·1983
The Department of Public Instruction, Bombay.
आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम् ।
APHORISMS ON THE SACRED LAW
OF
THE HINDUS,
BY
APASTAMBA.
EDITED, WITH EXTRACTS FROM THE COMMENTARY,
BY
DR. GEORGE BÜHLER, C. I. E.
Second Edition, Revised.
400 COPIES.
23810
PART I.
CONTAINING THE TEXT, WITH CRITICAL NOTES, AN INDEX
OF THE SÛTRAS, AND THE VARIOUS READINGS
OF THE HIRANYAKES'I-DHARMASÚTRA.
Registered for copyright under Act XXV of 1867.
>
Bombay:
GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPÔT.
Sa 3S
1892.
( All rights reserved.)
Apa/Bith
94 for
Price Two Rupees Twelve Annas.
Bombay Sanskrit Series No. XLIV.

·BOMBAY: PRINTED AT THE « NIRNAYA-SÂGARA” PRESS.

·OF THE DIRECTOR GENERAL OF
CENTRAL ARCHAEOLOGIGAL
LIBRARY NEW DELHI.
23810
EW
Aoe. No...
Dave..
14.6 56
sa 35
Pont
Call No..
Apay.
TO THE MEMORY
OF
Sir A. GRANT, BART., LL.D.,
LATE DIRECTOR OF PUBLIC INSTRUCTION, BOMBAY, Etc.,
THE EDITOR'S ADMIRED AND UNFORGOTTEN FRIEND.
Library Receithe
OFFICE
INDIA

·一:
一生一
。
上,

·fu to the Government of Madras, written in Nandi-Nagari characters on 31 Tors5 CRITICAL INTRODUCTION. The first edition of Pras'nas XXVIII and XXIX of the great Âpastambiya or Âpastambhiya* Kalpa, which contain the Dharma-Sûtra was based on five Mss : (1) N., a modern, but very correct Devanâgarî Ms. of the text, copied in 1865 at Nasik (now in the India Office Library, Bühler Sanskrit Mss. No. 152 ) fols 57, 8–9 lines on the page; (2) P., a Devanagarî Ms. of the text, carefully corrected with the help of a Ms. of the commentary and probably written in the last century, purchased in 1864 from a Bhikshuk near Puņa (now in the India Office Library, Bühler Sanskrit Mss. No. 153) fols 34, 10 lines on the page, wrongly marked on the cover अथ हिरण्यकेशीधर्मसूत्रं (sic) and इति हिरण्यकेशीधर्मसूत्रं (sic); (3) Md., a beautiful, but much interpolated Ms. of the text, belonging palm-leaves, numbered 3-33, (among which there are two copies of fol. 27 and fol. 28 is missing), see the Rev. W. Taylor's Catalogue Raisonnée (sic) vol. I, p. 68, No. 2,111; (4) P. U., a Devanâgari Ms., containing the text and Haradatta's commentary, the Ujjvalâ Vțitti, probably written ineunte saec. XIX. and belonging to a Brahman in Puņa, who lent it temporarily for the preparation of the first edition, fols 137, 9 lines on the page; (5) N. U., a modern, incorrect Devanâgari Ms. of the text and of Haradatta's commentary, copied in 1865 at Nasik, (now in the India Office Library, Bühler Sanskrit Mss. No. 154), fols 282, 9 lines on the page.t The liberality of Professor Max Müller enabled the editor to add in the preface to the Extracts from the Commentary (Âp. Dh. Sů. Part II, Bombay, 1871) the varietas lectionis from two other Mss: (6) Mr. U. I, a carefully written ancient Devanagarî Ms. (probably copied ineunte saec. XVII) of the first Pras'na of the text and Haradatta's commentary, which is either the parent of P. U. or an old transcript of the Ms. from which P. U. was copied, fols 52, 18 lines on the page; (7) Mr. U. II, a modern incorrect Devanagari copy of a Ms., dated * Apastambiya is the form found in the Mss. of the School. Âpastambhîya is the spelling usually adopted in the South Indian inscriptions of the fifth, sixth, seventh, eighth and ninth centuries and in the Kas’mirian works which mention Åpastamba. Both in Kas’mir and in Southern India ba and bha are both pronounced ba. t The Mss, N., P., N. U., have been collated again for the second edition, ·ii CRITICAL INTRODUCTION. Samvat i. e. probably Vikrama-Samvat 1754 Magha badi 8, or A. D. 1696- 98 and closely allied to P. U., fols 117, 10 lines on the page. For the second edition the following additional materials have been used: (8) Gi, a beautifully written, but incorrect, Grantha palm-leaf Ms. of the text, No. 37a of the Burnell Collection in the India Office Library, probably sixty or seventy years old, fols 29, 10 lines on the page; colophon, हरिः ओम् शुभमस्तु श्रीगुरुभ्यो नमः (sic)। धर्म्यप्रभं समाप्तं । श्रीवेदोव्यासाय न्मः (sic); (9) G2, a more carefully written Grantha palm-leaf Ms. of Pras'na II, No. 376 of the Burnell Collection in the India Office Library, probably much older than Gi, fols 10, 12 lines on the page, last leaf blackened and partly illegible; (10) G. UI, a Devanâgarî transcript, prepared by Dr. M. Winternitz according to No. 36 (2) of the Whish Collection in the Library of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. The latter Ms. contains the text and the Ujjvalâ Vritti and is written in Grantha characters on 205 palm-leaves, divided into two volumes. It is on the whole correct and mostly gives the text in full. Only in the first two Patalas the middle portions of the Sútras have been omitted, the omissions being indicated by a cross. Further on, the end of the Sûtras is occasionally, though rarely left out. The colophon of vol. II is:-श्रीकृष्णार्पणमस्तु शिवाय नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः। कोधिसंव- त्सरम् कनिमासम् येटटान्तति उज्वला समाप्ता ॥ श्रीरामार्पणम् । रारायणस्य (sic) ग्रन्ध- FATA: 11. There is also an entry in Mr. Whish's hand: “This volume contains the second part of the Ujjvala, a commentary by Haridatta-Mixrah (sic) of the Dharmma-Praxna-Sâtram (sic) C. M. Whish, Calicut 1824.” According to Mr. Sewell's South Indian Chronological Tables the Kodhi i. e. Krodhi or Krodhana year of the Sixty-years' Cycle, immediately preceding A. D. 1824, corresponded to A. D. 1805. It follows that the Ms. cannot have been written later than the latter year, though it may be much older; (11) G. U?, a Grantha palm-leaf Ms. No. 38 of the Burnell Collection in the India Office Library, containing the text and the Ujjvalâ Vțitti. The text of the longer Sûtras is mostly defective, only the first and last words being given. In addition there are very numerous clerical mistakes and omissions, which reduce the value of the Ms. very considerably. According to a remark, inserted by Dr. Burnell on the first leaf, the Ms. was written saec. XVII. exeunte or saec. XVIII ineunte. For the edition a careful collation, made by Dr. M. Winternitz, has been used. (12) G. U3, a Grantha paper Ms., No. 131 of the Bumell Collection in the India Office Library, containing the text and the Ujjvala Vritti as far as Dh. Sù. II. 8, 21, 6, p. p. 389, 4to, bound in cloth. Though quite modern, it is a good Ms., which gives the Sutras in full and is tolerably free from clerical mistakes. (13) M. U., a Devanâgarî paper Ms., No. 118 of the Cod. Mss. Sanskrit. in the Court and State Library at Munich, containing the text and ·111 Nâgari Mss. have the Sutra II. 7, 1700 25 which from the fact that all CRITICAL INTRODUCTION. the Ujjvalâ Vțitti. It formerly belonged to Professor Haug's collection, the printed catalogue of which mentions it as No. 174. It is an excellent, carefully corrected Ms., written on fols 164 (with 7-10 lines on the page) in संवत् १६६८ समए (sic) श्रावण सुदि ५ वृहस्पतिवारे. According to a note on the cover it belonged formerly to पुण्यस्तम्भस्थ जुगूळकर उपनामक सिंहाचार्य.e. to Simhacharya Jogļekar, an inhabitant of Punyastambha, or Punatâmbem near Paithan.* Among these thirteen Mss. those written in Devanagari and Nandi- Nagari, are one and all transcripts of Grantha or Telugu copies. This follows (1) from the fact that the Âpastambiya Charaṇa is a southern school which originated in the Dravidian districts, (2) from the explicit statements of many Brahmans of Western India that they have procured and still procure copies of the Taittirîya Veda and of the Sætras, belonging thereto, from Southern India, (3) from various mistakes in the Nagarî Mss., which point to misnorthern Åpastambîyas rejected and his predecessors had left unexplained. The Någarî Mss. possess, therefore, only a secondary value, and it is not possible to change conjecturally readings, found in the Någari and the Grantha Mss., because the proposed emendation appears easy on account of the resemblance of the Nagari characters. According to their readings of the text the thirteen Mss. belong to three classes : (I) The Grantha Mss. G², and G. U1,2,3 give, irrespective of clerical mistakes and accidental omissions, the text of the Dharma-Sätra as it was settled by the commentator Haradatta. Close to these four Mss. comes the Devanagarî copy N., which, however, in a few cases shows readings, taken from the Hairanyakes'a Dharma-Sûtra (see below class III). (II) The Mss. Gi and Md. give an interpolated text, the interpolations being particularly numerous in the last named copy. The interpolations, found in Md. at Dh. Sû. I. 9, 24, 25; I. 10, 29, 27; II. 1, 1, 17; II. 5, 11, 19 and II. 6, 15, 9, do not occur in any other Ms. Those found at Dh. Sû. II 5, 12, 2 and II, 10, 26, 18 are common to Gi and Md. alone. Those occurring at Dh. Sû. I. 2, 8, 22; I. 3, 11, 37; I. 6, 19, 13 and 15; I. 11, 31, 3 and 13–15; I. 11, 32, 27; II. 4, 9, 13 and II. 5, 12, 4 are found partly in Md., in Gi and in one or several Mss. of the third class, or in Md. and Mss. of the third class alone. The great majority of these interpolations is due to the transference into the text, of marginal notes which the owners of ancient Mss made according to Haradatta's or other commentaries and, in some cases, perhaps according to a metrical Âpastamba-Smritif. The Lekhakas, who The Editor owes this identification to Mr. Parab of the Nirnay-asågar Press. + Instances of mistakes, caused by the misreadings of very similar Grantha letters are e.g. Dh. S&. I. 10, 29, 8 Hiſtria in Md, N. U., P. pr, m, for Hifidatº; Bulaarai in N. U. for 379QFTİ Dh. Sæ. II. 4, 9, 14. * See below p. X.

·in order to brino iv CRITICAL INTRODUCTION. copied such Mss., considered and treated these notes, as they invariably do in all similar cases, as portions of the text and entered them in the new copies. (III) The Mss. P., M. U., Mr. U. I and II, P. U. and N. U. show, besides more or less numerous interpolations, an admixture of readings taken over from the Hairanyakes'a Dharma-Sutra, which latter is a secondary redaction of Âpastamba's work and agrees very closely with it. All these Mss. come from the Marâthâ country or Central India where the adherents of the Hairanyakes'a Charana are more numerous than the Âpastambiyas. Copies of the Hairanyakes'a version of the Dharma-Sutra are for this reason more easily obtainable than those of the original text. The close resemblance of the two versions obliterated the consciousness that they really are two different works. * It was thus only natural that Mss. of the more common version were used for correcting those of the rarer one, and that a mixed text arose. The Ms. P., it would seem, has been somewhat less affected by this proceeding than the other copies belonging to the third class. In its original form it showed only few interpolations and few readings of the Hairanyakes'a text. The corrector, who revised it, introduced a good many more. The five Devanagari copies, which contain also the Ujjvalâ Vritti are in a much worse condition. They exhibit not only more numerous Hairanyakes'a readings in the text, but also changes in the commentary which have been made changes go even so far, that sometimes, (e. g. Dh. SU. I. 2, 8, 22 and II. 6. 15, 10) explanations of interpolated passages have been inserted. M. U., Mr. U. I and II, and P. U. form a separate group, of which either M. U. or a Ms. closely resembling M. U., is the parent. In accordance with these remarks the pedigree of the thirteen Mss. may be given, as follows :- Codex archetypus with the text settled by Haradatta. G2 G. UI N. Interpolated text G. U3 G. U2 G.2 Md. Interpolated text, mixed with that of the Hair. Dh. Sû. P. N, U. M.U. Mr. ỦI Mr. U.II. P. U. * To this conclusion points particularly the double title of the Ms. P., which, as stated shova is called on the outer cover Hiraṇyakesî-Dharmasatra and in the colophons Åpastam- ·CRITICAL INTRODUCTION. Under the circumstances stated, the Grantha Mss. and especially G2 and G. U1 had to be chiefly followed in revising the text. And the result has been that, irrespective of the correction of some misprints and of a number of changes in the division of the Sûtras, upwards of seventy alterations had to be made.* But only eleven among these are of importance, viz. (1) the substitution of aa for ea in S. I. 2, 7, 25, (2) the elimination of Sûtra I. 2, 8, 23, (3) the omission of it: in S. I. 4, 13, 1; (4) the substitution of Stacey for 3 yr in S. I. 5, 17, 3; (5) the omission of ai in S. I. 10, 29, 17; (6) the substitution of graad 7 for gate 9 in S. I 11, 30, 22; (7) of STEFTTTH for 3787477 in S. I. 11, 32, 14; (8) of affigfa for 3rafagfa in S. II. 3, 7, 7; (9) the substitution of CFT EART: for FŤ HECTRAX:in S. II. 5, 10, 3; (10) the substitution of Fit for fair in S. II. 9, 24, 6; and (11) the insertion of a Tea in S. II. 9, 24, 10. None of the remaining changes alters the sense in any perceptible manner. Their effect is merely that in a few cases a verse becomes smoother, or a difficult form is replaced by a more easily intelligible one, while in a larger number of passages irregular forms, particularly such as occur also in other parts of Âpastamba's Kalpa have been received into the text. Thus BTTFHTETE now appears, Dh. Sû. I. 7, 21, 8 and I. 9, 26, 6 instead of STIHTETA, saustaa: Dh. Sû. II. 6, 15, 2 for Taggia:, ESTETICHY Dh. Sû. I. 10, 29, 9 for HSRT96F785. On the other hand the characteristic obsoletet TFT has now been substituted Dh. Sû. 1. 1, 2, 29, for the common असंदर्शने and नदीतरम् Dh. Su. I. 11, 32, 26 for नदीतरणम् ; the more difficult for Dh, Sû. I. 2, 5, 16 for Haradatta's Tm: TT5: or conjectural emendation :; the Vedic SrEFAT: Dh. Sû. I. 9, 26, 11 and II. 10, 21, 10 and 21 for ECEFTHF:, which latter, according to Vârttika 15 on Pânini III, 1, 87 and according to the Bhâshya on that passage, would be the classical and grammatically correct form; the Vedic form arate Dh. Sû. I. 11,32, 27, the singular accusative of the û-stem ft found in the Rigveda and in the Prakrits, for the usual नावम् the unnecessary Taddhita formation 371TETAS Dh. SQ. II. 7, 17, 1 for Haradatta's conjectural emendation 3 or prae; the curious form Tufa, Dh. Sû. I. 3, 11, 22, which is also found in Dh. Sû. I. 3, It is due to to the sagacity of the venerable Nestor among European Sanskritists, Geheimrath von Böhtlingk, to state that a certain proportion of these alterations was proposect by him conjecturally in an article in the Zeitschrift der Deutschen Morg. Gesellschaft, vol. 39, p. 517 p. p. † Âpastamba repeatedly uses uncommon verbal substantives in a instead of those in ana, e. g. Dh. Sā. I. 7, 21, 8 SEST for JESTH; Dh. Sæ. II, 5, 10, 4 4şt: for FGTH: Gri. Sâ- I. 1, 19 ga: for IQTE; S'r. Sa. VIII, 16, 3 and 12 3199. for 379ETTH. It is, therefore, not doubtful that the short forms deserve to be preferred to the longer ones, which some Mss. give. f The word does not form a separate Satra, as the Mss. used for the first edition seemed to indicate. It may be construed with Teh Similarly we find Dh. Sà. I. 9, 25, 1 3471EITAS construed with दिशम्, instead of अनावृत्तिः or अनावृत्ति. $ Similar Taddhita formations are 372179 for 371281 H Dh. Sa. I. 3, 10, 2, Tufº for tanto Dh, Sg. II. 9, 23, 12. Such words illustrate Patañjali's dictum, fìrmalen GUIJOTISIT: (Mahâbhâshya Vol. I, p. 8, Kielhorn). .

·ing which Haradatta found in his sources. It seems to be one of the many vi CRITICAL INTRODUCTION. 9, 21 for qieg* and the abnormal Trea: Dh. Sû. II. 8, 19, 3, which occurs also Dh. Sû. I. 11, 31, 12 and repeatedly in the Srauta Sûntra, for saft:- Further, the new edition gives a number of forms with a long 1, instead of such with a short i, e. g. STEITA: Dh. Sû. I. 1, 2, 3 ; TEL: Dh. Sû. I. 3, *10, 24 ; qatori Dh. Sû. I. 3, 11, 31, and so forth, for all of which the Srauta and Grihya Sûtras of the Southern Schools offer numerous analogies. Worthy of note, too, are the two new words for Dh. Sa. I. 11, 30, 19 and Tote for TOTH Dh. Sû. II. 2, 5, 19. The former is a regular derivative from the root foc, which appears side by side with gra, and it is mentioned in the Koshas. The word glut: 'the nose' on the other hand has hitherto not be traced elsewhere, except in the parallel passage of the Hairanyakes'a Dh. Sû. The testimony of the Grantha Mss. leaves no doubt that it was the read- . rare words, which are preserved in Âpastamba's Sûtras alone. The development of the mcaning is easily intelligible. For stor may mean the means or organ of inspiration' and hence be used to denote the nose (compare that the nostrils' lit. the blowers'; compare also Böhtlingk's edition of the Brihadêranyaka, p. 24, 1. 24 note, to which the editor has kindly drawn my attention. Finally the spelling of some words has been altered in accordance with the usage of the Grantha Mss. Thus afora and alſorry now appear instead of the etymologically more correct forms with an initial ba, fis instead of art and निर्वेष for निवेश. Forms like क्षाळयति for क्षालयति have, however, not been received into text, though strictly they ought to be adopted in editions of works which have been composed in Southern India. Nor has the invariable omission of the Visarga before conjunct consonants, beginning with a sibilant, received any attention. As this edition, just as the former one, chiefly relies on the text which Haradatta settled, it will be advisable to say something about the sources on which he drew. He indicates them, in part at least, in his notes on several difficult passages. First, it appears that he used certainly three, perhaps even more, older commentaries. In his remarks on Dh. Sû. II. 7, 17, 25, he says that the Sutra had not been explained by his predecessors, पूर्वैर्न व्याख्यातम्. Strictly interpreted, the plural indicates that there were several, at least three, The substitution of ân for an is in these cases, as also in the Vedic neuter plurals घृतवान्ति, पशुमान्ति and in the strong forms of महत्, due to a not now traceable intermediate form a mi, in which the n had been changed to a pure nasal sound. The vowel had to be lengthened, because else the syllable would have become metrically short. By the same process forms like मनांसि have been derived from मनन्सि (i. e. मनम् + नि). The Sanskrit inscriptions of the fourth, fifth, sixth and seventh centuries give very commonly मनान्सि, for मनांसि, यशान्सि for यशांसि and so forth, and show thereby how easily a pure nasal followed by a dental consonant, could be again transformed into a nasal of the dental class. With respect to the change of 3477 to 371FT, it must be noted that it occurs in ancient and modern Prâkrits. Jaina inscriptions from Mathurâ, which belong to the second and first centuries B.C., offer Bidang and spiaalla for STII and Brdane. In the modern Prakrits the syllable ant regularly becomes amit, ·CRITICAL INTRODUCTION. vii a comearlier commentators. It agrees with this assumption, that in his s explanation of Dh. Sû. I. 2, 5, 2, Haradatta adduces first the opinion of 37TT:, next the view of 37, and finally a third interpretation attributed to try. Similarly , # and again 37 are mentioned as supporters of conflicting expositions of Dh. Sû. II. 7, 17, 22. Cases, in which the opinions of one or two earlier commentators are given, occur much more frequently. Secondly, it is probable that Haradatta used several Mss. of Apastamba's text. This may be inferred from his frequently adducing various readings. Some of the latter, however, he may, no doubt, have found in the older commentaries and have taken over into his work. For, such proceedings are common with the Indian Vrittikâras, as may be seen by parison of the various commentaries of the Mânava Dharmas'âstra. Thirdly, Haradatta certainly consulted for particularly difficult passages men, acquainted with the oral tradition of the Âpastambiyas and able to recite their Sû tras. According to Indian views, the orally recited text has greater authority than that preserved in the Mss. And it is well known that in the Vedic Schools all texts are learned, even in our days, from a teacher who knows them by heart, not from Mss. alone. The teacher's word is authoritative, and the Mss., which are frequently consulted during the lessons and afterwards, are corrected in accordance with his teaching. These sentiments and facts induced the Indian commentators, even men like Sâyana, to consult the S'ishțas of the various schools regarding passages which appeared to them unusually difficult. Haradatta indicates his having done so in several places. Thus he says with respect to his reading Sygefa Dh. Sû. II. 3, 7, 7 STITUTEGO PATET T Toleathe S'ishțas do mostly not recite the word ut.' Again, Dh. Sû. II, 2, 5, 2, he adds to the word STEHTUTE the note प्रायेण मकारात्परमिकारमधीयते ' usually they pronounce after the letter ma the vowel i, i. e. 95TH. Another similar interesting utterance is found in connexion with the irregular Dvandva. compound प्रायत्यब्रह्मचर्यकालेचर्यया in the commentary on Dh. Sû. I. 11, 31, 11, STETİRİ OTTI अयं तु तावदर्थानुरूपः पाठः । अधीयमानस्तु प्रमादजश्छान्दसो वा । “but the reading, suited to the sense, is, indeed, Trafat Tar; but that, which is being recited, is either due to an error or is Vedic."* There are a good many other passages in which the expressions stiu Tafa, anayofa, afacrofa Âpastamba uses two other similar compounds. In Dh. Sæ. I. 3,11, 31, he has fait and Sr. Sa. II, 12, 11, अभिनिमुक्ताभ्युदितपर्याहितपरीष्टपरिवित्तपरिविन्नपरिविविदानो वा. In a Prakrit Pallava land-grant (Epigraphia Indica p. 3) occurs the phrase FEATURE gaitaſagarTEH- दृसमसत्तिस्स च चतुण्हं भातुकाण चत्तारि पत्तिभागा "four shares of the income to the four brothers, Kumâranandin, Kumâras'arman, Kottas'arman and S'akti, who belong to the Kaus'ika Gotra.” Here we have the same irregular use of the singular at the end of the Dvandva compound and the same addition of a particle in order to indicate the relation of the parts of the compound. Analogous formations in the later Sånskřit are STERA: and are, which latter occurs in the Mrichchhakatika.

·vili CRITICAL INTRODUCTION. occur. In these cases it is not always certain whether Haradatta refers to the Mukhapâtha of the schoolmen or to Mss. For, some Indian commentators undoubtedly use freta: in the latter sense. But in the passages quoted above, especially in the first, it is impossible to think of a reference to a Ms. No ingenuity of interpretation can convert the S'ishtas into palm-leaves. The expression 37TTET: TTT:, which in the third quotation is contrasted with the statant: T3: shows that the readings, which Haradatta sometimes recommends as yr: 977: or STTTZ:, are conjectural emendations of his own. ale It thus appears that Haradatta was a serious student, who treated his text by no means with levity, but used all available means in order to make it correct. As he was a native of Southern India, * wliere the Âpastambîyas are numerous, he, of course, had no difficulty in obtaining the best materials and the best advice. This is so much more probable, as the examination of the Grantha copies of his Ujjvalâ Vğitti shows that he must have lived much earlier than I supposed formerly, and that he belonged to a period, when the Vedic studies still flourished under the patronage of native princes. In the Introduction to my translation of the Dharma-Sätra, Sacred Books of the East, Vol. II, p. XLIII, I stated that Haradatta had probably written in the sixteenth century, because his opinions on the sacred law are first quoted by Mitramis'ra, who composed the Vîramitrodaya for, and received the patronage of Abu'l Fazl's murderer, Vîrasimha of Orchha. This view is no longer tenable. For, the Munich Ms. of the Ujjvalâ Vritti, which (see above) was written at Puņa about A. D. 1600, shows already the interpolated text, found in all the Devanagarî copies. The same text is found in Professor Max Müller's oldest copy, which is certainly not younger and comes from Benares. Hence it would appear that the peculiar Devanagari version of the Ujjvala was already in existence during the latter half of the sixteenth century. As that appears to have been the case, it becomes necessary to push back Haradatta's date by at least, a hundred years, i. e. to the period between A. D. 1450–1500. If it were possible to prove that Haradatta, the commentator of Âpastamba, who is frequently called Haradattamis'ra, is identical with the grammarian Haradattamis'ra, the author of the Padamañjarî, he would have to be placed still considerably earlier. For, the Padamañjarî was used by Sâyaņa for his Dhâtuvritti, and its author cannot have lived later than about A. D. 1300. For the present no strict proof for this identification can be furnished, and it must be left an open question. But it is not improbable, because the gram- That Haradatta was a native of Southern India may be inferred from his remarks on Dh. Sû. II. 7, 17, 25. In explaining the names of trees and plants, he occasionally uses Dravidian words, e. g. Gautama I. 23, where Pílu is explained by Jasia THG:: + Professor Max Müller obtained it from Dr. Ballantyne. To the same conclusion points also the fact that the Munich Ms. quotes Mahâdeva's commentary, which is based on Haradatta's Ujjvalâ, (see notes to Dh. Sa. II. 6, 15, 10 and IT 7, 16, 4.)

·CRITICAL INTRODUCTION. ix matical remarks in the Ujjvalâ Vțitti show that its author was a good grammarian. On the other hand, it is not probable that the Ujjvalâ existed long before A. D. 1300. Aparârka or Aparâditya, the author of the Yâjňavalkiya Dharmas'ástra-nibandha, who lived in the twelfth century,* used a commentary on the Dharma-Sutra, which was not Haradatta's. Again, the Smțitichandrikâ of Devannabhațţa, written in the thirteenth century, quotes a commentary different from the Ujjvalâ.“ Regarding the state of the text of Âpastamba's Dharma-Sûtra during the period immediately preceding the composition of the Ujjvalâ, something may be learnt from the quotations in the ancient commentaries on other Smritis and S'âstras. The earliest, known at present, occur in the S'ârîraka Bhashya, see Deussen, Vedânta, p. 35. A few are found in Medhâtithi's Manubhâshya, some more in Vijñânes'vara's Mitâksharâ and a very large number in Aparårka's Yâjñavalkiya Dharmasastra-nibandha. The latter work, gives, according to an analysis of its quotations, prepared by Professor J. Kirste, the text of nearly 200 Sûtras, and adds frequently explanatory notes, some of which seem to have been taken from a commentary. Aparârka's quotations are unfortunately as inexact as those of most mediæval Indian authors. Sometimes Sûtras are mangled, and others show verbal changes or additions which never can have stood in the text. A particularly striking instance, where a most absurd interpolation occurs, is found in Dh. S. I. 10, 28, 19, which Aparârka gives in the following form: (a)atalà Fift au- जिनं बहिर्लोम परियाय (गुरु)दारव्यतिक्रमिणे (मे) भिक्षां (देहि) इति सप्तागाराणि चरेत् । सा वृत्तिः षण्मासान् ॥ He moreover adds the note: ब्राह्मणीपुत्रस्य शदात्मकेषु गुरुदारेष्वेतत् ॥ Hence it appears that the addition of the word jy is by no means accidental, and that Aparârka certainly believed it to be a part of the Sûtra. A glance at Âpastamba's text shows, however, that the reading cannot be correct. For, the penances for the violator of a Guru's bed are given in Khanda 25, and the Sûtras 19–20 of Khanda 28 treat of offences, committed by a husband against his wife and by a wife against her husband. The particular offence in the case of the husband is, no doubt, as the Ujjvalâ states, the repudiation of a virtuous wife. Nor can the words # and dig have stood in the text, because in all similar passages, e. g. Dh. Sû. I. 9. 24, 15; I. 10, 28, 1, Âpastamba uses only the dative of a noun and faha. The first interpolation is so utterly senseless that it is difficult to believe that it actually has Aparâditya "the Sun of the West”, was, as is well known, a S'ilahâra king of the Konkan. The inscriptions of the S'ila hâra's (see Bombay Gazetteer, Vol. XIII, Part II, p. 426 f.) reyeal, the existence of two Aparâdityas, the first of whom ruled A. D. 1160, while the grants of the second range from A. D. 1184–1187. An ambassador of Aparâditya I at the court of Kasmir is mentioned in the S'rikanthacharita XXV, 111, which was written about A. D. 1140. The Yaj. ñavalkiya Dharmasastranibandha is the standard law book used in Kas’mir. Its introduction into the country probably was the result of Aparâditya's embassy. + See Smritichandrika XI, 5, 4 (English Translation). The quotation has been kindly pointed out to me by Professor Jolly.

·X CRITICAL INTRODUCTION. 2 been taken from a Ms. It seems more probable that Aparârka quoted from memory, as the Hindu commentators frequently do, and committed a bad mistake. Under these circumstances it is indeed not possible to attach any importance to his readings, where they differ from Haradatta's and those of the Mss. But they possess a considerable value in those cases, where they agree and show the peculiar abnormal forms found in our text. There are several instances of this kind. Thus, Aparârka confirms in his quotation of Dh. Sû. I. 11, 31, 22 the curious reading FFIT.* He even adds a note, repeating the word: frares Fat FATTEET I. Again, Dh. Sû. I. 9, 24, 17 he gives the lectio doction अलब्धोपवास: i.e. अलब्धे उपवासः, instead of the correction 37STITIF:, which appears in some Mss. Further, he has also the compound aqTTEDh. Sû. I. 11, 32, and the reading HTÀ:SITAT 37 Dh. Sû. II. 7, 16, 2, instead of a TaT:ATT 9, which latter Haradatta preferred, because he did not see that 9:57ht is an ancient instrumental case. In some other cases Aparârka proves that the peculiar readings of single or of a few Mss. are older than one would otherwise expect. His quotations reveal, also, the interesting fact that in the twelfth century, besides the Sûtra, a metrical Âpastamba Smriti existed; which resembled the Âpastamba- Prâyas'chittavidhi, printed by Mr. Jîbânanda in his Dharmas'âstrasangraha, p. 567 ff. Among the numerous verses, both Anushțubhs and Trishtubhs, to which Aparârka prefixes the name of Âpastamba, ten are found in the printed Prayas'chittavidhi, either in the same or in a similar form.S. But there are others, treating of funeral cereinonies, Satî, S'râddhas and impurity caused by deaths, which show that the work, used by Aparârka, must have been larger than the printed rules on penances. As Aparârka considered the metrical Smțiti to possess the same authority as the Sûtra, it must be considerably older than the twelfth ce century. Its existence is probably the cause of the interpolation of some of the verses, found in Md, and the Devanấgarî Mss., e. g. of those placed after Dh. Sû. I. 9, 32, 27 and II. 5, 15, 9. Like the quotations in the Commentaries, one of the Koshas, composed in Southern India, furnishes also something of interest for the text of the Dharmasûtra. Yâdavaprakas'a, the teacher of Râmânuja, who lived about A. D. 1000,|| gives in his Vaijayantî a good many words taken from the Taittiriyâ S'âkhâ and the Sûtra connected with it. From the Âpastambiya Thus according to the ancient S'ärada Ms., Deccan College Collection, 1875-77 No. 360–61. The Modern Kasmir Devanagari copy No. 358 has both times the corrupt reading FIFT. † Thus according to Deccan College Collection 1875-77 No. 360-1. No. 358 has FT:SITET ह, leaving out प्रजा. † Thus he supports Dh. Sæ. II. 7, 17, 5 the reading of N. and N. U. Feta: 5 Ấp. Prây. I 17, 18, 25, 26; IV, 1, 1, 14; VII. 13, IX. 28, X. 38. ne : Two Ano Varonnlandes, vol. I, n. 4 f.

·CRITICAL INTRODUCTION. xi sprata is Grihyasûtra 3,11 he has taken the curious and difficult words, describing girls who must not be chosen as brides. There are also several words from the Dharma-Sûtra, among which the anomalous form श्वाविद instead of particularly interesting. He says, Bhûmikânda, Pas'usamgraha, vs. 34 ग्वाविद् शललशलल्यौ तल्लोन्यना शलली शलम् ।। The usual form staat is given in verse 11 of the same chapter. The fact proves that in Yâdavaprakasſa's times antêre was the recognised reading of the Âpastambiyas in Dh. Sû. I. 5, 17, 37. Of much greater importance is the close agreement of the Hairanyakes'a. Dharma-Sûtra with that of the Âpastambîyas. The Hairanyakes'as are, as I have shown elsewhere,* one of the later offshoots of the great Taittiriya S'âkhâ, and posterior to the Âpastambîyas. The greater portion of their collection of Sûtras is founded on Âpastamba's Kalpa.t The Hairanyakes'a S'rauta Sûtra, is, to judge from a collation of the first six Pras'nas, a very free recast of the Âpastambîya Srauta Sûtra. It is easy to recognise that the latter is the basis on which Satyâshâdha Hiranyakes'in reared his edifice. Most of the Sûtras agree partly, and some even fully word for word. There are, however, also numerous omissions, additions, and verbal changes, and the arrangement differs very frequently. In the sections on Dharma the agreement of the two Sâtras is much closer. It is so great that it is impossible to call the Hiranyakes'i-Sûtra an independent work. One can only speak of the various readings of the Hairanyakes'as. The details may be learnt from Appendix II. (below p. 117 f. f.) As the Hairanyakes'a school is a Sûtra Charana, which possesses nothing of its own but its Sûtras, it is evident that its Kalpa must date from the time of its separation from the Âpastambîyas. Hence, all readings in the Âpastambîya Dharmasûtra, which are also found in the Hairanyakes'a version, probably existed at the period of their secession, and the younger Sætra is one of the most valuable witnesses for the authenticity of the text of the older. the most of the old Under these circumstances the most important question is when the foundation of the Hairanyakes'a school took place. Though there is no direct historical evidence regarding that event, yet, the inscriptions of Southern India furnish a certain terminus ad quem, before which it must have taken place. Mr. Fleet's Pallava inscription, No. XV,f which on the evidence of * Sacred Books of the East, Vol. II, p. XXIII f. † This remark does not apply to the Grihya Sûtra, which appears to be connected with that of the Bhâradvâjas. According to the colophon in the Elphinstone College Ms. of the Hairangakes'a Kalpa, Class II No. 10, another section, which concludes the Kalpa, has been borrowed directly from the Bharadvâjas. | Indian Antiquary, Vol. V. p. 153, see also Mr. Fleet's Dynasties of the Kanarese Districts, p. 15 f.

·X1 CRITICAL INTRODUCTION, crtainty, it is not too much to say that there is no the characters must be assigned to the end of the fifth century or the beginning of the sixth, names among the donees the Hairanyakes'a Shashthikumara. It is, therefore, possible (leaving aside all speculative arguments) to assert positively, that the readings of Apastamba's Dharma-Satra, found in the Hairanyakes'a version, are le at least fourteen hundred years old. Probably, however, the secession of the Hairanyakes'as dates from much earlier times. It would be a curious accident, if the inscription just marked the period of the event, and if the fourth Sûtra Charana of the Taittiriyas were separated from the third* by an interval of more than 800 years. But, even if one other Sûtra text, the authenticity of which is better attested than that of the Âpastambîya Dharma-Sûtra. As regards the notes to the text, I have left out a good many variae lectiones, given in the first edition according to single Mss., which the consensus of the new materials proved to be valueless. I have added a few explanatory notes regarding abnormal forms and a few suggestions regarding such passages, which, I think, may be emended conjecturally. A full discussion of Âpastamba's language will be given elsewhere. It must suffice here, if I repeat what I have already stated in the Introduction to my translation that it is a medley of Vedic, classical and Prakritic forms, such as may be expected from a Yâjñika or Strotriya, "whose mouth, as irreverent Kavis say, resembles a cave or a thicket, where those poor deer, the solecisms, find shelter from the lion of grammar.” In conclusion, I have to thank Dr. Rost of the India Office and Dr. Laubmann of Munich for readily granting me access to the treasures of their libraries, as well as K. M. Chatfield Esq. for kindly admitting the second edition of the Âpastambîya Dharmasûtra into the Bombay Sanskrit Series. Professor J. Kirste and Mr. Schtscherbatski have kindly assisted me in reading the first proof, and Dr. E. Hultzsch has read the second. Coa Sacred Books of the East, p. XXIII-XXIV, XLIII.

·॥ अथापस्तम्बीयधर्मसूत्रं प्रारभ्यते ॥ १.१.१.१-१४. अथातः सामयाचारिकान्धर्मान्व्याख्यास्यामः ॥१॥ धर्मज्ञसमयः प्रमाणम् ॥२॥ वेदाश्च ॥३॥ चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः॥४॥ तेषां पूर्वः पूर्वो जन्मतः श्रेयान ॥ ५ ॥ अशूद्राणामदुष्टकर्मणामुपायनं वेदाध्ययनमन्याधेयं फलवन्ति च कर्माणि ॥६॥ शुश्रूषा शूद्रस्येतरेषां वर्णानाम् ॥ ७ ॥ पूर्वस्मिन्पूर्वस्मिन्वर्णे निःश्रेयसं भूयः ॥ ४ ॥ उपनयनं विद्यार्थस्य श्रुतितः सँस्कारः ॥ ९ ॥ सर्वेभ्यो वेदेभ्यः सावित्र्यनूच्यत इति हि ब्राह्मणम् ॥१०॥ तमसो वा एष तमः प्रविशति यमविद्वानुपनयते यश्चाविद्वानिति हि ब्राह्मणम् ॥११॥ तस्मिन्नभिजनविद्यासमुदेत समाहित संस्कारमीप्सेत् ॥ १२ ॥ तस्मॅिश्चैव विद्याकान्तमविप्रतिपन्ने धर्मेभ्यः ॥ १३॥ यस्माद्धर्मानाचिनोति स आचार्यः ॥१४॥ I. 1, 1, 3. N. U. and P. join this Sutra | I. 1, 1, 10. सर्वेभ्यो वै वेदेभ्यः G1, G. Us; with the preceding:-च om. Md. N; P. I. 1, 1, 9. श्रुतिविहतः G. U1. text and | I. 1, 1, 11. हि om. P. U, N., N. U; end of Sutra lost in G. U1. Com.; परश्रुतित: G. Us text. I. 1, 1, 12. समुपेतं Ma.

·२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.१.१.१५-३३. तस्मै न द्रुह्येकदाचन ॥ १५ ॥ स हि विद्यातस्तं जनयति ॥१६॥ तच्छ्रेष्ठं जन्म ॥ १७॥ शरीरमेव मातापितरौ जनयतः ॥ १७ ॥ वसनने ब्राह्मणमुपनयीत ग्रीष्मे राजन्य शरदि वैश्यं गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणं गर्भकादशेषु राजन्यं गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥ १९॥ अथ काम्यानि ॥२०॥ सप्तमे ब्रह्मवर्चसकामम् ॥ २१॥ अष्टम आयुष्कामम ॥ २२ ॥ नवमे तेजस्कामम् ॥२३॥ दशमेन्नाद्यकामम् ॥२४॥ एकादश इन्द्रियकामम् ॥ २५ ॥ द्वादशे पशुकामम ॥२६॥ आ षोडशाब्राह्मणस्यानात्यय आ द्वाविशात्क्षत्रियस्या चतुर्विः शावैश्यस्य यथा व्रतेषु समर्थः स्याद्यानि वक्ष्यामः ॥ २७ ॥ अतिक्रान्ते सावित्र्याः काल ऋतुं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्य चरेत् ॥२६॥ अथोपनयनम् ॥ २९॥ ततः संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् ॥३०॥ अथाध्याप्यः ॥ ३१ ॥ अथ यस्य पिता पितामह इत्यनुपेतौ स्यातां ते ब्रह्महसँस्तुताः॥३२॥ तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जयेत् ॥ ३३ ॥ I. 1, I, 15. द्रुह्येत P. U; M. U. text. I. 1, 1,21. P. and N. U. join Sutras 21-26. I. 1, 1, 27. P. and N. U. make यथा-व- क्ष्यामः a separate Sutra. हचान P. U.; ब्रह्महा Md, P. sec. man., N. U., Mr. U. I, Ga, G. Us; ब्रह्महण Mr. U. II; ब्रह्महसंस्कृताः G. U1. text and Com. I. 1, 1, 33. इति om. Md; च om. G. U1. MINS ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ३ १.१.१.३४-३६ । २.१-१२. तेषामिच्छतां प्रायश्चितम् ॥ ३४ ॥ यथा प्रथमेतिक्रम ऋतुरेव संवासरः ॥ ३५ ॥ अथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शनम् ॥३६॥१॥ १.१.२. प्रतिपूरुष संख्याय संवत्सरान्यावन्तोनुपेताः स्युः ॥१॥ सप्तभिः पावमानीभिर्यदन्ति यच्च दूरक इत्येताभिर्यजुःपवित्रेण सामपवित्रेणाङ्गिरसेनेति ॥२॥ अपि वा व्याहृतीभिरेव ॥३॥ अथाध्यायः॥४॥ अथ यस्य प्रपितामहादि नानुस्मयंत उपनयनं ते श्मशानसँ- स्तुताः॥५॥ तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जयेतेषामिच्छतां प्रा- यश्चित्तं द्वादशवर्षाणि त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्य चरेदथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शनं पावमान्यादिभिः॥६॥ अथ गृहमेधोपदेशनम् ॥७॥ नाध्यापनम् ॥८॥ ततो यो निर्वर्तते तस्य सँस्कारो यथा प्रथमेतिक्रमे ॥९॥ तत ऊर्ध्व प्रकृतिवत् ॥ १० ॥ उपेतस्साचार्यकुले ब्रह्मचारिवासः ॥११॥ अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि ॥ १२ ॥ I. 1, 2, 1. संख्यायां Ma; प्रतिपूर्ष G1; प्रतिपूर्छ ॥ G. U2. I. 1, 2, 2. यजुःप all Mss., सामपवित्रण N.U. I.1,2, 3. व्याहृतिभिरेव P., P.U, Mr. U. I and II, N. U, M. U.; एव om. P. U. I. 1, 2, 6. च om, P.U., N. U.; पावमान्या- दिभिरिति गतं पावमानादिभिः G1. I. 1, 2, 9. निवर्तते N., N. U., P. U., Mi. U. I and II, Md; अतिक्रमे om, Md. om.

·१.१.२.१३-३१. पादूनम् ॥१३॥ अर्धेन ॥ १४॥ त्रिभिर्वा ॥ १५॥ द्वादशावराय॑म् ॥१६॥ न ब्रह्मचारिणो विद्यार्थस्य परोपवासोस्ति ॥ १७॥ अथ ब्रह्मचर्यविधिः ॥१४॥ आचार्याधीनः स्यादन्यत्र पतनीयेभ्यः ॥ १९॥ हितकारी गुरोरप्रतिलोमयन्वाचा ॥२०॥ अधासनशायी ॥ २१ ॥ नानुदेश्यं भुञ्जीत ॥ २२ ॥ तथा झारलवणमधुमाँसानि ॥२३॥ अदिवास्वापी ॥२४॥ अगन्धसेवी ॥२५॥ मैथुनं न चरेत ॥२६॥ उत्सन्नश्लाघः ॥ २७ ॥ अङ्गानि न प्रक्षालयीत ॥२८॥ प्रक्षालयीत वशुचिलिप्तानि गुरोरसंद” ॥ २९ ॥ नाप्सु श्वाघमानः स्नायाद्यदि स्नायाद्दण्डवप्लवेत् ॥ ३०॥ जटिलः ॥ ३१ ॥ I. 1, 2, 13. पादोनं Md, P., N. U. Com., but add क्षारादीनि गृह्ये गतानि; तथा om. Mr. UI., (all prima manu), M. U. G. U2, text and Com.; N. secundar manu in I. 1, 2, 24. दिवास्वापी दिवा स्वप्यात् G. U1. margin; but see the Com. I. 1,2,27. श्लाघ्यो P. 1. 1, 2, 14. stari P. pri. man., P. U., I. 1, 2, 28. The southern Mss. give in. N.; but see the Com. variably क्षक I. 1, 2, 16. द्वादशवरायम् N.; °शावरार्धम् I. 1, 2, 29. असंदर्शने N.,N.U.,G. 2, Md. P.U. I. 1, 2, 30. यदि-प्लवेत् om. G. U 1,2,3, I. 1, 2, 22. नानुद्देश्यं N., G. Us. Gi, but the Com. of G. U1 has the I. 1, 2,23. M. U., G. Ui om. the Sutra, explanation. for क्षले.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ५ १.१.२.३२-४१।३.१-८, शिखाजटो वा वापयेदितरान् ॥ ३२ ॥ मौजी मेखला त्रिवृद्राह्मणस्य शक्तिविषये दक्षिणावृत्तानाम् ॥३३॥ ज्या राजन्यस्य ॥ ३४॥ मौजी वायोमिश्रा ॥ ३५ ॥ आवीसूत्रं वैश्यस्य ॥ ३६॥ सैरी तामली वेयेके ॥ ३७ ॥ पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य नैय्यग्रोधस्कन्धजोवाङग्रो राजन्यस्य बादर औदुम्बरो वा वैश्यस्य वाहों दण्ड इत्यवर्णसंयोगेनैक उपदिशन्ति ॥ ३०॥ वासः ॥ ३९॥ शाणीक्षौमाजिनानि ॥ ४०॥ कषायं चैके वस्त्रमुपदिशन्ति ॥ ४१ ॥२॥ १.१.३. माञ्जिष्ठ राजन्यस्य ॥१॥ हारिद्रं वैश्यस्य ॥२॥ हारिणमैणेयं वा कृष्णं ब्राह्मणस्य ॥३॥ कृष्णं चेदनुपस्तीर्णासनशायी स्यात् ॥ ४॥ रौरव राजन्यस्य ॥ ५ ॥ बस्ताजिनं वैश्यस्य ॥६॥ आविक सार्ववर्णिकम् ॥ ७॥ कम्बलश्च ॥६॥ I. 1, 2, 32. वा om. Md, G. U; शिखाजटो | I. 1, 2, 38. उदुम्बर: Md. वातारान् G. U1; शिखाजयेदितरान् G1. I. 1, 3, 1. G. U.2.3 join Sutaras 1-2. I. 1, 2, 36. आवि. P. sec. m., G. U2 I. 1, 3, 3. कृष्णाजिनं Md. text., Mr..U. I. pr. m. I. 1, 3, 8. The southern Mss. spell I. 1, 2, 37. तामरी C. U2,3; तमली Gi.

·१.१.३.९-२६. ब्रह्मवृद्धिमिच्छन्नजिनान्येव वसीत क्षत्रवृद्धिमिच्छन्वस्त्राण्येवोभय- वृद्धिमिच्छन्नुभयमिति हि ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥ अजिनं वेवोतरं धारयेत् ॥१०॥ अनृतदर्शी ॥ ११॥ सभाः समाजाँश्चागन्ता ॥ १२ ॥ अजनवादशीलः॥१३॥ रहःशीलः ॥ १४॥ गुरोरुदाचारेष्वकर्ता खैरिकर्माणि ॥१५॥ खीभिर्यावदर्थसंभाषी ॥१६॥ मृदुः॥१७॥ शान्तः॥१८॥ दान्तः॥१९॥ हीमान् ॥२०॥ दृढधृतिः ॥२१॥ अग्लाँस्नुः ॥२२॥ अक्रोधनः ॥२३॥ अनसूयुः ॥२४॥ सर्व लाभमाहरन्गुरवे सायं प्रातरमत्रेण भिक्षाचर्य चरेनिक्षमा- णोन्यत्रापपात्रेभ्योभिशस्ताञ्च ॥२५॥ स्त्रीणां प्रत्याचक्षाणानाँ समाहितो ब्रह्मचारीष्टं दत हुतं प्रजां L 1, 3, 10. उत्तरे P., उत्तरीयं P.U. text. I. 1, 3,13. अजनवादनशील: G. U. 1. 1, 3, 15. स्वैरकर्माणि P., P. U., Md., M. U. text and Com., Mr. U. I. and in the text, but give them afterwards once more separately; M. U. joins Sutras 20-21. I. 1, 3, 22. अग्लॉस्कुः P. sec. m.; अग्लास्नुः Md., G1, G. U1 text. I. 1, 3, 24. अनसूयः Md., G. U2. I. 1, 3, 16. यावदर्थ Md. I.1, 3, 17. G. U23 join Sutras 17-24 ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.१.३.२७-४५. पशून्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं वृते । तस्मादु ह वै ब्रह्मचारिसंघं चरन्तं न प्रत्याचक्षीतापि हैप्वेवंविध एवंव्रतः स्यादिति हि ब्राह्म- णम् ॥२६॥ नानुमानेन भैक्षमुच्छिष्टं दृष्टश्रुताभ्यां तु ॥२७ ॥ भवत्पूर्वया ब्राह्मणो भिक्षेत ॥ २४ ॥ भवन्मध्यया राजन्यः ॥२९॥ भवदन्यया वैश्यः ॥३०॥ तासमाहृत्योपनिधायाचार्याय प्रब्रूयात् ॥ ३१॥ तेन प्रदिष्टं भुञ्जीत ॥ ३२॥ विप्रवासे गुरोराचार्यकुलाय ॥ ३३ ॥ तैविप्रवासेन्येभ्योपि श्रोत्रियेभ्यः ॥ ३४ ॥ नात्मप्रयोजनश्चरेत् ॥ ३५॥ भुक्त्वा स्वयममत्रं प्रक्षालयीत ॥३६॥ न चोच्छिष्टं कुर्यात् ॥३७॥ अशक्तौ भूमौ निखनेत् ॥ ३ ॥ अप्सु वा प्रवेशयेत् ॥ ३९॥ आर्याय वा पर्यवदध्यात् ॥ ४० ॥ अन्तर्धिने वा शूद्राय ॥ ४१॥ प्रोषितो भैक्षादग्नौ कृत्वा भुञ्जीत ॥ ४२ ॥ भैदा हविषा सँस्तुतं तत्राचार्यों देवतार्थे ॥ ४३ ॥ आहवनीयार्थे च ॥ ४४॥ तं भोजयित्वा ॥ ४५ ॥३॥ I. 1, 3,26. हि om. N., N. U., P. U., Mr. U. I. II, G. Us. I. 1, 3, 28. भिक्षेत् P. U., N. U. I1, 3,30. भवदुत्तरया G1. I. 1, 3,32. प्रतिदिष्टं Gi. I. 1, 3,38. अशक्तो Md., N., G. U३. I. 1, 3, 40. परिदध्यात् Md.; आचार्याय Gi. I. 1, 3, 43. हविषा संस्कृतं G. U2, text and Com.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.१.४.१-१९. १.१.४. यदुच्छिष्टं प्राआति ॥१॥ हविरुच्छिष्टमेव तत् ॥ २ ॥ यदन्यानि द्रव्याणि यथालाभमुपहरति दक्षिणा एव ताः ॥३॥ स एष ब्रह्मचारिणो यज्ञो नित्यमततः ॥४॥ न चास्मै श्रुतिविप्रतिषिद्धमुच्छिष्टं दद्यात् ॥ ५ ॥ यथा क्षारलवणमधुमाँसानीति ॥ ६ ॥ एतेनान्ये नियमा व्याख्याताः ॥ ७॥ श्रुतिर्हि बलीयस्यानुमानिकादाचारात ॥४॥ दृश्यते चापि प्रवृतिकारणम् ॥९॥ प्रीतिर्युपलभ्यते ॥ १०॥ पितुज्येष्ठस्य च भ्रातरुच्छिष्टं भोक्तव्यम् ॥ ११ ॥ धर्मविप्रतिपत्तावभोज्यम् ॥ १२ ॥ सायं प्रातरुदकुम्भमाहरेत् ॥ १३ ॥ सदारण्यादेधानाहृत्याधो निदध्यात ॥१४॥ नास्तमिते समिद्धारो गच्छेत् ॥ १५ ॥ अग्निमिवा परिसमूह्य समिध आदध्यात्सायं प्रातर्यथोपदे- शम् ॥१६॥ सायमेवाग्निपूजेत्येके ॥१७॥ समिद्धमग्निं पाणिना परिसमूहन्न समूहन्या ॥१॥ मातु याथाकामी ॥ १९॥ I. 1, 4, 1. M. U. and G. Up give, (the I. 1, 4, 3. तदन्यानि N., यदा G. Us. former somewhat indistinctly) Hara I. 1, 4, 4. स एव N. U., N. datta's reading TT TT, the other Mss., I. 1, 4, 5. प्रदद्यात् Md., श्रुति' om. G1. except G. U3, which has an abnormal sign, read प्राभाति. The form is Pra- | I. 1, 4, 6. माँसादीनि इति P. U.; मांसानि ।। kritic. Similarly the Pali Fet presupposes a Sanskrit form प्रश्न:- I. 1, 4, 18. समूहिन्या G. Us. text. " pr. m. Ma.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.१.४.२०-२९।२.५.१-६. नाभ्युदकशेषेण वृथाकर्माणि कुर्वीताचामेवा ॥२०॥ पाणिसंक्षुब्धेनोदकेनेकपाण्यावर्जितेन च नाचामेत् ॥ २१॥ स्वप्नं च वर्जयेत् ॥ २२॥ अथाहरहराचार्य गोपायेद्धर्मार्थयुक्तैः कर्मभिः ॥२३॥ स गुन्वा संविशन्ब्रूयाद्धर्मगोपायमाजूगुपमहमिति ॥ २४ ॥ प्रमादादाचार्यस्य बुद्धिपूर्व वा नियमातिक्रम रहसि बोध- येत् ॥ २५॥ अनिवृत्तौ स्वयं कर्माण्यारभेत ॥२६॥ निवर्तयेहा ॥२७॥ अथ यः पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी तमाहुर्न खपितीति ॥ २६ ॥ स य एवं प्रणिहितात्मा ब्रह्मचार्यत्रैवास्य सर्वाणि कर्माणि फल- वन्यवाप्तानि भवन्ति यान्यपि गृहमेधे ॥ २९ ॥ ४ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने प्रथमः पटलः समाप्तः ॥ १. २. ५. नियमेषु तपःशब्दः ॥१॥ तदतिक्रमे विद्याकर्म निःस्रवति ब्रह्म सहापत्यादेतस्मात् ॥ २॥ कर्तपत्यमनायुष्यं च ॥३॥ तस्मादृषयोवरेषु न जायन्ते नियमातिक्रमात ॥४॥ श्रुतर्षयस्तु भवन्ति केचित्कर्मफलशेषेण पुनःसंभवे ॥ ५ ॥ यथा श्वेतकेतुः ॥६॥ I. 1, 4, 21. उदकेन om. Md.; च नाप्याचामेत् | I. 1, 4, 25. नियमातिक्रमिणं Md; वा om. P. U.; च न त्वाचामेत् N.U.; 'वर्जितेना. G. Us. चामेत् P. I. 2, 5, 3. गर्तपत्यम् Md., N. U; भर्त' P. L. 1, 4, 23. तथा Md. pr. m. 0.2 ·१० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.२.५.७-२०. यत्किंच समाहितो ब्रह्म प्याचार्यादुपयुके ब्रह्मवदेव तस्मिन्फलं भवति ॥७॥ अथो यत्किंच मनसा वाचा चक्षुषा वा संकल्पयन्ध्यायत्याहा- भिविपश्यति वा तथैव तद्भवतीत्युपदिशन्ति ॥४॥ गुरुप्रसादनीयानि कर्माणि स्वस्ययनमध्ययनसंवृत्तिरिति ॥९॥ अतोन्यानि निवर्तन्ते ब्रह्मचारिणः कर्माणि ॥१०॥ खाध्यायधृग्धर्मरुचिस्तपस्व्यूजुर्मूदुः सिध्यति ब्रह्मचारी ॥ ११ ॥ सदा महान्तमपररात्रमुत्थाय गुरोस्तिष्ठन्मातरभिवादमभिवाद- यीतासावहं भो इति ॥ १२ ॥ समानग्रामे च वसतामन्येषामपि वृद्धतराणां प्राक्मातरा- शात ॥ १३ ॥ प्रोष्य च समागमे ॥ १४॥ वर्गमायुश्चेप्सन् ॥१५॥ दक्षिणं बाहुँ श्रोत्रसमं प्रसार्य ब्राह्मणोभिवादयीतोरःसम राजन्यो मध्यसमं वैश्यो नीचैः शूद्रः प्राञ्जलिम् ॥१६॥ प्लावनं च नानोभिवादनप्रत्यभिवादने च पूर्वेषां वर्णानाम्॥१७॥ उदिते वादित्य आचार्येण समेत्योपसंग्रहणम ॥१४॥ सदैवाभिवादनम् ॥१९॥ उपसंग्राह्य आचार्य इत्येके ॥२०॥ I.2, 5, 7.किंचिMd., N. U.; ब्रह्माप्या P. U., G. US,'ब्रह्म पाचाG1; but see the Com. I. 2, 5, 8. अथ G1; अतो-Md. sec. m.; both at om. Md.; second at om. N. U. I. 2, 5, 9. इति is.joined with the following Sutra in P.'U., N. U.; M. U., and Mr. U. I sec. m. I. 2, 5, 10. इत्येतेभ्यो P. U., N. U. I. 2, 5, 13. अन्यानामपि G. Us. I. 2, 5, 16. प्राञ्जलिम् Haradatta (see the Com.) and M. U., all the others प्राजfe:, which P. U., N. U., Mr. V. I, II 'make a separate Sutra. I.2,5, 18. ह्यादित्ये N. U. -- ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ११ १.२.५.२१-२६।६.१-११. दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादमधस्तादभ्यधिमृश्य सकुष्ठिकमुप- संगृह्णीयात् ॥ २१ ॥ उभाभ्यामेवोभावभिपीडयत उपसंग्राह्यावित्येके ॥२२ ॥ सर्वाहँ सुयुक्तोध्ययनादनन्तरोध्याये ॥ २३ ॥ तथा गुरुकर्मसु ॥ २४॥ मनसा चानध्याये ॥२५॥ आहूताध्यायी च स्यात् ॥ २६ ॥ ५ ॥ १. २.६. सदा निशायां गुरु संवेशयेत्तस्य पादौ प्रक्षाल्य संवाह्य ॥ १ ॥ अनुज्ञातः : संविशेत ॥२॥ न चैनमभिप्रसारयीत ॥३॥ न खवायाँ सतोभिप्रसारणमस्तीत्येके ॥ ४ ॥ न चास्य सकाशे संविष्टो भाषेत ॥५॥ अभिभाषितसवासीनः प्रतिब्रूयात् ॥६॥ अनूत्थाय तिष्ठन्तम् ॥ ७॥ गच्छन्तमनुगच्छेत् ॥ ॥ धावन्तमनुधावेत् ॥ ९॥ न सोपानद्वेष्टितशिरा अवहितपाणिर्वासीदेत् ॥ १०॥ अध्वापन्नस्तु कर्मयुक्तो वासीदेत ॥ ११ ॥ I. 2, 5, 23. संयुक्तो N. U.; अध्यायेत्. Gi, M. U, G. U2. Haradatta declares (see the Com.) this to be the usual reading. It owes its origin to a faulty doubling of the initial of the next Sûtra. I..2, 5, 24. गुरुकर्मसु च G. Us. I.2,6, 1.G. Us. join Sutras 1-2. I. 2,6,2. संनिवेशयेत् Md. I.2, 6, 7. अनुत्थाय Gi, N., M. U.. text; M. U. Com. अनूत्थाय. I. 2, 6, 8. G. U2,3. join this $. with the next, but G. U1,3 say in the Com. on S. 7. उत्तरे द्वे सूत्रे स्पष्टार्थे. I. 2, 6, 10. 'शिरावहित M. U. text, ·१२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.२.६.१२-३३. न चेदुपसीदेत ॥ १२॥ देवमिवाचार्यमुपासीताविकथयन्नविमना वाच॑ शुश्रूषमाणोस्य अनुपस्थकृतः ॥१४॥ ॥१३॥ अनुवाति वीतः ॥ १५॥ अप्रतिष्टब्धः पाणिना ॥१६॥ अनपश्रितोन्यत्र ॥ १७॥ यज्ञोपवीती विवस्त्रः॥१॥ अधोनिवीतस्वेकवस्त्रः ॥ १९ ॥ अभिमुखोनभिमुखम् ॥२०॥ अनासन्नोनतिदूरे ॥२१॥ यावदासीनो बाहुभ्यां प्रामुयात् ॥ २२ ॥ अप्रतिवातम् ॥ २३॥ एकाध्यायी दक्षिणं बाहुं प्रत्युपसीदेत् ॥ २४ ॥ यथावकाशं बहवः ॥ २५ ॥ तिष्ठति च नासीतानासनयोगविहिते ॥२६॥ आसीने च न संविशेत् ॥ २७ ॥ चेष्टति च चिकीर्षस्तच्छक्तिविषये ॥ २८ ॥ न चास्य सकाशेन्वक्स्थानिनमुपसंगृह्णीयात् ॥ २९ ॥ गोत्रेण वा कीर्तयेत् ॥ ३०॥ न चैनं प्रत्युत्तिष्ठेदनूतिष्ठेद्वा ॥३१॥ अपि चेतस्य गुरुः स्यात् ॥ ३२ ॥ देशाचासनाच्च सँसर्पेत् ॥ ३३ ॥ I.2,6, 15. वाते add P. U., Mr. U.I, II, M. U. N., P. I.2,6,21.च add P. sec. m.,G. U2. I. 2,6, 28, Haradatta conjectures चिकी. त्, see the Com. I. 2, 6, 29. स्थानिन उप Md., N. U. I. 2,6,31. N. U.,G. Us join S. 31-32.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १३ १.२.६.३४-३८ । ७.१-१५. नाम्ना तदन्तेवासिनं गुरुमप्यात्मन इत्येके ॥ ३४॥ यस्मिस्वनाचार्यसंबन्धाद्वौरवं वृतिस्तस्मिन्नन्वक्स्थानीयेप्याचार्य- स्य ॥ ३५ ॥ भुकावा चास्य सकाशे नानूत्थायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् ॥३६॥ आचामेवा ॥ ३७॥ किं करवाणीत्यामन्त्य ॥३॥६॥ १.२.७. उत्तिष्ठेतूष्णीं वा ॥१॥ नापपर्यावर्तेत गुरोः प्रदक्षिणीकृत्यापेयात ॥२॥ न प्रेक्षेत नमाँ स्त्रियम् ॥३॥ ओषधिवनस्पतीनामाच्छिद्य नोपजिभ्रेत् ॥ ४ ॥ उपानही छत्तं यानमिति च वर्जयेत् ॥ ५॥ न स्मयेत ॥६॥ यदि स्मयेतापिगृह्य स्मयेतेति हि ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥ नोपजिस्त्रियं मुखेन ॥ ७ ॥ न हृदयेन प्रार्थयेत् ॥ ९॥ नाकारणादुपस्पृशेत् ॥१०॥ रजस्वलो रक्तदन्सत्यवादी स्यादिति हि ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥ यां विद्यां कुरुते गुरौ तेप्यस्याचार्या ये तस्यां गुरोर्वश्याः ॥१२॥ यानन्यान्पश्यतोस्योपसंगृह्णीयातदा वेत उपसंग्राह्याः ॥१३॥ गुरुसमवाये भिक्षायामुत्पन्नायां यमनुबद्धस्तदधीना भिक्षा ॥१४॥ समावृतो मात्रे दद्यात् ॥ १५॥ I. 2, 6, 36. भुक्त्वा चास्य om. G1; चाचार्यस I. 2. 7, 7. हि om. all except Md. and Gi, GU3. Mr. U. I, II. I. 2, 7, 2. नोपपर्यावर्तत G1, G. U2 text. I. 2, 7, 11. हि om. all except Md., G.1, I.2, 7, 5. च om. M. U., P. U., N. U., M. U.,G. U2 Mr. U. I, II, P. I. 2, 7,13. तदा om. Md.,G; अस्य om. Gi.

·१४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १. २. ७.१६-३१।८.१-२. माता भर्तारं गमयेत् ॥१६॥ भर्ता गुरुम् ॥ १७ ॥ धर्मकृत्येषु वोपयोजयेत् ॥ १॥ कृत्वा विद्यां यावती शनुयावेददक्षिणामाहरेद्धर्मतो यथा- शक्ति ॥ १९॥ विषमगते त्वाचार्य उग्रतः शूद्रतो वाहरेत् ॥ २० ॥ सर्वदा शूद्रत उग्रतो वाचार्यार्थस्याहरणं धार्म्यमित्येके ॥२१॥ दखा च नानुकथयेत् ॥ २२ ॥ कृत्वा च नानुस्मरेत ॥२३॥ आत्मप्रशंसां परगर्हामिति च वर्जयेत् ॥ २४ ॥ प्रेषितस्तदेव प्रतिपद्येत ॥२५॥ शास्तुश्चानागमाइतिरन्यत्र ॥ २६ ॥ अन्यत्रोपसंग्रहणादुच्छिष्टाशनाच्चाचार्यवदाचार्यदारे वृत्तिः॥२७॥ तथा समादिष्टेध्यापयति ॥२७॥ वृद्धतरे च सब्रह्मचारिणि ॥ २९ ॥ उच्छिष्टाशनवर्जमाचार्यवदाचार्यपुत्रे वृतिः ॥ ३० ॥ समावृतस्याप्येतदेव सामयाचारिकमेतेषु ॥ ३१ ॥ ७ ॥ १. २. . यथा ब्रह्मचारिणो वृतम् ॥१॥ माल्यालिप्तमुख उपलिमकेशश्मश्रुरतोभ्यतो वेष्टित्युपवेष्टिती काञ्चुक्युपानही पादुकी ॥२॥ I. 2, 7, 21. सर्वथा N. U., Md.; धार्मम् Md.; | I. 2, 8, 2. पादुकी om. N. U, and adds in धर्म्यम् G1. Haradattar knew the latter the Com. पादुकीति पाठे, which latter reading, see the Com. words no other copy of the U. has. I. 2, 7, 25. तदेव N. U.; Md. Haradatta seenis to know a reading I. 2,7,26. अन्यत्र om. P., N.,N. U., Gl. कञ्चुकोपानही, but. calls that, given 1.2, 7, 28, समादिष्टो Gr, G..Us, M. U. above, the प्रसिद्धः पाठः, see the Com. 1- ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.२.८.३-२१. उदाचारेषु चास्यैतानि न कुर्यात्कारयेद्वा ॥३॥ खैरिकर्मसु च ॥ ४॥ यथा दन्तप्रक्षालनोत्सादनावलेखनानीति ॥ ५॥ तद्व्याणां च न कथयेदात्मसंयोगेनाचार्यः॥६॥ स्नातस्तु काले यथाविध्यभिहतमाहूतोभ्येतो वा न प्रतिसँहरे- दियेके ॥७॥ उच्चस्तरां नासीत ॥७॥ तथा बहुपादे ॥९॥ सर्वतः प्रतिष्ठिते ॥१०॥ शय्यासने चाचरिते नाविशेत् ॥ ११ ॥ यानमुक्तोध्वन्यन्वारोहेत ॥ १२ ॥ सभानिकषकटखस्तराँश्च ॥ १३ ॥ नानभिभाषितो गुरुमभिभाषेत प्रियादन्यत् ॥ १४ ॥ व्युपतोदव्युपजावव्यभिहासोदामन्त्रणनामधेयग्रहणप्रेषणानीति गुरोर्वर्जयेत् ॥१५॥ आपद्यर्थ ज्ञापयेत् ॥१६॥ सह वसन्सायं प्रातरनाहूतो गुरुं दर्शनार्थो गच्छेत् ॥ १७ ॥ विप्रोष्य च तदहरेव पश्येत् ॥ १० ॥ आचार्यमाचार्यसंनिपाते प्राचार्यायोपसंगृह्योपसंजिघृक्षेदाचार्यम् प्रतिषेधेदितरः ॥२०॥ ॥ १९ ॥ लुप्यते पूजा चास्य सकाशे ॥ २१ ॥ L2, 8, 5. लेखादीनिति G. Us, °दिति G. U. 12,8,15,ध्यपजापP..P.U.,N..N.U. G. U1,2,3, but see the Com. I. 2, 8, 19. प्राचार्योपसंगृह्य N. U., G. UP, but see the Com.

·१६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १. २.८.२२-३० । ३.९.१-५. मुहूँश्चाचार्यकुलं दर्शनार्थों गच्छेद्यथाशत्यधिहस्यमादायापि दन्तप्रक्षालनानीति ॥ २२॥ तस्मिन्गुरोर्वृतिः ॥ २३॥ पुत्रमिवैनमनुकाङ्क्षन्सर्वधर्मेष्वनपच्छादयमानः सुयुक्तो विद्या ग्राहयेत् ॥२४॥ न चैनमध्ययनविघ्नेनात्मार्थेषूपरुन्ध्यादनापत्सु ॥ २५ ॥ अन्तेवास्यनन्तेवासी भवति विनिहितात्मा गुरावनैपुणमापद्य- मानः ॥२६॥ आचार्योप्यनाचार्यों भवति श्रुतात्परिहरमाणः ॥२७॥ अपराधेषु चैनँ सततमुपालभेत ॥२४॥ अभित्रास उपवास उदकोपस्पर्शनमदर्शनमिति दण्डा यथामा- त्रमा निवृत्तेः ॥ २९॥ निवृत्तं चरितब्रह्मचर्यमन्येभ्यो धर्मेभ्योनन्तरो भवेत्यतिसृजेत् ॥३०॥ ॥॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने द्वितीयः पटलः समाप्तः॥ १.३. ९. श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्य मासं प्रदोषे नाधीयीत ॥१॥ तैष्यां पौर्णमास्याँ रोहिण्यां वा विरमेत् ॥२॥ अर्धपञ्चमाँश्चतुरो मासानित्येके ॥३॥ निगमेवध्ययनं वर्जयेत् ॥ ४ ॥ आनडुहेन वा शकृत्पिण्डेनोपलिधीयीत ॥ ५॥ I. 2, 8, 22. मुहुँचा N.; मुहुंचा G. Us; the Com. on S. 22 shows, that the अपिहस्त्यम् G. U१,३, अभिह Gi sec. words are an interpolation. m., अपि वा G. Us. The Devanagari I. 2, 8, 24. अनुपधादयमान: Md., अनव copies of the U. and Md. insert after G. U2. Com. this S., मातरं पितरमाचार्यमग्रीश्च गृहाणि | I. 2, 9, 5. लिप्याधीयीत G. U. text, मेन- च रिक्तपाणिनॊपगच्छेद्राजानं चेन श्रुतमिति धीयीत G. Us. with the remark Ton, but the end of ·आपस्तम्वीयधर्मसूत्रम्. १७ १.३.९.६-२३. श्मशाने सर्वतः शम्याप्रासात् ॥ ६ ॥ ग्रामेणाध्यवसिते क्षेत्रेण वा नानध्यायः ॥७॥ ज्ञायमाने तु तस्मिन्नेव देशे नाधीयीत ॥४॥ श्मशानवच्छूद्रपतितौ ॥९॥ समानागार इत्येके ॥१०॥ शूद्रायां तु प्रेक्षणप्रतिप्रेक्षणयोरेवानध्यायः ॥ ११ ॥ तथान्यस्याँ स्त्रियां वर्णव्यतिक्रान्तायां मैथुने ॥ १२ ॥ ब्रह्माध्येष्यमाणो मलवद्वाससेच्छन्संभाषितुं ब्राह्मणेन संभाष्य तया संभाषेत । संभाष्य तु ब्राह्मणेनैव संभाष्याधीयीत । एवं तस्याः प्रजानिःश्रेयसम् ॥ १३ ॥ अन्तःशवम् ॥१४॥ अन्तश्चाण्डालम्॥ १५ ॥ अभिनिहतानां तु सीम्यनध्यायः ॥ १६ ॥ संदर्शने चारण्ये ॥ १७॥ तदहरागतेषु च ग्रामं बाह्येषु ॥ १ ॥ अपि सासु ॥ १९॥ संधावनुस्तनिते रात्रिम् ॥ २० ॥ स्वप्नपर्यान् विद्युति ॥ २१ ॥ उपव्युषं यावता वा कृष्णाँ रोहिणीमिति शम्यामासाविजानीया- देतस्मिन्काले विद्योतमाने समदोषमहरनध्यायः॥२२॥ दहेपररात्रे स्तनयिलुना ॥ २३ ॥ I. 2, 9, 7. ग्रामेण वा G. U2. text. I. 2, 9, 14-15. M. U. joins these two Sutras. I.2, 9, 16. अभिनिहतानां G1, G. Ud, text and Com. I. 2, 9, 21. स्वप्नपर्यन्तं Md., N., G. U2, which latter has also fagra; see the Com. I. 2, 9, 23. दहरे N. U., दः P. sec. m., ह्रदे Gi. pr. m.

·१८ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.३.९.२४-२८।१०.१-१४. अर्ध्वमर्धरात्रादित्येके ॥ २४॥ गवां चावरोधे ॥२५॥ वध्यानां च यावता हन्यन्ते ॥२६॥ पृष्ठारूढः पशूनां नाधीयीत ॥ २७ ॥ अहोरात्रावमावास्यासु ॥२८॥९॥ १. ३.१०. चातुर्मासीषु च ॥१॥ वैरमणो गुरुष्वष्टाक्य औपाकरण इति व्यहाः ॥२॥ तथा संबन्धेषु ज्ञातिषु ॥३॥ मातरि पितर्याचार्य इति द्वादशाहाः ॥४॥ तेषु चोदकोपस्पर्शनं तावन्तं कालम् ॥ ५ ॥ अनुभाविनां च परिवापनम् ॥ ६॥ न समावृता वपेरनन्यत्र विहारादित्येके ॥७॥ अथापि ब्राह्मणम् । रिक्तो वा एषोनपिहितो यन्मुण्डस्तस्यैतद- पिधानं यच्छिखेति ॥८॥ सत्तेषु तु वचनाद्वपन शिखायाः ॥ ९ ॥ आचार्य त्रीनहोरात्रानित्येके ॥१०॥ श्रोत्रियसँस्थायामपरिसंवत्सरायामेकाम् ॥ ११॥ सब्रह्मचारिणीत्येके ॥ १२ ॥ श्रोत्रियाभ्यागमेधिजिगाँसमानोधीयानो वानुज्ञाप्याधीयीत॥१३॥ अध्यापयेवा ॥१४॥ I. 2, 9, 26. यावता वा Md., G. U3. text. I. 3, 10, 2. वैरमणे P. pr. m., औपरण इति द्वादशाहा: GH, त्रियहा: G. U.; see the Com. L. 3, 10, 6. परीवापनम् G. US, Gi. I. 3,10,8. हवा ए°Md. I. 3, 10, 9. G. U1;joins sutras 8-9 but has also a separate Com. on S. 9; P., P. U. join S. 9-10. I. 3, 10, 11, एकाहम् G. U1. text. L3,10, 13. N.U. joins sutras 13-14 and 15-16.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १९ १.३.१०.१५-३०।११.१-३. गुरुसंनिधौ चाधीहि भो इत्युक्वाधीयीत ॥ १५ ॥ अध्यापयेता ॥१६॥ उभयत उपसंग्रहणमधिजिगाँसमानस्याधीत्य च ॥१७॥ अधीयानेषु वा यत्रान्यो व्यवेयादेतमेव शब्दमुत्सृज्याधीयीत॥१४॥ श्वगर्दभनादाः सलावृक्येकसृकोलूकशब्दाः सर्वे वादित्रशब्दा रो- दनगीतसामशब्दाश्च ॥ १९ ॥ शाखान्तरे च साम्नामनध्यायः ॥ २० ॥ सर्वेषु च शब्दकर्मसु यत्र सँसृज्येरन् ॥ २१ ॥ छर्दयित्वा स्वप्नान्तम् ॥ २२ ॥ सर्पिर्वा प्राश्य ॥२३॥ पूतीगन्धः ॥२४॥ शुक्तं चात्मसंयुक्तम् ॥२५॥ प्रदोषे च भुत्वा ॥२६॥ मोदकयोश्च पाण्योः ॥२७॥ प्रेतसंकृतं चान्नं भुक्का समदोषमहरनध्यायः ॥२६॥ आ च विपाकात् ॥ २९ ॥ अश्राद्धेन तु पर्यवदध्यात् ॥ ३०॥ १० ॥ १.३.११. काण्डोपाकरणे चामातृकस्य ॥१॥ काण्डसमापने चापितृकस्य ॥२॥ मनुष्यप्रकृतीनां च देवानां यज्ञे भुलेोत्येके ॥३॥ I. 3, 10, 19. सालाटक्ये Gi, but see the | I. 3, 10, 24. पूतिगन्धः ॥ Dev. Mss. (ex cept P. sec. m.) and G. U1,2. I. 3, 10, 21.च om. G, U.1,3. I. 3, 11, 3. देवानां च Md. Com.

·२० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.३.११.४-२२. पर्युषितैस्तण्डुलैराममाँसेन च नानध्यायः ॥ ४ ॥ तथौषधिवनसतिमूलफलैः ॥ ५ ॥ याकाण्डमुपाकुर्वीत यस्य चानुवाक्यं कुर्वीत न तत्तदहरधी- यीत ॥६॥ उपाकरणसमापनयोश्च पारायणस्य तां विद्याम् ॥ ७ ॥ वायुर्घोषवान्भूमौ वा तृणसंवाहो वर्षति वा यत्र धाराः प्रव- हेत॥ ॥ ग्रामारण्ययोश्च संधौ ॥९॥ महापथे च ॥१०॥ विमोष्य च समध्ययनं तदहः ॥ ११ ॥ खैरिकर्मसु च ॥ १२॥ यथा पादप्रक्षालनोत्सादनानुलेपनाणीति ॥ १३ ॥ तावन्तं कालं नाधीयीताध्यापयवा ॥१४॥ संध्योः ॥१५॥ तथा वृक्षमारूढः ॥१६॥ अप्सु चावगाढः ॥१७॥ नक्तं चापावृते ॥ १॥ दिवा चापिहिते ॥ १९॥ अविहितमनुवाकाध्ययनमाषाढवासन्तिकयोः ॥२०॥ नित्यप्रश्नस्य चाविधिना ॥ २१ ॥ तस्य विधिः ॥ २२॥ I. 3, 11, 12. स्वैरक° Mr. U. I, II. अनुलेपनानि P. sec. m., M. U; N., GI 13, 11, 13. °सादनावलेखनानीति G. Us Mr. U. I., II. नोत्सर्जनानुलेपणानीति G. UP, नोत्से- I. 3, 11, 17. वावगाढः Md. चनानलेपनातीति G.U. अवलेपनानि Md..

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २१ १.३.११.२३-३६. अकृतप्रातराश उदकान्तं गवा प्रयतः शुचौ देशेधीयीत यथाध्या- यमुत्सृजन्वाचा ॥२३॥ मनसा चानध्याये ॥२४॥ विद्युति चाभ्यगायाँ स्तनयित्नावप्रायत्ये प्रेतान्ने नीहारे च मानसं परिचक्षते ॥२५॥ श्राद्धभोजन एवैके ॥२६॥ विद्युत्स्तनयिनुर्वृष्टिश्चापतौ यत्र संनिपतेयुस्त्यहमनध्यायः ॥२७॥ यावद्भूमिटुंदकत्येके ॥२४॥ एकेन द्वाभ्यां वैतेषामाकालम् ॥ २९॥ सूर्याचन्द्रमसोऽहणे भूमिचलेपखान उल्कायामव्युत्पाते च स- वासां विद्याना सार्वकालिकमाकालम् ॥ ३० ॥ अभ्रं चापौ सूर्याचन्द्रमसोः परिवेष इन्द्रधनुः प्रतिसूर्यमत्स्यश्च वाते पूतीगन्धे नीहारे च सर्वेष्वेतेषु तावन्तं कालम् ॥ ३१ ॥ मुहूर्त विरते वाते ॥ ३२॥ सलावृक्यामेकसक इति स्वप्नपर्यानम् ॥ ३३ ॥ नक्तं चारण्येनमावहिरण्ये वा ॥ ३४ ॥ अननूक्तं चापतौं छन्दसो नाधीयीत ॥ ३५ ॥ प्रदोषे च ॥३६॥ I. 3, 11, 30. भूमिप्रचले N, P. U, N. U, I. 3, 11, 33. सालाट° Gi, G. U2,3; एकट- M. U, Mr. U. I, II; मिल्काचले P. कोलूक इति Md; पर्यन्तम् Der. Mss. I. 3, 11, 31. पूतिगन्धे N, P, P. U, N. U, and Md. M. U, Mr. U. I. II, G. U1;-च om, I. 3, 11, 35. नानूक्तम् Md. Md.

·२२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.३.११.३७-३८ । ४.१२.१-३. सार्वकालिकमानातम् ॥ ३७॥ यथोक्तमन्यदतः परिषत्सु ॥ ३८ ॥११॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्न तृतीयः पटलः समाप्तः॥ १.४.१२. तपः स्वाध्याय इति ब्राह्मणम् ॥१॥ तत्र श्रूयते । स यदि तिष्ठन्नासीन: शयानो वा स्वाध्यायमधीते तप एव ततप्यते तपो हि स्वाध्याय इति ॥२॥ अथापि वाजसनेयिब्राह्मणम्।ब्रह्मयज्ञो ह वा एष यत्स्वाध्यायस्त- - । I. 3, 11, 37. After this Sutra N. U. and the Commentary of which does, how- Md. add:- ever, not notice it. यदि सो व्यवेयात् । Finally Nandapandita says in his Com- एतदेव कुम्भीनसः। mentary on Vishnu 32, 22:- इतरेषां दीर्घजातीनां मूषिकमण्डूकमार्जराणां [मा- यदि हस्ती संवत्सरो यदि व्याघ्रस्तथैव चेत्याप- जलानां Md.] वायसस्याहोरात्रः । स्तम्बः। सप्रदोषमेव [प्रदोषमेव N. U.] चाण्डालश्वपाकः। It would seem, that he, also, knew S. 6 and 7. For the difference between शशकस्याजस्य च षण्मासान् । यदि हस्ती संवत्सरः । [हस्तिन: संवत्सर: Md.] the text of N. U. and his quotation व्याघ्रश्च तथैव । [व्याघ्रस्य च Md.] may be placed to the score of the habi. यथोपाकृते मन्त्राणामेवमुत्सृष्टे कल्पानाम् । tual inaccuracy of the Hindu Pandits N. U. gives no Com, on these Sutras, in quoting. Nandapaņdita is a modern and the analogy of other passages writer and very careless, so that it makes it extremely probable that they would be unwise to place these Sutras are interpolations, caused by the vainto our text on his authority, especigueness of Sutra 37. ally as the Grantha Mss. have no trace It must however be mentioned, that of them. But his testimony, as well another old. Puna Ms., which was conas the other points mentioned, show sulted for this passage, exhibits them that this interpolation is not of recent likewise. date. Besides, the last Sutra is found, with 1.4, 12, 1. इति हि ब्रा G1,G. U, slight variations, also in the Hir. S., I L. 4, 12, 2. व्रजस्तिधनाP, P. U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २३ १.४.१२.४-१५. I. 4, 12.7.नध्याये Md.:नदण्टेशनयनर्थ P. I. 4, 12, 3. यद्वातो वाति Md, Mr. U. I. text, G. UI. text; स्फूर्जति वाते वायति P, P.U, N. U, Mr. U. I. II; स्फूर्जति वा वाते वा वायति Md; वाजसनेयी° G. U2, स्यैते वषट्कारा यत्स्तनयति यद्विद्योतते यदवस्फूर्जति यहातो वायति । तस्मात्स्तनयति विद्योतमानेवस्फूर्जति वाते वा वा- यत्यधीयीतैव वषट्काराणामच्छम्बट्कारायेति ॥३॥ तस्य शाखान्तरे वाक्यसमाप्तिः॥४॥ अथ यदि वातो वा वायात्स्तनयेता विद्योतेत वावस्फूर्जेबैकां वर्च- मेकं वा यजुरेकं वा सामाभिव्याहरेद्भूर्भुवःसुवःसत्यं तपः श्र- द्धायां जुहोमीति वैतत् । तेनो हैवास्यैतदहः स्वाध्याय उपात्तो भवति ॥५॥ एवं सत्यार्यसमयेनाविप्रतिषिद्धम् ॥६॥ अध्यायानध्याय ह्युपदिशन्ति । तदनर्थक स्याद्वाजसनेयिब्राह्मणं चेदवेक्षेत ॥ ७॥ आर्यसमयो ह्यगृह्यमानकारणः ॥७॥ विद्यां प्रत्यनध्यायः श्रूयते न कर्मयोगे मन्त्राणाम् ॥ ९॥ ब्राह्मणोक्ता विधयस्तेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्ते ॥१०॥ यत्र तु प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तिर्न तत्र शास्त्रमस्ति ॥ ११ ॥ तदनुवर्तमानो नरकाय.राध्यति ॥ १२ ॥ अथ ब्राह्मणोक्ता विधयः ॥ १३॥ तेषां महायज्ञा महासत्राणीति सँस्तुतिः ॥ १४ ॥ अहरहर्भूतबलिर्मनुष्येभ्यो यथाशक्ति दानम् ॥ १५ ॥ १२ ॥ U; Mr. U. I, IT; चेत् om. N. U, P. U, Mr. U. I, II. I. 4, 12, 8. अगृह्यमाण° G1, M. U., but see the Com. I. 4, 12, 10. N. U, M. U., Mr. U. I, II. make गोगानीगने R.sena.rato Shro o ·२४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.४.१३.१-१५. १.४.१३. देवेभ्यः स्वाहाकार आ काष्ठापितृभ्यः स्वधाकार ओदपात्रा- स्वाध्याय इति ॥१॥ पूजा वर्णज्यायसां कार्या ॥२॥ वृद्धतराणां च ॥३॥ हृष्टो दर्पति दृप्तो धर्ममतिकामति धर्मातिकमे खलु पुनर्न- रकः॥४॥ न समावृते समादेशो विद्यते ॥ ५॥ ओंकारः स्वर्गद्वारं तस्माद्ब्रह्माध्येष्यमाण एतदादि प्रतिपद्येत॥६॥ विकथां चान्यां कृत्वैवं लौकिक्या वाचा व्यावर्तते ब्रह्म ॥ ७ ॥ यज्ञेषु चैतदादयः प्रसवाः ॥ ४ ॥ लोके च भूतिकर्मखेतदादीन्येव वाक्यानि स्युर्यथा पुण्याहँ स्वस्त्य- द्धिमिति ॥ ९॥ नासमयेन कृच्छं कुर्वीत त्रिःश्रावणं त्रिःसहवचनमिति परि- हाप्य ॥१०॥ अविचिकित्सा यावद्ब्रह्म निगन्तव्यमिति हारीतः ॥११॥ न बहिर्वेदे गतिर्विद्यते ॥ १२ ॥ समादिष्टमध्यापयनं यावदध्ययनमुपसंगृह्णीयात् ॥ १३ ॥ नित्यमहन्तमित्येके ॥ १४॥ न गतिविद्यते ॥१५॥ I. 4, 13, 1. देवेभ्यश्च-पितृभ्यश्च G.U.3; पि- 1.4, 13, 7. N. U, P.join this Sutra with तृभ्यः स्वाहा G1B पात्रादृषिभ्यः स्वाN; the next; G. Ui, joins Sätras 7-9, as P, P. U,N. U, M. U, Mr.U. I, II.G. far as वाक्यानि स्यु:- U13 divide the Sutra. into three. I. 4, 13, 10. P.U, Mr. U. I, II; M. U. I. 4, 13, 3. M. U. inserts as a Sutra begin a new Sutra with नि:श्रावणं after this हीनानपीत्येके, but this is a I. 4, 13, 15. Md. om. this Sutra. corrupt piece of the Com.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २५ १.४.१३.१६-२२।१४.१-११. वृद्धानां तु ॥१६॥ ब्रह्मणि मिथो विनियोगे न गतिर्विद्यते ॥ १७॥ ब्रह्म वर्धत इत्युपदिशन्ति ॥१७॥ निवेशे वृते संवत्सरे संवत्सरे द्वौ द्वौ मासौ समाहित आचार्य- कुले वसेद्भूयः श्रुतमिच्छन्निति श्वेतकेतुः ॥ १९ ॥ एतेन ह्यहं योगेन भूयः पूर्वस्मात्कालाच्छ्रुतमकुर्वीति ॥२०॥ तच्छाविप्रतिषिद्धम् ॥ २१ ॥ निवेशे हि वृत्ते नैय्यमिकानि श्रूयन्ते ॥ २२ ॥ १३ ॥ १. ४.१४. अग्निहोत्रमतिथयः ॥१॥ यच्चान्यदेवंयुक्तम् ॥२॥ अध्ययनार्थेन यं चोदयेन्न चैनं प्रायांचक्षीत ॥ ३ ॥ न चास्मिन्दोषं पश्येत् ॥ ४ ॥ यहच्छायामसंवृत्तौ गतिरेव तस्मिन् ॥ ५॥ मातरि पितर्याचार्यवच्छुश्रूषा ॥ ६ ॥ समावृतेन सर्वे गुरव उपसंग्राह्याः ॥७॥ प्रोष्य च समागमे ॥६॥ भ्रातृषु भगिनीषु च यथापूर्वमुपसंग्रहणम ॥९॥ नित्या च पूजा यथोपदेशम् ॥१०॥ ऋत्विक्शुरपितृव्यमातुलानवरवयसः प्रत्युत्थायाभिवदेन ॥११॥ 14, 13, 19. निवेशे हि वृत्ते Md. मकुर्वीत Gl., G. U; मर्विति G. U1. I.4, 13,20. मकरवमिति N.,P. pp. m., P. I. 4, 13, 22. नय्यमिकानि G. Us. U., M. U., Mr. U. L. pr. m., II; मकुर्व- I. 4, 14, 1. G. Us joins Sutra 1-2. मिति Md. °मकर्वन्निति Mr. U. I. sec. m; I. 4, 14, 11. अभिवादयेत् N. U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.४.१४.१२-२७. तूष्णीं वोपसंगृह्णीयात् ॥१२॥ दशवर्ष पौरसख्यं पञ्चवर्षे तु चारणम् । त्रिवर्षपूर्वः श्रोत्रियः अभिवादनमर्हति ॥ १३ ॥ ज्ञायमाने वयोविशेषे वृद्धतरायाभिवाद्यम् ॥१४॥ विषमगतायागुरवे नाभिवाद्यम् ॥ १५ ॥ अन्वारुह्य वाभिवादयीत ॥ १६ ॥ सर्वत्र तु प्रत्युत्थायाभिवादनम् ॥ १७ ॥ अप्रयतेन नाभिवाद्यम ॥ १७ ॥ तथाप्रयताय ॥ १९ ॥ अप्रयतश्च न प्रत्यभिवदेत् ॥ २०॥ पतिवयसः स्त्रियः ॥ २१ ॥ न सोपानद्वेष्टितशिरा अवहितपाणिर्वाभिवादयीत ॥ २२ ॥ सर्वनाम्ना स्त्रियो राजन्यवैश्यौ च न नाना ॥ २३ ॥ मातरमाचार्यदारं चेत्येके ॥ २४॥ दशवर्षश्च ब्राह्मणः शतवर्षश्च क्षत्रियः । पितापुत्रौ म तौ विद्धि तयोस्तु ब्राह्मणः पिता ॥ २५ ॥ कुशलमवरवयसं वयस्य वा पृच्छेत् ॥२६॥ अनामयं क्षत्रियम् ॥२७॥ I. 4, 14, 13. Mss. °योभिवादनम'; but the the Com. except M.. U. have before metre requires the reading, given Sutra 18 उत्तरे द्वे सूत्रे निगदसिद्धे and a above, which agrees with the practice Com. on S. 20; G. Us joins S. 18-20 observable in the ancient verses, where and reads तथा प्रयतश्चाप्रयताय. no Sandhi is made at the end of a I.4,14,14. ज्ञायमाने तु Md. [Pada. I. 4. 14, 20. अभिवादयेत् N, U. I. 4,14,17. तु om. G. U2,3. I. 4, 14, 22. शिरावहित° G. U1, M. ए. I. 4, 14, 18. G. Ui om. this Sutra; अप्र- I. 4,14, 23. P. U, G. Us join Sutras 23-24. यतो नाभिGL I. 4, 14, 19. N. U, P. M. U, G. U1. I. 4, 14, 25. स्मृतौ Md., P. U. text sec.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २७ १.४.१४. २८-३१।१५.१-१४, शूद्रम् ॥२९॥ अनष्टं वैश्यम् ॥२४॥ आरोग्य नासंभाष्य श्रोत्रियं व्यतिव्रजेत् ॥ ३० ॥ अरण्ये च स्त्रियम् ॥३१॥ १४ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने चतुर्थः पटलः समाप्तः ॥ १.५.१५. उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां होमे जप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात् ॥१॥ भूमिगतास्वप्वाचम्य प्रयतो भवति ॥ २ ॥ यं वा प्रयत आचामयेत् ॥३॥ न वर्षधारावाचामेत् ॥ ४॥ तथा प्रदरोदके ॥५॥ तप्ताभिश्चाकारणात् ॥ ६॥ रिक्तपाणिर्वयस उद्यम्याप उपस्पृशेत् ॥ ७ ॥ शक्तिविषये न मुहूर्तमप्यमयतः स्यात् ॥6॥ नग्नो वा ॥९॥ नाप्सु सतः प्रयमणं विद्यते ॥ १०॥ उत्तीर्य वाचामेत् ॥ ११॥ नामोक्षितमिन्धनमनावादध्यात् ॥ १२ ॥ मूढखस्तरे चासँस्पृशन्नन्यानप्रयतान्प्रयतो मन्येत ॥ १३ ॥ तथा तृणकाष्ठेषु निखातेषु ॥ १४ ॥ I.4,1,431. N. UG. U, Mr. U. I, II, join this S. with the preceding. 1.5, 15, 3. आचमयेत् M. U. text, G. U2, G. U1 Com.; आचामेत् G1, C. UI, text, I. 5, 15, 14. त्रिण° G1; निघातेषु GI, G. U.

·२९ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.५.१५.१५-२३।१६.१-७. मोक्ष्य वास उपयोजयेत् ॥ १५ ॥ शुनोपहतः सचेलोवगाहेत ॥ १६ ॥ प्रक्षाल्य वा तं देशमग्निना सँस्पृश्य पुनः प्रक्षाल्य पादौ चाचम्य प्रयतो भवति ॥ १७॥ अनि नामयत आसीदेत ॥ १८ ॥ इषुमात्रादित्येके ॥ १९॥ न चैनमुपधमेत् ॥२०॥ खटायां च नोपदध्यात ॥ २१ ॥ प्रभूतधोदके ग्रामे यत्रामाधीनं प्रयमणं तत्र वासो धायों ब्रा- ह्मणस्य ॥ २२ ॥ मूत्रं कृत्वा पुरीषं वा मूत्रपुरीषलेपाननलेपानुच्छिष्टलेपारेतस- श्व ये लेपास्तान्मक्षाल्य पादौ चाचम्य प्रयतो भवति ॥ २३ ॥ [॥१५॥ १. ५. १६. तिष्ठन्नाचामेत्ग्रहो वा ॥१॥ आसीनस्त्रिराचामेबृदयंगमाभिरङ्गिः ॥२॥ त्रिरोष्ठौ परिमृजेत् ॥ ३॥ द्विरित्येके ॥४॥ सकृदुपस्पृशेत् ॥५॥ द्विरित्येके ॥६॥ दक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्य पादौ शिरश्चेन्द्रियाण्युपस्पृशेच्च- क्षुषी नासिके श्रोत्रे च ॥ ७॥ I.b, 15, 16. सचैलो N. U. I.b. 15, 18. N. om. Sutras 18-23. I.b, 15, 22. धर्म्यः धर्म: G. UP;-Com.; धम्र्य: धम्य: G. U1Com,; धामें G. U3 text, धाः धम्मयुक्तः G. Us Com. I. 5, 16, 7. पाणिपादौ N. U.;-G. Us divides the Sûtra into three.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २९ १.५.१६.८-२३. अथाप उपस्पृशेत् ॥।॥ भोक्ष्यमाणस्तु प्रयतोपि द्विराचामेद्विः परिमृजेत्सकृदुपस्पृशेत् ॥९॥ श्यावान्तपर्यन्तावोष्ठावुपस्पृश्याचामेत् ॥१०॥ न श्मश्रुभिरुच्छिष्टो भवत्यन्तरास्ये सद्भिर्यावन्न हस्तेनोपस्पृशति ॥११॥ य आस्यादिन्दवः पतन्त उपलभ्यन्ते तेष्वाचमनं विहितम ॥ १२ ॥ ये भूमौ न तेषाचामेदित्येके ॥१३॥ स्वप्ने क्षवयौ शृङ्गाणिकावालम्भे लोहितस्य केशानामग्नेर्गवां ब्राह्मणस्य स्त्रियाश्चालम्भे महापथं च गवामेध्यं चोपस्पृश्या- प्रयतं च मनुष्यं नीवी च परिधायाप उपस्पृशेत् ॥ १४ ॥ आई वा शकृदोषधीभूमि वा ॥ १५ ॥ हिसार्थेनासिना माँ छिन्नमभोज्यम् ॥१६॥ दद्भिरपूपस्य नापच्छिन्द्यात् ॥ १७ ॥ यस्य कुले म्रियेत न तत्रानिर्दशे भोक्तव्यम् ॥ १ ॥ तथानुत्थितायाँ सूतिकायाम ॥१९॥ अन्तःशवे च ॥२०॥ अमयतोपहतमन्नमप्रयतं न बभोज्यम् ॥ २१ ॥ अप्रयतेन तु शूद्रेणोपहृतमभोज्यम् ॥ २२ ॥ यसिँचाने केशः स्यात् ॥ २३ ॥ भूमौ न तेष्वाचामेदित्येके Md. I. b, 16, 10. शावा N. U, Md.; 'पर्यान्तौ- | I. 5, 16, 14. सिंघाणिका N. U; शिंघाणिका 15,16, 9. Gadds द्विरित्येके. आवु G. Us pr. m. I. 5, 16, 11. G. U1,3_make यावन-शति a separate Sutra; अन्तरास्ये सद्भिः om. G. US; उपस्पृशेत् Md. I.5, 16, 13. ये भूमौ न तेष्वाचमनं विहितं ये N., P.U, Md, Mr. U. I, II, G. U%; शिखाणिका G1; °श्रुवालंभे 41, G. Us. I. 5, 16, 21. अप्रयतोपहृतं P., N., N. U.; but the Com. स्पृष्टम्.

·३० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.५.१६. २४-३३ । १७.१-८. अन्यद्वामध्यम् ॥२४॥ अमेध्यैरवमृष्टम् ॥ २५ ॥ कीटो वामध्यसेवी ॥ २६॥ मूषकलाङ्गं वा ॥२७॥ पदा वोपहतम् ॥ २४॥ सिचा वा ॥ २९॥ शुना वापपात्रेण वा दृष्टम् ॥३०॥ सिचा वोपहृतम् ॥३१॥ दास्या वा नक्तमाहृतम् ॥ ३२ ॥ भुञ्जानं वा ॥ ३३ ॥ १६ ॥ १. ५.१७. यत्र शूद्र उपस्पृशेत् ॥१॥ अनर्हद्भिर्वा समानपतौ ॥२॥ भुञ्जानेषु वा यत्रानून्यायोच्छिष्टं प्रयच्छेदाचामेवा ॥३॥ कुत्सयित्वा वा यत्रानं दद्युः ॥ ४ ॥ मनुष्यैरवप्रातमन्यैर्वामध्यैः ॥ ५ ॥ न नावि भुञ्जीत ॥ ६॥ तथा प्रासादे ॥ ७॥ कृतभूमौ तु भुञ्जीत ॥५॥ ॥ I. 5, 16, 25. अवस्पृष्टं N., P. pr. m., P. U, M. U., but the Com. स्पृष्टम्. I.5, 16,26. वामेध्यसेवी-शुना वा, S. 26- 30, om. G. 1. 5, 16, 28. N. U. joins this with the preceding Sætra. I. 5, 16, 30. स्पृष्टं Md. I. 5, 16, 31. अपरिहितस्य add the Dev. Mss.; according to G. U1,2,3 the word belongs to the Com. I. 5, 17, 3. अनुत्थाय G1, P., P. U. N. U., Md, M. U., Mr. U. I, II. L.b, 17, 4. वा om. G. U2,3. I. 5, 17, 8. तु om. Md.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ३१ १.५.१७.९-२६. अनाप्रीते मृन्मये भोक्तव्यम् ॥ ९ ॥ आमीतं चेदभिदग्धे ॥ १०॥ परिमृष्टं लौहं प्रयतम् ॥ ११ ॥ निलिखितं दारुमयम् ॥ १२॥ यथागमं यज्ञे ॥ १३॥ नापणीयमनमनीयात् ॥ १४ ॥ तथा रसानाममाँसमधुलवणानीति परिहाप्य ॥१५॥ तैलसर्पिषी तूपयोजयेदुदकेवधाय ॥ १६ ॥ कृतानं पर्युषितमखाद्यापेयानाद्यम् ॥ १७ ॥ शुक्तं च ॥ १ ॥ फाणितपृथुकतण्डुलकरम्भभरुजसक्तुशाकमाँसपिष्टक्षीरविकारौ- षधिवनस्पतिमूलफलवर्जम् ॥ १९ ॥ शुक्तं चापरयोगम् ॥ २०॥ सर्व मद्यमपेयम् ॥२१॥ तथैलकं पयः ॥२२॥ उष्ट्रीक्षीरमृगीक्षीरसंधिनीक्षीरयमसूक्षीराणीति ॥ २३ ॥ धेनोश्वानिर्दशायाः ॥२४॥ तथा कीलालौषधीनां च ॥ २५ ॥ करञ्जपलण्डुपरारीकाः ॥ २६ ॥ I. 5, 17, 10. अग्निदग्धे N. U.; अपिदग्धे G. I. 5, 17, 19. करंब P. U. pr. m, G1, U1; अविदग्धे Md. M. U. text. I. 5, 17, 11. लोह G, G. UB, G, U1 text, I. 5, 17, 22. ऐळक Grantha Mss. G. Upr. m.; लोहितं Md. I. 5, 17, 25. वनस्पतीनां add P. U., N. I. 5, 17, 15.. रसानामाममाँसे P. N. I. 5, 17, 26. कालक्ष N. U.; कला G. US; नामॉस N. U; रसानाम्ममास G. U1; रसानांमागंस GI. पलांडु' Dev. Mss.; पलारीका: Md, G. I. 5, 17, 18. qom. Md; ITA G. U3, M, U. U2, Com. pr. m.

·३२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.५.१७.२७-३९. यच्चान्यत्परिचक्षते ॥ २७॥ क्याकभोज्यमिति हि ब्राह्मणम् ॥ २४ ॥ एकखुरोष्ट्रगवयग्रामसूकरशरभगवाम् ॥ २९॥ धेन्वनडुहोर्भक्ष्यम् ॥३०॥ मेध्यमानडुहमिति वाजसनेयकम् ॥ ३१ ॥ कुक्कुटो विकिराणाम् ॥ ३२॥ प्लवः प्रतुदाम् ॥ ३३ ॥ क्रव्यादः ॥३४॥ हँसभासचक्रवाकसुपर्णाश्च ॥ ३५ ॥ क्रुञ्चक्रौञ्च वाणिसलक्ष्मणवर्जम् ॥ ३६ ॥ पञ्चनखानां गोधाकच्छपश्वाविट्च्छल्यकखड्गशशपूतिखषवर्जम अभक्ष्यश्चेटो मत्स्यानाम् ॥ ३ ॥ ॥ ३७॥ सर्पशीर्षी मृदुरः क्रव्यादो ये चान्ये विकृता यथा मनुष्यशि- रसः ॥ ३९ ॥१७॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने पञ्चमः पटलः समाप्तः ॥ I. 5, 17, 30. कारणाद्भक्ष्यम् N. U. accord. plural, as the Com. holds. ing to the Hir. Dh. S. I.5, 17, 37. श्वाविच्छल्यक° Mr. UL, pr. 1.5, 17,31. मेध्यं मांसमा N.U; वाजस m. Mr. U. II., N, P, M. U., mentioned नेयिकम् N. U; G. Us. in the Com. OFTET° G1, G. U2, ap- I.5, 17,33. लव: Mr. U. I, II, proved of in the Com.; factº G. I. 5, 17, 34. क्रव्यादा: G1, G. U2,3 Com.; U; पूतीघष G1; G. UI. G. Ui joins Sätras 34-35. I. 5, 17, 38. G. U1, joins sutras 38-39. I. 5, 17,35. सारस instead of °भासN.U. | I. 5, 17, 39. सप्तशीर्षा N., N. U., P. U, I. 5, 17, 36. वाध्रीणस Md.; कुरुंच: Md; M. U, Mr. U. I, II; °षों G. U3; मृदरः ople is a Vedic nom. dual, not a P. U, M. U,.G. U3; मुदरः N. U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ३३ १.६.१८.१-१७, १.६.१. मध्वामं मार्ग माँसं भूमिर्मूलफलानि रक्षा गव्यूतिनिवेशनं युग्य- घासश्चोग्रतः प्रतिगृह्याणि ॥१॥ एतान्यपि नानन्तेवास्याहृतानीति हारीतः ॥२॥ आम वा गृह्णीरन ॥३॥ कृतान्नस्य वा विरसस्य ॥४॥ न सुभिक्षाः स्युः ॥ ५॥ स्वयमप्यवृत्तौ सुवर्ण दत्त्वा पशुं वा भुञ्जीत ॥ ६ ॥ नात्यन्तमन्ववस्येत् ॥ ७॥ वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ॥४॥ त्रयाणां वर्णानां क्षत्रियमभृतीनां समावृत्तेन न भोक्तव्यम् ॥९॥ प्रकृत्या ब्राह्मणस्य भोक्तव्यं कारणादभोज्यम् ॥१०॥ यत्राप्रायश्चित्तं कर्मासेवते प्रायश्चित्तवति ॥ ११ ॥ चरितनिर्वेषस्य भोक्तव्यम् ॥ १२ ॥ सर्ववर्णानां स्वधर्मे वर्तमानानां भोक्तव्य शूद्रवर्जमित्येके ॥१३॥ तस्यापि धर्मोपनतस्य ॥१४॥ सुवर्ण दत्त्वा पशुं वा भुञ्जीत नात्यन्तमन्ववस्येदृतिं प्राप्य विर- मेत् ॥ १५॥ संघानमभोज्यम् ॥ १६ ॥ परिक्रुष्टं च ॥ १७॥ I. 6, 18, 12. निवेशस्य Dev. Mss., except N., P. 1.6, 18, 1.प्रतिग्रयाणि P; ग्राह्य G1, P. U, N.U, M. U, Mr. U. I, II. I.6, 18,3-8. N. U. joins Sutras 3-4, divides Sûtra 6 into three and joins Sutras 7-8. 16, 18, 11. यत्र प्राN. U., G1. I. 6, 18, 13. वर्तमानानां च Md. अदवर्जम् om. G. U2 text. I. 6, 18, 16. न भोज्यं P.U, M, UG. U1, joins Sutras 16-17.

·३४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रर. १.६.१८.१८-३३ । १९-१. सर्वेषां च शिल्पाजीवानाम् ॥१८॥ ये च शस्त्रमाजीवन्ति ॥ १९ ॥ ये चाधिम् ॥२०॥ भिषक् ॥ २१॥ वार्धषिकः ॥ २२॥ दीक्षितोक्रीतराजकः ॥२३॥ अग्नीषोमीयसँस्थायामेव ॥२४॥ हुतायां वा वपायां दीक्षितस्य भोक्तव्यम् ॥२५॥ यज्ञार्थे वा निर्दिष्टे शेषाद्भुञ्जीरनिति हि ब्राह्मणम् ॥ २६ ॥ क्लीबः ॥२७॥ राज्ञां प्रेषकरः ॥२६॥ अहविर्याजी ॥२९॥ चारी ॥३०॥ अविधिना च प्रवजितः ॥ ३१ ॥ यश्चाग्नीनपास्यति ॥ ३२ ॥ यश्च सर्वान्वर्जयते सर्वानी च श्रोत्रियो निराकृतिवृषलीपतिः ॥ ३३ ॥ १९ ॥ १.६.१९. मत्त उन्मतो बद्धोणिक: प्रत्युपविष्टो यश्च प्रत्युपवेशयते तावन्तं कालम्॥१॥ I. 6, 18, 18. च om. P.U, M.U, Mr. U. I, II; °जीविनाम् the same. 1.6, 18, 25. वा om.G. UP text and Com. I. 6, 18, 26. वा om. N. U; हि om. P, N, Mr. U. I II P.U.. N. U, G.03,3. I. 6, 18, 28. प्रेषकर: G1, G. U2,3, M. U. Com.; प्रेषकः P. pr. m,, N., P. U. text; प्रेषक: M. U. text. I. 6, 18, 30. चारकी G.. UP, G. Us. I. 6, 18, 31. प्रव्रजिताः P. U., Mr. U. T; मत्रजतो Md. I. 6,18,33, वर्जयेत्स Md; G. Ua divides the Sutra into two, beginning the second with सर्वानी I. 6, 19, 1. बदणिकः, प्रत्युपवेशयीत Md ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ३५ १.६.१९.२-१४. क आश्यान्नः॥२॥ य ईप्सेदिति कण्वः ॥३॥ पुण्य इति कौत्सः॥४॥ यः कश्चिद्दद्यादिति वार्ष्यायणिः ॥५॥ यदि ह रजः स्थावरं पुरुषे भोक्तव्यम् । अथ चेच्चलं दानेन नि- दोषो भवति ॥६॥ शुद्धा भिक्षा भोक्तव्यैककुणिको काण्वकुत्सौ तथा पुष्करसादिः सर्वतोपेतं वाायणीयम् ॥॥ पुण्यस्येप्सतो भोक्तव्यम् ॥ ९॥ पुण्यस्याप्यनीप्सतो न भोक्तव्यम् ॥१०॥ यतः कुतश्चाभ्युद्यतं भोक्तव्यम् ॥११॥ नाननियोगपूर्वमिति हारीतः ॥ १२ ॥ अथ पुराणे श्लोकायुदाहरन्ति। उद्यतामाहृतां भिक्षा पुरस्तादमवेदिताम् । भोज्यां मेने प्रजापतिरपि दुष्कृतकारिणः ॥ न तस्य पितरोन्नन्ति दश वर्षाणि पञ्च च । न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यधिमन्यत इति ॥ १३ ॥ चिकित्सकस्य मृगयोः शल्यकृन्तस्य पाशिनः । कुलटायाः षण्ढकस्य च तेषामन्नमनाद्यम् ॥ १४॥ I. 6, 19, 5. कश्चन P.; कश्चिदिति G1; वाया- I. 6, 19, 13. अभ्यवमन्यते Devanagari " Co. यणीयः G. U1. I. 6, 19, 6. यदि हिN, P. pr. m., P. U., N. U., Mr. U. I, II; यदि रज° G. U13; यदि रह रज°G. Us. I. 6, 19, 7. काण्वपुष्करसादी G1. I.6, 19, 8. सर्वतोपेतमिति G. U1. I. 6,19,9. नीप्सितो G. U 1,2,3, P. sec. m.; but see the Com. I. 6, 19, 12. नाननुयोग Md., N. U; नानु नुयोग GI. Mss; After this Sutra, N. U., P.U., M. U., Mr. U. I, II, Md. insert another verse:- श्रद्धापूतं तु [श्रद्धापूतस्य Md.] भोक्तव्यं चो- रस्यापि विशेषतः । न त्वेव बहुयाज्यस्य यश्चो. पनयते बहूनिति ॥ But the Grantha Mss. show no trace of it and the Com. neither explains nor refers to it. I. 6, 19, 14. षण्डकस्य G.01,2,3.

·३६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १. ६.१९.१५। ७. २०.१-६. अथाप्युदाहरन्ति । अन्नादे भ्रूणहा माटि अनेना अभिशंसति । स्तेनः प्रमुक्तो राजनि याचन्ननृतसंकर इति ॥ १५ ॥ १९ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने षष्ठः पटलः समाप्तः॥ १.७.२०. नेमं लौकिकमर्थ पुरस्कृत्य धर्माश्चरेत् ॥ १॥ निष्फला ह्यभ्युदये भवन्ति ॥२॥ तद्यथाने फलार्थे निमिते छाया गन्ध इत्यनूत्पद्यते । एवं धर्म चर्यमाणमा अनूत्पद्यन्ते ॥ ३ ॥ नो चेदनूत्पद्यन्ते न धर्महानिर्भवति ॥ ४ ॥ अनसूयुर्दुष्पलम्भः स्याकहकशठनास्तिकबालवादेषु ॥ ५ ॥ न धर्माधौं चरत आव स्व इति । न देवगन्धर्वा न पितर इ- त्याचक्षतेयं धर्मोयमधर्म इति ॥ ६॥ .. I. 6, 19, 15. The text is that of N.; GI, G. (1,8 have the same, but °संगर इति; C.U2 reads first °संकर, which was corrected to try and then again changed to °संकर regarding the correct reading see the Com.-M. U. has first the Sätra abbreviated in the manner, common in southern Mss., 378TSYCT- हरंति अन्नादे भ्रूणहा मार्टि कर इति ॥ Then follows an interpolation, पत्यौ भार्यापचा- रिणी गुरौ शिष्यश्च याज्य and in the margin श्चत्विच स्तेनो राजनि किल्विषं । अनेनाभिशं- सति स्तेनः प्रमुक्तो राजनि याचन्ननृतं संकर इति । In Mr. U. I, II, P. U., P., Md. the interpolation is mixed up with the text: अन्नादे भ्रणहा मार्टि पत्यौ भार्यापचा- रिणी ।गुरौ शिष्यश्च याज्यश्चत्विक्षु स्तेनो राज- नि राजनिति Md.] [राजनि किल्विषम् P. U., Mr. U. I, II.] स्तेनः प्रमुक्तो राजनि अनेना अभिशंसति । याचन्ननृतसंकर इति ॥ N. U. text has apparently had the same reading, which however has been mixed up with the Com. The latter, as given in the Grantha Mss., N. U., M. U., and Mr. U. II does not notice the interpolated words, and all Mss. of the Com. state that स्तेनः प्रमुक्तो रा- जनि is the third pada. I. 7, 20, 1. M. U., Mr. U. I, II, join Sutras 1-2. I. 7, 20, 3. इत्यनूत्पबते G. Us; इत्यनूत्पबेत P., G.1, इत्यनूपद्यन्ते N.U., P.U.; धर्ममपि Devanagari Mss. I. 7, 20, 4. G. U1 joins this Sutra with the preceding; नो चेदनूत्पद्यन्ते om. Md. I. 7, 20, 5. अनुसूयुः, G, G. U1,2,3. text, M. U. text. ।

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ३७ १.७.२०.७-१६। ७.२१.१-५. यत्वार्याः क्रियमाणं प्रशंसन्ति स धर्मो यदहन सोधर्मः ॥७॥ सर्वजनपदेवेकान्तसमाहितमार्याणां वृत्त सम्यग्विनीतानां वृद्धा- नामात्मवतामलोलुपानामदाम्भिकानां वृतसादृश्यं भजेत एवमुभौ लोकावभिजयति ॥ ९॥ ॥४॥ अविहिता ब्राह्मणस्य वणिज्या ॥१०॥ आपदि व्यवहरेत पण्यानामपण्यानि व्युदस्यन् ॥ ११ ॥ मनुष्यान्रसान्रागान्गन्धानन्नं चर्म गवां वशाँ श्लेष्मोदके तोक्म- किण्वे पिप्पलिमरीचे धान्यं माँसमायुधं सुकृताशां च ॥१२॥ तिलतण्डुलाँस्वेव धान्यस्य विशेषेण न विक्रीणीयात् ॥ १३ ॥ अविहितश्चैतेषां मिथो विनिमयः ॥ १४॥ अन्नेन चान्नस्य मनुष्याणां च मनुष्यै रसानां च रसैर्गन्धानां च गन्धैर्विद्यया च विद्यानाम ॥ १५ ॥ अक्रीतपण्यैर्व्यवहरेत ॥ १६ ॥ २० ॥ १.७.२१. मुञ्जबल्बर्मूलफलैः ॥१॥ तृणकाटेरविकृतैः॥२॥ नात्यन्तमन्ववस्येत् ॥ ३॥ वृतिं प्राप्य विरमेत् ॥ ४॥ न पतितैः संव्यवहारो विद्यते ॥ ५ ॥ I. 7, 20, 7. यत्वा G1., G. U.1,१,३., P. sec. मरीचि GI, G. US, M. U.; मरीच G. m., Md.; ये N., P. pr. m., P.U., N. Ui sec. m.; मरिचे. P. U., Mr. U. I, II, U., M. U., Mr. U. I, II, यं गर्हन्ते Md.; आयुधान् Md. the same; G. Us om. the second relative clause. I.7, 20, 16. G. UP, M. U.join this su- I. 7, 20, 8. G. Us joins Sutras 8-9; N. tra with I. 7, 21, 1. U. adds स्वधर्मनिरतानां before सम्यग्वि. I. 7, 21, 3, G. U1_joins Sutras 2-4, P. I.7, 20, 12. पिप्पली P.U., N. U., N., U., M. U., Sutras 3-4; अत्यान्तं G. M. U., Mr. U. I, II, focyt G. U1; U2 text.

·३९ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.७.२१.६-२०. तथापपात्रैः ॥६॥ अथ पतनीयानि ॥७॥ स्तेयमाभिशस्य पुरुषवधो ब्रह्मोज्झं गर्भशातनं मातुः पितुरिति योनिसंबन्धे सहापत्ये स्त्रीगमन सुरापानमसंयोगसंयोगः॥४॥ गुर्वीसखि गुरुसखि च गावान्याँश्च परतल्पान ॥९॥ नागुरुतल्पे पततीत्येके ॥१०॥ अधर्माणां तु सततमाचारः ॥ ११॥ अथाशुचिकराणि ॥ १२॥ शूद्रगमनमार्यस्त्रीणाम् ॥ १३ ॥ प्रतिषिद्धानां मांसभक्षणम् ॥ १४ ॥ शुनो मनुष्यस्य च कुक्कुटसूकराणां ग्राम्याणां क्रव्यादसाम् ॥१५॥ मनुष्याणां मूत्रपुरीषप्राशनम् ॥ १६ ॥ शूद्रोच्छिष्टमपपात्रागमनं चार्याणाम् ॥ १७ ॥ एतान्यपि पतनीयानीत्येके ॥ १७ ॥ अतोन्यानि दोषवन्त्यशुचिकराणि भवन्ति ॥ १९ ॥ दोषं बुड्वा न पूर्वः परेभ्यः पतितस्य समाख्याने स्यावर्जयेत्वेनं धर्मेषु ॥ २० ॥२१॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने सप्तमः पटलः समाप्तः ॥ I. 7, 21, 8. आभिशस्य N., N. U., P., P. U., M. U.; असंयोगि°M.U. text, G.Us. I. 7, 21, 9. सखी both times Gi, Md., P. U., G. Us; गुर्वीसखीं N., but see the Com.; गुरुतल्पान् M. U. text. L7,21, 13.शदीग° G. Us text, I. 7, 21, 14. प्रतिषिद्धानां च Md. I.7, 21, 15. च om. Devanagari Mss.; G. U2,3 join Sutras 15-16. I. 7, 21, 16. मनुष्याणां च Md. I.7,21, 18. एतान्येव G. U1,.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ३९ १.८.२२.१-८. १.१.२२. अध्यात्मिकान्योगाननुतिष्ठेन्यायसँहिताननैश्चारिकान ॥१॥ आत्मलाभान परं विद्यते ॥२॥ तत्रात्मलाभीयाञ्छोकानुदाहरिष्यामः ॥३॥ पू: प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्य । अहन्यमानस्य विकल्मषस्य । अचलं चलनिकेतं येनुतिष्ठन्ति तेमृताः ॥ ४॥ यदिदमिदि हेदि ह लोके विषयमुच्यते । विधूय कविरेतदनुतिष्ठेगुहाशयम् ॥ ५ ॥ आत्मन्नेवाहमलब्ध्वैतद्धित सेवस्व नाहितम् । अथान्येषु प्रतीच्छामि साधुष्ठानमनपेक्षया । महानं तेजसस्कायँ सर्वत्र निहितं प्रभुम् ॥ ६ ॥ सर्वभूतेषु यो नित्यो विपश्चिदमृतो ध्रुवः । अनकोशब्दोशरीरोस्पर्शश्च महाछुचिः। स सर्व परमा काष्ठा स वैषुवत स वै वैभाजनं पुरम् ॥ ७ ॥ तं योनुतिष्ठेत्सर्वत्र प्राध्वं चास्य सदाचरेत् । दुर्दर्श निपुणं युक्तो यः पश्येस मोदेत विष्टपे॥॥२२॥ I. 8, 22, 1. आध्यात्मिकान्यो Md., P. sec. m., but see the Com., अथाध्या M. U. text; °सहितान् P.U., M.U., Mr.U.I, II. I. 8, 22, 4. L. a, te G. U3 text; L. C, वाक्चलं चल° G1. I. 8, 22, 5. L.a, एदिदमि G. U1 text; दमिति GI; विषय उ° G. Us text; तेवधूय Md. The proper division of the words in L. a probably is यत् । इदम् । इत् । इह । इत् । इह । लोके । In L. b, अवधूय is probably the original reading, because विधूय is against the metre, and अवधूत is one of the old names for a जीवन्मुक्त, I. 8, 22, 6. L.a, अलब्धैतत् P.U; Mr. U. I. II, G. U, N, G1; स्वेवस्व G. U%; L.b, साधिष्टानं G. U1 text; स्वाधिष्ठानं G1; L. C, तेजस्कायं Dev. Mss. of the Com; महान्तं विभुमात्मानं सर्वत्र G. Us. I. 8, 22, 7. वैषुवंतं P. U, Mr. U. I, II; वै om. the same. Read STETSTAT, as the metre requires. I. 8,*22, 8. P, N. U. add gfa at the end.

·४० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, १.८.२३.१-६. १.१.२३. आत्मन्पश्यन्सर्वभूतानि न मुह्येञ्चिन्तयन्कविः । आत्मानं चैव सर्वत्र यः पश्येस वै ब्रह्मा नाकपृष्ठे विराजति ॥१॥ निपुणोणीयान्बिसोर्णाया यः सर्वमावृत्य तिष्ठति । वर्षीयाँश्च पृथिव्या ध्रुवः सर्वमारभ्य तिष्ठति ॥ स इन्द्रियैर्जगतोस्य ज्ञानादन्योनन्यस्य ज्ञेयात्परमेष्ठी विभाजः। तस्मात्कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलँ शाश्वतिकः स नित्यः ॥२॥ दोषाणां तु विनिर्घातो योगमूल इह जीविते । निर्हत्य भूतदाहीयान्क्षेमं गच्छति पण्डितः ॥३॥ अथ भूतदाहीयान्दोषानुदाहरिष्यामः॥ ४ ॥ क्रोधो हर्षों रोषो लोभो मोहो दम्भो द्रोहो मृषोद्यमत्याशपरी- वादावसूया काममन्यू अनात्म्यमयोगस्तेषां योगमूलो नि- र्घातः॥५॥ अक्रोधोहर्षोरोषोलोभोमोहोदम्भोद्रोहः सत्यवचनमनत्याशोपैशु- नमनसूया संविभागल्याग आर्जवं मार्दवं शमो दमः सर्वभूतै- रविरोधो योग आर्यमानृशंसं तुष्टिरिति सर्वाश्रमाणाँ समयप- दानि तान्यनुतिष्ठन्विधिना सार्वगामी भवति ॥६॥ २३ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्चेष्टमः पटलः समाप्तः॥ I, 8, 23 1. The text probably had origi requires योगमूलेह to be read. nally the Vedic neuter plural सर्वभूता, I. 8, 23, 4. अथ om. N. which the metre requires. I. 8, 23, 5. आनात्म्यं Md., G. U.1 text, G. UP text and Com; आनात्मिकम्. G1. I. 8, 23, 2. L. a, बिसोण्यास्सर्व G1, G. I.8, 23, 6.°शोपैशुनमन° om. G.Us text and U3; L. c, स om. G. U3; अन्यो om. Com.; आर्यवम् Dev. Mss. of the Com. G. Us; अन्योन्यस्य N., GI, G. U1 text; and Md; आर्जवमाईवं GI, G. Us; आन- L.d, कायायाः G1; नित्यः कः Md. शंस्यं P, Md, GI, P. U, text, Mr. U. I. 8, 23, 3. faetat all Mss. except G1, I, II text; 91174rare G. U3 text; but G. U1,2; भूतदाहादीन् N. U. text; भूत see the Com.; विधाना G. Us text; दाहान् P. sec. m., Md; निहृत्य Grantha, सर्वगामी G. U2,3 text, but see the Mss. N. om. भ्रत-पण्डितः. The metre Com.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ४१ १.९.२४. १-१८. १. ९. २४. क्षत्रिय हत्वा गवाँ सहस्रं वैरयातनाथ दद्यात् ॥१॥ शतं वैश्ये ॥२॥ दश शूद्रे ॥३॥ ऋषभश्चात्राधिकः सर्वत्र प्रायश्चितार्थः ॥ ४ ॥ स्त्रीषु चैतेषामेवम् ॥ ५॥ पूर्वयोर्वर्णयोर्वेदाध्यायँ हत्वा सवनगतं वाभिशस्तः ॥ ६ ॥ ब्राह्मणमात्रं च ॥ ७॥ गर्भ च तस्याविज्ञातम् ॥ ४ ॥ आत्रेयीं च स्त्रियम् ॥ ९॥ तस्य निर्वेषः ॥१०॥ अरण्ये कुटिं कृत्वा वाग्यतः शवशिरध्वजोर्धशाणीपक्षमधोनाभ्यु- परिजान्वाच्छाद्य ॥ ११ ॥ तस्य पन्था अन्तरा वर्मनी ॥ १२॥ दृष्ट्वा चान्यमुक्कामेत् ॥ १३ ॥ खण्डेन लोहितकेन शरावेण ग्रामे प्रतिष्ठेत ॥१४॥ कोभिशस्ताय भिक्षामिति सप्तागाराणि चरेत् ॥ १५ ॥ सा वृत्तिः ॥ १६॥ अलब्धोपवासः ॥ १७ ॥ गाश्च रक्षेत ॥ १ ॥ I. 9, 24, 4. प्रायश्चित्तार्थम् P., N, G. U1 1. 9, 24, 14. लौहितकेन P.; खंडन P. pr. m., pr. m., G. U; सर्वत्र त G1. corrected to °खण्डनखेन; शरावेण वा Md.; I. 9,24, 8. गर्भ वा विज्ञातं Mr. U. I, II. ग्रामे प्रतिष्ठेत om. G. U2,3 text. I. 9, 24, 10. निवेश: N. U. I.9,24, 17. अलब्ध्वोपवासः P, M. U., G. I. 9, 24, 11. कुटी N. U., G. Us, G. U? U3. The reading of the text stands doubtful; शवशिरो' Md. for अलब्धे उपवासः I. 9, 24, 12. पान्थान्तरा G. U1,3, Sandhi, common in Vedic texts. with the double ·४२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १. ९. २४.१९-२५। २५.१७. । तासां निक्रमणप्रवेशने द्वितीयो ग्रामर्थः॥१९॥ द्वादश वर्षाणि चरिवा सिद्धः सद्भिः संप्रयोगः ॥२०॥ आजिपथे वा कुटिं कृत्वा ब्राह्मणगव्योपजिगीषमाणो वसेत् । त्रिः प्रतिराद्धोपजित्य वा मुक्तः ॥२१॥ आश्वमेधिकं वावभृथमवेत्य मुच्यते ॥ २२ ॥ धर्मार्थसंनिपातर्थग्राहिण एतदेव ॥ २३ ॥ गुरु हावा श्रोत्रियं वा कर्मसमाप्तमेतेनैव विधिनोतमादुच्छासा- चरेत् ॥२४॥ नास्यास्मॅिल्लोके प्रत्यापतिर्विद्यते । कल्मषं तु निहण्यते ॥ २५ ॥ १.९.२५. ॥ २४ ॥ गुरुतल्पगामी सवृषण शिश्नं परिवास्याञ्जलावाधाय दक्षिणां दि- शमनावृतिं व्रजेत् ॥१॥ ज्वलितां वा सूर्मि परिष्वज्य समाप्नुयात् ॥२॥ सुरापोमिस्पर्शी सुरां पिबेत् ॥ ३ ॥ स्तेनः प्रकीर्णकेशोसे मुसलमादाय राजानं गत्वा कर्माचक्षीत । तेनैनँ हन्यात । वधे मोक्षः ॥ ४॥ अनुज्ञातेनुज्ञातारमेनः स्पृशति ॥ ५ ॥ आग्निं वा प्रविशेतीक्ष्णं वा तप आयच्छेत् ॥ ६॥ भतापचयेन वात्मान समाप्नुयात् ॥ ७ ॥ I. 9, 24, 21. कुटी G. Us, G, Up Com.; wilful killing of a cow बुद्धिपूर्वे तु । गां गव्युपजि° G. Us text. हत्वा वैश्यवदित्यादि स्मृत्यन्तरोक्तं द्रष्टव्यम् ॥. I. 9, 24, 23. धार्थयो: GI. I. 9, 24, 25. नास्यान्यस्मिन् Md. The same Ms. adds गवां हत्वा त्रिश्चान्द्रायणं चरेद्वादश यथाधिगं पशून्दत्वा ॥ which do not belong to Haradatta's text, as he says in the Com, on 1. 9,26.1 regarding the G. U1 begins a new Sutra with कल्मषं; I. 9, 25, 1. परीवास्य Md.; आदाय Md. I.9,25, 2. वा om. Md. I. 9, 25, 6. P. U. & M. U. begin a new Sätra with a tevi.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ४३ १.९.२५.८-१३।२६.१-६. कृच्छ्रसंवत्सरं वा चरेन ॥७॥ अथाप्युदाहरन्ति ॥९॥ स्तेयं कृत्वा सुरां पीला गुरुदारं च गवा ब्रह्महत्यामकृत्वा चतुर्थकाला मितभोजनाः स्युरपोभ्यवेयुः सवनानुकल्पम् । स्थानासनाभ्यां विहरन्त एते त्रिभिर्व(रप पापं नुदन्ते ॥ १० ॥ प्रथमं वर्ण परिहाय्य प्रथम वर्ण हत्वा संग्रामं गवावतिष्ठेत । तत्रैन हन्युः ॥ ११ ॥ अपि वा लोमानि वचं माँसमिति हावयित्वाग्निं प्रविशेत ॥१२॥ वायसप्रचलाकबर्हिणचक्रवाकहँसभासमण्डूकनकुलडेरिकाश्वहिँ- सायाँ शूद्रवत्प्रायश्चित्तम् ॥ १३ ॥२५॥ १. ९. २६. धेन्वनडुहोश्चाकारणात् ॥१॥ धुर्यवाहप्रवृत्तौ चेतरेषां प्राणिनाम् ॥ २॥ अनाक्रोश्यमाक्रुश्यानृतं वोका त्रिरात्रमक्षीराक्षारालवणभोज- नम् ॥ ३॥ शूद्रस्य सप्तरात्रमभोजनम् ॥ ४॥ स्त्रीणां चैवम् ॥ ५॥ येष्वाभिशल्यं तेषामेकाङ्गं छित्वामाणहिसायाम् ॥ ६ ॥ I. 9, 25, 8. कृच्छं N. U, N., P., M. U., L. 9, 25, 13. वायसवकलास' M. U., P. U.; ढेरीका Md.; डेरीका G1, G. U1 text. Mr. U. I, II; कृच्छस्स G!; G. Us om, I. 9, 26, 2. धुर्यप्रवाह° G1; धुर्यवाहप्रवाहम Md; धूर्यवाह M. U. I. 9, 25, 10. °पोभ्युपेयु: G. U1,8; पोभ्यपे- I. 9, 26, 3. चोत्का P. U, N. U, Mr. U. I. T: G. U2 text; aury P., P. U., M. I. 9, 26, 6. प्राणिहिंसायां Md., N., GI, G. U., Mr. U.I. U1,2,3. the text of the Sûtra.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.९.२६.७-१४।२७-१. अनार्यवपैशुनप्रतिषिद्धाचारेषभक्ष्याभोज्यापेयप्राशने शूद्रायां च रेतः सिवायोनौ च दोषवच्च कर्माभिसंधिपूर्व कृत्वानभिसं- धिपूर्व वाब्लिङ्गाभिरप उपस्पृशेद्वारुणीभिर्वान्यैर्वा पवित्रैर्य- था कर्माभ्यासः ॥७॥ गर्दभेनावकीणी निति पाकयज्ञेन यजेत ॥ ७ ॥ तस्य शूद्रः प्राश्नीयात् ॥ ९॥ मिथ्याधीतप्रायश्चित्तम् ॥१०॥ संवासरमाचार्यहिते वर्तमानो वाचं यच्छेत्स्वाध्याय एवोन्सृज- मानो वाचमाचार्य आचार्यदारे भिक्षाचर्ये च ॥११॥ एवमन्येष्वपि दोषवस्वपतनीयेषूतराणि यानि वक्ष्यामः ॥ १२ ॥ काममन्युभ्या वा जुहुयात्कामोकार्षीन्मन्युरकाषर्षीदिति जपेद्वा॥१३॥ पर्वणि वा तिलभक्ष उपोष्य वा श्वोभूत उदकमुपस्पृश्य सावित्री प्राणायामशः सहस्रकृत्व आवर्तयेदमाणायामशो वा ॥१४॥ ॥२६॥ १.९.२७. श्रावण्यां पौर्णमास्यां तिलभक्ष उपोष्य वा श्वोभूते महानदमुद- कमुपस्पृश्य सावित्र्या समित्सहस्रमादध्याजपेवा ॥१॥ I. 9, 26, 7. अनार्यवत्पै Mr. U. I.; अना- I. 9, 26, 12. अपतनीयेषु om. Md. tº M. U.; G. U3 divides this Sûtra I. 9, 26, 13. कामोकार्पोन्मन्युरकार्षीदिति beinto four, ending with (a) स्पृशेत् , () longs according to M. U. and Mr. U. भिर्वा, (c) पवित्रैः, (d) 'भ्यासः I. to the Com.; FUET a separate Sû- I.9, 26, 8. °नावकीणिनि' M. U. text and tra, M. U, Mr. U. I, II, P. U., G. Com. U2,3. I. 9, 26, 11. उत्सृज्यमानो Dev. Mss.; उ 19, 26, 14. सहस्रं कृत्व M. U; सहस्रकृत्वा त्सर्जमानो G1, आचार्य om. G. U2,3 G1, G. U8; G. Us makes the last two text; आचार्यमाचार्य G. U1 text; आ words a separate Sutra; महानदमुद चार्यवदाचार्य Md., दारे वा Dev. Mss.; N. U. भिक्षाचर्य च N., P., P. U. 1. 9, 27, 1. माहानदं G. U2,3; वा om. Md.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ४५ १.९.२७.२-११।१०.२८.१. इष्टियज्ञक्रतून्वा पवित्रार्थानाहरेत ॥२॥ अभोज्यं भुत्का नैप्पुरीष्यम् ॥३॥ तत्सप्तरात्रेणावाप्यते ॥४॥ हेमन्तशिशिरयोर्वोभयोः संध्योरुदकमुपस्पृशेत् ॥ ५॥ कृच्छ्रद्वादशरात्रं वा चरेत् ॥ ६॥ त्र्यहमनताश्यदिवाशी ततत्यहं त्र्यहमयाचितव्रतस्यहं नानाति किंचनेति कृच्छ्रद्वादशरात्रस्य विधिः ॥ ७॥ एतमेवाभ्यसेत्संवत्सर स कृच्छ्रसंवत्सरः॥४॥ अथापरम । बहून्यप्यपतनीयानि कृत्वा त्रिभिरननपारायणैः कृतप्रायश्चितो भवति ॥ ९॥ अनार्या शयने बिभ्रद्दददृद्धिं कषायपः। अब्राह्मण इव वन्दित्वा तृणेष्वासीत पृष्ठतम् ॥१०॥ यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्ण ब्राह्मणः सेवमानः। चतुर्थकाल उदकाभ्यवायी त्रिभिर्वर्षैस्तदपहन्ति पापम् ॥११॥ ॥ २७॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने नवमः पटलः समाप्तः ॥ १.१०२. यथा कथा च परपरिग्रहमभिमन्यते स्तेनो ह भवतीति कौत्स- हारीतौ तथा कण्वपुष्करसादी ॥१॥ I. 9, 27, 3. नैष्पुरीष N. U., N.; N. U. M. U.; पतनिय्यानि G. Us. joins Sutras 3-4. I. 9, 27, 10. The metre points to the I. 9, 27, 6. कृच्छं द्वा Md., N. irregular Sandhi अब्राह्मणेव. I. 9, 27, 7. अयाचितं व्रतं Md. I.9,27,11. अभ्युपायी P. sec. m., N. U., I, 9, 27, 8. एवमेतान्य' P. U. text; एवमेव Mr. U. I, G. U 1,2,33; अभ्यर्यायी N. N. U; एतदेव G1; अभ्यस्येत् N., N. U., I. 10, 28, 1. कदा च G. Us; काण्व Md., G1; अभ्यस्येत्कृच्छसंवत्सरं स Md. N. U., G1, G. Us; om. G.Us text; I. 9, 27, 9. अननन्परा P.U; श्रन्पारा पुष्करसादिः G. UI. ..

·४६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.१०.२८.२-१७, सन्यपवादाः परिग्रहेष्विति वार्ष्यायणिः ॥२॥ शम्योषा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्ति ॥३॥ अतिव्यपहारो व्युद्धो भवति ॥ ४॥ सर्वत्रानुमतिपूर्वमिति हारीतः ॥ ५ ॥ न पतितमाचार्य ज्ञाति वा दर्शनार्थो गच्छेत् ॥ ६ ॥ न चास्मागोगानुपयुञ्जीत ॥ ७ ॥ यहच्छासंनिपात उपसंगृह्य तूष्णीं व्यतिव्रजेत् ॥ ॥ माता पुत्रावस्य भूयाँसि कर्माण्यारभते । तस्याँ शुश्रूषा नित्या पतितायामपि ॥ ९ ॥ न तु धर्मसंनिपातः स्यात् ॥ १० ॥ अधर्माहृतान्भोगाननुज्ञाय न वयं चाधर्मश्चेत्यभिव्याहृत्याधो- नाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य त्रिषवणमुदकमुपस्पृशन्नक्षीराक्षाराल- वणं भुञ्जानो द्वादश वर्षाणि नागारं प्रविशेत् ॥ ११ ॥ ततः सिद्धिः ॥ १२ ॥ अथ संप्रयोगः स्यादायः ॥ १३ ॥ एतदेवान्येषामपि पतनीयानाम् ॥ १४ ॥ गुरुतल्पगामी तु सुषिराँ सूमि प्रविश्योभयत आदीप्याभिदहे- दात्मानम् ॥ १५ ॥ मिथ्यैतदिति हारीतः ॥ १६ ॥ यो ह्यात्मानं परं वाभिमन्यतेभिशस्त एव स भवति ॥ १७ ॥ I, 10, 28, 2. परपरिग्रहेष्विति P. sec. m., G. U. I. 10, 28, 3. °घासश्च G. U3; °घासा G. U2 text. L. 10,28, 4. अतिव्यवहार: Md., N. U. and Grantha Mss., विरुद्धो Gi, G. U, वृद्धोG. U. OD I. 10, 28, 6. दर्शनार्थ N. I. 10, 28, 8. प्रतित्रजेत् Gi. I. 10, 28, 10. संनिवाप: Md. and Grantha Mss. I. 10, 28, 11. क्षारलवणं Md.; उदकोपस्पर्शनं G. U2. I. 10, 28, 15. सूमि वा GH; दहेत P. U. T 102877-41 T N ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ४७ १.१०.२८. १८-२१.। २९.१-६. एतेनैव विधिनोत्तमादुच्छासाचरेत् । नास्यास्मिँल्लोके प्रत्यापत्ति- विद्यते । कल्मषं तु निर्हण्यते ॥१४॥ दारव्यतिक्रमी खराजिनं बहिर्लोम परिधाय दारव्यतिक्रमिणे भिक्षामिति सप्तागाराणि चरेत् । सा वृत्तिः षण्मासान ॥१९॥ स्त्रियास्तु भतृव्यतिक्रमे कृच्छ्रद्वादशरात्राभ्यासस्तावन्तं कालम ॥२०॥ अथ भ्रूणहा श्वाजिनं खराजिनं वा बहिर्लोम परिधाय पुरुषशिरः प्रतीपानार्थमादाय ॥ २१ ॥२४॥ १.१०.२९. खटाङ्गं दण्डाथै कर्मनामधेयं प्रब्रुवाणश्चक्रम्येत को भ्रूणघ्ने भि- शामिति । ग्रामे प्राणवृत्तिं प्रतिलभ्य शून्यागार वृक्षमूलं वा- भ्युपाश्रयेन्न हि म आर्यैः संप्रयोगो विद्यते । एतेनैव विधि- नोत्तमादुच्छासाच्चरेत् । नास्यास्मॅिल्लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते । कल्मषं तु निहण्यते ॥१॥ यः प्रमतो हन्ति प्राप्तं दोषफलम् ॥२॥ सह संकल्पेन भूयः ॥३॥ एवमन्येष्वपि दोषवासु कर्मसु ॥ ४ ॥ तथा पुण्यक्रियासु ॥ ५॥ परीक्षार्थोपि ब्राह्मण आयुधं नाददीत ॥ ६॥ 1. 10, 28, 19. 'व्यतिक्रमणे G1,G. U1 text. Sutra with the next. I. 10,28, 20. भर्तृव्यतिक्रमे P. U., text, I. 10, 29, 1. चंक्रमेत P. U, P. N.; चंक्रमेत P., N. U., text, M. U. text, Md.; M. D. भर्तुळति GI, G. U1,2, भर्तृव्यति G. I. 10, 29, 2. प्रमत्तं G. Us text; प्रयतो N. U2; but see the Com., which proves U. text, P. pr. m. the correctness of the reading of N. I. 10, 29, 5. तथाच G. U3. I. 10, 28, 21. प्रतिपानार्थम् N., G. Us; | I. 10, 29, 6. नादधीत P., Md, P. U. pr. प्रतिपादनार्थम्. P. U.; M. U. joins this M. U, Mr. U. I.

·यो हिँसार्थमभित्रात हन्ति मन्युरेव मन्यु स्पृशति न तस्मिन्दोष इति पुराणे ॥ ७ ॥ अथाभिशस्ताः समवसाय चरेयुर्धार्म्यमिति साँशित्येतरेतरया- जका इतरेतराध्यापका मिथो विवहमानाः ॥ ४ ॥ पुत्रान्सनिष्पाद्य ब्रूयुर्विमनजतास्मदेव ह्यस्मस्वार्याः संप्रत्यपत्स्य- तेति ॥९॥ T. आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १. १०, २९. ७-१४. I. 10, 29, 7. हन्ति न तस्मिन्दोष इति पुराणे The first two lines are a rather faulty [°णं M. U.] मन्युरेव मन्युं स्पृशति । M. reproduction of Baudhayana I, 18, 13 U., Mr. U. I, II. This transposition and the next four of Vasishtha IIT, has been caused by Haradatta's ex 16-17. They have got into the text planation. The original position of from the commentary, in which they the words probably was: यो-हन्ति नare actually quoted. दोषो मन्यु-स्पृशतीति पुराणे. | After I. 10, 29, 8. समवदा चरेयु GI; युद्धम्र्म्य this Sûtra Md, adds G. U3; Fiftapatº N. U, P. pr. m., Md, G. U3; विवाहमानाः P.U, N. U., अध्यायनं कुलं जातं यो हन्यादाततायिनम् । P, Mr. U. I, II. न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ I. 10, 29, 9. विप्रत्रजितास्मदे G1; विपत्र- अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । जिताः स्मदे Md; ह्यस्मास्वार्याः P. pr. m., क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः ॥ N., P. U., M. U., Mr. U. I. pr. m.; आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । संप्रत्यपत्स्यथेति Dev. Mss. and G1; संप्रत्यवपत्स्यते Md. The Com. shows जिघांसन्तं जिघांसेयान तेन that Haradatta read संप्रत्यपत्स्यत, as he गोब्राह्मणानां स्वशरीरहेतोराश्राभिघातः शर declares it to be equivalent to संप्रत्यप- णागतं च। त्सत with an irregular insertion of य. स्त्रीणां च केशग्रहणे प्रत्ते विप्रेण शस्त्रग्रहणं प्रशस्तम् ॥ निवर्तते N, P. U., N. U. अथापि न सेन्द्रियः पतति ॥ १० ॥ तदेतेन वेदितव्यम् । अङ्गहीनो हि साङ्गं जनयति ॥ ११ ॥ मिथ्येतदिति हारीतः ॥१२ ॥ दधिधानीसधर्मा स्त्री भवति ॥ १३ ॥ यो हि दधिधान्यामप्रयतं पय आतच्य मन्थति न तेन धर्मकृत्यं क्रियते । एवमशुचि शुक्लं यन्निवर्तते न तेन सह संप्रयोगो विद्यते ॥१४॥ :- भ्रूणहा भवेत् ॥ .

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ४९ १.१०.२९. १५-१८।११.३०१-१०. अभीचारानुव्याहारावशुचिकरावपतनीयौ ॥१५॥ पतनीयाविति हारीतः ॥१६॥ पतनीयवृतिस्वशुचिकराणां द्वादश मासान्द्वादशार्धमासान्द्वादश द्वादशाहान्द्वादश सप्ताहान्द्वादश ज्यहान्द्वादशाहँ सप्ताहं त्र्य- हमेकाहम् ॥ १७॥ इत्यशुचिकरनिर्वेषो यथा कर्माभ्यासः ॥ १६ ॥ २९ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने दशमः पटलः समाप्त १, ११. ३०. विद्यया स्नातीत्येके ॥१॥ तथा व्रतेनाष्टाचत्वारिंशत्परीमाणेन ॥२॥ विद्या प्रतेन चेत्येके ॥३॥ तेषु सर्वेषु स्नातकववृत्तिः ॥ ४॥ समाधिविशेषाच्छुतिविशेषाच्च पूजायां फलविशेषः ॥५॥ अथ स्नातकव्रतानि ॥६॥ पूर्वेण प्रामान्निक्रमणमवेशनानि शीलयेदुत्तरेण वा ॥७॥ संध्योश्च बहिामादासनं वाग्यतश्च ॥ ७ ॥ विप्रतिषेधे श्रुतिलक्षणं बलीयः ॥ ९ ॥ सर्वान्रागान्वाससि वर्जयेत् ॥ १० ॥ I. 10, 29,15. अभिचार Md, N, G, M. I. 11, 30, 1. विद्या ना M. U. U. text, G. Us text, but see the Com.; I. 11, 30, 2. वृत्तेनां P. U.; बिताना G. U3 अनुव्यवहाराव P. U.,G. U1; अनुव्याहाव text; वर्षप' P. sec. m.; 'परिमाणेन N., G. U2. Md, N. U. text, Gi, G. U.1 text, but I. 10, 29, 17. Md. adds द्वादश बहान् see the com. after सप्ताहान् the Devanâgari Mss. I.11, 30, 3. विद्यया P. sec. m. (except N.) add बहं after व्यह; G. US I. 11, 30, 4. स्नातकत्ति: G. Us text. om. द्वादश सप्ताहान् and सप्ताहं.- I. 11, 30, 5. I. 10, 29, 18. निवेश: P. U.; इति om. Md.; I. 11, 30, 8. संध्ययोश्च M. U. text and M. U.joins Sutras.17-18. Com.; वाग्यतस्य Md., G. U1 text. .4 - ७ पूजायां च Md.

·५० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.११.३०.११-२३. कृष्णं च स्वाभाविकम् ॥११॥ अनूद्भासि वासो वसीत ॥ १२॥ अप्रतिकृष्टं च शक्तिविषये ॥ १३ दिवा च शिरसः प्रावरणं वर्जयेन्मूत्रपुरीषयोः कर्म परिहाप्य॥१४॥ शिरस्तु प्रावृत्य मूत्रपुरीषे कुर्याद्भूम्यां किंचिदन्तर्धाय ॥ १५ ॥ छायायां मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्जयेत् ॥ १६ ॥ स्वां तु छायामवमेहेत् ॥ १७॥ न सोपानन्मूत्रपुरीषे कुर्यात्कृष्टे पथ्यप्सु च ॥ १७ ॥ तथा ठेवनमैथुनयोः कर्माप्सु वर्जयेत् ॥१९॥ अग्निमादित्यमपो ब्राह्मणं गा देवताश्चाभिमुखो मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्जयेत् ॥ २०॥ अश्मानं लोष्ठमाानोषधिवनस्पतीनूवा॑नाच्छिद्य मूत्रपुरीषयोः शुन्धने वर्जयेत् ॥ २१॥ अग्निमपो ब्राह्मणं गा देवता द्वारं प्रतीवातं च शक्तिविषये ना- भिप्रसारयीत ॥ २२॥ अथाप्युदाहरन्ति ॥ २३ ॥३०॥ I. 11, 30, 11. कृष्णं वा N. U. I. 11, 30, 12. अनुदासि Md, GI, but see the Com. I. 11, 30, 13. अप्रतिकृष्णं N. U., P.U.,G1. I. 11, 30, 17. च्छायाम् Grantha Mss., but see the Com. I.11, 30, 19. ष्ठीवन Dev. Mss.; G. U1,3 join Sutras 18-19%; the former adds षद स्पष्टानि, the latter चत्वारि स्पष्टानि; G. U2 joins Sætras 18–20 and adds चत्वारि स्पष्टानि and then the explanatiom of निष्ठेवनम् (read ठेवनम्). I. 11, 30, 20. Ti Devanagari Mss., I. 11, 30, 21. शुन्धनं N. U., M. U., Mr. U. I, II, P., N. I. 11, 30, 22. अग्निमादित्यम Md, G. Us; गांN, P, Md.; प्रतिपादं च N. U., Md., G. U२, प्रतिवादं G. U1; प्रतिवातं P. ए., N, P. I adopt the reading of M. U. and Gr, to which P. U., N, P. also point, because च indicates the coordination of the preceding word with अग्निमपो etc., and because अभिप्रसार- यति may be used in the sense of "to stretch (the feet) towards.” with the accusative alone. exnant M TT ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, ५१ १.११.३१.१-१३. १.११.३१. माअखोन्नानि भुञ्जीत उच्चरेहक्षिणामुखः। उदङ्मुखो मूत्रं कुर्यात्प्रत्यक्पादावनेजनमिति ॥१॥ आराचावसथान्मूत्रपुरीषे कुर्यादक्षिणां दिशं दक्षिणापरांवा ॥२॥ अस्तमिते च बहिर्गमादारादावसथाहा मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्ज- येत् ॥३॥ देवताभिधानं चाप्रयतः ॥ ४ ॥ परुषं चोभयोर्देवतानाँ राज्ञश्च ॥ ५ ॥ ब्राह्मणस्य गोरिति पदोपस्पर्शनं वर्जयेत् ॥ ६॥ हस्तेन चाकारणात् ॥ ७॥ गोदक्षिणानां कुमार्याश्च परीवादान्वर्जयेत् ॥ ४॥ स्तृहती च गां नाचक्षीत ॥ ९॥ सँसृष्टां च वत्सेनानिमिते ॥१०॥ नाधेनुमधेनुरिति ब्रूयात् । धेनुभव्यत्येव ब्रूयात् ॥ ११ ॥ न भद्रं भद्रमिति ब्रूयात् । पुण्यं प्रशास्तमित्येव ब्रूयात् ॥ १२ ॥ वत्सतन्ती च नोपरि गच्छेत् ॥ १३॥ I. 11, 31, 2. 3TITIETEDevanagari Mss. I. 11, 31, 3. After this Sûtra Md. and N. U. add : शिरःपरिवेष्टनं प्रथमं निवीतं द्वितीयं दिशावलोकनं तृतीयमन्तर्धानं चतुर्थ मौनं पञ्चमं पुरीषं षष्ठं मृत्तिकाग्रहणं सप्तममु- दकमष्टममेतदष्टकमित्याचक्षते [इत्येतदष्टकfHETT° N. U.] Though N. U. adds FTETT, the passage must be an interpolation, taken probably from some commentary. None of the other Mss. shows any trace of it. L. 11, 31, 5. पुरुषं G. U1,3 text; पूरुषं G. U2. text; 1 11 2130 CITIC23. P. sec. m.; स्तृहंती Md, N, N. U, P.U, M. U, Mr. U. I, II. I. 11, 31, 11. धेनुर्भव्यति G. U.1; धेनूभव्ये- tờ G. U2,3; N. D., P. D., M. U.; Mr. U, I, II have two Sutras, beginning the second with thoufa; G. Ui. joins अनिमित्ते with this Sutrar. I. 11, 31, 12. प्रशास्त्यमिG. U1, text: N. U., G. U.2,3 begin a new Sûtra with पुण्यं. I. 11, 31, 13. वत्सतन्त्री Md.; Md, as well as N. U. and P. U., add यदुपरि गच्छेद- श्रियमाणो भवतिअश्रीमान्भवति.P.U.]

·५२. आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.११.३१.१४-२३ । ३२.१-३. - प्लेकावन्तरेण च नातीयात ॥ १४ ॥ नासौ मे सपल इति ब्रूयात् । यद्यसौ मे सपाल इति ब्रूयाविषन्तं भ्रातृव्यं जनयेत् ॥ १५॥ नेन्द्रधनुरिति परस्मै प्रब्रूयात् ॥१६॥ न पततः संचक्षीत ॥ १७ ॥ उद्यन्तमस्तंयनं चादित्यं दर्शने वर्जयेत् ॥ १४ ॥ दिवादित्यः सत्वानि गोपायति नक्तं चन्द्रमाः । तस्मादमावा- स्यायां निशायाँ स्वाधीय आत्मनो गुप्तिमिच्छेत्यायत्यब्रह्मचर्य- कालेचर्यया च ॥ १९ ॥ सह ह्येताँ रात्रि सूर्याचन्द्रमसौ वसतः ॥२०॥ न कुसृत्या ग्रामं प्रविशेन । यदि प्रविशेन्नमो रुद्राय वास्तोष्पतय इत्येतामृचं जपेदन्यां वा रौद्रीम् ॥ २१ ॥ नाब्राह्मणायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् । यदि प्रयच्छेदन्तान्स्कुम्वा तस्मि- नवधाय प्रयच्छेत ॥ २२ ॥ क्रोधादीश्च भूतदाहीयान्दोषान्वर्जयेत् ॥ २३ ॥ ३१ ॥ १. ११. ३२. प्रवचनयुक्तो वर्षाशरदं मैथुनं वर्जयेत् ॥१॥ मिथुनीभूय च न तया सह सा रात्रि शयीत ॥२॥ शयानश्चाध्यापनं वर्जयेत् ॥३॥ with यदि I. 11, 31, 14. अंडाव M. U, N. U., G. UP text;ब्रह्मचर्याभ्यांP.note above the line. Com.; प्लेघाव G. UP text; Md., P. U., I. 11, 31, 21. G. U1 begins a new Satra N.U, M. U.add यवतीयादनायुष्यो भवति. I. 11, 31, 16. Md., N. U. add मणिधनुरि- I. 11, 31, 22. I. 11, 31, 22. स्कुष्टा, P. U, P. pr. m., ta gara, a piece of the Com. Mr. U. I. Com.; कुव्या N. U. I. 11, 31, 17. पतितः Ma; पततः पततः P. I. 11, 32, 1. वर्षाः शरदं N. U; वर्षासु शरदि; U.; वततं G. 03. M. U., Mr. U. pr. m., taken from the I. 11, 31, 18. परिवर्जयेत P.U. Com. T T 11 22 24TT1 tort ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. પરૂ १.११.३२. ४-२१. न च तस्याँ शय्यायामध्यापयेद्यस्याँ शयीत ॥ ४ ॥ अनाविःस्रगनुलेपणः स्यात् ॥ ५ ॥ सदा निशायां दारं प्रत्यलंकुर्वीत ॥ ६ ॥ सशिरा वमजनमप्सु वर्जयेत् ॥ ७॥ अस्तमिते च स्नानम् ॥८॥ पालाशमासनं पादुके दन्तप्रक्षालनमिति च वर्जयेत् ॥ ९॥ स्तुतिं च गुरोः समक्षं यथा सुस्त्रातमिति ॥ १०॥ आ निशाया जागरणम् ॥ ११ ॥ अनध्यायो निशायामन्यत्र धर्मोपदेशाच्छिष्येभ्यः ॥ १२ ॥ मनसा वा खयम् ॥१३॥ अर्ध्वमर्धरात्रादध्यापनम् ॥ १४ ॥ नापररात्रमुत्थायानध्याय इति संविशेत् ॥१५॥ काममपश्शयीत ॥ १६॥ मनसा वाधीयीत ॥ १७॥ क्षुद्रान्क्षुद्राचरिताँश्च देशान सेवेत ॥ १४ ॥ सभाः समाजाँश्च ॥ १९ ॥ समाज चेनच्छेप्रदक्षिणीकृत्यापेयात ॥ २० ॥ नगरप्रवेशनानि च वर्जयेत् ॥ २१ ॥ I. 11,32, 5. अनुलेपनः or °न all Mss. except G. U, which has °अनुलेपण in the text and Com., see also the note in the Com. I. 11,32,7. शरीरावमG. Us text. I. 11, 32, 10. सुस्नात इति Devanagari Mss.; सुस्नाततमिति G1. I. 11, 32, 14. अध्ययनं P. pr. m., and the Dev. Mss. of the Com. I.11.32, 15. संवेशयेत Md. I. 11, 32, 16. काममुपशयीत Md, G. U2,3, Mr. U. pr. m; अपशयीत N.U, P. sec. m.; अपाशशयीत N, P. pr. m.; अपाशयीत M. U.; अपाश्रयः शयीत P. U. pr. m., अपाशयः शशयीत P. U. sec. m.; अपश- श्रयीत Gi.; but G. U1 correctly, in accordance with the Com. अपशशयीतः and Mr. U. I. sec. m. अपःशयीत. I. 11, 32, 21 च om. Md, N. U. .

·५४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, १. ११.३२. २२-२९ । २.१.१.१. प्रश्नं च न विब्रूयात् ॥ २२॥ अथाप्युदाहरन्ति ॥ २३॥ मूलं तूलं वृहति दुर्विवक्तुंः प्रजां पशूनायतन हिनस्ति । धर्ममहादन कुमालनाय रुदन्ह मृत्युर्युवाच प्रश्नमिति ॥२४॥ गार्दभं यानमारोहणे विषमारोहणावरोहणानि च वर्जयेत् ॥२५॥ बाहुभ्यां च नदीतरम् ॥ २६ ॥ नावां च साँशयिकीम् ॥२७॥ तृणच्छेदनलोष्टविमर्दनाष्ठेवनानि चाकारणात् ॥ २६ ॥ यच्चान्यत्परिचक्षते यच्चान्यत्परिचक्षते ॥ २९ ॥ ३२ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्न एकादशः पटलः समाप्तः ॥ ॥ इति प्रथमः प्रश्नः समाप्तः॥ २. १. १. पाणिग्रहणादधि गृहमेधिनोर्बतम् ॥१॥ I. 11, 32, 24. बृहति G. U2; बृहती G. UI, यस्यैव किमिरुत्पद्यतेथापरं वासः सुवर्ण च बृहदि Gr, but see the Com.; धर्मप्रमादनः दत्वा पञ्चगव्येन स्नात्वा च पीत्वा च कृच्छ्रेण P. U; धर्मप्रहादनः all the other Mss., शुध्यत इति, N. U. मरुद्वारे तु तस्यैव कृमिरु- except Md and Mr. U. II.; G. U1. घेत वरं वासः सुवर्ण दत्वा कृच्छ्रेण शुध्यत Com. धर्मप्रहादः, but see the Com. इति and G अररुद्वानूरे तु रस्यैव कृमिरुद्यते I. 11, 32, 25. 'वरोहणानिति च P; विषमाव- तथा वरं वासः सुवर्णं च दत्वा पञ्चगव्येन रोहावरोह' P. U; विषमारोहणानि G. U2 text; विषत्क्रमारोह G. US text; गईभं स्नात्वा च पीत्वा च कृच्छ्रेण शुध्यतीति. G. U1,2. I. 11, 32,28. °ष्ठीवनानि Devanagari Mss. I. 11, 32, 26. नदीतरणम् P. U., M. U., I. 11, 32, 29. After this Sutra G.1 and Mr. U. I, II, P, N, G. U1,33; but see P.give the Pratikas of the Khandas, the com. beginning with the last and going I. 11, 32, 27. नावं Devanagari Mss. of backwards, as is usual in the Mss. of the Southern schools. N. gives the the Com. and G. Us, P, Md, G1. Pratikas of the Patalas, beginning Haradatta prefers this reading, but with the first and adds एकादश ॥ ११ ॥ नावा is a Vedic and Prakrit form in. | II. 1, 1, 1. गृहमेधिनो व्रतं G1,2, G. U1,2; stead of atbut see the Com.; Md. om. Sutras l-8, After this Sutra Md. inserts अश्रताः - Anmn to ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, २.१.१.२-२०. कालयो जनम ॥२॥ अतृप्तिश्चान्नस्य ॥३॥ पर्वसु चोभयोरुपवासः ॥४॥ औपवस्तमेव कालान्तरे भोजनम् ॥ ५ ॥ तृप्तिश्चान्नस्य ॥६॥ यच्चैनयोः प्रिय स्यातदेतस्मिन्नहनि भुञ्जीयाताम् ॥ ७॥ अधश्च शयीयाताम् ॥६॥ मैथुनवर्जनं च ॥९॥ श्वोभूते स्थालीपाकः ॥१०॥ तस्योपचारः पार्वणेन व्याख्यातः ॥ ११ ॥ नित्यं लोक उपदिशन्ति ॥ १२ ॥ यत्र क्व चाग्निमुपसमाधास्सन्स्यात्तत्र प्राचीरुदीचीश्च तिस्रस्तिस्रो लेखा लिखित्वानिरवोक्ष्याग्निमुपसमिन्ध्यात् ॥ १३ ॥ उसिच्यैतदुदकमुतरेण पूर्वेण वान्यदुपदध्यात् ॥ १४ ॥ नित्यमुदधानान्यगिररिक्तानि स्युरॅहमेधिनोर्बतम् ॥ १५ ॥ अहन्यसंवेशनम् ॥१६॥ ऋतौ च संनिपातो दारेणानु व्रतम् ॥ १७ ॥ अन्तरालेपि दार एव ॥१४॥ ब्राह्मणवचनाच्च संवेशनम् ॥ १९ ॥ स्त्रीवाससैव संनिपातः स्यात् ॥२०॥ II. 1, 1, 5. औपवस्त्यम् G. (1,3; ओपवस्त्रम् षोडशीमुत्तरामुत्तरां युग्मान्वैभीतकान्प्रजानि- श्रेयसमृतुगमनमित्युपदिशन्ति दारेणातु व्रतम् II. 1, 1, 8. शैय्याता G1; शैय्याताम् G2, G. U1; शयीतां G. U. IL 1,1,13. ततःप्राची: Md. II. 1, 1, 14. उत्सृज्यैत GP; P. U, M. U. om. the Com. 2. on this Sûtra. II. 1, 1, 17. ऋतौ च संनिपाते चतुर्थीप्रभूत्या M.U. Md., mixing Grihya Satra IX, 1, which is quoted in the Com., with the text. II. 1,1, 18. अन्तराळे Grantha Mss. II. 1, 1, 20. सह सन्निपातस्यात् G. U3.

·પ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.१.१.२१-२३। २.१-८, यावत्संनिपातं चैव सहशय्या ॥२१॥ ततो नाना ॥ २२ ॥ उदकोपस्पर्शनम् ॥ २३ ॥ १ ॥ २. १. २. अपि वा लेपान्प्रक्षाल्याचम्य प्रोक्षणमङ्गानाम् ॥१॥ सर्ववर्णाना स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमित सुखम् ॥२॥ ततः परिवृतौ कर्मफलशेषेण जाति रूपं वर्ण बलं मेधां प्रज्ञां द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपद्यते । तच्चक्रवदुभयोर्लोकयोः सुख एव वर्तते ॥ ३ ॥ यघौषधिवनस्पतीनां बीजस्य क्षेत्रकर्मविशेषे फलपरिवृद्धिरेवम् ॥४॥ एतेन दोषफलपरिवृद्विरुक्ता ॥ ५ ॥ स्तेनोभिशस्तो ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यो वा परस्मिल्लोकेपरिमिते निरये वृत्ते जायते चाण्डालो ब्राह्मणः पौल्कसो राजन्यो वैणो वैश्यः ॥६॥ एतेनान्ये दोषफलैः कर्मभिः परिध्वंसा दोषफलासु योनिषु जा- यन्ते वर्णपरिध्वंसायाम् ॥ ७ ॥ यथा चाण्डालोपस्पर्शने संभाषायां दर्शने च दोषस्तत्र प्रायश्चि- तम् ॥७॥ II. 1, 2, 2. परिमितसुखं P, G. U1,2,3 | II. 1,2, 7. अन्यो Md; कर्मफलैः कर्मभि:23 परिध्वस्तो Md.; परिध्वस्ताः P.U. text, II.1, 2, 4. G. Usjoins Sutras 4.5%3B G2. परिइंसाG.U.3; परिध्वंसा-वर्ण om, विशेष: Md. N.; °फलास्वयोनि G. II. 1,2, 5. एनेनैव, फल . II. 1, 2, 8. G. U1 connects यथा with II. 1,2, 6. निलये PP.U., N.U., Mr. U.; the preceding Sutra; G. Us, omit it ferry M. U; Trsteht om. Ga; aut om. altogether; questº G3, G. U2. Md.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ५७ २.१.२.९।२.३.१-१२. अवगाहनमपामुपस्पर्शने संभाषायां ब्राह्मणसंभाषा दर्शने ज्यो- तिषां दर्शनम् ॥ ९॥२॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने प्रथमः पटलः समावः॥ २.२.३. आर्याः प्रयता वैश्वदेवेन्नसँस्कर्तारः स्युः॥१॥ भाषां कासं क्षवथुमित्यभिमुखोन्नं वर्जयेत् ॥ २ ॥ केशानङ्गं वासश्चालभ्याप उपस्पृशेत् ॥ ३॥ आर्याधिष्ठिता वा शूद्राः सँस्कर्तारः स्युः॥ ४ ॥ तेषाँ स एवाचमनकल्पः ॥५॥ अधिकमहरहः केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ॥ ६ ॥ उदकोपस्पर्शनं च सह वाससा ॥ ७ ॥ अपि वाष्टमीष्वेव पर्वसु वा वपेरन ॥ ८ ॥ परोक्षमन सँस्कृतमन्नावधिश्रित्याद्भिः प्रोक्षेत । तद्देवपवित्रमित्या- चक्षते ॥९॥ सिद्धेने तिष्ठन्भूतमिति स्वामिने प्रब्रूयात् ॥१०॥ तत्सुभूतं विराडनं तन्मा क्षायीति प्रतिवचनः ॥११॥ गृहमेधिनोर्यदशनीयस्य होमा बलयश्च वर्गपुष्टिसंयुक्ताः ॥१२॥ II. 2, 3, 1. वैश्वदेवान G1; Gi om. all from to Sutra 4. II. 2, 3, 2. क्षवधुमि G. U1,. II. 2, 3, 6. लोम om. P. U. IT. 2, 3, 7. वाससां G1, G. U2. II. 2, 3, 9. संस्कृतमन्नं Md.; संस्कृतम् om. G. USB नमसंस्कृG2. II. 2, 3, 10. तिष्ठे तिष्ठन्, ब्रूयात् G. Us text; Md. has lost fol. 18, which contained this and the following Sutras down to II. 2, 5. 6. II.2,3,11. प्रतिवचनं P.U.,N. U., M.U., Mr. U. II, G. U2, but see the Com. II. 2, 3, 12. गृहमेधिनो P, N, G, GA, N. U., G. U1,2,3; but see above II. 1,1,1 and II. 1,1,14.

·५९ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.२.३.१३-२३।४.१-७. तेषां मन्त्राणामुपयोगे द्वादशाहमधःशय्या ब्रह्मचर्य क्षारलवण- वर्जनं च ॥१३॥ उत्तमस्यैकरात्रमुपवासः॥ १४ ॥ बलीनां तस्य तस्य देशे सँस्कारो हस्तेन परिमृज्यावोक्ष्य न्युष्य प- श्वात्परिषेचनम् ॥१५॥ औपासने पचने वा षडिराद्यैः प्रतिमन्न हस्तेन जुहुयात् ॥१६॥ उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् ॥ १७ ॥ एवं बलीनां देशे देशे समवेताना सकृत्सकृदन्ते परिषेचनम्॥१॥ सति सूपसँसृष्टेन कार्याः ॥ १९ ॥ अपरेणाग्निं सप्तमाष्टमाभ्यामुदगपवर्गम् ॥२०॥ उदधानसंनिधौ नवमेन ॥२१॥ मध्येगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् ॥ २२ ॥ उत्तरपूर्वदेशेगारस्योतरैश्चतुर्भिः ॥ २३ ॥३॥ २.२.४. शय्यादेशे कामलिङ्गेन ॥१॥ देहल्यामन्तरिक्षलिनेन ॥२॥ उतरेणापिधान्याम् ॥३॥ उत्तरैर्ब्रह्मसदने ॥ ४॥ दक्षिणतः पितृलिङ्गेन प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिः कुर्यात् ॥ ५ ॥ रौद्र उत्तरो यथा देवताभ्यः॥६॥ तयोर्नाना परिषेचनं धर्मभेदात् ॥ ७॥ II. 2, 4, 2. देहिळ्याम C. U1,2; देहळ्याम| II. 2, 4, 5.G. U1 begins a new Sutra G, G,G. US; P.U., M. U., Mr. U. with पितृ- II join Satras 1 and 2. IT. 2, 4, 6. रौद्र G. U; रौद्रमुत्तरतो G4, Home ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ५९ २.२.४.८-२३. नक्तमेवोतमेन वैहायसम् ॥ ७ ॥ य एतानव्यग्रो यथोपदेशं कुरुते नित्यः खर्गः पुष्टिश्च ॥९॥ अग्रं च देयम् ॥१०॥ अतिथीनेवाग्रे भोजयेत् ॥ ११॥ बालान्वृद्धान्रोगसंबन्धान्त्रीश्चान्तवलीः ॥ १२ ॥ काले स्वामिनावन्नार्थिनं न प्रत्याचक्षीयाताम् ॥ १३ ॥ अभावे भूमिरुदकं तृणानि कल्याणी वागिति । एतानि वै सतोगारे नक्षीयन्ते कदाचनेति ॥ १४ ॥ एवंवृतावनन्तलोकौ भवतः ॥ १५ ॥ ब्राह्मणायानधीयानायासनमुदकमन्नमिति देयम् । न प्रत्युतिष्ठेत ॥१६॥ अभिवादनायैवोत्तिष्ठेदभिवाद्यश्चेत् ॥ १७॥ राजन्यवैश्यौ च ॥१७॥ शूद्रमभ्यागतं कर्मणि नियुच्यात । अथास्मै दद्यात ॥१९॥ दासा वा राजकुलादाहृत्यातिथिवच्छूदं पूजयेयुः ॥२०॥ नित्यमुतरं वासः कार्यम् ॥ २१ ॥ अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थे ॥ २२ ॥ यत्र भुज्यते तत्समूह्य निर्हत्यावोक्ष्य तं देशममत्रेभ्यो लेपान्संकृ- प्याद्भिः सँसृज्योत्तरतः शुचौ देशे रुद्राय निनयेत । एवं वास्तु शिवं भवति ॥२३॥ II. 2, 4, 12. रोगसंबद्धान् P., P. U., N. U. II. 2, 4, 14. The metre requires the Vedic neuter plural तुणा. II. 2, 4, 17. एव om. M. U. text, P. U. text; G. Us om. the whole first clause. II. 2, 4, 23. लेपान्त्संN.; लेपांसं P; लेपा. सं°N. U., G. U2.

·६० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, २.२.४.२४-२७१५.१-९. ब्राह्मण आचार्यः स्मयते तु ॥ २४ ॥ आपदि ब्राह्मणेन राजन्ये वैश्ये वाध्ययनम् ॥ २५ ॥ अनुगमनं च पश्चात् ॥ २६॥ तत जर्व ब्राह्मण एवाने गतौ स्यात् ॥ २७ ॥४॥ २.२.५. सर्वविद्यानामप्युपनिषदामुपाकृत्यानध्ययनं तदहः॥१॥ अधीत्य चाविप्रक्रमण सद्यः॥२॥ यदि वरेत गुरोः समीक्षायाँ स्वाध्यायमधीय कामं गच्छेत् । ए- वमुभयोः शिवं भवति ॥३॥ समावृत्तं चेदाचार्योभ्यागच्छेतमभिमुखोभ्यागम्य तस्योपसंगृह्य न बीभत्समान उदकमुपस्पृशेत्पुरस्कृत्योपस्थाप्य यथोपदेशं पूजयेत् ॥ ४॥ आसने शयने भक्ष्ये भोज्ये वाससि वा संनिहिते निहीनतरवृत्तिः स्यात् ॥ ५॥ तिष्ठन्सव्येन पाणिनानुगृह्याचार्यमाचमयेत् ॥ ६ ॥ अन्यं वा समुदतम् ॥ ७॥ स्थानासनचङ्गमणस्मितेष्वनुचिकीर्षन ॥।॥ संनिहिते मूत्रपुरीषवातकोंच्चैर्भाषाहासष्ठेवनदन्तस्कवननिःशृ- क्षणभ्रुक्षेपणतालननिष्ठ्यानीति ॥ ९॥ II. 2, 5, 2. वावि° P. U., N. U., Mr. U. II. According to Haradatta the usual reading was अविप्रक्रमिणम, which the Mss. do not give. II. 2, 5, 4. पुरस्कृत्यवोप° G. U३. II. 2, 5, 5. भोज्ये om. P. U., M. U.; वाससी G1,2. II. 2, 5, 6. आचामयेत् N. U., Md. II. 2, 5, 8. स्थितेष्व P. sec. m., N., G.U. II. 2, 5, 9. मूत्रपुरीषयो: Md., °ष्टीवन° Devanagari Mss. and Md.; निशंखण, P., P. U., M. U., Md. and Grantha Mss.; भुक्षेपण G. Us; भूविक्षेपण Md.; भ्रक्षेपण P., P. U. sec. m., G12, G. Ud, but see the Com.; ताडन Md., N.; ताळन G: ; निष्टयानीति G. U, G; निष्टानीति G2. se ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम् ६१ २.२.५.१०-१९।३.६.१. दारे प्रजायां चोपस्पर्शनभाषा विस्रम्भपूर्वाः परिवर्जयेत् ॥१०॥ वाक्येन वाक्यस्य प्रतीघातमाचार्यस्य वर्जयेत् ॥ ११॥ श्रेयसां च ॥ १२॥ सर्वभूतपरीवादाक्रोशाँश्च ॥ १३॥ विद्यया च विद्यानाम् ॥ १४॥ यया विद्यया न विरोचेत पुनराचार्यमुपेत्य नियमेन साधयेत् ॥ १५॥ उपाकरणाद्योत्सर्जनादध्यापयितुर्नियमः । लोमसँहारणं माँसँ आई मैथुनमिति च वर्जयेत् ॥ १६ ॥ ऋवे वा जायाम् ॥१७॥ यथागमैं शिष्येभ्यो विद्यासंमदाने नियमेषु च युक्तः स्यात् । एवं वर्तमानः पूर्वापरान्संबन्धानात्मानं च क्षेमे युनक्ति ॥ १४ ॥ मनसा वाचा प्राणेन चक्षुषा श्रोत्रेण वक्शिश्नोदरारम्भणाना- स्रावान्परिवृञ्जानोमृतत्वाय कल्पते ॥ १९ ॥ ५ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने द्वितीयः पटलः समाप्तः॥ २. ३.६. जात्याचारसँशये धर्मार्थमागतमग्निमुपसमाधाय जातिमाचारं च पृच्छत् ॥ १॥ . II. 2, 5, 11. प्रतिघातम् P, N, N. U., M. U., Mr. U; G. U2,3, G1,2 are doubtful; P. U., M. U. join Sutras 11-12. II. 2, 5, 13. परिवादा P, N, N. U., M. U., Mr. U., G. Us., G2. II. 2.5, 16. संहरणं N., M. U., Mr. U.; संहरणं P. U., text and Com.; दारणं G. U., text; हरणं G. Us Com.; हारिण° Gi. II. 2, 5, 17. उपेयात add the Dev. Mss. except N., but see Srauta Sûtra VIII. 4. 6. where the verb is likewise omitted. It is added only in the first passage, Sr. Su. III. 17, 8. II. 2, 5, 18. यथागमनं Md; एवं युक्तो व G. U; एवं वृत्तो व° G. US; पूर्वापरान्त्सं°, P. N., N, U. II. 2, 5, 19. घ्राणेन Devanagari Mss. ex. cept P. sec. m. and N. U.; आश्रावान्, P.pr. m., Md., P.U., M. U., Mr. U.

·દુર आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.३.६.२-१५. साधुतां चेत्नतिजानीतेग्निरुपद्रष्टा वायुरुपश्रोतादित्योनुख्याता साधुतां प्रतिजानीते साध्वमा अस्तु वितथ एष एनस इ- न्युकवा शास्तुं प्रतिपद्येत ॥२॥ अग्निरिव ज्वलन्नतिथिरभ्यागच्छति ॥३॥ धर्मेण वेदानामेकैकाँ शाखामधीत्य श्रोत्रियो भवति ॥ ४ ॥ खधर्मयुक्तं कुटुम्बिनमभ्यागच्छति धर्मपुरस्कारो नान्यप्रयोजनः सोतिथिर्भवति ॥ ५॥ तस्य पूजायाँ शान्तिः स्वर्गश्च ॥ ६ ॥ तमभिमुखोभ्यागम्य यथावयः समेत्य तस्यासनमाहारयेत् ॥ ७॥ शक्तिविषये नाबहुपादमासनं भवतीत्येके ॥ ४ ॥ तस्य पादौ प्रक्षालयेत् । शूद्रमिथुनावित्येके ॥९॥ अन्यतरोभिषेचने स्यात् ॥१०॥ तस्योदकमाहारयेन्मृन्मयेनेत्येके ॥११॥ नोदकमाहारयेदसमावृत्तः ॥१२॥ अध्ययनसांवृत्तिश्चात्राधिका॥१३॥ सान्वयित्वा तर्पयेद्रसैर्भक्ष्यैरजिरवराध्येनेति ॥१४॥ आवसथं दद्यादुपरिशय्यामुपस्तरणमुपधान सावस्तरणमभ्यञ्जनं चेति ॥ १५॥ II. 3, 6, 2. साधुतां प्रतिजानते Md., N. U., G. U; विदथ: Md., N. U., G. U2%3B विधतथ: GH II. 3, 6, 5. संयुक्तं P. U., M. U., Mr. U.; स्वधर्म युक्तं G1. II. 3, 6, 6. पुष्टिं शान्ति G2. II. 3,6, 7. आहरयेत P. pr. m., P. U., M. U.; तदभिG. U. II. 3, 6, 11. आहरयेत P. pr. m., आहरेत P. D., M. U. II. 3, 6, 12. आहरयेत् P.pr. m., P. U., M. U.; समात्ते N; समावृत्तेः N. U. II. 3, 6, 13. अध्ययनात्सात्तिः N. U., G. Us; अध्ययनासांविधिः (त्तिः sec. m.) अधिक: Md; अध्ययनासांदृत्तिः P. sec., m., GH,2,G. U1,2. II. 3, 6, 15. उपरिशय्यायाः Md; उपरिश. य्यादुN; अभ्यजने च P.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ६३ २.३.६.१६-२०। ७.१-७. अन्नसँस्कारमाहूय ब्रीहीन्यवान्वा तदर्यान्जिर्वपेत् ॥१६॥ उद्धृतान्यन्नान्यवेक्षतेदं भूया३ इदाइमिति ॥ १७ ॥ भूय उद्धरेत्येव ब्रूयात् ॥ १०॥ द्विषन्द्विषतो वा नानमनीयाद्दोषेण वा मीमांसमानस्य मीमाँ- सितस्य वा ॥ १९॥ पाप्मान हि स तस्य भक्षयतीति विज्ञायते ॥२०॥६॥ २.३.७. स एष प्राजापत्यः कुटुम्बिनो यज्ञो नित्यमततः ॥१॥ योतिथीनामग्निः स आहवनीयो यः कुटुम्बे स गार्हपत्यो यस्मि- पच्यते सोन्वाहार्यपचनः ॥२॥ जर्ज पुष्टिं प्रजां पशूनिष्टापूर्तमिति गृहाणामन्नाति यः पूर्वोतिथे- रनाति ॥३॥ पयउपसेचनमन्नमग्निष्टोमसंमित सर्पिषोक्थ्यसंमितं मधुनातिरा- प्रसंमितं मांसेन द्वादशाहसंमितमुदकेन प्रजावृचिरायुषश्च॥४॥ प्रिया अप्रियाश्वातिथयः स्वर्ग लोकं गमयन्तीति विज्ञायते ॥५॥ स ययातर्मध्यंदिने सायमिति ददाति सवनान्येव तानि भवन्ति यदनुतिष्ठत्युदवस्यत्येव तत् ॥ ७ ॥ II. 3, 6, 17. अवेक्षते P.U, G. U2,3; भूया इदामिति Md., G, G. U1,2,3, इदमिति G1. II. 3, 6, 19. P. U., M. U., Mr. U. join Sutras,19-20. II. 3, 7, 1. कुटुंबिनो G2, C. U1,2,3 text and Com. II. 3, 7, 2. कुडुंबे GP. G. UI text and Com., G. Us text. II. 3, 7, 5. प्रियाप्रियाश्च GI., G. US, प्रियाः प्रिGA; प्रिया अभिप्रिया P. U., text and Com; प्रिया अपिप्रिया G. UP. II. 3, 7,7. अनूत्तिष्ठति P. pr. m., N., N. U., M. U.; this is the reading explained by Haradatta, but declared to be the less common one; अउत्तिष्ठति P. U.

·६४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, २.३.७.८-१६. यासान्वयति सा दक्षिणा प्रशंसा ॥८॥ यासँसाधयति ते विष्णुक्रमाः॥९॥ यदुपावर्तते सोवभृथः ॥१०॥ इति हि ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥ राजानं चेदतिथिरभ्यागच्छेच्छ्रेयसीमस्मै पूजामात्मनः : कारयेत ॥ १२ ॥ आहितानि चेदतिथिरभ्यागच्छेत्स्वयमेनमभ्युदेत्य ब्रूयात् । व्रात्य क्कावासीरिति । व्रात्य उदकमिति । व्रात्य तर्पयस्विति ॥१३॥ पुराग्निहोत्रस्य होमादुपाँशु जपेत् । वात्य यथा ते मनस्तथा- स्विति । व्रात्य यथा ते वशस्तथास्विति । व्रात्य यथा ते प्रियं तथास्विति । ब्रात्य यथा ते निकामस्तथास्विति ॥१४॥ यस्योद्धृतेष्वहुतेष्वग्निष्षतिथिरभ्यागच्छेत्खयमेनमभ्युदेत्य ब्रूयात् । व्रात्य अतिसृज होष्यामि। इत्यतिसृष्टेन होतव्यम् । अनतिसृष्ट- श्चेजुहुयाद्दोषं ब्राह्मणमाह ॥१५॥ एकरात्रं चेदतिथीन्वासयेत्पार्थिवॉल्लोकानभिजयति द्वितीययान्त- रिक्ष्याँस्तृतीयया दिव्याँश्चतुर्थ्या परावतो लोकानपरिमिताभि- रपरिमितॉल्लोकानभिजयतीति विज्ञायते ॥१६॥ । II. 3, 7, 8. Thus Haradatta. It is possible to read दक्षिणाप्रशंसा.. But the combination is not good, as a mention of the important Dakshina, not of the less important Dakshinâprasamsa, is to be expected. II. 3, 7, 10. यदपाव G. U2,3 text and Com. II. 3, 7, 11. इति ब्रा all except Gi, G2. II. 3, 7, 13. तर्पयंत्स्विति. P; तर्पयन्त्विति G. U2 text pr. m. The reading तर्पयन्त्वि. Fa, which is found Ath. V. XV., 11, 2, the passage referred to by Âpastamba, is no doubt the original and correct But the corruption is ancient and probably goes back to Åpastamba's times, as the Hairanyakes'as have it likewise. one.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ६५ २. ४.७.१७1८.१-१२. असमुदेतश्चेदतिथिर्बुवाण आगच्छेदासनमुदकमन श्रोत्रियाय द- दामीत्येव दद्यात् । एवमस्य समृद्धं भवति ॥१७॥७॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने तृतीयः पटलः समाप्तः ॥ २.४.. येन कृतावसथः स्यादतिथिन तं प्रत्युत्तिष्ठेत्प्रायवरोहेडा पुरस्ता- वेदभिवादितः ॥१॥ शेषभोज्यतिथीना स्यात् ॥२॥ न रसान्गृहे भुञ्जीतानवशेषमतिथिभ्यः ॥३॥ नामार्थमभिरूपमन्नं पाचयेत् ॥ ४॥ गोमधुपर्का) वेदाध्यायः ॥ ५॥ आचार्य ऋविक स्नातको राजा वा धर्मयुक्तः ॥६॥ आचार्यायविजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरादुपतिष्ठग्यो गौ- मधुपर्कश्च ॥ ७॥ दधि मधुसँसृष्टं मधुपर्कः पयो वा मधुसँसृष्टम् ॥ ४ ॥ अभाव उदकम् ॥९॥ षडङ्गो वेदः ॥१०॥ छन्दःकल्पो व्याकरणं ज्योतिष निरुक्तं शीक्षा छन्दोविचितिरिति ॥ ११ ॥ शब्दार्थारम्भणानां तु कर्मणां समानायसमाप्तौ वेदशब्दः । तत्र संख्या विप्रतिषिद्धा ॥ १२ ॥ II. 3, 7, 17. असमुदितः Md; अतिथिब्रुवाणः Md., N, U., M. D., G1, G. U1,2,3. II. 4,8, 2. शेषेभोजी P, P.U., Mr. U. II. 4, 8, 11. ज्यौतिषं P. U.,N: शिक्षा P, P. U., M. U., Mr, U., but see the Com. II. 4, 8, 12. समाप्तो G1, G. U1,3.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.४.८.१३-१४।९.१-१२. अङ्गानां तु प्रधानैरव्यपदेश इति न्यायवित्समयः ॥ १३ ॥ अतिथि निराकृत्य यत्रगते भोजने स्मरेततो विरम्योपोष्य ॥१४॥ ॥6॥ २.४.९. श्वोभूते यथामनसं तर्पयित्वा संसाधयेत् ॥ १॥ यानवन्तमा यानात् ॥ २॥ यावन्नानुजानीयादितरः ॥ ३ ॥ अप्रतीभायाँ सीनो निवर्तेत ॥४॥ सर्वान्वैश्वदेवे भागिनः कुर्वीता श्वचाण्डालेभ्यः ॥ ५॥ नानहयो दद्यादित्येके ॥६॥ उपेतः स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत् ॥ ७॥ सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानानि॥॥ यथाश्रुति विहारे॥९॥ ये नित्या भाक्तिकास्तेषामनुपरोधेन संविभागो विहितः ॥१०॥ काममात्मानं भायों पुत्रं वोपरुन्ध्यान्न वेव दासकर्मकरम् ॥११॥ तथा चात्मनोनुपरोधं कुर्याद्यथा कर्मस्खसमर्थः स्यात् ॥ १२ ।। अथाप्युदाहरन्ति । अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्षः षोडशारण्यवासिनः । . II. 4, 9, 2. P. U. om. this Sutra and its Com. II. 4, 9, 4. अप्रतिभायां N., P. U, Mr. U.; अप्रतिहायां N. U., but see the Com.; विवर्तेत Md. II. 4, 9, 5. चण्डालेभ्यः N., Md., G1,2, G. UP Com; G. U1 om. the text of Sutras 5-6. II. 4,9,7.च वर्जयेत् N. U. II. 4, 9, 10. नित्यभाक्तिका P, P. U., M. U; नित्या भक्तिका: N, N. U. text, Mr. U. II. 4, 9, 11. चीपरु° P.U., P. pr. m. IT. 4, 9, 12. कर्मसु समर्थः Md, N, C, G. U1, text; कर्मसमर्थः G. Us text. II. 4, 9, 13. भक्ष्याः N, P, G1,2, G. U1,3' १ ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ६ २.४.९.१३। ५.१०.१-१०. द्वात्रिंशतं गृहस्थस्या परिमितं ब्रह्मचारिणः ॥ आहिताग्निरनवाँश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः । अनन्त एव सिध्यन्ति नैषाँ सिद्धिरननतामिति ॥ १३॥९॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने चतुर्थः पटलः समाप्तः॥ २. ५.१०. भिक्षणे निमितमाचार्यों विवाहो यज्ञो मातापित्रोर्बुभूहितश्च नियमविलोपः ॥१॥ तत्र गुणान्समीक्ष्य यथाशक्ति देयम् ॥ २ ॥ इन्द्रियप्रीत्यर्थस्य तु भिक्षणमनिमितम् । न तदाद्रियेत ॥ ३॥ खकर्म ब्राह्मणस्याध्ययनमध्यापनं यज्ञो याजनं दानं प्रतिग्रहणं दायाय शिलोञ्छः ॥ ४ ॥ अन्यच्चापरिगृहीतम् ॥ ५ ॥ एतान्येव क्षत्रियस्याध्यापनयाजनप्रतिग्रहणानीति परिहाप्य द- ण्डयुद्धाधिकानि ॥६॥ क्षत्रियवद्वैश्यस्य दण्डयुद्धवर्ज कृषिगोरक्ष्यवाणिज्याधिकम् ॥७॥ नाननूचानमृविजं वृणीते न पणमानम् ॥ ॥ अयाज्योनधीयानः ॥ ९ ॥ युद्धे तद्योगा यथोपायमुपदिशन्ति तथा प्रतिपत्तव्यम् ॥१०॥ : P.U.,M.U, Md; द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्यामितं U., G. U1,3, but see the Com.; यज्ञो Md.-After these two verses, Md, M. om. N.U.; विवाहो om. P. U.; नियमलो- U, Mr. U., N. U. add a third : TIGERTI पः N.U. ब्रह्मचारी वा योनश्स्तपश्वरेत् । प्राणाग्निहोत्र- | II. 5, 10, 4. प्रदानं P. U., M. U.; सिलो- लोपेनावकीर्णी भवेत्तु सः ॥ It follows छनमन्यच्चापरिगृहीतम् G. U; सिलोन्छः after the sid, which marks the end G1,2,G. U1 of the quotation, and is not noticed II. 5, 10, 7. गोरक्षम् N., Md., G1,2, G. in the Com. U1,2., P. U. text, but see the Com. II.5, 10, 1.बुभूषा Md., N., P., G., P.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.५.१०.११-१६।११.१-८. न्यस्तायुधप्रकीर्णकेशमाञलिपराङावृत्तानामार्या वधं परिचक्षते ॥११॥ शास्त्रैरधिगतानामिन्द्रियदौर्बल्याद्विप्रतिपन्नानाँ शास्ता निर्वेषमु- पदिशेद्यथाकर्म यथोक्तम् ॥ १२ ॥ तस्य चेच्छास्त्रमतिप्रवर्तेरन्राजानं गमयेत् ॥ १३ राजा पुरोहितं धर्मार्थकुशलम् ॥ १४॥ स ब्राह्मणानियुख्यात् ॥ १५ ॥ बलविशेषेण वधदास्यवर्ज नियमैरुपशोषयेत् ॥ १६ ॥१०॥ २.५.११. इतरेषां वर्णानामा माणविप्रयोगासमवेक्ष्य तेषां कर्माणि राजा दण्डं प्रणयेत् ॥ १ ॥ न च संदेहे दण्डं कुर्यात् ॥२॥ सुविचितं विचित्या दैवप्रश्नेभ्यो राजा दण्डाय प्रतिपद्येत ॥३॥ एवंवृत्तो राजोभी लोकावभिजयति ॥४॥ राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य ॥५॥ समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥ ६ ॥ यानस्य भाराभिनिहितस्यातुरस्य स्त्रिया इति सर्वैतव्यः ॥७॥ वर्णज्यायसां चेतरैर्वर्णैः॥।॥ II. b, 10, 11. न्यस्तायुधः प्रकीर्णकेशःप्राञ्जलिः G3; G. U 1,3, begin a new Sutra with N. U., Mr. U.; न्यस्तायुधप्रकीर्णकेश: G. राजानं. ; न्यस्तायुधः प्रकीर्णकेश:G. U, न्यस्ता II. 5, 10, 14. शास्त्रकुशलं P. U., M. U.; युधाप्रकीर्णकेशः G. Us, see also the Com. पुरोहितं om. P. pr. m. II. 5, 10, 12. निवेशं P. pr. m., N, P. U., II. 5, 10, 16. अवशोषयेत् P. U., M. U. M. U, Mr. U; शास्त्रैरधिकृतानां G. Us. II. 5, 11, 3. विचिन्त्या Md.;देवप्र°Grantha II. 5, 10, 13. अतिवर्तेरन् N. U, P. U.; Mss. and Md., but see the Com. अतिप्रवृत्तेरन् GP, G. U, इतिप्रवृर्तेरन् । II. 5, 11, 7. चातुरस्य G. UI. .

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ६९ २.५.११.९-२० । १२.१. अशिष्टपतितमन्तोन्मत्तानामात्मस्वस्ययनार्थेन सर्वेरेव दातव्यः॥९॥ धर्मचर्यया जघन्यो वर्णः पूर्व पूर्व वर्णमापद्यते जातिपरिवृत्ती ॥ १० ॥ . अधर्मचर्यया पूर्वो वर्णो जघन्यं जघन्यं वर्णमापद्यते जातिपरि- वृत्तौ ॥ ११ ॥ धर्मप्रजासंपन्ने दारे नान्यां कुर्वीत ॥ १२ ॥ अन्यतराभावे कार्या प्रागन्याधेयात् ॥ १३ ॥ आधाने हि सती कर्मभिः संबध्यते येषामेतदङ्गम् ॥ १४ ॥ सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छेत् ॥ १५ ॥ मातुश्च योनिसंबन्धेभ्यः ॥ १६ ॥ ब्राझे विवाहे बन्धुशीलश्रुतारोग्याणि बुड्डा प्रजासहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयेच्छक्तिविषयेणालंकृत्य ॥ १७ ॥ आर्षे दुहितमते मिथुनी गावौ देयौ ॥१॥ दैवे यज्ञतन्त्र ऋविजे प्रतिपादयेत् ॥ १९ ॥ मिथः कामासांवतेते स गान्धर्वः ॥ २० ॥ ११ ॥ २. ५.१२. शक्तिविषयेण द्रव्याणि दत्त्वा वहेरन्स आसुरः ॥ १ ॥ II.5, 11, 9.मत्त om. G. U. II. 5, 11, 14. सति N., Ga, P. U., G. U1,2, but see the Com.; संपवत एषां G. Us. II. 5, 11, 17. बन्धुशीललक्षणसंपन्नप्रजारो- ग्याणि G. U; प्रजाँ सहत्व P.U., M. U., Mr. U. This reading is explained by Haradatta as the better one, but in the Com. on the Grihya Sutra he prefers that given in the text; शक्तिविषये हेन्ना Md. II. 5, 11, 19. Md. inserts after this Sthitra : सह धर्म चरत इति प्राजापत्ये, taken from Âs'valâyana Grihya Sûtra I. 6. 1. which is quoted in the Com. on Sätra II. 5, 12, 2. II. 5, 11, 20. संवर्तते P. U. text, Md., G. Us; संवर्तते G. U; सांवर्तयते G. U1 text, see the Com. II. 5, 12, 1. शक्तिविषये P. U., Md., G2, G. Us.

·७० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.५.१२.२-१६. दुहितमतः मोथयित्वा वहेरन्स राक्षसः ॥ २ ॥ तेषां त्रय आद्याः प्रशस्ताः पूर्वः पूर्वः श्रेयान ॥ ३ ॥ यथा युक्तो विवाहस्तथा युक्ता प्रजा भवति ॥ ४ ॥ पाणिसमूढं ब्राह्मणस्य नामोक्षितमभितिष्ठेत् ॥ ५ ॥ अमिं ब्राह्मणं चान्तरेण नातिकामेत् ॥ ६ ॥ ब्राह्मणांश्च ॥ ७ ॥ अनुज्ञाप्य वातिकामेत् ॥ ४ ॥ अग्निमपश्च न युगपद्धारयीत ॥ ९ ॥ नानाग्नीनां च संनिवापं वर्जयेत् ॥ १० ॥ प्रतिमुखमग्निमाह्रियमाणं नाप्रतिष्ठितं भूमौ प्रदक्षिणीकुर्यात पृष्ठतश्चात्मनः पाणी न संश्लेषयेत् ॥ १२ ॥ खपन्नभिनिमुक्तोनाश्वान्वाग्यतो रात्रिमासीत । श्वोभूत उद- कमुपस्पृश्य वाचं विसृजेत् ॥ १३ ॥ वपन्नभ्युदितोनाश्वान्वाग्यतोहस्तिष्ठेत् ॥ १४ ॥ आ तमितोः प्राणमायच्छेदित्येके ॥ १५ ॥ स्वप्नं वा पापकं दृष्ट्वा ॥१६॥ ॥ ११ ॥ II. 5, 12, 2. Md. and G1 insert after II. 5, 12, 6. नातिक्रमेत् P., P. U., M. this Sutra: मुनानां प्रमत्तानां वा वहेरन्स U., G1. पैशाचः । which words have been like II. 5, 12, 7. N. U. joins Sutras 7-8; wise taken from Ås'valâyana and are M. U. om. Sutra 7; G. U, om. the quoted in the Com. Com. on Sutras 7-9. II. 5, 12, 4. युक्ताः प्रजा भवन्ति P. U., II. 5,12, 8. वातिक्रमेत P., P. U., G1; G2. After this Satra Md., GI, Mr. U., and N. U. insert: नान्येन होतव्यं वातिक्रमेत् GP, M. U. होमे तु तस्य संबन्धः होमेन तु सं°N. U.] II. 5, 12, 9. धारयेत् M. U. अनुदाहिता तु या कन्यातवेन युज्यते सा II. 5, 12, 10. संनिपातं.G2; दृषली। योन्यपूर्वामुद्रहते [पूर्वाद्वहते G] | IL. 5, 12, 13. अभिनिमुक्तो P. pr. m., N. FIT TATE: 11 These Sätras are not no pr. m., M. U.; अभिनिर्मुक्तो P. U., text, ticed in the Com., and without a N. U., M. U., G. U३, अभिनिमृक्तो G. doubt interpolations. U.2, P.U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ७१ २.५.१२.१७-२३।६.१३.१-५. अर्थ वा सिषाधयिषन् ॥ १७ ॥ नियमातिक्रमे चान्यस्मिन् ॥१४॥ दोषफलसँशये न ताकर्तव्यम् ॥ १९ ॥ एवमध्यायानध्याये ॥२०॥ न सँशये प्रत्यक्षवद्रूयात् ॥ २१ ॥ अभिनिमुक्ताभ्युदितकुनखिश्यावदाग्रदिधिषुदिधिषूपतिपर्याहि- तपरीष्टपरिवित्तपरिविनपरिविविदानेषु चोतरोतरस्मिन्नशु- चिकरनिर्वेषो गरीयान्गरीयान् ॥ २२ ॥ तच्च लिङ्गं चरिवोद्धार्यमित्येके ॥ २३ ॥१२॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने पञ्चमः पटलः समाप्तः ॥ २..६.१३. सवर्णापूर्वशास्त्रविहितायां यथर्नु गच्छतः पुत्रास्तेषां कर्मभिः सं- बन्धः ॥ १ ॥ दायेनाव्यतिक्रमश्चोभयोः॥ २ ॥ पूर्ववत्यामसँस्कृतायां वर्णान्तरे च मैथुने दोषः ॥ ३ ॥ तत्रापि दोषवान्पुत्र एव ॥ ४ ॥ उत्पादयितुः पुत्र इति हि ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥ II. 5, 12, 17. सिसाधयिषन् Grantha Mss. and Md.; सिसाधयिष्यं P. sec. m.; शिषा- धयिषन् N; सिसाधयिषुः Dev. Mss. of Com. and P. pr. m. II. 5, 12, 18. वान्यस्मिन् N.,P., Md., P. U, N. U. II. 5, 12, 22. अभिनिर्मुक्तN. U, P.U, M. U.; मूक्त G. U; मुक्त G. US; कुनखी P, N, Md, GI, N. U., G. U1; श्यावदद Md., G, P. sec. m., N. U; अग्रेदिधिषु P. U., N. U.; दिधिषु om. C. US; पर्या- धातृपर्याहित, परियष्टपरीष्ट P. U, M. U, Mr. U.; TOT P. U, N, U, M. U, Mr. U; compare Ap. Sr. St. IX, 12, 11. II. 5, 12 23. एके om. Md; G. Us has a lacuna, extending from the latter portion of the Com. on Sutra 22, to the first half of the Com. on II. 6, 13, 5. The piece has, however, been, inserted after II. 6, 13, 7.

·७२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, २.६.१३.६-१२. अथाप्युदाहरन्ति । इदानीमेवाहं जनक स्त्रीणामीर्ष्यामि नो पुरा । यदा यमस्य सादने जनयितुः पुत्रमब्रुवन् । रेतोधाः पुत्रं नयति परेत्य यमसादने। तस्माद्भार्या रक्षन्ति बिभ्यन्तः पररेतसः ॥ अममता रक्षथ तन्तुमेतं मा वः क्षेत्रे परबीजानि वाप्सुः । जनयितुः पुत्रो भवति सांपराये मोघं वेता कुरुते तन्तुमेत- मिति ॥६॥ दृष्टो धर्मव्यतिक्रमः साहसं च पूर्वेषाम् ॥ ७ ॥ तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते ॥ ॥ तदन्वीक्ष्य प्रयुञ्जानः सीदत्यवरः॥ ९ ॥ दानं ऋयधर्मश्चापत्यस्य न विद्यते ॥ १० ॥ विवाहे दुहितृमते दानं काम्य धर्मार्थ श्रूयते तस्माहुहितृमते- धिरथं शतं देयं तन्मिथुया कुर्यादिति । तस्यां क्रयशब्दः सँ- स्तुतिमात्रम् ।धर्माद्धि संबन्धः ॥ ११ ॥ एकधनेन ज्येष्ठं तोषयिवा ॥ १२ ॥ १३ ॥ P. pr. m., M. U. text; वेडा G. U2 pr. m. II. 6,13, 6. (a) जनक: Dev. Mss. (except N.) and Md., so also Haradattar, who misunderstood the reading of the Grantha Mss. which may stand for जनकः or जनक. The correct explanation is given by Govindasvâmin on Baudh. Dh. S. II. 3,34.-ya is probably an interpolation made before Apastamba's times, see Baudh. loc. cit.-- (b) यदा om. P. U. text; तु पुत्र P; पुत्रं ब्रुवन् 62; (0) पुत्रं जनयति P. pr. m., Md., P. U., M.U.: यमस्य साP.U.; (d) भार्यां रिरक्षन्ति P. U., text, भार्या संरक्षन्ति N. U. sec. m.; (e) रक्षयत P.U. text; रक्षध G. U3;(f)मोघं ते वेत्थाP. U. text; वेत्था II. 6, 13, 8. दृश्यते P. U., M. U. II. 6, 13, 9. अनुवीक्ष्य Md. II. 6, 13, 11. अतिरथं N. U. text, P. sec. m., Md., G1,2; अधिरथशतं G. U%; रथशतं P.U. text, रथं शतं M. U., P. pr. m.; धर्मार्थसंबन्धः P., P. U., text, M. U. text, Mr. U. text. according to the Hir. Dh. Sû.-G. Ui begins a new Sutra with तन्मिथुया; G. Us has only a portion of the text and of the Com. II. 6, 13.12. ज्येनं दिMd.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ७३ २.६.१४.१-१४. २.६. १४. जीवन्पुत्रेभ्यो दायं विभजेसमं क्लीबमुन्मतं पतितं च परिहाप्य पुत्राभावे यः प्रत्यासनः सपिण्डः॥२॥ तदभाव आचार्य आचार्याभावेन्तेवासी हवा तदर्थेषु धर्मकृत्येषु वोपयोजयेत् ॥ ३ ॥ दुहिता वा ॥४॥ सर्वाभावे राजा दायँ हरेत ॥ ५ ॥ ज्येष्ठो दायाद इत्येके ॥ ६ ॥ देशविशेषे सुवर्ण कृष्णा गावः कृष्णं भौमं ज्येष्ठस्य ॥ ७ ॥ रथः पितुः परीभाण्डं च गृहे ॥ ८ ॥ अलंकारो भाया ज्ञातिधनं चेत्येके ॥९॥ तच्छास्त्रैविप्रतिषिद्धम् ॥ १० ॥ मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजदित्यविशेषेण श्रूयते ॥ ११ ॥ अथापि तस्माज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्तीत्येकवच्छ्रयते॥१२॥ अथापि नित्यानुवादमविधिमाहुायविदो यथा तस्मादजावयः पशूनां सह चरन्तीति । तस्मात्स्नातकस्य मुख रेभायतीव । त- माइस्तश्च श्रोत्रियश्च स्त्रीकामतमाविति ॥ १३॥ सर्वे हि धर्मयुक्ता भागिनः ॥ १४ ॥ II. 6, 14, 1. उन्मत्त च पतितं च G. U3; च om. P. U., M. U.; पतितं om. N. U. II. 6, 14, 3. चोपयोजयेत P. U, M. U. text. II. 6, 14, b. हरेत् Devanagari Mss. and G2. II. 6, 14, 6. दायहर P., P.U., M. U. II. 6, 14, 8. परिभाण्डं Devanigart Mss. and G2; G. U2,3 doubtfal. II. 6, 14, 10. तच्छास्त्रैः प्र G. II. 6, 14, 12. अथापि om. G2; अथापि नित्यानुवादमविधिमाहुर्धनेनं F1; तथापि G. U1. II, 6, 14, 13. तथापि G2; सह सञ्चरन्ति G. U, रेकायतीव Md., N., G, G. U1.

·७४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.६.१४. १५-२० । १५. १-८. यस्वधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति ज्येष्ठोपि तमभागं कुर्वीत॥१५॥ जायापत्योर्न विभागो विद्यते ॥१६॥ पाणिग्रहणाद्धि सहवं कर्मसु ॥ १७ ॥ तथा पुण्यफलेषु ॥१॥ द्रव्यपरिग्रहेषु च ॥ १९॥ न हि भर्नुर्विप्रवासे नैमित्तिके दाने स्तेयमुपदिशन्ति ॥२०॥१४॥ २.६.१५. एतेन देशकुलधर्मा व्याख्याताः ॥१॥ मातुश्च योनिसंबन्धेभ्यः पितुश्चा सप्तमात्पुरुषाद्यावता वा संबन्धो ज्ञायते तेषां तेषूदकोपसर्शनं गर्भान्परिहाप्यापरिसंवासरान मातापितरावेव तेषु ॥३॥ ॥२॥ हारश्च ॥ ४॥ भार्यायां परमगुरुसँस्थायां चाकालमभोजनम् ॥ ५ ॥ आतुरव्यञ्जनानि कुर्वीरन ॥ ६ ॥ केशान्मकीर्य पाँसूनोप्यैकवाससो दक्षिणामुखाः सकृदुपमज्यो- तीर्योपविशन्ति ॥ ७॥ एवं त्रिः॥७॥ II. 6, 14, 15. द्रव्याणि om. P. U., P. sec. m. II. 6, 14, 16. N. U.joins Sutras 16-17. II. 6, 14, 18. The Devanagari Mss, of the Com. join Satras 18-19; पुण्या- क्रियासु N. ए. II. 6, 14, 20. स्त्रिया नैमित्तिके Devanagari Mss. except P. sec. m., according to the Hir. Dh. Su.; स्त्रिया स्तेयं P.U.; नैमित्तिकदाने Md.; स्तेयमित्यु N. U. II. 6, 15, 2. विज्ञायते Md.; N. U. begins new Sutras with यावता । तेषां । गर्भान् । II. 6, 15, 4. भारश्च G. U1; P. U. joins Sutras 3-4. II. 6, 15, 5. भार्यायाः P., G. U, G. U2 Com. II. 6, 15,7. N. U.joins 7-9, G. U1 Sutras 7-8; तेषु पांसू G. Us; उत्तीर्य om, P.U. text. GENERaat-STABAHAR ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ७५ २.६.१५. ९-१६. तत्प्रत्ययमुदकमुत्सिच्याप्रतीक्षा ग्राममेत्य यस्त्रिय आहुस्ताकुर्वन्ति ॥९॥ इतरेषु चैतदेवैक उपदिशन्ति ॥१०॥ शुचीन्मन्त्रवतः सर्वकृत्येषु भोजयेत् ॥ ११ ॥ देशतः कालतः शौचतः सम्यक्प्रतिग्रहीतृत इति दानानि प्रति- पादयति ॥ १२॥ यस्यामौ न क्रियते यस्य चाग्रं न दीयते न तद्भोक्तव्यम् ॥१३॥ न क्षारलवणहोमो विद्यते ॥ १४ ॥ तथावरानसँसृष्टस्य च ॥१५॥ अहविष्यस्य होम उदीचीनमुष्णं भस्मापोह्य तस्मिञ्जुहुयातदुतम- हुतं चाग्नौ भवति ॥ १६॥ . । II. 6, 15, 9. After उत्सिच्य Md. inserts words, but it gives instead of statutar the following Slokas : विवाहे चैव निर्वृत्ते the word ब्राह्मणान् which stands after चतुर्थेहनि रात्रिषु । संध्योद्भवैस्तथा मन्त्रैर एके at the end of the passage and be- स्थिमांसत्रयैः सह ॥ एकत्वं सहते भर्तुः पिण्डे longs to our Sutra 11. The Gran- गोत्रे च सूतके । तस्मादुदकपिण्डे च भर्तुर्गो tha Mss., Md. and N. show no trace त्रेण दीयतामिति ॥ of the interpolation which is due to II. 6, 15, 10. चैवमेक G. UR.-After this a correction of the Devanagari Mss. Sûtra M. U., Mr. U., P. U., and N. with the help of Mss. of the Hi- U., insert the following Sutras ब्राह्मranyakes'i-Sûtra. णचा [श्च M. U. °णाश्च N. U.] एतस्मि- II. 6, 15, 12. शौचतश्च Ma; प्रतिगृहीतृतः न्कालेमात्याः केशश्मभूणि वापयन्ति । [वा Devanagari Mss, which, however, cannot be relied on, as they are copies वपन्ति M. U.] । समावृत्ता न वापयेरन् [वा वपेरन् M. U.] | न विहारिण इत्येके । of Grantha Mss., and as Haradatta is silent regarding the form. अनशनाध्ययनाधःशयनोदकोपस्पर्शनान्याका- लमनूचानेषु यहं त्र्यहं षडहं द्वादशाहं वा II. 6, 15, 13. यस्याग्रं N. U., P. pr. m., गुरुष्वनशनवर्ज संवत्सरं मातरि पितर्याचार्य M. U., Mr. U., P. U.; P. U. leaves इत्येके ॥ P. pr. m. has the first three out the Com. and joins Sutras 13-15%; Satras, on which the Devanagari अग्नौ दीयते P.U. Mss. of the Ujjvala give a commen- II. 6, 15 14. M. U. joins Sutras 14-15. tary, which is, however, Mahadeva's II. 6, 15, 15. तथापरान P. U., N. U. on the Hir. Dh. Su. N. U. says at II. 6, 15, 16. अहविष्यस्य om. Md., GT; M. the end of the passage व्याख्या तृटितं । U., P. U. begin a new Sätra with The Hiraṇyakes'i-Sutra has the same तद्भुतम् ·७६ ६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.६.१५.१७-२५।१६.१-४. न स्त्री जुहुयात् ॥ १७॥ नानुपेतः ॥ १४ ॥ आन्नप्राशनागर्भा नाप्रयता भवन्ति ॥१९॥ आ परिसंवत्सरादित्येके ॥ २० ॥ यावता वा दिशो न प्रजानीयुः ॥ २१ ॥ ओपनयनादित्यपरम् ॥ २२॥ अत्र ह्यधिकारः शास्त्रैर्भवति ॥२३॥ सा निष्ठा ॥२४॥ स्मृतिश्च ॥२५॥१५॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने षष्ठः पटलः समाप्तः ॥ २. ७. १६. सह देवमनुष्या अस्मिल्लोके पुरा बभूवुः । अथ देवाः कर्मभिर्दिवं जग्मुरहीयन्त मनुष्याः । तेषां ये तथा कर्माण्यारभन्ते सह देवैर्ब्रह्मणा चामुष्कॅिल्लोके भवन्ति । अथैतन्मनुः श्राद्धशब्दं कर्म प्रोवाच ॥१॥ प्रजानिःश्रेयसा च ॥२॥ तत्र पितरो देवता ब्राह्मणाखाहवनीयार्थे ॥३॥ मासि मासि कार्यम् ॥४॥ II. 6, 15, 21. जानीयुः M. U., Mr. U., P. U. IL 6, 15, 22. औपनयनादि P. U., G1,2. II. 7, 16, 2. प्रजानिश्रेयसाय च P, M. U, G. U3. Haradatta prefers and explains this reading. प्रजानिश्रेयसार्थं P. U; Mr. U. om. the Sutra. The reading, given above, exhibits the old Vedic instrumental of an a-stem, ending in d. II. 7, 16, 4. मासि मासि श्राद्धम् G. U%; श्राई कार्यम् G. Us; M. U. inserts before this Sutra मासि श्राहमपरपक्षस्योत्तमे- हनि। कर्तव्यमिति शेषः अकरणे प्रत्यवायश्रव. णात् नित्यमुत्तमेहनि अमावास्यायां स्पष्टमाहा- पस्तंबः॥ मासि मासि कार्यम् ।। and then follows the Com. on the latter: words. P. U., Mr. U. have the same words, down to अमावास्यायां, giving however, उत्तरे for उत्तमे, and they omit the real Sütra. The interpolation has been taken from the Hir. Dh. Su. and Mahadeva's Com. thereon.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ७७ २.७.१६.५-२१. अपरपक्षस्यापराह्नः श्रेयान ॥५॥ तथापरपक्षस्य जघन्यान्यहानि ॥ ६॥ सर्वेष्वेवापरपक्षस्याहस्सु क्रियमाणे पितॄन्मीणाति । कर्तुस्तु कालाभिनियमात्फलविशेषः ॥ ७ ॥ प्रथमेहनि क्रियमाणे स्त्रीमायमपत्ये जायते ॥ ४ ॥ द्वितीयेस्तेनाः ॥९॥ तृतीये ब्रह्मवर्चसिनः ॥ १०॥ चतुर्थे क्षुद्रपशुमान ॥११॥ पञ्चमे पुमाँसः । बह्वपत्यो न चानपत्यः प्रमीयते ॥ १२ ॥ षष्ठेवशीलोक्षशीलश्च ॥ १३ ॥ सप्तमे कर्षे रातिः॥१४॥ अष्टमे पुष्टिः ॥ १५ ॥ नवम एकखुराः ॥१६॥ दशमे व्यवहारे रातिः ॥ १७ ॥ एकादशे कृष्णायसं त्रपुसीसम् ॥ १४ ॥ द्वादशे पशुमान ॥ १९॥ त्रयोदशे बहुपुत्रो बहुमित्रो बहुमित्रो दर्शनीयापत्यः नीयापत्यः । युवमारिणस्तु भवन्ति ॥२०॥ चतुर्दश आयुधे राद्धिः ॥२१॥ pr. m. II. 7, 16, 5. N. U. joins अपरपक्षस्य with it is an interpolation, taken from the the preceding Sutra. Hiranyakes'i-Sûtra. II. 6, 17, 6. अपर° om. M. U., P. U., P. II. 6, 17, 14. कर्षरादिः P., M. U., Mr. U., P.U. II. 6, 17, 8. अपत्यं P, N. U. text; अपत्य II. 6, 17, 17. व्यवहारराद्धिः Mr: U., M. U. M. U, text. II. 6, 17, 12. बहपत्यो भव्यापत्यो न P. pr. II. 6, 17, 18. °सीसं वा P. U. m, M. U., Mr. U, P. U, N. U.; though II. 6, 17, 19. द्वादश्यां Mr. U. Similarly the second word is explained in in Sutras 20-22 त्रयोदश्यां । चतुर्दश्यां । several Devanagari copies of the Com., पञ्चदश्यां ॥

·७ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.७.१६.२२-२८। १७.१-७. पञ्चदशे पुष्टिः ॥ २२॥ तत्र द्रव्याणि तिलमाषा व्रीहियवा आपो मूलफलानि ॥ २३ ॥ स्नेहवति वेवाने तीव्रतरा पितॄणां प्रीतिर्दाधीयाँसं च कालम तथा धर्माहतेन द्रव्येण तीर्थे प्रतिपन्नेन ॥२५॥ ॥२४॥ संवत्सरं गव्येन प्रीतिः ॥२६॥ भूयाँसमतो माहिषेण ॥२७॥ एतेन ग्राम्यारण्यानां पशूनां माँस मेध्यं व्याख्यातम् ॥ २ ॥ ॥१६॥ २, ७.१७. खगोपस्तरणे खड्गमाँसेनानन्यं कालम् ॥१॥ तथा शतबलेमत्स्यस्य माँसेन ॥२॥ वार्धाणसस्य च ॥३॥ प्रयतः प्रसन्नमनाः सृष्टो भोजयेगाह्मणान्ब्रह्मविदो योनिगोत्रम- न्त्रान्तेवास्यसंबन्धान ॥४॥ गुणहान्यां तु परेषाँ समुदेतः सोदयोंपि भोजयितव्यः ॥ ५ ॥ एतेनान्तेवासिनो व्याख्याताः ॥ ६ ॥ अथाप्युदाहरनि ॥७॥ II. 7, 17, II. 7, 16, 23. श्रीहियवा om. P. U. II. 7, 16, 24. च om. N., Md., P. U; स्नेह- वत्येव-पितृणां प्रीणाति G. U; पितॄन् प्री- णाति G. 01. II. 7, 16, 27. भूयाँसं च कालमतः N. म.7,17, 1.आनन्त्यकालं N., Mr. U.;अत्यन्तं N. U., M. U. and Haradatta according to M. U., Mr. U., P. U., G. U2, but his reading is 3777 according to the Com. in G.-U३. G. US has both times आनन्त्यं in the Com. 2. च मत्स्यस्य Md. II.7, 17, 3. वार्धाणस्य P., pr. m., N. II. 7, 17, 4. स्तुष्टो P., P. U., G2, but see the Com.; संबद्धान् P. II. 7, 17, 5. गुणहानौ P. U.; समुदितः N. U., N. ~ ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, ७९ २.७.१७.८-२१. संभोजनी नाम पिशाचभिक्षा नैषा पितृन्गच्छति नोत देवान । इहैव सा चरति क्षीणपुण्या शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा ॥ ६ ॥ इहैव संभुञ्जती दक्षिणा कुलाकुलं विनश्यतीति ॥९॥ तुल्यगुणेषु वयोवृद्धः श्रेयान्द्रव्यकृशश्चेप्सन् ॥ १० ॥ पूर्वेधुनिवेदनम् ॥११॥ अपरेधुद्धितीयम् ॥१२॥ तृतीयमामन्त्रणम् ॥१३॥ त्रिःप्रायमेके श्राद्धमुपदिशन्ति ॥ १४ ॥ यथा प्रथममेवं द्वितीयं तृतीयं च ॥ १५ ॥ सर्वेषु वृतेषु सर्वतः समवदाय शेषस्य ग्रासावराय प्राश्नीयाद्य- थोक्तम् ॥१६॥ उदीच्यवृत्तिस्वासनगताना हस्तेषूदपात्रानयनम् ॥ १७ ॥ उद्रियतामनौ च क्रियतामित्यामन्त्रयते ॥ १० ॥ काममुद्रियतां काममग्नौ च क्रियतामित्यतिसृष्ट उद्धरेज्जुहुयाच श्वभिरपपात्रैश्च श्राद्धस्य दर्शनं परिचक्षते ॥२०॥ ॥१९॥ श्वित्रः शिपिविष्टः परतल्पगाम्यायुधीयपुत्रः शूद्रोत्पन्नो ब्राह्मण्या- मित्येते श्राद्धे भुञ्जानाः पतिदूषणा भवन्ति ॥ २१ ॥ II. 7, 17, 8. संभोजिनी P. U.; नोथ G. 0135 नो च Md.; नापि M. U., Mr. U. II. 7, 17,9. संभञ्जति P. sec. m., G. UI, G2; the quantity of the last vowel is uncertain in G. U2,%; संभुञ्जनी P. ए. Com., Mr. U., M. U., G1; संभोजिनी P. U.; FATET P. U. text. II. 7, 17, 11. निमन्त्रणं Md.; P. U. and M. U. join Sôtras 11–13. II. 7, 17, 13. आमन्त्रिणं G. U1. II. 7, 17, 16. ग्रासवराय॑ G, Md., N., P. U., G. Ui Com., G. US. II. 7, 17, 17. N. U. adds तिलप्रकरणं च according to the Hiraṇyakes'i-Sûtra. II. 7, 17, 21. श्वित्री N., P. U. Com., G. U3 Com.; FTESTETÍTº G. U: text; M. U., Mr. U. add after the first word कुष्ठी सर्वविक्रयी वृषलीपती राजभृतः; N. U. adds after आयुधीयपुत्रः । कुष्ठी वृषलीपतिः सर्वविक्रयी राजभृत्योप्रज्ञात These additions have been taken from the Hiranyakes'i-Sutra.

·to आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.७.१७.२२-२५।१८.१-५. त्रिमधुत्रिसुपर्णस्त्रिणाचिकेतश्चतुर्मेधः पञ्चाग्निज्येष्ठसामगो वेदा- ध्याय्यनूचानपुत्रः श्रोत्रिय इत्येते श्राद्धे भुञ्जानाः पतिपावना भवन्ति ॥ २२॥ न च नतँ श्राद्धं कुर्वीत ॥ २३ ॥ आरब्धे चाभोजनमा समापनात् ॥ २४॥ अन्यत्र राहुदर्शनात ॥ २५ ॥ १७ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने सप्तमः पटलः समाप्तः॥ २. . १ विलयनं मथितं पिण्याकं मधु माँसं च वर्जयेत् ॥ १॥ कृष्णधान्य शूद्रान्नं ये चान्येनाश्यसंमताः ॥२॥ अहविष्यमनृतं क्रोधं येन च क्रोधयेत् । स्मृतिमिच्छन्यशो मेधा वर्ग पुष्टिं द्वादशैतानि वर्जयेत् ॥ ३ ॥ अधोनाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य विषवणमुदकमुपस्पृशन्ननमिपकड़े- तिरच्छायोपगः स्थानासनिकः संवत्सरमेतद्रतं चरेत् । एतद- ष्टाचवारिंशत्संमितमित्याचक्षते ॥४॥ नित्यत्राद्धम् ॥ ५॥ II. 7, 17, 22. विनाचिकेत: all Mss. except Md., N. U., P. U.; पञ्चाग्नि GI, M. U.; ज्येष्ठ सामिको GI, G. U1,3; °सामिगो G2, G. U1 Com.; वेदाध्याप्य N., P. pr. m. The readingsज्येष्ठसामिको। वेदाध्यापी and पञ्चाग्नि are mentioned by Haradatta, likewise another one, not found in our Mss., fara:; P. U. and M. U. add after श्रोत्रियः। ब्रह्मदेयानुसंतानी P. pr. m. has the same word which has been corrected to °संतान MC II. 7, 17, 23. This Sûtra and the following ones down II. 8, 18, 2. (text) are omitted in G. U2. II. 7, 17, 24. Md. adds अपरिमितं सर्पिः. II. 7, 17, 25. G. Us text om. this Sutra. According to Haradatta, it was not received by the Northerners, and it ought to stand before Sætra 24; G. Ui joins Sû tras 24-25. II. 8, 18, 2. धान्यं च P. U. II. 8, 18, 3. मेधास्वर्ग Md.; पुष्टिं च Md.; G. U2 om. Fait gfe; P. U., G. U2,3 begin a new Satra with स्मृतिम्. II. 8, 18, 4. उपस्पर्शन् P. U., M. U., Gi, G. U1; अच्छायोपक्रः P. sec. m.; अच्छा. योपगतः G1, G. U3, N. U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ४१ २.८.१८.६-१९।१९.१. बहियामाच्छुचयः शुचौ देशे सँस्कुर्वन्ति ॥ ६ ॥ तत्र नवानि द्रव्याणि ॥ ७॥ यैरन्न सस्क्रियते येषु च भुज्यते ॥ ७ ॥ तानि च भुक्तवद्भ्यो दद्यात् ॥ ९ ॥ समुदेताश्च भोजयेत् ॥ १०॥ न चातगुणायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् ॥ ११ ॥ एवं संवत्सरम ॥ १२ ॥ तेषामुत्तमं लोहेनाजेन कार्यम् ॥१३॥ मानं च कारयेत्प्रतिच्छन्नम् ॥ १४ ॥ तस्योत्तरार्धे ब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ १५ ॥ उभयान्पश्यति ब्राह्मणांश्च भुञानान्माने च पितृनित्युपदि- शन्ति ॥१६॥ कृताकृतमत ऊर्ध्वम् ॥ १७॥ श्राद्धेन हि तृप्तिं वेदयन्ते पितरः ॥ १८ ॥ तिष्येण पुष्टिकाम मः॥ १९ ॥१८॥ २.१.१९. गौरसर्षपाणां चूर्णानि कारयित्वा तैः पाणिपादं प्रक्षाल्य मुखं कौँ प्राश्य च यहातो नातिवाति तदासनोजिनं बस्तस्य प्रथमः कल्पो वाग्यतो दक्षिणामुखो भुञ्जीत ॥१॥ II. 8, 18, 6. कुर्वन्ति P. II. 8, 18, 8. च om. P. U.; एषु च G. U text and Com. II, 8, 18, 10. समुदितांश्च M. U., P.U.; असमुदितांश्च Mr. U. II. 8, 18, 14. च om. G. U2. II. 8, 18, 15. ब्राह्मणान्भोजयेत् om. N. II. 8, 18, 16. उभयोश्च P.U. text; उभयांश्च P. U. Com., M. U., Mr. U.; मानेन N.; मानेन च G. Us text; इति om. Md. II. 8, 18, 17. अत: om. G. UP,3 text II. 8, 18, 18. श्राद्धकल्पेन G2; तृप्ति हि N., G1, N. U.,G. U; तृप्ति निवेदयन्ते G. Us. II. 8, 19, 1. प्रास्य P., Md., G. U1, mentioned by Haradatta; sT q G.US; तदासीनो G. Us; वस्तश्च N. U.; वस्तस्य Md.

·४२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.८.१९.२-१५. अनायुष्यं वेवंमुखस्य भोजनं मातुरित्युपदिशन्ति ॥२॥ औदुम्बरश्चमसः सुवर्णनाभः प्रशास्तः ॥३॥ न चान्येनापि भोक्तव्यः॥४॥ यावद्रासँ संनयन् ॥ ५॥ अस्कन्दयन् ॥६॥ नापजहीत ॥ ७॥ अपजहीत वा ॥८॥ कृत्स्नं ग्रास ग्रसीत सहाङ्गुष्ठम् ॥ ९॥ न च मुखशब्दं कुर्यात् ॥ १० ॥ पाणिं च नावधूनुयात् ॥ ११ ॥ आचम्य चोवौं पाणी धारयेदा मोदकीभावात् ॥ १२ ॥ ततोग्निमुपस्पृशेत् ॥ १३॥ दिवा च न भुञ्जीतान्यन्मूलफलेभ्यः ॥ १४ ॥ स्थालीपाकानुदेश्यानि च वर्जयेत् ॥१५॥ सोत्तराच्छादनश्चैव यज्ञोपवीती भुञ्जीत ॥१६॥ नैय्यमिकं तु श्राद्धं स्नेहवदेव दद्यात् ।। १७ ॥ ॥ II. 8, 19, 2. अनायुष्यं हि N., agreeing Sutras 7-11. with the Hiranyakes'i-Sutra. II. 8, 19, 8. अपजिहीत P., N., N. U., P. II. 8, 19, 3. प्रशस्त: G1, P., N., and De U., M. U., Mr. U., G2, G. U1. vanâgari copies of the Ujjvalâ. N. U. II. 8, 19, 10. च om. P., P. U., Mr. U. divides this Sūtra into three. II. 8, 19, 11. धुनुयात् P., P. U., M. U., II. 8, 19, 4. भोक्तव्यम् G. U1,2,3. Hara Mr. U. datta prefers this reading, but like II. 8, 19, 12. srptaf P., P. U., M. wise mentions the other one. U., Mr. U., G. II. 8, 19, 5. All Mss. of the Com. ex II. 8, 19, 15, कानुद्देश्यानानि P., P. U.; cept N. U. join Sätras 5-9, but re नुद्दिश्यानि Md.; नुदेश्यानि N., N. U., peat them nearly all separately. Gi 11.8, 19,7. अपजिहीत P., Ga,N. U., II. 8, 19, 17. तु om. P., N., P. U.; च for P.U., M. U., Mr. U., G. U1; G1 तु N. U.; श्राइं om. G. U2. has only the beginning and the end of mmms and the end .

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम ९३ २.८.१९.१८-२०।२०.१-१२. सर्पिर्मासमिति प्रथमः कल्पः ॥ १४ ॥ अभावे तैलं शामिति ॥ १९ ॥ मघासु चाधिक श्राद्धकल्पेन सर्पिर्लाह्मणान्भोजयेत् ॥२०॥१९॥ २.१.२०. मासिश्राद्धे तिलानां द्रोणं द्रोणं येनोपायेन शक्नुयात्तेनोपयोज- येत् ॥१॥ समुदेताँश्च भोजयेन्न चातगुणायोच्छिष्टं दद्युः ॥२॥ उदगयन आपूर्यमाणपक्षस्यैकरात्रमवराय॑मुपोष्य तिष्येण पुष्टि- कामः स्थालीपा: अपयित्वा महाराजमिष्ट्वा तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणं भोजयित्वा पुष्ट्यर्थेन सिद्धिं वाचयीत ॥३॥ एवमहरहरा परस्मातिष्यात् ॥४॥ हौ द्वितीये ॥ ५॥ त्रीस्तृतीये ॥६॥ एवं संवत्सरमभ्युच्चयेन ॥७॥ हान्तं पोषं पुष्यति ॥८॥ आदित एवोपवासः ॥ ९॥ आततेजसां भोजनं वर्जयेत् ॥१०॥ भस्मतुषाधिष्ठानम् ॥११॥ पदा पादस्य प्रक्षालनमधिष्ठानं च वर्जयेत् ॥ १२ ॥ II. 8, 20, 1. तेनोपायेनोपयोजयेत् N., P. pr. G. U1 text, sec. m.; वाचयेत N. U. m., P.U., G. Us. II. 8, 20, 7. तेषामभ्युच्चयेन G1. II. 8, 20, 2. समुदितांच N. pr. m. II. 8, 20, 11. P. joins Sutras 11-12., N. II. 8, 20, 3. अपरायं M. U.; उपवासमः U. om. the text. पोष्य P. sec. m.; ब्राह्मणान् N. U.; सिई| II.8, 20, 12. पदस्य P.U., text, GI.

·९४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.८.२०.१३-२३ । ९.२१.१-५. प्रेङ्खोलनं च पादयोः ॥ १३॥ जानुनि चात्याधानं जवायाः॥ १४ ॥ नखैश्च नखवादनम् ॥ १५ ॥ स्फोटनानि चाकारणात् ॥१६॥ यच्चान्यत्परिचक्षते ॥ १७ ॥ योक्ता च धर्मयुक्तेषु द्रव्यपरिग्रहेषु च ॥१४॥ प्रतिपादयिता च तीर्थे ॥ १९॥ यन्ता चातीर्थे यतो न भय स्यात् ॥२०॥ संग्रहीता च मनुष्यान्॥२१॥ भोक्ता च धर्माविप्रतिषिद्धान्भोगान् ॥२२॥ एवमुभौ लोकावभिजयति ॥ २३ ॥२०॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्नेष्टमः पटलः समाप्तः ॥ २.९.२१. चत्वार आश्रमा गार्हस्थ्यमाचार्यकुलं मौनं वानप्रस्थ्यमिति ॥१॥ तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छति ॥२॥ सर्वेषामुपनयनप्रभृति समान आचार्यकुले वासः॥३॥ सर्वेषामनूत्सर्गो विद्यायाः ॥४॥ कर्माणि याकामयेत तदारभेत ॥ ५॥ II. 8, 20, 13. खोळनं G. U1,2,3, खोलं Md.; प्लेंखोळनं G1,9; N. U. joins sutras 13-14. II. 8, 20, 14. अभ्याधानं P., P. U.; जंघायां Md.: अत्याथानं G.U2. II. 8, 20, 15. °वादन Md., P. sec. m., N. U., G. U.I, GA; this reading is mentioned by Haradatta. N. U. joins Sûtras 15-16. II.8, 20, 19.च om. N. U.; चातीर्थे G. U1, text. II. 8, 20, 21. मनुष्याणां N. II. 9, 21, 1. वानप्रस्थम् N., Md., G2, G. U1,3, text, Mr. U. text. II. 9, 21, 3. समानाचार्य Md. II. 9, 21, 4. अनूत्सर्गे P., P. U. text, N. U. text; N. U. places Sätra 4 after Satra 5, agreeing with the Hiranya. kes'i-Sûtra. II. 9, 21, 5. कामयेत् Md.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.९.२१.६-१९. यथा विद्यार्थस्य नियम एतेनैवान्तमनूपसीदत आचार्यकुले शरी- रन्यासो ब्रह्मचारिणः ॥६॥ अथ परिव्राजः॥७॥ अत एव ब्रह्मचर्यवान्प्रव्रजति ॥४॥ तस्योपदिशन्ति ॥९॥ अनग्निरनिकेतः स्यादशर्माशरणो मुनिः । स्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचं ग्रामे प्राणवृत्ति प्रतिलभ्यानिहो- नमुत्रश्चरेत् ॥ १०॥ तस्य मुक्तमाच्छादनं विहितम् ॥११॥ सर्वतः परिमोक्षमेके ॥ १२॥ सत्यानृते सुखदुःखे वेदानिमं लोकममुं च परित्यज्यात्मानमन्वि- च्छेत् ॥ १३॥ बुद्धे क्षेमप्रापणम् ॥१४॥ तच्छाविप्रतिषिद्धम् ॥ १५॥ बुद्धे चेत्क्षेमप्रापणमिहैव न दुःखमुपलभेत ॥ १६ ॥ एतेन परं व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ अथवानप्रस्थः ॥ १८॥ अत एव ब्रह्मचर्यवान्प्रव्रजति ॥ १९ ॥ II. 9, 21, 6. अनूपसीदताचार्य Md., अनु- वसीदताचार्य' P. U. text; अनूपासीदत C. Us; अनुप्रयुजानस्य N. U., according to the Hiranyakes' i-Sutra; ब्रह्म- चारिणः om. N. II. 9, 21, 7. Left out in N. II. 9, 21, 8. अत एव om. N.; जति P., P. U.; अत्र व्रजति Md. II. 9, 21, 10. Md. has the first five P. U. II. 9, 21, 12. सर्वतो मोक्षम P.U.; मोक्षमेति Md.; मोक्षमित्येके P. sec. m., according to the Hiranyakes'i-Sutra. II. 9, 21, 13. °दुःखे प्रियाप्रिये वेदानिमं P., N., N. U., P. U., Mr. U., but not explained in the Com. II. 9, 21, 16. उपलभ्येत P., pr. m. and text. m., M. U., Mr. U.; उपालभेत G1, G. UI. II. 9, 21, 19. P. U.joins sutras 19-20. words twice ; उपलभ्य ·४६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.९.२१.२०-२१।२२.१-१३, तस्योपदिशन्ति ॥२०॥ एकाग्निरनिकेतः स्यादशर्माशरणो मुनिः। स्वाध्याय एवोन्सृजमानो वाचम् ॥ २१ ॥२१॥ २.९.२२. तस्यारण्यमाच्छादनं विहितम् ॥१॥ ततो मूलैः फलैः पर्णैस्तृणैरिति वर्तयश्चरेत् ॥२॥ अन्ततः प्रवृत्तानि ॥३॥ ततोपो वायुमाकाशमित्यभिनिश्रयेत् ॥ ४ ॥ तेषामुतर उत्तरः संयोगः फलतो विशिष्टः ॥ ५॥ अथ वानप्रस्थस्यैवानुपूर्व्यमेक उपदिशन्ति ॥६॥ विद्याँ समाप्य दारं कृत्वाग्नीनाधाय कर्माण्यारभने सोमावरा- ानि यानि श्रूयन्ते ॥ ७॥ गृहान्कृत्वा सदारः समजः सहाग्निभिर्बहिरामावसेत् ॥ ॥ एको वा ॥९॥ शिलोञ्छेन वर्तयेत् ॥ १०॥ न चात ऊर्ध्वं प्रतिगृह्णीयात् ॥ ११ ॥ अभिषिक्तश्च जुहुयात् ॥ १२ ॥ शनैरपोभ्यवेयादभिनन्नभिमुखमादित्यमुदकमुपस्पृशेत् ॥ १३ ॥ II. 9, 21, 21. G. U1,2 join Sutras 20- om. GI. 21; उत्सृज्यमानो P., P. U., Md., N. U. II. 9, 22, 10. सिलोन्छेन Grantha Mss. II. 9, 22, 2. फलै: and इति om. P. U.; फलैः | II. 9, 22, 11. G. Ui joins Sutras 11-12. om. Md., N.; पणै: om. P. pr. m., M. II. 9, 22, 13. अभ्युपेयात् G2; अभ्युपोयात् U.; वर्ग: Mr. U., M. U. G. U1; अनभिन्नन् P., P. U., M. U., II. 9, 22,7. दारं च Md.; आरंभते Md., Mr. U., and in the Com. न ताडयेत् । G1,2; आरभेत P. U., M. U., Mr. U., ac but the Com. of the Grantha Mss. is cording to the Hiranyakes'i-Sätra. Fit हस्तेनोदकन्ताडयनुदकमुपस्पृशेत् । अभिमुख मापराद्धानि G. U2, Com. आदित्यम् P. U., M. U.; अभिमुखनादि II. 9, 22, 8. सप्रजा: Md.; गृहान् सप्रजः P. sec. m.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.९.२२.१४-२४ । २३.१. इति सर्वत्रोदकोपस्पर्शनविधिः॥१४॥ तस्य द्वंद्व द्रव्याणामेक उपदिशन्ति पाकार्थभोजनार्थवासिपर- शुदात्रकाजानाम् ॥१५॥ द्वंद्वानामेकैकमादायेतराणि दचारण्यमवतिष्ठेत ॥१६॥ तस्यारण्येनैवात अर्ध्व होमो वृतिः प्रतीक्षाच्छादनं च ॥ १७ ॥ येषु कर्मसु पुरोडाशाश्चरवस्तेषु कार्याः ॥१०॥ सर्व चोपाँशु सह स्वाध्यायेन ॥ १९ ॥ नारण्यमभ्याश्रावयेत् ॥ २०॥ अन्य शरणम् ॥२१॥ आकाशे स्वयम् ॥ २२ ॥ अनुपस्तीर्णे शय्यासने ॥२३॥ नवे सस्ये प्राप्ने पुराणमनुजानीयात् ॥ २४ ॥ २२ ॥ २. ९.२३. भूयाँसं वा नियममिच्छन्नन्वहमेव पात्रेण सायं प्रातरर्थमाहरेत ॥ १ ॥ ततो मूलैः फलैः पर्णैस्तृणैरिति वर्तयश्चरेदन्ततः प्रवृत्तानि ततोपो II. 9, 22, 14. उदकस्पर्शन P., P. U., N. दत्त्वा om. G. U1, N. U.; अवतिष्ठेत् N. U., M. U. U., M. U.; अवतिष्ठते Md., G. U. II. 9, 22, 15. Before this Sutra. P. U., ( II. 9, 22, 17. होमवृत्तिः P.; होमावृत्तिः N. N. U. insert क्षारलवणमधुमांसानि वर्जयेत्॥ U.; च विहितम् P. U., P., according to गतमेतत्, according to the Hirnyakes ithe Hiranyakes'i-Sutra; विहितम् N. U. Statra; द्वंद्व P.; द्वंद्वपात्राणां N. U.; एकैक II. 9, 22, 18. ते कार्याः P. U., N. U., N., GP, Md.; उपदिशति om. Md., N. U.; P. sec. m., G. U1 text, according to पाकार्थे Md., N. U.; पाकार्थ भोजनार्थ P., the Hir. Dh. Su. P.U., M. U.; वाशी P. U., M. U.; वाचि | II, 9, 22, 20. न om. G1,2. Md.; दातृ P. sec. m. II. 9, 22, 16.द्वंद्वानाम् om. N. U. accord II. 9, 23, 2. पत्र: for पणैः P. U., M. U., ing to the Hirnyakes i-Sutra; इतराणि according to the Hiranyakes'i-Sätras ·b आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.९.२३.२-११. वायुमाकाशमित्यभिनिश्रयेत् । तेषामुत्तर उत्तरः संयोगः फ- लतो विशिष्टः ॥२॥ अथ पुराणे श्लोकावुदाहरन्ति ॥३॥ अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजामीषिरर्षयः । दक्षिणेनार्यम्णः पन्थानं ते श्मशानानि भेजिरे ॥४॥ अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजां नेषिरर्षयः । उत्तरेणार्यम्णः पन्थानं तेमृतव हि कल्पते ॥५॥ इत्यूर्ध्वरेतसां प्रशंसा ॥६॥ अथापि संकल्पसिद्धयो भवन्ति ॥ ७॥ यथा वर्ष प्रजादानं दूरे दर्शनं मनोजवता यच्चान्यदेवंयुक्तम् ॥९॥ तस्माच्छ्रुतितः प्रत्यक्षफलत्वाच्च विशिष्टानाश्रमानेतानेके ब्रुवते ॥९॥ विद्यवृद्धानां तु वेदाः प्रमाणमिति निष्ठा । तत्र यानि श्रूयन्ते व्रीहियवपश्वाज्यपयःकपालपानीसंबन्धान्युच्चैनीचैः कार्यमिति तैर्विरुद्ध आचारोप्रमाणमिति मन्यन्ते ॥ १०॥ यतु श्मशानमुच्यते नानाकर्मणामेषोन्ने पुरुषसँस्कारो विधीयते ॥११॥ a period antecedent to Åpastamba's times. In the second line the metre requires पन्थां II. 9, 23, 8. °जवतां य्यच्चा G1,2. II. 9, 23, 9. °फलवत्वाच P., pr. m., P. U.; II. 9, 23, 3, P. U., M. U., N. U., G. 02 join Satras 3-4; G. U1 separates them by a horizontal stroke. II. 9, 23, 4. ईषिर ऋषयः P., M. U., Mr. U., G. U2; एपिर मोषयः Gl; the second line becomes perfectly regular, if the vedic form grei is substituted for पन्थानम्. II. 9, 23, 5. नेषिर ऋषयः P., M. U., Mr. U., G. U2; नेषिरे मोषयः G1; कल्पते is, of course, an old corruption of the text for wtort probably dating from एतान् om. P. U. II. 9, 23, 10. निष्ठास्तत्र Md.; निष्ठाः C%; आचारो वेदाः प्रमाणम् Md.; आचारःप्रमा- णम् N. U. text; आचारप्रमाणम् N.; आचारो न प्रमाणम् P. according to the Hiranyakes'i-Sätra. II. 9, 23, 11. स्मशानं श्रूयते P.U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. te २. ९.२३.१२ । २४. १-९. ततः परमनन्त्यं फलं स्वय॑शब्द श्रूयते ॥ १२ ॥ २३ ॥ २.९.२४. अथाप्यस्य प्रजातिममृतमाम्नाय आह । प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मामृतमिति ॥ १॥ अथापि स एवायं विरूढः पृथक्प्रत्यक्षेणोपलभ्यते दृश्यते चापि सारूप्यम् । देहत्वमेवान्यत् ॥२॥ ते शिष्टेषु कर्मसु वर्तमानाः पूर्वेषाँ सांपरायेण कीति स्वर्ग च वर्धयन्ति ॥ ३॥ एवमवरोवरः परेषाम् ॥४॥ आ भूतसंप्लवाते वर्गजितः ॥ ५॥ पुनःसर्गे बीजार्था भवन्तीति भविष्यपुराणे ॥ ६ ॥ अथापि प्रजापतेर्वचनम् ॥ ७ ॥ त्रयीं विद्यां ब्रह्मचर्य प्रजाति श्रद्धां तपो यज्ञमनुप्रदानम् । य एतानि कुर्वते तैरित्सह स्मो रजो भूवा ध्वसतेन्यत्प्रशंसन्निति ॥९॥ तत्र ये पापकृतस्त एव ध्वसन्ति यथा पर्ण वनस्पतेः। न परा- न्हिसन्ति ॥ ९॥ II. 9, 23, 12. स्वयं शब्द G1,2; स्वर्गशब्दं Md., P, N, P. U., M. U., G. U2 text; अनन्तं G. U2 text. II. 9, 24, 1. P. U. and M. U, begin a new Sûtra with प्रजामन. II. 9, 24, 3. The text of the Sätra om. N. U. तेषु कर्मसु Md.; सुवर्ग N.; स्वयं G. U1; P.U. and M.U. join Sutras 3-6. II.9, 24, 4. अपरोपरः P.pr. m.; अवरोपरः Md. II. 9, 24, 5. स्वर्गजीविन: N., Md., G. U. II. 9, 24, 6. पुनः स्वर्ग all Mss.; but see the Com., and the Hiranyakes i-Sutra has too सर्गे II. 9, 24, 7. P. U. joins Sutras 7-8. II. 9, 24, 8. वि.G1; त्रयीविद्यां M. U., P. U., N.; त्रयोवि N. U.; प्रजापति G. U, P.U. text, sec. m.; श्रद्धां-प्रदानम् om. G. U II.9, 24, 9. न परान्हिनस्ति N. U.; परां हिंसन्ति G1,2;न परान्हिसन्ति om. P. U.; M. U. Mr.U., text, P., P. U., M. U., and Mr. U. begin a new Sutra with यथा- ·९० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.९.२४.१०-१४ । २५.१-८, नास्यास्मिल्लोके कर्मभिः संबन्धो विद्यते तथा परस्मिन्कर्मफलैः तदेतेन वेदितव्यम् ॥११॥ [॥ १०॥ प्रजापतेषीणामिति सोयम् ॥ १२ ॥ तत्र ये पुण्यकृतस्तेषां प्रकृतयः परा ज्वलन्त्य उपलभ्यन्ते ॥१३॥ स्यातु कर्मावयवेन तपसा वा कश्चित्सशरीरोन्तवन्तं लोकं जयति संकल्पसिद्धिश्च स्यान्न तु तज्यैष्ठ्यमाश्रमाणाम् ॥ १४ ॥२४॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने नवमः पटलः समाप्तः ॥ २. ९.२५. व्याख्याताः सर्ववर्णानाँ साधारणवैशेषिका धर्माः । राज्ञस्तु वि- शेषावक्ष्यामः ॥१॥ दक्षिणाद्वारं वेश्म पुरं च मापयेत् ॥ २ ॥ अन्तरस्यां पुरि वेश्म ॥ ३॥ तस्य पुरस्तादावसथस्तदामन्त्रणमित्याचक्षते ॥ ४॥ दक्षिणेन पुरै सभा दक्षिणोदग्द्वारा ययोभयं संदृश्येत्त बहिरनरं चेति ॥५॥ सर्वेष्वेवाजस्रा अग्नयः स्युः ॥ ६ ॥ अग्निपूजा च नित्या यथा गृहमेधे ॥ ७ ॥ आवसथे श्रोत्रियावराया॑नतिथीन्वासयेत् ॥ ८ ॥ II. 10, 25, 5. संदृश्यते P. sec. m.; दृश्येत II. 10, 25, 6. जलाग्नयः G. UI, M. U; अ- ग्रय: om. G2 II. 9, 24, 10. परस्मिन् लोके P.U. II. 9, 24, 11. N. U. and P. join Sûtras 12-14 as far as पुण्यकृतः- II. 9, 24, 12. ज्वलत्युपलभ्यन्ते G. U1. II. 9, 24, 14. तत् om. P. pr. m., P. U., G. U2. II. 10, 25, 2. पुरीञ्च G. U1. II. 10, 25, 3. पुरी GA, G. U1. II. 10, 25, 4. P. U. and M. U. begin a II. 10, 25, 8. °न्वासयेत् om. Gr, as well as Sûtra 9. After this Sutra M. U., P. U.. N. U. and P. pr. m. insert another Sutra तेषां पूजा श्रेयस्यात्मनः कुर्यात N. U.,] which seems to have been taken from the Hiraṇyakes'i- [कार्या वा na SA mith Sitro.comnara alon ahorra TT 3 7.12.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ୧ २.१०.२५.९-१५। २६.१-३. तेषां यथागुणमावसथाः शय्यानपानं च विदेयम् ॥ ९॥ गुरूनमात्याँश्च नातिजीवेत ॥१०॥ न चास्य विषये क्षुधा रोगेण हिमातपाभ्यां वावसीदेदभावाद्बुद्धि- पूर्व वा कश्चित् ॥ ११॥ सभाया मध्येधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्निवपेद्युग्मान्वैभीतकान्य- थार्थान ॥१२॥ आर्याः शुचयः सत्यशीला दीवितारः स्युः ॥ १३ ॥ आयुधग्रहणं नृतगीतवादित्राणीति राजाधीनेभ्योन्यत्र न विद्ये- रन ॥१४॥ क्षेमकृद्राजा यस्य विषये ग्रामेरण्ये वा तस्करभयं न विद्यते ॥ १५ ॥ २५॥ २. १०.२६. भृत्यानामनुपरोधेन क्षेत्र वितं च ददद्दाह्मणेभ्यो यथार्हमनन्ता- लोकानभिजयति ॥१॥ ब्राह्मणस्वान्यपजिगीषमाणो राजा यो हन्यते तमाहुरात्मयूपो यज्ञोनन्तदक्षिण इति ॥२॥ एतेनान्ये शूरा व्याख्याताः प्रयोजने युध्यमानास्तनुत्यजः ॥३॥ II. 10, 25, 9. तेभ्यो N. U. according to P.U., N. U. the Hir. Su.; शय्या अन्न' P., N., G2, | II. 10, 26, 1. अनुरोधेन N. U.; ददात् N. N. U., P. U. text. U; दद्यात् P. sec. m.; यथार्थम् Md; G. II. 10, 25, 11. P. U. begins a new Sutra U. om. क्षेत्रं-जयति- with अभावाद; M. U. text om. these II. 10, 26, 2. उपजिगीषमाणः N, P. sec. m., words; ateica G. U1,2 text. CI, G. Ui text; अपजिहीर्षमाणः M. U, II. 10, 25, 12. सभायां P., N., G2, P. U; P. U., N. U., according to the Hira- उद्धृत्य M. U., P. U., N. U., G. Up Com. nyakes i-Sutra; अवजिगीषमाणः G. U, II. 10, 25, 13. देवितारः P. U.; दिवितारः Com.; अवजि.G. 2 text. G; जीवितारः G1. II. 10, 26, 3. शूद्रा P. pr. m., M. U.; POE 07r ·१२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, २.१०.२६.४-१९. ग्रामेषु नगरेषु चार्याञ्छुचीन्सत्यशीलान्मजागुपये निध्यात् ॥४॥ तेषां पुरुषास्तथागुणा एव स्युः ॥ ५ ॥ सर्वतो योजनं नगरं तस्करेभ्यो रक्ष्यम् ॥ ६॥ क्रोशो ग्रामेभ्यः ॥ ७॥ तत्र यन्मुष्यते तैस्तत्प्रतिदाप्यम्॥॥ धार्म्य शुल्कमवहारयेत् ॥ ९॥ अकरः श्रोत्रियः ॥१०॥ सर्ववर्णानां च स्त्रियः ॥११॥ कुमाराश्च प्राग्व्यञ्जनेभ्यः ॥१२॥ ये च विद्यार्था वसन्ति ॥ १३॥ तपखिनश्च ये धर्मपराः॥१४॥ शूद्रश्च पादावनेता ॥१५॥ अन्धमूकबधिररोगाविष्टाश्च ॥ १६ ॥ ये व्यर्था द्रव्यपरिग्रहैः ॥१७॥ अबुद्धिपूर्वमलंकृतो युवा परदारमनुप्रविशन्कुमारी वा वाचा बाध्यः॥१८॥ बुद्धिपूर्व तु दुष्टभावो दण्ड्यः ॥ १९ ॥ sec. m. II. 10 26, 4. आर्यादीन् N. U; धर्मार्थकुशला- | II. 10, 26, 13. विद्यार्थिनो G1; वसन्तीति प्रजा P, P. U., N. U., according to Md. the Hiraṇyakes'i-Satra; façeyra P. P. II. 10, 26, 15. शुद्धाश्च Md; शुद्धाश्च ये G2; U., N. U.,Md, M.U. P. II. 10, 26, 5. पूरुषाः G. UP., text. II. 10, 26, 16. अन्धमूढ P. sec. m. N, II. 10, 26, 6. रक्षन् N.U., Md, mention- G1, G. U1; अन्धबधिरमूक, P. U., M. ed dy Haradatta. as an अपपाठः om. G. U2. II. 10, 26, 8. यैर्मुध्यते P.U; मुच्यते P. sec. II. 10, 26, 17. वृथा द्रव्य P. U. text and m., मनुष्यते C. Ul text; प्रतिदातव्यम् .Com. Md. II. 10, 26, 18. पूर्वकं M. U, P. U; पति- II. 10, 26, 9. धयं G. U1,2; अपहारयेत् वरां कुमारी GI, Md., taken from the 2 .; PH 400m ONM Ta ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, ९३ २.१०.२६.२०-२४ । २७.१-११. संनिपाते वृते शिश्नच्छेदनँ सवृषणस्य ॥२०॥ कुमार्या तु स्वान्यादाय नाश्यः॥ २१ ॥ अथ भृत्ये राज्ञा ॥ २२॥ रक्ष्ये चात जज़ मैथुनात् ॥ २३ ॥ निर्वेषाभ्युपाये तु स्वामिभ्योवसृजेत् ॥ २४ ॥२६॥ २.१०.२७. चरिते यथापुरं धर्माद्धि संबन्धः ॥ १॥ सगोत्रस्थानीयां न परेभ्यः समाचक्षीत ॥२॥ कुलाय हि स्त्री प्रदीयत इत्युपदिशन्ति ॥३॥ तदिन्द्रियदौर्बल्याविप्रतिपन्नम् ॥ ४॥ अविशिष्टं हि परवं पाणेः ॥ ५ ॥ तब्यतिक्रमे खलु पुनरुभयोर्नरकः ॥६॥ नियमारम्भणो हि वर्षीयानभ्युदय एवमारम्भणादपत्यात् ॥ ७ ॥ आर्यः शूद्रायाम वध्यः शूद्र आर्यायाम ॥९॥ दारं चास्य कर्शयेत् ॥ १० ॥ सवर्णायामन्यपूर्वायाँ सकृत्संनिपाते पादः पततीत्युपदिशन्ति।।११॥ नाश्य ॥७॥ II. 10, 26, 22. राज्ञां GI,GP, G. U1; राज्ञा as an अपपाठ.. भृत्ये P. pr. m., M. U., P. U., N. U. II. 10, 27, 6. खल om. N. U. II. 10, 26, 24. निशा Devanagari Mss; - II. 10, 27, 7. अपात्यात् Md., M.U., N.U; अभ्युपगमे N. U; भ्यस्तेवसृजेत् P. U; आपत्यात् N., mentioned in the Com. विसृजेत् G, G. U; अपसृजेत् G. U2, as the usual reading. text. II. 10,27, 10. कर्षयेत् M. U., P. U., N. II. 10, 27, 3. P adds sec. m. संगोत्रायैव U., P. pr. m. तु समाचक्षीत देवराय तदभावे सपिण्डेभ्यः, | IT. 10, 27, 11. पतति । उपदिशन्तीत्युपदिशapparently taken from the Com, fra N. U. with the explanation: 34 II. 10, 27, 5. अवशिष्ट Md, GI, G, G. U1 दिशन्ति प्रायश्चित्तमेव कर्तव्यं पुनरुक्तेश्चादर: mentionen hy Haradatta मचितः ॥ इत्यपदिशान्ति om. N. + THATT ·९४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.१०.२७.१२-२०।११.२८.१-४, एवमभ्यासे पादः पादः ॥ १२ ॥ चतुर्थे सर्वम् ॥ १३॥ जिह्वाच्छेदनँ शूद्रस्यार्य धार्मिकमाक्रोशतः ॥१४॥ वाचि पथि शय्यायामासन इति समीभवतो दण्डताडनम् ॥१५॥ पुरुषवधे स्तेये भूम्यादान इति स्वान्यादाय वध्यः ॥१६॥ चक्षुनिरोधस्वेतेषु ब्राह्मणस्य ॥ १७ ॥ नियमातिक्रमणमन्यं वा रहसि बन्धयेत् ॥ १४ ॥ आ समापतेः ॥ १९॥ असमापत्तौ नाश्यः ॥२०॥ आचार्य ऋविक्स्नातको राजेति त्राणं स्युरन्यत्र वध्यात् ॥ २१ ॥ ॥ २७ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने दशमः पटलः समाप्तः॥ २.११.२६. क्षेत्रं परिगृह्योत्थानाभावात्फलाभावे यः समृद्धः स भावि तदप- हार्यः ॥१॥ अवशिनः कीनाशस्य कर्मन्यासे दण्डताडनम् ॥ २ ॥ तथा पशुपस्य ॥३॥ अवरोधनं चास्य पशूनाम् ॥ ४॥ from a II. 10, 27, 14. आर्यधार्मिकम् GI., M. U. चक्षुषि निरोध: G. UI text. II. 10, 27, 15. पदे for पथि Md.; आसने | II. 10, 27, 18. °मातिक्रमिणम् N., P. U. शयने वेति M. U., P. U.; चेति N. U., Com., N. U.; बोधयेत् N.; Gi, om. all P. pr. m. to ऋत्विक Subra21. II. 10, 27, 16. परदारानुप्रवेश इति N., and II. 10, 27, 19.समाप्ने: P, M. U., P. U.,G. N. U. Com, according to the Hiranya U2; N. U. joins Sûtras 18-19. kes'i-Sûtra. II. 10, 27, 20. असमाप्तौ P., M. U.,P. U., II. 10, 27, 17. चक्षुनिरोधः N., Md., G2, N. U. Com., G. U2., G. P. U. sec. m. N. U. but see the Com. IT 11 98A. BON MMA ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ९५ २.११.२८.५-१३।२९.१-६. पुनः हित्वा ब्रजमादिनः कर्शयेत्पशून्नातिपातयेत् ॥ ५ ॥ अवरुध्य पशून्मारणे नाशने वा स्वामिभ्योवसृजेत् ॥६॥ प्रमादादरण्ये पशूनुत्सृष्टान्दृष्ट्वा ग्राममानीय स्वामिभ्योवसृजेत् प्रमादे सकृदवरुध्य ॥७॥ ॥ ७॥ तत ऊर्ध्वं न सूर्योत ॥ ९॥ परपरिग्रहमविद्वानाददान एधोदके मूले पुष्पे फले गन्धे ग्रासे शाक इति वाचा बाध्यः ॥१०॥ विदुषो वाससः परिमोषणम् ॥ ११ ॥ अदण्ड्यः कामकृते तथा प्राणसंशये भोजनमाददानः ॥ १२ ॥ प्राप्तनिमिते दण्डाकर्मणि राजानमेनः स्पृशति ॥ १३ ॥ २६ ॥ २. ११. २९. प्रयोजयिता मन्ता कतेति स्वर्गनरकफलेषु कर्मसु भागिनः ॥१॥ यो भूय आरभते तस्मिन्फलविशेषः ॥ २ ॥ कुटुम्बिनौ धनस्येशाते ॥ ३॥ तयोरनुमतेन्येपि तद्धितेषु वर्तेरन् ॥ ४॥ विवादे विद्याभिजनसंपन्ना वृद्धा मेधाविनो धर्मेष्वविनिपातिनः ॥५॥ संदेहे लिङ्गतो दैवेनेति विचित्य ॥ ६॥ II. 11, 28, 5. भित्वा G.1, G. U2.; आशिनः | II. 11, 28, 11. परीमोषणं Md.; परिमोक्षणं Md.; नातिपादयेत् GI, G. U1,2 नातिवा M. U., P. U., P. pr. m., G2, G. U1. पयेत् N. U.; नातीव ताडयेत् Md.;G. UI, II. 11, 29, 1. अनुमन्ता N. U.; च कर्मसु Md. begin a new Sutra with नातिपा. II. 11, 28,6. विसृजेत् Md, G1,2,G. U1, II. 11, 29, 3. कुडुम्बिनौ G1,2, G. U1,2. text. II. 11, 29, 4. कुर्वीरन् G. U1 text; हितेषु II. 11, 28, 7. सृष्टान् Md; विसृजेत् Md, GI,4, च P. sec. m. G. U1. II. 11, 29, 6. निचित्य G; विचिन्त्य M. U., II. 11, 28, 9. ततः परम् Md. P. U., N. U.; ते च निर्णयन्तः add. M. II. 11, 28, 10. गन्धे om. N. U., P. U.

·९६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.११.२९. ७-१५. पुण्याहे प्रातरग्नाविद्धेपामन्ते राजवायुभयतः समाख्याप्य सर्वा- नुमते मुख्यः सत्यं प्रश्नं ब्रूयात् ॥ ७ ॥ अनृते राजा दण्डं प्रणयेत् ॥८॥ नरकश्चात्राधिकः सांपराये ॥९॥ सत्ये स्वर्गः सर्वभूतप्रशंसा च ॥ १० ॥ सा निष्ठा या विद्या स्त्रीषु शूद्रेषु च ॥११॥ आथर्वणस्य वेदस्य शेष इत्युपदिशन्ति ॥ १२ ॥ कृच्छा धर्मसमाप्तिः समानातेन । लक्षणकर्मणातु समाप्यते ॥ १३॥ तत्र लक्षणम् । सर्वजनपदेवेकान्तसमाहितमार्याणां वृत्त सम्य- ग्विनीतानां वृद्धानामात्मवतामलोलुपानामदाम्भिकानां वृ- तसादृश्यं भजेत । एवमुभौ लोकावभिजयति ॥ १४ ॥ स्त्रीभ्यः सर्ववर्णेभ्यश्च धर्मशेषान्प्रतीयादित्येक इत्येके ॥ १५ ॥ ॥ २९॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्न एकादशः पटलः समाप्तः ॥ ॥ इति द्वितीयः प्रश्नः समाप्तः ॥ ॥ समातं चेदमापस्तम्बीयधर्मसूत्रम् ॥ 29,7. समाख्याप्यः Md, P. pr. m., but see the Com. The reading कर्मणा- समाख्या G. U1; समाप्याख्याप्य G. तु has been caused by a Prakritio text, Com. once समाख्याप्य. doubling of the tau of तु. 1, 29, 13. समानानेन N., P. sec. m., II. 11, 29, 14. वृत्तं स्वधर्मनिरतानां P. U., IN. U., G. U2; समनायेन G. U1; N. U., P. pr. m. कर्मणा तु N.,GP, P. U., N. U, G. U, I II. 11, 29 15. स्त्रीभ्यश्च सर्ववर्णेभ्यो G4.

·APPENDIX I. सूचीपत्रम् अकरः श्रोत्रियः २. १०. २६. १० अकृतप्रातराश ३.११.२३ अक्रीतपण्यैः अक्रोधनः १.३.२३ अक्रोधोहर्षो ८.२३.६ अगन्धसेवी १. २. २५; अग्निं वा प्रविशेत् १. २५.६ आग्निं नाप्रयतः ५.१५.१८ अग्निपूजा च २. १०. २५.७ अग्निमपश्च न २. ५. १२. ९ अग्निमपो ब्राह्मणं ११.३०.२२ अग्निमादित्यमपो ११.३०. २० अग्निमिद्धा १.४.१६ अग्निं ब्राह्मणं २.५.१२.६ अग्निरिव ज्वलन् २.३.६.३ अग्निहोत्रमतिथयः ४. १४. १ अग्नीषोमीयसँस्थायां ६. १८.२४ अभ्यर्थ २. ९. २२. २१ अग्रं च २. २. ४.१० अग्लाँस्नुः १.३.२२ अङ्गानां तु २.४.८. १३ अङ्गानि न १. २.२८ अजनवादशील: १. ३. १३ अजिनं ले १.३.१० अत एव २. ९. २१.८;२. ९. २१. १९ अतिक्रान्ते १. १. २८ अतिथि २. ४. ८.१४ अतिथीनेव २.२.४.११ अतिव्यपहारो १०. २८.४ अप्तिश्च २. १.१.३ अतोन्यानि दोष ७. २१. १९ अतोन्यानि नि? २. ५.१०. अत्र ह्यधिकार: अथ काम्यानि १.१.२० अथ गृहमेधो १. २. ७ अथ पतनीयानि ७.२१.७ अथ परिव्राजः २.९.२१. ७ अथ पुराणे ६. १९. १३; २. १. २३. ३ अथ ब्रह्मचर्य १. २. १८ अथ ब्राह्मणोक्ताः ४. १२.१३ अथ भूतदाहीयान् ८. २३. ४ अथ भृत्ये २.१०, २६. २२ अथ भ्रूणहा १०, २८. २१ अथ यः पूर्वो १.४.२८ अथ यदि वातो ४. १२. ५ अथ यस्य पिता पितामह १. १.३२ अथ यस्य प्रपितामहादि १. २. ५ अथ वानप्रस्थः २. ९.२१.१८ अथ वानप्रस्थस्यैव २. ९. २२. ६ अथ संप्रयोगः १०.२८.१३ अथ स्नानकव्रतानि ११. ३०.६ अथातः सामयाचारिकान् १. १.१ अथाध्यायः १.१.३१; १. २. ४ अथाप उपस्पृशेत् ५. १६. ८ अथापरं ९.२७.९ अथापि तस्मात् २.६.१४. १२ अथापि न १०. २९.१० अथापि नित्यानुवाद २. ६. १४. १३ अथापि प्रजापते २. ९. २४. ७ अथापि ब्राह्मणं ३.१०.८ अथापि वाजसनेयि ४. १२.३ अथापि स एवायं २.१.२४.२ अथापि संकल्प २.९.२३. ७ अथाप्यस्य प्रजाति २. ९. २४. १ N ·९८ सूचीपत्रम् । अथाप्युदाहरन्ति ६. १९. १५; ९. २५. ९; अनामयं ४.१४. २७ ११. ३०. २३; ११.३२. २३; २. ४. ९. १३; अनायुध्यं त्वेवंमुखस्य २. ८. १९. २ २.६.१३.६,२.७.१७. ७ अनार्यवपैशुन० ९. २६. ७ अथाभिशस्ताः अनार्या शयने १०. २९.८ २७. १० अथाशुचिकराणि अनाविःस्रगनु० ११. ३२. ५ अथाहरह' १. ४. २३ अनासन्नो २.६.२१ अथोपनयनं तत अनिवृत्तौ १.४. २६ १.१.३६ अथोपनयनम् १. १. २९, ३६ अनुगमनं च २.२.४.२६ अथो यत्किच अनुज्ञातः २. ६.२ अनुज्ञातेनु ९. २५. ५ अदण्ड्यः २.११. २८.१२ अदिवास्वापी १. २. २४ २. ५. १२.८ अनुज्ञाप्य वा अधर्मचर्यया २. ५. ११. ११ अनुपस्तीर्णे २. ९. २२. २३ अधर्माणां तु अनुपस्थकृतः २.६.१४ ७. २१.११ अनुभाविनां च ३. १०.६ अधर्माहृतान् १०. २८. ११. अनुवाती २. ६. १५ अधश्च शयीयातां २.१.१.८ अनूत्थाय २.६.७ अधासनशायी १. २. २१; अनूद्भासि ११. ३०.१२ अधिकमहरहः २. २. ३. ६ अनृते राजा २.११.२९.८ अधीत्य चाविप्रक्रमण २. २. ५. २ अनृत्तदर्शी १. ३. ११ अधीयानेषु ३. १०.१८ अन्तःशवम् ३. ९.१४ अघोनाभ्युपरिजान्वा° २. ८. १८. ४ अन्तःशवे च ५. १६. २० अधोनिवीतः २.६.१९ अन्तत: प्रवृत्तानि २. ९. २२. ३ अध्ययनसांवृत्तिः २. ३. ६. १३ अन्तरस्यां पुरि २. १०. २५.३ अध्ययनार्थेन यं. ४. १४. ३ अन्तरालेपि २. १. १. १८ अध्यात्मिकान्. ८. २२. १ अन्तधिने वा १.३.४१ अध्यायपेद्वा ३.१०.१४,१६ अन्तश्चाण्डालम् ३. ९.१५ अध्यायानध्याय ४. १२. ७ अन्तेवास्यनन्तेवासी २.८.२६ अध्वापन्नस्तु २. ६. ११ अन्धमूकबधिर° २. १०. २६. १६ अनग्निरनिकेतः २.९.२१.१० अन्नसँस्कर्तारं २. ३. ६. १६ अनध्यायो १.१. ३२. १२ अन्नादे ६.१९. १५ अननूक्तं ३. ११. ३५ अन्नेन चान्नस्य ७.२०.१५ अनपश्रितोन्यत्र २.६.१७ अन्यं वा समुदेतम् २. २. ५. ७ अनर्हद्भिर्वा ५. १७,२ अन्यच्चापरिगृहीतम् २. ५. १०. ५ अनष्टं वैश्यम् ४. १४. २८ अन्यतराभावे २.५.११.-१३ अनसूयुः १. ३. २४ अन्यतरोभिषेचने २. ३.६. १० अनसूयुर्दुष्प्रलम्भः अन्यत्र राहुदर्शनात् २. ७. १७. २५ अनाक्रोश्य° ९.२६.३ अन्यत्रोपसंग्रहणात् २. ७. २७ अनाप्रीते मृन्मये ५. १७. ९ अन्यद्वामध्यम् ५. १६. २४ HIN ·सूचीपत्रम् । ९९ अर्थ वा अन्वारुह्य ४.१४.१६ अपजहीत २. ८.१९. ८ अपरपक्षस्या २. ७. १६. ५ अपराधेषु २. ८.२८ अपरेणाग्निं २. २. ३. २० अपरेटुर्द्वितीयम् २. १७.१२ अपि चेत्त २.६.३२ अपि वा लेपान् २. १. २. १ अपि वा लोमानि ९. २५.१३ अपि वा व्याहृतीभिः । १.२. ३ अपि वाष्टमीष्वेव. २. २. ३. ८ अपि वा सूत्र. २. २. ४. २२ अपि सत्सु अमेध्यैरवमृष्टम् ५. १६. २५ अयाज्योनधीयानः २.५.१०. ९ अरण्ये कुटि ९.२४.११ अरण्ये च ४.१४.३१ २.५.१२.१७ अर्धपञ्चमा ३.९.३ अर्धन १. २. १४ . अलंकारो मार्यायाः २.६.१४. ९ अलब्धोपवासः ९.२४. १७ अवगाहनमपां २.१.२.१ अवरुध्य पशून् २.११. २८.६ अवरोधनं चास्य २.११.२८.४ अवशिनः २.११.२८.२ अविचिकित्सा ४.१३. ११ अविधिना च प्रव्रजितः ६.१८.३१ अविशिष्टं हि २.१०.२७.५ अविहितमनुवाका ३.११.२० अविहितश्चैतेषाम् ७. २०. १४ अविहिता ब्राह्मणस्य ७. २०.१० अशक्तौ भूमौ १. ३. ३८ अशिष्टपतितमत्तो? २. ५. ११. ९ अशूद्राणामदुष्ट° १. १.६ ११.३०, २१ अश्राद्धेन तु ३.१०.३० अष्टम आ १.१.२२ अष्टमे पुष्टिः २. ७. १६.१५ अष्टाचत्वारिंशद्धः १. २. १२ अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजां ने २. ९. २३.५ अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजामीषि२.-१.२३. ४ असमापत्तौ २.१०.२७. २० असमुदेतश्चेत् २. ३. ७. १७ अस्कन्दयन् २.८.१९.६ अस्तमिते च बहिः ११. ३१. ३ अस्तमिते च स्नानं ११.३२.८ अहन्यसंवेशनं २. १. १. १६ अहरहर्भूतबलि ४. १२. १५ अहविर्याजी ६.१८, २९ अप्रतिकृष्टं च ११.३०.१३ अप्रतिवातम् २.६.२३ अप्रतिष्टब्धः २.६.१६ अप्रतीभायाँ २. ४. ९.४ अप्रयतश्च न. ४.१४.२० अप्रयतेन तु. ५. १६. २२ अप्रयतेन नाभिवाद्यम् ४.१४.१८ अप्रयतोपहतमन्नं ५. १६.२१ अप्सु चावगाढः ३.११. १७ अप्सु वा प्रवेशयेत् १. ३. ३९ अबुद्धिपूर्वमलंकृतो २. १०. २६. १८ अभक्ष्यश्चेटो ५. १७.३८ अभाव उदकम् २. ४.८.९ अभावे तैल २. ८. १९. १९ अभावे भूमिरुदकं २. २. ४. १४ अभित्रास उपवास २.८.२९ अभिनिमुक्ताभ्युदित° २. ५. १२. २२ अभिनिर्हतानां तु ३. ९. १६ अभिभाषितस्त्वासीनः २. ६. ६ अभिमुखोनभिमुखं २. ६. २० अभिवादनायैव २.२. ४. १७ अभिषिक्तश्च २.९.२२.१२ अभीचारानुव्याहारौ १०. २९. १५ अभोज्यं भुक्त्वा ९. २७. ३ अभ्रं चापतौ ३.११. ३१ अश्मानं लोट ·सूचीपत्रम् । आरब्धे चाभोजनमा० २. ७. १७. २४ आराचावसथात् ११.३१.३ आरोग्य शूद्रम् आर्द्र वा आर्याः शुचयः अहविष्यमनृतं २.८.१८.३ अहविष्यस्य होम° २. ६.१५.१६ अहोरात्रावमावास्यासु ३. ९. २८ आ आकाशे स्वयम् २.९.२२.२२ आचम्य चोवा २.८.१९. १२ आ च विपाकात् ३.१०.२९ आचामेद्वा २.६.३७ आचार्य ऋत्विक् २. ४. ८. ६; २.१०.२७.२१ आचार्यप्राचाय० २. ८. १९ आचार्याधीनः आचार्यायविजे २.४.८.७ आचार्ये त्रीनहो. ३. १०.१० आचार्योप्यनाचार्यः २. ८. २७ आजिपथे ९. २४. २१ आ तमितोः २. ५. १२. १५ आतुरव्यञ्जनानि २. ६. १५. ६ आत्ततेजसा २. ८. २०. १० आत्मन्नेवाहमलब्ध्वा ८. २२.६ आत्मन्पश्यन्सर्वभूतानि ८. २३. १ आत्मप्रशंसां २. ७. २४ आत्मलामान परं ८. २२.२ आत्रेयीं च स्त्रियम् ९.२४. ९ आथर्वणस्य २. ११. २९. १२ आदित एवोपवासः २.८.२०. १ आधाने हि सती २. ५. ११. १४ आनडुहेन वा ३. ९.५ आ निशाया ११. ३२.११ आनप्राशनाद्गर्भा २. ६. १५. १९ आपदि ब्राह्मणेन २. २. ४. २५ आपदि व्यवहरेत ७. २०.११ आपद्यर्थ ज्ञापयेत् २. ८. १६ आ परिसंवत्सरादित्येके २. ६.१५. २० आप्रीतं चेदभि ५. १७. १० आ भूतसंप्लवात्ते २. ९. २४, ५ भामं वा ६.१८. ३ भायुधग्रहणं २. १०. २५. १४ ५. १६.१५ आर्यसमयो ४. १२.८ आर्याः प्रयताः २.२.३.१ २. १०.२५. १३ आर्याधिष्ठिता वा २. २. ३. ४ आर्याय वा १.३.४० आर्षे दुहितमते २.५.११.१८ आवसथं दद्यात् २.३.६.१५ आवसथे श्रोत्रियावरा० २.१०.२५.८ आविकं सार्ववणिकम् १. ३. ७ आवीसूत्रं १. २. ३६ आश्वमेधिकंवा ९.१४.२२ आ षोडशाबाह्मणस्य १. १. २७ आसने शयने २. २. ५. ५ आ समापत्तेः २. १०. २७. १९ आसीनस्त्रिराचामेत् ५.१६.२ आसीने चन २.६.२७ आहवनीयार्थे १. ३. ४४ आहिताग्निं २. ३. ७. १३ आहूताध्यायी च ह इतरेषां वर्णानामा २. ५. ११.१ इतरेषु २. ६. १५.१० इति सर्वत्रोदक २. ९. २२. १४ इति हि ब्राह्मणम् २. ३.७.११ इत्यशुचिकर १०. २९. १८ इत्यूर्ध्वरेतसां २. ९. २३.६ इन्द्रियप्रीत्यर्थस्य २. ५. १०. ३ इघुमात्रादित्येके ५. १५. १९ इष्टियज्ञक्रतून्वा ९.२७. २ इहैव भुञ्जती २. ७. १७. ९ उच्चस्तरां २. ८.८ उच्छिष्टाशन २. ७.३० उत्तमस्यैक १. २. ३.१४ ·सूचीपत्रम् । १०१ ऋतौ च २.१.१.१७ ऋत्विक्वशुर ४. १४. ११ ऋत्वे वा २. २. ५. १७ ऋषभश्चात्राधिकः ९. २४. ४ ए २. उत्तरपूर्वदेशे २. २. ३. २३ उत्तरेणापिधान्याम् २. २. ४.३ उतरैमसइने २. २. ४. ४ उत्तिष्ठेत्तूष्णी २. ७. १ उत्तीर्य ५. १५.११ उत्पादयितुः पुत्र २. ६. १३. ५ उत्सन्नश्लाघः १. २. २७ उत्सिच्यैतदुदकं २. १. १. १४ उदकोपस्पर्शनं च सह २. उदकोपस्पर्शनम् २. १. १. २३ उदगयन ८.२०.३ उदधानसंनिधौ २. २. ३. २१ उदाचारेषु २.८.३ उदिते त्वादित्ये २. ५. १८ उदीच्यवृत्ति २. ७. १७. १७ उद्धृतान्यन्नानि २. ३.६.१७ उद्धियतामग्नौ च २. ७. १७.१८ उद्यन्तमस्तंयन्तं ११.३१. २८ उपनयनं विद्यार्थस्य १. १. ९ उपव्युषं ३.९.२२ उपसंग्राह्यः २. ५. २० उपाकरणसमापन ३. ११. ७ उपाकरणाद्योत्सर्ज २. २. ५. १६ उपानही २..७.५ उपासने गुरूणां ५. १५. १ उपेतः स्त्रीणां २. ४. ९. ७ उपेतस्याचार्यकुले १. २. ११ उभयतः परिषेचनं २.२.३.१७ उभयत उपसंग्रहणम् ३.१०.१७ उभयान्पश्यति २.८.१८.१६ उभाभ्यामेवोभा २. ५. २२ उष्ट्रीक्षीरमृगी ५. १७. २३ एकखुरोष्ट्र ५. १७. २९ एकधनेन २. ६. १३. १२ एकरात्रं २. ३. ७. १६ एकाग्निरनिकेतः २. ९. २१. २१ एकादश १.१.२५ एकादशे २. ७. १६.१८ एकाध्यायी २.६. २४ एकेन द्वाभ्यां ३. ११. २९ एको वा २. ९.२२.९ एतदेवा १०. २८.१४ एतमेवाभ्यसेत् ९. २७.८ एतान्यपि नानन्तेवास्या ६.१८. २ एतान्यपि पतनीयानि ७. २१. १८ एतान्येव क्षत्रियस्य २. ५.१०.६ एतेन ग्राम्यारण्यानां २. ७. १६. २८ एतेन देशकुलधर्मा २. ६. १५. १ एतेन दोषफल २. १. २. ५ एतेन परं २.९. २१. १७ एतेन ह्यहं योगेन ४. १३.२० एतेनान्तेवासिनो २. ७. १७. ६ एतेनान्ये दोषफलैः २. १. २. ७ एतेनान्ये नियमा १.४.७ एतेनान्ये शूरा २. १०. २६. ३ एतेनैव विधिनो° १०. २८. १८ एवं संवत्सरं २.८.१८. १२; २.८.२०. ७ एवं सत्यार्यसमयेन ४. १२. ६ एवंवृत्तावनन्तलोकौ २. २. ४. १५ एवंवृत्तो २. ५. ११. ४ एवं त्रिः २. ६. १५. ८ एवमध्याया० २. ५.१२.२० एवमन्येष्वपि ९. २६. १२, १०. २९.४ उर्ज पुष्टिं २. ३. ७. ३ उर्वमर्धरात्रादध्य ११. ३२. १४ ऊर्ध्वमर्धरात्रादित्येके ३.९, २४ ·सूचीपत्रम् । एवमभ्यासे २.१०.२७.१२ एवमवरोवरः २. ९. २४. ४ एवमहरहरा २.८.२०.४ एवमुभौ ७. २०. ९; २. ८. २०. २३ एवं बलीनां २. २. ३.१८ ओ ओंकार: ४. १३.६ ओपनयात् २. ६. १५. २२ ओषधिवनस्पतीनां २. ७.४ औ औदुम्बरश्चमसः २. ८. १९. ३ औपवस्तमेव २. १. १. ५ औपासने २. २. ३.१६ कृच्छा धम २.११.२९.१३ कृतभूमौ तु कृताकृतम २.८.१८.१७ कृतान्नं पर्युषितं ५. १७. १७ कृतान्नस्य कृत्वाच २. ७.२३ कृत्वा विद्यां २. ७. १९ कृत्स्नं ग्रासं २.८, १९.९. कृष्णं च स्वाभाविक ११.३०.११ कृष्णं चेदनुप॰ १. ३. ४ कृष्णधान्य २. ८. १८.२ केशानङ्ग २. २. ३.३ केशान्प्रकीर्य २. ६. १५. ७ कोभिशस्ताय ९. २४.१५ क्याक० ५. १७.२८ क्रव्यादः ५. १७.३४ क्रुश्चक्रौञ्च ५. १७. ३६ क्रोधादीश्च ११.३१.२३ कोधो हर्षों ८.२३.५ कोशो ग्रामेभ्यः २.१०.२६.७ क्लीबः ६. १८.२७ क्षत्रिय हत्वा ९.२४.१ क्षत्रियवद्वैश्यस्य २. ५. १०.७ क्षुद्रान्क्षुद्र ११.३२.१८ क्षत्रं परिगृह्यो २.११. २८.१ क्षेमकृद्राजा २.१०. २५. १५ क आश्यान्नः कम्बलश्च १.३.८. करञ्जपलाण्डु ५. १७. २३ कर्तपयमनायुष्यं च २. ५. ३ कषायं १. २.४१ काण्डसमापने ३.११. २ काण्डोपाकरणे ३.११.१ काममन्युभ्यां ९. २६. १३ काममपश्शयीत ११.३२. १६ काममात्मानं २. ४.९.११ काममुद्भियतां २. ७. १७. १९ कालयोनॊ २. १. १.२ काले स्वामिना २. २. ४. १३ किं करवाणि २. ६. ३८ कीटो वामेध्य ५. १६. २६ कुक्कुटो ५. १७. ३२ कुटुम्बिनौ २.११. २९. ३ कुत्सयित्वा ५. १७.४ कुमाराश्च २. १०. २६. १२ २.१०.२६. २१ २. १०. २७.३ कुशलमवर ४. १४.२६ कृच्छ्रद्वादशरात्रं ९. २७. ६ कृच्छ्रसंवत्सरं १. २५. ८ खट्वाङ्गं दण्डार्थे १०.२९.१ खट्वायां ५. १५. २१ खड्गोपस्तरणे २. ७. १७. १ खण्डेन ९.२४, १४ कुमार्या तु कुलाय हि गर्भ च गच्छन्तम २. ६.८ गर्दभेनावकीणी ९. २६. ८ ९. २४. ८ गवां चावरोधे ३. ९. २५ गार्दभं यानं ११. ३२. २५ गाश्च रक्षेत् ९. २४. १८ ·सूचीपत्रम् । जात्याचारसंशये २.३.६.१ जानुनि २. ८. २०. १४ जायापत्योन २. ६. १४. १६ जिह्वाच्छेदनं २.१०. २७. १४ जीवन्पुत्रेभ्यो २. ६. १४. १ ज्ञायमाने तु तस्मिन्नेव ३. ९. ८ ज्ञायमाने वयोविशेषे ४. १४. १४ ज्या राजन्यस्य १. २.३४ ज्येष्ठो दायादः २. ६. १४. ६ ज्वलिता गुणहान्यां तु गुरुं हत्वा ९. २४. २४ गुरुतल्पगामी तु १०. २८.१५ गुरुतल्पगामी सवृषणं गुरुप्रसादनीयानि २. ५. ९ गुरुसंनिधौ ३. १०. १५ गुरुसमवाये २. ७. १४. गुरूनमात्याँश्च २. १०. २५. १० गुरोरुदाचारे० १. ३. १५ गुर्वीसखि ७. २१. ९ गृहमेधिनोर्यद० २. २. ३. १२ गृहान्कृत्वा २.९.२२.८ गोत्रेण २.६.३० गोमधुपी४ २. ४. ८.५ गोर्दक्षिणानां ११. ३१. गौरसर्षपाणां २. ८. १९. १ ग्रामारण्ययोश्च ३.११.९ ग्रामेणाध्यवसिते ३. ९. ७ ग्रामेषु नगरेषु च २. १०. २६.४ च चक्षुनिरोध २. १०. २७. १७ चतुर्थे क्षुद्र २. ७. १६. ११ चतुर्थे सर्वम् २. १०. २७. १३ चतुर्दश आयुधे २. ७. १६. २१ चत्वार आश्रमा २. ९.२१.१ चत्वारो वर्णा १.१.४ चरितनिर्वेषस्य ६.१८.१२ चरिते २. १०.२७.१ चातुर्मासीषु ३. १०.१ चारी ६.१८. ३० चिकित्सकस्य ६. १९. १४ चेष्टति २. ६. २८. तं योनुतिष्ठेत् ८. २२. ८ तच लिङ्गं २. ५. १२. २३ तच्छास्त्रवि ४.१३.२१;२.६.१४. १०७ २.९.२१.१५ तच्छ्रेष्ठं १. १. १७ तत उर्व न २.११.२८.९ तत उर्व प्रकृतिवत् १. २. १० तत उर्व ब्राह्मणः २. २. ४. २७ ततः परम २. ९. २३. १२ ततः परिवृत्तौ २. १. २. ३ ततः संवत्सर १.१.३० ततः सिद्धिः १०.२८. १२ ततोग्निमुपस्पृशेत् २. ८. १९. १३ ततो नाना २. १. १. २२ ततोपो २. ९. २२. ४ ततो मूलैः २. ९. २२. २; २. ९. २३. २ ततो यो १.२.९ तत्प्रत्ययं २. ६. १५.९ तत्र गुणान्स २. ५. १०. २ तत्र द्रव्याणि २. ७. १६. २३ तत्र नवानि २.८.१८.७ तत्र पितरो २. ७. १६. ३ तत्र यन्मु २.१०.२६.८ तत्र ये पापकृत २. ९. २४. ९ तत्र ये पुण्यकृतः २. ९.२४. १३ तत्र लक्षणं २.११.२९. १४ छन्दःकल्पो २. ४. ८. ११ छर्दयित्वा ३.१०.२२ छायायां ११.३०.१६ ज जटिल:

·सूचीपत्रम् । तमसो वा तत्र श्रूयते ४. १२. २ तत्रात्मलाभीयाञ्लोकान् ८. २२. ३ तत्रापि २.६.१३.४ तत्सप्तरात्रेणा तत्समाहृत्यो तत्सुभूतं २. २. ३. ११ तथा कीलालौष ५. १७. २५ तथा क्षार १. २.२३ तथा गुरुकर्मसु २. ५. २४ तथा चात्मनो २.४.९.१२ तथा तृणकाष्ठेषु ५. १५. १४ तथा धर्माहृतेन २. ७. १६. २५ तथानुत्थितायाँ ५. १६. १९ तथान्यस्यां ३. ९.१२ तथापपात्रः ७. २१.६ तथापरपक्षस्य २. ७. १६.६ तथा पशुपस्य २.११.२८. ३ तथा पुण्यक्रियासु १०. २९. ५ तथा पुण्यफलेषु २. ६. १४. १८ तथा प्रदरोदके ५. १५. ५ तथा प्रयताय ४.१४.१९ तथा प्रासादे ५. १७. ७ तथा बहुपादे २. ८.९ तथा रसानाम ५. १७. १५ तथावरान्नसँ? २.६.१५. १५ तथा वृक्षमारूढः ३.११. १६ ११.३०.२ तथा शतबलेः २.७.१७.२ ११.३०. १९ तथा संबन्धेषु ३.१०.३ तथा समादिष्टे २. ७. २८ तथैलकं ५. १७.२२ तथौषधि ३.११.५ तदतिक्रमे २. ५.२ तदनुवर्तमानो ४. १२. १२ तदन्वीक्ष्य २. ६. १३.९ तदभाव २. ६. १४.३ तदहा? ३. ९. १८ तदिन्द्रिय २.१०. २७. ४ तदेतेन १०.२९. ११; २. ९. २४. ११ तद्व्याणां २. ८.६ तद्यथाने तद्व्यतिक्रमे २.१०.२७.६ तपःस्वाध्याय ४.१२.१ तपस्विनश्च २.१०.२६.१४ तप्ताभिश्चा० तमभिमुखो० २. ३. ६. ७ १.१.११ तं भोजयित्वा १.३.४५ तयोरनमुते २. ११. २९. ४ तयोर्माना २. २. ४. ७ तस्माच्छ्रुतितः २. ९. २३. ९ तस्मादृषयो २.५.४ तस्मिंश्चैव १. १. १३ तस्मिन्गुरोर्वृत्तिः २.८.२३ तस्मिन्नभिजन १.१.१२ तस्मै १.१.१५ तस्य चेच्छास्त्र २. ५. १०. १३ तस्य द्वन्द्वं २.९.२२.१५ तस्य निर्वेषः ९. २४.१० तस्य पन्था ९.२४. १२ तस्य पादौ २. ३. ६. ९ तस्य पुरस्तात् २.१०.२५.४ तस्य पूजायां २. ३. ६. ६ तस्य मुक्तमा २. ९. २१.११ ३.११.२२ तस्य शाखान्तरे ४.१२.४ तस्य शूद्रः ९. २६.९ तस्यापि ६. १८.१४ तस्यारण्यमा २.९.२२.१ तस्यारण्येनै २. ९. २२. १७ तस्योत्तरार्धे २. ८. १८. १५ तस्योदक २. ३.६.११ तस्योपचारः २. १.१.११ तथा व्रतेन तथा ष्ठेवन तस्य विधिः ·तुल्यगुणेषु २. ७. १७ सूचीपत्रम् । १०५ तस्योपदशन्ति २. ९. २१. ९, तेषु सर्वेषु ११. ३०. ४; २. ९. २१. २ २.९.२१.२० तैर्विप्रवासे १. ३. ३४ तानि च २.८.१८.९ तैलसर्पिषी ५. १७. १६ तावन्तं कालं ३.११. १४ तैष्यां ३.९.२ तासां निष्कमण ९.२४.१९ त्रयाणां ६.१८.९ तिलतण्डुला ७. २०. १३ त्रयीं विद्यां २.९. २४. ८ तिष्ठति च २.६.२६ त्रयोदशे २. ७. १६. २० तिष्ठन्नाचामेत् ५. १६. १ त्रिः प्राय २. ७. १७.१४ तिष्ठन्सव्येन २. २. ५.६ त्रिभिर्वा १. २. १५ तिष्येण त्रिमधुस्त्रिसु २. ७. १७. २२ २.८.१८. १९ त्रिरोष्ठौ ५. १६. ३ तूष्णी ४.१४. १२ त्रीस्तृतीये २.८. २०. ६ तृणकाष्ठर ७.२१. २ विद्यवृद्धानां २. ९. २३. १० तृणच्छेदन ११. ३२. २८ त्र्यहम ९. २७. ७ तृतीयमामन्त्रणम् २. ७. १७. १३ द तृतीये २. ७. १६.१० दक्षिणतः तृप्तिश्चा० २.१.१.६ दक्षिणं बाहुं २. ५. १६ तेन प्रदिष्टं १. ३. ३२ दक्षिणाद्वारं २. १०. २५. २ तेभ्यो यथागुणं २.१०.२५.१० दक्षिणेन पाणिना २. ५. २१, ५. १६, ७ ते शिष्टेषु २. ९. २४. ३ दक्षिणेन पुरं २. १०. २५. ५ तेषाँ स २.२.३.५ दत्त्वा च २. ७.२२ तेषां यथागुण २. १०. २५. ९ दद्भिरपूपस्य ५. १६. १७ तेषां तेजोविशेषेण २. ६. १३. ८ दधिधानी १०.२९.१३ २. ५.१२.३ दधि मधु २. ४. ८.८ तेषामभ्यागमनं १.१.३३, १.२.६ दशमेनाद्य १.१.२४ तेषामिच्छतां १.१.३४ दशमे व्यवहारे २. ७. १६. १७ तेषामुत्तमं लोहेन २. ८. १८. १३ दशवर्षे पौरसख्यं ४, १४. १३ तेषामुत्तरः २. ९. २२. ५ दशवर्षश्च ब्राह्मणः ४. १४.२५ तेषां पुरुषा २. १०. २६. ५ दश शूद्रे ९. २४.३ २. १०. २५. ९ दहेपररात्रे ३. ९. २३ तेषां पूर्वः १. १.५ दानं क्रयधर्मश्च २. ६. १३. १० २.९.२४. १३ १. ३. १९ तेषां प्रेतेषू २. ६. १५. ४ दायेन २. ६. १३.२ तेषां मन्त्रा' २. २. ३. १३ दारं चास्य २.१०.२७. १० तेषां महायज्ञाः ४. १२.१४ दारव्यतिक्रमी १०.२८. १९ तेषु चोदकोप ३. १०.५ दारे प्रजायां २. २. ५. १० तेषां त्रय तेषां पूजा तेषां प्रकृतयः ·सूचीपत्रम् । ० दासा वा २. २.४.२० दास्या वा ५. १६.३२ दिवा च न २.८.१९.१४ दिवा च शिरसः ११.३०.१४ दिवा चापिहिते ३.११. १९ दिवादित्यः ११.३१.१९ दीक्षितो ६.१८. २३ दुहिता वा २.६.१४.४ दुहितमतः २. ५. १२. २ दृढधृतिः १. ३. २१ दृश्यते दृष्टो धर्म २.६.१३.७ दृष्ट्वा ९. २४. १३ देवताभिधानं ११. ३१.४ देवमिवाचार्य २.६.१३ देवेभ्यः ४. १३.१ देशतः २.६.१५.१२ देशविशेषे २. ६. १४. ७ देशात्त्वा २. ६. ३३ देहल्याम २. २. ४. २ दैवे २. ५.११.१९ दोषफल २. ५. १२. १९ दोषं बुवा ७. २१. २० ८.२३.३ द्रव्यपरिग्रहेषु २. ६. १४. १९ द्वन्द्वानामे २. ९.२२.१६ द्वादश वर्षाणि ९. २४. २० द्वादशावराय॑म् १. २. १६ द्वादशे पशुकामम् १.१.२६ द्वादशे पशुमान् २. ७. १६. १९ द्वितीयेस्तेनाः २. ७.१६.९ द्विरित्येके ५. १६. ४, ५. १६. ६ द्विषन्दूि २. ३. ६. १९ द्वौ द्वितीये २. ८. २०.५ ध धर्मकृत्येषु २. ७. १८ धर्मचर्यया २. ५. ११. १० धर्मज्ञसमयः १.१.२ धर्मप्रजासंपन्ने २. ५. ११. १२ धर्मविप्रतिपत्ता १.४.१२ धर्मार्थसंनिपाते ९. २४.२३ धर्मेण २. ३. ६.४ धाऱ्या २.१०.२६. ९ धावन्तमनु धुर्यवाह° ९. २६. २ धेनोश्वानिर्द ५. १७. २४ धेन्वनडुहोर्भक्ष्य° ५. १७. ३० धेन्वनडुहोश्चाकारणात् ९. २६. १ न न कुस्त्या ११.३१. २१ नक्तं चापावृते ३.११.१८ नक्तं चारण्ये ३.११.३४ नक्तमेवोत्तमेन २. २. ४. न क्षारलवण २. ६. १५. १४ न खट्वायाँ २.६.४ नखैश्च २.८.२०. १५ न गतिवि ४.१३. १५ नगरप्रवेश ११. ३२. २१ नग्नो वा न च नक्तं दोषाणां तु न च तस्याँ११.३२.४ २.७.१७.२३ न च मुखशब्दं २. ८. १९. १० न च संदेहे २. ५. ११. २ न चात उर्व २. ९. २२. ११ न चातद्गुणाय २.८.१८.११ न चान्येनापि भोक्त २.८.१९. ४ न चास्माद्भो १०. २८.७ न चास्मिन्दोषं ३. १४.४ न चास्मै १. ४.५ न चास्य विषये २. १०. २५. ११ न चास्य सकाशे २. ६. ५, २. ६. २९ न चेदु. २. ६. १२ न चैनमध्ययन २. ८. २५ न चैनमभिप्रसा २. ६. ३ न चैनमुपधमेत् ५. १५. २० न चैनं प्रत्युत्ति २. ६. ३१ ·न पतितः ११.३१. १७ सूचीपत्रम् । १०७ न चोच्छिष्टं १.३.३७ नाननूचानमृ॰ २. ५. १०.८ न तु धर्मसंनिपातः १०.२८.१० नानभिभाषितो २.८.१४ न धर्माधर्मी ७.२०.६ नानहद्भयो २. ४. ९.६ न नावि ५.१७.६ नानाग्नीनां २.५. १२.१० न पततः नानुदेश्यं १.२.२२ न पतितमा १०.२८.६ नानुपेतः २. ६. १५. १८ ७.२१.५ नानुमानेन १.३. २७ न प्रेक्षेत २. ७.३ नापजहीत २. ८. १९. ७ न बहिर्वेदे ४. १३. १२ नापणीयम ५. १७.१४ न ब्रह्मचारिणो १. २. १७ नापपर्यावर्तेत २.७.२ न भद्रं ११.३१.१२ नापररात्रमु ११. ३२. १५ न भृत्यानाम २.१०. २६.१ नाप्रोक्षितमि ५. १५. १२ नरकश्वा २.११.२९.९ नाप्सु श्लाघमानः १.२.३० न रसान्गृहे २. ४. ८. ३ नाप्सु सतः ५. १५. १० नवम एक २. ७. १६.१६ नाब्राह्मणायो ११. ३१. २२ नवमे तेज १. १. २३ नाना न वर्षधारास्वा ५. १५. ४ नायुष्यं २.८. १९.२ नवे सस्ये २.९. २२. २४ नारण्यमभ्या २. ९. २२.२० न श्मश्रुभिरु ५.१६.११ नावां च ११. ३२. २७ न संशये २.५.१२.२१ २. १०. २७.८ न समावृत्ता ३. १०.७ नासमयेन ४. १३. १० न समावृत्ते ४. १३.५ नासंभाष्य ४. १४.३० न सुभिक्षाः ६. १८.५ नासौ मे ११. ३१. १५ न सोपानद्वेष्टित २. ६. १०; ४. १४. २२ नास्तमिते १.४.१५ न सोपानन्मूत्र ११. ३०. १८ नास्यास्मैिं ९.२४. २५, २. ९. २४. १० न स्त्री २. ६. १५. १७ निगमेष्वंध्ययनं ३.९.४ न स्मयेत २. ७.६ नित्यं लोक २. १. १. १२ न हि २. ६. १४. २० नित्यप्रश्नस्य ३.११.२१ न हृदयेन २. ७.९ नाकारणादुः २. ५. १० नित्यमर्हन्त ४. १३. १४ नागुरुतल्पे ७. २१. १० नित्यमुत्तरं २. २. ४. २१ नाम्युदकशेषेण १.४.२० नित्यमुदधाना २. १. १. १५ नात्मप्रयोजन १. ३. ३५ नित्यश्राद्धं २. ८. १८. ५ नात्मार्थमभिरूप २. ४. ८. ४ नित्या च पूजा ४. १४ १० नात्यन्तमन्व ६.१८.७७.२१.३ निपुणोणीयान् ८.२३.२ नाधेनुम ११. ३१. ११ नियमातिक्रमणं २.१०.२७.१८ नाध्यापनम् १. २.८ नियमातिक्रमे २. ५. १२. १८ नाननियोगपूर्व ६. १९. १२ नियमारम्भणो २. १०.२७.७ नाश्य आर्यः ·पुनः सर्गे प्रतिषेधेटि १०८ सूचीपत्रम्। नियमेषु २. ५. १ पाणिसमूढ २. ५. १२. ५ निलिखितं ५. १७. १२ पादनम् १. २. १३ निर्वेषाभ्यु २. १०. २६. २४ पाप्मान २. ३.६.२० निवर्तयेद्वा १.४.२७ पालाशमासनं ११.३२.९ निवृत्तं २.८.३० पालाशो १.२.३८ निवेशे वृत्ते ४. १३. १९ पितुज्येष्ठस्य १. ४. ११ निवेशे हि वृत्ते ४. १३. २२ पुण्य इति कौत्सः ६. १९. ४ निष्फला ७. २०.२. पुण्यस्याप्यनीप्सतो ६. १९. १० नेन्द्रधनुरिति ११.३१.१६ पुण्यस्येप्सतो ६. १९. ९ नमं ७. २०.१ पुण्याहे प्रातरनौ २. ११. २९. नैय्यमिकं २.८.१९. १७ पुत्रमिवै २.८.२४ नोचेद ७. २०.४ पुत्रान्सनिष्पाद्य १०. २९. ९ नोदकमाहारयेत् २. ३. ६. १२ पुत्राभावे यः २.६.१४. २ नोपजि स्त्रियं २. ७.८ पुनः प्रमादे २. ११. २८. ८ न्यस्तायुधप्रकीर्ण २. ५.१०.११ २. ९. २४.६. पुराग्निहोत्रस्य २. ३. ७. १४ पञ्चदशे २. ७. १६. २२ पुरुषवधे २. १०. २७. १६ पञ्चनखानां ५. १७. ३७ पूः प्राणिनः ८. २२.४ पञ्चमे २. ७. १६.१२ पूजा वर्णज्याय° ४. १३.२ पतनीयवृत्तिस्तु १०. २९. १७ पूतीगन्धः ३.१०.२४ पतनीयाविति १०. २९. १६ पूर्वयोर्वर्णयोः ९. २४. ६ पतिवयसः ४. १४.२१ पूर्ववत्यामसं २. ६. १३. ३ पदा पादस्य २.८.२०. १२ पूर्वस्मिन्पूर्वस्मिन् १. १.८ पदा वो ५. १६. २८. पर्वेण ग्रामा ११. ३०. ७ पयउपसेचन २. ३. ७.४ पूर्वेधुनिवेदनम् २. ७. १७.११ परपरिग्रह २. ११. २८. १० पृष्ठतश्चात्मनः २. ५.१२.१२ परिक्रुष्टं ६. १८. १७ पृष्ठारूढः ३. ९.२७ परिमृष्टं ५. १७. ११ प्रकृत्या ६.१८. १० परीक्षार्थोपि १०.२९६ प्रक्षालयीत १. २. २९ परुषं ११.३१.५ प्रक्षाल्य वा ५. १५.१७ परोक्षमन्नं २. २. ३.९ प्रजानिःश्रेयसा २. ७. १६. १ पर्युषितैस्तण्डुलैः ३. ११. ४ प्रजापते २. ९. २४. २३ ९.२६. १४ प्रतिपादयिता च २.८.२०. १९ पर्वसु २. १. १. ४ प्रतिपूरुष १. २. १ २.८.१९. ११ प्रतिमुखमग्नि २. ५. १२. ११ पाणिग्रहणादधि २.१.१.१ प्रतिषिद्धानां ७. २१. १४ पाणिग्रहणाद्धि २. ६. १४. १७. २. ८. २० पाणिसंक्षुब्धेन १.४.२१ प्रथमं १, २५.११ पर्वणि वा पाणिं च ·सूचीपत्रम् । . प्रथमेहनि २.७.१६.८ प्रदोषे ३.१०. २६; ३.११. ३६ प्रभूतैधोदके ५. १५. २२ प्रमादादरण्ये २. ११. २८. ७ प्रमादादाचार्यस्य १.४.२५ प्रयतः प्रसन्नमनाः २. ७.१७.४ प्रयोजयिता २. ११. २९. १ प्रवचनयुक्तो ११. ३२.१ प्रश्नं च ११.३२.२२ प्राक्त १.४.१९ प्राङ्मुखोन्नानि ११. ३१.१ प्राप्तनिमित्ते २.११.२८.१३ प्रिया २.३. ७.५ प्रीति( १. ४. १० प्रेसोलनं २.८.२०. १३ प्रेतसंक्लृप्तं ३. १०. २८ प्रेषितस्तदेव २.७.२५ प्रोक्ष्य वासः १५.१५.१५ प्रोदकयोश्च ३.१०.२७ प्रोषितो भैक्षात् १. ३. ४२ प्रोष्य च २.५.१४; ४. १४.८ प्लवः ५. १७.३३ प्लावनं २. ५. १७ प्लेजावान्तरेण ११. ३१. १४ फ फाणितपृथुक ५. १७. १९ ब्रह्मणि ४.१३. १७ ब्रह्म वर्धत ४. १३. १८ ब्रह्मवृद्धिमिच्छन् १. ३.९ ब्रह्माध्येष्यमाणो ३. ९. १३ ब्राह्मण आचार्यः २. २. ४. २४ ब्राह्मणमात्रं ९. २४. ७ ब्राह्मणवचनाच २. १.१.१९ ब्राह्मणस्य ११.३१.६ ब्राह्मणस्वान्य २. १०. २६.२ ब्राह्मणांश्च २. ५. १२. ७ ब्राह्मणाया २. २. ४.१६ ब्राह्मणोक्ता ४.१२. १० ब्राह्मे २.५. ११. १७ भ भक्तापचयेन ९.२५. ७ भर्ता २. ७. १७ भवत्पूर्वया १. ३. २८ भवदन्त्यया १.३.३० भवन्मध्यया १. ३.२९ भस्मतुषा २. ८. २०. ११ भार्यायां २. ६. १५. ५ भाषां २.२.३.२ भिक्षणे २. ५. १०.१ भिषक् ६. १८. २१ भुक्त्वा चास्य २. ६.३६ भुक्त्वा स्वयममत्रं १. ३. ३६ भुञ्जानं ५. १६. ३३ भुञ्जानेषु ५. १७.३ भूमिगतास्व ५. १५. २ भूय उद्धर २.३.६.१८ भूयाँसं वा २. ९. २३.१ भूयाँसमतो २. ७. १६.२७ भृत्यानाम. २.१०. २६. १ भै? १.३.४३ भोक्ता २. ८, २०, २२ भोक्ष्यमाणस्तु ५. १६.९ भ्राटषु ४. १४. ९ मघासु २.८.१९.२० बलविशेषेण २.५.१०.१६ बलीनां २. २. ३. १५ बस्ताजिनं १.३.६ बहिर्गामात २. ८.१८, ६ बालान्वृद्धान् २. २. ४. १२ बाहुभ्यां ११. ३२. २६ बुद्धिपूर्व २. १०. २६. १९ बुद्धे क्षेमप्रापणम् २. ९. २१. १४ बुद्धे चेत्क्षेमप्रापणं २. ९. २१. १६ २.९.२१.५ ·११० सूचीपत्रम् । मत्त उन्मत्ता ६.१९.१ मध्येगारस्य २.२.३.२२ मध्वामं ६.१८.१ मनसा चान २. ५. २५; ३. ११. २४ मेध्यमानडुह ५. १७.३१ मैथुनं न १. २.२६ मैथुनवर्जनं २.१. १.९ मौजीमेखला १. २. ३३ मौजी वायोमिश्रा १. २. ३५ मनसावाचा मनसा वाधीयीत ११.३२. १७ मनसा वा स्वयम् ११.३२. १३ मनुः पुत्रेभ्यो २. ६. १४. ११ मनुष्यप्रकृतीनां ३. ११. ३ मनुष्याणां ७. २१. १६ मनुष्यान्रसान् ७. २०. १२ मनुष्यैर ५. १७.५ महान्तं २.८.२०.८ महापथे ३.११.१० माञ्जिष्ठ५ १.३.१ मातरमाचार्य ४. १४. २४ मातरि ३.१०.४; ४. १४. ६ मातापितरावेव २.६.१५. ३ माता पुत्रत्वस्य १०. २८. ९ माता भर्तारं २. ७. १६ मातुश्च योनि २. ५. ११. १६, १५. २ मानं २.८, १८. १४ माल्यालिप्त २.८.२ मासिमासि २. ७. १६.४ मासिश्राद्धे २. ८. २०. १ मिथः कामात २. ५. ११.२० मिथुनीभूय ११. ३२.२ मिथ्याधीत १. २६. १० मिथ्यैतदिति १०. २८. १६; १०. २९. १२ मुञ्जबल्वजै ७. २१.१ मुहूंश्चाचार्य २.८.२२ मुहूर्त विरते ३.११. ३२ मूढस्वस्तरे ५. १५. १३ मूत्र कृत्वा ५. १५. २३ मुलं तूलं ११.३२.२४ मूषकलाङ्गं ५. १६. २७ मूदुः, १. ३. १७ य आस्याद्विन्दवः ५. १६. १२ य ईप्सेदिति ६. १९. ३ य एतानव्यग्रो २. २. ४. ९ यः कश्चि ६. १९. ५ यः प्रमत्तो २०.२९.२ यं वा प्रयत ५. १५.३ यच्चान्यत्परिचक्षते ५. १७. २७ ११.३२. २९; २.८.२०.१७ यच्चान्यदेवंयुक्तम् ४. १४. २ यच्चैनयोः २.१.१.७ यज्ञार्थे वा ६.१८.२६ यज्ञेषु ४. १३.५ यज्ञोपवीती २.६.१८ यतः कुतश्चा ६. १९. ११ यत्काण्डमुपा ३. ११.६ यत्किच यत्तु २.९.२३.११ यत्त्वार्याः ७. २०.७ यत्र क्वचाग्निं २. १. १. १३ यत्र तु ४. १२. ११ यत्र भुज्यते २. २. ४. २३ यत्र शूद्र ५.१७, १ यत्राप्रायश्चित्तं ६.१८.११ यत्सँसाधयति २. ३. ७. ९ यत्सान्त्वयति २. ३. ७. ८ यथा कथाच १०. २८.१ यथा क्षारलवण १. ४. ६ यथागमं यज्ञे ५. १७. १३ यथागम शिष्येभ्यः २. २. ५. १८ यथा चाण्डालोष २. १. २.८ यथा दन्तप्रक्षालनों २. ८. ५ यथा पादप्रक्षालनो ३. ११.१३ ·सूचीपत्रम् । २. ७.१७. १५ यथा प्रथममेवं यथा प्रथमेति १.१.३५ यथा ब्रह्मचारिणो २. ८. १ यथा युक्तो २. ५. १२. ४ यथावकाशं यथा वर्षे २. ९. २३. ८ यथा विद्यार्थस्य २. ९. २१. यथाश्रुति २. ४. ९. ९ यथा श्वेतकेतुः २. ५. ६ यथोक्तमन्य ३. ११. ३८ यथौषधिवनस्पतीनां २. १. २. ४ यदनुतिष्ठ २. ३. ७. ७. यदन्यानि १. ४.३ यदि त्वरेत २. २. ५.३ यदिदमिदिहेदि ह यदि स्मयेतापि २. ७. ७. यानस्य २. ५. यावता वा दिशी २.६.१५. २१ यावत्संनिपातं २.१.१.२१ यावदासीनो २. ६. २२ यावद्भासँ २.८.१९. ५ यावद्भूमिटुंद° ३. ११. २८ यावन्नानु २.४.९.३ युद्धे तद्योगा २. ५. १०. १० ये च विद्यार्थाः २. १०.२६. १३ ये च शस्त्र ६.१८. १९ ये चाधिम् ६.१८.२० येन कृतावसथ: २.४.८.१ ये नित्या भाक्तिकाः २.४.९.१० ये भूमौ ५. १६. १३ ये व्यर्थाः २.१०.२६. १७ येषु कर्मसु २. ९. २२. १८ येष्वाभिशस्त्यं ९. २६. ६ यैरन २. ८.१८.८ योक्ता च २.८.२०.१८ योतिथीनामग्निः २. ३.७.२ यो भूय २. ११. २९. २ यो हिसाथै १०. २९. ७ यो हि १०. २९ १४ यो ह्यात्मानं १०. २८.१७ यदि ह यदुच्छिष्टं १. ४. १ यदुपावर्तते २. ३. ७. १० यदृच्छायामसंवृत्तौ ४. १४. ५ यदृच्छासंनिपात १०. २८.८ यदेकरात्रेण ९. २७. ११ यन्ता चातीर्थे २. ८. २०. २० यया विद्यया २. २. ५. १५ यश्च सर्वान् ६.१८. ३३ यश्चाग्नीन् ६.१८. ३२ यस्त्वधर्मेण २.६.१४. १५ यस्माद्धर्मानाचि १. १. १४ यस्मिँश्चान्ने ५.१६. २३ यस्मिँस्त्व २. ६. ३५ यस्य कुले ५. १६. १८ यस्याग्नौ २. ६. १५. १३ यस्योद्धृतेष्व २. ३. ७. १५ यां विद्या २. ७. १२ यानन्यान्पश्यतो २. ७. १३ यानमुक्तोध्वन्य २. ८. १२ यानवन्तामा २.४.९.२ रहःशील: रक्ष्ये चातः २.१०.२६.२३ रजस्वलो २. ७. ११ रथः २. ६. १४.८ १.३.१४ राजन्यवैश्यौ २. २. ४. १८ राजानं चेदतिथि: २. ३. ७. १२ राजा पुरोहितं २. ५. १०. १४ राज्ञः पन्था ब्राह्मणेन २. ५. ११. ५. राज्ञां प्रेषकरः ६. १८.२८ रिक्तपाणिर्वयसः ५. १५. रौद्र उत्तरो २. २. ४. ६ रौरवं राजन्यस्य ७ ·११२ सूचीपत्रम् । लुप्यते २. ८. २१ लोकेच ४. १३. ९ वेदाश्च १. १.३ वैरमाणो ३.१०.२ व्याख्याताः सर्ववर्णानाँ २. १०. २५. १ व्युपतोदव्युपजाव २.८.१५ वत्सतन्तीं च ११.३१.१३. वध्यः शूद्रः २. १०. २७. ९ वध्यानां च ३.९.२६ वर्णज्यायसां २. ५. ११. ८ वसन्ते ब्राह्मण १.१. १९ वाक्येन वाक्यस्य २. २.५.११ वाचि पथि २. १०. २७. १५ वायसप्रचलाक ९.२५.१३ वायुर्घोषवान्भूमौ ३. ११.८ वाधुषिकः ६.१८. २२ वााणसस्य च २.७.१७.३. वासः १. २.३९ विकथां ४. १३.७ विदुषो वाससः २. ११. २८.११ विद्यया च २. २. ५. १४ विद्यया स्नाति ११.३०.१ विद्यां प्रत्यनध्यायः ४. १२.९ विद्यां समाप्य २. ९. २२. ७. विद्या व्रतेन ११.३०. ३. विद्युति चाभ्यना ३. ११. २५ विद्युत्स्तनयिलु ३. ११. २७ विप्रतिषेधे ११. ३०.९ विप्रवासे १.३.३३ विप्रोष्य च तदहरेव २. ८. १८ विप्रोष्य च समध्ययनं ३.११.११ विलयनं मथितं २.८.१८.१ विवादे २. ११. २९. ५ विवाहे दुहितमते २. ६. १३. ११ विषमगतायागुरवे ४. १४. १५. विषमगते २. ७. २० वृत्ति प्राप्य ६. १८.८७. २१.४ वृद्धतराणां ४. १३. ३ वृद्धतरे च २. ७. २९ वृद्धानां तु ४. १३, १६ शक्तं चात्म ३. १०. २२ शक्तिविषयेण २. ५. १२. १ शक्तिविषये न मुहूर्ते ५. १५. ८ शक्तिविषये नाबहु २. ३. ६. ८ शतं वैश्ये ९. २४. २ शनैरपोभ्य २. ९. २२. १३ शब्दार्थारम्भणा २. ४.८.१२ शम्योषा १०.२८.३ शयानश्चाध्यापनं ११.३२.३ शय्यादेशे २. २. ४. १ शय्यानपानं २.१०.२५. ११ शय्यासने २. ८. ११ शरीरमेव १. १. १८ शाखान्तरेच ३. १०.२० शाणी क्षौमा १. २. ४० शान्तः १. ३.१८ शास्तुश्चानागमा २. ७.२६ शास्त्रैरधिगतानां २. ५.१०. १२ शिखाजटो १.२.३२ शिरस्तु ११.३०. १५ शिलोञ्छेन २. ९. २२. १० शुक्तं च ५. १७. १८ ३.१०.२५ शुक्तं चावरयोगम् ५.१७. २० शुचीन्मन्त्रवतः २. ६. १५. ११ ६. १९. ७ शुना वापपात्रेण ५. १६. ३० शुनोपहतः ५. १५. १६ शुनो मनुष्यस्य ७. २१. १५ शुश्रूषा शुद्रस्य १. १. ७ शूद्रगमनमार्य ७. २१. १३ शूद्रमभ्यागतं २.२.४.१९ २.१०.२६. १५ शुक्तं चात्म शुद्धा भिक्षा शूद्रश्च पादावने ·सूचीपत्रम् । शूद्रस्य सप्तरात्रं ९.२६. ४ शूद्रायां तु ३. ९.११ शूद्रोच्छिष्टमप ७.२१. १७ शेषभोज्यतिथीनां २. ४. ८.२ श्मशानवच्छूद्र ३. ९. ९ श्मशाने सर्वतः ३. ९.६ श्यावान्तपर्यन्ता ५. १६. १० श्राद्धभोजन ३.११. २६ श्राद्धेन हि २. ८. १८. १८ श्रावण्यां पौर्णमास्या ३. ९. १; ९. २७. १ श्रुतर्षयस्तु २. ५. ५ श्रुतिर्हि १. ४. ८ श्रेयसां च २. २. ५. १२ श्रोत्रियसँस्थायाः ३. १०.११ श्रोत्रियाभ्यागमे ३.१०. १३ श्वगर्दभनादा ३. १०. १९ श्वभिरपपात्रैश्च २. ७. १७. २० श्वित्रः शिपिविष्टः २. ७. १७. २१ श्वोभते यथामनसं श्वोभूते स्थालीपाकः २. १. १. १० ष. षडङ्गो २. ४. ८. १० षष्ठेध्वशीलो २. ७. १६.१३ सत्यानृते २. ९. २१. १३ सत्ये स्वर्गः २.११. २९.. सदा निशायां गुरु २.६.१ सदा निशायां दारं ११३२. ६ सदा महान्तमपर २.५.१२ सदारण्यादेधा १.४. १४ सदैवाभिवादनम् २. ५. १९ सन्त्यपवादा १०.२८.२ संदर्शने चा ३.९. २७ संदेहे लिङ्गतः. २. २२. २९. ६ संघावनुस्तनिते ३. ९. २० संध्योः ३.११.१५ संध्योश्च ११. ३०.८ संनिपाते २.१०. २६.२० संनिहिते २. २. ५. ९ सप्तभिः पावमानीभिः १. २.२ सप्तमे कर्षे २. ७. १६.१४ सप्तमे ब्रह्मवर्चस १. १. २१ सब्रह्मचारिणी ३.१०. १२ स ब्राह्मणान् २.५.१०.१५ सभाः समाजाँ १.३.१२;११.३२. १९ सभानिकर्ष २. ८. १३ सभाया मध्ये २.१०.२५. १२ समाजं चेद्ग ११.३२. २० समादिष्टमध्या ४. १३.१३ समाधिविशेषात् ११. ३०.५ समानग्रामे च समानागार ३. ९. १० समावृत्तं चेदाचार्यों २. २. ५. ४ समावृत्तस्याप्येतदेव समावृत्तेन सर्वे ४. १४. ७ समावृत्तो मात्र २. ७. १५ समिद्धमग्निं १. ४. १८ समुदेतांश्च २. ८. १८. १०; २. ८. २०. २ समेत्य तु २. ५. ११.६ संभोजनी २. ७. १७. ८ स य एवं प्रणिहितात्मा १. ४. २९ स एष प्राजापत्यः २. ३. ७.१ स एष ब्रह्मचारिणो १.४.४ संवत्सरं गव्येन २. ७. १६.२६ संवत्सरमाचार्य ९. २६. ११ सँसृष्टां च १२. ३१.१० सकृदुपस्पृशेत् ५. १६. ५ १. ४.२४ सगोत्रस्थानीयां २.१०. २७.२. सगोत्राय २. ५. ११. १५ संग्रहीता च २. ८. २०. २१ संघान्नम ६. २८. २६ सति सूप २. २. ३. १९ सत्रेषु तु ३.१०.९ स गुप्त्वा ·११४ सूचीपत्रम् । सह संकल्पेन ३. २५ सा वृत्तिः स यत्प्रातमध्यंदिने २. ३. ७, ६ सर्पशीषर्षी ५. १७. ३९ सर्पिर्मासमिति २. ८. १९. १८ सीपर्वा प्राश्य ३.१०.२३ सर्व लाभमाहरन् सर्वजनपदेष्वेकान्त सर्वे चोपांशु २. ९. २२. १९ सर्वतः परिमोक्ष २. ९. २१. १२ सर्वतः प्रतिष्ठिते २. ८. १० सर्वतोपेतं ६.१९.८ सर्वतो योजनं २.१०.२६.६ सर्वत्र तु प्रत्युत्थाय ४.१४. १७ सर्वत्रानुमति १०. २८.५ सर्वदा शूद्रत २. ७. २१ सर्वनाम्ना स्त्रियो ४.१४. २३ सर्वभूतपरिवादा २. २. ५. १३ सर्वभूतेषु यो ८.२२. ७ सर्व मद्यम ५. १७. २१. सर्ववर्णानाँ ६. १८. १३; २.१.२.२ सर्ववर्णानां च २. १०.२६. ११ सर्वविद्यानां २. २. ५. १ सर्वाण्युदकपूर्वाणि २. ४. ९. ८ सर्वान्रागान् ११. ३०. १० सर्वान्वैश्वदेवे २. ४. ९. ५ सर्वाभावे २. ६. १४. ५ सर्वाहं सुयुक्तो २. ५. २३ सर्वेभ्यो वेदेभ्यः १.१. १० सर्वेषां च शिल्पा ६. १८. १८ सर्वेषामनूत्सर्गो २. ९. २१. ४ सर्वेषामुपनयन २. ९. २१. ३ सर्वेषु च शब्दकर्मसु ३. १०. २१ सर्वेषु वृत्तेषु २. ७. १७. १६ सर्वेष्वेवाजस्राः २.१०. २५.६ सर्वेष्वेवापरपक्ष २. ७. १६. ७ सर्वे हि धर्मयुक्ताः २. ६. १४. १४ सलावृक्यामेक ३. ११. ३३ सवर्णापूर्वशास्त्र २. ६. १३. १ सवर्णायामन्यपूर्वायां २. १०. २७. ११ सशिरा वमजनं ११. ३२.७ सह देवमनुष्या २. ७. १६.१ सह वसन्सायं १०. २९.३ सह ह्येताँ रात्रिय ११.३१.२० स हि विद्यातस्तं १.१.१६ साधुतां चेत्प्रतिजानीते २. ३. ६. २ सा निष्ठा २.६.१५. २४; २.११.२९. ११ सान्त्वयित्वा तर्पयेत् २. ३. ६. १४ सायमेवाग्निपूजेत्येके सायं प्रातरुद १.४.१३ सार्वकालिकमानातम् ३. ११. ३७ ९. २४. १६ सिचा वा सिचा वोपहृतं ५. १६. ३१ सिद्धेने २.२.३.१० सुरापोग्निस्पर्शाए ९. २५. ३ सुवर्ण दत्त्वा ६. १८.१५ सुविचितं २. ५. ११. ३ सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहणे ३. ११. ३० सैरी तामली १. २. ३७ सोत्तराच्छादन २. ८. १९. १६ स्तुतिं च गुरोः ११.३२. १० स्तुहन्ती च गां ११.३१.९ स्तनः प्रकीर्ण स्तेनोभिशस्तो २. १. २.६ ९. २५. १० स्तेयमाभिशस्यं ७.२१. ९ स्त्रियास्तु भर्त १०.२८.२० स्त्रीणां चैवम् ९.२६.५ स्त्रीणां प्रत्याचक्षा १.३.२६ स्त्रीभिर्यावदर्थे १. ३. १६ स्त्रीभ्यः सर्ववर्णेभ्य २.११. २९. १५ स्त्रीवाससैव २.१.१२० स्त्रीषु चैतेषा ९. २४.५ स्थानासन २.२.५.८ स्थालीपाकानुदेश्या २. ८. १९. १५ स्तेय कृत्वा ·सूचीपत्रम् । स्नातस्तु काले स्नेहवाति २. ७. १६. २४ स्फोटनानि २.८.२०. १६ स्मृतिश्च २. ६ १५. २५ स्यात्तु कर्मावयवेन २. ९. २४. १४ स्वकर्म ब्राह्मणस्य २.५.१०.४ स्वधर्मयुक्तं २. ३. ६. ५ स्वपन्नभिनिमुक्तो २.५. १२. १३ स्वपन्नभ्युदितो २. ५. १२. १४ स्वप्नं वा पापक २. ५.१२.१६ स्वप्नं च वर्जयेत् १. ४. २२ स्वप्नपर्यन्तं ३. ९. २१ स्वप्ने क्षवथौ ५. १६. १४ स्वयमप्यवृत्तौ ६. १८.६ स्वर्गमायुश्चेप्सन् २. ५. १५ स्वां तु छायां ११.३०.१७ स्वाध्यायधृग्धर्म २.५.११ स्वरिककर्मसु च २.८.४, ३.११. १२ हँसभासचक्रवाक ५. १७. ३५ हारश्च २. ६. १५. ४ हविच्छिष्टमेव हस्तेन चाकारणात् ११. ३१. ७ हारिणमणेयं वा हारिद्रं वैश्यस्य १. ३. २. हिसार्थेनासिना ५. १६. १६ हितकारी १. २. २० हित्वा व्रजमादिनः २.११.२८.५ हुतायां वा वपायां ६. १८. २५ हृष्टो दर्पति ४. १३.४ हेमन्तशिशिरयो ९. २७.५ हीमान् १.३.२०

·No text on this page.

·APPENDIX II. The various readings of the Hiraṇyakes'i-Dharmasutra. The Mss., from which the subjoined various readings have been extracted are : (1) Haug. Cod. Sansk. No. 38 in the Court and State Library of Münich (M. 38). This Ms. contains the whole Kalpa of the Hairanyakes'as, and on fols 123-134 the Dharma Sûtra, which fills Pras'nas xxvi and XXVII. (2) Bühler Sansk. Mss. No. 257 in the India Office Library, which contains the text and its commentary, the Ujjvalâ Vritti by Mahadeva Dikshita,* down to the Sûtra corresponding with Âp. Dh. Sû. II. 10, 27, 14. Both Mss. are modern Devanagari copies, made within the last thirty years, and clerical mistakes are not uncommon in them. As Mahadeva has largely drawn on Haradatta's Ujjvalâ and has not always altered the wording of the latter in cases, where the Hairanyakes'a text slightly differs, but has the same general meaning, a certain number of passages remains uncertain. All such uncertain readings, as well as, various readings in the two Mss., and explanatory notes have been placed between square brackets, and have been printed in smaller type. Hir. Dh. Sû. I. 1. 1 = Âp. Dh. Sû. I. 1. 1. be Sû. 3 qom. 6 °कर्मणामुपनयोः- Âp. 11. om., see below S. 19. 11 (Åp. 1. 12) Faaliyan 17 =Ấp. 1. 18. 18 अथाप्युदाहरन्ति । य आतृणत्यवितथेन कर्मणा दुःखमकुर्वन्नमृतँ संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कतमञ्चनाह ॥ 19 (Âp. 1, 11.) THAT AT GT TA: विज्ञायते ॥ 30 (Ap. 1, 29.) TT SYTYTET 31 (Ap. 1, 30.) stitchnerzia II 36 (Ấp. I, 35) và HH II T * Mahadeva wrote before Vikrama Samvat 1668, as two pieces from his commentary arc contained in the Münich Ms. of Haradatta's Ujjvalâ, see critical notes to. Âp. Dh, satra II. 6, 15, 9. and 11. 7, 16, 4.

·(११८) Ap. 36 om. [Mahadeva. says: अथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शनमिति. पूर्वव- च्छेष आपस्तम्। दर्शनाच्च ।।] 37 (Ap. 2, 1) प्रतिपूरुषं संख्याय संवत्सरान् ।। Hir. Dh. Su. I. 1, 2 = Ap. Dh. Sh. I. 1, 2. न ।। St. 1 यावन्तोनुपेताः स्युः ॥ [व्याहृतिभिरेव Bi. 257.] 6 तत उपनयनमथोदकोपस्पर्शनं पावमानीभिः ॥ 13 [पादोनम M. 38; पादूनम् BU. 257 and Com.] 29 °संदर्शने ॥ 38 बैल्वः पालाशो- Hir. Dh. St. I. 1, 3. DAp. Dh. Sh. I. 1, 3. Su. 11 न गायेन रोदेत् 12 = Ap. 3. 11. 22 (Ap. 3, 21.) दृढसिद्धिधृतिः ॥ 23 (Ap. 3, 22.) अग्लानिः ॥ 24 समाहितः ॥ 25 ब्रह्मचारी॥ 27 (Ap. 3, 24.) अनासूयः ॥ 34 (Ap. 3, 31.) प्रब्रूयाद्धैक्षमिदं भो इति ॥ 39 = Ap. 3, 42. 40 (Ap. 3, 36.) प्रक्षालयेत् ।। 44 (Ap. 3, 40.) [वा om. M. 38 against Bu. 257 and the Com.] 49 (Ap. 3, 44.) Both Mss. omit here the figure 3, but Bu. 257 gives at the end of the next Khanda the figure 4. Hir. Dh. Su. I. 1. 4 = Ap. Dh. Su. I. 1. 4. Su. 1 प्राश्नाति ॥ 4 नित्यः प्रततः ॥ 26 [=Ap. 4, 27 according to M. 38] 27 [= Ap. 4, 26 according to M. 38] 29 ब्रह्मचारी भवत्यत्रैवा सर्वाणि फलवन्ति कर्माण्यवा. Hir. Dh. Sl. I. 2. 5 = Ap. Dh. Su. I. 2. 5. Su. 3 कर्तृपत्यम- [Com.:-कर्वशब्देन खङ्गाभिधायिना नरको लक्ष्यते ॥ Mahadeva. seems to have thought of it and to have taken it as an equivalent of 1 6 अथ यथा श्वेतकेतुः ॥ 7 (TECT° M. 38 and Bü. 257 text against the Com.] 10 ब्रह्मचारिणि कर्माणि ॥ 12 [रात्रमुपोत्याय M. 38] . 5 | | ।। Anh Home Homen an PUNE ·Repon . - R 16 प्राञ्जलि [लि: Bu. 257 text; Com. प्राञ्जलिर्यथा भवति तथाभिवादयीत । प्रा- ञ्जलिं कृत्वेत्यर्थः । प्राञ्जलिरिति तु युक्तः पाठः ॥] 19 [सदैवाभिवाद्य M. 38 against Bi. 257 and the Com.] 21 'दभिमृश्य:- 22 °वभिपीडयदुपसंग्राह्या- Hir. Dh. Sh. I. 2. 6 = Ap. Dh. Sh. I. 2. 6. Sh. 24 [प्रत्युपविशेत् ॥ M. 36 against Bi. 257 and the Com.] 35 वृत्तिरेव तस्मिन्न [रेवं M. 38.] 36 नानुत्थायो Hir. Dh. Su. I. 2.7% Ap. Dh. Su. I. 2. 7. Sh. 4 वनस्पतीनाच्छिद्य- Ap. 5-6 om. 10 (Ap. 7, 12) य एतस्यां गुरों [Com. तस्यां]. 11 (Ap. 7, 13) यानन्यान्पश्यतोस्थाचार्य उप- 12 (Ap. 7, 14) यमनुबन्धस्त. 16 (Ap. 7, 18) वा orn.- 18 (Ap. 7, 20) आहरेत् om.- 19 (Ap. 7, 21) [निय शूद्रत --धय॑मि Bi. 257. text, M. 38 नित्य- दा and the Com. सर्वदा; the Com. mentions the reading धार्म्यम्) 25 (Ap. 7, 27) 'दुच्छिष्टाशनात्पादप्रक्षालनादित्याचार्य:- Hir, Dh, St. I. 2. 8 = Ap. I. 2. 8. Sû. 3 (551cfia ar ll M. 38 against Bü. 257 and the Com.] 5 यथापादप्रक्षालनोत्सादनावलेखनानुलेपनानीति ॥ 6. दात्मसंयोग आचार्यः ॥ 15 [°व्युपजार Bu. text; °व्युपबायव M. 38, Com. like Ap.] अषणानीति ॥ 18 प्रोष्य च तदहरागतम् ॥ 20 प्रतिषेधयेदितरः॥ 22 मुहुस्त्वा- 25 नात्मकार्येष्वत्युपरुन्ध्यादनापत्सु ॥ 26 °वनैपुण्यमा:- Hir. Dh. St. 1. 8. 9 DAp. Dh. Sh. 1. 3. 9. SA. 2 तैषीपक्षस्य रोहिण्यां विरमेत् ॥ 6 श्मशाने सर्वस्मिन् श° M. 38 against Bi. 257 and the Com.] 13 [संभाष्य तु तया ब्राह्मणेनैव M. 38. against Bu. 257 and the Com.] 16 अभिनिहतानां च सीन्य- 21 [स्वप्नपर्यन्तं M. 38. against Bi. 257 and the Com.] 27 नाधीयीत तावन्तं कालम् । mom NAM an MINom arma fami - ·( १२० ) Hir. Dh. Su. 1. 3. 10 = Ap. Dh. Siu. 1. 3, 10, 1-11, 3. - । || Su. 6 अनुभाविनां तु परि.- 7 अन्यत्र विहारिण इत्येके ॥ 8 तथाप्युदाहरन्ति । रिक्तोः-[तदाप्यु' Bi. 257.] 21 यावता वा सँसृज्येरन् । 22 छर्दयित्वा स्वमपर्यन्तम् ॥ 24 पूतीगन्धश्च ॥ [पूति° M. 38.] Hir. Dh. Su. I. 3, 11 = Ap. Dh. Su. I. 3, 11, 4-38. Su. 6 (Ap. 11, 10) महापथे च गतः ॥ 9 (Ap. 11, 13) °नुलेपनानीति ॥ 22 (Ap. 11, 26) एवेत्येके । 24 (Ap. 11, 28) यावयुदका भूमिरित्येके ॥ 26 (Ap. 11, 30) भूमिचलने- 27 (Ap. 11,31) अभ्र चापतौं । 28 (Ap. 11, 81) इन्द्रधनुषि [प्रतिसूर्यमत्स्यवाते पाते Mss. of the text; Mahadeva explains the reading प्रतिसूर्यमत्स्यश्च.] - यथोपाकृतेनानुवाकानामेवमपतौं कल्पानाम् ॥ [Not explained in the Com.] 36 = Ap. 7, 38. Hir. Dh. Su. I. 4, 12 = Ap. Dh. Su. I. 4, 12. St. 1 [इति हि ब्राह्मणम् ॥ M. 38 against Bā. 257.] 3 यद्वातो वाति। वा वाति Bi. 257] वावस्फूर्जति द्वारा- येति विज्ञायते ॥ 8 [गृह्यमाणकारणः M. 38 against Bu. 257 and the Com.] Hir. Dh. Sh. I. 4. 13 = Ap. Dh. Su, I. 4. 18. Su. 13 यावदध्यायमुपसंगृह्णीयात् ॥ 14 [एनमुपसंगृहीयान्निसमर्हन्तमिलेके, both Mss. of the text, but the addition is probably a faulty repetition]. 16 नित्यानां तु खलु [M. 38; Bi. 257 निसायां तु खलु; Com.: सा गतिनित्यसमा- दिष्ट | (sic) आचार्योध्यापनार्थ (sic) तेषामेव न तु कदाचित्समादिष्टानां कदाचित्के तु नियंगे (sic) This stands before Sd. 15 and Apasta.mba's Sutra. 16 is likewise omitted.] 19 निवेशे हि वृत्ते-- 20 °मकुर्वमिति ॥ 21 [प्रतिषिद्धम् M. 38, च प्रतिषिद्धम् Bh. 257 text; Com. like Ap.] 22 The Sûtra ends with pit and the following words belong to I. 4,14,1, . - AMADHAN Diwomaaries June ·(१२१) Hir. Dh. Sl. I. 4. 14 = Ap. Dh. Su. I. 4, 14. St. 11 नवरवयसोपि प्रत्युत्थाया [भिप्रत्युत्थाया M. 38; प्युत्थाया Bi. 257 text.] 21 [पतिवयसश्च स्त्रियः M. 38 against Bi. 257 and the Com.] 25 स्मृतौ M. 38, Bi. 257 text against the Com.] Hir. Dh. Su. I. 4. 15 %DAp. Dh. Su. I. 4. 15. marwa Su. 1 जपकर्मणिः- 3 [आचमयेत् ॥ Bii. 257 text and Com.] 13 [मूढस्वस्तरेनुपस्पृश° M. 3s against Bi. 257 and the Com.] 17 पादौ om. [M. 38 and Bi 2573; च om. M. 38.] 22 धम्यो- Hir. Dh. Sth. I. 5. 16 = Ap. Dh. Sl. I. 5, 16, 1-26. Su. 7 सव्यमभ्युक्ष्य Ap. 8 om. [Mahadeva says: अत्रापस्तंबेनोक्तं अपावमु [अथाप उ]पस्पृशेत् ॥] 8 (Ap. 16, 9) परिमृजीत both Mss. [M. 38 सकृदुपस्पृशीत.] 9 (Ap. 16, 10) ठावुपस्पृश्याचम्य प्रयतो भवति ॥ 13 (Ap. 16, 14) श्रृंघाणिका 14 (Ap. 16, 15) भूमि वनस्पति वाचामेत् ॥ [चाचा Bi. 257 text.] 21 (Ap. 16, 22) तु om. 26 The Khanda ends with this Sû. Hir. Dh. Sh. I. 5. 17 % Ap. I. b. 16, 27-17, 39. Su. 4 (Ap. 16, 30) अपपात्रेण वा दृष्टम् ॥ शुना वा ॥ 19 (Ap. 17, 12) यन्निलिखितं दारुमयम् ॥ [नलि° M 38.] 21 (Ap. 17, 14) नमद्यात् ।। 23 (Ap. 17, 16) तूदकेवधायोपयोजयेत् ॥ 26 (Ap. 17, 19) भरुजकरम्भ [M. 38; विकारं चौषधि M.38; but against the Com.] 32 (Ap. 17, 25) औषधीनां च तथा कीलालम् ॥ 33 (Ap. 17, 26) कलञ्जप [Bi. 25 7, कलंजं च प° M. 38.] 37 (Ap. 17, 30) धेन्वनडुहोश्च कारणाद्भक्ष्यम् ॥ 44 (Ap. 17, 37) श्वाविद शल्यक- 47 (Ap. 17, 39) सप्तशीपी.- Hir. Dh. Su. I. 5. 18. = Ap. I. 6. 18. । । । । । । । । । । । । । Su. 4 वा om. 23 अक्रीतराजको दीक्षितः [Bi. 257; M. 38. om: दीक्षितः] 24 अग्नीषोमीयसँस्थायामेव दीक्षितस्य भोक्तव्यम् ॥ 25 हुतायां वा वपायां क्रीते वा राजनि ॥ 28 राज्ञां प्रेषकृत् ॥ [राज्ञ: Bu. 267] ·(१२२ ) - - am- -- Hir. Dh. Su. I. 5. 19 = Ap. I. 6, 19. Sh. 1 यश्च प्रत्युपवेशयते यश्च प्रश्रयते तावन्तं कालम् ॥ [Com.: यश्च प्रश्रयते तिष्टति ॥ 7 तथा पुष्करसादिः om. 14 तेषामन्नमभोज्यम् ॥ 15 After this Su. stands as Sh. 16 गुरौ याज्यश्च शिष्यश्च स्त्रियश्च (sic) भर्तुर्व्यभिचारिणी ॥ Hir. Dh. Su. I. 6. 20 = Ap. Dh, Sh. I. 8. 22, 1--23, 6. Sû. 1 (0757TH STEI M. 38. against Bü. 257 and the Com.] 10 (Ap. 23, 2) [तस्मात्कायात्प्रभवन्ति M. 38 and Bi. 257 text, but against the Com.] 11 (Ap. 23, 3) पण्डित इति ॥ 13 (Ap. 23, 5) द्रोहो दम्भो आनात्म्यम् 14 (Ap. 23, 6) मोहोद्रोहोदम्भः [सर्वगामी भवति ॥ Com. सार्वगामी-] Hir. Dh. Su. I. 6. 21 DAp. Dh. Sh. I. 7. 20. Su. 3 [अनूत्पद्यते Bu. 257; अनूत्पद्येते M. 38.] 4 न चेदनूत्पद्यन्तेः- 6 [आवाँ स्व इति M. 38, Bi. 257 ; Com. आवामिति च्छान्दसं रूपं.-न देवा न गन्धर्वाः M. 38.] 7 [आचार्याः M. 38 against Bu. 257 and the Com.] 8 [आचार्याणाम् 9 एवं वर्तमान उभौ. 12 पिप्पलीमरीचे.- 13 [क्रीणीयात् M. 38 and Bi. 257 text, but the Com. विक्रीणीयातून 15 रसानां च रसैर्मनुष्याणां च मनुष्यैः- Hir. Dh. Sh. I.6. 22 = Ap. Dh. St. I. 7. 21. Sh. अथाप्युदाहरन्ति ॥ पशवश्च मुखादाना अश्मा च लवणोद्धृतः। एतद्राह्मण ते पण्यं तन्तुश्वारजनीकृत इति ॥ [The Com. duly explains the verse.] 9 (Ap. 20, 8) [आभिशस्यं Mss. text and Com.] 10 (Ap. 20, 9) [गुर्वीसखी गुरुसखीं M. 38, Bi. 25 7 text against the Com.] 12 (Ap. 20, 11) [अधर्माणां च M. 38 against Bi. 257]. 16 (Ap. 20, 15) च om.--- 20 (Ap. 20, 19) दोषफलान्य- Hir. Dh. Su. I. 6. 23. = Ap. Dh. Su. I. 9. 24-25, 4. Su. 4 प्रायश्चित्तार्थम् ॥ 21 ITISTIrr. M 28 and Rii. 257 text aca.inst the Com.1 meo Mana - ·( १२३ ) 27 (Ap. 25, 2) परिष्वज्यात्मानं समाप्नुयात् ॥ कृच्छं संवत्सरं वा चरेत् ॥ [Mahadeva duly explains the addition as a separate Sætra.] 31 (Ap. 25, 4) मुसलमाधायः-[Khanda. 23 and Patala VI end with these words, the following ones being added to I. 7, 24, 1]. , Hir. Dh. Su. I. 7, 24 = Ap. Dh. Sh. I. 9, 25, 5-26, 10. Su. 7 (Ap. 25, 10) [सवनानुकल्पयेत् ॥ After this Sutra, M. 38 and Bit. 257 text add: तेन कल्पेन तेनेत कल्पे M. 38] धनलाभे वधे च वत्सरं वैरमणं चरित्वा त्रयाणामेकं शुचयो भवन्ति ॥ There is no explanation, but the remark अत्र एका पंक्तिस्तस्त्र]टिता ॥ 10 (Ap. 25, 13) नकुलमण्डूकडेरीक [सिरीक M. 38].- 13 (Ap. 26. 3) क्षारा om. [M. 38, Bi. 257, and the Com. mentions the omission as, va, l.] 15 (Ap. 26, 5) स्त्रीषु चैतेषामेवम् ॥ 16 (Ap. 26, 6) [आभिशस्यम्].- 17 (Ap. 26, 7) अनार्यवचनपै M. 38 against Bu. 257 and Com.] Hir. Dh. St. I. 7, 25 = Ap, Dh. Su. I. 9, 26. 11-27. 11. COM Bewa St. 1 (Ap. 26, 11) एवोसृजेद्वाचं 4 (Ap. 26, 14) महानदमुदकमुपस्पृश्य प्राणायाम स.- 5 (Ap. 27. 1) पौर्णमास्यां पर्वणि वा [एवा Bu. 257]:- 12 (Ap. 27, 8) अभ्यस्येत्. 13 (Ap. 27, 9) चरितप्रायश्चित्तो.- 14 (Ap. 27, 10) अब्राह्मणादि वन्दित्वा:- Hir. Dh. Su. I. 7. 26 = Ap. Dh. Su. I. 10. 28. Su. 1 [पौष्करसादी M. 38 against Bu. 257 text and the Com.] 4 [अतिव्यवहारो.] 9 माता पुत्रस्य. 11 भोगानुत्सृज्य:- Ap. 12 om.- 13 (Ap. 28, 14) एवमन्येष्वपि दोषवत्सु कर्मसु पतनीयेषु ॥ [कर्मप° Bi. 257.] 16 (Ap. 28, 17) स om. 18 (Ap. 28, 19) [दारव्यतिक्रमे M. 38 and Bu. 257 text, but against the Com.] 19 (Ap. 28, 20) [भर्तुर्व्यतिक्रमे M. 38 and Bi. 257, but against the Com.] 20 (Ap. 28, 21) [खराजिनं om. M. 38 and Bi. 257, but keep वा,and go against the Com.] In the Hir. Dh. Sû. the Khanda ends. with परिधाय॥ Hir. Dh. Sh. I. 7. 27 = Ap. Dh. Su. I. 10. 29, gust Padmusa lamma - Mammam , TNA ·(१२४ ) । न तेन , BAR अध्यापक कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् भ्रूणहा भवति मन्युस्तन्मन्युमृच्छतीति ।। 9 (Ap. 29, 8) [धय॑मिति M. 38] 10 (Ap. 29, 9) अस्मास्वायीः M. 38]-संप्रतिपत्स्यतेति both Mss. 15 (Ap. 29, 14) आतंच्य [आतंच M. 38].- 16 (Ap. 29, 15) [अभिचारा M. 38 against Bu. 257 and the Com.] 18 (Ap. 29, 17) व्यहं added after यह:-[M. 38 inserts also चतुरहं before व्यहं.] Hir. Dh. St. 1. 8, 28 = Ap. Dh. St. I. 11. 30. Su. 2 परिमाणेन. 3 [इसके om. M. 38 and Bi. 257 text, but against the Com.] 13 [अप्रकृष्टं M. 38 and Bi. 257 text, but Com. प्रकृष्टं निकृष्टं.] 14 [M. 38 om. all from मूत्रपुरीषयोः down to वर्जयेत् Sitra 16.] - Âp. 17-21 om. [in M. 38, Bü. 257 gives them, but prefixes the remark, अनापस्तंबे विशेषः ॥] 17 (Ap. 30, 22) अग्निमादित्यमपो ब्राह्मणान् [णोन् Bi. 257, °णानां M. 38.] Hir. Dh. Sh. 1. 8. 29 = Ap. Dh. Su. 1. 11.31.1-10. Sû. 2 greqi aT OTTHIETTETET II [The addition is duly explained in the Com.] 3 आरादावसथाद्वा om. [and the different reading of the Ap. Dh. Su. is noticed in the Com] - 4 = Ap. 1. 10, 30, 21. Ap. 1. 11, 31, 4. Ap. 1. 11, 31, 6. 7 = Ap. 1. 11, 31, 7. 8 = Ap. 1. 11, 31, 5. परुषं चोभयोर्दैवतानां सुराज्ञश्च [M. 38; By, 257 has instead पूर्वोक्तानामेव देवतानां सुराज्ञश्च connected with the next Sutra, and the Com. says अग्न्यादिदेवतानां. Nevertheless, I believe the reading of M. 38 to be the correct one,] 9 = Ap. I. 11, 31, 8. 10 = Ap. I. 11, 31, 13. 11 = Ap. I. 11, 31, 9. 12 = Ap. I. 11, 31, 10. Hir. Dh. Sa. I. 8. 30 = Ap. Dh. Su. I. 11. 31, 11-23. Sh. 1 = Ap. I. 11, 31, 11. [नाधेनुरियेव ब्रूयात् both Mss.] 2 = Ap. I. 11, 31, 12. [पूर्ण प्रशस्तम् both Mss.] 3 = Ap. I. 11, 31, 15. [ M. 38 omits यद्यसौ-जनयेत् ]. 4 = Ap. I. 11, 31, 16. 5 = Ap. I. 11, 31, 17. A - An T 11 21 14 = am - 6 || | ' tumoda ·(१२५) more । 7 = Ap. I. 11, 31, 18. 8 = Ap. I. 11, 31, 19. नक्तं च चन्द्रमाः- Hir. Dh. Sh. I. 8,31=Ap. Dh. Su. I. 11, 32. Su. 2 न च तया. 4 च om.; यस्याँ शयीत om.- 5 °लेपन:- minata me Maminema mine emama - 10 इति om. 16 [अपशयीत Bi. 257 against the Com. which points to अपश्शयीत; अधः शयीत M. 38]. 24 वृंहति [ M. 38, बृहंति Bi. 257]. 28 °ठीवनानि The colophon states that the 8th Patala of the xxvIth Pras'na and therewith the xxvIth Pras'na are finished. Hir. Dh. Sti. II. 1, 1 = Ap. II. 1, 1--2. Su. 11 पार्वणेन व्याख्यातः om. [ Mss. text and Com. ] 13 यस्मिन्देशेशिनु अनिमुपसमिन्ध्यात् om.- 14 उल्सिच्यैतदुदशेषमु 21 सहचर्या-- 24 (Ap. 2, 1) प्रक्षाल्य पादौ चाचम्यः- 26 (Ap. 2, 3) वर्ण om. - 28 (Ap. 2, 5) परिवृद्धिनिरुक्ता- 30 (Ap. 2, 7) परिवसा दोषफलैः कर्मभिर्दो- 31 (Ap. 2, 8) यथा om.- Hir. Dh. Sh. II. 1, 2 = Ap. Dh. Su. II. 2, 3, 1-4, 18. St. 9 °त्यागिरवोक्षेत्- 11 विराडनं तन्मा क्षायि om.-- 13 तेषामुपयोगे -लवणमधुमासवर्जनं च ॥ 15 देशसँस्कारो.- 16 हस्तेनैता आहुतीर्जुहुयात् ॥ 28 (Ap. 4, 5) पाणिर्दद्यात् ।। 29 (Ap. 4, 6) यथादेवतम् ॥ 31 (Ap. 4, 8) वैहायसः [Bi. 257, °स M. 38]. 35 (Ap. 4, 12) कुमारान्रोगसंयुक्ताँश्चान्तर्वनीः ॥ [The Com. notices the different reading of Åpastamba.] 37 (Ap. 4, 14) अभावे तृणानि भूमिरुदकं. 39 (Ap. 4, 16) उदकं भोजनामिति देयम् । Hir. Dh. Sh. II. 1, 3 = Ap. II. 2. 4, 19-5, 19. Sh. 2 (Ap. 4. 20) स्वामिकलादा--भोजयेयुः ॥ - Hanuman m amam HAR ॥ ।।

·(१२६ ) || Mum - Poem । 5 (Ap. 4, 23) [लेपान्संगृह्या M. 38]. 14 (Ap. 5, 2) [अधीत्य चाभिक्रमणं Bi. 257; चाभिप्र° M. 38]. 16 (Ap. 5, 4) °मुपस्पृशेत्सान्त्वयित्वा पूजयेद्यथोपदेशम् । [ Mahadeva notices the different reading of Apastamba and takes यथोपदेशम् as a separate Sutra.] 17 (Ap. 5, 5) आसने भोजने भक्ष्ये शय्यायां वा.- 18 (Ap. 5, 6) पाणिना दक्षिणं बाहुमनु चामयेत् ॥ 21 (Ap. 5, 9)ष्ठीवन-- -भ्रूक्षेप 25 (Ap. b, 13) ब्राह्मणदेवतासर्व. 28 न चास्य समीपे जप्याग्निपरिमृजने कुर्यात् ॥[Both Mss. add this Sutra, and Mahadeva says: अस्याचार्यस्य संनिधौ जप्यमग्निकार्यादिकामग्निशुश्रूषां न कुर्यात् । परिमृजनशब्देन परिचयी लक्ष्यते ॥ 29 (Ap. 5, 16) नियमः । नखलोमापकरण श्राद्धं माँसं- 31 (Ap. 5, 18) प्रदाने वर्तमानेषु नियमेषु--स्यात्ततथा गृहमेधे । एवं -[वर्तमाने Bh. 257]. 32 (Ap. 5, 19) [शिश्नोदरालंभणाना परिमृजानो both Mss.] Hir. Dh. St. II. I. 4 = Ap. Dh. Su. II. 4, 8-9. Su. 1 प्रत्युत्तिष्ठेदनूत्तिष्ठेद्वा पुरस्तादभिवादितः ।। 3 विशेषेणापुमान् [Bu. 257 °ण पुमान् M. 38. Mahadeva says: गृहस्थपुरु- षादन्यो न सर्वथा याचयेत् ॥] 6 (Ap. 8, 5) वेदाध्यायः समुदेतः [Bi. 257, 'यसमुदेतः M. 38; Mahadeva explains: समुदेतः कुशली संपन्नः।] 7 (Ap. 8,6) स्नातकः श्वशुरो रा. 14 (Ap. 8, 13) अङ्गानां च प्र.- 21 (Ap. 9, 6) ददातीत्येके [M. 38; वसतीत्येके Bi. 267]. 25 (Ap. 9, 10) ये च भृत्या नित्यास्ते M. 38, ये च भृयास्तेBi. 257, but the Com.: ये निया नियता भृत्या दासकर्मकरादय:।]. 26 (Ap. 9, 11) दासं कर्मकारम् ॥ 27 (Ap. 9, 12) तथा चात्मन उप कर्मसु समर्थः स्यात् ॥ Hir. Dh. Su. II. 2. 5 = Ap. II. 3. 6. Sh. 4 °वेदानामेकाँ शाखा:- 5 मभ्यागच्छन्धर्म नानप्रयोजन:.-[धर्मप्रयोजनो नान्नप्रयोजन: Com.] 7 समेत्योपस्थाप्यासनमाहारयेत् ॥ [Both Mss. read °प्याथतमा', but the Com. says: समेत्य च शिष्यान्वोपस्थाप्य तं प्रति तस्मिन्नागते तस्यासनमाहारये- च्छिाप्यादिभिः ॥] 8 न बहुपाद-[°न ब° M. 38; Mahadeva says: शक्ती सत्यां बहुपादमासनं न देयं बहुपादमेव पीठादिकं न देयं मन्यन्ते । स्वयं बहुपादं मन्यते ।।] 11 अथास्योदकमा. 14 नास्तमित आदित्य उदकानयनं [M. 38, 'नं विद्यते Bi. 257 text. The Com. duly explains the additional Sutral. 0 Japan . .. RTAN ·(१२७) - ।। 16 (Ap. 6, 15) इति om.- 20 (Ap. 6, 19) नान्नमद्याहों. Hir. Dh. Su. II. 2. 6 = Ap. II. 3. 7. Sth. 1 नित्यं प्रततः॥ 4 पयसोपसितमन्न 5विज्ञायते om. 6 स om.- 8 [यत्सान्त्वयित्वा भोजयति सा thus both Mss; but the Com. यत्सान्त्वयित्वा प्रशं. सति सा दक्षिणा॥ Ap. 7, 12 om. 13 (Ap. 7, 14) यथा ते कामस्त-[M. 38 adds at the end इति जपेत् ॥] 14 [Ap. 7, 15] यदि सायमहुतेग्निहोत्रेति 15 [Ap. 7, 16] °जयतीति हि ब्राह्मणम् ॥ [Bu. 257 om. हि.] 16 [Ap. 7, 17] ब्रुवाणः om.-मुदकं भोजन श्रो.- o - HARMER . Hir. Dh. Su. II. 3. 7 = Ap. Dh. Su. II. 6. 13, 1-14, 15. Sû. 1 [Mahadeva mentions an Apapātha यथतु गच्छथः] 2 दायेन चा- 6 अथाप्युदाहरन्ति । om.- इदानीमेवाहमीर्ष्यामि स्त्रीणां जनको नो पुरा । [M. 38 reads in L. e. रक्षत, against Bi. 257 text and Com.] 11 धर्मार्थसंबन्धः [M. 38 and Bi. 257 read र्थ संवद्धः। but Mahadeva says: कुतः । यस्माद्धर्मार्थ संवन्धः । अत्र शेषः पूरणीयो दंपत्योरिति ॥ 14 (Ap. 14, 2) सपिण्डो यः प्रत्यासन्नः॥ 25 (Ap. 14, 13) रेकायतीव m. 38.] Hir. Dh. Sh. II. 3. 8 = Ap. Dh. Sh. II. 6, 14, 16-15, 25. .. me , nema A St. 1 (Ap. 14, 16-17.) 2 (Ap. 14, 18) तथा पुण्यक्रियासु॥ 4 (Ap. 14, 20) भर्तृविप्रवासे स्त्रिया नै'.- 6 (Ap. 15, 2) गर्भान्वर्जयित्वापरि. 10 (Ap. 15, 6) आतुरव्यञ्जनानि कुर्वते ॥ 11 (Ap. 15, 7) दक्षिणामुखाः om.-सकृदवगाह्य तत्संस्थमुदकमुसि.- 13 (Ap. 15, 9) तत्प्रत्ययमुदकमुत्सिच्य om.--यत्तत्र स्त्रिय 14 (Ap. 15, 10) इतरेषु चैक एतदेवोप. 15 एतस्मिन्कालेमात्याः केशश्मश्रूणि वापयन्ते ॥ 16 न समावृत्ता वापयेरन् । 17 न विहारिण इत्येके | [Mahadeva explains very badly विहारिणो बाला- स्तेपि न.] After this: [अनशनानध्ययना(द)धःशय्योदेकोपस्पर्शनान्याकाल- मनूचानेषु व्यहं अ[त्र्यहं षडहं द्वादशाह वा गुरुष्वनशनवर्जे संवत्सरं मातरि पित- याचार्य इत्येके | Bā. 257 text, with the mark of a lacuna for the Com.] mamme metime ·(१२८) || 8. om. - 18 (Ap. 15, 11) ब्राह्मणाञ्छुची 19 (Ap. 15, 12) दानानि प्रतिपादयेत् ॥ 20 (Ap. 15, 13) यस्याग्नौ न हूयते 22 (Ap. 15, 15) तथायाज्ञसं॰ [यज्ञ' M. 38; Mahadeva says: परान्न- [अवरान्न]मित्यापस्तम्बः । अय या] ज्ञं कुलत्या. 23 (Ap. 15, 16) उष्णं om.-- 29 (Ap. 15, 22) नादित्येके । 30 (Ap. 15, 23) भवतीति ॥ Hir. Dh. Su. II. 4. 9 = Ap. Dh. St. II. 5. 10,1-11, 9. St. 1 पित्रोर्बुमूर्षा भैषज्यमिच्छतश्चाहतो नियमविलोपः ॥ [Both Mss. of the text read yuar and laana against the Com.; Bü. 257 has also धात्मभैषज्य against the Com.] 4 प्रतिग्रहो M. 381. 15 स ब्राह्मणान्नियच्छेत् ॥ 17 (Ap. 11, 1) प्राणवियोगात्स. 19 (Ap. 11, 3) सुविचितं कृत्वाः- 20 (Ap. 11, 4) एवं वर्तमानो. 23 (Ap. 11, 7) [यानस्यान्धस्य Bi. 257; भाराभिनिहतस्य both Mss.] Ap. 11, 24 (Ap. 11, 9) [मत्तानां स्वल्ययनार्थेन दातव्यः॥ Thus both Mss. of the text, but Mahadeva explains Apastamba's reading.] Hir. Dh. Su. II. 4. 10 = Ap. Dh. St. II. 5, 11. 10-12,.23. Su. 2 (Ap. 11, 11) वर्णो जघन्य वर्ण- 8 (Ap. 11, 17) प्रतिपादयेद्राह्मे विवाहे श- 11 (Âp. 11, 20) (aigaa both Mss. against the explanation] 12 (Ap. 12, 1) यथाशक्ति द्र- 14 (Ap. 12, 3) पूर्वः पूर्वः श्रेयान् om. [Mahadeva notices the different reading of Âpastamba]. 16 (after Ap. 12, 4) पुत्रेण लोकाञ्जयति पौनेणामृतं सूते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्राप्नोति ब्रध्नस्य विष्टपम् ॥ दौहित्रस्तत्प्रमुञ्चति यत्प्राप्तं महद्भयम् ॥ 17 ब्रह्मदेवास्त्वधिकारिणः ॥ [ब्राह्म Bi. 257. There is no Com. on this Sutra.] 20 = Ap. 12, 8. 21 = Ap. 12, 7. 22 (Ap. 12, 9) धारयेत् ॥ [येन्न Bi 207 text]. 23 (Ap. 12, 10) नाना om.-- 24 (Ap. 12, 11) [णीकुर्वीत M. 38.] 26 (Ap. 12, 13) सूर्याभिनिZक्तो-रातिम् om. 30 (An. 12.17) मिशियनhoth Mes.] -- - ·(१२९ ) - - om. 33 (Ap. 12, 20) नध्यायसंशये॥ 35 (Ap. 12, 22)[परिविन om. M. 38, परिवैत्त परिविविदानेषु Bi. 257 text; Mahadeva explains परिवेत्ता । परिवित्तिः तः] । परिवित्तः [न:] । परिविवि- दानः Hir. Dh. Sl. II. 5, 11* = Ap. Dh. Sh. II. 7, 16, 1-17, 3. Su. 1 तेषां कर्माणि तथारभन्ते- 3 ब्राह्मणस्त्वा:- 4 मासिश्राद्धमपरपक्षस्योत्तमेहनि ॥ 5 अपराह्नः श्रेयान् ॥ 6 सर्वेष्वहस्सु कृष्णपक्षस्य:- 10 तृतीये क्षुद्रपशुमान् ॥ 11 चतुर्थे ब्रह्मवर्चसिनः॥ [Mahadeva notices the different reading of Åpastamba.] 12 बह्वपत्यो भव्यापत्यो नः- 20 [बहुमित्रो om. both Mss. of the text against the Com.] 23 °फलानि च ॥ 24 एतानि मासं प्रीणन्ति पितृलोके विज्ञायते स्नेह 27 °समितो [मिणतो M. 38.] 28 आरण्यानाम् 31 (Ap. 17, 3.) तथा वाणिसस्य ॥ 32 एतेनारण्यानां पशूनाम् ॥ Hir. Dh. St. II. 5. 12 = Ap. Dh. Sth. II. 7, 17, 4-25. Su. 1 मेध्यं मांसं व्याख्यातम् ।। 2 = Ap. 17, 4. 3 नार्थापेक्षो भोजयेत् ॥ 4 = Ap. 17, 5. 11 (Ap. 17, 12) अपरेधुद्धितीयमामन्त्रणम् ॥ Ap. 17, 13 om. [and the omission is noticed by Mahadeva.] 13 (Ap. 17, 15) तृतीयं च कार्यम् ॥ 14 (Ap. 17, 16) सर्वेषु सर्वतः शेषमवदायाश्नीयात् ॥ 15 (Ap. 15, 17) हस्तेषु तिलमिश्रोदकपात्रानयनं तिलपकिरणं च ॥ [ मिश्रो दपात्रा M. 38.] 16 (Ap. 15, 18) उद्धरिष्याम्यग्नौ करिष्यामीत्यामन्त्रयते ॥ 19 (Ap. 17, 21) शिपिविष्टः परतल्पगाम्यायुधीयपुत्रः श्विती कुष्ठी वृषली- पतिः सर्वविक्रयी राजभृत्योप्रज्ञातोत्पन्नो ब्राह्मण्यामि 20 (Ap. 17, 22) अथाप्युदाहरन्ति । वेदाध्यायी पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णो ज्येष्ठ सामिकः । ब्राह्मदेयानुसंतानी पञ्चैते पतिपावनाः ॥ [Mahadeva notes the different reading of Âpastamba]. Ap. 17, 25. om.- ARoman meena RAMAPAN ponsum naame || - - mom * The figure 11 has been left out at the end of the Khanda in Bi. 257, which however gives ·(१३० ) Hir. Dh. St. II. 6, 13* = Ap. Dh. Su. II. 8. 18, 1-19, 17. Hamam -- su. 4 रच्छायोपगत स्था -संवत्सरं व्रतं.- 8 येषु च भोज्यते॥ 12 तानि भुक्तवन्यो दद्यात् ॥ [Mahadeva: तद्गुणायैव दद्यात् । तदलाभ आहे ।। तानीत्यादि ।। उच्छिष्टानि श्राद्धे भुक्तवद्भय एव दद्यात् ॥] 13 = Ap. 18, 12. 19 (Ap. 18, 18) वेदयन्ति-- 20 (Ap. 18, 19-19, 1) पुष्टिकामस्तिष्येण -प्रास्य. 22 (Ap. 19, 3) नाभो भोजनीयः प्रशस्त::- 23 (Ap. 19, 4) अभिभोक्तव्यः । 27 (Ap. 19, 7) नाभिजिहीत both Mss.; Com. न विमुञ्चेत् ] 28 (Ap. 19, 8) [अभिजिहीत वा both Mss.; Com. विमुञ्चेद्वा] 32 (Ap. 19, 12) आचम्योध्वौं 37 (Ap. 19, 17) नैय्यमिकं च श्राद्धं:- Hir. Dh. Su. II. 6. 14 = Ap. Dh. St. II. 8. 19, 18-20, 23. Stu. 3 (Ap. 19, 20) श्राद्धेन कल्पेन:- 4 (Ap. 20, 1) मासिश्राद्धे om. तिलानां द्रोणं येनोपायेन शक्नुयात्तथा दद्यात् ॥ 5 (Ap. 20, 2) न चाद्गुणायोच्छिष्टं दद्युः om.- 9 (Ap. 20, 3) °माणपक्षे तिष्येण स्थालीपार्क--मिष्वा ब्राह्मणं भोजयित्वा पुष्टिकामः सिद्धं वाचयेत् ॥ 10 (Ap. 20, 7) एवमभ्युच्चयेन संवत्सरम् ॥ 15 (Ap. 20, 12) प्रक्षालनं वर्जयेदधिष्ठानं च ॥ 16 (Ap. 20, 13) पादयोः प्रे- 18 (Ap. 20, 15-16) नखछेदनवादनस्फोटनानि ष्ठीवनानि चा – [Bu. 257 om. वादन 20 (Ap. 20, 18) Second च om° [M. 38 om. also द्रव्यपरिग्रहेषु. 25 (Ap. 20, 23) एवं वर्तमान उ.- Hir. Dh. St. II. 7, 15 = Ap. Dh. St. II. 9, 21, 1-22, 5. Su. 1 सर्वेषु om.- 3 °कुले ब्रह्मचारिवासः ॥ 4 = Ap. 21, 5. 5 = Ap. 21, 4 °मनुत्सर्गो:- 6 °नैवान्तमनुप्रयुञ्जानस्य वाचार्य.' 7 इति ब्रह्मचारिवासः [Mahadeva explains the additional St.: एवं नै ष्टिकब्रह्मचारिणो वास आश्रमः] 8 = Ap. 21, 7. 11 (Ap. 21, 10) एव om.-प्रतिलभ्योपनिष्क्रम्या. 15 (Ap. 21, 14) प्रापणमिति-[प्रायणमिति M. 38, 'प्रायेण Bu. 257.] From this Khanda both Mss, omit the numbers of the Patalas, which have been entered - । । । । Lama me NAGARIES ·( १३१ ) A- - 16 (Ap. 21, 15) [तत् om. M. 38]. 17 (Ap. 21, 16) [दु:खसुखमु M. 38]. 24 (Ap. 22, 2) फलैः पत्रैस्तृ.. 26 (Ap. 22, 4) आपो वायुराकाशः ॥ ततः and इत्यभिनिश्रयेत् om.- 27 (Ap. 22, 5) तेषामुत्तर उत्तरः संयोगः ॥ [M. 38 om. also तेषाम्] Hir. Dh. St. II. '7, 16 = Ap. Dh. St. II. 9, 22,6 = 23, 2. Su. 1 (Ap. 22, 6) [अथ and एव om. M. 38]. 2 (Ap. 22, 7) कर्माण्यारभेत:- 5 (Ap. 22, 10) वर्तयेत्संवत्सरमवराय॑म् ॥ [M. 38 वर्धयेत्स -Mahadeva connects the addition with the following Sûtra.] 8 (Ap. 22, 13) अभिमुख आ. 9 (Ap. 22, 14) इति om.-[ोदकस्प Bu. 257]. 10 क्षारलवणमधुमाँसानि च वर्जयेत् ॥ 11 (Ap. 22, 15) तस्य द्वंद्व पात्राणां भोजनार्थ वासी.- 12 (Ap. 22, 16) द्वंद्वानाम् om. 13 (Ap. 22, 17) °च्छादनं विहितम् ।। 14 (Ap. 22, 18) ते कार्याः ॥ 21 (Ap. 23, 1) [भूयाँसमिच्छन्प्रत्यहमेव पा.-] 22 (Ap. 23, 2) फलैः पत्रैस्तृ -प्रवृत्तान्यापो वायुराकाश इत्युत्तर उ°- Hir. Dh. Sh. II. 7, 17 = Ap. Dh. Sh. II. 10, 23, 3-24, 14. Su. 2 (Ap. 22, 5) [तेमृतत्वं हि भेजिरे ॥ both Mss. of the text; but Mahadeva's explanation shows that he read कल्पते.] 5 (Ap 23,8) वर्षप्रजादानं-- 7 (Ap. 23, 10) कार्यमिति । प्रतिषद्धाचारो न प्रमा-[M. 38 inserts यथा before व्रीहि.] - 9 (Ap. 23, 12) परमानन्त्यं फलं स्वर्ग'- Bi. 257 and Mahadeva फलमपरिमितस्वर्ग'; the latter notices the reading स्वर्ग्य] 12 (Ap. 24, 3) [कीर्तिः स्वर्ग;र्गे Bi. 257.] 13 (Ap. 24, 4) [°मपरापर: both Mss. of the text.] 16 (Ap. 24, 8) [तैरुत्सह both Mss, and Mahadeva तैरुत् तैरेव.] 18 (Ap. 24, 10) नैषामस्मि- Ap. 24. 11 om. 19 (Ap. 24, 12) अथापि प्र--मित्ययं सर्गः ॥ 20 (Ap. 24, 13) [तत्र ये पुण्यकृत: om. both Mss. of the text, against the Com.] 21 (Ap. 24, 14) [तपसा वा सशरीरो--जयेदभि स्वर्ग लोकं जयतीति संक.] Hir. Dh. Sl. II. 8. 18 = Ap. Dh. Su. II. 10, 25, 1,-26, 2. Su. 5 इति om. [Both Mss. of the text read also दक्षिणोदग्द्वारं सभा againsti the Com.] 6 सर्वत्रैवा. 9 तेषां पूजा श्रेयस्यात्मनः कार्या ॥ Tam-IM 38 adds: सर्वाणि तस्याः - । .. 10 An 2 as STOT india ·- ( १३२) Bi. 257: सर्वाणीतश्च यान् - something has probably been lost.] 12 (Ap. 25, 11) बुद्धिपूर्व वा om.-[M. 38. reads also नास्य वि'; Bi. 257 text: भावास्किंचित्] 13 (Ap. 25, 12) निवपेद्यथार्थान्युग्मान्वै:- 15 स्वधर्मानुष्ठानानियमेषु च युक्तः स्यात् ॥ [स्वधर्मानुष्ठा Mss. of the text Mahadeva says: सर्वेषां धर्माणां स्वकर्मानुष्ठानानियमेषु । स्वकर्मानुष्ठानं प्रजापा- लनादि । तत्र ये अनियमाः । अनीतयः । तेषु युक्त सावधानः स्यात् । अनीतयो न कार्या इत्यर्थः ॥] 16 (Ap. 25, 14) इति om.- 19 (Ap. 26, 2) न्यपजिहीर्षमाणो.-[M. 38 omits also यो and reads आत्मरूपो यज्ञो.] Hir. Dh. Su. II 8 19 = Ap. Dh. Sh. II. 10. 26. 3-27, 21. Sh. 2 (Ap. 26, 4) ग्रामेषु निगमेषु चा -शीलाधर्मार्थकुशलान्प्र.- 7 (Ap. 26, 9) [धर्म्य Bi. 257 text.] 9 (Ap. 26, 11) च om.- 16 (Ap. 26, 18) [वा om. both Mss. of the text, against the Com.] 19 (Ap. 26, 21) [दाय वास्य ॥ M. 38 वासो; Com. निर्वास्यः] 20 (Ap. 26, 22) [अथ राज्ञां भृये ॥ both Mss. and Com.] 22 (Ap. 26, 24) चरितनिर्वेष (2) स्वामि [Perhaps चरिते निर्वेषे to be read.] 23 (Ap. 27, 1) यथापुरं धर्मे संबन्धः ॥ [धर्म M. 38.] 24 (Ap. 27, 2) न सगोत्रस्थानीयां 4- 28 (Ap. 27, 6) खलु om.- 32 (Ap. 27, 10) [कर्षयेत् both Mss.] 33 (Ap. 27, 11) उपदिशन्ति om. [both Mss; इति om. Bi. 257.] 37 (Ap. 27, 15) आसने चः- 38 (Ap. 27, 16) °दाने परदारानुप्रवेश इतिः- 39 (Ap. 27, 17) [चक्षुर्निरों.-] 40 (Ap. 27, 18) रहसि बोधयेत् ॥ 42 (Ap. 27, 20) [असमाप्तौ.-] 43 (Ap. 27, 21) स्नातकः श्वशुरो रा. Hir. Dh. Su. II. 8. 20 = Ap. Dh. Su. II. 11. 28-29. Su. 6 पशून् om. -[M. 38 reads: अवरुध्य माणे नशने वा.] 10 मूले फले पुष्पे शाक इतिः- 17 (Ap. 29, 4) अन्येपि om.- 18 (Ap. 29, 5) विद्याभिजनसंपन्नाः om.- 19 (Ap. 29, 6) संदेहे om.- 20 (Ap. 29, 7) प्रातः om.-समाख्याने.-] 26 (Ap. 29, 13) लक्षणकर्मणा तु:- 27 (Ap. 29, 14) M. 38 om. all except तत्र लक्षणम् ॥ 28 (Ap. 29, 15) 'न्प्रतीयादेवं वर्तमानः साँल्लोकानभिजयति साँल्लोकान- भिजयति ॥ - - - । । । । । -