Bhartiya Vidya Mandir Shoudh Pratisthan,bikaner
Vikramorvasiyam
Front matter
तीयोऽः] प्रकाशटीकोपेतम् । ६७ ननु मम लुलितपारिजातशयनोये भवन्ति । नन्दनवनवाता अप्यत्युप्णकाः शरीरके ॥ १३ ॥ ( सामिश्र संभावित्रा जह अहं तुह अमुणिया। तह अणुरत्तस्स जइ णाम तुह उवरि ॥ १२ ॥ णं मे लुलिपारिजाप्रसअणिज्जयम्मि होन्ति । णन्दणवणवादावि अच्चुण्हा सरीरए ॥ १३ ॥) उर्वशी-किं नु खलु साप्रतं भणिष्यति । (किं णु खु संपदं भणिस्पदि) ठिनभावेन उत्प्रेषिता तथा स्याम् अभविष्यम् , ननु तर्हि तदा लुलित. जातशयनीये सन्तापभाजनशरीरसम्पर्कवंशादितस्ततो लुठिवपारिजातकुसुम- यिनीये मम शरीरके देहे नन्दनवनवाताः देवकाननवायवः अपि भत्युष्णका विन्ति (तरकथमिति शेपः) । अयमाशय.-यग्रह मयि वद्धभावे भवति नितान्त. न चामविप्यं, यथा स्व मामुस्प्रेक्षसे, तदा स्वसम्पर्कवशेन पारि- जातशयनं ग्लपयति मदनके नन्दनवनवायवोऽपि ज्वलनमिव सनयन्ति तस्कथं स्यादतस्तथा तव प्रत्ययो निमूलस्स्वमिवाहमपि विरहतप्तैवेति सन्देशो योभ्यः । भन्न 'शरीरके' इत्यत्र कनोऽनुकम्पनीयता, तया चाशुमाविन्यनर्थपरम्परा, मरयुष्णका इत्यनेनासयता, लुटितपारिजातशपनीये इति विधीयमानतापोपशमोपायानां निरर्थकता, अपिना नन्दनवातानां तापापहारप्रसिद्धता, स्वामिबिति सम्बोधनेन घारमसमर्पणा, अनुरकस्येति रागोदयज्ञानकृता स्वसमर्पणतिरस्कृतिजन्यभीतिनितृ- त्तिरित्यादयोऽर्था व्यज्यन्ते । मन लेखो नाम सन्ध्यगमुपक्षिप्तम् , तदुधम्-'विव. सितार्यकलिता पत्रिका लेख उच्यते' इति । तत्रैव स्वानुरागप्रकाशकरवस्योपपत्ति- मत्वात् 'उपन्यास' इति सन्यामप्युक्तं भवति । इय गीतिः। अत्र मात्रान्या- सस्तालाश्रयेति न लौकिकच्छन्दोलक्षणसमन्वयसंभवः ॥ १२-१३ ।। साम्प्रतम्-पत्रेण मदीयमाशयं विज्ञाय। किन्नु मणिप्यति-स्वं भावं विराग वा पक्षयिष्यति ? भनेन प्रश्नेन तस्यास्तद्विपया समधिकोस्कण्ठा व्यजिता। प्रोदासीन्य आपने स्थिरकर रखा है, यदि वैसा ही वात रहती तो हमारी यह देह पारिजातपक्षवसे बने शयनपर भी क्यों छटपटाती, तया उसे नन्दनवायुसे भी सन्ताप क्यों होता ॥ १२-१३ ॥ उर्वशी-न जानें अब क्या कहते है ?
६८
विक्रमोर्वशीयम् ।
चित्रलेखा-ननु भणितमेव कमलनालायमानैरङ्गैः। (णं भणिदं
कमलणालाप्रमाणेहिं अलेहिं)
विदूषक -दिष्टया मयेव बुभुक्षितेन स्वस्तिवाचनकमुपलब्धं
समाश्वासनम् । (दिठ्ठिा मए विश्न बुभुक्खिदेण सोत्यिवाअण छव
भवदा समासासणं)
राजा-समाश्वासनमिति किमुच्यते ।
तुल्यानुरागपिशुनं ललितार्थवन्धं पत्रे निवेशितमुदाहरणं प्रियायाः।
उत्पत्मणामम सखे मदिरेक्षणायास्तस्याःसमागतमिवाननमाननेन॥१
कमलनालायमानैः = स्वदर्थमुत्ताम्यतोऽस्य राज्ञो गाढविरहोत्कण्ठया परिस
कुशेश्चाङ्गैस्रवद्विषयानुरागोऽनक्षरमुक्त एवेति वृथा तदर्था तव विचिकित्सेति
'ग्लानकमलनालोपमैरलै.' इति पाठो रमनाथस्य, स चातिस्पष्टः । काय्य
'कमलनालायमानैः इत्यस्य कण्टकितैरित्यर्थ वर्णयति, तञ्च कण्टकोदय रा
स्थोर्वशीस्नेहप्रमापक मन्यते ।
दिष्ट्येस्यानन्दे । 'दिष्ट्या समुपजोप चेस्यानन्दे' इति नामलिङ्गानुशासन
स्वस्तिवाचनकम् = उपायनम् । स्वस्ति वाच्यते कथ्यतेऽनेनेति स्वस्तिवाचनका
यथाऽहं बुभुक्षाक्षामः किञ्चिदुपायनमासाथ प्रसीदामि तयैव स्वमिदमाश्वासना
साद्यानन्देति भावः।
तुल्यानुरागेति । तुल्यः तुलया सीमित, समानः य. अनुरागः प्रेमा तस्य पि
नम् सूचकम् व्यञ्जकमित्यर्थः। ललितः हृदयहारी अर्थस्य अभिधेयस्य बन्धार
तादृशम् , हृदयहारिभावावेदकमिति यावत् । पत्रे अस्मिन्मदनलेखभूते भूर्ज
निवेशितम् विन्यस्तम् प्रियाया उर्वश्याः उदाहियतेऽनेनेति उदाहरणम वचन में
वा। सखे, उत्पचमणा उत्पमविलोचनेन ममाननेन समागतम् मिलितम् तर
चित्रलेखा-कमलनालकी तरह दुवली देहने सव वता ही तो दिया ।
विदूषक-भाग्यवश मुझे जिस तरह स्वस्तिवाचनेमें मिष्टाम मिलता
उसी तरह श्रापको यह आश्वासन मिल गया।
राजा-श्रावासन क्या कहते हो?
समान स्नेहका पता देनेवाले तथा मनोहर अर्थ में बंधे इस प्रियाके पत्र
पाकर मुझे ऐसा प्रतीत होता है मानो हमारा मुंह उसके वड़ी वदी वरुनियों बा
मुहसे मिल गया हो ॥ १४ ॥
योऽयः] प्रकाशटीकोपेतम् । ६६ स्तः। उर्वशी-अनावयोः समविभागा प्रीतिः । ( एत्य णो समविभाया पोदी) राजा-वयरय अङ्गुलीस्वेदेन दूष्येरन्नक्षराणि | धार्यतामयं प्रियायाः विदूषकः-( गृहीत्वा) किमिदानीं तत्रभवत्युर्वशी भवतो मनोरथानां मं दर्शयित्वा फले विसंवदति। (किं दाणिं तत्तभोदी उद्ध्वसो भवदो मणो. i फुसुमं दंसिभ फले विसंवददि) क्षणाया माननम् मुखमिव भवति जायते। पत्रमिदं वाचयतो मम मुखेन ख मिलितमिव जायते, अनेन पत्रेण तदृदयमिव निवेदयता मन्ये तन्मुखमिव मुखस्य सन्निधावानीयोपस्थाप्यत इति भावः । माघस्याभ्यामिति मदिरे, मदिरे । यस्यास्तस्याः। यद्वा मदिरा तत्सज्ञा दृष्टिर्यस्यास्तस्या इत्यर्थः। मदिरादृष्टि- मादिभरते यथा-'माघूर्णमानमध्या या सामा चाञ्चिततारका। दृष्टिविकसिता. | मदिरा तरुणे मदे ॥ यहा मदिराभिधमीषण यस्यास्तस्याः। तदुकं सङ्गीत- कायाम्-'स्निग्धार्धमुकुलाकान्ता लम्भिता मदिरा तथा। पञ्चैवात्र प्रतिज्ञाता: ििदत्येन दृष्टयः ॥ सौष्ठपेनापरित्यक्ता स्मेरापानमनोहरा । वेपमानान्तराष्टि- रा परिकीर्तिता ॥' अत्र तदुदाहरणरूपवचनश्रवणस्य तन्मुखेन स्वस्य मुनस्य गमरूपतयोरप्रेक्षणादुस्प्रेक्षाऽलकारः । वसन्ततिलक वृत्तम् । तल्लक्षणमन्यत्रो. । भत्र विशेषवचनात् धुप्पं नाम सन्ध्यामुक्तम् । तदुक्क साहित्यदर्पणे-'पुष्प पवचन मतम्' इति ॥ १४ ॥ समविभागा= तुल्यमात्रा, यावती वृद्धिर्मम प्रेमणि तावत्येव तस्या मपि प्रेमणि, श्यप्रेमाणावावामिति नैकाङ्गक प्रणयपरायणतयोपहसनीयोऽहमिति राजाशयः। अङ्गुलीस्वेदेन साविकमावाविर्भावितधर्मजलेन । दूप्येरन् - विकृतिमधि- रिन् । प्रियाया हस्त.तदस्तलिसितो लेखः। मनोरथाना कुसुमम् =मदनलेखप्रेपणरूप मनोरयानां साफल्यत्य सूचकम् । वदति -विपरीतायते। योर्वशी स्वयमीरशं मदनलेस विसृजति सा भवन्त- %3D उर्वशी-यहाँ तक हम दोनोंका स्नेह समान है। राजा-प्रियमित्र, अंगुली के पसीनेते अक्षर पुत जायेंगे, प्रियाके इस को रखो। विदूषक-( लेकर ) उर्वशीने अब आपके मनोरयमें फूल लगा दिये तव फलके समयमें इधर उधर नहीं करना चाहिये।
विक्रमोर्वशीयम् । उर्वशी-हला यावदुपगमनकातरं हृदयं पर्यवस्थापयामि तावत्व स्यात्मानं दर्शयित्वा यन्मम क्षमं तद्भण | (हला जाव उवगमणकादरं हि पनवत्यावेमि दाव तुमं से अत्ताणं दंसिब जं मे खमं तं भणाहि) चित्रलेखा-(तथेति तिरस्करिणीमपनीय राजानमुपेत्य ) जयतु ब महाराजः। (जेदु जेदु महाराश्रो) राजा-(सहर्षम् ) स्वागतं भवत्यै । भद्रे, न तथा नन्दयसि मां सख्या विरहिता तया । संगमे पूर्वदृप्टेव यमुना गङ्गन्या विना ।। १५॥ मन्ते प्रतार्य निकामोपहास्य करिष्यतीति न युज्यते, तदवश्यंभावी तया तव । गम इति भावः। उपगमनकातरम् = राजसमीपोपसरणसाध्वसम् । पर्यवस्थापयामि = स्थि मानेष्यामि । यन्मम आमम् = यन्मया वक्तुमुचितम् । यावदहमिदमात्मनः प्रि गमनसलज्ज हृदय प्रबोध्य द्रढयामि तावत्त्व तत्समीप गत्वा सामयिक मा निवेदय, तेन च तस्य सखीमुखश्रुतप्रेयसीसन्देशेन जायतामाशिकमावा मिति भावः। तिरस्करिणीम् = अन्तर्धानविद्याम् , अपनीयसहस्य । न तथेति । तया सख्या उर्वश्या विरहिता वियुक्ता (स्वम्) माम् तथा सख्या सहिता पृष्टा स्व मामानन्दय)न नन्दयति प्रसादयसि । उपमामाह- प्रयागाभिधाने गङ्गायमुनयोः सङ्गमस्थले पूर्वरष्टा प्रथममवलोकिता यमुना का पश्चात् गङ्गया विना दृष्टा सती यथा न नन्दयति नयन हरति । यथा प्रयागा गङ्गायमुनयोः सङ्गमस्थले गङ्गया सह विलोक्यमाना यमुना नयनं हरति न उर्वशी-सखी, मैं जब तक मिलनेसे धवड़ाने वाले दिलको दृढ़ करत तब तक तुम उनके समीप जाकर, मेरी ओरसे जो कहना हो, कहो । चित्रलेखा-(अच्छा, कहकर तिरस्करिणी हटाती हुई राजाके पास जा जय हो महाराजकी, जय हो । राजा-(सहर्ष ) स्वागत अपनी सखीसे रहित होनेके कारण आप मुझे उतना नहीं आनन्दित कर हैं, जिसने सलमपर गलायमुनाकी मिली घारा देखी हो उसे केवल यमुनाकी नहीं आनन्दित करती है ॥ १५ ॥ ।
तीयोs:] प्रकाशटीकोपेतम्। ७१ चित्रलेखा-ननु प्रथमं मेघराजिदृश्यते पश्चाद्विद्युल्लता। (णं पढम हराई दीसदि पच्छा विज्जलदा) विदूषकः-(अपवार्य ) कथं नैपोर्वशी। तस्यास्तत्रभवत्या अमिमता हचरी । ( कह ण एसा उव्वसी । ताए तत्तहोदीए अहिमदा सहअरी) चित्रलेखा-सर्वशी महाराज शिरसा प्रणम्य विज्ञापयति । ( उव्वसी हारायं सिरसा पणमिश्र विण्णवेदि) राजा-किमाज्ञापयति । चित्रलेखा-मम सुरारिसंभवे दुर्जाते महाराज एव शरणमासीत् । व्यात् गङ्गाया विरहिता सती दृश्यमाना, तत्वमपि प्राङ् मम सख्योवंश्या सह श यावती तृप्तिमकरोनं तावतीमधुना तया विना दृश्यमाना करोपीति भावः । त्रोपमाविनोफ्त्योः सदरः। 'विनोक्तिर्यविनाऽन्येन नासाम्वन्यदसाधु वा' इति हि बनोकिलक्षणम् , 'विनार्थसम्बन्ध एव विनोकिरिति च पण्डितराजः ॥ १५ ॥ मेघराजिः मेघमाला । यथा प्रथमं मेघमालायाः साक्षात्कारो भवति पश्चा. धुतस्तथैव प्रथमं मा पश्यता त्वयाऽचिरादेवोर्वशी साक्षात्करिप्यते, तदल तद्वि- बुकमदालोकेन खेद कृरवेत्याशयः । तत्रभवत्याः= पूजनीयाया। अभिमता-प्रिया। विज्ञापयति-सूचयति । आज्ञापयति =भादिशति । इदमत्र बोध्यम् , चित्रलेखोर्वशोसन्देशश्रावणभूमि. काया नन्नतयोचित विज्ञापयतीति प्रयुङ्क्ते, राजा चावहितस्वसूचकस्वानुमतिवचने केमाज्ञापयतीति वाण स्वस्योर्वश्यधीनतां व्यायवात्मनि वदादेशस्यैव प्राप्तत्वं मापपति, तदिद विजृम्भितं प्रेम्णः ।। सुरारिसंभवे = सुरारयो दैश्यास्तेभ्यः समवो यस्य तादृशे दैत्यकृते इत्यर्थः । उर्जाते = व्यसने, तथा च दुःखार्थे दुर्जातपदप्रयोगो रघावपि-'दुईतवन्धुरयमृत- चित्रलेखा-महाराज, पहले मेघ नजर आता है, विजली पीछे। विदूषक-(छिपाकर ) क्या यह उर्वशी नहीं है, उसकी प्यारी सहचरी है । चित्रलेखा-उर्वशीने महाराजको प्रणाम करके कहा है- राजा-क्या कहा है। चित्रलेखा-दानवोंके कारण उपस्थित आपत्सिमें महाराज ही हमारे रक्षक ।
विटीयो ७२ विक्रमोर्वशीयम् । --- साहं तव दर्शनसमुत्थेन मदनेन बलवद्वाध्यमाना भूयोऽपि कम्पनीयेति । (मह सुरारिसंभवे दुनादे महारानी एव्व सरणं आसि । सा तुह दसणसमुत्येणमश्रणेण वलिवाहीश्रमाणाभुनोवि महाराएण अणुकम्पणीप्रति राणा-भद्रमुखि, पर्युत्सुकां कथयसि प्रियदर्शनां ता- मात न पश्यसि पुरूरवसं तदर्थे । साधारणोऽयमुभयोः प्रणयः स्मरस्य तप्तेन तप्तमयसा घटनाय योग्यम् ।। १६ ।। हरीधरो मे' इत्यादिः। शरणम् = रक्षिता, 'शरण गृहरमित्रो.' इत्यमरः । समुरथेन =मालोकनजनितेन । मदनेन-कामेन । बलवत् = प्रत्यर्थम् । माना=पीड्यमाना। भूयोऽपि = पुनरपि । महाराजेन%Dपुरूरवसा स्वया। कम्पनीया बातम्या। एकदा दैत्यकृताभिभवादक्षिताया मम पुनर्मदनाद्रप स्वयाऽवश्यकरणीयतामापन्न, स्वकृतपूर्वसुकृतोपप्लवनिवारणस्य मानवधर्मपरिगृह तस्वादिस्याशयः॥ भद्रमुनि- सुमुखि, मधुरभाषिणि, इति वा। पर्युत्सुकामिति । ताम् प्रियदर्शनाम् रमणीयसवयवाम् पर्युत्सुकाम उस्को ताम् कथयसि अभिधस्से । सा रमणीयावलोकनोर्वशी मदर्थे समुत्सुकेति स्वमा त्यर्थः । तदर्थे तस्याः कृते भाम् कामज्वरसन्तापितम् मान्न पश्यसि न जाना मम मदनपीढितस्व न प्रत्यक्षयसीत्यर्थः । सा तु केवलं मदर्थे समुस्सुका परं मम मनो ममैव तुदतीति खया ज्ञायतामित्यर्थः। अतः अयमावयोः स्मरस्य कामक रूपः प्रणयः साधारणः समानः। यथैव सा दुःखिता तथैवाहमप्यात इत्यावयो प्रणयः समान एव कामेन जनित इति भावः। नन्वेवं स्थिते किं क्रियतामित्यपे यामाह-ततेन वहौ भृश तापितेन अयसा लौहेन ततम् अयः घटनाय योग्य हुए थे, वही मैं उनके दर्शनोंके वाद कन्दर्पसे सताई जाती हूँ, महाराजको । मुझपर दया करनी चाहिये। राजा-ओ मधुरभाषिणि, उस सुन्दरीको श्राप उत्कण्ठित वना रही है, किन्तु उसके लिये पुरूरवा कितना आर्त है यह नहीं देख रही हैं। यह प्रेम तो उभयनिष्ठ है, कन्दर्पने दोनोंको समभावसे सताया है, अत गरम लोहा दूसरे गरम लोहेसे जोड़ा जा सकता है ॥ , द्वितीयोऽ] प्रकाशटीकोपेतम् । - । 1 चित्रलेखा-(उर्वशीमुपेत्य ) सखि एहि । त्वत्तोऽपि निर्दयतरं मदनं दृष्ट्वा प्रियतमस्य ते दूत्यरिम संवृत्ता । ( हला एहि । तुवत्तोवि गिद्दप्रदरं मअणं देक्खिन पिप्रश्नमस्स दे दूदिम्हि संवत्ता) । उर्वशो-(तिरस्करिणीमपनीय ) अहो लघु त्वयोज्झितास्मि । (अम्महे लहुय तुए उज्झिदम्हि ) चित्रलेखा-इतो मुहूर्ताज्ज्ञास्यामि का कामुज्मिष्यतीति । आचारं तावत्प्रतिपद्यस्व । ( इदो मुहुत्तादो जाणिस्सं का कं उभिमस्यदित्ति । प्रारं दाव पढिवज्ज) उर्वशी-( राजानमुपेत्य । सबीडम् ) जयतु जयतु महाराजः । (जेदु जेदु महाराओ) प्रवलमदनपीडितयोरायोटिति संयोजनमेव प्राप्तकालमिति तात्पर्यम् । 'प्रणयः प्रेम्णि विनम्भे याच्या प्रत्यययोरपि' इति विश्वः । स्पष्टमन्यत् ॥ १६ ॥ स्वत्तः = स्वदपेक्षया। निर्दयतरम् = भतिनिर्दयम् । राज्ञः कामस्वस्कामापेक्ष- यापि निर्दयतर इत्युक्त्या राज्ञः समधिककामसन्तप्तता निवेदिता । ते प्रियतमस्य:- राज्ञ. पुरूरवसः। लघु-शीघ्रम् । उजितास्मि-परित्यकास्मि । प्रिपसमीपोपसरणसमये सखी. विरहेणेवमुकिरिद च नवीनवनितास्वभावसिद्धम् । मुहूर्तात् = मुहूर्तमतियाप्येत्यर्थः । स्वमेवाचिरादाज्ञा सगता मां त्यचयसीति स्वमेव ममोपलम्माष नाहं तवेति भावः । भाचारम् = समुचितोपचारम् , जयेत्या. दिशन्दै राज्ञो विजयाद्याशसनरूपम् । प्रतिपयस्व= कुरुप्य । अत्र परिहासस्य गम्य- मानस्वात् 'नर्म' नामसन्ध्यगमुपक्षिप्तम् , तदुक दशरूपके-'परिहासवचो नमः इति । 'अग्राम्य इष्ट जनावर्जनरूपः परिहासो नर्म' इति दशरूपकटीयाया धनञ्जयः। जयतु-विजयमासादयतु। एतच राजसमीपे समागवानी शिष्टाचारमाहवा. द्विधीयते। चित्रलेखा-( उर्वशोके समीप पाकर) सखो, चलो, कन्दर्प तुम्हारी मपेक्षा उन्हें अधिक कष्ट दे रहा है इस हेतु में उनकी दूती बन गई है। उर्वशी-(तिरस्करिणो हटाकर ) तुमने वड़ी जल्दी मुझे अलग कर दिया। चित्रलेखा-अभी कुछ देरमें समझ जाओगी कि कौन किसे छोड़ रही है ? पहले शिष्टाचार तो कर ले। उर्वशी-(राजाके समीप आकर, लजाके साय) जय हो महाराजकी, जय हो।
७४ विक्रमोर्वशीयम् । राजा-सुन्दरि, मया नाम जितं यस्य त्वयायं समुदीयते । जयशब्दः सहस्राक्षादगत पुरुषान्तरम् ।। १७ ।। ( हस्ते गृहीत्वनामुपवेशयति) विदूषक'-भवति, राज्ञः प्रियवयस्यो ब्राह्मणः किं न वन्द्यते (भोदि । पिअवअस्सो वम्हणो कि ण वन्दीअदि) उर्वशो-(सस्मितं प्रणमति) विदूषक'- स्वरित भवत्यै । ( सत्थि मोदीए) (नेपथ्ये) मया नामेति । स्वया देवमानश्यया स्वभॊग्यभाग्ययाऽप्सस्कुलललामभू यस्य मम सहस्राक्षात् महेन्द्रात् पुरुषान्तरम् अन्यं पुर्मासम् भगत. अप्राप्त. जया वयतु महाराज इत्याकारक सवर्धनावाक्यम् समुदीर्यते उच्चार्यते (तेन) जितम् सर्वोत्कृष्टतया जातम् नाम । या इन्द्रातिरिक्तस्य कस्याप्यन्यस्य जय नोदीरयसि तया त्वया मम जयशब्द समुदीरित इति जित मयेति भाव । इत्यभ्युपगमे । 'नाम कोपेऽभ्युपगमे विस्मये स्मरणेऽपि च' इति मेदिनी। भत्र प्र नाम सन्ध्यगमुक्तम् , तलक्षण साहित्यदर्पणे यथा-'प्रगमनं वाक्य स्यादुर रम्' इति ॥ १७ ॥ प्रियवयस्य. प्रियमित्रम् , वयसा तुल्यो वयस्य., नौवयोधर्मेति यत् । वा प्रणम्यते। - राजा--सुन्दरि, अब तक अप्सरायें केवल इन्द्रका जय मनाती थीं, तुम मेरा जयकार कर रही हो मेरी जयका इससे बड़ा और क्या प्रमाण होगा (पकड़कर उर्वशीको बैठाता है) विदूषक-मैं राजाका मित्र तथा ब्राह्मण हूँ, मुझे श्राप क्यों नहीं करती हैं ? उर्वशी-(हसकर प्रणाम करती है) विदूषक-आपका भला हो । (नेपथ्यमें) द्वितीयोऽ:] प्रकाशटीकोपेतम् । देवदूतः-चित्रलेखे त्वरयोर्वशीम् मुनिना भरतेन यः प्रयोगो भवतोष्वटरसाश्रयो नियुक्तः । ललिताभिनयं तमध भर्ता मरुतां द्रष्टुमनाः सलोकपालः ॥ १८ ॥ 1 स्वरय शीघ्रतया प्रस्थातुम् प्रेरयेत्यर्थः । मुनिनेति । भरतेन तदाख्यया प्रसिद्धन नाटयाचार्येण मुनिना चिन्तनशक्ति- शालिना अष्टरसाश्रयः शृङ्गाराधष्टप्रकारकरसस्थानम् यः प्रयोगो रूपकविशेप: भवतीपु युप्मासु स्वर्वेश्यासु नियुक्तः अभिनयपाटवोपदेश विधिना स्थापितः, ललि- ताभिनयम मनोहरणसमर्थप्रयोगम् तम् (प्रयोगम) अद्य सलोकपालः लोकपाले सहित. मरुताम् देवानाम् भर्ती अधिपतिरिन्द्रः। द्रष्टुमनाः विक्षुः अस्तीति शेप. नाट्यवेदोपदेष्टा भरताग्यो मुनिर्यमष्टविधासप्लुताण्यानकतयाऽतिरमणीयं | नाटयप्रयोग भवतीरध्यापयामास, तस्याभिनय देवाधिपोऽच लोकपालः सः द्रष्टु कामयतेऽतो भवतीभिस्त्वरया तदर्थ स्वर्गसभा समासादनीयेति भावः । नाट्ये- यावेव रसा., तदुक्त काव्यप्रकाशे-हारहास्यकरुणरोदवीरभयानकाः। वीम- । रसामृतसज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः। यद्यपि नव रसाः प्रसिद्धयन्ति, तथापि नवमस्य शान्तास्यस्याभिनये नावतारः, निर्वेदस्थायिभावस्य तस्याभिनेतुमशक्य. स्वात्तदभिनयस्य वस्तुतो विडम्यनारूपस्वापातात् , तदभिनेतरि ताशनिर्वदाध्या- ससामध्ये समाते तस्य ताशप्रवृत्तरेसम्भवाचा रसस्य सामान्यलक्षणं दशरूपके यथा-'विभावैरनुभावैश्च साविकैय॑भिचारिमिः। आनीयमानः स्वाथत्व स्थायी. भावो रस. स्मृत.। इति । भवत्यो विशेषो जिज्ञासुभिर्मन्थान्तरेभ्योऽवसेयः । 'इन्द्रो वहि. पितृपतिनैतो वरुणो मरुत् । कुवेर ईशः' इत्यष्टौ लोकपालाः। दष्टुं कामो यस्येति विग्रहे 'तुकाममनसोरपि' इति मलोप. । 'ललिताभिनयम्' इत्यनेन झाररसप्राधान्यं सूचितम् । तदुक्तं दशल्पके-'एको रसोऽङ्गीकर्तव्यः मारो वीर एवं वा। भगमन्ये रसाः सर्व कुर्यान्निहणेऽद्भुतम् । इति । ललिताभिनयस्य प्रयोजन्यस्वादेवोर्वश्यादयोऽप्सरसोऽपेक्ष्यन्त इस्यपि बोध्यम् । 'मुनिना' इति देवदूत-चित्रलेखे, उर्वशीको शीघ्रता करनेके लिये कहो । भरत मुनिने जो पाठ रसों वाला अभिनय तुम लोगोंको सिसाया था, उसे लोकपालॉके साथ इन्द्र आज देखना चाहते हैं ॥ १८॥ -- - ७६ विक्रमोर्वशीयम् । ( सर्वे कर्ण ददति । उर्वशी विपादं नाटयति) चित्रलेखा-श्रुतं प्रियसख्या देवदूतस्य वचनम् | अनुमान्यतां महा- राजः। ( सुदं पित्रसहोए देवदूदस्स वअणं । अणुमाणीश्रदु महारापो) उर्वशी-नास्ति मे वाक् । (णथ्यि मे वाआ) चित्रलेखा-महाराज परवशोऽय जनः । तन्महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छति देवेष्वनपराद्धमात्मान कर्तुम् । ( महाराअ परवसो अंजणो। ता महाराए अभ्मणुण्णादा इच्छदि देवेसु अणवरदं अत्ताण कादं) चिन्तनसामर्थ्यवत्ताधोतनमुखेन तदुपदिष्टप्रयोगस्य विशिष्टगुणवत्ता व्यञ्जयति । मालभारिणीवृत्तम् , तल्लक्षणं यथा-'विषमे ससजा गुरू समे चेरसभरा येन तु मालभारिणीयम्' इति ॥ १८ ॥ विषाद नाटयति = विषाद मनः क्लेशं प्रकाशयति, तद्यञ्जिकाश्चेष्टाश्च शिरो. धुतिनेत्रविकृत्यादयः । तदुक्त नाटयप्रदीपविवरणे-'पर्यायेण शनैस्तियंग्गतमुक्त धुतं शिरः। विषादेऽनीप्सिते ज्ञेयम्' इति । 'या दृष्टिः पतितापाङ्गा विस्तारितपुट द्वया । निमेपिण्यस्ततारा च विषष्णा सा विषादिनी ॥ इति च । अनुमान्यताम् = आज्ञा प्रार्थ्यताम् , 'अह गन्तुमिच्छामि तदनुजानीहि' इस्यु च्यतामित्यर्थः, अनुपूर्वकान्मन्यतेः कर्मणि लोट् । वाक्-वचनम् , मन वाक्पद वागिन्द्रियोपलक्षक तेन मम वागिन्द्रियं नास्ति, नाह वक्तु क्षमे इत्यर्थः। परवशः= पराधीनः, अयं जना= उर्वशीलक्षणो जनः। अस्यनुज्ञाता अनु मता। भवतानुमता सती देवलोक गरवा देवानां कोपस्य भाजनः यथा न स्यात्तथा विधातुमिच्छतीत्याशयः। (सभी सुनते तथा विषाद प्रकट करते हैं) चित्रलेखा-प्रियसखी, तुमने देवदूतका कहना सुन लिया ? महाराज से अनुमति याचना कर। उर्वशी-मैं नहीं बोल सकती हूँ चित्रलेखा~महाराज, यह पराधीन है, आपसे अनुज्ञा लेकर देवोंके कोपसे अपनेको बचाना चाहती है।
- " ६ महाकवि कालिदास ९-एस० के० दे महाशयने कालिदासका समय द्वितीय शताब्दी ईस्वीसे चतुर शताब्दी ईस्वीके बोचका माना है। इस मतमें विक्रमादित्य साहचर्य भी रक्षित रहता है क्योंकि चन्द्रगुप्त द्वितीयके साथ उनका सम्बन्ध जोड दिया जा सकता है। चन्द्रगुप्त द्वितीयने भी तो विक्रमादित्यकी पदवी ली थी। १०-महामहोपाध्याय रामावतार शर्मा ने लिखा है कि कालिदास द्वितीय चन्द्रगुप्तके समयमें ( ३७५ ३० से ४७५ ई. तक ) थे। इस मतको वही छान-वीनके वाद उन्होंने माननीय कहा है। यह सक्षिप्त विवरण है, जिन्हें इस विषयमें अधिक जानना हो वह कृपया निम्नलिखित पुस्तके देखें.- 8. History of Sans krit Classics by Krishnamachariar २ सस्कृतसाहित्यका इतिहास (सीताराम जयराम जोशी) (बलदेव उपाध्याय) ४. सस्कृतकविचर्चा ५. कालिदास आचार्य म०प्र० द्विवेदी) (राजेन्द्रनाथ देवशर्मा) ७. भारतीयमितिवृत्तम् (म० म० रामावतार शर्मा) कालिदासका स्थान कालिदास काश्मीरके निवासी थे क्योंकि उन्होंने हिमालय तथा अलकाके वर्णनमें प्रत्यक्षदृष्ट वस्तुओंके वणनका दर्शन कराया है। इसके अलावा मेघको जो मार्ग उन्होंने अलका नानेके लिये बसाया है उससे भी ज्ञात होता है कि उनका वासस्थान काश्मीर था। इतना ही नहीं, यदि वे काश्मोरके नहीं होकर किसी और उष्ण स्थानके वासी होते तो अपने नाटकों में वार बार ग्रीष्म ऋतुका वर्णन न करके कहीं और ऋतुका भी वर्णन करते। इससे भी सिद्ध होता है कि उनका स्थान काश्मीर ही था। सबसे महान् प्रमाण तो विक्रमादेवनरितमें विष्णको यह उक्ति है 'सहोदरा पुकुमकेसराणां भवन्ति नूनं कविताविलासाः। न शारदादेशमपास्य दृष्टस्तेषां यदन्यत्र मया प्ररोह'। यदि कालिदास काश्मीरके न होकर किसी और भूभागके होते तो यह गर्वोक्ति उनके मुपसे नदी निकलती। फालिदासका धर्म फारियासका टिकोण यद्यपि उदार था, उन्होंने सनातन धर्मानुमोदित समो देवी देवताओंरा आदर किया है, तथापि प्रधानत वे शय थे। यह बात उनके तीनों नाटकोंके मागावरण मया रघुवरको मालाचरणके देगनेसे स्पष्ट हो जाती है। मेघदूतमें महाकाल मन्दिरके यांनका मी यदी स्वारस्य है।
द्वितीयोऽ:] प्रकाशटीकोपेतम् । राजा-( कयंचिद्वाचं व्यवस्थाप्य ) नास्मि भवत्योरीश्वरनियोगप्रत्यर्थी। मर्तव्यस्त्वयं जनः। उर्वशी-(वियोगदुःखं रूपयन्ती सह सख्या निष्क्रान्ता) राजा-( सनि श्वासम् ) सखे वैयर्थ्यमिव चक्षुपः सप्रति । विदूपक-(पत्रं दर्शयितुकाम' ) नन्वेतत्-( इत्य|क्के आत्मगतम् ) हा घेक हा धिक् । उर्वशीदर्शनविस्मितेन मया तद्भूर्जपत्रं प्रभ्रष्टमपि हस्ता- प्रमादेन न विज्ञातम् । (णं एवं--हद्धी हदी। उन्वसीदसणविम्हिदेण मए तं ज्जवत्तयं पमहवि हत्तादो पमादेण ण विण्णाद ) - व्यवस्थाप्य प्रकाशनयोग्यां कृत्वा । शोकादिवेगेन निरुद्धप्रसरां श्लथगद्दा च Tचं कथचिदक्तुमहा विधायेति भावः । एवविधः प्रयोगोऽस्यैव महाकवे रघुवशे था-'अय प्यवस्थापितवाक्कथचिरसौमित्रिरन्तर्गतवाप्पकण्ठः' इति । नियोगप्रत्यर्थी =क्षादेशविरोधो, भवतीभ्यां देवैर्दीयमानस्यादेशस्य विरोधी. याशयः । अयंजनामल्लक्षणो जना, महमित्यर्थः, एताहाः प्रयोगोऽन्यत्र यथा- मगवन् परवानयं जनः' इत्यादी। निष्क्रान्ता-गता, एतच्च तगमननिर्देशन रङ्गाररसपरिपोपाय कृतं घेदितव्यम् । वेयोगकपायिते हदि गारदठिग्नः साधूपदर्शनीयत्वमुक्तम्-'न विना विप्रलम्भेन रद्वारः पुष्टिमश्नुते । कपायिते हि वस्त्रादौ भूयान् रागो विवर्धते' इति । वैयर्थ्यम्-निरर्थकत्वम् , सच्च दर्शनीयापगमावोध्यम् । उर्वशीदर्शनविस्मितेनउर्वशीविलोकनजनितकुत्तुफामान्तेन । उर्वशीदर्शना. जातेन हृदयस्य चकितत्वेनेस्यर्थः। प्रभ्रष्टम् = विस्मरणदशायां नष्टम् । प्रमादेन असावधानतया। उर्वशी दृष्ट्वा तनृपसंपदा मम सनश्चकितमनायत येन करस्पति- वा नश्यतोऽपि तस्य भूर्जपत्रस्य विषयेऽह क्मिपि नावेदिपमिति भावः । राजा-(किसी तरह चोलो संभालकर) में आप लोगोंको नहीं रोकना चाहता । हमें याद रखना। उर्वशी-(वियोग दुःस प्रकट करती हुई सखीके साथ जाती है ) राजा-(निश्वास लेफर ) थोखें व्यर्थ हैं भय । विदूपफ-(पन दिखानेको इच्छासे ) यह रहा-( इतना कहकर-आत्मगत) हाय हाय ! उर्वशीके देसनेमें इतना लीन हो गया कि हमारे हायसे वह पत्र गिर गया और मुझे मालूम ही न हुआ | - 1
विक्रमोर्वशीयम्।
राजा-भद्र,
किमसि
वक्तुकाम इव ।
विदूषकः~मा भवानहानि मुश्चतु । दृढं खलु त्वयि पद्धभावोर्वशं
न सेतोगतमनुरागं शिथिलयति । ( मा भवं अशाई मुञ्चदु । दिदै खु ।
वध्धभावा उन्बसी । ण सा इदोगदं अणुराअं सिढिलेदि)
राजा-ममाप्येतदाशंसि मनः । तया खलु प्रस्थाने
अनीशया शरीरस्य हृदयं स्ववशं मयि ।
स्तनकम्पक्रियालदयधस्तं निःश्वसितैरिव ॥१६॥
अङ्गानि मुञ्चतु-शरीरं त्यजतु, शिथिलीमावं वा भजतु । इतो गतम् स्व
अरूतम् । शिथिलयति =
न्यूनयति ।
एतदाशंसि-एताहशाबाशालि ।
अनीशयेति । शरीरस्य कायस्य अनीशया अप्रभवस्या (तयेति गद्यांशगतमनु
नीयम्) स्ववशम् मारमयशे स्थितम् हृदयमपि स्तनकम्पझियालयः कु
चलनप्रत्यायनीयैः निःश्वसितै उच्वासः न्यस्तम न्यासीकृत्य स्थापितम इच । का
भाशयः-यथा कश्चन किमपि कस्मैचिहिरसु. देयमधिकुर्वता जनेन निषिध्यमानस
हामशकः स्वायच किमपि वस्तु प्रददाति तद्वदुर्वशी स्व निवेदयितुकामा सत्य
तनुमधिकुर्वतेन्द्रेणाहूयमानाऽत्र स्थातुमशक्नुवती स्वहृदयमेव मयि न्यासीकृतवर
निःश्वसितानि यानि तया विराज्यमानानि गमनवेलायामभूचस्तैस्तस्याः कुचौ चा
-पाते, मन्ये तन्निश्वासद्वारकमेव हृन्न्यासीकरणमजनीति । शरीरस्यानीशयेत्य
षष्ठोश्वरार्थकेशपदयोगप्रयुक्ता। इयमेव दिगन नैषधीयेऽपि'ईष्टे तनूजन्मतनो'
फिन्तु मरमाणनाथस्तु नलस्तथाऽपि ॥ १९ ॥
राजा~जी क्या कहना चाह रहे हो ?
विदूषक-श्राप निराश मत हो, उर्वशी आपको खूब चाहती है, वहाँ जाक
वह आपके प्रति अपने प्रेमको शिथिल नहीं करेगी।
राजा- मेरा मन भी यही कहता है, उसने जाते जाते--
शरीरपर तो उसका अधिकार नहीं था, किन्तु स्वाधिकारवर्ती हृदय मु
देसी गई है, उसके निश्वास, जो स्तनकम्पसे साफ प्रकट हो रहे थे, इस
प्रमाण हैं ॥ १९ ॥
द्वतीयोऽदः] प्रकाशटीकोपेतम् । ७६ विदूषकः-(श्रात्मगतम् ) वेपते मे हृदयमिमां वेलां तत्रभवता तस्य भूर्जपत्रस्य नाम ग्रहीतव्यं भविष्यतीति । ( वेवदि मे हिअन इमं चेलं तत्त- भवदा तस्स भुज्जवत्तस्स णाम गेण्हिदव्वं भविस्सदित्ति) राना-केनेदानी दृष्टिं विलोभयामि । (स्मृत्वा ) आ उपनयतु भवा- भूर्जपत्रम् । विदूषकः-(विषादं नाटयति ) हन्त न दृश्यते । गतमुर्वश्या मार्गेण । हन्त ण दिस्सदि । गदं उव्वसीए मग्गेण ) राजा-सर्वत्र प्रमादी वैधेयः । ननु विचिनोतु भवान् । विदूषकः-( उत्थाय ) नन्वितो भवेदितो भवेत् । ( इति विचेतन्यं नाट- यति) (णं इदो भवे इदो भवे ) (ततः प्रविशति सपरिवारा देवी काशीराजपुत्री) इमाम् वेलाम-अनेन समयेन । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। प्रहीतच्यं भविष्यति- ग्रहीप्यते। विलोभयामि-प्रतारयामि, उर्वशीदर्शनघद्धलालसमिदं नयनं कि प्रदर्य सा- नवयामीत्यर्थः। उर्वश्या मार्गेण तदध्वना । येन पथा सागता तेनैव तद्भूर्जपत्रमपि गतमित्यर्थः। प्रमादी अनवधानः। वैधेयः = मुर्ख । 'मूर्खवैधेयवालिशाः' इत्यमरः । विधि. नोतु = अन्वेपयतु । विपूर्वकस्य चिनोतेरन्वेपणेऽर्थे प्रयोगो रघुवंशे यथा-'दृष्टा- विधिन्वता तेन लक्षायां राक्षसीवृता । जानकी विपवल्लीभिः परीतेव महीपतिः। विदूषक-(स्वगत ) मेरा रदय कापता है, महाराज कहीं अब उस भूर्ज पत्रका नाम न लेवें। राजा-फिस चीजसे इन आँखोंको लुभाऊ? (याद करके ) तुम भूर्जपत्र तो निकालो। विदूपक-(खेद प्रकाश करता है ) हाय ! नहीं दोसता है, मालूम पदत्ता है उर्वशीके ही साथ गया। राजा-मूर्ख, तू सर जगह असावधानी करता है । (खोजो उसे) विदूषक-( उठकर ) कहीं इधर हो, इधर हो । (खोजता सा है ) ८० 'विक्रमोर्वशीयम् । देवी--हजे निपुणिके सत्यं त्वया भणितमिदं लतागेहं प्रविशन्ना यमाणवकसहाय आर्यपुत्रो इष्ट इति । (हजे णिठगिए सच्चं तुए भगिर्द इमं लदागेहं पविसन्तो अज्जमाणवअसहायो अज्जत्तो दिट्ठोत्ति) निपुणिका-किमन्यथा भट्टिनी मया विज्ञापितपूर्वा । (किं अण्णा भटिणी मए विण्णविदपुव्वा ) देवी--तेन हि लतान्तरिता श्रोष्यामि तावदस्य विश्रब्धामन्त्रितानि यत्वया कथितं तत्सत्यं न वेति । ( तेण हि लदन्तरिदा सुणिस्सं दाव से विस्स द्धामन्तिदाणि । जे तुए कहिदं तं सचं ण वत्ति) निपुणिका-यद्भट्टिन्यै रोचते । (जं भट्टिणीए रुचदि) देवी--(परिक्रम्य ) हले निपुणिके किमेतज्जीर्णचीवरमिवेतोमुर दक्षिणमारुतेनानीयते । (हजे णिउणिए कि एदं जिण्णचीवरं विन इदोमु दक्खिणमारुदेण आणीअदि ) लतागेहम् = प्रमदवनान्त'पातिलतानिर्मित क्रीडास्थानम् । आर्यमाणवकसहा यः माणवकनामकविदूषकेण सहित.। किमन्यथा भट्टिनी मया विज्ञापितपूर्वा = किमहमसत्यं कदाचिद्देव्यै निवेदिर वत्यस्मि । लतान्तरितालतान्तहिता । विश्रब्धामन्त्रितानि=विधालापे हि जा रहस्यानि विवृणोति, तदेव सम्भवति त्वदुवृत्तस्य सम्बन्धे किमपि प्रकाशेतेति जीर्णचीवरम् = पुराणवस्त्रखण्डम् । इतो मुखम् अस्मदभिमुखम् । देवी-सखी निपुणिके, तुमने ठीक कहा था कि महाराजको आर्य माणवक साथ हमने इस लता कुजमें बैठते देखा है। निपुणिका-क्या हमर्ने देवीसे कभी मिथ्या कहा है ? देवी-तब तक इन लताओंसे छिपकर इनकी विभ्रम्भ वार्ता सुनूं, तुमने छ कहा था वह सच है या झूठ? निपुणिका-महारानीकी जैसी आज्ञा । देवी-(चलकर ) निपुणिका, दक्षिण हवाके द्वारा यह पुराने लत्ते की तरा ।' क्या चीज उड़ती है ? B द्वितीयोऽgः] प्रकाशटीकोपेतम् । १ क निपुणिका--(विभाव्य) भट्टिनि परिवर्तनविभाविताक्षरं भूर्जपत्रं खल्वे- त् । हन्त भट्टिन्या एव नूपुरकोट्या लग्नम् । (गृहीत्वा ) कथम् । वाच्य. म् । (भट्टिणि पढिवत्तणविभाविदयखरं भुज्जवतं च एदं । हन्त भहिणीए एल्ब उरकोटीए लग्नं । फहं । वाईअदु) देवी -अनुवाचय तावदेतत् । यद्यविरुद्ध ततः श्रोष्यामि । (अणुवा- हि दाव णं । जदि अविरुद्धं तदो सुणिस्स) निपुणिका--( तया कृत्वा ) भट्टिनि तदेव कौलीनमिव प्रतिभाति । रिमुहिश्योर्वश्याः काव्यबन्ध इति तर्कयामि । आर्यमाणवकप्रमादेना- योहरत गत इति । (भटिणि तं एश्व कोलीण विश्र पढिहादि । भारअं उदि- उथ उन्वसोए फन्ववन्धोत्ति तकमि । अज्जमाणवअप्पमादेण अम्हाणं हत्य दोति) देवी-तेन घस्य गृहीतार्था भवामि । ( तेण हि से गहिदत्या होमि) विभाव्य निपुणमालोक्य । परिवर्तनविभाषितातरम् = परिवर्तनेन ज्यावर्तनेन वेमावितानि प्रकटीकृतानि दृष्टानि वाराणि यत्र ताहराम् । नूपुरकोट्या-मीरा- मागेन । 'मजीरो नृपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । अनुवाचय =स्वगतं पठ। अविल्वम् = ध्रवणाईम् , कोलीन तु न श्रोतव्यं स्य मनोव्यथाजनकत्वादिति भावः। फौलीनम् : अपवादः, फलः । 'कौलीनं पशुभिर्युद्धे कुलीनस्वापवादयोः' इति दिनो। भर्तुरन्यप्रियासको हि रमणीनां कोलीनमिव व्ययकं भवति तदेवान्तनि- पायाय अन्धः । कान्यवन्धः = पद्यरचना, मदनलेखस्यायमुपहासविधिः । गृहीतार्थाः = अवगतामिप्राया। निपुणिका-( देखकर ) उलटनेपर इसमें अक्षर मालूम पड़ता है, यह तो भूर्जपन है । व्यापके ही नूपुरमें जा लगा। (लेफर) क्या है, पढ़ा जाय । देवी--पहले तू पद, यदि अविरुद्ध होगा तो सुन लूंगी। निपुणिका-(पढ़कर) महारानी, यही अपवादवाली बात मालूम पड़ती है। महाराजको उद्देश्य करके उर्वशीने कविता की है। आर्य माणवकको कृपासे यह हमलोगोंको मिला है। देवी--तप तो इसफा प्रर्य जान लें। ६ विक० ८२ विक्रमोर्वशीयम् । निपुणिका-(राज्ञा पूर्ववाचितं वाचयति ) देवी-अत्रानेनैवोपायनेनाप्सर कामुकं प्रेक्षे । (एत्य इमिणा एव उवाणेण अच्छराफामु पेक्खामि ) (इति परिजनसहिता लतागृहं परिझाम विदूषक-भो वयस्य किमेतत्पवनवशगामि प्रमदवनसमीपगतक्रीडा पर्वतपर्यन्ते दृश्यते । ( भो वनस्स किं एवं पवणवसगामि पमदवणसमीवगदई लापश्चदपज्जन्ते दीसदि) राजा-( उत्याय ) भगवन् वसन्तप्रिय दक्षिणवायो। वासार्थ हर संभृतं सुरभिणा पौष्पं रजो वीरुधां कि मिथ्या भवतो हृतेन दयितास्नेहस्वहस्तेन मे। । अनेन =भूर्जपत्रात्मकेन। उपायनेन उपहारेण । रिकपाणिकर्तृकराजदर स्याचारविरुद्धवादित्यमुक्तम् । 'उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा' इस्यमर अप्सरःकामुकम् - स्वर्वेश्याविषयकामिलापशालिनम् । पवनवशगामि = अगुरुतया वायुवशे स्थितम् , वायुना यथारुधि सम्बार मानमित्यर्थः । मोहापर्वतः ठपवनादिषु क्रीडार्थ निर्मित. पर्वतसदृशो भूम्युच्चा सस्य पर्यन्ते प्रान्ते । वसन्तप्रिय = मधुमासमित्र, वसन्तस्य प्रियः, वसन्तः यस्येति वा विग्रहः, भन्स्ये 'वा प्रियादिषु' इति पूर्वनिपातानियमः । वासार्थमिति। सुरभिणा वसन्तेन सभृतम् सम्पादितम् वीरुधाम लता पौष्पम् पुष्पसम्बन्धि रजः परागम् वासार्थम् सुगन्धलाभाय हर भाकर्ष। मि ध्यर्थम् हृतेन अपहृतेन मे मम प्रियाया. उर्वश्या. स्नेहस्वहस्तेन स्नेहसूचकेन र स्तलेखेन भवतः किम् किं प्रयोजनम् । स्वहस्तपद लक्षणया स्वहस्तलेखर आत्मीयतातिशयश्च व्यङ्गया। पुष्परेणी हियमाणे भवतः सुगन्धसभवा तृति स्यादन पत्रे तु हियमाणे निरर्था मदुस्पोटनापकीर्तिरिति तात्पर्यम् । नैतार निपुणिका--( फिर पढ़ती है ) देवी--इसी उपहारके साथ अप्सरा प्रेमीसे मिल लू । (परिजनके साथ लतागृहमें प्रवेश करती है) विदूषक-अजी, पह हवामें उड़ता हुआ प्रमदवन समीपवर्ती क्रीडापर्वतके स वर्तमान क्या है? राजा--भगवन् वायुदेव, सुगन्धके लिये आप फूलोंके पराग उहाले आय, सन्तने प्रस्तुत कर रखा है, व्यर्थ इस पत्रको लेकर आप क्या करेंगे ? आप तो द्वितीयोऽ] प्रकाशटीकोपेतम् । ५३ -- r जानीते हि मनोविनोदनफलैरेवंविधैर्धारितं कामात जनमसनां प्रति भवानालक्षितप्रार्थनः ।। २० ।। निपु०-भट्टिनि एतस्यैवान्वेपणा वर्तते । (भटिणी एदस्स एव्य अण्णेसणा स्वदि) * देवी-पश्यामि । ( पेक्खामि ) विदूषक'-भो म्लायमानकेसरच्छविनामयूरपिच्छेन विपलब्धोऽस्मि । (भो मिलाप्रमाणकेशरच्छविणा मोरपिच्छेण विप्पलद्धो म्हि ) केवलम् , तवादाक्षिण्यमपि प्रमापितं स्यात्तच्चारयन्तमनीप्सितं ज्ञातस्नेहस्थमावस्य भवतोऽपशोऽपेक्षयाऽपि तादृशादाक्षिण्यस्य परिहर्तध्यरवादत माह-जानीत इति । -भवान् कामात कामपीडितम् जनम् एवंविधैः ईश. मनोविनोदनफलैः चित्त- 'सान्यनप्रयोजन. धारितम् अवलम्पितजीवितम् जानीते अपगच्छति खलु, यत. (भवान्) मजना प्रति भालशिवप्रार्थनः दृष्टामिलाप.। इदमन योध्यम्-भवा. न्मदीयामवस्थामचिदपि कामिसाधारण्येन जायमानां स्थितिमवयातुमर्हति, ईशैश्च लेखैस्तेषां जीवन मनोविनोदन विधया धार्यते, काम न जानन्तु परे, भवा. स्वत्र पधि विहितगतिः श्रूयने हि भवतोऽपि प्रेमप्रसङ्गोऽञ्जनाविपयस्तन्मा पहापी- मजीवितावलम्वनसाधनं मरिप्रयामदनलेखमिति । 'वीरुष्लताविटपयोः स्त्रियाम्' 'लताप्रतानिनी वीरुत्' 'रम.क्लीव गुणान्तरे। मावे च परागे च' इति सर्वत्र कोप.। 'भाना नाम कुञ्जराययस्य वानरस्य पुत्री हनूमन्माता छ। एकदा पर्वत. शिखरस्थितायास्तस्या उत्तरीयाञ्चलमच्यवत, तस्यां स्थिती प्रकाशीभवदनवध- यौवना तो दृष्ट्वा घायुस्तां चकमे प्रार्थयामास च रतिम् । पद्याद्यया नापयाति मम फुमारीमापस्तथा भवानाचरतु मयीति तयाऽनुमतः कृतार्थतां भेजेऽभनयच तस्यां "हनूमन्त नाम सुतम्' इति फयाऽस्य श्लोकस्य पृष्टभूमिः। स्पटमन्यत् । शार्दूल- विक्रीडित वृत्तम् ॥ २० ॥ अन्धेषणा- अन्वेषणम् । म्लायमानफेसरच्छविना=म्लायमानं म्लानिं गच्छत् यत् केसरं केसरपुप्पम् जानते है कि इस तरहको चीजोंसे विरहियोंफा मन बहलता है, आपको भी तो अानाके साथ प्रणय था ॥ २० ॥ निपुर-देवी, इसकी खोज हो रही है । देवी-मालूम तो ऐसा ही पड़ता है। विदूषक- अली, सूखे केसरके समान कान्तिवाले मयूरपिच्छने धोखा दिया। - ८४ विक्रमोर्वशीयम् ।। राजा--सर्वथा हतोऽस्मि । देवी-( उपेत्य ) आर्यपुत्र अलमावेगेन । एतत्तद्भर्जपत्रम् । ( अजट अलं आवेएण । एदं तं भुन्नवत्तं) राजा-( ससंभ्रमम् ) अये देवी । स्वागतं देव्यै । विदूषकः-(अपवार्य ) दुरागतमिदानी संवृत्तम् । (दुरागदं दाणि संवा राजा-(जनान्तिकम् ) सखे किमत्र प्रतिविधेयम् । विदूषकः-लोत्रेण गृहीतस्य कुम्भीरकस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । (लोहे गहिपस्स फुम्भिल अस्स अत्यि वा पडिवणं) तपुच्छविः कान्तिर्यस्य तेन । इदं मयूरपिच्छविशेषणम् । विप्रलब्धःप्रतारिवा। हतोऽस्मि =असहायो विपधे, मनोविनोदोपायाभावादिति भावः । मार्यपुत्र इद भार प्रति पल्याः सम्बोधनम् , तथा चाह सागर:-'उठा देवि दयिते पुमानाह प्रियां प्रति । भार्यपुत्र च जीवेश नाथ साप्याह वल्लभम् आवेगेन = अधिकखेदेन, उस्कण्ठातिशयेन वा। एतत्तद्भूर्जपत्रम्-यदविण्या सावयतस्तव मनो दूयत इति योजनाया स्फुटः प्रत्ययः । अपवायं-एतवलक्षणं यथा-'तद्भवेदपवारितम् । रहस्यं तु यदन्यस्य पराया प्रकाश्यते । इति साहित्यदर्पणः। दुरागसम् अनमीष्टमागमनम् , प्रियान्तरासकमनसस्तवैतदागमनं न प्रीतिष मिति दुरागतमेवैतदस्या इति भावः । किमत्र प्रतिविधेयम् = कथमन स्थितौ प्रतिकारः कर्तव्य इत्यर्थ । लोण = धोरितधनेन । सहेति शेषः । 'लोत्रमश्रुणि चोरिते' इति विश्वः । 'सं लोत्रं तदनम्' इत्यमरश्च । कुम्भीरकस्य : चौरस्य । 'कुम्भीरको गण्डपदस्तस्का मलिग्लुचः इति यादवः। यथा चोरितधनेन सह गृहीतचौरोऽप्रतिवचनो भव दपश्यते च, तथैव तवापि स्थितिरिति प्रतिकारचिन्तया प्रयासय स्वमिति वाक्या राजा-तप तो मैं मारा गया। देवी-( समीप श्राफर ) आर्यपुत्र, घवहाइये मत, यही तो भूर्जपत्र है। राजा--(हड़बड़ाकर ) अये देवी, स्वागत है देवीका । विदूषक--(छिपाकर ) इस समय तो दुरागत ही हुआ । राजा-(छिपाकर ) इस समय क्या करना चाहिये । वेदूषक-चोरीके मालके साथ पकडे गये चोर कहेंगे, ही क्या ? - तीयोऽg:] प्रकाशटोकोपेतम् । -- राजा-(अपवार्य ) मूढ नायं परिहासफालः । (प्रकाशम् ) देवि नेदं या मृग्यते । स खलु परसमन्वेपणार्थमारम्भोऽयम् । देवो-युज्यत आत्मन सौभाग्य प्रच्छादयितुम् ('मुज्जदि अत्तणो हरग पच्छादेहूँ) विदूषकः-भवति त्वरयास्य भोजनं यत्पित्तोपशमनसमर्थं भवति । मोदि तुवरेहि से भोत्रणं ज पित्तोक्समणसमत्यं होदि) देवी-निपुणिके शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । (णिउगिए हणं सु वम्हणेन प्रासासिदो षअस्सो) इदम् = स्वया प्रदर्यमान भूर्जपत्रम् । मृग्यते = अन्विप्यते । परसमन्वेषणार्थम- यस्य वस्तुनोन्वेषणाय। आरम्भः = मध्यवसायः। भत्र राशो दोपप्रच्छादनात् 'नर्मद्युति' नाम सन्ध्यग- मिति काय्यवेमः। सौभाग्यम्-दिग्याङ्गनाप्रार्थनारमक उत्कर्षः । प्रच्छादयितुम् गोपयितुम् । दि- नाभिलापरूप स्व सौभाग्य गोपयतस्तवेदमस्मदवमाननरूप कार्य नायुकमधि- मूल्ययस्तुलाभावसरे स्वरुपमूल्यस्य वस्तुनस्स्यागस्यापि युक्तफोटो गणितस्वादिति स्यम्। स्वरय शीघ्रमुपनय । अस्य मम प्रियसुहृदो राज्ञः। पित्तोपशमनसमर्थम् = त्तास्यदोपस्य शान्तयेऽपेपितम्। एतेन राज्ञ. साम्प्रतिक वचन पित्तजनितभ्रम लकमतस्तत्र ध्यानं मा दा., प्रतिकुरु च तस्य दोपमिति व्यक्षितम् । मधुराहारेण चोपशमः, तदुक्फ वैद्यके–'कफ दुर्जनवत्तीपणैर्वात स्नेहन मित्रवत् । पित्तं जामा- मिव मधुर जनर्जयेत्। माह्मणेन तज्जातीयेन, अत्र विदूपकेणेत्याशयः । अाश्वासितः निर्दोषता राजा-(छिपाकर ) मूर्ख, यह मनाफ का समय नहीं है । (प्रकाश ) देवी, यह नहीं हूंद रहा था। मैं फुछ दूसरी चीज हूंढ रहा था। देवी-अपनी पात छिपाते हैं यह ठीक ही है विदूषक-इनके भोजनका महारांनी शीघ्र कुछ प्रपन्ध फर दें जिससे इनके पितको शान्ति हो। देवी -इस प्राणने तो अपने मित्रको भला आश्वासन दिया । स -- U - चाहते हैं फिर भी मैं आपके सामने खड़ी हूं। मैं यहाँ से चली जाऊगी। (रूम विक्रमोर्वशीयम् । पियूष -भवति ननु पश्याश्वासितः पिशाचोऽपि भोजनेन । ( भो णं पेख्ख प्रासासिदो पिसाचोवि भोअरोण) राजा-मूर्ख बलादपराधिनं मां प्रतिपादयसि । देवी-नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवात्रापराद्धा या प्रतिकूलदर्श भूत्वाप्रतस्ते तिष्ठामि । इतोऽहं गमिष्यामि । ( णत्यि भवदो भवराहे अहं एन्य एत्य अवरद्धा ना पडिऊलदसणा भविश्न अगदो दे चिट्ठामि । इदो । गमिस्स)(इति फोपं नायित्वा प्रस्थिता) राजा- अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । प्रमान्य पान्ति प्रापितः । इद च देव्याः सोल्लुण्टनं वचनम् , अस्य चैतस्कृतापर गोपमप्रयासस्य नैरर्थक्यं व्यङ्गधम् । 'ननु तर पिशाचोऽपि भोजनदानेनाश्वासित्तो भवति, पश्य' इस्थमन्वयः ।। फरापासुझ.। भाश्वासित. भाराधितः। अयमर्थ.-फरकर्मा पिशाचोऽप्यभि- मतभोजमदामेनाराधितो भवति तदाऽय मम प्रियधयस्यो मधुरभोजनाप्स्या शमित पित्तदोपः प्रकृतिमापधेतेति किंवक्तव्यमिति । विदूपकस्य सदैव भोजनगृप्नुतये हशी योफिः ॥ वळात्-हठात् । प्रतिपा। मर्थयति । अह किशिदन्यद् छुवे स्व धान्य यस्यां स्थितावावमोचन (फुटमेव देच्या हृदि मदपराधिताप्रतीतिरुदिमा दिति तात्पर्यम् । थमन्त्र अपरादा = कृतापराधा । प्रतिफूलदर्शना मनिटसाक्षाकारा। त्वमा न बाट मिच्छसि, त्याप्यह ते पुरत. स्थितास्मि, तदय ममैवापराधो न तवेति भावः देश्या. कोपातिशयश्च न्यान्यः । नाटयित्वा = कुपितामिवात्मानं दर्शयित्वा । भपराधीति । रम्भे हव करू यस्या' ला रम्मोस कदलीकाण्डसमाननछा, तरस विदूषक-भोजनसे तो पिशाव भी श्राश्वासित होते हैं । राजा-मूर्ख, तुम जबर्दस्ती मुझको कसूरवार सिद्ध करना चाहता है । देवी-आपका अपराध नहीं अपराध मेरा है, कि आप मुझे देखना नई प्रिय । जाती है) रामा-अपराध हमारा ही है, ओ सुन्दरी, ठहरो, क्रोध मत करो । मालिक
No text on this page.
द्वितीयोऽ:] प्रकाशटीकोपेतम् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः॥२१॥ (इति पादयोः पतति) देवी-(आत्मगतम् ) मा खलु लघुहृदयाहमनुनयं वहु मन्ये । किं वदाक्षिण्यकृतात्पश्चात्तापाद्विभेमि । (मा खु लहुहिमश्रा अहं अणुअझं बहु । किं दु प्रदक्खिष्णकिदस्स पच्छादावस्स भाएमि) (राजानमपहाय सपरि- बारा निष्कान्ता) बुद्धी स्भोरु, अहम् अपराधी कृतापराध नाम खलु, संरम्भात् कोपात् विरम निवृत्ता मव, प्रसीद प्रसन्ना भव, सेव्यः सेवाहः जनः (स्वल्लक्षणः) कुपितः हटश्येत् दासः सेवकः (मल्लक्षणः) कथन केन प्रकारेण निरपराधः। यस्य सेव्यो इष्ट. स दासो नापराधीति न समवति तदपराधमन्तरा तत्कोपस्यासभविस्वास्से. म्या च मम स्व कुपिताऽतो दासोऽहमवश्य कृतापराध इति युक्तिसिद्धम् । रम्भोरु पदे 'ऊरूत्तरपदादीपश्ये इत्यूप्रत्यय., सम्वुद्धौ नदीस्वाद्धस्वता । 'सरम्भः संभ्रमे कोपे) इति विश्वः। भार्याप्रभेदो वृत्तम् । अत्रेामरूढमानानां वनितानां मानस्योपशमस्यार्थ पडपायाः शास्त्रोकास्वप्वत्र सामप्रयुक्त वेधम् । तदुक्क दश. रूपके-'स्रोणामीाकृतो मान कोपोऽन्यास गिनि प्रिये । 'यथोत्तरं गुरुः पभिर- पायेस्तमुपाचरेत् । साम्ना भेदेन दानेन नरयुपेक्षारसान्तरैः । तत्र प्रियवचः साम भेदस्तस्सख्युपार्जनम् । दान व्याजेन भूपादेः पादयोः पतन नतिः। भत्र राज्ञा अनुनयनास्पयुपासनं नाम सन्ध्यनमुक्तम् । अग्रे चात्र प्रयुके सामनि व्यर्थ सति नतिर्नामोपायः प्रयुक्तो वेदितव्यः ॥ २१ ॥ लघुहृदया-भगभीरहृदया। अनुनयम् प्रणिपातादिकम् । अस्यामुना पाद- पतनादिना प्रसन्ना सतीदमीयं व्यवहारं विस्मरेयमीहशी लघुहृदया नाई भवा- मीति भावः। अदाक्षिण्यकृतात् = प्रणिपातलइनरूप यन्ममादाक्षिण्य निर्ममता तस्कृतात् तजनितात् पश्चात्तापात् अनुशयादिभेमि । इदानी कोपवेगेनैव भावयामि प्रकृतिं गताया मम ध्रुव 'न मया भत्तुः प्रणिपातमविगणयन्या साधु कृतम्' इति हो क्रोध करने के अधिकारी है, दास तो सदा अपराधी रहते ही हैं ॥ २१ ॥ (चरण पर गिर पपता है) देवी-(स्वगत) में इतनी छोटी नहीं हूं कि इनकी वातमें आ जाऊंगी। लेकिन रुक्षता फरनेपर पीछे पश्चात्ताप होगा उससे उरती हूं। (राजाको छोड़कर परिजनके साय जाती है)
विक्रमोर्वशीयम् ।
से
विदूषकः--प्रावृएनदीवाप्रसन्ना गता देवी । तदुत्तिष्ठ । ( पाउयणदी वि
अप्पसण्णा गदा देवी । ता उठेहि )
राना-(उत्थाय ) वयस्य नेदमनुपपन्नम् । पश्य ।
प्रियवचनशतोऽपि योषितां दयितजनानुनयो रसाहते।
प्रविशति हृदयं न तद्विदां मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥ २२
पश्चात्तापो भावी, तेन मम मनो दूयेत, विभेमि ततो भाविनः खेदादिति दे
आशयः।
प्राकृण्नदी वर्षासमयस्य नदी सा हि कलुपिता वेगवती च भवति,
देवी रोपफलुपा त्वरितगमना च । उत्तिष्ठ प्रणिपातमविगणय्य गताया त
न कोप्यधुना तव प्रणिपातस्योपयोग इत्यर्थः।
नेदमनुपपन्नम् = देवी प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गतेस्येतदुपपन्नमेव, प्रियस्या
प्रियासने तरफोपस्यौचित्यादिति भावः। अत्र नेदमनुपपन्न मिति 'यौ नौ प्रकृत
गमयतः' इत्युक्तरवादुपपसमित्येतस्पर्यवसायि । स्वोको युक्तिप्रदर्शनायाह-पश्यों
अग्रेतनवाक्यार्थोऽत्रस्यशे. कर्म ।
प्रियवचनेति । प्रियवचनानाम् मधुरोक्तीनाम् शतानि यस्मिस्सादृशः चा
शतसहितोऽपि रसात् ते प्रेम्णा विना कृतः दयितजनानुनयः प्रियजनकृतप्र
पातादिः कृत्रिमरागयोजितः कृतकलोहितादिवर्णेन युक्तः कृत. मणि स्फटिका
रिव रसाते रत्नाम्खुविरहितः तद्विदाम् अलीकोऽयमनुनय इति जानतीना व
तानां स्फटिकादौ कीदृश प्रभातारल्य भवतीति जानतां रस्नपरीक्षकाणां च हृदर
अन्तः न प्रविशति । यथा कृत्रिमवणे रञ्जित. स्फटिकादिः प्रभातारल्यरहितो य
भववि तदा रमपरीक्षकास्तन्न यहु मन्यन्ते, तद्वत् स्वाभाविकप्रेमशून्यश्चा
शतसहितोऽपि दयितजनानुनयः कोऽनुनय स्वामाविकः कश्च कृत्रिम इति वि
न्तीनां रमणीनां हृदय न प्रविशतीति भावः। अत्रोपमालङ्कारेण रस्नस्येव स्ने
स्यापि स्वाभाविक समुज्ज्वलस्व व्यजितम् । अपरवन वृत्तम् , लल्लक्षण मथा
'अयुजि ननरलागुरु समे तदपरवक्त्रमिद नजी जरौ' इति ॥ २२ ॥
विदूषक-वह तो परसाती नदीकी तरह भरी हुई चली गई, उठिये ।
राजा-( उठकर ) मित्र, यह तो ठीक नहीं हुआ देखो-
हजारौ तरहकी, मोठी वातोंसे सराबोर भी अनुनय यदि स्नेहसे खाली हुआ
के हृदममें नहीं प्रवेश करता है, जिस तरह जौहरी लोगोंके हृदयमें बनाव
ला मणि नहीं समाता है ॥ २२ ॥
इतीयोऽः] प्रकाशटीकोपेतम् । विदूषक -- अनुकूलमेवात्रभवत एतत् । न खल्वक्षिदुःखितोऽभिमुखे पशिखां सहते । (अणुऊल एव्व एत्यभवदो एदं । - ण खु अक्सिदुक्खिदो हिमुहे दीवसिहं सहेदि) राजा-मा मैवम् । उर्वशीगतमनसोऽपि मे स एव देव्यां बहुमानः । के तु प्रणिपातलखनादहमस्यां धैर्यमवलम्बिष्ये । विदूषक -तिष्ठतु तावद्भवतो धीरता । बुभुक्षितस्य ब्राह्मणस्य जीवित- विलम्बतां भवान् । समय खलु स्नानभोजन सेवितुम् । (चिदु दाव विदो धीरदा । बुभुक्खिस्स बम्हणस्स जीविद अवलम्वदु भवं । समओ खु हाणभोचणं सेविदु) अनुकूलम् = इष्टम् । अपितुःखितो = चरवच्छेदेन पीडावान् । अघणोः दुःखित ति विग्रहः । अपणोः दुःखम् अचिदुःखं तरसजातमस्येति वा, तत्र तद्धित इतन् । खितमति यस्येति विगृह्माण. पूर्वनिपातोपायचिन्तया श्रमस्तु वृथा । यथा स्खयुक्ताचः पुरत. स्थिता दीपशिखा न सहते तदुर्वशीसझान्तहृदयस्त्वमपि प्या अनावस्थान सोढुमसमर्थः, भतस्तवानुनयमवमत्य देवी गतेति तव पोऽनुफूल- न्यथाऽस्या स्थिती तस्या इछावस्थाने भवतचित्तस्य वैकल्यमेधेतेति विदूपको- राशयः। बहुमानः = आदरातिशयः । प्रणिपातलनात् = अनुनयवचनावधारणात् । प्या मम प्रणिपातो न गणित., सा च दक्षिणा नायिका, अनुशेतन्यमवश्य पश्चा- या, भवितव्य च मदनुकूलयाऽतोऽधुना मम धैर्यावलम्बनमेव विचारणया प्राप्त लिमिति तात्पर्यम् । अन्न नत्याग्यस्य मानभनोपायस्य व्यर्थतायां प्रमितायां ज्ञो धैर्यावलम्पनेनोपेशानामोपायः प्रयुको वेदितव्यः । धीरता='धैर्यमवलम्विप्ये' इत्यनेना व्यज्यमाना गम्भीरता। युभुतितस्य विदूषक-आपके लिये तो यह ठीक ही हुआ, जिसको श्रासें थायी रहती उसे सामने में मौजूद दीपशिखा भली नहीं लगती है। राजा-ऐसी बात नहीं है, यद्यपि हमारा मन उर्वशीमें लगा है फिर भी पोके प्रति मेरा वही आदर है। किन्तु हमारे प्रणिपातको देवीने अवज्ञा कर दी है, सलिये धैर्य से काम लूंगा। विदूषक-रहे श्रापको धीरता। मुझ भूले वामणको आप जीवन दान दें। आने पीने का समय हो रहा है। 1 - .
विक्रमोर्वशीयम् ।
वितीयोऽज
राजा-(ऊर्ध्वमवलोक्य ) गतमध दिवसस्य ।
उपणालुः शिशिरे निपीदति तरोर्मूलालवाले शिखी
निर्भिद्योपरि कर्णिकारमुकुलान्यालीयते षट्पदः ।
तप्तं वारि विहाय तीरनलिनी कारण्डवः सेवते
क्रीडावेश्मनि चैप पारशुकः पलान्तो जल याचते ॥ २३॥
-
भोजन कामयमानस्य । अवलम्वताम् =धारयतु । स्नानपानभोजनार्थमित उ
स्वजीवितेन सह ममापि वुमुक्षितस्य ब्राह्मणस्य जीवित रघयतामित्याशयः ।
उष्णावरिति। उष्णालुः उष्णं न सहते इत्युप्णालु. रविकरनिकरतापा
शिखी शिखास्यास्तीति शिखी
मयूर
तरोः वृत्तस्य शिशिरे जालसवन्धाच्छ
मूलालवाले मूलदेशावस्थिते पयोदानाय निर्मिते लघुगर्ने निपीदति उपविशति
पटपद भ्रमर. कणिकारमुकुलानि परिव्याधाख्यस्य 'कचनार' नाम्ना लोके प्रति
द्वस्य तरो. यानि मुकुलानि कलिकाः तानि भाभिद्य स्फोरयित्वा आलीयते भार
मन्ताल्लीनो भवति । कारण्डव. जलकुक्कुटः तप्त वारि रविकरसन्तप्त जल विहा
तीरनलिनीम् तटवर्तिनीम् कमलिनीम् सेवते आश्रयति, क्रोटावेश्मनि लीलागा
(वर्तमान.) एष पारशुकः पक्षरवर्ती कीर' च क्लान्त. पिपासाऽऽकुलित. स
जल पानीय याचते प्रार्थयते । अत्र शिखी न केवल तरुमलमाश्रयति किन्तु तरुमूळ
लवालम् , अथापि न तलवाल किन्तु तन्मूलालवालम् , न केवलमाश्रयते कि
निषीदति, येन सर्वाङ्गसम्पन्धेनाधिका तापनिवृत्ति. स्यात् षट्पदश्च क्वचन विव
सिते पुष्पे नावास वध्नाति, तत्र तापसवन्धसम्भवात् , किन्तु मुकुल विदार्य त
श्रय गृह्णाति, नैतावदेव, सुगन्धगृध्नुरपि सनिर्गन्धतया प्रसिद्धेऽपि कर्णिकारमुख
तहलाना स्थूलतया केवल तापनिवृत्तिसौकर्यबुद्धया निलीयते निःश्शेषमावेन की
भवति । एतैश्च विविच्यमानः सन्तापाधिक्य व्यज्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्
उष्णालुरिस्यन्न-'शीतोष्णतृप्रेभ्यस्त दसहने' इत्यालुच् । शिखीस्यस्य श्रीधादिपा
राजा-(ऊपर देखकर ) आधा दिन बीत गया-
असम गर्मीके कारण मयूर वृक्षोंके नीचेवाली क्यारीमें दुवका यैठा है, भी
कचनारको कलियों में छिपकर बैठे हैं, गरमाये हुए पानीसे निकलकर वसक ती
स्प कमलिनोके नीचे छिपे हैं, और क्रीदाभवनका सुग्गा प्याससे व्याकुल हो ।
पानी गाग रहा
है।
॥ २३ ॥
तीयोऽः]
प्रकाशटीकोपेतम् ।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
इति द्वितीयोऽङ्कः।
निः । 'स्यादालवालमावापा' इत्यमरः । भासमन्तालिवम् जललवम् मागृहाती.
बालवालपदव्युत्पत्तिरिति काले महाशयः । स्पष्टमन्यत् ॥
इति मैथिलपण्डित-श्रीरामचन्द्रमिश्रप्रणीते विक्रमोर्वशीय 'प्रकाशे'
द्वितीयाऽदप्रकाशः।
.
1
(सवका प्रत्यान)
द्वितीय प्रड समाप्त
तृतीयोऽङ्कः (तत प्रविशतो भरतशिष्यो) प्रथम-सखे पल्लव महेन्द्रसदनं गच्छतोपाध्यायेन त्वमासनं माहितः। अग्निशरणसरक्षणाय स्थापितोऽहम् । अतः खलु पृच्छा अपि गुरोः प्रयोगेण दिव्या परिषदाराधिता । द्वितीय गालव न जान आराधिता न वेति । तस्मिन्पुनः सरर कृतकाव्यबन्धे लक्ष्मीस्वयंवरे तेषु तेषु रसान्तरेषु तन्मय्यासीत् । किं ( गालव ण ाणे श्राराहिदा ण वत्ति । तस्सि उण सरस्सईकिदकञ्चवन्धे लच अंवरे तेसु तेसु रसन्तरेसु तम्मश्रा श्रासि । किंतु-) त्वमासन प्रतिग्राहिता-तव हस्त भासन स्थापितम्, एव हि प्राचीनः चार.-वचिदन्यत्र गच्छता विदुषा स्वासनाधावश्यकोपकरणानि वोढुं कश्चन । सह नीयते स्म, तदेवान्तनिधायाय अन्य. । 'आसनं प्रतिग्राहितस्वम्' मन्त्र युष्मदर्थे कर्मणि का प्रत्ययः, गौणे कर्मणि दुरादेरिति स्मरणात् । दुह्यादिपाठा निबन्धनसज्ञारवाश्रयणेनोपपादनं अहेर्दण्डितसमानार्थस्वास्करणीयम् । भग्नि सरक्षणाय = अग्निशालापर्यवेक्षणाय । 'शरणं गृहरभित्रोः' इत्यमरः । प्रयोरें रूपकामिनयेन । परिपत् सभा, सा चात्र देवानां सभा, प्रकरणप्राप्तस्व आराधिता-प्रसन्नतां गमिता । दिव्यास्वर्गीया। सरस्वतीकृतकाव्यवन्धेः स्वत्या वाण्या कृत' काव्यवन्ध वस्तुरचना यस्मिस्तत्र । लक्ष्मीस्वयवरे: भिधाने रूपकविशेपे । रसान्तरेषु क्षारादिरसविशेपेषु, नटरभिनये प्रदयमा फूलविभावानुभावव्यभिचारिसंयोगात्प्रादुर्भवत्सु शृङ्गारादिषु रसेष्विस्यर्थ । तन तदेकताना । रसानुभवकाले वेद्यान्तरसम्पर्कशून्यताया रसस्वभावसिद्धवार प्राणता परिषदो वर्यते। (भरतके दो शिष्योंका प्रवेश) प्रथम-मित्र पल्लव, स्वर्ग जानेके समय गुरुदेव तुझे साथ लेते गये थे, और मुझे अग्निशालाफी रक्षाका भार सौंप गये। इसलिये पछता हूँ, क्या गुरुदेवके नाटकने देवोंका मनोरजन किया ? द्वितीय-यह मैं नहीं कह सकता कि देवोंका मनोरजन हुआ या नहीं, परन्तु सरस्वती द्वारा प्रथित लक्ष्मी स्वयंवर रूपकने उन्हें तन्मय बना दिया था। लेकिन योऽg] प्रकाशटोकापतम् । प्रयम -सदोषावकाश इव ते वाक्यशेषः । द्वितीय-आम | तस्मिन्नुर्वश्या वचनं प्रमादस्खलितमासीत् । (श्राम । { उच्चसीए वश्रणं पमादक्खलिदं श्रासि) प्रथम-कथमिव । द्वितीयः-लक्ष्मीभूमिकायां वर्तमानोर्वशी वारुणीभूमिकायां वर्तमानया नकया पृष्टा । सखि समागता एते त्रैलोक्यसुपुरुषाः सकेशवाश्च लोक- लाः। कतमस्मिस्ते भावाभिनिवेश इति । ( लच्छीभूमिश्राए वट्टमाणा वसी वारुणीभूमिपाए वमाणए मेणाए पुच्छिदा। सहि समाप्रदा एदे तेलोक- रिसासकेसवा अ लोअवाला । कदमस्सि दे भावाहिणिवेसोत्ति) सहोपावकाशः दोपस्य न्यूनताया अवकाशोऽवसरस्तेन सहितस्तथा, स्वदुचा- न किन्तुपदेन क्वचनांशे न्यूनताऽवर्त्ततेति कथनमवशिष्यमाणमिव प्रतिमासते, स्फुटीकुरु स्वमिति भावः। 'आम' इस्यव्ययं स्मरणार्थम् , 'मामानुगुण्ये स्मरणे' इति त्रिकाण्डी। प्रमाद- रलितम् = अनवधानवशादन्यथोच्चारितम् । अभिनयकाले प्रमादादुर्वशी किदि. न्यदप्राप्तकाल कस्यचन प्राप्तकाळस्य वक्तव्यस्य स्थाने व्याहृतवतीति मदुककिन्तु इस्यार्थः। 'लक्ष्मीभूमिकायाम्' इत्यत्र भूमिका वेपपरिग्रहः । 'भूमिका रचनाया स्यान्मू- न्तिरपरिग्रहे' इति 'विरवः । 'भन्यरूपैयदन्यस्य प्रवेशः स तु भूमिका' इति रतश्च । सुपुरुपाः= पुरुपश्रेष्ठाः । भावाभिनिवेश:=प्रेमवन्धः। पुरुपोत्तमे इति गितम्ये = लघमीवेपधारिण्योपैश्या तस्यां स्थिती पुरुपोत्तमे मे भावाभिनिवेश ति वक्तायं युक्तमासीत् । परन्तु स्नेहस्यूतस्वान्ततया विस्मृततरकालस्थितिकया या स्थमनोगत प्रकटयन्या 'पुरूरवसि' मे भावाभिनिवेश इति वागुदीरिता, चाप्राप्तकालतयाऽदूपयस्प्रयोगचारुतामिति भावः । 2 प्रथम-कुछ दोष रह गया क्या द्वितीय-हाँ। उसमें उर्वशीके वचनमें असावधानतावश कुछ गलती हो गई। प्रथम-कैसे? द्वितीय-उर्वशी लक्ष्मी वनो यो और मेनका वारुणी, वाणीने लक्ष्मीसे हा-सखी, ये त्रैलोक्यके सुपुरुषगण, भगवान् , तथा लोकपाल उपस्थित है, इनमें तुम किसे चाहती है।
६४ विक्रमोर्वशीयम् । प्रथम विन प्रथम-ततस्ततः । द्वितीय-ततस्तया पुरुषोत्तम इति भणितव्ये पुरूरवसीति ।" वाणी । (तदो ताए पुरिसोत्तमेत्ति भणिदव्वे प्रवेत्ति णिग्गदा वाणी) प्रथम.-भवितव्यतानुविधायीनीन्द्रियाणि । न खलु तामभिक्रुद्धो गुरु द्वितीयः-सा खलु शप्तोपाध्यायेन | महेन्द्रेण पुनरनुगृहीता। ( खु सत्ता उवज्झाएण । महिन्देण उण अणुगहिदा) -कथमिव । द्वितीय'-येन ममोपदेशस्त्वया लवितस्तेन न ते दिव्यं स्थानं ध्यतीत्युपाध्यायस्य शापः । महेन्द्रेण पुनः प्रेक्षणावसाने भवितव्यतानुविधायोनि-भवितव्यतामनुविदधति अनुसरन्ति इत्येव ।। इन्द्रियाणि -बुद्धीन्द्रियाणि, जनानामिति शेषः। याशी भवितव्यता एव बुद्धयो भवन्ति जनानामिति भावः। माहामुमर्थ नैषधीये श्रीहर्षोऽपि भव्येष्वनवग्रहग्रहा यया दिशा धावति वेधसः स्पृहा। तृणेन वास्येव जनस्य चित्तेन भृशावशारमना' ॥ इति । 'अनुविधायीनि' इत्यत्र 'सुप्यजाती निर्मा स्ताच्छील्ये' इति णिनि', 'भातो युञ्चिणकृतोः' इति युक् च । तामभिदो गुरु गुरुभरतस्तस्यां कोप नाकृत किम् ? उचित तस्य कोपकरणं, तया प्रमथ रसम विधानादिति भावः। येन = यस्मात् कारणात् । उपदेशः = शिक्षा । लश्चितः तिरस्कृत , पुरुषोत्तम इति वाच्ये पुरूरवसीति अवाणया व्यर्थीकृत इति यावर दिव्यं स्थान न भविष्यति = स्वर्ग वासो न भविष्यति, स्वर्गाच्च्युता मर्त्यलो नुग - : 3 अनवधानीम प्रथम-तव? द्वितीय-उसे पुरुषोत्तमका नाम लेना चाहिये किन्तु उसके मुंहसे पुरूरवा नाम निकल गया। प्रथम-इन्द्रियाँ भवितव्यताका अनुसरण करती हैं। क्या गुरुदेव उसप विगहे नहीं। द्वितीय--गुरुदेवने तो उसे शाप ही दे दिया, परन्तु इन्द्रने कृपा की। प्रथम--कैसे? द्वितीय-गुरुदेवने उसे शापदिया--तूने हमारे उपदेशका अनादर किया तीयोऽ:] प्रकाशटीकोपेतम् । ६५ रणिता यस्मिन्बद्धभावासि तस्य मे रणसहायस्य राजर्षेः प्रियमत्र करणी- म् । सा त्वं यथाकामं पुरूरवसमुपतिष्ठस्व यावत्स त्वयि दृष्टसतानो स्वेदिति । (जेण मम स्वदेसी तुए लविदो तेण ण दे दिवं ठाणं हविस्सदित्ति उवमानस्स सावो। महिन्देण उण पेक्खणावसाणे लब्बावणदमुही भणिदा जस्सि द्धभावा सि तस्स मे रणसहाअस्स राएसिणो पियं एत्य करणिज्ज। सा तुम नहाकामं पुरूरवसं उवचिठ जाव सो तुइ दिठ्ठसंताणो भोदित्ति।) प्रथम'-सदृश पुरुपान्तरविदो महेन्द्रस्य । द्वितीयः-(सूर्यमवलोक्य ) कथाप्रसङ्गेनास्माभिरपराद्धाऽभिषेकवेला खलपाध्यायस्य । तदेहि । अस्य पार्श्वपरिवर्तिनी भवावः । (कधापसझेण अम्हेहिं 'अवरद्धा अहिसेयवेला वखु उवमास्स । ता एहि । से पासपरि- पत्तिणो होम) 1 पासिनी भविष्यसीति भावः । उपाध्यायस्य भरतमुनेः । प्रेक्षणावसाने-प्रयोग- दर्शनसमाप्ती । लज्जावनतमुखी पानतवदना, व्रपा च कर्त्तव्यत्रुटिजन्यशापा- वसरमाप्तिप्रभवा,दिव्याङ्गनायास्तस्या मानुषप्रेमविवशतोढाटनजनिता वात्र योध्या । विदभावा-तस्नेहा । रणसहायस्य = युद्धकाले कृतोपकारस्य । राजः = पुरूर- [विसः। यथाकामम् = यथामनोरथम् । उपविष्ठ-सङ्गतिं कुरुप्व, 'उपाद्देवपूजासमतिकरणदानेपु' इति तङ् । सरशम् = अनुरूपम् । पुरुषान्तरविद = भन्यपुरुपभावाभिज्ञस्य । नहि कश्चिद- सहृदयः परक्लेशानभिशश्व समन्सुमहतीति महेन्दस्यौदार्य प्रशस्यते । कथाप्रसान सभापणेन, वाकोवाक्यव्यासनेत्यर्थः । अपराधाऽमिपेकवेला- स्नानसमयस्यातिपातः कृतः, उपाध्यायस्य स्नानसमये तदुचितोपकरणसमाहरणा- इसलिये तुम्हारा स्थान स्वर्गमें नहीं है। इन्द्र ने अभिनयके थन्तमें लज्जावनत मुखी उर्वशीसे कहा कि तुम जिसे चाहती हो वह राजा हमारा युद्ध सहायक है, हमें उसका प्रिय करना है, तुम यर- पुरूरवाके पास रह सकती हो जन तक पह नुकसे उत्पन सन्ततिको नहीं देसलें। प्रथम-इन्द्रने दूसरेके दिलको पात समझी तथा ठोक कहा । द्वितीय-बातचीतमें हमलोगोंने गुरुदेव के स्नान का समय विता दिया। यह - तो अपराध दो गया। चलो, उनो पार चलें। . -- ६६ विक्रमोर्वशीयम् । ( इति निष्क्रान्ती) विष्कम्भकः। www- (ततः प्रविशति कञ्चुकी) कञ्चुकी- सर्वः कल्ये वयसि यतते लव्धुमर्थान्कुटुम्बी पश्चात्पुरपहतभरः कल्पते विश्रमाय । धिकृताभ्यामावाभ्यामधुनावध्यन्यत्र स्थित्वाऽपराधः कृत इति भावः। .. दधीयत इत्युपाध्यायः। उपाध्यायलक्षण यथा-'एकदेश तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । घृत्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ॥ इति मनुः। विष्कम्भकलक्षण यथा-'तत्र विष्कम्भको भूतभाविवस्वशसूचक । म पावरचितः संक्षेपैकप्रयोजनः। द्विधा स शुद्धो मिश्रश्च मिश्रः स्यान्नीचम शुद्धः केवलमध्योऽयमेकानेककृतो द्विधा ॥ भत्र च नीचमध्यमकृतत्वान्मिश्रा म्भकोऽयम् ॥ कन्चुकी-तल्लक्षण यथा-'अन्तःपुरचरो राज्ञां वृद्धो विप्रो गुणान्वितः। सर्व कार्यार्थ कुशळ. कन्चुकीत्यभिधीयते ।। मातृगुप्ताचार्यास्त्वेवमाहु-ये नित्य सत्यसम्पन्नाः कामदोषविवर्जिताः। ज्ञानविज्ञानकुशलाःकन्चुकीयास्तु ते स्मृता. ।। इति। सर्व कल्य पति-सर्व समस्त. कुटुम्ब. पुत्रदारादिपोष्यवर्गः अस्त्यस्येति कुटुम्दी पारिवारिक. कल्ये निरामये यौवने वयसि अवस्थायाम अर्थात् धनादीन् लघुम् अधिगन्तुम् यतते प्रयस्यति । पश्चात्तारुण्योत्तरकाले पुत्रैः सुतैः अपहृतभरः दूरी कृतकुटुम्वपोषणभार. सन् विश्रमाय विश्रान्तये कल्पते प्रभवति । (साधारणीय व्यवस्था यद् गृहस्थस्तारुण्यावस्थायां यावच्छति धनसनहाय व्यवस्यति, { पत्रा स्वतीते तारुण्ये पुत्रैर्गृहीतकुटुम्बपोषणभारो विश्रान्तये चेष्टते) तु किन्तु (गृहीत (जाते हैं) [विष्कम्भक ] [ कक्षुकीका प्रवेश] बुकी- जवानीमें सभी सम्पत्ति जोड़ना चाहते हैं, पीछे चलकर पुत्रोपर, , .
महाकवि कालिदास पाल्मीकिके वाद सर्वश्रेष्ठ कविके रूपमें समाप्त हो गये हैं। वाणभट्टने कालिदासके बारे में लिखा है- निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिषु । प्रीतिर्मधुरसान्द्रासु मारी विव जायते ॥ भारतीय विद्वानोंने कालिदासको कविताकी जितनी प्रशंसाकी है उनकी बात बाने धौजिये, विश्वके किसीभी कोने में शायद ही उनकी कविताको भूरि भूरि प्रशसा नहीं हुई हो । जर्मनकवि 'गे' Goethe ने कालिदासको बढी प्रशसा की है। प्रसिद्ध दार्शनिक तथा पर्यटक Humboldt ने निम्नलिखित शब्दों में कालिदासकी कीति गाई है-'Kalidasa is a masterly diseriber of the influence which nature exercises upon the minds of lovers." महाशय जोन्सने कालिदासकी तुलना शेक्स्सी यर के साथ की है। इस तरह यह प्रमाणित है कि कालिदासकी कविता वही यशस्विनी हुई है। यह तो हुई उनकी प्रसिद्धिकी प्रस्तावना, परन्तु यह प्रश्न तो अभी असमाहित है कि उनकी कविता क्यों इतनी प्रसिद्ध हुई १ उसमें कौन ऐसी बात थी जिससे विद्वानों की चेनोवृत्ति इसतरह आकर्षित की जा सकी ? यह प्रश्न बहुत विस्तारसे उत्तर चाहता है, परन्तु हम यहाँ सक्षेपमें ही कुछ उत्तर देंगे। कालिदासको रचना सस्कृतसाहित्यकी प्रस्फुटित शैलीका चारुसम निदर्शन मानी जाती है इसका प्रधान कारण उनको मौलिकता है। उन्होंने प्राचीन माख्यानोंको अपन मौलिक सृष्टि निपुणतासे कुछका कुछ बना दिया है। पुरानी कृतिको नवीनरूपमें दुनिर के सामने रखनेमें वही कारीगरीकी जरूरत होती है और वह कालिदासमें खूब थी। कालिदासको प्रतिभा सर्वतोमुखी थी, उन्होंने महाकाव्य, खण्डकाव्य, तथा नाट सर प्रकारको रचनामें अपनी प्रखर प्रतिभाका समान परिचय दिया है। कोई भी कवि इन सभी विभागों में उनकी वरावरी करनेका दावा नहीं कर सकता है। कालिदासको लोकप्रियताका सर्वप्रधान कारण उनको प्रसादपूर्ण तथा सरस शैली । उनके सभी ग्रन्थ वेदी रोतिमें लिखे गये हैं 'वैदर्भीतिसन्दर्भ फालिदासो विशिष्यते। 'माधुर्यव्यञ्जकैर्वण रचना ललितारिमका । मरुपवृत्तिरवृत्तिर्वा घेद रीतिरिप्यते॥ मरिम पदविन्यासके माधुसे और क्लिष्टता तथा कृत्रिमताके नितान्त परिहा पाटिदामौ रचनायें सामाविक तथा महन सरस है। रिमी भारके चित्रपके लिये कालिदास एक अनूठी शैलीका आश्रयण लेते है। रमेशों में इनकी अपेक्षा व्यसनात्तिसे उसकी ओर सकेत भर कर देना पर मान।
तीयोऽ:] प्रकाशटीकोपेतम् । ६७ - - . अस्माकं तु प्रतिदिनमियं सादयन्ती शरीरं सेवाफारा परिणतिरहो स्त्रीपु कष्टोऽधिकारः॥१॥ (परिकम्य) आदिष्टोऽस्मि सनियमया काशिराजपुश्या यथा व्रत. पादनाय मया मानमुत्सृज्य निपुणिकामुखेन पूर्व याचितो महाराजः । देव भवचनाद्विज्ञापयेति । यावदिदानीमवसितसंध्याजाप्यं महाराज श्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ) रमणीयः खलु दिवसावसानवृत्तान्तो जिवेश्मनि । इह हि- चुकिकार्याणाम् ) प्रतिदिनम् दिने दिने शरीरम देहम् सादयन्ती ग्लपयन्ती रीिरधातूनामपचयारसीणात् क्षीणतर कुर्वतीत्यर्थः, इयम् सेवा सेवकवृत्तिः कारा. नरिणतिः कारागाररूपेण परिणता अभूदिति शेपः। मत. स्त्रीपु स्त्रीणाम् विपये धिकारः नियोगः कटा क्लेशप्रदः । अस्माकं तु न कदापि विश्रान्तिः, किन्तु सदा यापूतस्वमेव, तेन चेयं सेवावृत्तिरस्माक कारावासरूपतां गतेति भावः। 'कुटुग्धं नोप्यवर्ग' इत्यमरमाला, 'कषयं प्रभाते मधुनि सज्जे पो निरामये' इति हैम., 'अर्थः योजने वित्त हेरचमिप्रायवस्तुपु । शब्दाभिधेयविपये स्थानिवृत्तिप्रकारयोः" इति विश्वलोचनः । मन्दामाता पृत्तम्, 'मन्दाक्रान्ता जलधिपढगेम्भॊ नती ताद् गुरू धेद' इति धवलक्षणम् ॥१॥ सनियमया= गृहीतप्रतया। काशिरालपुष्पा-काशिराजतनयया राजमहिप्या। बादिष्टः = भाज्ञप्तः। प्रतसम्पादनाय व्रतस्य सान्ताया सिद्धयर्थम् । मानम् - प्याकृतं फोपम् । निपुणिकामुखेन =निपुणिकाद्वारा । तदेव = यदितः पूर्व निपु- गिकामुखेन प्रार्थितं तदेवेश्यर्थ.। अवसितसन्ध्याजाप्यम् = समाप्तसायकृग्यम् । दिवसाचसान वृत्तान्तः- दिनात्ययप्रकारः, 'वृत्तान्त. स्यारप्रकरणे प्रकारे कारय- वार्तयोः' इत्यमरः । राजपेश्मनि राजप्रासादे । भार सौंपकर विधाम फरते हैं, परन्तु हम फकियोंकी बात हो दूसरी हे, प्रति. दिन सेवा किये चलो, देह सपादो, यह सेवात्ति तो कारावास हो गई है। सचमें सियोंकी सेवामें रहना परा कटप्रद होता है ॥१॥ (चलफर ) तपरायण फाशीराजानीने कहा है कि मैने मान त्यागफर निपु- मिफाके द्वारा महाराजसे प्रार्थनाको है, उसकी याद दिलादें। इस समय महाराज सन्ध्याजप कर चुके होंगे, चलकर देखें। (चलकर तथा देसफर ) सायफालका राजभवन ररय घरा सुन्दर है। यही- निक --- , ६८ विक्रमोर्वशीयम् । उत्कीर्णा इव वासयटिपु निशानिद्रालसा चर्हिो धूपैर्जालविनिःसृतैर्वलमय. संदिग्धपागवताः। शाचारप्रयतः सपुप्पवलिपु स्थानेषु चार्चिष्मतीः संध्यामङ्गलदीपिका विमजते शुद्धान्तवृद्धाजना ॥२॥ (नेपच्यामिमुसंडष्ट्वा ) अये इत एव प्रस्थितो देवः । परिजनवनिताफराप्तिाभिः परिवृत एप विभाति दीपिकामिः। उत्कीर्णा इवेति । निशाया रात्री या निद्रा सुपुप्तिस्तया अलसाः अमिमूताः। णो मयूशः वासयष्टिषु वासार्थमवस्थापितेषु दण्डेषु उत्कीर्णाः खचिता इव ए इति शेषः । जालेम्यः गवाक्षेभ्यः विनिःसृत पहिभूतैः धूपैः भगुर्वादिसुरमिट स्वैधूमः वरुभयः सन्दिग्धपारावताः संशयितकपोता इव । भम्रापि दृश्यन्त शेषोऽध्याहार्यः। आधारमयतः आचारशुद्धः शुद्धान्तवृद्धाजन. अन्तःपुरवर्ति बनितासमूहः सपुष्पयलिपु पुष्पैरुपहारैच पूजितेपु स्थानेषु अर्चिष्मतीः सप्रक सन्ध्यामालदीपिका. विभजते तत्तरस्थानेषु विभज्य निवेशयति । निशानिन मिभूताः शिखिनः स्ववासयष्टिषु तथा शेरते यथा तान्पश्यवां हृदि चित्रोष्ट एषामी शिखिनो न नीवपन्त इति भ्रान्तिरुदेति, गवादविवरनिर्गतधूपपटल चलमीषु फपोतभ्रम जनयति । भाचारमिष्ठश्च शुद्धान्तवृद्धाजनः पुप्पैर्वलिमित्र । धारस्थलानि विधिवत्संपूज्य सप्रकाशासन्ध्यामङ्गलदीपिका यथायोग्यं वि स्थापयसीत्यर्थः । 'जालं धन्दगवाक्षयोः' इति रभसः। 'गोपानसी सु घलमी वझदारुणि' इति 'पारावत. कलरवः कपोतः इति चामरः । 'शुद्धान्तोऽन गृह्यकक्षाभेदेऽथ भूपते.' इत्यजयः । 'बलिदैत्योपहारयोः' इति हैमः। अनोट लक्षारः, अनुरकीर्णानामपि मयूराणामुत्कीर्णतासभावनात् धूमे कपोतसंभावना सुरेन्द्रनाथः । शार्दूलविक्रीढित वृत्तम् ॥२॥ अये इतीह विस्मये-अन्वेष्टुमभीष्टस्य राज्ञो कामादानन्वे वा। परिजनेति । परिमनवनिताकराप्तिाभि. दासीजनहस्तरतामिः बीपि सायकालिक निद्रासे अलसाये हुए मयूर निवासयष्टिमें चित्रितकी तरह द हैं, धूपका धूम गवाक्ष होकर निकल रहा है वह ऐसा मालूम पड़ता है जैसे पा हो । अन्त र वृद्धायें जिनका आचार सतत अक्षुण्ण रहा है, जगमग करत दीपमालिफानोको अथास्थान रख रही हैं ॥ २ ॥ ( नेपथ्यकी ओर देखकर ) अहा, महाराज तो इधर ही आरहे हैं । हायोंमें दीपमालिका लिये परिजनसे परिवृत महाराज ऐसा प्रतीत होते हैं ।
योऽg]
प्रकाशटीकोपेतम् ।
६१
-
गिरिरिष गतिमानपतालोपादनुतरपुष्पितकर्णिकारयष्टिः॥३॥
यावदेनमवलोकनमार्ग स्थितः प्रतिपालयामि ।
(ततः प्रविशति यपानिर्दिष्टो राजा विदूषकध)
राजा-(आत्मगतम् )
कार्यान्तरितोत्कण्ठं दिनं मया नीतमनतिकृच्छण।
अविनोददीर्घयामा कथं नु रात्रिर्गमयितव्या॥४॥
लोकसाधनतया प्रसिद्धामिा (दीपिकामिः) परिवृतः वेष्टितः एषः राजा-अनु-
'म् पटेषु पुष्पिताः सजातकुसुमविकामाः फर्णिकारयष्टयः द्रुमोपलास्यवृष-
म्भाः पत्र तारशः पुलिनविकसरकर्णिकारतरुस्तम्मा अपलोपात् पक्षलोपस्या.
तस्वात् गतिमान् चला गिरिः पर्वत इव विभाति शोभते। परिजनगृहीतदीपि-
मिा परिवेष्टितो देवः सपुप्पयुफकर्णिकारयटिर्जगमगिरिरिव विराजत इत्याशयः।
राझो गिरिसुल्यतोपनिवन्धनेन विशालकायता व्यजिता। उपमाऽलकारः ।
पवामावृत्तम् , सशक्षणं यथा-'भयुजि नयुगरेफनो थफारो युजि च नजी घर-
ख पुष्पितामा' इति ॥ ३॥
अवलोकनमार्गेष्टिपथे, यन स्थित्वा द्रष्टुपमेय तनेत्यर्थः । प्रतिपालयामि
मामेव दिशमागच्छन्वं प्रतीक्षे इत्यर्थः। यथानिर्दिष्टः दीपिकामिा परिमृत इत्याशयः।
कार्यान्तरितोत्कण्ठमिति । कार्येण राजकृस्यव्यवहारावेक्षणप्रभृतिना अन्तरिता
रिचा उरकण्ठा मोसुक्यं यत्र तादृशम् दिनम् मया मनतिकृच्छ्ण नातिकप्टेन
समतिवाहितम् । सन्यापारतयोस्कण्ठा विस्मृरय दिनं यापितं तन च कियकट.
प्पनुभूतं परं मातिमहत्तत् । सम्प्रति कार्यान्तराभावेन सततमन्तय॑थयन्या
स्कण्ठाया असुनिकारणीयतया इयं निशा गमनीया स्यादित्याह-अविनोददीति ।
विनोद्वार विनोदजनकम्यापारप्रसङ्गामाया दीर्घाः महान्त' यामाः प्रहरा' यस्या.
नामी रानिः कथन्नु केन प्रकारेण नु गमयितव्या व्यतियापनीया? समेव प्रकार
पश्यामीति भाव । 'स्यात् फप्टं कृच्छ्मामीलम्' इत्यमरः । भार्यामेदो वृत्तम् ।
पिके नहीं फटनेसे जाम पर्वत हों जिसके तटमें कचनारको सालियाँ फूलसे
दी हॉ॥३॥
तप तक इसी देखने की जगहपर ठहरफर उन्हें निहार।
[यया निर्दिष्ट राजा तथा विदूपरका प्रवेश
राजा-(स्वगत ) फार्यान्तरमें नगे रहनेके दिन तो किसी तरह मैंने पिता
ऐया, फिन्तु विना पिनोपरे होनेसे लम्बी यह रानि किस तरह विताई जाय ? ॥४॥
विक्रमोर्वशीयम् । कचुफी--(उपगम्य ) जयतु जयतु देवः । देव, देवी मणिहर्म्यपृष्ठे सुदर्शनश्चन्द्रः । तन्न संनिहितेन देवेन : यावद्रोहिणीसंयोग इति । राजा-आर्य लातव्य विज्ञाप्यतां देवी यस्ते छन्द इति । कञ्चुफी-यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्तः) राजा-वयस्य किं परमार्थत एव देव्या व्रतनिमित्तोऽयमारम्भः स्यात् विषफा--भोः तर्कयामि जातपश्चात्तापा तत्रभवती व्रतापदेशेन मक प्रणिपातलग्नं प्रमाष्टुंफामेति । ( भो तफेमि जादपच्चादावा तत्तभोदी . भवदो पणिपादलणं पमन्निदुकामत्ति) मणिहर्म्यपृष्ठे =मणिनिर्मितप्रासादोपरि । सुदर्शनः = सुखं दृश्यः। तत्रम हर्यपृष्ठे । सन्निहितेन =भासन्नवर्तिना। देवेनेत्यस्य सहेति शेष', अत एव हा यापि। प्रतिपालयितुम् = प्रतीक्षितुम् । अयमर्थः-चन्द्ररोहिणीसंयोगदर्शनाव व्रत कुर्वाणया देच्या प्रासादपृष्ठेऽवस्थातव्य यन्त्र स्थित्वा चन्द्रदर्शनं सुकरं स्या स्थितथा च तया राज्ञा सह चन्द्ररोहिणीसयोगः प्रतीक्षितव्योऽतः सा कम्धु मुखेन प्रासादपृष्ठे राजोपस्थिति प्रार्थयत इति । 'लासच्य' इति कम्युफिनाम। छन्दः = इच्छा। भदन्तोऽयमिच्छार्थर शब्दः, अत एप 'मूर्खछन्दानुरोधेन' इत्यादयः प्रयोगाः। 'अभिप्रायश्छन्द माशा इत्यमरः । तवेच्छामनुवतिष्ये इत्याशयः। परमार्थत. सत्यत.। व्रतमिमित्तः व्रतं निमित्तीकृत्य । भारम्भ = अनु नम् । इद देव्या व्रतमथवाऽन्यत् किमप्यत्र रहस्यमिति राज्ञो जिज्ञासा। जातपधात्तापाठपजातानुशया। तत्रभवती= पूज्या देवी। प्रतापदेशेन कम्नुकी-( समीप आकर ) जय हो महाराज, जय हो । महाराज, देवे कहा है कि मणिहर्म्यपृष्ठपर चन्द्रमाका दृश्य अच्छा रहता है, वहीं महाराज साथ चन्द्ररोहिणी संयोगकी प्रतीक्षा करना चाहती हू। राजा-आर्य लातव्य, देवीको जैसी इच्छा । कन्चुकी-जो आज्ञा । (जाता है) राजा-मित्र, क्या वस्तुत देवीका यह प्रायोजन व्रतके लिये है ? विदूषक-अजी, मुझे मालूम पड़ता है--देवीको आपके अनुनयको न मान- नेका पश्चात्ताप है, इसीसे व्रतके वहाने उसे मिटा देना चाहती हैं।
यो] प्रकाशटीकोपेतम् । १०१ राजा-उपपन्न भवानाह । तथा हि। अवधूतप्रणिपाताः पश्चात्संतप्यमानमनसोऽपि । निभृतैय॑पत्रपन्ते दयितानुनयैर्मनस्विन्यः ॥ ५ ॥ तदादेशय मणिहर्म्यपृष्ठमार्गम् । विदूषकः-इत इतो भवान् । अनेन गगातरङ्गसश्रीकेण स्फटिकमणि- पानेनारोहतु भवान्प्रदोषावसररमणीयं मणिहर्म्यम् । ( इदो इदो भवं । णा गतासरणसस्सिरीएण फलिश्रमणिसोवाणेण भारोहदु भवं पदोसावसररमणिन हिम्मिश्र) स्यच्छलेन। प्रमाटुंफामा-अपसारयितुमनाः । प्रणिपातलखनम् = अनुनय- स्कारम् । देवी वस्तुतो व्रतं नाचरति, किन्तु भवतः प्रणिपातमविगणय्य यद्गता, पये तस्याः पश्चात्तापो जातः, तदेव प्रणिपातलपनं मार्जयितुं देवस्य सान्निध्य [प्रायते तद्भवतोऽमीएमनायासेन सिद्धमिति भावः। उपपन्नम्युक्तियुक्तम् । भवभूतेति । अवधूतः अनाहतः प्रणिपातः प्रियकृतानुनयः याभिः ताः अवधूत. पाता तिरस्कृतप्रियकृतपादपतनाः मनस्विन्यः मानिन्यो वनिताः पश्चात् प्रणि- लहनादूर्ध्वम् सन्तप्यमानमनस पश्चात्तापपीडिता भपि निभृतेः प्रच्छन्नभाषेन ति. दयितानुनयः प्रियतमतः पादपतनादिभिः ध्यपत्रपन्ते एजिता भवन्ति । म मियानुनयमविगणय्य स्वंगौरवं प्रकाशयन्स्योऽपि मानवस्यो वनिताः पद्यादा. 'ने जायमानेन तापेन लज्जन्ते, मन्ये, तामा पुरः प्रियापरितः पादपवनादिर एनभायेनावस्थित इव स्यात् । भात्मने फर्मणि टानां तु प्रकाशयितु नेच्छन्ति नहानिप्रसङ्गादिति भावः। आर्याभेदो वृत्तम् ॥ ५॥ भादेवाय-दर्शय। गलातरमसान्त्रीकेण - गगातरमसमानशोभेन । स्फटिकसोपानेन स्फटिफशिला. राजा--तुम ठीफ कहते हो, क्योंकि-- सियों पहले स्वामी द्वारा किये गये अनुनयोंका तिरस्कार कर देती हैं, पीछे हे पचात्ताप होने लगता है, और यह छिपा एया प्रियानुनय उन्हें लज्जित (ता रदता है ॥५॥ इसलिये हमें मणिहर्नाफा मार्ग तो बतायो । विदूषक-महाराज, इधर चलें। इस घोड़ोसे चलें जो गातरजकी तरह सती है, यही है मणिहर्न बो प्रदोष समयमें बहुत गुन्दर मालूम पाता है।
१०२ विक्रमोर्वशीयम् । राजा-आरोहाग्रतः। ( सर्वे सोपानारोहणं नाटयन्ति) विदूषकः- (निरूप्य ) मो. प्रत्यासन्नेन चन्द्रोदयेन भवितव्यम् । च तिमिररिच्यमान पूर्वदिशामुखमालोकसुभगं दृश्यते । ( भो पञ्चास चन्दोदएण होदव्वं । जह तिमिररेईश्रमाणं पुन्वदिसामुहं आलोअसुहअं दीसदि) पार्जा-सम्यगाह भवान् । उदयगूढशशाङ्कमरीचिभिस्तमसि दूरमितः प्रतिसारिते। अलकसयमनादिव लोचने हरति मे हरिवाहनदिङमुखम् ।। ६ निर्मितेनारोहणमार्गेण । भारोहतु-उपरि गच्छतु । प्रदोपावसररमणीयम्-सायह मनोहरम् । मणिहम्य॑स्य सायकालमनोहरता च स्फटिकनिर्मितत्वे धन्द्रज्योत मिलितत्वेन बोध्या। अप्रत.= पूर्वम् । प्रस्यासन्नेन अदूरभाविना, सनिहितेनेत्यर्थः । चन्द्रोदयस्य सनिहितत्वे प्रम माह यथेति। तिमिररिच्यमानम् = अन्धकारेण मुच्यमानम् । पूर्वदिशामुखम् पूर्वदिशान्तरालम् । आलोकसुभगम् = रमणीयदर्शनम् । उदयगूढेसि । उदयेन उदयाचलेन गूढः अन्तरवस्थापितः यः शशाप खस्य मरीचिमि किरणे. इत. भस्मात् प्रदेशात् तमसि ध्वान्ते दूरम् निरस्ते सति-हरिवाहनदिड्मुखम् प्राचीदिशामुखम् अलकसंयमनात् केशप पन्धनात् इव मे मम मन हरति । अयमाशयः यथा स्याश्चन नायिका केशकलापे विकीर्णे सुन्दरमपि तन्मुख तत्रान्तर्हितत्वेन हृदयं नावर्जयति, प प्रतिसा stic राजा-आगे चलो। (सभी सीठीपर चढ़ते हैं) विदूषक-अनी, चन्द्रोदय शीघ्र ही होनेवाला मालूम पड़ता है, पूर्व दिश मुखपरसे अन्धकारका परदा हटता जारहा राजा-तुम ठीक कहते हो । उदयाचलमें छिपे हुए चन्द्रमाकी किरणोंसे अन्धकार दूर भगाया जारहा । इस समय पूर्व दिशाका मुख मेरा मन इस तरह आकृष्ट कर रहा है मानों उर अपना केश (तम ) समेट रही हो ॥ ६ ॥ 2 तीयोS:] प्रकाशटीकोपेतम्। । . विदूपकाही ही भोः एष खण्डमोदकसश्रीक उदितो राजा द्विजाती- म् । (ही हो भो एसो खण्डमोदनसस्सिरोमो तदिदो राश्रा दुश्रादोणं) राजा-( सस्मितम् ) सर्वत्रीदरिकस्याभ्यवहार्यमेव विषयः । (प्रालिः जिम्य) भगवन्तपानाथ । रधिमावसते सतां फ्रियायै सुध्या तर्पयते सुरान्पितध । यमिते तु केपाफलापेऽतितरामावयति, तद्वदस्या. प्राच्या मुख तमस्युदयाचट- ठस्य चन्द्रमसः प्रभामिरपसारिते नितान्तं मम चित्तमाकर्पतीति । हरिधाहनः न्द्रः, स च प्राध्या. स्वामीति प्रसिद्धमेव । मत्र तमो दूरापसारणस्य नयनानन्द- तुकेनालकसंयमनरवेनोप्रेक्षणादुरप्रेक्षाऽलकार. । द्रुतविलम्यित घृत्तम् , तप्तक्षणं प्या-'दुतविलम्यितमाह नमी भरौ' इति ॥ ६ ॥ खण्डमोदकसश्रीका= खण्डशर्करापिण्टसदृक्षः । द्विजातीनाम् प्राह्मणानाम् , चन्द्रोऽस्माक घामणानां राजा' इतिश्रुतिश्चन्द्रमसो ब्राह्मणराजतां समर्थयति । 'द्विज. राजः शाराधरः' इत्यादिकोपा अप्यत्रानुकूला योध्या । मौदरिकस्य आहारप्रियस्य । अभ्यवहार्यम् =भयम् । सर्वत्राय भोजनभहस्तद्विषय एव चिन्तयतीत्यर्थः । चिमिति । सताम् सज्जनानाम् क्रियायै दर्शष्टिपितृयज्ञादिकाय फर्मणे रविमाव- सते सूर्येण सनच्छमानाय । 'चन्द्रमा वा अमावास्यायामादिरयमनुप्रविशत्ति, पोन्तर्धायते, तं न नि नन्ति' इति ऐतरेयवाह्मणे । अमावास्यापदस्य-भमा सह पसतः चन्द्रावित्यामिति म्युरपत्तिरप्यनार्थेऽनुफूला। सुधया अमृतेन सुरान् पित श्य 'ध तर्पयते भाप्याययते । धन्द्रस्य फिल पोटशकला., तास पञ्चदशकलाः कृष्णपणे देवैः पर्यायेण पीयन्ते, एवं निपीत एकया फटयाऽवशिष्टश्चन्द्रोऽमायां प्रविशति, सच शुक्लपक्षे तं फलाभिर्वर्दयत इति शास्त्रसम्मतिः। तथा वोध देवीपुराणे- 'कला पोदश चन्द्रस्य शुक्ले वर्धयते रविः। अमृतेनामृतं कृष्णे पीयते दैवते. मात् ।। विदूषक-हदह ! यह मित्रोके गोलेके सदृश ब्राह्मणों के राजा चन्द्रमा उदित हुए। राजा-(मुकिराकर ) पेटूको सर्वप साना ही दीसता है । (हाथ जोड़कर) सजनाके या आदिका अवसर प्रदान करने के लिए आप सूर्य में मिल जाते हैं, देय तथा पितृगण आपकी मुधासे अपनी तृप्ति करते है, रातमें फैलनेवाले विक्रमोर्वशीयम् । । तमसां निशि मूर्च्छतां निहन्ने हरचूडानिहितात्मने नमस्ते ।।। (इत्युपतिष्ठते) विदूषका-भो ब्राह्मणसंक्रामिताक्षरेण ते पितामहेनाभ्यनुज्ञात श्रासन स्थितो भव यावदहमपि सुखासीनो भवामि । ( भो वम्हणसंकामिदक्खोर दे पिदामहेण अभणुण्णादो पासणहिदो होहि जाव अहं वि सुहासीणो होमि ) प्रथमा पिबते वह्रिसिीयां पवन. फलाम् । विश्वेदेवास्तृतीयां तु चतुर्थी तु प्रजापतिः॥ पश्चमी वरुणश्चापि पष्ठी पिवति वासवः। सप्तमीमृषयो दिव्या वसवोऽष्टौ तथाऽष्टमीम् ॥ नवमी कृष्णपक्षस्य पिवतीन्द्रः कलामपि । दशमी मरुतश्चापि रुद्रा एकादशी तथा ॥ द्वादशी तु कलां विष्णुधनदश्च प्रयोदशीम् । चतुर्दशी पशुपतिः कलां पिबति नित्यश.॥ तत. पञ्चदशी चैव पिवन्ति पितरः कलाम् । कलावशिष्टो निप्पीतः प्रविष्ट' सूर्यमण्डलम् ॥ भमायां विशते रश्मावमावासी ततः स्मृतः ॥ इति । निशि रात्रौ मूर्च्छता प्रभवतां समसाम् अन्धकारस्तोमस्य निहन्त्रे निशे भावेन विनाशकाय, हरस्य शिवस्य चूदायाम शिरोदेशे निहितः स्थापितः भार कलारूपः येन तस्मै ते तुभ्यम् चन्द्राय नम इति वाक्यार्थः ॥७॥ बामणसड्झामिताक्षरेण ब्राह्मणे मल्लक्षणे विप्रे सङ्क्रामितानि अक्षराणि स्वः ध्यानि येन ताहशेन, मल्लक्षणब्राह्मणद्वारा स्ववक्तव्य ब्रुवाणेनेत्यर्थः । तेत पितामहेन-चन्द्रेण । अभ्पनुज्ञातः । स्वस्पितामहाज्ञया ब्राह्मणोऽह स्वामास परिग्रहायानुमन्य इप्ति भावः । सुखासीनः सूपविष्टः । समका श्राप नाश करते हैं, महादेवका मस्तक आपसे शोमा प्राप्त करता है, चन्द्रदे आपको प्रणाम करता हूँ ॥ ७ ॥ (उपस्थित होते हैं) विदूषक-श्रजी, तुम्हारे पितामह चन्द्रदेव मेरे द्वारा तुम्हें बैठनेका आदे रहे हैं, इस आसनपर बैठो, जवतक में भी वैटू ।
रतीयोs] प्रकाशटीकोपेतम् । १०५ : रामा-(विदूषकवचन परियोपविष्ट । परिजनं विलोक्य ) अभिव्यक्तायां धन्द्रिकायां किं दीपिकापीनरुक्त्येन । तद्विश्राम्यन्तु भवत्यः । परिजन'- यद्देव आज्ञापति । ( जं देवो आणवेदि ) ( इति निष्क्रान्स ) राजा-( चन्द्रमसमवलोक्य ) वयस्य परं मुहूर्तादागमनं देव्याः। तद्वि- वत कथयामि स्वामवस्थाम् । विदुषफ-~ननु दृश्यत एव सा। किं तु तादृशमनुरागं प्रेक्ष्य शक्यं खल्वाशामन्येनात्मानं धारयितुम । (णं दीसदि एव्व सा । किं दु तारिसं अणुरामं पेक्खि सकं पशु पासावन्धेण अत्ताण धारे९) राजा-एवमेतत् । बलवान्पुनर्मम मनसोऽभितापः । दीपिकापौनरुपयेन-दीपिकाकार्यस्य प्रकाशस्याभिव्यकया चन्द्रिकयैव कृत- पाद प्यर्थाभिदीपिकाभिरियर्थः । विविके= एकान्तस्थाने, 'विधिको विजने पूते' इति कोप । स्वामवस्थाम: निजगनोदशाम्। एश्यत एव सातवावस्यां स्वदगग्लानिरेव व्यअयति तदल तस्कयनेनेति भावः । तादृशम् =मरुदतमम् । अनुरागम् = स्वय्युर्वश्याः प्रेमयन्धम् । भाशा- पन्धेन = शाशारूपसूत्रेण । उर्वशी भवति यादशमनुरागं धारयति तेनाशा जन्यते यस्सा भवतापश्य प्राप्स्यते तदल चिन्तयेति तारपर्यम् । एवमेतत् = माशाजनकस्तस्याः फम इति सत्यम् । क्षमितापः-वियोगप्रभवः सेदः । मास्यि कालप्रतीक्षा नितान्तमसुकरा सम्पपत इति भावः। अत्र दृष्टदृढो. विश्यनुरागस्य विपकवचमोत्तेजितस्योर्वशीप्राप्तयाशाऽवसोयते पुरूरवसः । लण्या- राजा-(वियूपककी बात मानफर बैठ जाता है। परिजन फो देखकर ) इस स्फुट दिनी दीपक देकार है, अत' थापलोग पाराम करें। परिजन-जैसी I ( जाता है ) राजा-(चन्द्रमाको देगकर ) मित्र, देवोके याने में अभी घदीमरको देर है, तसफ अपनी अवस्या बताता है। विदूषक--पर सो देरा ही रहा है, किन्तु उस अनुरागको देखकर आशाके पलपर जाया जा सकता है। राजा-पही यात है। फिर भी हमारे मन में बसा सन्ताप है। - .
विक्रमोर्वशीयम्। नद्या इच प्रवाहो विषमशिलासकटस्खलितवेगः। विनितसमागमसुखो मनसिशयः शतगुणो भवति ।। ८ ॥ विदूषकः-यथा परिहीयमाणैरङ्गैरधिकं शोभसे तथाऽदूरे प्रियासमार ते प्रेक्षे । ( जहा परिहोत्रमाणेहि अहिं अहि सोहसि तहा अदूरे पिमासमा ते पेक्खामि राजा-(निमित्तं सूचयित्वा) क्यस्य बचोभिराशाजननेवानिव गुरुव्यथम् । लक्ष्यतया किञ्चिदुझिन्नस्य थीजस्य मुहुरन्वेपणाद् गर्भसन्धिरपि । तस्य पत विरहेऽपि न कापि क्षतिरिति बोध्यम् , तथा चोक्त दशरूपके- 'गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य वीजस्यान्वेपण मुहुः । द्वादशाङ्गः पताका स्यान्न वा स्यात्माप्तिसभवः ॥ नथा श्वेति । विन्तितसमागमसुख. प्रतिवध्यमानसमागमजनितानन्दः मनसि शयः कामः विषमशिलासकटस्खलितवेग. निम्नोन्नतशिलातलप्रतिहतजव नमा. स्त्रोतस्विन्या प्रवाहः धारा इव शतगुण. शतधारः शतगुणितश्च भवति । अयमा शयः कस्याश्चन खरवाहिन्या धाराया भने यदि निम्नोन्नताः शिलाः समापन्ति तदा तस्या प्रतिहत. प्रवाहो यथा धाराणां शतैः विशीर्णो भवति तथैव यहिषयः कामो मनसि मूर्च्छति समागमश्च सान्तरायतया प्रतिवध्यते तद्विषये शतगुणता मिव लभते काम इति । मनप्ति शेते इति मनसिशय., 'अधिकरणे शेते.' इत्यत्र प्रत्ययः, 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इति सप्तम्या अलुक् । स्पष्टमन्यत् ॥ ८ ॥ परिहीयमाणैः = अनुदिवसमपचीयमानैः। भदूरे समीपे । यथानुदिनं दुई लीभवनिरपि शरीरावयधै शान्ति पुष्णासि तथाऽहमाशुभाविन ते प्रियास समावयामि, मन प्रसादस्य कार्यसिद्धयनुमापकत्वादिति भावः । वचोभिरिति । (उर्वशीसमागमविषये) आशाजननैः आशोत्पादकैः वचोभिः शिलाखण्डसे घिरा हुआ नदीका प्रवाह जिस तरह सहस्रधार होकर बहता समागमसुखमें विघ्न पड़नेपर काम भी उसी तरह शतगुण हो जाता है ॥ ८ ॥ विदूषक-आप इस दुर्वल देहसे जितने सुन्दर दोखते हैं, इससे तो आपका प्रियाफे साथ समागम श्रासन ज्ञात होता है। राजा-(शकुन देखकर )श्राशाजनक वातोसे तुम जिस तरह अतिसन्तान
No text on this page.
पोऽg] प्रकाशटीकोपेतम् । श्रयं मां स्पन्दितैर्वाटुराश्वासयति दक्षिणः ॥ ६ ॥ विदूषकः-न खल्वन्यथा ब्राह्मणस्य वचनम् । (ण व अण्णहा वम्हणस्स ग) राजा-(सप्रत्याशस्तिष्ठति) (तत प्रविशत्याकाशयानेनाभिसारिकावेपोर्वशी चित्रलेखा च) उर्वशी-(आरमानं विलोक्य ) हला चित्रलेखे ? अपि रोचते तेऽर्य ल्पाभरणभूपितो नीलांशुकपरिग्रहोऽभिसारिकावेपः । ( हला चित्तलेहे वे रोअदि दे अग्नं मे अप्पाभरणभूसिदो णीलंसुअपरिग्गहो अहिसारिमावेसो) वनैः भवान् इव भयम् दक्षिणः वामेतरः वाहु भुज. गुरुव्ययम दुःसहसन्तापम् म स्पन्दितः चलनेः (स्फुरणः) भावासति प्रयोधयति । यथा तवाशाजनकै- क्यैरुवंशीसमागविषये मिनमर्माप्यहमाश्वासनामनुभवामि, तथैवायं दषिणो या- रपि स्फुरनामा तद्विपयामुरपायाश्वासयतीति भावः । दक्षिणो भवान् दक्षिणश्च याहु- माश्वासयति, भवानाशाजननैर्वघोमि., याहुश्शाशाजनने. स्फुरणेरिति विवेकः ॥९॥ भत्र पाहुस्पन्दनलिनोर्वशीप्राप्त्यनुमानात् भनुमान नाम सभ्यमुपक्षिप्त दितव्यम् । अन्यथा-व्यर्थम् । आकाशयानेन आकाशवरमंना, व्योमयानेन वा। भभिसारिकावेपा-श्याम- उपरिधाना, तयाकरण चारमगोपनार्थम् , कृष्णाभिसारिका शुक्लाभिसारिका चेति वासा द्वे कोटी, तत्रेय कृष्णाभिसारिकस्यने शास्यते । अल्पाभरणभूपितः स्वरुपा. बनारस। नीलाशुपरिग्रह श्यामवस्त्रपरिधानशोभी। अभिसारिकालक्षणं यया साहित्यदर्पगे- मेरे हृदयको धीरज वघाते हो उसी तरह फरकनेवाला यह दहिना हाय भी आशा पैदा करके धीरज बंधाता है ॥ ९ ॥ विदूषक-प्राणफी वाणी मूठ नहीं हुया करती। राजा-(भाशावान होता है ) (पाचारामार्गसे अमिमारिकापेशमें उर्वशी तया चित्रलेखा फा प्रवेश) उर्वशी-(अपनी ओर देवर) राती चित्रलेसा, मैंने योटेसे ही गहने रखे हैं, फाली सावो पहनली है, क्या यह हमारा अभिसारिकावेश तुम्हें गला लगता है ?
१०८ विक्रमोर्वशीयम् ।। चित्रलेखा-नास्ति मे वाग्विभवः प्रशंसितुम् । इदं तु या अपि नामाहं पुरूरवा भवेयमिति । (णस्थि मे वाप्राविहवो पसंसिदं । इदैन चिन्तेमि-अवि णाम अहं पुरुरवा भवेअंति) उर्वशी-सखि मदनः खलु त्वामाज्ञापयति-शीघ्र नय मां तस्य म गस्य वसतिम् । ( सहि मदणो खु तुम आणवेदि-सिध्धं हि मं तस्स ! अस्स वसदि) चित्रलेखा-नन्वेतत्परिवर्तितमिव कैलासशिखरं प्रियतमस्य ते म नमुपगते स्वः। (ण एदं परिवत्तिदं विश्र केलाससिहरं पिअदमस्स दे भा उवगदम्ह) उर्वशी-तेन हि प्रभावाजानीहि तावत्क स मम हृदयचोरः वानुतिष्ठतीति । ( तेण हि पहावदो जाणीहि दाव कहिं सो मम हिअधचोरो मन्मुखेन 'भभिसारयते कान्त या मन्मथवशवदा। स्वय वाभिसरत्येपा धीरैरुक्ताऽभिसारिका'। वाग्विभव' = वर्णनसामर्थ्यम् । भवेयमिति सभावनायां लिङ्। यद्यह पुर भवेयं तदैवास्या रूपसम्पदो यथार्थ रामणीयकं वर्णयितु प्रभवेयम् , स्नेहस रूपपरीक्षणे कारणत्वादिति भावः। मदनः मम हृदये समुज्जृम्ममाणः कामः, स्वामाज्ञापयति- शति । अनया चोक्स्या औत्सुक्यातिशयो व्यज्यते । परिवर्तितम् = रूपान्तरपरिणतम्। ते प्रियतमस्य = तव वल्लभस्य राज्ञः। स्वसः। भवनस्य कैलासशिखरोपमयोच्चतरता धवलता च व्यज्यते । प्रमावात् = देवयोनिलम्यशक्तिविशेषात् । हृदयचोर प्रियो यो हृदय व चित्रलेखा-मेरी वाणीमें इतनी शक्ति नहीं है कि इसकी प्रशंसा कर स मैं तो सोचती हूँ-अगर मैं पुरुरवा होती । उर्वशी-सखो, तुम्हें कन्दर्प आदेश कर रहा है, तुम शीघ्र उर्वशीको सुपुरुषके घर ले चलो। चित्रलेखा-तुम्हारे प्रेमीके घर आ ही तो गई, यही दूसरा कैलास उनका घर है। उर्वशी-तप अपने प्रभावसे ज्ञात करो कि हमारा वह हृदयचोर कहाँ तीयोs:] प्रकाशटीकोपेतम् । १०४ अणुचिदित्ति) चित्रलेखा-(ध्यात्वा । आत्मगतम् ) भवतु क्रीडिष्यामि तावदेतया । काशम् ) हला एप मनोरथलब्धप्रियासमागमसुखमनुभवन्नुपभोगक्षमेड- काशे तिष्ठति । ( भोदु कीलिस्सं दाव एदाए । हला एसो मणोरहलद्धपियासमा- मसुहं अणुहवन्तो उवहोअक्खमे श्रोभासे चिढदि) उर्वशी-(विपाद नाटयति) चित्रलेखा-मुग्धे का पुनरन्या चिन्ता प्रियासमागमस्य । (मुद्धे का अण्णा चिन्ता पियासमाश्रमस्स) पस्थितः। मनोरथरब्धप्रियासमागमसुत्रम्-मनोरयानुरूप लब्धा या प्रिया वनिता ।. समागमसुखम् । अथवा-मनोरथेन सझल्पमात्रेण न तु वस्तुतत्त्वेन लब्धो. प्रियाया उर्वश्या समागमः सदरपसमागमस्तस्य सुखम् मानन्दम् । उपभोग- सभोगोपयुक्त। अत्रायेनार्यनोर्वश्या असन्तोपः स्यात्ततश्च किमपि मनोगत. य वदेदिति फ्री चिग्रलेखाया.। अत्र सव्याजवचनाश्रयणात् अभूताहरणं म सम्यगमुक्तमित्यनुसन्धेयम् । तदुधम्-'भन व्याजाश्रयं वाक्यमभूता- र्ण मतम्' इति । विपादन= मानसिकी चिन्ताम् । नाटयति = मुसाकृत्या प्रकाशयति । चित्र- उया मनोरथटब्धप्रियासमागमसुसमनुभवस्तिष्ठतीत्युकं तस्यार्थद्वयमत्र मागुक्तं वार्थमाघमवधायं विपीदतीत्याशयः । अन्या चिन्ता-स्वामन्तरेण कामपि रमणी समासाथ विलसत्यसाविति न मया वचित किन्तु तवैव ध्यान कृष्वा घ्यानोपस्थापितायास्तव समागमे मग्नस्ते मिय ते मयोसमिति भावः । अत्र यथाकथनात् मार्गो नाम सन्धङ्गमुकं वेदितव्यम् । र क्या करता है। चित्रलेसा-(ध्यानररके, स्वगत ) इसके साय मजाक किया जाय । ससी, नोरथोपनीत प्रियासमागममुराफा उपभोग कर रहे है, उपभोगके योग्य स्थानमें तो है। उर्वशी~(संद प्रकट करती है) चित्रलेखा-पगली, दूसरी प्रियाको वात क्यों सोचने लगी ?
११० विक्रमोर्वशीयम् । उर्वशी-( सोच्छ्वासम् ) अदक्षिणं संदिग्धे मे हृदयम् । (प्रदक्नि संदेहदि मे हिअयं) चित्रलेखा-(विलोक्य ) एष मणिहयंगतो वयस्यमासहायो राजतिः । तदेहि । उपसाव एनम् । (एसो मणिहम्मिश्रगदो वनस्समेत्तसहायो राएसो। ता एहि उवसप्पाव णं) (उमे अवतरत.) राजा-वयस्य रजन्या सह विजम्भते मदनबाधा। उर्वशी-अनिभिन्नार्थेनानेन वचनेनाकम्पितं मम हृदयम् । अन्तरि एव शृणुवोऽस्य स्वैरालापं यावदावयोः संशयच्छेदो भवति । (अनिम्मि ण्णस्थेण इमिणा वणेण श्राकम्पिद मे हिन। अन्तरिदा एव्व सुणाम से सेराला जाव णो संसश्रच्छेदो होदि) अदक्षिणम् अनुदारम् , अनुदारमिदं वे वचनं सन्दिग्धार्थमिदमेवास्य तात मिति परिच्छेत्तुमशक्यमतः सन्दिग्धे मम मानसमिति भावः । वयस्यमात्रसहाय = विदूषकद्वितीयः । एतेन गमनस्यौचित्यं व्यजित, विदूप स्येहशेषु रहस्येषु सन्निधानेऽप्यक्षतेः, तस्य राज्ञो नर्मसचिवरूपत्वात् ॥ विजृम्भते वर्धते, यथा यथा रजनी वर्धते तथा तथा मदनवाधाऽपीति तात्पर्यम्। अनिर्मिचार्थेन = अस्फुटप्रतिपायेन । कामुद्दिश्य रमणीमस्य मदनबाधेत्यस्या स्फुटस्वादिस्थमुक्तम् । आकम्पितम् = ईषदान्दोलितम् । स्वैरालापम् = स्वच्छन्न भाषणम् । तदाकणनेन कदाचिच्छेत्तुं शक्येत सशय इत्याशयः। उर्वशी-मेरा यह अनुदार हृदय संदेहमें पड़ जाता है। चित्रलेखा-( देखकर ) केवल एक मित्रके साथ इसी मणिहर्म्य पर तो महाराज हैं । आश्रो, उनके पास चलें। [ दोनों उतरती हैं ] राजा-जैसे जैसे रात वढ़ती जाती है वैसे वैसे काम पोड़ा भी वदप्ती जारही है। उर्वशी -इन अस्फुटार्यक वचनोंसे हमारा हृदय काप उठा। छिपकर हम वेधम्भालाप सुनें जिससे हमारा संदेह दूर हो । .
यो]
प्रकाशटीकोपेतम् ।
१११
१
चित्रलेखा-यत्ते रोचते । (जं दे रोअदि)
विदूपका-नन्वेतेऽमृतगर्माः सेव्यन्तां चन्द्रपादाः। (अमि-
भा सेवीअन्दु चन्दवावा)
राजा-वयस्य एवमादिभिरनुपक्रम्योऽयमातकः । पश्य-
कुसुमशयनं न प्रत्यग्रंन चन्द्रमरीचयो
न च मलयज सर्वाङ्गीणं न वा मणियएयः।
मनसिजसा वा दिव्या ममालमपोहितुं-
उर्वशी--का वापरा । (का वा अवरा)
-
-रहसि लघयेदारख्या वा तदायिणी कथा |॥ १०॥
अमृतगर्भाः-सुधाकिरः । चन्द्रपादा. शशिकराः ।
एवमादिभिः= चन्द्रपादसेवनादिभिः, अस्य 'उपायैः' इति विशेष्यमध्या.
म् । भनुपकम्य = चिकित्सितुमक्यः । आतझापीड़ा । भातशे रोगसन्ताप.
सु मुरजचनो' इति विश्वलोचनः ।
कनुगशयनमिति । न प्रत्यमम् नवीनम् कुसुमशयनम् पुप्पशय्या, (अयस्रोटित.
मकक्षिपत शयनीयम् ) न चन्द्रमरीचयः शशिकरा अपि, न सर्वाङ्गीणम् अव-
वच्छेदेन लिप्यमानम् मलयजम् चन्दनम , न वा मणियष्टय. मणिगुम्फिताः
! मम मनसियरजम् कामयाधाम सपोहितम् दूरीफ म् अकम समर्थाः ।
म मनसिजरुजमपोहित ) सा अनुभूतसमागमा दिपा त्वर्गीया रमणी (अलम्)
से एकान्ते तदायिणी तद्विपया कथा वा मनसिजरुज लषयेत् न्यूनीकुर्यात् ।
चित्रलेखा-जैसो तुम्हारी इच्छा।
विदूषक-श्रगतसे सनी इस चादनीका वो उपयोग किया जाय ।
राजा-मित्र, इन सब उपायोंने इस रोगको चिकित्सा नहीं हो सकेगी,
[-न ताजे फूलोंकी सेज, न चन्द्रमाकी रोशनी, न समूचे शरीरमें लगाया गया
इन जेप, न मणियों के हार हमारे कामसन्तापको दर कर सकते है। केवल
स्वर्गीया, अयवा-
उर्वशो-दूसरी नौन
राजा-एतान्तमें बनाई गई उसको चर्चा हमारे सन्ताप ने दूर कर
जी॥१०॥
3 ११२ विक्रमोर्वशीयम् । उर्वशी-हृदय, इदानीं मामुज्झित्वेतः संक्रान्तेन (हिश्रय दाणि, म उज्झिन इदो संकन्तेण तुए फलं उवलद्धं ) विदूषक'-आम । अहमपि यदा शिखरिणी रसालं च न नभे तत्प्रार्थयमानः संकीर्तयन्नाश्वसिमि । (आम । हवि जदा सिहरिणी रसात ण लहे तदा णं पत्थयन्तो संकित्तअन्तो पासासेमि) राजा-संपद्यत इदं भवतः । अयमर्थः-इमा सदनव्यथामपसारयितु न मृदुशीतलं कुसुमास्तरण शानो नापि चन्द्रफरसेवनम् , न चन्दनचर्चा, नापि मुक्काहारपरिधानम् । केवलं स्वर्गीया नायिकोर्वश्येव मम मदनवाधां शमयितुमलम् । तप्राप्तेरशक्यत्वे म वितावलम्वनोपायस्तु यदि कश्चिदस्ति तदा तदाश्रया रहाकथैव कथचिव, स सापापनुत्तयेऽक्षममाणाऽपि तन्यूनतासम्पादने कथञ्चित्समर्थेति । अन्न कुसुम' नस्य प्रत्याविशेषणेन शीतलताऽऽधिक्यम् , सर्वाङ्गीणमिति व्यापकस्यापि चन लेपस्याक्षमत्वेन तापाधिक्यम् , मणियष्टय इति मौक्तिकहाराणां बाहुल्येऽपि. गमात्तदेव व्यङ्गयमिति बोध्यम् । हरिणीवृत्तम् , तल्लक्षणं यथा-'नसमरसद पवेदैहयेहरिणी मता' इति ॥ १० ॥ इतः सङ्क्रान्तेन = पुरूरवसि गतेन । यन्मां विहाय स्वमन राजनि सँवर भूत्तस्य फलमस्य त्वयि रक्तस्वमुपलब्ध स्वया, तन्मा शुच., सफलप्रयास रकम सीति भाषः। शिखरिणी = भघयद्रव्यविशेषः। एलालवङ्गकर्पूरादिसुरभिद्रव्यमिश्रित दूष सह गालित सितासङ्गत दधि शिखरिणीत्युच्यते । दध्यतिरिक्तपूर्वोक्तद्रव्यमिमित पकफदलीफलान्तःसारोऽपि शिखरिणीपदवाच्यः। रसालम् = आम्रफलम् । अय माशय.-राज्ञा पूर्वपोन दिव्यागनालाभेन मम तापापनुत्तिः, तदाश्रयस्थयार शिकी तापनिवृत्तिरियुक्त सदुपहासायेय विदूषकोक्तिः, अन्न शिखरिण्याम्रफलयोन लामे तन्नामसकीनाश्वासनकथन परिहासफलकमेवेति । इदम् = शिखरिण्याफलयोः प्राप्तिरूपम् । यथा तवाय शिखरिण्याम्रफला षयोऽभिलाषः सुपूरो न तथा ममेति भावः । -हृदय, तुमनें हमे छोड़कर इनका जो साय दिया था उसका पर तुम्हें मिल गया। विदूषक-हाँ, मुझे भी जब शिखरिणी या श्राम नहीं मिलते तो मैं जनक नाम लेकर तसलो हासिल किया करता हूँ। राजा-ऐसा तुमसे हो सकता है। उर्वशी .
योsg:] प्रकाशटीकोपेतम् । 4 -- 7 । .) । विदूषकः "भवानपि तामचिरेण प्राप्स्यति । (भवपित अचिरेण पाविस्सदि) राजा-सखे एवं मन्ये- ( . !!' IC) चित्रलेखा-एणु असंतुष्टे शृणु । ( सुणु असंतुठे सुणु,) विदूषकः कथमिव । (कई विध) राजा-.-:, । अयं तस्या रथक्षोभादसेनांसो निपीडितः ।.. एका कृती शरीरेऽस्मियोषमङ्गं भुवो भरः ॥ ११ ॥... चित्रलेखा-सखि किमिदानी विलम्यते ( सहि किं दाणिं विलम्बीभदि.) '. उर्वशी-(सहसोपसृत्य ) हला अग्रतोऽपि मम गताया उदासीन इव हाराजः'। ( इला अग्गदोवि मम गदाए उदासीणो विश्र महारापो) भयमिति । स्थपोमात् स्यचनस्य वेगवचलनकृताबुदातास् तस्याः उर्वरयाः सेन स्कन्धदेशेन निपीडितः सहितः अयम (मम) असः स्कन्धदेशः एकः स्मिन् मम शरीरे फूवी धन्य.। शेपम अंसातिरिक्तम् भन्म भुवः पृथिव्याः भरः रभूतः। मम सर्वप्वनेषु केवलमसदेश एव तवासचनतया लब्धजीवितफलस्तद. रिफायनानि तु व्यर्थान्येवेति भावः ॥ ११ ॥ अत्रांसस्योस्कर्षाभिधानात् उदाहति म सन्ध्यममुक्त पेदितव्यम् । अग्रतो गवाया:-पुरो गतां मामनारस्येत्यर्थः । 'पष्टी चानादरे' इति पष्ठी । . सुन ले। विदूपक-आपको भी वह शोघ्र मिलेगी। राजा-मित्र, मुझे ऐसा लगता है- चित्रलेखा-सुन, भरपेट विदूपक-कैसे ? राजा-रयके हिलने डुलनेसे हमारे फन्वेसे उस कन्धा भिडगा, अतः मारे ग्रहोंने सिर्फ फन्पा हो कृती है, और अर तो पृथ्वोके जारभूत हैं ॥ ११ ॥ चित्रलेखा-सपी, अप क्यों देर पर रही है ? उर्वशी-(शौन समीप जाकर ) सखो, मैं आगेमें चली जाती है फिर भी हाराज उदास ही रहते हैं। विका
विक्रमोर्वशीयम् ।
( चिनलेखा-(सस्मितम् ), अतिस्परिते अनुत्तिप्तविरस्करिणीकाति
(अदितुवरिदे अणुक्खित्तत्तिरपरिणीया सि)
(नेपथ्ये)
इत इतो अ: । (इदो इदो भष्टिणी)
( सर्वे कर्ण ददति । उर्वशी सह सख्या विषण्णा)
पिदूषकः-अविहा अविहा उपस्थिता देवी । तद्वाचंयमोस
(अपिहा अविहा उपठिदा देवी । ता पाजमो होहि)
पाना-भवानपि संवृताकारमास्ताम् ।
उर्षशी-हला किमत्र करणीयम् । (हला किं एत्य करगिज).
चित्रलेखा-अलमावेगेन | अन्तर्हिते आवाम् ।
राजर्षिमहिषी दृश्यते । तन्नैपेह चिरं स्थास्यति । (मलं भावेएन ।
वयं । उववासनिअमवेमा राएसिमहिसी दीसरि । ता ण एसा इह चिरं
अतिरवरित = राजसगमायातिशीघ्रताकारिणि ।
धासंहृततिरस्करिणीप्रयोगा। स्वया शीघ्रतावशाद् ग्यवधायकतयाऽवस्थिता
स्करिणी तु नैव सहता तस्कथं राजा स्वामाद्रियेत, स तु तिरस्करिणीप्रमावेश
नैव पश्यति, ताकमेव तस्योदासीनवदवस्थानमिति वास्पयंम् ।
'भविहा' इस्यव्ययमनर्थोपनिपाते । वाचयमः= मौनव्रती । वचसि !
माने रहस्यमुद्भिद्यतेति मिया तथाऽनुरोधः। अत्र ५
स्वात् 'संभ्रमो' नाम सध्यङ्गमुपक्षिप्तम् ।
भावेगेन-सभ्रमण, राजमहिष्या दृष्टिपथं गतयोरावयोः कापि विषमा
चित्रलेखा-(हंसकर ) अरी जल्दवाज, तुमने तिरस्करिणी तो हटाई
(नेपथ्यमें)
महारानी इधर चलें, इधर ।
( सभी सुनते हैं, उर्वशी सखीके साय उदास होती है)
विदूषक-हाय हाय !! देवी आ गई । जवान बन्द करो !
राजा-तुम भी अपनेको संभालकर रखना ।
उर्वशी-सखी, अव यहाँ क्या करना चाहिये ।
चित्रलेखा-भयकी क्या वात है, हम दोनों तो छिपी हैं। देवीके
मालूम होता है, वे कोई व्रत कर रही हैं, वे यहाँ देरतक नहीं टिकेंगी।
गो] प्रकाराटीकोपेतम् । ११५ (ततः प्रविशति भोपहारिकहस्तपरिजना देवी) देवी-(चन्द्रमसमवलोक्य ) हले निपुणिके एप रोहिणीसंयोगेनाधिक नते भगवान्मृगलाब्छनः। (हजे निसपिए एसो रोहिणीसंजोएम अहिलं समय मिश्रलन्छणो), घेटो-ननु देवीसहितो भर्ता विशेषरमणीयः। (गं देवीसहिदो भात परमणिज्जो ) ( इति परिकामत.) विदूषकः-(वा) भो न जानामि स्वस्तिवाचनं मे ददातीति, अय- भवतो व्रतव्यपदेशेन मुक्तरोषा प्रणिपातलकनं प्रमाष्टुकामेति, अद्य आक्ष्णोः शुभदर्शना देवी। (भो ण जाणामि सोत्यिवाणं मे देइत्ति आदु हो वदन्ववदेसेग मुभरोसा पणिपादलणं पमविदुकाणत्ति अज मे अक्खीगं सणा देवी) ति: स्यादिति चिन्ता ग्यस्यर्थः । तत्र कारणमाह-अन्तदिते इति । तिरस्करिणी- प्रावृते इत्यर्थः। उपवासनियमवेपा-व्रतोचितपरिधाना। भोपहारिकहस्तपरिजना-उपहाराणां समूह बीपहारिकम् , भोपहारिक हस्तेपु ते श्रीपहारिकहस्ताः, मोपहारिकहस्ताः परिजना यस्याः सा क्योका। ओप. किशन्दे 'अधित्रहस्तिधेनोष्ठका इति ठक् । रोहिणीसंयोगेननवप्रविशेषभूताया रोहिण्याः संयोगेन सवन्धेन । मृगलाम्ना-चन्द्रः। भा=राजा । विशेपरमणीयः-रोहिणीसंयुक्तचन्द्रापेक्षया सुन्दरः । शुभदर्शना= रमणोयावलोकना । देवी विशेपमनोज्ञाऽध दृश्यते, तत्र मा स्तिवाचनं दास्यतोति हेतोः स्वपि प्रणिपातलाउनकृतमारमापराध प्रमाष्टुंमागतेति पो मम समधि का प्रीतिरिति निश्चेतुं न पारयामीति भावः। (देवी और उपहार हायमें लिये परिजनका प्रवेश) देवी-मरो निपुगिध, रोहिणीके संयोगसे इस समय चन्द्रमा अधिक मते है। चेटी-देवोरे युफ महाराज अधिक शोभते है। (जाती है) विदूपक-(देखकर ) अनी मैं नहीं जानता क्यों नुसे देवी श्राज अधिक स्लो दोच परती हैं ? मुले स्वस्तिवाचनोपहार देगी इसलिये, या प्रतके छलसे परमागकर आपके प्रति किये अपने रूप व्यवहार मियने थारदी है इसलिये?
विक्रमोर्वशीयम् । राजा-(सस्मितम् ) उभयमपि घटते । तथापि भवता यत्पश्चादमिति तन्मां प्रति भाति । यदन्नभवती- सितांशुका मङ्गलमात्रभूषणा पवित्र कुरलाञ्छितालका। प्रतापदेशोज्झितगर्ववृत्तिना मयि प्रसन्ना वपुषेव लदयते ॥ १२॥ देवी-(उपगम्य ) जयतु जयत्वार्यपुत्रः। (जेदु जेदु अज्जउत्ता) परिजन-जयतु जयतु भर्ता । ( जेदु जेदु भय) विदूषकः-स्वस्ति भवत्यै । ( सस्थि भोदीए,) घटते = युज्यते । पश्चादमिहितम् = प्रणिपातलकनापराधं प्रमाटुंकामेति मां प्रति भाति = मया प्रतीयते, 'बुभुक्षितं न प्रतिभावि किञ्चिदित्यन्नेव प्रतियो कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीयोपपाया। सिताशुकेति । सितांशुका धवलवसनपरिधाना मङ्गलमानभूषणा मङ्गलसूत्रकका मकज्जलाधिमात्रालद्वारा पविनदूर्वाङ्करलाग्छितालका पवित्रदुर्वादलशोमिकेशा ! व्रतापदेशोशितगर्ववृत्तिना व्रतचर्यान्याजत्यकाभिमानादिगौरवेण वपुषा शरीरे मयि मद्विषये प्रसबा प्रसादयुता इव लक्ष्यते। धवलक्ष्मवसनपरिधानाया निर भरणाया दूर्वाङ्कुशोभिकेशपाशायाश्यास्या देण्या व्रतव्याजविस्मृतमानं वपुरेव र्मा प्रसवतां व्यञ्जयति, किमु वक्तव्य तदन्त करणस्य प्रसन्नताया इति अणवस्ने स्याद्वस्वमात्तोत्तरीययोः इति मेदिनी ॥ १२ ॥ मा=राजा। भावः। मंशु - राजा-(हसकर ) दोनों हो सकते हैं, फिर भी मुझ दूसरी बात ही मंचत है। क्योंकि देवी उजले वस्त्र, और मंगल सूत्र मात्र पहने, केवल दूवको शित केशमें लगाये, व्रतके बहाने अपने गर्वका त्यागकर आ रही हैं, उनका रूप रंग है कह रहा है कि वे मेरे ऊपर प्रसन्न हैं ॥ १२ ॥ देवी-(समीप आकर ) जय हो महाराजकी। परिजन-जय हो, महाराजवी जय हो। विदूषक-आपका कल्याण हो ।
विक्रमोर्वशीयपर एक दृष्टि सख्या कम होनेपर भी उनका चित्रण मार्मिक रूपसे किया गया है। शाकुन्तलकी तुलना में इसकी भाषा मजो हुई और महावरेदार नहीं है तथापि उसमें प्रसाद तथा सौष्ठर पर्याप्त मात्रामें विद्यमान है। इस त्रोटकमें छोटे छोटे छन्दोंकी विविधता तथा मधुरता बड़ी खूवीसे प्रयुक्त हुई है। प्रथम अङ्गमें उर्वशीके मोहापगमका जोवर्णन है वह बहुत विलक्षण है। 'भाविभूते शशिनि तमसा मुच्यमानेव रात्रि- नॅशस्याचि तमुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा। मोहेनान्तर्वरतनुरिय लक्ष्यते मुफकल्पा गहारोधः पतनकलुषा गृह्यतीव प्रसादम् ॥ (पृ० २३५) चाद निकल रहा है रात अन्धकारके परदेसे निकलती जाती है, धंआका सिलसिला टूटता जा रहा है, आग अपनी ज्वालामय भास्वररूपमें निखरती जाती है, कगारों के गिरने से जो पानीमें गन्दगी मा गई थी वह बैठती जारही है, गङ्गा विमलसलिला होती जा रही है उसी तरह इस सुन्दरीकी मूळ धीरे धीरे दूर होती जा रही है और इसका रूप विख- रता जा रहा है। इन तीन तीन उपमाओंमें जितनी गहराईसे सौन्दर्यकी अभिव्यक्ति चित्रित की गई है वह अन्यत्र दुर्लभ है । कालिदास प्राय करके उन उपादानोंका ही प्रयोग अपने वर्णनात्मक पोंमें करते हैं जिनकी मुलभता उनके पात्रोंकी स्थितिमें रहती है। राजाके मुइसे ग्रीष्मका वर्णन करवाना हे तव जगलको बात कहें तो वह कृत्रिम होगा, उसके मुंहसे उसकी राजधानीके प्रासादोम या उपवनों में मिलनेवाले उपादानोंका ही उपयोग स्वाभाविक प्रतीत होता है। 'उप्णालु शिशिरे निपीदति तरोमलालवाले शिखी निर्मियोपरि फर्णिकारमुकुलान्यालीयते पट्पदः । तप्त वारि विहाय तीरनलिनी कारण्डव सेवते मोढावेश्मनि चैप पञ्जरशुफः क्लान्तो जलं याचते ॥ (प, ९०) गर्मी नहीं सहसकनेके कारण मयूर वृक्षको जडके आलवाल में बैठता है, कर्णिकारक कलियोंको भेदकर भौरे उसमें रिप रहे हैं, पानी तप गया है अत उसे छोडकर वत्तक कम रिनाक पत्तों में अपना आश्रय यना रहे है। और क्रीडाघरमें वर्तमान पिअर में पढा सुग्गा प्याममे पानी पानी चिठा रहा है। कितनी स्वाभाविक वर्णना है ? एक पर आदमी जिमकी जिन्दगी नौकरी में ही बीती हो, उम्मीद करता है कि अब कुछ दिनों में इस मोवनसे छुटकारा पाकर विश्राम करना है। परन्तु जिसकी वृद्धावस्था ही नौकरों के लिये उपयुक्त समय माना जाता हो ऐसा मृत्य क्या सोचेगा इस वातका कालि. दामने पटा मर्मस्पा वर्णन किया है। 'सर्व कश्ये चयति यतते छधुमर्थान् कुटुम्पी पधारपुरपदतभरः कल्पते विभ्रमाय ।
तृतीयोऽ] प्रकाशटीकोपेतम् । ११७ -- 1 राजा-स्वागतं देव्यै । (ता हस्तेन गृहीत्योपवेशयति ) उर्वशी-हला स्थाने खल्वियं देवीशब्देनोपचर्यते। न किमपि परि- हीयते शच्या ओजस्वितया। (हला ठाणे क्यु इयं देवीसहेण उवभरीभदि । फिपि परिहीअदि सचीए प्रोजस्सिदाए) चित्रलेखा-साधु असूयापराङ्मुख मन्नितम् । ( साहु असूआपरम्मुई मन्तिदं) देशो-आर्यपुत्रं पुरस्कृत्य कोऽपि व्रतविशेषो मया संपादनीयः । तन्मुहूर्तमुपरोधः सह्यताम् । (प्रज्जवत्तं पुरोकरिथ कोवि पदविसेसो मए संपाद- नीओ । ता मुहत्तं तवरोधो सहीअदु) राजा-मा मैवम् । अनुप्रहः खलु नोपरोधः। भवत्यै = देव्यै । मन्त्र 'चतुर्थी घाशिष्यायुप्यमदभद्रकुशलसुखार्यहितैः' इति चतुर्थी, स्वागतपदस्यैव फथग्वियाशिपि पृत्तिमास्थायोपपाधा । ताम् = देवीम् । स्थाने = युकम् , 'युक्त द्वे साम्प्रतं स्थाने' इत्यमरः। उपचर्यते = मामन्यते, भानियते इति पा । परिहीयते=म्यूना भवति । ओजस्वितया दीप्तिशालितया। भसूपापराङ्मुखम् = दोषाविष्करणकामनारहितम् , 'असूया तु दोपारोपो गुणे- पपि इत्यमरः। पुरस्कृत्य = अप्रेकरवा । मुहूर्तम् = क्षणम् । उपरोधा=प्रतिवन्धः, मया सह मस्ता स्थातव्यमित्येवरूप एव प्रतियन्धो बोज्यः, इरपमुकिच मानस्यान्तर्गतरवं स्यमयतोति बोध्यम् । मा मैषम्पफम्यमिति पूरणीयं, तत्र युकिमाह-अनुग्रह इति । अनुग्रह । हमा। अयमाशयः-व्रतेऽपेपितस्वेन भवती मां स्वसहचरमिच्छतीति मयि कृपा नवाया नाय मयि प्रतियन्धस्तन्मुहुर्तमुपरोधः समतामिति मा पोच इति भावः। राजा-स्वागत हो देवीका । (हाप पकदकर बैठाता है उर्वशी-ठीक ही इसे देवो शन्दसे पुकारते है, शचीसे इसमें कोई कमी नी है। चित्रलेखा-ठीक कहा है, अस्या छोदकर कहा है। देवी-मार्यपुत्रको साप लेफर में कोई प्रप्त फरना चाहती हैं, इसलिये पणी भरका यह विघ्न क्षमा फरें। रोजा-नही नहीं, यह तो अनुग्रह है, विघ्न नहीं है। । - t ११८ विक्रमोर्वशीयम् । विदूषकः-ईशः स्वस्तिवाचनवानुपरोघो महुशो भवात (इरिने सोस्थिवाप्रणयन्तो उवरोहो वहुसो होदु) राजा-किंनामधेयमेतद्देव्या व्रतम् । देवी-(निपुणिकामवेक्षते ) मिपुणिका-भतः १ प्रियानुप्रसादनं नाम । (मध पिभाणुप्पसादर्ण भाम रागा-( देवीं विलोक्य ) यद्येवम् । अनेन कल्याणि मृणालकोमलं व्रतेन गात्रं गतपयस्यकारणम् । प्रसादमाकासति यस्तवोत्सुकः स किं त्वया घासजनः प्रसाधते ॥ १३ ॥ स्वस्तिवाचनवान् = यन्त्र स्वस्तिवाचनस्य कृते मिष्टं वितीर्यते ताशः। उप रोधःप्रतिबन्धः, स्थानविशेषेऽवस्थानरूपः प्रतिवन्धो जायता पर मिष्टं लम्पत खवा न झापि तिरिति तदाशयः । किं नामधेयम् = किन्नामकम् । 'भागरूपनामभ्यो धेयः' इति धेयप्रत्ययः । निपुणिक्षामवेस्ते-एतेन स्वयमुत्तरदानासामर्थ्य, तेन चोत्तरस्यान्तर्निहित पटुभावत्वं व्यकम् । प्रियानुप्रसादनम् = प्रियस्य दयितस्य अनुप्रसादनम् प्रसन्नताजननम् । भर्चा प्रसन्नता लभेत तादृशम् । अनेनेति । कल्याणि, शोभने, भनेन प्रकृतेन व्रतेन व्रतचर्यया आत्मन. स्वस्या सुणालझोमलम् फमलनालसुकुमारम् गात्रम् शरीरम् अकारणम् व्यर्थम् एव ग्लप यसि खेदयसि, वृथा तवायमायासो मृणालकोमलकायलतागलपक इत्यर्थः। नन्व स्ति प्रयोजनं प्रियप्रसादनरूपं यदुद्दिश्यायमारम्म इति चेदत्राह-प्रसादमिति । यः विदूषक-इस तरहका मिठाईघाला विघ्न घार वार हुआ करे । राजा-देवीके इस व्रतका नाम क्या है ? देवी-(निपुणिमाको देखती हैं) निपुणिका-महाराज, प्रियानुप्रसाएन नामका व्रत है। राजा-(देवीकी ओर देखकर ) यदि ऐसी बात है-तो-हे कल्याणि अपने मृणालकोमल इन अज्ञोंको इस व्रतसे निरर्थक कष्ट दे रही हो। ओ दास तुम्हारी प्रसमताके लिये लालायित है उसे तुम क्या प्रसन्न करना चाहती हो १३ ॥ - पेन तृतीयोऽः] प्रकाशटीकोपेतम् । १११ उपती-महान्सल्यस्यैतस्यां बहुमनिः । (महन्तो खु से इमस्सि बहुमाणो) चित्रलेखा-अयि मुग्धे अन्यसंमान्तप्रेमाणो नागरिका अधिकं दक्षिणा भवन्ति । (अह मुद्धे अण्णसंकन्तप्पेम्माणो णारिश्रा अहिश्र दक्षिणा होन्ति) । देवी-( सस्मितम् ) नन्वेतस्य प्रतपरिग्रहस्यायं प्रभावो यदेतावन्म. त्रित आर्यपुत्रः । (ण इमस्स पदपरिगहस्स प्रश्य पहावो जं एति मन्ताविदो अज्जठत्तो) विदूषकः-विरमतु भवान् । न युक्तं सुभाषितं प्रत्याचरितुम् । (निरमदु भपं । ण जुत्तं सुहासिदं पञ्चाचरिदु ) तव (प्रियः) उरसुकः (सन्) उत्कण्ठितः सन् प्रसादम् माकासति अपेक्षते सा दासजनः सेवकः षया किम् प्रसाधते तपसा प्रसन्नता लम्भयितुमिप्यते । योऽहं तव सेवकः सदेयोरक. सन् तव प्रसादमपेक्षे तस्य मम प्रसादनाप स्वया मतमाचर्यत इति कथोपहासजननी, तमिरमास्मादायासादिति भावः। 'कल्याणी' पदे यद्वादि- यति हीप् ॥ १३॥ बहुमाना=आदरः। एतस्याम- देष्याम् । भाख्यो भावो व्यज्यते। भन्यासक्रान्तप्रेमाणः अन्यन्न रमण्यामासक्ताः । नागरिका-विदग्धकामुफाः। रपिणा = घनितोपचारचतुराः। नागरा हि परस्न्यास किमारमनो गोपयितुं स्वस्त्रीपु समधिकमनुराग प्रदर्शयन्ति, तदयं राजकृतोदेवीयहुमानो राजस्वय्यासक्ति प्रमा. पपति तन्मा पृयाकलुपितस्वान्तत्वमवलम्यनीयमिति चिनलेखाभिमायः। मतपरिमहस्य-प्रतचर्यायाः। प्रमावासामय॑म् । एतावत् = पूर्वोक्तरूपम् । सम्वितः-वादितः। पदीदं प्रतं नाकरिप्यत तदा तव मुम्बादिदमुपचारवधनमपि न निरसरिप्यदिति भावः। विरमतु %नियर्तताम् , घतानुष्ठाननिराफरणादिति भावः । प्ररयाचरितुम् = मायालयातुम् । 'राजपुत्रमुहिश्य कोपि मतविशेषो मया संपादनीय इति राश्योकं सर्पशी-इसके लिये इसके रदयमें या स्नेह है। चित्रलेखा-भरी पगलो, जब नागरिक दूनरी कीपर भासक होते हैं तय सनन प्पयहार पहली बार प्रति और मधुर हो जाता है। देवी-(इंपकर) इरा प्रतका हो यह प्रमाव है कि भाप इस तरह कह रहे हैं। विदूपक-श्राप रहर जायें । भरती यातका निपेय नहीं किया जाना चाहिये।
१२० विक्रमोर्वशीयम् ।। - - - L ( देवीदारिका ।। उपनयतौपहारिक - यावन्मणिहर्म्यगवांमन्द्रपा नर्चामि । (दारिआनो उवणेध ओवहारिअंजाव मणिहम्मिश्रगदे चन्दपादे भरे { परिजन'-यदेव्याज्ञापयति । एष गन्धकुसुमाग्रुपहारस(ज! आणवेदि । एसो गन्धकुसुमादिठवहारो) देवी-(नाट्येन गन्धपुष्पादिमिवन्द्रपादानभ्यर्च्य ) हल्ले एतानौपहा कमोदकानार्यमाणवकं लम्भय । (हजे इमे श्रोषहारिश्रमोदए भज्ञमाण लम्भावेहि) परिजन'-यद्देव्याज्ञापयति । आर्यमाणवक एतत्वावचे । (जे. प्राणवेदि । अज्ज माणवन एदं दाव दे) विदूषकः-(मोदकशरावं गृहीत्वा ) स्वस्ति भवत्यै । बहुफलस्तवोपत्रा भवतु । ( सोधि भोदीए । वहुफलो दे उववासो होदु) देवी-आर्यपुत्र इतस्तावत् । ( अज्जवत्त इदो दाव ) 'प्रियानुप्रसादन नाम' इति निपुणिकोक्त च प्रत्याख्याय व्रतादस्या निवारण युक्तमिति भावः । मिष्टान्नलोमश्चेदृगुक्तौ विदूषकस्य प्रेरक इति घोध्यम् । उपनयत समीप प्रापयत । भोपहारिकम् - उपहारसमूहम् । मणिहम्मे तान् = मणिमयप्रासादवर्तिनः । चन्द्रपादान् शशिकरान् । पादशब्दः पूजनीय थोतयितुम् । लम्भय-प्रापय, तस्मै देहीत्यर्थः । बहुफला अनेकविधफलयुक्तः । देवी-दासियो, पूजा सामग्री लाओ, तब तक मणिहर्म्यपर फैलनेवाले चन मयूखॉकी पूजा करलें। परिजन-जो आहा । यह है गन्ध पुष्पादि पूजा सामग्रो । देवी-(अभिनय मुद्रामें फूलचन्दनसे चन्द्रकिरणोंको पूजा फरके ) नैवेद्यके मिष्टानको भार्यमाणवकके हवाले करो। परिजन-जो आज्ञा । आर्यमाणवक, इतना आपका हुआ विदूषक-(मिठाईका पात्र लेकर) आपका भला हो । आपका व्रत सफल हो। देवी-आर्यनुत्र, तनिक इधर कष्ट करें।। - " - - ।
तृतीयोs] प्रकाशटीकोपेतम् । १२१ राजा-श्रेयमस्मि । . देवी--( राश. , पूजामभिनीय प्राञ्जलिः प्रमिपत्य) एपाई, देवतामिथुनं रोहिणीमृगलान्छनं साक्षीकृत्य आर्यपुत्रमनुप्रसादयामि । अद्यप्रभृति यां खियमार्यपुत्र. प्रार्थयते या चार्यपुत्रस्य समागमप्रणयिनी तया सह मया प्रीतिवन्धेन वर्तितव्यमिति । (एसा अहं देवदामिहुणं रोहिणोमिश्रलञ्छणं सपसीफरिश्र अज्जतत्तं अणुप्पसादेमि । अंजप्पहुदिज इथि अज्जत्तो पत्थेरि जा अ अज्जउत्तस्स समाश्रमप्पणइणी ताए सह मए पीदिवन्धेण वत्तिदव्वंति) उर्वशी-अहो न जाने किंपरमस्या वचनमिति । मम पुनर्विश्वास- विशद् हृदय संवृत्तम् । ( अम्हहे ण आणे किंपरं से वनणं ति। मम' उण बीमासविसदं हिअ संवुत्तं) चित्रलेखा-सखि महानुभावया पतिव्रतयाऽभ्यनुज्ञातोऽनन्तरायस्ते प्रियसमागमो भविष्यति । ( सहि महाणुहावाए पदिव्वदाए अम्भणुण्णादो अणन्तरायो दे पिसमाप्रमो हविस्सदि) देवतामिथुनम् = देवदम्पती । समागमप्रणयिनी-समागमेच्छावती। प्रीति- पन्धेन = स्नेहेन । वर्तितन्यम् व्यवहतव्यम् । किपरम् = किन्तारपर्यम् , पधानयोक्तं तत्परमार्थतस्तथाऽपवा सोल्लुण्ठनं अदिति नावधार्यते इति । विश्वास विशदम् -प्रतीतिप्रसन्नम् । यथा मम चित्तमस्यां विश्वसिति तथा प्रत्येमि नेय किमपि हृदये फुरवा मन्त्रयते, यतः 'मतां हि सन्देह- पदेषु यत्तुपु प्रमागमन्तःफरणप्रवृत्तयः इति । महानुभावया-अकलुपाशयवस्या । सभ्यनुज्ञात = अनुमतः। अनन्तरायः- निप्प्रत्यूद । 'विप्नोऽन्तरायः प्रत्यूहः' इत्यमरः । राजा-हाजिर हूँ। देवी-(रामाका पूजन करके, हाय जोदकर प्रणाम करके ) में देवयुगल चन्द्र और रोहिणीको साक्षी फरके आर्यपुत्रको प्रसा फरती हूँ। आजसे जिस पोको पार्यपुत्र प्रेम करें, उनके साय में स्नेहका व्यवहार करूंगी। उर्वशी-न जाने किसे लक्ष्य करके यह ऐसा कह रही है ? मुझे तो सपर विश्वास है। चित्रलेखा~मती, महान् उदयबालो इस पतित्ताने अनुमति दे दी है, अब गुग्दार समागममें कोई वित नहीं रह गया ।
१२२ विक्रमोर्वशीयम्। विदूषक'-(अपवार्य) छिन्नहरतो मत्स्ये पलायिते निर्विष्णो धीवरो अणति धर्मो मे भविष्यतीति । (प्रकाशम् ) भवति किं तादृशः प्रियस्तन मवान् । (छिमहत्यो मच्छे पलाइदे णिम्चिण्णो घोपरो भनादिधम्मो मे हसिक दित्ति । भोदि किं तारिसो पिनो सत्तम) देवी-मूढ अहं खल्यात्मनः सुखावसानेनार्यपुत्रं नि तशरीरे कर्तृ मिच्छामि । एतावता चिन्तय तावत्प्रियो न वेति । (मूठ अहं खु प्रत्त सुहावसाणेण शजवत्तं णिव्वुदसरीरं काहूँ इच्छामि । एत्तिएण चिन्तेहि दा पिनो ण वत्ति) - छिधहस्त-व्यकृितहस्तकौशलः, क्वचिरपुस्तके छिसवन्ध इति पाठः, तर स्फुटोऽर्थः । पलायिते -प्रस्थिते, निर्विणः= सातनिर्वेदः, मत्स्यलाभाशापा दूर पास्तावेन गतोत्साह इत्यर्थः। धीवरः =मत्स्यग्रहणसद्विक्रयणजीविकः । भयमा धयः-गथा हस्तात्मनश्य गभीरं जलराशिं प्रविष्ट मत्स्य पुनर्ग्रहीतुमड़मो धीवरो सयाऽस्मै जीवनदानं कृतमिति पुण्यमेव लभ्यमिति मरवा वहिः सन्तोष प्रकटयप्ति, अन्तस तदलासेन विषीदति, तथेयमपि प्रियतमं दिव्याङ्गनायाः प्रार्थनातो म्या- वर्तयितुमशक्का 'भयप्रभृति या स्त्रियम्' इति धहिरमिनयति, मर्मणि तु चेनिपत एवेति । तादृशम्ययाऽस्य प्रियमाचरितुमस्यान्यप्रियानुरागमपि स्वमनुमन्तुं प्रयुत्ता, यघा वाहशाम्यया स्वमिममन्यासतमुरमेघयैवं प्रवीपि तत्रभवान-पूज्यो राजा। सुखावसानेन = सुखस्य समाप्रया। भार्यपुत्रम् - राजानम् । निधृतशरीरमा समाप्तसन्तापत्या स्वस्थम् । मस्कृतयेयंयाऽयं प्रकटं काश्चन हृदिकृतामपि नायिका न सेवितुं आममाणोऽन्तःसन्तापेन दूयेत, तदनेनाहमस्य स्वातन्त्र्यमनुमन्य इति । एतापता भनेन मदाचरणेन, यवह स्त्रीजातिरपि स्वस्याः सौस्यमविगणय्य प्रेय सोऽन्यमितासमनुनाने, तेनैव मम तस्मिन्प्रेयसि कियाननुराग इति प्रमापित भवति, स्वार्थत्याग एव हि स्नेहस्य घरममुस्कृष्टस्वमिति भावः । विदूषक-(छिपाकर ) जब मछली हायसे छूटकर पानीमें चली जाती है सच उदासमुख धीवर कह उठता है कि मुझे धर्म ही होगा। (प्रकट ) देवि क्या हमारे मित्रपर आपका इतना प्रेम है ? देवी-येवकूफ, मैं अपने सुखोंफो यलि देकर आर्यपुत्रका सन्ताप दूरकर देना चाहती हूँ, इसीसे सोचो कि उतने प्रिय हैं या नहीं।
कृतीयोऽ] प्रकाशटीकोपेतम् । १२३ -- दातुं वा प्रभवसि मामन्यस्यै हतुमेघ वा दासम् । माहं पुनस्तथा त्वं यथा हि मां शवसे,भीरु ॥१४॥ देवी-भव वा मा पा | यथानिर्दिष्टं संपादितं प्रियानुप्रसादनं व्रतम् । दारिका एत गच्छामः । (होहि पा मा था। अधाणिहिट्ठं संपादिदं पिप्राणुप्प- धादमं पदं । रिभो एघ गच्छम्ह ) ( इति प्रस्थिता) रामा-प्रिये न खलु प्रसादितोऽस्मि यदि संप्रति विहाय गम्यते । देवी-मार्यपुत्र अलद्वितपू! मया नियमः। ( अज्जउत अलशिदपुग्यो मए णिश्रमो) (इति सपरिवारा निष्कान्ता) दातुमिति । दासम सेवापरायणम् माम् अन्यस्यै स्त्रियै दातुं वा मभवसि एमसे, (अन्यस्याः सिपः) हतुमेव व्यवच्छुिच स्वायत्तीकर्तुमेव वा (प्रभवसि)। दासे मपि पाचारिता तय, मामन्यस्यै स्त्रिये समर्पय स्वाधिकारे वा स्थापयेत्यर्थः ।। महं पुनः व मां पथा यारश शङ्कसे याशभावेन सम्मापयति, भयि भीरु भय. सीमे, सया न भस्मीति शेषः । त्वं मां यादृशमन्यवनिताऽऽसक सम्भावयसि स्मीथया भयशीलस्वभावतया तादृशोऽहं नास्मि, इयं स्वन्या फया, तवाहं वासः, बमा स्वबसे स्थापयितुमन्यवनितायै दातु वा यथेच्छमधिकरोपि, तत्र तव काम. ति, मम तु सदैव स्वमेव प्रमुरिति भावः ॥ १४ ॥ भव वा मा वा' इत्यस्य भन्यवनिताऽऽसक इति शेपः। अनेनोत्तरेण देव्या निधीषमान प्रतं केवलं दापिण्यमदर्शनम् , न परमार्थतो मानष्यपगमकतमिति सम्पते । पयामिलिष्टम् उक्तमकारकम् । अलतिपूर्य-कदापि पूर्व न लहितः, प्रतनियमस्य मया कदापि छहनं न राजा-तुम चाहो तो मुझे दुसरी नोको दे सकती हो या उससे छीन ले सकती हो, परन्तु तुम मुझे जैसा समझ रही हो मैं वैसा नहीं हूँ॥ १४ ॥ देवी- -माप रहें या न रहें । यथोक्त प्रियानुप्रसादन व्रत मैंने पूरा कर लिया। पासियो, मायो चलें। (जाती है) राजा-प्रिये, यदि इस समय छोरकर चली जाती हो तो तुमने मुझे प्रादित नहीं किया। देवी-मार्यपुत्र, मैं अपना नियम नहीं पदलती। (सपरिवार देवीका प्रस्थान) १२४ विक्रमोर्वशीयम् । उर्वशी–हला प्रियकलत्रो राजषि.। न पुनर्हृदयं निवर्तयितुं शक्नोमि (हला पिअकलतो राएसि । ण तण हिश्रयं णिवत्तेढुं सक्कुणोमि), चित्रलेखा-किं पुनस्त्वया निराशया निवर्त्यते । (किं उण तुए गि। साए णिवत्तीअदि) " राजा-(श्रासनमुपेत्य ) वयस्य न खलु दूरं गता देवी । विदूषकः-भण विश्रब्धं यदसि वक्तुकामः । असाध्य इति वैद्येनातु इव स्वैर मुक्तो भवांस्तत्रभवत्या । ( भण वीसद्धं जं सि वत्तुकांमो । असज्मोनि वेज्जेण श्रादुरो विश्र सेरं मुत्तो भवं तत्तहोदीए) कृतमतोऽधुनापि तल्लङ्घन न कत्तुं शक्यमतोऽतः परमन नाहं स्थातु क्षमा, तदक्ष मनुरोधेनेति तदाशयः। प्रियकलनःस्वस्त्रीस्नेहपरः, अनेनास्य हृदि स्वविपयं प्रम जागरयिस्वेदम यदाम्पत्यस्नेहविघटनं न युक्तमतोऽनुचितोऽय ममाभिसारः, किन्तु किं करोरि स्वमपि मनो नाह तमे निवर्तयितुमिति भावः। निराशया भग्नाशया, अयं प्रियकलनतया मयि न रस्यत इति मनोरय भनेनेत्यर्थः, निवर्यते = पृथविक्रयते, भस्मात्प्रणयव्यापारादात्मेति शेषः । विश्रब्धम् = निर्भयतापूर्वकम् , देवी श्रोष्यतीति भयं मनसि मा कृथाः, सा स्वरितगमना दूरं गतेति भावः, मसाध्या-अचिकित्साहः । अयमाशय-विविधो रोग साध्यः, याप्या, असाध्यश्चेति, तत्र प्रथमचिकित्स्यते तस्फल च भवति नैरुज्यम द्वितीयोऽपि चिकित्स्यते, तत्फल भवति वेदनाशान्तिरतुद्रेकश्च । तृतीयस्तु न चिति स्स्यते, फलाभावात् । यथा कश्चनासाध्यरोग भातुरो निष्फलरवभिया वैद्यन स्यज्य सहवामपि परस्त्रीप्ररूटप्रेमतया स्वस्मिन्ननुरकं विधातुमशक्नुवती सा देवी त्यात पती, तदळ सद्भयेन, यथेच्छ वदेति । उर्वशी-सखो, राजाको अपनी स्त्रीसे बड़ा प्रेम है, फिर भी मैं अपने दिलके नहीं लौटा सकती। चित्रलेखा-तुम क्यों निराश होकर लौटने लगी ? " राजा-(आसनपर बैठकर ) मित्र, देवी दूर तो नहीं चली गई ? विदूषक-जो कहना चाहते हो खुशीसे कहो। जिस प्रकार वैध किसी रोगीको असाध्य कहकर छोड़ देता है, उसी प्रकार देवीने भी तुमको असाध्य कहकर स्वच्छन्द छोड़ दिया है। , - तृतीयोऽरः] प्रकाशटीकोपेतम् । २५ H राजा-अपि नामोर्वशी-- उर्वशी--अद्य कृतार्था मवेत् । (अज्ज किदरया भवे ) राजा- + । गूढा नृपुरशब्दमात्रमपि मे कान्ता श्रुतौ पातये- त्पश्चादेत्य शनैः फराम्बुजवृते कुर्वीत वा लोचने। इम्येऽस्मिन्नघतीर्य साध्वसवशान्मन्दायमाना वला: दानीयेत पदात्पदं चतुरया सख्या ममोपान्तिकम् ।। १५ ।। H 'अपि नामोवंशो' इदं राजवचनमप्रेतनेन राजोफेन पधेनान्वेति । गूदेति । अपि नाम उर्वशी कान्ता प्रिया गूढा अन्तर्हितशरीरावयया मे मम श्रुती श्रोग्रेन्द्रिये नूपुरशब्दमानम् मजीररवम् केवलं कुर्यात् विध्यात् । पश्चात् मम पृष्टतः शनैः मन्दपदन्यासमुपेत्य समीपमागरय वा (मम) लोधने नयने फराम्- जवृते फरकमलच्छन्ने कुति विदधीत । अस्मिन् हर्ये प्रासादे अवतीर्य स्वर्गादा- गत्य साध्यसवशात् प्रथमसमागमजमितभयवशात् मन्दायमाना मचन्चलपद- न्यासा चतुरया सरकालोचितघ्यापारपण्डितया सख्या चित्रलेखया वलात् यल. पूर्वक ममोपान्तिकम् मरपार्श्वम् पदास्पदम् पानेरानीयेत चा। इयं राज्ञो मनःझ्या, तनासो मम फान्सोर्वशी गूढतनुः सती केवल मनीररयमपि तृषितयोरनयोः ध्रुस्यो- म्पायनीकुर्यात् , पश्चादागस्य शोणशोभाभ्यां यमलाभ्यामिव निजफराम्या वा मदीये पशुपी पिदधीत, येन तरस्पर्शलाभेन तनुरिय जनुपः फलमाप्नुयात् , अथवा प्रासा. देश्य स्वर्गादवतीर्य एजामन्दगमना तरकालफर्तव्यज्ञानवस्या सरया यलान्मदन्ति. कमानीयेत चा, त्रिवेप्वन्यतमेन संभवति मन्मनोविनोदनमिति तदाशयः । 'हा- दिधनिनां पासः' इति कोपः । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ १५ ॥ - राजा-अगर उर्वशी- उर्वशी-आज कृतार्य हो जाती। राजा-छिपे छिपे अपने नपुरको ध्वनि इन कानों तक पहुँचा देती या पाईसे प्रापर अपने फमलकोमल फरॉसे हमारी योगको मूंद ले, अपवा इस प्रासादपर उतरकर लन्दावश मन्द-मन्द चलती हुई सीके द्वारा बलपूर्वक हमारे पास पहुँराई माय ।। १५॥
१२६ विक्रमोर्वशीयम् । उर्वशी-हला इमं तावदस्य मनोरथं संपादयिष्यामि । (हला इम दाव से मणोरह संपादइस्स) (पृष्ठतो गत्वा राज्ञो नयने संघृणोति ) चित्रलेखा-(विदूषकं संज्ञापयति) राजा--(स्पर्श रूपयित्वा ) सखे नारायणोरुसंभवा सेयं परोहा विदूषकः- तय भवानवगच्छति । (कह भ अवगच्छदि) राणा--किमनाज्ञेयम् । साइमनङ्गफ्लिष्टं सुखयेदन्या न मे करस्पर्शात् । नोच्छ्वसिति तपनफिरणैश्चन्द्रस्यैवांशुभिः कुमुदम् ॥ १६ ॥ हमम् = पृष्ठदेशादागरण नयनपिधानरूपम् । सम्पादयिष्यामि-पूरयिष्यामि । संज्ञापयति-चेतयते, उपस्थिते भावामिति बोधयतीत्यर्थः । भाइयतीत्पर्यों वा। नारायणोरुसभवा= नारायणाण्यस्य ऋषेः प्रमथ्यमानादूरुदेशादुस्पन्ना उबंकी। चरोल -सुन्दरी। अशामिसि । अनङ्गश्लिष्ट स्मरशरतापितम् मे मङ्गम् शरीरम् भन्या उर्वरता अतिरिका रमणी करस्पर्शात् परस्पर्श विधाय न सुखयेत् शीतलयेत् । इष्टान्तेमो. कमर्थं समर्थयते-नोच्छ्वसितीति । कुमुदम् कैरवम् तपन-किरणैः सूर्यकरै नोच्च सिति न विकसति, छन्द्रस्यैवांशुभिः पादैः उच्छृसिति । पया कुमुदं रवेः किरी विकसितं भवति, केपल चन्द्रपारेव विकसति तद्वन्ममापि स्मरशरसन्तापितमिदं शरीरम् अन्यरमणीकरस्पर्शमवाप्य न निवृणुयात् , केवलमुर्वशीकरस्पर्श एवाला निवृतिकरः, अवति चास्य निर्वृतिरतोऽय करस्पर्श सर्वशीकृत एवेति हमातिा. स्वरयाशयः ॥ १६॥ उर्वशी-सखी, इनके अन्तिम मनोरथको पूर्ण करूंगी। (पीछेसे लाकर राजाकी आँखें बन्द करती है) चित्रलेखा-(विदूषकको सजग करती है) राजा-(स्पर्श पहचानकर ) मित्र, यह तो सुन्दरी उर्वशी है । विदूषक-आप कैसे समझते हैं ? राजा-इसमें नहीं जाननेफी क्या बात है ? अनङ्ग सन्तप्त हमारे अन्तको कौन दूसरी स्त्री शीतल कर सकती है ? कुमुद सूर्यको किरणोंसे नहीं, चन्द्र करसे ही खिलेगा ॥ १६ ॥ - विक्रमोर्वशीयपर एक हष्टि } . । उर्वशी--(हस्तादपनीय किंचिदपसरम ) जयतु जयतु महाराज (जेदु बेदु महारानो) रामा--सुन्दरि स्वागतम् । ( एकासन उपवेशयति ) चित्रलेखा-अपि सुखं वयस्यस्य । ( अवि मुहं वनस्सस्स)-117 राजा-नन्वेतदुपपन्नम्। उर्वशी इला देव्या दत्तो महाराजः । 'अतोऽस्याः प्रणयवतीव शरी. रसंपर्क गवास्मि । मा खलु मां पुरोभागिनी समर्थयस्व । (हला देवीए दिनो महाराभो । अदो से पणसवदी विष सरीरसंपकं गदम्हि । मा सु में पुरो- भाइगि समस्येहि) अपनीय =भपसार्य। किशिदपसत्य किचिदन्यतो गस्वा। वपस्यस्प- मित्रभूतस्य भवतो राक्षः। एसत् = उर्वशीप्राप्तिरूप सुखम् । उपपसम्माष्ठम् । अधुना स्वरसस्या उर्वश्याः मास्वा सुखी सम्पम्नोऽस्मीति भावः। अत्र येपो मते सचिस्यमानार्थसिदिः क्रम- स्तन्मतेन फमो नाम सन्यममुक्त वेदितव्यम् , यथोक्तं दशरूपके-'क्रमः सनि. स्यमानाठिर्भावज्ञानमयापरे' इति । दत्त.= समर्पितः, मरामिति रोपः। प्रणयवती प्रियतमा। शरीरसम्पर्कम् भासम्मम् । पुरोमागिनीम् = स्वयं स्वभागमहणमवृत्ताम् । अयमाशयः यतोऽयं महारामो मम देन्या दचोऽस्यासने मम न कापि चित्रकारिता, भय देहे मदधिका- रस्प देवीकर्तृ फदानकाल एवोत्पादितत्वात् , अतोऽहं स्व भागमेव गृहीत्वा नापरा- ध्यामि। पुरोभागिनीशव्यस्य हिम स्वभागग्रहणप्रवृत्ता, स्वय स्यभागमहणप्रवृत्ता इयेव पावार्थः फवेरभिमतः, न दोपैकरा पुरोमागीति कोपसमर्पित', तस्यान- न्वितस्पेन काम्पान्तर्गद्धतापतेः। पाकुन्तलेऽपि कालिदासः 'पुरोभागशब्दस्य' स्वयं स्वकार्यप्रवृत्तस्ये प्रयोग कृतवान् , यया-'किं पुरोभागे, स्वातन्त्र्यमवर- मसे इति॥ उर्वशी-( हाथ हटाफर, कुछ दर जाकर ) जय हो महाराजकी, जय हो। राजा-मुन्दरि, स्वागत है। (अपने प्रासनपर वैटाता है) चित्रलेखा-अब तो तुम्हारे मित्रको प्रसपता है ? राजा-यद वो यु दी है। उर्वशी-रासी देवीने महाराजको दानकर मुझे दे दिया है, इसलिये इनकी प्रमियम तरद इनके शरीरसे सट गई है। मुझे दोष मत देना । - १२ विक्रमोर्वशीयम् । । 7 . T 11 विदूषकः कथमिहैव युवयोरस्तमितः सूर्यः । ( कह इह ज्जेव तुम् थस्थमिदो सुज्जो) राजा--(उर्वशीमवलोक्य ) देव्या दत्त इति यदि व्यापार व्रजसि मे शरीरेऽस्मिन् । प्रथमं कस्यानुमते-चोरितमेतत्त्वया हृदयम् ।। १७ ॥ r; चिनलेखा--वयस्य निरुत्तरैषा । सांप्रतं मम विज्ञाप्यं श्रूयताम् । (वा निरुत्तरा एसा । संपदं मह विष्पाप्पं सुणीअदु) राजा-अवहितोऽस्मि । अस्तमितः अस्तंगतः, सायदालादेव ततोऽपि पूर्वतो वा भवस्यावत्र द यतः सर्वमपि वृत्तमनस्यमेतदन्तराले जातं जानीतः, अत्याश्चर्यकरमिदमिति का व्ययम्। देव्येति । देव्या वृत्तः राजमहिष्या समर्पितः इति हेतोः यदि भस्मिन् में शरीरे देहे व्यापारम् आलिङ्गनाविक सम्पर्कम् ब्रजसि गच्छसि, तहि पूर्वम् कत्तु कदानात् प्राक् कस्यानुमते केन समर्पिते (अत्र देहे) एसत् हृदयम् स्वया चोरितम् अपहृतम् । अयमाशय.-अधुना देव्या दत्तमिद वपुरिति हे लिङ्गसीदमिति स्वदुक्तिनं सस्या, यत इतो बहोः कालारपूर्वत एवान तव व्य प्रवृत्त, अन्तरैव कस्याप्यनुमतिं मम हृदय स्वयाऽपहृत तदवध्येव तवानाधि देवीकत्तु कदानात्परत इति भावः ।। १७ ।। अन्न देवीप्रसनेन ब्यवहितस्य वीजस्य पुनर्योजनात् आक्षेपो नाम सन्ध्य चितवेदितव्यम् ॥ निरुत्तराभप्रतिवचना। अत्र विकृत नाम नाट्यालङ्कारः, तदुकम्- कालेऽप्यवचो बीडया विकृत मतम्' इति । मम विज्ञाप्यम्:मया वकष्यम् । अवहितः= सावधानः, सज्जकर्ण इतिवा, एतेनादरो व्यज्यते । 1 - विदूषक-श्राप दोनोंका यहीं सूर्यास्त कैसे हुआ ? राजा-(उर्वशीको देखकर ) देवीने दे दिया है इसीलिये अगर इस सरोकार है तो इससे पहले हमारा हृदय किसके कहनेसे चुराया था ॥ १७ । चित्रलेखा-भाई, इसके पास इसका कोई उत्तर नहीं है। अब मेरी बात सुन । राजा-सावधान हूँ। .
योse] प्रकाशटीकोपेतम् । (२६ चित्रलेखा-वसन्तानन्वरमुष्णसमये भगवान्सूर्यो मयोपचरितव्यः । ध्येय मे प्रियसखी स्वर्गस्य नोत्कएठते तथा वयस्येन कर्तव्यम् । (वस. गणन्तरं उण्हसमए भगवं मुज्जो मए उवचरिदव्वो। ता जहा इयं मे पिप्रसहो गस्सण उपकण्ठेदि तदा वयस्सेण कादव्य) विदूषकः--भवति किं वा स्वर्गे स्मर्तव्यम् । न वाऽश्यते न वा पीयते । वलमनिमिपैनयनींना विडम्व्यन्ते । ( भौदि किं वा सग्गे सुमरिदव्यं । । वा अण्ही अदि गवा पीअदि । फेवल अनिमिसेहिं णप्रणेहि मीणा विडम्पीयन्दि) राजा- भद्र। अनिर्देश्यसुखः स्वर्गः करतं विस्मारयिष्यति । उपचरितव्यः- पूजनीयः सेवनीयो वा। अप्सरसो नृत्यादिना पर्यायण सूर्य- (पचरन्तीति प्रसिद्धिमनुरुध्य अन्योऽयम् । स्वर्गस्य नोरकण्ठते-स्वगं नानुध्यायेत् । वर्गस्मरण न कुर्यादिश्याशयः, उरकण्ठतेः स्मरणार्यकरवमास्थाय 'अधीगर्थदयेशा मणि' इति पटी । अनेन माविविरहसूचन कृतमिति अप्रिमावार्थोपनेपालका "तारोऽमिति रहनाथः। किवा स्वर्ग स्मर्तव्यम् - किन्तत्स्वर्ग स्थित यदन्न स्थितया तव सण्या स्मर्यंत, . । कितिदपि तत्र ताशमिति। पूर्वोक्तमेव प्रमाणयितुमाह-~- वेति । भश्यते स्पते। देवा हि यज्ञेषु दरीहविर्भागरेच तुप्यन्ति, न किमप्यन्यददन्ति पियन्ति ति प्रसिदिमनुरुप्यायं अन्यः । अनिमिपैर्नयनेः निनिमेपष्टिभिः। मीना-मास्याः दम्ब्यन्ते अनुफियन्ते । देवाना मत्स्यानाचारिस्पन्दो न भवति, तेन देवा स्याध 'अनिमिषाः इत्युच्यन्ते, 'सुरमत्स्यावनिमिपी' इत्यमरः। एतेन च स्वर्ग: मिन्दनेन तस्मरणस्यायुक्तस्य गमितम् । अनिश्यति । स्वर्ग. देवलोकः अनिदेश्यसुराः सनिदश्यम् वर्णयितुमशक्य मा मुखम् मानन्दो यन्न तादृशः, अत एव चाहु.-'यन्न दुग्न संभिजन घ प्रस्तम- नन्तरम् । ममिलापोपनीतं च तासुख स्व.पदास्पदन्' इति । कः तम् वर्गम् चित्रलेखा-वसन्तके बाद प्रोप्म ऋतुमें में सूर्योपस्मानाने जाऊंगी, इस लिये जिस प्रकार हमारी सुखी स्वर्ग के लिये उत्फटित न हो, विदूपक-स्वर्ग में क्या है जिसे याद करेगी, न साना न पीना, केवल मातलीकी तरह निनिमेष रहना। राजा-गुन्दरि, स्वर्गके नुराका वर्णन नहीं किया जा सकता है, उन भुलानेगा याप पंसा करें।
१३० विक्रमोर्वशीयम् । अनन्यनारीसामान्यो दासस्त्वस्याः पुरुरवाः ।।१८।। चित्रलेखा--अनुगृहीतास्मि । हला उर्वशि अकातरा भूत्वा विस माम् । ( अणुगहिदम्हि । हला उम्वसि अकादरा भविन विसज्जेहि मं) उर्वशी-(चित्रलेखा परिष्वज्य) सखि मा खलु मां विस्मर। ( मा खु में विसुमरेहि) चित्रलेखा-(सस्मितम् ) वयस्येन संगता त्वमेवैतन्मया याचित (वअस्सेण संगदा तुम एव्व एवं मए याचिवा) (इति रामानं प्रणम्य निष्का पिदूषक-दिष्टथा मनोरथसंपत्त्या वर्धते भवान् । (दिहिमा मा संपत्तीए पढदि भवं) विस्मारयिष्यति-विस्मरणं कारयिष्यति । नास्ति फोपि ताश. पार्थो या स्वर्गाय न स्पृहयेन्मानसमिति भावः। नन्वेवं स्वर्गायोस्कण्ठमानाया उर्वश्या प्रबोधनं फष्यमिति चेत्तत्राह-तु किन्तु पुरुरवाः अनन्यनारीसामान्यः अन नारीभिः सह सामान्यो न भवतीति अनितरवनितासाधारण इत्यर्थः, बासः वरतसेवापरः अस्याः उर्वश्याः । पुरूरवा अस्या अन्न दास., यस्य सेव फाचन वनिता नाप्स्यति, भयमेवैकोऽत्रैताहशो विषयो यमुपादाय तव सस्त्री वनारमेत, अन्यथा तु स्वर्गः स्वर्ग एव, का कथा तस्यात्र सादृश्यस्येति भावा अनुगृहीता= अनुकम्पिता, अनुकम्पा चान तत्सख्यामुश्यामनुरागाई प्रकाशनरूपा । भकातरा= विरहेणादूना । विसर्जय = गन्तुमनुजानीहि । याधितव्या-प्रार्थनीया। राज्ञा पुरूरवसा सह तिष्ठत्यास्तव स्मृतिर्मा स्प्रक्ष्यतीति समान्यतेऽतस्स्वामेवेदमहं याचेयेति प्राप्तकालमिति भावः । मनोरथसम्पत्त्या-अमिलपितसिद्धया। सा घाम्रोवंशीप्राप्तिरूपा वोया। कोन ? फिर भी अनन्य भावसे पुरूरवा तो इसका दास रहेगा ही ॥ १८ ॥ चित्रलेखा-सखी उर्वशी, खुश होकर मुझे विदा दो। उर्वशी-(चित्रलेखासे लिपटकर ) सखी, मुझे भूल मत जाना। चित्रलेखा-प्रियवन्धुके साथ रहनेपर मुझे ही तुमसे ऐसी प्रार्थना होगी । ( राजाको प्रणाम करके जाती है) विदूषक-भाग्यवश आपका मनोरय पूरा हुआ। यह आपका भभ्युद' माया. जमातापिर। राजा--दयं तावद्धिर्मम । पश्य । सामन्तमौलिमणिरजितशासनाक- मेकातपनमवनेर्न तथा प्रभुत्वम् । अस्याः सखे चरणयोरहमद्य कान्त- माशाफरत्वमधिगम्य यथा कृतार्थः ॥ १६ ।। उर्वशो-नास्ति मे विभवोऽतः प्रियतरं मन्त्रयितुम् । (गत्पि मे विहयो दो पिअदरं मन्तिर्दू) रागा-( उर्वशी हस्तेनावलम्ब्य ) अहो विरुद्धार्थसंपादयितेप्सित- वृधि समाधिः अस्या लामो मम कृतेऽवश्यं समृद्विरूप इत्यर्थः । सामन्तेति। ससे, प्रिय मित्र, अस्याः उर्वश्याः चरणयोः पादयोः कान्तम् चिरा. भपितत्वेन मनोहरम आज्ञाकरस्वम् दासभावम् अधिगम्य भासाय अच भहम् यायावता रूपेण कृतार्यः सफलजोषितः, अस्मीति योजनीयम्, तथा तावता पेण सामन्ता प्रत्यन्तवर्तिमो राजानः तेपाम् मौलिपु किरीटेपु ये मणया रस्नानि रजितम् राग भापितम् शासनम भाशा तय मा चितम् यस्य तत् सामन्त. लिमगिरजितमासनाश्म पश्यन्तयतिभूपालशिरोभूपणरत्नरागरकाज्ञापत्रास्तिम् एकातपनम् एफच्छत्रम् अवनेः पृथिव्याः प्रभुत्वम् अधिपतिस्वम् प्राप्य न कृतार्थ (स्पन्वेति । अयम:- स्याः समुद्रवसनाया भुवोऽसण्टस्वामित्व, यत्र सामन्त. यमिव मवीय शासनमुपते, समासापापि न मम तादृशी वृतार्यता याश्यस्या स्यमवाप्येति महतीयं मम समृद्धिरिति । 'मौलि फिरोटे धम्मिपले' इति मेदिनी। सन्ततिष्ठकं पृत्तम् , लघण यया-उक्कं वसन्ततिलक तमजा जगी गः' इति ॥१९॥ विभपः= पायलम् , यन्महाराजेनोफ तदेव प्रिपभापणस्य पर कामामुपगत- मेतोऽपि प्रियभापणे न मे साममिति भावः । विरुद्धार्यसम्पादयिता = विपरीतकार्यकरः । ईप्सितलामा अभीष्टाधिगमः । राजा--सचमुच यह मेरा अभ्युदय है, देखो- जिसमें सामन्त लोग हमारी आशाको शिरपर धारण करते थे, ऐसा एकातपत्र पृथ्वीन राज्य मुसे जितना मानन्दित नहीं कर सका था, उतना इसको भाझा पानन का अवसर प्राप्त करके थाजानन्दित हो रहा हू ।। 1 ।। उर्वशो-इससे अधिक प्रिय कह पर्व इतनी शफि मेरो निनामें नहीं है। राजा--(वर्वशोकादाय पपर) इट पस्तुका जाम स्पिति भाषर्यजनक --- १३२ विक्रमोर्वशीयम् । 4 लाभो नाम । पादास्त एव शशिनः सुखयन्ति गानं वाणास्त एव मदनस्य ममानुकूला। संरम्भरूक्षमिव सुन्दरि यद्यदासी- त्वत्संगमेन सम तत्तदिवानुनीतम् ।। २० ॥ उर्वशी-अपराद्धास्मि चिरकारिका महाराजरय । (अवरदम्ि कारिश्रा महाराश्रस्स) राजा-मा मैवम् । यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसघत्तरम् । उकमर्थमुपपादयति- पादा इति । ते एव शशिनः चन्द्रमसः पादाः मयूखाः (अधुना) गात्रम् सुखयन्ति हर्पयन्ति (ये स्वदधिगमारपूर्व मर्मातुवन्) ते एव मदनस्य बाणाः मम मनुकूलाः प्रियङ्कराः (ये मम पीढामजनयन् पूर्व स्वद्विरहे)(इत्य सुन्दरि, हे सर्वानवद्याकृते, (स्वदाप्तेः प्राक्) ययत् संरंभरूतम् कोपकलुपम् मासीत् तत्तत् स्वरसगमेन स्वरसम्पण मम अनुनीतम् कृतसान्स्वनमिव । म योगे येषां कोपफलुषता मयानुभूत। सम्प्रति त्वत्समागमस्ताननुनीयेव दिर मानीतवानिति सर्वेऽपि ते ममानुकूला अजनिषतेति भावः। पूर्वोतमेव वृत्तम् ॥ अपराधा-विहितापराधा। चिरकारिका-विलग्यकारिणी । मया कालक्षेप ऽत एव च महाराजेन विरहकष्टमनुभूतमतोऽह महाराजस्यापराधिन्यस्मीति भा. यदेवेति । यदेव सुखम् दुःखात् दुःखानुभूतेरनन्तरम् उपनतम उपका तदेव सुखम् रसवत्तरम् अतिस्वादु। भवतीति शेषः, दुःखोपभोगापरतो लभ्यम सुखमधिकानन्दप्रदं भवतीति तात्पर्यम् , तयुक्तमपि-'न विना विप्रलम्भेन सभो परिवर्तन ला देता है। श्राज वेही चन्द्र किरणें हमारे शरीरको आनन्दित करती हैं, वेही कामवा' मेरे अनुकूल हो रहे है, प्रिये, तुम्हारे वियोग कालमें जो हमारे प्रतिकूल थे, सभी शव अनुनीतसे हो रहे हैं ॥ २० ॥ उर्वशी-देर करके मैंने महाराजके प्रति अपराध कर दिया। राजा नहीं कोई बात नहीं। दुखके वाद जो सुख प्राप्त होता है वह अधिक श्रानन्द देता है, धूपमें खूब - नीयोs] प्रकाशटीकोपेतम्। १३३ निर्वाणाय तरच्छाया तप्तस्य हि विशेषतः ॥ २१॥ विदूषक --भोः सेविताः प्रदोपरमणीयाश्चन्द्रपादाः । समयः खलु ते सगृहप्रवेशस्य । (भो सेविदा पदोसरमणीया चन्दवादा । समयो तु दे पास- पवेसस) राजा-तेन हि सख्यास्ते मार्गमादेशय । विदूपक-इत इतो भवती । ( इदो इदो भवदी) (इति परिनामन्ति) राजा-सुन्दरि! इयमिदानीमभ्यर्थना ! उर्वशी--कथमिव । ( कहं विध) अनुपनतमनोरथस्य पूर्व शतगुणितेच गता मम नियामा। मिश्नुते। कपायिते हि वसादो भूयान् रागोऽभिवईते॥ उसमर्थ हटान्तेन अर्धयते-निर्वाणायेति । तप्तस्य धर्मक्लिष्टस्पनत्य विशेषतो विशेपमावेन निर्वा- पशान्तये पावपच्छाया तरुच्याया भवति, तरुण्ठाया यथाऽऽतपक्लिष्टं पान्धं यति न तया समो विहिवत्लानमिति भावः ॥ २१॥ प्रदोपरमणीयाः- निशामुसमनोहराः। चन्द्रपादाः-शीतांशुमयूसाः। वास. प्रवेशस्यनार्भागार गन्तुम् । सपयास्ते-तव मदया ठश्या: । मादेशयम्प्रदाय । अनुपनतेवि। भनुपनतमनोरथस्य भनवाप्तत्वरसमागमरूपामिलपितार्थस्य मम म् स्वस्समागमात् प्राण पतगुणिता शतधा वर्दितेय नियामा गता म्पतीता, हे जानेपर मिली लाया अधिक शान्ति देतो है ॥ २१ ॥ विदूपक-अजी, सायालमें रमणीय चन्द्रिमामा उपभोग कर लिया गया, नापको महल में जाना चाहिये । राजा-तव अपनी सीको मार्ग पतात्रो। पिदूपक-याप इधर चलें। (सब जाते है) राजा-~-इस समय यही प्रार्थना है। शो-या' राजा-जा तक हमारे मनोरम पूर्ण नहीं हुए पे तर राधियाँ सौ गुनी सो १३४ विक्रमोर्वशीयम्। यदि तु तव समागमे तथैव प्रसरति सुभ्रुततः कृती भवेयम् ॥२ (इति निष्क्रान्ता सर्वे) इति तृतीयोऽङ्कः। सुनु, यदि तु तव समागमे मिलने (जातेऽधुना) तथैव शतगुणितेव प्रस तसः तस्यास्तथा प्रसरणात् कृती कृतार्थो भवेयम् । अयमाशयः-यथेयं रात्रि रहे दूनस्य मम कृते रात्रिशततुल्याऽत एव दुःक्षपाऽभवत् , तथैवाधुना स्वरसङ्गमे दीर्घता यायात्तदा चिरविहारावसरलाभेन परिणतचन्द्रकलाया उपभोगं कृत्वा यतां लभेयेति । फष्टमयक्षणस्य क्षपयितुमशक्यतया रात्रियुगसहस्रायते वियोरि सैव च संयोगिनः समयः सातिशयस्वरयाऽपसरति-सहपाठानन्दपणस्य र तापसारितानियमादिति बोध्यम् । 'त्रियामा' रात्रिः, भायन्तयोर्यामाधुयो। फालस्वाधिनप्रायस्वेन रानावगणनम् । भानुदीक्षितस्तु-नीन् धर्मादीन् यापर फामप्राधान्यस्थापनेन निरवकाशीकरोतीति नियामेति व्युत्पत्तिमाह । 'सुभ्रु' इस 'नेयछुवस्यानावस्त्री' इति नदीस्वप्रतिषेधाद्धस्वस्वमसङ्गवमिति बहवः । अन्न 'अप्राणिजातेयारज्वादीनामुपसंख्यानम्' इत्यन्न भाप्ये 'भलाव' 'कन्छ । कारान्तस्याप्यूप्रत्यय उदाहतो भाप्ये, एतस्मादेव ज्ञापकात् क्वचिदूकारान्तर प्यूप्रत्ययान्तत्वानदीत्वे हस्वरवमाहुः। पुष्पिताप्रा वृत्तम् ॥ २२ ॥ भन्नेयं राञीर्घत्वसूचनोत्तराङ्ककथोपयोगिरवाविन्दुरित्यवगन्तव्यमिति काटयवेम इति मैथिलपण्डित श्रीरामचन्द्र मिश्रप्रणीते विक्रमोर्वशीय 'प्रकाशे सृतीयाङ्क प्रकाशः। होती रहीं, अव तुम्हारे मिलनेके वाद भी यदि रात्रियाँ वैसी ही हो तो कृतार्य हो जाऊ ॥ २२ ॥ (सबका प्रस्थान) तृतीय अङ्क समाप्त चतुर्थोऽङ्कः (नेपथ्ये सहजन्याचित्रलेसयोः प्रावेशिक्याक्षितिका) प्रिय ससीवियोगविमनाः सपीसहिता व्याकुला समुलपति । सूर्यकरस्पर्शविकसिततामरसे सरोवरोत्सद्ग॥ १॥ (पिअसहीविनोअविमणा सहिसाहिवाम्बाउला समुहलवइ । सूरकरफंसविअसिनतामरसे सरवरुच्छरे ॥ १ ॥) (ततः प्रविशति विमनस्का सहजन्या चित्रलेखा च) चित्रलेखा-(प्रवेशानन्तरं द्विपदिफया दिशोऽवलोक्य) भाचिप्तिका = गीतिभेदः, वल्लपण यथा-चापुटादितालेन मार्गक्रयविभूः ता। भाचिसिका स्वरपदग्रथिता कथिवा बुधैः' इति । पात्रप्रयेशावसर पर्व- या प्रयोगा। प्रियससीति । प्रियसखीवियोगचिमनाः प्रियसख्या. उर्वश्या: वियोगेन विरक्षण मनाः सिचदया सखीसहिता सहजयामिधसप्यन्तरयुका म्याकुला विदला चिरलेसा) सूर्यकरस्पर्शविकसिततामरसे रविकिरणसम्पर्कस्मेरफमळे सरोवरो- रहे कासारप्रान्ते समुएलपति विटपति । प्रियससीविरहाकुल हृदया चित्रलेखा हजन्यामिधयाऽन्यया सध्या सहिता सरस्तटे विलाप करोतीत्याशयः। सूर्यफरे- पादिसरोविशेषणेन फवा मम सखी रविकरमिव प्रियमवाप्य प्रसादं गमिप्यतीति पन्ताभ्यनि.1 गायाचन्दः, तपलपणं यथा-'यस्या. पादे प्रयमे द्वादशमानास्तथा तीयेऽपि । भष्टादश द्वितीये चतुर्थफे पदमा साऽऽर्या' । भार्या गाथेति शब्दा. वरम्॥2॥ विपदिकयापिदिकाश्यगीतविशेपेण । तएलपणमाह भरतः-शुमा सपना ३ माया सम्गेति चतुर्विधा। द्विपदी करणाययेन वालेन परिगीयते ॥ पादे छः भागोऽन्ते जो स्तः पटद्वितीयको। चतुभिरी. पादी शुदा विपदिकोच्यते ॥ (नेपथ्यमें सहजन्या और चित्रलेखा के प्रवेशका उपक्रम) प्रिय सोफे वियोगमें उदासोन सती सहित व्याकुल, सूर्यको किरणोंके स्पर्शसे पेपित कानवाले सरापरकी गोदने विनापकर रही ॥१॥ (पिमन राइजन्या और विजेता प्रोश) चित्रलेखा-पिनो दुराचे दु.शिनो होर प्रेममें पगी रोती हुई दो इसियों १३६ विक्रमोर्वशीयम् । . ते सहचरीदुःखालीढ सरोवरे स्निग्धम् । वाष्पावलिगतनयन ताम्यति हंसीयुगलम् ॥२॥ ( सहअरिदुक्खालिगं सरवर अम्मि सिणिनम् । वाहोवग्गिश्रणश्रण तम्मई हंसोजुअलश्रम् ॥ २ ॥) सहजन्या-(चित्रलेखा विलोक्य सखेदम् ) सखि म्लायमानशतपत्रस्ये मुखस्य च्छाया हृदयस्यास्वस्थतां सूचयति । तत्कथय निर्वेदकारणम् समदुखा भवितुमिच्छामि । ( सहि मिलाश्रमाणसदवत्तस्स विश्र दे मुहर छात्रा हिस्स अस्सत्यदं सूएदि । ता कहेहि णिवेदकारणं । समदुक्सा हो इच्छामि) चित्रलेखा-सखि अप्सरोवारपर्यायेणेह भगवतः सूर्यस्य पादमूलो अर्धान्तेऽन्ये स्वरानाहु. खण्डा स्याच्छुद्धयार्धया। पछे नैकेन गुरुणा मात्रा द्विप विका मता ॥ ज्ञेया शुदैव सम्पूर्णा गुरुणान्तेऽधिकेन तु । इति । सहचरीति । इयं हस्यन्योक्कि., तया च स्वपीडाग्यअना। सहचरीदुःखालीउम 'प्रेयस्यन्तरवियोगजन्यक्लेशयुतम् स्निग्धम् स्नेहभृतान्तःकरणम् बाष्पापवलिगत नयनम् सवाप्पनेत्रम् (अश्रुपूर्णेक्षणम् ) हसीयुगलम् ताम्यति ग्लायति । भर हसीयुगलम् सहजन्याचित्रलेखयोः सखीपदचोर्वश्या पर्यवस्यति ॥ २ ॥ विमनस्का=विमनायमाना। म्लायमानशतपत्रस्य =म्लायत:-कमलस्य । 'सहसपत्र कमलं शतपनं कुशे शयम्' इत्यमरः । छाया = कान्तिः । 'छाया सूर्यप्रिया कान्ता' इत्यमरः । अस्वस्थ ताम् = व्याकुलताम् । सूचयति =प्रकाशयति, म्लानं मुख तव बीचय तव हृदय कुतोऽपि हेतोराकुलमिति स्फुट प्रकाशत इत्यर्थः । निवेदकारणम् = खेदहेतुम् । समदुःखा= स्वदीये दु.खे सहयोगिनी । अप्सरोवारपर्यायेण =अप्सरसा वाराः सेवावसराः तत्पर्यायेण तक्रमेण । पार । सरोवरमें तकलीफ पारही हैं ॥ २ ॥ सहजन्या-(चित्रलेखाकी ओर देखकर ) सखी, मुरमाये हुए कमलके समान तुम्हारे मुखको श्रोर देखनेसे ज्ञात होता है कि तुम्हारा हृदय दुखी है, इसलिये अपने दुःखका कारण तो वता। तुम्हारे दुःखमें हिस्सा वटाना चाहती हूँ। चित्रलेखा-अप्सराओंकी वारीके क्रमसे सूर्योपस्थानमें रहते समय उर्वशीके १२ पात्रालोचन है (२) पुराणों में औशीनरीको राजाकी स्त्रीके रूपमें कहीं नहीं स्वीकार किया गया हरिवशमें तो एकमात्र उर्वशीको ही रानाकी स्त्री कहा गया है । महाभारतमें औशीनरी राजाकी प्रेयसी तो बताया गया है लेकिन उसका विवाहिता होना नहीं लिखा है।। प्रोटक में उर्वशीको विवाहित पटरानी माना है । (३) पुराणों में उर्वशीको कहीं भरतने और कही तुम्बुरुने शाप दिया है । कहीं कहीं मित्रावरुणके शापका भी प्रसग आया है। किन्तु इस ग्रन्थमें केवल भरतका शाप है। (४) पुराणों के अनुसार प्रशीके वियोगमें राजाके ऊपर भगवान् का मनुग्रहरि है । कहीं कहीं गन्धर्वोके अनुग्रह की बात है । इस ग्रन्थमें तो इन्द्रके द्वारा अनुग्रह है। (५) पुराणों के अनुसार राजाको उर्वशी भवन देखती है और चली जाती है, कही की गन्धर्व उसे हरकर ले जाते हैं । यहाँ पुत्रमुख दर्शनपर्यन्त सयोग माना है। (६) पुराणों में वियोगके वाद पुन सगमनीय मणिके द्वारा सयोगकी वात नहीं आई है। (७) पञ्चम असूकी पूरी कथा किमी भी पुराणमें नहीं है, वह केवल इसी ग्रन्थ में है। (८) पुराणों के अनुसार उर्वशीको राना ही मर्त्यलोकमें लाये, वह स्वय अभिसारिका होकर नहीं आई। (९) पुराणोंने राजाको दुःखी हो छोड़ दिया है, परन्तु इस ग्रन्यमें भारतीय मर्यादा के अनुसार उसे मुखान्न बनाया गया है । इसप्रकार यह वात स्पष्ट है कि कालिदासने पौराणिक कथाओं में आवश्यक परिवर्तन और परिवर्धन करके अपनी कृतिको चमत्कारकारी बनानेकी भरपूर चेष्टा की है और उस उन्हें पूरी फरता मी मिली है। ८ पत्रालोचन १-पुरूरवा म रूपकका नायक पुरूरवा है। रूपक में नायक का धीरोदात्त होना आवश्य होता है और वह वैसा है। पुरूरवा एक यहादुर तथा लोकप्रिय राना है। इनको . भी अपना सहायक स्वीकार करते हैं। इन राजाकी सबसे विशेषता है इनको महृदयता ये नना मान्य है कि किसीको अप्रसन करना नहीं चाहते है। रानी भीशीनरी उन वंशोपरापावापर इतना विगद उठनी है कि उनके पादपतनका भी रयाल नहीं कर पिर भी गजाका आदर बहुमान रानी के लिये मादी है जैसा पाएले था। इस पास इनकार नही किया जा सकता है कि वे उशीरामक्त थे, परन्तु उनके हृदयमें अपन रानीले प्रति मी समाव या । उनीही गजिये, यदि राजा सह्दय नहीं होते सोतोजानेपर दर दर मारे नारे पिरनेकी क्या आवश्यकता थी? परन्तु राजा चतुर्योs] प्रकाशटीकोपेतम् । पस्थाने वर्तमाना बलवत्खलवश्या उत्कण्ठितास्मि । (हला अच्छावारप- जाएण १६ भवमदो सुनस्य पाद मूलोवाणे वान्तीयलिनु उत्र्यसीए उफण्ठिदम्हि) मूटोपस्याने चरणसेवायाम् । वलयत् क्षयर्थम् । उर्वश्य उस्कण्टितास्मि- दशीविषयकोरकलिकया सचिन्तास्मि । भगवन्तं सूर्य परितस्तिष्टन्तो मुन्यप्सरो- गन्धर्वादयः पर्यायेण तदुपस्यान पन्तीति प्रसिदिमेवानुरुपाय अन्यः । उक च मागग्ने प्रशस्कन्धत्यकादशाध्याये-- 'मध्वादिपु हादशसु भगवान् काटरूपरस् । लोकतन्त्राय धरति पृथग द्वादशभिर्गणः ॥ धाता मृतस्थली ऐतिर्वासुकी रचन्मुने । पुलस्त्यस्तुपुरुरिति मधुमाल नयन्त्यमी ॥ भर्यमा पुरोऽयोता. हेतिः पुअिकस्थली । मारदः फरहनीरच नपन्त्येते स्म माधवम् ।। मित्रोऽनि पौरपेयोऽय तपको मेनका हवा. । रथस्वन इति होते शुझमास नयन्त्यमी॥ घसिष्ठो परणो रम्भा महजन्या तथा एहः । शुमधिनस्वनश्वर शुचिमास नयन्यमी । इन्द्रो विश्वावसु. प्रोता एटापरस्तथानिराः। भरलोचा राक्षसो पो नभोमासं नयनत्यमी ।। विवस्वानुमसेनय प्यार आसारणो मृगुः । अनुग्लोचा पाहपालो नमरयापय नयनयगी । या धनायो घातः मुपेण सुरुचिस्तथा । पृताची गौतमवेति तपोमास नयनपमी ॥ । मनुचर्चा भरदान पर्जन्यः सेनजितथा । विश्व ऐरावत व तपस्याण्यं नयनयमी ।। प्रयांशु. पारपपत्तापर्य प्रस्तुमेनस्तयोर्चशी। विधुधनुर्महा महोमास नयन्यमी। 'मगारोऽरिष्टनेमिर्ण आयुध पशमः । फोरम पूर्वचिति. पुप्यमान नगरपमी ॥ वटा प्राचीफतनय याश्च तिलोत्तमा । ममाप्तोऽथ शतचित राष्ट्र पंभराः ॥ वियरपतरो रम्भा सूर्यवर्चाव सरयजित् । विश्वामित्रो मसापेत तमाम नयनयमी ।। पता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतयः। स्मरतां सन्ध्ययोनणां एन्त्यदो दिने दिने । द्वापारपपि मासेपु देवोऽसी पभिरस्य च । पारसमन्तात्तनुते परनेछ घ सन्मतिम् ॥ निये यस सन्धित हो गई है।
३ चित्रलेखा---उर्वशी अपने क्रीड़ा बन्धु राजाको, जिसने राज्य भार मन्त्रियोंके १३८ विक्रमोर्वशीयम् । सहजन्या--जाने युवयोरन्योन्यस्नेहम् । ततस्ततः । (बायो वो अप्पो- ण्णसिणेहं । तदो तदो) चित्रलेखा-तत एतेषु दिवसेषु को नु खलु वृत्तान्त इति प्रणिधान स्थितया मयाऽत्याहितमुपलव्यम् । ( तदो इमाई दिवसाई को णु नु वुत्तन्तोति पणिघाणहिदाए मए अश्वाहिदं उवलद्धं ) सहजन्या--(सावेगम् ) कीशमिव । (कीरिसं विश्र) चित्रलेखा--उर्वशी किल तं रतिसहार्य राजर्पिममात्येषु निवेशित राज्यधुरं गृहीत्वा गन्धमादनवन विहाँ गता। ( उध्वसी फिल तं रदिसहामं राएसि अमचेसु णिवेसिदरज्जधुरं गेण्डिन्य गन्धमादणवणं विहरिदुं गा) साम→जुभिस्तसिने ऋषयः सस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्त प्रगायन्ति नृस्यन्त्यप्सरसोऽग्रतः ।। उन्नान्ति रथ नागा ग्रामण्यो रथयोजकाः । चोदयन्ति रथ पृष्ठे नैर्ऋता बलशालिन. । वालखिल्याः सहस्राणि षष्टिब्रह्मर्पयोऽमला। पुरतोऽभिमुख यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ इति । अन्योऽन्यस्नेहम् = परस्परप्रेमाणम् । प्रणिधान स्थितया देवयोनिप्रभावाद् व्यवहितवस्तुज्ञानार्थं ध्यानावस्थितया। अस्याहितम् =भयजनकम् , ध्याने मयोवेश्या विपये ताश दृष्ट येन मम महती चिन्ता समजनीति भावः॥ सागम् = चित्तव्याकुलतया सह । रखिसहायम् = फ्रीडासखायम् । राजर्षिम् = पुरुरवसम् । अमात्येषु =मन्त्रिषु । निवेशितराज्यधुरम् = स्थापितराज्यसञ्चालनभारम् । गृहीत्वा = सहादाय। गन्धः मादनधनम् = गन्धेन मादयतीति गन्धमानो नाम गिरिः तस्य वनम हिमालयक- देशस्थौषधिप्रस्थस्योपवनम् । वित्तम् = क्रीडामहोत्सवसुखान्यनुभवितुम् ॥ सहजन्या-तुम दोनोंकी अन्योन्य प्रीतिको मैं जानती हूँ। चित्रलेखा-इन दिनों उसकी क्या खवर है इस बातका पता पानेके लिये जब मैंने ध्यान किया तो मुझे बहुत खराब बात मालूम हुई । सहजन्या--( सहमकर ) कैसी बुरी वात ? ऊपर रख दिया, लेकर गन्धमादनपर्वतपर विहार करने गई थी।
चनुर्योsr] प्रकाशटीकोपेतम्। १३६ सहजन्या-स नाम संभोगो यस्तादृशेषु प्रदेशेषु । ततस्ततः । (मो गाम मोमो जो वारिसेसु पदेसेसु । तदो तदो) चित्रलेखा-तन खलु मन्दाकिन्याः पुलिनेपु सिफतापर्यंत केलीमिः मीडन्ती विद्याघरदारिकोदयग्ती नाम तेन राजर्षिणा चिरंनिध्यातेति पितोर्वशी। (तहिं सु मन्दाइजीए पुलिणेसु सिश्रदापव्वदकेलोहिं फोलमाणा पदापरदारिमा उदयवदी णाम देण राएसिणा चिरं णिज्माइदत्ति कुविदा उव्यसी) सहनन्या--भयितव्यम् । दूरारुढः खलु प्रणयोऽसहनः । ततस्ततः । झोदव्यं । पूरास्टो तु पणयो अग्रहणो । तदो तदो) चित्रलेखा--ततो भर्तुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसंमृढहृदया विस्मृ- सभोगः =रतिकीटा। सैव रतिः स्तुत्या या तादृशेषु तदुपयुक्तपु प्रदेशेषु क्रियते, प्रसन्न कृता तु रतिः पतिरिति मायः। मन्दाकिन्या:- गहायाः। पुलिनेषु = तटवत्तिसकतेपु। सिफतापर्वतकेलीमिः रफताकृतपर्वतनिर्माणक्रीडाभिः । विद्याधरदारिका-विधाधरतनया। निध्याता- नुरागं रटा । तन गन्धमादने मन्दाकिनीपुलिने सैफतमयपर्वतनिर्माणमीडया रमाणा विद्याधरपालिका सानुरागं पश्यते पुरुरवसेऽकुप्यदुर्वशीति मायः। मचितम्यम् = सभाप्यत एतत् , दुरास्टःपरी फोटिमनुप्राप्तः। प्रणया: नुरागः । असहनः सहिष्णुताशून्यः । गाढ प्रेम स्वलितं न सहत इति, तथाः तिमय-'प्रकृष्टस्य प्रेरणा रसलितविपणं हि भवति' इति ।। अनुनयम् प्रसमा भवेत्येव रूपां प्रार्थनाम् । अप्रतिपधमाना=अनहीकु. गा। गुरसापसंमूठाएदया भरतमुनिप्रदत्तशापजनिताज्ञानोपहतचित्ता । विस्मृत. वसानियमा=यानापगतकार्तिकेयप्रतिज्ञा। स हि या स्त्री प्रदेशमेन प्रवेष्यति ? सहजन्या--उसे ही संभोग यहा जा सकता है जो पैसे प्रदेशोंमें रहकर या जाय । इसके बाद चिरलेखा--यहाँपर मन्दाकिनी के किनारे बालू पहार बनाफर खेलनेपानी पचापर फुमारी उपयवतीको राजा देर तक देखते रहे इसीपर उर्वशी मुद्ध हो उटी। साजन्या--हो सष्मा है। दुरतक पहुँचा हुमा प्रेम वसा असहिष्णु हमा ETAIसके बाद? चित्रलेखा-इसके बाद उनशीने रवामीफा धनुनय नीरना, गुरुके शारमे नही जाने योग्य कुमार वनमें प्रवेश किया। पैठते ही उसका वह रूप जंगली लताके १४० विक्रमोर्वशीयम् । तदेवतानियमा स्त्रोजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तर काननोपान्तवर्तिलताभावेन परिणतमस्या रूपम् | (तदो भटिणो भणु प्रप्पतिवज्जमाणा गुरुसावसंमूढहिना विसुमरिददेवतानिमा इस्पिाजणा णिज्ज कुमारवणं पइट्ठा । पवेसाणन्तरं अकाणणोवन्तवत्तिलदाभावेण परिणदं से सहजन्या-नास्ति विधेरलद्धनीय नाम । तस्यानुरागस्याय नाम ईशोऽनर्थः। अथ किमवस्थः स राजर्षिः । (णत्यि विहिणो अलङ्ग णाम । तस्स अणुराअस्स अयं णाम एकवदे ईरिसो अणत्यो । अह किम सो राएसी) चित्रलेखा-तस्मिन्नेव कानने प्रियतमां विचिन्वन्नहोरात्रानतिवाहर एतेन पुननितानामप्युत्कण्ठाकारिणा मेघोदयेनानाधीनो भविष्य सा टताभाव प्रतिपत्स्यते इस्येवं नियम कृतवानासीत्तमिय गुरुशापप्रभाव स्मार्षीत्प्रविवेश च त प्रदेशमिति हृदयम् । काननोपान्तवर्तिलताभावेन न्तावस्थितवल्लरीरूपेण । उर्वश्या रूपं लतास्वमगमदिति भावः । विधेः = भाग्यस्य । मलनीयम् =भनतिक्रमणीयम् । विधिः सर्वमपि प्रबन्धसतिक्रमितु समर्थ इत्यर्थः। ईदृशोऽनर्थ = प्रेयस्या लताभावेन परिणतिरूपा विचिन्वन् = अन्वेषयन । अहोरात्रान् = दिवसान् । अतिवाहयति = गमयति । निर्वृतानाम् = सुखिनाम् । उस्कण्ठाकारिणा औरसुक्यजनकेन । मेघालोके मुखि नोऽप्युरकण्ठन्ते का कथा तथाविधावस्थस्येति भावः । आहामुमेवार्थ कविरयं मेन दूतेऽपि--'सेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः। कण्ठाश्लेषप्रणयिनि खने किं पुनर्दूरसस्थे । अनर्थाधीन = विपत्तिमग्नः ॥ उसका हृदय शून्य हो रहा था, उसने देवताके नियम भुलादिये, और स्त्रियों के विपत् । रूपमें परिणत हो गया। सहजन्या--भाग्य सव कुछ कर सकता है । उस तरहवे. प्रेमका ऐसा अनर्थ- मय परिणाम । अव उस राजाको क्या दशा है ? चित्रलेखा--उसी घनमें प्रिया की खोज में दिन रात बिता रहा है, यह मेष समय प्रारहा है, इसमें तो सुखी जन भी उत्कण्ठित हो उठते हैं, राया पर तो चतुर्पो] प्रकाशटीकोपेतम् । १४१ तस्सि एव कागणे पियरमं विचिष्णन्तो अहोरस्ते अदिवाहेदि । इमिणा उण बुदागंपि तकण्ठाकारिणा मेहोदएण अणत्याहोणो हविस्सदि) (अनन्तरे जम्भलिका) सहचरीदुःखालीढं सरोवरे स्निग्धम् । अविरलबाप्पजला, ताम्यति हसीयुगलम् ।। ३ ।। ( महबरीदुयखालिद सरवरयम्मि सिणिधम् । अविरलवाहजलोसनं तम्मा हंसीजुअलम ॥ ३ ॥) सहजन्या-सखि अस्ति कोऽपि समागमोपायः । ( सहि अस्थि कोवि पागमोपात्रो) चित्रलेखा--गौरीचरणरागसभव संगममणि वर्जयित्वा कुतोऽस्याः मागमोपायः । (गोरोचरणरामनंभवं संगममणि पन्जिय फुदो से समागमोवानो) सम्मटिका गीतिभेदः, तथा भरत-'टग्राहो हिसकृष्चकखण्डे शिक- ऽधया। यत्र ध्रुवो हिराभोगो ध्रुवेऽमुजि. स जम्भफ.' । इति । एतस्यैव सना- रं जम्मलिकति मतगमतम् । 'ध्रुवे मुकिरहिता पूक्तिलपणलक्षिता सा' इति मसहसोमचरणाः। सदन ति । भन्न तृतीयपादे-'अविरल्यापजराम्' इत्यस्य सततप्रवृत्ताध्रु- घम् स्यर्थः, सममन्पद द्वितीयगाधयेति तदएथ्यम् ॥३॥ समागमोपायः ठपण्याः पुररवता मेहनस्य मार्ग । गौरीधरणरागसम्भवम् = पार्वतीपादोपयुघलागारागप्रमपन् । पयिष्या - दाय । मुत्तोऽरया समागमोपायः, नामयन्य उपाय एत्पर्य । --he1 पति पागयगी। गहनरोके दुरासे दुनिी होकर प्रेममें पगी दो हंसियाँ रोरोवार सरोवरमें प्लोर उठा रती है ॥ ३ ॥ साजन्या-सति, क्या समागमाोउपाय है? चित्रलेखा-गौरीचरणरागमव संगमनीय मणिको लोदर सुगमका न टपाल?
१४२ विक्रमोर्वशीयम् । न । सहजन्या-सखि न तादृशा आकृतिविशेषाधिरं दुःखमागितो भवन्ति । अवश्यं किमप्यनुग्रहनिमित्तं भूयोऽपि समागमकारणं भविष्यति। तदेहि । उदयोन्मुखस्य भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कुर्वः। (सहि म तारित आकिदिविसेसा चिरं दुक्खमाइणो होन्ति । अवस्सं किंपि अणुग्गहनिमित भूमोवि समाधमकारणं हविस्सदि । सा एहि । उदठम्मुहस्स भभषदो सुज्जत उवट्ठाणं करेम्ह) (अनन्तरे खण्डधारा) चिन्तादूनमानसा सहचरीदर्शनलालसा । विकसितकमलमनोहरे विहरति हंसी सरोवरे ॥४॥ (चिन्तादुम्मिश्रमाणिसिमा सहभरीदसमलालसिश्रा । विप्रसिपकमलमणोहरए विहरइ हंसी सरवरए ॥ ४ ॥ ( इति निष्क्रान्ते) तादृशाः= पुरूरवासहशा.। आकृतिविशेपाः= विशिष्टाः पुरुषाः । चिरम् कालपर्यन्तम् । अनुग्रहनिमित्तम् = अनुग्रहः कृपा निमित्तं यस्य तत् कृपाप्रन्ति इत्यर्थः । अनावश्यं समागमो भविष्यतीत्यादिनोर्वशीसमागमस्यावश्यं भावितास नान्नियताप्तिर्नाम चतुर्थावस्था सुचितेति घोध्यम् । खण्डधारा-खण्डधाराख्यो गीति विशेषः, तल्लक्षणं यथा-यद्गीतं गुण च रागेण क्रीएनेन च । तालेन सा खण्डधारा यष्टिकेन प्रकाशिता ।। चिन्तादूनमानसेति । चिन्तादूनमानसा चिन्तया प्रियसखीविरहकृतया । परितप्तम् मानसं यस्याः सा ताशी सहचरीदर्शनलालसा सली विपुः । विकसितफमलमनोहरे स्मेरसरोरुहमनोज्ञे सरोवरे सरसि विहरति भ्रमति ।' हस्यपदेशेन चित्रलेखया स्वावस्था निवेदिता ॥ ४ ॥ सहजन्या-सखी, उस तरहके महानुभाव अधिक समय तक दुःखमें न रहा करते । अवश्य कोई न कोई मिलानेका कारण निकल आवेगा। चलो, उद न्मुख सूर्यका उपस्थान करें। चिन्तासे दुःखित मनवाली और सहचरीके दर्शनोंकी इच्छावाली हंसी हुए कमलोंसे मनोहर सरोवरमें इधर उधर घूम रही है ॥ ४ ॥ (दोनों जाती हैं) ঘss} प्रकाशटीकोपेतम् । १४३ प्रवेशकः। ( नेपथ्ये मुरूरवस' प्रावेशिस्याक्षिप्तिका ) गहनं गजेन्द्रनाथः प्रियाविरहोन्मादप्रफटितधिकारः। विशति तरुफुसुमफिसलयभृपितनिजदेहप्राम्भारः॥५॥ (गहणं गहन्दगाहो पिनविरहुम्माप्रपअलिअविमारो । विसई तरुकमुमकिसलयभूमिमणिप्रदेहपन्भारो ॥५॥) (ततः प्रविशत्युन्मत्तवेपो राजा) राजा-पाः दुरात्मन रसस्तिए तिष्ठ। फ मे प्रियतमामादाय गच्छसि । शैलशिखराद्गगनमुत्पत्य घाणेर्मामभिवर्षति । (लोष्टं गृहीला हन्तुं धावन । अनन्तरे द्विपदिकया दिशोऽपलोक्य ) गदनमिसि । प्रियाविरहोन्मादप्रकटितयिफारः मियसमावियोगाविष्कृतपित- मः सरकुसुमकिसलयमूपितनिजदेहमागमार' पृपाणां पुप्पैः पय निजदेहा- मिलजुर्माणः गजेन्द्रनायः फरिवरः गहन फाननं विशति प्रविशति । भय न्योपरयोर्वशीविरहफातरस्य गजातोन्मादायस्थस्य घ पुरूरवसो रगभूमी उफ॥५॥ उन्मत्तयेपः- उन्मत्तस्य उन्मादिन इव येपः परिधानादिर्यस्येमि विग्रहः। शैलशिखराव = पर्वतकात् । अत्र राजो मेघे रासयुदिर्धारासु च याणपुदि- दोन्मादकता, तदाधारा यमुक्तिः। टोप्टम् -मृपिण्दम् । एतेनोन्मादः स्फुटीभवति । [प्रदेशक] प्रिया विरटमे प्रकट हो रहा है पागलपनश चिट जिसका, ऐसा गजेन्द्र पेड़ को फल पत्तो पपनी विशाल रेहको भूषित किये पनमें प्रवेश कर रहा है ।।५।। (उन्मत्तीपा रानाका प्रवेश) राजाअरे राक्षम, हर उदर, मेरो प्रियाको लेकर कहीं बारहा है ? 2 ! पदाप्परसे बायसमें जाकर भापर वाण परसा रहा है। (देजा लेकर मारने दौरता है) १४४ विक्रमोवशीयम् । सान A हृदयाहितप्रियादुःखः सरोवरे धुतपक्षः । व्याधापवल्लितनयनस्तास्यति हंसयुवा ॥ ६॥ (हिनाहि अपिश्यदुक्खो सरवरए धुदपक्खयो । पाहोवग्गिअणणो तम्मइ हंसजुम्याणश्रो ॥ ६॥) कथं विप्रलव्धोस्मि ( विभाव्य सकरुणम् ) नवजलधरः संनद्धोऽयं न हप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न चाणपरंपरा कनकनिकपस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥७॥ दयेति । हृदयाहितप्रियादुःख चित्तस्थापितप्रेयसीविरहजन्यक्लेशः धुसर कम्पितपक्ष' घ्याधापवलिंगतनयन व्याधनासितदृष्टिः (पक्षे वाप्परुद्धनयनः)। युवा ताग्य ति दुखायते । अत्र राजपक्षे धुतपपः कम्पितपक्षः इत्यस्यास इत्यर्थ. फरणीयः । अन्यत्सुयोजम् । अत्र हसान्यापदेशेन राज्ञा स्वदशाति एवाभिहितो बोध्य. ॥६॥ नवजलधर इति । अयम् सन्नद्धः युद्धाय कृतसन्नाहा नव. सद्य संमृतसहि जलधरः मेघः, सप्तनिशाचर. अतिगर्वितराक्षसः न । भवतीति शेषः । इदम् यस इश्यते तत् दूराकृष्टम् दूर नमितम् सुरधनुः इन्द्रधनुः, तस्य निशाचरस्य । सनम् धनुः न नाम । नामेति वित। भयम् सद्योऽनुभूयमानः पटुः तीवः घ सारः वर्षप्रसरः (एव) (तस्य) वाणपरम्परा शरावली न। (इयमपि । दीप्यमाना) कनकनिकषस्निग्धा स्वर्णमयकपणरेखा रुचिरा विद्युत् तडिदेव, प्रियोर्वशी न । मन्त्र वाक्यचतुष्टयेऽपि प्रथम भ्रमः, पश्चाच्च विशेषदर्शनात् तन्निरा हृदयमें प्यारीकी जुदाईका दु ख लिये, त्रा रष्टि युवा हंस सरोवरमें छटपट कर रहा है ॥ ६ ॥ ( देखकर ) यह उमड़ा हुअा मेघ है, क्रूरराक्षस नहीं है, यह भी इन्द्रधनुष है, तना हु उसका शरासन नहीं, यह भी पानीकी झड़ी लग रही है, बाण परम्परा नहीं और यह कसौटीपर कसे गये सोनेकी लोकके समान दीखनेवाली विजली है, मे न्यारी उर्वशी नहीं है ॥ ७ ॥ पल कंपाता हुश्रा, व्याध द्वारा se:] प्रकाशटोकोपेतम् । (इति मच्छित पतति । पुद्धिपदिफयोरपाय निवस्य) मया मातं मृगलोचनां निशाचरः कोऽपि हरति। यावन्नु नवतडिच्यामलो धाराधरो धर्पति ॥ ८॥ (मह जाणिप्र मिश्रलोअणि निसिअरु कोइ हरेइ । नाव गु णवतदिसामलि धाराहरू वीरसेइ ॥ ८॥) (इति सकरुणं विचिन्त्य फ नु खलु रम्भोरूर्गता स्यात् ? तिष्ठत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दी न सा कुप्यति एष १ चमरफारफारी। इहाविमृष्टविधेयांशव न दोप', नमोऽर्थत्याभावस्य धान्यात् । स्पष्टमन्यत् । हरिणी वृत्तम् , तप्तक्षणं यथा-'न समरसलागः पद्येये- हरिणी मता' इति ॥७॥ नयेनि। यावद मयादिद् अधिरोदितविधुप्तत. श्यामल कृष्णवर्ण धाराघर' ६ वर्षति (सावत् ) कोपि निशाचरस रापस. मृगलोचनाम उर्वशी हरिणापीम् रति इति मया ज्ञातम् नु । मन मेघे श्यामरस्य रासायोपपत्तये 'नवतदित्' हिप हिपमाणगृगलोचनासौन्दर्य द्योतनाय । पायन्मेघो वृष्टिं न प्रारमत फेवए- येपमेवारुत, तावतस्य श्यामता नवतरिरसङ्गमश्वापद राक्षसस्य श्यामप्प (वर्गवर्णप्रेयसीशरीरसम्पर्क प प्रत्याय्य मामयजयत् , वर्पणानन्तरं तु मेघोऽयमिति म युरियायतेति भावः ॥८॥ म्भोरु रम्भे फदहीस्तम्भाविया वृत्ती सरलीच करू यम्याः सा ताएगी। उरुत्तरपदादीपम्ये इयूट प्रत्ययः । faदिति। सा उर्वशी कोपयशात् शोधयात् प्रभावपिहिता अन्तर्धान विषया पापापा पा पिहिता पन्ना सप्ती (अव) तिप्रीत्, (एप चित)(एतदुसरं भना-यतः' इति पूरणीयम् ) सा उर्वशी दीर्घम चिरकालपर्यन्तन न कुप्यति (भूद्रित होकर गिर पड़ता है) नई दिल्लीपाता काला मेप परत रहा है, मैंने समझा कि हमारी नग. दरनार कोई निशाचर हरफर लिये जा रहा है ॥ ८ ॥ (गोरकर ) मदतीसरे समान अंपावाली वह जा कहाँ सकती है? होपदरा प्रमापरे बससे कहीं छिपी हो, (ऐसा नहीं हो सकता है, क्योंफि) १० चिक० १४३ विक्रमोर्वशीयम् । ज स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावामस्या मनः । तां तु धिवुधद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमदर्शनं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः ॥६॥ ( इति मूच्छितः पतति) (संज्ञा लब्ध्वा दिशोऽवलोक्य । सनिवासम् ) अये परावृत्तभागधेयानां दुख दुखानुबन्धि | कुतः- अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो में। कोपवती तिष्ठति । स्वर्गाय स्वर्ग गन्तुम् उत्पतिता ऊर्ध्वगमनानुकुलम्याप भवेत् (इतः परमपि 'नैतदपि युक्त-यतः' इति योजनीयम् ) अस्याः मनः पुनः मयि मद्विषये भावार्द्रम् स्नेहसरसम् । मे मम पुरोवर्तिनीम् । स्थिताम् तो प्रियामुवंशीम हर्तुम् अपहर्तुम् विवुधानाम् देवानाम हिषा असुरा अपि न शक्ताः समर्थाः (किमुतान्ये) सा च भत्यन्तम् अतिशयेन अगोचरम् अविषयताम् प्राप्तेति कोऽय विधिः प्रकारो वा देवम् वर्चत इति के चिरकोपनास्वाभावेन तस्याः प्रभावपिहितत्व मयि स्नेहसरसस्वान्तस्वेन च स योरपतन च न सभाव्यते, मत्पुरतः स्थितायाश्च तस्या हरणेऽसुरा अप्यशक्का । तस्कृतहरणद्वारकादर्शनस्यापि नास्ति सभावना, न दृश्यते च सा तदयं कि प्रकार इति भावः । स्वर्गायेत्यत्र 'तुमर्थाच्च भाववचनादिति चतुर्थीति कालेमहा स्तदयुक्तम्-स्वर्गशब्दस्य भाववाचकरवाभावात् । अतश्च-'क्रियार्थोपपदस्य कर्मणि स्थानिनः' इति सूत्रेण चतुर्थी ज्ञेया। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥९॥ भये, इति व्याकम् । परावृत्तभागधेयानाम् = विपरीतभाग्यानाम् । कु नुवन्धि = दुखान्तरसहचरितम् । भाग्यहीनानामेका विपद्विपदन्तरानुबन्ध . भवत्येवेति भावः। अयमिति । अयम् प्रतिक्षणं मम व्यथयन् तया मे मम प्रिययोर्वश्या सुवुन उसका क्रोध देरतक नहीं ठहरता । स्वर्ग चली गई हो ( ऐसी बात भी नहीं सकती, क्योंकि ) उसका हृदय मुझपर अनुरत है। मेरे सामने उसे दानव । हरकर भी नहीं ले जासकते हैं, फिर भी वह आखोंके सामनेसे एकदम हट' न जाने भाग्य कैसा है ? ॥ ९ ॥ ( मूर्छित होकर गिर पड़ती है ) (फिर होशमें श्राकर चारो ओर ताककर और सास लेकर ) जिनका भा खराब होजाता है उनके एक दु खमें दूसरा दुःख लगा रहता है, क्योंकि-ई - । .
No text on this page.
तुर्थोऽः]
प्रकाशटीकोपेवम् ।
नवयारिवरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपढिरम्यः॥ १०॥
(अनन्तरे चर्चरी)
जलधर सहरान कोपमाषप्तः
अविरलधारासारदिशामुखकान्तः ।
ए अहं पृथ्वी भ्रमन्यांद प्रिया मेक्षिप्ये
तदा यद्यत्कारप्यास तत्तत्सहिष्ये ॥११॥
(जलहर संहर एहु कोपमि पाउत्सा
अविरलधारामारदिशामुह रूतो।
ए मई पुहवि भमन्ते जइ पियं पेरिखहिमि
तच्छे जं जु कराहास तं तु सहादिमि ॥ ११ ॥)
तरां सोडुमशक्यः वियोगः विरहः एकपदे पय उपनन: एपस्थितः, 'तरसमैफ-
हे नुएये सपः सपदि च स्मृतम्' इनि हलायुधः। नव गरिधरोदयात् नवीनधन-
अमात् महोभिः दिवसः निरातपक्षियगरमपदमावरमणीयः भवितम्यम्
त। असमः प्रियापिरहो वर्षापमयश्च म मेयोपनन इति विषमो मम देववि.
पति इति भावः॥ भत्र मवित गमिस्यस्य भूनमित्यर्थ इत्यवाचकमिवम् । समु.
योऽळहारः। मालभारिणी पृत्तम् ॥ १०॥
पर्चरी =तरसंशो गीतिविशेप , तदुन्झम्-'दु मध्यलयं समाश्रिता पठतिप्रेम.
रान्नटी यदि । प्रतिमण्ठकरासक्तन वा दूतमा प्रथमा हि परी' इति । 'सोमो
1प्रतिमण्ठमः । लधारिताको लोपो रास इत्यभिधीयते' इति ।
जत्तपरेति । हे जलधर, मेघ, जाज्ञत मया आदिष्ट. स्व मेषः अविरला सन्तत-
हा यः धारासारः वर्पः यत्र नारश यत दिशामुखम् दिगपकापास्तन फान्ठः
नितजायमानदृष्टिदिगवकाशे रमणीयवदयभाममान. (स्वम् ) अय मपटपणे भने
अपन धम् सहर सवृणु। ए इति सोधने। पृथ्वीम् अमन् पर्यटन अहम
की प्रेयसीमा पियोग प्राप्त हुया आ मेरे लिये अति अमय है, और इधर मेपका
Iमर भागया जिसमें धूपरहित हानेते दिन रमणाय हुमा करते है ॥ १० ॥
मेष, इसपर किये गये मांधत सभालो, मै बासा देता। अनवरत रिसे
रेयानुनको रमणीय बनामो, प्रथा पर उतरो अगर घूमते पुमते कहीं
बाराको पागया तो जो जो उत्पात फरागे साल्गा ॥ ११ ॥
१४८
विक्रमोर्वशीयम् ।
(विहस्य ) मुधैव खलु मया मनसः परितापवृद्धिरुपेक्ष्यते । य
मुनयोऽपि व्याहरन्ति 'राजा कालस्य कारणम्' इति । तत्किमहं जरू
समयं न प्रत्यादिशामि।
(अनन्तरे चर्चरी)
गन्धोन्मादितमधुकरगीते.
द्यिमानैः परभृतयः।
प्रस्तपवनोदलितवल्लवनिकरः
सुललितविविधप्रकारैर्नृत्यति कल्पतरुः ॥ १२ ॥
यदि प्रियाम् उर्वशीम् प्रतिष्ये च्यामि तदा तद्दर्शनातन्तरम् यद्यत् करि
तत्तत् सहिप्ये मर्पयिष्यामि। प्रियाविरहिणी मयि कोपं मा कुरु, वर्षासार संह
स्वामहमाज्ञापयामि, यदि तव वर्पणेच्छा तथा मयि प्रियासरते यावरसामर्थ्य
कुर्या नाहं तदा किमपि कथयिष्यामीति भावः ॥ ११ ॥
परितापवृद्धिः = दुखदीर्घता। उपेक्ष्यते = त्यज्यते। मदीयेप्छामानसा
स्यास्तापवृद्धेनिग्रहस्तदह वृथैव न निगृह्णामितामिति भावः । 'राजा कालस्य ।
णम्' इत्यस्य राजा यारश कालमिच्छति ताश एवाप्सावुपतिष्ठते इत्यर्थः।
महाभारते-'कालो वा कारण राज्ञो राजा वा कालकारणम् । इति ते सशयो
भूदाजा कालस्य कारणम्' इति । राजा कालस्य कारणमिति मुन्युक्तदिशा :
देशादेवाय प्रावृट्समयः प्रवृत्तस्तमह निवारयितुमपि हम इति भावः। प्राय
शामि-निषेधामि।
गन्धोन्मादितेति । गन्धेन मधुमासकुसुमसमृद्धिसौरभेण उन्मादिताः मत्त
मधुराः भ्रमराः तेषां गीते. सङ्गीते (उपलक्षितः) यायमानैः भाहन्यमानः
भृतसूर्यैः कोकिलरवरूपवाथैः (उपलक्षितश्च) प्रसूतपवनोद्वेल्लितपलवनिकर
मानपवनचलनवपत्र कल्पतरू सुललितविविधप्रकारै नृत्यति । नर्सकोऽन ।
तरू, भ्रमरगुजितमत्र तन्नृत्येऽपेक्षितं गीतम् , कोकिलानां रवो वायम् , वाइ
( हंसकर ) व्यर्थ ही मैं मनस्तापकी उपेक्षा कर रहा हूँ। जैसा कि मुनि
कहा है-राजा ही कालका कारण है। फिर क्यों न मैं इस वरसासको रोक
मनोहर विविध प्रकारसे फल्पवृक्ष नृत्यकर रहा है, पुष्पगन्धसे बौराये में
त गारहें हैं, कोयलें क्या बोल रही हैं-वाजे बज रहे हैं, और हवामें ठा
ते चल रहे हैं (मानों उसके हाथ पैर चल रहे हों)॥ १२ ॥
चतुर्थोऽ]
प्रकाशटीकोपेतम् ।
१४६
(गन्धुम्माइसमहुअरगोएहिं
पचं तेहिं परम् अत्रेहिं ।
पसरियपवणुव्वेक्षिपासवणिरु
मुललिअविविहप सारेहि गथइ छप्पयक ॥ १२ ॥)
( इति नतिस्वा)
अथवा न प्रत्यादिशामि यत्प्रावृपेण्यैरेव लिङ्गमम राजोपचारः
प्रवि कथमिव-
विद्युल्लेखाफनकलचिरं श्रीवितानं ममानं
व्याधूयन्त निचुलतरुभिर्मजरीचामराणि।
धर्मच्छेदात्पटुतरगिरो यन्दिधो नीलकण्ठा
धारासारोपनयनपरा नैगमाः सानुमन्तः ।। १३ ।।
-
टितपल्लवकम्प एवं इस्तताटदानम् , तदेवमुपस्थिता सर्वापि नस्यसामग्रीति
प्यम् । सर्वमिद विमलम्मकार पोपकम् ॥ १२ ॥
प्रापूपेण्यैः = वकालिः, प्रायपि भवः प्रापेण्या, 'प्रावृप एण्यः' इत्येण्य.
पपा । लिचिकैः । राजोपचारः = राजोपझरणम् । अधुना मेघसमयोप.
पवरेव तैस्तैः पदार्मम वितानचामरवन्दिनगमायुपकरणजात प्रतिनिधीयत
त भाषः । उक्कमर्थमुपपादयिष्यति-वियुल्लेखेत्यादिना रलोकेन ।
विमिति । विद्युल्लेखा घपला सैव कनकम् सुवर्णम् तेन रुचिरम शोभायुतम्
मम् मेघः मम धीवितानम् श्रीयुतोषलोपः। निचुटतरुमिः वेगः (मम
मरवाह) मारोपामराणि व्याधूपन्वे वीज्यन्ते । धर्मरोदात् प्रीप्मापायार
विगिरा तीगीभूत केझारया. नीलकण्ठाः मयूराः एष (मम) पन्दिनः स्तुति-
रकाः। धारासारस्य धारावर्पस्य उपनयनम् प्रापणम् तस्परा. सानुमन्ता पर्वता
।
( नाचकर)
अपवा-इस समय तो मेरे रामचिडाको वरसात ही प्रस्तुत कर रही है।
दिबत्तीरूपी सोनेसे उचित मेष मेरा चदवा धना वेक्ष अपनी मसरो
र चामर मला फरते है, गर्मी पट जानेसे मधुरशन्द मयूर वन्दीका काम देते
। भौर पाराधाररूप पन देनेवाले मेप म्यापारी पन रहे है ॥ १३ ॥
रपि विरहानुगत. अत. परिमन्थरः स्थाणुवदचल. वीणगतिः कदाचिदुरसाहवशेष. १५० विक्रमोर्वशीयम् । (पुनवर्चरी) भवतु किमेव परिच्छदश्लाघया । यावदस्मिन्कानने दो प्रियामन्वेषयामि । ( पाठस्यान्ते भिन्नका ) दयितारहितोऽधिकं दुःखितो विरहानुगतः परिमन्यः । गिरिकानने कुसुमोज्ज्वले गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः॥१४ (दइभारहियो अहिलं दुहिनो विरहाणुगो परिमन्यरो । गिरिकाणणए कुसमुज्जलए गअजूहवई तह मीणगई ॥ १४ ॥) नेगमाः वणिजः, तेऽपि धारारूप यरसार धन तस्योपनयनपरा भवन्ति । पर माशयः-विद्युत्कनकरेखाशोभि यदनं तदेवाधुना मम स्वर्णखचितं विज्ञानम निचुलतभिर्मअर्यायव्याधूयन्ते तन्मम चामरच्यजनम , ग्रीष्मापाये वर्षाप्रवेश वशाक्तकण्ठाः फलापिनो मम वन्दिनः, पर्वताश्य यद्धारासारोपहारपरास्त न्मन्ये मम वणिजो धनान्युपहरन्ति, तदधुना राज्यारापेतस्यापि मम रावपरि उछदपूर्ति प्रावृपैव सम्पाद्यत इति । 'पटुस्तीक्ष्णे स्फुटे वक्षे' इति रुद्रः । 'भासारद प्रसरणे धारावृष्टौ सुहवले इति 'नगम. सुरवेदान्तवणिग्वाणिज्यनागरे' इति र विश्वलोचनः। 'सारोवले स्थिराशे च मज्ज्ञि पुसि जले धने' इति मेदिनी। मना कान्ता नुस्तं, लक्षणमन्यत्रोकम् ॥ १३ ॥ परिच्छवश्लाघया उपकरणप्रशसया। कानने = वने । पाठस्यान्ते मिलकः = 'पाठो वाद्याक्षरोरकर.' इति भरतः। भिन्नको राति शेषः, तथाचोक माघे 'भिन्नकीकृत्यषड्जम्' इति । तलक्षणमुक्तं यथा--पदम ध्यमिकोरपन्नो भिन्नको मध्यमो बहु.। पढ्जमहाशे मन्यासो मन्दसोऽन्तोऽयचा अवेस् ॥ पढ्जादिमूर्छनः शुद्धः संचारिणिसकाकलिः । प्रसन्नादियुतो दानवी रौद्रेऽद्भुते रसे । दिनस्य पश्चिमे यामे प्रयोज्यः सामदैवतः ॥ इति ॥ दयितेति । दयितया प्राणप्रियया रहितः वियुक्त, अतः अधिकम् दुःखितः, पुन चलचपि मन्दगमन. गजयूथपति. प्रधान द्विप. तथा कुसुमोज्ज्वले पुष्पावभासिते गिरिकानने पर्वतपरिसरवत्तिवने । (भमतीति शेषोऽध्याहार्यः) अत्र गजान्यापदेशेन स्वावस्थामेवाह राजा । गजयूयपतिरिव लोकयतोऽह स्वां प्रियामपि रचितुं न शक घिल्मे यूथपतित्व धिक् च मामिति व्यङ्ग्यम् ॥ १४ ॥ अस्तु, अपने सम्मानकी प्रशंसासे क्या लाभ ? तवतक इस प्रियाको ढूढूं। स्त्रीसे विरहित अधिक दुखी, विरहसे पीडित, थका हुआ चमकते हुए गिरिफाननमें मन्दगति हो रहा है ॥ १४ ॥ जंगलमें अपनी , गजपति फूलोंसे चतो.] प्रकाशटीकोपेतम् । १५१ (अनन्तर विपदिकया परिसम्यालोक्य च सहर्षम् ) इन्त हन्त ! व्यवसितस्य मे संदीपनमिव संवृत्तम् । कुतः- यारक्तराजिभिरियं कुसुमैयफन्दली सलिलगभैः । कोपादन्तर्याप्प स्मरयति मां लोचने तस्याः॥ १५ ॥ इतो गतेति फथं नु तत्रभवती मया सूचयितव्या | यतः- पद्यां स्पृशेदसुमती यति सा सुगात्री मेघाभिवृष्टसिकतालु चनस्थलीपु। - व्यवसितस्य- प्रियामन्येपयितुमुधुक्षरय । सन्दीपनम् - विरहानर सन्धुषणम् । तम् जातम् । सादृश्यदर्शनादुवुद्धसरकारस्य मम प्रियाविरहो नितान्तासयो तीय भारक्षेति । इयम् नवकन्दली भूकदली भारफराजिभिः ईपद्रेसाशालिभिः स्टगर्भ. जठयुकमध्यभागेः कुसुमैः कोपात् मोधोदयात् अन्तर्याप्प तस्या स्याः लोचने नयने मा स्मरयति उत्कण्ठापूर्वकं ध्यानाचनि नयतीत्यर्थः । भत्र रेणापूर्णस्यान्तर्गतसलिलस्म घ भूकदलोकुसुमस्य दर्शनात् कोपयशादमस्य पपूर्णस्य च प्रियालोचनत्य स्मरणं जायमान राक्षः पलेशं समेधयतीति प्रघट- .। 'द्रोणपनी स्निग्धफन्दा कन्दली भूफदल्यपि इति शब्दार्णवः। भार्याभेदो मि॥१५॥ मपा सुचयितव्या-ज्ञातव्या। तस्या इत. प्रत्यानस्य सूचकं किमप्यनासाय गननानुमानमयुशमिस्पर्ध। वदेवोपपादयितुं पयति-पदन्यामिति । पम्पा शेविति । यदि सा सुगात्री नवग्रसर्वशरीरावयवा उर्वशी पद्भ्याम् गान्पाम् वसुमती स्पृशेत् माधयेत् तत. तदा मेघामिवृष्टसिफतासु धाराधर- (देवर) अहा ! मने उयोग किया तो प्रोत्साहन भी मिलने लगा। कि- सलिनपूर्ण तया रकपन फूलोंते युक यह फन्दनी गृक्ष क्रोध रकवर्ग तया आप संशोकी आफो याद दिलाते है ॥ १५ ॥ कहाँले एरोवाह गई इसको न कसे सममू । ययोंकि- गेपसे भीगी हुई सिफतामय भूमि पर अगर यह सुन्दरी चरण रखती तो ।
मैंने कुछ निशान पालिये हैं जिनसे उस रूठी हुई प्रेयसीके मार्गका ज्ञात
गभीर नाभिवानी उस प्रेयसीके अश्रुविन्दु श्रोष्ठरागको लिये हुए विसपा
झोषवश उसकी गति भिनप्रकारको हो गई रही होगी। यह स्वनावरण शुकले
१५२
विक्रमोर्वशीयम् ।
पश्चानता गुरुनितम्वतया ततोऽस्या
दृश्येत चारुपदपङ्किरलतकाका ॥१६॥
(परिक्रम्यावलोक्य च सहर्पम् )
उपलब्धमुपलक्षण
येन तस्या. कोपनाया मार्गोऽनुमीयते ।
हतौष्ठरागैर्नयनोदविन्दुभिर्निमग्ननामेनिपतद्गिरद्वितम् ।
च्युतं रुपा भिन्नगतेरसंशयं शुकोदरश्याममिदं स्तनांशुकम् ॥१७॥
सितवालुकासु वनस्थलीपु अस्या उर्वश्याः गुरुनितम्वतया वृहच्छ्रोणितया पश्वानर
पश्चाप्भागे निम्ना अलक्तकासा लाक्षारागचिह्ना च चारुपदपतिः सुन्दरचरणचि।
परम्परादृश्येत । यन सा दृश्यतेऽतस्तस्या इतो गमनस्यानुमानमयुक्तमिति तार
यम् । अन्न सुगात्रीपदेन गात्रावच्छेदेन सौन्दर्यम् , स्पृशेदिति मन्दपवन्यासेज
चिह्ननिम्नताप्रतिपत्या नितम्यगौरवातिशयः, अभिवृष्टपदमलककातोपपादनार
स्थलीपदेन जनसचारवैरल्यं तेन च चरणान्तरनिपातकृतचिह्नलोपशानिरास
सिफताशब्देन यथागौरवं निग्नतापत्तियोग्यतेत्यायर्था भाकलनीयाः। 'पश्चाचितम
स्त्रीकट्याः' इत्यमरः । ‘पद शब्दे च वाक्ये च पदतच्चियोरपि' इति विरया
घसन्ततिलकं वृत्तम् । लक्षणमन्यत्रोकम् ॥ १६ ॥
उपलसणम् = प्रत्यायक चितम् । कोपनायाः क्रोधवस्याः मार्गः पत्या
अपमाशयः तादृशमेक चिह्न मया प्राप्त येन तस्याः पन्था मया ज्ञातुं शक्यतेति
अयमपि तस्य भ्रम एवेति स्वरितमेव स्फुटीभविष्यति ॥
इतोष्ठेति । इदम् पुरोवर्ति असशयम निश्चयेन निमग्ननाभः निम्नतया गभी
नाभे रुषा सोधेन भिन्नगते. अस्वाभाविकगमनायाः विसंतुळचरणसंचाराया इत्या
महावरके चिहवाले उसके परनिखर आते, जिसमें पीछे की ओर कुछ
गहरापन होता, क्योंकि उसके नितम्बका भार उधर अधिक पड़ता है ॥ १६ ॥
(चलकर तथा देखकर हर्षसे)
पड़ा है ऐसा यह मेरी प्रेयसीका स्तनावरण वस्त्र है, जो गिरा पड़ा है, क्योंकि
अधिा
होता है।
वर्णका है ॥ १७॥
योऽ:]
प्रकाशटीकोपेतम् ।
१५३
(पिभान्य ) कथं सेन्द्रगोपं नाशाद्वलमिदम् । कुवो नु खलु निर्जने
। प्रियाप्रवृत्तिरवगमयितव्या । (दादा) अये प्रासारोच्छ्वसितशैलेय-
लीपापाणमारूढः--
श्रालोकयति पयोदान्नवलपुरोबातताडितशिखण्डः ।
केकागर्भेण शिसी टूरोतमितन कण्ठेन ।। १८ ।।
त्या. उर्वश्याः) निपतद्भिः परनि.मठ एव च हतोष्टरागे. अपहृताधररागः
गोदपिन्दुभिः भध्रुजटफगैः अदितम् चितितम् च्युतम् पतितम् शुकोदरश्पा-
[शुपानामुदरमिव श्यामटवणम् स्तनाशुभम् कुचपिधानवस्रम् अस्तीति शेषः ।
मर्य:-फोपनोवशी पर्यतेन प्रयाता, तस्याः स्तनांशुफमत्र पथि पतितमा न
यः । भग्न स्तनांशु नयनपिन्दुभिहियमाणमधरालगत्व सक्रान्तं विद्यते, झोध.
विपलचरणन्यास गच्छन्त्या च तया नेतस्पतन ज्ञातम्। निम्ननाभितया कटि-
शस्य पीणता प्रतीयते, तया च प्रतीयमानया पत्तः स्तनांशुझस्याधोदेशे कचन.
रे सयन्धाभावः तेन च तरपतनाज्ञानस्यौचित्यम् , शुकादेरश्यामावविशेषणेन
फिपंकताच वस्य प्रत्याय्यते । वशस्थ वृत्तम् ॥ १७ ॥
सेन्द्रगोपम् इन्द्रगोपो वामभयो रकवर्णः कीटविशेषः । तेन सहित सेन्द्र-
रम् । नवशावटम् शादल शादहरिते इत्यमरणे हरितवर्णो घासः। निर्जने 3
आन्ते । प्रियाप्रतिः उर्यशीवृत्तान्तः । अवगमयितव्या-ज्ञातम्या । आसारोए-
दौलेयस्थलीपापागम् = आसरेण धारापातेन उहसिता तोरवासा (प्रसना-
श्वान शंठेपापितायाः स्थल्यानिदाघकृतमटिनताया धारापातेनापनयने
तितामातिरेय) दोलेयस्थली शिलाजतुचिताभूमिः तत्र पापाण. पर्वतशिला,
जाल्पाधाझामन् । इद शिसिनो विशेषणम् ।
मालोकपोति । प्रयलपुरोपातताडितशिसफ्टः प्रयलेन पुरोपातेन पारस्यवायुना
रितः पाहत. शिखः यः यस्य तात शिसी मयूरः दूरोन्नमितेन वायु
मूतेन के कागर्भण अन्तर्गतकावनिना फप्टेन भालोकयति परपति । 'प्रवल.
2
(विचारफर ) क्या यह इन्द्रगोपोंसे भरी हरी पाते ह ? फिर दस निर्जन
नमें प्रेयसीफा पता फहाँ पाये ( देशकर) महा ! वर्षासे प्रभावित शिलाजतुझी
वापर पाफर-
वामपूर, बिमके पर जोरदार पुरया मासे आहत हो रहे है, केच्युफ
करने पदेको ऊंचा उठाकर मेपोको निहार रहा है ॥ १८ ॥
विक्रमोर्वशीयम् । यावदेनं पृच्छामि । ( उपेत्य ) (अनन्तरे खण्डक ) संप्राप्तखेदस्त्वरितं परचारणः । प्रियतमादर्शनलालसो गजवरो विस्मितमानसः ॥ १६ ॥ ( संपत्तविसूरणो तुरियं परवारणो। पियतमदंसणलालसयो गग्रवक विम्हिमाणसओ ॥ १९ ॥) ( तेना खण्डकान्तरे चर्चरी) वर्हिण परमित्यभ्यर्थये याचक्ष्व मम ताम् अनारण्ये भ्रमता यदि त्वया दृष्टा सा मम कान्ता। पुरोवाततादित शिखण्ड एतेन वर्हाणामस्तव्यस्तता भघिरमाविता च वृष्टेः । समितेनेत्यनेन शिखिहृदये धाराधरदर्शनोस्कण्ठाभूमा, केकागर्भगेति समागच्छता सुहृदो मेघस्य स्वागतार्थ सन्नद्धता चेत्यादि व्यङ्ग्यम् ॥१८॥ खण्डकः = गीतिविशेपः तल्लक्षण यथा-विरहव्याहता या तु पठेद् गीति कुशी लवी प्राकृतेन प्रवन्धेन खण्डकः स उदाहृतः ॥ सप्राप्तेति । सप्राप्तखेद विषण्णचेताः त्वरितम् आशु परवारणः शत्रुनिबईणः प्रियतमादर्शनलालसः प्रियादर्शनोत्सुक. विस्मितमानसः उदासीनहृदयः गजवर दृश्यत इति योजनीयम् । परवारणोऽयह स्वप्रेयसीसरक्षणेऽपि तमो नास्मीति खेदो व्यङ्गयः । भन्न गजान्यापदेशेन स्वावस्था निवेद्यते ॥ १९ ॥ तेना- इदं मनलार्थकमक्षरद्वयम्, यथाह भरतमुनिः- 'भो तस्सदिति निर्देशा- तत्त्वमस्यादिवाक्यतः। तदिति ब्रह्मतेनायं ब्रह्मणा मङ्गलारमकः ॥ लक्षितस्तेन तेना' इति । अन्यत्रापि-'तेकारः शङ्करः प्रोको नाकारश्च उमा तथा । वक्तव्य तेना इत्यचरदयम् ॥ इति । वृहिण इति। हे बहिण, मयूर, यदि अन्न भरण्ये भ्रमता त्वया सा विलक्षणा मम कान्ता स्वया दृष्टा चेत् (तदा) मम मम ताम आचचव, कुन सेति कथय । गीतादौ वेन तबतक इससे पूर्छ। (समीप नाकर) यह गजराज खेदसे भरा है, इसके हृदयमें प्रियतमाको पानेकी लालसा उमड़ रही है, इसका मन अचम्मेमें पड़ा हुआ है ॥ १९ ॥ मयूर, मैं तुमसे प्रार्थना करता हूँ मुझे उसका पता बतादो इस घनमें घूमते ,
चतुर्थोऽ]
प्रकाशटीझोपेतम् ।
१५५
निशामय मृगाइसरशेन वदनेन हंसगतिः
अनेन चिहन शास्यस्यास्यातं तव मया।।२०।।
(हिग पे इस अन्मत्यियमि प्रायहि मंता
एत्य परम्णे मगन्ते गइ तुइ दिठी सा महु पाता।
जिसम्महि मिअनुसरिसेण वनणेण हंसगई
ए चिण्हे जाणिहिसि प्राअक्सिउ तुम मई ॥ २० ॥)
(चरिकयोपविश्य । अजलिं बवा)
नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा वनेऽस्मिन्वनिता त्वया।
दीर्घापागा सितापान दृष्या दृष्टिक्षमा भवेत् ॥ २१ ॥
महम् त्वाम् परम भत्यर्थम् अभ्यर्थये याचे। निशामय मण, तदभिशान मयोच्य-
मान शृणु, येन ता परिचेप्यसि । मृगासहरोन धन्ननुल्येन वदनेन (उपलशिता)
इंसगतिः मराष्ट्रगमना च सा । अनेन चिद्देन एवं तां ज्ञास्यति तत्वनावधारयिष्यसि ।
मपा तव तुभ्यम् (aचितम्) आयातम् कथितम् । चन्मतत्येन मुग्नेन राज-
इसगस्या घसा भपता परिचेतन्या, परिज्ञान मया ते कथितम्, तारशी काचित.
निता रखया रया पेलने तदा मे वदेति भावः ॥२०॥
चर्चरिफया = तालाविशेषेण गीतविशेषेणवा, ययोन्-'विरामान्तद्रुत धन्द
पून्यष्टौ च पर्चरी। मजलिम् ='पताकाहस्ततटयोः सपादअष्टिर्मतः। देवता.
गुरविप्राणा नमस्कारप्षय ममात् ॥ कार्यःशिरोमुखोर स्यो नृभि. ग्रीभियंपेष्टता।
इति परिषयोऽसले॥
गोलपाण्डेति। सितापा, वेतनयनमान्त, नीटकण्ट, मयूर, अस्मिन्बने भय
कानने दीर्धापाला आयतरगन्ता उरकण्ठा उग्रतकण्टशाटिनी फम्युग्रीवेत्यर्य:
मम वनिता मियोर्वशी रवया रटा विलोदिता? नस्प किमिति प्रश्नवाचकः दीपा
रुपमह तो पश्येयमिति शिसिशक्षामयिस्या समाध-रटिपमा भवेत् दर्शन-
नुम उसे
समय यदि तुम उसे देखा हो। उसका मुख चन्द्रमाके सहश तया गमन हंसाने
ममन-सा है, इसी पहचान पहचान लोगे, मैने नुमने सब कर दिया ॥२०॥
(हाय जोकर)
नाई नीलकन्ठ, तुमने इस पनमें फम्सुमोमा व्या सित नवनप्रान्तपाली
हमारी प्रिसवमा देसी है जो देखनेफेदा योग्य है ॥ २१ ॥
१५६
विक्रमोर्वशीयम् ।
( चर्चरिकया विलोक्य ) कथमदत्त्वैव प्रतिवचन नर्तितु प्रवृत्तः । किं नु
खलु हर्षकारणमस्य । ( विचिन्त्य ) भवतु । विदितमेतत् ।
मृदुपवनविभिन्नो मत्प्रियाया विनाशाद्-
धनराचिरकलापो निःसपत्नोऽस्य जातः ।
रतिविगलितवन्धे केशहस्ते सुकेश्याः
सति कुसुमसनाथेक हरेदेष वहीं ।। २२ ॥
योग्या अतिसुन्दरी अथवा दृष्टिक्षमा नयनाभ्या उमामिव वर्पन्ती भवेत् । अने
संभाव्यते तस्यादर्शन स्वया क्रियमाण तदाख्याहि ने तदुदन्तमिति पूर्णवाक्याथी'
'अपाझो नयनस्यान्ते' इस्यजयः॥२१॥
अदस्वैव प्रतिवचनम् - मह्यमुत्तरमनाख्याय एव । नर्तितम् नृत्यं कर्तुम् ।
हर्षकारणम् = प्रमोदहेतुः, हमस्येव नृत्यप्रवृत्तेरीमशः प्रश्नः ।
मृदुपवनेति । (अस्य शिखिन.) मृदुपवनविभिन्नः मन्दानिलविकसितम्या
रुचिरकलाप. मेघवरसुन्दरः शिखण्ड., यद्वा धनः निविडः अत एव रुचिरः कलाप
मप्रियायाः मम प्रेयस्याः वंश्याः विनाशात् तिरोभावात् निःसपना प्रतिस्पर्दि
रहितः जातः सम्पन्नः। मम प्रियायामन्तहितायां मयूरबोऽधुना सहशान्तराभावे
नासमः समजनीति भावः। सुकेश्या. चारुकचभारायाः उर्वश्याः रतिविगलित
धन्धे क्रीडावसरशिथिलवन्धे कुसुमसनाथे पुष्पभूपिते केशहस्ते कचमारे सति
वर्तमाने एष यहीं मयूरः क हरेत् भाकपेत् १ न कमपीति काकुष्यजन्यम् । रविविग
लितवन्धे' इति विस्तारशालिकलापप्रतिपक्षस्वयोग्यतासूचनाय, 'कुसुमसनाथे'
इति च चन्द्रकवत्कलापजययोग्यताधोतनाय । यदि रतिविगलितवन्धः कुसुम
सनाथश्च सुकेश्याः केशमारोऽधाभविष्यत्तदाऽयं घहीं तत्सत्त्वे हीनदवभासमानेन
स्त्वकलापेन कस्य मनो रक्षयेत् ? असति तु तदन्तार्धानेन सरकेशमारे मार्गोऽस्या.
क्या विना उत्तर दिये ही यह नाचने लग गया? यह इतना खुश क्यों है ?
सोचकर ) अच्छा, समम गया।
इस मयूरका यह कलाप, जो हवाके झोंकेसे विखर रहा है, आज हमारो
प्रियतमाके अश्य हो जाने के कारण अप्रतिद्वन्द्वी हो रहा है। उस सुकेशीके केश
पाश क्रीवाकालमें खुलकर और पुष्पयुक्त हो विशेष रमणीय अवस्थामै रहते तो
यह वेचारा मृग किसे आकृष्टकर पाता? ॥ २२ ॥
चतुर्योः] प्रकाशटीकोपेतम् । २५७ 1 . भवतु । परव्यसननिवृतं न खत्वेनं पृच्छामि । (परिकम्य ) इयमा. तपान्तसधुक्षितमदा जम्बूविटपमध्यास्ते परभृता । विहगमेषु पण्डिता जातिरेपा । यावदेनामभ्यर्थये । भवति । (अनन्तरे तुरक) विद्याधरकाननलोनो दुःसविनिर्गतवाप्पोत्पीडः। कटको जात इति भावः । 'कलाप. संहते वह! 'नाश. ये तिरोधाने 'पाशा पथ इस्ता कलापार्याः फधारपरे' इति सर्वत्रामरः । न विनाशरावस्यामालन्या. परवावठोसस्य दोपः तस्य दूपकतायोज तु रसापकर्पकविनाशपदप्रधानाभूतमरण- रूपापिस्थितिरिति भाग्यप्रकाशः। रमनायस्वास्थमाह-'अत्र च विनाशशब्दोऽ. मालग्यअफरवादरलील इति । प्रकाश स्याकाशयदिद पद्य पदोपेषु । तत्र पूर्वश्लोके 'टिमेस्यन' जीवितसन्देशस्योकरवारकयमदत्वैव प्रतिवचनमित्यत्र मविवचनाप्रदा. नपुररसर जीवितसन्देशस्य तावदवस्थानादेत रिमन्नेव च पये निःसपरनोऽस्य जात इति सिस्वघुतावादाशश्वोन्मादातिशयरूपप्रस्टतरकारणवशात् विलम्गपोपदे पपमिति न कचित्तदुच्छदोपलेशावकाश इति प्रतिभाति' । मालिनीपृचम् ॥ २२ ॥ परम्यसननितम् = अन्यदीयविपाया सुसितम् । यस्य परविपदि प्रसन्नता सोऽधमस्तेन वाचालापस्यापिशानिपिदवाजिपस्वाति भावः। धातपान्त. सन्युक्तिमदा-प्रीप्मकालावसानोद्दीपितमदा । अभ्या-आनित्य वर्तते। पर. भृता फोफिला। विहगेपु-परिपु । पण्डिता-विटुपी। भगति-इति कोमिला- साधनम् । मुरक.नृत्यविशेषः, तथा चोधम्-'पटमारिरागसयुत यद् द्तमप्येन टयेन परप्रयुलन् । प्रतितालयुत प नर्शन तत् सुरकारय मुनये शिवेन दत्तम्। ॥ 'रघु. ढुंतव्य यय प्रतिताला प्रकीर्तितः॥ सुरफाययो गेयविशेषो पा-यथाह भरत.- 'पूर्वापरत्यागे योऽन्यो पर्णघयः स चेत् । उत्तरोतरसबादी सुरफः परिकीर्तित.॥ विचारेति। विद्याधरस्य देवयोनिविशेपस्य कानने पने टीन. पारामान गोप. RTO पात। दूसरे दुसरे प्रय होनेशला , इससे नहीं पलंगा। ( रखकर) परमातरे पानेसे मतवालो पनी यद कोफिला जामुनकी सलीपर बैठी है। पक्षियों में यह जाति पण्डित मानी गई है, तब तT इसने फूट-अये ! मदपिशात काय १६ गजेन्द्र विद्याधर बनने दिपा ९मा दुगसे रोरोकर १५ विक्रमोर्वशीयम् । दूरोत्सारितहृदयानन्दोऽम्बरमानेन भ्रमति गजेन्द्रः ॥२३॥ (विजज्झरकाणणलीणो दुक्खविणिग्गवाहुपीडओ।- दूरोसारिश्रहिअपाणंदो अम्बरमाणे ममइ गइन्दो ॥ २३॥) (खुरकान्ते चर्चरी) हेल्ले हेले। परभृते मधुरप्रलापिनि कान्ते, नन्दनवने स्वच्छन्दं भ्रमन्ती। यदि पर प्रियतमा सा मम दृष्टा, तह्याचक्ष्व मम परपुष्टे ॥ २४ ॥ (परहुम महुरपलाविणि कन्तो णन्दणवण सच्छन्द भमन्ति । जई पई पिश्रश्रम सा महु दिछी ता आअक्खहि महु परपुष्ठी ॥ २४ ॥) (एतदेव नतित्वा वलन्तिकयोपसत्य जानुभ्या स्थित्वा ) भवति । यित्वा स्थितः दुःखविनिर्गतबाष्पोत्पीढः खेदप्रकाशी भवदश्रुधारः दूरोरसारितद्वल्पा । नन्दः त्याप्रमोदः अम्बरमानेन गजेन्द्रः आकाशोच्छायः गजेन्द्र करी अमति । अम्बरमानेनेत्यन्नोपलक्षणे तृतीया, अम्मरमानोपलहित. भाकाशवदुति इत्यर्थः। भन्नापि गजान्यापदेशेन पुरूरवाः स्वामवस्था प्रकयति ॥२३॥ हेले, हेले, इदं सम्बोधनायकम् , आदरे द्विरुतिः 'हे रे' इत्यस्य भूकम् । परमते इति । अयि परभृते, कोकिले, अयि मधुरालापिनि, मिष्टभारिणि, कान्ते, मनोरमे, वन्दनवने स्वच्छन्द भ्रमन्ति स्वर्गोधाने भ्रमणशीले, यदि मम पुरूष वसः परम् अस्यर्थम् प्रियतमा प्रेयसी उर्वशी सा स्वया दृष्टा, तहि अयि परपुष्टे मम आचचव कथय । परपुटायास्तव परोपकारः कर्तव्य इवि बुझ्धा मप्रेयसीवृत्त ममा ख्याहोति प्रार्थना । पुनरुक्तिन्मादावस्थाकृतस्वेन रसानुगुणेति न दोषाः ।। २४ ॥ वलन्तिका रागविशेषः । तदुक्तं सलीतरत्नाकरे-'चलन्तिका तदुपाङ्गं स्या दिहीना मन्द्रदेवता । संन्यासांशग्रहहायां शारे शाहिणोदिता' इति । हृदयानन्दको दूर भगाये ( इस जगह ) घूम रहा है ॥ २३ ॥ अरी दूसरों द्वारा पाली गई कोयल, तू बहुत खूबसूरत है, मोठी बोली है, नन्दनवन में स्वच्छन्द भ्रमण करती है, यदि तुमने हमारी प्रेयसीको देखा है तो मुझे बतादे ॥ २४ ॥ (अकाशकी ओर-) चतुर्षो प्रकाशटीकोपेतम् । १५६ त्वां कामिनो मदनतिमुदाहरन्ति मानावभननिपुणं त्वाप्रमोधमत्रम् । तामानय प्रियतमां मम वा समीप मां वा नयाशु कलभापिणि यन कान्ता ॥ २५॥ (पामकेन विधिलित्वा । श्राकाओ) किमाइ भवती? | कथ त्वामेवमनुरक्त हाय गतेति । शृणोतु भवती। कुपिता न तु कोपकारणं सदष्यात्मगतं स्मराम्यहम् । पा कामिन इति । कामिनः फासपीदिताजनाः स्याम् कोकिलाम मदनदूतिम् रस्य दूतिकाम उदाहरन्ति कथयन्ति । स्व कोकिला मानावमा निपुणम् स्त्रीणाम् रनिरासकुशलम् भमोघम् भव्यर्धाभावि जखम् साधनम् । स्वया स्त्रीणां मानभात ध्य एप, न तत्र तप फरय कदापि सभान्यत इत्यर्थः। भयि फलमापिगि, उस्वरे, ताम् प्रियतमाम् उर्वशीम मम समीपम् माशु भानय, वा अथवा मां तन र प्रापय यन फान्ता अस्तीति शेपः । स्व मदनदूती, भह घ तद्विरहसन्तप्तः, पा योपनाना प सोवंशी नैव नागरऐवतररव मानावभाऽमोघमखमतः स्व- जोरपाय मा तत्र नय तो मरसमीप वाऽऽनय, तयाकरण एव तव दूतीपरलाम इति स्पयंम् । दूतिशब्दो हस्येकारान्तोऽपि भवति, तदुक्त शब्दभेदप्रकाशे-'दृत्यां दूति. स्मृता'। 'तेन दूतिविदितं निपेदुपा' इति रधुवराटीफायर्या हेमादिश्च । रिति. तेपदेपु कोकिलाम' कुमारसभवटीकायां मधिनायोपि-'उणादयो बहुलम्' इति लमहणाघस्यः इति याममतमुदतवान् ॥ वसन्ततिलवं. वृत्तम् ॥ २५ ॥ एवमनुरम - ईशस्ने परायणम् । स्वयस्य स्नेहन चित्ते पृतापि कथं स्वा दाप गवत्याशयः। निति । (सा मम प्रेयसी)कुपिता पृतमोधा, अहम् तु सदपि एकवार- पिबारमगतम् स्वनिप्टम् कोपधारणम् न स्मरामि । मया किमपि ताशमाचरणं मधुरपचने, तुमको कामिजन फन्दर्पती कहा करते है, तू मानभनमें प्रयुफ निपाती भयर्थ पर, या वो मेरी प्रिया को मेरे पास लादो, या नुक्षे हो वहाँ दो जहाँ मेरी रिमावर्तमान हो ॥ २५ ॥ पचा पहा तुमने ?--गु-हारे इस तरह के प्रेमको छोड़कर क्यों गई ? तुम सतो. पेत होफर रती ग परन्तु में कंपकरण नहीं जानता हु। नियां १६० विक्रमोर्वशीयम् । प्रभुता रमणेषु योपितां न हि भावस्खलितान्यपेक्षते ॥ २६॥ कथं कथाच्छेदकारिणी स्वकार्य एव सका । महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहुः प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्तस्य । अधरमिव मदान्धा पातुमेषा प्रवृत्ता फलमभिमुखपाकं राजजम्बूदुमस्य ॥ २७ ॥ कृत पेन तस्या हृदि कोप. पदमादधीतेति नाह सकृदपि स्मरामीत्यर्थः । उक्कम युक्स्या साधयति-प्रभुतेति। रमणेपु प्रियेषु योपिताम् स्त्रीणाम् प्रभुता स्वामित्वम् भावस्खलितानि स्नेहे त्रुटी. नापेक्षते नावश्यकतया स्वीकरोति । दूरारूउप्रणयाचा कामिनीना कोपो न स्नेहस्खलनापेक्षी तासां हृदि जायमाना स्नेहस्खलनशकश तासां कोपमुपादयितुमलम् , अतो मया स्खलनेऽकृतेऽपि कयाचिन्मम चेक्ष्या स्खलनमनुमाय सा कुपिता भवेदिति संभाव्यत इति भावः ॥२६॥ कथाविच्छेदकारिणी = प्रतिवचनादानेन वार्तालापभङ्गकारिणी । सक्का-लग्ना महदिति । महत् सोढुमशक्यम् अपि परदुःखम् अन्यकष्टम् शीतलम् भव्ययकम (इति लोकाः) सम्यक् सत्यमाहुः, (अन्यदीयं दीर्घमपि दुःखमन्यस्य कष्ट न बन यतीति लोकोक सत्यम् , यतः) यत् यस्मात् भापगतस्य प्रेयसीवियोगरूपविय त्तिमग्नस्य मम प्रणयम् प्रार्थनाम् अगणयित्वा अननुरुध्य मदान्धा मवम्रष्टविवेक एपा कोकिका राजजम्बूद्रुमस्य दीर्घफलजम्यूवृक्षस्य अभिमुखपाकम् अचिरपरिणारि फलम् अधरमिव मोष्ठमिव पातुम् आस्वादयितुम् प्रवृत्ता लगा। यत इय लाऽऽपद्तस्य मम ता प्रिया मस्समीपं प्रापय मां वा तत्समीप नयेति प्रार्थनामुपेपर स्वरितपरिणस्यमान राजजम्बूद्रुमस्य फल तदधरमिव पातुं प्रवृत्ता तन्मन्येऽन्यदी दुःखमन्यस्य कृते शीलमिति सत्यमुच्यते लोकैरिति भावः । मालिनीवृत्तम् ॥ १३ ॥ अपने नायकोपर सर्वाधिकार रखती हैं, उन्हें किसी गलतीको खोजकर निकालनेक आवश्यकता नहीं पड़ती ॥ २६ ॥ क्या विना उत्तर दिये ही अपने काममें लग गई ? दूसरेका कष्ट महान् होकर नगण्य है यह ठीक ही कहा करते हैं। आपत्तिम पढ़कर मैं इससे प्रार्थनाकर रहा हूँ और यह मानवाली उसपर ध्यान न देकर जामुन वृक्षके अधरतुल्य परिणत फलको चूसने लग गई ॥ २७ ॥ कोशि alsr] प्रकाराटोकोपेतम् । १६१ एयगतेऽपि प्रियेव मे गञ्जस्वनेति न कोपोऽत्याम् । सुम्बमास्तां ती। साधयामस्तावत् । ( उत्याय द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च) अये ! दक्षिणेन वनधारां प्रियाचरणनिक्षेपशंसी नूपुरशन्दः । याव- मनुगच्छामि। (परितम्य) प्रियतमाविरहातान्तवदनः अविरलबाप्पजलाकुलनयनः । दुःलहदुःसविसंठुलगमनः प्रस्तगुत्तापदीप्ताङ्गः। अधिक वनमानसो दरी गतः कानने परिभ्रमति गजेन्द्रः ॥ २८॥ एवगतेऽपि =एव सत्यपि ( यद्यपीयमविवेका मदीया प्रार्थना चानयोपेशिता nपि) मे प्रियेव उर्वशीय । मन्जुस्वनामधुरशब्दा। ययपीयमनुचिताचारा. पि।मियासाररगमस्यामरतो विधमा मा मोधादलवनिवर्तयतीति भावः। दपिगेन-निगमागे एनयन्तमेतदतस्तपोगे वनधारामित्यत्र 'एनपा वितीया ते द्वितीया। वनधारा पनपति, 'धारा पकी पदव्ययेऽश्वगतिपथके इति मोचन.नपुरसद मजीरशन्दः । दक्षिणदिशि शब्दो भवति सन्पुररपमनु. ति, न घाब्देन ज्ञायते यदुर्यशी तन चरणन्यास फरोतीत्यर्थः । वामन -पास्थितपस्ववलोकनेऽवलम्ब्यमानः सस्थानविशेपेण, तदुकं तस्य राम्-'धुतेन शिरमा यतु पान वाटतेन च। तदामक वेफरण पार्श्वस्थत्यावर प्रियतमेति । प्रियतमाविरहरलान्त यदन. प्रेयसीवियोगम्लानमुसः, अविरमवाप्य- गनयनः सतवप्रवृत्ताध्रुधारापिरितनेत्र, दु.सहदुःसविसष्टुटगमनः, असा तस्पटद्गतिः, प्रस्तगुरुतापदी. प्रसारितदीर्घमन्तापश्वकायः अधिक नमानस. अतिसन्तप्तपदयः, दरीन पर्वतकन्दराम गत , गजेन्द्र परिवरः कानने मिति, अनापि गजान्यापदेशेन स्वावस्यैव निर्दिष्टा॥ २८ ॥ इस हालत में भी इसपर में पित नही है गॉकि यह हमारी प्रेसमीकी तरह रादिमी है । तुम ममें रहो, चला में। निलकर और देखकर) इस यनधारा इमा नपुर शब्द दोरदा ईमानी दमारी प्रिया चल रही हो, में इसका अनुसरण रना । (चाफर) प्रितमा सिसने उपासमुरा, 'अनपरत रोनेसे पालनपन, भयानक मनो- इस्ले नमानेपासा, अयन तापसे गन्तत यह गोन्द्र अधिक दुखी होकर ११ विक्र ।
१६२ विक्रमोर्वशीयम् । (पिलमविरहकिलामिश्रवणश्रो अविरलवाहजलाठलणणयो । दूसहदुक्खविसंटुलगमनयो पसरिश्रगुरुतावदिविनायो। अहिअं दुम्मिश्रमाणसओ दरिअं गो काणणं परिभमइ गइन्दो । २० ( इति फुकुमेन पडुपभमा ) (अनन्तरे द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य) प्रियकरिणीवियुक्तो गुरुशोकानलदीप्तः । वाष्पजलाकुललोचनः करिवरो भ्रमति समाकुलः॥ (पिकरिणीविच्छाइअो गुरुसोयाणलदीविषयो। वाहजलाठललोश्रणो करिकरु भमइ समाउलो ॥ २६ (सकरुणम् ) अहो धिग् कष्टम् । मेघश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसोत्सुकचेतसाम् । ककुभेन तदाख्यरागेण, तदुक्कं भरतेन-'मध्यमा पञ्चमी धैवत्युद्भवः भवेत् । घांशग्रहः पञ्चमान्तो धैवतादिकमूर्छनः ॥ प्रसन्नमध्यारोहिभ्या कर देवतः। गेयः शरदि।' इति । उपमहा.- अवच्छेदा। प्रियकरिणीति । प्रियकरिणीवियुक्तः प्रियया विरहितः गुरुशोकानलदी ता सन्तापयतिना ज्वलन् बाष्पजलाकुललोचनः अश्रुस्थगितदृष्टिः समाकुलः फरिवरः भ्रमति । अन्न पूर्वोकार्थस्यैव मुहुरभिधानादुन्मादातिशययोतनेन वोध्यः ॥२९॥ मेघश्यामा इति । दिशः दिगवकाशान् मेघश्यामाः पयोदमलिनाः दृष्ट्वा मानसोरसुकचेतसाम मानससरोवर गन्तुमुत्कण्ठितमनसाम् राजहसानाम् । रुतम् (एतत् ) इदम् श्रूयमाणम् स्तम् नूपुरशिक्षितम् मन्जीररणितम् न * इसी कन्दराके वनमें घूमता है ॥ २८॥ प्रियकरिणीके वियोगमें दुखी भयानक शोकबाछिमें झुलसता हुश्रा, आंसू भरे व्याकुल गजेन्द्र घूम रहा है ॥ २९ ॥ (करुणापूर्वक ) अहो ! धिक्कार है मुझे- नारी - तुर्योs] प्रकाशटीकोपेतम् । १६३ कृजितं गजहंसानां नेदं नूपुरशिजितम् ।। ३० ॥ भवतु । यातदेते मानसोत्सुकाः पतत्रिणः सरसो नोत्पतन्ति तावदे- ।: प्रियाप्रवृत्तिरवगमयितव्या । ( उपेत्य ) भो भो जलविहङ्गमराज! पधात्सरः प्रतिगमिप्यसि मानसं तत्- पायमुत्सृज बिस ग्रहणाय भूयः। मां तावदुर शुचो दयिताप्रवृत्त्या स्वार्थात्सतां गुरुतरा प्रणयिक्रियैव ।। ३१ ।। । मेघ विपदाग्यन्त पिलोपयारिलजलाशयपरिजिदीर्पया मेघागम्य मान पं सरोगन्तु प्यवस्थता राजहसानामिद फूभितमिद नूपुरशिक्षितं न भवति, इतरतचरणमबारकपनयेति भावः ॥३०॥ पतमिगः = पतपम् पपः तदस्यास्तीति विग्रह इन्प्रत्ययः । पतमिणः परिणः। नोत्पतन्ति-सरो विहाय न गच्दन्ति । एतेभ्यः पश्म्यिः। मियाप्रवृत्तिः% मृतम् । जलविहगमराज जलचरपरिकुलोत्तम । नाः इति । तत् प्रसिद्धम् मानसम् तदारयम् सरः सरोवरम् प्रति पश्चात् बमि कियाकालानन्तरम् यास्यसि । पाथेयम् पविभोग्यम् विमम् भूयः ग्रह- पुनर्भहीतुम विसूज यज । गृहीत विस त्यस्वा मम प्ररन समाधाय च विसा. गृहीत्वा पुनः शपयते स्ववेत्यर्थः । तावरप्रथमम् दयिता प्रात्या उर्वशी. गि माम् शुच. शोकात् उदर निफासय रत्यर्थः। ननु स्वायं विधाय योउनुऐप इति व्यवहारत्तबाप मया पथ सद्विपरीतनाचरणीयमिति चेयवाह- । सतान सजनानान स्वाति स्वकार्यात् प्रणयिझिया याचजनहित म गुरतरा पन्यहिता । मन्तो हि स्व कार्य विद्यायापि परमार्यमनुतिष्ठन्तीति (अर्थान्तरन्यासोर द्वारः। सन्ततिकमेव वृत्तम् ॥ ३१ ॥ इशिता, पर मेरो नियासी नूपुर पनि नही ॥ ३० ॥ "Ag, मानन जाने को उत्सुक यह पक्षिगण जप तक इस सरोवरसे उम नही ५ नमें सपना प्रियाका रायर पई 1 (समीप जाकर) भनी पक्षिराज ! पा माना जाना, राहाः लिये जो कमलनाल लिये हो उसे रस दो, फिर या । प्रिपामा तान्त यताकर मेरी रक्षा तक्तक करलो, सचों के लिये स्वार्यसे परमपसार ही कई मझोता ॥ ३१ ॥ - .
१६४ विक्रमोर्वशीयम् । (थयोन्मुखो विलोकयति) मानसोत्सुकेन मया न लक्षितेत्येवं वचनमाह (उपविश्य चर्चरी) रे रे हंस किं गोप्यते । (रे रे हंसा कि गोइब्जन ( इति नर्तित्वा उत्याय) यदि हंस गता न ते नतभ्रः सरसो रोधसि दर्शनं प्रिया मे। मदखेलपदं कथं नु तस्याः सकलं चोरगतं त्वया गृहीतम् ॥ ३२॥ अतश्व (चर्चरी) गत्यनुसारेण मया लक्ष्यते । (गइअणुसारे मइ ( चर्चरिकयोपसत्याञ्जलिं वद्ध्वा ) उन्मुखः = ऊर्ध्वमुखः। विलोकयति = पश्यति । मानसोरसुकेन = मानस मुत्कण्ठितेन । न लक्षितान दृष्टा । रे रे इति । रे रे हस ! किं किमर्थं गोप्यते प्रच्छायते, उर्वशीविषये मया कि नावगम्यत इति कुतो भाषसे ? स्वयाऽवगम्यते तरसमाचार इति लान्छनार यदि हसेति हे हस, यदि सा नतभूः कुटिलभूलता मे मम प्रिया उर्वशी र सरोवरस्य रोसि तटे ते तव दर्शनम् नेत्रपथम् न गवा न याता, तर्हि है स्तेयकर्मफर, तस्याः मदखेलपदम् मदेन खेलानि सलीलानि पदानि यत्र तर लसचरणम् सकलम् गतम् गमनम् त्वया कथम् केन प्रकारेण गृहीतम् १ सरोवरतीरे सलीलचरणन्यासमुपसर्पन्ती सा मम प्रिया स्वया नावलोकिता हे हस, तस्या. सलीलं गमन रखया कथं सति दर्शन एव तरसहवा चोरयितु शक्यम्, तचोरिताञ्चतो दर्शनं कृतमित्याक्षेपलब्धं भवतीत्याशयः। पुजिन जिममूर्मिमस्कुञ्चितं नतम् । आविद्धं कुटिलं भुग्नम्' इत्यमरः । 'फूलं तीरं च' इति च । 'गतम्' इति नपुसके भावे कः ॥३२॥ ऊपर मुहकर रहा है-जैसे कह रहा हो कि मानस जानेको चिन्तामें कारण मैंने नहीं देखा है। क्या छिपा हे हंस, यदि तुमने हमारी प्रियतमाको सरोवरके किनारे नहीं देखा तव उसका यह सलीलगमन किसके पाससे चुराया ॥ ३२ ॥ इस लिये तुम्हारो इस मन्द मनोहर गतिसे हमें लक्षित होता है कि हमारी प्रियाकी मनोहर गति चुराई है । ( हाथ जोड़कर) प्राप्तम्, . अरे रे हंस, रहा stic 2 में प्रकाशटोकोपेतम्। १६५ हंस प्रयच्छ में फान्तां गतिरस्यात्वया हता। विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ।। ३३ ।। (नधर्चरी) फस्मात्त्वया शिक्षितमेतदतिलालस। सा परं दृष्टा जयनभरालसा ।। ३४।। (कंद पंइ सिविराउ ए गइलालस। सा पर दिछी जदणभरालस ॥ ३४ ॥) एमति। हे इस, मराल, मे मम कान्ताम् प्रयच्छ प्रत्यर्पय। (यतः) भस्याः फान्तायाः गतिः सलीटम् गमनम् स्वया दता घोरिता। ननु गतिमा हरन् डामपि प्रियां प्रत्यर्पयदिति कोऽयं न्यायरतमाह-विभवितकेति। विभाषितः धनेन गृहीत इति निर्णीयस्यापित , एफदेशः घोरितदम्यफभागो यस्य वेन यद् अभियुज्यते चोरितरवेन निर्दिश्यते तत् देयम् स्वामिने प्रत्यर्पीयम् । दयावास्या -'निहतेऽभिहित नेकमेकदेश विभाविव.। दाप्या मर्य नृपेणार्थ यस्पनियेदितः' इति । अयमयं.-यस्य घोरस्य समापे घोरितद्रव्यस्फभागः ते, स समस्तनपि चोरितद्ध्यं स्वामिने प्रत्यर्पयदिति शासमर्यादा, स्वरसमीपे मप्रियायागतमुपलभ्यते, भवस्मा स्वयंव घोरितेति निधयेन स्वयष देयेति यतामिति ॥ ३॥ करमायेति । रे गतिलालम, गतिसौष्ठवानिपिन् हस, यदि सा जघन दसा गुरनितम्या पर घटा न चेत् यदि नयापेधिता (तदा) स्वयाएतद्गमनं मार तिपिवम् अधिगतम् । तां विहायताशगतिशिरणसामामाया, ५ तारखगतियोग इत्यांपत्यैव स्वकृतं तदर्शनमपधार्यत इति भावः ॥ ३४ ॥ हे दंग, तुमने हमारी प्रियाकी गति पुराईदे, तुम्हें हमारी प्रिया को लौटाना "I, साहिमियरे पाससे चोराके सामाना गड हिस्सा बरामद होता है वह सघ देनदार होता है ॥ ३३ ॥ सुमने २६ लोलापति किससे सोती! अपत्य हो तुमने उस नितम्बभारते अपना नरोको देता है ।। ३४ ॥
मर्मरध्वनिसे मनोहारी, फूलपत्तोंसे लदे वृक्षोंसे युक्त, इस वनमें प्रियाविरहमें
१६६
विक्रमोर्वशीयम् ।
(नवर्चरी । 'हंस ! प्रयच्छ' इत्यादि पठित्वा द्विपदिकया निरूप्य । विहस्य)
एष चोरानुशासी राजेति भयादुत्पतितः ।
(परिकम्य)
अयमिदानी प्रियासहायश्चक्रवाकः । तावदेनं पृच्छामि ।
(अनन्तरे कुटिलिका)
मर्मररणितमनोहरे ( मम्मररणिश्रमणोहरए)
( मल्लवटी)
कुसुमिततरुवरपल्लविते । ( कुसुमित्रतरुवरपल्लविए । )
(चर्चरी)
दयिताविरहोन्मादितः ( दइयाविरहुम्माइअनो)
कानने भ्रमति गजेन्द्रः।। (काणणे भमइ गइंदो ॥)॥ ३५ ॥
चोरानुशासी = चोरानुशासनशीलः, चौरदण्डविधाता। उस्पतितः = उड्डीन
प्रियासहायः= चक्रवाक्या युक्तः।
कुटिलिका-तदाख्यनाव्यविशेष., तथा चोक्तम्-'रागेण रहित यत्तु चाधम
लिकायुतम् । भाषयैव तु तन्नाढ्य कुटलीसज्ञक मतम् । इति । अर्धमत्तलील
यथा-'उपेतापसृतौ पादौ वामश्चेद्वेचित. कर.। कट्यामन्यस्तदास्वर्धमत्तली तर
मदे । इति ॥
मर्मररणितेति । मर्मर. शुष्कपत्रचयस्तस्य रणितम् ध्वनिस्तेन मनोहरे हृदय
हिणि, अथवा मर्मरः शुष्कपत्रध्वनिः रणितम् पतिशब्दस्ताभ्यां मनोहरे कुसु
फुल्लै तरुवरैः वृतैः पल्लविते आच्छादित कानने वनप्रान्ते दयिताविरहोन्मा
प्रियाविरहसञ्जातोन्मादः गजेन्द्रः भ्रमति । भन्नापि गजेन्द्रान्योक्त्या स्वाद
निवेदिता॥ ३५॥
(हंसकर)
राजा चोरोंको दण्ड देता है इसलिये यह उदगया। (चलकर ) भव
अपनी प्रियासे युक्त चक्रवाकसे पूछता हू।
पागल वना गजेन्द्र घूम रहा है ॥ ३५ ॥
॥ श्री॥
* हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला -
२४२
पर
महाकविधीलिदासविरचित
নিজসীহাহ
'प्रकाश' नामक संस्कृत-हिन्दीटीकोपेतम्
तर
नमालोचना स्थानार नोदन-नाटकोपरिपय-शनकोश.
प्रश्नपत्रादि-विधि-विपविभूपितम् ।
टोमर.
भारनदान्तमा दयावान
पण्डित श्रीरामचन्द्र मिश्रः
༌ ༌ །(ཁེ་17པ- 1 ཀཔ ས ་. Tz |
KA
बौखम्बा-संस्कृत-सीरिज, बनारम-१
पतुषोंsx] प्रकाशटीकोपेतम्। १६७ (दिलयान्तरे चर्च) गोरोचनाकुसुमवर्णा चक्र भण माम् । मधुवासरे फोडन्ती धन्या न रया त्वया ॥ ३६॥ (गोरोअणायएमपग्गा चफ मगइ मइ । महुयासर फीलन्ती धणिया ण दिठी पद ॥ ३६ ॥) (चरिकयोवसत्य जानुभ्यो स्पित्या) रथाङ्गनामन्वियुतो रथाद्गश्रोणिविम्बया । श्रयं त्वां पृच्छति रथी मनोरथशतैर्वृतः ॥ ३७॥ फय फ क इत्याह । मा तावत् , न खलु विदितोऽहमस्य । , रियाल पनि । नृश्यगीतवाघानां माग्य एय., 'एयः साम्यम्' इत्यमरः । तस्य विष्यमन्या प्रतिपादितम् 'द्रुतो मध्यो विलग्यश्च यः स नियिधो मत.' इति । । स्याहयान्त इत्यः। गोरोचनेनि। हे धम, चयाक, स्वया गोरोचना पीतवर्णो द्रव्यविशेषः, कुखुमः वर्ग: तहत् पातरफ (स्वर्णवर्णसघराः) वर्ण. यस्पा सा मम प्रिया मधुवासरे पन्तसमपे हीराती मेलन्ती धन्या न रष्टा किम् ? सम्भाव्यते तु तस्पा वर्णनम्, देतया तदा फरयेत्यर्थः । 'कोफवमायाका' इति निकासी ॥३६॥ राति । दे रथानामन् , घनायाफ, रथाप्नोणियिग्यया धक्रयपृथुध लनि. बाटल्या उश्या वियुगः विरहितः अयम् रथी म्यन्दगवान् राजा मनोरथ. अभिलापातः पृत युद्ध स्वाम् पृष्ठति । स प्रियाविरहजन्यक्लेशस्याइरह- नुमपिन चक्रवाकं पति, वियुका प्रियया राजा लमिलापत्र भूरवा पृतीति रय प्रगम्य टिस्युत्तरणीयता पोरयते । स्पष्टमन्यत् ॥ ३० ॥ म मालु विदितोऽहमस्प = नायं मा परिचिनोति, यदि परिचिनुपातदोत्तरं द्या. पाया। गोरोचन और पुगी तरह रक्तपिशवर्णवाले गायाफ, इन घसन्त, गलता उस धन्याको तुगने नहीं देगा ॥ ३६ ॥ ऐ पहाड, चारे समान नितम्बयानी अपनी प्रियतमाने पियुज मत एव पि मनोरया दिपमें रसपर रयपर पत्तनेवाला उममे पूछ रहा हूँ ॥३७॥ १६ क कह रहा है। नही, सदनमे न जानता है।
१६८ विक्रमोर्वशीयम्। सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयं वृतः पतिर्दाभ्यामुश्या च पा च यः ॥ ३८ ॥ कथं तूष्णी स्थितः । भवतु । उपालप्स्ये तावदेनम् । सरसि नलिनीपणापि त्वमावृतविग्रहां ननु सहचरी दूरे मत्वा विरौपि समुत्सुकः। इति च भवतो जायास्नेहात्पृथक्स्थितिभीरता मयि च विधुरे भावः कान्ताप्रवृत्तिपराङ्मुखः ॥ ३६ सूर्याचन्द्रामसाविति । सूर्याचन्द्रमसौ आदित्य चन्द्रौ यस्य मातामहपिताम आदित्यो मातामहः चन्द्रश्च पितामहो यस्य स इत्यर्थः। न केवल कुलगौरवमेव वि स्वगौरवमप्यस्तीत्याह-यः उर्वश्या तन्नामिकया दिव्यागनया भुवा च साभ्याम् स्वयं पतिः वृतः निर्वाचितः। अन्न त्वय पद तयोर्गुणाकृष्टत्व नतु पा रोध इति प्रस्याययन् राज्ञो गुणोत्कर्प सूचयति । 'कृतयुगादौ सूर्यनप्ता मनोः सुथुग्नापरनामा इलो नाम राजा मृगयासनादरनिवारितमुमावनमेकाकी प्र मानः स्त्री पभूव । तामेकाकिनी सुन्दरीं दृष्ट्वा बुध. कामातुर. सन्नाधम ने सत्यां पुरूरवसं पुत्रमजीजनदिति भविष्योत्तरपुराणकथेति रङ्गनाथः॥ ३८॥ तूष्णीम् = वदमौनः। उपालप्स्ये अधिक्षेप्पयामि येनाभिहितेनास्य जायेत ताशं वचनमुक्त्वामुंलजयिष्यामि । सरसीति । सरसि विहारार्थमध्युपिते सरोवरे नलिनीपत्रेण कमलदलेन मातविग्रहम् आच्छादितशरीराम सहचरीम् चक्रवाकीम दूरे दूरगता समाग्य समुरसुकः उस्कण्ठितः सन् विरोषि ननु भाक्रन्दसि खलु । जायास पनिसानुरागात् भवतः तव चक्रवाकस्य इति च इस्थ रुपा पृथक वनितावियुकभावेनावस्थानकातर्यम् , मयि च विधुरे परमार्थतः प्रियावि सूर्य और चन्द्रमा जिसके मातामह और पितामह हैं तथा जिसे उर्वशी पृथ्वीने स्वयं स्वामीके रूपमें वरण किया है (मैं वही हूँ)॥ ३८ ॥ चुप क्यों हो गया ? अच्छा, इसे उलाहना दूंगा। सरोवरमें कमलके पत्ते मात्रसे तुम्हारी स्त्री ढक जाती है तब तो तुम स्त्रीको चूरवत्तिनी मानकर उत्कण्ठासे पुकारने लगते हो, इस तरह तुम प्रेमसे जुदाईसे डरा करते हो, फिर मेरे इस दुःखसे हमारी स्त्रीका समाचार नहीं बताते ? ॥३९॥ स्थिति - चतुर्योs ] प्रकाशटीकोपेतम् । १६६ m सर्वथा मदीयानां भागधेगानां विपर्यायेण प्रभावप्रकाशः। यावदन्य. अवकाशमवगाहे । ( पदान्तर यित्या ) भवतु | न तावद्गच्छामि । इदं रणदि मां पासमन्ताकृजितपट्पदम् । मया दटाधरं तस्याः ससीकारमिवाननम् ॥ ४० ॥ भवतु । अस्मिन्नेय फमलाध्यामिनि मधुकरे प्रणयित्व फरिप्ये इतो गतत्यानुशयो मा भूदिति । '(भवतः) कान्ताप्रपतिपरामुख. मप्रियावृत्तान्तनिवेदनविमुसः भावः भमि. प्रायः १ इत्यो बाम्धर्यम् ! यस्य सप प्रेयस्यां समीपस्थितायामपि कमलपलेन परमारमादितवपुपि सत्यां दूरस्यतासंभावनया महानामन्दः प्रकटति, स एवं जापास्नेहः कारपो भवति, पृयका स्थितिः फियरफ्लेशयतीति विदापि यन्तुतः मिया- विरहिगे मायं तवृत्तान्त नारयासीति चित्रमिति भाष' । 'विग्रहो युधि विस्तारे 'भविभागशरीरयो" इति ईमः ॥ हरिणीवृत्तम् , तएर णं यथा-'न समरसलागः पद येवईगहरिणी मता' इति ॥ ३९ ॥ मदीयानाम् = मरमम्वन्धिनाम् । भागधेगानाम् = भाग्यानाम् । विपर्ययेण: प्रानिपूण्येन । प्रभावप्रकाश = सामर्यप्रकटनम् । प्रतिपलं मम भाग्यमेव सर्वतो मडीया प्रार्थना विफएयतीति भावः। मिपि । इयम् अन्तापूजितपट्पदम् अन्त शायमानम्रमरम पषम् मया दष्टाधरम् दंशितोएम् धत एप प समीरफारम् तस्याः उर्यन्या. आननमिव मुममिव । माम् रणशि पुरोगमनात् निवारयति । अन मलेऽन्तर्भमरः शदायते, स घ मारकारमगुरति तेन चेदं फमर मया दष्टाधरं मरिमयाऽऽननमिव भूस्या मां स्थिायताति भावः । उपमालधार.।।१०।। महाप्यासिनि = फ्मरमध्यस्थिते । मधुकरे नमरे । प्रगयित्वम् = स्नेहम् । गोगतस्यद विहामान्यत्र परितस्य । सनुपायः = पश्चाताप । सय तिष्टामि, पया हमारा दिया माश्य अपना प्रभाव दिनना रहा है, किमो दूसरी जगह । ( एक पग चलकर, रुरकर ) अच्छा नहीं पाता । नद कान, जिसरे नौतर, गराब्द अमर वर्तमान है, मुझे जानेमे रोपता है, पर ऐसा मालूम परता। जैसे मेरे द्वारा सरितापर नया मोत्कारयुज दमारो पोका गुग हो ॥ ४० ॥ का, फ्मन, पर्तमान इस भमरके साप ही गिनता पदाता हूँ, जिसमे पम्पले मानेपर पदताना न पशय ।
१७० विक्रमोर्वशीयम् । (अस्यान्तरे अद्विचतुरस्रका) एकनमपर्धितगुरुतरप्रेमरसे। सरसि हंसयुचा क्रीडति कामरसे ॥४१॥ ( एककमवढिगुरुभरपेम्मरसे । सरे हंसजुभाणो कीलइ कामरसे ।। ४१ ॥) (चतुरस्रकेणोपेत्याजलि बचा ) मधुकर मदिराक्ष्याः शंस तस्याः प्रवृत्ति घरतनुरथ पासौ नैव दृष्टा त्वया मे। (विभाव्य) यदि सुरभिमवाप्स्यस्तन्मुखोच्छ्वासगन्धं मुखलाश्यमन्त्रोपलमे, इतोऽन्यत्र गतस्तु ततोऽपि वनित' स्यामिति भावः ।। अर्धद्विचतुरस्नकः इति । नन्द्यावर्त्तापरनामकः संस्थानविशेपोऽर्धचतुरस्रकः । स एव च हिवार कृतरवार्धद्विचतुरनक इत्युच्यते । लक्षणं तु='अस्यैव चेचरणयोरन्तरं स्यारपटगुलम् , वितस्तिमात्रमयवा नन्धावत्तं तदुच्यते' इति ॥ अस्यैवेत्यस्य प्रकृतसंस्थानस्येत्यर्थः॥ एकामेति । एककमेण अविच्छेदेन वर्धित. समृद्धि गमितः गुरुतर सास्यन्तिका प्रेमरस. स्नेह यत्र ताश का THE अभिनिवेश. आग्रहातिशय यन्त्र ताशे कामरसे सरसि हसयुवा युवकहस. क्रीडति रमते । 'कामरसे' 'वर्द्धितप्रेमरसे' इति सरो विशेषणयं सरस. कामोद्दीपकरवातिशय व्यायितुम् ।। ४१ ॥ चतुरस्त्रकम् =सस्थानविशेप., तल्लक्षण यथा-'नन्धावतस्थयोरों भवेष्टा दशाङ्गुलम् , अन्तरे चतुरै स्थान चतुरस्त्र तदोदितम् ॥ मधुकरेति । हे मधुकर, भ्रमर, मदिराक्ष्या मादकलोचनायाः तस्याः मम प्रेयस्या प्रवृत्तिम् वार्ताम् शस कथय । अथवा असो अनन्यसशलावण्या मे मम वरतनु सुगात्री उर्वशी रवया नैव दृष्टा नैव विलोकिता। ननु कुतोऽयं निश्चयः, तदर्श जासेऽपि फस्यचन विशेषस्यासमवाधानवादित्यत आह यदीति । एक तरह बढ़ता गया है प्रेमरस जिसका ऐसा यह हंसयुवा कामोद्दीपक इस सरोवरमें कोदा कर रहा है ॥ ४१ ॥ भाई मधुकर, मेरी मदिराक्षी प्रियाको खवर वतायो । (कुछ सोचकर ) मालूम होता है तुमने हमारी सुन्दरी प्रियतमाको देखा ही नहीं है। यदि तुम्हें उसके सुरमिस मतुपाड.] प्रकाशटीमोपेतम् । १७१ तव रतिग्मविप्यत्पुण्डरी फिमस्मिन् ॥ ४२ ॥ साधयामस्तावत् 1 (परिफम्यापलोक्य च ) पप नीपस्कन्धनिपरणहरतः फरिणीसहायो नागराजस्तिष्ठति | अम्मात्प्रियोदन्तमुपलप्स्वे । (विलोक्य) अथवा न त्वरा पार्या । (नागराजस्तिष्ठति ) (फुलिका) फरिणोचिरहसन्तापितः । ( फरिणोविरहसंताविनायो।) ममोहरम् तन्मुखोटासगन्धम् सन्मुसमारतसौगन्यम् अवाप्स्पः यदि भास्वाद- पिप्योत , सस्मिन् अधुना रपया मेध्यमाने पुण्डरीक कमले तय रतिः प्रीतिः अम. विष्यत् किम् ? नामविप्पदिति प्रश्नप्या पम् । यदि सा तब लोचनपथमवातरिप्य. पदा सन्मुगोपालगन्धलोलुपस्य तप तदनुवर्तनपरस्पस्यावश्यरतृप्तत्वेनान पुण्ट. रोफेऽधुना तयोपस्थिति भविष्यदश्यसे पात्र, तपन स्वदर्शनमेव स्वकाफतहर्षा मरपामा प्रत्याययनीति भावः। अन मे पेरतनुरिति सर्वनामसयन्धस्ततिपये साधिकारभापणाधिकृतरनम् , परतनुरिनि एमानायास्तम्या विस्मरणस्यासम्म. शिवम् , गन्धविशेषण सुरभिपदं पतफमएरयागपूर्वकतन्मुग्यानुवर्तनस्यौचिरय. प्रासायं प्यायति । मालिनीयसम् ॥ ४२ ॥ साधयाम गन्दामा, गमनस्यामरम्यानया गती विवक्षितायो माघयान इति प्रयुअते फापर, तथा घ नैषधीयेऽपि-'वि माधय साधयेप्सितं स्मरणीयाः समये पय यग ॥नीपरकन्धनिएपणहस्स.पदग्यतरशापापम्यापितशुण्डादण्ट । 'दन्नः करे फरिकरे' इति मेदिनी । पारिणीसहाय -दन्तिन्या गुस् । नागराज परिपरः । प्रियोदन्तम् प्रेयसीचनम् । उपलरगे-प्रापयामि। २ मिनि । परिप्या इस्तिन्या विरहेण पियोगेन सन्तापित , गोदतमधुकरः गन्धिपूर्ण मुगायुका अनुभव होता तो नुम र पमलपर क्यों लुभाये रहने । ॥ ४२ ॥ पाता। (चलकर बोर देकर ) दम्पको शापार शुण्यादा साले अपनी सारी साय वर्तमान पद नागरानी। इसमें अपनी प्रियतमारा पता गा। (देवर) यवागन्दी नहीं करनी चाहिये। ( नागराज गराई) - विक्रमोर्वशीयम् । सुन (मन्दघटी) कानने गन्धोद्धतमधुकरः ।। (फाणणे गंधुद्धश्रमहुअरु ) ॥४३॥ अयमचिरोद्गतपल्लवमुपनीतं प्रियकरणुहस्तेन । अभिलषतु तावदासवसुरभिरसं सल्लकीभङ्गम् ॥ ४४ ॥ (क्षणमात्रंस्थित्वा। अवलोक्य) हन्त कृताहिक' संवृत्तः। भवतु । पृच्छामि । (अनन्तरे चर्चरी) । गन्धे मदे दानवारिणि उद्धताः मधुकराः यस्य तादृशश्च, यद्वा गन्धोद्धता मधुकारा भ्रमरा यस्य तादृशः। फरीति विशेप्यमध्याहृत्य कानने भ्रमतीत्यर्थः कार्यः । 'गन्धो गन्धक भामोदो लेशे सम्बन्धगर्वयो.' इति कोशे गन्धशब्दस्यामोदोऽर्थ स इह भदे उपचर्यते ॥ १३ ॥ 'कुलिका' गीतिविशेष. । 'मन्दघटी' अपि तथा । अयमिति । अयम् नागराजः प्रियकरेणुहस्तेन प्रियतमाया. फरिण्या करेण उप नीतम् प्रापितम् अचिरोद्गतपल्लवम् प्रत्ययप्रकटितपत्रम् भासवसुरमिरसम् मय चन्मधुरस्थादम् । सल्लकोभनम् हस्तिप्रियवृक्षविशेषशाखाम् तावत् भभिलपर आस्वादयतु। प्रियतमायाः करिण्याः करेण दीयमान नयोद्गतपल्लवतया कोम मधु मधुरस्वाद सल्लकीभङ्गमयमास्वाध तर्पयतु स्वं तावदह प्रतीक्षिष्य इत्यर्थः प्रियकरेणुहस्तेनेत्युक्स्याऽस्य भोजनस्य प्रेमव्यापारपर्यवसायिता, तया चान्न विता चरणे स्वामिलपितोत्तरप्राप्तेरपि वाधो व्यज्यते । करिजातो 'सल्लकीखण्डमोजने स्नेहवर्णन कविसम्प्रदाये दृश्यते-चथा च मालतीमाधवे भवभूतिः-'जग्धान वसल्लकीकिसलयैस्तस्या. स्थितिं कल्पयन्नन्यो धन्यमतगन्ज. परिचयप्रागरम्य सभ्यस्यति' इति ॥४४॥ हन्त =इहेद हौं। कृताहिकः = कृतसल्लकीभक्षणः। अह्नि निर्वय॑ते इत्यादि कम् , भन्न प्रकरणवशान्होजन तत् । यह करिणीके वियोगसे सन्तापित तथा वनमें दानवारिकी गन्धसे मधुफरोक उद्धतकर देनेवाला है ॥ ४३ ॥ यह नागराज तव तक अपनी प्रेयसी द्वारा समपित नवीन पालवासे युक्त तय मद्यकी तरह गन्धवाले सम्मकी खण्डका मजा ले ले ॥ ४४ ॥ (कुछ देर ठहरकर ) ( देखकर ) इसने खाना समाप्तकर लिया। अच्छं चात है, पूछता हूँ---
4
पतुर्यो]
प्रकाशटीकोपेतम् ।
१७३
अहं त्वां पृच्छामि श्रावर गजवर
ललितप्रहारेण नाशिततम्बर ।
पूरविनिर्जितशशधरकान्ति-
ईशा प्रिया त्वया संमुखं यान्ती ॥ ४५ ॥
(६ पुच्चिमि या अक्सादि गथपक
ललिषपहारे णासियतका ।
पूपिणिजियससदरकन्ती
दिठी पिस पसंमुहमन्ती ॥ ४५ ॥
( पदावं पुरत टपरस्य)
मदकलयुधतिशशिकला गजयूथप यथिकाशवलफेशी।
स्थिरयौचना स्थिता ते दूरालोके मुग्वालोफा॥ ४६॥
भए चामिसि । हस्तिमहारण सीटकरापातेन । माशिततस्पर उपाटित.
इस हे गजपर करिश्रेष्ट,, दूरविनिर्जित शशधरकानितः भरयन्ततिरस्कृतघन्द्रमयूम्या
पन्द्राधिकसुन्दरीत्यर्थ , 'सम्मुम्बम् सभिमुगम् पान्ती गच्छन्ती स्पया दृष्टा १ भदे-
दिता किम् ?' इति भाई स्वा प्रणामि साचपर फयय । अम प्रतिपाचस्प फरिणः
सन्मुपायस्थितत्वादेव प्रतिपायावतीसौ संभवन्त्यां स्यामिति फयनम् , एवं पृच्या
मीयुतमपुरगयाम्मदर्ये कर्तरि धेऽमिति विशिष्य कथन पान्यच्यावृत्तिवि.
शिष्ट स्वदर्य मदर्थ पयति, ततध्यातिदायस्तयोर्यज्यते पनेनाहमायातः प्रष्टा,
स्वयाऽयस्यमेतदुतरं दातप्य परोपकारस्येत्यादाय. फाति ॥४॥
मायभनि । हे गजयूपप, चूथाधिनाय, मदफलयुवनिशशिकलामदेन कलाः
पायलमधुरम् भार पनयः रम्या' या युपरायः तासु
पशिकटा चन्नम्य सुन्दरी
पूमिकामावर केली यूधिकापुष्पचितधामिण्टा मुगाटोका रग्यदर्शना (मम प्रियो
नी)ने दुराहोके स्थिता किम स्पपा दूरसो एटा फिम् । मनोरयां शशिकला.
भजी गजार, में तुमसे पासा तुमने मन्द साप.तरे भी महान गृक्षको
पराशापी पना दिया, पगा चन्द्रमाको फानिराफो एकाग जीत लेनेवाली हमारी
दिसामनेमे गुजरने तुमने मेगा॥ ४५ ॥
पजी मतवाले, गजराज, गुलतियों में उत्कृष्ट यूयिका कुनुम मेशने लगाये देसनेमें
मयरम निष्प ननीना हमारी प्रेयसी तुम्हारी घागों के सामने आ ?॥ ४६ ॥
१७४ विक्रमोर्वशीयम् । (आकर्ण्य । सहर्षम् ) अनेन स्निधमन्द्रेण गर्जितेन प्रियोपलम्मशसिना समाश्वासितोऽस्मि । साधाच त्वयि मे भूयसी प्रीतिः । मामाहुः पृथिवीभृतामधिपति नागाधिराजो भवान् अव्युच्छिन्नपृथुप्रवृत्ति भवतो दानं ममाप्यर्थिपु । स्त्रीरत्नेपु ममोर्षशो प्रियतमा यूथे तवेयं वशा सर्व मामनु ते प्रियाविरहजां त्वं तु व्यथां माऽनुभूः ।।। । %D स्वमारोप्यमाणमितरस्त्रीपु नक्षत्रस्थानीयस्वमारोपयति तेन तदपेक्ष तस्याः सम सौन्दर्यम् , कलारवेन फलक्कराहित्यम् , सुखालोकेति स्थिरयौवनस्वं तच्च दिद मूलकमिति चावेद्यते । 'चित्र किर्मीरकल्माषशवलैताश्च कवुरे' इत्यमरः ॥ ४६॥ स्निग्धमन्द्रेण = स्निग्धम् मधुरम् गभीरश्च तेन । प्रियोपलम्मशसिना प्राप्तिसूचकेन, प्रियाज्ञानप्रकाशकेनेति वार्थः । समाश्वासितः= सान्त्वनां गमि (नागराजोऽयं स्निग्ध गभीरञ्च गर्जित कुर्वन्मन्ये मां तव प्रिया मया प्राप्ता : चेति सूचयन्नाश्वासयति) साधात् = समानधर्मस्वात् । भूयसी = अतिवह धर्मसाम्यात्प्रीतिभूयस्त्वमुक्त तदेवोपपादयितुमाह-मामाहुरित्यादि । मामिति। माम् पृथिवीभृताम् भूपालानाम् अधिपतिम् अधीश्वरमाहु' त्रु लोका इति शेषः । भवान् नागाधिराजः करिपतिः । भवतः दानम् दानवारि ४ याचकेषु भ्रमरेषु मध्युच्छिन्नपृथुप्रवृत्ति अन्युच्छिन्ना अनिरुद्धा पृथुः महती प्रन प्रवाहो यस्य तादृशम् अविरतभूयिष्ठप्रवाहम् । ममापि दानम् द्रव्यवितरणम् ॐ याचकेषु भव्युच्छिन्नपृथुप्रवृत्ति अनवरतप्रवृत्तम् । स्त्रीररनेषु ललनागणमणिषु उ मम प्रियतमा, यूथे हस्तिसमूहे इयम् वशा करिणी तव प्रिया। (इस्थम् ) ते तव मामनु सदनुगुणाम् , सर्वोशतस्तव मम च सादृश्यमित्यर्थः । स्वर प्रियाविरहजाम् करिणीवियोगजन्याम् व्यथाम् कष्टम् मानुभूः न प्राप्नुहि । ( सुनकर, सहर्ष ) इस सप्रेम धीर गर्जनसे प्रियाके मिलनेको बात सूचित रही है, इससे मुझे सन्तोष हो रहा है। समानताके कारण मेरा तुर स्नेहातिशय है- मैं पृथ्वीपति हूँ तुम गजपति हो, तुम्हारी दानवारिधारा सतत चलती र है, मेरो भो । जैसी तुम्हारी प्यारी यह करिणी सभी हथिनियों में अलवेली है, प्यारी उर्वशी भी उसी तरह स्त्रियों में सर्वश्रेष्ठ है। तुम्हारी सभी बातें मुन मिलती हैं, केवल भगवान् तुमको प्रियाविरहका क्लेश न दें ॥ ४७ ॥ ।
पार्यो] प्रकाराटोकोपेतम्। १७५ - है न . at. । -- सुसामारतां नवान् । साधयामस्तायत् । (परिमन्य पातो दृष्टिं दवा) अये सुरभिमन्दरो नाम विशेपरमणीयः नानुमानालोक्यते । प्रियश्रायः मप्मरमाम । 'अपि नाम सुतनुरस्योपत्यफायामुपलभ्येत । ( परिसम्या- पोक्य च ) हन्त मदीयैर्दुरितपरिणाममघोऽपि शतहदाशून्यः संवृत्तः । धापि शिलोचयमेतमपृष्ठा न नियतिष्ये । ( नन्तरे रात्रिका) मागप:- राजरानरम नागराम इति सममाययोः पदम गौरवम, याचपु सततमतप्रवाह मदीयं बप्पपिसरणं भ्रमरेपु सवापि दानवारि मततप्रवृत्तप्रवाह मिति उश्यमेव कार्यकृतं गौरवमपि, एहनारगमुर्चशी मम प्रियाफरिणीनिमिय पाप सप प्रियेति प्रियाप्राप्तिपीमाग्यमनमपि गौरवमाययो. समानमेष, प्रय सपा माम्ये फेल प्रियाविरहरफएममाधिरमस्ति सम्ममंधारयस्य न तदाप्नु हीनि भायः। अधिको राजा अधिरागः । 'राजार ससिभ्यष्टम् इति टच । 'दान गजमदे स्यारो। 'यशायन्यासुतायोपासीगणीकरिणीषु च' इति विश्व । शार्दूला- परित गृतम् ।। १७ ॥ विशेपरमणीयः = सुन्दरगर । सानुमान् = पर्यनः । अयम् = सुरभिकन्दरो नाम मानुमान। नुन्नु'-सुन्दरी (उर्वशी), पलभ्येत प्राप्येत । सस्य सरभि. फन्दास्यस्य सानुमतोऽप्यरो जनप्रियावादप्परो भूलाया मम प्रेयस्या उस्याः समाप्यतेऽत्रीपरधिरियाशयः। उपरपकायाम् पर्वतासन्नभूमी 1 'टपरयकाऽदेरा- (मरा भूमिसमधिायका' हरयमर, उपाधिम्यां स्यान्नासधार यो. इति स्यन् । हन्त । मुरितपरिणाम. = पापविपाः पनादायन्यः = यिनान्यः । तिम घाटा प्यपमधरशब्दा. अचापि या यरया मा सतहदा पोटरादितया TET : 'शम्या मतादा वादिन्यरायः एणप्रमा' इत्यमरः। विगुप्ततायां सायां मानकारी मियान्येपणं नुकरं तन्ममामाग्येन विपदपि नास्तीति पेट'। शिलोचयः- तामियाप्रतिमननुयुन्य । न नितिप्ये अन्यतो न गमिष्यामि। परिका गीतिविशेप', गहणं पया-'पर्यायेण पानस्तियं नतमु पुतं तुम मर रहो, में चलता । (नतपर, गली और नजर डालफर) बहा! गापिन्दर नामक शेिप रमणीय पास दिग: पद रहा है, अप्परायें पले बहुत पार परतीको प्रस्ता, पदी हमारी पारी मी पाम हो, (चलकर तथा ऐशहर ) मेरे भाग्य मेपने विषतो नहीं चमकता । फिर भी मैं - पूरे पिना नदी लोगा। 7 - - इस पर्वत १७६ विक्रमोर्वशीयम् । प्रसृतखरखुरदारितमेदिनिर्वनगहनेऽविचलः। परिसर्पति पश्यत लीनो निजकार्योयुक्तः कोलः ॥४८॥ ( पसरिप्रखरखुरदारिअमेइणि वणगहणे अविचलु । परिसप्पइ पेच्छह लीणो णिअकजुज्जुश्रो कोलु ॥ ४८ ॥) अपि बनान्तरमल्पकुचान्तरा श्रयति पर्वत पर्वतु सन्नता इदमतगपरिग्रहमङ्गाना पृथुनितम्व नितम्वघती तव ।। ४६ | कथं तूष्णीमास्ते । शङ्के विप्रकृष्टो न शृणोतीति । समीपेऽस्य पुनरेनं पृच्छामि । ( परिक्रम्य ) शिरः । श्रीरागकुम्मतालेन निवद्धा खण्डिका मता' । इति । कुम्भतालश्च का द्रुता यन्त्र अर्धचन्द्रस्तनः परम् । दविरामो लघुश्चैको विन्दुश्वार्थद्रुतो भवेत् । रायो लघुद्वन्द्वद्भुतो लघुविरामवान् ॥ इति । खण्डिका गद्यभेद इति भरतः, त खण्ढी गणेशदेवत्या सात्वती वृत्तिमाश्रिता । श्वेता हास्यकृदारव्धा वैदी संभवा' इति ॥ प्रसृतेति । अविचलः गभीर निज कार्ये फन्दाद्यन्वेषणरूपे उद्युक्तः लग्न गहने वनगुल्मे लीन प्रच्छादिततनुः प्रसृतैः प्राप्तप्रसारैः दीर्धेः खरैः तीचणाई दारिता उत्खाता मेदिनी पृथ्वी येन तादृशः कोलः परिसर्पति भ्रमति । कोलान्योका स्वावस्था सूच्यते ॥४८॥ अपि वनान्तरमिति । अल्पकुचान्तरा कृशस्तनमध्यभागा पीवरस्तनी पर्वसु गुल्कादिसन्धिषु संनता निम्ना नितम्बवती प्रशस्त नितम्या च इयम् हे पृथुनितम्पबृहत्कटकपर्वत, इदम् अनङ्गपरिग्रहम् सुन्दरतया कामस्यावार धनान्तरम् श्रयति गाहते मपि । हे पर्वत, पृथुलनितम्वा पीवरस्तनी चेय कामस्याश्रयभूतमिद बनान्तरं प्रविश्य स्थिता किमिति प्रश्नार्थः॥ हरिणी वृत्तम् , लक्षणमन्यन्नोकम् ॥४९॥ तूष्णीमास्ते = मूकस्तिष्ठति । विप्रकृष्टः = दूरवर्ती । इस भयावने जंगल में लीन तथा चञ्चल खुराघातसे पृथ्वीको दारित हुआ यह सूअर अपने काममें लगा हुआ चला जा रहा है, देख लो ॥ ४८ । विस्तारयुक फटफवाले पर्वतराज, संहतस्तनी, प्रशंसनीय नितम्वा, का निधिरूपा, पर्वभाग; सन्नत शरीरा वह सुन्दरी तुम्हारे वनमें छिपी है क्या ? | इसने चुप्पी क्यों साध ली। मालूम पड़ता नहीं रहा है। इसके पास जाफर फिर पूछता हूँ,-(चलकर) दूर होने के कारण यह है पतुर्पोऽ.] प्रकाराटीफोपेतम् । (अनन्तरे चर्चरी) स्फटिकशिलातलनिरनिर्मल याविधकुसमविरचितशेयर । फिनगमधुरोहीतमनोहर दर्शय मम प्रियतमां महीधर ॥ ५० ॥ ( पनिनिलायलगिम्मलमिनार बनिहपुर मयिरहने । निणरमारुग्गीश्रमणोहरु रेक्यावहि मा पिअत्रम मदिहरु ॥ ५० ॥) (परिकयोपरत्यालि पदप्या) सर्वशितिभृतां नाथ या सर्वानसुन्दरी। रामा रम्ये घनोहरो मया घिरहिता त्वया ।। ५१ ॥ (याये । सदर्पम् ) कच ययाकम दृष्टया । भवानप्यतः प्रियतरं हिनि। स्फटिका. श्वेतमणय. सन्मयः शिलानले, प्रन्नरमण्ड निर्भरम् त्यरा निर्मट स्यद, याविधैः नानाप्रपार समः विरचितगेगापिहिराया गे, पिपराणान सुरगाययतया प्रसिद्धानां देययोनिविशेषाणाग मधुरैः अतिप्रियः हीरी. उसी गीत. मनोहर रमणीय, इद पर्व सग्युदयन्तस्य नहीधरेयम्प विरोप- म ६ महीधर, मम प्रियतमा दर्शप माशरकारय ।। ७० ॥ माक्षितिनामिनि । हे सर्ववितिमृताम संषा पर्वतानगं नाय स्वामिन , सर्दा इन्दरी पारमाली रामा रमणी मया पुरूयमा दिरदिया पियुमा स्ये घनोरेगे मदीये पनप्रान्ते स्पया res स्मि ? हे घराघरवर, मया विरहिता सुन्दरी मुना पानि मघारिएयान् । तया सति मदावामनाय प्रतिवचनं दीयतामिः पारामद।। ५१॥ सपम्-पंधान पर्वतेन उर्यशीमचारयुतरग्योभावनात नियोभावनातराशा माय प्रग्नयागयस्य पर्वतपन्दराप्रतिध्वनितस्य पुनरोप निगम्यमानस्य च पर्वत भारपायावेन एपनात् । तस्य 'पारपस्य' तपादन पचानप, पेय पोजना- जी शिनातलरे निर्मलाय, नानाविध फूलोको गिरोन्पग पगरे, शिरो मार पानसे मतिरमणीय पर्वतपर, तुम मुझे मेरी प्रियाले दर्शन करा ॥ ५॥ (कर) पतराम, मन्दरी हमारी विरहिणी प्रेयसीको व में मटरले मुमने देता है ?॥१॥ (मार) नया कहा? देशा? तुमको भी इस मधिक प्रिय १७८ विक्रमोर्वशीयम् शृणोतु । क तर्हि मम प्रियतमा । ( नेपथ्ये तदेवाकर्ण्य ) हा धिक् । ममैवा कन्दरमुखविसी प्रतिशब्दः। (विपादं रूपयित्वा ) श्रान्तोऽस्मि । अस्य म्तावद्भिरिनद्यास्तीरे स्थितस्तरङ्गवातमासेविष्ये । इमा नवाम्बुकलुगार्मा स्रोतोवहां पश्यतो मे रमते मनः । कुतः- तरङ्गभ्रूभगा क्षुभितविहगणिरशना विकर्षन्ती फेनं वसनसिव संरम्भशिथिलम् । 'हे सर्वशितिभृताम् सर्वेपां नृपाणां नाथ स्वया विरहिता रामा मया दृष्टा । मन समानम् । विगताभिधान वीथ्यङ्गमिदम्, यदाह विश्वनाथ:-'त्रिगतं स्यादने र्ययोजन श्रुतिसाम्यतः' इति । भवानप्यत. प्रियतर शृणोतु = यथा भवान्मां मप्रेयसीवृत्तं श्रावयति तोऽपि प्रियतर भवानाकर्णयतु । इद च राज्ञः प्रसन्नताज्यक्षकमाशीर्वचनम् । कन्न मुखविसी कन्दरप्रसारी। प्रतिशब्दः प्रतिध्वनिः। श्रान्ता-सातश्रम.। तरचार तरदेशादागतो वातस्तरमवातः, तस्य जलकणहारिवेन शीतलतया श्रमहरस्वर मासेविप्ये = उपभोघये । नवाम्बुकलुपाम् = नववर्षाजलाविलाम् । स्रोतोवहाम् नदीम् । मनोरमणस्य कारणमन्त्र प्रियासाम्योपलब्धिरिति श्लोकेनाप्रेतनेन फुट भविष्यति । तरङ्गभ्रमझेति । तरङ्गाः भुवः भगाः विकाराः इव यस्याः सा तरङ्गममा तरगाणा भूविकारणाञ्च कुटिलतया नदीतरक्षा एव कोपनायास्तस्या भ्रूमला है निरूप्यन्ते । सुभितानाम् इतस्तत. सञ्चरताम विहगानाम पक्षिणाम् श्रोणिः पी रशना मेखला इव यस्याः सा। सञ्चारशालिविहगततेर्मेखलाभावेनोपादानं मा वर्तितया पतिभावापन्नतया चलतया च, कोपनाया हि मेखला चला। सर कोपेन शिथिलम् श्लथम् वसनम् वस्त्रम् इव फेनम् निकपन्ती भादायावलम्बमा क्रोधना हि स्त्रियो पसन शिथिलमवलम्ब्य प्रतिष्ठन्ते श्वेतवलपणत्वसारया सुननेफा अवसर मिले। हाँ तो हमारो प्रिया है कहाँ ? ( नेपथ्यमें वही सुनकर हाय ! यह तो हमारे ही शब्द कन्दरामें गूज रहे हैं। ( खिन्न होकर ) थक ग हूँ, इस पहाड़ी नदीके किनारे बैठकर तर वातका सेवन करता हूँ। इस नदीत देखकर हमारा हृदय प्रसन्न होता है, यद्यपि इसमें बरसाती गन्दा पान ks] प्रकाराटीकोपेतम् । १७६ ययाऽऽविहं याति स्वलिनमभिनंन्धाय बहुशो नदोमायनेयं ध्रुघमसहना सा परिणता ।। ५२ ॥ मयतु । याचिये तारनाम् । (प्रशतिं कृत्वा ) (अनन्तरे टितिका) प्रसीद प्रियत: सुन्दरि एनया मुभिताफरणविलमके नत्या। सुरसरित्तीरसमुनसुफणफे अरियलमारिते नदि ।। ५३ ।। मनरवरूपणम् । यदुपाः पुनः पुनः यथा यस्मात् इयम् नदी उपशी मम डिसम् अपराधम् भमिसन्धाय मनति निघाय माथि दम् कुटिएम् (पयास्या. 1) याति गमति नपा तस्मात् इयम् ध्रुषम् उपप निशितं जाने नदीभायेन पेग परिगता नदीपंगता भलाहमा फोपना या उपकी। मयमाशा-इप नदी. न नदीमादंगता मगोम्पेव विरासे, त्यां ये समझा. ते सत्या सुयोः टेषयानि, लग पा घटा विहगमाला सा तस्या रशना, एवं पद फेनं विकर्षति मन्पे सा अप यमन विकसि, इप परकुरिल गच्छति सा ममापराधान्तर्नि व पा.गरपति कारगरभि सोदश्येष पोपयशापदीभाष गतेति मम तर्फ प्रति । शित सूधिना प्रालित घहित निपु' इति विरोचन, । रूपकानुप्रागि. प्रेपालदार ॥ शिपरिणीतम् , राहणं-पचारसग्दग्पिसा यमनसभाग तरिणी' इति ॥ ५ ॥ पाथिप्पे प्रार्यपामि, फोपायपानमिति पो । सनपिम् =पाययोजनम् युतावादि पुमान् ) प्रमा शपि सुन्दरि, नदीमपरिणते भियतमे, एनया मदीयया नाया लनेन ममीद सा भव, मास्य पादपतगयधितया नत मपि मान चिश्म नातिनादि पादयस्येम्पy.। सुभिताः सञ्चारणशीला पका पादनुकारित पाटपन्त. रा प निया विना पत्र पर तामपुटी तथा नरin , द एपमेय संयोधनम् ती ममुरमुकाः एनकाः मृगाः यन मार, रिश मारित भगागुनरिते, ममिदं गदोशिशेषगम ॥५॥ सात न इसके पसन है, सीमासे गिरती परती नद रन रही है, मातम पसार हमारा प्रेममीटर इस महो म्पमें परिणत हो . मियों पर। (दाप पर) PETH पारित, गातार राने रिस उमिटर परिपाठी, एमित 6 - समान श्यामल, प्राची दिशासे धानेवाली इवासे उठने वाले करतोल रूप बाप १८० विक्रमोर्वशीयम् । (पसी पिअधम सुन्दरी एणए सुहियाकरुणविहामए गए । सुरसरितीरसमूसुभएणए अलिउलझंकारिए गए ॥ ५३ ॥) ( कुटिलिकान्तरे चर्चरी) पूर्वदिक्पचनाहतकलोद्गतवाहु- मेघाङ्गैर्नृत्यति सललितं जलनिधिनाथः । हंसरथाङ्गशलकुङ्कुसकृताभरणः करिमकराकुलकृष्णकमलकृतावरणः। वेलासलिलोद्वेल्लितदत्तहस्ततालो- ऽवस्तृणाति दशदिशो रद्ध्वा नवमेघकालः ॥ ५४॥ (पुवदिसापवणाहप्रकलोलुग्गप्रवाही मेहअझे णचइ सललिअंजलणिहिणाहना। हंसरहनसहकुझुमकाभरणु करिमअराउलफसणकमलकावरणु । पूर्वदिागास । पूर्वाद प्राची दिशा सस्या भागत. य. पचनो वायुस्तेन भारत में नाभिमृष्टः यः कल्लोलः तरङ्गः स एव उद्गतः उस्थितः बाहुर्यस्य ताशः जर नाथः समुद्रः सललितम् सविलासम् मेघोझै घरूपतया दृश्य. करचरणादिमिर नृत्यति । सरसरूपं माहुमुस्थाप्य समुद्रो नृत्यतीत्यर्थः । नृत्यप्रवृत्तस्य समुद्रप विन्यासमेय वर्णयितु माह-ईसेति । हस. मराल. रथाङ्गः चक्रवाफ., शान्युका मध्य (फपछोरपणा) तैः कृतमाभरणम् मल करणं यस्य तादृशः, तथा-करिणः महा। मकरा पाहाः, तैः आकुलानि इतस्तो व्यस्तीकृतानि यानि कृष्णकमलानि कृतमावरणम् पिधानम् येन ताप। करिभिर्मकरैश्यालोनिसानि श्यामकमला श्यामपिधानानि परिदधान इत्यर्थः । वेलायाम् तटे सलिलस्य पयसः यत् । ल्लितम् उपछलनम् तेन दत्तः ताल. यस्मै ताशः। एतत्सर्व समुनस्य यत्र नर्सफरवं निरूप्यते । नवमेघफालः नवाम्बुदश्यामश्च समुद्रः दशदिशः स अपि.दिश रुम्वा अवरुध्य अवस्तृणाति प्याप्नोति सर्वा अपि दिशो व्याप्यावति इत्यर्थः ॥५४॥ निर्दय पक्षियों घाली नदी, मेरे इस प्रणामसे प्रसन्न होश्रो, अरी प्रियतमे ॥ ५३॥ हंस, चक्रषाफ, शच घगैरह गहनोंसे भूषित, फरि, मकर तथा काले कमला आवरण धारण करके, किनारे पर उठने वाली र ताल देदेकर, नवीन मेघ . - विशेषणा दुः] प्रकाशटीकोपेतम् । १८१ पेलाशिनुरोशिमदरपरिणतालु घोरपद दगदिश रुन्धेविगु गपमेदयालु |॥ ५४॥) (नर्वरिफयोपयस्य भानुभ्यो स्पिषा) । त्वयि निवथरतेः प्रियवादिनः प्रणयमापराद मुपचेतसः । फमपराधलघ मम पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजन यतः।। ५५|| अथवा परमार्थसरिदेवैपा । न सलर्वशी पुरुरवसमपहाय समुद्राभि- परिणी भविष्यति । भवत् । अनिदप्राप्याणि लेयांसि । गवदमुमेव विनिमयरतरिनि । यमि यहिपये निपटरते पदानुरागरम मियपादिम मिए. दिया गपमा पराप गुपचेतसा प्रोतिमा विमुपमानमरय मम, हे मानिनि, म किरायरूपम् मपराधयम् दोपलेशम् पायरि पीपसे यतः अपराधशारकार र पायजाम् तर गफमूल नकरणम् गनं यजमि पलमर्गतो पूरं नयसि । मिमागिनी एमपिम्पनांपक दानशम कारणादेव जहार तमनारणतयाऽनुरागा• (4 मनोरप्रेक्ष्य. समयिनोपपाय, परतिरक्षात् , सरपप्यनुगने ष्टुभाषितारयाग- एनं भवितुमईति, सापि मपि नारोप्या, प्रियवदनमीटरयान , सत्यप्यनुरागे यादि ध प्रगयप्रार्थनापरा गुपच ता भवितुमईति, तदपि नयि मास्ति- समानापारागुलवादेव प्रपिलानि स्याहारणानि मयि मोपपपन्तेऽयापि पनि राषितं ते तरकारमाभिधानमिति भावः । न पटान्तविशेषगप्रय. धाराधामाधोपपासाभिमायगमंचाएपरिकरारार' । जन एवमपीरययोऽपश्य. म, मन्यया स्पानिधे म्रताप्रतीतिमाए, तेगावानमितियाप्पावास्यो- ति जयप्रकाश रिजालना पृतम् ॥ ५॥ परमार्थपरिस् = घरगुतो नदी पं पार्थ नरोय ना रूपान्तरं प्राप्नोर्वशीति । भपताप = परियाय । ममुद्राभिचारिणी = समुद्रगामिनी । अनिदमाप्या. -फिर पर एम मेपहप भासे मनोहर नृत्य करता gघा दश दिशामाफो करा रहा है ॥ ५४॥ (समीप काकर भौर पुटने टेफहर) ममें परा नुमपर प्रीति रसी, मोटे नवन घरे, प्रणयमा पाने में सदा गटारा, शिर म दास गुमने कौन अपराध देगा जिससे गुमे छोर दिया, प्रोसंपने, या वो यही ॥ ५५ ॥ गरसद पद नदी हो। उर्वशी पुरुषाको सोफर ममुद्राभिषारिणी नहीं होती है। शरा, उदास होरर पेट आनेसे श्रेषकी प्राप्ति नहीं होती। तय सफ T केसर निकल नहीं सके हैं ऐसे जिसके एक फूलको हमारी प्यारीने मायेपर १८२ विक्रमोर्वशीयम् । प्रदेशं गच्छामि यत्र मे नयनयोः सुनयना तिरोभूता । ( परिक्रम्यावलोक च) हन्त दृष्टमुपलक्षण तस्या मार्गस्य । रक्त कदम्यः सोऽयं प्रियया धर्मान्तशंसि यस्यैकम् । कुसुममसमग्रकेसरविपममपि कृतं शिखाभरणम् ॥ ५६॥ ( विलोक्य ) इम तावत्प्रियाप्रवृत्तिनिमित्तं सारङ्गमासीनमभ्यर्थये। कृष्णशारच्छविर्योऽसौ दृश्यते काननश्रिया। वनशोभावलोकाय कटाक्ष इव पातितः।। ५७ ॥ णि = निर्वेद. मालत्यम् , अनिवद. सततोरसाए., तेन प्राप्याणि छम्यानि । लन्धु कदाप्यालस्य नाश्रयणीयमिति भावः। श्रेयांसि इष्टार्थाः। सुनया सुन्दराक्षी । नयनयोः तिरोभूता अदृश्यता गता। उपलक्षणम् = ज्ञापफ दि रक्तकदम्य पनि । अयम् पुरोवर्ती ल. रक्तकदम्ब रछपुप्पो नीपतरुः यस्य स्पस्य धर्मान्तशसि निदाघावसानसूचकम् एकम् कुसुमम् ।' पुप्पम् असमप्रसरविषमम् असमग्राणि यानि केसराणि तैः विपमम् उन्नत अपि प्रियया उर्वश्या शिखाऽऽभरणम् मस्तकालसरण कृतम् । अयमसौ रका सरु यदीय वर्षासमयागमसूचकमनिममेक पुप्प विषमकेसरमपि प्रियया । स्थापितमित्यर्थः। एतेनानेन वृक्षण प्रियायाः परिचयो व्यजितः ॥ ५६ ॥ प्रियामवृत्तिनिमित्तम् = सर्वपीसमाचारज्ञानाय । सारङ्गम् = मृगम् । नम् = उपविष्टम् । भास्ते शानचि आसीन इति रूपम् 'ईदास' इत्याकारस्पे। कृष्णाशारेति । य. असो सारङ्ग. मृगः कृष्णशारच्छवि. कृष्णा नीला शारा घ छवि कान्तिर्यस्य तादृशः नीलकरकान्तिरित्यर्थः । फाननश्रिया कस्य शोभावलोकाय वनलक्ष्मीविलोकनाय पातितः कृष्णशारच्छविः कटाक्षः नेत्र यही चलता हूँ जहाँ वह सुनयना मेरी आँखोंसे ओमल हुई थी। ( पलक देखकर ) अहा, मैंने उसके मार्गका चिद्ध पा लिया । यह वही रफकदम्प है, वर्षाके धानेकी सूचना देनेवाले और जिस . हुए हरिणसे तब तक पून लिया था ॥५६॥ ( देखकर ) अपनी प्रेयसीके विषयमें इस बैठे यह हरिण को काला तथा चिसकवरा है, ऐसा प्रतीत होता है मा लक्ष्मीने वनकी शोभा निरखने के लिये काली तथा चित्रवर्ण आखोको किया हो ।। ५७ ॥
गयोs] प्रकाराटीकोपेतम् । १३ (चरी) सुरसुन्दरी जघनभगलमा पीनोत्तमघनस्तनी स्थिरयोचना तनुशरीग हंसगतिः। गगनोज्ज्यलफानने मृगलोचना भ्रमन्ती एप्पा त्वया तहिराइसमुद्रान्तरादुनारय माम् ।। ५८ ।। (मुरमन्दरि जगरालस पोग्गु शापणत्यणि पिरजोवण तणुसरीरिएंसगइ । गणुज्जलकाणणे पिघलोयणि भागन्ते दिट्टी पदं तह निरदसमुहन्तरे उत्तारहि मई ॥ ५८ ॥) (विलोक्य ) कि नु खलु मामयधारयन्निधान्यतोमुखः सवृत्तः । अस्थान्तिकमायान्ती शिगुना स्तनपायिना मृगी रद्धा। एश्यने । सयमर्थ-अयं यः पुरतो मगः दृश्यते स कृष्णपर्युरपेहकान्तिरस्ति, एयता एदि परधानमण्यक्ति प्रहला फाननशोमामीपितु कृष्णधारयपि पातयति, स एवायं न मृग इति चुसिरदतीति ॥ ५० ॥ घरगुन्दरीति । सुरसुन्दरी देवारमा घनमराएदा शोणीभारादरमगमना पामोधापनत्वनी पीयरोतनिपिटाचा स्थिरयोयना (देवानानायादेव)सपाथि पोयनायरया तनुशरीरा कृशादी एमगतिः मरालगमना मृगटोचना परिणेक्षणा गगनोजयदफागने मायनीरयादिमाग्यनाफाशतुष्ये बने यदि स्वया दृष्टा सदा माम् पहिरदममुहानाराव उत्तारय पारं गया तो दयित्वा मम विरप्या दाम. पनि मापः॥५॥ सपधीरयन् तिरएन् । अपधोरणं च पचनाध्रवणानुपरणापनुमेपम् । संगृतः जातः। अरदातिमिनि। अस्प कृष्णशारापिगम्य पन्तिकम् समीपम् शापान्ती रे मदीनाप, अगर सापने इस मामले ममान सुन्दर गना-देवाना, पन्दगमग, ततया उसन स्रानादालो, स्थिरयौवना, युवाली देहपाली, हंस- पाना, सोचना हमारी प्रिया मोका सो( यता और ) से इस बिपनेसे मगादये । ५८ ॥ (कार) मा मद मेरो यगोलना करके यूरी और ना फेरर पट गया है। के पास माती हुई गारो स्तनपायो शावतीने रात में घेर लिया है, १८४ विक्रमोर्वशीयम् । -- तामयमनन्यदृष्टिभुग्नग्रोवो विलोकयति ।। ५६ ॥ हंहो यूथपते । अपि दृष्टवानसि मम प्रियां वने कथयामि ते तदुपलक्षणं ऋणु । पृथुलोचना सहचरो यथैव ते खलु सापि वीतते ।। ६०॥ कथमनादृत्य मद्चन क नत्राभिमुख स्थितः। उपपद्यते । परिमवा सुभगं तथैव मतो नायमर्हति वाच्यतामि त्याशय. ॥५8 ।। मागच्छन्ती मृगी एतप्रिया हरिणो सनपायिना स्तनन्धयेन शिशुना रुद्वा मध्ये निरुद्वा । ताम अन्ति कमायान्तीम् बालेन स्तनपानप्रवृत्तेन प्रतिवद गमनां मृगीमा भनन्यदृष्टि' तदासकलोचन अयम् भुग्नग्रोवः गलितकन्धरः विलोकयति पश्यति अयमाशयः-अस्य प्रेयसी वदभावैतभिमुखं चलिता, मध्ये च स्तनपः शिशुस्त प्रतिवद्धगतिं कुरुते, अस्यामेव स्थितावान्तरमावोदयवशात्तद्गतप्राणोऽन एव घाब ज्ञाननिरपेक्षश्चायं भुग्नग्रोवः सनवलोकते ताम् , हहो यूपपते = अयि मृगसमूहपते, होपदं सम्बोधनार्थम् , तद्यथा चन्द्रालो 'हहो चिन्मयचित्तचन्द्रमणय सवईयध्ध रसान्' इति ॥ अपि दृष्टवानिति । मम प्रियाम् उर्वशीम् वने असि प्रत्यक्षीकृतवान् दृष्टवान् किम् ? अपिरन प्रश्ने । ननु तव प्रियां दृष्टवानप्यहं कथं सा मया दृष्टा न वेति प्रति पद्येय, तत्परिचयामावादमाह-ते तुभ्यम् तदुपलक्षणम्, तच्चिह्न कधयामि ग्रुपे का भवहितः सन्नाकर्णय । ते तव सहचरी पृथुलोचना विशालाक्षीय सङ्गिनी यो सुभगम् भभिरामम् वीक्षते पश्यति तथैव सा मम प्रिया उर्वश्यपि सुभगम् वीक्षते । स्वप्रियादर्शनं स्वया चिरपरिचितं तत्समावलोकना च सेति दर्शनविशिष्ट स्वमेव तस्परिचय इति भावः ।। ६०॥ कलत्राभिमुखम् = स्वस्त्रियाऽध्युषितं देशम् प्रति मुखं कृत्वा । उपपद्यते यह मृग उसो अपनी स्त्रीको गरदन टेढ़ी करके एकटक देख रहा है ॥ ५९ ॥ अजो यूथपति ! क्या तुमने हमारी प्रियाको वनमें देखा है, मैं उसके चि वताता हूँ। जिस तरह तुम्हारी पृथुलोचना यह मृगो सुन्दरतासे देखती है वह में ठीक उसी तरह देखती है ॥ ६०॥ क्या मेरी बात अनसुनी करके अपनी स्त्रीको ओर मुंह कर लिया। ठीक रमणी . -
पशुप]
प्रकाशटीकोपेतम्।
१८५
5
रपदं दशाविपर्ययः । इतो पयम्-( परिसम्प, बालोक्य च ) किं नु
चलु शिलाभेदान्तरगतं नितान्तरकमिदमालोक्यते ।
प्रभालेपी नाय दरिहतमृगस्यामिपलवः
स्तुलिङ्गः न्यादोर्गगनमभिवृष्टंपुनरिदम् ।
(विमा प्य)
यये रनाशोकस्तरकसमरानो मणिरयं
यमुदतु प्पा व्यवलित चालम्बितकरः॥६॥
दुपते ! दशारिपर्यय =भाग्यविपर्यास परिभवास्पदम् तिरस्कारशारणम् ।
रोटानेदान्तरगतम् शिगाफसमध्यवर्ति । नितान्तरामम् = सलिलोहितवर्गम् ।।
प्रभात। अयम् पुरोल्पमान' प्रमालेपी (प्रमया हिम्मति दिशाबकाशान्
चाप्नोति इति प्रमारपी) प्यातमम हरिहतमृगत्य केसरिनिदनहरिणस्य मामिल
र मागण्टम् न भवतीति शेप.। पति हरिणमांममपि साध्वर्ग भाति,
यापि रामभया दिशो न म्याप्नोति, अतोऽयं प्रमामुरो मामपन्न भवतीत्यर्थः।
ननु मातु मांसपटमिदम् , अग्निस्फुल्मि स्पादिति घेत्तमाह-अग्ने पड़े।
पुहिक रयात् ? (सदिप्रमाशाली भपति) पदम् गगनम् प्योम अभिवृष्टम्
पर । पचयं सदिफनोऽभविष्यत्तदाऽचिरनिरोन पारियपंगेनास्य पान्तिः कनाड
परिणय, पटति पापनसो नापं पदिम्फुनिन्वेनापि प्रापेतुं पश्य एत्याशयः।
मेव रिमितम् ? तदिभाग्याह-अये इति। अपे इतीहारचर्य, तच्चार कानने
SACAमगिदर्शनेन । रसासोकः स्नयाममरागः रफापोकोऽशोकभेदस्तस्य स्तर
जलमगुगंग ममस्मुफ्यो रागो रधिमा यस्य तारा भयम् नगि फामतया
रागमणिः । एक्स्याशोफपुप्पाप सायदागासमवास स्तपकोपादानम् । यमुर्तुम
महम् पूपा सूर्य मान्चितफर.प्रसारितपागिः (मन)ग्यपरित इय लोगोग.
-
?
स्पिति पद पानपर हर जगह अनादर होता घर चलें। (चलकर, देशकर)
लागेदर भीतर सरयन्त पर्ण वह पला ।
शिरा मारे गये नाका यह मास नहीं हो सकता है क्योंकि इसको प्रमा
म रहा है। पर आपकी शिनगारोनी नहीं हो सस्तोपोंकि वो अभी जोरोंकी
।। (मोनर ) बरे, पर तो रायोकादफे माग साल कोई मनि
२.
पायोके जवानों लिये सर्द भगया अपना दार (कर-किरम)
हजार ६॥ ६ ॥
. प्रियतमा पर हृदय वारे, श्राखोंमें आंसू लिये, उदास मुंह, दुःखी यह गजपति वह प्यारी ही जब मेरे लिये दुर्लम हो रही है तव आंसूसे धुले इस मणिको लेकर १८६ विग्रमोर्वशीयम् । भवतु | हरति मे मनः | आदास्ये तावदेनम् । (प्रहणं नाटयति) प्रणयिनीवद्धास्वादो वाष्पाकुल निजनयनः । गजपतिर्गहने दुःखितः परिभ्रमति क्षामितवदनः ॥ २॥ (पणइणिवद्धासाइश्रो वाहाटलणिग्रणश्रो । गश्रवइ गहणे दूहिअश्रो परिभमइ स्वामिश्रवणश्रो ॥ ६२ ॥) ( द्विपदिकोपसत्य गृहीत्वा । श्रारमगतम् ) मन्दारपुष्पैरधिवासितायां यस्याः शिखायामयमर्पणीयः । सैव प्रिया सप्रति दुर्लभा मे किमेनमस्रोपहत करोमि ।। ६३ ।। इन । अयमाशय.-अयमवश्य पद्मरागमणि , एतल्लाभेन चैव भास्वान् स्व किरण रूप करं प्रसार्योधुलान इव प्रतीयते, सूर्यस्याप्यत्र जिघृक्षावशादवश्यमयं महा मूल्यो मणिरिति ॥ ६१॥ हरति आकर्षति । आदास्ये = ग्रहोप्यामि । एनम् = मणिम् । प्रणयिनीति। प्रणयिन्या प्रियाया बद्ध. केन्द्रीकृतः आस्वादः आसक्तिः येन तादृश., तदेकासक इत्यर्थः। वाप्पैः अश्रुभिः भाकुले प्लुते निजे नयने यस्य स तथा । क्षामितवदनः ग्लानमुख दुःखितः खिन्न. गजपति करिवरः गहने बने परिभमति इतस्ततश्चक्रमण विधत्त । मन्त्रापि गजान्यापदेशेन स्वावस्थैवोक्ता ०६२॥ मन्दारेनि । सन्दारपुष्पैः पारिजातकुसुमैः अधिवासितायाम् सुगन्धीकृताया यस्या उर्वश्या. शिखायाम चूडायाम् अयम् मणिः अर्पणीयः निधातुं योग्यः,स एव मे प्रिया उर्वशी सप्रति दुर्लभा अदृश्यतां गता। एनम् मणिम् अस्त्रोपहत भश्रुदूषितम् किं करोमि ? किमर्थं विदधामि । यह प्रियया सहितोऽभविष्य तद यह मेरा हृदय आकृष्ट कर रहा है, मैं इसे ग्रहण करूगा । जालमें भटक रहा है ॥ ६२ ॥ मन्दार पुष्पोंसे सुवासित अपनी प्यारीके जिन अलकॉमें इसे लगाया जाता, मैं क्या करूंगा ।। ६३ ॥
पार्यो] प्रकाशटीफोपेतम् । १८७ (नेपये ) यत्म ! गृहाता गृभ्यताम ! सामनीय इति मणिः शैलसुताचरणरागयोनिग्यम्। श्रावहति धार्यमाणः सङ्गममचिराप्रियजनेन ।। ४ ।। राका--(फर्म दत्पा) को नुसलु मामेवमनुशारित । (दिशोऽवलोक्य) धये ! अनुपम्पते मां फश्चिन्मृगचारी मुनिर्भगवान् । भगवन् अनुगृहीतोऽ- म्याहमुपदेशाइवतः । ( मणिमादाय ) हो संगमनीय ! तया वियुनस्य विलममध्यया भविष्यसि त्व यदि सनमाय मे। मशिमिमगादाय मन्दारयुसुममुपासिते तशपाशे समारोपयिष्यम्मदभाग्येनाधुना सादुर्टमा रोदिमि घादमदनिश सदिर सदस्य मणे प्रापयापि मम न किमपि प्रपोजनम् , गृधयामुमाई नेप्रमयरम्बुमिईपायायामि, वरमस्यान त्याग एवेसि मायः॥६६॥ गुमनार पनि । सहममीय इनि सामनीयनामकः सुताचरणरागयोनि' पार्यौपादोपयुफदापारागन्मा अचमगि अस्तीसि दोपः। पाया निजधरणयोर्यो टापाराग उपयुपरतदुभयोऽयं मणिररतीति मगिपरिचयः, सम्मति तदगिरायमाह- मानि। अयम् पार्यमाणः शरीरेण सन्यायमानः सन् सचिरात् रिति प्रिय. जन सभीष्टमनेन सह सागम् मिएनम् भावदति घटयति । एतस्य धारणेन रियुनियनसमागमः शीव जायत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ अनुशास्ति = उपदिशति । मुगचारीमृगपञ्चरतीति मृगधारी, मयूरपत्ति । अनुगृहीवा-पितः। देति । विग्नमध्यया क्षतिकृयाटिदेशया तया उपम्या पियुफरय विर- (नेपप्पमें ) पार, लेलो, लेलो। पर्वतीय परपरागमे उत्पल बहमनीय नामक मगि है. यह। इसरे धारण पनि शांत हो निपयपूर्वक प्रियजनसे में होती है ॥ १४ ॥ राजा-(कान देफर) कौन सने इस सरा, समगा रहा? (चारो और कर) पहा! नाशि तपस्सी धनि हमारे पर कृपा पा रहे है। पर, मारे इस उपदेश में पता हो ग! (पनि चर) यो मंगमनीय, परिनुप प्रियापिरहने पोदित गुम अभागे नि प्रियागम-मारक सिद्ध १८८ विक्रमोर्वशीयम् । - ततः करिष्यामि अवन्तमात्मनः शिखामणि वालमिवेन्दुमीश्वरः॥६५॥ (परिकम्यावलोक्य च) अये कि नु खलु कुसुमरहितामपि लतामिमां पश्यतो मे रविरुप लब्धा । अथवा स्थाने मनोरमा ममेयम् । इय हि- तन्वी मेघजलापरलवतया धौताधरेवाश्रुभिः शुन्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुप्पोद्रमा । हितस्य मे मम यदि व सनमाय तया सह समागमाय भविष्यसि तर्हि ततस्त स्मात् कारणात् भवन्तम् आत्मन. शिखामणिम् मस्तकालकारम्-ईश्वरः शिव वालम् नवोदयम् इन्दुम् शशिनम् इव-करिप्यामि । भयमाशयः-अरि सङ्गमनीयमणे ! यदि तव प्रभावात् मह तयोर्वश्या सगम प्राप्नुयां तथा सति शिव शशिकलामिव स्वामह शिरोभूषणतां नयेयमिति । अत्र शिरोभूपणत्ताप्रदान गौर वातिशयसूचनाय ॥ ६५॥ कुसुमरहिताम् = अपुप्पाम् । रतिरपलब्धा=प्रीति. 'प्राप्ता । सामान्यवर पुष्पितैव लता मनोहरति द्रष्टुः, मम पुनरियं कुसुमरहितापि, वदनास्ति, फश्चिदिशे इति भावः । स्थाने युक्तम् । मनोरमा-मनोहरा, एतस्कृत मन्मनोहरण युक्तमेवेत्यर्थ तस्य युवस्वे व हेतुमग्रिमलोकेऽभिधास्यति । तन्वीति । तन्वी विरला कृशाङ्गी च मेघजला पल्लवतया मेघजलेन वर्षावारि भाः सिक्काः पल्लवा पनाणि यस्याः सा मेघजलापल्लवा तस्या भावो में जलाईपल्लवना तया अश्रुभि नेत्रधारिमि. धौताधरा क्षालितोष्ठा इव । स्वकार विरहात् पुष्पोदयकालाभावात् विश्रान्तपुष्पोममा विरतपुष्पप्रादुर्भावा भाभर अलङ्कारैः शून्या रहिता इव। मधुलिहां श्रमराणाम् शब्दैः गुञ्जनः विना चिन्त हुए सो तुम्हें मैं अपने शिर पर रखा कलंगा जैसे वालचन्द्रको शिवजी अप शिरपर रखते हैं ॥ ६५ ॥ (चलकर तथा देखकर ) अहा। इस लतामें फूल नहीं है, फिर भी इसे देखकर मुझे खुशी क हो रही है ? मालूम पड़ता है ठीक हो इसने मेरा हृदय हर लिया है, यह यह लता दुवली है, मेघसे इसके पत्ते धुल गये हैं मानो अश्रुबिन्दुसे में “धुल गया हो, उचित समयके अभावमें इसमें फूल नहीं है मानो गहने उतार फके ।
पर्पो] प्रकाशटीकोपेतम् । १८ चिन्तामनिमिवास्थिता मधुलिहां शटैचिना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेच सा ।। ६६ ॥ पायदरयाः प्रियानुफारिएयाः परिप्रसप्रगयी भवामि । (इति लतामालितति) लते, प्रेक्षस्व विना उदयन भ्रमामि यदि विधियोगेन पुनस्तां प्राप्स्यामि । तदारण्येन बिनाकरोमि निभ्रान्ति पुनर्न प्रवेशयामि तां कृतान्ताम् ।। ६७ ।। मौनम् चिन्ताहरा भूमभाषमिव भास्थिता गता (वं एता) पादपतितम् परणा- भिसम मामयप तिरम्य जातानुतापा उरपापवासापा घण्टीकोपगासारशी श्य सप्यते इत्यन्वयः। य एताचरणपतित मामरमस्य पसापापमनुपिन्दती मम प्रिपोर्वशीय पते पत. साप्रग्या तन्वी इयमपि शयष्टिः, सा पद्याताप. प्रहरोनाधुणा धौताधारा एयमपि मेघाला पररवा, साऽऽभरणयिरहिता इसमपि पुरषोद्गमकाएभापवमाद्विरतपुप्पोत्या, सा चिन्तामोनमामिता इयमपि पुप्पा. भाषेम अमरस्पनविनाता। पत्र सतायां सत्तरसाम्यमदिम्गानुपानोर्षशीसमः। 'पदररपतिकोपन.' इत्यमरः । शार्दूलविटोलित गुप्तम् ॥ १६ ॥ अन पार्यान्येपगाह विरोध नाम सनयागुपतिप्तं भवतीति पाय्यवेमः ।। मियानुसारिण्या: उर्वशीमनुएरनया: परिप्या प्रणयी धारिशनरमिकः । ते ति। अयि से प्रेस्य पश्य, भहम् इद पने एपेन पिना इदपशून्यः नयरियत वित्तः प्रमामि, यदि विधियोगेन भाग्ययदोन तां प्रेयमीम् पुन. प्रा. पयामि एप्पे तदा निम्रान्ति समशयम् ताम बाप्पेन बिना फरोमि, सायरमेव बनारस्माद पदिनयामीत्यर्प', पृतान्ताम् स्वविरहेण पीटादानेन कृतः अन्त यमा of पुमः बानगेन प्रदेशयामि । एत अन्त. मुपस्य ययेति पाऽधायदा 'दादा- - - -- मौरीके सन्द नहीं हो रहे है मानो इसने चिन्ता गुप्पी साध ली हो, (मुझे Keep LR) हमारी प्रिया एशी मेरे चरणपानको उपेक्षा करके पक्षाशाप हो (और पही यह लता हो)। ६६ ॥ ८ तक इस प्रिमानुकारिणीया प्रातिशन पर लूं। (सताका मानिान करता) रसे, सो, मैं एने रदयको लेफर पूम रहा है, मगर भाग्यवश छपनी पहले मैं जिसको अपनी प्यारी समझता था, वही मेरे लिये दूसरी चीजके २६० विक्रमोर्वशीयम् । (लए पेक्स विणु हिएं भवामि जइ विहिनोएण पुणि तहिं पाविमि । ता रणे विणु फरिमि णिमन्ती। पुण णइ मेलाइ दाहकअन्ती ॥६५॥) । इति चर्चरिफयोपसृत्य लतामालिशति । ततस्तदीयस्थानमाकस्यैव प्रविष्टोर्वशी) राजा-(निमीलिताक्ष एव स्पर्श रूपयित्वा ) अये उर्वशीगात्रसंपर्कादिव निवृतं मे शरीरम् । तथापि न पुनरस्ति विश्वासः । कुत:- समर्थये यत्प्रथम प्रियां प्रति क्षणेन तन्मे परिवर्ततेऽन्यथा । न्ताम्' इति पाठ , तन्त्र सयोगे दाह कृन्ततीति दाहकृत् ताम् , वियोगे दाहं को तीति दाहकृत् तामित्यर्थः ।। ६७ ।। निमीलिताः = मुद्रितनयन., नेत्रविकासे तु साक्षादेवोर्वशी पश्येत्ततमा घनोक्तिरसमन्ता स्यात् । उर्वशीगानसम्पर्कादिव यथोर्वशीगानं मया स्पृष्ट स्याचमा निवृतम् = अपगतसन्तापम् । न पुनरस्ति विश्वास.-चित्ते तु न तरसम्पर्कप्रत्यय तत्र कारणमग्रेसन शोके वधयति । समर्थय इति । यद्यत् भशुकनूपूररवादिकम् प्रथमम् पूर्वम् प्रियाम् प्रति प्रेयसी सम्बन्धिस्वेन समर्थये सभावयामि तत्तत् क्षणेन तत्कालम मे मम कृते अन्यथा विप रीतभावेन इन्द्रगोपयुतशालहसकूजिताधारमना परिवर्तते विपरिणमते । इन पूर्व यत्तहस्त्रनपुररवादिकमुर्वशीसंवन्धि समभावय तत्तत् विविष्य निरीषयमा प्यारीको पालूंगा तो नि सन्देह उसे वनसे कभी कभी सरोकार नहीं होने दूंगा उसे कभी भी वनमें नहीं बैठने दूंगा ॥ ६७ ॥ ( लतासे लिपट जाता है और लताकी जगह उर्वशीका प्रवेश) राजा-(पाखे वन्द किये ही स्पर्शका अनुभव करके ) अहा। मुझे मालूम पड़ता है कि उर्वशीको देहका संपर्क हो गया हो, मुझे वही शान्ति मिल रही है, फिर भी विश्वास नहीं होता है। क्योंकि- - -- हनुमोsr] प्रकाशटीकोपेतम् । १६१ । अतो विनिद्रे सहसा विलोचने फरोमिन स्वर्गविभावितत्रियः॥१८॥ (शनेरचनुपी उन्मोत्म ) कर्ष सत्यमेय प्रियतमा] टर्पशा-(पा विराज्य ) जयतु जयतु महाराजः । (लेटु जेटु महाराओं) राजा- स्वदियोगोड़वे तन्धि मया तमसि मजता। दिष्टया प्रत्युपलप्धासि चेतनेच गतामुना || ६६ ॥ मिन्यगोपयुरापालाई सजिताधारमना परित सन्मम धैर्यमनाशयमिति पूर्वाद्ध- प्रधिपापम् । अतः ('पाटः पायमदग्धो भ्यपि मनु मुदत इति न्यायेन) साविभावितप्रिय. स्पानप्रत्यानिचितपसीका (बाम) सहसा अकस्मात् योधने मयने विमिने उन्नोटित म फरोमि न परिप्यामि। यया पूर्वमदं देवेना. बिपि सय यराना लोचन विकासे के स्पृश्यमाना प्रेयसी विशिदन्यमायेन पति वदामादधुनोपरम्पमानास् प्रियारपर्शसुग्गद् वप्रितः स्या, तच्च माद: मिटमतो परं मम ममिवोधातपायरचान न प्रियादिरपया नेत्रविकास इति भायः ।। ६८ ॥ उन्मीप-विकप प्रियतमा: उर्वती। पापं पिए-प-रदिया। कानोभा इति । सन्धि शानिवद्वियोगोद्भवहिप्रयोगतानि तमसि लिक ना पाता नपा दिप्या भाग्योदयन (यम् ) गतासुना मूहितेन मुमू. माया पानाशाय प्राप्तामि। यथा फवन नियमागदशायां मूपित्तितो माग्योदपेन पुन. सशा प्रतिपद्यते, यादह परियोगशनिते तोके ममन् भाग्पय. जाणामधिगयानरमीयर्थ.1 उपमा पोकाधिषयप्यानाय ! 'मरता पदमनु- THIतिपायर्यन् ॥ १९॥ पदा पाता । यत न पर्स मराफर तुमय परसा पुया में छात् परदा रोदूंगा ॥ ६८R (गोरे भोरे या गोलकर) या गरमुर मेरी पारी ? मशी-(सेपर ) जय महाराज, जय हो। रामा-गुम्हार जोगबना मर रहा था कि गापपरा गुण priगुको मनना मिल साप ।
। ११२ विक्रमोर्वशीयम् । (अनन्तरे चर्चरी) मयूरः परभृद्धसो रथानोऽलिगंजः पर्वतः सरित्कुरजः। तव कारणेनारण्ये भ्रमता को न खलु पृष्टो मया रुदता ॥७॥ (मोरा परहुअ हंस रहंग अलि गय पवथ सरिष फुरंगम । तुज्झह कारणे रण्ण भमन्ते को ण हु पुच्छिष मइ रोअन्ते ॥ ७० ॥) उर्वशी-अभ्यन्तरकरणया मया प्रत्यक्षीकृतवृत्तान्तः खलु महाराजः (अन्भन्तरकरणाए मए पचक्खीफिदत्तन्तो खु महाराओ) राजा-अभ्यन्तरकरणयेति न खलु ते वचनार्थममि । उर्वशी-कथयिष्यामि | एतत्तावत्प्रसीदतु महाराजो यन्मया को वशं गतयैतदवस्थान्तरं प्रापितो महाराजः। (फहइस्सं । इमं दाव पसी मयूर मति । तव फारणेन स्वाम् अन्वेष्टुम् अरण्ये वने भ्रमता मया (स्वाम साध) रुदता अश्रु मुञ्चता मयूर. शिखी, परभृत् कोकिला, हस मराला, रय चक्रवाकः, अलि. भ्रमर', गज' करी, पर्वत गिरिः, सरित् नदी, कुरग मृग, ( प्रकारेण क्रमशः) को न पृष्टः, सर्वोऽपि त्वहिपये जिज्ञासित इत्याशयः।। याधिषयं व्यक्षितम् ॥ ७॥ अभ्यन्तरकरणया= अन्तर्गुडेन्द्रियगणया, अन्तःसंज्ञावत्येत्यर्थः । प्रत्या वृत्तान्त:- दृष्टवृत्त । लताभावेन परिणताया अपि ममान्तःसंज्ञाऽध्याहता येन स्वदीयमखिलमपि कष्टमय वृत्तान्तमहमजासिपम् , मतो नास्ति कयनप्रर मिति भावः॥ "अभ्यन्तरकरणयेति न खलु ते पचनार्थमवैमि' = अभ्यन्तरकरणयेति । फोऽभिप्राय इति न घेनि । 'एतत्तावत्' इत्यस्य सन्तुमिति शेषः । कोपवशंगतया-कोपाधीनया एतदवस्थान्तरम् % एतादृशी दशाम् । प्रालि प्रिये, मयूर, कोयल, चक्रवाक, हाथी, भ्रमर, पर्वत, नदी, भृग, तुम्हा जालमें धूमधूमकर मैंने रोरोकर फिससे नहीं पूछा ॥ ७० ॥ उर्वशी- मेरी अन्त' इन्द्रियों वची थी, इसलिये में महाराजको परिचित हूँ। राजा-'अन्त इन्द्रियाँ पची थीं तुम्हारे इस कथनका अभिप्राय समझ सका। उर्वशी-कहूंगी। आप इसनी या फरें कि क्रोधाविष्ट होकर महा
योs]
प्रकाशटोकोपेतम् ।
१६३
रामोजमए कोयगर्स गदाए एवं अपप्यन्सरं पाविदो महारामो)
राजा फल्यागि न सावदा, प्रसादयितव्यः । त्वदर्शनादेव प्रसन्न
शान्त.फरगोऽन्तरात्मा । फचय फयमियन्तं फालमस्थिता मया पिना
ती।
उपशी-शृणोतु महाराज.। भगरता फुमारेण शावतं कुमारनतं
त्याऽफलपो नाम गन्धमादनफर छोऽन्यासितः कृतश्चप यिधिः ।
पादु महारायो । मनयदा फुमारेण सासदं पुमारपदं गेहिम अलुसो गाम
भ माफको प्रमाखिदो किलोम एम पिहो)
रामा-फइर।
उर्वशी-येतं प्रदेश स्खी प्रवेक्ष्यति सा लताभावेन परिणत्यति । गोरी-
रत। मम कोपादेव महाराणस्पेयमयरया, साम्यनु महाराजो ममापराध
पेतितरमार्थनाशप.॥
मसापाघान्तःफरणोजनारामा-मम पारादीनि पारन्द्रियानि अन्तःकरणं
परमेय पदर्शनमाण, म मम प्रसादनाय भवरया पतितप्यम् , सामनन्तुपा
पमु भवागी, कपमियन्तं पाल यापन मवती मया विरदिता स्थितमि प्रपशायः।
गुमारेण = फातिस्पेन । साचतम् अमरम, नित्यम् । इमारमतम् =
'रिपरिप्रहमतिशाम् गन्धमादनक:गन्धमादनारपपर्यतम्य पदमापदेशः।
मायमरूपं स्यारपुसि वस्नयाविधा' यमरः विधि'-निएम।
एतम धमादनकरस्यामापनाममाम् । मपेशाम् = एकदेशम् । एतामा-
-
ऐसी शादरामोसी सामा कर दें।
राजा-मालि, नमे मनानेछ। भास्वरता नहीं है, तुम्हें देखकर ही हमारी
पाता रन्द्रिनारा हो गई। गुम मद मोदी-मेरे गिना
देरर तुम रद करा!
शी महाराज, मगर दो निये कौमारमत भार पर
एप नाम नामदन पतो पापना पासप पनाया और यह
१६४ विक्रमोर्वशीयम् । f । . चरणरागसम्भवं मणिं विना ततो न मोक्ष्यत इति । साहं गुरुशापसंमूढ- लदया देवतासमयं विस्मृत्यागृहीतानुनया कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशान- न्तरमेव वासन्ती लता संवृत्ता। (जा इमं पदेस इस्थिभा पविसदि सा लदार भावेण परिणमिस्सदि । गोरीचरणराअसंभवं मणि विणा तदो ण मुबिस्सदिति साहं गुरुसावसंमूढहिमश्रा देवदासमनं विसुमरिच अगहिदाणुणमा कुमारवर्ग पविट्ठा । पवेसाणन्तरं एव्व वासन्ती लदा संवुत्ता) राजा-प्रिये, सर्वमुपपन्नम् । रतिखेदसुप्तमपि मां शयने या मन्यसे प्रवासगतम् । सा त्वं प्रिये सहेथाः कथं मदीयं चिरवियोगम् ॥७१॥ पेन परिणस्पति = परिवर्तिता भविष्यति लतारूपेण। गौरी चरणरागसंभवम् = पार्वतीचरणोपयुक्तलाक्षा प्रभवम् । मणिम् = रत्नम् । गुरुशापलमूदहरया-भरत मुनिप्रदप्तशापवशेन मोहितचित्ता। देवतासमयम् = कार्तिकेयकृत मियमबम्भम् । भगृहीसानुनया:स्वदीयमनुनयममन्यमाना । सवृत्ता=जाता। सर्वमुपपाम् = यत्वयोकं तत्तथा, न तत्र किमप्यन्यथा । रतिखेदेति । प्रिये, या स्वम् शयने शयनीये रतिखेदसुप्तम् निधुवनजनितभ्रमवशा धुपगतनिद्रम् अपि माम् प्रवासगतम् दूरगतम् मन्यसे उत्प्रेक्षसे, सा स्वम मशीयम् चिरवियोगम् कथम् सहेथाः मर्पयः न कथमपि स्वम् मया विरहं दीर्घकालिक सोह शक्नुया यतो रतिखेदसुप्तमपि मां स्वं प्रवासगतं मन्यसे, प्रोषितपतिका यामती पीटा मनुभवति तायती मम निद्रादशायां तवाभूक्तस्ताग्दीर्घवियोगासहना रवम् , सवं लताभावेन परिणता सस्येव विरह सोदवती, सति तु चैतन्येऽवश्यं कोपमपा, फुल्य स्वंमामालिनेरिति भावः ॥ ७१ ॥ और गौरीचरण रागसे उत्पन्न मणिके बिना उसका उद्धार नहीं होगा। मैं गुरु शापयश अफ्लके मारी मानेके कारण देवतावाक्यको भूलकर आपके अनुनयका तिरस्कार करके कुमारके वनमें चली गई, और जाते ही लतामें परिणत हो गई । राजा-प्रिये ! सब संभव है। प्रियतमें, अब मैं रतिसे थककर सो नाता हू, तब तुमको ऐसा लगता है मानो में प्रवासमें चला गया होऊ, वही तुम मेरे चिर वियोगको कैसे वरदास्त कर सकती॥७१॥ अतन ।
Tr] प्रकाशटीकोपेतम् । तयाकथितं त्वत्संगमनिमित्तं मुनेरुपलभ्य मणिप्रभावादासा. ता त्वमस्माभिः। (इति मणि दर्शगति) वशी हो संगमनीयः । अतः खलु महाराजेनालिगितमात्रैव तिस्थास्मि संवृत्ता। ( मणिमादाय पनि यहति) (धम्मो संगमणीयो। होश महाराएग शातिदिमेतच पफिदिस्यन्दि संयुत्ता) राजा--एवमेव सुन्दरि, क्षणमात्र स्थीयताम् । स्फुरता चिच्चरितमिदं रागेण मणेर्ललाटनिहितस्य। श्रियमुद्रहति मुखं ते चालापतरततकमलस्य ।। ७२ ।। वर्षशी-प्रियंवद, महान् खलु कालस्तव प्रतिष्ठानाभिर्गतस्य । असू- पपापितम् उपरि पर्णितस्यमायम् । वासमनिमित्तम् यदुपलब्धिकारणम् । मनिस्था-पूर्यायस्थानिर्विशेपा। एस्मेव-मगि एटाटे धारपनयय। पनि । एलानिदितस्य नटिके स्थापितस्य (भरप)मः स्फुरता सवतः रमा राग रफानया विन्दुरितम् विभामितम् इदम ते तय मुरम् वदनम् सातपरकमटस्प प्रामातिफसूर्यफरोहितस्य फमटम्प श्रियं शोमा चहति मायमि । रसवर्णनाने मणिनारामती नीत वेद मुस पारातपारणमायं मनुरोसीमि मा । उपमालारः । भाभिदो वृत्तम् ।। ७२ ॥ प्रिय मिष्ठमापिन् , एतस्वयोधनममाप्युपयुपम् , राजोर्यशाल्पं प्रशंपति, प्रिय घनम् , न भूनार्य म्यादतिरिरपुरशीविशेपनानेन विवएति । प्रति. राजधानोपन फरिपतान्नगरात , निगंतस्प । अस्पन्ति = दोपमारोप. -- तमामषित पह गंगमनीय मगि ने मैने मुनि में पाया और इसीके मुम मिन सरी । (मगि दिनमाता) दशी-हा, नही मागनीय मति, प्रमालिये मदारामने प्रालिलान काममोको रोग हो। ( मनिको मापेपर रगता है) Pr, देरी तरह रहो- ले गये एमन रागसे प्रदीपित यह तुम्हारा मुरा पाल रविकी मे हामि या शोमा परमार रहा ॥ ७२ ॥ गर, आपोरान निति
चित्र ठस रथको सन्जित कर, वही हमारा विमान हो, उसोसे मुझे अपनी राजधानी
१६६
विक्रमोर्वशीयम् ।
यन्ति मह्यं प्रकृतयः । तदेहि । निवर्तावहे । (पिघंवद महन्तो खु कालो तह
पइट्ठाणादो णिग्गरस्स । असूअन्ति में पफिदियो । ता एहि । गितम्ह)
राजा-यदाज्ञापयति भवती ।
उपशी-फथ महाराजो गन्तुमिच्छति । (कहं महाराभो गन्तुं इच्छादि)
राजा-
अचिरप्रभाविलसितैः पताकिना
सुरकार्मुकाभिनवचित्रशोभिना ।
गमितेन खेलगमने विमानतां
नय मां नवेन वसतिं पयोमुचा ॥७३॥
यन्ति । मया सह विहर्तुमियन्त कालं भवान्प्रतिष्ठानादन्यत्र स्थितस्तमिमं मम
वोपं प्रकृतयः प्रकाशयन्तीत्याशयः। 'मह्यमित्यत्र 'झुधदुहेासूयार्थादां य प्रति
कोपः' इति चतुर्थी । निवर्तावहे = भावां द्वावपि राजधानी गच्छाव ।
कथम् = केन प्रकारेण । केन यानेन महाराजो गन्तुमिच्छतीति प्रश्नो बोध्यः ।
अचिरेति । हे खेलगमने सलीलपदन्यासे अचिरप्रभाविलसितैः विधुरस्फुरणैः
पताफिना ध्वजवता सुरफार्मुकाभिनवचित्रशोमिनासुरकामुकम् शक्रधनुस्तदेव
अभिनवम् चिनम् बालेण्यम् तेन शोभिना शोभाभृता नवेन पयोमुचा मेघेन विमा-
नतां गतेन सानभावं प्राप्तेन माम् वसति स्वां पुरी नय मापय । अयि सलीलगते
प्रिये, विद्युत्स्फुरणाभिन्नपताकाशालिना सुरधनुरालेण्यचमत्कृतेन विमानभाव भज
ता च धनेन साम् भारमनः पुरीं प्रापयेति भावः । पताकावैजयन्ती स्यात् केतन
ध्वजमनियाभू' इत्यमरः । मम्जुभाषिणीवृत्तम् , तल्लक्षणं यथा-'सजसाजगोध
यदि मन्जुभाषिणी' इति ॥ ७३ ।।
हमें कोशती होगी। चलिये, लौट चलें ।
राजा--आपकी जैसी आज्ञा ।
उर्वशी-महाराज किस प्रकार जाना चाहते हैं ?
राजा-नये मेघ रथ वनें, बिजलीको चमक उसकी पताका हो, इन्द्रधनुषके
।
ले चलो ॥७३॥
डा] प्रकाशटीकोपेतम् । (पर्नरी) प्रातसहचरीसद्गमः पुलकप्रसाधितालः। स्वेच्छाप्राप्तचिमानो विहरति सयुचा ।। ७४ ।। ( पावित्रमदयरोसंगममो पुतपसाहियग्रंगश्रयो । सेलापातपिमागयो विहरत हपजुधाणी ॥ ७४ ॥) rहि निजाता. सवे) इति चतुर्थोऽ नि। मासमायरीयाम समासादिरामियासमागममुरः पुलकममाधिसाहः प्रपितामु. स्पेशामातविमानः निजेच्या योगि विहरन इंसयुवा विहरनि पनि । भान इंसान्योकाया राशः प्रसादायम्योका | BEI इति मैपिटपण्डित प्रीरामपन्द्र मिश्रप्रीत विक्रमोशीय 'प्रकार घगुहि 'प्रकाश विपास सरम लागकर रोमा शरीरको समापार संचच्छ विमान पर भारत गा En कर रहा है ॥ ४ ॥ ( सयका प्रस्थान) पतुर्थ श्रा समाप्त .
- पञ्चमोऽङ्कः (ततः प्रविशति परितुष्टो विदूपकः) विदूषफ -दिष्टया चिरस्य कालस्योर्वशीसहायो नन्दनवनप्रमु तारण्येषु विहृत्य प्रतिनिवृत्तः प्रियवयस्यः। इदानीं ससत्कारोपच तिभिरनुरज्यमानो राज्य करोति । असंतानत्वं वर्जयित्वा न किम अधुना यथा स्वस्थानमुपाक्षिप्ता मुखसन्ध्यादिरूपा अनेकेऽर्था योज्या मतस्त धनरूपो निर्वहणसन्धिभूतः पञ्चमोऽक्ष भारम्यते । निर्वहणसन्धि पयति दक्ष फकार:- सीजयन्तो मुखाथर्था विप्रकीर्णा यथायथम् । ऐकायं मुपनीयन्ते यत्र निर्वहण हि तत् ॥ सुधाकरे तु-मुखसन्ध्यादयो यत्र विकीर्णा वीजसयुताः । थमा प्रयोजनं यान्ति तन्निर्वहणमुच्यते ।। अस्य सन्धित्वं च कार्यफलयोगकृतम् , कार्यलक्षणमाह मातृगुप्ताचार्य:- 'यदाधिकारिक वस्तु सम्यक् प्राज्ञैः प्रयुज्यते। तदर्थो यः समारम्भस्तस्कार्य कथ्यते बुधैः ।। फलयोगलवण यथा- 'अभिप्रेत समर्थञ्च प्रतिरूप क्रियाफलम् । इतिवृत्त भवेद्यस्मिन् फलयोगः स उच्यते ॥ अस्य फलयोगस्य चतुर्दशाङ्गानि, तदुक्तम्- 'सन्धिर्विधोधो ग्रथन निर्णयः परिभापणम् । प्रसादानन्दसमया कृतिर्भावोपगृहनम् ॥ पूर्वभावोपसहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश'। परितुष्ट:=प्रसन्नः, प्रसादश्च राज्ञो राजधानीसमागमेन । दिष्टया भाननं प्रया समुपजोपश्चेत्यानन्दे । चिरस्य कालस्य-चिरकालारपरतः । नन्दन मुखेषु = नन्दनप्रधानेषु । देवतारण्येषु =देवैरध्युषितेषु धनेषु । विहत्य = मोड वा। प्रतिनिपुप्तः परावृत्तः। ससरकारोपचारैः सत्कारेण भादरेण सहित उपधारा चन्दनसेकपुप्पविक्षेपादयः, तैः। (करणैः) प्रकृतिभिः प्रजामिः भर (प्रसन्न मुद्रा विदूषकका प्रवेश) विदूषक-हमारे सौभाग्यसे बहुत दिन पर्यन्त उर्वशीके साथ नन्दन भृति देवारण्यों में विहार कर प्रियवयस्य राजधानी लौटे हैं। इस समय प्रजा - मेsr] प्रकाशटीफोपेतम् । १६६ नम् । अदा सिथिविशेष इति भगवत्योर्गनायमुनयोः संगमे देषीभिः ताभिषेका सांप्रतमुपकार्या प्रविष्टः । तद्यायत्तत्रभवतोऽलक्रियमाण- गनुलेपनमाल्ये अग्रभागी भवामि । (दिहिया चिरस्म फालस्प उरसी- मी नन्दनवगप्पमुहेमु देवदारण्णेश निहरिम परिणियुत्तो पिअनबरसो । दाणि प्रबारोपमारेहि पकिदीदि अगुरज्जन्तो रज्जं फरेदि । असंताणतणं पवित्रण रिमे हो । अब तिहिपिसेसोति भवदीणं गाजणाणं संगमे देसीहिं यह पदसत्रो संपदं ययारियं पनिटो। ता नाव तत्तभवदो अलंकरीश्रमागस्त तेपणमझे भग्गभागी होमी) (इति परिमामति ) (नेपध्ये) हाधिकहा धिक्। दुकूलोत्तरच्छदे तालयन्ताघारे निक्षिप्य नीय- स्मानः = माराव्यमान.। चिरकालादर्शनासोरसुफभावामिः प्रमाभिः पताफोप- पापारिममततापोतककर्मभिरभिनन्यमान इत्यर्थ । असन्तानस्वम्-भपापराहि- म् । हीनम् न्यूनम् । अस्प राशः सर्पमेव प्रशसनीयं फेवाएं सन्तामरारियमेक यमित्पर्य तिथिविरोप. पुण्यतिधिः । एताभिपेकः पृतस्नानः । रिमि'% गामि । पचपि 'देवीकृताभिपेकायाम्' इत्यमरेण देवीशन्दस्प प्रधानमहिप्पेपार्थ- स्माकापायावचनमयुध, तथाप्यत्र देवी शब्दरप सामान्यतः स्वीमापियाभि- गाय प्रपोगो शेय.। उपकार्याम = पटभपनम् , 'उपकार्या उपकारिकसि मूका मायाएपानसरे उपफार्या पटभवनम्। इति पीरस्वामी। पानिपमागस्प- पदनादिभिर्मण्यमानस्य । अनुलेपनमाप = अनुपगमदिरो मापे । अनु- = एटचन्दनादि, माण्यम् = सुरभिपुप्पहारादि। सप्रमागी-प्रयममागमाही, पाटाजप्रियायापास्मं प्रथम दीयते भाग', सासौभाग्यपरिकपमुक्तिः। 'हाभिक हाधिर' इदं ममम गवं घयाय पोतराय सीम. मगर सापरणं गरम सारी सीमारदादित इयर्थः। तातारे ताट. !'' मुरहर पूग पाए राज्य पर ।। गनपत्तने, मतिरिति नही पायपद दमानिये गप धगुनारे पर मित रन पर परमापने गगे। गाने मदन मालपरी सनकर दिया Traसन पर ही उन मात दी जागा ( (पान) रहार: नरदार वापर र मन्किो सेना रहे, सन्त • ร १०० विक्रमोर्वशीयम् । रानो मया अतुरभ्यन्तरविलासिनीमौलिरत्नयोग्यो मणिरामिपकिन श्रेणाक्षिप्तः । (हद्धी हद्धी । दुऊलुत्तरच्छदे तालवेण्टाधारे गिक्सिविध जीममा |ए भष्टिणो अब्भन्तरविलासिणीमोलिरपणजोग्गो मणी आमिससहिणा गिद्ध पक्सित्तो) विपक.-(कर्ण दत्त्वा ) अत्याहितम् । परं बहुमतः खलु स क्यस्य नंगमनीयो नाम चूडामणि.। अतः खल्वसमाप्तनेपथ्यस्तत्रभवानासनाव थायेत एवागच्छति । यावदेनमुपसमि (अचाहिदं । परं वहुमदो क को वनस्सस्स संगमणीयो गाम चूडामणी। श्रदो खु असमत्तणेवच्छो तत्तर प्रासणादो रहिन इदो एल्व आअच्छदि । जाव णं उवसप्पामि) (ततः प्रविशति सावेगपरिजनो राना) राजा-- आत्मनो वधमाहर्ता कासा विहगतस्करः। न्तामिन्ने पात्रे, तालपनपुटके वा। भर्तः =राज्ञ. अभ्यन्तरविलासिनीमौलियोग्य मन्त पुरस्थललनारत्नोपभोग्यः। भामिपाक्षिना-मांसखण्डनमेण । आशिक्षा उरिपप्य नीतः॥ अस्याहितम् = महद्भयम् , अत्यनिष्टमुपस्थितमित्यर्थः। बहुमतः% रस्नेहस्थानम् । पयस्यस्य = मम मित्रस्य राज्ञः। चूडामणिः=मस्तकभूषण रनम् । असमाप्तनेपथ्यः = नवसितप्रसाधनः । एनम् = इत एवागच्छन्दम् नि ग्यत्यञ्च राजानम् । 'नेपथ्यन्तु प्रसाधने' इति हैमः । सावेगपरिजनः = न्यग्रेण फिमिदानी कर्तव्यमिति चिन्तापरायणेन परिज दृस्यादिना युक्त। भारमन इसि । आत्मनः स्वस्य वधम् प्राणनाशम् माहर्ता गृप्नुः (स्वस्म प्रा रिफाओंके मस्तकालङ्करणके योग्य था, मध्यमार्गमें किसी गृधने उस मणि मपटलिया, उसने समझा कि मांसखण्ड है। घिदूषफ-(सुनकर ) महा अनर्थ हुआ ! उस सामनीय मणिको महार बहुत चाहते थे, इसीलिये विना सजावट समाप्त किये हो महाराज आसनसे उठ' इपर ही माते हैं । तब तफ उनके पास चलूं । (उद्विग्न परिजनके साथ रामाका प्रवेश) राजा-यह पक्षी चोर कहाँ है जिसने रक्षकके घरमें ही चोरी करके भी साति
I
प्रकाशटीफोपेतम्।
२०१
येन तत्प्रथमं स्तेयं गोप्तुरेव गृहे कृतम् ॥ १॥
किती-एप एप खलु मुखकोटिलग्नहेमसूत्रेण मणिनाऽऽलिसन्नि-
शं परिभ्रमति । ( एसो एसो तु मुफोटिलग्गदमनुत्तेण गमिणा मालिहन्तो
kaमा पदिममदि)
न राजा--पश्याम्येनम् ।
असी मुखालम्बितहेमसूत्रं विभ्रमणि मण्डलचारशोधः ।
श्रतातचफप्रतिमं विहंगस्तद्रागरेगावलयं तनोति ॥२॥
पापं गृधो पति, न मणिम् , एतेन मणिरणेन तन्नापा एप भाची न
म इति भावः) असी विगतत्व पशिधौरः हरप्रदेशे पसंत इति नेपः ।
गिराकरेण सरप्रथमम् (दरप्रयमम् अभूतपूर्वम् स्तेयम् वाईफम गोप्नुः रव.
म(राजा) एवं गृहे भवने धनम् विदितम् । स एप गपने कदापीतः पूर्व-
बागवं पीय पेन विहगेन कृतं सः परंपर्यः ॥3॥
मुरोटिटगहेमसूोग = चपनग्नमयणसूत्रेण । पालियन = उरिन ।
स्याम मणिना घम्नुपुरोदेणे रियतेन प्योमनि पापागनिभे रेपामिय
शिपयं.
विनि। धसी विहंग. पी गृधः मण्डलधारशीन मपटलाकारसमणरत-
म नाग्मितदम्सूत्रम् चम्यूकोरिटग्नमुपर्णस्रम् मशिम् महामनीयगामपम्
ৰণ যিঃ আনু ভানঘমনিমমু অন হ্যাম ন বাঘ
विमा सगुल्पम् तदागरेवापत्यम् मगिरागरेवामटरम् तनोतु करोति ।
हर मेमहामन्नं मणिमादाय प्रमन्नयं गृधो नमसि तानं मममि मसाला.
मनन् ज्यहरकायलयमममुपादपति पकानामिनि मापः। वंशम्यपि
1
।
गनिमत्रित किया ॥१॥
किराती पदी गदी चोच, गाने के नामें लटका हुया रज लिये
मा चित्रित करता पम रहा है।
राम-ससे देगा।
रनिको अगर चमनियो मा.में रमहर मरदाना र प्रमपर रा
मणी शोमाने पाहोनेपाली रागरा पाराने प्रण
Riरो॥२॥
२०२ विक्रमोर्वशीयम् । किं नु खलु कर्तव्यम् । विदूषक -( उपेत्य ) अलमत्र घृणया। अपराधी शासनीयः । (: एत्य धिणाए । अवराहो सासणीयो) राजा-सम्यगाह भवान् । धनुर्धनुस्तावत् । (निष्कान्ता धनुपाहिणी यवनी) राना-वयस्य न दृश्यते विहंगः । विदूषक'-इतो दक्षिणान्तेनापगतः शासनीयः कुणपभोजनः । (! दक्षिणन्तेण श्रवगदो सासणीश्रो कुणवभोश्रणो) राजा-( परिवृत्यावलोक्य ) दृष्ट इदानीम् । प्रभापल्लवितेनासौ करोति मणिना खगः । किन्तु खलु कर्त्तव्यम् = भ्रमतोऽस्य वधार्थ कीश उपायः कर्त्तम्यः, भर हन्तव्यो न वाऽयमिति वितर्कः। घृणया- दयया, 'कारुण्य फरुणा घृणा इत्यम शासनीय दण्डनीय.। धनुर्या हिणी -धनु. शरासनम् गृह्णाति राज्ञो हस्तात् , यहा धनुहिर राज्ञो हस्ते इति विग्रहः । धनुषो रक्षायामवसरे समर्पणे नियुकेत्यर्थः । निफ्रान धनुरानेतु गतेत्यर्थः। दक्षिणान्तेन - दक्षिणभागेन । अपगतामपस्तः। कुणपभोजन:-शवमक्षा 'कुणपः शवमस्त्रियाम्' इत्यमरः । प्रमेति । मसौ खगः पक्षी गृद्ध प्रभापल्लवितेन दीधित्या सक्षातपरस क्या किया जाय ? विदूषक-( समीप जाकर ) इसपर दया करना व्यर्थ है, अपराधीको । देना चाहिये। राजा-तुम ठीक कहते हो, धनुष, धनुष तो दो । (धनुष लिये यवनी निकली) राजा-मित्र, पक्षी तो नहीं दीखता है। विदूषक-इधर दक्षिणकी ओर गया है, उस मुर्दाखोरको दण्ड मिर ही चाहिये। राजा-(मुड़कर देखकर ) अव देखा। यह पक्षी अशोकके गुच्छके समान कान्तिसे दीपित मगिसे दिशाके मुस .
म.] प्रफाराटोकोपेतम् । ૨૦૨ अशोकस्तवनेव दिमुन्यस्यावतंसकम् ॥ ३॥ (प्रविश्य चापम्ता यमनी) यनो-मतः एततरनागपमहितं शरासनम (भा एवं हमार सहिद i) T!-फिमिदानी धनुषा । पाणपयमतीतः काव्यभोजनः । तया हि । श्रामाति मणियिशेपो परमिदानी पतत्रिणा नीतः। नक्तमिव लोहिताशः परययनलेदसंयुनः॥४॥ काफिन विलोपय) लातथ्य मद्वचनादुच्यतां नागरिफसायं निवास- पदितनेत्यर्थः। मणिना सामनीयाप्यन रन शोषस्तवन शोक प्रोन विमुपस्य दिशायफाशस्य मयतमकम् वर्णभूपणम् इव परोति 'पति, वियति प्रममयं गृधः प्रभामामुरेणानेन मगिना दिशोऽपतंगपती. । 'पुस्युत्तावतंसी दीपपूरे घोपरे इत्यमर ॥ ३ ॥ तापापमहितम् =ज्पाघातादियारणार्थमुपपुज्यमान हस्ताबाप', ऐन युगम् । रासनम् धनु । रा. नस्यन्त पिप्पन्ले येन तद रामनम् ।। पपमतीत'- पागम्य पावर गन्त महिसासो दूरवर गतः। मायनो- समापी । 'मास पाएं प्रम्यमणिपाम् रपमर । मातीनि । इदानीम् आशुना परात्रिणा परिणागृधेग दूरम् विप्रम नीय: मगिपिशेष नरम दानम् नकराग्री परमपनपेटमयुग सपिरम्पयाड होदिया. मन ए प्रादः इय सामाति प्रमाने। पथा निति नेस- हरप्रयारपटासादापा भवति तथैवाभुना पूरवर गतम्यास्य मनि- लिभाषारप. TI मीमो सोहिना महामुत" यमर ॥ ४ ॥ mu'reहिनाम। नागरिक प्रधानगरप. निपामशासपी- इतर माहे॥३॥ (धनुरोमानं का प्रवेग) पानी-महाराज, म रक्षा मानागरे माप गरा। जाकर पयाग गर तवानमामि पर हो गया। - साताराले जाया गया पद मनि रात पर्ने पमन्टसनेमादरा मा सरसना ॥ - ॥ (मोर देगार ) लारा, मेरो मोरा नागरिकों को दि
२०४
विक्रमोर्वशीयम् ।
वृक्षाश्रयी विचीयतां विहगदरयुरिति ।
फचुफी-यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्त )
विदूषकः-उपविशतु भवान्सांप्रतम् | क गतः स रत्नकुम्भीरके
भवतः शासनान्मोक्ष्यते । ( उवविसदु भई संपदं। कहिं गदो सो रमणकुम्मी
लओ भवदो सासणादो मुचिस्सदि)
राजा-(विदुषकेण सहोपविश्य )
रत्नमिति न मम तस्मिन्मणौ प्रियत्वं विहंगमाक्षिप्ते ।
प्रियया तेनास्मि सखे संगमनीयेन संगमितः॥५॥
,
माश्रयतरुगतः। विधीयताम् = अन्विप्यताम् । विहगदस्युः पतिरूपश्चौरः ।
नायमतिदूरगतत्वेनाशक्यो मारयितु, निशि तु कुत्रचिदवश्यमनेनाश्रयो प्रास्ता
तत्रास्यान्वेपण कार्य येनायमपराधस्थाचरितस्य दण्ड लभेतेति । फगतः%कुत्रगत
न कुत्रापि गत इत्यर्थः। रत्नकुम्भीरकः रस्नचौरस, मोच्यतेनास्यते । सर्व
भवतःपासनमध्याहतमत. कुत्रापि गतस्य तस्य भवतः शासनात् त्राणं न भाव
स्यलं तस्य दूरगतत्व विभाष्य चिन्तयेति भावः।
रत्नमिति। हे सखे प्रियविदूपक, विहनमाक्षिप्ते पक्षिणोरिक्षप्य नीते तस्मि
मणौ रनम्' इति बहुमूल्योऽयं मणिरिति कृत्वा मम प्रियस्वम् स्नेहातिशयः
अस्तीति शेपः, (फिन्तु ) तेन रत्नेन सङ्गमनीयेन तदभिधानेन प्रियया वि
हितया उर्चश्या सहमितः अस्मि । सत्र मणौ मम केवलमियदेव ममरवकार
यह तस्मभावेण वियुक्तप्रेयसीसङ्गमं प्राप्तवानास्मि, तबहुमूल्य रस्नमिति करवा
माहं तत्र भमरववानिति भावः ॥ ५॥
यह पक्षी जब निवास वृक्ष पर जाय तब लोग इसे खोजें।
कश्चकी-जो आज्ञा । (जाता है)
विदूषफ-श्राप अब विश्राम करें, आपके शासनसे वह गृद्ध कहाँ जाप
चच सकता है।
राजा-(विदूषकके साथ बैठकर ) रत्न होनेके कारण उस मगिपर जि
गृद्ध लेगया है, इतनी ममता नहीं है, प्रियबन्धु, उसी सामनीय मणिने मुझे प्यार
उर्वशीसे मिलाया है ॥ ५॥
r.] प्रकाशटीकोपेतम् । २०५ पर-ननु परिगतार्थोऽस्मि कृतो भवता । (गं परिगदरयोन्टि बदा) (ततः प्रविशति सशरं मणिमादाय फन्को) सुपी-जयतु जयतु देवः । नेन निर्मिनतनुः स पस्यो वलेन ते मार्गणतां गर्तन । प्यापराधोचितमन्तरिक्षात्समौलिरत्नः पतितः पतनी ॥ ६॥ (म विस्मयं रपयन्ति ) दुको-अग्नि प्रक्षालितो मणिः फरमै प्रदीयताम् । -फिराति अनिशुद्धमेन गत्या पेटकं प्रवेशय । सार्थ-विदिताः। नति। यायः कृतापराधतया इन्तुम् योग्यः स महामणिहा पतनी पपी न राणभाष गतेग भनेन ते तव पलेन मामध्यग निभिासन विपाटिस- न पराधोपितम् अपराधानुरूपग (घण्टम) प्राप्य भासाय न्तरियाय ६ ममोटिरत पदामणिना महितः पतिम.। पपी मगिमारत् सत्य. स्प अण्डमिय पश्मयाप्प भूमौ रगेन सह पतिमा, सरन्ता चाय थाणा, गरपापभाषस्यय परिणाम, मनापासय ररप्रभायो पागमायमाप्प स्यद- या भूमावपातपदिश्यहो स्पृहमीप यता तपेति भावः। 'ननोपरारिए न्तं पुरवार्ममम्' इपमरः । उपनाति राम् ॥ ६ ॥ -~-., पर्याययावत पाचपनम् । प्रसारिरा.= धीतः । एतेन प्रण- E, फिराति-यनि, हवं मंबोधनपदन । निलम् = पदी पवित्री. पटेषम् = मम्गाम् । 'पिटप पेट: पेटा मला यमरः । पक-अपने गप पात मु यहा दाया। (शर और मणिनिये का प्रदेश) चुकी-जो मारापी, जय हो । १. पराग पान पगार उस सूर दिया, पर अपराधर मद पक्षी उस शनर नाय अप्पर मागरा ॥ ६ ॥ (गगी पर ) धीमनि पानीको विकासमा दिया पग-किरात, रघमिशुद पर पीएम थे।
२०६
विक्रमोर्वशीयम् ।
किराती-यद्धाज्ञापयति । (ज भटा श्राणवेदि) (इति मणिं गृहीत्वा निष्कान
राजा-लातव्य अपि जानीते भवान्कस्याय बाण इति ।
कञ्चुको नामाछितो दृश्यते न तु मे वर्णविचारक्षमा दृष्टिः ।
राजा-तेन धुपनय शरम् ।
कञ्चुकी-(तया फरोति)
राजा-( नामाक्षरा यनुवाच्य सापस्यता रूपयति )
कञ्चुकीयावनियोगमशून्यं करोमि । ( इति निष्क्रान्तः )
विदूषक-किं भवान्विचारयति । ( किं भवं विश्रारेदि)
राजा-शृणु तावत्प्रहर्तुर्नामाक्षराणि । ( वाचयति )
उर्वशीसभषस्यायमैलसूनोर्धनुर्भूतः।
नामाक्षितः खचितनामाक्षर. । वर्णविचारक्षमा अक्षरवाचनसमर्था ।
उपनय =मम समीपं प्रापय, अहमेव नामाक्षराणि पठित्वा परिचयं प्राप्तुं य
ति भावः।
नियोगमशून्यं करोमि = स्वकर्तव्यज्यापूतो भवामीत्यर्थः, नियोगः नियुक्तिः।
प्रहर्तुः = पशिहन्तु।
उर्वशीति । उर्वशीसभवस्य उर्वशीगर्भसंभूतस्य ऐलसूनोः इलायाः अपत्य पुमान
लः पुरूरवाः तस्य सूनुः पुत्रः तस्य धनुर्भूतः धानुष्कस्य विषदायुपाम् प्रतिपति
किराती महाराजकी जैसी आज्ञा । ( मणि लेकर जाती है )
राजा--लातव्य, जानते हो किमका वाण है।
कञ्चुकी इसपर नाम खुदा है, पर मेरी आँखें पड नहीं सकती।
राजा-सब लायो तो वाण ।
कन्चुको-( देता है)
राजा--(नामाक्षर पढकर अपनेको सापत्य मानता है)
कन्चुकी--सवतक अपने कार्यको करता हूँ। ( जाता है)
विदूषक-श्राप सोचते वया हैं ?
राजा-मारनेवालेका नामाक्षर सुनो ( पढ़ता है)
उर्वशी गर्भसंभूत, पुरूरवा के पुत्र, धनुर्धर, शत्रुप्राणसंहर्ता फुमार आयुका
T] प्रकाशटीकोपेतम् । २०७ पुमारस्यायुपो वाणः प्रहर्तुतिपदायुपाम् ॥ ७॥ एक-(सपरितोषम् ) पिष्टया मतानेन वर्धते भवान् । (दिहिया न पादि भय) जा-सखे फयमेतत् । प्रन्यन्त्र नैमिपेयमवादवियुफोऽहमुश्या । मया गर्भव्यफिगलनिता । गुन एर प्रमुतिः । किंतु प्रापिलपयोवरान लवलीदलपाण्टराननन्यायम् । नाम प्रहसः प्रर्पण नाशयितु. कुमारस्य यालस्पायुपा रातामकस्य एपः रः अस्तीति शेष ॥ प्रतिपणेपु प्रहारसदायुः महारपर्यपनायी मपति, फिटरवादत एवेत्यगुणम् ॥ ७॥ या देवानुपश्येन । मन्नानेन वर्धते भवान् =भयतः पुगर पा मगदि- पिं. पमेत मम मसायाप्तिमीमाग्यं पेन प्रकारेगोपपाधमिग्यर्थः । यियुतः भूता, यापन्नमिपेस निरवार्यत सायत पर पाएम्य एने ममोरया हो जातः, सापत्येयान्सराळे न संभाति सुतान्मेनि मायः। ननु गर्म सापीतमपति तापायपीयन्यपि ममये मुगजन्मेति पदामपनुदति- { गर्भग्यजित चिदम् , भारपिता ईपदपि शाता। उन पर प्रसूति- परया गर्भघिदमपि मारित तम्या प्रमृतं. फयं जान ग्यादिति भावः । शिनिस्वल्पं चिदं मुस्वाद-विरिपरि पो पापमाग चिश मपालस्ति, रिमपि रहाय स्यादिति भावः। दिन। सस्या. उर्वग्या' पपु शरम पसिदिदिगानि दिनो पाररान् टिम् मारिले महिने पयोधरा पूरा पम्प सामान मरिनामगरसन. पागलपाण्टुराननापापम् टपलीगृक्षपरयानामनुपम् परमेएणम् ॥ रापपुरदिति शेषः) नैमियमचारपूर्व किपन्ति दिनानि यापन राम्पा यपि 18110 दूपफ-(एमाले) गोमागी पास निमार सानयार हुए। (ST-RE, पर सात ? नागपगुमरे मे पर दी। पानी गरिन", हिरा, पन्तान Har- • सर - दिनों TT TRना परिवार में माहिर . " -- २०८ विक्रमोर्वशीयम् । कतिचिदहानि वपुरभूत्केवलमलसेक्षणं तस्याः ॥ ८॥ विदूषक'-मा भवान्सर्वं मानुषीधर्म दिव्यासु संभावयतु । प्रभाव. निगूढानि तासा चरितानि | ( मा भवं सध्वं माणुसीधम्म दिव्वालु संभावेदु । पहावणिगूढाई ताणं चरिदाई) राजा-अस्तु तावदेव यथा भवानाह । पुत्रसंवरणे किमिव कारण तन्त्रभवत्याः। विदूषकः-को देवतारहस्यानि तर्कयिष्यति । (को देवदारहस्साई तकइस्सदि (प्रविश्य ) मयेमे विशेषा अलक्ष्यन्त, तस्याः स्तनयोरग्रभागयोः श्यामता जाता, वदनच्छाया चलवलीपत्रवत् पीतिमानमभजत, नेत्रयोश्चालस्य पदमकृतेति । अत्रेद योध्यम्- नैमिषेयसत्रकाले राजोर्वश्यावियुक्त भासीदिति स्वय तेनानुपदमुक्तम् , प्राक ततस्तस्या वपुप स्वरूपमिदं वर्णितम् , तदनेन तद्यागकाल एवोर्वश्याः प्रसूतिका लरवेन निर्णेतु शक्यते । गर्भलक्षण यथाऽत्रोक्त तत्सम्यगेव, यथाह वाग्भट:--'भन्ने एनास्तनी पीनी श्वेतान्नौ कृष्णचूचुकी' इति । सुश्रुतेऽपि 'स्तनयोः कृष्णमुखर रोमराज्युङ्गमस्तथा। अक्षिपघमाणि चाप्यस्याः सम्मील्यन्ते विशेषतः॥ भकामर श्छर्दयति गन्धादुद्विजते शुभात् । प्रसेकः सदन चापि गर्भिण्या लिङ्गमुच्यते' इति मानुषीधर्मम् =मानुषीणां ये धर्मा शरीरकार्यादयस्तेषु कश्चित् । दिग्यासु: स्वरगनासु । प्रभावनिगूढानि = दिव्यस्वरूपसामर्थ्य विशेषात्कारणात् साधारणमन गगोचराणि । तासाम् =दिम्यागनानाम् । तावदेवम् = यथा भवानाह-मानुषीधर्मो न दिल्या सुसम्भाष्य इति । पुनर वरणे = तनयगोपने । तर्कयिष्यति = अनुमास्यति । स्तनाग्र श्यामवर्ण, मुखच्छाया हरफावेरके समान पीताभ तथा आँखें अलसायी हु हो गई थीं ॥ ८॥ विदूषक-दिव्याङ्गनामें मानुषीके समूचे स्वरूपकी आप संभावना न करें उनके चरित प्रभाववश रहस्य होते हैं। राजा-तुम जैसा कहते हो, यही रहे, फिर भी पुनके गोपनसे क्या ला सोचा उसने। विदूषक-देवोंकी बात पर कौन तर्क लहावे । (प्रवेश कर) ST] प्रकाशटीकोपेतम् । २०१ मगुकी-जयतु जयतु देवः । देव, च्यवनानामात्कुमारं गृहीरवा मी समाना देवं द्रष्टुमिचरति । राजा-उभयमाप्यविलम्बितं प्रवेशय । फगुषी-यदाज्ञापयति देवः । (रति नियन्य पापदस्तेन पुमारेण सापस्या च मह प्रविए' ) काही-इत इतो भगवती । ( सय परिक्षामन्ति) विदूपक-(पिलोपय ) फि न खलु स एप तप्रभवान्तप्रियकुमारफो नामानितो गृद्धलच्यवेयर्धनारायः । तथा पटुतरं भवन्तमनुफरोति । तु सो एगो तारामा पत्तिय मारयो जस्स पागन्दिो गिलपपवेभी गरायो । तर पामरं मपन्तं अणुफ्रेदि) राजा-स्यादेवम् । अतः सलु बाप्पायते निपतिता मम रष्टिरस्मिन- पपनाममा यवनारयस्य प्रयासम्पर भूनादापना | साधमपादप्तपः- माद-पाप विप्राः-सासमन्तात् साम्पन्ति तपमा पायं पापापनि पर Tइति । रमपम पम्, एमार तापमानेपर्य. विष निराम् मायु। मृदायधी - गृधरूपए प्यभेदप । मधनाराम पन्द्राहतिरयोमुपो Harr fr| सरमा स्थपनाममादागोप एमारे निपसिना मन पित ५०पी-जय हो महासजमा । FRI, I प्रसार एम "हे पाप एक तापची आई, पद धीमासे मिलना चाहती है। राजा-दोनों गीत पुला लापो। पुली-मोती महा। निफर चाप र तपा ताप है. खाप पुन माता) ए० गुपी-माप घर पर्ने । (अय परते।) हिदूपम-(दशपर) पना यही पद पानीय इमार निमा माग समर्थ ": fant दुध माया । महतोकाप माता। बाराको मुस्ता है, इसीलिये- बनेगी हमारी सर, यो पूर्ण हो ।
२१० विक्रमोर्वशीयम् । वात्सल्य त्रधि हदयं मनसः प्रसादः । संजातवेपथुभिरुज्झितधैर्यवृत्ति- रिच्छामि चैनमदयं परिरधुमरैः।।।।। कञ्चुकी-भगवति एवं स्थीयताम् । ( तापसीकुमारौ स्थिती) राजा-अम्ब अभिवादये। तापसी-महाभाग सोमवंशविस्तारथिता भव । (श्रात्मगतम् )भ अनाख्यातोऽपि विशातोऽस्य राजर्षेरौरसः संबन्धः । (प्रकाशम्) जात प्र ते गुरुम् । ( महाभात्र सोमवंसवित्थारइत्तो होहि । अम्हो अणावक्खिदं नेत्रम् बाप्पायते वाष्पमुहमति अश्रुपूर्णता यातीत्यर्थः । हृदयम् पारसल्यवन्धि प्रे तिशयशालि, मनसः चित्तस्य प्रसादः प्रसन्नता। उशितधैर्यवृत्तिः उरसृष्टधीरम् (सनहम् ) च एनम् कुमारम् सञ्जातवैपथुमिः जायमानकम्पैः सङ्गै भद निर्मरम् परिरन्धुम आलिङ्गतुम् इच्छामि । इमं कुमार वीक्षमाणस्य मम नेत्रे सा भवतः, हृश्यं वात्सल्यभावाप्लुतम् , मन आनन्दपूर्गम , नैतावदेव, अहं तुर मर्यादामनीत्य कारमानेरेभिरहैरेनं निर्भरमालिनितुमिच्छामीति भावः । निपति दृष्टिविशेषणेन तस्या अन्यत्र गन्तुमक्षमता ज्या चास्म रूपातिशयः सम्पन घ, सञ्जातवेपथुभिरिति सम्वोत्यानन्दातिरेक, अनौरिति बहुवचनेन सर्वात लिझनेच्छाद्वारा स्नेहप्रकर्ष इत्यादयोऽर्धा व्यज्यन्ते । 'वाष्पायते' इत्यत्र वाष्पो भ्यामुद्गमने' इति क्यछु । वसन्ततिलकं वृत्तम् , लक्षणमुक्तपूर्वम् ॥९॥ सोमवंशविस्तारयिता चन्द्रवशवईका, अत्राशिष्यपि राज्ञः प्रसूतिसूच विदन्तु रसिकाः। अनाख्यातः वाचाऽनुक्त । विज्ञातः स्फुरः । कुमारोऽयमस्य राज्ञ औ मनमें प्रसनता है, मेरे अङ्ग काप रहे हैं, मेरे मनमें इच्छा हो रही है कि छोड़कर इसका निर्दय श्रालिशन कर लें ॥ ९ ॥ कञ्चुकीतापसीजी, आप यहाँ ठहरें। (तापसी तथा कुमार ठहरते हैं) राजा-अम्ब, प्रणाम करता है। तापसी-महाभाग, आपसे चन्द्रवंशका विस्तार हो। (स्वगत) विना इसके साथ राजाका औरत संपन्य मालूम पड़ता है। (प्रकट ) कुमार, ** ASE] प्रकाशटीकोपेतम् । . रोहमा राएमियो पोर मंन्यो । बाद पणम गुरु ) कुमार'-गापगर्ममालि एरोति) रामा-आयुष्मान्भव पुमार:- (मगराम) यदिशामिन अन्या पिता ममायं नतोऽहमति। उन्नावधितानां गुरु भयेकोशः स्नेः॥ १० ॥ रागा-भगवनि हिमागगनायोजनम् । तापसी-गोतु महाराजः । एप योर्घायुरायुर्जातमात्र एयोर्वश्या पि निमित्तम वेत्त्य मग एस्ने न्यामीका। गाननियहमारस्य जात- इति धामन्तराऽपि प्रतीयत, स्पाग्याउ , इति मार' । नापा", य मारमपोधनम् । हो। यदि आप मम पिना ना.,महम् भरस सुग. पुरा पति वा पर. प्रथमाया कम गुन मानहाग प्रेम साप इति शेप। ., पितृभि) गवतानाम् पानादिना पस्मिानान् (पुत्रागा समु) स्नेहो ममता भोट । नाग -मानित एकदापि सन सत्य मानधनागमेशाभिधीयमान तिसम्म पनि ममतदमागर नदा पाकिर नादिमाग एवारग सरप नग्न हीरफ पादित मागामेपानि मायः॥10॥ ६g - विाजीद, सालमा=rmirti IAR निमितपत्र- पारमानिधान यापी रतियार पारिनाम्य जगारमा जापा) रात- निमो। गर) यावर पिा मारतो तमा पति गोदाम पर होगा गा" पति, "पीपी 11-नागा शो हात कर गरम पानता कि ।
२१२ विक्रमोर्वशीयम् । कर्मादि विधानं तदस्य भगवता च्यवनेनाशेषमनुष्ठितम् | गृहीतवि धनुर्वेदेऽभिविनीतः। ( सुणादु महारायो । एसो दीहाऊ भाऊ जादमेत्तो । उच्चसीए किवि निमित्तं अवेविखन मम हत्थे णासीकिदो जं सतिप्रामार जादफम्मादि विहाणं तं से २ अवदा चोण असं अणु चिट्ठिदं । गहिदविन्यो । व्वेदे अहिविणीदो) राजा-सनाथः खलु सवृत्तः। तापसी-अद्य पुष्पसमिदर्थमृषिकुमारकैः सह गतेनानेनाश्रमविर माचरितम् । (अज पुष्पसमिदित्थं इसिकुमारएहि सह गदेण इमिणा अर मविरुद्ध आधरिदं) विदूषक'-(सावेगम् ) किमिव । ( कि विन) चनियबालकस्य । विधानम् = कर्तव्यम् । नतधर्मादि जातस्य कर्म संस्कारा यदाह मनु-'प्राइनाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते' इति । भशेपम्-सकल अनुष्टितम् = सम्पादितम् । गृहीतविद्या प्राप्तशासज्ञान. । अभिविनीताशिक्षिर सनाथ = अनुकम्पितः, कृतकृत्यो वा। च्यवनमुनेः कृपया कृतार्थोऽस्मि । इति भावः। पुप्पसमिदर्थम् = कुसुमकाष्ठाद्याहरणाय । आश्रमवासिनः प्रतिदिन प्रातः ! फाष्ट च पूजाहधनाधर्थमाहरन्ति, तदनुभ्यायाय ग्रन्थः। आश्रमविरुद्धम् = मा वासिजनानुचित कर्म। सागम् = ससभ्रमम् , मावेगवान चिमनेन ताशमाचरितं स्यात् । सस्य फलमनेन भोक्तव्य स्यात् ? किमवसानच तस्कति चिन्तोध्यकृतः, सर्व ममतातिशयफलम् , तथाचोकम् 'भविस्नेहः पापशीति । संस्कार भगवान् च्यवनके द्वारा संपन्न किये गये हैं। इसे शास्त्र तथा पहुं पलाये गये हैं। राजा-अनुगृहीत हूँ। वापसी-आज इसने ऋषिकुमारों के साथ पुष्पसमिधा आदिके लिये पा पाने पर आश्रमविरुद्ध आचरण कर दिया। विदूषक-(श्रावेशमें ) कैसे ?
मो]
प्रकाशटीकोपेतम् ।
तापसी-गृहीतामिपः फिल गृधः पादपशिसरे निलीयमानोऽनेन
स्पीकतो पागस्य । (गदिदामियो किन गिलो पादपबिहरे निलीसमागो भोग
स्वामिदो पाणस्म)
पिप-(रामानमानोकयति)
राना-ततस्तः।
ताप-तत उपलब्धवृत्तान्तेन भाता च्यवनेनाऽहं समादिष्टा ।
नर्यतय इतन्यासमिति । तदिच्छामि देवीमुर्वशी प्रेक्षितुम् । ( तदो
एस्टोण भभवदा चारोण पदं समादिया। मिजादेहि हत्यणासति । ता
"गामि देवि सध्यसि पेक्निई)
राजा-तेन लाप्सनमनुगृक्षातु भगवती ।
पसी-(उपनीत पायन उपविशति)
गृतीसामिप.-एतापगस. पादपशिपरेपशिरसि । निसीयमानः आरमार्ग
पाप रिपत' । सयौहतः पान स्पिरीकृत.। भस्य टषयीकरणं च तन्मरणं
पति, पतेनास्य एपनेदचातुर्य प्यगम् ।
समतान्तशतितरलेन । समादिशाज्ञप्ता । निर्यातय मायपंप ।
ने मामाने परशुसी निर्यातनं मनम्'गि मुक्तावली।
मापनमनुगृह्मान = क्षासनं हतार्थयतु, उपवेशनमेयाय हमार्थतासम्पादनम् ।
पिसी-पल लेकर गक्षको चोटी पर हुए प्रधफोरमने अपने
निगाना पनाता।
दूषक-(जाती और पाया है )
जा--सपाद!
परमो-इम पार र सरको पाकर भगवान बनने मुझसे कहा कि
गा। इसनिय में देवी उगी मिनना पदती हूँ।
नातक पाटन पर विराम ।
प्रापमी-जा गरेमापन परमा)
२१४ विक्रसोर्वशीयम् । I राजालातव्य । आहूयतामुर्वशी। फचुकी-यदानापयति देवः । ( इति निष्कान्तः) राजा-( कुमारमवलोक्य ) एह्येहि वत्स । सर्वाङ्गीणः स्पर्शः लुतस्य फिल तेन मामुपगतेन । आह्लादयस्व तावचन्द्रकरश्चन्द्रकान्तभिव ॥ ११ ॥ तापसी-जात आनन्दय पितरम् । (जाद आणन्देहि पितरं) कुमार'-( राजानमुपगम्य । पादग्रहणं करोति ) राजा-(कुमारं परिष्वज्य पादपीठे चोपवेश्य । ) घत्स इतस्तव प्रियसख ब्राह्मणमशक्षितो वन्दन । 'आहूगतामुर्वशी' भन्न मुखे क्षिप्तवीजस्य पुनरुद्भाधनात् सन्धिर्नाम सन मुपपिप्सम् । सर्वागीण इति । सुतस्य पुन्नत्य स्पर्श. शरीरसम्पर्कः सर्वाङ्गीणः निखिला पका किलेति प्रसिद्धौ पुत्रस्य सर्वाङ्गसङ्गीस्पर्श एव स्वदते नांशिक इति भावः । सर्वाङ्गीणेन सुतस्पर्शेन मामुपगतेन प्राप्तेन चन्द्रफर. शशिमयूखः चन्द्र तम्नामक मणिमिव माम् त्वम् माहादयस्व आनन्दय । यथा चन्द्रश्चन्द्रकान्त शिशिरयत्ति तथा सर्वाङ्गीणालिगनेन मां शिशिरयेति भावः। सर्वाङ्गीणपदे-' दो पथ्यङ्गकर्मपन्नपात्र व्याप्नोति' इति रवः ॥ ११ ॥ प्रियसखम् = प्रिय मित्रम् । ब्राह्मणमित्युक्तिः प्रणम्यताबोधनाय । भशकि निर्भयः, भयं च बालस्वभावकृतं सभवतीति तदपाकरणार्थेयमुधिः। 1 राजा-लातन्य, उर्वशीको जुला दीजिये। कचुकी-महाराजको जैसी आज्ञा । ( जाता है) राजा-(कुमारकी ओर देखकर ) आयो बेटा, आयो । पुत्रका सतिस्पर्श होना चाहिये, उससे मुझे श्राहादित करो जिस चन्द्रमाकी किरणें चन्द्रकान्तमणिको श्राहादित करती हैं ॥ ११॥ तापसी-लड़के, पिताको आनन्दित करो । कुमार-(राजाके समीप आकर पैरोंपर गिरता है) राजा-(कुमारको छातीसे लगाकर श्रासन पर बैठाकर ) वेटा,इधर तुर पिताके मित्र ब्राह्मण वैठे हैं, डरो मत, इन्हें प्रणाम करो ।
प्रकाशटामापतम्। विपर-फिमिति शशिष्यते । नन्गनगवासपरिचित एवं सामा- {(हितिसहिस्सदि । णं अस्समवासपरिनिदो ए ग्राहामियो) मार'-( मस्मितम् ) तात चन्दे । पिपास्वस्ति भवते । ( सत्य मदो) (ततः प्रविशत्युपशी फञ्चुकी च) सी-एत इतो देवी। वंशो-(एमारमयलोक्य ) को नु खल्वेप समाणासनः पादपीठे स्वयं गजेन संयम्यमानशिखएकत्तिष्ठति । ( तापसी पदा) अदो सत्य- धितो मम पुत्रफ आयु' | महासलु सवृत्तः (परितामति)। TT एसो सघाणासपो पादपी सत्रं महाराण मंहगोचमानसिण्यमो मम्मो सयपदोसादो मे पुत्तमो श्राऊ । महन्तो उ संबुसो) "गागा घागर । साप्रमपाससमये पने पामरा टा भवेयुरतदन्य भप. ना नास्तीति भावः ।सन्न विदपका स्वस्य पानरमशागनापसुनाए सस स्पतीति तस्पोधितमेव। -मन-धारासनपसासंयन्यमाननिषण्मय माउपमानचूत । एतेगमक्षा. महोपः। सस्पयतीसूचित सरपतीदर्शनानुमित । पुनकायस्पायें मान् दीर्घतनुः । भग्न फार्यमानणात् 'वियोध' नाम सन्ध्यामुम भापनि । Any-मरणपती सुचित' यन्त्र पार्यस्य नियन्धनात् 'न्यान' नाम अमिशाद ॥ rava Laर-रंगा गया। भागमासमें पान-परिचय हो ही गया होगा। अमर-(मगर) सात, प्रभाग करता। रिकन्याग हो। (उर्वशी गौर फरच्याला प्रग) -बार घर चलें। शी--(भारतो देसर ) यह कौन जि माराम गुर पाकर imire प धनुप, रसियाको राज रहे र ) मलयती राने मनिस होता किनारा पर दो गया । (mli) २१६ विक्रमोर्वशीयम्। राजा-(उर्वशी पक्षा) इयं ते जननी प्राप्ता त्वदालोकनतत्परा । स्नेहप्रस्तवनिर्भिन्नमुद्वहन्ती स्तनांशुकम् ।। १२ ।। तापसी-जात एहि प्रत्युद्गच्छ मातरम् । (जाद एहि पञ्चुग्गच्छ कुमार'(उर्वशी प्रत्युद्गच्छवि ) उर्वशी-अम्ब पादप्रणामं करोमि । ( अम्ब पादप्पणामं करेमि तापसी-वत्से भर्तुबहुमता भव । ( ( पच्छ भत्तुणो बहुमदा होहि कुमार-अम्ब अभिवादये । उर्वशी-(कुमारमुग्नमितमुख परिष्वज्य ) वत्स पितरमाराधयित -- इयमिति । इयम् अग्रत भायान्ती स्वदालोकनतस्परा स्वदर्शना स्नेहप्रस्नवनिर्मिन्नम् प्रेमाधिक्यप्रभूततीराभिस्यन्दनार्दीभूतम् स्तनाशुकर लम् वहन्ती धारयन्ती ते जननी माता प्राप्ता आगता, इयं तव जननी । पा स्वामनिमिपेण चक्षुपा पश्यति, यस्याच स्तवांशुक स्वदर्शनोद्भूतस्नेहर शास्नवता क्षीरेणादता नीतम् इति भावः । चिरहष्टेऽपत्ये मातुः स्तनो पर स्वमावःस्पष्टमन्यत् ॥ १२॥ प्रत्युद्गच्छ%प्रत्युत्थाय प्रणम । भः स्वामिनः । बहुमता-भतिप्रीता । पितरमाराधयिता-पितुस्तोषकरः, 'यः प्रीणयेत्सुधरितैः पितरौ सप राजा-( उर्वशीको देखकर ) यह तुम्हारी मा आ गई जो तुम्हे देख रही है, स्नेहसे इसका स्तनदूध बहार रहा है जिससे इसका आँच हो रहा है ॥ १२ ॥ तापसी लड़के, अपनी माके सत्कारमें सत्पर होश्रो । कुमार-( उर्वशीके आगे जाता है ) उर्वशी-( तापसीसे ) मा, प्रणाम करती हूँ। तापसी-वेटो, स्वामीको दुलारी बनो । कुमार-( उर्वशीसे ) मां, प्रणाम करता हूं। उर्वशी-(कुमारका मुह उठाकर, गले लगाकर ) बेटा, पिताकी श्रा पो] प्रकाशटीकोपेतम्। रामगुपेत्य ) जयतु जयतु महाराज. । (दर पिदरं पारापातमा होहि । दु गदारामो) पग-यागतं पुत्रवत्यै । इन आस्यताम् । सधारानं ददाति) उशी- उपविशति) (गोपोनिरामिति) तापी-एप गृहीतविद्य आयुः सांप्रनं कचहरः संवृत्तः । नदेनम्य ते समनं नियनितो हस्तनिक्षेपः । तहिमयिनुगिन्यामि । समप्यते विमपर्मः। (एनो गहिपिनो भाजपा पामरोशी । सा एपस समाजादिदो एस्पणियो। ता किमि । उपमा मे गधनो) पेशी-चिरस्यार्या प्राधिकारमपिट गामि ! न शन्नोमि दिन- , सबनुमारिणीमाया मयुरादिनिशमन्त मे तिरमिपर मितिः। पदमिनीपनार्य, प्रामा गन् । रहीत विशालयमः । कागदापार पोपपुर- 'परतेनुघा पाएर तिमि नापा मगरगर 1 नियतिर मात । मिना मा गम् । प-विजENT DETAI घरग= पापालगनाम् । सापांग%Trai मा EिELate.
२१८
विक्रमोर्वशीयम् ।
ष्टुम् । अन्याय्यं पुनरुपरोद्धुम । तद्गच्छत्वार्या पुनदर्शनाय | (चिरस्स
देक्खिधा अहिश्रदरं शवितिण्हम्हि । ण सक्कुणोमि विसजिद् । अण्ण्ण्यं ।
उवरोहिदुं । ता गच्छदु अज्जा पुणोदसणाभ)
राजा-अम्ब भगवते च्यवनाय मां प्रणिपातय ।
तापसी-एव भवतु । (एव्वं भोदु)
कुमार:-आर्ये यदि सत्यमेव निवर्तसे तदा मामप्याश्रमं नेतुमर्हसि
राजा-अयि वत्स उपितं त्वया पूर्वस्मिन्नाश्रमे । द्वितीयमध्यानि
तव समयः।
तापसी-जात गुरोर्वचनमनुतिष्ठ । (जाद गुरुणो वअणं अणुचिट्ठ)
फुमार:-तेन हि।
कुत्तमवदर्शनस्पृहा । चिरकालदृष्टाया भवस्था दर्शने तादरेत्यर्थः। न शक्नं
विनष्टुम् = न पारयामि गन्तुमनुमन्तुम् । भन्याय्यम् न्यायविरुद्धम् । उपरोक्षुम
प्रसह्य स्थायितुम् । पुनदर्शनाय = पुनः साचारकाराय, मां प्रणिपातय मम प्रय
निवेदय ।
निवर्तसेमाश्रमाय परावर्तसे।
उपितम् = वास. कृतः। पूर्वस्सिनाधसे ब्रह्मचर्ये । द्वितीयम् = गार्हस्य
(कालो झय संक्रमितु द्वितीयं सर्वोपकारक्षममाश्रम ते)
गुरो:-पितुः, वचनम् द्वितीयाधसाध्यासनरूपम् , ब्रह्मचर्याश्रमानिवृत्तिरूपं
तेन-मदन वासविपये निर्णयस्य सर्वसम्मतरवेन ।
। प्राज्ञा भी नहीं दे सकती, और आपको रोकना भी अनुचित होगा। इ
आप जाय फिर दर्शन देनेकी कृपा करेंगी।
राजा-मा, च्यवन भगदानको मेरा प्रणाम कहना ।
तापसी-ऐसा ही होगा ।
कुमार-आर्ये, यदि तुम सचमुच जा रही हो तो मुझे भी पाश्रम लिये चल
राजा-वेटा, तुम श्राश्रममें रह चुके, अव तुमको गृहस्थाश्रममें प्रवेश कर
चाहिये।
तापसी-लड़के, पिताकी आज्ञा मानो ।
कुमार-तव---
मोटर] प्रफाशटीयोपेत --- + यः सुप्तवान्मको शिगकण, यनोपलवानुग्नः । तं मे जातफालाप प्रेक्ष्य मणिकण्टकं शिपिनम् ।। १३ ।। रो-(पिदस्थ ) एवं फरोमि । स्वस्ति भक्तु गुप्मभ्याम् (इति निष्का- .)1(पर्य फरेमि । सत्य मोनु तुम्हाण) रार-फ्न्याणि। अयापुभिणामप्र यः लम्युमणामुना तव । पौलोमीसमवेनेव जयन्तेन पुरन्दर ॥ १४॥ टपक्षी-(म्रपा रोदिति) * FANA शिमण्डकण्हयनोपरकर वनोपनाता मी) मले मलादे नुप्तवात निद्रामासयान , जामा मशाल एग में मग मगिष्टयम् नाम तिमिर पर प्रापय । पा युपादित मा तिहागि, परमपान नमानुरोधो राणीयो भवरमा समाधम परय शिति महमद विपि, तप धातिविधिगता मा पागाधनिया पर मोपररूपा निदा त नासा मशिदप्टा नाम निमित्र मी प्रेत तारा बाराभायोति ॥ १३ ॥ एवं परोमिरदानुरोध पायामि । Eff (म् anामिन गुना विप्रेग सा परतुने 37 पोलमार्गमन गर्मममम जयगोन समिधामेश पुरन्दरः शा. दिमाग पुयार प्रयोःAITER.। "पता पापना २२० विक्रमोर्वशीयम् । विदूषकः-किं नु खलु तत्रभवत्येकपदेऽश्रुमुखी संवृत्ता। (किं णु र सतहोदी एकचदे अस्सुमुही संवुत्ता) राजा-(सावेगम् ) कि सुन्दरि प्ररुदितासि ममोपपन्ने घशस्थितेरधिगमान्महति प्रमोदे। पीनोन्नतस्तनविसर्पिभिरानयन्ती मुक्तावलीविरचनापुनरुक्तिमतः ॥ १५ ॥ ( वाप्पमस्या. प्रमाष्टिं ) उर्षशी-शृणोतु महाराजः । प्रथम पुनः पुत्रदर्शनेन विस्मृतास्मि हि नु खळ- कुतः कारणात् । तत्रभवती = पूजनीया। एकपदे अकस्मात् अश्रुमुखी साश्रुनयना। किं सुन्दरीति । हे सुन्दरि, रमणीयसर्वावयवे, वशस्थितेः पुत्ररूपवंशप्रतिष्ठाया अधिगमात् प्राप्तेः हेतो. मम महवि प्रचुरे प्रमोदे अत्यानन्दे उपपन्ने उपस्थिते सरि पीनोन्नतस्वनविसर्पिभिः पीवरोच्चकुचमण्डलविसारिभिः अस्तैः मश्रुमिः मुका वलीविरचनापुनरुक्तिम् मुक्तावलीसदृशस्वच्छवर्तुलाश्रुविन्दुप्रवाहेण मुक्कामाला रुक्तिम् भानयन्ती सम्पादयन्ती त्वम् किम कुता प्ररुदितासि मश्रुमुखी सवृत्तासि मधुना वारक्षकस्य सुतस्यापया मम महान् प्रमोद उपस्थितः, सम्प्रति प्रसन्नता सूचिका एव सर्वेषां चेष्टाः, अथापि भवती रोदिति, रोदन चेदं नानन्दाच, यते भवस्याः प्रवर्तमानोऽयमथुप्रवाहो मुक्कावलीव द्वितीया दृश्यते तदाख्याहि मे रोहन फारणमिति भावः। 'प्रदिवा' इत्यनादिकर्मणि कः । 'वाशे वेणी कुले वर्गे पृष्ठाम घयवेऽपि च' इति विश्वः । वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ १५॥ विदूषक-यह एकाएक रोने क्यों लगी ? राजा-(घवदाकर ) हे सुन्दरि । हमारे वंशके चलानेवाले पुत्रको प्रातिसे महान् प्रमोदका अवसर प्राप्त है तब तुम अपने उन्नत स्तनपर फैलनेवाली भासकी दोसे दुहरी मुक्कामाला बनाकर इस तरह क्यों रो उठी 2 ॥ १५ ॥ (उसके धांसू पोंछता है) उर्वशी-सुनिये महाराज, पुत्रके देखनेसे पहले मुझे यह बात याद नहीं पड़ी। --
समोरः]
प्रकाराटीकोपेतम्
रानी महेन्द्रमंकीर्तनेन स्मारितः समयो मम हृदयमायासयति । ( मुगार
गरायो । परमं रण पुरादंगरोग विणमरिदन्दि। पानि महिन्दसंकितपेण गम
रोगामी मह हिम श्राखामेदि)
एच-फध्यतां समयः।
सी-आई पुग महागजगृहीतहदया महेन्द्रगामा पिता । (परं पण
रामगदिदहियधा महिनयाणता)
राग-किमिति ।
उपशी-यदा म मम प्रियसनो राजविस्त्वयि नमुपास्य वंशफाररय
पुलं प्रेक्षिप्यते तदा त्वया भूयोऽपि मम सनीपनागन्तव्यमिनि । सतो
म महाराजवियोगभीरतया जातमात्र एन गिगनिमितं भगरत
ययनस्यायमपदे एप पुत्र 'आर्यायाः सत्यवत्या एजेऽप्रजाशं निनिमः ।
महीनन-नाममहणेन । ममय कायधिः, 'ममपाः पापमापारकाट.
पान्तपिद यमरः । मायामयति मेदयति ।
महाराजगृहीतादयामहाराजे भवति सामनेहा पिसाव
प्रिय:- प्रियमित्रम् (पुरायाः) पशि परपमायामा प्रसूरम्प । या
दिप-विरसारमारिणशिप्यनेमा। भूपो निधनरपि मम मनीरमा
उपमपुररयास रिया सदाम्पगें पाम पद.1 महाराजगियोगमोरगया-
हादिष्णुनगा। तमाम = Retur | Faमनिनिलम् = विधा.
5मय इन्द्रमा मग तिन गमा सो मादसा गई, नो मह प्रतिता पात नए
लो।
२२२ विकसोर्वशीयम् । अद्य पितुराराधनसमर्थः सवृत्त इति कलयन्त्या निर्यातितो मे दीर्घायुः तदेतावान्से महाराजेन सवासः । ( जदा सो मम पिसहो राएसी तुइ समु प्पण्णस्स वंसकरस्स मुहं पेक्तिस्मदि तदा तुए भूघोवि मम समीवं श्राअन्तयंति सदो मए महाराअविनोअमीरुदाए जादमेतो एच विजागमणिमित्तं भवनदो पव णस्स अस्समपदे एसो पुस्तमो अजाए सच्चवदीए हत्थे अप्पासं णिक्सितो अज्ज पिदुणो धाराहणसमत्यो संवुत्तोत्ति कलश्रन्तीए णिमादिदो मे दीहाऊ । त एतियो मे महाराएण संवासो । (सर्वे विषादं रूपयन्ति । ) राजा-( सनिवासम् ) अहो सुखप्रत्यर्थिता देवस्य । आश्वासितस्य मम नाम सुतोपलव्ध्या सद्यस्त्वया सह कृशोदरि विप्रयोगः। अध्ययन हेतवे। शाश्रमपदे-भाश्रमस्थाने। भप्रकाशमुनिमृतम्। मप्रकाश निक्षेपे कारण च भवतो गोपनमन्यथा पुत्र द्रष्टुं भवान् यतेत, स्वया दृष्टे च पुर वियोगः समापतेत्तस्य वारणार्थमेवाय न्यासविधिरिति बोध्यम् । माराधनसमर्थ = तोषणक्षमः । सवृत्तः जातः । इति कलयन्स्याएव विश्व सस्या। निर्यातित = प्रत्यर्पितः । तत् = तस्मात् इन्द्रकृतारसमयावधेः । एतावान्- एतदवधिः। संवासः=सहस्थितिः । सुखप्रत्यर्थिता = सुखविरोधिता। भाग्यं सुख विरोधकृत , यतः पुत्राधिगमे सत्यानन्दावसरे प्रियावियोगमुपनमयतीति भावः । आश्वासितस्येति । हे कृशोदरि, (कृशं दुर्वलमुदरं यस्या सा कृशोदरी, उदर पदमिह लक्षणया कटिवाचकम् ) तनुमध्ये सुतोपलव्ध्या पुत्राधिगमेन आश्वासि. तस्य सातसान्स्वनस्य मम नाम सध' तत्काल एव स्वया प्रियतमया विप्रयोगः चिरविरहः उपस्थितः प्राप्तः। यावदनेन पुत्रलाभेन किचिदाश्वासितो भवामि ताव क्ष्य स्वद्विरहः समुपनत इत्यहो सुखप्रत्यर्थिता देवस्येति भावः। उक्तमर्थमुपमया पिताको श्राराधनाके योग्य हो गया है ऐसा समझ उन्होंने उसे वापसकर दिया है । इतने ही समय तक में आपके साथ रह सकी। ( सभी खेद प्रकट करते हैं) राजा--(निश्वास लेकर ) भाग्य कैसा गुखविरोधी है ।। कृशोदरि, इधर उनके प्राप्त होनेसे मुझे कुछ आश्वासन मिला ही था कि उपर -
No text on this page.
३२४ विक्रमोर्वशीयम् । राजा-सुन्दरि मा मैवम् । नहि सुलभवियोगा कर्तुमात्मप्रियाणि प्रभवति परवत्ता शासने तिष्ठ भर्तुः । अहमपि तव सूनावायुपि न्यस्तराज्यो विचरितमृगयूथान्यायिष्ये धनानि ।। १७ ।। कुमार-नाईति तातः पुंगवधारितायां धुरि दम्य नियोजयितुम् । राजा-अयि चत्स शमयति गजानन्यान्गन्धद्विपः कलमोऽपि सन् भवति सुतरां वेगोदनं भुजगशिशोर्विपम् । नहीसि । सुलभः सुखलभ्यः वियोगः प्रियजनविरहः यस्याम सा सुलभवियोगा मनायासलम्यस्वेष्टविरहा परवत्ता पराधीनता भात्मप्रियाणि स्वाभिलपितानि कत्तु न प्रभवति शक्नोति, पराधीनो जनः स्वशरीरस्य तच्चेष्टिताना धानीशतया स्वनि पाणां सम्पादनेन निश्चयेन हम इत्यर्थः। (अतः परतन्त्रतया) भत्तु महेन्द्रस्य शासने माज्ञायाम् तिष्ठ यथा तदादेशमाचर। अहमपि तव सूनी पुत्रे भायुषि तन्नामके कुमारे न्यस्तराज्यः स्थापितराज्यवहगधुरः विधरितमृगयूथानि सवर न्मयूरकुलानि वनानि आश्रयिष्ये गाहिये। राज्यभरं तव तनये निवेश्याश्रममिम विसृज्य वानप्रस्थमवलम्बिष्य इत्यर्थः । 'वनानि' इति बहुवचनेन कुन्नाप्येकन्नान वस्थान तेन च मानसिफस्थितिः प्रकाश्यते ॥ १७ ॥ पुंगवधारितायाम् = महोणोझमामायाम् । धुरि - भारे । दम्यम् - वत्सतरम् । पुश्विासी गौः पुङ्गवः = महोक्षः। 'दम्यवरसतरी समौ' इत्यमरः। शमयतीति । गन्धद्विपः गन्धगजः कलभः अप्राप्त प्रौढभाव:-चालः अपि अन्यान राजा-सुन्दरि, नहीं नहीं, पराधीनतामें वियोग अतिसुलभ होता है, इसमें अपनी रुचिसे नहीं चला जा सकता है, तुम्हें अपने स्वामी इन्द्रकी आज्ञा माननी चाहिये । मैं भी तुम्हारे पुत्र इमारके कन्धोंपर राज्यका मार डालकर मृगगणसे निषेवित वनमें चला जाऊंगा। कुमार-श्रापको वृषराजके पहन करने योग्य बोम ढोनेमें बछड़ेको नहीं लगाना चाहिये। राजा-अरे वेटा, गन्धद्विप उम्रमें छोटा होकर भी दूसरे हाथियोंको भगा देताहै, सांपके बच्चेका भी विष बहुत वेगवान होता है। तुम बालक होकर भी इस
दम
प्रकाशटीफोपेतम।
मुघमधिपविर्यालायन्योऽयलं परिरजितुं
न मन्नु पयमा जात्ययायं स्वकार्यसहो भरः ।। १८ ॥
Fठय मापनादमात्यपरिए दिनभ्रियतामायुपो राज्याभिपेफ इति ।
पपुरी-यदातापयति देवः । इति दुनितो निफान्तः)
२२६
विक्रमोर्वशीयम् ।
.
( सर्वे एष्टिप्रविघातं रूपयन्ति)
राजा-(अाकाशमवलोक्य ) किं नु खलु निरभ्रे विद्युत्संपातः ।
उर्वशी-(विलोक्य ) अहो भगवान्नारदः । (नम्मो भगवं णारदो)
राजा-अये भगवान्नारदः । य एपः ।
गोरोचनानिकपपिङ्गजटाकलापः
संलक्ष्यते शशिकलामलवीतसूत्रः।
मुक्तागुणातिशयसंभृतमण्डनदी-
हेसप्ररोह इच जगमकल्पवृक्षः ॥१४॥
दृष्टिप्रविघातम् = दृष्टिलोपम् , विशुदादिना हता हष्टिः कियन्तं कालं यावत्स
कार्याक्षमा भवति स एवान दृष्टिप्रविधातो घोध्यः ।
निरने मेघशून्ये ध्योग्नि । विधुरसम्पातः- घपलास्फुरणम् ।
मन्त्राभूतसप्राप्त उपगृहनं नाम सन्ध्यममुकम् , तदुक्तम्-'तद्भवेदुपगृहनम्
पस्मादद्भुतसमाप्तिः ।
गोरोचनेति । गोरोचनायाः स्वनामख्यातायाःनिकपः कषपापाणः तद्सा रेखा
तद्वत् पिङ्गः पिझलवर्ण: जटाकलापः जटाजूटः यस्य तादृशः, शशिनः चन्द्रमसः कल
पोडशो भागः तद्वत् अमल धवलं पीतसूत्रं यज्ञोपवीतं यस्य सः, मुक्तागुणान
मौक्तिफहाराणाम् अतिशयः उत्क. सभृता सम्पादिता मण्डननीः अलङ्कारशोम
यस्य सः नारदः, हेग्नः सुवर्णस्य प्ररोहो जटाशाखादिः यस्य तादृशः जङ्गमकल्प
श्व गमनशीलकरपतरु इव सलघयते दृश्यते । गोरोचनाकषणरेखोपलक्षिततत्प
षाणस्परेखातुख्यमटाजूटधर. शशिकरम्तयज्ञोपवीतो मौक्तिकमालाशाली च नारत
सुवर्णमयप्ररोहयुतजन्मकल्पशाखिनस्तुला विभीति भाषः। उपमासङ्कीर्णा स्य
भावोफिरलकारः, वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ १९ ॥
(सभीकी आँखें वका चौधमें पड़ जाती हैं)
राजा-(आकाशकी ओर देखकर ) बिना मेषकी यह विजली कैसी ?
उर्वशी-(देखकर ) अहा, यह तो भगवान् नारद हैं।
राजा-ऐ, यह भगवान् नारद हैं, जो यह-
गोरोचनके निकषके समान पिाल वर्ण जटाजूट और चन्द्रमाको कलावर
धवल यज्ञोपवीत धारण किये तथा मुक्कामालासे अपनी शोभाको बढ़ाये हुए ऐ
मालूम पड़ रहे हैं जैसे स्वर्णमय प्ररोहोंसे भरा जाम फल्पवृक्ष हो ॥१७॥
S प्रसाशटीकोपेतम। २२७ जायमम्म। नशी-(मोपमादार)य भगरतेऽणा ! (r पदो भरिएमा ) (ततः प्रविशति मारल) नारद'-विजयता मप्यमलोफपालः। राजा-(चर्गशीदातादर्भमादायाप) मगयसभिवादये। नी-भगयन्प्रणमामि । ( भ पनमामि ) नारद-अविरहिती दम्पनी भूपालाम् । राजा-(भारमगराम् ) अपि नामवं ग्यात । (प्रजम् । पुमारमाश्लिम्स) भगवन्तमभिवादयस्य । सम्पर पूजाविधि , मध दम्पमार्यग, 'पादाग्यो ति पर। पगापयादिसंपुजगुपएमर्पमुप्प' । 'पट ( निष्पादमायार्थ पाचं पाप निरपमर'। मईमा पूजा, 'पूना ममदापपितिः सपनांचाईगा. समा" हमारः। जिपताम = पर पताम् । मपमोष पाट मायकोररपी, 'नि टोमापमरोपमा विविकार। अभिपादये = मगमामि। मामेचारगो नमहासमिमा । मामि न पायो शीरमापभिपादनम् । 'रमे तु सामानमामिपाएननियुभे' अविरहिती = नियमितिौ । म = जापा र पगिति रिम राजदता - (नारद ) चिमनाची । शी--(कर) मा मुनिर । (गरदा प्रांश) नारद-जयरामपानी ग-(शार मानेर ) भारत - शी- THE Preो । मा-(ra) (A) (पर) २२८ विक्रमोर्वशीयम् । कुमारः-भगवन्नौवंशय आयुः प्रणमति । नारद-आयुष्मानेधि। रामा-अयं विष्टरोऽनुगृह्यताम् । नारद -(सथोपविष्ट ) ( सर्व नारदमनूपविशन्ति ) नारदराजन् ' श्रूयतां महेन्द्रसंदेशः । राजा-अवहितोऽस्मि । नारद -प्रभावदर्शी मघवा वनगमनाय कृतबुद्धिं भवन्तमनुशास्ति'" राजा-किमाज्ञापयति । दिगणे पाठेन जायाशब्दस्य दम्भावः । अत्रोर्वशीपुरूरवसोः निष्प्रत्यूहसमागमे पक्षेपणास् 'कार्यम्' नाम पञ्चमी मर्थद्रकृतिरुका भवति । भौवंशेयः - उर्वश्या अपत्यं पुमान मौर्वशेयः। विष्टरः = भासनम् । 'वृक्षासनयोर्विष्टर.' इति निपातः। अनुगृह्यताम् = उप विश्य सनाथीक्रियताम् । 'विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाधमासनम्' इत्यमरः । महेन्द्रसंदेशः% इन्द्रसवादः। प्रभावदर्शी = प्रभावेण देवस्वकृतेन शक्तिविशेपेण । वनगमनाय कृतबुद्धिम् धनं गन्तुं व्यवस्यन्तम् । अनुशास्ति = आदिशति ..... । . कुमार-उर्वशीपुत्र आयु प्रणाम करता हूँ। नारद-आयुष्मान् होलो। राजा- इस श्रासनपर विराजें। नारद-(पैठता है) ( सभी नारदके बैठ जानेपर बैठते हैं ) नारद-राजन् , महेन्द्रका सन्देश सुनिये । राजा-सावधान हूँ। नारद-प्रभावसे सबकुछ आन लेनेवाले इन्द्रने वनगमनोद्यत आप कहा है कि- राजा-क्या प्राज्ञा दी है इन्द्रने ? 1 Exj प्रकाशटोकोपेतम् । ૨૨ मारप-निकालदर्शिभिर्मुनिभिरादिष्ट. सुरासुरसंगरो भावी । भवांश्च युगीन. साहायो नः । तेन त्वया न शनं संन्यस्तव्यम् । इयं चोर्यशी हाथराव साधर्मचारिणी भवत्यिति । वर्णशी--(पर्य) पदो शल्यं मे उदयादपनीतमिय । ( मम्मदे सात दभसादो भगणी विध) राग-परवानस्मि देवेवरेण ! नारद-सुधम् । त्यत्कार्य पासवः कायं च तस्येटमाचरो। निकारदासमि' = भूनपसंमागभविष्यपालप्रयदर्शनएमः । सुरागरसंगर- नवयुद्धम् । सायुगीगः = सयुगे गाय, बहराए । 'मांगीनो रणे साधुः' मर. । 'प्रगिननादिन्यः पन्' रति गम् प्रत्ययातन्यमादेशः । सन्यस्मापन - यम् । यायायुः = जीवनपर्यन्तम् । सहधर्मचारिणी = माप । पोरनारयादिना मममसर प्रातिपपनाए 'फागम. माम पदन्यपस्था जा, भस्था. पाणार्थमाया योगाग्निपंहसन्धिः । पम् = पागाप्रम । गदरायपुगमगतमनेगेन्द्रसदेगननिभायः। सामान पराधीन ययामापति पास्नयामपा विरोधाभामिति मायः। दुरम् - रादुगामधानपराप रायोमिामि । निय पादपगतम् इनि दुपापनयाममपो नाम सम्पाम, TE ८ पथा-मोपनियांजलि'परवान स्मि' पर पपातिमिर्ग. ET सामन्यो गागमायामुणम् ॥ ५५ । पाप करपार्यम् । मपानीटम् पुपांद, सत्य "दाद एम् खभिमान साप: पां। समान्तमाह-सूर्य. अधि सेशारा -- गरद-मुनियों का निवाराम होनेगा, यार ६. प म मरिये पर नरें, और यह उपशी 1-(पर) मा ५२ कोटा निरुत माग नही। पर भोरदा पिया करें। पूर्व पग्निको ।
२३० विक्रमोर्वशीयम् । सूर्यः समेधयत्यग्निमग्निः सूर्य च तेजसा ॥२०॥ (आकाशमवलोक्य ) रम्भे उपनीयतां स्वयं महेन्द्रेण संमृतः कुमा स्यायुषो यौवराज्याभिषेक। (प्रविष्टा यथोक्तहस्ता अप्सरसः) अप्सरसः अगवन्नेतेऽभिपेकसभाराः । ( मप्रवं इमे अमिसेअसंभारा नारद -उपवेश्यतामायुष्मान्भद्रपीठे। एम्मा-इतो वत्स ( इति कुमारमुपवेशयति ) (इदो घच्छ नारदः-(कुमारस्य शिरसि फलशमावर्थ) रम्भे निर्वयंतां शेषो विधिः समेधयति वर्धयति अग्निश्च सूर्य तेजसा समेधयति दीपयति । अग्नितेजो हि दिव सूर्यमनुप्रविशति रात्री सूर्यतेजोऽग्निमित्ति पौराणिकी प्रसिद्धिः। श्रुतिरप्याह-सं तेजः सायमग्निं संक्रमते, भादिस्यो वास्त यन्नमिमनुप्रविशति, अग्निर्वाऽऽदित्यं मनुप्रविशतिः ॥ २०॥ उपनीयताम् - उपस्थाप्यताम् । समृतः सचितसामग्रीकः । अभिषेकसभारा:- अभिषेकेऽपेक्षिप्यमाणानि वस्तूनि, विश्ववक्ष्मीकमृत्तिव कलशतीर्थजलादीनि तत्रापेच्यन्ते इति तात्कालिकः सम्प्रदायः॥ भद्रपीठे = मणिस्वचिते हैमासने। 'नृपासनन्तु यद्भद्रासनं सिंहासनच त इति हैम.। देवीपुराणोक्त भद्रासनलक्षणन्तु-हैम च राजत तानं हीरवृक्षमय था। भद्रासन प्रकर्तव्यं सार्धहस्तसमुछूितम् ॥ सपादहस्तमान च राज्ञो माण्ड झान्तरात् ॥ इति । वराहसंहितायां तु-'त्रिविधस्तस्योच्छायो हस्तः पादाधिके र्धयुकश्च । माण्डलिकानन्तरजिस्समस्तराज्यार्थिनां शुभद्॥ भावय॑निक्षिप्य, कळशजलेन स्नपयिस्वेत्यर्थः। निर्वय॑ताम् सम्पायतार शेषो विधिः-नीराजनादिः। उद्दीपित करता है और अनि अपने तेजसे सूर्यको प्रखर बनाता है ॥ २० ॥ (ऊपर देखकर ) रम्मे, स्वयं महेन्द्रने कुमार श्रायुके अभिषेकार्थ जो साम भेजी है वह तो लाभो । ( सामग्री लेकर अप्सराओं का प्रवेश) अप्सरायें-महाराज, यही है सामग्री । नारद कुमार को भासन पर बैठाइये। रम्मा--कुमार, इधर श्राइये (कुमारको बैठाती है) नारद-(कुमारके शिरपर कलश डालकर) रम्मे, और विधियाँ तुम कर र ।
परमा
प्रकाराटीकोपेतम् ।
रा-(सपोर रिद ) पत्स प्राम भगरन्तं मातापितरी च।
प, पमा मत मादापिर)
गुमार-(पानमति
मारशस्ति भयते।
गा-पुलधुरंधरो मय।
गो-पितुराराधयिता भर। (पिदुनो माराधत्तमो होहि )
(नेपो सालिको)
अपम'-विजयना युगराजः।
अमरमुनिरियाधिमणोऽग्रेरिवेन्दु-
बंधच शिशिशोधनम् देखः ।
२३२
विक्रमोर्वशीयम् ।
भव पितुरनुरूपस्त्वं गुणेलौककान्तै-
रतिशयिनि समाप्ता वंश एवाशिपस्ते ।। २१ ।।
द्वितीयः-
तव पितरि पुरस्तादुन्नतानां स्थितेऽस्मिन्-
स्थितिमति च विभक्ता त्वय्यनाकम्प्यधैर्ये ।
अधिकतरमिदानी राजते राजलक्ष्मी-
हिमवति जलधौ च व्यस्ततोयेव गङ्गा ।। २२ ।।
नुरूपोऽनेश्वेन्दुस्तस्य युधस्तस्य च तव पितानुरूपो जातस्तत्वमपि स्वपितुरनु
रूप एधि, नान्यत्तव किमन्याशास्यं सर्वश्रेयोऽधिगमादन्यासामाशिषां पुनरुकरवा-
पातादिति भावः। चन्द्रोऽत्रेर्नेत्रसमुस्थ इति पुराणानि प्रतिपादयन्ति, यथोक्त पामे-
'ब्रह्मणो मानसः पुनस्त्वविर्नाम महातपाः।
नटुकाम प्रजावत्स तपस्तेपे सुदुस्तरम् ॥
ऊर्ध्वमाचक्रमे तस्य रेतः सोमस्वमीयिवत् ।
नेत्राभ्यां तस्य सुस्राव दशधा द्योतयदिशः॥
बुधो वृहस्पतिपत्नीतारागर्भे सोमेनोस्पादितः, ययोक्तंमारस्ये-
'तत. संवत्सरस्यान्ते द्वादशादित्यसलिमः।
दिव्यपीताम्बरधरः पीताभरणभूषितः॥
राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वारसौम्यो राजसुतः स्मृतः । इति ॥
मालिनीमुत्तम् ।। २१॥
तव पितरीसि । उन्नतानाम् महताम् पुरस्तात् मप्रकोटी स्थितेऽस्मिन तव पितरि
जनके मनाकम्प्यधैर्य अचलधीरभावे स्थितिमतिमर्यादापालके च स्वयि विभक्का
झन्धविभागा राजलक्ष्मीः श्री. (उन्नत शिरसाम अग्रगण्ये) हिमवति हिमालये
(अक्षोभ्यगाम्भीर्ये पृथ्वीमर्यादाकरे च) जलधौ समुद्रे व्यस्ततोया विभक्तजला
राजा इव इदानीम् तव राज्याभिषेके जाते अधिकतरम् बहु राजते शोभते । यया
हेमवतोऽवतीर्णा गङ्गा जलधौ विश्राम्यति, उभयत्र प्रसरति च तद्वदिय तव राम
उधमीरिदानी प्रसरतीति भावः। पूर्वोक्तमेव वृत्तम् । उपमालदार श्लेषश्च ॥ २२॥
उसी तरह लोकरमणीय गुणोंसे आप भी युवराज ! अपने पिताके अनुरूप हो,
आपकी सर्वोच्च कुलपरम्परामें हो सभी आशीर्वाद समाप्त हैं ॥ २१ ॥
द्वितीय-तुम्हारे पिता जो सभी उन्नतोंमें अग्रगण्य हैं वे वर्तमान हैं ही धैर्य-
के आगार तुम भी मर्यादाशालो होगये इस तरह तुम दोनों में चटी हुई यह राम-
लक्ष्मी अधिक शोभित हो रही है, जैसे हिमालयसे लेकर समुद्रतफ फैली गा हो ॥२२॥
No text on this page.
२३४ विक्रमोर्वशीयम् । राना-एवमनुगृहीतो भगवता कथं न योग्यो भविष्यति । नारद-किं ते भूयः पाकशासनः प्रियं करोतु । राजा-यदि मे मघवा प्रसन्नः किमतः परमिच्छामि । तथापीदमस्तु । (भरतवाक्यम् ) परस्परविरोधिन्योरेकसंश्रयदुर्लभम् । सङ्गतं श्रीसरस्वत्योभूतयेऽस्तु सदा सताम् ॥ २४ ॥ (इति निष्क्रान्ता' सर्षे) इति पञ्चमोऽङ्कः। अनुगृहीत-व्यया सनाथीकृत', यस्योपरि भवत ईदृशी दया, यत्स्वयं कलश जलमावामिषिद्धसि स कुतो न योग्यः स्यादिति भावः ॥ पाकशासनः इन्द्रः। 'भूयः प्रिय करोतु' इत्यनेन काव्यसंहारलाणमनमुप विप्ठम् , तल्लक्षणं यथा-वरप्रदानसंपातिः काव्यसंहार इप्यते इति । भरतवाक्यम् नटवाक्यम् , नाटकाभिनयसमाप्ती नटेन सामाजिकैन्य माशी दीयते इति व्यवहारः, सैवाशीर्भरतवाक्यमिति सम्प्रदायविदो घदन्ति । परस्परेति । परस्परविरोधिन्योः अन्योन्यबद्धवैश्योः श्रीसरस्वस्योः लचमी विधयो एकसंधयदुर्लभम् एकत्र वासदुरापम् सङ्गतम् मिलनम् सताम् समनानार भूतये कल्याणाय सदा सर्वदा अस्तु जायताम् । प्रायेण हीचरा अविद्या विद्यावन्त निधना भवन्ति तेन करप्यते यत् लघमीसरस्वत्यौ परस्परविरोधिन्यौ, तयोरेकर चासो न संभवति, तत्तयोः सातिर्जायातां येन सतां भूतिरस्तु, विद्वांसः सम्म राजानश्च विधानुरागवन्तः सम्वित्यर्थः ॥ २४ ॥ राजा-अब आपकी इतनी कृपा है तब क्यों न योग्य होगा नारद-इन्द्र इसके अलावा आपका क्या प्रिय करें ? राजा-यदि इन्द्र मुझपर प्रसन्न हैं तव इससे अधिक क्या चाहूँ, फिर ( भरतवाक्य) एक दूसरेसे विरोध रखनेवाली लक्ष्मी और सरस्वतीका सनम, जो कम जगर देखा जाता है, सपनों के कल्याणके लिये सदा हुमा करे ॥ २४ ॥ ( सवका प्रस्थान) पञ्चम समाप्त । यह होवे- - بمیریم (टोr] प्रकाराटीफोपेतम! सन माना गाया मागास प्राजिनामामुपम , सहर सपा- हिषापामा रिम्पm म इनि। पो जावो नीमरायो- पोगनागिदिमुगान्मधुरिपुष्पाने यहाापाए । मिधामपुरमानापमापीमतिको रायसीयुतरामपक्षियो पाया प्रतिपादिपम् ॥१॥ ग्योमनोनिगपानिरालातियो सायगे समे पुप्पी पायरे परगुरोः शीवारवानुमदात् ॥ समाधर्मरागनमहानि पसा मानीतेपगुमानदरगापदाग्मोपु दिसाय ॥ २ ॥ 'पिरतो पधाराने पर पार पाममा- टवाहिती महामिन Erri|| सेविपरीनिमिr-iri परिप्पारगुणोगितादरमुयं गुमने किया ६ ॥ हिनापमान मनि छोपाल प्राधे दामो समरिमा निमामिfri|| गिदिश मारमा मिनोगत र गुपाहर मामी ॥ मायान् मानहाnिfmमायने अपामाप्रती मिनिmarrial प्याrisinगरियmtirail मणिपति Eriternet . !! पनि मुगापरपुरमा पानिarineer TiTETTE पेशानदया: Earanaiantar मपिपcिetuRAur frformat ET मोरायमिपानपrrar | समानmsमन्यः
-
'प्रकाश' कर्तुवंशपरिचयः
माण्डरसज्ञकमैथिलभूसुरवंशेऽजनिष्ट कृती।
श्रीमान् 'कन्हाइ' मिश्रो हतजनताऽज्ञानतामित्रः॥ १॥
उदितश्छीतना शर्मा ततः सुमेरोरिवादित्यः ।
योऽमानि मानिनिवहश्रेयान सुकृतावदातारमा ॥२॥
मृतपितृकः सवास्ये लातुलकुलमाश्रितः शरणम् ।
प्रामे 'पकही नामनि गृहस्थतां प्रापितो न्यवसत् ॥३॥
तत्तनयेषु प्रथमो वयसा ज्ञानेन यशसा च ।
'मधुसूदन मिश्राख्यो भकश्चतुराग्रणीरभवत् ॥ ४॥
तत एव श्री 'जयमणि' संज्ञायां मातरि प्रापम् ।
जनिमधिरामवसुभूमितशाके 'रामचन्द्रोऽहम् ॥ ५॥
प्रभवादष्टमगारदि स्नेहान्मामुपनिनीपन्तम् ।
तातं सदा स्वतन्त्रा नियतिरकापीत कथाशेपम् ॥६॥
बाल्ये पण्डित 'शिनुर' शर्म कृपाप्राप्तषोधस्य ।
मम चक्षुषी चमरकृतसस्कृतमापा-प्रयोगेषु ॥ ७॥
उन्मीलिते भभूतां श्री श्रीनाथास्यविवुधस्य ।
मम मातुलस्य चरणौ निषेवमाणस्य न चिरेण ॥4॥
गूढं शास्त्ररहस्यं ज्ञातु निखिल नियकक्षस्य ।
उपदेशको ममामूदीश्वरनाथो विदद्वन्धः ॥९॥
स्वाभाविक्या कृपया स्ने हेनान्तःप्ररूढेन ।
ममता हशा च यो मामपुषत् सोदयंभावेन ॥१०॥
तत्कृपयाऽधिगताग्विलसस्कृतसाहित्यमर्माणम् ।
बुधवर 'किशोरि' शर्मा मां व्यधिताचार्यपदभाजम् ॥११॥
श्रीयुत 'जटेश्वरा मिधविद्वदरपादमुपजीव्य ।
दर्शनशास्वरहस्यं न चिरेणाशेषमाचकलम् ॥ १२॥
एतानन्याँश्च गुरून्मनसि ममावस्थितान् सततम् ।
ध्यायामि यस्कृपा मे मानुष्यफमक्षसाऽस्ताक्षीत् ॥ १३ ॥
सोऽह वाक्परिचरणन्यापृतचेताः प्रकाशममुम् ।
निरमामिह विद्वांसः कृपास्पृशः स्वाहशो दध्युः॥१४॥
परिशिष्टम्
नोटम ( Notes)
मथम सभा
२३८ विक्रमोर्वशीय गई है। पृषोदरादित्वात सिद्धि मानी जाती है। महामारतकारने इसकी दूसरी व्युत्पनि की है.- 'पूरणात्सदनाच्चैव ततोऽसौ पुरुषो मतः' नवद्वार पुर पुण्यमेतैर्भूयः समन्वितम् । व्याकरोति महात्मा यत्तस्मात्पुरुप उच्यते' 'पुरुषान्न परं किञ्चिरसा काप्टा सा परा गतिः ।। इसलिये उसका सजातीय, विजातीय, स्त्रगत, एतनिविधभेदशून्य होनेसे एक पुरुषत शास्त्रसिद्ध माना जाता है। ४ स्थाणु (पृ. २) स्थाणु उसे कहते हैं जो सदा अपरिवत्तितरूपमें बना रहे जिसमें किसी प्रकारका या या पान्तर परिवर्तन नहीं हो। यहाँ स्थाणुसे शिव अर्थ लिया जाता है क्योंकि वह ए ठकी तरह रह जाता है । विष्णुपुराणमें लिखा है 'समुत्तियअलास्मात् प्रजास्ताः सृष्टवानहम् । ततोऽहं ताः प्रजा दृष्ट्वा रहिता ब्रह्मतेजसा ।। क्रोधेन महता युको लिगमुस्पाय चाहिपम् । उत्क्षिप्तं सरसो मध्ये कर्वमेव सदास्थितम् ।। तवाप्रभृतिलोकेषु स्थाणुरिस्येव विश्रुतम्। ५ निःश्रेयसः (पृ. २) सबसे बडा कल्याण को 'नि श्रेयस' कहते है, फलस इसका अर्थ मोक्ष होता है क्योंकि वही सर्वाधिक श्रेय माना गया है । 'नि श्रेयस' पा लेनेपर कुछ प्राप्त नहीं रह जाता है, अत एव उसे परमपुरुषार्थ कहते हैं, 'न स पुनरावर्त्तते' इससे उसे नित कहा है। इसके अतिरिक्त स्वर्गादि तो स्वकारणभूत तपोविशेष या अदृष्ट विशेषके समा होनेपर समाप्त हो जाते हैं इसीलिये नि.सेयस नहीं हो सकते हैं। 'ते तं मुक्या स्वा कोकं विशालं, सीणे पुण्ये मत्र्यलोके विशन्ति' । ६ नान्यन्ते (पृ ३) नान्दीपदकी व्युत्पत्ति तथा लक्षण टोका (पृ ३) में देखिये । यहाँकी नान्दी चतुष्पद है । यह पत्रावली नामक है । इसमें सक्षेपमें काव्यका अर्थ बता दिया गया है। सक्षेपमें श्ले ) वा समासोक्तिके द्वारा जहाँ काव्या बता दिया जाय उसे पत्रावली नामक नान्दी कहते है नाटयरर्पणमें कहा है- 'यस्यां वीनस्य विन्यासो धमिधेयस्य पस्तुमः। श्लेषेण वा समासोक्स्या नाम्ना पपावलीति सा॥ यहाँ पर पादशष्दसे क्या लिया जाता है इसका भी विवरण टीकामें देखें। -
No text on this page.
२४० विक्रमोर्वशीय . . 'मस्ताः प्रच्याविताः देवैः स्थानेषु न सुप्छु रताः, चपला इत्यर्थ । यदा असुः प्रा- णास्तेन तद्वन्तो मवन्ति' ऋग्वेदके कुछ मन्त्रों में इन्द्र और अग्नि के लिए भी असुर पदका प्रयोग देखा जाता है। इस जगह विद्वानोंका कहना है कि पहले देवोंके लिये हो असुर पद प्रयुक्त होता था, असु + र असुर धार्मिक प्राणधारी। पीछे चलकर पारसियोंरे साथ हिन्दुओंका सघर्ष हुआ और उन्हाने हिन्दुओंके देवोंको ऐसा-वैसा कहा, हिन्दुओंने भी उनके देवोंको निन्दा की। समय वीतता गया, लोगों में सद्भावना हुई, हिन्दुओंने पार सियोंके देवोंको असुर कहना प्रारम्भ कर किया, परन्तु कुछ लोगोंने जिनको इस तरहक क्षमा नहीं थी, उन्हींके देवोंके लिये 'असुर' शब्दको छोड़ दिया और अपने देवोंक 'सुर' कहना प्रारम्भ कर दिया। इस तरह जो पहले असुर कहाते थे वे अव सुर का जाने लगे। १० राजर्षि (पृ. १२) जब कोई राजा क्षत्रियजाति होकर धार्मिक जीवन विताता है तब वह रानर्षि का जाता है। राजर्षिका दर्जा ब्रह्मपिसे नीचा माना गया है। इपियोंकी सात श्रेणियों है- १-ऋषि, २ महर्षि, ३ देवपि, ४ ब्रह्मर्षि, ५ काण्टर्षि ६ सुत्रपिं और ७ राजर्षि । ११ शृङ्गार (पृ. १८) हं प्राधान्यमियर्तीति शृङ्गारः । यह सामान्य विग्रह हुआ। भालझारिकोंके मत निम्न विग्रह है:- 'शृतं हि मन्मथो दस्तदागमनहेतुकः । पुरुषप्रमदाभूमि शृङ्गार इति गीयते ।। यौनवासनाके उदयको शृङ्ग कहते है, तदालम्बी सभी भावनायें शृङ्गारमें आ खार हैं। यह रसराज कहा गया है, क्योंकि यह अतिस्वाभाविक तथा विस्तृत क्षेत्र है। '१२ वेदाभ्यासजडः (पृ. १९ ) वेद पढनेसे जिसका शरीर तथा शान दोनों जड, अचल अकार्यक हो गये हैं। माल पटमा है कालिदास इस विशेषणद्वारा नारायण मुनिकी निन्दा नहीं करवाना चाहते थे किन्तु वेदाभ्यासलोनता प्रत्यायनद्वारा उनको प्रशसा ही अभीष्ट थी, परन्तु उनके शर में कुछ इस तरहकी व्यञ्जना आ गई है जिससे निन्दा ही प्रधान प्रतीत विषय हो जाती। १३ विशाखासमीपगत (पृ. २२) हिन्दू ज्यौतिषके अनुसार आकाश प्रदेशको २७ मार्गोंमें वाटा गया है। प्रत्येक भाग नाम नक्षत्र है। कविताको भाषामें इन्हीं नक्षोंको दक्षको कन्यायें तथा चन्द्रमाकी प्रिय कहते हैं। चित्रा और विशाखा नामके तारे ग्रीष्ममें अधिक दीपिस रहते हैं । चित्रा अं विशाखाके समीपस्थ चन्द्रमाका नाम कालिदास अधिकतर लिया करते हैं। इससे माल पडता है कि वह बहुत सुन्दर होता है । 'चित्राचन्द्रमसोरिध' इत्यादि । विशाखा द्विशार का घिसा-अभ्यस्तरूप है। क्योंकि विशाखा दो तारोंका सम्मिलित नाम है। ।
नोट्स २५१ । --- - २४० विक्रमोर्वशीय 'मस्ताः प्रच्याविताः देवैः स्थानेषु न सुप्ठु रताः, चपला इत्यर्थ । यद्वा असुः प्रा णास्तेन तद्वन्तो भवन्ति' ऋग्वेदके कुछ मन्त्रों में न्द्र और अग्निके लिए भी असुर पदका प्रयोग देखा जाता है। इस जगह विद्वानोंका कहना है कि पहले देवोंके लिये हो अमर पद प्रयुक्त होता था, असु +र असुर धार्मिक प्राणधारी। पीछे चलकर पारसियों के साथ हिन्दुओका सघर्ष हुआ और उन्होंने हिन्दुओंके देवौको ऐसा-वैसा कहा, हिन्दुओंने भी उनके देवोंको निन्दा की । समय वीतता गया, लोगों में सद्भावना हुई, हिन्दुओंने पार• सियोंके देवोंको असुर कहना प्रारम्भ कर किया, परन्तु कुछ लोगोंने जिनको इस तरहकी क्षमा नहीं थी, उन्हीं के देवों के लिये 'असुर' शब्दको छोड़ दिया और अपने देवोको 'सर' कहना प्रारम्भ कर दिया। इस तरह जो पहले असुर कहाते थे वे अब सुर कहे जाने लगे। १० राजर्षि (पृ. १२) जब कोई राजा क्षत्रियजाति होकर धार्मिक जीवन बिताता है तब वह राजर्षि कहा जाता है। राजर्षिका दर्जा ग्रह्मर्षिसे नीचा माना गया है। ऋपियोंको सात श्रेणियाँ है- १-ऋषि, २ महर्षि, ३ देवपि, ४ वार्षि, ५ काण्डपि ६ सूत्रपिं और ७ राजर्षि । ११ शृङ्गार (पृ. १८) ऋज प्राधान्यमियतीति शृङ्गारः । यह सामान्य विग्रह हुआ। मालपारिकोंके मवमें निम्न विग्रह है:- 'शुनं हि मन्मथो दस्तदागमनहेतुकः । पुरुषप्रमदाभूमिः शृङ्गार इति गीयते'। यौनवासनाके उदयको शृङ्ग कहते है, तदालम्बी सभी भावनायें शृङ्गारमें आ जाती हैं। यह रसराज कहा गया है, क्योंकि यह अतिस्वाभाविक तथा विस्तृत क्षेत्र है। १२ वेदाभ्यासजडः (पृ. १९ ) वेद पढनेसे निसका शरीर तथा शान दोनों जड, अचल अकार्यक हो गये हैं। मालूम पहमा है कालिदास इस विशेषणद्वारा नारायण मुनिकी निन्दा नहीं करवाना चाहते थे । किन्तु वेदाभ्यासलीनता प्रत्यायनद्वारा उनको प्रशसा हो अभीष्ट थी, परन्तु उनके शब्दों में कुछ इस तरहकी व्यजना आ गई है जिससे निन्दा ही प्रधान प्रतीत विषय हो जाती है। १३ विशाखासमीपगत (पृ. २२) हिन्दू ज्यौतिषके अनुसार भाकाश प्रदेशको २७ भागों में वाटा गया है। प्रत्येक भागका नाम नक्षत्र है। कविताको भाषामें इन्हीं नक्षत्रोंको दक्षको कन्यायें तथा चन्द्रमाकी प्रियायें कहते हैं। चित्रा और विशाखा नामके तारे ग्रीष्ममें अधिक दीपित रहते हैं। चित्रा और विशाखाके समीपस्थ चन्द्रमाका नाम कालिदास अधिकतर लिया करते हैं। इससे मालम पडता है कि वह बहुत सुन्दर होता है । 'चित्राचन्द्रमसोरिव' इत्यादि । विशाखा द्विशाखा का घिसा-अभ्यस्तरूप है। क्योंकि विशाखा दो तारोंका सम्मिलित नाम है। - नोट्स २४१ १४ नारद (पृ. २७) नारद योगिराज तथा भक्तराज हैं। यह ब्रह्माने-मानस पुत्रों में हैं, इन्होंने अक्षचर्य बत लिया था। इनका प्रधान कार्य भगवदूमजनके साथ समाचारवहन भी था। यह भागवत कहे जाते हैं। नारद पदकी व्युत्पत्तिके विषयसें मानुनी दीक्षित कहते हैं ) नरस्य धर्म नारं ददातीति ( २ ) यद्वा 'नारं पानीयमित्युक्त तस्पितृभ्यः सदा न् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति' (इत्यागम.) (३) नारं नर- ह थति कलहे इति वा । ( ४ ) नुरिद नारमज्ञानं घति ज्ञानोपदेशेन इति वा। १५ चारण (पृ. २७) चारयन्ति कीर्तिमिति चारणाः। आजकल चारण भाटको कहते है । पहले नेमें ये लोग राजा लोगोंकी कोत्ति यहाँ-वहाँ गा गाकर सुनाया करते थे, इसीसे उन जीविका थी । आज भी गुजरातमें चारणनाति मिलती है। माँट तो प्रायः सभी प्रान्तों मलेंगे, ये हिन्दू मुसलमान दोनों होते हैं । . द्वितीय अङ्क १६ कार्यासन (पृ. ३४) राना जिस आसन पर बैठकर शासन चलाते, फरियाद सुनते तथा निर्णय सुनाते से कार्यासन कहते है। यही धर्मासन भी कहा गया है । 'धर्मासनाहिशति वासगृहं न्दः' (उत्तररामचरित १२७) 'नसंभावितमस्माभिरणधर्मासनमध्यासितुम्॥ (शाकु ६) शमें इसीका नाम व्यवहारासन भी कहा गया है-'नृपतिः प्रकृतीरवेक्षितु व्यव. सनमाददे युवा, (८।१८) यह न्यायासन नामसे पुकारा जाय तो भी कुछ अनुचिता (होगा। १७ वैतालिक (पृ. ३६) 'विभिन्न वालोंसे गानेवाले' यह इस, शब्दका योगार्थ है, परन्तु यह शब्द राना के कर्तव्यकाल बतानेके लिये नियुक्त गायकोंमें रूढ हो गया है। रानागण सो रहे वैतालिके उनकी कात्तिको दृष्टि में रखकर कुछ ऐसा गायेंगे जिससे उन्हें शय्याका त्याग नेकी प्रेरणा मिले। किरातार्जुनीयमें 'वियोध्यसे यः स्तुतिगीतिमझलै, इसी प्रतीक लिखा है। राजा कार्यव्यस्त हैं, स्नान या भोजनका समय बीता जा रहा है, वैता- कने कुछ ऐसा गा दिया कि चेतनाकी एक लहर ती उठ गई, सभी सावधान- छो और राना भी स्नानादिके लिये उठ गये। १६ विक्र० - ।
२४२ विक्रमोर्वशीय - นี้ - १८ महानस (पृ. ४३) महच्च सदनसं महानसम् 'अनस्' गाडीका नाम है, तत्पुरुषभेद-कर्मधारय समा समें 'मनोऽश्मायः सरसा जातिसंज्ञयो" इस सूत्रसे समासान्त अप्रत्यय होकर महा नस पद वनवा है। अनस्= गाडी 'यन्नुन्नमुदलसन्नामानः (नलोदय ) । अमरको शकी टोकामें भानुनी दीक्षितने 'अन्न अनसा उपकरणं लघयते' ऐसा लिखा है। मस' हम अनसका अर्थ उपकरण ही मानते हैं, अनिति जीवनं धारयस्यनेनेत्यनः। महत प्रचुरम् मनः भोजनोपकरणं यत्र वत् महानसम्। वहुमीहि समासमें समासान्त कैसे हुआ यह प्रश्न टेढ़ा है, फिर भी लक्ष्यानुरोधिनी व्यवस्था करेंगे। यदि अत्याग्रह हो तो यह भी प्रकार हो सकता है। महच तदनः महानसम् (प्रचुरमुपकरणम्) कर्मधारय । इसके बाद अप्रत्ययान्तसे अर्श आयच् । इस तरह सब ठीक हो जाता है । १६ पश्चबाण (पृ. ४९) कन्दपके पाच वाण हैं यह साहित्यिक मान्यता मरविन्दमशोकं च शिरीष चूतमुस्पलम् । पञ्चैतानि प्रक्रीय॑न्तेपश्चवाणस्य सायका। इसप्रकार पुष्पनातिके पाच वाण है । गुणक मसे भी कामके वाण गिनाये जाते हैं- 'उन्मादनस्तापनश्च शोषणः स्तम्मनस्तथा। संमोहनश्व कामस्य पञ्च धाणाः प्रकीर्तिताः॥ २० अहत्याकामुकस्य (पृ. ५३ ) अक्षाद्वारा निर्मित लियों में अहल्या भादि रमणी हैं। अहल्या गौतमसे व्याही गई थी उसके अपार रूपगुणसे मोहित हो इन्द्र गौतमका स्वरूप ग्रहणकर उसके पास गर्न और उसे दूषित कर दिया। कुछ लोग यहाँ यह भी कहते हैं कि महल्या इन्द्रको पहचा नकर भी उनकी अङ्कशायिनी वनी । गौतमने मानेपर इन्द्रको भागते देखा और शाप दिय जिससे वह भगाकार आखोंसे सहस्राक्ष हुए। अहल्या भी शापसे पाषाण हो गई जिसक उद्धार रामने अपनी चरणधूलि देकर किया। यह पौराणिक कथा है। वेदमें अहल्या प्रात सन्या या रात्रिको कहा गया है, महनि लीयते इत्यहल्या । सूर्यवं आते ही वह भागने लगती है और मन्तमें अदृश्य हो जाती है। सूर्यको हो भहत्याक नार कहा है 'स्वसुर्यो जार उच्यते' ऋग्वेद (६-५५-४) इन्द्रको सूर्यरूपमें कहकर यह क्रय मूलाधारितकी ना सकती है। यह कया तन्त्रवात्तिक में प्रसिद्ध मीमासक कुमारिलभट्टद्वारा EF प्रकार स्पष्ट लिखी गई है --'एवं समस्ततेजाः परमेश्वरस्वनिमित्त इन्द्रशम्दवाच्य सविता एव महनि लीयमानाया रानेरहल्याशब्दवाच्याया सयात्मकरणहेतुरवाजी यंत्यस्मादनेन वोदितेनेस्यहल्याजारः, न परस्त्रीव्यभिचारात्' । इस प्रकार हम देखते हैं कि वैदिक प्रकृति वर्णनमें नो रूपक दिया गया वही पौरा णिक युगमे याकर एक रोचक कथाके रूपमें परिणत हो गया है। 1 . नोट्स २४३ २१ प्रतिष्ठान (पृ.५८) सामान्यतः प्रतिष्ठान शब्दका अर्थ आश्रय होता है परन्तु यहाँ पुरूरवाकी राजधानी का नाम है। कालिदासके अनुसार यह गङ्गा-यमुनाके सङ्गमपर कहीं उसके अतिनिकट अवस्थित था। हरिवशके अनुसार भी प्रयागके ही समीप कहीं प्रतिष्ठानका होना सिर होता है- 'उत्तरे जाहवीतीरे प्रतिष्ठाने महायशाः । राज्यं च कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः॥ विक्रमोर्वशीयके टीकाकार रगनाथने आधुनिक 'झूसो' को ही प्राचीन प्रतिष्ठान सिद्ध किया है। शालिवाइनकी राजधानीका नाम भी प्रतिष्ठानही था, परन्तु वह गोदावरीके किनारे थी, इसलिये पुरूरवाकी प्रतिष्ठान नगरी वह नहीं हो सकती है। पुरूरवाकी प्रतिष्ठानपुरी गङ्गाके किनारे थी। पुरुरवा गङ्गा यमुनाका वरावर नाम लेता था। पुरूरवा तथा उर्वशी विहार के लिए हिमालयको सराई में गये, यदि उनकी राजधानी गोदावरीतटपर होती तव इतनी दूरीपर जाना अकारण तथा व्यर्थ होता। पुरूरवा नव विहारोपरान्त राजधानी लौटे तब फिर उनके सङ्गमस्नानका वर्णन आया है इससे भी गङ्गा यमुनाके समीपमें उनकी राजधानीका होना सिद्ध होता है। प्रतिष्ठान या गङ्गा-यमुनका 'दोआव' सदासे चन्द्र- वशियोंकी राजधानी चली मारही है, पुरूरवा चन्द्रवशियों के आदिम राना थे, इससे उनकी राजधानी यहीं मानी जानी चाहिये । २२ स्वस्तिवाचनक (पृ. ६८) स्वस्ति वाच्यते येन सरस्वस्तिवाचनकम् , स्वस्तिवाचनक उस मिष्टान्नादिरूप उपहारको कहते हैं जो समय समयपर प्राह्मणों को दिया जाता है और जिसे पाकर ब्राह्मण दाताको मगलकामना करते हैं। कुछ लोग 'स्वस्तिवायनक' ऐसा पाठ मानते है 'वाणक' शब्द उपायन अर्थमें प्रचलित था, आज भी महाराष्ट्रमें 'वाण उपायनके लिये व्यवहत होता है । मिथिलामें तो 'वायन' यह अविकृतरूपमें उसी उपायनरूप अर्थमें न्यवहृत होता ही है। फलत. यह मानना होगा कि वायन भी उपायनका पर्याय है। २३ दूती (पृ. ७३) इति, दूती दोनों रूप व्यवहृत होता है । 'रतिदूतिपदेषु कोकिलाम्' दूती प्रसिम । दूतिके लिए निम्नलिखित गुण अपेक्षित हैं- 'पटुता सृष्टता चेतीमितज्ञत्वं प्रतारणम् । देशकालज्ञता चैव दूतीकृत्ये मता गुणाः ।।" - 1 २४४ विक्रमोर्वशीय ७५) - - २४ अप्टरसाश्रयः (पृ. ७५ "नाटकमें आठ ही रस मानते हैं, शान्तरस नहीं मानते । शृङ्गारहास्यकल्णरौद्रवीरभयानकाः। वीभत्साद्भुतसज्ञी चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ।।' यह भरतकी कारिका है, काव्यप्रकाशकारने भी इसे ज्यों का त्यों उतार दिया है। नाटयमें तो अवस्थानुकृति होती है, उसमें विषयोपरमरूप शान्तरसका होना असमव है भौर रोमाश्चादिके .विना उसका अभिनय किस प्रकार किया जा सकता है। गीतवाय 'नाटयमें अवश्य होंगे और वह उसके विरोधी है, इसलिये भरताचार्यने नाटयमें आठ ही रस माने हैं। अन्य आचार्योने 'पष्टी' और 'नाटथे' इन दोनोको उपलक्षण मानकर 'शान्तोऽपि नवमो रसः ऐसा कहा है और शान्तरस अन्यनाटय साधारण माना है। शान्त का भी अभिनय किया जा सकता है इसे तो 'प्रबोधचन्द्रोदय' चैतन्यचन्द्रोदय विद्या- परिणय' के शाता अवश्य कहेंगे। ऐसी दशामें शान्तरस नाटयमें है, परन्तु भरतमुनिने वैसा नहीं कहा है। २५ अञ्जना (पृ. ८३) पायुकी-स्त्रो और हनुमान्की माता का नाम अमना है। वह कुलर नामक कपिकी कन्या तथा केसरीकी स्त्री थी। पूर्वजन्ममें वह एकामप्सरा थी और उसका नाम पुनकस्थली था। शापवश उसे मर्त्यलोकमें जन्म लेना पड़ा। एक समय ,वह किसी पर्वत.शिखरपर बैठी थो, सयोगवश उसका अनल खिसक गया। वायुने उसकी मवानी देखी और शरीर धारण करके उससे रति की याचना की। मजनाने उसकी प्रार्थनाको स्वीकार किया किन्तु शच यह रही कि उसका कौमार्य अक्षत रहे । वायुने उसे कहा कि'ठोक वैसा ही होगा, और तुमको वल पराक्रममें हमारे ही तुल्य पुत्र होगा। समय पर अजनाने हनुमानको जन्म दिया। मिरुत् इवाके पुत्राहोनेके कारण इनुमान्का एक नाम मारुति भी है। - F -- 'तृतीय अङ्क २६ पुरुषोत्तम (पृ. ९४) 'पुरुषेषु उत्तमः' यह सप्तमी समास है। पुरुषाणामुत्तमः यह षष्ठी समास नहीं होगा, 'न निर्धारणे' यह निषेधक सूत्र है । 'पुरुषश्वासावुत्तमः' यह कर्मधारय भी नहीं किया जा सकता, वैसा करने पर विशेषणभूत उत्तमका पूर्व प्रयोग हो जायगा । यह वास मल्लिनायने रघुवंशकी टीकामें लिखी है-'पुरुषेषूत्तमः' इति सप्तमी समासः, (षष्ठीसमासस्तु न) 'न निर्धारणे' इति षष्ठीसमासनिषेधात् । कर्मधारये तु सन्महरपरमोस्कृष्टाः पूज्य सान इत्युत्तमपुरुष इति स्यात् । तत्त्वबोधिनीकारने इस विषयपर इस प्रकार अपना - नोट्स- २४५. व्यक्त किया है :--'कथं पुरुषोत्तम इति ? यस्मानिर्धार्यते, यश्चैकदेशो निर्धार्यते, । निर्धारणहेतुः, एतस्त्रितयसंनिधाने सत्येवार्य निषेध इतिः द्विवचनवि- ज्योपपदे' इति सूत्रे फैयटःअन्ये तु 'पुरुषेषूत्तमः इति निर्धारणसप्तम्याः 'सज्ञायाम' ते समासः। न चैवं 'न निर्धारण' इति व्यर्थ, स्वरे भेदात् । सप्तमीसमासे हि रपुरुपे तुझ्यार्थ' इत्यादिना पूर्वपदप्रकृतिस्वरः, पष्ठीसमासे 'समासस्य' इत्यन्तो- तत्व स्यात्तवानिष्टमित्याहुः, तन्मन्दम् , संज्ञायामिति समासस्य नित्यत्वेना पदविग्रहासङ्गति प्रसङ्गात् । तस्मात् कैयटोक्तसमाधानमेव समीचीनमिति नव्याः। २७ गिरिरिव गतिमान् (पृ.९९) पुराने नवाने में पर्वतोंके पख थे, अत. वे यहाँ वहाँ उड़कर जाते थे, इसीको दृष्टिमें रख- र ऐसा कहा गया है। पर्वतोंके पखकी वात बाल्मीकिने इस प्रकार कही है :- व कृतयुगे सात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् । तेऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ॥ वस्तेषु प्रयातेषु देवसचाः महर्षिभिः। भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशदया । क्रुद्धः सहस्नासः पर्वतानां शतक्रतुः पक्षाविच्छेद वज्रेण ततः शतसहस्रशः ॥' २८ स्पन्दितैर्बाहुराश्वासयति दक्षिणः (पृ० १०७) पुरुषोंके लिये दायें अङ्ग तथा स्त्रियोंके लिये वायें अङ्गका स्पन्दन शकुन माना जाता है। उके द्वारा प्रियप्राप्तिका अनुमान किया जाता है, इसी आधारपर भट्टिने कहा है 'मभिमतफलशंसी चारपुस्फोरवाहु,' इस अङ्गस्फुरणके विषयमें वसन्तराजीयमें लिखा है- 'पुंसां सदा दक्षिणदेहभागे स्त्रीणां सु वामावयवे प्रजातः। स्पन्दः फलानि प्रदिशस्यवश्यं निहन्स्यनुक्ताङ्गविपर्ययेण ॥ यहाँ कालिदासने इस शकुनका सल्लेख करके सामाजिकोंको तैयार कर रखा है, उर्वशी देखनेके लिये नो भव रङ्गमञ्च पर आ रही है । २६ निर्वाणाय तरुच्छाया (पृ. १३३) निर्वाण शब्दका अर्थ है वेहंद सुशी, पूर्ण आनन्द । दार्शनिक लोग इसका अर्थ मोक्ष इते हैं। मुद्धमवावलम्बी भी अपने, मतानुसार इसका अर्थ. अक्षय्यशान्ति, ही कहते हैं। नेणोऽवाते' इस सूत्रके अनुसार हवाके अलावे अभिप्रायमें निर्वाणपद होगा और हवा निर्वात, 'निर्वाणोऽग्निर्मुनिर्वा' अन्यथा निर्वातो वात, इस श्लोकका समभाव पधाश च्छकटिक(१)में ऐसा है --'सुख हि दुःखान्यनुभूय शोमते, घनान्धकारविध दीप- भनम् ॥ , (१) चौखम्बा सस्कृत पुस्तकालय, वनारस से प्रकाशित 'मृच्छकटिक' को सस्कृत- इन्दी टीका और 'नोट्स' मनन करने योग्य है ।
अङ्क २४६ विक्रमोर्वशीय चतुर्थ ३० उन्मत्तवेषः (पृ. १४३) पागलोंके ऐसा वेष बनाकर यह इसका अर्थ है। राजाकी उन्मादावस्था य वर्णित हुई है, साहित्यदर्पणकार उन्मादका लक्षण करते हैं चित्तसंमोह उन्मादः कामशोकभयादिमिः रसगङ्गाधरकारने इस प्रकार लक्षण किया है 'परमानन्दादिजन्मान्यस्मिन्नन्यावमास उन्मादः ।। माधवनिदानमें जो उन्मादका लक्षण है वह रोग है, उसके सभी अशोका समा इस साहित्यिक उन्मादमें नहीं होता, इसलिये वह पृथक् वस्तु है। ३१ मानसोत्सुकचेतसाम् (पृ. १६२) कैलास पर्वत पर अवस्थित यह एक विशाल सरोवर है । अव यहाँ लोग जाते हैं, जा निर्मलताके लिये इसकी प्रसिद्धि है। इसका नाम मानस क्यों पडा इसके लिये लिखा है 'कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं सरः । ब्रह्मणा नरशार्दूल, तेनेद मानसं सरः ।। मानससरोवर इसनी ऊचाई पर है कि मेघकी गति उतनी ऊचाई तक नहीं होती। लिये बरसातमें भी वहा घृष्टिके नहीं होनेसे उसका पानी गदला नहीं होता है । यही पे है कि सभी एस, जिनको गदला पानी नही मला मालूम देता है, वरसातमें मानस ។ - - जाते हैं। ३२ साधयामः (पृ. १७५) नाटकमें जानेके लिये 'साधयाम का प्रयोग भाता है। ण्यन्त साधू पातका रूप है। साहित्यदर्पणमें कहा है 'प्रायेण ण्यन्सकः साधिर्गमेरथै प्रयुज्यते । नहाँ वहाँ काव्यमें मो इसका प्रयोग भाया है:- 'मयि साधय साधयेप्सितम्' (नैषध ) 'साधयाम्यहमविघ्नमस्तुते देवकार्यमुपपादयिष्यतः' ( रघुवंश) २ पश्चम अङ्क ३३ यवनी (पृ. २०३) पुराने जवानेमें भारतीय रानागण यवन युवतिर्योको खासकर अखागारमें रखा करते । शाकुन्तलमें भी 'वाणासनहस्ताभिर्यवनीमि:' ऐसा उल्लेख है। यहाँ यवनीका त्पर्य 'पीक' या 'लोनियन' लिोसे है । मुहमडनसे नहीं, मुसलमानोंका अस्तित्व यहाँ लिदासके समयमें एकदम नहीं था। ३४ नैमिषेयसत्रात् (पृ. २०७) नैमिषारण्य एक स्थान है जहाँ पौराणिक समयमें प्रायः करके सभी यश संपन्न हुमा रते थे, भागवतमें लिखा है:- 'नैमिषे निमिषक्षेत्रे ऋषयः शानकादयः। सन्न स्वर्गाय लोकाय सहस्तसममासत ।। महर्षि सतने और मुनियोंको पुराण भी यहीं सुनाये थे। महाभारतमें नैमिषकी दूसरी त्पत्ति कही गई है 'यतस्तु निमिषेणेदं निहत दानवं बलम् । भरण्येऽस्मिस्ततस्रवेतन्नैमिषारण्यसंज्ञितम् ॥' ३५ पौलोमी (पृ. २१९) पुलोमन् नामक दैत्यकी कन्या तथा इन्द्रकी स्त्री उसीके गर्मसे उत्पन्न जयन्त नामक द्रका पुत्र था 'पुलोम' दैत्य था इस वातकी पुष्टि रामायण उत्तरकाण्ड २८ वा सर्ग उनेसे होती है। उसमें लिखा है कि राम-रावण युद्ध में जयन्त रामकी ओर से लड़ते थे सके आहत हो जानेपर विपक्षमें लहसा हुआ उनका नाना पुलोम उनकी रक्षाके लिये हा और उन्हें बचाया। ३६ जनम (पृ. २२६ ) मृशं गच्छतीति जङ्गमः। 'जङ्गम्य यन्तसे अच् प्रत्यय, यलोप। यद्यपि गत्यर्थक तमोसे 'निस्य कौटिल्ये गती' के अनुसार कौटिल्यमें ही यङ् प्रत्यय होना चाहिये, शार्थमें नहीं, तथापि महाभाष्यकारके मतानुसार नागेश लिखते हैं कि 'तस्माद्गत्यर्थेभ्यः ग्यासममिहारे यङ् भवत्येव अत एव स्थावरप्रतिद्वन्द्वयर्थको जनम इति सिदम् । मोट-यवनिका और जवनिका आदि शब्दोंकी समीक्षा प्रोफेसर कान्तानाथ शास्त्री अग एम ए. सपादित 'उत्तररामचरित' की प्रस्तावना व नोट्समें विस्तारसे की गयी है। ग शास्त्री विरचित शाकुन्तलके नोट्स भी हिन्दी जगतमें प्रथम वार प्रकाशित (प्रकाशक) मा है।
विक्रमोर्वशीयगतानि छन्दांसि - - - 'श्लोके पष्ठ गुरु ज्ञेय सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुःपादयोह स्व सप्तम दीर्घमन्ययोः ॥ २ अपरवक्त्र-'मयुजि ननरलागुरु. समे तदपरवक्त्रमिद नजी जरी। ३-आर्या-'यस्या. पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश हितीये चतुर्थके पञ्चदश साऽऽर्या । ४-इन्द्रवमा, ५-उपेन्द्रवना, ६-उपजाति - 'स्यादिन्द्रवज्रा यदि सो जगौ ग' 'उपेन्द्रवज्रा जतनास्ततो गौर 'अनन्वरोदीरितलघमभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ता॥ ७-द्रुतविलम्वित-'द्रुतविलम्पितमाह नमी भरौ।। ८-पुष्पितामा- 'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजी जरगाध पुष्पिताना' । ९-पृथ्वी-'जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः। १०-मन्नुभाषिणी- 'सजसा जगी च यदि मजुभापिणी'। ११-मन्दाक्रान्ता- 'मन्दाक्रान्ता जलधिषडगै म्मौ नती ताद्गुरू चेत्! १२-मालमारिणी-- 'विषमे ससजा गुरू समे चेत्सभरा येन तु मालभारिणीयम्। (इदमेवोपच्छन्दसिकमित्यप्याख्यायते) १३-मालिनी-'न न स म य युतेयं मालिनीभोगिलोकः' १४-वशस्थ-'लतौ तु वंशस्थमुदीरित जरौ।। १५-वसन्ततिलका-'उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः । १६-वियोगिनी- 'विषमे ससजा गुरुः समे सभरा लोऽय गुरुर्वियोगिनी'। १७-शार्दूलविक्रीडित- 'सूर्याश्चैर्यदि मः सजो सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १८-शिखरिणी-'रसै रुद्वैश्छिन्ना यमनसभला ग शिखरिणी। १९-हरिणी-'नसमरसला गः षड्वेदैहयेहरिणी मता' -
सुभाषितानि
-
'अतिस्नेहः कार्यदर्शी
'अनिर्वेदप्राप्याणि श्रेयांसि।
'अनुग्रहः खलु नोपरोधः।
'अनुत्सेकः खलु विक्रमालकार।
'अन्यसक्रान्तप्रेमाणो नागरिका अधिकं दक्षिणा भवन्ति।
'अहो नु स्खलु दुर्लभामिनिवेशी मदनः ।
'अहो विरुद्धार्थसम्पादयितेप्सितलामो नाम'।
'अहो सुखप्रत्यर्थिता देवस्या।
'को देवतारहस्यानि तर्कयिष्यति।
'चन्द्रादमृतमिति किमन्नाश्चर्यम्।
'छिन्नहस्तो मत्स्ये पलायिते निर्विणो धीवरो भणति धर्मो मे भविष्यतीति।
'ततेन तप्तमयसा घटनाय योग्यम्।
'दूरारूढः खलु प्रणयोऽसहनः ।
'न खस्वसिदुःखितोऽभिमुखे दीपशिखां सहते।
'न युक्त सुभाषित प्रत्याचरितुम्।।
'नहि सुलभवियोगा क मारमप्रियाणि प्रभवति परवत्ताः।
'नास्ति विधेरलखनीय नाम ।
'नारस्यगतिमनोरथानाम्।
'नोच्छूसिति तपनफिरणेश्चन्द्रस्येवांशुभिः कुमुदम् ।
'परावृत्तभागधेयानां दुःख दुःखानुधन्धिः ।
'परिभवास्पद दशाविपर्ययः ।
'प्रथमं मेघराजिदृश्यते पश्चालिधुल्लता'
'प्रभुता रमणेषु योपिता नहि भावस्खलितान्यपेक्षते।
'भवितव्यतानुविधायीनीन्द्रियाणि ।'
"महदपि परदुःख शीतलं सम्यगाहुः ।
सुभाषितानि
'राणा कालस्य कारणम्।
'लोत्रेण गृहीतस्य कुम्भीरस्यास्ति वा प्रतिवचनम्।
'विविकाहते नान्यदुरसुकस्य शरणमस्ति।
'सर्वः कल्पे वयसि यतते लन्धुमर्थान् कुटुम्बी।
'पश्चात्पुत्रैरपहृतमरः फल्पते विश्रमाय' ।
'सर्वत्रौदारिकस्याम्यवहार्यमेव विषयः ।
'स्वार्थासता गुरुतरा प्रणयिक्रियेवः ।
पद्यानि
'प्रियवचनशतोऽपि योषितां दयितजनानुशयो रसाहते।
प्रविशति हृदयं न तद्विरा मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥ (२२२२)
'अवधूतप्रणिपाताः पश्चास्सन्तप्यमानमनसोऽपि ।
निमृतैय॑पन्त्रपन्ते दयितानुनयैर्मनस्विन्यः ॥ (५)
'नया इव प्रवाहो विषमशिलासकटस्खलितवेगः ।
'विनितसमागममुखो मनसिशयः शतगुणो भवतिः ॥ (३८)
'यदेवोपनतं दुःखारसुखं तद्रसवत्तरम् ।
निर्वाणाय तरुच्छाया तप्तस्य हि विशेषतः ॥ (३।२१)
'शमयति गजानन्यान् गन्धद्विप. फलभोऽपि सन् ।
भवति सुतरां वेगोदग्रं भुजङ्गशिशोर्विषम् ।
मुवमधिपतिर्वालावस्थोऽप्यल परिरक्षि
न खल्ल वयसा जात्यैवाय स्वकार्यसहो भर ॥ (५।१८)
.
3 - नाटकीया विषयाः स्वगतम्--(आत्मगतम्) 'अशाष्य खलु यहस्तु तदिह स्वगतं मतम् ॥ प्रकाशम्-'सर्वश्राध्यं प्रकाशं स्यात् । अपवार्य-...."वनवेदपवारितम् । रहस्यं तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते । निपताककरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् ॥ बनान्तिकम्-'अन्योन्यामन्त्रणं यस्याज्जनान्ते तजनान्तिकम्। नेपथ्यम्-'नटानां वेषपरिग्रहस्थानम्' पोटकम्-सप्ताष्टनवपञ्चाकं दिव्यमानुषसश्रयम् । ब्रोटक नाम तस्माहुः प्रत्यक्षं सविदूषकम् ॥ ('भन्न सर्वस्मिन्नेवाझे विदूषफस्यावश्यकरवे ,स्वष्टार्थ 'सर्वाङ्के, सविदूपकम्' इत्येवामिदण्यात्तदनभिधानाच कुत्रचिद्विदूषकाभावेऽपि त्रोटकस्वं भवत्यवेति विक्रमोर्वश्यां प्रथमचतुर्थाश्योर्विदूषकाभावेऽपि नाठ्याप्तिः' इति साहित्यदर्पण- टीकायां हरिदासः) अङ्क.-'प्रत्यक्षनेतृचरितो रसमावसमुज्वलः । भवेदगूढशब्दार्थः क्षुद्रचूर्णकसंयुतः॥ नानेकदिननिर्वयं कथया सप्रयोजितः। मावश्यकाना कार्याणामविरोधाद्विनिर्मितः ॥ प्रत्यक्षचिनचरितैर्युक्तो भावरसोझवैः । अन्तनिष्क्रान्तनिखिलपात्रोऽक इतिकीर्तितः॥ नान्दी-भाशीर्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्यस्मारप्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता ।। मङ्गस्यशङ्खचन्द्राजकोककरवशशिनी। पदैर्युक्ताद्वादशमिरष्टामिर्वापदैरुतः ॥ . स्त्रधारः-'नाटयोपकरणादीनि सूत्रमित्यभिधीयते ।
२५२
नाटकीयविषयाः।
सुत्रं धारयते यस्तु सूत्रधारः स उच्यते॥
प्रस्तावना-'नटी विदूषको वापि पारिपार्श्वक एव वा।
सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥
चिन्नाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिमिर्मियः ।
भामुखं तत्तु विज्ञेय नाम्ना प्रस्तावनाऽपि सा ।।
विष्कम्मकः-वृत्तवर्तिप्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः ।
सथितार्थस्तु विष्फम्म भादायकस्य दर्शितः ॥
प्रवेशफ.-'प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः।
भनयान्तर्विज्ञेय. शेष विष्कम्भके यथा॥
नायक'-'त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयौवनोत्साही ।
दक्षोऽनुरकलोकस्तेजोवैदण्यशीलवान्नेता'।
विदूषक'-'कुसुमघसन्ताधमिधः कर्मवपुर्वेपमापाथैः।
हास्यकरः कलहरतिर्विदूषकः स्यात्स्वकर्मज्ञः ॥
प्रस्तावना- उद्घात्यका कथोरातः प्रयोगातिशयस्तथा।
भेदा--प्रवर्तकावलगिते पञ्च प्रस्तावनाभिदाः।'
अत्र प्रयोगाति यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते ।
शयाख्या-तेन पात्रप्रवेशश्चेत् प्रयोगातिशयस्तदा ॥
'पताकास्थान-'यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिस्तलिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते ।
आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ॥
चीनम्-अरूपमा समुदिष्ट बहुधा यद्विसर्पति ।
फलस्य प्रथमो हेतु/जमिस्यभिधीयते ।
विन्दु--भवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम्'।
कार्यम्-'अपेक्षितं तु यरसाध्यमारम्भो यन्निवन्धनः ।
समापन सु यस्सियत कार्यमिति सम्मतम् ॥
सन्धि अन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरकान्वये सति ।
पश्चसन्धयः-'मुखं प्रतिमुख गर्भो विमर्श उपसंहतिः।
इति पश्चास्य भेदाः स्युः ।
.
।
विक्रमोर्वशीयम्
मुखम्-'यत्र बीमसमुत्पत्तिर्नानाथरससम्भवा।
प्रारम्मेण समायुका तन्मुख परिकीर्तितम् ॥
प्रतिमुखम्-
'फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशितः ।
लघयालयःहवो दो यत्र प्रतिसुखञ्च तत् ॥
गर्भ:-'फलप्रधानोपायस्य प्रागुद्भिन्नस्य किश्चन ।
गर्भो यत्र समुद्भेदो हासान्वेषणवान् मुहुः
विमर्श –'यत्र मुख्यफलोपाय उद्भिन्नो गर्भतोऽधिकः ।
शापाथैः सान्तरायश्च स विमर्श इति स्मृतः।
निर्वहणम्-'घीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् ।
एकार्थमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ॥
एषां यान्यङ्गान्यन्त्र प्रकाशे समागतानि तानि लक्षणनिर्देशपुरस्सरमुपक्रम्यन्ते-
प्राप्ति.-'प्राप्तिः सुखागमः ।
पुष्पम्-'पुप्पं विशेपवचन मतम् ।
नम-'परिहासवचो नर्म'।
प्रगमनम्-'प्रगमनं वाक्यं स्यादुत्तरोत्तरम्'
नर्मधुति - 'दोपप्रच्छादनं नर्मद्युतिः'।
विरोधन-कार्यास्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम् ।
सन्भि.-'बीजोपगमनं सन्धिः।
प्रथनम्-'उपन्यासस्तु कार्याणां ग्रथनम्।।
उपगूदन-'तद्भवेदुपगूहन, यस्मादद्भुतसंप्राप्तिः ।
फलागम --फलप्राप्तिः फलागमः ।।
समयः-'समयो दुःखनिर्याणम्'।।।
काव्यसहार -वरप्रदानसंप्राप्तिः काव्यसंहार इप्यते ।-
प्रशस्ति:-'देवहिजनृपादीनां प्रशस्तिः स्यात्प्रशंसनम् ।
,
4
-rofero
नायकादिनिरूपणम्
-
नायक.-चन्द्रघंशी पुरुरवा-धीरोदात्तः
(अविकस्थनः क्षमावानतिगंभीरो महासरवः ।
स्थेयान्निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः)
नायिका-दिव्या उर्वशी, अभिसारिका ।
(अभिसारयते कान्तं या मन्मथवशवदा ।
स्वय वामिसरत्येपा धीरैरुकामिसारिका ।।
उद्दीपनविभावाः-
मलयानिलमाकन्दमुकुलवासमयाः।
अनुभावा'-परस्परसंवादाक्षिविक्षेपादयः ।
सात्त्विका.-हासपुलकादयः ।
व्यभिचारिण
भावेगौस्सुक्योन्मादचिन्तादयः ।
स्थायी-रविः।
रस -संमोगशृङ्गारोगी, हास्यादयोऽङ्गानि ।
रीतिः-पाञ्चाली।
गुणः-माधुर्याख्यः।
चित्तद्रवीभावमयो हादो माधुर्यमुच्यते ।
वृत्तिः कैशिकी।
शृङ्गारे कैशिकी धीरे सारवस्यारभटी पुनः।
(या श्लघणनेपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीसङ्घला पुष्कलनृत्यगीता।
कामोपभोगप्रभवोपचारा सा कैशिकी चारुविलासयुक्का ॥)
-
-
प्रश्नपत्राणि १-कीदृशं दृश्यकान्य विक्रमोर्वशीयं नाम ? तल्लक्षणमुग्लिख्य समन्वीयताम् । २-विक्रमोर्वशीयमिति पदं व्युत्पाद्यताम् । अत्र प्रकृतिभूते पदे कीदृशः समासः ? किंध विक्रमपदोपादनरहस्यम् ? ३-विष्कम्भक प्रवेशयोः भेदः किश्च तयोः स्वरूपम् ? ४--अस्य रूपकस्य मूलकथा कुत्र १ किंच ततो वैलक्षण्यं कविना कृतम् ? ५-पुरूरवसश्चरित्रमालोच्यतामौशीनर्याश्च । ६-प्रकृतिवर्णनपटुस्वप्रमापकस्थलानि विक्रमोर्वशीयादुद्धस्य कवेः प्रकृतिवर्णन. नैपुण्यमुपपाद्यताम् । -अधोलिखितानां परिचयोऽपेक्ष्यते। १. नान्दी । २. प्रस्तावना। ३. वरसखः। ४. शिस्खाबन्धनी। ५. प्रतिष्ठानम् । ६. शिखरिणी । ७. गन्धद्विपः । ८. लघमीस्वयंवरम् । ९. महल्या । १०. माना। ४-एषां सन्दर्भाणां विस्तृता व्याख्याभिधेया। क) विभाषितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते। (ख) 'सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। (ग) 'मनुस्सेकः खलु विक्रमालझारः । (घ)'न खल्वचिदुःखितोऽभिमुझे दीपशिखां सहते। (6)'प्रभुता रमणेषु योषितां नहि भावस्खलितान्यपेक्षते। (च) 'दूरारूढः खलु प्रणयोऽसहनः । (छ) नोच्छू सितितपनकिरणैश्चन्द्रस्यैषांशुभिः कुमुवम्।। (ज)'छिल्लवन्धे मत्स्ये पलायिते निर्विण्णो धीवरो भणति धर्मो मे भवतीति। (झ) अन्यसंकान्तप्रेमाणो नागरिका अधिकं दक्षिणा भवन्ति । ९-विक्रमोर्वशीयगतं कथानकं संक्षिप्य लिख्यताम् । ३०-म्याख्यायन्ताम् (छन्दोऽलङ्कारनिर्देशेन सह) १. अस्याः सर्गविधौ० २. ननु वज्रिण एव० ३. आलोकान्तात् प्रनिहत. ४. नितान्तकठिनां रुज० ५. सर्वः कल्पे वयसि० ६. तरङ्गभूभन्ना० ७. प्रभालेपी नायम्०८. नहि सुलभवियोगा० ९. शमयति गजा. १०. आविर्भूते शशिनिक ११-'कालिदासः प्रेमकविः लोकोकिमिमा विक्रमोर्वशीयमाधारीकृत्यालोचयत ।, १२-कालिदासविषये किं ज्ञायते भवता ? तस्य के अन्याः? कश्च तेप्वाधः? १३-कालिदासस्य कालविषये मतभेदा मालोच्यन्ताम् । - - .
विक्रमोर्वशीय-शब्दकोश , जाता है भनिशरण = अग्निगृह भपाच्छिध - छीनकर भनथ आगेवाला, अग्रिम अपोहितम् इटाने के लिये, दूरकरनेकेहि मङ्कुरित =जिसमें अङ्कर लगे हो अभिक्रुद्धः नाराज भचिरप्रभा-विनली अभिजात = मनोरम, कुलीन मतिमुक्त: मभिनिवेश- आग्रह माधवीलता अतिवाहयति-विताता है अभिनिवेशी = आग्रहो अतिसन्धेय = वचनीय अभियुज्यते = चोरितत्वेन प्रमाणित कि अतिसष्ट दप्त अभिविनीत= साधु शिक्षित अत्याहित 'महामय अभिसहित = प्रतारित अधिवासित-सुरभीकृत अभिसन्धाय = मनमें रखकर भनिमिष -निनिमेष अभिसारिका छिपकर प्रियसमीपजानेवा अनिर्मिन= असकीर्ण अभ्यन्तर=छिपी हुई चीन अनिर्वेद -उत्साह अभ्यवहार भोजन मनुरसेक = गर्वशून्यता अभ्यवहार्यः =भोज्य अनुपम्य = अचिकित्स्य भर गाडीके चक्केका स्पोक अनुवन्धि सम्बद्ध अर्चिष्मत् = तेजस्वी अनुलेपन -चन्दन मनुवाचय-सुनाओ अलम् = विना प्रयोजनके, पर्याप्त अनुविधायि = अनुसरण करनेवाला मलात-लुकारी, अग्निमुखदण्ड अनुशय= पश्चात्ताप भवकाश-छुट्टी, स्थान अन्तर-हृदय अवतार-आना, गिरना अन्तरा:मध्य भवन्य अनिष्फल अन्तराय%विघ्न भवलेप गर्व अपटीशेप = विना पर्दा गिराये अवश्याय = ओस (शवनम) अपदेश = छल असूयन्ति = दोष देते हैं अपराजितानो परास्त न हो अवन्ध्य असूया-दोष प्रकट करना अपराद्ध- अस्त्र-आम् अपहस्तित= हाथसे निकला हुआ आकीर्ण = जनसङ्कल, घिरा हुआ अपाङ्गन्नेना= जिसकी आँखें अपाङ्ग तक हो, भागन्तुक = अस्थायी, अतिथि विशालाक्षी आचार-क्रिया, व्यवहार अहणा= पूजा M . कृतापराध शब्दकोश . . H । . १ - मातङ्क= भय आतुर = रोगी, वेचैन मापन विपत्तिग्रस्त भामिप मास मायाम-दीर्घता आर्चवी-ऋतुसम्बम्विनी भान माँगा हुआ भार्यमित्र- आदरणीय बालवालस्यारी मालोक-प्रकाश मावसते-सान्छमानाय, मिलनेवाले आविध मिलित आसार जलधारा भाविक = दैनिक, दिनकृत्य = पूजापाठ इन्दगोप% वीरवछूटी, लाल रगका कोट उरमीण खचित ii उत्तरछप- उत्तरीय वस्त्र 'पचम = उठी हुई वरौनीवाला स्पतन-गिरना सुकन्यग्र, वेचैन - । - उपश्लेषयति= समीप लाता है उपतिष्ठते स्तुति करता है उपस्थान-स्तुति करना उपहार-मेंट उपायन उपहार उपोद सञ्चित उप्णालु-गरम ऋते विना एकदेश= हिस्सा एकपदे -तुरव एकान्तरम्पक पुरुप व्यवहित एकावली=माला ऐशानी = पूर्वोत्तर दिशा मौषरिक = पेट, भोजनभट्ट मोपहारिक उपहार द्रव्य कच्छ जलप्रायदेश कथाप्रसङ्ग% वातचीत के सिलसिले में कपिश-रक्त-पीत वर्ण फमलनाकापमान = कमलदण्डसम कलभ वच्चा हाथी फलयति जानना, भोगना इत्यादि क्लापमयूरपिच्छ कलुप-मटमैल कप-युग कल्य-प्रात काल कवचहर-जवान, युद्धसमर्थ फातर कायर, पयर्याकुल कारण्डपनलकुक्कुट वत्तक कार्यासन-आफिस, कार्यालयकोगद्दी कुणप= शव, मुर्दा, कुश्मीरक-चौर कुरखक-एक प्रकारको फूल कुररीमृगी १ - घन: क्रूर दन्त-समाचार पविन्दु नलकण द्वात-सक्षोभ, चलना छाप्प-वापसे युक्त पकार्यामराजभवन पचार-सत्कार पस्यका- पहाड़की तलहटी पपत्र-युक्त पप्लय = विग्न गहण परोध-प्रतिबन्ध पलक्षण चिह पलम्म = प्राप्ति १७ विक्र० 1 .
विक्रमोर्वशीय २५८ शीघ्र कृष्णपार-मृगमेद दस्यु-लुटेरा - युखगन कृष्छ% कर ताकत-न्यजन, पखा कृती = कृत-कृत्य तिरस्करिणी मन्तर्धान विषा वर्णः केतन = पताका त्रिदश-देवता केशहस्त-हाथो में केश लिये नियामा-रात्रि केसर- बटा एक प्रकारका फूल दक्षिण चतुर, दक्षिण दिशा कोटि-भग्रमाग, सख्या दभ्यबोझ दोने योग्य जवान वैल कौतूहल = उत्सुकता कौन्दकुन्दसम्बन्धी दापिण्य= सुशीलता कीलीन-भपवाद दारिका= लड़की ऋष्य-कवा मांस दिनकृष - सूर्य नपानाथचन्द्रमा दीपिका-छोटा दीप धम- समर्थ दुरागत: असमयमें आगत, अनिष्ट सितिभृत् = पर्वत दुतांत = विपत्ति, वदमाश खण्डमोएक= चीनीका लह दुर्ललित - जिद्दी, दुलारा गन्धहिप दूरारूद - दूरतक पहुंचा हुआ गृहीतार्थ -जिसने मतलय समझ लिया हो । धारासार-धारापात, वृष्टि घटन-सपोग धीवर- मछुभा, नाविक धर्म= गर्मी, धूप, घाम धृति= धैर्य चामीकर-सुवर्ण नागरिक = शहरी, चतुर चारण-वन्दी यशोगायक नाराच- धनुष चिरफारक-विलम्ब करनेवाला निकष-कसौटी चीवर = वखखण्ड, चिथडा निचुलनेत्रवृक्ष चेटिफा-दासी निमन्त्रणिक निमन्त्रित छन्द-इच्छा, अभिप्राय नियोग-माशा हिषहस्स- मिसने हाथ काटलिया हो निर्मोक त्वचा, सापका मेनुमा जम्मम-चलने-फिरनेवाला निर्यातय सौंप दी जयोदाहरण-जयगान, स्तुति निर्यातित सौंपा गया जासकम-जन्मानन्तर संस्कार निर्वाण = मुक्ति, शान्ति जाप्य:जप निर्धत -शान्ति प्राप्त जाल्म-मविचारक निति -शान्ति ज्योतिः-तेन निर्धेद -उदासीनता तसिस्थान - मेघ निःश्रेयस मोक, मोक्ष, परमशान्ति - मोलकण्ठ- मयूर . शब्दकोश २५६ निषिञ्चन् = सींचता हुआ, गर्भाधान कराता | पुरोमागी= केवल दोष देखनेवाला हुमा पुरोवात पूरबकी वायु पूषा सूर्य नेपथ्य - पर्दा पेटक-पिटारी नेगम : वणिक पौनसमस्य-विरक्ति, पुनः कपन नैश रात्रिका पौलोमी =न्द्रकी ली शपी नोदप = हाको पौष्प-फूलोंका न्यासीकृत = धरोहर रखा हुआ प्रकृति-प्रना, 'प्रना, स्वभाव पक्ष्य-सपक्ष, अनुकुल पक्षवाला प्रणयअनुराग पटु-दक्ष, सुन्दर प्रणयी-प्रिय, स्नेही पटक पीढा, आसनोपयुक्त खण्ड प्रणिधान - एकाग्रता, ध्यान परमृत-कोयल प्रतिकृति छवि, चित्र, मूक्ति परमान- पायस, खोर प्रतिगृहोत= अंगीकृत, स्वीकृत परमार्थसार, रहस्य प्रतिपक्ष%-दुश्मन, विरोधी परवत्ता-पराधीनता प्रतिपालपति प्रतीक्षा करता है परिक्रामित- सलील गमन, अमिनयगति प्रतीप-विरोधी, उल्टा परिच्छद - पोशाक, आवरण, सामग्री प्रतीच्छति = भाडता है, आषात वचावा प्रतीक्षा करता है फल परिदेवित-विलाप प्रत्यम-नवीन । परिसर = पर्यन्तभूमि, आसपास प्रत्यर्थी = शत्रु पर्यवस्थापयामि = स्थिर करती हूं प्रत्याचरितुम्-प्रत्याख्यान करने के लिये पर्याप्त पूर्ण, समर्थ प्रत्यादिशति छोडता है पर्वः शरीरावयवसन्धि, गाठ, पोर प्रत्यादेश त्याग, निन्दा पाक परिणाम, फलदातृता प्रत्युद्गच्छ - अगवानी करो, स्वागत करो पाकशासन-इन्द्र प्रत्युषस्- प्रात काल राइखर्च प्रमदवम = अन्तःपुरोबान पिशुन सूचक, खल प्रपोग= परीक्षा, व्यवहार । पिहित =छिपा, ढका प्रविघात-मंग, नाश । पुंगव वृष ( उसरपदमें रहनेपर, भेष्ठ) प्रवृत्ति - वृत्तान्त, भुकाव पुण्डरीक श्वेत कमल प्रसम- हठात पुनरुकि- दुवारा कहना मसाद-प्रसनता पुरन्दर-इन्द्र प्रसाधन-सजावट, वनाव भंगार- पुरस्कृत्य-आगे करके प्रस्नव-दूधका वहना है परिणति मन्त, - पाप-संवल, - - २६० विक्रमोर्वशीय प्रहरण-अल प्रावृषेण्य वर्षा कालिक प्रेक्षण = आख, देखना वन्दिप्राह बन्दी बनाना यही= मयूर बलवत्- बलवान् , अत्यन्त पाणासन-धनुष, ग्रह्मबन्धु निन्दायुक्त ब्राह्मण, ब्राह्मणाधम पापाय = आस वहाता है बिस-कमलनाल पोधन विकसित करना, वताना भद्रपीठ शुभासन भागधेय 'भाग्य भुम= कुटिल, झुका हुआ भूमिका = अवतरण, वेशग्रहण, प्रस्तावना भूयिष्ठ खूय, बहुत मघवान् इन्द्र मदिराहीसुन्दरी, मनवालो आँखवाली मदिरेक्षणा=" मधुलिह भ्रमर मनसिशय= कन्दर्प मनस्वी= गम्मीर, विचारक मन्द्र = गम्भीर स्वर मरुत्वान् इन्द्र महानस-पाकालय, रसोई घर हानुभाष% उदाराशय हासेन -कात्तिकेय धवी-वासन्ती लता नुष्य-मुनुष्य धर्म मारिष-सूत्रधार सवोधन मृगचारी-मृगों के समान सरल जीवनवाला मृगतृप्णिज्ञा उत्कृष्ट तथा व्यर्थ अमिलाप मृगलान्छन: चन्द्रमा मृणाल- कमलदण्ड यन्त्रण = घिरना, यन्त्रसे दवाना दुःख यष्टि दण्ड, लाठी याम: प्रहर रथाजनाम-चक्रवाक रथीरथपर चढा हुआ रम्मोरू: कदली तरुके समान नोंवाली रसस्नेह रसाळ-आन रक्ष-रुखढा रोदस- आकाश पाताल रोधस् = तट घयेत् = शान्त करेगा, कम करेगा लाहान% व्यतिक्रम, उपवास लम्भमदे दो, प्राप्त करा दो लवली-हरफावेर लुलितः 'सस्तत क्षिप्त लोत्र-चोरीका सामान लोहिताश = मङ्गलग्रह । वनी: इन्द्र । वर्जयित्वा-छोटकर वलभि: छज्जा, ऊपरका तछा वशा= हस्तिनी वायव्य% वायुदेवताक वार-दिन अवसर वासगृह-शयन-कक्ष विकस्थते= अपनी तारीफ करता है घिनृम्भते - बढता है विडम्वयति-नकल करता है वितान= विस्तार चन्दवा मार्गण= वाण दूत, माल्य-माला मूरछताम् = पढनेवाले शब्दकोश २६१ . विधि:माग्य क्रियाकलाप विधुर = दुःखी वियोगी विनिगः -विकसित बगा हुआ विपर्यय-विपरीत होना, गडवटाना विप्रकृष्ट दूर विप्रयोग: जुदाई विभावित-तकित झात विमनस्क: उदासीन, अन्यमनस्क विलग्न- कुश विविक- एकान्त विशद = स्पष्ट, स्वच्छ विश्रम= शान्ति, विश्राम विष्टर = आसन विसवदति नहीं मिलता है विसृष्ट दप्त वीतसूत्र = यशोपवीत वीरुध-लता वैजयन्तिफा -पताका चैतालिक =माट, स्तुतिपाठक वैधुत = विजलीसबन्धी शल्य- मनोदुःख, कण्टक शास्त्रामृगवानर, शाहलहरी तथा छोटी घास शिबण्ड-मयूरपुच्छ शिखरिणी चीनी, इलायची, केसर आदिः युक्त दही (श्रीखण्ड) शिलोच्चय-ऊचा चट्टान शुद्धान्तअन्त.पुर शैलेयस्थली- पर्वतभूमि श्वभ्र = गतं, निल सरम्भ-वेग, तैयारी सवरण-निवारण सगर युद्ध संघट% टकराना सशा-होश, चेतना संज्ञापयति = पुकारता है सत्त्व प्राणी, वल सदीपदन = उत्तेनना सधुलित -प्रज्वलित संन = तयार सपत्न-धु समय == काल, कौल, व्यवस्था, आचार समर्थये-मानता हूँ समापत्ति= अकारण, अकस्मात् समासतः-सक्षेपमें समेधयति = मदाता है सम्पराय-युद्ध सम्पर्क सरोकार सम्पात-आवागमन, सञ्चार सम्मधारयति-ठहरता है, निश्चय करना है। संमार-सामग्री सशल्य-सदुख सहकार-आम्रवृक्ष वैधेय - मूर्ख वैवयं वेकारी, वैनतेय -गरुड निरर्थकता व्यपनपन्त = लज्जित होती हैं व्यपदेशः -छल, वहाना व्यवसाय-काम-धन्धा व्यवसित:चेष्टा शतपकमल शतहदा-विजली शवल-चित्रित शरधि= तरकस, इपुधि पाराय:प्याला, कसोरा शरासन-वाण 4.
१६२ विक्रमोर्वशीय स्थाने युक्त रानुमत् = पर्वत युगीन = युद्धनिपुण नाकृत = अभिप्रायपूर्ण स्निग्ध-प्रेमी गदयन्ती क्षीण करती हुई स्रोतोवहा= नदी वेवगती धारा राधयामः = चले, जाते हैं स्वस्तिवायन या स्वास्तिवाचन - उपर राधय-तुल्यता भूत मिष्टानादि जिसके बद साधारण = अविशिष्ट, तुल्य आशीर्वाद दिया नाय हरिसिंह रन-मृग हरिचन्दन-दिव्य चन्दन, सुगन्म लेप दूरधनुष: इन्द्रधनुष हरिवाहनः नापत्य -सेनापतिका कर्तव्य या भार हस्तावाय-दस्ताना, धनुप आदि । हृदः -मित्रता शत्रसे हाथको वभानेवाला थाणु-शिवनी, ढूंठ वृक्ष हार्द-प्रेम नोट -इस कोषमें शब्दोंके वही अर्थ दिये गये हैं-जिससे प्रकरणमें समन्धप नाय । इसका सभी उपयोग कर सकते है। अति प्रसिद शन्द छोड़ दिये गये हैं अकारादिश्लोकसूची १॥ ३.' ॥ अग्नेयान्ति रथस्य भग्रेवीनखपाटलं अङ्गमनमाविष्ट अचिरप्रमाविलसितैः अदः सुरेन्द्रस्य कृता अथाह पुत्रिणामत्रयः अनिदेश्यसुखः स्वर्गः अनीशया पारीरस्य अनुपनतमनोरथस्य ४ा ३) २४ | अमरमुनिरिवानि ૨૭ भयं च गगनारकोऽपि ३३१६ अय तस्या रथलोमा ४।७३ , भयमचिरोद्गतपल्लव ११७ | अयमेकपदे तया ५।१४ | अवधूतप्रणिपाताः ०१८ | मसौ मुखालम्पितहे २।१९ । भस्थान्तिकमायान्ती २०२२ ३३१३ | भात्मनो वधमाहर्ता दा मा दर्शनारप्रविष्टा રા૨૧ भाभरणस्याभरणं भ६० भाभाति मणिविशेषो કાક્ષર मायुपो यौवराज्यश्री ५ अस्याः सर्गविधी १ मनेन कल्याणि मृणाल अनेन निर्मितनु. अपराधीनामाह अपि एवानसि मम अपि चनान्तरमरूपक २॥ २।
No text on this page.
महापाक
-
जयापास हरिदास गुप्तः,
पोयम्मा-सात-सीरिज-आफिस,
बनारस-१
पुनपादिया' गोऽभिवारा प्रकाशकापीनाः
Thc Chohamba Sanskrit Series Office
P. O. Box8, Banaras.
1953
-
विवामिलाम प्रेम,
पनारस-१
No text on this page.
. विषयानुक्रमणिका पृष्ठ १ - ३ ६ ::: ११ १२ लोचना] मादित्याही प्राचीनता दामका पाल दायका म्यान, धर्म नदास के प्रन्य বাশ বিনা मशीयपर एक टि मानकम यागार और मेर मागोन पामार मागोमो मूलाधार पाप रेनय न्वाग्म ian ( Notes) ११ १९ २४ १-२३५ २३७ .. २४८ प: पद २५१ गुमादित २५४ सायि २५५ ...
२२ विक्रमोर्वशीयम् । चित्रलेखा-(साकृतम् ) अयि का । (अइ को) उर्वशी-ननु सखोजनः । (णं सहिप्रणो) रम्भा--(सहर्षम् ) एष चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशी गृह विशाखासमीपगत इव भगवांश्चन्द्र उपस्थितो राजर्षिः। ( एसोचि हादुदिनं पिअसही उव्वी गेण्हिान विवाहासमीवगयो विभ भभवं चनदो उ राएसी) मेनफा-(निर्वर्ण्य ) द्वे अपि नः प्रिये उपनते । इयं प्रत्यानीता सखी अयं धापरिक्षतशरीरो राजर्षिः। (दुवे वि णो प्पिभागि उवम इमं पश्चाणीदा पिअसही असंच अपरिवखदसरीरो राएसी) सहजन्या-सखि सुष्टु भणसि । दुर्जयाः खलु दानवाः । (र भमासि । तुजा खु दाणवा) साफूतम् = अभिप्रायेण सह, अमिप्रायश्चान्न तदभिप्रायावरोधसूचन शेषवस्वम् । चिनलेखाहितीयाम = चित्रलेखासहिताम् । विशाखा नक्षत्रभेदः । उर्वशी सहायस्य राजरत्रोपमान विशाखायुतश्चन्द्रस्तेनोपमेयस्य शोभातिशयो भ्यापि सुमिष्टः, कविसमयो हि विशाखायोगेन चन्द्रमसः समधिकशोभाशालिता समर्थात तथा धास्यैव शाकुन्तले-'किमन्न चिन्न यदि विशाखे शशाङ्कलेखामनुवर्तते' इरि प्रत्यानीतापरावर्तिता चैतन्मं गमिता वा । भपरिक्षतशरीर अनुपहतगा' दुर्जयाः दुःखेन जेतु शक्या.। भवस्तस्य तजयेऽपि क्वचिदम्यतारी परमप्रमोदावहं न इति भाषः । चित्रलेखा-( व्यायपूर्वक ) यह कौन ? सर्वशी-हमारी सखियाँ। रम्भा-(सहर्ष ) चित्रलेखा और उर्वशीको साथ लिये महाराज श्र मालूम पड़ता है जैसे विशाखासे युक्त चन्द्रमा हो। मेनका-(देखकर ) हमारे भाग्यसे दोनों अच्छा ही हुआ, हमारी ससा भी लौट आयी, और महारानपर कोई आच नहीं पाई। सहजन्या~सस्त्री, ठीक कहती हो, दानव बड़े खूखार होते हैं ।
मोऽः] प्रकाशटीकोपेतम् । २३ राजा-सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतार्यवां रथः। सूत -यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । ( इति तथा करोति ) ॥ राजा-(चक्रोद्घातं रूपयित्वा । आत्मगतम् ) हन्त ! दत्तफलो मे विष. संशावतारः। यदयं रथसंक्षोभादसेनांसो रथोपमधोण्याः। स्पष्टः सरोमविक्रियमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ ११ ॥ सूतस्यवाह । अवतायंताम् -नीचैरवरोप्यताम् । तथा करोतिरथमवतारयति । चक्रोदातम्-चक्रस्य रथाङ्गस्य उद्धातम् संक्षोभम् । रूपयित्वाअवधार्य। दत्तफल. = फलप्रदः । तस्फलं चानोर्वश्यसेनांसदेशस्यावमर्शनम् । विषमाव. वार:-निम्नोन्नतभूमाववरोपणम् । यदयमिति । यद् यस्मात् कारणात् अयम् स्वसौभाग्यगर्वित. मम असः भुज- शिरस रघसंक्षोभात् स्यन्दनोपघातात् स्थोपमोण्याः चक्रनितम्बायाः तस्या. असेन स्कन्धदेशेन सरोमविक्रियम् रोग्णां विक्रिया पुलकितस्व तया सहितं यथा स्यात्त- थेति क्रियाविशेषणम् सरोमाशोदयमित्यर्थः स्पृष्टः। तस्याश्चनोपमपृथुवत्तुलनोण्या असदेशेन मदंसदेशस्पर्श एवैदिपमावतारस्य फलमतो न मम विषमावतारो विफल इति भावः । रोमविक्रियामुस्प्रेक्षते-अकुरितमिति । मनसिजेन कामेन भहु- रितमिव स्फुटितमिव । भयमाशयः-एतदसेन मदंसस्पर्शायो मम रोमाञ्चोदयस्स कामाधुरीभाव एवेति । भय हि रोमायोद्मः सात्विकभावस्तदुक्त वात्स्यायनेन- कन्या तु प्रथमसमागमे स्विन्नाालिः स्विन्नमुखी च भवति । पुरुषस्तु रोमाशितो भवति । एभिरनयोर्भावं परीक्षेतः । अत्र खेदरोमाशामिधानं सात्विकमावोप. लक्षणमात्रम्, न तु नियमो विवक्षितः, एभिरिति यहुवचन निर्देशात् । साविक- भावाश्च भरतोका:-'स्तम्भ. प्रलयरोमाञ्चौ स्वेदो वैवर्यवेपथू। अश्रुवैश्वर्यमित्यष्टी स्तम्भोऽस्मिन्निष्क्रियाङ्गता । प्रलयो नष्टसज्ञत्व शेषाः सुन्यक्कलक्षणा' इति ॥१॥ राजा-सारथि, यही वह शिखर है, रथ उतारलो। सून-जो अज्ञा (रय उतारता है ) राजा-(रयका हिलना देखकर, स्वगत) मुझे इस विषम भूमिमें उतरनेका फल मिल गया। इस चक्रनितम्बाके कंधेसे हमारा कन्धा ठूगया, उससे हमारे रोंगटे खडे हो आये, मानो हमारे कामके अफर उग आये हों ।। ११ ॥ - ----- विक्रमोर्वशीयम्। उर्वशी-(सबीडम् ) सखि किमपि परतोऽपसर ) ( हलाकिं वि । ओसर) चित्रलेखा नाहं शका । (णाहं सका) रम्भा-सख्यः एत प्रियकारिण संभावयामो राजर्षिम् । (सर्वा उपसर्पनि (हला एध पिधारिण संभावम्ह राएसि) राजा-सूत, स्थापय तावद्रथम् । यावत्पुनरियं सुभ्ररुत्सुकाभिः समुत्सुका । सखीभिर्याति सपर्क लताभिः श्रीरिवार्तवी ।। १२॥ ( सूतस्तथा करोति ) सभीडम् ब्रीडा लज्जा तया सहितम् , लज्जा चात्र राजांसेन स्वासदेशम' स्पृष्टतया जनिता। नाहं शफा नाहं क्षमा, परतोऽपसमिति शेषः, तथा कयर च सण्या अभिप्राय ज्ञातवत्याश्चिनलेखाया उर्वशीकर्तृकराजा स्पर्शस्य मतान एत-भागमछत । प्रियकारिणम् प्रियसखीविपत्प्रतिकरणेनोपकृतवन्तम् । म्भावयामः= सरकुर्मः। स्थापय :निवृत्तवेगं कुरु । यावदिति । यावत् पुनः यावरपर्यन्तम् इयम् समुरसुका समावोत्कण्ठा शोभनी भ्रषौ यस्याः सा सुभ्रू सुन्दरी उत्सुकाभिः उत्कण्ठिताभि. सखीभिः भातवी ऋतु भवा वासन्तिकीत्यर्थः श्रीः शोभा लताभि वल्लरी भिरिव सम्पर्क सङ्गमं याति लभते तावदर्थ स्थापयेति पूर्वोकेनान्वयः । अत्र वसन्तसम्मवधीलसयोर्याशमकृनि सौहार्द परस्परानुरक्षकत्व च तादृशं सत्तासामिप्युपमान्यजयम् ॥१२॥ गमयति। । उर्वशी-( लज्जासे ) सस्त्री, जरा उधर हट । चित्रलेखा-मैं असमर्थ हूँ। रम्भा--सखी, आओ, अपने उपकारी महाराजका स्वागत फरें । (समो समीप जाती हैं) राजा-सारथि, रथको रोको । जवतक यह उत्सण्ठिता सुन्दरी अपनी सखियों के साथ होले, जैसे लताओंके साय वसन्त शोमा देती है ॥ १२ ॥ (सूत रमको रोकता है) मोऽ:] प्रकाशटीकोपेतम् । २५ . अप्सरस: -दिष्टया महाराजो विजयेन वर्धते । (दिठिा महाराओ एण वढुदि) राजा-भवत्यश्च सखीसमागमेन । उर्वशी-(चित्रलेखादत्तहस्ता रथादवतीर्य ) सख्यः एत पीडितां मां रेष्वजध्वम् । न खलु ममासीदाशा भूयोऽपि सखीजनं द्रक्ष्यामीति । हला एध पीडिदं में परिस्सजध। ण क्तु मे श्रासी आसा भूयो पि सहीअणं खिस्सं ति) ( सख्यस्त्वरिता परिष्वजन्ते) रम्भा-सर्वथा महाराजः कल्पशतानि पृथिवीं पालयन्भवतु । (सव्वहा कप्पसदाइं पुहर्षि पालअन्तो होदु) सूत-आयुष्मन् पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेनोपदर्शितः शब्दः ।, दिष्टया-इदमानन्दार्थकम् , 'दिष्टया समुपजोप चेत्यानन्दे' इत्यमरः । सखीसमागमेन = विपद्ग्रस्तसखीपुनरागमेन। वर्धन्त इति बहुवचनेन विप- मिय्प पूर्वोक्त क्रिययाऽन्वयः। चित्रलेखावृत्तहस्ता=चित्रलेखावलम्बितकरा । पीडिताम् = दानवोपद्रवकदार्थ- म्। परिप्वजध्वम् आलिङ्गत । आलिङ्गनकारणञ्चानानन्दातिरेकस्स च मुक्स्या नेत.। कल्पशतानि-शतसङ्ख्यककल्पपर्यन्तम् । अन्न 'कालाध्वनोरस्यन्तसंयोगे? उद्वितीया। पूर्वस्यां दिशि-पूर्वदिग्विभागे। शब्द उपदर्शितः श्रुतो पातित., एतेन तस्या अप्सरायें-भाग्यवश महाराजको विजय हुई। राजा-आप लोगोंके मिलनेसे और भाग्यशाली हुआ। उर्वशी-(चित्रलेखाका हाय पकडे रथसे उतरकर ) सखियों, आओ, मुझ भागीको गले लगाओ, मुझे तो ऐसी आशा नहीं थी कि फिर तुम सखियोंको सकूँगी। (सखियाँ गले लगती हैं) रम्भा-महाराज सो कल्प तक पृथ्वीका पालन करते रहें। सुत-महाराज, पूर्व दिशाको श्रोर रयवेगकी आवाज हो रही है।
२६ विक्रमोर्वशीयम् । - . अयं च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अवरोहति शैलातडित्वानिव तोयदः॥१३॥ (पश्यन्त्यप्सरस ) सर्वा:-अहो चित्ररथ'। (अम्मो चित्तरहो) (तत प्रविशति चित्ररथ ) चित्ररयः-( राजान दृष्ट्वा । सवहुमानम् ) दिष्टया महेन्द्रोपकारपर्याप्त विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् । राजा-अये गन्धर्वराज. । (रयादवतीर्य ) स्वागतं प्रियसुहृदे । ( परस्परं हस्ती स्पृशत.) विश. कश्चिदायातीति कल्प्यते, भागच्छथ्य महानुभावो देव एव भविष्यति, यह हि सा दिग्देवानां स्थानम् , तदुक्क भुवनकोशे सदनकाञ्चनमय शिखरनय मेरौ मुरारिफपुरारिपुराणि तेषु । तेषामधः शतमखज्वलनान्तकानां रक्षोऽम्बुपारि लशशीशपुराणि चाष्टौ। अयमिति । गगनात् आकाशात् तप्तधामीकरामदः मासुरसुवर्णनिर्मितबाहुभूप अत एव तटिस्वान् विद्युल्लतावलयित. तोयद मेघ. इव फोऽपि अयम् शैलाप्रम पर्वतश्ङ्गम् अवरोहति आगच्छति । 'चामीकरं जातरूप महारजतकाशने' इत्यमरः ।। महेन्द्रोपकारपर्याप्तेन इन्द्रोपक्रियासमर्थन । विक्रममहिग्ना-पराममातिशयेन प्रियसुहृदे = प्रियमित्राय, अन्न 'चतुर्थी चाशियायुष्यमदभद्रकुशलसुखार्थहित इति चतुर्थी। हस्ती स्पृशतः= हस्तग्रहो हि मित्रसम्ममप्तमयानुष्ठेय. समुदाचारः । ता आकाशसे कोई स्वर्णकेयूरधारी पर्वतकी चोटीपर इसतरह उतर रहा है, जैसे विजलीवाला मेघ पहाबपर उतर रहा हो ॥ १३ ॥ (अप्सराये देखती हैं) सभी-अहा !! चित्ररय ! (चित्ररथका प्रवेश) चित्ररथ-(राजाको देखकर, आदरसे ) महेन्द्र के उपकारमें लगनेवाले अपने पराक्रमसे आप विजयी होते हैं। राजा-अहा !! गन्धर्वराज ! ( रथसे उतरकर ) स्वागत प्रियवन्धु !! ( दोनों परस्पर हाथ मिलाते हैं) -- अवतारणा प्रकाश अथेदमुपन्वते प्रकाशयतु प्रकाश'समन्वित विक्रमोर्वशीय नाम त्रोटकन् । अत्य रचयितुः परिचय साहित्यिक गौरवमन्यच्च ज्ञातव्यमये राष्ट्रभाषाया लिखितमत्तीति तत एव ज्ञातव्यम् । विक्रमोर्वशीयत्रोटक्त्यानेकाष्टीका प्रयते १-काटयवेमकृता, २-रङ्गनाथकृता, ३-तारानाथकृता, ४-कालेमहाशयकृता, ५-सुरेन्द्रनाथ- शास्त्रिता च । तासु सतीष्वपि ममायमारम्भ स्वान्त सुखायैवेति विदन्तु सन्तः, अथाप्यनया ममटीकया यदि कोऽपि नवो भाव मानीत स च सुवीभिरावादितत्तदाऽहमात्मान वन्य मत्ले । अत्य नन्थत्य चतुर्था के प्राकृतपद्यानि भूयाति नानाविधाभिश्चर्च- र्यादितज्ञाभिरवतार्यमागनि दृश्यन्ते तत्र प्राकृत पद्यभागत्य कालिदास- कृतत्व तु मम मनो नैव प्रत्यैपीत् । नया कृतेऽत्रान्वेषणे यदुपलब्ध तन्त्र निवेद्यते । १- अत्य प्रन्यत्याष्टौ हस्तलिखिना प्रव पण्डितमहोदयेन सहू- लितास्तत्र पसु प्राकृतपद्यानीमानि नालन् । २-प्रसिद्धष्मीकाकार' काटयवेमोऽमीपा प्राकृत पचाना चर्चामपि नाकृत ! ३-द्रागिबारोप- लब्धपुस्तकाबारेग तेपि प्रकाशने न मन्तीनानि पचानि । ?-राजो त्तमपान्तया प्रास्त कर बडेत् ? उन्नादात्या तथाऽकार यदि ति चेत् . धमतो सहैव तमप्यारवान् ? :--प्रायाता व प्रधानभूता, यचा राज्ञ किमपि नोपनियते । ६-तानि न विलमनावश्यानि किन्तु रसव्यवच्छेदकरात्यपि ।
थमोऽङ्कः]
प्रफाशटीकोपेतम् ।
२७
चित्ररपः-वयस्य केशिना हृतामुर्वशी नारदादुपश्रुत्य प्रत्याहरणार्थ-
स्याः शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा। ततो वयमन्तरा चारणेभ्य-
वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा त्वामिहस्थमुपागताः। स भवानिमा पुरस्कृत्य
हास्माभिर्मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनु-
इतं भवता । पश्य ।
पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा मरुत्वते ।
दैत्यहस्तादपाच्छिध सुहृदा संप्रति त्वया ॥ १४ ॥
कि भागवते-'भगवांस्तन बन्धूनां सर्वेषां माममादधे । प्रह्रोऽभिवादनाक्षेपकरस्प.
स्मितेक्षण' इति प्र० स्फ० १० ११। 'समुपेत्याथ गोपाला हास्यहस्तग्रहादिभिः ।
श्रान्त सुखमासीन पप्रच्छु पर्युपागताः' इति द० स्क० भ० ६५ ।
केशिना=सदाण्यदैत्येन । हृताम् - चोरिताम् । प्रस्याहरणार्थम् = पुनःप्रत्या.
तनार्थम् । शतक्रतुमा-शतं फतवो यज्ञा यस्यासौ शतक्रतुरिन्द्रस्तेन । अश्वमेध.
तानुष्ठानादिन्दः शतमतरिष्युच्यते । समादिष्टा= भाज्ञप्ता । अन्तरामध्ये ।
रणेभ्यः स्तुतिपाठकेम्पः कुशीवास्येभ्यः । 'चारणास्तु कुशीलवाः इति कोश ।
योबाहरणम् = जयख्यापक प्रबन्धम् । तदुक्क प्रतापरुद्रेण-'येन केनापि तालेन
घपद्यसमन्वितम् । जयस्युपक्रम मालिन्यादिप्रासविचित्रकम् ॥ तदुदाहरण नाम
भिक्त्यष्टाङ्ग सयुतम्' इति । रघुवशेऽप्यनेन फविना नयोदाहरणपद प्रयुक्तम् , यथा-
योदाहरण पाह्वोर्गापयामास किन्नरान्' इति । केचित्तु जयोदाहरण यशः इत्याहुः,
शो जयोदाहरणम्' इति च तेषां समर्थको हैमकोशः। इमाम - उवंशीम् । पुर-
कृत्य = अग्रेकरवा । मघवन्तम् = इन्द्रम् । तत्रभवतः- पूज्यस्य । मघोनः -इन्द्रस्य।
पुरा नारायणेनेति । इयम् उर्वशी पुरा पूर्वस्मिन् समये नारायणेन तदाख्येन तप-
त्वना महरवते इन्द्राय मतिसृष्ठा दत्ता। सम्प्रति
सुहृदा मित्रेण स्वया दैत्यहस्तात्
निवहस्तात् अपाछिय बलादादाय मतिसृष्टा महत्वतेति शेषः । नारायणस्य तप.
चित्ररथ-मित्र, केशीने उर्वशीका हरण किया है यह वात नारदसे सुनकर
न्द्रने उसे बचानेके लिये गन्धर्व सेना भेजी पर वीचमें ही हमने आपकी कीति
उनी, और यहाँ चले आये। अब आप इसको साथ लेकर हमलोगोंके साथ इन्द्रसे
मलें। आपने उनका वहा उपकार किया है। देखिये-
यह उर्वशी एकवार नारायण ऋषिके द्वारा इन्द्रको मिली और आज राक्षसोंसे
जीनकर आपने इन्द्रको पुनः दी है ॥ १४ ॥
२८ विक्रमोर्वशीयम् । राजा-मा मैवम् । ननु वज्रिण एव वीर्यमेत- द्विजयन्ते द्विपदो यदस्य पक्ष्याः। वसुधाधरकन्दराद्विसी प्रतिशब्दोऽपि हरेर्भिनत्ति नागान् ॥ १५॥ श्वर्यया भीत इन्दोऽप्सरसस्तं तपसरच्यावयितुमादिष्टवान् , तासां प्रयासैरवि' तधैर्यश्च नारायणः स्वोरुदेशादुर्वशीमुरपाय ताभ्य इन्द्रायोपहत्तु प्राय पौराणिकीवात्तो मनसिकृत्याय श्लोको रचितः। सम्प्रति चेयमुर्वशी केशिना हियमाणा स्वया रसितेति द्वितीयमिदमुर्वशीफर्मकंशमन्सम्प्रदानक दानमिति बो मा मैवम् = एवं मा भाषिष्टा इत्यर्थः । ननु वजिण इति । अस्य महेन्द्रस्य पपया' सपक्षा अनुगन्तार' यत् द्विषतः विजयन्ते निगृह्णन्ति एतत् वत्रिणः महेन्द्रस्य एव वीर्यम् पराक्रमः ननु निधि इन्द्रसपक्षा यदरीनभिभवन्ति तदिन्द्रपराक्रमस्यैव विजृम्भित मित्यर्थः । हटान्सेन समर्थयति-वसुधेति। वसुधाधरस्य पर्वतस्य कन्दर दरी तस्माहि यस्तच्छील. पर्वतकन्दरोस्थः प्रतिशब्द प्रतिध्वनिरपि नागान् गजान् मिनति यति । पर्वतगुहाप्रतिध्वनित सिंहशब्दमपि निशम्य गजा विद्रवन्ति तत्र यथा एवं कारणं न पर्वतकन्दरस्तददिन्द्रपक्षगतैर्यदरयो जीयन्ते तत्रेन्द्रप्रभाव एवं लं तरपक्षगतमादृशमनपाहुयलमिति राज्ञस्तारपर्यम् । अवारमनो महेन्द्रानुय निवेदनेन राज्ञो विनयातिशयो धोस्यते । तेन चोदात्तालझारध्वनिः । शाकु पीदृशः श्लोको दृश्यते-'सिद्धयन्ति कर्मसु महरस्वपि यसियोज्याः सम्भाधर मवेहि समीश्वराणाम् । किंवाऽभविष्यदरुणस्तमसा विभेत्ता तं चेत्सहस्रकिरणो नाफरिष्यत् ॥ पृष्ठान्तोऽन्त्रालङ्कार । उपजातिश्छन्दः, तल्लक्षणं यथा-'स्या चना यदि ती जगौ गः, उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ। अनन्तरोदीरितलपम पादौ पदीपावुपातयस्ता' । 'पचयाः' इत्यत्र दिगादिस्वायत् । ननुपमन्त्र रणे, तथा च विश्वा-ननु प्रश्नेऽप्यनुनयेऽनुज्ञानेऽप्यवधारणे' । 'रिपो वैरि रिद्विपद्धेषणदुईदेर ' इत्यमरः ॥ १५ ॥ राजा-नहीं-नही, यह तो इन्द्रकी ही महिमा है कि उनके आदमी शत्रुओंपर विजय प्राप्त कर पर्वत कन्दरामें फैलनेवाली सिंहरवकी ध्वनि भी हाथियोफो पराभूत करती है ।
यमोऽङ्क ] प्रकाशटीकोपेतम् । २६ चित्ररथ -युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालंकारः । राजा-सखे, नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवात्रभवती प्रभोरन्सिकं प्रापय । चित्ररथा-यथा भवान्मन्यते । इत इतो भवत्यः । (अप्सरस' प्रस्थिता ) उर्वशी-(जनान्तिकम् ) सखि चित्रलेखे उपकारिणमपि राजर्षि न शक्नोम्यामन्त्रयितुम् । तत्त्वं मे मुख भव । (हला चित्तलेहे उपधारिणं पि रापसिं ण सक्कुणोमि श्रामन्तेढुं। ता तुमं मे मुहं होहि ) - अनुरसेकः= गर्वराहित्यम् । विक्रमालङ्कारः= पराक्रमस्य भूपणम् , सति परा- क्रमे यदि न गर्वस्तदा प्रशंसनीयः पराक्रमः, पराक्रमरहितस्तु सर्वोऽपि गवरहित इति भावः । भन्न स्वयं पराक्रमयुतोऽपि यरस्वजय भवानिन्द्रानुभावसाध्यमभिधत्ते स भवतो विनयो भवदीयं पराक्रम भूपयतीति भावः । अवसरः-समयः। शतक्रतुम् = इन्द्रम् । द्रष्टुम् = वीक्षितुम् । नाहमधुना शसमीप गन्तुमवसरं लभ इत्यर्थः। अत्रभवतीम् = उर्वशीम् । प्रभोः इन्द्रस्य । मन्तिकम् = समीपम् । नय=प्रापय । मन्यते-इच्छति । अहमेव भवदनुरोधेनेमा अप्सरस' शक्रसमीपंप्रापयामीत्यर्थः। जनान्तिकम् = 'निपताकफरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् । अन्योन्यामन्त्रणं 'परस्याजनान्ते तजनान्तिकम्। आमन्त्रयितुम् = आप्रष्टुम् , उचितस्वस्याः प्रश्नो- ऽत्र प्रस्थानावसरेऽस्योपकारिवादिति भावः, मुखं भव मया वकन्यं त्वं श्रावय, मम लज्जापराभूतायाः सामयिकं वक्तव्य राज्ञे निवेदयेति भावः । । चित्ररथ-ठीक है, नम्रता तो पराकमका भूषण हो होता है। राजा-मित्र, यह अवसर नहीं है कि मैं इन्द्रमे मिलूं । श्राप ही इन्हें इन्द्रके यहाँ पहुँचा दें। चित्ररथ-जैसा श्राप फहें । आप लोग इधर चलें। (अप्सरायें चल देती हैं) उर्वशी-(छिपाकर ) क्या उपकारी महाराजको हमें आमन्त्रित नहीं करना चाहिये ? तुम हमारी श्रोरसे उन्हें श्रामन्त्रित कर दे।
३० विक्रमोर्वशीयम् । चित्रलेखा-(राजानमुपेत्य ) महाराज, उर्वशी विज्ञापयति महाराजे भ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमिव महाराजस्य कीर्ति सुरलोकं नेतुर्माि (महाराश्र उचसी विण्णवेदि-महाराएण अम्भणुण्णादा इच्छामि पिनसहि । महाराअस्स कित्तिं सुरलोअं गेहूँ ति) राजा-गम्यतां पुनदर्शनाय । (सर्वा सगन्धर्वा श्राफाशोत्पतनं रूपयन्ति ) उर्वशी-(उत्पतनभङ्गं रूपयित्वा) अहो लताविटप एफावली वैजयनि मे लग्ना । (सव्याज परिवृत्य । रानानं पश्यन्ती) चित्रलेखे, मोचय ता नाम् । ( अम्मो लदाविडवे एनापली वैअश्यन्तिया मे लग्गा । चित्तलेहे मोम दाघ णं) चित्रलेखा-( सस्मितम् ) दृढ खलु लग्ना | दुर्मोचनीयेव मम ! अभ्यनुज्ञाता-अनुमता। सुरलोके महाराजस्य मदुद्धारप्रभवों कीर्ति प्रचारी मीति तात्पर्यम् , उत्पतनभनम् = उत्पतनस्खलितम् । रूपयित्वा = निरूप्य । स्खलनमभिनीयेत्याशयः, तथाकरणं च स्वचेतश्चौर रानानं विलोकयितुम मासादयितुमिति योध्यम् । लताविटपेलताशाखायाम् । एकाधली = एकसूत्रा मौक्तिकमाला। न्तिका =भापादलम्विनी माला । लग्ना = आसक्ता। मोचय = विश्वथय । ए. लताविटपासक्तामेकावलीम् । अम्रोर्वश्याः सव्याजविलम्बनेन चित्तासमा द्वितीया स्मरावस्था सूचिता। तथा चोक्तं रतिविलासेऽनुरागेजितमधिकृत्य- म्यस्तु पथि व्याजास्परावृत्त्यापि दर्शनम्'। दृढं खलु लग्ना= सुदमासक्ता अरु चित्रलेखा-महाराज, उर्वशी कहती है कि यदि महाराजको आशा है 'अपनो सखीकी सरह महारानको कीत्तिको सुरलोक ले जाऊं। राजा-आप आयें, फिर मिलेंगे। [सब अप्सराये तथा गन्धर्व उड़ते हैं ] सर्वशी-(उदनेमें रुकावटका अनुभव करके ) अरे, इन झाड़ियोंमें हर एकावली फसगई है। ( वहानेसे मुड़कर, राजाको देखती हुई ) चित्रलेखे, । इसे छुहा तो दे। चित्रलेखा-(मुसकिराकर ) यह तो घड़ी जोरोंसे फंसगई है, इसका छु SIV 1 'मोऽः] प्रकाशटीकोपेतम् । . । | भवतु, यतिष्ये तावत् । ( दिदं क्खु लग्गा। दुम्मोआ विश्र मे शदि । होदु जदिस्सं दाव) उर्वशी-(स्मित कृस्वा) सखि, स्मर तावदेतदात्मनो वचनम् । (सहि, हि दाव एवं अत्तणो वर्ण) चित्रलेखा-( मोचनं नाटयति) राजा-(स्वगतम् ) प्रियमाचरितं लते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविघ्नमाचरन्त्या। यदियं पुनरप्यपागनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मयाऽद्य दृष्टा ।। १६ ।। । मुक्तामाला लग्नामुद्भाव्य तो मोचयितुमनुरुन्धत्या उर्वश्या व्याजमनुमाय भधहृदयायाचित्रलेखायाः परिहासोक्तिरियम् । यतिप्ये प्रयास करिज्यामि । न स्वदभिप्रायो मथा विदित इति व्यजितम् । एतदात्मनो धचनम् = सहायताकरणप्रतिज्ञारूपम् । एतेनात्र प्रणयप्रसने स्वया हायकं कत्तु प्रतिजानत्या सदा सावधानया माध्यमित्याशयः।' प्रियमिति । लते, वल्लरि, अस्याः उर्वश्याः गमने सुरलोकप्रयाणे क्षणविघ्नम् चरकालव्यापकं प्रतिवन्धनम् आचरन्त्या विदधानया स्वया मम प्रियम् इष्टम् वरितम् कृतम् , यद्यतस्वदाचरितप्रतिबन्धजनितविलम्बवशतः इयम् अपाङ्ग- भिपाङ्गरिसलोचना परिवृत्तार्धमुखी चक्रीकृतम्रोवतयाऽर्धेन मुखेन मदभिमुखी रपि मयाऽध हटा । एनां विलम्व्येतदीयपरिवृत्तार्धमुखावलोकनावसरप्रदान या ममोपकृतमिति भावः। औपच्छन्दसिक वृत्तम् । अन्न राज्ञो ठानुरागो यते। तेनात्र पहुलीभूतवीजस्य निश्चयापत्तिरूपतया परितो हृदये न्यसनास्प- यासो नाम सन्ध्यङ्गमुकम् । अत्रैव च गम्यमानसुखोदयस्य स्फुरणात् प्राप्ति- म सन्ध्यगमप्युपरिप्तम् ।। १६ ॥ ठेन है, अच्छा, फोशिश करूगी। उर्वशी-(मुसकिराकर ) सखी, अपनी इस वातको याद रखना। चित्रलेखा-(छुड़ाती है) राजा-(स्वगत) परी लता, तुमने इसके जानेमें विघ्न उत्पन्न करके हमारा य किया है, क्योंकि इस दोर्यनयनी उर्वशीको, जो प्राधामुंह घुमाये हुए हैं, फिर बनेका अवसर दिया ॥ १६ ॥ -- विक्रमोर्वशीयम् । सूतः-आयुष्मन् । श्रदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधा- प्रक्षिप्य दैत्यॉलवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्र शरबि पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ।। १७ ॥ राजा-तेन ह्युपश्लेषय रथ यावदारोहामि । (सूतस्तथेति रथमुपश्लेषयति । राजा नाट्येन रथमारोहति । उर्वशी स राजानमवलोक्यन्ती सह सखीभिनिष्क्रान्ता चित्ररथम) राजा-( उर्वशीमार्गोन्मुखः) अहो तु खलु दुर्लभाभिनिवेशी म एषा मनो मे प्रसभं शरीरात्पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । । अद इति । भद' इदम् वायव्यम् वायुदेवताकम् इदम् ते तप अस्त्रम् । देवनायकस्य कृतापराधान् अपराधिनः देश्यान केशिप्रमुखान् दानवान् रूपेण केशिन तदनुयायिनश्चान्यान् राक्षसानिरयर्थः, लवणाम्राशौ क्षारसर क्षिप्य विनिपात्य पुनः भूयः ते तव शरधिम् निपङ्गम् महोरग. महासर्पः मिलम् इव प्रविष्टम् प्राविशत् । यथा कश्चन सर्प. किमपि लघयं सदश्य विलं प्रविशति सद्वत्वदीयमदो वायव्यमस्त्र केशिप्रमुखान्दानवालवण विनिपात्य स्वदीयमिषुधि प्रविष्टम् । इव पश्येति पूर्वेणान्वयः । उपजातिश्छ ठपश्लेषय-समीपमानय । दुर्लभाभिनिवेशी असम्भयविषयकाग्रह एपा मन शति । एषा सुराणाना उर्वशी पितुर्नारायणाख्यस्य विष्णोः पदम् अाकाशम् उत्पतन्ती उद्गच्छन्ती मे मम पुरूरवस. शरीरात् प्रसम सूत-महारान, इन्द्रके अपराधी इन दैत्योंको लवण-समुद्र में डुपाकर यह वायव्य अन्न आपके तरफसमें पैठ रहा है, जैसे सांप विलमें पैठ रहा राजा-रथ समीप लाओ, चढ़े। सारथि रय समीप लाता है राजा रथपर चढ़ते हैं, उर्वशी निश्वा राजाको देखती हुई ससियोंके साथ जाती है, चित्ररय भी जाते हैं] राजा--(उर्वशोके मार्गकी ओर देखकर ) अहो, फन्दर्प दुर्लभ प्रति भी अभिलाषा उत्पन्न करता है। आकाशकी ओर जाती हुई यह अप्सरा हमारी देहसे मनको खींच है मो.] प्रकाशटीकोपेतम् । ३३ सुराङ्गना कर्षति खण्डिताग्रात्सूत्रं मृणालादिवराजहंसी ॥१८॥ (इति निष्क्रान्ता' सर्वे) इति प्रथमोऽङ्कः। 1 - कर्पति उदय अपहरति । माकाशदेशमुत्पतन्तीयमुर्वशी मम शरीरान्मनः में कर्पतीत्यर्थः । अन्नोपमामाह-हसाना राजा राजहंसः राजदन्तादित्वा- नेपातः। तस्य राजहसस्य स्त्री राजहंसी खण्डितामात् नमाग्भागात् मृणा- विसात् सूत्रम् विसतन्तुमिव भन्न खण्डितानादिति विसतन्तुविशेषणेन तदुप- य राज्ञो हृदयस्य मदनशरविद्धवं व्यक्षितम् । तेन च चित्तासङ्गनामा द्वितीया वशाऽऽवेदिता । 'मनः कर्षति' इत्यनेन राजोत्कण्ठास हहतं देव्यास्तरपरिज्ञानं थिमिमाझवस्तुबीजसूचनादकावतारो नामार्थोपक्षेपकोऽयम् । तल्लक्षणं यथा- विसाने यप्रैव माविनोऽवस्य सूच्यते । घरतुधीजमुपोद्धातैःसोऽश्वावतार इप्यते ॥ केपानिरसन्ध्यङ्गानामनुक्करवेऽपि न कापि पतिः, तदुकम्-'न्यूनमप्यत्र यैः चदर्नाटय न दुप्यति । यधुपातेषु सम्पत्तिराराधयति तद्विदः ॥ इति । पूर्वोक्त- वृत्तम् ॥ १८॥ निष्क्रान्ताः सर्वे रङ्गमञ्चस्थिताः सकला जना गताः । बीजार्थ युक्तियुफ करवा णां निष्क्रमण भवति, यदाह-'बोजार्थ युफियुक्त च कृरवा कार्य यथारसम् । कामं तत्र कुर्वीत सर्वेषां रङ्गवर्तिनाम् ॥ इति ॥ प्रथमोऽ:-सङ्कलक्षणं यथाऽऽदिभरते-'अष्ट्वा इति रूढिशब्दो भावैध रसैश्व यत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्माद्भवेदकः ॥ यत्रार्थस्य समाप्तियन च स्य भवति संहारः। किशिदवलनविन्दुःसोऽक्ष इति सदावगन्तव्य ॥ 'ये मायका वितास्तेषां प्रस्प मचरितसंयुकः । नानावस्थाऽन्तरितः कार्यवझो यथार्थरस। इति मैथिलपण्डित श्रीरामचन्द्रमिनप्रणीते विक्रमोर्वशीय- 'प्रकाशे प्रथमोक्ष प्रकाशः। . अप्रभाग तोड़कर कमलनालसे हंसी सूत खोंचती है ॥ १८ ॥ (सवका निर्गमन) प्रथम श्र समाप्त ३ विकल द्वितीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति वियूपकः) विदूषक -ही ही भोः निमन्त्रणिकः परमान्नेनेव राजरहस्येन शक्नोन्याकीर्ण आत्मनो जिझा रक्षितुम् । तथावत्तत्रभवान्वयस सनादुत्तिष्ठति तावदेतस्मिन्विरलजनसंपाते विमानपरि स्थास्यामि । (हो ही भो णिमन्तणियो परमण्ोण विश्र रामरहस्सेन ण सक्कुणोमि आइण्यो अत्तणो जीह रक्खिदु । ताजाव तत्तभवं वनस्सो उहेदि दाव इमस्सि विरलजणसंवादे विमाणपडिच्छन्दपरिसरे चिट्ठिस्स) तत्र स्थित ) कथाशिल्पी फयिरिदानीमक्षान्तरमारममाणो भाविनमय सुर्चा प्रवेशक प्रथम प्रस्तौति-सत इति । विदूपका-तलक्षणं यथा-'विकृताङ्गवचोवेशैहत्यिकारी विपक"। दर्पणकारोऽप्याह-'कुसुमवसन्तायभिधः फर्मवपुर्वेशभाषाथैः । हात्यहि करो विदूषकः स्यात् स्वकर्मज्ञः। विदूपकस्य पाठ्य च प्राकृतम् , तदुक्कम पपिटादीनां पाठ्य तु प्राकृतं भवेत्' इति । 'होही' इति विदूषकहपसनको निमन्त्रणिकः = भोजनायामन्त्रितो ब्राह्मणादिः। परमानन = पायसेन रहस्येन = राजसबन्धिगोपनीयवृत्तान्तेन । स्फुटन् = विदीर्यमाणोदर. । मनसाहले । रक्षितुम् नियन्त्रिता स्थापयितुम् । यथा निमन्त्रणिको ब्राह्मण भृसोदरो जनाकीर्णे स्याने संयतागतयाऽयस्थातुन पारयति किन्तु वचन निमृतप्रसारितदेह. समवस्थातुमीहते तद्वदहमपि राजरहस्येन भृतोदरो सम्म जिहां तस्कथनप्रवृत्तां न शक्नोमि निवारयितुमित्याशयः। तत्र पूज्यः। वयस्म = सखा, स चेह राजा। कार्यासाना व्यवहारासनाद : विश्य राजकार्य सम्पादयति तरकार्यासनम् । विरल जनसम्पाते = अनतिजा विमानपरिच्छन्दपरिसरे-विमानपरिच्छन्दनामकप्रासादेपर्यन्तमुवि । 'पर्यन्त सर: हत्यमरः। ( विदूषकका प्रवेश) विदूषक-ही ही । निमन्त्रित जनका पेट निस तरह पायससे भरां । उसी तरह रानरहस्यसे भरा हूँ, मैं लोगोंके बोये अपनी जीमको नहीं सकता। इसलिए जब तक राजा फहरीसे उठते है तब तक इस जनशुन्य छन्द नामक प्रामाद प्रदेशमें ही रहूगा । ( धूमकर वहाँ बैठता है) ...
Sg.] प्रकाशटीकोपेतम् । (ततः प्रविशति चेटी) टी-आमप्तास्मि देव्या काशीराजपुश्या यथा-हले निपुणिके पतः भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कृत्वा प्रतिनिवृत्त आर्यपुत्ररतत आरम्भ दय इव लक्ष्यते । तत्तस्य प्रियवयस्यादायमाणवकाजानीहि साव- कएठाकारणमिति । तत्कथं खलु मया स ब्रह्मपन्धुरतिसंधेयः । अय रलतृणामलममिवावश्यायसलिलं चिरं न तस्मिनाजरहस्यं तिष्ठति । या= अनमहिपी या कृताभिपेकाऽपि भवति तया। 'देवी कृताभिपेकायाम्' मचन्द्रः। 'हजे' इवं देष्या कृतं चेटीसम्योधनम् , 'हण्डे हम्जे हलासाने चेटी सखी प्रति' इत्यमरः । सूर्यस्योपस्थानं कृरवा-सूर्यमाराध्य । शून्यहृदया पे विषयस्य चिन्तया व्याक्षिप्तमानसः। माणवक इति विदूपकस्य नाम । ज्ञः प्रियवयस्यतया तदहस्यवेवित्वं सम्भवतीति ततस्तदीदासीन्यजिज्ञासा योध्यम् । उत्कण्ठा = उस्कलिका कामादिजन्या पीडा तस्याः कारणम् , ण्ठास्वरूपं तदनुभावाश्च भावप्रकाशिकायाम्-'सर्वेन्द्रियसुखास्वादो यन्त्रास्ते : खियाम् । तस्प्राप्तीच्छो ससङ्कल्पामुरकण्ठां कवयो विदुः' । 'अन्तासंभोग. तत्तदाशावलोफनम् । भगम्लानिमनोरतिर्मनोरथविचिन्तनम् ॥ अधिजानु म्पि कपोलतलमानसम् । प्रसन्नमुखरागश्च स्वेदोप्मा गद्दा च वाक् ॥ गनुभवाभावाः कथ्यन्ते भावकोपिदैः । इति । ग्रामवन्धुः =म्राह्मणाधमा, मणजातिय॑न्धुरस्येति विग्रहेण केवल जात्यैव ब्राह्मण इत्यर्थः, 'नामवन्धुरधि- देशे च द्विजन्मनाम्' इत्यमरः। भतिसन्धेयः वञ्चनीयः । वञ्चयित्वा रहस्य इत्याशयः। रिलतृणामलग्नम् = पृथक्पृथगवस्थितसृणशिरोदेशावस्थितम् म् = नीहारजलम् । हिमविन्दुरित्यर्थः। 'अवश्यायो हिमे दर्षे सततार्जन- ' इति विश्वलोचनः । राजरहस्यं तिष्ठति राजसम्यन्धि गोप्यवृत्तं गुप्त (चेटीका प्रवेश) बेटी-काशीराजपुत्री देवीकी आशा है कि सखी निपुणिका,-'जबसे आर्यपुत्र स्थानसे लौटे हैं सबसे शून्यहदय मालूम पड़ते हैं, इसलिये उनके प्रियमित्र माणवकते उनकी उत्कण्ठाके फारणका पता लगाओ' । अत' किस प्रकार उस को ठगें ? अथवा-अकेला तृणके ऊपरी भागपर जिस प्रकार भोसफी बूद 5 नहीं ठहरती है उसी तरह देरतक राजरहस्य उसके पास नहीं ठहर सकेगा। . अवश्याप.
३६ विक्रमोर्वशीयम् । यावदेनमन्विष्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च) एष खल्वालिखितो इव किमपि तूष्णीभूत आर्यमाणवकस्तिष्ठति यावदेनमुपसामि । (उपसर आर्य वन्दे । (आणत्तम्हि देवीए कासिराअपुत्तीए जघा-हले गिलगिए पहुदि भगवदो सुज्जस्स उवत्याणं फरिन पडिणिवुत्तो अजउत्तो तदो पारहि सुष्णहिश्रो विश्र लक्खीअदि । ता तस्स पिअवस्सादो अन्जमाणवादो जामा दाव से उकण्ठाकालणं ति। ता कह खु मए सो बम्हवन्धु अदिसंघो । अह । विरलतणग्गलग्गं विश्व अवस्साअसलिलं चिरंण तस्सि रामरहस्सं चिठदि । णं अयोसामि । एसो वख आलिहिदो वाणरो विश्न किपि तुहिभूदो अन्नमाणद चिठ्ठदि । जाव णं उक्सप्पामि । अन्ज वन्दामि) विदूषकः-स्वस्ति भवत्यै । ( आत्मगतम् ) इमां दुष्टचेटिकां र सद्राजरहस्यं हृदय भित्त्वा निष्क्रामतीव । (प्रकाशम् ) निपुणिके संगी व्यापारमुग्मित्वा क प्रस्थितासि । ( सथ्यि भोदीए । इमं दुचेडिअं पेक्सि तं रामरहस्सं हिअनं भिन्दिन णिकमदि विष । णिउणिए संगीदवावारं उज्मि कर्हि पस्थिदा सि) तिष्ठतीत्याशयः। यथा विरलतृणायलग्न हिमं चिर नावतिष्ठते तद्वदयमपि रह रक्षितु न शक इति भावः। एतेन वञ्चनाप्रयासस्य वैययं व्यक्षितम् । 'विर इति सृणविशेषण हिमजलस्यास्थायित्व द्योतयितु घने हि तृणपुले कदाचित्त स्थिर स्यादपीति हृदयम् । आलिखित = चित्रितः । किमपि कुतोऽपि हेतो तूणीभूतः= मूकीभूयावस्थितः। भवत्यै = निपुणिकायै, 'नम. स्वस्ति' -इत्यादिना चतुर्थी । निष्कामसीव बहिर्भवतीय । इमो चेटी विलोक्य राजरहस्य ममोदरं विपाटय बहिर्गन्तुमिवेष तीति तात्पर्यम् । सङ्गीतम्यापारम् सङ्गीतविषयक व्यवसायम् । उभिस्वा=विहाय । प्रस्थित तव तक उसे ढूढ निकालूं। (घूमकर तथा देखकर ) यही तो चित्रित वानर तरह चुपचाप आर्य माणयक बैठा है। इसके समीप तो चलूं। ( समीप जाका आर्य प्रणाम करती है। विदूषक-फल्याण हो (स्वगत) इस दुष्ट चेटीके देखमसे वह राजरह कलेजा फाहकर निकलना चाह रहा है । (प्रकट) निपुणिका, गाना बजाना छोर निधर चली हो।
२
अवतारणा
अरया टीकायां मया प्रयस्य सारल्यमानीतम् । गद्यभागोऽपि विस
रेण व्याख्यातः परिशिष्टे च ज्ञातव्याः सर्वेऽपि विषयाः समावेशिताः
आशासेऽनया टीकया छात्रा अध्यापकाश्च ययायोग्यमुपकृता भविष्यन्ति
परगुणपरभाणून पर्वतीकृत्य स्वहृदि विकसतां सता नित्यक्षमामयतय
दोपैकशामसता तु पुरः क्षमाप्रार्थनाव्यापारस्यापि स्वप्रवञ्चना मात्रसा
रतया क्षमाप्रार्थनामन्तरैव समापयामि स्वीमिदं प्रास्ताविकम् । इति ।
प्रश्रयावनतः
मुजफ्फरपुरम्
मनन्तचतुर्दशी २०१०
}
श्रीरामचन्द्र मिश्रः
use] प्रकाशटीकोपेतम् । ३ निपुणिका-देव्या वचनेनार्थमेव द्रष्टुम् । (देवीए वअणेण अज्ज एश्व ९) विदूषकः-किं तत्रभवत्याज्ञापयति । (किं तत्तहोदी भानवेदि) निपुणिका-देवी भणति सदाप्यार्यो मयि पक्षपाती न मामनुचितवेद- खितामुपेक्षत इति । (देवी भणादि सदावि अन्जो मइ पखवादी ग में इन्वेषणाक्खिदं उवेक्खदित्ति) विदूषकः-( सवितर्कम् ) किं वा प्रियवयस्येन तत्रभवत्याः प्रतिकूल गरितम् । (किं वा पिअवस्सेण तत्तभोहोए पडिऊलं पाचरिद ) निपुणिका-आर्य यन्निमित्त मर्तोत्कण्ठितस्तस्याः खिया नामधेयेन देिव्यालपिता। (अन्ज णिमित्तं भष्टा उण्ठिदो ताए इस्यिमाए णामघेएण गा देवी आलविदा) ता। आर्यम् = भवन्तम् । भवता सह मिलिस्वा किमपि निवेदपितमित्यर्थः । तत्रभवती-पूज्यादेवी। भायभवान् । मयिमद्विपये। पक्षपाती अनुकूल. । अनुचितवेदना बुःखम् , ज्या दुःखिताम् । दुःखस्यास्यायुकव च दक्षिणस्योदात्तस्य च वनितान्तरासक्तिकृतम् । यद्वाऽनुचितस्य श्रोतुमयुफस्य पायुः प्रियान्तरानुः हत्तस्य वेदना ज्ञानं तया दुःखितां सजातखेदामित्यर्थः। उपेक्षितुम-न सम्मा- तुम् । सदानुकूलस्य भवतो मम दुःखितापा उपेक्षण नोपयुक्तमिति भावः । प्रियवयस्येन = राज्ञा । प्रतिकूलम् - विप्रियम् । धाचरितम् = कृतम् । यनिमित्तम्भ्यस्या वनितायाः कृते । मर्त्ता राजा । उस्कण्ठित उत्सुफा, सहन्तुं म इत्यर्थः। नामधेयेन-नाम्ना, 'मागरूपनामभ्यो धेयः” इति स्वार्थिफो धेयप्रत्ययः। उपिता सम्बोधिता। गोत्रस्खलने देवीमुर्वशीति नाम्नाऽभिहितवानिध्या निपुणिका-महारानीको आज्ञासे प्रापसेही मिलने चली हूँ। विदूषक-देवीको क्या आज्ञा है ? निपुणिका-देवीने कहा है कि आर्य माणवक सदासे हमारे पक्षपाती रहे हैं, कभी हमारी वेवजह तकलीफ को उपेक्षा नहीं करते । विदूपक-( सोच करके ) प्रिय वयस्यने क्या उनके प्रतिकूल किया है ? निपुगिका-आर्य, राजा जिस नी लिये उत्कण्ठित है, उन्होंने उसीके . , मवे देवीको पुकारा है। 1 विक्रमोर्वशीयम् । विदूषक -( स्वगतम् ) कथ स्वयमेव तत्रभवता रहस्यभेदः कृत, किमिदानीमहं जिह्वायन्त्रणेन दुःखमनुभवामि । (प्रफाशम्) किमामन्त्रि तत्रभवत्युवेशीति । तस्या अप्सरसो दर्शनेनोन्मादितस्तत्रभयान केन तत्रभवती मामपि विनोदविमुखो दृढं पीडयति । (कहं सधे एव्व तत्तभय रहस्सभेदो किलो । किं दाणि अहं जीहाजन्तणेण दुपखं अणुहवामि । किं आमन्तिा सतहोदी उव्वसित्ति। ताए अच्छराए सणेण उम्मादिदो तसभ ग केवलं तर मोदि मंपि विणोदविमुहो दिदं पीडेदि) निपुणिका-(यात्मगतम्) कृत मया भेदनं भर्तृ रहस्यदुर्गस्य । (प्रकाशम मार्य कि तावदेव्यै निवेदयामि ( किदै मए मेअणं भक्षिणो रहस्सदुग्गरम । अ किं दाव देवीए णिवेदेमि) विवूषक -निपुणिके, विज्ञापय तत्रभवतीम् । यते तावन्मृगतृष्णिकार रहस्यभेवा- गोपनीयामप्रकाशनम् । किम् = किमर्थम्। इदानीम् - रहस्या राशा स्वय वहुलीकृतध्वे । जिह्वायत्रणेन = रहस्यप्रकटनाथं व्यग्रायाः स्वरसना निप्रहेण। दुःखमनुभवामि-खिथे। तनभवती देवी। देवीमुर्वशीनाम्ना सम धितवान् किमिति तपश्नो रहस्य प्रकाशयति । उन्मादित. मत्तः, तम्मादावस गमित इत्यर्थः । तदुक्त वर्पणे-'चिचसम्मोह उन्मावः कामशोकमयादिभिः' इति विनोदविमुखः = विहारविरक्तः। राज्ञो विहारविरागो न केवल देवी किन्तु मामा पीउयतीत्यर्थः। रहस्यदुर्गस्य = रहस्यमेव दुर्ग तस्य। दुरधगम भर्तृरहस्य प्रकाशित मिति मा दुर्गभेद इव महरकार्य कृतमिति सन्तोषोफिश्चेव्याः। यते प्रयास करोमि । तावत्-प्रथमम् । मृगतृष्णिकाया. मृगमरीचिकाय विदूषक-(स्वगत) उन्होंने खुद मेद खोल दिया। फिर मैं क्यो जि नियन्त्रणका कष्ट भोगूं। (प्रकट ) क्या कहा-उर्चशी ! उसके दर्शनके वादसे राजा केवल उन्हें ना पीपा देते हैं, विनोदमें भाग न लेकर मुझे भी बहुत कष्ट दे रहे हैं। निपुणिका-(स्वगत ) मैंने महाराजके रहस्यफा मेद पालिया। (प्रकट मैं देवीसे क्या कहूगी? विदूषक-निपुणिके, देवीसे कहना-मैं प्रियवयस्यको मृगतृष्णासे रोकूग ३६ (तीयोऽ: प्रकाशटीकोपेतम् । , - निवर्तयितुं वयस्यम् । ततो देव्या मुखं द्रक्ष्यामीति । (णिउणिए विण्णवेहि कत्तिभोदिं। जदामि दाव मिअतिण्हिादो णिवत्तेई वनस्सं । तदो देवीए मुह क्खिस्संति) १. निपुणिका-यदार्य आज्ञापयति । (ज अज्जो प्राणवेदि ) (इति निष्क्रान्ता) (नेपथ्ये वैतालिकः) जयतु जयतु देवः। आ लोकान्तात्प्रतिहततमोवृत्तिरासां प्रजानां तुल्योद्योगस्तव दिनकृतवाधिकारो मतो नः । . 1 । - . अत्र तत्स्यतया दुर्लभदेवाशनानुरक्तरिति तात्पर्यम् । निवर्तयितुम् = पराङ्मुखी- कर्तुम् । मुख च्यामिसाक्षात् करिष्यामि । वैतालिकः = विविधेन तालेन चरतीति वैतालिक. । 'घरति' इति ठक् । विधि- धस्ताल. प्रयोजनमस्येति वा विग्रहे 'प्रयोजनमस्य' इति ठक्। वैतालिको हि राज- भवने समयविधेयादि गीतद्वारा सूचयति । जयतु = विजयशाली भवतु। आलोकान्तादिति । आलोकान्तात् संसारस्यान्तमभिव्याप्य भासाम् प्रजानाम् प्रकृतीनाम् प्रतिहततमोवृत्ति. निरस्तान्धकारप्रभावः निराकृतमानसिकतामसगुणश्च । राजा सूर्यश्चेति द्वावपि जगद्वयापि तमो जगद्व्यापिजनमानसिकतामसगुण च निरा राकुरुतः। यद्वा दर्शनमात्रात् भासां प्रजानां प्रतिहततमोवृत्तिः समापितग्लानिः, राज्ञोऽतिधर्मशीलत्वादिनकरस्य च देवतारमकस्वारपावकत्व बोध्यम् तथाहि स्मयते-'मग्निचिकपिला सत्री राजा मिथुर्महोदधिः। दृष्टमात्राः पुनः न्त्येते तस्मारपश्येरसदा बुधः ॥ तव दिनकृतश्चाधिकारो नियोगः तुल्योद्योगः समानण्यापारस नः अस्माकम् मतः। एप ज्योतिपामधिपति. सूर्यः क्षण कियन्तं कालं भालोकान्ताद् - - फिर देवीके दर्शन करूंगा। निपुणिका-जैसा श्राप,कहें । ( जातो है) (नेपथ्यमें वैतालिक) महाराजकी जय हो जय हो !! सूर्य भगवान् जगत् का तम दूर करते हैं, आप भी जगत्का दुःख दूर करते हैं, विक्रमोर्वशीयम् । J तिष्ठत्येष क्षणमधिपतिज्योतिषां व्योममध्ये षष्ठे भागे त्वमपि दिवसस्यात्मनश्छन्दवर्ती ॥१॥ विदूषकः-(कर्ण दत्त्वा ) एष कार्यासनादुत्थित इत वयस्यः । यावदस्य पार्श्ववर्ती भवामि । ( एसो कज्जासणादो उहिदो इदो ए श्रामच्छदि वस्सो । जाव से पासवत्ती होमि) ( इति निष्क्रान्त) । यावत् ज्योममध्ये आकाशदेशे तिष्ठति विधाम्यति । स्वमपि दिवसस्य दिनस्य । भागे अष्टधा विमज्यमानस्य दिनस्य पष्ठेशे आत्मनः स्वस्य छन्दवर्ती स्वाध स्तिष्ठसीति शेषः। यथा सूर्यो दर्शनमात्रेण जगद्व्यापि तमोऽपनुदति, तथैव मपि जगद्विनयसे, यथा वा सूर्यः पुनाति तथैव त्वमपि पुनासि, स्वमपि वे दिनस्य षष्ठे भागेऽव्याहतगतिकतथा वर्तसे तद्वत्सूर्योऽपि केवल मध्याह्न एव वर मध्य समाधिस्य तिष्ठति तन्मन्ये तव सूर्यस्य च तुल्यो व्यापार इत्यर्थः । राज्ञ समयो नियतविधिः केवल दिनस्य पप्ठे भागे कामचारस्तदभिप्रायेणैवायं अन अत्रेय व्यवस्था-राज्ञा दिवसमष्टधा विभज्य तन प्रथमेऽग्निहोत्रमाह्मणतपर कार्यम् , अनन्तरं व्यवहारसभा प्रवेष्टव्या, यथोक्त मनुना-'उत्थाय, चरमे कृतशौचः समाहितः। हुताग्निाह्मणाश्चाय॑ प्रविशेस सभां शुभाम् ॥ दिवस एम भाग मुक्त्वा भागत्रयं तु यत् । स कालो व्यवहाराणां शाखदृष्ट. पर. स्मृर व्यवहारदर्शनानन्तर स्नानभोजनादि कर्तग्यम् , यदाह-व्यवहारांस्ततो स्नास्वा भुञ्जीत कामतः। मुक्तवान् विहरेच्चैव स्त्रीमिरन्तःपुरे सह । विहर यथाकाल पुन कार्याणि चिन्तयेत् ॥ नीतिकृतोऽप्याहु-षष्ठे स्वैरविहारो वा। सोऽस्यैतावान् विहारकालो यस्य तिस्निपादोचरा नाढिका.' । इति । । क्रान्ताच्छन्दः, लक्षण प्रागुक्तम् ॥१॥ कार्यासनात् = व्यवहारपीठात् । वयस्यः सखा राजेति यावत् । पाचवा समीपगता। इस तरह आपका और सूर्यका काम परावर है । आकाशमध्यमें पहुंचनेपर क्षणोंके लिये सूर्यको विश्राम मिलता है, और श्रापको भी दिनके षछ । स्वाधीनता प्राप्त होती है ॥ १ ॥ विदूषक-( सुनकर ) महाराज, राज्यासनसे उतरकर इधर ही आ र तब तक इनके साथ होलू । जाता है) -
द्वितीयोऽङ्कः]
प्रकाशटीकोपेतम् ।
४१
1
प्रवेशकः ।
(ततः प्रविशत्युत्कण्ठितो राजा विदूषकश्च )
--
राणा-
या दर्शनात्प्रविष्टा सा मे सुरलोकसुन्दरी हृदयम् ।
वाणेन मकरकेतोः कृतमार्गमवन्ध्यपातेन ॥ २॥
-
प्रवेशकः = वकन्यस्य वहुत्वेन सर्वेषां वकच्याना तत्तस्पात्रद्वारा प्रतिपादने
रसभङ्गप्रसङ्गेनाधमपात्रोक्त्या प्रवेशकः क्रियते। यदाहुः-'यस्तु प्रयोगयाहुल्याद.
हेऽर्थो न समाप्यते। बहुवृत्तान्तोऽल्पकथैः स विधेयः प्रवेशकैः ॥ भानामन्त-
- रालेषु सक्षिप्तार्थप्रयोजन । भृत्यवर्ग कथावद्धो विज्ञेयोऽय प्रवेशकः ॥ प्रवेशके
- वाहुल्याच्छोरसेनी प्रयोक्तव्या, यथाह भरत.-'हीनाभ्यामेच पात्राभ्यामझादी यः
में प्रयुज्यते। प्रवेशकः स विज्ञेयः शौरसेन्यादिभापया'। इति । उत्कण्ठितः = उर्वशी.
विरहवेदनाविधुर इत्यर्थः।
आदर्शनादिति । सा=प्रसिद्धसौन्दर्या सुरलोकसुन्दरी देवाङ्गना भवन्ध्यपातेन
सफलपतनेन मकरकेतोः कामदेवस्य वाणेन शरेण कृतमार्गम् विहितप्रवेशद्वारम
मे मम हृदयम् चित्तम् आदर्शनात् दर्शनकालमारभ्य प्रविष्टा प्रवेश कृतवती।, यतः
कालात्तामहमवालोकयं तत एवारभ्यानिन्धसुन्दरी सा देवललना कामस्प बाणेन
मिलमतएव च कृतप्रवेशपथं मम हृदय प्रविश्य स्थितास्तीति राज्ञः स्मृतिः ॥२॥
इत आरभ्य विन्दुप्रयत्नयोः, समन्वयरूप प्रतिमुखसन्धिः, तल्लक्षण यथा-
'फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशिनः । लक्ष्यालय इवो दो यत्र प्रतिमुख च
तत्' ॥ स चोझेदोऽनोर्वशीपुरवसो. समागमहेतोरनुरागवीजस्य पूर्वाहोपतिप्तस्य
चित्रलेखाविदूपकाभ्यां ज्ञायमानतया किलिल्ल पयस्य देव्या च चेटीद्वारा फिजिदु.
बोयमानस्वाद् बोध्यः। विन्दुप्रयत्नयोर्लक्षणे यथाऽदिभरते-'प्रयोजनानां विच्छेदे
यदविच्छेदकारणम् । यावरसमाप्ति वन्धस्य स विन्दुरिति सजितः ॥ अपश्यतः फल-
प्राप्तिं यो व्यापार फलं प्रति। पर चौत्सुक्यगमनं प्रयत्न. स प्रकीर्तितः ॥ इति ।
यथाऽनोर्वश्यादिगमनेन विच्छेदे सति 'भादर्शनाप्रविष्टा' इति स्मृतिपिन्दुः ।
तथा-'राजा-तदुपायश्चिन्त्यतां येन सफलप्रार्थनो भवेयम्' इति प्रयत्न इति ॥
[प्रवेशक]
[उत्कण्टित अवस्थामें राजा तथा विदूपकका प्रवेश]
राजा-कन्दर्पके अन्यर्थ वाणने हमारे हदयमें उस देवाशनाके प्रवेशका मार्ग
वनादिया जिससे वह सुन्दरी दर्शन मात्र से हमारे हृदयमें पैठ गई है ॥ २ ॥
४२ विक्रमोर्वशीयम् । - विदूषक -(आत्मगतम्) सपीडिता खलु तावत्तपस्विनी काशीराजपुत्री। (संपीडिदा ख दाव तवस्सिणी कासीराश्रउत्ती) राजा-अपि रक्ष्यते रहत्यनिक्षेपः । विदूषक - ( सविषादम् । आत्मगतम् ) हा धिक् हा धिक अभिसंहितोऽ- स्मि दुष्टदास्या । अन्यथा न खलु वयस्य एव पृच्छेत् । (हन्धी हन्धी अहि- संघिदोम्हि दुट्ठदासीए । अण्णधा ण खु वयस्सो एव्वं पुच्छदि) राजा-(साशङ्कम् ) किं भवांस्तूष्णीमास्ते । विदूषकः-एव मया नियन्त्रिता जिह्वा यद्भवतोऽपि सहसा प्रतिवचनं न ददामि । (एव्वं मए णिन्तिदा जीहा जं भवदोवि सहसा पडिवणं ण देमि) . - सम्पीडिता= समुपजातदुःखा, यतोऽधुनाऽपि राजा तां सुरललनां स्मरत्यतो युफ तस्या देव्या दुःखमिति विदूषकस्याशयः। तपस्विनी = वराकी, एतच्चानुक म्पनीयताद्योतनाय । दृश्यते चेश. प्रयोगो नैषधीयेऽपि यथा-'नवप्रसूतिर्वस्टा तपस्विनी। रहस्यनिक्षेप गोप्यवृत्तरूपो न्यासः। मया तुभ्यं यद्गहस्यमुक्तं तत्त्वया गो. प्यते ? ईदृशप्रश्नेन सिदूपकद्वारा रहस्यगोपनस्य दुष्करतां व्यनक्ति, तेन तस्प चाचल्यं ध्वनितम् ।। अभिसहितःप्रतारितः। चेटी मां प्रतार्य रहस्य विज्ञाय च तद्वहुलीकृतव तीवि विदूषकस्य चिन्ता, सा च प्रतारणा राज्ञस्तादृशेन प्रश्नेन समाविता। साशकम् = समयम् , भाशङ्का चात्र विदूषकस्य मौनेन । आशङ्काविषयश्च रहस्यभेदो वोध्यः । तूष्णीम मौनः । नियन्त्रिता-सयता, योऽह भवतः प्रश्नेऽपि जिह्वां न व्यापारयामि सोऽह रहस्यमन्यस्मै कथं निवेदयेयमिति विदूषकस्याशयः । विदूषक-(स्वगत ) गई वेचारी काशीराजपुत्रो। राजा-रहस्य छिपाये सो हो ? विदूषक-(खेदपूर्वक, स्वगत ) उस दुष्ट चेटीने ठग लिया। नहीं तो महाराज इस तरह क्यों पूछ रहे हैं ? राजा-(श्राशहित होकर) अजी, चुप्पी क्यों साधली? विदूधक-मैंने तो इस तरह जिह्वा नियन्त्रित करती है कि आपको भी अल्दी उत्तर नहीं देता हूँ।
द्वितीयोऽ.] प्रकाशटीकोपेतम् । ४३ 1 . - राजा-युक्तम् । अथ केदानीमात्मानं विनोदयेयम्। विदूषक-महानसं गच्छावः । (महाणसं गच्छम्ह) राजा-किं तत्र। विदूपफः-तत्र पञ्चविधस्याभ्यवहारस्योपनतसंभारस्य योजनां प्रेक्ष- माणाभ्यां शक्यमुत्कएठा विनोदयितुम् । (तहिं पन्जविहस्स अब्भवहारस्स उव- गदसंभारस्स जोअणं पेक्खमाणेहिं सकं उत्कण्ठा विणोदेईं) युक्तम् उचितम् । अत्र परिहासोऽन्तर्निहितः। विनोदयेयम् खेद विस्मत्तु किमपि व्यापारान्तरमाधिस्य प्रसादयेयमित्यर्थः, स व्यापारो हि चिन्तया मुच्यते, सया च मे ='सव्यापारामहनि न तथा पीढयेन्मद्वियोगः' इति । महानसम् = पाकस्थानम् । मौदरिकस्य विदूषकस्य कृते पाकालय एव परम विनोदस्थानमिति तथोक्तिः। किन्तत: किं तत्र विनोदावह मिति राज्ञ आशयः। पञ्चविधस्य = पश्चप्रकारकस्य, ते च प्रफारा.-भषय-भोज्य-लेण-घोष्य-पेय- रूपाः। अभ्यवहारस्य भोजनस्य । उपनतसभारस्य = उपस्थितसामग्रीकस्य । योजनाम- संविधानम् , उपफरणद्रष्यैः सयोजनरूपम् । प्रेक्षमाणाभ्याम् = पश्य. दूभ्याम् । शक्यम् = युज्यते । उत्कण्ठा= औत्सुक्यम् । भोजननिर्माणप्रणाली पश्य- दयां मनसो विनोदन महानसे शक्यक्रियमिति भावः। 'शक्य च श्वमासादिभि- रपि चुस्प्रसिहन्तुम्' इति महामाष्यप्रयोगादुत्कण्ठा विनोदयितुं शक्य मित्यत्र शक्यमित्यनेनोस्कण्ठापदस्य भिन्नलिङ्गकस्यापि सामानाधिकरण्य साधु । तथा च वामनसूत्रम्-'शक्यमितिरूपं विलिङ्गवचनस्यापि कर्मामिधाया सामान्योपक्रमात्! इति । शके कर्मसामान्ये लिङ्गसर्वनामनपुसकयुक्त कृस्यप्रत्ययः। ततः पदार्यान्तर- सम्बन्धादुपजायमानमपि स्त्रीत्व वहिरणस्वादन्तरणसंस्कार न बाधते इति शक्य इदित्युक्तम् । यदा तु पूर्वमेव विशेषविवक्षा, तदा शक्या सुदिति भवत्येव । यदा तु प्रतिघातस्यैव शुस्कर्म, शकेस्तु प्रतिघातस्तदा सुध प्रतिहन्तुं शक्यमिति पूर्वोक्तभाष्यटीकाया कैयटः। एतेनानस्यः सर्वोऽपि संशयः समाहितो वेदितव्य. राजा-ठीक है । अव इस समय दिल कहाँ वहलाया जाय । विदूपक-पाकालयकी ओर चलें । राजा-क्या है वहाँ। विदूषक-यहाँ नाना प्रकारके भोजनकी तैयारी देखकर दिल बहलाया जा सकता है।
४४ विक्रमोर्वशीयम् । I-( सस्मितम् ) तत्रेसितसंनिधानाद्भवान्स्यते । मया खलु दुर्लभप्रार्थनः कथमात्मा विनोदयितव्यः । विदूषक-ननु भवांस्तत्रभवत्या उर्वश्या दर्शनपथं गतः !! ( भवं तत्सहोदीए उन्वसीए दसणपहं गदो !) राजा-ततः किम् । विदूषक - न खलु सा दुर्लभेति समर्थये । (ण क्ख सादुलहेत्तिसमत्येमि) राजा-पक्षपातोऽयमवधार्यताम् । विदूषक -एतावन्मन्त्रयमाणेन अवता वर्धितं मम कौतूहलम् । किं ईप्सितस्य = अभीष्टस्य । भोजनप्रियस्य भवतो महानस विनोदनस्थानमुपयुक्त मिति भावः । रस्यते प्रसाद यास्यति । दुर्लभप्रार्थनः = दुर्लभाभीजनः । विनो- दयितव्य प्रसादनीयः। यस्य यदीष्ट स तदासादनेनैव प्रसीदस्यतो ममारमा तन्न भोजनसामग्री पृष्ट्वा न कमपि परितोष प्राप्स्यतीत्यल तन्न मया गस्वेति राज्ञ- स्तास्पर्यम् ॥ दर्शनपथम् = दृग्गोचरताम् । यदि सा भवन्त चक्षुषा वीक्षितवती तदा साऽन्य- नुपमसौन्दर्यशालिनि स्वयि वदभाषा भवेदेवैवं च नास्ति काठिन्य संगमे परस्परानु- रफयोर्युवयोरित्यस्य प्रन्थस्याशयः। तत. किम् ? %Dसा वीचितवती मामेतावता किमायातमिति राज्ञः प्रश्नः । यथा त्व तां साधारणयुवती मां च विशिष्यमाणसौन्दर्य सम्भाग्य तर्कयसि न तथा वस्तु स्थितिरिति तात्पर्यम् । पक्षपात. आत्मीयजनगुणाधिक्यविषय आग्रहः, वस्तुतस्तु सैव परमसुन्दरी मां तुच्छ प्रतीत्य नापि कामयेत, तदुर्लभा सेति भावः। मन्त्रयमाणेन =कययता। कौतूहलम् = औत्सुक्यम् । त्वत्तोऽप्यधिकसौन्दर्या राजा-(हंसकर ) अपनी मनमानी चीजको समीपमें देखकर वहाँ तुम्हारा दिल वहलेगा, हमारा क्या उपाय होगा, हमारी प्रार्थित चीज तो वहाँ दुर्लभ ही है। विदूपक-क्या उर्वशीने श्रापको देखा है ? राजा-इससे क्या? विदूषक-तव में उसे दुर्लभ नहीं समझता हूँ। राजा-याप इसे अपना हमारे प्रति पक्षपात समझे। विदूपफ-इतना कहकर आपने हमारा फुतूहल वढा दिया क्या उर्वशी भी 1
द्वितीयोऽ:]
प्रकाशटीकोपेतम् ।
तत्रभवत्युवश्यहमिव विरूपतयाऽद्वितीया रूपेण । (एत्ति मन्तअन्तेग भववा
वदिदं मे कोहल । किं तत्तमोदी उध्वसी अहं विश्व विरूयदाए अदुदिया रूवेण)
राजा-माणवक, प्रत्यवयवमशक्यवर्णनां तामवेहि | समासतः श्रयः
ताम्।
विधूपक-अवहितोऽस्मि । (अवहिदो म्हि)
राजा-
आभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेःप्रसाधनविशेषः ।
उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः॥३॥
सेति स्वदुक्त्या तदर्शनविपया मदिच्छाऽतिभूमिं गतेति भावः । विरूपतया-रूप-
वैशिष्टयेन, तच वेधा सर्वोत्तमतया सर्वाधमतया च। तत्राय विदूपकस्वाभाव्येन
विकृताङ्गन्तया सर्वाधमः स्यात् । तदियं तस्योपहासोक्तिः।
प्रत्यवयवम् = अवयवशः, मुखं, पाणी, पादौ, इत्यादीनवयवानानित्य तवर्णन
नितान्तकठिनम् , तरसौन्दर्योपमानदौलभ्यादिति भावः । अशक्यवर्णनाम् = वर्ण-
यितुमशक्याम् । समासवःसोपेण ।
अवहितः दत्तावधानः ।
आभरणस्येति । सखे, मित्र विदूपक, तस्या. उर्वश्याः वपुः शरीरम् भामरणस्य
मुछाहारादे. आभरणम् अटकारकम् । भन्यासां युवतीना शरीरशोभा मुक्काहारा.
दिमिरतिशयवती सम्पाद्यतेऽस्याः पुनः शरीरशोभाऽलझाराणानेव श्रियमुत्कर्ष-
यतीति विचित्रमस्या वपुपः सौन्दर्यमिति भावः। अथ च तस्याः वपुः प्रसाधन-
विधेः कुलमचन्दनादिना शरीरशोभासम्पादनात्मनः कर्मणः प्रसाधनविशेपः किम-
प्युत्कृष्ट प्रसाधनम् । प्रसाधनेन न तदीयशरीरश्रीः समधिकी क्रियते किन्तु तच्छ-
रीरसम्बन्धद्वारा स्वस्मिन्नेव विशेप माधीयत इति भावः। किन तस्या वपुः उप-
मानस्य समधिकसौन्दर्यशालितया सुन्दरतया विवर्णयिपिवस्य वस्तुनो निदर्शन-
हमारी ही तरह विरूपतामें बेजोड़ है ?
राजा-माणवक, उसके अवयवोंका अलग २ वर्णन असंभव है। संक्षेपमें
सुन लो-
विदूषक-सावधान है।
राजा-आमरणोंका आमरण, सजावटकी सजावट, और उपमानोंका उपमान
उसकी देह है, वह ऐसी विलक्षण सुन्दरो है ॥ ३ ॥
विक्रमोर्वशीयम् । विदूषक-अतः खल भवता दिव्यरसाभिलाषिणा चातकवतं गृही तम् । (अदो खु भवदा दिव्वरसाहिलासिणा चादअव्वदं गहिदं) राजा-विविक्ताहते नान्यदुत्सुफस्य शरणमस्ति । तद्भवान्प्रमदवन मार्गमादेशयतु । विदूषकः-(प्रात्मगतम् ) का गतिः । (प्रकाशम् ) इत इतो भवाम् | (परिक्रम्य ) एतेन प्रमदवननोदितेनेव प्रत्युद्गतो भवानागन्तुको दक्षिण स्वेन सर्वसम्मतस्य चन्द्रादेः अपि प्रत्युपमानम् । अत्र वपुः पद स्वावयवमुखार परम् । उपमान ह्युपमेयापेक्षयाऽधिकगुणं मन्यते, तस्या मुखायपेक्षया हीनगुण चन्द्राक्ष्य-स्तदुपमानत्वा-उज्यवमाना-स्तान्येवोपमानीकृस्योपमेयता प्रतिपयन इति तारपर्यम् । प्रतीपमन्त्रालक्षारः । भार्याभेदो घृत्तम् ॥ ३॥ अत.तस्या अतिशयवरसौन्दर्यात् । दिव्यरसाभिलापिणा - दिव्याङ्गनानुरार प्रणयिना। चातकपचे दिग्यरसो मेघजलं तदभिलाषिणा। चातकव्रतम् - चात वदन्यनिवृत्तत्वम् । यथा चातको मेघवारि मुक्रवा नान्यस्किमपि जलं पिपास तथा भवानपि तदनुध्यानरतो नान्यत्र कुत्रापि रमत इति तारपर्यम् । 'रसो गन्धर स्वादे तिक्कादी विषरागयोः। शृङ्गारादौ द्रवे वीर्ये देहधास्वम्बुपारदे । इति विक्षः 'दा घाटोऽथ शारङ्ग स्तोककश्चातक. समाः । इत्यमरः॥ विविक्तात्-विजनात् । 'विविक्तौ पूतविजनौ' इत्यमरः । उत्सुकस्य-उत्कण्ठाग्य कुलितस्य । शरणम् रकम् । 'शरणं गृहरतित्रोः' इत्यमरः । प्रमदवनमार्गम-अमर वनस्य प्रमदामि. सह यन्न राजा क्रीडति ताशस्य राजविलासकाननस्य, मार्गम् पन्थानम् । 'स्यात्तदेव प्रमदवनमन्त पुरोचितम्' इत्यमरः । भादेशयतु -प्रदर्शयत का गति.= क उपायः। राजाभिलषितं प्रमदवनमार्गादेशन तवधीनेन मर कर्शष्यमेवेति भाव.। 'वयस्य मृगतृष्णिकाया निवर्चयितु प्रयतिष्ये' इति देव्यै दर वचसो विदूषकस्य राजवचनपाठनमनिच्छयाऽपि फव्यतामापन्न मिति निर्विषय स्येवेयमुक्ति । प्रमदवननोदितेन-प्रमदवनप्रेरितेन । प्रत्युद्गतः = प्रत्युद्गमन विधाय विदूषक-आप इसीसे दिव्यरसकी कामनामें चातक बने हैं। राजा-उत्कण्ठित जनके लिये एकान्तके सिवा अन्य स्थान अच्छा नहीं होता, श्रत प्रमदवनका मार्ग बतायो । विदूषक (स्वगत ) क्या उपाय है ? (प्रकाश ) इधर चलिये इघर । चलकर ) यह दक्षिण वायु आपकी अगवानी कर रही है, मानो प्रमदवनने समालोचना द्वितीयोऽ] प्रकाशटीकोपेतम् । - मारुतेन । (का गदी । इदो इदो भवं । एदेण पमदवणनोदिदेण विश्र पच्चुग्गदो भवं अन्तुओ दक्षिणमारुदेण) राजा विलोक्य ) उपपन्नमिदं विशेषणमस्य वायोः । अयं हि- निषिञ्चन्माधवीमेतां लतां कोन्दी च नर्तयन् । स्नेहदाक्षिण्ययोर्योगात्कामीव प्रतिभाति मे ॥४॥ सस्कृतः । मागन्तुक. = अतिथिर्नवागतः। दक्षिणमारुतेन - दक्षिणदिशाया माग- च्छता घायुना। यथा कश्चन गृही कमप्यायान्तमतिथि सत्कत्तु स्वयं प्रत्युद्गच्छति स्वजन वा त प्रत्युद्गन्तुं प्रेरयति, तथैवैतप्रमदवनं भवन्तं नवागन्तुक प्रत्युद्गमनेन संभावयितुं दक्षिणवातं प्रेरयति, स च दक्षिणवातो भवन्त प्रत्युद्गच्छति, तदनेन प्रमदवनेन कृतस्वागतो भवानिति भावः। दक्षिणमारुतेनेस्यत्र दक्षिणपदमुभयार्थ दक्षिणदिगागतावं स्त्रीजनचित्तानुवर्तित्व चाह । राज्ञा च द्वितीय एवार्थोऽवधारित- स्तदेतदनेतनेन राजवचसा स्फुटीभविष्यति । उपपन्नम् = युकम् । इदं विशेषणम् ='दक्षिण' पदसमर्म्यम् । दक्षिणस्वविशेष. णमुपपन्नमस्य वायोरिति समर्थयितु वायुकृत बहुस्त्रीचित्तानुवर्तित्व स्फुटोकरिप्य- त्यप्रिमेण श्लोकेन । निपिन्चन् माधवीमिति । एताम् पुरतो वर्तमानाम् माधवीम् वासन्तीम् लताम् निषिजन् मधुनः रेतसश्च निपेकेण मधुशालिनीम् प्रसवायापेक्षितस्याधानस्य पात्रं च सम्पादयन् कौन्दीम् माध्यपुष्पसम्बन्धिनीम् लताच नर्तयन् स्वसम्बन्धेन लास्यं लम्भयन् (भयं वायुः पुमान् ) स्नेहदाक्षिण्ययोः माधव्यां स्नेहस्य कौन्धान्तचित्ता- नुवर्तनस्वरूपस्य दाक्षिण्यस्य च योगात् सम्बन्धात् कामी फामुक इव मे प्रति- भाति प्रतिभासते। 'वासन्ती माधवी लता' 'माध्यः कुन्दः कुरण्टक.' इत्युभयन हारावली। स्नेहपदमत्र श्लेपेण मदप्रसेक प्रेमप्रकाशं चाह । यथा कश्चन कामी काशन युवति स्विप रमयन् परस्या प्रौढाया दाक्षिण्यवशादनान्तरमपि यानं भावं प्रकटय्य तचित्तमनुवर्तमानो भवति तद्वदयं वायुर्माधवीं मधुना पूरयन् भ्रमर पीतरसां कौन्दी च केवलं लात्येनानुवर्तत इति भावः। 'दाक्षिण्यं चेष्टया वाचा इसे इस कार्यके लिये कहा है। . राजा-( देखकर ) यह घायु यथार्थमें दक्षिण है, यह- माधवीलताको पुप्परससे पूर्ण भी कर रहा है और फुन्दलताको नचा भी रहा इस तरह प्रेम तथा चतुरताके प्रयोगसे यह फामी सा लग रहा है ॥ ४॥ + .
४८ विक्रमोर्वशीयम् । विदूषक.-ईश एव तवामिनिवेशो भवतु । ( परिकामितकेन ) एत प्रमदयनद्वारम् । प्रविशतु भवान् । ( ईरिसो एव्व दे अहिणिवेसो होदु । प पमदवणदुवारं । पविसदु भवं) राजा-प्रविशाग्रतः। (उमौ प्रविशतः) राना-(अप्रतो विलोक्य ) वयस्य न मया साधु समर्थितमापत्प्रती कारः किल प्रमवनोद्यानप्रवेश इति । . । परचित्तानुवर्तनम्' इति साहित्यदर्पणः। माधव्या कनिष्ठनायिकाव्यवहारस्य कौन च ज्येष्ठनायिकाध्यवहारस्यात्र स्फुटोपलब्धिः। निषेकार्योऽत्र निपिञ्चतिः प्रयुर स्फुट गर्भाधान गमयन् कामक्रीडायां पर्यवस्यतीति वोध्यम् । निपेकपदस्य गर्भाध नार्थत्वे मनुरपि प्रमाणम्-'निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः' इति ॥ ईशः = याहशो वायोन्यवहारस्तादृश इत्यर्थः । अभिनिवेश.चित्तासङ्गः यथाय वायुर्नवा माधवीं स्मयन्नपि कौन्दी नर्तयित्वा गूढापरागतामवलम्बर तरवमपि कचिदप्सरस्यनुरज्यश्चपि राश्यां दाक्षिण्य मा हासीरिति पकन्यहृदयम् परिक्रामितकेन-परावृत्त्येस्याशयः। तथाकरण च गन्तन्यप्रमश्वनद्वारस्य प्राप्तत्वेन अग्रतः प्रथमम् , यथा स्वमधुनावधि मदतरः सनायातस्तथैवाधुना प्रवेश वसरेऽपि व्यवहर, नास्ति प्रयोजनं शालीन्यवशेन मामले करवा स्वय पश्चादवस्य नस्येति राज्ञः सौहार्दद्योतिनीयमुक्तिः। समर्थितम् = चिन्तितम् । साधु उपयुक्तम् । आपरप्रतीकारः= मनस्तापदूर करणोपायः। उथानम् = उपवनम् । प्रमदवनोधानं प्रविष्टस्य मम मनस्तापस्ता त्येन विनोदेन शाम्येदिति मया चिन्तयिस्वाऽनागत परमन्त्र तूहीपनसामग्री प्रस्तुत तन्मम तथा चिन्तनमनुपयुकं प्रतीयत इति भावः । विदूषक-आपकी भी ऐसी ही बुद्धि हो । (चलकर ) यह रहा प्रमदपनर द्वार, भीतर चलिये। राजा-पहले तुम चलो। (दोनोंका प्रवेश) राजा-(आगे देखकर ) मैंने आपत्तिका प्रतिकार ठीक नहीं सोचा प्रमदवनोद्यानमें आना ठीक नहीं हुआ।
योs] प्रकाशटीकोपेतम् । 88 विविक्षुर्यदहं तूर्णमुद्यानं तापशान्तये । स्रोतसेवोहामानस्य प्रतीपतरणं हि तत् ॥ ५॥ विदूषकः--कथमिव । ( कहं विश्न) राजा-- इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारं प्रथममपि मनो मे पञ्चवाणः क्षिणोति । किमुत मलयघातोन्मृलितापाण्डुप- रुपवनसहकारैर्दशितेवळ रेषु ॥ ६॥ विविक्षुरिति । अहम् तापशान्तये मनःखेदनिवारणाय तूर्णम् झटिति यत् उद्या- प्रमदवननाम विलासकाननम् विविन्नु प्रवेप्टुकामः अस्मि तत् मम शान्तये वनप्रवेश. स्रोतसा धारया उद्यमानस्य नीयमानस्य प्रतीपतरणम् प्रतिकृत- नम् इव । यथा धारया नीयमानः कोऽपि प्रबलयाऽपि स्वत्राणेच्छया प्रतिकूल न तटमासादयेत्तद्वदहमपि सन्तापशान्तये प्रमदवनमागतोऽत्रोद्दीपककुसुम. ध्युपलब्ध्या समधिको वेदनामेवानुभवामि न शान्तिमिति भावः। उपमाना. रः ॥५॥ कथमिव =तापशान्तये भवतः प्रमदवनोधानप्रवेशः स्रोतसि प्रतीपतरणमिवेति दुक्तिः कथं सगच्छत इति प्रश्नः । इदमिति । असुलभम् सुखेन लब्धुमशक्यम् यद् वस्तु पदार्थः उर्वशीरूपः तस्य ना प्राप्त्यभिलाप. ततः दुनिवारम् वारयितुमशक्यम् इदम् मे मम मनः 4) पञ्चयाणः कामः प्रथमम् पूर्वम् अपि क्षिणोति कृशता नयति । उर्वशोरूपदुर्ल- दार्थप्रार्थनालुब्धमिद मम मन. कामः पूर्वत एव सतापयतीत्यर्थ । मलयवातेन यपर्वतागतवायुना दक्षिणानिलेनेत्यर्थः । उन्मूलितानि निरवशेष पातितानि मा. हुपत्राणि पुराणदलानि येपाम् तै उपवनसहकार. उथानानतरुभिः भाइरेपु किस- सन्तापशान्तिके विचारसे इस उद्यानमें आना ठीक वैसा ही हुआ जैसे कोई में बहता हुआ व्यक्ति तरझाभिमुख तैरे ॥ ५॥ विदूषक-किस तरह राजा-दुर्लभवस्तुकी कामना करनेवाले हमारे हृदयको काम पहले भी मताता यहाँके सहकारवृक्षले पुराने पत्ते जव मलयवातसे उड़ने लगेंगे, तव न जाने की क्या हालत होगी? ॥ ६ ॥ ४विक० ?
विक्रमोर्वशीयम् । . विदूषक'–अलं परिदेवितेन । अधिरेण तवेष्टसंपादयिताऽनङ्ग सुखदो भविष्यति । (अलं परिदेविदेण । अइरेण दे इच्छिसंपादइत्तभो शो एन्च सुहदो भविस्सदि) राजा-प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचनम् । (परिकामतः) विदूषकः--पश्यतु भवान् वसन्तावतारसूचकमभिरामत्वं प्रमदवनस्त (पेक्खदु भवं वसन्तोदारसूत्र अहिरामत्तणं पमदवणस्स) राजा-ननु प्रतिपदमेवावलोकयामि । अत्र हि कयेषु दर्शितेषु प्रकटितेषु किमुत किं वक्तव्यम् ? यस्य मम मनोऽलम्पलाममा पूर्वमपीतः कामपीता नाल्पा किमु बकव्यमधुना वसन्तावतारे पाण्टुपनपा पृतनवीनपल्लवानामाम्रतरूणां शोभया तस्य मनसो दशाया विपय इत्याश 'भानश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः' इत्यमरः। मालिनीवृत्तम् 'ननम युतेय मालिनी भोगिलोकैः' इति तल्लक्षणात् ॥ ६ ॥ परिदेवितेन = विलपितेन । किमषि फलं नास्य भवतः परिदेवितस्येत्याशा इष्टसम्पादयिता=मनोरथपूर्तिकरः। योऽधुना तव व्यथकः कामः स एव ह प्राय॑मानाया अप्यपसरसः सन्तापकर. सन् भवता योजना सस्टयेदिस्यर्थः । प्रतिगृहीतम् = सत्यस्वेन ब्राह्मणवचनमङ्गीकृतम् । प्रतिपूर्वकस्य अहेर्य 'प्रतिग्रहः स्वीकरणे सैन्यपृष्ठे पतद्ग्रहे । योग्येभ्यो विधिवद्देये तद्ग्रहे च प्रहार इति मेदिनीकोशस्मरणादनेकार्थत्वं तथाप्यत्र स्वीकारमात्रमर्थः, यथा रपुर्षद 'अमोघा. प्रतिगृहन्तावानुपदमाशिपः' इति । वसन्तावतारसूचकम् = वसन्ताख्यस्यौरवतारः समागमनं तस्य सूच पिशुनम् । प्रमदवनस्य =प्रमदोधानस्य । प्रमदोद्यानस्यामिरामस्वं वसन्ताव सूचयतीत्यर्थः। प्रतिपदम् = पदेपदे इत्यर्थः । अवलोकयामि = पश्यामि । अत्र घसन्तावर विदूषक-विलाप व्यर्थ है । कन्दर्प ही तुम्हारे अभीष्टका सम्पादन व तुम्हारे लिये सुखका दाता होगा ॥ ६ ॥ राजा-ब्राह्मणकी वात सिर प्रांखोंपर । [ दोनों चलते हैं] विदूषक–देखें महाराज, वसन्तागमनसे यह प्रमदवन कितना रम्य हो रह राजा-पद पदपर देख रहा हूँ, यहाँ-त्रियोंके नखकी तरह रु तीयोऽg:] प्रकाशटीकोपेतम् । ५१ अग्रे स्त्रीनखपाटलं कुरवकं श्यामं व्योर्भागयो- वालाशोकमुपोढरागसुभगं मेदोन्मुखं तिष्ठति । ईपद्धरजाकणायकपिशा चूते नवा मजरी मुग्धत्वस्य च यौवनस्य च सखे मध्ये मधुश्री स्थिता ॥७॥ विदूषफ.---एष मणिशिलापट्टकसनाथोऽतिमुक्तलतामण्डपो भ्रमरसंघ- पतितः कुसुमैः स्वयमिव कृतोपचारो भवन्तं प्रतीच्छति । तदनुगृह्यतां विदेपः। ( एसो मणिसिलापअसणाहो अदिमुत्तलदामण्डवो भमरसंघपडिदेहि सुमेहिं सग्रं विन क्रिपोवारो भवन्तं पडिच्छदि । ता अणुगेण्ही अदु दाव एसो) अग्रे सोति । भने पुरोदेशे सीनखपाटलम् वनितानखवच्छे तरक्कम द्वयोर्भागयोः पामम् कृष्णच्छवि कुरवकम् तदाण्यया प्रसिद्ध पुष्पम् , वर्तत इनि शेषः। उपोसा पचितः यः रागः रक्तिमा तेन सुभगम् रमणीयम् वालाशोकम् घालाशोकपुष्पम् दोन्मुखम् विकासाय सन्नरम् तिष्ठति ईपढदाः किश्चित्सयद्धाः ये रजस. कणा- रमे कपिशा कृष्णपीता नवा मजरी चूते भात्रतरी तिष्ठति । इत्यम् सखे, धुधीः वसन्तलपमीः मुग्धरवस्य पाल्यस्य यौवनस्य च मध्येऽन्तरे स्थिता वर्तत विशेषः। भापपादहयेन मधुश्रियो बाल्यावस्था, तृतीयेन च यौवनम् । वसन्ता- तारक्रमचानेनैव विनाऽन्यत्रोक्त'-'कुसुमजन्म ततो नवपल्लवास्तदनु पट्पदा किलकूजितम्' इति । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ७ ॥ मणिशिलापटकसनाथः = स्फटिकनिर्मितासनपट्टिकायुक्तः । अतिमुक्तलता- धियीलता। 'अतिमुक्तः पुण्डूक स्याहासन्ती माधवी लता' इति त्रिकाण्डी । मरसट्टपतितैः = पटपदसम्पर्कविगलितैः । कृतोपचारः=समाहतस्वागतसंमार। तीच्छतिसंभावयति। शाकुन्तलेऽप्यस्य कवेरीदृश्युत्तिदृश्यते-'मणिशिला- दृफसनायो माभवीमण्डपः...."स्वागतेनेव नौ प्रतीच्छति'। इनि । एपः =माध. मण्डपः । अनुगृह्यताम् = अनुकम्प्यताम् । भत्रोपवेशनमेव तदनुग्रहः ॥ टिल है जिसके दोनों हिस्से काले है, अतिसुन्दर वालाशोक खिलने खिलनेपर श्राममें मजरी लग रही है जिसे पराग पोली बना रहे हैं, इस तरह यह वासन्ती ोभा वाल्य और यौवनके बीचसे गुजर रही है ॥ ७ ॥ विदूषक-यह माधवीलतामण्डप आपका स्वागत करता है, भौरे इधर उधर दौसकर फूल गिरा रहे हैं, आसनार्य मणिशिला रखी हुई है। कुछ देर इने सनाय करें। .
विक्रमोर्वशीयम् ।
.
।
--
राजा-यथा रोचते भवते ।
(परिकम्योपविष्टौ)
विदूषकः-इह सुखासीनो भवान ललितलताविलोभ्यमाननयन
शीगतामुत्कण्ठां विनोदयतु । ( इह सुहासीणो भवं ला ला
अगो उठवसीगदं उत्कण्टं विणोदेदु )
राजा-(निवस्य)
मम कुसुमितास्वपि सखे नोपवनलतासु नम्रचिटपासु ।
चक्षुर्बध्नाति पुति तद्रपालोकदुर्ललितम् ॥८॥
यथा रोचते भवते = स्वदभिमतस्यात्रोपवेशनेनैतदनुग्रहणस्य पक्षे ममा
विरोध इति भावः।
सुखासीन.= सानन्दमुपविष्टः। ललिता. रमणीयाः लताः वरल्या त
विलोभ्यमाने आकृष्यमाणे नयने लोचने यस्य ताशा,
रमणीयमाधवीलता
माणदृष्टिरित्यर्थः। उर्वशीगताम् = उर्वशीविषयाम् । उत्कण्ठाम् = दर्शनेच्छा
विनोदयतु = शमयतु । मनोज्ञवेशा ललना इव पुष्पगुच्छादिमण्डिता नयन
णीरिमा लताः पश्यतस्तवोस्कण्ठा शाम्येस्सशदर्शनस्योरकण्ठानिवर्तकतया २
तत्वादिति भावः।
ममेति । ससे, प्रिय मित्र विदूपफ, कुसुमितासु सातपुष्पासु नम्रा भवर
विटपा. शाखाः यासाम् तासु उपवनलतासु उद्यानवल्लरीपु अपि तद्रूपालोक
लितम् तस्या उर्वश्याः रूपं तत्यालोको दर्शन तत्र दुर्ललितम् दुराग्रहि तह
दर्शनाभिनिधेशीत्यर्थः मम चषु तिम् प्रीतिम् न बन्नाति नादधाति । य
एतदुष्यानलताः कुसुमिता नतशाखाश्चेति युज्यतेऽन्न स्त्रीसारश्याच्चक्षुषोऽनुराग
राजा-जैसी तुम्हारी इच्छा।
(चलकर बैठते हैं)
विदूषक-आप यहाँ आरामसे बैठें, आपकी उवंशीविषयफ उत्कण्ठा
अंशोंमें यहाँ शान्त होगी जव आप यहाँ लताओं को देखेंगे।
राजा-( निश्वास छोड़कर) शाखासे मुकी तथा फूलोंसे लदी इन उप
लताओंपर भी हमारी आंखें नहीं रुकनी चाहती हैं, इन्होंने उर्वशीको जो
उससे इनकी कामना बहुत बढ़ गई है ॥ ८॥
जीयोऽङ्कः ] प्रकाशटीकोपेतम् । ५३. - - तदुपायश्चिन्त्यतां यथा सफलप्रार्थनो भवेयम् । विदूषकः-(विहस्य ) भो अहल्याकामुकस्य महेन्द्रस्य वैद्य उर्वशी युत्सुकस्य भवतोऽहमपि द्वावत्रोन्मत्तौ । ( भो श्रहमाकामुअस्स महिन्दस्स ज्यो उव्यसीपज्जुच्छुस्स भवदो अहंवि दुवे एत्य उम्मत्तश्रा राजा-मा मैवम् । अतिस्नेहः खलु कार्यदर्शी । विदूषक -एष चिन्तयामि । मा पुनस्त्वं परिदेवितेन मम समाधि म चक्षुषस्तु कथैवान्या तयुर्वशोरूपमात्रावलोकनाग्रहितयाऽन्न नाशयति प्रीति. मेति किमाचरामि परवशोऽहमिति भावः। कुसुमितत्वं लताया. बियाचाफर्पफत्वे तुः नतशाखात्वमपि स्त्रियां नन्नतापर्यवसायीति बोध्यम् । भार्याभेदो वृत्तम् ॥ ८॥ सफलप्रार्थनः सिमामिलापः। ताशमुपाय कुरु येनोर्वशीदर्शनेन मनस्ताप पमयेयमलमनोखाने मनोविनोदस्याशया, 'पिपासुसा शान्तिमुपैति पारिजा न नातु दुग्धान्मधुनोऽधिकादपि' इत्यस्य न्यायस्य सदा ध्यातव्यत्वादिति भावः । अहल्या-पुराणप्रसिद्धा गौतमपत्नी, तस्याः कामुकः अभिलपिता जारः । तस्ये. नस्येत्यर्थः । वैधः सहायकश्चन्द्रः। पुरा चन्द्रोऽहस्याफामुकत्वेन पारदार्याय व्यव. स्यता शमस्य साहाय्ये प्रवृत्तो गीतमाश्रमसविधे गत्वाऽसमय एव रुत धकार, तद्रुतध्र वणोपजातप्रातःकालोपनिपातभ्रमश्व गौतमो नदीतीर प्रतस्थेऽत्रान्तरे लब्धा- वसरः शमो गौतमरूपमाश्रित्याहल्याशयनं भेज इत्यादिरत्र पौरागिफी कथा दृदयम् । उर्वशीपर्युस्सुकस्य उर्वशीप्राप्तये नितान्तमुत्ताभ्यतः। मयमाशयः- अहल्याजारस्य शकस्य साहायकं कुर्वाणवन्द्रो यथा विदितरहस्यस्य गौतमस्य कोपस्य पानं जातस्तथाऽहमपि तवात्रोवंशीप्रणयप्रस सहायत्वेन गण्यमानो देव्याः कोपस्य भाजनं जायेय, अतो योरप्यावपोः समैवोन्मसतेति । अतिस्नेहान्प्ररूतः प्रणयः। कार्यदर्शी-कर्त्तव्यावभासकरः । स्नेहस्यूत हि इदय. नन्यस्य कार्य चेतसा साधयितुमिच्छति, नानामि च तपाकृत्रिममात्मभ्यनुराग- तोऽत्र स्वां व्यापारयामि, तन्माऽनिष्टशक्ष्या विरतीरिति भावः। चिन्तयामि=भावयामि, उपायमिति शेपः। परिदेवितेन% विष्ठापन, समा. - विदूपक-(हंसकर ) अजी, प्रहल्याके प्रार्थी महेन्द्रके लिये अश्विनी कुमार और उर्वशीकामुफ आपके लिये मैं दोनों पगले सावित हो रहे हैं। राजा-नहीं नहीं, ऐसी वास नहीं, प्रतिस्नेह कोई न कोई मार्ग खोज लेता है। विदूपक-सोचता हूँ। आप विलापकरके समाधिमें विघ्न मत उत्पन्न करें।
विक्रमोर्वशीयम् । मिन्द्धि । ( इति चिन्ता नाटयति ) ( एसो चिन्तेमि । मा उण तुमं परिदे मम समाधि भिन्धि। राजा-(निमित्तं सूचयित्वा । आरमगतम् ।) न सुलभा सकलेन्दुमुखी च सा किमपि चेदमनझविचेष्टितम् । अभिमुखीविध कालितसिद्धिपु ब्रजति निर्वृतिमेफपदे मनः || || (जाताशस्तिष्ठति) धिम् - चेतस एकतानताम् । मिन्धि - विघटय । ध्यानमाधायोपविश्य कम चिन्तयतस्तयानभनस्तरसमाधिमङ्ग इत्याख्यायते । निमित्तम् = शुभसूचकशकुनादि । तम्बान एक्षिणवाहुस्पन्दनादि संभव 'निमित्त हेतुलचमणोः' इत्यमरः । न सुलभेति। कलाभि. शुतिभिः सहितः सकलः पूर्णो य इन्दुः चन्द्रस्तान्म मस्या सा सकलेन्दुमुखी पूर्णचन्द्रवदना सा उर्वशी सुलभा अप्रयाससमार भीया न च नास्तीति । किमपि कुतोऽप्यविभाष्यमानात् कारणात् इदम् मन पनीयस्वरूपम् भनगा विचेष्टितम् कामचेष्टा दक्षिणातिस्फुरणादि च भवतीति दो चकारद्वयोपादानमुभयोर्विरोधगमकम् । मनः मम चित्तम् कासितरिदिषु स्थपूर्तिषु मभिमुखीषु उदयप्रवणीभूतासु व एकपदे सपदि नि तिम् । सुस्वमनुभवति । उर्वश्या अनायासलभ्यत्वाभावस्य सुप्रतीतत्वेऽपि दामाथि रणादि यजायते तदविभाव्यकारणकमेव । नैतावदेव, किन्स्वधुना मम मनः वासघायामिव प्रसीदति तदवश्यमह तदर्शनाधिगमसौभाग्यवान् भवेया ममार्शसेति भावः। 'तरक्षणैकपदे तुल्ये सधः सपदि च स्मृतम्' इति हलायु दुतविलम्पित वृत्तम् , 'द्रुतविलम्बितमाह नभो भरौ' इति तल्लक्षणात् । माताशस्तिष्ठतीत्यनेन नायिकासभोगविषयिणी स्पृहा प्रदर्शिता, तेन च विष माम सन्ध्यामुक भवति ॥ ९॥ हि . (चिन्ताका स्वास भरता है) राजा-(शकुन विचारकर, स्वगत) यद्यपि पूर्णचन्द्रमुखो उर्वशी सुलभ नहीं है, फिर भी कन्दर्प इस तर चेष्टा कर रहा है, मेरी मनोदशा ऐसी हो रही है जैसे हमारे भमोरप सिद्ध होने श्रागया होवे ॥९॥ (श्राशावान् सा दिखाई पड़ता है.)
तीयोऽः]] प्रकाशटीकोपेतम् । (ततः प्रविशत्याकाशयानेनोर्वशी चित्रलेखा च) चित्रलेखा-हला, कानिर्दिष्टकारणं गम्यते । ( हला, कहिं अनिटिकालप च्छीअदि) उर्वशी-सखि तदा हेमकूटशिखरे लताविटपेन क्षणविनिताकाशग मनां मामुपहरय किमिदानी पृच्छसि । (सहि तदा हेमऊडसिहरे लदाविडवे खणविग्घिदायासगमणं मोहसिन किं दाणि पुच्छसि ) चित्रलेखा-किं तस्य राजः पुरूरवसः सकाशं प्रस्थिताऽसि । (किं तरू राएसिणो पुरूरवस्स सम्पासं पण्यिदासि ) उर्वशी-अयं ममापहस्तितलज्जो व्यवसायः । (अयं मे अपहथ्यि नज्जो ववसायो ।) माकाशयानेन यानं गमनं मार्गों वा, 'करणाधिकरणयोश्च' इति ल्युट । अनिर्दिष्टकारणम् = अनिरूपितहेतुकम् , अनिर्दिष्ट कारण यस्मिन् कर्मणि तथा उथेति विग्रहः। तदा तस्मिन् समये यदा वयमपहियमाणा भास्म रक्षिता राज्ञा, प्रथमाविर्भू घरस्नेहा चाहं तमालोपितु व्यालमन्वैपयं तस्मिन् काले इत्यर्थः। लताविटपेन लतागुल्मेन, लताया विटपो न भवति तदनान्येव तमिटपाः। क्षणविनिताका गमनाम कियकालप्रतिवद्धनभोगतिम् । अयमाशय. यदाहं लताविटपेनालम्बिर पसनामारमान प्रदर्य स्वीये वियरसञ्चारे वितमिव प्रकाश्य व्यलम्यिपि तदर्शन लोभेन, तदवघ्येव त्वमपि मम मनोगतामन राजनि प्रीतिमिति सम्प्रति व निदिष्टकारण गम्यते इति तावकीनः प्रश्नो नितान्तनिरर्थक इति । सझाशम् - समीपम् । प्रस्थितासि-चलितासि । अपहस्तितल्जा-अगणितलजः, व्यवसायः सध्यवसितम् । मन्त्र साल्पत्रप (श्राफाशमार्गसे उर्वशी और चित्रलेखाका प्रवेश) चित्रलेखा-सखी, विना किसी कारणके कहाँ जा रही हो ? उर्वशी-सती, हेमकूट शिखरपर लतागुल्ममें उलझ जानेसे गमन विन्न गया था तब तुमने उपहास किया, फिर अप क्या पूछती हो ? चित्रलेखा-क्या उसी राजपि पुरूरवाके यहाँ चली हो ? उर्वशी-मेरा वही यह निर्लज्ज उद्योग है। -- --- विक्रमोर्वशीयम् । चित्रलेखा-कः पुनः सख्या पुरतः प्रेषितः । (को उण सहीए पुढमं पेमिन उर्वशी-हृदयम् । ( हिप्र) चित्रलेखा-स्वयमेव साधु संप्रधार्यतां तावत् । ( स एव साह संपत रोअदु दाव) उर्वशी-मदन. खलु मां नियोजयति । किमत्र संप्रधार्यते । (मभग खु मंणियोएदि । किं एत्य संपधारीअदि ) नाशाधवस्थाः सूचिताः। दशरूपके नायिका अविधा उक्ताः 'तासामष्टाववस स्युः स्वाधीनपतिकादिका.' इति, तास्विय विरहोस्कण्ठिताऽमिसारिका च तद् तत्रैव-'कामार्ताऽभिसरेत् कान्त सारयेद्वाऽभिसारिका'। मदनराजीयेऽप्युक्तम् , 'मधेन मदनेनापि प्रेरिता शिथिलत्रपा। योसुकाऽभिसरेस्कान्त सारयेद्वाऽमिर रिका' । ये तु नायफयोरन्योन्यसकेतारपूर्व नाभिसार युकमुप्रेक्षन्ते, तेषां मते हि विरहोस्कण्ठितैव नामिसारिकेति बोध्यम् । पुरतः अग्रे। एव हीरशीनां स्वय प्रियतममभिसरन्तीना नायिकानां सम यताः स्वगमनात् पूर्व सङ्केतादिसूचनार्थ कमपि प्रियतमपार्श्वे प्रेपयन्ति, तदमिसन यैवायं प्रश्न इति बोध्यम् । हृदयम् = स्वीय मनः, अस्य पूर्व प्रेषित इत्यनेनान्वय तथा च लिनं विपरिणमय्य प्रेपितमिति करणीयम् । मनसि दूतभावेन प्रेपित नोध्यमाने तद्गतमनस्कताप्रतीत्या कर्तव्याविवेकस्य चन्तग्यताऽर्थापतिता भवति । साधु-सम्यक् । सम्प्रधार्यताम् - अन्न कार्य भौचित्यानौचित्ये विविच्येताम्। अयमाशयः-राज्ञे मनः समर्प्य स्वयमभिसरन्स्यास्तवेयं साहसिकता युक्ताऽयुक्ता वेति विचारो जनान्तराशक्यकर्त्तव्यभावः तदादिकारणभूतस्य मनोऽर्पणस्य कमप्य मापृच्छयैव कृतस्यादिति । मदन.- फन्दर्प. । नियोजयति प्रवर्त्तयति । स्वाधीनप्रवृत्तिर्हि कस्मिंश्चन कार्य करिष्यमाणे कस्यापि सम्मत्या निर्णयति, परवतः पुनरन्यैव स्थितिः, विचारवरपर तन्नस्य कदाचिरस्यादपि विवेचनावसरलाभा, मदनस्योन्मादकतया प्रसिद्धस्य वशे स्थितानां सु फा कथा तथाविधस्थितिलामस्येति तात्पर्यम्। सत्र धैर्य नाम सत्वजो भाषः स्त्रीणामलक्षार उक्का। चित्रलेखा-तुमने आगे किसे भेजा है ? उर्वशी-हृदयको। चित्रलेखा-स्वयं भलीभांति सोच लो । उर्वशी-कन्दर्प मुझे प्रेरित कर रहा है, यहाँ क्या सोचा जाय ।
oC नाटक-साहित्यकी प्राचीनता - एवमरिस्वति तानुक्रवा देवरानं विमृश्य च । सस्मार चतुरो वेदान् योगमास्थाय तत्त्ववित् ।। धय॑मय यशस्यञ्च सोपदेशं ससङ्ग्रहम् । भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् । सर्वशाखार्थसम्पन्न सर्वशिल्पप्रदर्शकम् । नाट्यसज्ञमिमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् । एवं सक्षप्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन् । नाटयवेद ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम् । जग्राह पाध्यमृग्वेदारसामभ्यो गीतमेव च। यजुर्वेदादभिनयान रसानाथर्वणादपि । वेदोपवेदैः सम्बद्धो नाट्यवेदो महात्मना । एव भगवता सृष्टो ब्रह्मणा ललिवात्मकम् । भाज्ञापितो विदिस्वाहं नाटयवेद पितामहात् । पुत्रानध्यापय योग्यान प्रयोग चास्य तत्वतः ।। एवं प्रयोगे प्रारब्धे दैत्यदानवनाशने । अभवन् शुमिताः सर्वे दैत्या ये तन्त्र सङ्गताः। देवतानामृपीणाञ्च राज्ञामथ कुटुम्विनाम् । कृतानुकरणं लोके नाटयमित्यभिधीयते। शारदातनयने भी अपने 'भावप्रकाशन' नामक प्रसिद्ध ग्रन्धमें लिखा है 'कल्पस्यान्ते कदाचित्तु दरवा लोकान्महेश्वरः। स्वेमहिम्निस्थितः स्वैर नृत्यन्नानन्दनिर्भरम् ॥ मनसैवासजहिणुं ब्रह्माण च महेश्वरः । नियोगाद्देवदेवस्य ब्रह्मालोकानथासजत् ।। सृष्ट्वा स देवदेवस्य पुरावृत्तमथास्मरत् । दिव्यं चरित्रमैश मे कथमध्यसतामियात् । इति चिन्तापरे तस्मिभ्यगानन्दिकेश्वर.। स नाटयवेदमध्याप्य सप्रयोग चतुर्मुखम् । उवाच वाक्य भगवान्नन्दी तञ्चिन्तितार्थविद । नाटयवेदोपदिष्टानि रूपकाणि च यानि तु ॥ विधाय तेषामेक तु रूपकं कक्षणान्वितम् । भरतेपु प्रयोज्य तत्त्वया सम्यग् विजानता ॥ तस्मिन् प्रयुक्त भरतैर्भावाभिनयकोविदैः। प्राक्तनानि च कर्माणि प्रत्यक्षाणि भवन्ति ते॥ एवं ग्रुपचन्तरधानन्दी स भगवान् प्रमुः। श्रुत्वैतवचन प्रीतो ब्रह्मादेवैः समन्वितः ॥ ततत्रिपुरदाहाण्यं रूपक सम्यगम्यधात् । अध्याप्य भरतानेतस्प्रयुगम्वमिति चाब्रवीत् ॥ वत्रिपुरदाहाख्ये कदाचिद् ब्रह्मससदि। प्रयुज्यमाने भरतैर्भावाभिनयकोविदैः ॥ देताप्रेक्षमाणस्य मुग्भ्यो ब्रह्मण. क्रमात् । वृत्तिभि. सह चत्वारःहाराया विनिर्गता.॥ उपयुक्त नशा तथा उद्धरणों के आधार पर यह कदा जा सकता है कि सस्कृत नाटक मारिया अपंग नाम मिासमें वैदिक वाङ्मय, इतिहास, तथा पुराणसे प्रचुर प्रेरणा पाई है। मप्रसार भारतीय नाटकों के विकास में यहुन समय लगा होगा।
इत्तीयोऽg] प्रकाशटोकोपेतम् । चित्रलेखा-अतः परं नास्ति ममोत्तरम् । (श्रदो वरं णश्थि मे उत्तरं) उर्वशी-तेन ह्यादेशय मार्ग येन गच्छन्त्या अन्तरायो न भवेत् । ( तेण हि आदेसेहि मग जेण गच्छन्तीए अन्तरात्रो ण भवे) चित्रलेखा-सखि विश्रब्धा भव । ननु भगवता देवगुरुणा अपरा- जितां नाम शिखाबन्धनविद्यागुपदिशता त्रिदशप्रतिपत्तस्यालङ्घनीये कृते स्वः । (सहि विस्सद्धा होहि । णं भधवदा देवगुरुणा श्रवराइदं णाम सिहावन्ध. णविजय उवदिसन्तेण तिदसपडिवक्खस्स अलवणिज्जा कदम्ह) उत्तरम् = वक्तव्यम् । मदनपरवशया स्वया कृतस्य कार्यस्यौचित्यविवेचन सर्वथा निरर्थकं दुरर्थकञ्च, तदन स्वदभीष्टानुवर्तनमेव मम कर्तव्य न वाकवाक्यविधिना वन्मन.खेदोरपादन मिति भावः। भादेशय प्रदर्शय । अन्तरायः= विनः, स चात्र परदर्शनादिजन्मा योध्या, 'विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूह.' इत्यमरः। विश्रब्धा विश्वासवती। भगवता= पृज्येन । देवगुरुणा-वृहस्पविना। अप- राजितेति शिस्खाबन्धन विद्याविशेपस्य नाम । तथा च वृद्धवामकेश्वरतन्त्रे-धीशहर उवाच राज्यं देयं शिरो देय भार्या देया महेश्वरि । शिखावधिनी वियपा न देयेत्या- गमा जगुः ॥मन्दवारेऽसुराशायांगतामुनां समुद्धरेत्। वामहस्तेन दिग्वासा मनुमेनं समुचान् ॥ नमः सिद्धेश्वरि मातस्तत. पितृवन गतः। सूचम मुझगुणं कृत्वा चिता- वहौ च धूपयेत् ।। उद्घन्धनमृता नारी नेत्रशैस्तथैव च । असितोतोरपरया लब्धया स्वतियुक्तितः। कृष्णाशोकोत्तराशाखाद्विकनीसोद्भवाकुरैः। एतैश्च धूपिता रज्जु प्लाव- येद्गसि खिया.। चाण्डालिन्यास्ततो रज्जु मन्त्रेणानेन मन्त्रयेत् ॥ 'ओ नमः सर्वजन- मनश्चघुस्तिरस्करणं कुरु कुरु स्वाहा। तया निजशिखां बद्धा चैनमेव मर्नु पठन् । तणाददृश्यतां याति देवानामपि साधकः ॥ पुनः कौशिकधूमेन दृश्यो भवति मानवः। योगोऽयमन्यथा न स्यानिसस्य शङ्करोदितम् ॥ इति वृद्रवामधरतन्त्रोका अपराजिताशिवायधनी विद्या समाप्ता ॥ विदशप्रतिपस्यदेवविरोधिनः देस्य- चित्रलेखा-इसपर मुझे कुछ नहीं कहना है । उर्वशी-तब कुछ ऐसा मार्ग बताओ जिसके अनुसार चलनेपर विनका सामना न करना पड़े। चित्रलेखा-सतो, पिवास रखो। वृहस्पति द्वारा उपदिष्ट अपराजिता नाम शिसावन्धनीविद्याके प्रभावसे देवविरोधियोंके लिये हम श्राश्य हो गई हैं।
G विक्रमोर्वशीयम् । उर्वशी-अहो । विस्मृतं मम हृदयम् । (अहो ! विसुमरिदं मे हिप्र) (सिद्धमार्गमवगाय) चित्रलेखा-सखि, एतद्भगवत्या भागीरथ्या यमुनासंगमविशे : सलिलेष्ववलोकयत इव आत्मानं प्रतिष्ठानस्य शिखाभरणभूत राजर्षे वनमुपगते स्वः। ( सहि एदं भवदीए भाईरहीए जमुणासंगमविसेसपावणे सलिलेसु अवलोअन्तस्स विश्न अत्ताण पइट्ठाणस्स सिहाभरणभूर्द राएमिणो भव उवगद म्ह) समूहस्य । भलीये अम्रप्यस्य, अनतिक्रमणीयस्येत्यर्थ, शिखावन्धनीन" विद्यायाः प्रभावेण कस्यापि गोचरतां न यास्यावस्तदल तच्चक्ष्या, काम पतामिस्याशयः॥ विस्मृतम् - विसस्मार, अन्न कर्तरि कश्चिन्तनीयः। सिद्धमार्गम् - सिद्धास्यदेवयोनिविशेषसञ्चरणपथम् । अयं च मार्गो शातिविप्रकृष्ट इति । कथनस्वरसः, तथा सति राजभवनदर्शनस्य सम्मवात् । नि स्थानस्य भूमितलान्नातिविप्रकृष्टत्वे 'उद्वेजिता वृष्टिभिराधयन्ते सानूनि यस्या वन्ति सिद्धा.' इति कुमारसम्भववर्णनाऽप्यनुकूला। एतत् = अग्रे दृश्यमानम् । भगवाया. पूज्यायाः। भागीरथ्याःगङ्गाया अस्य सलिलेष्वित्यनेनान्वयः । यमुनासनमविशेषपावनेषु = कालिन्दीपर मिलितरवेन सातिशयपवित्रताकरेषु । प्रतिष्ठानस्य नगरस्य । भागीरथ्या यह समविशेषपावनेषु सलिलेषु आत्मान विनोकयत इव प्रतिष्ठानस्य शिखाऽऽभ भूतं राजभवनमुपगते स्व इत्यन्वयः। यमुनया सङ्गताया भागीरथ्याः पर प्रतिविम्वतो नगरविशेषस्यालङ्कारभूतं नृपभवन प्राप्ते स्व इत्यर्थः। भारमान कोकयत इत्यनेन नगरस्य तटवर्तिव जलस्य नैर्मल्य च व्यज्यते। शिखाभरण मिति राजभवनस्य हृदयावर्जकरवधोति । यमुनासङ्गन्तगङ्गाजलस्य सविशेष नस्वे श्रुतिः-'सितासिते सरितौ यत्र समते तबाप्लुतासो वियनुत्पतन्ति' ६ 'ये वै तन्वा विसनन्ति धीरास्ते वैजना अमृतव भजन्ते, इति च । स्मृतिरप्या उर्वशी-मैं यह भूल रही थी। [सिद्धमार्गमें आकर] चित्रलेखा~यही तो प्रतिष्ठानका अलकार राजर्षि पुरूरवाका भवन । हा-यमुना सजमके पवित्र जलराशिमें अपनेको निरख रहा है।
देतीयोऽः] प्रकाशटीकोपेतम् । ५६ उर्वशी-(विलोक्य ) ननु वक्तव्य स्थानान्तरगतः स्वर्ग इति । (विचार्य) ला क नु खलु स आपन्नानुकम्पी भवेत् । (णं वत्तव्वं ठाणन्तरगो. ग्गोत्ति । हला कहि णु खु सो श्रावण्णाणुकम्पो भवे) चित्रलेखा-एतस्मिन्नन्दनवनैकदेश इव प्रमदवनेऽवतीर्य ज्ञास्यावः। एदस्सि गन्दणवणेकदेसे विथ पमदवणे श्रोदरिन जाणिस्सामो) (उभे अवतरत ) चित्रलेखा-( राजानं दृष्ट्वा । सहर्षम् ) सखि एष खलु प्रथमोदित इक भगवांश्चन्द्रः कौमुदीमित्र त्वा प्रतीच्छति । (हला एसो खु पठमोदिदो विश्र भवं चन्दो कौमुदि विश्र तुम पडिच्छदि) या गतियोगयुक्तस्य तत्वज्ञस्य मनीपिणः। सा गतिरत्यजतः प्राणान् गङ्गायमुन- सामे' । इति ॥ गङ्गापमुनासममे स्वमवलोफयतः प्रतिष्ठानस्येस्यनेन 'सी' नामकं पाम्प्रतिक नगरमेव तदा पुरूरवसो नगरमासीदिति कथयन्ति लोकाः। विलोक्य = दृष्ट्वा, नगरमिति योजनीयम् । स्थानान्तरगतः= अन्यत्र स्थापितः । मापन्नानुकम्पी-विपन्नोपफर्ता, एतेन विपन्नो स्वा प्रति कृतपूर्वस्योपकारस्य स्मरणं, सम्प्रति कामपीडितायास्तस्याः स्वीकारेणापदस्तस्या उद्धरणं च सम्मवीति घव्यजितम् । अत्र परिसो नाम सन्ध्यङ्गम् , 'इष्टनष्टानुसरण परिसर्पश्च कथ्यते। इति च तल्लक्षणम् । इष्टस्यामिलपितस्य पुरूवसो नष्टस्यादर्शन गतस्यानुसरण- मन्वेपणम् । नन्दनवनैकदेशे = नन्दनवनं महेन्द्रोद्यान तस्यैकत्र भागे। प्रमदवने अन्त:- पुरिकासचरणोपयोगिनि राजोद्याने '। अवतीर्य = वियतोऽधोदेशमुपसघ धरणी- मातायेत्यर्थः। प्रथमोदितः प्रथममुदितः नवोदय इस्यर्थः । कौमुदीम् = चन्द्रज्योत्स्नाम् । उर्वशी-(देखकर) इसे तो स्थानान्तरगत स्वर्ग ही कहना चाहिये । (सोचकर) आपत्तिमनोंके उद्धारक वह कहाँ होंगे ? चित्रलेखा-नन्दनवनके एकदेशतुल्य इस प्रमदवनमें उतरकर जान पायेंगी। (दोनों उतरती है) चित्रलेखा-( राजाको देखकर, सहर्ष ) यह प्रयमोदित चन्द्रकौमुदोकी वरह महाराम तुम्हारी प्रतीक्षामें है।
६० विक्रमोर्वशीयम् । उर्वशी-( विलोक्य ) सखि इदानी प्रथमदर्शनात्सविशेषं । महाराजः प्रतिभाति । (हला दाणिं पुढमदसणादो सविसं पिअदसणो महाराज पनिहादि) चित्रलेखा युज्यते । तदेहि । उपसावः । ( जुज्जदि । ता एहि । उव सप्पम्ह) उर्वशी-तिरस्करिणीप्रतिच्छन्ना पार्श्वगताऽस्य भूत्वा श्रोष्यामि तावत् पार्श्वपरिवर्तिना वयस्येन सह विजने किमपि मन्त्रयमाणस्तिष्ठति (तिरक्खरिणीपहिच्छण्णा पासगदा से भविष सुणिसं दाव। पासपढिवत्ति वनस्सेण सह विश्रणे किंपि मन्तअन्तो चिठदि) चित्रलेखा-यथा ते रोचते । (जह दे रोनदि)( यथोक्तमनुतिष्ठतः) यथाऽचिरोदितश्चन्द्रः स्वप्रकाशाय कौमुदी प्रतीच्छति तथैवायमिह प्रमददने र अतीक्षमाणस्तिष्ठति, त्वयैवोपलब्धयाऽस्यापि प्रकाशस्थानीयस्य हृदयानन्दस्य सं विवादिति भावः। प्रथमदर्शनात् = सर्वप्रथमसाक्षात्कारापेक्षया। सविशेषम् = समधिकम् । मि दर्शनासुन्दरावलोकः । युज्यते = युक्तम् , माघदर्शनं यारश रूप राज्ञस्तार मेवाधुनापि रूप पर सम्प्रति स्निग्धया मुशा पश्यन्त्यास्तव दृष्टौ स समा प्रियदर्शन. प्रतीयेतैव, नैतथुकमित्याशयः। तिरस्करिणीप्रतिच्छन्ना तिरस्करिण्या अन्तर्धानविद्यया प्रतिच्छन्ना मन हिता तिरस्करिणीनामान्तर्धानविद्या यस्याः प्रयोगादगोचरता सहाराच्च गोधर जायसे। यथोक्तमनुतिष्ठत -तिरस्करिणीप्रयोगावरश्ये भूस्वोपसर्पत इत्यर्थः । उर्वशी-( देखकर ) सखी, प्रथमदर्शनकी अपेक्षा आज महाराज इ सुन्दर दीख पड़ते हैं। चित्रलेखा-ठीक है । आयो, समीप चलें। उर्वशी-तिरस्करिणीमें छिपी हुई महाराजके पास जाकर सुन तबतक मित्र के साथ एकान्तमें कुछ बातें कर रहे हैं। चित्रलेखा-जैसी तुम्हारी इच्छा । ( यथोक पाचरण करती है ) द्वितीयोऽः] प्रकाशटीकोपेतम्। विदूषक --भोः चिन्तितो मया दुर्लभप्रणयिनीसमागमोपायः । ( भो चिन्तिदो मए दुलहप्पणइणीसमाप्रमोवाओ) राजा-(तूष्णीमास्ते) उर्वशी -का नु खल्वेषा स्त्री अनेन प्रार्थ्यमानाऽऽत्मानं विकस्थते । ( का णु वखु एसा इय्यिा इमिणा पत्पिश्रमाणा अत्ताणग्रं विकत्येदि ) चित्रलेखा-फि पुनर्मानुष्यं विडम्व्यते । (किं उण माणुस्वयं विडम्बीअदि) उर्वशी-बिभेमि सहसा प्रभावाद्विज्ञातुम् । (भयामि सहसा पहवादो विण्णादु) विदूषकः-ननु भणामि चिन्तित उपाय इति । (णं भणामि चिन्तिदो उवाओ ति) दुर्लभप्रणयिनीसमागमोपायः = दुर्लभा सुखेन लन्धुमशक्या या प्रणयोऽस्या अस्तीति प्रणयिनी प्रेयसी तस्याः समागमः सङ्गमस्तस्योपायः पन्थाः। येनोपायेन दुर्लभा प्रेयसी शक्यसमागमा जायते तमुपायमहं चिन्तया ध्यानाध्वनीनं कृतवत्य- स्मीरयाशयः। तूष्णीमास्ते = न किमपि वक्ति, एतेन राज्ञस्तदुपायेऽविश्वासोऽन्यमनस्कता वा व्यज्यते । अनेन - राज्ञा । प्रार्यमाना= काम्यमाना। भारमान विकल्यते - स्वं श्लाघते, दर्पणानेन प्रार्थनायां कृतायामपि स्वस्मिन्वहुमानेनास्य प्रणयं नामिनन्दतीस्याशयः। मानुप्यम् =मानवस्वम् । विडम्व्यते = अनुक्रियते। अयमाशयः-का नायि. काऽस्य राज्ञो मनोगता प्रार्थितदुर्लभा चेति वस्तु दिव्या त्वं प्रभावाज्जातु समर्था सत्यपि किमिति मानुपीवाशानेन पर्याकुला भवसीति । प्रभावादिज्ञातुम् = किमपि निमित्तान्तरमनुपलभ्य केवलं प्रमावमहिम्ना स्ववि- पयामेवास्य प्रार्थना प्रत्येतु विभेमि, राजचित्तस्य नितान्तचञ्चलस्वादिति भावः । विदूषक-अजो, मैंने दुर्लभ प्रेयसीके समागमका उपाय सोच निकाला। ( राजा चुप रहते है) उर्वशी-कौन ऐसी स्त्री है जिसे यह चाहते हैं और वह वन रही है। चित्रलेखा-क्या मनुष्योंकी नकल करी है ? उर्वशी-हठात् प्रभावद्वारा जानने में भय हो रहा है । विदूपक-अजो, मे कह रहा था मैंने उपाय सोच निकाला।
दर विक्रमोर्वशीयम् । राजा-तेन हि कथ्यताम् । विदूषक -स्वप्नसमागमकारिणी निद्रां सेवतां भवान् । अथवा तत्रभवत्या उर्वश्याः प्रतिकृतिमालिख्यावलोफयंस्तिष्ठतु । ( अमत्रारिण णिई सेवदु भएं । अहवा तत्तभोदीए उव्वसीए पदिकिदि आलिहिया ओलोअन्तो चिठ) उर्वशी-(सहर्षम् ) हीनसत्त्व हृदय समाश्वसिहि समासहि । (हीणसप्त हिप्रश्न समस्सस समस्सस) राजा-उभयमप्यनुपपन्नम् । हृदयमिपुभिः कामस्यान्तः सशल्यमिदं सदा कथमुपलमे निद्रां स्वप्ने समागमकारिणीम् । स्वमसमागमकारिणीम् = स्वप्ने समागमः स्वप्नसमागमस्तं फरोतीति तास सेवताम् = आश्रयतु, निद्रा लगवा प्रियतमा सातारकरोतु, निद्रायाः प्रमा व्यवहितस्याप्यर्थस्य संभवति सङ्गमः 'भदृष्टमप्यर्थमदृष्टवैभवात्करोति सुतिर्मनर नातिथिम्' इति हर्षोतिरपि साक्षिरवमन्त्राथें करोति ॥ अथवा-पक्षान्तरे । प्रति तिम् =चित्रम् । आलिस्य निर्माय । चिनस्य शिलादिषु धातुरागादिमिर्निर्मा एचालिखते. प्रयोगः, तथा च मेघेवामालिख्य प्रणयकुपिताम्' इति । हीनसत्व अधम, अनुदार । एतच्च हृदयस्य शक्तिस्वादुक्तम् । उभयम् = द्वयम् , स्वप्ने साक्षात्करणम् , चित्रगतायास्तस्या आलोकनं । तदिन यमपि नोपपन्नम् , अन्तःसन्तापेन स्वप्नसाधनीभूताया निद्राया में भ्यत्वात् , नयनबाप्पोदयेन चित्र निर्माणस्याशक्यत्वाच्च, तपिवमुपपादयिष्य श्लोकेनाप्रिमेण । पदयमिति । सखे, इदम् हृदयम् ममेद मानसम् कामस्य मदनस्य वाणै. सदा सर्वकालम् सशल्यम् सत्रणम् सवेदनमित्यर्थः (एव स्थितौ) स्व समागमकारिणीम् स्वप्नदशायाम् संगमस्य साधनीभूताम् निद्राम् कथमुपल गजातव कहो। विदूषक-स्वप्नमें मिला देनेवाली निद्राको उपासना करें अथवा उर्वशी छवि अक्षितकर उसे देखा करें। उर्वशी-(सहर्ष ) कमजोर हृदय, अब तो धीरज धर । राजा-दोनोमसे एक भी ठीक नहीं है, कन्दर्पके वाणोंने हृदयको इस तरह वेध दिया है कि स्वप्नसमागमकारि।
तीयोऽ.] प्रकाशटीकोपेतम् । ६ न च सुवदनामालेख्येऽपि प्रियामसमाप्य तां मम नयनयोरुद्वाप्पत्वं सखे न भविष्यति ॥१०॥ चित्रलेखा-सखि श्रुतं त्वया । ( सहि सुदं तुए) उर्वशी-श्रुतम् । न पुनः पर्याप्तं हृदयस्य । ( सुदं। ण उण पज्जत अस्स) विदूषकः-एतावान्मम मतिविभवः । ( एत्तियो मे मदिविहवो) राजा--( सनिवासम्) मासादयामि। सवेदने हृदयेऽस्वास्थ्यवशासिद्राया दुरापस्वादिति भावः। न व लेखये चिन्ने भपि ताम सुवदनाम सुमुखीम् ताम् प्रियाम् उर्वशीम् । असमाप्य र्णामविधाय मम नयनयोः नेत्रयोः उद्याप्परबम् प्रवृत्ताश्रुधारस्वम् न भविष्यति । यमाशयः-स्वप्नसमागमकरी निद्राऽपि दुरापा, मनसः सवेदनरवेनास्वास्थ्यात् क्नगतोवंशीसाक्षात्कारोऽपि नासाथः, असमापित एव चित्रेधाराप्रवृत्तेस्तथा झोपाययमपि भवता प्रदयमानमकिमिकरमिति । हरिणीवृत्तम्-'नसमरसला : पड्वेदेहयेहरिणीति सा' इति च तल्लक्षणम् ॥ १० ॥ श्रुतम् = भाकर्णितम् , स्वहिपय इयतीमतिभूमिं गतो राज्ञः प्रेमा येनायमित्यं वेपीदति तबधान धैर्यमिति तात्पर्यम् । पर्याप्तम् = अलम् , हृदयधैर्यमुत्पादयितुं न पर्याप्तमेतावच्छूषणं किन्तु परस्परालाप एव तथेति तनावाप्यते यावत्तदवसरस्ता. वस्कुतो धैर्यमिति भावः। एतावान् = एतत् परिमाणमस्येत्येतावान् इयन्मान इत्यर्थः । मतिविभवः- दिममावः । इयती केवलं मम बुद्धिः प्रभवति चिन्तयितु यदसनिहितां प्रेयसों तितुं निद्रा चित्रनिर्मितिश्चेति द्वी मार्गौ। तयोश्चानभ्युपायवे नान्यदुपायान्तर- मह समचिन्तयितुं तद् भावय स्वयं स्वकरणीयमिति विदूपकस्याशयः । निद्रा पाने नहीं पाती, रही चित्र देखनेकी यात। जातक चित्र पूर्ण न हो जाय तवतक अगर मैं अपनी पाखौंको अश्रुधारको रोक सकू तो ऐसा हो सकता है, परन्तु यह होनेका नहीं है ॥ १० ॥ चित्रलेखा-सखी, सुना तुमने । उर्वशी-सुना। फिर भी हृदय नहीं भरता। विदूषक-मेरी तो इतनीहो अक्ल है। राजा-(निवास लेकर ) या तो उर्वशी हमारी इन कठिन मनोव्यथाओं को विक्रमोर्वशीयम् । नितान्तकठिनां जं मम न वेद सा मानसी • प्रभावविदितानुरागमवमन्यते वाऽपि माम् । अलब्धफलनीरसान्मम विधाय तस्मिञ्जने समागममनोरथान्भवतु पञ्चवाणः कृती॥ ११ ॥ चित्रलेखा-श्रुतं त्वया । ( सुदं तुए) उर्वशी हा धिक हा धिक् । मामेवमवगच्छति । असमर्थास्म्यम नितान्तकठिनामिति । सा उर्वशी मम नितान्तकठिनाम अविशयदुःसहाम मानसीम हार्दिकीम् रुजम् पीडाम् न वेद न जानाति । तस्या मम प्रेयस्या म पीडितत्वज्ञान नास्ति कथमन्यथा सा मामुपेक्षतेत्यर्थः। ननु ज्ञायमानरवरपीदा स्वदनुरागाज्ञानास्संभवति स्वदुपेक्षेति कृरवाह-प्रभावेति । प्रभावेण स्वीयया शवरया विदितः ज्ञातोऽनुरागःप्रेमा यस्य तापमपि माम् भवमन्यते धार भावनया तिरस्करोति वा। नहि प्रेमपरायणमुपेक्षितुं तादृश्यो वराङ्गना यु इति भावः । उर्वशी महिषये कामकृतां स्थिति न जानाति, कारणादस्मादेव इते, नान्यथा तयोपेक्षा कर्तुं शक्यते, तादृशसत्वानामतथास्वभावश्वप्रसिद्ध तत्वम् , एवं गते भाविनमर्थमाह-अलरधेति । पञ्च वाणाः यस्य सः पश्चा काम' तस्मिन् उर्वशीलक्षणे जने मम समागममनोरथान् प्राप्तथभिलापान् । ब्धम् अनधिगतम् फलम् यस्तादृशान् अत एव नीरसान् भनास्वाधान् वि कृत्वा कृती कृतकृत्यो भवतु । कामस्तस्यां ममानासादितसिदितया ध्यान लापानुत्पाय जायतां कृतार्थ इति भावार्थः। कामस्य पञ्चवाणा उका यथा- विन्दमशोक च चूत च नवमल्लिका। नीलोत्पलं च पञ्चैते पश्चषाणस्य सायक इति । अथवा-'सम्मोहनोन्मादनौ च शोषणस्तापनस्तथा। स्तम्भनश्चेति का पच बाणाः प्रकीत्तिता। अन्नोपायान्सरादयानात्तापन माम सन्ध्यामुक्त तदुक्त साहित्यर्पणे विश्वनाथेन उपायादर्शन यत्तु तापनं नाम तद् भवेत्' पृथ्वीवृत्तम् , तल्लक्षणं यथा-सौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरु ॥ ११ एवम् = ईदृशीम् , मम मानसीं रुज न वेदेस्येतादृशीम , विदितानुरागर जानती ही नहीं है या प्रभावद्वारा हमारे अनुरागको जानकर भी हमारा अप कर रही है। निरर्थक होने के कारण विरस हमारे मनोरयोंकी सृष्टिकर कन्द ही हमें सत्ताने में सफलता प्राप्त हो ॥ ११॥ चित्रलेखा-सुना तुमने। उर्वशी हा धिक् ! वह मुझे इस तरह की समझ रहे हैं। सामने 5 w देतीयोऽ:] प्रकाशटीकोपेतम् । - सूत्वाऽस्य प्रतिवचनस्य । प्रभावनिर्मितेन भूर्जपत्रेण संपादितोत्तरा भवि- मिच्छामि । ( हद्धी हद्धी । म एव्वं अवगच्छदि । असमत्यम्हि अग्गदो भविष पडिवणस्स । पहावणिम्मिदेण भुज्जवत्तेण संपादिदुत्तरा होढुं इच्छामि) चित्रलेखा-अनुमतं मम । (अणुमदं मे ) उर्वशी-(ससंभ्रमं गृहीत्वा तयोकं करोति) विदूषकः- (दृष्ट्वा ) अविहा अविहा । भोः किं नु खल्वेतद्भुजगनिर्मोक व संमुखेऽस्माकं निपतितम् । (अविहा अविहा । भो किं णु खु एदं भुप्राणि- मोनं विष संमुहे णो णिवडिदं) राजा-(विभाज्य ) भूर्जपत्रगतोऽयमक्षरविन्यासः । विदपक-न खल्वदृष्टया तत्रभवत्योर्वश्या भवतः परिदेवितं श्रुत्वा स्योपेक्षामाचरन्तीम् इति वा, उभयथापि ज्ञायमानत्वं ममाधन्यस्वं प्रकाशयति, द्विड्यामधन्यामित्यर्थः । असमर्थाः अचमा । अग्रतो भूत्वा = पुरोऽवस्थाय । प्रति. (घनस्यउचितोत्तरप्रदान विधेः । अस्य राज्ञः समीपे पुरोऽवस्थायेदमीयाशानि- २ प्रदातु न क्षमे, शालीनस्वभाववादित्यर्थः। प्रभावनिर्मितेन स्व- सामर्थ्यप्रकटीकृतेन । आसादितसिद्धयो हि जना असत्स्वप्युपकरणेपु किमपि वस्तु नकटयन्ति तदभिमानेनायं ग्रन्थः। सम्पादितोत्तरा= भूर्जपत्रलिखितस्ववकन्या । अनुमतम् = अनुज्ञातम् । भूर्जपत्रे स्वं वक्तव्यमुल्लिरय राजानं परियोधयामीति वदनुष्ठाने ममापि सम्मतिरिति भावः । 'अविहा भविहा' इति भयसुचने मामोशे च प्रयुज्यते। मुजननिर्मोकः =सयं- हन्चुकः । 'निर्मोको मोचने व्योनि संनाहे सर्पकचुके' इति कोपः । भतरविन्यासः-लेसः। अदृष्टया-प्रच्छचया। तत्रभवत्या पूजनीयया। परिदेवितम् - विलपितम् । इसका उत्तर तो मे दे न सकूँगी । प्रभावसे भूर्जपत्र पैदाकरके उत्तर देना चाहती हूँ। चित्रलेखा-मैं इसमें सहमत हूँ। उर्वशी-(शीघ्रतासे भूर्जपत्र लेकर वैसा करती है ) विदूपक-( देराकर ) हाय हाय ! सापके फेंचुलकी तरह यह कौन चीज पामने गिरी है। राजा-(विचारकर ) भूर्जपत्रपर कुछ लिखा हुया विदूषक-कहीं ऐसी बात तो नहीं है कि प्रच्छनल्पमें वर्तमान उर्वशीने ५ विक० है।
विक्रमोर्वशीयम् । । समानानुरागसूचकान्यक्षराणि विसृष्टानि स्युः । (ण खु अदिठाए तत्तहोर उव्वसोए भवदो परिदेविदं सुणिन समाणाणुरागनसूयाई अक्खराइं विसजि आई होन्ति) राजा-नास्त्यगतिमनोरथानाम् । (गृहीत्वानुवाच्य । सहर्षम् ) स प्रसन्नस्ते तर्कः। विदूषकः--भवानिदानी प्रसीदतु । अत्र लिखितं श्रोतुमिच्छामि ( भवं दाणिं पसीददु । एत्य लिहिदं सुणिदुं इच्छामि) उर्वशी-साधु आर्य नागरिकोऽसि । ( साहु अज्ज णापरिश्रोसि) राजा-श्रूयताम् । ( वाचयति ) स्वामिन्संाचिता था हं त्वयाऽशाता। तथानुरक्तस्य यदि नाम तघोपरि ॥ १२ ॥ समानानुरागसूचकानि = साऽपि भवता तुल्यमेवानुरागं विभीति प्रतिपादकानि विसृष्टानि =प्रेषितानि । स्युरिति सभावनायो लिछ। सभाव्यते तत्रभवत्योदय स्वसमस्नेहतासूचकमिद पन प्रहित स्यादिति भावः मनोरथानाम् = अभिलाषाणाम् , अगतिः = अविषय । नास्ति किञ्चिदपि वाटर यदाशाविषयो न स्यात् कामस्यानियन्त्रितस्वात् । तथा चास्यैव कुमारसंभवे- 'मनोरथानामगतिन विद्यते । प्रसन्न= यथार्थः । प्रसन्नपदं लक्षणया यथार्थार्थकम् नागरिका अग्राम्य.। नहि ग्राम्यो मदनलेखं श्रोतुमिच्छति, तथाऽऽघरत श्वास्य नागरिकत्व प्रमाणसिद्धमिति भावः। स्वामिन्निति । हे स्वामिन् , नाथ, अज्ञाता अविदितस्वन्मनोदशा भहम् नाम अनुरकस्य मयि सञ्जातानुरागस्य तव उपरि यथा स्वया सम्भाविता नितान्त यति आपके विलापसे पसीजकर अपने अनुरागकी सूचना इस पनसे दी है। राजा-मनोरयके लिये कुछ अगम्य नहीं है । ( लेकर तथा पढकर) (सहर्ष ) मित्र, तुम्हारा अन्दाज सही निकला। विदूषक-अव तो आप खुश हों। इसमें क्या लिखा है, में सुनना चाहता हूँ। राजा-सुनो, (पदता है) स्वामिन् , अनुरागसे पूर्ण हृदयवाले आपके प्रति हमारा जैसा · अज्ञान या है १२ पात्रालोचन (२) पुराणों में औशीनरीको रानाकी स्त्रीके रूपमें कहीं नहीं स्वीकार किया गया है। हरिवशमें तो एकमात्र उर्वशीको ही राजाकी स्त्री कहा गया है। महाभारतमें औशीनरीको राजाकी प्रेयसी तो बताया गया है लेकिन उसका विवाहिता होना नहीं लिखा है। इस प्रोटक में उर्वशीको विवाहित पटरानी माना (३) पुराणों में उर्वशीको कहीं भरतने और कही तुम्बुरुने शाप दिया है। कहीं कहीं ये मित्रावरुणके शापका भी प्रसग आया है। किन्तु इस ग्रन्थमें केवल भरतका शाप है। (४) पुराणों के अनुसार वशीके वियोगमें राजाके ऊपर भगवान् का अनुग्रह लिखा है। कहीं कहीं गन्धर्वो के अनुग्रह की बात है । इस ग्रन्थमें तो इन्द्रके द्वारा अनुग्रह है। (५) पुराणों के अनुसार रानाको उर्वशी अवस्त्र देखती है और चली जाती है, कई कहीं गन्धर्व उसे इरकर ले जाते हैं। यहाँ पुत्रमुख-दर्शनपर्यन्त सयोग माना है। (६) पुराणों में वियोगके बाद पुन. सगमनीय मणिके द्वारा सयोगकी वात नहीं आई है (७) पञ्चम अर्की पूरी कथा किसी भी पुराणमें नहीं है, वह केवल इसी ग्रन्थ में है (८) पुराणों के अनुसार उर्वशीको राना ही मर्त्यलोकमें लाये, वह स्वय अभिसारिक होकर नहीं आई। (९) पुराणोंने राजाको दुःखी हो छोड दिया है, परन्तु इस ग्रन्यमें भारतीय मर्याद के अनुसार उसे मुखान्त बनाया गया है। इसप्रकार यह बात स्पष्ट है कि कालिदासने पौराणिक कथाओं में आवश्यक परिवर्तन भार परिवर्धन करके अपनी कृतिको चमत्कारकारी वनानेकी भरपूर चेष्टा की है और उस उन्हें पूरी सफलता भी मिली है। - . पन्नालोचन १-पुरूरवा इस रूपकका नायक पुरूरवा है। रूपक में नायक का धीरोदात्त होना आवश्न होता है और वह वैसा है। पुरूरवा एक बहादुर तथा लोकप्रिय राजा हैं । इनको : भी अपना सहायक स्वीकार करते हैं। इन राजाकी सबसे विशेषता है इनकी सहृदयत ये इतना महदय है कि किसीको अप्रसन्न करना नहीं चाहते हैं। रानी औशीनरी उन् वंशीपरायणतापर इतना विगह उठती है कि उनके पादपतनका भी ख्याल नहीं क ६, पिर मी गजाका आदर बहुमान रानीके लिये वैमा दी है जैसा पहले था। इस वा इनकार नहीं किया जा सकमा है कि वे उर्वशीपर आसक्त थे, परन्तु उनके हृदयमें आ मनोरे प्रति भी समाव या । वंशीको दो लजिये, यदि राना सहृदय नहीं होते उमगोजानेपर दर दर मारे मारे फिरने की क्या भावश्यकता थी? परन्तु राज
No text on this page.
पात्रालोचन हमारे स्वामी किसी और रमणीको चाहते है। इस पातको उसका व्रत करना तथा शर लेना ही प्रमाणित करता है। वह अपनी मानसिक स्थिति सुधार नहीं सकती थी, इसीलिये एकदम अलग रहती है । श्वर क्या हो रहा है इसकी चिन्ता नही रखती है। कहीं भी उसके चरित्रमें कोई लाछन नहीं लग सका है। ४-फन्चुकी कञ्चुकीका चित्रण वहा ही स्वाभाविक हुआ है। उसे वृद्धावस्थाकी लीजन-सेवा व खटकती है, जो नितान्त स्वाभाविक है। उसका जीवन सचमुच कारावासके समान है इस बातको उसने वही उत्तम शैलीमें व्यक्त किया है-'सर्वः कल्ये वयसि यतते ला मर्थान् ...." (पृ०९६)। यह उक्ति उसकी बहुत स्वाभाविक मालूम पड़ती है । ५-निपुणिका निपुणिका एक चतुर दासी है, वह सदा अपनी स्वामिनीके हित-अहितका स्या रखा करती तथा दूसरोंके द्वारा किये गये स्वत्त्वापहरणका नीरीक्षण किया करती है। उत्तर प्रशसा इसमें है कि वह अवसर नहीं चूकती । ६-विदूषक विदूषकका। कार्य इस रूपकमें वस्तुतः केवल विनोदके सिवा कुछ उल्लेख योर नहीं सुआ है। वह या तो खानेकी चिन्ता या वेवकुफी किया करता रहा है। कमी रहर भेद, सो कभी भूर्जपत्र दो खो दिया। इतना होनेपर भी उसके द्वारा किये गये विनं अच्छे वने है । वह स्थिर स्वार्थी है, एफ ओर राजाका हित बना है और दूसरो भोर रानं मो अपना प्राप्य भाग वसूल करने में नहीं हिचकता। वह विनोदका तो खूब हो अभ्यासी हे। 1
No text on this page.
, १६ कथासार ध्यवहारका अपराध सर्वशीके मत्थे मढ़ा। उस समय तक उर्वशी भी अपनेको नहीं रोक सकी, वह चित्रलेखाको साथ लेकर राजाके पास चली। दोनों तिरस्करिणीमें छिपकर राना की विश्रम्भवार्ण सुन रही थीं। अपने प्रति किये गये निष्ठुरत्वारोपको वह नहीं सह सकी । भूर्जपत्र पर उनके आरोपके उत्तर में उर्वशीने निवेदन किया कि मेरी भी वही स्थिति है जो आपकी है-यह बात नहीं है कि मैं आपको दु खमें रखकर स्वय मजेमें रहती हूँ। इस प्रेमपत्रको प्राप्तकर राजाको बही खुशी हुई। इसके बाद वह तिरस्करिणी हटाकर राजाके पास आई। राजाने उसे अपने आसन पर बैठाया। इसी समय आकाशसे किसी देव दूतने कहा-'उर्वशी, भरतने जो अभिनय तुम लोगोंको सिखाया है, जिसमें आठों रसोंका समावेश है, उसे आज लोकपालों के साथ देवराज देखना चाहते हैं इसलिये तुम्हें शीघ्रता करनी है।' सुनते ही उर्वशी चली गई। उसे भी राजासे विछुडनेवा खेद हुआ लेकिन लाचारी थी। उसके चले जानेपर उसके द्वारा लिखित भूर्जपत्रसे राजाने दिल बहलाना चाहा, किन्तु वह भूर्जपत्र विदूषकको असावधानीसे उड गया था। राजा उसकी खोजमें वेचैन थे । इसी वीच राजाको ढूंढ़ती हुई रानी औशीनरी वहाँ आ पहुँची । सयोगवश उसे रास्तेमें उडता हुआ वह भूर्जपत्र मिल चुका था। उसने आते ही राजासे कहा-'आर्यपुत्र, परेशान मत होइये, यही तो है वह भूर्जपत्र ?' ऐसा कहकर उसने वह भूर्जपत्र राजाको यम्हा दिया। इस प्रसगसे राना सहम उठे, उनके मनमें यह खटका पैदा होगया कि हमने सब बातें जान ली। अत. उसे खुश करने के लिये राजाने उसके पैरोंपर गिरकर मनाना चाहा। रानीका क्रोध राजाके द्वारा किये गये पादपतनसे भी नहीं गया, यह क्रोध लिये ही अपने परिजनके साथ वहाँसे चली गई । राजाका भी मन छोटा हो गया । तृतीय अङ्क औशीनरी रानाके पादपतनका तिरस्कार करके चली तो आई, परन्तु उसे पश्चात्ताप होने लगा। उसने चन्द्रमा तथा विशाखाको साक्षी बनाकर प्रियानुप्रसादन नामक व्रत किया, जिसमें समूल्प किया कि आज दिनसे आर्यपुत्र जिस स्त्रीपर आकृष्ट हो या जो स्त्री आर्यपुत्र पर आकृष्ट हो उसके साथ मेरा व्यवहार प्रीतिपूर्म होगा । इस तरह उसने राजर की प्रसन्नताके लिये प्रयत्न तो किया लेकिन रानाके अनुरोध करने पर भी वह उनके पास ठहरी नहीं-चली ही नासी रही। इसी समय अभिसारिकाके वेषमें उर्वशी वहाँ आई। उसने चित्रलेखाके साथ रानीकी समी बातें सुनी, जिससे उन्हें बहुत आनन्द हुमा । रानीके जानेपर उर्वशीने रानाके सामने जाकर नय-जयकार की। चित्रलेखाने राजासे कहा- 'महाराज, हमारी सखीको आप इसतरह रक्खें जिससे इसे स्वर्गकी याद न आवे' । इसप्रकार कहकर चित्रलेखा चली गई। राजा उर्वशीको प्राप्तकर प्रदोषकालिक चन्द्रमाकी, किरणोंका उपमोग करके अन्त पुर चले गये। इसके बाद उनके दिन सुखोपभोगमें वीतने लगे।
कथासार चतुर्थ अङ्क , एक समय उर्वशी क्रीडाबन्धु राजाको साथकर गन्धमादन पर्वतपर विहार करने गई। वहाँ नाना प्रकार की क्रीडाओं में उन दोनोंके दिन बीतने लगे। वहाँ गगाके तीर पर वालुका राशिसे एक गन्धर्व-बाला क्रीडाकर रही थी। राजा उसे एकटक देखने लगे। इतने से ही उर्वशीको स्वामीपर क्रोध हो आया। भवितव्यता विषम होती है। राजाके उसी अपराधको उर्वशीने अपना अपमान समझा, तथा उनके द्वारा किये गये पादपतनकी भी उपेक्षा करके वह उस वनमें प्रवेश कर गई जो सियोंके लिये अगन्तव्य था। उस वनमें खियाँ इसलिये नहीं जाती थीं कि उसमें कुमार रहते थे, जिन्होंने आजीवन ब्रह्मचर्य का व्रत लेकर नियम कर दिया था कि जो स्त्री इस कुमारवनमें आजायगी वह लता हो जायगी और तब तक उसका उद्धार नहीं होगा जबतक गौरीचरणरागमणिसे स्पर्श नहीं होगा। उस वनमें सर्वशीने व्योही प्रवेश किया कि वह लता वन गई। रानाके लिये वह खोगई। इस प्रकार प्रेयसीके अकस्मात लुप्त हो जानेसे राजा नितान्त व्यग्र हो उठे। वरसातके आनाने से वह एकदम पागल हो गये। वह उसी वनमें प्रियाकी खोज करने लगे । जो मिलता था उसीसे अपनी प्रियाकी खबर पूछते तथा अण्ट-सण्ट उत्तरकी कल्पना करते-फिरते थे। इसी पागलपनमें उनके दिन बीतने लगे । एकदिन वह घूमते थे कि उन्होंने 'एक रक्षा देखा, उनकी इच्छा नहीं हुई कि हम रस लें, क्योंकि वह उनके लिये घ्यर्थ था । उनकी प्रियतमा होती तो वह उसे लेकर उसके वालोपर पहनाते। वह तो थी नहीं। यही सोचकर वह आगे बढ़े जा रहे थे कि किसी साधुने कहा-'यह रन सङ्गमनीय है, इसके प्रभावसे प्रिय मिलन होता है आप यह ले लें'। रसको लेकर राना आगे बढे। उन्होंने एक लता देखी, उसे देखकर राजाको उस लतासे लिपट जाने की प्रबल इच्छा हुई, राजा उससे लिपट गये और लिपटते ही लता उर्वशी हो गई । राजाकी खुशीका ठिकाना नहीं रहा, (लपककर राना उर्वशीके गलेसे चिपक गये) वादमें उर्वशीकी इच्छानुसार राजा अपनी राजधानी प्रतिष्ठान नगर में प्रेयसीको साथ ले वापस आये। - पश्चम अङ्क राजधानी लौट आनेपर प्रकृतिने रानाकी वही अभ्यर्थना की। कुछ दिनोंके वाद किसी पुण्यपर्वपर सपरिवार राजा सगम-स्नानकरने गये। संयोगवश उस सगमनीय मणिको, जिसे राजा बहुत चाहते थे क्योंकि उसके ही मिल्नेसे उर्वशीको पासके थे, कोई दासी ताल. पृन्तपर रखकर इधरसे उधर लिये जा रही थी, दूरसे किसी गृध्रने देसा, उसे उस मणिमें मासखण्टका प्रम हुआ अतः उसने उसे झपट लिया। यह खबर राजाको मिली, राजा शरासन वाण लेकर जब तक तैयार हुए तब तक वह गृध्र पुष्टि तथा वाणको गतिसे परे हो गया। राजाने नगरवासियोंसे करवा दिया कि पक्षियों के निवासवृक्षों पर उसकी तलाश २ विक्र० १८ कशासार को जाय । इसी समय दरवारमें आकर काचुकीने निवेदन किया कि 'किसीने नामादि अपने वाणसे आहत करके गृध्रको मणिके साथ गिरा दिया था, वह मणि तथा वाण यही है वाणमें अङ्कित अक्षर पढे गये, उस पर असित था-'यह वाण पुरूरवा और उर्वशीके पु कुमार आयुका है। सभीको आश्चर्यमिश्रित आनन्दकी प्राप्ति हुई। इसी बीच कुमारव लेकर च्यवनाश्रमसे एक तापसी रानाके पास आई। उसने आकर कुमारके पारमें राजान सभी बात कही । पुत्रको उपलब्धिसे रामाको वही प्रसन्नता हुई। तापसीसे मिलने उर्वद भी दरवारमें आई। तापसीने उर्वशीसे कहा-'यह तुम्हारी निधि (पुत्र) मैंने तुम्हें से दिया मुझे जानेकी आशा दो, मेरे आश्रमधर्ममें वाधा होगी।' यह कहकर तापसी चा गई। इसके बाद उर्वशी कुछ याद करके रोने लगी। राजाने उसे बहुत कहा कि 'यह ६ लोगोंके लिये पुत्रप्राप्तिका अवसर है, इस खुशीके अवसर पर तुम रोने क्यों लगी ?' उर्वशीने किसी तरह अपनेको सभालकर रानासे कहा-'महाराज, मैं अवतक पुत्र देखने से भूली हुई थी, मुझे स्मरण हुआ है--मेरे अभिनयमें गढवडी देखकर भरत मुझे शाप दिया था कि तुम स्वर्गमें मत रहो। इन्द्रने कृपाकी, उन्होंने मेरी प्रीति आप । देख लो थी, इसलिये उन्होंने कहा कि 'तब तक तुम हमारे प्रिय मित्र राजा पुरूरवाके स पृथ्वी पर रहो जब तक तुम्हारेद्वारा उत्पादित पुत्रका मुख राना देख न लें । पश्चात तुमको स्वर्ग आनाना होगा । वियोगमयसे मैंने पुत्रको छिपा दिया। अब आपके साथ मेरे रहनेका अवसान हुआ। राजाको इससे बढ़ी मनोव्यथा हुई, उन्होंने कहा-'ठीक है तुम स्वर्गजाओ, मैं भी तुम्हारे पुत्र आयुको राजा बनाकर वन जाऊ गा' इसी समय अकस्मात् नारद वहाँ मागये। सत्कारके वाद उन्होंने राजासे इन्द्रका संवाद कहा-'आप शस्त्र त्याग नहीं करें मुनियोंने कहा है कि निकट भविष्यमें देवदानव युद्ध होनेवाला है, आप हमारे युसमें सहा- यक हैं, आपका उसमें रहना आवश्यक है। यह उर्वशी भी आनीवन आपकी सहधर्म- चारिणी होकर रहेगी।' इस सवादने सभीको आनन्दितकर दिया । नारदने कुमार भायुका अभिषेक स्वय किया। सब भानन्दमन्न हो गये । राजाको जीवनभरके लिये उर्वशीकी ऐसी सुन्दरी स्त्री तथा पुन, उर्वशीको सुरूप स्वामी पुत्र, आयुको मातापिताका प्यार इस तरह समी अपने २ मनोरथलामसे परम प्रसन्न होकर दिन बिताने लगे। - 'कथाक आधार - . ऋग्वेद्रे ('१० मण्डले, १५ सूक्ते) रवा.-हये जाये मनसा तिष्ठ घोरे पासि मिश्रा कृणवावहै नु । न नौ मन्त्रा अनुदितास एते मयस्करन् परतरे चनाहन् । शी-किमेता वाचा कृणवा नवाहं प्राक्रमिपमुपसामग्रियेव । पुरूरवः पुनरस्तं परेहि दुरापना वात इचाहमस्मि ।। रवाः-इपुन श्रिय इषुधेरसमा गोपाः शतसा न रहिः । अधीरे कृतौ विदविधुतलोरा न मायुं चिन्तयन्त धुनयः॥ शी-'सा पसु दधती श्वशुराय वय"उपो यदि षष्टयन्तिगृहात् । भरतं ननक्षे यमिञ्चाक दिवा'नक्कं श्नथिता वैतसेन ॥ इत्यादिः। अन सायणाचार्य:- ऐलोर्वशीतिहासोऽत्र वैशधार्थ प्रवयते । मिनश्च बल्णश्योमो दीक्षितौ प्रेषय चोर्वशीम् ॥ रेतः सिषिचतुः 'सधस्तत्कुग्मे न्यदधुस्तदा । तां शप्तवन्तो मनुजभोग्या भूमी भवेति ती॥ मत्रान्तर हलो राजा मनोः पुत्रैश्च सयुतः। मृगयां सञ्चरन् साधो देवीक्रीडं विवेश ह ।। 'यत्र देव गिरिसुता सर्वैर्भावैरतोपयत् । अत्राविशन् पुमान स्त्री स्यादिरयुक्त्वा तत्र चाविशत् ॥ स्त्री भूत्वा नीसितः सोऽगाच्चरणं शिवमअसा। इयं प्रसाधतां राजान्नित्युका शम्भुना नृपः। जगाम शरणो देवीमात्मनः पुंस्वसिद्धये ॥ अफरोत्सा नृपं देवी पण्मासात्प्राप्तपुस्वकम् ॥ ततः कदाचित् स्वीकाले घुधा सौन्दर्यमोहितः । अप्सरोभ्यो विशिष्ट तामिला समतवान्मुदा॥ तदेलायां सोमपुत्रांजातो राजा पुरूरवाः। तमुर्वशी तु चक मे प्रतिष्ठानपुरे स्थितम् तपादन्यत्र ननं त्वां दृष्ट्वा यामियथागतम् । सुताचुरणको स्वंय समीपे कुरु मे द्रुतम् ।। इति सा समयं कृत्वा रमयामास तं नृपम् । चतुरब्दे गते रात्री देवैरुरणकश्यम्। 'हृतं तस्य स्वनि श्रुत्वा नग्न एव स भूपतिः। उत्थाय जिस्वा तावागच्छेत्येव जल्पको नृपः ।। -- २० कथाके आधार विधुता दर्शितोऽस्यै स नग्न एव पुरूरवाः । अथ सा दृष्टसमया उर्वशी तु दिवं ययौ तत उन्मत्तवद्राजा दिसुस्तामितस्ततः । कुर्वनन्वेपण तीरे सरसो मानसस्य ताम विहरन्तीमप्सरोभि. सहापश्यरपुरूरवाः। पुनः स चकमे भोकुर्मुर्वशी च पुरुरवा साधं सापश्यदुक्त्वा च प्रत्याधष्ट व्रजेति तम् । इयुर्वश्यैल सवादमिममेपोऽप्यसूचयत् ॥ मत्स्यपुराणे (अ० २५) 'इलोदरं च धर्मिष्ठ बुधः पुत्रमजीजनत् । अश्वमेधशतं साग्रमझरोधः स्वतेजसा ॥ । पुरूरवा इति स्यातः सर्वलोकनमस्कृतः। भहन्यहनि देवेन्द्रं द्रष्टुं याति स रामाराट् । कदाचिदारुह्य रथ दक्षिणाम्घरचारिणाम् । , साधमर्केण सोऽपश्यन्नीयमानामथाम्वरे । केशिना दानवेन्द्रेण नीयमानामयोर्वशीम् ॥ त विनिर्जित्य समरे विविधायुधपाणिना । बुधपुत्रेण वायव्यमस्त्र मुक्त्वा यशोऽर्थिना ॥ तथा शक्रोऽपि समरे येन चैव विनिर्जितः । मिन्नस्वभगमद्देवैर्ददाविन्द्राय योर्वशीम् ॥ ततः प्रमृति मित्रस्वमगमपाकशासनः। लघमीस्वयवर नाम भरतेन प्रवर्तितम् ॥ मेनकामुर्वशी रम्भा नृत्यतेति तदादिशत् ।। नन सलय तत्र लघमीरूपेण चोर्वशी । सा पुरूरवस दृष्टा नृत्यन्ती कामपीडिता ।। विस्मृताभिनय सर्व यत्पुरा भरतोदितम् । शशाप भरतः क्रोधाद्वियोगादत्य भूतले ॥ पञ्चपञ्चाशदग्दानि लता सुधमा भविष्यसि । पुरुरवाः पिशाचस्व तत्रैवानुभविष्यति । ततस्तमुवंशी गत्वा भरिमकरोच्चिरम् । शापान्ते भरतस्याथ ठर्वशी बुधसूनुतः। जोननस्सुतानष्टौ नामतस्तानियोधत ॥ आयुर्दढायुरश्वायुर्धनायुधतिमान्वसुः। शुचिविद्यः शतायुश्च सर्वे दिव्यधलौजसः ।। भागवते (स्क० ६ अ० १४) 'अथातः श्रूयतां राजन् वश सोमस्य पावनः । यस्मिच्चैलादयो भूपा. कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः ।। सहनशिरसः पुसो नाभिहदसरोरुहात् । जातस्यासीरसुतो धातुरत्रि. पितृसमो गुणैः तस्य ग्भ्योभवरसोम. पुत्रोमृतमयः किल । तस्यारमयोनिरकृत वुध इत्यभिधां नृप ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृतः । तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् । श्रुस्वोर्वशीन्द्रमुवने गीयमानान्सुरर्षिगा। तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता । मित्रावरुणयोः शापादापना नरलोकताम् । निशम्य पुरुषश्रेष्ठ कन्दर्पमिव रूपिणम् । एति विष्टम्य ललना झुपतस्थे तदन्तिके । - - । T कथाके आधार २१ स तां विलोक्य नृपतिहणोत्फुल्ललोचनः। उवाच लघणया वाचा देवी हष्टतन रुहः। स्वागतं ते वरारोहे भास्यतां करवाम किम् ? । संरमस्व मया साक रतिनों शाम्वतीः समाः॥ उर्वश्युवाच फस्यास्स्वयि न सजेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर । यदनान्तरमासाद्य च्यवते हिरिरंसया ॥ एतावुरणको राजन्न्यासौ रक्षस्व मानद । सरंत्ये भवता साकं श्लाघ्यः स्त्रीणां वरः स्मृतः॥'. घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान्नेस्वा. । विवासस तत्तथेति प्रतिपदै महामनाः॥ अहो रूपमहोभावो नरलोकविमोहनम् । को न सेवेत मनुनो देवीं स्वां स्वयमागताम् ॥ तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयनस्या यथार्हतः। रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु ।। रममाणस्तया देव्या पद्मकिंजमगन्धया। तन्मुखामोदमुषितो मुमुदेहर्गणान्व हुन् । अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समनोदयत् । उर्वशीरहित मामास्थानं नातिशोभते ॥ त उपेत्य महाराने तमसि प्रत्युपस्थिते । उर्वश्या उरणौ जह्वन्यस्तौ राजनि जायया॥ निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयो यमानयोः। हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना। यद्वियम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभिः । यः शेते निशि सत्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान् ॥ इति वाक्सायकैर्विद्धः प्रतोत्रैरिव कुञ्जरः। निशि निस्त्रिंशमादाय विवलोभ्यद्रवद्रुषा ।। ते विसृज्योरणौ तन्त्र व्यद्योतन्त स्म विद्युतः। आदाय मेपावायान्तं नग्नमैतत सा पतिम् ॥ ऐलोपि शयने जायामपश्यन् विमना इव । तचित्तो विद्वला शोचन् वभ्रामोन्मत्तवन्महीम् ॥ स तां घीघय कुरक्षेत्रे सरस्वरयाच तासखी। पञ्च प्रहृष्टवदनाः प्राह सूकं पुरूरवा।। महो जाये तिष्ठतिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । मा स्वमयाप्यनिर्वृत्य वचासि कृणवावहै ।। सुदेहोऽय पतस्यत्र देवि दूरं हृतरत्वया । खादन्त्येन वृका गृद्धास्वरप्रसादस्य नास्पदम् ॥ मा मृथा. पुरुषोऽसि त्वमा स्म स्वाधुका इमे । क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणांवृकाणां हृदयं यथा ॥ स्त्रियोशाकरणाः क्रूरा धर्माः प्रियसाहसाः। नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भातरमप्युत ॥ 4 7 - ॥
२२ कथाके आधार विधायालीफविधम्ममशेपु त्यफसौहदाः। नव नवमभीप्सन्यः पुंश्चक्यास्वैरहस संवत्सरान्ते हिमवानेकरान मयेश्वर । वत्स्यत्यपत्यानि च ते भविप्यनयपराणि. मन्नानीमुपालघ्य देवीं स प्रययौ पुरम् । पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशी वीरमातरम् ॥ उपलभ्य तया युक्त. समुवास मुदा निशाम् । अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम् ॥ गन्धर्वानुपधावेमांस्तुभ्य दास्यन्ति मामिति ॥ तस्य संस्तुवतस्तुप्टा अग्निस्थाली ददुर्नृप । उर्वशी मन्यमानस्तां सोऽवुध्यत चरन्वने ॥ स्थाली न्यस्य बने गत्वा गृहानाध्यायतो निशि । त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत ॥ स्थालीस्थान गतोऽश्वस्थं शमीगर्भ विलय सः। तेन द्वे भरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥ सर्वशी मन्नतोध्यायन्नघरारणिमुत्तरम् । भात्मानमुभयोर्मध्ये यत्तःप्रजननं प्रभुः। तस्य निर्मन्थनाजातो जातवेदा विभावसुः। प्रय्या स विधया राज्ञा पुत्रस्वे कल्पितन्निवृत् ॥ तेनायनत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् । उर्वशीलोकमन्विच्छन् सर्वदेवमयं हरिम् ॥ एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्ववाड्मयः। देवो नारायणो नान्य एकोग्निवर्ण एव च । पुरुरवस एवासीनयी त्रेतामुखे नृप । अग्निना प्रजया राजा लोकं गन्धर्वमेयिवान् (इयमेवानतिपरिवर्तिता कथा विष्णुपुराणेऽपि अ० ४, ६०६) कथासरित्सागरे (ल० ३, त०३) सासीत् पुरूरवा नाम राजा परमवैष्णवः । मभूभुवीय नाकेऽपि यस्याप्रतिहता गतिः॥ भ्रमन्त नन्दने जातु त ददर्श किलाप्सराः। उर्वशी नाम कामस्य मोहनास्त्रमिवापरम् ॥ दृष्टमात्रेण तेनाभूरसा तथा हृतवेतना । यथा समयरम्भादिसखीचेतांस्यकम्पयत् ॥ सोऽपि वां धीचय लावण्यरसनिर्झरिणी नृपः। यन्त्र प्राप परिष्वङ्ग तृषाक्रान्तो मुमूर्च्छतत् ।। भयादिदेश सर्वज्ञो हरिः क्षीराम्बुधिस्थितः । नारदापय मुनिवरं दर्शनार्थमुपागतम् ॥ देव नन्दनोधानघर्ती रामा पुरुरवा गर्वशीहृतचित्तः सन् स्थितो विरहनिःसहः ।। - कथाके आधार २३ - - तद्गत्वा मम वाफ्येनःबोधयित्वा शतक्रतुम् । दाग्य त्वरितं तस्मै राज्ञे तामुवंशी मुने । इत्यादिष्टः स हरिणा तथेत्यागस्य नारदः। प्रबोध्य तं तथाभूत पुरूरवसमब्रवीत् ।। उत्तिष्ठ स्वरितं राजन् प्रहितोस्मीह विष्णुना। • स हि निर्व्याजभकानां नैवापदमुपेक्षते ।। इत्युक्त्वान्यासिते नाथ स पुरूरवसा सह । जगाम देवराजस्य निकन्नारदो मुनिः। हरेनिदेशमिन्द्राय निवेथ प्रणतारमने। उर्वशी दापयामास स पुरूरवसे ततः ।। तदमूदुर्वशीदानं निर्जीवकरणं' दिवः। उर्वश्यास्तु तदेवासीन्मृतसंजीवनौषधम् ॥ अयाजगाम भूलोकं तामादाय पुरूरवाः । स्वर्वधूदर्शनाश्चर्यमर्पयन्मय॑चक्षुषाम् ॥ ततोनपायिनौ तौ दावुर्वशी च नृपश्च सः। अन्योन्यदृष्टिपातेन निघद्धाविव तस्थतः ॥ एकदा दानवैः साकं प्राप्तयुद्धेन वजिणा। सहाय्यकार्थमाहूतो ययौ नाकं पुरूरवाः ।। सत्र तस्मिन्हते मायाधरनाम्न्यसुराधिपे। प्रवृत्तस्वर्वधूसार्थः शक्रस्याभवदुत्सवः ।। ततश्च रम्मा नृत्यन्तीमाचार्ये तुम्वुरी स्थिते । चलिताभिनयां दृष्ट्वा जहास स पुरूरवाः॥ जाने दिव्यमिद नृत्यं किं स्वं जानासि मानुष । इति रम्भाऽपि तत्काल सासूयं तमभापत ॥ जानेऽहमुर्वशीसहात्तथद्वेत्ति न तुम्बुरुः । युष्मद्गुरुरपोत्येनामुवाचाथ पुरुरवा ।। तच्छु त्वा तुम्वुरुः कोपात्तस्मै शापमथादिशत् । उर्वश्या ते वियोगः स्यादाकृष्णाराधनादिति ॥ श्रुतशापश्य गत्वैव तमुर्वश्यै पुरूरवाः। अकालाशनिपातोग्र स्वघृत्तान्त न्यवेदयत् ॥ ततोऽफरमान्निपत्यैव निन्ये क्वाप्यपहृत्य सा। अदृष्टैस्तेन भूपेन गन्धरुवंशी किल ॥ अवस्य शापदोपं त सोऽथ गत्वा पुरूरवाः । हरेराराधनं चक्रे ततो वदरिकाश्रमे। उर्वशी तु वियोगार्ता गन्धर्वविपयस्थिता। भासीन्मृतेव सुप्तेव लिखितेव विचेतना ॥ आश्चर्य यन्न सा प्राणैः शापान्ताशावलम्विनी। मुका विरहपीर्घासु चफवाझीव रात्रिपु॥ पुरूरवाश्च तपता तेनाच्युतमतोपयत् । तासादेन गन्धर्वा मुमुचुस्तस्य चोर्वशीम् ।। शापान्तलब्धया युका पुनरप्लरसा तया। दिव्यान्स राजा घुभुजे भोगान् मृतलवर्यपि ॥
पान-परिचय पुरुष-पात्र १-पुरूरवा- २-सूत्रधार- ३-पारिपार्श्वक- -- ४-माणवक- - '५-यायु- ६-नारद- ७-चित्ररथ- -कचुकी- ६-पक्षव- १०-गालव- प्रतिष्ठानपुराधिपति, नाटक-नायक नाटकाभिनयप्रबन्धक सूत्रधारका सहायक विदूषक, राजाका मित्र पुरूरवाका पुत्र लोकप्रसिद्ध योगी गन्धर्वराज अन्त पुरचारी वृद्ध ब्राह्मण भरतमुनिका शिष्य स्त्री-पात्र - स्वर्गको अप्सरा, नाटक-नायिका उर्वशीकी सखी (अप्सरा) अप्सरा १-उर्वशी- २-चित्रलेखा- ३-सहजन्या- ४-रम्मा- ५-मेनका ४-देवी- ५-निपुणिका- ६-तापसी- ७-परिजन- -यवनी- राजाकी प्रथम पत्नी (ौशीनरी) देवीको परिचारिका तपस्विनी परिचारिका जन राजाकी सहायिका स्त्री -- - विक्रमोर्वशीयम् प्रकाश नामकसंस्कृत-हिन्दीटीकोपेतम् - -- प्रथमोऽङ्कः . - - वेदान्तेपु यमाहुरकपुरुपं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः। 7 अगजानननिहितहशोजाननोद्धृतकपिशकेशस्य । मदनप्लुपो निमेषोदयरहित. कोऽपि विनमो जयति ॥ १॥ श्रद्धानतेन शिरसा पितर 'मधुसूदनम्। प्रसू 'जयमणिचाहं ध्यायामि हृदि सन्ततम् ॥२॥ श्रीकालिदासफविताभावानवयोधवश्वमुख्यान् । मन्ये कतिधन वालान् प्रोत्साहयिता 'प्रकाशोऽयम् ॥ ३॥ सन्तो गुणेन तुष्यन्ति स नैकान्तेन दुर्लभः । दोषाविलेऽपि तेनात्र हपातः क्रियतां बुधैः॥४॥ रूपकरचनाप्रधानाचार्यभावेन प्रथितयशाः कालिदासमहाकविरतिसरसं विक्र- मोर्वशीयं नाम त्रोटक निर्मिरसुः प्रारम्भे तस्य चिकीर्षितग्रन्यसमाप्ति-तरसानन्दा- मिनयसम्पत्ति-विद्वरसमुदयप्रतिपत्ति-प्रतिवन्धिदुरितक्षयसाधनं महलमाचरन् सामाजिकजनानामप्यानुपनिकमङ्गलसिद्धयेऽत्र निवप्नाति-वेदान्तेष्विति । वेदान्तेषु उपनिपरसु यम् रोदसी द्यावापृथियौ व्याप्य आवृत्य स्थितम् वर्तमानम् एकपुरू पम् मद्वितीयम् पुरुषम् भाहु कथयन्ति । वेदानामन्ता. अवसानभागाः उप- वेदान्तोंने जिन्हें व्यापकरूपमें सर्वत्र वर्तमान अद्वितीय पुरुष कहा है एकमात्र जिनके लिये ईश्वर शब्द अपने अर्थकी वास्तविकतामें व्यवहृत होता है, योगिजन
२
विक्रमोर्वशीयम् ।
--
अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मुग्यते
स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु घः॥
निषदः, तासां ब्रह्माधिगमसाधनत्वमनिप्रसिदमतस्ता वेदान्तपदेनाभिला
सयाचाहुः--'वेदान्ताः परमात्मयोधगुरवो यूय मयोपासिता.' इति । 'रोदसी' हा
सान्तस्य पृथिव्याकाशोभयवाचकस्य 'रोदस्' पाव्यस्य द्वितीयाहिवचने पर
'यावापृथियो रोदस्यौ थावाभूमी च रोदसी' इवि कोपः। शिवस्य म्यापर
श्रुति प्रमाणम् । स भूमि विश्वतो घृरवाऽतिष्ठदशाट्गुलम्' इति, 'सर्वाननशिरोमी
सर्वभूसगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवान् तस्मारसवंगतः शिवः' इति च।
पुरुषम् अद्वितीयम् पुरुषम् माहुः भुत्यन्तवेदिन इति शेषः । सजातीयविनाती
स्वगतभेदशून्यताऽद्वितीयता शास्त्रेषच्यते । तथाहि-स एको य एकः स रुनो
रुद्रः स ईशानो य ईशानः स भगवान्महेश्वरः' इति अथर्वशिर उपनिषत् । पुरि के
पुरुषः, पृषोदरादित्वात्साधुः । यस्मिन् (स्थाणी) ईश्वरः इति शब्द मनन्पविष
तन्मानवाचका, पथावर वस्तुतस्तगतैश्वर्यप्रवृत्तिनिमित्तकत्वाद्योगार्थमासकतया
स्युपयुक्तः। यस्मिन्स्थाणौ परावाचकभावेन प्रयुज्यमान ईश्वरो यौगिक इवातिशये
समन्तार्थ इति भावः । लीलयैव ब्रह्माण्यकोटी: सुजतः पालयतः सहरतम वर
सर्वशक्तिमत्तयेश्वरपदचाच्यत्वम् , ईष्टे इतीम्धरः, 'स्थेशभासपिसकसो घरच्' ।
वरच्प्रत्ययः। तथाघोपनिपदः-'एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिः। 'तमीश्वरा
परम महेन्धर तं देवतानां परमञ्च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताहिम
मुवनेशमीट्यम्' 'ईशान' सर्वभूतानाम्'। यः च (स्थाणुः) नियमितप्राणादि।
निरुद्धप्राणापानसमानोदानन्यानवायुभिः समाधिलीरित्यर्थः, मुमुक्षुभिः मे
मिच्छनिः संयमिमि. अन्तः हृदये मृग्यते भविष्यते । 'अपाने जुह्वति प्राणं प्रा
पान तथापरे। प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणा' इति गीतोक्स्यनुसा
समाधिमवलम्घमानायमीश्वरम् 'अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वे
दहरोऽस्मिन्नन्तराफाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्' '६
ण्डरीक विरज विशुद्ध विचिन्त्यमध्ये विशद विशोकम् । अचिन्त्यमध्यक्तमनेक
शिव प्रशान्तममृत ब्रह्मयोनिम्' इत्युक्तदिशा ध्यायन्तीत्यर्थः । स्थिरमतियोग
लमः-स्थिरा अव्यभिचारिणी विषयलोभादिना अनुच्छेद्या या भक्ति योग: हि
सयमय ताभ्याम् साधनाभ्याम् सुलभः स्थाणुः शिवः धः सामाजिकानाम् ।
श्रेयसाय कल्याणाय मोक्षाया अस्तु जायताम् । 'तैलधारावदविच्छिन्नस्म
जिन्हें समाधि लगाकर अपने अन्त करणमें ध्यानगोचर करते हैं, और योर
द्वारा जो गम्य हैं, वे स्थाणु शिव श्राप लोगोंको नि श्रेयस प्रदान करें ॥ १ ॥
ग्यमोऽः] प्रकाशटीकोपेतर्म। ३ । (नान्यन्ते) वन्तानरूपा भकि' इति केचित् भाराभ्यस्वेन ज्ञानं भकिरित्येके। 'सा स्वस्मिन् रमप्रेमरूपामृतरूपा चेति परे । 'योगश्चित्तवृचिनिरोध' इति योगसूत्रम् । 'मुकिा वल्यनिर्वाणश्रेपो निःश्रेयसामृतम्' इत्यमरः । घेदान्तायं शिवं चावापृथिग्यो याप्यावस्थितमेकं पुरुषमाहुर्यस्मिश्चेश्वरशब्दस्याचरार्थसङ्गतिर्यश्चान्तमरमरुनिरोधेन निष्कम्पनिदिध्यासनवरमंना हृदये ध्यायते स स्थाणुवदवस्थितः फरस्थो भगवान् नामाजिकानामज्ञानमपसार्य मुक्ति दिशस्विति भावः। भत्र प्रार्थितो मोक्षम शेवा- मसम्मत एव स्वरसतः प्रतिभाति ।, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्-'सूर्याश्वैर्यविमः सजी सततगाः शार्दूलविक्रीडितम्' इति तल्लक्षणम् । भूमिदेवताकस्य मगणस्थादौ प्रयोगः शुभागमसूचकः । वकारस्यामृनवीजवाप्रथयाशसा घ। अस्य लोकस्य नान्दीपाठरूपतया काम्यार्थसूचनमप्यनेन कर्त्तव्यमिति तदिह प्रदश्यते-वेदेषु पुरू- रवस उर्वश्याश्च धर्चास्तीति तस्य वेदान्तगोचरतैकपुरुषता च पराक्रमातिशयेन । रोदसी व्याप्येत्पन्न निजकीत्यति अध्याहृत्यसङ्गतिः। ईश्वरपदस्य यथार्थाक्षरस्वमपि प्रभावमहिम्नैव । योऽन्तरन्तःकरणे मृग्यते नैताहश' कश्चिदन्य इति मनसि सकी. स्यते। स्थिरस्वारस्थाणुः। 'स्थिरमकियोगसुलभः स्थिराभक्तिराद्राजनि निष्ठा य- स्यास्तयोर्वश्या योगेन सामनीयमणिसवन्धेन सुलभः । एवं फयांश निर्देश हितुं शक्यः॥१॥ अथ प्रस्तावना निवन्धुमिच्छुस्तदङ्गयोः प्ररोचनामुखयोः प्ररोचनां प्रस्तौति- नान्यन्त इति । नन्दयति मानन्दयति स्तवेन देवादीन् आशीर्वादेन सम्यादीन् वेति नाम्दी स्तुत्याशीरन्यतरपरावाक् , नन्देः पचाधजन्तानन्दशब्दारप्रज्ञादिस्वारस्वार्थेऽण् , ततः खियां डीप् । तदुक्कं नाट्यप्रदीपे- नन्दन्तकाव्यानि कवीन्द्रवर्गाः कुशीलवाः पारिपदाच सन्तः । यस्मादल सज्जनसिन्धुहंसी तस्मादियं सा कथितेह नान्दी॥ भरतोऽन्याह-देवद्विमनृपादीनामाशीर्वादपरायणा । नन्दन्ति देवता यस्मात्तस्मानान्दोति कीर्तिता ॥ मन हादशपदरवाष्टपदस्वयोरन्यतरस्य नान्दीस्वरूपेऽपेशितस्याभावारकथमत्र सलवणसमन्वय इति तु मा शक्ति, पदादिनियमोऽपि वा इति पदादिनियमस्य चैकल्पिकत्वेनानास्थेयरवात् । रगनाथस्वत्रेत्यमाह-'कालिदासादिमहाकविप्रवन्धेपु च वेदान्तेप्तिस्यादी नान्दीलक्षणायोगारपूर्वरतस्यैव रहद्वाराख्यमङ्गलमारम्प कविः कुर्यादित्युकरवाच्च रङ्गहारमेवेदं न नान्दीति साहित्यदर्पणकृदुक्त सु .तन्मूलादर्शन- ( नान्दी-पाठके वाद) - , । - ४ विक्रमोर्वशीयम् । , P1T1 , - - सूत्रधार -अलमतिविस्तरेण । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) मारिष इन स्तावत्। (प्रविश्य ) पारिपार्श्वक- -भाव अयमस्मि । सूत्रधारः- मारिष, बहुशस्तु परिषदा 'पूर्वेषां कवीनां दृष्टाः प्रयोग 'निपन्धनम्, पत 'प्रत्याहारादिकान्यान्यस्य भूयासि यधपि । तथाप्यवश्य कर्तव्य नान्दी विघ्नोपशान्तये' इत्यादिवचनेनास्या अवश्यकर्त्तव्यस्वात् ॥ (नान्याः मन्ते = अवसाने अन्न नान्दीश्लोक्तारिमकाऽतम्य श्लोकचरमवर्णध्वस इत्यर्थः। सूत्र धारः-सूत्रम् अभिनेयसूचम धारयतीति सूत्रधारः प्रधाननरः। माहेति क्रियापद मध्याहत्यान्वयः फरणीयः । सूत्रधारलक्षणं यथा सङ्गीतसर्वस्वे- वर्णनीयसया सूत्र प्रथम येन सूच्यते । रङ्गभूमि समाक्रम्य सूत्रधारः स उच्यते ।। अतिविस्तरेण = भूयसा (नान्दीप्रयोगेण) भलम् = नास्ति फलमित्यर्थः एसावतेव नान्दीपाठेन विधेयमालाधरणस्य कृतस्वादतोऽधिको नान्दीपाठः फलनि शेषाजनकतयाऽन्न मापकारीति तारपर्यम् । नेपथ्याभिमुखमवलोक्य -वेपरचनार्य मवधारित प्रदेशं प्रतिष्टक्पातं कृत्वा । तथाकरणश्च तत्र वर्तमानस्य पारिपार्थकस्या मन्त्रणार्थमामन्त्रणीयपुरुषाध्युपितप्रदेश विलोक्यैवामन्त्रणस्य लोप्रथापरिप्राप्तरव दिति वोध्यम् । नेपथ्यपद तद्धनास्थानोपलक्षणम् 'भाकरपवेषौ नेपथ्यम्' इत्यमरः इतस्तावत्-अन्न भागम्यतामिति शेषः। रङ्गशाला प्रविश्यतामिति भावः पारिपार्श्वफस्य मारिपपदेन सम्योधन सूत्रधार. करोति, यथोक्त प्राचा- 'सूत्री नटेन भाषेति तेनासौ मारिषेति च । इति । सूत्री-सूत्रधारः । परिसमन्तात् पार्श्वे सूत्रधारसमीपे चरतीति पारिपार्श्वकः । प्रविश्य = सूत्रधा समीपमागत्य । भावयति प्रयोजयति अभिनयमिति भावपदव्युत्पत्तिः सूत्रधारेऽ रूढिः । 'सूत्रधारं वदेद्भाव इति वै पारिपार्श्वकः। सूत्रधारो मारिषेति' प्राचीनोच मनुसृत्यान्न व्यवहारः। परिपदा=समया, 'समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमितिससदः' इत्यमर. सूत्रधार-अधिक विस्तार अनावश्यक है। (नेपथ्यकी ओर देखकर) मारिष इधर आना। (प्रवेश करके) पारिपार्श्वक-भाव, मैं यहीं तो हूँ । सुत्रधार-मारिष, इस सभाने प्राचीन कवियोंके नाटक अनेक वार देखे हैं। - प्रथमोऽ] प्रकाशटीकोपेतम् । ', -- 11-11 ~ L क - बन्धाः । सोऽहमद्य विक्रमोर्वशीयं नाम नाटकमपूर्व प्रयोक्ष्ये । तदुच्यतां पात्रवर्गः स्वेषु स्वेषु पाठेष्वसंमूर्भवितव्यमिति । पारिपार्श्वक-~-यथाज्ञापयति भावः, ( इति निष्क्रान्तः) सूत्रधारः, यावदिदानीमार्यमिश्रान्विज्ञापयामि । (प्रणिपत्य) प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथ धा सदस्तुपुरुषवहुमानात् ।" पूर्वेषाम् - पूर्वोत्पश्चानाम् प्राचामित्यर्थः । प्रयोगधन्धाः = प्रयोगः = अभिनयः, स.वष्यतेऽस्मिनिति व्युत्पत्त्या प्रयोगबन्धो नाटकम् । सोऽहम् प्राची प्रवन्धाः समया दृष्टा इति ज्ञानवानहम् । विक्रमोर्वशीयम् - विक्रमेण लब्धा उर्वशी विक्रमो- 4शी, मध्यमपदलोपी समासः । तामाधिकृस्य कृतं विक्रमोर्वशीयम , अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' इति छः। नाटकम् = यद्यपि त्रोटकमिदम् , तथापि नाटकसाम्यात्तथोकिः। अपूर्वम् नूतनम् , अनुनिन्नरसम् , प्रयोदये = अभिनीय दर्शयिष्यामि। पानधर्ग नटसमुक्ष्यः । स्वेषु भात्मीयेषु । पाठेषु भूमिकामिनयेषु । मसंमूसावधान 1 । तया वस्परैः। १ यथाज्ञापयति भवदाज्ञानुसारेण वर्तितमहं सन्नद इत्यर्थः। मार्यमिश्नान् = मार्याश्च ते मिश्राश्च तान् । आर्या अभ्यहिताः । 'फर्तम्यमाचरन् कार्यमकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे सवै मार्य इति स्मृतः। मिश्रा:- पूण्या, पूज्ये मिश्रवधनं नित्यं यहुवचनान्तम् , 'मरीचिमिश्रर्दक्षण' इति विष्णु. पुराणात् । भारात् दूरम याताः गताः ग्राम्यत्वादिदोपेभ्य इत्यार्याः इति मालती- माधवटीकायां जगदरः। प्रणिपस्य- आदरप्रदर्शनार्थमभिवादन विधायेत्यर्थः। प्रणयिविति। प्रणयः प्रीतिरस्ति येषां ते प्रणयिनः प्रोतिपानाणि स्नेहयुक्ता मस्माशा नटाः तेषु दाक्षिण्यात् अनुकूलभावात् , अथवा सत् हृदयमाहि यस्त -- अत मैं आज विक्रमोर्वशीय नामक नया नाटक खेलूंगा । पात्रोंको सावधान करदो- वे अपने अपने पाठमें सावधान रहें। पारिपार्श्वक-श्रापको जो आना । (जाता है) सूत्रधार-तब तक मैं इसकी सूचना सभासदोंको दे दें। (प्रणाम की मुद्रामें) स्नेहिलनपर अनुकूलतासे या कथानक तथा महापुरुषपर भादर भावसे प्रेरित विक्रमावशायम् श्णुप्त मनोभिरघहितैः क्रियामिमां कालिदासस्य ॥२॥ ( नेपथ्ये) परित्रायतां परित्रायतां यः सुरपक्षपाती यस्य वाम्बरतले गतिरस्ति परित्ताअदु परिताप्रदु जो सुरपक्खवादी जस्स चा श्रम्वरले गदी अस्यि) स्त्रधार--(फर्णं दत्त्वा ) अये किं नु खलु मद्विज्ञापनानन्तरं कुररी णामिवाफाशे शब्दः श्रूयते। पर्णनीयमितिवृत्तम , सन् कुलीनः पुरुषः नायकश्च तयोः सहस्तुपुरुषयोः बहुम मात् आदरातिशयात् इमाम प्रत्यक्षनिर्देश्यामधुनैव प्रयुज्यमानामित्यर्थः काहि पासस्य क्रिया नोटफरूपां रचनाम् भवहितैः अनन्यासक्तैः मनोमिः हृदयैः शृणु भवणीयमशं श्रवणगोचरीकुरुतेत्यर्थः । कालिदासस्येति नामनिर्देशः कविप्रशस प्रयोजना, 'सपस्तु' इति च काव्यप्रशंसार्थम् । तथाचोकम्-'इत्यं रङ्गविधानर सम्बन्धादिप्रसिद्धये । गोत्र नाम च बध्नीयारपूजावाक्यं सभासदाम्' ।। 'अयं मम हमस्येत्याफारफा पक्षपातविशेषः प्रेम, तथा च तदेवावलोकनादिना प्रकर्षनीतम पराधसहस्रेणाप्यपिचलं प्रणयः' इति टीकाकृतः। दाक्षिण्यं परच्छन्दानुवतित्वम् आर्यावृत्तम्-'यस्याः पादे प्रथमे पादपमानास्तथातृतीयेऽपि । अष्टादशहिती' चतुर्थ के पश्चदश सार्या' इति च तल्लक्षणम् ॥२॥ प्रदेषमधयम् , इतिवृत्तं द्विविध रूपकेपु, 'सूख्यमेघ मधेष किश्चिद् दृश्य मथापि वा' इति मेदात् । तत्र अर्थोपक्षेपकैः सूथ्य पञ्चभिः प्रतिपादयेत् । विष्कम् चूलिकाङ्कास्याशावतारप्रवेशकैः ॥ एसेषु-'अन्तर्जवनिकासंस्थैलिकार्थस्य सूचन इति लक्षणास् 'नेपथ्ये' इत्यारभ्य 'गतिरस्ति' इत्यन्तेन सन्दर्भण कुवेरभवनाभि मानाया उर्वश्या दानवापहरणरूपनाटकीयार्थस्य सूचनात्मस्तावनान्तर्गत चूलिका कृतेति । होकर सावधान हो आपलोग कालिदासको इस रचनाका आनन्द लें ॥२॥ (नेपथ्यम) जो देवोंके हितैषी हों और जिनको आकाशमै उहने की क्षमता हो, वह हमा रक्षाकरें, रक्षाकरें। सूत्रधार-अरे, हमने अभी अभी सूचना दी है और इधर यह मृगियोंकार मार्सनाद आकाशमें सुनाई दे रहा है।
पथमोऽ:] प्रकाशटीकोपेतम् । (विचिन्त्य ) भवतु । ज्ञातम् । उद्भवा नरसस्त्रस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमुपसत्य निवर्तमाना। चन्दीकृता विवुधशत्रुभिरर्धमार्गे फ्रन्दत्यतः शरणमप्सरसां गणोऽयम् ॥३॥ (इति निष्कान्तः) प्रस्तावना। . उद्भवेति । नरस्य दाख्यस्य मुने. सखा नरसखः तर रायण- नामधेयस्य मुनेः ऊरोः सक्थिदेशात् उद्भवः प्रकटीभावो यस्याः सा ऊरूदवा उर्वशी नाम सुरस्त्री देवाहना कैलासनाथम् कुवेरम् उपसृत्य सेवार्थ समीपं गस्वाऽऽराध्य वा निवर्तमाना प्रत्यावर्तमाना विवुधशत्रुभिः देवविरोधिमिर्दानवै मधमार्गे मार्गा- न्तराले पन्दीकृता चलानिगृहीता, अतः हेतोः अयम् अप्सरसाम् गणः समुदायः शरणं रक्षितारम् कन्दति माक्रोशति, रपकमाह्वयतीत्यर्थः । मन-नारायणोलं निर्मिग्र संभूता वरवर्णिनी। ऐलस्य दयिता देवी योपिद्रत्न किमुर्वशी ॥ अप्सु निर्मथनादेव रसात्तस्माइरस्त्रियः । उत्पेतुर्मनुलश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन्' ॥ इति पुराणवचने। अप्सरः शब्दः प्रायो पहुवचनान्तः, 'खियां बहुप्वप्सरसः' इत्यमरः, फिन्तु 'अप्सरा' इत्येकवचनान्तस्यापि प्रयोगो दृश्यत इति सुयोधिनीकारः । यथा नलोख्ये-'सुल्योऽप्सरसा देहि' इति । उक्तमप्यन्यत्र-'भापः सुमनसो वर्षाः अप्सरः सिकतासमाः। एते स्त्रियां पहुस्वे स्युरेफत्त्वेऽप्युत्तरत्रिकम्' इति । भाषन्त- रूपेणापि प्रयोगोऽस्य, शब्दस्यानेन कविना कृतोऽत्र अन्ये-यथा-अनप्सरेष प्रति- भासि' इति । बसन्ततिलकात्तम् , 'उकावसन्ततिलका तमजा जगौ गः' इति च तल्लक्षणम्॥३॥ प्रस्तावना-'यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते, तेन पात्रप्रवेशश्चेम. (कुछ सोचकर ) अच्छा, समझ गया। नारायण मुनिको जवासे उत्पन्न उर्वशी नामक अप्सरा कुवेरकी आराधना करके लौटती अवस्थामै बीच रास्तेमें दानवों द्वारा पकड़ी जाकर अपनी सखियोंके साथ मार्तनाद कर रही है ॥३॥ (प्रस्थान) इति प्रस्तावना विक्रमोर्वशीयम् । (ततः प्रविशन्त्यप्सरसः) अप्सरस -परित्रायतां परित्रायतां यः सुरपक्षपाती यस्य वा गतिरस्ति । (परित्ताबदु परित्ताअदु जो सुरपक्सवादी जस्स वा ३ गदी अत्यि) । (तत' प्रविशत्यपटीक्षेपेण राजा पुरुरवा रथेन सूतध) राजा-अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थानात् प्रतिनिवृत्तं पुरूरव पेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति । रम्भा-असुरावलेपात् । ( असुरावलेवादो) योगातिशयस्तदा' इति लक्षिताऽन्न प्रस्तावनामिदा, सूत्रधारेणाप्सरस सूचनादधिक परिशिष्टे द्रष्टव्यम् । सुरपक्षपाती = देवपक्षगत., देवानां हितस्यानुपेक्षक इत्यर्थः । अम्बरत आकाशसञ्चरणसमर्थस्वम् । अपरीक्षेपेणेति । 'नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो नाटके मतः' इति प्रामा। नुरोधेन यत्रासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो मपति तत्रापटीक्षेपेणेति प्रथममव रूपमुल्लिख्यते । आनन्दितेन = चीरकारेण । अलम-वृया। चीत्कारप्रयोजन वक्षमनध्यानावर्जनरूपस्य पूर्वमेव निवृत्तवया तत्प्रयोजनं नास्तीत्याशयः स्थानात् = सूर्यमुपास्य । प्रतिनिवृत्तम् = परावर्तमानम् । पुरूरवसम्म चन्द्रवंश्यं राजानम् । भन्न नामोपादानविशेषितास्मदर्थाभिधानेन स्वस्य । भयापहारलब्धप्रसिद्धिकरवं प्रकाशितम् । उपेत्य समीपमवाप्य । कुतः कारणात् । एतेन चाविशेषप्रश्नेन सर्वविधभयशमनसमस्वमात्मनःप्रत्यार मिति व्यजितम् । भवत्यः = अप्सरसः परित्रातव्याःरक्षणीयाः। असुरावलेपात् = असुराणाम् = दैत्यानाम् अवलेपात् गर्वात् । मन्त्र (अप्सराएँ प्रवेश करती हैं) अप्सराऍ-रक्षा करो, रक्षा करो, जो देवताओंके पक्षपाती हैं औ श्राफाशमें गति है। ( विना पर्दा गिराये राजा गुरूरवा तथा सारथिका प्रवेश) राजा-रोना व्यर्थ है, सूर्योपस्थानसे लौटते हुए मुझ पुरूरवासे । कि आपकी फिससे रक्षा चाहिये । रम्भा-असुरोंके दर्पसे । . -- १ प्रथमोऽ:] प्रकाशटोकोपेतम् । ५ राजा-किं पुनरसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् ।। रम्भा-शृणोतु महाराजः। या तपोविशेषपरिशङ्कितस्य सुकुमारं प्रहरणं -महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रियः अलंकार स्वर्गस्य सा निः प्रिय- सल्युर्वशी कुवेरभवनात्प्रतिनिवर्तमाना समापत्तिदृष्टेन हिरण्यपुरवासिना केशिना दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्धपथ एव : वन्दिग्राहं गृहीता। ( सुणादु महाराओ । जा तवोविसेसपरिसकिदस्स सुठमार पहरणं महिन्दस्स पछा- देसो रूवगम्चिदाए सिरीए अलंकारो सग्गस्स सा णो पिसही उव्वसी कुवेरमव- णादो पदिणिवुत्तमाणा समावत्तिदिठेण हिरण्णठरवासिणा केसिणा दाणवेणे चित्त - हादुदीया श्रद्धपथं ज्जेव्व बन्दिरगाहं गिहीदा) है। 'परिम्रातध्या' इत्यस्य सम्बन्धेन तद्योगे 'भीत्रार्थानां भयहेतुः' इति पञ्चमी । इह यद्यपि गर्वकार्यादधिक्षेपादेव प्रातभ्यतेति तथैव प्रयोक्तुमुचितं तथापि गर्वपदस्य स्वकार्येऽधिक्षेपे लाक्षणिकत्वं मनसिकृस्य तथाप्रयुकम् । भवतीनाम् = युप्माकमप्सरसाम् । अत्र सम्बन्धसामान्ये पष्ठी। अपराद्धम् - अपराधः कृतः। तपोविशेपपरिशक्षितस्य-तपसः तपस्यायाः, विशेपा प्राचुर्यम् , तेन परि- शक्षितस्य सजातभयस्य, कस्याप्युग्र तपो निशम्यायं मरपदप्राप्तिमेवोद्दिश्य तपस्य- तीति शङ्कया भ्याकुलस्येत्यर्थः । सुकुमारम् अकठोरम् । महरणम् = अखम् । इन्द्रो हि कविदुर तपस्यन्त तपसश्च्यावयितु सुरांगनाः प्रहिणोतीसिवृत्तमन्त- निधायायं अन्यः। रूपगर्वितायाः स्वसौन्दर्यसगळयाः, श्रियः लचम्याः, प्रत्या- देशः =प्रत्याख्यानम् तिरस्कार इत्यर्थः । स्वर्गस्य देवलोकस्य, अलकारम्भूषणम् । मनोरलेखालदास । सा=प्रसिद्धा, प्रसिद्धावत्र तच्छन्दः । समापत्तिदृप्टेन-अकस्मा- लोचनगोचरतामायातेन । हिरण्यपुरवासिना-तदास्यनगरवास्तव्येन । केशिना- तदभिधानेन । दानवेन = दैत्येन । चित्रलेखाद्वितीया चित्रलेखास्यप्रियसहचरी- राजा-असुरोके दर्पने श्रापकी क्या क्षति की है ? {.. रम्भा-महाराज | सुनें, तपस्याफी प्रचुरतासे सदा सशद्ध इन्द्रका जो सुकुमार अस्त्र रही है, जिसने सौन्दर्यगर्विता लक्ष्मीको परास्त किया है, जिससे स्वर्गफी शोभा है वह हमारी प्रियसखी उर्वशी कुवेरके यहाँसे लौट रही थी, संयोगवश रास्तेमें हिरण्यपुरवासी केशी नामक दैत्यसे भेंट हो गई, उसने उर्वशी तथा चित्र- लेखाको रास्ते में ही बन्दी बना लिया है।
विक्रमोर्वशीयम् । राजा-अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्म इति । सहगन्यापूर्वोत्तरेण । ( पुव्युत्तरेण) राजा-तेन हि मुच्यता विषादः। यतिष्ये वः सखीप्रत्यानयन सर्प-सदृशं खलु सोमादेफान्तरस्य । (सरिसं खु सोमादो एकन्दर राणा-~फ पुना भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति । अप्सरसः एतस्मिन्हेमकूटशिखरे । ( इमस्सि हेमकूढसिहरे ) राजा~सूत, ऐशानी दिश प्रति नोदयाश्वानाशुगमनाय । सहिता। अर्धपये = पथोऽर्धमर्धपथस्तत्र । यन्दिग्राहम - वन्दिनमिव गृई 'उपमाने कर्मणि च' इति णमुल्। कतमेन = केन । दिग्विमागेन = दिपावकाशेन । गतः पलायितः । जाए असमीपयकारी। पूर्वोत्तरेण = पूर्वस्या उत्तरस्याश्च दिशोऽन्तरालं पूर्वोत्तरः, तेन ऐशान्य शेनि भावः। सेन उर्वशीहत दानवप्रयातदिगवकाशस्थ,ज्ञातत्वेन । विषाद. खेदः, मनसो था। 'विषदश्चेतसो भङ्ग उपायाभावनाशयो.' इति प्रसिद्धिः। उपायसम्माष सदभावसम्मविनो विषादस्यानुपयोगिरवमिति भावः। सदृशम् - उपयुक्तम् । स देकान्तरस्य-सोमादेशमन्तर व्यवधानं यस्य चन्द्रमस एकेन वुधेन व्यवहित 'माझा, गनि., सोम., बुधः, पुरूरवा.' इति तद्वशक्रममन्तर्निधायेस्य प्रयोग. । प्रतिपालयिष्यन्ति = प्रतीक्षिष्यन्ते, उर्वशीप्रत्यावर्तनाय गतस्य मम प्रत्या प्रतीक्षमाणाभिर्भवतीभि. • कुत्र सङ्गमा सम्भवीति भावः। हेमकूटशिखरे = हेमकूटाख्यपर्वतशृङ्गे। सूत = मश्वचालक । ऐशानीम् = पूर्वोत्तरमध्यवर्तिनी दिशम् । नोदय ने आशुगमनाय-शीघ्रगस्ट। राजा-क्या यह पता है कि वह अभागा किधर गया है ? सहजन्या-पूर्वोत्तर कोणमें । राजा--सव आप खेदन करे, मैं श्रापको सखियोंको लौटा लानेका यत्न करू सभी चन्द्रमाके पौत्रसे ऐसी ही प्राशा है। राजा-आप कहाँ हमारी प्रतीक्षा करेंगी ? अप्सराए-इस हेमकूट-शिखर पर । । राजा-सारथि, ईशानकोणकी ओर घोड़ोंको हाँको ।
यमोऽ.]
प्रकाशदीकोपेतम् ।
--
A
-
यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (, इति यथोकं करोति)
राजा-(स्यवेगं निरूपयन् ) साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्वप्रस्थित
वनतेयमप्यासादयेयं किं पुनस्तमपकारिणं मघोनः । तथा हि ।
अग्रे यान्ति रथस्य रेणुचेदमी चूर्णीभवन्तो धना-
श्वकभ्रान्तिररान्तरेषु जनयत्यन्यामिवारावलीम् ।
चित्रन्यस्तमिवाचलं हयशिरस्यायामवच्चामरं
यटयग्रेच समं स्थितो ध्वजपटःप्रान्ते च वेगानिलात्॥४॥
यथोक करोति अवानाशुतरगमनाय प्रेरयतीत्यर्थः ।
पूर्वप्रस्थिसम् = पूर्वचलितम् । धैनतयेम् = विनताया अपत्यं पुमान् वैनतेयस्तं
गरसमित्यर्थः । मासादयेयम् प्राप्नुयाम् । सपकारिणम् सपकारकरम , सपका.
रमोर्वशीहरणारमकोऽत्र विवषितः । मघोनः इन्द्रस्य ।
अग्रे यान्तीति । अमी पुरो दृश्यमानाः चूभिवन्तः रथचक्राघातः क्षुण्णाः घनाः
मेषा रेणुवर रजांसीव रथस्य यानस्य अने पुरतो यान्ति गच्छन्ति । स्यवेगात,
प्रसभं पलनिमः क्षुण्णा अत एव च रमोभावमापाप्रमाना मेघा रथस्याप्रतो
धावन्ति, तदतिवेगानधो गच्छतीति भावः । चक्रघ्रान्तिः स्थानभ्रमणम् भरान्तरेपु.
अराणां नेग्यवष्टम्भकदण्डाकारचक्रावयवानाम् अन्तरेषु अन्तरावकाशेषु अन्याम्
स्वेतराम् अरावलीम् भरपतिम् जनयतीव प्रादुर्भावयतीव ।' रथस्यातिवेगवत्तया
प्रमता चरण स्वान्तरालघर्यरावली तथा स्वरया भ्रम्यते यथा सा पुनरुत्पाप तन्त्र
न्यस्यमानाऽन्यारपग्लिरिव प्रतीयत इति तात्पर्यम् । 'मरः शीघ्र च चकाङ्गे' इति
विश्वः। वेगानिलात् रथवेगोद्भूतवायुवशात् हयशिरसि अश्वशिरसि (भूपणार्थ.
मवस्थापितम् ) मायामवत् दैव्यंयुक्तम् चामरम् चित्रन्यस्तम् मालेल्यगतम् इव
अचलम् निश्चलम दृश्यत इति शेषः। अश्वशिरोदेशेऽवस्थापितमलङ्कारचामरं वेग.
यदायुकृताविरतधूननवशाचित्रलिखितमिव प्रतीयत इति हृदयम् । (वेगानिलास्)
ग्वजपरः पताकास्थितं घसनम् यष्टयने दण्डाने प्रान्ते च पार्श्वदेशे च समम् एकदेव
सूत--जो आज्ञा महाराजको । ( आदेशपालन करता है)
राजा-(रथवेग देखकर) वाह ! वाह !! इस वेगसे तो आगे चले हुए गरुड़को
पकला आ सकता है, उस इन्द्रापराधीकी क्या बात है क्योंकि-
रयवेगसे मेघ चूर्ण होकर धूलकी तरह उहते हैं, चक्रकी तेजीसे अरोंके वीचमें
दूसरी अरावली भी लगी सी दीख पड़ती है, घोडेके शिरपरफा चमर चित्रलिखितको
तरह स्थिर है, और दण्डमें लगा ध्यत्रपट मी वरावरमें और कमो हवाके मॉरेसे
जगलमें भाजाता है ॥ ४ ॥
१२ विक्रमोर्वशीयम्। . । (निष्कान्तो रथेन राजा सूतब) रम्भा-हला गतो राजर्षिः । तद्वयमपि यथासंदिष्टं प्रदेशं संक्रमामहे (हला गदो राएसी । ता अमोवि जथासंदिलं पदेशं संकमामो.) शेषाः-तथा । ( तह ) ( इति सर्वाः शैलावतरणं रूपयित्वा स्थिता) रम्भा-अपि नाम स राजर्षिरुद्धरेनो हृदयशल्यम् । (अपि णाम राएसी उद्धरे णो हिअंसनम् ) मेनका-हला मा ते संशयो भवतु | उपस्थितसंपरायो महेन्द्रोऽ मध्यमलोकात्सबहुमानमानाय्य तमेव विजयसेनामुखे नियुझे। ( मा दे संसश्रो होदु । उवट्ठिदसंपराओ महिन्दो वि मज्ममलोआदो सबहुम आणाविन तं एव्व विश्रप्रसेणामुहे णिोजेदि) स्थितः वर्तमान. प्रतीयत इति शेषः । वेगोघृतेन केतनेन तुल्यकालमेव पण्ड तत्पादेशयोधावस्थीयत इति यावत् । एतेन सर्वेण रथस्यातिवेगता ध्वनि तया च पूर्वोकस्य वैनतेयमप्यासादयेयमित्यस्य समर्थन कृत भवतीति बोध्यम शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् , तल्लक्षण प्रागुतम् ॥ ४॥ राजर्षिः राजा ऋपिरिवेत्युपमितसमासः । 'हला' इदं सखीसम्बोधनम् , तर बामर.-'हण्ठे हो हलाऽऽह्वाने नीचां चेटीं सखी प्रति' इति । यथासन्दिष्टम् यथाकथितम् हेमफूटशिखरम् । सड्कमामहे गच्छामः । तत्रैव राज्ञ. प्रतिपालयि न्यस्वादिति भावः। उद्धरेत् = उत्पाटयेत् । हृदयशस्यम् = हृदये शल्यमिव दुःनकर हृदयशप मुर्वशीषन्दिग्रहणरूपम् । उपस्थित सम्पराय =प्राप्तयुद्धावसरः । 'युद्धायरयोः सम्परायः' इत्यमरः । मा मलोकार = मर्त्यलोकाए । सबहुमानम् = सादरम् । आनाय्य =भाकार्य। तमेव । ( रथसे राजा तथा सूतका प्रस्थान) रम्भा-सखी, राना गये, तबतक हम भी संकेतित प्रदेशको चलें । शेष अप्सराएँ-ठीक है । ( सभी पहाइसे उतरकर ठहरती हैं) रम्भा- अगर महाराज हमारे फष्टको दूर कर देते। मेनका-सखी, तुम संदेह मत करो, युद्ध उपस्थित होनेपर इन्द्र भी मस्य- लोकसे इन्हें बलाकर सेनापति बनाते हैं।
पमोऽ] प्रकाशटीकोपेतम्। १३ रम्भा-सर्वथेह विजयी भवतु । (क्षणमात्रं स्थित्वा ) हला समाश्वसित समाश्वसित । एष उच्चलितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदत्तो रथो श्यते । न खलु एषोऽकृतार्थो निवर्तिष्यते । (सव्वहा इह विभई भोदु । हला समस्ससध समस्ससघ । एसो उच्चलिदहरिणकेदणो तस्य राएसिणो सोमदत्तो हो दीसदि । ण खु एसो अकिदत्यो णिवत्तिस्सदि) (सर्वा उम्चक्षुषो विलोकयन्ति) (ततः प्रविशति रथारूढो राजा सूतश्च चित्रलेखावलम्बिता भयनिमीलिताक्षी चोर्वशी) चित्रलेखा-समाश्वसितु समाश्वसितु प्रियसखी । (समस्ससदु समस्ससद्ध पिथसही) राजा-सुन्दरि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । गतं भयं भीरु सुरारिसंभवं पुरूरवसंमेव । विजयसेनामुखे जयसेनाप्राधान्ये । नियुङ्क्ते नियोजयति । एते- नेन्द्रकृतसाहाय्यग्रहणगरिम्णा राजनि विश्वासातिशयो व्यजितः। उचलितहरिणकेतनः =धूयमानहरिणध्वजः। सोमदत्तः = चन्द्रसमर्पितः। एप पुरूरवाः । अकृतार्थः = अकृतकार्यः। एतेन राज्ञः कृतार्थतया स्वस्य कार्यस्य सिद्धि- रावेदिता।- उच्चक्षुष' = ऊर्ध्वन्यस्तनयनाः। भयनिमीलिताक्षी भीतिमुद्रितलोचना। गत भयमिति । हेभीरु, भयशीले, सुरारिसंभवम् मसुरगणनितम् भयम् त्रासः गतम् निवृत्तम् । नास्ति मयि समुपस्थिते दानवैः करिष्यमाणस्य कस्यचिदत्या. रम्भा-सव तरह जीत हो, (थोड़ी देर रुककर ) धीरज धरो, वह हरिण- युक्त पताका घाला महारानका सोमदत्त रय दीख रहा है, वह विना कार्य किये नहीं . लौटेंगे। (सभी अखि ऊंची करके देखती हैं (रयारूढ राजा, सूत, चित्रलेखा द्वारा प्रालम्वित तथा सहमी हुई उर्वशीका प्रवेश) चित्रलेखा-होश करो, सखी । राजा-सुन्दरि, होश फरो। राक्षसका भय अब नहीं रहा, इन्द्रका पराक्रम सर्वत्र रक्षक होता है। जिस विक्रमोर्वशीयम् । 1 त्रिलोकरक्षी महिमा हि धज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं महोत्पलं प्रत्युषसीव पद्मिनी ॥ ५॥ चित्रलेखा-अहो कथमुच्छवसितमात्रसंभावितजीविताद्यापि सी न प्रतिपद्यते । (अम्महे कहं उस्ससिदमेतर्समाविदजीविदा आज वि सणं पडियन्नदि) राजा-बलवत्रभवती परिचस्ता । तथा हि । मुञ्चति न तावदस्याः कम्पं कुसुमसमवन्धनं हृदयम् । हितस्याशवेति भावः। हि यस्मात् वज्रिणः पुरन्दरस्य महिमा सामर्थ्यम् त्रिक रक्षी त्रैलोक्यावनसमर्थः मस्तीति शेषः। इयमिन्द्रस्यैव महिमशालिता यत्तई नानेन जनेन स्वसिह गोपाययसे इति यावत् । तत् तस्मात् भयस्य निवृत्तरता आयतम् विशालम् एतत् चक्षुः नयनम् उन्मीलय उन्मेषय, पद्मिनी कमलिनी प्र पसि प्रभातफरपे काले महोत्पलम् इव । यथा प्रभाते कमलिनी महोरपल विका यति तहस्थमात्मनो ने मुन्मीलयेति तारपर्यम् । वशस्थविलं वृत्तम् , 'पदन्ति | स्थविलं जती जरी' इति च तल्लक्षणम् । पूर्णोपमाऽत्रालङ्कारः॥५॥ अहोभावयें । उच्छुसितम् श्वास क्रिया एव उरसिसमात्रम् , तेन संभा तमनुमितम् जीवितम् प्राणनम् यस्याः सा उच्सिसमात्रसंभावितजीविता श्या क्रियाऽनुमितमाणवायुसद्धावा ! संज्ञान प्रतिपद्यते चैतन्य नायांति। यद्यपि निवृत्तमथापीय न घेतयते, जीवताभावस्तु नाशङ्कनीयः श्वासस्य जीवनसमा तस्य स्फुटमुपलव्धेरस एसदीयेय विवेतनताऽऽश्वयंपदमिति भावः । घलवत् = अत्यन्तम् । क्रियाविशेषणम् । अनभवती-आदरणीया उर्वशी। जस्ता भीता। अतश्च पलवनीताया भवतीनां सख्यश्चैतन्यस्य पुनरागमे विल नाधर्यकर इति भावः। मुखसीति । अस्या उर्वश्या' कुसुमेन पुष्पेण समम् सहशम् बन्धनम् बन्धाय तरह पमिनी प्रात कालमें कमल खिलाती है उस तरह अपनी आखें खोलो ॥ ५ चित्रलेखा उच्छ्वाससे इसके जीवनका ज्ञान होता है, किन्तु इसे है क्यों नहीं हो रहा है। राजा-यह बहुत अधिक डर गई है, क्योंकि- फूलोके समान सुकुमार इसका दृश्य श्रव तक कॉपना नहीं छोड़ सका प्रथमोऽङ्कः] प्रकाशटीकोपेतम् । १५ पश्य हरिचन्दनेन स्तनमध्योच्छवासिना कथितम् ।। ६॥ चित्रलेखा-सखि उर्वशि पर्यवस्थापयात्मानम् । अनप्सरेव प्रतिभासि मे । (इला उव्वसि पञ्चषत्यावेहि अत्ताणं । अणच्छरा, विश्र पडिहासि मे ) (उर्वशी प्रत्यागच्छति) ताहशम् कुसुमसमवन्धनम् पुष्पसुकुमारम् हृदयम् चेतः। परमार्थतो हृदयाधि- ठेयं स्थानम् स्तनमध्ये कुचयान्तरालावकाशे उच्छ्वालिना। फम्पमानेन हरिचन्द. नेन दिव्यचन्दनानुलेपनेन कथितम् प्रकटं व्यजितम् कम्पम् भयकृतं सबारम् न तावत् मुञ्चति नाधुनापि जहाति (इति) पश्य विलोकय । अयमाशय:-अस्या- स्तव सस्याः मयं सम्प्रत्यपि न निवृत्तं, यतोऽस्या हृदयं करपते स्तनान्तरालस्थित हरिचन्दनच तं फम्पं सूचयति स्वकम्पेनेति भावः । 'हरिचन्दनमस्त्री स्यात् विद. शानां महीरहे । नपुंसके तु गोशी ज्योत्स्ना कुङमयोरपि ॥ इति मेदिनी । केविचु 'पश्य हरिचन्दनेन' इत्यस्य स्थाने 'सिचयान्तेन कयञ्चित्' इति पाठ कल्पयन्ति । तन सिचयः वस्त्रम् , तस्य अन्तेन मञ्चलेन इत्यर्थः। 'वस्त्रं सिचयः पटः पोतः" इति हलायुधकोशः। तमिमं पाई वत्वस्य स्तनद्वयावरतत्या तन्मयोस्कम्पित्वासम्म- वेनापपाठमाहुः कतिपये। वस्तुतस्तु स एव पाठः श्रेयान् वस्त्रस्यातिसूधमत्वेन कम्पस्य सम्भवात् , स्तनयोः पटान्तरासरवेनोत्तरीयस्य तन्मध्यावलम्बिताया एव भूयस्तमा स्वाभाविकत्वात् , तस्कम्पस्यैव चोरःकम्पानुमापकतया विवक्षितत्वात् । लिप्पमानचन्धनकम्पस्य तु हृदयकम्पास्मकत्तयैव विमान्यतया तस्य तदनुमापकत्व- कल्पनाया भयुक्तरवमिति विभावयन्तु रसिकाः । मार्याभेदो वृत्तम् ॥६॥ पर्यवस्थापय स्थिरीकुरु । धैर्य पधानेत्यर्थः। अनप्सरा इव अप्सरसो मिमेव । यद्यपि 'मापः सुमनसो चर्पा अप्सरः सिकता समाः, एते स्त्रियां पहुस्खे स्युरेकरवेश- प्युत्तरत्रिकम्' इत्युक्तरप्सरशन्दस्यैकवचनान्तरवे . लब्धेऽपि सान्तस्वमेव सिक्ष्यति, तथापि'ये ये सान्तास्ते तेऽजन्ता" इति प्राचीनोक्तमाघारीकृत्यायं प्रयोग.। अत एव चोथैःश्रयेणेत्यपि प्रयुज्यमानं दृश्यते। प्रतिभासिम्प्रतीयसे। धैर्यलोपस्य मानुष्य- धर्मस्याप्सरस्यसम्भवेन त्वदीयेयं भयद्रुतता तवाप्सरस्वं सशाययतीति भावः।। प्रत्यागच्छति चैतन्यं प्रतिपद्यते । इसका फापना हृदय पर लगाये गये चन्दनके कापनेसे स्पष्ट मालूम पड़ रहा है ।। चित्रलेखा-सखी उर्वशी, अपनेको सम्हालो । तुम तो अप्मरा नहीं मालूम पपती हो। (उर्वशीको होश होता है) 7 - १६ विक्रमोर्वशीयम् । - राजा--(सहर्षम् ) अयि प्रकृतिमाद्यते ते प्रियसखी । पश्य | " श्राविभूते शशिनि तमसा मुच्यमानेव रात्रि- नैशस्याचिर्तुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुक्तकल्पा गङ्गा रोधःपतनकलुषा गृह्णतीव प्रसादम् ॥७॥ सहर्षम् = सानन्दम् , राज्ञो हर्षश्च स्वानुभम्पनीयललनाजनभीतिनिवृत्तिसूच तचैतन्यावलोकनजन्मा वोध्यः । प्रकृतिम् पूर्वावस्थाम भयोरपत्तेः प्राकनी स्वस वस्थाम् । भापद्यते पामोति । भाविभूते इति । शशिनि चन्द्रमसि भाविभूते प्रकट प्रकाशे तमसा निशाक तिमिरेण मुच्यमाना हीयमाना रात्रिः निशा इव । मन मुच्यमानेति वर्तमानार्थका नचा तिमिरकत करात्रिस्यागस्य जायमानस्वध्याकेन तत्प्रमावस्यांशतः सत्वमुक्त नेशस्य रात्रिसम्बन्धिन. हुतभुजः बद्दे छिन्नः नाशितः भूयिष्ट बहुल: धूमः यर सा छिनभूयिष्टधूमा अस्तंगताधिकधुमा अर्चिः शिखा इव । रोधस. तटस्य पत निपातेन कलुषा तटमृत्तिकाऽऽविला प्रसादम स्वच्छताम् गृलसी भागच्छन्ती । इव इयम् वरतनुः सुन्दरी अन्तः हृदये मोहेन मूर्छया मुक्तकरूपा व्यक्तप्रायास प्रसादम् गृहती लघयते ज्ञायते । यथा निशातमसि प्रसृते समुद्यता चन्द्रेण । क्रमशो निरस्यते, तद्वदियमपि भवतीनां वयस्था चेतनया प्रत्यापद्यमानया मोहे निवर्त्यमाने प्रसादमायान्तीव प्रयत इति भावः । निशि वह्निशिखा धूमव्याकुला यथा निवर्तमानेन धुमस्तोमेन प्रकटदीधितिर्भवति तदपि। एवं यथा प्रकामनि. मलजला सुरधुनी तटस्य पतनेन फलुपनलतामापथ क्रमशो रजसि लीने स्वच्छप- वाहा सम्पद्यते तद्वय । इयमुपमात्रयी तस्या उर्वश्याः स्वभावनिर्मलरूपता भास्वर- प्रमतां मोहनरूपताञ्च ध्वनयति गङ्गाज्वालानिशमिरुपमानैः । मालोपमानालङ्कारः, 'मालोपमा यदेकस्योपमान बहु दृश्यते इति तल्लक्षणात् । मन्दाक्रान्ता-वृत्तम् । तल्लक्षणं यथा-'मन्दाक्रान्ता जलधिषढगैम्भौं नती ताद्गुरू चेत्' इति । भूयिष्ठपदे 'अतिशायने तमविष्टनी' इति बहुशन्दादिष्ठन्प्रत्ययः, वहुशब्दस्य भूरादेश., 'इष्ठस्य यिट च' इति यिढागमन ॥७॥ राजा-आपकी सखीको होश आ रहा है, देखिये । चन्द्रोदयोपरान्त तमोयुक्त शर्वरीके समान, धूमशिखासे विमुक्त सायंकालिक अग्निके और सटपातसे कलुषजला गङ्गा जिस तरह कमश प्रसन्नसलिला होती है उसके समान यह सुन्दरी वेहोशी दूर होनेसे प्रसन्न होती जा रही है ॥७॥ - समान, rमोs:] प्रकाशटीकोपेतम्। । चित्ररेखा-सखि विश्रब्धा भव । पराभूताः खलु त्रिदशपरिपन्थिनो शाः । ( सहि विस्सद्धा होहि । पराभूदा वखु तिदसपरिपन्थिणो हदासा ! उर्वशी-( चक्षुषी उन्मील्य ) कि प्रभावदशिना महेन्द्रेण । (किं पहावद- गा महिन्देण) चित्रलेखा-न महेन्द्रेण । महेन्द्रसदृशानुभावेनानेन राजर्षिणा पुरू- सा । (ण महिन्देण । महिन्दसरिसाणुभावेण इमिणा राएसिणा पुरूरवसेण) उर्वशी-( राजानमवलोक्य । आत्मगतम् ) उपकृत खलु दानवैः । (सवमिदं वु दाणवेहिं ) विश्रब्धा- सातप्रत्यया, भयस्य तरस्थानस्य चापासितस्वेनेस्थमावासनम् । दशपरिपन्थिनः = देवगुहः। तृतीया यौवनाण्या दशा येषां ते त्रिदशाः देवाः । ग्यं विन्दति देवर्षे पश्चविंशतिवर्षवत्' इति रामायणवाक्येन देवाना सदा यौवन । वर्तमानत्वं समर्थ्यते । तेषां परिपन्थिनः शत्रवः। परिदोपाख्यान पन्ययितुं वारयितु शीलं येषां ते परिपन्थिन । परिशब्दो दोपाख्याने-'दोपाख्याने निरसने नाध्याप्तयोश्च भूषणे' इति मेदिनी। हताशा: = नीचा.। पराभूताः तिरस्कृताः, दाविता, पलायितुं वाधिता इत्यर्थः । प्रभावदर्शिना=प्रभावेण देव्या शकेलेन द्रष्टुं व्यवहितमपि प्रत्यक्षोकत्तुं शील- त्यतेन। महेन्द्रेण = शक्रेण । महेन्द्रसदृशानुभावेन =इन्द्रसमशक्तिना,। 'अनुभावः प्रभावे गत्' इति विश्वः। आत्मगतम् = 'भाभाज्यं खलु यवस्तु तदिह स्वगतं मतम्' इति लक्षितम् । पकृतम् = उपकारः कृतः। दानवा यदि न मामद्रवियनास्य राजदर्शमस्या- सरोऽभविष्यदत इयमुस्पीढना दानवकृता ममोपकार एवेति भावः । अत्रोर्वश्या जविषयफोऽभिलापो गम्यते, सा चेयममिलापस्य प्रथमावस्था, एवम्-'उर्वशी पर्वण्यात्मगतम्' इत्यादिना राज्ञोऽमिलापस्य प्रथमावस्था। दश हि शृङ्गारस्य शा', तदुक साहित्यदर्पगे-'नयनप्रीतिः प्रथमं चित्तासगस्ततोऽथ साप । निन्द्रा- छेदस्तनुता विपनिवृत्तिनपानाशः । उन्मायो मूर्छा मृतिरित्येता स्मरदशा चित्रलेखा सखो, विश्वास करो, अभागे दानव स्वदेश दिये गये। उर्वशी-(देसकर ) क्या प्रभावदर्शी महेन्द्र के द्वारा ? चित्रलेखा-महेन्द्र के द्वारा नहीं,महेन्द्र के सदृश प्रभावी राजा पुरूरवाके द्वारा। उर्वशी-(राजाको देखकर । स्वगत ) दानवोंने मेरा उपकार ही किया। २ विक० १८ विक्रमोर्वशीयम् । राजा-(प्रकृविस्यामुर्वशी निर्वर्ण्य । आत्मगतम् ) स्थाने खलु न मृर्षि विलोभयन्त्यस्तदूरसंभवामिमा दृष्ट्वा ब्रीडिताः सर्वा अप्सरस इति अथवा नेय तपस्विन. सृष्टिभवितुमर्हति । अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूञ्चन्द्रो नु कान्तप्रभः शृङ्गारकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुप्पाकरः । दर्शव स्युः । इति । अयश्चोभयोरमिलापोऽस्मिन्नाटके वीजम् । तदुक्तं दशरूप 'पीजविन्दुपताकास्यप्रकरीकार्यलक्षणाः। अर्थप्रकृतय पञ्च ता एता परिकीर्तितः स्वल्पोहिष्टस्तु तद्धतुजं विस्तार्य नेफधा' । स्थाने = युकम् । विलोभयन्यः रूपेणाकृष्य तपसरच्यावयन्त्यः । सदर सम्भवाम् = नारायणोदेशमुन्मथ्य लब्धजन्मानम् । इमाम् = उर्वशीम् । वीडिता सभासलजा । पुरा किल हिमाचले तपश्चरतो नारायणस्य नामऋषे प्रलोभना गता अप्सरसस्त स्वतपोविशेपनिरतं चञ्चलयितु नाक्षमन्त । पश्चात्तासा रूपमा धर्षयितुं स्वप्रभाव प्रकटय्य ता शिक्षयितुं च भगवता नारायणमुनिनाऽऽस्मन ऊरुदेश प्रमथ्य काचिदप्रतिमरूपसम्परसम्पमा कन्यका प्रादुर्भाविता ताम्य उपहता च । असामान्यरूपसम्पन्ना तां कन्यका विलोक्य य. क्षणेन स्घशरीरैकदेशमुन्मम्य कन्यारत्नमीदृशमुत्पादयितुं क्षमा किन्तस्यास्माभिः कर्त्तव्यमिति लज्जितास्ताः स्वर्ग प्रतिनिवृत्य सर्वमपि वृत्तान्तं महेन्द्राय निवेदयामासुः। ऊरदेशादुद्भूतस्वादेवास्य उर्वशीति सज्ञेति पौराणिकी कथाऽत्राकलनीया। अस्या सर्गविधाविति । अस्या. उर्वश्याः सर्ग निर्माणम् स एव विधिः निर्माणकर्मणि कान्तप्रभः रमणीयदीधितिः चन्द्रः प्रजापतिः स्रष्टाऽभूत् नु किर आसीत् किम् ? नुपद वितर्के। कथमन्यथेहशमस्याः सौन्दर्य भवेदिति भाव अथवा महार एव एको रसो यस्मात् तादृशः मदन. कामदेव' स्वयम् (प्रजापति रभून्नु किम् ) भनेनोर्वश्या. समधिकारसमुद्दोपकताऽऽवेयते । पुप्पाकरः पुष्पं शवप्रसिद्धश्चैत्राभिधो मासो वसन्त. अस्याः प्रजापतिरभून्नु किम् ? कथमन्ट थाऽस्या भङ्गानि कोमलताऽतिशयशालीनि सम्भवेयुः। ननु सति नारायणमु राजा-(होशमें आई उर्वशीको देखकर, स्वगत) नारायणमुनिको लुभान गई हुई अप्सरायें उनके अरसे उत्पन्न इस उर्वशीको देखकर ठीक ही लम्बासे म गई यो । श्रथवा-यह किसी तपस्वीको सृष्टि नहीं हो सकती है। इसकी सृष्टिमें चन्द्रमा ब्रह्मा वने हा या शुभारके भवतार मदन अथवा वसन्त .
मो.] प्रकाशटीकोपेतम् । १६ 1 वेदाभ्यासजडा कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो परस निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥८॥ उर्वशी-हला स सखीजनः कुन खल्विदानी भवेत् । (हला सो सही- णो कहिं पख दाणि भवे) -ज्यसष्टरि किमेभिर्वितरित्याकाङ्खायामाह-वेदाभ्यासजड इति । विषयेभ्यः भो. म्यः शब्दस्पर्शरूपादिभ्यः व्यावृत्त निवृत्तं कौतूहलं रागोस्करवं यस्य स तादृशः, वाभ्यासेन सर्वदा वेदतात्पर्यपर्यालोचनव्यामृतस्वेन जडः विषयान्तरेषु मूर्खः पुराणः तर्णः मुनिर्मोनशीलस्तपस्वी नारायणः इदम् लावण्यादिगुणैर्मनोहरं रूपम् निर्मातुं थन्नु प्रभवेत् शक्नुयात् ? अन मुनी पुराण इत्युक्स्या सौकुमार्यविनिवृत्तह्वदयता विपयघ्यावृत्तकौतूहल इति च रूपावान्तरभेदभूततत्तध्वयवसुशृङ्खलत्ववाणीगल्या दिविशेषकृतरामणीयफचिन्ताशून्यता चोका। नहि गुणानभिज्ञो गुणवन्तं निर्मात प्रभवतीत्यमिमानेनेस्यमुकम् । मन नारायणमुनी निर्माणसम्बन्धेऽप्यसम्बन्धा- भिधानादतिशयोकिरिति साहित्यदर्पणः । भवान्यस्य निर्माणकतवे दृढनिश्चया- भावादेव परार्धेन प्रजापतेनिर्माणकर्तृत्वव्यावृत्तिरपि सन्दिग्धैवेति शुद्धसन्देहा- लक्षारोऽन्नेति काव्यप्रकाश । तेन च शुद्धसन्देहातिशयोक्स्पोरेकामयानुप्रवेशरूपः सरोऽत्रालङ्कारः । 'अन्न मुनिरित्यस्य ब्रह्मेत्यर्थो न तपस्त्री नारायणः, नारायणस्यो- पादकरवेऽपि निर्मातृस्वाभावात् प्रकृते तु सुनिनिष्ठनिर्मातृरवन्यवच्छेदस्यैव विव. क्षितस्यात् । अत एव प्रजापतिपदस्वारस्यमपि' इस्यालकारिकाः । तधिन्स्यम् , भगवतो नारायणस्य सर्वशक्तिमत्त्वात्तन्निष्ठनिर्मातृत्वत्यैव प्रकरणप्राप्तस्वाच्च । शा- र्दूलविक्रीडितंवृत्तम् , तल्लवण यथा-'सूर्याश्वैर्मसजास्तताः सगुरवः शार्दूलविक्री- ढितम्॥८॥ मन्त्र सूचितस्य राजामिलापरूपयीजस्योपन्यासादुपतेपो नाम मुससभ्यङ्ग- मुक्तम् , 'कान्यार्थस्य समुनेद उपक्षेप इति स्मृतः' इति च तलक्षणम् । कुवेदानी भवेत् १ इति प्रश्नवीज तु तासामपि दानवहरणाधुपद्रवपतितत्वा- शव । अभयदायीत्युत्तरमपि हेतुगर्भ विशेषणम् , राज्ञोऽभयदानशीलतया सखी. नामप्यमयमनेन दत्त स्यादेवेति हृदयम् । मास । जिनको विषयमें किसी प्रकारका कौतूहल नहीं रह गया हो, जो वेद पढ़कर जड़ हो गया हो, वह बूढा प्रपि इस मनोहर छविकी सृष्टि भला किस प्रकार कर सका होगा? ॥८॥ उर्वशो-सखी, और सखियाँ इस समय कहाँ होंगी।
विक्रमोर्वशीयम् । चित्रलेखा-अभयदायी महाराजो जानाति । (अभदाई जाणादि) राजा-( उर्वशीमवलोकयन् ) महति विषादे वर्तते । पश्यतु * यदृच्छया त्वं सकृदप्यवध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि यस्य नेत्रयोः। त्वया विना सोऽपि समुत्तुफो भवेत्- सखीजनस्ते किमुताईसौहृदः ।। ६ ।। सर्वशी-(अपवार्य) अभिजातं खल्वस्य वचनम् । अथवा यदृच्छयेति । सुन्दरि, अनवधानि, यदृच्छया देवघशेन सकृदपि एक यस्प जनस्य अवन्ध्ययोः सर्वातिशायिसौन्दर्यो स्वां विलोक्य लन्धसा' नेयो चक्षुषोः पथि वर्मनि त्व स्थिता भागता सोऽपि स्वया विना स्वहिरहे मुकः बद्धोत्कण्ठः भवेत् स्यात् भादसौहृदः निरन्तरसहवासोपचितरस सखीजनः (समुसुफः भवेदिति) किमुत कि वक्तव्यमिति । यः कदाचिदे भाग्योदयवशोपजातेन स्वहिलोष नेन स्वचक्षुषो. साफल्यं प्राप्तवान् सोऽपि । सरोस्पादितप्रीतिप्रभावेण स्वद्विरहे पर्युस्सुको जायेत, यस्ते सखीजनश्चिरसा जातप्रीतिगाहरववन्धस्तस्य स्वद्वियोगे पर्युरसुकरवं किं वक्तव्यमिति भावः । विलं वृत्तम् , लक्षण पूर्वमेवोक्तम् ॥ ९॥ मन्त्र स्वया विना सोऽपि समुस्सुको भवेत्' इति सामान्योपस्याऽहा विमा पर्युत्सुको भविष्यामीति तदर्थमात्मन भौत्सुक्यं सृचयता भार कार्यस्य प्रथमाऽवस्थोक्ता, तेन चान बीजारम्भयो समन्वयान्मुखसन्धिरिति सदुक दशरूपके-'अवस्था पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलाथिमि । भार प्राप्तथाशा नियत्ताप्तिफ्लागमा ॥ अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः सध्ययेन जायन्ते मुखाद्या पञ्च सन्धयः ॥ इति ॥ अभिजातम् = हत्यमाहि। तथारव च तदवसः श्रुतिप्रियतया बोध्यम् चित्रलेखा-अभयदाता महाराज जानें। राजा-(उर्वशोको देखकर ) आपकी सखियाँ बहुत सदस्त हैं, दे आपको एक्वार अपस्मात देखकर जिसने अपनी आँखोंको सफल वह भी आपके घिरहमें विफल हो उठेगा, उन सखियोंकी क्या बात है, ३ आपके साय गादी श्रीति ही है ॥७॥ उर्वशी-छिपाकर ) इसके पचन तो बहुत भले हैं। अथवा ' - मोऽ] प्रकाशटीकोपेतम् । २१ तमिति किमत्राश्चर्यम् । (प्रकाशम् ) अत एवैनं प्रेक्षितुं त्वरते मे त्यम् । (अहिजादं खु से वश्रणं । अह वा चन्दादो अभित्ति किं एप्य अश्व- प्र। श्रदो एन्व णं पेक्खिदु तुवरदि मे हिप्र) राजा-(हस्तेन दर्शयन् ) पता: सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकुटगताः। प्रत्यागतप्रसादं चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १० ॥ चित्रलेखा-सखि पश्य । (हला पेक्ख ) उर्वशी-(राजानं सस्पृहं पश्यन्ती) समदुःखः पिबतीव मां नयनाभ्याम् । समदुक्खो पियइन्ध में गयणेहिं ) श्वर्यम् - स्वाभाविकमेवेदमित्यर्थः, प्रकाशम् = स्पष्टम् सर्वश्राम्यमित्यर्थः, सर्व ज्यं प्रकाशं स्यादिति साहित्यर्पणः । एनम् = राजानम् , घरते = उरकण्ठते । एता इति । सुतनु, हे रम्यसर्वावयवे, उपप्लवात् उपरागकृतावमर्शात् मुकम् किं प्राप्तवन्सम् (अत एच) प्रत्यागतप्रसादम् अधिगतप्रकाशनर्मल्यम् चन्द्रम् धुमिव एताः उपवीषयमाणाः हेमफूटगताः हेमफूटशिखरनिषण्णाः ते तव सल्पा यागतप्रसादम् मूर्छापगमारपुनरपि प्रसन्नं तव मुखं पश्यन्ति पिलोकयन्ति । रमालकारः। यथोपरागोन्मुक्तोऽत एवं प्ररूढप्रकाशश्च शशी जननयनैः सोकण्ठं यते तददिहाक्रन्दे समुपस्थिते मूर्छापगमात्परतः प्रत्यापनस्वाभाविकरामणीयक खं स्निग्धाभिस्तव सखीभिरादरातिशयेनालोक्यत इति भावः । मार्याभेदो वृत्तम् । पराग एवानोपप्लवस्तदन्तर एव चन्द्रे प्रमानर्मल्योपलब्धेः॥१०॥ समदु.खः सहानुभूतिपूर्णहृदयतया दुःखमिवानुभवन्नित्यर्थः । पिपसि =साद- मीयते। इयमात्मनो मनोभाव चिनलेखां प्रति प्रकाशयितुमिच्छोरवश्या उकिर। चोक्ति सखीराज्ञोः समानभावेनान्वेतीति विदग्धता विदग्धाया नायिकायाः। मृतकी वृष्टि हो इसमें प्राप्चर्य क्या ? (प्रकट ) इसीलिये इनको देखनेके लिये रा हृदय छटपटा रहा राजा-( हायसे दिखाकर ) सुन्दरि, हेमकटपरसे आपकी सखियाँ प्रहमुक न्द्रिमण्डलके समान मूछासे मुक आपके मुंहकी ओर ताक रही हैं ॥ १० ॥ चित्रलेखा-सखी, देखो। उर्वशी-( राजाको सस्पृह देखती हुई ) ये हमारे दुःखसे दुखी हैं, और झे सस्नेह देख रहे हैं। । है -
२२
विक्रमोर्वशीयम् ।
.
चित्रलेखा-(साकूतम् ) अयि कः । (अइ फो)
उर्वशी-ननु सखीजनः । (णं सहिश्रणो)
रम्भा-(सहर्षम् ) एष चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसखीमुर्वशी र
विशाखासमीपगत इव अगवांश्चन्द्र उपस्थितो राजर्षिः। (एसो।
हादुविश्वं पिथसही उच्चसी गेण्हिन विवाहासमीधगदो विश्न मभवं चन्दो
राएसी)
मेनफा-(निर्वर्ण्य ) द्वे अपि नः प्रिये उपनते । इयं प्रत्यानीत
सखी अयं चापरिक्षतशरीरो राजर्षिः। (दुवे वि णो प्पिभागि उप
इमं पश्चाणीदा पिअसही अयं च अपरिक्खदसरीरो राएसी)
सहजन्या-सखि सुष्टु मणसि । दुर्जयाः खलु दानवाः । (
भपासि । दुष्बा खु दाणवा)
साकृतम् = अभिप्रायेण सह, अभिप्रायश्चान्न तदभिप्रायावरोधसूचक
शेषधरवम् ।
चिनलेखाधितीयाम चित्रलेखासहिताम् । विशाखा नक्षत्रभेदः ।
सहायस्य राजरत्रोपमान विशाखायुतचन्दस्तेनोपमेयस्य शोभातिशयो
सुमिष्टः, कविसमयो हि विशाखायोगेन चन्द्रमस. समधिकशोभाशालिता सम्
तथा चास्यैव शाकुन्तले-'किमन्न चित्र यदि विशाखे शशालेखामनुवर्तते
प्रत्यानीतापरावर्तिता चैतन्यं गमिता वा। मपरिक्षतशरीर अनुपह
दुर्जया. दुःखेन जेतुं शक्या.। अतस्तस्य तज्जयेऽपि क्वचिष्प्यात
परमप्रमोदावह न इति भावः ।
चित्रलेखा-(व्यायपूर्वक ) यह कौन ?
सर्वशी हमारी सनियाँ।
रम्भा-(सहर्ष ) चित्रलेखा और उर्वशीको साथ लिये महाराज
मालूम पड़ता है जैसे विशाखासे युक्त चन्द्रमा हो ।
मेनका-(देखकर) हमारे भाग्यसे दोनों अच्छा ही हुआ, हम
भी लौट आयी, और महाराजपर कोई आच नहीं पाई ।
सहजन्या-सखी, ठीक कहती हो, दानव बडे खूखार होते हैं ।
मोऽङ्कः]
प्रकाशटीकोपेतम् ।
राजा-सूत, इदं तच्छैलशिखरम् । अवतार्यतां रथः ।
सूत -यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । ( इति तथा करोति )
-(चक्रोद्घातं रूपयित्वा । आत्मगतम् ) हन्त ! दत्तफलो मे विष-
वतारः।
यदयं रथसंक्षोभादंसेनांसो रथोपमश्रोण्याः।
स्पृष्टः सरोमविक्रियमङ्कुरितं मनसिजेनेव ।। ११ ।।
सूतस्थवाह । अवतार्यताम् नीचैरवरोप्यताम् ।
तथा करोतिरथमवतारयति ।
चक्रोदातम् = चक्रस्य रथामस्य उद्धातम् संक्षोभम् । रूपयित्वाअवधार्य।
दतफलः = फलप्रदः । तत्फलं चामोर्वश्यसेनांसदेशस्यावमर्शनम् । विषमाव-
स-निम्नोन्नतभूमाववरोपणम् ।
यदयमिति । यद् यस्मात् कारणात् अयम् स्वसौभाग्यगर्वितः मम अंसः भुज-
- रथसंशोमात् स्यन्दनोपघातात् रथोपमोण्या. चक्रनितम्बायाः तस्याः असेन
न्धदेशेन सरोमविक्रियम् रोग्णां विक्रिया पुलकितवं तया सहितं यथा स्यात-
त क्रियाविशेषणम् सरोमाग्योदयमित्यर्थः स्पृष्टः । तस्याश्वकोपमपृथुवर्तुलश्रोण्या
पदेशेन मदंसदेशस्पर्श एवैतहिषमावतारस्य फलमतो न मम विषमावतारो
फल इति भावः । रोमविक्रियामुस्प्रेक्षते-मकुरिसमिति । मनसिजेन कामेन अङ्गु-
..अमिव स्फुटितमिव । अयमाशयः-एतदसेन मदसस्पर्शायो मम रोमाञ्चोदयस्स
फामाकुरीभाव एवेति । अयं हि रोमाञ्चोद्गमः सात्त्विकभावत्तदुक पात्स्यायनेन--
कन्या तु प्रयमसमागमे स्विन्नाड्गुलिः स्विन्नमुखी च भवति । पुरुषस्तु रोमाञ्चितो
भवति । एमिरनयोर्भावं परीक्षेत । भन्न स्वेदरोमाञ्चाभिधानं सात्त्विफमावोप-
लक्षणमात्रम्, न तु नियमो विवक्षितः, एभिरिति बहुवचन निर्देशात् । साविक-
भावाश्च भरतोकाः-स्तम्भः प्रलयरोमाची स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू । अनुवैस्वर्यमित्यष्टी
स्तम्भोऽस्मिन्निष्क्रियागता । प्रलयो नष्टसंज्ञत्वं शेषा सुव्यकलक्षणा' इति ॥१॥
राजा-सारथि, यही वह शिखर है, रथ उतारलो ।
सून-जो अज्ञा (रय उतारता है)
राजा-(स्थका हिलना देखकर, स्वगत) मुझे इस विषम भूमिमें उतरनेका
फल मिल गया।
इस चक्रनितम्वाके कंधेसे हमारा कन्धा गया, उससे हमारे रोंगटे खडे हो
आये, मानो हमारे कामके अहर उग आये हों ॥११॥