·हैमलिङ्गानुशासनम् ॥ अवचूरिसहितम् पुंलिङ्गं कटणथपभ- मयरषसस्न्वन्तमिमनलौ किश्तिव् ।। ननी घघनौ दः कि- र्भावे खोऽकर्तरि च कः स्यात् ॥१॥ ॐ नमः सर्वज्ञाय । लिङ्गानुशासनमन्तरेण शब्दानुशासनं नाविकलमिति सामान्यविशेपलक्ष- णाभ्यां लिङ्गमनुशिष्यते ॥ नामेति वक्ष्यमाणमिह संबध्यते । कटणथपभमयरपसान्त स्वन्तं च नाम पुंलिङ्गं स्यात् । कादयोऽकारान्ता गृह्यन्ते पृथक् सन्तनिर्देशात् । द्विस्वरसन्तानां नपुंसकत्वस्य वक्ष्य.

·हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्गः)
माणत्वेन एकत्रिस्वरादिसन्ता गृह्यन्ते । कान्तः,
आनकः पटहो दुन्दुभिश्च । इत्यादि ।। टान्तः,
कक्षापुटः सारसंग्रहग्रन्थः। इत्यादि । णान्तः, गुणः
शुम्बेऽप्रधानादौ । इत्यादि ॥ थान्तः, निशीथः
अर्धरात्रः। शपथः समयः । इत्यादि । पान्तः, क्षुपो
लतासमुदायः । इत्यादि । भान्तः, दर्भो वर्हिः ।
इत्यादि । मान्तः, गोधूमो नागरङ्गे स्यादित्यादि ।।
यान्तः, भागधेयो दायादः। राजदेये तु पुस्त्रियो-
वक्ष्यते । शुभेतुतन्नामत्वादेव क्लीवत्वम्।तन्दुलीयः
शाकविशेषः । इत्यादि ॥ रान्तः, निर्दरः कन्दरा ।
इत्यादि । पान्तः, गवाक्षः। गवाक्षी शक्रवारुण्यां
गवाक्षो जालके कपौ' इत्यादि । सान्तः, कूर्पासः
कञ्चुके । हंसो विहङ्गभेदे । इत्यादि ॥ सन्तः,
माश्चन्द्रमासयोः पुंसि । अनेहाः कालः । इत्यादि ।
नन्तः, पावा पापाणो गिरिश्व इत्यादि। उकारान्तः,
तकुःसूत्रवेष्टनमग्न्याधारभाण्डं च ।मन्तुः, अपराधः।
टत्यादि ॥ अन्तान्तं नाम पुंलिङ्गम् । पर्यन्तोऽवसा

·अवचूरिसहितम् । नम्। विष्टान्तः मरणम् । प्रत्यन्तस्य बाहुलकलान- पुंसकत्वमेव ॥ इमन्प्रत्ययान्तम् अल्पत्ययान्तं च नाम पुंलिङ्गम् ॥इमन् , प्रथिमा म्रदिमा गठिमा । इत्यादि । नन्तत्वेनैव सिद्धे इमन्ग्रहणम् 'आत्वात स्वादिः' इति नपुंसकबाधनार्थम् । यस्त्वौणादिक- स्तस्याश्रयलिङ्गता । भरिमा पृथ्वी, वरिमा तपस्वी । इत्यादि ॥ अल् ,प्रभवः। प्रभवस्तु पराक्रमे । मोक्षे- उपवर्गः) इत्यादि॥ तथा क्यन्तं श्तिवन्तं च नाम पुंलिङ्गम् ॥ किः, अयं वृतिः वृतुड् धातुस्तदर्थश॥ शितव्, अयं पचतिः डुपचीष् धातुस्तदर्थश्च॥रितवू साहचर्यात् 'इकिश्तिव्वरूपार्थे' इति विहितस्यैव केब्रहणम् ॥ तथा नप्रत्ययान्तं नड्प्रत्ययान्तं च नाम पुलिङ्गम् ॥ 'स्वप्नः स्वापे प्रसुप्तस्य विज्ञाने दर्शनेऽपि च ॥प्रश्नः पृच्छा। नड्, विश्नो गमनम्। तथा घप्रत्ययान्तं घञ्प्रत्ययान्तं च नाम पुंलिङ्गम् धः, करः। 'करो वर्षोपले रश्मौ पाणौ प्रत्याय- शुण्डयोः ॥ परिसरो मृत्यौ देवोपान्तप्रदेशयोः ।

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्गः) उरश्छदः कवचं प्रच्छदश्वोत्तरपटः । छदस्य तु नपुंसकता वक्ष्यते । इत्यादि ॥ धअन्तम्, पादः । पादो बुन्नांहितुर्याशरश्मिप्रत्यन्तपर्वतादिषु॥आप्लावः स्नानम्॥ भावः । 'भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचे. प्टात्मजन्मसु ॥ क्रियालीलापदार्थेपु विभूतिबन्ध- जन्तुपु'॥ अनुबन्धः प्रकृत्यादेरनुपयोगी ॥ दासं- ज्ञकाहातोर्यः किः प्रत्ययोविहितस्तदन्तं नाम पुंलिङ्गम् ॥ आदिः प्राथम्यम्। व्याधिः रोगः । उपा- धिर्धर्मचिन्ता । कैतवंकुटुम्बव्यावृतो विशेषणं च । उपधिः कपटम् । उपनिधिः न्यासः। प्रतिनिधिः प्रतिविम्बम्। संधिः पुमान् सुरङ्गादौ । परिधिःपरिवेपः। अवधिस्त्ववधानादौ प्रणिधिःप्रार्थनमवधानं चरश्च। समाधिः प्रतिसमाधानं नियमो मौनं चित्तैकार्थ्य च। विधिः कालः कल्पो ब्रह्मा विधिवाक्यं विधानं दैवं प्रकारश्च । लधिः पुच्छम् । शब्दधिः कर्णः। जलधिः समुद्रः। अन्तर्व्यिवधा । प्रस्तु नेमौ स्त्रीपुंसत्वं रोगविशेपे स्त्रीत्वं, शिरोधेस्तु स्त्रीत्वम्, .

·अवंचूरिसहितम् । ५ इपुधेस्तु स्त्रीपुंसत्वं वक्ष्यते । इत्यादि ॥ भावे खः, भावेऽर्थेयः खो विहितस्तदन्तं नाम पुंलिङ्गम् । आशितस्य भवनम् आशितंभवो वर्तते, तृप्तिरित्यर्थः। भाव इति किम् । आशितो भवत्यनया आशितंभवा पञ्चपूली ॥ अकर्तरि च कः स्यात् । भावे कर्तृव- जिते चकारके यः कः प्रत्ययस्तदन्तं नाम पुंलिङ्गम्॥ आखूनामुत्थानमाखूत्थः ॥ विहन्यतेऽनेनास्मिन्वा विन्न अन्तरायः । इत्यादि । अकार चेति किम्। जानातीति ज्ञा परिषद् ॥१॥ हस्तस्तनौष्ठनखदन्तकपोलगुल्फ- केशान्धुगुच्छदिनसत्पतद्रहाणाम् ॥ निर्यासनाकरसकएठकुठारकोष्ठ- हैमारिचर्षविषवोलरथाशनीनाम् ॥२॥ हस्तादीनां नाम जलध्यादीनां तुसभिदा सप्रभे- दानामपि पुंलिङ्गं भवति । हस्तनाम, पञ्चशाखः । करः । शयः। अयं शय्यायामपि यान्तत्वात्पुंसि ।

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्ग) हस्तस्य तु पुनपुंसकत्वम् ॥ स्तननाम, स्तनः। पयोधरः । कुचः । वक्षोजः । इत्यादि ।। ओठनाम, ओष्ठः । अधरः । दन्तच्छदः । इत्यादि।। नखनाम, करजः । कररुहः । मदनाङ्कुशः । इत्यादि ॥ नखः पुंक्लीयः ॥ नखरस्तु निलिङ्गः॥ दन्तनाम, दन्तः । दशनः । अयं रुद्रटेन क्लीवेऽपि निबद्धः दशनानि च कुन्दकलिकाः स्युः, इति । तचिन्त्यम् । द्विजः । रदः। रदनः । इत्यादि । कपोलनाम, कपोलः गण्डः । गल्लः । इत्यादि ॥ गुल्फनाम, गुल्फः । गुटुः । प्रपदः । आप्रपदः। खुरकः । निस्तोदः । पादशीपः । इत्यादि। हस्तिगुल्फस्तु प्रौहः घुटिक- घुण्टिघुण्टगुल्फास्तु स्त्रीपुंसलिडा वक्ष्यन्ते ॥ केश- नाम, केशः। शिरोजः । शिरोरुहः। चिकुरः । चिहुरः। कचः । अयं याहुलकाहणेऽपि पुंसि । गुरोः पुत्रेतु देहिनामत्वात्सिद्धम्। इन्यां तु योनि- मत्त्वात्स्त्रीत्वम् । अस्रः। वेटिनामः । इत्यादि । वृजिनध। यहौडः। 'वृजिनं कल्मषे ली फेरी ·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ना कुटिले त्रिपु'। कुन्तलश्च । 'कुन्तलाः स्युर्ज- नपदो हलो वालश्च कुन्तल' हले बाहुलकापुंसि । चालः नपुंसको वक्ष्यते । तद्विशेषोऽपि केशः। कुरलः अलकः ॥ अन्धुः कूपस्तन्नाम, अन्धुः । हहिः । प्रहिः। इत्यादि । कूपस्तु स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ गुच्छनाम, गुच्छः । गुत्सः। गुलुन्छ । स्तबकरतु पुंक्लीवः ॥ दिननाम, घस्रः सूर्याङ्कः । दण्डयामः । दिनदिवसवासराणां पुनपुंसकत्वम् । दिवाह्रोस्तु नपुंसकत्वम् । स इति समासस्याख्या पूर्वाचार्या- णाम् । तन्नाम, बहुव्रीहिः अव्ययीभावः । इन्डः। इत्यादि । ऋतुनाम, हेमन्तः । वसन्तशिशिरनि- दाघाः पुन्नपुंसकाः। शरत्प्रावृड्वर्गाश्च स्त्रीलिङ्गाः । ऋतुस्तु उदन्तत्वात्पुंसि । पतगृह आचेलकाधार- स्तन्नाम, प्रतिग्रहः । प्रतिग्राहः । इत्यादि । निर्या- सनाम, वृक्षादीनां रसः गुग्गुलः श्रीपृष्टः। श्रीवेष्टः। सर्जरसः उपः। उलूखलं नपुंसकम् । निर्यासस्तु पुंनपुंसकः । कुम्भकुन्दोलूपले तु बाहुलकानपुंसके।

·हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग) नाकनाम, स्वर्गः । स्वः अव्ययम् । नाकत्रिदिवौ पुनपुंसकौ । दिव त्रिविष्टपं क्लीवे । द्योदिवौ स्त्री ॥ रसाः शृङ्गारादयस्तन्नाम, शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवी- रभयानकशान्तबीभत्साद्भुता इति । वत्सलस्तु पुत्रा- दिनहात्मा रतिभेद एव । शृङ्गारः पुंक्तीवः। गौडस्तु 'शृङ्गारवीरौ बीभत्सं रौद्रं हास्यं भयानकम् ॥ करुणा चाद्भुतं शान्तं वात्सल्य च रसा दश' १ इति ।। कण्ठनाम, गलः। नालः ॥ कुठारनाम,परशु। पशुः । स्वधितिः।इत्यादि।कुठारः पुंस्त्रीकोष्ठनाम, कुशूलः । इत्यादि। हैमनाम, हैमो भेषजभेदः किरात तिक्तः किरातकसंज्ञः॥ अरिनाम, द्विपन् । प्रत्यर्थी । रिपुः। इत्यादि। वर्पनाम, वत्सः। सवत्सरः। सव- दित्ययमव्ययमपीति कश्चित् । वर्षहायनान्दास्तु पुंक्लीवाः शरत्समे तु स्त्रीलिङ्गे ॥ विपनाम, गरः । ब्रह्मसुतः।क्ष्वेडः। वत्सनाभः। इत्यादि । विपकाल- कूटगरलहालाहलकाकोलाः पुनपुंसकाः । मधुरस्य बाहुलकात् क्लीवत्वम् ॥ बोल ओपधविशेपस्तन्नाम, ·(पुंलिङ्गः) अवचूरिसहितम्। गन्धरसः। प्राणः। इत्यादि ॥ रथनाम, पताकी । स्यन्दनः। पुनपुंसकोऽयमिति गौडशेषः रथः पुंस्त्री।। अशनिनाम, पविः। इत्यादि। अशनिः पुंस्त्री। वज्र कुलिशौ पुंक्लीवौ। भिदुरं बाहुलकात क्लीवम् ॥२॥ श्वेतप्तवात्ममुरजासिकफाभ्रपङ्क- मन्थत्विषांजलधिशेवधिदेहभाजाम्।। मानद्रुमाद्रिविषयाशुगशोणमास- धान्याध्वराग्निमरुतांसभिदांतुनाम॥३॥ श्वेतनाम, श्वेतः। कपर्दः॥ प्लवनाम, कोलः। भेलः । उडुपस्तु पुंक्लीबः।आत्मनाम, जीवः। पुद्- गलः। क्षेत्रज्ञः। प्रधाने त्वाश्रयलिङ्गता। पुरुषः । इत्यादि । मुरजो मर्दलस्तन्नाम, मृदङ्गः। मुरजभे- दोऽपि । मुरजः॥ असिनाम, निस्त्रिशः। खगः। ऋष्टेस्तु पुंस्त्रीत्वम् ॥ कफः।श्लेप्मा खेटस्तुपुंक्लीवः। अभं मेघः। अभ्रस्तु पुंक्लीबः ॥ पङ्को निपहरः। पङ्कजम्बालौ पुंक्लीबौ ।। मन्थः मन्थानः ॥ विट् ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्गः) कान्तिः । अंशुः । अयं वावपि । अभीपुः । मूर्ध- न्योपान्त्योऽयम् । मयूखः । अयं भाशोज्वालयोरपि बाहुलकात्पुसि॥ रुचित्विटद्युतिदीधतयःस्त्रीलिङ्गाः। रोचिः शोचिपी तु द्विस्वरसन्तत्वात् क्लीबे गोमरी- चिप्रश्नयस्तु पुंस्त्रीलिङ्गाः । रश्मिः । अयं रज्जौ स्त्रियाम् । जलधिः । अर्णवः समुद्रः। महाकच्छः। पश्चिमाशापतौ तु देहिनामत्वात्पुंसि । तत्प्रभेदनाम, क्षीरोदः । लवणोदः । इत्यादि॥शेवधिः। निधिः। तत्प्रभेदः । 'महापद्मश्च पद्मश्व शहोमकरकच्छपौ॥ मुकुन्दकुन्दनीलाच खर्वश्च निधयो नव'शपद्मस्य विभचिन्दौ । नपुंसकत्वम्॥देही। जन्तुः। जन्मी। जन्मशब्दोऽकारान्तोऽप्यस्ति । जन्तुः पुनपुंसकः । तत्प्रभेदः । ब्राह्मणः । क्षत्रियः । वैश्यः । शद्रः। इत्यादि । देवः । सुरः । इत्यादि ॥ तत्प्रभेदः । इन्द्रः। चन्द्रः। इत्यादि।माननाम,तूलः। कुडरः प्रस्थः पुंनपुसकः । आटकस्तु विलिङ्गः ।। द्रुमनाम, अहिपः । वनस्पतिः॥पियनाम, विपय इन्द्रिय- ·अवचुरिसहितम् । ग्राह्यो गन्धशब्दस्पर्शादिः। देशश्चातुबररावकषाय कोलाहलनीलानां पुंक्लीवत्वम् । रूपस्य तु नपुंसक त्वम् ॥ आशुगनाम, पतविः । शरवाणकाण्डाः पुनपुंसकाः । इपुस्त्रिलिङ्गः॥ धान्यनाम, ब्रीहिः । स्तम्बकारः । धान्यसत्यशस्यानां संयुक्तयान्तत्वेन नपुंसकत्वम् । मापाणू पुनपुंसको। आढकीप्रियङ्ग स्त्री । मसूरः स्त्रीपुंसः । शणं नपुंसकम् ॥ अध्वर- नाम, अध्वरः। मखः। यज्ञः। वितानवाजपेयराज- सूयानां यज्ञविशेषाणां पुनपुंसकत्वम्। चर्हिःसत्रयोस्तु नपुंसकत्वम् ॥ अग्निनाम, भास्करः। आशुशुक्षाणिः। अयमण्यन्तोऽपि वाहुलकात्पुंसि ।। मरुन्नाम; वातः। समानस्तु पुनपुंसकः ॥ ३ ॥ वोऽच्छदेऽहिर्वप्रेत्रीह्यग्न्योर्हायनव- हिषो॥ मस्तुः सक्तौ स्फटिकेऽच्छो नीलमित्री मणीनयोः॥४॥ छदः पर्ण पिच्छंच । ततोऽन्यस्मिन्वहः पुंसि । वहः परिवारः । तयोस्तु पुनपुंसकः॥वप्रे केदारेऽहिः ·१२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्गः) पुंसि | सर्प तु पुंस्त्री। हायनवर्हिपौ बीहावग्नौ च पुंसि । वर्षरश्म्योश्च भेदे पुनपुंसकौ । वहिपोऽमिनाम- त्वादेवसिद्धे द्विस्वरसन्तक्लीवत्वबाधनार्थम् ।। सक्तौ धानाविकारे मस्तुः। अन्यत्र तुस्त्वन्तत्वात् क्लीबत्वम्। स्फटिकेऽन्छः ।अयमव्ययमाभिमुख्येऽप्यस्ति ।। मणौ रत्ने इने सूर्ये क्रमेण नीलमित्रौ पुंसि । नीलान्त- त्वान्मही नीलोऽपि।मिच्चस्य देहिनामत्वादेव सिद्धे नियमार्थ, तेन सुहृदि संयुक्तरान्तत्वेन क्लीवत्वम्॥४॥ कोणेऽस्रश्चषके कोशस्तलस्तालच- पेटयोः॥ अनातोये घनो भूम्नि दारप्राणासुवल्वजाः ।। ५॥ कोणेऽस्रः पुंसि । कोणः।अस्रः । अन्यत्रेदमस्र रुधिरम्। संयुक्तरान्तत्वान्नपुंसकत्वम् । केशे तुतन्ना- मत्वादेव पुंस्त्वम् ॥ चपके कोशः पुंसि । कोशश्च- पकः । प्रत्याकारे शम्बायां च त्रिपु भाण्डागारादी तु पुनपुंसकः॥ तालो वृक्षविशेपो वितस्तिश्च तयो- ·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । १३ अपेटे च तलः पुंसि। तलान्तत्वात्प्रतलोऽपि चपेटे॥ आतोद्यमुपलक्षणं नृत्यस्य । आतोद्यान्मध्यमनृचा- धान्यत्र घनः पुंसि ।। दाराः कलत्रम् । प्राणा असवो जीवितं च । असवः प्राणाः । वल्वजां उपलाख्यस्तृणभेदः। एते पुंलिङ्गाः, भूम्नि बहुत्व एव । कचिदेषामेकत्वमपि । असुसाहचर्यात्तहाचिन एवं प्राणस्य बहुत्वम् । पुरत्वंतुणान्तत्वादेव सिद्धम्॥५॥ कान्तश्चन्द्रार्कनामायःपरोयानार्थतोयुगः॥ यश्वस्यादसमाहारे इन्होऽश्ववडवाविति चन्द्रार्कनामभ्योऽयःशब्दाच्च परः कान्तोयानार्थ- बाचिनः परो युगश्च पुंलिङ्गः । चन्द्रकान्तः । सूर्य- कान्तः। अयस्कान्तः।लोहाकर्षणः। (यूपयुग्मयोरपि) यानयुगः। शकटयुगः॥यश्वासमाहारे इतरेतरयोगे इन्दोऽश्ववडवाविति स पुंसि । अश्वथ बडवाचेमा- वश्ववडयौ । द्विवचनमतन्त्रम् । तेनेमेऽश्ववडवाः। अश्ववडवान् पश्य । 'अश्ववडवपूर्वापराघरोत्तराः' ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्ग) इति निर्देशादखत्वम् । असमाहार इति किम् । अश्ववडवम् । इन्द्र इति किम् । अश्वो वडवाड स्याश्ववडवमुन्मुग्धं कुलम् । अश्ववडवा स्त्री । द्वन्द्वस्यापरवल्लिङ्गत्वप्राप्तौ वचनम् ॥ ६ ॥ वाकोत्तरा नक्तकरल्लकाङ्का, न्युडोत्तरासङ्गतरङ्गरङ्गाः ॥ परागपूगौ सृगमस्तुलुङ्ग- कुडङ्गकालिङ्गतमङ्गमङ्गाः ॥७॥ अतः पर स्वरान्तक्रमेण शब्दा उदाहियन्ते । तत्र खरान्तेपु ककारोपान्त्यादिक्रमेणाकारान्ताउदा ह्रियन्ते॥वाकोत्तरपदा नक्तकादयश्च शब्दाः पुंलिङ्गाः अनूच्यत इति अनुवाकः ऋग्यजुः समूहात्मकं वचनम् । घनन्तत्वादेव सिद्धेनियमाथवचनं भाव एव पुंस्त्वमिति' तेन वकं काष्ठमित्यादी भावाद- न्यत्र घान्तस्याश्रयलिङ्गता । अथवा, अनुगतो वाकोऽनेन तदनुवाक इति अन्यपदार्थत्वेऽपि पुंस्त्वा- ·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । थम् ।नक्तको गलनम् ॥रल्लकः पक्ष्मकम्बलः।।अङ्क: समीपम् । नक्तकरछकयोवस्त्रनामत्वेनाङ्कस्यान्तिक- नामत्वेन क्लीवत्वे प्राप्ते वचनम् ।।न्युङ्खाः षडोङ्काराः। सम्यग्मनोज्ञे त्वाश्रयलिङ्गः॥उत्तरासङ्गः वैकक्ष्यम् । तहाची अर्थप्राधान्यात्कम्बलोऽपि ॥ तरङ्गः ऊर्मिः। रङ्गो नर्तनभूमिः॥परागो धूल्यादिः॥ पूगः क्रमुकः सङ्घोऽपि । अयं क्लीबोऽपीति कश्चित् ॥ सूगो भिन्दिपालाख्यः शस्त्रविशेषाऽर्थप्रधान्यादिन्दपालो ऽपि ॥ मस्तुलुङ्गो मस्तिप्कः । कुडङ्गो वृक्षगहनम् ॥ कालिङ्गः कालिङ्गिनी तत्फलं च । चिर्भट्यां वल्लि- नामत्वादेव स्त्रीत्वम् । वल्लिनामत्वेन स्त्रीत्वे फलनाम वन क्लीवत्वे प्राप्ते वचनम् । तमङ्गइन्द्रकोशः। मङ्गो धर्मो नौः शिरथ ॥७॥ वेगसमुद्रावपाङ्गवर्गो घार्घा मञ्चसपुच्छपिच्छगच्छाः॥ वाजौजकिलिजपुञ्जमुञ्जा ·१६ हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग) अवटः पट्टहठप्रकोष्ठकोष्ठाः॥८॥ वेगोरयः किम्पाकफलं प्रवाहो मूत्रादिप्रवृत्तिश्च।। समुद्गः संपुटः ।। अपाडो नेत्रान्तस्तिलकश्च ।। वर्गः संघातः ॥ ओघः समूहादिः॥ अर्को मूल्यं पूजा- विशेषश्च ॥ वेगवगैरङ्गौघार्घाणामौणादिकगान्तानां समुद्गस्य च डान्तस्य ग्रहणम् । घनन्तत्वेतु सिद्ध- मेव ॥ मञ्चो राजासनम् । पुच्छः पश्चाहागः । लाले तु पुनपुंसकः ॥ पिच्छं ऽभिमतसंख्यावसानम् ॥ वाजः पिच्छम् ॥ ओजो विषमसंख्या। किलिञ्जः कटः । मुजः शरेपीका । अक्टो रन्ध्रम् ॥ पट्टः पेपणपापाणः पीठं च । ललाटभूषायां बाहुलकत्वात् स्त्रीत्वे पट्टी ॥ हठः बलात्कारः वारिपर्णी च ॥ प्रकोष्ठः कूर्परादधः ॥ कोपः कुक्षिगृह्योरन्तरालम्, आत्मीयश्च ॥८॥ अङ्गुष्ठगण्डौ लगुडप्रगण्ड- करण्डकूप्माण्डगुडाः शिखएडः।। लाङ्गलम् । गच्छो ·(पुंलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । वरण्डरुण्डौ च पिचण्डनाडी- व्रणो गुणम्भ्रूणमलक्तकुन्तौ ॥६॥ अङ्गुष्ठोऽङ्गुलिविशेषः ॥ अथ डान्ता दश ॥ गण्डः पिटकः। लगुडो लोहमयं शस्त्रम् ॥ प्रगण्डः कूर्परांसयोर्मध्यम् ॥ करण्डो भाण्डविशेषः ॥ कूष्माण्डः कर्कारः भ्रूणश्च ॥ गुडो गोलकः ॥ शिखण्डश्चूडा ॥ वरण्डोऽन्तरावेदौ ॥ रुण्डः कबन्धः। रुण्डान्तत्वाद्वारुण्डः सेकपात्रम् ॥ पिचण्ड उदरम् ॥ णान्तास्त्रयः॥ नाडीव्रणो रोगविशेपः । वणस्य पुंनपुंसकत्वेन तत्पुरुषेण परवल्लिङ्गताप्राप्तौ वचनम् ॥गुणः पटः। भ्रूणो गर्मिणी स्त्री शिशुश्च । गुणस्यांशुकनामत्वेन नपुंसकत्वे भ्रूणस्य तु योनि- मन्नामत्वेन स्त्रीत्वे प्राप्ते पाठः । अथ तान्ताः सप्त ॥ अलक्तो यावकः । कुन्तः प्रासः । अर्थ- प्राधान्यात् शलपराचदीर्घायुधा अपि ॥ ९ ॥ पोतः पिष्टातः पृषतश्वोत्पातबाता- २ ·हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग) वर्थकपर्दो ॥ बुद्धदगदमगदो मकरन्दो जनपदगन्धस्कन्धमगाधः॥ १०॥ पोतः प्रवहणं शिशुश्च ॥ पिष्टातः पटवासकः॥ पृपता विन्दवः। प्रायेण बहुवचनान्तोऽयम् । मृगवा. चिनस्तु देहिनामत्वादेव पुस्त्वम् । उत्पातः उपसर्गः। ब्रातः समूहः ॥ अथ थान्तः। 'अर्थः प्रकारे विपये चित्तकारणवस्तुपु' । अभिधेयेऽपि शब्दानाम् । धननामत्वेन क्लीवत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ अथ दान्ताः पट् । कपर्दो हरजटायन्धः। वराटवाचि- नस्तु तन्नामत्वादेव सिद्धं पुंस्त्वम् ।। बुहृदः जला- दिसंस्थानविशेषः॥ गदो व्याधिः विष्णोरनुजन । अगद औषधम् । मकरन्दः पुष्परसः । अर्थ- प्राधान्यान्मग्न्द इति ॥ जनपदो जनसमृहो विषयः करदय कुटुम्बी ॥ अगदजनपद्यापजनामप- दान्तत्वाम्यां नपुंसकत्व प्राप्ते पाठः। अब धान्ताः॥ 'गन्धो गन्धक आमोदे लेदो संबन्धगर्वयोः' ।

·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम्। स्कन्धः 'प्रकाण्डेऽशे नृपे स्कन्धः काये व्यूहस- मूहयोः' ॥ अगाधः विरलम् । बिलनामत्वादेव कीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ विरं छन्दः ॥ १० ॥ अर्धसुदर्शनदेवनमहा- भिजनजनाः परिघातनफेनौ ॥ पूपापूपौ सूपकलापौ रेफः शोफः स्तम्बनितम्वौ ॥ ११॥ अर्धः खण्डम् । ग्रामार्धः । अर्घः पटी । अर्धः नगरम् । समांशे तु क्लीबत्वस्य वक्ष्यमाणतया विषमांशवृत्तिरिहार्धशब्दः ॥ अथ नान्ताः सप्त ॥ सुदर्शनः विष्णुचक्रं शक्रपुरं च । मेरुजम्व्वा स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ देवनः अक्षः। क्रीडाविहारविजि- गीपासु नान्तत्वान्नपुंसकत्वमेव ॥ अह्न इति 'संख्यात'-इति 'सर्वांश' इति च कृतसमासान्तो ऽहनशब्दः । संख्याताहः। सर्वमहः सर्वाह्नः । पूर्वमङ्गः पूर्वाह्नः। एवं सायाह्नः । प्रारम्भो मध्यं ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्गः) वर्थकपर्दो ॥ वुहुदगदमगदो मकरन्दो जनपदगन्धस्कन्धमगाधः॥१०॥ पोतः प्रवहणं शिशुश्च ॥ पिष्टातः पटवासकः॥ पृपता विन्दवः। प्रायेण बहुवचनान्तोऽयम् । मृगवा- चिनस्तु देहिनामत्वादेव पुंस्त्वम् । उत्पातः उपसर्गः॥ बातः समूहः ॥ अथ थान्तः। अर्थः प्रकारे विपये चित्तकारणवस्तुषु' । अभिधेयेऽपि शब्दानाम्। धननामत्वेन क्लीवत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ।। अथ दान्ताः पट् । कपदों हरजटाबन्धः। वराटवाचि. नस्तु तन्नामत्वादेव सिद्धं पुरत्वम् ॥ युहुदः जला. दिसंस्थानविशेषः ॥ गदो व्यापिः विष्णोरनुजय । अगद औपघम् । मकरन्दः पुष्परसः । अर्थ- प्राधान्यान्मरन्द इति ।। जनपदो जनममृहो विषयः करदक्ष कुटुम्बी ॥ अगदजनपदयोपजनामप. दान्तत्वाभ्यां नपुंसकत्ते प्राप्ते पाठः।। अय धान्ताः॥ 'गन्धो गन्धक आमोदे तेशे संबन्धगयो ।

·(पुंलिङ्गः) अवचूरिसहितम्। स्कन्धः 'प्रकाण्डैशे नृपे स्कन्धः काये व्यूहस- मूहयोः ॥ अगाधः विरलम् । बिलनामत्वादेव कीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ विरं छन्दः ॥१०॥ अर्धसुदर्शनदेवनमह्ना- भिजनजनाः परिघातनफेनौ । पूपापूपी सूपकलापौ रेफः शोफः स्तम्बनितम्वौ ॥ ११॥ अर्धः खण्डम् । ग्रामाः। अर्धः पटी । अर्धः नगरम् । समांशे तु क्लीबत्वस्य वक्ष्यमाणतया विषमांशवृत्तिरिहार्धशब्दः॥ अथ नान्ताः सप्त । सुदर्शनः विष्णुचक्रं शक्रपुरं च । मेरुजम्ब्बा स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ देवनः अक्षः। क्रीडाविहारविजि- गीपासु नान्तत्वान्नपुंसकत्वमेव ॥ अह इति 'संख्यात'-इति 'साश' इति च कृतसमासान्तो ऽहनशब्दः । संख्याताः। सर्वमहः सर्वाह्नः । पूर्वमहः पूर्वाह्नः। एवं सायाह्नः । प्रारम्भो मध्य ·२० हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्ग) चाहः प्राह्नः मध्याह्नः ॥ अपराह्नस्तु पुंक्लीवः । परव- ल्लिङ्गतापवादोऽह्रस्य पाठः॥अभिजनः कुलेख्याताव- भिजनो जन्मभूम्यां कुलध्वजौ ॥ जनः लोकः ॥ परिघातनः अयोवो लगुडः ।। फेनः डिण्डीरः। अर्थप्राधान्यादधिकफ इत्यपि ॥ अथ पान्ताश्च- त्वारः ॥ पूपोऽपूपश्च गुणभेदः । सूपः मुद्रादि- विकारः । सूपकारे देहिनामत्वादेव सिद्धम् । अर्थ- प्राधान्यत्सूद इत्यपि । पूपादीनां नपुंसकत्वे प्राप्ते. ऽस्य पाठः ॥ 'कलापः संहतौ वर्हे कारच्या भूषण- तूणयोः ॥ पिच्छनामत्यान्नपुंसकत्वेऽस्य पाठः ॥ अथ फान्तौ । रेफोऽवद्यम् । वर्णविशेषे तु विषय- नामत्वेनैव पुंस्त्वम् ॥ शोफः श्वयधुः ॥ अय बान्ताः ४ ।। स्तम्बः आलानं ब्रीद्यादीनां प्रकाण्ड- विशेषश्च । तत्र चार्थप्राधान्याद् गुष्टोऽपि ॥ नितम्ब स्त्रियाः पश्चात्कटो सानो नितम्बः कटि- रोषसोः ॥ ११॥ शम्बाम्बो पाचजन्यतिप्यो ·अवचूरिसहितम् । पुष्यः सिचयनिकाय्यरात्ररत्राः ।। मन्त्रामिचौ कटप्रपुण्ड्राराः कल्लौलोल्लौ च खल्लतल्लो ।। १२ ।। शम्बः मुसलाग्रस्थो लोहमण्डलकः । अशनौ तु तन्नामत्वादेव पुंस्त्वम् ॥ अम्बः सरकादीनाम् ।। अथ यान्ताः॥ पाञ्चजन्यो विष्णोः शङ्खः पोट- गलश्च ॥ तिष्यः पुष्यश्च कलियुगम् । नक्षत्रे बहुलं नक्षत्रेत्यनेन मासविशेषे तु मासनामत्वा- देव पुंस्त्वम् ॥ सिचयो वस्त्रम् । अंशुकनामत्वेन क्लीवले प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ निकाय्यो निवासः ।। अथ रान्ताः ॥ रात्र इति कृतसमासान्तः 'संख्या- तैक'-इति 'ऋक्साम' इति च रात्रिशन्दः। पुण्या रात्रिः पुण्यरानः। वर्षारानः। दीर्घरात्रः। चिररात्रः । पूर्वरायः। अपररात्रः। अर्धरात्रः । अहोरात्राविमौ । एकात्समाहारे च पुक्लीवः। पर- वल्लिङ्गतापवादोऽस्य पाठः ॥ नोऽधकारः रिपुश्या।

·२२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्ग) मन्त्रः ऋगादिलक्षणः ॥ अमित्रो बैरी । अरिनाम त्वादेव सिद्धे संयुक्तरान्तत्वात् क्लीबत्वबाधनार्थ वचनम् ।। कटप्रः समूहः । 'पुण्ड्रो दैत्यविशेपेक्षु- भेदयोरतिमुक्तके' ॥ आरः आरकूटः ॥ द्रवनाम- त्वात् क्लीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः । अत लान्ताः २६॥ कल्लोलस्तरङ्गः। अथप्राधान्यादुल्लोलोऽपि । उल्लः सूरणः ॥ खल्लः कृतौ हस्तपादावमर्दनाख्यरुजि च ॥ तल्लस्तडागः॥ १२ ॥ कण्डोलपोटगलपुद्गलकालवाला- वेला गलो जगलहिङ्गलगोलफालाः॥ स्याद्देवलो बहुलतण्डुलपत्रपालवातूल- तालजडुला भृमलो निचोलः ॥१३॥ कण्डोलः पिटकाख्यं भाजनम् ॥ पोटगलः काशः नडथ । पुद्गलः परमाणुः देहश्च । कालो मृत्युः। वालोऽश्चकरिवालधिः। तुटौ तु बाहुल. कात् स्त्रियाम् ।। आवेलचर्वितताम्बूलम् ॥ गल:

·अवचूरिसहितम् । सर्जरसः ॥ अर्थप्राधान्यात् कलकल इत्यपि । कण्ठे तु तन्नामत्वादेव पुंस्त्वम् ॥ द्रवनामत्वात् । क्लीवत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः। जगल: पिष्टमद्यम् ॥ हिङ्गुलं दारदम् ॥ गोलः सर्वतोवृत्तः वालक्रीडन- काप्टे स्त्रीपत्राञ्जनादौ क्लीबः। यस्तु गोल एव गोलके इति खार्थिकप्रत्ययान्तो मृते भर्तरि जार- जस्य वाचकः स आश्रयलिङ्गः ॥ फालः कुशी । देवलः देवायतनम् ॥ बहुल कृष्णपक्षः॥ तण्डुलः धान्यसारः विडङ्गं च ॥ पत्रपालः दीर्घाछुरी ॥ वातूलः वातसमूहः। वातासहे। चोन्मते चाश्रय- लिङ्गः ॥ तालः गीतकालक्रियामानकरतलादौ । जडुलो देहे कृष्णं लक्ष्म ॥ मृमलो रोगविशेषः । निचोलः निचुलकम्। उपसर्गस्यातन्त्रत्वात चोल: स्त्रीणां कूपीसकश्चोलः ॥ १३ ॥ कामलकुद्दालावयवस्वाः स्रवरौरव- यावाः शिवदावौ ।। माधवपणवादीन-

·२४ हैमलिङ्गानुशासनम्-
वहावध्रुवकोटीशांशाः स्पशवंशौ॥१४॥
कामलो 'मरौ रोगेऽवतंसे ना कामलस्त्रिषु
कामुके'॥कुद्दालः खनित्रविशेषः॥अथ वान्ताः १२॥
अवयवः अङ्गम् ॥ व आत्मा स्वभावः ज्ञातिश्च ।
अर्थे तु पुंक्लीवः । आत्मीये तु गुणवृत्तित्वादाश्रय-
लिङ्गः ॥ मुवः स्रग्भेदः ॥ रौरवो नरकभेदः ॥
यावः अलक्तकः । शिवो वेदादिः॥ दावोऽरण्यम् ।
वह्निविशेपे तु पुंस्त्वं सिद्धमेव । अर्थप्राधादव-
इत्यपि 'कानने वनवह्नौ च स्यादावो दववन्नरि॥
माघवो मधुमिश्र आसवः। स्वार्थिके के माधवकः।
माघे मासभेदे मघौ विष्णौ च सिद्धमेव पुंस्त्वम्।
स्त्रियामपीति कश्चित् । पणवः पटहः ॥ आदी-
नवो दोपः परिक्लिष्टःदुरन्तश्च॥ हावः भावसूचकः॥
ध्रुव
आतौशिवे शङ्कौ इत्यादि ॥ अथ शान्ताः७ ।।
कोटीशो लोष्टभेदनः। अर्थप्राधान्यात्कोटिशोऽपि॥
अंशः भागः ॥ स्पशः संपरायः प्रणिधिश्व ॥
'वंशो वर्गे कुले वेणौ पृष्ठस्यावयवेऽपि च ॥१॥

·, अवचूरिसहितम् । कुशोडीशपुरोडाशटषकुल्मासनि- एकुहाः॥ अहनिर्वृहकलहाः पक्षराशि- वराश्यषिः ॥ १५॥ : कुशः योक्रम द्वीपश्च ॥ उड्डीशो ग्रन्थविशेषः। हरे तु देहिनामलात्पुंस्त्वम् ॥ 'पुरोडाशो हविर्भेदे चमस्यां पिष्टकस्य च ॥ रसे सोमलतायाश्च हुत- शेषे च पुंस्यपि ॥ अथ पान्तः॥ वृपः गवादिः। तिनामासनं वृपी। अथ सान्तः ॥ कुल्मासः अर्घखिन्नो माषादिः । अन्ननामत्वात् क्लीबले प्राप्तेऽस्य पाठः । मूर्धन्योपान्त्योऽप्ययम् ॥ अथ हान्ताः शानिप्कुहः कोटरम्।ये तु टान्तमाहुस्तन्मते टान्तलात्पुंस्त्वम्।। अह इति दिगोइति 'अहः इति च कृतसमासान्तोऽहनशब्दः। इयोरहोः समाहारो धहः । त्यहः । पञ्चाहः । सप्ताहः । द्विगुरन्नेति स्त्रीनपुंसकत्वे परमाह उत्तराह इत्यादौ परवल्लिङ्ग- ताप्राप्तौ वचनम् । सुदिनैकाम्यां क्लीयत्वम्, पुण्या-

·हैमलिङ्गानुशासनम्-
वहावध्रुवकोटीशांशाः स्पशवंशौ॥१४॥
कामलो 'मरौ रोगेऽवतंसे ना कामलस्त्रिषु
कामुके'॥कुद्दालः खनित्रविशेषः॥ अथ वान्ताः १२॥
अवयवः अङ्गम् ॥ व आत्मा स्वभावः ज्ञातिश्च ।
अर्थे तु पुंक्लीकः । आत्मीये तु गुणवृत्चित्वादाश्रय-
लिङ्गः ॥ सुवः मुग्भेदः ॥ रौरवो नरकभेदः ।
यावः अलक्तकः । शिवो वेदादिः॥ दावोऽरण्यम् ।
वहिविशेपे तु पुंस्त्वं सिद्धमेव । अर्थप्राधादव-
इत्यपि 'कानने वनवतौ च स्याहाबो दववन्नरि।
माधवो मधुमिश्र आसवः। स्वार्थिके के माधवकः।
माघे मासभेदे मधौ विष्णौ च सिद्धमेव पुंस्त्वम्।
स्त्रियामपीति कश्चित् । पणवः पटहः ॥ आदी.
नवो दोपः परिक्लिष्टःदुरन्तश्च॥हावः भावसूचकः।।
ध्रुव आतौशिवे शङ्कौ इत्यादि ॥ अथ शान्ताः७ ।।
कोटीशो लोष्टभेदनः । अर्थप्राधान्यात्कोटिशोऽपि॥
अंशः भागः ॥ स्पशः संपरायः प्रणिधिश्च ।।
'वंशो वर्गे कुले वेणी पृष्ठस्यावयवेऽपि च ॥१॥

·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । २५ कुशोडीशपुरोडाशटषकुल्मासनि- कुहाः ॥ अहनियृहकलहाः पक्षराशि- वराश्यृषिः ॥ १५॥ कुशः योक्रम् द्वीपश्च ॥ उड्डीशो ग्रन्थविशेषः। हरे तु देहिनामवात्पुंस्त्वम् ॥ 'पुरोडाशो हविर्भेदे चमस्यां पिष्टकस्य च ॥ रसे सोमलतायाश्च हुत- शेषे च पुंस्यपि ॥ अथ पान्तः॥ वृषः गवादिः। व्रतिनामासनं वृषी। अथ सान्तः ॥ कुल्मासः अर्घखिन्नो माषादिः । अन्ननामत्वात् क्लीबले प्राप्तेऽस्य पाठः । मूर्धन्योपान्त्योऽप्ययम् ॥ अथ हान्ताः ॥ निष्कुहः कोटरम्।ये तु टान्तमाहुस्तन्मते टान्तवात्पुंस्त्वम्।। अह इति 'द्विगोः' इति 'अहः' इति च कृतसमासान्तोऽहनशब्दः। द्वयोरसोः समाहारो धहः । न्यहः । पञ्चाहः । सप्ताहः । द्विगुरन्नेति स्त्रीनपुंसकत्वे परमाह उत्चराह इत्यादौ परवल्लिङ्ग- ताप्राप्तौ वचनम् । मुदिनैकाभ्यां क्लीयत्वम्, पुण्या- ·हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग) हस्य तु पुनपुंसकत्वम् || नियूहः शेखरे नागदन्ते निर्यासेऽपि ॥ कलहः खड्गकोशे भण्डने च ॥ अथ क्षान्तः । पक्षः पिच्छम् । युद्धपिच्छनामला- क्लीवले प्राप्ते वचनम् । प्रतिज्ञार्थादौ च पक्षस्य पान्तलादेव पुंस्त्वम् ॥ अथेकारान्ताः राशिदंपादिः पुञ्जश्च ॥ वराशिः स्थूलशाटः ॥ वस्त्रनामत्वात क्लीवत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः॥ऋपिर्वेदविशिष्टादौ॥१५॥ दुन्दुभिर्वमतिष्णिपाण्यविज्ञाति- रालिकलयोञ्जलिघृणिः ॥ अग्निवह्निकृमयोऽह्रिदीदिविग्रन्थि- कुक्षितयोऽर्दनिर्ध्वनिः ॥ १६ ॥ दुन्दुभिर्भरीविशेपे । दैत्ये तु सिद्धमेव । अक्षे स्त्रीत्वम् ॥ वमतिर्वान्तिः ॥ वृष्णिः कुलविशेषः मेषश्च ।। पाणिः हस्तः ।। अविः मूपककम्बलः ॥ ज्ञातिः खजनः ॥ रालिः कलहः ॥ कलिः अन्त्य- युगम् । अञ्जलिः पाणिपुटः ॥ घृणिरभीशुः ॥

·२७ अवचूरिसहितम् । अमिः कृशानुः ॥ वह्निः स एव ॥ कृमिः कीटः । अर्थप्राधान्यात् क्रिमिरपि ॥ अहिः पादः ॥ अर्थ- प्राधान्यादतिरपि ॥ दीदिविः ओदनम् । अथ- प्राधान्यात् कुरुश्च ॥ ग्रन्थिः रज्ज्वादिवेष्टनवन्धः ।। कुक्षिर्जठरम् ॥ इतिश्चर्मचर्मप्रसेवकश्च ॥ अर्दनिः अग्निः ध्वनिः प्रतीयमानोऽर्थः। वृष्णिप्प्योर्ण्यन्त- वात् अभिवह्नयोश्च न्यन्तत्वात् अर्दनेरन्यन्तत्वात् कृमर्म्यन्तत्वात् पाणिकुक्ष्यंहीणां प्राण्यङ्गवाची- दन्तत्वात् स्त्रीत्वे दीदिवेरन्ननामत्वाद्रालेश्च युन्ना- मत्वाक्लीवले प्राप्ते वचनम् ॥ १६ ॥ गिरिशिश्रुजायुको हाहाहूहूश्च नाम- हर्गर्मुत् ॥ पादश्मानावात्मा पाप्मस्थे- मौष्मयक्ष्माणः ॥ १७॥ इति पुंलिङ्गं समाप्तम् ॥ गिरिः कन्दुकः॥ शिश्रुः श्रोत्रम्॥जायुरौपधम्। कः करावाग्निः ॥ हाहाहूहूरित्यखण्डं नाम देव- ·२८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्गः) गायनवाचि । केचित् खण्डयन्ति । अव्ययत्वाद- लिङ्गाविति केचित् । गन्धर्वो च हाहा हुहूरिति तु लक्ष्यम् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादर्थप्राधा- न्याहा निर्देशस्य तदपि संगृहीतम् । देहिनामत्वा देव पुंस्त्वसिद्धौ विमतिज्ञापनार्थम् हूहूरित्यस्य कृत इति स्त्रीत्ववाधनार्थम् ॥ नग्नहर्मापदलिन्या- दिवीजम् । अर्थप्राधान्यान्नमहुरित्यपि ॥ नमान् हयतीति व्युत्पत्तिप्राधान्ये त्वाश्रयलिङ्गता ॥ अथ व्यञ्जनान्ताः ८॥ गर्मुत् सुवर्णम् सरघा च । द्रवनामत्वान्नपुंसकत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः॥पाद् चरणः। अदन्तोऽप्ययम् ॥अश्मा पापाणः ॥ उपलक्षणत्वा- द्वेमलोऽपि ॥ आत्मा शरीरं स्वभावश्च ॥ पाप्मा पापं रोगश्च ॥ स्थेमा स्थैर्यम् ॥ इमन्नन्तत्वादेव सिद्धे द्विस्वरं मन्नकर्तरि इति क्लीवत्वबाधनार्थ- मस्य पठः ॥ ऊप्मा सन्तापः समृद्धिश्च ॥ यक्ष्मा क्षयरोगः। तदन्तत्वाद्राजयक्ष्मापि । अश्मादीना- ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । मन्नन्तत्वेन क्लीबत्वे प्राप्ते वचनम् । एवं शेषेप्वपि लिङ्गेषु खरव्यञ्जनान्तक्रमो ज्ञेयः ॥ १७ ॥ इति पुंलिङ्गस्यावचूरिः। अथ स्त्रीलिङ्गः। स्त्रीलिङ्ग योनिमहनीसेनावल्लितडि- निशाम् ।। वीचितन्द्राऽवटुग्रीवाजिह्वा- शस्त्रीदयादिशाम् ॥१॥ नामेति स्मर्यते। योनिमदादीनां नाम स्त्रीलिङ्गं भवति । पुरुषी । स्त्री । रामा। वामा। हस्तिनी । वशा। वृपी । अश्वा । मकरी मत्सी। मयूरी । इत्यादि । वम्रीनाम उपदेहिका इत्यादि। सेना- नाम चमूः पृतना। वाहिनी। इत्यादि। वल्लिनाम। लता। प्रतानिनी । वल्लरी | इत्यादि । वल्ली । अजमोदायां तु अस्य बाहुलकार स्त्रीत्वम् ।। तडि- भाम। शम्बा । चपला । चरा। इत्यादि। निशा- ·२८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्ग) गायनवाचि । केचित् खण्डयन्ति । अव्ययत्वाद- लिडाविति केचित् । गन्धर्वो च हाहा हुहूरिति तु लक्ष्यम् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादर्थप्राधा- न्याहा निर्देशस्य तदपि संगृहीतम् । देहिनामत्वा देव पुंस्त्वसिद्धौ विमतिज्ञापनार्थम् हुहूरित्यस्य कृत इति स्त्रीत्वबाधनार्थम् ॥ ननर्मापदलिन्या- दिबीजम् । अर्थप्राधान्यान्ननहुरित्यपि ॥ नमान् हयतीति व्युत्पत्तिप्राधान्ये त्वाश्रयलिङ्गता ॥ अथ व्यजनान्ताः ८॥ गर्मुत् सुवर्णम् सरघा च । द्रवनामत्वान्नपुंसकत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः॥पाद् चरणः। अदन्तोऽप्ययम्॥अश्मा पापाणः ॥ उपलक्षणत्वा- देमलोऽपि ॥ आत्मा शरीरं स्वभावश्च ॥ पाप्मा पापं रोगश्च ॥ स्थेमा स्थैर्यम् ॥ इमन्नन्तत्वादेव सिद्धे द्विस्वर मन्नकर्तरि इति क्लीवत्ववाधनार्थ- मस्य पठः॥ ऊप्मा सन्तापः समृद्धिश्च ।। यक्ष्मा क्षयरोगः । तदन्तत्वाद्राजयक्ष्मापि । अश्मादीना- ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । मन्नन्तत्वेन क्लीयत्वे प्राप्ते वचनम् । एवं शेषेप्वपि लिङ्गेपु स्वरव्यञ्जनान्तक्रमो ज्ञेयः ॥ १७ ॥ इति पुंलिङ्गस्यावचूरिः। अथ स्त्रीलिङ्गः। स्त्रीलिङ्ग योनिमहनीसेनावल्लितडि- निशाम् ॥ वीचितन्द्राऽवटुग्रीवाजिह्वा- शस्त्रीदयादिशाम् ॥ १॥ नामेति स्मर्यते। योनिमदादीनां नाम स्त्रीलिङ्गं भवति । पुरुपी । स्त्री । रामा। वामा। हस्तिनी। वशा । वृषी । अश्वा । मकरी मत्सी । मयूरी । इत्यादि ॥ वम्रीनाम उपदेहिका इत्यादि । सेना- नाम चमूः। पृतना। वाहिनी। इत्यादि । वल्लिनाम। लता। प्रतानिनी । वल्लरी । इत्यादि । वल्ली । अजमोदायांतु अस्स बाहुलकात् स्त्रीत्वम् । तडि- नाम शम्का । पलास इत्यादि । निशा- ·३० हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) नाम । तुगी । तमी । निशब्दोऽप्यस्ति निशा- वाची ॥ वीचिनाम । वीचिः। उत्कलिका । लहरी । भङ्गिः । इत्यादि । तरङ्गोल्लोलकल्लोलानां । पुस्त्वमुक्तम् ॥ तन्द्राशब्देनालस्यनिद्रे गृह्यते ॥ अवटुनाम। घाटा। कृकाटिका इत्यादि । अवटोस्तु स्त्रीपुसत्वम् ॥ ग्रीवानाम । ग्रीवा । अयं तशि- रायामपि॥ जिह्वानाम । रसज्ञेत्यादि॥ शस्त्रीनाम । शस्त्री । असिपुत्री । इत्यादि । दयानाम । दया । करुणा । इत्यादि । दिग्नाम । आशा । ककुप् । इत्यादि ॥१॥ शिंशपाया नदीवीणाज्योत्स्नाचीरी- तिथीधियाम्॥अङ्गुलीकलशीकङ्गुहिङ्ग पत्रीसुरानसाम् ॥२॥ शिंशपादिगणो नद्यादीनां नाम च स्त्रीलिङ्गं भवति । शिंशपादि । शिशपा । वीरत् । पाटला। विडा । फल्गुका। स्लुक्लुझौ। निर्गुण्डी। झण्टी।

·३१ (स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसाहितम् । मम्बूः । श्रीपर्णी । भद्रपर्णी। बदरी। इत्यादिगण- पाठः ।। नदीनाम, नदी। धुनी। निम्नगा। इत्यादि। बीणानाम | घोषवती । तद्भेदोऽपि | विपञ्ची इत्यादि ॥ ज्योत्स्नानाम । चन्द्रिका । कौमुदी । इत्यादि ॥ चीरी जीवविशेषः॥ तिथीति ड्यन्तं पदम् ॥ प्रतिपदाद्याः द्वितीया तृतीया चतुर्थी इत्यादि यावत् पञ्चदशी । सैव पूर्णचन्द्रा राका । पूर्णिमा । न्यूनचन्द्राऽनुमतिः । आमावस्या इत्यादि । धीनाम । धिपणा । पण्डा । अङ्गुली- नाम । अङ्गुली । करशाखा ॥ कलशी। गर्गरी ॥ कॉर्धान्यविशेषः ॥ हिमुपत्री गुल्मभेदः । मुरा 'वारुणी । नसा नासिका ॥२॥ रास्नाशिलावचालालाशिम्बाकृष्णो- ष्णिकाश्रियाम्॥सृकापण्यातसीधाय्या- सरघारोचनाभुवाम् ॥३॥ रामा औपधीविशेषः ॥ शिला मनःशिला ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग)
वचा शतपर्विका । गोलोमी । जीवा षड्ग्रन्थाः।
उग्रगन्धा इत्यादि । लाला सृणीका ॥ शिम्बा बीज.
कोशी ॥ कृष्णा कृष्णजीरकं राजिका च । पिप्पल्यां
वल्लिनामत्वात् सिद्धमेव ॥ उष्णिका यवागूः ॥
श्रीः । लक्ष्मीः। कमला । पद्मा । पद्मवासा ।
हरिप्रिया । क्षीरोदतनया । मा । रमा । इन्दिरा ।
इत्यादि । सक्का गन्धद्रव्यविशेपः। तन्नाम । मरु-
न्माला । पिशुना । सूक्का । देवीलता । इत्यादि ।
पण्यानाम । पण्या । कटती। सुवर्णलता । ज्यो.
तिप्का । इत्यादि । अतसीनाम । कृष्णप्रिया ।
चण्डिका । मसृणा । क्षुमा । उमा । इत्यादि ।
धाय्यानाम । सामिधेनी ऋक् । इत्यादि । सरघा-
नाम । क्षुद्रा । मधुमक्षिका । इत्यादि ॥ रोचनेति
गोरोचना वशरोचना च गृह्यते । तनाद्यानाम।
'वन्दनीया तु रोचना । भूतनी भूतनाशिनी ॥
वशरोचनातुवाशी तु काक्षीरी तुका शुमा इत्यादि।
भूनाम।भूः। भूमि.। पृथ्वी मही। इत्यादि ॥३॥

·३३ (स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । हरिद्रामांसिदूर्वाऽऽलूबलाकाकृष्ण- लागिराम्॥इत्तु प्राण्यङ्गवाचि स्यादी- दूदेकस्वरं कृतः॥४॥ हरिद्रा । पीतिका ॥ मांसिर्गन्धद्रव्यविशेपः ।। दुर्वा हरिताली ॥ आलूः कर्करी, गलन्तिका च ॥ बलाका पुंध्वजेऽपि स्त्रीत्वमेव । बलाका विस- कण्टिका ॥ कृष्णला गुजा ॥ गीर्वाक् ॥ प्राण्यङ्ग- वाचि इकारान्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् ॥ गोधिर्ललाटम्। कटिः । पालिः इत्यादि । इदिति किम् । कर्णः । प्राण्यङ्गवाचीति किम् । नाभिः क्षत्रियः । प्राण्यङ्ग- वाचिनस्तु स्त्रीपुंसत्वम् । चक्रपिण्डिकायां तु स्त्री- त्वम् ॥ ईकारान्तमूकारान्तं चैकखरं स्त्रीलिङ्गम् ॥ हीः । प्रीः । श्रीः । भ्रूः । स्तूः। दूः । जूः॥ एक- खरमिति किम् । स्वयंभूर्ब्रह्मा । नीः लूरित्यादौ तु गुणवृत्चित्वादाश्रयलिङ्गता ॥ कृत्सम्बन्धिनौ यावी- दूतौ तदन्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् । अनेकखरार्थ-

·३२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग)
वचा शतपर्विका ॥ गोलोमी । जीवा षड्ग्रन्थाः।
उपगन्धा इत्यादि। लाला सृणीका ॥ शिम्बा बीज-
कोशी ॥ कृष्णा कृष्णजीरक राजिका च । पिप्पल्यां
वछिनामत्वात् सिद्धमेव ॥ उप्णिका यवागूः ॥
श्रीः । लक्ष्मीः। कमला । पद्मा । पद्मवासा ।
हरिप्रिया । क्षीरोदतनया । मा । रमा। इन्दिरा ।
इत्यादि । सृका गन्धद्रव्यविशेपः। तन्नाम | मरु-
न्माला । पिशुना । सूक्का । देवीलता । इत्यादि ॥
पण्यानाम । पण्या । कटती । सुवर्णलता । ज्यो.
तिप्का । इत्यादि । अतसीनाम । कृष्णप्रिया ।
चण्डिका । मसृणा । क्षुमा । उमा । इत्यादि ।
धाय्यानाम । सामिधेनी ऋक् । इत्यादि ॥ सरघा-
नाम । क्षुद्रा । मधुमक्षिका । इत्यादि ॥ रोचनेति
गोरोचना वंशरोचना च गृह्यते । तत्राद्यानाम ।
'वन्दनीया तु रोचना । भूतनी भूतनाशिनी' ॥
वंशरोचनातुवांशी तु काक्षीरी तुका शुभा।इत्यादि।
भूनाम।भूः। भूमिः। पृथ्वी। मही। इत्यादि ॥३॥

·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ३३ हरिद्रामांसिदूर्वाऽऽलूबलाकाकृष्ण- लागिराम्॥ इत्तु प्राण्यङ्गवाचि स्यादी- दूदेकस्वरं कृतः ॥ ४॥ हरिद्रा । पीतिका ॥ मांसिर्गन्धद्रव्यविशेषः॥ दूर्वा हरिताली ॥ आलूः कर्करी, गलन्तिका च॥ बलाका पुध्वजेऽपि स्त्रीत्वमेव । बलाका विस- कण्टिका ॥ कृष्णला गुञ्जा ॥ गीर्वाक् ॥ प्राण्यङ्ग वाचि इकारान्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् ॥ गोधिर्ललाटम्। कटिः । पालिः। इत्यादि । इदिति किम् । कर्णः। प्राण्यङ्गवाचीति किम् । नाभिः क्षत्रियः । प्राण्यङ्ग- वाचिनस्तु स्त्रीपुंसत्वम् । चक्रपिण्डिकायां तु स्त्री- त्वम् ॥ ईकारान्तमूकारान्तं चैकस्वरं स्त्रीलिङ्गम् ॥ हीः। प्रीः। श्रीः । भ्रूः। स्तूः। दूः। जूः॥ एक- खरमिति किम् । स्वयंभूब्रह्मा । नीः लूरित्यादौ तु गुणवृत्तित्वादाश्रयलिङ्गता ॥ कृत्सम्बन्धिनौयावी- दूतौ तदन्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् । अनेकस्वरार्थ- ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) वचा शतपर्विका ॥ गोलोमी। जीवा षड्ग्रन्थाः । उग्रगन्धा इत्यादि । लाला सृणीका ॥शिम्बा बीज- कोशी ॥ कृष्णा कृष्णजीरकं राजिका च । पिप्पल्यां वल्लिनामत्वात् सिद्धमेव ॥ उप्णिका यवागूः ॥ श्रीः । लक्ष्मीः। कमला । पद्मा। पद्मवासा । हरिप्रिया । क्षीरोदतनया । मा । रमा । इन्दिरा । इत्यादि । सृक्का गन्धद्रव्यविशेषः। तन्नाम । मरु न्माला । पिशुना । सृक्का । देवीलता । इत्यादि । पण्यानाम । पण्या । कटती । सुवर्णलता । ज्यो. तिप्का । इत्यादि। अतसीनाम | कृष्णप्रिया । चण्डिका । मसृणा । क्षुमा । उमा । इत्यादि । धाय्यानाम । सामिधेनी ऋक्। इत्यादि ॥ सरघा- नाम । क्षुद्रा । मधुमक्षिका । इत्यादि ॥ रोचनेति गोरोचना वंशरोचना च गृह्यते । तत्राद्यानाम । 'वन्दनीया तु रोचना । भूतभी भूतनाशिनी' । वंशरोचनातुवांशी तु काक्षीरी तुका शुभा।इत्यादि। भूनाम।भूः। भूमिः।पृथ्वीमही। इत्यादि ॥३॥ ।

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । हरिद्रामांसिदूर्वाऽऽलूबलाकाकृष्ण- लागिराम्॥इत्तु प्राण्यङ्गवाचि स्यादी- दूदेकस्वरं कृतः॥४॥ हरिद्रा । पीतिका ॥ मांसिगन्धद्रव्यविशेषः ॥ दूर्वा हरिताली ॥ आलूः कर्करी, गलन्तिका च ॥ बलाका पुध्वजेऽपि स्त्रीत्वमेव । बलाका विस- कण्टिका ॥ कृष्णला गुञ्जा ॥ गीर्वाक् ॥ प्राण्यङ्ग वाचि इकारान्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् ॥ गोधिर्ललाटम्। कटिः । पालिः। इत्यादि । इदिति किम् । कर्णः । प्राण्यङ्गवाचीति किम् । नाभिः क्षत्रियः । प्राण्यङ्ग- चाचिनस्तु स्त्रीपुंसत्वम् । चक्रपिण्डिकायां तु स्त्री- त्वम् ॥ ईकारान्तमूकारान्तं चैकखरं स्त्रीलिङ्गम् ॥ हीः । प्रीः । श्रीः । भ्रूः । तूः। द्रूः। जूः॥ एक- खरमिति किम् । स्वयंभूर्ब्रह्मा । नीः लूरित्यादौ तु गुणवृत्तित्वादाश्रयलिङ्गता ॥ कृत्सम्बन्धिनौ यावी- दूतौ तदन्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् । अनेकखरार्थ- ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) मारम्भः । लक्ष्मीः । ययीः। पपीः । इत्यादि । यवागूः । कुकूः । कच्छूः । अतः । तनूः । इत्यादि ॥ ४ ॥ पात्रादिवर्जितादन्तोत्तरपदः समा- हारे ॥ द्विगुरन्नावन्तान्तो वाऽन्यस्तु सर्वो नपुंसकः ॥ ५॥ पात्रादिवर्जितमकारान्तमुत्तरपदं यस्य स द्विगुः समाहारे स्त्री ॥ पश्चानां पूलानां समाहारः पञ्च- पूली। पात्रादिवर्जित इति किम् । द्विपात्रम् । हिमासम् । त्रिभुवनम् । चतुर्युगम् । द्वित्रिचतुर्थ्यः परः पथः । त्रिपुरम् । इत्यादि । अदन्तेति किम्। पञ्चसमिति । त्रिगुप्ति । पञ्चकुमारि । दशकुमारि । अन्त्ययोः स्त्रीपुंसत्वमपीत्येके ।। उत्तरपदेति किम् । पञ्च गावः समाहृताः पञ्चगवम् । एवं दशगवम् । सप्तभूमम् । अत्र द्विगुरदन्तो नोत्तरपदम्। समाहार इति किम् । पञ्चानप्रिय. ॥ अन्नन्तमावन्तं च ·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ३५ यदुत्तरपदं तदन्तो द्विगुर्वा स्त्री। पञ्चराजी । पञ्च- राजम् । पञ्चमाली । पञ्चमालम् । त्रिसन्ध्यं तु क्लीवम् । अन्नन्तं चावन्तं चोत्तरपदं न द्विगु. रिति द्विरन्तग्रहणम् ॥ उक्तस्त्रीत्वादन्यो हिगुः समाहारे वर्तमानो नपुंसकम् । तेन पात्राद्युत्तर- पदस्थानदन्तोत्तरपदस्य विकल्पितस्त्रीत्वस्य च पक्षे क्लोबत्वम् ॥ ५॥ लिन्मिन्यनिएयणिस्न्युक्ताः क्वचित्तिगल्पह्रस्वे कप् ॥ विंशत्याद्या शतावन्द्वे सा चैक्ये द्वन्द्वमेययोः॥६॥ लित्प्रत्ययान्तं मि-नि-अनि-अणिप्रत्ययान्तं स्त्रियामुक्ताः स्त्र्युक्ताः क्तिः क्यप् शः यः अ अङ् अनः स्विप अः अनिः इञ् णकश्च इत्येत- दन्तं च नाम स्त्रीलिङ्गं स्यात् । लित् । गवां समूहो गोत्रा। एवं रथकट्याह्ण्याजनतादयोऽपि ।

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) शुक्लस्य भावः शुक्लता। देव एव देवता । इत्यादि। मिः, नेमिः कूपस्यान्ते त्र्यस्र काष्ठं चक्रधारा च। चाल्मारिन्द्रः। दल्मिः शस्त्रम् । निः, वेनिः केश- रचना॥अनिः, वर्तनिः मार्गः। अटनिर्धनुष्मान्तः।। णिः, वाणिः मूल्यम्। वेणिः केशरचना प्रवाहश्च ।। अणिः, सरणिः पन्थाः। तरणिःसंक्रमो यवागूश्च । समुद्रादौ तु स्त्रीपुंसत्वम्। क्ति, भूत्यादयः । क्यप् आस्या आसनम् । अठ्या, व्रज्या, ईयर्या च गमने। शः, क्रिया । यः, जागर्या । अः, शंसा । इच्छा ।। शुश्रूपा श्रवणेच्छा॥ अड्, भिदा । छिदा। पूजा। अनः, वन्दना स्तुतिः। चेतना सवित्तिः। याचे. रपि बाहुलकादने याचना। एपां भावे क्लीवत्वम्। क्विप्, सपत् । समित् एघो रणश्च ॥ रुक् स्विट् धुच्च कान्तिः ॥ः, व्यात्युक्षी व्यतिहारेण सेच- नम् ॥ अनिः, अजननिस्ते वृपल भूयात् ॥ इञ् का लं कारिमकाः सी कारिमकार्पम् ॥ णकः, भवतः शायिका शयितुं पर्याय इत्यर्थः ॥

·स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसाहितम् । क्वचिल्लक्ष्यानुसारेण तिगन्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् । तनुतात्तन्तिरित्यादि ॥ अल्पे हवे चार्थे यः कम् तदन्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् । अल्पः क्रयः ऋयिका । हस्वः पुट: पुटिका । क्वचिदिति किम् । पुटकः ।। विंशत्याद्या संख्या संख्येये संख्याने वर्तमाना च स्त्रीलिङ्गम् । इयं विशतिः घटा घटानां वा । एवं त्रिंशदादयोऽपि ॥ षष्टिस्त्रीलिङ्गः । शताद्यानां पुन- पुंसकत्वम् । नन्तसंख्या वलिङ्गा। द्वन्द्वे विंश- त्याद्या संख्या शतादर्वाक् स्त्रीलिङ्गम् एकविशति- र्यावन्नवनवतिः । द्वन्द्वैकले इति क्लीबत्वबाधनार्थ वचनम् ॥ सा विंशत्याद्या सङ्ख्या इन्हे इतरे- तरसमासे मेये सहयेये च वर्तमाना एकल एव प्रयोक्तव्या । इतरेतरार्थ वचनम् । एकविशति- घंटा घटानां वा। एकशतम् । हिलक्षम् । हिसह- स्रम् । द्वन्द्वमेययोरिति किम् । द्वे विशती घटा- नाम् तिस्रो वा विंशत्यः । विंशत्सादेः सङ्ख्यास्था- नस्यैव द्विखबहुलविवक्षायां द्विवचनबहुवचने ।

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) साचेति प्रसिद्धसङ्ख्यापरामर्शादिह न स्यात् । एकचैत्राय विशतिमैत्रायति एकविशती आभ्यां दीयतामिति द्विवचनमेव ॥ ६ ॥ सुग्गीतिलताभिदि ध्रुवा विडनरि वारि घटीभवन्धयोः ॥ शल्यध्वनिवा- द्यभित्सुतुक्ष्वेडा दुन्दुभिरक्षविन्दुपु॥७॥ मुग्भेदे यज्ञभाण्डभेदे गीतिलताभिदोः शालि. पर्णीमूर्वयोश्च ध्रुवा शब्दः स्त्रीलिङ्गः। नरादन्यत्र विट् । वारीति शब्दरूप घट्यामिभवन्धनभुवां वा। शल्यभिदि वेणुशलाकायां, ध्वनिभिदि भटानां सिंहनादे, वायभिदि च दन्तोष्टवादे वेडा स्त्री। अक्षबिन्दुपु पासफबिन्दुपु दुन्दुभिः स्त्री ॥ ७ ॥ गृह्या शाखापुरेऽश्मन्तेऽन्तका कीला रताहतौ ॥ रज्जो रश्मिर्यवादिौंपादो गञ्जा सुरागृहे ॥८॥ शाखापुरं समीपस्थपुरं तत्र गृह्या, अरमन्ते ·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । चुल्यामन्तिका, रताहतौ सुरतप्रहणने कीला स्त्री। रज्जौ वाच्यायां रश्मिः स्त्री । इह यवादयो यव- यवनेति सूत्रोक्ताः शब्दा दोपादयश्वार्था गृह्यन्ते। दुष्टो यवो यवानी। यवनानां लिपिर्यवनानी । उरु अरण्यमरण्यानी । महद्धिमं हिमानी। दोपा- दाविति किम् । यवः । यवनाः । धान्यविपयनाम- वापुंस्त्वमेव । अरण्यहिमयोस्तु प्रतिपदपाठान्नपुंस- कत्वम् ।। सुरागृहे वाच्ये गञ्जा स्त्री। खनौ स्त्री- पुंसलिङ्गः ॥ ८॥ अहंपूर्विकादिवर्षामघा अकृत्तिका वहौ ॥ वा तु जलौकाप्सरसः सिकता- सुमनः समाः॥६॥ अहंपूर्विकादयो मयूरव्यंसकादिपु कृतनिपाताः स्त्रीलिङ्गाः । 'अहं पूर्वोऽहं पूर्व इत्यहपूर्विका स्त्रियाम् । आहोपुरुपिका दर्पाद्या स्यात्सम्भावना- त्मनि ॥ अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परमहंकृतिः॥ .

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) साचेति प्रसिद्धसङ्ख्यापरामर्शादिह न स्यात् । एकश्चैत्राय विंशतिमैत्रायति एकविंशती आभ्यां दीयतामिति द्विवचनमेव ॥ ६॥ सुग्गीतिलताभिदि ध्रुवा विडनरि वारि घटीभवन्धयोः॥ शल्यध्वनिवा- द्यभित्सुतु क्ष्वेडा दुन्दुभिरक्षविन्दुपु॥७॥ मुग्भेदे यज्ञभाण्डभेदे गीतिलताभिदोः शालि- पर्णीमूर्वयोश्च ध्रुवा शब्दः स्त्रीलिङ्गः। नरादन्यत्र विट् । वारीति शब्दरूपं घट्यामिभवन्धनमुवां वा। शल्यभिदि वेणुशलाकायां, ध्वनिभिदि भटानां सिंहनादे, वाद्यभिदि च दन्तोष्ठवादे वेडा स्त्री। अक्षबिन्दुपु पासकविन्दुपु दुन्दुभिः स्त्री ॥ ७ ॥ गृह्या शाखापुरेऽश्मन्तेऽन्तका कीला रताहतौ ॥ रज्जी रश्मिर्यवादिर्दोषादी गजा सुरागृहे ॥८॥ शाखापुरं समीपस्थपुरं तत्र गृह्या, अरमन्ते ·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । चुल्यामन्तिका, रताहतौ सुरतप्रहणने कीला स्त्री ।। रज्जौ वाच्यायां रश्मिः स्त्री । इह यवादयो यव- यवनेति सूत्रोक्ताः शब्दा दोषादयश्वार्था गृह्यन्ते । दुष्टो यवो यवानी। यवनानां लिपिर्यवनानी । उरु अरण्यमरण्यानी । महद्धिम हिमानी । दोषा- दाविति किम् । यवः । यवनाः । धान्यविषयनाम- स्वात्पुस्त्वमेव । अरण्याहिमयोस्तु प्रतिपदपाठान्नपुंस- कलम् ।। सुरागृहे वाच्ये गञ्जा स्त्री। खनौ स्त्री- पुंसलिङ्गः ॥ ८॥ अहंपूर्विकादिर्वर्षामधा अकृत्तिका बहौ ॥ वा तु जलौकाप्सरसः सिकता- सुमनः समाः ॥६॥ अहंपूर्विकादयो मयूरव्यंसकादिषु कृतनिपाताः स्त्रीलिङ्गाः । 'अहं पूर्वोऽह पूर्व इत्यहपूर्विका स्त्रियाम् । आहोपुरुपिका दीया स्यात्सम्भावना- मनि ॥ अहमहमिकातुसा स्यात्परस्परमहंकृतिः ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) वर्षामघाऽप्कृत्तिकाः स्त्रीबहुवचनान्ताश्च । जलौक- आदयोऽपि स्त्री० विकल्पेन बहुवचनान्ताश्च । कृत्तिकाऽर्थप्राधान्याहुलापि ॥ समान्तवात्सुपमा- ऽपि कालभेदे परमशोभायां च ॥९॥ गायच्यादय इप्टका वृहतिका संव- तिका सर्जिका,-दूषीके अपि पादुका भिरुकया पर्यस्तिका मानिका ॥ नीका कञ्चुलिकाऽऽलुका कलिकया राका पताकान्धिका, शुका पूपलिका त्रिका चविकयोल्का पञ्चिका पिरिडका ॥१०॥ पडक्षरी गायत्रीमादीकृत्य पड्विंशत्यक्षरीमु- स्कृष्टि यावत् । छन्दोजातिनामानि स्त्री शर्करी मेखलानद्योरपि । अक्षरनियमात्मकं छन्दः । गुरु- लघुनियमात्मकं वृत्तम् । इति बहुलं वृत्तेत्यादिना न सिध्यति ॥ इष्टका मृद्विकारः । वृहतिका उत्तरासङ्गः। कप्रत्ययाभावे वृहती रिङ्गिणी । संव-

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् ।
तिका पद्मादीनां नवोहिन्नं दलम् ॥ सर्जिका
क्षारविशेषः। अर्थप्राधान्यात्सझिकापि। सुवर्चिका ।
सुनी इत्यादि । दूषीका नेत्रमलम् । अर्थप्राधा-
न्यात् दूषिका इत्यादि ॥ पादुका उपानत् । अर्थ-
प्राधान्यादुपानदादयोऽपि तत्पर्यायाः सर्वे । झिरुका
कोष्ठिकाख्यो मृद्विकारः। पस्तिका परिकरः ।
अर्थप्राधान्यादवसक्थिकापि ॥ मानिका द्रोणचतु-
टयम् ॥ नीका साराणः ।। कञ्चलिका कञ्चुकः।
अल्लका धान्यकम् ॥ कलिका कुड्मलम् । काल-
कान्तत्वादुत्कालकापि हेलोत्कण्ठयोः ॥ राका
कच्छूः ॥ पताका सोभाग्य ध्वजश्च । अर्थप्राधा-
न्यात्पटाकावैजयन्तीजयन्त्योऽपि । अन्धिका कैत-
वम् ॥ शूका हल्लेखा ।। पूपलिकाऽपूपः । काभावे
पूपली । अर्थप्राधान्यापोली । त्रिका कूपस्यान्ते
ज्यस्र काष्ठम् ॥ चविका श्लेप्मनश्चव्याख्यो भेषजः।
अर्थप्राधान्यात् सुगन्धापि ॥ उल्का ज्वाला ।।
पश्चिका न्यासः । पिण्डिका चकनाभिः॥ १० ॥

·४२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः)
ध्रुवका क्षिपका कनीनिका शम्बूका
शिविका गवेधुका ॥ कणिका केका
विपादिका महिका यूका मक्षिकाप्ट-
का ॥११॥
ध्रुवका भाण्डविशेपः। उपलक्षणत्वात् धुव-
कापि ॥ क्षिपका शस्त्रविशेपः ॥ कनीनिका नेत्र-
तारा ॥ शम्बूका शुक्तिः॥ शिविका याप्ययानम् ।
गवेधुका तृणधान्यविशेषः । अर्थप्राधान्यात् गवी-
धुकापि ॥ कर्णिका गोधूमचूर्णम् । अर्थप्राधान्यात्
शुद्धसमितापि । केका मयूरध्वनिः ॥ विपादिका
पादस्फोटः ॥ मिहिका हिमम् ॥ यूका क्षुद्रजीव-
विशेषः । मक्षिकापि । अष्टका पितृदेवत्यं
कर्म ॥ ११॥
कूर्चिका कूचिका टीका कोशिका
केणिकोर्मिका॥ जलोका प्राविका धूका
कालिका दीर्घिकोष्ट्रिका ॥ १२॥

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । कूर्चिका क्षीरविकृतिः॥ कूचिका कपाटाकुटः।। अर्थप्राधान्यात् कुञ्चिकापि ॥ टीका वृत्तिः ।। कोशिका दीपभाजनम् ॥ केणिका गुणलयनी । अर्मिका अगुलीयकम्। जलौका रक्ताकर्षः प्राणी। अर्थप्राधान्याज्जलुकाऽपि ॥ प्राविका श्येनः ॥ धूका पताका ॥ कालिका क्षारविशेषः कीटश्च ।। दीर्घिका परिखा ॥ उष्ट्रिका अलिञ्जरः। अर्थ- प्राधान्यान्नन्दापि ॥ १२॥ श (शि) लाका वालुकेषीका विह- ङ्गिकेषिके उखा ॥ परिखा विशिखा शाखा शिखा भङ्गा सुरङ्गया ॥ १३ ॥ शलाका चित्रकूचिका ॥ वालुका सिक्ता ॥ वालुकान्तत्वाद्धिमवालुकापि कपूरे ॥ इपीका वीर- णशलाकाविशेषः । विहङ्गिका भारयष्टिः॥ईपिका गजाक्षिकूटम् ॥ उखा स्थाली ॥ परिखा खेयवि- शेपः ॥ विशिखा प्रतोली। शाखा भुजः । शिखा ·हैमालङ्गानुशसिनम्- (स्त्रीलिङ्गः) चूडा ॥ भङ्गा तृणधान्यम् ॥ सुरङ्गा गूढमार्गः ।। अर्थप्राधान्यात् सन्धिलापि ॥ १३ ॥ जङ्घा चश्चा कच्छा पिच्छा पिञ्जा गुञ्जा खजा प्रजा ॥ झझा घण्टा जटा घोण्टापोटा भिस्सटया छटा॥१४॥ जड्याऽङ्गविशेषः॥ चच्चा तृणमयः पुरुषः । कच्छा कच्छोटिका। अर्थप्राधान्यात् कच्छाटिकापि।। पिच्छा काश्चिकम् ।। पिञ्जा तूलम् ।। गुञ्जा पटहः।। खजा मन्थः दर्विश्च । अर्थप्राधान्यात् खजाका- पि ।। प्रजा लोकः ॥ झन्झा सशीकरो मेघवातः ।। घण्टा वाचविशेषः । अर्थप्राधान्यात् किङ्गिणीक्षुद्र- घण्टिके अपि॥ जटा कचविकारः॥ घोण्टा बदरी- फलम् ॥ पोटा शण्टः । अर्थप्राधान्यात् तृतीया- प्रकृतिरपि ॥ भिस्सटा दग्धिका ॥ छटा समूह- विशेषः ॥१४॥ विष्ठा मञ्जिष्टया काष्ठा पाठा शुएडा ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् गुडा जडा॥ वेडा वितण्डया दाढा राढा रीढाऽवलीढया ॥१५॥ विष्ठा पुरीपम् । मञ्जिष्ठा रागद्रव्यविशेषोऽर्थ प्राधान्यात अरुणापि ॥ काष्ठा मर्यादा ॥ पाठा औषधविशेषः॥ शुण्डा करिहस्तः॥ गुडा स्तुही। गुडिकापि च ॥ जड़ा शूकशिम्बी ॥ बेडा नौः ॥ वितण्डा वादभेदः ॥ दाढा दंष्ट्रा ॥ राढा शोभा ॥ रीढा अवहेला ॥ अवलीढापि ॥ १५॥ घृणोर्णा वर्षणा स्थूणा दक्षिणा लिखिता लता। तृणता त्रिता त्रेता गीता सीता सिता चिता ॥ १६ ॥ घृणा निन्दा ॥ ऊर्णा मेपरोम || वर्वणा मक्षि- का ॥ स्थूणा गृहादीनामुत्तम्भनकाष्ठम् । दक्षिणा यज्ञदानम् ॥ लिखिता लिपिः ॥ तृणता चापम् । त्रिवृता औषधिः । अर्थप्राधान्यादरुणादयोऽपि तत्पर्यायाः इत्रेता युगविशेपः ॥ गीता शास्त्रवि.

·४६ हैमलिङ्गानुशासनम् (स्त्रीलिङ्ग) शेषः ॥ सीता लागलपद्धतिः ॥ सिता शर्करा । अर्थप्राधान्यात्कठिन्यपि ॥ चिता मृतकदाहाय काठशय्या ॥ १६ ॥ मुक्ता वार्ता लूताऽनन्ता प्रसृता मार्जिताऽमृता॥ कन्था मर्यादा गदेतु- गन्धा गोधा स्वधा सुधा ॥ १७॥ मुक्ता मौक्तिकम् ॥ वार्ता वृत्तिः ॥ लूता ऊर्णनाभः ॥ अनन्ता दूर्वा ।। प्रस्ता जड्या ॥ मार्जिता शिखरिणी ॥ अर्थप्राधान्यात् मर्जिता शिसरिण्यानपि॥अमृता पथ्या गुडूची च ॥ कन्या स्यूतजीर्णवस्त्रप्रावरणमा। मयीदाऽवधि.॥गदा प्रहरण- विशेषः।। इक्षुगन्धा कोकिलाक्षे गोक्षरकाशमोष्ट्रीपु।। गोधा दोत्राणं प्राणिविशेषश्च । पुंध्वजोऽपि ॥ गोधान्तत्वात् तृणगोधा कृफलासः॥वधा पितृढा. नार्यो मन्त्रविशेषः । मुधा पीयूपं लेपनं च ॥१७॥ साना मुना धाना पम्पा

·४७
(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् ।
झम्पा रम्पा प्रपा शिफा ॥
कम्बा भम्भा सभा हम्मा
सीमा पामारुमे उमा ॥१८॥
सास्ता गोगलचर्म ॥ सूना घातस्थानम् ॥
धाना भ्रष्टयवोऽङ्कुरश्च ॥ पम्पा सरोवरविशेषः ॥
झम्पा उच्चादधः पतनम् ॥ रम्पा चर्मकृदुपकरणम्।
प्रपाऽम्बुशाला । अकर्तरि कः स्यादिति पुंस्त्वे
प्राप्तेऽस्य पाठः। शिफा तरुजटा । कम्बा कम्बिः।
भम्भा भेरी । सभा वृन्दम् सभासदश्च । हम्भा
गोध्वनिः । अर्थप्राधान्याद्रम्भापि । सीमा मर्यादा
पामा कण्डूः । अर्थप्राधान्याद्विचर्चिकापि । रुमा
लवणाकरः। उमा कीर्तिः ॥१८॥
चित्या पद्या पर्या योग्या
छाया माया पेया कक्ष्या ।।
दूष्या नस्या शम्या सन्ध्या
रथ्या कुल्या ज्या मङ्गल्या॥१६॥

·४८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः, चित्या चिता । पद्या मार्गः। पर्या क्रमः सहयोगे सपर्या पूजा। योग्याभ्यासः । छाय शोभातमःप्रतिबिम्बेपु पालनोत्कोचयोः पङ्क्य- कयोपित्कान्त्यादिपु च । माया दम्भः । अर्थ- प्राधान्यात् शाम्बरी । पेया शृतं दुग्धादि । कक्ष्या काञ्ची हादेमध्यभागश्च । दूप्या रज्जुः । नस्या वृपादीनां नासारज्जुः । शम्या युगकीलकः । सन्ध्या चिन्तामर्यादादिपु । रथ्या स्थानां समूहः प्रतोली पन्थाश्च । कुल्या सारणिः । ज्या मूर्वी । मङ्गल्या मल्लिकागन्ध्यगुरुश्च ॥ १९ ॥ उपकार्या जलारा प्रतिसीरा पर- म्परा ॥ कण्डराऽसृग्धरा होरा वागुरा शर्करा शिरा ॥ २०॥ उपकार्या नृपमन्दिरम् । अर्थप्राधान्यादुपका- रिकापि । जलार्द्रा आर्द्रवस्त्रम् । इरा जलमन्नं गीश्च । प्रतिसीरा जवनिका । परम्परा परिपाटि:

·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । सन्तानकश्च । कण्डरा महास्नायुः । अमृग्धराजि- नम् । होरा लग्नम् । वागुरा मृगबन्धिनी । शर्करा उपला । शिरा धमनी ॥ २० ॥ गुन्द्रा मुद्रा तुद्रा भद्रा भस्वा छत्रा यात्रा मात्रा ॥ दंष्ट्रा फेला वेला मेला गोला शाला माला ॥२१॥ गुन्द्रा मुस्ताविशेषः। अर्थप्राधान्यान्महिलापि। मुद्रा प्राण्यङ्गुलिसन्निवेशः । क्षुद्रा 'वेश्या नटी कण्टकारिका च । भद्रा विष्टिः । भस्त्रा लोहध- मनी । छत्रा मधुरिका । कुस्तुम्बरशिलन्ध्रयोश्च । यात्रा प्रयाणी देवोत्सवो वृत्तिश्च । मात्रा परिच्छदः मानमल्पं च । दंष्ट्रा दाढा । अर्थप्राधान्याद्राक्ष- स्वपि । फेला भोजनोज्झितम् । अर्थप्राधान्यात्पि- ण्डोलिः फेलिश्च । बेला काले बुधग्रहस्त्रियां सीम्नि बाचि च । अकारप्रश्लेपादवेला पूगचूर्णः । मेला मसिः । गोला बालक्रीडनकाष्ठम् । दोला प्रेहा।

·, हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) शाला गृहम् । अर्थप्राधान्यात् किमीस्यपि । माला पतिः। स्वार्थिके के मालिका पुष्पमाल्यम् । सरिद्भेदः पक्षी अवेयकं च ।। २१ ।। मेखला सिध्मला लीला रसाला सर्वला वला ॥ कुहाला शङ्खला हेला शिला सुवर्चला कला ॥ २२ ॥ मेखला काञ्चीशैलनितम्बखड्गबन्धेषु। सिध्मला मत्स्यचूर्णम् । लीला केलिः । रसाला मार्जिता जिह्वा च । सर्वला बाणभेदः। बला औषधिवि- शेषः । अर्थप्राधान्याद्विनयापि । बलान्तवादति- बलामहावले अपि । कुहाला काहला । अर्थप्रा- धान्यान्चण्डकोलाहला पिच्छला पत्रकाला च । शङ्कुला क्रीडनशङ्कः । हेलावहेला । शिला दृपत् स्तम्भाधारभूतं दारच गण्डूपयां तुझ्या शिली। सुवर्चला शाकविशेषः । कला शिल्पादिः ॥२२॥ उपला शारिवा. मूर्वा लट्वा खट्वा ·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । शिवा दशा ॥ केशा कुशेशा मञ्जूषा शेषा मूषेषया नसा ॥ २३ ॥ उपलाऽश्मरूपा मृत् शर्करा च | अत्र चोप- लक्षणलात् माधवी मधुनः शर्करा ।। अथ वान्ताः पश्च ॥ शारिवा औषधविशेषः शालिविशेषः । मूर्वा ज्याहेतुस्तृणविशेषः । अर्थप्राधान्यान्मोरटा- सवे अपि । कटम्भरापि च ॥ लट्वा कुसुम्भ भ्रमरश्च ॥ खट्वा शयनम् ॥ शिवा क्रोष्ट्री ॥ दशावस्था वर्तिश्च ॥ कशाऽश्वताडनं चर्मदण्डः। अर्थप्राधान्यात्सप्तलापि ॥ कुशा बला ड्या कुशी आयसी चेत् ॥ ईशा हलदण्डः ॥ मञ्जूषा पेटा। अर्थप्राधान्यात् पेटीपेटे अपि || शेषा देवनिर्मा- ल्यम् ॥ मूषा वर्णविलयनभाण्डम् ॥ ईषा हला- घवयवः ।। स्सा स्वायुः ।। २३ ।। वनसा विस्त्रसाभिस्सा नासा बाहा गुहा स्वाहा ।

·५२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) कक्षाऽऽमिक्षा रिक्षा राक्षा भनयावल्यायतिस्त्रोटिः ॥ २४ ॥ वलसा स्नायुः। विलसा नरा भिस्सा ओदनः ॥ नासा स्तम्भादीनामुपरि दारु ॥ वाहा बाहुः ॥ गुहा गिरिविवरम् । स्वाहाग्निभार्या ॥ कक्षा उदाहणिका स्पर्धा पदं कटाटिका च ॥ आमिक्षा शृतक्षीरक्षिप्तदधि । रिक्षा यूकाण्डम् । लले लिक्षा ॥ राक्षा जतु । लखे लाक्षा ॥ अर्थ- प्राधान्यात् वरवर्णिनी रजनी पलङ्कपा च ॥ अथ चेदन्ताः ॥ भनिर्विच्छित्तिः ॥ आवलिः पतिः॥ आयतिरुत्तरकालः प्रभावः दैयै च ।। त्रोटिर्मत्स्य- भेदे वन्द्यां च ॥ २४ ॥ पेशिर्वासिर्वसतिविपणी नाभिना- ल्यालिपालि, भल्लिः पल्लिर्धकुटिशक- टी चर्चरिः शाटिभाटी ॥ खाटिर्ति- व्रततिवमिशुण्ठीतिरीतिर्वितर्दि,-दर्वि- ·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । नींविच्छविलिबिशढिश्रेढिजात्याजिरा- जि ॥२५॥ पेशिर्मासपिण्डी खड्गपिधानं च ॥ वासिस्तक्षो- पकरणम् । अर्थप्राधान्यात्तक्षण्यपि ॥ वसतिर्वेश्म ॥ विपणिः पण्यमापणः पण्यवीथी च ॥ अस्यां च पुंस्यपीति कश्चित् ॥ नाभिश्चकादिनाभिः। नालिः कालमान कन्दलं च ॥ लत्वाभावे नाडिनालम् । शिरा च ॥ शिरायां चार्थप्राधान्याल्ललनापि ॥ आलिरनर्थः सेतुश्च ॥ पालि कर्णलताग्रम् अस्त्रि- रुत्सङ्गप्रान्तश्च ॥ पाल्यन्तत्वादकपाल्यपि ॥ भल्लि- ाणभेदः ॥ पल्लिः कुटी हखग्रामश्च ॥ प्रकुटिपूं. भङ्गः। उपलक्षणत्वात् भ्रूकुटिः भृकुटी अपि ॥ शकटिः शकटम् ॥ चर्चरिः हर्षक्रीडा॥ शाटिः प्रावरणविशेषः ॥ भाटिः सुरतमूल्यम् ॥ खाटिः किणः। वत्तिर्दीपस्तदशा च॥ व्रततिविस्तारः ॥ वमिर्वान्तिः॥ शुण्ठि गरम् । इतिरुपद्रवः ॥ अर्थप्राधान्यात् शृगाल्यपि ॥ 'अतिवृष्टिरनावृष्टि- ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) कक्षाऽऽमिक्षा रिक्षा राक्षा भङ्गयावल्यायतिस्त्रोटिः ॥२४॥ वस्त्रसा स्नायुः। विस्रसा जरा | भिस्सा ओदनः॥ नासा स्तम्भादीनामुपरि दारु ॥ बाहा बाहुः ॥ गुहा गिरिविवरम् । स्वाहाग्निभार्या ॥ कक्षा उदाहणिका स्पर्धा पदं कटाटिका च ॥ आमिक्षा शृतक्षीरक्षिप्तदधि। रिक्षा यूकाण्डम् । लले लिक्षा ॥ राक्षा जतु । लवे लाक्षा ॥ अर्थ- प्राधान्यात् वरवर्णिनी रजनी पलङ्कपा च ॥ अथ चेदन्ताः ॥ भनिपिच्छित्तिः ॥ आवलिः पतिः।। आयतिरुत्तरकालः प्रभावः दैर्ध्य च ॥ त्रोटिर्मत्स्य. भेदे बन्यां च ॥ २४ ॥ पेशिर्वासिर्वसतिविपणी नाभिना- ल्यालिपालि, भल्लिः पल्लिर्धकुटिशक- टी चर्चरिः शाटिभाटी ॥ खाटिर्वति- व्रततिवमिशुण्ठीतिरीतिर्वितदि,-दर्वि- ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । नींविच्छविलिविशढिश्रेढिजात्याजिरा- जि ॥ २५ ॥ पेशिर्मासपिण्डी खड्गपिधानं च ॥ वासिस्तक्षो- पकरणम् । अर्थप्राधान्यातक्षण्यपि ॥ वसतिर्वेश्म ।। विपणिः पण्यमापणः पण्यवीथी च॥ अस्यां च पुंस्यपीति कश्चित् ॥ नाभिश्चकादिनाभिः॥ नालिः कालमान कन्दलं च ॥ लत्वाभावे नाडिनालम् । शिरा च ॥ शिरायां चार्थप्राधान्याल्ललनापि ॥ आलिरनर्थः सेतुश्च ॥ पालि कर्णलताग्रम् अस्त्रि- रुत्सङ्गप्रान्तश्च ॥ पाल्यन्तत्वादकपाल्यपि ॥ भल्लि- र्वाणभेदः ॥ पल्लिः कुटी हस्त्रनामश्च ॥ भ्रकुटिर्भू- भङ्गः। उपलक्षणत्वात् भ्रूकुटिः भृकुटी अपि ॥ शकटिः शकटम् ॥ चर्चरिः हर्षक्रीडा॥ शाटिः प्रावरणविशेषः॥ भाटिः सुरतमूल्यम् ॥ खाटि: किणः । वत्तिदीपस्तद्दशा च ॥ व्रततिविस्तारः ।। वमिर्वान्तिः ॥ शुण्ठि गरम् । इतिरुपद्रवः ॥ अर्थप्राधान्यात् शृगाल्यपि ॥ अतिवृष्टिरनावृष्टि.

·५४ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) मूषकाः शलभाः शुकाः ॥ अत्यासन्नाश्च राजानः पडेता ईतयः स्मृताः' । रीतिरारकूटम् । अर्थ- प्राधान्यादरीरी अपि । वितर्दिर्वेदिका ॥ दर्वि. रहस्तः ॥ नीविर्मूलधनम् ॥ छविः कान्तिः शोभा । लिबिलिपिः॥ अर्थप्राधान्याल्लिपिराप ॥ शढिरौषधविशेषः॥ श्रेढिर्गणितव्यवहारविशेषः॥ जातिर्मालती ॥ आजिः संग्रामः । पुंस्यपीति कश्चित् । राजिः पतिः। के राजिका केदारना२५।। रुचिः सूचिसाची खनिः खानिखारी खलिः कीलितूली क्लमिळपिधूली ।। कृषिः स्थालिहिण्डी त्रुटिदिनान्दी किकिः कुक्कुटिः काकलिः शुक्ति- पङ्क्ती ॥ २६॥ रुचिः कान्तिः ॥ सूचिः सेवनी ॥ साचिः तिर्यग् । खनिराकरः ॥ खानिः स एव ॥ खारि- मानविशेपः ॥ खलिः पिण्याकादिः ॥ कीलि.

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । कीलिका ॥ तूलिः चित्रकूर्चिका ॥ क्लमिः क्लमः॥ वापिः कूपः ॥ धूलिः पांशुः ॥ कृषिः कर्पणम् ॥ उपलक्षणं चेदं किप्रत्ययान्तानाम् । तेन छिदि. भिदिविप्यादयोऽपि सिद्धाः ।। स्थालिरुखा ॥ हिण्डिः रात्रौ रक्षाचारः॥ त्रुटिः संशयेऽल्पेऽपि ॥ वेदियज्ञोपकरणी भूः ॥ नान्दिः पूर्वरङ्गाङ्गम् ॥ ककिः पक्षविशेषः ।। कुक्कुटिः कुहनी ॥ काकलि- र्ध्वनिविशेषः । शुक्तिः कपालशकले । पतिर्दश- सङ्ख्या ॥ २६ ॥ किखिस्ताडिकम्बी द्युतिःशारिराति- स्तटिः कोटिविष्टी वटिष्टिवीथी ॥ दरिवल्लरिर्मञ्जरि पुञ्जिभेरी शरारिस्तु- रिः पिण्डिमाढी मुषण्ढिः ॥२७॥ किखिः कालस्य गोत्रविशेपः॥ ताडिराभरण- विशेषः ॥ कम्बिदविः ॥ युतिः कान्ति ॥ शारिर- क्षोपकरणम् ॥ आतिः शरारिः ॥ तटिः नद्यादौ ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) नलास्फोटनस्थानम् ॥ कोटिरग्रम् ॥ विष्टिभद्रा ॥ वटिगुलिका || गृष्टिर्मानविशेषः ॥ वीथिः पश्या दिपु ॥ दरिः कन्दरा ॥ वल्लरिमञ्जयों एकार्थे । पुञ्जिः संहितः ॥ भेरिः वाद्यम् ॥ शरारिराटिः। तुरिस्तन्तुवायोपकरणम् ॥ पिण्डिनिप्पीडितस्नेह- पिण्डः ॥ मादिः पत्रलसा ॥ मुपण्ढिरायुध- विशेषः॥ २७॥ राटिराटिरटविः परिपाटिः फालिगालिजनिकाकिनिकानि।। चारिहानिवलभि प्रधिकम्पी चुल्लिचुण्टितरयोंऽहतिशाणी।२८। राटिः :: कलहः ॥ आटिः शरारिः ।। अटविः अरण्मम् ॥ परिपाटिः क्रमः ॥ फालिदलम् ॥ गालिरवयोहावनम् ।। जनिर्जन्म ॥ काकिनिर्माप- चतुर्भागः ॥ कानिः सङ्कोचः॥चारिः पशुभक्ष्यम् । हानिरर्थनाशः ॥ वलभिः पटलाधरो वंशयञ्जरः ॥

·: (स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । इदन्तत्वात् डयां वलभी ॥ अर्थप्राधान्यात् गोपानसी॥ प्रधिः रोगविशेषः॥ कम्पिः कम्पनम्। चुल्लिरुद्धानम् ॥ चुण्टिः क्षुद्रवापी। तरिः नौः ॥ अर्थप्राधान्यात् द्रोण्यपि ॥ अंहतिर्दानम् ॥ शाणिः शाणः ॥ २८ ॥ सनिः सानिमेनी मरिर्मारिरश्यो- षधी विद्रधिझल्लरिः पारिरभ्रिः ॥ शिरोधिः कविः कीर्तिगन्त्रीकबर्यः कुमा- ढिकी स्वेदनी हादिनीली ॥ २६ ॥ सनिर्याचा । सानिर्वस्त्रभेदः।। मेनिः सङ्कल्पः। मरिरिश्च मरकम् ॥ अश्रिः कोटिः ॥ औषधि- रौषधम् ॥ विद्रधिः रोगविशेषः ॥ झल्लरिर्वाद्य- विशेषः ॥ अर्थप्राधान्यात् कलरिरपि ॥ पारिस्तै- लायाधारः ॥ अद्मिः खनित्रम् ॥ शिरोधिः कन्ध- रा॥ कविः खलीनम् ।। कीर्तिर्यशः । अथेदन्ता। गन्त्री शकटिका । कबरी वोणिः ॥ कुमारी राम- ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) तरुणी ॥ आढकी धान्यभेदः ॥ अर्थप्राधान्यात् तुबर्यपि ॥ खेदिनी कण्डूः ॥ हादिनी वज्रम् ॥ ईली एकधारोऽसिः ॥ २९ ॥ हरिण्यश्मरी कर्तरीस्थग्यपट्यः करीर्येकपद्यक्षवत्यः प्रतोली ॥ कृपाणीकदल्यो पलालीहसन्यौ वसी गृध्रसी घर्घरी कर्परी च॥३०॥ हरणी स्वर्णप्रतिमा ॥ अश्मरी मूत्रकृच्छ्रम् ॥ कर्तिनी तर्कः ॥ स्थगी ताम्बूलकरङ्कः ॥ अपटी काण्डपटः ॥ करीरी करिदन्तमूलम् ॥ एकपदी मार्गः॥अर्थप्राधान्यात्पदविरपि॥अक्षवती द्यूतम्॥ प्रतोली विशिखा ॥ कृपाणिः कर्तरिः ॥ अर्थप्रधा- न्यात्कर्तर्यपि ॥ कदली पताका || पलाली क्षोदः॥ हसनी अङ्गारशकटी। अर्थप्राधान्यात् हसन्यपि।। धृसी व्रतिनामासनम् मूर्धन्योपान्त्योदन्त्योपान्तश्च ॥ गृध्रसी ऊरुसन्धौ वातरुक् ॥ घरी किङ्किणी ॥

·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । कर्परी तुत्थाञ्जनम्॥ अर्थप्राधान्यादर्विकापि ॥३०॥ काएडी खल्ली मदी घटी गोणी खण्डोल्येषणी द्रुणी॥ तिलपर्णी केवली खटी नधीरवसत्यौ च पातली॥३१॥ काण्डी वेदविषयो ग्रन्थः ॥ खल्ली हस्तपादाव. मर्दनाख्यो रोगः । मदी कृषिवस्तुविशेषः ॥ घटी वस्त्रखण्डम् ।। गोणी धान्यभाजनविशेषः ॥ अर्थ- प्राधान्यात् कण्ठालापि ॥ खण्डोली सरसी तैल- मानं च ॥ एषणी वैद्यशलाका ॥ अर्थप्राधान्यात् नाराव्यपि ॥ द्रुणी कर्णजलौका ॥ तिलपर्णी रक्तचन्दनम् ॥ पर्ण्यन्तत्वेन माषपर्णात्यायपि ॥ केवली ज्योतिःशास्त्रम् ॥ खटी खटिनी ।। अर्थ- प्राधान्यात कष्कटी कठिन्यामपि ॥नधी वधी॥ रसवती महानसम् ॥ पातली वागुरा ॥ ३१ ॥ बाली गन्धोली काकली गोष्ठयजा- ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) जीन्द्राणी मत्स्यण्डी दामनी शिञ्जिनी च ॥ शृङ्गी कस्तूरी देहली मौर्व्यति- भ्यासन्दीबैरेय्यः शष्कुली दद्रुपY॥३२॥ बाली कर्णभूपणम् ॥ कप्रत्यये पालिका सिकता।। गन्धोली क्षुद्रजन्तुः॥ काकली ध्वनिविशेषः ॥ गोष्ठी सभा सलापश्च ॥ अजाजी जीरक ॥ इन्द्राणी करणविशेषः सिन्दुवारश्च ॥ मत्स्यण्डी शर्कराभेदः ॥ अर्थप्राधान्यात् मात्स्यण्डी मीनाण्डी च । दामनी पशुरज्जु ॥ शिञ्जिनी ज्या ।। शृङ्गी वर्णविशेपः ।। कस्तूरी मृगमदः ॥ अर्थप्रधान्या- द्योजनगन्धापि ॥ देहली गेहद्वाराग्रस्थली ॥ मौर्वी ज्या ॥ अतिर्विज्रज्वाला । आसन्दी वेत्रा- सनम् ॥ क्षैरेयी पायसम् ॥ शप्कुली अन्नभेदः ॥ अथोदन्ताः॥ द्रुः कुठभेद ॥ पशुः पार्धास्थि ।।३२॥ कर्णान्दुकच्छू तनू रज्जुचञ्चु स्नायुर्जुहः सीमधुरौ स्फिगर्वाक् ॥

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् द्वाोदिवौ उक्तत्वगृचः शरहा- श्वर्दिदरत्पामहषडशो नौः॥३३॥ इति स्त्रीलिङ्गाः॥ कर्णान्दुरुत्क्षिप्तिका ॥ कच्छुः पामा ॥ तनुः कायः ॥ रज्जुर्गुणः ॥ अर्थप्राधान्याहरवापि । चन्वुः पक्षिमुखाग्रम् ॥ सायुः शिरा ॥ जुहूः मुग्मेदः ।) सीमा मर्यादा । धूः शकटाङ्गम् ॥ स्फिग् क्षुतम् ॥ अर्वाक् अवान्तरम् ॥ द्वार द्वारमा। घोदिवित्येतौ स्वर्गाकाशवाचिनौ ओकारान्तवन्तौ॥ सुग होमभाण्डम् ॥ वक् चर्म वल्कलं च ॥ वल्कले चार्थप्राधान्यात् छल्लिरपि ॥ ऋग् गाय- त्र्यादिः॥ एते त्रयोऽपि चन्ताः॥ शरत् ऋतुविशेषः वर्षश्च ।। याः वारि ॥ क्वचित क्लीवत्वमपि ॥ छर्दिवान्तिः॥ दरत् म्लेच्छविशेषः॥पामा कच्छ्रः॥ दृषत्पाषाणः ।। दृग् लोचनम् । नौस्तरी ॥३३॥ इति स्त्रीलिङ्गं समाप्तम् ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम् (नपुंसकलिङ्ग) अथ नपुंसकलिङ्गः । नलस्तुतत्तसंयुक्तररुयान्तं नपुंस- कम् ॥ वेधश्रादीन् विना सन्तं द्विस्वरं मन्नकर्तरि ॥१॥ नान्तं लान्तं स्त्वन्तं तान्तं चान्तं संयुक्ता ये ररुयास्तदन्तं च नपुसंकलिङ्गं स्यात् । नान्तमजिनं चर्मेत्यादि ॥ लान्तं, चक्रवालं समूहः । दलं शक- लम् ॥ स्त्वन्तम् । वस्तुतत्त्वं पदार्थश्च ॥मस्तु दधि- निस्यन्दः ॥ तान्तं शीतमनुष्णम्, अद्भुतमाश्चर्य- मित्यादि ॥ चान्तं भिचं शकलम्, निमित्तं हेतु- रित्यादि । चस्य संयुक्तम् पृथगुपन्यासात्पूर्वेऽसं- युक्ता गृह्यन्ते ॥ संयुक्तरान्तम् अग्र पुरः अधिक च ॥ गोत्रं नाम कुलं क्षेत्रं च ॥ शुक्रं सप्तमो धातुः । इत्यादि॥संयुक्तरुशब्दान्तम् श्मश्च कूर्चम् इत्यादि ॥ संयुक्तयान्तं शरव्यं लक्ष्यं वेध्यं च । सान्नाय्यं हव्यमित्यादि ॥ वेधरप्रभृतीन वर्जयित्वा ·६३ (नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसाहतम् । सकारान्तं द्विस्वरं च नपुंसकम् ॥ इदं रक्षः निशाचरः॥ उषः प्रभातं सन्ध्यायां तु पुंस्त्री ॥ तपः कृच्छाचरणम् ॥ माघे पुनपुंसकम् ॥ रजो रेणुः । पुंसीति गौडः ॥ जोपान्त्योऽयम् ॥ यादो जलचरः॥ रोचिः शोचिश्व दीप्ती ॥ वेधः आदी- निति किम् । वेधा बुधो विष्णुर्विधिश्च ॥ सहा हेमन्तः ॥ नभा मेघादिः ॥ ओका आश्रयः ॥ ओकस्य तु कान्तत्वात्पुंस्त्वम् । पूर्वापवादो योगः। तेनाम्भः स्रोतो याद इत्यादीनां नद्यादिनामत्वेऽपि क्लीवत्वमेव ॥ गुणवृचेस्त्वाश्रयलिङ्गता परत्वात् ॥ द्विखरमिति अनुवर्तते, अकर्तरि विहितो यो मन्त- दन्तं नाम नपुंसकम् ॥ धाम तेजः। वर्म प्रमाणं शरीरं च ॥ तम यूपानम् । वन मार्गः॥ अकर्त- रीति किम् ॥ ददातीति दामा ॥ करोतीति कर्मा ॥१॥ धनरत्ननभोऽनहषीकतमोघुसृणाङ्ग- णशुल्कशुभाम्बुरुहाम् ॥ अघगूथज- ·६४ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) लांशुकदारुमनोविलपिच्छधनुर्दलता- लुहृदाम् ॥२॥ धनादीनां नाम नपुंसकम् ॥ धननाम, द्रविणं वस्तु इत्यादि ॥ रत्नं माणिकमित्यादि ॥ नभो विय- दित्यादि ॥ अन्नं सिक्थं भक्तम् ॥ हपीकम् इन्द्रि- यम् अक्षम् ॥ तमोऽवतमसम् इत्यादि । दिगम्ब- रस्य तु बाहुलकात् पुंस्त्वम् । घुसृणम् कुङ्कुमः । पुंसीति वाचस्पतिः ॥ कश्मीरजम् इत्यादि ॥ अङ्गणम् प्राङ्गणम् अजिरम् । इत्यादि । शुल्कम् आरनालम् तुपोदकमित्यादि ॥ शुभम् श्वःश्रेयसम् कल्याणमित्यादि ॥ शम्भावपि निश्रेयसशब्दो बाहुलकात् नपुंसकः ॥ अम्बुरुहम् अजम् कुशे- शयम् इत्यादि ॥ अम्बुरुहवाचिनां ननिलाम्बुज- पद्मकमलनालीकानां पुनपुंसकत्वम् ॥ अधम् पापम् | गूथम् अशुचिः॥जलम् सलिलम् कीला. लम् क्षीरम् । दधिसारवाणयोस्तु पुनपुंसकत्वम् ।

·- (नपुंसकलिङ्गः) अवचुरिसहितम् । गौडस्तु धनरसस्यापि ।। वरुणस्य तहाचिनो बाहु लकात् पुंस्त्वम्॥अंशुकम् वस्त्रम् ।।दार काष्ठम् ।। काष्ठान्तलात्यूतिकाष्ठमपि।।सरलो देवदारुश्च द्रुमौ।। एधस्तु घअन्तत्वेन पुंसि ॥ समिधस्तु स्त्र्युक्तत्वात् स्त्रीत्वम् ॥ मनो मानसमित्यादि ॥ बिलम् रन्धम् इत्यादि ॥ पिच्छम् पतत्रम् पत्रम् । तनूरुहगरु- हास्तु पुनपुंसकाः । धनुः कार्मुकम् । पिनाक- कोदण्डगाण्डीवगाण्डिवानां पुनपुंसकत्वम् । दलम् किसलयम्॥ तालुः काकुदम् ।। हृत् हृदयम्। वक्षः पुंनपुंसकम् ॥ २॥ हलदुःखसुखागुरुहिङ्गुरुचत्व- चभेषजतुत्थकुसुम्भदृशाम् ॥ मरिचास्थिशिलाभवसृक्कयकृन्न- लदान्तिकवल्कलसिध्मयुधाम्॥३॥ हलम् लाङ्गलम् ॥ दुःखम् कष्टम् ॥ सुखं शर्म। सुखादीनां गुणवृत्तेस्त्वाश्रयलिङ्गता।।सुखः

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग)
सुखा ॥ अगुरु लोहम् ॥ हिङ्गु सहस्रवेधि ॥
रुचम् हीबेरम् ॥ त्वचम् गन्धद्रव्यविशेपः ॥
भेषजम् शमनम्॥तुत्थम् चक्षुष्यो द्रव्यविशेषः ॥
औषधस्तु पुनपुंसकः ॥ कुसुम्भम् वह्निशिपम्
महारजतम् ॥ कुसुम्भस्तु पुनपुंसकः ॥ अक्षि,
इक्षणम् । दृग् दृष्टिः स्त्रीलिडे ॥ मरिचम् वेल्ह-
जम् ॥ अस्थि कीकसम् ॥ शिलाभवं शिलायाः
सारः निस्यन्दः शैलेयसंज्ञम् । सृक्क ओष्ठपर्यन्तः।।
यकृत् दक्षिणपाधं कृष्णमांसांशः ॥ नलदं तृण-
विशेषः ।। अन्तिकम् समीपम् अभ्यर्णम् अभ्या-
शम् ॥ दन्त्योपान्त्से तु बाहुलकापुंस्त्वम् ।। सिध्म
किलासम् ॥ युत् युद्धम् । युधस्तु स्त्रीत्वम् ।
संयतो नपुंसकत्वम् ॥ ३ ॥
सौवीरस्थानकद्वारक्लोमधौतेयकास-
जाम् ॥ लवणव्यञ्जनफलप्रसूनद्रवतां
सभित् ॥४॥

·(नपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसाहतम् । सौवीरादीनां लवणादीनां तु सभेदमपि क्ली- बम् ॥ वाच्यस्य सभेदत्वान्नामापि सभेदम् । सौवीरम् सौवीराञ्जनम् ।। स्थानकं योधानामाली- ढादिसंस्थानविशेषः ।। द्वारमुपायेऽपि बाहुलकात् क्लीबम् ॥ क्लोममुदर्यों जलाधारो हृदयस्य दक्षिणे यकृत् क्लोमं च वामे प्लीहा पुष्पसाश्चेति वैद्याः ।। धौतेयकं ग्रन्थिपर्णम् ॥ तहाची जीवदस्तु बाहुल- कासि ॥ असर रुधिरम् ॥ लवणम् तद्भेदाः, अक्षीवमाणिबन्धविडादयः॥ व्यञ्चनभेदाः दधि- दुग्धाज्यतकादयः ॥ गोरसस्य सान्तत्वात्पुंस्त्वम् ॥ फलभेदा नालिकेरादयः॥ प्रसूनभेदाश्चम्पकादयः॥ अग्निसंपर्के ये द्रवन्ति विलीयन्ते ते द्रवन्त- स्तेषां भेदा लोहादयः ॥ स्वर्णवाचिनस्तु चाम्पे. यस्य आरकूटवाचिनो मदनस्य तु बाहुलकावं पुंस्त्वम्॥ इह पृथग्ग्रहणात् जलसम्पर्काये द्रवन्ति न तेषां परिग्रहः ॥ तेन न मृदोऽपि परिग्रहः ॥४॥ पुरं सद्माङ्गयोश्छाशीर्षयोः पुण्ड- ..

·६८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्गः) रीकके ॥ मधु द्रवे ध्रुवं शश्वर्त्तकयोः खपुरं घटे॥५॥ सद्मनि अङ्गे च पुरं क्लीवम् ॥ नगरे तु त्रि- लिङ्गः ॥ पुण्डरीकं कं च क्रमेण छत्रे शीर्षे च ॥ द्रवति वस्तुनि मधु क्लीबम् ॥ मधु मकरन्दः ॥ शश्वन्नित्ये तर्के आहे च ध्रुवम् ॥ अन्यत्र तु यथा- प्राप्तम् ॥ खपुरं घटे वाच्ये क्लीयम् ॥ ५॥ अयूपे दैवेऽकार्यादौ युगं दिष्टं तथा कटु ॥ असं इन्हें स्थले धन्वारिष्टमद्रु- मपक्षिणोः ॥६॥ अयूपादिप्वर्थेषु यथासङ्ख्यं युगदिष्टकटुशब्दाः क्लीवाः॥ युगं युग्मम् कृतादिच॥ यूपे तु पुनपुंस- कम् ॥ गोगोयुगम् इत्यादौ तु गोयुगप्रत्ययान्ता- देवं सिद्धम् ॥ दिष्टम् दैवम्॥ काले तु पुसि॥ कटु अकार्यम् दूषणं च॥ समासादन्यत्र द्वन्दं क्लीवम् ॥ इन्दयुग्मम्।।अर्थप्राधान्यादन्द्वमपि॥धन्वन् शब्दः

·--
कलिङ्गा) अवचूरिसहितम् ।
क्लीबः ॥ मरौ तु पुनपुंसकः ॥ द्रुमं च पक्षिणं
यित्वाऽरिष्टम् क्लीयम् ॥ अरिष्टम् सूतिका-
(मरणम् अशुभम् च ॥६॥
धर्म दानादिके तुल्यभागेऽध ब्राह्मणं
तौ ।। न्याय्ये सारं पद्ममिभविन्दौ
ममनुमतौ ॥७॥
दानादिके पुण्यस्योपाये धर्मः क्लीबः।। तानि
गाणि प्रथमान्यासन्॥पुण्ये तु मान्तत्वात्पुंस्त्वम्॥
भावे तु पुनपुंसकः ॥ समेऽशे वाच्येऽर्घशब्दः ।।
घे पिप्पल्याः अर्धपिप्पली ॥ अतुल्ये भागे तु
स्त्वम् । केचिदाश्रयलिङ्गतामाहुः ॥ श्रुतौ वेद-
वेपये ब्राह्मणं नपुंसकम्॥ न्यायादनपेतं न्याय्यम्
तस्मिन् वाच्ये सारशब्दः ॥ वलादौ तु पुंस्त्वम् ॥
इमविन्दी वाव्ये पद्मं नपुंसकम् ॥ अन्यत्रं तु
यथाप्राप्तम् । अनुज्ञायां कामं क्लीवम्।। अयमन्य.
यमप्यस्ति ॥ ७॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्गः) खलं भुवि तथा लक्ष वेध्येऽहःसुदि- नैकतः ॥ भूमोऽसङ्ख्यात एकार्थे पथः सङ्ख्याव्ययोत्तरः॥८॥ मुवि वाच्यायां क्लींवं खलम् ॥ पिण्याके दुर्जने च पुनपुसकः ॥ स्थाने तु विलिङ्गः॥ वेध्ये वाच्ये लक्षम् । व्याजे तु पुनपुसकः ॥ सङ्ख्यायां तु पुंस्त्री ॥ शोभनवाचिसुदिनशब्दादेकशब्दाच्च परो अह इति कृतसमासान्तोऽहन् शब्दः क्लीयः।। भूम इति कृतसमासान्तो भूमिशब्दः सख्याया अन्येभ्यः परः एकार्थे कर्मधारये वर्तमानः क्लीयः ।। पाण्डुर्भूमिः पाण्डुभूमम् ॥ एवमुदग्भूमम् । कृष्ण. भूमम् ॥ असख्यात इति किम् । द्वयोर्भूम्योः समाहारो द्विभूमम् 'अन्यस्तु सर्वो नपुसकः' इति नपुंसकत्वम् ॥ ननु चेत्संख्यापूर्वस्यापि क्लीवत्वम् तर्हि निपेघोऽनर्थकः ।। नैवम् ॥ इयोर्भूम्योः फ्रीत इति कृतसमासान्तादिकणि तस्य लुपि जीवत्वम् ·७१ (नपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । आश्रयलिङ्गता चेष्यते । एतच्च विशिष्टं व्यावृत्तेः फलम् । संख्यावाचिनोऽव्ययाच्च परः कृतसमा- सान्तोऽयं पथिन् शब्दः पथशब्दो वा क्लीबे । द्वयोः पन्थाः हिपथम् । यत्ययो वायम् ॥ ८ ॥ द्वन्द्वकत्वाव्ययीभावी क्रियाव्ययवि- शेषणे ॥ कृत्याः क्तानाः खल् निन् भावे आ त्वात् त्वादिः समूहजः ॥६॥ द्वन्द्वैकत्वं सुखदुःखम् । अव्ययीभावः दण्डा- दाण्ड । तूष्णींगडं देशः । पञ्चनदम् । पारेगङ्ग- मित्यादि । क्रियाया अव्ययस्य च यहिशेषणं समानाधिकरणं तहाचि नपुंसकम् ॥साधु पचति । प्राग्रमणीयम् दिग् देशः कालो वा ॥ एवमुदग प्रत्यगित्यादि । भावे ये विहिताः कृत्याः क्तानाः खल् जिन् तदन्तं नाम क्लीबम् ॥ चैत्रेण कार्य पाक्यं कर्तव्यं करणीयं देयं ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वमि- त्यादि ॥ ताना इति प्रश्लेषात् आनानानटो ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (नपुसकलिङ्ग) गृह्यन्ते । क्ते चैत्रेण कृतम् ॥ आनेति कानानशो ग्रहणम् ॥ पेचानम् पच्यमानं चैत्रेण ॥ अनट निर्वाणम् । अन ईपत्स्थानं मैत्रेण ॥ खल् दुराढ्यं- भवं मैत्रेण । शिन् समन्ताद्रावः सांराविणम् ॥ 'भावे त्वतल्' इति त्वप्रत्ययादारभ्य ब्रह्मणस्त्व- मिति त्वमभिव्याप्य ये प्रत्यया त्व-य-एयण- अञ्-अण्-अकञ्-ईय-स्वरूपास्तदन्तं नाम क्ली- बम् ॥ त्व, तदात्वम् तत्कालः । यः, सख्यम् मैत्री । वणिज्यं तु स्त्रीक्लीबम् । एयण, कापेयम् कपः क्रीडादिकम् ॥ अञ् द्वैपम् द्वीपिनो जातिः कर्म च ।। अण चापलम् ।। अकञ् आचार्यकम् आचार्यता ॥ ईय होत्रीयम् ॥ त्व, ब्रह्मत्वम् ॥ समूहे जाता ये प्रत्यया अणू-अकञ्-ण्य-इकण- य-ईय-ड्वण्-अञ्-एयञ्- -रूपास्तदन्तं नाम क्लीवम् ।। अण् भैक्षम् ॥ अकञ् औपगवरम् ॥ ण्य, कैदार्यम् ॥ इकण् कावचिकम् ॥ 7 नाम- प्यम् ॥ ईय, अश्वीयम् ।। ड्वण, पार्श्वम ॥ अज्ञ, ·(नपुंसकलिङ्ग)अवचूरिसाहितम् । शौवम् ॥ एयञ्, पौरुषेयम् । इत्यादि ॥ ९ ॥ गाय-याद्यण स्वार्थेऽव्यक्तमथानञ्- कर्मधारयः॥ तत्पुरुषो बहूनां चच्छाया शालां विना सभा ॥१०॥ गायच्यादीनि च्छन्दोनामानि स्वायें योऽण तदन्तान क्लीवाने ।। गायत्र्येव गायत्रम् ॥ एव- मानुष्टुभादौन्यपि ।। अव्यक्तम् अन्यक्तलिङ्गवाचि ल्लीबम् ॥ किं तस्या गर्भ जातम् ॥ यत्तत्रोत्पद्यते तदानय ॥ इदं च शिष्टप्रयुक्तेष्वेव द्रष्टव्यम् ॥ अधिकारोऽयम् गृहतः स्णा इति यावत् । यदित ऊनमनुक्रमिष्यामस्तत्र नसमासं कर्मधारय च वजयित्वा योऽन्यस्तत्पुरुषः स नपुंसकं भवतीति आगतं वदितव्यम् ।। छायान्तम्तत्पुरुषः क्लीयः।। सा यदि येन बहूनां समुदितानां सम्भवति ॥ शलभानां छाया शलभच्छायम् ॥ शरच्छायम् ॥ बहूनामिति किम् ॥कुड्यस्य च्छाया कुड्यच्छाया।

·७४ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्गः) सेनाशालेत्यादिना विकल्पे प्राप्ते वचनं नित्यार्थम् ॥ शाला मुक्त्वाऽन्यत्रार्थे यः सभाशध्दस्तदन्तस्तत्पु- रुषः क्लीवः ॥ स्त्रीसभं दासीसभं मनुष्यसभं तत्स- मूह इत्यर्थः ॥ अनञ् कर्मधारय इत्येव॥ असभा। परमसभा ॥ परमसभाया उत्तरपदत्वविज्ञानादिह न स्यात् ॥ स्त्रीणां परमसभा स्त्रीपरमसभा ॥ एव- मुत्तरत्रापि ॥ १०॥ राजवर्जितराजार्थराक्षसादेः पराऽपि च ॥ आदावुपक्रमोपने कन्थोशीनर- नामनि ॥११॥ राजार्थी ईश्वरादयस्तेम्यो राजवर्जितेभ्यो राक्ष- सादयः पिशाचादयश्च प्राणिनोऽमनुप्यास्तेभ्यः परा या सभा तदन्तस्तत्पुरुषः क्लीवः ॥ शालार्थ आरम्भः ॥ इनसभम् ईश्वरसभम् नृपसभम् ॥ पिशाचसभम् । रक्षःसभम् तद्गृहं तत्सको वेत्यर्थः ॥ नृपतिसभामगमदिति बाहुलकात ॥

·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । राजवजितेति किम् ॥ राजसभा । समूहार्थस्य भवत्येव पूर्वेण राजसभम् ॥ राजार्थराक्षसादेरिति किम् । नरसभा ॥ आदौ उपक्रमस्योपज्ञानस्य च प्राथम्ये विवक्षिते उपक्रमोपज्ञेत्येतदन्तस्तत्पुरुषः क्लीबः ॥ श्रेयांसस्योपक्रमः श्रेयांसोपक्रम दानम्। श्रेयांसेन श्रेयसे प्रथमं प्रवर्तितमित्यर्थः ।। आदि- देवस्योपज्ञा आदिदेवोपज्ञं धर्मव्यवस्था॥ आदिदे- वेन प्रथम ज्ञात्वा प्रवर्तितेत्यर्थः ॥ उपक्रम्यते इत्युपक्रमः इत्युपक्रमः । उपज्ञायते इत्युपज्ञा ॥ कर्मणि धनडावित्यनुयोगेन सामानाधिकरण्यम् ॥ उशीनरा नाम देशस्तत्र चेत्कस्यचित्संज्ञायां वर्त- मानः कन्थान्तस्तत्पुरुषः क्लीवः ॥ सौशमीनां कन्था सौशमिकन्थम्, आह्वरकन्थं नाम उशी- नरेषु ग्रामः ॥ उशीनरेति किम् । दक्षिणकन्था नाम ग्रामसंज्ञा किन्तु उशीनरेपु न ।। ११॥ सेनाशालासुराच्छायानिशा वोर्णा शशात्परा ॥ भाद्गणो गृहतः स्थूणा ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) सङ्ख्यादन्ता शतादिका ॥ १२॥ सेनाद्यन्तस्तत्पुरुषो वा क्लीवः । कपिसेनम् । कपिसेना । हस्तिशालम् । हस्तिशाला ॥ यवसुरम् यवसुरा ॥ छचच्छायम् छनच्छाया । चौरनिशम् चौरनिशा ॥ अनञ् कर्मधारय इति किम् । असेना । परमसेना ॥ शशात्परो यः ऊर्णाशब्द- स्तदन्तस्तत्पुरुषः क्लीवः ॥ शशोर्णम् । अन्यत्र तु न । छागोर्णा ॥ भात्परो यो गणस्तदन्तस्तत्पु. रुपः क्लीबः । भगणम् । अन्यत्र न । गोगणः ॥ गृहात्परा या स्थूणा तदन्तस्तत्पुरुषः क्लीयः ॥ गृहस्थूणम् गृहधारणम् । अन्यत्र तु न । शाला- स्थूणा ॥ अकारान्ताः शतप्रभृतिसंख्याः क्लीवा।। अब्जं खर्व निखर्व महासरोजमित्यादि शतसहस्रा- युतप्रयुतानां पुनपुसकत्वम् । लक्षस्य तु पुंस्त्रीत्वम् ।। मौक्तिकं माक्षिकं सौप्तिकं क्लीतकं, नाणकं नाटकं खेटक तोटकम् ॥

·७७ (नपुंसकलिङ्ग)अवचूरिसहितम् आह्निकं रूपकं जापकं जालकं, वेणुकं गैरकं कारकं वास्तुकम् ॥१३॥ अथ कान्ताः ४७॥ मौक्तिक मुक्ता॥ माक्षिक यस्मात्ताम्रादि भवति स धातुविशेषः ॥ सौप्तिकं रात्रीधाटी ।। क्लीतकं मधुकम् ॥ नाणकं रूप. कादि ॥ नाटकं दशरूपकभेदः ॥ खेटकं फल- कम् ॥ तोटकं दशरूपकभेदः वृत्तं च ॥ आह्निकं नित्यक्रिया भोजनं च ।। रूपकं काव्यालङ्कारवि. शेषः ।। उपलक्षणत्वाद्यमकं दीपकं च ॥ जापर्क दर्वी सुगन्धिद्रव्यविशेषश्च ॥अर्थप्राधान्यात् काला- मकमपि ॥ दयौ च पुंलिङ्गोऽप्ययमित्येके ॥ जाल- कम् कुड्मलम् ॥ वेणुकम् गजयोत्रम् ॥ गैरिक धातुविशेषः ।। कारकं कादि ॥ गुणवृत्तिस्त्वा- श्रयलिङ्गः॥ वास्तुकं शाकविशेषः ॥ १३ ॥ रुचकं धान्याकनिःशलाकालीकालि- कशल्कोपसूर्यकाल्कम् ॥ कवककिबुक- - ·७८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (नपुंसकलिङ्गा) तोकतिन्तिडीकैडूकं छत्राकत्रिकोल्म- कानि ॥१४॥ रुचकं चन्दनपेषणी शिला ॥ धान्याकम् अल्लुका ॥ अर्थप्राधान्यात् धानेयकम् धान्यकम् धानीयकम् अपि । निःशलाकं रहः ॥ अर्थप्राधा- न्याज्जनान्तिकमपि ॥ अलीकं ललाटम् अलिकं च ॥ शल्कं खण्डम् ॥ उपसूर्यकं परिवेषः ॥ अल्कश्च रोगः ॥ कबकं भूकन्दविशेपः ॥ किबुकं जलोत्पन्नद्रव्यविशेषः ॥ तोकमपत्यम्॥ तिन्तिडीकं चुक्रम् ॥ एडूकम् अन्तर्यस्तास्थि कुड्यम् ॥ छत्राकं भूकन्दविशेषः ।। त्रिकम् पृष्ठाधोभागः ॥ उल्मुकम् अलातम् ॥ १४॥ मार्दीककदम्बके बुकं चिवुकं कुतुक- मनूकचित्रके ॥ कुहुकं मधुपर्कशीर्षके शालूकं कुलकं प्रकीर्णकम् ॥ १५ ॥ मार्दीकं मृद्दीकासवः॥अर्थप्राधान्यात् माध्वी- ·(नपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ७९ कमपि हारहूरं च ॥ सुरानामत्वेन स्त्रीत्वे प्राप्ते वचनम् ॥ कदम्बकं समूहः॥ कामावे कदम्बम् ।। बुकं तृणविशेषः ॥ चिबुकमधरस्याधः।। कुतुकं कुतूहलम् ॥ अनूकमन्वयः ॥ चित्रकं पुण्दम् ॥ कुहुकमाश्चर्यम् ॥ मधुपर्क दधिमध्वादिः देवादीना- मर्घः ॥ शीर्षकम् शिरस्त्राणम् । शालूकमुत्पलादि- कन्दः ॥ कुलकं वृत्तसमूहः ॥ प्रकीर्णकं चाम- रम् ॥ १५॥ हल्लीसकपुष्पके खलिङ्ग स्फिगमङ्गं प्रगचोचबीजपिञ्जम् ॥ रिष्टं फाण्टं ललाटमिष्टव्युष्टं करोटकृपीटचीनपि- टम् ॥ १६॥ हल्लीसकं स्त्रीणां नृत्तभेदः॥ पुष्पक नेत्ररोगः॥ खं सवेदनम् ।। लिङ्गं हेतुश्चिह्न च ।। अर्थप्राधा- न्याञ्चिह्नमपि ॥ स्फिगं स्फिग् ॥ अङ्गं प्रतीकः समीपं च ॥ अङ्गान्तवाहराङ्गं चक्राङ्गं च ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (नपुंसकलिङ्गः) प्रगम् प्रभातम् ॥ चोचमुपमुक्तफलावशेषश्छल्ल्या- दि ॥ बीजम् हेतुः आधानं च ॥ पिञ्जम् बलम् ॥ रिष्टं क्षेमम् ॥ फाण्टमनायासम् ॥ ललाटं भालम्।। इष्टं ऋतुकर्म ॥ व्युष्टं प्रभातम् ॥ करोटं मस्तकम् कांस्यभाजनं च ॥ कृपीटमुदरम् ॥ चीनपृष्टम् सिन्दूरम् ॥ १६ ॥ शृङ्गाटमोरटपिटान्यथ पृष्ठगोष्ठभा- एडाएडतुण्डशरणग्रहणेरणानि॥पिङ्गा गतीक्ष्णलवणद्रविणं पुराणं त्राणं शणं हिरणकारणकार्मणानि ॥ १७॥ शृङ्गाट जलोद्भवकन्दः चतुप्पथं च ॥ मोरट- मिक्षुमूलम्॥ पिटं छर्दिः। टान्तानां तु पुंस्त्वे प्राप्ते- ऽस्य पाठः ॥ अथ ठान्तौ ॥ पृष्ठम् प्राण्यङ्गम् ।। गोष्ठं गोकुलम् । गोष्ठप्रत्ययान्तमपि ॥ गोगोष्ठम् । अश्वगोष्ठम् ॥'पशुभ्यः स्थाने गोष्ठः' इति गोष्टः॥ भाण्डं भाजनं गेहं च । अण्डं वृपणः ॥ तुण्ड ·(नपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । मुण्डम् ॥ अर्थप्राधान्यात् द्विजालयमपि ॥ शरणं गृहं त्राणं च ॥ ग्रहणमादरः ॥ इरिणमूषरम् ॥ अर्थप्राधान्यादूरमपि ॥ पिडाणं काचभाजनम् गेहं च॥ तीक्ष्णं विषादिः। लवणं लावण्यम् ॥ द्रविणं पराकमः ।। अर्थप्राधान्यात् घुम्नमपि ॥ पुराणं पञ्च- लक्षणम् ॥त्राणं त्रायमानाख्यो विधिविशेषः ॥शणं धान्यविशेषः ॥ हिरणम् ‘विराटहेमरेतःसु हिरणं स्याहिरण्यवत्' । कारणं हेतुः ।। कार्मणं संवन- नमपि ॥१७॥ पर्याणर्णघ्राणपारायणानि श्रीपर्णो- प्णे धोरणतूणभूतम् ॥ प्रादेशान्ताश्म- न्तशीतं निशान्तं वृत्तं तूस्तं वार्त्तवाहि- स्थमुक्थम् ॥१८॥ पर्याणं पल्ययनम्॥ ऋणमुत्तमर्णदेयम॥ घ्राणं घाणा।। पारायणं शास्त्रविशेषः॥श्रीपर्णमानिमन्थः।। उष्णं शीतविरोधः ॥ घोरणं वाहनम् ॥ vणं ६ ·, हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) विकलता ॥ भूतं प्राणी ॥ प्रादेशान्तं प्रमाणविशे- पावस्थानम् ॥ अश्मन्तं चुल्लि ॥ शीतम् ऋतु- विशेषः उष्णविरोधश्च ॥ निशान्तं गृहम् अव. रोधश्च ॥ अन्तान्तत्वात्पुंस्त्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ वृन्तं प्रसवबन्धनम् ॥ वृन्तान्तलाचालवृन्तमपि ॥ तूस्तं केशजटा, जरद्वस्त्रम् । खण्डे तु सिद्धमेव । वार्तमारोग्यं निःसारं च ।। अथ थान्तौ ।। वाहित्थं गजकुम्भयोरधः ॥ उक्थं साम ॥ १८ ॥ अच्छोदगोदकुसिदानि कुसीदतुन्द- वृन्दास्पदं दपदनिम्नसशिल्पतल्पम् ॥ कूर्पत्रिविष्टपपरीपवदन्तरीपरूपं च पुष्प- निकुरम्बकुटुम्बशुल्बम् ॥ १८ ॥ अथ दान्ता. ११ ॥ अच्छोदं देवसरः ॥ उपलक्षणत्वान्मानसमपि ॥ गोद मस्तकलेहः ॥ कुसिदं ऋणम् ॥ कुसीदं विज्ञानम् ॥तुन्दमुदरम् ।। वृन्दम् समूहः ॥ आस्पदं प्रतिष्ठा कृत्यम् च ।।

·(नपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । दं कलत्रं त्राणं च ॥ पदं त्राणं स्थानम् ॥ पादे पुंस्यपि पदान्तत्वात् गोप्पदप्रपदादयोऽपि ॥ निम्नं गम्भीरम् ॥ शिल्पं विज्ञानम् ॥ तल्पं रण- मण्डपः अट्टः दाराश्च ॥ शयनीये तु पुंक्तीवः ॥ कूर्प भ्रुवोर्मध्यरोम ॥ कूपमिति भार्गविः ॥ त्रिवि- टपं स्वर्गः ॥ त्रिपिष्टपमपि ॥ परीपं परिगता आपो यत्र । अन्तरीपं मध्येजलप्रदेशः॥ रूपं चक्षुर्विपयः सौन्दर्य च ॥ पुप्पं स्त्रीरजोनेत्ररोगश्रीदविमानप्रसू. नेपु ॥ निकुरम्बं समूहः ॥ कुटुम्बं पुत्रदारादि ।। शुल्वं रज्जुः ॥ १९ ॥ प्रसभतलभशुष्माध्यात्मधामेर्मसूक्ष्म किलिमतलिमतोमं युग्मतिग्मं त्रि- सन्ध्यम् ॥ किसलयशयनीये सायखेये- न्द्रियाणि द्रुवयभयकलत्रद्वापरक्षेत्रस- त्रम् ॥ २०॥ अथ भान्ती ॥ प्रसमं बलात्कारः ॥ तलम ·८४ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) करिकराधातः॥भान्तत्वेन पुंस्त्वे प्राप्तेऽस्य वचनम् ॥ अथ मान्ता दश १०॥ शुप्ममोजः ॥ आत्मान- मधिष्ठितमध्यात्मम् योगशास्त्रम् ॥ बाहुलकात् तत्पुरुषादपि समासान्तः ॥ अव्ययीभावस्य तु 'इन्द्वैकत्व'-इति नपुंसकत्वम् ॥ धामं गेहं तेजश्च ॥ नन्तस्य तु मन्नन्तत्वादेव सिद्धम् ॥ ईम व्रणम् ॥ सूक्ष्ममणौ ॥ किलिमं देवदारुः ॥ तलिम कुट्टिमम् तल्पं चन्द्रहासः वितानं च ॥ तोक्म कर्णमलः ॥ युग्मं युगम् ॥ तिग्मं तीक्ष्णम् ॥ अर्थ- प्राधान्यात् तीक्ष्णं खर तीनमपि॥अथ यान्ताः ८॥ त्रिसन्ध्यमुपवैणवम् सन्ध्यात्रयसमाहारः ॥ 'अन्ना- वन्तान्तो वा'-इति पक्षे स्त्रीले प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ क्सिलयं पल्लवः । शयनीयं शय्या ॥ सायं दिना. वसानम् ॥ खेय परिखा ॥ इन्द्रियम् रेतः ॥ द्रुवय मानम् ॥ पाय्यमपि ॥ भय प्रतिभयम् कुब्जकप्रसूनेऽपि ॥ शुप्मादीनां मान्तत्वात् किस- लयादीनां यान्तत्वात् पुस्त्वे प्राप्ते पाठः ॥ अथ ·(नपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । रान्ताः २१ ॥ कलनं भार्या ॥ द्वापर युगविशेषः। क्षेत्र केदारः॥ क्षेत्रकलत्रयोनिमन्नामत्वेन स्त्रीत्व- प्राप्तौ वचनम् ॥ सत्रं गृहम् आच्छादनम् सदा- दानम् वनं दम्भः साधनं यज्ञश्च ॥ २०॥ शृङ्गवेरमजिराभ्रपुष्करं तीरमुत्तरम- गारनागरे । स्फारमक्षरकुकुन्दरोदर- प्रान्तराणि शिविरं कलेवरम् ॥२१॥ शृङ्गवेरमाकम् ॥ अजिरं प्राङ्गणे वाते विषये द१रे तनौ ॥ अभं मेघः नाकश्च॥ स्वार्थिके के अभ्रक गिरिजामलम् । अर्थप्राधान्यात् शैला- भ्रादयोऽपि ॥ पुष्करं पङ्कजव्योमपयःकरिकराग्रेषु ॥ तीरं तटम्।। त्रपुवाची तु तीरो बाहुलकात् पुसि॥ उचरं प्रतिवचनम् ॥ अगारं गृहम् ॥ नागरं मुस्तकः शुण्ठी च ॥ स्फार विपुलम् ।। गुणवृत्ते- स्वाश्रयलिङ्गता । अक्षरं वर्णः मोक्षः परब्रह्म च ॥ कुकुन्दरं जघनकूपः ॥ अर्थप्राधान्यात् ककुन्दर- ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) रतावुके अपि ॥ उदरं जठरव्याधियुद्धानि ॥ जठरे त्रिलिङ्गोऽयमिति वुद्धिसागरः ॥ प्रान्तरं विपिने दूरशून्यवमनि कोटरे च ॥ शिबिरं सैन्यम् तन्नि. वेशश्च ॥ कलेवरं शरीरम् ॥ २१ ॥ सिन्दूरमण्डूरकुटरिचामर- राणि दूराररवैरचत्वरम् ॥ औशीरपातालमुलूखलातवे सत्वं चसान्त्वं दिवकिण्वयौतवम्॥२२॥ सिन्दूरं धातुविशेपः ॥ अर्थप्राधान्यात् मसि. वर्द्धनम् गन्धोरम् नागसम्भवमित्यपि ॥ मण्डूरं लोहमलम् ॥ कटीरम् कटी ॥ चामरम् प्रकीर्ण- कम् ॥ पुंस्यपीति कश्चित् ॥ क्रूरं क्रौर्यम् ॥ दूर विप्रकृष्टम् ॥ अनयोर्गुणवृत्तेस्त्वाश्रयलिङ्गतैव ॥ अररं कपाटम् रणं च ॥ वैरम् विरोधः ॥ चत्वरं चतुप्पथम् ॥ औशीरं शयनासने चामरं यष्टिच॥ अथ लान्तौ ॥ पातालं वडवानलः । उलूखलं - ·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । गुग्गुलः ॥ निर्यासनामत्वात्पुंस्त्वे प्राप्ते पाठः ॥ आर्तवं पुप्पं स्त्रीरजश्च ॥ सत्वं व्यवसाये स्वभावे बिलम्बिते चित्ते गुणे द्रव्यात्मभावयोः ॥ चस्या- नुक्तसमुच्चयार्थत्वात् तत्त्वं स्वरूपं वाद्यभेदे पर- मात्मनि च ।। प्लवं मुस्तः गन्धतृणं च ॥ सान्त्वं साम दाक्षिण्यं च ॥ दिवं दिवसः स्वर्गश्च॥ किण्वं मुराबीजम् ॥ यौतवं मानविशेषः ॥ २२ ॥ विश्व दृशपलिशमर्पिशकिल्विषानु- तर्षार्षिषं मिषमृचीषमजीपशीर्षेापीयूष साध्वसमहानससाध्वसानि कासीसम- सतरसं यवसं विसं च ॥२३॥ विश्वं जगत् ॥ वृशं शृङ्गवेर लशुनं मूलक च॥ पलिशं यत्र स्थित्वा मृगादि व्यापाद्यते । अर्पिशम् आर्द्रमांसम् ॥ बालबत्साया दुग्धं च ॥ मय पान्ताः ८॥ किल्विष रोगः अपराधः विपं च । अनुतर्प मद्यम् ॥ अर्पिपम् आर्द्रमांसम् ॥ मिपं व्याजः॥ ऋचीपम् ऋजीपं च पिष्ठपचन- ·८८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्गः) भाजनम् ॥ शीर्ष शिरः॥ शीर्षान्तत्वात् कपि- शीर्षमपि ॥ पीयूपममृतम् प्रत्यग्रप्रसवगव्यादिक्षी. रविकारश्च ॥ अथ सान्ताः ८॥ साध्वसं भयम् ॥ महानसं पाकस्थानम् ॥ साहसं दुष्करकर्म वैया- त्यमविमृश्यकारिता दमश्च ॥ कासीसं धातुविशेषः।। अर्थप्राधान्यात् धातुकासीसम् धातुशेखरमपि ॥ मत्सं सन्धिस्थानम् ॥ तरसं मांसम् ॥ अर्थप्राधा- न्यात् उत्तप्तं शुष्कमांसम् ॥ यवसमश्वादिघासः ॥ बिसं पद्मकन्दः ॥ २३ ॥ मन्दानवीक्षमथ सक्थि शयातु यातु स्वाहाशु तुम्बरु कशेरु शलालु चालु ॥ संयत्ककुन्महदहानि पृपत्पुरीतत्पाणि रोम च भसच्च जगल्ललाम ॥२४॥ इति नपुंसकलिङ्गं समाप्तम् । मन्दाक्षं लज्जा शुका च ।। वीक्षं विस्मयः दृश्यं च ॥ सक्थि ऊरुः ॥ 'इत्तु प्राण्यङ्ग'-इति स्त्रीत्व.

·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । प्राप्तौ वचनम् ॥ अथोदन्ताः॥ शयातु अजगरः॥ यातु राक्षसः ॥ स्वादु पयः ॥ आशु शीघ्रम् ।। तुम्बरु औषधिविशेषः ॥ उकारान्तत्वात्पुंस्त्वे प्राप्ते वचनम् ॥ कसेरु कन्दविशेषः पृष्ठास्थि च ॥ अर्थप्राधान्यात् गाङ्गेयमपि ॥शलालु गन्धद्रव्यम्॥ आलु कन्दविशेषः ॥ अथ व्यञ्जनान्ताः ११ ॥ संयत् संग्रामः ॥ ककुत् वृपस्कन्धः॥ महत् राज्य बुद्धितत्त्वं च ॥ अयं पुंस्यपि । महान् प्रकृतिः। अहर्दिनम् ॥ पृपत् बिन्दुः ॥ पुरीतत् अन्त्रम् ॥ पर्व दर्शप्रतिपदोः सन्धिः । ग्रन्थिप्रस्तावयोरपि ॥ पर्व क्लीबमाहवे च विपुवत्प्रभृतिप्वपि ॥ रोम तनूरुहम् ॥ रोमणी इति द्विवचनम् ॥ मन्नन्तत्वे- नैव सिद्ध कर्बर्थ वचनम् ।। पुंस्यपि कश्चित् ।। भसदास्यं जघनमामाश्रतस्थानम्।दकारान्तोऽयम्॥ जगत् विश्वम् ॥ ललाम ध्वजादौ रम्ये च ॥ ललामस्य तु पुन्नपुंसकत्वम् ॥ २४ ॥ इति नपुंसकलिङ्गम् ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्ग) अथ पुंस्त्रीलिङ्गः। पुंस्त्रीलिङ्गं चतुर्दशके शङ्कनिरये च दुर्गतिः ॥ दोर्मूले कक्ष आकरे गञ्जो भूरुहि वाणपिष्पलौ ॥१॥ चतुर्दशके स्थाने वर्तमानः शङशब्दः स्त्रीपुंस- लिङ्गः ॥ अयमियं वा शङ्कुः ॥ 'एक दश शतं तस्मात्सहस्रमयुतं ततः परं लक्षम् ॥ प्रयुत कोटि मथार्बुदमन्जं खर्व निखर्व च ॥ १॥ तस्मान्महा- सरोज शङ्कं सरितां पतिं ततस्त्वन्त्यम् ॥ मध्यं परार्धमाहुर्यथोत्तरं दशगुणं तज्ज्ञाः ॥ २॥' निरये वाच्ये दुर्गतिशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ अयमियं वा दुर्गतिः॥ भुजमूलेऽभिधेये कक्षशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गान कक्षः कक्षा दोर्मूलम् ॥ आकरे वाच्ये गञ्जः स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ गजः गजा आकरः ।। भाण्डागारे तु पुनपुंसकत्वमसुरालये तु स्त्रीत्वं प्रतिपदपाठेनो. क्तम् ॥ भूरुहि वृक्षे वाच्ये बाणपिप्पलशब्दो स्त्री.

·(पुंस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । पुंसकौ ॥ वाणः वाणा झिण्टी । पिप्पलः पिप्पली अश्वत्थः ।। वस्त्रच्छेदनोपकरणे प्रतिपदपाठात्पुंनपुं- सकत्वम् ।। जले तु तन्नामत्वान्नपुसकत्वम् ॥ १॥ नाभिः प्राण्यङ्गके प्रधिर्नेमौ क्वचन बलिहे कुटः॥ श्रोण्योषध्योः कटो भ्रमो मोहे पिण्डो खन्दगोलयोः॥२॥ प्राण्यड्ने वाच्ये नाभिशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ अयं नाभिरियं नाभिः प्राण्यङ्गविशेषः ॥ नेमौ चक्रधारायां वाच्यायां प्रधिः अयमियं वा प्रधिः। क्वचनार्थविशेषे बलिशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः॥ बव- योरैक्येन निर्देशः ॥ अयमियं वा बलिः उपहारः त्वम् मांससङ्कोचश्च जठरावयवश्च ॥ गृहे वाच्ये कुटशब्दः ॥ कुटः कुटी ॥ घटे हलाङ्गे च पुंक्ली- बः॥ श्रोणावौषधिविशेषे च कटः पुंस्त्रीलिङ्गः ॥ कटः कटी श्रोणिः, कटः कटा औषधिः ॥ मोहे ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्गः) अज्ञानविशेषे च भ्रमः पुंस्त्री ॥ भ्रमः भ्रमी अज्ञा- नविशेषे सन्देहे भ्रमणे च ॥ वृन्दे सक्वादीनां गोले च वाच्ये पिण्डः पुंस्त्री ॥ पिण्डः पिण्डी वृन्दं गोलकश्च ॥२॥ भकनीनिकयोस्तारो भेऽश्लेषहस्तश्र- वणाः॥ कणः स्फुलिङ्गेलेशे च वराटो- रज्जुशस्त्रयोः॥३॥ भे नक्षत्रे कनीनिकायां तारकायां च तारशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ तारस्तारा नक्षत्रम् कनीनिका च॥ मे नक्षत्रविशेपे अश्लेपहस्तश्रवणाः स्त्रीपुंसलिङ्गाः।। अश्लेपः अश्लेपा, हस्तो हस्ता, श्रवणः श्रवणा नक्षत्राणि ॥ स्फुलिङ्गे लेशे च वाच्ये कणः स्त्री- पुंसलिङ्गः ॥ कणः कणा स्फुलिङ्गो लेशश्च ॥ वराटः वराटा रज्जुशस्मविशेपौ ॥ अन्यत्र तु कदर्प श्वेतनामत्वात् पुंस्त्वमेव ॥ ३ ॥ कुम्भः कलशे तरणिः समुद्रार्कीशु- ·(पुंस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । यष्टिपु॥ भागधेयो राजदेये मेरुजम्ब्वां सुदर्शनः ॥४॥ कलशे वाच्ये कुम्भः पुंस्त्री । कुम्भः कुम्भी कलशः ॥ अन्यत्र तु यथाप्राप्तम् ॥ गुग्गुलो बाहुलकानपुंसकत्वम् ।। अयमियं वा तरणिः समुद्रः अर्कः अंशुः पतितगोरूपोत्थापनी यष्टिश्च ।। अन्यत्र तु 'लिन्मिन्यनिण्यणिस्च्युक्ताः' इति स्त्रीत्वमेव ।। भागधेयो भागधेयी राजदेयः करः ।। मेरुजम्ब्वां सुदर्शनशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः । सुदर्शनः सुदर्शना मेरुजम्वूः ।। अन्यत्र तु विष्णुचके शक- पुरे च प्रतिपदपाठात्पुरत्वमेव ॥ ४ ॥ करेणुर्गजहस्तिन्योरल्पाख्यापत्यत- दितः ॥ लाजवस्त्रदशी भूम्नीहाद्याः प्रत्ययभेदतः॥५॥ गजे हस्तिन्यां च वाच्ये करेणुः स्त्रीपुंसलिङ्गः॥ अयमियं वा करेणुः गजः हस्तिनी च ।। अलेभ्र- ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्ग) मरस्याख्या पुंस्त्री ॥ अयमलिः। इयमलिः । एवं- मली अलिनी, भृगः भृङ्गी इत्यादि ॥ देहिनाम- त्वात्पुंस्त्वे प्राप्ते योनिमन्नामत्वाभावाच्च स्त्रीपुंसाथै वचनम् ॥ अपत्येऽर्थे जातस्तद्धितस्तदन्तं नाम पुंस्त्रीलिङ्गम् ॥ अयमौपगवः इयमौपगवी ॥ एवं बैदः बैदी गार्ग्यः गार्गी इत्याद्यपि ॥ आश्रयलिङ्ग त्वमपीति कश्चित् ॥ औपगवः ना औपगवी स्त्री औपगवं कुलमित्यादि ॥ लाजशब्दः वस्त्रसम्बन्धि- दशावाची च दशशब्दः स्त्रीपुंसौ तौ च बहुत्व एव प्रयोक्तव्यौ ॥ अघञ्प्रत्ययभेदेनेहाद्याः शब्दाः स्त्रीपुंसलिङ्गाः ॥ ईहाईहा वाञ्छा उद्यमचेष्टा च ॥ उहः उहा तर्कः।स्पर्धः स्पर्धा सङ्घर्पः॥ इत्यादि।॥५॥ शुण्डिकचर्मप्रसेवको सल्लकमल्लक- वृश्चिका अपि ॥ शल्यकघुटिको पिपी- लिकश्चुलुकहुडुकतुरुप्कतिन्दुकाः॥६॥ अथ कान्ताः १२ ॥ शुण्डिकः शुण्डिका मुरा- ·(पुंस्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ९५ पणः ।। चर्मप्रसेवकः चर्मप्रसेवका दृतिः ।। सल्लक: सल्लको गजप्रियतरुः निर्यासविशेषश्चेत्यरुणः ॥ मल्लकः मल्लिका दीपवाधारः ।। वृश्चिकः वृश्चिकी सविषः कीटः ॥ शल्यकः शल्यकी श्वावित् ॥ घुटिकः घुटिका गुल्फः॥ अर्थप्राधान्यात् घुण्टिक: घुण्टिका, घुटः घुटी, गुल्फः गुल्फा इत्यादि ॥ पिपीलकः पिपीलिका वल्मीककृमिः। चुलुकःचुलुका आस्यपूरणं वारि॥हुडुक्क हुडुक्का तोद्यम् ॥ तुरुष्का तुरुष्का सिहकः॥ तिन्दुकः तिन्दुकी वृक्षविशेषः।।६।। शुङ्गोऽथ लञ्चभुजशाटसटाः सृपाटः कीट:किटस्फटघटावरटःकिलाटचोट- चपेटफटशुएडगुडाः सशाणाः स्युर्वा- रिपर्णफणगर्तस्थाजमोदाः ॥७॥ शुङ्गः शुङ्गा कन्दलः ॥ अथ चान्तः ।। लश्चः लचा उपचारः।। मुजः मुजा वाहुः ॥ शाटः शाटी परिधानम्॥ सटः सटा सिंहस्कन्धकेशाः ।। सपाटः ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्ग) सृपाटी परिमाणविशेषः। कीटः कीटी कृमिविशेषः।। किटः किटी वंशादिपुत्तलिका ॥ स्फटः स्फटा फणः।। घटः घटी कलशः॥ वरटः वरटा क्षुद्रजन्तुविशेषः॥ किलाटःकिलाटी क्षीरविकारः॥ किलाटिकेत्यमरटी- का। चोटः चोटी शाटिका। चपेटः चपेटा विस्तृताङ्गु. लिपाणितलम् ॥ फटः फटा फणः॥ शुण्डः शुण्डा सुरा ॥ गुडः गुडा हस्तिसन्नाह ॥ शाणः शाणा निकपः । वारिपर्णः वारिपर्णी फङ्गानामशाकम् ॥ फणः फणा फटा ॥ गतः गर्ता श्वभ्रम् ॥ रथः रथी स्यन्दनः॥अजमोदःअजमोदा ब्रह्माकुशा॥७॥ विधकूपकलम्बजित्यवर्धाः सहचरमुद्गरनालिकेरहाराः॥ बहुकरकृसरौ कुठारशारी वल्लरशफरमसूरकीलरालाः ॥८॥ विधः विधा प्रकारः ॥ कूपः कूपी अन्धुः ॥ कलम्बः कलम्बी शाकरिशेपः ॥ जित्यः जित्या ·(पुंस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । हलिः॥ अथ रान्ताः १२ ॥ वर्धः वर्धी चर्मरज्जुः ॥ सहचरः सहचरी लता समूहविशेषश्च ॥ मुद्गरः मुद्गगरी लोष्ठादिभेदनोपकरणम् ॥ नालिकेरः नालि- केरी तरुविशेषः ।। फले तु तन्नामत्वात् क्लीबत्वम् ।। हारः हारा मुक्तादाम ॥ बहुकरः बहुकरी संमार्जनी॥ कृसरः कृसरी तिलौदनः॥ कुठारः कुठारी पर्युः ॥ शारः शारी आयानयीनः वराटश्चेति हर्षः॥ वल्लरः वल्लरी मञ्जरी । अर्थप्राधान्यान्मञ्जरः मञ्जरीत्यपि ।। शफरः शफरी मत्स्यविशेषः ॥ मसूरः मसूरी माषविशेषः अर्थप्राधान्यान्मसुरोऽपि॥कीलः कीला कफण्यादि ॥ रालः राला सर्जरसः ॥ ८॥ पटोलः कम्बलो भल्लो दंशो गण्डूष- वेतसौ॥ लालसो रभसो वर्तिवितस्ति- तुटयस्त्रुटिः॥६॥ पटोलः पटोला औषधिविशेषः ॥ कम्बलः कम्बली ऊर्णावस्त्रम् गोगलचर्म च ॥ भल्लः भल्ली ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुस्त्रीलिङ्ग) शस्त्रभेदः ॥ अथ शान्तः । दशः दंशी क्षुद्रजन्तु- विशेषः। गण्डूपः गप्डूपा करजलादिमुखपूरणम्॥ अथ सान्ताः॥ वेतसः वेतसी वानीरः॥ लालसः लालसा तृप्णातिरेकौत्सुक्ययाच्आसु ॥ अन्यत्र तु आश्रयलिङ्गः ॥ रभसः रभसा पौर्वापाविचारः ।। रभसो हर्पवेगयोः ॥ माघे तु स्त्रियाम् 'क्रमते नभो रभसयैव' ॥ अथेदन्ताः ३४॥ अयं वर्ति- रियं वर्तिर्वस्त्रस्य दशा॥अयं वितस्तिरिय वितस्तिः वितताङ्गुष्ठकनिष्ठः करः।। अय कुटिरियं कुटिः खरपवासः । अयं त्रुटिरियं त्रुटिः अवस्था क्षण- द्वयम् चेत्यरुणः॥९॥ ऊर्मीशम्यो रल्यरत्नी अवीचिल- व्यण्याणिश्रेणयःोएयरण्योपापी- शल्यौ शाल्मलियष्टिमुष्टी योनीमुन्यो स्वातिगव्यूतिवस्त्यः ॥ १० ॥ अवमूर्मिरियमूर्मिः वीच्यादि ॥ अयमिय वा

·(पुंस्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् |
शमिस्तरुविशेषः ।। अयमियं वा रनिः बद्धमुष्टिः
करः।। अयमियं वाऽरलिः सकनिष्ठः करः ॥
अयमियं वाऽवीचिः नरकभेदः ॥ अयमियं वा
लवित्रम् ।। अयामियं वा अणिः अक्षाम्रकीलिका
अश्रिः सीमा च ॥ अयमियं वाणिः सैव ॥ अय-
मियं वा श्रेणिः पतिः ॥ अयमियं वा श्रोणिः
कटिः ॥ अयमियमरणिः अग्निनिर्मन्थनकाष्ठम् ॥
अयमियं वा पाणिः गुल्फयोरधः पादावयवः ।।
सैन्यपृष्ठे तु बाहुलकात्पुंसि ।। अयमियं वा शलिः
कौटिल्यम् ॥ अयमियं वा शाल्मलिर्वृक्षविशेपः ॥
एकदेशविकृतस्यानन्यावात् शल्मलिः ॥ अयमियं
वा यष्टिः आलम्बनदण्डः ॥ अयमियं वा मुष्टिः
संपीडिताङ्गुलिः करः ।। अयमियं वा योनिरुत्पत्ति-
स्थानं श्रोणिश्च ॥ यद्गौडः 'द्वयोर्योंनिर्भगाकारे'।
अयमियं वा मुनिस्तपस्वी ॥ अयमियं वा खाति-
नक्षत्रम् ॥ अयमियं वा गव्यूतिः क्रोशद्वयम् ॥
अयमियं वा बस्तिमूत्राधारः ॥ १० ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्गः)
मेथिर्मेधिमशी मषीषुधी
मषीषुधी ऋष्टिः
पाटलिजाटली अहिः ॥ प्रश्निस्तिथ्य-
शनी मणिः सृणिौलिः केलिहली-
मरीचयः॥ ११॥
अयामय वा मेथिः पशुबन्धनाथ खलमध्ये
स्थूणा ॥ अयमिय मेधिः सैव ॥ अयमियं मसिः
कज्जलम् ॥ अयमियं मपिस्तदेव ॥ अयमियमिपु-
धिस्तूणीरः ॥ अयमियमृष्टिः खड्गः ॥ व्यञ्जनादि-
रपि ॥ अयमियं पाटलिस्तरुविशेषः ॥ अयमिय
जाटलिः स एव ॥ अयमियमहिः सर्पः ॥ अय.
मियं प्रश्निः किरणः ॥ अयमियं तिथिः प्रतिप-
दादिः ।। अयमियमशनिवज्रम् विद्युच्च ॥ अयमियं
मणिः रत्नादि ॥ अयमियं सृणिरङ्कुशः ॥ अयमियं
मौलि: चूडा मुकुटः केशाश्च ॥ अयमियं कलिः
परिहासः ॥ अयमियं हलिः महाहलम् ॥ अय.
मियं मरीचिः करः॥ ११ ॥

·१०१ 6318 (पुंस्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । हन्वाखू कर्कन्धुः सिन्धुर्मत्युमन्वा- वट्वेर्वारुः ॥ ऊरुः कन्दुः काकुः किष्कु- बाहुर्गवेधू रा गौर्भाः ॥ १२ ॥ इति स्त्रीपुंसलिङ्गम् ॥ अयमियं हनुः कपोलयोरधोवर्ती मुखावयवः ।। अयमियमाखुः मूषिकः ॥ अयमियं कर्कन्धुः बदरी ॥ अयमियं सिन्धुः सरिदर्णवश्च ॥ अयमियं मृत्युः माणवियोगः ॥ अयमियं मनुः प्रजापतिः ॥ अयमियमवटुः कृकाटिका ॥ अयमियमेरुः चिर्भटः ॥ उपलक्षणवादीर्वारुरपि ॥ स्वार्थिके तु के प्रकृतिलिङ्गबाधया एर्वारुकमपि ॥ अयमिय- मूरुः सक्थि ॥ अयमियं कन्दुः खेदनिका ॥ अयमियं काकु: ध्वनिर्विकारः॥ अयमियं 'किकुः हस्ते वितस्तौ च प्रकोष्ठे वा नपुंसकम् ' ॥ अय- मियं बाहुः हस्तः ॥ अयमियं गवेधुः तृणधान्य. विशेषः । अयमियं रा द्रव्यम् ॥ अयमियं गौः ॥ 6318

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्ग)
मेथिर्मेधिमशी मषीषुधी ऋष्टिः
पाटलिजाटली अहिः ॥ प्रश्निस्तिथ्य-
शनी मणिः सृणिर्मोलिः केलिहली-
मरीचयः॥११॥
अयामय वा मेथिः पशुबन्धनार्थ खलमध्ये
स्थूणा ।। अयमिय मेधिः सैव ॥ अयमियं मसिः
कज्जलम् ॥ अयमियं मपिस्तदेव ॥ अयमियमिपु-
धिस्तूणीरः ॥ अयमियमृष्टिः खड्गः ॥ व्यञ्जनादि-
रपि ॥ अयमियं पाटलिस्तरुविशेषः ॥ अयमियं
जाटलिः स एव ॥ अयमियमहिः सर्पः ॥ अय.
मियं प्रश्निः किरणः ॥ अयमियं तिथिः प्रतिप-
दादिः ॥ अयमियमशनिवज्रम् विद्युच्च ॥ अयमियं
मणिः रत्नादि ॥ अयमियं सृणिरङ्कुशः ॥ अयमियं
मौलि: चूडा मुकुटः केशाश्च ॥ अयमियं कलिः
परिहासः ॥ अयमियं हलि. महाहलम् ॥ अय-
मियं मरीचिः करः॥ ११ ॥

·१०१ 6318 (पुंस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । हन्वाखू कर्कन्धुः सिन्धुर्मत्युमन्वा- वट्वेर्वारुः ॥ ऊरुः कन्दुः काकुः किष्कु- वाहुर्गवेधू रा गौर्भाः ॥ १२॥ इति स्त्रीपुंसलिङ्गम् ॥ अयमियं हनुः कपोलयोरधोवर्ती मुखावयवः ।। अयमियमाखुः मूषिकः ॥ अयमियं कर्कन्धुः बदरी ॥ अयमियं सिन्धुः सरिदर्णवश्च ॥ अयमियं मृत्युः प्राणवियोगः ॥ अयमियं मनुः प्रजापतिः ॥ अयमियमवटुः कृकाटिका ॥ अयमियमेरुः चिर्भटः । उपलक्षणवादीर्वारुरपि ॥ स्वार्थिके तु के प्रकृतिलिङ्गबाधया एर्वारुकमपि ॥ अयमिय- मूरुः सक्थि ॥ अयमियं कन्दुः खेदनिका । अयमियं काकु: ध्वनिर्विकारः॥ अयमियं 'किष्कुः हस्ते वितस्तौ च प्रकोष्ठे वा नपुंसकम्' ।। अय- मियं वाहुः हस्तः । अयमियं गवेधुः तृणधान्य- विशेषः ॥ अयमियं रा द्रव्यम् ॥ अयमियं गौः 6318 ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंनपुंसकलिङ्गः) अयमियं भाः कान्तिः प्रभावश्च ॥ अन्यत्र प्रभा- यामपि भाः शब्दः सन्तः पुंलिङ्ग एव चेत्याह ॥१२॥ इति स्त्रीपुंसलिङ्गावचूरिः॥ अथ पुनपुंसकलिङ्गः॥ पुनपुंसकलिङ्गोऽब्जः शङ्ख पद्मो- ऽजसङ्ख्ययोः ॥ कंसोऽपुंसि कुशो वर्हिर्वालो ह्रीवेरकेशयोः ॥ १॥ शङ्ख वाच्येऽब्जशब्दः पुनपुंसकलिङ्गः॥ अन्जः अजं शंखः ।। यदुक्तम् 'अब्जो धन्वन्तरौ चन्द्रे शंखे स्वीक्लीवमम्बुजे' ॥ अब्जे सहयाविशेषे च पद्मः पुनपुंसकम् ॥ पद्मः पद्ममजं सहयाविशे- पश्च ॥ पद्मकाढावपीत्यन्ये । अपुंसि नरादन्यनार्थे कंसशब्दः पुंनपुंसकः ॥ क्सः कंस मानविशेषः पानपानं कांस्यं च ॥ कुशशब्दः पुनपुंसको वर्हि- दर्भशेवाच्यः । कुशः कुशम् दर्भः ॥ रामसुते तु ·(नपुंसकलिङ्ग)अवचूरिसहितम् । देहिनामत्वाद्योक्त्रहीपान्तरयोस्तु प्रतिपदपाठात् पुंसि ॥ अपरोऽप्यर्थः॥ बर्हिः शब्दः पुनपुंसकः कुशो दर्भश्वेहाच्यो भवति ॥ अयमिदं वा बर्हिः कुशः॥ ह्रीवरे केशे च वाच्ये वालशब्दः । वाल: वालं हीबेरं केशश्च ॥ करिवालधिः प्रतिपदपाठात् पुंसि ॥१॥ द्वापरः संशये छदे पिप्पलो विष्ट- रस्तरौ ।। अब्दो वर्षे दरस्त्रासे कुकूल- स्तुषपावके ॥२॥ संशये संदेहे वाच्ये हापरशब्दः पुनपुंसकः । द्वापरः द्वापरं संशयः ॥ अन्यत्र तु यथाप्राप्तम् । द्वापर युगविशेपः प्रतिपदपाठात् नपुंसकः ॥ छिद्यतेऽनेनेति च्छेदो वस्त्रोपकरणम् ॥ तस्मिन् वाच्ये पिप्पलः पुंनपुंसकः ॥ पिप्पलः पिप्पलं वस्त्रच्छेदोपकरणम् ॥ तरोरन्यत्रार्थे विष्टरः नपुं- सकः ॥ विष्टरः विष्टरम् आसनं बहिर्मुष्टिश्च ।।

·हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंनपुंसकलिङ्ग) अयमियं भाः कान्तिः प्रभावश्च अन्यत्र प्रभा- यामपि भाः शब्दः सन्तः पुंलिङ्ग एव चेत्याह ॥१२॥ इति स्त्रीपुंसलिङ्गावचूरिः ।। अथ पुनपुंसकलिङ्गः॥ पुनपुंसकलिङ्गोऽब्जः शङ्ख पद्मो- ऽजसङ्ख्ययोः ॥ कंसोऽपुंसि कुशो वहिलो ह्रीवेरकेशयोः ॥१॥ शङ्ख वाच्येऽब्जशब्दः पुनपुंसकलिङ्गः॥ अब्जः अब्जं शंखः ।। यदुक्तम् 'अञ्जो धन्वन्तरौ चन्द्रे शंखे स्वीक्लीवमम्बुजे' ॥ अब्जे सङ्खयाविशेपे च पद्मः पुनपुंसकम् ।। पद्मः पद्ममब्जे सत्याविशे. पश्च ॥ पद्मकाढावपीत्यन्ये॥ असि नरादन्यत्रार्थे कंसशब्दः पुंनपुंसकः ॥ कंस: कंसं मानविशेषः पानपात्रं कांस्यं च ॥ कुशशब्दः पुनपुंसको वर्हि- दर्भश्चद्वाच्यः। कुशः कुशम् दर्भः ॥ रामसुते तु ·(पुनपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । देहिनामलायोक्त्रहीपान्तरयोस्तु प्रतिपदपाठात् पुंसि ॥ अपरोऽप्यर्थः ॥ बर्हिः शब्दः पुंनपुंसकः कुशो दर्भश्चेदाच्यो भवति ॥ अयमिदं वा बर्हिः कुशः ॥ हीवेरे केशे च वाच्ये वालशब्दः । वाल: वालं हीबेरं केशश्च ॥ करिवालधिः प्रतिपदपाठात् पुसि ॥ १ ॥ हापरः संशये छदे पिप्पलो विष्ट- रस्तरौ ॥ अब्दो वर्षे दरस्त्रासे कुकूल- स्तुषपावके ॥२॥ संशये सदेहे वाच्ये हापरशब्दः पुनपुसक. । द्वापरः द्वापरं सशयः ॥ अन्यत्र तु यथाप्राप्तम् । द्वापर युगविशेषः प्रतिपदपाठात् नपुसकः ।। छिद्यतेऽनेनेति च्छेदो वस्त्रोपकरणम् ॥ तस्मिन् वाच्ये पिप्पलः पुनपुंसकः ॥ पिप्पलः पिप्पल वस्त्रच्छेदोपकरणम् ॥ तरोरन्यत्रार्थे विष्टरः पुंनपुं- सकः ॥ विष्टरः विष्टरम् आसन पहिर्मुष्टिश्च ॥

·१०४ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्गः) अब्दः अब्दं वर्षम् ॥ दरो दरं भयम् ॥ कन्दरे तु त्रिलिङ्गः॥ ईपदर्थे लव्ययम् देश्यपदं वा । यथा 'दरदलितहरिद्रापिञ्जराण्यङ्गकानि' । तुपपा- वके तुपानौ वाच्ये कुकूलः पुनपुसकः ॥ कुकूल: कुफूल तुपपावकः ॥ अन्यत्र तु लान्तवानपुंस- कम् ॥ कुकूल शकुमान गर्तः ॥ २ ॥ परीवादपर्यङ्कयोर्जन्यतल्पी तपोधर्मवत्सानि माघोष्णहृत्सु॥ वटस्तुल्यतागोलभक्ष्येषु वर्णः सितादिस्वराद्यो रणे संपरायः ॥३॥ जन्यशब्दः परीवादे कोलीने वाच्ये तल्पश्च पल्यके पुन्नपुंसकः ॥ जन्यः जन्य पर्गवादः ॥ 'जन्यः स्याजनवादेऽपि' इत्यमरः॥ तरपं तत्पः पर्यङ्कः ॥ तपः शब्दो माघमासे, धर्मशब्द उप्णे शीतपिरोधिनि, वत्सः हदि पुनपुंसकः ॥ अयं तपा इदं तपः माधः ॥ धर्मः धर्ममुणः ।। वत्सः ·(पुनपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । १०५ वत्सं हृत् ॥ वटशब्दस्तुल्यतायां गोलके भक्ष्य- विशेषे च वाच्ये पुन्नपुंसकः॥ वटः वटम् तुल्यता गोलका भक्ष्यविशेषः॥न्यग्रोधे रज्जौ च त्रिलिङ्गः॥ भक्ष्ये स्वार्थिके केऽपि वटकः वटकम् ॥ न्यग्रोध- फले फलनामत्वान्नपुंसकम् ॥ वर्णशब्दः सितादौ खरादौ च वाच्ये पुन्नपुंसकः ॥ वर्णः वर्ण सित- कृष्णादि रूपम् स्वराधक्षरं च ॥ अन्यत्र तु णान्तत्वात्पुंस्येव ॥ विलेपनेऽप्येके ॥ रणे युद्धे वाच्ये संपरायः नपुंसकः ॥ संपरायः संपरायं रणम् ॥ ३ ॥ सैन्धवो लवणे भूतः प्रेते तमो विधुतुदे ॥ स्वदायौ कस्वरे कृच्छ्रे व्रते शुक्रोऽग्निमासयोः॥४॥ लवणे वाथ्ये सैन्धवः पुनपुंसकः ॥ सैन्धवः सैन्धवं लवणम् ॥ प्रेते वाच्ये भूतः पुंनपुंसकः ॥ भूतः भूतं प्रेतः॥ अन्यत्र तु पृथिव्यादौ प्राणिनि ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्गः) च क्लीवः ॥ विधुतुदे राही वाच्ये तमः शब्दः पुन्नपुंसकलिङ्गः ॥ अयं तमा इदं तमो राहुः ॥ खदायशब्दौ कवरे धने वाच्ये पुन्नपुंसकौ ॥ स्वः स्वं कस्वरम् ॥ अन्यत्र स्वः आत्मा स्वभावो ज्ञातिश्च ॥ प्रतिपदपाठात् पुंस्त्वमेव ॥ दायः दाय धनम् ॥ कृच्छ्रशब्दो व्रते वाच्ये पुनपुंसकः ॥ कृच्छः कृच्छ्रे सान्तपनादि व्रतम् ॥ अनौ ज्येष्ठ- मासे च शुक्रः शब्दः पुनपुंसकः ॥ शुक्रः शुक्र- मग्निज्येष्ठमासश्च ॥ ४॥ कर्पूरस्वर्णयोश्चन्द्र उडारक्षं छदे दलः ॥ धर्मः स्वभावे रुचको भूपाभि- न्मातुलिङ्गयोः॥५॥ कर्पूरे वर्णे च वाच्ये चन्द्रशब्दः पुन्नपुंसकः ।। चन्द्रः चन्द्रं कर्पूरम् स्वर्ण च ॥ उडौ नक्षत्रे वाच्ये ऋक्षशब्दः पुंनपुंसकः ॥ मक्षः ऋक्षं भम् छदे पणे वाच्ये दलशब्दः पुनपुंसकः ॥ दल ·(पुंनपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । १०७ दलं छदः ॥ स्वभावे खरूपे वाच्ये धर्मशब्दः पुन्नपुंसकः ॥ धर्मः धर्म स्वभावः ॥ अन्यत्र तु पुण्योपाये क्लीबत्वमुक्तम् ॥ अन्यत्र तु पुंलिङ्ग एव भूपाभिदि अवेयके मातुलिङ्गे च बीजपूरे वाच्ये रुचकः पुन्नपुंसकः रुचकः रुचकं अवेयकं बीजपूरं च। सौवर्चले चन्दनपेषण्यां शिलायां च क्लीवः॥५॥ पाताले वाडवो वर्धः सीस आम- लकः फले ॥ पिटजङ्गलसत्वानि पिट- कामांसजन्तुषु ॥६॥ पाताले वाच्ये वाडवशब्दःपुंनपुंसकः॥ वाडवः वाडवं पातालम् ॥ वर्धः सीसे सीसके वाच्ये॥ फले वाच्ये आमलकः पुन्नपुंसकः ॥ आमलकः आमलकम् फलम् ॥ पिटकाख्ये भाजनविशेषे मांसे जन्तौ च यथासंख्यं पिटजङ्गलसवाः पुनपुं. सकाः ।। पिटः पिटम् पिटका । अन्यत्र छौ आकर्षफले च प्रतिपदपाठान्नपुंसकत्वम् ॥ जङ्गलः ·१०८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्ग) जङ्गलम् मांसम् । जङ्गलो निर्जले देशे त्रिलिङ्गः पिशितेऽस्त्रियाम् ॥ सत्वः सत्वं जन्तुः । जन्तु विशेपोऽपि जन्तुः । तेन पिशाचादावपि पुनपुंस- कत्वम् ॥ उपलक्षणत्वाद्गुणप्राणयोरपि । अन्यत्र तु क्लीबः ॥ ६॥ मधुपिण्डौ सुरातन्वोर्नाम शेवाल- मध्ययोः॥ एकाद्रात्रः समाहारे तथा सूतककूलकौ ॥७॥ सुरायां मृद्दीकामये तनौ च वाच्यायां मधु- पिण्डशब्दी पुन्नपुंसकौ ॥ अयं मधुः इदं मधु सुरा । अयं पिण्डः इदं पिण्डं तनुः ॥ शेवालम- ध्ययो म पुन्नपुंसकम् ॥ शेवालः शेवालम् । शेवलः शेवलमित्यादि ॥ मध्यः मध्यं मध्यमः मध्यमम् अवलग्नः अवलमम् विलमः विलग्नम् इत्यादि ॥ रात्र इति कृतसमासान्तो रात्रिशब्दो गृह्यते स एकशब्दात्परः पुनपुंसकः ॥ असमाहा- ·(पुनपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । रार्थ वचनम् ॥ एका चासौ रात्रिश्च एकरात्रः एकरात्रम् ॥ समाहारे द्विगुसमाहारो इन्द्वसमाहा- रश्च गृह्यते तस्मिन् वर्तमानो यो रात्रशब्दः स पुन्नपुंसकः ॥ हे रात्री समाहृते द्विरात्रः द्विरात्रम् ।। एवं त्रिरात्रः त्रिरात्रमित्यादि ॥ इन्द्वसमाहारे, अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः अहोरात्रम् ॥ समाहार इति किम्।पूर्वोरानेरंशः पूर्वरात्रः॥अथ कान्ताः१९॥ सूतकः सूतकं पारदः ॥ कूलकः कूलकम् स्तूपः ॥७॥ वैनीतकभ्रमरको मरका वलीक- वल्मीकवल्कपुलकाः फरकव्यलीको । किञ्जल्ककल्कमणिकस्तबका वितङ्क- वर्चस्कचूचुकतडाकतटाकतङ्काः॥८॥ वैनीतकः वैनीतकम् परम्परावाद्यं याप्यया- नादि ॥ भ्रमरकः भ्रमरकं ललाटस्थोऽलकः ॥ मरकः मरकम् बहुप्राणिमरणम् ॥ वलीकः वलीकं ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्गः) नीव्रम् ॥ वल्मीकः वल्मीकं पिपीलिकादिकृतो मृत्सञ्चयः॥ वल्कः वल्कम् तरुत्वक् ॥ पुलका पुलकं रोमाञ्चः ।। फरकः फरक खेटकः ॥ रलयो- रैक्येन फलकमपि ॥ व्यलीकः व्यलीकमप्रियम- कार्य च । किञ्जल्कः किझल्कं केसरम् ।। कल्कः कल्कं कपायः तिलादेः खलश्च ।। मणिकः मणि. कमलिञ्जरः ॥ स्तवकः स्तवकं गुच्छकः ।। वितङ्क: वितङ्कम् आरोग्यम् ॥ वर्चस्कः वर्चस्कमवस्करः ।। चूचुकः चूचुकं कुचाग्रम् ।। तडाकः तडाकं सरः। तटाकः तटाकं तदेव ।। अर्थप्राधान्यात्तडागोऽपि । तङ्कः तङ्कम् आतङ्कः॥८॥ वालकः फलकमालकालका मूलकस्तिलकपकपातकाः ।। कोरकः करककन्दुकान्दुकानी- कनिष्कचषका विशेपकः ॥६॥ बालकः २ परिहार्यमगुलीयकं च ॥ फलकः

·(नपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् ।
फलकं खेटकम् ॥ तदन्तत्वात् शालिफलकोऽपि
अष्टापदः ॥ मालक: मालक ग्रामान्तराटवी ।।
अलकः अलक चूर्णकुन्तलः ॥ मूलकः मूलकं
शाकविशेषः ॥ तिलकः तिलक पुण्द्रः ॥ पङ्क:
पकं कर्दमः पापं च ॥ पातकः पातक पापम् ॥
कोरकः कोरकम् कुड्मलम् ॥ अर्थप्राधान्यात्
क्षारकोऽपि ॥ करकः करकं कमण्डलुः करङ्कश्च ।।
कन्दुकः कन्दुक गिरिः ॥ अन्दुकः अन्दुक गज-
पादबन्धनम् ॥ अनांकः अनीक युद्ध सेना च॥
निष्कः निष्कं हेम्नः अष्टोत्तर शत पलं कर्पः हेम्नः
उरोभूषणं दीनारश्च ॥ चपकः चपक मद्यपान-
भाजनम् ।। विशेषकः विशेपक तिलकः ॥ ९ ॥
शाटककण्टकटकविटङ्का
मञ्चकमेचकनाकपिनाकाः ॥
पुस्तकमस्तकमुस्तकशाका
वर्णकमोदकमूषिकमुष्काः ॥ १०॥

·११२ हैमलिङ्गानुशासनम-(नपुंसकलिङ्गः) शाटकः शाटकं वस्त्रविशेषः ॥ कण्टक: कण्टकं रोमाञ्चः वृक्षभेदी च॥टङ्कः पाषाणादिच्छे- दोपकरणं गिरिशृङ्गं च ॥ विटङ्कः विटङ्कं कपोत- पालीसंझं पक्षिविश्रामार्थ बहिर्निर्गतं दारु, वक्र- दार्याधारः तत्र हि कपोतपतिरुत्कीर्यते । पञ्चकः २ पल्यङ्कः ॥ मेचकः २ वर्णविशेषः ॥ नाकः २ स्वर्गः आकाशं च ॥ पिनाकः २ रुद्रधनुः ॥ पुस्त- कः २ लिखितपत्रसञ्चयः ॥णकप्रत्ययान्तोऽयम् । तेन पुस्तात् स्वार्थिककेन न सिध्यति॥ मस्तकः २ शिरः ।। उणादौ तु कान्तोऽयम् तप्रत्ययान्ताहा स्वार्थिकः कः। मुस्तकः २ मुस्ता ॥ शाक २ मूलकादि ॥ वर्णकः २ विलेपनम् || मोदकः २ लड्डुकः॥मूपिकः २ आखु॥मुष्कः २ वृपण ॥१०॥ चएडातकश्चरकरोचककञ्चुकानि मस्तिष्कयावककरण्डकतण्डकानि ।। आतङ्कशूकसरकाः कटकः सशुल्कः पिण्याकझर्भरकहंसकशसपुत्राः११॥

·(पुनपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । चण्डातकः २ अर्घोरुकवस्त्रम् ॥ चरकः २ शास्त्रविशेषः ॥ रोचकः २ क्षुत् ॥ कञ्चुकः २ सन्नाहादिः । मस्तिष्कः २ मस्तकस्नेहः ॥ यावकार अलक्तकः॥ करण्डकः२ पुप्पाद्याधारः॥तण्डकः२ शाल्यादिसारः ॥ आतङ्कः २ इष्टवियोगतापरुक्श- ङ्कादिपु ॥ धनन्तत्वात्पुंसि ॥ शूकः २ धान्यादेः शृङ्गः ॥ सरकः २ मद्यभाजनम् ॥ मद्यपाने तु त्रिलिङ्गः ॥ कटकः २ सैन्यं सानुः वलयोऽद्रिशृङ्गं च॥ शुल्कः २ मार्गादौ राजदेयं स्त्रीविवाहपरि- ग्राह्य धान्यं च ॥ पिण्याकः २ तिलादिखलः ॥ झर्झरकः २ कलियुगम् ॥ हंसकः २ नूपुरम् ॥ शङ्खः २ कम्युः वलयं प्राण्यङ्गम् ॥ पुलः २ शरपृष्ठम् ॥ ११ ॥ नखमुखमधिकाङ्गः संयुगः पद्मरागो भगयुगमथ टङ्गोद्योगशृङ्गा निदाघः॥ ककचकवचकूर्चार्धर्चपुच्छोञ्छकच्छा ·११४ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग) व्रजमुटजनिकुञ्जौ कुञ्जभूर्जाम्वुजाश्च १२ नखमुखे प्रसिद्ध ॥ अधिकाङ्गः २ सारसनं यद् हृदि बध्यते युधि ॥ संयुगः २ संग्रामः ॥ पद्मरागः २ शोणमाणिः ॥ भग २ उपस्थः ॥ युगो २ यूपः ।। टङ्गः २ खनित्रम् || उद्योगः २ पराक्रमः ॥ शृङ्गं २ शिखरम् ॥ निदाघः २ ग्रीष्मः ॥ क्रकचः २ करपत्रम् ।। कवचः २वर्म । कूर्चः २ भ्रूमध्यम दीर्घश्मश्रु कैतवं च ॥ ऋचो- ऽर्धमर्धर्चः २॥ 'परलिङ्गो इन्होऽशी' इत्यस्या- पवादः॥ पुच्छः २ लाङ्गलम् || उच्छं २ जीविका. विशेषः ॥ कच्छो २ बहुजलो देशः ॥ व्रजः २ पन्थाः ।। उटजः २ तापसपर्णकुटी ॥ निकुलः २ गह्वरम् ॥ कुञ्जः २ गहरः गजकुम्भाघो दन्ति- दन्तः हनुश्च ॥ भूजे २ च तरुविशेपलक् ॥ अम्बुजः २ कमलम् ॥ चकारोऽनुक्तसमुच्चये । तेन चान्तेपु अध्यों २ नमस्या ॥ १२ ॥ ध्वजमलयजकूटाः कालकूटारकूटी ·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ११५ कवटकपटखेटाः कर्पटः पिष्टलोप्टौ॥ नटनिकटकिरीटा कर्वटः कुक्कुटाही, कुटयकुटविटानि व्यङ्गटः कोहकुष्टौ१३ ध्वजः२ पताकादिः॥मलयजः२ श्रीखण्डम्॥ कूटं २ मायादि । कालकूटं २ विषम् ॥ आर- कूटो रीतिः ॥ कवटः २ उच्छिष्ठम् । कपटः २ दम्भः । खेट: २ फलकम् कफश्च । कर्यटः २ वासः॥ पिष्टः २ अपूपः ॥ लाष्टः २ मृच्छकलम् ॥ नटः२ नर्तकविशेषः। निकटः२ समीपम् ॥ कि रीटः २ मुकुटम् ॥ कर्बटः२ पर्वतावृतग्रामविशेषः। कुक्कुटः २ ताम्रचूडः॥अहः२ क्षौमम् गेहभेदश्च॥ कुटो २ घटःहलाङ्गविशेषश्च ॥ यकुटः२ वार्ताकीकु सुमम्॥विटः२खिनः गोविशेषश्च ॥ व्यङ्गटः२ शि- क्यभेदः ॥ कोट्टः२ दुर्गः॥अथ ठान्तौ ॥कुष्ठं २ त्वग्- दोपः गन्धद्रव्यविशेषश्च ॥१३॥ कमठो वारुण्डखण्डपण्डा ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्ग) निगडाक्रीडनडप्रकाण्डकाएडाः ॥ कोदण्डतरण्डमण्डमुण्डा दण्डाण्डौ दृढवारवाणवाणाः॥१४॥ कमठः२ असुरविशेपः भाजनं च ॥कूमें तु देहि- नामत्वात् पुंस्त्वमेव वारुण्डः२ दृवर्णमला गाण- स्थराजश्च ॥खण्ड २ शकलमिक्षविकारश्चागुणवृत्ते. स्त्वाश्नयलिङ्गता॥ खण्डः खण्डी खण्डमिति ॥ पण्डः २वृक्षादिसमूहः॥ निगडः २ पादबन्धनम्॥ आक्री ३ः२ उद्यानविशेषः॥ नडः२ नड्वलस्तृणविशेष ] प्रकाण्डः २ स्तम्यः शस्तं तरोश्च मूलशाखान्तरम्।। काण्डः२शरः समयश्च प्रकरणं समूहः जलं वाल कुत्सितम् वृपस्कन्धः लताच॥ कोदण्ड२ चापम् ॥ तरण्डः २ उडुपः॥ मण्डः२ द्रबद्रव्याणामुपरिस्थो भागः भक्तदिनिर्यासः एरण्डः मरतु च ॥ मुण्टम् २ शिरः ॥ दण्डः २ यष्टिः मन्याः सैन्यं दमन च ॥ २ पक्ष्यादिप्रसवः ॥ अथ टान्तः ॥ दृढः अण्ड:

·(नपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् ।
२ स्थूलं बलवांश्च ॥ वारवाणं २ चर्म ॥ बाणः २
शरः पुप्पविशेषश्च ॥ १४ ॥
कर्षापणः श्रवणपक्कणकङ्कणानि
द्रोणापराह्णचरणानि तृणं सुवर्णम् ॥
स्वर्णव्रणौ दृषणभूषणदूषणानि
भाणस्तथा किरणरणप्रवणानिचूर्णः१५
कर्षापण २मानविशेषः पणषोडपकं च ॥प्रज्ञा-
यणि कापणोऽपि ॥श्रवणः२ कर्णः ॥ पकणः २
शबरालयः ॥ कङ्कणः२ हस्तरक्षासूत्रम् ॥ द्रोणः
परिमाणविशेषः ॥ अपराह्नः२ दिवसापरभागश्च ॥
चरणं २ गोत्रादि ॥ तृणः २ उपलादिः॥ सुवर्णः
स्वर्ण:हेमम्॥ व्रणःऊरुः।। वृषणः२मुष्कः॥ भूषणः
२ अलंकाराअर्थप्राधान्यात् मण्डनोऽपि ॥ दूषण:
२ उपालम्भः ॥ भाणः २ प्रबन्धभेदः॥ किणः२
त्वग्ग्रन्थिः ॥ रणः २ संपरायः ॥ प्रवणः २
चतुष्पथम् ॥ चूर्णः २ क्षोदः ॥ १५ ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग) तोरणपूर्तनिकेतनिवाताः पारतमन्त- युतप्रयुतानि ।। वेडितमक्षतदेवतहत्तै- रावतलोहितहस्तशतानि ॥ १६ ॥ तोरणः २ वन्दनमाला पहिरि निहश्च ।। पूर्तः २ खानादि कर्म ॥ निकेतः २ आवासः । निवातः २ गृहं दुर्भेदं चर्म च ॥ वातरहिते प्रदे. शे त्वाश्रयलिङ्गता ॥ पारतं २ रसेन्द्रः ॥ अर्थप्रा- धान्यात्पारदमपि । अन्तः २ प्रान्तः समीपं स्वरूपं च ॥ उपलक्षणत्वात्प्रान्तः प्रान्तमपि ॥ युतम् २ अपानम् । प्रयुतं २ दश लक्षाणि ॥ वेडितः २ सिंहनादविशेषः । अक्षताः अक्षतम् मङ्गलस्य त. ण्डुलाः॥ मुसि बहुत्व एवायम् ॥ दैवतः २ देवता॥ वृत्तम् २ शीलं निस्तलं च ॥ ऐरावतः २ सुरेन्द्रद- न्ती ॥ लोहितः २ शोणितम् ॥ गुणवृत्तिस्त्वाश्रय लिङ्गः ॥ हस्तः २ करः ॥ शतं २ पञ्च विंशतयः ·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । व्रतोपवीतौ पलितो वसन्त- ध्वान्तायुतद्यूतघृतानि पुस्तः ॥ शुद्धान्तवुस्तौ रजतो मुहूर्त- द्वियूथयूथानि वरूथगूथौ ॥ १७ ॥ व्रतः २ शास्त्रितो नियमः॥ उपवीतः २ क- ण्ठसूत्रम् ॥ पलितं २ पक्वकेशः । केशपाके कर्द- मे च तान्तत्वान्नपुंसकत्वम् ॥ वसन्तः २ सुरभिः देवपुत्रविशेषश्च ॥ ध्वान्तं २ तमः॥ अयुतं २ दशसहस्राणि ॥ द्यूतः२ दुरोदरम् ॥ घृतम् २ आ- ज्यम् ॥ पुस्तं २ लेख्यपत्रसंघातः लेपादिकर्म च ॥ शुद्धान्तः २ अन्तःपुरम् ॥ बुस्तं २ पक्वमांसविशे- षः ॥ रजतो २ रूप्यं श्वेतं च ॥ मुहूर्तः २ घटि- काद्वयम् ॥ द्वयो!थयोः समाहारो द्वियूथः २ ॥ यूथः २ सजातीयपश्वादिसंघातः ।। वरूथः २ रथ- गुप्तिः ॥ गूयः २ विष्ठा ॥ १७ ॥ प्रस्थं तीर्थ प्रोथमलिन्दः ·(नपुंसकलिङ्ग)अवचूरिसहितम् । १२१ पर्वतविशेषे तु पुंस्त्वमेव ॥ अथ धान्ताः॥ सौधः २ राजगृहम् ॥ उत्सेधः २ उन्नतिः ॥ कबन्धः २ शिरोरहितः कायः ॥१८॥ श्राद्वायुधान्धौषधगन्धमादनप्रस्फो- टना लग्नपिधानचन्दनाः ॥ वितान- राजादनशिश्नयौवनापीनोदपानासनके- तनाशनम् ॥ १६ ॥ श्राद्धः २ पितृकर्म ॥ यस्तु मत्वर्थीयाणन्तःस आश्रयलिङ्गः ॥ आयुधः २ प्रहरणम् ॥ अन्धः २ तमः ॥ औपधो २ भेषजम् ॥ गन्धमादनः २ पर्वतविशेषः ॥ प्रस्फोटनः २ शूर्पम् ॥ लग्नं २ मेषादि ॥ पिधानं २ संवरणम् ॥ अपेः प्यदेशाभा- वेऽपिधानमपि ॥ चन्दनः २ मलयजतरुः ॥ चन्द- नान्तत्वाधरिचन्दनो देवदारुः चन्दनविशेषश्च ॥ वितानं २ विस्तारः उल्लोचःशून्यं यज्ञश्च ॥राजा- इनः २ पियालः क्षीरिका च शिश्नं २ मेण्ट्रः ।।

·१२२ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्ग) यौवनं २ द्वितीयं वयः ॥ आपीनम् २ अधः । उदपानं २ कूपः ॥ असनं २ वृक्षविशेषः ॥श्लेप- निर्देशादासनमुपवेशनम् ॥ केतनः २ ध्वजः ॥ अशनः २ ओदनः ॥ १९ ॥ नलिनपुलिनमौना वर्धमानः समा- नौदनदिनशतमाना हायनस्थानमानाः धननिधनविमानास्ताडनस्तेनवस्ना भ- वनभुवनयानोद्यानवातायनानि ॥२०॥ नलिनः २ पद्मम् ॥ पुलिनः २ सैकतम् ॥ मौनो २ वाग्यमः। वर्धमानः २ शरावः ॥ स. मानः २ तुल्यः शरीरस्थो वायुविशेपश्च ॥ ओद- नः २ करम् ॥ दिनो २ दिवसः ॥ शतं माना. न्यस्य शतमानः २ भूमागविशेषः रूप्यमानं च ॥ हायनः २ वर्षः रश्मिश्च ।। स्थानम् २ आश्रयः ।। मानः २ दर्पः॥ धनो २ द्रव्यम् ॥ निधनः २ विनाशः कुलं च ।। विमानं २ व्योमयानादि ।

·(पुंनपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । १२३ ताडनः २ व्यधनम् ॥ स्तेनः २ चौरः चौर्य च ॥ वस्त्रः २ अवक्रयः ॥ धनवस्त्रयोस्तु क्लीवत्वम् ॥ भवनः २ गेहम् ॥ भुवनं २ जगत् ॥ यानः २ वहनम् ॥ उद्यानः २ क्रीडास्थानम् ॥ वातायनः२ गवाक्षः ॥ २०॥ अभिधानहीपिनौ निपानं शयनं लशुनरसोनगञ्जनानि ॥ खलिनखली- नानुमानदीपाः कुणपः कुतपावापचाप- सूर्पाः ॥२१॥ अभिधानं २ संज्ञा शब्दश्च ॥ दीपिनं २ व्याघः॥ निपानम् २ आहावः॥शयनं २ शय्या ॥ लशुनरसोनगृजना२ महाकन्दाः॥खलिनं २खली- नं२ च कवियम् ॥ अनुमानोर हेसुः॥ अकर्बनड- न्तोऽयम् ॥ भावे तु क्लीवत्वमेव ॥ दीपः २ प्रदी- पः ॥ कुणपः २ शवम् ॥ कुतपः २ छागरोमकृत. कम्बलः दुर्भः अपराह्नकालश्च ॥ आवापो २ वल ·१२४ हैमलिङ्गानुशासनम-(पुनपुंसकलिङ्ग) यः॥ चापं २ धनुः ॥ शूर्प २ धान्यादिपवनं भा- ण्डम् ॥ २१॥ स्तूपोडुपौ विटपमएडपशप्पवाष्प- हीपानि विष्टपनिपी शफडिम्बविम्वाः॥ जम्भः कुसुम्भककुभौ कलभो निभाम- संक्रामसंक्रमललामहिमानि हेमम॥२२॥ स्तूपो २ मृदादिकूटः । उडुपं २ प्लवः ॥ चन्द्रे तु पुरत्वम् ॥ विटपः २ तरोः स्कन्धादू_ शाखा ।। मण्डपो २ जनाश्रयः ॥ शप्प २ बाल- तृणं प्रोक्तम् ॥ वाप्पं २ नेत्रवारि ऊप्मा च॥ द्वीप २ मध्येजलं देशः ॥ विष्टपं २ जगत् ॥ निपं २ घटः॥ शफः २ सुरः ।। डिम्बः २ उदरान्तोऽव. यः ॥ बिम्बं २ प्रतिबिम्बं मण्डलं चा जम्भो२ जम्बीरः ।। कुसुम्भं २ कमण्डलुः महारजतं च ॥ ककुभः २ वीणप्रसेधः। कलभः २ करिपोतः ॥ निभा २ व्याजः ॥ अर्मः २ चमूरोगः ॥ संक्रामः

·(पुनपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । १२५
संक्रमश्च २ जलतरणविशेपः ॥ ललामः २ श्रृङ्गं
पुच्छम् हयमुखेऽन्यवर्णः पुण्ढ़ः केतुश्च ॥ हिमः२
तुपारः ॥ हेमम् २ स्वर्णः ॥ २२ ॥
उद्यमकामोद्यामाश्रमकुटिमकुसुमसं-
गमा गुल्मः॥क्षेमक्षौमा कम्बलिवाह्यो
मैरेयतूर्यो च ॥२३॥
उद्यमः २ उत्साहः ॥ कामः २ अभिलापः॥
उद्यामः २ उद्यमोपरमौ , इति निपातनावृद्धिनि-
पेधेऽपि अत एव निपातनादात्वमपि ॥ आश्रमः २
मुनिस्थानम् ब्रह्मचर्यादिश्च ॥ कुट्टिमः २ संस्कृत-
भूमिविशेपः ॥ कुसुमं २ पुप्पे स्त्रीरजस्यपि च ॥
नेनरोगे तु बाहुलकारलीयत्वमेव ॥ सङ्गमः २ सं.
गमः ॥ गुल्मः २ विटपः प्रकाण्ड च ॥ क्षेमः २
कुशलम् लब्धरक्षणं च ॥ क्षोमम् २ अट्टालकः
अभ्यन्तरे प्राकारधारणा) सोमाख्यश्च ।। कम्बलि-
बाह्यं २ गन्त्री ॥ मैरेयः २ सीधुः ।। तूर्य २
चापम् ॥ २३ ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्गः) पूयाऽजन्यप्रमयसमया राजसूयो हिरण्यारण्ये संख्यं मलयवलयो वा- जपेयः कषायः ॥ शल्यंकुल्याव्यय- कवियवदोमयं पारिहार्यः पारावारातिख- रशिखरक्षत्रवस्त्रोपवस्त्राः ॥२४॥ पूयः २ क्लिन्नासृग् ।। अजन्यः २ उत्पातः ।। प्रमयः २ मरणम् ॥ समयः २ कालः । अन्यत्र पुसि ॥ राजसूयः २ ऋतुः ॥ हिरण्यं २ स्वर्णम् ॥ अरण्यः २ अटवी ॥ संख्यः २ आहवः ॥ मलयः २ गिरिविशेषः ॥ वलयः २ कटकम् ॥ वाजपेयः २ कतुभेदः ॥ कपायो २ रसभेदेऽङ्गरोगे च ॥ शल्यं २ देहगतं शस्त्रादि || कुल्यः २ अस्थि ॥ अव्ययं २ स्वरादि ।२ कवियः २ खलिनम् ॥ गोमयः २ गोशकृत् ॥ पारिहार्य २ वलयम् ॥ अथ रान्ताः ॥ २७॥ पारं २ परतीरम् समाप्तिश्च ।। अवारम् २ अाक्तीरम् ॥ अतिखरः२ औपघ- ·. (पुंनपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । १२७ विशेपः ॥ शिखरं ॥ शैलवृक्षाग्रं पुलकः पक्वदा- डिमबीजाभमाणिक्यं च ॥ क्षत्रम् २ क्षत्रियः ॥ वस्त्रं २ वासः॥ उपवस्त्रम् २ उपवासः॥ यत्तुप- बस्ता प्राप्तोऽस्येति कृत्वाणिऔपवस्त्रमुपवासः त- संयुक्तरान्तत्वान्नपुंसकम् ॥ २४ ॥ अलिञ्जरः कूवरकूरवेरनीहारहिञ्जी- रसहस्रमेदाः ॥ संसारसीरौ तुवरश्च सूत्रशृङ्गारपद्रान्तरकर्णपूराः ॥ २५ ॥ अलिञ्जरः २ मणिकः ॥ कूबरं २ युगंधरः। कूरः २ ओदनम् ॥ बेरो २ देहः ॥ नहारः २ हिमम् ॥ हिञ्जीरः २ अन्दुकः ॥ सहस्रं २ दश शतानि ॥ मेण्ट्रः २ शफः॥ २ संसारः जगत् ॥ सीरं २ हलम् ॥ तुबरः२ कपायः॥ सूत्रः २ तन्तुः सूत्रणा च ॥ शृङ्गारो २ रसविशेषः ॥ पद्रं २ ग्रा. मस्थानविशेपः ॥ अन्तरं २ मध्यं छिद्रं विनार्थश्च अवधिः अवकाशः विशेषश्च ॥ कर्णपूरः २ अव- तंसः नीलोत्पलं च ॥ २५ ॥ :

·१२८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्गः) नेत्रं वक्त्रपवित्रपत्रसमरौशीरान्ध- कारा वरः केदारप्रवरौ कुलीरशिशिरा- वाडम्बरो गह्वरः ॥ क्षीरं कोटरचक्रचु- ऋतिमिराङ्गारास्तुषारः शरभ्राष्ट्रोपह्व- रराष्ट्रतक्रजठरार्द्राः कुञ्जरः पञ्चरः॥२६॥ नेत्रो २ नयनम् परिधानविशेषश्च | वक्रो २ मुखम् ॥ पवित्रः२ पावनम् । गुणवृत्तेस्त्वाश्रयलि- ङ्गता ॥ पत्रं पर्ण २ वाहनं च॥ समरः२ रणम् ॥ उशीरः २ वारणीमूलम् ।। अन्धकारः २ तमः ।। अर्थप्राधान्यानीलपङ्कदिनकेसरावपि ॥ वरः २ श्रेष्ठः देवतादेश्च । मनागिष्टे त्वव्ययम् ॥ अन्ये तु क्लीवम् ।। केदारः २ वप्रः ॥ प्रवरो २ गोत्रवि. शेषः हिमं च ॥ कुलीरः २ कर्कटकः । शिशिरः २ ऋतुविशेषः ।। आडम्बरं २ करिगर्जितम् पटह उद्धतवेपादिश्च ॥ गहरं २ विलंनिकुञ्जः दम्भश्च ।। क्षीरः २ दुग्धम् ॥ जले तु नपुंसकत्वम् ॥ कोटरं २ ·(पुंनपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । छिद्रम् निष्कुहश्च ॥ चक्रः २ आयुधम् रथाङ्गम् संघातः राष्ट्र कटकं च ॥ स्वल्पहूस्वयोः कपि चक्रिका दुरुद्योगः घुणावर्तश्च ॥ चुक्रम् २ अम्लो रसः अम्लव्यञ्जनं च ॥ तिमिरः२ तमः॥ अङ्गारः२ अग्निदग्धकाष्ठशकलम् ॥ तुपारः २ हिमम्॥ शरः २ बाणः दधिसारश्च ॥ भ्राष्ट्रम् २ अम्बरीपः ।। उपह्वरः २ उपसरः रहः समीपं च ॥ राष्ट्र: २ ज- नपदः उपद्रवश्व ।। तक्रम् २ उदश्वित् ।। जठरम् २ उदरम् ॥ आर्द्रः २ शृङ्गवरम् ॥ कुञ्जरः २ गजः॥ पञ्जरम् २ वीतंसम् ॥ २६ ॥ कर्पूरनूपुरकुटीरविहारवारकान्ता- रतोमरदुरोदरवासराणि ॥ कासारकेसरकरीरशरीरजीर- मञ्जीरशेखरयुगंधरवनवप्राः ॥२७॥ कर्पूरम् २ घनसारः ॥ नूपुरो २ गञ्जीरः ॥ कुटीरं २ इखा कुटी । विहारं २ भिक्षुस्थानम् ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग) यतिचर्या च ॥ वारः २ परिपाटिः अवसरः समू- हश्च ॥ कान्तारो२ महारण्यम् ॥ तोमरं २ शस्त्र- विशेषः ॥ दुरोदरम् २ पणः॥ वासरम् २ दिनम्॥ कासारः २ पल्वलम् ॥ केसरः २ किञ्जल्क: सटा च ॥ करीरं २ वंशाधड्कुरः घटश्च ॥ शरीरः२ कायः ॥ जीरम् २ अजाजीकः । जीरकोऽपि च ॥ मञ्जीरः २ नूपुरम् ।। शेखरम् २ शिरोभूषणम् ।। युगंधरम् २ कूबरम् ॥ वज्रम् २ अशनिः रवं च॥ वप्रम् २ क्षेत्रं रोधश्च ॥ २७ ॥ आलवालपलभालपलालाः पल्वलः खलचपालविशालाः । शूलमूलमुकुलास्तलतैलो तूलकुड्मलतमालकपालाः॥२८॥ आलवालम् २ आवालम् ॥ पलम् २ मांसं मानविशेषश्च ॥ भालं २ ललाटम् ॥ पलालं २ घान्यादेः शुष्कनालम् ॥ परवलः २ कासारः ॥

·(पुनपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १३१ खला २ पिण्याकः दुर्जनश्च ॥ दुर्जने आश्रय- लिङ्गोऽप्ययमित्येके ॥ चपालः २ यज्ञपात्रम् ॥ विशालः २ विस्तीर्णता। गुणवृत्तस्त्वाश्रयलिङ्गता॥ शूलम् २ आयुधम् ॥ मूलम् २ आदिः प्रतिष्ठा च॥ मुकुलम् २ कुड्मलः || तलम् २ अधः खभापश्च ।। पृष्ठे तु लान्तत्वान्नपुंसकः ॥ तैलम् २ तिलादिस्नेहः ॥ तूलम् २ पिचुः ॥ कुड्मलो २ मुकुलः ॥ तमालो २ वृक्षविशेषः॥ कपालम् २ शिरोऽस्थि । घटादिशकले बजे भिक्षाभाजने च स्त्रीक्लीवः ।। २८॥ कवलप्रवालबलशम्बलोत्पलो- पलशीलशैलशकलाङ्गुलाञ्चलाः॥ कमलं मलं मुशलशालकुएडलाः कललं नलं निगलनीलमङ्गलाः॥२६॥ कवलः २ भक्ष्यपिण्डः ॥ प्रवालम् २ नव- किशलयं पिद्रुमश्च ॥ बलः २ प्राणः ॥ अर्थप्रा-

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्ग)
प्राधान्यात सहोऽपि ।। सैन्यस्थौल्यरूपेषु तु क्लीवः।।
शम्बलम् २ पाथेयम् ॥ उत्पलं २ सरोजम् अर्थ.
प्राधान्यात कुवलयमपि ॥ उपलः २ पापाणः ॥
लिं २ सद्वृत्तं खभावश्च ॥ शैलम् २ गडः ॥
शकलं २ खण्डम् ॥ अङ्गुलः २ अङ्गुलीयमानम् ॥
अञ्चलम् २ वस्त्रैकदेशः ॥ कमलः २ पद्मम् ॥
जले तु क्लीबः ॥ अर्थप्राधान्यान्नालीकमपि ॥ मलं
२ किट्टम् पापं च ॥ किट्टे चार्थप्राधान्यात् किट्टः
किट्टम् ॥ मुसलः २ क्षोदनोपकरणम् ॥ अर्थप्रा-
धान्यात् अयोऽग्रः ॥ शालम् २ वृक्षविशेपः ॥
कुण्डलं २ कर्णभरणम् ॥ कललम् शुक्रशो-
णितयोरीयढनः परिणामः ॥ नलम् २ अन्तः
शुपिरस्तृणविशेपः॥ नल् गन्धे इत्यस्येदं रूपमिति
कृतलत्वान्नडादस्य भेदः ॥ निगल्यते वध्यतेऽने-
नेति निगलः पादयन्धनम् ॥ अयमपि धातुभेदे
कृतलखान्न सिध्यति ॥ नीलं २ वर्णविशेषः ॥
मङ्गलः २ प्रशस्तम् ॥ २९॥

·(पुंनपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । काकोलहलाहलौ हलं कोलाहलकङ्कालवल्कलः॥ सौवर्चलधूमले फलं हालाहलजम्वालखण्डलाः॥३०॥ काकोलो २ विषभेदः ॥ हलाहलः २ स एव । हल: २ सीरः ॥ कोलाहलः २ कलकलः ।। कंकालं २ शरीरास्थि ॥ वल्कलं २ वृक्षादीनां त्वक् ॥ सौवर्चलम् २ रुचकम् ॥ धूमलः २ तूर्यः॥ फलः २ प्रयोजनं पुष्पादिभवं च ॥ हालाहलो २ विषभेदः । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वेन हालहल- मपि ॥ जम्बालः २ कर्दमः ॥ खण्डलः २ खण्डम् ॥ ३०॥ लाशूलगरलाविन्द्रनीलगाण्डीव- गाण्डिवाः॥ उल्वः पारशवः पार्थापूर्व- त्रिदिवताण्डवाः॥३१॥ लागूलः २ पुच्छम् ॥ गरलं २ विषम् ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग) इन्द्रनीलः २ रत्नभेदः ॥ गाण्डीवं २ धनूः पार्थ- धनूश्च ॥ गाण्डिवं २ तदेव ॥ उल्वः २ कललम् ॥ पारशवः २ शस्त्रम् ॥ पार्श्वः २ कक्षाधः शरीर- देशः ॥ अपूर्व २ धर्माधर्मों ॥ त्रिदिवं २ र्वगः ॥ ताण्डवम् २ उद्धतं नृत्यम् ॥ ३१ ॥ निष्ठेवः प्रग्रीवः शरावरावौ भावल्ली- बशवानि ॥ दैवः पूर्वः पल्लवनल्वौ पाशं कुलिशं कर्कशकोशौ ॥ ३२ ॥ निष्ठेवः २ निष्ठेवनम् ॥ अत्र यज्ञोपकरण- वाचिनं पात्रीवशब्द केचित्पठन्ति स त्वाश्रय- लिङ्गः ॥ प्रग्रीवो २ वातायनम् ॥ शरावो २ वर्ध. मानम् ॥ रावः २ ध्वनिविशेपः ॥ भावः २ स्वभा. वादिः॥ क्लीवः २ तृतीयाप्रकृतिः॥ अर्थप्राधान्यात नपुंसकमपि ॥ शवो २ मृतशरीरम् ॥ देवो विधिः ॥ पूर्वः २ प्रथमता ॥ गुणवृत्तिरत्वाश्रय- लिङ्गः ॥ पल्लवः २ किशलयम् ॥ पल्लवान्तत्वाद ·(नपुंसकलिङ्ग)अवचूरिसहितम् । सपल्लवो २ वासः ॥ नल्यो २ हस्तचतु:शती । अथ शान्ताः ८॥ पाशो २ बन्धनम् ॥ कुलिशो २ वज्रम् | कर्कशो २ ऽमृदुत्वम् ॥ गुणवृत्तरत्वा- श्रयलिङ्गता ॥ कोशो २ भाण्डागारः कुड्मलं शपथश्च ॥ भाण्डागारेऽर्थप्राधान्यात् गोऽपि तालव्योपान्त्यः ॥ समानार्थः मूर्धन्योपान्त्यः कोपशब्दो वक्ष्यते ॥ ३२ ॥ आकाशकाशकणिशाङ्कुशशेषवेषो- पणीषाम्बरीषविषरोहिषमाषमेषाः॥प्र- त्यूपयूषमथ कोषकरीकर्षवर्षामिषा रस- बुसेक्कसचिक्कसाश्च ॥ ३३ ॥ आकाशो २ नभः ॥ काशः २ तृणविशेषः॥ कणिशं २ धान्यशीर्षकम् ॥ अङ्कुशः २ सृणिः ॥ अथ पान्ताः १५ ॥ शेषः २ उपयुक्तेतरत् ॥ वेपः भाकरपः॥ तालव्योपान्त्योऽप्ययम् ॥ उप्णीपं २ किरीटम् शिरोवेष्टनं च ॥ अम्बरीपं २ भ्राष्ट्रः ।

·हैमलिङ्गानुशासनम-(पुनपुंसकलिङ्ग) विषं २ गरलम् ॥ रोहिषं २ रक्ततृणम् ॥ मापः २ धान्यविशेषः । मेषः२ मेण्ट्रम्॥ प्रत्यूषः २ प्रभा- तम् ॥ यूपं २ मुद्गादिरसविशेषः ॥ कोषः २ कुड्मलम् ॥ करीषः २ शुष्कगोमयं तदग्निश्च ॥ कर्पः २ पलचतुर्थाशः ॥ वर्षः २ संवत्सरः वृष्टिः खण्डः भरतक्षेत्रादि च ॥ आमिषम् २ उत्कोचः मांसं भोग्यवस्तु च ॥ रसं २ मधुरादि श्रृंगारादि विषं वीर्य रागश्च ॥ बुसम् २ कडगरः ॥ इकसं २ वस्तुविशेपः ॥ चिकस २ यवान्नविशेपः॥ चका- रात् पायसं २ परमान्नं २ च ॥ ३३ ॥ कास पासो दिवसावतंसवीतंस- मांसाः पनसोपवासी ॥ निर्यासमासी चमसांसकांसस्नेहानि वहाँ गृहगेह- लोहाः ॥ ३४॥ कर्पासः २ तूलकारणम् ॥ आसो २ धनुः ॥ दिवसं २ दिनम् ॥ अवतंसः २ शेखरः ॥ अव.

·(घुनपुंसकलिङ्ग) अवचुरिसहितम् । स्य वादेशे वतंसोऽपि ॥ अर्थप्राधान्यादुत्तंसो २ ऽपि । वीतंसः २ पञ्जरः॥ मांसं २ जङ्गलम् ॥ पनसो २ वृक्षविशेषः॥ उपवासः अहोरात्रनिरश- नता ॥ निर्यासो २ वृक्षादेर्निस्यन्दः ॥ मासः २ पक्षद्वयम् ॥ चमसम् २ यज्ञपात्रम् ॥ मसूरादि- पिष्टे तु बहुलकात्स्त्रीत्वम् । चमसी ॥ अंसः २ स्कन्धः।। कांसो २ भाण्डविशेषः ॥ स्नेहं २ सौहृदं तैलं च ॥ वर्हः २ कलापः वर्ण च ॥ गृहाणि २ दारा वेश्म च ॥ गेहः २ सदनम् ॥ लोहः २ अयः अगुरु च ॥ ३४ ॥ पुण्याहदेही पटहस्तनूरुहो लक्षाररिस्थाणुकमण्डलूनि च ॥ चाटुश्चटुर्जन्तुकशिप्वणुस्तथा जीवातुकुस्तुम्बुरुजानु सानु च ३५ पुण्याहः २ पुण्यदिनम् ॥ देहः २ कायः ॥ पटहः २ आनकः ॥ तनूरुहः २ गरुडोम्नी ॥ लक्षः २ व्याजः॥ वेध्ये क्लीयः ॥ संख्यायांतु ·: हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंनपुंसकलिङ्ग) स्त्रीक्लीवः ॥ अररिः२ कपटाम् ॥ अथोदन्ताः ॥ स्थाणुः २ शङ्कुः॥ शिवे तु देहिनामत्वात्पुंस्त्वम्॥ कमण्डलुः २ करकः ॥ चाटुः २ प्रियवाक्यम् ॥ चटुः २ तदेव ॥ जन्तुः २ प्राणी ॥ कशिपुः २ भोजनाच्छादने ॥ अणुः २ परमाणुः सूक्ष्मपरि- माणविशेष इत्यर्थः ॥ जीवातुः २ जीवनौषधम् ॥ कुस्तुम्बुरुः २ धान्यविशेपः ॥ जानुः २ अष्ठी- वान् ॥ सानुः २ गिरितटम् ॥ ३५ ॥ कम्वुः सक्तुर्दागुरुर्वास्तु पला- एडुर्हिगुः शिगुर्दोस्तितउः सीध्वथ भूम ॥ वेम प्रेम ब्रह्म गरुल्लोम विहायः कर्माष्ठीवत्पमधनुर्नामम- हिम्नी ॥३६॥ इतिपुंनपुंसकलिङ्गाः॥ कम्युः २ शंखः ॥ वलये शम्बूके गजे कचूरे च पुंसि ॥ सक्तुः २ यवादिविकृतिः ॥

·(नपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् ।
के चिदनं बहुवचनान्तं पठन्ति ॥ दारु २ काष्ठम् ॥
दावन्तत्वादेव महादादियोऽपि 'क्लीबाः ॥
सर्वेऽप्येते एकार्थाः॥ अगुरु २ गन्धद्रव्यविशेषः ।।
वास्तु २ गृहभूमिः ॥ पालण्डुः २ कन्दविशेषः ॥
हिङ्गु २ रामठम् ॥ शिग्य २ शोभाञ्जनम् ॥
मथोदन्तप्रक्रम एव छन्दोऽनुसंधानात् सन्तः।
दोः २ बाहुः ॥ तितउः २ शूर्पम् ॥ सीधुः २
मैरेयम् ॥ अथ व्यञ्जनान्ताः १३ ॥ भूमा २
बहुत्वम् ॥ वेमा २ तन्तुवायशलाका ॥ प्रेमा २
मेहः नर्म च॥ ब्रह्म २ तपः वेदः ज्ञानम् आत्मा
प्रजापतिः ॥ गरुत्-२ स्वर्ण पिच्छं च ॥ लोम २
तनूरुहम् ॥ विहायाः २ शकुनिनभश्च ॥ कर्म २
क्रिया व्याप्यं च ॥ अष्ठीवान् २ जानुः ॥ पक्ष्म २
भाक्षिरोम तूलं च ॥ धनुः २ चापम् ॥ नाम २
संज्ञा ॥ महिमा २ महत्त्वम् ।। ३६ ॥
इति पुनपुंसकलिङ्गं समाप्तम् ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(स्त्रीक्लीवलिङ्गः) अथ स्त्रीक्लीवलिङ्गः॥ स्त्रीलीवयोर्नखं शुक्ती विश्वं मधुकमौषधे॥ माने लक्षं मधौ कल्यं क्रोडोऽङ्के तिन्दुकं फले ॥१॥ शुक्तौ गन्धद्रव्यविशेपे नखशब्दः स्त्रीक्ली- बलिङ्गः ॥ नखी । नखम् ॥ विश्वमधुकनाम्नी औपधवाचिनी स्त्रीक्लीबे ॥ विश्वा विश्वं शुण्ठी ॥ मधुका मधुक मधुयष्टिः ॥ माने सख्यायां लक्ष स्त्रीक्लीबम् ॥ लक्षा लक्षं सहस्रशतम् ॥ मधौ मद्ये वाच्ये कल्यशब्दः स्त्रीक्लीवः ॥ कल्या कल्यम् ॥ अङ्के उसि वाच्ये कोडशब्दः स्त्रीक्लीवः ।। क्रोडा । क्रोडम् ॥ फलविशेपे तिन्दुक स्त्रीक्लीवम् तिन्दुकी। तिन्दुकम् ॥ १॥ तरलं यवाग्वां पुष्पे पाटलं पटलं चये ॥

·(स्त्रीक्लोबलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । १४१ वसन्ततिलकं उत्ते कपालं भिनुभाजने ॥२॥ यवाग्वां वाच्यायां तरलम् । तरला । तरलम् ॥ हारे तन्मध्यमणौ चाभरणनामत्वात्पुंस्त्वम् ।। पुप्प- विशेषे वाच्ये पाटलम् पाटली पाटलम्॥चये समूहे वाच्ये पटलम् । पटली पटलम् । पिटकतिलकपरि- च्छेदेषु लान्तत्वान्नपुंसकत्वम् ।। वृत्तविशेषे वसन्त- तिलकम् ॥ वसन्ततिलका । वसन्ततिलकम् ॥ भिक्षुभाजने वाच्ये कपालं स्त्रीक्लीबम् ॥ कपाली ॥ कपालम् ॥ २ ॥ अर्धपूर्वपदी नावष्ट्यणकर्बनटौ क- चित्॥ चोराद्यमनोज्ञाद्यकञ् कथानक- कशेरुके ॥३॥ अर्धशब्दपूर्वपदोऽट्समासान्तो नौशब्दः स्त्री क्लीवः ॥ अर्धनावी । अर्धनावम् ॥ ट्यण्प्रत्ययान्त कर्तृवर्जिते कारके विहितो योऽनटप्रत्ययस्तदन्त ·म्॥ १४२ हैमलिङ्गानुशासनम्-(स्त्रीक्लीवलिङ्गः) च क्वचिल्लक्ष्यानुसारेण स्त्रीक्लीबम् ॥ व्यण, रचितस्य भावः कर्म वा औचिती । औचित्यम् ॥ एवं याथाकामी याथाकाम्यम् ॥ वैदग्धी वैदग्ध्य- मैत्री मैत्र्यम् ॥ आनुपूर्वी । आनुपूर्व्यम् ॥ इत्यादि ॥ क्वचिहचनात् क्वचित्स्त्रीत्वमेव ॥ शीलमेव शैली । क्वचित्लीवत्वमेव । शैत्यम् ॥ एवं दायम् । जाड्यम्। ब्राह्मण्यम् । त्रैलोक्यम्। सैन्यम् ॥ इत्यादि ॥ अक-नट् ॥ आस्थानी आस्थानम् राजसभा ॥ राजधानी राजधानम् स्कन्धावारः ॥ चालिनी चालनम् तितउः ॥ एवं करणी करणम् ॥ प्रमाणी प्रमाणम् ॥ इत्यादि ॥ क्वचित्स्त्रीत्वमेव ।। गुणलयनी दूप्यम् ॥ भ्रमणी राज्ञः क्रीडा ॥ प्रसाधनी कङ्कतिका ॥ वेपे तु क्लीबत्वमेव । गपादनी गवा घासस्थानम् इत्यादि। क्वचिन्नपुंसक्त्वमेव ॥ प्रधीयतेऽस्मिान्निति प्रघा- नम् ॥ 'प्रकृतौ च महामाने प्रज्ञायां परमात्मनि । नपुंसकं प्रधानं स्यात् एकले तूचमे सदा '१॥

·(स्त्रीक्लीबलिङ्ग)अवचूरिसहितम् । १४३ साध्यतेऽनेनेति साधनं प्रमाणं तुरगादिसमूहश्च ।। लक्षणं लक्ष्म चिह्न नाम च ॥ उपवर्तनं देशः।। स्थान स्थितिः सादृश्यं च ॥ युक्तार्थे करणार्थे च स्थाने इत्यव्ययम् ॥ केतनं २ गृहम् ॥ केतौ तु पुनपुंसकन् ॥ प्रमाणं २ सम्यक् प्रवक्ता ॥ कारणं २ मर्यादा मान च उपसर्जनं २ गोणमित्यादयः॥ केचित्तु आश्रयलिङ्गभाजः ॥ राजभोजनः शालिः॥ राजभोजनी द्राक्षा॥राजभोजनमन्नम् इत्यादिकाः॥ मनोज्ञाद्यन्तर्गणवर्जितेभ्यश्चौरादिभ्यो योऽकप्रत्य यस्तदन्तं नामस्त्रीनपुंसकम्॥ चौरिका । चौरकम् ॥ धौर्तिका । धौर्तकम् ॥ यौवनिका । यौवनकम् इत्यादि ॥अमनोज्ञादीति किम् । मानोज्ञकम् प्रैय- रूपकम् इत्यादौ आ त्वात्त्वादिः' इत्यनेन क्लीब- त्वमेव ॥ चौर । धूर्त । युवन् । ग्रामपुत्र । ग्राम- पण्ड । ग्रामभाण्ड । ग्रामकुमार । ग्रामकुल। ग्राम- मुलाल। अमुप्यपुत्र। अमुप्यकुल शरपुत्र । शारपुन । मनोज्ञ। प्रियरूप । अभिरूप । बहुल।

·१४४ हैमलिङ्गानुशासनम्-(स्त्रीक्लीबलिङ्गः) मेधाविन् । कल्याण | आढय। सुकुमार छान्दस । छात्र । श्रोत्रिय । विश्वदेव । ग्रामिक । कुलपुत्र । सारपुत्र । वृद्ध । अवश्य ॥ इति चौरादिः ॥ अथ कान्ताश्चत्वारः ॥ कथानिका कथानकम् आख्या- नम् ॥कशेरुका कशेरुकं पृष्ठास्थि ॥ ३ ॥ वंशिकवक्रौष्ठिककन्यकुब्जपीठानिन- क्तमवहित्थम् ॥ रशनं रसनाच्छोट न- शुम्बं तुम्बं महोदयं कांस्यम् ॥४॥ वशिका । वशिकम् अगुरुः ॥ वक्रोष्ठिका । वक्रोष्ठिक स्मितम् ॥ अथ जान्तः॥ कन्यकुब्जा कन्यकुब्ज महोदयाख्यो देशः॥ अथ ठान्तः ॥ पीठी पीठमासनम् ।नक्ता नक्त रातिः॥ नक्त- मिति मन्तमव्ययमपि ।। अपहित्था अरहित्थमा- कारगोपनम् ॥ रशन रशना काञ्ची॥ रसना रसनं जिहा ॥ अच्छोटना आच्छोटन मृगया ॥ शुम्बा शुम्ब रज्जः ॥ तुम्बी तुम्बं वल्लिरिशेपः ॥ महो.

·(स्त्रीक्लीबलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । १४५ दया महोदयं कन्यकुब्जाख्यो देशः ॥ कांस्यी । कांस्यं सौराष्ट्रिका अर्थप्राधान्यात् सौराष्ट्रिका सौ- राष्ट्रिकमपि ॥ ४॥ मृगव्यचव्ये च वणिज्यवीर्यनासीर- गात्रापरमन्दिराणि ॥ तमिस्रशस्त्रे नगरं मसूरत्वक्षीरकादम्बरकाहलानि ॥५॥ मृगव्या मृगव्यं पापर्दिः ॥ चव्या चव्यं नागवल्लिमूलम् । वचायो तु स्त्रीत्वमेव ॥ वणिज्या वणिज्यं वणिक्कर्म ॥ वीर्या वीर्यम् अतिशयशक्तिः॥ अथ रान्ता दश ॥ नासीरा नासीरमग्रयानम् ॥ गाना गात्र गजस्य पूर्वजद्धादिभागः ॥ अपरा अपर गजस्य पाश्चात्यजड्या ॥ मन्दिरा मन्दिर गृहम् ॥ समुद्रे तु पुस्त्वमेव ।। नगरे तु क्लीबम् ॥ तमिस्र तमः | तमिस्रा निबिड तमः ॥ सामान्य- विशेषयोरभेदविरक्षया ऐकार्यम् ॥ कोपे तु क्लीवम् ॥ कृष्णपक्षनिशायां तु स्त्री ॥ शस्त्री शरनमायुधनिशेपः ॥ नगरी नगरं पुरी ॥ मसूरी ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(स्त्रीक्लीवलिङ्ग) मसूरं चर्मासनम् ॥ त्वक्षीरी त्वक्षीरं वंशलो. चना । कादम्बरी कादम्बरं मद्यविशेषः ॥ सामा- न्यविशेषयोरभेदविवक्षायामित्य निर्देशः॥यदाह- कादंबरं मद्यभेदे दधिसारे सीधुनि स्त्रियाम् ॥ अथ लान्ता अष्ट ॥ काहला काहल शुपिरो वाद्यभेदः ॥ ५॥ स्थालीकदल्यौ स्थलजालपित्तला गोलायुगल्यौ वडिशं च छर्दि च ॥ अलावु जम्वूडुरुषः सरः सदो रोदो ऽर्चिषी दाम गुणे त्वयट तयट् ॥ ६॥ इति स्त्रीक्लीवलिङ्गाः॥ स्थाली स्थालं भाजनविशेषः । कदली कदलम् शाकादेर्नवनालम्॥ स्थली अकृत्रिमा चेत् कृत्रिमा तु 'स्थला । स्थलम् उन्नतो भूभागः ॥ जाली जालम् आनायः समूहः गवाक्षश्च ॥ पित्तला पिचलमारकूटम् ॥ गोला गोलं 'पत्राने ·(स्त्रोक्लाबलिङ्ग)अवचूरिसहितम् । १४७ कुमद्यां च गोदावर्या च मण्डले| सखीमणिकयो- गोला गोलं लक्ष्यानुसारतः' ॥ १॥ युगली युगलं युगम् ॥ अथ शान्तः ॥ बडिशा बडिश मत्स्यबन्धनम् ॥ बडिशीत्यपि क्वचित् ॥ अथे. दन्तः॥ इयं छर्दिः इद छर्दिः वान्तिः॥ इयमलावूः इदमलाबु तुम्बीलता ॥ इयं जम्बू: इदं जम्बु जम्बू- वृक्षफलम् ।। अनयोः क्लीवत्वे इस्वता ।। उडाउडु नक्षत्रम् ॥ उपाः उपः सन्ध्या ॥ प्रभाते पुनपुंस- कम् । सरः सरसी तडागः ॥ सदः सदाः सभा ॥ रोदसी धावापृथिव्यौ ॥ अर्चिः २ अग्निशिखा रश्मिश्च । दाम २ बन्धनम् ॥ गुणवाचिअयट्त- यडन्तं नाम स्त्रीनपुंसकम् ॥ द्वयी इयम् । त्रयी त्रयम् । चतुष्टयी चतुष्टयम् । गुणिनि त्वाश्रयलि. ङ्गतैव ॥ इये पदार्थाः द्वयी गतिः । इयं वस्तु ॥ त्रयाणि जगन्ति ॥ चतुष्टये कपायाः ॥ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः इत्यादि ॥६॥ इति स्त्रील्लीचलिङ्गम् ॥

·१४८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (खतस्त्रीलिङ्गः)
अथ स्वतस्त्रिलिङ्गः।
स्वतस्त्रिलिङ्गः सरकोऽनुतर्षे शललः
शले ॥ करकोऽब्दोपले कोशः शिम्बा-
खड्गपिधानयोः ॥१॥
स्वतो नतु विशेप्यवशात्॥ अनुतर्फे मद्यपाने
वाच्ये सरकशब्दस्त्रिलिगः ॥ सरकः । सरका ।
सरकम् ॥ स्वतस्त्रिलिङ्ग इत्यधिकारः ॥ शले
श्वाविद्रोमाणि वाच्ये शललशब्दस्त्रिलिङ्गः ॥
शललः । शलली । शललम् ॥ अब्दोपले मेघपा-
पाणे वाच्ये करकशब्दस्त्रिलिङ्गः ॥ शिम्बायां
बीजकोशे खड्गपिधाने प्रत्याकारे च कोशशब्द-
स्त्रिलिङ्गः ॥ प्राणेपु असुपु वाच्येपु जीवः स्वत-
स्त्रिलिङ्गः॥१॥
जीवः प्राणेपु केदारे वलजः पवने
खलः ॥ बहुलं उत्तनक्षत्रपुराद्याभर-
णाभिधाः ॥२॥

·१४९
(खतस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् ।
जीवः जीवा जीवम् प्राणाः ॥ केदारे
वाच्ये वलजस्त्रिीलङ्गः ।। पवने धान्यपवनस्थाने
खलशब्दस्त्रिलिङ्गः ॥ वृत्तं मात्रादिच्छन्दः ॥
वृत्तादीनामभिधा नामानि बहुलं लक्ष्यानुरोधेन
त्रिलिङ्गानि ॥ वृत्ताभिधा श्लोकः पुटः पणव
इत्यादि पुंसि । प्रमाणी समानी कलिका गाथा
आर्या इत्यादि स्त्रियाम् ॥ पक्त्रं वितानमित्यादि
क्लीबे ॥ दण्डकः पुनपुंसकः ॥ वसंततिलक
स्त्रिक्लीवे उक्तम् ॥ नक्षत्राभिधा तिष्यः पुनर्वसू
इत्यादि पुसि । अश्विनी इल्वलाः चित्रा इत्यादि
स्त्रियाम् ॥ ॐ नक्षत्रम् इत्यादि नपुंसकम् ॥
मृगशिरः पुनपुंसकः ॥ कस्यचित्पुरस्याभिधा
द्रङ्गःद्राड्गःनिगमः इत्यादि पुंसि ॥पू: अमरावती
अलकेत्यादि स्त्रियाम् ॥ अधिष्ठानं पत्तनं दुर्गम्
इत्यादि क्लीबम् ॥ आदिशब्दो ग्रामदेशोपलक्षणम्
तेन वरणा ग्रामः गोदौ ग्रामः इत्यादि पुसि ॥
शालूकिनी ग्रामः । काञ्ची माढिच देशः इत्यादि

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्वतस्त्रीलिङ्ग) स्त्रियाम् ॥ कोडं ग्रामः कुरुक्षेत्रं च देशः इत्यादि क्लीबे ॥ आभरणाभिधा। तुलाकोटिः ताडङ्क: इत्यादि पुंसि ॥ वालपाश्या पारितथ्याशब्दौ केशाभरणे ,मेखला सप्तकी इत्यादि स्त्रियाम् ॥ केयूराङ्गदे मुकुटम् अङ्गुलीयकम् इत्यादि क्लीवे ॥ आवाप्यादयः पुनपुंसकाः॥ हारः पुनपुंसकः ।। रशनं स्त्रीक्लीवम् ॥२॥ भल्लातक आमलको हरीतकविभी- तकौ ॥ तारकाढकपिटकस्फुलिङ्गा विडङ्गतटौ ॥३॥ भल्लातकी आमलकी हरीतकी विभीतक्या- दयो वृक्षभेदाः। तारका भम् । आढकी मानवि- शेषः । पिटका भाजनविशेषः फोटश्च । स्फुलिङ्गा अग्निकणाः। विडङ्गा औपघिविशेपः। अभिज्ञे त्वाश्रयलिङ्गः । तटी रोधः ॥ ३ ॥ पट: पुटो वटो वाटः कपाटशकटो

·(खतस्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् ।
कटः ॥ फेटो मठः कुण्डनीडविषाणा-
स्तूणकङ्कतौ ॥४॥
पटी वस्त्रविशेषः। पुटी पत्रभाजनम् ।
भूर्जाद्यवयवे तु टान्तत्वात् पुरत्वमेव ॥ वटी
न्यग्रोधतरुः रज्जुश्च ॥ वाटी वृत्तिः। यवविकारे
वरण्डेऽङ्गे च बाहुलकात्पुनपुंसकः ॥ वर्त्मनि
पुस्त्वमेव । इक्कटीवास्तुनास्तु स्त्रियाम् ॥ कपाटी
अररिः। जपादित्वाइत्वे कवाटी ॥ शकटी अनः।
कटी वीरणादिकृतः। पटी संघातः परिच्छदश्च ॥
स्वार्थे के पेटिका ॥ मठी आश्रयविशेषः ।
कुण्डी भाजनभेदः ॥ नीडा कुलायः ॥ विषाणी
विषाणा वा गधादिशृङ्गम् दन्तिदन्तश्च ॥ तूणी
तूणा वा इषुधिः ॥ कंकती केशमार्जनम् ॥ ४ ॥
मुस्तकुथेगुदजृम्भदाडिमाः
पिठरप्रतिसरपात्रकन्दराः ॥
नखरो वल्लूरो दरः पुरश्छा-
कुवलमृणालमण्डलाः॥५॥

·१५२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्वतस्त्रीलिङ्ग) मुस्ता कन्दविशेषः । कुथा वर्णकम्बलः। इगुदी वृक्षविशेषः ॥ जृम्भा जृम्भणम् ॥ दाडिमा उञ्चिलिङ्गतरुः तत्फलं तत्कणश्च ॥ पिठरी स्थाली ॥ मुस्तं मन्थानदण्डयोस्तु क्लीबम् । प्रतिसरा मङ्ग- ल्यसूत्रम् सेनायाः पश्चाद्भागश्च ॥ पात्री भाजनम् योग्ये यज्ञभाण्डे नाटयानुकतीर च क्लीवः ॥ कन्दरी कन्दरा च दरी। अकुशे तु पुसि ॥ नखरी नखरा वा नखः ॥ वल्लूरा सौकरं शुष्क वा मासम् ॥ ऊपरे नक्षत्रे वाहने च क्लीवम् ॥ दरी श्वभ्रम् ॥ पुरी नगरी ॥ छत्री आतपत्रम् ॥ कुवली वृक्षविशेपः तत्फलं च ॥ मृणाली विसम् ।। मण्डली देशः समूहश्च बिम्बं चतुरस्रता च ॥ ५॥ नालप्रणालपटलार्गलशृङ्खलक- न्दलाः ॥ पूलावहेलो कलशकटाहो षष्टिरेण्विपु॥६॥ इति स्वतस्त्रिलिङ्गाः ।। नाली नाला वा पद्मादिवृन्तम् ॥ जलनिर्गमे ·(परलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । तु बाहुलकात्पुसि लत्वाभावे, नाडः । प्रणाली जलपद्धतिः ।। पटली गृहोपरिभागः आक्षरोगश्च ॥ 'अर्गला त्रिपु कल्लोले दण्डे चान्तः कपाटयोः ॥ शृङ्खलः शृङ्खला शृङ्खलमयोमयी रज्जुः ॥ कन्दली उपरागः समूहः नवाइकुरः द्रुमभेदश्च ॥ पूली पूला वा बद्धतृणसंचयः ॥ अवहेलाऽवज्ञा ॥ कलशी जलाद्याधारविशेषः ॥ दन्त्योपान्त्योय- मपि।। कटाही भाण्डविशेषः । षष्टिः सख्याविशेषः रेणुधूलिः ॥ इपुर्वाणः ॥ ६ ॥ इति स्वतस्त्रिालिङ्गावचूरिः ॥ अथ परलिगः। परलिङ्गो इंद्वोऽशी डेऽर्थो वाच्यव- दपत्यमिति नियताः॥अस्त्र्यारोपाभा- वे गुणटत्तेराश्रयाचनलिङ्गे ॥ १ ॥ इन्हः समासो द्वन्द्वस्यैव यत्परमुत्तरपद तत्समानलिङ्गो भाति ॥ स च समाहारादन्यो ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (परलिङ्गः) भिन्नलिङ्गवर्तिपदो वचनं प्रयोजयति ॥ समाहार- स्तु नपुंसक उक्तः ।। समानलिङ्गवर्तिपदोऽपि सिद्धलिङ्ग एव ॥ इमौ मयूरीकुक्कुटौ।इमे कुक्कुट मयूर्यो । इत्यादि । अंशितत्पुरुषसमासः परलिङ्गो भवति ॥ अर्धे पिपल्या अर्धपिप्पली ॥ अयं समेंशेऽध नवा इति समासः ॥ अ| जरत्या: अर्धजरतीयम् ॥ जरत्यादिभिः, इति समासः॥ द्वितीयं भिक्षायाः द्वितीयभिक्षा द्विति' इति समासः ॥ पूर्वाह्नपूर्वरात्रादीनाम् 'अह' इति 'रात्र' इति च पुंस्त्वम् ॥ डेर्थश्चतुर्थ्यर्थोऽर्थशब्दो यत्र प्रस्तावात् तत्पुरुषसमासे स वाच्यस्य यल्लिङ्गं तत्समानलिङ्गो भवति ॥ ब्राह्मणायायं ब्राह्मणार्थः सूपः ।। एवं ब्राह्मणार्था पेया ॥ ब्राह्मणार्थ पयः ।। हे इति किम् । धान्येनार्थः धान्यार्थः । पुरत्वाप- वादो योगः ।। अपत्यमिति अपत्यादयः शब्दा नियता नियते अजहवर्तिनी व्यस्ते समस्ते वा लिङ्गवचने येषां ते तथा ॥ अपत्यं दुहिता

·(परलिङ्ग) अवचूरिसहितम् ।
पुत्रश्च ॥ इति शब्दस्याद्यर्थत्वादेव तोकं रक्षः
सारथिः सादी निषादी अतिथिः स्त्री पुमान् कुले
वा ॥ स्याहादः प्रमाणम्, अनेकान्तात्मकं वस्तु
संविदां गोचरः, दण्ड उपसर्जन, विद्या गुणः, गौः
प्रकाण्डं, कुमारी तल्लजा, अश्वो मतल्लिका ॥
स्वार्थिककप्रत्ययान्तास्तु क्वचिहाच्यालिङ्गा अपि
भवन्ति ॥ वीरौ रक्षःप्रकाण्डको । कुमारी तल्लजका
इत्यादि । बाहुलकात्क्वचिदाश्रयलिङ्गा अपि ।।
प्रमाणी ब्राह्मणी ।। गुणो विशेषणं तस्मात्प्रवृत्ति-
निमिचाहिशेष्ये वृत्तिर्यस्य स गुणवृत्तिः शब्दः
तस्याश्रयादिशेप्यवशाल्लिङ्गवचने स्याताम्
परवात सकलशास्त्रापवादः।। अस्त्र्यारोपेति आरो.
पोऽर्थान्तरे निवेशनम्, अस्त्रियामारोपोऽस्न्यारोपः
तस्याभावे सति ॥ गुणवृत्तिश्च गुणद्रव्यक्रियोपा-
धिभेदालेधा । गुणोपाधिः शुक्ल: पटः शुक्ला
शाटी शुक्लं वस्त्रम् । मूों ना मूर्खा स्त्री मूर्ख
कुलम् इत्यादि । द्रव्योपाधिः दण्डी ना दण्डिनी

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (परलिङ्गः)
स्त्री दण्डि कुलम् इत्यादि ॥ क्रियोपाधिः, पाचको
ना पाचिका स्त्री पाचकं कुलम् इत्यादि । सर्वादिः
केवलस्तदन्तश्च गुणवृत्तिः । एवं संख्यापि । सर्वः
सूपः सर्वा यवागूः सर्वमन्नम् ॥ एवं स सा तत् ॥
अन्यः अन्या अन्यत् ॥ द्वाभ्यामन्यः द्वन्यः
द्वन्या बन्यत् । एकः पटः। एका पटी। एकं
वस्त्रम् ॥ एवं हौ दे दे। त्रयः तिस्रः त्रीणि ॥
बहुव्रीहिरदिग्वृत्तिर्गुणवृत्तिः ॥ चित्रा गावोऽस्य
चित्रगुर्ना चित्रगुः स्त्री चित्रगु कुलम् इत्यादि ।।
दिग्याची तु दिनामत्वात्स्त्रीलिङ्गः ॥ दक्षिणस्याः
पूर्वस्याश्च यदन्तरालं दिक् सा दक्षिणपूर्वा दिग् ॥
एवं दक्षिणपश्चिमा ॥ पूर्वपदप्रधानस्तत्पुरुषस्तद्धि-
तार्थहिगुश्च गुणवृत्तिः ॥ अतिक्रान्तः खट्वामति-
खट्वः अतिखट्वा अतिखट्वम् ॥ एवमवकुष्टः
कोकिलया अवकोकिलः ३ । परिग्लानोऽध्ययनाय
पर्यध्ययनः ३ । अलं जीविकाय अलंजीविकः३॥
निष्क्रान्तः कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बः ३ । प्राप्तो

·१५७ (परलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । जीविका प्राप्तजीविकः ३ इत्यादयः ॥ शतात्परे परःशताः ३॥ एवं परःसहस्राः ३ । परोलक्षाः३। उत्तरपदप्रधानस्य तु यथास्वं लिङ्गम् ॥ तद्धिता. र्थहिगुः । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः । पश्चकपाला । पञ्चकपालम् ॥ रक्ताद्यर्थेऽणाद्यन्ताश्च गुणवृत्तयः । हरिद्रया रक्तः हारिद्रः हारिद्री हारिद्रम् ॥ एवं सर्वताहतेषु यथायोगमपवादवर्ज- मुदाहार्यम् ॥ आरोपाभावे इति किम् । चश्चैव चचा पुरुषः । अत्र समतया आरोपः। एवमन्ये- प्वप्यारोपपूदाहार्यम्॥ अस्त्रीति किम् । धवनाम्नो योगात्तद्भार्यायामध्यारोपे आश्रयलिङ्गतैव ॥ प्रष्ठस्य भार्या सएवेयमित्यमेदोपचारेण प्रष्ठी ॥ एवं भवान्यादयोऽपि ॥१॥ प्रकृतेर्लिङ्गवचने वाधन्ते स्वार्थिकाः क्वचित् ॥ प्रकृतिहरीतक्यादिर्न लिङ्- गमतिवर्तते ॥२॥ स्वार्थे प्रकृत्यर्थे भवन्ति इति स्वार्थिकाः ॥

·१६० हैमलिङ्गानुशासनम् (परलिङ्गः) समदृभदनुशासनानि लिङ्गानाम्।।५॥ ॥ इति लिङ्गानुशासनं संपूर्णम् ॥ नन्ता संख्या डत्यन्तं युष्मदस्मदी च अलिङ्गगः शब्दाः ॥ पञ्च कति यति वा स्त्रियः ॥ अत्र डीन भवति ॥ युप्मभ्यम् अस्मभ्यम् अत्राप् न भवति ॥ विभक्त्यन्तं पदं, सविशेपणमाख्यातं वाक्यम् , स्वरायव्ययं च अलिङ्गानि असंख्यानि च ।। काण्डे । कुलम् पचते । काण्डीभूतं कुलम् । एप क्लीबे' इति इस्वो न भवति ॥ तद्वहुलम् ॥ तत्पूर्वोक्तं लिङ्गलक्षणं बहुलं द्रष्टव्यम् ॥ तेन पिङ्गः पिशङ्गे पिङ्गी तु शम्यां पिङ्गे तु बालकम् ॥ रामठे नालिकायां तु पिङ्गा गोरोचनामयोः ' १ इत्येवमादि लिङ्गं शिष्टप्रयोगानुसारेण वेदितव्यम् ॥ तदुक्तम्- वाग्विषयस्य तु महतः संक्षपत एव लिङ्गविधिरुक्तः ॥ यन्नोक्तमत्र सद्भिस्तल्लोकत एव विज्ञेयम् ' ॥ १ ॥ ॥ इति लिङ्गानुशासनावचूरिः समाप्ता ।