास्य शक्तिरित्पस्य स- देतस्यानापत्तेः । ईशसङ्केतस्य लोके दर्शनेन ताह- शेश्वरसङ्केतस्याप्यनुमानात् शक्तिप्रकाशक एवे- तिभावः ॥ १७॥ (९०टी०) बौद्ध एवेति । दिविषयावेवार्थशन्दी वाच्यवाचको न तु वास्तवावित्यर्थः । अत एव । शब्दार्थयोरभेदादेव । भेद- ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । स्य वास्तविकत्वमुपपादयति । स्वाभाविकैति । योगः । स. म्बन्धः । अत एव व्यतिरेकमाह । असम्बद्धानामिति । योगः शब्दार्थयोरिति । एतदने तत्त्वमप्यतो ध्यपदिश्यत इति ग्रन्थः । अस्यार्थस्यायं वाचकः अस्यशन्दस्यायं वाच्य इति पष्ठयन्यथानुपपत्या अस्त्येव शब्दार्थयोः स्वाभाविकः स- म्बन्धः । अत एव शब्दार्थयोस्तत्वं गौरयमित्यभेदेन व्यवहियत इत्पर्यः । वृद्धव्यवहारादिभिः सङ्केतग्रह इति परमतं निराक- तमुपक्रमते । पर्यायाविति । चतुर्णा 'पर्यायत्वे ऽपि तादृशव्य- वहाराच्छक्तिग्रह इत्यर्थः । अर्थजातम्, अर्थ सामान्य तेन व्यक्तिनिरासः । अज्ञातनामके पूर्वोतसेहतग्रहासम्भवादाह । अस्येदमिति । अयं चन्द्र इत्युपदेशे व्यवहारेण शक्तिग्रहास- म्भवादयमपि नियोग इत्यर्थः । नियोगशन्दस्य विशेगाव- स्थापने प्रसिद्धत्वादाह । नियोगश्चेति । ननु घटः शब्दवान् घटोऽर्थ इति प्रत्ययाभावेन शब्दा- र्ययोः सम्बन्धाभावादनियमेनार्थमत्ययापत्तिरत आह । सा. मयिक इति । सङ्केताधीन इत्यर्थः । तेन शब्देभ्यो ऽनियमे- नार्थप्रतीतिर्न भवतीति भावः । अयमयमितीति । सानादि- मान् गौरित्याकारक इत्यर्थः । सङ्केतस्यानापत्तेरिति । अस्य पदस्पास्मिानर्थे शक्तिरित्याकारक सङ्केतो न स्यादि. त्यर्थः । यतूक्तं कुसुमाञ्जली । गोमयादृश्चिकोत्पत्तिर्मायावस्समयादय इति । यथा वृश्चिकागोमयाच दृश्चिकोत्पत्तिः सर्गादो केवलार- टात् । इदानीं तु ब्राह्मणादब्रह्मणस्योत्पत्तिः । यया मायावी मा. यामयं प्रयोज्यं कृत्वा घटमानयेत्यादिप्रयुज्य शक्तिं प्राहयति वयेषरो ऽपि शरीरद्वयं कृत्वा शक्ति ग्राहयतीति तदूषयति ।

·४८ कुञ्जिकाटीका कलाटीकासहिता । लोके दर्शनेनेति । भवति चेश्वरस्य तादृशः सकेतः लोके तादृशस्यैव सङ्केतस्य दर्शनात् । तस्मात्सङ्केतः शक्तिप्रकाशक एवेति भावः ॥ १७॥ (क०टी०) एवमभ्युपेत्य समाहितं वस्तुतो दोपशव नेत्याशयेन सिद्धान्तमाह । वस्तुत इति । बौमित्यस्य शक्तमिति शेषः । न चेति । हीत्यर्थः । कुतो नेति शङ्कायामाह । अग्रे इति । शब्दनिरूपणप्रकरणे इत्यर्थः । एतन्मतोपपत्तिरपिता त्रैव स्फुटीभविष्यति । तं दयति । अत पवेति । तयोर्भवादयेत्य- र्थः । तत्राभेदेन प्रश्नोत्तरयोः सङ्गतिर्भेदेनोहेश्यविधेयभावसङ्गतिः। मागुक्तस्वाभाविकत्वं प्रनियादयन् तत्सत्वे मानान्तरं कथयन्प्रती. तिसतो हेत्वन्तरमाह। कस्येति । इत्यादौ । व्यवदारे । मत एव ता हेतुमाह । समिति [ ननु एतन्मवहाराहाव्यवाचकभावापर. पर्यायशक्तिरूपसम्बन्धसिद्धिरेवास्तु इति तादात्म्यलक्षण- स्वाभाविकयोगसिद्धिरतस्तत्रैव गमकान्तरमाह । अस्यत्ति । एवम् । स्वाभाविकयोगसाधनः अस्य पूर्वेणाभिन्नत्वमाशझ्याह । अयमिति । हरी अस्थायमिति व्यवहारद्वयं योग इति तादात्म्यलक्षणः स्वा. भाषिकस्तयोरस्तीति प्रतीयत इत्यर्थः । ननु इतरशास्त्रे समय- सङ्केतयोः पर्यात्वे ऽपि कथं हरि प्रन्ये समयपदेन व्यवहारमहणम- त आह । समेति । प्रत्येकं एतासुभाषुभयपर्यायाचित्यर्थः । त- प्रतदीयमेव मानमाह । अत एवेति । पर्यायत्यादेवेत्यर्थः । सूत्रे गौतमसूत्रे । नियोगरूपमित्यादि यन् स समय इत्यनुपहादिनान्य. यः। एवं वृद्धव्यवहारस्य तत्वमुक्तेश्वरव्यवहारस्य तत्वमाह । भ. स्मादिति । नन्वेवमप्युपदेशस्य तत्वालामादाह । नियोग इति । भ- त एव तत्र सम्यादाथै धेशपिकसम्मतिमप्याह । समिति । चौ. प्यर्थे । अपमिति । प्रागुक्तेतरेतराभ्यासाफारस अरयापुपदेशत्यादा- । नियोगो ऽपीति । आपदघटितोक्तानियोगसमुचायकः । उक्त विरोति । अस्मादित्यादिनीत घरसईत इत्यर्थः। एवेन सिar. म्तव्यावृत्तिः । शकिरिति । मुख्यशक्तिरित्यर्थः । इत्यस्येति । म. स्मदादिसम्बन्धिनः सङ्केतस्पामायापत्तरित्यर्थः ।तः स्पष्टतया तस्याः भेदेन तत. मतीतेरिति भाव । मनु निर्मलत्याविपतिर ·४९ । वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा : त आह । ईदृशेति । भेदयतितेत्यर्थः। एवमग्रे ऽपि । तथा च तयोर्भ- दः प्रागुक्तः सिद्धः । एतेनाभेदरूपसङ्केतस्य मागुक्तस्य तादृशत. स्ववतः भेदरूपस्यापि तस्य तादृशत्वमित्यपि सूचितम्।तथा च द्वि. विधतत्सङ्केतस्य प्रागुक्तं भाक्त सिद्धं तत्वमिति भावः ॥ १७ ॥ ईश्वरमद्वेतो न शकिरि- अत एव न्यायवाचस्पत्ये उक्तं सर्गा- न्यत्र वाचस्पत्यसम्बाद । दिभुवां महर्पिदेवतानामीश्वरेण सा- क्षात् कृतःसङ्केतः तयवहाराचास्मदादीनामपि सुग्र- हस्तत्सङ्कत इति । तथा योगाचस्पत्ये उक्तं सर्वे च शब्दाः सर्वार्थाभिधानसमर्था इति सर्वैरथैः सर्वेषां शब्दानां सम्बन्ध ईश्वरसकेतस्तु प्रकाशकः । अत एव नित्यः शब्दार्थसम्बन्ध इनि तान्त्रिका इति । सर्वैरथैः सर्वशब्दानां सम्बन्धश्च योगिज्ञानगम्य एव तेषां योगवलेनोभयरूपपराप्रत्यक्षात् । युक्तं चैतत् ए- कस्यैव स्फोटस्य शब्दन्नामरूपस्य सर्वशन्दतदर्थो भयो- पादानत्वेनोभयरूपतया उभयोरपि तत्कार्ययोरुभय- रूपत्वात् । क्रियाशक्तिप्रधानायाः शब्दशब्दार्थकारणम् । प्रकृतेविन्दुरूपिण्याः शब्दब्रह्माभवत्परत्युक्तः ॥ नित्यत्वं तु यावत्सृष्टिस्थित्या व्यवहारनित्य- सया च योध्यम् । श्रुतिश्च । सूक्ष्मामर्थेनाप्रविभक्ततत्त्वामेकां न्दमानाम् । तामन्ये विदुरन्यामिव च नानारूपामा- स्मनि सन्निविष्ठामिति । अभिष्यन्दमानाम् । तत्तद्रूपेणाभिव्यक्ताम् । अ- न्यामिव । भेदवतीमिव । आत्मनि, चित्ते । वाचमभिष्य- ·इञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिता । प्राणायामान्तरे देवी वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति । स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा ॥ वैखरीमा प्रयोक्तृणां प्राणवृत्तिनिवन्धनी । केवलं वुध्युपादानक्रमरूपानुपातिनी ॥ प्राणवृत्तिमनुक्रम्य मध्यमावाक् प्रवर्तते । विभागातु पश्यन्ती सर्वतः संहतक्रमा । स्वरूपज्योतिरेवातः परावागनपायिनीति भारतं च । एते श्रुतिभारते हरिग्रन्थे स्यष्टे । हरिवंशे ऽपि अक्षराणामकारस्त्वं स्फोटस्त्वं वर्णसंश्रय इति । यो ग्पतालक्षणः सम्बन्ध इत्यादेः कैयटस्य कारणताव- च्छेदकधर्मरूपः सम्बन्ध इत्यर्थः । तत्त्वमस्यादिवाक्य- स्थाखण्डार्येन शुद्धेनापि ब्रह्मणाध्यासिकतादात्म्य- म॥१८॥ (कुं०टी०) अत एव । सङ्केतस्य शक्तिग्राहकत्वादेव । महर्षीति । महादिभ्य ईश्वरेण साक्षात् सङ्केतः मकाशित इत्यर्थः । तत्स- केतः। ईश्वरसङ्केतः । ननु विद्यमानस्यैव शब्दार्थसम्बन्धस्य सङ्केतेन प्रकाशे यस्य शब्दस्य यस्मिन्नर्थे सम्बन्धो नास्ति तस्य सङ्केतो न स्यादत आह । सर्वे च शब्दा इति । इति सर्वैरथै- रिति । इवि हेतोः सर्वैरथैः सम्बन्ध इत्यर्थः । नित्य इति । ईश्वरकृतत्वे तु जन्यत्वेनानित्यत्वापत्तिरिति भावः । तन्यन्ते म्युत्पाद्यन्ते ऽनेनेति तन्त्रम् । उभयरूपपरेति । भन्दमात्रस्यार्थ- मात्रस्य च ब्रह्मोपादानकत्वेन ततो भेदाभावात् । उभयोः । शब्दशब्दार्ययोः । क्रियाशक्तिप्रधानायाः परिणतिक्रियोन्म- खायाः प्रकृतेः सकाशादित्यर्थः । तदुक्तं काशीखण्डे क्रिया- शक्तिरिदं विश्वमस्य वं. कारणं तत इति । बिन्दुसापिण्या इति ।

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा। चिदचिम्मिश्राया इत्यर्थः । अयम्भावः । मायानुपहित अझ निर्गुणं मायोपहितं सगुणं तब ब्रह्मा जगदुपादानमिति मते तदेव विन्दुशन्दवाच्यम्, प्रकृतरुपादानत्वे तु सैव विन्दुः । स च विन्दुः कारणरूपः सूक्ष्मः कार्यरूपस्तु त्रिविधः विन्दुर्बीज नादश्च । बिन्दुः ब्रह्मरूपः शक्तिी तयोः क्षोभ्यक्षोभकभाव- ख्या सम्बन्धो नाद इति । शब्दब्रह्मेति । शन्दार्थयोरभेदाद सकलार्थस्वरूपिणो ब्रह्मणः शब्दरूपत्वमित्यर्थः । ब्रह्मात्मक- चान्देन जगतो व्यासत्वाच शब्दब्रह्म जगदुपादानम् । बिन्दुश्च स्पष्टच्यञ्जनात् । नन्वेवं स्फोटस्य जन्यत्वेनानित्यत्वा- पत्तिरत आह । नित्यत्वाचेति । अर्येनेति । अर्थेन सह न प्रवि- भक्तमत्यन्तं भिमं तत्त्वं शब्दरूपत्वं यस्या इत्ययः । एकामि- ति । स्फोटरूपायास्तस्या.एकत्वात् प्राणापानेति । सर्वेषां प्राणापानान्तरे वायूपा देवी ति- छति । तस्या एव वैखर्यादयो ऽवस्थाभेदाः । स्थानेषु, ता- ल्वादिषु । विटते, विवर्तरूपती प्रासे । प्राणत्तीति । प्राण- वायुन्यापारेण वर्णाभिव्यक्तेः। तदुकं स्मृत्यन्तरे माणेनाप्या- पिता सेयं व्यवहारानिवन्धनीति । तथा च श्रोत्रविषयत्वेन प्रतिनियतं परैः संज्ञेयं श्रुतिरूपं यस्याः सा बैखरी । मध्यमा तु बुद्धिमात्रोपादना परिगृहीतक्रमेव प्राणवृत्त्यनुगता । पश्य- न्ती तु प्रतिलीनाकारा समाविष्टक्रमशक्तिः । बुद्धयुपादानेति । ननु नित्या शब्दार्थसम्बन्ध इति वार्तिकन्याख्यावसरे अर्थस्यानित्यत्वात्तत्सम्बन्धस्य नित्यत्वासम्भव इत्याधय यो. ग्यतालक्षणः सम्बन्ध इति कैयटासतिर्यस्यानित्यत्वे ना- दात्म्यलक्षणयोग्यताया अपि नित्यत्वासम्भवादत आह । कैपटस्येति । शब्दस्य नित्यतया तन्निष्ठकारणतावच्छेदक- ·५२ कुनिफाटीका-कलाटीकासहिता । स्थापि नित्यत्वमितिभावः । ननु सदेव सौम्मेदमन आसी. दित्यूपकम्प विशुद्ध प्रमाण वेदान्तानां तात्पर्यावगमात् पदा. र्थसंसर्गरूपवारपार्थविषयत्वं ना फथमत आह । तस्वमस्या- दीति । अखण्डानेनि । तत्पदत्वं पदयाच्ययोः परोक्षला. परोक्षलविशिष्टयोः सामानाधिकरण्यासम्भवाविशेषणांशपरि- त्यागेन विशेष्यमायवोधादितिभावः । अत्र वेदान्तिनः । क्रियाफारफभावं पुरस्कृत्य शब्दानां प्रशत्तिर्जायमाना धर्म- धनिभायं पुरस्कृत्यैर वाच्या स च धर्मधर्मिभावो न ब्रह्मगो- चरो, ब्राह्मणो धर्मशून्यत्वात् । अतः पदपदार्थविभागमन्तर- व तचमसीत्यादिवाक्यमखण्डमेवाखण्टब्रह्मवाचकमिति वद- न्ति । वा यतात्पर्यविषयीभूतत्वं वाक्यार्थत्वम् । तथा चा- खण्डग्रपणः प्रतीयमानस्य वाक्यशश्यत्वाद्वाक्यवाक्यार्थयार- भेद इति भावः । अत्रेदं वोध्यम् । प्रत्यक्षं विविध सविक- ल्पकं निर्विकल्पकं च । वैशिष्टयाघवगाहि घटं नानामात्यादि सविकल्पकम् । संसर्गानवगाडि तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्य निर्विकल्पकम् । सो ऽयं देवदत्त इत्यादिवद्विषयावच्छिन्नचैत. न्यस्य चाभेदात्मत्यक्षत्वम् । शुद्धेनापीति । यथा तत्ताविषयक- ज्ञानाजनकस्यापीन्द्रियस्य वा सहकारेण तत्ताविपकशानजन- कत्वमेवं सखण्डप्रतिपादकस्यापि वाक्यस्यारखण्डार्थप्रतिपादक- त्वमपीति भावः ॥ १८ ॥ (कल्टी) तदनुमाने मानमाहाअत पवेति। तेन तदनुमानाङ्गीकारा. देवेत्यर्थः। तद्यवति। महादिव्यवहारपारम्पर्यात्वित्यर्थः। तत्सडेन्त इति । ईश्वरसङ्केत इत्यर्थः। ईश्वरसङ्केत प्रकाश्यस्वाभाविकसम्यन्ध- सत्त्वे मानान्तरमपि सूचयनत्र मानान्तरमप्याह । तथेति । योगवा- चस्पत्यपदित्यर्थः । उक्तपातालभाप्यव्याख्यानमेघेदम् । सम्बन्धः। भाविकः । अत एव । तस्य प्रकाशत्वादेव । तान्त्रिकाः वेयाकरणः। 5 ·उक्तः। उक्तहरीप्रन्धार्थ कैयटविरोघं परिहरति । योग्यतनि । मनु यतः सर्वस्यावक्रम उक्तरूपस्संहतो यया मत एवाविभागाम् का- अन्तः मूलाधारे ज्योतिःस्वरूपा अनयायिनी उकरीत्या मा पग- माह । पते चेति । वर्णसंशय इत्यनेन पराख्यः शम्दयाममपाकोट वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जुषा । मन्विदमस्मवादीनां दुर्मीयं विशिष्य सकलार्थज्ञानाभावात् अत आहासर्वरिति । शानगम्य एव । ज्ञानविषय एय।तेपाम् । योगिनाम्। उभयेति । शव्दतदर्थोभयेत्यर्थः । परा । शम्ब्रह्माननु परा वाक् सा न शब्दरूपा नोभयरूपेति कयं तत्प्रत्यक्षेण तत्सम्बन्धमानमत- स्तत्समर्थयते । युक्तं चैतिदिति । कुतस्तत्राह । एफेति । तत्कार्य- योः । शब्द ब्रह्मकार्ययोः। उभयेति । प्रत्येकमुमयरूपत्यादित्यर्थः। ननु तदुपादानत्ये पव किं मानमत आह । फ्रियेति । सर्गोत्पादनरूपमि- यासामर्थ्य प्रधानं यस्या इत्यर्थ. तदर्थमेव हि सा । अन्यथा तदान- र्थक्यमेव । ईदृशी या प्रकृतिः परमेश्वरसिरक्षात्मकमायावृत्तिता जाता विन्दुरूपिणी अव्यक्तरूपा त्रिगुणा अस्या बीजनादयिन्दुरूपा- प्रयवत्वे ऽपि चिदंशाख्यविन्दुस्वरूपा ततः शब्दशब्दार्थकारणं सर्वपटयुपयोग्यावस्थाविशेषरूपं चेतरभिन्नं शम्दग्रहापरपर्यायप- रानामधेयं वर्णादिविशेषरहितं ज्ञानमधानं नादमात्रमुत्पन्नामत्य- थैः। नन्वेवं कथं नित्यत्यमत आह । नित्यत्यमिति । अर्थेनेति। यर्यन सहाप्रविभतं तत्त्वं स्वरूपं यस्याः सा । एतेन परारूपत्यमुक्तम । ता. मेकां श्रन्ये नानारूपां विदुरित्यर्थः । तत्तद्रूपेण । विशिष्य शम्दापी. भयरूपेण । सा । वाक् । चतुर्विधा । परा पश्यन्ती मध्यमा पैपरी-1 तत्रादी पैखरीस्वरूपमाह । प्राणेति साढेन । प्राणश्चापानश्च तयोर. न्तरं समानश्च तेपु सदास्थितवती ततः स्थानेषु कण्ठादिषु यायों विवृते पृथक्त्वे सति स्वीकृता वर्णपरिग्रहा प्रयोक्तृणां या मा. पवृत्तिः सा निवन्धनं कारणं यस्याः सा धैगरी पाक् इत्यर्थः । मध्यमामाह । केवलमिति । तृत्तदर्थतत्तच्छब्दविशेषोलेनिनी युतिः उपादानं शब्दब्रह्म तयोर्यः क्रमस्तद्पमनुपश्चात्पतति स्वी- करोति प्राणस्य पृत्तिवर्तनमनुक्रम्य मध्यमायाक हृद. यदेशे तिष्ठतीत्यर्थः पश्यन्तीमाह कारणयोविभागरहिता पश्यन्तीत्युच्यते । परामा | पागित्यर्थः । नन्यनयोः श्रुतिभारतयोस्तत्र सा । यविमति तत्र नोपटम्मान ·- कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। दार्थयोस्तादात्म्यस्य ताशस्थानीकारे तस्वमसीत्यावापर्थशाना- भावात्तदनहे कथमस्मदादीनां बोधोस्त माह । तस्वमिति भिस्यो। भयत्रान्धयः॥१८॥ तादात्म्यपटोपाप तदुग्रहश्च नेह नानास्तीत्यादिनिषेधवाक्य- मनने सति शमदमादिसम्पन्नस्यातिशुद्धचित्तस्यैवेति न दोषः । यहा शब्दाविशिष्टषोध एव, अखण्डार्थस्तु मानसयोधविषय एव । यहा निषेधवाक्पसहकारण धर्मोपलक्षिते शक्तिमहात् तदुपलक्षिताखण्डार्थस्यैव योध इत्यादिद्रष्टव्यम् । तादात्म्पमूलकस्य सम्बन्धस्वे अर्थभेदात्तत्तादा- स्म्यापनशब्देषु भेदौचित्येनार्थभेदाच्छन्दभेद इत्युपप- यते । समानाकारत्वमात्रेण तु एको ऽयं शब्दो नानार्थ इति व्यवहारः। तस्य निरूपकाश्रयभेदाभ्यां भेद इत्येके ।। १९ ॥ (कुं० टि०) ननु तत्त्वमसीत्यादिवाक्यश्रवणे ऽस्मदादी- नामप्यखण्डब्रह्मवोधापत्तिरत आह । तनहश्चेति । वाक्य- मननं, वाक्यार्थमननम् । तम साधकबाधकममाणोपन्यासरूपयु- तिभिरनुचिन्तनम् । शमो ऽन्तरिन्द्रियनिग्रहः । दमो बहिरिन्द्रि- यनिग्रहः । सम्पन्नस्येति । उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यया खे पक्षिणो गतिः। तथैव ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यते शाश्वती गतिः ।। इति वचनेन कर्मसहितस्यैव तत्वज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वात् । ननु वाक्पजन्यज्ञानस्य कर्य संसर्गानवगाहित्वमितिचेत् । सत्यम् । तात्पर्यविषयत्वमेव वाक्यजन्यज्ञाने तन्त्रम् । अस्ति चात्रापि वि. शुद्ध ब्रायणि वेदान्तानां तात्पर्यमिदमेवारणार्थत्वम् । ननु ·, वैयाकरणसिद्धान्तमम्जूषा । ब्रह्मणो महावाक्यार्थज्ञानविषयत्वे अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्रोतेति श्रुतिविरोध इति चेन । अविद्यया आकृतस्यैव स्वरूपस्य आवरणनिरासाय महावाक्यजन्यज्ञानविषयत्वात् । निरूपा- धिकस्य तु आवरणाभावान्नास्ति श्रुतिजन्यज्ञानेन सम्बन्धः । ननु व्यवहारमार्गे वेदान्तिभिरपि पदार्थकल्पनावश्यमङ्गीकार्या। अन्यया वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेन वाक्यार्ये वाक्यसङ्केतग्रहाभावा- द्वोध एव न स्यात् । तस्मादखण्डयोर्वाच्यवाचकभावो न सम्भवतीत्यस्वरसादाह । यद्वेति । अखण्डार्थत्वं, संसर्गान- चगादि यथार्यज्ञानजनकत्वम् । तत्चमसीत्यादिवाक्यमेव ब्रह्म:- "त्यक्षं जनयतीत्यद्वैतसिद्धान्तविरोधमाशङ्याह । यद्वेति । अर्थभेदाच्छब्दभेद इति । नन्वेवं वेदे पठितस्य शब्दस्य वेनियोगकाले ऽर्थान्तरे प्रयोगाच्छन्दभेदापत्तिरिति चेदत्रोक्तं हरिणा । मन्त्रास्वविनियोगेन लभन्ते भेदमूहवत् । तान्याम्नायान्तराण्येव पठ्यन्ते कश्चिदेव तु ॥ इति मन्त्राणां सर्वेपां वेदत्वमेव । वेदे तु कश्चिदेव मन्त्रः पठ्यत इति तदर्थः । नन्वस्मिन्पक्षे एकः शब्दो नानार्थः अज्ञाः पादा मापा इति भाष्यं कथमुपपद्यतामत आह । समानाकार- त्वेति । वस्तुतो ऽर्थभेदाच्छब्दभेद इत्ययुक्तम् । कुटीभार्य इत्यत्र समानायामाकृती भाषितपुंस्कत्वाभावान पुम्वदिति भाष्यासगते: सामर्थ्यादिना ऐक्योपपादने वीजाभावात् इति चेत्सत्यम् । विषयेण तु नानालिङ्गकरणादित्यादिना भाष्यकृतैव शब्दैक्य दार्शतम् । आन्यभाव्यं तु कालशब्दव्यवायादित्यादिना च शब्दभेदो दर्शितः। तस्य, तादात्म्यस्य । ततश्च शब्दभेदः तादा- त्म्पमेदवेत्ति प्रथमः पक्षः । शक्तिनिरूपककः अर्थः शत्याश्रयः ..

·कृञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिंता ।
शब्दः तदुभयभेदाभेद इत्यर्थः । यत्क्तं कुसुमाञ्जली शक्तिभेदो
न चामिनः स्वभावो दुरतिक्रम इति । अस्यार्थः शक्तिभेदो न
चो हेती अभिनो यतः शक्तिशक्तिमतोरभेदात् । ननु स्वभा.
वादेवैकस्य नानाकार्यकारित्वं तत्रोक्तं स्वभावो दुरतिक्रम इति ।
कार्यजननस्वभावस्थानुवर्तमानत्वादेककारणेन कार्यान्तरस्या-
प्यापत्तिरिति तन्मते एकस्य दण्डस्य घटहिंसाधनेककार्यजनकत्वं
न स्यात् । किञ्च सो ऽयमित्यत्र प्रत्यभिज्ञायां यदि सादृश्यमेव
धीजं स्यात् तदा सो ऽयं ककार इत्यत्रापि तथात्वापत्ती कका-
रादीनामप्यैक्यापत्तिरिति ॥ १९ ॥
(कटी) तहश्चेति । तादात्म्यग्रहश्चेत्यर्थः । तथा च तस्यैव
बोधो नास्माकमिति न शङ्कोकदोपस्तदाह ।न दोष इति । उक्ता-
पिसूचितं सर्वसाधारणं पक्षान्तरमाह । यति । विशिष्ट शक्त्य
प्रहेण ततो ऽपि लाघवादाह । यद्वेति । तादात्म्यमूलकस्य वाच्य
घाचकमावस्य न तु परोक्तस्य । नन्वेयमेकस्य नानार्थत्वधीः क-
थमत आह । समेति। तस्य । तादात्म्यस्य । कचित्तथैव पाठः॥१९॥
नादात्म्यभे- अन्ये त्वेकत्रैवाम्रफले रूपरसगन्धादीनां
भिनानां तादात्म्यवत् एकत्रैच शब्द ऽने-
कार्थनिरूपितानि भिन्नानि तादात्म्यानीत्याहुः। परे तु
निरूपकभेदेऽपि नादात्म्यमेकमेवेनि शत्यक्यमेवेत्या.
हुः । हलोनन्तरा इति सूत्रे सरूपसूत्रे च भाष्ये सू-
चितमिदं पक्षत्रयम् । सर्वजातीयैः सङ्करस्य सम्ब-
न्धत्वेनैव ज्ञानं तदेव च बोधसाधनमिति बोध्यम् ।
न च तयोस्तादात्म्यस्वीकारे समव्यासतया शब्दा-
दनुमानमेव स्मार्थस्येति प्रमाणान्तरत्वभङ्गः । पक्ष-
धर्मताज्ञानाद्यनपेक्षतया तस्य प्रमाणान्तरत्वात् ।
सिद्धिसत्त्वे इच्छां विनापि बोधदर्शनाच ॥ २० ॥

·, वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा . (कुं० टी०) भिन्नानि तादात्म्यानीति । अर्थभेदे ऽपि न शब्दभेदः। अनन्तव्यक्तिकल्पनापत्तेस्तस्मादेकन्तगतानेक- फलवदेकस्मिन् शब्दे नानार्थसम्बन्ध इति भावः । अस्मिन्प- क्षे तथः सारण्यके ससीमके ग्रामशब्दो वर्तते तमभिप्रेत्योच्य- ते अनन्तराविमौ ग्रामाविति भाष्यं व्यक्तिभेदमारोप्य । अत्र शब्दैक्यमते पक्षद्वयं शक्यतावच्छेदकभेदे ऽपि शक्तिरेकैव श- क्यतावच्छेदकभेदाच्छक्तिरपि भिन्नैवेति । शक्यतावच्छेदक च शक्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणं नातः सूर्याचन्द्रमसो- भेंदात्पुप्पचन्तपदे नानार्थता । आद्यपक्षे यथा वायी रूपसम- चायसवे ऽपि रूपनिरूपितत्वविशिष्टसमवायो नास्तीति रूप- वत्चा चुदिन भवति एवं तदर्थनिरूपितत्वविशिष्टशक्तिस्मरणा- भावादेकार्थवाधकाले ऽपरार्थवोधः । शक्तिभेदाच नानार्थत्व- व्यवहारः सर्वार्थनिरूपितवृत्तीनां वर्तत इत्येकशब्दोपात्तत्वादे- कत्वं न्याय्यमित्याहुः । किश्च शक्तिभेदे गौरवमित्यपि वो- ध्यम् । सर्वजातीयैरिति । ईश्वरकृतानामस्मदादिकृतानां च . सङ्केतानां नानाविधसतानां च स तत्वेनैव सम्बन्धतेत्यर्थः ।- समव्याप्ततयेति । सहचरिततयेत्यर्थः। आनयपदं घटस- म्बद्धानयनपदार्थवोधकं घटपदसम्बद्धत्वादित्येवं व्याप्येन श- ब्देन व्यापकस्यानुमानादिति भावः । अत एवोक्तं गौतमे- न प्रदाहपाटनानुपपत्तेश्च सम्बन्धाभाव इति । अग्निशब्दोच्चार- णे मुसदाहापत्तेर्न शब्दार्थयोाप्यव्यापकभाव इति तदर्थः । तार्किकमते तु शब्दस्याकाशनिष्ठतया व्यधिकरणत्वान्न तेना- नुमानमिति भावः । पक्षेति । पक्षः सन्दिग्धसाध्यवान् । पक्ष- धर्मताज्ञानं, हेतोः पक्षवृत्तित्त्वज्ञानम् । अर्यव्याप्यशम्दवदिद- मिति परामर्श विनापि शाब्दबोधान्न तस्यानुमितित्वमिति भावः ।

·१८ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । नन्वियमनुमितिpप्तिमानायनपेक्षा विलक्षणेव । अन्य- था भिनविषयकमत्यक्ष प्रति शाम्दसामग्या अनुमितिसाय- ग्याथ प्रतिबन्धकताद्वयकल्पने गौरवमत आह । सिदिसले इति । पर्वते वाहिनियोत्तरं पर्वते चपनुमिति यतामिवीच्छ- यैवानुमितिर्भवति शाब्दबोधस्तु निश्चयसवे ऽपीछां विनैव 4- वतीति वैषम्यमिति भावः। यद्यपि शब्दार्थयोस्तादात्म्यामा- वे ऽपि घटमानयेत्यादिपदान्यर्थविषयस्मारितपदार्यसंसर्गमा- नपूर्वकाणि आकासादिमत्पदकदम्बत्वादित्यनुमाने वैयधिक रण्याभावादनुमितिः सम्भवति, तथापि शन्दार्थयोस्तादात्म्ये च्याप्यव्यापकभावस्य झटित्युपस्थितिरित्यतः तत्पक्षे निराक- रणमिदम् ॥ २० ॥ (क.टी.) आश्रयाभेदेऽपि निरूपकभेदादेव भेष इत्य- र्थमेवे ऽपि शम्पैक्यामिति पक्षमाह । अन्ये स्विति । आ- दिना स्पर्शसंख्यादः तादात्म्यवत् तादारम्यानीवे. स्पर्थः। अन्वर्धकतादात्म्यमादाय सर्ववत्ताबुद्धिप्रसङ्ग इति भावः । पक्षवयादपि लाधवादाह । परेत्विति । अपिराश्रयभेदसमुचायकः । एकमेवेति । स्वतो भेदस्तु न गौरवात् । तत्तत्रि- पितत्वविशिष्टतादात्म्यसम्बन्धेन तद्वत्ताधिरहानोक्तापत्तिरिति- मानमाह । हलो ऽनन्तति । तत्र हि सर्वधात- जातीयक व्यवधायकं भवति कथमनन्तराधिमी प्रामाविति प्रामश- दोऽयं बनार्थ अस्त्येव शालासमुदाये वर्तते इत्याधुक्त्वा सद्यः सारण्यक इत्याएकम् । केचिदर्थभेदेन शब्दभेदमिच्छन्ति । प्रत्य- भिक्षानं नु सामान्यनिवन्धनम् । अन्ये त्वेकशम्दत्वम्। तत्र चानेकदा. तियोगः एकशक्तित्वं वेति मतविकल्पः। तत्र यदा एकशब्दत्वपक्ष स्तवा सधः सारण्यक इति भाष्य शक्तिभेदादुपचरितभेदाश्रयम् । भेदयक्षे तु मामशम्दो ऽयं महर्थ इति भाग्यमभिषसामान्यनिमित कत्वाध्यवसायाध्यमिति कैयनेनोक्तम् । प्रामशब्दो ऽयमित्यस्य तपः सारण्यक इत्यस्याविरोधायाह । कोचदिति । अन्यायभानेकार्थ- भाषः । अत्र ·वैयाकरणसिद्धान्तमा त्वमिति तद्भावः । सामान्यं च प्रामशब्दत्वादि । अन्ये विति। व्यक्तिभेदकल्पनायां गौरचमिति तद्भावः। तत्र चेति । निरूपकमे. दाच्छतिभेद इति भाव.! एकेति। समवायैफरवनये रसो रूपवानि- त्यादिप्रयोगवदन्यार्थबोधकाले ऽन्यार्थबोधो धारणीयः । तदर्थ- सम्बन्धेन शक्तयग्रहादतत्तदर्थविशिष्टशक्तिभेदेन च नानार्थत्व- म्यहार इति भावः । तत्र यदेति । एकशक्तित्वपक्षे त्वर्थभेदादपचरि- तभेदाश्रयमिति योध्यम् । प्रामशब्दोऽयं यव्हर्थ इति तु मुण्यार्थमे- व । अत्र सर्वार्थनिरूपितवृत्तीनां वर्तत इत्येकशब्दयोध्यत्वेनाभेद. योधनादेफशक्तित्वपक्षो भाष्यबोधितः। तत्र वर्तनक्रिया अस्तिक्रिया- याः कत्युद्योते उक्तम् । एव सरूपसूत्रे ऽपि घाभ्यम् । ननु तादा- म्यमूलकशक्तिशानत्वेनेतज्ज्ञानं न योधजनकमत आह। सर्वेति। भेद- घटितसङ्केतैरभ्यासवेतैश्चेत्यर्थः। अस्य । तादात्म्यमूलकसम्बन्धस्य। एतेनोक्तव्यावृत्तिः । एवमप्रे ऽपि । तदेवेति । तत्त्वेन शानमेवेत्यर्थः । अनुपपत्तिप्रहस्थ तदभावे एव सत्यमिति भावः । वैशेपिफरीत्या शन्ते । न चेति । तयोः शम्दतदर्थयोः । अनुमानमेषेति । इत्थं त. प्रयोग: घटमानयेत्यादिपदानि तात्पर्यविषयस्मारितपदार्थसं- सर्गशानपूर्वकाणि आकालादिमत्पदकदम्बकत्वास् पटमानयेत्या- दिपदकदम्यवदिति' । तथाचानेन संसर्गज्ञानसिद्धी शा. नावच्छेदकतया पदार्थसंसर्गसिद्धिः सम्भवतीति शब्दो न पृथकप्रमाणमिति तदाह । प्रमाणन्तेति । नैया. यिकरीत्योत्तरयति । पक्षेति । आदिना व्याप्यादिप्रतिसन्धानपरि- च तदभावदशायामपि शाब्दबोधस्यानुमधिकतया तदानीमनुमितिसामग्रयभावेन तत्तदसम्भवाच्छन्दस्य प्रमाणान्तर- स्वमावश्यकम् । तदाह । तस्येति । शम्दस्येत्यर्थः। ननु शब्दस्य प्रमा- णान्तरत्वे सर्वत्र शाब्दयोधजनकसामप्रयन्तरकल्पने गौरवमिति सर्वत्र शाब्दयोधस्य व्यात्यादिप्रतिसन्धानकल्पनमेव सम्यक् । तथा सति क्लससामग्न्यैवोपपत्ती सामप्रथन्तराकल्पनेन लाय. बादत माह । सिद्धीति ॥ २०॥ प्रत्यक्षसमानी न किञ्च पदमात्रात्पदार्थप्रत्ययस्य जायमान- शाम्बोधनिबन्धिका । स्थानुमितित्वासम्भवः। परेश्यः स्मृतिरे- अहः। तथा ·कुञ्जिकाटीका कलाटीकासहिता। वेति तु न युक्तं तत्तानुल्लेखात् वाक्यादापतदापत्ते. श्च । किञ्च शाब्दयामोत्यनुव्यवसायान्न स्मृतित्व मनुमितित्वं वा तजन्यप्रत्ययस्य । किञ्च तथानुव्य- वसायप्रयोजिकायाः शान्दत्वजातेस्तदवच्छिन्ने आ. कासादिज्ञानहेतुत्वस्य च कल्पनावश्यकत्वे तवत्य- नुमितित्वस्थ व्यासिस्मृतित्वस्य च कल्पनागौरवम् । किश्च सिद्धिसत्त्वे ऽपि शाब्दबोधोदयनानुमितेचा. नुदपेन सिद्धिप्रतिवध्यतावच्छेदककोटी शाब्दाति- रिक्तत्वविशेषणेन गौरवम् । न च तत्प्रत्यक्षादिज्ञान- नाशादेव तत्रानुमितिः अनुभवविरोधात् । सर्वत्र तथापत्तेश्चेति दिक् ॥ २१ ॥ (कुं० टी० ) ननु सिद्धिसचे ऽनुमितिरिव शाब्दबोधी ऽपि न भवति समाने विपये प्रत्यक्षसामग्या बलववेन तदन- न्तरं शाब्दबोधस्यानुपयोगादत आह । किश्चेति । ननु पदश्रवणा- नन्तरं पदार्थस्मरणे एते पदार्याः परस्परं संसर्गवन्तः आका- सादिमत्पदस्मारितत्वादित्यनुमानमस्त्वित्यस्वरसादाह । पदमा- त्रादिति । व्याप्तिस्मरणादिकं विनापीति भावः । शाब्दवोधे पदार्थस्मरणं व्यापार तथा च पदार्थानां स्मृतिरेव नानिरि- तामितित्वमिति तार्किकमतं निराम्रोति । स्मृतिरेवेति । एक सम्बन्धिशानस्यापरसम्बन्धिस्मारकत्वात् । ननु पदेभ्यो ऽर्थे स्मृते ततो ऽनुमितिः कस्मादित्यत आह ! न युक्तमिति । कि. तन्मते पदार्थस्मरणमेव शान्दवधिहेतुः तथा चावान्तरवा. क्यार्थवोधकाले तस्य नहत्वात्ततो महावाक्यार्थबोधी न स्यात् तस्मात्पदायोज्या उपस्थितिरेव हेतुः सा चावान्तरवारया चोधरूपवत्यदीपः तत्तानुल्लेवादिति । तता बुध्या विषयी कृत्य- ·वैयाफरणसिद्धान्तमञ्जूपा। व स्मरणोदयादिति भावः। वाक्यादपीति तथा च वाक्यादपि स्मरणस्यैवापत्तौ अनुमितिशान्दवोधयोरुच्छेद इत्यर्थः। न चापू- वाक्यार्थस्थले पूर्वर्मनुभवाभावात्स्मरणासम्भव इति वाच्यम् । वण्डशः मसिद्धानां पदार्थानां समर्गाणां च स्मरणसम्भवात् । तथानुव्यवसायेति । तादृशानुव्यवसापान शाब्दत्वना. तिः कल्पनीयैव तदवच्छिन्नं प्रति आकाक्षादिज्ञानस्य च हेतु- स्वमवश्यं कल्पनीयमेवेति किमनुमितित्वादिकल्पनयेत्यर्थः । सिद्धिसचे ऽपीति । पर्वते वद्विज्ञानान्तरमनुमितिर्न भवति शान्दयोधस्तु शब्दमयोगानुपातीदुर्निवार इति भावः । ननु सिद्धिसत्वे ऽपि पदार्थानुमितिवत् शाब्दबोधो ऽपि सम्भवती- ति चेन । अनुमित्सायां सत्यामेवानुमितेरुदयात् । परार्यानुमिती पर्वतो वहिपान्धूमात् यो यो धूमवान् सो ऽनिमानित्येवं पञ्चा- वयवात्मकं वाक्यं प्रयुज्यते शान्दवोधस्तु परमयुक्ताद पाक्पा- स्वस्य भवतीति भेदात् । प्रतिवध्यत्वेति । शाब्दातिरिक्तता- प्रति सिद्धि प्रतिवन्धिकति वक्तव्यं स्यादित्यर्थः । नाशादेवेति । ज्ञानस्य क्षणिकत्वात् प्रत्यक्षनाशे क्षणानुपिति- रेत्यर्थः । ननु एकक्षणविलम्बेनुभवविरोधो नास्तीत्यन माद । सर्वत्रेति । सिद्धिनाशानन्तरक्षणे एवानुमितेरापत्तेस्सिपाधयि. पाकाले ऽप्यनुमिनिन स्यादित्यर्थः । अत एव यत्र रहिन्या. प्यधूमवान्पर्वतो परिमानिति प्रत्यक्षं ततः सिपापपिपा तत्रा- तुमित्युत्पत्तये सिपायपिपाविरहविशिष्टसिदयभावफल्पनेति ता. किंकाः । ऋष्यादिश्यवहारान् शक्तिग्रह इति पूर्वमुपपादितम् । ऋष्यादिव्यवहारश्च साधुष्वेवेति साधूनामेव वाचकत्वम् ॥२१॥ (१० टी० ननु सिरिप्रतिययसापच्छेदकफोटो शम्दान्यत्वं नेषेश्यते इति नार्य दोपो ऽत माह । किचेति । मात्रशदो ऽयधार- ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । णे । हेतोरुक्तस्थासम्मवादिति भावः । ननु पदापदार्थोपस्थि- तिर्नानुमितिः किन्तु स्मृतिरिति मायं दोषो त आह । पदेय रति । एवो ऽनुमितिशाम्पबुद्धिनिरासायतितेति । सोऽयमित्यादा- विव स इत्येवमित्यर्थः । ननु तदमावे ऽपि फलानुरोधेन तबही- कारो ऽत आह । वाक्यावपीति । अपिः परसमुचायकः । तदापते. श्व । स्मरणापत्तश्च । सम्बन्धिमानतयेव पदमानवत्तदुपयोग प्रति भावः । ननु फलवलात्पदार्थोपस्थितेः पूर्व नियमतो वाक्या-शो- द्रोधकासमवधानकल्पमत पव घस्नसादी हरे श्वेत्यादी विशि- एशक्तव संसर्गाशे उद्धोधकासमयधानात्माक पदार्थोपस्थिति- मात्र तंतस्तदंशे ऽप्युदोधकसमवधाने तविषयको पाक्यार्थबोधः । अत एवापूों वाक्यार्थ इति प्रधादः सङ्गच्छते । अपूर्वत्वं च शाब्द- योधप्राक्क्षणवर्तिजनकशवजन्यस्मृत्यविषयत्वमिति स्मृतिरत आह । कि शादेति । शाम्दयामीत्याकारकशाब्दत्वाव- छिन्नावगाहिसर्वसिद्धानुव्यवसायेन शब्दजातिसिद्धरत एष तद वच्छिन्नवरणतया शब्दस्य प्रमाणत्वसिसिरिति भावः । तजेति। शष्यजेत्यर्थः । मत पव नानुमितं न साक्षात्कृतं किन्तु शब्दादेवाप- गतमित्यनुभवः सङ्गच्छते । ननु यथा पदार्थोपस्थितेः स्मृतित्वमते शब्दजन्यत्वमात्रेण परं तस्यामपीतरस्मृतिविलक्षणः शान्दयामीति व्यबहार: न तु वाक्यमानपदार्थोपस्थितिकार्यतावच्छेदकीभूत- जातिविशेषाकान्तता तस्यास्तथा चास्मृतावपि तयवहारो ऽत आह किश्चति । तथेति । शाब्दयामीस्याकारकेत्यर्थः । तदध- च्छिन्ने तवृत्तीति । शाब्दवृत्तीत्यर्थः । आदिना पक्षधर्मतासानादि- सहः । ननु नेदं गौरवमुक्तयुक्तिभ्यामत आह । किश्चेति । मौर- पं विघटयितुं शते । न चेति । तत्प्रत्यक्षेति । अनुामेतिविषयाथै प्र- त्यर्थः । आदिनानुमित्यादिनां सङ्ग्रहः । नाशादेधेत्येवेन सिद्धेः प्रति. बन्धकत्वनिरासः । तदानीं नाशकपकारणभावादेव तदापत्रमा- पात् । तत्रासिधिस्थले । अनुभवति । सिरिसरखे इच्छासत्व पि अनुमितेरनुभ्यमानत्वेन तस्यैव तत्त्वमित्यस्यानुभवविरुद स्वात् । ननु विसंवाघनुभवो नेष्टसाधकोऽत आइ । सर्वति । या. यत्प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावस्थले इत्यर्थः। तदापत्तेति । तसद- भावस्यैष हेतुत्वापसेश्चेत्यर्थः । तथा च प्रतियध्यप्रतिबन्धकमा- ·वैयाकरणसिद्धान्तसञ्जूषा । घमात्रोच्छेदापत्तिरिति भावः । फिञ्चानुमितेरसम्भवात् । न गौरस्तितावान्स्वर्मिकान्वयबोधानुकूलाकाङ्क्षाद्याश्रयपदो- पस्थापितत्वाह्याप्त्यभावग्रहदशायां गौरस्तीत्यादितो ऽन्वययो- धानापत्तेः । पदजन्या हि पदार्थोपस्थितिः स्वरूपसत्येघान्वयबुद्धा- घुपयुज्यते न तु शाता प्रमाणाभावात् । पदैरनुपस्थितस्यापि तदु. पस्थितत्वग्रहादन्वयधीप्रसङ्गाश्च । न च गौः पदमस्तित्वदूगो झानपूर्वकोश्चारणविषयः अस्तिपदसाकालपदत्वात् ययं त- वैवं यथा आकाशामित्यनुमानमिति वाच्यम् । गवादिपदानां शान. पूर्वकोश्चारितत्वाधभावनिश्चयदशायां जायमानसर्वज्ञानानु- स्वसिद्धबोधस्यासङ्गत्यापत्तेः । गवादिनिष्ठमुख्यविशेप्यताशालि. गेधस्यैवमप्यनुपपादनाच्च । अपि च शाब्दयोधोत्तरं नानुमिनो मीत्यनुव्यवसायान शाब्दत्वमनुमितित्वव्याप्यम् । न च तस्य प्या- त्यादिशानघटितसामप्रीजन्यानमितित्वावच्छिन्नाभायविषयकत्वान्न दोष इति वाच्यम् । व्याप्त्यादिप्रतिसन्धानविरहदशायामपि त- स्योत्पत्या तद्विपयकत्वासम्भवादिति दिक् । तदाह । विगिति ॥२१॥ अपभ्रश ऽपि सा च शक्तिः साधुष्विवापभ्रंशेष्वपि श- शक्तिसक्यम् । क्तिग्राहकशिरोमणेर्व्यवहारस्य तुल्यत्वा- त् । व्यवहारदर्शनेन च पूर्वजन्मानुभूतशक्तिस्मर- णम् । अत एव बालानां तिरश्वां च बोधः । न हि सेषां तदैव तत्सम्भव इत्यन्ये । न च साधुस्मरणा- ततो बोधः। ते साधुष्वनुमानेन प्रत्ययोत्पतिहेतवः । अम्बाम्बोति यदा बालः शिक्ष्यमाणः प्रभापते । अव्यक्तं तदिदां तेन व्यक्त भवति निश्चयः । इति हर्युक्तः । अनुमानमत्र ज्ञानं साधुविषय- स्मरणं वेत्यर्थः । तदिदां साधु विदाम् । असाघोः साधुप्रकृतिकत्वात्सादृश्येन तज्ज्ञानमिति वाच्यम् । साधुस्मरणं विनापि बोधानुभवात् । तवाचकसाधु.

·कृचिकाटीका-कलाटीकासहिता। शब्दमजानतां योघानापत्तेचा तमाचकत्वेन स्मरण तु नार्थीपस्थापक, शक्ततावादकानुपूर्व्यग्रहात् । तबाचकसर्वनामस्मरणाननुभाव उबारितस्यैव पो. धकत्वेन स्मृतसाधुतो बोधासम्भवाच । न ध शक्ति- भ्रमाद्बोधः, पूर्वभ्रमाचोत्तरभ्रम इति पामराणां शा. त्यग्रहे ऽपि तद्रूपोपपत्तिरिति वाच्यम् । घटत्वा- दिविशिष्टघटादिरूपार्थनिरूपिताया घटादिपवृत्ति- स्वेन गृहीताया भिन्नानुपूर्वी करवरूपविशेवदर्शनस- स्वेन साधारणधर्मदर्शनाभावेन च गगरीपदादी भ्र- मानुपपत्तेः । यदि तु अशतया केनचिद्गगरीति प्रयुक्त ऽम्बाम्बेत्यादाविव घट इति साधुशब्दस्मरणात्मयोज्यस्य बोधे तटस्थस्य गरीशब्दादेवास्य षोध इति भ्रमेण यस्य शक्तिभ्रमस्नन्मूलकश्चान्येषामपि । तदुक्तं हरिणा। तादात्म्यमुपगम्यैव शब्दार्थस्य प्रकाशका इति । इवशब्देन तदुपगमस्य भ्रमत्वं सूचितम् । तादात्म्यस्य शक्तित्वं च स्पष्टमेवोक्तम् ॥ २२ ॥ (कुं०टी०) इदानी मतान्तरमाह। सा चेति। ननु व्यवहारदर्शनस्य कथं शक्तिग्राहकत्वं तद्बोधक शब्दाभावादशक्तिग्रहाभावे इष्टसाध- नत्वग्रहाभावात्स्तनपाने प्रवृत्त्यनापत्तेरत आह । व्यवहारदर्श- नैति । व्यवहारदर्शनमुद्बोधकविधया स्मारकमेवेति लाघवं जीवनादृष्टमेबोद्बोधकमित्यर्थः । अत एव ! पूर्वजन्मानुभूतस्मरण- स्वीकारादेव । अन्यथा इएसाधनताज्ञानाभावात्स्तनपानादौ प्रवृत्तिर्न स्यात् । पश्वादीनां च जडप्रायाणां प्रतिनियतनात्य- नुसारेणैव नियतव काचित्प्रतिभा बोध्यते अतस्तेपामप्यना. दिवासनैव बीजमिति भावः । वदैव । आधोधकाले एव ।

·वैयाकरणसिद्धान्तमन्जूपा । तत्सम्भवः । शक्तिग्रहसम्भवः । न चेति । वाच्यमित्यत्रान्वयः॥ तदुक्तं हरिणा। असाधुरनुमानेन वाचकः कैश्विदिष्यत इति । वाचक इत्यस्य वोधक इत्यर्थः । अयम्भावः न हि विद्वांसो ऽपभ्रंशादेव साक्षादर्थ पश्यन्ति इति नापशब्दानापर्थेन सम्बन्धः। अपशब्दास्तु सादृश्यात्साधुशब्दमनुमापयन्ति साधुस्मरणादिति पदुक्तं तत्रैर मानमाह । ते साधुचिति । असाधवः । साधुपु । साधुस्मरणेन । वालः अव्यक्तं भापते साधुविदां व्यक्त निश्चयो भवतीत्यर्थः । तज्ज्ञानम् । साधुस्मरणम् । विनापीति । अयम्भावः अर्थगत्यर्थ शब्दप्रयोगः । अर्था- वगतेवापशन्देभ्यो ऽप्यविशिष्टत्वात्तेपामप्यर्थेन सम्बन्ध इति । एतदर्थवोधकं किश्चित्साधुपदं भविष्यतीत्यनुमानाद्वोध इति मतं निराकरोति । नार्येति । शक्ततावच्छेदिकाया आनुपूर्व्या शाने एव वाच्यस्योपस्थितरित्यर्थः। तहाचफतदादिपदस्मर- णाबोध इत्यपि निराकरोति । अननुभवाचेति । ननु पामराणां घटादिपदे शक्तिग्रहाभावात्कथं तत्सादृश्यमूलको गगरीशन्दे भ्रम इत्याशच्याह । पूर्वपूर्वेति । यस्य शक्तिशब्दपूर्वको भ्रम स्तद्वदित्यर्थः । घटत्वविशिष्टेति । घटनिरूपिताया घटपदानेष्ठायाः शक्तः गगरीपदे भ्रमो न सम्भवति वर्णभेदरूपविशेपदर्शनस- वात् । न हि फरचरणादिमत्त्वनिक्षयानन्तरं स्थाणी पुरुष- त्वभ्रमो भवति । यदि चेति । अशक्त्या गगरीशन्दोऽनेनोचारित इत्याद्यपुरु- घेण ज्ञाते ततो द्वितीयपुरुपस्य गगरीशब्द एव बोधक इति भ्रम इत्यर्थः । तादात्म्पमुपगम्यैवेति । अपभ्रंशाः साधुशब्दै- रभेदामिवापना अर्थस्य प्रकाशका इत्यर्थः । तादात्म्यस्येति ।

·. कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । अयम्भावः अयमर्थ इत्यभेदेन व्यवहारादध्यासलक्षणे . ब्दार्थयोस्तादात्म्ये स एव मुख्यः। सम्बन्धान्तरकल्पने तु तस्या- पि सम्बन्धान्तरं कल्प्यमित्यनवस्थानात् । प्रतीतापर्यस्यापि विषयभावनापेक्षणात्परत असामान्यात्सम्बन्धत्वव्यवहार इवशन्दनेति । साध्वसाध्वोस्तादात्म्यस्य तात्त्विकत्वे चासाधू- नामपि बोधकत्वमागतमिति ग्रन्थकार एव आहार्थेन । तादात्म्यम्- पगम्यैव शब्दार्थस्य प्रकाशका इत्यभिप्रायेणाह । इवशब्दे- नेति । इवशब्देन शक्तेभ्रमः सूचिन इत्यर्थः ॥ २२ ॥ (कटी) एवं शक्तिं निरूप्य तदाश्रयमाह । सा चेति । वा- च्यवाचकभावास्येत्यर्थः। मतान्तरमाह। व्यवेति। चस्वर्थे । इदं रद्ध- यति । अत एवेति । शक्तिस्मरणाङ्गीकारादेवेत्यर्थः । ननु स्मरणवद्रहो ऽपि तेषां भवतीति किमिति तत्पक्षत्यागो ऽत आह । न हीति। तेषाम् । बालादीनाम्। तदेव।बोधकाले एव । तत्सम्भव इति।अयोग्य- स्वादिति भावः । अत्र नैयायिकाः व्युत्पन्नानां साधुस्मरणात् शोधो ऽव्युत्पन्नानां शक्तिभ्रमाद्बोध इति न तेषु शक्तिकल्पनेति तत्राद्य- पक्ष खण्डयति । न चेति । ततः । अपभ्रंशात् । वैयाकरणस्यापीद- मावश्यकमिति सूचयतितुमाह । ते साधुध्विति । यद्यपि हेतव इत्यप्रे। तादात्म्यमुपगम्यैव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः । न शिष्टरनुगम्यन्ते पर्याया इव साधवः ॥ न यतः स्मृतिशाखेण तस्मात्साक्षादवाचकाः। इत्योऽम्बाम्बेति हरिनन्थे रयते तथाप्यनुपयुक्तस्वादत्रालालेख। एवं साधौ प्रयोक्तव्ये यो उपभ्रंशः प्रयुज्यते । तेन साधुव्यवाहितः कश्चिदर्थो ऽभिधीयत ॥ इत्यस्य निश्चय इत्यस्मादग्निमस्यय विवक्षितार्थस्य तावतैय लाभादिति भावः । ननु स्मरणादयोधे ऽनुमितिघटितर्युक्ते कथ हेतुत्वमत आह । अनुमेति । तदसम्भवात् व्याप्तिप्रहादिविलम्बन तस्यानिपतत्वाथ अत्र तु सर्वप्रेति भाषः । तावताप्यनुभषाच- सम्भवादाह । साविति।साधुनि विषयसप्तमीत्याहाविषयतिपदा ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । तादशो वालः अव्यक्तं तत्प्रभापते तदा तद्विदां तेनापदंशेन व्यक्त साधुशब्दज्ञाने निश्चयो भवतीत्यर्थः । तद्धृदि निधायाह । त. द्विदामिति । एतेन तद्रहितानां तदभाषे ऽपि न क्षतिरिति सूवि. तम् । अत एव तस्यात्रोल्लेख । अन्यथार्धश्लोकैनैव निर्वाहे ऽस्या- धिक्यं स्पष्टमेव । ननु एकसम्बन्धीति रीत्या स्मरण सति स- म्बन्धे ऽत्र तु न सो ऽत आह । असाधोरिति । तथाच सद्य- टकयत्किञ्चिद्वर्णादिरेव साधारणधर्म इति भावः । तज्ज्ञानम् । सा. धुस्मरणम् । तत्रादौ विशेषव्युत्पन्नस्थले दोपमाह । साध्विति । ननु तादृशानुभवे एवं विप्रतिपत्तिः, कारणं विना कार्यानुभवस्य काप्यभावेन मानाभावश्च, फलबलेन तस्य नियमेन कल्पनं चा. स्तु तत्र न दोपो ऽतः सामान्यव्युत्पन्नस्थले दोपमाह । तदा चकेति । अपभ्रशयोध्यार्थवाचकेत्यर्थः । ननु व्युत्पना द्विविधाः त त्तद्वाचकसंस्कृतविशेषज्ञानवन्तस्तद्विकलाश्च । तत्राद्यानां तथा- बोधे ऽपि द्वितीये अनुपपत्तिर्दत्ता सा न युक्ता तेषां सामा. न्यज्ञानसत्त्वेन तदर्थशाफ्कत्येन वस्तुतस्तद्वाचफसाधुस्मरणमित्य- र्थः । स्थापकमिति । तथाच बोधः सुतरां नेति भावः । आनुप्- वग्रहस्य यथा कारणत्वमावश्यकं तथा स्फुटीभविष्यति । नन्वे. यमपि सर्वनामस्मृतेस्तेषां बोध इति नोक्तदोषो ऽत तद्वाचति । बुद्धिस्थत्वेन तद्वाचकेत्यर्थः । नन्वननुभवे विप्रतिप- त्यादिः प्रागुक्तदोप एवातः सर्वसाधारणप्रबलदोषमाह । उच्चारि- तेति । इदं चाने स्फुटीभविष्यति । एतेन फलबलेनानुमितिसामनद्या नियमेन कल्पनमिति तन्नन्योक्तसंस्कृतैरयमर्थो न बुद्धः किन्त्वेत- टुक्तभापयेति व्युत्पन्नव्यवहाराश्चेत्यपि बोध्यम् । तस्मात्सामान्यव्यु. त्पन्नस्थले दोपस्तदवस्थ एवोक्तहरिस्तु परमतानुवादक रति न तद्विरोधदोप पतविरुद्धस्यापि हरेक्ष्यमाणत्वादिति भावः । अथ तदुक्तद्धितीयपक्षं स्तण्डयति । न च शतीति । पामराणामिति शेषः । ननु तेषां शक्त्यग्रहे कयं तम्रमो ऽत आह । पूर्वपूर्वेति । चस्व यें। तदिति । शक्तिघ्रमेत्यर्थः । सिद्धान्तमतेनाह । घटत्वेति। पर- मते तु तत्पदार्थघटितेश्वरेच्छाया इत्यादी बोध्यम् । घटे ऽन्ययोऽस्या गृहीतायाः शक्तरिति शेपः । नव्यनैयायिकोक्तयुक्ति खण्डयितुमा ह। सयुक्तमिति । तेषु साध्विति । पूर्वागमसारभ्यालोकारोकाय- आह।

·६८ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। पि.शफ्त्युपकारकत्वेन तद्भिन्नत्वात्कथं शक्तिनमो इर्युको ऽत आह । तादात्म्येति । चःमाग्यत् । तथोक्त्येति भावः । अत एव तस्यापि पदनिष्टशक्त्युपकारकत्वाच्छक्तिरिति व्यवहार इति प्रागुक्तम् ॥२२॥ भनथे औने- तदुक्तं जैमिनिना सदशक्तिश्वानुरूपत्वा- नियतम् । दिति । तद्भाष्यकृता च तत्रोक्तरीत्या शक्तिभ्रम उपपादित इत्युच्यते तदा प्रत्येक तत्तत्सं- स्कृतस्य तत्तदपभ्रंशेन विनिगमनाविरहात्तेषु शक्तिः। न च सकलदेशशिष्टपरिगृहीतत्वं विनिगमकम् । श यतिर्गतिका कम्बोजेपु विकार एवैनमार्या भाषन्ते इत्यादिभाष्यरीत्या तत्तदेशनियतसंस्कृतेषु शक्ति- सिख्यनापत्तेः । वाचकस्य व्यञ्जकत्वे आलङ्कारिका- णां प्राकृतभाषोदाहरणस्यासनत्यापत्तेश्च । तस- देशीयशिष्टानां तत्तद्भाषासु विचिकित्सशक्तत्वप्रत्ययस्य बाधकं विना भ्रमत्वा- योगाच । अत एव स्त्रीशद्रबालानां प्रयुक्त साधी अ- संशये तदपत्रंशेन निर्णयः ॥ २३ ॥ ( कुंटी.) तदशक्तिरिति । तस्य साधुशब्दस्य अशक्ति- रशत्या करणापाटवेनान्यथा उच्चारणमनुरूपत्वात्समानवर्णव- त्वादित्ययः । शवतिरिति । गत्यर्थकः शरधातुः कम्बोजदेशे आर्येषु तु जनपदेषु विकारे ऽर्थे प्रयुज्यते शबो मृतक इतात्य- र्थः । वाचकस्य व्यञ्जकत्वमिति । यथा पन्धिअ ण एत्य सत्यरमस्थिरस्थलग्गामे । ओण पोहरं पेक्खिय उण जइ वससि ता वसमु इति । पथिक न अत्र संस्तरमस्ति मनार प्रस्तरस्थले ग्रामे । उजतपयोधरं प्रेक्ष्य पुनर्यदि वससि तदा वसेति तस्याः । जायमानस्य ·वैयाफरणामद्धन्तमन्जूपा । अत्र अत अत्र पाषाणमयग्रामे आस्तरणं नास्ति पयोधरो मेघः स्तनश्चेति श्लेपः पयोधरशब्देनोपभोगक्षमत्वं व्यज्यते तदपभ्रंशस्य पओहरशब्दस्य वाचकता व्यवहारः । शक्तिभ्रमस्यात्यन्तमसम्भवं दर्शयति । पवेति । प्रयुक्त साधी स्त्रीवालानामर्थसंशये इत्यन्वयः । ननु यवशब्देन दीर्घशकविशेष एव ग्राह्यो न कॉरित्येतत्म- तिपादकतदधिकरणासङ्गतिः शब्दशक्तेरुभयत्र तुल्यत्वादत आह । इदं तात्पर्यमिति । यतु वसन्ते सर्वसस्यानां जायते प- प्रशातनमिति वाक्यशेपानिर्णय इति तन्न । पैलबौदुम्बरी वै. श्यस्य दण्डावित्यत्र वाक्यशेषाभावात्पीलशब्देन हस्तिनो ऽपि. ग्रहणापत्तौ हस्तिवदस्थिदण्डस्यापि ग्रहणापत्तेः ॥ २३ ॥ (फ० टी० ) अन्यसम्मतिमायाह । जैमिनाना चेति । उक- मित्यस्यानुपङ्गः । तदशक्तिरिति । तेषामपमंशानां न शक्तिः कि. न्तु शक्तिभ्रमः अनुरूपत्यात्तत्सदृशत्वादित्यर्थः । ननु सूत्रस्याने च. श्यमाणसिद्धान्तभूतार्थान्तरपरतयापि सुयोसत्यमत आह । त- दाप्येति । शयरस्वामिनेत्यर्थः । तथा चोको ऽर्थ एतदनुरोधेने- ति भावः । तत्रागगर्यादौ । भापाणां नानात्वेन गौरवनिरासा- याद । प्रत्येकमिति । संस्कृतवन्महाराष्ट्रभाषायाः सर्वकत्वा- त् । एतेन तासां नानात्वेन भाषान्तरैर्विनिगमनाविरहानका शक्तिरित्यायपास्तम् । संस्कृते प्रत्येक भाषामिविनिगमनाविरहा. त् । तेषु । अपभ्रंशेषु विनिगमकं संस्कृते एव शक्ती अपनशे तद. भावात् । इत्यादीत्यादिना हंमतिः सुराष्ट्रपु रहतिः प्राच्यमगधे. खु गाममेव त्वार्याः प्रयुञ्जते इत्यादिपक्षस्य परिप्रहः । अनापत्तरि- ति। सफलदेशशिधापरिगृहीतरयात् । एयश्च दुरच्ययनशब्दस्य- दण्डम्कादिशब्दानां मकपधिरादी शक्तिरपि न स्यात् शिष्टे तदप्रयोगात् । अत एवाप्रयुक्तत्वदोषावसरे दुश्च्यवनादिशम्दान. राजहार प्रकाशरुत् । न च कोराप्रामाण्येन तत्र तत्कल्पनमा शक्ति प्रमेण कोशरुतां तत्पाठ इत्यस्यापि कल्पयितुं शक्यत्वादिति भावः।

·७० कुचिकाटीका-कलाकासहिता । .. ननु मास्तु तत्रापि शक्तिरिति प्रान्तं प्रत्याह । वाचकस्यति । माए घरोबअरण गस्थिति सहि तुमए । ता भण किंकरणिनं एवं जेषण वासरो थाई॥ मातहोपकरणं अद्य म्बलु नास्तीति साधितं त्वया । तत्कथय किं करणीयमेवमेव न वासरः स्थायी। भत्र विद्यार्थिनीति व्यज्यते । अयम्भावः न संस्कृतत्वं न वाभापात्वं शक्त्यवच्छेदकं किन्त्यानुपूर्वी सा च भिन्न भिन्नैव स. वति घटकलशादिपर्यायधिव नैकेनापरान्यथासिद्धिरिति भाषायां शक्तिरेवेति । यधपि वाध्यव्यञ्जकत्वे इदसुदाढतं तत्र तथापि ते. पामशताववाच्यत्वेन तदसङ्गतिरित्याशयेन वाचकस्येन्युक्तम् । ननु तदपि तथास्विति वादिनं भ्रान्तं प्रत्याह। तत्सदिति । निर्वि- चिकित्सति । निःसन्दिग्धेत्यर्थः । विनेति । बोधकत्वस्याबाधित- त्वादिति भावः । अत एव । अपनशे शक्यङ्गीकारादेवेत्यर्थः । बाला. नामित्यस्य ध्यपहिनान्धयः । प्रयुक्त इत्यस्यान्येत्यादि । न चै- वमार्यम्लेच्छाधिकरणासहतिः तेनानार्यप्रसिद्ध ऽथे ऽशक्तत्वप्रति- पादनादत आह| अथेति ॥२३॥ भार्यम्लेप्छाधिकरण- आर्यम्लेच्छाधिकरणस्य तु इदं तात्पर्यम्। নামনষণ। নঙ্গ যা মাথা যন্ত্র কিন্তু प्रयुञ्जते तमेव च बुध्यन्ते म्लेच्छास्तु प्रियङ्गो तमेव च बुध्यन्ते म्लेच्छपदेनानार्याः तिथापि आर्यप्रसिद्धेष- लवस्वाहीर्घशूकपरतैवेति सिद्धान्तितम् । तत्र हि शवतिर्गतिकर्मेत्याधुक्तभाष्यात् योरपि शक्तिग्र- हाद्वोधेनोभयत्रापि साधुत्वेन शक्तत्वेन च तृतीय- स्प सन्देहे विकल्पयोधे वा आर्यप्रसिद्धेषलवत्वादे तडोष एवाचित इति । एवञ्चानायैरपि यज्ञे पदा एवोपादेयाः पूर्वयज्ञे तु अनाः प्रियङ्गव एवोपादेया इति विशेषः । तदुक्तं हरिणा। शब्दतत्वविदः शिष्टाः शब्दार्थेषु व्यवस्थिता ।

·वैयाकरणसिद्धन्तमम्जूपा । आर्याणम्ङ्गाशिष्टत्वातत्मसिदेवलवत्त्वमिति यो- ध्यं न तु अनार्यप्रसिद्ध ऽर्थे ऽशक्तत्वे ऽसाधुत्वे चा तात्पर्यम् । जैमिनिरप्याह तेवदर्शनाविरोधस्य समा विप्रतिपत्तिः स्थादिति । यवशब्दे उभयथा श- ब्दार्थावगमादिकल्पः स्यादित्यर्थः। एवं पूर्वपक्षे सिद्धान्तसूत्रं शास्त्रस्थानां तन्निमि- त्तत्वादिति । शास्त्रस्थानां शिष्टानां स शब्दार्थः वेदे इति शेषः, तेषामविच्छिन्ना स्मृतिः शब्देपु वेदेषु च ते शिष्टा हि श्रुतिस्मृतिधारणे निमित्तमित्यर्थः । यत्तु दीर्घशूकेषु शक्तः सादृश्यात् प्रियङ्गुषु प्रयुज्यते पूर्व- सस्य क्षीणे व्योरप्युत्पत्तेः। तच्च तयोः सादृश्यमिति शवरस्वामी । अब वदन्ति तदा एकस्य गौणत्वमिति विकल्पपूर्वपक्षासद्गतिः। किञ्च यत्रान्याओषधयो म्ला- यन्ते अथैने मोदमाना उत्तिष्ठन्तीति दीर्घशूकसादृश्य- सङ्गतिवाक्यशेपो ऽप्युक्तयुक्तिमूलक इति दिक् ॥२४॥ (कुं टी०) उक्तभाष्यादिति । तेन तत्र शक्तिभ्रमो न शङ्कनीय इति भावः । द्वयोरपि । आर्यम्लेच्छयोरपि । उभयत्रापि । कह्रौ दीर्घशूके च! साधुत्वेनेति । म्लेच्छदेशे कगा- चैव यव शब्दः साधुरित्यर्थः। विकल्पेति । प्रसिदिद्वयेन विकल्पः स्यादित्यर्थः । अत्र यवशब्देन दीर्घशुकविशेष एवग्राह्यः यत्रा- न्या ओषधयो म्लायन्त इति वाक्यशेपादिति सिद्धान्तितं भाष्यकृता शवरस्वामिना । एतच्च वार्तिककारो नाभ्युपैति आ. येप्रसिद्धलवत्वादेव निर्णये वाक्ययापन्यासर्वपापत्तेः तस्माद्यचार्याणामेव शब्दार्थाभिधानसंशयस्तत्रैव वाक्यशेषेण निर्णय इति । वस्तुतस्तु वारुणप्रघासिककरम्भपानेषु एव यव.

·७२ कृञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । शन्दस्य दीर्घशूकपरता स्यात्तत्रैव वाक्यशेषसत्चात् न तु दार्शपी- मासिकद्रव्यविधायकवाक्ये तत्र वाक्पशेषाभावात् । तस्मादा- क्यशेषो ऽभ्युच्चयलेनोक्त इत्यभिप्रेत्याइ । आर्यप्रसिद्भरिति । यझे यवा एवेति । तेपामेवापूर्वजनकत्वात् । शब्दतत्वम् । शब्दविशेषार्थविशेषतादात्म्यम् । शिष्टाः । अतीन्द्रियार्थदर्शिन। ते हि इन्द्रियव्यापारमन्तरेणापि शब्दार्ययोः सम्बन्धं पश्यन्ति तदुपदेशपारम्पर्याचास्मदादीनामपि सास्नादिव्यजकसहकारे- णार्थाभिव्यक्तिः । व्यवस्थिता इति । प्रमाणत्वेनेति शेषः ।न तु अनार्येति । यशब्दस्य कहो न शक्तत्वं नाप्यसाधुत्वमित्यर्थः । तेघदर्शनादिति । तथाच वार्तिकम् । स्मृत्याचारविरोधे वा साम्यवैषम्यसंशये । समा विप्रतिपनिः स्यान्मूलसाम्पाद्वयोरपीति ।। शब्दार्थस्य लोकममाणकत्वेन विरोधाभावात्सया विमति. पत्तिः स्यादित्यर्थः। तेषाम् । शिष्टानाम् । अविच्छिन्नेति । पारम्पर्यायातेत्यर्थः । शब्दे षु वेदेषु चेति ! यवशब्दोदीर्घशुकविशेषस्यैव वाचकः स एव वेदे गृह्यत इत्याकारेत्यर्थः ।एकस्य गौणत्वमिति। सादृश्यात्तु को प्र- योगे गौणत्वेन समत्वाभावाद्विकल्पाशङ्का असहतेत्यर्थः । य- वान्या ओषधय इति वसन्तकाले तथा सम्भवः । तथैव । पूर्वस- स्पक्षये एव । अन्यथेति । भियगुणामन्यथोत्पत्तिस्वीकारे भव- दुक्तसादृश्यासतिरित्यर्थः । ननु आर्यमसिया दीर्घशूकग्रहणे उक्तवाक्यशेषवेयर्यमत आह । उक्तयुक्तीति । आर्यमसिद्भिवच- नरुपेत्यर्थः ॥ २४ ॥ (20) तत्रादी तद्विषयमाह । तन्न होत्यादिना । तत्र होत्यस्य सिद्धान्तितमित्यत्रान्वयः । ननु म्लेच्छशम्बेन प्रसिधार्य ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । डत अहणे तेषां तत्र प्रयोगे ऽपि वेदे तत्प्रसत्यभावाच्छदैवायुक्तात . माह । म्लेच्छति ।म्लेच्छअव्यक्त शब्द इति धात्वनुसारादपश- ग्दभाषणकर्तृत्वेन ते उच्यन्त इति भावः । तत्तात्पर्यमाह । सत्र हीति । ययादिशब्दस्थले होत्यर्थः । द्वयोरपि । प्रिय- अदीर्घकयोरपि । शकत्वमेव साधुत्वमिति जीर्णनयायि- कमतं लक्षणया तत्त्वस्य च भाप्योक्तस्य निरासायाह । श- कत्वेन चेति । सन्देहकस्याप्ययोधे । ननु चोधसामग्रीस.. बारकथं सन्देहो ऽत आह । विकल्पेति । पृथशक्तिग्रहण योगपद्यासम्भवादिति भावः ननु तेषां वेदे तथा बोध. स्यैवाचित्ये ऽप्यन्यत्र तद्वोधात्को विशेषः पूर्वपक्षसिद्धान्त- योरन्यथा शङ्कासङ्गत्यापत्तिरन्यविशेषस्तु नात्र सम्मतो आह । एवञ्चेति । तेषां घेदे तदोघस्यैव सत्त्व चेत्यर्थः। अपिरार्यसमुञ्चायकः । एवेन प्रियङ्गुव्यावृत्तिः । अग्रे एपेन दीर्घशुक- व्यावृत्तिः पक्षे इत्यस्यानुषङ्गः । अर्थादार्यवा एव तति योध्यम् । शब्दतत्वम् । तत्साधुत्वम् । अयं शब्दः साधुरयमेतदर्थ इत्येवं नि- थये प्रमाणभूता इत्यर्थः 1 ननु हर्यधिकरणयोर्मियोविरोधः तत्रार्यप्रसिद्धेचलवत्यमुक्तमत्र तु शिष्टानां तत्त्वं चार्यानार्यसाधा- रणमिति कथं तदं मानमत आह । थायर्याणामिति । तेषां शिष्टत्वमेव नेति । पूर्वपश्युक्तमीमांसफसम्मत- तात्पर्य निराचष्टे । न त्विति । येन मम विरोधः स्यादिति भावः । न च शक्तत्वे तात्पर्य ऽन्यत्र बोधो न स्यादत थाह । असाधु- त्वे येति । एयमधिकरणाशये हरिसम्मतिमुस्त्या मीमांसकामानं प्रकटयितुं तन्मूलसम्मतिमाह । जैमिनिरपीति । तेषु यवादिशदे- घु अदर्शनात् देशकर्तृभेदात् समेति तटस्थस्येति भावः । तदाह । यति । यवादीत्यर्थः । अवगमात् आर्यम्लेच्योर्विकल्परति शिष्टपदप्रवृत्तिः । एतेनापि पूर्वसन्देहपक्षो नाहतः । शाखस्थाना- मिति सूत्र पाठः, तदेव शेषपूरणेन ज्याचप्टे ! य इति । शिष्टपदी- त्तिनिमित्तशिष्टेः शाशनस्य शास्त्रज्ञानपूर्वकत्वमित्यर्थशास्त्र शर्वका हि शिपिरिति पृषोदरादिस्ने भाप्योक्तत्वात्तदर्थमाह । शि- शनामिति । ननु नायं नियम उक्ताधिकरणसिद्धो ऽत थाह । बड़े इति। शेष इति । तत्र हेतु व्यास्यातुमाह । तेपामिति । शब्देषु। वैदि एवज्ञ भाव:

·. ७४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । कभित्रेषु । हेतुमाह । ते शिधा हीति। धारणं च शब्दार्थनिर्णयबाग तदर्थानुष्ठातृत्वेन । तथाच तनिमित्तावादिति बहुबाहिर्बोच्या । एत- त्स्त्रव्याख्यानमन्यदीयं खण्डयति । यत्त्विति । अयम्भाषः शास- स्थानां नैयायिकादीनां यः सः शब्दशक्यः प्रियको प्रयोगस्तु तन्नि मित्तत्वात् तनिष्ठसाधारणधर्मनिमित्तकसारश्यादिति सूत्रार्थ इति । शक्तः । यवशब्द । द्वयोरपि । प्रियवाधिशकयोरपि । तश्चेति । तदे. व चेत्यर्थः । तदा एकत्र शक्तिरेका साश्यात्प्रयोगे एकस्य प्रिय सादश्यसम्बन्धम्लकलक्षणाया एव गौणीत्यादिति मा. वः। इतरसङ्गतौ हेतुत्वबोधकः तुल्यार्थास्तु विकल्पेरथिति न्या. यविरोधादिति भाषः। विकल्पेति । प्रियड गणां ग्रहणं दीर्घशका. मां चेत्येवं रूपेत्यर्थः । ननु गौणत्वमुख्यत्वकृतभेदे तुल्यप्रयोजन- कत्वादिकल्पसङ्गतिरबात आह । किश्चेति । यत्र । देशे । अथ तत्क्षा- णानन्तरं तति शेषः। एते । दीर्घशुकाः रितीत्यस्य वेद इत्यत्रान्व- यः । अन्यथा तथोत्पत्यङ्गोकारे। नन्वस्तु तदन्थासङ्गतिस्तथापि य. मान्या इति दासङ्गतिरेव तेनोभयलामात्, अधिकरणमते तु एकस्यैव लाभ इति विरोधश्चात आद । घाक्येति । यत्रान्या इत्यादीत्यर्थः । उक्तयुक्तीति । शिष्टार्यप्रसिद्धिबलवरपरूपयुकिमूलक इत्यर्थः। तां युक्ति दि निधाय तामेव दर्शयतीति भावः । अन्य. था तदिरोधादधिकररणासतिरेव स्यात् । किच लोकप्रयो. गपरतया सो ऽपि साधारण एवास्तु । पतेमोक्तवाक्यपाही- शूफे शक्तिरिति निर्णयः को तु शक्तिममात्प्रयोगः नानाश- तिकल्पने गौरवात् हर्यादी त्वयिनिगमकान्नानाशक्तिकल्पन- मिति नैयायिकोकमपास्तमुक्तयुक्तः । किश्चार्यम्लेच्छाधिकरणमा पि सर्व शक्तीकारे एप सातमन्यथा म्लेच्छोयस्य भ्रम- भूलकत्वेन भ्रान्तिविषयरजतज्ञानस्येष पस्त्वसाधकरवन कस्या ब. लवत्वमिति विचाराप्रवृते तबाह । दिगिति । २४॥ म्याग्ने ना न्यायभाष्यकारो ऽपि आमोकः शम्द गुम्य शिलम् । इति सूत्रे ऽर्धसाक्षात्कारवानाप्तः स य. था इष्टार्थबुबोधयिषया यं प्रयुक्रे स प्रमाणशब्द इति पार्यम्लेच्छानां समानमातखक्षणमिरयाद ।

·चैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । तत्र ऋषिवंदः म्लेच्छो ऽपशब्दवक्ता । ततः सूत्रकृ. ता सामयिकः शब्दार्थप्रत्यय इति प्रमाणत्वेन लक्षि- तशब्दमात्रजप्रत्ययस्य तुल्यमेव सामयिकत्वमुक्तम् । सामयिकत्वं समयगृहीतसम्बन्धजन्यत्वामिति ऋषीणां विरोधः । कान्ये च्युतसंस्कृातदोषस्प दो पकताबीजं तु साधुपदसमुदायमध्ये ऽसाधुपदर्शन- न विप्रसभायां चण्डालदर्शनेनेय हृदयोदेगकर एवे- ति योध्यम् । साधुत्वं नापदंशानां शिष्टैर्धर्मवुझ्या तप्रयोगात् । न चैवं ततोयोधानापत्तिरसाधुत्वनिश्चयस्य तत्पतिवन्ध. कत्वादिति वाच्यम्। तत्सत्वेऽपि ततो धोघदर्शनेन तस्य तदप्रतियन्धकत्वात्।साधुत्वंचव्याकरणव्यङ्ग्योऽर्थवि- शिष्टशन्दनिष्ठः पुण्यजनकतावच्छेदकजातिविशेषः । तदुक्तमेकः पूर्वपरयोरिति सूत्रे भाष्ये एकः शब्दःस- म्यक् ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्ग लोके का- मधुग्भवतीति । सम्यक् ज्ञातः सम्यक्त्वेन साधुत्वेन ज्ञातः शास्त्रान्वितः शास्त्रव्युत्पादनमार्गेणानुसंहि- तः सुप्रयुक्त शिक्षोक्तरत्या प्रयुक्तः तस्य च विशि- टप्रयोगकोशव्याकरणाद्यनुमापकम् ॥ २५ ॥ (कुं०टी०) आप्तोपदेश इति ।आप्तस्य भ्रमादिशून्यस्य य उपदेशः स शब्द इति तदर्यः । स इति । आप्तोऽस्मिन्नर्थे यं शब्दं मयु स तत्र प्रमाणमित्यर्थः। यति । यया येन प्रकारेण दृष्टं दर्शनं यस्य ताशो यो ऽर्थ इत्यर्थः। समानमिति । तत्वदर्यबोपदवच्छन्द- प्रयोक्तृत्वादिति भावः । आयेपदेन गतार्थता निराकरोति । ऋषिर्वेद इति प्रमाणत्वेनेति । प्रमाणत्वेन लक्षितो यः शम्दस्त- ·कधिकारीका-कलाटीकासहिता । स्माजातस्य प्रत्ययस्पेत्यर्थः । एवं चापभ्रंशजस्यापि सामापि- कत्वं तुल्यमिति भावः । ननु वेदार्थस्य समयप्रकाशितत्वं सम्भ- वति वृद्धव्यवहारः शक्तिग्रहे ऽपि वेदवाक्यस्य समुदायान्त- स्वादनाज्ञातसम्बन्धत्वात्तत्कल्पने सङ्केतापातासापेक्षत्वेना- प्रामाण्यापत्तिरत आह। समयगृहीतेति। लोकवेदयोरर्थमेदाभावा- वेदवाक्यस्यापि लौकिकव्युत्पत्तिमूलकत्वेन सङ्केतानपेक्षवाद- नपेक्षयेव प्रामाण्यम् । ऋषीणामिति । वेदवाक्यानां सामयिकार्य- योधकत्वविरोधेनेत्यर्थः । ननु दीनं त्वामनुनायते स्तनयुगं य: त्रानृतं मा कृथा इत्यत्रात्मनेपदस्यासाधुत्वे ऽप्यदोषः क्रतो- हिरदोषादित्यत आह । काव्ये इति । ननु दन्त्यमध्यावशब्दाद्वाजिबोधादर्शनेनासाधुत्वज्ञान प्र- तिबन्धकमत आह । तत्सत्वे ऽपीति । असाधुत्वनिश्चये सत्यपभा- पाशब्दादर्थबोधान प्रतिबन्धकत्वमिति भावः । अस्वशब्दस्य वा- जिनि साधुत्वाभावादाह । अर्थविशिष्टेति। शिक्षोक्तरीत्येति । अ- म्यूकृतादिदोपराहित्येनेत्यर्थः । तस्य चेति । साधुत्वस्य चे. त्यर्थः ॥ २५॥ (कन्टी०) नव्यनेयायिकम्रमं प्रकटयितुमपनशे शकौसाधकान्तरमा प्याह न्यायेति। वात्सायनीयेत्यर्थः। तत्रादौ पदार्थमाह । अर्थसाक्षा- दिति । अनेनातादृशस्य तत्प्रयुक्तस्याप्यतत्त्वं सूचितम् । उपदेश इति कर्मणि धमित्याह । यमिति । प्रत्यक्षानुमानोपमानशम्दाः प्रमाणानीति स्त्रस्योपकान्तत्वादाह । प्रमाणेति । तस्यैष लक्ष्यस्था- विति भावः । तीति । सामान्यार्थेनेत्यर्थः । अन्यथा कस्य चि- विशेयस्योपादानं कुर्यादिति भावः। ननु ऋषेरायवारकर्य भेदो. किरत आह । तति । प्रयाणां मध्ये इत्यर्थः । तदुक्तमृपिणेत्यादी तथा दर्शनादिति भावः । ननु मुख्यम्लेच्छस्य प्रकृतानुपयोगो ऽत आहाम्लेच्छ रात । एव यदि मयदुक्तषम्यं सावसायोस्त वि स्यातर्हि तुल्यमेष न तुल्यप्रमाणशम्दत्वं कपमुकं स्मा. से ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । उक्तम- तत्र शक्तिरेवाभिमता । एवं भाप्यसम्मतिमुक्का सूत्रसम्मतिमप्या- ह। तत इति । पयमपभ्रंशसाधारण्येन प्रमाणशब्दलक्षणकथनादने इत्यर्थः । इति । अनेन सूत्रेण । प्राग्यत् शब्दादित्यस्यार्थमाह । प्र. माणेति । माघशब्दः फात्स्न्ये । उक्तसूत्रेण प्रमाणत्वेन लक्षिता या- चन्तः शब्दास्तजन्यज्ञानस्येत्यर्थः । उक्तमिति । तेन हि आर्यम्ले- च्छानां समानमेव वाचकावमुक्तमन्ययोक्तरीत्या तुल्यत्वोक्ति- रसङ्गतैच स्यात् । नन्येवमपि चैयाकरणनैयायिकऋषीणां मियो विरोधापत्तिरायेन समयगृहीतसम्बन्धजन्यत्वमर्थज्ञाने न्त्येन तु साक्षात्समयजन्यत्यमुक्तमत आह । सामयीति । नन्यप- भ्रंशे शक्त्यङ्गीकारे च्युतसंस्कृतित्यादेः काव्यदूषकत्वं न स्यात्त. छोजस्य शाब्दयोधासम्भवस्याभावादत आह । काम्य इति । पदद- र्शनेन । तच्छ्यणेन । नन्वेवं तेषां साधुत्वस्याप्यापत्तिस्तुल्यत्वादत भाह । साधुत्वं त्विति। शिष्टैरिति । इदं च तस्यानुमापकमित्यनुपद- मेव स्फुटीभविष्यति । साधुत्वज्ञानं तु शाब्दयोधे न कारणं तद. भाषेऽपि योधात्तदभिप्रेत्याह । न चेति । एवम् । तेप्वसाधुत्यनिश्च ये। ततः । अपम्रशात् । कत्वादिति । अत एव साधुतोऽप्यसाधुत्थ- निश्चये पोधो न । तदिति । असाधुत्वनिश्चयसत्त्वे ऽपि संस्कृतमपि- दुपां मातादितो बोधेन तनिश्चयस्य योधाप्रतियन्धकत्वादि- त्यर्थः । न च तत्र मानसो योधः अन्यत्रापि तथात्वापत्या शब्दप्रा- माग्योच्छेदप्रसमादिति भावः । ननु किमिदं साधुत्वं यदपम्र- शेषु नास्ति । न च व्याकरणनिप्पाद्यत्वं, नव्यनेयायिकोतमनुक- रणे शब्दमात्रस्य व्याकरणनिष्पादित्वेन सर्वत्र साधुत्वापसी साश्वसाधुविभागोच्छेदापत्तेः ।न च यः शब्दो यत्रा व्या. करणब्युत्पन्नस्स तत्र साधुस्तद्व्युत्पनरवप्रहश्च कचित्स्पष्टोप. लभ्यमानव्याकरणात् कचिच्छिएमयोगकोशादिमिरनुमानात् तस्य पाहुल कादिना सङ्ग्रहः । यथा पुष्पवन्तपदं साहित्याव- छिन्नोभयविषयकार्थबोधे पच साधु नैकतरार्थमात्रवोधे, यथा वा दारशब्दो बहुवचनान्त एष साघुर्नेकवचनान्तो, यथा या वचधातुस्तितस्पर साघु नातिप्पर इति वाच्यम् । लाश. भिकानां तत्तदर्थे व्युत्पादनविरहेण तेषां तत्र पतेरेतेन शकत्वमेव साधुस्वमित्यप्यपास्तम् । तरचे ऽपि साधु- साधुत्वाना- ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । त्वव्यवहाराचापभ्रंशेष्वतिव्याप्तेश्च । परमते समासादौ प्रत्यय समुदाये च शक्त्यभावेन तस्यासाधुतापत्तेश्च । प्रत्येकशक्तिमादाय साधुत्वे च बाधत इत्यादिवदाधतीत्यादेरपि साधुतापत्तेश्च । यो- सकेष्वव्याश्च । न चोपसन्दानिकीशक्तिरेव द्योतनेति चेन्न । उप- सन्दीयत इत्युपसन्दानं समाभिव्याहतपदं तदृत्तिशक्युद्धोषक- स्वमिति तदर्थसत्त्वेन तेषु शक्त्यभावात् । एतेन धृत्तिमत्व तदि त्पपि परास्तम् । न च तानि विशेषस्तत्कत्यादिना साकर्यापत्तेरत आह । साधुत्वं चेति । वस्त्वर्थे । तस्य नित्यत्वादाह । व्यङ्ग्य इति । भ- श्वास्वशब्दादेः क्रमेण बाजिदरिद्रादी साधुत्ववारणायार्थविशिष्टेति। तसिद्धौ मानमाह । पुण्योति । अनेन तस्य पुण्यजनने एवोपयोग इति सूचितम् । एतेन तज्ज्ञाने शाब्दबोधहेतुतायास्तदभावनिमये तत्प्रतिबन्धकताया वा प्रानिरासादीहशसाधुत्वस्य कोपयोग इत्यपास्तम् । ननु तेन पुण्यजनने एव किं मानमत थाह । तदुक्त- मिति । तस्य पुण्यजनकत्वमुक्तमित्यर्थः । भाज्ये इत्यस्य पठितया श्रुत्येति शेषः । तामेवाह । एक इति । मन्विति । मात इत्यर्थः । व्याकरणपदमुपलक्षण तत्याद । तस्य चेति । साधुत्वस्यस्यर्थ.. मुख्यत्वादाह । शिष्टेति । आदिना निरुक्तादिः ॥ २५ ॥ शक्या-क्लास- लाक्षणिकेष्वपि शक्यार्थमादापैव पदस्य शिकपदसाधुत्वम् साधुत्वं पदान्तरसम्यन्धेऽन्वयापनुपपरया शक्यतावच्छेदकारोपेणैव लक्ष्यार्थबोधात् । गोपी- त्यादौ प्रक्रियादशायां गोपेति प्रातिपदिकस्य गो- नत्वारोपेण तत्नीषोषकत्वानुमानं पुंगोगादाण्याया- मिति शासनः। लिगलिगपरिज्ञाने खूनं प्रत्ययशाशकम् । सोऽयमित्यभिसम्बन्धारपुंशन्दे श्यभिधापिता। इतिहयुक्ताअत एव पदिह परिनिष्ठितं तरसाधुश्त्य- पतिलभ्यवारयात्साधुत्वकोषक व्याकरणामिति भयं साधते । तदोधकं व्याकरणमयावे पाणिनी.

·७९ - . रवोध इत्यत - वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । यमेवेत्यपि भाष्ये स्पष्टम् । एवश्च व्याकरणव्युत्पत्ति- ज्ञानपूर्वकं साधुत्वेन ज्ञातसाधुशब्दप्रयोगाद्धर्म इति बोध्यम् । अत एव समानायामावगतौ शब्दैश्चा- पशब्दैश्च शास्त्रेण धर्मनियम इति भाष्ये उक्तम् । वाचकत्वाविशेपे ऽपि नियमः पुण्यपापयोः । इति हरिणाप्युक्तम् ॥ २६॥ (कुं० टी०) ननु अश्वशब्दो वाजिनि साधुरित्येव धुताया अर्थविशेपनियन्त्रितत्वात्तीरादौ गंगादिपदस्य सा- त्वानापत्तिरत आह । लाक्षणिकेप्वपीति । ननु कथं आह । पदान्तर इति । तत्र तीरे वाहत्वमेवारोप्यते, अन्यथा शब्दार्थसम्बन्धस्यानित्यत्वापत्ति- रेति भाव: एवश्व प्रवाहत्वमकारकप्रतीतिविशेष्यम- सिद्धार्थत्वं मुख्यत्वं तादृशामिद्धार्थत्वं च गौणत्वं बोध्यम् । ननु गोपालननिमित्तस्य गोपशब्दस्य स्त्रियां वृत्त्यभावादारोपि- तगोपत्ववत्याश्च डीपः प्रत्युपस्थापकाभावात्कथं तदनुशाशनमत- आह । गोपीत्यादाविति । या हि स्वयं गाः पालयति तत्र गोप इत्येव भवति पालनक्रियारहितायां गोपभार्यायां तद्धर्मलाभा- गोपशब्दः प्रयुज्यते। एतेन घुयोगे अजीति वदन्तः परास्ताः।सत्र जातेरेव निमित्तत्वेन तद्धर्मलाभस्य निमित्तत्वं नास्तीति पुंयो- गासम्भवात् । ननु पूर्व स्त्रीवोधाभावात्कय डीपः भाप्तिरत आह। प्रक्रियेति । तस्त्रियां गोपत्वारोपेण डीपो निमित्तं स्त्रीवोध- कत्वं प्रक्रियादशायामानुमानिकमित्यर्थः । ननु तीरादिपदवदत्र तात्पर्यग्राहकाभावादाक्षेपे किं बीजमत आह । इति शास्त्रत इति। पुंयोगादिति शास्त्रात्त्रीत्ववोध इति यदुक्तं तत्र मानमाह । लिङ्गमिति । प्रत्ययशाशकं पुंयोगादिति सूत्रं त्रीलिङ्गज्ञाने लिङ्ग- ।

·कुञ्जिराटीका-कलाठीकासहिता । मनुमापकमित्यर्थः । अत्रेदं तवं गोपालनरहितायां गोप्या गो- पशन्दस्य वृत्तौ दम्पतिभावसम्बन्ध एव निमित्तम् । यथा हिगवार्य घोष इत्यत्र सामीप्यसम्बन्धात्तीरे दृत्तिः मचा क्रोशन्तीत्यत्र स. योग एव सम्बन्धः आयुर्धतमित्यत्र जनकत्वं, तथा देवकी - त्यादी जन्यजनकभावसम्बन्धेनैव दुहितरि वृत्तिः । निसायं व्यवहार इति न सम्बन्चान्तरमाक्षिप्यातिप्रसङ्ग आपाया। त्यमेव जगदीशीत्यादयः प्रयोगाः । एव देवदत्तादिनम्दाना स्वत एव स्त्रियां दृत्तितम्भवेन पुंयोगाभावादावेच । जात्यन्तरी- माया शूद्भभार्यायां शूद्रशब्दस्य प्रवृत्तौ तु शुद्रसम्बन्ध एर नि. मित्तमिति । पुंशब्दे ध्रुवाचक गोपशब्दे प्रक्रियादशायां वोधक स्वपानुमितिकमेवेत्यत्र मानपाइ । अत एवेति । अयम्भावः यदि तिवादिविधावेव व्याकरणस्प तारपर्यं तदा साध्वनुशासनत्व भाः, अतः साधुत्तविशिष्टास्तिवादयो विपीयन्ते । ननु राडादीना प्रयोगाभावात्कयं साधु-वविशिष्टस्य विधानमिति देवं तदि वर्तमाने लद् भवति तेन च यत् परिनिष्ठिनं नरसाधु इत्पर्य इति । अर्यापनीति ! अर्थत्य उपपादकस्य आपचिः फल्पना । यथा पीनो देवदर इत्यत्र पीनसायमानुपपल्या रात्रिभोननं कल्यते ॥२६॥ (कटी०) नवं गा शादी या नि मागुन मेर समाचार तमिति रामणिकाम्पातिपात माह क्षणीति ARREN स्थन गृहीतायाधस्व एसमाजन्याप বাধার খায়া ও গলায় মর্ম শখ स्थापनमा समर्षमादाम माधुरोपात पा गापामगर समीपयोगविषय प्रपोगे गाण घोर पास गप हो. र उपि भीमायादिसतिसपाप पदास मोरमाया अक्षिमिलामंनिसन्याय माग ·वैयाकरणसिद्धन्तमन्जूपा । ८१ दायैव शास्त्रप्रवृत्त्या णत्वस्नीत्वादिप्रयुक्तकार्यप्रवृत्तगंगयात्यन्त- समीपयोपविपये न तत्प्रयोगे गढ़ायां घोष इत्यादी सप्तम्या औपचारिकाधारे ऽपि साधुत्ववोधन साधकतममिति तमग्रहणेने- ति भावस्तदाह । पदस्यनि । पदान्तरेति च । आदिना तात्पर्यानुप- पत्तिपरिग्रहः । मुख्य सिद्धान्तमतेताह । शक्येति । अयमेव लक्षणे- त्यप्रे स्फुटीभविष्यति । एतेन शिएप्रयोगादिभिस्तत्तदर्थेऽपि तेषां व्याकरणव्युत्पाद्यत्वानुमानेनादोप इति प्राचोक्तमपास्तम् । लोके पदस्य लक्षणाया लिलात्यागे ऽपि तस्य प्रायिकत्वं ध्वन. यन्प्रातिपदिकलक्षणायां यत्र शास्त्रं तात्यर्यग्राहकं तम स्वलि- अत्याग एवेत्याह । गोपीत्यादाविति । तत एवाह । प्रक्रियेति । अस्य तदनुमापकत्वे मानमाह । लिङ्गमिति । अनुमापकमि- त्यर्थः ।प्रत्ययेति । स्त्रीप्रत्ययेत्यर्थ । लक्षणार्वाजानां यहनां त. प्रोक्तत्वादाह । सो ऽयमिति । नन्वेवमपि पुण्यजनकतावच्छे- दकं तत्तदर्थे तत्तच्छन्दस्य घ्याफरणव्युत्पावत्यमेव साधुत्वमा- स्तां कृतं जातिविशेषाङ्गीकारणेदमेवाभ्युदययोग्यतापदेनोच्यते अत आह । एवेति । तादृशजातिविशेषाङ्गीकारादेत्यर्थः । न व्याकरणव्युत्पाद्यत्वस्य साधुत्व इदं सङ्गच्छेत तस्य शास्त्रयोध्यत्वासम्भवादिति भावः । धाफ्यादित्यनेन रानं तु कथमपि न तरोधकमित्यन्यत्र स्यटमिति सूचितम् । प्रसङ्गादाह । तद्वोधकं चेति । फलितमाह । पवञ्चेति । तस्य पुरायजनक- स्वे चेत्यर्थः । पूर्वकमिति शानक्रियाविशेषणम् । यद्यप्युक्तश्रुतौ शा. नप्रयोगयोरुपादानं भाप्ये ऽपि मतद्वयमुक्तं तथापि शानाद्धर्म इति मतं न युक्तमित्यन्यत्र स्यष्टम् । अत एव प्रयोगस्य तद्व्यवहितपा. ठस्तस्य व्यवहितपाठस्तदाह ज्ञातसाधुशब्दप्रयोगादिति । अन्यथा शास्त्रेण साधुत्वयोधनस्य चैयर्थ्य स्पटमेवेति भावः अत पचति । उक्तमभिनेत्यैवेत्यर्थः । अस्याने ऽप्यन्वयः । शब्द- श्चेति पूर्वान्वयि । तद्भाप्यस्थहरिमायाह । वाचकत्येति । शम्दा. पशब्दयोरिति शेषः । अत एव साधूनेच प्रयुजीतेति वि- धिर्नासाधूनिति निषेधश्च फल इति भावः ॥२६॥ अपभ्रशे शनिपा- किश्च अपभ्रंशे शक्त्वंशे कदापि कस्यापि ·८२ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । स्य न भ्रमन्यम् । व्यवहर्तुर्वाधादर्शनेन न तत्र शक्तिग्रहस्य भ्रमत्वमसति बाधके प्रमात्वस्यैव न्याय्यत्वात् । कि- चैवमृषीणामार्षज्ञानेन तदभावनिश्चयालेषां भ्रमास- म्भवेन ततो बोधानापत्तिः। किश्च प्रमाणानां सम्बद्धा- र्थबोधकत्वेन तेषामपि अर्थेन सम्यन्ध आवश्यकः। अत एव गौरित्यस्य शब्दस्यायें बहवो गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्यादयो ऽपभ्रंशा इत्यर्थकं गौरि- यस्य शब्दस्य गाव्यादयो ऽपभ्रंशा इति भाष्यमा- अस्येन सङ्गच्छते । अत एव धर्मार्थत्वं साधूनामुक्त भाष्ये । एतेन अषिोते उच्यन्ते शब्दाः न धर्माय- ति शबरस्वाम्युक्तंसमस्निम् । जैमिनिसूत्रस्याप्ययमर्थः, अपभ्रंशा अपि साधवः तेऽपि हि साधयन्त्यर्थमिति पूर्वपक्षे अन्यायो ऽनेक साधुशब्दत्वमिति केचिदेव साधवो न मर्व इति मनसि निधाय तर्हि साधी प्रयोक्तव्ये असाधूचारणं कथमित्याशा शन्दे प्रयत्ननिष्पत्तेरपराधस्य भागि- स्वमिति सूत्रेण प्रयवसाध्ये कार्य प्रमादस्प दर्शनात् यथा शुष्के पतिप्यामीति कर्दमे पतति, तथा साधी प्रयोक्तव्ये ऽसाचो प्रयोग इत्युक्तम् ।। २७॥ (१०टी०) किति। शक्ती रजतमिदं नेति मापनियानन्तरं पूर्वज्ञानस्य भ्रमत्वं कल्प्यते अपभ्रंशनिष्टशांने तु कस्यापि मा. पादर्शनाम भ्रमत्वमम्भव इत्यर्थः । तदभावनिश्यादिति । ली. जांभ्रमामावन अक्तभावनिप्रयादित्यर्थः।प्रमाणानाम् ।हापमा. नशदानाम् । नेपामपि । अपभ्रंमानामपि। मन पर। अपभ्रंगा. नामप्यमंबन्धमाचार । परियमिति । न तु बोपन्न ·वैयाकरणसिदान्तमञ्जूपा । मित्यर्थः । अर्याय त इति । एते शब्दा अर्थवोधाय उ- ज्यन्ते इत्यर्थः।जैमिनिसूत्रस्यापीति । तत्राहि प्रयोगोत्पत्यशास्त्र- सान्छब्देषु न व्यवस्थास्यादिति पूर्वपक्षमूत्रं प्रयोगनियमस्य अशास्त्रत्वात् मूलभूतश्रुतिरहितत्वात्साधुपु प्रयोगनियमो न स्यादित्यर्थः । सिद्धान्तसूत्रमाह। अन्यायो ऽनेकेति । शब्दे इति। भयोक्तव्ये इति शेपः । प्रयत्ननिष्पत्तेरपराधः प्रयत्नान्तरस्योत्प- त्तिः प्रयोग इत्युक्तम् ॥ २७ ॥ (क० टी०) समानायामित्यादिभाप्यादिप्रसङ्गासिंहावलोकन्या- पेन पुनरप्यपभ्रंशेषु शक्तिमन्यथा साधयति । किञ्चेत्यादिना । क- दापीत्यनेन त्रैकालिकयाधाभाव उक्तः । कस्यापीत्यनेन सर्वदे. शीयतदभाव उक्तः। दोप्यन्तरमाह । किञ्चेति । एवम् । तत्र शक्य- नहीकारे । आपैति । दिव्येत्यर्थः । निश्चये हेतुस्तस्य तत्र प्रति- यन्धकत्वादाद । तेयामिति । ऋषीणामित्यर्थः । ततो उपभ्रंशेभ्यस्ते. पामेवेति भावः। दोपान्तरमाह । किञ्च प्रमेति । पूर्वमाप्तत्वस्य प्र- च तुल्यत्वस्योक्तत्वादिति भावः। अत एवास्या- व लेसो न प्राक् । बोध कत्वेन । अन्यत्र तथा दृष्टत्वात्। तेषामपि । अपभ्रंशानामपि । अर्थेनेत्यादि जानाचेकवचनम् । पुनरपि तां दृढयति । अत एवेति । तत्र शक्तिसत्त्वादेवेत्यर्थः । अन्यथा तयो- मिथो ऽसम्बन्धात् तस्यार्थस्य शक्तिभ्रमादोधका इत्येवं स. म्यन्धकल्पने घतया च सम्यन्धार्थ पष्ठीघटितादिमझाप्यास- अतिरेवेति भावः । नन्वसाधोः साधुप्रकृतिकत्वेन तत्सम्बन्धेनैष तत्सङ्गतिरत आह । अत एवेतिः । प्राग्वत् । यदर्थमिदं पुनरुक्तं तदाह । एतेनेति । उक्तभाष्यविरोधेनेत्यर्थः । एते । साधयः। नन्वेयं तदशक्तिरिति प्रागुक्तजैमिनिसूत्रविरोध. एवात आइ । जैमिनीति । अयम्। पक्ष्यमाणः। ननु तद्भाप्यरुत्संमतः प्रागुक्त तदर्थमेय तत्रादा- वपक्रममर्थत आह । अपीति । साधेति । बोधयन्तीत्यर्थः।अर्थवोधक- त्यमेव साधुत्वमिति तद्भावः । अत्र सिद्धान्तसूत्रमाह । अन्य इति। अनेन सूत्रेणोक्तमिति शेषः । तात्पर्यार्थमाह । केचिदिति। अनेके च ते साधुशब्दाश्च तेषां भावस्तत्त्वमिति सूत्रार्थ इति भावः । अस्या- माणत्यस्य ·८४ कुत्रिकाटीका-कलाटीकासाहिता । नुक्तत्वादाह । मनसीति । अन्यथा पूर्वोत्तरप्रन्यासङ्गतिरपति मायः) तर्हि केषांविदेव साधुत्वे तेषां मते शन्दस्य जन्यत्वमित्याह । शब्दे इति । हेतुलब्धमा । प्रयवेति । मागित्यमित्यस्य रक्ष्यत्यमि- त्यर्थस्तदाह । दर्शनादिति । तथा प्रमादादसाधूधारणमिति भावः॥२७॥ किञ्च एकस्यार्थस्थानेकसाधुशब्दत्वमन्याय्यं त. स्मादेको नादिरन्ये ऽपभ्रंशाः हस्तः करः पा- णिरित्पादयो ऽभियुक्तोपदेशात्सर्वे साधय इत्यु. क्त्वा तत्राभियुक्तोपदिष्टः साधुरित्युक्तम् । त. दमाशझोत गौरित प्रयोक्तव्ये गाच्यादीनामिव गग- यादीनामपि प्रमादात्मयोगः कुतो नेति। तदं सत्रं सदशक्तिश्चानुरूपत्वादिति । तेपार्मवाशत्तयोचारणमा नुरूपत्वात् अर्थतो ऽययवतश्चानुरूपत्वादिति तदर्थः । तत्रात आनुरूप्याग्रहणे गोपादिशब्दानामप्युमारणं प्रसज्यत एकदेशानुरूप्याच विभक्तिव्यत्ययेऽपि अ. इमकैरागच्छामीति प्रयोगादश्मकेभ्य इत्यवगति. भवति। तत्र यचयं तदर्थ लौकिका प्रयोगस्तदा न सा- धुर्वेदे तु साधुरित्यन्यत् । एपश्च पतअलिनकवाक्यता भवति॥२८॥ (h० टी०) गगर्यादीनामपीति ! गोशम्दापभ्रंशत्यर्थः। गोपादिशब्दानामिति । गोगन्दापभ्रंगतगत्यर्थः बिदेत सापुरि- ति। विभक्तियन्मयादिति भारः पानिननि । ममानामा पविगत गन्दापगदनि वानिक. पानसानेप२८॥ (कटी) गम्प मोगा किरय पदायाला पनि । यामादिगार मिनरल्यममार सामियारागाह मनादिरा नप्रिया मात्रा ·, तथा वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जृषा । ८५ मप्यसाधुत्वं स्यादत आह । हस्त इति । अभियुक्ताः। कोशकृतः । पर्यवसितमाह । तत्रेति । अर्थे इत्यर्थः । तेषां मध्ये इति । एवञ्चाप- ग्रंशानां न साधुत्वमिति भावः । एवमुपक्रममुक्ता प्रकृतमाह । 'तामिति नन्वित्यादिः। तत्र शङ्कायामुत्तरमुक्तमिति भावः । अत । एव तन्न्यायनाह । तेषामेवेति । गाव्यादीनामेवेत्यर्थः । लक्षणयाह । उधारणमिति । यिनिगमनाविरहात्पद्दन्नित्यादाविवाह । अर्थ इति । पदजन्यप्रतीतिविशेष्यतेत्यर्थः । अवेति । शब्दविशियार्थयोरेफ. देशत इत्यर्थः। तदर्थः । सुत्रस्य शान्दो ऽर्थः । पूर्वविषयमर्थमि- त्यस्थ तात्पर्यार्थ इत्यपौनरुक्त्यं बोध्यम् । तत्राद्यस्य फलमाह । त- प्रेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । यवयवतस्तत्त्वस्य सत्वादिति भावः । आदिना गगर्यादिग्रहणम् । अपिना गाव्यादिसमुश्चयः। द्वितीयसाम्ये- न सर्वावययता सति तत्त्वमेव न सादृश्यमित्या. छ । एकति । तद्बहाश्चेत्यर्थः । अत्र विभक्तशे एवाशक्त्यान्यथो- ञ्चारणं तत्र यदि इदं नोच्येत तदा पदजन्यप्रतीतिविशे- प्यस्यार्थपदेन प्रहणात्तस्य चात्र भेदात्तदभावात्तदपभ्रंशाभावे. न ततस्तदर्थावगतिर्न स्यात् । एतदुतौ तु तद्देदे ऽपि अ. घययतस्तत्सरयात् मल्लप्रामादिवद्भूयसा व्यवहाराद्विशिष्यार्धकदे- शसाम्यसत्वाधास्यैव प्रावल्यमिति ततस्तत्सिद्धिः । अवयधैकरें- शशब्दाभ्यां चोभयोरप्येकदेशयोग्रहणमत एव सामान्येन तथो- तमन्यथा शन्दतश्चेत्येव घूयादिति भावः । अवगतीति पाठः स चा. समाप्तौ । विशेपमा । तत्रेति । द्वितीयनिवेशे सतीत्यर्थः । न साधुरिति । समाने ऽर्थे शास्त्रान्वितो ऽशास्त्रान्वितस्य निव- तक इति ऋलसूत्रभाप्योक्तः । घेदे स्विति । तत्र सर्वपां ध्य- त्ययसत्त्वात् । एवं तत्सूत्रार्थवर्णनफलमाह । एवं चेति । तत्र त. स्यासाधुत्वाङ्गीकारे चेत्यर्थः । सम्भवत्येकवाक्यत्व इति न्या. यात् ॥ २८॥ भापधंगना शफन्दै नन्वपभ्रंशानां शक्तत्वे ऽर्थवत्त्वादर्थवत्यू. इटापति। त्रेण प्रातिपदिकत्वापत्तिरिति चेदिष्टापत्तेः। अत एव पस्पशायामेयं हि श्रूयते यर्वाणस्तर्वाणो नाम ऋषयो बभूवुस्ते तत्र भवन्तो यदानस्तद्वान इति प्रयो.

·८६. कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । सव्ये याणस्तर्वाण इति प्रयुञ्जते याज्ञे कर्मणि पु- न पभाषन्ते इत्युक्तं भाष्ये । तत्र यर्वाणस्तर्वाण इति णान्ताजसि यर्वाणस्तर्वाणो नामेति प्रयुक्तम्।अत एव उत्वोत्वादि बभूवुरित्यनेन सामानाधिकरण्यश्च । प्रकृतिप्रत्यययोरुभयोरपि शास्त्रविषयत्व एव साधु- त्वं न त्वन्यतरस्य गगरीत्यादि च घट इत्यस्यैवापभ्रंश इति न ततःसुः।गगरीमित्यादिप्रयुञ्जते चेति केचित् । परे तु साध्वनुशासने ऽत्र शास्त्रे इति भाष्योक्तः अर्थवत्वेन साधूनामेव संज्ञाविधाबुद्देश्यत्वमिति ना- साधुषु प्रातिपदिकसंज्ञा । यर्वाणस्तर्वाण इत्यादौ सु- बप्पसाधुरेव । अत एव परश्चेति सूत्रे भाप्ये किमस्य वयसमित्यसाधुत्तिजसादृश्ये ऽप्यवृत्तिजत्वादित्यु क्तम् । प्रकृत्युद्देशेनैव प्रत्ययानां विधानात्केवलाना- मेषामसाधुत्वं बोध्यते । तत्र वृत्तिजसदृशत्वात्कश्चि- त्साधुरिति भ्राम्यत इति प्रत्ययः परश्चति नियमेना- स्थाप्यसाधुत्वमुक्तं भाष्ये ऽर्थतः शन्दतश्च प्रत्ययजा- तीयः स पर एवेत्यर्थेनास्यासाधुत्वं बोध्यते । एवश्न शास्त्रविहितत्वाभावादमीष्वसाधुत्वमित्युक्तप्रायम् । अस्बे अश्यशब्दस्यासाधुत्वमुक्तमन्यत्र । अत एवं प्रकृतिपर एव प्रत्ययः प्रत्ययपरैव च प्रकृतिरिति नि- यमाकारो दर्शितो भाप्ये। साधूनामेव प्रत्ययविधाबु. देश्यत्वेन प्रकृतित्वम् । खण्डशक्तिबोधनद्वारा स- मुदायसाधुत्वबोधकं व्याकरणमर्थवत्त्ववोधनवत् । ए. वश्च भाषानुसारेण क्रियमाणनामोत्तरं विभक्तिरप्य- साधुरित्याहुः । अत एव समानायामविगतौ शब्द- ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । भापशब्दश्च शास्त्रेण धर्मनियम इति भाष्ये उक्तम् । धारकत्वाविशेपे ऽपि नियमः पुण्यपापयोरिति । हरिणाप्युक्तम् ॥ २९॥ (कुं० टी०) यर्वाण इति । तन्नामान इत्यर्थः । ननु गगरी- शब्दादिभ्यो ऽपि सोरुत्पत्त्यापत्तिरत आइ । प्रकृतिप्रत्यययो- रिति । शास्त्रविपयत्वे इति। शास्रीयोद्देश्यतावच्छेदकरत्वे इत्य- थः । घट इत्यस्यैवेति । तथा चार्थयोधकत्वसवे ऽपि एकत्ववि- शिष्टार्थस्य प्रकृत्यैव क्रोटीकाराम ततः सुरिति भावः । असा- घरेवेति । श्रुतौ तु असाध्वनुकरणस्यापि साधुत्वान्न दोप ति भावः । अर्थवत्वेनेति । साधव एवार्थवन्तः प्रातिपदिकसं- विपया इत्यर्थः । अत एवेति । यतो ऽनुशिष्टप्रकृतेः प्रयुज्यमा- न एव प्रत्ययः साधुरत एवेत्यर्थः । वृत्तिनसादृश्ये ऽपीति । एव श्च यद्यपि केवलानामेपां साधुत्वं न प्राप्तं तथापि न केवल प्रत्यय इत्यस्य प्रत्ययसजातीय इत्यर्थ इति भावः। नियमेनेति । ब्यापातिपदिकादिति पश्चमीनिर्देशादेव प्रत्ययानां परत्वे सि- दे ऽपीत्यादिः । अस् । दरिद्रे । तदोषकम् । साधुत्ववोधकम् । धर्मनियमः।धर्मार्थो नियमः। असाधुरनुमानेन वाचकः कैश्चिदि- ष्यत इति पूर्वार्धेनापभ्रंशानामवाचकत्वमभिधाय हरिर्मतान्तर. माह । पाचकत्वाविशेपेऽपीति । अस्तु वा अपभ्रंशादर्यावगमः शास्त्रेण तु पुण्यपापनियमः क्रियते साधुभिरेवार्थो वक्तव्यो नासाधुभिरेवं हि क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति ॥ २९ ॥ (क० टी०) पतञ्जलिना ऋलसूत्रस्येन वृत्यार्थबोधजनकत्य. मर्थयत्त्वं तत्सूत्रे निविष्टमित्याह । नन्वपति । एकदेशिमतमाह । इष्टापत्तेरित्यादि फेचिदित्यन्तेन । अत एय। प्रातिपदिकत्वसत्त्यादेय। पस्पशायामित्यस्य भाष्ये उक्तमित्यत्रान्वयः। तदन्यमाहा एवं होति।

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता वरित्यग्रे प्रत्यक्षधर्माणः य एव । अत्र विदितवेदितम्याधिग- तयायातध्या इति मध्ये भाष्ये ऽस्ति तथापि प्रकृतानुपयोगा- सस्य त्यागः।ते ये उत्तालक्षणास्ते अतस्तत्र भवन्तः पूज्याः प्रयुः अते प्रयुक्तवन्तो यतस्ते एतादृशास्ततो लौकिकेन्वर्थेप्यतिवैरा- ইসহামায়া হয় ना किं प्रयोजन तवास्तु वः कि प्रयोजतमित्यर्थे तथा प्रयोक्तव्ये यथा तथा प्रयुकवत इत्यर्थः । याने कर्मणि तु साधूनय प्रयुक्तवन्तस्तदाह । याक्षे इति । संयता इति तदर्थः। यति । मत पवेति। जसः सत्वादेयत्यर्थः । नन्वेवं शालावेपयतया साधुत्वापत्तिरिति भाप्यासतिरेव माह। प्रतीति । नन्वेवं रीत्या गगरोत्पादावपि सुचुत्पस्या- पत्तिरत माह । गगरीति । असाधूनां साधुपदप्रकृतिकवादित्यर्थः । तथाच तेनैव तदर्थस्योक्तत्वान पुनः सुपिति भावः ।स- स्य प्रथमोपस्थितित्वेनोक्तहेतोश्न तन्माषप्रकृतिकत्वेन कर्म स्वादेरनुक्तवादाह । गगरीति । आदिना तृतीयादिपरिप्रहः । केचिदिति सूचितामरुचिं प्रकटयन्सिद्धान्तमाह । परे त्वित्यादि- ना। सति प्रातिपदिकेत्यादिः । असाधुप्विति।सम्बन्धिनो ऽधि. करणत्यधिवक्षया सप्तमी। नन्वेवं कथं तत्र न सात आह । य- पा इति । इदं पढयति । अत एवेति । तस्याप्यसाधुन्वावेत्यर्थः । न- नु शाखस्य तत्वे किमित्यवृत्तित्यमत आह । प्रकृतीति।त- न प्रकृतिभावादिति भावः । तत्र । उकप्रयोगे अपिरस्यैव समुथाय- का अनतिप्रसङ्गाय नियमस्वरूपमाह । अर्थत इति । एतदनुक्ता- वस्धातोरपि पूर्वप्रयोगो न स्यादत इदमुक्तम् । द्वितीयानुक्ती क- भशब्दस्यापि पूर्वप्रयोगो नातस्तदुक्तमत एवं प्रत्ययजातीय. इत्युक्तं न तु प्रत्यय इत्येव । एवञ्च । तस्यासाधुत्वे च । अर्थ वि- शेषान्तीवेणैव साधुत्वमवश्यं चाच्यमिति ध्वनयन्त्रर्यत इत्याव- भ्यामिति सुचयन्नाह । अस्वे इति । अन्यथा साधु रवं न स्यात् शब्दतस्तत्ताकप्यस्य सत्वात्सदृशयोरभेदा- दिति भावः शालविपपत्व एप साधुत्व ना. न्यतरस्येत्यत्र मानमाह । अत एवेति । तदाशयमा । साधू. नामेवेति । ननु वाक्यस्य पदस्य साधुत्वं ध्याकरणयोध्य तु प्रहत्यादीनामिति कथं साधूनामेवेत्यत आह । मण्डेति । प्रक- तस्य तत्रा- । उभयोः ·4 साधुत्वस्य जा- भग एवेति । नरवाश्रयो ऽन्यः सिंहत्वाश्रयथान्य इत्यवं भेद- वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । स्थानीत्यर्थः । निर्विवादत्वेन सर्वाभिमतदृष्टान्तमाह । अर्थति। यथा तत्तदर्थबोधनद्वारा समुदायार्थबोधनं तथेति भावः । पूर्व- मतासात्यमेवेत्याह । एवञ्चेति । तेषामेव प्रकृतित्वे चेत्यर्थः ॥ २९ ॥ ननु साधुत्यस्य जातित्वे कत्यादिना सङ्कर तिन्न न सकूर । इति चेन्न । ययोर्जात्योः परस्परासामाना- धिकरण्येनैव सिद्धिः परस्परमाश्रयभेदकता च लो- कसिद्धा तयोः सार्यस्यैव दोषत्वात् । आश्रययो- भेदभङ्ग एव हि सार्य दूपकतावीजमतादृशजात्यो- यंत्र सार्यमसगस्तत्रोभयवैलक्ष्यण्यं स्वीकार्य, यथा नृसिंहे अश्यतरे घा । ययोस्तु सामानाधिकरण्येनैव सिद्धिः तयोः सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यव्यापक- भावापन्नजास्योः साङ्कर्यस्पैवादोपत्वात् । एवञ्च सार्यमुपाध्योरपि दोपाय यदि तत्रापि आश्रयभेप्रसङ्ग इति स्पष्टं श्रीहर्षकृतखण्डने न तु साङ्कर्यस्य सर्वथा जात्यभावकल्पकत्वं मानाभावात् । एवञ्च भूतत्वमूर्तत्वे पृथिवीत्वशरीरत्वे च जातिरूपे एव । क्रियासमवायिकारणतावच्छेदकतया मूर्तत्वा- देरिव भूतादिपदशक्यतावच्छेदकतया भूतत्वादे- रपि जातित्वात् । न हि कारणतावच्छेदकतयैव जातिसिद्धिर्न शक्यतावच्छेदकतयति राजाज्ञास्ती- ति दिक् ।। ३०॥ (कुं० टी०) सङ्कर इति । केवलसाधुत्वं साधुगकारे केव- लकत्वमसाधुककारे उभयमित्यर्थः । ययोर्जात्योरिति । यथा- नरत्वसिंहत्वयोरेका समावेशान्नरसिंहत्वं भित्रमित्यर्थः । भेद- १२ ·९० कुञ्जिकाटीका-कलाकासाहता । स्यासिद्धिरेवेत्यर्थः । अत एव गुणगतजातो सार्य न दोषा- येति न समाहितम् । अश्वतरे इति । तत्राश्वत्वगर्दभत्क्यो। सकरः । ययोस्त्विति । पृथिवीवद्रव्यत्वयोः समावेशस्यादृष- गत्वादिति भावः । स्पन्दसमवायिकारणतावच्छेदकतया मृतत्वं जातिः त- सार्याभूतत्वं न जातिः भूतत्वस्पोपाधित्वानत्साय तु मूर्तत्वस्य जातित्व न बाधकमिति तार्किकमतं निराकरोति । उपाध्योरपीति । इदं च प्राचीनखण्डनम् । दीधितिमते तु जन्य- द्रव्यसमचायिकारणतावच्छेदकतया पृथिव्यादिचतुष्टयत्ति- रेच भूतत्वं जातिः । आकाशे भूतपदव्यवहारस्तु पहिरिन्द्रिय- प्रायविशेषगुणवत्तायुक्तो भाक्तः । मानाभावादिति । स्वसामा- नाधिकरण्यस्वाभावसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन जाति- विशिष्टनातित्वावच्छेदेन स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि सावच्छेदकत्वाभावनियमस्य भामसा इति तदुक्तिस्तु निर्यु- क्तिकेति भावः । शरीरत्वे चेति । केवलपृथिवीरवं घटादौ के- बलशरीरत्वं तेजसादिशरीरे अस्मदादिशरीरे चोभयमिति सार्यात् शरीरत्वं न जातिरिति तार्किकाः । राजाडास्तीति । काधवरूपयुक्तस्तुल्यत्वात् । अत एव जलपदशक्यतावच्छे- दकतया जलत्वं जाविरिति वर्धमानः । यत्तु द्रव्यदृत्तिकपाला- दौ ट्रन्यान्तरोत्पत्तिवारणाय तत्मतिबन्धकतावच्छेदकतया 'भू- तत्वजातिरिति चन्ना मूर्तत्त्वमादाय चिनिगमनाविरहात् ॥३०॥ (०टी०)घरमदापमत्रास्तु शकते । ननु करवादिना सार इतीति। एवञ्च साधुत्वं जातिः कधामिति भावः । यद्यपि को. स्तुभ वेधान्यथा समाहितमत्र तथापि सिद्धान्तभूनसृतीयप्रकार- माह । ययोरिति । घटत्वपटत्वाधरित्यर्थः । स्वैवेति । साइ हित.

·यथेति । वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। योजत्यिोरवैधर्म्य तदाश्रययोर्भेदस्य भतापत्तेः। तदाह । आ- श्रयेति । ननु घटत्वपरत्वाधोस्ताशयोरपि न कचित्साकर्यप्रस- भइति किमस्य लक्ष्यमत आह । ताटशेति । यत्र । आश्रये । तथाच नृसिंहत्वमश्वतरत्वं तत्र भिन्नमेव न तू- भयजात्याक्रान्तत्वमिति भावः । आधव्यावत्यंमाह । ययोस्त्यिति । घटत्वकलशत्वाद्योरित्यर्थः । कार्यतावच्छेदकतया । चिनिगमनावि- रहादिति भावः सामेति । परस्परेत्यादिः । क्वचित्तथा पाठ एव । तयोरायाभेदकत्वन त भतरूपदूपकरयाभावादाह । तयोगिते । साईयस्य । एकत्र समावेशमानरूपस्य । एवमग्रे ऽपि । स्वसमाना- धिकरण्यस्वाभावसामानाकिरपयोभयसम्बन्धेन जातिविशिष्टजाति- वं यत्र तत्र स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकरवाभावः, मस्ति चैतद्याप्यजातिविशिष्टव्यापकजाताविति नियममनस्य तीर्णनैयायिकः तद्वाजत्वस्योक्तत्वेन तव तस्येप्टत्वेन दृष्टान्ततयाह । न्यायेति । एवञ्च तासशजात्योः साकर्यस्य प्रसक्तस्य दूपकत्ये च। उपाध्यो । तादृशोपाध्योः। अपिना तयोरेव समुच्चयः । यद्य. प्येवं तथापि लक्ष्यं स्वल्पमित्याशयेनाह । यदीति । याकाशत्व- फालत्वाद्योमिथो ऽसामानाधिकरण्येनैव सिद्धिर्मिथ आश्रयभेद- कृता च लोकसिमा तयोरेकत्रेश्वरे साकर्येण तत्रोमयपैलक्षण्य- स्वीकारे ऽन्यथाश्रयभेदभङ्गप्रसङ्गो पैधय॑भेदभङ्गप्रसङ्गादिति भावः । खण्डने । न्यायमतखण्दने । तथा च साकर्यस्य जातियाधकरव- मप्येतदेव यत्तद्धय॑कृतभेदप्रसञ्जकत्वरूपमिति फलितम् । तदाह । न विति । मानेति । उक्त एवाशयः । एवञ्च । तस्य सर्वेण तद- भावाकल्पकत्वे च । आदिना कार्यतावच्छेदकपरिग्रहः । वैषम्यं परिहरति । न हीति । मीमांसकमते ऽप्यसति याधके समनियः तधर्मान्तराभावे च लायघाच्छषयतावच्छेदकतयैव जातिसि. हिस्सुपचा। किञ्च भौतिकसृष्टिकारणतावच्छेदकतया भूतत्वसिद्धि- रेवं गन्धसमयायिकारणतावच्छेदकतया पृथियीत्वजातिवद्भोगका. रणतायच्छेदकतया शरीरत्वजातिसिद्धिस्तदाह । दिगिति ॥ देशभाषिकानाम- देशभाषानुसारेण कृतानां कुञ्ची मची आ- माधुरवन् । प्यकोण्डेत्यादिनाम्नामसाधुत्वमेव ! दिएभादि- ·९२ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । संज्ञानां तु शिष्टप्रयुक्तत्वात्साधुत्वमेव । सर्वशका नां सर्वार्थवाचकत्वे ऽपि वृद्धिरादैजित्यादीनामा तशक्तिज्ञापकसङ्केतरूपतया विधित्वमेव । यत्तु । व्यवहाराय नियमः संज्ञायाः संज्ञिनि कचित् । नित्य एव तु सम्बन्धो डिस्थादिषु गवादिवत् । वृद्धयादीनां च शास्त्रे ऽस्मिन् शत्यवच्छेदलक्षण: अकृत्रिमो ऽभिसम्बन्धी विशेषणविशेष्यवदिति तत्र सङ्केत कृते तत्तत्सङ्केतज्ञानरूपपकरणवशा त्तस्यैवोपस्थिति न्यस्येति फलितनियमपरम् । तदेतद्विशेषणधिशेष्यवदित्यनेन सचितम् । यथा नीलो घट इत्यनेन विद्यमान एव घटे नीलसम्बन्धः पुरुपेण योध्यते न तु नीलादियोगः क्रियते नील एव न पीत इति नियमच फलति तद्वदिस्पर्धात् । पा- णिन्युपदेशादिरूपसङ्केतग्राह्यत्वात्तत्संज्ञात्वस्य सं. ज्ञानामनित्यत्वव्यवहारो ऽपि । वाचकताबोधकर ऽपि तदनुत्पादकत्वान्न शब्दार्थसम्बन्धनित्यताहानिः। तेष्वेव वृद्धिपदवाच्यत्वोपदेशे वक्त्रिच्छाया एव नियामकत्वाञ्च यदृच्छाशब्दत्वव्यवहार: स्वेच्छ- या संज्ञाः फ्रियन्त इति च व्यवहारः । वेदमात्रप्रसि- दशान्दभिन्नत्वरूपलौकिकत्वादुक्तरीत्या साधुत्वाच तेषां शास्त्रविषयता किम सर्वपां सर्वार्थवाचकाय. मम्माभियं विशिष्यमकलार्थशन्दज्ञानाभावात् । सामान्यज्ञानं तु न बोधोपयोगि । योगिहष्टया तु तथा व्यवहारस शान्ने । स्पष्टभेदं मलमन्ने माये इत्पन्पन्न विस्तरः । देशभाषगा क्रियमाणनाम्नास.

·चैयाकरणसिद्धन्तमञ्जुषा। ९३ रुवाकादी सङ्कल्पादौ चाल्लेम्बस्तु घर्वराणां भ्रान्स्पैव । तस्मादोपवदाद्यन्तरस्थं यक्षरं था नाम कर्तव्यं कृतं कुर्यान तद्धितमिति गृह्यसूत्रोक्तनाम्नव साधुना त- दुचितम् ॥ ३१ ॥ (कुं० टी०) असाधुत्वमेवेति । शास्त्रव्यवहारमार्गेणव नामकरणात् । ननु सर्वे सर्वार्थवाचका इति मते वृद्धिरादनि त्यादीनां नियामकतया विधित्वाभावादाधुनिकसंज्ञात्वासङ्ग- तिरत आह । सर्वार्थवाचकत्वे ऽपीति । अयम्भावः शब्दार्थस- मन्धो योग्यतालक्षणो ऽभिप्रेतः । सर्वो हि शब्दः संज्ञालेन वेनियुज्यमानो योग्यत्वात्सर्वत्रार्थे सम्बद्धः । शक्त्यवच्छेदमा- त्रे तु संज्ञाकापारः शब्दार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वात् । एव. श्व शक्त्यवच्छेदामियमत्वमझातशक्तिमकाशकत्वाच विधित्वम. पीति । व्यवहारायेति । कत्सिंज्ञिनि संज्ञाया नियमो व्यवहा- रायेत्यर्थः ।डित्थाचर्ये डित्यादिपदसम्बन्धो नित्य एव, गवादी- गोशब्दादीनामिवेत्यर्थः । तदिति । नियमपरमित्यत्रान्वयः। पवित्रच्छाया इति । नन्वेवं शब्दार्थसम्बन्धस्यानित्यत्वाप- तिरिति चेन । ववित्रच्छया शक्तिप्रकाशनमित्यर्यात् । ऐजा- दिपदे कुत्वाचापादनं सहमपति वृदिरादजिन्यादीनां लोकमयु- तत्वरूपलौकिकत्वाभावादाह । वेदमात्रेति । लौकिकत्वादिति । लौकिकमयोगे शास्त्रप्रवृत्तेरावश्यफत्वादिति भावः । मुक्तवाके- ति । अमुकशर्मा आयुराशास्ते इत्यादिसूक्तवाफमयोगो या- गेषु सङ्कल्पच यद्यपि मानसो व्यापारस्तथापि शन्दमयोग एव तथैव विधानात् । अन्तरन्तस्थामिति । अन्तः मध्ये अन्त- स्था यरलवा यस्य ॥ ३१ ॥ (क० टी०) यत्तु स्वेच्छयेति पक्षे टिघुभायाधुनिकसंझावत् मा.

·. काका-कलाटीकासहिता । प्यकोण्डत्यादीनामपि साध्वसाधुयहि वः कथं तदर्थे नादिन- युक्तत्वे सति शक्तिवैकल्यादिनान्यथोषारणविषयत्वस्यैवासा. पदार्थत्वात् । किन तदर्थे यस्य कस्यापि साधुत्वेन शो वास्याने दि सो न्यस्यासाधुत्वं बोधयेत्, न च तथा प्र. कृते ऽस्ति । एवं यो यथार्थे ऽनादिप्रयुक्तः सन् व्याकरणयोध्यः स तत्रार्थ साधुरिति तत्वं योध्यम् । अत एव सकलशिशिधा पंगा दिषु तत्तदाधुनिकसाङ्केतिकनामप्रहणे प्रत्यवायं न मन्यन्ते । अन्य- था साधूनेव प्रयुजीत नासाधूनित्यादिनिषेधसद्भावात्तदापत्तिई. चोरोति प्राश्चस्तनेत्याह । देशेत्यादि । ननूक्तजातिविशेषस्याश्रय- स्य व्याकरणसंस्कृतत्वनाप्यादावि दिधुभावाषर्थाभाव इति से पामप्यसाघुतापात्तरत आह । टिघुमति । धर्मवुति भाषः। तथाच मुख्यमिदमेव तदनुमापकमिति तत्र व्याकरणपदमुपलक्षणम् । तेन व्याकरणसंस्कारकल्पनायथाश्रुतमेव घेति तत्र तत्वमेवेति ततो घेलक्षण्येनार न प्रत्यवायो यशादी तत्र वस्त्येवेति भावः । पर उक्तसाधुत्वमाधुनिकसंशासु नाव्यातं. सर्वे सति पक्षव्यव. हारायेति नियमबोधनेन तासामप्यनादित्वनादीपादिति प्राशस्त. अत्याह । सर्वेति । वाचकत्वस्य गृहीतस्यैव योधजनकतहदस्य व्यवहारतः सतेन' चा जायमानत्वाविधित्वसम्भवे इति भावः । नन्धेवं हरिविरोधो ऽत आह । यत्विति । अत्र केचित् कनित्सं. शिनि संझानां नियमो व्यवहारापेत्यन्वयः । नियतव्यवहारा- येति तदर्थः। ननु घिधिरेव किं न स्यादत आह । नित्य एवेति । डित्यादिप्वर्येषु डित्यादिपदानां नित्य एव सम. न्धो गधादिवानां गवाधिवेत्यर्थः । सर्वति पक्षणेवम् । सामा- न्येनोकमेवार्थ विशियाह यादीति । अस्मिन् व्याकरणे या- दीनां शम्दाना शक्तिसोबलक्षणो नियमो व्यवहारायेत्याधयः । भ. वस्छेदः। सोचः । इसान्यानिरासाय च नियमः तत्र हेतुरक- त्रिम इति । यत इत्यादिः शत्रिमत्यमाधुनिकरणम् यथा गुणः ध्ययोर्गुणे विशेषणत्वं द्रव्ये विशेष्यत्वम् । अकृत्रिममनाविसिबमेष म त्याधुनिक सत्संहाः संशिसम्बन्धी संधिम एक्त्यर्थ या. दुः । यत इ गोत्रसंहाविषयमिति सन । सोचे मानाभावात् । प्रयादीनामिति विरोधाम । यदपि नियमः मनमा.

·अत न वैयाकरणसिद्धन्तमपा । त्यर्थ इति तदपि न । उक्तत्वात्तदेतत् ध्वनयनन्यथा आह । सति । तत् हयुक्तं तत्र सर्वत्र तति यावत् । । तत्तदिति । शानेति । उभयाकालासहफ्तेत्यर्थः। तस्यैव । त- स्थ तस्यैव परमिति मच्छाले धुधिशब्देनादेच एव प्राद्या इति शारदनियमपरम् । तथा सति विनिगमनाविर- हादादेचो वृद्धिशब्देनैव ग्राह्या इति नियमस्याप्यापत्तावाका- रादीनां स्वशब्दादिभिर्व्यवहारानापत्तेः । तदस्मिन् वृयायेत्या. दावनिष्टापत्तेश्च । अत्र पक्षे इत्थमर्थनियमः शक्तियोधनं शक्तिस्तु नित्येत्याह । नित्य इति । एवञ्च पृद्धिशब्दस्याप्यने केन्चर्धेषु शक्तिरस्त्येव तद्वोधनफलक शास्त्रं अशातशक्तियोधक स्वात् । अपत्यं पौत्रेति सूत्रस्य फयटोक्तनियमानुपपत्तेस्तदाह । - चादीनां चेति अवच्छेदो निश्चयः शब्दार्थस्यानव- ब्छेदे इत्यादौ तस्य तदर्थकत्वस्य दर्शनादिति तदेतत्सं- बन्धविशेषणम् । अत एवात्राह । तत्त्विति । तेन । तदुक्तवाक्येन । वाक्यान्तराशयेनाह । नीलावीति । सामर्थ्यादाह । नील एवेति । एव. श्वेरमेहरिसमतं न तत् परिसंख्यायर्या चात्र शाने प्रायेण नियमव्यवहारः । सत्र मते तस्मिन्नित्यादी न दोषः । ता- रशहानसत्वे ऽप्युभयाफाक्षाया अभावात् । तत्र साहचर्येण लौकिकार्थायगतेरिति बोध्यम् । नन्वेवं हि संज्ञानि- त्यति तरितार्योत्तरेति स्त्रमाप्यविरोधापत्तिरत माह । पाणिन्यु पेति । आदिना चार्तिककारीयादिपरिप्रहः । संशाभूततत्पदया- च्यत्वज्ञानस्यैतच्छास्त्रज्ञानात्प्रागभावे नित्यत्वमिति तद्भाधः अन्यथा पैयाकरणानो शम्दस्य नित्यतया संशायाध शब्द- पथाभुतभाप्यासहतिः स्पऐव । घटादी घटादि- पदवाच्यत्वज्ञानं तु प्रवाहनित्यमिदं तु मेति विशेषः। नन्वेवं सिद्धे शब्दार्थसम्यन्धे इति वार्तिकादिविरोधो आह। पायकतेति । नन्वेयं फलमसूत्रमा यादी यदृच्छाशब्दत्वन्यव. हारासङ्गतिरत आह । तेवपेति । आदेश्ववेत्यर्थः । पवेनान्य- म्यवच्छेदः । इदमुपलक्षणं घृद्धिपदेनादेवाचकत्यस्यापि । हरि- व्यवहारोऽप्यतावतैवेत्याह । स्वेच्छयेति । नन्वेषमप्यसाधुत्वात्कयं शास्त्रविषयतात आह । घेदेति । कणेभिर्देवास इत्यादीत्यर्थः । इदं न स्वरूपतया उत ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। चान्यत्रावश्यकम् । एतेन तत्सम्बन्धस्यामादित्वेन था सामाषिकरवं. लौकिकरवमित्यपास्तम् ! नन्धेषमप्यसाधुत्वात्कथं सा अन्यथा सा. भवनुशासने इति भाग्यविरोधापत्तेरत माह । उक्तति । शिक- युक्तत्वेनेत्यर्थः । उक्ते ऽर्थे भाष्यसंमतिमप्याह । परममिति । सर्वधादीनां तत्त्वेन तत्त्वाचत्वं गाम्यादीनामसाधुत्वमशासवि. पयन्वं च तेषां यहच्छाशन्दत्वेन ग्यवहरणं च सवाममनु पदमेव स्फुटी भविष्यति । इदशाभ्युपेत्योकम् । वस्तुतस्तदेव नेत्याह । किशेति । ननु तथाज्ञानामावे ऽपि सामान्यज्ञानमत्येवान आह । सामान्येति । मतिप्रसक्तत्वादिति भावः । ननु ताई व्यवहार पत्र नात माह । योगीति । शासपान्तअलब एतदुप- पत्तियोतादाघिस्यादिन्यप्रतिसादाह । देशति । एक्शेत्यादिः। पाचकत्वस्य सत्येन साधुत्वमान्यवेत्यर्थः । तहि कथं कार्यमन उपसंदरन् माह । तस्मादिति । तेषामसाधुत्वारियर्थः । धापामा दिर्यस्य तत् । घोपशमो धर्मपरः । मन्तमध्ये ऽन्तास्थाः गणः यस्य ! अन्तःस्थाशद आकारान्तः निं, तदम्तमेव । अत एवाह । नेति । तखितम् । तदन्तम ॥ ३१ ॥ मामरेना किश्च अग्न्यादिनक्षत्रदेवता उपरा नक्षत्र- कानम् । यता एता एताभिर्यज्ञकर्मणि यजमानस्य शा. नशे म नक्षत्र स्मृतमिति वेदाज्यौतिषोक्तम्।न. भत्रनाम च तापयोगिनामकरणे नाक्षत्रनामनक्षत्र पादाक्षरादिकार्यमिति वृद्धाः । गृहापरिशिष्टे - पित्तथैवोक्तम् । एतदेव जानकर्मप्रकरणे नभत्रनाम न निर्दिशति सदस्यं भवतीत्यापस्नम्नोक्तम् । तदेव पाभिवादन पं प समीक्षा तन्मातापितरी, বিলাসীবনষনাবিকাসননা। যা नामकरणे शिष्टानापाचारम । असगर योनि पकमगीरपुकम्। तत्ताक्षत्रमापा जाना नि.

·वैयाकरणसिद्धन्तमञ्जूपा। तन्नक्षत्रनामेति केचित् । तत्र पुत्रस्य नाम गृह्णाति रौहिणाय तेप्यायति चौधायनसूत्रं मूलम् । यत्वसा. वसावित्यादिश्य नामनी इत्याश्वलायनेनोक्तं तत्तु सन्दिग्धम् । यद्यपि देवत्रातेनानुराधो देवदत्त इति प्रयोक्तव्यमित्युक्तं तत्र सूत्राक्षरानुग्रहश्चिन्त्यः । शा- द्वापनादयश्च ज्यौतिपोक्तमेवाद्रियन्ते । इदानीमाश्व. लायना देवत्रातोक्त्या निर्दिशेयजमानस्य नाम सां- व्यवहारिक नाक्षत्रं च यथा कृष्णशर्मा रौहिण इत्य- पीत्याइपलायनौतकारिकोत्या च तथैवाचार इति नामकरणे ऽपि तदेव नाक्षत्रं नामेति च वदन्ति । परेतु यौधापनादिवाक्ये रोहिण्यादिपदं तन्नक्षप्रजात- त्वेन तत्तद्देवतानामोपलक्षणम् । एवं हि ज्योतिपेण तेपामेकमूलकल्पनालाघवं भवति विकल्पस्यानौचि- त्याच । संज्ञापर्यायनामशब्देन पाचकादिशब्दवत् केवलयौगिकश्रावणादिशब्दानां ग्रहीतुमनौचित्याच । अभिवादन प्रयोजनमस्पेत्यर्थकाभिवादनीयशब्देन तस्य वक्तुमशक्यत्वाच तस्य साधारणत्वादित्या. (कुं० टी०) अन्यादीति । अग्न्पादयो नक्षत्राणां दे वताः । एताभिरिति । अग्निदत्तेत्यादिवत् । ज्योतिपोक्तमिति । अधिन्यादिचरणाक्षरेण कृतं चूडामणिरित्यादिकं च नाम यज्ञकर्मोपयोगीत्यर्थः । तथैवोक्तमिति । नाक्षत्रं गाम इदमेयोक्त- मित्यर्थः प्रकरणे इति। उक्तमित्यत्रान्वयः। नाय चेति । चकारे- ण नामान्तरसमुच्चयः निर्दिशति । लिखति । रहस्पमिति । अम- काश्यत्वात् । तदेव चेति । आश्वलायनेनाभिवादनीयं चेत्यादि ·कृझिकाटीका-फलाटीकासहिता । तदेवोक्तमित्यन्वयः । व्यावहारिक नाम कृत्वा अभिवादनी- यमाभिवादनप्रयोजनं नाम नपांशु कर्तव्यं तब माओबन्धना. न्तं मातापितरावेव जानीयातामुपनयनकाले चानेननाम्नाभि- वादयेति कुमार मति वान्यम् । नाय पृहातीति भाते कर्मणि अयं यजमानो ऽमुकर्मणे पुवायायुराशास्ते इत्या- दिप्रयोगात् । स च दर्शपूर्णमासपोर्वेदिमध्ये यजमान उपविश्य पुत्राणां नाम गृहाति अमुकशर्मा सन्तनोत इत्यादिपज्यते । ययसाविति । अयं यजमान इत्यस्यानन्तरं नामयमुजार्य आयुराशास्ने इति होता पूपादिपर्णः । असा. साविति । इदं नामयप्रदर्शनम् । संदिग्धमिति । कीर नाम- द्वयमित्पनिमयात् । देवनातेनेति । असौ देपदस्त भगी भा. नुराध इत्येवं नामदयं भयोक्तच्यामित्यालापनवारपाल भावः । सूत्राशरेति । तत्यूनपलानामनामदयस्पालामात् । आश्वलायना इति । देवात क्तकारिकोसा नापरलीय. प्रान्वयः । सांव्यवहारिफम् । उपवहारार्थराईतिनम् । अग्राग. मागरः स्वालदेवनानुसारेणापुरुभक्त इति पापा नाम. लिखित्ता मामनाम पुर्यात् । मम । कृष्णा ऽनन्तो ऽगुना पैकडो श ननार्दनः । उपेन्द्रो यही कागदशनमा रिशिनि । স নির্যাতবো । মা নানান স্যা गार गार न्यायिर्मापनयारादि नाम पेप. मिनि ॥३२॥ (क) Tsuresraftirirekri tir me तापनि गतिश पार निमिया मानाTelem Ax ran.

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । दकशब्दघटितत्वम् । अत एव कुलदेवतानक्षत्रसम्बद्धं पिता नाम कुर्यादिति शसोक्तिः । अन्यथा मासनाम गुरोर्नाम दद्यादालस्य पितेति' गाय॑वत् घूयात् । तथाच तदपि भक्तशर्मत्याध- निदत्तशर्मत्यादि वा बोध्यम् । या पता नक्षत्रदेवता उक्तास्ता- मेरेताभिर्यशाम तद्यजमानस्य यसकर्मणि नक्षमजं नक्षत्रात्त- इत्पत्तीतं शानः स्मृतमित्यर्थः । यजेत्युक्त्या ऋत्विज्ञतक- पजमाननामोल्लेखविषयताऽस्य सूचिता । यशेत्यनेनान्यनिरा- सः । नक्षत्रमित्यनेनान्यस्य तत्वनिरासः । नक्षत्रसम्यन्धीदमेव नामेति भावः । तहन्यग्र कथमत एतत्प्रसकादाह । नामकर- णे इति । अत्र मानं सूचयन्नाह । गृह्यति । आश्वलायनेत्यादि । ऐ- च । टेऽपि । पकवाक्यतार्थमाह । एतदेवेति । नक्षत्रपादाक्षरादीत्य- थः । जातेति । जातं यात्सप्रेणाभिमृभ्योत्तरेण यजुपायस्य आ- धायोत्तराभ्यामभिमन्त्रेण मूर्गन्यवघ्राणं दक्षिणे कर्प जाप मे इत्यर्थः । वात्सप्रो दिवस्परीत्यनुवाकः । उत्तरेण । तस्मिन्नह- मिति यजुपा । उत्तराभ्यामनादादश्याभवेति द्वाभ्याम् । अनयोरे- याने उभयत्र सम्बन्धः । जापो जपः उपमन्त्रान्तोक्यसावित्यव्य- पहितं नक्षत्रनाम्नो जपः । सम्बुध्येति सूचयितुमध्यवाहतोक्कत्व- साधांजातकर्माज्यवहितकालिकनामकर्माहं । नक्षत्रेति । चना. निमव्यावहारिकसमुनयः । निर्दिशतीति । धर्तमानसामीप्ये प्रति लट् । निर्देशः । व्यवहितोशारणम् । नन्येतस्यैवात्र निर्देशः कुतो ऽत आद । तदिति । नक्षत्रनामेत्यर्थः। रहस्यम् । सर्वाशेयम । तथाच भाविसंशयात्र निर्देशः । एतेन तस्याकृतत्वात्कथमत्र निर्देश इत्य- पास्तम् । अनेन वस्यमाणकालवदयमपि नाम फर्मफाल इत्यु- तं भवति। अत एवाश्वलायनेन कालान्तरं नाताम् । जातका मप्रकरणे एव तत्प्रयोगसमाप्त्युत्तरं नाम चास्मै दधुरित्याधुक्तं च । तथ जातकर्मानन्तरमेव चा नाम चास्मै युरिति । स्थचकारस्वरसेन जातकर्मसमानकालिकता लाभादिति भ- झोजिदीक्षितैर्व्याख्यातं च । वृत्तिकारो नारायणो ऽप्येवम् । प्राय- दाह । तदेव चेति । तदेकवाक्यतापभयुक्तमेव चेत्यर्थः । अभी आहुतादिः सन् येन नाम्ना ऽभिवादयते सत्तदभिवा- दनीयमसांव्यवहारिक तय समीक्षेत कुर्यात् । चैनपू D ·। कृषिकाटीका--कलाटीकासहिता । वाक्तसाव्यवहारिकसमुच्चयः । तदभिवादनीयं मातापितरावेव विद्यातां आ उयनयनात् । तदारभ्य उपनीतस्य स्वानभते अनेन नाम्नाभिवादयस्वेति भाष्यरुवृत्तिकारौ । आचारसंवा- दमप्यत्राह । एवमेवेति । आचारः । याचारो ऽपि । लेखधोति । पाठे स लेखोऽपि। तण्डुलोधरि लेखो ऽपीत्यर्थः । अत एव । ना- मकरणे सर्वसम्मतवया तस्यैव सत्वेनान्यस्यामप्तिरेव । मन्तातर- माह । तत्तदिति । प्रत्यये सति लुप्ते वा । वर्शपूर्णमासेप्टिप्रकरणस्थं तमाह । यवसाविति । अयं यजमानो ऽसावित्यत्रासावसाधि- ति यजमाननामनी सांव्यवहारिकनाक्षत्रे च प्रथमान्तेनादि- श्यायुराशास्ते इत्यादि होता भ्रूयादित्यर्थः देवति । तहाध्यकृतेत्यर्थः। तत्रान्याचारविरोधी ऽपि दोष इत्याह । शाति । अत एव चः तत्रैवेति भावः । एवेनोभयव्यवच्छेदः । त- वाचारभेदमाह । इदानीमिति । चरति तत्रैवेति भावः । एव. च मतभेदस्तत्र सिद्धः। अतो नामकरणे ऽपि मतभेदमाह। नामकरणे ति । इमं विरोधं परिहरन्सिसान्तमा । परे वि. ति। भादिनोक्तकारिकादेवत्रातपरिमहः । देवतानामेति । तद. तद्घटितनामेत्यर्थः । तेपाम् । बौधायनादीनाम् । ननु ब्रीधादिवद्वि- कल्प एवास्वत आह । विकल्पेति । अष्टदोषदुष्टत्वादिति भावः।नगु तथापि अन्यत्रेवात्रापि स एवास्त्वत आह । संझति । तेषु पाक्योरित्यर्थः । ननु नेदं सर्व नामकर्मप्रकरणस्थमिति असति बाधके नामशन्नो धात्रकसुयन्तपर एवास्तु, किञ्च वृद्धादेः संहारवस्य पाणिननकादेस्संशाचं भगवतपत्वेन एतं कुर्यादित्या. दितत्सूत्रे उक्तत्वेन च तेन तहहणे वाधकामावादाइ । अमोति।प्रागुत्ताश्वलायनीये इत्यर्थः । यत्र हेतुमाइ । तस्येति । प्रा. घणाक्षरित्यर्थः । अभियानकार्य एव तस्य धावणर्च नान्य. कार्य हायस्याभावादित्यर्थः । पञ्च तत्र तथा मुवचत्वे ऽपि नामकरणे तथा दुर्यचमिति तेषां तथाचारस्तनायुक्त एषेति भावः॥ ३२॥ अत्र तत्त्वं महान्तो विदाकुर्वन्तु । यत्तु कुश्री. न त्यादीनां साध्वसाधुयहि तत्वं शास्त्राषि. - प्रमाणा- ·{ CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES, Colle&tiv OF RARE « Litra NNAR Sinner ko. N0. 192. সম্বনামযাযাবনামখানালা वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जया। = *মশালায়মানস্থাকাকা-মালাঃ- বিবিয়ান জাগতিশা। জাহিঙ্গানাহুয়ালালালাগাবা বাঙ্কােপাৰ্থমনমান দখিনা। VALYIKARAYA SIDDHÍXT101LXJLSILI Sri y?' 11, it '৫১ (myt, . * { }}}} . Durintie linkun muu kota of 13.un Bharti Eltel ing Ptak iran inhalya 101.17 Just Bitlich, .\'২f-~ot, critik Satisit 'lf.", }}*7* * Acti- Y.Isfi}}; s?i, {}'?'; ১৫'}}} {}; C০% ** ১৪৭ 5451 css 0,3}, RIYRES ম + 1:17} }৭১, t" Pp1 A gift a Jab + c311 rRO3TH. CO ON LLEIL.NO {{{ }} {t {} }+!!' 3:18. t', * * * ·. वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। यता चेति तन्न । तृतीयकोटेरभाधात् । एवं विधेभ्यो ऽन्यन शास्त्रविपये साध्यसाधुबहिर्भावस्य काप्यदृष्ट- त्वाच्च । अत एव फलक्सूबे लकारोपदेशे प्रयोजनं 'यहच्छाशब्दे ददलतकाय देहीत्युक्त्वा न्याय्यस्य - तकस्य भावस् तस्यैव संज्ञात्वं न्याय्यं न त्वस्येत्यादि- नास्यासाधुत्वाच्छास्त्राविषयत्वेन परिहृतम् । न्याय्य. स्येत्यस्य शास्त्रयोधितस्य शिष्टप्रयुक्तस्य चेत्यर्थः । यद्यपि समाने प्रवृत्तिनिमित्तेऽन्वाख्यातो ऽनन्या- ख्यातस्य निवर्तको भवति यथा देवदत्तशदो देव- दिण्णशब्दं नियतयतीति भाष्येण ऋतकस्य शास्त्र प्रसिद्धत्वे ऽपि मियाप्रवृत्ति निमित्तकत्वेन लतकश-. ब्दस्य शन्दप्रवृत्तिनिमित्तकस्य भिन्नार्थस्यास्य नासा- ‘धुत्वयोधन लभ्यते, तथापि शिक्षामयुक्तत्वेनैवास्या- साधुत्वं कैयटेनोक्तम् । स्वीकृतं च शास्त्रान्विता- नामपि पचन्तीत्यादीनां शिष्टामयुक्तत्वेनासाधुत्वं सः । ततः पक्षान्तरैरपि परिहारा भवन्तीत्याशयेन नयीशब्दानां प्रवृतिर्न सन्ति यदृच्छाशब्दा इत्या. दिना परिहारान्तरमुक्तं तदा ऽसाधुत्वं शास्त्रविप- यत्वं च स्पष्टमेवोक्तम् । एवञ्चैतत्पक्षकवाक्यतया अग्रे ऽपि तत्त्वमेयोचितम् । एकस्यैव पक्षभेदेन शा- नविपयत्वतद्विषयत्वयोर्न वेति सूत्रे भाष्ये तिर- स्काराच। किसाधुत्वस्य व्याकरणव्यङ्गतानापत्तिः। सा- ध्वनुशासने शास्त्रे इत्यादिभाष्यासङ्गतिश्चति दिक् । एव भापाशब्दानां शिष्टैर्मधुझ्या साधुपर्यायवद- ·" कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । प्रयोगाह्याकरणलक्षणाननुगमाचार्थवत्त्वे ऽपि न शा. स्त्रविषयत्वमिति न तत्र मातिपदिकत्वामित्यन्यत्र विस्तर: ।। ३३ ।। (कुं० टी०)अत्र तत्त्वमिति । स्वस्वगृह्यानुसारेण प्रयोगात्सू- चितः। अतएव कात्यायनेन कुमारस्य दक्षिणे कर्णे श्रावयदित्या- धन्यधोक्तम् । चर्भूितत्वमिति। ऐजादिशब्दवदस्यापि संज्ञात्वात् । तन्नेति । ऐजादिपदानां तु साधुत्वमन्यत्रोपपादितमित्ति भावः । ननु चतुष्टयीपक्षे अव्युत्पन्नसंज्ञानामपि सत्वात्कथं तासा शास्त्रको- धितत्वमतआह। शिष्टमयुक्तस्य चेति । अव्युत्पन्नसंशाविशिष्टमयुक्त एवसाधुरित्यर्थः । लतति । क्रियाशब्देन ऋतकशब्देन स्वरूप- परस्य मृतकशब्दस्य कथं व्यावृत्तिरित्यर्थः । पक्षान्तररपीति । यथा व्यक्तिपक्षे सरूपसूत्रारम्भं जातिपक्षे प्रत्याख्यानम् । प. रिहारान्तरमिति । तथाष चतुष्टयापक्षस्य प्रयीपक्षण मत्या- ख्याने अव्युत्पन्नस्य तृतकशब्दस्याभावान लकारोपदेशे भयो- जनमिति भावः । आरोपितत्वमिति । चतुष्टयीपक्षे ऽस्यसाधुत्व- पित्यर्थः । अव्युत्पन्नसंज्ञासद्भावे ऽपि शिष्टप्रयुक्तानामेव साधुत्व- मिति भावः । किवमिति । व्याकरणाव्युत्पायस्यापि साधु- वे इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ (फ दो०) नन्वेवं यज्ञकर्मणि के चिदेकवाक्यतायामपि आयुक्तमतभेद एवेव नामकरणे पि मतभेद । एवेति कथं व्यवस्थात माह । अति । उकविषये इत्यर्थः । अत्रेद तत्वम् । यश- कर्मणि अस्विकर्तृकयजमाननामोल्लेखविषये सर्व सर्वज्योतिपो- कमेव कार्यम् । तत्रेय स्वकर्तृकनामोल्लेखविषय केचिन्मतोत्तस्यैवा. परः कार्यः । अभिवादने तु नक्षत्रपादाक्षराधय । व्यवहारे तु आयमेव । तत्रापि घोषवादति ने नियतमाश्वलायनगृह्ये यु. ग्मानित्ये पुंसामित्येवफलत्येन वृत्तिमायाराविमिस्तथोक- ·धैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूमा। त्वात् । अधापि वा यस्मिन्निति वदता आपस्तम्वेनापि तदनादरः सूचितः । तथाव युग्मत्वादिकमेव नियतम् । अत एवाधिकाक्षरा- ण्यपि नामानि सिद्धानि । अत एप स्वस्त्यस्मै देवदत्ताय ग्रूतेति ब्राह्मणान्वदेत् नामाभिवादनीयं तु पित्रोह धोपनीतित इति नामकर्मप्रकरणे जान्वाच्य दक्षिणं पादमाचार्यस्योपगृह्य च ना- म्नाभिवादनीयन शिरस्त्वस्यावनम्य चेति प्रमचारिहोमप्रकरणे आश्वलायनगृह्यकारिकायामुक्तम्। सन्ध्यावन्दनादावाचारोप्येवमेव । नामकरणे तु नक्षत्रपादाक्षरायेव नाक्षत्रं नामेति तथा ते- पामाचारोऽयुक्त एवेति सर्वेपामविरोधेन व्यवस्थेति न कोऽपि दोपः । एतेन यजातकर्मप्रकरणे नामकरणे च सुदर्शनांड्विला- कारविधातीर्थचन्द्रचूडादिभिरुक्तं तत्सर्वमपास्तमिति । कौस्तुभ- कदाधुर्ति खण्डयति । यस्थिति । फूचीति चतुयीपक्षे । टिघुभा- दीनामिति । कूचीत्यादीनामित्यर्थः । साध्धिति । पुण्यजनकताव- च्छेदकधर्मरूपसाधुत्वस्याभावात्तदर्थे ऽनादिप्रयुक्ते शक्तिचैक- ल्याविनान्यथोचारणविषयत्वस्यैवासाधुत्वेन सद्भावाश्च अनपन- एत्वरूपसाधुत्वस्यैव शासप्रवृत्युपयोगित्वेनोभययहि तत्वे ऽपि शासविषयत्वाक्षतिस्तदाह । शाख्नेति । नन्वय सेति कुतस्त- दभावो ऽत आह । एवं घीति । उक्तसंज्ञाशब्देभ्यो ऽन्येषु जा- त्यादिशब्देवित्यर्थः । हटत्वाशेति । यदि अपत्वं तहिं तदनुकरणे ऽपि प्रकृतिवदनुकरणमित्यनेन शास्त्रविपये दध्य्लतक इत्यादा- पाचकायर्याय लफारोपदेशस्यानुकरणे ऽर्थतयावश्यकत्वे ऽनुकर- णार्थलकारोपदेशप्रत्याख्यानपरभाष्यवार्तिकबिरोधः । तत्र हि सा- धोरनुकरण साध्येय अशिष्टाप्रतिपिद्धस्य तादृशमेव अर्थाद- साधोरसाध्चेवेति लकारानुकरणमसाध्वशास्त्रविषयमेवेति न ल- फारोपदेशस्तदर्थ इत्युक्तम् । माध्यता त्वसाध्वनुकरणस्य भि- नार्थत्वेन साधुत्वमाश्रित्य तदर्थ स 'कार्य इत्युक्तमित्यन्यत् । तदेतदृध्वनयन्कुकार्य भाष्यान्तरविरोधमाह । अत । एवेति । त. दभावादेचेत्यर्थः । प्रयोजनमिति । लकारोपदेशो यदृच्छाश. तिजानुकरणस्तुत्याद्यर्थ इति वार्तिकोक्तरित भावः । न्याय्य. भावात्कल्पनं संभादिविति तदुक्तमेवाद्यफलखण्डनमाह । न्या- व्यस्येति । भावात् । सत्वाम् । अस्यो लतकस्य । एपमने ऽपि ।

·कुञ्जिकाटीका कलाटीकासहिता । वस्यमाणोपपत्तये सिद्धान्तमाह । न्याय्येति । तन्नेत्यादिः । अत पवाद्यामावप्रयुक्ता साधुत्वाभावे ऽपि न परिहारपरमाध्यास. अतिरित्याह । यद्यपीत्यादिना । माध्येणेत्यस्य लाभे हेतुत्वेनान्वयः । कत्वेनेत्यग्रेनतेनेति शेषः ।बोधनमित्याने 'इत्तीति शेषः । अ- स्थावश्यकतामाह । स्वीकृतश्चेति । आदिनानभिधानविषयपरिग्रहः। तथाचाद्यसत्त्वे ऽपि तदभावात्तभावे ऽपि प्ररन्ते तत्सत्वान्न तदसाधारणनगमकं किन्तु तत्सइष्टतमेवति तदेवासाधारणतनमः कमाद्याभावेऽपि तत्सत्त्वेन तत्त्वाङ्गीकारादत एवार्थत्वात्साधुतेत्ति तत्र तत्रोक्तिरेवश्चान्वयव्यतिरेकः तत्रैव नाये इति तदभावात्तस्य त. चेन परिहारभाष्यं चतुष्टयीपक्षाभयमुक्तं सम्यगेवेति भाकाततस्तद. नन्तरं ये गुणक्रियाजातिप्रवृत्तिनिमित्तकास्तेषु तेवपु प्रसि- दास्तेतत्तद्गुणाधारोपेण तेषु पिण्डेषु. सत्यन्त इति लतका- दीनां तादृशप्रसियभावान्न तेर्पा कविदपि सङ्केत इति तदा- शयः। एवञ्च सर्वथा तेषां न साधुत्वमिति तात्पर्यम् । तदाह । त- देति । त्रयीपक्षे इत्यर्थः । तत्र साधकान्तरमपि वनमन्नाह । एपञ्चेति । प्रयोपले तत्त्वसिम्रौ चैत्यर्थ । तत्यमेव । असाधु. त्वमेव । तयोक्तरीत्यव नान्यति इतो ऽपि तदायश्यात्वमेधे- ति भावः । ननु पक्षभेदादेवमस्टेकवाक्यतेति 'चैपम्यमाला. मिति परिहारमाध्यमेकवेश्यक्तिरेगन्यत्र तथासरचे तबगीकारे भानाभार इति कैयटो ऽसङ्गत एषाव माह । एक- स्यैयेति । एवञ्चानेन भाष्येण च्यादीनामसाधुत्वं शाम्पाविषय- त्वं रिघुमादीनां तु पाणिन्यार्दिशिष्टप्रयुकरवायेति । योधित- मिति स्यष्टमेघेति त्वन्मते एघ घिरोथ, इति भौयः। य. रिति गते , दोपान्तरमाह : किति । पयमुभयग्रीभाम्प शाखाविषयत्वे तस्यानिप्रसक्तत्वादिति भाया । हम नोपात रमाद । साचिति । एयमित्यस्यावापनुर! कि तस्य त. पात्ये तापसाधुत्वस्वापत्तिरित्यपि योभ्यम् । तदाह । दिगिति । नन्येवमपि भापाशदानां शिएमयुक्तत्यमत्येति प्रागुनास. अतिरेवात माह । एवति तन्मतस्यायुकरवे, चेत्य, भापमा पि नेत्याह । व्याकरणति । असाधुस्वेनेति पादा इत्युक्त मिति । सथान सहाय पुनः स्मारितामशि माषः - ॥ २३ ॥ ऽप्यन ·. - चैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। शकविण्यम् । शक्तिस्त्रिधा रुढियोगो योगरूदिश्च । शास्त्र, कल्पितावयवार्थाप्रतीतो यदर्थनिरूपितं प्रकृतिप्रत्य- यसमुदायमा योधकत्वं तत्पदे सा तदर्थनिरूपिता रूढिः । यथा माणनूपुरादौ । शास्त्रकल्पितावयवार्थ- मात्रयोघे योगशक्तिः । यथा पाचकादौ । अश्वगन्धा- पदमौषधिविशेषयोधे रूदम् । अश्वसम्पन्धयत्तया वाजिशालायोधे यौगिकम् । इदं यौगिकरूनमित्यु- च्यते । रूढियोगापहारिणीति तु प्रकरणायभाये इति बोध्यम्। पत्र मण्डपपदादिभ्यो मण्डपानकादेः रूट्यर्थम- पडपादिगुणवत्त्वेन बोधस्तव प्रथमप्रतीतरूढिविपयमु- ख्यार्थत्यागेन योगरूढिपूर्वफलक्षणाया यलयत्त्वेन लक्षणयेव बोधः । यत्र शास्त्रकल्पितादयवार्थीन्धि- तविशेप्यभूतार्थनिरूपितं समुदाययोधकत्वं सा यो- गरूढिः । यथा पङ्कजादिपदे । तत्र पङ्कजनि कर्तृपम- मिति योधात् ।। पद्मस्यानुपपत्तिप्रतिसन्धानं सम्यन्ध- प्रतिसन्धान च विना बांधान्न तत्र लक्षणावसरः । कचित्तात्पर्यग्राहकवंशात्केवलरूल्यर्थस्य केवलयोगाध- स्य,थ पोधः । भूमौ. पङ्कजमुत्पन्न कहारकैरवमुखेप्यपि पङ्कजेष्वित्यादौ । स्पष्टदमार्दादिति सूत्रे भाप्ये ॥३४॥ (कुंटी) रूढिरिति । समुदायार्थमात्रघोषकपदे शक्ती रूदिरित्यर्थः । ननु प्रकृतिमत्ययविभागस्यापारमार्थिकत्वात्कयं रूढयरूढिविभाग इत्यत आह । शास्त्रककल्पितेति । तदुक्तं हरिणा। वाक्ये त्वर्थान्तरंगते सादृश्यपरिकल्पने केपाश्चिदिशब्दत्वं शास एवानुगम्यते इति ।।

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । अस्यार्थः। वृत्तिवाक्ययोः सादृश्ये कल्पिते केपाश्चिच्छन्दा. नों विग्रहे ऽर्थान्तरमतीतरूढिशब्दत्वम् । मण्डपशब्दे हि मण्डपा- नकर्ता विग्रहार्थो विद्यते सर्वश्चैतदवयवविभागादिकं फल्पितमेव । यदर्थेति । याहसाथैत्यर्थः । मणीति । मण्यते इति मणिः । मण- शब्द इति । नुवति स्तुवति पुरं नूपुरः । नन्वश्वगन्धाशब्दे कयं यौगिकार्थबोधः पङ्कनपदात्कुमुदवोधवारणाय रूढः प्रतिवन्ध- कत्वस्वीकारादत आह । योगापहारिणीत्विति । अवयवार्थानु- सन्धानमुलकयौगिकार्यापेक्षया रुढ्यर्थस्य प्रथमोपस्थितस्वमेन बलवत्वे बीजम् । यत्रतु यौगिकार्यस्य प्रथममुपस्थितिस्तत्र तस्यैव बलवत्वम् । यथा वाजिभ्यो वाजिनमित्यत्र वाजिशब्देन नाश्वस्य वोधः किन्तु वाजमन्नमामिक्षारूपमस्ति येपामिति योगाद्विश्वे. देवानामेव ग्रहणमिति आमिक्षाधिकरणसङ्गतिः। प्रकरणायभावे इति । यत्र प्रकरणादिवशायौगिकार्थस्य प्रथममुपस्थितिस्तत्र तद्धोधो भवत्येवेत्यर्थः । यत्तु नानार्थविषयाद्योगिकार्ययोधवार- णाय रूढेः प्रतिवन्धकत्वमावश्यकमिति तन्न । ग्राह्याभावानवगा- हितया तस्य प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् । माणिमन्त्रादिन्यायेन त- कल्पने च गौरवात् । मण्डपानक देरिति । वस्तुतो यो मण्ड- पानकर्ता चैत्रादिस्तस्य मण्डपानकत्वेन न योधः किन्तु म. ण्डपो गृहविशेपस्तत्सादृश्येन योधः । तत्र रूढिमूलिकाया लक्षणाया वलवत्वालक्षणयैव बोध इत्यर्थः । प्रथममतीतेति । प. जपदासमुदायशक्त्या उपस्थिते पदे पङ्कजनिकरीत्वस्यान्वया- प्रथमप्रतीतत्वम् । अत एव न फेवलयोगेन कुमुदादियोधः पल- बच्चनेति । फोगापहारित्वादिति भावः । यति। यवारयवरा- तिलभ्या समुदापशक्तिस्तवेत्यर्थः । तत्र दि पङ्कजनिकरीता- न्वितं विशेष्यपदम् । अनेदं चिन्त्यते । योगरूढिस्थले पोगार्य- ·वैयाकरणसिद्धान्तमन्जूषा। स्यापि शान्दवोधविपयत्वे पकनपदात्पङ्कजनिक पममिति चो- धापत्तिः। न त्वेतदनुभवसिद्धं स्थलपङ्कजमिति प्रयोगानापत्तेः पङ्कजं पङ्कजमिति प्रयोगानापत्तेश्चेति । ननु पङ्कजपदादपि कदाचिल्लक्षणया कुमुदवोध इभ्यत एव । तथाच सर्वसाधारणी शक्तिरेवास्तु पदरूपविशेषपरतायां तु लक्षणैवास्त्वित्यत आह । पद्मस्येति । केवलरूढ्यर्थयोधमुदाहरति । भूमौ पङ्कजमिति । अत्र योगार्थस्य वाधः । कल्हारेति । कुमुदादी प्रयोगो ऽवयवार्थ- मादायवेत्यर्थः । कल्हारम् । इस्वकमलम् । कैरवम् । कुमुदम् । एतत्ममृतिषु । पङ्कजवित्यर्थः ।। ३४ ।। [क० टी० ] एपश्च तत्स्वरूप निरूपिते विशेपजिज्ञासाया तन्नेदमाहाशक्तिरिति । तत्राधामाह । शास्त्रेति । तत्रेत्यादिः इदमात्र शब्दव्यपच्छेद्यस्वरूपकीर्तनम् । ननु तदन्तर्गतं लक्षणं तु यदर्थेति तन्माने योधकत्वं च तघटकावयघानां स्वार्थानुपस्थापकत्वे- नेति भावः । शालेति । यत्पदीयेत्यादिबोधे इत्यस्य तत्पदे तद्- निरूपितेति शेषः । कादौ । तत्पदे । अर्थभेदाच्छन्दभेद इति मते उक्तान्तर्भावसम्भवान्न तुरोयो ऽतिरिक्तः शब्द इति चतुर्धा तद्विभागो ऽयुक्त इतिसूचयन्नाह । भवति । अर्थभेदे ऽपि शब्दै- क्यामिति मतेनाह । इदमिति । ननु रूढियोगापहारिणीति प्रवादः सादिशानं योगार्थवोधप्रतिवन्धफमिति तदर्थस्तथाच कथं तत्र योगार्थवोधो ऽत आह । कढिरिति । उभयत्र प्रकरणादाघुभय- योधस्यष्टत्वादाह । घभावे इति । तत्र सत्यर्थस्य शीघ्रोपस्थिति- कत्वेन यलयत्तया योगापहारफत्वम् । तथाच यत्र योगाथै एय प्रकरणं तत्र, तत्साचिन्याद्योग पर यलवानिति नोकदोप इति भावः । एव मण्डपादिपदे ऽपि योध्यम् । तस्य क्रिपाजातिशब्दत्व- चत्संज्ञाशवत्वस्यापि सत्त्वात् । तत्र विशेषमाह । यति । यत्र त्वित्यर्थः। मण्डपो मण्डपो ऽभवदित्यादावित्यर्थः । मत मण्डपानेति यस्तुतस्तस्ये ऽपि तेनायोधात्संज्ञाशब्दस्थरीत्याह । रुख्यर्थेति । तत्राधुनिकसङ्केतसत्वेन शक्त्यभावस्य प्रागुतत्वादाह । पव ·१०८ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । तत्रेति । पदे इत्यर्थः । ननु तत्र योगार्थवोध एव कुतो नात आह । योगादिति । ननु कस्ततो यलवत्त्वे ऽपि न लक्षणा- या अत आह । रुढीति । तत्र हेतुरुक्तः। प्रथमेति । तत्र यो बोधः स लक्षणयैयेत्यर्थः । अतो न पौनरुज्यम् । अत एवाकाशपद- स्थाकाशत इति योगमनात्याकाशगुणं विभुत्वादियोगेन ब्रह्माण निरूढलक्षणापा लक्षणैवाहता दहराधिकरणे । बोधाविति । तथाच ताटशविशिष्टबोधकतायाः समुदाये स्वीकार आवश्यकः । अन्यथा ततो नियमेन तदुपस्थितिर्न स्यादिति भावः । ननु पङ्कजपदस्य पनत्वविशिष्टे लक्षणैवास्तु किं समुदायशयात आह । पद्मस्येति । तत्कारणसमवधानेति भावः । विशेष्यभूतेति । अर्थविशेषणेन राजपुरुषादिपदानां योगरुढित्वनिरासः । अश्वग- न्धादिपवादितो ऽपि प्रत्येकमात्रयोधापत्तिस्तु उक्तयुक्त्वैव नति . भावः । नन्वेवं कचित्प्रत्येकयोधो ऽत्रापीटो न स्यादत आह । क- विदिति । यथाक्रममुदाहरणे आह । भूमाविति । अत पर रष्ट्वा स. इस्रनयनो न पापि तृप्त इत्यादाघपौनरूक्त्यम् । तथाच तत्प. दसमभिव्याहाराय तत्तात्पर्यप्रहस्य तत्तदर्थयोधे प्रतियन्धकन्यस्य स्वीकारान दोप इति भावः । अत्र मानमप्याह । स्पष्टमिति । तत्र हि परिमाणशब्दस्य सर्वतो माने प्रस्थादी योगरूढिरित्युक्त्वा तदस्य परिमाणं संख्यायाः संक्षेति सूत्रे संस्यापरिमाणयोर्विशे. प्यविशेपणभावानुपपत्तिमाशय वचनादियती विवक्षा भचि प्यतीत्युक्तम् । कढिपरित्यागेन परिच्छेदकत्वमात्रमाश्रयिष्यत इत्य- र्थ इति । अत एव शब्दार्थस्योति जाताघेकवचनम् । सन्देहे इति सति सप्तमी । तथाचास्य तत्र निमित्तत्वं फलति ॥ ३४ ॥ शक्झिनियामक- सैषा शक्तिः संयोगादिभिर्नानार्थशन्देषु नि- निरूपयम् । यम्यते । तदुक्तं हरिणा। संयोगो चिप्रयोगश्च साहचर्य घिरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शन्दस्यान्यस्य सन्निधिः ।। सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दास्थानवच्छेदे विशेपस्मृतिहेतच इति ।

·वैयाकरणसिद्धन्तमञ्जूपा। एते संयोगादयः शब्दार्थस्थानवच्छेदे सन्देहे न- दुपाकरणयारेण विशेषस्मृतिहेतवो निर्णयहेतय इ- त्यर्थः । उपस्थितानामनेपामेकतरमात्रार्थतात्पर्य- निर्णयद्वारा तन्मानार्थविषयकान्वयबोधजनका इति भावः । संख्यासंज्ञासूत्रे भाष्ये पि स्फुटमेतत् । अत्र सामर्थ्यमेवैकं मुख्यं निर्णायकं संयोगाद- . यस्तयाकप्रपश्चः तैः सामर्थ्यस्यैवाभिव्यक्तरिति प- रे। सवत्सा धेनुरवत्सा धेनुरिति संसर्गविप्रयोगयो- रुदाहरणे । रामलक्ष्मणावित्यत्र साहचर्येणोभयो- युगपदेव नियमनमिति नान्योन्याश्रयः । साहचर्य सादृश्यं सदृशयोरेव सहप्रयोगनियमात् । रामाणु- नगतिस्तयोरित्यत्र विरोधेन तत् । अञ्जलिना जुहो- ति अनलिना सूर्यमुपतिष्ठत इत्यत्र जुहोत्यादिप- दार्थवशादलिपदस्य तत्तदाकाराञ्जलिपरत्वम् । सैन्धयमानयेत्यादी प्रकरणेन तत । अक्ताः शर्क- रा उपधातीत्यादौ तेजो वै घृतमिति घृतस्तुतिरू- पाल्लिङ्गादत्ता इत्यस्य घृतसाधनाञ्जनपरत्वम् । रा- मो जामदग्न्य इत्यादौ जामदग्न्यपदसनिधानेन रामः परशरोमः। अभिरूपाय कन्या देयेत्यादी अभि- रूपतरायेति सामर्थ्यात्प्रतीयते । यश्च निम्यं परशु- नेत्यादी औचित्यात् परशुनेत्यस्य च्छेदनार्थत्व- म् । भात्यत्र परमेश्वर इत्यत्र राजधनीरूपदेशा- त्परमेश्वरपदं राजयोधकम् । चित्रभानुर्भातीत्यादी रात्री वही दिवा सूर्ये । व्यक्तिलिङ्गम् । मित्रो भाति अनाये सूर्यो ऽन्त्ये सुहृत् । स्थूलप्रपतीमित्यादौ ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । स्वरासत्पुरुषयहुबीद्यर्थनिर्णयः । आदिनापत्वसत्व णत्यादि। सुसिक्तमित्यत्र पूजार्थः सुः कर्मप्रवच नीयः सुषिक्तमित्यत्रोपसर्गो ऽन्यार्थः । प्रशायके प्रण. यनक्रियाकर्ता णत्वात् । प्रनायके प्रगतनायकदेश- योध इति पुञ्जराजः । कचित्ताकरणिकार्थयोधोत्तरं वक्तृवोद्धव्यवैशिष्ट्यप्रतिभादिसहकारेण द्वितीया. र्थयोधो ऽपि । यथाशालकाादप्रयुक्तात् सुरभिमांस. मित्यादेर्दितीयाश्लीलार्थयोधः ॥ ३५ ॥ (कुं० टी०) नानार्थेति । नानार्यत्वे ' चार्थभेदाच्छन्द- भेद इति पक्षे नानार्थप्रतिपादकसदृशशब्दत्वम् । अनेकेपामि- ति । अनेको जना इति प्रयोगस्य ग्रन्यकृतैव व्यवस्थापयि- प्यमाणत्वात्तद्विरुद्धमेतत् । सामर्थ्यमेवेति । कारणत्वमेवेत्यर्थः । संयोगादयः साम- यस्यैव व्यका इत्यर्थः । सवत्सेति । धेनुशन्दन नवममूता स- वीपि गृह्यत इति मते इदम् । अवत्सेति ।निपेषस्य माप्तिपूर्वफ- 'स्वादवत्सापि गौरवोच्यते। नान्योन्याश्रय इति । अन्यथा राम- साहचर्यालक्ष्मणो दाशरपिः लक्ष्मणसाहचर्याय रापो दाशर- घिद्य इत्यन्योन्याश्रयः। साहचर्य न सह चरता दीधीवेवीटा- मित्यादावसम्भवादित्याह । सायमिति । रामार्जुनति । अय रामार्जुनयोरिव तयोर्गतिरिति कस्प चिदुपमायां महशलक्षण- या विरोधात् भार्गवकार्तवीर्ययोयोधः। अम फेचित् । रामा. दिपदस्य भार्गवादावभिधानियमे घिरोपः विरोधागाभिधा. नियमनमित्यन्योन्याश्रय इति तन । सपोरिति तरपदस्ग पर- स्परविरोध्यप्रतिविम्बनेन तदानीमेर रामार्जुनपारिरपना- पिपिरोपस्टर्नेः । अनलिनेति । होमसामचिदनुएमापारो ·तस्याश्च दुःश्वेष्टया वैशिष्टयेन कामुकोपभोगो व्यज्यते । नवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञा प्रतिभा सैव वासनेत्युच्यते तस्या- वैयाकरणसिद्धन्तमञ्जूपा। १११ गम्यते । अनलिनोपतिष्ठत इत्यत्र वन्य एवेत्यर्थः । तथाचार्थ- शब्दः प्रयोजनवाची । सैन्धवमिति । भोजनकाले नाश्वयोध इत्यर्थः । मृत्तिकामिश्रा क्षुद्रपापाणमायाः शर्कराः । यद्यपि अक्ता इत्यत्र न विशेषः शब्दार्थः नापि तेजो वै घृतमित्यत्र विधिरस्ति तथापि यः स्तूयते स विधीयत इति न्यायेनाक्ता इत्यत्र विधिरपि कल्प्यः। एताच अग्न्याधानार्थाः परिस्थाप्यन्ते । लिङ्गादिति।संयो- गातिरिक्तसम्बन्धेन सम्बद्धो घ्यावर्तकधर्मो लिङ्गम् । यथा कुपितो मकरध्वज इत्यत्र समुद्रव्यात्तात्कोपात्कामे । यत्तु लिङ्गं चितमि- ति तन्न। असाधारणधर्मो हि चिन्हं न च कोपः कामस्य तादृशः। सनिधिः । सामानाभिकरण्यम् । तेन सशङ्खचक्रो हरिरित्यत्र नातिव्याप्तिः । शङ्खचक्रसामानाधिकरण्याभावात् । परशुनेति । अत्र च छिनत्तीति गम्यते। मित्रो भातीति शुल्लिङ्गस्य सूर्ये प्रयो- गः क्लीवस्य सुहृदि । स्थुला पृपती गौः स्थूलानि पृपन्ति च यस्या इति वा सन्देहः । पूर्वपदप्रकृतिस्वराद याद्यर्थावगमः । आदिपदार्थमन्यमाह । वक्रीति । कचिद्वक्तृवौशिष्टयं कचि- द्धि द्रव्यस्य वैशिष्टयम् । यया । अतिपृथुळं जलकुम्मं गृहीत्वा समागतास्मि सखि त्वरितम्। श्रमखेदसलिलनिवासनिस्सहा विश्राम्यामि क्षणमिति ।। अत्र वक्की कामिनी तस्या दुःशीलत्वादिरूपवैशिष्टयं विजा- नता चौर्यरतगोपनं व्यक्तीभवति । बोद्धव्यस्य यथा । औनियं दौर्बल्यं चिन्ता अलसत्वं सनिश्वसितम् । मम मन्दभागिन्याः कृते अह ह सखि त्वामपि परिभवति।। मेव सत्यां व्यङ्गयातीतः । तदाहुः ।

·, २१२ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। सवासनानां नाट्यादी रसस्यानुभवो भवेत् । निर्वासनास्तु रजादौ वेश्मड्याश्मसन्निभा इति ।। सुरभिमांसमिति । मुरभि यन्मासमिति सुरभेोमांसमिति चार्थः द्वितीयार्थवोधो ऽपीति। अत्र संयोगादिभिरभिधायां नि- यमितायां द्वितीयवाच्यार्थबोधो ऽपि व्यञ्जनौवेत्यालङ्कारिकाः । अत एव साक्षात्सङ्केतवान्वाचक इत्यपहाय साक्षात्सङ्केतितं यो अर्थमभिधत्ते स वाचक इति लक्षणं कुर्वन्ति । अश्लीलेति । अ- श्रीरस्यास्तीति सिध्मादित्वाल्लन् कपिलकादित्वाद्रस्य लः । अ. श्लीलश्च ब्रीडादिदायकः ।। ३५॥ (कटि०) नन्धेवमेतत्सत्वे तेषां तत्त्वं याधितमत आह । तदपेति । विशेपो ऽर्थः। स्मृत्यर्थमाह । निर्णयेति । नन्वेवमपि त- देव कथमादावत आह । उपेत्ति । मध्य इति शेपः । अल्पान्तर- मिति घत्स्वार्थ तरए । द्वारेति । तदपाकरणद्वारेति शेषः । तथाच सारशयोधजननमेव नियमनं नानार्थशब्दजयोधे तात्पर्यनिर्ण- यस्य हेतुत्वात् । तथाच सत्यपि सम्बन्धमहे सयोगादिशानस्थ तजन्यप्रथमार्थतात्पर्यप्रहस्य घा मतियन्धफत्यान्न द्वितीयार्थना. नमिति भावः । अत्र मानान्तरमप्याह । संख्येति । तत्र दि पतु- साहचर्यात्तद्धित एव उतिर्न तु पातेईतिरित्युक्तम् । नन्येतेषां व्य- धिकरणत्वात्कथं घक्ततारपर्यनिर्णायकस्यमतः सिद्धान्तमाद । अ. प्रेति । एप मध्ये इत्यर्थः । एकमित्यस्यैष ध्याच्या मुख्यमिति । मुख्येति पाठे मुख्यस्य विशेपार्थतात्पर्यस्य निर्णायकमित्यर्थः । मुख्यमित्यनेन गाणं तेषामपि सम्भयतीति न परिबिरोध इति सूचितम् । तदादासंयोगाय इति । तदिति। सामप्येति । तमाया. कृदुचानि पतेपां क्रमेणोदाहरणान्याह । सयासेत्यादिना पुजरा- जस्यन्तेन । धेनुशन्दो धानकारकमीप्यक्तिमात्रयोधकः । उमया. रित्यस्य मायमणिन्यायनान्यः। यत्त सादयय सहयरता एकत्र कार्ये प्रसिद्धपरम्परसापेक्षत्यमिति फाल्पकारारदायरनति पनयताद । सारश्यामिति । सहचरम्प भायः साहचर्य सदशरण च मायण सापारय लोक समिनि सायंशन सार.

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा। अत एव । श्यमुच्यते । नन्वेयं प्रकृते साहचर्यस्योक्तस्य सत्त्ये ऽपि साह. श्याभावात्कथमिष्टसिद्धिरत माह । सहशयोरेवेति । सहशार्थयोः शब्दयोरेव द्वन्द्वेन सह प्रयोग इत्युत्सर्गादित्यर्थः। सदृशयोरेय सहवियक्षासत्वात्तथाचात्रापि तदेव तग्नियामकम् । कर्मप्रेति सूत्रभाप्ये सदृशानामेध प्रयोगे सहायत्वमित्युक्तम् । अत एवैतत्कारिकाव्याण्याने यं यम्पपाठ यारिभिरिति साहचर्ये उदाहृतं हेलाराजेन धर्जनापसाहचर्यात्तदर्थस्यैव परेः क- मप्रवचनीयस्य ग्रहणमिति चोक्तं भाप्ये ऽप्येवमेवोत्तमिति भावः। रामा नेति । अत्रापि प्रकरणसहकारेण द्वयोरपि पदयोर्मि- थो विधिद्वये युगपदेव तात्पर्यग्रहः । एतेन द्वयोरपि,नाना- र्थत्वात्परस्पराश्रयग्रस्तमिदमित्यपास्तम् । असङ्कीर्णोदाहरणं तु रा. मरावणापित्यादि । एवं प्रागपियोध्यम् । अर्थपदार्थमाह । पदार्थति। तन्नियमनम् । एवं प्रागपि । इतिर्वाश्यशेपे । घृनेति यहुव्रीहिद्वयम् । अर्थस्य ते तु तत्सांनिध्याभावे तथेति भेद इत्याह । पदसन्निति । तस्य साधारणस्य सर्वप्राविशिष्टत्वात्तदुक्तिसामर्थ्यादाह । तराये- तीति । परशोः कारकत्वनानेकक्रियासन्देहे योग्यतयाध्याहारण छेदनान्वयित्वमित्याह । छेदनेति । देशात् । अत्रेति । परामृष्टात्परमे- श्वरपदस्य विष्णुत्वेनापि शक्तेर्नानार्थत्वम् । एवं रीत्या सर्वत्र योध्यम् । अर्थान्तरनिरासायाह । लिङ्गमिति । तस्यापि व्ययत्वाद्यजकत्वा- च्चेति भावः । ह्यथेति । एतदन्यतरार्थेत्यर्थः । इदश्च घेदे एव योध्यमिति प्रकाशसम्मतम् । प्रदीपस्तु चिन्त्य एवेति स्पष्टं तदुद्- द्योते । सुःपुजायामित्युक्तेराह । पूजेति । यत्तु नियमनं नामकस्य प्राक् शाब्दयोधस्तदनन्तरमन्यस्यापीति शक्त्यैव निर्वाहे तत्र व्यजना व्यर्थेति तन्नेति ध्वनयभाह । कचिदिति । चफ्तृयोधृष्यकाकूनां वाक्यवाफ्यार्थसन्निधेः। प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्टयात्प्रतिभाजुपाम् ।। इत्यादिप्रकाशोतराह । वक्त्रीति । तपाद्योदाहरणमाह । यथेति । शालेति। न पुत्रादिप्रयुक्तादिति भावः । अश्वीलेति । गोमांसेत्यर्थः । तथाच तन्न व्यअनैव । न च संयोगादिना शकेरिव व्यसनाया अपि नियमनमिति वाच्यम् । संयोगादिकमतिक्रम्य बोधकत्वेनैव तसिद्धेः । अन्यथा सुगन्धिमांसं भोजनप्रकरणे सुरभिभासं भुदके -- १५ ·- १२४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। इत्यभिधाने गोमांसानुपस्थिती विदग्धस्य जुगुप्सानापत्तेरिति भाषः । बोध इत्यप्रे इतीति शेपः । इति शक्तिनिरूपणम् ।। ३५ ॥ लक्षणानिरूपणम् । ननु सर्वेषां सर्वार्थवाचकत्वे लक्षणोच्छेद- इति चेन्न । योगिनां सार्थवाचकत्वज्ञाने सत्यप्यस्म- दादीनां तद्भावात् । किश्च अन्वयाउनुपपत्तिज्ञान- पूर्वकशक्यत्वेन गृहीतार्थसम्बन्धज्ञानेनोदबुद्धशक्तिसं- स्कारबोधे लक्षणेति व्यवहारात् । तच्छक्तिसंस्का- रश्चेदशे स्थले जन्मातरीणो ऽपि । वस्तुतस्तात्पर्या- नुपपत्तिरेव तद्वीजम् । अन्यथा गङ्गायां घोप इत्यादी. घोपादिपद एवं मकरादिलक्षणापत्तिस्तावताप्यन्व- यानुपपसिपरिहारात् । एवं रूढिप्रयोजनान्यतर- दपि तत्कारणमनुभववलात् ॥ ३६ ॥ (कुं० टी० ) शक्यत्वेनेति । अन्वयानुपपत्तिज्ञानपूर्वक यत् शक्यसम्बन्धस्मरणं तेनोबुद्धो यः संस्कार इत्यर्थः । व्यञ्जनायामतिव्याप्तिवारणाय शक्यत्वेनेति । मुख्यस्याप्यभि- धारूपसम्बन्धन प्रतिपादनं सम्भवतीति अन्वयानुपपत्तीत्या- गुक्तम् । ननु गङ्गापदस्य प्रवाहमुपस्थाप्य निवृत्तौ प्रवाहसम्ब- न्धेन तारोपस्थितावपि गङ्गापदस्य वृत्तिर्न स्यादिति चेत्सत्यम् । एकसम्बन्धिमानमपरसम्बन्धिस्मारकमिति रीत्या साक्षात्स- म्बन्धिनो बाधात्सम्बन्धिसम्बन्धिनो ऽपि ग्रहणमिति भावः । एतेन तीरांशे ऽनुभवाभावात्संस्कारासम्भव इत्यपास्तम् । ग- झापदसम्बन्धस्य तत्रापि सत्वात् । व्यवहारादिति । भगवदि- च्छायाः सन्मात्रविपयत्वात्तीरादावपि वस्तुतःशक्तिरेवेति भावः। एतेनानन्तस्थले ऽतिरिक्तकल्पनापेक्षया कलप्तायां शक्यसम्ब- न्धरूपलक्षणायां लाघवमित्यपास्तम् । यत्तु केवलगङ्गापदात्ती.

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। रवोधारोपपदमेव तारपोधकम् । अत एव लाक्षणिकं नानु- भावकामिति प्रवाद इति तन्न । गङ्गायामिति सप्तम्यर्थस्य तत्रा- न्वयानापत्तेरमकृत्यर्थत्वात् । यत्तु शक्तिर्नेश्वरेच्छारूपा अप- भ्रंशे ऽपि सत्त्वात् किन्त्वरिक्तैवेति न सा तीरादौ क्लोति त न । अपभ्रंशानामपि वाचकत्वस्यैवौचित्यात् । शक्तिसंस्कारः। शक्तिजन्यः संस्कारः। जन्मान्तरीणो ऽपी- ति । वालानां स्तनपानादाविष्टसाधनताज्ञानस्य तथैव सम्भ- वात् । अन्वयानुपपत्तेर्लक्षणावीनत्वं द्पयति । वस्तुतस्विति । ये त्याहुरन्वयानुपपत्तिरेच लक्षणावीनमस्ति च यष्टीः प्रवेशये- त्यादावपि भोजनविषयकमवेशान्वयस्य यष्टिष्वनुपपत्तिरिति तद्- पयति । अन्यथेति । किञ्च अन्वयानुपपत्तेलेक्षणावीजत्वं न तजनकत्वं शक्यसम्बन्धरूपाया लक्षणायास्तदजन्यत्वात् । नापि लक्ष्यार्थतात्पर्यग्राहकत्वं प्रकरणादिनापि तत्परत्वसम्भवात् । नापि लक्ष्यार्थबोधदेतुत्वं यष्टीः प्रवेशयेत्पादौ व्यभिचारान् । योपादिपदे इति । न विधी परः शब्दार्थ इति न्यायान ग- झापदे एव लक्षणेत्यन्ये । रूढीति । कुशल इत्यत्र रूढिरेव ग- गायां घोष इत्यत्र शैत्यादिमतीतिरित्यर्थः । यथाहि गङ्गायां घोप इति वाक्यात्पावनत्वं प्रतीयते तादृशं गङ्गातीर इति वाक्यात् । एवञ्च मुख्यार्थवाधः शक्यार्थसम्बन्धो रुदि- प्रयोजनान्यतरचेति हेतुत्रयं वोध्यम् ॥ ३६ ॥ (फ० टी०) सिंहावलोकनन्यायेन लक्षणां निरूपयति । नन्धित्यादिना उच्छेद.।अतिरिक्ततवृत्तिस्वीकारनैम्फल्यमित्यर्थ । तत्र समाधि प्रागुक्तमेव सावदाह । योगिनामिति । नन्वेतायता तेषां तदुक्त्यैवान्येषां तद्भाव एवेति लन्धं परं तु तेपामपि तध्यवहारस्य कचिद्वक्तव्यत्वेन कुत्र सः। किश्चान्येषां मते तत्स्व- रूपं किमतो योगिन. ताशयाकरणसिद्धान्ताभिमानियायच्छ-

·कुझिकाटीका-कलाटीकासहिता।
पदार्थशानं तथा तत्सर्व वाचकत्वमानमस्मत्पदवाच्यपेयाकरण-
साधारण्पेन तसायत् अभ्युपेत्य प्राचीनदीक्षितादिमतेनाह । कि.
शति । मादिना तात्पर्यप्रहः । एतदन्यतरानुपपत्त्येत्यर्थः । अथेति ।
प्रसिरत्यादिः ।बोधे इति । तस्मिन्सति तजनकताशसंस्कारे
तच्छक्ती पा लक्षणेति व्यवेत्याचः । व्यवेत्यनेन द्वितीयपक्ष
स्यैवेटत्य, मुचितं लायावादोपलेशामाषाघ । नन्वेवं यत्राहिका
शक्तिप्रद एव न घटादी तस्पान्त्यानां ता तस्यैघाभावेन तस्य
सुतरामभावाद्याधामावापत्तिरत आह । तच्छतोति । स चासो
शक्तिसंस्कारयेत्यर्थः । घटादिपदशक्तिसमित्याद्यर्थी वा । न तूयुद्ध
शयेत्याद्यर्थः । कारणस्य कार्यान्यवदितपूर्वक्षणवृत्तित्वावश्यकत्वा-
दनातेप्रसलायाह । ईदशेति । लक्ष्यार्थयोधविषये इत्यर्थः । अपिरै-
हिकसमुदायकः । अनेन तदनभिमान्यस्मत्पदवाच्यवैयाकरणानाम-
गतिः सूचिता । तत्र योगिनामैहिक एव तदभिमनिनां विविधो
ऽपि तदनभिमानिनां जन्मान्तरीण एव फलबलकल्प्य इति
योध्यम् । मागुक्तं सर्वे युक्तमन्धयनिवेशमानं तत्रानुचितमित्याह ।
घस्तुत इति । एवेन तम्यवच्छेदः । तस्यान्यत्रावश्यकत्वादाही तद्वी-
जमिति । सर्वत्र सत्यादिति भाषः । यद्यपि लक्षणाजन्यबोधे उन्व.
यव्यतिरेकाभ्यां मुख्यायाधज्ञानं मुख्यार्थसम्बन्धशानं च कारणं
तद्वाधव समभिन्याहतपदतात्पर्यविषये मुख्यार्थतावच्छेदकरूपेण
मुख्याधीससर्गरूपं तेन छत्रिणो यान्ति कुन्तान्प्रवेशय काकेभ्यो दधि-
रक्ष्यतामित्यादौ छत्र्यादिमुख्यार्थानां समभिव्याहृतक्रियासु कt.
स्वादिभिरन्वयाबाधे ऽपि तत्तात्पर्यविपये मुख्यच्छयच्छनिगमनमो-
जनार्थप्रवेशदध्युपधातकावधिकरक्षणेषु मुख्यार्थतावच्छेदकरूपेण
तदन्वयबोधो ऽस्त्येवेति तत्र च्छत्रिपदमेकसार्थप्रविष्टच्छत्रिसमु-
दाये लाक्षणिकमेवमन्यत्रापीति सापि सर्वत्रास्ति । तथाप्याह ।
अन्यथेति । अन्यथानुपपत्तिज्ञानस्यैव तद्धतुत्वे इत्यर्थः । हि यतः।
एवेन तध्यवच्छेदः । एतेन कचित्सा कचित्सेत्यपि निरस्तं गौ.
खात् । अत एव समुच्चयो ऽपि निरस्तः। हारादित्यने इति
बोध्यमिति शेषः। पवम् । उभयज्ञानवत् । अत्रान्वयव्यतिरेकयो।
चत्वादाह । अनुभवेति । तथांव ततः द्वितीयपक्षादरी ऽगत्या
तणारणिमणिन्यायेनाद्यपक्षादरो वेति भावः ॥ ३६॥

·वैयाकरणसिद्धान्तमपा। शान्पोप्रोस अत्रेदं योध्यम् । शक्याझुपस्थिती तविष. षणाबीजम् । एकान्वय योधे जाते तस्मिन्यक्तृतात्प- याविषयत्वेनाप्रामाण्यग्रहे सति लाक्षणिकार्थयोधः । शक्पार्थान्वययोधं विना तत्र तात्पर्याविषयत्वग्रहा- सम्भवात् । संसर्गविपयज्ञानस्यैवान्यययोधत्वात् । प्रसिद्धनामार्थविषयकयोधजनकत्वमेव नानात्वामि- ति नातिप्रसक्तं नानार्थत्वम् । सम्यन्धानं तीरस- म्बन्धि प्रवाहयोधकमिदमिति गङ्गापदशक्यप्राह- सम्बन्धितीसमिति वा सम्बन्ध एच लक्षणेत्यन्ये ।। अत्र पक्षे ऽपि संयोगसंयुक्तवृत्तित्यरूपसम्बन्धद- यरूपा एका लक्षणा ! लक्षणेति जातायेकवचनम् । एव लक्ष्यतावच्छेदके ऽपि लक्षणामवत्येवेति यो- ध्यम् । विशेषणे संयोगरूपो वा । लक्ष्यतावच्छेदके । म लक्षणा उभाभ्यामनारोपितकसम्बन्धस्थासम्भवा- त् । विशेष्यगतसम्बन्धज्ञानस्य लक्ष्यतावच्छेदकम- कारकलपबुद्धत्वं कार्यतावच्छेदकमित्यलक्ष्यस्व भानमित्यन्ये । तादृशसम्बन्धज्ञानजन्या तदुपस्थि- तिरेच लक्षणा । स्वविषयसम्बन्धिवाचकत्वेन चैपा पदनिष्ठा । पृत्तित्त्वं तु शाब्दयोधजनकपदपदार्थसम्ब- न्धत्वमिति परे । तन्मते ऽपि स्फुटमेव लक्ष्यतावच्छे. दके लक्षणा! पदादपि शान्दयोध एव न स्मृतिरिति तेपामाशयः । यत्र कमलानि कमलानीत्यादौ सौर- भविशिष्टकमलपोधस्तत्रापि विशिष्टे लक्षणा ॥ ३७॥ (क० टी०) श्रामाण्यग्नई सीति । शपयार्यान्वयानुपस्थित तत्रानुपपत्तिमतिसबारासम्भवादिति भावः । वोघं विनेति । अ- ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। धिकरणानालिहिताभाववोधासम्भवात् । ननुं गङ्गापदायेवाह- स्योपस्थितावपि तदन्वयबोधे मानाभाव. इत्यत आह । संसर्गे- 'ति । पदार्यान्तरसम्बन्धोपस्थितिरेवान्वयवोध इति भावः । ननु .हर्यादिपर्दवहादिपदानामपि नानार्थत्वापत्तिरव माह । मसि- • देति । गङ्गापदात्तीरवोधे ऽपि तस्याप्रसिद्धत्वान नानार्थत्वमिति भावः । ननु घोपसम्बन्धिनां मत्स्यादीनामपि 'वोधापत्तिरतो ऽर्थसम्बन्धमानेनेत्यत्र सम्बन्धज्ञानाकारमाह । सम्बन्धज्ञानमित्ति। तथाच तीरादिविषयकोषजनकत्वमेव लक्षणेति भावः । ननु, गापदस्यैव तीरवोधकत्वे लाक्षणिकं नानुभावकमिति प्रवा- दासगतिरिति चेत्सत्यम् । 'उद्देश्यविधेयभावेनान्वयाभावे ता- 'त्पर्यात् । अत एव न विधौ परः माब्दार्थ इति प्रवादः शाब्दि- कमते तु प्रवाहत्वेनैव तीरवोधान्न कापि शङ्का न तार्किकमत- माह। सम्बन्ध एवेति। न तु पूर्वोक्त उबुद्धसंस्कारः। न तीर- तीरतीत्वयोरेकस्य प्रवाहसम्बन्धस्याभावात्तार्किकुमते तत्र वा- क्यसम्बन्धरूपी लक्षणा न स्यादत आह । अत्र पक्षे 'ऽपीति।अ- अपिना प्रथमपक्षे ऽपि लक्ष्यतावच्छेदके लक्षणा सूचिता । एते. न शक्याशक्योपस्थितिरूपा लक्षणा शक्यतावच्छेदके ऽव्य- स्ति शक्यसम्बन्धरूपा तु नास्तीत्यपास्तम् । ननु संयोगस- म्बन्धस्तीरे तीरत्वेतु संयुक्तरत्तित्वमिति तयोर्भेदात्सम्बन्ध इत्ये- कवचनानुपपत्तिरत आइ । जाताविति । सम्बन्धत्वेनैकत्वादिति भावः । वस्तुतस्तु पदपदार्थयोरभेदाध्यासेनैकत्वाद्रपदमेव सम्बन्धिज्ञानविधया तीरस्मारकमस्तु । अविनाभूतत्वात्तीरत्वस्मृ- तावपि तत्र गडापदत्तिकल्पंने वीजाभावः । लक्ष्यतावच्छेद- के ऽपीति । अन्यथा शक्यतावच्छेदके. ऽपि शक्तिर्न स्यात् । नन तीरत्वं गढ़ाया इति सम्बन्धमहाभावान तत्र लक्षणेति ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। ११९ चेत् । घटो नेत्यादौ यथा घटत्वे प्रतियोगितावच्छेदकत्वं सं- सर्गमयादया भासते एवं तीरत्वे ऽपि सामीप्यावच्छेदकत्व. रूपपरम्परासम्बन्धसत्त्वात् । विशेषणे। तीरत्वादौ । दीधितिकारमतमाह | लक्ष्यतावच्छे. दके न लक्षणेति । उभाभ्याम् । तीरतीरत्वाभ्याम् । विशेष्येति । तीरादीत्यर्थः । तीरत्वप्रकारकतीरविशेष्यकशाब्दयोघं प्रति ती- रनिष्ठसम्बन्धज्ञानं कारणमित्यर्थः । एतन्मते वृत्त्येति नियमभ- ग इत्यस्वरसः । मीमांसकमतमाह । तादृशेति । शक्यादशक्यो- पस्थितिलक्षणेति तत्सिद्धान्तात् 'गङ्गापदेन प्रवाहस्म- रणं प्रवाहेण च तीरस्मरणम् । तदेव च योधहेतु । अत एव गङ्गापदस्य तीरोपस्थापकत्याभावालासणिकं नानुभाव- कमिति प्रवादः। ननु तारोपस्थितेः पदजन्यत्वाभावात्कयं शा- ब्दवोधविपयतेति चेन्न । शक्यार्थवोघे एव तथा नियमेन लक्ष्या- वोधे पदार्थोपस्थितेरेव नियामकत्वात् । एतन्मते तीरस्य ग- द्वापदार्थत्वाभावात्तत्र सक्षम्यान्वयानापचिः । किश्च उपस्थिति हेतुतिन तूपस्थितिरेव वृत्तिः । ननूपस्थितेरनिष्ठत्वाल- क्षणायाः शब्दधर्मत्वानापत्तिरत आह । स्वविषयेति लक्षणाविपयतीरसम्बन्धिप्रवाहवाचकत्वसम्बन्धेनेत्यर्थः । ननु शक्तरिच्छारूपतया लक्षणायाश्च वोधरूपतया भिन्नजाती- 'यत्वानुत्तित्वासम्भव इत्यत आह । वृत्तित्वं त्विति । पदप- दार्थेति । गङ्गापदस्य यः प्रवाहे सम्बन्धः यश्च तारे सम्बन्धः स त्तिरित्यर्थः । तथाच तीरसम्बन्धस्यैव वृत्तित्वेऽपि लक्षणातु- स्वात्तस्यापि लक्षणात्वव्यवहार इति भावः । ननु सान्दवोधन- नकेत्याधयुक्तं पदेन पदार्थस्मरणस्यैवोदयादत आह । पदादपी- वि । आशय इति । अन्यथा अवान्तरवाश्यार्थबोधकाले पदार्य- ·१२० कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। स्मरणस्य नष्टत्वान्महावाक्यार्थवोधो न स्यात् । कमलानी- ति । एकं कमलपदं सौरभविशिष्टस्य बोधकम् । एतेन विशि- टवाचकपदानां विशेष्ये न लक्षणा शक्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भ. वति लक्षणेत्युक्तेरिति तार्किकोक्तमपास्तम् । तत्मवादस्य नि- मूलत्वात् ।। ३७ (क० टी०) मुण्यार्थान्वयानुपपत्तिशानं तदुपक्षीणमेव सम- भिव्याहतपदार्थासंसृष्टमुख्यार्थकरघेन, भ्रमादिकपदोषरहितासपुरु- पोश्चारितत्वविशिऐन मुख्यार्थपरत्वाभावानुमानपूर्वकसामान्यता. त्पर्यप्रहसहकारेण तदन्यपरत्वमहजनानात् । तदेतत् ध्यनयभाइ । अत्रेदमिति । तावन्मात्रेणानिर्वाहादाह । तदितरेति । अत एव तस्या पव तीजत्वमुक्तम् । ननु तदुपस्थितिरेवास्तां कृतं मध्ये ऽन्वयबोधेनात आह । शपयार्थेति । तत्र । बोधे । अयमन्येपामप्यावश्यक इत्याह । सं. सर्गेति । इयमपि तेषां न स्वरूपसती हेतुः किन्तु शातेति भाव । त्वा. दिति । इतीति शेषः। नन्वेवं नानार्थत्यादक्षादिपदवदर्थसन्देहापत्तिः, किञ्च नानार्थजबोधे तात्पर्यशानकारणत्यावश्यकत्वेन गङ्गाय का. प्ठमस्तीत्यादिवाक्ये प्रवाहवोधे ऽपि तात्पयज्ञानस्य त्वन्मते कार- णत्वकल्पने गौरवमत आह । प्रसिद्धेति । एवं तृतीयमते ऽपि स्वश- क्यसम्बन्धेन स्वशक्यान्तरस्यैवोपस्थितिस्तस्याः शक्तेस्तारश- स्थले पयोद्वोकधस्वीकारात्तथाच नाति प्रसङ्ग इति. बोध्य- म् । कारणवश्यकतज्ज्ञानस्वरूपमाह । सम्बन्धेति । इदम् । गङ्गा- पदम् । नन्वत्र यस्य न विशेष्यतया प्रकारतया घा तज्ज्ञानं तयट- कतया तु प्रवाहे तीरसम्बन्धनाने ऽपि न तोरे तत्सम्यन्धशानं लक्षणनिविष्टमार्थिक चेत् कृतमनेन गौरवं चात आह । गा- पदेति 1 मथादिपदग्राह्यनैयायिकादिमतमाह । सम्बन्धेति ।- फ्यत्यादिः। आवश्यकत्वाल्लाघवाच स च ज्ञातो हेतुर्न स्वरूपस. निति भावः अत्र पक्षे दोषमुद्धरति । अत्रेति । अपिना पूर्वपक्षसमुथ- यस्तत्र विशिष्टे एव शक्तिमहात् । शक्तिभेदवल्लक्षणामेदे ऽपि दो- | एकति । नन्वेवं सम्बन्धत्वस्य प्रत्येकपर्यामत्याल्लक्ष- णासातिरत आह । लक्षणेति । सत्फलमाह । पयति । त. धादाह ·छत्वमत आह । स्वति । अत एवं लाक्षणिक पदमिति प्यध. वैयाकरणसिद्धान्तमन्जूपा। था स्वीकारे चेत्यर्थः । प्रकारतयेति भावः । अत्र मते गौरवाय लघुभूनमतमाह । विशेषणे इति । तत्र सम्बन्धो यथार्थ चि. निविष्ट इति भावः । अतो ऽपि लाघयान्मतान्तरमाह । लक्ष्य. तेति । उक्तरीत्यासम्भवनिरासायानारोपितैकेति तोरेण सम्पन्धः । तीरत्वेन तु संयुक्तसमयायः । अधुनात्वंशे आरोपितत्यमेव । लक्षणे ऽपि तथैव निवेशः । अन्यथातिप्रसङ्गापत्तेस्तथा सम्बन्धछयानवेशे प्रागुंक्तगोरवावेति भावः । नन्येवमलक्ष्यस्य भाने ऽतिमसापत्ति रत आह । विशेष्यति । अथालङ्कारिकादिमतमाह । तादृशेति । तदनुपपत्तिपूर्वकं शक्यत्वेन गृहीतप्रसिद्धार्थसम्बन्धमानजन्यत्य- थेः। तदुपेति । शक्यादशम्योपस्थितिरित्यर्थः । एफसम्यन्धिशा. नविधया शक्तिप्रयोज्यपदजशक्यशानजन्या शक्यतानवच्छेदका. वच्छिन्नोपस्थितिरिति यावत् । गहापदेन प्रवाहोपस्थिती मुण्यार्थ- याधशानसहकृतकसम्बन्धिज्ञानारप्राक् गृहीतसम्यन्धकस्योपस्थि- तस्य तारादेः शाब्दयोधे भानं, तत्र च पदप्रयोज्यवोपस्थिति- स्तत्र न तु पदजन्यैवेति नियम इति न दोपः । इयं. रूपसती हेतुः । आकाशपदशक्यस्याप्याकाशस्य पदादेय सम. पायेनोपस्थितिस्तत्सम्बन्धाश्चान्यांपस्थितिस्तस्य शायदे ऽन्यय. धारणाय शक्तिप्रयोज्येति । घटरूपार्थदर्शनेन शक्तिसम्बन्धादुप- स्थितघटाकाशस्य शाब्दे ऽन्वयवारणाय पदजन्यपदात्समया- येनोपस्थिताशक्यज्ञानजन्येति । सामान्यशब्दस्य विशेपे । लक्षणा- स्थले । उपस्थितविषयस्य विशेपप्रकारावच्छिन्नस्यार्थस्य श. फ्यार्थभिन्नत्याभावात्तत्संग्रहाय शक्यतानवच्छेदफावच्छिन्नेति । एवञ्च शक्यतानवच्छेदकविशेषरूपावच्छिन्नत्वात्सङ्ग्रहः । न चेयं तादशोपस्थितेः स्वरूपतो न मुण्यार्थवाधाधीनत्वं सम्बन्धि- ज्ञानादिरूपोयोधकसत्त्वे ऽपि तमनपश्येय संस्कारेण मुगयार्थ- स्येय तेस्याप्युपस्थितेः सम्भवात् । तथाच लक्षणाया मुण्यार्थया- धाधीनत्वव्यवहारानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तजन्यशाब्दानुभवस्य तदधीनत्वेन तस्या अपि तत्यव्यवहारादिति भावः। एवैन म तद्वयव्यवच्छेदः । एवं प्रागपि । नन्वमपि फथमस्याः पदनि हारः । वस्त्वयं । एवं मध्यपक्षे ऽपि स्पमतियोगिपाचकत्येन ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । पदनिष्ठत्वं योध्यम् । नन्वेवमपि वृत्तिभूतलक्षणाया नेदं लक्षणं यो. ग्यमुपस्थतिहेतुर्हि वृत्तिर्न तूपस्थितिरत आह । वृत्तित्वं विति । लक्षणान्तरमपि प्रागुक्तम् । सिद्धान्तमतेन एकवाक्यत्वायाह । त. न्मते ऽपीति । विशेपे एव प्राकसम्बन्धग्रहात जात्यन्यस्य निर्ध- र्मिकभानाभावाचेति भाय. । शक्तिमयोज्योति विशेषणलब्ध- मेवाह । पदादपीति । अन्यथा पदप्रयोज्यापि सा नेति गुक्तदोप एवेति भावः । न च मध्यमपक्षवत्कार्यकारणभावद्वयक. ल्पनागौरषम् । विशेपकार्यकारणभावानामाघश्यकत्वेन तस्कल्पने मानाभावादिति तात्पर्यम |॥ ३७॥ प्रा- लषयाभदा । -- सा द्विधा । गौणी शुद्धा छ । स्वनिरूपितसा- दृश्याधिकरणत्वसम्बन्धेन शक्यसम्पन्ध्यर्थमनिपा- दिका गौणी । तदतिरिक्तसम्बन्धन तत्प्रतिपादिका शुद्धा । प्रकारान्तरेणापि सा दिविधा । अजहत्स्वार्या जहत्स्वार्धाच शक्यार्थी परित्यागेनेतरार्धलक्षणमाद्या। तदपरित्यागश्च शक्यार्थस्य येन केनापि रूपेण ल- क्ष्यान्वायनान्वयित्वम् । तेन च्छत्रिणो यान्ति कुन्तान्प्रवेशय काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यादी न दोपः । अच्छत्र्यादिसाधारणद्योतकतया फाकादेश लक्ष्यान्वियिप्रियाविशेषणत्वात् । स्वार्थपरित्यागेनेतरार्थलक्षणमन्त्या। परित्यागम शक्यार्थस्य केनापि रूपेण लक्ष्यार्धान्ययिनानन्वपि. त्वम् । अतो गां पाहीक पदयेत्यादी न दोषः । अग्र गोसहशे लक्षणायामपि न गोस्तदन्यपिदर्शनमि पान्ययित्वम् । एवं रीत्पान्ये ऽपि प्रकार मा। त्वगादिशब्दानां स्यमा मानमित्यादी त्यगिन्द्रिग निम्टलक्षणा । अमति प्रपोजने शफ्यायमनिस- ·प्रसूताया लक्षणायाः साधारणधर्मविशिष्ट एवाचि- वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। न्धानपूर्वकं तत्सम्यन्ध्यपरार्थयोधे निरूढलक्षणति व्यवहारो ऽन्यथा रूदिशक्तिरेवेति योध्यम् । प्रयोज- नवती तु कुन्ताः प्रविशन्तीत्यत्र भीतिपलायमान- वाक्ये कुन्तानां तात्पर्यविषयप्रवेशे ऽन्वयघाघात्कु. न्तपदस्य तत्संयुक्त पुरुपे लक्षणा कुन्तगततक्ष्ण्यय- प्रतीतिः प्रयोजनम् । गङ्गायां घोष इत्यत्र प्रवाहे घोपाधिकरणत्ववा- धात् गद्गापदेन स्वसम्बन्धि तीरं लक्ष्यते गङ्गागतशै- त्यपावनत्वप्रतातिः प्रयोजनम् । गौर्वाहीक इत्यत्र गो. सादृश्यं लक्ष्यतावच्छेदकं गधाभेदप्रत्ययः फलम् । व्यन्जनाजन्यबोधे बाधज्ञानस्याप्रतियन्धकत्वात् । एक- चाहार्यशब्दजन्यभेदकधर्मोपस्थितिकालिकत्वात् । गङ्गायां घोप इत्यादौ च गङ्गागतरीत्यादिमतीतये मध्ये तीरादौ गङ्गाभेदप्रतीतिः । उपकृतं नामे- त्यादी लक्ष्ये उपकारे ऽनुपकाराभेदप्रतीतियारैव साधुत्वं व्यङ्गम् । फेचित्त गौर्वाहीक इत्यादौ साधारणधर्मा. श्रयो जडादिर्जडत्वेन लक्ष्यस्तत्र गवाभेदप्रती- 'तिद्वारा गोवृत्त्यसाधारणजडत्वप्रतीतिः फलम् । न च गोहीको जड इत्यादी पौनरुत्यम् । ल. क्ष्यतावच्छेदकान्तरव्युदासे सदृशत्वेन लक्षणेति वादिनापि सादृश्यस्य विशि- प्यसाधारणधर्मप्रतीति विना पर्यवसानाभावेन - सिद्ध्यादिना तात्पर्यावसानं वाच्यमित्यन्यथानुपपत्त्या तात्पर्यात् ।

·१२४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । त्यात् । एतेन गौर्वाहीक इत्यादी गोशब्देन स्वश- क्यगतजाड्यादिगुणसदृशजाड्यादय एव लक्ष्यन्ते तैश्च , जातिशक्तिनये व्यक्तिलाभवत्स्वाश्रयव्यक्तिलाभ इति परास्तमित्याहुः। ग्रामो दग्धः पुष्पितं वनमित्यादौ दग्धादिपदा- न्यर्श आद्यजन्तानीत्यर्थवत्सूत्रभाष्योक्तस्तत्र लक्षणै- व नेति बोध्यम् । ईदृशेपु जहदजहल्लक्षणेत्यन्ये ॥३८॥ (कुं०टी०) स्वनिरूपितेति । स्वं शक्यम् । सादृश्यसम्ब- न्धेन यः शक्यसम्बन्धस्तत्मतिपादिका गौणीत्यर्थः । सा। शुद्धा। यत्त जातिपक्षे गौरनुबन्ध्य इत्यत्र स्वार्थपरित्यागेन व्यक्तिवोधा- लक्षणेति तन्न । तत्र हि अविनाभावात् व्यक्तिराक्षिप्यते न तु शब्देनाभिधीयते रूढेः प्रयोजनस्य वाऽभावेन लक्षणासम्भवात् । लक्षणम् । वोधनम् । ननु छत्रिपदाच्छत्रिवोधे कथमन्यवोधः, अच्छत्रिवोधे च स्वार्थस्य परित्याग एवेत्यत आह । तदपरित्या- गवेति । तथाच उभयसाधारणरूपेण शक्यलक्ष्ययोरेकत्रान्वये सेत्यर्थः । येन केनापीति । विशेष्यतया विशेषणतया वा । छ. त्रिणो यान्तीति । अत्रैकसार्थवाहित्वेनाच्छत्रिणामिव च्छत्रिणा. मपि गमने ऽन्वयः । यत्र स्वार्थस्य विशेष्यतया क्रियान्वयः सा अजहत्स्वार्था । यष्टीः प्रवेशयेत्यादौ तु जहत्स्वार्थेवेति तार्किकोक्तं निराकर्तुमाह । कुन्तवदिति कुन्तिनि पुरुषे कुन्तीविशेषणम्।तथाच कुन्तिनामिव विशेषणतया कुन्तानामपि प्रवेशे ज्वयः। तीक्ष्णत्वं च साधारणो धर्मः । काकेभ्यो दधीत्यादेरजहत्स्वार्थत्वोप- पादनेन तृतीयमकारत्वं निराकरोति । दध्युपघातकतयेति । अत्रेति । गोसदृशे लक्षणायां गोरपि विशेपणत्वे ऽपीत्यर्थः। ननु गोत्वमेव बाहीके आरोप्यत इति मते कथं स्वार्थस्य त्याग ·वैयाकरणसिदन्तमञ्जूपा। इति चेत्सत्येक जातीनां व्यापकत्वे ऽपि यत्राभिध्यक्तास्तत्रैव कार्यसाधका इति वक्ष्यमाणत्वेन तदीत्या स्वार्थत्यागात् । ननु कुशलादिपदे ऽपि स्वार्थबोधपूर्वकपदार्थों भवति विवेचकले च सम्बन्धो ऽप्यस्तीति निरूद्वलक्षणात्यापतिरत आह । असति प्र- योजने इति । यथा हि शैत्यपावनत्यादिमतीतये गगापदेन तीरं लक्ष्यते नैवं रूढिस्थले इत्यर्थः । अन्वयेति । तथाच कुशलशब्दे स्वयफार्थानुसन्याने निरूद्धलक्षणाननुसन्धाने तु रूद्विरेव ननु कथं शुद्धव द्विधा गोण्या अपि भेदद्वयसम्मवात् । तथाहि गौर्वाहीक इत्यत्र जहत्स्वार्थी गोवाहीकोभयतात्पर्य एते गाव आनीयन्ता- मित्यादावजहस्वाति चेत्सत्यम् । अत्र सम्बन्धः सादृश्यमन्यो वा । आये शक्यसादृश्यस्य शपयाचितया कर्य शक्यस्य ल- क्ष्यत्वं येनाजहत्स्वार्थता स्यात् । द्वितीये तु सादृश्यसम्बन्धा- भावे गोपीत्वमेव न स्यात् । कुन्तानामिति । तात्पर्यविषये कु- न्तिमवेशे कुन्तानामन्ययाधादित्यन्वयः । गोमाश्यामिति । उपमितममासे एव सादृश्यं लक्ष्यतावच्छे- दकमित्यन्ये ननु गयाभेदस्य वाधितत्वात्कय तत्प्रतीतिरत आह। पञ्जनाजन्येति । पाधज्ञानं तु निश्चयात्मकमेव प्रतिबन्ध वाघसंशयानन्तरमपि विशेषदर्शने तद्वत्तायुद्धेः अमतिबन्धात्वे धीजमाह एवति । अनाहार्यज्ञानस्यैव प्रतियध्यत्वादिति भावः। भेदकेति । गोत्यवाहीफत्वयोर्भेदफत्वात् । मध्ये इति । वाक्या- वोधात मागिस्पः । स्टादीनां पतिपादने कृते तत्मत्तीत्पाभेदे सति पावनत्वादिलाभ इति भावः । उपकृतमिति। उपकृतं बहु नाम किमुच्यते सुजनता प्रार्थना भवता परमित्यत्रापकारिणं प्रति उपस्तमित्यपकार लक्षयति । गोशब्दस्य जाड्यादिपरत्वे गोर्जाव्यमिति प्रतीत्यापचिर्नामा- - ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। र्थयोरभेद इति न्यायविरोधश्चेत्यभिप्रेत्याह । फेचिचिति। अय- म्भावः गवाभिन्नो पाहीक इति वोधे अभेदस्य बाधितत्वाद्गो. शब्देन गोसदृशं लक्ष्यम् । गोसादृश्यं च गोगतजाड्यमान्यादि। तयाच जहाभिमो बाहीक इति चोथै इति । अत एव शङ्कते । पौनरुक्यमिति । शक्यादशम्योपस्थितिर्लक्षणेति मते तु लाक्ष- णिकं नानुभावकामिति मवादः । तथाच गद्गापदात्तीरानुपस्थिती तत्र सप्तम्यर्यान्वयानापत्तिः प्रत्ययानां प्रत्यान्वितेति न्या. यात् । तार्किफाणामयं मवादः कपमिति चेत् । उद्देश्यविधेय- भावेन लाक्षणिकं नानुभावकमिति तदर्थः। अत एव न विधी परः शब्दार्थ इति प्रवादः । परे तु कुमतिः पशुरित्यादौ सर्व- लाक्षणिके ऽन्वयदर्शनाल्लाक्षणिकं नानुभावमिति मवादो उमगत एवेत्याहुः । ननु साधारणधर्माश्रये लक्षणायामाल्दाद- यति मुखेन्दुरित्यत्र पौनरुत्यापत्तिरिति चेदत्राहुरिन्दुपदस्य इन्दुत्तिधर्मवति लक्षणेति । सशत्वेन लक्षणेति । सहशे लक्षणेत्यर्थः । सादृश्यस्येति । जडत्वे एव सादृश्यपर्यवसानात्तेनैव रूपेण लक्षणास्त्वित्यर्थः। स्वशक्यगतेति । गवादिपदार्थगोत्वादिसहचारिणो जाड्यादयो लक्ष्यन्त इत्यर्थः । नन्वेवं गौर्वाहीक इत्यत्र सामानाधिकर- ण्यानुपपत्तिरत आह । जातिशक्तिनये इति । तथाच द्विगुणसह- जाड्याक्षिप्तं प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य गोशब्दो वाहीके वर्तत इत्यर्थः। परास्तमिति । साधारणं जाड्यादिलक्ष्यतावच्छेदकमाश्रित्य तदा- श्रय एव लक्षणाया उचितत्वात् । अन्यथा लक्ष्यमाणव्यधिकरण- त्वमशक्यस्य बाहीकस्य गोशब्देन प्रतिपादनासम्भवश्व । तदाहुः लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणतेति । लक्ष्यमाणा ये जाड्या- दयस्तैरेव यदि शक्यसम्बन्धस्तदा गौणी त्तिरित्यर्थ इति भावः।

·वैयाकरणसिदन्तसम्मा । १२७ ग्रामो दग्ध इति । अवयवधर्माणां समुदायेऽत्रारोप इति न युक्तम् । दग्धपदस्यैव दग्धगृहबद्वाचकत्यादिति भावः । जहद- जहदिति । दग्धस्य तद्वतच योधात् ॥ ३८ ॥ (क० टी०) मतान्तरासाइत्यध्वननाय माग्यविमजते । सेति । यसु गाणी न लक्षणान्तर्गता विशिष्ट्युद्धियोग्यसम्यन्धे सत्येय लक्षणाप्रपत्तेः । न हि संयोगेन दण्डी च इति वत्साश्येन सिंदयात् चैत्र इति भवतीति मीमांसकास्नत्र विशिष्टयुद्धियो. ग्यत्वे ऽपि विपरीतलक्षणास्थले स्यनिरूपितविरोधाधिकरणार. सम्बन्धे ऽप्यस्याः सत्यात् । तदेतत् ध्वनयनादी तामाह । गोणीति । स्व शफ्यो ऽर्थः । अत एव लाघवेनाह। तदतीति । सदी प्रकान्तपरामर्शकी। मधिः पूर्वसमुशये । सा। लक्षणा । तथाच विधा. पिसा द्विविधेत्यर्थः । लक्षणमित्यत्र करणे ल्युट् । सामान्ये नपुं. सकम् । ननु शक्यार्थपरित्यागस्य काप्यमायेन विशेषणं व्यर्थमत आह तदपरीति शपयार्थापरीत्यर्थः तेनेत्यस्यार्थमाद। छयादीति। भादिना छमिणः । तारारूपं चैकसायप्रविष्टत्यम् । मत इत्यस्यार्थ- माह मन हीति । हि यता अत्रोदाहतयोराधा गुमा मल्पा गौणी । उपसंहरति । एवामति । सारोपापसाध्यवसानात्वकादिमती. त्यप्रयोजनयतीत्वादिकपा इत्यर्थः । तेषामेव विषमदर्शनं फुप्राह स्वगादीति । इयं शुद्धा जहास्या निनु सदिः प्रसिदिस्तथापाम- र्थानां प्रसिद्धत्वे शक्तिरेयास्तु अश्वगन्धादिपदानामियोपाधिषि. शेषादायत आह । असतीति । इदश्च प्रयोजनवत्यतिमसहनिरासा- या एतेन पदि कुशलादिपदे शुकादिपदे च सरपूर्वकं दक्षादेणि- नच बोधः प्रामाणिकानुभवसिद्धस्तदा लक्षणा विवेचाय. रुपं सारश्यम् । विवेचकत्वं च सदो ग्रहणमसतः परित्यागरूपं कुशमाहिणि दक्षे च वर्तते । तत्राप्याचे जदत्स्यायोन्येम्जहत्स्यार्ण ऽन्यथारूदिशक्तिरवेति चितम्।युक्तधान्स्यपक्षादसत्वादेः पति- निमित्तत्वात् । व्युत्पत्तिनिमितस्य च झटित्यप्रतीतेपाचप्रतिसन्या- नं विनापि तत्प्रतीतेः । कुशेः फलजित्यादिना तत्साधनायेति योध्यम् शन्तीति पूर्वान्यपि । कुन्तगतेति । लत्येपित्यादिः । इयं गुदाजहत्स्यार्या पुरुषविशेषणतया कुन्तानां प्रवेशान्धयात् ।

·न २२८, कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । इमाम् । शुद्धाम् । जहत्स्वार्था न उक्तयुक्तेः । गोवाहीकोभयपरे गाव एते समानीयन्तामित्यादी गोबाहीकसमुदायः छत्रिन्यायेन ल. स्यते तु गोसदृशत्वेनं स्वस्मिन्भेद्घटितसादृश्याभावादिति प्राञ्चः । यत्तु मुख्यार्थविशेषणिका लक्षणाऽहत्स्वार्था सा च गौ- एयपीति तन्न । चित्रगुरित्यादावपि 'परमते जहत्स्वार्थात्वाप- ते। काकेभ्य इत्यादौ मुख्यार्थस्य विशेषणत्वाभावेन तद- सङ्ग्रहार्य । यदा . यत्किञ्चिद्गोसशत्वेन गोवाकिसमुदायम- तिपिपादयिपया • गाव एते यान्तोति प्रयुक्तं तदा गोण्यप्या. द्या दुर्वारैवेति नव्याः । तदेतत् हंदि, निधाय प्रयोजनवती गौणी जहस्वार्थामुदाहरति । गौरिति बाहीके गोत्ववाधात् गो- सद्दशलक्षणादिति भावः । सादृश्यमहिम्ना भिन्नधर्मप्रकारको. पस्थितावपि 'गोपदशक्याभेदप्रतीतिय॑जनया चाही ऽत्रेत्याह । गवेति । ननु ; बाधज्ञानसत्त्वात्कथं तयापि सो ऽत, आह । न्य- अनेति । बाधितार्थबोधकतयैव तस्या धर्मिग्राहकमानसिद्ध- स्वादिति भावः । यनु, आहार्यत्वं भेदस्योपस्थितेस्तदसम्भवेने- न्छयैव तदुत्पत्तेरिति तन्न । विषयविषयिपदाभ्यां तत्तद्धर्मप्रकारेण नयोरुपस्थिती । तयोरन्वययाधात् । प्रसिद्धत्वादिना झटिति त. सादृश्योपस्थिती लक्षणया सदृशप्रकारकयोधे साहश्यम- हेम्ना गोत्ववाहीकत्वयोः सामानाधिकरण्यसम्भावनया जातस्या- पेि भेदज्ञानस्य. निरोधनात् । उक्तहेतोश्च । तदेतत् ध्वनंयन्न- न्यथा तत्त्वमाद । शब्दजन्येति । फत्वात् । तन्मात्रत्वात् । अयं शुद्धायामप्यावश्यक इत्याह । गहायामिति । इत्यादायपीत्यर्थः। मध्ये । लक्ष्यार्यव्यङ्गयार्थयोधयोर्मध्ये । तथाच , गाण्यां स . एय प्रयोजनं शुद्धायां तु उद्देश्यतया, चमत्कारितया च स्य प्रयोजनात्तस्य सत्यात्स चाहं न तु सर्वथा तंत्र तदभा. वः। तदुक्तं मम्मटेन तादीनां गङ्गादिशम्दैः प्रतिपादने तत्वप्र- तिपत्ती प्रतिपिपादयिपितमयोजनसम्प्रत्यय इति । तस्यत्यस्य मु. ख्यगनाधभेदेत्यर्थः । न च लक्षणाम्लतपा गासम्बन्धप्रतीत्या त. सिद्धिः। गहातटे घोष इत्यंतो ऽपि तत्प्रतीत्यापत्तेः । तदप्यु नेय गङ्गासम्यन्धमानप्रतीतो तु गजातटे घोष इति मुख्य- शम्दालसणायाः को भेद इति । . प्रधान .

·वैयाकरणसिद्धान्तमपा । १२९ उपकृतं यष्टु नाम किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम् । विदधदीदृशमेव सदा ससे सुरिगतमास्य ततः शरदां शतम् ॥' एतचापकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया फश्चिक्ति । अपहतं दुर्जनता शत्रो दुःपितं शरदां घर्षाणामिति योध्यम् । नन्वेयमुप- कृतमित्यादावप्यभेदयुद्धिः स्यांदतं इप्टापत्तिमाह | उपेति । गोण्यां मम्मटादिमतमाह । केचिस्विति । जडादिः।बाहीकादि: जडत्येन । तदादिना । साधारणेन । 'जाड्यत्वाद्ययच्छिन्नेनेति यीवत् । तथा. च जडो बाहीक इत्यादिवाश्यार्थ इति भावः । तत्र । याहीफे। अमान्यथा आह । लक्ष्यतेति । ननूपस्थापकाभायेन तस्यानुपस्थि- या कथं तद्विशिरो लक्षणात आह । सहशेति । चाच्यमिति । तथाच रवमिति 'भावः। अत एष लाघवादाह । इतीति । शानि- सायाह । अन्यथेति । मीमांसकमतं 'खण्डयति । एतेनेति । पौन- रुत्वापत्तेस्तत्रापि सादृश्यस्य 'तायता तथात्वेन तथा वाच्य. मिति तथौचित्याच्चेत्यर्थः । एवेन गुणिव्यवच्छेदस्तेपांचाही. कशब्दादव लाभादिति भावः । सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरूपंप्र.. दीपोक्तदोपोद्धारमाह । तैश्चेति । तथाचं गोनिष्ठजायसजातीयजा. व्यवभिन्नो वाहीक इति बोधः । अप्रारुचिीज परे त्वित्यादिना व्यक्तीभविष्यति। मतान्तरासाइत्यध्वननायादी सिद्धान्तमाह |ग्राम इति । तत्र । ग्रामादिपदे । तदेवमतान्तरमाह । ईदृशेप्चिति । मामा- दिपदस्य स्वार्थकदेशं परित्यज्य तदेकदेशे वृत्तस्तथाच सृतीयो ऽयं भेदः दग्धभूयस्त्वादिद्योतनं च फलमिति भावः। अंन्ये इत्य- रुचियोजं तूक्तरीत्या तत्र तदभाव एव । कि तत्वमसीत्यादी ..तत्सत्त्वे ऽपि द्वितीयभेदेनेवास्यासङ्ग्रहः । स्वार्थकदेशत्यागें,ऽपि तत्यागसत्यात् । आयेन तु न समहः नमः प्रतियोगितावच्छेद कावच्छिन्नाभाववोधकत्वादिति ॥ ३८॥ स्वशाम्यसम्बन्धो केचितु ज्ञाप्पसम्बन्धेनोवुद्धशक्तिसंस्कार- तो बोधोलक्षणा गभीरायांनद्यांघापइत्या- धनुरोधात् । तथाहि न तावद्गभीरपदं तीरलक्षक न. वामित्यनन्वयापत्तेः । न.हि तीरं नदी । अत एव न . लक्षणा।

·कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिवा । नदीपदे ऽपि गभीरपदार्थानन्वयात् ।नाहितीरं गभी. रमन च पदव्ये प्रत्येक सा । विशिष्टनदीतीरामा सिप्रसङ्गात् । न च नदीपदेन गभीरनदीतीरं लक्ष्यते गारपदं तात्पर्यग्राहकमिति धाच्यम् । विनिगम- नाविरहात् । न च नदीपदस्य द्रव्यवाचकतया सा. क्षात्सम्बन्धानुरोधेन तत्रैव सेति वाच्यम् । गभीर- पदस्यापि नित्यगुणियोधकतया. तेनापि साक्षात्स- म्यन्धस्पैयं सत्त्वात् । अतः समुदाये साङ्गीकार्या । अत एवार्थवावाक्यानां प्राशस्त्ये लक्षणासिद्धिः । अ. पभ्रंशे तु लक्षणेप्टेव । अत एव लक्ष्यस्य व्यञ्जकतायां साहेतीत्याधुदाहरणं प्रकाशकारर्दत्तं तस्यापि श. क्तत्वाच । ज्ञापकत्वं चार्थयोधकत्तापर्याप्त्यधिकरण- त्वमिति न प्रत्येक वर्णेपु सा । लक्ष्यतावच्छेदकत्व- वल्लक्षकतावच्छेदकत्वस्यापि गुरुभूतायां पद्घटि- तानुपूया स्वीकारे याधकाभावः। ज्ञापकताशरीरेज्ञानं च शाब्दयोधरूपमेव निविष्टमिति न समंदायेन घ- टादिपज्ञाप्याकाशसम्बन्धिनो ऽप्युपस्थितस्य शा- ब्दयोधविषयत्वम् । अत एव च्छत्रिणो यान्तीत्यादी छत्रिपदस्यैकसार्थवाहित्वेन च्छत्र्यच्छत्रिसमुदाघे ल- क्षणति समासादिवृत्ती विशिष्टशक्तिमनङ्गीकुर्वन्तो- ऽपि वृद्धा इत्याहुः ॥ ३९ ॥ (कुं० टी०) स्वज्ञाप्यसम्बन्धो लक्षणा। भवति च वाक्या. यो ऽपि वाक्यज्ञाप्यस्तेन वाक्यस्य लक्षणेति मीमांसकम- तेनाह । ज्ञाप्येति ! गभीरायां नद्यामिति वाक्यस्प योध्यो गभीराभिनानदी तत्सम्बन्धस्तीर इति भावः। न हि तार नदीति । .

·वैयाकरणसिद्धान्तमन्जूपा ।। १३१ मभीरत्तीरे नद्यामित्यर्थासम्भवात् । न नदीपदै ऽपीति । नदीपदे न नदीतीरग्रहणे गभीरसामानाधिकरण्पासम्भव इत्यर्थः । प. दद्वये । गभीरपदे नदीपदे च । प्रत्येकमिति । गभी. रपदस्य गभीरतीरे नदीपदस्य नदीतीरे इत्यर्थः । विशिष्टेति । गभीरनदीतीरयोधानापत्तेरित्यर्थः । यत्तु गभीरपदं नदीपदं चेत्युभयमपि गभीरनदीतीरलक्षकं तकपदादर्थयोधे पर- दं तात्पर्यग्राहकमिति तन्न । एवमपि समुदायशक्ती पर्यव- साने तस्या एव न्याय्यत्वात् । विनिगमनाविरहादिति । गभी- रपदस्पेव लक्ष्पणास्त्वित्यर्थः । गभीरत्वविशिष्टनदीसंयुक्त- स्वस्य सम्बन्धत्वे गौरवाल्लाघवानदीपदमेव लक्षकमिति यु- क्तम् । गभीरपदं गभीरत्वगुणे शक्तमित्याशपेन शकते । न चे- ति । गुणीति । शुक्लादिशब्दवत् । अत एव । समुदाये लक्षणा- स्वीकारादेव । अर्थवादवाक्यानामिति । अर्थस्य प्रयोजनस्य वदनं विध्यर्थप्रशंसापरं वचनम् । वायुर्व क्षेपिष्ठा देवता इति वाक्यस्य वायुदेवताकं कर्म प्रशस्तमित्यर्थलक्षकत्वात् । प- -रे तु सर्वत्र विशेप्यपदस्यैव लक्षणा इतरपदानां तात्पर्यग्राह- फत्वाय वाक्यलक्षणामवाद इत्याहुस्तन्न । विश्वरूपो वै वा- 'ट्र इत्यादी विशेप्यपदानामप्यनेकत्वेन कस्य लक्षणेत्यत्र वि- निगमकाभावात् । नन्वेवमपभ्रंशे ऽपि स्वबोधसचालक्षणापत्तिरतः शस्य- सम्बन्धरूपैव लक्ष्मणेष्टव्येति तार्किकमतं निराकरोति । इदैवेति । अपभ्रंशे ऽपि लक्षणास्तीति दर्शयति । सास्तीति । साहेती सहि सुहरं खणे खणे मिआसि मन्जकए । सम्भावणेहकरणिजसरसिभं दाव विरइअं तुमए ॥ इति माकृतम् ।

·. कुतिकारीका-कलाटीकासहिता। साधयन्ती सखि मुभगं क्षणे क्षणे दनासि मम कृते । सद्भावस्नेहकरणीयसदृशं तावद्विरचितं त्वया ।। इति संस्कृतम् । मदर्थ नायकं वशीकुर्वन्ती त्वं हे सखि मदर्य क्षणे क्षणे पितासि सद्भावस्नेहाभ्यां सदृशं यत्करणीयं तव त्वया कृतमिति तदर्थः । अत्र मत्पति रमपन्त्या त्वया शत्रुत्वमा- चरितमिति व्यज्यते । यत्तु शाप्यत्वं न स्वजन्यबोधविपयत्वम् । घटशब्दात्समवायेनाकाशस्याप्युपस्थितेः । नापि स्तनन्यसन्द- वोधविपयत्वम् । गद्गापदात्मवाहस्यावोधन लक्षणानापत्तेः । त. स्मात् शरत्या स्वजन्ययोधविपयत्वमेव ग्राममिति तम । प्रवा- इसम्बन्धित्वनव तीरवोधात् । अपभ्रंशे ऽपि शक्तिस्वीकारा. त् । शक्यसम्बन्धो ऽपि तवास्नीत्याह । तस्यापीति । न प्रत्येकमिति । योधफतायाः पदादाव पर्याप्तत्वात लक्षणेत्यर्थः । पदयटितेति । यास्यलक्षणापामित्यर्थः । वाद- चोधरूपमेयेति । घटादिपदावाकानोपस्थितिस्तु सम्बन्धिमान. विधया स्मरणार्पर । समुदायलक्षणार्या तारादीनामपि सम्मतिमाह । त्रिणो यान्तीति । ननु समुदायमारनदीपारे एनीति समुदायस्पागाला फयं तस्य लक्षणेनि दमाः। उग्रपटस्व एकमाता लक्षणा ! मनुपर्थम सम्बन्धः । सथान एकमार्थसम्बन्परन्नो गालीन्य: । उमिपदस्य माणनि मनादस्तु मापसम्बन्ध सादिम्पभिमापण । एमापन प छनम्पाप्पचपादनाममामिनि । मनाना पी. नि । ये गमुदाप गस्ति नानि से अपि ममुहायट- सो पालीपर्यः 1 मिन्दान मारमा र मा. पETITI सागा भरम्पनि भारः ॥२९॥ {...JPागा मा म पु frare.

·१३३ वैयाकरणसिद्धन्तमन्नृपा। मेवेति सूचयितुं तत्र शक्यत्यय ज्ञाप्येति निवेश्य तदेय प. रिप्कुर्यतां व्यपेक्षादिवादिनां मतमाह। केचित्चिति । तदनुपपत्तिपूर्वक स्वशाप्यत्वेन गृहीतप्रसिद्धार्थसम्बन्धमानेनेत्यर्थः। नन्वकपदल- क्षणोक्तमतेनेय सिद्धति वृथायं प्रयासो ऽत आह । तथा दीति । पदेपि लक्षकत्वमिति शेषः । अत एवेत्यस्यार्थमाह । गभीरेति । उ- भयथानन्धयमुद्धरति । न चेति । उक्तमतेनैवेति भावः । एवम ऽपि । इयमप्युद्धरति । न चेति । एवमने ऽपि । अतः विनिगमनावि. रहसत्वात् । कार्यति। तच च शक्त्यभायेनोक्तमतेनानिहादिदमाव- इयफमिति भावः । मीमांसकसम्मतमपीदमित्याद । अत एवेति । शाप्यत्वोनवेशादेवेत्यर्थः । नन्ववमपदंशे ऽपि लक्षणापत्तिः पू. मते तु न तस्यायाचकत्वादत आह । अपेति । तदशक्तत्ववादि- नां पूर्वमतेन स्यादित्यनिष्टमेवेति तत इदमेव वरामिति पैलक्ष- ण्यसूचकस्तुः । तत्र सम्मातिमाह । अत एवेति । तत्र तदिष्टत्या- देवेत्यर्थः। तायाम् । विपये। साहेति सहि सुहय सणे खणे दूमियासि मजफए । सम्भाषणेहकरणिजसरिसिमं दाव विरअं तुमए । साधयन्ती सखि सुभगं क्षणे क्षणे दूनासि मम कृते । सद्भावस्नेदकरणीयसदृशं तापद्विरचितं त्वया ।। अत्र मत्प्रियं रमयन्त्या त्वया शनुत्यमाचरितमिति लक्ष्यते सेन च कामुकविषयं सापराधत्यप्रकाशनं व्यङ्ग्यम् । एवं परमतेनोक्त्या सिद्धान्तमतमाह । तस्यापीति । अपभ्रंशस्यापीत्यर्थः । एवञ्च पूर्व- मते ऽपि सा तत्र दुर्यारयेति भावः । नन्वयमपि योधमत्वस्य घटकतया धणेपु सत्त्वेन तत्रातिप्रसन्न एवात आह । झापति । सा। पदादिनिष्ठत्वेन स्वीक्रियमाणा लक्षणा । नन्वेवमपि लक्षमता- वच्छेदकगोरयान्न वाक्यनिष्टत्वमस्पा उचितमत आह । लक्ष्यतेति। दध्युपघातकत्वादिस्तत्त्ववदित्यर्थः । नन्वेरमन्यथा शाप्यत्वमादा. यातिप्रसङ्ग पवात आह । शापकतेति । झाप्यत्वस्य स्थनिष्ठभापक- तानिरूपितत्वादिति भाषः। स्थितस्य । शदादेः । शान्देति । लक्ष- णाजन्येत्यादिः । तस्या एवाभावात्तत्र तस्येति मायः । निर्षियादल- क्ष्यदर्शनद्वारा सर्वसम्मतिमाह । मत एवेति । झाप्यत्यनिवेशादेये । त्यर्थः । पूर्वमते तु नेति सूचयताह । समासादीति । आदिना ·१३४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । तद्धितादिः । अपिना तत्समुशयः । तथाच तदेकवाक्यतया ते. पामिदमावश्यकमिति भावः। अनेनांधारुचिबीजमपि सूचितम्, वृत्ताविध वाक्ये ऽपि शक्त्यङ्गीकारादिदं वृथेत्येवम् ।। ३९ ॥ हर्यादिसिद्धा- परे तु आरोपितशक्यतावच्छेदकरूपेण श- "तनिगर्व क्त्यैव तत्पद्वाच्यत्वेन प्रसिद्धान्यव्याक्तियोधे व्यक्तिविशेपयोधे वा लक्षणेति व्यवहारः। छत्रिणो. यान्तीत्यादावप्यच्छत्रियु साहचर्याच्छत्रित्वारोपः । काकेभ्यो दधीत्यादावपि दध्युपधातकमाने काफ- त्वारोपः । कमलानि कमलानीत्यादौ कमलत्वेनैव व्यक्तिविशेषयोधः । त्वामारम वच्यीत्यादौसम्बोध्य- त्वादिनैवोपदेश्यत्वावस्थाविशिष्टतत्तव्यक्तियोधो ल- क्षणया । अत्र पौनमत्यादिशेपानाधायकत्वासा ता. त्पर्यानुपपत्तिः सामान्याविशेपभावः सम्बन्धः । अत्त एव पुंयोगादाण्यायामिति सूत्रे भाप्ये गोपीत्यादी गोपसम्बन्धिस्त्रीत्वेन लक्षणायां तस्येदमिति शास्त्रेण तादृशेर्थे ऽणप्रत्ययान्तस्यैव वा साधुत्वनियमादसा- धुत्वापतिंदूपणमभिधाय नावश्यमयमैवाभिसम्बन्धो भवति तस्येदमिति किन्तु तन्मूलकः सो ऽयमित्या प्यभिसम्यन्यो ऽस्तीत्युक्त्वा चतुर्मिः प्रकाररतस्मिन् स इत्येतद्यति तात्स्यात् तादात् तत्सामोप्यात् तत्साहचर्यात् मचा हसन्ति सिंहो माणयका गङ्गायां घोपः यष्टी प्रवेशपेत्युक्तम् । सो ऽयमित्यपीत्पादेःमो ऽपमित्यपि विशेष्यधिशेपणभावोऽस्तीत्यर्थः । न च गङ्गापा घोषहत्यादावारोपितगडात्येन योगेऽपि तस्प ज्ञानस्य भ्रमत्वाच्छास्रज्ञानवतां सर्वधानमत्वेन महाय ·वैयाकरणसिद्धन्तमञ्जूपा। तदुत्तरं गङ्गागतशैत्यपावनत्वादिप्रतीतिरूपं फलं न सिध्येत् । अत एव शुक्तिरजतज्ञाने भ्रमत्वज्ञानवतो न प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । मध्ये व्यसनया मुख्यगङ्गा- पदार्थाभेदस्यापि प्रतीतेः । व्यञ्जनाजन्यज्ञाने च घा- धज्ञानेन नाप्रामाण्यग्रहं इत्यदोपात् ॥४०॥ (कुं० टी०) अर्थमात्रं विपर्यस्तशब्दः स्वार्थे व्यवस्थित ति हर्यादिसिद्धान्तमाश्रित्याह । परे विति । वाच्यत्वेन सिद्धो यः प्रवाहस्तान्द्रेनस्य तीरस्य प्रवाहवरूपेण शायैव रोध इत्यर्थः । प्रवाहत्वमेव तीरे • आरोप्यत इति भावः । व्यक्तिविशेपेति । सौरभवविशिष्त्यर्थः । सामान्यस्यैव पा.. च्यतया विशेपस्याशब्दार्थत्वादिति भावः । एतेन शक्यादन्येन रूपेण ज्ञातत्वाभावात्तत्र लक्षणा नेति तार्फिकोक्तमपास्तम् । आरोपे वीजं दर्शयति । छविणो यान्तीत्यादि ।व्यक्तिविशेपेति । यथा एक कमलपदं सौरभत्वविशिष्टयोधकम् । त्वामस्मीति । त्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायो ऽत्र तिष्ठति । आत्मीयां मतिमाधाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ॥ अत्रास्मीत्यहमित्यर्थे ऽव्ययम् । अत्र वच्मीत्यनुपयुक्तार्यम् । तदनुपादाने ऽपि वचनक्रियामतीतेरतस्तत्र वचनमुपदेशरू- पतां लक्षयति । हितसाघनत्वं चात्र व्यङ्ग्यम् । एवं त्वामस्मीति पदे ऽप्यनुपयुक्तार्थे सम्बोध्यतयैव युप्मदर्थस्प यचनकर्मनाम- तीतेः । बच्चीत्युत्तमपुरुपणैवास्पदर्थस्य सतनामतीतरतसा. भ्यामुपदेश्यत्वाप्तत्वे लक्ष्यते । व्यक्तिबोधो लक्षणयेति । . क्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणेति तु निम्लमिति भावः। सामान्येति । अस्मदर्यसामान्पं शरपमाप्तत्वविशिष्टो म.

·कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिता। दर्यस्तु लक्ष्यः तयोश्व सामान्यविशेपभावः सम्बन्ध इति भावः। अत एव । आरोपेण बोधादेव । वाक्यस्यैवेति । तद्धितस्य वैकल्पिकत्वात् । गङ्गायां घोप इति । यत्तु तीरत्वेन बोधे जहत्स्वार्था गङ्गातीरत्वेन बोधे त्वजहत्स्वार्थेति तार्किकास्तन्न । तीरत्वेन पोधे शैत्यपावनत्वादीनां प्रतीत्यनापत्तेः । ननु गङ्गापदार्थाभेदस्य घाधितत्वात्कथं तदर्थस्यावाधित- स्वमत आह । वाघज्ञानेनेति । यत्तु मुखं चन्द्रो गोहीक इत्या- दो लक्षणां विनैवाभेदवोधः, वार्धानश्यप्रतिवध्यतावच्छेदकको- टो शान्दान्यत्वस्य निवेशात् । वह्निना सिञ्चतीत्यादौ तु यो- ग्यताविरहान वोधः । इह तु इष्टचमत्कारसिद्धये आहार्ययो- ग्यताज्ञानस्य सत्वादिति तन्न । आहार्याभेदनैव सिद्धी शाब्दा- न्यत्वनिवेशस्य योग्यताज्ञानहेतुत्वस्य च निष्फलत्वात् । आ- हार्यं प्रात्याक्षिकमेवेति नियमे तु मानाभावः । ये तु मुखच- न्द्र इत्यादौ सारोपलक्षणां वदन्ति तन्मते ऽप्यत्र वाच्ययोरेवा- भेदान्वयो वाच्ये न तु वाच्यलक्ष्ययोः । अन्यथा राजन्नाराय- णं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरमित्यत्रोपमितसमासमूलकोप- माभ्युपगमे लक्ष्मीकर्तृकालिङ्गनस्यासमिञ्जस्यमित्यालङ्कारिफ- समयो व्याहन्यत । किश्चोपमानवाचकस्य चन्द्रादिपदस्य रूप- के उपमानसदृशे लक्षणत्यालङ्कारिकाः । तत्र समानधर्मरूपं सादृश्यं लक्ष्यतावच्छेदकम् । स च धर्मो लक्ष्यांशे सामान्य- रूपेण प्रतीयते, मुन्दरत्वादिविशेरूपेण सादृश्यस्य शब्दोपात्तत्वेनोपमात्वापत्तेः न्दरं मुखं चन्द्र इत्यत्र पौनरुत्यापत्तेः । न च सादृश्यस्य वा- च्यतायामयोपदशः । नलिनप्रतिपक्षमाननमित्यादौ तदभावा- पत्तः । यदि तु सुन्दरं मुखमित्यादी धर्मोत्तरेण सादृश्यामित्यु- - वा नाधः नान्त्यः - ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । , १२८ च्यते । एवमपि विद्वन्मानसहंसेत्यत्र रूपके इलेपनिमिचाभेदा- ध्यवसानेन मानसवशित्वरूपभूपहंसयोः सादृश्ये सिद्ध सदृश- लक्षणामूलकस्य भूपे हंसरूपकस्य सिद्धिः । तत्सिय च स. रोमनोरूपार्थद्वयाभिधानलक्षणस्य श्लेपस्य निष्पत्तिरित्य- न्योन्याश्रयः । तस्मादूपके ऽभेदान्यय एव युक्तः । न च रूपके सदृशलक्षणाया एव फलं तादूप्यप्रतीतिरिति वाच्यम् । तत्स- दृश इति शब्दादपि तादृशमत्ययापत्तेः । यतु वदन्ति रूपके लक्षणा नास्तीत्ययुक्तम् । तथाहि । साधार' पारणधर्मानुपस्थितिद- शायां नास्ति रूपकनिष्पत्तिरिति सर्वसिद्धान्तः । तत्र साधा- रणधर्मवत्त्वरूपसादृश्यस्य रूपके प्रवेशाभावे विशेपधर्मानुप- स्थितिदशायां कथं रूपकं पर्यवस्येत् । राजा नारायणमित्य- प्रापि विशेषणसमासे उत्तरपदार्थप्राधान्यानारायणत्वेनोप- स्थिते लक्ष्मीकर्तृकस्यापि न विरोध इति । अत्रोच्यते । उप- मितसमासस्थले भेदघटितसादृश्यविशिष्टोपमेये उपमानशब्दस्य निरूढलक्षणा । इदमेवेवादीनां द्योतकत्वम् । सदृश इत्यत्र तु लक्षणाया अभावान तादूप्यात्ययः । एवञ्च लक्षणायाः फलं ताप्यमत्यय इतिप्राचां ग्रन्था इत्यलम् ।। ४० ॥ (फ० टी०) अथ सर्वत्रारुचिमूचकं . सिद्धान्तमाह । परे- त्वित्यादिना वदन्तीत्यन्तेन । नानार्थत्यनिरसायाह । तत्पदेति । तेन प्रसिद्धस्तदन्त्यर्थः । तत्रारोपानुपयोगादाह । अन्येति । नायं नियम इत्याह । व्यक्तिविशेषति । व्यवस्थितविक- ल्पीयो बोधस्तु यं धर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य शक्तिहस्तदा- रोपेण शक्तयेय । सर्वत्र शक्तिमहोपस्थितिशाम्दयोधानां नप्रकारकत्वेन कार्यकारणभावानात्र शक्तिग्रहापेक्षा नाप्यति- न पृथकार्यकारणभावादिकल्पनमपि रोपे च शक्यसम्बन्धी .निमिसमित्येतायता शभ्यसम्बन्धी लक्षणेत्यप्युपपन्नम् । एवेन तस्या अतिरिक्तत्वनिरास इति भावः। . . यः । तदा- प्रस:पिवश्व ·१३८ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । तदेतदुश्यनयन् सर्वत्रारोपमाह । छत्रिण इत्यादि । अनेनास- म्भवो वारितः । अपिः प्रसिद्धस्य गङ्गायां घोष इत्यस्य समुच्चायकः । अत एव तत्यागमानं कात्स्येन दध्युपधा. तकत्वसादृश्यादिति भावः । एवमाद्योदाहरणद्वयमुक्त्वा द्वि. तीयोदाहरणद्वयमाह । कमलानीति । व्यक्तिविशेषेति । सौरभ विशिएकमलव्यक्तीत्यर्थः। ताला जाअन्ति गुणजाला ते सहिए हि घेष्यन्ति । रइकिअणाणुगाहि आई होति कमलाई कमलाई ॥ तदा तामन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर्गुह्यन्ति । रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि । अत्र पुनरुक्तकमलशब्दः सौरभादिगुणविशिष्ट सङ्क्रमितः सौरभातिशयो व्यङ्गय । इत्यादी। इत्यादावपि । त्यामस्मि वच्मि विदुपां समवायो ऽत्र विद्यते। आत्मीयां मतिमादाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ॥ विद्वत्सभा गच्छन्तमात प्रति चिदुक्तिरियमत्र बचनायुपदेशादिरूपतया परिणमति तदाद । सम्मोध्यत्ये इति । आदिना स्वतन्त्रोच्चारयितृत्वादि । अग्रे तेनाप्तत्यासाधारण- शानवत्वैकवाक्यतापनसमुदायत्वाप्रतार्यत्वसावधानस्थितित्यपरि- प्रहः । अनावश्यवाच्यहिताहितत्वानुलशनीयाशत्वादिव्यङ्ग्यम् । नन्वनुपपत्तिज्ञानामावेन कथमुभयन लक्षणात थाह । अत्रेति । उभयनेत्यर्थः । तत्राचे आह । पौनरुक्त्यादिति । द्वितीये आह । विशेषति । उभयत्राप्याह । सामान्येति । अत्र सम्मतिमाह । अत एवेति । तत्र तदारोपादेपेत्यर्थः । स्त्रीत्वैन । तदादिना। ताशेति । तदर्थकेत्यर्थः । तथा समासस्येव घेत्यपि योध्यम् । पुंयोगादाख्यायां तद्धितरवचनमित्यस्य कण्ठत उक्तत्वादाह। अभिसन्धायोति । हदि निधायेत्यर्थः । घक्ष्यमाणतो लब्धं शेषमाह । किन्विति । चतुर्भिरिति । कथं पुनरतस्मिन्स इत्ये. तद्भयतीति शङ्कायामित्यादि यद्यपि भाष्य अटी ग्रह्मदत्त इत्युक्त तथापि तत्सजातीयमाह । सिंह इति । भाप्ये क. ण्ठत आरोपानुक्केराह । कैयटो ऽपीति । यारोप्येति । तत्र तात्स्थ्यादयो इतषः । शक्यतावच्छेदकमकारक एप कस्य ·अत एव गङ्गायां मीनघोपी स्त इत्यायुपपद्यते । भा- घः वैयाकरणसिद्धान्तमन्नृपा। यार्थबोधः तत्प्रकारकप्रातिविशेष्यप्रसिद्धार्थत्वं मु- ख्यत्वं, ताशाप्रसिद्धार्थत्व गौणत्वमिति । हसन्तीति । मुख्यमञ्चपदार्थस्याचेतनत्वे हसनकर्तृ- वासम्भवादित्यर्थः । अभेदस्य सम्बन्धत्वस्य सण्डयिष्य. माणत्वादाह । सो ऽयमित्यपीति । साहचर्य चोक्तान्यसम्य- न्धमानोपलक्षणामिति योध्यम् । न घेति । गङ्गासम्बन्धिती. रलक्षणायां तूक्तदोष एवेति, भायः । स्वरूपतस्तस्याप्रति- पन्धकत्यादाह । शास्त्रेति । आदिः पूर्वादिसगृहीतलक्ष्यान्त. राभिप्रायकः ।न सियेदिति । प्रमात्मकशानस्यैव कार्यसाध. कत्वेन तस्यातत्त्वादिति भावः । इदमावश्यकमित्याह । अत एवेति । उक्तो ऽर्थः । तत्रादौ प्राग्वदेवाह । मध्ये इति । प्रा. ग्वत् । नन्वेवमपि बाधक्षानेन तत्राप्रामाण्यग्रह रति प्रोक- दोष एवेत्याह । व्यञ्जनेति । अत्र योजमुक्तम् ।। ४० ॥ माधतानसत्वे ऽपि वस्तुतस्तु शब्दानुपपत्तिमूलकारोपितार्थ- कुन चित् नापामाण्यम ! योधे याधज्ञानेन नामामाण्यग्रहो जन्य. ते । अत एव पचतीत्यादिजयोधे नाप्रामाण्यग्रहः । तथा सत्यनुपपत्तिपरिहाराभावादित्यग्रे निरूपाय- प्यामः। कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादौ कुन्तसंयोगविशिष्ट- पुरुपाणां कुन्तत्वेन प्रतीतिरित्यजात्स्यार्थत्योपप. तिः । केयटो ऽप्याह आरोप्यते तादूप्यं न तु मु- ख्यं घालेपु मञ्चत्वारोपान्मश्चपदप्रवृत्तिहसन्तीत्या- दिपदान्तरयोगाविज्ञायते इति । शक्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणेति तु कस्य चित्प्रमादोक्तिः । य- दा शक्यतावच्छेदकान्यरूपवत्त्वेन गृहीत ऽर्थे लक्षणा शक्यतावच्छेदकारोप इति तदर्थः । यथा तीरत्ववि शिष्टस्य गङ्गात्वेन बोध इति ।

·१४० कृञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। अन्यथा दन्दाद्यर्थस्पैकधीवच्छिन्ने ऽन्वयस्यैव वा- जां ग्रामे नयति अजाविधनी देवदत्तयज्ञदत्तावित्या- दौ यथासंख्यान्वये इन्दवारणाय पयः पयो नयती- त्यादावेकशेपवारणाय चावश्यकत्वेन पररीत्या च मीनस्य नीरत्वावच्छिन्न ऽन्वयेन घोपस्य तीरत्वाव- च्छिन्ने ऽन्वयेन बन्दो ऽसाधुः स्यात् । मम तु गङ्गा- त्वेनैव तीरबोधादेकधर्मावच्छिन्ने ऽन्वयसत्वेन न क्ष- तिः। युगपत्तियविरोधो ऽप्यत एव न दोषाय, दूषकताबीजाभावाच्च । अन्वयानुपपत्त्या च युगप- देव गङ्गात्वेनैव नीरतीरयोरुपस्थितिः। काकेभ्यो दधी- त्यादावप्येवमेव ।। ४१॥ (कुं० टी०) ननु तद्वत्ता निश्चयं प्रति तदभाववत्ता नि- श्चयस्य प्रतिवन्धकत्वात्कथं तज्ज्ञानस्य प्रमात्वं शङ्कः पीत इत्यादिबुद्धिवदित्याशकाह । वस्तुतस्त्विति । अनादार्यस्यैव प्रतिवध्यत्वादिति भावः । पचतीत्यादिजेति । अत्राख्याताईंक- त्वादः क्रियायामारोपादेकवचनादि । तत्र शब्दस्यैकवचना- दिप्रयोगस्यानुपपत्तिर्मूलम् । परिहाराभावादिति । एकत्वे ऐ- कवचनमित्यादौ एकत्वादिप्रकृत्यर्थगतमेव न्याय्यं मुवन्तादि- स्थलवत् । गुणीभूतक दावेकत्यान्वयासम्भवाच्च । तार्किका- दीनां प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितेति न्यायविरोधश्च स्यात् । म- तान्तरे तु क्रियायामेकत्वस्यान्वयाभावात् स्थाली पचतीत्यादौ च्यापारसमुदायस्य पचत्यादिवाच्यस्यैकदेशे आरोप इति दृष्टान्तो घोध्यः । यथेति । तीरत्वेन ज्ञाते तीरे प्रवाहवेन वोधा. लक्षणेत्यर्थः। अत एव । प्रयाहत्वेन रूपेण प्रवाहतीरयोबोधादेव । अ.

·वैयाकरणसिद्धान्तमन्नृपा। १४१ न्यथा । प्रवाहवन बोधाभावे । द्वन्द्वादार्थस्येति । यत्र समुदा. यार्थस्यैकधर्मावच्छिन्ने ऽन्वयस्तत्रैव द्वन्द्वस्वीकारस्यावश्यक- तयात्र द्वन्द्वो न स्यादित्यर्थः। . अन्ययस्येवेति । आवश्यकत्वे- नेत्यत्रान्वयः । एतनियमस्य फलमाह । अजां ग्राममिति । अ- बाजाग्रामयोर्न द्वन्द्वः। ग्रामस्य संयोगे अजायाश्च व्यापारे ऽन्वय इति भेदात् । अजावीति । अजाधनो देवदत्तः अविध- नो यज्ञदत्त इति भेदात् । दूपकतावीजाभावाचेति । अत एव तार्किका अपि चित्रगुधनमित्यत्रोत्तरपदस्यान्यपदार्थे लक्षणया तत्सम्बन्धिनि तत्पुरुपलक्षणायां च लक्षणावयाद्वोधमभ्युपत्यो- क्तनियमं निराचक्रुः । अत एव न । प्रवाहत्वेन वोधादेव न । एवमेवेति।दध्युपघातके विडालादी काकत्वमारोप्यत इत्यर्थः॥४१॥ (क० टी०) अत्र पक्षे तेनैव निर्वाहे मध्ये झानान्तरं नाझीकार्यमिति लाघवेन सिद्धान्तमाह । वस्तुतस्त्विति. शुक्तिरजतज्ञानादिनिरासायाह । शन्देति । अस्यावश्यकत्यमाह । अत पवेति । तत्र तेन तदजननादेवेत्यर्थः । योधे । समूहरू- पारोपेणाधिश्रयणाद्यवयवमानवोधे । गह्नादिपदजन्यतटादिशाब्द- योधस्यैव प्रयोजनप्रतीतिनियामफत्वन गगातटे इत्यादित. स्तदभावोपपत्तिरिति भावः । नन्येवमपि कुन्तत्वेन पुरुष- मात्रयोधे छत्रिकाकादिवदजहत्स्वार्थत्वं न स्यादत कुन्ता इति । अत्र यक्ष्यमाणरीत्या ततदुपपत्तिस्तेषां स्व- तस्तदन्वयासम्भवादत थाह । कुन्तेति । कुन्तादियुक्तपुरपा- णामित्यर्थः । अत न मतुधिति नासाधुत्वापचिरिति वोध्यम् । कुन्तत्वेन । तदादिना । तेषु चोक्तरीत्योक्तप्रयोजन. सिद्धरुपपत्तिः विशेषणतया तदन्वयात् । नन्येवं प्रवृत्तिनिमित्ते ऽपि शक्तः शक्यतापच्छेदकादन्यरूपेण शान- विषयविपये लक्षणा भयतीन्यर्थकेन तंत्र भानमित्याशयकेन शझ्यादन्येनत्यनेन विरोधापत्तिरत आह । शक्यादिति। तस्या अपि नोत्तोऽर्थो ऽपि तु मदुक्त एवेत्याह। याद । पात्र तस्य तदन्यरूपेण ·अत आह । १४२ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । यद्वति । शाते इति, भाषेतः । शक्यादन्यस्यार्थस्य स्ववृत्तिध. मादन्येनाच्छिक्यतावच्छेदकरूपेण साते लक्षणा तयवहा- रो भयतीत्यर्थ क्लिष्टत्वादपेक्ष्यान्यथा आह । शक्यतेति । उ- क्तरीत्या लब्धमिदम् । उदाहरणेन तत्तात्पर्य प्रकटयति । यथेति । अस्य फलमनुपदमेव स्फुटीभविष्यति। भाप्याचारूढोकसि. द्धान्तं पोषयति । अत एवेति । उक्तरूपलक्षणाहीकारादेव चे- त्यर्थः विपक्षे पाधकपुरःसरमुपपत्तिमुपपादयति । अन्य. थेति । पूर्वमताडीकारे इत्यर्थः । सहविषक्षा द्वन्द्वादिनिमित्तं तत्र चोभयोनिवेश इत्याह । तादृशस्येति । एवः पूर्वत्राप्य. न्वेति । तवाद्यफलमाह अजामिति । द्वितीयफलमाह । अजेति। चोव्युत्क्रमे, अन्ययेन चेत्यर्थः । आर्थिकेनेति भावः। एवञ्च द्वितीयविपयो ऽयमतो ऽपि तदुक्तिः । एवे. त्यस्यार्थमाह । मम विति । नन्वेवमपि विरोधेन शक्या- चोधेन तदन्ययासम्भवेनासाधुत्वं तदवस्थमेवात युगपदिति । अत एव उक्तप्रयोगान्यथानुपपत्यैव । इदमपि तस्य तत्त्वमभ्युपेत्य यस्तुतस्तदेय नेत्याह । दूपकतेति । तेजस्ति- मिरादिवदिति भावः । नन्वेवमपि बुद्धः क्रमिकत्वेन युग- पदनुपस्थित्योक्तदोपस्तदवस्थ पवात आह । अन्यथोति । उ. तप्रयोगान्यथानुपपत्येत्यर्थः । तन्त्रेणेति भावः । काकेभ्यश्छ. त्रिण इत्यादावजहत्स्वार्थत्वोपपत्तिरपि युगपदेव तेन तेन रूपे- णोभयवोधादित्याह । काकेभ्य इति ॥ ४१ ॥ पत्रार्थे गौतम गौतमो ऽप्याह सहचरणस्थानतादर्थ्यवृ. सम्मति । तमानधारणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणवालकटराजसक्तुचन्दनगङ्गाशकटान्नपुरुपेष्व- तद्भावे ऽपि तदुपचार इति । तस्य भावस्तद्धर्मस्तद- भावे ऽपि तदुपचारस्तच्छन्दव्यवहार इत्यर्थः । स च तमारोपेण । आरोपनिमित्तानि च सहचरणादी- नि । यष्टीः प्रवेशय, मञ्चाः क्रोशन्ति, चीरणेष्वास्ते, अयं राजा यमः, प्रस्थः सक्तुः, चन्दनतुला, गङ्गायां ·चैयाकरणसिद्धान्तमन्जूपा। घोपः, कृष्णः शकरः, अन्नं प्राणाः, कुलस्य राजा इ. त्युदाहरणानि । यष्ठित्वारोपो ब्राध्यणे साहचर्यात् । मश्चत्वारोपो थालेपु तास्थ्यात् । फटेषु वीरणत्वा. रोपस्तादात् । राज्ञि यमत्यारोपो वृत्तात् । गोर्क- हीक इत्यादावपि साधारणधर्मजडत्यादिरूपेण नि- मित्तेन बाहीकस्यारोपितगोत्वेन बोधः । नतो व्यक्ष- नया मुख्यगवाभेदप्रतीतिः प्रयोजनम् । तत एच चम- स्कारः।आधयांधे तु न चमत्कारः। तस्मिन् भ्रमत्वज्ञा- नात् । अत एव गौाहीको जड इत्यादौ म पौन- सत्यम् । लक्ष्यमाणगुणोंगावृत्तरिटा तु गौणतेत्यस्य यद्गुणज्ञानपूर्वकं गहीके गोशब्दप्रयोगरतीयमा- नगुणैर्योगात्तद्गुणरूपात्सम्बन्धादित्यर्थः । प्रकृत्या- दित्वानृतीया । यदा प्रथमत एव तत्र नामार्थयोरमे दयोधः । पाधज्ञानस्यानुपपत्तिजलक्षणाजन्यशाब्द- योधे ऽप्रामाण्यग्रहजनकत्वस्याभावात् । सत्ता प्रस्थ- त्वारोपस्तम्मानकत्वात् । चन्दने तुलात्वस्य तद्धार्य- त्वात । गङ्गायां तीरधर्माधारत्वारोपः सामीप्यात् । कृष्णागुणयोगाच्छकटे तदर्मकृष्णत्वारोपः ! प्राणसा. धनरवादने प्राणत्वारोपः। कुलाधिपत्वेन पुरुपे राज- त्वारोप इति तयाख्यातारः । न्यायवार्तिककारी ऽपि साहचर्य नाम यष्टिकया सम्बन्धः तत्सम्बन्धातु य- टिकायानित्येव स्थान तु यष्टिकति । यष्टिकावानि- ति तु मुख्य एव । तस्माऽपचारवीजमन्यवक्तव्यम् । उच्यते यष्टिकायां तावदयं यष्टिकाशन्दी यष्टिका- त्यजातिनिमित्तकातत्र संरयुक्तसमवेतां जाति वाला ·१४४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । णे समवायनाध्यारोप्य ब्राह्मणं यष्टिकेत्याहेत्वाह । भावप्रधानो निर्देश इत्यस्याप्ययमेवार्थः । घटादिप- दण्वृत्तिनिमित्तस्प घटत्वादेस्तनय भेदसम्बन्धना- हार्यारोपात् घटत्यादिप्रकारकं घटत्वादियोधो घटादि- शब्दालक्षणयेति । अन्नं प्राणाश्चन्दनं तुलेत्यादावा- हार्यारोपस्यैव लक्षणात्वादिति बोध्यम् ॥ ४२ ॥ [कुं० टी०] अतद्भावे ऽपि तच्छन्दाशक्यत्वे ऽपि तदु. पचारस्तच्छन्दव्यपदेश इति व्याख्यानं तु न युक्तं, व्यपदेशे ऽपि निमित्तस्यैव वान्यत्वादित्याह । स चेति । सहचरणं संयो- गविशेपः। कटपिति । कटं करोतीत्यादी कटानां सिद्धत्वेन का- रफत्वासम्भवादिति भावः । सर्वत्र प्रवृत्तिनिमित्तमारोप्यत इत्याह । साधारणेति । साधारणधर्म जडत्वादिकं निमित्तीक- त्प आरोपितत्वेन चोधादित्यन्वयः । तथाच जडो वाहीक इति वोधानन्तरं गवाभिन्नो वाहीक इति घोषः । गोत्येनेति । एतेन पुगपत्तिद्वयविरोधो ऽपास्तः । च्यभनये ति । गोत्वारोपेण गोशब्दप्रत्ती ततो भेदोधे ऽतिजडत्वम- तीतिरिति भावः । अत एवाहा तत एस चमत्कार इति । आध- पोधे विति । मघमत एव गवामेदयोधे वित्यर्थः। तस्मिन्। ग- बाभेदज्ञाने । भ्रमत्वज्ञानादिति । गयाभेदज्ञानस्य भ्रमात्मक- चान चमत्कार इत्यर्थः । अत एव 1 आरोपितत्समत्ययादव । गौशन्दस्प तरायनटत्यादिपरते तु पनिम्यापक्तिरित्यर्थः । ननु गोत्यारोपे लक्ष्यमाणगुणोंगादिति मचाटासतिरत आद। लक्ष्यमाणेति । वयापारोपांतुभूतत्सेन शायमानगुणोगादित्यर्थः। गवाभिमो वाहीक इति यो सिनहरमनीत्या पका रानिशप इस्यभिमेरपाहा यति निनु माणातः मार पपभेद- ·. वयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। बोधस्तस्य वाधितत्वेनाप्राण्यापत्तेरत आह । बाधज्ञानस्येति । अनुपपत्तिजेति । अनुपपत्तिजा या लक्षणा तजन्येत्यर्थः । वस्तुतस्तु वाधज्ञानं न प्रतिवन्धकं न वा तदभावकारणं वाध- स्थले विशेपणतावच्छेदकमकारकनिश्रयाभावादेव विशिष्ट - ध्यनुत्पत्तेः । न्यायवार्तिकेति । उक्तानुक्तदुरुक्तीचन्ताकर वाक्यं वार्तिकम् । ननूपनिषदार्तिकानां कथं दुरुक्तचिन्ताक- रत्वं तत्र दुरुक्ताभावात् । सत्यम् । तत्रापिदुरुक्तत्वभ्रान्तिसम्भ- वात् । ननु सामानाधिकरण्यरूपसाहचर्यस्य यष्टितद्धारिणोर- सम्भव इत्यत आह । साहचर्य नामेति । सम्बन्धारितति । यष्टि- कासम्पन्धायष्टिकाशब्दप्रयोगे वित्यर्थः। उपचारेति । भिन्नत्वेन प्रतीयमानयोरक्यारोपणमुपचारः। संयुक्तसमवेताम् । ब्राह्मणसंयुक्तयष्टिसमवेताम् । तत्रैव । घटत्या- दावेय । भेदसम्बन्धेन आश्रयायिभावेन । अत एवाह । घ- टत्वादिप्रकारकति। तथा च घटत्वविशिष्टस्य घटत्वस्यैव प्रतीतिः। लक्षणयेति। घटत्वविशिष्टघटे शक्तस्य घटत्वविशिष्टे घटत्वे लक्ष- णेत्यर्थः ॥ ४२ ॥ (क० टी०) मध्यमपक्षवादिनामशानं प्रकटययन तन्मूलसम्मतिम. प्याह । गौतमोऽसीति । प्राग्वत् तद्याख्यातग्रन्थमाह । तस्येति । एते नन सस्तस्याभावे ऽपीति व्यारयानमपास्तम् । उभयथापि भायप- दवयापत्तेः । दीनि दश वीरणानि तृणविशेपाः। राशि । प्रकृते । वृत्तमाचरणम् । तुलायाः साक्षात्स्वतो ऽमानत्वादाह । तद्धार्यत्त्वा- दिति । तीरधर्मस्तीरत्वं तस्याप्यनारोपादाह आधारत्वे. ति । तदति । कृप्यगुणधर्मेत्यर्थः अत्र सहचरणं न मुख्यमसम्भवात् किन्तु सम्बन्धमानोपलक्षणं रयानादि तस्यैव । महाभाध्येप्येवम् । अत एव न तेनास्य विरोधं इति सूचयितुमाह । न्यायवार्तिकेति । उद्योतकारो ऽपीत्यर्थः। साहेति । न चेत्यादिः । तत्र । तस्मिन् सति । अन्न पक्षे गौण्याधुपपत्ति । प्रपत्रः ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासीहता। माह । गौर्वाहीक इति । अपिः पूर्वसमुशये । साधारणेति । जह स्वावनिउनेत्यर्थः । बाहीकेति । तदादेस्तदादिनेत्यर्थः । प्राग्व- दादावाह । तत इति । तस्या आनर्थक्यं परिहरति । तत एवेति । आधेति । लक्ष्यार्थबोधेनेत्यर्थः । गोत्वावच्छिन्नो याहाक इत्यनेनेति यावत् । तस्मिन्निति वा शानेनेति भावः। अत एव । जरत्वस्य तत्रिमित्तत्वेनालस्यत्वादेव । रुक्तयम् । तच्छवापि । नन्वत्र पक्षे प्र- काशादिसम्मतलक्ष्यमाणेति भट्टोक्तिविरोधः अभिधेयाविनाभूत- प्रतीतिर्लक्षणोच्यत इत्यस्य पूर्वार्धम् । अविनाभावो ऽत्र सम्बन्ध मात्रं न तु व्याप्तिः मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादावभावात् । तद्ग्रहश्च लोके धर्मिपयेवेति तद्भावः । एनेन गौण्यतिरिक्ता वृत्तिरित्य- पास्तम् । प्रतीतिरित्यत्रोपस्थितेल क्षणात्वे भावे क्तिन् । पक्षान्तरे तु करणे। लश्यतावच्छेदकगुणैर्योगात्तबारकसम्बन्धाचाटत्वम् । तथा च गुणलक्ष्यतावच्छेदकिका लक्षणा गौणीति भाव इत्यत आह । ल. येति । लस्यमाणेत्यस्याओं झायेति । ननु तृतीयासत्ये कथमुक्ता. यो ऽत माह । प्रकृत्यादित्वादिति । एतेन साधारणगुणाश्रयेणेति प्रकाशस्यापि तपसम्बन्धेनेत्यर्थ इति न तद्विरोधो ऽपीति सू. चितम् । प्राग्वदत्रापि सिद्धान्तं ततो विलक्षणमाह । यति । पूर्व भेदनान्वये ततो व्यञ्जनया अभेदप्रतीतिर्वाच्या, स एच न ना- मार्थयोरिति व्युत्पत्तेस्तदाह । प्रथमत इति । अत्र पक्षे प्रयोजन रखनुपदमेव घस्यति । नन्वेनमपि तत्र गौर्न पाहीक इत्यादि- बाधशानेन भ्रमत्वप्रहारकथं तत्सिद्धिरित्यत आह । बाधशानस्येति।. शुक्तिरजतनिरासायाह। अनुपपत्तीति । लक्षणाविशेषणमन्यथा तदा. मर्थक्यापत्तेरािते भावः । पतेन रूपके न लक्षणा समानविभ- क्तिकत्वेन नामार्थयोरभेदान्वयोपपत्त्या लक्षणाफलामायादित्याच. प्पय्यदीक्षितायुक्तमपास्तम् । तथासति तप्राप्रामाण्यप्रहेण शुक्तिर- जतहानवत्प्रयोजनासिद्धिप्रसङ्गात् । तत्सादृश्यज्ञानस्य तद्वाघशान- अन्याप्रामाण्यज्ञानं प्रति प्रतियन्धकत्वं स्थानत्य प्रसिद्धत्वादि नोपस्थितसादृश्यमहिम्ना अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिताभेश्युधिरि- स्युक्ती तु तदनुपस्थिती दोपो गौरवं चाते वोयम् । प्रका. रान्तरासाहत्यसूचनायान्यत्रापि मदुक्तरीत्येय निर्वाह याद भाषेति । तमेवार । घटादीति । तत्रेय । घटत्वादाषष । तपा सर्व ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्षा। बोधादाद । मेदेति । मत एवाह । आहायति । प्रकारान्तरे तु तदसङ्गतिः स्पटेयेति भावः । नन्याहार्यारोपस्य तत्त्वं न ह. टमत आह । अन्नामिति । तथा च कचिदनाहार्यः कचिदाहार्य इति न दोषः ॥४२॥ डोन कोनती.पा- वाहीन्पोक्षतीत्यादावपूर्वसाधनीभूतव्यक्ती- दो निर्वाहमकारः । नामेव तात्पर्यवशाबीहिपदेन ब्रीहित्वेन भानम् । एवं तत्प्रातिनिधिष्वपि व्रीहित्वमारोप्य बी. हित्येनैव तात्पर्यवशादपूर्वसाधनीभूततत्प्रतिनिधि- व्यक्तीनां भानं न स्वपूर्वमाधनत्वेन भानम् । अत्र सर्वत्र तत्तद्धमविशिष्टे शरयतावच्छेदकधारोपः। अत एव कचतस्त्रस्यति वदनमित्यादौ कचत्वादिना राहुत्यादिविशिष्टस्य पोधान्न ब्रासाद्यन्वयानुपपत्तिः। हरिरप्याह । एकमाहुरनेकार्थ शब्दमन्ये परीक्षकाः । निमिसभेदादेकस्य सार्वाध्य तस्य गद्यते ॥ सर्वशक्तेस्तु तस्पैच शब्दस्यानेकधर्मणः । प्रसिद्धिभेदागौणत्यं मुख्यत्वं चौपचर्यते इति ॥ गौणमुख्यार्थयोधकः शब्द एक एव । युगपन्स - र्थप्रकाशने तु न प्रकरणादिरूपनिमित्तभेदात् । सर्व- शक्तरित्यस्य व्याख्यानमनेकधर्मण इति।गोशब्दो गो- त्वजातौ प्रसिद्ध इति तब मुख्यः याहीके त्यप्रमिझ्या गौण इति तदर्थः। नन्वेवं शब्दार्थसम्यन्यस्यानित्यत्वं स्पादत आह । गोत्वानुपङ्गो बाहीके निमितात्कैश्चिदिप्यते। अर्थमात्रेविपर्यस्ता शब्द. स्पार्थे व्यवस्थित इति॥

·१४८ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । कैश्चित् । शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्ववादिभिः । नि- मित्तात् । जाड्यादेः। शब्दस्तु गोत्वमेवाभिधत्ते गौ. रित्यत्र मुख्यं गोत्वं बाहीके तृपचरितम् । शब्द एवं प्रवृत्तिनिमित्तमिति पक्षेत्तिा कदाचित् गोरखजाताथ- नुपज्यते कदाचिद्वाहीके इति तन्मते ऽपि प्रसिद्ध्यम- सिद्धिनूलको गौणमुख्यविभागः । अर्थो ऽध विशे- प्यभूतः । स्वार्थे प्रवृत्तिनिमित्ते। तदेव शब्दशक्थमि- त्यंफार्थ एव शब्द इति तद्भावः । गोहीक इत्या- दी लक्षणाफलं तु सादृश्यप्रतीतिः। मुख्यार्थसाक्षात्स- म्बन्धमूलारोपान्मुख्यार्थवृत्तिगुणसमानगुणवत्त्वरूपप. रम्परासम्बन्धमूलारोपो जघन्य इति गोण्या अति- जघन्यत्वं बोध्यम् ॥ ४३ ॥ [कुं० टी०] बीहीन्योलतात्यादावपूर्वसाधननीवारेषु धी- हित्वमारोप्यत इति प्रतिपादायितुमाह । व्रीहीन्मोक्षतीति । अय- म्भावः । केपा चित्साहचर्येण जातिः शक्त्युपलक्षणमिति हर्युक्त. रीत्या ब्रीहित्वजात्युपलक्षिता शक्तिरेय क्रियासाधनत्वेनापदिश्य- ते । एवञ्च जातिक्रिययोरेव विभक्तिमापितः श्रौतः सम्बन्धः निराश्रयायाश्च जातेरभावाव्यमाक्षिप्यते । तथा च नीवारेषु सदृशत्वाव्रीहित्वजातेरनपायात् सिद्धं प्रतिनिधेः श्रीतत्वम् । एतच जातिपक्षे एव मम्भवति । व्यक्तियक्षे तु साक्षाव्यस्यैव क्रि- यासाधनत्वेन प्रधानत्वात्तत्यागे प्रतिनिध्युन्छेद एव स्यादिति । अपूर्वेति । एतेन ईप्सित्ततमे कर्मणि नीहानिति द्वितीयाविधा- नात्मधानस्य प्रतिनिध्पसम्भव इत्पपास्तम् । अत्र मोक्षणादेः प्रधानाङ्गत्वेनाइष्टद्वारा प्रधानापूर्वफलत्वं न्याय्यं न तु बीहि- फलार्थत्यम् । अत एव कृष्णलेषु वितुपीभावरूपदारलोपना- ·.. वैयाकरणसिद्धान्तमन्नृपा। २४९ दवाघातनिवृत्तावपि प्रोक्षणम् । व्रीहित्वनैवेति । तेन वाह्यभावे नीवाराणां ग्रहणम् । प्रकृतापूर्वसाधनत्वान्नीवाराणां ग्रहणमिति मतं निराकरोति । न त्वपूर्वेति । अन्यथा यवानामपि प्रोक्ष- णप्रसङ्गः। ननु प्रतिनिमितारोपे ऽनेकार्थत्वाभावात्संयोगादिना वि- शेपस्मृतिरिति पूर्वोक्तग्रन्थासङ्गतिरित्यतः प्रथमं तत्रैव सम्मति दर्शयति । एकमाहुरिति । सर्वेपामर्थानां गोशब्द एक एव वा- चकः । अर्थपकरणाभ्यां शब्दान्तरेण योगाद्वा एकमेवार्थ प्र. काशयन्ति न सर्वार्थम् । निमित्तभेदात् प्रसिद्ध्यपसिद्धिवशात् । सर्वार्थत्वं भिद्यते नानाविधं भवति । कचिद्गौणं कचिन्मुख्यम् । यद्यपि गोशब्दः सास्नादिमन्तमिव वाहीकमप्यभिदधाति त- थापि वाहीके अप्रसिद्धत्वाद्गौणः । इदानी प्रवृत्तिनिमित्तारोपपक्षे सम्मतिं दर्शयितुमुपक्रमते । नन्वेवमितिः गोशब्दस्य वाहीके आरोपे शब्दार्थसम्बन्धस्यानि- त्यत्वापत्तिरित्यर्थः । विपर्यस्तम् । भिन्नाधिकरणेवारोपितं गोत्वमेव सर्वत्रार्थः तस्यैव तु भेद इत्याह । गौरित्यति । अ- र्थो द्विविधः गोत्वादि स्वरूपश्च । तत्राद्यं व्याख्याय द्वितीयमा- ह । शब्द एवेति । सः । शब्दः । अनुपज्यते । विनियुज्यते । नन्वर्थविपर्यासे नानार्थत्वं दुर्वारमत आह । अर्थो ऽत्रेति । तथा च विशेष्यस्य भेदे ऽपि प्रवृत्तिनिमित्तस्य न भेद इति भावः । ननु जडो पाहीक इत्येव प्रयुज्यतां किं गौर्वाहीक इति प्र- योगेणेत्यत आह । लक्षणाफलं त्विति । लाक्षणिकशब्दप्रयोग- फलं वित्यर्थः । सादृश्यमतीतिः । अतिजडत्वप्रतीतिः । मु. ख्याति । मुख्यार्यस्य यः साक्षात्सम्बन्धस्तन्मूलकारोपापेक्ष- येत्यर्थः । गोण्यामेवेति । न चेवं गौण्या लक्षितलक्षणात्वापत्तिः।

·१५० कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । कक्षितलक्षणाया ग्रन्धकतैव निराकरिष्यमाणत्वात् । कक्षणचैव शैत्यपावनत्वादीनां प्रतीतेने व्यञ्जनात्त्यन्तरमिति तार्किकमतं निराकुर्वतां मफाशकारादीनां सम्मतिं दर्शयति । प्रयोजनं न लक्ष्यामिति । शैत्यपावनत्वादी शवयसम्बन्धाभावाल्लणा न सभ्भवतीत्यर्थः ॥४३॥ (का० टी०) स्वमते ऽन्यत्रापि निर्वाहमाह बिहीनिति । आ- दिना बीहीनवहन्त्यादि । परैरपि तत्रैव लक्षणाङ्गीकारावाह । म. पूर्वेति । यथा दण्युपधातफेवेष काकत्यारोपो नान्यत्र तदिति भावः । एवमुपासापूर्वसाधनव्यक्तिवत्तत् । प्रतीति । बीघादित्यर्थः। अपूर्वसाधनत्यरूपधर्मतोल्यात्तद्वदिति भावः। एवश्व तत्र सर्व या न तदायश्यकं तदाह । न त्वपूर्वेति । फलप्रदर्शनाय शक्यादित्यत्र दिक्त्वेनोक्तमन्यत्राप्याह । अत्रेति । लक्षणास्थले चेत्यर्थः। फलमाह अत एपेति । विशिष्टे तदारोपावेधेत्यर्थः । आदिना । वदनात्कुचमण्डलं असति मभ्यानिभेति नयनम् । नयनादधर समुद्धिजति- इत्यस्य परिप्रहः । आदिना चमत्कारः। एतेन फाचत्वादिन, बोधे प्रासकरत्वानुपपत्ती राहत्त्वादिना योधे च चमत्कारानुपप. सिरित्यपास्तम् । कचत्वविशिष्टो राहुरित्यादिबोधेन तदुपपत्ते । सिद्धान्ते हरिसम्मतिमप्याह । हरिरपीति । नेदं प्रसिद्धनानार्थपर- मित्याह । गौणेति । अन्ये । परीक्षकाः पातअला अनेकार्थे शब्द- मेकमेवाहुरित्यन्वय इति भावः अत एव तत्रैवात्रापि यु- गपदेवानेकार्थबोधः कुतो नेति शङ्कां निराचष्टे । युगपदिति । सा- ार्यशब्दस्तदबोधकत्वपर इत्याह । पकेति । नन्येवं कथं गौ. णमुख्यषिभागो ऽत उक्तम् । सर्वशक्तिरिति । तत्र पौनरुक्त प- रिहरति । सर्वेति । प्रसिद्धिभेदादित्यत्र समाहारद्वात्पञ्चमी भे- दशग्देन कर्मघमन्तेनाप्रसिद्धिस्तदाह । गोशब्द इति । एवं तथा- ऽनेकार्थत्वाङ्गीकारे आह । स एव गोत्वेति । गोषसम्यन्ध इत्यर्थः। पादिभिः । पातजलैः। नन्वन्यधर्मस्यान्यत्र कथं संबन्धो ऽत भाद । निमित्तादिति । मात्रमवधारण । उत्तरार्थफलितार्थमाह । श. 1 ·वैपाकरणसिद्धान्तमम्पा। १५१ ग्दस्त्यिति। अत एव पूर्व गोजाताप्रित्युक्तम् । एयमपि गौणमुख्यरव- माह । गरिति । गौशब्दस्य संक्षाशब्दत्वमिति पक्षे आ६ । शम्द पयेति । अनेन शहासमाहिता । अत एव रूपके उपमाव्यगो. स्यालङ्कारिकसमय इति दीक्षितः । नन्वन मते पूर्वमेघाभेदप्रती. स्या फलाभावो ऽत माह । गौरिति । तत्रत एव चमत्कार इति भाषः। नन्वेषमप्यन पक्ष आरोपतौल्पेन जघन्यगुडलक्ष- णातो गोण्या अतिजघन्याय न सिचदत भाइ । मुख्याति । जघन्य । अतिजघन्यः ॥१३॥ भ्यश्चनामा भवत- गोण्यामेव च परम्परासम्पन्धो लक्षणायी- रणबीजम् । नान्यत्र । अत एय प्रयोजनं न लक्ष्यं स- म्वन्धाभावादिति प्रकाशादावुक्तम् । एवञ्च ग- धादिशब्दाना व्यसनया जाख्यादिरूपगुणयो- धकत्वाद्गुणयचनत्वे ऽपि ततः प्राक् गुणवचन- स्वाभायात् प्रकारे गुणवचनस्पति न मित्वमिति न तत्सूत्रस्थभाष्पविरोधः । गङ्गायां घोप इत्यादी गङ्गा- दिभिर्घोषस्यात्यन्तसामीप्ये गङ्गादी तीरधर्माधारत्वा- रोपो गौतमोक्तः । गङ्गादिना घोषस्य व्यवहितसा. मीय तीरे गहात्वारोपः पतझत्युक्तः । आ- यो ऽपि स्वरितेनाधिकार इति सूत्रे पता- ल्युतः। यत्र तु प्रकृतिप्रत्यययोलोपानुशासनं तत्र इ. यान गर्गा इत्यादी प्रकृतिगर्भ ऽर्थे प्रत्ययस्य गर्गापत्य. रूपेऽर्थे प्रकुतेः साधुत्वं लोपानुशासनबलादिति यद न्ति । विरफपदं तु रूदिशक्त्वा भ्रमरणेषकम् । अवय- वार्थप्रतीतिस्तु नास्त्येव रथन्तरादिपदयत् । यदा पद- निष्ठरेफपस्या आरोपासत्मम्बन्धित्वेनैव भ्रमर- घोषः । अत एव भ्रमरपर्यायेषु दिरेफपदस्य कोशेषु ·. का- । उच्चा- १५२. कअिफाटीका-फलाटीकासरिता । पाठः । माघमतिसन्धान विनैव हिरेफपदाभ्रमरपोधे- न, लक्षणेत्ययुक्तम् । फिश दिरेफपदेन रेफरपसम्बन्धिस्यन भ्रमरपदो- पश्थितावपि भ्रमरति शकतावच्छेदकानुपूर्वी रूपेणो. पस्थित्यभावाहोघानापत्तिः। न च हिरेफपदालक्षणपा तदुपस्थितिः, अत पयान लक्षितलक्षणेति व्यवहा. रः, प्रत्ययान्वये च प्रकृतिप्रयोज्योपस्थितिः रणमिति याच्यम् । एवमपि तस्थानुच्यारिनत्येनोच्चा- रितस्यैव च योरकत्येन ततो योधानापत्तेः रितस्यैय योधफत्यमित्यणुदिसूने भाप्ये स्पष्टम् । पुस्तकदर्शनस्थले ऽपि मानसजपचत् सूक्ष्मतरताल्वा- दिव्यापारण सूक्ष्मतरस्वाचारणमस्त्येति न दोपः।ज- पे मन्त्राणां प्रेस्वर्येणेव ज्ञानस्यावश्यकतया तस्य च तसत्स्थानेपूचदेशाद्युपलभ्यमानत्वरूपतया जपे सू. ममुनारणमित्युच्यते । तथा च भारद्वाजः । मूतके मृतके कुर्यात्माणायामममन्त्रकम् । तथा मार्जनमन्त्री वस्तु मनसोचार्यमार्जयेत् ॥ गायत्रीं सम्पगुच्चार्य सूर्यायाऱ्या निवेदयेदिति किश्च मानसजपलक्षणे । धिया यदक्षरश्रेणिवर्णस्वरपदात्मिकाम् । उच्चरेदर्थसंस्कृत्या सं उक्तो मानसो जप, इत्यस्मिन्नुचरेदित्युक्तम् । अत एय ऋगित्युक्त तात्पर्यवशाद्विशिष्टसन्निवेशाया अग्निमीले इत्या- दिकायास्ततो बोधे ऽपि ततो नार्थप्रत्ययः । गामा- गादावनुकरणेनानुकार्यप्रतीतावपि न ततो ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । ऽर्थवोध इत्यनुभवः । किञ्च अनीतानागतानां दानां वृत्त्यनाश्रयतया वृत्त्याश्रयत्वेन ज्ञानस्य दुरु- पपाध्वात् । पदेष्वतीतत्वादि चोच्चारणक्रियाना- शादिना नष्टत्वम् । अनुत्पन्नत्वं च नष्टाभिव्यक्तिक- स्वमनुत्पन्नाभिव्याक्तिकत्वं वा । यथा च घ्राणेन्द्रि- यगृहीतस्यैव गन्धस्य सुखादिजनकत्वं स्मृतस्य, यथा च महतः पटहादिशब्दस्य कर्ण पीडाजनकत्वं श्रुतस्यैव न स्मृतस्य, तथा पदानां बोधजनकत्वं श्रुतानामेव न यथाकथश्चित्प्रतीतानाम् । यथा तत्र सुखादिजनकतावच्छंदकवैजात्येन तेषां नान्यतो ग्रहस्तथा प्रकृते ऽपि । अत एव परोक्षे लि- डिति सूत्रे परोक्षे इति न धातोर्विशेषणं शब्दरूप- स्य तस्य परोक्षत्वासम्भवादिति भाप्यकैयटयोरुक्त- म् । न च स्वबोध्यपवाच्यत्वसम्बन्धन द्विरेफपदं भ्रमरं बोधयतीति युक्तम् । अनुपपत्तिप्रतिसन्धानं विनापि चोधात् । गौणातिरिक्तस्थले साक्षात्सम्बन्ध- स्यैव लक्षणायोजत्वादिति दिक् ॥ ४४ ॥ (कुं० टी०) ननु गवादिपदानां व्यञ्जनया जाड्यादि. परत्वे प्रकारे गुणवचनस्येति द्वित्वापत्तिः। प्रकारः सादृश्यम् । 'सादृश्ये वर्तमानः सन् यो गुणवचन इत्यर्थादित्याशङ्कयाह । माग्गुणवचनत्वेति । अयम्भावः । गुणाचनः सन् यः प्रकारे वर्तते तस्य द्वित्वमित्यर्थः । यथा पटुरित्यस्य पटुमदृश इत्यर्थः । इत्येवं रीत्यैव भाष्यशोत्तरे योज्यते न तु गौशब्दस्य साह- श्यलक्षकत्वेन गुणवचनत्वं सादृश्यनिमित्तकाभेदोपचाराद्गोप- शब्दो गोप्यां वर्तत इति पुंयोगादिति सूत्रस्थभाष्यविरोधा- २० ·१५४ कुञ्जिकोटीका-कलाटीकासहिता। दिति भावः । गङ्गादिभिः । प्रवाहादिभिः । सामीप्य इति । सतीति शेपः । गौतमोक्त इति । सहचरणस्थानेत्यादिना गौ- तमेनापि धर्मारोप उक्त इत्यर्थः । पतअल्युक्त इति । चतुर्भिः मकारैरित्युपक्रम्य सामीप्याद्गगाशब्दो वर्तत इति मागुक्त- स्वात् । आयो ऽपीति। साधकतममिति तमए ग्रहणेन गौणाधार- स्यापि ग्रहणज्ञापनायत्रात्यन्तसामीप्यात्मवाहे घोपाधिकरण- त्वारोपस्तत्र सप्तमी मिद्धति भाष्यम् । ननु गर्गा इत्यादौ ग- र्गापत्ये गर्गशब्दश्य कथं साधुत्वं पूर्वोक्तप्रकाराणामभावादत आह । यत्र स्विति । शास्त्रे कचित्मकृत्यर्थः प्रत्ययेनाभिधीयत इति हर्युक्तेः । एवं नक्षत्रे च लुपीति सूनमपि उक्ते ऽथे मा. नम् । रथन्तरं साम अभित्वा शूर नोनुम इत्यस्यां गीतम् । लक्षणत्ययुक्तमिति । वाघमतिसन्धानं विनापि वोधाल्लक्षणा न युक्तेत्यर्थः । तार्किकैकदेशिनो लक्षितलक्षणा वृत्त्यन्तरमित्या हुः । तथा हि द्विरेफपदे रेफपदस्य रेफद्वयसम्बन्धिनि भ्रमर- पदे लक्षणा भ्रमरपदस्य च भ्रमरे इति तानिराकरोति । ल. क्षितलक्षणेति । ननु द्विरेफपदलक्षितेन भ्रमरपदेन शक्त्यैव भ्रमरवोधाल्लक्षणाव्यर्थेति चेन्न। द्विरेफपदवृत्त्यभावे प्रत्ययानां प्रकृत्यार्यान्वितेति न्यायविरोधापत्तेः । एवञ्च द्विरेफपदस्यैव ल- क्षितलक्षणावृत्तिः । तथा च लक्षितस्य लक्षणेति शब्दार्थः। परे तु शक्यसम्बन्ध, एव लक्षणा न तु शक्यस्य साक्षात्स- म्वन्धो लक्षणा गौरवात् । तथा च परम्परासम्बन्धेन भ्रमरो- पस्थापकत्वाविरेफपदस्य भ्रमरे वृत्तिः । तथा च लक्षितपदघ- टितलक्षणा लक्षितलक्षणेत्यर्थ इत्याहुः । ननु प्रत्ययानां म- कृत्यर्यान्वितेति न्यायविरोधो ऽत आह । प्रकृतिमयोज्यति । अप इति । यज्ञकर्मण्यजपन्यूजसापस्वित्येकश्रुतिनिषेधात् । .

·वैयाकरणसिद्धान्तमन्नूपा। वस्तुतस्तु अदृष्टार्थशब्दोचारणमात्र जप इति याविपये पा. रिभाषिको भिन्न एव जपशब्दः । त्रस्यर्येणेति । यथामासनि. भिरपि स्वरित्यर्थः । मनसोचार्येति । एतेन मानसमनुसन्धा. नमित्यर्थो निराकृतः । यद्यपि । जपथ द्विविधः प्रोक्तो वाचिको मानसस्तथा । वाचिकोपांशु उचश्च द्विविधः परिकीर्तितः ।। मानसाच जपाट्यानं सहसगुणमुच्यत ।। इति याज्ञवल्क्योल्या उच्चारणाभाव एवं लभ्यते तथापि मानसे ऽपि घुद्धिकल्पितमुच्चारणमस्त्येवेति भावः । न ततो ऽर्थवोध इति । अनुकार्यस्यानुचारितत्वान्नार्थ- पोधकत्वमित्यर्थः । द्विरेफपदेन स्मृतं भ्रमरमर्थ बोधयती त्पत्र दोपान्तरमाह । किञ्चति । अतीतानागतानामिति । नेपा- मेव हि स्मृतत्वमिति भावः । तस्मात्तच्छुतमेव योधकामिति भावः । ननु पदानां नित्यत्वात्ययमतीतत्वाधुच्यत इत्यत आह । अतीतत्वादि चेति । नाशादिनेति । उचारणक्रियाना- शादिना अतीतत्वादिव्यवहार इत्यर्थः । अथवा अभिव्यक्ति नाशादिना नात्वादिव्यवहार इत्याह । नष्टत्वमित्यादिना । न. पाभिव्यक्तिकलमित्यारभ्य पक्षान्तरमित्याहुः । वैनात्येन । कारणतावच्छेदकजातिशून्येन । तैपाम् । मुखादीनाम् । ना. न्यत इति । यया स्मृतगन्धादेर्न मुखादिज्ञानं मुखादिजनक तावच्छेदकस्य भिन्नत्वादेवं भ्रमरपदं पीत्यर्थः । अत एव । उचारितस्यैष पोषकत्वादेव । अनुशास्तिस्यापि योधकले तु धात्वर्थस्य परोक्षत्वसम्भवादाभ्यासगतिरिति भावः । तस्य । भूतानद्यतनक्रियारत्तेर्धातोः ॥ १४ ॥ (कटी०) नन्व गुहाभेदत्येन फेञ्चित्संमतलक्षितलक्षणा.

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । याप्यतिजघन्यत्वापतिस्तत्रापि परम्परासम्बन्धादत आह । गोण्या- मेवेति । चोयर्थे । अत्र मानमाह । अत एवेति । शुद्धायां तदसत्त्वादे. वेत्यर्थः । अन्यथा तदसहतिः स्पष्टवेत्यन्यत्र प्रपञ्चः। नन्धेवम. पि प्रकारे गुणेति सूत्रस्थभाग्यविरोधस्तत्र हि गुणेति किं अग्नि- माणवकः सर्वेऽपि शब्दाः प्रकारे धर्तमानाः गुणवचनाः स. म्पद्यन्ते तेन कृते ऽपि तस्मिन्प्राप्नोन्येव । एवं तर्हि गुणवचनग्रहण- सामर्थ्यात्प्रकारे वृत्तेः प्राग्यो गुणवचनस्तस्य भविष्यतीत्युक्तम् । ते न हि सादृश्यं लक्ष्यमिति स्पटमेव लभ्यत इति चेन्न । गुणेत्य- रयाभावे सादृश्यस्य मुख्यतया प्रकारवृत्तित्वादतिव्याप्तिर्दत्त्वा तत एव गुणवत्वेनापि वारणमुत्का प्रकारव्यञ्जकत्यात्प्राग्यो गुण- वचन इत्युत्तरं दत्तमिति तदाशयेनादोपात् । लक्षणापरकैयट- भ्याख्यानन्तु न युक्तमन्यथा पुंयोगादिति सूत्रस्थभाष्यचिरो- धो ऽपीति स्पष्टमन्यत्र । तदेतदभिप्रेत्याह । एवञ्चेति । पुंयोगादिति सूत्रस्थस्यान्यसम्मतत्थे सोपपत्तिकत्वे आवश्यकत्वे ऽदुष्टत्वे चेत्यर्थः । धर्मरूपं साहश्यमिति मतेनाह । जाड्यति । अति- रिक्तसादृश्यमिति मतेनाह | आदीति । ततः । व्यञ्जनातः । न- न्येवमप्यारोपांशे पतञ्जलिगौतमयोर्विरोध एवात आहागना- यामिति एयञ्चोभयोरुभयमपीएं निमित्तभेदेनेति विरोध इति भावः । इदमेव ध्वनयनस्यावश्यकत्वमाह । आद्यो ऽपोति । तत्र हि यथाश्रुतसूत्रस्याफलत्वमुक्त्याधिकं कार्यमित्यर्थफत्व. मुक्त्या तदुदाहरणावसरे गौणमुख्याधारौ प्रदर्शितो तिलघु तैलं दधिन सर्पिः गङ्गायां गायः पे गर्गकुलमिति । क्वचित्तु भेदेन सम्बन्धेन बोधे ऽपि साधुत्ववोधकशास्त्रसत्त्वेनासाधुत्यामस- त्या "लक्षणाया नायसर . इति तत्र शक्तिरेय । पयश तत्र लक्षणेति मतमश्चद्धेयम् । तदाह । विति । मतान्तरयोः मण्ड. यिष्यमाणत्वेन नान्यत्रेत्युक्तं प्रपञ्चयन् सिद्धान्तमाह । द्विरेफेति। न योगदमित्याह । अवयचेति । तत्र सस्या सत्यात्साधु- रथन्तरेति । - स्पार्थ व्युत्पादनं स्वसताप्यवयवार्थेन तदाह भ्रमरत्वेनैव बोध इति भावः । यथाकथविदययवार्थप्रतीतिस- म्भये तत्यागानौचित्यायोगसढिमाह । यति । एवो ऽप्यर्थे। तेन सयर्थतायच्छेदकनमरत्वसमुथ्यः । तथा च पूर्वमते अह- 1 ·। 1 भावः वैयाकरणसिद्धान्तमन्नृपा। स्थान मते पङ्कजादितुल्यात्वनाजहत्स्वार्था । शुद्धयौगिकत्वं तु नकरादावतिमसहाकेवलयोगिकस्य तत्पर्यायेषु पाठासङ्गनेश्च । यदि तु कोशमामाण्यात्तत्रेयारोपो नान्यत्रेत्युच्यते तदा शुद्ध- यौगिकमेवास्तु तेनैव तद्वोधो ऽस्तु । यहा तदेयोभयार्थताव- च्छेदकमन्तु तदेतत् ध्वनयनाह अत एवेति । सर्वथा रु. व्यङ्गीकारादेवेत्यर्थः न हि लाक्षणिकानां कोशेषु पाठः पर्यायपु कापि दृश्यत इति भावः । ननु द्वितीयपक्षे आरोप- सत्त्वेन लक्षणा कुतो नात आह । बोधेति । नन्वेवं पदे एवं यौगिकमिदमास्तां तेनोपस्थितेन नदोध इति फिमर्य तत्रापि योगरूढिरत आह । किञ्चेति । कोशमामाण्यादिति । यतु जीर्णनैयायिका लक्षितलक्षणात्यो ऽपि भिन्नो ऽस्या भेदः । इदं तल्लक्ष्यं लक्षितेन पदेन लक्षणा बोध इति तदर्थः । द्विरेफपदं च बहुव्रीहिणा रेफद्वयसम्बन्धिन्य शक्तम् । तत्त्वं च यद्यपि यूरादिपदे ऽप्यस्ति तथापि रुझ्या भ्रमरपद- मेव, तत्वेन चोधयति । तत्र म्रभरत्वजातिविशिष्टशक्ततावच्उद- कम्मरत्वानुपूारोपेणोपस्थित्यर्थः द्विरेफपदस्य लक्षणा । एवं लक्षणयोपस्थितं भ्रमरपदं स्वार्थ बोधयतीति न फिञ्चत्युक्तदोष इति तत् पण्डयति । न चेति । तदुपेति । भ्रमरपदोपेत्यर्थः । तम शक्तिरपि न 'कल्प्यति भावः नन्येवं द्विरेफ पश्येत्यादी प्रत्ययान्वयस्तत्र न स्यात्तत्र तदन्वये प्रकृतिजन्योपस्थिते. कारणत्वादत आह । प्रत्ययेति । च तु मपिना तजन्योपस्थितिसमु- चयः। तथा च तर जन्यत्वं साक्षात्परम्परासाधारणं तन निविष्ट- मिति भावः। एवमपि । उत्तरीत्या निर्वाहणोक्तादोपाभाये ऽपि । तत्र मानमाह । उच्चारितेति । प्रत्याहारग्रहणे सर्यणाग्रहणमनुपदेशादि- त्यादिनति भावः । एतेन तत्र नदर्थ लक्षणापि मास्तु अनतिप्रस. हायास्पीक्रियमाणरूढिरेवानुपूर्तरूपेण न तु तद्रूपेणेति सव्यर्थ. ताबडळेदिका सैक्तीतो ऽपि लाध्यमित्यरसस्तं तस्मात्तत्वेन योधानापत्तेः । पुस्तकदर्शनस्थले फेनचिदुक्त व्यभिचारमुद्धरति । पुस्तकेति । अस्या दृष्टचरत्वनिरासायाह । मानसेति । स्वाञ्चति । स्वमानधाग्योचारणमित्यर्थः। अत एव तत्त्वम् । हटान्ते पय तदा सिद्धिरिति शङ्कानिरासाय तत्र तदुपपादयति । उपे इत्यादि.

·स्या- कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । नोक्तमित्यन्तेन । जपे । जपत्वावच्छिन्ने । तस्योपांशुप्रयोगरूपत्वात् । पैवेति । अजपेत्याद्युक्तेरिति भावः । तस्य च । तेषां तथा भानस्य च । वाह्यजपाशयेनाह । सूक्ष्ममिति । एवं च मानसजपे ऽपि सूक्ष्मतरं तदावश्यकमित्यर्थात्सिद्धम् । तदाह । इदमेवेति । सुक्ष्मतर. मेवेत्यर्थः । सूतके । जननाशाचे मृतके । शान्ताशौचे । तथा किञ्च सम्यक् परथव्यतया । नन्वेवमपि तस्य जपत्वे किं मानमत आह । किञ्चेति । इदं तन्नसारे गौतमीयत्वेनोक्तं जपः दक्षरावृत्तिमानसोपांशुवाच कैरित्यादिः । जिह्वाष्टौ चालयेत् किञ्चिद्दे. वतागतं मानसः फिश्चिच्छ्रवणयोग्यः स्यादुपांशुः स जपः स्मृ- ! मन्त्रमुच्चारयेद्वाचा वाचिकः स जप. स्मृत इत्यन्तः। धिया । मनसा । अर्थशानस्य कर्मणि सर्वत्र कारणत्वात्तज्ज्ञान- पूर्वकोचारणे एवादृष्टमित्याह । अर्थस्येति । तदुक्तं. नार- सिंहे ऽपि । याचिकश्च उपांशुश्च मानसश्च त्रिधा जपः। त्रयाणां जपयज्ञानां श्रेयान्स्यादुत्तरोत्तरः ॥ यदुच्चनीचस्वरितैः स्पष्टशब्दयदक्षरैः। मन्त्रमुचारयेद्यत जपयशः स धायिकः॥ स्पष्टत्वं चात्मानं प्रत्येव परं प्रति स्पष्टस्य नोधैर्जप्यं वुधः कु:- योत्सावित्र्यास्तु विशेपत इति शङ्खन निषेधात् । शनरुचारयेन्मत्रमीपदोष्ठी च चालयेत् । किञ्चिच्छन्दं स्वयं विद्यादुपांशु स जपः स्मृतः॥ किश्चिदिति तथा तद्धनि जानीयादिति । अपि पादाक्षरं घेण्योर्वणादणे पदात्पदम् । शब्दार्थचिन्तनाभ्यास स उक्तो मानसो जपः ॥ इति भाप्ये । उतार्थे ऽनुभयमपि प्रमाणयति । अत एवेति । उ- चारितस्यैव बोधकत्वादेयेत्यर्थः । अनुमवे न्चयो ऽस्य ततो नि- मित्यादितः। द्वितीयानुभवमाह । गामिति । नैयायिकमते दोषा- स्तरमाह । किञ्चति । इत्यनेति । आश्रयस्यैयामायादिति भायः । पदशानस्य कारणत्वस्य परैरपि स्वीकारात्मागुक्तकार्यकारणभा. धानुरोधेमाह । वृत्याश्रयेति । अन्यथातिप्रमापत्तिस्तदयस्थ- घेति भावः । ननु शदनियतावादिनामिदं कथमत आह । पद- ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा। १५९ विति । परंम्परया तत्वमिति भावः । ततो लाघघादाह । न- ऐति । भाग्याधुकं दृष्टान्तर्वकमुपपादयति । यथा चेति । आदिना दुःखः। एवम्यवच्छेद्यमाह । नेति । एवमग्ने ऽपि । प्रहते न त. थेति राकानिरासाय प्रतविषयमेष दृष्टान्तमाह । यथा च म. हत इति । प्रकृतसङ्ग्रहायाह । यथेति । भन्वेवं सामान्यकारण- मानव्यभिचारो ऽत आह । यथा तति । गन्धादावित्यर्थः । तेपाम् । गन्धादीनाम् । उक्तभाप्योक्तार्थे भाष्यान्तरमपि मानमाह । अत पपेति । उचारितस्यैव बोधकत्वादेवेत्यर्थः । तत्र हि परोक्षे काले इति न वै कालाधिकारो ऽस्तीति संखण्ड्य धातुरिति वर्तते धातो परोक्ष इत्यस्य खण्डनायोक्तं धातुः शब्दः न च शब्दस्य प्रत्यक्षपरोक्षताया सम्भवोस्तीति भाष्ये उक्तम् । तयोर्वि. शेषणतायामिति । तदर्थं प्रत्ययप्रतिशब्दस्योचार्यमाणस्थानुभूत- स्यात्परोक्षत्यासम्भवस्ततो यथा प्रत्यक्षत्वमव्यभिचाराच्छब्दस्य वि- विशेषणं न सम्भवति एवं परोक्षत्वमप्यसम्भवादविशेषणमित्यर्थ इति कैयदः । यत्तु गुरवः स्वयोध्यपयोध्यत्वसम्बन्धेन द्विरफपद. मेघ भ्रमरत्वजातिविशिष्टमुपस्थापयतीति लक्षणेवैपा रूढिमती न तु लक्षितलक्षणाख्यस्तद्भेदो ऽस्तीति नत्खण्डमति । न चेति । पदम् । पदमेव । अत एव प्रयोजनं लक्ष्यसम्बन्धाभावादिति प्रकाशादायुक्तम्। लक्ष्यं न मुख्य नाप्यत्र न च शन्दा स्खलगतिः। एवमप्यनवस्थास्याचा मूलक्षयकारिणी। प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते । झानस्य विषयो हन्यः फलमन्यदुदाहृतम् ॥ विशिष्टे लक्षणा नैवं विशेषाः स्युस्तु सक्षिते । इत्यन्तेन । तस्मान्छक्तिविशेष एव लक्षणान त्यतिरिक्ता सेनि। तथा वदन्तो निखिलतान्त्रिका उत्तमहाभाप्याधनवधाननिवन्धनान्ये. नायुका पवेति घोऽयम् । तदाह । हाते दिगिति ॥४४॥ म्यचनाव- मुख्यायधिग्रहनिरपेक्षघोषजनको रूपणम् । सम्बद्धासम्बद्वसाधारणप्रसिद्धामसिदार्थवि- पयको धनादिवैशिष्ठ्यज्ञानप्रतिभापदुदसंस्कार मुख्या:

·.
१६० झिकारीका-कलाटीकासहिता ।
विशेपो पराना । अत एव निपातानां द्योतकत्वं
स्फोटस्य व्यङ्गना च हर्यादिभिरक्ता । गोतकत्वं च
फनित्समभिव्याहतपदीय शक्तिव्यजकत्वमिति वै-
याकरणानामप्यतत्स्वीकार आवश्यकः । एषा व श
न्दतदर्थपदपदैकर्दशवर्णरश्नाचेष्टादिषु सर्वत्र त.
घेवानुभवात् । चक्मादिवैशिष्टयादिज्ञानं व्यङ्गवि-
शेषयोधे सह कारोति न सर्वत्र तदपेक्षेत्यन्यत्र
विस्तरः॥ ४५ ॥
(कु० टी०) लक्षणयंत्र व्यञ्जना गतार्थेति तार्किकमतं
निराकर्तुमाह । मुरयायेति । निश्शेपच्युतचन्दनं स्तनतट-
मित्यादौ मुख्यार्थवाधाभावे ऽपि अधमपदार्थपर्यालोचनया
व्यङ्ग्यार्थप्रतीतेwञ्जना दृश्यन्तरमेवेति भावः । समद्धेति । मुरया
र्थसम्बन्धाभावाच्यादेरभावाच न लक्षणेत्यर्थः । वादी.
ति । वक्त्रादीना वैशिष्टयस्य ज्ञानेन प्रतिभया च उद्बुद्धः सं.
स्कार इत्यर्थः । व्यञ्जकत्वलक्षकत्वयो.लक्षण्यं दर्शयति ।
अत एवति । निपानातामिति ।-तेपा मुरयार्थाभावेन ल..
क्षणाया असम्भवात् व्यञ्जकतारूपा घोतकतैवेत्यर्थः । स्फो-
टस्येति । लक्षणायास्तु तत्र न सम्भाः। फचिदिति । यथा
प्रजयतीत्यत्र प्रकृष्टजयपोधकत्वम् । प्रादेशं विलिखतीत्यत्र
प्रादेशं विनिर्मायेत्यर्थेन क्रियाक्षेपकत्वादुक्तम् कचिदिति ।
वैयाकरणानामिति । न केवलं कवीनामेव किन्तु वैयाकर-
णनामपि व्यञ्जना
आवश्यकी यतो व्यञ्जकत्वमेव द्योत-
कत्वमित्यर्थः । लक्षणाच्यअनयोलक्षण्यान्तरमपि दर्शयति ।
एपा चेति । लक्षणा पदनिष्ठा व्यञ्जना तु एकदेशादिनि-
ठापीत्यर्थः ॥ ४५ ॥

·M प्रस्ता- वयाकरणसिद्धान्तमजूपा । "कटी०) अथ व्यसनां निरूपयति । मुख्याति । सचित्त. सम्बन्धमहारशासत्वातनिरपेझत्वमार्या नोक्तः । तच बोध. विशेषणम् । तदेवाह । मुख्यायेति । एतदुभयसाधारण. प्रसिद्धाप्र- सिद्धान्यतरो यो ऽर्थस्ताषयक इत्यर्थः । वफ्नादीति । धक्तनोसव्यकाकूनां चायवाच्यान्यसनिधेः। प्रस्तावदेशकालादेशिएवात्मतिभानुपाम् ।। यो ऽस्यान्यार्थधातुयापारो व्यकिरेच सा। इति प्रकाशादय. यता कयिस्तनिय योध्या प्रतिपादनीयो जनः । अन्तर्भावितण्यर्थत्वात् । अती न वाच्यनाभेदः । पाक ! शोकात्यादिमियनेधिकार उधारयितुः शोकाचनुमापको जा- तिविशेषः । यास्याच्याभ्यां सहितो ऽन्यसानिधिरिति समा. सेन निमित्तत्रयम् । अन्यो ऽत्र वक्तृचोद्धज्याभिन्नः । घः प्रकरणम् । देशो विजनादिः । कालो घसन्तादिः।,आदि- ना चटालोलादिहावपरिग्रहः । वेशिष्टय बैलक्षण्यम् । तध धक्नादिपु प्रत्येक सम्बध्यते । पश्चभ्यर्थः सहकारिरूपहेतुत्वम् । तश तदभाये व्यञ्जनानुदयाद्वोत्यम् । प्रतिभेत्यनेनेदं प्रतिपादितं नवनवोन्मेषशालिनी बुद्धिः प्रतिभा । तदुक्तम् । प्रशा नवनवोन्मेपशालिनी, प्रतिभा मतति । नवनवोन्मेपो जन्मान्तरीयतद्धीजनकत्वज्ञानजन्यसंस्कारोदो. धः । चक्त्रादिवैशिष्टयलहफारेण तजानिका च बुद्धिः प्रतिभे- ति फलितम् । या घामनेत्युच्यते तस्यां सत्यामेय वक्तृवैः शिष्ट्यादिसरचे ऽपि व्यङ्गयप्रतीतिरिति । एपञ्च शक्तिल. नमगृहीतवार्थत्रोधिका व्यञ्जना तु जन्मान्तरगृहीतापीत्यपि दो- रस्याभेदकत्वम् । इदमेवाभिप्रेत्य व्यअनास्वरूपसती हेतुरिति प्रवा. दः । अर्थस्य । प्रिचिघस्य । अन तु फस्य चिदेव अन्यो ऽर्थों चाच्यलक्ष्यभिन्नः । व्यक्तिय॑ञ्जना फरणव्युत्पत्तेः । एपेन शक्ति- लक्षणा निरासः सद्धेनाद्यमावादिति तदर्थः । प्रतिभादीत्यादि- मा निपुणतादि । कचित्तद्रहितपाठ एव । अभेदं योध्यम् । प्य- अनासामान्यलक्षण अर्थविषयका प्रतिभावुद्धा संस्कारविशेष इ. त्येव अनतिप्रसक्तत्यात् । दीक्षितायुक्तायलक्षणामते निति- भसङ्गाय मुख्याति स्वरूपकीर्तनम् । 1. मध्यम ·सत १६२ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । तृतीयं सहकारि. । एवञ्च नियन्त्रितार्थविषयकधी. जनकत्वं शब्दव्यञ्जना । पत्रादिलक्षण्यहेतुका या प्रतिभाशा लिनामन्याधीस्त तुम्यापारत्वमर्थव्यञ्जना अर्थस्येत्यनेन शब्दव्यञ्जनानिरास. । एतेषां न प्रत्येकमेव व्यञ्जकत्वं किन्तु मिलितानामपीति । अत एव व्यञ्जनाया अङ्गीकारादेव । स्फोटस्येति । अनेकव्यक्तीत्यादिनेति भावः । ननु तत्रोपयोगे ऽपि घोतकत्वस्यान्याहशत्वान्न तत्रोपयोगोऽत आह । द्योतक- स्वं चति । अन्याहशस्याप्यन्त्र वक्ष्यमाणत्वादाह । कचिदि- ति । प्रजयतीत्यादावित्यर्थः । अत एव पूर्व प्राकृतस्योलखः। एव केवलानां तेषां प्रयोगो ऽसाधुः । उपसंहरन्नाह । शति धेगेति । अपिना नैयायिकादिसमुच्चयः'। तैरपि केषां चि. तस्वाङ्गीकारादिति भावः । नपा पूर्ववत् शब्दप्रवृत्तिरेवत्याह । एपा चेति । शब्दो वाक्यैकदेशः प्रकृतिप्रत्ययादिः । रचना भाकृतिः । आदिना लीलादिहावा । अनतिप्रसङ्गादाह । वकनादी, ति । वैशिष्टयशानं चेति पाठः। चेति प्रतिभासमुश्चयः । यत्स्वर्थस्य. म व्यअकत्वं किन्तु शब्दस्यास्यास्तन्मात्रवृत्तित्वादिति तन्न । रतिकाले विलोक्य श्री भिपद्म पितामहम् । रसाकुला छादयते दक्षिणं नयनं हरेः॥ इत्यादी हरिपदेन दक्षिणनेत्रस्य सूर्यात्मकत्वं तत्सकोचेन सूर्यास्तस्तेन पद्मसकोचस्तेन पितामहस्य गमनं तेनाप्रतिवद्धं रतियिललितमिति क्रमेण व्यगयेषु प्रतीयमानेषु तत्तदर्धप्रती. त्युत्तरमेव व्यक्लयप्रतीतेरर्थस्यापि व्यञ्जयत्यावश्यकत्वात् । पश्यात्र नलिनीपत्रे घलाका दृश्यते ऽचला। रम्ये मारकते पात्रे शुक्तिरेव च निर्मला ॥ इत्यत्रापि वक्तृतात्पविषयीभूतवाच्यार्थवाधाभावे ऽपि तज्क्षा- नाभाचे ऽपि निश्चलत्वेन शुश्त्युपमया चास्तत्वं तेन तस्य निर्जनत्वं तेन तदेवावयोः सङ्केतस्थानमित्यादिमामेण तत्तदर्थव्यङ्गयप्रतीतेर्मु- ण्यार्यवाघज्ञानसत्वे तदप्रतीतेश्च । अत एवाचं विशेषणं पदस्य व तत्तत्स्वार्थवोधने उपरतत्वात् पुन:पुनरनुसन्धाने गौरव तदननुभवात् ।'गतो ऽस्तमर्फ इत्यादेः शिष्येण सन्न्यायन्द- मादेः कर्तव्यत्वाशयेन गुरु प्रति प्रयुक्तादयस्तात्पर्यामा इपि ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। प्रातिबेश्यादीनामभिसरणोपक्रमादियोधस्य वाच्यार्थधीपूर्वकस्य घाच्यार्थवाधशाने उजायमानस्य लक्षणयापपादयितुमशक्यत्वाच । यत्तु गतो ऽस्तमर्क इत्यादौ न व्यञ्जना एकसम्बन्धिदर्शना- दपरंसम्बन्धिस्मरणयदुपपत्तेरिति तन । गतो ऽस्तमर्क इत्या- दिधयणोत्तरं सन्ध्यावन्दनकर्तव्यत्वं मया स्मृतमित्यनुव्यव. सायाभावात ततानुल्लखात् इदं 'पदमेतदर्थस्य न वाचक नापि लक्ष नापि स्मारकमपि तु व्यसनया चोधकमिति प्रामाणिकव्यवहारणाव्यतिरिक्तत्तसिद्धः । असम्बद्धस्यापि व्य- यत्वाञ्च । एतेन तदर्थानां वक्त्रादिवैशिष्टयशानप्रतिभासहकृत- मरसेव विशिष्टधीसम्भवात् नमस्कार प्रति शाब्दस्येव मान- सत्यापि चेदानुरोधेन हेतुतायाः क्लप्तत्वाश व्यञ्जनासरवे न मानम् । प्रतिभा च तत्पदार्थविपयसंस्कारोद्वोधको धुद्धिविशेष इत्यपास्तम् । व्यङ्ग्योऽर्थो ऽनुमेय इति स्वयुक्तमेव । विरुद्धानका- न्तिकेभ्यो व्याप्तिपक्षधर्मतादिनिर्णयाभाचे ऽपि व्ययार्थप्रतीतेः । किश्च सिद्धिसत्ये ऽपि व्यङ्गयार्थबोधदर्शनेन तत्प्रतियध्यताव- च्छेदककोटी. तद्वेदनिवेशे ऽतिगौरवापत्या तधन्यबोधस्यातिरि क्तत्वे पव लाघधात् । अन्यथा शब्दपमाण्योच्छेदापचेरिति दिक । अनया कटाक्षेणाभिलापो व्यजित इति सर्वजनप्रसि- बेरस्यां घटावृत्चित्यमप्यावश्यकम् । पोधकत्वस्य चेष्टायां स- न्ये ऽपि तनिष्ठयोधकत्वं नशक्तिश्चेष्टा शक्तिरिति प्रामाणिकव्यव. हाराभावात् । किन्तु तजन्यवोधे तज्ज्ञानस्य कारणत्वं योध्यम् । यत्तु तत्तद्वाचकशब्दशानद्वारा चेष्टया योध इति तन्न । चेष्टया जडमूकादिव्यवहारानापत्तेः । तस्यापि जन्मान्तरीणशब्दस्मरणमि- स्यन्ये इति दिक् ! तदाह । इत्यन्यति। गुरुमञ्जूषादावित्यर्थः । इति व्यञ्जनानिरूपणम् ॥ ४५ ॥ शम्दम्वरूपान-ननु को ऽतो शायाश्रयः शब्दः । न च वर्णा कपणे शका : प्रत्येकम् । तथासतिहितीयादियोचारणवैय. पित्तेः । नापि संहताः । उच्चरितप्रध्वसित्वेन योगप- द्यासम्भवात् । उत्पत्तेरभिव्यक्ता क्षणस्थायिस्वात् । .

·१६४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । क्षणशब्देन तदाधारः कालः । मुख्यक्षणस्य प्रत्यक्षायो- ग्यत्येन नदवच्निछस्वाप्यप्रत्यक्षत्वापत्तेः। उच्चरि- तप्रध्यसितवं चोच्चारणाधिकरणकालोत्तरकालवृत्ति- ध्यसप्रतियोगित्वम् । एपश्चायं पूर्वो ऽयं पर इति प्रत्यक्षविषयेदंशब्दघटिताभिलापाभिलप्यमानपौर्वा- पर्यज्ञानस्को यणित्याधुपयोगिनो ऽसम्भवः । नष्टस्य प्रत्यक्षविपयेदमा परामर्शायोगात् । पदप्रत्यक्षस्थाप्ये- चं मनायगाहिन एव परः सन्निकर्प इति सूत्रोक्तभा- प्यकृदनुभयसिद्धस्यानुपपत्तिः । न च पूर्ववर्णस्थिति- काले द्वितीयवर्णोत्पत्तिः । पूर्ववर्णनाशोत्तरं यत्नान्त- रेण वर्णन्तरोत्पत्तेः । यावदुकारे वाग् वर्तते न ताव- टोकारे इति येनैव यनेनैको वर्ण उंचार्यते तेनैव विच्छिजस्तस्मिन्यर्ण उपसंहृत्य तं यत्नमन्य यन- सुपादाय दितीयः प्रवर्तते इति तत्रैव सूत्रे भाष्ये उक्तत्वात् । न चोत्तरवर्णप्रत्यक्षकाले संस्कारवशाद- व्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन पूर्ववर्णवत्त्वं तदुत्तरव- णे गृह्यते, एवं तदुत्तरवर्णप्रत्यक्षकाले संस्कारोप- स्थित विशिष्टनर्णत्वं तदुत्तरवणे गृशान'इति तज्ज्ञा- लं सुलभं सरो रस इत्यादी विशेषश्च । यद्धा पूर्व- पूर्वजाः शब्दाः शब्दजशब्दन्यायेन परमवर्णप्रत्य- क्षपर्मनं जायनाना एव भवन्तीति न पदप्रत्यक्षा- नुपपत्तिरिति वाच्यम् । अयं - पूर्यो ऽयं पर इत्याभ- लापासम्भवान् । नष्टविद्यमानयोः सम्बन्धिनारव्य वहितोत्तरत्वस्य सम्बन्धताया वक्तु रशक्यत्माच्च । एवं पदमत्यक्षोपपादने ऽपि पदस्पाविद्यमानत्वेन त- ·- वैयाकरणसिद्धान्तमन्जुषा । व वृत्त्याश्रयत्वग्रहानुपपत्तेश्च । अविद्यमाने आश्रय- त्वाङ्गीकारे नष्टो घटो जलवानित्यादेरापत्तिः । अधि- धमानयोरपि जलघटयोराश्रयतानिरूपकत्यस्याश्र- यत्वस्य च त्वरीत्या बाधाभावात् तज्ज्ञानस्य प्र- मात्यापत्तिः । किवं पदवाक्ययोरभावेन शब्दार्थस- म्यन्धस्यैव हानिः । तदुक्तम् । अशान्दो यदि वाक्यार्थः पदार्थों ऽपि तथा भवेत् । इति पदसमुदापात्मकवाक्यस्येव वर्णसमुदायरू- पपदस्थाप्यभावात् । उभयोरप्यर्था सम्भवादिति त- दर्थः । किश्चैवं पदमिति युद्धस्तदेवेदं कृष्णपदमिति बुद्धश्चानुपपत्तिः पक्षदये ऽपि । न चैकजातीयवुद्धिवि- पयत्वौपाधिकी एकवुद्रिवित्वोपाधिकी च सेति- चाच्यम् । तज्जातीयमिदं पदमिति व्यवहारस्या- प्यापत्तेः । तदेवेदं पदमिति नियमेन व्यवहाराच । एतेन पूर्वनखादिनाशोत्तरं पुनरुत्पन्ननखादौ तदेवे- दं नखं त एव इमे केशा इति यत् सादृश्येन प्रत्य- भिज्ञेत्यपास्तम्। अवयवरेवैकवुद्धियिषयैरकः पट इत्यादियुद्धयु- पपत्तावयचिनो ऽप्यतिरिक्तस्य तवसियनापत्तेश्च । किश्चैवमुचारणभेदागिन्नपु शक्तिग्रहासम्भयो व्यक्ति- बाद इचानन्त्यव्यभिचारात् । व्यभिचारश्च गृहीतश- क्तिकस्यैव योधकत्वमिति सर्वसिद्धो नियमो बोध्यः। आनुपूर्वी तु तत्कालघटितत्वेनाव्यवहितोत्तरत्वान- नुगमात् प्रत्युच्चारणं भिन्नति तस्या अपि शक्तताव. च्छेदकत्वे सैव दुरवस्था । तादृशाम्यवाहतोत्तर- ·कत्वेन . १६६ कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिता । त्वेनानुगमो ऽपि तादृशत्वस्य दुयित्वादयुक्त एष । व्यवधानाभावे सति घज्ञानध्वंसविशिष्टधज्ञानविष- यटत्यमेानुपूर्वी तत्परिच्छेदश्च मनसैवेति पक्षे ऽपि ज्ञानव्यक्तिभेदेनानुपूर्व्यनन्तैय । न च चरमवर्णव्य- गयस्तत्तत्पदवृत्तयो ऽनन्ता जातयः शक्ततावच्छेद- कारणतावच्छेदकत्वेन च. कल्प्यन्त इति न दोप इति वाच्यम् । अनन्तजातिकल्पने गौरवा- त् । उत्तरीत्या वृत्त्याश्रयत्वासम्भवाच ! पदानामस- स्वेन तत्र जातेरप्यसम्भवाच्चेति ॥ ४६ ॥ (कुं० टी०) ननु को ऽसाविति । अखण्डपक्षे आभ्यन्तरः, स्फोटो जातिव्यक्ती वाद्यस्फोटाविति त्रीणि वाक्यलक्षणानि । सखण्डपक्षे तु नियतसाधन आख्यातशब्दपदक्रमो वा पदस- वातो वा आद्यमेव पदं वा सर्वाणि पदानि वंति पञ्च वाक्य- लक्षणानि । तत्रैपु अष्टसु पक्षेपु कः पक्षो युक्त इति विचार। तथा शक्याश्रयाः । शब्दानां नित्यत्वमभिप्रेत्याद । अभिव्यक्त- रिति । क्षणशब्देनेति । क्षणो नाम शब्दतन्मात्रद्वारा प्रकृतेः परिणामविशेषः क्षणधारारूपकालस्य परमापकर्पावधिः । स च न प्रत्यक्षः । अतिसूक्ष्मत्वात् । किन्तु तत्समूहरूपः काल एव । यथा परमाणौ स्वीय अर्ध्वनभोदेशत्यागोपलक्षितः फालः क्षणः । ननु उच्चारणमध्वंसयोर्योगपद्यमयुक्तमत आह । उच्चरितप्रध्वसित्वं चेति । प्रत्यक्षविपयेति । प्रत्यक्षविपयो य इदं शब्दस्तद्विषयो यो ऽयं पूर्व इत्यादिरभिलापस्तद्विपयस्य पौ- चीपर्यस्य ज्ञानं न सम्भवतीत्यर्थः । पदप्रत्यक्षस्यापीति । भा- प्यकृदनुभवसिद्धस्य क्रमार्गादिनः पदप्रत्यक्षस्योपपत्तिरित्य- न्वयः । यावदिति । एकैकवर्णवर्ति वागिन्द्रियमेकमेव वर्णगुचा- .

·(
वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा।
स्थति न द्वौ वा उच्चरितश्च वर्णस्तदानीमेव नए इति पावा-
पर्यसहितयारसम्भव इत्यर्थः । वागिति । यागिन्द्रियमित्यर्थः ।
तेनैव यनेन विच्छिन्ने नष्टे उपसंहृत्य तं यनं त्यक्त्वा ।
पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितचरमवर्णानुभव एव
तावद्रर्णगोचरी स्मृति जनयतीति तार्फिकोक्तं पाते । न चेति ।
उपस्थितेति । उपस्थिती विशिष्टो यो वर्णस्तद्वत्वं तृतीयवर्णे
गृह्यत इत्यर्थः । शब्दनशब्देति । यथा वीचिरुत्पन्ना तरगान्तर-
मुत्पादयतीति चीचीतरगन्यायकैकशब्दाच्छब्दान्तरोत्पतिः
ततः श्रोत्रमागतो गृह्यत इति तार्किकाः । अव्यवहितोत्तरत्वस-
म्बन्धेनत्पादिका प्रथमामाशङ्कामुद्धरति । अभिलापासम्भवादि-
ति पदवाक्ययोरभावेनेति । वर्णानां समुदायस्यासम्भादिति
भावः । तथा भवेदिति । पदार्थो ऽपि अशान्दः स्पादित्यर्थः ।
• पनूक्तं लीलावत्या एक पदमिति बुद्धिरकनुप्तिकतत्वावच्छेदे-
भेति तन्त्र । सुप्तिडन्तयोरनुगतस्यैकस्य पदावच्छेदकस्य वक्तुम-
शक्यत्वात् । एकत्वयुद्धेरौपाधिकत्वे सर्वत्र तदुच्छेदापत्तेश्य ।
पक्षद्वये ऽपीति संस्कारवशादिति पक्षे पदा भनन्ताः शब्दा इति
पक्षे चेत्यर्थः । न चैकेति । घकारटकारयोभदे ऽपि धकारटका-
रघुरेफजातीयत्वादकपदत्वव्यवहार एवं दिनभेदनोचारि-
ततोर्घटपदयोरेकबुद्धिविपयत्वात्तदेवेदमिति व्यवहार इत्यर्थः ।
किश्चैवमिति । एकपटपदे शक्तियहे ऽप्यन्यघटपदे शक्तिग्रहामा-
वात् । ननु सकलघटपदे आनुपूर्वीसाम्यात् शक्तिग्रह इत्यत
आह । तत् कालेति । तत्तत्कालघटितस्याव्यवाहतोत्तरवस्यै-
कस्याभावादित्यर्थः । सैव । शब्दान्तरस्य वोधकत्वानापत्ति-
रूपैव । आनुपूर्वी त्विति भिनवेत्यत्रान्वयः। तचत्पददृत्तयस्त:,
स्पदनिष्ठाः । अनन्ता इति । पदभेदात् ॥ ४६॥

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । (क० टी०) अथ वाचकशब्दं निरूपयति । नन्वित्यादिना । घर्णस्फोटवादिमतं द्वेधा खण्डयति क्रमेण । न च वर्णा इत्यादिना । तथा पर्याप्तिसम्यन्धन शक्त्याश्रयः । पत्तरिति । किञ्च धर्न घनमित्यादौ मलोपाधापत्तेः । किञ्च प्रत्येक दीर्घयोधापत्तेः । न च प्रत्येक वगैरर्थस्मरणमात्रं जन्यते चरमेण पुनः स्पष्ट जन्यते प्रत्यक्षे एवं स्मरणे ऽपि वैजात्यस्वीकारे वाधकाभावा. वाच्यम् । प्रतिवर्णमर्थस्मरणस्यानुभवविरुद्धत्वाद्गुरुत्वार्थत्यपि योध्यम् । संहता, इति । न च प्रत्येकावृत्तः कथं समुदित- वृत्तित्वं द्वित्वादिवदुपपत्तरिति भावः । उच्चारितोति । प्रत्येक नामित्यादिः । ननु । उच्चरितप्रध्वंसित्वमेव कुतो ऽतो नि. त्यत्वपक्षे आह । अभीतीति । जन्यत्वपक्षे आह । उत्पत्ते. रिति । नन्वेवं वर्णप्रत्यक्षं न स्यात्क्षणस्यात्प्रत्यक्षत्वादत आह । क्षणेति । तच्छब्देनान्यतरपरामर्शः। क्षणसमूहकपः प्रत्यक्षयोग्य इत्यर्थः । अयमेवोश्चारणाधिकरणकालः । नन्येवमपि प्रत्यक्ष- त्वं नोधारणाधिकरणकालिकध्वंसप्रतियोगिस्वरूपतत्त्वाहीकारा- दत आह । नष्टस्येति । तथा च प्रकियोच्छेदापात्तरिति भा- वः । यदि कालिकं पौर्वापर्यं तदा ऽसम्भवः । पूर्वापरयो- र्युगपत्स्थित्यभावात् । अत एव न दैशिकमपि । आद्यमपि यु- गपदवस्थितेष्वेव गृहीतुं शक्यं न तु नष्टविद्यमानयोरयं ज्यष्ठो ऽयं मध्यमो ऽयं कनिष्ठ इति व्यवहारवदयं पूर्वो ऽयं पर इति व्यवहारस्यापि नएविद्यमानयोरसम्भवः तयोः सम्बन्धस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् । यकारः पूर्वमुत्पन्नस्ततो ऽफारस्ततो न्य इत्येवं कालिफपीर्वापर्यप्रहः सम्भवानपि न तदुपयोगीति तात्पर्यम् । लौकिकं दोपमाह । पदेति । एपेन तस्यातत्व-यय- छेदः । पर इति । एककपर्णवर्तिनो पा न दो युगपदुघा- रयति गौरिति यावद्गकारे घाग्वर्तते नौकारे न विसर्जनीये च यावदोकारे न गकारे न विसर्जनीये यायविसर्जनीये न गकारे नौकारे इति तम भाष्यम् । चार सन्देन पागिन्द्रियम् । यथा परः प्रयुज्यते न यों वर्णस्य सहाय इति च भाग्यम् । पूर्ववर्णध्यसानन्तरं यद्यप्यपरः प्रयुज्यते तथापि स पौर्वापो. दिग्यवहारे वर्णस्य पूर्वनष्टस्य न सदायः नरपिपमानयोः सम्म ·वैयाकरणसिद्धान्तमन्जूया । धाभावान तद्यपहारप्रयोजक इत्यर्थः । एव तन्वानामाधन ततो पोधोच्छेदापत्तिः । पञ्चोपलम्भो न युगपत् नापि धास्तवी सत्ते- ति दोषद्वयमिति भावः । उभयमुद्धरति । स चेति । पूर्ववर्णजनको पस्तेनेव द्वितीयादिवोत्यत्तिरित्यर्थः । सण्डयति । पूर्वमिति । पोन पत्नेन वर्ग उच्चारिते तस्मिन्नष्टे तजानकयाने च नए यनान्त- तपस्यनन्तरं द्वितीयवीरपत्तरित्यर्थः । अत्र मानमा । याय- दिति । विच्छिन्ने । नऐ । तं यत्नामिति । पूर्वयत्नं त्यक्त्वेत्यर्थः । अ. न्यमिति । यत्नान्तरमित्यर्थः । तत्रैय । परसन्तोत्यय । परमतं साडयति । न चेति । यनु प्रत्येकवर्णानुभयजनितसंस्कारमाह- तात्यवर्णप्रत्यक्षसामन्या स्मृतिप्रत्याविषयाः सातसहभा. या वाचकाः। एवच सदसदनेकधिपया पदप्रतीतिः स्मृतिप्रत्य. क्षास्मिोति रात्र झमविपरीतकामानुभूतानामावदोषेणार्थयोधकन्या- पत्तः । मामस्य संस्काराविषयत्वेन स्मृत्यविपयत्यात् । न चा- नुभवक्रामोपहितानामेय तेषां म्मृत्या विगाहनात् सामन्युत्क्रमोर- विशेप इति देवताधिकरणे मिश्रोक्तरीत्या निर्वाह शशी वाच्यम् । अनुभवकमस्य स्मृतिकमे ऽनियामकन्यात् । श्यते प्रयधुरनु. भूनमस्कृत्यापूर्वपुरनुभूतस्य स्मरणम् । किञ्च तत्तानुसान तम. स्मरणत्वं युक्तं तदेनभिप्रेत्याह । उत्तरेति । तज्ञानम् पिर्यापर्या- नं पदमानं च । सर इति । आनुपूलिाभादिति भावः। यादिना नदी दोनत्यादि परिग्रहः । अन्यत्रावश्यकयुक्ति लाघयादाह यद्वेति । अत एवाह । चरमेति । पदेति ! इदमुपलक्षणं पानीप. यज्ञानस्यापि । यासावादिति । तस्य कालंदशान्यतरस्तत्वेनाये एककाल यत्ति धेन तदसम्भवादित्यर्थः । पयश्च पापयशानं गति भावः । पदशानमपि नेत्याह । नटेति । तस्य तद्धटिससनियमाप. क्षयादित्यर्थः । द्वितीय आय दोपोद्धारे ऽप्याचसाधारणं द्वितीये दोपमाह । एसमिति । उक्तरीत्येत्यर्थः । स एव च पौधोपयोगीति प्रागुक्तम् । गमुतावाश्याचस्पात अह ' अधियोति । २ थासंरयमा आययेति । स्वया तत्रय तगापि तरङ्गिीकारादिति भावः । नापीत्यान दोषान्तरमाह । किञ्चति । एयम् । तां तदान- यत्वेनोक्तरीत्या तयोरुपपादने । अमावेन । फलामावादातरिक्त- तस्वीकारण । तदुतामिति । हरिणेति शेषः । यद्यपि तुल्ययुक्तला ૨૨ ·१७० कुञ्जिकाटीका-कलादीकासहिता । वाक्यस्य वाक्यार्थशक्तिसाधको ऽयं तथापि तत एव तात्पर्यार्थ- माह । पदेति । अथासम्बन्धादिति । तयोरशाब्दत्वापत्तिरिति शेपः । दोषान्तरमाह । किश्चेति । पक्षेति। तेषां प्रत्येक संहतानां पा तत्वमिति पक्षद्वये ऽपीत्यर्थः । व्युत्क्रमेणोभयत्रोपपत्तिमाह । न चेति । तथा चारोप इति भावः । आये दोषमाह । तजातीय- मिति । आपिना तस्यैव सङ्ग्रहः । इष्टापत्तावाह । तवेदमिति । एतेन । उक्तदोषद्वयेन । आदिग्राहामाह । त पवेमे इति । द्वि- तीये दोपमाह । अवयधैरिति । पक्षद्वयसाधारणमेघ दोपान्तर माह । किवमिति। उक्तोऽर्थः । आनन्त्येति । समाहारखन्छः। मध्यमपदलोपि समासो वा । ननु यस्य शक्तिमहस्तस्मादेव बोध इति क व्यभिचारो ऽत आह । स्वभीति । यस्य शाक्तिग्रह- स्तस्मान बोध इत्यादावेधोक्तं यस्मादयोधस्तस्य न स इति व्यभिचारइत्यर्थः । नन्वानुपूर्वीरूपावच्छेदकैक्येन तेषामनुगमा- मोक्तदोपाविति तत्सम्भवो ऽत आह । आनुपूर्वीति । भेदे ऽननु- गमो हेतुस्तन तटितत्वं स्वकालोत्तरकालिकत्वं हि सेति भावः । अपिर्युत्क्रमे । तस्याः शकतावच्छेदकत्वे ऽपात्यर्थः । अ. नुगमो ऽपीति । आनुपूर्या इति भावः । ननु तस्याः कालाघटित- त्वेनाय दोपो ऽत आह । व्यवेति । इदं चाव्यवाहितोत्तरत्वला- भार्थम् । वैशिष्टयं च शाने कालिकसामानाधिकरण्येन । पये- नोक्तव्यवच्छेदः । शब्दतो ऽसम्भवादाह । मनसैयति । एवं मौनिश्लोके लिपिक्रमेण ज्ञानक्रमो ऽनुमेयः । घचटत्यादियारणाय सत्यन्तम् । कदम्बगोलकन्यायेनोत्पनटकारान्तराविषयकरघोघार णविपयाचशानध्वंसविशिष्टटकारप्रत्यय इत्यर्थः । ज्ञानेति । मा. नरूपव्यक्तीत्यर्थः । तैवेति । तथा चोक्तदोप पपेति भावः । प्रकारान्तरेण तयोरभावमाद । न चेति । चरमति । तथा च पूर्ष तदनभिव्यक्तेन घोष इति भावः । अत एयाद । अनन्ता इति । कल्पकमाह । शक्तति । अत्राधिश्वस्तं प्रत्याह । कारणतति । योधत्यादि न दोष इति । तदोपदयामायात्तदसम्भयरूपदोगे नेत्य- धः। नन्वन्यथानुपपत्त्या गौरपमिटमेयात माह । उक्तति । पदा. देरसत्वेन यथा तत्र तदभावस्तथाप्रापि तदुपपादने ऽपि तेषाम- सत्ये तत्याशेत्यर्थः। तथा च तदसम्भव एवेति भाषानुल्पयुक्तता ·शब्दस्वरूपश- वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। १७१ दोषमाह । पदानामिति ॥ ४६ ॥ अत्रोच्यते । प्रलये नियतकालपरिपाकानां द्वानिरासः । सर्वप्राणिकर्मणामुपभोगेन प्रक्षयाल्लीनसर्व- जगत्का माया चेतने ईश्वरे लीयते । लयश्चा- यमपुनःप्रादुर्भावफलको नात्यन्तिकः । नाशादु त्तरं सर्गानुपपत्तेः । नापि सर्वथा अभानम् । प्रति- भासमात्रशरीरस्य मिथ्यावस्तुनो ऽनवभासे तदभा- वस्यवापत्तेः । किन्तु सुप्तेव तिष्ठति कार्यप्रवृत्त्यभा- चात् । स्वप्रतिष्ठेश्वरप्रकाशस्यात्यन्तनिर्विकल्पक- तया तहलाद्भासमानाप्यभानप्रायैव । ततोऽपरिप- कमाणिकर्मभिः कालवशात् प्रासपरिपाकैः स्वफल- प्रदानाय भगवतो ऽबुद्धिपूर्विका सृष्टिर्मायापुरुपावा- विर्भवतः। ततः परमेश्वरस्थ सिसृक्षात्मिका माया- घृत्तिर्जायते । ततो विन्दुरूपमव्यक्तं त्रिगुणं जायते । इदमेव शक्तितत्त्वम् । तस्य विन्दोरचिदंशो वीजम्, चिदचिन्मिों ऽशो नादः, चिदंशो बिन्दुरित्यचिच्छ. ब्देन शब्दार्थोभयसंस्काररूपा अविद्याच्यते ॥ ४७॥ (कुं० टी०) स्फोटस्यैव वाचकत्वं दर्शयितुमाह । अत्रोच्यते इति। प्रलये। भौतिकादिप्रलये । महामलयस्वीकारे तु सर्वकर्मणा- मेव नाशो भवति, ततश्च शेपकर्माभावे पुनः शरीरारम्भानापत्तेः। अत एव यदिह रमणीयचरणा ततः शेपेणेत्यादि श्रूयते । नियतेति । नियतकालं परिपाको भोगो येपाम् । लीनस- वजगत्केति । भुक्तभोग्यानां प्राणिनां मायायां लयः तस्याश्चे- श्वरे इत्यर्थः । एवञ्च कारणनाशात्कार्यनाश इति तार्किको- क्तमयुक्तम् । तथा च रज्जूरगादिवदपृथग्भूतानामात्मन्यध्य- ·। २७२ कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिता। रतानां वियदादीनां शुद्ध ब्रह्मणि लयो भवति । स च न मृदि घटस्ययानुपलब्धिरूपः किन्तु रज्वापहेरिव । तत्र बुद्धियत्तेरपि लीनत्वादेव न कश्चिद्वेद । स च लयः कालविशेषावधि सापेक्षः मृतवत्तिष्ठति तस्यामवस्थायाम् । यथा जतुकाष्ठसंयोगेषु पृथङ्ग दृश्यते, यथा वा जलसैन्धवरसो एकलीभूती पृथक्त्वेन नानु. भूपेने दयान न तमृते ऽन्यत् ज्ञायते रज्यामिव सर्पधे तदति- रिक्तवत् । अत एवाहङ्कारशून्यत्वान्न प्रमाता । साक्ष्यभावान्न द्रष्टा । साक्षित्तेरपि लयान ज्ञाता । घरमान्तःकरणत्या - मविद्याख्यया प्रपञ्चं विपयी करोति । एवञ्च सर्व जगदुपसं. हृत्य शुद्धचिन्मात्ररूपेगावतिष्ठते । तदुक्तं हरिणा । प्रकृती प्रविलीनेषु भेदेष्येकत्वदर्शिनाम् । 'द्रव्यसञ्चं प्रपद्यन्ते स्वाश्रया एव जातयः । इति। मूलमकृत्या ब्रह्मणा वा ये जगत 'एकत्वमभेदेन पश्यन्ति तेषां मते निरन्वयविध्वंसाभावान्महासामान्यरूपे तस्मिन्मूल- कारण लयमानं महामलय इति शक्तिरूपेषु पदार्थेषु यथायथं शक्तियोगः द्रव्यात्मना तदानीमपि जातीनां सत्त्वं द्रव्यान्तरस्या. भावात् ।ईश्वरे इति । यथा स्फटिक जपाकुसुमसनिधानाक्तत्वा- वासस्तत्रैव स्फटिकांशप्रमोपे यद्गनत्वावभास एवं शुद्धायां चिति मायोपाधिसानिध्यादीश्वरत्वाध्यासः । सो ऽयमात्मा आवरणविक्षेपशतया अविद्याया आश्रयः । तत्रावरेणांशेन शुद्ध- रूपतिरोधानं विक्षेपांशेन ईशादिस्थूलदेहान्तानां प्रतिभासः । त- योनिती शुद्धचित्ररूपेणावतिष्ठते। लयवायमिति । नात्यन्तिक इत्यत्रान्वयः । अत एव सहस्रयुगपर्यन्तं लयः । आत्यन्तिकल. यस्नु मुक्ताव । प्रतिभासमात्रेति । रजौ सर्पावभासवद्वतनये - ·चैयाकरणसिद्धान्तमञ्जृपा । १७३ मिथ्याभूतस्य प्रपञ्चस्य अनादिमिथ्यावभासनिमितकल्पनयंव सत्वात् । मायाकल्पितत्वमपि हि व्यवहारदृष्ट्येव न वस्तुतः । प्रातीतिकतपेणैव व्यवहारस्योत्पन्नत्त्वात् । तदभावस्येति । आत्यन्तिकस्येति शेपः । सुप्तेवेति । कार्याजनकत्वात्सुप्ता इत्र तिष्ठन्तीत्यर्थः । प्रधानांशतमस्समुद्रेकेणान्यानवभासो हि स्वा- पः । तथा च कर्मविक्षेपसंस्कारसहितलक्षणाविधावशेपतासा- म्येन स्वापसादृश्यं लयस्य तब ह्यन्तकरणादयो ऽविद्यायां मू- क्ष्मरूपेण शक्तिरूपेण वासनाभिः सहावतिष्ठन्ते । एवञ्च सूक्ष्म- रूपेण स्थिता शक्तिः स्थूलरूपेण विवर्तते । एतेन शक्तिमिश्रि- ताद्ब्रह्मणः पुनः शक्तेः कथमुत्पाद इत्यपास्तम् । स्वप्रतिष्ठेति । स्वरूपमा प्रतिष्ठितस्येश्वरमकाशस्येत्यर्थः । प्रकाश्यप्रकाशक- हीनस्येति यावत् । अनौपाधिकचैतन्यं हि तस्य स्वरूपम् । विपयविपविणोर्भेदाभावाद्धर्मान्तरस्प घाभावादिति भावः । अत्यन्तेति । ताकिमसिद्धनिर्विकल्पकधर्मधार्मविषयं ब्रह्मात्मक तु ज्ञानं निर्विषयमेव । प्रातिपदिकार्थमात्ररूपेणावस्थितं निर्वि- कल्पकमविद्याकृतभेदनिष्टतौ शुद्धरूपेणावस्थानात् । अ- भानप्रायैवेति । मायायाः भाने तु चितेः सविकल्पकत्वापत्ती निर्विकल्पकत्वं भज्येत । अपरिपकेति । अभुक्तेत्यर्थः । संस्का- रस्थानादित्वाच न पूर्वसर्गकर्मशेपविरोधः । नन्वीश्वरस्या- नादित्वे तदैक्षत वहुस्यां मजायेयेति सृष्टिसमये आगन्तुकमी- क्षणं कथमुपपद्यतामिति चेत्सत्यम् । यथा विपयेन्द्रियसनिक- पाजीवोपाध्यन्तःकरणचिभूतायां मायायां दृत्तिभेदादिदमि- दानी व्यमित्याकारिका जायन्ते । माप्तपरिपाकैः । उपस्थि- तपरिपाकैः । प्राणिकर्मपरिपाकवशेन सिमसावशादेको ऽई वहु स्थामिति भगवतो बुद्धिर्भवति । अबुद्धिः । अविद्यापरस्येश्वरस्य

·१७४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता ।
स्वभावो लीलेति चोच्यते । नन्वसङ्गोदासीनस्य परमार्थतो
निरतिशयस्य शक्तिशक्तिमतोरभेदेन शक्तेरप्यभावाच स्रष्ट्टत्वा.
सम्भव इत्यत आह् । मायापुरुषाविति । तदुक्तं सूतसंहितायाम् ।
ब्रह्मरूपात्मनस्तस्मादेतस्माच्छक्तिमिश्रितात् ।
इति । शक्तिमिश्रितात् । मायोपहितात् । मायाशक्तिशवलादि.
ति यावत् । अयम्भावः । आद्वितीयस्य ब्रह्मणः क्रीडाया असम्भ-
वादिच्छोत्पद्यते । सैव माया । तदुक्तं काशीखण्डे ।
यदेकलो न शक्रोति रन्तुं स्वैरश्चरप्रभो ।
तदिच्छा तब योत्पन्ना सेच्याशक्तिरभूत्तव ।।
त्वमेको द्वित्वमापन्नः शिवशक्तिमभेदतः ।
इति । कार्यरूपविन्दोस्त्रैविध्यमाह । वीजमिति । शक्तिरित्य-
यः। चिदचिन्मिश्रः । तत्सम्बद्धः । चिदंशः । ब्रह्मरूपः ॥४७॥
(क० टी०) वाचकस्वरूपं वक्तुमादौ लयस्थितिपूर्विकां सृष्टिप्र.
क्रियामाह । प्रलय इत्यादिना। नियतेति हेतुगर्भ विशेषणम् । सर्वत्यं
प्राणिविशेषणम् । ईश्वरे । ब्रह्माण । आत्यन्तिक इत्यस्य व्याख्या
पुनरिति । तस्य च घाता यथा पूर्वमित्यादिश्रुत्या सिद्धस्या-
दिति भावः । मात्रपदेन व्यावहारिकत्यव्यवच्छेदः । अमानमिति ।
सर्वथेत्यादिः। इष्टापत्तायुक्त एव दोपः। लयादेवाह । सुत्तेवेति ।
न तु सुप्ता तदसम्भवादिति भावः । अत एघाह । कार्येति । अभा:
तत्वे हेतुरयम् । तदानीमपि तत्सत्त्वायाह । अत्यन्तैति। प्राग्यदेवाह।
प्रायवेति । ततः प्रलयानन्तरम् । स्वफलेति। स्वस्यकर्मकलेत्यर्थः ।
एतेन वैपम्यादिनिरासः । तत्र स्वस्य फलाभिसन्धेरभावादाह ।
थबुद्धोति । तयोः प्रकाशरूपा सृष्टिरित्यर्थः । अनेन फर्मणां माया-
याधानादित्यमुकम् । ततः । उभयप्रादुभावानन्तरम् । ततः।मा.
यावृत्युत्पत्यानन्तरम् । त्रिगुणम् । सत्वरजस्तमोगुणात्मकम् । थ.
स्यावश्यफतामाह । इदमेति । ईश्चरम्यति भावः । त्रिगुणत्वं
सफलयति । तस्येति । व्युशमेणेति भायः ! अचिच्छग्दन न माया
तस्या पतनशेस्वादाह । अचिदिति । तत्स्यरूपमाए । शम्देति ॥४॥

·चैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा। पराया वाचो अस्मादपिन्दोः शब्दब्रह्मापरनामधेयं वर्णादि- निरूपणम् । शिशेपरहितं ज्ञानप्रधानं सृष्टयुपयोग्यवस्था- विशेषरूपं चेतनमिभं नादमानमुत्पद्यते । एतज्जगद्- पादानं रवपरादिशब्दयवाहियते । पिन्दोस्तस्मादिद्यमानाद्रयो व्यक्तात्मको ऽभवत् । स एव श्रुतिसम्पन्नं शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ इत्युक्तेः । एतत्सर्वगतमपि प्राणिनां मूलाधारे संस्कृतपवनेनाभिव्यज्यते । ज्ञातमर्थ विवक्षोः पुंस इच्छया जातेन प्रयत्नेन योग एव मूलाधारस्य पव- नसंस्कारः तदभिव्यक्तं शब्दन्नम स्वप्रतिष्ठतथा नि. रूपन्दं परामागित्युच्यते । तदुक्तं हरिणा । अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्तते ऽधभावेन प्रक्रिया जगतो यत इति ॥४८॥ (कुं० टी०) स्वपरादीति । स्वशब्देन पराशब्देन चो- च्यत इत्यर्थः । तस्मात्पराद्विन्दोः अव्यक्तो रचो ऽभूदित्यर्यः । मूलाधार इति । पण्णवत्यालो देहायामः । तत्राटचत्वारिंश- तममधस्तादुपरि च परित्यज्य मध्ये मूलाधारः । तदाहुः । पायवन्ताबगुलादुर्घ लिङ्गाच बङ्गलादधः । मध्यमेकाङ्गुलं यच्च देहमध्यं प्रचक्षत इति ।। नवागुलोर्चतस्तरमादस्थिफन्दो ऽण्डसन्निभः । चतुरङ्गुलविस्तारस्तन्मध्यं नाभिरुच्यत इति । कुण्डलिनी मूलभकृत्यात्मिका महदादिभिर्वेष्टिता सवित्ति- छति मूलाधारास्थितः प्रवनो नाडीद्वारण कार्याणि करोतीति पातनले स्पष्टम् । सङ्गीतरत्राकरे ऽपि ।

·२७६ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । गुदलिङ्गान्तरे चक्रमायाराख्यं चतुर्दलम् । अस्ति कुण्डलिनी ब्रह्मशक्तिराधारपङ्कजे । आधाराद्मगुलाबै मेहनायाङ्गुलादधः । एकाहुलं देहमध्यं ततजाम्बूनदप्रभामिति ।। पवनस्योत्पतिश्च मूलाधारे भवति । तदुक्तम् । देहे ऽपि मूलाधारे ऽस्मिन्समुद्यति समीरण इति । अत एव तस्य मूलाधारे व्यञ्जकत्वम् । सर्वगतमपि। सर्वत्र व्या- समपि । पवनसंस्कार इति । इच्छया जातेन प्रयत्नेन मूलाधारस्थः पवनो युज्यत इत्ययमेव संस्कार इत्यर्थः । शब्दब्रह्मेति । अय. म्भावः । यथा विषयन्द्रियसनिकादिकारणवशेन जीवोपाध्य. न्तःकरणवृत्तिभेदा जायन्ते तथा मृज्यमानप्राणिकर्मयशेन परम- श्वरोपाधिभूतमायाया वृत्तिभेदा जायन्ते इति । एतेन पूर्वोक्त- प्रक्रियाया ब्रह्मणो निमित्तकारणत्वावगमादेतस्मादात्मन इनि श्रुतौ जनिकर्तुरित्यपादानलक्षणपञ्चम्यनापत्तिरित्यपास्तम् । स ऐक्षत एकोऽहं बहु स्यामिति श्रुतौ इक्षितृत्वश्रवणेन निमित्त- स्वाद्वहुवचनश्रवणेन चोपादानत्वस्यापि स्वीकारात् । तथा च हेताविति निमिचपञ्चम्यपि तन्त्रण वोध्या । एवञ्च शुद्धव्रह्मणो निर्विकारत्वमेव । ऋग्वेदे ऽपि वागेव विश्वा भुवना जज्ञे वाचक इत्सर्वममृतं यच्च मर्त्यमिति । छन्दोभ्प एव प्रयममेतद्विश्व विवर्तत इति च । स्वप्रतिष्ठतयेति । आधारान्तरनिराकरणायैतत् । निप्प- न्दम् । शून्यम् । पश्यन्त्यां स्पन्दसामान्यमेवास्ति स्पन्दविशेपस्तु मध्यमायाम् । अनादीति । आदिनिधनरहितं शब्दोपग्राह्यतया शब्दतास्थितिप्रतिप्रविभागादिशब्देन क्रियते । तचाक्षरनिमि- तत्वादक्षरं मत्यक् चैतन्ये निवेशितस्य परयोधार्यमभिव्यक्तः अ. यभावेन पिवर्तते तत्वादमन्युतमे भेदानुकारेणासत्यानेकरूपतां ·इतुगर्भ विशेषणम् । अंशययुक्तादित्यर्थ । वर्णादिविशेषादित. त्यादाह । अव्यवति । अत पवाह । सर्वेति । एतनैतदयस्थात्रयस्ये- परशक्तिरूपत्वेन व्यापकत्वे ऽपि तत्तत्स्थानयोग्यादमिन्यते- स्तत्तरस्थानस्थेत्युच्यते इति सूचितम् । मलेति । पुण्डलिन्या- मित्यर्थः। जातेन तत्रैव तदिति । परनचलनेन तंत्रयामियतमिय. धः। अक्षरम् । व्यापकम् । विवर्सत इत्यनेन पश्यन्त्यादयोऽप्य- तस्य पश्यन्त्यादिवियतसम्भवे ऽपि तेन रूपेण कय वियतों विराट- स्या वियती एयोति सुचितम् । यर्थभावेन । ययम्पेग । ननु चादत भाह। प्रक्रियेतियता यस्माबगत उत्पत्तिरित्यर्थः।ा. दाभियसंस्काररूपाविद्यामिधिवत्येनाविरोधादिति माय. शति- चैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । नानारम्भवादः परिणामवादो या विवक्षितः किन्तु विवर्तवादः। यथा रज्जुः स्वयमविकृतैव राती मायया साकारण विवर्तते । मारणस्वरूपाविरोधे च कार्यप्रतिभासः। अतो ब्रह्मणो निर्वि- कारत्वान्न नित्यत्वविरोधः ॥१८॥ (फ टी०) अत एवाह 1 अस्मादिति । रजसः प्रयत. त्वादिति भावः । शब्दार्थयोः सामान्यतो गुणाभायावाद । जानेति । मात्रपदेनांशान्तरव्यवच्छेदः । हृष्ट्युपयोगित्यं विशद- पति । एतदिति । तथा च श्रुतिः बागेय विश्वा भुवनानि जो इति । आदिना शब्दप्रमादिपरिग्रहः । आचार्याक्तिमाह । मिन्दारि- ति । उक्तं हि प्रपञ्चसारे। प्रतिः पुरुपश्चैव नित्यो कालश्च सत्तम । इत्युपक्रम्य प्रतिमुपयर्य फालभेदमुथा । प्ररुतेश्च कचित्कालो विकृति प्रतिपादयेत् । सा तत्वसंज्ञा चिन्मानज्योतिषः सन्निधेस्तदा ॥ विचिकोर्युर्घनीभूना कचिदन्यर्षिविन्दुनाम् । कालेन भिद्यमानस्तु स विन्दुर्भवति विधा। स्थूलसूक्ष्मतरत्येन तम्य वैविध्यामप्यते । स बिन्दु दधीजत्यभेदेन च निगद्यते ॥ इत्युलोक्तं तेर्थिन्दोरिति उभयन रप इति पाठः । भिधेति । २३ ·कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहित शक्तिमतौरभेदादियं चेतनय । अत एव शारदादापित एव सर्वएटिः स्पष्टमेयोता अस्याश्चेनगत्य च । एवञ्चतपियर्तभूतं पश्यन्त्याचय. स्थाप्रयमपि चेतनमिति बोध्यम् । इत्थं हि तनोकम् । सचिदानन्दयिभवात्सकलात्परमेभ्यरात् । 'आसोच्छक्तिस्ततो नादो नादात् बिन्दुसमुद्भवः ॥ परशक्तिमयः साक्षानिधा ऽसी भियते पुनः । बिन्दु दो वाजमिति तस्य भेदाः सरिताः ।। बिन्दुः शिवान्मको यो शक्ति दस्तयोमिथः । समयायः समाख्यातः सर्वागमविशारदः । रौद्रीविन्दोस्ततो नादात् ज्येष्ठा वीजादजायत । चामा ताभ्यः सनुत्पन्ना रुद्रमहारमाधिपाः ॥ सशागेच्छामियात्मानो वहीन्दर्यस्वरूपिणः । भिद्यमानात्परात् विन्दोरव्यक्तामा ततो ऽभवत् । शादग्रामेति तं प्राहुः सर्वागमविशारदाः। इति। समवायः सम्बन्धः क्षोभ्यक्षोभकरूप. राष्टिहेतुः। भिधमा- नादिति । पराविन्दोरित्यनेन व्यत्ययस्थारूपो यः प्रथमो विन्दुस्त- स्मादव्यतात्मा घणादिविशेषरहितो ऽखण्डो नादमानं रच उत्पन्नः। तत्स्वरूपमेवाह । शब्देति । तदुक्तमाचार्यः । स रव. श्रुतिसम्पन्नः शब्दब्रह्मति कथ्यते । इति। उक्त च क्रियांशात्परमिति ईश्वरप्रत्यभिज्ञायां यत इच्छति तज्ज्ञातुं कर्तुवा स्वेच्छया अनन्तरं हि तत्कार्यशानदर्शनशक्तिना । ज्ञानशक्तिस्तदर्थ हि यो ऽसौ स्थूलः समुच्चयः सा क्रियाशक्तिरूदिता ततः सर्व जगत्परमिति पदार्थादर्शातदेय । पराख्यशब्दब्रह्मैव ॥४८॥ यथा तदेव नाभिपर्यन्तमागच्छता सेन वायुनाभि- निरूपणम् । व्यक्तं मनो विपयं पश्यन्तीत्युच्यते । एतद्- बयं सूक्ष्मतरमीश्वराधिदेवं योगिनां समाधी निर्वि- कल्पकसविकल्पकज्ञानविषयमित्युच्यते । ततो हृदयपर्यन्तमागच्छता तेन वायुना हृदय- निरूपणम् । देशे ऽभिव्यक्ततत्तदर्थविशपतत्तच्छन्दविशे- - भध्यमाया ·वैयाकरणसिदान्तमञ्जूपा। पोग्लोखिन्या बुद्ध्या विषयी कृता हिरण्यगर्भदेवत्या परश्रोत्रग्रहणायोग्यत्वेन सूश्मा मध्यमा वागित्युच्य- ते । स्वयं तु कर्णपिधाने सूक्ष्मतरवास्वाभिघातेन उ. पांशुशब्दप्रयोगे च श्रूयमाणा सेत्याहुः । एतदवस्था- नयमपि सूक्ष्मतम सूक्ष्मतरसक्षमप्रणवरूपम् । वर्या ने सैव चास्यपर्यन्तं गच्छता तेन वायुना कण्ठदेशं रूपणम् । गत्वा मूनिमाहत्य परावृत्य तत्तत्स्थानेय्याभि- व्यक्ता परोत्रेणापि ग्रहणयोग्या विराधिदेवत्या वैखरी वामित्युच्यते । प्रणव एव व्यानोदानाभ्यां ये- खरीरूपं प्रतिपद्यते । अत एव हरिणा व्याकरणस्य विविधा चार विपय इत्युक्तम् वैखर्या मध्यमायाश्च पश्यन्त्याश्चैतदद्भुतम् । अनेकतीर्थभेदायास्त्रय्या वाचः परम्पदम् ।। इति। एतत् । व्याकरणम् । अनेकती?ति । दिलष्ट- व्यक्तवर्णरूपा प्राप्तसाधुभावापभ्रष्टा दुन्दुभिवेणुची- णादिशब्दरूपा चत्यर्थः ।। ४९ ॥ (कुं० टी०) तदेव । शब्दब्रह्मैव । मृतसहितायामपि । सो ऽहं ब्रह्म न संसारी न मत्तो ऽस्यत्कदावन । इति विद्यात्स्वमात्मानं स समाधिः प्रकीर्तित इति ।। निर्विकल्पमति ! तत्वं च चिन्मानविपयफत्वम् । समाधिस्तुममाधानं जीवात्मपरमात्मनोः ।। ब्रह्मण्येव स्थिति सा समाधिः प्रत्यगात्मन इति । योगिनामित्युक्त्या न बुद्ध्या निश्चयात्मिकया हिरण्यगर्भ- देवत्या वडूपमणवरूपलेन वोपास्यता दर्शिता । निराधारस्य ·• १८० कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिता । . चोपासनासम्भवादाधारो ऽप्युक्तचेतनाधिष्ठानमन्तरेणाचेतना- नां प्रकाशकत्यासम्भवादधिष्ठातृदेवताकीर्तनम् ! व्यानोदाना- भ्यामिति । तथा च श्रूयते अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः ... स व्यान! यो च्यानः सा वागिति । तथा योगशास्त्रे ऽपि । हानोपादानचेष्टादिव्यानकर्मेति चोच्यते । उदानकर्म तत्मोक्तं देहस्योन्नयनादि यदिति ।। शिलटव्यक्तेति । व्यक्तवर्णा अव्यक्तवर्णा च साधुथेत्या- दिकेत्यर्थः । अन्त्यवर्णाभिव्यक्त इति । तदाहुः सकृत्यपधमानो नावधार्यते अभ्यासेन तु स्फुटावभास इति । प्रथमाक्षरेण हि आभासमात्रं जन्यते तदुत्तरोत्तरवर्णकलापेन तु स्फुटतरपरिच्छे. दः । संस्कारविशेपोत्पादनद्वारेणाभिव्यक्तिविशेषस्य रजतत्वा. दौ दृष्टत्वात् । रूपिता । छुरिता । तथा च व्यञ्जकभेदोपाधिकः • स्फोटभेद इति भावः । जपाकुसुमादीति । तदुक्तं हरिणा । यथा रक्तगुणे तत्वं कपाये व्यपदिश्यते । संयोगिसन्निकर्पात्तु वस्त्रादिप्वपि गृह्यते । यथारक्त गुणैर्विद्यमानं तत्त्वं रक्तत्वं स्वाश्रयसमवायात्क- पाये रक्तद्रव्ये व्यवाहियते तथा सम्बन्धिनोः सम्बन्धास्त्रे ऽपि रक्तत्वं व्यवाहियते इत्यर्थः । ननु उपसमीपवर्तिनि वीय धर्म- मादधातीति उपाधिरिति व्युत्पत्या जपाकुसुमोपाधिको लो- हितः स्फटिक इति प्रत्ययो ऽस्तु स्फटिकलौहित्ये जपाकुसुम- मुपाधिरिति प्रयोगः कथमिति चेत् । सहक्रामकत्वमेव तत्र सप्त. म्यर्थः । समर्पकाः। आपादकाः । समाधत्ते । सहस्रदीपेति । ननु जपामुगाधुपाध्यभावे ऽपि स्फटिकवोधयत् केवलस्फोटस्यापि च्ययापत्तिरत आह । उपाधिभिनेति। येन क्रमेणेति । ध्वनिसमा- हामारक स्फोटाभिव्यक्तिरिति भावः । चिनभिता । चिचदेशे।

·चैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। ननु टफारव्यअनदशायां धकारस्य नष्टत्वात् कथं तदुत्तरत्वग्रह इत्यत आह दैशिक एवेति । ननु घटाकारस्फोटस्याभिव्यक्त- स्वात्सर्वदा तदर्थवोधापत्तिरत आह । तदुपरागेति । उपरागों. ऽयभासस्तद्वोध्यो यो ऽर्थस्तदाकारा या वृत्तिस्तदतिरिक्त तिरित्यर्थः । अयम् । स्फोटः । आन्तरत्वादिति । अयम्भाव: स्फोटो द्विविधः आभ्यन्तरो वाह्यश्च । तत्राभ्यन्तरो युद्ध्यनुमंट- तिरूपः । बाह्यस्तु जातिव्यक्तिभेदाद्विविधः । सङ्घातयतिनी जातिरेव वाचिकेत्याधः । एको ऽनवयवः शब्द इति व्यक्ति- स्फोटः॥४९॥ (फ० टी०) वायुनेति । नाभिदेशे इति शेषः । मनोविषय इति पाठः । तस्याजहल्लिदत्वात् । एवमग्रे ऽपि । उपाधेः प्रत्याख्यानात्सू. क्ष्मतमे ऽपि सूक्ष्मतरत्यं नानुपपन्नम् । अत एय पश्यति सूक्ष्मतमेत्या. दि। यथाक्रममाह । निर्वाति । व्यक्तति । पश्यन्त्येयेत्यर्थः । युद्धया। अन्तःकरणेन । परति । एतदाशयेनैव शब्दतत्वविद्भिः शम्दस्याय- स्थाचतुष्टयमाम्नातम् । धेरारी शम्दनिप्पत्तिमध्यमा श्रुतिगोचरा। उद्यतार्था च पश्यन्ती सूक्ष्मायागनपायिनीति ।। अश्रुतिगोचरेति च्छेदः । सा श्रुतिगोचरान किं स्यन्तःकरणप्राधा घेसर्येव श्रुतिप्राोत्यर्थः। तत्फलमाह । स्थयमिति । तुर्यलक्षण्ये । निमित्तान्तरमाह। सूक्ष्मेति । एतासां फ्रमेण स्वरूपाण्यादा एनदिति। सैव च । मध्यमेव च । परावृरयेति । मुखदेशं प्राप्येति शेषःथ- पिना स्वधोत्रम् । अपञ्चीरतभूतकार्यसमष्टिः सुक्ष्मशरीरोपदितो हिरण्यगर्भः । पञ्चीरुतभूतकार्यसमाएः स्थूल शरीरोपहितो विराट् । एतदुभयभिन्न ईश्वरः अधिदैवमेतानि वीणि रूपाणि । ननु यो यो कि स्वरूपमत आह । प्रणय इति । सूक्ष्मेत्यादिः । सहेति । तेना. भिव्यक्ताविति शेषः । अत एव । पराया वर्णादिविशेषरहितानाध्य. कत्यादेव। तमेशाह । वैराया इति । अनेकतीर्थभेदानप्या या मध्यमायाः पश्यन्त्याच पाच एतत्परं पदं स्थानमित्यदानाम- ·. • १८० कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिता। चौपासनासम्भवादाधारो ऽप्युक्तचेतनाधिष्ठानमन्तरणानतना- नां प्रकाशकत्वासम्भवादधिष्ठातृदेवताकीर्तनम् । व्यानोदाना- भ्यामिति । तथा च श्रूयते अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यान। यो व्यानः सा वागिति । तथा योगशास्त्रे ऽपि । हानोपादानचेष्टादिव्यानकर्मेति चोच्यते । उदानकर्म तत्प्रोक्तं देहस्योन्नयनादि यदिति ।। श्लिष्टव्यक्तेति । व्यक्तवर्णा अव्यक्तवर्णा च साधुश्चेत्या- दित्यर्थः । अन्त्यवर्णाभिव्यक्त इति । तदाहुः सकृत्मपद्यमानो नावधार्यते अभ्यासेन तु स्फुटावभास इति । प्रथमाक्षरेण हि आभासमात्रं जन्यते तदुत्तरोत्तरवर्णकलापेन तु स्फुटतरपरिच्छे- दः । संस्कारविशेपोत्पादनद्वारेणाभिव्यक्तिविशेपस्य रजतत्वा- दौ दृष्टत्वात् । रूपिता । छुरिता । तथा च व्यञ्जक भेदोपाधिकः स्फोटभेद इति भावः । जपाकुसुपादीति । तदुक्तं हरिणा । यथा रक्तगुणे तत्वं कपाये व्यपदिश्यते । संयोगिसन्निकर्पातु वस्त्रादिप्वपि गृह्यते ॥ यथारक्त गुणैर्विद्यमानं तत्त्वं रक्तत्वं स्वाश्रयसमवायाक- पाये रक्तद्रव्ये व्यवाहियते तथा सम्बन्धिनोः सम्बन्धाद्वस्खे ऽपि रक्तत्वं व्यवाहियते इत्यर्थः । ननु उपसमीपवर्तिनि स्वीयं धर्म- मादधातीति उपाधिरिति व्युत्पत्या जपाकुसुमोपाधिको लो. हितः स्फटिक इति प्रत्ययो ऽस्तु स्फटिकलौहित्ये जपाकुसुम- मुपाधिरिति प्रयोगः कथमिति चेत् । सरक्रामकत्वमेव सत्र सप्त. म्यर्थः । समर्पका। आपादकाः । समाधत्ते । सहसदीपेति । ननु नपाकुसुगाधुपाध्यभावे ऽपि स्फटिकयोधवत् केवलस्फोटस्यापि ध्यसबापत्तिरत आह । उपाधिभिन्नेति । येन मेणेति। ध्वनिसमा- 'नाकार व स्फोटाभिच्यातिरिति भावः । चिभिता । चिचदेशे ।

·वैयाकरणसिद्धान्तमगा। इदमेचामित्य वागर्थाविवेत्युपमांचकार कालिदास इति दिक ॥ १९॥ तत्र मध्यमाया योनादों ऽशस्तस्यैव स्फोटात्मनो' वाचकत्वेनाक्षतेः। स च यद्यप्येको खण्ड एकैकवणे- नाप्यभिव्यज्यते तथाप्यन्त्यवर्णाभिव्यक्तो बोधहेतुः। अतो नैकवर्णजाभिव्यक्त्युत्तरमर्थप्रत्ययः । तत्र च व्याकरूपप्रतिविम्यनात्तदूपरूपितैव तदभिव्यक्तिरि- त्येको ऽपि नानात्वमिवापन्नः । यथा जलचाल्येनेन्दु- प्रतिविम्यस्य चञ्चलत्वेन ग्रहणम् । यथा च स्फटिका- दर्जपाकुसुमायुपाधवशात्तद्रूपरूपितस्य भानम् । यथा घ मुखे मणिकृपाणर्पणायभिभ्यजकवशादैर्ध्यवर्तुल- स्वादिभानं तत् । प्रतिविम्बसमपकाश्च संस्कारास्ते च स्थिरा एव । न चैवमने ककालिकतत्तद्वखर्यमिव्यक्त. रोपाधिकनानात्वात्तवाप्यनुगमाय जातिरावश्यकी ।। सहस्रदीपाभिव्यक्तपटस्येच अनेकाजपाकुसुमाभिव्य- तस्कटिकस्येव च नानात्वाभावात् । उपाधिभिन्न- व्यञ्जकाभावान कदापि वर्णराहित्येन तत्प्रत्यक्षम् । येन क्रमेण च चित्तसंस्कारास्तेनैव क्रमेण व्यञ्जकरूप- रूपितता तस्यति स्वीकाराम सरो रस इत्यनयोरवि- शेपः। तत्र च तदुत्तरत्व ग्रहाश्चत्तभित्तौ दैशिक एव तदुपरागनाशिका च तद्वोध्यार्थीकारवृत्त्यतिरिक्तवृत्ति रेव । अयश्चान्तरत्वाच्छोत्रमाधवैखरीसंस्कृतान्ताकर- णग्राहा एच । व्यनकरूपतपितस्य तस्यैवार्थे सङ्केत- ग्रहःअतो घटकलशादिपर्यायाभिव्यक्तस्फोटे गृहीत. शक्तिकस्य पुंसो ऽप्रसिद्धपशवणे नार्थयोधः।

·१८२ कुञ्जिकाटीका--कलाटीकासहिता। त्यर्थः । तार्थमुपायः प्रकार इति यापत् । तदाह । दिलऐति । यो भेदद्वयम् । पदारो तदाह । आप्तेति । धन्यंशे माह । दुन्दुमोति । रूपा चाते। या तस्या इति शेषः। व्याप्यातामदं व्याश्यातृभिः । तत्र स्परोभयधानविपया खरों' मध्यमा हदयदेशस्था पदमन्यमान पपरा व्ययहारकारणम् । पदयन्ती तु लोकव्यवहारातांता । योगिनां तु तत्रापि प्रातिप्रत्ययायभागावगतिरास्ति परायां तु मेति प्रय्या इत्युक्तम्। स्वरुपज्योतिरेवान्तः परा पागनपापिनी । तस्यां एएस्वरूपायामधिकारी नियतते । इत्युक्तेः। आह रायगि चायारि पामिति । प्राइमन्त्रास चरणं पत्यारि धापरिमितापदानि तानि सूक्ष्मतरमध्यस्यनगलतररूपाः বা ঘষা সমা ঘাঘ মায়া ধ বাং বানি यानि मनीषिणो ध्यात्मकुमाला येत पिपुस्तागो माये नीति पदान्ययस्था गुदायामाधारनाभिस्या निदिता निहितानि गर- यन्ति गयेंगा पानपिपया ग भपन्ति गनुर्ण अंगावं मापा पदन्ति मनुप्पयन प्रारीभवनास्पयंसपमाणे माग अपि- होसरमाणे गाइपाईदा पायातः । भारतमा गा. মাথাব্যানানা বাধাবিনা বশংঘমামা- स्पमानित्यसम्पसिसाम्पाफरलपासनगरला माता সাঘাবযে নাপাশৱসায়াম্বা। পোণি निपाधिषि परिपम् । गपिराnिी. .

·। वैयाकरणसिद्धान्तमन्जूपा। इदमेवाभिप्रेत्य वागर्थाविवेत्युपमा चयार कालिदास इति दिए ।। ४९ ॥ तत्र मध्यमाया योनादों ऽशस्तस्यैव स्फोटात्मनो चाचकत्वेनाक्षतेः। स च यद्यप्येको खण्ड एकैकवणे- नाप्यभिव्यज्यते तथाप्यन्त्यवर्णाभिव्यक्तो बोधहेतुः। अतो नैकवर्णजाभिव्यक्त्युत्तरमर्थप्रत्ययः । तत्र च व्यक्षकरूपप्रतिविम्बनात्तदूपरूपितैव तदभिव्यक्तिरि- त्येको ऽपि नानात्वमिवापन्नः । यथा जलचाचल्येनेन्दु- प्रतिविम्बस्य चञ्चलत्वेन ग्रहणम् । यथा च स्फटिका. देजपाकुसुमाधुपााधिवशात्तदूपरूपितस्य भानम् । यथा च मुखे मणिकृपापादर्पणाद्यभिभ्यञ्जकचशाईय॑यतुल- त्यादिभानं तद्वत् । प्रतिविम्बसमर्पकाश्च संस्कारास्ते च स्थिरा एच । न चैवमनेककालिकतत्तदैखर्यमिव्यक्त. रौपाधिकनानात्वात्तवाप्यनुगमाय जातिरावश्यकी । सहस्रदीपाभिव्यक्तपटस्येव अनेकजपाकुसुमाभिव्य- क्तस्फटिकस्येव च नानात्वाभाचात् । उपाधिभिन्न- व्यञ्जकाभावान कदापि वर्णराहित्येन तत्प्रत्यक्षम् । येन क्रमेण च चित्तसंस्कारास्तेनैव क्रमेण व्यञ्जकरूप- रूपितता तस्यति स्वीकारान्न सरो रस इत्यनयोरवि- शेपः। तत्र च तदुत्तरत्वग्रहाश्चत्तभित्तौ दैशिक एव तदुपरागनाशिकाच तद्वोध्यार्थाकारकृत्यतिरिक्तवृत्ति रंव । अयनान्तरत्वाच्छात्रग्राह्यखरंसिंस्कृतान्ताकर- णमाघ एव । व्यञ्जकरूपरूपितस्य तस्यैवार्थे सङ्केत- ग्रहः । अतो घटकलशादिपर्यायाभिव्यक्तस्फोटे गृहीत- शक्तिकस्य पुंसो ऽप्रसिद्धपदझवणे नार्थयोधः । .

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। वैखरी तु। वायोरणूनां ज्ञानस्य शब्दत्वापत्तिरिष्यते । कैश्चिद्दर्शनभेदो ऽच प्रवादेष्वनवस्थितः ।। इति हर्युक्तः। पातालभाप्ये व्यासेनापि तथोक्तेश। आख्यातोपयोग इति सूत्रे पतञ्चल्युक्तेश्च । पसिदिप- रिणामरूपा कण्ठतात्वाद्यभिघातजन्यैवेति योध्यम् । चायोः। प्राणादिरूपस्य । अणूनाम् । शन्दतन्माचपर- माणूनाम् । आम्राणीव प्रचीयन्ते शब्दाख्याः परमार्णवः। इति हयुक्तः ॥ ५० ॥ (कु० टी०) न्यअति । व्यअफसमानाकारस्यैव च्या- स्य सङ्केतग्रह इत्यर्थः । अर्थबोध इति । अमसिद्धपर्यापथवणे ऽर्थ- पोधो नेत्यर्थः । वायोरिति । कैश्विदायोः फैधिन्छन्दतन्मात्रपर- माणूनां पश्चिज्ञानस्य शब्दत्वमिष्यत इति मतभेदः । तत्र शुब्दा- विति समष्टयहङ्कारेण ईशरोऽस्तीति भावितवतो ऽपि स ईशरो द्वितीयन सइल्पेन छिद्रमभूद तदाकाशम् । स ईशरः पुनः सर- पान्तरेण तस्मिन्नाकाशे वायुवेगसहायः शब्दरूपेग परिस्पन्दो ऽभूत् । वाग्वनुग्रहादेव हि संयोगविभागहेतुर्गतिर्भवति । तथा च कात्यायनमूत्रं दान्दस्तदिति । वाम्बात्मकः नन्द इति मदर्यः । तस्मिन् छिद्रे अन्तरं लब्ध्वा पायोरिति स्पष्टुं हरिवंगे। आकाशरूपाद्मायणः सकाशात्पर्शतन्माप्रापरपर्यायः यस्यो वायुः स्वफारणेन शब्देन सगुणेन म्पर्शन प गुणरानिति येदान्ते । फेचिदशानस्य पादत्वं यदलि। अयायपान्तरो माता सूक्ष्मी नागारगान रिपतः । म्पत्तय सस्वरूपस्य सदत्वेन रिपती॥

·• वैपाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । इति । अन्त:करणमेव मनोवाय्वादिद्वारा शब्दत्वेन विवर्तत ति भावः । पतञ्जल्युक्तेश्वेति । तत्र हि आख्यातोपयोग इति झं नारब्धव्यमपनामति हि तस्माज्ञानं यथा ज्वालारूपे ज्यो- रविच्छेदेनोत्पद्यमानं सन्ततं तथोपाध्यायज्ञानानि भिन्नश- दरूपतापन्नानि सन्ततानीति स्पष्टम् । प्राणादिरूपस्येति । यद्य- पे वाह्ययायापि शब्दो ऽनुभवसिद्धस्तथापि न तस्यहोपयोग ति भावः । चरमाणूनाम् । परमाणनाम् । आम्राणीच । आम्र- लानी व प्रचीयन्ते वर्धन्ते । शब्दाख्या इति । ते परमाण- - शब्दाख्याः शब्दनामानो भवन्तीत्यर्थः । वायोः शब्दत्वं रिरेवाह । लब्धक्रियः प्रयत्नेन वक्तुरिच्छानुवर्तिना । स्थानेषभिहतो वायुः शब्दत्वं प्रतिपद्यते । वक्तुरिच्छत्यनेनैकस्यैव वायोरनेफशब्दरूपत्वोपपत्तिरुक्ता । माम्राणीवेत्यस्य पूर्वाध तु। स्वशक्ती व्यज्यमानायां मयनेन समीरिताः । इति ॥ ५० ॥ { का टो) एवं सृष्टिप्रक्रियामुत्ता प्रकृतमाह । तति । परादी- मध्ये इत्यर्थः । परापश्यन्त्योोगिज्ञानविषयत्वादाद । मध्य. यामिति । नादांश चेतनः । अत एवाह । स्फोटात्मन इति । अक्ष- | प्रागुकानन्त्यव्यभिचारप्रयुक्तशक्तिमहासम्भवादिदोषाभाषः । न्वेवं तस्य स्वरूपसतो याचकत्ये सर्वदार्थरोधापत्तिरत आ. स चेति । नादांश इत्यर्थः । उक्तहेतोरेवानुवदति । एकोऽसण्ड ति । अपिर्युत्ममे अखण्डो ऽपौत्यर्थः । मनु समुदितानां व्यसत्वे देतोरिति न्यायेन तत एव योधोपपत्या ततैयोपत्त्या मागु रोत्या समुदायासम्भयन चाह । एकैकेति । तया व न सर्वदार्थ- तीतिरिति भावः । अत एपाह। तथापीति । अन्त्यवर्णवुद्धिरापे - + 28 ·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। पूर्ववर्णानुभवाहितसंस्कारसहकतैव तयधिकेति बोध्यम् व्यक्ताव्यक्त एव । न चैर्ष एकेनैव तद्याने इतरवैययमिति वाच्य- म् । यथा हि रत्नतत्त्वस्य प्रतीन्द्रियसन्निकर्षमभिव्यक्तावपि द्वा. भ्यां तिसृभिश्च जनितसंस्कारसहकृतपरिपाकरूपसहकारिसम्प- स्त्या जनिते चरमप्रत्यये विशदं चकारित रत्नतत्वं न प्राशु प्र- त्ययेषु तथा स्फोटः प्रत्येकमभिव्यक्तो ऽपि चरमवर्णजाभिव्यकि- जसंस्कारसहरूतपरिपाकवन्मन-परिणामे चकास्ति । एवञ्च तदन. न्तरमेवार्थधीने ततः प्राक् तदाह । अत इति। नन्वेवमपि तस्यैकत्वेन सकृदभिव्यक्तात्सर्वार्थबोधापत्तिरत आह।तत्र चेति।स्फोट इत्यर्थः। वस्तुतो नानात्वाभावस्य वक्ष्यमाणत्वादाह । नानात्वामवेति। त. दूषितो ऽभिव्यक्तिस्त्वित्थमविभागमपि पदं वाक्यं च नानेव भा. गवदिवावयविप्रतीत्यनुसारेण व्यञ्जयन्तिवर्णाः स्वोपरागवशादिति। अत एव स्फुट्यते वर्गः स्फुटत्यर्थो ऽस्मादिति विविध स्फोट- शब्दनिर्वचनं कृतम् । अत्रासम्भववारणायानेकदृष्टान्तपूर्वमाह । यथेत्यादिना । ननु वर्णानां युगपदसत्त्वात्कथं तेपां प्रतिविम्यो त आह । प्रतीति । ननु तेषामपि नष्टत्वमत आह । ते चेति । ते वित्य. थैः। यावत्कार्यमिति भावः । एवम् । तेषां तत्र प्रतिबिम्बाप्रकारे कालचारवारणायेति भावः । दीपेति । पर्यायेणेति भावः । जति । नौलपीतादिद्रव्यसन्निधानेनानेकविधतया गृहीतस्य चेत्यपि यो. ध्यम् । नानात्येति । वास्तवेत्यादिः । नन्वेवमपि प्रतिविम्बने म. माभावात्सरो रस इत्यादौ दोष एवात आह । येनेति । चस्त्वर्थे । उञ्चारणक्रमसत्त्वादिति भावः । अनुभवक्रमस्य याधात्स्मृतिक्रमे च नियामकत्ये ऽप्यत्र तदभावाशाह । तेनैवेति । नन्येवमपि कालक्ये. न तद्वदनोत्तरत्वमहासम्भवेन फयमायशेपवारणमत आह । चेति । प्रतिविम्यरूपे चेत्यर्थः । पयेन तघ्यावृत्तिः । अत एव भित्तावित्युक्तम् । एकप्रदेशस्थघटपटकुड्यादियत् । नन्येवमपि त. दुत्तरं सर्वदा तदोथापत्तिरत आह । तदुपेति । तत्प्रतिविम्येत्यर्थः । तत्र चेत्याशुक्तिमुपपादयन् अस्य श्रोप्रवाहात्वं निराचऐ। मयं चेति। उक्तः स्फोटधेत्यर्थः । हृदयदेशस्थत्वाराह । अन्तरेति । तत्र त. यं च येन तदुलनस्तत्वम् । अत एव प्राम् युद्धस्तविशेषणम्। एच. न श्रीरमाहात्यध्ययः । मन्येषमपि पर्यायशदेयकपटक त- ·। प्येष कनः। ૧૮૮ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । प्राप्यादीति । अत एवोक्तं तेनैव लब्धक्रियः प्रयत्नेन वक्तुरिच्छानुवर्तिनां । स्थानेप्वभिहतो वायुः शब्दत्वं प्रतिपद्यते । इति । वस्तुरिच्छेत्यनेनैकस्यैव यायोरनेकशब्दत्वोपपत्तिकता। शब्दतन्मात्रादिरूपपरमाणूनामिति। आदिनास्यर्शतन्मात्रादि। अप्रापि नटुक्तिमेराह । अप्राणीति पदमा निमामिमम् । तर यसको व्यज्यमानायां प्रयत्न समोरिता इत्यस्य पूर्वार्धम् । तस्याम् । तस्यां सत्यां तेन प्रेरिताः परमाणवः आम्रयत्मचिताः सन्तः शब्दाल्या- स्तद्रूपताप्राप्त्या तद्वाच्या इत्यर्थः । उभयत्र मानमिदम् ॥ ५० ॥ मायानपादित छायातपतमांस्यप्येवम् । अणवः सर्वशक्तित्वानेदससंगवृत्तयः । छायातपतमाशब्दभावेन परिणामिनः॥ इति तदुक्त ज्ञानस्य । वक्तृज्ञानस्य। पराशक्तिसा. हित्येन च तत्परिणाम इति योध्यम्। फैधिदित्यनेन प- राशक्तिरेव मध्यमावत्परिणामविशेपो ऽन्येपा मते वैग्यराति मृचितम् । तदाद। प्रयादेपु । शाम्पु । अथ विपये दर्शनभेदः सिद्धान्तभेदो ऽनयास्थित इति । आत्मा बुद्धा समेत्यन्मिनो गुप्तं पियक्षगा। मनः कायाग्निमाहन्नि स प्रेरपति माग्नम् ॥ सोदीणों मूभिता धामापयमारतः । वर्णन जनयने- इति शिक्षायामपि मामन एप नायगुचरन मूर्मभिहत आन्मानं सायनाभिव्यनीः । आ. स्मान्तःकरण मंरफारूपेण स्वगतानान् पुसा स्पष्ट- ·चयाकरणसिदान्तपन्नृपा प्या ममत्य पिपगीकृत्य तमोधनकायुक्तमनोऽभिड़- सकायाग्निमेरितो यायुर्मुपर्यन्तं गतस्ततः प्रतिनि- वृत्तो चमाभिवातेन वर्णान् जनयत इत्यक्षरार्थः ॥५१॥ (कुं टी०)आयातमसोस्तनोभावरूपता तार्किका वदनि ता- निराकरोति। छायातपेति । यतु तेजोऽभाव एव तमः न हि तस्य गुणाश्रयतास्तीति तन्ना न यस्मन्मते गुणाश्रयो व्यमिति लक्षण- कि तमसस्तेजोऽमाररूपत्वे पादारप्यन्यसारमत्यक्षा- पतिः । अणव इत्ति । परमाणय एव सर्वशक्तिमत्वादिसंसर्ग- रूपा रत्तिर्येपी कार्यभेदस्य सम्बन्धमाघातुं मटनाः शन्नादि. रूपेण परिणमन्त इत्यर्थः । परमाणूना विलक्षणसम्पन्वादिभि- नकार्योत्पतिरिति भावः । ननु दुग्धपरमाणुजन्यत्तस्य दनः स्वीकारे दो ऽपि दुग्धत्यापत्तिरतस्तजनकपरमाणूना भेद एवोचित इति चैन । शक्तिभेदादेव कार्यभेदात् । यत्तु द्रव्पर- च्याप्यजातिः परमाणी नास्तीति तार्किका तन्न। तथा सति ट्र- व्यत्वव्याप्यं यन्मूर्तत्वं तयाप्यस्य पृथिवीवादरपि तरानापनः । चक्रज्ञानस्येति । पट इति जानामार यादी ज्ञानराब्दयोरभेददर्श- नादिति भावः। आत्मा बुद्धयति । सः । वायुः । उदीर्णः । उद्गतः। मिति । शिरःकपालेनापष्टब्ध कगतिमलममानस्ततः प्रत्या तस्य यक्रमेव माप्येत्यर्थः । सगीतरनाकरे ऽपि । आत्मा विषसमाणो दि मनः रयते मनः । देहस्थं वन्दिमाइन्ति स प्रेरयति मास्तम् ॥ ब्रह्मयान्यस्थितः सो ऽप ममालपये चरन् । नाभिहत्कण्ठमूर्धास्येमाविर्भावयत्ति धानिमिति । विवक्षमाणः पतमिच्छन् आत्मा अन्तःकरणं मनरसंज्ञ ·.. १९० कुञ्जिकाटीका-कलोटीकासहिंता । प्रेरयति ते मनः देहस्थमानि ताडयति स वहिर्वायु प्रेरयति स वायुरू गच्छन् आघातेन मुखादिषु ध्वनि जनयति । असङ्गोल- यं पुरुप इति श्रुतेरकर्तस्वरूपस्यात्मनः प्रयोजकत्वासम्भवादाह । अन्तःकरणमिति । अन्तःकरणपरिणामपरावृत्तिरूपा बुद्धिरिति भावः । वाक्यविषयस्यान्तःकरणगतत्वाभावादाह । संस्काररू- पेणेति । एतदभिमायेणैव मुक्ष्मरूपेणावस्थानमित्युच्यते । एका- हुलं देहमध्यमनिस्थानं ततो नवाङ्गुले चतुरङ्गलो देहस्य कन्द इति ब्रह्मग्रन्थिरिति चोच्यते । उद्यन् । उद्गच्छन् ॥५१॥ (क० टी०) अत एव द्वितीयेऽन्यामपि तदुक्ति धस्तुं तद्धटकत- या प्रासनिकमाह । छायेति । एवम् । अणुपरिणामरूपाणि । तत्र बी. जमाह । सर्वेति । अत एवाह । भेदति । भेदसंसर्गरूपावृतिपाते । छायेति । चतुणी द्वन्द्वस्य भावशब्देन पष्ठीतत्पुरप । तदुत्तो। हर्युक्तोः । प्रागुक्ताविरोधायाह । परेति । तत्तदिति।वाधादीत्यर्थः। प्रकारान्तरे. णाप्यविरोधायाह । कैश्चिदिति । मतान्तरासत्त्वे पतक्तिरधिकोति स्पष्टमेव । पण्णां तत्त्वस्य निर्विवादत्वादाह । मध्यमेति । कर्मणि यभित्याह । शास्त्रेविति । इतिस्तदर्थसमाप्ती ! किच। अथायमान्तरो ज्ञाता सूक्ष्मो धागात्मना स्थितः। व्यक्तये स्वस्वरूपस्य शब्दत्वेन विवर्तते ॥ शानावृत्तिविशिष्टमन्तःकरणं समनोभावमापद्य तेजसा पाक- मागततेजसा जाठरेण पार्क दाकं वायुमाविशति प्राणमयासी समुदीर्यते असो सवृत्तिमनोयुतःप्राणः । तदाह । अन्तःकरणतरवस्य वायुराधयतां गतः। तधर्मेण समाविष्टस्तेजसा सोऽपि पच्यते ॥ तधर्मेण वाहेन दाहशादेय विमन्य स्वारमनी प्रधान सुनि. रूपः पृथग्विधेति श्रुतिरूपनिरूपैः सदेति रोषः। प्राणोपणा नभिव्यज्य वर्णवेषोपलीयत इति तेनोक्तम् । प्राणः सवृत्तिकमा नोरूपान्तःकरणयुतः। एतापतेय हानस्य शब्दत्यमिति योयम् माह । मारमेति तात्पर्याधम् । मायावविरोधायाह ! भारत एवेति ·वैयाकरणसिद्धान्तमन्जूपा। सुक्तम् । प्रेरितम् । मूर्द्धति । येगात् वृत्तः यमं प्राप्येति शेपः। यत्रोति । उक्तयत्नसहायेन जिह्वामादिस्पर्शपूर्वकतत्तत्स्थाना- भिघातेनेत्यर्थः॥ ५१ ॥ बर्षेषु गोपि तदुक्तं परासंन्निकर्ष इति सूत्रे भाष्ये उच्चरित. ५ बौद्धम । प्रध्वस्तानां सन्निकर्पः पौर्वापर्य चानुपपन्नमि- त्याशमा बुद्धौ कृत्वा सर्वाश्चेष्टाः कर्ताधारस्तन्वनीतिः शब्देनार्थान् याच्या दृष्ट्वा युद्धी कुर्यात्पौवापर्ये । बुद्धिविषयमेव शब्दानां पौर्वापर्यम् । य एप मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति स पश्यति अस्मिन्नर्थे ऽयं शन्दः प्रयोक्तव्यः अस्मिश्च शन्दे ऽये तावदीस्ततोऽयं ततो ऽयमिति। तन्यन्नीतिः सकलविषयव्यापिनी बुद्धिः धी- र पण्डितः कर्ता वुद्धी अन्तःकरणे चेष्टाः कण्ठताल्वा- द्यभिधातव्यापारजन्यशब्दान् प्रतिविम्वितान् कृत्वा शब्देन सहितान् तदाच्यानर्थान् बुद्धिरूपे देशे दृष्ट्वा तत्रैव पौर्वापर्यव्यवहारं कुर्यादित्यर्थः । वुद्धिविपयमि- त्यस्प पुद्विस्थशन्दविषयमेवेत्यर्थः। तत्र वक्त्रद्देशनैव शास्त्रप्रवृत्तेस्तस्यैव धर्मफलश्रवणाञ्च यत्कृवुद्धिस्थत्व. मुपपादयति । य इति । अस्मिन्नर्थे इति । एतदर्थमेव बुद्धापर्धदर्शनमप्युक्तम् । श्लोके पौर्वापर्यमित्युपलक्ष- णम् । अयमिति वुद्ध्युपारूढस्वमात्रश्रव्यसूक्ष्मोच्चार- णव्यङ्ग्यशब्दपरामर्शः । अन्यथा इदमः प्रत्यक्षपरामर्श- कत्वादेतदनुपपत्तिः । शब्दः प्रयोक्तव्यः परप्रत्यक्षयो- ग्यस्थूलोचारणरूपेण प्रयोगणाभिव्यङ्कतव्य । अस्मिन् शब्दे इत्यस्य व्यञ्जनीयेइति शेषः । यत्तु वुद्धिगतपौवी- पर्यस्य वर्णप्यारोप एतनाप्यार्थ इति तन्न । तददेव त.

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। दूवुद्धीनामप्युत्पन्नविनाशितया प्रत्यक्षपरामर्शकेद- मादिघटिताभिलापाभिलप्यमानस्य पौर्वापर्यस्य तत्रा- प्यसम्भवात् । प्रकृतिविकृतिभावो ऽप्यन्ताकरणस्थे- कारवुद्धिमपहाय यकारवुद्धिकरणादुपपद्यत इति स्था- निवत्सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। अयं च शब्दस्तत्तत्प्राणिहृद्- यदेशावच्छिन्नाकाशदेशस्थः सर्वसमष्टेविराजो हृदय- रूपवाह्याकाशदेशस्थश्च । स च लाघवादेक एव वि- भुः । यथैकत्र श्वेतद्रव्ये रूपं व्यापकं तथास्याप्याकाश. देशस्थस्य तथात्वमुचितम् । एक इन्द्रशब्दः क्रतुशते प्रादुर्भूतो सर्वयागेप्वङ्गं भवतीति सरूपसूत्रे भाप्यात् । प्रादुर्भूनो ऽभिव्यक्तः । स एव कत्वादिनाभिव्यक्तः श्रोत्रग्राह्यः पदादिरूपेण तु बुद्धिग्राह्य इत्यणुदित्सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तत्र हि श्रोत्रोपलब्धिबुद्धिनिधिः प्रयोगेणाभिज्वलित आकाशदेश इत्युक्तम् ॥ ५२ ॥ (कु०टी०) उचरितेति । क्रमोत्पन्ना अपि वर्णा यदि ति- हेरन् तदा स्यात्पौर्वापर्यमत उक्तं । प्रध्वस्तानामिति । उच्चरितम. , सित्वं चौचारणाधिकरणकालोत्तरकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्व- म् । नष्टविद्यमानयोः सम्बन्धासम्भवात्सन्निकर्पो न सम्भवति नापि संहितेति भावः। ननु पूर्वकालोत्पन्नः पूर्वः परकालोत्पन्नः पर इति न कथं चित् पौर्वापर्यम्भव इति चेत्सत्यम्। यदि कालिक पौर्वापर्यं गृह्यत तदा पूर्वपरयोयुगपत्स्थित्यभावादिको यणची- त्यादिसंहिताकार्यासम्भवः । बुद्धिकल्पित एव सर्वः पौर्वापर्यस. निरुप इत्याहा बुद्धौ कृत्वेति । बुद्धौ अन्तःकरण। चेष्टाः। शब्दान् कृत्वा । प्रतिविम्वितान् कृत्वा । अन्तःकरणस्य स्वच्छतया वा स्वशब्दरूपापस्यान्तःकरणत्तित्वेन प्रतिभानादिति भावः । श ·वैयाकरणासद्धान्तमा । देन सह वा-यानर्थान् बुद्धिरूपे देशे दृष्ट्वा तत्रैव पौर्वापर्यव्य- वहारं कुर्यादित्यर्थः । तत्वन्नीतिरिति । तननं तत् साअस्ति यस्या सा तत्वन्ती सकलविषयव्यापिनी एतादृशी नीतिधुदिर्यस्प स वीतिः। फचित्तन्वनीतिरिति पाठः। तत्र तन्वती सकलविषय- गापिनी बुदिर्यस्पेत्यर्थः । भाष्यकारः कारिकार्थमाह । बुद्धि- पियमिति । तदेवोपपादयति । य एप इति । सदसद्विवे. निी बुद्धिः मेक्षाघुद्धिः। अन्तःकरणे इति। अन्तःकरणमेव नि- प्रयरूपत्तिदशायां बुद्धिसंज्ञा लभते। मतिविम्वितानितिाअन्त:- करणत्तित्वमप्रतिभातानित्यर्थः । तत्रैव । बौद्धशन्दे एव । बु. द्धिपौर्वापर्यस्य निराकरिष्यमाणत्वादाह । बुद्धिस्थेति । वक्नु. देशेनैवेति । वक्तृबुद्धिस्थमुद्दिश्यैवेत्यर्थः । बाह्यशन्दे प्रक्रियाया असम्भवादिति भावः । तस्यैव । वक्तुरेव । धर्मफलश्रवणादिति । शास्त्रफलधर्मश्रवणादित्यर्थः। एतदर्थमिति । शब्दप्रयोगस्यार्य- विशेपनियन्त्रितत्वाद्बुद्धौ अर्थदर्शनमप्युक्तमित्यर्थः । उपलक्षण- मिति । पूर्वोक्तस्य योध्ययोधकमावस्यापीत्यर्थः । अयमितीति । बुद्धयुपारूठत्वेनैव श्रवणीयं यत्सूक्ष्ममुच्चारणं तेन व्यङ्गयःशब्दो भाष्यस्थेनेदंशब्देन परामृश्यत इत्यर्थः । अन्यथेति । चौद्ध- शब्दपरामर्श इत्यर्थः। परेति । परवोधानुकूलोचारणेन व्यञ्जनीय इत्यर्थः । व्यञ्जनीये इति । वर्णानां शब्दव्यञ्जकत्वमेवेति भावः। तदेवेति । वर्णवदेव वर्णयुद्धीनामप्यनित्यतया प्रत्यक्षपरामर्श केनेदंशब्देन विपयीकरणासम्भवादित्यर्थः । मन्मते तु व्यङ्गथ- शब्द इदमा परामृश्यत इति भावः । ननु इकारादीनां घुद्धि- स्थत्वे कयं तस्य यकाराद्यादेशबुद्धिरत आह । प्रकृतिविकृतिभा- वो ऽपीति । सत्कार्यवादे कार्यकारणयोरभेदावुद्धिस्थत्वेन रूपेण प्रकृतित्वं वाधरूपेण विकृतित्वं तयेहापि स्यएमिति का. २१ ·१९४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । यविपरिणामादिति सत्र समाहितत्वात् । कार्या बुद्धिः तस्या विपरिणाम इत्यर्थः। अयं च शब्द इति । ध्वनिव्यगतया वाचकत्वेन स्वीकृत इत्यर्थः । समष्टेरिति । वनमित्याकारिका एकताबुद्धिः समष्टिः मायादिभुक्नान्तविरापुरुपस्य शरीरं स्थूलदहसमष्ट्या विरा- डुच्यते विराजो हृदयदेश एव ह्याका उच्यत इत्यर्थः । देश- स्थति। व्यापकत्वादुभयदेशस्थ इत्यर्थः । स चेति । शब्दचेत्य- र्थः। यथैकत्रेति ।। यत्र तु भिन्नावयवावच्छेदेन रूपभेदस्तत्ररूप- मव्याप्यवृत्त्येवेति भावः। एतेन तदर्थ चित्ररूपस्वी कारोऽपास्तः । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः ।। इति स्मृतिविरोधात् । किञ्चैवं 'सुरभ्यसुरभिकपालारब्ध. घटस्य निर्गन्धत्वमेव वाच्यम् । तथा च गन्यम्प्रति पृथिवीत्वे- न हेतुत्वस्य व्यभिचारः। तथेति। रूपादिवच्छब्दस्यापि व्याय- कृत्सित्वं न्याय्यम् । यथा हि व्यापकस्यापि 'रूपस्य चक्षुस्संयो- गसमानाधिकरणस्यैव प्रत्यक्षमेवं देशान्तरे शब्दप्रत्यक्षतेति भा- घः । इन्द्रशब्द इति । मीमांसकश्चतुर्थ्यन्तशब्दातिरिक्तया देवता या अस्वीकारात् । शान्दिकमते ऽपि शब्दार्थयोरभेदादेवता- रूपत्वं मन्त्रस्य विग्रहवचं स्वीकृत्य तु देवतानां कर्मानधि- कार उक्त उत्तरमीमांसायां शब्दानामर्थपरत्वस्यौत्सर्गिकत्वा- त्मयोगसमवेतार्यस्मृतावेव तात्पर्य नाज्ञातदेवताविग्रहादासपीति तु मन्त्राधिकरणस्याशयः । भाष्यादिति । जातिरेव शब्दार्य इत्युपक्रम्य एक एवेन्द्रशब्दः सर्वेषु यागेपूपफरोतीत्युक्तत्वात् । एतच शब्दस्य व्यापकत्व एव युज्यते । कलादिनेतिधनिगतक- स्वादेस्तत्रारोपात् । पदादिरूपेणेति । पदे पर्णाभागादिपरि- फल्पितपदत्वमिति भारः भाष्ये क्यामिदं स्पष्टपत आह । तत्र ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा। हीति । श्रोत्रोपलब्धिरिति । श्रोने एवोपलब्धिर्यस्येत्यर्थः । श्रोत्रोपलब्ध्या च शब्दस्याकादेशत्वं प्रतिपादितम् । फर्णशकु. त्यवछिन्ननभस एव श्रीवत्वादाकाशदिशो नातिरिक्तत्वमित्यभि- मायेण देशशब्दमयोग आकाशे वोध्यः। यदि तु शहादीनामे- ५ गुणः स्याचदानिटकियस्य शब्दस्य श्रोत्रपर्यन्तं गमन न स. म्भवति श्रोत्रस्य वा तत्पर्यन्तं गमनं न सम्भवतीति श्रोत्रसम्ब. न्याभायात्मत्यक्षं न स्यात् । भाष्यस्यविशेषणत्रयेण रूपत्रप दर्शयति । तत्रेत्यादिना । ताकिमतं दूपयति । अन्ययेति ! क- दम्यपुष्पवद् दशदिक्सञ्चारिणो दश शन्दा उत्पधन्ते तेच श्रोत्रेण सम्बद्धा गृह्यन्त इत्यर्थः आदिना वीचीतरङ्गन्यायः स. घया वीचिः मयममुत्पन्ना वीच्यन्तरं जनयति एवं शब्दो ऽप्या घः शन्दान्तरं जनपति, तदपि शब्दान्तमित्येवं श्रोत्रसम्बन्धी भवति । तत्मत्पक्षानुपपत्येति | आघान्दस्य श्रोत्रसम्बन्धाभा- वादिति भावाननु एकशब्दले अतिदूरस्थस्यापि प्रत्यक्षापत्ति- रत आह । तत्रेति । यथा तार्किकमते अतिद्रपर्यन्तं न शब्दो- स्पतिस्तथास्मन्मते ऽभिव्यक्तिरपि नेत्यर्थः । अत एव । शब्द- स्य व्यापकत्वादेव । स्वं श्रोत्रं तेन श्रोत्रेण ॥५२॥ (क०टी०) प्रामुक्तपूर्वपक्षसिद्धान्तभूतार्थ सर्वत्र मानमाह । तदु- तमिति । मागुक्तं सर्वमित्यर्थः । कथमुक्तमित्याशकायां विशेषमाह । उचरीति । मनिकर्षः संहितासंशोपयोगिपौर्यापर्यमकालव्ययायम् । संहितेति न्यासान्तरे तदुपयोग्याराति एकैफवर्णशनिशाना च उचरितमभ्यंसित्याच वर्णानां एकेकवर्णवर्तिनी बाम् न द्वौ युगपदुद्यारयति गोरिति यायदुकारे वाग्वर्तते नौकारे र विसर्ग च यावदोकारे न गकारे न विसर्गे च यावद्विसर्गे न गकारे नौकारे न्ये ऽचोधरितप्रध्वंसिनः सल्यपि वर्षा उचरि. तः प्रध्वस्त इति अथापर प्रयुज्यते वर्णों वर्णस्य सहाय इत्य ·१९६ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। नेनेति शेपः। अथ तद्वर्णध्वंसानन्तरमपरो वर्णः प्रयुज्यते ता. यतापि स पौर्वापर्यादिव्यवहारण वर्णान्तरस्य सहाय इति शेषशेषार्थः । उक्तमिति शेषः। किं तदाह । बुद्धाविति । त. म्वनिति । तन्वती विषयान्व्याप्नुवती नीतिर्यस्य सः । तत्व. दिति पाठे सननं तत् सास्ति यस्याः सा तत्वती सकलवि. पयव्यापिनी नीतिवुद्धिर्यस्य स इति स एवार्थः । ये गत्यर्था- स्ते झानार्थी इति । नीतिवुद्धिस्तदुभयसाधारणमर्थमाह । सक- लेति । रणागुपयोगिधैर्यानुपयोगादाह । यं पण्डित इति । का। प्रयोक्ता श्रोता च । अनेककाला अनेकाः क्रिया इत्यर्थे पीनह. त्यात् तजन्यत्वात्ताच्छन्द्यमित्याह । कण्ठेति । अत एव तस्कर णासम्भवात् । कृत्वत्यस्य लक्ष्यार्थमाह । प्रतीति । शब्देनेत्यस्या- नर्थक्यादेराह । सहेति। आर्थिकमाह । तदिति। चुनावित्यस्यार्थमा. छ । घुद्धीति । अन्तःकरणेत्यर्थः । अत्र मध्यमणिन्यायनान्धय .. त्याह । तत्रवेति । तद्देश एवेत्यर्थः। प्राग्वदाह । व्यवेति । तदनन्तरं तेषां शब्दानामर्थानां चैत्तच्छन्दोसरमयं शब पतवर्णोत्तरमये वर्ण पतक्रियोत्तरमियं कियेत्येवं रूपं तं शाले लोके च कुयो- दित्यर्थः। । नन्येवं बुद्धियिपयमिति व्याख्यानमनुपपन्न पष्टी. तत्पुरुपे पुंस्त्वोदित्यात् , घमीही तस्य शम्दे विषयकारयेन माधादत आह । घुीति । तात्स्म्यात्ताच्छम्पमिति मायः बुदेःसा. काहत्वादाद । तति । शम्दग्वित्यर्थः। विशेषणदणे योजमादाय. कद्देशनैयेति । तस्ययावतुरेव । शास्त्रस्य धर्मरपस्प फलत्य। एफा शम्द इत्यादिश्रुतेरिति भाव । नन्यिदमधिकं इलाके पौर्यापर्यस्यैवोक्तत्यादत आह। पतरर्थमेवाते । अन्यथा तदान क्यं स्यरमेय । अपिना शानदर्शनसमुनयः । नन्ययमन न्यूनतात माह लोके इति । अत एप सत्रिपापपत्तिरपीति मायः। रतिः। इत्यनेन । मात्रपदेन परस्यपच्छेदः । सथाच मायमाम्पमा. दांश पय विपक्षितः। अन्यथा । परादिस्यमहणे । भय पीयांपर्य. माह । मरिमन्निति । मत एपार! पजेति । मायोक्त गपति पस्थिति । तदेय । पर्णपदेय। पूपहेतुना भागे युगपशुपलम्माया. पि निरस्तायात पुषित प्रत्यक्षं माताकापमिग्याह । म पुनी- भामिति । मादिमा देशादि । तत्रापि। धिप्पपि।पिणी. - ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जुषा । घ समुथये । पयं प्रागपि । नन्येवं कथमिको यणित्यादी वर्णानां प्रकृतिविशतिभायो ऽतआद । प्रकृतीति । एवन पर्यनाश कि न्तु वुद्धिविपरिणाममात्रमिति मावः । स्थानिवदिति । सर्व स. पदादेशा इत्यादिनेति भावः । यक्ष्यमाणमाम्याविरोधाच. माह । अयञ्चति । प्रागुतः स्फोटात्मेत्यर्थः। तत्तत्याणीति । अनेन हिरण्यगर्भस्यापि सङ्ग्रहः । विनिगमनाचिरहादाह । सर्वेति । अनेन ध्वन्यात्मकशब्दस्यापि सङ्घहः । तस्य प्रत्यक्षत्याया । स चेति । तदुभयदेशस्थशवश्चेत्यर्थः । लाघवमुभयत्र हेतुः । नन्येयमनेकत्या. पत्तिरिति कथं प्रागुक्तमेकत्यमत आह । एक एवेति । नानात्वे गौ- रवस्यकत्ये दोपाभावस्य चोकत्वादिति भावः । युक्तं च विभुत्व. मित्याह । यथैकेति । सर्वसम्यन्धाविति भावः । व्यापकम् । तपा- पकम् । आकाशदेशेति याबीहिः । सर्वसम्यन्धादाश्रयस्य व्या. पकत्वाश्चेत्यर्थः । अत्र भाष्यसम्मतिमप्याह । एक इति । यद्यपि भा. ध्ये एकस्यानेकाधिकरणस्य युगपदुपलम्भे दत्तमादित्ययान्तमेक- कर्तृकस्य तस्यासम्भवात्संखण्यवं तहीन्द्रवद्विपयस्तयथा इन्द्रो नेकस्मिन् क्रतुशते आहूनो युगपत्सर्घमाग भवति एवमार- तेर्युगपरसपत्र भविष्यतीत्युक्त तथापि इतीन्द्रत्यत्र साकायत्या. रक्यस्यहन्द इत्यादेरिन्द्रशद आहूतः प्रादुर्भूतः सर्वत्राहमिति वेशेष इति युगपत् शम्दप्रादुर्भाचे ऽव्ययामाचे कृते पतिप्र- त्ययः कस्याप्यनेक रति वाक्यशेषः। एकस्यापीन्द्रशम्दस्य यथाने. को यागोऽङ्गित्वेन विषय एकबोद्धृतानविपयश्च एकदेशावच्छि- मानेकयागेषु तथा दर्शनसम्भवात् , तथा पकस्या अपि जा. तरनेको विषय आश्रयतयेत्यर्थः । इन्द्रशम्दस्य प्रादुर्भाव इत्यर्थन गदुर्भावविषयेन्द्रराब्दरूपा तयोध्या चैका देवता ब्रीह्यादिद्रव्यय- नितां प्रतिपद्यत इत्यर्थ इत्यभिप्रेत्याह । इन्द्रशब्द इत्यादि । शत. शब्दोबहुपरः । माहानफलमाह । प्रादुरिति । नित्यत्वादाद । - भौति । अयञ्चेत्यायुकार्थे भाष्यान्तरमपि मानमिति चयनाकाश- देशत्वे मानमाह । स पवेति । आकाशदेशस्थ पवेत्यर्थः। आदिना वा- क्यम् । बुद्धिरन्तःकरणमेव । उक्तमिति । अस्य च्याचित्याद्यकारस्य पर्णसमाम्नायस्थाकारतो भेदेनानण्त्वात्सपर्णाग्राहकत्यमाशयाव- पस्यैकत्यासिमिति समाधिमघटक एकत्वे एकस्य पुंसो गु.

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । गपदनेकदेशेप्पलम्भो न स्यात् उपलभते त्वकारमेको द्रष्टानेकाधि फरणस्थमादित्यरष्टान्तेनेति एकत्यनित्यत्वे एवेत्याशयोक्तरी- स्यादित्यदृष्टान्तं संखण्ड्य शब्दस्याकाशंरूपैकाधिकरणत्वेनानका. धिकरणत्यमेवायुक्तमित्याशयेनाकारमप्यनेकाधिकरणस्थं नोपलभ. ते किं कारणं यत इत्युक्तोक्तमित्यर्थः अत एव तदने एकं च पुनरा. काशमित्युक्तम् । तत्र श्रोत्यस्य थोत्रे एवोपलब्धिर्यस्येत्यर्थः । क. रणक्तिनन्तेन समानाधिकरणयोहिवां । पतद्विशेषणफलं तु श. ब्दस्याफाशदेशत्वप्रतिपादनम् । न च दिश एव श्रोत्रत्वात्कथं तत्री- पलन्याकाशदेशत्वसिद्धिरिति वाच्यम् । कर्णशकुल्यवच्छिन्नन· भस आकाशप्रदेशविशेषस्य धोत्रत्वात् । चक्षुरादिवच्छोत्रस्यापि भूतत्वावश्यकत्वात् । विगनतिरिक्तमेवाकाशमिति तत्त्यात् । नन्येव- मप्यतेजोशगतमठादिरूपस्य तेजश्चक्षुर्माहात्यवदनाकादेशगत- स्यापि शब्दत्याकाशात्मकश्रोत्रमाद्यत्यं किमसम्यचं तबाहक स. म्बद्धं वा । नायः।रामेश्यरादिप्रदेशावन्छिनन्दस्यापिधवणापत्तः। अन्त्ये ऽपि किं धोत्रस्य विषयदेशगमनात्सम्बन्ध उत दादस्य धो. प्रदेशगमनात् । नोमयम् । उभयोरपि निफियत्वगागमनात् । दुरदे- शस्थशब्दाग्रहणं तु दूरत्वावियोषस्य प्रतियन्धकरयाच्छोरदेशमा भिव्यक्तस्तधाय तस्माकाशदेशदायमभ्युपेयम् । तथानति तद्ध- देव तस्यापि व्यापकत्येन प्रदेशे मिव्यकस्य तेन प्रहः। नन्वयमा मेनेव बुद्धियिष्यत्यरूपबुद्धिनिप्रांधत्यमिति तत्पुनरकमिति चेन्न । आशुतिरोधीयमानानेकथर्णयत् घटकलशादिशादग्रहणसम्मपदर्श. नाय तदुक्तः । तस्य च पूर्वपूर्वध्वयुत्पादिनाभिव्यक्जिनिामकार- परम्परासहमतान्यवर्णयुज्यमा निःशेषतःस्परुपतो तय माहात्य ध: । पप तारसमस्कारविशिष्टान्तःकरणर्मयुनन साहरामरका. रबिशिष्न धोत्रेणान्त्यवर्णसम्यचेन पर्वमगुदायमानियिम्यवदामः पडस्फोटकपपदादिप्रत्यक्षमिति तात्पर्यम् ! गप सपंरा शादोप- लम्मा स्पादन उकम् ।प्रयोगपनि प्रयुज्यते पनि प्रयोगायत मामिपाक ज्यर्थः । अत एपोजगाफाशेति । एवं पति । पपर माप्रमले एक एप पण कपरगन्धादिस्तया गाभपायरया माशोऽध्ये एक नय नम्मोपलम्भ राति भिपापन पापिस रति हारपर्यम्नम्ये करये ऽपं पूर्गा पंप पंपगतो ·चयाकरणासद्धान्तमजूपाः। राजगृह इत्यादिभेदावमासा कथामति चेन्न । देशभेदेन प्रतिमास- स्य भिमदेशापस्थितपुरुपोदीरितव्यअकवर्णकतत्यादीपाधिको भे- दस्तु आकाशस्येव न शब्दस्याप्येकत्वे बाधकः। एवं संसर्गानित्यता- पितस्येवास्यापिन वाधिका। तस्यापि.नीलं नभ इत्यादिसंसर्गानि. त्यताप्रतीतेरिति तात्पर्यम् । अत्र शब्द इत्येकवचनेन स्फोटस्यैकत्व. मराण्डत्यं चयनितम् । तदेतत्सर्वमभिप्रेत्य निप्याटमाह । तति । तयोर्मध्ये इत्यर्थ अन्यथा तत्स्थस्य विभोस्तस्यानहोकारे सर्वत्र भे- दस्यौपाधिकस्यैव सत्त्वेन तम्यैव च व्यवहारोपयोगित्वेनीपाधिक- भेदेन भेदस्य दुरित्वेन पृथिव्याः सुमादिदेशभेदेन भेदवदाफाश. स्यापि घटादिभेदेन भेदादाविति यावत् । आदिना धीचीतरङ्गन्यायः॥ तत्प्रेति । शब्दत्यर्थः । ननु विभुत्व रामेश्वराविप्रदेशावच्छिनशब्द- स्थापि अषणापत्तिरत आह । तवेति । फलयलकल्प्यत्यरूपयुक्तरन्य- अदूरत्वस्य प्रतिबन्धकत्वस्य च तुल्यत्वादिति भावः । उक्त पोपय- ति। अत एवेति । तत्स्थत्येन तयादेवेत्यर्थः । स्येति।अन्यथातिप्रस- उक्त एव । उतन्यायेन तदुपपादने ऽपि तत्र तत्यामाय पति सावः॥५२॥ १*तत्र श्रोत्रोपलधित्वं कत्वादिनाभिव्यक्तत्व- म् । पोदादिरूपेण तुबुद्धिनि हात्वम् । स च प्रयोगेण खरीरूपेणाभिज्वलितः स्वरूपरूपितः कृत इत्यर्थः । अन्यथा कदम्बमुकुलादिन्यायेनानन्तशब्दजशब्दानां तत्प्रागभावध्वंसानांच तत्प्रत्यक्षानुपपत्त्याकल्पने गौ- रवं स्यात् । तवाकिचिदूरदेशपर्णन्तमुत्पत्तिवन्ममा- भिव्यक्तिरपि तायदरपर्यन्तमेवेति न दोपः । अत एव कर्णशकुल्पवच्छिन्ननभोरपत्रोत्रेण तद्रहः । स्व- समवेतशब्दस्यैव तेन ग्रहात् ।। ५२ ।।* भाकाशस्य शम्दगु- नन्वाकाशदेशः शब्द इत्यसङ्गतम् ? आ- काशसत्वे मानाभावात् । न च शब्दगु- १** एतसिन्हान्तरितो ग्रन्थः १९२ पृष्ठे १२ पयग्रे योजनीयः। यवसाधनम् ।

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । णितया तसिद्धिः । शब्दस्याकाशगुणत्वासिद्धेः प शवदव्यरिशेपगुणत्वस्यैव शन्देहीकारात् । न चा- पाद्रव्यभावितपाश्रयादन्यत्रानुपलभ्भापतिः, ताह- शनियमानगीकारात् । तवाप्यन्यदेशावच्छिन्नाका- शाश्रयस्प कर्णशप्कुल्यवच्छिन्न उपलम्भात् । न च द्रव्यग्राहकोन्द्रियमावविशेषगुणयोगित्वमेव स्पर्श- चत्वमिति वाच्यम् । तस्य नियमस्प स्ववासनाक- ल्पितत्वात् । अत एव भाष्ये ऽप्याकाशदेश इत्ये- चोक्तं न त्वाकाशगुण इति चेन्न । आधारशक्तिः प्रथमा सर्वसंयोगिनामयम् । इदमत्रेति भावानामभावानां च कल्पते ॥ व्यपदेशस्तमाकाशनिमित्तं तु प्रचक्षते । कालात् क्रियाविभज्यन्ते आकाशात्सर्वमूर्तयः॥ एतावानेव भेदोऽयमभेदोपनियन्धनः । इति हरिणव समाधानात् । इदं नक्षत्रचक्र- मत्र तिष्ठति अप्रैतदभाव इति निर्दिष्टवस्तुविषये पृथ्व्यादेराधारसम्भवेन तदाधारस्यैवाकाशसंज्ञक- त्वात् एवं च पृथ्व्यादीनामपि परमाणुद्वारा स एवाधार इति सर्वभावानामाधारशक्तिराका- शाश्रया । आधारशक्तिरयमिति तु शक्तिशक्ति-' मतोरभेदादुक्तम् । एवं चाधारशक्त्यैवान्यथानुप- पन्नयाकाशसद्गावाचगमः । इदमाकाशस्याधारत्वं सि- द्धस्वभाववस्तुविषयम् । साध्यस्वभावक्रियाविपयं तु कालस्याधारत्वमित्याह । कालादिति । जन्मस्थितिनि- रोधेषूपकुर्वन् कालः क्रियाधार इति । एतच्चोपरिष्टा- - ·... ... ... ... ... ... - । उत्पलदेवाववाचती। प्रेमयात्नाणवश १ भीमगजविरचितपतिसमेता(वेदास्ता (१९) भनुमानचिन्तामणिभ्याख्याया शिरोम- (1) मीयांसाबालप्रकाश: जेमिनीयहादशा णिकतदीधित्या जागदीशी टीका। अध्यायार्थसंग्रहः प्रीभट्रनारायणात्मज-(0) वीरमिनोदय महामहोपाध्यायत्रीमित्र- भशहरविचित( मीमांसा) २ मिभविगचित परिभाषा -संस्कारमका- (१०) प्रकरणपत्रिका प्रभारमतानुमार-मी शात्मक मामादर्शनम् । महामहोपा यायत्रीशालि-(1) वीरमियोदयः 1 महामहोपाध्यायत्री- क्नाथमियविरचितम् श्रीशङ्करभगतो मित्रभिश्रधिरचित आहिकप्रकाशः ५ मामासामारसह सम्पूर्ण: (मीमामा)३ (३२) स्मृतिसारोद्धार विकारविश्वम्भरविणा- (1.) अदेतसिद्धिामिद्धान्तमारतापशिडनप्रवर- ठिसक जित । योसदानन्दव्यासप्रणीतस्तकृतव्याख्याम-(1) पेदान्तरन्नमयूगा । श्रीभगन्पुरुषो. मलरस्त. (वेदान्तः) ३ समाचार्यकृता। (१९) कात्यायन प्रोतसूत्रम् । महामहोपाध्याय (४) प्रस्थानरत्नाकर । गोस्वामि श्रीपुरुषो पीकाचाचिराचिनभाध्यमाहतम् । १६ नमजीमहाराजविरचित - .) नमस्त्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- (१५) वेदान्तारिजात सौरभ नाम ब्रह्ममीमांसा चित असपर्शम (वेदान्त.) भास्य श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । १) श्रीहप्रिणात खाडनखण्डखान्यम् । आ-1 (6) पोगदर्शनम् । परमहंसपरिमाजकाचार्य- नन्दपूर्णविचितया खण्डनरतिकावि-- नारायणतीर्थ विचित-योगसिद्धान्तघान्द- भजनाख्यया व्याख्यया विद्यामागरीत काम मारुयया व्यख्यया सबतितम् । ३ प्रमि द्धया समेतम् । (वेदा तः) २२(10) वेदान्तदर्शनम् ।पामहमररिष जकाचार्य- २) आख्यान चन्द्रिका श्रीमहमनविरचिता र श्रीरामानन्दमरस्मीस्वामिकताऽमृत- १३) श्री लक्ष्मीसहलम् - बालयोधिनीच्याख्या वर्बिणीसमापन्याख्यासवलितम् । यावतरणिक्या च महिनम् । ८ (१०) विश्वप्रकाशः । कोश । विकार भीम- ..) मसूत्र पनि मरीचिका श्रीवजनाथ हेश्वरगरिविरचित । भहता पदारत) (१९) श्रीगुबोधिनी । श्रीवलभाचार्यविनिर्मिता १५) फोडपमह । भर श्रीकालीशङ्कर- श्रीमद्भागवतन्याख्या गोस्वामीश्रीविठ्ठल- सिद्धान्तवागीशविरचिनानि अनुमानज- नाथदीचिनविरचितापणीसहिता । गौरया प्रत्यक्षानुमानगादाचर्या अन्य (५) धौरमित्रोदय । महामहोपाध्यायधीपि- उनुमानमागुर्गा ग्युत्पत्निवादस्य शक्ति धमिविरचिन पूजाप्रकाश । ... रूप मुक्तिव दम्य वान्दशक्तिप्रकाशि-(४१) वेदान्ताद्धान्तसमह. । आतसिद्धा- काया कुसुमान लेय क्रोडपमागि स्तपरनामक 1 श्रीब्रह्मचारिवनमाले- १०) बमबम ,देता। तदर्शनमा मुन्दरभ मित्रविचित । देताइनदर्शनानुगत ।। हराचनसिद्वान्तसेतुकाऽभिटीकासहित (१२) सनुभवादर्श । श्रीमत्परमहसारिकाज- अंदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजापौयुतम् । काचार्यनारायणाश्रमाशयमाधव यमविर- (५०) मड्दर्शनसमुच्चय । बोनेयायिक का. चितः । सनटकाविभूषितश्च । पिलजेनवैशेषिक्जै मनाथदर्शनसदे ! (११) यासक्रमृत । यालम्भट्टीसमाश्य- मपिमहतोक्पा महेश । हरिभद्र ख्यासमतहामिनाशामाता । स्य- मकिन । महाराष्पाय (१०) शुद्ध देनमार्न प्रकाशयारपसारे । (e) गायाधरी । पोगदाधरभचमकर- १ ... १ ... . १ ...

·wy THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES: А COLLECTIOY OF RARE & EXTRAORDINARY Saasarır WORKS, NO. 211. वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूषा, AETHETITEATA-frarothetada श्रीमदुर्वलाचार्य-बालम्माभ्यां विरचित. कुञ्जिकाकलाइटीकायसंवलिता। गुरुवरपण्डितश्रीनित्यानन्दपर्वतीयानां शासनामवलम्बमानेन शेण्डे इत्युपाहेन सीतारामशाक्षिणा হাখিনা। VAIYÎKARANA SIDDHẬNTA LAGIU MANJUSHÀ BY SCENA MAHANANOPADM) AYA Şri NLBESA Beatia, With Two Commentaries, . c. Kunghi of Durlınlächärya and Kala of Balam Blattı. Elited by Pandit Parı atıya Nityananda Panta with the assistance of Sitarami Sustri Shendo. FASCICULUS III- PUBLISHED I SOLD BI' 7'UE SECRETARI, CHOWXHAMSA SANSKRIT BOOK-DEPOT BENARES AGENTS OTTU HARRASSwitz, LEWZ PANOIA JYESHTHARAMA MUKUNDAJI BOMBAY PROBSTHAIN & CO, BOOKSELLERS, LONDON Printed by Juul hirshna Das Gupta, at the l'idya l'ulas Press. BEXARES, Price Rupee on, ·2010 वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । स्फुटीभविष्यति । मूर्तिपदं क्रियानिरिक्तसर्वपदार्थ- बोधकम् । अयम्भेदः आकाशः काल इति भेदः । एतावानेव व्यावहारिक एव । ननु किं तीयं निर्नि- बन्धन एव नेत्याह ! अभेदेति । भेदरहितं यहा तदुपनिवन्धनं वस्तुभूतं यस्य स इत्यर्थः । ईश्वर एव तत्तदाधारत्वविशिष्टस्तत्तत्संज्ञां लभत इत्यर्थः ।। अखपडः काल इति मते तस्यातिरित्तात्वखण्ड- नमिदं योध्यम् । एवं च सर्ववस्त्वाधारदेशत्वेन श- ब्दस्यापि तद्देशत्वे श्रोत्रोपलब्धिगुणेन भाष्ये उक्त- म् । कर्णशकुल्यवच्छिन्ननभस एव श्रोत्रत्वेनन्द्रिया- णामसम्बद्धविषयाग्राहकतयातत्तदुभूतसम्बद्वगुणस्य- च तत्तदिन्द्रियग्राह्यतया चाकाशदेशस्थत्यमेव शब्द- स्थेत्याशयात् ।। ५३ ॥ (कुं.टी.) शब्दाश्रयतयातिरिक्तं द्रव्यमाकाशमिति तार्किकमतं निराकरोति। न चेति । असिद्धरित्या हेतुमाहास्पर्शेति । स्पर्शवतः पृथिव्यादिचतुष्टयस्य विशेपो वायुस्तस्य गुणः शब्द इत्यर्थः । पृथिव्यामनुष्णाशीतस्पर्शस्वीकारस्तु वाचमत्यक्षे स्पर्शस्य हेतु- स्वानुरोधात् । अत्र वैशेषिकाः । शन्दो न स्पर्शवतो विशेषगुणः, अग्निसंयोगासमवायिकारणत्वामावे सत्यकारणगुणपूर्वक- कत्वात्, यो हि पृथिव्यादेर्गुणः सो निसंयोगजन्या, अथवा समवायिकारणगुणपूर्वकः न च शब्दस्तथा । नापि वायुगुणः आश्रयनाशजन्यनाशमतियोगिलाभावादिति वदन्ति । तानिरा- करोति ।न चायावद्र्व्येति यावद्र्व्यं सकलद्रव्यम्, तयाच- थिव्यादिगुणस्य स्वाश्रयमात्रतितयान्यत्र प्रत्यक्षानापत्तिरित्य- थः । वादृशेति । गुणिनिष्टत्वमेव पृथिव्यादिगुणस्येति नियम- ·२०२ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । इत्यर्थः । अनङ्गीकारादिति । पुष्पसौरभस्य वायुनानयनदर्श- नाद न च तत्र पुष्पावयवो ज्यायातीति वाच्यम् । पुष्पस्य ल- घुत्वापत्तेः।आश्रयात् । वायोः। अन्यत्राआकाशे। यावद्रव्यभावि- तयेति त्वपपाठःआश्रयनाशजन्यनाशप्रतियोगित्वं यावद्रव्य- भावित्वमिति हि वार्किकाणां प्रसिदिस्ततचाश्रयादन्यत्रेत्य. “क्षरास्वारस्यम् । भाष्यस्यविशपणत्रयेण रूपत्रयं दर्शयति । तत्रे. त्यादिना । तार्किकमतं दूषयति । अन्यथेति । कदम्बपुष्पव६- शादिक्सञ्चारिणो दश शब्दा उत्पद्यन्ते ते च श्रोत्रेण सम्बद्धा गृह्यन्त इत्यर्थः। आदिना वीचीतरगन्यायः। तद्यया वीचिः प्रथम- मुत्पन्ना वीच्यन्तरं जनयत्येवं शब्दो ऽध्यायः शब्दान्तरं जन- यति तदपि शब्दान्तरमित्येवं श्रोत्रसम्बन्धो भवति तत्मत्यक्षानु- पपरयेत्यायशब्दस्य श्रोत्रसम्बन्धाभावादिति भावः । नन्वेकश- न्दत्वे ऽतिदूरस्थस्यापि प्रत्यक्षापत्तिरत आह । तत्रेति । यथा ता- किमते ऽतिदूरपर्यन्तं न शब्दोत्पात्तस्तथास्मन्मते ऽभिव्यक्तिर- पि नेत्यर्थः । तवापीति । देशान्तरे उत्पन्नस्य शब्दस्य देशान्तरे ऽप्युपलम्भात्तार्किकाणामपि गुणमात्रनिष्ठत्वनियमो नेत्यर्थः । द्रव्यग्राहकेति । चक्षुपा घटग्रहणानन्तरं संयुक्तसमवायेन तद्गुण. प्रत्यक्षाद्गुणिनोः समानेन्दियग्राह्यत्वमेवेत्यर्थः । स्ववासनेति । श्रोत्रेणाकाशस्याग्रहणेऽपित्तगुणस्य शब्दस्य ग्रहणादिति भावः। आकाशदेश इति । आकाशदेशावच्छेदेत्यर्थः । आधारशक्ति- रिति । अस्य पूर्वार्धे तु। आकाशमेव केषां चिद्देशभेदमकल्पनात् । इति । केषां चिन्मतं संयोगिभेदेनाकाशस्य नानात्वादा- काशमेवाधिकरणमित्यर्थः । सर्वसंयोगिनामिति । अयम्भावः । यया नक्षत्रादीनामधिकरणमाकाशं तथा पृथिव्यादिस्थानां ·! वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा रथादीनामपि मुख्यमधिकरणमाकाशं, समवापिनां तु साश्र. यद्वारा परमाणौ विश्रामा, परमाणूनां चाकाशमेवाधिकरणमि- त्ययमाकाश: सर्वेषामाधारशक्तिमान् । अत्रैव लोकासिद्धिमपि ममाणयति । इदमोतीति । इह पक्षी नेह पक्षीति प्रतीत्या आ. काशस्यैवाधारत्वात् । यत्तु आकाशस्यातीन्द्रियतया इह नक्षन- मिति प्रतीतेविषय आलोक एवेति तन्न । इहालोक इति प्रतीत्य. नापत्तेः । व्यपदेश इति । अयं यो व्यवहारस्तस्य निमित्तमाका. शामित्यर्थः । आकाशस्य सर्वाधारत्वं यदुक्तं तरिसद्धविषयं सा- ध्यस्वभावविषयं तु फालस्थाधारस्वामित्याह । कालादिति । का. ल एव क्रियाया भेदक इत्यर्थः । कालाकाशादिभेदो व्यवहा- .रिक एव वास्तविकस्त्वभेद एव । निबन्धनम् । निमित्तम् । विभज्यते इति । भेदेन व्यवाहियत इत्यर्थः । सर्वमूर्तयः । सर्व- पदार्था: । पदार्थसत्तासत्रयोविभाजक आकाश एवेत्यर्थः । निर्दिष्टेति । निर्दिष्टं यन्त्रक्षत्रादि तनिरूपितमाधारत्वं पृथिव्या- देर्न सम्भवतीत्यर्थः । सर्वाधारत्वं घटयति । एवं चेति । पृथ्व्या- दीनामेव परम्परपा परमाणौ विश्रान्तिः परमानांचारधारा- काश एवेत्यर्थः । इदमिति । पूर्वोक्तव्यवहारसिद्धमित्यर्थः । सा- ध्यस्वभावत्यस्य विवरणं क्रियेति । जन्मस्थितीति । आयक्षणस- म्वन्धो जन्म तत्र काल एव निमित्तमित्यर्थः । निरोधो नाशः। आदित्यग्रहनक्षत्रपरिस्सन्दमथापरे । मिनमाचि भेदेन कालं कालविदो विदुः ।। इति केचिक्रियात्मकं कालमिच्छन्ति वाभिराफरोतिक्रियाधार इति । अयं घटो भवतीत्यादिमतीत्या कालस्पैचापारत्वं न तु सू. परिस्पन्दादेः सूर्यनिष्ठस्य तस्यापारत्वासम्भवादिति भावः।मू- विशब्दस्य मूर्तधर्म एव तार्किकाणां मसिद्धत्वादाहामृतिपदमिति।

·२०४ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। व्यावहारिक एवेति । अत एवोक्तं दीधितो दिकालौ नेश्वराद- तिरिच्येते मानाभावादिति । इदानी घटस्तदानी घट इति व्य- वहारभेदस्तु भवतामिव ममाप्यौपाधिक इति भावः । ईश्वर ए- वेति । श्रोत्रमिति। कर्णशकुल्यवच्छिनईश्वर एवेति भावः। कार्य- मात्र प्रति ईश्वरस्य कारणता क्लसैव तत्र समवायित्वमानं स्वी- क्रियत इतिान चेश्वरे शब्दसमवायस्वीकारे मनप्रसंयुक्तेश्वरसमवा- यसलात्तन्मानसापत्तिरिति वाच्यम् । परकीयज्ञानादिप्रत्यक्षवा- रणाय विजातीयसंयोगस्य हेतुतया ईश्वरे तदभावात् । न चा- काशशरीरं ब्रह्मेति श्रुतेराकाशस्यातिरिक्तत्वाभावे कयं ब्रह्मणो ऽवस्थानमिति चेत्सत्यम् । यथाकाशान्तरमन्तराकाशस्य स्थितिरेवं ब्रह्मणो ऽपि । श्रुती तु आकशवच्छरीरमस्येति विवक्षितम् । अ- खत इति।क्षणमासादिरूपस्तु कालो व्यवहारभेदान्यथानुपपत्या औपाधिका कल्यत इति भावः खण्डनमिति । क्षणातिरिक्तो ऽख- ण्डः कालो नास्तीत्यर्थः । सर्वेति । सर्ववस्तुन आधारो य आ- काशस्तदधिकरणकत्वादित्यर्थः । अथवा आकाशरूपो देशः सर्ववस्तुन आधारभूत इत्यतः शब्दस्यापि तद्देशत्वमित्यर्थः। क- शकुल्पवन्उिन्नति । आकाशगुणत्वादाकाशरूपश्रोत्रमबद्धस्य शब्दस्य प्रदणं मिद्धमित्यर्थः ततद्भूतेतितरदिन्द्रियात्मकतत्त- द्भूतेत्यर्थः । एवम् । शब्दस्गकाशाधर्मत्वंसत्येपाकाशात्मकश्रोत्र- सम्बद्धग्रहणं सम्भवतीत्यर्थः । अत्र बौद्धाः चक्षुर्गोलकादी सति याधुपलम्मागोलकमेव चक्षुरादीत्याः । तत्र सांख्याः गोलक नेन्द्रियं तस्य घटादिदेदो गमनासम्भवात् किं तु सदतिरिक्तमातन न भौतिकम् । चक्षुपा हि न्यूनपरिमाणं न महत्परिमाणं गृधते न च न्यूनेन महतो च्यापनं सम्भवति न चाप्यग्रहण सम्भवति अत आहङ्कारिकाणीन्द्रिन्यागीन्याहुः । एनगेदभूतविकारत्वच ·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। २०५ तिविरुद्धम् । गोलकनिष्ठा शक्तिरिन्द्रियमिति मीमांसकोक्तिरप्य- युक्ता । गोलकविरहिणां सादीनामपि शब्दानुभवात् । अणु- त्वमप्ययुक्तम् । सर्वशरीरव्यापिशैत्योपलम्भाव । विभुत्वे सर्वेषां युगपद्रहणपसगान्मध्यमपरिमाणम् ।। ५३ ॥ (फ० टी० ) प्रसङ्गादइउण्स्त्रस्थभाप्योक्ती शकते । नन्धि- त्यादिना । नैयायिकमतमाह । न चेति । शब्दगुणतयेति पाठः। गुणितयेति पाठे नौलरूपवदिति चत्मयोगः । वस्तुतस्तु शब्द- स्य गुणितयेत्यर्थः । शब्दनिष्ठगुणतानिरूपिता या गुणिता सयेति यावत् । शब्दो गुणः चक्षुग्रहणायोग्ययहिरिन्द्रिय- ग्राह्यजातिमत्त्वात् स्पर्शवत् । घटादावव्याभिचाराय चक्षु. रिति । आत्मन्यव्यभिचाराय यहिरिति । रसत्वादावव्यभिचाराय जातिमदिति । इति तत्र गुणत्वे सिद्धे शब्दो विशेषगुणः लौकिकम- त्यासत्योन्द्रयग्राह्यत्वे सति लौकिकप्रत्यासत्या चीन्द्रियग्रहणयो. ग्यताराहित्ये च सति गुणत्वव्याभ्यजातिमत्वात् रूपवत् । प्रभा- स्वेनाव्याभिचाराय गुणत्वति । गुरुत्वत्वेनाव्यभिचारायायाद्यसत्य. न्तम् । संख्यात्वेनाव्यभिचाराय द्वितीयसत्यन्तमिति विशेषगु- णत्यसिद्धयानिमानुमाने स्वरूपासिद्धिनिरासे सिद्ध, शब्दः सम- घेतः गुणत्वात्तद्वदिति, तत्र समवेतत्वे सिद्धे परिशेषानुमाने है- तो विशेष्यासिद्धिनिरासे सिद्ध विशेषणासिद्धिनिरासाय स्ची- क्रियमाणेन शब्दो न स्पर्शवद्विशेषगुणः अग्निसंयोगासमवायिका. रणकत्वाभावे सत्यकारणगुर्वकत्वे सति प्रत्यक्षत्वात् सुखयत् । पाकजरूपादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्तम् । पटरूपादौ व्यभि- चारवाणायाकारणगुणपूर्वकेति । जलपरमाणुरूपादौ व्याभिचार- चारणाय प्रत्यक्षेति । इति पृथिव्यादिचतुष्टयाश्रितत्वे निरस्ते न सदिकालमनो गुणः विशेषगुणत्वात् रूपवदिति कालादित्रितया- श्रितत्वे निरस्ते, न स आत्माविशेषगुणः वहिरिन्द्रिययोग्यत्वातद्वत् । अब मनोभिनेन्द्रियं बहिरिन्द्रियम् । एतेनात्मगुणग्राहकेन्द्रियत्वं तत्वं, तच मनस्यपि तेनापि रूपादिग्रहणादित्यपास्तमित्यात्मा- श्रयत्वे निरस्ते इतिवमस्य शब्दाधिकरणस्य द्रव्यस्याकाशा- ·२०६ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। त्यस्य, शब्दः चाय्याचपद्रव्यान्यद्रव्याश्रितः अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे स. ति द्रव्याश्रितत्वादिति परिशेषानुमानेन सिद्धिरिति भावः । मसिद्ध रिति । उक्तानुमानस्य पाधस्वरूपासिद्धिभ्यां पराहतत्वात् । तथाच विशेषगुणत्वं सुतरां नेति भावः। तदेवाह । स्पर्शवद्न्यति । पवने. त्यर्थः । पवनावयवेपु सूक्ष्मशब्दक्रमेण पवने कारणगुणपूर्वकश. दोत्पत्तेरवचनं प्रागुतोऽनुमाने स्पर्शवद्वायुगुणत्वस्य तत्र सत्त्वे. न तभावसाधने बाध इति भावः । कारणेत्युक्त्या नदघटितहेतो- रसिद्धिः सूचिता । अन्न वाधकमाह। न च यावद्व्येति । स्वाश्रयना. शजन्यनाशप्रतियोगित्वेनेत्यर्थः । आर्थयात् । घायोरन्यत्राकाशे । दृष्टं चेत् । गन्धादी । तारशेति । आत्मविशेषगुणेपु आश्रयादन्यत्रानुपल. म्भे ऽपि यावद्रव्यभावित्वाभावात्। एतेनायावद्व्यभावित्वेन वा- युविशेषगुणत्वासम्भव इति नैयायिकोक्तमपास्तम् । बाधकान्त- रमाह । न च द्रव्येति । स्पशववव्येत्यर्थलभ्यं वाक्यादिषयग्राहक- त्वचधुत्वस्य तदीयरूपस्पर्शयोर्वायुप्राहकत्वमाह्यत्वस्य तदीयस्पर्शे सत्वेन शब्दस्य वायुविशेषगुणत्वे त्वाखत्वस्य तत्राभावान्न तस्य तद्गुणत्वमिति तथैव वाच्यमिति भावः । त. स्येति । आत्मन्यपि तस्य सत्यात्तग्राह्यगन्धादिविशेषणयोगित्व- स्यापि तत्र सत्त्वाञ्चेति भावः तस्य तत्वे भाज्यविरोधो ऽपीत्याह । अत एवेति। तस्य तदगुणत्वादेवेत्यर्थः । पवव्यावर्यमेवाह । न वि. ति । असाधरणान्यथानुपपत्तिप्रदर्शनाय व्युक्रमेणास्यार्थमाह । इद- मित्यादिना । भावांशं प्रदयाभावांशमाह । अत्रेतदिति। आकाशमदे. शविशेषे नक्षत्रचनामाव इत्यर्थः । वस्तुनक्षत्रचकं प्रथममाह । एवं चेति । तदन्यथानुपपत्त्या तसिद्धौ च प्रथमेत्यस्यार्थमाह । परमे. ति । एवेनाधारान्तरकल्पतद्यवच्छेदः । सर्वसमित्यस्यार्थमाह । स. ति । सर्वपदार्थानामित्यर्थः । आकाशेत्यस्य लिङ्गन्यत्ययेना. भ्यगादाह । आकाशेति । एवेन सर्चसंयोगिनां प्रथमाधारशकिरा- काशनिमित्तेति इदमत्यनेन यो भावानां सतामभावानां च व्यपदे. शः कल्पते तं तु तमपि भाकारानिमित्तं तनिमित्तकं प्रचक्षते मुनयः कथयन्तीति वाच्यार्थः सूचितः। नन्वेवमस्येत्युचितमत थाह । आ. धारेति । महतं तात्पर्यार्थमाहा एवं चेति । तस्या अन्याधारस्वाभावे चेत्यर्थः । निरोधो नाशः। अत एव ततः क्रिपाविभागः । उपरित ·वैयाकरणसिद्धान्तमन्नूपा। शत् । धात्वया । गनेन कथं तस्य तत्यमिति शहा समाहिता। ननु परिच्छिनपरिमाणानामेय मूर्तित्वन प्रागुक्तपिराधस्तपाद । मू. तीति । मण्डनमिति । न त्याकाशतिरिक्तात्यप्रण्डनमिति भायः। भाध्यामीटपरममतमाद । एवं चति । माफाशसिम्रौ रत्ययः। भाधारदेशत्येनेति कर्मधारयः । तदेशत्यमिति यहि पौधोप- तिधोरजन्योयलम्मरूपतनिष्ठगुणनेत्यर्थभाष्यादायमाहाकणेति। पक्ष्यमाणादिपरमेत्वेनाद । तत्तदिति । गन्धादी तत्तत्सम्बद्ध पार्थिव. शापोन्द्रियादिग्राह्यत्वस्य प्रसिद्धत्वादिति मायः ॥ १३ ॥ अवस्या - केचित्तु तन्न श्रोत्रं तस्य सच्छिद्रे नित्यतया रो- हारिकतम् । गादिना नाशाभावेन वाधिोनापत्तेः । न च धर्मविशेषविशिष्टनमः श्रोत्रं तस्य च धर्मस्य रोगा. दिनाभिभव औपधेन च तदृदय इति वाच्यम् । ला. घवेन नभोधिष्ठानकधर्मविशेषस्यैवाहकारिकस्य श्री. अवौचित्यात् । एयमन्यान्यपि घ्राणादीनि तदेक्य- रूप्याय पृथ्वीजलवायुतेजोधिष्ठानकान्येव । अत एम योगीन्द्रियाणामत्यन्तदूरदेशस्थविषयोपलब्धिजनक- त्वं पृथ्न्यादिविकाराणां तावदृरदेशगमनासम्भरा- त् । अहङ्कारस्थ तु अन्तःकरणपरिणामत्वादन्ताफर- णस्य चाधुनातियहुदूरदेशगमनानुभवात् तदिका- राहङ्कारविकाराणां तत्सम्भवात् । योगस्तु प्रतिवन्ध- कनमोनिवर्तक एवेत्यग्रे निरूपयिष्यामः । तत्तद्रायगु- णाधिष्टानानि च तानि भूतानि । तेषु च ते गुणा अनुभूताः।तत्तद्गुणसामानाधिकरण्यात् पृथ्व्यादि- गतगुणग्रहणमिन्द्रियैः। एवं च श्रोत्रमेव चित्तवृत्तिस- हकृतं स्वपत्तिपरम्परया शब्ददेशमागतं शब्दं गृ. हाति । अत एव तत्तद्देशयत्तित्वेन शब्दमतीतिः।

·२०८ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। यदा अणूनां सर्वशक्तीनां सर्वदेशव्यापितया तेजो- नभ आदिपरमाणूनां विषयदेशपर्यन्तं तत्तदिन्द्रियस्य तत्तद्विपयोन्मुख्य तत्तदिन्द्रियरूपेण परिणामात्तत्तद्देशे प्रत्यक्षमिति वदन्ति ॥ ५४ ।। (कुं०टी०) तन्न श्रोत्रमिति । श्रोत्रस्य नभोरूपत्वे रोगादिना नाशो न स्यादित्यर्थः । लाघवेनेति । धर्मिकल्पनायामुभयकल्पने गौरवादिति भावः । नभोधिष्ठानकति । कर्णशकुल्पवच्छिन्ननभो. निष्ठेत्यर्थः । धर्मविशेषेति । शब्दग्रहणयोग्येत्यर्थः । आहङ्कारिक- स्येति । सात्विकाहङ्कारादिन्द्रियाणीति सांख्यमते इन्द्रियाणां स्वाधिष्ठानभूतवृत्तिगुणग्राहकत्वात् श्रोत्रोपलब्ध्या शब्दस्याका- शदेशत्वम् । घाणादीति । नासिकावच्छिन्नधिवीधर्मो प्राण- मित्यादिरीत्येत्यर्थः । यत्तु गन्धग्राहकत्वाद्माणं पार्थिवमिति तार्किकास्तन्नेत्याह । आहङ्कारिकाण्येवेति । अयम्भावः प्राणा- दिना न्यूनपरिमाणेन महापरिमाणं गृह्यते न महतो व्यापनं स- म्भवति अव्याप्यग्रहणे चातिप्रसगस्तस्माद्भौतिकादतिरिक्तमि. न्द्रियमिति । अत एवेति । प्राणस्य पार्थिवत्वेन देशान्तरे गमना. भावात्प्रत्यक्षं न स्यादित्यर्थः। तावदेशेति । अत एव गोलकमेव च क्षुरिति वौद्धमतमपास्तम् । अहङ्कारा ऽहमिति प्रथमाध्यासः स्त्रमावस्थायां नरस्य व्याघ्रत्वाभिमाने सति न नरो ऽहमित्य- भिमानो भाति। अतस्तनियमाय नियतविपयव्यापको ऽहङ्कारः स्वीकार्यः स च बुद्धितत्वस्य परिणामः । जाग्रत्स्वमसुपुप्तिपु वासप्रश्वासदर्शनात्सव्यापारं यदनुवर्तते तबुद्धितत्त्वम् । अ. न्तःकरणपरिणामत्वादिति । मनोवुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चैति च. त्वारि अन्तःकरणानि गर्वरूपवृत्तिविशेषादहकारसंज्ञां लभन्ते ।

·पैयाकरणासद्धान्तमन्नृपा। सद्विकारेति । अन्तःकरणविकारो यो झारस्तद्विकाराणामि- न्द्रियाणामित्यर्थः । ननु न योगीन्द्रियाणां दूरदेशगमनं किन्तु योगजधर्म एव प्रत्यक्षे सहकारीत्याशमाह । योगस्त्विति । तमो निवर्तक इति। मुपुप्तौ तमसो वृत्तिप्रतिबन्धकत्यदर्शनात् । तथ योगिनामपि इन्द्रियसम्बन्धादेव प्रत्यक्षभूतभविष्यत्तोरपि सूक्ष्मा- पस्थासन्निकण मत्यक्षम् । इन्द्रियाणामन्त हिर्भावस्य व्यव- स्थितानां स्थिरा अविचालिनो धारणकान्यलक्षणो योगः । नन्विन्द्रियाणां गुणाश्रयत्वे चक्षुरादिना गन्धादीनामपि प्रत्य- क्षापचिरत आह । तत्तद्गुणेति । श्रीनग्राह्यस्य शब्दस्याश्रय आ. काश: शब्दश्यानुभूत इति न सर्वदा प्रत्यक्ष किं तु श्रोत्रशब्दयो। सम्बन्धे सति प्रत्यक्षमित्यर्थः । अनुभूत इति । तेन चक्षुरादी न रूपादिप्रत्यक्षम् । ननु घाणस्य सम्बन्धो योगो द्रव्ये ऽस्ति न तु गन्ध इत्यत आह । सामानाधिकरण्यादिति । श्रोत्रमवति । 'अन्त:करणमेवेन्द्रियद्वारा विषयदेशे गवा गृहातीत्यर्थः । तीर्किकमते मनः संयोगस्यापि ज्ञानहेनुस्वादुक्तं चिचत्तीति । एतन्मते वृत्तिवेरेन्द्रियसनिकपः । अत एवेति । यदि हि श्रोत्रदेशे एव प्रत्यक्ष स्याचदा नामान्तरे शान्दः श्रूयत इति म- तीतिर्न स्यादित्यर्थः । यद्यपि फर्णशष्फुल्यवच्छिन्ननमोरूपो. प्रस्य देशान्तरगमनं न सम्भवति तथापि श्रीवं परिच्छिन्नप- रिमाणमित्युक्तमेर । वीचीतरङ्गादिन्यायेन श्रोत्रगतं शलान्तरं गृह्यत इति तु न युक्तम्। भेरीशन्दो मया श्रुत इत्यनुभवाविरोधात् । भ्रमादिकल्पने वीजाभावात् । सर्वशक्तीनाम् । सर्वशक्तियु- क्तानाम् । नभ आदीति । नभः परमाणूनामेव शन्ददेशे श्री- प्रत्वेन परिणाम इत्यर्थः । परमाणूनामिति । तत्तदिन्द्रियरूपेण परिणामादित्यत्रान्वयः । ननु परमाणनामवेन्द्रिय अस- ·कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिता। यहा अणूनां सर्वशक्तीनां सर्वदेशव्यापितया तेजो. नभ आदिपरमाणूनां विपयदेशपर्यन्तं तत्तदिन्त्रियस्य तत्तदिपयोन्मुख्य तत्तदिन्द्रियरूपेण परिणामात्तत्तद्देश प्रत्यक्षमिति वदन्ति ।। ५४ ।। (कुं०टी०) तन्न श्रोत्रमिति श्रोत्रस्य नभोरूपत्वे रोगादिना । नाशो न स्यादित्यर्थः । लाघवेनेति । धर्मिकल्पनायामुभयकल्पने गौरवादिति भावः । नभोधिष्ठानकति । कर्णशष्कुल्यवच्छिन्ननभो- निष्ठेत्यर्थः । धर्मविशेपति । शब्दग्रहणयोग्येत्यर्थः । आहङ्कारिक- स्येति । सात्विकाइकारादिन्द्रियाणीति सांख्यमते इन्द्रियाणां स्वाधिष्ठानभूतत्तिगुणग्राहकत्वात् श्रोत्रीपलब्ध्या शब्दस्याका शदेशत्वम् । प्राणादीति । नासिकावच्छिन्नधिषीधर्मों पाण- मित्यादिरीत्येत्यर्थः । यत्तु गन्धग्राहकत्वाद्माणं पार्थिवमिति तार्किकास्तन्नेत्याह । आहङ्कारिकाण्येवेति । अयम्भावः घ्राणा- दिना न्यूनपरिमाणेन महापरिमाणं गृह्यते न महतो व्यापनं स- म्भवति अव्याप्यग्रहणे चातिप्रसङ्गस्तस्माद्भौतिकादतिरिक्तमि. न्द्रियमिति । अत एवेति । घ्राणस्य पार्थिवत्वेन देशान्तरे गमना भावात्प्रत्यक्षं न स्यादित्यर्थः । तावदेशेति । अत एव गोलकमेव च क्षुरिति बौद्धमतमपास्तम् । अहट्कारी ऽहमिति प्रथमाध्यासः स्त्रमावस्थायां नरस्य व्याघ्रत्वाभिमाने सति न नरोऽहमित्य- भिमानो भवति। अतस्तनियमाय नियतविषयव्यापको ऽहङ्कारः स्वीकार्य स च बुद्धितत्वस्य परिणामः । जाग्रत्वमसुपुतिपु श्वासप्रश्वासदर्शनात्सव्यापारं यदनुवर्तते तद्बुद्धितत्वम् । अ. न्तःकरणपरिणामत्वादिति । मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति च. त्वारि अन्तःकरणानि गर्वरूपत्तिविशेषादहकारसंज्ञां लभन्ते ·पैगाकरणासद्धिान्तममृषा। २०१ सद्विकारेति । अन्तःकरणविकारो यो ऽहद्वारस्तद्विकाराणामि- न्द्रियाणामित्यर्थः । ननु न योगीन्द्रियाणां दूरदेशगमनं किन्तु योगजधर्म एव प्रत्यक्षे सहकारीत्याशमाह । योगस्त्विति । तमो निवर्तक इति। मुपुप्तौ तमसो वृत्तिप्रतिवन्धकत्वदर्शनात् । ततध योगिनामपि इन्द्रियसम्बन्धादेव प्रत्यक्षभूतभविष्यतोरपि मूक्ष्मा- पस्थासनिकर्पण प्रत्यक्षम् । इन्द्रियाणामन्तवहिर्भावस्य व्यव- स्थितानां स्थिरा अविचालिनो धारणकाग्यलक्षणो योगः । नन्विन्द्रियाणां गुणाश्रयत्वे चक्षुरादिना गन्धादीनामपि प्रत्य- क्षापत्तिरत आह । तत्तद्गुणेति। श्रोत्रग्राह्यस्य शब्दस्याश्रय आ- फाश: शब्दवानुभूत इति न सर्वदा प्रत्यक्ष किं तु श्रोत्रशब्दयोः सम्बन्धे सति मत्यक्षामित्यर्थः । अनुभूत इति । तेन चक्षुरादी न रूपादिमत्यक्षम् । ननु प्राणस्य सम्बन्धो योगो द्रव्ये ऽस्ति न तु गन्ध इत्यत आह । सामानाधिकरण्यादिति । श्रोत्रमेवेति । 'अन्तःकरणमेवेन्द्रियद्वारा विपयदेशे गत्वा गृहातीत्यर्थः। तौर्किकमते मनः संयोगस्यापि ज्ञानहेतुलादुक्तं चिचटत्तीति । एतन्मते दृत्तिवेरेन्द्रियसनिकपः । अत एवेति । यदि हि श्रोत्रदेशे एच प्रत्यक्षं स्यात्तदा ग्रामान्तरे शन्दः श्रूयत इति प्र- सीतिर्न स्यादित्यर्थः । यद्यपि कर्णशकुल्यवच्छिन्ननभोल्पश्रो. प्रस्य देशान्तरगमनं न सम्भवति तयापि श्रोत्रं परिच्छिन्नप- रिमाणमित्युक्तमेव । चीचीतरङ्गादिन्यायेन श्रोत्रगतं शब्दान्तर गृह्यत इति तु नयुक्तम्। भेरीशन्दो मया श्रुत इत्यनुभवाविरोधात् । भ्रमादिकल्पने चौगाभावात् । सर्वशकानाम् । सर्वशक्तियु- तानाम् । नम आदीति । नभः परयाणूनामेव शब्ददेशे श्री- वलेन परिणाम इत्यर्थः । परमाणूनामिति । तत्तदिन्द्रियरूपेण परिणामादित्यत्रान्वयः । ननु परमाशूनामेवेन्दियत्वे अस- ·२१० कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । । निकृष्टस्यापि प्रत्यक्षापत्तिरत आइ । विषयदेशेति । प्रत्यक्षविष- यदेशेत्यर्थः ॥ ५४॥ (फ० टी०) सांस्यमतेन मतान्तरमाह । फेचिदिति । तत् । नमः। तस्य । नभसरिछद्रे । प्रदेशधर्मविशेपेति । तत्तद्रूपविकारेत्यर्थः । अत पव विशेषपदम् । नेयं प्रागुक्तदोष इत्याह । तस्य चेति । लाघवेनेति । विशिऐ तत्वकल्पनापेक्षया विशेषणमात्रे तत्त्वकल्पनस्य लघुभूतत्वा. त् । उक्तमायादेवाह । नमोधीति । तस्य विकारत्येन वक्ष्यमाण- दोपात्सायमतमाह । आहारीति । तत्परिणामस्येत्यर्थः। प्रसगा. दाह । एवमिति । ननु तत्र तथैवास्तामत आह । तदेकेति । श्री. धकेत्यर्थः । सम्भवत्यकरूप्ये वैरूप्यस्यान्याय्यत्वादिति भावः । आहङ्कारिकत्वे हेतुरयम् । इदं द्रढयति । अत एवेति । तत्रादौ विपक्षे वाधकमाह । पृथ्यादति । अस्यान्यथेत्यादिस्तत्र स्यादित्य- न्तश्च अन्यत्र तथा:दृष्टत्वादिति भावः । अत एवेत्यस्यार्थमाद । अहवारस्येति । ननु तन्मते ऽपि तेषां योगजधर्मप्रन्यासत्त्याऽलो- किकं प्रत्यक्षमित्युक्तमेवेति न दोपो ऽत आह । योगस्त्विति । एवेन तस्य प्रत्यासत्सित्यव्यवच्छेदो गौरवायत्तेस्तदाह । इत्यग्रे इति । नन्यत्र पक्षे भूतत्वं फेषां गन्धादीनां गुणत्वं च केपामत आह । तत्तदिति । पृथ्न्यादिरूपभूतानीत्यर्थः । अत्र मते इन्द्रियाणां स्वा- धिष्ठानभूतवृत्तिगुणग्राहकत्वनियमादिति भावः । नन्वेचमिन्द्रि- याणामपि पार्थिवत्वादिसिद्ध्या तेष्वपि तत्तद्गुणावश्यकत्येन तेपामपि प्रत्यक्षत्वापत्तिरत आह । तेषु चैति । इन्द्रियेप्रित्यर्थः । अनतिमसगायोक्तप्रकारमेवाह । तत्तदिति । नन्वत्र पक्षे श्रोत्रस्य जन्यत्वेन नित्यत्वे एकत्वविभुत्वाभावेन कथं दूरस्थशब्दप्रत्यक्षमत आह । एवं चेति । तस्यान्तःकरणपरिणामाहङ्कारपरिणामत्वे चे. त्यर्थः । केवलस्ववृत्तिपरम्परायां मानाभावादाह । चित्तवृत्तीति । तत्र तथात्वादिति भावः । अनेन बाधिर्यापत्तिनिरासः। आगतं सदिति शेषः। नन्येवं को विशेपो नैयायिकमतादत आह । अत एवेति । तदागमनस्य तत्रैवाहीकारावेत्यर्थः । तन्मते तु तथा प्रतीतिर्न स्यादिति भावः । नाहकारपरिणामस्वमिन्द्रियाणां तथा सति तेषां तत्तदधिष्टानकत्वं लेशसाध्यमिति गौरवमित्यतो ला.

·वैयाकरणसिद्धान्तमजूंपा। घवादशुपरिणामत्यमेव तेपामिति मतमाह । यति । सर्वशक्तानीम्। तत एव सस्थूलएटेरणूनां शब्दतन्मात्राविरुपाणाम् । अणयः सचं- शक्तियाऽदसंसर्गवृत्तय इति प्रागुक्तहर्युक्तोः । अत एवाह । सर्वति । तत्तद्धिष्ठानत्वसियर्थमाह । सत इति । तजनकानां तेपामित्यर्थः । तत पर तदुत्पत्तेरिति भावः । तत्तन्द्रियरूपेण परिणामादित्यान्य. यः । अत एव व्यापकत्वादाह । विषयति । अनतिप्रसङ्गायाह । तत्त- दिन्द्रियस्येति । तत्तदिन्द्रियत्नाभिमतस्येत्यर्थः ॥ ५४॥ ( आकाशद तन्मते ऽप्युक्तयुस्याकाशदेशत्वमेव । किश्चा- शत्वसिद्धि ) नन्तश्रोत्रवृत्तिकल्पनापेक्षयानन्तपरमाणुप- रिणामकल्पनापेक्षया च तस्यैकस्य कल्पने लाघवम् । तत्तद्देशव्याप्याभिव्याक्तंमतश्च तेन ग्रहणमिति तत्तद्देशवर्तित्यानुभयो न विरुद्धः । यथा चैकस्या- प्याकाशस्य घटाकाशो मठाकाश इत्यौपाधिकभेदः, यथा चैकस्यैव चेतनस्यौपाधिको जीयेश्वरभेदो जी, 'वानां च परस्परं भेद एवमोपाधिकभेदं लोकसम्म- तमाश्रित्याकृतिग्रहणादिति तत्सूत्रे भाष्ये उक्तम् । किश्च जातिरपि मास्तु रूपसामान्यादेव स्थूलकृशा- ल्पमहदूद्धस्पदीर्घगोघटादिषु गौरित्यादिवत्सर्वत्रका कारज्यूहारः। अन्यथा संस्थान दादनुगतसंस्थानव्य- शायाजातिरपि तत्र न स्यादित्याशपेन रूपसामान्या. द्रा सिद्धिमिति तत्रैव भाप्ये उक्तम् । रूपसादृश्यादि- ति तदर्थः । एतेन वर्णानां गृहीतसङ्केतानां व्याक- त्वमगृहीतसतानां वा ! आये तैरेचोपपत्ती किं. न । नान्त्यः । सर्वस्यार्थयोधापत्तः । तदुक्तं सांख्यसूत्रे प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मकः शब्द इति । यदि वर्णसमुदायेन तत्प्रतीतिस्तदोक्तरीत्या तबैयर्थ्यन् ।

·व्यक्तः कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। अथ न प्रतीयते तदा ज्ञातस्याप्यप्रत्यायकत्वाद्यर्थी तत्कल्पनेति तदर्थ इति सांख्योक्तं तदनुसार्युपवर्षों- तं च स्फोटखण्डनमपास्तम् ॥ ५५ ॥ (कुं० टी० ) क्रमेण दूपयति । किश्चेति । ननु श्रोत्रस्यैक- त्वे दूरवर्तित्वानुभवो न स्यादत आह । सव्यापीति । अभिव्य- क्तिरेव दूरदेश व्यामोतीत्यर्थः । ननु सकलदेशस्थस्य शब्द- स्पैकत्वे तत्र जात्यभावादाकृतिहात इति भाष्यासङ्गतिरत आह । यथा चेति । नभसो जन्यत्वं तैत्तिरीयके प्रसिद्धम् । छान्दोग्ये तु नित्यत्वमुक्तम् । विरोधपरिहारो गौणमुरुय- व्यपदेशाभ्यां शारीरकभाष्ये जीवेश्वरे- ति । अन्तःकरणसाहित्यराहित्याभ्यां जीवेश्वरयार्भेदात् । औपाधिकामिति । ध्वनिगतभेदस्य वर्णेवारोपात् । आकृति- ग्रहणादिति । अइउण् इत्यादावकाराद्याकृतियत इत्यर्थः । ब- न्यथा। सकलसादृश्यग्रहणे। तैरेव । वगैरेव । किं तेन । किं स्फोटे- ने। सर्वस्येति । अगृहीतसङ्केतस्यापीत्यर्थः । यदीति । स्फोटस्य बोधको यदि वर्णसमुदायस्तदा सो ऽर्थस्यैव योधको ऽस्तु किं स्फोटेन, यदि च स न स्फोटवधिकस्तदा अज्ञातस्य स्फोट- स्यार्थबोधकत्वासम्भवात् स्फोटो व्यर्थ इत्यर्थः ॥ ५५ ॥ (क० टी०) ननूक्तसिद्धान्तविरुद्धमिह मतद्वयं किमित्याभ- हितमत आह। तन्मते ऽपीति । केचिन्मते ऽपीत्यर्थः । उकेति। इन्द्रियाणां स्वाधिष्ठानभूतवृत्तिगुणग्राहकत्वनियमरूपेत्यर्थः । एवं च तावन्मात्रांशैक्यमेवेति तद्रगढयितुमुक्तमिति भावः । नन्वेवमपि फेचिन्मतरीत्यापि प्रत्यक्षायुपपत्तो किमिति सत्पक्षत्यागेन तत्प. क्षस्वीकारो ऽत आह । किञ्चेति । आद्ये आह । अनन्तति । तस्य । वाचकस्य शब्दस्य । नन्वेवं तस्य श्रोत्रसम्बन्धेन तत्र प्रत्यक्षे तत्त- देशवर्तित्वानुभवविरोधापत्तिरित्यगत्या गुरूभूतवरपक्षाश्रयणमेव .

·वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा। २१३ युकमत थाह । तत्तदिति । फलवत्वेनावश्यकाभिव्यक्तस्तथैव कल्प. नादिति भावः । नन्वेचमानन्त्यव्यभिचारयोरभाव जात्यनुपयोगेना गुदित्सूत्रभाष्यावरोधापत्तिरत आह । यथा चेति । लोके तथा प्रती- तेराह । लोफेति । एतेन निर्मूलत्वं निरस्तम्। तत्सूत्र। अणुदिसूने। इदं चाभिप्रेत्योक्तम् । वस्तुतः सापि मास्त्यिति लाघवमेवत्याह । किञ्चेति । रूपोत । यत इत्यादिः । अर्थदृष्टान्तमाह। स्थूलेति। सर्वत्र। इस्वादिवर्णादिषु । विपक्षे याधकमप्याह । अन्यथेति । तदननीकारे इत्यर्थः । एतेनेति । मागुक्तसम्भावितसर्वदोपेण पदभत्यक्षासम्मय- स्योक्तत्वेन चेत्यर्थः । गृहीतति । तदर्थविशेषणेत्यादि । व्यजकत्व- मित्यस्य स्फोटेत्यादिः किं तेनेति । तत एवार्थवाधोपपरयातिरिक्त तत्स्वीकारवैयादित्यर्थः । सर्वेति तद्भिभस्यापीत्यर्थः । स्फोटा- भिव्यक्तः सस्वादिति भावः । यदीति । सङ्केतमहादिति भावः । तद- र्थः । सांख्यधार्थः ॥ ५५॥ (भगृहीततम्बन्धे- अगृहीतसम्बन्धैरपि तस्य व्यसनमस्त्येव । रपि स्फोटम्पननम् । ) अत एवागृहीतार्थके ऽप्येकं पदमित्यनु- भयः। अत एव वाचस्पतिमिश्रास्तत्वधिन्दो गकारा- दतिरिच्यमानमूर्तेः ककारस्थाभावादिति स्फोटया-- दिमतमुपन्यास्थनित्यलम् । परे तु अवर्णादीनामेक- त्वं नित्यत्वं विभुत्वं च तदवयवकपदादेरपि तत्त्वम् । कण्ठताल्वाधभिघातस्तानकादेशभेदेऽपि पटादीनां देशघटितसान्निवशाभेवत्कालभेदे ऽपि तदुपटिला. नुपूा अभेदः। प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानादणकत्वं प्रतिष्ठितम् । वर्णात्मकं पदं तच तभेदान्न भियते ।। इत्युक्तेः ।। ५६ ।। (कुं० टी० ) अगृहीतेति । सङ्केतामहे ऽपि पदत्वानुभ दित्यर्थः । अवर्णादीनामिति । सर्वत्राकारो विवादक ।

·कृञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । अथ न प्रतीयते तदा ज्ञातस्याप्यमत्यापकत्वाह्यर्थी तत्कल्पनेति तदर्थ इति सांख्योक्तं तदनुसार्युपवर्क- क्तं च स्फोटखण्डनमपास्तम् ॥ ५५॥ (कुं० टी०) क्रमेण दूपयति । किश्चेति । ननु श्रोत्रस्यैक- त्वे दूरवर्तित्वानुभवो न स्यादत आह । सव्यापीति । अभिव्य- क्तिरेव दूरदेश व्यामोतीत्यर्थः । ननु सकलदेशस्थस्य शब्द- स्यैकत्वे तत्र जात्यभावादाकृतिह्यत इति भाष्यासङ्गतिरत आह । यथा चेति । नभसो जन्यत्वं तैत्तिरीयके मसिद्धम् । छान्दोग्ये तु नित्यत्वमुक्तम् । विरोधपरिहारो गौणमुख्य- व्यपदेशाभ्यां शारीरकभाप्ये व्यक्तः जीवेश्वरे- ति । अन्तःकरणसाहित्यराहित्याभ्यां जीवेश्वरयोर्भेदात् । औपाधिकमिति ! ध्वनिगतभेदस्य वर्णेप्यारोपात् । आकृति- ग्रहणादिति । अइउण् इत्यादावकाराद्याकृतियत इत्यर्थः । अ- न्यथा । सकलसादृश्यग्रहणे। तैरेच । वर्णैरेव । किं तेन । कि स्फोटे- न । सर्वस्येति । अगृहीतसङ्केतस्यापीत्यर्थः । यदीति । स्फोटस्य योधको यदि वर्णसमुदायस्तदा सो ऽर्थस्यैव वोधको ऽस्तु कि स्फोटेन, यदि सन स्फोटवधिकस्तदा अज्ञातस्य स्फोट- स्यार्थबोधकत्वासम्भवात् स्फोटो व्यर्थ इत्यर्थः ॥ ५५ ॥ (क० टी०) ननूक्तसिद्धान्तविरूद्धमिह मतद्वयं किमित्याभ- हितमत आह । तन्मते ऽपीति । केचिन्मते पीत्यर्थः । उक्तति । इन्द्रियाणां स्वाधिष्ठानभूतवृत्तिगुणमादकरवनियमरूपेत्यर्थः । एवं च तावन्मात्रांशैक्यमेवेति तगृढयितुमुक्तमिति भावः नम्वेवमपि फेचिन्मतरीत्यापि प्रत्यक्षाशुपपत्तो किमिति तत्पक्षत्यागेन तत्प- क्षस्वीकारो ऽत आह । किश्चेति । आधे आह । अनन्तति । तस्य। धाचकस्य शब्दस्य । नन्येवं तस्य थोत्रसम्बन्धेन तत्र प्रत्यक्षेतच. हेरायतित्वानुमयविरोधापत्तिरित्यगत्या गुरुभूतवत्यक्षायणमेव ।

·वैयाकरणसिद्धान्तममा । थुनामत आह । तत्तदिति । फलयत्वेनावश्यकाभिव्यक्तस्तव कल्य- मादिति भावः । नन्वेयमानन्त्यम्यभिचारयोरमाये जात्यनुपयोगना गुदिरसूत्रमाभ्याविरोधापत्तिरत माह । यथा चति । लोक तथा प्रती. तेराह । लोफेति । एतेन नि सत्यं निरस्तम् । तत्सु।। अशुदिसूध। इदं चाभिप्रेत्योक्तम् । पस्तुतः सापि मास्थिति लाघयमेवेत्याह । किञ्चति । रूपोति । यत इत्यादिः । अर्थदष्टान्तमादास्थलेति।सर्वत्र। इस्यादिवर्णादिपु । विपक्षे याधकमप्याह । अन्यथेति । तदनीकारे इत्यर्थः । एतेनेति । प्रागुक्तमम्भावितसर्वदोपेण पदप्रत्यक्षासम्मय- स्योक्तत्वेन चेत्यर्थः । गृहीतेति । तदर्थविशेषणेत्यादिः। यसकत्व- मित्यस्य स्फोटेत्यादिः। किं तेनेति । तत एवार्थयोधोपपरयातिरिक्त- तत्स्वीकारवैयादित्यर्थः । सति । तद्भिस्थापीत्यर्थः । स्फोटा- भिव्यक्तः सत्त्यादिति भावः । यदीति । सङ्केतप्रहादिति भावः । तद- थः । सांश्यसूत्रार्थः ॥ ५५ ॥ (अगृहीतसम्बन्ध अगृहीतसम्बन्धरपि तस्य व्यञ्जनमस्त्येव । रपि फोटपञ्जनम् ।) अत एवाग्रहीतार्थके उप्पेकं पदमित्यनु- भवः । अत एव चाचस्पतिमिश्रास्तत्वयिन्दी गकारा. दतिरिच्यमानमूर्तेः ककारस्थाभावादिति स्फोटया- दिमतमुपन्यास्थन्नित्यलम् । परे तु अवर्णादीनामेक- स्वं नित्यत्वं विभुत्वं च तदवयवकपदादेरपि तत्त्वम् । कण्ठताल्वाभिघातस्तयक्षकादेशभेदेऽपि पटादीनां देशघटितसन्निवशाभेदवत्कालभेदे ऽपि तदघटिता- नुपूर्या अभेदः। प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानादणकत्वं प्रतिष्ठितम् । वर्षात्मकं यद तव तदभेदान्न भियते। इत्युक्तः ॥ ५६॥ (कुं० टी०) अगृहीतति । सङ्केताग्रहे ऽपि पदत्वानुभवा- दिस्पर्य 1 अवर्णादीनामिति । सर्वत्राकारो विभुत्वादेक एव ·२१४ कुञ्जिकाटीका-कलारीकासहिना । एवं वर्णान्तरमपीत्यर्थः । तदवयवफेति । आकारादिघटितप- दस्यापि नित्यत्वादित्यर्थः । नवकारादेनित्यत्वे सर्वदा तदुप- लभम्भः स्यादत आइ । फण्ठतालादीति । देशभेदे ऽपीनि । यया ऊधोदेशावच्छिन्नस्यानिविशेपस्य संस्थानतया पति- व्यक्ति देशभेदे ऽपि न संस्थानभेद एवं पदे कालघटिताना न भेद इत्यर्थः । प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानात् । सो ऽयं ककार इति . प्रतीते: ॥ २६ ॥ (फ टी) नन्येवमपि तदुककोटिमते काभिमता सापि दुष्ट- यात आह । भगृहीतेतियणरित्यर्थः । अपिना तत्परिग्रहः। एवञ्चोभ- यमपि सम्मतम् । तस्य। स्फोटस्य । नन्यवं प्रागुक्तदोपापात्तरेवान्य- था नष्फल्यमपि व्यरत आह । एवेति । स्तस्य व्यञ्जनसत्त्वादेवे. त्यर्थः । एतेन काव्यादिश्रवणे तत्तदर्थंरगृहातसम्बन्धस्यापीदमेकं पदमिदमेक वाक्यमित्यादिस्फोटमतीत्यापत्तेरन्त्यपक्षो म युक्त इत्य- पास्तम् । तैरेव यथा नोपपत्तिस्तथा प्रागुक्तमेव । एवं यत्राधस्वी. फारस्ता पदादिप्रत्यक्षमावयोधश्च यत्र द्वितीयस्वीकारस्ात्र भावे ऽपि तस्य तत्सतप्रहे उभयमन्यत्र पदादिप्रत्यक्षमात्रमेवेति न प्रागुक्तदोपो नापि नेप्फल्यमिति भावः । एवं साधिते वेदान्तिसम्म. तिमप्याह । अत एवोति । स्फोटस्यातिरिक्तस्य सत्वादेवेत्यर्थः। स्या- देतत्, अनवयवमेय वाक्यं वाचकमित्युक्त्वा वर्णा एवानुभूयन्ते न तदतिरिक्त पदादीत्याशइन पदं वाक्यमिति चानुसंहारबुद्धायभिः नस्य वस्तुन उपारोहात्तदतिरिक्तामति समाधाय नेयमभिन्नवुद्धि- न नायर्णगोचरा एकत्वनानात्वयोरेफेत्रासमवायादिति तदुपपाध न चाचर्णात्मनो ऽतत्समवायिनो वा वाक्यस्य कुतस्तदुपरागवती मख्यति वाच्यम् । तदतिरिच्यमानमूर्तीनां परमार्थसतां वर्णानाम- भावादिति तत्र तैरुक्तम् । किश प्रागुक्ताइउणसूत्रभाष्ये शब्द इत्ये- कवचनोक्तिस्वारस्यैनकस्यैवाद्यध्वनिमारभ्यान्तजातध्वन्यन्तेन व्य- नयता लभ्यत इति स्फोटस्याखण्डत्वमेकत्वं च लभ्यते इति स्प. एमेवाक्षरमार्मिकाणाम् । न च तत्प्रागुक्तमतसिद्धातिरिक्तपदविष- यकामिति म्रमितव्यम् । अकारमपि नोपलभते इत्युपक्रमविरोधादिति ·नैयाकरणसिद्धान्तमन्नृपा। २१५ दिक् । तदाहा इत्यलमिति।चाहवैखरीरूपममण्डस्फोटपक्षमाह पर त्विति । अन्ये । मीमांसकानुसारिण इत्यर्थः । एकत्वामिति । प्रत्येक मिति भावः । तावन्मात्रेण विचादादाह । तदेति । तत्त्वम् । धर्मत्रया.' कान्तत्वम् । कण्ठाद्याभिघातरूपजनकत्वं तस्या न तु तजनक- त्वमिति भावः । ननु वर्णानामेकत्ये ऽपि न पदादेरेकत्वं कालयटि- तानुपूर्वीभेदात् तथाचानस्यव्यभिचारसत्वमेवात आह । देशति । तत्र हारसम्मतिमाह । प्रत्यक्षेति । समाहारद्वन्द्वः। तच्चेत्यादितृतीय- घाक्यार्यः। चेन वाक्यसमुश्शयः। तदभेदात्।वर्णाभेदात्।तथाचास्य तब तात्पर्यमिति भावः ॥५६॥ (शब्दनित्यत्वम् ) दिनान्तरानुभूते ऽधुनानुभूयमानस्य सो ऽयमिति प्रत्यभिज्ञया तावत्कालं स्थिरत्वसिद्ध स्तावत्कालं स्थिरं वैन का पश्चानाशयिष्यतीति न्या. यात्पराभिमताशुविनाशित्वव्यतिरेके सिद्ध नित्य- स्वपर्यवसानम् । सर्वदेशेषु तदुपलम्भाबिभुत्वम् । लाघवाचकत्वम् । आनुपूर्वीघटकमव्यवहितोत्तरत्वं चैतत्पक्षे उत्पत्यनवच्छिन्नस्वज्ञानाधिकरणकालोप- त्तिकज्ञानविषयत्वम् । यथात्यन्तरागवतः कामिनी- साक्षात्कारस्थले ज्ञानधाराकल्पने गौरवादेकत्वं तद्वत् ज्ञानामप्येतदिपये स्थिरपा ५७ ॥ त्वम् (कुं० टी०) व्यतिरेके । अभावे । ननु वर्णानां विभुत्व- नित्यत्वे च घमारे तागाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्वरूपानुपू- की मरमत शाह । अन्यकहितोतरत्शेति । स्वहस्रेलि । उत्पत्य- नवच्छिन्नो घकारज्ञानाधिकरणीभूतो यः कालस्तत्कालोत्पत्ति- कटकारशानम् । प्रथमक्षणस्यापि धज्ञानाधिकरणत्वादुक्तमुत्प- यनपच्छिन्नेति । ननु हतीयक्षणे ज्ञानस्य नाशात्तृतीयादिवर्णा- धिकरणकालस्य कथं पूर्वज्ञानवत्वमत आइ । ज्ञानानामपीति ।

·काअकाटाका -कलाटाकासाहता। अयम्भावः धारावाहिकबुद्धिस्थले न शानभेदः किन्तु यावद. दस्फुरणं तावद्धटाकारान्तःकरणतिरेकैव न तु नाना । स्ववि- रोधिसत्युत्पत्तिपर्यन्तं वृत्तेः स्थिरत्वाभ्युपगमात् । तत्फलित- नन्यं घटादिज्ञानात्मकमपि तावत्कालिकमेवेति । किञ्च शानघा. राकल्पने अनधिगतार्थविषयकज्ञानलं प्रमात्वमिति लक्षणस्या- व्याप्तिः ॥ ५७ ॥ (फ. टी.) ननु तेषामेकत्वादावेव किं मानमतो व्युत्क्रमेणाह । दिनान्तरेति । प्रत्यभिज्ञायामन्वयाभेदप्रतीत्वेति तदर्थः। व्यावहरिक- नित्यत्वे ऽपि वास्तवनित्यत्वाभावादाह । पर्यवेति । नन्वेवं कथमुत्प- स्यादिघटितमव्यवहितोत्तरत्वमत आह । आनुपूर्वीति । ननु पूर्ववज्शा. नमेदेऽपि तदघटितानुपूर्व्या अभेदे ऽपि ज्ञानस्य क्षणिकत्वेन तदधि. करणकालोत्पत्तिकरवं ज्ञानान्तरे वाधितमेवेतीदमपि दुर्बचमत आह । यथेति । प्रासादे सा दिशि दिशि सायथेत्यादाविति भावः । शानानामपि । स्वमिन्नानामपि । अनतिप्रसशायाह । एतदिति । पर्णा- दिविषये इत्यर्थः ॥ ५७ ॥ (शब्दस्य स्थिरत्वम् ) शन्दबुद्धिकर्मी क्षणिकत्वमिति तु न युक्तम् । इदानी जानामि उच्चारिता इति व्यषहा- रात् । अन्यया क्षणस्यातीन्द्रियतया इदानीमिति ज्ञा- नासम्भवः । परस्य तूत्पत्त्यादीनां भेदव्याप्यानां वि- रोधिनां सत्त्वेन प्रत्यभिज्ञानुत्पत्त्यापत्तेन च गत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाभावस्तविषयाच्योर्घटयोर- पि सो ऽयभिति प्रत्यभिज्ञापत्तेः प्रत्यभिज्ञायाव्याक्ति- विषयकत्वे बाधकाभावात् । न च गकार उत्पन्न इति प्रतीतिर्वाधिका । श्यामो नष्टो रक्त उत्पन्न इति प्रती. तेः रूपगतोत्पत्तिविनाशारोपेण परम्पपरासम्बन्धेन वोपपत्तिवतू ध्वनिनिष्ठोत्पत्तरारोपेण परम्परासम्ब. न्धेन वा तदुपपत्तेः। वर्णोचारणस्थले ऽपि तत्स्थाने ।

·पैयाकरणारीद्धान्तमगा। जिह्वाया ईपदन्तरपाते वर्णानुपलब्धेर्धन्युपलब्धे- श्चानुभवेन हसितरुदितादौ जिह्वाभिघातवायुकण्ठ- संयोगादेस्तजनकत्वस्यावश्यकत्वेन च वर्णोत्पत्ती तदनङ्गीकारे प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावकल्पनागौरवेण च तत्सत्यावश्यकत्वात् । अत एवं बहुपु शब्दमु- चारयत्सु महान् ध्वनिः श्रूयते इति प्रतीतिः । यदि तु स एवायं शङ्खध्वनिरित्यादिप्रत्यभिज्ञया ध्वनीना- मपि नित्यत्वं तर्हि तज्ज्ञानकरणीमूतवायुसंयोगनि- ठं तत् तबारोप्यते परम्परया बुध्यत इति वा यो- ध्यम् । एवमेव शब्दं कुर्वित्यादिव्यवहार उच्चारयति तदों वा । लोहितः स्फटिक इत्यादायप्यारोप एव न तु परम्परया तत्प्रतीतिः । उक्त स्वसमवायिसं. युक्तत्वं सम्बन्धः । स्फटिकस्य लौहित्यमित्यत्र स्व. संयुक्तसमवेतत्वं सम्बन्ध इत्युभयोः सम्वन्धत्वक- ल्पने गौरवान् । वस्तुतः सर्वत्रारोप एवोचितः रसो रूपचानित्याचप्रतीत्या परम्परासम्बन्धस्य विशिष्ट- बुद्धयनियामकत्वात् । एवमुदाचत्वादिकमपि तनिष्ठ. मेय तत्रारोप्यत इति नोदात्तादिगुणभेदादनेकत्वं वर्णानाम् । किच मागनुपलभ्यमानत्वे सत्युपल- भ्यमानत्वादिरूपेणोत्पन्नविनष्टसादृश्येन तत्रोत्पत्ति- विनाशयोरारोपः । किश्च प्रागसत्वे सति सत्त्वर- पाया उत्पत्तन वर्णध्वनुभवो वर्णमुच्चारयतीत्येव प्रत्ययात् । उच्चारितत्वं च कण्ठताल्वायभिधा- तजन्याभिव्यक्तिविशिष्टत्वम् । स्त्रीशुकाधनमापकं . तजन्यतावच्छेदकवैजात्यं च ध्वनिनिष्टं वायुसं.

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। योगनिष्ठं वा वर्णेष्वारोप्यत इति तदुपपत्तिः । तार- स्वायपि तनिष्ठमेव । अत एव भामत्यां तारत्वादि. वायुनिष्ठं वर्णेष्वारोप्यत इति देवताधिकरणे अभि- हितम् । यदा तारत्यायो गुणाः शब्दनिष्ठास्तदाश्र. यत्वाच्छन्दस्य द्रव्यत्वम् । आकाशरूपद्रच्याश्रय- त्वाद्गुणत्वं च । कस्य चित् कश्चिद्रायुसंयोगस्तारत्व- व्यक्षिक अपरस्प तु मन्दत्वव्यञ्जकस्तयार्विरोधव्यव. हारो ऽपि येन घायुसंयोगेन यं प्रति तारत्वं व्यज्यते तम्प्रति मन्दत्वाव्यसनमूलकः परस्तु कण्ठताल्वाथ. भिघातोत्पन्नस्य केन चिन्मन्दत्वेन ग्रहण केन चि. त्तारत्वेन ग्रहणमित्यत्र पीजं निर्वस्तुभशक्यम् । एत- दुचरित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । शुफसारिकानवनार्याधु- चारणव्य पुतत्रादुचारितत्वानुमापकानि वैजात्यान्य. पि वनिष्ठानीति विजातीयवायुसंयोगव्यङ्गयान्यष । प्रकृतिविकारभावस्तु वुद्धिविपरिणामेनैवोक्तरीत्या निर्वाह्यः । अन्यगतोत्पत्तेरन्यत्रारोपे घीजं तु अन्तः- करणस्य रागादिदोष एव । सेयं दीपकलिकेत्यादौ मानान्तरेण नाश सिद्धेः सेयमित्यंशे भ्रमत्वम् | न च नित्यत्वे वायुसंयोगादेः ककारादिप्रत्यक्षत्वं कार्य- तावच्छेदकं वाच्यं मम तु कत्वमेवेति लाघवमिति वाच्यम् । अनन्तप्रागभावध्वंसादिकल्पनापेक्षया लघुत्वात् प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नविषयतया कत्वस्यैव त. कार्यत्वावच्छेदकत्वाच । न चैवं घटायपि नित्यं • स्यात् कपालसंयोगादिकं च व्यञ्जकं भविष्यतीति वा- च्यम् । वर्णवदित्यत्र तदग्रहविपरीतग्रहयोरभावेनो- ·प्रलयकाल.. बयाफरणसिद्धान्तमञ्जूषा। स्पत्तिपतीत पिना पापकं भ्रमत्वायोगात् । किञ्चत- स्कुलालादिव्यापारानन्तरमनुभूयमानस्य तयापारतः प्रागननुभूतेन पटेन नाभेदप्रत्यभिज्ञा, अन त्येतत्क- ण्टताल्यादिव्यापारानन्तरमनुभूयमानस्य ततः प्रा- गनुभूतेनैवाभेदप्रत्यभिज्ञेति विशयात् । नित्य- स्खे पा सृष्ट्याद्यकालोत्पात्रीकत्वं नाश्यत्वं चेत्येतापदेव । अत एवोत्पत्तिकस्तु श. ब्दस्यार्थेन सम्बन्ध इत्युक्तं जैमिनिना । औत्पत्ति- कशब्देनेदमेव नित्यत्वं वक्तुं शक्यं नान्यादृशम् । एवं मन्त्राधिकरणे उक्तन शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वेन घेदस्य निरपेक्षयोधकत्वरूपप्रामाण्यं समर्थ शब्दा- र्थसम्बन्धनित्यत्वमयुक्तं शब्दानामानित्यत्वादिति त- दाक्षेपसमाधानाप शब्दानित्यतासिद्धान्तकं शन्दा. धिकरणमारब्धम् । तच वाचकनित्यतापर्यन्तं ता- त्पर्यमवगमयति न तु वर्णनित्यतामात्रे इति घो- ध्यम् । अत एपानेककर्तृकोचारणविपये ऽप्येक- मिदं घटपदमिति प्रत्ययः । एक इन्द्र शब्दो ऽनेकेयु फतुवाविर्भवतीत्यादिना सरूपसूत्रे भाष्ये स्फुटमे- तत् । न हीपमेकत्वधीविपया तेपामनेकत्वात् । वनराश्यायप्पतिरिक्तमेव । न चैकार्थयोघहेतुत्वेनै- कत्वमू 1 तेनैकत्यमेकत्वेन चैकार्थधी हेतुतेत्यन्यो- न्याश्रयापत्तेः । किवार्थबोधाभावे ऽप्येक पदमि. स्यादेरमसिद्धार्थपद्मवणे दर्शनादेकबुद्धिषियय- स्वेन तु न तत्वम् । सर्वोच्चारणविपयेन्द्रशब्दानाम- कज्ञानविषयत्वासम्भवात् । न चैकजातीयबुद्धि- ·कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिता । विषयत्वम् । विपयैक्ये बुद्धीनामेकजातीयत्वं तदे- फजातीयत्वे. न च विपयैक्यमित्यन्योन्याश्रयात् । किश्चमेकः पट इति व्यवहारस्याप्येकवुद्धिविपयतया तत्समृहनपोपपती सत्राप्यतिरिक्तावयच्यसिद्ध्याप. त्तिः । यदि तत्रैक इति व्यवहारासिद्धिः तर्हि प्रकृते ऽपि समम् । न चैकशब्द इत्यस्य एकजा- तीय इत्यर्थः । तावच्छन्दकल्पनं तत्रं चैकजाति- कल्पनमित्यपेक्ष्य तदेकत्वस्यैथोचिस्यात् । घटस्थ. जात्यैक्येन दशसु घटेपु एको घट इति प्रतीत्या- पत्तेश्च । एकजातीय इन्द्रशब्द इत्पव्यवहाराच । तचेह पदं प्रकृतिप्रत्ययविभागयत् प्रकृत्यादिकमपि नित्यमेव यया अखण्डमेव तत् । अन्यथा वर्णानाम- पि तस्यादित इति शास्त्रबलात् ऋकारादिपु च रेफ- लकाराकारेकारादिभागानामनुभवसिद्धत्वाच्च भा. गवत्वे भागानामपि तुल्यन्यायादवययकल्पनायां परमाणुतुल्यानामवशेषः स्यादिति यैव घटादीना- मवयवसमुदायरूपत्वे दुरवस्था सैवात्रापि । एवञ्च पदपदार्थव्यपदेशरहितं निरोहमेव जगत्स्यात् । सा- वयवत्वे नित्यताभङ्गश्च । वाक्यमपि पदविभागरहि- तमखण्डमेव वाक्यादपोवृत्य पदान्वाख्यायन्त इति भाग्यात् । तत्र कचिदाक्यस्यैव विभज्यान्वाख्यानं कचित्पदस्यैवेति लक्ष्यानुरोधाद्यवस्था । न च वर्णेषु नावयवास्तदवभासस्तु तत्तदुच्चारणविशेषव्यङ्गतत्त. द्वर्णसमानाकारामिकध्वनिचिशेषोपरागोपाधिरिति वाव्यम् । पदे वर्णावभासस्य वाक्ये पदावभास.

·तथाच चैयाकरणसिद्धान्तपञ्जृपा। स्थाप्येवमेवोपपत्तः । शास्त्रं तु रेखागधयन्यायेने- त्याहुः॥ ५८॥ (कुं०टी०) योग्यविभुविशेषगुणानां स्योत्तरोत्पन्नाविभुविशेप- गुणनाश्यत्वमिति तार्किकपरिभाषां निराफरोति । शब्दति। यया द्वित्वप्रत्यक्षानुरोधादपेक्षायुद्धः क्षणत्रयावस्थायित्वं ताकिंकरपि स्त्रीक्रियते तथहापीति भावः । इदानी मिति । इदानीं जानामी- दानीमुच्चारिता इति सम्बन्धः । अन्ययेति । इदानी जाना. मात्यारेतत्क्षणावच्छिन्नज्ञानवानहमित्यादिरयः क्षणस्येव तन्मात्रत्तिज्ञानादेरपि प्रत्यक्षं न स्यादित्यर्थः। यावता संमयेन चलितः परमाणुः पूर्वदेश जद्यादुत्तरदेशमुप- सम्पयेत स कालः क्षण इति पातञ्जलभाप्यम् । तस्य च क्षण- स्यातिसूक्ष्मत्वादतीन्द्रियत्वम् । निमपस्य चतुर्थो भागः क्षण इति टीकाकृतः । कर्म तज्ननितविभागादिश्च तदुपाधिः । तदुक्तं पल्लभाचार्यः। स्वेः स्पन्दक्षणस्तस्य नानाक्षणविशिष्टता । कमो नानाविधोपाधिसम्बन्धः परिकार्यते ॥ इति । विभागमागभावायुपाधिविशिष्टो रवेः स्पन्दः क्षणः फेवलस्पन्दस्यानककालवृत्तित्वादित्यर्थ इति वर्धमानः । ननु. रविस्पन्दे कथं क्षणचतुष्टयस्थायित्वव्यवहारः स्वस्य स्वात्ति- स्वादत आह । तस्येति । क्रमवद्विभागायुपाधिचतुष्कसम्बन्धात्तत्र क्षणव्यवहार औपचारिक इत्यर्थः । यत्तु क्रियात्मक एव फाल इति तन्न । महाप्रलये क्रियाभावेन महापलयोत्पत्तिव्यवहा. रानापत्तेः। परस्य विति । परमते तूतयैव व्यक्तिभेदेनैवास.. म्भवात्सो ऽयमिति प्रतीतिर्न स्यादिति भावः । गत्वावच्छि- ·२२२ कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासहिता। अति । भिन्नव्यक्ती तु तत्तद्व्यक्तित्वावरिछनपतियोगिताक एव भेदो ऽस्ति न सामान्यधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताको ऽपि ग. कारत्वस्य तत्रापि सत्त्वादिति भावः । द्वयोर्घटयोरिति । तत्रापि घटस्वेन रूपेण भेदाभावादिति भावः । व्यक्तिविषयक- त्वे इति । भवन्मते जातिविपयमत्यभिज्ञा स्यादिति भावः । श्यामो नष्ट इति । रूपनाशे धर्मिणो ऽपि नाशव्यपदेशात् । जि. हासंयोगादीनां ध्वनिहेतुत्वं दर्शयति । वर्णोचारणेति । यत्र जिहासंयोगाद्वर्णस्य नाभिव्यक्तिस्तत्र ध्वन्युत्पत्तिदर्शनाद्वर्ण- स्थले ऽपि ध्वनिः स्वीकार्य इत्यर्थः । तन्जनकत्वेति । ध्वनिजन- कत्वेत्यर्थः । वर्णोत्पत्ताविति । वर्णोत्पत्तिस्थले ध्वनेरनहीकारे तादृशजिहासंयोगादीनां ध्वन्युत्पत्तिमतिवन्धकत्वं च कल्पनीयं स्यादित्यर्थः । तत्सत्वेति । ध्वनिस्वीकारेत्यर्थः । तत्तत्रारो- प्यत इति । वायुसंयोगनिष्ठमुत्पत्यादिकमारोप्यत इत्यर्थः । शब्दं कुर्विति । अत्रापि ध्वनिगतोत्पचे शब्दे आरोप इत्यर्थः । ननु गुणचाक्षुपे चक्षुःसंयुक्तसमवायस्य हेतुतया तदभावात्कथं लोहितः स्फटिक इति मत्यय इत्यत आह । आरोप एवेति । परम्परामेव दर्शयति । उक्त इति । लोहितः स्फटिक इत्यत्र लौहि- त्यसमवापिनी या जपा तत्संयोगः स्फाटिके । वर्णेवप्युत्पत्त्यादि- रारोप्यत एव न तु परम्परयेत्याह । वस्तुत इति । रसो रूपवा- निति रससमवायिसमवेतत्वस्य रूपे सत्वात् । अनियामकत्वा- दिति । एतेन विशिष्टप्रतीतिनियामकविशेषत्वं सम्बन्धत्वमित्य पास्तम् । फिञ्चेति । प्रथमोपलम्भवत्वेनोत्पत्तिव्यवहार इत्य- थः । इत्येव मत्ययादिति । उत्पादयतीति प्रतीत्यभावादित्ति भावः । ननूचारणे नित्यत्त्वापत्धिरत आह । उच्चारितत्त्वं चेति। स्त्रीमुकेति । स्वीशुकाधुञ्चारितत्वानुमापकमित्यर्थः । तज्जन्य- ·२२३ वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जुषा । तावच्छेदकति । स्त्रीशुकादिजन्यतावच्छेदकेत्यर्थः । तदाश्रयत्वा- दिति । तारत्वाद्याश्रयत्वाच्छब्दस्य द्रव्यत्वामित्यर्थः । नन्वेवं शब्दस्य गुणत्वव्यवहारः कथमत आह । आकाशरूपेति । परै- स्त्विति । एतस्य वक्तुमशक्पमित्यत्रान्वयः। मानान्तरेणेति । प्रत्यक्षेण नाशदर्शनादित्यर्थः । गत्वस्यैवेति । प्रत्यक्षविपय. ताया उत्पादादिति भावः । तदग्रहेति । उत्पत्त्यग्रहेत्यर्थः । विपरीतग्रहः । नित्यत्वग्रहः । प्रत्यस्याद्यगम्यत्वात्कथं धर्मस्य घुद्धिरित्याशयोक्तम् । औत्पत्तिकस्त्विति । औत्पत्तिकस्तु शब्द- स्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशो ऽव्यतिरेकथार्थे ऽनुपल- ब्धेस्तत्प्रमाणं वादरायणस्यानपेक्षत्वादिति सूत्रम् ।। अस्यार्थः शब्दार्ययोः सम्बन्ध औत्पत्तिकः उत्पत्तिर्भावस्तेनावियुक्तो नि. त्यः ज्ञायते ऽनेन ज्ञानमुपदिश्यते ऽनेन उपदेशः तस्य धर्मस्थ ज्ञाने निमित्तमुपदेशो विधिवाक्ये शब्दो ऽस्य ज्ञानस्यार्थे ऽव्य. निरेको व्याभिचाराभावः प्रकारान्तरेणानुपलब्धेस्तद्विधिवाक्य मि प्रमाणं ज्ञानान्तरे तस्यानपेक्षत्वात् बादरायणस्यापि सम्म- मेितदिति । शब्दार्थसङ्केतरूपस्य पौरुषेयत्वाद्विधिवाक्यानां त. सापेक्षत्वेनामामाण्य मिति तत्र पूर्वः पक्षः । शब्दार्थसम्बन्धस्या- नादित्वान्न सापेक्षत्वेनाप्रामाण्यमिति सिद्धान्तः । इदमेव । म. वाहानादित्वरूपमेव । एवमप्रेति । आस्मिन्नधिकरणे एवमुक्तेन नित्यत्वेनेत्यन्वयः । ननु वृक्षसमूहे वनमिति वदेकत्वमत्ययस्त- बाह । वनराश्यादीति । अन्यथा भवन्मते ऽप्यवयवापेक्षयाऽव- यविनोतिरिक्तत्वं न स्यादिति भावः । विभागवदिति । विभा- गविशिष्टमित्यर्थः । तत् । पदम् । वर्णानामपीति । भागवणे इत्यत्रान्वयः । अवशेष इति । परमाणौ विश्रान्तिः स्यादित्यर्थः। दुरवस्थेति । परमाणुपुञ्जात्मकस्य घटस्योत्पायवाभावादिति ·. २२४ कुञ्जिकाटीका कलाटीकासहिता । भावः । किश्च परमाणूनां निरवयत्वे ऽवयवसंयोगाभावाव्य- णुकाद्युत्पत्तिर्न स्यात् । तदुक्तं हरिणा । भागानामनुपश्लेपान वर्णो न पदं भवेत् । तेपामव्यपदेश्यत्वाकिमन्यदुपदिश्यतामिति ॥ अस्यार्थः वर्णभागानामनुपश्लेपान वर्ण एकः कश्चित्स्यात- दभावे पदं न स्यात् पदाभावे वाक्यं न स्यादिति किं तदेकं वाचकत्वेन व्यवाहियतेति । पदवद्वाक्यमप्यखण्डमित्याह । वा- क्यमपीति । एवं चाखण्डस्फोटलक्षणः शब्दो वाक्यमिति लक्षणं बोध्यम् । अपोद्धृत्येति । कल्पनया प्रविभज्येत्यर्थः । वा- क्यस्थपदानामपोद्धारेण च वाक्यस्याखण्डता दर्शिता । नन्वेवं वाक्यसंस्कारपक्षासम्भव इत्यत आह । कचिदिति । इदमत्र चिन्त्यते । कानि सन्तीत्यादौ युगपत्संस्कारो नोचितः युग- पत्सर्वेषां बुद्धिविषयत्वस्यानुभव विरुद्धत्वात् । तस्माद्वाक्यस्य प्रविभज्यान्वाख्याने वाक्यसंस्कार इत्येवारोपो युक्तः। तदवभा. सस्त्विति । रेफसदृशध्वन्युपरागाद रेफावभास इत्यर्थः । पदे वर्णेति। वर्णावयववत् पदे वर्णावभासः कल्पित इत्यर्थः । ननुप- दानां नित्यत्वे शास्त्रवैयर्थ्यमत आह । शास्त्रं त्विति ॥ ५८ ॥ (क०टी०)विरुद्धं नैयायिकमतं मण्डयतिाशदेतिाअन्यथा।तेपामस्थि. रत्वे अत एव तत्र क्षगति विहाय कालेत्युक्तम् । तस्मात्तेषां तत्वसि. द्धम् । इदमेव द्रढयितु तदुत्पत्तिवादिमते दूरणमाहा परस्येति। आदि. ना नाशादिशातदुक्तप्रफारखण्डयति। नन्विति।जातिविषयत्वं तस्या इति भावः । यद्यप्यत्र पक्षे तदतिरिक्तजात्यंनगीकारानेदं सुपचम् । न चैवं गत्यवान् ग इति न स्यात् गुणगुणिनोरभेदे ऽपि रूपवान् घट इति यदुपपत्तेस्तथाप्यभ्युपेत्य तस्यमाहाद्वयोरिति ।अर तदभावम्य सत्वात् । तथाच व्यकिभेदस्यैव तत्र विण्यत्यमावश्यामिति भावः। सो ऽयंग इत्यादस्वारस्येनाह । प्रत्यभीति । इतीति । इत्यादीत्यर्थः ।

·। वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा .यामो घट इत्यादी प्रमत्यमुरका प्रमात्वमाह 1 परम्परेति।उत्पत्तेस्त. दादेः परम्परया वर्णनिष्ठत्याभ्युपगमान ममत्वं साक्षात्सम्बन्धाशे भ्रम इत्यवशिष्यते तदपि सोऽयमित्यत्र तव व्यक्त्यमेदांशे भ्रम- त्वर नुल्पम् । ननु वर्णस्थले ध्वनिसत्व एव मानाभावः शहा. घभावेन तदुत्पत्यसम्भवश्वात आह । वर्णोच्चारणेति । तत्स- स्पेत्यत्रान्धयः । ध्वनिसत्त्वेति । तद्विषये इत्यर्थः । इदं दृदयति । भत एवेति । तदुचारणमपि धर्णानुपलब्धिसाधफमिति भावः । अन्यथा- म दोपमाह । यदि त्यति । युक्तितौल्वादिति भावः । तथापि निवा हमाह । तज्ज्ञानेति । तत् । उत्पत्यादिकम् । तस्यास्तद्विषयत्वे पाध- कं दोषान्तरमुद्धति। एवमेवेति।आरोपादिनैवेत्यर्थः । कृधातोः कि- यासामान्यार्थकत्वेन वक्ष्यमाणरीत्या आह । उच्चारेति।नन्येवं लोहि- तः स्फटिक इत्यादावाचे भ्रमत्ये द्वितीयरीत्या प्रमात्वमपि स्यात्तच्च लोकादिविरुद्धमत आह । लोहित इति। एयच्यावयमेवाह नि त्वि- ति । उक्त । लोहितः स्फटिक इत्यत्र । सिद्धान्तमाह । वस्तुत इति । सर्वत्र प्ररुते ऽपि बुद्धिनियामकत्वाभावात् ।युद्धया नियामकरयादिति पाठान्तरम् । तत्रातद्विपये।वाधकंदोपान्तरमुद्धरति। एवमिति।आ. दिना उदात्तत्वादि हस्वत्वादि च । तनिष्ठमेव । ध्वन्यादिनिष्ठमेव । तु तनिष्ठमेव तत्तत्रारोप्यते इति को ऽयं कुलधर्मः अन्यघटादिनि. स्याप्युत्पत्यादेस्तत्रारोपसम्भवादित्याह । किश्चेति।आदिनद्वपरी- अपरिग्रहः। सादृश्येनेति । सर्वमारोपे ऽस्यैव योजत्वादिति भावः। दं च सर्व तेषां पररोत्योत्पत्तिमभ्युपेत्योक्तम् । वस्तुतः सैय नेत्या- ।। किञ्चेति । एघेन.वर्णमुत्पादयतीति प्रत्ययव्यवच्छेदः । ननुच. रेतत्वमपि कण्ठाद्यभिघातजन्योत्पत्तिविशिष्टत्वमेवेति तावतापि कमत आह । उच्चारीति । नन्वेचं स्त्रीप्रभवो ऽयं शुकमभवोऽयमि- त्यादिप्रतीतिस्तच्यणाच्छुमायनुमानं च न स्यात्तस्य तजन्यता. पच्छेदकवैजात्यधीनत्वादन आह । ख्रीति । त्यं च । त्यमपि। तदुपे ति । तदनुमानायुपेत्यर्थः । प्राग्यदेवाह । तारेति । तनिष्ठमेव । ध्वन्यादिनिष्ठमेव । तवारोप्यते इति । अत्रेतरसम्मतिमप्याह । अत पवेतिातेषां तनिष्ठत्वादेवेत्यर्थः । एवं तारत्वादिर्यिरुद्धत्यमभ्युपेत्यो. कम् । घस्तुतस्तदेव नेत्याह ।यद्वेति। निष्ठा । निष्ठाः एवाविरुदत्वा- त् । तदेवाह । कस्य चिदिति। यत इत्यादिः । नन्वेवं तयाविरोधण्य- ·२२६ काजकाटाका-कलाटाकासाहता। : बहार कयमत माह । तयोरिति । तारत्वमन्दस्वयोरित्यर्थः । वर्णो त्पत्तिवादिमते दूपणमाह । परैस्स्विति । नन्वेनैव वायुसंयोगेन श्रोतभेदेन तथा व्यअने ऽपि कि मानमत आह । पतदिति। तत्र युः थूयमाण उदात्त इत्यर्याभिमानेनोञ्चनीचस्थानवस्थितत्वात्संज्ञाऽप्र- सिद्धिरिति धार्तिकोक्तशङ्कायाः इदमुञ्चनीचमनवस्थितपदार्थक तदेष हि के चित्मत्युवति कं चित्पति नाचैः एव हि कश्चित्कं चिद्धीयानमाह किमुच्चैः रोरूयसे शनैर्वर्ततामिति तमेव तथाधी- पानमपर थाह किमन्तदन्तकेनाधीषे उचैर्वर्ततामिति पवमुश्चनीच- मनवस्थितपदार्थक तस्यानवस्थितत्वात्साया अमसिद्धिरित्युपपा. दनं भगवता कृतम् । यतेनोदात्तत्वादिकमपि तथैवेति सूचितम् । स्त्रीशुकादिशब्दे ऽपि एतदनारोप इत्याह । शुक्रेति । उच्चारणेति। क. ण्ठताल्वरयभिधातेत्यर्थः । ननु तन्मते तजन्यतावच्छेदकतया सि. अवदत्र तत्सिद्धिरेव कथमत माह । विजातीयेति । तेषां स्वत पर भेदात् व्याजधान्येच । व्यङ्ग्यतावच्छेदकान्येव । विशिष्टव्यन्यत्वाशय- धान् । मन्यत्र पक्षे को यणचीत्यादी कर्थ वर्णानां प्रकृतिविकृतिमा. थोऽत आह । प्रशतीति । उक्तति । यन्तःकरणस्थेकारबुद्धिमपहाय यकारवुद्धिकरणादित्यर्थः। एवं चेदं तुल्यमेवोभयोः उत्पत्यादेस्तु सर्वथा आरोप एयेति ध्वनयन्ननतिप्रसङ्गायाह । अन्येति । सादृश्य. द्वारेति भावः । नन्वभेदप्रत्याभिशया तत्त्वेतिप्रसङ्गापत्तिरत आह । से यमितिामानान्तरम् । प्रत्यक्षम् । सिद्धान्तै शङ्कते। न चेति। वर्णाना- मिति शेषः । मादिना जन्यत्वपक्षे ध्वनिपरिप्रहः । त्वमेव । फरवा. दिकमेव । मादिनां वर्णपरिप्रहः।इदं च गुरुधर्मस्यापच्छेदकत्वमम्यु: पेत्य ।पस्तुतोऽत्र तदपि नेत्याहा प्रत्यक्षत्वायच्छिन्नति । तत्पक्षे तधे. प सत्वादेयमुकम् । उपलक्ष्यत्वं तृतीयार्थः । तदुपलक्षितकत्यादेरि- त्यर्थः । तथाच तदुपलक्षणं न तु विशेषणमिति न तस्य तत्त्वमिति भावः । तत्रैव शते । न मिति । नित्यत्वेन घायुसंयोगस्याभिव्यञ्जकत्वे इत्यर्थः । स्यादिति सम्भावनायां प्रत्यमिक्षाया अत्रापि सत्वादिति भाषः पर्णविति वैषम्ये टान्तः । नन्वत्र तवभाधः स्यपालनाकल्पित पवार. किवेति । अनुमानेन नष्टेन चिरकालस्थापित्येन विद्य. मानविषये एव तत्र तत्प्रतीतलौकनिकटत्यादिति भावः । रथया तया माह ·नौणवन्मुल्यो ऽप्युचित इति माया ! भत्रेध शामानुरोधेन सबछ. - एवेत्याधुकमुपपादयति।न हीयमिति। नन्वयं कथमेकं घनमित्यादि. नौपाधिकी सा प्रतीतिरिति किमर्थ तत्र तत्वाङ्गीकार इति चेद- स्तु तथा प्रकृते तु नोपाधिसम्भव इत्याह । न चैकेति। तेन एका- Wधीहेतुत्वेन असावयं दोषः। दोपान्तरमाह । किञ्चेति । अप्रसिद्धा. र्थपद्धवणे सति सङ्केतामहादर्थबोधाभावे ऽप्येकं पदमित्यादे- शनादित्यर्थः । आदिना एक वाक्यमेको ऽनुवाक इत्यादिपरिप्रहः । तस्यार्थबुद्ध्युत्तरकालं प्राह्यत्वादिति भावः । उपाध्यन्तरं निराक्ष है। एकोति। समूहालम्यनात्मकधीगोचरघरपटादेरपि तत्त्वापत्ति रिति तु न आरोपे सति निमित्तानुसरणं न तु निमित्तमस्तीत्या. रोप इति न्यायात् । अत आहासोश्वारेति।हानानां तत्र मेदात्। अभ्युपेत्यति। आये सिंहावलोकनन्यायेन दोपमाह । किञ्चवमिति । तत्र तत्प्रतीतेस्तथोपपादने इत्यर्थः। तत्समूहेन । सन्तुसम्हेनाका- शयनषाहा यदीति। तत्सिद्धिः अतिरिकावयविसिद्धिः भाप्यस्या- "टेति । इदं हयमभ्युपेत्योतम् । वस्तुतस्तदेव नेत्याह । एकैति। तखे तु भ्ययोपपत्यानेष्टार्थसाधकत्वमित्यादान चैक पनि दोषान्तरमाहाध. वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । - क्षणिकत्वस्यैवाहीकारणाह । नैवेति। नऐनैवेत्यर्थः। एवं चाम्यथानुप- पत्त्या तयात्र तत्सिद्धिस्तत्र तु देशान्तरकालान्तररष्टस्य तताएर पुनर्दर्शनसम्भयेन तदुपपत्या न तया तत्सिद्धिरिति भावः । न्वेषां पारमार्थिकनित्यत्वे ततो द्वैतापत्तिरत आह । नित्यत्वं चैषा- मिति। एतावदेव । व्यावहारिकमेव । मीमांसकैरपि स्वीक्रियमाण स. म्बन्धनित्यत्यमिदमेय नान्याशमिति तत्सम्मतत्वान्न तद्विरोधोऽपी त्याह । अत एवेति । अस्यार्थ सूचयन्नाह । औत्पत्तिकेति । पारमार्यि- कनित्ये एवं व्यवहाराभावाजगदुत्पत्तिकालकृत इति तदर्थः। वेवमपि शब्दनित्यत्यं न तेषामभिमतमत आह । एवमिति। उक्त कारणेत्यर्थः । अत्र सम्बन्धाधिकरणे तयोः सम्बन्धस्य नित्यत्वादे- घेत्यनेनेत्यर्थः। एघमने ऽपि। ननु तावता वर्णानां भवतु नित्यत्वं पदो. देस्तु कुतस्तत्त्यमत आह । तश्चेति । अन्यथेष्टतत्प्रामाण्यासिव इद- मायश्यकामित्याद । अत एवेति । वाचकस्य नित्यत्वादेवेत्यर्थः) अन्न मागुक्तमेव दाायाह । एके इति । अर्थानुवादो ऽयं भाष्ये । म प्रतीतिरत आह । धनेति ! ननु तंत्रकदेशावच्छिन्नत्वस्योपाधेरैका .

·२२८ कृञ्जिकाटीका कलाटीकासहिता। त्वमाह। तश्चेदमिति । नित्यमकं व्यापकं चेत्यर्थः । नन्वेवमनित्यत्वा. द्यापत्तिरत आह। प्रकृत्यादीति।लाघवादखण्डत्वमाह । बुद्धति । प्रकृ- तिप्रत्ययविभागशून्यमेवेत्यर्थः। विपक्षे वाधकमप्याह । अन्यथेति । घर्णानामित्यस्य भागेत्यत्रान्वया दुरवस्था तदप्रतीत्यादिरूपाइष्टा- पत्तावाह । एव चेति । तदसिद्धौचेत्यर्थः । कस्याप्यभावादिति भावः। भाष्यादिति । अन्यथापोद्धत्येति न वदेत् । अपोद्धरणं च कल्पन तदा तु तेषां स्वरसत एव सत्त्वमिति भावः । तदपि देधेति । तत एच लब्धमित्याह । तति । अन्याख्येये इत्यर्थः । कचिदिति । कानि सन्तत्यिादावित्यर्थः वचित् ।यटमामयेत्यादौानन्वेष वर्णानामन्यख- ण्डत्वसिद्धौ शास्त्रानुभवविरोधापत्तिरत आह ।न चेति। तदेवेत्यनेन विरोधोद्धारः। आदिना प्रकृतिप्रत्ययपरिग्रहः । एतच्छ्न्यपाठ प्र- चुरः। नन्वेव शास्त्राप्रमाण्यमसह पट वाफ्ययोरखण्डत्वात् शास्त्र. स्य च प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां व्युत्पादनपरत्वादत आह । शास्त्रमिति । उपपन्नमिति शेपः॥ ५० ॥ टस्य श्रोग्रामवम्। भाकापने को तन्न अनेकवर्णध्वनिकल्पने.मानाभा- वात् । अवर्णानामैक्यमवर्णककारादीनां चानेकत्वमि- त्यर्धजरतीयस्यान्याय्यत्वात् । तस्मादुक्तरीत्याकाश- वृत्तिरेकः स्फोट एवं श्रोत्रग्रायः । अत एव एको गका- र इति प्रत्ययः । कस्यादिकं चाभिव्यक्षिकवायुनिष्ठत. सत्स्थानाभिघातपङ्गम् । कत्यादिजात्याकान्तैः स्वरूपरूपितस्य भाने तदनाक्रान्तैस्तु ध्वनिरूपेण क. कार उत्पन्न इत्यादिप्रत्ययस्तु प्राग्वदेव ज्ञाननिष्ठोत्प. त्याचारोपेण । न च वायुनिष्टकत्वादेः श्रोत्रेण न येन यस्थ धर्मों गृह्यते तेन तदपीति न्यायेन वायूनामपि- श्रोत्रेण ग्रहणापत्तिरिति वाच्यम् । यत्तितया घ. मैग्रहणं तस्यैष धर्मिणस्तेन प्रहणस्य चक्षुरादौ पलस- ·वैयाकरणसिद्धान्तमपा। २२९ त्वात् । स्फोटवृत्तितया च तस्य श्रोत्रेण ग्रहणं न चा- युवृत्तितया। रमनादौरसादिमात्रग्राहकताया दृष्टत्या- च । व्यञ्जकगतवैजात्यमादायैव ककारहकारयोर्भेदः । अद्वैतसिद्धान्तविपयसम्बन्धजन्यवृत्तिवैचित्र्येण ब्य- ड्र स्वरूपसुखे भेदव्यवहारवत् विशेष्यांशमादा- याभेदे ऽपि तत्पतीति पाद्या । उपाध्यनालिगित- तत्प्रतीत्यभावात् । देशकालभेदप्रत्ययो ऽप्यौपाधिक एच। स एव च पदादिरूपेणापि व्यङ्ग्य इति बोध्यम् । अत्रापि काल्पनिकः प्रकृतिप्रत्ययविभागः पदे वाक्ये च पदविभागः । भेदेन कल्पिता अपि ते पदवदेव नित्याः । तदुक्तमाद्यन्ताविति सूत्रे भाष्ये नित्येपु शब्देपु कूटस्थैरविचालिभिर्वर्णैर्भवितव्यामिति । वर्ण- शब्देन प्रकृतिप्रत्ययागमाद्यः । यद्धा अखण्डान्येव प- दानि वाक्यानि च । रेखागवयन्यायेन तदन्याख्या- नार्थ कल्पिते पदादौ प्रकृत्यादिविभागकल्पना पद- विभागकल्पना च । इदमप्याद्यन्तावित्यत्र भाष्ये । स्फोट एक कत्वादिना व्यज्यत इत्येऔजिति सन्त्रे- भाष्ये ध्वनितम् ।तत्र हि नरसिंहचनात्यन्तरत्वादणे- कदेशानां वर्णग्रहणेनाग्रहणमिति पक्षे क्लस इत्यत्र कृ. पो रोल इति लत्वाप्राप्तिमाशक्य अथवोभयतः स्फो. मानं निर्दिश्यने रश्रुतलश्रुतिर्भवतीत्युक्तम् । तस्याय- स्थाय: यनुलो रनवगदिमाल. कवित, किंतु अमानत तत्तद्रूपेण स्फोटस्यावभासमात्रम् । एवं च कल्पत इ- त्यादावस्याप्रवृत्तिः स्यात् । अतो रेफावमासिस्फोट- प्रसङ्गे लकारायभासः स्फोट इत्यर्थः । एवं च सर्वत्र ·२३० कुञ्जिकाटीका-कलांटीकासहिता! सिद्धं कृपावपि रेफावभाससत्त्वात् । आकारादौ तु नैव हस्वावभास इति न तत्र हस्वाकारावभासप्रयुक्तं कार्यम् । यत्तु कैयटेन अन्तर्भूतानन्तभूतसाधारणी जातिनिर्दिश्यत इति व्याख्यातं तन्न । तादृशजाति- सत्त्वे मानाभावात् । नरसिंहवद्वान्तरमिति स्वो. क्तिविरोधाच । सादृश्यात्तु प्रत्यभिज्ञति स्वोत्यसङ्ग- तेश्च । श्रुतिपदास्वारस्याच। रजातजातिरित्यनुक्तेमा तादृशी जातिसत्त्वे वर्णकदेशानामपि तजातिमत्वेन वर्णग्रहर्णन ग्रहणमिति पक्षस्यैव सिद्ध्या ग्रहणपक्ष. मुक्तमधवा न गृह्यन्त इति पक्षे तत्समाधानपरभा- प्यासङ्गतेश्च । अत एवाष्टमे रपाभ्यामिति सूत्रे कैयट: यथाच नरसिंहावयवानां नरत्वसिंहत्यजातियोगा- भावात्पुरुपमृगराजाभ्यामेकाकृतियोगामावः एवं व. र्णवर्णकदेशयोरपीति स्फोटपदस्य च तत्तवर्णपदादि रूपेण ताल्वाभिघाताज्ज्ञानविपयो मध्यमावस्थो अर्थ इत्यलम् ॥ ५९॥ (कुं०टी० ) परे तु वर्णादीनामेकत्वामित्यारभ्यक्तिमतं द. पयति । सनेति । अवर्णानामिति । आकाराणां परस्परमे- षयमकारककारयोस्तु परस्परं नक्पमित्पत्र पीनामात्र इत्यर्थः । ननु वायुनिष्ठं करवादि फयं व्यज्यते तबाह । तत्तत्स्यानेतिक- खादीति । फत्वादिवजात्यवता वायुना शब्दस्वरूपस्य भान. मित्यर्थः। माम्वदेवेति यदुक्तं तवस्फुटयति । ज्ञाननिष्ठति। येनेति । इन्द्रियेणेति शेषः । वायनामपीति । गुणगुणिनो: समानेन्द्रिय- प्रापयादिति भावः । रसादिमामेति । न तु नलस्यापीरपः ।

·२३१ वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपा । . । मात्रशब्देन द्रव्यवच्छेदः। रसनादिना रसत्वादेरपि ग्रहणात् । ककारेति । समानस्थानत्वे पीत्यादिः। विषयसम्बन्धेति । अन्त:- करणवृत्तिवैचिच्यात् ब्रह्मात्मकमुखे ऽपि वैचित्र्यमित्यर्थः।अन्त:- करणस्य सुखात्मना परिणामे तत्तादात्म्यादहं सुखीति प्रत्यय इत्यर्थः। विशेष्यांशेति । कत्वादिविशिष्टतया गृहीतस्य स्फोटस्यै. कत्वेऽपत्यिर्थः । तत्प्रतीतिः। ऐक्यमतीतिः । ननूपाध्यग्रहे ऐक्य- बुद्ध्यापत्तिरत आह । उपाध्यनालिगितेति । स एव । स्फोट एव । पद इति । पदे प्रकृतिप्रत्ययविभागः कल्पित इत्यन्वयः । पदवदेवेति । प्रकृत्यादयो ऽपि नित्या इत्यर्थः । उभयत इति । स्थानिन्यादेशे चेत्यर्थः । शब्दानामनित्यत्वे ऽपि तद्गता जाति- नित्या सैव स्फोट इति मतेनाह । रश्रुतेरिति । न कश्चिदिति । वर्णा इति शेपः । अन्तर्भूतानन्तर्भूतेति । कृपो रोल इत्यत्र स्व- तन्त्रास्वतन्त्ररेफसाधारणी रत्वजातिः स्थानित्वेनाश्रीयत इत्य- थः । स्वोक्तिविरोधाचेति । दृष्टान्तासङ्गतेरिति भावः। श्रुतिपदेति । श्रवणस्य व्यक्तिचिपयकत्वात् । इत्यनुक्तेश्चेति । अन्यथा भाष्य- कार इत्यमेवावक्ष्यादित्यर्थः । समाधानपरेति । रश्रुतेलश्रुति- वतीत्याकारकेत्यर्थः । पुरुपमृगराजाभ्यामिति । नरसिंहावय- नामित्यनुक्रष्टव्यम् । मृगराजः। सिंहः । रपीति । आहेति पः । ननु स्फोटे वर्णविभागाभावात् रश्रुतेरिति पूर्वोक्तभा- न्यासगतिरत आह । स्फोटपदस्य चेति ॥ ५९॥ (कल्टी)माघे दोपमाहाअनेकेति। उभयसाधारणं दोपमाह। भव- नामिति।प्रागुक्तसिद्धान्तमुपसंहरति । तस्मादिति । ननु विलक्षण. घायुसंयोगा एव श्रोत्रेन्द्रियग्राह्याः सन्तु किमेकस्याप्यतिरिक्तस्य कल्पनयात आह । अत एवैक इति । तस्यैकत्वादेवेत्यर्थः । नन्वेवं क- थमेकत्वमत माहाकवादिकं चेति । स्फोटामिन्यञ्जकेत्यर्थः। तस्यापि 1 ·२३२ कृञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । . . नित्यत्वमाह । तत्तदिति। नन्वेवं कथं स प्रत्ययोऽत आहा कत्यादीति। विजातीयैर्वायुभिरित्यर्थः । तदनेति । अत एव विजातीयैस्तैरित्यर्थः । रूपभूपायाम्। तस्य स्फोटस्यैव रूपेण भानमित्यस्यानुपङ्गः । दाया- य प्रागुतं स्मरति । ककार इति । पूर्वतो विशेषमप्याह । ज्ञानेति । आदिना नाशः। एवं प्रागपि । यदृत्तीति । येनेति शेषः । च. स्त्वर्थे । एवं फ्लप्तनियमेन तं नियमं निरस्याद्यव्यभिचारास नियम एवनेत्याह । रसनादाविति । नन्वेवमपि ककारहकारयोरे. फ्यप्रत्ययापत्तिभिन्नत्वप्रतीत्यनापत्तिश्चात आह । व्यञ्जकेति । अद्वै. तेति । विषयवाह्यन्द्रियाणां मिथो यः सम्बन्धः सयोगादिस्तजन्यं यंत्तत् वृत्तियचित्र्यं तेनेत्याद्यर्थः । अन्तःकरणस्य मूलावच्छिन्नच. तन्यं प्रमाता मध्यावच्छिन्नं चैतन्य प्रमाणं अग्रावच्छिन्नं चतन्यं वृत्तिः विषयसुम्पनिरासाय स्वरूपपदं ब्रह्मस्वरूपसुसे इति तदर्थः । अत एव तन्नित्यमेकविषयसुखं तु नगादिविषयसम्पर्केण सत्वा- चंच्छिन्नान्तःकरणे चेतनप्रतिविम्यः । अत एव तस्य ज्ञानत्वमनि- स्यत्वं च सेव च वृत्तिरिति भाव । अभेदे ऽपीत्यनेन तस्येपत्वं सू. चितम् । तदिति । वर्णेत्यर्थः । अन्यदपि याधकं निराचष्टे । देशेति । नन्वर कथं पदादिप्रतीतिरत शाह । स एव चेति । अपिना फत्यादि. समुच्चयः । एकैकविजातीयवायुभि फत्वादिनैव तस्य व्यञ्जनं क्रमो. त्पन्नेहुभिस्तु तत्तत्पदादिरूपेण व्यञ्जनामिति भावः । सिद्धान्ते स- खण्डपक्षमाह । अत्रापीति । सिद्धान्तपक्षे ऽपीत्यर्थः । नन्वेव तस्यानि स्यत्वापत्तिरत आह । भेदेनेति। ननु तत्र वर्णानां तत्त्वमुक्तं न प्रत्या- देरत थाह । वर्णेति । वर्णस्फोटस्य तत्स्वरूपत्वात् । अथासण्डपक्ष- माह । यद्वति । नन्वेवं शास्त्राप्रामाण्यमत आहा रेसेति। तत् । अयपड. पदादि।आदिना याफ्यम् । अत एयथासंख्यमाह । प्रत्येनि। अनापि प्राग्वत् सम्मतिमाह । इदमपीति । तत्र हि अनागमकानां सागमका इति द्वेधा उपपाद्याथवा एकया आनुपूा अयं शब्दान्तरमुपदिशति प्रतिस्ततो यलाद्यार्धधातुकं ततः पश्चादिकारं यस्मिस्तस्यागम- बुद्धिर्भवतीत्युक्तम् । एतदाह। अस्ति स्तः एवीति । तत्त्वनो रूपार्था- न्ययाभावारकल्पिताभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यामेयार्थवत्तामाश्रित्यासत्यः प्रतिप्रत्ययोपदेशेन सत्यस्य पदस्थ व्युत्पादनं प्रियते रेयागययेनेच सत्यगवयस्येति कैयटः मत्र पक्षे वाचकस्यैवानया प्रनाच्या व्यु: 1 ·वैयाकरणसिद्धान्तमया । स्पादनम् । उत्तरपक्षे तु कल्पितस्यानेन साक्षात् चोधन तेन च योधकस्याखण्डप बोधनमिति भेद इत्युयोतश्च । उक्तार्थे सिं- हावलोकन्यायेन सम्मतिमाह । स्फोट एवेति । जात्यन्तति । समू. हस्येति भावः । कैयटोक्तिरियम् । भाशय । कृप उ: ल इति च्छेदेन समाधायोति शेषः । वस्तुत इति । तेषामनङ्गीकारात् । एय- म् । केपलावमासे चयं च सूत्रवैयापत्तिरित भावः। अतिम- सगोत्र पक्षे नेत्याह । माकारावाविति । कार्यम्। याचा तरतीत्यादी घ्यलक्षणठनादिकम् । तत्रत्यकैयदं खण्डयति । यत्यिति । ननु स- तो बलीयसीति न्यायेन तस्वीकारो ऽत आह । नरेति । अथ- घा पुनर्न गृह्यन्ते इति प्रतीकं धृत्वेति भावः । तप्रत्यामेवाह । सादृश्यादिति । मादिना तरवासिध्या पृथगनुपलब्धानां वर्णानां स- मुदाये नास्ति सत्त्वमित्यस्य परिग्रहः । तत्समेति । तत्र सत्ताप्राप्ति- शङ्कासमाधानपरोक्तभाज्यत्यर्थः । कैयटस्यापि तत्र न निर्भर इत्या- ह । अत एवेति । मदुतस्य तदभीष्टत्वादेवेत्यर्थः । यत्तु प्रागुक्तरी त्या पदादिरूपेणाभिव्यक्तस्यार्थप्रत्यायकत्वात्स्फोटस्यव्यवहार इति तन्नेत्याह । स्फोटेति । तथाच न केवलं स्फुटत्यर्थो ऽस्मादिति स्फोटो ऽपि तु स्फुट्यते यः सो ऽपि स इत्ति भावः । न वैर्ष पायुसंयोग एव पाचको यस्तु शृणोमीरयाद्यनुभवेनातिरिक्तस्य श्रोत्रग्राहस्यावश्यकत्वादित्याद्यन्यतो नुसन्धेयम् । तदाह । इत्यल- मिति ॥ ५९॥ आतरस्फोटे किश्चैवं द्रुतमध्यविलम्बितासु प्रयत्नभेदेन चि. भाष्यसम्मति । राचिरकालोचारणजन्यत्वाद्भिन्नकालत्वभेदयो. रापत्ती हस्त्राकारस्थापि भेदे भिन्नकालत्वे चान्यत- मवृत्तौ तपरकरणे ऽन्यतमवृत्तावतो भिसो ऽना. पत्तेः । स्फोटाङ्गीकारे तु न दोपः । तदभिव्यक्त्यनन्तरं जायमानेन चिरकालेन वैकृतध्वनिना तस्य चिरका- लमुपलब्धावपि स्फोटे कालभेदाभावात् । तमेषायं हुतमुच्चारितवानन्यो विलम्बितमिति प्रत्यभिज्ञास- ·कृचिकाटीका-कलाटीकासहिता । स्वात् । हस्वदीर्धादौ तु नैवमभेदमत्यभिज्ञा । ए- तेन हस्वदीर्घप्लुतैरभिव्यक्तस्फोटे तदुपरागवशा- चथा तावत्कालत्वारोपस्तथानापि स्यादिति प- रास्तम् । ह्रस्वदीर्घादीनां परस्यरमैक्यप्रत्यभिज्ञा- भावेन तत्कालत्वारोपे ऽप्युबारपित्रालस्थार्दिकृत- स्यास्थ वैकृतगतस्य कालत्वोपलब्धिचिराचिरस्वक- रस्यारोपे मानाभावात् । आरोपे सति निमित्तानु- सरणं न तु निमित्तमस्तीत्यारोप इति न्यायात् । अत एव तिसृष्वपि ह्रस्वो मकार इत्यादिग्नुभवः । जन्य. स्वे तु वर्णानां क्षणस्थायित्याभ्युपगमात्कस्य चि- रमुपलब्धिः स्यादिति योध्यम् । तदुक्तं तपरसूने भा. ध्यकृता वृत्त्यन्तरे ऐसो नापत्तिस्ततद्वृत्तिजनकय- सभेदेन वर्णानां तत्तत्कालत्वस्यैवौचित्यादित्याश- श्य एवं तर्हिस्फोटः शब्दो ध्वनिः शब्दगुणः कथं य- था भेर्यादन्ता भेरीमाहत्य कश्चिदिशतिपदानि ग- छति कश्चित्रिंशत्कवश्चिञ्चत्वारिंशत् स्फोटस्तावानेत्र ध्वनिकृता वृद्धिः। ध्वनिः स्फोटश्च शब्दानां ध्वनिस्तु खलु लक्ष्यते। अल्पो महांश्च केषां चिदुभयं तत्स्वभावतः ॥ इति । स्फोटः शब्द इति श्रोनेन्द्रियग्रायः स्फोट- नामापदार्थः शब्दः ध्वनिस्तदभिव्यक्त्युत्तरं जायमा- नो वैकृतध्वनिरूपा शब्दस्य चिराचिरोपलब्धिकरत्वा. दुगुण उपकारकः । भेरीमाहत्येत्यस्य तं शब्दमुपलभ- मान इति शेषः । ध्वनिरूपेणापि स्फोट एवं गृपत इति दृष्टान्तिकोभयसाधारणमाह । स्फोटस्तावानेव-

·चैयाकरणासिद्धान्तमञ्जूषा। २३५
ति । ध्वनिकृता। वैकृतध्वनिकृता । ध्वनिः स्फोटश्च
स्त इति शेषः । शब्दानां सम्बन्धीध्वनिः । वैकृतध्व.
निस्तु केपां चिदल्पो ऽल्पकालमुपलब्धिजनका केपां
चिन्महान् बहुकालमुपलब्धिजनको लक्ष्यते । तत्र म.
माणमाह । उभयं तत्स्वभावतः । सिद्धमिति शेपः ।
तदुक्तं हरिणा।
स्फोटस्याभिनकालस्य ध्वनिकालानुपातिनः ।
स्वभावतस्तु नित्यत्वाद्धस्वदीर्घप्लुतादिषु ॥
प्राकृतस्य ध्वनेः कालः शन्दस्येत्युपचर्यते।
अभिन्नकालत्योपकारकं स्वभावतस्तु नित्यत्वादि-
ति । प्राकृतध्वनिशन्देन स्फोटव्यचकमन्नोच्यते ।
स्फोटस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते ।
ग्रहणे अभिव्यक्तौ।
स्थितिभेदे निमित्तत्वं वैकृता प्रतिपद्यते ।
स्थितिभेदे चिराचिरोपलब्धिविशेपे।
शब्दस्योर्वमभिव्यक्तवृत्तिभेदे तु वैकृताः ।
ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैन भिद्यते ॥
इति । शब्दस्याभिव्यक्तरूवै वैकृता ध्वनयोजा-
यन्त इति शेषः । ते तु धृत्तिभेदे टुत्तादिवृत्तिभेदे स.
मुपोहन्ते तत्र कारणानि भवन्ति स्फोटस्तु तैर्न भि.
द्यत इति तदर्थः । चैकृतत्वं चैपामालस्यादिकृतत्वा-
त् । कयटो ऽप्यन व्यकशब्दो वैकृतध्वनिपरस्तस्था-
प्युपलब्धिजनकत्वेन व्यञ्जकत्वव्यवहार इति दिक् ।
एवं च पदादिरूप आन्तरः स्फोटो पाचक इति
सिद्धम् ।। ६०॥

·कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता। (कुं० टी०) वर्णभेदे दोपान्तरमाह । किवमिति । भि. अकालत्यति । फालभेटवाचे वर्णभेदश्च स्पादित्यर्यः । कृतति । स्फोटस्वरूपमभिव्यज्य पुनःपुनरविरदेन दीर्घ- फालमुपलभ्यमानो ध्वनिकृतः । एतेनेति । यया स्वाभि- उपतः स्फोट एसमानादिस्तया प्रतिभेदादापि भेदः स्यादि. स्पर्थः। प्लुनरिति । ध्वनिरिति शेपः । अत्रापि । विभेदेऽपि । उधारपितुरालस्यमिति समासः । तिये ऽपि स एवायमिति ·वैयाकरणसिद्धान्तमन्जूपा। लमदेनैव कालभेद इत्याह । स्फोटस्याभिन्नति । इह आत्मत- स्वस्य नित्यत्वात् स्फोटानां स्थिती कालपरिमाणवृत्तेः स्व. पो ऽपि व्यापारो नास्ति ध्वनिना तु संसृष्टं तस्प स्फोटस्य स्वरूपमुपलभ्यते तस्मात् ध्वनिकालः स्फोटोपलब्धिरूपः परि- तते । नन्येवं हस्वदीर्घप्लुतादिष्वपि ध्वनिरेव कालहेतुरिति- दीर्घप्लुतयोरपि तपरस्तत्कालस्यति तत्कालतामसन इत्यत आह। स्वभावतस्त्विति । कैपटे ऽपीति ध्वनिःशब्दगुण इति भा- ध्यमुपादाय शब्दस्य गुण उपकारको व्यञ्जकत्वेनेत्यर्थः । इति कैयटे इत्यर्थवैकृतेति अन्यथाध्वनिकता वृद्धिरिति भाष्यासङ्ग- तेः । तस्यापीति । प्राकृतध्वनिना उपलब्धस्य स्फोटस्योत्त- रकाले वैकृतो ध्वनिरुपलम्भको भवतीति भावः । एवं चेति । स्फोटो द्विविधः आन्तरो वासश्च । तत्रान्तरस्य मुख्यं वाचकत्व- मित्यर्थः । वास्तु जातिव्यक्तिभेदेन द्विविधः ॥६॥ (कल्टी०)तदेवमान्तरस्यैष पाचकरवं न पाह्यस्य वैखरीरूपस्य जन्यस्य शम्दस्योति व्यवस्थापितम् । तदेव सिंहावलोकनन्यायेन तत्र पदोपदानपुरस्सर भाष्यसम्मत्या दयति । किञ्चेत्यादिना योध्यमित्यन्तेन । एयम् । पाहशम्दस्यैष वाचकत्वम् । द्रुतेति । एवं भाष्यवार्तिकमयोगात्पूर्वत्र हस्थः। अभ्यासार्थ दुता वृत्तिः प्रयोगार्थे तु मध्यमा । शिष्याणामुपदेशार्थ वृत्तिरिया विलम्यतेति ।। द्रुतायां वृत्तौ तदुच्चारयति पतरि ब्रह्माण्डसम्बद्धा सा- मृतबिन्दुनाविणीति योगिप्रसिद्धेयस्याः सुपुम्णारधनाडिकाया नषपानीयबिन्दवः सवन्ति तस्या एवं मध्यमायां वृत्ती द्वा. दशपिन्दवः सवन्ति विलम्बितायां वृत्ती पोडशविन्दवः सवन्ती. ति पूधपूर्वतनयो मागा अग्रे अधिका इत्यर्थः । चिराचिरेति । तत्त. स्कालावच्छिन्नताल्बोधपुटव्यापारजन्यत्यादित्यर्थः । पर्णानामिति शेपः। भापताविति। इस्वदीर्घावियदिति शेषः । अत इति । सूत्रानुः - ·- २३८ कुञ्जिकाटीका-कलाटीकासहिता । करणं भेदविवक्षा च अनापत्तिरिति पाठः । अनापतेरिति पाठे तत्र तदनापत्तेस्तस्य न तत्त्वं किन्वान्तरस्यैवेत्यर्थः। तदेवाह । स्फोटाङ्गीति । स्फोटेत्यर्थः। एवमग्रे ऽपि । चिरति बहुव्रीहिः । ननु तत्रापि कुतो न कालभेदोऽत आह । तमेवेति । दृष्टान्तं विघश्यति । इस्वेति । तदिति । हस्यादीत्यर्थः । वर्णोपरागाभिव्यक्तिजनकयनीय. कालोपरागणैव स्फोटस्य भानादित्यर्थः। एतेनेत्यस्यार्थमाह । इ- स्वेति । घेकृतत्वस्य व्याख्यानमाह । स्यादिति । वैकृतगतस्य ।वैकृत- ध्वनिनिष्ठस्य कालस्य । ननु तत्सत्त्वे कुतो नारोपो ऽत आह । आरोपे इति। ननु तदेतदवच्छिन्नत्येनापि कुतो न स्फोटोपलब्धि- रत आह । अत एवेति । तदनारोपावेत्यर्थः। अन्यथा हस्वाकार ए. वायमिति प्रत्यभिशा न स्यादिति भावः ननु त्वत्पक्षे ऽपि चिराचिरकालोच्चारणजनकत्वाज्जायमानवैकृतध्वनेरुपलब्धीनामेव कालभेदावविध्यं वर्णास्तु वृत्तिभेदे ऽप्येकरूपा एवेति कुतो नात आह । जन्यत्वे स्विति । अयम्भावः । उत्पत्तिवादिनो वर्णो- त्पत्ति प्रत्युच्चारणव्यापारस्य कारणत्वात्तत्कालावच्छिन्नोचारणे- न हस्वदीर्घादेरिव दुतावत्कालस्यैवोत्पत्तिः स्यात् । नुनिप्पादी ध्वनिरेव तत्कालो न तु वर्ण इति वाच्यम् । वि- निगमनाविरहादिति । इदमेव एवं तीत्यादिभाष्योक्तसमाधेर्नि- त्यातिरिक्तस्फोटाङ्गीकाराश्रयणस्य बीजम् । एवं चात्र परिदृश्य- मानकालभेद उपलब्धिर्वात एवेति तात्पर्यम् । अत्र भाष्यसम्म- तिमाह । तदुक्तामिति । प्रागुक्तं सर्वमित्यर्थः । स्वभावत इतीत्यन्तो भाष्यग्रन्थः । तत्तदिति । चिराचिरकालोच्चारणकजनकयत्नभेदेने- त्यर्थः । तत्र तेनेत्याशयति । उक्तमित्यन्वयः । प्राकृतध्वनेरन तत्त्वासम्भवादाह । तदभीति । स्फोटामीत्यर्थः । ननु ध्वनिरपि शब्दविशेष एवेति कथं स शब्दगुणोऽत आह । शब्दस्येति । घश्य- माणभाप्यादाह । शब्दमिति । ननु भेर्याघातस्थले स्फोटाभायात् स्फोटस्तायानेवेत्यनुपपन्नमतो दाटन्तिकाभिप्रायमिदमुपलब्धिसा. मान्ये दृष्टान्तः । यथा तत्र तस्य ध्वनेस्तायत्ताधकालमुपलम्म. स्तथेदापि तत्तवृत्तो तावत्कालं वत्तदभिव्यजकरूपतापितत्वे तत्परिच्छिन्नस्यैव स्फोटस्योपलम्भमात्रमित्येतावत्येव रान्तः । न चतायता स्फोटभेद इति तात्पर्यमन्यथा दृष्टान्ते पनेरुपलभ्य- नचा- ·चैयाकरणसिद्धान्त मनपा मानस्य भेदो न तथेह वर्णस्य मुतादिग्धिति वैषम्यात्तदसङ्गतिरो. ते। फैयटासाङ्गत्यंधनयनन्यथा व्याचष्टे ध्वनीनिमियाघातस्थले पि स्फोट एप भेरीताइनाभिव्यकः धोरणाय इत्यर्थः। अत एव 'तेदनाकान्तैस्तु पनिरूपण' इति भागुक्ताम् । एवेन तदन्यतमयच्छ। दःचातेति । तत्सतोपलब्धिकालवृद्धिरित्यर्थः । किं तत त्यत आ शबानामिति । केपा चिदित्यस्यात्योभयत्रान्वय त्याह- *पां चिदिति । अल्पत्यमचिरकालय, महात्वं चिरफालत्यं, तेपो चिराचिरोपलब्धिकराल्पत्यमहत्यवान् पेठनध्यतिरेवापत्यादिना लक्ष्यते इत्यर्थः । तत्र #येरुतध्वनिस्फोटयोः। शेष इति । न तु तत्र प्रमाणान्तरापेक्षति भाव, । योगिप्रत्यक्षसिद्ध चैतदुभयमिति तात्प. पंम् । कैयटासाहत्येनोक्तार्थे इरिसम्मतिमाह *तदुक्तामिति । अभिनेति। तथाच स्वभावतो नित्यत्वादभिनफालस्यापि स्फोटस्य ध्यानकालानुशतिनः सतः।ध्यानरत्र निविधः तत्र प्राकृताशयेनोक्तम् *इस्वेति । तत्वेन भेदाभ्रस्वादिषु तविषये भेद इत्यर्थः । तत्वमे- पोक्तम् *मातेति । तस्य या कालः स एव शन्दस्य काल रति ध्य. पहियते इत्यर्थः । आरोपेणेति भावः। ननु ध्वनीनामपि भाका नित्यत्वं प्रतिपादितमत आदमातेति । तदेवाह स्फोटस्येति। वाद्यात्म- फस्फोटस्येत्यर्थः। *अभीति । तत्तत्कालकत्वेनेति भावः । शम्बस्य. तदात्मकस्फोरस्य । तुस्वारस्यादास्यभेदमाह ते स्विति । बेरुतम्या नयस्त्वित्यर्थ मन्येवं कथमेगा बैरतत्वमत माह *धेशतत्वं चति। नववं कैयटपिरोधस्तेन हि "शब्दानां व्यरधानां सम्बन्धी व्यजक- त्वेन यो धनिःस पर महान्" इत्यादि व्याख्यातमत माह कपटी- पीति । अत्र भाष्यपधव्याख्यायसरे ननु तस्य तस्वमेय याधितमत मात् तस्यापति । हतध्वनेरपीत्यर्थः । जनकत्वेन उपलब्धिपौन:- पुन्यकारणत्वेन । तदुपक्रमेणैव माध्यप्रवृत्तेः । पौनःपुन्यं चाकरोत. मनाविच्छेदेनोपलग्धिधारामाण में तु विच्छिच विच्छिचोप- लाया । तथाचोभयमित्यावृत्त्या योजनीयम् । गृह्यत इति क्षेपातेन प्यतयाचामुभयम्, भन्यक्तवार्धा धर्णधर्मानामान्तध्वनिरवेत्यर्थः । ध्वनिपदेन प्राकृतकृतावुभावप्युच्यते । ग्रहणकर्मभूनमुभयं तु प्रा. रुतम्यनिस्फोटरूपम् । धैकृतस्याल्पत्वादि चिराचिरोपलायनुमेप- मिति पोध्यम् । तदाह ति दिगिति । समस्तमकरणार्यमुपसंहर- ·२४० कुञ्जिकाटीका-फलाटीकासीहता। ति एवं चेति । तत्र पक्षे उक्तदोपे घेत्यर्थः॥६०॥ शक्यार्थस्य बौद्धन्वम्। एवं शक्यो ऽर्थो ऽपि बुद्धिस. त्तासमाविष्ट एव न तु बाह्यसत्ताविष्टः । घट इत्यत एव सत्तावगमेन घटो ऽस्तीति प्रयोगे गतार्थत्वादस्तीति प्रयोगानापत्तः। सत्तया विरोधा- त् घटो नास्तीत्यस्थानापत्तेश्च । मम तु वुद्धिसतो याह्यसत्तातभाववोधनाय 'अस्ति' 'नास्ति' इति प्रयो- गः । किञ्च, शशशृङ्गं नास्ति, अङ्कुरो जायतइत्यतो घोधानापत्तिः । मम तु वुद्धिसन्नकुरो जायत इत्यर्थः । सा सत्तापि शब्दवाच्यति तद्भावः।फिश्च, इच्छादीना- मन्तःकरणनिष्ठतया तत्र विषयस्य सामानाधिकर. ण्येनैव कारणत्वौचित्येन चौद्धपदार्थसत्ताऽऽवश्यकी। यत्तु वैशपिकाद्यनुसारिणो विषयतासम्बन्धेन ज्ञान प्रति तादात्म्येन विपयः कारणामति वदन्ति । तन्न । तदीयतादात्म्यस्य वृत्त्यनियामकतया सामानाधिक- रण्यानिर्वाहकत्वात् । अतीतानागतस्थले सतोरेव स. म्बन्धेनैवं सम्बन्धस्य वक्तुमशक्यत्वाच । घटादि- मामग्या अप्पवच्छेद्यावच्छेदकभावसमानाधिकरण- दैशिकविशेषणतया देशविशेपे सामानाधिकरण्यं द्र- टव्यम्। 'शिरासमे वेदना, 'अब घट इत्यादिव्यवहा- रादाधारतानियामकत्वमाअवच्छेदकत्वं सप्तम्यर्थ इति तु चिन्त्यम्, अनुशासनाभावात् । सुविभक्तो लक्षणा- ऽभावस्य भवदीयसम्मतत्वाच । द्रव्यरूपादीनामपि द्र- ध्यदेश एव देश इति बोध्यम् । भ्रमेऽधिष्ठानत्वमपि यौद्धस्यैव न याह्यस्येति सर्व समन्जसम् । अत एव 'उ- ·टीकाद्वयोपैतायां लघुमजूषायाम् । २४१ पदेशे ऽजनुनासिकः इति सूत्रे भाष्ये उक्तं 'को देवदत्त' इति प्रश्ने 'अङ्गदी कुण्डली व्यूढोरस्को वृत्तवाहुरीह- शो देवदत्त' इति । तव तु एकव्यक्ती भेदाभावादीह- श इत्यस्यासङ्गतिः । मम तु एतैः शन्दैर्यादृशो ऽर्थी युद्धौ प्रतिभासते तादृशोचाप इत्यर्थः । अदृशताह- शशब्दाभ्यां तत्त्वेन प्रत्यभिज्ञाविषयत्वमुपलक्ष्यत इति बोध्यम्। 'हेतुमति च' इति सूत्रे, 'पलिविंशति इति सूत्रे, मतुप्सूत्रे च भाज्यकैयटयोः स्पष्टमिदम् । गौतमो ऽप्य. सत एवोत्पत्तितत्वं कथमित्याशय सूत्रितवान् 'बुद्धिसिद्धं तु तदसद्' इति । तद् कार्यमुत्पत्तेः प्राक नाशोत्तरं चासदपि बुद्धिविषयतया सिद्ध- मिति तदर्थः ॥ ६१ ॥ (कुं० टी०) *एवं शक्यो ऽर्थो ऽपीति । यथा आन्तरः स्फोटो निर्विभागो वाचकः एवं वाच्योऽप्यान्तरो निर्विभागः स एक वाक्यार्थः,स च प्रतिभारूप इत्यर्थः । *बुद्धिसत्तेति । बौद्धस- त्तायुक्त एवेत्यर्थः । *घट इत्यत एवेति । अत एवोक्तं मतुप्सूत्रे भाष्ये "सर्वो हि पदार्थो न सत्ताव्यभिचरति"इति।तत्र हि भूतभविष्यतो- 'गोमानासीद्', 'गोमान् भविता' इत्यादौ न वाहसत्तास्ति किन्तु बुद्धिकल्पितैव, एवं च तद्व्युदासाय वाहासत्तापरिग्रहार्थमस्तीति. विशेषणं युक्तमिति भावः। *शशशृङ्गं नास्तीति । अत एव अना- भावज्ञाने आहार्यमेव मतियोगिज्ञानं कारणम्' इति लीलावतीशि- रोमणी स्पष्टम् । 'अन्यथा नीलं सरोजं भवत्येवेत्यादौ नील- स्वायोगस्य सरोजे अप्रसिद्धत्वाचयवच्छेदो न लभ्येत' इति स्पष्टन्तत्रैव । सामानाधिकरण्येनैवेति।कार्यकारणयोः समानदे.

·२४२ चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । शस्थत्वनियमादन्तःकरणवर्तिन्या सामग्या तत्रैव कार्योत्पादनं युक्तमित्यर्थः1 सिद्धे पाकादाविच्छादेबिरहादसिद्धस्यैव पाका- देरिच्छां मति हेतुताया वाच्यतया युद्धावेव हेतुहेतुमतो. सापा- नाधिकरण्यमुपपादनीयमिति भावः। *आवश्यकीति। अवश्यभ- वितरि आवश्यकशब्दः ठगन्तो निपातनात् । वृनन्तस्य तु आव- श्यिकोते स्यात् । वाक्यस्यैव हेतुतामभ्युपगच्छतस्तार्फिकाबिरा- करोति यविति। *विषयतासम्बन्धेनेति । अयम्भाव:-विषय- तासम्बन्धेन चाक्षुषं प्रति चक्षुःसंयोगः कारणं न तु घटचक्षु:- संयोगः । विषयभेदेनानन्तकार्यकारणभावापत्तेः। एवं च यद- चक्षुस्संयोगदशायां पटस्यापि चाक्षुपापत्तिः, अतो विषयाणामपि तादात्म्येन हेतुत्वमावश्यकम् । एवं च यदा घट एव चक्षु- संयोगः तदा पटवृत्तिविषयतासम्बन्धेन विषयघटितचक्षुस्सं- योगरूपसामग्याः कुत्राप्यभावान्नोक्तदोष इति भावः । वस्तुतस्तु विशेषणज्ञानादिरूपकारणवलादात्मनि समवायेन व्यक्तितिवि. षयतासम्बन्धेनेश्वरज्ञानसाधारणज्ञानत्वेनैव हेतुत्वं कल्प्यते, अन्यथा घटत्वादिमत्यक्षस्थले घटेतरायत्तित्वे सति सकळघट. कृत्तित्वरूपघटत्वत्वादिना हेतुत्वकल्पने गौरवादिति बोध्यम् । *तदीयेति। तैः स्वस्मिन्नेव स्वतादात्म्याभ्युपगमात् । त्यनिया- मकतयेति । न हि 'घटो घटवानिति'मत्ययो ऽस्ति । *सामाना. धिकरण्येति । कार्यकारणपटकस्य तादात्यसम्बन्धेन सामाना- धिकरण्यस्य प्रत्यासत्तित्त्वानिर्वाहकत्वादित्यर्थः। असगतिरि- सि। कुण्डल्यादिपदैर्देवदत्तस्यैवाभिधानाद्वस्तुद्वयविषयकस्य ईश- शब्दस्य प्रयोगो ऽसङ्गतः । स्वमते तु अयादिशब्दैौदाया- देरुपस्थानात्ताहशो वाह्य इति योरभेद इत्यर्थः। *गौतमो ऽपी- ति।तत्र हि-"नासत्सद्" इति पूर्वपक्षसूत्रम् । अस्याः-उत्तर ..

·२४२ टीकादयोपेतार्या लघुमजूषायाम् । माक् फार्य नासत्, असत उत्पत्ती शशशृङ्गादेरप्युत्पत्तिप्रसङ्गात् । स्याच सिकतादावपि तैलम् । नापि सत्, सत उत्पत्तिविरोधा- दिति । इदानीं घट उत्पन्न इत्यादिमत्ययादसत एवोत्पत्तिः । सत- स्तूत्पत्तौ पुनरुत्पादप्रसङ्ग इति तत्र समाधिः। ननु असत उत्प. तावनियमप्रसङ्ग इत्याशा समाधत्ते , बुद्धिसिद्धंतु तदसदिति। तदसत्कार्य बुद्ध्या विपयीकृतं, तथाहि-इह तन्तुषु पटो भविष्य- तीति ज्ञात्वा कुविन्दः प्रवर्चते, सिकतादौ तु पटो भविष्यतीति न मायत इति न प्रवर्तते ॥६१ ॥ (क० टी०) एवं घाचकं निरूप्यान्तरत्वप्रसङ्गादाकाहितत्वाच घाच्यं निरूपयति *पवामिति वायकवदित्यर्थः। एवव्यवच्छेद्यमेवाह *न विति। *सत्तेति ।बाह्यसचेत्यर्थः।बाहासत्तावदिति वन्तः।यथा. संग्यमन्वयानच वाखसत्तोपलक्षितस्य पाच्यत्वम्,अतो घर्तमानका- लयिशिएसत्तायोधनाय मस्तीतप्रयोगस्ताहश्या एपाभावयोधनार्थ च नास्तीतिप्रयोग इति वाच्यम् । तदुपलक्ष्यस्याभावेनास्य वक्तुम- शस्यत्वात् । दोषान्तरमाह *किश्चेति । *रत्यतः-इत्यादितः । कचि- तथैय पाठःआये घिरोधःहितीयेयाधः, सत्ताया हितायभायविकार- न्यात् । इत्यर्थ इति । एतेन वुद्धिसत् शशशृङ्खयाधरूपेण नास्तीति तदर्थोऽपिसूचितः। सा-यौद्धी । *तद्भापा-युधिस्थपदार्थाङ्गीका- शयः। युक्त्यन्तरमाह*किञ्चेच्छेति।भावश्यकति पाठो मतुप्सूत्रे - तयोरावश्यकःसमावेश" इति भाष्ये । अयश्यं भाव आवश्यफः। मनो- झादेराकृतिगणवाद, आपश्यक इति निपातनामा धुमत्ययः। अव्य. यानांभेति टिलोपः। भाषश्यकमस्मिनस्तीत्यावश्यकः।अर्शआदेरा- तिगणत्वादजिति फेयटात् । अन्यत्र कचित्तथोक्तावादाद *तदीयेति। भन्यत्रापि तयोः सामानाधिकरण्यायाह घटादीति । सामानाधिक- रण्यार्थमाद अवच्छेद्येति । मिथ इति भायः । ननु सप्तम्यर्थत्व ए- घाघारस्य प्रागुक्तसङ्गतिस्तदेव न, मानाभाषादत आह शिरसी- ति।शिरोनिष्ठाधारतानिरूपिका वेदनेस्यादिषोधः। सिद्धान्तेतु भव. बरकतासम्बन्धस्याथारतानियामकस्वा भ दोप इत्यने स्कुटीम- - ·- २४४ बौदार्थस्य वाच्यत्त्वनिरूपणम् । विष्यति । अन्यत्राप्युक्तरीत्यैव सामानाधिकरण्यमाह *द्रव्येति । तत्र युक्तचन्तरमप्याह *बमे इति 1 बौखस्यैव-रजतस्य । बौखपदार्थानी- कारेभाष्यसम्मतिमाह अतएवेति । बौद्धपदार्थसत्त्वादेवेत्यर्थ ।*क. इति। देशान्तरस्थः स कीडश इत्यर्थः वृत्तवाहुरित्यप्रे लोहिताक्षस्तु कनासो पिवित्राभरण इति शेषः । तत्र तावत्परमते दोषमाह *तव. विति । तदनहीक रित्यर्थः । मत पवेत्यस्यार्थमाह ममत्विति । त. दनीकर्तुरित्यर्थः। कैपटोतिमाह*पतरिति। *बाह्य इति। लोके टश्य मान इत्यर्थः । एवेन यौद्धार्थस्यैव शाब्दयोधे भानमिति दर्शितम्। गुणैः प्रापणमित्यस्योदाहरणत्वेनोक्तमिदम् । तत्र तत्तास्पयंमाह * म. शेति। एवं व्यवहारोऽन्यत्रापीति सूचयन्नाह*ताहशेति। दाोया- नेकभाष्यसम्मातिमाह हेतुमतीति । तत्र हि-"इह तु कथं पर्तमान- फालता कंसवातयति वलिं धन्धयतीति चिरहतेच कसे चिरबखेच पलौ ।अत्रापि युक्तैव,कथं? ये तावदेते शोभिका नाम पते प्रत्यक्ष कंसं घातयन्ति प्रत्यक्षच बलिं पन्धयन्तिाचित्रेषुकथम्?|चित्रेप्वप्युद्गुण- निपतिताश्च प्रहारा दृश्यन्ते कंसस्य च कृष्णस्य चामन्धिकेषु कथम्।। पत्र शब्दप्रन्थगडमालस्यते। तेऽपि हि तेपामुत्पत्तिप्रभृत्याविनाशा- सहरीया॑चक्षाणाः सतो बुद्धिविषयान्प्रकाशयन्ति" इत्युक्तं भाग्ये । "चिरहत इति। चिरप्रवृत्तत्वाध्यघातकभावस्य प्रयोजकव्यापारस्य वर्तमानत्वासम्भवाद् । उपसंख्यानारम्भे तु न दोपः | आख्यातस्य बनैमानत्वावित्यर्थः । शोभिका इति-कंसाधनुफारिणां नटानां व्या- ख्यानोपाध्यायाः । कंसानुकारी नटः सामाजिक कंसबुखा गृहीतः फसो भाग्ये विवक्षितः । प्रन्थिकस्विति । कथकवित्यर्थः । तेऽपी- ति । तदु हरिणा- शब्दोपहितरूपांस्तु युद्धेविषयतां गतान् । प्रत्यक्षामिय फसादोन्साधनत्वेन मन्यते ॥ इति" इति कैपटः । "ननु चिरहते फंसे इत्युक्त्या प्रयोजकव्यापारस्य धर्तमान- कालत्वाभावो नोक्त इत्यत आह-चिरति । फंसकृष्णयोध्या घातफभावस्य चिरप्रवृत्तत्वेन तत्प्रयोजकव्यापारस्यापि तत्त्वमेवेति भावः । कंसाधनुकारिणां-कंसादिसहशानाम् । भाग्ये-प्रत्यक्षमिति । तावशेनेघ-बासुदेनेत्यर्थः। अटा:-उतारी - - ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमन्जुषायाम् । रूपम्।एवं चचित्रलेखका गपिचित्रस्थं कसं तादशेनैव (कृष्णेन)घात. यन्ति। प्रन्थिकपदे अत इनीति उन्। शन्दः फटकमुखोशार्यमाण,ग्रन्थ- स्तस्तस्थपुस्तकरूपः,गडो मनुष्यसङ्घातः। न तत्र कश्चिदपि कंसा- दिबुद्धिविषयः। ते ऽपि-प्रन्धिकाअपितिद्धी:-तदैश्वर्याणि तानि कथयन्तो प्रन्थिकाः स्ययुधिषिपयान्सत्तो विद्यमानान् फसादीन् :- काशयन्तिाश्रोतृकुखौ समर्पयन्तत्यिर्थः" इत्युद्योतः।एतेन हन्तेस्तय. ननाभिनये तत्प्रतिपादकमन्धकथने वा लक्षणा हन्यते कंस इत्यादावि- त्यपास्तम्। पंक्तीति । तत्राहि आरम्भपक्षे प्रागुक्तदोपद्वयपरिहाराय- "समुदाये विंशत्यादयो भविष्यन्ति। किं वक्तव्यमेतद्?नहि । कथम- नुच्यमानं गस्यते। सह इति वर्तते । सहः समूहःसमुदाय इत्यनर्था- न्तरमिति"भाग्ये उक्तम्। "अस्येत्यनुवृत्त्या परिमाणिमात्र प्रत्ययलामो न तु द्विशेष इत्याइ-किमिति । वर्तते इति । पूर्वमुत्रे द्वन्द्धनिर्दि- एस्यापि सब शब्दस्यैव स्वरितत्यादिहानुत्तिः। ननु प्राणिसमूहः सास्ततश्च वृक्षाणां विंशतिरित न प्राप्नोतीत्याह-सद्धः समूह इति। सामान्येन प्राणिनाममाणिनां च समुदायः सद्ध इत्यर्थः । ननु चोक्तं परिमाणिनि चेत्युनः स्वार्थे प्रत्ययविधानमिति । नैप दोपः, द्रव्यसनयोर्दशतोः सहे प्रत्ययो निपात्यते न तु द्रव्यसवे । इह द्रव्या- णां द्रव्यसहस्य दातां दशत्सङ्घस्य च पारमार्थिको भेदो नास्ति केवलं बुखा परिकल्प्यते। बुद्धिव्यवस्थापितार्थनियन्धनाश्च शब्दावु- दिमेयार्थाकारामुपजनयन्तोऽसत्यपि वास्तवे भेदे भेदमवगमयन्ति" इति कैयटामतुप्सूत्रे चेति । तत्र "अधास्तिग्रहणं किमर्थम् । सत्ता- यामर्थे प्रत्ययो यथा स्यात् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । न सत्ता पदार्थों व्यभिचरति । ती प्रयोजन सम्पतिसत्तायां यथा स्याद् भूतभ- विष्यत्सत्तायां मा भूदु गावो ऽस्यासन् गायो ऽस्य भवितार इति" इति भाग्ये उक्तम् । 'अथास्तिग्रहणमिति । सम्भषे व्यभिचारेच विशे- पणविशेष्यमावो भवति-यथा नीलोत्पलमिति । सत्तां तु पदार्थो न व्यभिचरति तामन्तरेण पदोच्चारणासम्भवात्तस्या एव सर्वशब्द- प्रवृत्ती कारणत्वादिति प्रश्नः। सत्तायां प्रत्ययो यथा स्यादिति । स. चायां पर्तमानात्सत्तोपाधिकाभिधायिनः प्रत्ययो यथा स्यादि. त्यर्थः । न सतामितिायावत् युज्या पदार्थो न विपरीतस्तावत्पद- स्य प्रयोगामाचस्तस्मात् बुद्धिसत्तासमावियो ऽपों विधिनिषेधज- ·२४६ चौदार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ननादिभिः सम्बध्यते-वृक्षोऽस्ति, वृक्षो नास्ति, पक्षो जायते इति । अत्यन्तासतो ऽपि यहिः शशधिपाणादीनान बुद्या विषयीकृत्य श- शविषाणादिप्रयोगः। तस्मात् बुज्यारुढोपचरितां सत्ता शम्दप्रयोगा• अयावाव्यभिचारेत्यर्थः । सैव तु शिसत्ता प्रयोक्तप्रतिपतृणां बदारूपतया मासते । यदि तु वृक्षादीनां पाह्यसत्तासमाविष्टं वस्तु पाच्यं स्यात्तदा वृक्ष यतः सत्ताऽधगमावस्तीत्यस्य पतार्थत्वात्प्रयो- गोन स्याद् । नास्तीत्यस्य च सत्तापिरोधात्प्रयोगाप्रसङ्गः । अङ्करो जायते प्रति च प्रयोगो न स्यात् । सतो जन्मविरोधात् । उपचारस.. तायान्तु एते दोषा नावतरन्ति यौनसत्तासमाविष्टस्य दिः सत्वास. स्वजननप्रतिपादनायास्ति नास्ति जायते प्रति प्रयोगादु"रति कैयटः। अस्तीति प्रकृत्यविशेषणम् । तत्र प्रश्नाशयमाह सम्भवेति । ता. मन्तरेणार्धयोधायपदोच्चारणासम्मयात्। तस्या एका बुद्धिसताया पय । महत्ती-प्रयोगे । म सत्ता प्रकृत्यर्थ इति सत्तायां वर्तमानावि. त्ययुक्तमतस्तदर्थमा सत्तोपेति । प्रकृतेस्तवर्यावृत्ताविति भावः । ननु पर्तमानार्थशत्रन्तप्रकृतिकसत्तापदार्थो न भूतमविभ्यतोरिति कथं पदार्थस्तान व्यभिचरतीयत भा यावदिति । सम्बायते. बहिःसत्वासस्वादिमतिपादनायोति शेषः । नन्वत्यन्तासतः शश. विषाणादेः सत्ता व्यभिवरतीत्यत आह अत्यन्तेति । उपेति। असत्ताया पर मुण्यरवाद । ननु तस्या न शब्दजबोधविषयत्वंस विशिष्टस्य नयनाघसम्मयादत आ६ लैप स्थिति । पहिःसत्तासा तु तत्समानाधिकरणतया असत्ये तु केवलायास्तस्या एव यहीक पत्वेन भानम् । मत पय घटशून्यादपि गेहाद घटमानयेत्युक्त था नयने प्रवर्तते, पश्चात्तवभावनिर्णये पातशानस्यासत्वं कल्पयतीति भावः । अन्तःकरणस्य रागादिदोषवदोन तस्या एव तत्वेन भानमि ति तात्पर्यम् । पावसत्ताया एव प्रयोगनियामकरये दोपमा *यदि स्विति । सतो जन्मेति । सूक्ष्मरूपेण स्थितस्यैव स्थूलरूपापचिर्ज न्मेतिमते ऽप्यड्डरशब्दोपात्तस्थूलरूपावच्छिन्नस्य सत न्मेति भावः । *उपचेति । उपचारसत्तायां शब्दप्रयोगनिमित्त स्वाश्रयणे वित्यर्थः । नन्वेवं बुद्धिसायाः सर्वत्र भानेऽस्तीत्यस्य प्रयोगो न स्यादत शाह युद्धीति । तया च बाह्यसत्त्वामावस्य जन- नस्य चाविरोधादिति भायः । अत पवाष कैयरोलेनः । नैयायिक-

·टीकादयोपेतायो लघुमायाम् ।
२१७
सम्मतमपीदमिरयाह *गीतमोतीति । मिति । असत उत्पत्ती
तन्तुम्पेय पदत्यादिनियम कपमित्यपि योग्यम् । सूत्रितया.
निति । चतुर्षाध्याये फलपरीक्षायामिति माय । त्यर्थमा नापी.
तितदर्थ इति । एवं घ युधिविषयतया कर्तृत्यमुपपन्नम् तन्तुप्येय
पटस्य भविष्यत्येन घुनिधिषयत्याभियमो युपपत्रः । तत्रैष यु.
शियिषयता कुत पति पत्कारपस्यादित्यादि तपारमाने स्पष्टमिति
बोध्यम् ॥ ६१॥
जन्मादिसूत्रे याचस्पतिरप्पाह-"चैतनो हि
नामरूपे बुद्धावालिख्य घट इति नाम्ना कम्युग्री-
धादिना रूपेण च पाा घटं निष्पादयति । निर्व-
स्पस्थापि घटस्यान्तः सङ्कल्पात्मना सिद्धस्य कर्मकार-
फत्थं घटं करोतीति । यथा?:--'बुद्धिसिद्धं तु तदस.
दू' इति" इति।
चित्तस्य द्रव्यरूपो पृष्याख्यः परिणामः इन्द्रि।
यप्रणाल्या निर्गत्य विपयेण संयुज्प सूक्ष्मायस्थारूप-
विषयवासनाषशात्तत्सविषयाफार परिणमते न तु
तस्यांसंयुक्तपाधविषयमतिविम्यः स्वभादौ पायनि-
पयासंयोगेन तत्प्रतियिम्बासम्भवाम् । तथाच स्मृतिः-
विप्र पृथ्व्यादि चित्तस्थं न पाहिःस्थं कदाचन ।
स्वमनममदापु सरेयानुभूयते ॥ इति ।
अमे ज्ञानाकारस्पैष विपये आरोप इति सिद्धा.
न्तात् । सनिकृष्टं ज्ञानाकारं विहायासनिकृष्टदूरस्थ-
रजलाधारोपे मानाभावात् 'तदा इष्टमधुना नास्ति'
इति स्वरूपतोषाधानुभवस्पानुपपत्तेश। चाकचक्या.
दिविषपदोपवशाच वित्तवृत्तेस्तथा परिणामः ॥१२॥

·२४८ बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । *जन्मादिसूत्रे इनि "जन्माघस्य पत" इति सूत्रे इत्यर्थः। अस्य जगतो यतो जन्मादि तद्ब्रह्मत्यर्थः । ननु संसारस्पाना- दित्वात्कयं जन्मन आदित्वमिति चेत् । वस्तुस्वरूपकथनमे- तत् । सर्व हि यस्तु जनित्वैव स्थित्वा लीयते । *नामरूपे इति । कर्मपदम् । आलिख्य-विपपीकृत्य । संकल्पेति। स च मिथ्या- शानं तचेष्टसाधनतामानम् । *कर्मकारकत्वमिति । अन्यथा अनुत्पन्नस्य फलाश्रयत्वासंभव इति भावः । "एवं च जगतो- ऽपि नामरूपाभ्यां व्याकृतत्वात्तत्कर्चा चेतनः परमात्माऽस्ती- त्यनुमीयते" इति तद्न्यः । यतु क्रियानिमितचादेव घटस्य फारकत्वं विपयताश्रयत्वादेव च कार्यत्वमिति । तन्न। अविद्यमाने आश्रयत्वस्याप्यसम्भवात् । घटादीनां पुद्धिस्यत्वमुपपादयति *चित्तस्पेति । अपम्भाव:-यया तहागोदकं छिदानिर्गत्य पु.ल्या. स्मना फेदारान्प्रविश्य तदेव चतुष्कोणायाकारं भवति तथा अन्तःकरणमपि चक्षुरादिद्वारा घटादिदेशं गत्वा घटायाका. रेण परिणमते स एव परिणामो चिरित्युच्यते । तथाच रतिघटयोरेकदेशस्थत्वाद्धाशे प्रत्यक्षम् । सानारच्छदकत्याग हत्तेरपि ज्ञानत्वव्यवहारः । नन्वन्तःकरणस्य निरषयरतपा फर्य परिणामस्पा निरिति चन्न । अन्तःकरणस्य द्रव्यत्वेन सावयया । द्रव्यरूप इति । त्यसमानाकार इत्यर्थः । एवं शुक्तिरजतादिस्यले पपिपप रजनासारण परिणमते । फ नई नई रजतामित्पनेन लाफिकपरमार्थरन निषिपत इनि. दान्तिमन्पति पेत् । पुरावर्तिनि रजताधिनः परषिदर्शनाझोफि परमार्परननमनापरोनया पनीरस्प यालमये ऽपि नापिए- १ भानुपरजोनामा समानुपरणम् मारता Sणलाभात् ।

·बौदार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । (कु०टी०)परमार्थरजतमिदं न भवतीति निपिध्यत इति तदाशयात्। आन्तरस्प चित्तस्प बहिर्निर्गमनाभावाचक्षुरादिद्वारा तदर्शयतिरूह न्द्रियेति । नच अन्तःकरणस्य वहिर्गमने देहस्प निर्जीवलापत्तिः। चक्षुरादेरिवान्तःकरणस्प विषयदेशगमने ऽपि देहसम्बन्धा. विरोधात् । नन्वेवम् 'अहं सुखी इतिवद् “भई रजतवान् इतिम. त्यया स्यादितिचेन्न। 'अहमिहैवास्मि'इति प्रत्ययस्य विशेष्यताव- छेदकीभूततच्छरीरावच्छेदेनैतदेशमात्रसंपोगावगाहित्ववदुक्तम- त्ययस्पापि तचावच्छेदन रजतत्वावगाहित्वन भ्रमत्वात् । ननु हत्तेरात्मसमवायितया कयमात्मासमवेतद्रव्यस्य तड्पत्य- मितिचेन्न । शरीरावच्छेदेन ज्ञानादेरिव शुक्तीदत्वादिविशिष्टर- वच्छेदेन रजतादेरात्मसमवाये पाधकाभावात् । *संयुज्येति । चित्तमिति शेषः । परिणमत इति । नन्वन्तःकरणस्यापीन्द्रिय- स्वात्कथं प्रत्यक्षमिति चेन्न । मनस इन्द्रियखे मानाभावात् । 'इ. न्द्रियेभ्यः परं मना" इति पृथगुपादानात् । 'मनःपष्ठानीन्द्रियाणि इतिगातावचनं तु यजमानपञ्चमा(इड)भक्षयन्ति इतिवद्विजाती- येनाप्युपपद्यते । ननु इन्द्रियजन्यत्वाभावात्मत्यक्षत्वानापत्तिरिति चेन्नान हीन्द्रियजन्यत्वं प्रत्यक्षत्वे प्रयोजकम् ईश्वरप्रत्यक्षे ऽव्या. मे, किन्तु विषयचैतन्यममातृचैतन्ययोरभेद एव । सांख्यास्तु 'अन्तःकरणस्य स्वच्छत्वाचत्र घटादीनां मतिविम्बे घटादियु. द्धिर्भवति यथा दर्पणे मुखादि गृह्यते न तु तत्तत्रास्ति, एवं चैत- न्यमपि जद्वेष्यन्तःकरणादिपु सक्रान्तमिव दृश्यते । तत्सक- मविशिष्टान्त:करणहत्तौ सर्वार्याकारसमर्पणं तारत्तैरेव' इति वदन्ति, तानिराकरोनि न तु तस्यामिति । तस्मा-चौ। संयुक्त- ति। इन्द्रियसंयुक्तत्यर्थः । *स्वमादाविति । सिद्धान्ते तु स्वमोप- लपरमादीनामागन्तुकनिद्रादिदोषजन्यत्वात्सातिमासिकत्वम् । .

·- सीकाइयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ननु स्वमे पूर्वानुभूतस्थादेः स्मरणमेकास्त्विति चेन्न । 'रथम- दासम्' इत्यनुभवाविरोधेन स्मृतिरूपत्वासम्भवात् । रथादावि. न्द्रियग्राथत्वमपि प्रातिभासिकमेव, तदा सर्वेन्द्रियाणामुपरमाद । *चित्तस्थमिति । १'स्वमादायसन्ने विषयो यथा चित्तस्था एवः मन्यदाऽपीत्यर्थः । त्यस्तपितत्वेऽपि बाहोन्द्रियवृत्तमनोमात्रेणेच यदाऽऽत्मनो भोक्तृत्वं तदा स्वनः । विप्रपृथिव्यादीत्युक्ति - डाजडसङ्ग्रहाय' । अन्तःकरणचैतन्यस्यैवानाधविद्यावशात्स्वरूप- सिरोधाने वाह्यरूपेण भानम् । तदाहुः- अन्तःकरणधर्मस्य भागा बाहिरवस्थिताः । इति । २'अन्तःस्थितस्य करणव्यापारो यस्य तद्अन्त:करणं चैतन्य तस्य धर्मा आन्तरपदार्थास्तेषामेव भागा वाडा इत्यर्थः' । 'न तु बाबविपयमतिविम्वः' इति यदुक्तं तदुपपादयति *भ्रमे इति । ३'ज्ञानमत्र चित्तवृत्तिः । तस्या आकारो नाम रजततुल्यपरिणा- मता सा च सत्यस्थले इव भ्रमस्थलेऽपि भवति । तपासतो रज- तस्य वृत्तिविषयत्वासम्भवात्मातिभासिकरजतमुत्पद्यते । शुकि- रजतयोस्तादात्म्यमपि च प्राविभासिकमेव । तथाहि-तत्र दे- शान्तरीयवासरजतस्येन्द्रिय सनिकीभावानाध्याससम्भवः नापि तत्र रजतोत्पत्तिः सम्भवति रजतावयवानामभावाद् । अतः काचादिक्षितलोचनस्य पुरोवार्तद्रव्यसंयोगाद्रजश्ता- काराऽन्तःकरणतिरुदेति । तथाच काचादिदोषसमवहिता अविद्या रजतादिरूपेण परिणमते इति वेदान्ते । *ज्ञानाकारस्य. १ अयं पाठः कपुस्तके नास्ति । २ अयमपि पाठः कयुस्तके नास्ति । ३ कपुस्तके अन 'शुक्तिरजताविस्थले बाघ'इति पाटो रश्यते । “कपुस्तके इमति पाठः।

·बौद्धार्थस्य पाप्यत्वनिरूपणम् । रजताकारमानस्या विषये-शुरुषादी।चोरदरजतस्ग पुरोपति- नि ग्रहः" इत्यस्यायमेवाशया, पुरोऽयस्थितवस्तुसंयोगेऽन्तःकर- णरत्तेः रजताफारेण परिणामात् । एवं च रजतायाकारमा- नस्प शुत्यादयारोप इत्यस्यापि चा परिणाम एव पर्यवसा- नं बोध्यम् । सिद्धान्तादिति । एतेन 'सन्निकर्पणापि 'रजतम्' 'इदम्' इत्याफारकशुक्तिरजतयोर्ग्रहणस्मरणास्मर्फ ज्ञानद्यमेव जायते न तु शुक्तीरजतत्वमकारकम्(एक शानम्)।र- जतत्वमकारकज्ञानमात्रस्य रजतान्यविशेप्यतानिरूपितरकारता फत्वाभावनियमस्य विना बाधकं त्यक्तुमशस्यत्वात् । रजत. स्वकारेण शुक्तिविषयकमत्तायपि दन्त्वावच्छिन्नशक्तिपर्मि- करजतत्वप्रत्यक्षत्वेन हेतुता किन्तु रजतत्वोपस्थितिविशिष्ट नेदत्वमकारफक्तिविशेष्यकत्वेन । इदंधार्मिकरजतत्वप्रत्यक्ष प्रति रजतासंसर्गाग्रहस्य प्रतिवन्धकत्वाच । 'नेदं रजतम्' इति मत्यक्षसत्त्वे रजतत्यप्रकारकशुक्तिविशेष्यकत्यापत्तिः,इति प्रा- भाकरोक्तमपास्तमिति भावः सनियमिति । तत्र रजतस्योत्प- तिर्वा ज्ञानं पा न सम्भवतीति प्रागेवोक्तत्वात् । रजताधारोपे इति । असनिकप्टरजतमानस्वीकारे इत्यर्थः १२ 'ननुदोषस्वमा. वादेव देशान्तरीयमपिरजतं भासते इत्यस्वरसादाद *तदाट- मिति' । *स्वरूपता-रजतत्वस्वरूपभ्रमे पाझरजतस्यैव विपयत्वे तस्य विपदर्शनदशापामपि सत्वेन 'इदानी रजतं नास्ति' इति रजताभावावगादिप्रत्ययो न स्यादित्यर्थः । ननु 'रजतं नास्ति'इत्यस्य रजतयुद्धिर्नास्तीत्यर्थ इति चेद् तर्हि सिद्धं उद्ध- रारोप इति । ननु विपयाभावे कथं चित्ततेस्तया परिणाम १ अयं पाठामपुस्तके मोपलभ्यते। २ अयं पाठा कपुस्तके नास्ति। .

·२५२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । इत्यत आइ *चाकचक्यादीति । चाकचक्यादिकमेव भ्रमहे- तुरित्यर्थः । अत एवोक्तं परमार्थसारे 'रज्ज्वां भुजङ्गहेती नच कारणमस्ति' इति । भुजङ्गभ्रमहेतौ (रज्ज्वा)कारणान्तरं नास्ति किन्तु अन्यथाभानात्मिका अविद्यैवेति तदर्यः ।। ६२ ।। (कल्टीवेदान्तिसम्मतमपीदमित्याह। *जन्मादीतिा# चेतनो हीति। नामरूपात्मक जगत् चैतनकर्तृकमित्यादिः।अत एवेदंतल्लक्षणम्। अस्य एश्यस्य प्रपञ्चस्य चा जन्मादि जन्मस्थितिनाशा यतो यस्मात् येन यस्मिश्च तब्रह्मेत्यनुकः। यत इति सर्वविभक्त्यन्ततसन्तानां तन्त्रेण निर्देशः । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति' इतिश्रुत्यनुरोधात् । श्रुतौ तृतीयवाक्ये य. दिति लुप्तसप्तमीकम् । प्रयन्ति प्रेर्यमाणानि यस्मिन्नमिसंविशन्तीति तदर्थ इति सूत्रार्थः । अस्यावश्यकतामाह *निर्वयोति । न तु वि- कार्यस्य नापि प्राप्यस्येत्यर्थः। *अत एवेत्यादि । बुद्धावालेखादेवेति तदर्थः । अन्यथा असतः कर्तृत्ववत्कर्मत्वमपि न स्यादिति भावः । अत एवाह *यदाहुरिति । इतीति पाठः। एतेन स्वभावो जग. कारणमित्यपास्तम्, श्रुतिविरोधात् । य एव कदाचित्सुखी स एव कदाचिद् दुःखीत्यस्य दर्शनाच्च । स्वभाषानन्त्यकल्पनापेक्षया चे. तनकल्पनस्यैव युक्तत्वादिति भावः । ननु कथं याह्यरूपेण निष्प- त्तिर्योद्धस्यात आह *तथा होति। पातञ्जलनये प्रत्यक्षस्थले चित्तवृ. तिरिति शेषः। *विषयेण-तत्त्वाभिमतेन। वेदान्तिमतं खण्डवति *न त्विति । *तस्या-वृत्तौ । अनतिप्रसङ्गायाह *संयुक्तति । *विप्रेति। योगवासिष्ठे उपशमप्रकरणे गाधि प्रति विष्णूक्तिरियम् । व्याख्यातं च गङ्गाधरसरस्वतिना 'हे विम पृथिव्यादि जाप्रद्रूपं चित्तस्थं चित्तस्यैव जगनिदानत्वा पहिस्तु नासीदित्यर्थः । अयञ्चार्थः स्व. भावस्थायां भ्रमावस्थायां मदावस्थायां च सर्वैरनुभूयत एव, स्व. मादिषु चित्तगतस्यैव प्रपञ्चस्य परिस्फुरणादिति' । ननु स्वमादी .तथा सत्त्वेऽपि भ्रमे कथ ? तत्र थाहास्यैव समारोपस्य परैरङ्गी. कारात तथैवानुभवाश । अत आह भ्रमे इति । भ्रमस्थले इत्यर्थः । अयम्भावः-'इदं रजतम्' इति भ्रमे पोखरजतस्य पुरोवर्तिनि ·बौदार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । प्रहः । तथाहि-वारा निर्गतान्तःकरणवृत्ते सावयवद्रव्यरूपतया रजतसस्कारयत्याः पुरोऽवस्थितपरतुसम्बन्धे तथाकचक्यादुद्यु. संस्कारवशातिपयदेशावच्छेदेन रजताकारः परिणामा (तमादाय घ तस्या पृत्तेः सनिकर्पयशाद्रजताकारविशिएदमाकारता भवति । भने तबाधाशास्य रजतांशे प्रमत्वग्रहः । स्पष्टश्चेदं पातअलसूत्रे इत्यग्रे स्फुटीभविष्यतीति । एवष्यवच्छेद्य दर्शयन् परमते दोषमाह *सभिहरति । अनुभवसिद्धेत्यादिः । प्रत्यासत्यनलीफारे प्याद *तदेति । ननु विशेषदर्शनातदुपपत्तिरिति चेन्न । तापतापि तय ता- शस्वरुपायाधात् । मनु चित्तवृत्तस्तथा परिणाम पर कथम्? मा. सर्गाद् ।मत माह*चाकेति । विषयेत्यनेनेन्द्रियसस्कारदोपयोनिरास। स्वर्थे । प्रतिपादितमिदमनुपदमेव । बीररजताकारस्यास्य यहिर. सरवान्यतुल्यतयाऽजासत्यातिरिति केपो चियवहारः कणा. दसूरसम्मत एव । परन्त्यिमयुक्तमित्यो स्फुटीभविष्यति ॥ ६ ॥ एतेन ज्ञानलक्षणांसग्निकण हहे ऽनुभूतर- जतमकारिका शुक्तिप्रतीतिरित्यपास्तम् । अन्यथो. पपसे तत्तदनुयोगिताप्रतियोगिताऽविशिष्टसम्म- न्धस्प कदाप्यनुभवाभाषाच । सम्यन्धस्य विष्ठ- स्वस्वरूपतया तत्तदनुयोगित्यादिरहितसम्बन्धमा. नस्यायुक्तस्वात्। तत्तदनुयोगितादिवैशिष्ट्येन ज्ञात. स्यैव प्रवृत्त्याधुपयोगित्वाच ॥ ६३ ॥ (कु०सी०) ननु लौकिकचाक्षुपं प्रत्येव चक्षुःसंयोगादेहे- तुतया अलौकिकपाशुपं शानलक्षणयैव सिद्धम् । तथाहि-'घटो नास्ति' इत्यत्राभावांशे घटस्य, सोऽयम्' इतिमत्यभिज्ञायां तत्ता. सस्प, 'सुरमिचन्दनं पश्यामि'इति(उपनीतभाने)सौरमांशस्य भान न सम्भवति इन्द्रियसम्बन्धाभावाद, भतस्तद्विषयकमानमेव सम्ब. न्धा, अस्ति च पाझरजतज्ञानं शुकावपीति पतं निराकरोति अगा- ·२५४ टीकाद्वयोपेतार्या लघुमजूषायाम् । नलक्षणेति । 'रङ्ग रजतत्वेन जानामि इतिप्रतीतेरन्यथाख्याति स्वीकार्या,तनिर्वाहाथैच ज्ञानलक्षणापि स्वीकार्या,इति तार्किका तन्न । संस्कारस्य तज्ज्ञानजनकता, तज्जनकशानघटितसन्निकर्षहे- तुत्वम्, अतिरिक्तसन्निकर्पकल्पना चेति गौरवात्। *अपास्तमिति। अयम्भावः तत्र 'सौरभं पश्यामि'इतिप्रत्ययानामभावात् विष- यतासम्बन्धेन चाक्षुपवावच्छिमाधिकरणता न सम्भवति तत्कथं तच्चाक्षुपोपपत्तये ज्ञानलक्षणास्वीकारः। 'सौरभं स्मरा. मि' इतिप्रतीत्या विषयतासम्बन्धेन स्मृत्यधिकरणताया एक तत्र स्वीकर्तुपौचित्यात् । युगपज्ज्ञानद्वये मानाभाचे ऽप्येकस्मिन् ज्ञाने स्मृतित्वचाक्षुषत्वोभयसत्वे धाधकाभावात् 'इदं रजतं पश्यामि' इति प्रतीत्या भ्रमस्थले ऽपि लौकिकविषयतास्वीकार- स्पावश्यकत्वाच । अथ सत्रिकर्षादीनामिव दोपस्याप्यन्वय- व्यतिरेकाभ्यां प्रत्यक्षहेतुत्वमिति चेत् । एतदपेक्षया तदान कारपरिणामस्येव लघुत्वात् । ननु विषयगतदोपस्य चित्त- वृत्तिनियामकत्वे ऽभ्रान्तपुरुषस्यापि ताशशुक्तिदर्शने भ्रान्त- त्वापत्तिरिति चेन्न । तत्पुरुषीयत्वं निवेश्यैव हेतहेतुमद्भाव. स्वीकारात् । जपाकुसुमलौहित्पस्य तु सर्वान्प्रत्येकरूपत्वास तत्पुरुपीपत्तनिवेशः । *अन्ययोपपचेरिति । चित्तरतिपरिणा. मेनैव गतार्थत्वात् । किञ्च ज्ञानस्य मत्पासतित्वे तत एव व- धादिप्रत्यक्षोपपत्तावनुमितेरुच्छदापतिः । तत्तदनुयोगीति । यथा घटभृतलयोः संयोगो घटप्रतियोगिको भूतलानुयोगिको,न तयेहानुभवो ऽस्तीत्यर्थः । घटत्वसामान्यलक्षणा देशान्तरीय- घटझानं जनयति ज्ञानलक्षणा तु यदिषयकं ज्ञानं तस्यैव प्रत्या सतिः। तया च रजतत्वज्ञाने प्रतियोगित्वादिमतीत्यमावात्सम्ब- न्यवासम्भव हातभावः। 'सम्बन्धसम्बन्धो न विशिष्टज्ञानविषय' - ·धौद्धार्थस्य वास्यत्वनिरूपणम् । २५५ इति ताकमतं निराकरोति #१सम्बाधेनेति । संयोगरूपसम्ब. न्धस्य तुल्यतया 'कुण्डे वदरम्' इतिवद 'पदरे कुण्डम् इतिप्रतीतिचा- रणाय बदरादौ संयोगमतियोगित्वादिस्वीकार आवश्यकइति भावः। ॐ वैशिष्टयेनेति । यथा भूतलानुयोगित्वेन ज्ञातः संयोग एव प्रवृत्तिहेतरित्यर्थः ॥ ३॥ (१० टी०) अन्यथाख्यातिरित्याचीनन्यायवैशेषिकविदुर्कि - ण्डयति एतेनेत्तिा चक्षुर्जन्यशाने विषयतासम्पादकसंस्कारजनकहा. नाविषयत्वं संसर्ग इति तदाशयः । एतेनेत्यस्यार्थमाह अन्ययेति । ननु विनिगमनाविरहः उपायस्योपायान्तरादपकरवं चात थाह *तचदिति भाविशिष्टेतिच्छेदः । सम्बन्धस्य-प्रश्ते शुद्धशानस्वरू- पस्य । ननु कुतो नानुभयो त आह * सम्यन्धत्यस्येति । तपाच तदभावादेष स नेति भायः। दोपान्तरमा तत्तदिति । *हात. स्येष- सम्मन्धस्य ६३ ॥ वस्तुतो ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिरेव नाअविद्यमानस्य प्रत्यासत्तित्वायोगात्ान च ज्ञानविषयत्वं प्रत्यासत्तिः ज्ञानविषयोभयस्वरूपा विषयतोतिमते ज्ञाननाशेत. स्या वक्तुमशक्यत्वात् । तस्मात् स्मृताविथ संस्कार एप प्रत्यासत्तिः । एवं च मदुक्त एव पर्यवसानम् । 'सुरभि चन्दनं' 'सोऽयम्' इत्यादि च संस्का- रचक्षुस्सन्निकांधुभयजन्य ज्ञानान्तरमेवेति स्मृतित्वानुभवत्वयोस्तत्र सङ्करः ॥ ६४ ॥ (कुं० टी०) झायमानं सामान्यं न प्रत्याप्ततिरिवि मतं निराचष्टे *अविद्यमानस्येति । शुक्कावविद्यमानस्य रज. १ इदं कपुस्तके न हरयते केवलं 'तत्चदिति इति प्रतीकमानमेव- स्पाने वर्तते।

·टीकादयोपेतायो लघुमञ्जूषायाम् । तस्य सन्निकटत्वाभावन प्रत्यासत्तित्वासम्भवादिति भावः । अख्यातिवादिनस्त्वत्र ग्रहणस्मरणात्मकं झानद्वयं वदन्ति, त- याहि-इदमिति पुरोवर्तिद्रव्यग्रहणं दोषवशाच्च शक्तित्वान- हे सादृश्यासंस्कारोडो दोपवशात्ममुटतत्ताका रजतस्मृतिः भिन्नयोरपि ज्ञानयोर्भेदस्य विषययोरसंतर्गस्य चाग्रहा- विशिष्टज्ञानकार्यप्रवृत्तिरेकज्ञानत्वष्यवहारश्चेति । तन । प्र- ति प्रति स्वरूपतो विपयतया संप्सर्गाग्रहकालिकमिष्टसाधनताव- च्छेदकविशिष्ट विषयस्मृतिविशिष्टं पुरोवर्तिविषयकं ज्ञानं कारणं वाच्यमिति गौरवात् । ननु सामान्यलक्षणेत्यादेः सामान्यवि. पयकं ज्ञानमित्यर्थः । तथाच तद्विपयत्वमविद्यमाने ऽप्यस्तीत्या- शङ्कते न चेति । यत्तु रजतत्वादिना शुत्याधुपनीतभानानुरो। धेन ज्ञानलक्षणास्वीकारः, तत्र शुक्तित्वस्य भानाभावेन सामा- न्यलक्षणया शुत्यादिमानासम्भवादिति । वन्न । तत्र दोपस्यैव शु. क्यादिभासकत्वाद् । यदपि सौरभांशे इन्दियसभिकर्षे विना सौरभत्वसामान्यलक्षणया तद्भानासम्भवाज्ज्ञानलक्षणेति । त- दपि नासौरभादिविषयकोपनीतभानसामग्या एव तत्रापि हेतु- त्वकल्पनात् । ज्ञानेति । क्षणिकस्य ज्ञानस्य प्रत्यासत्तित्वास- म्भवादिति भावः। *ज्ञान विषयोभयेति । विषयताया ज्ञानस्वरूपत्वे 'पटवभूतलम्'इति शानानन्तरं घटविशेष्यकज्ञानवानहम्'इत्पनु- व्यवसायापत्तेः। विषयस्वरूपत्वे 'घटवतल' 'घटभूतलसंयोगा' इति ज्ञानयोरवलक्षण्यमसन इत्पभिप्रेत्योक्तम् उभयस्वरू- पेति । संस्कार एवेति । रजतवासनारूप इत्यर्थः । नातः संस्कारजन्यत्वेन स्मृतित्वापत्तिः । वस्तुतस्तु विषयत्व- पत्वे ऽपि 'पटभूतलसंयोगा' इत्यत्र संयोगत्वेन संयोगो भासते न तु 'घटस भूतलम्' इत्यत्रेत्यत एव लक्षण्यम् ।

·पौदार्पस्य वाध्यत्वनिरूपणम् । २५७ जात्यतिरिक्तपदार्थस्य स्वरूपतो न भानपिति नियमस्तु प्रका. रतां न तु सांसर्गिकविषयतायामित्यभिमेत्योक्तं मते इति । ननु ज्ञानलक्षणाऽस्वीकारे सौरभांशे इन्द्रियसंनिकर्षाभावात्कयं तज्ञानम् । अत आह मानान्तरमेवेति । ग्रहणस्मरणात्मकमेक कानमित्यर्थः । संस्कारजन्यत्वमात्रेण स्मृतित्वव्यवहारमा तत्र न तु 'स्मरामि' इति ( अनुष्यबसायः) पूर्वानुभूततारूपताया अनुल्लेखात् । अत एव 'सुरभि चन्दनं पश्यामि' इत्येत्र प्रत्ययः। वार्किकास्तु तत्रोपनीतभानत्वेन व्यवहरन्ति । परे तु चन्दनत्वेन मुरभित्वमनुपीयते अन्यथा साध्पवि शिष्टपक्षप्रत्यक्षोपपत्तेरनुमानोच्छेद इत्याहुः । मामाकरास्त्वाहुः-'सो ऽयम्' इति इदयंशे प्रत्यक्ष तारे स्मरणमिति शानदयम्, एवं 'सुराभि चन्दनम्' इत्पादावपीति । यद्यपि प्रवृत्ति प्रति विशिष्टतानस्यैव हेतुतपा शानदयस्वीकारे महरपनापत्तिस्तथापि भेदाग्रहसदितं तत् प्रचितः अतो दोषा- न्तरमाह सहर इति । एतचाभ्युपगमादेन । वस्तुतस्तयोः साङ्क ऽप्यदोषः । ब्रह्मभित्रस्य सर्वस्यानित्यतया नित्यत्वघ. टितनातित्वामानेन तस्यादोपत्वात् । किन कपिसंयोगतदभा- वयोरिवैकस्मिन्नपि शाने विशेदकभेदेन परोक्षत्वापरोक्षत्वयोः स्वीकारात् ॥ ६४॥ (कटीदवानलक्षणाया प्रत्यासतित्वमभ्युपेत्योकमावस्तु. सासवति तथोपपादनमयुकमेवेत्या रस्तुततिदूषणमुरारति अन ति। विषषषस्य विद्यमानत्वादिति भाव. विषयताया ज्ञान- स्वरूपस्वे घटय भूतलम्'त्यादिधानानकापितघटादिनिष्ठविषयता- नामभेदापत्या तज्ज्ञानानन्तरं 'घटमकारकभूतलविशेष्यकहानवा- महम्'तिधीवद् भूनलमकारकषटविशेष्यकहानवानहम्' इतिधीप्र- सः । घटनिष्ठप्रकाप्ताश्यतयानकपविशेष्यताया परनिष्ठघर- ·टीकाद्वयोपेताय लघुपरजूषावीम् । स्वप्रकारतानिरूपिततज्ज्ञानरूपविशेभ्यताया अभिन्नतया तबमानस्थ घटत्वप्रकारतानिरुपितघटनिष्ठविशेष्यताशालित्याद । । विषयस्व. सपा चेद् 'घर्टभूतलसंयोगसम्बन्धी' इत्याकारकसमूहालम्बनीय- घटादिनिष्ठविषयतानां घटवंदू भूतलम्' यादिविशिष्टंधीनिरुपित. तनिष्ठतासां च तत्तत्स्वरूपत्वेनावलक्षण्यन, तयोधियोर्मेदाप. त्तिरित्यत आह * ज्ञानविषेति । तथाच नोक्तदोपजातमिति भावः। तस्यास्तदतिरिक्तत्वे तु गौरवं दोपः स्फुट एव । तद् ध्वनयनाइ *तस्मादिति । अन्यथाऽनिर्वाहादित्ययः । तस्य च तत्वमावश्य- कमिति सूचयन्नाह स्मृताविवेति भिमादायपीति भावः। *एवं च- तस्या एवं प्रत्यासतित्वे च मदुक्त एष-घौद्धपदार्थसत्वेन तस्यैव तत्रभाने.पष! मन्यव सुरभि चन्दनम् इति धिार्य स्मृतित्वानुर्भवस्वोः साइ यापत्तिः प्राभाकरमतप्रवेशोत् । तथाहि-इदं रजतम्' इत्यत्र 'इदम्' इति-मुरोधर्तिदव्यग्रहणं छोपवशेन तद्गतशुक्तित्वविशपाग्रहणम् । तज्ने,च दोपवशतः प्रमुटपूर्वानुभवत्वरूपतत्ताका रजतस्मृतिः । तत्र यथा वास्तवरजतविपयम इदं रजतम्' इत्यत्र 'इझ' इति शान मिदंपदार्थरजतत्त्वयोरसंसर्ग न गृहाति (तयोः) संमृष्टत्वनासंसर्गा- भाषात् शानस्यैकत्याच्च न स्वंगत भेदं गृह्णाति, तथा तत्सारदेया देते भिन्ने अपि शाने स्वगतभेदं विपययोरसंसर्ग चल गृहीत इति विशिष्शानकार्यप्रवृत्तरकशानत्यव्यवहारादेव निर्वादः, अत आद *सुरभीति । अयम्भावः-प्रागुक्तरीत्या ग्रहणात्मकमिदमेकमेव शान- म् सिंस्कारस्थापि सहकारितामात्रेण स्मृतित्वव्यवहारमान तुसा स्मृतिः, पूर्वानुभूततारूपतत्तानुल्लात् । अतं एव तत्र पश्यामि' इत्ये घानुव्यवसायो न तु 'स्मरामि' इत्यप्यंशे । चक्षुद्वारा निर्गतवृत्तावन संस्कारयशात्सौरभाकारताया, अपि जायमानत्वेन तस्थ. चाक्षुप- त्यात । 'सोऽयम' इत्यत्रापि पूर्वानुभूततारूपतत्तोलखे ऽप्यन्यत्सर्व प्राग्यवेति तस्याप्राधान्यान्न तथेति ॥ ६४ ॥ अत एक 'स्त्रियाम्' इतिसूत्रे खट्वादो स्तनकेशाधः १इत आरभ्य मूलस्य कुञ्जिकाटीकया रादित्य वर्तत । तथापि कलाटीकाऽनुरोधेनेदमुपन्यस्तमत्र । उपलब्धमलसहितकालिका- टीकापुस्तकत्रितये मूलमपि नास्ति ·। प्रौदार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । दर्शनेन लिङ्गाभावाहापो ऽनुपपत्तिमाशाप- "अस मृगतृष्णावद् गन्धर्वनगरं पथा। असतु पट्यापक्षयोर्लिई द्रष्टव्यम् । कथ पुनरस. लिझं शक्यं द्रष्टुम् मृगतृष्णापत्। तद्यथा मृगास्तृपिता अपां धाराः पश्यन्ति न च ताः सन्ति, यथा गन्ध- र्थनगराणि दूरतो दृश्यन्ते उपमृत्य च नोपलभ्य- नते "इति भाप्ये उक्तम् । अनेन हि स्पष्टमेव भ्रमे पहिस्तदेशे असत एव भानमुक्तम् । ररिणाऽप्युक्तम्- 'यथा सलिलनि सो मृगतृष्णासु जायते। जलोपलन्ध्यनुगुणाद्वीजाहुद्धिर्जलेऽसति ॥ इति । 'पीजं पूर्वपूर्वमिध्याज्ञानजन्यवासना', इति त. याख्यातार व्यवहारदशायां कदापि केनाप्ति स. न्मात्रे पाधाननुभयात्"असतो लिस्प भानम् त्येतनिराकृतमित्पन्पत् । भ्रमे पावधिशेपदर्शन पहिः सत्वेन प्रतीतिस्तु तत्राधिष्ठानगतसश्वारोपात्। अत एव "सदसत्. रूपातिर्याधायाधाभ्याम्" इति साख्पसत्रे उक्तम् । पाधिशेपदर्शनमषाधस्तदुत्तर व पाधोऽस्ति । अपनो ऽप्येवमेव । मृगतृष्णादिदृष्टान्तेन प्रपश्वस्य शाले वर्णनात् । तदुक्तं परमार्थसारे शेषनागेन- 'मृगतृष्णायामुदक, शुक्तौ रजतं, मुजङ्गमोरज्ज्वाम् । तमिरिकचन्द्रयुगवद् भ्रान्तमाखलं जगरूपम् ॥ इति । भ्रान्तं भ्रमविषय इत्यर्थः ।। ६५ ।।

·- २६० टीकादयोपेतायां घुमक्षायाम् । (कटी०) भाज्यविरुवमपि नैयाविकापुकमित्याह मत एवेतिर तवनमोकारेणोक्तरीत्या निवाडायवेत्यर्थः मादिना शादिलोकिक- लिझमा स्तनेति। व्याकामावेन व्यापस्याभाव इत्याद लिया. भावादिति । *माचार:-तत्तहिान्यवहारादिः । *पश्चन्तीति नि च ताः सन्तीति शेषः । मत पवेत्युक्तं स्पष्टयति अनेन होति । भाष्येणेत्यर्थः । अन्यदेशे सस्वादातदेशे इति । पदेशे भासते तशे इत्यर्थः । पपेन सगे भाननिरासः। परमते ऽन्यत्र सत पण मानेनैतद्भाग्यासङ्गतिः रपव । तस्मादुक्तरीत्या बौयस्यैष भानमिति सिरम । सनत्यारिरपि तथैवेत्या हारिणापीति । ननु जलाभा- घे तत्र तर्भािसः कथम् ? अत आह जलोपेति । तस्मिथसत्यपि सारशाद बीजादू बुद्धिरित्यर्थः। नन्वत्र तिबीजमत माह बीज- मिति। "असतोनभानम्" इत्येवंन निराहत फिरवपयेति तर भाभि मतमेव भगवत रति नानिमविरोध त्यार म्यवेतिा तन्मात्रे-लि. समान रजतत्वाशे व माधाननुमवादिति पिपल्या समासा *निराकृतम्-भगवता । तथा व लौकिकालमाभयणेन तमाप्यन्यो- व वास्तव पद तनियोति भावः । नन्वस्तु तत्रान्यथा निर्वाहस्त- थापि भ्रमादी अहिरसत पव भामटान्तसिहं भगवत्सम्मतमिति कथं तत्र विशेषदर्शनताप्राबहिःसत्वेन प्रतीतिरत भार मे इति। तस्वास्त्यिर्थः। बावविशेषवर्शनम-तत्पर्यन्तमा एमपि। "त-प्रमविषये । इदं समूलयति मत पवेति। तत्र-तादत्तदारो- पादेषेत्यर्थः । विरोभेन प्रयोाँगपचासम्भवादुक्तरीस्वार यावरि- ति । प्रसादाद मपञ्चोऽपीति । एवमेष-सासत्स्यातिरये तत्राष्टसरस्वनिरासायाह तदुरुमिति । ननु प्रतीपमानार्मा. याकन सन्तीत्युच्यत इत्याशययन तरप्रतीतिमात्रेण सत्पत्वं शुक्तिरजतादिषु । तत्रासतामसत्यानामपि प्रतीतिवर्शनादित्यार मृगति । उपरभूमादूर्भाधाभावेन सूर्यमरीचिसम्बन्धो मग- पणा, ताधिष्ठानभूतायामुपकं यथा पासनावशाझासमानमावि धान्तं मिष्या तत्रासदेव, एवं शुक्यादापपि। मिरिका-तिमिरा- स्यनेम्याधियुक्तस्य चन्द्र यथा स्विमसदेष भासते एवं प्राप. निलं जगदूपं पूर्वपूर्वपासनावशारसदेव भासते इति सर्व भ्रम विषयो ऽतदेव जगदित्यर्थः। मिष्पारवे विमतिपत्र प्रति विप्यासा ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २६१ भारष्टान्तोपन्यासः । भावक्तप्रत्ययानमाया ममविषयेति ॥ ६ ॥ व्यासो ऽपि 'मायामानं तु कात्स्न्नान- भिव्यक्त इति स्वप्नप्रपञ्चस्थ मायामात्रत्वं न तु याबसर्गतुल्यत्वमाह । तत्रैव यद्यपि जा- प्रत्प्रपश्चस्यापि 'तदनन्यस्वमारम्मणशब्दादिभ्यः' इति सूत्रेण मायामात्रत्वमुक्तम् , तथापि 'प्राग् ब्रह्मा- स्मदर्शनाबियदादिप्रपञ्चो व्यवस्छितः स्पामस्तु प्र. तिदिनं वाध्यत इति विशेषः' इति भाष्ये उक्तम् । तस्य प्रपश्वस्पान्पवस्तुत्वाभावः, 'वाचारम्भणं वि- कारो नामधेयम्' इतिश्रुतेरिति सूत्रार्थः । पाचैव के- पलमारभ्यते यतो नाममात्रं न तु वस्तुत इति श्रुत्यर्थः ।। ६६ ॥ (कण्टी०) न केवलं तत्सम्मतमेवेत्याच्यासोऽपीसि । 'लाये पटिराह हि' इत्यनेन पूर्वस्त्रेण तृतीयरितीयपादस्थेन जा. प्रसुषुप्त्योः सम्धी भवं सम्पम् । विगादित्वाद्यम् । स्वमः । सत्र सरियावहारिकीव, दि यता, श्रुतिरेवमाद 'अथ रथान रपयोगाम्पथः बजते' इतीत्यर्थफेन कृतपूर्वपक्षनिरासमाह * माये- ति । तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । स्थानसटिर्मायामात्र शुक्तिरजतादिवत्। *कारस्न्येन-उचितदेशकालादिसम्पस्या धाधाभायेन था।भनभिन्य. कस्वरूपत्वाविति पाठ.नहि रथादीनामुचितोदेशःस्वप्न सम्भवति, देहान्तनीडीप्रविष्टमनोऽवच्छिन्नसाक्षिभिन्नस्य (तदानीम्) असत्वा नाप्युचितः कालोऽस्ति, घटिकामात्रवर्तिनि स्वप्ने ऽनेफसंयत्सरसा. ध्यससरणस्प दर्शनात् । तस्मात्प्रातिमासिक एय स्थापत्ययः । तुतारपयंमाह मरवानस्येति।मान्यावयमेवाइ नत्यिति । नन्वतावता सस्य तत्वेऽपियाशस्य तत्वं नाभिमतं, तस्य किधित्स्वोक्तिविरुद्धमा पीदमत माह #तति ।व्यासीये एवेत्यर्थः। उक्तमिति। एवं चाय- बोपोशारेऽपि द्वितीयद्रोषः (तश्वस्थः) पवेति भावः। तमन्युपरति - ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजुषायाम् । *तथापीति महात्मदर्शनात्-प्रझस्वरूपदर्शनात् ! *विशेष इति । तथाचैतन्मात्रकृतो भेवइति न मिथो विरोधोऽपीति भावःगननु प्रमा- भेदेऽपिजगति लोकरष्टान्तेन विरोधपरिहारे लौकिकयोः कार्यकार- णयोरिव ब्रह्मप्रपञ्चयोरपि समानसत्ताकत्वं स्यावत उक्तम *तदन- न्यत्वमिति । तस्य प्रपञ्चस्य प्राणो गन्यत्यमारम्भणशन्दादिभ्यः। एकविशानेन सर्वविहान प्रतिवाय 'सोम्पैकेन मृतिपण्डन सर्व सन्मयं विशात स्पाहाबारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव स. त्यम्' इत्युक्तम्। मृत्पिण्डो मुसानाकारमाह याचेत्यादि। विकारः सर्वोऽपिघाचार-पते राहो:शिरः' इतिषत् यत्वा पाचःशन्दस्या रम्भणहेतुर्न तु तत्त्वतोऽस्ति यतोनामधेयमात्रमेतत् । अत्रनामधे. पशन्देन तत्कारणको व्यवहारो लभ्यते । व्यवहारमात्रमेतदित्यर्थः। मृदादिकारणेभ्यो भेदाभेदाभ्यामनिर्वचनीयत्वात् , भेदेसत्कार्यवाद- हानिः,अमेवे कारणन्यापारवैयर्यम्, उत्पतेःपूर्वमसत्स्वभाव नरविषा- णवत्पश्चातु सदित्यस्याप्ययुक्तत्वानीलमपस्य पीतसावे वैकस्यो- भयस्वभावत्वे विरोधात्,मृदित्येव सत्यम्। सत्यत्वं च मृदा स्वधि- कारापेक्षया । तथा सत्यज्ञानादिरूपत्वेन ब्रह्माण बाते धिकारी प्य. सत्यो प्रदेव सत्यमिति ज्ञानम् । एवं काने ऽपि यथा मृदपेक्षया वि. कारमिथ्यात्वानेऽपि व्यवहाराय तदुपादानं भवति,एवं व्यवहाराय सर्वोपादानमिति पोयम् भन्यथाऽसगतिः। न हि मृन्मात्रामात्तत्तदै. गोपिकरूपेण सर्वहानं भवति। एतेन तत्तदैशेषिकरूपेण सर्वज्ञानमिति घेदान्येकदेश्युक्तमपास्तम् । आदिना 'ऐतदात्म्यामिदं सर्व यदय. मारमा' 'नौयेदं सर्वम्' इत्यादिश्रुतिपरिप्रहः । मासां च श्रुतीनां न ब्रह्मप्रपत्रयोरमेदे तारपर्य सदसतोरभेदायोगात किन्तु प्रपजे मित्र- तत्वामाघ एयेति योध्यम् । अनेकतत्त्वत्ये एकषिशानेन सर्प विज्ञान केनापि रूपेणोपपादयितुं शक्यम् । पेदान्तानां प्रमाणे तात्पर्य । घेति सन्देहः प्रवृत्तिनिवस्यविषयत्वाति पूर्वपक्ष,प्रवृत्याविषयस्ये. ऽपि पद्विधलिङ्गपशादस्त्येव तात्पर्य तोति सिमान्त इति । तदे. तदभिप्रेराह तस्येत्यादि । समुधिययोतकतया पयघलयोः प्रयोगः । सर्वथा रास्यातस्थाय तदाप्रपणम् । अत एप मात्रमित्यादि। एतदेव सर्व बोधयितुं श्रुती प्रक्षणो जगदुपादानस्पेन व्यवहारों महादिरशान्तेन । कार्यापेक्षया कारणस्येप सत्यरयं कार्य प.

·+ अत एव चौदार्थस्प वाच्यत्वनिरूपणम् । पहारमात्रमिति बोधयितुं श्रुतौ रातो ऽप्यनुमानप्रमाणसिय एव न लोकसिद्धः । आचन्तयोर्मुद एवोपलब्धेस्तस्यास्तद्धिका- रात्सत्यत्वानुमितिर्योध्या । इदमनुपरमेय स्फुटीभविष्यति ॥६६॥ च 'अनन्यत्त्वपि, कार्यकारणयोः कार्यस्य कारणात्मत्वं न तु कारणस्य कापी. त्मत्वम्' इति न .तु दृष्टान्तभावाद्" इति सूत्रे भाष्ये । कार्यस्य वस्तुत्वाभायादिति तदा- शयः । मायामात्रमिति मात्रपदेनानिर्वचनीयोत्पत्ति- चाद्मपि निराकरोति । न च "न तत्र रथा न रथयो- गा न पन्थानो भवन्ति अथ रथान् रथयोगान्पथः सृजते" इति स्वमविषयधुत्युक्तसृष्ट्यसंगतिरिति पा- च्यम् । 'उपक्रमे रथायभावः श्रुत्योक्त इति सृष्टिवचनं भाक्तम्' इतिभाप्येणैव समाधानात् । किंच 'नास्य स्थादिग्रहणाय चक्षुरादीनि सन्ति स्थादिनिर्वर्तने घा कुतो निमेषमात्रेण सामध्ये दारूणि च न सन्ति तस्मान्मायामानं स्वमदर्शनम्' इति, 'नाहशमपी. टांनिष्टरसुचकम् इति च भाष्ये स्पष्टम् । अत्रान्त:- करणपर्यन्तं नष्टयत्तिकत्वाञ्चक्षुरादीनि न सन्तत्युिक्त्वा विशिष्टज्ञानाध्यासो दर्शितः। सामग्रीव्यतिरेकाचा- नुत्पतिं वदता शक्तिरजतादिस्छले ऽप्यनुत्पत्तिः सुचिता ॥ ७ ॥ (क० टी०) मापसम्मतमपीदमेवेत्पाद मत पय चेति । त. स्थान्यपस्तुत्याभावावेत्यर्थः । इतीत्यस्योक्तमिति शेषः । द्विती- पाचपास्यमिदम् । तत्रैव 'अपीतौ तद्वत्प्रसादसमक्षसम्' इति पूर्वस्त्रेण सतो ब्रह्मणः कारणत्वमप्यसमजलम् अपीती प्रलये तब कारणवत् कार्याणामपि सत्वप्रसङ्गादित्यर्थकेन कृतपूर्वपक्ष- ·२६४ टीकादयोपेतायो लघुमञ्जूपायाम् । दूषकम् । न स्विति । उक्तं तु न युकम् । सतः ममदुत्पत्तौ रटान्त- सत्त्वादिति सूत्रार्थः । रक्तामापत्ति प्रतिबन्धा समाहितमान् "स्वपमे दोपाच" । असत्कारणतावावे ऽपि दोषो ऽयं समानः । कालादेः सहकार्यन्तरस्याऽऽभयणेन परिहारो ऽपि समान इत्यर्थ ।मत्रान्यथा म्याश्यानं तु तृतीयसूत्रासामजस्यावयुक्तमिति बोध्यम् । भाष्याश पमाह कार्यस्येति। सौधमाप्रपदसाफल्यमाइ *मायेति। वापमपि. घेदान्तिसम्मतम्। निरतिव्यासति शेपारदं त्वनुपरमेव स्फुटीम. विष्यति। #नवम्-तस्य मायामात्रत्व। रथयोगा:-तद्वाहकास. व्यसमिति।मजत इत्युक्त्यर्थः। श्रुरयोक्तः-श्रुत्यैवोका। अयम्भाव- एषा स्वामष्टिमायैव केवलम् जाम्रद्विषयसर्वपुरुषसाधारण्येनाकि- याकारित्वेन स्थिरत्वन चानभिन्यक्तस्वरूपत्वात् । यद्यपि व्यवहार सटिरपि मायव तथापि रष्टोत्पादकविनाशकसामग्रीकल्पनाद्वारेवैषा मायाशक्तिः द्वितीया तु मनआदिसापेक्षतच्छक्तिरिति । ते च स्वामाः पदार्थाः मनःपरिणामः । बाहिरनुपलभ्यमानाकारा बुद्धिवृत्तिरेव भ्रमः व्यवहारदशायाम् । शुक्तिरजतमपि शुक्त्यवच्छिन्नान्तःकरण. परिणाम एव । स चोक्तरूपः । अस्य सूत्रस्प च स्वामवत् जापत्प्र- पशे ऽपि प्रज्ञापेक्षया तुउत्वप्रतिपादन फलम् । स च स्वमा शुक्तिरजतं यथा सत्यहर्षादिजनकम् एवं व्यावहारिकशुभाशुभसूच- क। एवमेव व्यावहारिकं श्रुत्यादि परमार्थसत्यग्रह्मबोधकमिति बोध्यम् । जातस्वन्नरऐनाशे परमेश्वरस्याभिध्यानसङ्कल्प एष सुषुः प्तिकाले बोध्य इति । भाग्यान्तरमप्यत्र साधकत्वेनाह *किति । लौकिकज्ञानसामग्न्यभावमाह #नास्येति । उत्पत्तियोग्यकालो नेत्या. रथादिनिर्धतेनेवेति । उत्पादकतामग्न्यपि नेत्याह #दाणिवेति। नन्धेवं स्वमस्य सत्यशुभाशुभसूचकत्वं फथम्? अत उक्तम 'सूचक हि श्रुनेराचक्षते तद्विद' इति। रजतस्य सत्यहादिजनकरवववसत्य. स्थापितस्य सबकस्वमावेपदमिति तात्पर्यम्। तदाह ताशमपीति भाष्योतरिति पाठः।तत्सूक्तिमन्यदप्या अति। स्थ इत्यर्थः । मत एवादिपर साधकम् । तत्र तवाद * चक्षुरादीति । अन्यदप्याह *सामग्रीति । कालादीत्यर्थः ॥ ६७ ॥ तथा चतुर्थे ऽपि भाप्ये 'मृरिपण्डादिष्टान्तर्षि ·. चौदार्थस्य वांग्यतनिरूपणम् । सतो ब्रह्मण एकस्य सत्यत्वं विकारस्य चान्नत्वं प्रति. पादयति शास्त्रम् अतः सृष्टिवाक्यानि नोत्पत्त्यादि. पराणि किं त्वैकात्म्यावगमपराणि' इति। सत इत्यस्या- चन्तयोः सत्वेन मध्ये ऽपि सत्वानुमानेन कालत्र- पायाध्यत्वरूपं सत्यत्वम्, प्रपश्वस्य त्वाद्यन्तयोर- सत्त्वेन मध्ये ऽपि असत्त्वानुमानेन कालत्रययाध्य. स्वरूपमवृतत्वमित्यर्थः । मध्पे कदाचित्सत्वेन प्रती. तिस्तु भ्रम एचति तदाशयः । उत्पत्यादीनां श्रम- विपयाणामेव तत्रानुवाद इति विकारत्यादिप्रतीति.. रपि भ्रम एवेति तत्तात्पर्यम् । मुत्पिण्डादिदृष्टान्तस्य चापमर्थः-एकेन मृपिण्डे. न परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सधै मृन्मयं घट- शरावादि मृदात्मकमिति विज्ञातं भवतीति । यथा च तक्षोभयथा" इतिसूत्रेऽपि भाप्ये " स्यानो विकारो वासनामय एव न तु पारमार्थिको ऽस्ति" इति । यथा तन्त्रान्तरे घटादिप्रपञ्चस्य पारमा- र्थिकत्वं तथा तत्रापि न स्वामस्त्यर्थः । अस्माकं तु व्यावहारिको ऽपि प्रपश्चो दीर्घस्वम एवेति योध्यम् । तदनन्यत्वम्-" इतिसूत्रे भाष्यम् "यथा च मृगतृष्णोदकादिनामृपरादिभ्यो ऽनन्यत्वं दृष्टा. दृष्टस्वरूपत्वात् एवमस्य प्रपश्चस्य ब्रह्मव्यतिरेकेणा. भावः, इति । "सर्वव्यवहारस्य प्राग् ब्रह्मात्मवि- ज्ञानात्सत्यत्वं स्वमत्र्यवहारस्येव प्राक् प्रबोधाद्"इति च, "अविभागेऽमि परमात्मनि मिथ्याज्ञानप्रतिवदो- ३४ ·कायोपेतार्या लघुमञ्जूपायाम् । यथा ऽपि भागव्यवहारः स्वमवदव्याहतः" इति चान्यत्र भाष्ये ॥ ६८॥ (कष्टी०) अन्यदपि तन्मानमा तथेति । *इत्यस्य-इत्यादेः । *सत्यत्वम्-ब्रह्मणः। मत पयाह कदाचिदिति । दोपवशादिति भावः । *तदाशयः-भाष्याशयः। एवमग्ने ऽपि । तत्र-सृष्टियो- धकासु 'आत्मन आकाशः सम्भूतः' इत्यादिश्रुतिषु । प्रागुक्तरीत्यैव *मूपिण्डादति । *अर्घ-अभिप्रायः। परमार्थत्वं विकारापेक्षया । अन्यदपि मानमाह यथाचेति । नन्वमसङ्गत्वे कर्तेत्युक्तकर्तृत्वास- तिरिति शङ्कानिरासार्थमिदं सूत्रं द्वितीयाध्यायछितीयपादस्थम् । तक्षा चास्याद्युत्कर्षापकादिभिरुत्कर्षादिमान्, यथा तत्सन्निधाने तक्षणादिक्रियावान् तदभाव तदभाववान् , एवं जीयो घुद्धिरूपोपाधिवशारकर्ता स्वतस्त्वकतेत्यर्थः । प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः। यः पश्यति तथात्मानमकर्तार स पश्यति ॥ इति स्मृतेः । 'अकर्ता चैतन्यम्' इत्यादिश्रुतेः, 'कामादिकं मन एव' इति श्रुतेश्चेति भावः । औपाधिककर्तृत्वेनापि शास्त्रार्थवत्त्वमुपपानमेव । तदश्लिष्ट- बुद्धरपि कर्तृत्वाभावात्केवलाया बुद्धरकर्तृत्वोक्तिरिति योध्यम्। ननु समते तत्त्वाप्रसत एवेति व्यर्थयमुक्तिरत आह *यथेति । *त. न्त्रान्तरे-न्यायादिमते । तत्रापि-तन्मते ऽपि । एतत्तात्पर्यमाह *अस्माकं विति। अन्यदपि तदाह तदेति । *अहऐति । स्वरूपस्य- धादर्शनादित्यर्थः । अन्यान्यपि तान्याह सर्येत्यादि । *ब्रह्मात्मेति। ब्रह्मस्वरूपेत्यर्थः । स्वाप्रपञ्चस्य प्रयोधो जागरणं ब्रह्मविशानं च । *अविभागे इति । यहुचीहिः । वस्तुत इति भावः ॥१८॥ यत्त्वनिर्वचनीयं सदसविलक्षणं जलादि मृगतृ. प्णादावुत्पद्यते एवं ब्रमणि प्रपञ्चो मृदादौ घटादिः स्वामश्चेति । तन्न । तादृशानिर्वचनीयस्याप्रसिद्ध्या त- नेदस्य वक्तुमशक्यत्वात् । किञ्च, तस्य सद्भिन्नत्वाद- सत्त्वम् असद्भिग्नत्वात्सत्यमापततीति उभयरूपत्वमे- ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २६७ घायाति, तत्र सत्वमारोपितमितिभेदाभेदयोरिव तयो- ने विरोधः। धर्मदयानाहान्तस्य लोकव्यवहारे ऽभा- वाच ॥ तदुक्तं सांख्यसूत्रे "नासतः ख्यातिप्रेशृङ्ग- पत्" । "नानिर्वचनीयस्थ तदभावात्" । "नान्यथा- ख्यातिः स्ववचोव्याघाताद्" इति । असतः ख्याती मृङ्गयच्छुक्तिरजतादेरप्यभानापत्तिः । न च शृङ्ग- मित्यादिशब्दतो बोधात्तवासनाऽऽवश्यकत्वेन तत्र तेषामपि सत्त्वेन प्रत्यक्षापत्तिः । तद्वासनायाः फल- घलेन शान्बोधमाशजनकत्वेन तदापत्यभावात् । नानिर्वचनीयस्येत्यस्यार्थ उक्त एव । यद्यप्यन्यधाख्यातिः सौम्रान्तिकस्य, बाघशु- तयादी ज्ञानधर्मरजतादेरध्यास इति तेनामीकारा- तू, तथापि हस्थरजतादेरारोप इति रीत्या चै- शेषिकः स्वकीयैः साऽऽदृता, सदुभयमपि न तदसत्वेन तद्रूपस्य सन्निकर्षाभावेन 'असन्न भास- ते समिकर्षाभावाद्' इति स्वसिद्धान्तव्याघातात् । किं विशेष्यविशेषणानुयोगिकत्वप्रतियोगिकत्ववि- शिष्टसंबन्धस्य स्वयाप्यसत एव भानाङ्गीकारात्तदन- हे ऽसंसर्गाग्रह एच पर्यवसानमिति विशिष्टनमवा- चकस्थान्यथाख्यातिरितिवचसो व्याघातात् । किञ्च । झानस्यार्थव्यभिचारित्वे ज्ञानेनार्थसिद्धिरिति स्व- वचोच्यघातादिति दिक् ॥ ६१॥ (कण्टी०) वेदान्तिमतं खण्डयति यत्त्विति । अन्यारशस्ये. टत्वस्य घश्यमाणत्वादाह संसदसदिति । 'यतो वाच' इति श्रुते. .. चा ·- २६८ रीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ब्रह्मणि तत्वामावादाह अनिर्वचनीयेति । ननु सरवेन ब्रह असत्येन नृशृङ्गादि तत् प्रसिद्धमेव अत आह अकिञ्चेति । यत इति शेषः । *तस्य-जलादेः सर्वस्य । ननु विरोधादिदं दुर्व- चमेवेति तथैवे वाच्यम् अत आह तंत्रेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । ताशपदार्थस्यान्यस्ये सत्त्वे ऽत्र सर्वत्रैवं सुवचं तदेव नेत्याह . मेति । अत्र मानमाह तदुक्तमिति । अभानेति । अप्रत्यक्षेत्यर्थः । *तत्र-युद्धौ । *तत्-प्रत्यक्षम्। एतेन दृष्टान्तासङ्गतिः परिता । 'नान्यथा'-इति ध्याचष्ट “यद्यपीत्यादि । घेदयाह्योकत्वात्सदमा माणमेवेति न तत्खण्डनोपयोग इति शहाशयः । प्रकारभेद- माह *हस्थेति । *स्वकीयः-चैदिकैः । *सा-तदिष्टा । पर्ष च तत्पण्डनोपयोगस्तवाद तदुमेति । पव शम्देन सिंचान्से इत्याद तति । शाने रजतासस्पेन रजतरूपसंनिकभाषेत्यर्थः । घचःप्रसिद्धमित्याह किञ्चेति। तदप्रह-ताशसम्बन्धप्रहे । एवेन विशिष्टयुद्धिनिसिस्तदाह विशिष्टेति।ननु तस्यापिस पवार्थोऽस्तु मत माञ्चिति । तत्रैवेति भावः । प्लेन मानसन्तानस्यैवात्मा त्वमिति, ज्ञानरूपात्माफारस्य रजतस्य ख्यातिरिपर्थकारमख्याति. रित पैभापिकादिमतमप्यपास्तम् । तदाद दिगिति ॥ ६९ ।। परमार्थसारेऽपि । निगुणा चैतन्पारमनि सर्वगतेऽवस्थितेऽग्विसाधारे । फरी मृष्टिमषिया सरिमा स्पृश्यने सपा नात्मा। साष्टिं तमामाप: । तदप्युक्तं तय । रज्जयां भुजाहेती प्रमअविनाशी बधामस्ता । जगदुस्पशिपिनाशे न च कारणमस्तिता दिहहिति। भुजाहेती, भुजङ्गभ्रमहती। नप कारणमस्तीति । किं त्वयाभानामिका ऽपिव मेत्यर्थः । किंभ, अ. निपनीपोत्पत्ती घटादिना मृदादेरिष ब्रमणो कि निकारियापत्तिः । भ्रमारपण तु न पिफारिरषम् । काहरूकता कानाधिप:- ·इति विकल्पैः बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २६९ सुप्ता किं नु मृतानु किं मनसि मे लीना विली. ना नु किम्- : कान्ताया विकारित्वाभावात् ।" वस्तुतो मृदि घटादिविकारो भ्रम एव न तु को ऽपि पदार्थ इति "तदनन्यत्वम्-" इति सूत्रेणोक्तम् । फिञ्च । प्रसिद्धसामग्रीव्यतिरेके ऽपि यया सामग्या शुत्यादौ रजताद्युत्पत्तिस्तया सामग्या विषयास- वे ऽपि तदसन्निकर्षे ऽपि ज्ञानाङ्गीकारे ऽपि न बाध- कम् । किञ्च, अनिर्वचनीपोत्पत्तौ तस्य तस्य तादृशर- जतत्वाद्याश्रयत्वेन तज्ज्ञानस्य भ्रमत्वानापत्तिः, तस्य तदवृत्तिधर्मप्रकारकत्वाभावात् । न च रजतत्वमेवा- निर्वचनीयम् आश्रयस्तु शुक्तिरेवेति न दोषः । त्वया ऽपि जातेारंबारमुत्पत्त्यनङ्गीकारात् । किश्च जातेरिव तदाश्रयत्वस्यापि तादृशस्य शुक्तौ सत्त्वेन पूर्वोक्तदो- षतादधस्थ्यम् । तदुक्तं योगसूत्रे "विपर्ययो मिथ्याज्ञा- नमतद्रूपप्रतिष्ठम्" इति।विपर्ययइति लक्ष्यम् मिथ्याज्ञा- नमिति लक्षणम्, तद्विवरणमतपेति, तद्रूपप्रतिष्ठत्या. भाववत् । यद् ज्ञानप्रतिभासि रूपं रजतत्वादि तदा. श्रयत्वाभावद्विशेष्यकमित्यर्थ इति मिश्राः ॥ ७० ॥ (कष्टी०) भगवतो ऽपि भेदः सम्मत इत्याह *परेति।ननु गु. प्पसङ्गायद्धश्वेदात्मा तर्हि विकारीस्यादत आह *त्रिगुणेति।सस्वरज. स्तमोभित्रिगुणा अविद्याष्टिं सृष्टिभ्रमंकुरुते जनयति।क? *आति- लाधारे-समस्तप्रपञ्चाधिष्टाने।*सर्वगते-पूणे अपरिच्छिन्ने। अब स्थितेनित्ये। आकाशवत्सर्यगतश्च नित्य' इति श्रुतेः अत एघ सर्वात्मा आत्मा तया भ्रमविषयसृष्टया न स्पृश्यते इत्यर्यः । तेन न विकारिस्त ·- टोकाइयोपेतायां लघुमन्जृपायाम् । प्रसक्तिरिति भावः।"नात्मानं स्पृशति"इति श्रुतेः उपयुक्तमाह स. दिमिति तदपीति।भ्रमविषय एव सृष्टिन तु सत्य तस्या इतीत्यर्थः। रज्ज्यां भुजङ्गभ्रमहेती उत्पत्तिविनाशौ यथा न स्तो भुजङ्गस्यैवाभा घात् तद्वदिह परमार्थविचारे जगत उत्पत्तिविनाशयोर्न किश्चित्कार- णमस्तीत्यर्थः कारणत्वमपि भ्रमविषय पर सत्यत्वादिवदिति भावः । भ्रमविषयकारणत्वमेव "यतो वा इमानि" इति श्रुत्यादयोऽनुवद- न्तीति न तद्विरोधः। तत्तात्पर्यमाह अकिन्विति। सिंदावलोकनन्या. येन तत्र दोपान्तरमाह *किञ्चेति। ब्रह्मणोऽपीति।प्रपञ्चेनेति भावः। सिद्धान्त तु नाय दोपइत्याह *नमेनि। *विषयः-विपयकैः । *सुप्तेति। इदमप्यभ्युपेत्योक्तमित्याह *घस्तुत इति । नन्धिति। एवं च तदृष्टा- तनात्र तत्त्वापादन मयुक्तमेवेति भावः। तद्रीत्या दोषान्तरमाह * कि अति। *तया-तयैव । दोषान्तरमाह *फिशानिर्वचनीयेति । तस्य. रजतभुजङ्गादेः । तदसम्भवादाह *ताहशेति । अनिर्वचनीयेत्यर्थः । व्यावहारिकतवत्तद्विशिस्यवोत्पत्तेः । अन्यथा तत्पदयाच्यतापिन स्यादिति भावः। तस्य-मानस्थ । * तववृत्तीति। शुक्तवाद्यवृत्तीत्यर्थः। इमं दोपमुद्धरति *न चेति। त्ययापि-अनिर्वचनोत्पत्तिवादिना वे- दान्तिनापि । तन्मते ब्रह्मातिरिक्तस्य जन्यत्वादाह *वारं घारमिति। भाक्षितेऽपि लशुने न शान्तो म्याधिरिति न्यायेनाह किञ्च ज्ञा. तेरिति । तादृशस्य-अनिर्वचनीयस्य । पूर्वत्र रजतत्ववत् । * पूर्वोक्त. ति। तस्य भ्रमत्वानापत्तिरूपंत्यर्थः । पतञ्जलिसम्मसमपि नेदमित्याह *तदुतामिति।भ्रमनिरासायाह विपर्येति । "प्रमाणविपर्ययविकल्प- निद्रास्मृतयः" इति प्रागुद्देशात् । तत्र प्रकृतोपयोगाम्मिश्रोतमेव व्या. ख्यानमाह तदूपेति । अश्रादभोजीतिवत्तस्य तद्रूपाप्रतिष्यमित्यर्थेनेदं लब्धम्, तदर्थमाह यदिति । वस्तुतस्तु अतद्रूपः अस्वसमाना- कारो यो बायो विषयस्तत्प्रतिएं तद्विशेष्यकमित्यर्थः । भ्रमस्थले ज्ञानाकारस्यैय सदसटूपस्य विषये समारोप इत्यादि प्रागुक्तमिति घोध्यम् । के चित्तु मिथ्यात्ये हेतुगीवशेषणमतद्रूपेत्यादि-न विद्यते तपस्य ज्ञानाकारस्य प्रतिष्टा चिरस्थितियंत्र अग्रेतनयाधशान. घाध्यवादित्यर्थः । तेन विकल्पोऽस्य भेदो ऽप्युक्तः । स च शब्द भानानुपाती'त्यादिना तक्तः शन्दःशवप्रयोगस्तजन्य - ·'बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २७१ शानं च ते अनुपातिनी यस्य सः। घाधावाधकालाविशेषेण तदुभय- जनको वस्तुशून्यः प्रत्ययो विकल्प इति तदर्थः । विपर्ययस्तु नैवम्, 'नेदं रजतम्' इति पाधोत्तरं शब्दप्रत्यययोरभावादित्याहुः॥ ७० ॥ व्यासस्यापीदमेव च मिथ्याज्ञानमभिप्रेतम् , तेना- न्यातल्लक्षणानुक्केः । सांख्यदृपितानिर्वचनीयस्यातरपि तत्सुत्रानारूढत्वाच । तेन सांख्योक्तसदसख्यातेरेव तदभिमतत्वं लक्ष्यते । किञ्च, शुक्तिरजतस्थले ऽधि- छानज्ञानेन तन्नाशो वाच्यः । न च तस्य वस्तुनाश- कता दृष्टा । अत एव गौतमादिभिरुत्पत्तिस्तत्र नोक्ता। अन्यथा घटादिवत्तत्राप्युत्पत्तिमेव चदेयुः। शुत्यादिस- मवायिकारणं चाकचक्यादि असमवायिकारणं दोपो निमित्तकारणमिति वक्तुं शक्यत्वात् ।अन्यथाख्याति- रित्येव चोक्तं तदीयः । अन्यथाख्यातिरित्यनेन प्रकार- स्पान्यत्र सत्वं सूचितम् । तत्सम्बन्धो ऽप्येवमेव, तद्- नुपोगिकत्वमप्येषमेवेति सूचितम् । मंयोगसमवाययोः सम्बन्धत्वस्थानुयोगित्वादिभाननियतत्वात् ॥ ७ ॥ (कटी)न्याससम्मतमपदमित्याह *म्यासेति । इदमेव-योगसू. प्रलक्षितमेव ! अनिर्वचनीयोत्पत्या तत्स्वरूपमपि तस्य नेष्टमित्याह *सांख्येति । तत्रयातेन न्यायेन यस्वित्यर दोपान्तरमाह *कि- ञ्चति । *न च-नहि । अवस्त्यज्ञानताशकत्व सत्वादाह *वस्त्विति। गौतमादिसम्मतापि सा नेत्याह *अत एवेति । उक्तदीपगणादेवत्य- । गौतमादिभिः-तैरपि उत्पत्तिवादिभिः। तदेवाह *अन्यथेति। दोपगणो यदि न स्यादित्यर्थः तनापि-शुक्तिरजतादायपि । ननु न दोषगणसत्त्वहेतुका तदनुक्तिः किन्तु कारणसामन्यभावमूलियत आह *शुक्त्यादीनि । ननु तदनुक्त्याऽन्यदपि तेपामनिष्टमत माह *भन्यथेति । तथोक्तेस्तात्पर्यमा *अन्ययेति । अन्यत्र-मातदे. 1 ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । शादन्यत्र, हस्थरजतादौ । तथाच मासत एव व्याति ष्यनिर्वध नीया ख्यातिरिति तदाकृतम् । किञ्चिदप्यत्रानिर्वचनीय नेत्याद तत्सम्बन्धति।प्रकारसम्बन्धो ऽप्यन्यत्र सवेत्यर्थः । एवं सत्य. न्धसम्बन्धेऽपात्याह तदन्विति । अन्यत्र सवेत्यर्थः । नन्वेतद्भाने न मानमत आह संयोगेति ।। ७१॥ बुद्धिसदा तद, भमप्रकारत्वमेव मिथ्यात्वम् । रजतं पश्यामि' इत्यनुव्यवसायो ऽपि दोषवशाचाक्षुषत्वा. शे भ्रम एव । न च दोषस्य रजतज्ञानत्वं त्वया का. यंतावच्छेदक वाच्यं तदरं रजतत्वमेव लाघवात्तधी. चितमिति वाच्यम् । उत्पत्तिनाशकल्पनापेक्षया प्र. मास्थले क्लसस्य तस्यैव तत्वौचित्यात् । अत एव "ब- महष्टिक" इत्यधिकरणे भाष्ये "प्रत्यत्येव हि केवलं शुक्तिका रजतमस्ति" इत्युक्तम् । 'मुग्धे ऽर्द्धसम्प- त्तिः इति सूत्रे भाष्ये ऽपि'ने हि स्वच्छः स्फाटिको ऽल. तासंयोगादस्वच्छो भवति भ्रमत्वादस्वच्छत्वाभिमा- नमात्रस्य'इत्युक्तम् । तव व्यावहारिकमातिभासिकयोः सदसद्विलक्षणत्वाविशेषण भेदस्य वक्तुमशक्यत्वा- तू । विशेषदर्शनयाध्यत्वमपि तुल्यम् । तदुक्तं परमा- र्थसारे। ज्वलनाद्यूमोद्गतिभिर्विविधाऽऽकृतिरम्परे यथाभाति। सदद्विष्णो सूष्टिः स्वमायया दैतविस्तरा भाति ॥ इति। अन भातीस्पेधोक्तं न तून्यद्यते इति । आकाशे जलरेखावद, शिलायामडरवदू विविधाकृतस्तत्र स्व. १दं भाष्यं न स्थानतोऽपि परस्य-" इति सूत्रे विद्यते सामी. प्यात "मुग्धे-" इति सूत्रस्थत्वेन व्यपदेश इति घोध्यम् ।

·बौदार्यस्प बाध्यतनिरूपणम् । २७३ 4 रूपायोग्यत्वेनासम्भवाद । स्वमायया घासनास्वरू- पंचाँ।। ७२ ॥ एवं तरसण्डनमसन परमतमुखा मागुक्तमेय सिमान्तमसंतत्रा. ह युद्धीति। त-रजतत्वावि। भन्न पोजमुकमयानन्येवं कथं मि. पात्पमत माह मैतिनियमनुष्यवसायम्तवनस्पातस्यामा- पादत भादरजतमितिभिनिर्वचनीयोत्पत्तिादीने नोति। अपेक्षयोतिलायनेति शेष मालतकल्पनामयुक्तगीरपमपि नेत्या- प्रमेति। तस्यैव-भानस्यस्यैषादमेषभगवामम्मतं म तदित्याद तदुतामिति ।नन्येव विष्यादीनी ममत्यमुनतत्किमधानकोज्य भ्रम इत्यत आदज्यलेगादिति। ज्वलनहेतुपुमोद्गमनेनानापिधा भा. छतिनीलईयेतादिरूपाम्बरे पुरोवरयाकाशे ऽसत्यपि यथाभानि ता. विष्णी सतिविस्तरा नामरूपावियिस्तरासवस्थित्यादिरूपेण भातीत्यर्थः । नत्विति । तपा नेदमेवाभिमतं न तत्। तत्रान्यरष्टान्ते पूर्व हेतुमाह भाकाशे ति। तत्र-माकाशमसम्भवादिति उत्प. तेरसम्भवादिय। तेन तस्या असत्वं सचितम् । प्राग्यदाद पा. सनति । एतेन विष्णुसंशकशुद्धचैतन्यमेवाधिष्टानमित्युत्ताम् । स्वमा. पपेत्यस्य स्वस्मादुद्गतमापयेत्यर्थः । रटान्तयलेन तथंय हामात् । अन्यथा विष्णुमाययोः का सम्बन्धः स्यायेन विष्णुमायेत्युन्येन । मचायाधयिभावस्तस्पासम्पन्धत्वात् । सम्बन्धमूलको हिसाात. न्मूलकसम्पन्चान्तरामाया। न च स्यस्यामिमाया मम्बन्धः । 'च. तुर्भिः प्रकार स्यं भवति क्रयणादपहरणाचामाया विनिमयाच' इति "पष्ठीश" इति सूझे माग्योकेस्तदन्यतमामायेन पदसम्मवा. विति दिए । ७२॥ श्रीहर्षेणाप्युक्तम् 'परकीयरीत्येदमुक्तम्-'अनिर्व- पनीयत्वं विश्वस्य पर्यवस्पति इति । वस्तुतस्तु वयं सर्वप्रपत्रसत्वासावश्यवस्थापन निवृत्ताः स्वत: सिद्ध चिदात्मनि ब्रह्मता केवले भारमवलम्ब्य चरितार्थाः सुगमास्महे । ये तु स्वपरिकल्पितसाधकदूषणव्यव.

·२७४ टीकाट्योपेतायां लघुमजूषायाम् । स्थया विचारमवतार्य तत्वं निर्णेतुमिच्छन्ति तान् प्रति घूमो न साध्वीयं भवतां विचारव्यवस्था । भव- कल्पितव्यवस्छयैव व्याहतत्वादिति' । 'सत्वासस्थव्यवस्थेति । तदन्यतरव्यवस्थेत्य- र्थः । भारम्, प्रातिभासिकप्रपञ्चभारम् । अनिर्वचनी- यत्वं निर्धार्य सत्त्वासत्त्वान्यतररूपेणानिर्वचनीयत्वं न तु सदसद्विलक्षणत्वम्' इति तह्याख्यातारः ॥ अत एव भागवते उक्तम्- ऋतेऽर्थ यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽऽभासोयथा तमः इति । यद् विनाप्यर्थमात्मन्यधिष्ठाने प्रतीयेत, यचा. त्मरूपे न प्रतीयेत तत् प्रत्ययाप्रत्ययरूपमात्मनो मायां विद्यात् । यथा आभासो विचन्द्रादिः, यथा च तमो राष्टुम्रहमण्डले सन्नपि न प्रतीयते इत्यर्थः । असद. र्थप्रकाशनस्यैव मायात्वादेवमेव युक्तम् । यदुक्कं वृहन्नारदीये- नास–पा न सद्रूपा माया नैवोभयारिमका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेयामिभ्याभूता सनातनी॥ इति । तस्यायमर्थः-व्यवहारकाले सत्त्वेन प्रतीतेने के- वलमसळूपा। प्रतिक्षणं परिणामितया प्रतीतांधदर्श नाद्रिशेपदर्शनयाध्यत्वाच न केवलं वास्तवसदूपा । अत एव वास्तवोभयरूपा, ऽपि न, विरोधाच । अत एयानिर्वाच्या सत्येवासत्पेवेति निर्धार्य वक्तुमशक्या। तर्हि किमुभयविलक्षणा ? नेत्याह-मिध्यान्ता, प्रति- भासमानाविषयत्वात् ..। सनातनी-भ्रमपरम्पराज- ·बौदार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २७५ नकपरम्पराकवासनारूपेणेति । तस्मादारोपितं सत्वं परमार्थतस्वसत्वमित्येव युक्तम् । तदुक्तम्- यसत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । इति॥७३॥ (कटी०) श्रीहर्पस्यापि न सा सम्मतेत्याह *श्रीहर्पणापीति । किमुक्तं तदाह *भनिर्वचनीयत्वमिति । सदसद्विलक्षणत्वमित्य धः । विरोधाद्वाधेनोभयव्यवस्थापनासम्भवादाह तदन्यतरेति । *केवले-शुखे । तस्याप्यर्थमाह * अनिर्वचनायत्वमिति। प्रपञ्चस्येति शेषः । अवलम्ब्येत्यस्यार्थः *निर्धाति । अनिर्वचनीयत्वं व्याचष्टे *सत्वासत्येति । अन्यदपि तदाह *अत एवेति । तदभावादवेत्य- यः। *भागवते-तत्रापि द्वितीयस्कन्धे चतुःश्लोक्याम् । आत्मरूप- मधिष्ठानरूपम् अधिष्ठानभूतम् । आत्मनो-मम । विधि प्रति भगव- दुक्तिरियम् । अर्थ पिना प्रतीती रष्टान्तमाह क्यथा आमास इति । सतोऽप्रतीती तमाह *यथा चेति । नन्वनेन मायानिरूपणं कियते 'ययात्ममायायोगेनेत्यनेन तस्या अपि पृष्टत्यावस्यमाणोपयोगित्वा- "इति श्रीधरोक्तेः कथं प्रकृतोपयुक्तत्वमत आदमसदर्थेति। एवे. नान्यव्ययच्छेदेन द्वितीयपरिप्रदोऽपि सूचितः। भवन्मते त्यिदमसङ्ग- तमेव स्यात्तदाह एपमेयेति । उक्तसिद्धान्तविरोधात्परिहरति *यदुक्तमित्यादिना। परमार्थतस्तदभावादाद *व्यवेति । वक्ष्यमा. जोपपत्तये आह *केवलमिति । एवमनेऽपि । पररीत्या माह *प्रतीति । स्वरीत्या आ६ गयाधेति । नाशादिनेतिभाषः । त- त्वमाह *विशेषेति । ब्रह्मसाक्षात्कारत्यर्थः । व्यावहारिकस- दूपत्वे इष्टापत्तेराह #घास्तवेति । एवमप्रे ऽपि । *थत पव- प्रत्येकं तत्तदूपत्वाभावादेव । तत एव दोपान्तरमाह *विरोधाचे ति । अत एव-उक्तदोपादेव । ब्रह्मवदतवादाह *भ्रमेति । तत्पर- म्पराजनिका परम्परा यस्या वासनायास्तद्रूपेणेत्यर्थ । तत्तात्पर्य नुवन्नुपसंहराति *तस्मादिति । तस्य तादृशोभयरूपत्वे मानान्तरं स्फुटमाह *तदुक्तमिति । मनुनैतिशेष । यतदिति । अव्यक्त- प्रधानम् ।

·5 २७६ टीकाट्योपेतायां मधुमपाया । तविपरः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीश्यते । इति । अस्योत्तरार्धः । तविष्टस्तेन प्रधानेन विसः तन्मयत्वातंछ. रीरस्य तद्विराष्ट इत्युच्यते इति मेधातिथिः ।। ७३ ॥ * "ईश्यरस्यान्मभुते यात्रियाकल्पिते नामरूपेत. क्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये" इति भाष्यस्याप्ययमेवा- थः अविद्याऽत्र वासनारूपा। "प्रकृतैतावत्वं हि प्रति. पेधति" इति सूत्रे "अथात आदेशो नेति"इतिश्रुतिव्पा- ख्यावसरे "पूर्व: प्रतिषेधो भूतराशि प्रतिषेधति उत्तरो पासनाराशिम्"इतिभाप्पोक्तगईश्वरस्यात्मभूते इत्पा नेनारोपितसत्तेत्युक्तमाअविद्याकल्पिते इस्पनेनासत्व मुक्तम् । एवमेव "अविद्याकल्पितेन नामरूपलक्षणेन भेदेन व्याकृतान्पाकृतारमकेन तत्यान्यत्वाभ्यामनिर्व. • चनीयेन ब्रा परिणामादिसर्वव्यवहारास्पदं पारमार्षि- केन रूपेण सर्वव्यवहारातीतम्"इति भाष्यमपि व्या ख्येयम् । तत्र अविद्या पूर्वतनसंस्काररूपा । व्याकृतं स्थूलमाअव्याकृतं तज्जन्यसंस्कारः अस्थूलम् । “तदन्तर- प्रतिपत्तौरंहति संपरिष्वक्ता"इति सूत्रे भाष्ये "जीवो मुख्यप्राणसचिवः सेन्द्रिया समनस्को ऽविद्याकर्मपूर्व- मज्ञापरिग्रहः पूर्वदेहं विहाय देहान्तरं प्रतिपद्यते" इति। तब पूर्वप्रज्ञाशब्देन प्रतिपत्तव्यदेहविषय उद्बुद्धसं- स्कारवक्ष्यति तत्रैव "कर्मोपस्थापितप्रतिपत्तव्यदेह- विषयभावनादीभावमा जलुकयोपमीयते" इति। कर्मोपस्थापितः स्वकृतोद्बुद्धसंस्कारेण बुद्धिविषयः कृत इत्यर्थः । एवमेव एवंजातीयकमन्यदपि भाष्य व्याख्येयम् ।

·. बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २७७ कौम ऽपि- विप्र पृथ्व्यादि चित्तस्छ न बहिःस्थं कदाचन । स्वमभ्रममदाधेषु सर्वैरेवानुभूयते ॥ इति । अत्र न कदाचनेत्युक्त्या व्यवहारदशायामपित- थात्वमेवोक्तम् । चित्तशब्देन ईश्वरोपाधिरपि । “नेह नानास्ति किं चन"इत्याचा श्रुतिरपि वहिः सर्वप्रका- रसत्तामनारोपितां निषेधति ॥ ७४ ॥ (कल्टी०)भायान्तरविरोधं परिहरति *श्वरस्यति । इवेन वस्तु तोऽतत्यं सूचितम् । अन्यत्वम्-अतत्त्वम् । अयमेव-प्रागुक्त पव । नन्वविद्याजीवोपाधित्वेन प्रसिद्धा न च तत्कल्पिते ते, अत आह अविधेति । अत्रेत्यनेनान्यत्राम्यथात्वमपि सूचितम् । अत्र मानमाह प्रकृततेति । नन्वीश्वरश्चैतन्यमाप्रमिस्ययुकम्, “अथात आदेशो। नेति नेति" इति श्रुत्या तस्यापि निषेधावगमादिति शङ्का- निरासार्थ तृतीयाध्यायद्वितीयपादस्थमिदम् । " ततो ब्रवीति च भूय" इति सूत्रशेष: । "वे धाव ब्रह्मणो रूपे भूत चामूर्त च" इत्युपक्रम्य तदुक्तः। प्रकृतं यन्मूर्तीधुपाधिरूपं सदेतावत्त्वं तत्परि- छिनत्वं सा श्रुतिः प्रतिषेधति,न तु चैतन्यरूपमपि ! मूर्त तेजोऽव- शामके भूतत्रयं स्थूलं प्रत्यक्षम्, अमूर्त पायवाकाशात्मक भूतद्वयं प. रोक्षम्, इतिशब्दस्य नेतिनेतीत्यत्ररयस्य प्रस्तपरामर्शकत्वात् । च पतः। ततो निषेधानन्तरम् । भूयः पुनर्वदति श्रुति:-"प्राणा व सत्यं तेपामेप सस्य स वा एप महानज आत्मा ऽजरोऽमृतो नीति" इत्यर्थः । यदि सर्वधा ऽभाष एव स्यात् तदा तस्य सत्यत्वमात्मत्वं चायुक्तं स्यात्, अभावस्यासत्तारूपत्वात् । यथाप्नोति यदादत्ते यात्ति विषयानिह । यश्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते ॥ इत्यात्मलक्षणाभावाचेति भावः। स च यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रुत्या व्यक्तत्वेन कथनाल्लौकिकबुसिवृत्यविषय इति योध्या माश्रुती वावशन्द एवार्थ रूपयोपन्यासानन्यमयशदाः।घर- ·२७८ टीकादयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम्। णो वक्तव्यत्वेन परिशेपो ऽतःशब्दार्थः । *आदेशः उपदेशः। सूत्रे हि: प्रसिद्धी घोप्सादिनिरासायाह पूर्धति प्राग्वदाह एवमेवेति।वि. शेपं वक्तुं प्रागुक्तमपि स्मर्तृभेदादाह *कोर्मेऽपीति। व्याख्यातमिदम्। तमेव विशेपमा अग्रेति । तथात्वमेव-चित्तस्वस्फुरणमेव | न्यू नर्ता निराचष्टे चित्तति । मायत्यर्थः । श्रुतिविरोधं परिहरति *ने. हेति । आन्तरनिरासायाद *पहिरिति। सूक्ष्मस्थूलरूपतया भेदावाह *सर्चेति ॥ ७॥ अत एव पाचस्पतिमिश्रा अपि अध्यासभाष्य- व्याख्यायामाहुः-- 'मृगतृष्णाजलादिन सत्, नासत्, नापि सद सत्, विरोधादित्पनिर्वाच्यमेव मराचिषु तोयमा स्थेयम् । असच परमार्थतोयमिव भासते । अत एव पूर्वदृष्टमिय । तत्त्वतस्तु न तोयं न च पूर्वदृष्टं कि त्वनिर्वाच्यमनृतम्। देहादिप्रपञ्चोऽप्यनिर्वाच्यो ऽपूर्वी ऽपि मिथ्याप्रत्ययोपदर्शित एव चिदात्मन्यध्यस्यते । चिदात्मा तु श्रुत्यादिगोचरः सत्त्वेनैव निर्वाच्य 'इति । अस्था:-न सत् बाधयोगात् । नासत् अ. सतश्चाक्षुपाद्यनुभवंविषयत्वाभावात् । नापि दसदत्, अनारोपितोभयात्मकम् अनारोपितो. भयरूपत्वस्य विरुद्धत्वात् । अनिर्वाच्यमेव-आरो- पितसदसत्त्वान्यातरधर्मेण निर्धार्य वक्तुमशक्यम् । तदाह-अमृतमनिर्वाच्यमिति । अनृतम्-असत् । अ. निर्वाच्यत्वमुक्तरीत्याऽनृतत्वेनैव निर्धार्य वक्तुमश- क्यत्वात् यदुःअध्यस्यते तद् अनृतमनिर्वाच्यमित्यर्थः। अपूर्वः-ज्ञानात्पूर्वमविद्यमानः । तदाह-मिध्याप्रत्ययो- पदर्शित एवेति । मिथ्यामत्ययशब्देन तजन्यः सं.'

·पौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २७९ स्काराअत एवाध्यस्यत इत्येवोक्तं न तूत्पद्यते इति । अध्यस्थत इत्यस्य इत्युच्यते इति शेषः । उपदर्शन- स्यैवाध्यासत्वात् । निर्धार्य वाच्यत्वाभाव एवानिर्वा- च्यत्यमिति ध्वनयनाह-सत्त्वेनैव निर्षाच्य इंतीति । सदसविलक्षणत्यस्यानिर्वाच्यत्वपदार्थत्वे तदुत्प- त्यङ्गीकारे चापूर्व इत्युक्त्यसंगतिः, अत्रैवकाराधिक्यं च । एवं चासत एवारोपितसत्वषतः पुरोवर्सिनि क- ल्पनारसंनिकों ऽपि तादृशः सूपपांदः । सन्निका- दिना चित्तादिदोषवशाज्ज्ञानमित्युपपादितम् । एवमध्यासोऽपि अनिर्वाच्य एव । तदुक्तं तैरेव-"तं चिदन्यत्रान्यधर्माध्यास" इति भाष्यावतारणे 'स वायमध्यासो ऽनिर्वचनीयः सर्वेपामेव संमत' इति । "नानिर्वचनीयस्य ख्यातिः इति सांख्पोक्तं तत्खण्डनं तु सदसद्विलक्षणमुत्पद्यते ऽनिर्वचनीयमिति पायैकदे- शिमतसिद्धस्य न तूक्तानिर्वचनीयवादस्य । इदमेवा- निर्वचनीयत्वं सदसख्यातिशब्देन तेनोक्तमिति- बोध्यम् ।। ७५ ॥ (कल्टी०) आरोपितायाः स्वीकारादाह * अनारोपीति । तदु- क्तहेत्वर्थमाह* अनारोपीति । स्वरीत्या आह #आरोपितेति । ब. हुव्रीहिः । पाठकमावार्यक्रम इति न्यायेनार *भनृतमनिर्वा- ज्यामिति । तथैव व्याचटे मनृतमिति । नन्वेवं निर्वाच्य- त्वमेवायातमत भाइ *निरिति । उक्तति । चाक्षुपाद्यनुभव- विषयत्वेनेत्यर्थः । तात्पर्यार्थमाह *यध्यस्यत इति । साक्षा. त्तवभावादाह *तजन्यइति । अत एवं-तदुपदर्शितत्वादेव । उकरीत्यैवाह इत्युच्यते इतीति । निर्धाति । अन्यतररूपेणेत्या- दिः। रतिरथसमाप्तौ । इतिीति पाठः । तस्य तवनभिमतत्वमाह ·" २८० टीकादयोपैतायां लघुमञ्जूपायाम् । *सदसदिति।इस्पायुक्तीत्यर्थः । कचित्तथैव पाठः । अत्रे सत्वेनैवेत्यर्थ व्यावस्याभावासस्योभयविलक्षणस्वात् निम्वेवं तेनासंनिकर्षात्कथ भानमताह *एपश्चेति । तस्य सदसदूपत्वे चेत्यर्थः तारश:-सदस- दूपः। तस्य फलमा सनिकादिना-आदिना तत्सनिकर्षपरिग्रह । प्रसादन्यदप्याहा एवमिति । प्रपञ्चादिधदित्यर्थः। *अनिरिति ।उक्त. रूपतत्त्ववानेवेत्यर्थः अत्रमानमाह तदुक्तमिति। तदप्युक्तमित्यर्थः । *तैरेव-याचस्पतिमिरेव । तत्राभ्यासमास्यव्याख्यार्या त-स्मृति. अपं परत्र पूर्वरावभासं पूर्वोक्तम्। अध्यासइत्यस्य इति धवद्भिरिति शेषः। नन्वेवमनिर्वचनीयत्वेष्टत्वे सांग्योक्ततत्खण्डनविरोधोस्त आह *याह्यति।श्रुत्यादिवाखेत्यर्थः । अत एव तेनैकवाक्यतापीत्या #te- मेवेति । उक्तमेवेत्यर्थः । *तेन-"सदसत्रूपाति-धायाधाभ्याम् इति सांख्यसूत्रेण । ७५० परमार्थसारे ऽपि । सत्यमिव जगदसत्यं मूलभकृतेरिदं कृतं येन । तं प्रणिपस्योपेन्द्र वक्ष्ये परमार्थसारमिदम् ।। इति, प्राणायनन्तभेदैरात्मानं मंवितत्येन्द्रजालमिव । संहरति वासुदेवः स्वविभूत्याक्रीडमान इव ।। इतिचा कृतमित्यस्य दर्शितमित्यर्थः । संवितत्येत्यस्य दर्शयित्वेत्यर्थः । अन्यथाऽऽश्मनो विकारित्वापत्तिः । स्वभूत्या वासनारूपया । सत्यमिवेतीवेन तस्यारोपि- तत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । यहा पूर्वपूर्ववासनावशात्तत्वे. नापि प्रतीतिः । व्यवहारकालमात्रे तत्प्रतीते सत्य मित्युक्तम् । एतैनासतो भाने बौद्धमतप्रवेश इत्यपास्तम् । तेन तत्रारोपितसत्वस्याप्यनगीकारात् । आत्मनस्ते. नानित्यत्वाङ्गीकाराव ।। ७६ ।।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २८१ (क. टी.) अन्यदपि मानमाह परमार्थति । अथ शास्त्रस्य प्रचयगमनादिफलाय स्वष्टदेवताप्रणामरूपं मङ्गलमाचरन् परमार्थ- साराख्यं ग्रन्थं वक्तुं प्रतिज्ञानीते *सत्यमिव । *टातम् अनेन जगति सरवस्थिरत्वादिकमपि भ्रम इति दर्शितम्। एतत्सर्व भगवतोऽन्तर्या- मिणः सत्यसङ्कल्पतया सङ्कल्पान्नानुपपन्नम् । "मायां तु प्रशति विद्याद" इति श्रुतेः । "विष्णोर्माया जगद्रूपम्" इति च वक्ष्यति भगवान् । परमोऽर्थो ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणः । मुमुक्षुमायुंत्यात् । स एव सारः, आनन्दरूपत्वात् । "रसो वैस" इत्युक्तोः । *प्रा. णादयः-आदिना सृज्यस्रष्ट्रपाल्यपाल फरहर्तृसंहार्यतत्साधनादि । तपैरनन्तभेदैरात्मानं स्वस्वरूपं सक्षिप्तविस्तारेण दर्शयित्वा परिपाल्य तदर्शनमुपसंहरति, यथा पेन्द्रजालिकः पुरुषो मन्त्रा- क्षरादिभिः स्वशक्तिभिरात्मानमेव अजगरादिरूपेन्द्रजालरूपेण दर्शयित्वा पुनः सहरति आत्मानं प्रापयति तद्वत् । “इन्द्रो मायामिः पुरुरूप ईयते” इति श्रुतेः। ईयते इत्यस्य ज्ञायते इत्यर्थः । *स्थभूत्या-अविद्यया । *क्रीडमान इव-यथा बालकः प्रयोजनाभाये ऽपि यत्किञ्चिनिर्माय पुनः संहरति नद्वत् । तदुक्तं व्यासेन "लोकवन लीलाकैवल्यम्" इति । एवञ्च भ्रमाधिष्ठानतया वा. सुदेवः सिद्धः, थावश्यकश्चेति भावः । *लीलास्वभाव:-शत्रा. विद्याधासुदेवस्वभावः । कृतमित्यादेस्तत्पक्षसाधकत्वादाह *कृत- मिति । विपक्षे प्रागुक्तमेय वाधकमाह *अन्यथेति । तथा-- थे चेत्यर्थः । *तस्य सत्यत्वस्य । आरोपाभाववाह पद्धति । *तत्त्वेनापि-सत्यत्वेनापि । नन्येयम् श्वासासिरत आह *व्यच. हारेति । मानपदेन परमार्थकालव्यवच्छेदः । भाश्रयवत्तस्यापि तयैव भानमिति भावः । एतेने त्यस्यार्थमाह *तेनेति । *तम्र-प्रप. चे । अपिस्तवसत्त्वसमुच्चायकः । भेदकान्तरमाह *मात्म- न इति । तेन-चौद्धन ॥ ७६ ॥ परमार्थसारे पि- अमलः सकृद्रिभातश्चैतन्यात्मा खवद्यापी। सर्वविकल्पनहीनःशुद्धो बुद्धो ऽजरोऽमरःशान्तः ।।

·२८२ टीकायोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । इत्यात्मरूपमुक्तम् । श्रतिषु च स्पष्टमेव तथोक्त- म् । विकल्पनं नामरूपे । इदमुपलक्षणम् । उत्पत्तिवि. नाशयहिष्ट्वादिकमपि सत्पत्येनारोपितमीश्वरेण, तस्य सत्यसकल्पत्वात् । मृष्ट्यायकाले चैप सङ्कल्पस्तस्य । यया तत्तत्सामग्रीनमस्तत्तम्पियनमे कारणमिति तद्गतकार्यकारणभावस्य तदिपये ऽनादिवासनापशा- दारोपितायेवोत्पत्तिनाशायारोपितत्यमपलप्य का. णादसांख्याभ्यामुक्तो। तत्र सांव्यस्यापि सूक्ष्मतन्मा- प्रेभ्यः परमाण्यादिग्रामेणव स्थूलभूतोत्पतिरमिने. ति योगवृत्ती स्पष्टं निरूपितम् । तस्माद् अमरूपा स्थूला ऽविधा, पामनारूपा चाव्यरुपयाच्या सश्माऽविधा । ध्यपहारका स्थूलाविधायाः सा फारणमिमि तस्या एप फारण. त्वेन निर्देशः 'अव्य कारणम्' इत्यादी। एतारमष्टी सन्मानुपलम्मारास्या नित्यरपोषित नंया ||७७॥

·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २८३ शेयत्वेम दायाय पुनःपुनः कथनाम्न चैतन्यबुद्धशब्दयोः पुनः रुक्तिदोषः । *अजरोऽमर इति भावविकाररहितत्वोपलक्षणम् । *शान्त:-निष्प्रपञ्चः। "शियमद्वैतम्" इति श्रुतेः । पौनयामावः पूर्वयदित्यर्थः । अपिसमुशेयमेवाह *श्रुतिपु चेति । उक्तरूपा. स्वित्यर्थः । तथोकम् नित्यात्मस्यरूपमुक्तम् ।'चन स्मृतिपुरा- णादिसमुचयः । न्यूनतां निराचष्टे *इदमिति । सत्यत्वस्यारो- पितत्वमित्यर्थः । प्रपञ्चे इति शेपः । उक्तरीत्या घस्तुतस्तत्र त. दसत्वादिति भायः । तत्र योजमाह *तस्येति । सर्वत्र वस्तुतोऽत- स्वायाहसृष्टवायेति । प्रागुक्तपक्षान्तररीत्यैव मतान्तरमाह *यरे. ति । स्वमते एतत्सत्वादाह *तत्तदिति । तद्गगतेति । भ्रमगतेत्य- र्थ.1 तस्यानादिवासनाशाद् नमविषये आरोपिताचेतापित्याद्यर्थः। ननु सांख्येन नैवमुक्तमत आह *तति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । * परे- ति। तस्यापि तन्मते जन्यत्वादिति भावः । उक्तमेव विशयन्नु- पसंहरति *तस्मादिति । *सा-सूक्ष्मा ऽविद्या । अनमानमाह *त. स्या पवेति । सूक्ष्माविद्याया एवेत्यर्थः । व्यारयातमिदम् । नन्येवं कथं नित्यत्वं तस्या अपि जन्यत्वादित्याह एतदिति । तदीयस्. टाचित्यर्थः ।।७७॥ उपनिपाप्ये "अजाम्-" इति श्रुतौ अजा मित्यस्य यौगिकत्वेन जन्माभावपरतया व्याख्यानम- प्येवमेव नेयम् । संस्काराणामपि त्रिगुणत्वात् लोहितशुक्लकृष्णगुणस्वम् तस्याः, समूहाभिप्रायेण चैकवचनं बोध्यम् । वासनारूपैव च सा मूलमकृति- रित्युच्यते । अनिर्वचीयोत्पत्तिवादिभिरपि स्वसमानाधि- करणस्यावच्छिन्नवृत्तिकान्यात्यन्ताभावस्य प्रति- योगित्वरूपं मिथ्यात्वं वदह्निः स्वीकृतमेव वस्तु- नोऽसत्त्वम् । अन्यथाऽभावपदे विरोध्यर्थत्वान्नमा प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं तस्य वक्तुमशक्यम् ।

·२८४ टीकायोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्पैव तत्र विरोधपदार्थ- त्वात् । मम तु स्वप्रतिभाससमानाधिकरणेत्यायुक्तमे व भ्रमविपयत्वं मिथ्यात्वंम् । ध्वनितं चदं देवताधिकरणे कल्पतरुणा- "भ्रमात्संस्कारतो ऽप्यन्या मण्डूकमृदुदाहृतेः । अविद्यानादिभावात्मा मता वाचस्पतरिह" ॥ इत्यनेन । अत्र वाचस्पतेर्मतेत्यनेन सूत्रभा- ध्यकृतीभ्रंमतत्संस्काररूपैवाविद्येति मतं सूचितम् । इह-देवताधिकरणे । अनेन वाचस्पतेरप्यन्यत्र तत्प- क्षाभिनिवेशः सूचितः वस्तुतो यथा मटका मृदो निःसरन्तीत्युदाहर- णमपि धासनासमूहस्याविद्यात्वेन समूहादेकैकस्य निःसरणेनोपपन्नम् ॥ ७८ ।। (क०टी०) एवमन्यत्रापि न तद्विरोध इत्याह *उपेति । एवमे. व-पतत्सृष्टो तजमानुपलम्भेनैव । ननु सा चेदियमेव तस्याः संस्काररूपत्वेन कथं त्रैवये श्रुत्युक्तमतआइ *संस्कारेति । न. न्वेवं तेषां बहुत्वात्कथं तत्रैकवचनमत आह *तस्या इति । उक्तरू- पाविद्याया इत्यर्थः । सांख्याविरोधमाह *वासनेति । एपेन द्विती- याव्यवच्छेदः । सा-अविद्या । अनिर्वचनीयत्वस्वरूपभेदेऽपि मदु- रु प्रपञ्चायसत्त्वं तेषामपि संमतमेवेनि न तदंशे भेद इति तदंशे ऐल्यमेवेत्याह अनिर्वचेति । अस्य हेतुगर्भ विशेषणमाह *स्वे- ति । प्रतियोगीत्यर्थः । अधिष्ठानावछिन्ना तिर्यस्येशम् यत्त- तोऽन्यत्तरमावस्थेत्यर्थः । अनिर्वचनीयोत्पत्या वस्तुन्वे ऽपि असत्व- मित्यर्थः । कथमित्याशहायामाह अन्यथेति । तस्यासत्त्यानीकारे इत्यर्थः। *नज इति पूर्वान्ययि । *तस्य-अभावस्य । ननूमयमय- ·चौद्धार्थस्य वाच्यत्यनिरूपणम् । २८५ स्त्यत आह प्रतीति । *तर-मभावघटके नाभि । ननु तहि मि. थ्यात्वभेदो ऽपि तन स्वमतादत आह *मम त्यिति । स्यस- मानाधिकरणतिपूर्वोक्तलक्षणे स्वपदार्थमाइ स्वप्रतिमासेत्या- दि । यत्तदुक्तं तदेय भ्रमविषयत्वरूपं मिथ्यात्वमिति तदेशे- ऽपि न भेद इत्यर्थः । घासनारूपैया विद्येत्यत्र तदीयसंमति मप्याह *ध्यनितमिति । इदम्-सैघासत्येत्येतत् । * भ्रमात्-संस्का- रजात् । अत एवाह संस्कारतो ऽपि । अविद्यातःप्रपञ्चोन्नये मृदो मण्दकभवनं दृष्टान्तः। तेन यथैकस्या एवं मृदो ऽनेफमण्डूकास्तथा- अविद्यातः प्रपञ्चः । इदं च तस्या अतिरिक्तत्ये एच संगच्छते । भ्रमा. णां चाने कत्वादेकतो ऽनेकस्य प्रत्येकं भयनासंभवादिति भावः । ध्वनितत्वं विशदयति *अत्रेत्यादिना । * रूपैवेति । एतदन्यतररुपै.. घेत्यर्थः। * अन्यत्र -एतदधिकरणभिन्ने । *तदिति । उक्तत्यर्थः । इदमप्यभ्युपेत्य । पस्तुतोऽत्रापि न तदुपयोग इत्यार *पस्तुत इति । प्रत्येक तथात्ये तत्त्वासंभवादाह समूहस्येति ॥ ७० ॥ सनत्सुजातीयभाष्ये भगवत्पादैरप्युक्तं 'मोहो- मृत्युः' इति पये "मोहो मिथ्याज्ञानमनात्मन्यात्मा. भिमानः । अनेनाग्रहणान्यथाग्रहणात्मिका ऽविद्या स्मृ. चिता" इति । अग्रहणमात्मस्वरूपाग्रहणं तन्मूलक- मिथ्याज्ञानात्मिकेत्यर्थः ॥ ७९ ॥ (फोटो०)तस्यास्तत्वे मानान्तरमप्याह *सनदिति । *पद्ये इति। तटितपद्ये इत्यर्थः । तचैधम्- उभे सत्ये क्षत्रियाचप्रवृत्ते मोहो मृत्युः संमतो यः कवीनाम् । प्रमाद वै मृत्युमहं ब्रवीमि सदा प्रमोदामृतत्यं प्रवीमि ॥ इति । अस्यार्थ.-अन्धप्रदने सनत्मुजातोक्तिः ये प्रागुक्त मृत्योरस्ति. त्यनास्तित्वे उभे हे क्षत्रिय याद्यप्रवृत्ते य आदिसर्गस्तमारभ्य प्र. वृत्ते । यद्वा क्षत्रियाच क्षत्रियप्रधान प्रहत्ते प्रवर्त्यमाने । ननु कथं त. योमिथो विरुद्धयोः सत्यत्वमत माइ-मोहो गृन्युरिति । भवेदयं वि. रोषस्तयोर्यदि परमार्थरूपो मृत्युः स्यात् किन्तु यो मोहो मिथ्याशा- ·टीकाद्वयोपेतायां लंघुमञ्जूपायाम् । ज्ञानमनात्मन्यात्माभिमानः स मृत्युः केयां चित्कवीनां संमतः, अहं. मिथ्याशानस्यापि कारणमात्मानवधारणमात्माशानं मृत्यु जनन- मरणादिसर्वानीजमहं प्रवीमि । तथा सदा प्रमोदं स्वाभावि. करूपेणावस्थानममृतत्वं ब्रवीमि इति । एतेन "क्षत्रियेतस्य पिद्धि मोहान् मृत्युः संमत"ति पाठं धृत्वा ऽन्यथा व्याख्यानं नीलकण्ठीयमपास्तम् । के चित्संमतं तस्वरूपमाह *अनात्मनीति । भाष्यवाक्ये द्वन्दभ्रमनिरासायाह *अग्रहणमिति ॥ ७९ ॥ घुभवाद्यायतनाधिकरणे च "देहादिष्वनात्मसु 'अहमस्मि इत्यात्मवुद्धिरविद्या" इति भाप्ये उक्तम् । अध्यासभाष्ये ऽपि "विपयविपरिणोस्तम प्रका शवविरुद्धस्वभाषयोरितरेतरभाचानुपपत्ती सिद्धायां तधर्माणामपिसुतरामितरेतरभावानुपपत्तिः,इत्यतस्त योरध्यासो मिथ्योति भवितुंयुक्तम्"इत्यनेन मिथ्याभू- तेनालीकेनाध्यासेन सकललोकशास्त्रव्यवहारानुपप- तिरिति पूर्वपक्षं कृत्वा "तथाप्यन्योन्यस्मिन्नन्योन्या. त्मकतामन्योन्यधर्मावाध्यस्येतरतराविवेकेन अत्यन्त- विविक्तयोधर्मधर्मिणोमिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यान्ते मिथुनीकृत्य "अहमिदम्" "ममेद" इति नैसर्गिकोऽपं लोकव्यवहारः" इति सिद्धान्तितम् । तस्यैव चाध्यास. स्य प्रहाणायाध्यात्मशास्त्रमिति तदर्थः। एतचाग्रेभाणे एचोपपादितम् । अध्यस्येत्यस्यैव विवरणं सत्यान्ते मिथुनीकृत्येति । सत्यं ब्रम | न प्रातमन्तमसत् । ए- १त आरभ्य अग्रे " योगसूत्रेऽप्युक्तम्" पर्यन्तं पाठायल- मूलपुस्तके ससम्मके नास्ति ।

·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २८७ सत् पदार्थमात्रे । तत्र, सत्यं ब्रह्म विशेष्यम्, अ. नृतमुपायो विशेषणम् ॥ ८ ॥ (क०टी०) मानान्तरमाह *गुम्योति । प्रथमाध्यायतृतीयपादा- घसूत्रम्-"धुभ्याधायतनं स्वशम्दाद" इति । घोश्च भूध हुभुयो ते आदी यस्य "यस्मिन्द्यौः पृथिवो चान्त- रिक्षमोतं मनः सह प्राणेश्च सबै." इत्यायणिकश्रुत्युक्तस्य त- स्यायतनं ग्राह्येव । “स्वशब्दात्" स्वस्य परब्रह्मणो घाचको य आत्म- शब्दस्तस्मात् । "तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या पाचो विमुञ्चथ, अमृतस्यैप सेतुः" इति तदुत्तरार्द्धश्रुतावात्मशब्दश्रवणादित्यर्थः । *च-अपि सनित्यानुभवधिपययुष्मदर्थो विषयः, विषयी त्यस्मदर्थी नित्यानुभयस्वरूपः तयोदह्यदाहकवन्मियो विरुद्धयोर्जातिव्यक्ति- स्वादेरभावान तादात्म्यं तदाह *तम इति । विरोधफलमाह - तरेतरेति । भावस्तत्तादात्म्यं तयोरप्रतीतावित्यर्थः । नन्वेवमपि चैतन्य जाड्यादीनामितरेतरभाय: स्यात्तथा च तधर्मप्रमित्या त. संस्कारात्तदध्याससिद्धिरत आह *तधर्माणामपीति । विरोधाद- न्यत्राहएत्याञ्चेति भावः। *इति-अभेदप्रमित्यभावात् । अतः-त. स्फलाभेदसंस्काराभावात् । तयोरध्यास इति । अस्मत्प्रत्ययगोच- रविषयिणि चिदात्मके युग्मत्प्रत्ययगोचरस्य विषयस्य तधर्माणां चाध्यासस्तद्विपर्ययेण विषयिणस्तद्धर्माणां च विपये ऽध्यास इ. त्यर्थः । पूर्वपक्षतात्पर्यमाद* मिथ्येति । अत एवाह* आलोकेनेति । *तथापीति । असहस्वप्रकाशात्मनि अध्यासायुक्तत्वस्यालङ्कारत्वे ऽपीत्यर्थः। भनेन प्राक् यद्यपीति शेपः सूचितः । अध्यासस्वरूप. लक्षणमाह *अन्यो ऽन्यस्मिन्निति । जाड्यचैतन्यादिधर्माणामयन्ता- विवेकार्मिणोरपि तसिद्धिरिति, तेषां यो धर्मिणौ तादृशायह- कारात्मानौतयोरितरेतरमेदाग्रहेणान्योन्यस्मिन्नन्योन्यतादात्म्यमन्यो- न्यधर्माश्चाध्यस्थेत्यर्थः । अतः सो ऽयमिति प्रमाया नाध्यासत्वम्, तत्र कालभेदेन कल्पितभेदेऽप्यत्यन्तभेदाभावात्। एतदर्थमेवात्यन्ते- त्युक्तम् । अन्यस्मिन्नन्यायभास इत्युक्ते प्रतिमायां देवताइरपि त.. त्यापत्तिरतः अन्योन्यस्मिन्नित्युक्तम् । नच धर्मितादात्म्याध्यासेन धर्माध्यासे सिद्धे धर्माश्चेति व्यर्थमिति वाच्यम् । अन्धत्वादेरिन्द्रि ·टीकाइयोपेतायां लघुमपायाम् । यधर्मस्य धर्म्यध्यासारफुटत्ये ऽन्यन्यो ऽक्षमिति स्फुटो ऽध्यास इति शापनार्थत्वात् । तृतीयया तस्य तत्र कारणत्वमुकमिति न तद्- भावप्रयुक्तस्तदभावः । अभानप्रयुक्ततदमावाभावायाह* अयमिति । अशः कर्ता मनुप्योऽहमित्याद्यनुमवसत्त्वादध्यासो ऽस्ति । *इ. त्यतो-ब्रह्मात्म्ये विरोधाभान विषयप्रयोजनयोः सत्यादित्यर्थः । *तदर्थ:-सिद्धान्ततारपर्याथः । एतच्च-प्रायुक्तं च सिद्धान्तरूप- म् । अपोनरुत्यायाह* अध्यन्यत्येति । एतेनान्यथानानन्दगिरिरा. मानन्दादिव्याख्यानमपास्तम्। अनृतशब्दस्य प्रसिद्धवाक्परत्यनि- रासाया न ऋतमिति। *एतत्-असत्यम् । विवरणफलमाह त. श्रेति । मिथुनीकरणे इत्यर्थः ॥ ८० ॥ ऐतरेयोपनिषदि "सीण्येवैतानि मज्ञानस्प नामधेयानि भवन्ति एप ब्रह्मैप इन्द्र एप प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च"इत्यादिना "यच्च स्थावरम्"इत्यन्तेन स्पष्टमेवैतदुक्तम्। एप प्रज्ञानात्मे- ति,व्याख्यातम् । विशेष्यांशस्यैव च नामधेयं भवति। न हि 'घट' इति घटत्वस्थ नामेति कश्चिदभ्युपैति । श्रुत्यन्तरे ऽपि-"भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्या सर्व प्रोक्तंत्रिीर्वधं ब्रह्म चैतद्" इत्यत्र भोग्यजडवर्गस्य ब्रह्मत्वमुक्तम् । तचोक्तरीत्यय । "तदनन्यत्वम्" इति सूने ऽपि भाष्ये उक्तम्- "प्राक् चात्मागतेरव्याहतः सर्वो लोकव्यवहारः 'सत्यानुनविषय" इति । इदं च "मिथ्याज्ञाननिमि- स" इति प्रतीके 'मिथ्याज्ञानमध्यास' इति व्याचा क्षाणे: "लोकव्यवहार" इति प्रतीके 'लोकानां व्य. वहारः स चायमहं ममेदम्' इति च व्याचक्षाण- र्षाचस्पातमिः स्पष्टीकृतम् । सर्यानर्थमूलत्वाद् ·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । "इदं मम" "अहमिदम्" इत्येव व्यवहारः साक्षादु- तः। स च व्यवहारमात्रस्योपलक्षणम् | नैसर्गिक इ. त्यनेन पुर्वपूर्वम्रमजन्य उत्तरोत्तरः संस्कारस्ततश्चो- सरभ्रम इति सूचितम् । तत्र देहादावहमित्यध्यासः शुद्धविषय एव, जडचेतनयोपियविपरिणोरन्पोन्य- स्मिन्नन्योन्यात्मकतामध्यस्य'इति भाप्योक्तः । न चा- ध्यस्यमानस्य मिथ्यात्वेन ब्रह्मणो ऽपि मिथ्यात्वाप- सिः। अध्यासविषयस्य मिथ्यात्वमित्येव नियमात् । स च कचिदध्यस्यमानस्य कचिदधिष्ठानस्य तत्त्वेनोप. पपन्नः। यत्येतद्दोपभिया संस्ष्टात्माध्यास इति कैश्चितुक्त तन्न । उक्तभाप्यास्वारस्यात् ॥ ८१ ॥ (क०टी०) अत्र मानमाह ऐतरेयोपति । एतानोति । "संशा. नमाज्ञानं বিন্নান प्रशान मेधा पृष्टिधृतिर्मतिर्मनीषा जूति. स्मृतिः संकल्प' कतुरसुः कामो वश" इति अव्यवहि- तप्रागुक्तानीत्यर्थः अन्त करणवृत्तय उपलब्धुरुपल- अर्थवाछुद्धप्रज्ञानरूपस्य उपाधिभूतास्तदुपााधजनि- तगुणनामधेयानि भवन्ति न स्वतः साक्षादिति भाव' ! इत्यादी. ति। आदिना "पञ्चमहाभूतानि पृथिवी घायुराफाश आपो ज्योती- पीत्येतानि इमानि ब क्षुद्रमिधाणीव बीजानि इतराणि चे. तराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदज्ञानि चोद्भिजा- नि चावा गाव: पुरुषा हस्तिनो यस्किञ्चेदं प्राणि जगमं च प- नधिच" इत्यस्प संग्रह एप इत्यस्य व्याख्या प्रक्षेति । तद्रूप भा. स्मेत्यर्थः। अनेन नानात्वं वारितम् । नन्वेतावतापि कथं त. स्परत्वमतमाह *विशेष्यांशेति । विशेषणांशे मानमाह *श्रुत्य. न्तराणीति । तदेवाह मोक्तति । मत्वा-बुद्ध्वारुढं कृत्वा । *अत्र- भायोक्तश्रुतौ । उक्तति । तत्र विशेषणत्वादेवेत्यर्थः । तत्समत्य- पता यह्मण - ·२८८ टीकाद्वयोपेतायां लघुगञ्जूषायाम् । यधर्मस्य धर्यध्यासारफुटत्वे ऽप्यन्धो ऽहमिति स्फुटो प्रयास इति शापनार्थत्वात् । तृतीयया तस्य तत्र कारणत्वमुक्तमिति न तद- भावप्रयुकस्नदभावः । अभानप्रयुक्ततदभावाभावायाह* अयमिति । अज्ञः कर्ता मनुष्योऽहमित्याद्यनुभवसत्त्वादध्यासो ऽस्ति । *इ. त्यतो-ब्रह्मात्मैक्ये विरोधाभावेन विषयप्रयोजनयोः सरवादित्यर्थः। *तदर्थः-सिद्धान्ततात्पर्यार्थः । *एतच्च-प्रागुक्तं च सिद्धान्तरूप- म् । अपोनरुक्त्याया अध्यस्येत्येति । एतेनान्यथात्रानन्दगिरिरा- मानन्दादिव्यारयानमपास्तम् । अनृतशब्दस्य प्रसिद्धवापरत्यनि- रासायाह न ऋतमिति । एतत्-असत्यम् । विवरणफलमाह त- प्रेति । मिथुनीकरणे इत्यर्थः ॥ ८॥ ऐतरेयोपनिषदि "सीण्येवैतानि मज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति एप ब्रस्मैप इन्द्र प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च"इत्यादिना "यच्च स्थावरम्" इत्यन्तेन स्पष्टमेघैतदुक्तम्। एप प्रज्ञानात्मे- नि,व्याख्यातम् । विशेष्यांशस्यैव च नामधेयं भवति। न हि 'घट' इति घटत्यस्य नामेति कश्चिदभ्युपैति । श्रुत्यन्तरे ऽपि-"भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्या सर्व प्रोक्तंत्रिीर्वधं ब्रह्म चैतद्" इत्यन्न भोग्यजडवर्गस्य ब्रह्मत्वमुक्तम् । तचोक्तरीत्यैव । "तदनन्यत्वम्" इति सूत्रे ऽपि भाष्ये उत्तम्- "प्राक् चात्मायगरव्याहतः सर्वो लोकव्यवहार 'सत्यानूनविषय" इति । इदं च "मिध्याज्ञाननिमि- त" इति प्रतीके 'मिथ्याज्ञानमध्यास' इति च्याच. क्षाण: "लोकव्यवहार" इति प्रतीके 'लोकानां व्य. यहारः स चापमहं ममेदम्' इति च व्याचक्षाणे- धाचस्पतिमिरैः स्पष्टीकृतम् । सनिर्धमूलत्वाद ·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २८९ "इदं मम" "अहमिदम्" इत्येव व्यवहारः साक्षादु- क्तः । स च व्यवहारमात्रस्योपलक्षणम् । नैसर्गिक इ. त्यनेन पूर्वपूर्वभ्रमजन्य उत्तरोत्तरः संस्कारस्ततश्यो- त्तरभ्रम इति सूचितम् । तत्र देहादावहमित्यध्यासः शुद्धविषय एव, जडचेतनयोर्विपयविपपिणोरन्योन्य- स्मिन्नन्योन्यात्मकतामध्यस्य'इति भाष्योक्तेः । न चा- ध्यस्यमानस्य मिथ्यात्वेन ब्रह्मणो ऽपि मिथ्यात्वाप- त्तिः । अध्यासविषयस्य मिथ्यात्वमित्येव नियमात् । सच कचिद्ध्यस्यमानस्य कचिदधिष्ठानस्य तत्त्वेनोप- पपन्नः। यश्वेतद्दोपभिया संसृष्टात्माध्यास इति कैश्चिदुक्तं तन्न । उक्तभाप्यास्वारस्यात् ॥ ८१ ॥ (कल्टी०) अत्र मानमाह ऐतरेयोपेति । एतानोति । "संशा. नमाज्ञानं विज्ञानं प्रशानं मेधा दृष्टिकृतिमतिर्मनीपा जूतिः स्मृतिः संकल्पः फतुरसुः कामो वश" इति अव्यवहि- तप्रागुक्तानीत्यर्थः अन्तःकरणवृत्तय उपलब्धुरूपल- यर्थत्वाच्छुद्धप्रशानरूपस्य ब्रह्मण उपाधिभूतास्तदुपााधजनि- तगुणनामधेयानि भवन्ति न स्वतः साक्षादिति भावः । इत्यादी. ति। आदिना "पञ्चमहाभूतानि पृथिवी घायुराकाश आपो ज्योती पीत्येतानि इमानि च क्षुद्रामाणीव बीजानि इतराणि चे. राराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिजा. नि चाश्वा गाव: पुरुपा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गमं च प. तत्रिच" इत्यस्य संग्रहः । एप इत्यस्य व्याख्या प्रक्षेति । तद्रूप आ- त्मेत्यर्थः । अनेन नानात्वं वारितम् । नन्वेतावतापि कथं त- स्पत्यमतआह विशेष्यांशेति । विशेषणांशे मानमाह *श्रुत्य. न्तराणीति । तदेवाह *भोक्तति । *मत्वा-चुयारूढं कृत्वा । *अत्र. भाप्योक्तश्रुतौ । उक्तति । तत्र विशेषणत्वादेवेत्यर्थः । तत्संमत्य- पता ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । न्तरमाह तदन्यति । तस्येव तद्विचरणं न पृथगित्यत्र मानमा ह* हदञ्चति । व्याख्यानव्याख्येयमावरूपं चत्यर्थः । अन्यथा तस्यापि निमित्तत्वं यदेत् । ननु व्यवहाराने कत्यादयमेष किमि- त्युदाहतो ऽत माद *सवानति । तत्रापि चीज सूचयन्नाह साक्षाविति । न्यूनतां निराचष्टे सति । ततश्च-तस्माच्च । *तत्र-तेषां मध्ये प्रागुक्तमयाह मन्योन्यस्मिमिति । द्वितीये राइते* नचेति। तस्याप्यध्यासाङ्गीकारात् । विषयस्य-विषयविष- यिणोरित्युक्तघटकस्य । एपेन विषयिव्यवच्छेदः । स च-अनिय- मच। द्वितीये आह कचिदिति । आये माह *कचिदिति । स- त्येन-मिथ्यात्वेन । वेदान्तिमतं दूपपति *यविति। एतत्-मिथ्या- स्वेति। तथा च तत्त्व इप्टापत्तिरिति भावः । *उक्तेति। अन्योन्य- रिमपितीत्यर्थः । ततोऽक्षरमयदया तदप्रतीतेरिति भावः ॥ ८१५, यत्तु अध्यासः किंनिमित्तकस्तत्राह-मिथ्याज्ञान- निमित्त इति । मूलकारणाविद्यारूपभावपदार्थनि- मित्तक इत्यर्थः । तच लोकव्यवहार इत्यस्य वि. शेषणम् । लोक्यते 'मनुप्यो ऽहम्' इति मन्यात इति लोको ज्ञानोपसर्जनो अर्धाध्यासः तपियो व्यवहारः । अध्यस्थमानार्थपिपयो व्यवहार इ. ति ज्ञानाध्यासोऽत्र व्यवहारः । स चोक्ताविद्यानि- मित्तक इति, सा चाविद्या संस्कारकालकादिरूपे- ण परिणताऽध्धासनिमित्तमिति। तन्न । त्रयाणामप्यध्यासपदार्थत्वेनाध्यस्य मि- धुनीकृत्येति क्त्वाप्रत्ययानुपपत्तेः । न च वस्तुती ऽभेदे ऽप्यपौर्वापर्ये ऽपि विशेषणभेदेन रस्तुभेदं परिकल्प्य तत्प्रतिपत्तिक्रमेण पौर्वापर्य च परि- कल्प्य तदुपपत्तिरिति वाच्यम् । भेदकविशेषणानुप- लम्भात् । प्रतिपत्तिकामाननुभवाच । रूढयोगा- ·पहारकत्वेन बौद्धार्थस्य वाच्यत्त्वनिरूपणम् । लोकव्यवहारपदयोर्यथाकथंचित्स्वा- भिमतयोगनाध्यासपरतया व्याख्यानस्थानौचित्या. च । तादृशव्याख्यानं विना भाष्यानुपपत्तरभावाच । किं च ज्ञानाध्यासो यथा-प्रतिमादी देवताद्यध्या- सो, यथा धा ऽसनिकृष्टे पर्वतादी भ्रमात्मकवन्धनु- मिती विषयस्यासत्वेन यो ऽध्यास इति वदन्ति न- व्याः । तर्हि सर्वत्र तथैवास्तु फिमनेन वैविध्यन । किं चातिरिक्ताविद्याया अपि संस्कारादिरूपेण परि- णामद्वारा कारणत्वेन लाघवात्, क्लप्तसंस्काराह- टैरेवोपपत्ती तत्कल्पने मानाभावाच ॥ ८२ ॥ आनन्दगिरिरामानन्दाक्ति यण्डयति यत्यिति। मिथ्या च तद अशानं चेत्यर्थः । यहुदिरप्रे । तदाह अमूलति । तस्योपादान. त्वेऽपि संस्कारकालकर्मादिनिमित्तपरिणामित्वनाध्यासनिमित्तत्य- मिति निमित्तपदम् । स्वप्रकाशासङ्गात्मनि कथमविद्यासह इति शानिरासार्थ मिथ्यापदम् । सच--उक्तार्थकपदं च । *व्यवहार:-अभिमानः । तदाह *शानेति । अर्थोपसर्जनत्यादिः । तथा चानेन द्विविधोऽध्यासो दर्शितः । निमित्तपदलब्धमुक्तमेवाह सचेति । विविधश्च 1 *त्रयागाम्-अध्यासमिथुनीकरणलोकव्य. हारपदानाम् । *अध्यासेति । बहुचीहिः । आद्योक्ति सण्डयति #न. चेति । तदिति । क्त्वाप्रत्ययस्येत्यर्थः । अम्युपेत्याप्याह रूढेरिति । रथन्तरादी दृष्टेनेति भावः। स्वरसतस्ततस्तदलाभादाह ययेति । अत पर रूढेरिति. न्यायसंचारः । एतेन वैषम्यात्तदप्राप्तिरित्यपा. स्तम् । ननु सर्वतो यलीयसात्यन्यथानुपपत्तिरिति न्यायात्तथा अत या *तामोति । ज्ञानाध्यासस्यार्थोपसर्जनत्वमेव नेत्याह किञ्चे- ति । पूर्वमधिष्ठानसंनिकताऽग्रे तु सापि नेत्या *यथा वेति । ए- तेनाध्यासव्यक्तिभेदात् पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति संस्कारद्वारा सत्या- सदुपपत्तिरिति रामानन्दोक्तमप्यपास्तम् । अत्र तत्खण्डनस्य युक्त- त्वे ऽपि कश्चिदंशो न युक्तः । अत एव तत्रास्त्रीयत्वध्वननाय *- ·टीकाद्वयोपैतायां लघुमञ्जूषायाम् । दन्ति नव्या इत्युक्तम् । तस्य च दीक्षितादय इत्यर्थः । अतः स्वसि. द्धान्तं प्रतिपादपितुं प्रसङ्गात्तत्रापि दोषमाह #तहीति । अतिरि- कायास्तस्यास्तत्वस्वीकार इत्यर्थः । सर्वत्र-अभ्यासेऽपि । नन्वे चं निमित्तपदघटितमाभ्यधिरोधो ऽतो द्वैविध्ये दोपान्तरमाह *कि- अति । संस्कारादीति। आदिना कालादिपरिग्रहः । एवं च साक्षात् तस्या नैव कारणत्वमन्यत्रापीति भावः । इदमप्यभ्युपेत्योकम । घस्तुतः सैव नेत्याह क्लौति । एतेन वैपरीत्यं निरस्तम् । *a- कल्पने-अतिरिकाविद्याकल्पते ॥२॥ मिश्रव्याख्याने तु अध्यस्पेत्यनेनानन्तर्यलाभे ऽपि तस्य निमित्तत्वालामात् तदुक्तिः । अमरू- पाध्यासेन कथं व्यवहार इति शङ्कापनयनाय च तदुक्तिः । मिथ्याज्ञानविषयेण रज्जुसादिना भ. यपलायनादिव्यवहारवत् सर्वो ऽपि व्यवहारस्तन्नि- मित्तक इत्याशयः । किं च सर्वसंमताध्यास- विषये "को ऽयमध्यासो नाम, स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास" इनि प्रश्नोत्तरवत्सर्वासमतावि- धाविषयप्रश्नोत्तरानुपलम्भेन सा न भाष्यसंम- ता। पूर्वदृष्टस्य परस्यावभास इत्यर्थः । परवेत्युक्तः परस्येति लब्धम् । अवसनो भासो ऽवभासः । उत्तर- कालिकवाधेन तस्यावसादात् । पूर्वदृष्टत्वं च संस्का. रद्वारोपयोगि, तच जन्मान्तरीयमपि । तदाह-स्मृति- रूप इति । स्मृतिसदृश इत्यर्थः । संस्कारजन्यत्वेन च तत्सादृश्यं न तु स्मृतिरेव, पूर्वानुभूतत्वरूपतत्ता- ऽनुल्लेखात् । एतच विवेचयिष्यते । अनेन च संस्कारो ऽध्यासनिमित्तमित्युक्तमेवेति तदाकाइक्षाऽभावेन त- दंशेऽपि प्रश्नोत्तराभावः ॥८३ ।।

·'२९३ । ननु लाभ एयात बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । नन्वेवं सिद्धान्ते तविशेषणपैयर्थ्यमेवात आह *मिश्रे- ति | *प्रागुक्त-मिथ्याहानमध्यास इत्यरत्यर्थः शब्दतो ऽलाभे ऽप्यर्थतो आह अप्रमेति । *तदुक्तिः-मिथ्येतिविशेषणोक्तिः तत्तात्पर्यमाद *मि. थ्येति । अकारच्छेदेन तदतिरिक्तत्वे तदसङ्गतिरूपमेव दोषा- न्तरमितः सा तदभिमतेति शङ्कानिरासायाह *किश्चेति । स. संमतेत्यादिविशेपणद्वयेन घेपरीत्यमुचितमिति सूचितम् । सा. अतिरिक्ताऽविद्या । एयमने ऽपि । तदर्शनमाह पूर्वेति । स चे. त्पूर्व एवं तर्हि नाध्यासत्वमत माह *परस्येति । ननु तस्य लाम एव नेति तथैवास्तु अत आह परति । मध्यमपदलोपिस- मासमुक्त्वाऽयंदाळयान्याग्रहणाय चाह *अति । भयसादो ना- शः। दर्शनस्य सदानीमसत्वादाह *पूर्वेति । विनिगमनाविर- हादाह सम्वेति । तदाह-संस्कारद्वारकत्वमेवाह । इयगर्भ बहुमोहिलधार्थमाह *स्मृतिसदृश इति । यथाश्रुताय खण्डयति *नत्विति । रूपशब्दोऽभेदार्थः । तस्य निमित्तं तनिमित्तम् ॥ ८३ ॥ अग्रे चाध्यासातिरिक्ता विद्या न का चि- दिति सूचयितुमेव "तमेतमेवंलक्षणमध्यास ण्डिता अविद्येति ग्रुचते" इत्युक्तम् । भावरूपायाः कारणाविद्याया अतिरिक्ताया भाष्यसंमतत्वेऽध्यास- मपीति चूयात् । "तमेतमेवंलक्षणम्" इत्यक्षरस्वारस्ये- नात्र "अहं मम" इत्यध्यास एवाविद्या। "वासुदेवःस. चम्" इति विद्यायां तस्यैव विरोधित्वात् । रागदेपमो- हादिवासनास्तु वासनापदेनैव चाच्याः । मायात्वं तु साधारणम् । तत्राप्यविद्यापदप्रयोगस्तु अध्यासत्व- सामान्याद्गौण इति लभ्यते। अत एव "उपपद्यते चो. पलभ्यते च"इति सूत्रे भाप्ये उक्त ईश्वरस्प वैषम्य- कारणत्वमित्यर्थः । “न चाविद्या केषला वैषम्यकार:

·२१४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् । णम् 1 तस्या एकरूपत्वात् । रागवेपवासनाक्षिप्तकर्मा- पेक्षत्वे तु तस्या ईश्वरस्यापि तदपेक्षत्वावैषम्यहेतुत्व. मुंपपन्नमिति।एकरूपत्यादित्यस्थ "अहमम इत्यध्या- सरूपाविद्यायाः सर्वेपामेकरूपत्वादित्यर्थः । तत्तत्प्रा- णिकर्मवशाद बीजाङ्करन्यायेनानादिपूर्वपूर्ववासनव घटादिभ्रमरूपां सृष्टिं स करोतीति बोध्यम् ॥ ८४ ॥ अन्यदपि मानमाद * अग्रे चेति । उक्तमित्यत्रान्वयः। एवं लक्ष. णमिति । आक्षिप्य समाहितमुक्तलक्षणलक्षितमित्यर्थः । *कारणे. तिमूलत्यादिः । अत एव पण्डिता इत्युकिरपि सफला । ततोऽन्य. दपि किञ्चिल्लभ्यते इत्याह *तमेतमिति। अस्य लभ्यते इत्यत्रान्वयः। *यत्र-साध्ये । तत्पदस्य योगरूढत्वमित्याह *वासुदेवइति । *त. स्यैव-'अहं मम' इत्यध्यासस्यैव । एवेनेतराध्यासनिगसः। नन्वन्य- प्रापि तत्त्वस्येप्टत्वादेवासङ्गतिरत आह *रागेति । एवेनाविद्याप- दनिरासः । नन्येवं मायात्वमपि तत्रैव स्यात्तच नेष्टम् अविद्यापदप्र- योगादत आह *मायेति । अध्यासवासनासाधारणमित्यर्थः। अविरोधायाह तनापीति । तद्वासनास्वपीत्यर्थः । *अत पव- तस्यैव तत्वस्य मुख्यत्वादेवेत्यर्थः । ननु "न कर्माविभागादिति चे. मानादित्वाद" इति पूर्वपक्षसूत्रोक्तं संसारस्यानादित्वं कुतो ऽत आह *उपेति । संसारस्यानादित्यमुपपद्यते अन्यथाऽकस्मादेव सृष्टयङ्गीकारे मुक्तस्यापि पुनर्जन्मप्रसङ्गात् , पूर्वसृष्टिसादृश्यानुपप- तेश्च तस्य तत्वं श्रुतिस्मृत्योरुपलभ्यते चेत्यर्थः सूत्रस्य परैर- कस्तनिरासायाह । *ईश्वरेति । "वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति" इति ततः प्रागुक्तत्वादिति भावः । इदमुपपादयति *नचेति । तस्याइति पूर्यान्वयि । नन्वैवं कथं भेदो ऽत आह अनुत्तदिति । अनपस्थानिरासायाह योजाकैरेति । सः-ईवर । तदन्यवासनानामपि तस्ये तु तासामनेकरूपत्वात्तदसहतिः स्पष्टैवेति भावः॥८४॥ किं च "तत्तु समन्वयाद्" इति सूत्रे "साध्यश्चे- ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । न्मोक्षो ऽभ्युपगम्येत अनित्य एच स्याद" इति भाष्ये उक्तम् । तत्रानित्यत्वं नाश्यत्वमेव । तव तु अजन्याया अविद्याया नाश्यत्वववन्यस्यापि मो. क्षस्थाविनाशित्वे किं बाधकम् । जन्यत्वनाश्यत्वयोः परस्परव्याप्तरेय लोके दृष्टत्वाच । एवं चजन्याऽविद्या नाश्या घेत्युक्तमेव ।। ८५ ॥ मानान्तरमायाह *फिञ्चेति । *तस्विति । तुः पूर्वपक्षन्या. नृत्यर्थः । तत्-ग्रह्म, साक्षात् घेदान्तप्रतिपाद्यम् । समन्ययात्- साक्षादेवोक्ततात्पर्यवत्यात् । उपासनस्य माझं प्रति हेतुत्वानभ्यु- पगमानुपास्तिविधिशेपत्वेन प्रतिपादने मानाभावादित्यर्थः । त. देवाह साध्यइति । तत्र-भाष्ये । अन्याशस्य तस्याभा. चादाह *नाश्येति । विपक्षे याधकमाह *तबन्विति । एवं च भाष्यमसङ्गतमेव स्यादिति भावः । इदमप्यभ्युपेत्योक्तम् । घस्तुत- स्तदेय नेत्याद जन्यत्वेति । तत्पर्यवसितं स्वेटमाह एवं चेति । अनित्यत्वोक्तो चेत्यर्थः ॥ ८५ ॥ योगसूत्रे ऽप्युक्तम् । “अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिमुखात्मख्यातिरविद्या" इति । व्याससूत्रे ऽपि एतविलक्षणाविद्यानुक्तस्तस्थापी- दमेव संमतमिति लक्ष्यते । अत एव "पञ्चवृत्तिर्मनोवयपदिश्यत इति सूत्रे "पर- मतमप्रतिपिद्धमनुमतं भवति"इति न्यायेन योग- शास्त्रप्रसिद्धाः प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्टतिरूपा मनसः पनवृत्तयः परिगृह्यन्ते" इति भाप्ये उक्तम् ॥८॥ अन्यदप्याह *योगति *अनित्यति । अनित्यादि- चतुष्टये क्रमेण नित्यादिबुद्धिरित्यर्थः । तत्र कालनिष्ठाभावप्रति. योगित्यरूपानित्यत्ववति कार्ये नित्यत्वज्ञानम्-यथा ध्रुवा पृथिवी - ·२९६ टीकायोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । ध्रुवा सचन्दतारका धोरमृता दिवौकसः इति । तथा अशुचावप. वित्रे परम भत्से काये शुचित्वख्यातिः। तथा दुःखे सुखख्याति: प्रसिद्धा । अनात्मन्यात्मख्यातियथा-चाहास्वदेहस्योपकरणेषु पुत्रध- नादिषु चेतनाचेतनेषु अहंबुद्धिर्ममतावुद्धिर्वा । एतत्कार्यमेव प्रपञ्चः अहं कर्तेत्याद्यभिमानस्यैव धर्माधर्मोत्पत्तिद्वारा ऽखिलजगहेतुत्वा. दिति भावः1 वेदान्तिसूत्रमूलसंमतापीयमेवेत्याह *व्यासेति । *त. स्यापि-व्यासस्यापि । ननु कथमन्योक्तमन्यस्य सम्मतं गमकामावे त आह *अत एवेति । तस्यापि तत्संमतत्वादेवेत्यर्थः । मनोवद् इति । सूत्रार्थः स्पष्टः । *प्रमाणेति । “प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणा- नि" "विपर्ययो मिथ्याशानमतद्रूपप्रतिष्ठम्" "शब्दशानानुपाती व. स्तुशून्यो विकल्पः" "अभावप्रत्ययालम्बनवृत्तिनिद्रा" "अनुभूत- विषयासम्प्रमोपः स्मृतिः" । पतेनान्यथा व्याख्यानं वृत्त्यादीनाम- पास्तम् ॥८६॥ "परमार्थसारे ऽपि । रज्ज्वां नास्ति भुजङ्गः सर्पभयं भवति हेतुना केन । तबद् दैतविकल्पभ्रान्तिरविद्या न सत्पमिदम् ॥ एतत्तदन्धकारं यदनात्मन्यात्मताभ्रान्त्या । न विदन्ति वासुदेवं सर्वात्मानं जना मूढाः ॥ इति। एतद्-भ्रान्तिरूपम् । उत्तरार्द्धन न विदन्त्यनयति अविद्यापदव्युत्पत्तिर्दर्शिता । एवं च सिद्ध भ्रमस्तस्सं- स्काररूपा चाविद्योति । सा च जन्यैवेति नैकविज्ञा- नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाभङ्गः॥ ८७ ॥ अन्यदप्याह *परेति । नन्वात्मायस्थाश्चैदेतास्तहिं तत्सत्याः स्युरत आह *रज्ज्वामिति । रज्जुः कालत्रये ऽपि भुजको न भवति कदाचित् तदर्शनाद्यं भवति तत् फेन हेतुना भ्रमरूपाविधयेति चेत् तद्वद् आत्मनि *जैतबिकल्पनान्तिः-अन्तर्याम्यादिम्रान्तिराविद्या नै तत्सत्यमित्यर्थः । तत्राविद्यापवप्रवृत्ती निमित्तमाह एतदितिम्रम- रुपवस्वेय । अभकारम-म्पकमेतत् । यदनात्मन्यात्मताम्रान्त्या।

·बौद्धावस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । सन्मानम्-सर्वस्वरूपं धासुदेवं परमारमानं न यिन्ति। एवं. न विवन्त्यनयेत्यषिधापश्योगो दर्शितः । तथा च श्रुतिः नीहारण प्रावृता" इति "मायां तु प्रकृति विद्यान्मापिनं तु महेश्यरम" इति '। सनन्सुजातमाय भाचायोतिथ्य महणान्यामहमात्मिका अविधा" इति । इयं स्यूताविया असहजनकान्ययामहासरूपेति तदा भन्यथाहणजनकं तु पूर्वपूर्वम्रम संस्कारजालं तत्तत्मा णिनां भोगजनकमाष्टं चेति पोयम् । तवा सपणेतदिति । पर्पपसितमाह पञ्चेति । उक्तमानसत्वे घेरय: 1 HR:-अपः। मागुक्तमेषाद सा चेति । ८७॥ परमाथसारे ऽप्युक्तम्- हिमफेनवुडुदा इव जलस्य धूमोद्गमो यथा पहे। तस्वभावभूता मायैपा कीर्तिता विष्णोः ।। एनांदैतविकल्पनमस्वरूपाविमोहिनीमायाम् इति। स्वभावभूता सजननस्वभावत्यात्तस्य, जलादेः फेनादिजनकत्वस्वभाववत् । आध्यासिकसंपन्धेन त. स्था नित्यसंपद्धत्वाद् विष्णौ तत्स्वभावारोप इति बोध्यम् । विमोहिनीमुपाधिस्यस्य स्वस्य । तदुक्तं तत्र- विमोहयतीवात्मानं स्वमायया द्वैतरूपया देव इति । वास्तवमोहाभावात् इवेतितेनारोपित एव मोह इति बोध्यम् अत एष तृतीये "सामान्यातु"इतिसूत्रे भगवत्पादैरुक्तम्-"नहि ब्रह्मातिरिक्त किश्चिद् अजं संभवति 'सदेव सोम्येदमन आसीद' 'एकमेवादि- सीयम्' इत्यवधारणात्, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- तिज्ञानाच" इति । अत एव "न वियद्भुतः" इत्यधि- ·२९८ टीकायोपेतायां लघुमजूंपायाम् । करणे पियदादीनामजन्यत्वे । रेकाच्छन्देभ्य" इति सूत्रेण एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञाभङ्ग आपादितः । मृत्पिण्डादिदृष्टान्तेन का रणज्ञानेन, कार्यस्पासत्यत्वज्ञानमिति हि ततो. लभ्यते । तदुक्तम्"अव्यतिरेकाच्छन्देभ्य" इति। "श. ब्दाच" प्रकृतिविकृतिन्यापेनाव्यतिरेकात्प्रतिज्ञासि. द्विरवगम्यत इति तदर्थः । एतेनाकाशस्थाजन्य- त्वे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाभङ्गापादनेमभ्युच्च. पा, अविद्यानुरोधेन सर्वपदसंकोचस्यावश्यकत्वेना- फाशातिरिक्तपरत्वेनापि तत्संकोचादित्यपास्तम् । किश, तत्रैव "यावदिकारं तु विभागो लोकवद्" इति. सूत्रेण कार्यत्वस्य भेदव्याप्यत्ययोधकेनाकाशस्येवा- विद्याया अतत्त्वबोधनात् । विकारः कार्य विभागो भे. दः । अस्ति याकाशे पृथ्व्यादिभेदः । एवमविद्यायां शुद्धनमभेदसत्वात्कार्यत्वमापतति, ब्रह्मणि तु न किं- चिन्निरूपितो भेदः अधर्मकत्वेन वैधय॑सम्भावनाs- भावात् । “एप एव हि भेदो भेदहेतुळ यद्वैधर्म्यम्" इति प्रकाशकाराद्युक्तेः । नच अजन्यं सद् यदविनाशि तदन्यत्वरूपमत्र कार्यत्वं साध्यं पराधीनसत्ताकत्व- रूपं या कार्यत्वं साध्यम्, अविद्याया अजन्यत्वे ऽपि ब्रह्मण्यध्यस्तत्वेन पराधीनसत्ताकत्वम् , विना- शित्वाचाद्यमपि तत्रेति वाच्यम् । सामान्यप्रवृत्त. मूत्रस्य सङ्कोचन व्याख्याने मानाभावात् । अवि- द्याया अजन्यत्वबोधकसूत्रान्तराभावाच । आका- शस्याप्पध्यस्तत्वेनान्त्ये तत्रापि जन्यत्वं'न सिद्धये.

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । । “अजामेकाम् " इति श्रुतिरविद्याया अनादि- बबोधिका, "अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । अजमनिद्रमस्वममतं बुध्यते तदा"॥ इति- भाष्योक्ता संप्रदायविदुक्तिश्च तस्था अजन्यत्वे न पानम् । आद्याया रूपकेणोपपत्तेः । अत एव "अजा- काम्" इति श्रुतौ 'तेजोऽयन्नानामव्याकृतनामरूपा गवस्था अजारूपकेण निर्दिष्टा' इति भाप्य उक्तम्। अनादित्वमपि परम्परानादित्वेनेति वक्ष्यामः। “अक्ष- त्परतः पर" इति श्रुतावविद्याया अक्षरत्वश्रुते- तद् यदि यथाकथं चित् तत्त्वज्ञानात्माग- निवृत्तः, तर्हि अनादित्वमपि तथैवास्तु । नच तस्या जन्यत्वे मूलकारणे ऽनवस्थापत्तिः, ब्रह्मणस्तूपा. धिसहकारं विना न जनकत्वम्, अत एवं परमा- प्रवादीनां नित्यत्वं परैः स्वीकृतमिति वाच्यम् । चासनारूपाविद्यासहकारेण स्थूलाविद्यायास्तत्सह- कारण च सूक्ष्माविद्याया ब्रह्मजन्यत्वेनानवस्थापत्य. भावात् ।।८८॥ "अन्यदप्या *पति । अविद्यास्वरूपमेवाह अहिमेति । हिमा. दयो यथा जालस्य स्वभावाः जलेन सम्बद्धा, धूमोद्गमो धूमोदमहेतु- ता यथा बढेः स्वभावस्तद्वत विप्योर्माया विष्णुस्वभावभूता विष्णु ना स्वभावयनित्यसम्बद्धवेति । कीर्तिता-पतत्तदन्धकारमित्यत्रेति शोषः । *द्वैतम्-नामरूपे । *विफल्पा:-भेदाः । तद्विषयममा- निकां जीयान् विमोहयन्ती #मायाम्-असदर्थप्रकाशिकांपासना पाम् । मस्योत्तरार्द्धन "उत्यज्य सकलनिएकलमद्वैतं भावय ब्रह्म" व ·। टोकादयोपतापां सघुमजूषापाम् । इत्यनेन "भ्रमविषयतकल्पको तत्कारणवासनासपणे बोत्साय "नेह मानास्ति किचन" प्रति श्रुतिवलादसत्वेन निश्चित्य, सक- लेत्यत्रानुस्वारलापश्छन्दोग्नुरोधात, सकलं दृश्यं निष्कलमीत ग्रीवेति भावयेत् आदरनरन्तर्याभ्यां तथा भावनां कुर्यात्"इस्पर्थकेन तनिवर्तिका भावनोक्ता । प्रकृताऽनुपयोगादत्र तदनुल्लेखः । तदार स्वभाति । नन्वेवं कथं सा स्वभावभूता अत आह आध्येति । *नित्यति । व्यावहारिकेत्यर्थः । उपाधिस्थस्य विमोहनमाह त. दुक्तमिति । तत्रैव-परमार्थसार एव । तदेव दर्शयति विमोहे. ति । द्वैतं नामरूपे तदेव स्वरूपं यस्यास्तथा स्वमायया आत्मानं उपाध्यवच्छिन्नम् आत्मानं जीवादिकं मोहो मिथ्याशानं तद्वन्तमिव फरोति । वस्तुतस्तदभावादिति । तेन च स्वस्वरूपाशानं तेषा- मुपलभ्यते । स्वयमेव ग्रहायां पुरुषमात्मानमित्यस्योत्तरार्द्ध बोध्यम्। तदाह वास्तवेति । अत एव-तस्या जन्यस्यादेव । तृतीये-- तद्वितीये "परमतः सेतन्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः" इति पूर्वपक्ष सूत्रेण "अथ य आमा स सेतुः" इति श्रुत्या ब्रह्मण. सेतुव्यपदेशेन ब्रह्म सद्वितीयं सेतुत्वात् रामसेतुवद स्यनुमानेन ब्रह्मणः परंप- स्त्वस्तीत्युक्ती समाधिमा *सामान्यात्त्विति । तुः पूर्वपक्षनिरासा. । सेतुशब्दो मृदादिमये लोके रूटो नहि ताशसेतुत्वं ब्रह्मणः किन्तु स यथा जलव्यवस्थापक एवं ब्रह्मगोऽपि सर्वजगन्मयादा- व्यवस्थापकत्वेन तत्सादृश्याचयपदेश इत्यर्थः । एकैति । तस्या- स्तस्थे सुपनार्वरोधः स्पष्ट एव । अतएय-तस्या जन्यत्वादेवान. वियदिति । उत्पद्यते इति शेषः। घियद् गगनाविनोत्पद्यते भश्रुतेः छान्दोग्ये भूतसष्टी तदश्रवणात् । यद्यपि "मात्मन आकाशः सम्मू- a" इतिश्रुतिरस्ति तथापि सा गौणार्थयोधिकेति पूर्वपक्षसूत्रार्थः । *श्त्यधिकरणे-आकाशाधिकरणे । आकाशपदं तत्रोपलक्षणमि. स्याह षियदादीनामिति । बसम्परवे तेनैव सूत्रेण पूर्वपक्षिते सति सदनिमपञ्चमस्त्रमानमाह प्रतिशेति । हानिरिति पाठो न स्वाहानि. रिति । मन इति । तेनाहानिरिति पाठ कल्पयित्वाऽन्यथा व्या- पक्षाणा वृत्तिकाराश्यः परास्ता मधिधाया जन्यत्व एवैतत्सङ्गतिः। rra तत्र प्रतिक्षाभनपाउश्यकत्येनादोपत्वनात्र तदापादनास; अति. एव । एफपिशानेन सविधान प्रामुक्तरीत्या नत्यन्यति ·.. १ .. M ... १ १ ५) शिवलोपावली । उत्पत्तदेवविरचिता । अमेयात्मा श्रीक्षेपारशिषितनिसमेताइवान) (२९) अनुमानरिन्दामनियाझ्यायाः शिरोम- ११) मीमांसाबालप्रकाशा जमिनीयद्वादशा जितदीपित्या जागदीशी टीका। ऽध्यायार्थसमहः श्रीमहनारायणात्मज- (१०) वीरमित्रोदय { महामहोपाध्यायप्रीमिय- भशारविचितः। (मोमोसा) मिश्रविरचित्त परिभाषा-संस्कारपका- १०) प्रकरणपञ्चिका प्रभाकरमतानुसार-मी- शाश्मक । सापिण्यदीपकश्च (१) वीरमित्रोदया । महामहोपाध्यायधी- मामादर्शनम्। महामहोपाध्यायधीशालि- मित्रमिविरचित भाईकप्रकाश कनाथमिप्रविरचितम् श्रीशङ्करभरकृतो मीमांसासारसाहश्च सम्पूर्ण.(भीमोसा) (११) स्मृतिसारोद्वार विशारविश्वम्भरपिया- ठिसकलित। १५) मरतासिद्धिसिद्धान्तसारतापारडतप्रवर- श्रीसदानन्दच्यासरणीतम्तकृलव्याख्याम- (१३) वेदाश्तरनमा । श्रीभगवत्पुरुषो- समाचार्यकृना। मनरल'। (वेदान्तः) है 11) कात्यापनातसूत्रम्। महामहोपाध्याय (१५) प्रस्थानराकर गोस्वारिकापुरुषो- समजीमहाराजधिरचित ... श्रीकाचार्यविरचितभाष्यमाहितम् । १ (११) दानपारिजानसौरभ माम ममी मामा- २०) मसूरमाध्यम् । श्रीभास्कराचार्यनि- भाध्य श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । चिन सपूर्णम (वेदान्तः) (११) योगदामम् । परमामरिवाजकाचार्य- .११) श्रीवर्षभणीत मानपाडवायम् । आ- नारायण तार्थविरचित-योगसिद्धास्तपनि- সংগৰিঘৰথি বেসামৰি- काममारूयया व्याख्यया मालितम्। भजनाएपया व्याख्यया विद्यासागरीति (१) वेदान्तदर्शनम् ।परमहमपरिजाजकाचार्य- प्रसिद्धया सभेतम्। (वेदान्त.) श्रीरामानन्दमरसतीस्वामितप्रमाऽमृत- (२३) आख्याती का श्रीभद्दमविरचिता । वार्षिांसमाच्यभ्याख्यासपतितम् । (११) श्रीलक्ष्मीसहसम्-बालबाधितीव्याश्य-1 (6) विश्वप्रकाश | कोश । द्विारीम- यातरणिक्या च सद्वितम् । ऐश्वरसूरिधिरनित । (१४) प्रत्रवाने मरीचिका श्रीवानाथ- (१९) श्रीमुबोधिनी । भीमभाचार्यविनिर्मिना महकता (दान) २ श्रीमहागवतव्याख्या गोस्वामी श्रीवित- (१५) मोडपत्र सपा । अत्र श्री कालीशदूर नाथदीक्षितविचिसहिप्पणीमादिता। सिद्धारतवागीशविरचितानि अनुमानमा (10) वीरमित्रोदय । महामहोपाध्यायपीयि गदीश्या प्रत्यक्षानुमानगादापयाः पत्य अमिताधिचित पूनारकाश ... वानुमानमाधुर्या प्रात्यनिगदस्य शकि- (१) वेदातासाम्तममा ! अनिसिखा- पादस्य मुभिवादस्य शम्शनिप्रकाश तापरनामक । श्रीमाधारिवनमाजे- काया कुसुमाञ्जतेच जोडपमानि দিগবিধির । वेदान्तकारिकारली (१५) प्रमूत्रम् , दैतारितदर्शनम् । श्रीमुन्दरम- श्रीपुरुषोनमप्रसाद शर्माता अध्यान्म- राचिन सिद्धान्तयतुकाऽभिधटासक्ति मुपातरविण्यास्य टीक्या सहित. श्रीदेपावणीतसिद्धान्तबाइवायुतम् २ () स्वानुभवादशी । श्रीमत्परमहसपरिबाल- (1) षड्दर्शनसमुचयः । द्धनैयायिकका काचार्यनारायणाश्रमशिष्यमाधवाश्रमविर- शिलन्यज्ञानिक जमिनीवदर्शनमक्षेपः । चिन: । स्वकृतटीकाविपितत्र । १ मणिभक्तीकया मति । हरिभद-1) याज्ञवल्कामति । बालमट्टीसमाश्यप्या- रिकता। ३ ध्यासपलसनपिनारासरिना । ध्य- वाराध्याय: 14) शुद्धरितमान प्रकाशयास्यासहित । १ ... ... १ ३ ...

·August [915, THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A RCULIFOLION OF RARE EXTRAORDINARY SANSKRIT WORRs. NO.212. वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूषा महामहोपाध्याय-धीनाशमविरचिता । श्रीमदुर्यलाचार्य-बालम्भट्टाभ्यां विरचित- कुञ्जिकाकलावटीकाद्वयसंवलिता। गुरुघरपण्डितश्रीनित्यानन्दपर्वतीयानां शासनमवलम्बमानेन शेण्डे इत्युपाहेन सीनारामशास्त्रिणा संशोधिता। VAIYÂKARANA SIDDHÂNTA LAGHU MANJUSHA BY MAHAMATOPATHI AIA Snt NiGESA BHATTA, With 'I sro Coniniontaries, 1.c Kujilinf Dubalaebärya and Kalâ of Balan Blatta. Edited by Pandit Parvatiya Nityananda Punta with the assistance of Sitatama Sastri Shende, FASCICLLUS IV-1 PUBLISICD & SOLD BITIIC SECRETARY, CHOWKIAMOA SANSKRIT BOOK-DEPOT BENARES AGENTS - OTTO HARRAS OWITZ, LEIPZIG, ON ही BLVARIS. Pree hue ·आनन्दवनविद्यौतिसुमनोभि सुसंस्कृता । सुवर्णाऽकिनभश्यामशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-सस्कृतप्रन्थमाला मञ्जलदर्शना॥ रसिकालिकुल कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥२॥ स्तवक.-२१२ . स १ अस्या चोखाया-सस्कृतप्रन्थमालाको प्रतिमास शतक सुन्दर सीसकाबरमत्तमा एक स्तनको मुद्रयित्वा प्रकाश्यने । एकस्मिन् स्तव एक एव अन्धो मुद्यते । पार्चना दुर्लभाश्व मुदिता मीमांसावेदान्तादिदर्शनच्यावरणधर्मशाससा एवाम सुपरिष्कृत्य मुश्यते। ३ काशिराजकीयप्रधानसस्कृतपाठशालाग्यापका पाण्डता अन्ये च शामटयो पतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवति । ५ भारत नोदशाये ,सिंदलडीवासिभितग्राहय वार्षिकमपिम मूल्यम्-मुद्रा र ५ अर्दै प्रतिस्तक . भापणभ्यय पूथग् नास्ति । # १ . १ साम्प्रत मुद्यमाणामबा- यत्रस्य पती श्रीमद्विजानभिभुक्तव्या (B) माररनमाला । गोर्प नायभट्टकता ख्यानम् । सम्पूर्ण । (वेदात) ६ खण्ड {९) सादादमनरीमजिषणनिर्मिता सम्पूर्ण (२) शम्दस्तुभ । मट्टोजिदीपिनकृन १० (१) सिद्विषयम-विशन तननिरूपणपरम् (३) श्लोक्वानिकम् । भट्टकुमारिलविरनितम श्रीभाध्यक्ता परमगुरुभी पायामु- पार्थसारथिमिश्रनन्यायालाक्राख्यपा नमुनिभिरिचितम् । सम्पूर्ण (वेदान) भ्यख्यया सहितम् । सम्पूर्णम् । (1.)-यायमरद । श्रीमदान दवावम" (५) भायापडित तत्ववयम् । विशिशद्रेन काचार्यसंगृहीन । प्राचार्यचिन्मुखमुने दर्शनप्रकरणम् । श्रीमहाकाचार्यपणानम्। विराचित यास्यायेत ( वदान ) श्रीनारायणतीयविरचितभाहमाषाप्रकाश (१२) विभक्यनिर्णयी यायानुमारिप्रथमादि सहित सम्पूर्णम (वेदात) २ साविभक्तिविस्तृनावचारमर म. म. (५) करणप्रकाश श्रीअनदेव विरचित १ श्रीगरेधा पापरिचित सम्पून (.) भा चिन्तामाणि । महामहाराध्याय श्री (प्राय) गागाभ-विरचितारनपा (मामासा) २ (१२) विधरमायनम् । श्रीमापयदी तकृतम् । {} ব্যাথলমা খামাখিমপ্লাব सम्पूर्णम (मीमामा) चिता सम्पूर्ण (मामासा) २ (४)न्यायम पा (नत्रवानिकका) भासो (1) मसभा पम् बादरायणपनीतायात मारविरचिता। (मामामा) ।

·पौदार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । वनयमाह मृतिगण्डादीति । तत:-आपादकसूत्रात् । कथामित्या- ६ तदुक्तमिति । पूर्वखण्डस्यैव तदापादकत्यमध्येति तु सिद्धान्त. खण्डत्याह * अव्येति । तदाह *शब्दाचेति । चस्वर्थे । मन्ये- ति । ब्रह्मपश्चयोः, सच 'सदेव' इत्यादिः । "तदक्षत तत्तेजोऽस- जत" "ऐतदारस्यमिदं सर्व" इत्यादिश्च । अनुवृत्तं तत्साकारप्रश्लेष- मित्याह *प्रतिहासिद्धिरिति । वेदान्तिमतं पयति #एतनेति उक्त- रीत्या तस्यास्तत्वेनेत्यर्थः । मन्वयाह किश्शेति । तत्रव-आका- शाधिकरण एव । याववितिसूत्रार्थमाह कार्यत्वेति । मेनिष्ठ- ध्यापकतानिरूपितव्याप्यत्वेत्यर्थः । पुत्रात्तथैव प्रतीतेः । तथा न्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपं चोध्यम् । यावद्धिकारजातं विभागोर. श्यते लोके घडादेर्विकारस्येति । *तावति । कार्यवेत्यर्थः । ननु तयोरेवानुल्लेखास्कथमुका सुत्रार्थो ति माह *धिकारः कार्यमिति । यद्यपि समनियनत्व तयोस्तथापि कार्यत्वस्य संदिग्धत्वात् भे- यस्य प्रत्यक्षत्वात्तेन तदनुमानमित्याशयेनोक्तमुपपादयति *. स्तिहीत्यादि । यथा लोके कार्यकारणभेवः घटे मृदः मृद- वृत्तिघटत्वधरवेन वैधयंसस्यास् , ऋदि तु न घटभेदः घटे पि मृत्वसत्वेन मृदि घटवैधाभावात्तथाह एवमिति । शब्दतो अनुक्केराह *आपततीति । चैपरीत्यातिप्रसझं निराचटे ब्रह्मे. ति। अधर्मेति । "निस्क्रिय निकलं शान्तं निरषयं निरञ्जन- म" "अमृतस्य परै सेतुम्" इति 'साक्षी चैता केवलो निर्गुणत्र' इत्यादि, 'कारणं परमेशानो यः शुद्धो प्युपचारत' इति च श्रुतिस्मृतिभ्यां तथा योधनादिति भाषः । अभावादित्यकारप्रश्लेषः। तस्य तस्यासम्भवादाह भेदहेतुति 1 प्रकाशेति । काव्येन्यादिः। वेदान्तिमतमाह अनचेति । वृत्तिकारादिमतमा परोति । तथा- घ आकाशादय: तदन्ये पराधीनसत्ताका वा स्वसमानसत्ताकमे- यत्वात् घटशराधादिव इतिप्रयोगो बोध्यः। सोचकमपि नेत्या. ६ अश्विायर इति । अन्त्ये दोपान्तरमयाह *आकाशति । कित्यादिः। प्रीति शेष। एवं च प्रकृतासिया सूत्रासङ्गति. रवेति भावः । ननु तद्बोधकसूत्रान्तराभावेऽपि श्रुत्यादिक तथा. स्तोति तत्संकोच आवश्यक त्यत आह *अजामिति । श्वेताश्व- तरोपनिषत्स्थेयम् । ततात्पर्यबोधकं हेतुगर्भ विशेषणमाह अदि.

·टीकादयोपेतायां लघुमजूषायाम् । चेति । स्वापः आपरणमेष । प्रबोधः तद्भः । निद्रा गा- ढापरणम् । स्वो पावरणम् । यहा "तस्थमास" इत्युपदेशकाले प्रयुष्यते मायामिद्रास्यति तदा जन्मलयास्थित्यवस्थाशून्यमबै- तमाश्यरमात्मतत्वनानुभवतीत्यर्थः । सा-सा च । तस्यास्तत्त्वे न मानमित्यर्थः । -आघाया:-श्रुतेः । भाभिहितस्तदर्थः । अत्र भाष्यसंम. तिमाह *मत एवेति । तस्यामान्यथोपपत्या तद्गमकत्वादेस्यर्थः। *तेज इति। तेजोजलपृथिव्यादीनां न व्यारते नामरूपे यया साप्रा. गवस्थेत्याद्यर्थः। उक्ताशयेनैयाह *अजेति । द्वितीयोपपत्तिमाह .. नादित्वमपीति । कार्यजननसमर्थस्थूलरूपाविद्यायाः प्रलये ऽभावो न अवश्यं तत्परंपराभ्युपगमात् । सूक्ष्मरूपमादाय तत्वे घटादेरप्येष. मनादिस्वापत्तिर्नचेदं तवेष्टमिति भावः । तस्यास्तत्त्ये दोपान्तर- माह *अक्षरादिति । परत इत्यनेन पुरुषः पर इत्यनेन शुदं ब्रह्म । पवं च नाशस्याप्यभाषे द्वैतमोक्षाभावयोरापत्तिरिति भावः । अत एवाह सचदीति । अक्षरत्वमित्यर्थः । उच्यते इति शेषः। शक्षरमर्यादया लाभादाह *ययेति । घचने ऽस्यान्वयः । सिद्धा. न्ते तदुक्तदोपं खण्डयति न चेति । तथा च तद्भिया तस्या अजन्यत्यमिति तदाशयः । ननु केवलब्रमण एव तत्वमास्तामिति म सा अत आह *ब्रह्मेति । शक्तिहीनस्य प्रवृत्यनुपपत्तेस्तथा च. सा दोष पवेति भावः । *अतएच-अनवस्थाभयादेव । सांख्यादि. मतसंमहायाह #आदीनामिति । तद्-स्थूलाविद्या । एवं च'लोपा. धिकस्य तस्यैव मूलकारणत्वेन सा नेति भावः॥ ८ अत एव "प्रकाशादिवन्नैवं परः" इति सूत्रे भाष्ये " मूलप्रकृत्पनभ्युपगमे ऽनवस्थाप्रसङ्गाद्या भू. लप्रकृत्तिरभ्युपगम्यते तदेव नो ब्रह्म' इत्युक्तम् । त- घ स्वजन्याविद्यायामपि तत्सत्वात्तदेव नो ब्रह्मेत्य. स्यासङ्गतिः स्पष्टैष । अत्र कार्यत्वमा साध्यं न तु यद्भेदस्तकार्यत्वम् । तेन घटानां परस्परं कार्यत्वाभा- घेऽपि परस्परं भेदव्यवहारोपपत्तिः । आरोपितष- ·पौदार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । वति भदो विकारत्वं चास्त्येव । रज्जूरगस्थले आ- रोपितोरगत्वेनैव रज्जुविकाररवव्यवहारात् । सर्वशक्तिमयो ह्यात्मा शक्तिमण्डलताण्डवैः । संसारं तन्निवृत्तिं च करोत्याविरतोदयम्" ॥ इति- स्मृती शक्तिमण्डलत्वेन मायोक्ता ॥ "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । अस्पावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगद" ॥ इति- श्रुतौ चाविद्यायाः सावयवत्वमुक्तम् । तेन जन्य- विमावश्यकम् घटादिवत् । अस्यावयवेत्यव सन्धि- रार्षः। यद्वा अस्य महेश्वरस्य, मायाग्यवानांमेव च तदवयवत्वम् तद्विशिष्टस्यैव महेश्वरत्वात् । किश्च सत्तास्फूर्त्यनुरोधेन तस्या ब्रह्मकार्यत्वमावश्यकम् । घासनासमूहरूपाविद्याया अपि योगिनां सत्त्वेन स्फू- तिमत्त्वात् । किश्च, चतुर्थपादस्थाद्याधिकरणे "तद्वेदं तयव्याकृतमासीद्" इति श्रुतेः "इदं व्याकृतं ना. मरूपं विभिन्नं जगत् प्रागवस्थायां परित्यक्तव्या- कृतनामरूपं बीजशक्त्यवस्थामित्यर्थ दर्शयित्वा "परमे श्वराधीना त्वियमस्माभिः प्रागवस्था जगतो ऽभ्यु- पगम्यते । अर्थवती च सा । न तया विना परमेश्व. रस्य स्रष्दृत्वं संभवति। शक्तिहीनस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तः । "अविद्यात्मिका हि सा वीजशक्तिः परमेश्वराश्रया" इति भाष्ये उक्तम् । तत्तत्कार्यवीजशक्तीनामानन्त्ये- ऽपि बीजशक्तिरित्येकवचनं जात्यभिगायेण । अनेन ·। टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । हि वासनानामेवाविद्यात्वं स्पष्टमेवोक्तम् । "प्रतिषि- इसर्वविशेषस्थापि ब्रह्मणोऽविद्यया सर्वशक्तियोगः "सर्वज्ञं सर्वशक्तियोगं महामायं च तद्रह्म" इत्यन्य. प्रोक्तम् । अत्राविद्ययेत्यस्य पूर्वैतदिधामिथ्याज्ञा. नजन्यवासनयेत्यर्थः । शक्तिसमूह एव च महामा. यति बोध्यम् । एतेनाविद्याऽजन्पा कश्चिद् भावपदा- र्थो वासनाश्रय इत्यपास्तम् । अतिरिक्ततत्कल्पने मानाभावात् । अत एव प्रपञ्चस्यैककारणकत्वप्रवाद. निर्वाहः । स्वजन्यातिरिक्तसहकार्यनपेक्षत्वात् ॥८९॥ अत्र मानमाह *अत एवेति । तादृशस्य तस्यैव तत्या. गीकारादेवेत्यर्थः ननु जीवस्येश्वरांशत्वे जीवगतदुःखेन तस्यापि दु-खित्यापत्तिः पादादिगतदुःखनागिनो दुःखित्ववदत आइ *प्रकाशादीति । यथा जीवो दुःखो नचं परमात्मा । यथा सौरश्चान्द्रो या प्रकाशो नमो व्याप्य पर्तमानी चक्रकाष्ठाः पाधितं चक्रभावमापनो ऽपि वस्तुतो न तत्ययान, यथा धा घटादिपु गच्छत्सु गच्छन्नियाकाशी वस्तुतो न तथा तद्वदिति सूत्रार्थः। मूलेति । अनादिभूतेत्यर्थः । *तत्सत्यात्-मूलप्रति. स्वसत्वात् । तदर्थमेव तदनीकारात् मम तु ब्रह्मण्येव तारशे त. स्पमिति । एतेन घटकतया तथाप्यापत्तिरवत्यपास्तम् । सामा- न्यरूपेणानुगतयोस्तयोः सहकारित्वेन तत्राप्यदोपाय । तयोनि. मित्तकारणत्वनादोपाथ । मनूक्तरीत्या तादृशकार्यत्वस्यवासाय. स्वे ऽपि प्रत्यासत्या विशेषकार्यस्य साध्यस्यस्य लाभात्सको चायश्यकत्यमेवेति तथैयास्तामतमाह *भत्रेति । तरसाध्य का. नुमाने स्पः । मात्रम्-कारस्न्ये । साधकस्प तथैप सत्यात् । त. स्फलं कथयन् तदयाह तेनेति । व्यक्तिमेरमावायांत भावः । ननु तेषां निर्धर्मकत्येन कयं सोऽत आद मारोपितेति । प्रपत्र इत्यर्थः । अन्यदप्याह-फिञ्चेति । अधीति संसारविशेषणम् । मण्डलवन-नसम्हत्येन । तथा च सायययय लाधम्। स्पएं तदर- - ·. चौद्धार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । धिकां श्रुतिमाह *मायामिति । *तेन-सावयवत्वेन ! नन्वेवमस्या अवेत्युचितमत आहे *अस्येति । एतद्दोषभिर्यवाह श्यद्वेति । ननु न साध्वयवो ऽत भाद * मायति । तत् मायामायिनमित्युक्तेः । अन्य. दयाह किञ्चति । अविद्यायामिति रोपः । ननु तत्सत्य एव न मानमत आह *चासनेति । अपिना स्थूलाविद्यापरिग्रहः । अन्य. दप्याह किञ्चति । तस्यैवार्थमाह *विभिनमिति । अव्येत्यस्यार्थ- माह *परीति । तत्स्वरूपमाद वोजति । नन्वधिष्ठानसत्वेऽपि फलाभावो ऽत माह अति । फलपती चेत्यर्थः। तदेवाह न सयति । तनाम कथयन्नुपसंहराति * विद्येति । सा-प्रागवस्था । *अनेन भाष्येण । ननु तस्य प्रगुक्तश्रुत्यादिभिः शुद्धत्यप्रतिपा. दनात्कथं तस्यास्तदाश्रयस्यमत आह प्रतीति । सर्यशक्तीति महे- तिच यावीही { *भन्यत्र-भाप्यान्तरे । ननु तासामेवाविद्यात्वे. न कथं भेदोक्तिरत शह *अयोति । ननु विशेषणद्वयन भेदस्तयोः स्थादत आह शक्तोति । तथा च व्याप्यानव्यारयेयभावस्लयो. रिति भेद इति भावः । वेदान्तिमतं पण्डयति “एतेनेति । अस्या- र्थमाह प्रतीति । उक्तरीत्यैव तदुपपवेरिति भावः । *अत एव- 'यतिरिक्ततदभावादेव । ननु सिद्धान्ते ऽपि प्रपञ्चजनमे त. सहकारापेक्षणात्तगों एव अत आह *स्वजन्येति । सा च स्वक- रिपतव, मायालये इच सजनने ऽपि सहकार्यन्तरानपेक्षणात् । आविभौयतिरोभाययोरेवोत्पत्तिविनाशपदार्थत्वात् ॥८॥ यत्तु "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपराधाद" इति सूत्रे भाष्ये च "ब्रह्मैवोपादानकारण निमित्त रण च" इत्युक्तम् । तस्य स्वसमकक्षनिमित्तकारणाभा- थे तात्पर्यम् । इतो ऽपि अविद्यागं जन्यत्वमावश्य- कम् । अन्यथा प्रतिज्ञादृष्टान्तोपरोधः स्यादेगेनि पो. ध्यम् । अत एर विष्णुपुराणे- प्रजापत्तिपतिं विष्णुमनन्तमपराजितम् । प्रधानपुंसोरजयोः कारणं कार्यभूतयोः ॥ इति- - ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । स्मयते । अजयोरिति रूपकं स्वातन्त्र्यनिरा- रासाय । तद्धवननाव कारणे कार्यभूतयोरित्युक्त- म् । यद्वा, एतत्सृष्टौ तज्जन्मानुपलम्भादजत्वं, पूर्वक ल्पान्ते जन्यत्वमादाय कार्यभूतयोरित्युक्तम् । “ यत्त- सक्षममविज्ञेयम्" इति प्रकृत्य "तस्माद्व्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं छिजसत्तम" इति, "अव्यक्तं पुरुपे ब्रह्मन्नि- गुणे संपलीयते" इति च भाप्योदाहृतस्मृत्यन्तर- विरोधश्च । एतदुपबृंहणेन सूत्रस्वरसेन चोक्तजाती- यश्रुतीनां मदुक्तव्याख्यैचोचिता। तदुक्तं चरके पत- चलिना-"आदि स्त्यात्मनः क्षेत्रपारंपर्यमनादिक- म्" इति । "प्रकृति पुरुपं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च"इति प्रघट्टके गीतायां वासनासमूहरूपाविद्याया अव्यक्त. शब्देन क्षेत्रत्वोक्तेः ।। ९० ॥ नन्येयं स्वजन्यसापेक्षत्व लब्धं तश सूत्रभाष्योभयाविरद्धमत आह यस्मिति । ब्रह्म प्रकृतिरुपादानं चकारानिमित्तकारणमिति प्रतिज्ञापान्तयोरनुपरोधात् अगोणार्थत्वात् । छान्दोग्ये "येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविशात विशातम्" इति प्रतिज्ञा, तदुपपाद. फरष्टान्तः "सोम्यै केन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयम्" इत्यादिः प्रा. गुक्तः । निमित्तस्योपादाना दे तदसङ्गतिः स्पष्टवेत्यर्थः । इदमपि प्रकृतिसाधकमित्याह *इतोपीति । अस्मात्सूत्रात् भाप्यादपी. त्यर्थः। उपरोधः-असामञ्जस्यम् । अत एव-तस्या जन्यत्यादेव । नन्वजयो कार्यभूतयोरिति मिथो विरुद्धमत आह *अजयोरिति । सादृश्येन पराधीनत्वप्रतिपादनादाह स्वातन्त्र्येति । नन्येवं न पुष्टिरपरस्य, किश्च वैपरीत्यमेवारत्यत आह प्रागुक्तरीत्या *यति । तस्या अजन्यत्वे स्पष्टन्दोपान्तरमाह *यत्तदिति । तस्मादित्यस्या. सूचनायेदम् । उत्पत्तियत् लयो ऽपि तयाह भव्यक्तमिति । भत्र स्पटमुत्पत्तिलयायुकाविति तत्यमेव सिद्धमतदाह एतदिति।

·दौदार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । एतत्पोषणेनेत्यर्थः । *सूत्रेति । प्रकृतिश्चेत्यादिसूत्रेत्यर्थः । *उति । अजापदादिघटितानामित्यर्थः । "अजामेकाम्" इत्यत्रापि पूर्वा इयोत्तराधेऽप्येवमेघ जडत्योपाधिविशिष्टस्यैव जीवत्येतोपाधेश्च जन्यत्वेन विशिष्टे ईदशाजन्यत्वस्यैव वाच्यत्वादिति भावः । लन समतिमाह तदुक्तमिति । तत्पारम्पर्यमनादिन तु तदिति पर- म्परानोंदित्यनेपानादित्यं न वजन्यत्वरूपमित्यर्थः । आत्मातिरि. तत्वेनाविद्याया अपि क्षेत्रत्वेन तत्रापि पारम्पर्यस्यैवानादित्य युक्तम् उक्तयुक्तरिति भावः । नन्येवमपि क्षेत्रस्य तत्वं लब्धं न त्वविद्याया आत आह *प्रतिमिति ! *भव्यक्तेति । तदर्थकप्रतिश- देनेत्यर्थः । प्रकृतिरूपं क्षेत्रं पुरुषरूपं क्षेत्रशमिति तदर्थ तव्या- स्थातारः॥९०॥ किं च ब्रमाण्डपुराणे तस्या ब्रामणि लय उक्तः। स्थूलं चिलाप्य करणे करणं निदाने तत्कारणं करणकारणवर्जिते च । इत्थं विलाप्य पमिनः प्रविशन्ति यत्र तं त्वां हरि विमलयोधधनं नमामः ॥ इति । करणं महदू । निदानं प्रकृतिः । तत्कारणं प्रकृति- रूपकारणम् । करणकारणजिते 'ब्रमणि । अनेनाप तदतिरिक्तस्य करणकारणसाहित्यं चितम् । वि. लाप्पेत्यनेन समूलमुन्मूलनमुक्तं न तु प्रलये इयाकि- भागेनावस्थानम् । अत्र ब्रमणि लयोस्या तस्य तदु. पादानत्वमुक्तम् । उपादानकारणे एव लयस्य "यनो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभित्तविशन्नि" इति श्रुत्या पोधनात् । "स्य हि यत उत्पत्तिस्तस्य तन्त्र लयो न्याय्यो मृ- दीच शरायस्थ । न च मनसो वागुत्पद्यते" इति शा.

·३०८ टोकाइयोपतायां लघुमजूपायाम् । करभाष्याच । किञ्च,अनुत्पत्तिकत्ये तस्या नाशानाप- त्तिः । तदुक्तं न्यायभाष्ये वात्स्यायनेन-"नचानुत्प. त्तिधर्मकं किं चिद्यायधर्मकं प्रतिज्ञातुं शक्यम्" इति । प्रागभावस्यापि न नाशः। उत्पत्त्यनन्तरं तत्प्राक्काला. भावेन तद्व्यवहाराभावोपपत्तेः । एवं जीवानामप्यु: पाधिवैशिष्ट्येन जन्यत्वमावश्यकम् । अत एव श्रुती लोहस्थाग्नेविस्फुलिङ्गा इव जीवा इत्युक्तम् । परमार्थसारे ऽपि। "एकस्मात् क्षेत्रज्ञाद यहयःक्षेत्रज्ञजातयो जाता। लोहस्थादिव दहनात्समंततो विस्फुलिङ्गकणाः"। इत्युक्तम् । 'क्षेत्रोत्पत्तिरेव तदुत्पत्तिः' इति त- व्याख्यातारः । विशेष्यांशमादाय तेपां नित्यत्वोक्ति- रपि । किं बहुना घटादेरप्येवमेव जन्यत्वम् । तत्त- दाकारादिविशिष्टब्रमण एव घटादित्वात् ॥ ९१॥ (क० टी०) अन्यदप्याह *किश्चेति । *महद-आदिप्रतिवि- तिरूपम् । *अनेनापि-करणेत्यादिनापि । *तत्-ब्रह्म। *प्रलये-तदा- दौ।स्वाशयमाह *अनेति । तत्रैव लये भाष्यसमतिमायाह यस्यही- ति। न चेति नहीत्यर्थः । तथाच न तस्यास्तत्र लय इति भावः। वन्यदयाह किश्चति । तस्या इत्यस्य मध्यमणिन्यायनान्व. व्यः । अघिद्याया इति तदर्थः । व्ययो नाताः। नन्वेवं प्रागभाव. स्याजन्यस्य नाशस्थाचीननैयायिकैरङ्गीकारात्तद्विरोधो भाग्यस्य अतो भाष्याशयमाह *प्रागिति । आकाशादिवत्तस्य नित्यत्वा. र । नन्वेवं घराद्युत्पत्तावपि तत्प्रतीत्यापत्तिरत थाह सीति । घटादीत्यादिः । *उपपत्तेरिति । अस्य 'इति तदाशयः' इति शेषः। प्रसङ्गादाह * एयमिति । अविद्यावदित्यर्थः। अत एव- तेषां जन्यत्यादेव । अस्योभयत्राप्यन्धयः । जीवभेदोऽप्येवमेवेत्या- ६ अकस्मादिति । यथा हन्यमानालाहगताइन्हे समंततः सः *उत्प.

·चौदार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । मन्तदेशोपाधिका विस्फुलिजा कणा. पृथगिय जाता इव च भान्ति, तथा एकस्मात् क्षेत्रमा अन्तर्यामिण क्षेत्राज्ञातयो प्रसादिस्थाय. रान्ता जाताश्वमान्तीत्यर्थ । "यथाऽग्ने क्षुद्रा विरफुलिङ्गाः स्फुरान्ति पवमेधैतस्मादारमन सर्प एवात्मानो युधरन्ति इति श्रुते । श्रुताप- पिइति शेष । तक्षमित्याह क्षेत्रोत्पत्तिरिति । तत्-श्रुतीयर्थः। अविरोधायाह विशेष्याशेति । पाम्-जीवानाम् । उपसंहरन सर्वत्रैवमित्याह कि यद्विति । एवमेव उपाधिजन्यत्वेनैव १२१॥ तदुक्तं परमार्थसारे। "यदिनकर एको विभाति सलिलाशयेषु सर्वेषु । तत्सकलोपाधिष्यवस्थितो भाति परमात्मा ॥ इति। भाति, विशेष्यत्तयेत्यर्थः । अत एव "द्रव्यं नि त्यम्" इति महाभाष्ये उक्तमित्युपरिधावक्ष्यामः । उपाधिसन्निवेशादिशन्दैश्च ब्रह्मैव । पूर्वपूर्ववासनाव. शात्परमात्मन एवोपाध्यादिरूपेण तदैशिष्ट्येन भा. नात् । अत एव "सर्वशब्दानां ब्रह्मैव वाच्यं वाचक च" इति हरिणा सिद्धान्तितं संगच्छते । अत एवं हिरण्यगर्भस्य कार्यव्रह्मेति व्यवहारः। तथा च "सा- मीप्यातु तापदेशः" इति सूत्रे "ब्रह्मसामीप्यादप- रब्रह्मण्यपि ब्रह्मशब्दः, कार्यमेव हि ब्रह्म विशुद्धोपा- धिसंबद्ध कचिकैश्चिदिकारधर्मनोमयत्वादिभिरूपा. सनायोपदिश्यमानमपरामितिस्थितिः" इति भाष्ये उ- कम् अविद्यायर जन्यत्वादेव "सर्वं खल्विदं ब्रह्म त- ज्वलान" इतिश्रुतिईन्यगर्भा ब्रह्मातिरिक्तसर्वत्याव- च्छिन्नविषये एकरूपा भवति । विष्णुपुराणे ऽपि।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जृपायाम् । ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं वन्धाय चेप्यते। ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद्विद्यते परम् ।। विद्याविद्ये च मैत्रेय ज्ञानमेवोपधारय । इति । निरुपाधिनवि विद्या, सोपाधि तदेवाधिद्येति । तदुक्तमाचार्यैः "विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते नामरूपवि- कारभेदोपाधिविशिष्टं तद्विपरीतं च सर्वोपाधिविव. र्जितम्" इति । अत्रावगम्यते इत्युक्त्या व्यवहारमात्र व्रत्मणो विशेष्यत्वमुक्तम् । अन्त्यंतु योगिभिः समा. घाघवगम्यत इति बोध्यम् ॥ १२॥ (फ टी.) अत्रमानमाह *तदुक्तमिति । ननु लोके सुखा दिचिन्यादनुभवसिद्धमात्मनानात्यम्, गौतमादितन्त्रेषु च तथै घोक्तं तत्कथ सर्वगतमेक ब्रह्म तदेवात्मनेत्युक्तमित्याशय तमा मात्वमपि भ्रम पचौपाधिक चेत्याह यद्धदिति । यथा एक एवा- काशस्थो दिनकरस्ततालेषु प्रतिहतचक्षुषा उपाधिभेदात्पूर्व वासनावशाच नानात्येन गृह्यते तद्वत्सकलोपाधिष्वयस्थित एक एवात्मा नानात्वेन भातीत्यर्थ । अत एव सुसादिवैचित्यमुपपन्नम् । "यथा स्वयंज्योतिरात्मा विवस्वानेपोऽभिन्नो बहुधैकोऽनुगच्छन्। उपाधिना क्रियते भेदरूपो देव क्षेप्यमजो ऽयमात्मा" ॥ इति श्रुते । "यया भिन्नजलेष्वक आदित्यो भासते पृथक् । एक आत्मा शरीरेषु भिन्नवद्भासते तथा" || इति- व्यासस्मृतेश्च । तदाद *भातीति । विशेप्यतया सर्वत्र भानादेव । उक्तम्-सिद्धेशब्देतिपात्ति कव्याख्यावसरे । *उपरिष्टा--अनैव जातिस्फाटानिष्कर्पप्रस्ता. । ननु तत्तदाकारादिरूपोपाध्यादेस्ततो भेदलाभन देताप. त्तिरत आह *उपति । श्रुत्यादिस्थैरिति शेप । उच्यत इति शेष । नन्वेव तस्य नित्यत्वापत्तिरत आह *पूर्वेति । तथा• च तत्कृतमेव तस्य द्वैविध्यमिति तत्त्वमिति *अत एव-तस्य तस्य ·चौद्धार्थस्य वान्यत्वनिरूपणम् । भाव. | *मत एय-सर्वयोध्यत्वस्य प्रमण्येव सत्त्वादेव । *. त एय-विशेषणांशमादाय तस्य जन्यत्वादेव । कुनासो अत था- ह तथाचेति । तदामिप्रेत्यैव चेत्यर्थः । ननु नपुसकनाशब्दस्य परस्मिमेव मुग्यताक्थमपरस्मिन्प्रयोगो ऽत माह "सामी प्यादिति । तु शङ्कानिरास । परमेव ब्रह्म सत्यकामत्यादिगुणयुक्त कार्यप्रोत्युच्यते । तथा च तस्लामीप्यात्तयपदेशा, मुरयास. म्भघाल्लक्षणया प्रयोग इत्यर्ध.1 *प्रोति । परेत्यादि । किं तद- परमित्यत आह *कार्यमेवेति । शुद्धस्योपासनासम्भवात सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वे प्रमाणभूतश्रुत्या अविद्याया जन्यन्यमपि योधितमित्या. ह भविद्याया इति । अथ समिति प्रतिसाधक, तजेतित- साधकम्। अ च ल च अन् च जलान् तस्य जलान् । ततो जातं तेन जीवित तत्र लीनमित्यर्थः । तदाह द्वन्द्वति । अन्यथाऽविद्यान्यवि. ग्यतया समोचनीया स्यादिति भाष । तस्य सर्वत्र विशेष्यत्ये मा. नान्तरमप्याह विष्णपुराणे ऽपीति । स्वाशयमाह निरपे. ते। एवमर्थे मानमाह *भनेति । अन्येपामनधिकारादाह अ- त्यमिति ॥ १२॥ परमार्थसारे ऽपि- विज्ञानान्तर्यामिप्राणविराड्देहजातिपिण्डान्ताः। व्यवहारस्थस्यात्मन एते ऽवस्थाविशेषाः स्युः ॥ इति। यद्यपि विज्ञानं ब्रमेव तथापि नामवैशिष्ट्येनाव- स्थावत्वमुक्तम्। विपरीतं ज्ञानं मायापि विज्ञानमत्राएते विज्ञानादय आत्मनो भ्रमरूपाः प्रतिभासमानचिघया अवस्था इत्यर्थः । अनेन सर्योपाधीनां तद्विशेष्याणां च ब्रह्मरूपत्वमुक्तम् । तदप्युक्तं तत्रैव- रज्ज्यां नास्ति भुजङ्गः सर्पभयं भवति हेतुना केन । तद्वैतविकल्पनान्तिरविद्या न सत्यमिदम् ॥ इति तदुत्तरार्यया । इदं विज्ञानादि अविद्या वासना- ।

·३१२ टीकाद्वयोपैतायां लघुमञ्जूपायाम् । रूपाविद्यामूलकम् ।वासनारूपसूक्ष्मोपाधिवैशिष्टयेना- "पिब्रह्मभानं मननादिपरिपाकवतामस्त्येत । अविद्या- याश्चाध्यासिकसम्बन्धेन परमात्मैवाश्रयस्तवातिरि- ताविद्याया इव ! तदप्युक्तं तत्रैव "त्रिगुणा चैत. न्यात्मनि" इति पूर्वोक्तार्यया । भ्रमाधिष्ठानत्वमेव 'तविशेष्यत्वरूपविवोपादानत्वम् । अत एव रजी भुजङ्गो जात इत्यप्रत्ययः। रजौ भुअङ्गभ्रमो जात इत्ये. व च प्रत्ययः । अनादिनिधनं ब्रह्मेत्याद्यश्लोके हरिग्र- न्धेऽपि स्पष्टमेतत् ,"तत्त्वादप्रच्युतस्प घस्तुनो भेदानु- कारेणासत्याविभक्तान्यरूपोपग्राहिता विवतः स्वम- विषयप्रतिभासव"इत्यादिना।"तत्त्वात, स्वस्वरूपाद्। -असत्यं वस्तुनो बाहरसत्त्गत् । आविभक्तम्,तदधिष्ठा- नेनाअन्यदु, वैधोपलम्भात् । तादृशरूपोपग्राहिता, तद्रूपप्रकार कज्ञानविशेष्यता । तदाह-स्वमविषयेति" इति तद्याख्यातारः।पयसो दधि तु न विवर्तः। तत्त्वा- त्पच्युतेः । स्वर्णादेः कुण्डलादि तु विवर्त एव ॥१३॥ (क० टी०) अत्र मानान्तरमप्याह परोति । तान् अवस्थाभे. दानवाह *विशानेति । ब्रह्मव-शुद्धं ब्रह्मैव । "विज्ञानं ब्रह्म" इति श्रुतेः । एवेन तस्यावस्थावत्यनिरासः । *नामति । विज्ञानपदधत्वेन लोऽप्यवस्थाविशेष इत्यर्थः । *विपरीतमिति । ज्ञानविरोधीत्यर्थः । *माया-अविद्यामपिः पूर्वसमुच्चो!*अन्तर्यामी-शुद्धसत्वगुणमाया. रूपाविद्योपाधिः "एप ते आत्मान्तयोम्यमृत" इति श्रुतेः। *प्राण:- गुणत्रयोपाधिको ब्रह्मविष्णुरुद्रसंशा उत्पत्तिस्थितिसंहाररुत् । यदा प्राणः सूत्रारमा लिङ्गशरीरसमष्टशमिमानी हिरण्यगर्भः । "वायुर्वे गौतम तत्सूत्रम्" इतिश्रुतेः । प्राणस्नु प्रण शेयो जीविते परमात्मनि । " ·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३१३ इन्द्रिये वायुभेदे च घलान्तर्यामिनोरपि ॥ इति- कोशाच । स्थूलशरीरसमट्यात्मको विराट् देहस्तत्राभिव्यक्तः "सहस्रशीप" इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यः । *-जातिः-देवत्वादिस्थायरा- न्ता। *पिण्डाः समष्टिव्यष्टिदेहास्तत्राभिव्यक्ता विश्वशब्दवाच्या जीवास्तदुपाधयश्च । अन्तो व्यवस्थिते मृत्यो स्वभाचे निश्चये ऽन्तिके इति । *आत्मनइति । व्यवहारस्थस्येत्यादिः । व्यवहारकालिकस्यति तदर्थः। विशेषपदार्थमाह *भ्रमेति । तस्य व्याख्या *प्रतीति । रे- ज्जुसर्पयत् भ्रमात्मकप्रतीतिमाप्रसिद्धी इत्यर्थः । तदुक्तं विष्णुपुराणे- देवा मनुप्योः पशवः पक्षिवृक्षसरीसृपाः । रूपमेतदनन्तस्य विष्णोमिन्नमिव स्थितम् ।। इति । ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदशेनतः स्थितम् ॥ इति च । स्वाशयमाह *अनेनेति । नन्येते कुतो भ्रमरूपा अन तथा अनुक्रतआह *तदपीति । तेषां भ्रमरूपत्वमपीत्यर्थः । *त घेव- परमार्थसारे एव । व्याख्यातमिदम् । पूर्वपरामर्शादाह विज्ञानति । आदिना अन्तर्याम्यादि । स्थूलाया इदमा परामर्शादाह *वासनेति। ननु लोके स्वर्णपदार्थमजानतां कुण्डले स्वर्णत्वज्ञानाभायवद् अस्माक तदमावात्कथ सूक्ष्मोपाधिवैशिष्टयेन तद्भानमत आह यासनेतिः। अपिना स्थूलोपाधिः । ओदिना श्रवणम् । मृद्विवे. कशानवतामपि घटादिव्यवहारवत् । एवं चान्येपामभाव ऽपि न क्षतिः । रज्जुसपैशानवत् स्वस्य प्रपञ्चशान जानीते इत्य- न्यत् । ननु सा चेन्नातिरिक्ता तर्हि फो वासनाश्रयः । यात्मा तु न, असम्बन्धाद् अत आह *अविद्यायाश्चति । इदं तवा- प्यावश्यकमित्याह *तयेति । तदपि तस्यैव तदाश्रय- त्यमपि । तत्रैव-परमार्थसार एव । व्याख्यातमिदम् । नचैवं रज्ज्वा भुजङ्गविवर्तोपादानत्ववत् ब्रह्मणः प्रपञ्चवियोंपादानत्वं न स्यात् । अनिर्वचनीयानुत्पत्तायताविकान्यथाभावाद् अत आ- *भ्रमेति । तद्मरूपविवर्तोपेति समस्तः पाठः । विवर्त. स्य तदूपत्वात् दृष्टान्तेऽपि तेथैवैत्याह *अतएवेति । ई.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । शस्य तस्याङ्गीकारादेवेत्यर्थः । प्रत्यय इति । किञ्च रन्छ। तत्वज्ञानोत्तरं न कदाचिदपि सर्पपदप्रयोगवुद्धी, प्रकृते तु त. स्वशस्यापि तयवहारवुद्धी भनुवर्तते इति चैपम्यम् । एतेन रज्जुर्भुजङ्गस्य विवापादानमिति निरस्तम् । दोपत्रयात् । कुण्डलप्रतीतिकाले स्वर्णत्वप्रतीत्यप्रच्यवयत् भुजङ्गप्रतीतिकाले रज्जुत्यप्रतीत्यप्रच्यवाभावेन तत्त्वस्यायुक्तत्याश्च । इदं चानुपदमे घोक्तम् । एतत्-तस्य विवर्तीपादानत्वम् । तादृशमेवेति । ननु कथं स्पष्टमतस्तद्ग्रन्थमाह *तत्वादिनि । आदिना मू. तिक्रियाविवर्ती शकिमानगतो विद्यात्मनि तरवातत्वाभ्याम- नाख्येयौ । पतद्धि तदविद्याया अविद्यात्वम् । ब्रह्म च सर्यपरिकल्प. नाहीनं भेदसंसर्गसमतिक्रमेण सर्वाभिः शक्तिभिः समाविष्ट व्य- घहारानुपातिधर्मः सर्वावस्थास्वनाश्रिताविद्याविद्याप्रविभागरूपं चेत्यस्य परिग्रहः । *बहिरिति । अनेन करणापेक्षयासत्यत्ववोधन- द्वारा कारणसत्तापेक्षयाऽल्पसत्ताकत्वस्य कार्ये योधनद्वारा कारणा- समसत्ताकोऽन्यथाभावो विवर्त इत्यपि सूचितम् । मायासत्ताया हानपर्यन्तत्वेन कार्यसत्तायाश्च मध्यप्रलयेप्वभावेन लक्षणसङ्गतिः । तस्यादित्यादेः फलमाह *पयस इति । तदभावादेवाह* स्वर्णादे- रिति । मायाया अपि दुग्धस्य दधिभावेनेव न प्रपञ्चरूपः प रिणामः किन्तु स्वर्णस्य कुण्डलरूपेणेव । एवंविध पव परिणा- मो विवर्तपदवाच्यः । अत एव प्रलये पुनरविद्यारूपेण सर्वावस्था- नम् । यदि दधिवत् परिणमेत्तदा तस्य पुनर्दुग्धरूपत्ववत् प्रपञ्चस्य मायारूपेणावस्थानं मजेत् । तस्यां यत्संस्काररूपेणावस्थानं तदेव ब्रह्माणि सर्वलयत्वेन व्यवाहियत इति चोध्यम् ॥१३॥ तदुक्तं परमार्थसारे- यद्देहो ऽवयवा मृदेव पार्था धिकारजातयश्च । तद्वत्स्थावरजङ्गममदैतं दैतवाति ॥ इति । अवयवातिरिक्तो ऽवयवी यथा असन् , मृद्धिका- राश्च यथाऽसन्तो भान्ति तथा नामरूपवयमसदेव भातीति तदर्थः । दैतशब्देन च दाभ्यां प्रकाराभ्या.

·चौदार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । मितं ज्ञातं दीतं तस्य भावो दैतमिति व्युत्पत्या नामरूपे उच्यते । तद्राहितं चादेतशब्देन । एवं च दैतशब्देन प्रपञ्चस्योक्तिरेव नान्नः प्रकारत्वे मानमि- त्यपि बोध्यम् । श्रुतिरपि "विकारो नामधेयं मृत्ति. केत्येव सत्यम्" इति । नाममात्रं व्यवहारमात्रं न तु तन्त्रान्तरेविय वस्त्वस्तीति तदर्थः । चेतनसन्निधान- मात्रेण देहेन्द्रियमनासु क्रियादर्शनात् । तस्य प्रेरक- त्वादि आरोपितमेव, जनकत्वादि च । तदुक्तं भाप्ये "जीवेश्वरयोरैक्यात्प्रवर्त्यप्रवर्तकत्वमनुपपन्नम् । न । अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपमायावशेन तदुपपत्ते अविद्या संस्काररूपा । माया स्थूलरूपा । न च सन्नि- धानमात्रेण प्रवर्तकत्वे सन्निधिनित्यत्वात्प्रवृत्तिनि- स्यत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । सन्निधिनित्यत्वेऽपि मायि- कत्वेन परिहारादिति । "न तु दृष्टान्तभावाद्" इति सूत्रे ऽपि भाष्ये उ. तम् “यथा स्वयं प्रसारितमायया मायावी कदापिन संस्पृश्यतेऽवस्तुत्वाद एवं परमात्माऽपि संसारमायया न संस्पृश्यते । मायामानं घेतद् यत् परमात्मनोऽध- स्थात्रयात्मनाऽवभासनं रज्ज्वा इव सादिभावन" इति । अत्रावस्थात्रयेत्युपलक्षणम् । अनेन हि सर्वस्य जनकत्वादेरवभास एव, न वस्तु किश्चिदस्तीति स्पष्ट- मेवोक्तम् । अनादिवासनावशाद् भ्रमविषयमेव तद् "यतो वा"इत्यादिश्रुतयोऽनुवदन्ति । "यतो वा" इति श्रुत्या सर्वस्य जनकत्वपालकत्वलयस्थानत्वैस्तादशै- रेव ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणं योध्यते । कालत्रयसत्ताप्र- ·टीकायोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । तिपादनेन तहोधितकालत्रयाबाध्यत्वरूपं स्वरूपलक्षः णमपि योध्यते । “सत्यं ज्ञानम्" "आनन्दम्" इत्या- दिश्रुतयो ऽपि शुद्धचित्तं प्रति “नेह नानास्ति' इत्या- दिश्रुतिसहकारेण धर्मत्यागेनाद्वैतं शुद्धं ब्रह्म बोधय- न्ति । कणादादयो ऽपि मायिकत्वेन मिथ्याभूतत्वेन ब्रह्मरूपत्वेन च स्वज्ञातस्य प्रपञ्चस्य बोधनीयशिष्या. धिकारानुसारेण मायिकत्वाद्यपलप्य ब्रह्मरूपत्वेन ज्ञातपरमाण्यादिभ्यः सृष्टिम्, समवायादीनां पदार्थत्वं चातीन्द्रियदृशा ज्ञात्वोक्तयन्तः, तत्र तदुक्तपदार्थानां शुष्कतर्कयलेनान्यथाकरणं तेषां खण्डनं चायुक्तमेव । असत्सु भासमानेष्वर्थेषु ऋष्यनुसारेणैव कल्पनाया औचित्यात् ॥ ९४ ॥ (कटी०) दर्युमो मानमाह *तदुक्तमिति । असत्यादिरूपप्रकारकशा नविशेप्यत्वमित्यर्थः । मायेत्यनेन देहादरसत्वमेव प्रतिभासशरी रस्योक्तम् । तदेय दृष्टान्तेन द्रढयति *यदिति।देहोऽवयवातिरिक्तो नरस्त्यव, अवयव एय स तदतिरिक्तो व्यवाहियते प्रतिभासते च । यथा च पार्थाः पृश्शब्दः पृथिवीवाची, तत्सम्बन्धिनो विकास मृदेव नातिरिकाः सन्ति प्रतिभासन्ते व्यवह्रियन्ते च तद्वत् स्थावर- जद्गममद्वैतं ब्रह्मैव न ततो भिन्नं, पर तु द्वैतवन्नामरूपवद्भातीत्यर्थः। नतु तत्सत्यमिति भावः। "वाचारम्भग" इतिश्रुतेः। “ज्ञानस्वरूपम्" इति. स्मृतेश्च । तदाह *अययवेति । भातीति शेषः । ननु कथं द्वैतशब्देन नामरूपलाभादि अत आह * द्वैतेति । ननु लोकेऽर्थस्यैव मानविषय- तया प्रसिद्धत्वेन तस्य अस्तु प्रकारत्वम् शब्दस्य तु कथम् अन आह *एवं चेति । तथा तस्य व्युत्पत्ती चैत्यर्थः । तदसत्यत्वे श्रुतिरपि मानामत्याह * श्रुतिरपोति। ननुब्रह्मणो निष्क्रियत्न "पृथग् आत्मानं प्रेरितारेंचमत्वा"इति"गोक्ता" इति च प्रागुक्तश्रुत्यादौ कथमात्मनःप्रे. रकत्वादिव्यवहारोऽत माह अचेतनेति ।माचपदेन तत्र कियाव्यवच्छे- दः। यत्र मानमाह तदुक्तमिति । तयोमिमाधिकरणत्वात्तयोरैक्या- ·बौदार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । तमनुपपत्तमिति यत् तन्नेन्यर्थः । उमयोतर्भमाह मविति। नपा च तयोभदन तयाभदात्तस्योपपत्तिरिति मायः । नित्यत्यति। तथा च प्रलयां न स्यादिति भावः । *मायिकत्येनति । तन पय तम्य तत्वेन कदाचिहिभागेनाप्ययम्यानमिति मोत्तादोर इत्यर्थः । बनेन प्रेरकर तस्य तारनं स्पष्टमयोक्तम् । जनकन्यादि तादशमि- त्पप्रारि समतिमाह न तुटान्तति । सूत्रे ऽपि भाय उत्ता. म्' इति पाठः । परिणामदृष्टान्तमुक्त्या धिवत इष्टान्तमाद अययेति। *कदापि-कालत्रयेऽपि । *अवस्येति । मनादिमाययेतिमागुकजग. अन्मस्थितिलयरूपावस्थात्रयेत्यर्थः । न्यूगनां निरावटे यति । तेनावशिपभायविकारपरिग्रहः । स्वाशयमा *अनेनेति । भाप्ये- पेत्यर्थः निन्वे अतिविरोधस्तया हि ग्रामणि धास्तयजनकत्यादि- प्रतिपादनाश्त आई अनादीति । निदिध्यासमपरिपाकयता छातं महाणि तद्भ्रमस्थरूपमे जनकस्यादि यन्यस्य घेराम्यसिद्धये ता अनुवदन्तीत्यर्थः प्रबहादा यतो घेतीति । अस्य योधद्धयेऽन्ययः । ताशेरेव-भ्रमरूपैरेय । तस्थेति । शेयतानपन्छेदकं स यद इतरत्यावृत्तिबुद्धिजनकं तत् तटस्थलक्षणम् । यथा शायो देशत्यं चन्द्रस्य, काकवत्वं च देवदत्तगृहस्य । नहि तप तेन रूपेण शेयता विवक्षिता प्रष्टुः। तच्चा सर्योपादानन्यम् । शेषतापठेद६ सय इतरख्यात्तिबुद्धिजनकं तत् सरुपलक्षणम्। यथा सत्यसानत्वादि। यद्यपि निर्धर्मो प्रदणि तदपि श्रुतिकल्पितमय, तथापि तस्य अयणमननपरिपाके मिथ्यारवनिधये ऽपि भारतदमायेन तेन रूपेण शेयत्वाक्षतिः । अन्यस्य तु श्रवणयात्रेण तवनिश्चय इति विशेष- स्तदाह कालेति । तथैनेति मायः । तयोधितेति । कालप्रय. सत्तायोधिनेत्यर्थः । अन्यदपि प्रसादाह *सत्यमिति । "आन. न्दम्" इतिश्रुत्यन्तरम् । शुद्धमिति श्रवणमननपरिपाकेन तस्य मिथ्यात्वनिश्चये निर्धर्मकस्यासण्डस्यैततितात्पर्यविग्यस्य निदिध्यासनायेपयतेति भावः । कणादादितात्पर्यविषयभूतमपी- दमेवेत्येकवाक्यतैवेत्याह कणादेति ! आदिना गौतमादयः । मा. दिना मिथ्याभूनत्यादि । परमायादनित्यत्यायाह ब्रह्मेति। यादिना तन्मायादयः । अन्येयं तत्वस्य सर्वसाधारणत्याग त्यस्य तैरेवाडीकारादाद समेति । भादिना विशेषादयः । प्रसिद्धत्वादि ·३१८ टीकायोपेतायां लघुमन्जृपायाम् । अस्योक्तिः। *तत्र-तथा सति । श्रुत्यादिविरुद्धत्वं शुष्कत्वम् । त. प्रत्यस्याथै सूचयन्नाह असस्थिति | विषयसप्तमी ॥ ९४ ॥ तयुक्तं परमार्थसारे॥ यद्यसिद्धान्तागमतर्कादिषु भ्रमन्ति रागान्धाः । अनुमोदामस्तत्तत्तेपां सर्वात्मवादधिया ॥ इति । सिद्धान्तप्रतिपादकेषु पाश्चराबायागमादिषु भ्र. मन्ति 'अयमेव सिद्धान्तः समीचीनः' इति भ्रमन्ति चित्तस्वास्थ्यंचन लभन्ते।तत्तत् नेपांमतं 'सर्वमात्मा' इति वादे या धीस्तयाऽनुमोदाम इति तदर्थः । नचैवं- रीत्या सर्वस्व चेतनत्वे सर्वत्र चेतनकार्य कुतो नेति वाच्यम् । चेतनसन्निधानेन तत्तत्कार्य जननीये से- न्द्रियद्रव्यस्प कारणत्वात् । तदुक्तं चरके पतञ्जलि. ना "सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं निरिन्द्रियमचेतनम्" इति । अत्र ग्रन्थे अग्रे पश्चात्कचिदाधुनिकग्रन्धानुः सारेणास्ति लिखितामति न पूर्वापरविरोधो ऽत्रेत्यः लं प्रसकानुप्रसतया । प्रकृतमनुसरामः॥९५ ॥ (फष्टी०)अत्रमानमाह तदुक्तमिति । ननु "ब्रह्मैकत्यविज्ञानं मो. क्षसाधनम्" इति भगवान्पतालः, "प्रकृतिपुरपषिशानं तथा" इति सालपा, "ईश्यरमिन्नात्मशानादु" इति योगगीतमादयः । किन 'ग्रहय सर्वजगत्कारणम्' इति आद्यः, 'प्रहते.' इति सांख्ययोगी, 'परमाणुप' इत्यन्ये । किम्मतमुपादेयमित्यवाह यय. दिति । सिद्धान्तपु-सिद्धान्तबद्भासमानेषु । पानरामादिः । *तकादयः-न्यायाणादसांख्ययोगपूर्वमीमांसाः। तेषु समपरिगृहीतभेदादिप्रतिपादकेषुशास्रषु प्रतिपादितार्थेषु यद्यत् मति यदर्थविषये जगत्कारणमुक्तमकारपु तत्तच्छास्त्रोक्तेषु ययाधुः तेप्यर्थ पुरागान्धाजनाभ्रमन्ति 'इदं मतं समीचीनम्' इति समन्ति। विचस्यास्म्यं च न भन्ते रागान्धस्यादेय । पयं तु तेषां तच. तन *आगमः- ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्यनिरूपणम् । न्मतं "सर्वमात्मैव" इति ये पदन्ति ते मानेनानुमोदाम इत्यर्थः । सर्वस्यात्मरूपत्वन जगत्कारणमात्मैव, प्रकृतिपुरुपविज्ञानाद्यपि आ- स्मशानमेवा स्थूलारन्धतीन्यायेन परपरया ग्रहाप्रतिपादकत्याद्वाऽनु. मोदाम इति भावः। "सर्वे घेदा यत्परमामनन्ति" इति श्रुतिः, रागान्धा हि जनाः सर्चे न पश्यन्ति हिताहितम् । तस्माद्रागं न कुर्वीत यदीच्छेदात्मनो हितम् ॥ इति । वेदे रामायणे चैतद्भारते च विशेषतः । भादायन्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते ॥ इति च- स्मृतिः। चेन सकलपुराणशास्त्राणि गृह्यन्त इति तदाह सि शान्तति । *एवंरीत्या-उक्तप्रकारेण । सर्वत्र-घटादायपि । का- रणसत्तायाः कार्याव्यभिचारिस्यादिति भावः। तत्र मानमाड *त. दुक्तमिति । सन्द्रियमिति । अन्यथा प्रागुक्तरीत्या सर्वस्यापि चे- तनत्यनेतदसहतिः स्पवेति तदेच तात्पर्यमस्येति भावः । नन्वन द्रव्यस्य नित्यत्वमुक्तम् अग्रे चानित्यत्वं वक्ष्यमा. मिति मिथो विरोधः । एवमत्र ब्रह्मण एघ सर्यष्टिरक्ता पूर्व तु विन्दोरिति तथाऽत आह *अति । *पश्चात्-पश्चादपि । *अ- स्तीति । वर्तमानसामीप्ये लट् । लिखितमिति भावे क्तः । तथा च मतभेदाशयकत्वान्न विरोधः । उपसहरति *इत्यलमिति । *प्र- तम्-अन्तस्थस्यैव वाह्यरूपेणोक्तामनाच्या मानमित्येतत् ॥१५॥ चित्तस्य विपयाकारपरिणामरूपा वृत्तिश्च इन्द्रियेण सहैचाअत एव रसनेन्द्रियगतपित्तान्वयेन गुडः कटुरि. ति,नयनगतपित्तान्वयेन च शङ्खः पीत इत्याद्युपपद्यते। सा च भ्रमप्रमोभयरूपा पुरुपे प्रतिविम्बते इति पुंसो पिपामानवृत्तिग्राहकत्वम् । प्रतिविम्यो ऽनं बुद्धः परि- १ 'रूपा घृत्तिः इति पाठः कुञ्जिकाटीकापुस्तकद्वितये म्ले नो. पलभ्यते। .२ऽत्र 'पुरुषस्य तदवच्छेद्यत्यमेय' नतु । इति पाठः कसम्मके मूलपुस्तके।

·३२० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । णामविशेष एव न त्यादर्शादाविध प्रतिबिम्ब उभयो. रपि नीरूपत्वादान्तरत्वाचेत्यन्यत्र निरूपितम् ॥१६॥ (कुं.टी.) इन्द्रियेण सदैव-इन्द्रियसदितस्यैव । तेनेन्द्रियदोपसा- हित्याच्चिचस्प सदोपस्यैव परिणामः । यत्तुं दोपविशेपाजन्यज्ञानं प्रत्येव याधज्ञान प्रतिबन्धकामिति । तन। पिचतारतम्येन पीतत्व- तारतम्यस्यानुभवसिद्धतया पित्तस्यैव हेतुत्वावश्यक त्वात् । ननु पीतशङ्खाभावात्कथं तद्रूपा वृत्तिरित्यत आह सा चेति । साच गृत्तिश्च । नन्विदंवृत्तेः रजताकारवृत्तेश्चमत्येकमेकैक विषयत्वे विशि- टज्ञानत्वाभावाद्भूमत्वासिद्धिरत आह *भ्रमप्रमेति । शलांशे ममा पीतत्वांशे भ्रमः । वृत्तिद्वयप्रतिविम्बितचैतन्यस्यैकस्य सत्यमि-' थ्यावस्तुतादात्म्यावगाहित्वेनैव भ्रमत्वप्रवाद इति भावः । प्रतिविम्बत इति । अयं भावः-युद्धिपुरुपयोस्सम्बन्धो नाम भो- ग्यभोक्तभावरूपः सन्निधिः । नहि व्यापकयोनित्ययोश्च त- योरन्यः सम्बन्धोऽस्ति । अयमेव छायापत्तिशब्देन प्रतिबिम्ब- शब्देन चांच्यते । वृत्तिग्राहकत्वमिति । वृत्तिप्रकाशकत्व- म् । नैहि स्वयममकाशिता बुद्धिः परं प्रकाशयितुमर्हति । सातु न स्वमकाशा द्रप्तृत्त्वदृश्यत्वयोर्विरोधात् । *परिणामविशे- प इति । परिणामस्य प्रतिविम्वनं नाम पुरुषोपरागः । आ- त्मनो ज्ञानात्मकत्वात्पुरुपे प्रतिविम्ब उक्तपरिणामविशेषः अ- भिमानात्मकः साक्षिभास्यः । अस्मादेव प्रतिविम्वरूपादो- १ 'यत्तु-त्वात् अयं पाट: कुं. टी. पु. ससम्मके नास्ति । २ प्रति-च्यते पाटोऽयं कुं. टी. कपु. नास्ति । ३ 'नहि-रागः' कुं.टी. कपु. नास्ति । ४ यात्म-दिःई. टी. यपु. नास्ति ।

·पाद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । पाशित्तपुरुपयोरेकताभ्रमः 'अहं सुखी' 'पश्यामि' इत्यादिः । सावधादिमतं निराकरोति नविति। *आदर्शादाविति । तत्र हि मतिहतचक्षुाद्यत्वं प्रतिविम्वत्वम् । आदर्शो दर्पणम् । तत्र हि मुखच्छायासाश्याच्छायान्तरोभवो भवति । *उभयो:- बुद्धिपुरुपयोः । * नीरूपत्वादिति । समलस्य हि पदार्यस्य निर्मले प्रतिविम्यो भवति दर्पणे मुखस्येव ॥ १० ॥ (क० टी०) तदेवाह- चित्तस्योत । *अत एव-तत्सहितस्यैष तदगीकारादेय । अन्यथा चित्तस्य शद्धपीतवाद्याकारतायां मा- नाभावेन तदनुपपत्तिः स्पष्टच । एतावतंय चक्षुरादीनां करणत्य- व्यवहारः । यद्यापे ज्ञानोत्पत्तिप्रक्रिया ऽत्र शास्त्र च सूनकृदाय. नुक्का, घेदान्तशालेच सूबरुदनुक्का तथापि योगसूनभाप्ये घेदान्त. सूधकदुक्तत्वात्सवात्रापि तव याध्यति ध्वनयन् तामाह *साचेति । वृत्तिरित्यर्थः। विषपन्द्रियसयोगेन क्षारण घरमा- लिन्यस्येव बौद्धतमसो ऽपसारण निर्मले वाससि कुसुम्मयोगा. तवर्णतेच निर्मल बुद्धिमचे विषयाकारता भवति सैय बुद्ध्यवस्था त्तिरित्युच्यते । सा च प्रमाणम्, अनुभवारयफलायोगध्यवच्छिन्न. "वादिति भावः । विजडांशभेदेनाह समेति । *पुगप विष. पायच्छिने इति । एतायतैय स्वसम्बद्धां विषयोपरका बुद्धि- दृत्ति चेतनो ऽयभासयतीत्यर्थः । तथा च योगसूत्रं "सत्वपुरू- पयोरत्यन्तासकीर्णयो' प्रत्ययाविशेपो भोग" इाते । चितेरपति. सकमायास्तदाकारापत्तो स्पबुद्धिसंवेदनम्" इति च । “सरव चि. त्तम् । अत्यन्तासंकीर्णत्व च जडत्याजड़त्वपरिणामित्तापरिणामित्वा. दिभिः प्रत्ययाधिशेषश्च प्रतिविम्यरूपेणाप्रतिसंकम:-परिणामाय. प्रतिसंक्रमाया-बुद्ध्या असङ्गायाः। तदाकारापत्ति -युद्धिसमानाका- रापत्तिः । स्वबुद्धिसंवेदनं स्वुद्धिवृत्तिज्ञानम् । बुद्धिवृत्यविशिएः पुरुष" इति तन्द्रायम् । संलक्ष्यते यथा रक्तः केवलः स्फटिको जन । रसकायुपधानेन तद्वत् परमपुरुष इति, तस्मिश्चिद्दर्पणे स्फारे समस्ता घस्तुवृत्तयः । इमास्ताः प्रतिविम्यन्ति सरसीव तद्रुमाः ॥ इति च - ·३२२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । स्मृतिश्च । ननु को उसी प्रतिविम्बः । न ताव- मुख्यः प्रतिविम्बः । चाक्षुपे चाक्षुपस्यैव प्रतिबिम्बस्वीकारा. स्, मतिविम्वस्य तुच्छतया तत्र यन्धानुपपत्तेः, निरवयवे ऽपच्छे. दासंभवाश्च । अत एप कस्तूरीप्रतिविम्ये न गन्धोपलन्धिः। प्रति- ध्वनिस्तु न प्रतिविम्या किंतु ध्वनिजन्य आकाशगुणः। मूलध्वन यस्तु पृथिव्यादिगुणा पय । एतेन प्रतिविम्योऽत्र बुद्धः परिणामवि- शेष एवाभिमानात्मक: साक्षिभास्य इत्यपि निरस्तम् । अत माह *प्रतिविम्योऽत्रेति । तवृत्तिः उपाधीनां सम्यन्धविशेष पवाध्या- सिकः प्रतिविम्ब इति, अवच्छेद इति च व्यवहार्य इत्यर्थः। एवघ्या. पर्यमुक्तमेघाह *नत्विति । *उभयोः-वृत्तिपुरुषयोः । प्रतिध्वनी तत्त्वव्यवहरीमतेनाह आन्तरेति । न तु वाघ इति न दोपः ॥१६॥ पुरुपो ऽपि वृत्तिसम्बन्धात्तद्गतविपयाकारभाक् । वृत्तिश्च तत्सम्बद्धा तत्स्वरूपप्रकाशभाक् *स्वभावा- त्। तथा च पतञ्जले. सूत्रे "तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽव. स्थानम्" । तदा, समाधौ । "वृत्तिसारूप्यमितरत्र" इति । "व्युत्थाने याश्चित्तवृत्तयस्तदविशिष्ट्रवृत्तिः पु- रुपः इति तद्भाप्यम् । पुरुषस्य वृत्तिश्च वृत्त्यवच्छि- मा पुरुप एव । सारूप्यात्तत्र वृत्तित्वव्यवहारः। त- सारूप्यात्पुरुपो ऽपि दुःखादिमानिव अकर्ताऽपि क- तेय अभोक्ताऽपि भोक्तेव यद्भवति स एव पुरुषस्य भ्रमात्मको भोगा, तदानिरेव च मोक्ष इति भावः । * स्वभावादिति पाठः पसशकमूलपुस्तके कुशिकायुतपुस्तक द्वितये च नोपलभ्यते। १ तथा च-व्यवहार इत्यर्थः अयं पाठः हित्यैकं कसमकं मूल. पुस्तकम् अन्येषु उपलब्धेपु पुस्तकेपु नोपलभ्यते । उपलब्धकुञ्जिका- टीकापुस्तकयोरेतधाख्यानाऽनुपलम्भेऽपि फेवलं कलायां व्याख्यात प्रत्ययमोपायस्तः।

·। चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३२३ अवच्छेदकस्थले प्रतिषिम्यव्यवहारस्तु प्रतिविम्य- सादृश्यात् । यथा रव्यादिप्रतिविम्य सोपाधि जला. दिधर्मान् चाचल्यादीन् गृहातीय तथा अवच्छेद्यम. पि तदन्तभीवात्तद्धर्मानिति ॥ ९७ ।। (कुं०टी०)त्तिसंयन्धात्-त्तिप्रतिविम्यात् । अपम्भाव:-अय:- पिण्डस्प दग्धृत्वाभावे ऽपि दग्वृत्वाश्रयवान्हितादात्म्याध्यासाद् 'अयो दहति इति यथा व्यवहारःतथा विपयाकारपरिणाम्यन्त:- करणैक्याध्यासादात्मनो ऽपि सविषयकत्वामिति । तद्गतति । वृत्तिगतेत्यर्थः । तत्सम्बद्धति । तत्सम्बन्धात्-पुरुषसम्बन्धात् पुरुपचैतन्याद् वृत्तेः प्रकाश इत्यर्थः । “सत्यं ज्ञानम्" इत्या- दिश्रुत्या मुख्यं ज्ञानं ब्रह्मैव, हत्तेस्तु जदान्तःफरणधर्मत्वेन जड- स्वागीणमेव ज्ञानत्वम् । जपाकुसुमस्फटिकयोरिव च सन्निधानाद- भेदग्रहे सति पुरुषधर्मो युद्धामध्यस्यत इति भावः ॥ १७ ॥ (क० टी०) ननु विषयावच्छिन्ने पुरुषे ऽवभास इति, वृतेः प्रकाशत्यमिति चानुपपनम् , विषयाकारताया युद्धौ सत्वात् प्रका- शकत्वस्य चेतने एव सत्त्वाश अत माह *पुस्पोऽपीति । तद्ग. तेति । तवृत्तिगतेत्यर्थः। तत्सम्यद्धा-जायमानय चेतनसम्यक्षा। अन हेतुमाह * स्वभावादिति । अत्राथै मानमाद तयाचेति । नन्वसम्मशातायस्थे चित्ते विषयाकारवृत्तिविषयकयोधस्वरूपः पु. रुपः केन रूपेण तिष्ठति । किं व्युत्थानवत् प्रकाशरूपः किं तु वृत्या- ख्यश्याभायान्न पश्यति, अथवा दशादिक्षये दीपयनश्यतीत्या. शङ्कायामाह तदा द्रष्टुरिति । तदेत्यनेन योग्यतापलासर्वत्तिनि. रोधः परामृश्यते। तदा-असंप्रज्ञातयोगकाले। द्रष्टु-चितिशक: पुरुषस्य । *स्वरूपे-निर्विपयवैतन्यमाने। आरोपितशान्तघोरम्बर- हिते प्रकाशे ऽयस्थानमित्यर्थः । यथा जपापाये स्फटिकस्य अलोहिते स्वस्वरूपे ऽवस्थानम् । एवं च तदा कृत्यात्मकदुःसाभा- यः पुरुषार्थ इति घोप्यम् । पुरुषस्य चैतदेव स्वरूपम्, न तु दु- ·३२४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । सिवृत्तिविषयकयोधा । तस्यौपाधिकत्वात् । उपाधिनिवृत्तावप्यु. पहितानिवृत्तेन तन्नाशप्रसङ्गः । तत्र चरमासंप्रशाते ऽशेपसंस्का- रक्षयात् चित्तेन वृत्तीनां निरोधे औपाधिकरूपनिवृत्तावात्यन्तिक स्वस्वरूपावस्थानं मोक्ष इति दिक् । एतेग पुरुफ्स्वरूपमितरत्रे- त्यस्य प्रतियोगरूपं चोक्त तदाह *समाधाविति । असंप्रशातयो- गकाले इत्यर्थः । ननूत्थानदशायामप्यात्मा एवंरूप एव, तदा दुःखि. स्वाधीकारे परिणामित्यापत्तिः । तथारूपश्च नानुभूयते कुत इत्यत आह *वृत्तीति । *इतरत्र-व्युत्थाने । चित्तन सह द्रष्टुर्घत्तो- तदवच्छेदेन सारूप्यमित्यर्थः । व्युत्थाने हि विम्वप्रतिविम्वयो- द्धिपुरुपवृत्योः सारूप्यमित्यर्थः । तदुक्तं भाष्ये इत्याह *व्युत्था- न इति । वृत्तयश्च दीपस्य शिखा इव भङ्गुराश्चित्तस्यावस्थाः परिणामा द्रव्यरूपास्त्रिगुणकार्यत्वात्मुखदुःखमोहाश्रयत्वाच्छान्त- घोरमूढाख्याः स्वसंप्रयुक्तार्थाकाराः । तदविलक्षणाश्च पुरुषस्या- पि, तस्य दर्शितविषयत्वात् । विपयदर्शनं च स्यवृत्त्यारूढविषय स्य प्रतिविम्यरूपेण चिति आधानम् । एवं च तत्प्रतिबिम्बान्येव पु. रुपस्य वृत्तयः । प्रतिविम्बनमपि तासु स्वीयत्वाभिमानः। नैताव- ता तस्य फूटस्थावहानिरिते बोध्यम् । सापि नातिरिक्ता राहो शिर इतिवत् पाठीत्याह * पुरुपस्येति । ननु कथं स वृत्तिर- त आह *वृत्तीति । तत्र-पुरुषे । तरफलितमाशयमाह #तत्सा. रूप्यादिति । तादृशत्तिसारूप्यादित्यर्थः । भोग इति । दुःखा- भ्यपहरणरूपो दुःपभोग इत्यर्थः । *तहानि:-तारशदुःखहानि पुरुषस्येति भायः । ननु तादृशायच्छेदे कथं प्रतिविम्यन्यवहारो ऽत माद *अपच्छेदेति । साक्ष्यमुपपादयति यथेति च्छेयम्-पुरुषरूपम् । तदन्तर्भावात्-उपाध्यन्तावात् ।। ९७ ॥ तथाच तृतीये हित्तीयपादे व्याससूत्राणि-"अ- त एव चोपमा सूर्यकादिवत्", "अम्बुपदग्रहणात्तु न तथास्यम्", "मृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भायादुभयसाम- सस्यादेवम्" इति । अत एव पतोऽयमात्माचैतन्य. स्वरूपो निर्विशेपो याङ्मनसातीतः अतस्तस्योपाधि- *अप- ·पौदार्थस्य पाध्यत्वनिरूपणम् । ३२५ निमित्तामपारमार्धिकी विशेपवत्तामाश्रित्य श्रुति प्रतिविम्योपमोपादीयते इत्यर्थः। नन्वेवमपि प्रतिबिम्ब एव अस्तु अत आह-अम्बुपदिति। जलचद् उपाधीनां स्थग्विप्रकृष्टदेशानां ग्रहणाभावेन न तत्र प्रतिविम्य. त्वमित्यर्थः । केन तर्हि धर्मेण तदुपमा तत्रेत्यत आह- वृद्धिहासेति । जलगतं हि रव्यादिप्रतिविम्ब जल- वृद्धौ वर्द्धत इव, तासे हसतीच, तचलने चलतीय, त- द्भदे भिद्यत इति जलधर्मानुविधायि, नतु परमार्थतः सूर्यस्य तथात्वम्, एवं परमार्थतोऽविकृतमेकरूपमपि देहायुपाध्यन्तर्भावात् भजत इयोपाधिधर्मान् वृद्धिहा- सादीनित्येच उभयोष्टान्तदान्तिकयोः सामञ्ज- स्याद् अविशेषः प्रतिबिम्यत्वेनापि ब्रमण उपाधिपु व्यवहार इत्यर्थः ॥ १८॥ (क० टी०) अन मानमाह तथाचेति । तृतीये अध्याये सूग्राणि त्रीणि । अनिर्विशेषो ऽयमिति । "अरूपयदेव हि तत्प्रधानन्वाद" इत्यादिपूर्वसूत्रैस्तथा प्रतिपादितत्वादित्यर्थः । *विशेषैति । भेदमि- त्यर्थः । जीवेश्वरयोास्तवोऽभेद उपाधिकृतश्च मेद इति भावः । *प्रतीति । सूर्यकादीत्यादिशतिकृतौ फनिति भावः तथाच श्रुतिः- यथा धयं ज्योतिरात्मावियस्थानपो भिन्ना पहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूणे देवः क्षेप्येवमजोऽयमात्मा ॥ इति, पक पव तु भूतात्मा भूले भूते व्यवस्थितः। एकधा यहुधा चप श्यते जलचन्द्रवद् ॥ इति च । ज्योतिस्वभावो विवस्वानेको पि तत्तत्यानगता भिन्ना यो- अनुगच्छन्पर्धा क्रियते एवमयमात्मा देवः स्थामाशोऽतः कूट- स्थानित्य पको इपि मिनेषु क्षेत्रेप्यनुगच्छन् उपाधिना भेदरूपः कियत इत्यर्थः। औपाधिकमेदे ऽयं दृष्टान्तः, यथा विम्यतिथि- म्ययोरुपाधिकतो भेदो नानात्वं च पास्तवो ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । योरपीति नैतापता जीवानां प्रतिबिम्बत्वप्रत्याशा कार्या। एवम- पि-तस्य तत्त्वे ऽपि । एवेति । अयमात्मेत्यर्थः । दृष्टान्तवैषम्यात् । तथाच कथं तदुधमेति भावः । *जलवदिति । तत्रोपाधेरम्बुनः पृ. थर ग्रहणाद् गृहीतभेदेन तत्र भेदव्यवहारो यथेत्यर्थ. । *उपाधीति। विप्रकष्टदेशानामुपाधीनामिवान्तःकरणादीनां पृथक् ग्रहणाभावेन भेदव्यवहारस्यायुक्तत्वादित्यर्थः । अहमित्येव हि बुद्धिमानमिति भावः । * तत्र-आत्मनि । जलरूपोपाध्यन्तीवादाह *जलगत- मिति ॥९८॥ वृत्तिजन्यफलं च वृत्तिमारा शुद्धचेतने तस्य प्र. तिविम्बनम्, एतदेव प्रकटता । तत्सम्बन्धाच प- रसमवेतक्रियाफलाश्रयत्वादिषयस्य कर्मत्वम्, फरणद्वारा पुरुषस्य वृत्त्याश्रयत्वात्कर्तृत्वम् । जा. नातेश्च वृत्तिषिशेपे एव शक्तिः । तत्र 'दण्डी' इति ज्ञाने वृत्तिस्थदपडाऽऽकारेण यः पुरुपस्य सम्बन्धः सा प्रकारता, दण्डत्वनिष्ठश्च सोऽवच्छेदकत्वाख्यप्र- 'कारता, संयोगनिष्ठः स सांसर्गिकी विषयता, पुरुषः निष्ठस्स विशेष्यता | तासां परस्परमवच्छेद्यावच्छे- दकभाषः परेपामिवास्माकमपि । विषयतात्वं च वृत्त्यनुयोगिकचेतनसम्बन्धविशेपनिष्ठं सम्बन्धविशे- पत्वमखण्डं यत्सम्प्रतिपन्नं तदेव ॥१९॥ (कुं०टी०)घटं जानातीत्यादौ धात्वर्थो व्यापारो वृत्तिरूपं ज्ञानम्, तजन्यफलं प्रकटतेत्या *वृत्तिजन्येति। *त्तिद्वारेति। वृत्तौ स- त्यामेव प्रतिविम्बनादिति भावः । *शुद्धचेतने-ज्ञानस्वरूपे आ- त्मनि । तस्य-विपयस्य । *तत्सम्बन्धाचेति । वृत्तिसम्बन्धातु पुरुषसमवेतन्यापारजन्यफलाश्रयत्वात्कर्मत्वम् । परसमवेता क्रियात्र चिरेवेत्यर्थः । कर्तृत्वमिति । अन्तःकरणप- ·पौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । रिणामरूपत्तेः पुरुपे ऽध्यासात्वत्वमित्यर्थः। ननु अहमर्थस्यैर ज्ञात्वनात्मनस्तदमावानरत्यापत्तिरिति चन। तस्य ज्ञानरू. परवेनाजदत्तात् । मोक्षदशायां विपयानभासात्कथं ज्ञाना- स्मफलमिति चद् । अर्थोपलक्षितप्रमावास्यैव मानत्वात् । ननु ज्ञानात्मकस्य पुरुपस्य ज्ञानाश्रयस्वाभावाजानातीत्यादी फर्तृत्वानापत्तिरत आह जानातेश्चेति । दण्डीति ज्ञाने दण्डा प्रकारत्वमुपपादयति *त्तिस्यति । विषयतानां ज्ञाननिरूपत्वाद् दृत्तिस्थेत्युक्तिः । तिसंयुक्तस्यैव दण्डा. दे: मत्यक्षा रत्तिस्थत्वम् । तन दण्डनिष्ठो यः सम्बन्ध: स एव प्रकारता । अत्यनुयोगिकति । वृत्तिनिष्ठो यर्थतनस्य सम्बन्धः स एवान विपयता । अंत एव ज्ञानस्य विपयेण सम्बन्धो विषयता । सा च ज्ञाननिष्ठा विषयविशिष्टज्ञानस्वरू. पति घौदाधिकारदीधितिः । एवं च विपयस्य नष्टत्वेऽपि शान- स्य विद्यमानत्वाद्भवति विषयता । तद्धों विषयतात्वमित्यर्थः। *अखण्डमिति । अन्यया विपपताना प्रकारताविशेप्यताभेदेन भिन्नतया घटत्वविशिष्टयुद्धिं प्रति घटत्वविषयकशानहेतुताया- मेफस्या निवेशे ऽन्यविपयताशालिज्ञानाद्धोधो न स्यात् । तस्मा- द्विपयतात्वमेकमूरीफर्तध्यमित्यर्थः ॥ ९९ ।। (क० टी०) वृत्तिजन्यमपि चैतन्यं फलमपि न ततोऽतिरिकमित्या. ६ *वृत्तिजन्यमिति। तत्-तदपीत्यर्थः। नस्य-विषयस्य । परा. भिमतातिरिकस्यव्युदासायाह पवेति ।अयं भाव'-अन्तःकरणस्य साघयवत्वाद्विषयेन्द्रियसंयोगादौ तत्परिणामो वृत्तिरूपो नयनादिद्वा- रा निर्गत्य विषयं प्राप्य तदाकारो भवति । तथा मूत्वा तद्विषपरिष. यकं तद्विषयावरफमलानं निवर्तयति । ततस्तवृत्युपहितत्ववेतने १ भत-धः । कु.टी, कपु.नास्ति।

·२१८ टोकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । भवति । इयमेय प्रमा। प्रत्यक्षे त्वयं विशेष:-आवरकाशाननिवृत्तौ त- तवृत्यवच्छिन्नचेतन्यविषयावच्छिन्नचैतन्ययोरेककालिकैकदेशस्थ. स्वाभ्यामैयाध्यवसायः । अनुमित्यादौ तु व्याप्यदर्शनादिजन्मव्या. पकाकारकृत्युपहितत्वमानं प्रमातृचैतन्ये । तत्र वृत्तिनिर्गमाभावेन वृत्त्ययच्छिन्नविषयावच्छिन्नयोर्नेकदेशस्थतेति न तयोरैक्याध्यासः । वृत्तवृत्त्यन्तराविषयत्वे ऽपि स्वविषयत्वाहीकारात्तस्मा अपि प्र. त्यक्षत्वम् । तत्र वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यममातृचैतन्ययोरेकदेशस्थत्वेनै- फ्याध्यवसाय इति । *तदिति । शुद्धचेतनसम्बन्धावित्यर्थः । *कर्तृत्वमिति । तथाचान्तःकरणावच्छिन्नः कर्त्ता, चेतनेन गृहीतभेद- स्यैवान्तःकरणस्य वृत्त्याकारपरिणामसमर्थत्वात् । एवञ्च शुद्धचेतन. स्य न कर्तृत्वं नापि कर्मत्वमिति भावः । ननु ज्ञानानुकूलव्या- पाराश्रयत्वेन कर्तृत्वमिति वाच्यमत आह *जानानश्चेति । इदमुदाहरणेन प्रतिपादयति तत्रेति । *तेपाम्-शानानां मध्ये. इत्यर्थः । *पुरुपस्य-चेतनस्य । सम्बन्ध इति । अयच्छदक- माधः सम्बन्ध इत्यर्थः । कचित्तथासति । दण्डनिष्ठेत्यर्थः । पवश्वेदमपि सर्व ततो नातिरिक्तम् इत्याह *विपयतात्वं चति । तदेवेति । अतो नातिरिक्ततत्कल्पनापीति भावः ॥ ९९ ॥ न्यायनयेतु तत्तदिपयविशिष्टज्ञानं विशेष्यतादि- रूपम्, अतिरिक्तमेव वा तद् । विपयतात्वं तु बित- यसाधारणमतिरिक्तं स्वीकार्यम् । तत्तवृत्त्यारुढाका- रस्य बाह्यघटाकाराविभागेनैव ज्ञानविषयता । ताह. शाकारकत्वमेव ज्ञाने इच्छादौ च विपयिता ॥१०॥ (कुं० टी०) न्यायनयेत्विति । घटबद्भूतलमित्यत्र घट. विशिष्टज्ञानरूपा विशेप्यतेत्यर्थः । विशेष्यतादीनां शुद्धज्ञान- स्वरूपत्वे 'भूतलमकारकज्ञानवानहम् । इत्यप्यनुव्यवसायाप. १ अति-तद् अयं पाठः कसशक एव मूलपुस्तके घिचते क. सायाचास्य व्याख्यान हप्ता मुलेऽवस्थापितः ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३२९ त्तिः, अतउक्तम् तत्तद्विषयविशिष्टेति । तथा च घटाशे शा. नस्य प्रकारतारूपत्वं भूतलाशे विशेष्यतारूपत्वमिति भावः । अत्र ज्ञानामतीच्छाया उपलक्षणम् , अन्यथा ज्ञानद्वारा इच्छा. या विषयतास्वीकारे ज्ञानोपरमे सविपयफत्वं न स्यात् । यत्तु घटादिविषयकज्ञानजन्यत्वमेव इच्छाया विपयतेति । तन्त्र । ईश्वरेच्छाया नित्यत्वेनाव्याप्त। वस्तुतस्तु तव्यक्तित्वेन सम्बन्धत्त्वं न सम्बन्धित्वामिति रूपभेदस्यावश्यकतया विषयताया एव ज्ञानतोऽतिरिक्तत्वं न्याय्यम् । *त्रितयेति । विशेष्यताप्रकारतासंसर्गतेत्यर्थः । ननु उत्ति- विपयस्यैव पटादेर्बुदिविपयत्वाद् वाह्यस्य फयं तद् अत आह *अविभागेनैवेति । तयोरेकत्वादित्यर्थः ॥ १० ॥ (क० टी०) एवं स्वमते लाधयमुक्त्वा परमते गौरवमाह म्या- येति । विशेष्यतादिरूपविषयतानां केवलविषयस्वरूपत्वे, केवल- मानस्वरूपत्वे वा दोपस्योक्तत्वात्माचा मतेनाह *तत्तदिति । तत ता. सांम्वरूपमित्यर्थः। नन्यमतेनाह #अतीति। *तत्-विशेष्यतादि । ननु योद्धस्यैव शक्यत्वे याहाबोधानापचिरत आह *तत्तवृत्त्येति । एवं विषयिता तत्र नातिरिक्तत्याह *तादृशेति । तदविभाग- दिस्यर्थः ॥ १०॥ एवं पुरुपो ऽपि वृत्यारूढः पुरुपे प्रतिबिम्बत इति 'अहम्" इति ज्ञानोपपत्तिः । 'आत्मानमात्मना. जानामि' इत्याग्रुपपत्तिश्च । 'अहम् इति जाना- मि' इत्याद्युपपत्तिश्च । बिम्बप्रतिविम्बयोर्वास्तवभेदा- भावात्स्यातिरित्ताप्रकाश्यत्वरूपं स्वप्रकाशत्वं पुरु- पस्योपपन्नम् । एतत्सर्व साक्षिभास्यमिति तनिष्ठ- प्रकारत्वावच्छिन्नताविशेष्यताकत्वरूपं प्रामाण्यम: ४२ ·टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् । पि ज्ञानस्य स्वतोग्राह्यमेव । औत्तरकालिकवाधे तु सदंशे भ्रमत्वकल्पनम् । यथा च प्रदीपो रूपादि प्रकाशयन्नात्मानमपि प्रकाशयति एवं ज्ञानमर्थ प्र- काशयदात्मानमपि प्रकाशयति । एवं शब्दोऽपि । ज्ञानशब्दप्रदीपानां त्रयाणामपि स्वप्रकाशत्वात् ।।१॥ (कुं० टी०) *पुरुपे इति । चिच्छायासम्बन्धतो चुद्धिसत्वे पुरुपच्छायाऽऽविर्भवतीत्यर्थः । वृत्तिविषयस्य पुरुपस्यापि घटा- दिवद् दृश्यत्वादिति भावः । *ज्ञानोपपत्तिः-आत्मनो विज्ञान- विषयत्वोपपत्तिः । आत्मानं जानातीत्यादौ एकस्यैव कर्तृत्वक- मत्वोपपत्तिरित्यर्थः । ननु आत्मनो ज्ञानकर्मत्वस्वीकारे अनात्मवत् स्वयंप्रका- शत्वानुपपत्तिः, 'न जानामि' इत्यनुरोधेनाज्ञातत्वस्वीकारे च स्वयज्योतिष्वक्षतिः इति चेत् । सत्यम् । 'अन्यदे- व तद्विदितादथो ऽविदितादधि' इति श्रुत्या तस्य ज्ञा• ताज्ञातविलक्षणत्वार । 'आत्मानमहं जानामि' इत्यनुभवस्य का गतिरिति चेद् । शुद्धस्यैवाऽऽत्मनः स्वप्रकाशत्वात् । य. द्यपि ज्ञानेच्छादीनां सविपयकत्वं स्वभावः तथापि सवि- पयत्वं विपयसम्बन्धः सच न तात्विकः किन्तु आ- ध्यासिफः । उपाधिविशिष्टस्य तु ज्ञानकर्मत्वे ऽप्यविरोधः । तदाह *आत्मानमित्यादि । अन्तःकरणविशिष्टं चैत. न्य जीवः, तदुपहितः साक्षी । तन्द्रियाणां तज्जन्यज्ञानाना चानुसन्धाता यद्यपि प्रमातैव तथापि प्रमातुरप्यनुसन्धानार्थ साक्ष्यभ्युपगमः। साक्षी तु ब्रह्मामिनः स्वप्रकाशतया निरं. पेक्ष एव स्वपरविपयाननुसन्धत्त इति वृत्तिरूपं ज्ञानं तद्गतमामाण्यं च विषयः । ननु पुरुपस्यापि ज्ञानविषयत्वे - ·यौद्धार्थस्य वाच्यत्यनिरूपणम् । स्वमकाशलभग इत्यत आह *विम्वप्रतिविम्बयोरिति । स्वेनैव भकाशो ऽस्य स्वप्रकाशः । अयं भावः~-घटादीनां प्रकाशको दीपो यथा स्वप्रकाशे दीपान्तरं नापेक्षते एवमर्थप्रकाशकं ज्ञानमपि स्वप्रकाशे ज्ञाना- न्तरं नापेक्षते । जयलक्षण्यं हि ज्ञानत्वमिति न प्रकाश्यत्वेऽपि घटादिवजडत्वप्रसङ्गः। अर्थप्रकाशनकाले च प्रकाशकस्यामकाशे ऽर्थसंवेदनमेव न स्पात् । नहि अप्रकाशितो दीपो घटादिकं प्रकाशयतीति । *साक्षिभास्यम्-साक्षिवेद्यम् । *तनिष्ठेति । पटत्व- निष्ठमकारत्वावच्छिन्नघटत्वयाद्विशेष्यकत्वामित्यर्थः । *स्वतो. ग्राहमिति । स्वतोपाद्यत्वं च दोपविशेषाभावे सति याय- स्वायग्राहकसामग्रीग्राखत्वम् । स्वाश्रयो वृत्तिज्ञानं तद्वाहक साक्षिज्ञानं तेन वृत्तिज्ञाने गृहामाणे तद्गतं प्रामाण्यमपि गृह्यत इत्यर्थः । इच्छामामाण्यस्य स्वतोग्राह्यत्वाभावादुक्तम् *ज्ञानस्येति । ननु मामाण्यस्य स्वतोग्राह्यत्वे ऽनभ्यास- दशोत्पन्नशाने ऽमामाथ्यसंशयानापत्तिरिति चेद् । सत्यम् । तत्र संशयजनकदोषण मामाण्यस्याग्रहात् । अत एव दोपविशेषाभा- वे सतीत्युक्तम् । अत एवाह *औतरकालिकेति । 'इदं ज्ञानम- ' इति वाधनिश्चये तु पूर्वज्ञानस्य भ्रमत्वं कल्प्यत इत्य- थः। *आत्मानमपीति । एवं च "घटमहं जानामि" इत्यत्र घटो ज्ञानमात्मा चेति त्रयं ज्ञानेन विषयीक्रियते । इदमेव त्रिपु- टीप्रत्यक्षं मामाकराणाम् । तार्किकाणां तु 'घटविषयकज्ञानवा- नहम्' इत्यनुव्यवसायेन ज्ञानग्रहः । ननु ज्ञानोत्पादका च. भुःसंयोगादिरूपसामग्री कथं ज्ञाने झानविषयतां जनयेत् धर्मिण एवाभावादिति चेन्न । यथा कपालसंयोगी गुणविशि. प्रमा ·टीकाद्वयोपेतापां लघुमञ्जूषायाम् । ऐ घटमुत्पादयति एवं मकाशत्वविशिष्टस्य ज्ञानस्योत्पत्ती वा- घकाभावात् । एवं शब्दोऽपीति । आस्मानमपि प्रकाशयती. ति पूर्वेणान्वयः । अव हेतुमाह प्रकाशत्वादिति । त्रयाणा. मपि प्रकाशरूपत्वादित्यर्थः । ज्ञानस्य स्वभकाशवं चानुव्य• वसापाविषयत्वात् ॥ १॥ एवं बाहानप्रक्रियामुक्त्वान्तरधानप्रकियामाह पचमिति । घटादियादित्यर्थः । *पृत्तीति । अहमाकारान्तःकरणपत्तीत्यर्थः । अन्तःकरणधर्मसुनादीनामपि तत्तदाफारवृत्युपगमेन प्रत्यक्षत्यमा केवलसाक्षियेद्यत्वप्रधादस्तु अन्तःकरणेतरेन्द्रियादिनमाणव्यापार बिना साक्षिवेद्यत्वमात्रेण । अत एव 'अहम् इति प्रत्यक्षे ऽहमाकारा ऽन्तःकरणवृत्तिः साम्प्रदायिकैरङ्गीकृता।त्यतिरिकान्तःकरणधर्मा- णामपि साक्षिमास्यत्वे संस्काराणामपि साक्षिभास्यत्वापत्तेः। तथा च तस्यां चतनस्य पुरुषस्य प्रतिविम्धः । अत एप चैतन्यमानम. प्युपपनम् । साक्षात्स्वदर्शने कर्तृकर्मविरोधापत्तेः। चेतनस्य युद्धी सम्बन्ध एव चिदाकारता बुदेश छायापत्तिरित्युच्यत इति । अयमेव च बुद्धिपुरुपयोः सम्यन्धः परस्पराध्यास इत्युच्यते इति भावः । तथा च चेतनसम्यद्धयुनिवृत्तिव्याप्यत्वमेव च शेयत्वं घटादिसाधारणमात्मन्यपीति फलितम् । तदेतवनयन्स्वप्रकाशत्वमारमन आह आत्मानमिति । शान- स्यापि स्वप्रकाशत्वायाह अहमितीति । नु बिम्यप्रतिविम्बबो- ॐदस्य कल्पनात्कथं स्वप्रकाशत्वमात्मनो ऽत आह *विम्बति । कल्पितभेदस्य तदबाधकत्वादाह वास्तवेति । अयं भाषा-यथा:सूर्यो विम्यरूपेण प्रकाशका प्रतिषित म्वरूपेण च प्रकाश्या, एवं पुरुषः स्वरूपेण ज्ञाता स्वसम्बद्धव- त्तिसम्बन्धेन च ज्ञेय इति प्रकारभेदाल कर्तृकर्मविरोधः । आत्मनस्तद्रूपस्वप्रकाशत्वञ्चानन्यप्रकाशफलोपधानकत्वम् । तदु कं योगमायकृता "पुरुष एच तु तं प्रत्ययं स्वात्मालम्बन पश्यति न तु पुरुषप्रत्ययेन धुद्धिसस्वात्मना पुरुषो दृश्यते "विज्ञाताल मरे केन विज्ञानीयाद्" इति । 'फेन प्रकाशान्तरेण विज्ञातार ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । लोको विजानीयादिति श्रुत्यय इति तद्याख्याताः । अत एवं चित्तस्यवात्मत्वं चदतो बोद्धस्य मते "न तस्मामासं दृश्यत्वाद" इतिसूत्रेण फर्तृकर्मविरोध उपन्यस्तो योगसूत्रता तय स्यामासत्यं स्वगोचरवृत्ति विना स्वमाहत्यम् । विपक्ष याधकच तां विना सा- क्षात्स्वभास्यत्वे कर्तृकर्मविरोध इति तदर्थः । आत्मा तु दृश्य- भित्रः द्रष्टत्वात् । दृश्यत्वं च फलव्याप्यत्यरूपं प्रकाश्यत्वम् । आत्मनो द्रष्टव्यत्वं च कृत्तिव्याप्यत्यमेव न फलव्याप्यत्वकयम् । प्रकाशस्य प्रकाशापेक्षाविरहात् । स्वप्रकाशत्यं च फलीभूतचे. तनाव्याप्यत्ये सति पृत्तिव्याप्यतया उपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं प्रा. गुक्तरूपमेव । नचैवं तत्र श्रुत्यादीनां प्रामाण्यं न स्यात् प्रमा ख्यफलाजनकत्वादिति वाच्यम् । पुरुषनिष्ठाविद्यानिवृत्तेरेव त. रफलत्वात् प्रमाख्यफलाभावे ऽप्यक्षतेरिति । शानस्य स्वप्रकाशत्यमुपपादयति *पतदिति । घटादिकं पुरुषा. दिकं चेत्यर्थः । तत्वादेव तस्यापि ग्रह इति भावः । एवेन मतान्तरख्यवच्छेदः । इदमप्यवाधितस्थले इत्याह *औत्तरेति । ननु ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वं विरुद्धम् अत आह *यथाचेति । ज्ञानमर्थमिति । "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्" इति श्रुत्या तथा ऽपगमात् ॥ १॥ अत एव ज्ञाने सति 'जानामिन वाइति संशय- स्य, 'न जानामि' इति विपर्ययस्य चाननुभवः । अनु- व्यवसायस्प ज्ञानग्राहकत्ये त्यनवस्था। 'घटं जानामि' इतिवत् 'ज्ञानं जानामि' इत्यनुभवाभावाच । अभेदे ऽपि कर्मकर्तृभावस्य विषयविषयिभावस्य च स्व- प्रकाश इत्यादिव्यवहारानुरोधेन स्वीकारे घाघकाभा- वादित्यन्यत्र विस्तरः। एवं व्याप्याकारवृत्तिप्रतिविम्बरूपव्याप्यज्ञानो. तर, शब्दाकारहत्तिप्रतिविम्बरूपशब्दज्ञानोत्तरं जा. पमानवौव्यापकशब्दार्थरूपतत्तदर्याकारवृत्तिप्रतिषि- ·1 ३३४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । म्यनमेवानुमितिः शान्दयोधश्च । शशशृङ्गालीका दिशब्दानां प्रातिपदिकत्वसिद्धिरपि पोद्धार्थयम- पोपपद्यते। "परस्सन्निकर्पः" इति सूत्रे, "स्थानिवद्" सत्रे च भाप्ये स्पष्टमेतद् ॥२॥ (कुं० टी०)* अत एव-स्वमफाशत्वादेव । *ज्ञानेसतीति । 'अयं घट' इत्येवं घटे प्रकाशिते तद्दिपयज्ञानस्यापि प्रकाशा- व ज्ञानविपयकः संशयादिर्न भवति इत्पर्यः । 'घटविपपक- मानवानहम् ' इत्यनुव्यवसायेन ज्ञानग्रह इति ताफिमतं नि. राकरोति अनुव्यवसायस्येति । मयमझानं द्वितीयमानेन प्र. काश्यं तदपि ज्ञानान्तरणेत्येवमनवस्येत्यर्थः । अप्रकाशितस्याः नुव्यवसायस्प प्रकाशकत्वासम्भवादिति भावः । *अनुभवा. भावाति । तयाच ज्ञानस्य न माननाबलम् । ननु यत्र विपपनया प्रत्यक्षं तत्पूर्वक्षणे विपयस्य स. निरुप पापेक्षणीयत्वारफयं स्वनोग्रायरवं इति चैन्न । शान न्द्रिय सन्निकर्पस्य शानमत्यो हेतुत्वानभ्युपगमेन विपयतत्स. निकाचटिनाया एष सामग्रीपाप्रपगमात् । ननु म्वस्यैव फत्तमत्वे विपयविषयित्वे च कथम् अन भाहमभेदेऽपानि । पधा हि ताकिंफमने ऽपि 'सर्व प्रमेयम्' इनि माने सर विगयता. यया या ट्रम्पादी सव्यवहारः रा. नानपुनः मनाप तु सानिरिकमगाऽभावेऽपि गप्प. पारागः पांर्पय पिपरिपयिमानो मियने । एवं 'सामानं नानापि इत्यादविपस्या फर्ममा सारि.. १-मास पापंप मागिता ·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । त्तिः तत्म- काणां स्वरूपसम्बन्धस्थल इव स्वस्यापि स्वसम्बन्धित्वसम्भ- वाचेति भावः। *व्याप्याकारति धूपाकारा या तिविम्वनमेव धूमज्ञानम् । तस्याद्वाह्याकारमतिीयम्बनमनुमि. तिः । *व्यापकति । व्यापकरूपो यः स स पदार्थः, शब्दार्थ- रूपश्च यः स स पदार्थस्तदाकारा त्तिरित्यर्थः । *शाब्दयो- धश्चेति । एवं शब्दाच्छाब्दवोधो ऽप्युक्तरीत्यर्थः । ननु शशशृ- गादौ बाघार्थाभावात्कथमर्थवचम् अत आह शशशृङ्गेति । तदुक्तं हारेणा- व्यपदेशे पदार्थानां वाह्यसत्तौपचारिकी सीवस्थामु सर्वेषामात्मरूपस्य दर्शिका ।। इति । अर्थानां वाह्यानां व्यपदेशे व्यवहारार्थ यादविलक्षणस- ता बुद्धिसमाविष्टा औपचारिकी आरोपपयोजनबती । सर्वास्त- स्थास्वित्यनेन अततिानामतानामपि युद्ध्या प्रतिभासो दर्शितः। सर्वेषामित्यनेन शशशृङ्गादिशब्देऽपि तद्बुद्धिकल्पनया व्यव- हारात् शब्दार्थसम्बन्धो नित्यो दर्शितः । अत एव युद्ध्या शश- शृङ्गमुदिश्य बाह्य सत्ताव्युदासाय नास्तीति प्रयुज्यते ॥ २॥ (क० टी०) ज्ञानमारमाश्रयमिति मतेऽपि तत्स्वप्रकाशमेयेत्याह *अत एवेति । तस्य तत्त्वादेवेत्यर्थः । निश्चयस्य, विपरीतक्षा- नस्य च तथा सति प्रतिवन्धकत्वात् अन्यथा तदमावा- सदापत्तिरिति भावः । परमते वाधकमाह *अन्विति । किश भवदुक्तानुव्यवसायो विषयमादक भन्याशस्तु नोपलभ्यत इति तस्य तद्राहकारवमेव घस्तुतो ऽसिद्धमिति । अभ्युपेत्यात्र तदुक्तमयुक्तमित्याह *घटमिति । ननु ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वे स्वस्य प्रकाश इत्यर्थकस्य स्वप्रकाश सन्दस्यानुपपत्तिः क्रियाकर्मभावानुपपत्तेः । जन्या हि त्रिया जनक - एन, न ज्ञानग्राहरू, ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । च कर्म । नचैकस्यैवोभयरूपत्वं सम्भवति । बहुव्रीही तुं कर्तृक- मैविरोधः । एचमभेदे विषयविषयिभावासम्भवः, सम्बन्धस्य सम्ब• न्धिस्वरूपभेदनियतत्वेन विषयित्वग्रहासम्भवाद् । अत आह *अ. भेदेऽपीति । आदिना स्वाभासमित्यादि । अयं भावः-तथा सति ईश्वरज्ञानस्य नित्यत्वमते तस्य कर्मजन्यत्वाभावेन तत्कर्मण: कारकत्वानापत्त्या 'ईश्वरः सर्वे जानाति' इत्यभावापत्तिः निरुपाध्यात्मानं जानतो ऽध्या- स्मविद 'आत्मानं जानाति' इत्यभावापत्तिश्च । तस्मादर्थवि. शेषस्य कर्मकारकादिसंझा वैयाकरणानाम्, तासां च यत्रापि सोऽर्थो नास्ति तत्रापि तदारोपेण स्वीकायतच्छानायकार्यनिर्वाण तद्विरोधस्यादोपत्वम् । एवं ज्ञानज्ञेययोर्विषयविपयिभावः सम्बन्ध इत्यादौ सम्बन्धसम्बन्धस्य पठया प्रतीयमानस्थानवस्थाभिया स्वा. श्रयात्मकत्याङ्गीकारावश्यकत्वेन यत् सम्बन्धज्ञानं तत् सम्बन्धस्व: रूपात्मम्बन्धिनोभेंद एव भवतीति नियमस्य त्यागात्सम्बन्धिभेदं चिनापि विषयविपयिमावाङ्गीकारे वाधकामावात् । किञ्च यथा ता. किमते ऽन्येषु सत्तासम्बन्धारसह्यवहारः, सत्ता तु स्वयमेव सयवहारमाक्, नैतावता आत्माश्रयस्तथा शानं क्रियाफर्मभाय. विषयविपयिभावयोरभावेऽपि स्मत एव सिद्धरूपत्वात्स्नप्रकाश त्वव्यवहारविपय इति । तदाह अन्यति । एवं प्रत्यक्षप्राक्रियामुक्त्वा अनुमित्याः दिप्रक्रियामाह पवमिति । प्रत्यक्षवदित्यर्थः । शब्दार्थ- ति । तदुमयेत्यर्थः । यथासंख्यमत्र योध्यम् । एवेन तदतिरि- फत्वनिरासः । एवं शानप्रक्रियामुपपाद्य प्रकान्तबौद्धपदार्थस्वीका. रस्य फलान्तरमप्याह *शशेति । एवेन गत्यन्तरनिरासः । किञ्च थाकाशो न पश्यतीत्याधप्युपपन्नम् । बौद्धतत्कनुकदर्शनस्य यातया भावप्रतिपादनादिति योध्यम् । अत्र मानान्तरमप्याह *पर इत्यादि । “पतत्-यौद्धपदार्थ एव झानपिपय इत्येतत् । तत्र आपे तत्पूर्व तत्सत्ये एप सङ्गच्छते ऽन्यथा ऽऽशुधिनाशिनां शम्दानां सन्निकणे याहो दुरुपपाद परेत्युक्तम् । अन्त्ये "प्राचीनं प्रामादाना इत्युपदेशे तस्य सर्वमानयुतिः प्रसका सतो ये क्षीरि- ·पौदार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । णो अवरोहवन्तः पृथुपर्णास्ते न्यग्रोधा इत्युपदेशेन तत्रानयुच्या म्यग्रोधवुद्धि प्रतिपद्यते । ततः स पश्यति वुया मानांश्चापकृष्यमा- णान् न्यग्रोधांश्योपाधीयमानानित्युक्तम् । आम्रयुचा इत्यस्य तो सन्त्यज्येत्यर्थः ॥२॥ ईदृशानामप्यन्तःकरणे वासनासत्त्वे शब्दाहोय एच मानम् । पूर्वपूर्वयोधैर्वासनाजननाच अनादि- त्वाच व्यवहारस्य न दोपः। तदुक्तं हरिणा- यो वाऽर्थो चुद्धिविपयो या वस्तुनिबन्धनः । स बाह्यं पस्त्विति ज्ञातः शब्दार्थः सम्यगिष्यते ॥ इति। 'अबहीरूपो ऽपि यहीरूपतया ऽध्यस्त' इति पुञ्जराजः । अध्यासे वीजं चान्तःकरणस्य रागादि- दोष एव । अत एव बाह्यपदार्थानयनम् उपपन्नम् । यन्न चाभ्यन्तरार्थस्य घाद्यार्थेन संवादः स शब्दः प्रमाणम् , विसंवादे त्वप्रमाणमिति व्यवस्था। एवमेव 'अयं शब्दः प्रमाणं न वा' इत्यादेः 'इदं ज्ञानं प्रमा न वा' इत्यादेश्वोपपत्तिः॥३॥ (कुं० टी०) ननु शशशृगादिशब्दे ऽर्यस्य कल्पितत्त्वा. तत्र वासनासत्वे मानाभाव इत्यत आह *चोध एवे. ति । कथं तत्र वासना जन्यत इति चेत्तत्राह *पू. वैति । पूर्वकाले ऽपि कथम् अत आह *अनादित्वादि- ति। अन दोपः-न वासनाऽनुपपत्तिः । केचित् शशशृङ्गादिशुक्तिरजतादिविषपे बहिरसतोऽपि चुदिविषयत्वादसत्ख्यातिरिति व्यवहरन्ति । . ४३ ·३३८, . टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । पुरोवर्तिनः स्वरूपेण सत्वाद्वाहरजताकारेण चासचा . सदसत्ख्यातिरिति सावयाः । ज्ञानसन्तानस्यैवात्मत्वमभ्युपगच्छता वैभाषिकादीनाम् आत्मरूपातिरिति व्यवहारः। रजतत्वेन शुक्तिमतीतरन्यथाख्यातिरिति तार्किकाः । *यो वार्थ इति । वाशब्दः पक्षान्तरे । बुध्धुपारूढः स्य शब्दस्य वाद्यवस्तुनिवन्धनो बुध्धुपारूढो यो ऽर्थः स वायं वस्त्वित्यध्यस्तः सन् शब्दार्थः । यथा आन्तरः स्फोटो वाचका तथा ऽर्थो ऽप्यान्तर एवेति भावः । नन्वनाध्यासे बीजाभा- व इत्यत आह रागादिदोष इति । तदशादेव मत्तिरिति भावः । "मुखानुशयी रागः" इति पातञ्जलसूत्रम् । 'मुखे त. कारणे वा तृष्णा राम इति तदर्थः । अत एव-वाहो अध्या. सादेव । *संवादः-ऐक्यम् । *एवमेवेति । संवादित्वासंवा- दित्वाभ्यामेवेत्यर्थः । ज्ञाने संवादो नाम यथाविपयकत्यम् । प्रमाणमिति । वाह्यार्थसंवादीत्यर्थः ॥ ३ ॥ (क० टी०) ननु शशशहादीनां वाधवाभावेन तद्वासनायां किमानमत शाह #ईशानामिति । अवाखानामपि तेपामित्य- र्थः। नन्वेषमपि तजनक किम् अत आह *पूर्वेति । नन्वयमप्याद्य. पोधे दोपोऽत माह अनादित्वादिति । व्यवहारदशायामिति भावः। *योवेति । धाशब्दः समुच्चये । पाहयस्तुनियन्धन इति पाठः। पालवस्तु नियन्धनं संपादिरूप यस्य । निर्मूलत्यं निराचटे अभ्यास इति । अतएच-रागादिदुष्टान्तःकरणेन पाटान्तरार्थयोः संमु. ग्धत्वेनैव प्रहणादय । नन्वयं सर्यस्यापि शम्दस्य प्रामाण्यं स्या. दत याह यत्रहीति । संशययोजकोटिनयमपीदमेघ नत्यन्यद परयाह पयमेवेति ॥३॥ नलादिपदेभ्यो ऽपि योदाकारविषयक एव

·.
बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३३९
योधः। स च बौद्ध आकारः सामान्यत एव, अवयव.
संस्थानगतविशेषाग्रहात् ।
तेषां शक्तिग्रहोऽपि वक्तृमुखात्तदीयगुणस-
मृद्धयादिश्रवणानन्तरं तादृशगुणसमृद्धयादिविशिष्टे
सामान्यतो युद्ध्या गृहीतआकारे एव । 'हेतुमति च'
इति सूत्रे भाष्ये "कंसं घातयति" इत्येतदुपपादना-
वसरे "तेपामुत्पत्तिप्रभृत्याविनाशाहद्धीाचक्षाणा:
सतो बुद्धिविपयान् प्रकाशयन्ति" इत्युक्तः॥ ४ ॥
(कुं० टी०) ननु नलादिशब्दानामाधुनिकत्वानत्र कथं
वासना कथं वा चौद्धवाह्ययोरध्यास इत्यत आह *न-
लादीति । *बौद्धति । अस्ति हि आकारविषयिणी वासना
अनादिः । ननु अज्ञातस्य आकारोऽपि कथं बुद्धिस्थ इत्यत
आह *सचेति । सामान्याकारस्य सर्वत्रानुमानादिना बुद्धिस्थ-
स्वादिति भावः । *तेपाम्-नलादिपदानाम् । *शक्तिग्रहोऽपी-
ति । चुध्या गृहीते आकारे इत्यत्रान्वयः । *व्युत्पादनावसर
ति । चित्रपुस्तकादौ हि प्रतिकृतिरूपस्य प्रयोज्यप्रयोजक-
नावाध्यवसायात्कंसं घातयतीति सिद्धम् । यदा तु कंसाय.
तुकारेण सादृश्यान्नटानां तद्रूपताप्रतीतिः तत्र प्राथमिक
कथमिति तत्र प्रश्नः । *तेपामुत्पत्तीति । कंसादीनाम् ऋद्धी-
ाचक्षाणाः कथका बुद्धिविषयान् प्रकाशयन्ति चिरफाला-
तीतानां पहिरसवात् बुद्धिगोचरतया विद्यमानान् प्रका.
शायन्ति । तथा च कथकैः श्रोतरि कंसायाकारपत्ययजननाद्
बुद्धिवासुदेवेन कंसं घातयतीति प्रयोजकत्वोपपचिः । तथा
प सूत्रेणैव सिद्धत्याद्वार्तिक नारब्धव्यमिति भावः । एवं च यु-
दिविषयसत्तयैव सर्वो ऽपि व्यवहार इति फलितम् ॥ ४॥

·३४० टीकाद्वयोपेतायां लघुमक्षायाम् । तस्य फलान्तरमप्याह नलादीति । *आकार:-बाह्यत्वे. नाभिमतः । शक्तिग्रहपदार्थोपस्थितिबोधानां समानप्रकारक- स्वात्तं विना तदसम्भवात्तघ्याचष्टे हेतुमतीति । तेषाम्-क- सादीनाम् । *आचक्षाणा:-पौराणिकाः । सत्त्वं बुद्धिविषयत्वेनेत्याह *बुद्धीति । अत एव नृत्यदर्शनं पुराणश्रवणं च कृतवतां दर्शनार्थ गच्छतोऽन्यान्सामाजिकान्प्रति 'गच्छ हन्यते कंसो गच्छ पानिप्यते कंस', 'किङ्गतेन, हतःस' इत्यादिव्यवहारः। अन्यथा चिरहते फंसे हन्यते इत्यादिव्यवहारानुपपत्तिरेव । इन्तेस्तद्धननाभिनये तत्प्र. तिपादकग्रन्थकथने वा लक्षणेति तु न युक्तम् । यौद्धकंसस्य मौ. कृष्णेन बौद्धहननमित्येवमन्यथैयोपपत्तेरिति भावः ॥ ४॥ तदुक्तं हरिणा- शब्दोपहितरूपांश्च वुद्धपियतां गतान् । प्रत्यक्षामिव कंसादीन्साधनत्वेन मन्यते ॥ बुद्धिप्रबृत्तिरूपं च समारोप्याभिधातृभिः । अर्थेषु शक्तिभेदानां फ्रियते परिकल्पना ॥ इति । प्रत्यक्षमिति मननफ्रियाविशेषणम् । इन्द्रि- यजज्ञानाभावादिवति । अर्थेषु पाये। बौद्धमेबैकस्प शक्तिनानात्वं याये ऽध्यस्यते दृश्यज्ञानविषयपोरमे। दाध्यासात् । अत एव देशान्तरस्थं देवदत्तं काश्यां शुण्यतस्तं च त पश्यतोऽपि 'देवदत्तो न नास्ति' इत्यतो धीः सामान्पेन पौराकारेण, अस्य विजाती- यतया संमुग्धत्येनाग्रहात् । 'अयं स देवदत्त' इत्युप. देशोत्तरं सामान्यरूपोऽपि पौद्ध आकारो विशे. परूपेण विवर्तते ॥५॥ (कुं० टी०) शन्दोपहिनेति । सन्दसमर्पितघुद्धिविषया. १कलामुरोधी कमालपुस्तकयो: 'प्रवं कपमति पाठः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । कारानित्यर्थः । *साधनत्वेनति । बुद्धिविषयवधादेरित्यर्थः । तदेवं बुद्धया व्यवहारमुपपायैकस्यापि वस्तुनः शक्तिनानात्वं बौद्धमित्याह युद्धीति । बुद्धेः प्रत्तिापारः परिच्छेदलक्षणः तस्या रूपमाफारः अविद्यया भासमानस्तमर्थेषु पाह्येप्वध्यस्य तेषां शक्तिनानात्वं कल्प्यते । तथाच बौद्धशक्तिभेद एव वाह्य- शक्तिभेदः । एवं च क्रियाभेदाद्वस्त्वेव नानाशक्तिकमवधार्यते । *क्रियाविशेषणमिति इन्द्रियनिमित्तेन ज्ञानेन परिस्फुदार्थमवधा- रयतीत्यर्थ इति भावः । इवार्थमाह इन्द्रियजेति । इन्द्रियजन्य- मिदं ज्ञानं न भवतीति हेतोः प्रत्यक्षमिवेति इवशब्दः प्रयुक्त इत्यर्थः । *दृश्यति । बाह्येत्यर्थः । *ज्ञानविपया-चौद्धः । *अत एव-चौद्धसामान्याकारे शक्तिग्रहादेव । 'देशान्तरे वर्तते' इत्यप- रिचितं देवदत्तं श्रुतवतः काशीस्थपुंसः काश्यां देवदचे सत्यपि 'काश्यां देवदत्तो नास्ति' इति वाक्याबोधो भवत्येव । बुद्धिस्थस्य सामान्याकारस्य वायाकारे ऽध्यासाभावादित्यर्थः । *संमुग्ध- स्वेन-अभिन्नत्वेन । *अस्य-काशीस्यस्य । ननूपदेशात् 'सो ऽयम्' इति बुद्धिः कथम् अत आह *अयं स इति । विजा- तीयेति । एतच संमुग्धत्वे हेतुः । मोहथाज्ञानम् । तथाच मोहाद् द्वयोराकारयोर्नक्यग्रह इत्यर्थः । *सा-देशान्तरस्थः । अयमेवेत्यर्थः । *चौद्ध इति । तत्रोपदेशानन्तरं वौद्ध आकारो बाह्यरूपो भवतीत्यर्थः । *अतीतनलादीति । अतीतनलादिविपये नलवादिमकारकः शक्तिग्रहो न सम्भवति, नलवादिना पूर्वमज्ञानत्वात् किन्तु प्रमेयवानित्येव प्रमेयमकारकः । प्रमेयवानित्यनुभव प्रमेयत्वेन नलत्वविशिष्ट- स्यापि पूर्वमनुभवोऽस्ति । एवं चादृष्टविशेपस्य प्रमेयत्वांशे उद् १ चिजातीत्यर्थः पाठोऽयं कुं० कपु० नास्ति।

·३४२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमन्जुपायाम् । वोधकत्वाकल्पनन केवलचैत्रत्वविशिष्टस्मरणमिति माश्चः । तन्न । 'जातिमान्' इति अनुभवोत्तरं 'घट' इति स्मरणा. त्तिः । नहि वत्र कस्पोद्वोधकत्वमस्ति कस्य नेत्यत्र नि- मकमस्ति । अतस्तत्र संस्कारधाराकल्पनेनैव स्मृतिरिति व्या: ॥५॥ (फ० टी०) *शन्दोपेति । तन्जन्यप्रतीतिविषयानित्यर्थ । सा नित्येन-फर्मकारकत्यादिना । वुद्धिप्रवृत्तम-बुद्धाकदम। प्रत्यक्षस्य सादिविशेषणत्वे प्रत्यक्षानित्युचितम् अत आह *प्रत्यक्षमितीति । प्रत एव इव सफल इत्याह *इन्द्रियेति । एकस्य-कसादे । *शानेति । बुद्धीत्यर्थः। मतएवेत्यस्यार्थमाह *सामेति ॥५॥ एतेनातीतनलादिभाविचैत्रादिवर्तमानप्रसिद्धा- सनिकृष्टवस्तुगोचराः संस्कारा अनादयो धारा रूपेण विशिष्य बोधानुपपत्या कल्प्यन्ते, तैः स्मृ. तेष्वर्थेषु शक्तिग्रहो वोधश्चेति नैयायिकनव्योक्तमपा. स्तम् । विशिष्यबोधरूपहेत्वसिद्धेः। विशिष्य गृहीत. सङ्गतिकानामिव तद्दर्शने पदस्मरणापत्तेश्च । पदप्रका- रकबोधस्यैवानुभवाच । अत एव अज्ञाताकेष्विदमेक पदमिति ज्ञातेषु नलचैत्रगवयादिपदेषु श्रुतेषु क एतदर्थ इति प्रश्न उपमानतल्लक्षणादिना प्रतिवचनं च दृश्यते । अत एव सादृश्याशुपायेन शक्तियोधकतया उपमानस्य, प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यात्तत्तबोधकतया कोशस्य च प्रामाण्य व्युत्पाद्यन्ति । नलत्वादिना बोधस्तु तेन रूपेण शक्तिग्रहासम्म वादसम्भवी।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३४३ एतेन प्रमेयत्वादिरूपेण सर्वानुभवसत्त्वात् तत्र प्रमे. यत्वांशस्य अनुवुद्धसंस्कारत्वेन मोपे प्रथमतः त. तज्जात्यादिरूपं निर्विकल्पकस्मरणं ततो ज्ञानलक्षणया विशिष्टतत्तत्पदार्थापस्थिती तत्र शक्तिग्रहो बोधश्च । ज्ञानलक्षणा च मनासंयुक्तात्मवृत्तिसंस्कारविषयत्व- म् । फलबलकल्प्योहोधकवशात्स्मृतेः काचित्कत्व- कादाचित्कत्वनियमेन न सार्वयापत्तिरित्यपास्त- म्। अनुभवविरुद्धतादृशस्मरणकल्पने मानाभावाच । सर्वत्र स्मरणे ऽनुभवसमानाकारत्वस्यैव दर्शनात् ।६।। *भाचीति । नलादिर्योऽतीतः पश्च भाषी चैत्रादिः पश्च प्रसिद्धो वर्तमानो ऽपि असनिकृष्ट इत्येतेपा द्वन्द्वः । *हेत्वास- रिति । विशिष्य वोधाभावेन तन्मूलकसंस्कारकल्पनाया असम्भवादिति भावः । *गृहीतेति । घटदर्शने घटपदस्मरणव- दपूर्वचैत्रादिदर्शने ऽपि तद्वाचकपदस्मरणापत्तेरित्यर्थः । *प- दप्रकारकेति । नलपदवाच्यः कश्चिदासीदित्याकारकेत्यर्थः । एक पदामितीति। एतादृशो व्यवहार इति शेप: *शातेविति। तार्किकमते तु नलशन्दे ज्ञाते तदर्यस्यापि ज्ञातत्त्वात्मश्नानुप- पत्तिः । *उपमानस्येति । प्रामाण्यमित्यत्रान्वयः । तत्र हि-'गोसदृशो गक्यपदवाच्यः' इत्युपमानाद् 'गव- यो गवयपदवाच्यः' इति शक्तिग्रहः । सादृश्यादीत्यादिना वैधयं परिग्रहः। यथा अतिदीर्घग्रीवत्वादिपश्वन्तरवैधान उष्ट्रे करमपदवाच्यताग्रहः । “सामानाधिकरण्यात्-वाच्यतया एकात्तित्वात् । *श- क्तिग्रहासम्भवादिति । नलत्वेन रूपेण पूर्वमनुपस्थितः। *मोपे- अग्रहे । तदंशे ऽन्याप्रकारकस्मृति प्रति तदंशेऽपामकारकत्वेन ·३४४ टीकादयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तु नानुभवस्य हेतुत्वम्, मानाभावात् । नचै जातिमत्त्वादिरूपेण घटाउनुभवे ऽम्पांशे उद्धोधकाला 'घटा' इति स्मरणापत्तिगिति वाच्यम् । उद्बोधकलाभालाभयोः फलबलकल्प्यत्वात् इति भावः। *तत्तज्जात्यादीति । चैत्रत्वादीत्यर्थः । *निर्विकल्पकमिति । यथा वालानां स्तनपानादाविष्टसाधनतायाः पूर्वानुभूतायाः स्मरणेऽपविशेष एव नियामकः, तथाऽपूर्वचैत्रत्वादिस्मरणेपी त्यर्थः । *आत्मवृत्तीति । आत्मनिष्ठेत्यर्थः । 'सुरभि चन्दनं पश्यामि' इत्यादौ सौरभाचशे संस्कारस्य या विषयता सैव ज्ञानलक्षणापत्यासत्तिः । सैव सौरभस्मृतौ हेतुरिति भावः । #न सायापत्तिरिति । प्रमेयत्वेन ज्ञानेऽपि विशिष्य ज्ञानाभा. वान सर्वज्ञतापत्तिरित्यर्थः । *तादृशेति । प्रमेयत्वरूपेणानुभ- वाचैत्रत्वरूपेण स्मरणेत्यर्थः । *अनुभवाकारत्वस्यैवेति । तथा च पातञ्जलसूत्रम् “जातिदेशकालव्यवाहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वाद् इति । जातिव्यवहितत्वं जन्मान्त. रयोगेन । तत्र जन्मान्तराऽनुभूतस्मरणमज्जनादिना । देशादि- व्यवधानं दूरत्वादिना। नच सुपुप्तिदशापामनुभवाभावात् 'सुख- महमस्याप्सन किश्चिददिपम्'इतिस्परणानुपपत्तिरिति वाच्यम्। एतदर्यमेव निद्राया वृत्तिविशेषत्वस्यैव स्वीकारात् । एतेन ज्ञानसामान्याभावो निद्रेति तार्किकोक्तमपास्तम् ॥ ६ ॥ *गोचरा-पतत्रितयगोचराः । तञ्जनकामावादाह नादय इति । सर्वदा तज्ज्ञानस्य जननादाह *धारेति । *अ. थेपु-जलत्वादिविशिष्टनलादिपु । #बोधश्च-ते पामेव । एतेनेत्यस्या- धमाह *विशिम्येति । माव्यादिविषये दोपान्तरमा विशिष्यति । घटादीनामित्यर्थः । दर्शन इति शेप । साधारणदोषान्तरमाह पदेति। एतेन नलादिपदामलादिशब्दार्थत्यादिप्रकारक एय शाम्दयो। *अ.

·पौदार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३४५ धो लक्षणया नच नलस्यादिविशिष्टे शतवमहात्तत्संबन्ध- रूपलक्षणाग्रहोऽपि कथं ? सामान्यरूपेण तप्रापि शक्तियसत्श. दिति तभन्योकमपास्तम् । समुलपति अत एवेति । सामान्यतस्तथा घोधादेयेत्य- धः । पयमग्रेऽपि । विशेषजिज्ञासोपपभये माह इदमकमिति । तलक्षणेति । लम्बकत्यादीत्यर्थः । सामान्यज्ञानस्य मिशे. पजिज्ञासा मति देतुत्यात् । त्वन्मते तूक्तरीत्या 5ऽदायेव विशि. येय धोधेन प्रश्नाद्यसङ्गतिः स्पष्टय । आदिना ऽतिदेशघाक्यार्य. शानम् । अन्यथोक्तरीत्यय तत्रापि निर्वाहे सदनामाण्यापत्तिः स्पष्टैव । घटादितुल्यतां निराचऐ नलस्वादीति । तेन तथा योधासम्भन । नत्र तथानुमत्रांघपये । घि. शिष्टयुद्धी विशेषणशानस्य फारणत्यादाह प्रथमत इति । आदिना गुणादि । तत्र-विशिष्टे । *वोधश्च-विशिष्टस्य । ननु जा. त्यादिशानं कथं तस्य प्रत्यासत्तिः अत भाह शानति । चक्षुर्जन्यज्ञाने विषयतासम्पादकसंस्कारजनकज्ञानविषयत्यमित्य- र्थः । ननु प्रमेयत्वेन सानुभधे सार्वइयापत्तिः अत आह * फलवलति । देशतः कालतश्चातत्त्वायाह *काचित्कत्येति । एकदोपस्योक्तत्याद्दोपान्तरमाह अनुमचेति । अनुभवविरुद्धत्वे हेतुमाह सर्वप्रेति ॥ ६॥ फिश्च तदंशमोपेऽपि विशिष्य जातानुभवानामे. व तथा ज्ञानं भवति नतु कदाचिदपि तथाऽननुभूतानां तथा ज्ञानं ज्ञानलक्षणासहकारेणापिअनुभवविरोधा- त। अन्यथा ब्रह्मणोऽपि तथा स्मरणे ज्ञानलक्षणया तथा ऽनुमचे च कृतकृत्यतापत्तिरित्यलम् ॥ ७ ॥ ननु तद्विपयकस्मृती तद्विपयफानुभवहेतुतायां व्यभिचार- वारणायाव्यवाहितोत्तरत्वं वैनात्यं वा निवैश्यमित्यस्वरसादाह किश्च तदंशति । यस्य कस्य चिदिशिष्यानुभवो जातो अस्ति तस्यैर ज्ञानलक्षणयापि ज्ञानं भवतीत्यर्थः । अनविति। ४४ ·३४६ टीकायोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । तथा अननुभूतानां ज्ञानलक्षणया ऽपि न तथा ज्ञानमित्यन्वयः । *ब्रह्मणो ऽपीति । अस्मदादीनां सामान्यलक्षणया ब्रह्मणो ऽप्यनुभवान्मुक्तत्वापत्चिरित्यर्थः ॥७॥ (फ० टी०) तथा पोधांशे ऽनुभयविरुद्धत्वमाह *किश्चेति । विपक्षे याधकमप्याह *अन्यथेति । इष्टापत्ती श्रवणादेोगादेः काशीमरणादेरानर्थक्यापत्त्या तद्बोधकश्रुतिस्मृतिपुराणशास्त्रानर्थ- क्यापत्तिः, वैषम्ये योजाभावः, यत एव सार्वश्यापत्तिश्च । तदाह *इत्यलमिति ॥७॥ यत्र तु न गुणसमृद्धयादिश्रवणं तत्र पदमात्रवि- पयकमेव ज्ञानम् । अत एव 'पदं श्रुतम् अर्थ तु न जानामि' इति व्यवहारस्तत्र । गुणादिश्रवणोत्तरं तु 'श्रुनो ऽस्ति स न दृष्ट' इति व्यवहारः । अस्य कश्चि. दर्थो भविष्यतीति पदत्वहेतुकमनुमानमेव । चौ. हास्य बौद्धन शब्देनाविभागात्तन्मूलाभेदाध्यव- सायेन शब्दार्थीकारवृत्तौ जायमानायां स्वाकार- स्यापि समर्पणमिति शब्दस्यापि विषयता । अत ग्राह्यत्वग्राहकत्वरूपशक्तिदयस्वीकारः। नत्र तात्पर्यवशाहहुधा शब्दप्रकारको बोधः । अर्थे याचे तु गौरित्ययमाहेत्यादी अनुवादे शब्दविशे. प्यकः । अनुकरणे शब्दमानविशेष्यकः । एवमर्थेनापि स्वाकारसमर्पणे तत एव शब्दाकार- स्थापि समर्पणमिति सर्व ज्ञानं शब्दानुषिद्धम् । तदुक्तम्- एव शर्म २ अचाधे इतिपाठः फु० फनपु०॥

·बौदार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३४७ न सो ऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाइते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शन्देन भासते ॥ इति । उत्तरार्द्धनानुव्यवसायः प्रमाणं दर्शितम् । अतं एव चक्षुपा दृश्यमानमप्यज्ञातयधिक पदार्थ "किमि दमिति न जानामि' इति व्यवहरन्ति । तदुपदेशे च 'ज्ञातम्' इति व्यवहरन्ति ॥ ८॥ (कुं० टी०) *बहुधेति । नलादिपदघटादिपदेभ्यो नि. शेष्यस्थानेकधा भानात् । उपमिती अयं गवयपदवाच्य इत्या- दिना बहुविधत्वात् । *अर्थवाधेविति । अर्थस्योचारणास- म्भवात् । * शब्दविशेष्यक इति । अर्थविशिष्टशब्दवोध इत्यर्थः । *शब्दमात्रेति । तत्रार्थस्य अप्रतीतिरेव । *तत एवेति । श- ब्दार्थयोरभेदादेवेत्यर्थः । अनुविद्धमिति । शब्दार्थयोरभेदे शब्दपूर्वकत्वस्यैव न्याय्यत्वात् । *अनुव्यवसायः प्रमाणमिति । प्रत्यक्षे शन्दादीनां विषयत्वासम्भवात्तदुत्तरोत्पने ऽनुव्यवसाये शब्दो विषय इत्यर्थः । तथाचानुव्यवसायस्थ प्रामाणिकत्वं दर्शित- मित्यर्थः । अनुव्यवसाय एव ज्ञानस्य भानादुक्तम् *उत्तरादेति। *अत एव-शब्दानुविद्धत्वादेव । *अज्ञातवोधकामिति । न ज्ञातो घोधको वाचको यस्य तम् । शब्दानुविद्धस्यैव भानात् वाचकश- ध्दाज्ञाने ऽर्थस्याप्यज्ञातत्वव्यवहार इत्यर्थः ॥ ८ ॥ तुरुक्तलक्षण्ये । ननु सामान्यतो ऽत्रापि अर्थज्ञानमत- आह अस्येति । अयं (शब्दः) सार्थकः पदत्वात् घटादिशब्दवत् । नलादिगदं किञ्चिद्वाचकं साधुपदत्यादिति था। एवेन शान्दयनि रासस्तत्र । 'अथैवंशब्दोपिइति शब्दस्य प्रागुक्तं स्वप्रकाशत्वमाह बौद्धाति। तयोस्त पत्यादित्यर्थः । तन्मूलेति बाह्यशब्दार्थयो. १ तथा-त्यर्थः पाठोऽयं कुं० कपु० नास्ति । .0 ·टीकायोपेतायां लघुमपापाम् । रित्यर्थः। अतएव-शाब्दे तस्यापि विपयत्वादेव ।ऐकरूप्येण सर्व घ तथाऽसत्यादाह *तत्रेति । तस्य तद्विषयत्वे इत्यर्थः । एवं शाब्द उक्त्वा प्रत्यक्षादावप्याह *एवमिति । तद्वदित्यर्थः । *तत एव भविभागमूलाभेदाध्यवसायादेव । तदुक्तम्, हरिणा । *प्रत्ययः- विशिष्टशानम् । शब्दानुगमात्-शब्दविषयकत्वात् । इदमेव तद्- नुविद्वत्यम् । प्रत्यक्षादौ तदसरवादाह *इवेति । भासत इत्युक्ति- स्वारस्यादाह *उत्तरेति । *अतएव-तस्य तदनुविद्धत्वादेव । घोधक'-शब्दः । अन्यथाऽर्थदर्शनसत्त्वेनैतदसङ्गतिः स्पष्टैव । त. स्मात्तदंशमादायैवमिति भावः ॥ ८॥ एतेन मणिमन्त्रादिन्यायेन तत्पदवाच्यत्वग्रहो विशेषधर्मप्रकारेण ज्ञाने तथा व्यवहारे ऽनुव्यवसाये च हेनुरिति नैयायिकनव्योक्तमपास्तम् । माणिमन्त्रादिन्यायेन कारणत्वकल्पनापेक्षया ऽस्मदुक्तस्यैवौचित्यात् । तदहे सति स्मृतस्य तस्प भाने वाधकाभावात् । तदर्थ प्रतिबन्धककल्पने गौ- रवम्, अनुभवविरोधश्च । किश्च,पिकपदशक्तिग्रहवतः 'अयं कोकिल' इत्यनु- व्यवसायापत्तिः । तव पिकत्वकोकिलत्वयोरभेदात् । मम तु तत्तत्पदानान दोषः । अत एव कणादसूत्रवृत्तिका ः कीर्तिदिड्नागा. दिभिः 'नामसंसर्गविषयकत्वम्' सविकल्पकलक्षणमु. क्तम् । पातञ्जलानामपीत्यमेव सविल्पकलक्षणं संमतम् । एतेन ज्ञानं शब्दाननुविद्धमेव, अर्थज्ञानस्य वाच- फशब्दाभावात् । अर्थवाचकेनेतिकरणयुक्तेन 'घट इति जानामि' इति तद्व्यवहार इत्यपास्तम् ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३४९ "इन्द्रियार्थसंनिकपोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमंत्र्य- भिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्" इति प्रत्यक्षल. क्षणे ऽव्यपदेश्यत्वविशेषणं वदता गौतमेन शा. ब्दज्ञाने शब्दभानाङ्गीकाराच । 'अव्यपदिश्यमानत्वं घ व्यपदेशाविषयकत्वम् । व्यपदेशश्वार्धवाचकः शब्द' इति तद्भाप्ये स्पष्टम् । एवं चान्पत्र तानाग्रहो मुधेति पातञ्जला- नामाशयः । "शब्दविपयकत्वेन प्रत्यक्षस्य शा- ब्दत्वापत्तिः" इति वदता वात्स्यायनेन शन्दजयो. घस्य शब्दविपयकत्वमुक्तमायमेव । “शब्दविपयक- त्वमेव शान्दत्वम् नतु शब्दजन्यत्वम्" इति तत्रैव घाचस्पतिमिरुक्तम् ॥ ९ ॥ तत्र *मणिमन्त्रादीति। अयं भावः-'इदो वनय भाववान्' इतिनिश्चयानन्तरं 'इदो पहिमान्' इति युद्धरनुदयाचदचानुदि प्रति तदभावयतानिधयः प्रतिबन्धकः। च ग्राह्याभावानवगाहित्वे ऽपि यथा दाई प्रति मण्यादर्विशिष्यैव प्रतिबन्धकता एवं चैवत्वा- दिना विशिष्य शक्तिग्रहाद् बोधादिरित्यर्थः । **अस्मदुक्तेति । वौद्धाकारेति मागुक्तत्वात् । तद्हे-तदर्थ- ग्रहे । *तस्य-शब्दस्य । *बाधकाभावादिति। शब्दार्ययोनि- त्यसम्बन्धित्वात् । पदाभाने दोपान्तरमाह किं चेति । *ना- मेति । नामविषयकत्वं संसर्गविषयकत्वं चेत्यर्थः । चाक्षुपेऽपि नामवैशिष्टयमस्त्येव । मुराभि चन्दनमितिवन्नामांशे उपनीतभा- नसम्भवात् । नामांशे स्मरणं वा । अभावज्ञाने प्रतियोगि- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । स्मरणवत् । वाचकशब्दाभावादिति । पदार्थादिज्ञान- स्प शब्दवाच्यत्वाभावादित्यर्थः। तथा च न शब्दानुविद्धं ज्ञानं ज्ञानशब्दयोः सम्बन्धिस्वाभावात् । इतिकरणेति । घटा- र्थवाचक इतिकरणयुक्तो यो घटादिशब्दः तेन ज्ञानस्य व्यवहार इत्यर्थः । इन्द्रियाति । इन्द्रियविपयसन्निकणोत्पन्नमित्यर्थः । यद्यपि मनोरूपेन्द्रियजन्यं सर्व ज्ञान तथापीन्द्रियत्वावच्छिन्नज- नकता विवक्षिता । मानसप्रत्यक्ष तु मनस्त्वेन जनकता।ईश्वरम; स्यक्षस्य स्वजन्यत्वेऽपि जन्यप्रत्यक्षस्यैवेदं लक्षणम् ।*अव्याभ चारीति । भ्रमभिन्नामित्यर्थः । प्रत्यक्षं विभजते अव्यपदेश्य- मिति । निर्विकल्पकमित्यर्थः । व्यपदेशः शब्दप्रयोगः। स च विशिष्टज्ञानादेवेति व्यपदेशानहत्वानिर्विकल्पकलाभः । *व्यवसायात्मकमिति । विशिष्टज्ञानात्मकमित्यर्थः । शाब्द. ममाया अप्येकपदार्थे ऽपरपदार्थसंसर्गरूपयोग्यताजन्यत्वेना. तिव्याप्तिवारणाय *इन्द्रियेति । त्वङ्मनोयोगजन्यानुमिताव तिव्याप्तिधारणाय *अर्थेति । सर्वाशे कामिनीत्याधलौकिकम- त्यक्षे इन्द्रियार्थजन्यत्वाभावादव्याप्तिवारणाय संनिक- ति । चक्षुःकपालसंयोगजन्ये चक्षुर्घटसंयोगेऽतिव्याप्तिवारणाय *ज्ञानमिति । न चैवमप्यात्ममनोयोगजन्यात्मानुमितावति- ध्याप्तिरिति वाच्यम् । ज्ञानपदमहिम्ना विषपतासम्बन्धाव- छिम्मेन्द्रियार्थसनिकर्पजन्यत्वलामात् । अथ गुडं मुझे इत्यत्र गुडत्वस्येव मधुरत्वस्यापि प्रकारतया तत्प्रकारकशाब्दवोधवारणाय तद्धर्मप्रकारकशाब्दवोधं प्रति तद्ध- मप्रकारकशक्तिमानस्य हेतुत्वं वाच्यम् । एवं च घटत्वाव. च्छिन्नाकारताशालिशान्दवोधं मति ताशशक्तिज्ञानस्य हेतवपा कयं घटशब्दस्वादेः प्रकारतावच्छेदकतया भानं - ·चकूटानां विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहाद्वौरवमिन्यर्य- छावलाच्छाब्दबोधः, तत्र शब्दविषयकत्वासम्भवः । न । यत्तु यत्र विभिन्नविषयकानुमितिसामग्रीकाले शान्दे- 'शब्दशान्दं जायताम्' इत्याकारकेच्छाया एवोत्तेजकतया तदि- च्छाविरहविशिष्टानुमितिसामान्याः प्रतिवन्धकत्वात् तत्र शाद. बोधाभावात् । तदिच्छाया अप्युचेजकत्वे तु तचदिच्छामा- चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । घटशब्दस्य घटशब्दवाच्ये शक्तिरिति शक्तिग्रहाभावात् । यत्तु सम्बन्धिज्ञानविधया शब्दस्य भानमिति । तन्न । इस्तिपफश- न्दाद्धस्तिनोऽपि वोधापत्तेरिति चेद् । शब्दांशे स्मरणात्मकतो. घस्पैचोपगमात् । *अन्यत्र-शाब्दवोधे । *तदभानेति । शन्दाभानस्या. ग्रहो व्यर्थ इत्यर्थः । *वात्स्यायनेन-न्यायभाष्यकृता । तत्र हि-रूपम्' इति जानातीत्याकारकं प्रत्यक्षं भवति । रूपादिशब्दाश्च विषय नामानि तथा च नामधेयशब्देन व्यप- दिश्यमानत्वात्प्रत्यक्षस्य शाब्दत्वापतिरित्याशङ्कायामव्यप- देश्यमिति सूत्रांशो ऽवतारितः । तस्यायं भावः-रूपादिप्रत्यक्षकाले नापयशन्दस्य न ऽपि व्यापारः किं तु व्यवहारकाले रूपपिति जानातीत्या- :: । तस्मादशाब्दं प्रत्यक्षमिति । *उक्तमायम् -~-अत एव ज्ञानजन्यत्वे सति शब्द. नाजन्यत्वपनुमितिलक्षणमभिधाय मनननन्यतत्वज्ञाने नाति- पाप्तिः तत्वमसीत्यादिशब्दविपयकत्वादिति तार्किका अपि' दन्ति । न तु शब्दजन्यत्वमिति । विपयविधया शब्दमत्यक्षे तिव्याप्तः।

·। जा- आह कथ 1 टीकाद्वयोपेतापां लघुमञ्जूषायाम् इति । तन्न । शान्दवोधमात्रस्यैव शब्दविषयकतयैकविधेच्छाया एवोत्तेजकत्वात् ॥ ९ ॥ एतेनेत्यस्यार्थमाह मणीति । औचित्ये हेतुमाह *तह- हे सतीति । तत्तत्पदवाच्यत्वग्रहे सतीत्यर्थः । *तस्य-शष्द- 1 *तदर्थम्-विशेषधर्मप्रकारकयोधार्थम् । अभ्युपेत्या- पि गौरवादिकमाह *किञ्चति । *कोकिल इति । नामीति शेषः । तत्तत्पदेति । अत एवोक्तद्वन्द्वोपपत्तिरपीति बो- ध्यम् । शब्दानुविद्धत्वं परसंमतमपीत्याह *अतएवेति । शब्द- विपयकत्वादेधेत्यर्थः । तेषां यहूनां सत्वादाह । * कीर्तीति । *ना-. मेति । उभयविषयकरयमित्यर्थः । अन्यसम्मतिमप्याह *पात- अलेति । एतेन-पातअलादिविरोधेन । *ज्ञानम्-प्रत्यक्षा. दि नन्वेवं कथं तद्यवहारो ऽत अथैति । दोषान्तरमाह *इन्द्रियार्थेति ननु ततस्तदही- कारो ऽत आह *अव्यपति । *एवच-तथा तदुक्तौ च । *अन्यत्र-शाब्दे । *तदेति । तस्य शब्दाभानस्याऽग्रहोऽभिनिवेश इत्यर्थः । तद्भाप्यादिसङ्गतमपोदमित्याह *शब्दति । तत्पद- छत्यव्याख्यावसरे इति भावः । तदाशयमाह *शब्दात ॥९॥ स्वरूपमितिसूत्रे भाप्ये स्पष्टमेतत् । तन्त्र हि- "न वा एतदक्तव्यम् । कि कारणम् ? शब्दपूर्वको ह्यर्थे सम्प्रत्ययः । आतश्च शब्दपूर्वः । यो ऽपि यसौ नाम्नाऽऽहयते नाम च यदाऽनेन नो. पलब्धं भवति तदा पृच्छति किं भवानाहति । शब्द- पूर्वकश्वार्थस्य संप्रत्ययः । इह शास्त्रे शब्दे सम्भवा- दर्थेऽसम्भवादर्थस्य निवृत्तिः" इत्युक्तम् । शब्दपूर्वको. हीत्यस्य श्रीतुः शब्दज्ञानपूर्वकोऽर्थप्रत्यय इति लोके प्रसिद्धमित्पः । अन्वयमुक्का व्यतिरेकमाह-आ- ·पणक इत्यर्थः । तेनार्थे ऽसम्भवेन कारणत्वेन विशे. पणत्वेन चोपस्थिते शब्दे कार्यामिति भावः। चका. रेणास्य युक्त्यन्तरस्वमेवोचितम् । “मन्त्रे यजुपीति च. च यदुच्यते तत्र मन्त्रशब्दादौ कार्यासम्भवेन मन्त्रा. दिसहचरितेऽर्थे भविष्यति इति भाष्यप्रतीके कैयदेन स्पष्टमेवोक्तम् "साहचर्य च शब्दानुविद्धस्यैवार्थस्याच. “गमाद्" इति । किच प्रत्यक्षादावपि विपयताभाननियमानियाँहा- देय पदभानमावश्यकम् । यज्ज्ञानं यत्पदादिविपर्य त्तजन्यबोधीयविषयतासमानविपयताकामिति नियमात् ।.१० ॥ (कुं० टी०) *न वा एतदिति । स्वरूपमिति सूत्रं न वक्त. ध्यमित्यर्थः । शब्दपूर्वको हीति । शब्दज्ञानपूर्वको हीत्यर्थः । उपलब्धस्यैव हि शब्दस्यार्थवोधकत्वं न तु चक्षुरादिवत्स- तामात्रेण बोधकत्वमिति भावः । अयमाशयः-अतरगत्वादइयत्वादसाधारणत्वाच स्वरूप मेव मुख्यमर्थः । शब्दार्थयोश्चाभेदाच्छन्दगतैव जातिरथं आरो- प्यते । अत एवोक्तं हरिणा--- तथा शब्दार्थसम्बन्धाच्छब्दे जातिरपस्थिता । व्यपदेशेऽर्थजातीनाजातिकार्याय कल्पते ॥ इति । *शब्दपूर्वकथेति । शब्दपूर्वको हीत्यर्थः । व्यतिरे- कमिति । शब्दज्ञानाभाचे ऽर्थज्ञानाभावादिति भावः । *युक्त्य- न्तरत्वमेवेति । यतः शब्दपूर्वक' इति पूर्वहेतुंतया न व्याख्येपमि-

·टीकाद्वयोपतायां लघुमञ्जूपायांम् ।।
त्यर्थः । * मन्त्रइति । मन्त्रशब्दादिग्रहणवारणाय अशब्दसंशेति
निषेध इत्याशा भाष्यकार आह "लक्ष्ये मन्त्रशब्दग्रहणास-
म्भवादर्थस्य ग्रहणं भविष्यति"इति । कैयुटोक्तिमेवाह *साहचर्य
चेति । *यज्ज्ञानमिति । दृष्टं च शाब्दवोधे.घटैज्ञान घटपद-:
विषयकम् । *यज्ज्ञानम्-घटज्ञानम् । *यत्पदादिविषयम् -प-
टादिपदाविपयम् । *तद्-घटज्ञानम् । तत्पदन्यति
घटपदजन्येत्यर्थः । घटपदजन्यवोधे या विपर्यता तत्समॉनविष-
यताकमित्यर्थः । एवं च प्रत्यक्षेऽपि.. पदविप्रयताऽवेश्यकी ।
तयाच विषयताऽपि शक्यैवेति भावः समानेति । शान्दवोधे
यावन्तो विपयास्ते प्रत्यक्षे ऽपात्पर्धः१० ॥ ...
(कष्टी०) *पतत्-स्वंरूपमिति । *अर्थस्येति 'अयोधकंश-
ध्दान्तरस्य निवृत्तिरित्यर्थः । न चार्थज्ञानोत्तरं पर प्रति तद्योधनाय
शब्दप्रयोग इति कथं शब्दपूर्वक्त्यमर्थप्रतीतरत आह *श्रोतुरिति ।
दर्थमाह *प्रसिद्धमिति । *तेन-प्रकारद्वयन *उपस्थिते-
तव । ननु पूर्वोपसहार एवायं कुतो नेत्यत आह *चकारेति ।
मत पच पाठयन्तोल्लेखो इपीति योध्यम् । निषेधप्रतियोगिज्ञानार्थ
न्यायसिस्यापि विध्यशस्थानुपादानार्थ सूत्रमिति तदने शशितफ-
लान्तरराण्डनपरभाप्यमाह *मन्त्रइति फयटेन-शेनापि युक्त्यन्त.
रमाह *किञ्चेति । आदिना थनुमित्यादि । अपिना शाब्दस-
मुश्शयः । माननिर्वाहस्यान्यतोऽपि जायमानत्वादाह *नियमेति ।
पदेति । सर्वोत्यादिः । ननु 'अन्यद् भुक्तामन्यवान्तम्' इति याधि
तमिदमत आह यत्ज्ञानमिति । यादिना पाक्यम् । यथासक्य.
संनिकादिभिस्तु न व्यवस्था, 'घटो रूपान्'
इतिज्ञानयत् 'घटस्यरूपम् इतिरूपविशेष्यकज्ञानस्यापि
-तेन संनिकण जननात् । घटरूपोभयविषयकशान-
स्पतरसंस्कारस्य वा पूर्व सत्त्वेन यदा यज्झानं पूर्व
.
मन्यय॥१०॥

·२ यौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । *३५५ 'तदा तस्य विशेषणतत्यप्ययुक्तम् । विशेषणज्ञानस्ये- घ विशेष्यज्ञानस्यापि विशिष्टबुद्विकारणत्यात् । अ- न्ययो किनिषवद्' इत्येव स्यात् न तु 'घट'इत्यादि विशेष्यताग्रहदशायां तदनुत्पत्त्या। किञ्च,यथा विशि- स्य वैशिष्ट्यमिति बुद्धी विशेषणतावच्छेदकप्रकार 'कनिक्षयस्य कारणत्वेऽपि लाघवाद्विशिष्टज्ञानं प्रति विशेपणज्ञानं कारणामति कल्प्यते, अत एव निर्षि- करपक्रसिद्धिः, संथा विशिष्टे वैशिष्ट्यमिति वि- शेप्यतावच्छेदकप्रकारकविशेष्यज्ञानस्य कारणता- या सर्वेपामायश्यकत्वेन विशिष्टवुद्धित्वमेव वि- शेष्यज्ञानस्य लाघवाकार्यतावच्छेदकमुचितम् । 'घट' इत्यादिविशिष्टयुद्धावपि विशेपणज्ञानवत् नि- विकल्पकविशेष्यज्ञानमपि सुलभम् । अत एव 'घट- घटत्वे' इति निर्विकल्पकाकारमाहुः ।। १५ ।। (कुं०टी०)ननु यथा संयुक्त समवायवलादूपस्य प्रत्यक्षं तथा संयुक्तविशेपणतावलादेव विषयताभानं सिद्धं किमर्थ विपयताया वाच्यत्वमत आह *सन्निकर्यादिभिस्त्विति । कदाचिद् रूपस्य विशेषणता कदाचिच विशेष्यता भवति तथा प्रकारत्वादीना- मप्यनियमः स्यादिति भावः । एतेन पदानां स्वपरत्वे लक्षणेव न शक्तिः, अन्यल- भ्यत्वात् । प्रत्यक्षोपस्थितत्वात् शब्दस्यापि मानमिति तु न युक्तम् । त्यभावे प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वित- इति २ विशेष्यतावच्छेदकरूपेण विशेप्याग्रहदशाया तदनुत्पत्या पाठोऽय फखमूलपु० अधिकः । ” २विशेष्य--पत्त्या इति पाट नास्ति फखपु० ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुम पायांम् । न्यायविरोधात् प्रत्ययार्थान्वयानापत्तेः । अत: एव वृत्ति' विनापि पदस्य भानं स्वभावात् । अन्पयोधनेऽतिमसङ्गया- रणाय' वृत्तिरपेक्षिता न.तु स्योधनेऽपीत्यपि न वक्तव्यनि- त्यंपास्तम् । घटरूपेति । यदा यस्य पूर्व ज्ञानं तदा तस्य विशेषण: तेत्यर्थः । *विशेष्यज्ञानस्यापीति । तथा च विशेष्यस्य पूर्व ज्ञा. तत्वे विशेषणत्वापत्तिः। *किश्चिदिति । विशेष्यरहितमपि मती. येतेत्यर्थः । *नतु घट इत्पादीति। 'रूपवान् घ इति बुद्धिर्न स्या- दित्यर्थः । अत्रैव हेतुमाह विशेष्याग्रहेति। तदनुत्पत्या-रूपवि- विशिष्टघटज्ञानानुत्पत्या विशिष्टस्पेति।रक्तदण्डवद् भूतलम्' इत्यत्र रक्तत्वविशिष्टदण्डस्य वैशिष्ट्यं भूतले भासते। तत्रं रक्तत्व- प्रकारकनिश्चयः कारणम्। 'रक्तो दण्डो न वा इति संशयानन्तरं तदनुदयादिति भावः। 'ननु निश्चयत्वेनैव हेतुत्वे 'रक्तो दण्डो न चा' इति संश- 'यानन्तरं 'रक्तदण्डं संदेह्मि' इति विशिष्टविषयकोऽनुव्यवसायो न स्यादिति चेत् । तादृशानुव्यवसायो दण्डे रक्तत्वाभावागाही: "दण्डे रक्तत्वं सन्दमि' इत्याकारक एव । 'घटवद् भूतलम्' इति विशिष्टयुद्धौ तु विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानमेव कारणं न तु 'निश्चयत्वगर्भम् । 'अयं घटो न वा' इति संशयानन्तरमपि ताह- शबुद्धयुदयात् । ननु 'घटत्वमकारकपदविशेष्यकज्ञानवानहम्' इत्यनुन्य. बतायवलादस्तु सविकल्पकस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वं निर्विकल्पक- स्वीकारे तु मानाभाव इत्यत आह *अत एवेति । विशेप- •णज्ञानस्य कारणत्वादेवेत्यर्थः । घटत्यज्ञानं विना घटत्वमका-, सत्यम् ।

·रकज्ञानं न सम्भवतीति भावः । ननु अन्यथासिद्धत्वाविशेषणज्ञानं न कारणमिति चेन। स्वरूपतो 'घट' इति विशिष्टपुद्धिं मति स्वरूपतो घटत्वज्ञानस्य हेतुतया 'जातिमान', इति पुद्धिं प्रति जातित्वेन हेतुतपा विशेषणानुस्य हेतुतासिद्धः । *विशिष्टइति । 'रक्तदण्डः प्रमेय' इत्यत्र रक्तत्वविशिष्टे दण्डे प्रयत्य.शिष्टयज्ञानम् । घटघटत्वेइति । व्यक्ति चिना जातेरभानायक्तिरपि.भासते । तदुभयसंसर्गस्तु फलबलान भासत इति भावः । ननु चक्षुस्संयुक्तसमवायरूपकारणवला- सम्बन्घ्रस्यापि भान दुर्वारमिति चेद् एवं तर्हि निप्पकारकत्वा- देव निर्विकल्पकत्वम् ॥ ११ ॥ फटीई) परोति गण्डयति *सभीति । आदिनाऽनुमित्या. दिसामोपरिग्रहः । तेनेति । तथा च विपरीतयोधापत्तिरपीति भावः । तदुक्तं युक्तान्तरं मण्डयति *घटेति । कालान्तरे तद- भावादार *तत्संस्कारोति । विशेष्यतावच्छेदकरूपेणेत्याद्यपपाठः। गतदिति । विशिष्टयुद्धीति । अन्यथा-तस्याकारणत्नदशायामि- त्यर्थः । ननु विशेष्यज्ञानस्य कारणत्व विशिष्टे वैशिष्टयमिति. युद्धावेव परसमतं सर्वावश्यकं च न विशिएबुद्धिमान इति देत्यसि- द्धिरत आ६ *किञ्चति । पररीत्येष तसिद्धिरित्याह यथेति । तयोस्तत्वयो स्वीकारे गौरवेण लाघवादनयोरच तत्वयोः 'सी- कार इति भावः । अस्यावश्यकत्वमाह *अत एवेति । तस्य तं प्रति कारणत्यादेवेत्यर्थः। *फारणताया इति । अन्वयव्यतिरेकाभ्या. मिति भावः। नन्वेवं 'घट' इत्यादिविशिष्टबुद्धिने स्याद्विशेष्यज्ञान- पकारणाभावादत माह * घट रति । आहुः-परे ॥११॥ ये तु निर्विकल्पकं नेच्छन्ति, विशेषणज्ञानकारण. १ कलानुरोधी कसमूलपुस्तकयोःशानादिकारणत्यं चेवि पाठः।

·टीकाद्वयोपेताया लघुपपायाम् । स्वादिकंच नेच्छन्ति,संनिकर्पणैव विशिष्टज्ञानमिच्छ. न्ति तेषां त्वनुपपत्तिरेय । घटादिपदजयोधे विषयताभाने तु घटादि- पदानां घटत्वविशिष्ट शक्तिरिति शक्तिग्रहो नि- यामका । घटत्वनिष्ठभकारतानिरूपितविशेष्यत्वा. वच्छिन्नशक्तिरिति तदर्थः । अत एव विपयता. विपयको ऽनुव्यवसायः । स्वरूपतो.विपये विद्यमा. नस्य पदार्थस्यानुव्यवसाये भाने तु आम्रफलादिविष यकज्ञानानुव्यवसाये माधुर्यादीनाम िविषयतापत्तिः। कुब्जखाः खञ्जकुजः इत्यादी विषयताभानं विना बोधे' विशेपस्योपपादायतुमशक्यत्वाच । सम्बन्धस्य स्वरूपसम्बन्धेनैव भानचद् विपपताना स्वरूपात एंव -भान न कयापि विपयतयेति नानवस्धासन चवि. पपतानां कार्यकारणभावयलादेव बोधः । तद्बोधका रणतानियामकत्वेन शक्तिकल्पनावश्यकत्वात् ॥१२॥ (कुं०टी०)*विशेपणज्ञानेति। युगपद्विशेषणविशेष्येन्द्रियसंनिक पणैव विशिष्टबुद्ध्युत्पत्तौ विशेषणज्ञानहेतुत्वे मानाभावः। एवं च विशेषणज्ञानसंपादकतयाऽपि निर्विकल्पकस्वीकार इति भावाननु विशेपणज्ञानहेतुतामतेऽपि स्मरणं प्रति विशेपणज्ञानं न कारणम् विशेपणज्ञानशून्यकाले संस्काराभावादेव स्मरणासंभवात् , तथा च विशिष्टस्मरणमेव कारणमस्तु किं निर्विकल्पेनेति चेत् । अपूचैत्रत्वादिस्मरणाभावेन विशिष्टयुद्धिर्न स्यादिति । *स- निकणवेति । संनिकर्पस्यैव हेतुतामिच्छन्तीत्यर्थः । *अ. * + १० करप बोधादति ·पौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । . नुषपत्तिरेवेति । विशेष्यविशेपणभावेऽनियमापत्तिरित्ययः। तार्किकास्तु प्रत्यक्षे एव विशेषणतावच्छेदकामकारकनि- थयादेः कारणतां वदन्तिः । खलेकपोतन्यायन तैः शाब्दयो- धस्वीकारेण शान्दवोधादी पदार्थोपस्थित्यादेरेव नियामक त्वात् । ननु 'विशेषणज्ञानहेतुतयैव गतार्थत्वाद्वियोपणतावच्छेदक- प्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे मानाभावः । त्यम् । घटत्वादिनिर्वि- कल्पकानन्तरं 'घटो नास्ति' इति प्रत्यक्षवारणाय प्रतियोगिता- वच्छेदकमकारकज्ञानस्य हेतुत्वकल्पने गौरवात् । ननु पदानुपस्थितस्य विषयत्वस्य भाने हेत्वभावो- ऽत आह विषयतांभानेविति । घटादिवत् घटनिष्ठा विप्यता, उपि भासत इत्यर्थः *घटत्वनिष्ठेति • एवं चप्रकारत्वादिघटितधर्मस्य वाच्यत्वे प्रकारत्वादीनामपि वाच्यत्वं. सिद्धमित्यर्थः । *विपयताविषयक इति । 'घटत्वप्रकारकज्ञान- वानहम्' इत्यादि स्वरूपतइति। शक्तिमहाविपयस्यापि पदार्थस्य, --भाने.त्वित्यर्थः। *कुब्जखञ्जइति । अन्न कुजत्वनिष्ठैव प्रकार: ता । ननु विपयाभाने तत्रापि विपयत्वान्तरापत्तिरत 'आह *स्वरूपेति । न तु सम्बन्धान्तरेत्यर्थः । विलादेवेति । घट- त्वकारकशाब्दबोध प्रतीत्यादिनेत्यर्थः । * तदोघेति । घट. ले प्रकारतावोधार्थ प्रकारतांशेऽपि शक्तिरावश्यकीत्यर्थः ॥१२॥ (कल्टी०)परमतं खण्डयति *येत्विति । आदिना विशेष्यज्ञानपं- रिग्रहः नन्वेवं विशिष्टज्ञानस्याकस्मिकत्यापत्तिरत आह सनीति । अनुपपत्तिरेव व्यवस्थाभावरूपा । ननु शाब्दे विषयताभाने एयोक्त- नियमसिद्धेधार्थसिद्भिः, तत्रैव किं मानमत आह घटादिपदति । इति-इत्याकारकः। ननु तस्य घटत्यभाननियामकत्ये ऽपि न विषयताभाननियामकत्वम् यशान्दत्वात्तस्याभतमाह *घटत्वेति । - .

·• - + • टीकाद्वयोपेतायो लघुमञ्जूपायाम् । ननु यथाश्रुत एप तस्य कुतो नार्थः, अत आह *अत एवेति । तत्र शक्तिग्रहेण व्यवसाये तद्भानादेवेत्यर्थः। तत्र तत्वस्यान्ययासिद्धि निराचष्टे *स्वरूपत इति । अन्यथाऽनुपपत्यापि शाब्दे तन्नानमा घश्यकमित्याह *कुम्जेति । सदादिभानस्य तुल्यत्वादिति भावः । लन्येचं प्रकारत्वादेरपि विषयताऽन्तरेण भाने नवस्थापत्तिरत माह सम्बन्धस्यति ॥१२॥ समर्थसूत्रे भाष्ये च जहत्स्वार्थावृत्तिव्युत्पादना- घसरे राजपुरुप इत्यादौ पाक्ये राजपदार्थ विद्यमान- 'विशेष्यत्वरूपस्वार्थस्य त्याग इत्युक्तम् एवं च ऋष्यंनुभवसिद्धं विपयताभानं तच्छंक्यत्वं च ॥१३॥ (कुं० टी०) विशेष्यत्वरूपस्वार्थस्यैति-1 अयं भावः-राजत्वनिष्ठमकारतानिरूपिता या विशेष्यता तदवच्छिन्नो राजपदार्थः । वृत्तौ तु राजपदार्थस्य विशेषणत्वा- विशेष्यस्वरूपस्वार्थस्य त्यागः । गजरूपार्थस्य तु त्योगामावान्न तत्पयुक्तजहत्स्वार्थत्वमिति। *तच्छश्यत्वञ्चेति । विपयतया भानं शक्यत्वं चानुभ- ‘वसिद्धमित्यर्थः ॥ १३ ॥ (६० टी०) ननु घटत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छि- नघटबोधं प्रति घटपदशान कारणमितिरीत्या सर्वत्र तद्विशिले शक्यग्रहे ऽपि विशेषयोध. सुलभो ऽत आह *समर्थति। *च-अपि । 1. इत्यादावित्यस्य त्याग इत्यत्रान्वयः। *वाक्ये-राक्षः पुरुष इत्यादी। *इत्युक्तमिति। तत्र हि-नाम्याद व्रत्तेर्तिप्रत्तिरिति वादिलो मते किं वत्तिलक्ष- णमिति प्रश्ने ऽन्यदीयमर्थ यत्रायशब्दोऽभिधत्ते आस्कन्दति सा पृत्तियथा राजपुरुष इत्यत्र राजशब्देन वाक्यावस्थायामनुक्तः पुरुषार्थो ऽभिधोयत इत्यर्थकम्परार्थाभिधान वृत्तिरित्युक्त्या, ननु स्पार्थे वर्तमानस्य तत्यागं विना कथमन्तराभिधायकत्वमि ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३६. प्यारावं तहि जहत्स्वान्युफ्त्या, पुरुषमाग्रस्य तशानयनं मानो. तीत्याराक्ष्य सिद्धान्तिनोक्तम्-"प दोषः जहदप्यमा नायनाय जहाति यः परार्थविरोधी भ्यार्थस्तं जाति । तद्यथा-गकर्मणि प्रवमानस्तक्षास्यकीयं तक्षकर्म जहाति नतु हिछिनमितरूपाय- तादीनि । नचायमर्थः परार्थविरोधी विशेषणं नाम, तस्मान हाम्य ति"इति । नात्यन्तायेति । सर्वथा त्याग ऽनुपादानमय तम्य स्थादिति भाषः । नचायमर्थ इति । यद्यपि पाक्येऽपि राजाचा विशेषणमयत. पापि तत्तत्पदाविशेष्यतयेयापस्थितेः पदाधक्दननया न पिश. पणत्यसम्बन्धप्रतिपादने सामर्यम् । एवं च पाक्ये विद्यमानम्य विशेष्यत्वरूपस्वार्थस्य त्याग रति नदर्थः । विषयतायाः पदा. शक्यत्ये तस्याः स्वार्थत्वाभायात्तत्यागे ऽपि जहरम्पायंयाचित सम्भवाभावः, "य:पराधिरोधी स्वास्त जवानि" इति भाप्याक्षग. सामञ्जस्यं च । परार्थविरोधीत्यस्य हि,"राजपदेन परार्थस्य पुराम. रूपास्यास्पन्दने तद्विशेषणत्यग राजमपार्थीपस्थिती राजपा अर्थ: स्वतो न विरोधी किन्तु तहतविशेष्यत्यमेर विरोधिभू. अतो राजरूपार्थे ग हाम्यनि किन्तु तदधिशेप्यताम्यमय स्पार्थ सदास्फन्दनविरोधिभूतं त्यजति" इत्यर्थ इति । एयं च-तथोक्तौ च । शारदे इति भायः ॥ १३ ॥ अत एच "व्यस्याकृतिजातयस्तु पदार्थ:"इति सूत्रे न्यायवार्तिककृतोरतम्-"तुशब्दो विशेषणार्थः । किं विशेप्यतेप्रधानरपमर्जनभावस्यानियमेन पदार्थत्वम्" इति।'प्रज्ञापनीयधर्मविशिष्ठोधी साध्य'इति प्रस्तावे ऽपि न्यायवार्तिककृतोक्तम्-"अनित्यः शब्दः कृतक- स्वादित्यनुमाने शब्दस्य सिद्धत्वेन साध्यत्वं न भवती. ति प्रज्ञापनोयत्यादि । नापि शन्दे ऽनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वेन हेतुना साध्यस्य योगाभावात् । अन्न परम्परासम्बन्धत्त्वं दर्शितम्। किंचानित्यत्वमपिघ- रादौ सिद्धम् । तस्मादन्यधर्मत्वेन प्रज्ञातस्यानित्यत्व- * नचानित्यत्वमिति पादः कुक्षिकासमतः, नतु कलायाः. संमतः ।

·.. टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । स्य धर्मिणा शब्देन यो विशेष्यविशेषणभावः स साध्यः । स चोभयाश्रयः। धर्मी विशेष्यः धर्मो विशे- 'पणम्" इति । अनेन ज्ञाने विषयत्ताभानं स्पष्टमेवो- क्तमित्यन्यत्र विस्तरेण निरूपितम् ॥ १४॥ (कुं०टी०) *व्यक्त्याकृतीति । जातिविशिष्टायां व्यक्ती श- क्तिस्वीकारे सम्वन्धांश ऽपि शक्त्यापत्तिः, विशेष्यविशेषणभावे पिनिगमनाविरहापत्तिश्चेति पृथक् तयोः शक्यत्वम् । जाते- नियतसंस्थानव्यङ्गयत्वनिपमाभावादाकृतेः पृथग्वाच्यता *विशेपणार्थ इति । विशेपणं व्यावर्तनम् । किं व्यावर्त्यत इति पृच्छति *किंविशेष्यत इति । उत्तरमाह *प्रधानेति । जात्या- दीनां गौणप्रधानभावस्य नियतत्वाभावात्तिसृणामपि पदार्थ- त्वमित्यर्थः । “तुशब्द एकैकमात्रस्य पदार्थत्वव्यवच्छेदाय । अन्यथा कदाचित्कस्याश्चिदुपस्थितिः स्यात्" इत्यन्यैाख्या- तमत उक्तं *वातिककृतेति । यदा हि भेदविवक्षा विशेषगतिश्च 'गोस्तिष्ठति' इत्यादि तदा व्यक्ति पदार्थः अङ्गं तु जात्यादीति । यदा भेदो ऽविव- क्षितः सामान्पगतिश्च तदा जातिः पदार्थः । यथा 'गौर्न पदा स्पष्टव्या'इति । आकारस्य प्राधान्ये तु 'पिष्टकमय्यो गाव' इति । *प्रज्ञापनीयेति । 'पर्वतो वह्निमान्' इत्यत्र वोधनीयो धर्मों वह्निः तद्विशिष्टो धर्मी पर्वतः। साध्यः-प्रतिपाद्यः। अनि. त्पः शन्द इत्यत्रानित्यत्वविशिष्टः शब्दः प्रतिपाद्यते तस्माद- नित्पत्वविशिष्टः शब्दः साध्यत इति भावः । अत एव "जिला सितधर्मविशिष्टो धर्म्यनुमेय" इति भगवान् पतञ्जलिः । एतेच १ तस्मा-अलिः पाटोऽयं कुं. कपु. नास्ति । २ पतय-कारः अयं पाठः कुं. सपु. न विद्यते।

·4 बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३६३ "साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा" इति सूत्रस्प व्यारुपानम् । अत एव "प्र. ज्ञापनीयेन धर्मेण धर्मिणो विशिष्टस्य परिग्रहवचनं प्रतिज्ञा" इति तत्र भाष्यकारः । प्रज्ञापनीयेत्पस्य कृत्यमाह अनित्य इति । अत्र शब्दस्य सिद्धत्वात्साध्यत्वं न सम्भवति । नापि अनित्यत्वं साध्यं तस्य घटादी सिद्धत्वात् । नापि शब्दनिष्ठमनित्यत्वं सा- ध्यमित्याह *नापीति । अनित्यत्वं शब्दवृत्तीत्यनुमाने हि अनि. त्यत्वं पक्षी ब्दत्तित्वं साध्यं तत्रानित्यत्वरूपे धर्मिणि कृतकत्वरूपहेतोरभावः। *साध्यस्येति । धर्मवत्तया प्रतिपाघस्य पक्षस्येत्यर्थः। योगाभावादिति । तस्मात्मज्ञापनीयेत्यादिः सुप्डू- क्तमिति भावः । परम्परेति । स्वाश्रयत्तिवेत्यर्थः। कथं तर्हि 'एक रूपम्' इत्यादौ गुणे गुणानदीकारात्स्वाश्रयसमवान कलं रूपे प्रतीयत इति मवाद इति चेन्न। तन सहयाऽभावरूपस्यैकत्व- स्प स्वीकारात् । सनचेति । घादी सिद्धमनित्यत्वमपीह न साध्यं सिद्धत्वादेव हेतोरिति भावः । कचित् किञ्चानित्यत्वम- पीति पाठः । ननु यदि धर्मः प्रज्ञापनीयस्तदा अज्ञातस्य धर्मस्य कथं विशेषणत्वमत आह *तस्मादिति ! *अन्यधर्मत्वन-घटा- दिधर्मत्वेन । धर्मधर्मिणोः सामान्यतो ज्ञातत्वेऽपि विशेष्यविशेषण- भावरूपविशेषत्रोधार्थमेवानुमानमिति भावः । *सचेति । विशे. ध्यविशेषणभावश्चेत्यर्थः । उभयाश्रयत्वे सति यत्सिद्धं तदु- पपादयति *धर्माति । पर्वतादिः। *धर्मः-वतयादिः॥१४॥ (क० टी०) परसंमतमपीदमित्याह *अतएवेति । तासां तत्वा- देघेत्यर्थः। जात्याक्तिम्पत्तपस्विति पाठः । एषपाठे तथैवोपल प्रकरणान्तरे ऽपि तेन तथोकमित्याह *प्रज्ञे- ति । अपूर्ववोधनीयेत्यर्थः । साध्यलक्षणमिदम् वि. शिटान्तविशेषणकृत्यमाह *अनित्य इति । #सिद्धत्वेन तथाच नापूर्वयोधनीयत्वमिति भावः । यथाश्रुतं निरस्य चैपरीत्यमपि म्भात् ।

·टीकाट्योपेतायां लघुपञ्जूपायाम् । निराचष्टे #नापीति । योगेति । साक्षात्संयन्धाभावात् मिथस्त- घस्याभावात् । पहिधूमादी कार्यकारणभावादिसंयन्धादेय तह. शनाद अन्यथाऽतिप्रमहापत्तरित्यर्थः। नन्वेकाधिकरणवृत्तित्वमेव तयोः सम्यन्धो ऽत माह अनेनेति ! आशयवर्णनमिदं तस्य । *संयन्धानाम्-सत्येनामिमतानाम् । प्रमापनीयत्वमपि तस्य नेत्याह *किचानित्यत्वमपीति । नवानियत्यारीत्यपपाठः । असम्बद्ध- त्यात् । उपसंहरति *तस्मादितिद्वयोस्तस्यासम्मवादित्यर्थः। *अन्ये ति । घटादीत्यर्थः। तस्य पक्षमाह *सचेति । तथाचोमयं पक्ष इति भावः निन्यिदमुक्तस्यात्कथ लन्धमत आह*धमीति। उभयतात्पर्य. माह *अनेनेति । उभयथोफेनेत्यर्थः । *शाने-मानसामान्ये । पूर्वस्य शाब्दविषयत्वादन्त्यस्यानुमितिविषयत्यात् । नचान्यनिरूपितविशेष्यतयाविरोधः, अन्यनिरूपितविशेषणना- या अन्यनिरूपितविशेष्यतया विरोधात् । अतएव नित्यत्यधि- शिष्टघटत्ववानित्यर्थे नित्यघर इति न साधु । एवं च राजपुरुष इत्यादी राशि प्रकारच न विशेप्यता, रा. जत्ये प्रकारतावच्छेदकतारयधेिपयतव गतु राजनिरूपिता प्रका- रता । पुरुषपदाथ च राजपुरुषत्वोभयनिरुपितं चिशेप्यताद्वयम- विरोधात् । नपं घटप्रकारकभूतलविशेप्यकप्रत्यक्षस्य 'घटवभूत. लम्' इति शब्देनाभिलापानापत्तिः । तस्य प्रत्यक्षस्य तजन्यबोधीय- विषयतासमानविषयकवाभावात् । शब्दजयोधे घटतो भूतले प्रकारत्वादिति वाच्यम् घटवदित्यशे घरनिष्ठप्रकारता. निरूपितभूतलनिष्ठविशेष्यताशालित्वेनादोपात् । ब्दीयतद्विशेष्यता संबन्धित्वावच्छिन्ना प्रत्यक्षीया तु भूतल- त्यावच्छिन्नेति विशेष इति वाच्यम् । भूतलपदेनापि तय तेरचोपस्थित्या संवन्धिनिष्ठविशेष्यताया अपि तदवच्छिन्नत्वबो. धेनाशनः । तस्या अपि भूतलत्वेन समानाधिकरणत्वात् निचै- चं धीरा पुरुष इत्यादौ परिनिष्ठप्रकारताया अपि पुरुषत्वसमा- नाधिकरणत्वात्पुरुषत्वावच्छिन्नत्वयोधापत्तिः नच तथा अनुभव इति वाच्यम् । एकत्रैकरूपेण विशेष्यतावच्छेदकत्यप्रकारतावच्छेदकत्वयोर्वि- रोधात् । भिन्नपदोपस्थितेकवृत्तिविशेष्यताद्वयस्य तु शब्दा- तच्छ- ·वौद्धार्थस्य वाच्यन्वनिरूपणम् । स्तरोपस्थितसमानाधिकरणधर्मान्तरावच्छेद्यत्वे न कश्चिविरोधः । अत एच घटविधेयकानुमितेरप्ययममिलापः । तत्र भूतलस्य भूतलपदात्पृथगुपस्थितेरपि सत्वेन ततो घटविधेयकधियो ऽपि सम्भवात । यतु घटवता मेदसम्बन्धेन तत्रान्वयधीरिति । तन्न । पदद्वयोपस्थाप्यव्यक्त्योरेकत्वेन तयोः सम्बन्धाका. झाऽभावात् अभेदस्य तु न सम्बन्धत्वमित्याने स्फुटीभवि. प्यतीति दिक् । तदाह *इत्यन्य नेति । गुरुमज्जूपादावित्यर्थः ॥ १४ ॥ सर्वत्र शब्दभानमित्ययमर्थः "अथ गौरित्यत्र का शब्दः" इत्यनेनापि सूचित इत्यग्रे निरूपयिष्यते । शब्दार्थयोरविभागादेव पस्पशायाम् “अथ गौरि. न्यत्र कःशब्दः" इति प्रश्नः। किञ्च तत्प्रघहके जात्यादी. नांशब्दत्वमाशङ्कितं तद्विविक्तशब्दतत्त्याज्ञानात् । न. चैवमपि गुणादीनांगोशन्दत्वाशङ्काकथम् तेन शन्देन तेषांतादात्म्याभावादिति वाच्यम् । निरन्तरत्वरूपायु- तसिद्धत्ववययवयिशेषानुगतसामान्यधिशेपरूपगु- समूहस्यैव द्रव्यत्वात् । स्त्रियामिति सूत्रे "द्रव्ये च भ. यतः कःसंप्रत्ययः? गुणसमुदायो द्रव्यम्" इति भाष्यात् । "कं च प्रति अवयवोगुणः? समुदायप्रति"इति"संख्या- या अवयव" इति सूत्रभाण्याचा अयुतसिद्धाचयवविशे- पानुगतः समूहो द्रव्यमिति पतनलिः" इति पाताल- भायाच । गुणपदेनाक्यथा पश्चि । अत एव ब्रीहि- पुमोक्षणजन्यसंस्कारस्यांशत्वावयवत्यादिना व्यवहा- २. समन्वयसूत्रे भामत्याम् । समुदायसमुदापिनोश्च परस्परं भेदाभेदाभ्युपगमः अत एच'मृद्धटो"मृदि घट' ·टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूपायाम् । इत्यागुपपद्यते गुणगुण्याद्योरियाअत एव घटः शुक्ल' 'घटे रूपं, गन्धः, स्पर्श' इत्याद्युपपद्यते । अत एव गुणा- श्रयो द्रव्यमिति परे वदन्ति। अयुतसिद्धावयवविशेषा- नुगत इत्युक्तेनादीनां नातिरिक्तद्रव्यत्वम् । निरन्त. रावयवस्वरूपायुतसिद्धत्वाभावात् । विजातीयावयव- विभाग एव तन्नाशकः । भूयो ऽवयवावच्छेदेन च. क्षुस्संयोगश्च तत्प्रत्यक्षे कारणम् ॥ १५ ॥ (कुं०टी०) #तद्विविक्तेति । जात्यादिव्यतिरेकेण द्रव्यस्या- नुपलम्भादित्यर्थः । शब्दशब्दार्थयोरभेदाध्यासे ऽर्थगतनातेरपि शब्दत्वसम्भवादिति भावः । *कथमिति । एकस्मिन्नेव फले पूर्व- रूपनाशेन रूपान्तरोत्पत्तौ 'तदेवेदं फलम्' इति प्रत्यभिज्ञया गुणव्यतिरिक्तस्यैव द्रव्यस्य न्याय्यत्वात् इति भावः । 'गुणसमूहो द्रव्यम्' इति पक्षे समूहस्य शब्दवाच्यत्वे ऽवयवस्यापि शब्दवा- पत्वात् शब्दत्वमिति भावः। *अवयवविशेपेति । अयुतसिद्धा ये अक्यवास्तदनुगतो यः सामान्यविशेपरूपगुणसमुदायः स एव द्रव्यामित्यर्थः । अयुतसिद्धत्वमपृथग्भावनानुभूयमानत्वम् । अयम्भाव:-पृथिव्याः सामान्य कठोरत्वम्, जलस्य स्नेहा, चढेरुष्णता, वायोर्वहनशीलता, आकाशस्य सर्वतो गतिः । शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धाश्च पृयिव्यादीनां विशेपास्तत्समूहो द्रव्यम् । तत्र समूहमानं न द्रव्यमिति बोधयितुमुक्तम् *अयुतासिद्धेति । एतस्यैव विवरणम् निरन्तरत्वरूपेति । यथा हि शरीरादीनाम- व्यवा अयुतसिद्धा नैवं वनादीनामवयवा अयुतसिद्धा इति न तेषां द्रव्यस्वम् । गुणानामपि रूपादि सामान्यं शुक्लादिविशेष इति । * सम्पत्ययइति । किमात्मकं द्रव्यं भवान् मन्पत इत्यर्थः। गुणसमुदायो द्रव्यमिति ।

·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । संवरजस्तमतां गुणानां परिणामविशेषाः शब्दादयः पञ्च रागाः सत्वाद्यात्मका एव तत्सवात एव घटादिकं नतु तद्य. तिरिक्तमवयविरूपमस्तीति सांख्यसिद्धान्तः । शतशः छिन्नस्या- पि पशोः रूपरसगन्धादिव्यतिरिक्तस्य कस्य चिद्वस्तुनो- ऽनुपलम्भाद् गुणानां समुदाय एव द्रव्यम् । तत्र प्रत्येका- भिप्रायेण गुणव्यवहारः समुदायाभिप्रायेण द्रव्यव्यवहारः । लोहकासियोर्गुरुत्वभेदस्तु समूहकृत एव न द्रव्यभेदकृतः । "तस्य भावः' इति सूत्रे भाष्येऽपि द्रव्यगुणयोर्भेदव्यवहारः समूहसमूहिकृत एवेति भावः । तत्र समूहसमूहिनोरभेदा- चद्ग्रहो द्रव्यम्, व्याकरणे तु गुणशब्देन धर्मपात्रमुच्यते । तदुक्तम् हरिणा- संसर्गिभेदकं यद्यत्सव्यापार प्रतीयते । गुणत्वं परतन्त्रत्वासस्य शास्त्रे उदाहृतम् ॥ इति । संसर्गिण आधारस्य भेदकं सव्यापारमवच्छेदकरूपेण प्र- तीयते तस्य गुणत्वम् । लोके हि परतन्त्रो गुण इत्युच्यते । त- दाश्रयो द्रव्यमिति वैशेपिकपरिभापा । इह तु सर्वनामपराम- योग्यत्वं भेद्यत्वं वेत्यादि द्रव्यलक्षणम् । अत एव द्रव्यं प. दार्थ इति पक्षः । अत एव च समानाधिकरणशब्दस्य समा- नद्रव्यवचनतया सर्वरस इत्यत्र समासः । नन्वेवं "विप्रतिपिद्धं चानधिकरणवाचि" इत्यत्रापि गुणा- टीनां निषेधात् शीतोष्णं सुखदुःखमित्यत्रैकवद्भावो न पामो. ति चेन्न । तत्र वचनसामर्थ्यात्मसिद्धद्रव्यग्रहणात् । "चोतो गुणवचनाद्" इत्यत्र गुणोपसर्जनद्रव्यग्रहणाज्जा- १ सत्व-सिद्धान्तः पाठोऽयं कुं,खपु. नास्ति । २ शतशः-भाषः अयं च पाठः कुं.कपु.नोपलभ्यते ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । त्यादिविशिष्टग्रहणे प्राप्ते "सच्चे निविशते" इति परिभाषा आश्रिता। "गुणवचनब्राह्मणादिभ्य" इत्यत्र समासादिभिन्नत्वं गुणत्व- मिति वार्तिकसमयः । वृतीयातत्कृतार्थ" इत्पत्र सण्डा. दिरेव गुणः। त्रिगुणा रज्जुरित्यत्र समवायवचनो गुणशब्दः । गुणशब्दे- नावयवानामपि ग्रहणात् । तत्समुदायोऽपि द्रव्यपिति व्यवस्था- पयति कञ्च प्रतीति । किञ्च समुदायघटकत्वाद्रूपादयो ऽप्यर यवा इत्यभिप्रेत्याह *अयुतसिद्धति । एतदभिप्रेत्यैवाह * गुणप. देनेति । भामत्यामिति । तत्र हि 'निरवयव' इति शारीरकभाष्यमतीकमुपादाय 'ग्रीहीणां खलु मोक्षणेन संस्काराख्यों शो यथाऽनुमन्यते नैवं ब्रह्मणि कश्चिदंशः क्रियाधेयोऽस्ति' इत्युक्तम् । ननु गुणसमुदायस्यैव द्रव्यत्वे स्वस्यैवाधाराधेयभावास. म्भव इत्यत आह *समुदायसमुदायिनोरिति । अत एव गुणाश्रय इति । समूहसमूहिनोभ॑दस्यापि स्वीकारादयमपि व्यवहार इत्यर्थः । *नातिरिक्तेति । रक्षसमूह एव वनं नातिरि- क्तमित्यर्थः । ननु अवयरसमुदायस्यैव द्रव्यत्वे तन्नाशः कथ. मत आह *विभाग एव तन्नाशक इति । अत एवासपचायिकारणनाशात्कार्पनाशः, न तु सपवा- यिफारणनाशात् । परमाणूनां नित्यत्वेन घ्यणुकनाशानापत्ते. रिति तार्किकाः । ननु सम्पूर्णस्यामत्यक्ष घटादेः प्रत्यक्ष न स्यादत आह *भूयो क्यवेति ॥ १५ ॥ (कटो०) मा प्रतिज्ञातमेवाह शन्देति । उकरीत्येति भाषः।

·पोद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । । अन्यथा कोटिद्वयानुपस्थित्या तदसहति स्पोय।साधकान्तरमाया ह किञ्चति । तदिति । अर्थता भिनत्यर्थ । एवमपि-प्रश्न- स्थाथै शब्दत्वाशङ्कायाश्चोक्तगत्योपपत्तावपि । सिद्धत्व यदिति मतुम् । तस्यैव तत्व हेतुमाह * स्त्रियामिति । *द्रव्येचेति विषय सप्तमी । किमात्मक द्रव्य भवान्मन्यत इत्यर्थ । 'स्त्रीत्व कस्य गुण , द्रव्यस्य' इत्युक्त्वदमुक्त तत्र । नन्वेतायता विशेष्याशो लब्धान विशेषणाशात आह * कञ्चति । तत्र हि पञ्चावयवा इत्यादी वारणाय अवयवे वर्तमानाद्विधा ने प्रयविनि प्रत्यय' इत्युक्त 'पञ्च पश्ववयया दवदत्तस्य' इत्यना तिव्याप्तिवारणाय "अवयवशब्दोऽय गुणशब्द । अस्यति वर्तते । तेन य प्रत्यवयवा गुणस्तस्मिन्नवयधिनि प्रत्ययेन भवितव्यम्" इत्युक्कदमुक्तम् । अवयवारब्ध पचावयधिशब्दप्रयाग इति ताश यन तन तदनुगतस्तत्समूह पवावयवाति धनितमिति भाव नन्यवमपि स्पए न लब्धम् अत आह *अयुतति । सर्व सडमहायाह गुणति । *अत एच-यमाणा रन ग्रहणादेव । आदिना अगत्वम् । *समेति । “तत्तु सम-चयाद्" इति सूरे । तत्र सामान्यनाम घट घग्यक्तिरूपघटपरमाणुमत्वम् । रूपकि यादीनामप्येतन्मत द्रव्यत्वात्तत्तधरत्यनुगमाऽस्त्येय। रूपरसगन्ध स्पर्शशब्दाना तत्तन्मात्ररूपतया द्रव्यत्व स्पणमेव । गुरुत्वाद्यपि प्रक तिपरिणामत्यात्तथा । तेषा गुणत्वव्यवहारस्तु 'घट रूपम्' इत्यादि व्यवहारकल्पिताथितत्वेन रूद । परोपकारकत्याच तेषाम् । व्य क्तित्व च व्यज्यते ऽनयति व्युत्पत्त। सैव चानुगताकारप्रतीतिनि का । इदमेवाभिसन्धाय त्यक्तभदा व्यक्तय पय जातिरिति मतमाहु । शब्दादित-मा प्रथम परमाणूनामेवोत्पत्तिः । पश्चात्परमा णुक्रमेण महापृथिव्याधुत्पत्ति । परमाणुद्वारेच तन्मात्राणा फार्योपादा नत्वमिति तपा सिद्धान्तात् । तत्र पाथिवपरमाणुस्तन्मानपञ्च काययवक । जलपरमाणुगन्धत-मात्र चिहाय चतुरचयवक । पच तेजोवाय्याकाशपरमाणवास्त्रियकायययका । विशपास्तु शब्दरूपा दिपरमाणव । तेपा भेदत्यागश्च यटजन कशाक्तमत्त्वेनैक्यारापात् । नच परमाणूना सायययत्यान-तावयवत्वेन मेरुसर्पपयो परिमाण साम्यापत्ति । अनन्तक्षणघटितयारवान्तरकल्पयारियानन्तपरमा ४७ ·३७० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ण्यारन्धमेरुभूगोलयोरिव चानन्त्यविशेषाद्विशेषोपपत्तेः, प्रकृती दि. श्रमाचेति तद्भावः। ननु किं तयोः परमतवद्भेद एवाभेद एव वा, अत आह *समुदा- येति । *इत्याशुपपद्यते इति। आदिना वृक्षे शाखा, तन्तूनां गटा, आ. घ्राणां धनम्, फर्मधारयेणाम्रवणमित्यादिपरिग्रहः । गुणगुण्याद्यो- रित्यादिना क्रियाकियावतोर्जातिव्यत्योश्च परिग्रहः । तएव-तयोस्तादात्म्यघटकभेदाङ्गीकारादेव एवमऽपि । नतु परमतरीत्या सर्वथा भेदेन । ननु समूहस्य द्रव्यत्वे वनस्या- प्यतिरिक्तद्रव्यत्वापत्तिरत थाह *अयुतेति । निरन्तरत्वरूपायु- तेति पाठः । तदवयवानमित्यादिः । धनादेर्युतसिद्धावयवकत्वादि. ति भावः । नन्वेषं यत्किञ्चिदवयवविनाशादपि तन्नाशापत्ति- रत आह *विजातीयेति । परमते चतुर्विधसंयोगस्य तत्र कारण- त्वे गौरवादाद *भूयोऽययति । अत्रेदं बोध्यम्-कार्यमानं च स्वकारणेन तत्तच्छन्दव्यव- हाराविपर्यण सूक्ष्मरूपेण सहैवानुगतमिति नासदुत्पादः । अ- भिव्यक्तिलक्षणं कार्यमेव च तत्सत्ताऽनुमापकम् । असदुत्पादे सर्वत्र सर्वाभिव्यक्त्यापत्तेः । नच सर्वदाऽभिव्यक्त्यापत्तिः । निमित्तकारणसहफारेणैव वर्तमानावस्थारूपप्रादुर्भावानीकारा: त । मुद्गरपातादिना कपालादिरूपधर्मान्तरोदये चातीतावस्था. रूपतिरोभावः । अतीतानागतावस्थे च ध्वंसप्रागभावी । अनाग. तापस्थारूपमागभावस्य चाभिव्यक्तिहेतुत्वान्नातीतव्यक्तः पु. नरुत्पत्तिः । 'घटो नए' 'घटो वर्तमानः' घटो भविष्यति' इति विश्वपि कालेषु घटानुगतिदर्शनादपि तत्सत्ताऽनुमानम्। अविद्यमा. मे विषयतादीनामप्यनुपपत्तेश्च । अभिव्यक्तेरभिव्यक्तिस्तु उत्पत्तर. त्पत्तियद् अमावे भाववत्तास्वरूपैवेति नानवस्था । अभिव्यक्तः सूक्ष्मावस्थापि घस्तुसूक्ष्माऽयस्यैव न ततो ऽतिरिक्ता । कचितु अङ्करादिरूपाभिव्यक्तिरेय सालिनिस्पतिरला 'वृधदेस निय- प्रा शालय' इत्यादी । अङ्कुरावस्थायामेव शालित्यारोपो वश्यमा- वित्वप्रतिपादनाय। नच निष्पन्नाश्चेद् भुज्यन्तामभिव्यक्तिहि प्रतीक्षा णीया' इति भाप्ये उक्तम् । तत्राभिव्यक्ति स्थूलरूपेण षोध्या: कार्य- स्थानागतापस्थैव च कारणेषु शक्तिरित्युच्यते । तस्याः शक्र्यापास- ·. . पोटार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । इकारेण कार्यजनकता।तत्र सर्यब तच्छनिमररोपचारा स्पष्ट चेदं सय पातअलमायादी। तस्थमाय" इति मने च भाष्ये पनि- तमिति । अतिरिक्ताययपिशादिना ऽप्यपयवानामनपलापात् । रादप. लापे तदाधारताऽनुपपत्तः॥१५॥ तदतिरिक्तो ऽवयवी तु नोपलभ्यते, पायसमु. दायस्थल इव । किञ्च तस्यातिरिक्तत्वे रूपगुरुत्वादे- दैगुण्यस्योपलम्भापत्तिः । अयपचिनो रूपराहित्ये ऽप्रत्यक्षत्यापत्तिः । नच अन्त्याचययपरमाणूनामती. न्द्रियत्येन तंदाश्रितगुणामत्यक्षत्यापत्तिरिति वाच्य- म् । रथानानां प्रत्येक कार्यासामर्थे ऽपि विलक्षण- समुदायभाये कार्यकरत्वबदुपपद्यते । एवं च गो- शब्द तत्समूहाभेदेन तत्समूथभेदोऽपि सिह इति भावैन गुणादीनां गोशब्दत्याशङ्का लिङ्गसंख्यान्यपि द्रव्यं, सर्वनामपरामर्शयोग्यं द्रव्यामिति तु स्वशास्त्र. व्यवहारोपयोगीति पोध्यम् । 'गुणो नाम स' इत्युत्त. राशयस्तु गोशब्देनानुद्भुतभेदाग्यवानुगतसमूहेनैव तादात्म्यं न तु तदरयवैरपीति । तत्र "भेदः प्रनि- भासमानकल्पितत्वेनाध्यस्तः 'राहोः शिर' इतियत् । अभेदस्तुव्यावहारिकः" इतिवाचस्पतिमिश्राः अन्ये तु उभारपि व्यावहारिको । स्वर्ण कुण्डलम् 'स्वर्णस्य कुण्डलम्'. इति च व्यवहारात । एतयवहारान्यथा- उनुपपत्येव तपो कचिदपिरोषस्याम्पनीकारात् । अन्यथानुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुमसाधिका । पिनष्टि दृष्टवैमत्यं सेव सर्वपलाधिका ॥ इति- श्रीहपोकाकिन,स्वर्णत्यरूपेपणादस्प फण्डटस्व- ·* टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । रूपेण भेदस्य स्थितिरित्यविरोधः । सामानाधिकरण्यं चैकार्थवोधकत्वमेवाप्रकारविशेपानपेक्षोऽभेदस्तुभेदन विरुद्धः । प्रतिभासकल्पितत्वेऽपि यावद्यवहारं ब्रह्म ज्ञानताप्रास् शुक्तिरजतवत्तह्यवहारानपगमेन ग्य. परिश्रमत्वात् । 'राहोः शिर' इत्यत्रानेकायस्थायुक्त राहोरेकायस्थायुक्तशिरसोऽवयवत्वेन तत्रापि व्या- चहारिकभेद एप ॥ १६ ॥ (कुं.टी.)सामान्यविशेषरूपगुणसमुदायाश्रयो द्रव्यमिति मतं पयति *तदतिरिक्त इति । ग्राव:-पापाणः। यथा तत्समूहाश्रयीभूते पा. पाणातिरिक्तन्नोपलभ्यते एनमित्यर्थः । * द्वैगुण्यस्येति । अषय- यावयचिगुम्त्वाभ्यामिति भावः। नन्वबयररूपेणैव निर्वाहादवय- विनो न रूपयचमिति न तवैगुण्यापत्तिरत आह*अवयविन इनि । अवयविनोऽतिरिक्तत्वाभाचे अप्रत्यक्षत्वापति शङ्कते *न- चेति । अनवस्थामयात्परमाणनामवयवा न स्वीक्रियन्त इत्प. भिमत्याह *अन्त्यावयति । ७ उपपत्तेरिति । परमाणनाम- तीन्द्रियत्ये ऽपि तत्सम्हस्य प्रत्यक्षे यायकाभावः । पिवान- समूहस्तु न दृश्यते तत्र विलक्षणमंयोगाभावादिति भावः । *गोगदेनेति । गोगन्दस्य सम्हाभिमस्ये सिद्धे समूहिना रूपा- दिनाऽगभेदः सिद्ध इत्यर्थः । इनिभायेन-इस्पायन । ननु गुणसमुदायस्व द्रष्यत्वे मनरस इत्यत्र समानाधिकरणलक्षण: प.मधारयो न स्याद् अधिकरणमन्दस्य द्रव्ययाचित्वाद, मन माह कलिङ्कममा सर्वनामेति। 'इदम्, 'नई'इनि परामर्शयोग्य पानुप्रयम् ।नेन गोन्यस्यापि शीत्वन पोगान् ग्रीनाइति तहमा १ मा मेरदगिमेनापत्रागंदनति पाठः प्रियागंमतः। सागरी अगायत ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्यनिरूपणम् । त्ययसिद्धिरिति भावः। *अनुभूतेति । अनुद्भूतावयवभेदवता समूहेनैव तादात्म्पमित्यर्थः1नतु तदवयवरपीति । नतु समूहा- वयरूपादिभिरपीत्यर्थः । तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वम्' इति न्यायस्तु यत्र स्वाभिन्नद्वारकः स्वस्वरूपानुगमस्तद्विषयः। यथा- परमकारणकार्योपादानके परमकारणाभेदः । अत एव मुखदुः- खयो भेदः। एवं च गुणसमूहस्यानुद्भूतावयवभेदस्य वाच्यत्वे ऽपि समूहिनां तत्तणावाच्यत्वान शब्दत्वमिति भावः। *- ध्यस्त इति । परमार्थदशायां वस्तुमात्रस्यासत्यत्वात् व्यवहारद. शायां यत् मत्यत्वं तव्यावहारिकमित्युच्यते । यत्तु व्यवहारदशा- यापप्यसत्यं तत् प्रातिभासिकमित्युच्यते । *च्यावहारिकइति । अयं भाष:-'सत्यं चानृतं च सत्यमभवद्' इति तैत्तिरी- यकश्रुतौ सत्यस्य ब्रह्मणः सत्यानृतोभयतोक्ता । तत्र सत्यत्वं व्यावहारिकसत्यतया सृष्टेः, व्यवहारसत्यविलक्षणं च भ्रमस्थले रजतादिकं मातिभासिकं जायत इत्यवश्यं स्वीकार्यमिति । *उभौ-भेदाभेदौ । *तयोः-भेदाभेदयोः । ननु ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वे स्वस्यैव विषयविपयिभावः कथमत आह *अन्यथा- अनुपपत्तिश्वेदिति । विपयविपथिणोरभिन्नत्वदर्शनविरोधरूपदृष्ट- वैमत्यमन्यथाऽनुपपत्तिःपिनष्टीत्यर्थः। ननु दृष्टविरोध एवानुपपत्ति कुतो न बाधत इत्यत आह *सैवेति । अन्यथाऽनुपपत्तिरेव स- वतो वलवती दृपविरोध निराकरोतीत्यर्थः । *किञ्चति । अयं भावः-'युवर्ण कृण्डलम्'इत्यत्राभेदे आत्यन्तिके अन्य- तरस्य द्विस्वभासप्रसङ्गः, भेदे चात्यन्तिके गवाश्चादिवत्सामाना- धिकरण्यासम्भव इति । १अध्य-च्यते पाठः कुं. कपु. नास्ति ।

·. ३७४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । *स्वर्णत्वरूपेणेति । स्वर्णलरूपसामान्गधर्मविवक्षायामित्यर्थः । तदुक्तं भामत्यां 'कार्यरूपेण नानात्वमभेदः कारणात्मना' इति । युक्तश्चैतत् सर्वथा अभेदे कार्यकार- णभावासम्भवात् । नचैवं “तदनन्यत्वमारम्मणशब्दादि. भ्यः" इत्याधिकरणविरोधः उपादानव्यतिरेफेणोपा- देयं नास्तीति तदर्थात् । इत्यविरोध इति । भेदाभेदयोरविरोध इत्यर्थः । ननु विभिन्नरूपेणोपस्थित्य भावेऽपि भेदस्यैवासम्भव इत्यत आह सामानाधिकरण्यंचेति। *तेन-अभेदेन ।*एकार्थे- ति । भिनप्रतिनिमित्ताश्रयैकाथैत्यर्थः । *प्रकारेति । नीलो यद इत्यत्र नीलवघटस्वरूपप्रकारविशेपापेक्षो भेदो नतु विशेष्यस्यापि भेदः, अभेदेन विरोधादित्यर्थः । *प्रतिभासे- ति । कल्पितस्यापि भेदस्य व्यवहारदशायां सत्वमस्त्ये. वेत्यर्थः | *व्यर्थपरिश्रमादिति । व्यावहारिकत्वस्य सम्भवे- नाध्यस्तत्वकल्पनस्पान्याय्यत्वादित्यर्थः ॥ १६॥ (क० टी०) परमतं खण्टयति * तदतीति । तत्समूदातिरिक इत्यर्थः । दोपान्तरमाह किश्चेति । तस्याययविनस्तत्समूहातिरि- तत्त्वे इत्यर्थः । तत्समूहनिष्टरूपाद्यपेक्षया भिग्नावयविनिष्ठरूपादे- मिन्नत्वादिति भावः । नन्वययवी रूपगुरुत्वादिरहित एवात आह *थवयचीति। नव रूपरसादिपरावृत्ती तस्य समूहस्यान्यत्वात्मत्यभि- शानुपपत्तिः । कस्य चिदवयवसमूहस्यानुगतस्यापि सत्वे- न नदुपपत्तेः । यद्वा, आकृतिनियन्धना सा । चाल्ययौवनादि- भिन्नेषु चैत्रादिशरीरेषु तत्प्रत्यभिज्ञानवत् । गुरुत्वपतीतिरप्यव- १ ननु-चेति पाठोऽयं कुं.कपुनास्ति । २ च्यर्थपरिधमत्वादिति । प्रातिमासिकायकल्पनस्य निरर्थक- त्पादित्यर्थः । पाटोऽयं फु.कपु.अधिकः।

·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । यवानुगतगुरुत्वसमुदायविषया दशपायाणगतगुरुत्वप्रतीतियत् । नन्वषयविनोऽतिरिक्तत्व परमाणोरमहत्त्वेनातीन्द्रियत्ये ऽपि तद्रूपस्य ततो भित्रस्योद्भूतत्वेन प्रत्यक्षत्वमिष्टं तदत्र न स्यात्तस्य तदर्भ- दादित्याशयेनाह न चेति । समूहस्थ तैर्भेदाभेदाहीकारेणोक्तरूपस्य समूहस्यातीन्द्रि- यावयवकस्यैन्द्रियकत्वे याधकाभावः एकस्य तण्डुलस्य क्षुत्प्रतिघातासमर्थत्वे ऽपि तत्समुदायस्य तत्समर्थत्वदर्श- नादित्याशयेनाह *रथाहानामिति तस्मादुक्तविधगुणस. मूह एव द्रव्यम् । अत एव स न केवलावयवरूपा, तद्विलक्षण- जलाहरणादिष्यवहारकारीच। द्विविधो ऽपि समुदायो द्विविधः। क. श्चिच्छब्दानुपस्थितभेदावयवानुगतः कर्मधारयेण 'वृक्षवनम्' इति यथा | कश्चित्तु शब्दोपस्थितभेदावयवानुगतः यथा-'उभये देवमा नुष्या' इति, "सहस्रतन्तुकः पर' इति चंति योध्यम् । गनु तस्य द्रव्यत्व ऽपि तयोस्तत्व ऽपि च शङ्का न समाहितेति “अन्यत् भुकमन्यद्वान्तम्" इति न्यायापत्सिरत आह *एवञ्चेति । तत्समूहस्य द्रव्यत्वेन तयोस्तदङ्गीकारे चेत्यर्थः । *भावेन-आशयन । इदं च द्रव्यलक्षणं लौकिकं न शास्त्री. यमित्याह लिङ्गेति *अत एव शास्त्रीय प्रक्रियाव्यवस्था- सिद्धिरिति भाव: गोशब्दस्यानुभूति पाठ. भेदाभेदयोर्विरुद्धत्वात्कथं सामानाधिकरण्यम, अत आह तने- ति। तयोर्मध्ये इत्यर्थः । अध्यस्तत्वस्वरूपमाह *प्रतीति । मानपदेन व्यावहारिकत्वनिरासः । कार्यनिर्वाहायाह *राहोरिति । एवं च न विरोध इति भावः । *मिश्रा इति । भामत्यामिति । नन्वेवं विरुद्धयोस्तयोः कथमेकत्र स्थितिरत आह *पतदिति । उक्तद्विविधेत्यर्थः । सर्वत्रानतिप्रसङ्गायाइ *चि- दिति । तथा व्यवहारविषये इत्यर्थः । नन्वनुपपत्त्यापि कथं ए. विरुद्धसाधनमत आह अन्यथेति । एविरुदत्व नाशयति-त- दविरोधं सम्पादयति। इदंच विरोधमभ्युपेत्योक्तम् । वस्तुतः स पव नेत्याह किश्चेति । नन्धेवम् उभयत्रोभयसत्याकथं 'स्यणे कु- ण्डलम्' इति सामानाधिकरण्यं विशेषणभेदाद् अत आह *सा- मेति । एवेन विशेषणैक्यनिरामः । 'नीलो घर' इत्यादी तय - । । ननु भावः ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । सत्त्वादिति भावः । नन्वेवं तो विरुद्धायिति प्रवादोच्छेदापत्तिरत आह *प्रकारोति । अभेदस्त्यिति छेदः । अयमेवात्यन्तिकाभेद इत्युच्यते । *विरुद्ध -विरुद्ध एव । ब्रह्मणीति भावः । नच गन्ध पृथिवीत्ववत्प्रकारविशेपानपक्षावपीमायकत्रास्तामिति धाच्यम् । एकत्रैव घटे 'घटो' 'न घट' इति बुद्ध्योः समावेशापत्तेः। ननु मिथो. क्तरीत्यैवोपपत्तो फिमिति भेदस्य व्यावहारिकत्यमत आह *प्रती. ति । अगपगमे ऽस्यान्ययः । *तदिति । भेदत्यर्थः । प्रातिभा. सिकस्य तु प्रतिभासकाले एच सत्ता नान्यदेति तदसङ्गतिरेव स्यादिति भावः । *व्यथेति । प्रातिमासिकत्वकल्पनायामित्यर्थः । नन्वेवं मिश्रोततदुदाहरणस्य का गतिरत आह *राहोरिति । आरोपितानेकावस्थाभिः समुदायरूपत्वस्याप्यारोप इति भावः । एचेन प्रातिभासिकत्यनिरासः । इदमपि फैपटानुरोधेनोक्तम् ॥१६॥ चस्तुतस्तत्र विकल्पात्मकमेव ज्ञानम् । "शब्दज्ञा- नानुपाती वस्तुशुन्यो विकल्प" इति तल्लक्षणं पतञ्ज- ल्युक्तम्।शब्दज्ञानजन्यो बाह्यवस्तुशुन्यो विकल्प इति तः। किंच, शब्दप्रयोगं तज्जन्यज्ञानं चानुपतति तजनको बाह्यवस्तुशुन्यो वृत्तिविशेषो बाधायाध. कालाविशेपेण सदैव जायमानो विकल्प इत्यर्थः । अनेन वक्तुः शब्दप्रयोगजनकमानसज्ञानस्थापि वि- कल्पत्वमुक्तम् । विपर्ययतु पाधोत्तरं शब्दप्रत्यययो. रभावान्न तेन गतार्थता । हरिणाऽप्युक्तम्- अत्यन्ता सत्यपिस्वार्थे ज्ञानं शब्दः करोतिहि । इति । अत्यन्तेत्यस्य पहिरित्यादिः । ज्ञानमवष्टभ्य श. १किञ्च-त्यापितदर्थः पाठः कु० फस्य पु० मूले मोपलभ्यते न तरां व्यारयानमस्य तस्यां टीकायाम् । केवलमूलपुस्तकद्वितये त. मुपलभ्य कलायां व्यारयानं चास्य इष्वा ग्यमत्रावस्थापितः ।

·चौद्धार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ब्दः स्वप्रयोगं करोतीत्यपि तदर्थः । अत एव "पुरुष- स्य चैतन्यम्"इति तदुदाहरणं पातालभाष्ये दत्तम् । नहि तस्मादस्थ कश्चिद्विशेषः । "व्यपदेशिवद्" इत्यस्यायमर्थः- मुख्यत्ययदा. रविपये यथा शास्त्रीय कार्य तदत् मुख्यसम्बन्धाद्य. भावेऽपि कामिति । स्वर्णकुण्डलस्थले देशकालैक्ये ऽपि न्यूनाधिक- मूल्यदर्शनेन व्यावहारिकभेदो ऽप्यवश्यं स्वीकार्यः । नहि प्रातिभासिकेन तदुपपत्तिः। शुक्तौ प्रातिभासि. करजते सर्वथा मूल्याभावादित्यपि कश्चित् । रांहोः शिर इत्यादायवस्थाकल्पितो ऽवयवावय. विभाव इति तु न युक्तम् । योद्धृणामनेकावस्थाषि- शिष्टस्य तत्त्वेन राहुपदावोधात् । अतएवेयायेत्यादी "इकारस्य प्रथमावयवत्वं क. थम्" इत्याशङ्म "लोकविज्ञानात्मिद्धम्" इत्युक्तं भाष्ये । लोकवदेव शास्त्रे ऽविचारितमणीयो व्य. वहारः। किञ्च, अस्य चिकल्पात्मकजानजनकत्वे वस्तु- सिद्ध्यनापत्तिः । विपयभेदेन विषयताऽङ्गीकारे तु अन्त्यः। केचित्तु शब्दाभेदेऽपि विकल्पेन व्यवहारः शास्त्री- यकार्यनिर्याहश्च! यथा-"अद्यादने ऽनयतनो ऽस्ति" १ 'किञ्च-प्रयुक्तमिति' पाठो ऽयं कु. कम्बपु मूले नापलभ्यते । तस्यां व्याख्यानमप्यस्य नास्ति । केवलमूलपुस्तकद्वितये चेममुपलभ्य फलायां व्याख्यानं च दृष्ट्रय ऽत्रायमयस्थापितः।

·ર૭૮ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । इति लविधायके भाष्ये प्रयुक्तमिति तदाशय इत्याहुः ॥१७॥ (कुं०टी०)*शब्दज्ञानानुपातीति । एतच्च पातञ्जलसूत्रम् । शब्दजन्यज्ञानानन्तरं वस्तुतस्वमनपेक्ष्य जायमानोऽध्यवसा. यो विकल्प इति तदर्थः । ननु शदज्ञानजन्यत्वे शब्दम- माणत्वापत्तिरत आह *वस्तुशुन्य इति । कचिदभेदे भेदमा• रोपयति कचिच्च भिन्नानामभेदम् । तथाच भेदस्य अभेदस्य च वस्तुतोऽभावान प्रमाणत्वमिति भावः । ननु वस्तुशून्यत्वे भ्रमत्वापत्तिरत आह *शब्दज्ञानानुपातीति । व्यवहाराविसंवा. दान भ्रमत्वमिति भावः । एवं च नरशृङ्गादिश्रवणानन्तरं निर्विपया या वृत्तिर्भवति सा विकल्पः । *पुरुपस्य चैतन्य- पिति । 'पुरुषस्य चैतन्य स्वरूपम्' इत्यत्र पुरुषचैतन्ययोरभेदेऽपि भेदव्यवहारः कल्पित एवेत्यर्थः । *तस्माद-राहोः शिर इत्य- स्मात् । अस्य-'पुरुषस्य चैतन्यम्' इत्यस्य । ननु 'राहोः शिर' इत्यत्रावयवावयविभावोपपादने व्यपदेशिवद्भावेन राहुरवयवीति भवादासङ्गतिरत आह व्यपदेशियदिति । *मुख्यव्यवहारविष- । १पाठः कचि-भाव' कुं. फपु. नास्ति। २ अमेदे भेदस्योदाहरणं भूलकार एव पुरुषस्य चैतन्यम्' इति अनुपदं दास्यति । भेदे अभेदस्य तु नरामिति । नरनयोमिन्नत्व. ऽपि विशिष्टामदः नरविशिशभिन्नं शृङ्गमिति । ३ तथा व शम्दशानानुपातीति विशेषणामाय सदस्तुशून्येत्य. धः स्यात्, तथाच समेऽतिव्याप्तिः । शम्दशानानुपातीति विशेषणे वतन्महिम्नामदसतस्तुभून्यत्यपान भ्रमेऽतिव्यासिरितिभायः । -~-पप्ठ्यादि पाटोऽयं इं.कपु. नास्ति । .

·प बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ५१५ स्य इस्त' इत्यादी । * शास्त्रीय कार्यम्-पप्ठ्यादि । मुख्यसम्बन्धेति । मुख्यः सम्बन्धो भेदनियन्धनस्तदभावेऽपि भेदव्यवहार इत्यर्थः । *शुक्ताविति । प्रातिभासिकरजतं चावि- पापरिणाम: । मानिभासिकत्वं च प्रतिभाससत्तानियतसत्ताफ- त्वम् । तत्त्वेन-राहुत्दैन । अयं भाव:-'राहोः शिर' इत्यत्र व्यावहारिकभेद एव । अत एव प्रकृतिविकृत्योरपि भेदाद् 'भक्ति नाय कल्पते' इत्येतद- थै "क्लूपि संपद्यमानेच" इति वार्तिकम् । स्वर्णशब्दस्य विका- राघटित एव निरूढत्वात् 'स्वर्णस्य कुण्डलम्' इत्यादी पष्ठी । स्वर्णवजातरनुस्यूतत्वाचाभेदोऽपि । सर्वथा अभेदेतु दधिदग्धयोः रसभेदः कार्यभेदश्च न स्यात् । दुग्धस्य लवणादियोगनिपेधे- ऽपि दध्नो निषेधाभावात् । “ग्रीहिभिर्यजेत" इत्यत्र व्रीहिनि- ठानामेव पुरोडाशसाधनत्वेऽपि प्रोक्षणावधातादीनां ब्रीहिसं- स्कारत्वाद् चीहीणामपि करणतेति । * लोकवदेवेति । यथा हि प्रमेयत्वरूपसम्बन्धिभेदाभावेऽपि 'प्रमेयत्वे प्रमेयत्वम्' इति व्यवहारः, यथा वा स्वरूपसम्ब- न्धस्य सम्बन्धिरूपत्वम्, एवमिहाभेदे ऽपि सम्बन्धो व्यव- हियत इत्यर्थः ॥ १७॥ (क. टी.) इवमपि कैयादिमतेनोक्तम् । भाग्यमते त्वारो. पानुपयोग एवेत्याह यस्तुत इत्यादि । तत्र-राहोः शि- र इत्यत्र । एवेनांहार्यज्ञाननिरासः' । भाग्यसम्मतं मिश्रोकमर्थ- *शब्देति । स्वोक्कमर्थमाह भकिञ्चेति । शम्दश्च तजन्य. शानं च ते अनुपातिनी यस्य स इति घिप्रहः। तदाह .. म्देति । तदिति । उभयेत्यर्थः । *मानम्-प्रत्ययः । एतत्फलमा अनेनेति । द्वितीयाफेनेत्यर्थः। स न प्रमाणान्तर्भूतः, घस्तु. १ अयं-नेति कुं. कपु. न दृश्यते। माह A ·३८० टीकादयोपैतायां लघुमञ्जूषायांम् । शुन्यत्वात् । नापि विपर्ययान्तर्भूनः, शानस्य याथार्य सति यादृश- स्तद्याथायनिवन्धनो व्यवहारः शब्दप्रयोगरूपस्तारशव्यवहार- स्थतोऽपि दर्शनात् । विपर्यस्तु नैवम् । बोधोत्तरम् "इदं रजतम्" इति शब्दप्रत्यययोरभावात् । एवंच “विपर्ययो मिथ्याशानमतद्रू- पप्रतिष्ठम्" इतिविपर्ययलक्षणे शब्दशानाननुपातित्वं विशेषणं देय. मिति बोध्यम् । तदाह *विपर्यये विति । योद्धसत्तायाः सस्था- दाह *अत्यन्तति । शब्दज्ञानेत्यस्योक्तार्धंकवाक्यताये करोत्यपी- त्यपिसनुच्चितमाह *ज्ञानमिति । करोति हीति पाठे हिरप्यर्थे । प्रथमहिरवार्थे । एतेन- "अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि। प्रमायाध्या ऽप्रमा तत्र हतःप्रामाण्यनिर्णयः ॥ इति- खण्डनकारोक्त अत्यन्तासत्यपि, बाधितत्वनाचधारितेऽपिरामर्थे, विषय । हि, निश्चयेन। शब्दः शानं करात्येव । द्वितीयदिशब्द पथका रार्थः । नन्वेषं तत्र प्रवृत्त्यापत्तिः । तजनकस्य विशिष्टज्ञानस्य स- स्वादत आह अप्रमेत्यादि । तत्र, बाधितार्थ । प्रमावाध्या, प्र. मया योग्यताप्रमया ययाऽप्रमायेन शाप्या। अप्रमा, अप्रमात्म. फशाब्दबुखिरेव । भवतीति शेषः । तस्यतापि किं जातमत आह भत इति । प्रवृत्तिप्रयोजक इति शेषः । तथाच प्रवृत्तिमयोजक- प्रामाण्यनिर्णयाभावाप्न तत्र महत्तिरित्यर्थ इति नव्यनैयायिफोक्त. मपास्तम् । अन्यथा चितेरेव पुरुषत्वात् भेदनियतसम्बन्धरूप. स्य परार्थस्याप्रतात्यापत्तिः । भवति च चनस्य गोरिति यथार्थश.. प्दपदापि पाठवणे गृत्तिः । तस्यास्ततो पिकिनामपि योघच त. दाह नहीति । नन्,चं घ्यपदेशियदित्यस्य धैयर्षम् आद व्यपेति । पिशिष्टो उपदेशो व्यपदेशो मुल्यव्यवहारास पन्यास्नीनि व्यपदेशी तेन तुल्यम् असदाये कार्य भवतीति शान्दो उधस्तदाद *मुग्न्येति । एवं च तेनाम्पैकयाफ्यतयति मायः । मन्य स्वस्थ पुण्इलम्' इत्यस्याप्ययमेयोपपत्या तावहारास्कयं दम्य ध्यायदारिफायसिद्धिः, मनो मतान्सरं प्रागुनमा स्यणे- लि. ! मदिति । यूनाधिकल्पस्यः । शिदिति । भाँधी प रजतमूल्यस्य पाधोत्तरमसस्ये. • . ग्राफ्सन सत्तामपि शनिमून्यस्य सरपंन सयंपा अत ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३८१ मूल्याभायो ऽसिद्धः । तत्रापि भेदस्य तत्त्वे ऽप्यवयवसंस्थानरुतमे. देन तदुपपत्तिरिति न तत्रापि तदावश्यकत्वमिति । प्रागुक्तकैयटायुक्ति खण्डयति राहोरिति । तत्त्वेन- राहुत्वेन । भाप्यसम्मतमपीदमित्याह *अतएवेति । उक्तरीत्या ऽनिर्वाहादेवेत्यर्थः। *लोकवदिति । ज्येष्ठकनिष्ठत्यादितद्यवहारय- दित्यर्थः । विज्ञानशब्दार्थमाह *व्यति । नन्वयमपि 'राहो शिर' इतिवत्कुतो नेति किमिति तद्भाप्यस्योक्तोऽर्थोऽत आह कैयटरीत्या किञ्चेति । *अस्य-"एकाचो द्वे प्रथमस्य" इत्यस्य । *-यस्तुसिञ्चनेति । यया च जजागारेत्यादो द्वित्वासियभावाप- त्तिरित्यर्थः । 'प्रतिलक्ष्यं लक्षणभेद' इतिन्यायाङ्गीकारे तु तत्र न दोष इत्याह *विपयेति । लक्ष्यभेदेन शास्त्रविषयताऽङ्गीकारे तु *अन्त्य:- विकल्पप्रकार एवेत्यर्थः । अधिकं वक्तुमाह केचित्त्विति । *शब्दाभेदेऽपि-आरोप्यमाणारोपाधिकरणप्रतिपादकशब्दाभेदेऽपि। कार्यादीति तात्पर्यमित्याहुरिति चोध्यमित्याहुरिति तत्राचं फोचित्त्वित्यन्वितं मध्यमं तु पस्तुत इत्यनेनान्वितमन्न्यं त्वन्येत्वित्यनेनान्वितमिति बोध्यम् ॥ १७ ।। केचित्तु तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमित्याशयन 'शङ्का । अयश्च न्यायो मूलकारणोपादानककार्योपादा- नके कार्य मूलकारणोपादानकत्वस्यापि व्यवहारण सिद्धः । यथा-तन्मात्राद्युपादानके ऽपि प्रकृत्युपादान- पाठः । कत्वम् । "गुणो नाम स" इत्युत्तराशयस्तु-यत्र स्वाभिन्न- वस्तुद्वारकः स्वस्वरूपानुगमः तद्विषय एवोक्तन्यायः । स्थर्गनरकयोस्तु नैक्यम्, यदन्तःकरणावयवप- रिणामः सुखम्, तदतिरिक्तावयवपरिणाम एवं दुःस्वमित्यङ्गीकारात् । "येनोचारितेन सालाखुरककुदविषाणिनां सम्प्र- १ कारणाभेदस्यापिण्यवेतिपाठः कसंझके केवलमूलपुस्तके।

·३८२ टीफाट्यापनापां लघुमनपायाम् । त्पयो भवति शन्द" इतिमापाशय- स्तु-पथा चिजदगोस्नादात्म्पायभासे ऽपि चित एष भासकत्वं जस्पायभाम्पत्यमेव, स्वभावात, तथा स्वभावादेय शुदशब्दस्य मासकत्वमस्याव- भास्यति बदन्ति । तस्माद् युद्धामच्छिनाफाशधर्मो- ऽयमान्तरः स्फोटः ॥२८॥ (कुं.टी.) तदाभिनेति । यथा कपालिकाऽभिनयपालाभिन्नघटस्य फपालिकाऽभिन्नत्यम् । मूलकारणेति । यया मकरयुपादानक पत् महत्तयं तदुपादानफे ऽपि माकतत्वव्यवहारः तन्मात्रा:- भूतमूक्ष्माणि । अस्वाभिनेति । महत्तचजन्ये प्राकृतत्वव्यवहार• यत् । यदन्तःकरणेति । यारशान्तःकरणावयवत्पर्यः । सादिन्यत्वेन तदपि सावपवमेव, तस्य परिणाम इति भावः । ननु भाष्याच्छन्दार्ययोर्भेदो लभ्पत इत्यत आह *माप्याशय- स्त्विति । चिजडयोरिति । तयोस्तादात्म्याध्यासस्तु विवे- काख्यातिमूलः । यशात्पुरुपस्यापि कर्तृत्वमोक्तृत्वव्यवहारः । *जडस्याचभास्यत्वमिति । नन्वेचं चिव्याप्यत्वं जडत्वमिति फलितम् , तथा च ब्रह्मणोऽपि वेदान्तवाक्पजन्यज्ञानविपयत्वायभिचारः। सत्यम् । मृत्युपहितमेव ब्रह्म वृत्तिविषयः । तच मिथ्येव । शुदत स्वप्रकाशमेव । नच शुद्धस्यापि 'स्वप्रकाशम्' इत्पा. दिज्ञानविषयताऽस्त्येवेति वाच्यम् । तद्वाक्यस्य लक्षणया अशुद्धत्वमप्रकाशत्वव्यापकमित्यर्थाद । तथाचाशुद्धत्वव्या- वृत्या शुद्धे स्वप्रकाशता पर्यवस्यति । स्फोटाख्यशब्दस्या- प्याकाशदेशताया न्याय्यत्वादाह बुद्ध्यवच्छिन्नेति । आभ्य- न्तरेत्यर्थः । वेदान्तरीत्या अन्त:करणविशेषस्य बुद्धेर्घटादि.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ङ्ग्य वाक्यमिति शब्दतत्त्वम्, अर्थो द्रव्यादिर्वाच्यो लक्ष्यवेत्यर्थ- तत्यम्, शब्दजन्याऽर्थविषया युद्धिः प्रत्यय इति ज्ञानतत्वम् । तस्मिन् विभागे संयमात् सर्वशब्दादिवशीकारसूचकं स- र्वभूतानां पश्वादीनां रुतस्य शब्दस्प ज्ञानं भवति 'अनेनाभिप्रायेणानेनेदगुचरितम्' इति 1 * उपपन्नइति । ते. पामितरेतराध्यास इति पूर्वणान्वयः । ननु 'शुक्लः पटः पटः शुक्ल' इति प्रमाया अप्पध्यासरूपत्वाद् भ्रमत्यापत्तिः । सत्यं, स्वरूपविवेकतिरस्कारेणाभेदधीरेवाध्यासः । *सच-अध्या. सश्च । शब्दार्थेति । शब्देऽर्थधर्मस्याप्यध्यासः । * कुतर्फति । अमिशब्दोचारणे मुखदाहापत्तिरित्यादीत्यर्थः ॥ १९ ॥ (क. टी.) * योगसूत्रोक्त इति । संयमान्तरस्य सिञ्चन्तरमिदमुकं तत्र । *शब्दत्यादि । गौरिति शब्दो गारिरयर्थो गौरिति शाम तेषां सङ्केतरूपाध्यासात्तत्रयोक्तारसंकरो विवेकाग्रहणम् । यस्तुतस्तेषां । अतस्तेषां प्रविभागे भेदे संयमासाक्षात्कारपर्य. न्तात्सर्वभूनानां रुतानि शायन्ते अयं फाकादिरमुमर्थमनेन शब्देन फायतीत्यर्थः । अन्यथा श्रोत्रमाहवर्णैर्वाधघटाघर्धानामत्यन्तभेदा- कथमध्यासः स्यात् । किमर्थ या तज्शानाय योगोपदेशः स्यादिति भाषः । नच तद्रीत्या सकरे कथं तेषां प्रविभागः । सरस्थफदेश. स्थत्योपाधिकस्यात् । यस्तुतस्तत्रापि ते भेद एवास्तीति न दोषः। एतेनास्मदादीनां तद्भदसाक्षात्कारे ऽपि योगजतत्साक्षात्कारा- मावान सर्वभूतयतवानमित्यपास्नम्, तत्सूघतदाप्यविरोधात् । एतत्सहरमूलक पप चायमयमित्यपि महेतः। कार्यकारणमायो ऽपि तदर्थविषयकशा प्रति तदर्भगृहीतशक्तिफतत्तटूपामि. प्यक्तस्फोटमानायेन हेतुत्यमिति योध्यम् ॥ १९ ॥ अतएव। निकारोऽने पवादनमहद भोस्तदि निधनम् । रामेति अक्षरं नाम मानमः पिनाकिनः । भेद एव ·योद्धार्थस्य वायत्यनिरूपणम् । गर्वभङ्गो भायस्थ शौर्यभद्गश्च वालिनः॥ हिरण्यपूर्व कशिपु प्रचक्षते इत्यादि सङ्गच्छते। अन्त्ये हिरण्यकशिपुनामानामिति मतीतेरनुभवसि. द्धत्वात् । अत एव "कधितपदत्वं दोपो ऽपि क- चिन्न दोषः। उदेति सचिता ताम्रस्तात्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्ती च महतामेकरूपता ॥ इत्यत्र ताम्रपदं चिनान तादृशो बोधः, पदप्रकार- कयोधात्" इति प्रकाशकृतः। तदुक्तं हरिणा- यदन्तःशब्दतत्त्वं तु नादैरेकं प्रकाशितम् । तदारपरे शब्दं तस्य वाक्ये तथैकता ॥ अर्थभागैस्तथा तेपामान्तरोऽर्थः प्रकाशते । इति । एफस्पैवात्मनो भेदौशब्दार्थावधस्थिती।इतिच । अन्तस्तथा स्थितायपि यहि देन भासते। तस्यैव शक्तिभेदात् । अफमे ऽपि तस्मिन् कममासोऽपि त. च्छक्तिषशादेवेत्यपि स्पष्टं तय । किश्च प्रौद्धपदार्थानङ्गीकारे- सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् ।। वेदशग्देभ्य एवादी पृथक् संस्थाश्च निर्ममे। इतिस्मृतः, "मभूरिति व्याहरत् स मृमिनटज. त" इतिश्रुतेश्च सृष्टेः प्राक् भूःशन्दादिभ्यस्तदर्थ- ज्ञानपूर्वकं सृष्टिरिति लाभेन तदा घायाया मुवो ऽभावात् भूःशब्दस्य शक्तिग्रहपूर्वकं कस्यार्थ- ६९ ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । स्प योध: स्यात् । नच जातेनित्यत्वात्तत्र श. क्तिग्रह इति वाच्यम् अतिनां' जातेर- प्यनित्यत्वेन तस्या अपि केनचिदैदिकशब्देनैव ज्ञान पूर्व ब्रह्मणा निर्माण तत्राप्यस्या एव दुरवस्थायाः स. त्वात् । निराश्रयजातिसत्त्वे मानाभावाच । तत्तय- क्तिसमवेतब्रह्मसत्ताया जातित्वे ऽप्यवच्छेदकाभा- वात्तस्यास्तदा जातित्वाभावात् । किश्च तत्तयत्य- वच्छिन्ना ब्रह्मसत्ता जातिरिति गौरवान्नं युक्तमित्यग्रे वक्ष्यते । “अपागादग्नेरग्नित्वम्" इति श्रुत्या तन्ना- शस्यैव कथनाच । तस्मात्सर्वज्ञत्वाद्भगवदनुग्रहाच चेदलाभवत्तदैव स्वबुद्धिवर्सिपदार्थस्य स्थूलरूपेण भा. नम्, तत्र संबन्धग्रहो बोधश्च हिरण्यगर्भस्येति योध्यम् ॥ २० ॥ (कुं० टी०) *निकार इति । निकारो .ऽधि- क्षेपो निशब्दश्च निशब्दोत्तरधनशब्दनिधनशब्दार्थयो- रभेदाध्यवसायः । कथितपदत्वं न दोप इत्येतदुदा- हरति *उदेतीति । कथितपदत्वमेकस्यैव पदस्य पुनः प्रयोगः । *ताम्रपदंविनेति । 'अत्र यदि रक्त एवास्तमेतीति क्रियेत तदा पदान्तरप्रतिपादितः स एवार्थो भिन्न इव प्रतीय- नः प्रतीति व्यवदधीत' । पूर्व वाह्यस्फोटं वाचकमाश्रि. । व्याख्यातम्, इदानीमान्तरमेवाह यदन्तरिति । यदेक रिवयवमन्तः शब्दतत्त्वं नादैर्वहिः प्रकाशितं तद् वाक्यमपरे आहुः, तस्य वाक्यस्य एकता निरंशतैव प्रतिपाद्यते । न केवलं १ किञ्च-नाश पाठो ऽयं कु० कप पु० मूले नोपलभ्यते ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३८७ वास्यमेवाखण्ड किन्तु वाक्यार्थो ऽपीत्याह *अर्थभागैरिति । तेषां मते पदार्थभागैरखण्डो वाक्यार्थ आन्तरो व्यज्यते । तो- च शब्दार्थो एकस्य तयस्य सम्बन्धिनौ अभिन्नावेव वहिः- स्थिती भिन्नाविव प्रतिभासते । तथा-अभेदेन । *तस्यैव-आ- त्मन एव । शक्तेर्भेदः वैचित्र्यम् | *अक्रमे-वर्णादिक्रमशून्ये । *वेदशब्देभ्यइति । वैदिकंशब्दान् स्मृत्वेत्यर्थः । पृथक्- संस्था:-भिन्नाकृतीन् पृधिव्यादीन् । स्पष्टश्चेदम् "एते अमृग्रमिन्दवः" इतिश्रुतावपि । तदर्थज्ञानेति । तत्तच्छब्दैः ते तं पदार्य स्मृत्वा रचितवान् । वौद्धपदार्थाभावे तु तदानी कस्य पदार्थस्य स्मरणं स्यादित्यर्थः । *अवच्छेदकाभावात्- उपधायकाभावात् । *तस्या:-ब्रह्मसत्तायाः। तदानीम्-व्यत्य- भावदशायाम् । *वेदलाभवदिति । “यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यस्मै वेदान्प्रहिणोति सर्वान्" इति । स्वमानेन वर्पशतान्ते ब्रह्मणो ऽपि नाशादन्य एव हिरण्यगर्भ उत्पद्यते ॥ २० ॥ (क० टी०) *अत एव-शब्दार्थयोस्तादात्म्यादेव । निशब्दो- ऽने पश्चाद्धनशब्द इति यत्तदेव, अहह खेदे, निधन भोरित्यर्थः । एवं रामेति यत् अक्षरं नाम तदेव पिनाकिनो मानभङ्ग इत्याद्य. र्थः । *प्रतीतेरिति । सा. चाभेदं विनाऽनुपपन्नेति भावः । *अत. एच-शब्दार्थयोरभेदेन शब्दस्य प्रकारतया शाब्दबोधविषयत्वादेव । प्रकाशेत्यत्रान्वयः। दोपोऽपीति । तापेन राजते सूर्यः शूरवापेन राजते। इत्यादाविति भायः। * तादृशः-एकरूपताोधः । अत्र हरिसम- तिमप्याह तदुकमिति । बुद्धिस्थयोरुभयोर्मियो भिन्नयोरेच शान- विपयत्यमित्युक्तमित्यर्थः। *हरिणा-तेनापि। * नादैः-वर्णः। * अपरे चैयाकरणाः।*शब्द-वाचकम्। तस्य-भान्तरस्य। *वाक्ये-याहो। *अर्थभाग.-तद्रूपतदंशैः। एकताचेत्याहुःस्तथा-तथासति। तेषा. -अपरेपाम् । *आत्मनः-अन्तःकरणस्य । बुद्धिस्थत्वेनाह *अपृथ- ·३८८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमायाम् । गिति । नन्येयं वाह्यप्रतीतिविरोधोडत आह #मन्तरिति । अतधा. भेदेन । *तस्यैव-आत्मन एव । तस्मिन्-आन्तरावभासे । #स:- हिरण्यगर्भः। *वेदशन्देश्य:-चैदिकशन्देश्य एव । * आदौ-सृष्टिप्रा- रम्भे । *पृथक्पृथक्-मिमभिन्नरूपतया । सर्वेषां नामानि कर्माणि च सर्वेगं संस्थाः व्यवस्थाच पृथक् निर्ममे इत्यर्थः । शानपूर्यमिति शेषः । अतएव श्रुतिमाह सभूरिति । आदिपदार्थमाह *सृष्टिरिति । चेदेत्यावर्थमाद भूरिति । श्रुतिलब्धमाह तदर्थेति । अन्यथा वारीत्यस्याप्यापतिरिति भावः । इति-इत्यस्य । *तदा-सूऐः प्राक् । * स्यादिति। किय, तथा सति तत्र शक्तिग्रहस्य पुरुषसङ्केतसापेक्षत्वापरया तय च दोपजन्यत्वसम्भावनया वेदप्रामाण्यमहरूपः शब्द विरोधः स्यादित्यपि योध्यम् । यत्तु हिरण्यगर्भम्य भूरादिपदशक्तिग्रहानुपपत्या जातेनित्यत्वा. तत्र शक्तिग्रह इति “शब्द इति चन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्या- म्" इतिश्याससूत्रव्याख्यायसरे उक्त देवताया विग्रहवत्ये ऽनित्यता. ऽऽपत्यानित्यस्याऽर्थम्येन्द्रादिशब्देनानित्यः सम्बन्धः स्यात् । तथा. च शब्द वैदिकशब्दे प्रामाण्यभरूपो विरोध इति चेन्न । अतः शब्दात् श्रौत शब्दादेव ज्ञानपूर्वकं हिरण्यगर्भादः श्रुतिस्मृत्योः सर्क- पत्तिथयणेनोक्तभूरादिशब्दानां सम्पन्धानित्यत्वप्रयुकममामाण्यं यथा परिहत्तव्यमेव देवताविषयेऽपीति तदर्थ इति । तत्खण्डयति सचेति । स्पष्टं तत्सूत्रव्याख्यायां गुरु- चरणकृतायाम् । *निर्माणे स्वीक्रियमाणे । *निराथयति । प्रलये इत्यादिः । इदश्चाविद्या या आविद्यकधर्मविशेषो जातिरितिपक्षयोरुक्तम् । तृतीयपक्षे आहे *तत्तदिति । तदा- सृष्टः प्रास् । इदं च तस्यास्तत्वमभ्युपेत्योक्तम् घस्तु स्तदेव नेत्याह *किञ्चति । *अग्रेइति । अत्रैव प्रकरणे जातिस्फोट- निकातरम् परेवितिमतेनेतिभावः । विशिष्टवेपायास्तस्या अपि अनित्यत्वमाह *भपागादिति । "वाचारम्भणम्" इति श्रुतिवाय. रोपोऽयम् । आग्निस्तु अझैवेत्यर्थादुकम् । किश्चेत्याधुक्तमुपसंहरति तस्मादिति ॥ २० ॥ घा ।

·समपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ३८९ सचायं स्फोट आन्तरप्रणवरूप एव।"ओंकार एच सर्वाचा सपा स्पर्शाप्मभिव्यज्यमाना घही नानारू- पा भवति" इति श्रुतैः । यह्वी, वाक्यपदादिरूपा । नानारूपा, घटपदादिरूपा च। अकार एवेति श्रुत्यन्तरे पाठः । तत्राप्यवयचद्वारा प्रणवोपलक्षणत्वम् । द्वादश स्कन्धे भागवते प्रणवस्य स्फोटत्वं स्फुटमेवोक्तम् । तत्र हि- समाहितात्मनो ब्रह्मन् व्रह्मणः परमेष्ठिनः । हृद्याकाशाभूनादो वृत्तिरोधादिभाव्यते ॥ हृद्गताकाशादित्यर्थः । यः कर्णपुटपिधानेन श्रो- त्रवृत्तिनिरोधादस्माभिरपि विभाज्यते भ्रूयते । ततोऽभूत्रिदोङ्कारो यो ऽव्यक्तमभयः स्वराद । यत्ताल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः॥ त्रिवृत्, त्रिमात्रः । अव्यक्त ईश्वरः प्रभवो यस्य सः। अत एवाह भगवतो लिङ्गगमकः ॥ २१ ॥ (कुं० टी०) प्रणवरूप इति । प्रणवश्च द्विविधः परो ऽपरश्च । परो ब्रह्मात्मकः, अपरः शब्दात्मकः । सदुक्तं स्तसहितायाम्- परः परतरं ब्रह्म ज्ञानानन्दादिलक्षणम् । प्रकण नवं यस्मात्परं ब्रह्म स्वभावतः ॥ अपरः प्रणवः साक्षाच्छन्दरूपः सुनिर्मला । प्रकर्षेण नवत्वस्य हेतुत्वात्मणवः स्मृतः ।। इति । सत्यज्ञानानन्दादिरूपं ब्रह्म यतः प्रकर्षेण नवं निशेपवि- राहित्येन कूटस्थं तथा प्रकर्षेण नवः तत्माप्तिरूपो यस्मादिति ·३९० टोकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । व्युत्पत्त्या शब्दो ऽपि प्रणव इति तदर्थः । *स्पर्शोप्मभिरिति । स्पर्शः ताल्वादेः । ऊप्मा वायुः । समाहितात्मन इति । ब्रह्मणो हृदि य आकाशस्तस्मान्नादो ऽभूदित्यर्थः। स नादः क इत्याह * यइति । अव्यक्तप्रभवत्वेन सूक्ष्मत्वं दर्शितम् । अत एवाह *स्व. राडिति । स्वत एव हृदि प्रकाशमान इत्यर्थः । त्रिमात्रइति । अकारोकारमफाररूपमात्रात्रयात्मक इत्यर्थः । ईश्वरः प्रभवो य. स्येति । ननु “य इच्छन्दसामृपभ" इति श्रुती ओंकारं प्रकृत्य "ब्रह्मणः कोशो ऽसि" इत्युक्तं तत्कथं ब्रह्ममभवत्वम् । सत्यम् । असेरिवोपलब्ध्यधिष्ठानत्वाकोशत्वम् । गमकइति । कार्यण लक्ष्यत इति भावः ॥ २१ ॥ (कल्टी०)तत्र स्फोटस्वरूपमाह *सचेति । प्रणवस्यापि वैविध्यादाह *आन्तरेति । स्पर्शामभिरित्युपलक्षणमन्येषामपि । पौनरुक्त्यम्रमं निरस्यन् रूपपदार्थमाह #घटेति । घटपटादिरूपा चेति पाठः । श्रुत्यन्तराविरोधमाह *अकार एवेतीति । तदुक्तं "विशोका चा ज्योतिष्मती" इति पातअलसूत्रभाष्यच्या. ख्याने प्रक्रियात्वेन याचस्पतिमिधादिभिः-'उदरोरसोमध्ये ऽधो मुखमष्टदलं पद्मं तद्रेचकप्राणायामेनोर्ध्वमुखं कृत्वा म्यने चित्तं धारयेत् । तन्मध्ये हि सूर्यमण्डलमकारो जागरि। तस्थानं, तदूर्व चन्द्रमण्डलमुकार: स्वप्नस्थानं, तदूचे पाहमण्डलं मकारः सुषुप्तस्थानं, तदूर्ध्वं ब्रह्म व्योमात्मकं नादस्तुरीयं स्थानं या. अधर्माचेति । योगिनां तत्कर्णिकायां विष्वग्व्यापिशाखासहस्रव. त्या मनोवहनाड्या मूलं तिष्टति, यस्या ऊर्ध्वमुखी एका शाखा सुयुः माख्याऽऽन्तरसूर्यादिमध्यगा था तया च शास्त्रारूपया ब्रह्मनाड्या वाह्यान्यपि सूर्यादिमण्डलानि प्रोतानि, सैव मनोवहा नाडी चित्तस्थानं तस्यां ध्यानधारणासमाधिभिश्चितसाक्षात्कारो भव- ति' इति । सोऽयं प्राणिमात्रस्य हस्थः प्रणवस्तत्तुरीयोऽशो ऽधमात्रारूपो नादो वा स्फोट इत्युच्यते । तत्राल- ·समपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । इदमेव मार्कण्डेयेनोक्तम्- अर्धमात्रास्थिता नित्या याऽनुच्चार्या ऽविशेषतः ॥ इति । अविशेषतः, गत्वाद्यनालिङ्गिततया । तस्यैव प्रणवस्य श्रुत्या स- र्ववाग्रूपत्यमुक्तमिति योध्यम् । स्पष्टार्थमाह *द्वादशेति । तत्र होत्यस्येत्यर्थकमुकमित्यत्रान्वयः । *समाहितेति । नियतान्तःकरण- स्थ हद्याकाशादित्यस्यार्थमाई * हृद्गतेति । तुरीयः सूचितः ॥ २१ ॥ कोऽसौ परमात्मा तत्राह- शृणोति य इमं स्फोटं सुस्ते श्रोत्रे च शून्यदृक् । येन पार व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः॥ सुप्ते श्रोत्रे कर्णपिधानादिना अवृत्तिके | इमम्, प्रणवरूपम् । स्फोटम् , स्थूलरूपेण परिणतमपि यः शृ. णोति स परमात्मा । जीवस्य तु करणाधीनज्ञान- .त्वात् फरणस्य चावृत्तिकत्वान्न तदा श्रोतृत्वम् । ई- श्वरस्तु यतः शून्ये ऽपीन्द्रियवर्गे दृक् ज्ञानं यस्य ता- दृश इति श्रोतव । जीवस्य तदुपलब्धिस्तु ईश्वरद्वारि- कैव । यधा निद्राकाले लीनेन्द्रियमपि जीवं परमा- स्मैव शब्दं श्रुत्वा प्रबोधयति तत् । येन प्रणयेन वाक् बृहती व्यज्यते । यस्य च हृदयाकाशे आत्मनः सकाशायक्तिः। स्वधाम्नो ब्रह्मणः साक्षाद्वाचकः परमात्मनः। स सर्वमन्त्रीपनिपढेदवीजं सनातनम् ॥ स्वधाम्नः, स्वकारणस्य । किञ्च, स तदेशभूनसम- स्तदेवतावाचको ऽपीत्याह-स, प्रणवः । सर्वमन्त्राणा- मुपनिषदहस्यं सूक्ष्मरूपम्, यतो वेदकारणम् । तत्काल ·दीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् । सनातनम्, सदै- रणत्वे ऽपि न विकारित्वं, यतः करूपम्। तस्य यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्रह । धार्यन्ते पैस्त्रयो भावा गुणनामावृत्तयः । अकाराद्याः, अकारोकारमकाराः। तस्येत्यवयवा- चयविभावे पष्ठीयैः,अकाराद्यैः त्रयः,विसंख्यायुक्ता। भावाः,धर्माः। धार्यन्ते तत्कारणत्वात् । गुणाः, सत्वर- जस्तमांसि ।नामानि, ऋग्यजुस्सामलक्षणानि । अर्थाः, भूर्भुवः स्वर्लोकाः । वृत्तयः, जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तयः । अनेन तस्यैव सर्वप्रपञ्चकारणतोक्ता। ततोऽक्षरसमानायमसृजद्भगवानजः । अन्तःस्थोमस्वरस्पर्शदीर्घहस्वादिलक्षणम् ।। इति । ततः,अकारादिभ्यः अन्तःस्थादयोलक्षणं यस्य तम् । तेनासौ चतुरो घेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्षिभुः । सव्याहृतिकान्सोंकारान् चातुर्होत्रविवक्षया । असृजदित्यनुपज्पते । होनुपलक्षिताश्चत्वार प्र. त्विजयतुहौतारस्तैरनुछेय होवाध्यधादिकं कर्म चा. तुहर्होत्रं तद्विषक्षयेत्यर्धकमुक्तामिति ॥ २२ ।। (कुं.टी.)ननु जीव एव श्रोताऽस्त्वित्यत आह सुप्तेइति। पिहितेऽपि श्रोत्रे इत्पर्यः। प्रणवरूपमिति । अव्यक्तमित्यर्थः। श्रोतवेति। इन्द्रियवर्गाभावेऽपि ज्ञातृत्वात्परमात्मैव प्रौनेत्यर्थः । निद्रेति । प्रधानांनतमस्ममुद्रके सति जीरस्तमसा मनो भवति तदालम्पना जीवस्य वृत्तिनिद्रा । उद्रेको हदतरसंस्कारजनकत्वम् । जीवस्य औदलासम्भवं दर्शयति लीनेन्द्रियमपीति । तत्कारणत्वे ऽपीति । दाना कारणीभूतोऽपि षणयो नित्य प्रत्यर्थः ।

·. . समपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । चीन भावान्प्रत्येकं दर्शयति *गुणेति । *अकारोकारेति । ननु समाहारद्वन्दे ऽव्ययस्वानापत्तिः, "अवतेष्टिलोपश्च" इति औ. णादिकस्य रूढस्यैव स्वरादिपाठेनाव्ययत्वादिति चन्न । औणा. दिकस्य "कृन्मेजन्तः" इत्येव सिद्धे स्वरादिपाठस्यैतन्मात्रार्थ- त्वात् । तत्र ब्रह्मप्रतिपादकत्वं समुदायशक्त्या । तदाहुः अकाराधास्त्रयो वर्णा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।' अन्ते प्रतीयमानो यो ध्वनिर्ब्रह्मति कीर्त्यते ॥ इति । *प्रपञ्चकारणतेति । ननु समुद्रे ऽपि वाय्वाधभिघातं विना तरङ्गी नोत्पद्यते तत्कथं चिन्मात्रे ऽद्वितीये द्वितीयमज्ञानं सम्बध्यते यतोऽहङ्कारा. धुत्पचिरिति चेत् । सत्यम्, कार्यमात्रस्य कारणमविद्या । साचाहकारादिदृष्ट्यैव चिदात्मनि कल्प्यते नतु चिदात्मनि तत्सम्बन्धो ऽस्ति । *अन्तःस्थोप्मेनि । यरलवा अन्तःस्थाः, शपसहा ऊष्मा. णः । विभुः-चतुर्मुखरूपो भगवान् । असृजत्-आविर्भा- वितवान् । “शिवाधा ऋपिपर्यन्ताः स्मारोऽस्प न कारकाः" इति वचनात् । एतेन-"छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्" इति वच- नेन वेदानां जन्यत्वमित्यपास्तम् । *होत्रुपलक्षितम्-होत्रा उपलक्षितम् । होताऽध्वर्युवमा उद्गाता चेति चत्वार ऋत्विजः । तत्र हौत्रमुग्वेदस्य, आध्वर्यवं यजुपः, औद्गात्रं सान्नः ॥ २२ ।। (क.टी.) *कोऽसाबित्यस्य नन्वित्यादिः । वस्तुतः स्वभा- घादाह *कर्णेति । तथा पारणतस्य सर्वसाधारण्यादाह * स्थूलैति । ननु स जीव एव भवतु अत आह *जीवस्यात्विति । *करणेति व. दुबीहिः । *अवृत्तिकेति । उक्तरीत्येति भावः । *तदा-तस्पिधाना- ·स टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । दिकाले । नन्वेवमुक्तयुक्त्या ईश्वरस्यापि कथं श्रोतृत्वमत आह *ई- श्वरस्त्विति । हेतुगर्भमिदं विशेषणमित्याह श्यत इति । शून्ये ऽपि. तेनावृत्तिकेऽपि । भावप्रत्ययान्तत्वादाह *ज्ञानमिति । ननु तदा जी. घस्याज्ञायमानोपलब्धिःकथमत आह जीवस्येति । इदमावश्यक मित्याह यथेति । स्पष्टं चेदं वेदान्तसूत्रव्याख्यायां गुरुचरणक- तायाम् । उत्तरार्धार्थमाह *येनेति । पूर्वार्धस्थस्य चात्र संब- न्धेनाह *यस्य चेति । पूर्वोक्तत्वादाह हृदयोते । स इति । मध्यमणिन्यायेनान्येति । साक्षादित्यनेनान्येपामपि परम्परया एवार्थ इति सूचयति । उत्तरार्धनान्यदुच्यते इत्याह अकिंचेति । *तदिति । परमात्मेत्यर्थः । मन्त्राणां तत्तद्देवताप्रतिपादकत्वादिति भाषः । *रहस्यम्-उपनिषदर्थः । तदर्थः *सूक्ष्ममिति । तत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह *यत इति । एवमग्रेऽपि । श्वेदेति । वेदस्य कारण- मित्यर्थः । मृदादितुल्यत्वादाह *तत्काति । *तस्य-प्रणवस्य । लौकिकादिवर्णकमनिरासायाह *अकारोकेति । नेयञ्जन्यजनकभावे षष्ठी। तथा सति हि पञ्चमीमेव वदेदू, अत आह तस्येत्यवेति । *भायाः-पदार्थाः। त एवोक्ताः गुणेति। धारणं न घरभूतलादिव. दित्याह *तत्कारोति । नित्यं प्रत्येकान्वयि ने समुदितान्वयी- त्याह *गुणा इत्यादि । फलितमाह *अनेनेति । *तस्यैव-आन्त- रप्रणवरूपस्फोटस्यैव । *तत इति बहुवचनान्तात्तसिलित्याह *अफारादिभ्य इति । आदिना प्लुतादिपरिग्रहः । *स्वरः-3- दातादिः । अन्यथा पौनरत स्पष्टमेव । *तेन-अक्षरसमाम्नायेन । पाहमणवाशयेनाह *सोङ्कारानिति । चतुर्णा होतृत्वाभावादाह *होजुपेति । छत्रिण इतिवत्तत्वारोप इति तत्वम् ॥ २२॥ निरुक्तभाप्ये ऽपि उक्तरीत्या पदसत्ताऽभावा- शङ्कोत्तरभूतं "व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्य" इति प्रतीकमुपादायोक्तम्-'अभिधानाभिधेयरूपा बुद्धि- हृदयाकाशप्रतिष्ठिता परयोधनेच्छया पुरुपेणो- दीर्यमाणा कण्ठादिपु वर्णभावमापद्य पाह्याकाशस्थं शब्दं स्वस्वरूपं कृत्वा श्रोत्रद्वारेण तत्र स्थितां श्री- ·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । तुर्बुद्विमनुप्रविश्य सर्वार्थसर्वाभिधानरूपा तत्तद्बुद्धि व्यामोति । पुरुपयनजा वक्रोदाताः परं नश्यन्ति न शब्दः सच तदनुरक्तो ऽर्थप्रत्ययं जनयति इति तत्र- त्यपदत्यादिकं वक्रोद्धातेष्वारोपयन्ति, तगतनाशादि च तस्मिन् । पुरुपयवस्थस्यैव चार्थस्य प्रत्ययमाद. धाति शब्दः । तेनैव तस्य संबन्धाद्' इति । सच शब्दो वस्तुत एको ऽपि तत्तवर्णसंस्कारैः प्रतिविम्बिततत्तद्पो ऽनन्तपदरूपतामिवापन्न इति सर्वपदरूपः सर्वार्थाभिधानशक्तिः। सा शक्तिश्च योगिप्रत्यक्षगम्या नास्मज्ञानग म्या । यत्रैव व्यवहारादिना तज्ज्ञानं तत्रैवास्माकं बोध इति मर्यादा । एवमेकैकवर्णो ऽपि सहकारिवर्णा- न्तरसंयन्धात् अनन्तपदरूप इति सो ऽपि तत्तच्छ. तिरिति गकारौकारविसर्जनीया गोर्वाचका इति लोकस्याविचारितरमणीये तत्समूहे वाचकत्वग्रहः । ताशस्यैव शास्त्रेणान्याख्यानं तदुदृष्टया बोध्यम् तदुक्तं भाष्ये-"अथवा प्रतीतपदार्थको लोके ध्वनिः शब्दः" इति । लोके ऽर्थवोधकत्वेन गृहीतो ध्वनिर्णात्मकः तत्समूहः शब्द इति तदर्थः । “अथ गौरित्यत्र कः शब्द" इति प्रश्ने इदमुत्तरम् । अखण्डो ऽपि स्फोटो गकाराद्यवस्थाभ्यो भिलो ऽभिस घरमावस्थामा विसर्जनीयमादिरूपा पदा दिरूपेण व्यज्यत इति धणेपु तत्त्वव्यवहारोपपत्ति- लोकस्यति बोध्यम् ॥ २३ ॥ १ घणेष्वितिपा. कुं. टी. युतकसपु.।

·. -- - टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । (कुं.टी.) *पदसत्ताऽभावेति । बाह्यपदसत्ता नास्तीत्याशमोत्यर्थः। बुद्धरेव विषयाकारेण परिणामादाह रूपाधुद्धिरिति । अभिधान. म्-वाचकम्।* हदयोति । हृदयस्थोय आकाशः तत्र स्थितमित्यर्थः। आभ्यन्तरार्थशब्दरूपावुद्धिर्वक्वाभिघातेन वाक्यार्थशब्दरूपवर्णा- त्मिका भूत्वा श्रोत्रद्वारेण परवुद्धिविपया भवतीत्यर्थः । * उदीर्य- माणा-र्यमाणा*स्वस्वरूपमिति । आन्तरस्यैव वाह्यरूपताऽध्य- वसायात् ।*वक्त्रोद्धाता:-चक्रव्यापाराः।*सच-श्रोतृवुद्धिस्थ- श्च। ननु शब्दस्य नित्यत्वे सर्वदार्थप्रत्ययापतिरत भाह *तद- नुरक्तइति । वक्त्रोद्धातव्यञ्जिन इत्यर्थः । तत्रत्येति । आभ्यन्त- रशब्दगतेत्यर्थः । * तद्गतेति । वक्रोद्घातगतत्यर्थः । तस्मिन्- बुद्धिस्थे । तेनैव-चुद्धिस्थेनैव । *तस्य-बुद्धिस्थस्य । *वर्ण- संस्कारैरिति । प्रतिविम्वितं यत्तत्तरपदं तद्रूप इत्यर्थः । *यत्रैव- यस्मिन्पदे एव । *तज्ज्ञानम्-ताशशक्तिज्ञानम् । *भिन्न इति । अखण्डत्यात् । अभिन्नस्तु प्रतिविम्यवशात् । ॐतत्वेति। शब्दत्वे- त्यर्थः ॥ २३ ॥ (क० टी.) अयमुक्त एवार्थो निरुततद्भाप्यसंमतोऽपि :- त्याह निरुक्तनि । *उक्तरीत्येति । वर्णानामुत्पत्तेरभिव्यक्ती क्षणिकरादित्यर्थः । अभावऽस्यान्वयः । विनाशवेति स. मासः । तेन नामाख्यातादिभेदेन । तद्धिमागकथनम्, तलक्षण- फरणं, प्रतिप्रत्ययविभागेन तदन्याख्यानं चेति सर्वमनुपपनामि- त्याशक्रेत्यर्थः। अभिधानेति । शब्दार्थोभयरूपैत्यर्थः। उदीयमाणा- सती। *कण्ठादिपु स्थानेषु । याहोति । सर्वसमटेबिराजः इत्यर्थः । *धोति। श्रोतुरित्यादिना । -तम-धातुहंदयाकाशे। वक्तृयुद्धिवत् श्रोतृयुद्धिपि उभयरूपत्याह *सर्वाति। तद्युद्धिम्-श्रोत्युद्धिम् । मनु तस्य नष्टत्यारक्य तेन तघापनमत माद *पुरुषेति । धक्त- १ हदय-स्वधः कु० कपु० नाम्नि ।

·समपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । पुरुपेत्यर्थः । *चक्नोद्धाताः वर्णरूपा ध्वनयः तस्य सर्वार्थप्रत्यायफ- त्वनिरासायाह *सचेति । शब्देत्यर्थः । *तदनुरक्ता-पक्रोद्घातानु. रक्तः । इतरेतराध्यासमाह *तप्रत्येति । शम्दनिष्ठत्यर्थः । *तद्गे- ति । पिनाशियोधातनिष्ठेत्यर्थः । आदिनोपरयादि । पूर्वादिना वाक्यम् । तस्मिन्-शब्दे 1 एवं योद्धस्य पाचकत्वमुक्त्या चाच्य- त्वमपि यौद्धस्यैयेत्याह *पुरुषेति । एवं स्फोटादि निरूप्याथ या. फ्यस्फोटस्यैव मुख्यत्वं सिद्धान्ततया प्रागुक्तं प्रतिपादयितुम. न्यसिद्धान्तं तावदाह सचेति । स्फोटरूप इत्यर्थः । तदभिव्य- अनमेय तत्संस्कारः। वस्तुतो ऽतत्त्वादाह *एवेति । *सर्वार्थति । व्यधिकरणबहुव्रीहिः। नन्वेवमस्मदादीनामपि सर्वतः सयोधाप. तिरत आह *साशतिथेति । एवं च यत्र शक्तिग्रहस्तत्रैव पोधो ऽस्माकं तत्सत्त्वेऽपि नान्य वेति नातिप्रसङ्गस्तदाह *यत्रैवेति । आ. दिना कोशादि । * तज्ज्ञानं-शक्तिग्रहः । एवं सिद्धान्तान्त- रमुफ्त्वा प्रक्रियासिद्धान्तमाह *एवमिति । तद्वदयमप्यनन्तप. दरूप इत्यर्थः 1 नतु वास्तवत्वेन साम्यमिति भावः । * सम्बन्धात्- सर्वपदभवन शक्तिमत्त्वादिति शेषः। तच्छक्तिः-सर्वपदार्ययोधनश- क्तिकः। *विसर्जनीया:-समुदिताः। तस्वतःप्रागुक्तयुक्त्याऽसत्त्वादाह *अविचारीति । अस्यावश्यकत्यमाह तादृशेति । अन्यथा शास्त्रा- नर्थम्यति भावः। इदमपि भाष्यसंमतमित्याह *तदुक्तमिति । उक्कार्थलाभायाह *लोकर्थियोधकत्वेनेति । तत्समूहः-वर्णसमूहः । नन्यस्य भाष्ये प्रसिद्धमर्थान्तरमेय यथाश्रुतं कुतो नेति आद *भयगौरिति । एवञ्चार्थान्तरं नैव तात्पर्यविषयभूतं भगवत इति भावः । दृष्टान्तक- वाक्यतया वाचकत्वस्य तन्माप्रनिष्ठत्वादन तटूपत्वे ऽपि कर्य तत्त्वमितिशङ्कानिरासायास्य भाप्यस्य तात्पर्यमाह *अखण्डोपी- ति। परिणामपरिणामिनोस्तादात्म्यादाद *गकाराोति। *चरमेति। पदादेरिस्यादिः अग्ने आदिना द्रव्यादि ॥ २३ ॥ एवं सर्वपदेषु पदान्तरसहकारेण नानावाक्य- भवनशक्तित्वं तत्तद्वाक्यार्थभवनशक्तिमत्त्वं च ।

·។
टीकाद्वयोपेतायां लघुमन्जूषायाम् ।
यद्यपि परस्य चुभुत्सितार्थप्रत्यायनाय शब्दप्रयो-
गः, परस्य च प्रवृत्यादिविषय एव प्रायेण बुभुत्सि-
तः स च वाक्यार्थ एवेति सर्वे शब्दाः तत्परा एव ।
यत्रापि केवलं 'वृक्ष' इति प्रयुज्यते तत्राप्पाकालाता.
स्पादिवशाद् 'अस्ति, चलति, छिद्यते वा' इतिपदा.
न्तरार्थानामध्याहारः । क्रियाविशेषतात्पर्यानवधार-
णेऽप्यस्तीत्यध्याहारः। बुद्धिसत्ताया बोधविषयवौद्ध-
पदार्थेनाव्यभिचारात् । लोकेऽस्त्यर्थ विना शुद्धपदा-
नियगतेश्चा एवं क्रियापदादिमात्रप्रयोगे सर्वकारका.
ध्याहारः। 'चैवोऽग्निना तण्डुलान्पचति' इत्यादिप्रयो
गस्तु कारकान्तरनिवृत्त्यर्थः क्रियान्तरनिवृत्त्यर्थी
नियमायति स्पष्टमर्थवत्सूत्रे भाये, तथापि अन्या-
ख्यानलाघवाय पदानि,तत्र प्रकृतिप्रत्ययभागाः,तत्तद-
धाश्च कल्प्यन्ते । तद्वारा पदार्थयोधनं वाक्यार्थयोधनं
च शास्त्रफलम् । फेवलरूढेषु तु वर्णसाजात्यादिना
ऽवयवकल्पनम् । स्पष्टं चेदं निरुक्त।
यत्र तु वाक्यस्यैव शास्त्रेण संस्कारः, तत्र नैव
पदात्पदार्थयोधः । यथा पदसन्त इत्यादौ । अत
एव "डासि-" इति सूत्रे भाप्ये "धुडादयः पूर्वा
न्ता एव किं न फ्रियन्ते" इत्याशय पूर्वान्तत्वे टु.
स्वापादनेन समाहितम् । अन्यथा तकारविशिष्टस्य
सत्पदाद्यर्धयोधकत्वाय
परादित्वमेघावश्यकमिति
तदिचारासङ्गतिः, निर्दलत्वात् । मम तु पाक्यार्थ-
योघे भेदाभाघान्न दोषः । एतेन पदारपदार्थज्ञानपूर्वक
एय वाक्यार्थबोध इत्पपास्तम् ॥ २४ ॥

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । (कुं०टी०) तत्परा एव-वाक्यार्थपरा एव *धुद्धिसचाया इति । अयं भावः-अस्तीत्यनेन साध्यावस्थां प्रतीयते, सिद्धेन च साधनेन साध्यता भवति, सिद्धेच साधने साध्यक्रिया भवति । तदुक्तं हरिणा- माक् च सत्ताऽभिसम्बन्धान्मुख्या सत्ता कथं भवेत् । असंच नास्तेः कर्ता स्यादुपचारस्तु ववद् ।। इति । तस्माद् बुद्धिसत्तासमाविष्टस्यैव बाह्यसत्तोपचार इत्यांश- पनवोक्तम्--- एतां सत्तां पदार्थो हि न कश्चिदतिवर्तते इति । *अस्त्यर्थ विनेति । पदार्थमात्रे अस्त्यर्थस्थात्मधारण- स्याव्यभिचारात् । * तथापि-सर्वत्र वाक्यार्थस्यैव वि. पयत्वे ऽपि । *पदानीति । कल्प्यन्त इत्पत्रान्वयः। *तद्वारा-प्रकृत्याअर्थद्वारा । ननु स्टेवययवार्थामावा. कथमवयवकल्पनमत आह स्वर्णसाजात्यादिनेति । तदीयवर्णा- नामनर्थकत्वे ऽप्यर्थवत्सजातीयत्वमस्त्येव । नयनयति । स. कारविशिष्टस्यैव सन्त इत्यस्य बोधकनया आवापाद्वापलभ्याया अर्थसत्ताया अत्र पदे असम्भवादिति भावः । *दुत्वापादने. नेति । वाक्यार्थदोपाभावादूपासिद्धिरेव दोष उक्त इत्यर्थः । *निर्दलत्वादिति । पूर्वान्तत्वे तकारान्तस्यैव योधकत्वात्परा- दिवे तकारादेर्वोधकत्वाद्विचारासतिरित्यर्थः। *चाक्पार्थेति । पदानां त्वर्थ एव नास्तीति भावः । * नदोप-न भाप्पास- गतिः॥ २४ ॥ (फ. टी.) नन्वेवं सर्वोपादानं व्यर्थमत आह *चै- घोऽग्नीति । तथाच सर्वत्र वाक्यस्यैव बोधकत्वेन किमर्थ व्याकरणेन पदानामन्वारयानम् । किञ्च पद्धद्वाक्यमखण्डमेष ·४०० टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूपायाम् । न सन्त्येव पदानीति तदन्वारयानमसम्मति पूर्वपक्षतात्पर्यम् । *केघु-वाक्येषु । तेषामानन्त्येनान्यथा नदसम्भवो गौरवं चेत्यत आह *अन्वाख्यानेति । तत्र पदेषु कल्पितान्वयव्यतिरेका यामाह * तत्तदर्थश्चेति । नन्वेवं शास्त्राप्रामाण्यमत आह *द्वारेति । यौगि कोध्वित्युक्तः फलमाह *यत्र विति । इदं भाप्यसंमतमित्याह *अतएवेति । तत्र तत्र तदभावादेवत्यर्थः। *अन्यथा-तथा तत्रापि तदङ्गीकारे । नैयायिकादिमत खण्डयति एतेनेति । उक्तभाष्य. विरोधेनेत्यर्थः ॥ २४ ॥ वस्तुतः सबै वाक्यं अखण्डमेव । पदान्यमत्या- न्येव । पदात्पदार्थबोध इत्यङ्गीकारे चैत्रादिपदानां सकलक्रियासाधारणे ऽर्थे गृहीतशक्तिकानां तत्तदर्धा- वितविशेषपोधाय लक्षणापत्तौ शक्या बोकत्वमङ्गः। 'सामान्यरूपेण विशेषयोधे ऽपि लक्षणा' इति स्पष्टं काव्यप्रकाशे। किञ्च पदानां सत्यत्वे 'राजा, राजानं, राज्ञा, राजनि' इत्यादौ राजरूपार्थप्रत्यायकस्यानियतत्वं न स्यात् । सत्यस्य नियतत्वात् 'हे राजपुरुप' इत्यत्र राजति क्रियापदार्थप्रतीत्यापत्तेश्च । अत एवं भाप्ये "न लक्षणेन पदकारा अनुवाः" इत्यादिना "आशितः कर्ता" इत्यादी पदानामसत्यत्वं दर्शि- तम् । सत्यत्वे तु लक्षणेन तदननुवर्तनासङ्गतिः । "पदप्रकृतिः संहिता" इत्यत्र तु पष्ठीसमासः। तथा च तत्रैव कैयटः-'संहितैयापीरुपेयी पदानि तु पौरुषेयाणि' इति। कि तेषां सत्यत्ये अश्वकर्णादाबश्वाच्या ধন্যবাদ इद रुदम्, इदं योगिकम, इदं योगदमित्यायपि शाम्रकृकल्पनैव विशि. - ·४ ३ ३ ४ (१५) शिवातोपावती । उत्पलदेव विरचिता। (२९) मनुमाधिस्तामणिभ्याख्यायाः शिरोम- श्रीश्चमराजविरचितवृत्तिममता(वेदान्त )२ सिकृतदीधिन्या जागदीशी टीका। १३ (2) मीमांसाबालनकाशा जैमिनीयवादशा-(१०) वीरमित्रोदयः । महामहोगध्यायभीमित्र- आपायमग्रह: श्रीभट्टनारायणा मजभट्ट- मिविरचितः परिभाषा-संस्कारपका- शारमा प्राषिपदीपक्ष शङ्करविरचितः।(मीमांसा) २ (१०) पारणपचिका प्रभाकरमतानुसारि-मी- (६१) वीरमित्रोदयः । महामहोपा यायत्रीमि श्रमिप्रविधिनः आद्विवप्रकाश ६ मोसादर्शनम् । महामहोपाध्यायत्रीगालि- कनाथमित्रविरचितम् श्रीशङ्करभवना (१२) स्मृतिमारोद्धारः विद्वारविश्वम्भरधिाठि संकलितः मी मांसासारसाम सापूर्ण: (मीमामा)। (११) वेदान्तरन्नमयूषा । श्रीभगवत्पुरुषोन. (14) भदैनमिद्धिमिद्धान्तमारः। पण्डितंवर माचार्यक्ता। २ श्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्वतयाण्यास-1(१५) प्रस्थानालाक: । गोस्वामित्रीपुरगोन- मतरतः। (वेदाता) मजीमहाराजविरचितः २ (१९) कात्यायनीतसूत्रम् । महामहोपाध्याय- (१५) वेदा तपारिजानसौरभ नाम अनमीमामा- श्रीकर्काचार्यविरचितभाष्यस हिनम् । १३ भाग्य श्रीनिम्बार्काचार्यविगतम् । (२०) ब्रह्मसूत्रभाध्यम् । श्रीभारक्राचार्यविर- (१६) योगदर्शनम् । परमहसपरिमाजकाचार्य- चित सम्पूर्णम् (वेदान्त) नारायतीयविरचित-योगमिद्धान्तचन्दि- (२१) श्रीहर्षपणीन खण्डनपण्डखापम् । आ कासमाख्यया व्याख्यया संवलितम् । २ “नन्दपूर्णविरपितया पगडनफविक्कावि (१०) वेदान्तदर्शनम् । परमहमपरिवाजका भजनात्यया व्याख्यया विद्यामागरीनिप चार्यश्रीरामानन्दमरम्पतीस्वामिन बमा- मिरया समेतम् । (वेदान्तः) (२.) भास्यासनन्द्रिका धीमहमल्लविरनिन मृतक बगीममास्ययाख्यमवलितम।। (1) लक्ष्मीसहसम्-बारबोधिनी-पार प (१८) विश्वकाशः । दोशः । विद्वदूरथीम- याऽवतरणिक्याप साहनम् हेशरमूरिविरभितः। (२४) असम्बनि. मरीचिका श्रीवजनावभ- (१९) श्रीमुबोधिनी । वलभाचार्यविनिर्मिना ट्टकृता (वेदान्तः) श्रीमहागवतव्याख्या गोस्वामीश्रीविठ्ठलना- (५) कोडपचासयहः । अष काली शङ्कराम थदीक्षितावरचितयिनीसहित श्रीमहा- सातवागीशविरचितानि अनुमानजागी गवतदशमस्कन्धजन्मपर्ण धीमुबोधि- श्या प्रत्यक्षानुमानगादावर्याः प्रत्यक्षानु नटियो:-प्रकाश गोयामि श्रीश्री मानमाथुर्या ज्युन्यानिवदस्य शकिवादस्य पुरुषोनमजीमहाराज विरचित ३ मुक्तिवादस्य शब्दशनिप्रकाशिकायाः कु (१०) पौरामित्रोदयः । महामहोपाध्यायभीमित सुमाञ्जनेश्च कोडपमाणे २ अमि विरचिन: पूजाप्रकाशः। (९९) बनभूत्रम्, नेतादतर्शनम् । मु दरभ- (1) वेदान्तमिद्धान्तसंग्रहः । उतिसिद्धान्ताप- दरनितसिद्धान्ततुकाऽभिधटीमहि। रनामकः । श्रीमप्रचास्विनमालिमिवर- तश्रीदेव'सार्यगीतमिद्वान्ता हरीयुतम्र चितः। वेदान्तकारिकावलीकापुरपोनग- (२०) पडदर्शनसमुन्नयः । बौद्धनैयायिका प्रसाद शर्मकृता अयान्ममुधात रनि- लिजेन शेविजमिनीयदर्शनमक्षपः । ण्याख्यटक्यामंहिता ३ मणिभद्रकृतटीक्या सहितः । हरिभवम् । (१२) स्वानुभवादर्शः। श्रीमत्परमहमपाव रिकृतः। কানায় সদস্তমাখামৰ (२८) शुद्धादैतमानगडः प्रकाश याख्यामहिनः। चिनः । सानाविभूषितन । प्रमेनार्गनश्च (1.) याज्ञकस्मतः । बालम्भीसमास्य- ... २

·४
व्यर यममलतमित सरासहिताय
वहाराध्याय
(४) गादाधरौ । श्रीगदाधरभवाचार्यचक्रय
किना । गङ्गशापा यायविराचिननाव
चतामण्या श्र रघुनाथनकिशिरामणि
विगचितदारिया च गर्मित।
(४५) शानदापिका । श्र पार्थसारथिमिश्र प्रणि
तारामण वरचितयुनिम्नहप्रपुरण्या
ख्य यारपयातयामोमनाथकृतथा मयुरा
मालिक्या च व्याख्यया समतता।
(१६) देयाकरणसिद्वा तमजूग । श्रीमदुमा
ध्यायोपनामा नागमविरचिता ।
मर्दुबलाचार्य वरचितफुञ्जिकाका
श्रीमद्रालम्भट्टविरचितकलाका-इति
टीकाद्वयमवलिता।
(४७) व्याकरणसिद्धा तमुधानिधी । पर्वतीय
विश्वेश्वरम विरचित ।
(14) विरमित्रदय । लक्षणप्रकाश ।
महामहगा यायमित्रमिविरचित ।।
(१५) बृहदारण्यकशाकमार श्रीमविचारण्यावा
मिविरचित । मसरतीकृतथालघुस
महाख्यया क्या समलकृत ।
४
परवादिभेषणरधानम् ।
हरिदासगुप्ता,
चोखम्मा वनारस सिटी।

·September 1915. THR CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A Coll.ko!ION OF KARIE EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO. 213. PO- वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूपा महामहोपाध्याय-श्रीनागेशभधिरचिता । श्रीमदुलाचार्य-वालम्भट्टाभ्यां विरचित- कुञ्जिकाकलाहटीकाद्वयसंवलिता। गुरुघरपण्डितधीनित्यानन्दपर्वतीयानां शासनमवलम्बमानेन शेण्डे इत्युपाहेन सीतारामशास्त्रिणा संशोधिता। VAIYAKARANA SIDDHÂNTA LAGHU MANJUSHÅ BY MAHAKAROPADRYATA SRI NAarSA BHATTA, With 'l'xo Commentaries, i.e. Kuajthi of Duibalãcluiryn and Kala of Bâlam Bhatta. Edited by Pandit Parsatiya Nityananda Pantn with the assistance of Sitaraua Sastıi Shende. FASCICULUS 1-4 PUBLISITED & SOLD BY TUE SECRETARI, CHOWKHAMYA SANSKRIT SOOX-DEPOS BENRES AGENTS - OITO HARRAS-OWITZ, LEIPZIG: PANDITA JYESI17 HARAM MUKUNDAJI BOMBAY, PROBSTITAN & CO, BOOKSELLERS, LONDONI Printed by Jai Krishna Das Gupta, at the idiya Tilas Press. Bryanys. Price Reper onr.

·+ २०31- सप्प स्फोटभेदनिरूपणम् । शाबोधार्थी | बुद्ध च तत्र प्रयोजनमम्पत्तरूपायपरि- त्यागः । अत एव व्याकरणभेदेनोपाया अनियताः । उपादायापि ये हेयास्तानुपायान्यचक्षते । उपापानाञ्च नियमो नायश्यमवमिष्ठते ॥ इति ॥२॥ (कुं०टी०)अमत्यान्येवेति । कथं तर्हि "जनपढतदाध्योः" :- त्पत्र तच्छन्देनावयवार्थपरामर्श इति नेता मत्यम् । प्रतिभाविशेष एवात्र वाक्यार्थः । तन्छन्दवान सर्वनामसदृश एव, नतु सर्वनाम। *चैत्रादिपदानामिति । क्रियासामान्यान्विते शक्तानपटाद्विशे- पोधे लक्षणापत्तिरित्यर्थः । ननु विशेपोऽपि सामान्यान्तर्गत- त्वारछश्य एवेत्यत आह सामान्यरूपणेति । *पदाना स. त्यत्वे इति । पदानां सत्यत्वे 'राजानं, राजा' इत्यादौ राजरूपा- थे एकरूपमेव पदं नियमतः स्यात्, सत्यस्य नियतवादित्यर्थः । *क्रियापदार्थेति । 'हे पुरुष भ्राजस्व' इत्यर्थः स्यादिति भावः । न लक्षणेन पदकारा इति । "ऊदनोशे'इति दीर्योचारणमवन- हार्थम्" इति भाष्यं तु विरुध्यते । एकदेश्युक्तिरियम् । “अनूपो गोमान्" इत्यादी ऋग्वे- दिनामवग्रहादर्शनादित्यन्ये । *पदानामसत्य वमिति । पदविभागस्यासत्यवादेव हि तदनुरोधो न भवति । किञ्च पदाना सत्यत्वे तेषां स्वतः मिद्ध. त्वात्पदानि कुर्वन्तीति पदकारा इति समाख्याऽपि विमभ्येत । ननु पदार्थानामभावे 'घवखदिरपलाशाः' इत्यत्र बहुवचनं कथमिति चेत् । गगी इत्यत्र यर्थक एव गर्गशब्दो बहुषु वर्तते, तथा शब्द- ·४०२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । शक्तिमहिम्ना द्वन्द्वस्यापि बहुषु वृत्तेः। एवं 'ब्राह्मणा भोज्यन्ता- म्' इत्यादी पदार्थव्यतिरेकेण वाक्यार्थाभावे ऽपि यथा प्रत्येक मुजिक्रिया समाप्यते एवं द्वन्द्वावयवेवपि प्रत्येक तत्संभकः । ननु पदानामसत्यत्वमयुक्तं "पदप्रकृतिः संहिता" इति नि रुक्तविरोधात् । तथाहि-पदानि प्रकृतिर्यस्याःसा संहिता। पदा- न्येव हि संहन्यमानानि संहिता भवति इत्यत आह * पष्ठीसमास इति । अयं भावः-पदानां या प्रकृतिः सा संहिता। संहितातो हि पदानि क्रियन्ते । तस्मात्संहितयैव मन्त्राणामध्ययनाद्विनियोगाच्च संहितैव प्रकृतिः । संहितैवेति । संहितयैव पाठस्यानादित्वात्प- दविभागस्याधुनिकत्यमेवेत्यर्थः । अश्वकर्णः-औपधिविशेषः । ननु पदानामसत्यत्वे यौगिकरूढादिविभागः कथमत आह *कल्पनैवेति । *बुद्धेचेति । विशिष्टार्थे ऽवगते चेत्यर्थः । *उपादायापीति । शब्दपरिज्ञाने शास्त्रमुपाया, ज्ञातेपु च तेषु प्रयोजनस्य सम्पन्नत्वात्तत्परित्यागः ॥ २५ ॥ (क० टी०) तदेय मतमाह *पस्तुतात्याघलमित्यन्तेन । *अस- न्यान्येष-कल्पितान्येव । विपक्षे याधकमाह *पदादिति । यत इत्या- दिः । नित्यसाकाङ्क्षत्वाद्विशेषगमकामावाच्चाह सकलेति । *त. तदिति । वृद्धयादिक्रियारूपेत्यर्थः । तत्त्वादेव विशेपत्वमिति भावः। ननु सामान्यरूपेण शक्त्येवास्तु विशेषचोधः, अत आह *सामान्ये- ति । शक्तिप्रहपदार्थोपस्थितिशाब्दबोधानां समानप्रकारफत्वनि- यमवत्समानविशेष्यफत्वनियमस्याप्यङ्गीकारादिति भावः । *स्पट- मिति । ननु केवलानैव तथा बोधः, वाक्या आकाहायलादिति नायं दोषः, यत आह *किञ्चति । *सत्यत्ये-आपेक्षिकत्यादिः । *- त्यायकस्य-प्रकृतिभागस्य । दोपान्तरमाह हेगजेति । माध्यम. तिमाह * अतएवेति । दोपद्वयसत्यनापण्डवाक्यस्यैव सत्यत्यादेवे. त्यर्थः । "पदकाराम लक्षणमनुययम्" इति-आदिना संग्रहः । नन्येवं प्रातिशास्यविरोधस्तेन बहुमीहिणा पदानां सस्यत्यप्रतिपाद- ·सप्रपञ्चे स्फोटभेदनिरूपणम् । नाद् अत आह *पदेति । अत्र संमतिमाह तथाचेति । पष्ठीसमासे चेत्यर्थः । तत्रैव-"आशितः कता" इत्यत्रैव भाष्ये । दोषान्तरमाह *किञ्चेति । नन्वेवं रूढत्वादिविभागोच्छेदापत्तिः अत आह दें रूढमिति । आदिना 'इद शक्तम्' 'इदं लाक्षणिकम्' इत्यादिसंग्रहः । अपिः पूर्वसमुच्चये। तत्फलमाह *विशिष्टेति । चाक्यार्थेत्यर्थः । युक्त्यन्तरमपि तत्र सूचयन्नाह युद्धेचेति । तत्र-विशिष्टा- थे। *अतएच-काल्पनिकत्वन अनन्तरत्यागादेव । *तदुक्तामिति हरिणति शेपः। *हेयाइति । चामुण्डादियत्पृषोदरादिरूपायशब्द .इति भावः *च-किंच । अन्यस्यान्योपायवाभावादाह *नावश्य- मिति ॥ २५॥ ननु पदानामसत्यत्वे प्रतिनिध्युच्छेदः । तथाहि "ब्रीहिभिर्यजेत" इत्यादौ यागेन सकलद्रव्याक्षेपे ब्रीहिश्रुतिनियमार्था-नीहिभिरेव नान्यरिति । तत्र बी- ह्यभावे नित्यकर्मणः प्रारब्धकाम्यस्य च लोपो मा भू- दिति प्रतिनिधिरुपादीयते । तब ब्रीहित्वस्य श. क्त्युपलक्षणत्वात्प्रतिनिधेरपि औतत्वमित्यग्रे निरूप. यिष्यामः॥ तत्र प्रतिनिध्युपादाने ऽपि तदाक्यार्थास्वण्डा- धेस्याननुष्ठानिस्थादेर्विलयः । नीवारकरणकक्रिया- या अन्यत्वात् । एवं च 'क्रिया न प्रतिनिधीयते द्रव्यं तु प्रतिनिधीयत एव'इति न्यायोच्छेदः । किश्च 'पना- पिक आनीयताम्' इत्युक्ते 'कः पिक'इति प्रश्नानुप. पत्तिः अपि च "श्वेतं छागमालभेत" इत्यादी क्रिपा- यारछागद्रव्येण श्रौतः सम्बन्धः । दितीयाश्रुत्या साक्षात्प्रापितत्वात् । श्वेतगुणस्य तु तत्सामानाधिकरण्यावाक्यीयः । ..

·. ४०४ • टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । निर्गुणद्रव्यस्य निरधिकरणगुणस्य चाभावात तस्य च्छागेन सम्बन्धपूर्वकमेव क्रियया सम्बन्धात् । त. •त्र श्रुतिमापितद्रव्यात् पाक्यप्राप्तगुणस्य दुर्बलत्वात् । श्वेतच्छागाभावेऽन्यवर्णश्छाग आलभ्यते नतु श्वे- सगुणयुक्तो मेपः श्रुतिबाधापत्तरिति सिद्धान्तः। अख. ण्डार्थत्वे सर्वस्यैकरूपत्वात्कस्य केन बाधः । अपि च पदार्थनिवन्धनवाक्यीयसकलमीमांसान्यायासिद्धिरि. ति चेदु । न । अखण्डादेव वाक्यात्तदर्थाच कल्पनया शास्त्रे पदपदार्थापोद्धारेण तमादाय सकलेप्टसिद्धः। एवं च कल्पितपदपदार्थाश्रयमीमांसान्यायस्तादृशा. खण्डार्थबोधनम् । किश्च पदैः पदार्थयोधे हरेऽय ध्यानय इत्यादी संहितया पदस्वरूपनाशादर्थयोधानापत्तिः । किञ्च राजपुरुप इत्यादौ पृथगुपस्थित्यपृथगुप- स्थिती चिरडे आपद्येयाताम् । पदानां पृथगुपस्थापक त्वस्वभावत्वात् । वृत्तेस्तद्विपरीतत्वात् । वृत्तौ जहत्स्वार्थत्वादिविकल्पो ऽपि चाक्यादेव वृत्तिनिष्पत्तिरिति मन्यमानानयुधान्प्रति कल्पनैव । एवमुत्तरपदार्थप्राधान्याद्यपि । श्वेतो धावतीत्यादायखण्डमेव वाक्यं तन्त्रेणो- भयाघोधकम् । एवं च सकलशास्त्रव्यवहारस्तदनुसारिलोक- व्यवहारश्वापोद्धाराश्रयेणैव पोध्यः ॥ २६ ।। (हूं. टी.) पदानामसत्यपत्ये इति । वाक्यस्याखयत्व ·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४०५ इत्यर्थः । यागेनेति । देवतोद्देश्यकद्रव्यत्यागो हि यागः । *नित्यकर्मणइति । नित्यं हि कर्माशक्यागपरित्यागेनाप्यनुष्ठे. यम् । काम्यं तु कर्म अगपरित्यागे विगुणमेव स्यात् । प्रारब्धे तु काम्ये तत्रापि प्रतिनिधिर्भवति इतिसूचनाय प्रारब्धपदम् ।, 'प्रारब्ध काम्यमपि नित्यायते' इति पाठन्यायात् । "दोपश्चा- समाप्तौ स्याद" इतिकात्यायनसूत्राच्च । ननु कथं प्रतिनिध्युपा. दानम् , अत आह *शक्त्युपलक्षणत्वादिति । 'केपाश्चित्साहचर्येण जातिः शक्त्युपलक्षणम्' । इति- हरिरीत्या नातिशक्तिनये ब्रीहित्वस्यैव व्यक्तिद्वारा क्रि- यासापनत्वाद् त्रीहित्वसहचरितशक्तेश्च नीवारेऽपि सत्यात्सो- ऽपि गृह्यते । शक्ति:--अदृष्टविशेपसाधनत्वम् । *श्रीत. त्वम्-श्रुतिविहितत्वम् । *वाक्यार्थस्याखण्डस्येति । नीहि- करणकयागस्यैव निरस्तावयवार्थस्य वाक्यार्थतया नीवारकर णकयागस्यानुष्ठाने विधिलोप इत्यर्थः । *नित्यादेरिति । आ- दिना प्रारब्धकाम्यस्य । *क्रिया न प्रतिनिधीयते इति । वाक्पार्थभूतायाः क्रियापा: प्रधानत्वेन तत्परित्यागे प्रकृतक- मेण एव वैगुण्यापत्तिः । द्रव्यस्य तु अप्रधानत्वाद्भवति प्रतिनिधिरिति भावः। अत एवोक्तं हरिणा- अपूर्वस्य विधेयत्वात्माधान्यमवसीयते । विहितस्य पदार्थत्वाच्छेपभावः प्रतीयते ।। इति । अपूर्वस्य विधेयत्वात्तद्वोधकाक्रियाया अपि प्राधान्यं वि. हितस्य सिद्धस्य द्रव्यस्य तु परार्थत्वाद् गुणत्वमिति तदर्थः। *मश्नानुपपचिरिति । 'चनादानीयताम्' इति पदयोरों ज्ञातः पिकपदार्थस्तु न ज्ञात इति तद्विपयका प्रश्नो भवति । वाक्य- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमभूपायाम् । चाक्यार्थयोश्चाखण्डत्वे पिकपदस्य तदर्थस्य वाऽभावात् प्रश्नानुः पपत्तिरिति भावः । श्रोतः सम्बन्ध इति । अयं भावः-छागद्रव्यस्यालम्भनक्रियायाश्च सम्बन्धः श्रोतः, द्वितीयाश्रुत्या प्रापितत्वात् । सामानाधिकरण्यवलात् श्वेतगुण- स्य सम्बन्धो वाक्यार्थवलाल्लभ्यमानो वाक्यीय इति दुर्बलः । तदुक्तं हरिणा- क्रियया यो ऽभिसम्बन्धः स श्रुतिपापितस्तयोः । आश्रयायिणोर्वाक्यान्नियमस्त्ववतिष्ठते ॥ इति । आश्रयस्य छागस्य, आश्रयिणः श्वेतत्वस्य सम्बन्धस्तु वाक्याल्लभ्यत इति तदर्थः । वाक्यादखण्डस्य वाक्यार्थस्याभि- व्यक्तौ तु अयं न्यायो नोपपद्यते । श्रीतवाक्यीययोर्भेदो हरि- णा दर्शित:-- अप्राप्तो यस्तु शुक्लादिः संनिधानेन गम्यते । स यत्र प्रापितो वाक्ये अतिधर्मविलक्षणः ॥ इति । "छागमालभेत" इत्यत्र द्रव्यस्य साक्षात्सम्बन्धः शुक्ला- दिगुणस्य तु सन्निधानवशात् वाक्यीयो यनादवगतः । सच श्रुतिधर्मात्साक्षात्सम्बन्धाद्विलक्षण इति तदर्थः । ननु जातिनये जातिक्रिययोरेव साक्षात्सम्बन्धः, द्रव्यं स्वाक्षिप्तं तेनापि स्वाधेयो गुण इति द्रव्यगुणयोस्तुल्यत्वाद् गुणान्तरस्य ग्रहणं भवति न तु द्रव्यान्तरस्येत्यत्र कि वि. निगमकमिति चेत् । सस्यम् । द्रब्यस्यैव शक्तत्वात्साक्षाजा- तिसम्बन्धित्वाच क्रियायोग्यं द्रव्यम् । गुणास्तु तत्कालो. तरभाविवाद्विप्रकृष्टा इति गुणा एव विकल्प्यन्ते । तदुक्तं हरिणा- ·समपनं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४०७ साक्षाद्व्यं क्रियायोगि गुणस्तस्माद्विकल्प्यते । इति । गुणद्रव्ययोः सम्बन्धः पश्चात्प्रतीयत इत्याह नि- गुणद्रव्यस्यति *तस्प-गुणस्य सर्वस्येति । द्रव्यस्य गुणस्य चेत्यर्थः । *एकरूपत्वादिति । वाक्यवा- क्यार्थयोरखण्डखेन श्रीतवाक्यायविभागासम्भवाच्छागधेतयो- रुभयोरपि श्रौतस्वमेवेति न कस्यापि वाधः स्यादिति भावः । *पदानिवन्धनेति । “नानृतंव देद्" इत्यादौ नत्रः क्रियाया- मन्वये प्रसज्यप्रतिषेधः । 'अब्राह्मणमानय' इत्यादावृत्तरपदार्था- न्चये पर्युदासोऽर्थः । "आदित्यो यूपः" इत्यत्र चाकचक्पादिगु. णयोगायूपे वर्तमान आदित्यशब्दो गौणः । "नक्षत्रं दृष्ट्वा वाचं विसृजेद्" इत्यत्र नियतकाले याग्निसर्गः । “यत्किश्चित्माग- नीपोमीयातत्सर्वमुपांशु कर्तव्यम्" इत्येवं ये पदार्यनिवन्धना विशेपास्ते पदपदार्थयोरसत्यत्वे न व्यवतिष्ठेरन्नित्यर्थः । *अ. खण्डादेवति । तदुक्तं हरिणा- अविभक्ते ऽपि वाक्यार्थे शक्तिभेदादपोद्धृते । पाक्यान्तरविभागेन यथोक्तं न विरुध्यते ॥ इति । चाक्यार्थे आवेभक्ते ऽपि अखण्डे ऽपि शक्तिभेदाश्रयेणा- पोते कल्पनायुद्ध्या पृथक् कृते अवान्तरवाश्यार्थोपजनना- सिद्धमिति तदर्थः । एतेन गौर्वाहीक इतिवाक्यस्याखण्डत्वे पदपदार्थाभावाद्गौणमुरुपविभागानापत्चिरित्यपास्तम् । *पदै- रिति पदानामेवार्थवत्त्वे इत्यर्थः । *विरुद्धरति । पदस्व- भावात्यगुपस्थितिः वृत्तिस्वभावाचापृथगुपस्थितिः स्यादि त्यर्थः । एवमिति । कल्पनयैवेत्यर्थः । नन्वखण्डत्वे संहिताव- शाद 'श्वा' इति पदस्वरूपस्प नटलेन तदर्थासम्भवाइ 'साइनो ·४०८ टीकायोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । पाचति' इत्यर्थान्तरस्य कथं गतिरत आह *उमयार्थफमिति । अयम्भावः-यधैको ऽपि ध्वनिर्नालिकाग्रुपाधिवशानाना- विधपढ्जक्रपमादिभेदवानुपजायते तथा तन्त्रेण वा इतः श्वेत इत्येवं भिन्नानामपि शब्दानां श्वेत इत्येकरूपता भवतीति ॥२६॥ (कण्टी०) प्रागुक्तरीत्या आह यागेनेति । वदनुपादानेऽपात्या- दिः। तत्र नियमे सति तेन काम्योपक्रमाभावादाह प्रारम्धेति । ननु तस्याधीतत्वात्कयं ततो ऽरष्टमत माह तत्रति । प्रोहिभिर्य- जेत इत्यप्रेत्यर्थः । *शक्तीति । ग्रीहिन्यापूर्वसाधनत्वज्ञातीत्यर्थः । अप्रे-विश्विाद । एवं पस्तुस्थितिमुस्त्या रतिसातं यक्तुमराह प्रतति प्रिोभाये रत्यर्थः। अपण्डास्य-ग्रीहिकरणकाक्रिया रूपस्य । आदिना तत्ममुरायः । तस्याशीतयन ततः अपूर्या. भावेन तस्यापूर्वसाघनत्यामाय एप तस्य लय ति भायः । तदा ६ नीयारेति । तृणधान्यविशेषः । अयमेव नरप्रतिनिधिः । रूपया-ताएये च । तपाच तदुच्छेन रति मायः । वाक्यीय. स्यमुपपादयति निगुणेति । एको प्रन्यः। तत्र तथा समि। पयं पस्तुस्थितिमुवा प्ररतमाद पाण्डेति । पाक्यस्य. त्यादिः। मस्य-द्रयगुणापा मम्पन्धस्य । .एकति था- वर्षय प्रसिपादिनस्यादिश्यर्थः । दागन्तरगणगेफोरयाse अपि पनि भुनिलिझाधिकरणानग्यः । परीत्या यशाप. मीमांगोपयोगो, न परोगादिपपशरि । नया तदुपाती पाय: । तत्रोपानरमाद किशति । तामस्य स्यन्मने पोशफारसयादिमि मापः ! योगपवादा विति। माप ग कम्पायाभिदा त माग सापिनि | लिया. पण गारपारंपति । माया गपुग मिति मायनिएपनिति । गrt in पारि पाल युग पाधी 50 गाद और मोमपीत कामे । प्रतिपाद पनिantarit २९ ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् ।
प्रकृतिप्रत्ययविभागो ऽप्येवमेव ।
तदुक्तम्-
धात्वादीनां विशुद्धानां लौकिको ऽर्थो न विद्यते ।
कृत्तद्धितानामर्थश्च केवलानामलौकिकः ।।
मार विभक्तस्तदन्तस्य तथैवार्थो न विद्यते । इति।
अत एव प्रकृतिप्रत्ययोभयाथै कचिदन्यतर एया.
भिधत्ते । यथा-इयानिति, अहन् इतिच । तथा
कचित्प्रत्ययद्वयेन काद्यर्थबोधः । यथा-पचतीति ।
कचिदेकेनैव । यथा-अत्तीति ।
किञ्च ये कस्मिंश्चिद् व्याकरणे प्रत्ययार्थत्वेनो-
तास्तेऽन्यत्र प्रकृत्यर्थत्वेनोक्ताः । तस्मात्पदपदार्था-
धसत्यमेव । शास्त्रमप्यसत्यव्युत्पादकमेव ।
तदुक्तम्-
शास्त्रेपु प्रमियाभेदरविद्यवोपवते ।
उपायाः शिक्ष्यमाणानां बालानामुपलालनाः ॥
असत्ये धर्मनि स्थित्वा ततःसत्य समीहते।इति।
अनादिमिथ्याभूतशास्त्राभ्यासानुसारेणैव शब्दः
शास्त्रज्ञलोकेनार्थप्रत्यायकतथा गृह्यते केन चिद् । यथा
घटादिका सर्वोऽपि प्रपश्चः परिच्छिन्नत्वेन गृह्यते ।
भावानामुत्पादं दृष्ट्वा च शाश्वतमपि ब्रह्मोत्पादन.
दिति मन्यते लोकेन तबत् ।
तदुक्तम्
घदादिदर्शनाल्लोकः परिच्छिन्नो ऽवसीयते ।
समारम्भाच भावानामादिमद्रम शाश्वतम्।।इति
लोको विश्वप्रपश्चः ! समारम्भ उत्पत्तिः।
किञ्च 'त्वं ग्राममश्व "अश्वो गच्छति"अजापयः
પર
4

·"४१० टीकाइयोपेतायां लघुमञ्जूषापाम् । शबून' 'अजापयः पिच'इत्यादी नामाख्यातसारूप्ये चाफ्यार्थादेव पश्चात्पदपदार्थनिर्णय इत्यखण्डमेव पाप पोधकमखण्डास्पेित्युचितम् । तदुक्तम्- पधैवानर्थकैर्विशिष्टो sों ऽभिधीयते । पदैरनर्थकैरेवं विशिष्टो ऽर्थो ऽभिधीयते ॥ नहि किञ्चित्पदं नाम रूपेण नियतं कचित् । पदानामर्थरूपं च वाक्यार्थादेव जायते ॥ इति । पाक्ये डावण्डत्वं चापृथगुपस्थितिजनकत्वम् । अपृ. धगुपस्थितिविपयत्यं पार्थे ऽखण्टत्पम् । पदानां के. चलानां पृथगुपस्थापकत्वं पृत्तिघटकानामपथगुपस्था- पफरथमिति तु शास्त्ररकल्पनेय । यदपि फेयलं प- दं मदिरयादि प्रयुज्यते तदप्यन्तप्तो ऽस्तिमियाघटि. ताधियोपकमिति तदपि पाक्यमेय । साधनस्प सा. ध्पमियाऽऽफाइक्षत्वात् । साध्यफियापाय साधना. कात्यात् ।। २७॥ (एंटी) ननु मरुत्पादीनामनपंकत्व "मवन्तो वर्णा पात्यादीनामकरांना दर्शनार" इति भाप्पस्य का गतिस्नपार धारवादीनामिनि । भाप्यं तु प्रक्रियाऽभिमायण । ०अन एव-- मानिमरगपनविभागस्पागाशिफलादेश ! पनि अप पानिपाएपपॉपः । ये गारिपभिदिनि । पदापरिभा. गायनारिफर सममगनरम्यान भाम्पमानि किन अधिरोपमाः मम्मो पाये :पपिरपिफर पापात् । मम्पिादारानुपयम्मा पिरिपान पित्री ·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । शब्दाभ्यामनुपाती देवदत्तादिः केन प्रत्याय्यत । नन्वसत्यत्वे कथं शास्त्रप्रतिरत आह शास्त्रमपीति । अविद्यावर्णनं च तन्निरासद्वारा विद्योत्पत्यर्थमेव । उपलालनाः-प्रतारणाः । *असत्ये इति । असत्यरूपे शास्त्रमक्रियामात्रेऽर्थे स्थितः अ- विद्यामुत्सृज्य सत्यं विद्यास्वरूपं ब्रह्म समीहते मानोति । अयं भाव:-नित्यमद्वयं ब्रह्म ये वदन्ति ते ब्रह्मण एवंवि- धानादिजीवात्मशक्तिं मन्यन्ते यद्वशात्तत्त्वं तिरोधाय अतत्त्वेन भेदेन व्यवहारः । स चाविद्याकृतः । यथाहि दण्डादिकारणं विलक्षणं घटादिकमुत्पादयति एवमविद्याऽपि विद्योत्पत्ती हेतुः । *शब्द:-एकैकपदात्पकः । *समारम्भादिति । भावानामुत्पाद दृष्ट्वा ब्रह्म आदिमदिति व्यवहियते । *स्वंग्राममिति। त्वं ग्रामम- गा इत्यर्थः । * अश्वइति । श्वयतेर्लुङ् सिए । * अजापयइति। "जै क्षये" णिजन्ताल्लुङ् सिम् । *अजापयइति । अत्र पष्ठीसमासः । *यथैवेति । यथा अनर्थकणेराभिव्यक्तः पदस्फोटो वाचकः तथा अनर्थक पदैरभिव्यक्तो वाक्यस्फोटो वाचक इत्यर्थः । नहि किश्चिदिति । पदं नाम किश्चित्स्वरूपेण न नियतं किंतु वा. क्यार्थादेव पदार्थविभागः । यथा अजापय इत्यत्र प्रायुक्तम् । पदानां केवलानाम्-वृत्तिवहिर्भूतानाम् । ननु वाक्यार्थस्याख. ण्डवे एकार्थीभावव्यपेक्षाभेदासङ्गतिरत आह *शास्त्रककल्पनै- नैवेति । ननु कचिदेकपदस्थापि वाचकत्वमस्तीत्याशङ्याह *यदपीति । यत्राप्यकपेय पदं निरामाझं कृदन्तं सदित्यादि मयुज्यते तत्रापि तद् अभूदास्त नास्तियत्यादिप्रियासन्याय विना न परिसमाप्ताथै भवति । एतदेवाह अन्ततोऽस्तिकिये- ति । तथाच वाक्याव्यतिरेकेण पदार्थो ऽसत्य एवेत्याशयः। अयं भाव:-उपगोरपत्यमित्यत्र जनिक्रियानिमित्तो ऽपत्या- ..

·। ४१२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमम्जूपायाम् । पत्यवत्संबन्धः । राज्ञ इत्यादौ भरणादिक्रियानिमित्तः । घट. इत्यादौ तु पदार्थमात्रस्यैव बुद्धिसत्ताया अव्यभिचारात्सैव स. ता प्रतीयत इति । एतदेवोपपादयति *साधनस्येति । अयं भावः-साध्य साधनं च परस्परं नियतमेव । के- वलमामासादिवशादितरपदार्थसंनिधाने नियत एव प्रकाशते इति ॥ २७ ॥ (क० टी०) विशेष वक्तुमुक्तमेवानुवदति *प्रकृतीति । *सदुक्त हरिणा ! #विशुद्धाना-प्रत्ययासमभिव्याहतानाम् । एवम- नेपि । आदिपार्थमाह *कृदिति । *अलौकिकः-शास्त्ररुत्क- ल्पितः । नतु पारमार्थिक । ननु कदाद्यन्तानामोऽस्त्वित्यत आह *प्रागिति । विभक्तेः प्राक् । *तदन्तस्य-कृत्तद्धितान्तस्येत्यर्थः । वि. शेपमेवाह * अत एवेति । तस्यापि काल्पनिकत्वादेवेत्यर्थः । *ये-अर्थी । द्वितीयमुपसंहरति तस्मादिति । शास्त्रमपि तथै. घेत्याह शास्त्रमपीति । *तदुक्तम्-हरिणा | *अविद्या-प्रकृत्यादि. रूपाऽसत्यपदार्थ एव । अत्र चीजमाह *उपायाइति । *उपलालनाः। भयन्तीति शेषः । तदाह *असत्ये इति । असत्ये इत्यादेपर्थमाह *अनादीति । अय स्वान्तस्यार्थः। *शब्द:-स्फोटब्रह्मरूपः। तत्रापि न सघेणेत्याह *केनचिदिति ! तज्ज्ञानसामग्रीमता । दृष्टान्ता. स्तरमाह #भावानामिति । घटपटादीनामित्यर्थः । द्वय हरिसंमतमित्याह *तदुक्तमिति । अवसीयतइत्यस्य म. ध्यमणिन्यायनान्ययः । घाश्यतदर्थयोरखण्डत्ये युफ्त्यन्तरमप्याह किञ्चेति । आधे ऽश्न इति विधातोर्लुड् । अन्तेजापय इति च जै क्षय इत्यस्य ण्यन्तस्य लडन्तम् । मादिना घटो भवति, भिक्षां देही. त्यादिपरिप्रद. 1 *सारूप्ये-तद्विषये । यहुनौहिणा वाक्यविरोपणम् । *घाफ्यार्थादेय पश्चादिति । याक्यार्थयोधादनन्तरमेयेत्यर्थः। न तत. माए । तयो. सामप्येण सन्देहेन फियाफारकान्यराधयेनानिश्चया. विति भावः । इतिहतो। तदुक्तं-हरिणा! भन्यपाहतोक्तम् । उक्ता. पदस्थले प्रप्रियायाः पररीत्या या माह *यथैवेति । *विशिष्टोध- पदार्थः । विशिया-पाफ्यार्थः । अत्र हेतुमाद नहीति । यतः दृष्टान्त - ·सम्पनं स्फोटभेदनिरूपणम् । . किश्चिदपि पदं रूपण स्वरूपेण नामावश्य नियतं विभक्त्यादिभेदे- न तेषां भेदादित्यर्थः । तत्सारूप्यविषयमाह *कचिदित्यादि । कचित् तत्सारूप्यविपयपदानामर्थरूपे तन्निर्णय इत्याद्यर्थः । नन्व. स्तु एवमखण्डत्व तयोः, परं तु खण्डशून्यत्वरूप बाधितं यस्य वाक्यस्य सत्यत्वप्रक्रियासिद्धान्तस्तस्य सखण्डस्यैवानुभवाद- त आह वाक्येइति । तुल्ययुक्त्येवाह *अपृथगिति । परमत- न्दूपयति *पदानामिति । *किञ्चपदैरिति । दोषाधभावायाह * फेवलानामिति । *किञ्च राजेति । दोषामावायाद *वृत्तीति । *कल्पनैवेति । प्रागुक्तान्यदोषाणां सत्त्वादिति भावः । प्रागुक्रमेय दायाह *पदेऽपीति । प्रागुक्तगतिसम्भवादाद *अन्त इति ॥२७॥ एवमर्थे ऽपि ये वादिनां नानापक्षास्तेऽपि तत्त. च्छास्त्रवासनावशात्कल्पिता एव । यथा अभिहितान्व- यः। अन्विताभिधानामति संसर्गो वाक्यार्थः, संस- टाः पदार्थाः स इति । जातिः पदार्थो व्यक्तिर्वेत्यादि । अत एव “घट" इति प्रयुक्त वैशेषिको ऽतिरिक्तमय- यविनं वुध्यते, साङ्ख्यो गुणसमूहम, बौद्धादिः परमाणुसमूहम् । घद्यपि ऋषीणां दर्शनं तत्त्वविषयं भवति तथापि तत्वभूतेन वस्तुना व्यवहारासम्भवाद्यवहारकाले ते- ऽप्यदृष्टतत्त्वसदृशा नानाप्रकारैर्व्यवहरन्तीति न त- बचसाऽपि पदपदार्थसत्यत्वं मन्तव्यम् । अत्र वाक्यास्यापेक्षिकं सत्यत्वं द्रष्टव्यम् । सर्वव्यवहारस्यासत्यविषयत्वात् ॥ २८ ॥ (कु० टी०) श्वासनेति । वासनावैचित्र्यमेव ज्ञानवै- चिये हेतु वैचित्र्यमिति भावः । ननु वासनावैचित्र्यात् ज्ञानवैचित्र्यं ज्ञानवैचित्र्याच वासनावैचिश्पमित्यन्योन्याश्रय इ.

·४१४ रीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् । तिचेन । वासनाऽभावे ऽप्यपूर्वपदार्थसंनिधाने ज्ञानवैचित्र्यदर्श- नात् । *अभिहितान्वयइति । अयं भावः-लाघवात्पदानां पदार्थमात्रे शक्तिर्न त्व. न्वयांशे ऽपि । गौरवात् । आकासादिलभ्यत्वेनान्य- लभ्यत्वाच । एवञ्च पदेभ्यः प्रथम पदार्थमात्रोपस्थितिः । पचापदार्थविशेपाणामन्वयरूपस्य वाक्यार्थस्योपस्थितिः। ए. वं च तात्पर्यवशादशक्य एवान्वय आकासादिवशात्मतीयते । अत एवोक्तं भाष्ये “यदवाधिक्य स वाक्यार्थ" इति । नचापदार्थस्यापि प्रतीतावतिप्रसङ्गः। स्वरूपसतः शक्या. न्ययस्य नियामकत्वात् । एवंचाकाद्वितादिपदसमुदायो वाक्यं संसर्गश्च वाक्यार्थ इति मीमांसकाः । एतच्चायुक्तम् । पदानामाशुविनाशित्वेन समुदाया• सम्भवाद तेपो स्मरणकल्पने ऽपि सामान्ये -स्थितानों पदानां विशेपे ऽवस्थानं दुरुपपादमेव । विशे. पस्याशक्यत्वात् । अशक्यस्याप्युपस्थितौ शब्दार्थसम्बम्धस्या- नित्यतापत्तिश्च । वाक्यार्थस्याशाब्दत्वे च पदार्थों ऽप्यशाब्द एव । वर्णानामप्याशुविनाशित्वात् । *अन्विताभिधानमिति । तथाहि अन्वयरूपे वाक्यार्थे ऽपि पदानां शक्तिः। घटमान- य' इति प्राथमिकव्यवहारेण विशिष्ट एव शक्तिग्रहात् । आनय. नाद्यन्वितो घटादिरेव घटादिशब्दार्यः । तथाच सर्वभेदानुगु. णसामान्यरूपो विशेपान्तरसंनिधानाद्विशेषविश्रान्तः पदार्थ एव वाक्यार्थः । आक्षिप्तपदान्तराणि पदान्येव च वाक्यम् । किश्च अन्वयस्याशक्यत्वे शाब्दयोधविपयता न स्यात् । तत्र शक्तिग्रह- स्प नियामकत्वात् । अशक्यस्याप्यनुभवाविषयत्वे ऽतिप्रसाात् । ननु पदार्थसामान्यान्वित एव शक्तिमहात् संसर्गविशेषो ऽव.

·सप्रपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४१५ ऽशक्य एव। अन्यथा 'घटमानय'इति पदं श्रुत्वा 'पटमानय' इति वाक्यं श्रुतवतः तदेवेदमानयतिपदमिति प्रत्यभिज्ञा न स्यात् । पूर्ववाक्यस्य घटानयने शक्तस्य पटानयने ऽशक्ततया अर्यभेदन शब्दभेदादिति चेन्न । पदार्थत्वेनैव रूपेण विशेषाणामन्वये श- क्तिग्रहात् । अन्वितानां च विशेषरूपत्वादिति । एतन्मते ऽपि अर्थान्तरसामान्यान्विते एव पदानां शक्तिः गवादिविशेषान्वितस्त्व शक्य एवेति। अभिहितान्वयवादिमते वा- । क्यार्थलक्षणं सूचयति । *संसर्गो वाक्यार्थ इति । अयं भाव:-यथा बलवता मेरित इपुरेफैनैव वेगाख्येन व्यापारेण चमच्छेदमुरोमेदं प्राणहरणं च करोति एवमेकेनैवाभिधाऽऽख्येन व्यापारण पदार्थ. स्मृति वाक्यार्थबोधं च करोति । "यत्परः शन्दः स शब्दार्थ:" इति न्यायादिति । अन्विताभिधानमते वाक्यस्यार्य दर्शयति' *संसृष्ट इति । यथा “लोहितोष्णीपा ऋत्विजः प्रचरन्ति"इत्यत्र ऋत्विाचरणस्यान्यतः मामत्वाल्लोहितोष्णीपत्वमा विधी. यते तद्वदिति भावः । नन्वन्वयांशस्य शक्यसम्बन्धितया लक्ष. णया बोधः सिद्ध इति चेन्न । तत्सम्बन्धस्य तच्छन्दवोधा- नुपयोगितच्छाब्दयोधानुकूललक्षणायास्तत्राभावात् । मुख्या- र्थवाधे सत्येव लक्ष्यार्थयोधात् । *सइति । संसृष्टः पदार्थ एव वाक्यार्थ इत्यर्थः । एकैकस्यैव पदस्य वाक्यार्थवांधकत्वे पदान्त- रवैयापत्तेः । उत्तरपदानां व्यसकत्वमिति चेत् । तर्हि आ- गतं समुदायस्य वाचकत्वमिति । *जातिः पदार्थ इति । तथाहि- पाजण्यायनमते जातिरेव शब्दार्थः । नित्याया अपि तस्या व्य- क्तिद्वारकं साध्यत्वम् । जातेयानाश्रयाया अभावात्सामा द्रव्यं प्रतीयते । तत्र द्रव्यगतापा जातेरेकार्थसमवायेन क्रियान्व पित्वम् । गुणक्रियाशब्दानामपि गुणक्रियागतैव जातिर्वाच्या।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् ।
उपसर्गादिरपि नामाख्यातसहभावी तदर्थस्य विशेषद्योतकत्त्वा-
ज्जातिपदार्थ एव । अर्थविशेपस्य विशिष्टविश्रान्तस्यैवावगमात् ।
कर्मप्रवचनीयो ऽपि सम्बन्धजातिनिष्ठ एवेति । ननु जाति-
शक्तिवादे व्यक्तेरनुमानरूप आक्षेप एव, न शाब्दयोधविष-
यत्वमिति शक्त्यनुभवशान्दवोधयोः समानप्रकारकत्वेन कार्य-
कारणभाव इतिमवादासगतिरिति चेद् ।
अत्र केचित् । समानवित्तिवेधत्वस्यैवाक्षेपपदार्थतया व्यक्ते-
रपि शाब्दबोधविपयत्वात् । व्याडिमते द्रव्यमेव पदार्थः । तस्यैव
क्रियान्वयोपपत्तेः।जातेरुपलक्षणत्वाच व्यक्त्यन्तरेऽपि शक्तिग्रहः।
आख्याते ऽपि च क्रियाविशिष्ट द्रव्यमेव पदार्थः । देवदत्तः
पचतीत्यादौ द्रव्यस्यैव साक्षात्साधनत्वोपपत्तरिति । *अतिरि-
कम्-परमाणुसमूहादतिरिक्तम् । गुणसमूह-रूपत्वादिगुण-
समूह मिति । विशकलितेषु तु तेषु घट इतिव्यवहारो न भवति,
विलक्षणसंयोगस्यैव तन्नियामकत्वात् । तत एव च घट उत्पन्न
इत्यादिरपि व्यवहारः । अदृष्टेति । अष्ट तत्त्वं यैस्तत्सदृशा
इत्यर्थः । तदुक्तं हरिणा-
ऋषीणां दर्शनं यच्च तत्वे किञ्चिदवस्थितम् ।
न तेन व्यवहारो ऽस्ति न तच्छन्दनिवन्धनम् ॥ इति ।
*नानाप्रकारैरिति । शास्त्रवासनाभेदादिति भावः । ननु प.
दपदार्थयोरिव वास्यास्पाप्यसत्यत्वं न्याय्यमन्ययाऽदतहा-
निरत आह आपेक्षिकामिति । व्यावहारिकमित्यर्थः । अत एव
"पश्यादिभिधाषिोपाद्" इनिम्नपता पासेनापि व्यवहार
काले विवकिनामपि पवादिवदपिवेफित्वं दर्शितम् । किन
अनुधषोपनाय प्रवृत्तं शाशे फर्य नपं यर पारयेत् ॥ २८ ॥

·सम्पर्श स्फोटभेदनिरूपणम् । *एवम्-प्रत्यादिशन्दवत् । * अर्थेऽपि-तद्विषयेऽपि। *अन एय- तत्तच्छायासनावशात्कल्पितत्येन तस्य तत्तदभ्यासादेव । ननु त. तच्छास्त्रमणेतारः किं तत्वशा उत न । आधे कथं तदुचपक्षाणा. मसत्यत्वम् । अन्त्ये पामरोक्तियत्तेपामश्रद्धयत्वापत्तिरत माह य- धपीति । सस्तुना-ग्रह्मणा । तत पवाहसदृशा इति । सन्त इति शेषः । नन्वेवं वाक्याधस्य सत्यत्ये ईतापत्तिरत आह *अनेति । प्रक्रियायामित्यर्थः ॥ २८ ॥ वाक्यार्थश्च प्रतिभामात्रविषयः । प्रतिभा च ज- न्मान्तरसंस्करजाऽपि । यथा मधौ पिकस्य पश्नमस्वर- विरावो जन्मान्तरसंस्कारजः । अत एष शशशृङ्ग- मस्तीत्यादितो ऽपि सः। प्रतिभाविपयत्वाच प्रति- भr वाक्यार्थ इति व्यवहार इत्यलम् । ननु पदपदार्थकल्पनायामपि 'देवदत्त गामभ्याज शुक्लां दण्डेन' इत्यादी फियाकारकभायसम्बन्ध- विभक्तयोक्तत्वेन को वाक्यार्थः। सम्बन्ध सम्बन्धस्य तु भाने न मानम्, अन स्था चेति चेन्न । पदार्थानां परस्परविशेष्यधिशेपणभावरूपान्ययस्य वाक्यार्थत्वात् । यद्यपि विभक्तिप्रकृत्यर्थगन- विशेषणत्वमपि विभाक्तिशक्यमेव तथापि विशेष्य. निष्ठम् इतरपदार्थनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यत्वं वाक्यशक्यमिति बोध्यम् । एतच्चोपपादायप्यते । ननु उक्तान्यरूपवाक्यार्थस्य तद्भटकपदानुष्ट स्थितत्वात्तत्र शक्तिग्रहासम्भवः, तथोपस्थितत. विषयकशक्तिग्रहे च तस्यापूर्वस्वहानिरिति चेन्न । वृद्धव्यवहारदर्शनसहकृतमनसोपस्थितविशिष्टे तद्रह- ·४१८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । सम्भवात् । कचिदुपदेशेन तद्रहसम्भवाच । कचि- दाकाक्षावशात्तदैव तत्र शक्तिग्रहो बोधश्च । पश्चा च्छानकृत्कल्पितान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्तत्पदशक्ती व्यवस्थितायामर्यादाक्ये उक्तान्वयविपया शक्ति. रवतिष्ठते ॥ २९ ॥ (३० टी० ) ननु वाक्यस्याखण्डत्वे पदपदार्थपोरसत्य- त्वात् क्रियाकारकभावो वाक्पार्थ इति प्रवादासङ्गतिः, अत माह वाक्यार्थयति । तदुक्तं हरिणा- विच्छेदग्रहणेानां प्रतिभाऽन्येव जायते । पाक्यार्थ इति तामाहुः पदार्थैरुपपादिताम् ॥ इति । देवदत्तादिपदानां पृथम् अर्थे गृह्यमाणे अन्य प्रतिभा नायते, पापये चान्पति प्रतिभैय याक्यार्थ इति तदर्थः । ननु पदपदार्थयोरसत्यत्वे प्रतिभव कथम्, अत आए *संस्कारजाऽपीति । यथा हि सर्वेषां माणिनामाहारादिमिया अनादिप्रतिभावशानियता एवमिदापीत्यर्थः । तत्र संस्कारस्य जनकोऽभ्यासः । पालानाथाभ्यासाभावात्संस्काराभावे प्र. चिर्न स्था, अन उम् जन्मान्तरेति । तदुक्तं हरिणा- सारपि गिराने मी पुंफोफिलस्प फः । नवादयः पुलापादिकरणे फेन शिसिनाः ॥ इति । मधुमाम फोभिलाष परामरविराषः फेन शिक्षिनः । नालन्दना पापरनना प्रतिमारमादेव साइनि मदर्गः। समान भारद पी नगर गतः स्फोटनाणी पारपम्, प्रनिमा पारपाः, भापाग एप गास पनि।

·-
समप स्फोटभेद निरूपणम् ।
वायुः समुस्थितो नाभेरोष्ठरण्ठशिरोहदि ।
पश्चस्थानसमुद्भूतः पञ्चमस्तेन संमतः ॥ इति ।
व्यवहारइति । हर्यादीनां सिद्धान्त इत्यर्थः । सम्ब-
न्धस्य विति ।
अयं भावः-पदार्यसंसगों वाक्यार्थः । पदार्थव पदनः
न्यप्रतीतिविपयत्त्वम् । विषयता च प्रकारताविशेष्यताऽन्य-
तररूपा । सा च न सम्बन्धे ऽस्तीति ।
*वाक्यार्थत्यादिति ।
अयं भाव:- व्याडिमते भेदो वाक्पार्थः । पदयाच्या-
नां द्रष्पान्तरनितितात्पर्यकत्वात् । जातिवादिमते तु संसर्गो
वाक्यार्थः । सच सामान्ये ऽवस्थितानां पदार्थानां संश्लेपः ।
यत्तु 'नीलो घः' इत्यादी घादिपदसमभिन्याहृतो नी-
लादिशब्द एव अभेदरूपान्वयस्य योधक इति । तन । के
वलनीलपदस्य तत्र शवभावात् । समभिव्याहारस्य प्रयोज.
फत्वे तु वाक्यशक्तिर्वारा।
शक्यमेवेति । प्रतीयमानस्य सर्वस्य शस्यत्वाचित्यात् ।
*उक्तान्वयेति । इतरपदार्यनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्य-
तेत्यर्थः । *एतद्धटकेति । वाक्पघटकेत्यर्थः। *अपूर्वस्वादि.
ति । पदादनुपस्थित्या तत्र शवमावादिति भावः । तयो.
पस्थितेति । अन्विते शक्तिग्रहे चैत्यर्थः । अपूर्वस्वहानिरि-
ति । अन्वयांशे ऽपि पदशक्तिग्रहे तु वाफ्यार्थत्वदानिरित्यर्य:
*तद्ग्रहेति । वाक्यार्थशक्तिप्रदत्यर्थः । *पश्चादिति । मय-
मतो वाक्यार्थे ऽवगते कल्पितान्यव्ययतिरेकाभ्यां पदानों स्वा-
र्थमात्रपरत्वावगमादन्वयरूपे वाक्यार्थे वास्यशक्तिरवति-
छुते इत्यर्थः ॥ २९॥

·४२० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । (क.टी.) विशेपान्तरमाह *घाक्यार्थश्चेति । मात्रपदेन तस्य बाथरूपानावश्यकत्वं सूचितम् । आदिप्रतीत्युपपत्तये आह #प्रति. भति । एवं क दृष्टमित्यत आह यथेति। मधी-वसन्ते । * अतएव. तस्य तन्मानविषयत्वादेव । *स:-वाक्यार्थः। नन्वेवमत्र प्रतिभाति. रिक्तवाह्यस्वरूपामावन प्रतिमा वाक्यार्थः' इति जायमानो व्यवहार: फथमत आह *प्रतिभेति । तस्या यपि तत्त्वम्, अन्यथा बाधत. दाकारासम्भव इति भावः। घाफ्यत्वमपि कारकाद्यन्धितक्रियायो- धकत्यमेव नतु प्रसिद्धम. अत एवं प्रागुक्तसतिस्तदाह *इत्यल- मिति । ततोऽन्यत्र तादृशतत्स्वरूपनिर्णयाय शन्ते *नन्विति । *5. स्यादधिति । परस्पराकाङ्क्षाजनफार्थबोधकपदघटितवाक्ये इत्य. थैः । समर्थसूनभायमूलकमाह *मियति । इदमने स्फुटीभविष्य- ति । ननु तत्सम्यन्धः सोऽत आह सम्बन्धेति । अन्यथाऽनुपप- सेरेव नरो वाह अनवेति । पदार्थानामितिमूचितमाशयं विश. दयति * यद्यपीति । इदमपि तन्मूलकमले स्फुटीभविष्यति । ननु तस्याप्यन्यथालाभेन कुतः शक्यत्वमत आह पतति । अपूर्वो पाक्पार्थ इति प्रयादे अपूर्वत्यम् । तत्र पदार्थोपस्थितेः पूर्व नियमतो घाफ्यााश उदयोधकासमयधानेन पदार्थोपस्थितिसमये घा. फ्यायपस्थितेरमायन शादयोधप्राग्यत्तितजनकरादशानन्यसा- नाविषयत्वं तदाह नघटकात । याक्यघटत्यर्थः *तयोप- स्थितेति । नियमेन ततः पूर्य तरकल्पनया तयटकपदादुपस्थि. तगाफ्यायिषयकशनिप्रदे चेत्यर्थः । उत्तप्रकारस्थासायत्रिका त्यमाद कचिदिति । 'प्रयमेनस्यार्थ.' त्युपदेशेन जाते यः। माचिदिनि । प्रागपिशानदरिदानामकनदीपिशेषेण पुंसा हरि- बायो मयां घोर इति पाकरे धुने मदीपरसममियाहारण दलि दाहायस्य नानिषापूर्वक नदीविनामसम्पधियनायगनतारमाय. क्या है पदाशीनामुपरिणताकाक्षासानादिम्मानिध्याप्तत पोलिने पाफ्याण मामा एयर्थः । गन्यमंमगों पापा रति प्रयादमी आपणादिति । तिरिनियम या- पपम्प सम्पपपदा पुनः॥२॥ मधा अशातस्य मम्पन्धस्य भानं स्पनुमपिम- ·समपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४२१ दम् । इदं चार्थवत्सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तथा प्रातिपदि- कीथसूत्रे "पष्ठीशेपे" इतिसूत्रेच भाष्ये । तत्राहि-वी- रः पुरुष इत्यादी "विशेषणविशेष्यभावरूपं यद् आधिक्यं स वाक्यार्थः" इत्युक्तम् । तत्राधिक्यमिति स्वार्थे ध्यञ् । तत्र नान्यत्प्रवृत्तिनिमित्तम् । तदुत्तम्- वाक्यरूपस्य वाक्यार्थे वृत्तिरन्यानपेक्षया । इति । नन्वाकाक्षादिसहकारेण पदैरेवोक्तसंसर्गस्यापि भानोपपत्तौ तत्र वाक्यस्य शक्तिकल्पने मानाभावो गौरवं च । आकासा च वक्ष्यते, इति चेन्न । त- त्तत्समभिव्याहारे ऽर्थासंबद्ध बोधजनकत्वानुपपत्त्या सम्बन्धाचश्यकत्वात् । पदेपु तत्तदर्थसम्बन्धवत् । तदुक्तं भहपादैः- न विमुश्चन्ति सामर्थ्य वाक्यार्थे ऽपि पदानि नः। वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैव च दृश्यते ॥ इति । हि, यतः । सर्वत्रैव, एकपदप्रयोगे ऽपि 'प्रविश 'पिण्डीम्' इत्यादौ । एतदर्थश्चाग्ने वक्ष्यते । एवं च वाक्यार्थत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । तत्र प्रत्येकं पदस्य साममिति न युक्तम्, विनिगमनाविरहात्। पदानां तद्विषयसामर्थ्यात्यागे युक्त्यन्तरमप्युक्तं तैः- साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥ वाक्यार्थमितये तेपा प्रवृत्त्या नान्तरीयकम् । पाके ज्वाले च काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ इति। एवं च पदतात्पविषयता वाक्यसंबद्धत्वं च स्पष्ट-

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् ।
मेव । एवं च पदवृत्तिः केवलपदार्थचोधिका वाक्य-
वृत्तिस्तु विशिष्टार्थस्यैव बोधिकेति बोध्यम् ॥ ३० ॥
(कुं.टी.) यदाधिक्यमिति । इदंचाभिहितान्वयवाद । तत्र हि.
पदानां परस्परान्वये पदार्थवशायदाधिक्यं संसर्गः स वाक्या-
थः। *तत्र-वाक्ये। *अन्यत्-विशेष्यविशेपणभावातिरिक्तम् ।
यथा हि-घटादिशब्दानां घटाद्यर्थे प्रवृत्ती घटत्वादिकं निमित्तं
नैवं वाक्यस्य वाक्यार्थप्रवृत्ती किश्चिन्निमिचमस्तीत्यत आ-
धिक्यमित्यत्र स्वार्थ एव प्यनित्यर्थः । *वाक्यरूपस्येति ।
न केवलं पदानां शब्दस्वरूपं प्रतिनिमित्तं, याचता वाक्य-
रूपस्यापि शब्दस्यायें वर्तमानस्य वृत्तिरन्यानपेक्षया स्वरूपे-
जैव वोद्धव्या न तु तत्र निमित्तान्तरापेक्षाऽस्तीति । *अर्थास-
म्बन्ध इति । असम्बदार्थबोधकत्वासम्भवाद्वाक्यस्यापि का.
क्तिरित्यर्थः । *लक्ष्यमाणः-प्रतीयमानः । मविशेत्यत्र गृह-
मिति गम्यते । पिण्डीमित्यत्र भुक्ष्वेति । *नयुक्तमिति ।
कस्य पदस्य सामर्थ्य मित्यत्र नियामकाभावात्समुदायस्यैव
युक्तमित्यर्थः । *तद्विपयेति । वाक्यार्थावपयेत्यर्थः । *साक्षा-
दिति । वर्णाः यद्यपि साक्षात्पदार्थमेव प्रतिपादयन्ति तथापि
पदार्यस्य निष्फलत्वात् वाश्यार्थ एव पर्यवस्यन्तीत्यर्थः ।
वगैरेव पदार्थाभिव्यक्तवर्णा इत्युक्तम् । पाके काष्ठानां ज्वा-
लेवेति दृष्टान्तः । *नान्तरीयकामिति । विनाऽर्थकेनान्तरेत्यनेन
न-शब्दस्य "सुप्सुपा" इति समासः । ततो गहादित्वात् छ ।
येन विना न निष्पत्तिस्तन्नान्तरीय कमित्युच्यते । *पदतात्पर्ये-
ति। वाक्यार्येऽपि पदानां तात्पर्य पाश्यार्थस्य
वाक्यसम्बद्धत्व-
वेत्यर्थः ॥ ३० ॥

·समपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४२३ (क० टी० ) अनुपस्थितस्यैव संसर्गस्य मानमिति इतरतान्त्रि. कमतं दृपयंति सर्वथेति । प्रकारप्रयेऽपीत्यर्थः *स्पष्टमिति । तत्र हि-"पप पदानां सामान्ये ऽथें वर्तमानानां यदिशेपे ऽवस्थान स वाक्यार्थः" इत्युक्तम् । विशेपे.पदार्थ संसर्ग रूपे । सचाक्तरूप एव । सम्बन्धान्तरस्य समर्थसूत्रमाप्ये विभक्तिवाच्यतास्तत्र तच्छक्तिर- प्याफाक्षायशादेव तिवनयन्नाह *यथेति । तत्रहि । अर्थयरसूने हि। *इत्यादाविति। विशेषणविशेष्यभावस्थाधिकस्य प्रतीत्या प्राति. पदिकार्थमात्राभावात्मथमा न प्राप्नोतीत्याशयति शेपः । "वीरमा- तिपदिकात्पुरुष इति शब्दान्तरस्यार्यो यः पुरुपत्वं तसंसर्गण धीरः क इत्येवमाफाइया प्रापितविशेषणभावमनपेक्ष्य स्वार्थमात्रनि- छात्मथमा विधीयते । पश्चात्वाकाडावशाविशेषणविशेष्यमावायग- तिरुपजायते" इति फैयटस्तदाह *विशेपणेति । पुरुप ऽपि वीरनि. ठविशेपणतानिरूपितविशेष्यत्वमधिकम् । तद्ध्यनयता तृतीयसूत्रमु- क्तम् । तत्राहि-'राज्ञः पुरुष इत्यत्र राजा विशेषणं पुरुषो विशेप्यम् इत्यधिकार्थत्वात्प्रथमान प्राप्नोति' इत्याशय 'यद'-इत्याद्युक्तम्। तेन तस्यैव तत्वं स्पटमेवोतम् । तस्य तखायाह *तति । तस्य के- नचिद्रूपेण भाने प्रागुक्तदोपापत्तेराह तति । तदुक्तम्-हरिणा। नैयायिकमतं सण्डयति प्रतिज्ञातं प्रतिपादयन् नन्विति । शा- दत्यायाह *पैदरेवेति । नन्याकाहाया आत्मादिनिष्ठत्वेन कथं पदवृत्तित्वमत आह *आकाशाचेति । अन्यथाऽतिप्रसङ्गाप- तेराह *बोधेति । परसंमतमपीदमित्याह *तदुक्तमिति । अपिना स्वार्थपरिग्रहः । पूर्वार्धोकार्य हेतुमाह *वाक्याथै इति । तदेवाह हि यतइति । नन्विदं लक्षणापरं न शकिपर. मिति कथं प्रकृतसाधकमत आह *पतदिति । पर्यघसितं प्रकृतमाह एवं चेति । तेमां तत्सामोत्यागे चेत्यर्थः । यास्या यत्वं संसर्गस्य तथा ऽनुवादात् । पदानामिति बहुवचनोक्त्या स. मभिव्याहतानामित्यर्थो नतु प्रत्येकमिति तदाह वाक्याथें इत्य. र्थः । उत्तरार्द्धनव युक्तरुक्तत्वादाह युक्त्यन्तरमपति। स्वार्थप्रति. पादनं निष्फलं नान्तरोयकमित्यर्थः । *चर्णाः-समभिन्याह ताः पदरूपाः । ऋमितये-शानाय । प्राग्यदाह एवं चेति ॥ ३०॥ यत्त पदे पदार्थोपस्थितौ पदार्थानां परस्पराका- ·४२४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । शादिवशादन्वयबोधो नतु स वाक्यसंबद्धः । वाक्यार्थ इत्यस्य च वाक्यप्रयोजनमित्यर्थः इति । तन्न । अन्वय- स्य शब्दासंबद्धत्वे तद्विषयकबोधस्य 'शाब्दयामि' इ. त्यनुव्यवसायानापत्तेः । धूमपदोपस्थितधूमेन जातव. हयनुमितेरपि शाब्दत्वापत्तेश्च किञ्च शब्दानामर्थदारकसंयन्धस्यैवाहीकारण वाक्यानां च तदभावात् परस्परमिमे वाक्ये संबद्ध इत्यादिव्यवहारानापत्तिः । नच प्रयोजनभूतवाक्या- दारक एव तयोः संबन्ध इति वाच्यम् । ईदृश- स्थापि संवद्धव्यवहारप्रयोजकत्वे मथुरापाटलिपुत्र- योरपि संबद्धत्यव्यवहारापत्तेः । स्वसंयुक्तावयवकदे- शसंबद्धन्यादित्यलम् । यत्तु बोधजनकत्वानुपपत्या न संबन्धकल्पना किंतु स्मृतिरूपपदार्थोपस्थित्यनुपपत्त्या । सा त्वे. कसंथन्धिज्ञानादपरसंबन्धिस्मरणविधयेति तत्कल्प- ना । बालो ऽपि वाक्यार्थज्ञानकारणत्वेन पदार्थ- स्मृति कल्पयित्वा तदनुपपन्यैव शक्ति कल्पयतीति । तन्न । पदार्थस्मृत्यनुपपत्त्या कल्प्यमानशक्तः पदेष्वेव फल्पनौचित्पेन प्राथमिकशक्तिग्रहस्यैव पदविषयत्वसिद्धावन्वयव्यतिरेकाभ्यां पश्यात्तत्तत्पद- शक्तिग्रह इति सर्वतन्त्रसिद्धान्तविलयापत्तेः । किश्च एवमितरान्विते शक्तिरित्यादिपक्षाणां वि. लय एष। किन पदार्थोपस्थितन स्मृतित्वम् तत्ताया अननु- भवात् । तसा च पूर्वानुभूततैय ।

·अत समपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४२५ एव "अनुभवीवपयासंप्रमोषः स्मृतिः" इति पातञ्जलसूत्रम अनुभवस्य यो वि. पयी वृत्तिनदारूढविपयरूपी तयोरसंपमापोऽनपहरण यत्र सा वृत्तिः स्मृतिरित्यर्थः । तदुक्तं पातालभाप्ये "वृत्तिग्राह्यविपयं ज्ञानं ग्रामविपरग्रहणवृत्त्युभया- कारप्रतिविम्यवतन्यरूपं स्थपिम्माश्रये तनातीयमेव संस्कारमारभते । तस्य च संस्कारस्य स्वाभिव्यज्ञक- कालाहादुद्धस्य स्पसमानाकारग्राय ग्रहोभयविषय- कस्मृतिजनकत्वम्" इति । अनुभपसंस्कारस्मृतीनां समानाकारकत्येनैव कार्यकारणभावादेवमेय युक्तम् । नच तत्तांशे उद्बोधकासमवधानात्तदानम्, दृश्यते हि समूहालम्यनात्मकनानापदार्थानुभवेऽपि कस्य चि. देव स्मरणमिति वाच्यम् । तत्तदिपयांशोडोधकस्यैव नियमेन तद्विपयकज्ञानांशोगोधकत्येन तदंशे प्रमा. पासम्भवात् । किन्तु ग्राह्यांशे एव सः । तत्तदेशका- लवृत्तित्वरूपतत्तायास्तुन भानम् स्मृतावुचितम् काला. देस्तदनुभवेऽभानात् । नच दोषवशात्तत्यमोपः । नि. यमतस्ताशदीपकल्पने गौरवात् । क्लप्सस्य भ्रमज- नकदोषस्य तन्मोपकत्वे तु विनष्ठरजतस्य रागान्ध- स्य शुस्यादिदर्शने 'तद्रजतत्वधिशिष्टमिदं रजत. म्' इति तत्तांशोल्लेखिभ्रमानापत्तिः, दोपस्य विद्यमा. नत्वात् ॥ ३१॥ (कुं० टी० ) *नविति । वाक्यार्थे वाक्यमम्बद्ध इत्य- । कथं तर्हि वाश्यार्थ इति व्यवहार अत आह इत्यस्येति । ननु शब्दप्रयोगायोज्यत्वान् शान्दत्वमद याह ·- ४२६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमन्जूपायाम् । अधूमपदेति । *शब्दानामिति । यथा घटमानयेति पदयोः स्वार्थद्वारकः सम्बन्धः तथा द्वयोर्वाक्ययोरपि स्वार्थद्वारक एव सम्बन्धो वाच्य इत्यर्थः । श्यतु वोधेति । पदात्पदार्थोप- स्थितिः स्मरणरूपैव । तथाच स्मरणार्थमेव पदपदार्थयोः सम्ब- न्धः कल्प्यत इत्यर्थः। तथा च वाक्यासम्बद्धस्यापि वाक्यार्थस्य वोधे वाधकाभाव इति भावः । तदनुपपत्यैव-स्मरणानुपप- स्यैव । *शक्तिमिति । पदस्य पदार्थे इत्यादिः । तन्नेति । पदार्थस्मरणार्थ कल्प्यमाना शक्तिः पदे प्रथमत एव स्यात् तथाच वाक्यशक्तिग्रहानन्तरम् आवापोद्वापाभ्यां पदे शक्ति- व्यवस्थापनासङ्गतिरित्यर्थः । *अन्वयव्यतिरेकाभ्याम्-आवा- पोद्वापाभ्याम् । तत्तायाः इति । पूर्वानुभवजन्यसंस्कार एच स्मरणं प्रति हेतुः । नचेह तथाऽस्तीति भावः । *विलय एवेति अन्ययांशस्य पदार्थस्मरणोत्तरगम्यत्वेनान्वयांशमादाय पदशक्ते- दुर्वचत्वादिति भावः । * पूर्वानुभूततैवेति। तथाचाऽऽकारभेदात्र पदार्थोपस्थितेः स्मृतित्वम् । 'मया पूर्वो ऽयमनुभूतः' इति बुद्ध्या विपयीकृत्यैव स्मरणादिति भावः । *अनुभूतविपयासम्ममोप इति । प्रमाणेनानुभूतानां पदार्थानां संस्कारवशाद् बुद्धा- चारोहोऽसंमगोपः । अन्ये तु मोपशब्दः स्तेयवाची । स्मृती हि अनुभूतस्ततो न्यूनोचा विपयो विपयो भवतीति।अधिकग्रहणं स्तेयसादृश्यान्मोपः । तथाच असंप्रमोपोऽधिकाग्रहः । अनुभू- तमात्रग्रह इति यावत् । सा स्मृतिरित्यर्थः। सर्वे प्रमाणादयोऽन- धिगतमर्थमवगमयन्ति । स्मृतिस्तु पूर्वानुभवमर्यादा नातिक्राम- तीति नृत्यन्तराद्विगेपः स्वप्नेऽननुभूतानां पदार्थानां ज्ञानं तु विपर्यय एव न स्मृतिरिति भावः । *अनुभवस्येति । घटाद्याकारकश्चिचपरिणामो वृत्तिः । साच घटादिश्चानुभवस्य ·। फयं सप्रपञ्च स्फोटभेदनिम्म्पणम् । विपयावित्यर्थः । चिविपश्योरुभयोरपि सकाशादनुभवधि- पयत्वम् । अत्तियायेति । रत्तियश्च तद्विषयं ज्ञानं चतन्य- रूपं तदेवानुभवरूपम् । तन ग्राह्यो यो विपयो या च ग्रहणहे. तुतिस्तदुभयपतिपिम्पयुक्तेत्यर्थः। *विमाश्रये-अनुभवाश्रये। ग्रााग्राहकोमयाकारकानुभवजन्यत्वात्संस्कारो ऽपि तदुभया- कारस्तस्माच स्मृतिरपि ताशीति भावः । समानाकारलेन- बेति तर्हि गोत्वविषयकशक्त्यनुभवानन्तरं गोव्य- क्तिस्मरणमिति चेद् । सत्यम् । गोत्वशक्तिज्ञानत्वेन शाब्दयोध. कारणतेत्येतावतक जातेच्यत्वव्यवहारात् । नच तत्ताशे इति । एवं च तदनुल्लेखे ऽपि स्मृतित्वमेवेति भावः। * तद्विषयां- शेति । घटायुद्धोधस्यैव घटादिज्ञानोद्योधकत्वमित्यर्थः । *त. दशे-तत्तांशे । *ममोपासम्भवादिति । तत्तांराममोपे तद्विपयक- ज्ञानस्याप्युद्वोधासम्भवादित्यर्थः । याद्यांशे-अनुभूयमानांश । *सः-प्रमोपः । तदंशस्य तु पूर्वमगृहीतत्वान्न प्रमोपसम्भवः । अत एवाह तत्तदेशेति । अनुभवेन तत्तद्देशत्वादिकं न विपयी क्रियते किन्तु पश्चात्तनस्मृत्या, तत्कथमननुभूनस्य तत्तांशस्प मोप इत्यर्थः । सविनष्टरजतस्थेति-बहुव्रीहिः ॥ ३१ ।। (क० टी०) तदीयमतान्तरं सण्डयति यत्तिति । यनि- धाऽऽकाहामाह पदार्थानामिति । सः-अन्यपः । नन्वं महसं. मतवाक्पार्थव्यवहारः कथमत आह वास्यार्य रति। अर्थशदः प्रयोजनवाची नाभिधेयवाचीति भावः । परम्परया तत्त्वमादा- य तदुपपादने त्यतिप्रसङ्गमाद धूमति । एयच तदुत्तरमपि तदनुव्यवसायापत्तिरिति भावः । मन्यामानदिसत्ये एर तथा नान्यति चोक्तदोपद्वयमत आद्द किशेति । तदुत्तरीत्यैपाह "नचेति। प्रयोजनेति । धाश्येत्यादिः । ज्योति । तेगमा. काक्षादिवशादित्यर्थः । ईशस्य-परम्परासम्मन्यस्यापि । तमा- ·४२८ टीकाद्वयोपतायां लघुमञ्जूषायाम् । प्याकाहादेनियामकरवकल्पचे तु ततो वरं शक्तिकल्पनेत्याह *. त्यलमिति । मानान्तरं स्वपरसाधारण सण्डयति यस्विति । ननु वृद्धव्यवहारात्मथमशक्तिप्रद नेतत्सम्भयो ऽत आह *यालो. ऽपीति । तं पश्यनिति शेपः । पदेप्वयेति । तद्विशेपणतया तेपा. मेवोपस्थितेः। इष्टापत्तायाह *किञ्चवमिति । तथाsीकारे इत्य र्थः। तदाऽन्वयस्यानुपस्थित्या तम तदसम्भवात् । इदमपि त. स्यास्तत्त्वमभ्युपेत्य । वस्तुतस्तदेय नेत्याह । किञ्चेति । माना. न्तरनिरासस्य घक्ष्यमाणत्वायाह *तत्ताचेति । धर्मधये- भेदात्तद्वतीत्यर्थस्नदाह ** यत्रोत । *सा-तदुभयविषया । एवं. च 'स देवदत्त.' इत्येय स्मरणाकारः । *वृत्तीति । बहुमीहिः । *वि. पयाज्ञानमिति । चैतन्यरूपान्वितम् । *ग्राह्यति । प्राहाविषयश्व, प्रहणवृत्तिश्च तत्साधनवृत्तिश्चेतदुभयासारत्यर्थः । तस्य च-ता. दशस्य च । एतेन स्मृतिग्राह्यविषयेय वृत्तिविषयसंस्कारे माना। भावादिति प्रलपितमपास्तम् । प्रतिस्तद्रन्थसमाप्तो । ननु समानप्रकारकानुभवस्य स्मृति प्रति कारणत्व प्रकृते च नव मते 'अय घदः''यटमहं जानामि' इत्यनुभवो विषयप्रकारको ज्ञानवि- शेयकः स्मृतिस्तु 'अय स घटः' इत्याकारा विषयाविशेष्यिका ज्ञानप्रकारिकेति तादृशानुभवेन नेदृशस्मरणमिति चेन्न । लाघवेन समानाकारत्वेनैव कार्यकारणभायात् । नतु प्रकारतानिवेशो- ऽपि । गौरवात् । तदुक्तं भाष्ये "ग्रहणाकारपूर्वा बुद्धिाह्याफारपू. वी स्मृनिः" इति । पूर्वशब्दो विशेष्यपरः । बुद्धिरनुभवः तदाह *अनुभवेति । आशयानभिशः परः स्वमतसिद्धये आह चेति । तत्तांशे-वृत्त्यशे 1 आशयमाह *तत्तदिति । अनुभव. बलाद्विपयांशप्रमोपागीकारेऽपि न वृत्त्यंशप्रमोष इति भावः । प. रमत खण्डयति । *तत्तदिति अब घट इत्यादितु तत्त- तित्यानुभवो न तदनुभव इत्याह *तदनुभवे इति स्वमत समर्थयन्नाह न च दोषपशादिति ननु क्लसेनैव नि. हे न गौरवमत आह *क्लप्तस्यति ॥ ३१ ॥ किञ्च पदजपदार्थज्ञाने 'स्मरामि' इति नानुभवः । 'शाब्दयामि' इत्यनुभवश्व । पदजपदार्थज्ञाने उदूवुद्ध *न- ·दार्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितसंसर्गनिरूपिता या तत्सत्प. दार्थनिष्ठा विशेष्यता तदत्यर्थे समुदायःशक्त इत्या विशेष्यविशेषणभावापन्ने ऽर्थे एवेति न विपरीता सपपनं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४२९ शक्तिग्रहजसंस्कारस्य हेतुत्वम् , फलयलात् । यथा तव वाक्यार्थयोधजनकत्वग्रहसंस्कारस्योद्बुदस्य वाक्या- र्थयोधहेतुत्वम् । किञ्च पदार्थानुभवस्य शक्तिग्रहात्मकतया तत्र च शक्तिविशेषणतयैव तहानेन तदिशेपणकस्मृतिरेव स्यान्न तदिशेषियका त्वभिमता । किञ्च पदार्थोप- स्थितिर्न शाब्दे कारणं किं तु पदज्ञानोद् बुद्धः पदा- र्थविपयकसंस्कार एव तत्र कारणम् । स शक्तिविषयो ऽपीत्यन्यत् । वाक्यशक्तिसत्वादेव 'समासग्रहणं वाक्ये मा- तिपदिकसंज्ञाऽतिव्याप्तिवारणार्थम्' इति भाष्यं सङ्गच्छते । तत्र केषां चिदिशिष्यैव तत्तद्वाक्यस्य तत्तदा. क्याथै शक्तिग्रहः । अत एव समुदायतो विशिष्टयोधे ऽपि पदविभागसामर्थाभावो दृश्यते तेषाम् । एतेन विशिष्टशक्तिग्रहे पदशक्तिग्रहः कारण. मित्यपास्तम् । कस्य चित्कारकत्वादि जानना कार- कपधातुघटितपदयोर्षिशिष्टयोः कारकविशिष्ट याशक्तत्वमिति सामान्यत एव, ततः भिव्याहारज्ञाने सति. तात्पर्यवशात्पदार्थ विशेषा शिष्टक्रियायोधः । सामान्पशक्तिग्रहो ऽपि तत्तल . पदविशेषसम- विशेष्यविशेषणभावः।

·४३० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । यतु सर्वस्य सामान्यतः शक्तिग्रह एव बोधक इति । तन्न । कारकत्वधातुत्वाद्यजानतस्तथा शक्तिय. हासम्भवात् । एतेन प्रातिपदिकार्थप्रकारकशाब्दबोधे तद- थंकपदोत्तरसार्थकप्रत्ययतदर्थयोधकपदानपातान्यतम जन्योपस्थितिहेतुरित्याद्यपास्तम्। 'कर्मत्वं घट 'अम घट:' इत्येतत्सममिहारव्युत्पन्नानां ततस्तथा बोधे व्याभिचाराच। स्वाव्यहितोत्तरोत्पत्तिकत्वस्वसामानाधि- करण्योभपसंयन्धेन तत्तव्युत्पत्तिविशिष्टयोधे त. त्तव्युत्पत्तिः कारणमिति न दोप इति वाच्यम् । अनन्तकार्यकारणभावापत्तेः । यत्तु वाक्यशक्त्यङ्गीकारे पदार्थानामिव वाक्यार्थ- स्थापि स्मरणमेव स्यान्न त्वनुभवः । सम्बन्धिज्ञानत. यैव पदज्ञानवत् तदुपयोगादिति । तन्न । पदार्थानामपि स्मरणाभावस्योपपादनात् । किञ्च वाक्यार्थप्रतीते. भानुभवत्वम् । स्वर्गनरकादिकं शृण्वतः तदनुभवामी- त्यप्रतीतः। तस्माच्छाब्दत्वं ज्ञानत्वव्यापजातिविशे. प एच, नानुभवत्वव्याप्यमित्यलम् ॥ ३२ ॥ (कुं० टी०) 'एकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकम्' इति न्यायात्पदेन पदार्थस्मरणमिति तार्किक- मत निराकरोति किञ्चति । ननु पदार्योपस्थि- तः स्मृत्यात्मकत्वाभावे ऽतिरिक्तहेतुकल्पनापत्तिरत आह ·समपत्रं स्फोटभेदनिरूपणम् । *पदजेति । तमानन-पदार्यमानेन । स्मृनिरव स्यादिति । घटपदस्य घटे शक्तिरित्यनुभवात् स्मृतिरपि तादृश्यय स्यादि- त्यर्थः । न शान्दकारणमिति । अन्ययाऽचान्तरवाक्यार्थयो.. धफाले पदार्थस्मरणस्य नष्टत्वान्महावाक्यार्ययोधो न स्यात् । मम तु संस्कारस्य सवाददोपः। अवान्तरस्मरणं तु न संस्कार- नाराकम्, अत एव पुनःपुनः स्मरणात् स्तरमंस्कार इति त- सिद्धान्तः । *फेपाशिद-फारफत्वक्रियात्वायजाननाम् । पद- विभागेति । पद विभागमनानतामपि वायपार्ययोपदर्शनादित्यर्थः। *अपास्तमिति । हरेऽत्यादी व्यभिचारात् । फारकत्वादीति । फारकत्यादि जानतः कस्यचित्पुंस इत्यर्थः । म्यानुयटितम्- तिद्वन्तादि । विशिष्टयो:-समुदितयोः। सामान्यतानि । का- रकविशिष्टक्रियापां सामान्यतो वाक्यशक्तिग्रहः, विशेपोषस्तु तात्पर्यवशादित्यर्थः। तत्पदार्येति । कारकादीत्यर्थः । न विपरीतइति। सामान्यवोधोऽपि न क्रियाविशेषणकादि अना- नतइति। तस्मात्कारकत्वादि जानतः कस्यचिदेव सामान्याक्ति- ग्रहो न सर्वस्येति भावः । तदर्थ केति।मातिपदिकार्यस्य प्रत्य- पार्थे मफारतेत्यर्थः। तदर्थयोधकेति-पत्यपायापकसंपन्धादि- पदैत्यर्थः । अपास्तमिति । प्रातिपदिकार्थत्वायनानतो घोषा- नापत्ते । *स्वान्यवहितैति । कालान्नरीपयोघे व्यभिचार- वारणायायदलम् । पुरुपान्तरीपोधे व्यभिचारवारणाय दिनी. यदलम् । नत्वनुभव इति यदुक्तं तन्निराकरोति नानुभव- स्वमिति । अनुभवत्वं प्रत्पाटयेव न तु प्रत्यादिचतुष्टय. साधारणमित्यर्थः ॥ ३२॥ (१० टी.) तत्र दोगन्तरमाद •किचनि । ननु मिदाने ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । शक्तिप्रहस्य ततः पूर्वमसत्त्वात्कथं तदुपस्थितिरत आह अपदजेति । तत्र दोपान्तरमाह #किञ्चेति । तत्रच-शक्ति- आहेच । तदिति । अर्थत्यर्थः । इदमपि पदार्थोपस्थितेः शाब्द- योधे हेतुत्वमभ्युपेत्य । वस्तुतस्तदेव नेत्याह । “किंचेति । अगृहीत. शक्तिकस्य योधवारणायाह *सशक्तीति । तस्य शक्तिमहात्मकत्वा- दिति भावः । प्रतिपादितमिदमादावेव मूले । वाक्यशको मानान्त- रमप्याह *वाक्येति । *तत्र-वाफ्यविषये । *केश चित्-विशि. ग्यशानवां तदहानवताम् । *अत एव-समुदितस्य समुदितरूण समुदितेऽर्थे शक्तिमहादेवापतेन-समुदायव्युत्पत्या समुदायार्थबो- धेऽपि व्याकरणव्युत्पत्ति विना पदविभागसामर्थ्याभावस्यानुभवसि. द्धत्वेन । *कारणमिति । प्रत्येकपदशक्तिमहाभावे वाफ्यार्थयोधस्या- जायमानत्वात्तत्सत्वेऽपूर्धवाक्यश्रवणे ऽपि तस्य जायमानत्वाति तद्भावः। *अपास्तमिति । किञ्च वाक्यशक्त्यग्रहे तभावादेवा. घे तदभावोपपत्तः । तत्सत्वे तु जायत एवेत्यपि बोध्यम्। विशेषाविपयसामान्यबुद्ध्यभाधादाह *तत इति । तदादिषदुत्त- सामान्यशक्तिमहानन्तरमित्यर्थः। *क्रियायोधः-तद्विशेपयोधः। ए. धंचानियत एव स इति भावः । ननु स्वतन्त्रशक्तिशानाद्विर:- खलपदार्थोपस्थिती सत्या विशेषणविशेष्यभाचव्यत्यासेना. प्यन्धययोधः स्यादत आद *सामान्यति उक्तप्रकारे । एयेनोक्तषिशिष्यशक्तिग्रहव्यवच्छेदः । आदिना प्राति. पदिकत्यादि । *पतेन-प्रातिपादिकत्वाद्यजानतस्तथा शक्ति प्रहासम्भयेन । आदिना विभक्त्यर्थविशेष्यफशाद्रवोधे वि. भक्तिप्रतिजन्योपस्थितितुरित्यादिसामान्यज्ञार्यकारणभावपरिग्र- घटः कार्यत्यमित्यतो विपरीतन्युत्पन्नस्य तथा योधा. ६ घ्यभिचारयारणाय तदर्थयोधकपदेत्युनाम् । नचंयमपि प. सोदिलाक्षणिकपटपदयटितघटमानयेतियाश्यातपायोधयारणाय घ• बोधकर घटयोधफलोपदिनत्वं नियेयम् एवं चान्योन्याश्रया. सारशकार्यकारणभायप्रदामम्मय इति घाच्यम् । तत्र घटम्य पृत्तिः जम्योपस्थित्यमायादव तथा पोधधारणेन स्परूपयोग्यस्यनिवेशे ऽपि सत्यमायादिति रामायः । माएय य्यभिचारान्तररूपदोपा. स्तरमा कर्मस्यामिति । प्रगदोपाभायापाद म्यारयति ।. पण ·सप्रपत्रं स्फोटभेदनिरूपणम् । भ्यस्य बोधधारणाप म्यसामेति । पकसम्बन्धिज्ञानमिति म्याय. नाह सम्बन्धीति । दमपि तस्य तस्यमभ्युपेन्योत्तम् । 4. स्तुतस्तदेय नेत्या किचेति । किश पाश्यमानस्य तानियि. जातीयमानत्यमेय कार्यतापच्छेदकमतो न स्मृतिस्ततः । अन्यथा तथापि वाक्येनाकाक्षारपसम्पन्धस्य सत्यात् स्मृतिजननारावा. राद्धरेष स्यात् तदाद इत्यलमिति ॥ ३२॥ सत्र सम्बन्धस्य सम्बन्धियनिरूपितत्यनेय पो- पादाक्यतो न पृथक् तहांधः । तदुक्तं हरिणा- नाभिधानं स्वधर्मेण सम्यन्यस्यास्तिवाचकम् । अत्यन्तपरतन्त्रत्वात् पष्ठयंयास्प तुघाचिकाइति। पष्ठयेच सम्पन्धस्य घाचिका न तु सम्पन्धशब्दा. दीति तदर्थः । अभिधानम्, पदम् । सम्यन्धिनोः सं- घटनस्वभावत्वेन नित्यपरतन्त्रत्यात् । पष्ठीपदं विभक्तीनां पाक्यस्य चोपलक्षणम् । पदानां तु पृथक स्वार्थपोषकत्वमपि । यत्तु मीमांसकैकदेशिन:-चाक्या धाक्यस्य लक्षणेति । तन्न । वाक्ययोध्यान्वयस्य सम्पन्धरूपत्वे. तत्र वाक्ययोध्यस्य सम्यन्धस्य पदार्थस्य घा सम्बन्धग्रहाननुभवेन वाक्ययोध्यनिरूपितसम्यन्य. भूलिकायास्तद्रूपापा या तस्या असम्मवान् । अनु. पपसिप्रतिसन्धान विनाऽपि तहोधेन तदमसरात् । नच तात्पर्यविषयीभूतवाक्यार्धानुपपत्तित्तदीजम् । नियमतः पूर्व तात्पर्पज्ञानस्यापि कल्पनाऽपेक्षया शक्तिकल्पनस्यैषौचित्यात । न ·४३४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् । न विमुञ्चन्ति सामर्थ्य वाक्यार्थे ऽपि पदानि नः । इतिपूर्वाधाक्तेऽर्थे हेतुत्वेनोपन्यस्तायाम्---- धाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैव च दृश्यते । इति भत्कारिकायां लक्ष्यमाण इत्यस्य प्रतीयमान इत्यर्थः । दृश्यत इत्यस्य प्रतीतिविपयत्वेनानुभूयत इत्यर्थः । सर्वत्रैव हि वाक्यार्थों लक्ष्य एवेति च स्थितिः । इतिपाठे लक्ष्य इत्यस्य प्रतीतिविपय इत्यर्थकस्प अस्तीति शेपः । सर्वत्रैव हि पाक्यार्थः प्रतीयमानो ऽस्त्येवेति स्थितिः वक्ष्यमाणरीत्या वाक्यैकदेशन्या. येनेत्यर्थः । अत एव केवलपदप्रयोगे ऽपीत्यर्थक सर्व- त्रैवेति सार्थकमित्याहुः ॥ ३३ ॥ (इं० टी०) ननु पदार्थसंसर्गस्यैव वाक्यार्थतया पदार्था- नां च तत्तत्पदलभ्यत्वेन तत्र वाक्यशक्तो केवलसम्बन्धस्य वोधापत्तिः, अत आह तति । याक्यतोनेति । सम्बन्ध- स्य संपन्धिपरतन्त्रतया केवलसंवन्धयोधो नेत्यर्थः । *ना. भिधानमिति । अस्यार्थ:--स्वेन असाधारणेन धर्मेण उपलक्षितस्य संवन्धस्याभिधानं वाचक पष्ठीच्यतिरिक्तं नास्ति । द्र. पापीना अपि गुणाः कदाचित्माघान्येन शुलादिशब्देनो- ज्यन्ते नवं संयन्धशब्देन इति मृचनायारयन्तग्रहणम् । परतन्त्रो दिसंन्धः । एवंच संबन्धादिपदं न संयन्यस्य याचकामिति । अभिधानमित्यस्याभिधायफपित्यर्थ इत्याह पदमिति । मंत्र- पिनोरिनि । संबन्धिदात्मन्यसभायत्वेन संबन्धस्य पदार्था- नरसापक्षलत्पर्यः। विमतीनाम्-पाच विहितविभक्ती- ·मापनं स्फोटभेदनिरुपणम् । नाम् । धारयस्यनेति । तेनापि संबन्धमत्यापनान् । ननु प- दार्याभार फर्य तत्संसर्गम्यो यारया त्यत भार पदानां निति । संरार्ग पर तु चारयगाय इति भारः लागेति । पुषोतरपदयो स्वार्थमा गतिः विशिष्ट अधिक यं तु ल. क्षणेत्यर्थः। तति । अपं भावा-याश्याथ्यो यदि अरपस्नटा एच सम्बन्ध इनि पुनः संबन्यो नानुभवसिद्धः । अथ यदि पदार्या एव वास्यपाध्यास्तदा तेषापपि मम्म- न्यग्रदो नानुभवसिमः इनि । लक्षणायां मनमैदस्य पूर्णगुपपा- दितत्वादाद मदपायावेति । नवियुमन्तीति । दारमिन्या- कपदे ऽपि योपदर्शनारपदमपि भाग्यायो कपित्यानी- पमान इति । तेन तन्मते ऽपि लक्षणाऽभावो दर्शितः। पाप- फदेशन्यापेनेति । यया गृहमित्येव गृहं प्रविशनि समुरापा- र्थवाचरुम् । केरलपदेति । एकपदेत्यर्थः ।। ३३ ।। (कल्टी) प्राग्यहिशेरान्तरमा६ तति ।याम्पयिये । नमो प:-संसर्गयोधः । अत्यधर्मग-सासन्धायन । सम्बन्धम्पनि। निपंधे पिघाच मापमणिन्यायनास्पान्यपः ययाभुतार माध्ययिर- अत्यावारियति ।मादिना समगदम्मादि मन पराद०५. दामिति । उपत्यर्धमा सम्गन्धिनोरिति । सम्पपस्यनिरः महसंमतेः प्रागुनत्यादाद मीमांस फेतिमपं भारस्तम्-in सातिफल्रमा न । गचापूर्वरयं प्रागपिमानदानासानमिशन पुंसा 'हरिदायां मया गोराति भुने पाये नीरदममभिच्या. पारेण तदानीमेय हरिद्वारामस्प नौविसरे शनिवारी नदीलिहार सम्बन्धिनागवतीरम यरत् प. पायर. स्थिती भाकाहामानादिसाम्गिारात एपोगस्यिते याग तह ६सम्मपात् । सपोरिपतस्यापि प्रत्याऽनुगम्पिन गम म माया समारनमारकपोधानुमयान्मारे समाप्रदः । - ·४३६ टीकादयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । सच स्वयोध्यसम्बन्धितया तदुपस्थितिः । स्वयोध्यसम्बन्धिना सयोध्यस्योपस्थितेरेव प्राचीननये लक्षणात्वात् । यदा स्वसः म्यन्धिपदार्थयोधकं चाफ्यमिति तब्रहः, तीरसम्बन्धिप्रवाहयो धक गङ्गापदमितियत् । लक्षफरवं च स्वसम्बन्ध्यर्थबोधकत्व. मेव । घोध्यसम्बन्ध पय च लक्षणा । पदजन्यपदार्थोपस्थित्या. फाहायसहकृतप्रमाणयोध्ययोधकत्वं चाधिगतार्थगन्तृत्वमिति न वेदस्यानधिगतार्थगन्तृतारूपप्रामाण्यहानिरिति । तत्र-अन्वये । *तस्याः-लक्षणायाः ननु भट्टकारिकायामपि लक्ष्यमाण इत्युक्त्या तेषामपि लक्षणेष संमतेति फयमेकदेशिन इत्युकमतः प्राक् प्रतिज्ञातमाह नियिमुञ्चन्तीति । नन्वेयं दृश्यत इति व्यर्थ- मत शाह *श्यत इति । पाठान्तरकपरक्यतामाह सर्वत्रै- वहीति । * इत्यर्थकस्यति बहुबाहेः पूर्वविशेषणम् ! *वक्ष्यति । अ. नुपदमित्यादिः । अस्यैव व्याख्या वाक्यकेति । अयमेव भट्ट- समतोऽधौ नैकदेश्यभिमत इत्याह *अतएवेति । आहुरित्यरु. चियीज तु समाससंग्राहकतया तत्सार्थक्यमिति न तत एवम थैः । किन्तु मायाद्येकवाक्यतयैवेति ॥ ३३ ॥ यत्तु पदानामेवान्विते शक्तिः पदैरेव तदर्थप्रती- त्युपपत्तौ वाक्येऽपि शक्तिकल्पने मानाभावात् । तदुक्तम् -'एवं हि सम्बन्धग्रहणम्---अयमर्थोऽनेन शब्देनाकासितसंनिहितयोग्यतरान्वितः सनभिधी- यते' इति । पदानां सामान्यत इतरान्विते श- क्तावपि विशेषाधिषयसामान्यवुद्ध्यभावात्समभिः व्याहारविशेपकारणत्वरूपाकाहाज्ञानबलात्तत्तत्पदा- र्थविशेषनिरूपितान्वयविशेषबोधसिद्धिः एव पदप्रयोगे ऽन्वयविशेषजिज्ञासोपपत्तिः । स्या अन्वयसामान्यज्ञानपूर्वकत्वनियमात् । वि- शेषतः पदार्थान्तरघाटितस्य तदन्वयविशेषरूपवा.. ।

·समपञ्चं स्फोटभेद निरूपणम् । ४३७ क्पार्थस्य प्रागनुपास्थतावपि अन्वितत्वादिसामा- न्यधर्मप्रकारेणोपस्थिते. शक्तिग्रहः सुलभः । इत- रान्विते शक्तिरिति तु न युक्तम् । इतरस्य पदान्तरलभ्यत्वात् । पदान्तरसमभिव्याहारे एव तच्छक्त्युहोघ इनि घट इत्येतन्मानान्नान्वयधीः । ततो घटमात्रयोधस्तु शक्तिनमात् । विशिष्टविपया- या शक्तस्तन्मात्रधिपपत्वमपीति भ्रमः । पदा पदैकदेशन्यायेन विशिष्टे एकदेशे चपदानां शक्तिग्रह इत्यदोपः। एतेन कार्यान्विते शक्तिः पदानामित्यपास्त- भ । कार्यस्यापि लिङादिलभ्यत्वात् । लिङादि. समभिव्याहार एव तदोधानुभवात् । आनयना- द्यर्धकपदसमाभिव्याहार एवानपनादियोधयदिति । तन्न । अन्वये शक्त्यभ्युपगमे ऽपि विशेपषोधाय स- माभिव्याहारस्य तद्वोधकारणत्वस्वीकारे, तथा कारण- स्वाग्रहयतोषोधवारणायतदहस्यापिकारणत्वस्वीका- रे, समभिव्याहारे तदसम्बद्ध तद्वोधजनकत्वानुपपत्त्या समभिव्याहारे ऽपि तत्सम्पन्धाङ्गीकारे विपरीतगौर. वापत्तेः । अन्यलभ्यत्वरूपतर्केण कार्यत्वांशत्यागवदे- तत्त्यागस्याप्युचितत्वाच । न चोपजीपव्याविरोधः।उप. जीव्यत्वे मानाभावात् । देवादि प्रथमं तद् वृत्तं नतु पदशक्तिग्रहे तस्य हेतुत्वम्, मातापित्रादिभिः'चन्द्रः 'गौः' इत्यादिशब्देषु चन्द्राभिमुखामुलीदर्शनपूर्व कमुच्चार्यमाणेषु थालस्याद्यशक्तिग्रहे व्यभिचारात् । यत्र स्वनन्यथासिद्धतयोपजीव्यत्वं सिद्धम् , ·४३८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । यथा -यागस्य स्वर्गजनकतानिहाय ‘कल्पिते ऽपूर्वे, 'तत्र तदेव कारणमस्तु न यागः' इति शङ्कायां तद् दूपणम् । नचैषं प्रकृते । न च प्राथमि- कत्वेन पलवस्चात्तेन पश्चात्तनस्य वाधः । यथा दर्पणे चैत्रमुखं नास्तीति, पूर्वप्रत्यक्षेण चैत्रमुखसंनिधानान- न्तरभाविनो दर्पणे चैत्रमुखप्रत्यक्षस्य भ्रमत्वकल्पन- मिति वाच्यम् । 'इदं रजतम्' इतिग्रहस्प पाश्चात्त्येन 'नेदं रजतम्' इति ग्रहेण पाधात् ।नच सर्वैः प्रथम प्रतीयमा. नत्वेन बलवत्वम्। सर्वेपां शरीरात्मप्रत्यये चन्द्रतारा. ल्पत्यप्रत्यये च व्यभिचारात् । उक्ते मात्रादिनिर्दिष्टे चन्द्रादौ घालीयाद्यशक्तिग्रहे व्यभिचाराच । तस्मा. होके प्रवृत्तिसंवादादिना, वेदे तदर्थनिणायकन्पायन यहलवत् तद्वाधकमितरद्वाध्यामिति व्यवस्था । तन प. रेण पूर्वस्य भ्रमत्वप्रत्यायनमेव घाधः । पूर्वेण तु.प. रस्य सोपाधिकज्ञानस्थले भ्रमत्वमत्यायनम् । कचित्तू त्पत्तिप्रतियन्धः । यथा-श्रोतविनियोगेन लैङ्गिकस्य तस्य याधः । जिज्ञासाऽपि फलविशेपदर्शने रस- विशेपजिज्ञासायदुपपन्ना। ननु तददेव सयंत्रापि जिज्ञासानियमो न स्यादि- ति चेदु, इष्टापत्तेः। नच 'अनयोःसंसर्गविशेषज्ञानं मे भवतु'इतीच्छायां तादृशज्ञानयमिकेष्टसाधनताज्ञान- स्प हेतुत्वेन तद्भटकतपा विशेषज्ञांनस्यापि सिख्या जिज्ञासोच्छेद इति वाच्यम् । विशेषधर्मत्वेन ज्ञाने अपि तत्रापेण जिज्ञामोपपत्तेः । फिश सिदिन स्व. रूपतः प्रतिपाधिका फिन्तु सिद्धत्वप्रकारफशानमेव .

·" सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । तथा । अत एव वस्त्वसिद्धावपि तत्सिद्धत्वज्ञानेने- च्छानिवृत्तिः । वस्तुत: पदज्ञाने तादृशजिज्ञासैवा. सिद्धा किन्त्वन्वयिजिज्ञासैवेत्यलम् ॥ ३४ ॥ (कुं.टी.) पदानां जाती शक्तिः व्यक्तस्त्वाक्षेपेण बोधः, अन्वय- स्य तु आक्षेपेण लाभो न सम्भवति अशक्यवोधने चातिप्रसङ्गात् अन्वये ऽपि शक्तिरतो जातावन्विते वा शक्तिरिति भमतं दृपयति प्रयत्नुपदानामेवेति । तदर्थपतीतीति । वाक्यार्थरूपान्वयमतीती- त्यर्थः । *मानाभावादिति । अन्वयविषयकशान्दवोधे तत्त- दानुपूर्वीज्ञानत्वेन हेतुतया तत एव तल्लाभात् । अन्वयवियो- पभानार्थ तत्तदानुपूर्वीज्ञानहेतुतायास्तवाप्यावश्यकत्वादिति भा- यः । व्यवहारेण शक्तिग्रहो जायमानो ऽन्वित एव भवतीति तात्पर्यम् । * एवंहीति । सम्बन्धग्रहः शक्तिग्रह एतादृशो हीत्य- र्थः । आकाक्षितः संनिहितो योग्यश्व य इतरस्तदन्वितो ऽयम- र्थोऽनेन शब्देनाभिधीयत इत्यन्वयः । *विशेपाविषयेति । नि. विशेपस्य सामान्यस्याभावादिति भावः । *अत एव-विशेष- पूर्वकत्वादेव । विशिष्टविषयाया:-अन्वित्तपदार्थविषयायाः। *तन्मात्रेति । घटादियात्रेत्यर्थः । *पदैकदेशेति । भीमो भीमसेन इतिवत् । घटमानयेत्यादिवारयात्माथमिकशक्तिमहात् कार्यान्विते पदानां शक्तिः कृतिसाध्यानयनान्विते इत्यर्थः । कार्यतावाचकालिडादीनां कथं कार्यान्विते शक्तिरिति वाच्य. म् । सर्वपदानामेव कार्यान्वयशालिगोचरज्ञानविषयत्वात् । एवं च लिहलोट्तच्याविषय एव शाब्दवोधः प्रकृत्यादिनन- वात् । वैदिकानामर्थवादवाक्याना तु मूकत्वमेवेति प्राभाकर- नच ·४४० . टीकायोपेतायां लेघुमञ्जूपायाम् । मतं निराकरोति एतेनेति । एतन्मते कार्यान्विते शक्ति भट्टमते इतरपदार्थान्विते इति भेदःालिङदिलभ्यत्वमेवोपपादय- ति *समभिव्याहारएवेति । अनूदितं भट्टमतं निराकरोति *तन्नेति । तद्धोधेति । विशेपवोधं प्रति समभिव्याहारस्य का- रणत्वे कल्प्ये कारणत्वग्रहस्यापि कारणत्वं वाच्यम्, समभिः न्याहारस्यापि शक्तिः कल्प्येति गौरवमिति भावः। *तस्याग- स्य-अन्वयांशत्यागस्य । *मानाभावात् इति । यदि प्रथममन्वय एव शक्तिग्रहः स्यात्तदा तस्योपजीव्यत्वं स्यादिति भावः वृत्त- म्-जातम् । सा-उपजीव्यविरोधः । *दूपणमिति । आशुधि- नाशिनो यागस्य कालान्तरमाविस्वर्गजनकत्यसिद्धये ऽदृष्टं कल्प्य- मातवच यद्यदृष्टस्यैव कारणता स्यात्तदोपजीव्यविरोधः स्यात् । अतएव व्यापारिणा व्यापारस्येव व्यापारेण व्यापारिणो ऽपि नान्यथासिद्धिरिति प्रवादः। अत एव व्यापारसम्बन्धाव- च्छिन्नं फारणत्वं करणत्वमिति वदन्ति । व्यापारवत्कारणं करणमिति तु न युक्तम्, नष्टस्यापि करणस्य व्यापारद्वारा का. र्यजनकत्वात् । “चाधादिति । नन्वेवं 'घटोऽयम्' इति ज्ञानान. न्तरं मुद्गरपातादिना चूर्णिते घटे 'नायं घटः' इति ज्ञानात्पूर्वज्ञा- नस्य भ्रमत्वापत्तिरिति चेन्न । उपस्थितिसामान्याभावमति. योगिन एव पाध्यत्वात् । इहतु सत्कार्यवादे सूक्ष्मरूपतया घट• स्थावस्यानेनादोपात् । चन्द्रतारेति । ननु चन्द्रतारादौ शास्त्र जन्यमहापरिमाणशानेन स्वल्पपरिमाणझाने मामाण्यं कल्स्यते । प्रकृते तु प्राथमिकत्वात्कार्यान्विते एच शक्तिरास्त्वित्यस्वरसा. दाह उक्तमात्रादीति मित्तिसंचादादिनेति । यथा इदं प्रमा• यथार्थमदृत्तिजनकत्वादिति। "सोपाधिकेति दिर्पणमुखादी पूर्वेण परस्प भ्रमस्वम् । श्रोतेति । “ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठते" ·समपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४४१ इत्यत्र इन्द्रोपस्थानस्य वाधः । सामान्यस्य विशेषपूर्वकत्वादि- ति प्रागुक्तं निराकरोति *फलविशेषेति । अपूर्व फलदर्शने 'को- ऽस्य रसः' इतिवत् । *नचानयोरिति । संसर्गविशेषज्ञानेच्छा प्रति संसर्गविशेषज्ञाननिष्ठेष्टसाधनत्वज्ञानं हेतुः । अत एव सं- सवियोपस्य शातत्वे ऽपि जिज्ञासाऽनुपपत्तिरित्यर्थः। तत्तदू- पेणेति । विशेषस्य विशिष्यस्वरूपेण, नतु विशेपत्वेनेत्यर्थः । *सिद्धिर्नेति । पर्वते वहिसचे ऽपि तदप्रत्यक्षे ऽनुमितिर्भवत्ये- वेति भावः । *तथा-भतिवन्धकम् ॥ ३४ ॥ (क० टी०) तृतीयमेव मनान्तरं खण्डयति यत्वित्यादि। निराकाहितादिवारणाय विशेषणत्रयमितरस्य । नन्वेवं कथं विशेष घोधोऽसमानप्रकारकत्वादत आह *पदानामिति । * अभावादिति । 'तत्तत्पदसामान्यशक्तिभिरेवेति शेपः। *सिद्धिरिति । पतेन पदानामेवान्धिताभिधायकरवे घटादिपदस्य तथाशक्तिप्र- हवतो घरमानयेत्यानुपूर्वीज्ञानवतः प्रागुक्तकार्यकारणभावामयतो ऽपि घटपदात् घटकर्मकमानयनामितियोधापत्तिः । किञ्च विशेष्य. विशेषणभाव विनिगमनाविरहारसामान्यतः शत्त्या इतरान्वितो घटः इतरान्वितं कर्मत्वं तथाऽनयन तथा शतिरित्येचं योधचतुष्टयापतिः, न घटीयकर्मत्वमित्यादि । अपि च घटः कर्मत्यमानयन कृति- रित्यतः अन्वितकर्मत्वादी शक्तिमयतस्तथा बोधापत्तिश्चेति रास्तम्। अस्यावश्यकतामाह *अतएवेति । शब्दस्यान्विताभिधायक- स्वादेवेत्यर्थः । *पदेति । एफेत्यादिः । अपिना तत्समुदा. यसमुच्चयः। *अम्वयेति । नियमेनेत्यादिः । ननु कथं ततस्तदुपप- तिरत आह *तस्याइति । तथाच तस्या नियमेन दर्शनात्तद्विना उसम्भवात्तस्य शम्दादन्यतो ऽसम्भवाच्छन्दस्यैव सत्त्यमावश्यक मिति भावः । नन्वपूर्यत्वात्कथं तत्त्वमत आह *विशेषाति । नन्वेवं केवलपदादपि योधापत्तिरत माह *पदान्तरेति । नन्वेषं सतो घटमात्रयोधो ऽपि न स्यादत आह *तत इति । भ्रमत्वमेवाह प.

·M टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् । *विशिऐति । अनुपदं वक्ष्यमाणरीत्या नमो नेत्याह *यद्वेति । शब्दवद् अर्थेऽपि युक्तेस्तुल्यत्वमिति भावः । गुरमतं खण्डयति अप- तेनेति । अस्यार्थमाह *कार्यस्यापीति । तदेव विध्यर्थ इति त- न्मतम् । ननु तदसमभिव्याहारे ऽपि तद्बोधार्थ तत्र सा इत आह *लिडादीति । तदन्ते इत्यर्थः । *अन्वयेइति । त्वन्मते इत्यादि। *कारणत्वेति । कार्यकारणभावेत्यर्थः । आदिनेतरत्वम् । *पत. दिति । अन्वयेत्यर्थ । *नचोपेति । अन्वितत्वादिसामान्यधर्म- प्रकारेणोपस्थिते एव शक्तिग्रहादिति भावः । विशेषतस्तु तत्रैव । सामान्यतो ऽपि असार्वत्रिकत्वादन्यथासिद्धमित्याशयेनाह *उ- पेति । तदुपपादयति *दैवाद्धीति । अपूर्वत्वपरिहारायेति भावः। उक्तदाया॑य तद्विपयमाह *यत्रत्विति । अपूर्वे इत्यन्तं पूर्वान्वयि । *सः-उपजीव्यविरोधः । *नच-नहि । पश्चात्तनस्य-धाक्यशक्ति- महस्य । याधपदार्थमेवाह *ममत्वेति । तद्यावृत्तमसाधारणं तत्- प्रयोजकरूपमाह नचसर्वैरिति । उक्त आशयः । तत्र परस्यैव प्रा. घल्यमित्याह सर्वेपामिति । प्रागुक्तो ऽपि दोप इत्याह * उके इति । नन्वेयं फयं वाधव्यवस्था, अत आह *तस्मादिति । आदिना निवृत्तिसंवादादि । *न्यायेन-श्रुतिलिङ्गादिना । सामान्योक्तं विशि- प्याद तति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । एवेनोत्पत्तिप्रतिवन्धनि- रासः, तस्य जातत्वादिति भावः । इद सार्वत्रिकम् । अन्यत्र तु घमित्याह *पूर्वणत्यिति । सोपाधिफेत्यनेनोत्तलौकिफसंग्रहः प्रटतेएसिनिश्च सूचिता । अन्यथा शानद्वयप्रामाण्यार्विकल्पाप- पत्तेराह * उत्पत्तिप्रतिवन्ध इति । तस्य-विनियोगस्य । “पेन्या गाई पत्यमुपतिष्ठते" इत्यादाविति भावः । नन्येचं तदुक्तजिशासाऽनु: पपत्तिरत आह जिज्ञासापीति । पदार्थवाफ्यायोनियमस्य पूर्व प्रदादिति भावः । इच्छामात्रे तस्य फारणत्वाद् अत्र विशेषमाह *यनयोरिति । सिञ्चति । छां प्रति सिद्धः प्रतिवन्धयत्यादि. ति मायः । तप तय निवेशोदाह *विशेषधर्मत्वेनेति । न. तु संसर्गस्प न फेनापि रूपेण भानमिति प्रागुक्तस्येन तथाज्ञानऽपि मिनिसत्यानिवासोच्छेद पय अतं याद *किंचंति । एवं चात्र तरमाये ऽपि तदभायाप्न दोषः । अत एव-तथा शानस्य प्रतिय- म्घकायादेय । यमियति । 'चप्रस्य सानं भवतु' लांच्छायामजाते ·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४४३ च तस्य शाने 'तस्य शानं जातम्' इति सिद्धत्वज्ञानादिच्छानिवृत्ति. रित्यर्थः । जिज्ञासापीत्यादिना यदुक्तं तदप्यभ्युपेत्यैव । घस्तुतः सैव नेत्याह *चस्तुत इति । यदि त्वन्वयसामान्ये शाते तेन वि शेपान्वयस्यानुमानमित्युच्यते तान्वयसामान्यस्यापि तथैवोप. स्थितिसम्भवात्प्रस्थितमन्वितशच्या । न चैवमनुमानेनैव सं- सर्गोपस्थितिसम्भवेन शब्दप्रामाण्योच्छेदः । 'नानुमितं, न सा- क्षात्कृतं किन्तु शब्दादेवावगतम्' इत्यनुभवेन तस्यातिरिक्तप्रमा. णत्वात् । अधिकमन्यत्र द्रष्टव्यम् । तदाह* इत्यलमिति ॥३४॥ कचितु पदैरितरान्वितस्वार्थयोधनमस्त्येव । यथा 'प्रविश' 'पिण्डीम्' इत्यादौ । तथाहि-यथा भीमादयः पदैकदेशाः पदस्थार्थे प्रयुज्यन्ते। विशिष्टशक्तिग्रहकाले ऽनुनिष्पाद्यवयवानामपि तत्र शक्तिमहात् । भीम- सेनपदं, पृथक् प्रयुज्यमानं तवयधपदं च भीमसेने शक्तमिति शक्तिग्रहः।नच सेनपदादपि तद्वोधापत्तिः । तत्तत्पदस्य तत्रार्थे शिष्टप्रयोगाभावेन शक्तिग्रहे त- विषयकत्वांशे ऽप्रामाण्यकल्पनेन ततो बोधानुदयात् । अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितशाक्तिग्रहस्यैव बोधजन- कत्वात् । शक्तिभ्रमाद्वोधो ऽपि भ्रमत्वेनाज्ञातादेव! एवं वाक्यस्यापि तत्तत्पदार्थालिङ्गिते विशेष्यविशेप- णभावे शक्तिग्रहकाले तदवयवानां प्रविश 'पिण्डीम्' इत्यादीनामपि तत्तदाक्पार्थे शक्तिग्रहेण प्रविशत्यादि- पदादेव तत्तद्वाक्यार्थयोधः।अनेककारकाणां क्रियाणां च सम्भवे ऽपि योग्यतावशात्तात्पर्यवशाच तत्तदर्ध- योधः, तब तत्तत्पदाध्याहारवत् । तदुक्तं समर्थसूप्रे भाष्ये निष्कौशाम्हगादी फ्रान्तादिपदाभावेनासामात्समासाभावमाशय.

·समपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । च तस्य ज्ञाने 'तस्य शान जातम्' इति सिद्धत्वज्ञानादिच्छानिवृत्ति. रित्यर्थः । जिज्ञासापोत्यादिना यदुक्त तदप्यभ्युपत्यैव । यस्तुतः सैव नेत्याह वस्तुत इति । यदि त्वन्वयसामान्य ज्ञाते तेन वि शेषान्वयस्यानुमानमित्युच्यते तीन्वयसामान्यस्यापि तथैवोप. स्थितिसम्भवात्मस्थितमन्वितशत्तया । न चैवमनुमानेनेव सं. सगोपस्थितिसम्भवेन शब्दप्रामाण्योच्छेदः ! 'नानुमित, न सा- क्षात्कृतं किन्तु शब्दादेवावगतम्' इत्यनुभवेन तस्यातिरिक्तप्रमा. णत्वात् । अधिकमन्यत्र द्रष्टव्यम् । तदाह इत्यलमिति ॥ ३४ ॥ कचित्तु पदैरितरान्वितस्वार्थयोधनमस्त्येव । यथा 'प्रविश' 'पिण्डीम्' इत्यादौ । तथाहि-यथा भीमादयः पदैकदेशाः पदस्यार्थे प्रयुज्यन्ते। विशिष्टशक्तिग्रहकाले ऽनुनिष्पाद्यवयवानामपि तत्र शक्तिग्रहात् । भीम- सेनपदं, पृथक् प्रयुज्यमानं तदवयघपदं च भीमसेने शक्तमिति शक्तिग्रहः।नच सेनपदादपितरोधापत्तिः। तत्तत्पदस्य तत्रार्थे शिष्टप्रयोगाभावेन शक्तिग्रहे त. दिषयकत्यांशे ऽप्रामाण्यकल्पनेन ततो योधानुदयात् । अप्रामाण्यज्ञानानास्फन्दितशक्तिग्रहस्यैव घोषजन. कत्वात् । शक्तिभ्रमाहोधो ऽपि भ्रमत्वेनाज्ञातादेव । एवं वाक्यस्यापि तत्तत्पदार्थालिङ्गिन्ते विशेष्यविशेप- णभावे शक्तिग्रहकाले तदवयवानां प्रविश"पिण्डीम्। इत्यादीनामपितत्तद्वाक्यार्थे शक्तिग्रहेण प्रविशेत्यादि- पदादेव तत्तद्वाक्यार्थबोधः।अनेककारकाणां कियाणां च सम्भये ऽपि योग्यतावशात्तात्पर्यवशाच तत्तदर्थ- योधः, तव तत्तत्पदाध्याहारवत् । तदुक्तं समर्धसूत्रे भाप्पे निष्कौशाम्ब्यादौ फ्रान्तादिपदाभावेनासामोसमासाभावमाशा ·४४४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् । "तदर्थगतेःसिद्धम् । सोऽर्धस्तदर्थः तद्गतेः। यो ऽर्थ: कौशाम्ब्या समर्थः स निसोच्यते" इति । उक्तरीत्या विशिष्टोऽर्थों निसोच्यत इति तदाशयः । अतएव "लुपि युक्तपद्- -" इतिसूत्रे "एकवच- नाद्यवयववचनशब्दः पारिभाषिकः" इत्युक्तम् । तदुक्तम्- वाक्यं तदपि मन्यन्ते यत्पदं चरितक्रियम् । आख्पातशब्दे नियतं साधनं यत्र गम्यते ।। • तदप्येकं समाप्तार्थ वाक्यमित्यभिधीयते । इति । ग्रामं प्रविश, पिण्डीम्भक्षयेत्यादि तु शब्दान्तरा ण्येव । तान्यपि लौकिके प्रयोगे लाघवानादरात्प्रयुज्य. न्ते एव । 4 . यत्तु-पदावयवेन पदस्मरणम्, एवं वाक्यैकदेशे- नापि पाक्यस्मरणम्, अयमेवाध्याहार इति । तन्न । भीमादिपदांशात्स्मरणाननुभवात् । किश्चैवं सत्युचारितपदस्य वृत्त्याऽर्थयोधकत्वाभा- चैन प्रातिपदिकत्वाभावेन तदुत्तरं विभक्त्युत्पत्त्या नापत्तेः । किशैकदेशेन भिन्नस्वरूपस्य सङ्गातस्य कथं स्मरणम्, सादृश्याभावात् । स्मृतस्यानुचारितत्वेन ततो बोधानापत्तेश्च । तदुक्तम्- एकदेशात्स्मृतिर्भिन्ने सङ्घाते जायते कथम् । कथं प्रतीयमानः स्याच्छब्दोऽस्याभिधायकः॥हति। तदेतदभिप्रेत्योक्तम् "इग्यणः सम्प्रसारणम्" इति सूत्रे भाप्ये-"दृश्यते हि धाक्येषु वाक्यैकदेशान्न ·टीकादयोपेतायां लघुमन्नृपायाम् । शब्दः" इत्यस्य उच्चारितत्वेन गृहीत इत्यर्थी योध्यः । एतन "प्रविश" "पिण्डीम्" इत्यादी कारकाफ्रिी- याशब्दमनुमाय ततो वोध इति परास्तम् । किश्च किं शब्देन शब्दस्याक्षेप उतार्थेन ? । नाद्यः । स्वार्थप्रतिपादनव्यग्रेण तेन अन्यानाक्षेपात् । नान्त्यः। तस्यार्थस्य शब्दान्तरेण सम्बन्धाभावात । एतेन शब्देनार्थीक्षेप इत्यपास्तम् । अस्य शब्दस्य शब्दान्तरार्थेन सम्पन्धाभावात् । यथाकथं चित्पर- म्परासम्बन्धसत्वेऽपि तस्य नानुमितिप्रयोजकत्वं लक्षणाप्रयोजकत्वाभांववत् । अर्थेनार्थानुमाने ऽपि तस्य शाब्दत्वं न स्यात् । तस्मादर्थेनान्तरस्यै. तवाच्यत्वानुमानमेवोचितम् । नच पिण्डीमित्येतनाम सिद्धार्थकं कथं साध्यक्रि- यायोधकमिति वाच्यम् । नामसरूपं भिन्नमेवेदमित्य- 'दोषात् । नामसारूप्पादेव द्वितीयाद्यन्तताव्यवहारः । नचाख्यातलक्षणस्यानातिव्याप्तिः । शास्त्रघोधितक्रि. यार्थकघटितत्वे सतीतिविशेषणदानेनादापात् । पि. ण्डीमित्यादेरनेकक्रियार्थत्वे ऽपि प्रकरणान्निर्णयः ॥३५॥ (कुं. टी.) *अनुनिष्पादीति । नान्तरयिकेत्यर्थः । समुदाया. र्थे ऽवयवस्यापि शक्तिग्रह इति भावः ।धकारायेकवर्णोच्चारणे तु घटादिवोधो न भवति । "चतुर्थादनजादौ च लोपः पूर्वपद -स्यच" इतिलोपानुशासनवलादत्तादिशब्दानामेवानुनिष्पादिनां संज्ञात्वोपगमात् । निसोच्यतइति । निरादिभिरेव क्रान्ताय. • वगमावृत्तौ क्रान्तादीनामप्रयोग एवेति भावः । * एकवचन ·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४४७ नाद्यवयवेति । एकवचनशब्दान्तर्गतो वचनशन्दो ऽपि समुदा. यार्थे कहः । तेन कडवदर्या अदूरभवो ग्रामः कटुबदरी इत्यत्र युक्तवद्भावेन पप्ठ्या अतिदेशो न भवतीति भावः । *यत्पद- मिति । गर्भीकृतक्रियं पिण्डीमिति यत् पदं तदपि वाक्यम्, तत एव निराकावार्थप्रतीतः । अंत एवोक्तं हरिणा- अन्तरेण क्रियाशब्दं वाक्यात्विदर्शनात् । इति । 'माणवक माणवक त्वमभिरूपः' इत्यत्र क्रियाऽभावे ऽपि वास्यादित्वाद् द्वित्वसिद्धिरिति तदर्थः । फेवलाख्यात- मपि वाक्यमित्याह *आख्याति यत्र. आख्या- तशब्दे प्रविशेत्यादौ नियतं फारक गम्यते तदपि समातार्य परिपूर्णार्थ वाक्यमित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे आख्यातशब्दो वास्यं क्रियाकारकभावश्च वाक्यार्थ इति सखण्डपक्षो दर्शितः । ननु प्रविशेत्यनेनैव गतार्थत्वात्कथं 'गृहे प्रविश' इति प्रयोगस्तवाह *शब्दान्तराण्येवेति 1 *पदावयवेनेति । भीमसेनपदावयवमीम- पदेनेत्यर्थः । ननु संवन्धिज्ञानमेव स्मरणे हेतुर्न सादृश्यज्ञानम्, दृश्यते च श्लोकादावेकदेशेन समुदायस्मरणमित्यस्वरसादाह *स्मृतस्येति । एकदेशेन संघातार्थः स्मर्यत इति मतं निराकरोति **एकदेशादिति। सदृशवस्तुदर्शनाभावात्स्मृतिर्न समवति, नापि स्मृतस्य वोधकत्वमिति तदर्थः । *चेष्टावदिति । तत्र लिपेरेव सङ्केतग्रहो न तु शब्दकल्पनया वोधः । एतेन लिपौ वर्णतादात्म्यारोपाद् बोध इत्यपास्तमिति भावः । *अत एव- १अत -तदर्थः पाठोऽयं पुञ्जिकाक. पु. नोपलभ्यते। २ एतेन-भावः पाठोऽय कुं. कपु. नास्ति । ३ अतः-देव पाठोऽय कु. कपु. नास्ति ।

·- ३४८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमघ्षायाम् । लिपीनामप्यर्थवोधकत्यादेव । * शब्दसङ्केति । शब्दसङ्केतग्रहा- देव लिपिसङ्केतस्यापि ग्रह इत्यर्थः । ननु परेपा लिपौ शब्दता- दात्म्यारोपः किमर्थ इत्यत आह *अत एवेति । आरो- पादेवेत्यर्थः । ननु भेदस्य निश्चितत्वे कथमारोप , इत्यत आह *अनादीति । एतादृशारोपस्यानादित्वादित्यर्थः । पण्डिताना व्यवहार इत्यत्र हेतुमाह अनादिसिद्धारोपादिति । एवमेव-आरोपादेव । *शब्दसचाज्ञानमिति । नतु वस्तुतः शब्दसत्तेत्यर्थः । *तदर्थबोधेति । अन्यार्थबोधेत्यर्थः । * उच्चा- रित इति । “यस्येति च"इत्यादौ तु प्रत्याय्यप्रत्यायकयोरभेदा- दिकारादीनां ग्राहकत्वं हरिणा वर्णितम् । *परास्तमिति । अ. नुच्चारितस्य योधकत्वाभावात् । *इत्येतन्नामेति । सिद्धार्थक पिण्डीमिति नाम साध्यक्रियां कथं पोषयेदित्यन्वयः । 'सुवन्त- मिह नामेष्टम्' इत्यभियुक्ताः । नामसरूपम्-नामसदृशम् । ननु नामत्वामावे द्वितीयान्तत्वव्यवहारः कथमत आह सारूप्या. देवेति । द्वितीयान्तत्वमपि सारूप्यादेवेति भावः । *नचेति । 'क्रियायोधर्फ यचदाख्यातम्' इति निरुक्तकारोक्तः । * अति- ग्याप्तिरिति । अत्रापि असत्वभूतक्रियोषाधादिति भावः । *शास्त्रेति । पिण्डीमित्यत्र तु शास्त्रबोधिता क्रियार्यकत्ता यस्य तन्नास्ति ॥ ३५ ॥ (क. टी.) विशेषान्तरमाह पचित्यिति । अस्यायमाए ययाप्रेति । एतेनातिप्रसङ्गो नेति सूचितम् । तत्रादी सर्वसंमतं .. पान्तमा यथा भीमेति । कोशे पायेप्यनुनन्यादाह *पदेफोति । तथाकारमा *भीमेति । पृथगित्युचरान्वयि । देखादिमनका. याद सम्पदेति । पीप्सितस्य परामशादाह तप्रायति । १ ननु-पादियां पाटोऽयं 5. पु. गास्ति ।

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४४९ प्र तत्रार्थ इत्यर्थः । अनुदये हेतुमाह *अप्रामाण्येति । नन्वेचं कथमुक्त-शक्तिनमाद्वोधः' इति अत आह * शक्तीति । दार्शन्ति. फमाह एवमिति । तद्वदित्यर्थः । *भावे इति । वैयाकरणस्त- त्र तस्य शक्त्यङ्गीकारादिति भावः । नन्वेवं वाक्यभेदेन ताव- न्मात्रात्कथं विशेषोधो ऽत आह अनेकति । क्रियायामपीद विशेषणं बोध्यम् । * योग्यतेति । नन्वननायोग्यव्यावृत्तावपि योग्या. नेकत्यादुक्तदोष एव अत आह तात्पर्येति । इदं तवापि तुल्यमि- त्याह *तवेति । पक्षान्तरत्वेनाह *तदर्थेति । निस एवायं वृत्तिवि- पये कान्तलक्षणोऽर्थ इत्याशयेनाह तस्यार्थ इति भाष्ये । पक्षान्तरत- याह *लोर्थ इति । उच्यते इति वदता भगवतेति शेषः। उत्तेति । घाक्यैकदेशन्यायेनेत्यर्थः लक्षणा तु नेत्यनुपदमेव स्फुटीमविष्यति। पूर्वपदवदुत्तरपदे ऽपि तथेति सुचयनन्यदपि तत्र मानमाह अत पवेति । उक्तरीत्यलोकारादेवेत्यर्थः । *सूत्रे इति । भाष्ये इति शेषः । * तदुक्तमिति । हरिणापीति शेषः । अपिः प्रसिद्धसमुधये । *च- रितेति । क्रियान्वयित्वेन स्यार्थयोधफमित्यर्थः । एवं पिण्डीमित्यस्य पाक्यत्वमुक्का प्रविशेत्यस्यापि तत्त्वमाह आख्यातेति । *नियतम्- नित्यसाकालम् । तदपि-सामान्ये नपुंसकम् । भारयातशब्दरूपम् । *एकम्-एकमपि । तस्ये मुख्यबीजं ध्वनयन् हेतुगर्भ विशेषणमाह *समासार्थमिति । निराकासार्थवोधकमित्यर्थः । नन्वेवं विशिष्टयो. गोऽफलो ऽत आ६ *प्राममिति । ननु गौरवात्तदप्रयोगापत्तिव अत आह *तान्यपीति । अन्यथा फलशादिप्रयोगोच्छेदापत्तिरिति भाषः । *अयमेव स्मृत्यात्मकप्रत्यय एव । आधे दोषमाह *मी- 'मादीति । *वृत्येति । तत्सूत्रे तथैव निवेशादिति भावः एकति । यत इत्यादिः । *सादृश्येति । एकवर्णादिश्रुतितो यालकस्य समु. "दितप्रयोग तु तथासंकेतादेवार्थयोधेनोपपत्तिनतु स्मृत्येत्याने स्फुटी- भविष्यत्यनुपदमेव । अव्यवहितदोपद्वयन हरिसम्मतिमाह *तदुक्त- मिति 1 * उत्तमिति । उभयसंशापक्षमुक्का वाफ्यार्थसंशापक्षानुवादे दोषाभावाय संप्रसारणजन्ये उपचारात्सप्रसारणपदमित्येकं समाधि हत्याsधवेत्यादिना मध्यमपक्षधेनोक्तमित्यर्थः । तथाच संप्रसारण निर्वृत्तेत्यर्थस्य ततो लाम इति न तत्र दोष इति भावः। याफ्योदा. हरणमेतत् । अत एव "संप्रसारणनित्तादित्यादेवाक्यस्यायें संप्रसा.

·४५० टीफादापतायां लघुमजूपायाम् । रणादियादिपपिपरशा पुग्यते" रगि मागे उनम् । एवं समध. एमभाप्योकमणि । गीतिन पोवादरणं पापम् । भामेनानि । एवं मत्याया अप्युपलक्षणम् । धनेन च मसदारयमेकाम्ये. न्युक्रमेय । पतंदपाभिप्रेरयेतरान्यिते पदानां शानितिरी प्रयादोऽपि असगति परिदरति ०पापयेथिति। पसेन तसर्थपोचाय पापयेषु प्रयातस्येषु सत्तद तत्तदेकदे- शान् प्रयुसते ज्यों निरस्तः । सायादारापरी । मायेऽपि- समापि । समापि उमा) गाप्पान्सरसम्मतिमप्युवा- दोपापपत्तये शाद #गणुविदिति । चोग्य । तरसमधेप. तेथम्यति । तपनडीफार त्यर्थः । मात्र फारस्य । प्रतिपादितमियं प्राण । सहदितिन्यायस्योपारितविषयस्यादा धारति । तन-मनुधारणस्पले भाप्योपरि ते जनचेति । पपेन तत्म्मृतशम्दगिरासः । मत एय-तस्यायोधकरयादेव । रा. दत्यस्य योधनिष्ठरमादिति मायः। अंधमप्यायाद तच्छतीति । लिपिशक्तीरपर्थः । तं पिनाऽपि योघमा लिपापिति । तभिसर्व- धर्मायासस्य ततो लाभेन योधपत्येन तदुचारपम्यापि लाभादिति भायः । अत पव-सेन सर्वतधर्माश्यासादेष । गनु बालानां सधव. हारोपपत्तायपि कयमन्येपाम्, ममासंभयान । अत आद पण्डिता. नामिति । मनु सोऽपि कथं तपाम मत माघ ०मन्तःकरणेति । अधि- चावशादिति भावः। एयं ममियायामुपपाधादोपं सिधान्ते माह य. द्वति। तत्रापि-लिपिदर्शनेऽपि । सूक्ष्मतरम्-तराशेयम् । अनुमी. यमानव्यापारफरवाच ताशस्थले मानस जपन्यवहारः। *प्रागिति । शम्दनिरूपणोपक्रमे इत्यर्थः । उक्तमाप्यतात्पर्यमाह तस्मादि- ति । प्रमां विहाय माननिवेशफलमा मतपयेति । ज्ञानस्य कारणत्यादेवेत्यर्थः । तत्र तच्छग्दसत्ताम्रमसत्त्वादिति भावः । अन्यथा तदसङ्गतिः स्पष्टव । मन्वेवं भाध्यविरोधः तत्र स्वरूप सत्यास्तस्याः कारणत्वस्योक्तत्वाद् अत याह उच्चारित इति । *4- तेन-अणुदित्सूत्रभाष्यविरोधेन ।आक्षेपो ऽध्याहारशब्दार्थ इति पक्षे. ऽध्याह किश्चेति । * अनाक्षेपात्-तदसम्भयात् अनुपपत्यभावात् । *तस्यार्थस्य-उच्चारितार्थस्य । एतेनेत्यस्यार्थमा *अम्यति । ननु साक्षात्संयन्धाभावे ऽपि परंपरासंबन्धोऽस्त्येव अत माह #2. - ·समपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४५१ थेति । तस्येति। सामग्रयन्तराभावादतिप्रसङ्गापत्तश्चेति माय:/tz. क्षणेति । प्रतिपादितमिदंप्राक् । साक्षात्संयन्धसत्त्यादाह अयनेति । *अपिना आक्षेपपरिग्रहः । किञ्चत्युक्तमुपसंहरति *तस्मादिति । - था च स्वेटसिद्धिरिति भावः । सिद्धान्ते *नचेति । * अत्र-पिणी. मित्यादौ । प्रागुक्तमेव दाढयायाह *पिण्डीमिति ॥ ३५ ॥ पदानामानर्थक्ये ऽपि “फ्रियाप्रधानमाख्यातं सरय. प्रधानानि नामानि" "चत्वारि पदजातानि" इत्यादि शास्त्रकृत्कल्पनामात्रमेय । यथा असत्येनाप्पधन भरी चिकाजलेन'इदं जलमानय'इत्यादिव्यवहारोलोकानां दृश्यते तद्वत् सवत्रापि पदे ऽर्थव्यवहार इति स्पष्टर- न लोके प्रतिपत्तृणामर्थयोगात्प्रसिद्धयः । इत्यादिना हरिग्रन्थे । प्रसिद्धयः शास्त्रेहति शेषः। एतेनोच्चारितं पदममुकार्थान्वयित्वेन स्वार्थयोधेना. या वक्त्रुचारितमिति तात्पर्यग्रहे फस्य चित्पदाध्या. हारेण कस्य चिदर्थाध्याहारेण पोध इति यथाऽनुभयं व्यवस्था। "शब्दं विनापि गुडादिशब्दैमाधुर्यादिरूपाधरणा. क्षिनिकोचादिना चार्थस्य योधस्य दर्शना"इति स्पष्ट- म् "अन्नेनव्यञ्जनम्" इतिसूत्रे भाष्ये । अर्थस्थापि तत्पदविशिष्टस्याध्याहारः। एतेनार्धाध्याहारे 'चैत्र ओदनम्' इत्पन्न सुशी. यापत्तिः । प्रत्ययेन कर्तुरनभिधानात । "शब्दानु. विद्धं सर्व ज्ञानम्" इति नियमभङ्गश्चेप्ति परा- स्तम् । “अनभिहिते" इत्यत्र कर्नादावनभिहितत्पर समभिव्याहतेन पदेन. समभिव्याहतज्ञानविपी.

·टीकादयोपेतायो लघुमञ्जूपायाम् । भूतार्थविशेपणीभूतपदेन वा ऽभिधानयोग्यत्वाभा- वरूपस्य विवक्षणेनादोपात् । उपस्थितपदास्पदार्थ- 'घोधानङ्गीकारेण चार्धाध्याहारव्यवहारो घोध्यः । अ- ध्याहारश्च मानसं ज्ञानमित्यपास्तम् ।। ३६ ॥ (कुं० टी०) *पदानामिति । पदानां वास्तविकार्यवत्वा- भावेऽपि कल्पनयाऽर्थवचामित्यर्थः । यथेति । असत्यमपि मरीचिकाजलमाश्रित्य यथा व्यवहार इत्यर्थः । ननु पदपदा. विभागस्यासत्यत्वे कथं लोके तदाश्रया प्रवृत्तिरत आह *नलोकइति । न सत्यार्थसम्बन्धादेव लौकिकानां व्यवहारः, असत्येनापि परीचिकाजलादिना व्यवहारदर्शनादिति तदर्थः । *मरीचिकाजलेनेति । अयं भावः-सत्यत्वं त्रिविधं पारमार्थिकम् ,व्यावहारिकम्, प्राविभासिकं चेति । तत्र शुक्तिरूप्यस्य व्यावहारिकत्वे संसार- दशायर्या वाधो न स्यादिति प्रातिभासिकत्वम् । तत्र च आगन्तु कदोपः कारणम् । नन्वागन्तुकदोपजन्यत्वं न प्रातिभासिकत्वे प्रयोजक काचादिध्वंसतत्संयोगादावतिव्याप्तेरिति चेन्न ।दोपत्वेन जन्यताया विवक्षितत्वात् । नचैवमागन्तुमति विशेपणवैयर्यम् । घटादावतिव्याप्तिवारकत्वात् । घटो दोपजन्यः अध्यस्तत्वात शुक्तिरूप्यवदित्यनुमानात् । एतेनेति । द्वितीयनापास्तमित्यने- नान्वयः। * उच्चारितम्-द्वारमित्यादिकम् । * अमुकार्येति । पि. धानादीत्यर्थः। फस्पचिदिति । पुंस इत्पर्यः अर्याध्याहारे तृती- यायापीतमाशझया तत्तापदविशिष्टेति । प्रत्ययेनेति । तिक द्वितेतिपरिगणनात् । *भनभिहितत्वस्येति । रूपस्पेत्यत्रास्या- चयः । *समभिच्चाहनेति । सपभिव्याहतस्य यज्ज्ञानं तद्विप- ·सापश्च स्फोटभेदनिरूपणम् । यीभूतोऽर्थः पचत्पादिपदार्थः तद्विशेषणं पचत्यादिरूपम् । पच. त्यादिपदस्यात्राभावाघोग्यत्वोक्तिः । *अपास्तमिति । अ. नुच्चारितस्य वोधकत्वासम्भवात् । स्वमते एकदेशस्यापि सः मुदायार्थवाचकत्वादध्याहारो नास्तीति भावः ॥ ३६ ।। (कुं.टी.)विशेपंचयतुं प्रागुक्तमेघाह *पदानामिति। तमेव विशेष. माह यथेति । सर्वप्रापीतिवाक्यघटकेत्यर्थः। एतेन-उक्तरीत्या भाष्यादिसंमत्या तस्यैष योधकत्येनाध्याहारफयाया पवायुक्तत्वेन । अपास्तमित्यत्रान्वयः। अव्युत्पन्नोग्दाशब्दपर्यायोऽमुकशब्दः । परज- न्यपदार्थोपस्थितिः शान्दवोधे फारणमिति मतेगाह कस्यचि- त्पदेति । तदन्यमतेनाह *कस्यचिदर्थेति । ननु द्वितीये तदाच. कश विना कथं तदर्थप्रतीतिरत भाद शब्दमिति । त. वाचकशावमित्यर्थः । गुडादाति । प्रतिपादितमिदमादी । -अ. क्षीति । तदुक्तं समर्थसूत्रे भाग्ये "अन्तरेण खल्वपि शन्दप्रयोगं यहवो ऽर्था गम्यन्ते अक्षिनिकोचैः पाणिविहारैध" इति । यथैते वृद्धव्यवहारवशादर्या गम्यन्ते तथा शम्दैरिति भाय." इति कैयटः। *मर्थस्य पोधस्येति । व्यस्तः पाठः। *पोधस्य-शानस्य । माघे सं. मतिमाह *स्परमिति । तत्रहि दयोदनादी कथं सामथ्यामिति शङ्कायां "युकार्थसम्प्रत्ययाथ सामर्यम् । वना युक्तार्थता संप्रतीय ते । अन्यथा दधीयुके यहयोO,गम्यन्त इति लोपपक्षे ऽनवस्था स्याद्" इत्युक्तम् ।नेति पदवाच्येन युक्तो योऽर्थ उपसेकक्रियादि. रूपस्तदर्थता तस्य प्रतीयते इत्यर्थः । विशेषमा * अर्थस्या. पीति । एतेनेत्यस्यार्थमाह *अनभीति । तस्यापि तद्विशि. पस्याध्याहाराङ्गीकारणेत्यादिः । तत्र प्रसिद्धार्थमाह समभीति । तत्तत्त्वस्य तत्रैव सत्वादाह #पदेनेति । प्रकृतनिर्गहायाह *स मभीति । एतदर्थमेव योग्यत्वनिवेशः । मन्येवं कथमाध्याहार अत एवाह * अपेति । अत एप द्वितीयदोषोऽपि नेति भावः । स्मृतित्वादेरसम्भवस्योक्तत्वादाह *मानसमिति ॥ ३६॥ "फियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः" इत्येतदुः- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजृपायाम् । दाहरणे 'फलेभ्यो याति इत्यादौ तुमुनन्ताप्रयोगे ता. दृशयापैकदेशप्रयोग एव चतुर्थी साधुनतु तत्प्रयोगे। स्थानिन इत्युक्तः । "स्पृहेरीप्सित" इत्युदाहरणे 'पु- प्येभ्यः स्पृहयति इति सम्पूर्णवाक्यप्रयोगे तदेकदेशम- योगे च चतुर्थ्याः साधुत्वम् । “ल्यव्लोप" इत्यादि च ल्पयन्तरहितवाक्यैकदेशप्रयोगे एव प्रवर्तते । शास्त्र. पलाल्लोकव्यवहाराच अस्य पञ्चम्यन्तघटितवाक्य. कदेशस्यैव विशिष्टे ऽर्थे शक्तिकल्पनमिति बोध्यम् । "युष्मथुपपदे" इति सूत्रे "स्थानिन्यपि" इति तु उप- पदग्रहणात्तत्पदसत्ताया एक निमित्तत्व भ्रमधारणा- य। "स्थानिनि"इत्युक्त तत्मयोगे न स्यादतः "अपि" इति । "उपपदे" इति तु वैचित्र्यायव | "आचार्याः कृत्वा न निवर्तन्त" इति न्यायात् । पसेनैतत्पदपलात् स्थानिपदमज्ञायमानार्थकम् । तेन युष्मदाद्यर्थाध्याहारे ऽपिनोपपदोचारणे तया- हारे च मध्यमादि । 'फलेभ्यो याति' इत्यादि चार्थी- ध्याहार एय साधुन पदाध्पाहारे। 'पुष्पेभ्यः' इ. त्यादि पदाध्याहारे एय साधु नाध्याहारे इत्य- पास्तम्। एकस्यैव पक्षभेदेन साधुत्यासाधुत्वयोः "न धा" इति सूत्रे भाष्ये तिरस्कारात् । किश्च एतत्पदाज्ञानं पदज्ञानं च यनिळं साधुत्वनिपामर्फ श्रोतृनिष्ठं या ? । नायः । अ. र्धस्य युधिस्थस्ये तमापकपदस्यापि सदबुद्विस्थता• पा आपदयकत्वात् । नात्यः । “पणः" इति मुत्रा ·समपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४५५ भाग्याक्तन्यायेन 'पुष्पेभ्यः' इत्पेफदेशस्यापि तादश. पाक्या शक्तिग्रहसत्त्व ततः पदज्ञान चिनापि बो धेन तत्र पदज्ञानस्य दुर्लभायात् । पदानालिङ्गितार्या. ध्याहारासम्भवन 'फलेम्पो यानि इत्यादायपि श्रोतुः पदाज्ञानस्य दुर्लभत्याच । "परः सनिकपः" इनि म. प्रभाप्पोक्तरीत्या चकतृज्ञानस्पय साधुत्वनियामक- त्वाच । घाफ्यत्वं फारकावन्धितमियापोधकत्यमेये. ति वक्ष्यते ॥ ३७॥ (कुं० टी०) ननु वारंयकदेशन्यायाश्रयणे, 'फलेभ्यः आह. तुम्' इत्यपि प्रयोगापत्तिरत आह फलेभ्य इति । अवार्याध्या. हारः, पुष्पेभ्य इत्पत्र शन्दाध्याहारः इति व्यवहार उक्तयुक्ति- मूलकः । ननु "स्पृहेरीप्सितः"इत्पादाविध वारपकदेगन्यायेन युष्मदर्यस्य लामात्स्यानिन्यपीति व्यर्थमन आइ स्यानि. न्पपीति स्विति । अपि शब्दस्य फलपाह नस्यादिति । .. नित्यायेति । तस्मिभितीति परिभापा तु व्याख्यानान प्रर. तिप्यत इति भावः । एतदलाद-उपपद इति पचनान् । ननु उपपदत्वे सति अमयुग्यमानत्वपसम्भपीयनस्तदर्पमार अशापमानार्यसमिति । तेन पुप्पत्सदामयोगे तदर्याच्याहारे युप्मत्पदाजाने मध्यम इत्यर्थः । अपिशन्दार्यमा अपिनाने । *तदध्मादारे-गुप्पत्पदाध्याहारे । पक्षभेदननि। मन्दामाहार- रूपार्याध्याहाररूपभेदैन । सन्यायेनेति । "यरः सम्मसारणम्" इत्यादिविश्मिदेशे ऽपन्योन्यायपवारणाय 'यणः स्याने इग् म. वति इति वाक्यार्थः संही। हल इत्यापनुवादे तुमम्मसारणान- ईते सम्पसारवान्दो वर्नत इति स्पष्ट तर । माष्पोतरीय ति । तत्र चौपौर्वापर्याथपणे गन्दादमरगल परोधाय ·1 । ४५६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् । ब्दः प्रयोक्तव्य इति स्पष्टम् । ननु एकदेशस्यापि समुदायार्थ- पाचकत्वे 'आख्यातं सविशेषणं वाक्यम्' इत्यादिवाक्यलक्षणा. च्याप्तिरतआइ *वाक्यत्वमिति ।। ३७ ।। (क० टी०) परमतं खण्डयितुं सिद्धान्ते स्वशास्त्रप्रक्रियाव्य. घस्थामोह #क्रियापति। *उदेति। आतावेकवचनम् । एवमापि। *तारशेति।उक्तभाप्यसिचत्यर्थः। तादृशवाक्याथै इतिपाठस्तु सुगम एव । पूर्वपदा पिनिगमकाभाघादाह सम्पूर्णेति । आघवदन विशि- प्टानयोगेण भेदात्तदेकदेशरचाभावेन कथमुक्तन्यायसञ्चार, मलया मादिव भूयसा व्यवहारेऽपि कदाचित् द्विभक्तिविशिएकदशस्यापि तत्र प्रयोगापत्तिरत आह #शास्त्रेति । लोके तदप्रयोगादेवाह गलो. केति । एवेन तद्यवच्छेदः । एवं फलेभ्यो यातीत्यादावपि बोध्यम् । स्वरूपसती शब्दसत्ता शाब्दयोधकारणमिति पाणिनिसम्मतमि- ति निरासायाह युष्मदीति । *उपेति । मादी तथाऽननुस. न्धानेन सदुक्तस्वादित्यर्थः । अनन्तरं तदनुसन्धानादिति भावः । एवं सत्यादिम स्पष्टार्थमेवेत्याह-उपेति । एतेन स्थानिन्य. पीत्यस्यापि तत्वमेव सूचितम् । पतेन युष्मदिति सूत्रे स्थानिन्यपीति व्यर्थ तदभावे ऽपि "स्पृ. हेरी दिसतः" इतियत्तस्यापि युष्मदः प्रयोगे ऽप्रयोगे च प्रवृत्युप. पत्तरित्यपि परास्तम् । तद्वत्तस्यापि तस्यात् । तदेघ खण्डयति *ए. तेनेति । एतदिति । उपपदे इतीत्यर्थः। सूत्रे ऽपिनाऽझायमानस: मुधयः । उभयफलमाह *तेनेति । *अर्थेति । शुद्धार्थत्यर्थः । *तदि ति । शुद्धपदेत्यर्थः । *चस्त्वर्थे । स्थानिन इत्युक्तः । *नार्येति । प्रयोगे इत्युक्तः। आधे उक्तदोषस्य स्फुटत्वात् द्वितीयादी दोषमतेने त्युक्तमाह एकस्यैवेति । एनदिति । अन्यथापि तदुपपत्त्या प्रयोग इत्यस्य निर्मूलत्वाञ्चत्यपि योध्यम् । तथैव पाणिनेराशयो स्त्वितिभ्र. मनिरासायाद्यसाधारणदोपमाह फिञ्चतदिति । अध्याहारविषयमू- तेत्यर्थः । इदमनेऽपि विशेषणं योध्यम् । तदिति । पत्रित्यर्थः । त. पदानालिङ्गितार्थवुदेरभावेन तदशानासम्भवात्सर्वत्र दोष इति भावः ततः-पुष्पेभ्य इत्यतः । *पदज्ञानम्-स्पृहयतीति परशानम् । *तत्र-तत्रापि । उक्तदोषत माह *पदेति । *पर रति थाच ·समपश्च स्फोटभेदनिरूपणम् । तत्रहि, “पौर्यापर्यमकालव्यवेतं संहिता" इतिन्यासान्तरे एकैका वर्णवृत्तित्याढाच उच्चरितप्रध्यसित्वाञ्च वर्णानाम्" इति सेषां पौर्याप- र्याभावमाशङ्का "एवं तर्हि वुद्धौ कृत्वा" इत्याधुक्त्वा "वुद्धिविषयमेव शब्दानांपौर्वापर्यम्" इति व्याख्याय वक्तृवुद्धिस्थत्वमुपपादितम्-"य एप मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति स पश्यति अस्मिन्नर्थे ऽयं शन्दः प्रयोक्तव्यः, अस्मिस्तावच्छन्देश्यन्तावद्वर्णस्ततोऽयं ततोऽयम्" इति । प्रतिपादितमिदमस्तात् । ननु सिद्धान्ते एकपरस्य कथं हर्याधुक्तवाफ्यत्वव्यवहारः, परसंमतवाक्यलक्षणानाकान्तत्वादित्यत माह *धाक्यत्वमिति । एवेन परकीयव्यवच्छेदः। थत पव चन्द्रालोके जयदेवेनोक्तम्- घाक्यं च खण्डवाक्यं च पदमेकमपि क्वचित् । धूमयस्वादिति यथा देवेश्यामन्त्रणं यथा ॥ इति । याक्याध्याहार इति पस्पशास्थभाष्येणापि वार्तिकमवाफ्यामां खूपत्तापर्यविषयता घाक्यैकदेशन्यायेन सूचिता । एतेनाध्याहा- रस्येवाभाव तद्भाप्यविरोध इत्यपास्तम् ॥ ३७ ॥ तम्र "प्रकृतिप्रत्ययनिपातांनामेकवर्णानामर्थयाव- दर्शनाद्" इत्यादिना प्रत्याहाराह्निके भाष्ये उक्तः प्रकृ. तिप्रत्यययोर्वाचकत्वमित्येवंरूपो वर्णस्फोटः शास्त्री- यप्रक्रियोपयोग्येव न वास्तवः । वस्तुतत्वे विकल्पा- पोगेन प्रातिपदिकार्थविपये एकम्, दिकम्, त्रिकम्, चतुष्कम् , पञ्चकमित्यादिवादिविकल्पानुपपत्तेः। का. स्पनिके यथेष्टामिति तरसंभवः । अत एव"अतिशायने तमप्" इनि सूत्रे शुक्लादयो गुणा एके, नच शुक्लतर इतिप्रकर्षप्रत्ययानुपपत्तिः । तेषां साधययत्वेनाल्पत्वगहत्यकृतविशेपेण तदुपप- ताअधवा एके निरवयवाः नैर्मयादिगुणान्तमिश्र ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम्। णात् प्रकर्षः। यथाजात्युत्पलादिवासितायामल्लिकाया गन्धप्रकर्पः । अथवा नाना शौक्ल्यादि इति भाष्ये उक्तम् । अनेन एकत्र वस्तुनि अनेकपक्षोपन्यासेन व्यवहारोपपादकपदार्थानामवास्तवत्वं सूचितम् । किञ्च अस्यैव वास्तवत्वे "कर्तरि कृदु"इत्यस्यास्म. दादीन्प्रत्ययोधकत्वापत्तिः । कर्तृपदस्याप्यवयवशक्तयैव योधकत्वेनैतद्वाक्यार्थबोधात्प्राक् तत्र शक्तिग्रहास- म्भवेनात्माश्रयापत्तेः । यदि तस्य मानान्तरेण श. क्तिग्रहस्तदाऽन्येषामपि तेनैव शक्तिग्रहसम्भवेनास्प वैयापत्तिः । शक्तिग्रहाभावे शक्यसंवन्धरूपा त. न्मूलिका वा लक्षणा वक्तुमशक्पा । एयचेदृशे विषये समुदायशतवैव योधकत्वम् अस्मदादीन्प्रत्यावश्यकम्। गौतमोऽपि प्रकृतिप्रत्ययार्थस्यावास्तवत्वं ध्वन- यन् “ते विभत्यन्ताः पदम्" इति पदपदार्थमुक्त्वा "जात्पाकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थ:"इत्याह । विभक्तिपदेन सुप्तिङाविति तदार्तिककारः । तत्र जातिः प्रवृत्तिनिमित्तोपलक्षणम् । आकृः तिपदेन रूपक्रियादिविशिष्टमवयवसंस्थानं जाति. लिङ्कमेध । अतएव च गां लिखेत्यादी लेग्वनकर्मत्वोपपतिः। अत एव 'गौः" इति विज्ञान प्रतिभासमानेषुषस्तुपु "कः शन्द" इति प्रश्ने सास्नादिविशिष्टस्पार्थस्य मियायाः, गुणस्य, जानेक्ष शब्दत्यं "किंयत्तत्साला लालककुदखुरविपापपर्धरूपं स शब्दः, यसर्हि तदिङ्गिन चेष्टितं निमिपितं स शन्दः, यसहित ·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४५९ शुक्लो नील: कपिल: कपोत इति स शन्दः, यत्त- हिं भिन्नेष्वभिन्नं छिन्नेष्वच्छिन्नं सामान्यभूतं स शब्द" इत्येतद्वन्धन इतिशब्दबलात्, तदिति नपुंसकवशाच शुक्लसुरभ्यादिविशेषशब्दैर्व्यवह्रियमाणं घस्तुरूपं गन्धस्पर्शादिकं लिङ्गसंख्यादिकं च शब्द इत्याद्यर्थ- केनाशय "नेत्याह-वक्ष्यमाणगुणाश्रयं द्रव्यं नाम तत्, क्रिया नाम सा, उक्तद्रव्यवृत्तिगुणो नाम सः, आकृति म सा" इत्येवं तेषां तत्त्वाभावमुपपाय "येनोचारितेन सानालाइगूलखुरककुदाविपाणिनां संपत्ययो भवति स शब्दः" इत्युत्तरितं पतञ्जलिना । अतएव कैयटेन"अथ गौरित्यत्र कः शन्द" इति. प्रश्नस्थ गौरिति विज्ञातेपु वस्तुपु का शब्द इत्याश- यमुक्त्वा तान्येष वस्तूनि क्रमेण निर्दिशतीति किंयत्सारलेत्यादिभाष्यमवतारितम् । येनेत्यादिसिद्धान्तभाष्ये बिपाणस्योपलक्षणत्या- त् गुणक्रियाजातिग्रहणम् । अतएवचाम्रफलादौ श्रुते रसविशेषादिजिज्ञासा । विशेषाजिज्ञासायाः सामा. न्यज्ञानपूर्वकत्वात् । चक्षुरादिभिरपि सामान्यतो र. सादिग्रहणं भवत्येव । विशेषस्तु रसनादितत्तदिन्द्रि- यग्राय एव । अतएवाम्रफले दृष्टे रसविशेषादिजिज्ञा. सा। "अथगीरित्यत्र" इत्यत्र गौरित्यनेनाविशेपातज्ञा. नमात्रस्य ग्रहणेन ज्ञानमात्रे शब्दगुणक्रियादिसामा. न्यभानस्य भाष्यकृता ध्वननात् । अतएव 'कम्बुनीया. दिमानास्ति'इत्यादितो घटत्वावच्छिन्नाभावप्रतीतिः उता न्यायविद्भिः। जातेरपि तत्पदार्थत्वात्। आकृत ·टीकाद्वयोपेतार्या लघुमञ्जूषायाम् । घंटपदार्थत्ववत् ॥ ३८॥ (कुं० टी०) *भाष्ये उक्तइति । वर्णस्फोट इत्यत्रान्वयः। *न वास्तवेः-न लौकिकन्यवहारोपयोगी । *अतिशायनेतम. चिति । द्रव्यस्य स्वतः प्रकर्षाभावेन संसर्गिधर्मनिमित्तक एव प्र. कर्पः। *शुक्लतरः पटइति । शुक्लगुणनिमित्तको द्रव्यप्रकर्षः । यथा हि निरुपाधिनो द्रव्यस्य प्रको नास्ति तथा द्रव्यानिष्कृष्टस्य गुणस्यापि शुक्लतरं रूपमिति स्वतः प्रकर्पो नास्ति । ननु. संमर्गिभेदकं यद्यत्सव्यापार प्रतीयते । गुणत्वं परतन्त्रत्वात्तस्य शास्त्रे उदाहृतम् इत्युक्तं हरिणा अस्याः संसर्गिण आधारस्प यद्यद् भेदक सव्यापारमवच्छदेकरूपेण मतीयते तस्य सर्वस्य गुणत्वम्।परतन्त्रो हि गुण इत्युच्यते । एवञ्च परतन्त्रत्वाजातेरपि गुणत्वं न्याय्य- म् । भाष्यकारो ऽध्याह "अन्यो हि वीरत्वं गुणः अन्यः पुरु- पत्वम्" इति । तथा च जातिप्रर्षे ऽपि तरवापत्तिः । यथा हि शुक्लो नील इत्यादी आश्रयान्तरव्यवच्छेदः एवं गौरव: इत्यादावयाश्रयान्तरव्यवम्छेदः प्रतीयते इति चेत् । सत्यम् । शुलादिगुणैरेव व्यक्तीनां भेदनात्तत्मक एव तरफ् । नहि गोत्वेन गोपु प्रकापकों भवतः । कथं तर्हि गोतर इति प्रयोग इति चेत् । तत्र प्रकृष्टगाहदोहा गौः गोतरेत्युच्यते । एवं निकृष्टतरः प्रकृष्टतरः इत्यत्र निकर्पप्रकातिशय एक तर- प् । नतरामित्यत्र निषेधस्य प्रकर्पोऽत्यन्तमयुक्तत्वं गम. नादेः सूचनाय । योत्यर्थमकर्प एष तरविति तु मायिकम् । एवं गुणप्रकर्नेतरपं ध्युत्पाद्य गुणानामेकत्वादि निरूपपति शु- कादय इति । *प्रफपप्रत्यय इति । नोफत्वे सस्य समतियो.

·. समपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४६१ गिकः प्रकर्षः सम्भवति इति भावः । रूपादि सावयवमिनि साइख्यमतेनेदम् । अतएवाह अल्पत्वेत्यादि । नैर्मल्यादीति । एतेन रूपादिचतुर्विशतिसाधारणगुणत्वजाती मानाभाव इति सूचितम् । तथाहि न तायत्तत्र प्रत्यक्ष प्रमाणम् । धर्मादीनामप्रत्य. क्षात्। यथाहि तुरगादी गत्यादिनिष्ठोत्कर्षमादाय गुणव्यवहारः, ब्राह्मणादेश्च उपायभावे गुणव्यवहारः, तथा रूपादिप्यपि उत्क- पादिकमादायैव गुणव्यवहारः । यथेति । जाती पालस्यपरपर्या- यः पुष्पप्रधानो बल्लीविशेषः । अथवा नानेति । नत्वस्मिन्पक्षे कृष्णावधिक शुक्लपकर्षे तरवापत्तिः शया । समानजातीये एव प्रकर्पमतीतरिति भावः । फिञ्चास्यैवेति । कल्पितस्य प्रक. त्याधर्थस्यैवेत्यर्थः । अवोधकत्वमुपपादयति सकपदस्पेति । *तेनैव-मानान्तरेणय । तेविभक्त्यन्ताइति । ते एव वर्णा एव । विभक्त्यन्ताः इति वाभिमायं बहुत्वं जात्यभिप्रायं पदमित्येक- स्वम् । तथाच पूर्वपूर्ववर्णस्मृतिसहितो ऽन्त्यवर्णो नश्यदवस्था- नुभवविषयीक्रियमाणः पदम् । पूर्वपदस्मृतिसहितम् अन्त्यपदं न- श्यदवस्थानुभवविपपीक्रियमाणं वाक्यम्, पूर्वपदार्यस्मरणसहि- तेनान्स्यपदेन जायमाना प्रतीतिर्वाक्यार्यः । पदपदार्थम्-पदश- ब्दार्थम् । *जात्याकृतिव्यक्तयस्त्विति । अत्र पाणामेकपदार्थल. सुचनाय पदार्थ इत्येकवचनम् । जाती व्यक्तौ तवैशिष्टये चेत्यः र्याच गोत्वं व्यक्तिश्चेति न पोषप्रप्तगः । एवमवयवसंयोगरू. पाकृतौ तद्वैशिष्टये च शक्तिः । जात्याकृतिविशिष्टाया एव व्यक्त. बोधात् । अत एवोक्तं हरिणा- अनुमत्तिधर्मा वा जातिः स्यात्सर्वजातिषु । इति । अयं भावा-यया गोत्यादिजातिः सर्वा व्यक्तीामोति तथा विषाणादयो ऽपीति नात्या तुल्यरूपत्वाजातिकार्याय - .

·४६२ टीकायोपेतायां लघुमम्जूपायाम् । ल्पते । नन्वेवं गोपिण्डेषु सास्नाविषाणायवयवस्य तुल्यत्वा सैव जातिरस्तु । नैवम् । सानादिमानिति प्रत्ययो जन्यते नतु गौरिति । *नसुप्तिहाविति । विभक्तिरन्तःसंवन्धः तेन वाचकत्वं पदत्वमित्यर्थ इति भावः । *आकृतिपदेनेति । इदं पररीत्या । पस्तुतस्तु गवादिषु य आकारविशेषावसायः स नान्तरीयका, अन्यथा देवताऽपूर्वादिशब्देऽप्याकारविशेषप्रथनापत्तेः । तदुक्तं हरिणा-- प्रयोगदर्शनाभ्यासादाकारावग्रहस्तु यः। न स शब्दस्य विषयः सहि यनान्तराश्रयः ।। इति । *काशन्दइति । कः शन्दपदार्थ इत्यर्थः । *शब्दत्वमिति । आशयेत्यत्रान्वयः । * यदिति । उद्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमान- योः पर्यायेण परामात् यत्सा इत्युभयलिनेन परामर्शः । यथा त्यं हि यत्सा प्रकृतिलस्येति । इङ्गितम्-अभिप्रायसूचकः शरीरच्यापारः* चेष्टितम्-कायपरिस्पन्दःनिमिपितम्-अक्षि- व्यापारः । शुक्लइति । अत्र शुक्लादिशब्दा गुणवाचकाः भि: अवभिन्नपिति । आश्रयभेदेऽप्येकम् । अनेन सामान्यस्यैकत्वं प्रतिपादितम्।छिन्नेष्वच्छिन्नमित्यनेन तु नित्यत्वम्। *तत्वाभावम्: शब्दत्वाभावम् । * चक्षुरादिभिरपीति । यद्यपि चाक्षुपप्रत्यक्ष एच चक्षुस्संयोगादेहेतुता तथापि सामान्यत इन्द्रियसंयोगादेरपि हेतुत्वमावश्यकम् । अन्यथा प्रत्यक्षसामान्याभावे तत्तद्विशेषा. भावस्य हेतुत्वे गौरवादिति भावः । किञ्च चक्षुस्संयुक्तसमवाय. रूपकारणवला पादीनामपि ग्रहणे याधफाभावः । मतिबन्ध- कताफल्पने गौरवात् । अविशेषादिति । गौरित्यादि ज्ञानमात्री- पलक्षणमित्यर्थः । अतएस-सामान्यस्प भानादेव । घटत्वाव- ·सपपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४६३ च्छिन्नेति । *कम्बुग्रीवात्वं संस्थानगता जातिः । तस्याः परं. परया घटऋत्चित्वाद् गुरुत्वम् । स्वरूपतस्तु द्वयोरपि जातित्वान गुरुत्वम् । तथाच फम्बुग्रीवादिमत्त्वस्य गुरुधर्मतया प्रतियोगिः तावच्छेदकत्वाभावादिति भावः । वस्तुतो गुरुधर्मस्यापि प्रति- योगितावच्छदकत्वमनुभवसिद्धम् । प्रतियोगिता कम्युग्रीवा दिमवावच्छिन्नत्वं भ्रम इति मतं त्वनादेयमेव । अबाधितम- तीतिबलाद्वस्तुसिद्धौ गौरवस्याकिश्चित्करत्वात् । अतएव नील- धूमत्त्वादीनां व्याप्यतावच्छेदकत्वं हेत्वाभासे दीधितिकृता स्वी- कृतमिति । यत्तु घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासंबन्धेन फम्बुग्रीवा- दिमत्त्वावच्छिन्नमकारतानिरूपितामावविपयताशाली वोध इति । तन्न । उक्ताभावप्रतीतौ घटत्वावच्छिन्नमकारताया अस्वीकारे तादृशाभाववोध प्रति घटत्वावच्छिन्नमकारताशालिज्ञानस्प हेतुतायां व्यभिचारापत्तेः । तस्य हेतुत्वे घटत्वादिनिर्वि कल्पकानन्तरमपि तादृशाभावप्रत्यक्षापत्तेः ॥ ३८ ॥ (फ.टी.) विशेषान्तरं वक्तुमुक्तमाह तति । अखण्डवाक्यस्याख- ण्डवाक्यार्थवोधकत्व सतीत्यर्थः । अर्थवन्तो पण अनर्थका वेति संदेहे आये हेतुमुक्तमाह *प्रकृतीति । यनु माश्वः पदादिघटक. वर्णानां प्रत्येक पाचकरयमिति। ता ।दोपगणस्योकत्वात्तद्धनपनाह *प्रकृतीति। ननु पास्तव एवास्तु सोऽपीत्यत आह *वस्तुतत्त्वइति। माद्याथै स्पष्टयन्नाह *अतएवेति । तस्यावास्तवत्वादेवेत्यर्थः । उक- मित्यमान्ययः। *निरवयवाः-निरवयवाश्च । अत्र पक्षे उक्तशङ्का समा- धत्ते *नर्मल्येति। तत्तात्पर्यमाह *अनेनेति । माष्येणेत्यर्थः । हि-य ततस्यैव-वर्णस्फोटस्यैवी पतत्"कर्तरि"इति सूत्रम् । एवमग्रेऽपित * तत्र-तृचि। तस्य-सृच। अन्येषाम् तदभिन्नानां घुलादीनामात लक्षणया ऽनिर्वाहमाद *शक्तीति । योधकत्वमिति एवंचावास्तव त्वमेवोचितमितिभावापरसंमतमपीदमित्याह *गौतयोऽपीति तय प्रत्ययाचार्थाश्चेति समाहारदन्तः । *ते-शप्दा । प्रस्तापात् ।

·४६४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । यदि उक्तवर्णस्फेाटस्तदभिमतो भवेत्तहिं प्राथमिकत्वात्तमेव व्याहरेत् तमपि वा। तस्मान्यायनये पदस्फोट एव । आधुनिफन्यायग्रन्थेषु , सुयादिविचारस्तु व्याकरणवासनावासितान्तःकरणतयेति वो. ध्यम् । शतं पदमिति तदेकदेशिमतनिरासायाह *विभक्तीति । अथ तदुपदेशकमेणाह तबेति। तत्सूत्रे इत्यर्थः।न्यूनतानिरासायाह *प्रवृत्तीति ।,* आदिना गन्धादि । जातिलिङ्गमित्यत्र पष्ठीतत्पुरुषः। *अतएव-तस्याः पदार्थत्वाङ्गीकारादेव । *आदिना-लिहादि। परोकं भाग्यसंमतमपीत्याह *अतएवेति । तासां विशिष्टानां पदार्थत्वादेवे. त्यर्थः । एवमग्रेऽपि प्रश्नावापुत्तरितनाम् इत्यन्तेन्वयः। * इतिमने इतिइत्याशयके'अथ गौः इत्यत्रका शब्द"इति पदने इत्यर्थः। प्रन्ध. विशेषणं तत्तात्पर्योधकमाह इतिशब्दवलादिति।आधादिना रसा. दिद्वितीयादिना शक्तिः तृतीयादिना किया। *वश्यमाणेति। अत्रैवेति भावः । एषमप्रेऽपि । *तत्वति । शब्दत्वेत्यर्थः । प्रागुक्तार्थे कैयटसं. मतिमाह अतएवेति । उक्तोऽर्थः। तत्रादौ प्रागुत्तामेयाह *अथेति- क्यान्तेन । नन्येवमपि सिद्धान्तविरोधो न्यूनत्यादिश्यत माह *ये. नेत्यादीति। अतएव च-शन्दजन्ययोधे गुणादिमानादेघ च । आदि. ना रूपविशेषादि। मनु कयं धोत्रेण तद्ब्रहणमत माह #चक्षुरादीति. आदिना श्रोत्रादि । नन्वेचमितरयैयादीत्यत माह स्त्विति । *अतपव-तस्य सामान्यतश्चक्षुधल्यादेव। आदिना गन्धविशेषादि । ननु भाप्यस्य शाब्दयोधधिपयत्वेन तत्र तस्य तया भाने ऽपि चाभुषे तस्य तथा माने मानाभाचो ऽत आह*अ. धेसि । अतएवैश्यस्याधमाद जातेरपीति ॥ ३८ ॥ *विशेष. तत्र जातिरनुगताकारमतीत्या स्वरूपत एकत्ये. न च मिद्धा । अत एष सरूपसूने भाप्ये "कथं पुनीयात एकातिरिति,प्रख्याऽविहोपात् । नाहि गौरि- त्युने विशेष प्रयायते शुलो नील" इत्यादि । प्रख्या घुद्धिःतस्या अविशेष एकरूपता' इति कयटः। इयमे. भानुगताकारप्रतीतिशन्देनोच्यते । पकाकारमतीति.

·समपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । शन्देन च। अत एव प्राणप्रदत्वं जातेरुक्तं प्रकाशे। 'यावस्थि- तिसंयन्धित्वं च तत्त्वम्' इति तद्व्याख्यातारः। याव- स्थिति एकाकारप्रतीतिर्हि प्राणः । तत्मदत्वं च जाते- रेव न पाचकत्यादेरिति स्पष्टमेव । पाकफियाणामाश्र. यभेदेन भेदाद् । स्वगतजात्यैव तासामेकाकारप्रती. तिजनकत्वमित्यन्ये । अत एव कणादेनापि “सामान्यं विशेप इति वुद्ध्यपेक्षम्" इत्युक्तम् । 'अनुवृत्तिबुद्धिजनकत्यं सामान्य लक्षणं व्यावृत्तिबुद्धिजनकत्वं विशेषलक्ष.. णम्' इति तद्याख्यातारः तथा 'सदिति यती द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता' इत्युक्तम् । इतीत्यस्य व्य- वहारप्रत्ययापिति शेपः । अनेन इदमेच सर्वजानिपु मानमिति सूचितम् । तथा "भावोऽनुवृत्तरेव हेतुरिति सामान्यमेव" । 'भावः सत्ताऽनुवृत्तरेय हेतुरिति सा., मान्यमेव । द्रव्यत्वादि तु अनुवृत्तरितरव्यावृत्तश्व हे. तुरिति सामान्यं विशेपश्च ।यावस्थिति एकाकारमती- तिरनुत्तिः' इति तद्व्याख्यातारः । यावस्थिनीत्यस्था- भावे पाचकत्वादेरपि जातित्वापत्तिः। कादाचित्कैका. कारप्रत्ययहेतुत्यात् । " भिवभिन्नं छिन्नेप्वन्छिन्न. म्" इत्यनेनोपलक्षितनित्यत्वेनापीदं सचितम् । गौतमोऽपि "समानप्रसवात्मिका जातिः" इ. त्याह । यावस्थिति एकाकारबुद्धिजननस्वभावेत्यर्थः। "आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या" इति चाह । जातिलिङ्गमि- १गोत-हातेति पाठो ऽयं कुनिकायुतमूलपुस्तके नोपलभ्यते ।

·टीकादयोपेतायां लधुमजूषायाम् । त्याख्या यस्या इत्यर्थः । रूपादिष्वपि रूपत्वादिजा- तिव्यक्षिकं यत् साऽकृति तिरिति तदाशयः। व्य. क्तिस्तु आकारविशिष्टं समयायिकारणमेव । "मृत् क- याचिद् आकृत्या युक्ता पिण्डो भवति, सुवर्ण कया चिदाकृत्या युक्तं पिण्डो भवति" इति पस्पशायां पतझल्युक्तः । तत्राकृतेरनित्यत्वाद्विशिष्टे ऽनित्य- त्वम् । विशेष्यांशमादाय नित्यत्वमपि । तमादाय गौतमीये व्यक्तिः पृथग्गृहीतेति ।। ३९ ।। . (कुं० टी०) *प्राणो हानोपादानव्यवहारः स्वज्ञानेन त. स्पदः । *यावस्थितीति । नन्वेवं परमाण्वादिशब्दानामपि जा- तिशब्दत्वं स्यात् न गुणशब्दत्वमिति चेत् । सत्यम् । परमाणु- त्वमपि जातिरेव । तार्किकनयानुसारेण तु गुणशन्दत्वव्यवहा. रः । अनुत्तीति । अस्ति हि सर्वेषु घटेष्वनुस्यूतस्य घटत्वस्य प्रतीतिस्तदेव सामान्यम् । एवंच जातिप्वपि सर्वासु जाति- रित्येकाकारमत्ययजननाजातित्वमपि सामान्यमेव । #सदिती- ति । द्रव्यादिषु सदिति प्रतीतिर्यतःसा सत्तेत्यर्थः । सामान्या- दिप्यपि सदिति प्रतीते!क्तयुक्त्या द्रव्यादित्रयसाधारणी सत्ता जातिः । धर्मादिष्वतीन्द्रियेषु सत्तायाः प्रत्यक्षासम्भवाञ्च । न च घटः सन्नित्ति प्रतीतिवलात्सत्तासिदौ तस्या एकार्थसमवा. येन जातौ भानमिति वाच्यम् । वर्तमानत्वस्यैव सन्निति प्र. तीतिविषयत्वात् । वर्तमानत्वं च भावत्वमेवेति नाननुगम इत्पन्ये । *इदमेवेति । एकाकारयुद्धिजननमेव । तथा च गो- तमसूत्रं "समानप्रसवात्मिका नातिः" इति । समानाकारः प्र. सवो चुदिजननं स्वरूपं यस्याः सेति तदर्थः । *भावोऽनुरते.

·सपपश्च स्फोटभेदनिरुपणम् । ४६७ रिति । ससाऽनुटचेरेव हेतुरित्यतः सामान्यमेव, नतु विशेष इत्यर्थः । कणादमूत्रस्थभावपदस्यार्थमाह सनेति । अव्यत्वा- दित्विति । सर्वेषु द्रव्येष्वनुत्तत्वात्सामान्यं, गुणादिभ्यो व्या- हत्तत्वाद्विशेषोऽपीत्यर्थः । एवश्चकत्वमनकचित्तं नित्यत्वं च लभ्यते । अनुटरेवेत्येवकारण्यावर्त्यमाह व्यापरिस्थतीति। आ- श्रयस्थितिपर्यन्तमित्यर्थः । *कादानित्कैति । पाककालिकेत्य- थः। *इदसूचितमिति । पाचकत्वादीनामनित्यत्वाजातिवं नेति सूचितमित्यर्थः ॥ ३९ ॥ (कटी०) तत्र-तासां मध्ये । तया स्वरूपतः सिद्धावपि मेदे धे- पर्यमेव, मत आह *एकत्वेनचेति । अभेदेनेत्यर्थः । भतरप-तयां तस्या एकत्वेन सिद्धरेव । भाष्ये उकामिति शेषः । थारुतिरत्र जातिः। अघयवसंस्थानस्य भिन्नस्यात् । *मादिना कपिला कपो. तिकेति । तेन-तदविशेषेण । इयमेव-तदेकरूपतेव । *अत एव-तस्या एकत्यादेघ । तत्यम्-प्राणप्रदत्यम् । सामान्ये तत्र नपुंसकम् । ननु इदं फयं गुणादिव्यावृसतया तैरकमत माद यावदिति । लक्षणया । *हि-यतः एकत्येन । तदे. घाह पाकेति। मतान्तरमाद स्वगतेति । अतएय-तस्या.. स्तत एकाकारप्रतीतिजनकत्वादेव । युद्धिशम्देन तद्विशेष त्याह अनुत्तीति । तदुक्तिमाह तयेति । यतः-पस्माधर्मात । दमेव व्यवहारप्रत्ययोभयरूपमेव । तद्भुक्तिवाद तयेति । तदै: र्धमा सामान्यामिति । योग्यतयेति भावः । "तस्य मावस्त्यतली" रतियत् । सर्वत्र तदुक्तिफलमाह श्याचदिति । इदम्-यावस्थिति. सम्बन्धित्यम् । ननु पास्तवं तत्त्वमिति नपिरोध इति भायः तदुक्ति मेवाह *आरतिरिति । नन्वेवं रूपादावाकृत्यमायेनतत्सिदिन स्याद १ पस्तुतस्तु इदं अर्थकथनपरत्वेन सामान्यमेपेत्यस्य व्याख्यान चिन्त्यम् । सामान्यमेपेत्यन्तस्य पैशेषिकसूत्रत्वात् । अप्रे मावः सत्यस्य व्याण्यातृप्रन्यस्थत्वाइ । मतपय माय इत्यादेरेयाय. कथनपरत्वमाश्रित्य कुञ्जिकाकारो व्याख्यद ।

·टीफाट्योपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । त आह *रूपादिप्वपीति । *आकृतिविशेपम्-तयुक्तम् । आकारवि. शिष्टमिति पाठान्तरं सुगमम् । तत्र-तयोमध्ये । यावयवहारं स. मवायिकारणस्य नित्यत्वादाह *विशेष्यांशेति। *तमिति। विशष्यां- शमादायैवेत्यर्थः । जात्याकृतीति सूत्रे इत्यर्थः॥ ३९ ॥ घरकेऽप्युक्तम्- सामान्यमेकत्वकरं विशेषस्तु पृथक्त्वकृद् । इति । एकत्वकरत्वमेकत्ववुद्धिकरत्वम्।यदनेकासुगवादिव्य- क्ति अयं गौःअयं गौः इत्येवमाद्यकाकारवुद्धिरकंसा- मान्यं विना नाभ्रान्ता भवति। एवं च तदेकत्वालम्बना सत्यपि व्यक्तिभेदे एकत्वबुद्धिर्युक्तव । तदेव गोत्वम- स्वादिभ्यो व्यावृत्तिबुद्धिजनकतया विशेष इति त- दर्थः । एनहीजमप्युक्तं तत्रैव- "तुल्यार्थता हि सामान्य विशेपश्च विपर्ययः" इति । 'तुल्यार्थता तुल्यानामर्थानां भाव: धेषु तुल्यत्वं च एकाकारमतीतिजनकधर्मवत्त्व- एवंच तेषां भावः स धर्म एव । एवंच एकाकारप्रतीतिजनकं यतः सामान्यमतः तत् तदेक त्वकरम् । यथा सकलगवीनां गोत्वम् । विपर्ययः अतुल्यार्थता, अनेकाकारमतीतिजनको धर्मः स यतो- विशेषोऽनः पृथक्त्वकृत्सायथागवाश्वयोगात्वाश्य- त्वे इति तदर्थ इति तद्याख्यातारः। एवं च पाचकत्व- मपि सामान्यं भवत्येव ।जातित्वं तुयथा न तथोक्तम्। "अतिशायने तमब्" इति सूत्र भाष्ये "जननेन यत्प्रा. पत्ते सा जातिः" इत्युक्तम् । अनेनापि तस्या नित्य- रवं पोधितम् । एतच लक्षणमतिमते। ब्रह्मातिरिक्तस्थ अ- ·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । सर्वस्य तन्मते जन्यत्वात्।अविद्यादेरपिजन्यत्वमुक्तम्। जीवानामप्युपाधीनांजन्यत्वेन विशिष्टानांजन्यत्यमेवं। ब्रह्मणस्तु निर्धर्मकत्वात्तत्र जात्यभाव एव । अन्यथा न्यायादिनये परमाण्यादीनामजन्यत्वेन परमाणुत्वा- दिजात्यव्यापकत्वमस्य लक्षणस्य स्यात । सरूपसूत्रे भाष्ये तु"भिन्नेप्वभिन्नाभिधानप्रत्ययनिमित्तं जातिः" इत्युक्तम् । तनिष्कर्षस्तूक्तः । एतेन कारणतावच्छेदकत्वादिनैव जातिसिद्धि- रित्यपास्तम् । सखण्डोपाधावपि तत्तद्रोगनाशत्यादौ तत्तच्चूर्ण- त्यादौ च तस्य सत्वेन कारणतावच्छेदकत्वादिना जातरन्वयव्यतिरेकयोरुभयोरपि व्यभिचारण कारण. तावच्छेदकत्वादिना जातिसाधनासम्भवात् । बाध- काभाचे इत्पादिविशेषणदाने तु गौरवम् । किश्च घटत्वशरातत्याधनेकधर्मपुरस्कारेणानेक- कार्यकारणभावस्वीकारापेक्षया सर्वानुगतं ये कंचि. त्सखण्डधर्ममवच्छेदकीकृत्यैककार्यकारणभावे लाघवेन कार्यतावच्छेदकत्वादिनानजातिसिद्धिरित्यलम् ॥ ४०॥ (कुं० टी०) *तदेकत्वालम्बना-जात्येकत्वाश्रया। *अ. धेपु-व्यक्तिषु । वाचकत्वमपीति । सफलपक्वधर्मत्वात् । गयानेति । अनित्यत्वात् । जननेति । सूक्ष्मरूपेषु कार- गेषु सूक्ष्मरूपेण स्थित्ता जातिर्जननकालसम्बन्धादिमिरमि- अयं भावः-जात्यात्मना कारणेषु कार्याणामवस्थानात्तत्र व्यक्ता भवतीत्यर्थः। .

·४७० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । साधनप्रवृत्ती कार्यकारणयोरभेदात्तत्समवेतजात्याभिव्यक्तिः । यधैकस्मिन्यटे नष्टे ऽपि व्यत्यन्तरे घटत्वादिजातिरवतिष्ठते । एवमुत्पन्ने घटे घटत्वादिजातिरभिव्यज्यते इति । ननु मलये आनित्यानां सर्वेपां विनाशानिराश्रया जा- तिः कथमवतिष्ठते इति चेत् । युगपत्सर्वेषां भावानां प्रलयो नास्तीति मते परमावादावेव जातयः । अथवा ब्रह्माण्डान्त. रविनाशे ऽपि ब्रह्माण्टान्तराणां मलयो नास्ति । उदाहु:- अण्डानामीदृशानान्तु परिसंख्या न विद्यते। इति । ये महापलयमिच्छन्ति तन्मते विशेषेषु प्रकृती लीनेपुमधाने च ब्रह्मणि वा मूलकारणे लय एव प्रलय इति शक्तिरूपेषु पदार्थेषु जातियोगस्तदानीमप्यविरुद्धः। द्रव्यात्मना जातीनामवस्थानात् । ब्रह्मात्मकद्रव्यरूपत्वात् । *अनेनापीति । एतद्भाष्येणापी- त्यर्थः । जन्यकालमभिव्यक्तत्वान्नित्यत्वमेवेत्यर्थः । ननु पर- माण्वादीनां जन्यत्वाभावात् तत्र जात्येनापत्तिरत आह *ए तचेति । तथाच परमाणुनामपि जन्यत्वमेव । परमाणुरनि: त्यः पृथिवीत्वादित्यनुमानाच्च । ननु सर्वस्य जन्यत्वमयुक्त म् । अविद्याया अनादित्वभवादादत आह अविद्यादेरपीति । नन्वात्मभूतानां जीवानां कथं जन्यत्वमत आह *उपाधीनामि- ति । अन्तःकरणानां जन्यत्वात्तद्विशिष्टानां जीवानामपि विशे- पणद्वारा जन्यत्वमेवेत्पर्थः । यद्यप्यग्निविस्फुलिङ्गोदाहरणेन जीवस्योत्पत्तिः श्रूयते । निस्सरन्ति यया लोहपिण्डात्तप्तात् स्फुलिङ्गकाः। सकाशादात्मनस्तस्मादात्मानः प्रभवन्ति हि ॥ इति- स्मृतिश्च । तयापि स्यूलशरीरग्रहणमेच प्रभवशब्दार्थः। *अ. .

·समपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । न्यथा-पदार्थमात्रस्य जन्यत्वाभावे । सप्तायःपिण्डनिक्षिप्तान निश्शेपं नाशस्यानुभवसिद्धत्वान्न परमाणूनां नित्यत्वमिति भावः । * अस्य लक्षणस्य-जननेन यत्माप्यत इत्यस्य । *तस्य सत्त्वेनेति । रोगनाशत्वे कार्यतावच्छेदकत्वस्य, चूर्णत्वे का. रणतावच्छेदकत्वस्य च सत्वेनेत्यर्थः । अत्र जात्यस्वीका- रादन्वयव्यभिचारः । कचिच्छक्यतावच्छेदकत्वादिनापि स्वी- काराव्यतिरेकज्यभिचारः। कार्यतावच्छेदकतयाच घटत्व जा. तिरिति मतं दूपयति *किश्चेति ॥ ४० ॥ (क०टी०) कणादोकेऽर्थे भाप्यसंमतिमप्याह चरके इपीति। यथाश्रुतार्थासम्भवादाह *एकत्वेति । *यत्-यतः । विप. यवाधकृतं भ्रान्तत्वं तदभावाय तदिति भावः । तदेवाह *एवञ्चति । तद्विना तस्याः भ्रान्तत्वापत्ती चेत्यर्थः । तदेक. स्वेति । जात्येकत्वाश्रयिकेत्यर्थः । *तदेव-सामान्यमेव । *विशेष:. सोऽपि । *पतदिति । एतत्करत्ववीजमित्यर्थः । *तत्रैव-चरके एव । उभयशेषमाह नद्याख्यति । एवं च-चरकोत्तरसामान्यलक्षणे या. धस्थितीत्यस्यानिवेचा*पाचकत्वमपि-पाचकत्यादिकमपिकिणा- दाद्युक्तजातिलक्षणे तग्निवेशादाह जातित्वंत्विति । इदमेव द्रढयना. ह*अतिशायनेति । तत्र हि-जाते ति घार्तिकप्रत्याख्यानायेदमुक्तम्। "नवैतस्य प्रकापकर्षों स्त"ति एतच्छेपस्तत्र । अनेनापि-जननेन प्राप्यत्वकथनेनापि । अपिना भिन्नयिति प्रागुक्तभाप्यसमुच्चयः । *नित्यत्वमित्युपलक्षणमे करवानेकपृत्तित्ययोरपि। नित्यगतजातेजन- नेनाप्राप्यत्वादयनलभ्यपरमेतदिति तप्रत्यकैयटासांगत्यं ध्वनय- साह * पतञ्चेति । नन्वविद्यादरनादित्यादतत्येन कथं तजाता. घेतल्लक्षणाकान्नताऽत आह *अघिद्यादेरपीति । इदमप्युक्तमेव । पश्यते इत्यपपाठः *अन्यथा-अस्य सर्वमतसाधारणत्य । *न्यायादिपरमाण्यादीत्यादिभ्यां सारयादिगतेप्रधानाययवसस्या- दिपरमाणुपरिग्रहः । सर्पमतसाधारणं भाप्योर तलक्षण- माह *सरूपेति । अत एय तुः । तत्र हि सरूपपत्रमत्याल्पानाय ·४७२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । . "माहरयभिधानाद्वकं विभकी घाजप्यायन" इतियार्तिकमुपक्रम्य तस्या एकत्वं पाच्यत्यं च प्रख्याऽविशेगाध्यपवर्गगतिभ्यामुक्त्वा "इतीन्द्रयद" इत्यनेनानवृत्तित्यमुक्त्वा अनाश्रितत्यनानकात्म्येन च नित्यत्वमुक्त्वा नानार्थेष्वपि फ्रियासामान्यात् सिद्धमित्युक्तं म. गवता । तदर्य कैयटोकमाह मिनग्विति । अभिन्नत्वमुभय. विशेषणम् । तत्त्वं चेकाकारवत्वम् । अभिधानं-शब्दः । *प्रत्ययः-शानम् 1 *आदिना कार्यतावच्छेदकत्वम् । *पवे. नानुगताकारप्रतीत्यादिव्यवच्छेदः । एतेनेत्यस्यार्थमाह सखण्डो. पेति । अखण्डोपाधेरपिना समुश्चयः । *तस्य-कारणतावच्छेदकत्वा. देः । तदाघोरपि मिथः कार्यकारणभावात् । *आदिना-सहति शेषः। * जाते:-जातित्वस्य । कचित्तथा पाठ एव । नान्यतरव्यभिचार इत्याह *उभयोरपीति । *आदिना अनेकवृत्तित्व इत्यस्य परिग्रहः । इदमप्यनेककार्यकारणभावस्वीकारेण । वस्तुतः स एव नेत्याह किञ्चेति । कार्यतावच्छेदकं साध्यमृद्विकारत्वादि कारणतावच्छे. दकं पञ्चतन्मात्रपरिणामविशेषत्वमनुगतं सखण्डम् । किञ्च प्रागुक्त. भाध्यादिसकलविरोधस्तदाह अलमिति ॥४०॥ - .. शतशो ऽपि गौरित्युक्ते शुक्लत्वादिविशेषानवग- मपूर्व सामान्यस्य शब्दतो ऽवगतेः सा शब्दशक्या । द्रव्यस्यैव शक्यत्वे तु तस्थ गुणसमूहरूपत्वेन शुल्ल स्वादिविशेषावगतिप्रसङ्गः । अतिरिक्तद्रव्यवादेऽपि द्रव्यस्य विशेपानालिङ्गितस्य बोधाभावेन स एवं दोषः । उक्ताकृतेरपि शब्दवाच्यत्वाच । तत्र रूपक्रि- यादि सामान्यरूपेणव भासते। यद्यपि प्राथमिकशक्तिग्रहो' विशेषालिङ्गितव्य. क्तिविशेपे एव, तथापि आवापोद्वापन्यायेन पु- रुपान्तरात् गामानयेत्येतच्छ्रचणोत्तरमेव व्यक्त्य- न्तराण्यानयतो दृष्ट्वा विशेषे गृहीतामपि शक्ति ·.. • सपपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४७३ तंजात्याश्रयमाने व्यवस्थापयति कारणत्वादि. ग्रहस्थले ऽप्येवमेवेति न कश्चित्सामान्यलक्षणोप- योगः । यथा गोसदृशो गवय इति शक्तिमहे न व्य. क्तिविशेपभानं तमत् । तदुक्तं सरूपसूत्रे भाष्ये- "अव्यपवर्गगतेश्च मन्यामहे आकृतिरमिधीयते, नहि गौरित्युक्ते व्यपवर्गो गम्पते शुक्लो नील इत्यादि" इति । व्यपवर्गों विशेपः तस्य गतिः प्रतीतिरित्यर्थः । ननुप्रख्याऽविशेषाव्यपवर्गगत्योः को विशेषइति चेत्- शृणु।'अनभिधीयमानाऽपि जातिः संनिधिमात्रेण प्रख्याया अविशेषे निमित्तं भवति। प्रख्याया अविशेषः 'तदेयेदं ज्ञानम्' इतिप्रत्यभिज्ञाविषयत्वम् । तेनैकत्ये जातिपदार्थे च सिद्धेऽपि अभिधानासिद्धिः । तथा घनमिति सर्वषिशेपाभ्यन्तरीकरणेनाव्यपवर्गगतावपि प्रख्याया अधिशेपो नास्ति । भिन्नवृक्षालम्पनत्याय. नमिति प्रत्ययस्थायथाऽऽम्रवनं पलाशवनमित्यादिज्ञा- नेपु सदेवेदं ज्ञानमितिप्रत्यभिज्ञाऽभावाद्' इति फैयटे- नैव समाधानात् । अत एव 'सामान्यशक्तात् शब्दादिशेपव्यक्ति यो लक्षणा' इति वृद्धाः । सा च शब्दतन्मात्रस्यैव परिणामविशेप आकाशवदिभुः ॥४१॥ (कुं० टी०) *विशेषानवगमेति । व्यक्तेः शक्यले तु वि. शेपो ऽपि प्रतीयतेति भावः । *सा-नातिः । ननु गुणसमूहो दन्यमित्ययुक्तं, द्रव्यपदार्थवादिव्याडिमते आख्याते पिक ।

·-- ४७४ टीकाइयोपेसायां लघुमन्जूपापाम् । याविशिष्टदम्पाभिधानादतिरिक्तमेव द्रव्यम् । अत एव शुक्लादी- नामपि द्रव्यपदार्थता सिद्धा । इदं तद्' इतिसर्वनामपरामर्श- योग्यं वा द्रव्यम्, तत्तदुपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्म वा द्रव्यमित्यत आए अतिरिक्तति । स एव-शुरुत्वादिभानप्रसार एव । उक्ता कृतेरिति । जातिशक्तिवादे तु जात्या स्वाश्रयव्यक्तीनामाक्षेपे सामान्यरूपेणैव गुणादीनां मानमित्यर्थः । यद्यपाति। पाला- नां शक्तिग्रहो यद्यपि व्यक्तिविशेष एव, तथापि व्यत्यन्त- रे ऽपि आनयनादिदर्शनाजात्याश्रयमाने शक्तिव्यवस्थिति- रित्यर्थः। फारणत्वादीति । दण्डत्वाश्रये घटकारणताग्र- हायत्यन्तरे ऽपि तत्संभवोऽस्त्येवेति सामान्यलक्षणापा नो- पयोग इत्यर्थः । अत एवोक्तं हरिणा- निर्वय॑मानं यत्कर्म जातिस्तत्रापि साधनम् । स्वाश्रयस्याभिनिष्पत्त्य सा क्रियायाः प्रयोजिका ॥ इति । अस्याः यद्यपि घटं फरोतीत्पादावसतः क्रियासाधनता न सम्भवति, तथापि जातिरूपाश्रयेण सा साधनता, व्यक्तिरूपा- श्रयेण निर्वयैवेति । एवमेकन घटत्वाश्रये चक्षुस्संयोगाई- शान्तरस्थघटस्यापि बोधसम्भवे तदर्थमपि सामान्यलक्षणा न स्वीकार्या। यत्तु अतीतघटादेर्वर्तमानकालानवच्छेदकतया तत्मत्यक्षा- नापत्तिः, अतः सामान्यज्ञानस्य प्रत्यासत्तित्वमावश्यकम् । एतेन कार्याव्यवहितमाक्षणावच्छेदेन कारणाभाव एवं व्यभिचारः। अतीतयटादेश्च कारणऽभावस्याभावेऽप्यवच्छेदकभावान व्य- भिचार इत्यपास्तमिति । तन्न । अतीतघंटादावपि बुद्धया विषयीकृत्य यदात्वाश्र- यत्वेन ज्ञानसचात् ।

·'सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४७५ *तद्वदिति । यत् पर्वतीयधूमे च्याप्तिग्रहो न स्पा. दिति । तन्न । धूमत्वेनैव रूपेण महानसीयधूमे व्यासिग्रहात् । ननु मसिद्धधूमे व्याप्तिरेव गृहीता अप्रसिद्धस्य चा- अनुपस्थित्या 'धूमो वहिव्याभिचारी न वा' इति संशयो न स्यादिति चेन्न । प्रसिद्धधूमे तत्तद्धमत्वेन व्याप्तिनिधये ऽपि धूमत्वेन तत्संशयसम्भवात् । अव्यपवर्गगतेश्वेति । विशेपान- चगमादित्यर्थः अयं भाव:-शुक्लादिभेदेन भिन्नास्वपि व्यक्तिपु एकाकारप्रती. स्या जातिसिद्धौ तत्रैव शक्तिग्रहः नापि शुद्धव्यक्तीनां योधोऽस्ति। व्यक्तीनां विशेषरूपत्वेन विशेषावगतिपसगात् । मातेः शक्यत्वे तु तदाक्षिप्तव्यक्ती सामान्येन भानमिति । को विशेष इति भाष्ये किमर्थमनयोरुपन्यास इत्यर्थः।*अनभिधीयमानापीति । चाच्यत्वेनास्वीकृताऽपीत्यर्थः । *सनिधिमात्रेणेति । शक्ति- ग्रहे व्यक्तानुपलक्षणतामात्रेणेत्यर्थः । तथाचानेन युद्धक्यमूल- फजात्यैक्ये सिद्धे ऽपि वाच्यत्वं नोपपादितमतो ऽव्यपवर्गगते. वेत्ययुक्तमिति भावः । तदेवेदं ज्ञानमिति । तदुचारितगोश- ब्दायादृशं ज्ञानं तादृशमेतदुचारितादित्याकारकमित्यर्थः । *तेनैकत्वे इति । उक्तयुक्त्या जातिपदार्थे सिद्ध तस्या एकले. च सिदे ऽपि तस्या वाच्यत्वं न सिद्धमित्यर्थः । द्वितीयहेतुना वेफत्वं न सिद्धमित्याह तथेति । *अविशेषइति । एकरूप- स्वमित्यर्थः । वनशब्देन कदाचिदानसमुदायस्य कदाचित्स- दिरसमुदायस्प प्रतीतर्न युद्धौम्यमित्याह *भिनेति । आल. *कैपटेनैति । उक्तविभागस्य कैय- टेन मदर्शितत्वादित्यर्थः । कथं तर्हि सर्वनामनि न लक्षणेति १ अपि शब्दो भिन्नकमा योधपदोत्तरं द्रष्टश्यः । . म्बनत्वात्-विषयत्वात् ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । पवादः, विशेषयोधार्थ लक्षणाया आवश्यकत्वाद, इति चे- त् । तदादिन्यायेन सामान्ये शक्तस्य विशेषरूपेणोपस्थापकर त्वमिति मते तथा संवादात् ॥ ४ ॥ (क०टी०)सैव वाच्यति सिद्धान्तमाह शतशोऽपीति । अनन्त- घचनोऽयं शतशब्दः। #सा-साऽपिाविषयभेदेन। अत पवाह द्रव्यति। सर्वप्रेति भावः। एवेन तवचचच्छेदः । व्यवहारस्य तत्रैव सम्भवात् । सिद्धान्तमतेनाह *गुणेति । परमतेनाह #अतिरिक्तति । गुणाद्याश्र• यस्यैव द्रव्यत्वात् । एवाशे दूषणमाह *उक्तति। 'गां लिख'इत्यादा- वित्ति भावः। तत्र-आकृतिमति । जातेः शक्यत्वमप्रमाणमिति शङ्कते यद्यपाति।पुरुषान्तरात-प्रयोज्यवृद्धमिन्नात् । *याल:-र :-यो व्युत्पि. मुः। विशेषशक्तिग्रहानन्तरमिति शेषः। श्रयणोत्तरमेव-नतुवाक्या- न्तरथचणोत्तरम् । *मानवात्स्न्ये । आदिना कार्यत्वम् । इदं परसंम- तमपि स्थलविशेपे इत्याह यथेति । *शक्तिनहे-बहुव्रीहिणा यथा तत्र तत्त्वेन सर्वोपस्थितिस्तथाऽत्र तत्वेन तदुपस्थितिरिति न तदुप- पयोगः । एतेन तासां नैतत्संभव इत्यपास्तम् । *इत्यादीत्यादिना- कपिला कपोतिकेति । *अप्रतीतिरिति । विशेषानवगतिपूर्व सामा- म्यस्य शब्दतोश्चगतिरित्यर्थः । भावा-गुणादिभिम्नेष्वनुस्यूतकाकारप्रतीत्या जाति- सिद्धो तत्र शक्तिग्रहः शब्दात्तस्या योधश्च व्यतीनां स्वानन्त्यात्तासुन शक्तिग्रहो नापि शुद्धानान्तासां बोधः । तासां विशेषरूपात्वेन विशेषायगतिप्रसङ्गात् । यथा आकृतिरूपादिकं शाब्दवोधे भासते सामान्येन तथा विशेषोऽपि भासेत । जाते. श. क्यत्वे तु तदाश्रयत्वेनाक्षेपादिना सामान्याकृतिरूपादेव प्रहण- मिति न दोप इति *कोवशेषइति । एकेनैव हेतुना एकत्वाभिधानयोः सिद्ध त्यादिति भाव । *संनिधिमात्रेण-शक्तिग्रहे व्यक्तावुपलक्षण- सामात्रेण । प्रत्यभिशेति । तंदुश्चरितगोशवाद्याश. प्रत्ययः तार• श एवैतदुचरितादित्येवं प्रत्यभिक्षाविषयता । साचैकाकारतां धि. १त सामान्यम्। २ एवो द्रन्यस्यैवेत्येतद्घ टकः । अय ·सपपश्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४७७ । नाग्नुपपनेत्यर्थः । द्वितीयहेतुनाऽभिधाने सिद्धेऽप्येकत्वं न सिध्यती. त्याह *तथापनमिति । *अविशेप इतिएकरूपत्वमित्यर्थः। वनश. दन कदाचिदाम्रसमुदायस्य, कदाचित्पलाशसमुदायस्य, कदाचित् खदिरसमुदायस्य, कदाचिदानादिसमुदायस्य प्रतीतेरिति तात्प- यम् । तदाद *भिनेति । अतएव-विशेषे शक्त्यभावादेव । *सा च- जातिः॥४१॥ साच जातिः सर्वत्र । आकाशजातिसमवाया. देरप्यौपाधिकानेकत्वात् । तदुक्तं हरिणा- संपोगिद्रव्यभेदेन देशे च परिकल्पिते । तेषु देशेषु सामान्यमाकाशस्यापि विद्यते।। इति । आकाशेत्युपलक्षणम् । अर्थजात्यभिधाने ऽपि सर्च जात्यभिधायिनः। व्यापारलक्षणा यस्मात्पदार्थाःसमवस्थिताः॥ इतिच। जात्यभिधायिनः, जातिविशिष्टवाचकाः। व्या. पारलक्षणा, प्रयोजनज्ञाप्याः । शब्दस्यान्वायरूपमन- वच्छेदकीकृत्य अप्रत्यायकत्वात् । एवं च 'निस्सा- मान्यानि सामान्यानि' इत्यनादेयम्। सामान्या. नीत्यस्य शब्दस्यायोधकत्वात् । किञ्च ब्रमण एवं प्रमाणसिद्धतपा सर्वे भावा ब्रह्मणः शक्तिभूता नतु ततो भिन्नाः । तत्र यथा. व्यवहारं शक्तिकल्पनेति सर्वत्र जातिव्यवि. भागः । आकाशत्वं, घटत्वमिति व्यवहारस्य तु. त्यत्वात् । तत्तत्कर्णशष्कुल्यवच्छिन्ननभस एवं श्रोत्रत्वमिति मते श्रोत्रत्वस्य जातित्ववत् । साच जातिरुत्पत्तेःप्राक् नाशे च सूक्ष्मरूपेष्वाश्रये- ·४७८ टीकाट्योपेतायो लघुमन्जुपायाम् । प्ववतिष्ठते इति नित्यत्वं तस्याः ।अनुगताकारज्ञानज- नक व्यक्तीनां यत्किश्चिद्रूपं तत्सर्व जातिः । एवं च. जातिः, उपाधिरिति पर्यायाविति हेलाराजः। सर्वजातीनां व्यापकत्वेऽपि पदार्थानां विचित्रश- क्तित्वात् कां चिदेव जाति कश्चित्पदार्थों ऽभिव्यक्ति न सर्वी सर्वः । सा च कदाचित्स्त्रीत्वयुक्तेन पिण्डेन व्यज्यते, कदाचित्पुंस्त्वयुक्तेन, कदाचिदेकाधारस्था कदाचिदनेकाधारस्थति योध्यम् । । 'तस्याः प्राधान्येऽपि स्वाश्रयसमवेतत्वेन संख्पा- देस्तत्र बोधात् तत्तल्लिङ्गवचनोपपत्सिर्गुणवचनशब्द. च' इति सरूपसूत्रभाष्ये स्पष्ठम् । सा च नित्ये. न्युक्तम्। अत एव भाप्ये "सिद्धे शब्दार्थसवन्धे" इति घार्तिके "सिद्धे शब्दे ऽर्थे सम्बन्धेचेति विन- हः कं पदार्थ मत्वा" इति प्रश्ने "आकृतिमि स्याह । आकृतिर्हि नित्या द्रव्यमनित्यम् । अ- प्राकृतिपदेन जातिः संस्थानं च । उभयमपि नित्यम् । अनयोर्यथा नित्यत्वं तथा वक्ष्यते । “अथवा द्रव्ये एक पदार्थे एप विग्रहो न्याय्य:-सिद्धे शब्दे ऽर्थे सम्बन्धे- चेति । द्रव्यं हि नित्यमाकृतिरनित्या ) एवं हि दृश्यते लोके मृत् कया चिदाकृत्या युक्ता पिण्डो भवति पि. ण्डाकृतिमुपमृद्य घटिकाः" इत्यादि ॥ ४२ ॥ *सर्वत्रेति । पदार्थमात्रे इत्यर्थः । ननु आकाशादीनामे कन्यक्तिकतया कथं तत्र जातिरत आह आकाशेति । आकाशजातिसमवायानां सर्वेपामनेकत्वमित्यर्थः ।

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । एतेनाकाशपदानिर्विकल्पक एव बोध इति, शब्दाश्रयत्वमे- वाकाशपदशक्यतावच्छेदकमिति चापास्तम् । *संयोगिद्रव्यभेदेनेति । अयं भावः सर्वभूतानामधिकरण- माकाशम् , अवकाशदानाद्धयाकाशम् । तथाच इह देशे घटसंयोग इति व्यवहारात्संयोगिना घटादीनां यो भेदस्तद्वशादाकाशस्थापि भवत्पौपाधिको भेदः । एवंच प्रतिदेशमाकाशामिदमित्यभिन्न- प्रत्ययलक्षणमस्त्याकाशसामान्यम् । एवं कालस्यापि युधि- ष्ठिरादिसंयोगवशादनेकत्वम् । एवं दिक्पालादिसंयोगवशा. दिशोऽप्यनेकत्वम् । एवं समवायस्यापि सबन्धिभेदादेनकत्वो- पचारः । सर्वत्रेहबुद्ध्यनुत्तेर्जातिकल्पनम् । *उपलक्षणमिति । जातिसमवायबुद्धेरपीत्यादिः। अत्र सर्वर्गवादिशब्दैः स्वरूपपरै- रर्थपरैश्च प्रथमं गोशब्दत्वादिजातिरेवाभिधीयते पश्चात् श. ब्दार्थयोरभेदारोपाद्गोत्वादिरूपार्थजातिपु अध्यासकल्पना । तदुक्तं हरिणा- स्वजातिः प्रथम शब्दैः सर्वैरेवाभिधीयते । ततोऽर्थजातिरूपेषु तदध्यारोपकल्पना ॥ इति । इत्यं स्वसिद्धान्तमुपपाय भदरिमतान्तरमप्युपपादयति *अर्थजात्यभिधानेऽपीति । यदा विशुद्धा एवाऽर्थजातयः शब्दै- रभिधीयन्त इत्याश्रीयते तदा सर्वे जात्यभिधायिनो ऽपि शब्दा जातिवाचिन एव । ननु निस्सामान्यानि सामान्यानीति सि- द्धान्तात्कथं जात्यादिशब्दा जात्याधारे जातिमभिदध्यरत आइ *व्यापारलक्षणा इति । व्यापारः प्रयोजनं तदेव लक्ष. णं हेतुर्येपाम् । अभिधारूपव्यापारवशाद्धि शब्दार्थकल्पनम् । यथा द्रव्यादिशब्दानामनुगमकधर्मस्वीकारः । एवं गोवाश्वत्वे सामान्ये इत्याधनुभवात्तत्राप्यनुगमकधर्म आवश्यक इति ।

·४८० टीकादयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । *अवच्छेदकीकत्येति । ययादि घटादिशब्देष घटत्वादिकम- बच्छेदकीकृत्य शक्तिग्रह एवं जात्यादिशब्देऽपि जातित्वसामा. न्यमवच्छेदकमित्यर्थः । किञ्च जात्यादिपु सामान्याभावे "जा. त्याकृतिध्यक्तयस्तु पदार्थः" इति गौतमसूत्रस्यापि विरोधः । *अवोधकत्वादिति । अन्वयितावच्छेदकल्पास्वीकारे गोत्वा- श्वत्वादीनि सामान्यानीति शब्दस्य वोधकत्वासम्भवादित्यर्थः। *ब्रह्मण एवेति । ननु ब्रह्मातिरिक्तस्यातात्त्विकत्वे तदन्तर्गत. श्रुतेरपि तथात्वान्नेष्टसिद्धिरिति चेत् । श्रुत्यर्थस्य ब्रह्मणः "सत्यं ज्ञानम्" इत्यादिना तात्विकत्वष्टस्तस्यास्ताविकमामा- ण्यात् । *ब्रह्मणः शक्तिभूता इति । अयं भाव:-अविद्याकल्पितस्य भावभेदस्यापारमार्थिकत्वा- देकस्य नानात्वोन्नीयमानशक्तिभेद एवं युक्त इति । अविद्या- वृत्तिरूपस्य भेदस्य सर्वपदार्थानुयायिनो ऽसत्यत्वायक्तिरिति व्यवहारः । भेदप्रत्यये सत्यप्यन्वयि रूपं जातिः । यथाच ह. चकस्वास्तिककुण्डलादिविकारभेदे ऽपि सुवर्णमित्येव सर्वत्रानु- यायि रूपं सत्यम् । एवंचैकैव जातिर्महासत्ताख्या ब्रह्मस्वमा. वा। तस्या एव गोत्वाश्वत्वजातिविवर्तः । तदुक्तम्- सम्बन्धिमेदात्सत्तैव भिद्यमाना गवादिपु । जातिरित्युन्यते । इति । आश्रयभिचमाना उपचरितभेदा गवादिपु महास व गोस्वादिजातिः । तस्यामेष, शब्दा वाचकत्वेन धर्तन्ते । एवंचाभावस्यापि बुद्धया निरूपणा महासत्ताया अवियोगात्मातिपदिकमानवाच्या सा । अतएव 'मातिपादकार्य: सत्ता'इति माहुः । धातुरपि क्रियाव्यक्तिषु समवेतामुपाध्यनु ·. सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । गृहीतनानात्वों सचामेवाभिधते । उपाधिभेदादेव च न सर्वेषां नानार्थत्वम् । अत्र सर्वे भावा इत्युक्त्या मायाया अपि शक्तित्वेन परा- श्रयत्वात्पारतन्त्र्यं मुचितं न तु सांख्याभिमतं प्रधानत्वम् । नन्वेवं गोत्वमिति प्रकृतिप्रत्यययोरानर्यक्यप्रसङ्ग इति चेन्न। प्रातिपदिकेन गवाश्रयायाः सत्ताया अभिधानं प्रत्य- येन तु निष्कृप्याश्रयस्य सामान्यस्येत्यदोपात् । जातिपदायें सर्वत्रान्वयिरूपं जात्यात्मना ब्रह्म विवक्षितम् । द्रव्यपदा- नये परिनिष्ठितरूपं परमार्यतयेति दर्शनविकल्पः । ननु सत्यासत्यात्मकरूपयस्वीकारे अद्वैत हानिरिति चेत् । सत्यम् । अविद्यावशानानात्वम् । तत्र योऽप्रकाशस्सा- .ऽविद्या । नचापकाशो नाम प्रकाशाभावरूपोऽधिकरणादति- रिक्तोऽस्तीति दिक् । * यथाव्यवहारमिति । गोत्वजातिर्गोव्यक्तावेवेत्यादि । *जातिद्रव्येति । द्रव्यशब्देनात्र व्यक्तिरच्यते । *सूक्ष्म रूपेपु-परमाणुपु । "सर्व जातिः" इति जातिशब्देन धर्ममात्र 'मुच्यते नातः पश्चादिशब्देऽपि तत्प्राप्तिरिति गौतमबल्या. 'ख्यातार: । व्यापकत्वेऽपीति । ब्रह्मसत्तारूपाया गोत्वजाते. रवेऽपि सवात्। *विचित्रशक्तित्वादिति । उपाधिस्वभावादिति भावः । ननु जातेर्वाच्यत्वे लिङ्गसंख्याधनन्वयमसन इत्यत आह *प्राधान्येऽपीति । तथा च सामानाधिकरण्येन सं. रुयाद्यन्वय इति भावः । गुणवचनशन्दयदिति । तत्राप्येका र्यसमवायेनैव लिसंख्यान्वयोपपचेः । केचित्तु एकं रूपं द्वे रूपे इति अवाधितमतीतेः संख्या अ. ६१ ·१८२ टीकादयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तिरिक्तपदार्थ एव । नहि तत्र स्वाश्रयसमवायादीनां सम्बन्ध त्वसम्भवः । सर्वत्र प्रतीतीनामविलक्षणत्वात् । किश्च एकार्थ- समवायेन घटत्वादौ द्वित्वसत्त्वात्तदोधापत्तिः इत्याहुः । *कंपदार्थमिति । कं पदार्थ मत्वा सिद्धत्वमुच्यते इति प्रश्नार्थः | *संस्थानम्-कम्युग्रीवादिमत्वादि । *तथा- वक्ष्यत इति । प्रवाहाविच्छेदात् । *द्रव्यं हि नित्यमिति । एकस्मिन्नेव द्रव्ये अनेकाकृतियोगाद् द्रव्य नित्यमित्यर्थः। अयं भावः-उपाधीनां वस्तुतो व्यतिरिक्तत्वाभावेनोपधे- यरूपतया उपाधिमद्रव्यमेव नित्यत्वात् शब्दार्य इति ॥४२॥ । (फ.टी)*साचेति। उक्तरूपा,उक्तरीत्या सिद्धाचेत्यर्थःनन्यांका- शत्वादेरेकव्यक्तिवात्तित्वात्कथं तत्त्वमत आह आकाशेति। * आदिना कालादि । *देशे-प्रदेशे। तेपु-तावत्प्रदेशोपश्लिप्टस्याकाशस्यापि। प्रतिज्ञाऽविरोधायाह *आकाशेत्युपेति । हर्यन्तरमत एवाह *अर्थेति । तनिष्ठजात्यभिधानेऽपीत्यर्थः । पूर्वार्दोके ऽर्थे हेनुमाह *व्यापारेति । यथाश्रुतासद्गतेराह जातिविशिष्टेति । व्यापारस-प्रतीतिरूप व्यापा. रलक्षणा इति चहुबीहि । तदाद *प्रयोजनेति । सत्त्वमेवाह *श. दस्येति । एवञ्चैत्यस्यार्थमाह *सामान्यति । गोत्वाश्यत्वादीनि सामान्यानीत्यस्यारोधकत्वापचरित्यर्थः । सिद्धान्तरीत्या दोपमाह *किश्चेति । एवेन प्रपञ्चव्यवच्छेदः अग्नेर्दाहकत्यादिवदाह #शक्ती- ति । तत्र-व्रह्मणि । इदं परस्यापि कचिदावश्यकमित्याह तत्तदि. ति । ननु जातैराकाशवद् व्यापकत्ये सर्व गोभूतं स्याज्जातिसकर प्रसङ्गश्चात आह *सर्वेति । सङ्करोऽपि न, परस्परपरिहारेण भिन्नका स्तुनिष्ठानामवैकत्र स्थितेःसङ्करस्वाद, स न गोत्यादीनामिति मावः। *न सर्वामिति । यथा आत्मनां व्यापकत्वेऽपि कचिच्छरीरे कश्चिदे. घात्मा स्फुरति नतु सर्व सर्वत्र तद्वदित्यर्थः । ननु जातेः प्राधान्ये तस्यां स्वतो लिगायभायात्कथं तदुपपत्तिरत आह *तस्या इति । १ सामान्यमस्तीति मूलेन योजना।

·समपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४८३ *सरूपेति । तत्रहि "लिङ्गवचनसिद्धिगुणस्यानित्यत्वाद्" इत्युक्तम् । गुणाः सत्त्वादिगुणाः स्त्रोत्यादयः, एकत्वादीनि च । तेन च जातो त. दारोप इति तात्पर्यम् । विशेष वक्तुमनुश्दति *साचेति । प्रकृतोप- युक्तमात्रमाह *अर्थेचेति । चेन सम्बन्धोऽपि बोध्यः। कैयटसूचि- तमाह *अनायतीति । पूर्वातिमात्रस्य नित्यत्वोक्तावपि 'घ. स्तुतस्तत्त्वस्याभावादाह अनयोर्यथेति । जातिसंस्थानयोर्यन प्रकारेणेत्यर्थः । तथाच पूर्व तत्प्रकारो नोक्को ऽनुपदमेव वक्ष्यत इत्यर्थो योध्यः। अथवेति । "अथ द्रव्ये पदार्थ फथ विग्रहः, सिद्ध शब्देऽर्थसम्बन्धेचेति-नित्यो पर्थवतामधैरभिसम्यन्धः" इति तत्रत्योऽस्यादिः । *इत्यादीत्यादिना-"धटिकाकतिमुपमृध कु- ण्डिका" इत्यादिपरिग्रहः ॥ ४२ ॥ अत्र फैयटः-तत्तदाकारं तत्ताड्यजातिरूपं पा- ऽसत्यमुपाधिमाश्रित्य तदयच्छिन्नं ब्रह्मैव द्रव्यम् । एतेन मृदोऽप्यनित्यत्वाद् "द्रव्यं नित्यम्" इ. त्ययुक्तमित्यपास्तम् । मृदो ऽप्याकारमात्रतया ब्रह्म- ण्येव पर्यवसानात् । "वाचाऽऽरम्भण विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इतिश्रुतिवत् । आकृतिः संस्थान' तस्या अनित्यत्वे तह्यङ्ग्यजा- तिरप्यनित्यति एतत्तात्पर्यम् । "यदा आकृताधपि पदार्थे एप विग्रहो न्या. यः । ननु चोक्तमाकृतिरनित्यति । नैतत् । नित्या आकृतिः । कथम् । न कचिदुपरतति कृत्वा सर्वत्रो परता भवति । द्रव्यान्तरस्था तूपलभ्यते" इति । अत्राकृतिपदेन, जातिः । उपरमो ऽनभिव्यक्ति १ रात्र खसशके मूलपुस्तके-ब्रह्मदर्शने जातेरप्याविद्यकवे. नासत्यत्वादनित्यत्वामिति । अनेन अत्र प्रकरणे व्ययव्यजकयो- रुभयोरप्यातिपदेन ग्रहणं सूचयति-इति पाठो मधिका ·४८४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । आविद्यकः पदार्थों जातिः यावयवहारं धवत्वा- स्कूटस्थत्वादविचालित्वादनपायोपजनविकारित्वादा- रंवारमुत्पत्यायभावेनानुत्पत्यवृद्धयव्यययोगित्वेन नि- स्येति एतद्भावः । एतदभिप्रेत्य "भिनेवभिन्नं छि. नेष्वच्छिन्नम्" इति सामान्यलक्षणमुक्तम् । अधा- घपवसंस्थानरूपाया आकृतेमक्तहेत्वभावेन प्रकारा- न्तरेण नित्यत्वमाह "अथवा यस्मिंस्तत्त्वं न न्य- से तदपि नित्यम् । तस्य भावः तत्त्वम् । आकृतावपि तत्त्वं न विहन्यते" इति' । अवयवसंस्थानरूपाया आकृतेराश्रयप्रवाहाविच्छेदात्तद्धर्मस्याविघात इत्या- शयनानेन प्रवाहनित्यतोक्ता ॥ ४३ ।। (कु.ठी.)*ब्रह्मैव द्रव्यमिति । सर्वेषां धर्माणां ब्रह्मण्यध्यस्तत्वेन. सर्वत्राधिष्ठानभूतं ब्रह्मैव । विशेष्यमेव च द्रव्यम् । शुक्तिरज- तादिज्ञाने शुक्यादीनां विशेष्यत्वात् । तथाहि-व्याडिमते सर्वे शाब्दा द्रव्याभिधायिनः । तद्यथा आत्माद्वैतवादिभिरात्मशब्दन द्रव्यमुच्यते । आत्मैवहि बुद्ध्युपाधिभिन्न प्रतिभासमानं द्रव्यं, पदानामर्थः । अत एव स्वभाव आत्मभूता सत्तेति वदन्ति । अत एवोक्तं हरिणा- १ यस्मिन्विहते नऐपि तद्धर्मो, न घिहत्यत, इत्यर्थः । आकृति- ध्ययोश्च परम्परं भावत्वं घटत्यादिघटादिरूपमेव । जातेगकृते- धायियकत्वेऽपि तत्तदुपाध्यवच्छिन्न ब्रह्मैव द्रव्यम् । तस्याविद्यकत्ये तवछिन्नं ग्रींय आकृतिजातिश्चेति योध्यम् । तत्चपदेन च तद्यवहारो लक्ष्यने । निर्धर्मव्यपहाराभावाच धर्मव्यवहार स्युक्तम् । इति पाठोऽधिको पुस्तके वसंझके।

·, भवाहनित्यताऽनेनोक्ता । तन्नाशे ऽपि तद्धर्मो न नश्यति । आ- श्रयमवाहाविच्छेदादिति भावः । तत्चमित्यस्यार्थमाह *त- समपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४८५ आत्मा वस्तुस्वभावश्च शरीरं सम्वमित्यपि । द्रव्यामत्यस्य पर्यायास्तच्चमित्यपि हि स्मृतम् ।। इति- इति भावः। एवञ्चाधिष्ठानसत्ताभिमायेणैव घटः सनितिमयोगः। नहि सत्ताजातिस्तत्र निमित्तम् । अभावेऽपि सनिति व्यवहारा- त् । अत एव स्वरूपसत्त्वमपि न तन हेतुः। अभाचे ऽनुगतथ. भावेनानुगतप्रतीत्यनापत्तेः । वाचारम्भणमिति । आरभ्यते स्पृश्यते इत्यारम्भणं वाचा वागिन्द्रियण नामभेदकल्पनम्। यथा घटः शराव इत्यादि,वस्तुतस्तु मृत्तिकैवेति तदर्थः। नित्या आकृति. रित्यत्र हेतुं भाष्यकारः पृच्छति *कथमिति।समाधत्ते *कचिदि. ति। कचिद्यक्तावनभिव्यक्ता नैतावता सर्वत्रानभिव्यक्ता भवति। तस्मानित्यत्वं जातेरित्यर्थः। अनित्यता त्रिविधा-संसर्गानित्य. ता यथा-स्फटिकस्य जपाद्युपधानेन स्वरूपतिरोधानम् । प- रिणामानित्यता यया-बदरफलस्य श्यामतातिरोधाने लौ- हित्याविर्भावः । मध्वंसानित्यता सर्वात्मना विनाशः । एतत्रिः विधव्यत्यासेन नित्यता समर्थयति #वेति । *कूटस्थत्वा- दिति संसर्गानित्यता परिहृता । कूटमयोधनस्तद्वात्तिष्ठति । संसर्गिनाशे ऽपि स्वयमनष्टा, इत्यर्थः । *अविचालिभिरिति । परिणामा ऽनित्यता । *अनपायेत्यादिना प्रध्वंसानित्यता रिहता । उत्पत्तेः सत्तापर्यन्तत्वादनुत्पत्तीत्यनेन जन्मसनारूपी विकारौ निरस्तौ । *अद्धीति । वृद्धिरूपविकाररहितम् । *अ- व्ययमिति । विनाशः परिहृतः । *यस्मिंस्तत्वमिति । - स्य भाव इति । *संप्रदायाविच्छेदादिति । अयं नित्याने हेतुः ॥४३॥ प.

·१८६ टीकाद्वयोपेतापां लघुपन्नृपायाम् । (फ.टी.) ननु पटाविद्रव्यम्य कथं निस्यता, यत आह अत्रे. ति। कयटोकासत्यपदार्थमाद नचदिति । कम्युप्रीयादिमृदादि. रूपमित्यर्थः । तध्यति । तत्तदाकारख्यतयघटत्वादिजातिरूपमि. त्पर्यः । एतेनेत्यस्यार्थमा मृदोम्पीति । श्रुतिवदिति। श्रुतेर्यथा तत्त्वेन तत्र पर्यवसानन्तद्वदित्यर्थः । ननु जातेरनित्यत्ये सिद्धा न्तविरोधो ऽत आह आकृतिरिति । तथाचाविरोधायेप मध्ये इदं लिखितम् । एतेन पूर्वोक्तार्यानुपपादकत्वादिमित्रायुक्तमित्यपा. स्तम् । तदाह पतदिति । द्वितीयमत इत्यर्थः । अयाधमतं समर्थयते मारतायतीति । न फचिदिति । कचिदुपरतेति कृत्वा न सर्वत्रोपरतेत्यन्ययः । ननुपरमो नाराधेत्तत्काले एयान्यत्र सरवं पियद्धमत आह अनमीति । अविद्याया जातित्वे मानामावासाव. मात्रेणानिर्वाहादाद माथिद्यक रति तृतीयमतं तु अग्रे एप खण्ड- नीयमिति भावः। ननु परमार्थपृष्टपा सर्वमनित्यमत माह याच- दिति । अद्वैतेन लीकिकव्यवहारामावाध्यवहारे च जातेरेकाकारपस- मर्शहेतुत्वात्सर्वदा एकाकारपरामर्शदर्शनेन यावत्ययहारकालमित्य. थैः । *कूटस्थत्यादिति भुपत्यादित्यस्य व्यारयानन्तव्याख्यानम् अविचालित्वादिति । रूपान्तरापत्तिचिालः । यथा पयसो छध्यादिरूपता । अनेन परिणामानित्यता परास्ता । अपायोप- जनरूपविकारद्धयशून्यत्वादित्यर्थः । तत्र अनपायति पञ्चमापन- यनिरासः । अनुपजनेति चतुर्थपरिणामनिरासः। उत्पत्तेः स. प्सापर्यन्तत्वादनुत्पत्तीत्यनेन जन्मसत्तारूपी भावधिकारी निरस्तो। #अवृद्धोत्यनेन तृतीयो वृद्धिलक्षणो निरस्तः। *अव्ययेति पष्ठो विनाशो निरस्तः । एतद्रूपविकारहितं नित्यम् । इदं च माये मुख्यत्वेनादौ नित्यत्वं ब्रह्मविपयं यावद्यवहारमेकरूपस्थितपदा. विषय चोक्तं तदाह नित्येत्येतदिति । द्वितीयविषयत्वे भा. प्यान्तरसंमतिमायाह *तदेवति । जातिरूपसामान्यलक्षणमुक्तमि. ति पाठः। *माध्ये-पस्पशायामेवेति भावः। *रूपायाइति । जा. तिव्यझिकाया इत्यर्थः । उक्तहेत्विति । यावद्ययहारकालं मध्ये मध्ये उत्पत्तिनाशयोः सत्वेन तदभावरूपोक्तहत्वभावादित्यर्थः । न'प्रागुक्त एव नित्यशब्दार्थः । प्रवाहाविच्छेदेऽतादृश्यपि नित्यत्व. व्यवहारादिरयाह *तदपीति । ननु किं तत्वमत आह *तस्ये- ·तद्धर्मव्यवहार न्यायवार्तिककारो ऽप्याह- "नित्या वर्णाः नित्या वेदा इति च सम्प्र- दायाविच्छेदात् । नित्या पृथिवी नित्याः पर्व- गान्तरेष्वपि सम्प्रदायाविच्छेदेन प्रवर्तन्ते । एतत् म. ता इतिवत् । तान्येव वेदवाक्यानि मन्वन्तरचतुयु- विरोध" इति । वेदस्य तदर्थानां च नामरूपप्र. व्याससूनमपि "समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्य- वाहानुच्छेद एव नित्यत्वमिति तदर्थः । उपाधिसं.. निवेशादिशब्दश्चोपाधीनामपि तदात्मकत्वात् ब्रह्मैव सपपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४८७ ति। यस्मिन्विहते नष्टे ऽपि तवृत्तिधर्मो न विहन्यते न नश्यति भाश्रयप्रवाहाविच्छेदादित्यर्थः । तत्त्वपदेन तद्यवहारो लक्ष्यते। निर्धर्मकव्यवहाराभावानष्टव्यक्तेर्व्यवहारामावाच इत्युक्तः । आश्रयप्रवाहानुच्छेदाच तधर्मव्यवहाराविधात इति तात्पर्यम् । तदाह *अवयवेति । *उक्तोति । इत्युक्तमिति शेषः । भाज्ये इत्यस्यानान्वयः । तस्यभाव इत्यादिहेलाराजहन्यन्तं ग्रन्थ पाठान्तरं चित्पुस्तके दृश्यते तदयुक्तम् । प्रागुक्तत्वादिति घोध्यम् ॥ ४३ ॥ प्रवाहनित्यता न्वादिवाक्येष्वपि तुल्यम्" इति । वाच्यम्।

·- ४८८ टीकाद्वयोपेताया लघुमञ्जूषायाम् । परमार्थसारविचरणे प्रपश्चितमस्माभिः । 'यथा स्वप्ने एकस्यैवान्तःकरणस्य विरुद्धानेकपदार्थरूपस्वं तथा जागरे मायासहकारेण ब्रह्मणस्तथात्वम् । यथाच जागरे अप्रतीयमानत्वात्स्वानस्य मिथ्यात्वं तथा तुरीयदशायामननुवृत्तेरस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं सं. विश्व सत्यत्वम् । उपाधिवैशिष्ट्येन तदेव व्यव- हारास्पदम् । निरुपाधिकं तु सर्वव्यवहाराविषय इति हेलाराजः। आकृतिस्तु यत्र सम्भवति तत्रैव । गौ- तमीये "जात्याकृतिव्यक्तयः पदार्थ" इतिसूत्रे व्यक्तिपदेनच सख्यादिविशिष्टा व्यक्तिः, पिष्टकमययो गाव इत्यादावाकृतिरेव । वस्तुतस्तत्रापि जातिः । पाण्याश्रितत्वेनाभिव्यक्ता तु पुण्यपापसाधनम् । तदुक्तं हरिणा- चित्रादिष्यप्याभिव्यक्तिीतीनां कैश्चिदिप्यते । प्राण्याश्रितास्तु ताः प्राप्ती निमित्तं पुण्यपापयोः।।इति। चित्रादीत्यादिना प्रनिमाः। प्राण्याश्रिता इति प्राणिपदं कृतदेवताऽऽचाहनप्रतिमोपलक्षणम् । वि. सर्जने तु कृते तान पुण्यपापसाधनम् । ब्राह्मपात्वादयो भावाः सर्वत्रैव च ते स्थिताः । अभिव्यक्ताःस्वकार्याणांसाधका इति चस्मृतिःइतिच पत्रैवोपदेशादिनाभिव्यक्तास्तत्रैच स्वकार्यसा. घकाः। प्रतिनियतव्यञ्जकव्यगयत्वादिति भावः । स. रूपसूत्रे भाष्ये धानितं सर्वमेतत् । स्वर्गापूर्वदेवता. शब्दादी नाकृतियोध्या । दर्शनाभ्याससहकारेणैव त- ·सपपश्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४८९ डोधात् । नव्यनयायिकग्रन्धे प्रकृतिप्रत्ययार्थविचा- रस्तु व्याकरणघासनावासितान्तःकरणतया तत्रैव वास्तवत्वभ्रमेणेति बोध्यम् ॥ ४४ ।। *तुंल्यमितीत्यन्तं वार्तिकोक्तिः। *समानेति । सृष्टयन्तरेऽपि नामरूपसाम्यानित्यत्वस्याविरोध इत्यर्थः । तथाच श्रुतिः “यझेन वाचः पदवीयमापन् तामन्यविन्दन्नृपिपु प्रविष्टाम्" इति। यझेन पुण्येन कर्मणा पाचो वेदस्य पदवीयं मार्गमायन माप्तवन्तः । *तदात्मकत्वात् --प्रमात्मकत्वात् । *विच्छेदोऽपीति । तन्मते अमावस्याधिकरणस्वरूपत्वात् । भूतलादेः स्वरूपेण भावत्वे- ऽपि रूपान्तरेणाभावत्वाभ्युपगमात् । तदाहुः- भावान्तरमभावो हि फया चित्तु व्यपेक्षया । इति । असत्य एवेति । अयं भावः-यद्यपि विन्छेदो नाम प्रतिवन्धः, तथाच स्वाकारातिरिक्तस्य प्रतिवन्धकस्य स्वीकारेऽ. द्वैतहानिः प्राप्ता, तथापि अज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकलस्वीकारेण वास्तविकमतिबन्धाभाव इति । अविद्या च अनादिभावरूपत्ते सति ज्ञाननिवां । नच सादिशुक्वाधवच्छिन्न वैतन्यावरकाज्ञा- नेष्वव्याप्तिः । रूप्योपादानाज्ञानस्याप्यनादिचैतन्याश्रितत्वे. नानादित्वात् । * एवमेव-असत्य एव । असत्यस्यापि व्याव- हारिकसत्यत्वं दर्शयति तत्तद्भोगेति । कविवर्त इति । उपादान सयसत्ताककार्यापत्तिः परिणामः । उपादानविषमसत्ताककाप. निर्विवर्तः। यथा स्वप्नेइति । अयं भावः-स्त्रमावस्थागतः प्रपशो जाग्रदशया माध्यमानत्वादसत्य इति सर्वानुमतं, तेनैव दृष्टान्तेन जागरायां यो भावभेदस्तस्य तुरीयदशायामननुवृत्तत्वादसत्य. स्वम् । सर्वावस्थास्वनुगतं मंविन्मानं सत्यम् । चिच्छतेरावरको ..

·तस्य टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । मोह एवं निद्रा नाम । तस्य चाविद्यावृत्तिरूपत्वान्निध्यात्वम् । एवं जाग्रत्स्वभावस्थागतमृर्तक्रियाविवर्तरूपमसदेवेति । *अ., नेकपदार्थरूपत्वमेवेति । अविघात्तिभेदात् । अतधात्वम्-अने- फरूपत्वम् । जाग्रदादिभिन्नत्वं तुरीयत्वम् । *तदेव-ब्रह्मैव । सर्वव्यवहाराविषय इति । "यद्वाचाऽनभ्युदितम्" इत्पादि- श्रुतिभिर्व्यवहाराविपयत्वस्यैवोपपादनात् । नन्वेवं "तं त्वेवमा- पनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इतिश्रुतिविरोधः । सत्यम् । “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह इतिश्रुत्पा वाङ्मनसा- तीतत्वमेव | औपनिपदत्वं तु उपनिषज्जन्यान्त:- करणवृत्त्या स्वात्मानमप्यविपयीकुर्वत्या प्रतिवन्धकाज्ञाननि- तौ स स्फुरतीत्यभिमेत्य । ननु घटादीनापाकारविशेषस्य सर्वत्र व्यक्तिपु नियतत्वाभावात्कथमाकृतेर्वाच्यत्वं गौतमेनोक्तमत आ- द आकृतिस्त्विति । यत्राकृतिरेव नियमतः पदेन प्रत्या- य्यते तत्रैवाकृतिगौतमसूत्रे वाच्यत्वेन विवक्षितेत्यर्थः । ननु घटत्वमित्यादौ जातिरपि व्यक्तिरेवेत्यतो व्यक्तिपदेन गतार्थ- तां निराकरोति व्यक्तिपदेनचेति । *संख्यादीति । संख्याकारकविशिष्टेत्यर्थः । कुत्र आकृतिमात्रप्रतीतिस्त- त्राह *पिष्टकमय्यइति । स्वमतमाह वस्तुत इति । अ• चेतनजातीनामपि सर्वगतत्वमुपपादयति *चित्रादिग्विति । आलेख्पलिखिते ऽपि ब्राह्मणे सादृश्यात्तदाकारानुकारपत्य- योदयानप्रापि जातिप्रकाशः । चित्रस्योपघाते त्वधर्मो न भ. चति । एवं चित्रस्थब्राह्मणपूजायां धर्मोऽपि न भवति । के विदित्यरुचियीजं तु मुख्यसादृश्यात्तत्प्रतिकृतिषु तत्प्रत्ययो भवति न तु तदशात्तत्र जातिसमवाय इति । *कृतदेवतेति । तत्र हि प्रतिष्ठाविधिना देवतानां मत्तिमायाम् अहङ्कारो भ• .

·सप्रपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । बति । चण्डालादिस्पर्शे च तदभिमानाभावः । ननु प्रतिमा- या देवतायुद्धेरध्यासे भ्रान्त्यापत्तिः । सत्यम् । अन्योन्यस्मि- भन्योन्यबुद्धिरध्यासः । प्रतिमायामेव हि देवतादृष्टिर्न देवतायां प्रतिमादृष्टिः । *आवाहनम्-अभिव्यक्त्यनुसन्धानम् । *विसर्जन- म्-निजरूपेणावस्थानचिन्तनम् । पूर्व व्यक्तिसर्वगतत्वं सामान्या- नामुक्तम्, इदानीं सर्वगतत्वनये ऽप्याह ब्राह्मणत्वादय इति । भवन्ति सर्वत्रेति भावा ब्राह्मणवादयः । ते प्राणिषु क्षत्रि- यादिष्यवस्थितत्वात्सर्वगताः । तथापि "ब्राह्मणमालभेत" इत्यादौ नाव्यवस्थाममङ्गः । यत्रैव हि उपदेशादिनाऽभिव्य- क्तिमासादयन्ति तत्रैव स्वकार्य साधयन्तीति पारम्पर्येण स्मयते । एवं च घटत्वादिजातयः प्रलये परमाण्वादिप्ववस्थि- ताः । *स्मृतिरित्यनेन जातिवादिवाजप्यायनमते स्मरणं मू. चितम् । *प्रतिनियतेति । तच्च ब्राह्मणत्वं विशुद्धमातापित्यो- निजत्वव्यायम् । ननु गवादिशब्दोचारणे आकारविशेपस्या- पि प्रतीतेरस्त्वाकृतेरपि शब्दार्थत्वमत आह *स्वर्गापूर्वेति । यदि हि आकृतिरपि शब्दार्थः स्यात् तदा स्वर्गादिशब्दे ऽपि तत्मतीत्यापत्तिः । तस्मानिष्कृष्टो ऽर्थमात्र एव शब्दार्थः । ननु कथमाकारविशेपस्य प्रतीतिस्तत्राह *दर्शनाभ्यासेति । सा. स्लादिमत्स्वेव गोशब्दप्रयोगं पश्यतां तदर्शनाभ्यासादाका- रविशेषप्रत्ययो नान्तरीयको न शाब्द इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ (क० टी०) आधस्य परसंमतत्वं प्रसिद्धमेवेति द्वितीये परसंम तिमपि तदीयानामज्ञाननिरासायाह #प्रवाहेति । अद्वैतिसंमति- मायाह #म्यासेति । प्रथमाध्यायतृतीयपादस्थदेवताधिकरणस्थम् । ननु जगत्कारणत्वादेष देवस्य नित्यावमित्यर्थकेन "अत एव च नित्यत्वम्" इतिपूर्वसूत्रेणोक्तं नित्यत्वमयुक्तम्, सृष्टिप्रलययोरुत्पत्ति- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् । . प्रलयदर्शनान, अत आह समानेति । "दर्शनात् स्मृतेश्च"इति सूत्र- शेषः । आवृत्ती पुनःपुनरुत्पत्तायपि समाननामरूपत्वात् समानश. ब्दार्थत्वाद् विवक्षितस्यैकरूपप्रवाहाविच्छेदरूपनित्यत्वस्याविरोधः। पासप्रश्यासवत् पुरुपवुद्ध्यजन्यत्वेन च घेदे नाप्रामाण्यशङ्का ।समा- मनामरूपत्ये प्रमाणंच- “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो घे घेदांध प्रहिणोति तस्मै । संह देवमात्मवृद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये" ॥ इति, "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथों सुधः" ॥ इति च श्रुतिः, "यथर्तुप्चतुलितानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिपु ॥ इति ष- स्मृतिश्चेत्यर्थः । एवं च ब्रह्मणः स्वयंभूत्ववेपस्यापि तत्वम् । पश्चाधकाले प्रादुर्भावःप्रलये च लयो न तु मध्ये मध्ये घटादिव- दिति नित्यत्वव्यवहारस्तस्येति भावः। तदाह #वेदस्येति । ननु तत्तदाकाराविरूपोपाधेष्यनित्यतापक्षे उक्तत्वेन तस्य च ततो भेदलाभेन प्रासिद्धान्तिताद्वैतहानिरितिशङ्कानिरासाय प्रागु- कमपि कंविद्विशेष प्रागनुक्तमत्रैव प्रसङ्गाद्वषतुमनुवादति उपाधी ति । *संनिवेशः-संस्थानम् । ग्रामवेति । पूर्वपूर्ववासनावशात्पर. मात्मन पयोपाध्यादिरूपेण तद्वैशिष्टयन च भानादित्युक्त प्राक। तथा च न तानिः । तमेवाह *यत्त्वित्यादि । *विच्छेदोऽपीति ) स्वकल्पितेत्यादिः।अन्न परोक्तोपमा * मधेति । विच्छदाशे। तदु. भयासांगत्य प्रकरयन् सिद्धान्तमाह *घस्तुतस्त्वित्याशुपपन्नेत्यः म्तेन । एवमेव-असत्य एव प्राण्यदृष्टवासनासहकारणति पाठः। प्राण्यश्चेति पाठान्तरम् । तथा-प्रपञ्चरूपतया एवं च-तस्यास- स्यत्वच । तन्नाश्यता-तत्वज्ञाननाश्यता, सर्वप्रपञ्चवद् विच्छेदस्या- पि। इति । प्रपञ्चितं पूर्वत्र परमार्थसारविवरणे चास्माभिरिति पाठः । ननु कथमेकस्य युगपत्तथात्यमतस्तत्राह प्रच्युतस्यत्यादिमागु- सहरिस्याख्यानस्थडेलाराजम् यथेत्यादि । तथात्वम-विल्दानेक. पदार्थरूपत्वम्। *संविदश्च-ग्रह्मणश्च!*उपाधीत्यनिमान्वयि । तदेव- ग्रहोय । मायाया अपि दुग्धस्य दधिभावेनेव न प्रपञ्चरूपः परिणाम:

·- समपञ्च स्फोटभेदनिरूपणम् । ४९३ किन्तु स्वर्णस्य कुण्डलरूपेणेवा एयंविधपरिणामो विवर्तपदेनोच्यते। अतएव प्रलये पुनरविद्यारूपेण सर्वावस्थानम् ।यदि दधिवत्परिणमे- तदा तस्य पुनर्दुग्धरूपत्ववत्प्रपञ्चस्य मायारूपणावस्थानं भज्येत । तस्या यत् संस्काररूपेणावस्थानं तदेव ब्रह्मणि सर्यलययन व्यवहि. यते इति बोध्यम् । गौतमीय आकृतेः पदार्थत्वं सम्भवाभिप्रायं न तु सार्वत्रिकामत्याह *आकृतिस्त्यिति । विशेष वक्तु प्रागुक्तमपि पो- नरुक्त्यपरिहारमनुवदति #गोतमीये इति । जातिव्यक्त्योरपि तत्व- मौत्सर्गिकं नतु सार्वत्रिकमित्याह *पिष्टकति । एवेनोभयध्यव- च्छेदः । *जाति:-सापि । तेनाकृतिसमुश्चयः। पूर्ववेन तु व्यक्तिमात्र- व्यवच्छेद इति भावः । नन्वेवं तन्नाशादो प्रायश्चित्ताधापत्तिरत आह *प्राणीति । तदाथितत्वेनाथयोत्परयनन्तरं तत्रालयघसंस्थानाभि- ध्यङ्गया सती स्वरूपसतीत्यर्थः। नतु ज्ञानमेव तत्साधनम्, अशाने ऽपि प्रायश्चित्तायुपदेशात् । अपिना प्राणिसमुच्चयः । *कैश्चित्-तत्त्वज्ञः। उत्तरार्धवैयर्थ्य परिहरन् शास्त्राविरोधमाह *प्राण्याधितेति । प्रति- मादीत्यर्थः । तेन चित्रसंग्रहः । प्राणिषु तु तथा स्परमेयेति न तत्रास्योपयोग इति नापिरुत.विशेषणफलमाह *विसर्जन इति । नन्वेवमपि शालग्रामाद्यसंग्रहस्तभावाहनाघभायात्।तत्वं तु तत्रापि शाखसंमतमत आह हर्यन्तरम् *ब्राह्मणत्वेति । चौ! ये इत्यादि। *मावा:-मातयःःस्थितिसमुश्शये।*स्मृतिः स्मरणम्।*:-पू. घेहरिसमुच्चये। अभीत्यस्य साकारत्वादाह यत्रैवोपदेशेति । अयञ्च शास्त्रीयः । आदिना स्वप्न फललाभादिः। *प्रतिनियनेति। विशेपेत्य. सर्वमेतदिति।सर्वत्र जातिसत्यम् तदेकत्वम्,तस्या वाच्यत्वञ्चो रीकृत्य नानार्थप्वपि तथा स्वीकृत्यसरूपसूत्र प्रत्याख्यातमा सर्वत्र त. दसत्वादौ तु तदर्थन्तावश्यकत्येन तदसङ्गतिः स्पष्टेवा आकृतिस्वि. रयुक्तफलमाह स्वर्गेति । शब्दार्थभूताया आरतेरपयवसंस्थान १ अपि काति योजना। २ यत्तदोनित्यसाकांक्षत्येनापेक्षितानुक्तयेइत्यस्य सङ्ग्रहोऽनु- कसमुच्चयार्थेन चेनेत्यर्थः । ३ साधकाइतिवेत्यत्रत्यः । ४ श्लोकवाद्य इतिचेत्यत्रत्यः। ५ उपदेश इत्यर्थः। ..

·टीकाद्वयोपेसायां लघुमञ्जूपायाम् । पत्वस्योक्तमाप्योकत्वादिति भावः । पवञ्च तथा सूत्रयता गौतमेन पदलक्षणादिकरणान्यायमने पदस्फोट एव । तद् ध्वनयत्राह *नध्येति । अत्रापि वाक्यस्फोटस्यैव तरवादाह भ्रमेणेति ॥४४॥ अनन्ता वर्गा. उत्पादविनाशशालिनस्तत्समूहश्च पदं बोधकामिति पक्षे तु पदानामानन्त्याच्छक्तिग्रहास- म्भधेनानुगताकारप्रतीत्या सिद्धायास्तसत्पदगतघट- पदत्वादिजातेवाचकत्वम्। अर्थगतजातेः शक्यत्ववत् । यथा च भ्रमणत्वादिजातिश्वरमक्रियाप्रत्यक्षव्यङ्गया एवमेषा ऽपि चरमवर्णप्रत्यक्षव्यङ्गया। क्रियासमुदाये बौद्ध भ्रमणत्यवदेपाऽपि तादृशे वर्णसमुदाये व्या. सज्यवृत्तिः । तदुक्तम- अनेकव्यक्त्यभिव्यनया जातिः स्फोट इति स्मृता। इति । यदा शक्यतावच्छेदके शक्तरिय शक्ततावच्छेदके. ऽपि तस्याः सत्वमिति तस्याः स्फोटस्वव्यवहारः॥४५॥ इति जातिस्फोटनिष्कर्पः। (फु० टी०) जातिस्फोटं व्युत्पादयति अनन्ताइति । एतन्मते वर्णानामनित्यत्वात्तद्गता जातिरेव नित्येति सैर स्फोट. शन्दनोच्यते । तदाश्रया एव तु ध्वनप उच्यन्ते। चरमक्रियेति। विशिष्टप्रयत्रजनितेन विक्षेपविशेपेणाभिव्यक्ता भ्रमणत्वादिजातिः प्रत्येकसपाप्ताऽपि न गृह्यते भ्रपणानापनपतीत राहते इत्यर्थः। भएपा-पदनातिः ।चोदे इति । व्यापाराणां समुदायासम्भवे. न तत्समूहरूपक्रिपापा अपि प्रत्यक्षासम्भवान् वैदि समुदाये मातिर्पयते इत्पर्यः । पर्णानामाशुविनाशिस्वादातार इति । पौदे इत्यर्थः। व्यासम्पत्तिरिति तेन नेकवर्गो.

·सप्रपञ्चं स्फोटभेदनिरूपणम् । ४९५ चारणे ऽर्थाभिव्यक्तिः । अतएवोक्तम् अनेकव्यक्तीति । अनेकवर्णव्यक्तीत्यर्थः । तथा च भिन्नमयनोदीरितध्वन्पभिव्य- तो जातिस्फोटोऽयं विलक्षण एच । यद्वति । यथा घट- त्वादिकं वाच्यतावच्छेदकं तथा घटपदत्वादिकं शक्ततावच्छेद- कमित्यर्थः ॥ ४५ ॥ (क० टी०) एवं पाक्यव्यकिस्फोट सिद्धान्तभूतमुक्त्वा प्राचोक्तं जातिस्फोटं तत्सिद्धान्तभूतमेकदेशिमतेनाह *अनन्ता इति ।सिद्धा. न्तरीत्याऽऽह *अनुगतेति । इदं घटपदमिदं घटपदमित्यावीत्यर्थः। असम्भवनिरासायाह *अर्थेति । ननु ताजकत्वस्य प्रतियण स. स्वे माचोक्तवर्णस्फोटपक्षोक्तदोषाः, सरो रस इत्यादी वोधाविशेषा. पत्तिश्चात आह *यथाचति । *चरमवणेति । पूर्वपूर्ववर्णानुम- पसहकृतेत्यादिः । पवच नोक्तदोपः। नन्वेवमपि प्रत्येक तत्सत्वे आद्यदोषाभाव एवात आहे *कियोति । ननु क्रमिकवर्णसमुदायस्य योगपचासम्भवेनानारब्धे तु गोशम्दे गौशब्दत्वं कथं भवेदिति तत्र जातिर्दुरुपपादेवात आह *बौद्ध इति । उभयत्र हरिसम- तिमाह *तदुक्तमिति । अनेकाभिर्वर्णव्यक्तिभिरभिव्यथा जातिः स्फोटो वाचिका ऽभिमतेत्यर्थः । स्फोटपदस्य च स्फुटत्यर्थोऽस्मा. दिति व्युत्पत्त्या पाचक इत्यर्थः । एवंच ज्ञाताया एव तस्या घा. चकत्वमिात स्फोटस्य सदातनत्वात्सर्वदार्थापत्तिरिति निरस्तम् । हवं चाशत्यधिफरणन्यायेनोक्तम् । न्यायादिमतेनाप्याह *यति। *इतिजातीति । इत्येवं प्राचोक्तजातिस्फोटनिष्कर्ष इत्यर्थः॥४५॥ परे तु यथाऽदै तिनाभात्मभेद औपाधिको माया. कृतः चेतनस्यैकत्वे ऽप्यस्त्येव, तत्रानुगमार्थ जा- तिकल्पना च दृश्यते, तथैकस्यैव तत्तत्कालतत्तहः नुरागरूपोपाधिभेदेनानन्त्यानत्पक्षे ऽपि अनुगत. शक्तिग्रहाय जातिरावश्यकी । परं तेषां तत्तदुपा. ज्यवच्छिन्नः स्फोटो व्यक्तिपभाक् । तत्तदुपाध्युपल- ·+ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । क्षितश्च जातिपदभाक् । पूर्वमते तुजातिः पदार्थान्तरम्। यत्तु सर्वन व्यक्तिरनित्या तत्ताश्त्युपहितं ब्र- रेय जातिरिति । तन्न ।आधिकानन्तव्यक्तिकल्पनापेक्षया जास्या- देरेव हेतुत्वकल्पने लाघवात् । अत एव "अग्नरग्नित्व- मपागा" इत्यादिश्रुतौ धर्मस्यैव नाश उक्तः अत एव "सिद्ध शब्दार्थसम्बन्ध" इति वार्तिके आविषक: पदार्थो जातिवष्यवहारं नित्या प्रवाह नित्या वैति देधैवाकृतनित्यत्वमुक्तम् । तच्चोपपादितमि- त्याहुः ॥ ४६॥ इति वाच्यवाचकशक्तीनां निर्णयः । (कुं० टी०) *आत्मभेद इति । अन्तःकरणावच्छिन्नं चै- नन्य जीवः । जीवाकाराहत्वप्रकारकाविद्यातिपरिणतो जीवो- ऽन्तःकरणेनाभिव्यज्यते । मायावच्छिन्नं चैतन्यं परमेश्वरः । अन्तःकरणभेदान्जीवानां भेदः । तदुक्तम्- तस्यैकमपि चैतन्यं यहुधा प्रविभज्यते । * यथाऽग्न्युत्था विस्फुलिङ्गा वारिराशेरिचोदकम् ॥ इति । *औपाधिक इति । ननु चिन्मात्रस्याज्ञानं न स्वाभाविक फिन्वौपाधिकम्, तत्र स्वस्यैवोपाधित्वे आस्माश्रय इति चेन्न । भेदस्य सभेदकत्वात्स्वस्यैवोपाधित्वात् । चेतनस्यैकत्वेऽपि आत्मभेदोऽस्त्येवेत्यन्वयः । अनुगमार्थमिति । नियतशब्दव्य- वहारार्थमित्यर्थः ॥ ४६॥ इति श्रीमदाचार्यकृष्णमित्रकृतायां कुञ्चिकायां वाच्यवाचकशक्तीनो निर्णयः।। *अनारक्तिमुत्पति इति पाठान्तरम् । + ·- आकाहानिरूपणम् । (क० टी०) वस्तुतो ऽस्यायुक्तत्वात्सिद्धान्तमतेनाइ *परेविति । पोपाधिकात्यस्य व्याख्या मायेति। तत्र-नानास्मसु । *एफस्यैव- वाक्यस्फोटस्यैव तत्पक्षेऽपि-भागुक्तासिद्धान्तपक्षेपि। अत्र माधिक किश्चित कल्प्यमित्याह परमिति । केवलमित्यर्थः । *तेषाम्-सिद्धा. स्तिनामाएतेनातिरिक्तजातिकल्पने किं स्फोटकल्पनयेत्यपास्तम्। तद् ध्वनयन्नाह पूर्वेति । आविद्यधर्मविशेप इत्यर्थः । सकलजीर्णोक्ति खण्डयति यत्त्विति । मादिनोपाधिः । तस्वकल्पने इति ! आ. विद्यकत्वकल्पने इत्यर्थः । इदमेव पूर्व किञ्चेतिवार्तिके तयाख्या. नावसरे, द्वितीयमाविद्यकावयवसंस्थानविषयं न जातिविषयमिति चनयन्नाह *आकृतरिति । भाष्ये इति भाषः । *तोपेति । अनुपदमेवेति भावः ॥ ४६॥ इतिषाव्यादिनिर्णयव्याख्यानम् । वाक्यसमयग्राहिका चाकासा । सा. चैकपदार्थ- 'ज्ञाने तन्वययोग्यस्थार्यस्य यज्ज्ञानं तद्विषयेच्छा 'अस्यान्वय्यर्थः क' इत्येवंरूपा पुरुपनिष्ठव । तथापि तस्या आकासाविषये अर्थे आरोपः । एतदेवाभिधा. नापर्यवसानमित्युच्यते । 'अयमों ऽर्थान्तरसाकाङ्क' इति व्यवहारात् । पदे तु नारोपः। मानाभावात्, अर्थयोधोत्तरमेव जिज्ञासोदयाच । 'पदं साकाझम'इति तु साकाहार्थबोधकामित्यर्थकम् । तदुक्तं समर्थसूत्रे भाष्ये-"परस्परव्यपेक्षां साम-. मुमेके । का पुनः शब्दयोर्कापेक्षा । न ब्रूमः शब्दयो- रिति किं तर्हि ?अर्थयोः।इह राजा पुरुषमपेक्षते-'म. मायम्'इति। पुरुषोराजानमपेक्षते 'अहमस्य'इति" इति। ईटशजिज्ञासीत्थापकं चैकपदार्थे ऽपरपदाव्यतिरेक- प्रयुक्तस्यान्वययोधाजनकत्वस्य ज्ञानमिति तद्विषये ता- दृशान्वयपोधाजनकत्वे ऽपि 'आकाक्षा'इति व्यवहारः। ६३ ·४९८ टीकाद्वयोपेतायां लधुमपायाम् । एतज्ज्ञानस्य योघहेतुत्वादेकवारमन्वययोधे जाते त- द्जनकत्वज्ञानाभावान्न पुनरन्वययोधः । कार्यसहव- तित्त्वेनैव तस्य हेतुत्वान्न सर्वत्र योधद्वयम् । अन्यथा प्रथमघोधहेतोस्तज्ज्ञानस्य द्वितीयवोधात्पूर्वमपि सच्चे- न तत् दुर्वारं स्यात् । अन्वयबोधश्च तदाकाचितसकलक्रियाकारकादि- विषयो विवक्षितः। एतेन तस्य हेतुत्वे खण्डवाक्यार्थबोधोत्तर महा- वाक्यार्थियोधो न स्थादित्यपास्तम् । खण्डबोधस्य क्रियातद्विशेषणकारकतद्विशेषणैत- दन्पतरमानविपयकत्वात् । अतएव "सुरतक्रीडापि- कीनां रथः" "कङ्कणकाणः प्रेम तनोतु वो नववयो- लास्याय वेणुस्वन"इत्यादौ समाप्तपुनरात्तस्य दोपतो. क्ता ऽऽलङ्कारिकैः । क्रियाकारकभावेनान्वयबोधकस- कलपदोक्त्यनन्तरं तटकयत्किश्चिदन्वायविशेषणोपा- दानं हि समासपुनरात्तत्वम् ॥४७॥ (कुंटी.)*साचैकेति । यथा घटादिपदार्यज्ञानानन्तरं तदन्वायन आनयनादेर्जिज्ञासा भवति । यद्यपि 'घटमानय इतिवाक्ये द्वयो- रपिपदार्थयोरवगतत्वान्नास्ति जिज्ञासा,तथापि एकपदार्थज्ञानमा. वे इत्यर्थः । *द्विपयेच्छेति । ज्ञानाविषयिणी इच्छेत्यर्थः । *पुरुपनिष्ठवेति । इच्छारूपायास्तस्पास्तत्रैचौचित्पात ! *अर्थे- आरोप इति । विषयतासम्बन्धेनाकाहाया अर्थे ऽपि सचा- व । *एतदेवेति । अभिधानस्य बोधकत्वस्यापर्यवसान. मित्यर्थः । नन्चामाया' हा बोधडे- "मेव य- ·टीकायोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् । दानात्समापुनरात्तत्वम् । तयटकेति । तदषटको यः क. श्चित्तदन्वयिनो विशेषणस्येत्यर्थः ॥ ४७॥ (क० टी०) अथ तहेतुत्वादाकालादिनिरूपणमित्याह या क्योति । ऐश्वरेत्यर्थः नन्वाकाक्षा सामान्यत कोशादिप्रसिद्धति कथं तस्यास्तप्राहकत्वमतः प्रकृतो. पयोगिविशेषरूपर्ण तामाह साचति । शाने सति यशान भवति तद्विषयेच्छेति । ज्ञानविषयविषयेच्छेत्यर्थः । तदेवाह * अस्येति । इयमपि न प्रकृतोपयोगिनी इत्याह *पुरुषेति । यद्यपी- त्यादि.विषयतासम्बन्धस्य विशिष्टबुझानियामकत्वस्योपकमे एवो- कत्वावाह आरोपाति । एतदेवति । आरोपितार्थनिष्ठाकासास- पमेत्यर्थः । भिधानापर्यवसानमाकाोति वृद्धोक्तरिति भावः। बोधापूचिरिति तदर्थः। उक्ततोरेवारोपे बीजत्वमाह *अयमर्थ. इति । एवठ्यवच्छेच ध्वनयभाह *पदेविति ।मानेति । तथा यवहाराभावादित्यर्थः । अर्थविषयकस्वमेव तस्यां न पदविष. यकत्वमिति अन्यसम्बन्धादपि नारोप इत्याह *अति। नन्विदं पद- मितरपदसाकामिति व्यवहारो बीजमस्त्येव तत्रापरियत आह' +पदमिात । 'प्रविशपिण्डीम्' इतिन्यायेनाद्द *साकामायति । अ. भ्यथा माध्यविरोधोऽपीति सूचयत्राह तदुक्तमिति । एवेन पत्पदस्य यत्पदव्यतिरेफप्रयुक्तान्वययोधाजनकत्वं तत्पदे तत्पद, पस्यमाकाका, तज्ज्ञानं तत्र हेतुरित्येवं पदनिष्ठां तां तद्रूपां वर्णय- तोऽन्ये सर्येऽपि परास्ताः । तदेतद् ध्यनयन्त्रनयाऽपि कथं प्रकृ- तासद्धिरिति शानिरासायाह ईरशेति । अस्या उपयोगमाह *पतदिति । तपाकालाशानस्येत्यर्थः । एवं सति प्राप्तदोषं परिहरति कार्येति । तस्य-पतज्ज्ञानस्थ । एवेन पूर्ववर्तिस्वव्यव- संस्कारेक्लनमिदमिति भावः।*अन्यथा-तेनैव तत्वानी- करे-पूर्वशतित्यमा तरीकारे। तद्-बोधद्वयम्, सावितम्। रोषस्तरामावापाह अन्वयेति। किंतद्विवक्षाफलम, तबाह पतने तिमस्थार्थमाह मण्डति । बण्डवाश्यात्यः | मावस्ये। मतप-बण्डवाशाबांधोसराममहापापा दोषामा ·. . ४ ३ . १ ५) शिवस्तोधावलो । उत्पलंदापिचिता । (१९) भनुमानचिन्तामणस्यास्यामा रोम- श्रीक्षेमराजविरचितवृतिमभेता वेदान्त) हिनदीधित्या नागदीशी टीका । १३ 'मीमामायालपाश. जैमिनीयद्वादशा- (३०) वीरमिनोदयः । महामहोपाध्याय श्रीमित्र- ध्यायाम प्रहः श्रीमहनारायणान्मजभट्ट मिप्रविरचितः परिभाषा-सस्कारपका- शङ्करविरचितः। (मीमोसा) २ शात्मकः सपिण्पदपक्च ) प्रकरणपचिका प्रभाकरमतानुसारि-मी. (३१) धीरामोदयः । महामहोपाध्यायत्रीमि- मामादर्शनम् । महामहोपाध्यायनीशालि- आमिविरचितः हिमप्रकाश नाथाभयविरचितम् श्रीशङ्करभकृता । (२) मानमारोद्धारः विद्वदविश्वम्भराप्रपाठि संक्तितः मीमामासारसंग्रहम सम्पूर्ण: (मीमांसा)' (१३) वेदान्तालमा । श्रीभगवत्पुरुषोन- 2) तमिद्धिसिद्धान्तमार। पण्डितपा. माचार्यकृता । श्रीमदानन्द यासपातस्तत्वतम्याथ्यास- (३) प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामिश्रीपुरुषोन- मलाक्तः। (रास्त:) मजीमहारजपिरचितः २ १) कात्यायनीरत्रम् । महामहोपा-याय- श्रीकनार्यविरमिनमाध्यसहितम । १५ (३५) वेदान्तपारिजानमौरभ नाम प्रामीमांसा- भाष्य श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । १ २०) अनसूयभाग्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- चित सम्पूर्णग(वेदान्त) (२) योगदर्शनम् । परमहमपरिमाजाचार्य- २१) श्रीहर्षप्रणीतं पराउनएडवायम् । आ- नारायती विचित-योगमिद्धान्तचन्धि. भन्दपूर्णविरचिनया पाउनकविक्कावि. काममाख्यया स्यारूयया संवलितम् । २ भजनाख्यया व्याख्यया विद्यासागरीतिप- (१०) वेदान्तदर्शनम् । परमहमपारिवाजका सिद्धया ममतम् । (वेदनः) चार्यश्रीरामानन्दसरस्वतीस्वामित अभा- 1.) आख्यानचन्दिया भीमामलविरमिता मतदगीममाख्ययाम्पामवलितम् ।। ३) श्री लक्ष्मीमहसम्बालबौधिनायाख्य- (१०) विश्वप्रकाशः । कोशः । विरश्रीम- याऽवतरणिक्या च साहनम् हेश्वरमरिविरचितः। २४) असमूत्रहानिः मरीचिका श्रीमनाथम- (१९) मुबोधिनी । श्रीवलभाचार्यविनिर्मिना टुक्ता (वेदान्तः) श्रीमहागवतत्र्याख्या गोस्वामीचौविठ्ठलना- (५) कोडरचसंग्रहः अप श्रीकालीसरसि यदीक्षितावनितटिपणीसहिताश्रिीमद- द्धान्तवागीशविरचिनानि अनुमानमागदी সনহামস শীর্ষ साः पत्यशानुमानगादाधर्या: प्रत्यक्षानु नौटिपण्यो.-माश: गोस्वामि श्री श्री মালাধু বাপকা শাকিয়ে पुरुषोतमजीमहाराज विरचित मुनिबादस्य गम्दशनि शिकायाः कु-(५०) वीरामोदयः । महामहोपाः पापभीमि- দুলাল মার্গ मिश्रविरचितः पूजामकाशः। (२९) मममूत्रम, तादतर्शनम् । श्रीमुन्दरभ (1) वेदान्तासिद्धान्तसंग्रहः । अतिसिद्धान्ताप- टरचितसिद्धान्तनुशापिघटीकामहि रनायक:श्रीमप्रचारिवनमालिमिपावर तश्रीदेवाचार्षपसीनमिद्धान्तताहायुतम्र चितः। वेदान्तकारिकावली श्रीपुरुषोत्तम- (१०) पडदर्शनममुन्चयः । बौदनैयायिकका प्रमाद सम्महता अध्यात्ममुधातरनि- पिलनी शेविजमिनीयदर्शनसोः । ण्याख्यटीकथासहिता मनिभानटक्या माहित 1 हरिभदम (४.) सनुभगदर्शः। श्रीमत्यरमहरूपराज रिक्तः। काचार्यनारायणमा शेष्यमाधवाश्रमार पद्धतिमानण्डः प्रशाशयाख्यासहितः। चितः । सानटीशाविभूषित। १ प्रमेपरलार्णवश (६) यामकस्मनः । पारम्भहीसमास्य- ८ . ... . २ ५ २ ·... ६ ध्याच्यासमलाकृतमिताक्षरासाना प. पामापनामा श्रीनागेशभावरचिता। वहाध्यायः ११ भीमसलाचार्यविरचिताकाटीका- (१४) गादाधौँ । भीमदाधरभट्टाचार्यचकर শ্রীমাৰসাৰ্থনাঃকা-- तिना। श्रीगङ्गेशोषा यायविचिततरव- टीकायमवलिना। चितापण्या श्ररपुनाथताकिशिरोमणि-(0) व्याकरणमिद्धान्तमुशानिशी । पर्वतीय विराचिलदीधित्या च गर्भिता! विश्वेश्वरमशिवदितः। (५) शामदीपिका । श्रीपार्थमा रथिमिप्र प्राण-(८) विरमित्रोदय । लशनकाश: । तारामणविरचिंतयुनिस्लेहमपुरण्या महामहोपाध्यायग्रामिप्रमिगावरावेत ख्यायारूपयातथासोमनाथकृतया मपुरख-] (९) पदारण्यकार्निकसार श्रीमविपारयस्था- मालिक्या च व्याख्यया समलता। मिविरचितः । महेश्वरतार्थकृतयानधुस- (४१) वैयाकरणसिद्धातमा । श्रीमदुग्ग महाख्ययाकया समल कृतः। ३ परमादिप्रेषणस्थानम् हरिदासगुप्ता चौखम्बा बनारस सिटी