·હિતશિક્ષા
(ગ-અરે જીવી શીદને કલ્પના કરે )
સુભાગી મોહ મમતમા ચરે, મનુજને જન્મ વૃથા ક્યા કરે?-ટેક
કાળ ઝપાટે
ઘન જોબન સુખ સ્થિર તુ માને, આશા મુઠ્ઠી ઘરે,
દપાનના જલખિન્દુ સમ, આયુષ્ય ઓછું કરે સુભાગ ૧
મત્તાધારી ચક્રવતીએ, ઝપાટે ડરે,
કાળચકને વેગ નિશાળે, તેથી સૌ થથરે સુભાગ ૨
ક્ષણિક સુખો મોહ નકામ, મૂઢ બની કામ કરે?
ધન સત્તાને ગર્વ તજી દે, આત્મદ્ધિ એ હરે સુભાગ ૩
જ્ઞાન ધ્યાન તપ ૫ સયમથી, કપાય પરહરે,
મેક્ષધામના સાચા સાધન, એથી નર ઉદ્ધરે. સુભાગી જ
માયા મમતા જે નર છોડે, અજિતપદને વરે,
મુનિ હેમેન્દ્ર પ્રભુ-સ્મરણેથી, ભસિને તર. સુભાગી ૫

·પવિત્રતાને પંથે
યાને
અઢાર પાપસ્થાનથી નિવૃત્ત થયા
નવ ને - ૩
}
લેખક
માણલાવ નથુભાઈ દેશી બી એ
પ્રકાશક
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા
ભાવનગર
વીર સ ૨૪૭૦
વિ સ ૨૦૦૦
કિંમત છે આના
મુદ્ર શાહ ગુલાબચંદ લલ્લુભાઈ શ્રી મહેદય પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ
દાણાપીઠ--ભાવનગર

·વિષયાનુક્રમણિકા પ્રકરણ પ્રકરણ ૧ લુ ૧ પ્રકણું ૩ જુ પ્રકરણ ૪ યુ પ્રક@ ૫ મુ ૨૪ 23 હું. ૪૧ પ્રકરથ છે મુ પ્રકરણ ૮ મુ ૫૮ વિષય પ્રાણાતિપાત વિરમણ મૃષાવાકવિશ્રણ અજ્ઞાનિમણું મિથુનવિરમણ પરિગ્રહવિરમણ ક્રોધવિરમણ માનવિરમણ માયાવરમણ ભવિરમણ રગવિરમણ દેવમણ કલહવિરમણ અભ્યાખ્યાન વિરમણ પશુ વિરમણ રતિઅરતિવિષ્મણ પરપસ્વિાદવિરમણ ભાયામૃષાવા વિઋણ મિથ્યાત્વશવિરમણ પ્રકરણ ૧૦ મુ પ્રકરણ ૧૧ મુ પ્રકરણ ૧૨ સુ ૮૬ પ્રકરણ ૧૪ મુ પ્રકરે ૧૫ મુ પ્રકરણ ૧૬ મુ પ્રકરણું ૧૭ પ્રકરણું ૧૮ મું ૧૧૧ ·બે બોલ પવિત્રતા એ આત્માને અભાવ છે મત્ય, પ્રેમ, દયા, મૈત્રી, પરોપકાર એ આત્માના સ્વાભાવિક ગુણ છે આત્મા પોતાની શક્તિ જ્ઞાન અને પ્રેમ જગતમાં પ્રગટ કરવા માગે છે, પણ તે પ્રગટ કરવામાં કેટલીક અસ્વાભાવિક-વિભાવિક વૃત્તિઓ નડે છે, અને તે અસ્વાભાવિક વૃત્તિઓ તે પાપસ્થાનકો છે વાત્મા પિતાનું સત્ય સ્વરૂપ ભૂલી જઈ, રાગ, દ્વેષ અને કષાયોને વશ થઈ અલ કાર અને મમત્વભાવથી પ્રેરાઈને પિતાના સ્વભાવને અનુચિત એવા અનેક પાપકર્મો આચરે છે, તેને જૈન શાસ્ત્રકારોએ અઢાર વિભાગમાં વહેચી નાખ્યા છે અને તેને પાપ સ્થાનકે એવું નામ આપ્યું છે તે પાપથાનકનું સ્વરૂપ શું છે તેના કેવો માઠા પરિણામ આવે છે અને તેમાથી બચવાને કેવા પ્રકારના વિચારે તથા વર્તન રાખવું, એ આ પુસ્તકમાં બતાવવામાં આવ્યું છે જેમ સપનું ઝેર ઉતારવાને તે ઉતરે નહિ ત્યા સુધી પુન પુન એ જ માત્ર બેવવામા આવે છે, પણ તે પુનરુક્તિ દેવ ગણાતા નથી, તેમ પપરિવાર પશુન્ય, અભ્યાખ્યાન વગેરે એકસરખા લાગતા દે મબધી વિવેચન કરવામાં કોઇ સ્થળે પુનરુક્તિ થઈ હોય તે તે તબ ગણવામાં આવશે, એમ આશા રાખવામાં આવે છે આપણુ આત્મામા અનત શક્તિ છે, તેનું આપણને ભાન નથી આપણે કર્મ અને કર્મની પ્રકૃતિને બહુ વિચાર કરીએ છીએ પણ આમાના એક પ્રદેશમા અનત કર્મસમુદાયને તેડવાનું સામર્થ્ય છે, એ બાબત પર વિશેષ લક્ષ આપવાની જરૂર છે લાબા સમયના અધકારને એક નાની સરખી દીવાસળી નાશ કરી શકે છે, તેમ જ આપણને આત્માની પવિત્રતા, શક્તિ અને પ્રકાશને ખ્યાલ આવે જે આપણે તેનું ચિંતન કરીએ તેને અનુભવવા પ્રયત્ન કરીએ તો આપણામાં એટલી બધી શક્તિ રે કે જેના બળથી પાપણાનરૂપ દે આપણે ઘણી વગથી ટાળી શકીએ, માટે આપણે સ્વભાવે દિવ્ય છીએ અને જે તે આપણા નહિ પણ આપણું વિભાવપ્રકૃતિના છે

·એ વિચારનું ચિંતન કરી આ પુસ્તકમાં વર્ણવેતા અઢાર પાપથાનકેથી
બચવા વાચકવર્ગ પ્રયત્ન કરશે તેમા આ પુસ્તકની સાર્થકતા છે
છેવટ વાચકવર્ગને એ જ વિનંતિ કેન્બામાના દરેક પ્રકરણનું હાર્દ
સમજી જે દોષ પિતાનામાં હોય તે ટાળવા પ્રયત્ન કરો દેશને ટાળવા
માટે દેષનું સ્વરૂપ સમજી લઈ તેની સામે સગુણ ખીલવવા
પ્રયત્ન કરો ક્ષમાને સદગુણ ખીલવવાથી ક્રોધ પિતાની મેળે ચા
જો તેમ સરળતા ખીલવવાથી માયા દૂર થઈ જશે. તેવી રીત
દરેક દેષને ટાળવા તેના વિરોધી સણોનું જેમ બને તેમ વધારે
ચિંતન કરવું અને તે પ્રમાણે વર્તવાને પ્રયત્ન કરે કે જેથી તે
સદ્દગુણ સમય જતા રવાભાવિક થઇ જશે
આ બુક શેઠ લધાભાઈ ચાપશીની પ્રેરાથી છપાવવામાં
આવી છે અમને પણ પસંદ પડવાથી અમે તેની વધારે નક્ષે
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશના ગ્રાહકેને ભેટ આપવા માટે છપાવી છ
આ બુકમાં સહજ સુધારાવધારે કર્યો છે છેલ્લા ત્રણમાં વધારે
વધારે કર્યો છે તે ખાસ વાચવા લાયક છે
આ બુકના મુખ્ય લેખકને આભાર માનીએ છીએ. બે બેલ પણ
તેમના જ રાખ્યા છે દરેક પ્રક સારા ને અસરકારક છે તે લક્ષપૂર્વક
વાચવાની ભલામણ કરવામા આવે છે બીજા નેવેલ વિગેરેને શુક
લખાણે ન વાંચતા આવુ આત્મહિતકારક લખાણ જ વાચવુ હિતાવ છે
શઠ લધાભાઈએ પોતાની માતુશ્રીના ઘાથે આ બુક છપાવી છે
અને તે પોતાના કુટુંબમાં વહેચવાનું ધાર્યું છે આવા પુસ્તકની
લાણ કરવી તે ખરેખર શ્રેયકારક છે પ્રારમાં વધારે ન
લખતા બે બોલ સમાપ્ત કરવામાં આવે છે
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા
કાર્તિકી પૂર્ણિમા
——-
ભાર

·પવિત્રતાને પંથે
અથવા
અઢાર પાપસ્થાનકેથી નિવૃત્ત
થવાને માર્ગ,
પ્રકરણ ૧ લુ.
પ્રાણુતિપાતવિઝ્મણ
જીવમાત્ર સુખને ધે છે જ્યાં સુધી આત્માને
પિતાના ખરા સ્વરૂપને અનુભવ ન થાય ત્યાંસુધી તેને કદાપિ
ખરી શાનિત મળી નથી અને મળવાની નથી આત્મા પોતે
જ્ઞાનસ્વરૂપી છે તેનામાં અનત જ્ઞાન, અનત શક્તિ અને
અનત આનદ રહેલા છે તે આત્મા પિતાના જ્ઞાનસ્વરૂપે
જગતના તમામ પદાર્થોનેન્ત પદાર્થોના ગુણ અને પર્યા
સહિત જાણે છે અને અનુભવે છે તે બાહ્ય પદાર્થોને તેમજ
પિતાના શરીરને માધન તરીકે વાપરે છે, પણ પોતે પિતાના
સ્વરૂપમાં જ આનદ માને છે ઈન્દ્રિયોના આવેશ અને
મનના વિચારરૂપી તરગો તેના પગ આગળ આવીને ભલે
અથડાય પણ તે તે પોતાના ઉચ્ચ સ્વભાવરૂપ ખડક ઉપર
રિઘર રહે છે, કારણ કે ઈન્દ્રિય તથા મનને બળ આપનાર
પણ પિતે જ છે, માટે જ્યા આત્મા પિતાનું બળ ખેચી લે
છે ત્યાં મન તથા ઈન્દ્રિય શિથિલ બની જાય છે અને તે

·પવિત્રતાને પધ
આમ પર પિતાને પ્રભાવ દર્શાવી શકતા નથી આમા
તે ઈન્દ્રિયે, મન અને વાસનાઓને સેવક નહિ પણ
સ્વામી છે આત્માના બળને શે ખ્યાલ આપી શકાય?
શ્રીમાન શુભ દ્રાચાર્યે જ્ઞાનાર્ણવમાં કહ્યું છે કે-
સદોડનારીવારના વિઘા!
प्रलोक्य चालयत्येव, ज्ञानशक्तिप्रभावत' ।
આ વિશ્વને પ્રકાશ આપનાર આત્મા અન તશક્તિ
વાળે છે તે પિતાની જ્ઞાનશનિના પ્રભાવથી પણ ભુવનને
પુજાવવા સમર્થ છે
આ આત્મશક્તિને દેવે અને
અસુરે પણ વશ થાય છે, તે પછી સામાન્ય મનુ અને
પશુઓની તે વાત જ શી ? આ આત્મશક્તિ આગળ મોટા
મોટા નરેન્દ્રો અને ચક્રવર્તીઓ પણ નમી પડે છે આત્માનુ
પ્રેમસ્વરૂપ જ્યારે પ્રગટ થાય છે ત્યારે તે સ્વરૂપ પ્રકટ
કરવાની સમીપમાં આવનારા વિરોધીઓને વિરોધ ટળી
જાય છે, એટલું જ નહિ પણ સ્વભાવથી વિરોધી પશુઓ
પણ પિતાને વેરભાવ ટાળી શાન્ત થઈ જાય છે તેના
પ્રેમની પ્રભા આગળ વેરવિરોધનુ વાદળ ટકી શકતું નથી
તે આત્મા પિતાના જ્ઞાનગળવડે ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્ત
માન ત્રણે કાળના બનને હરતામલકત પિતાની દ્રષ્ટિ
સમીપ એક જ સમયે જઈ શકે છે તેના શુદ્ધ હૃદયમાં
દરેક બાહ્ય વસ્તુનું પ્રતિબિંબ પડે છે અને તેથી કેઈપણ
જાતના પ્રયાસ સિવાય તે સર્વ પદાર્થો અને બનાવને જોઈ
શકે છે, જાણી શકે છે અને અનુભવી પણ શકે છે. વળી
પ્રબુદ્ધ આત્મા વસતુષ્ટ લેવાથી પિતાના મુખ વાતે તેને

·પ્રાણાતિપાતમિ, બહારના પદાર્થો કે મનુષ્યો પર આધાર રાખવો પડતો નથી મનુષ્યને પિતાના આત્માના દિવ્ય આન દનું ભાન જેટલા પ્રમાણમાં ઓછું તેટલા પ્રમાણમા તે આનંદ મેળવવા માટે બાહ્ય પદાર્થો વિશેષ રૂપમાં પ્રાપ્ત કરવા ઈચ્છે છે અને મથે છે, પણ ખરા આત્મજ્ઞાનીને આનદ પિતાનામાં રહેલા હોવાથી તે બાહ્ય વસ્તુઓના અદભાવ કે અભાવમાં એકસરખી પ્રસન્નતા જાળવી શકે છે તે અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ પ્રમોમાં--જગત જેને સુખદુ ખના પ્રસગો કહે છે તેવા પ્રમગામ-આન દમાં રહી શકે છેઆત્મા અમર હોવાથી અતવાળી વસ્તુઓના અભાવે શું થશે? તેમજ બતવાળી વસ્તુઓના અભાવે ખિન્ન પણ શું થાય? અનત કાળને પ્રવાસી આત્મા આ બધા સારરૂપી નાટકને પ્રેક્ષક છે, દ્રષ્ટા છે–સાક્ષી છે, પણ ભૂલથી પ્રેક્ષક મટી એકટર-નાટકને પાત્ર બની જાય છે એટલે લેપાય છે અને સવારનાટક- મા તેને પણ અનેક ભાગ ભજવવા પડે છે આત્મા, ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે અનત આન દમય, અનશક્તિમય અને અન તજ્ઞાનમય છે, છતા શા સારુ ખન્ન, અલ્પશક્તિવાળો અને બહુ જ ન્યૂ સોનવાળા જણાય છે? તેની શક્તિ, જ્ઞાન અને આનદને રોકનારા કારણે કયા છે? જેમ સૂર્યના પ્રકાશને વાદળ રેકે છે તેમ આત્માના પ્રકાશને રોકનારા વાદળો કયા? વળી આપણે પિતે જ આ આત્મા હેવાથી અને આત્મા પિતે શક્તિ, જ્ઞાન અને આનંદના સમૂહુરૂપ હેવાથી શા સારુ તે શક્તિ, જ્ઞાન અને આનદને આપણને અનુભવ થતો નથી?

·૪
પવિત્રતાને પધે
ઉપરના પ્રશ્નનો ઉત્તર સમજવાને માટે આપણે એક
દાત લઈએ
હાલનું વિજ્ઞાનશાસ્ત્ર આપણને જણાવે છે, તેમજ આપણે
અનુભવથી પણ જાણીએ છીએ કે આપણે ચારે બાજુએ
હવા આવેલી છે, પણ વસ્તુ ચારે બાજુએ આવેલી હોય
તેનું આપણને ભાન હોતું નથી વળી આ હવાને વજન
પણ છે, અને તે દરેક વર્ગ ઈચ (square inch) ઉપર
પદર રતલ છે છતા આપણને તે વજનનો ભાર લાગતે
નથી પણ જો કોઈ પણ બાજુથી હવા લઈ લેવામાં આવે
અને ત્યા જગ્યા ખાલી થાય, તે હવાના દબાણનુ તરત જ
આપણને ભાન થાય જ એક શીશીમાથી હવાના ૫ પવડે
હવા ખેચી લેવામાં આવે, અને જે તે શીશા પર હાથ
મૂકવામાં આવે તો હાથ ઉપર હવાનું દબાણ એટલું બધુ
થાય કે હાથમાંથી લેહીની સે નીકળે, કારણ કે ઉપરના
દબાણને રેકના હવાનું નીચેનું દબાણ તે વખતે હૈ,
નથી તે જ રીતે આત્માની પૂર્ણ શક્તિએ આપણામાં છે
પણ આપણા હૃદયો બહારના પદાર્થો, વાસનાઓ અને
વિચારાથી એટલા બધા ભરેલા છે કે તે આત્માની શક્તિ
એનું દબાણ આપણને લાગતું નથી જે પળે હૃદય ઉપરથી
પાપ તરફ દોરી જતી વાસનાઓ અને વિકારોને ભાર
એ છે થઈ જશે, તે જ પળે તે સ્થળે આત્માની શક્તિઓ
પ્રકટ થઈ પિતાનો પ્રભાવ દર્શાવશે આત્માની શક્તિાઓ
ખીલવવાની નથી, તે તે ખીલેલી જ છે, પણ તેને પ્રકટ
થવામાં જે અતરાયભૂત કારણે છે તે દૂર કરવાના છે

·પ
પ્રાણાતિપાત વિરમણ
આત્માની શક્તિઓને પ્રકટ થવામાં જે અતરાયભૂત
કારણે છે તેને પાપસ્થાનકે કહેલા છે તે પાપના-અશુભ
પ્રવૃત્તિના હેતુઓ છે જ્યા સુધી પાપપ્રવૃત્તિના હેતુઓ
વિદ્યમાન હોય ત્યાં સુધી અશુભ પ્રવૃત્તિ થવાની અને તેના
પરિણામે જે કર્મરૂપ વાદળ પ્રગટે તે આત્મસૂર્યને પ્રકટ
થવા દે નહીં, માટે જે આત્માની ખરી શક્તિઓ પ્રકટ
કરી સ્વાન દમા હાલવું હોય તે મનુષ્ય અઢાર પાપસ્વા-
નકેનું સ્વરૂપ સમજી જેમ બને તેમ તેનો ત્યાગ કરવા પ્રવૃત્ત
થવુ જોઈએ તે અઢાર પાપસ્થાનકે જેનધર્મમાં વર્ણવેલા છે
તે નીચે પ્રમાણે છે-
(૧) પ્રાણાતિપાત (૨) મૃષાવાદ (3) અદત્તાદાન.
(૪)મથુન (૫)પરિગ્રહ (૬) કૈધ (૭) માન (૮) માયા
(૯) લેબ (૧૦)રાગ (૧૧)ષ (૧૨) કલહ (૧૩)
અભ્યાખ્યાન (૧૪)પશુન્ય (૧૫) રતિઅરતિ (૧૬) પર
પરિવાદ (૧૦) માયામૃષાવાદ (૧૮) મિથ્યાત્વશન્ય
આ અઢાર પાપસ્થાનકે આત્માના પ્રકાશને પ્રગટ
ઘતે અટકાવે છે આ અઢારમા પ્રવમના પાચ પ્રાણાતિપાત,
મૃષાવાદ, અદત્તાદાન, મૈથુન અને પરિગ્રહ મુખ્ય છે. બીજા
તેર ગોણ છે, પણ આ પાચને પુષ્ટિ આપી વધારે પ્રબળ
બનાવે છે તે અપેક્ષાએ તે તેર પણ પાપસ્થાનકે છે
વળી આ પાચમા પણ મુખ્ય પાપસ્થાનક હિસા છે તે બધા
દેવેનુ મૂળ છે શ્રી ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રમાં કહ્યું છે કે સર્વ જી
પ્રત્યે અહિસા-પ્રેમ (મૈત્રીભાવ) કરીને જીવ શાતિરૂપ
નિર્વાણ પ્રાપ્ત કરે છે જ્ઞાનાવમાં પણ કહ્યું છે કે –

·૬
પવિત્રતાને પશે
હિંફ્લેવ માતા-Éિàવાના
હિસૈા પતિ સારી, શ્રી રવિ શાથી છે
અહિ મા જગતની માતા છે, અહિંસા આનદની
શ્રણ છે, અહિંસા એ જ ઉત્તમતિ–માર્ગ છે અને અહિંસા
એ જ શાશ્વતી લક્ષમી છે યોગસૂત્રના રચનાર શ્રી પન જલિ
છે જ્યારે મનુષ્યને અહિંસા સિદ્ધ થાય ત્યારે તેવા
મનુષી સમયમાં વિરોધી પ્રાણીઓ પણ પિતાને વેર
વિરોધ તજી દે છે ” આપણે શાસ્ત્રોમાં પણ સાભળ્યું છે
કે- જ્યારે મહાવીર પ્રભુ સમવસરણમા બેમી ઉપદેશ આપના
હતા તે સમયે સર્વ પશુ-પંખીઓ પણ પિતાને સ્વાભા
વિક વિરોધ તજી એક બીજા સાથે પ્રેમભાવથી બેસતા હતા
જે અહિસાને આવો પ્રભાવ છે તેનું સ્વરૂપ આપો
સમજવું જોઈએ, અને તેની પ્રતિપક્ષી હિંસાનો ત્યાગ
કર જોઇએ
પ્રાણાતિપાતને અર્થ એ જ થાય છે કે કઈ પણ
જીવને તેના પ્રાણુથી વિયુક્ત કરો અથવા તેને મારી
નાખ મનુષ્યને અથવા પશુને સર્નથી મારી નાખવું
એટલામાં જ હિસા સમાઈ જતી નથી, પણ પશુ પર અતિશય
ભાર ભરે, તેની ચામડી છેવી, તેને બાધી રાખી ગ્ય
સમયે ઘાસ પાણી ન આપવા, તેને સખ્ત ચાબકાથી મારવુ,
અથવા અણુવાળ પરે ઘેચી તે શી ચામડીમાં છિદ્ર
પાડવા-આ સર્વનો
પણું
હિંસામાં સમાવેશ થાય છે તેવી

·૭.
પ્રાણાતિપાત વિરમણ
જ રીતે ચાકરને લાને મારવી અથવા શરીરના બીજ
કઈ ભાગ પર માર, અથવા કોઈનો એક પણ અવયવા-
દિક નાક કાપી નાખે તે પણ હિસા છે સ્ત્રીઓને તેમ
જ હાથ નીચે મૂકાયેલા બાળકને સેટીથી માગ્યા અથવા
કઈ પણ શારીરિક શિક્ષા કરવી તે પણ હિસા છે જ્યારે
બાળકને-કુમળા બાળકેને ગૃહમા કે શાળામાં શિક્ષા
કરવામા આવે છે ત્યારે તેમાંથી ચાર અનર્થો ઉપજે છે
(૧) બાળકે બીકણ થાય છે (૨) તેઓ ભયને લીધે અસ
ત્ય બોલતા શીખે છે (૩)તેઓ માગ્નારા પ્રત્યે દ્વેષ રાખે
છે અને (૪)તેઓ જાતે પણ નિર્દયતાને પાઠ શીખી સમય
જતા પોતાના હાથ નીચે આવતા બાળકો તરફ ઘાતકી બને છે
પિતાના પ્રાણ જેટલા પોતાને પ્રિય છે તેટલા જ
સામાના પ્રાણ તને પ્રિય છે, પણ મનુષ્ય
ક્રોધ, લેબ
કે કામના આવેશમાં આવી બીજાઓને હેરાન કરતા, અથવા
માઓના શરીરને અનેક પ્રકારને ત્રાસ ઉપજાવતા જરા
પણ ડ તા નથી માસાહારને પણ કિ સામાં સમાવેશ થાય
છે પશુના વધ સિવાય માસ મળતું નથી માટે જે લેકે
મામાહાર કરે છે તેઓ હિસાથી થતા પાપના ભાગી બને છે,
માસાહારી પશુના વિકાસક્રમમાં અડચણ નાખે છે તેટલે
અશે કુદતી નિયમ પ્રમાણે તેના પોતાના વિકાસમાં અત
રાયે આવે છે પશુને લાગુ પડેલા ક્ષય, ચાદી વગેરે
રેગના જતુઓ પણ તે મામમાં હોય છે, અને તેથી
તેનુ માસ ખાનાર મનુષ્યને તે રોગ લાગુ પડવાને સંભવ
છે વળી પશુને જ્યારે માવામા આવે છે ત્યારે તે પશુના

·પવિત્રતાને પધ
હૃદયમાં સ્વાભાવિક રીત ક્રોધ, વૈર અને ધિક્કારના વિચાર
પ્રગટે છે, તેથી તેવા પશુનુ મામ ખાનાર પણ કોધી,
ચીડીઓ અને અશાન્ત બને છે ભાસ ખાનારને દારુ
પીવાની જરૂર પડે છે, એટલે એક અને બીજા અનર્ધનું
કારણ બને છે મારા બીજા સામાન્ય અનાજે કરતા
મોઘુ પડે છે પશુઓને વધ થવાથી દૂધ, દહીં, ઘી, માખણ
વગેરે મોઘા મળે છે અને ખેતીને પણું પુષ્કળ નુકસાન
થાય છે, પણ આ બધા કારણે કરતા સેથી મેહુ કારણ
તો એ જ છે કે પશુઓને આપણા જેવી જ લાગતી હોય છે
આપણે મનની બાબતમાં વિશેષ આગળ વધ્યા હઈશુ, પણ
તેમની સુખદુખની લાગણીઓ લગભગ આપણુ જેવી જ
હોય છે માટે તેવા લાગવાળા જીવને મારી, પિતાના
બાસ્વાદની તૃપ્તિ કરવી એ ખરેખર અનર્થ અને મહા
હિ સક કામ છે, માટે અહિ સક બનવા ઇચ્છનારે માસ
તથા માસવડે બનાવેલી વસ્તુઓને જરૂર ત્યાગ કરન જોઈએ
તે પણ
ય-નિમિતે પશુઓને જે વધ કરવામાં આવે છે,
મેટામાં મોટી હિંસા છે જે દેવી જગદમ્બા-જગતની
માતા કહેવાય છે તે કદાપિ પિતાના બાળકના રુધિરથી
પ્રસન્ન થાય જ નહિ, અને જે પોતાના નિર્દોષ અને નિરપરાધી
પશુરૂપ બાળકેના વધથી સંતુષ્ટ ધાય તે દેવી માતાના
નામને પાત્ર જ શી રીતે થઈ શકે ? મનુષે દેવીને-
દિવ્ય શક્તિઓને પ્રસન્ન કરવા પોતાની અંદર રહેલી પાશવ
વૃત્તિઓને જેવી કે ક્રોધ, મોહ, લેભ, મત્સર, પનિંદા,
વગેરેને ભેગ આપવો જોઈએ એક સ્થળે કહ્યું છે કે-

·– પ્રાણાતિપાતવિરમ! यूप छिचा पशून हत्वा, कृत्ला रुधिरकर्दमम् । यदैव गम्यते स्वर्ग, नरके केन गम्यते ॥ १॥ જે યસ્ત ભ છેદીને, પશુઓને હણીને અને લેહીને કાદવ બનાવીને-આ પ્રમાણે કરીને જે સ્વર્ગે જવાતું હોય તે પછી નરકે કોણ જશે ? માટે યજ્ઞનિમિત્તે જે હિંસા થાય છે તે અજ્ઞાનમૂલક છે તેનો કોઈ પણ રીતે બચાવ થઈ શકે તેમ નથી "શિકાર એ પણ હિંસાનું એક મોટું કારણ છે શિકારી મનુષ્ય તેને એક રમતરૂપ ગણે છે, પણ તે મતમાં બીજાઓના પ્રાણ જાય છે તેનું તેઓને કયા ભાન હેય છે? શરીરબળ ખીલવવાના અનેક માર્ગ છે નિર્જીવ વસ્તુને નિશાન કરી ધનુવિદ્યા કયા શીખાતી નથી? પણ બીજા અના ને સ્વછવૃત્તિથી મારવામા શૂરવીરોને એક પ્રકારનો બેટો રસ પેદા થાય છે પણ શાસ્ત્રોમાં તો કહ્યું છે કે- उद्यत शस्त्रमालोक्य, विपादभयविहला' । जीवाः कपन्ति सर्वत्र, नास्ति मृत्युसम भयम् ॥१॥ फटकेनापि विद्धस्य, महती वेदना भवेत् । चक्रकृतासि शच्याय-च्छिद्यमानस्य किं पुनः॥२॥ નિરાશા અને ભયથી વિલંળ થયેલા છો ઉગામેલ શસ્ત્ર જોઈને કરે છે, કારણ કે મૃત્યુ સમાન બીજે ભય નથી કાટા ખુચી જવાથી પણ પ્રાણીને જ્યારે મોટી વેદના થાય છે ત્યારે ચક્ર, ભાલે, તરવાર, બરછી વગેરે શસ્ત્રોથી છેદાતા પ્રાણીની વેદનાની તે વાત જ શી ? .

·૧૦
પવિત્રતાને પંપ
પ્રાચીન સમયમાં યુદ્ધના પ્રસગે જે કઈ પણ મનુષ્ય
મુખમા ઘાસનું તરણું તે તે સામે પ્રબળ શત્રુ તેને જજો
મૂકતે હતા કારણ કે મુખમાન લેનાર મનુષ્ય પશુ છે,
માટે તેને શુ મારે તો પછી તૃણ ખાઈને જ જીવનારા ઝરાનું
નિર્મળ જળ પીને તૃષા શમાવનારા નિર્દોષ પશુઓની હિંસા
શિકાર કે મોજશેખ નિમિત્તે કરવી અને વર્તમાનપત્રોમાં
તે બહાદુરીના કાર્યો હોય તેમ તેના લાબા વર્ણનો છેલવવા
એ જ સૂચવે છે કે આપણે સમાજનું અત છે આ
બાબતને દોષરૂપ ગણવા જેટલું ખીલ્યુ નથી
કેવળ શરી થી જ હિ સા થાય છે એમ નથી વચન અને
મનથી પણ આપણે હિંસા કરીએ છીએ વચન ઉપર મયમ
નહિ રાખવાથી આપણે ન બોલવાનું બેલીને સામી વ્ય
ક્તિના જીવને દુખ આપીએ છીએ શારીરિક ઘા કરતા પણ
વચનના એ કેટલીક વાર વધારે અસહ્ય નીવડે છે, અને તેને
લધે કેટલાએક ઓશીકા આસુએથી બીજાના હશે, તેને
તે વચનો બોલનારને કયા ખ્યાલ હોય છે ? જીભમાં અમૃત
પણ
છે અને કેર
પણું
છે વાણીમાં ઘાયલ કરવાની શકિત
છે અને ઘા રૂઝવવાની શકિત પણ છે, માટે હિમાના પાપથી
બચવા ઈચ્છનારે વાણમાં મીઠ ર રાખવી
કવિ બાલાશંકર કહે છે કે-
કટુ વાણું સુણેજે તુ, મીઠી વાd અદા કહેજે,
પરાઇ મૂર્ખતા કરે, મુખે ના ઝેર તું લેજે
જૈનશાસ્ત્રમાં જે પાચ સમિતિએ કહેવી છે તેમા
એક ભાષાસમિતિ છે ભાષાસમિતિ જણાવે છે કેવા

·પ્રાણાતિપાતવિશ્રણ
સારી રીતે બોલાવી જોઈએ, તે અન્યાયયુક્ત નહિ પણ
ન્યાયયુક્ત હોવી જોઈએ, તે અપ્રિય નહિ પણ પ્રિય
હેવી જોઈએ, તે અસત્ય નહિ પણ સત્ય હેવી જોઈએ જે
વાણું પિતાને પશ્ચાત્તાપ ઉપજાવતી નથી તેવી વણિનો જ
વચાર કરો લાભદાયક છે
મનુષ્ય, શરીરથી હિંસા ન કરે, વચનથી પણ કોઈને
નુકસાન ન કરે, છતા જે તેને મનમાં બીજાનું અશુભ
કરવાની વૃત્તિ હોય તે તે મનવડે પણ હિંસા કરે છે
મનથી પાપકર્મ બંધાય છે અને મનથી પાપકર્મ
છૂટે છે, તેના પર પ્રસન્નચદ્ર રાજર્ષિનું દષ્ટાન્ત જૈન
આલમને સુવિદિત છે પિતાના મનને શુભ ભાવવડે તે
સ્વર્ગપ્રાપ્તિને યોગ્ય થયા, મનના અશુભ પરિણામવડે
બીજાઓને મારવાની પ્રબળ ઈરછા કરવાથી નરકના ખો
ભેગવવાને પાત્ર બન્યા અને થોડા જ સમયમાં તે અશુભ
વિચારેને દૂર ફેકી દઈ પિતાની ખરી સ્થિતિનું ભાન લાવી
આત્મસ્વરૂપને વિચાર કરતા કંપત્યજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા સમર્થ
થયા આ ત્રણે સ્થિતિમાં મન એ જ મોટું કારણ છે, માટે
મનથી બીજાનું અશુભ ચિતવવુ, બીજાને દુખ થાય એવી
ભાવના ભાવવી એ પણ હિંસા છે, કારણકે મન મનુષ્યના
વાળ વઘમાયો. “મન એ જ મનુષ્યને બંધ અને
મેક્ષનું કારણ છે” વળી આ સ્થળે એ પણ વિચારવા
જેવુ છે કે જે મનમા હોય તે બહાર આવ્યા વિના
હેતુ નથી. દરેક કાર્યને પિતા વિચાર છે વિચાર ઘટ્ટ
થતા તે કાર્યરૂપે પરિણમે છે, માટે જે મનુષ્યના હૃદયમાં
બીજાનું પૂરું કરવાની ભાવના હશે, તે મનુષ્ય વહેલું કે મેડે
દુ

·પવિત્રતાને પગે
૧૨
બીજાને નુકસાન કર્યા વિના રહેનાર નથી માટે આત્માએ
સર્વનુ શુભ ચિનવવુ બૃહત્તમા કહ્યા પ્રમાણે સદા
એવી ભાવના ભાવવી કે.
शिवमस्तु सर्वजगतः, परहितनिरता मयन्तु भूतगणाः ।
दोपाः प्रयान्तु नाश, सर्वन सुखिनो भवन्तु लोका।।
સર્વ જગતનું કલ્યાણ થાઓ કે પારકાના હિતમાં
તત્પર બને, તેમના દે નાશ પામે અને સર્વ સ્થળે
લોકો સુખી થાઓ ”
વદિતા સૂનમાં પણ આ છે પ્રતિદિન વીએ છીએ કે-
ग्वामि मध्यजीवे, सब्वे जीवा खमन्तु मे ।
मिति मे मध्यभूएस, वेर मज्झ न केणइ ।।
હુ સવ ને ક્ષમા આપુ છુ, સર્વ જીવે મને
ક્ષમા આપ મારે સવ માથે મૈત્રી છે. મારે કોઈ સાથે
વેર નથી.' માટે હિંસાના પાપથી વિમુખ થઈ મનુબે અહિંસા
ધર્મને આશ્રય લે શ્રી જ્ઞાનાર્ણવમાં કહ્યું છે કે-
तनास्ति जीवलोकै, जिनेन्द्रदेवेन्द्रनकाल्याणम् ।
यत् प्राप्नुवन्ति मनुजा, न जीवरक्षानुरागेण ।।
આ જગતમાં જીવરક્ષા પર પ્રેમ રાખવાથી મનુષ્ય
સમસ્ત કલ્યાણકારી પદ પ્રાપ્ત કરે છે તીર્થ કર, દેવેન્દ્ર અને
ચક્રવતત્વ જેવું એક પણ પદ નથી કે જે દયાવાન અહિંસક)ને
ન મળે, માટે પિતા ની આત્મશક્તિ પ્રગટ કરવાવાળા
દરેક જીવે શરીરથી, વચનથી અને મનથી કોઈ પણ જીવને
દુખ ન થાય તેવી રીતે વર્તન કરવુ

·પ્રકરણ ૨ જી . મૃષાવાદમણ. આખું વિશ્વ સત્યથી ચાલે છે સૂર્ય, ચંદ્ર, તારાઓ પિતાની ગતિમાં ચાલ્યા કરે છે તે પણ સત્યવડે જ ચુંગ સૂત્રના રચનાર મહર્ષિ પતંજલિએ કહ્યું છે કે સત્યાત્તિના રચનક્તિ જ્યારે મનુષ્યમાં સત્ય પૂર્ણ રીતે સિદ્ધ થાય છે ત્યારે તે મનુષ્યને વચનસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે અર્થાત તે જે કઈ બોલે છે તે પ્રમાણે થાય છે શ્રી ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે- 'પૂછયા સિવાય પિતે બેલવું નહિ અને પૂછે ત્યારે અસત્ય બોલવું નહિ” Truth in the purney of speech- સત્ય એ વાણીની પવિત્રતા છે પણ મનુષ્ય ક્રોધથી, લેભથી, કપટથી, અહકારથી, ભયથી, હાસ્યથી અથવા સ્વાર્થથી કે પિતાના દે છુપાવવા માટે અગત્ય બોલે છે પવિત્ર આચારવિચારવાળા મનુ પણ આ અસત્યના પાશથી સર્વથા મુક્ત હતા નથી ગરીબ તેમજ તાલેવત, ગૃહસ્થ તેમજ સાધુ, પુરુષ કે સ્ત્રી, બાળક કે વૃદ્ધ-આ સર્વમાં સંપૂર્ણ સત્ય બોલનાર ભાગ્યેજ જડી આવે છે જેવું મનમાં હોય તેવું જ વચનમાં બોલનાર પુરુષ યા શ્રી વિરલ હોય છે આમ કહેવું તે જગતને અન્યાય આપવા જેવું લાગે, પણ અનુભવથી આ વાતની સત્યતા જણાઈ આવશે ·૧૪ પવિત્રતાને પંથે અસત્યને મોટામાં મોટે દેશ એ છે કે જ્યાં અસત્ય જાયુ ત્યા તે કહેનાર ઉપર લેકે અવિશ્વાસની નજરથી જુએ છે તેની બીજી ખરી વાતા પ્રત્યે પણ લોકોને અદ્ધા પ્રટે છે વ્યાપારીઓ લાખો રૂપિઆના માલ ધીરે છે તે પણ, મામાની સાખ અથવા આબરૂથી આબરૂ અથવા માખ અસત્યથી નાશ પામે છે કે વાક મનુએ તેવમાપમાં એg આપે છે અથવા વિશેષ લે છે કેટલાક જૂઠા દસ્તાવેજો બનાવે છે અથવા બેટી સાક્ષી પૂરે છે કેટલાક જમીન, જનાવર અથવા કન્યાની લેવડદેવડમાં અસત્ય બોલે છે વ્યાપાર- રોજગારમા તે જૂઠા સમ ખાવા એ તે કેટલાક વ્યાપારીઓને મહજ થઈ પડ્યું છે વાર વાર અસત્ય બેવવાથી કાના મનને સ્થિતિ એવી અધમ બની જાય છે, તથા તેમના અત કરણ એવા બુઠ્ઠા-વાગણી વગરના-થઈ જાય છે કે પિાન ના અસત્ય બોલે છે તેનું પણ તેમને ભાન હેતુ નથી, તે પછી તે બોલવાથી પિતાના આમાનું અહિત થાય છે તેને તે ખ્યાલ જ ક્યાથી આવે ? લેઓમાં અનત્ય બોલવાનો રિવાજ છે, એ માન્યતાને લીધે કઈ પણ માલ વેચનાર પર બીજુઓને વિશ્વાસ આવતા નથી તેથી એક વસ્તુ ખરીદવાને મનુને અનેક દુકાને ભમવું પડે છે, છતાં પણ પોતે કદાચ છેતરાયે હશે એ મનમા સહાય રહ્યા કરે છે વળી આ રીતે વસ્તુઓ ખરી દતા નમય અને શક્તિનો કેટલે નકામો વ્યય થાય છે તે કયા લેકે નથી જાણતા કે નથી સમજતા ? મૃષાવાદ-અસત્ય કેવી રીતે અને શા કારણેથી બેલાય છે, તેના કેટલાક દાખલાઓ વિચારીએ

·મૃષાવાદનિમણું
૧૫
કેટલાક તે બડાઈ મારનારા મનુ હોય છે તેઓની
સર્વ વાતે અતિશયોક્તિથી ભરેલી હોય છે તેઓ પિતાની
દોલતના, સમાજમાં પિતાની સ્થિતિના, મેટા મેટા મનુ
સાથેની પિતાની દેન્તીના, પિતાને મળેલા માનચાદના,
પિતાના વડિલે
ભૂતકાળમાં કરેલા પરાક્રમોના અને
ભવિષ્યમાં તે કેવા પરાક્રમ કરવા ધારે છે તેને લગતા
હવાઈ ખ્યાલના સબ ધમા બડાઈ મારતા જ હોય છે આ
હકીકતોને અર્ધ કરતા પણ વધારે ભાગ તેઓની કલ્પના
શક્તિથી તેઓએ ર હેાય છે, અને સત્યના પ્રકાશમાં
આ હકીકતો ટકી શકે તેવી હોતી નથી માટે સત્યના
ઉપાસકે આવી બેટી બડાઈ મારવાની ટેવથી દૂર રહેવુ જ્યારે
મનુષ્ય બીજને કઈ વાત કહેવા માગે છે ત્યારે તે વાતને રસિક
બનાવવાને તેના જે અગમાં ન્યૂનતા હોય તે પિતાની કલ્પના
વડે ભરી દે છે અને આ રીતે અસત્ય બોલવાને દેરાય છે
બીજ પ્રકારના અસત્યવાદીઓ દ્વેષથી અસત્ય વચન
બોલવાને દોરાય છે તેઓ બીજાઓ સબધી અપ્રિય
બાબતે સાભળીને તેમાં પોતાના તરફથી કાઈક ઉમેરો કરીને
જગત આગળ એવુ વણીને મૂકે છે કે લેકે તે વાત સાચી
માનવાને ગય છે તેઓ આ રીતે વગરમાના પગનિ દા
ફેલાવનારા ફેરીઆઓનુ કામ કરે છે આ ગુન્હો ઘણે મોટા
છે એથી ચારિત્રપ્રતિષ્ઠાને થતી હાનિ ન સહન થવાથી
કેટલાકે આપઘાત કર્યાના દાખલા જગપ્રસિદ્ધ છે શાસ્ત્રમાં
કહ્યું છે કે સમાહારે કેઈની ખરી પણ ગુપ્ત વાત પ્રકટ
કરવી એ પણ સત્યને અતિચાર છે, તે પછી બીજાની -

·પવિત્રતાન પપ
અછતી વાત જગત આગળ મુખ્ય તના જેવા અને બીજે
કર્યો હોઈ શકે? આ બધા છમના પાપે છે તેનાથી સપના
ઉપાસકે ચેતતા રહેવું જોઈએ જ્ઞાનાવર કહે છે કે-
पृष्टेरपि न वक्तव्य, न श्रोतव्य कवचन ।
वचः शकाल पाप, दोपाटर चाभिश्यकम् ।।
જ વચન શકાયુ લેય, પાપમય હાય, દોવાળું
હાય અથવા બીજાની ઇર્ષા કરનાર હાથ તે વચન
બીજાએ પૂછવા છતા પણ કહવું નહિ, તેમ તેવા વચને
સાભળવા પણ નહિ ?
આપણને આવા વચને સાભળવામાં રસ પડે છે તે જ
આપણી નિર્બળતા સૂચવે છે આપણે શાના મધમાં
જે અપ્રિય અથવા અનિષ્ટ વાત સાભળીએ તે ખરી ન
પણ, હેય અને કદાગ ખરી હેય ન પડ્યું તે વિશે -
બોલવું એ વધારે દયામયુ ૭
કટલાક અસત્યવાદીએ પોતાના વચનનો ભ ગ કરે છે
અને કાર પુના એક યા બીજી બાનું છું કરે છે અત્ય
બોલવાથી પ મળશે અને પ્રેમ હોય ત્યાં અસત્ય
બોલવામાં આવે છે નેકરામાં આ દુગુણ વિશેષ હોય છે
જ્યા માબાપ અથવા શિક્ષકે બહુ જ સખ્ત હોય છે અને
જ્યા સત્ય કરતા પ્રશસાને વધારે માન અપાય છે, ત્યાં ઘણા
બાળકો અથવા વિદ્યાર્થીઓ અસત્ય બોલવાને દેરાય છે
એક મનુષ્ય પાચ રૂપીઅને વાસ્તે અસત્ય બોલે છે
તેનો અર્થ એ જ કે સત્ય કરતા તે પાચ રૂપી અને વધારે

·ભૃપાવાદવિમણ ૧૭ કિમતી ગણે મનુષ્ય ધારે તે સવાંગસ પૂર્ણ સત્ય બોલી શકે, પણ તેને વાસ્તે ભેગ આપવા તે તૈયાર રહેવું જોઈએ હરિશ્ચદ્ર સત્યવાદી રહી શક્યા, કારણ કે પિતે આપેલા વચ- નને ખાતર ભેગ આપવા તત્પર હતા આજે હજાર વર્ષે તેમનું નામ આપી જીભ પર તરી આવે છે ધર્મગજ કહેવાતા યુધિષ્ઠિર અને પ્રસંગે અશ્વત્થામા મગયા તે ઊંચા વરે બયા-જા જા હું તે વા-એટલે તે મનુષ્ય હાય કે હાથી હાય-એટલુ ધીમેથી બેવ્યા તરત જ તેમને રથ જે પૃથ્વી પર ચાલતા હતા તેનું એક ચક્ર ભૂમિમાં પેસી ગયું તે સત્યવાદી છે બસ ય કહ્યું પણ તને જ તેના અત કો ડખ દીધો અત કરણરૂપી ઝગઝગની તરવારે તેના મમત્વને લેવું આ સ્થળે કોઈ પ્રશ્ન કરે કે આપણને કેમ એકદમ અમર થતી નથી કારણ એ જ કે ઉજળે લગાડે ડાઘ લાગે ઉજળી ભીંત પર કાળું ધાબુ તરત દેખાય, પણ જ્યા વધુ કાળુ હોય ત્યા જરાક કાળાશને ઉમેરો થાય તે તે શી રીતે જણાય ? જે વ્રત લીધા હેય તેને અતિચાર લાગે, પણ જે સદા અવિરતિપછામાં રમણ કરના હેય તેને પાપથી પાછા હઠવાને વિચાર જ કયાથી મૂઝે? અસત્યના કેટલાક ગેરલાભ આપણે વિચાર્યો, તે રીતે સત્યના લાભ પણ વિચારવા જરૂરી છે સત્યથી કે આપણા પ્રત્યે વિશ્વાસ બેસે છે, માન પ્રતિષ્ઠા વધે છે, વ્યાપાર રોજગાર પણ તે સાખ-આબરૂને લીધે મારે ચાલે છે સત્યવાદી મનુષ્યમાં સત્યથી એક પ્રકારનુ બળ આવે છે અસત્ય બોલનારા અચકાતા અચકાતા બોલે છે ત્યારે *

·૧૮
પવિત્રતાને પથે
આ સત્યવાદી પુરુષ બેધડક પોતાના પૂર્ણ જોશથી પોતાની
વાત રજૂ કરે છે, કારણ કે તેને પિતાના સત્ય પર પૂર્ણ
વિશ્વાસ હોય છે, પણ આ બધા વ્યાવહારિક લાભ ઉપરાંત કેટ
લા આધ્યાત્મિક લાભ પણ થાય છે. પ્રથમ તે તેના આત્માને
અપાર મતેષ થાય છેમનુષ્ય જ્યારે રાત્રે પિતાના કાર્યનું
નિરીક્ષણ કરવા બેસે અને પિતાના આત કરણ સાથે એમ
કહી શકે કે-હું આજે કંઈ પણ બાબતમાં અસત્ય બે
નથી, અથવા મારા વચનથી કે કોઈને પણ ઊંધુ સમાજ
વાને અવકાશ આપે નથી, તે તે મનુષ્યને કેટલો સ તેષ
થતું હશે તેનો ખ્યાલ કરે, અને તે આત્મસાજ
તમે પણ શા સારુ પ્રાસ ન કરી શકો તે વિચાર વળી
નિરતર સત્ય વિચારો કરવાથી અને સત્ય બોલવાથી મનુષ્યને
એક ધારણું મળે છે, કે જે વડે તે અનેક અસત્ય બાબતો
માથી, જેમ અનેક પેટા કાચના કકડામાથી ઝરી ખરા
દીગને પારખી શકે છે તેમ, સત્યને પારખી શકે છે તે
મનુષ્ય તેના વચનની કિંમત આદી શકે છે, અને તેથી
તેને છેતરાવાને ભય રહેતો નથી તેને આત્મા સત્યના
તેજથી પ્રકાશે છે અને કેટલીક વાર તે મનુએ તેની પાસે
અસત્ય બોલતા થરથરે છે
વળી સત્યનું આયુષ્ય બહુ લાબું હોય છે અસત્ય
છેડે સમય કદાચ ફાવે પણ તેનું આયુષ્ય બહુ અપ
હિય છે સત્ય તે ખડક જેવું હોય છે તેના
પર
પ્રચંડ જળકને અથડાય છતા તે ટકી શકે છે,
માટે
આત્મહિતાથી મનુષ્ય સત્યનું મહત્વ વિચારી સત્ય બેલ
થાને અભ્યાસ પાડવું જોઈએ

·મૃષાવાદ વિમણ
વળી મનુષ્યને એક અસત્ય છુપાવવાને બીજા અનેક
અસત્ય ઊભા કરવા પડે છે અને બીજા મનુષ્યને પણ
પિતાના અસત્યના ભાગીદાર બનાવવાની જરૂર પડે છે
વળી અસત્યમાં એવા બીજ રહેલા હોય છે કે જે પોતાના જ
નાશના કારણરૂપ બને છે
છેતરનારજ છેતરાય છે” એ વચન સદા વંદા હૃદયમાં
કેનવી રાખવાનું છે અસત્ય એ રાાર દિવસના ચાદરણા જેવું છે
ધારો કે આપણે એવું અસત્ય બોલીએ કે જેથી સામી
વ્યક્તિને નુકસાન ન પણ થાય, છતા આપણને પિતાને જે
મોટુ નુકસાન થાય છે તેને વિચાર કરવો ઘટે છે અસત્યથી
અથવા આપણે જે કાઈ જાણતા અથવા માનતા હોઈએ
તેની વિરુદ્ધ બોલવાથી આપણું મન મલિન બને છે, અને
તેથી આત્મા પર એક જાતને પડદે આવી જાય છે અને
આપણે આભાને પ્રકાશ ઝીલવા અસમર્થ થઈએ છીએ
આપણું દષ્ટિ ઉપર પડલ આવી જાય છે, અને અમુક
વસ્તુ અથવા બનાવમાં સત્ય તત્વ શું છે તે આપણે જાણી
શકતા નથી પણ
He who thinks truth, speaks truth or acts
truth, acquires a power to haow truth by intui
tion which is above all
reasoning
જે અત્ય વિચારે છે, સત્ય બોલે છે અને સત્ય વર્તન
રાખે છે, તે આન્તરપ્રતિભા જે બુદ્ધિની પણ પેલી પારની શક્તિ
છે, તે વડે સત્ય જાણવાની–પારખવાની શક્તિ મેળવે છે

·મકરણ ત્રીજુ ત્રીજી અદત્તાદાનવિમg જુ પાપાનક-આમાના પ્રકાશને જેના કા રણુ અદત્તાદાન છે તને સામાન્ય અથ એ થાય છે કે બીજાએ નહિ આપેલી તેની ઈરછા સિવાય લેવી તે, અદત્ત એટલે નહિ આપવનું આદાન અધરા પ્રહા છે ને બાહ્ય કરતુઓ મેળવવાને શેખ થાય છે લોકેની વાસનાઓ અને જરૂરીઆતા વધવા પામી છે જે પદાર્થો પ્રથમ મોજશોખની ચીરે તરીકે ગgવામાં આવતી હતી તે હવે દરરોજના જરૂરીઆતના વિષયરૂપ થઈ પડેલ છે એટલે વિશેષ ધનની જરૂર પડે છે તે ધન જે યોગ્ય તે મળે તો તે ઠીક, પણ જો તેમ ન મળે તો અન્યાયથી, કપટથી, બીજાને છેતરીને, ચોરી કરીને અથવા વિશ્વાસઘાત કરીને પણ તે મેળવવા જીવો દેવાય છે અને આ રીતે આ ત્રીજા પ્રકારનું પાપકર્મ કરે છે ધન એ મનુષ્યના બા પ્રાણ છે, અને તે વાથી મનુષ્યના આતર પ્રાણને પણ નાશ થવા સંભવ છે જ્ઞાનાવમાં લખ્યું છે કે – वित्तमेव मत सूने, प्राणा पाह्या शरीरिणाम् । तस्यापहारमानेण, स्युस्ते प्रागेर धाविता ॥१॥ ધનને ધર્મપુસ્તકેમ છોના બાહ્યપ્રાણરૂપ કહેવામાં આવ્યું છે, માટે તેનું હરણું કરવાથી તેના પ્રાણ જ લીધા એમ કહી

·અદત્તાદાનવિરમણ
શકાય ઘન જવાથી મનુષ્યની વૃત્તિ, બુદ્ધિ વગેરેને નાશ
થાય છે કેટલાક મનુષ્યો ધન જવાથી ગાડા થઈ જવાના
તથા ચિત્તભ્રમવાળા થઈ ગયાના દાખલા જોવામાં આવે છે
કપટથી અથવા અન્યાયથી પરધનનું હરણ કરવાથી કે
ચોરી કરવાથી શા શા ગેરલાભ થાય છે તે આપણે વિચારીએ
તેવા મનુષ્યને મોટે ગેરલાભ તે એ થાય છે કે કોઈ તેને
વિશ્વાસ કરતું નથી આવું કામ કરનારને નિરતર રાજ્યને
ભય રહ્યા કરે છે જ્યારે મનુષ્યને પશ્વનકરણ કરવાની
ઇરછા જાગે છે ત્યારે તે ન્યાય અન્યાય કાઈપણ જેતે
નથી અને ધનને ખાતા પિતાના સ્વજનેને પણ ઘાત કરવા
તે તૈયાર થાય છે, તે પછી બીજા ઘરના મબધીઓ માટે
તે કહેવું જ શું? તેવા મનુષ્યને કઈ બસ કરતુ નથી
અને પિતાને ત્યા આવ્યા હોય તે તે જ્યા સુધી ન જાય
ત્યા સુધી મર્વ કઈ તેના પ્રત્યે શકાની નજરથી જોયા કરે છે
તેવા કામ કરનારનું ચિત્ત અદાદા ભયબ્રાન રહે છે અને
રાત્રે પણ તેને નિદ્રા આવતી નથી હું પકડાઈ જઈશ એ
વિચાથી તે જાગ્યા કરે છે બીજાને દુખી કરીને કે
શાન્તિ પામ્યુ નથી અને પામી શકે પણ નહિ
કેઈ ચોરી કરે, ચેરને મદદ કરે, ચોરે ચોરી લાવેલી
વસ્તુઓ ખરીદ કરી છે, અથવા સાચવી રાખે, ઓછા અધિકા
માપ કરી બીજાને છેતરે, વસ્તુઓમાં સેળભેળ કરે, કઈ
પણ રીતે જેના પર પિતાને ખરી હક નથી તે લે અથવા
લેવા પ્રયત્ન કરે, તો તે સર્વ શાસ્ત્ર પ્રમાણે આ અદ
નાદાનના વિષયમાં આવી જાય છેરાજ્યનું દાણ અથવા
s

·પવિત્રતાને પથે
મ્યુનીસીપાલીટીની જકાત અથવા વ્યાજબી ઈનકમટેક્ષ
આપવા
તે
પણ અનાદાન છે
જે મનુષ્ય આ અવગુણથી-દેવથી મુકત રહે છે તે
માગોનુસારપણાને લાયક બને છે કારણ કે કેઈ પણ જીવ
શ્રાવકધર્મને યુગ્ય થાય, તો તેમાં જે ૩૫ ગુની આવશ્યકતા
છે, તેમાં પ્રથમ ગુણ રાજકવિ છે, અર્થાત્ ધર્મના
માને લાય- થવા ઈચ્છનારે ન્યાયથી જ ધન પિદા કરવું જોઈએ.
જ મનુષ્ય ન્યાયનીતિથી ધન પેદા કરે છે તેનું મન
સદા સતિષમા રહે ૪ પતે તેને પણ આ થાય કે
નથી અથવા ઈને છેતયે નથી, એ ભાવનાથી મનમા
શાત રહે છે તે અવર્ણનીય હોય છે જયારે કેઈપણ
મનુષ્યની અથવા પેઢીની સાખ બધાઈ જાય છે, કે આ
મનુષ્ય આ પેઢી જે યોગ્ય હશે તે જ
કિમત લેશે, તે તે
મનુષ્ય કે પઢીને માલ ઘણે ખપે છે, કારણ કે વ્યાપારને
માટે આધાર સાખ, આબરૂ, પ્રનિદા ( Credit) ઉપર
રહે છે જે મનુષ્ય કેની નોકરી કરતા હોય તે મનુષ્ય
પોતાના વર્તનથી એમ સાબિત કરી આપે કે તેને પિતાને
પગાર ઉપરાત હરામ અથવા અન્યાયની એક પાઈ પs
ન ખપે, તે તેના શેઠનો તેના પર અત્યંત વિશ્વાસ એમે છે
તે તેને પિતાની પેઢો પરગામ ય તે ત્યા વધારે પગાર
મોકલી શકે છે. વધારે પગાર આપવાનું એક મોટું કારણ
એ હોય છે કે તે શેઠને તેના પર દેખરેખ રાખવી પડતી
નથી દરેક ખાતામાં ઈ પેટરો રાખવા પડે છે અને
તેમના ભારે પથર આપવા પડે છે, તેનું કારણ એ જ કે હાથ

·અદત્તાદાન વિરમણ
નીચેના લેકે ન્યાયનીતિથી વર્તે છે કે કેમ? તે વિષે
નિરતર શક રહ્યા જ કરે છે
ન્યાયથી જે મનુષ્ય ધન પેદા કરે છે, તેના પૈસાને
પણ સગ્યય થાય છે અને તે ધનથી જે ખોરાક ખરીદ
વામા આવે તે રાક પણ ઉચ્ચ બુદ્ધિ અને શુભ વિચારે
પ્રેરનારે થાય છે આ બાબતને હાલના લેકે ભલે હમી કાટે,
પણ આ બાબત અનુભવસિદ્ધ છે મનુસ્મૃતિ પણ કહે છે કે-
सर्वपा शौचानामर्थशौच परमं मतम् ।
સર્વ પ્રકારની પવિત્રતામાં ધનની પવિત્રતા મોટી
ગણવામાં આવેલી છે, માટે અન્યાયથી ધન પેદા કરવાની
કઈ પણ દિવસ આકાક્ષા રાખવી નહિ કેટલીક વાર
અન્યાયથી મનુબેને સુખ પામતા જોઈએ છીએ ત્યારે
આપણા મનમાં એ પ્રશ્ન ઊઠે છે કે આમ કેમ થતુ હશે? તેને
જવાબ એ જ છે કે અન્યાયથી મનુષ્ય ફાવે છે તે થોડા જ
સમયને માટે અને તે અન્યાય ફળ્યા વગર રહેતા જ નથી
વળી ભૂતકાળનુ શુભ કર્મ હોય અને કદાચ તે ફાવે તે.
પણ તેથી શું થયું ? તેના અન્યાયનું ફળ તેને ભેગવવુ જ
પડવાનું તેમજ ન્યાયી મનુષ્યને દુ ખ પડે છે તે તે તેના
ન્યાયને લીધે પડતું નથી, પણ ભૂતકાળનું કરજ તે વધારે
લાવ્યા હોય છે તેથી જ્યા સુધી તે કરજ અદા ન થાય ત્યા
સુધી તે ન પણ ફાવે પણ તેના ન્યાયનું ફળ તે તેને
જરૂર મળશે અને તે મળે ત્યાં સુધી મનુષ્ય ધર્મ અને
નીતિ ઉપર શ્રદ્ધા રાખી ચાલવુ જોઈએ મનુષ્યના ચારિત્રની
કોટી આવે સમયે જ થાય છે લક્ષ્મીદેવી દરેક મનુષ્યની

·પવિત્રતાને પધ
કોટી કાઢે છે, અને જે મનુષ્ય તેની કસોટીમા પસાર થાય
છે તેને તે વરે છે શું છે કે-
હિ gિ૪7rfRig
गुणलब्धाः सयमेव सपदः ।
જે મનુષ્ય વિચારપૂર્વક સમજીને પિતાના મત્તિ
પ્રમાણે જીવન ગાળે છે તેને તેના ગુથી આકપાયેલી
લકી સ્વયમેવ આપીને વરે છે, માટે ધન પદાવું તે ન્યાય
નીતિપૂર્વક પ્રાપ્ત કરવું, આ રીતે વર્તતા પ્રા મા શેડુ મળે
તે નથી તેમ માનવે આળ જતા ન્યાયનીતિની છાપ
પડશે, એટલે વિશેષ ધન એની મેળે આવી મળશે ખરી
રીતે વિચારીએ તે આપણે બધા ધનના ટ્રસ્ટી છીએ પણ
માવી નથી ટ્રસ્ટીભાવ જે ધારવામાં આવે તે મનુષ્ય
પરહતાર્થે તેનો સદુપયોગ કરી શકે છે પલ યા માલીકી
આવી ત્યા મનુષ્ય તેનાથી બધાઈ જાય છે
પ્રકરણ ૪ યુ
મૈથુન વિરમણ
મનનો અર્થ પુરાના આ સાયૅને સબધ અથવા
સ્ત્રીને પુરુષ સાથે સ બ ધ જે બહાચારી છે અથવા
સાધુઓ છે તેમને વાસ્તે આ સબધ સર્વથા વાર્ય છે, અને
જે લેકે ગૃહસ્થી છે તેમને માટે નિયમ છે કે તેમણે સ્વ
દારાસતષ ગ્રત પાળવું અર્થાત્ પિનાની સ્ત્રીમા સતેષ માનવ

·૨૫ મૈથુનવિરમણ મિથુનત્યાગ અથવા બ્રહ્માચર્થ એ ઉત્તમમા ઉત્તમ વ્રત છે તે વ્રત જે મન, વચન અને કાયાથી પાળે છે તે મનુષ્ય જ્યાં જાય ત્યાં વિજયી નિવડે છે કામિકવાસના વિષયતૃષ્ણા એ જગતની પ્રબળમા પ્રબળ વૃત્તિ છે શ્રી ગૌતમ બુધે એક સ્થળે લખ્યુ છે કે જે વિષયવાસના જે પ્રબળ મવિકાર બીજો કોઈ હેત તે લોકોને ધર્મને ઉપદેશ આપવાનું કામ નિરર્થક થાત તેમના કહેવાનો ભાવાર્થ એ છે કે આ વિષય સબધી વ્રત આ જગતમાં થી પ્રબળ છે જ્ઞાનાવમાં બ્રહ્મચર્યના સબ ધમાં લખેલું છે કે - दन्ति परम ब्रह्म, यत्समालम्य योगिनः। तगत ब्रह्मचर्य स्याद् , धीर धौरेयगोचरम् ॥१॥ જે વ્રતનુ આલબન કરીને યોગીઓ પરબ્રા-પરમા ત્માને પામે છે અને જેને ધીરવીર પુરુષે જ ધારણ કરી શકે છે તે બ્રહાચર્ય નામનુ મહાવ્રત છે વળી તે જ શૂન્ય કાર જણાવે છે કે एकमेव व्रत श्लाघ्य, ब्रह्मचर्य जगत्त्रये । આ પણ જગતમાં બ્રહ્મચર્ય વ્રત જ એક પૂજવા લાયક છે બ્રહાચર્ય એ ચાત્રિનું જીવન છે અને તે વિનાના બીજ ગુણે જીવનમાં ગણ ભાગ ભજવે છે આવા ઉત્તમ અને દઈટ બ્રહ્મચર્યને અર્થ શો? સામાન્ય અર્થ એ છે કે-બ્રહ્મચર્ય પાળવા ઈછનાર જીવ મનથી કોઈપણ સ્ત્રી ભોગવવાની ઈચ્છા કરતા નથી, અને શરીરથી પણ તેનાથી સદા સર્વદા વેગળે રહે છે બ્રહ્મચર્ય ·પવિત્રતાને પણ એ શબ્દને અર્થ કરીએ તે તે જીવ બધા બ્રા- આત્માને જુએ છે અને તે પ્રમાણે વર્તે છે, અર્થાત જેને આત્મદષ્ટિએ સ્ત્રી કે પુરુષ એ ભેદ રહ્યા નથી તે જ મનુષ્ય પૂર્ણ રીતે તે વ્રત પાળી શકે છે જયાં સુધી આ પુરુષ છે અને આ સ્ત્રી છે, એ બાબત પર ભાર મૂકવામાં આવે છે ત્યા સુધી બહાચર્યપાલન ઘણું અઘરું છેશ્રીમદ્ રાજચંદ્ર લખે છે કે- નીરખીને નવ વેનના, લે વિષય નિદાન, ગણે કાઈની પુતળી, તે ભગવાન સમાન વિષયવૃત્તિ એ ઉત્પાદક શક્તિ છે તેનામાં કાઈપણ નવીન ઉત્પન્ન કરવાનું બળ છે કુદરતમાં જે બે શક્તિઓ પ્રબળ ગણાય છે તેમાં એક સ્વરક્ષણ ની શક્તિ અને બીજી પ્રજોત્પાદક શક્તિ છે આ શક્તિ ત્રણ રીતે પ્રગટ થાય છે મનદ્વારા, લાગીદારા અને શરીરદ્વારા મનદ્વારા જે આ ઉત્પાદકશક્તિને ઉપગ થાય તો તે મનુષ્યને પુસ્તકે લખવાનુ, ભાષણ આપવાનુ, નગીન કપનાઓ કરવાનું મન થાય છે લાગણી દ્વારા તે ચિત્રકળારૂપે, સગીતરૂપે, કાવ્ય- રચનારૂપે, શિ પકળારૂપે પ્રગટ થાય છે શરીરમાં પ્રગટ થતા સામી જાતિની વ્યકિતના સમાગમમાં આવવાની ઈચ્છારૂપે દેખાય છે શક્તિ એની એ છે, પણ તે આમ પણ રીતે પ્રકટ થાય છે માટે જે મનુષ્ય તે શક્તિને મનદ્વારા અથવા લાગણદ્વારા પ્રગટ કરવા પ્રયત્ન કરે તે આ સ્કૂલ શરીરમાં તેનું બળ ઓછું રહે છે, અને તેને વશ કરવાનું કામ સુગમ થાય છે માટે તે વૃત્તિનું આ ચૂત્ર શરીર ઉપર જેમ બને તેમ ઓછુ દબાણ આવે તેમ અને તે સ્થળ ·માનવિરમણ કરવું અને તે માટે ઉચ્ચ પ્રકારના માનસિક વિષમા અથવા ઉપર જણાવેલી લાગણીઓ પ્રકટ કરવાના કેઈ પણ માર્ગમાં પિતાની શક્તિનો ઉપગ કરવો એ લાભકારી છે બધા મનુષ્ય સર્વથા બ્રાચર્ય ન પાળી શકે એ સમ- જાય તેવી વાત છે, માટે ગૃહસ્થાએ સ્વસ્ત્રીમા સતેષ માને અને ત્યાં પણ પ્રજોત્પત્તિના હેતુ સિવાય મ્યુલ સમાગમ કરવો નહિ ગૃહસ્થાશ્રમ એ જીતેન્દ્રિય થવાનું શીખવનારી શાળા છે મનુષ્ય ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહીને ધીમે ધીમે પિતાની વૃત્તિ પર કાબૂ મેળવતા શીખે છે આ વૃત્તિ ઉપર એક જ ફટકે જય મેળવી શકાય નહિ મનુષ્ય તે વૃત્તિ પર જય મેળવવા પ્રયત્ન કરે તેમાં તે કેટલીક વાર નિષ્ફળ પણ જાય, વળી ફરીથી પ્રયત્ન કરે, વળી નિફળ જાય, એમ કરતા કરતા દત નિશ્ચયથી તે આ વૃત્તિ પર જય મેળવી શકે આ વૃત્તિને કાબુમાં રાખવાનું કામ કઠન છે, એ તે સર્વ કઈ જાણે છે અને આ જગતમાં જે રોગને નિર્ણ ળતાઓ પેદા થાય છે, તેનું મોટું કારણ આ વૃત્તિ ઉપ ના નિગ્રહને અભાવ છે मलनानिन्द्रियग्रामो, निद्वासमपि कर्पति । ઇન્દ્રિયને સમૂહ બળવાન છે અને તે વિદ્વાનને પણ ખેચી જાય છે, માટે જ આ વ્રતને મોટું રૂપ આપવામાં આવ્યું છે બ્રહ્મચર્ય પાલન માટે અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ માટે નીચેના વિચારો તથા આચારે ઉપયોગી થશે એમ લાગે છે પ્રથમ તે બધા અનર્થોનું મૂળ અશુદ્ધ વિચાર છે

·પવિત્રતાને પંથે
૧૮
જગતમાં જેટલા જેટલા બનાવ બને છે, કાર્યો થાય છે
તે બધા, મૂળ વિચાર છે મકાનની બધી જનાઓ પ્રથમ
એક એનજીનીયરના મગજમાં પેદા થાય છે અને પછી કારીગરો
અને મજૂરો તે નકશા પ્રમાણે આખુ મકાન બનાવે છે,
તેવી જ રીતે આપણું ચારિત્રના બંધારણમાં પણ વિચાર મુખ્ય
ભાગ ભજવે છે. ભગવદગીતા આ સબ ધમાં લખે છે કે
ध्यायतो विषयान पुमा सगस्तेपूपनायते ।
सगात्सजायते काम'--
વિષયનુ ચિતન કરવાથી તે પ્રત્યે આસક્તિ પદા
થાય છે અને આમતિ પરથી તે મેળવવા ને ભેગવ
વાની પ્રબળ ઈચ્છા થાય છે અને તે ઈચ્છા કાર્યરૂપે પરિ
ણમે છે, માટે સઘળી અનર્થકારી ક્રિયાઓને ઉપાદક
મનુષ્યને અશુભ વિચાર છે
પશુઓ અને મનુષ્યમાં એક બે ભેદ છે પશુઓ
અમુક સમયે જ પોતાની આ વૃત્તિને અમવમાં મૂકે છે, પy
મનુષ્યને વિશેષ બુદ્ધિબળ મળતુ હેવાથી તે તેને ઉગ
તેમજ દુરુપયોગ કરી શકે છે જે મનુષ્ય પોતાના વિચારવડે
ઉચમાં ઉરચ પ્રદેશમાં વિચરી શકે છે તે જ મનુષ્ય પોતાના
હલકા પ્રકારના વિચારોથી પશુ કરતા પણ હલકી સ્થિતિએ
જઈ પહોચે છે તે વૃતિને તેમજ તે વૃત્તિના ઉપભોગથી
મળનાર સુખને વારવાર વિચાર કરવાથી મનુષ્ય એવા
પ્રકારના ભૂતને જગાડે છે કે જે ભૂત તેનો નાશ કરતા
સુધી તેને જપીને બેસવા દેતા નથી, માટે પ્રથમ તે તે
સબંધીના વિચારને સુધારવાની જરૂર છે અશુ આ વિચા
K

·No text on this page.

·પવિત્રતાને પથ ર પણ બધ કરશે અને કદાચ ઊગે તે પણ એક હાથ હલા વવાથી દૂર ભાગી જશે. આ બહાથ ની ભાવનાને ? આપનારી કેટલીક વિચારઘc તપામીએ ઘાસક પિતાની સ્ત્રી મત્રીને ઉપદેશ આપે હતું કે દરેક મનુષ્ય તેના આત્માને લીધે પ્રિય છે પુત્ર પુત્રને ખાતર પ્રિય નથી, પણ આત્માને ખાતર પ્રિય છે પતિ પતિને ખાતર પ્રિય નથી, પણ આમાને ખાન૨ પ્રિય છે પત્ની પત્નીને ખાતર પ્રિય નથી, પણ આમાને ખાતર પ્રિય છે ક કે અદથી આત્મા ચાલે જય છે ત્યારે શરીર ઉપર મો ઉતરી જાય છે, માટે આપણે દરેક આત્મા છીએ, અને આ છે તે પુરુ નથી તેમ સ્ત્રી પણ નથી, એ ભાવનાનું ચિંતન કરવાથી શરીર- ભાવથી C૫ પની ામિક વૃત્તિનું બળ ઘટવા લાગશે. તને વા બીજા પણ કેટલાક માધને શાસ્ત્રકારોએ દશાવ્યા છે પ્રબળ શત્રુને છતવાને જેટલા સાધનો મળે તે બધાનો ઉપયોગ કરે એ બાચારી અથવા જિતે- ક્રિય રહેવાને માટે મનુષે જેમ બને તેમ છે. ખોરાક ખાવો જોઈએ અમેરિકાના ડેલ્ટએ ઘણા મનુને તપામી એ અભિપ્રાય આપે છે કે-મનુને પિતાને જેટલા ખોરાકની જરૂર છે તેના કરતા બમ કે ત્રણગણો બેશક લે છે જેનશાસ્ત્રો કહે છે કે-મનુષે ઊદરી પ્રત કરવું અથીત ઉદરમાં જેટકુ ભરી શકાય તેના કરતા કાઈક એણું ખાવું કારણ કે અતિ આહાર પણ વિષયવૃત્તિને ઉત્તેજિત કરવાનું મેટું કારણ બને છે વળ માદક અથવા

·મિથુનવિરમણ
૩૧
વિકારજનક ખોરાક પણ તેટલે જ ત્યાગ કરવા ગ્ય છે
તેની સાથે શરીરને અને મનને ઉશ્કેરી મૂકે તે મરીમસાલા
અને તેજાનાવાળા ખેાક પણ લે નહિ સાજે પણ
વિશેષ ન ખાવું
આ સબ ધમા બુદ્ધધર્મમા એ નિયમ
હતો કે સાધુઓએ દિવસમાં એક જ વાર બપોરે ખાવું
આ વિષયવૃતિને સયમમાં રાખવાને એક ઉત્તમ મા-
ધન એ છે કે મનુબે કસરત કરી શરીરને કસવુ વિવા-
ધિઓ જે સમયે યુવાવસ્થામાં આવે છે ત્યારે તેમનામા
ઉત્પાદક શક્તિ ખીલવા માંડે છે અને જે કસરત, રમત
વગેરે દ્વારા પિતાની શક્તિઓ પ્રકટ કરે છે, તે તેઓને
વિષયવૃત્તિ પર જય મેળવવાનું કામ ઘણું સરલ બને
છે જ્યારે મનુષ્યનુ મન મરદાનગીભરી રમતમા લાગેલ
હોય છે ત્યારે અાગ્ય વિચારે વિચાગ્યાને તેને સમય
મળતો નથી, કારણ કે જ્યા આળસ્ય હોય ત્યાં જ અશુભ
વિચાર સ્થાન મેળવે છે જેમ આળસુ હાથ કાઈ નુકશાન
કરે છે તેમ આળસુ મગજ પણ અયોગ્ય ભાવનાઓમાં
પિતાની શક્તિઓને વ્યય કરે છે
વળી હલકા વિચાર અથવા વૃત્તિવાળા મનુષ્યની
બતથી જિતેન્દ્રિય થવા ઈચ્છનારે દૂર રહેવું મિત્રે
વિના ચલાવી લેવું તે બહેતર છે, પણ જેમની વાતચિત
અને ભાવનાઓ વિષયવાસના તરફ ખેરતી હોય તેમની
બત તે ન જ કરવી આ વાતે જ શાસ્ત્રમાં મગને
પ્રધાનપદ આપવામાં આવ્યું છે કે સારા મિત્ર ન મળે
તે પુસ્તકને આશ્રય લે. જગતમાં સારા પુસ્તકની

·૩ર
પવિતાને પથ
સખ્યા કાઈ ઓછી નથી વળી હલકા પ્રકારના નાટથી
પણ દર રહેવું એ પણ આ કામ વાસ્તે એટલુ જ જરૂર
છે, કારણ કે ઉપર ભાર દઈને જણાવવામાં આવ્યું છે તેમ
બધા હવા કૃત્યેના પિતા તેને વિચાર છે
જે લેકે આ બાબતમાં નીતિનિયમનું ઉલઘન કરે
છે તેઓ જયા ત્યા અપમાન પામે છે, કોઈ તેમના પર વિશ્વાસ
રાખતું નથી તેવા મનુબેના શરીરમાં અનેક પ્રકારના રોગ
ઉદભવે છે પીગમનથી પોતાના પ્રાણ નાશ થવાને
સંદેહ રહે છે, જિઓ સાથે મોટું વેર બધાય છે, કોઈ
વાર કેદમાં જવું પડે છે, અને જગતમાં જે અપમાન થાય
છે તે તો જિંદગીભર તેને આગળ આવવા દેતું નથી જેમ
પરસ્ત્રીને ત્યાગ તેમ વેશયાગમન કે વિધવા વગેરેને પણ
ત્યાગ કરે જ જોઈએ શાસ્ત્રો કહે છે કે-જે પુરુષ અને સ્ત્રીમાં
આસન કહે છેઅથવા જે સ્ત્રીઓ અન્ય પુરુષમા આસકત રહે
છે તે અનેક જામ નપુસકપd, વિધવાપણું અને દુર્ભાગ્ય
પણું પ્રાપ્ત કરે છે, અને જેઓ બહાચર્થ કે શીલત્રની પાળે
છે તેવા પુરુ કે સ્ત્રીઓ લાબુ આયુષ્ય, મનુષ્યપણું,
દેવપણું પામે છે અને તે માવે મજબૂત શરીર, અખંડ
ભાગ્યપણું, પ્રળ વીર્ય અને સામ પ્રાપ્ત કરે છે
1

·પરિગ્રહવિષ્મણ
૩૩
પ્રકરણ ૫ મું -
પરિગ્રહવિરમણ
પરિગ્રહ એ પાચમુ પાસ્થાનક છે તેની વ્યાખ્યા
આ પ્રમાણે છે તે એટલે ચારે બાજુએથી અને એટલે
પકડાવું જેનાથી આપણે ચારે બાજુએથી પકડાઈએ તે
પરિગ્રહ આપણે સમજીએ છીએ કે અમુક વસ્તુના આપણે
માલીક છીએ, પણ આ માલીકી મેળવવા જતા તે વસ્તુઓ
આપણું માલીક બને છે શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુના સમયમાં ચાર
વ્રત હતા, તે સમયે એણુ પરિગ્રહવિરમણ વ્રત હતુ પણ
તેમાં હાલનું ચોથું વ્રત સમાઈ જતુ હતું કારણ કે પરિગ્રહને
અર્થ સ્ત્રી પણ થાય છે અને પરિગ્રહમા રૂપ, સોનુ, મીક્ત,
નોકર-ચાકર, ખેતર વગેરે આવી જાય છે માટે ચોથા
વ્રતમાં ચેથા અને પાચમાનો સમાવેશ થતું હતું, પણ
આગળ જતા કે ઓછી બુદ્ધિના થશે, એમ ધારી મહા
વીર પ્રભુએ બ્રાચાર્યને ચોથ વ્રત કર્યું અને સ્ત્રી સિવાયની
બીજી વસ્તુઓને પરિગ્રહરૂપે ગણી તેને પાચમુ વ્રત ગણ્ય
હવે કયી વસ્તુઓને પરિગ્રહમા સમાવેશ થાય છે
તે આપણે પામીએ તે પરિગ્રહ નવ પ્રકારના છે, એમ
શાસ્ત્રોમાં કહેવું છે
(૧) હીરા, માણેક, મોતી, નીલમ, પ્રવાળ વગેરે સર્વ
ધન તથા રૂપાના કે સેનાના મીક્ષા

·૩૪
પવિત્રતાને પંપ
૨) સર્વ જાતના ધાન્ય
(૩) અલ કાર અને વગર ઘડેલ સુવર્ણ
(૪) અલકાર અને વગર ઘડેલુ રૂપ
(૫) જમીન, ગામ, શહેર, બગીચો વગેરે.
(૬) મહેલ, ઘર, હાટ અને વખાર વગેરે
(૭) નેકર, ચાકર, દામ, દામી વગેરે
(૮) ગાય, ભેસ, હા, છેડા, અન્ય વાહન વગેરે
(૯) ઘર વ્યવહારને ઉપયોગી તમામ વસ્તુઓ
આ નવ પ્રકારમાં જગતમાં મળી આવતી તમામ
ચી જેનો લગભગ સમાવેશ થાય છે
આ બધી વસ્તુઓ આપણને એક યા બીજી રીતે
ઉપયોગી લાગે છે, માટે તે મેળવવા અથવા તેને સંગ્રહ
કરવા આપણને રુચિ થાય છે ત્યા સુધી જગતને વ્યવહાર
છે ત્યાં સુધી મનુષ્યને ઘણી વસ્તુઓની જરૂર પડે છે, અને
તે વસ્તુઓ મેળવવાને ધનની જરૂર પડે છે
આપણી પોતાની આજીવિકા માટે તથા આપણા
ભાતેિના ભરણપોષણ માટે ધનની જરૂર છે ધર્મને નામે
પણ ધનની જરૂર પડે છે સાધુસતે નિમિતે પશુ ધન ખર્ચ
વાની જરૂર પડે છે તીર્થસ્થાનો ઉદ્ધાર, સ્વમીં બધુ
એનું રક્ષણ, ગુર્નાદિને સકાર, નિરાધારોને ઉદ્ધાર-આ
સર્વ કાર્યો માટે પણ ધન આવશ્યક છે ધન જાતે ખોટું
નથી તે એક શક્તિ છે અને શક્તિને સદુપગ તેમજ
દુરુપણ થઈ શકે છે ધનથી ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે લાભ

·પરિમવિમણ ૩૫ થઈ શકે છે તેમ ધનથી અભિમાન વધે છે, ધન મળતા અનેક પ્રકારના વિષયસુખના સાધને ઉપભેગા કરવાની ઈરછા થાય છે, ધનવાન બીજાઓ પર ત્રાસ ગુજારે છે અને કેટલાક ન કરવા યોગ્ય કામ કવ્વા માટે પણ દેરાય છે લકમી આવી રીતે અનર્થો ઉપજાવવાનું પણ સાધન હોવાથી શાસ્ત્રકારોએ તેની નિંદા કરી છે વળી ધન પેદા કરવા જતા મનુષ્ય ગમે તેવા ઘર અને અનીતિમય કાર્યો કરવાને અચળતા નથી ધનને ખાતર મિત્રો-મિત્રોમાં કલેશ જન્મ છે, ભાઈઓ-ભાઈઓ વચ્ચે કુસપ થાય છે અને મનુષ્યોના ખૂન પણ થાય છે. રાજ્યમથી મુ જરા પિતાના ભત્રીજા ભેજને વધ કાવવા તૈયાર થયો હતો તેને મારી નાખવા મોકલેલા મારાઓને દયા આવી અને તેઓએ તેમને જીવતે ગેડી મૂકે તે વખતે ગુજરાજાને આપવા માટે જ રાજાએ એક લેક લખીને મોકલ્યો હતો કે माधाता च महीपति कवयुगेऽलकारभूतो गतः । सेतुर्येन महोदधौ विरचित' कासौ दशास्यान्तकः ॥ अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिव भूपते । नफेनापि मम गता वसुमती नून त्वया यास्यति ॥१॥ નયુગમા અલકાભૂત માધાતા નૃપતિ પણ ગયે, જેણે મોટા સમુદ્ર પર પૂલ બાળે એવા રાવણને નાશ કરનાર રામચંદ્રજી પણ ક્યા છે? યુધિષ્ઠિર પ્રમુખ મારા સારા બીજા રાજાઓ પણ કાળને શરણ થયા છે, તેની સાથે આ પૃથ્વી ગઈ નથી, પણ તે મુજ! જરૂર તારી સાથે તે આવશે !

·No text on this page.

·૩s
પરિહવિરમણ
એક દછાત આપણે વિચારીશું અને પછી તૃષ્ણ ઓછી
કરવાને કયા સાધનને ઉપગ કરે તે પર લક્ષ દઈશુ
કોશાઓમાં કાશ્યપ નામને પુરહિત રહેતા હતા તે
મરણ પામે ત્યારે તેને પુત્ર કપિલ ભણેલે નહિ હોવાથી
તેનું સ્થાન બીજા કોઈ બીજા વિદ્વાનને મળ્યું કપિલની
માતાએ તેના પુત્રને સમજાવ્યું અને શ્રાવતિ નગરીમાં તેના
પિનાના એક મિત્ર પાસે ભણવા જવા સૂચના કરી કપિલ પાસે
કાઈ પણ સાધન ન હતુ, માટે તેના પિતાને મિત્ર તેને
એક ગૃહસ્થ પાસે તેડી ગયો અને તે ગૃહસ્થ અનુકવાથી
કપિલને ભેજન મળે, એવી ગોઠવણ એક વિધવા બ્રાહ્મણને
ત્યા કરી દીધી કપિલ યુવાન હતું અને તે વિધવા બાઈ
પણ યુવાન હતી પરસ્પરનો સ બ ધ વળે અને પછી તે
કપિલ વિધવા બાઈથી લોભા વિદ્યા પ્રાપ્ત કવ્વાનુ ભૂલી
ગયે તે વિધવાબાઈ મગર્ભા થતા તેણે તેની પાસે ધનની માગણી
કરી અને જણાવ્યું કે–આ ગામના રાજાને એવો નિયમ છે કે
સવારના પહોરમા જે તેને પ્રથમ આશીર્વાદ આપે તેને બે
મામા નુ તે આપે છે આ ઉપરથી તે માર્ગ લેવા તેણે
નિશ્ચય કર્યો તે ચોકમાં સૂઈ રહ્યો અર્ધ રાત્રિએ ચોદય
થતા પ્રભાત થયેલ જાણે તે ઉઠ અને ઉતાવળે ઉતાવળ
ચાલવા લાગ્યા પોલિસે તેને ચોર જાણું પકડ્યો અને સવારમાં
રાજા પામે રજૂ કર્યો રાજાએ તેની વાત સાભળી, તેની
ભદ્રિકના વિચારી તેના પર દયા કરવાના હેતુથી કહ્યું કે–તારે
જે માગવુ હોય તે માગ. તેને તરતમાં કોઈ પણ વિચાર સૂઝ
નહિ તેથી રાજાએ તેને પામેના બગીચામાં જઈ વિચાર કરવા

·૩૮
પવિત્રતાને પૂછે
સુચવ્યું તે બગીચામાં જઈ તે વિચાર કરવા લાગ્યા
રાજાએ મને જે જોઈએ તે આપવાનું કહ્યું છે તે બે માસાથી
તે શુ થાય? પાચ માર મારુ, પણ પાચ તો થોડા
સમયમાં ખપી જાય માટે પચીશ મારુ પણ તેથી કાઈ આખુ
વર્ષ ચાલે નહિ માટે છે મારું, હજાર માગુ, લાખ મારુ
એમ વિચારતરગે તે ચડયો પછી અધું રાજ્ય માગવાની
વૃત્તિ જાગી પણ વળી વિચાર કરતા તે પાછો ફર્યો પિતાની
તૃષણને ઘટાડવા લાગે અને છેવટે તે માગણી ઓછી ઓછી
કરતા બે માસા સોનુ પ્રથમની માગણી માફક લેવા વિચાર્યું
છેવટે તેણે વિચાર કર્યો કે “હવે બે મામા સેનાનું પણ
કામ નથી સુખ સતેષમાં જ છે વિદ્યા તેના વિષયમાં પડ
અને વિષયની તૃષ્ણામાં તણાતા આ સ્થિતિ થઈ માટે સતષ
રાખ એ ખરા સુખનું કારણે
આમ વિચાર કરતા
તેની તૃષ્ણા સમાઈ ગઈ અને તે ત્યાગી બની ગયો
માટે તૃષ્ણને અત નથી તેથી જે પરિગ્રહ
એ તૃષ્ણાનુ અને તેને અંગે ઉપજતા અનેક અનર્થોનું કારણ
હોય તે તેને ત્યાગ કરવા અથવા તે ઓછો કરવા શું કરવુ
એ પ્રશ્ન ઉભો થાય છે તેને વાસ્તુ શાસ્ત્રકારોએ માર્ગ
બતાવ્યું છે કે પરિગ્રહનું પરિમાણ કરવુ મનુષ્યને વસ્તુઓની
પ્રાપ્તિ થયા પછી તેનું પરિમાણ કરવાનું કામ કોણ લાગે છે,
માટે જે સમયે આપણી પાસે વસ્તુઓ ન હોય, ઓછી હોય
તે સમયે શાત પળોમાં આપણું મન સાથે નિશ્ચય કર
અને પછી ગમે તેવી લાલચે આવે અને ગમે તેવા પ્રવેશને
પિદા થાય, છતા પોતાના નિયમથી ચલિત ન થવુ
?

·પરિગ્રહવિરમણ
ભારને વધવાથી જેમ વહાણ દરિયામાં ડૂબતું જાય છે
તેમ પરિગ્રહની અનેક વસ્તુઓ ઉપરની આસક્તિને લઈને
મનુષ્યનું મન તેને વધારે મેળવવામાં, મળેલાનું રક્ષણ
કરવામાં તથા મેળવેલી વસ્તુઓને નાશ ન થાય તે સબંધી
ચિતા કરવામાં મગ્ન રહે છે, અને આ રીતે રાતદિવસ ચિંતા
કરવામાં તેને સમય પસાર થાય છે, છેવટે ખાલી હાથે આ
હતે તેમ ખાલી હાથે ચાલ્યા જાય છે, માટે મનુએ પોતાના
મન સાથે ઉપર જણાવેલી નવ વસ્તુઓના સબ ધમા નિયમ
લેવા, તે પિતાની નોધપોથીમાં ઉતારી લેવા, અને તે કરતા
કાઈપણ વધે તો તેને સન્માર્ગે વ્યય કરવો ધન વિશેષ
મળતા પોતાના નિયમને જુદે અર્થ કરવો એ મહાન
દોષ છે પરિગ્રહનું પરિમાણ કરવાને હેતુ એ છે કે કે
જીવ પિતાને ઈણ વસ્તુઓ અને સામગ્રીઓ પ્રાપ્ત કરી કાઈક
અતર્મુખ થાય, તૃષ્ણાને ઓછી કરે અને જીવનને શે
ઉદ્દેશ છે તે સમજી તે પ્રમાણે વર્તે આવા નિયમથી તેને
ઘણે બેજે ઓછો થઈ જાય છે
આ પરિગ્રહનું મુખ્ય સ્વરૂપ વસ્તુઓ પ્રત્યે આસક્તિ
રાખવી તે છે કેટલીક વસ્તુઓ વિના તે સાધુઓને પણ ચાલે
નહિ, તે પછી ગૃહસ્થાશ્રમીઓને તે તે વસ્તુઓની ચોક્કસ
જરૂર પડે, ત્યારે મનુષ્ય અપરિગ્રહી કેમ થાય? તેને જવાબ
શાસ્ત્રકાર એમ આપે છે કે પરિગ્રહનું મૂળ તે તે વસ્તુઓ
પ્રત્યેની મૂર્છા–આસક્તિભાવ છે
मूल्छा परिग्गहो चुचो नातपुत्वेण तायिना ॥
જગતનું રક્ષણ કરનાર મહાવીર પ્રભુએ મૂછને
-

·પવિત્રતાને પશે (વસ્તુઓ પ્રત્યેની આસક્તિને) પરિગ્રહ કહેલ છે જ્ઞાના ર્ણમા પણ કહ્યું છે કે निःसगोऽपि मुनिन स्यात्समर्छ सगवर्जितः । यतो मूछैन तत्त्वज्ञैः, सगरति. प्रकीर्तिता ॥ १ ॥ મુનિ નિ સગો હેય, પણ જે વસ્તુઓ પ્રત્યે તેને આસક્તિ હોય તે તે નિષ્પરિગ્રહી કહેવાય નહિ, કારણ કે તત્વોએ મૂછને પરિગ્રહની ઉત્પત્તિનું સ્થાન માન્યું છે એ મૂછનું મોટું કારણ એ છે કે-આપણે અજ્ઞાનથી, જે વરતુઓ આપણ નથી તેને આપણે માનીએ છીએ એ વસ્તુઓમાં રહેલા ત્રણ અવગુણે જે આપણે વિચારીએ તે તે વસ્તુઓ પ્રત્યેને મમત્વભાવ ઓછો થાય તે વસ્તુઓ ક્ષણિક સુખ આપનારી છે, વળી તે દુખગતિ છે અને ત્રીજો માટે અવગુણ એ છે કે તે મળ્યા પછી તેના ઉપરથી મેહ ઉતરી જાય છે અને બીજી વસ્તુઓ મેળવવાની ઇચ્છા થાય છે આ દેવ જગતના તમામ પદાર્થોમા રહે છે આ બાબતનો વિચાર કરવામાં આવે તે આપણે વરતુઓ પાછળ ગાડાની માફક નહિ ભમતા જરા વિચારશીલ થઈએ મનુષ્ય વસ્તુઓની વચમાં રહેવા છતા પણ નિરામ તિભાવ રાખી શકે એ બનવાજોગ છે, અને મહાન આત્માઓ તેમ કરી પણ શકે છે પણ તે ઉપરથી સામાન્ય આત્માઓ એમ કહેવા લાગે કે અમને આ વસ્તુઓ પ્રત્યે નિરાસક્તિભાવ છે તો તે વિચારવા જેવી વાત છે તે વસ્તુઓના વિશે અથવા વરતુઓને નાશ થતા તેવું કહે ·કોવિરમણ નારાઓને દુખ થાય છે કે કેમ? એ તેમના નિવાસક્ત- નિપરિગ્રહી સ્વભાવની કસોટી છે, માટે સામાન્ય છે તે જેટલે પરિગ્રહ ઓછો કરે છે તેટલા પ્રમાણમાં સુખશાતિ અને સ્થિરતા મેળવે છે, અને પરિગ્રહ વધારતા અનેક પ્રકારની ચિંતાઓ ભેગવી દુખી થાય છે છેવટે જે મનુષ્ય સર્વ ધન અને વૈભવની સામગ્રી વચ્ચે ખરું સુખ પ્રાપ્ત કરવું હોય તે તે વિચારવું કે- આ બધી વસ્તુઓને તે માલીક નથી પણ ટ્રસ્ટી છે માલીકી જ સદા સર્વદા દુ ખનું કારણ છે, કારણ કે તેથી વિચારે તે વસ્તુઓ સાથે જડાઈ જાય છે પણ ટ્રસ્ટી તે બધી વસ્તુઓની જર રહેવા છતા શાતિ અનુભવી શકે છે પ્રકરણ ૬ હું, ક્રોધવિરમણ આપણે પાચ પાયખ્યાનકે વિચારી ગયા અઢારે પાપપ્પાનકમાં તે પાચ મુખ્ય છે, અને બાકીના તેર તેને ટકે આપના સાધનો છે તે જાતે પણ પાપના રથાનકે છે, પણ તે મોટે ભાગે પ્રથમના પાચ રૂપમાં પ્રકટ થાય છે હવે આપણે કોઈને વિચાર કરીએ આત્માને મુક્તિ તરફ જતા રોકનારા જે કારણે છે તેમાં ચાર કષાય મુખ્ય છે તે ચાર કપાળમાં એટલું બધું પ્રાબલ્ય છે કે ઉપદેશતરંગિણી નામના ગ્રન્થમાં લખ્યું છે કે આ કષાયથી મુકન થવુ તેનુ જ નામ મુક્તિ ત્યાં લખ્યું છે કે-

·પવિત્રતાને પ
नाशावरत्वे न सिवांवरत्वे, न तनवादे न च तर्कवादे ।
न पक्षसेवाश्रयणेन मुक्ति, कपायमुक्ति फिल मुक्तिरेव ।।
મુક્તિ શ્વેતાબરમ,
દિગબરમા, તવવાદમાં કે તર્ક
વાદમાં નથી તેમજ અમુક પક્ષને આશ્રય લેવાથી પણ મુકિત
નથી કષાયથી મુક્ત થવુ તેનું જ નામ મુક્તિ છે આ ચાર
કક્ષામાં પ્રથમ ક્રોધ છે માટે તેને આ પ્રકરણમાં વિચાર કરશું
ક્રોધ એટલે મન અને શરીર આત્માને વશ નહિ.
રહેતા અમુક આવેશમાં આવી પિતાની ઈચ્છા પ્રમાણે વર્ત
તે સ્થિતિ કંધ એ થોડા સમયનું ગાડપણ છે અને પિતાને
પ્રતિકૂળ સ્થિતિ લાગતા તે વૃત્તિ ઉદભવે છે આપણને
અમુક વસ્તુ, સ્થિતિ અથવા મનુષ્ય પ્રિય હોય, તેની પ્રાપ્તિમાં
જે કઈ વિ નાખે તેના પર આપણે કોધ કરવા દોરાઈએ
છીએ કોષો જ અમુક વસ્તુ વાસ્તની
આપણામાં ઈછા-કામ હોય, તે વસ્તુ મેળવવામાં જયારે વિના
આવે છે ત્યારે વિદ્ધ કરનાર મનુષ્ય પ્રત્યે જે રેષની
લાગણી ઉદભવે છે તેને કોઇ કહેવામા આવે છે
ક્રોધ એ અગ્નિ સમાન છે, પણ બધા મનુબેમા તે
અને એક સરખે હેત નથી ક્રોધના ઉગ્રપણા પ્રમાણે
શાસ્ત્રકારોએ તેના ચાર વિભાગ પાડ્યા છે સૌથી ઉગ્ર
ક્રોધને “અનતાનુબંધી” કહેવામાં આવે છે અર્થાત તે
કોની પરંપરા ચાલે છે તેનાથી ઓછા ઉગ્ર ધોધને
અપ્રત્યાખ્યાની” કહેવાય છે અને ક્રોધના નિવારણ માટે કાઈ
પણ પ્રયત્ન કરવામાં આવતા નથી ત્રીજા પ્રકારના કોઇને
પ્રત્યાખ્યાની” કહે છે તે અપ્રત્યાખ્યાની કરતા ઓછો ઉમે

·કોવિરમM
છે, કારણ કે ત્રીજી સ્થિતિમાં તેને રોકવા-તેનુ નિવારણ
કરવા પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે અને ચોથી સ્થિતિના ફોધને
સવલન' કહેવામાં આવે છે સજવલન ક્રોધ તણખલાના
અગ્નિ જેવો મદ હોય છે તે દેખાવમાં ભારે લાગે છે પણ થોડા
સમય પછી તેનું બળ રહેતું નથી અર્થાત જે ક્રોધ પ્રતિકૂળ પ્રસંગો
મળતા ઉદભવે, પણ થોડી વારમાં શાંત થઈ જાય તે છે
બધી જાતના ક્રોધ સ્વભાવે બેટા છે, છતા તેનુ ઉગ્રપણ
જેમ બને તેમ ઓછુ થાય તે પ્રયત્ન કર--કારણ કે
કર્મને બધ મનના પરિણામ ઉપર છે માટે જે મનના
પરિણામ બહુ તીવ્ર હશે તે આ ક્રોધનું પરિણામ પણ
ઘણું જ માહુ આવશે
હવે આપણે ક્રોધના કેટલાક ગેરલાભ વિચારીએ
કેધ ઉત્પન્ન થતા મનની શાંતિનો નાશ થાય છે કોપી
મનુષ્યની વિચાર કરવાની શકિત ચાલી જાય છે ભગવદગીતામા
क्रोधाद् भवति समोहः, समोहात्स्मृतिभ्रमः ।
स्मृतिविभ्रमात् बुद्धिनाश , उद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥
કોપથી વિવેકશનિ ચાલી જતા સમહ થાય છે,
અને તે સામેથી સ્મરણશક્તિમાં જમા થાય છે, અને
મૃતિને જશ થવાથી બુદ્ધિને નાશ થાય છે, અને બુદ્ધિના
નાશથી મનુષ્ય સર્વ પ્રકારે નાશ પામે છે ક્રોધથી ઘણા
સમયની તપશ્ચર્યા પણ નાશ પામે છે યોગીઓ પણ ક્રોધને
વશ થઈ, નહિ કરવા ગ્ય કામ કરે છે, નહિ મેલવા
ચોગ્ય વચન લે છે અને નહિ વિચારવા 5 વિચારે

·પવિત્રતાને ૫ઘે
કરે છે ક્રોધ એ અગ્નિ સમાન છે તે પ્રથમ તો જ્યા
તેનો ઉદભવ થાય છે ત્યા તેને જ બાળે છે, અને પછી બીજા
મનુષ્યને નુકશાન કરે છે ક્રોધમાં બેલાયેલા વચને વાસ્તે,
અથવા તે સમયે કરાયેલા કાર્યો વાતે મનુષ્યો પાછળથી
ગમે તેટલે પશ્ચાત્તાપ કરે, પણ તેથી કાઈ લાભ થાય નહિ
તે વખતે મનુષ્ય મન ઉપરનો સયમ ખાઈ બેસે છે અને
ઘણું જન્મ સુધી રૂખડાવે તેવા કર્મો બાધે છે મનની શાંતિ
ઈ બેસતા શરીર પર તેની અસર થવા લાગે છે, આખો
લાલચળ થાય છે, હે પર રતાશ આવી જાય છે, મુખમાથી
દિઈ શ્વાસ નીકળે છે, હાથ પગ પછાડા મારે છે અને
લેહી ઉકળીને ઝેરી બની જાય છે તેથી થોડા સમયમાં
મનુષ્યનું માથું દુખવા આવે છે કોલ કર્યા પછી કેટલાક
કલાક સુધી કોઈ પણ ચેન પડતું નથી અને આથી
બીજાઓ સાથે જે વેર બધાય છે તેના ફળ આ ભવમાં
ભોગવવા પડે છે, એટલું જ નહિ પણ આગામી ભવમાં
પણ તેના ફળ ભોગવવા પડે છે
આ ક્રોધની પણ ત્રણ રિધતિઓ છે
રિધતિઓ છે પ્રથમ તે
પિતાને કાઈ પણ નુકશાન થયું એટલે મનુષ્ય સામી
વ્યક્તિ પર પિતાને ઉષ કાઢે છે મનુષ્ય ધીમે ધીમે
તેના નુકશાને અનુભવે છે, અને તેમાથી
પ્રયત્ન કરે છે તે હવે પિતાને થયેલા નુકશાન વાસ્ત
કાઈ પણ બોલતે નથી
પy જે બીજે મનુષ્ય ત્રીજા
પુરુષને દુ ખ દે, અથવા નુકશાન કરે તે તેનો પિત્તો
દળે છે. આ કોષને શાસ્ત્રકારે પ્રશસ્ત ક્રોધ ( noble
અને તેમાંથી છૂટવા

·ફોવવિરમણ
૨૫
indignation) કહે છે આ ફોધ નુકશાન કરનાર પર
થાય છે, તે કરતા પણ એક એવી ઊંચી સ્થિતિ છે
કે જ્યાં નુકશાન કરનાર અને નુકશાન ભોગવનાર બને
દયાને પાત્ર છે, એમ સમજી સુજ્ઞ છવ બને ને ઉદ્ધાર કરવા
પ્રયત્ન કરે છે નુકશાન ભેગવનાર નુકશાન ભેગવી કળી
છૂટે થાય છે, પણ નુકશાન કરનાર બીજાને ત્રાસ આપી
નવું કર્મ ઉપાર્જન કરે છે, તે તેને ભવિષ્યમાં જોગવવું
પડે છે, માટે તે વિશેષ દયાને પાત્ર છે. આવી રીતે વિચાર
કરીને નુકશાન કરનારને પણ સમજાવી તેને મીધે માગે
લાવવા પ્રયત્ન કરી ગ્ય છે
હવે આપણે ક્રોધ પર કેવી રીતે ય મેળવવો તેને
વિચાર કરીએ ક્રોધ ઉપર જય મેળવવાનું ઉત્તમ સાધન
ક્ષમાં છે
क्षमाखङ्गः करे यस्य, दुर्जनः किं करिष्यति ।
अणे पतितो वह्निः, स्वयमेवोपशाम्यति ॥
જેના હાથમાં ક્ષમારૂપી તલવાર છે તેને દુર્જન શું
કરવાનું હતું ? ઘાસ વગરની જમીન પર જે અગ્નિ પડે.
તે પિતાની મેળે શાત થઈ જાય છે ? વચનેમાં મીઠાશ
અને વચનમાં કડવાશ રહેલી છે આપણને ગમે તેટલે
ક્રોધ ચડ્યો હોય પણ જતા પહેલા વિચાર કરવાની
આપણને ટેવ હશે ક્રોધ કટુ શબ્દરૂપે પ્રકટ થશે નહિ
એટલે તેને જુસ્સો ઓછો થવા લાગશે જ્યા સુધી મનુષ્ય
બીજા પિતાને કરેલા નુકસાનને જ વિચાર કરે છે ત્યાં
સુધી તેને ક્રોધ કદાપિ શમશે નહિ આપણા દુખમાં

·પવિત્રતાને પ.
બીજાઓ તે નિમિત્ત માત્ર છે, માટે મારે બીજા પ્રત્યે
શા સારુ કોધ કરવો જોઈએ ? આ સબ ધના જ્ઞાનાવમાં
આપેલી ભાવના વિચારવા જેવી છે
प्राह मया यकृत कर्म, तन्मयैवोपभुज्यते ।
मन्ये निमिचमानोऽन्यः, सुखदु.खोद्यतो जनः ।।
જે મે પૂર્વભવમા કર્મો કરેલા છે તેના ફળ હુ ભેગવુ
બીજા મનુષ્ય તો સુખદુ ખ આપવામાં નિમિત્ત માત્ર
છે, તે અન્ય ઉપર હુ શા સારુ રોષ કરું ?” વળી જે કઈ
મારા દેશ બનાવે છે તે મારો પરમમિત્ર છે, કારણ કે
એ દેવ હું ફરીથી નહિ કરું, તે પછી નિષ્કારણ મિત્ર
પર શા સારુ ક્રોધ કરે? વળી જે કઈ ધિ કરાવે છે
તેના સ બ ધમાં એવો વિચાર કરે છે અને અત્યાર સુધી
વિવેક અને જ્ઞાનપૂર્વક શાતિને અભ્યાસ કર્યો છે, તેની
પરીક્ષા લેવા માટે પ્રતિકુળ મનુષ્યો કે પ્રતિકૂળ પ્રસ ગે
ઉભા થયા છે, તે માટે તે પ્રતિકૂળ મનુષ્ય તથા પ્રસ ગેને
વધાવી લઈ આ શાતિની પરીક્ષામાં પસાર થવું જોઈએ ”
આ ઉપર એક કુ દરત આપણને કોધ શમાવવામાં
ઇસુ જ લાક્ષરી થશે.”
ગજસુકુમાળ નામના રાજકુમારે માત્ર બાર વર્ષની વયે
શ્રી નેમિનાથ પ્રભુ પાસે દીક્ષા લીધી અને સંસારને ત્યાગ
કરી સ્મશાનમાં ઉગ્ર ધ્યાનમાં ઘણા રહૃા મિત્ર નામના
બ્રાહ્મણની સ્વરૂપવતી આઠ પુત્રી સાથે ગજસુકુમાળનું સગપણ
કર્યું હતું, પરંતુ લગ્ન થયા પહેલા તે સસાર છેડી ત્યાગી
થયા પિતાની પુત્રીના સુખનો નાશ થશે તેથી તેમને ક્રોધ

·ડોપવિરમણ ચઢ્યો અને તે ગજસુકુમાલની શોધમાં નીકળે સ્મશાનમાં ગર્કમાલ એકાગ્ર ધ્યાનથી શુદ્ધ કાન્સ સ્થિતિમા ઉભા હતા ત્યા તે આવી પહોંચે તે પિતાને કે પ્રકટ કરવા અને તેમના પર વેર લેવા તેમના માથા પર ચીકણી માટીની પાળ કરી અને મશાનમાથી ધગ- ધગતા અગારા લાવી તેમના માથા પર મૂક્યા તેમા કેટલાક લાકડાના કકડા નાખ્યા, એટલે તાપ સખ્ત થયે આથી ગજસુકુમાળને કેમ દેહ બળવા લાગ્યું. મોમિલ જ રહો આ સમય એ હતું કે ગજસુકુમાળના ક્રોધને પાર ન આવે, છતા તે મહાનુભાવ છે એમિલ પર જરા પણું કેધ ન કરતા પોતાના પૂર્વ કર્મોના વિપાકરૂપ આ સ્થિતિને કેપી સમભાવથી આ પ્રમાણે વિચાર કર્યો-“હે જીવ! જે તુ એની પુત્રીને પર હેત તે પહેરામામા તને તે પાઘડી બે ધાવત, એ પાઘડી થડા વખતમાં નાશ પામત, પણ આ તે તેણે એવી પાઘડી બધાવી કે જે મેલપુરીમા જવા માટે મને મદદગાર નીવડશે ” આ પ્રમાણે વિચાર કરી જરા પણ મનની સ્થિરતામાં ભાગ થવા દીધો નહિ તેના પરિણામે શાસ્ત્રો કહે છે તેમ તેમણે કેવવ્યજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું આટલા ઘોર દુખે દેનાર પર ક્ષમા રાખનારા આ ગજસુકુમાળનું દાત યાદ કરી આપણે બીજા પ્રત્યે- પણને દુખ દેનારા પ્રત્યે ઉદારભાવ રાખવો જ્યારે મામા મનુષ્ય આપણુ બગાડયું હોય, તે વખતે તેના પ્રત્યે ક્ષમાં રાખવામાં મેટામાં મેટે વિજય છે સાવઝાની સેનેકા લખે છે કે –

·૪૮
પવિત્રતાને પથ
He that does good to another miatt especi
ally if the other lias done him solo wrong, does
also good to himself, not in the consequences,
but in the very not of doing it, fortho consciousn083
of roll doing 18 as ampla zerard
જે મનુષ્ય બીજાનું ભગુ કરે છે અને ખાસ કરીને
અપકાર કરનાર પર પણ ઉપર કરે છે, તે પિતાનું પણ
કયાણ કરે છે તેનું શુભ પરિણામ આવશે એ દષ્ટિથી
નહિ પણ તેવું કામ કરવાથી જ તેનું કલ્યાણ થાય છે,
કારણ કે પોતે મારું કામ કર્યું છે, એવું ભાન મનુષ્યના
પિતાના શુભ કામને પુષ્કળ બદલે છે
વળી મનુબે વિચાર કરો કે જેને વાતે તે બીજા પ્રત્યે
ક્રોધ કરવા દેવાય છે તે ક્ષણિક છે જનની બધી વસ્તુઓ
અનિત્ય છે, તો તે અનિત્ય વસ્તુઓ ખાતર આત્માના નિત્ય
ગુણ-શાતિને શા સારગ આપે ? જે જે મહાપુર
પિએ જગતમાં અપૂર્વતા પ્રાપ્ત કરી છે તે સર્વેએ ફોધન
બદલે પ્રેમમાં આવે છે નાનાવમાં જણાવું છે કે
वामीचन्दनतस्यान्ततिमालम्ब्य केवलम् ।
आरब्ध सिद्धिमानीत, प्राधीनमुनिसत्तम ।।
પ્રાચીન ઉત્તમ મુનિઓએ કુહાડા અને ચદન પ્રત્યે
સમવૃતિ રાખીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાને આર ન્ન કર્યો છે
કુહાડાથી ચદન કપાય તે પણ કુહાડાને ચદન
પિતાની સુગધથી સુગંધિત કરે છે, તેવી રીતે જ્ઞાની પુરુષ
પિતાને ઉપસર્ગ કરીને હેરાન કરનારનું પણ કવાણ
-

·વિમણ
કરી પિતાને ક્ષમાભાવ પ્રકટ કરે છે વળી ક્ષમાભાવને પ્રાપ્ત
કરવાનો ઉત્તમ ઉપાય એ છે કે અન ત કાળને વિચાર કરો
જ્યા સુધી આપણે વર્તમાનને તથા થોડા સમય પર ગયેલા
ભૂતકાળને વિચાર કરીએ છીએ ત્યા સુધી બીજાએ આપણને
કરેલા નુકસાનનું સ્મરણ રહ્યા કરે છે અને આપણને કે
થવા સભવ છે, પણ અનત કાળનો વિચાર કરતા આ બધા
પ્રસંગોનું ઉગ્રપણુ ચાલ્યું જાય છે અત્યારે જે બનાવ આ
પણ માનસિક આકાશને ભરી નાખે છે, તે જ બનાવ પાચ
સાત વર્ષ પછી આપણા આકાશમાં એક બિન્દુ સમાન લાગે
છે તે પછી અનત કાળમાં આ બનાવ તો નહિ જેવા
લાગે, માટે સુખદુખના પ્રસંગોમા ઉપાદાન કારણ આપણે
છીએ, અને બીજાઓ તે માત્ર નિમિત્ત કારણ છે, એમ
માની ચિત્તની સ્વસ્થતા જાળવવી He who cannot for
give others breaks the bridge over which he
must himself pass, for every man has need to
be forgiven જે મનુષ્ય બીજાને ક્ષમા આપતા નથી, તે
જે પૂલ ઉપર થઈને પિતાને પસાર થવાનું છે, તે પૂલને
ભાગી નાખે છે, કારણ કે દરેક પુરૂને ક્ષમા માગવાની
જરૂર પડે છે માટે ક્ષમારૂપી જળવડે ક્રોધરૂપી અગ્નિને
શાત કરે અને આત્માની સ્વાભાવિક નિર્મળ સ્થિતિ
પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્ન કરે

·પ્રકરણ ૭ મુ એવા હૃદયમાં માનવિરમણ મીન એ બીજે કરાય છે, માન અથવા અભિ- માનથી મનુષ્ય પોતાને બીજાઓ કરતા ઊંચે ગણે છે અને સધળુ જ્ઞાન, શકિત વગેરે પિતાનામાં આવી રહ્યું છે એમ માને છે માનનું મૂળ ભેદભાવ છે બીજાઓ કરતા હુ કાઈ અલગ છુ, બીજાઓ કરતા મારામાં વિશેષ ઉત્તમ તને છે, વિચારોથી જે વૃત્તિ જાગે તેને માનવૃત્તિ કહે છે કવિ મારિ કહે છે તેમ– यदा किंचिज्ज्ञोऽह द्विय इस मदाध समभवम् । જ પત્તિ અને મન છે यदा किंचिर्किचिबुधजनमकाशादवगतम् । तदा मूर्योऽस्मीति यर डर भदो मे च्यपगतः ॥१॥ મનુષ્યને જ્યારે અ૫ જ્ઞાન થાય છે ત્યારે હું સર્વસ છુ એમ પિતાને માને છે, અને તે વખત હસ્તીની માફક મદેન્મત્ત બને છે, પણ જ્યારે જ્ઞાની પુરુષના સબ ધમાં આવતા કાઈક વિશેષ જ્ઞાન થાય છે ત્યારે પિતાની મૂર્ખતાનુ- અત્પન્નતાનુ તેને ભાન થાય છે અને ત્યારે જેમ વર ચા એ જાય તેમ મદ પણ જતો રહે છે મનુષ્યને જ્યારે કાઈક વિશેષ જ્ઞાન થાય છે ત્યારે જ પિતાની અજ્ઞાનદશાનું ભાન થાય છે યુટન જેવા પ્રસિદ્ધ

·માનવિરમણ
પર
વિજ્ઞાનશાસ્ત્રીએ કહ્યું છું કે “અમે અત્યાર સુધીમાં મેળવેલું
જ્ઞાન તે દરિયાકાંઠે પડેલા છીપ અને શ ખલા જેવું
હજી તે આ દરિયે શેખેળ માટે પડે છે ”
જે લેકેને થોડું જ્ઞાન હોય છે તે વિશેષ ઉદ્ધત બને છે
અધૂરો ઘડે ઘણે છલકાય તેવી આ સ્થિતિ છે
આ અભિમાન થવાના શાસ્ત્રકારે આઠ પ્રકાર વર્ણવે
છે તેના નામ કુળ, જાતિ, એશ્વર્ય, રૂપ, તપ, બળ, વિદ્યા
અને ધન છે જે મનુષ્ય શત રીતે વિચાર કરે તે તેને
જણાય કે આ અભિમાન કરવાના કારણે નથી આપણે
એક પછી એક આઠ મદન વાનને કરીએ
કુલમદ-કુળનું અભિમાન કરવાનું કાઇ કારણ નથી,
કારણ કે જગતમાં તમારા કરતા પણ વિશેષ ઉત્તમ કુળ
વાળા છ છે વળી જે કુળનું અભિમાન કરે છે તે બીજા
ભવમાં હલકા કુળમાં જન્મે છે પોતે અમુ- ઉચ નીચ
કુળમાં જન્મ લેતે લેતા આ કુળમા આવ્યું છે, તે પછી
તેને વાસ્તે અહકાર શું કરે?
જાતિમદ–આ મદન બીજો પ્રકાર છે જીવ હમેશ
એક જ નિમ જન્મતે નથી કર્મ પ્રમાણે વિવિધ જાતિમાં
તેને જન્મ થાય છે વળી પિતાની જાતિ કરતા પણ બીજી
અનેક ઉત્તમ જાતિઓ આ જગતમાં વિદ્યમાન છે, તે પછી
જાતિમદ કરવાથી લાભ શો? જે મનુષ્ય બીજી જાતિઓને
હલકી ગયું તેનો તિરસ્કાર કરે છે, તે મનુષ્ય તેવી જ હલકી
જાતિમાં જન્મે છે, અને આ રીતે કુદરત તેનું અભિમાન
છેડાવી તેને નમના પાઠ શીખવે છે જે મનુષ્યમાં પોતાનામાં

·પવિત્રતાને પરે
કાઈ એ મત્વ હોય છે તે જ મનુષ્ય બાપદાઓની
કીર્તિ ઉપર પિતાની મહત્તા સ્થાપવાનો પ્રયત્ન કરે છે
એશ્વર્થ મદ-પિતાના વૈભવ-પિતાને મળેલી
સત્તાને મદ્રક વો તે પણ એક પ્રકારની મૂર્ખતા છે કલેકટર
આખા શહેરના અમલદારે કરતા માટે હોય, પણ ગવર્નની
અપેક્ષાએ તેની સત્તા કાઈ હિસાબમાં નથી તેમ ગવર્નર
આખા ઈલાકા પર રાજ્ય કરે, પણ વાઇસરોયની અપેક્ષા
તેની સત્તા છાયામાં પડી જાય છે અને મહારાજાને વિચા.
કરતા વાઈસરોયને અધિકાર પદ ધારણ કરે છે આ
રીતે એશ્વર્ય–સત્તાની બાબતમાં ઉપરના દરજજાના સવા
ધારીઓ જે મનુષ્યને મદ ગળી જાય છે
રૂપમદ–અપલ્લુ મદય ગમે તેવું છે, તે પણ
વિશેષ રૂપવાનની સુંદરતા આગળ તે ગૌણ પડી જાય છે,
અને આ રૂપ બદલાતા વાર લાગતી નથી યુવાવસ્થામા
જણાઈ આવતુ રૂપ વય વધતા બાવાવા લાગે છે અને જ્યા
રોગ થયે કૌદર્ય નષ્ટ થતા વાર લાગતી નથી કન્યા સ્થિતિ
આવી છે ત્યાં કે સુજ્ઞ મનુષ્ય રૂપને માટે અભિમાન કરે
તપમદ-હાલના સમયમાં અનુષ્ય થાડુઘણું વિશેષ
તપ કરે એટલે અભિમાન કરે છે પણ પ્રાચીન સમયને વિચાર
કરે અને કેટલા કેટલા મહિના અને કેટલાક વર્ષો સુધી પણ
છ તપશ્ચર્યા કરતા હતા, તેને જે મનુષ્ય ખ્યાલ લાવે
તે આ તપને લીધે ઉત્પન થતા તેનો મદ ઉતરી જાય
બળદ–જે આપણને આપણા શરીરબળને મદ

·માનવિરમણ
થતા હોય તો વિચારવું કે આપણું બળ ઘણુ પશુઓના
બળ કરતા પણ ઓછુ છે આપણી નિર્બળતાઓનો પાર
નથી અને આપણું આ શારીરિક બળ કયે વખતે ઘટશે
તે કોણ જાણે છે? તે પછી તે સબધી મદ કર એ
કેમ વાજબી ગણાય?
ધનમદ યા લાભમદ–આ મદ પણ અયોગ્ય છે,
કારણ કે પિતાના કરતા બીજા વિશેષ ધનાઢ્ય લેક જગત
મા વસે છે અને જે શોનાથી મનુષ્યને મદ થતું હોય
તે નાની ખાણે બાગળ તેનું સોનું શા હિસાબમ છે ?
અને લક્ષમી ચ ચળ સ્વભાવની હોવાથી કયે વખતે ચાલી
જશે તે કોણ કહી શકે તેમ છે? આપણે અનેક મનુના
સબ ધમાં દશાના વારાફેરા જોઈએ છીએ, તે પછી તે
સબ ધમાં અભિમાન કરવાનું કાઈ કારણ નથી
જ્ઞાન મદ–વિદ્યામદ અથવા જ્ઞાનમદ એ સાથી
ભયકર મદ છે બધા મદને આપણે જ્ઞાનથી–સમજણથી
દૂર કરી શકીએ, પણ જ્યા જ્ઞાનને જ મદ ઘાય, વાડ જ
ચીભડા ચેરે, પોતાની માતા જ ઝેર આપે ત્યાં સ્થિતિ
ઘણી શોચનીય છે જેમી ટેલર લખે છે કે –
Our learning is then best when it tərches
most humility, but to be proud of learning is the
greatest ignorance in the world
જે જ્ઞાન આપણને નમ્ર બનાવે છે તે જ્ઞાન ઉત્તમ
છે, પણ પિતાના જ્ઞાન વિષે અભિમાન કરવું એ દુનિયામાં

·પવિત્રતાને પગે
મોટામાં મોટું અજ્ઞાન છે, માટે જ્ઞાનને મદ તે કદાપિ
કરવો નહિ કવિ ટેનિસન લખે છે કે-
Let knowledge grow from more to more
But more of reverence in us dwell
આપ ભલે વિશેષ વિશેષ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીએ, પશું
તે જ્ઞાન સાથે આપણામાં પૂજ્યભાવ આવવો જોઈએ
આપણા કરતા જ્ઞાનમા આગળ વધેલાઓ પ્રત્યે પૂજ્યભાવ
આવના આપણામાં શિષ્યવૃત્તિ-નમ્રતા જાગ્રત થશે
હવે અભિમાનના ગેરફાયદા વિચારીએ
થી મટે ગેરફાયદો એ છે કે અભિમાની મનુષ્ય
વિશેષ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શક્તો નથી આ પ્રમાણે પિતાના
માની લીધેલા સર્વજ્ઞપણમાં મૂકાય છે, એટલે તેને પિતાને
જ મેટે બે લાભ થાય છે તે કોઈને પણ વિનય કરી
શક્તિ નથી આ રીતે જ્ઞાનપ્રાપ્તિનું ઉત્તમ સાધન તેની પાસે
નહિ હોવાથી તે બીજાઓની કૃપા મેળવી શકતા નથી
તેને મિત્ર કેજી થતું નથી, તેથી પ પિસા હોય કે સજા
હોય છે કે તેવા મનુષ્યની ખુશામત કરે, તેની રૂબરૂમાં
તેના કહેવાની હાજી હા કર પણ તે તેના ખરા ભકત કે
પ્રેમાળ મિત્ર થાય નહિ અર્થાત અભિમાની મનુષ્ય અતડો
રહે છે, કોઈ તેને ખગ જીગરથી હાતુ નથી, એટલું જ
તે ઘણુ શત્રુઓ બનાવે છે તે ગમે તેવા કામે
કરીને પિતાનું માન સાચવવા મથે છે પોતાની પાસે ધન
ન હોય તે કરજ કરીને પણ ધન ખરચશે, અને પછી
નહિ પણ

·માનવિરમણ દેવું થવાને લીધે આખી જિંદગી સુધી દુખી થશે જ્યારે મનુષ્યને વિનાશ થવાને હોય ત્યારે તેનામાં ઘણું અનિ માન આવે છે તે બધા પ્રત્યે ઉદ્ધતાઈથી વર્તે છે pride goeth before destruction Gading માન જન્મે છે અભિમાની પુરુષ પિતાના ગુરુઓ અને વડીલેનું અપમાન કરતા પણ અચકાતા નથી આ માનનો ત્યાગ સબ પીનું એક છાત આપણે વિચા કશુ શ્રી કષભદેવને ભરત અને બાહુબળી નામના બે પ્રતાપી પુત્ર હતા પિતાના અઠ્ઠાણુ પુત્રને જુદી જુદી રાજગાદી સોપ, દિ લઈ પોતે અનેક સ્થળે વિહાર કરતા હતા ભરતને ચક્ર- વત્તપણાનું સૂચક ચક્ર ઉત્પન્ન થયું તે ચક્રવડે તેણે છ ખડા રાજાઓને વશ કર્યો, પણ બાહુબળીએ તેની આજ્ઞા ન સ્વીકારી બને બધુઓ વચ્ચે તુમુલ યુદ્ધ દીર્ઘ સમય સુધી ચાલુ ભરતે છેવટે બાહુબળી ઉપર પિતાનું ચક્ર મૂકયું બને ભાઈઓ હવાથી બાહુબળી પર તે ચક્રનો પ્રભાવ ચાલે નહિ, તેથી તે ભારતના હાથમાં પાછું આવ્યું ભારતે જ્યારે ચદ મૂછ્યું ત્યારે બાહુબળને ઘણે કોષ ચહ્યો હતો, પણ જ્યા ચક બહુ- બળને કાઈ પણ ઈજા કર્યા વિના ભગ્નના હાવમાં પાછું જઈને છે, એટલે બાહુબળીની ભાવના ફરી તેણે પોતાના બધુને મારવાનો વિચાર માડો વાળ્યો, પણ ઉગામેલી મુઠ્ઠી પાછી મુકવી તે પણ ઠીક નહિ, એમ ધારી પચમુખિ લેચ કરી પિતે સાધુ બન્યા હવે પિતાના પિતા આદીશ્વર પાસે જવાને વિચાર કર્યો, પણ ત્યા પિતાના ૮ નાના ભાઈએ, જે પ્રથમ દીક્ષિત થયેલા છે, તેમને નમસ્કાર ક પડશે, એ

·પવિત્રતાને પધે
નરે જ
- -
અભિમાનથી ત્યાં જવાનો વિચાર માંડી વાળ્યો તેમને વનમાં
રહી ઘણુ (ગ્ર પ્રકારનું ધ્યાન કર્યું, પણ કેવલજ્ઞાનની
પ્રાપ્તિમાં તેમનું અભિમાન નડયું છેવટે તેમની બે બહેનો-
બ્રાહ્મી તથા સુંદરીએ બાહુબળીને કહ્યું કે “વીરા મોરા ગજથી
આ શબ્દ સાંભળતા વિચાર સૂઝયો અને પોતે
અભિમાનરૂપી હાવી પર ચહ્યા છે તેનું તેમને ભાન થયું એટલે
અભિમાનનો ત્યાગ કરી નાના ભાઈઓને વદન કરવા માટે જયા
પ્રથમ પગલુ ઉપાડે છે ત્યા કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે અભિમાં
નને પ્રભાવ કેટલું બધું છે? તે આ ઉપરથી આપણને સમજાય
છે હવે આ અભિમાન ત્યાગવાના કેટલાક ઉપાયો વિચારીએ
યા નગ્નતા આવે છે ત્યાં અભિમાન ચાલ્યું જાય છે કહ્યું છે કે-
લઘુતાએ પ્રભુતા ભીલે, પ્રભુતાએ પ્રભુ દૂર,
કડી હી મીસરી ચુગે, ગજ શિર ડારે ધૂળ
માટે હૃદયમા નમ્રભાવ રાખવો અને જેની પાસેથી
જ્ઞાન મેળવવું હોય તેનો પગ વિનય કરે, કારણ કે
વિનયથી ગુરુ પ્રસન્ન થાય છે અને તેમના હૃદયમાથી જે
જ્ઞાનપ્રવાહ વહે છે તે શિષ્યના હૃદયને ઉન્નત બનાવી દે
છે બીજાઓના ગુણને, જ્ઞાન, શક્તિને વિચાર કરે,
એટલે તમારુ અભિમાન ગળી જશે વળી તમારી પિતાની
નિર્બળતાઓને પણ
જો તમે રાત મનથી વિચાર કરો
તે તમને અભિમાન કરવાનું કારણ રહેશે નહિ જે પિતાનું
અજ્ઞાન જાણે છે તે જ મનુષ્ય જ્ઞાન મેળવવાને લાયક બને
છે જગતમાં જાણવા યોગ્ય ઘણુ છે, એ જે મનુષ્યને
વિચાર આવે તે તે જરૂર નમ્ર થયા વિના રહે નહિ

·૫૩ માનવિરમણ આ વિષય પૂર્ણ કરતા એક બાબત ખાસ વિચારવા જેવી છે મનુષ્ય બેટા અભિમાનને ત્યાગ કરવો, પણ જેને સ્વમાન (self-respect) કહે છે તે તે સાચવવુ,કારણ કે સ્વમાનવાળા પુરુષે ઘણું ખેટા કામ કરતા અટકે છે તે પિતાના સ્વમાનને લીધે જ કેટલાક હલકા કામો કર વાનો વિચાર સરખો પણ કરતા નથી, માટે આવું સ્વમાન એ પ્રશસ્ત માને છે કે છેવટની સ્થિતિમાં તે પણ પ્રશસ્ત ધની માફક ત્યાજ્ય છે, પણ શરૂઆતમાં તે ઘણા જેને બીધે માર્ગે દોરવાના કારણભૂત બને છે આ બધમાં જ્ઞાનર્ણમા -હ્યુ છે કે – गुणरिक्तेन किं तेन, मानेनार्थः प्रसिद्ध्यति । तन्मन्ये मानिना मान, यल्लोकद्वयशुद्धिदम् ॥ જ્યા ગુણ નથી ત્યા એવા ખાલી માનથી શુ અર્થ- સિદ્ધિ થવાની હતી પણ જે માનથી આ લેક તથા પકમાં શુદ્ધિ મળે, તે માન ખરું માન કહેવાય આ માન તે સ્વમાન છે પિતાના આત્માની શક્તિઓનું ભાન થવાથી આ માન પ્રકટે છે અને તે મનુષ્યને સબળ બનાવી ઉન્નતિને માગે લઈ જાય છે જેને આત્માની અનત મૃદ્ધિનું ભાન થયું હોય, તે બહારની વસ્તુઓ આવે કે જાય ત પર વિશેષ લક્ષ આપતો નથી વહુના સદુભાવે ફુલાઈ જ નથી, તેમજ વસ્તુના અભાવે દીન બની જતું નથી, કારણ કે આત્મશક્તિ એ વસ્તુઓ ઉપર આધાર રાખતી નથી પણ અદરથી જ પ્રકટ થાય છે

·જીવનનું એક લક્ષ્ય થઈ પડયુ હોય છે, અને જે સીધે
પ્રકરણ ૮ મુ.
માયાવિસણ
માયા એ બે અક્ષરને શબ્દ છે પણ તે ઘણે
અનર્થ ઉપજાવે છે માથા એ શબ્દ આ
માથા એ શબ્દ આ સ્થળે કપટના
અર્થમાં વાપરવામાં આવે છે માયા એ ત્રીજે કષાય છે
તેના ગેરફાયદા લેકે વિચારતા નથી અને તે અવગુણને
મટે ગણતા નથી, પણ માયા મેટું
જ્યા મનુષ્યના મનમાં માયારૂપી રાક્ષસી પ્રવેશ કરે છે ત્યાં
તેનામાથી સત્યવૃત્તિ નાશ પામે છે
વાર્થથી ઉદ્દભવે છે જ્યા મનુષ્યને સ્વાર્થ સતે હોય
ત્યા તે ગમે તેવું કપટ કરવાને દેરાય છે, અનેક પ્રકારના
અસત્ય બોલે છે બહારથી સત્યવાદીને ડોળ કરે છે
પણ અંદરથી મટી શ્રમજાળ રચે છે વળી મનુષ્યો
પિતાની નાનપ્રતિષ્ઠાની હાનિ ન થાય તે માટે પિતાના
ખોટા ક છુપાવવાને પણ કપટ અથવા માયાનું સેવન કરે
છે જગત આગળ સારા દેખાવુ-લોકમ વાહવાહ કહેવ
રાવવી, કેમ ટી દીતિ મેળવવી-આ ઘણા મનુષ્યના
નુકસાન કરે છે
માયા મોટે ભાગે
માગે
માગે ફર્તિ ન મળતી હોય અસત્ય
મેળવવી એવી ભાવના તેમના મનમા રાગે છે, માટે મનુષ્ય
અનેક પ્રકારના અસત્ય વચનો બોલે છે હદથમ કાઈક
ભાવ હેાય અને વચનમા કાઈક દર્શાવે છે વળી કામા

·માયાવિરમણ
ત્રીજા પ્રકારને જ ભાવ જોવામાં આવે છે આવી જે સ્થિતિ
તેને માથા કહેવામાં આવે છે આ કપટ કરવાની ટેવ
પડી, પછી તે જવી ઘણું મુશ્કેલ છે મનુષ્યોને ક્રેપ કે
માન કે લોભ બહાર પ્રકટ દેખાઈ આવે છે તે છુપાવવા
પ્રયત્ન કરવા છતા છુપાતા નથી પણ માયા એટલે છેતરવાની
ક્રિયા બીજાથી સમજાય નહિ માટે તેને વશ થયેલાને
સુધારવાને બીજો કોઈ ઉપદેશ પણ આપી શકે નહિ, અને
ધીમે ધીમે તેનું બળ વધવા લાગે છે, એટલે તે માયા
તે મનુષ્યને આ ગળી જાય છે સંસ્કૃતમાં માને અર્થ
નહિ અને ઘા એટલે જવું એવો થાય છે, માટે જે એક
વાર વળગ્યા પછી છુટે નહિ તે માયા કહેવાય
માયા-કપટ કરવાથી ઘણું ગેરફાયદા થાય છે મોટામાં
મેટ ગેમ્ફાયદો એ કે માયા કરનારના જ્ઞાનચક્ષુ પર
પડળ આવી જાય છે કપટ કરવાથી તેના મન પર આવરણ
આવે છે વાર વાર અસરલ અને કપટભર્યા વિચાર કરવાથી
મનની વક્ર ગતિ થાય છે અને તેથી આત્મા પિતાની શક્તિઓ
બરાબર પ્રકટ કરી શકતો નથી
માયાવી મનુષ્ય સત્ય
જાણી શકતું નથી તે બીજાને છેતરવા જાય છે, પણ જાતે
જ છેતરાય છે વળી ક્ષટ કરનાર શેડો સમય ફાવે, છેડે
સમય લેકેને છેતરે, પણ અતે તે તેનું પાપ ઉઘાડુ પડ્યા
જ નથી, કારણ કે તે તે truth will be out
સત્ય વરતુ ઉઘાડી પડશે જ જ્ઞાનાર્ણવકાર જણાવે છે કે
छाद्यमानमपि प्राय:, कुकर्म स्फुटति स्वयम्
વિના રહેતુ

·પવિત્રતાને પથે
કુકર્મ ઢાષાને ગમે તે પ્રયત્ન કરવામાં આવે,
છતા તે પિતાની મેળે પ્રકટ થાય છે અને જયારે આમ
થાય છે ત્યારે લોકોને તેના પરથી વિશ્વાસ ઉઠી જાય છે
પછી ગમે તે સારા કામો કરે, તે પડ્યું છે કે તેને તે
કાર્યો પર અવિશ્વાસ અને શિકાની નજરથી જુએ છે
વળી કપટ કરનારને અસત્ય ન પર પર કરવી પડે છે.
પિત અમુક કપર કરેલ છે તે છુપાવવાને બીજા કપના તેને
આશ્રય લેવો પડે છેવળી તે છુ સાવવાને વધારે ભય કર
પટના કામ કરવા પડે છે આ રીતે તેની માયાજાળ
એટલી બધી વધી પડે છે કે પોતે જ પોતે રચેની જાળમા
ફસાય છે અને કપટ બહાર પડના વાર લાગતી નથી
કપટ કરનાર નિરતર ડતો રહે છે તેને જરા પણ
શાતિ મળતી નથી કયારે પિતાનું કપટ બહાર પડશે તે
ભય રહ્યા જ કરે છે અને તેથી જગતમાં બેટરીને મેળ
વેલી માનપ્રતિષ્ઠાની વચમાં પણ તેનું હદય સળગતું હોય
છે મવ ધર્મની ક્રિયાઓમાં પ, ફળનો આધાર મનુષ્યના
ભાવ ઉપર રાખેલ છે જે મનુષ્ય કોને બનાવ
વાને, પમ તરીકે ગણાવીને અને ધર્મના ના હેઠળ
પિતાના કુકર્મ છુપાવવાને બહારથી ધર્મક્રિયાઓ કરે છે
તે ક્રિયાઓમાં તેને ભાવ હોતું નથી તેથી તેને તેનું ગ્ય
ફળ મળતુ નથી આવા મનુષ્ય બકવૃતિવાળા કહેવાય છે
पकति समालम्म्य, वचकैचित जगत् ।।
બાલા જેવી વૃત્તિ રાખી આવા માયાવી પુએ

·માયાવિરમણ
આખા જગતને ઠગ્યું કે આખા જગતને છેતરવા જતા
તેમણે પિતાના આત્માને છેતર્યો છે અને પિતાનું જ અહિત
કર્યું છેઆત્મા તે કદાપિ છેતરાય નહિ, એટલે આત્માને
પ્રકાશ આ મનુષ્ય પર પડતું નથી અને તેઓની અધે
ગતિ થાય છે, ત્યારે આપણને સમજાય છે કે માયાથી
અહીં અપકીતિ થાય છે, સત્ય પારખવાની અને જાણવાની
શક્તિ બુઠ્ઠી થાય છે, આત્માને પ્રકાશ મળતા નથી અને
પરભવમાં પણ દુર્ગતિ થાય છે
ત્યારે આ માયા દૂર કરવાને કવુ શુ ?
માયા દૂર કરવાને ઉત્તમોત્તમ ઉપાય સરલતા અથવા
જુતા છે ઋજુ મનુષ્ય ભૂલ કરે પણ પિતાને સરલ
સ્વભાવ હોવાથી બન્યુ હોય તેવું કહી દે, તેથી બીજા
તેની ભૂલ સુધારે ઋષભદેવસ્વામીના સમયના સાધુઓ
જડબુદ્ધિના પણ કાજુ હવાથી પિતાની ભૂલે જોઈને તે
સુધારી શકતા હતા. એક વાર કેટલાક સાધુએ ગામ બહાર
શિાચ નિમિત્તે ગયા હતા ત્યાંથી પાછા ફરતા વાર થઈ ત્યારે
તેમના ગુરુએ પૂછ્યું કે “આટલી બધી વાર કેમ થઈ?”
તેમણે જવાબ આપ્યો “ રસ્તામાં નટે ખેલ કરતા હતા તે
જેવાને ઊભા રહ્યા હતા”ગુરુએ કહ્યું “આપણને-સાધુઓને
નટ જેવા કપે નહિ” તેમણે તે વાત સ્વીકારી લીધી.
કેટલેક સમય વીત્યા પછી તેઓ મોડા ઉપાશ્રયે આવ્યા
કારણ પૂછતા તેઓએ જણાવ્યું કે “અમે નટી જેવા ઊભા
રહ્યા હતા
નટ જેવાને મે નિષેધ કર્યો
હતે તે તેમા નટી જેવાનો નિષેધ તો આવી જ ગયે,
25
ગુરુએ
Kk

·પવિત્રતાને પથે
કારણકે નટી વિશેવ રાગનું કારણ છે ” તે સાધુઓમાં બુદ્ધિ
ઓછી હતી તેથી બીજી વાર ભૂવ કરી, પણ સરલ પ્રકૃતિના
હેવાથી ભય વાત નિરેન કરી આથી તેમની ભૂલ સુધા
રવાનો માર્ગ ગુરુને જડી આવ્ય, માટે માયાને દૂર કરવાને
સોથી મારા માર્ગ સરલ પ્રકૃતિ છે
मुक्तेररिप्लुतश्योक्ता, गतिमज्वी जिनेश्वरः ।।
तर मायाविना स्थातु, न स्वप्नेऽप्यम्य योग्यता ॥
વીતરાગ સર્વજ્ઞ ભગવાને મુકિતમાર્ગની ગતિ સરલ
કહી છે, ત્યાં માયાવી જનેને સ્વને પણ રહેવાનું થાન મળી
શ નહિ જે જે મહાપુરુ થઈ ગયા તે સર્વમા આ
બાજી પ્રકૃતિ હતી જેવું તેમના મનના તેવું તેમના વચનમાં
અને જવું વચનમા તેવું તેમના કાર્યમાં અર્થાત તેમના મન,
વચન અને કાર્ય માં એકરૂપતા હોય છે ત્યા બીલકુલ કપટ
હેતુ નથી, તેથી લોકો તેમના વચન પર વિશ્વાસ મૂકી શકે છે
પ્રકરણ ૯ મું
લભવિમણું
લો
ભ એ છે કષાય છે. આપણે ત્રણ કપાયનું
વર્ણન કરી ગયા છે સૌથી છે મૂકવામાં આવે
છે, પણ ન કષા કરતા તેને પ્રભાવ અધિક છે
પ્રશમરતિમાં તેના કર્તા ઉમાસ્વાતિ વાચક કહે છે કે-

·ભવિરમણ क्रोधात्पीतिविनाश, मानाद्विनयोपघातमामोति । શરિફાર્ષેિ, અર્વાધિનાશન મા II ક્રોધથી પ્રીતિને નાશ થાય છે, માનથી વિનયને નાશ થાય છે, માયાથી-કપટથી વિશ્વાસને ભ ગ થાય છે, પણ લેભથી તે સર્વ ગુણોનો નાશ થાય છે. વળી તે લાભને સબ ધમાં કહે છે કે – सविनाशाश्रयणिः, सर्वव्यमनकराजमार्गस्य । लोभस्य को मुखगतः, क्षणमपि दुःखान्तरमुपेयात् ।। સર્વ વિનાશના આશ્રયસ્થાનરૂપ અને સર્વ પ્રકારની આપત્તિના મુખ્ય માર્ગરૂપ એવા લેભને વશ થયે કર્યો મનુષ્ય એક ક્ષણ પણ સુખ પામી શકે? લભ એ અશુભ પ્રકૃતિને સ્વભાવ છે એ તૃષ્ણાનુ બીજુ નામ છે તે લેભથી મનુષ્ય વસ્તુઓને સંગ્રહવાને, તેમના પર પોતાની માલીકી સ્થાપવાનો પ્રયત્ન કરે છે. મનુષ્યની તૃષ્ણને હદ હોતી નથી, તેથી તે અનેક વસ્તુઓ મેળવવા છતા પણ વૃદ્ધિ પામતે નવી આત્માને પિતાને સ્વભાવ તે નિષ્પરિગ્રહી છે તે તે આપવામાં જ આનંદ માને છે પs પ્રકૃતિને--જડ સ્વભાવને વશ થઈ આપણે અનેક વસ્તુઓ ઉપર આપણી માલીકી સ્થાપવાના પ્રયત્ન કરીએ છીએ આપણા ઉપભેગમા તે ઘણું થોડી વસ્તુઓ અને સાધને આવે છે આપણી પાસે ૧૦ પલગ હોય તો પણ આપણે એક જ પલગ પર સૂઈ શકીએ છીએ આપણી પામે પાચ મોટરે હોય, પણ એક વખતે તે એક જ મેટ-

·પવિત્રતાને ૫થે
રમાં બેસવું પડે છે આપણા અનેક સ્થળે બગલાઓ હાથ
પણ એક વખતે એક જ બગલાને આપણે ઉપગ કરી
શકીએ છીએ ખાવા માટે ૫૦ પ્રકારની વાનીઓ તૈયાર હોય,
પણ આપણે તે આપણા શરીરને
માફક આવે અને આપણાથી
પચાવી શકાય તેટલી જ વાનીઓ ખાઈ શકીએ છીએ,
છતા જીવની ભવૃત્તિની કાઈ મયાદા છે? વસ્તુઓ મળના
લાભની શાતિ નહી થતા ઊલટા લાભ વધે છે એ જ
તેનું વિચિત્ર પણ છે અગ્નિમાં ઘી નાખવાથી અગ્નિ શાત
નહિ થતા વૃદ્ધિ પામે છે, તેવી જ રીતે આપણી કામના કી
વતુ પ્રાપ્ત થતા તેવી જાતનો વિશેષ વસ્તુઓ મેળવવા
હૃદયમાં વૃત્તિ ઉદભવે છે
લેસના ગેરફાયદા ઘણું છે મનુષ્ય લાભને ખાતર
અસત્ય છે કે ગમે તેવું જૂઠું બોલતા તે જરા પણ
અચકાતો નથી જૂઠી સાક્ષી આપે છે, જુઠા દસ્તાવેજો
લખે છે લેભી મનુષ્યમાથી દયા તા દૂર જ લાગે છે
सामिगुरुवन्धुपद्धानवलापालान् जीर्णदीनादीन् ।
व्यापाद्य विगतशको लोभातों निचमायत्ते ।।
લોભને વશ થયેલે પુરુષ પોતાના માલી, ગુરુ, બધુ,
વૃદ્ધ, સ્ત્રી, બાળક તથા ક્ષીણ, દુર્બલ અને અનાથને પણ શકા
રહિતપણે મારીને ધન ગ્રહણ કરે છે “ It is the root
of all evil લેભ સર્વ અનર્થોનું મૂળ છે આથી મનુષ્ય
ઘાતકી અને નાદાન થાય છે બીજાઓના ભવની ઇર્ષા
કરે છે, પિતાના હાશ નીચે મૂકાએલા નિરાધાનુ ધન

·લાભાવિરમણ ' હરી લે છે, અને ગરીબ પર જુલમ પણ ગુજારે છે મનુષ્ય લેભથી પિતાના પિતાની ઉમ્મર પૂછવા દેરાય છે તેથી આપણે ભાગીદાર ગીધ જેવો બને છે અને આપણે મિત્ર ચાર બને છે કહ્યું કે- अर्थमनर्थ भावय नित्य, नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् । पुत्रादपि धनभाजा भीतिः, सनत्रैपा विहिता रीतिः॥१॥ ધનને નિરતર અનર્થરૂપ માને, તેથી સુખને લેશ પણ સત્ય રીતે નથી, પૈસાદારને પુત્ર તરફથી પણ ભય રહ્યા કરે છે, આવી રીત સર્વત્ર ફેલાયેલ છે ધનને ખાતર ભાઈઓ લડે છે, મિત્રો છૂટા પડે છે અને બધી વચ્ચે શત્રુતા પ્રગટે છે આપણે પાચમા પાપસ્થાનકને વિચાર કરતા જોયુ હતુ કે ધનની જરૂર છે ધન સાધન તરીકે યોગ્ય છે, પણ ધનને ખાતર જ જેઓ ધન એકઠું કરવા પ્રયત્ન કરે છે તેએ ધનથી મળતું સુખ પણ જોગવી શક્તા નથી, તેઓમા “ દાનવૃત્તિ હોતી નથી, તેમજ તેઓ પિતાને વાસ્તુ પણ તેને ચેપગ્ય ઉપયોગ કરી શકતા નથી, કારણ કે તેઓ ધારે છે કે ધન વાપરવાથી ખૂટી જશે આવા મનુષ્યની સ્થિતિ ભ્રમર જેવી થાય છે કે – મધુ સચય કરી કરી રહ્ય, ભ્રમર કેવળ અજાણ ના દીઠુ ને ભેગવ્યું, નાહક યા પ્રાણ, માટે લેભવૃત્તિને ત્યાગ કરવાને ઉદારતાને-દાનને પાઠ શીખવું જોઈએ S

·૬
પવિત્રતાને પગે
दान मोगो नाश., विवयो गतयो भवति वित्तस्य ।
यो न ददाति न मुक्ते, तस्य तृतीया गतिवति ।।
ધનના ત્રણ માર્ગ છે-દાન, ભોગ અને નાશ જે
દાનમાં આપતો નથી અથવા જાતે તેને ઉપગ કરતા
નથી તેને વાસ્તે નીજી ગતિ ખુલ્લી છે
જે મનુષ્યને શાશ્વત અને ક્ષણિક વરતુઓ વચ્ચે
વિવેક હિને નથી તે પચેઢિયની તૃપ્તિમા પિતાનું સર્વ
સામર્થ્ય વાપરે છે, અને તેથી જે દ્વારા તે ઈનિદ્રાના
વિષયે ભગવી શકે તે ગ્રહણ કરવાને લલચાય છે, અને
તે ઇન્દ્રિયતૃપ્તિને અર્થે દુનિયાની વસ્તુઓ મેળવવાનું સાધન
જે ધન ત મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે પણ આપણને વિચાર
તથા અનુભવથી જણાય છે કે ઈન્દ્રિયજન્ય સુખ શાશ્વત
નથી, દુખથી ભરપૂર છે, માટે જે આપત્તિથી ભરપૂર હોય
તે ખરી કે પતિ કહી શકાય જ નહિ એક કવિએ કહ્યું છે કે—
જે સુખમા ફિર : ખ વસે, સે સુખ નહિ દુખરૂપ,
જે ઉત્તગ ફિર ગીર પડે, સો ઉત્તમ નહિ ભફૂપ
ત્યારે શું ધન સુખનું સાધન છે ધન એ સુખનું
સાધન છે, પણ ધન એકલું જ સુખનું સાધન નથી જે
ધનવાન પુરુ મથી વિદ્વાન અને સાથી સદગુણ હોય
તે તેમ માનવામાં કોઈ પણ બાધ નથી, પણ તુત
તેમ નથી મનુષ્ય પોતે ધનવાન થાય તે માટે કગાલ
સ્થિતિમાં રહે છે તેઓ ધનને માધન તરીકે નહિ ગણના
ભાષ્ય તરીકે ગણે છે આ જ મોટી ભૂલ છે આપણી

·૬૭
ભવિરમણું
જરૂરિયાત અને સગવડને ખાતર જે ધન આવશ્યક હોય,
તે સિવાયનું બાકીનું ધન નિરર્થક અને ઘણીવાર તે બોજારૂપ
હોય છે પણ જે મનુષ્ય બાકીના ધનને પરોપકારાર્થે
અથવા સત્કાર્યમાં ઉપયોગ કરે તો તેની સફળતા છે મનુષ્ય
ધનવાન થયે એટલે તેના ધનને લીધે તે આકૃતિવિદ્યા
(Drawing) અથવા સગીતશાસ્ત્રમાં નિપુણતા મેળવી
શકે નહિ ગરીબ મનુષ્યની માફક તેને તે વિદ્યા શીખવાને
મહેનત કરવાની જરૂર છે તેમજ ધનને લીધે જિતેદ્રિયપણું,
હૈિયે આદિ ગદગુણે આવી જતા નથી તેમજ ધનને લીધે
ધન ઉપર વૈરાગ્ય આવી શકતું નથી, તેમજ પિતાના
આત્માને પરિગ્રહની મર્યાદા કરતા પણ શીખવી શકાનો નથી
જે મનુષ્યને તૃષા લાગી હોય તે જળ તેની તૃષા છીપાવે
છે તે મનુષ્યને ભૂખ લાગી હોય તે બરાક તેની ભૂખ
મટાડે છે જે મનુષ્યને ઠંડી લાગતી હોય તે ગરમ કોટ
પહેવાથી અથવા અગ્નિ પાસે બેસવાથી તે ઠડી દૂર ભાગે છે
અને તે મનુષ્યને શાતિ થાય છે પણ જે જરૂર કરતા
વધારે ખાય તે અજીર્ણ થાય છે, જરૂર કરતા વધારે પાણી
પીવાથી પેટ અકળાય છે અને જરૂર કરતા વધારે વસ્ત્ર
પહેરવાથી તાપ વિશેષ લાગે છે કુદરતી તળી પૂરી પડી
એટલે કુદરત મતેષ પામે છે તેની તી કરતા વધારે
વસ્તુઓ તેને ભારરૂપ જણાય છે તેમજ નુકશાનકાશ્ક
નીવડે છે, પણ ધનમાં તેમ નથી તે બાબતમાં તે ધન
મળના વિશેષ ધનની સ્પૃહા પ્રકટે છે અને આ લેભને
કેઈ દિવસ અત આવતે જ નથી

·પવિતાને પધ
સમયના વહેવા સાથે લેકે ની મોજશેખની વૃત્તિઓ
વધારે પ્રબળ થતી જાય છે અને જે ચીજો જરૂરી છે તે
હેજમાં મળી શકે તેવી હૈય છે, પણ આપણે લેકમાં
વાહવાઇ કહેવરાવવા માગીએ છીએ, લોકોમાં બાહા
આડબરથી માનપ્રતિષ્ઠા પામવા ધારીએ છીએ, અને તેથી
ઘણી ચીજો જે પ્રથમ મોજશોખની ચીજે ગણાતી હતી
તે હાલમાં જરૂરી થઈ પડી છે આપણી જરૂરિયાત
જેમ વધારીએ તેમ વધે છે જે આપણે ઈટલીના તેમજ
પારસના સુશોભિત ભવ્ય મકાનની જેવી કારીગરીવાળા
બગલાઓ બધાવવા માગીએ, અવવા હીરા રનના આભૂષણ
પહેરવા માગીએ, અથવા અરબસ્તાનના છેડાની લડનથી
મગાવેલી ફેટીનમાં બેસવા ધારીએ, અથવા સુગધીદાર તેલ
સાબુ વગેરે વાપરવા ચાહીએ તે આ બધી વસ્તુઓને
આપણે જરૂરિયાતના પિરાવિભાગમાં લાવી શકીએ, પણ
આ બધી ખરી જરૂરિયાત નથી શુદ્ધ સાવિક ખોરાક,
સ્વચ્છ જળ, મારા હૈયેલા વય અને ટાઢ તડકાથી આપણે
બચાવ કરે તેવું ઘરઆ ચીજે સાધારણ રીત જરૂરની
ગણાય, કારણ કે શરીરનું રક્ષણ કરવામાં તે ચીની
ઉપયોગિતા છે અને શરીર તે ધર્મ સાધનમાં મુખ્ય માધન
છે, માટે શરીરના રક્ષણ અર્થે જે ચીજ જરૂરી છે તે
સિવાયની બીજી વધારાની કહીએ તે તે અગ્ય નથી
જે મનુષ્યને જળની જેટલી તૃષા હોય તે કરતા વધારે
પીએ, અથવા ભૂખ કરતા વધારે ખોરાક ખાય તો તેને
એકવું પડે છે, અને તેમાં કેવળ વધારાને ભાગ-હદ ઉપરાત

·ભવિરમણ
ખાધેલે ભાગ–જ બહાર નીકળી જતું નથી, પણ જે
બરાક શરીરના પિષણ અર્થે જરૂર હતું તે પણ નીકળી
જાય છે તેમ મધ્યમસર તે જે વસ્તુઓ ઉપગી ગણાય
તેના કરતા વધારે મેળવવાની તૃષ્ણામા જે કઈ તણાય છે
તે મનુષ્ય જે ચીજો તેને સુખમાં રાખવાને તથા તેની
સ્વાભાવિક તગીઓને પાર પાડવામાં કામ લાગી હતી તે
ચીજો પણ બેઈ બેસે છે, માટે અતિલોભ તે પાપનુ
મૂળ છે તે આ ઉપરથી સિદ્ધ થાય છે
લેમને ત્યાગ કરવાને નીચે પ્રમાણે વિચાર કરે
બહારની વસ્તુઓ ધન વૈભવ આપણી સાથે આવવાના નથી
તે
ઘણુ
તે આખી જિંદગી પર્યત રહે, પણ તે આપણું
સાથે કદાપિ સર્વદા રહેશે જ નહીં આપણે આત્મા છીએ
અને આ બહારના સાધનો ખરી રીતે આપણા નથી આપણે
તેની ઉપર માલીકી ધરાવી દુખી થઈએ છીએ, પણ જે ટ્રસ્ટી
-ભાવ રાખીએ તો ધન કઈ રીતે દુ ખનુ કાણુ વાય નહિ
લાખો રૂપીઆની વચમાં મનુષ્ય નિર્લોભભાવ રાખી શકે
આપણી સાથે સ્થાયી રહેનાર આપણું જ્ઞાન, દર્શન અને
ચારિત્ર છે, અથવા સ૬, ચિ અને આનંદ છે આપણે ખોલ
વેલી શક્તિઓ, મેળવેલું જ્ઞાન અને પ્રકટ કરેલે આનંદ
સ્વભાવ–પ્રેમ આપણી સાથે રહે છે જે મનુષ્યને આ
આત્માની સાથે સ્થાયી રહેનાર સદગુણે મેળવવા પ્રત્યે રુચિ
થાય તે વસુ અને વૈભવ પ્રત્યેને તેને મમત્વભાવ છે
થવા સંભવ છે, માટે લાભના અનેક અનથો વિચારી તેનો
ત્યાગ કરવાને કા તે સતેજવૃત્તિ ધારણ કરો અને જે

·હિર
પવિત્રતાને ૫૧
સતેષવૃતિ ન રાખી શક્તા હે તે જે કાઈ ધન વધારાનું
લાગે તેને પરેષકારાર્થે સદુપયોગ કરે, કારણ કે પરોપકાર
કરવા જતા ધન પ્રત્યેની આસક્તિ ઓછી થવા લાગશે
માટે પરોપકાર અથવા તે ખીલ આ સબ ધમા કવિ
શેકસપીઅર લખે છે કે-
My crown 18 in my heart, not on my head
Not decked with diamonds and Indian stones
Nor to be seen my crown is called content
A crown it 18 that seldon Linge enjoy
મારે મુગટ મારા મસ્તક ઉપર નહિ પણ મારા
હૃદયમાં છે તે હીરાથી કે પુખરાજથી જડેલ નથી તે
કઇથી દેખી શકાતું નથી તે મુગટનું નામ સતેજ છે
મારે મુગટ રાજાઓના ઉપભેગમ ભાગ્યેજ આવે છે
મનુષ્ય પોતાના આત્માના ગુણે ખીલવવાના અબ ધમાં
ભલે અસંતોષ રાખે, પણ બાહ્ય સમૃદ્ધિના સબ ધમાં તે
અમુક સ્થિતિએ-હદ મતોલ રાખે, પરિગ્રહનું પરિમાણ કરે
તે જ શાતિ અનુભવી શકે, માટે આત્મજ્ઞાતિના ઈચછક
જનોએ પિતાના પરિગ્રહનું પરિમાણ કરીને ભવૃત્તિ
પર જય મેળવો

·પ્રકરણ ૧૦ સુ”
રાગવિરમણ
મુ પાપથાનક રાગ છે રાગ અને હેપ એ વસ્તુત
ક્રોધ, માન, માયા અને લેભ એ ચાર કષાના બે
સ્વરૂપ છે એ ક્રોધ અને માનને સૂચક છે અને રાગમાં
માથા અને લેભને સમાવેશ થાય છે, એટલે રાગ
દષનું સ્વરૂપ આ ચાર કષાયમાં મોટે ભાગે આવી જાય છે,
પણ જ્યારે અત્રે આ બે પાપસ્થાનને જુદા ગણવામાં
આવ્યા છે તે તેનું વર્ણન કરવાની જરૂર છે
રાગની વ્યાખ્યા–રાગ એટલે ઈપણ વસ્તુ અથવા
મનુષ્ય પ્રત્યે મારાપણાને લીધે જે આસક્તિ થાય તે રાગ
રાગને બ ધનકર્તા ગણવામાં આવે છે, કારણ કે તે વૃત્તિ જ્યારે
પ્રબળ હોય છે ત્યારે મનુષ્ય નહિ કરવા યોગ્ય કામ કરે
છે, નહિ બોલવા ગ્ય વચને બોઘે છે, અને રાગની વસ્તુને
ખાતર પિતાના બધા નિશ્ચયે અને નિર્ણયને ભેગ આપે
છે રાગી મનુષ્યને આધળે ગણવામાં આવે છે કહ્યું છે કે
જાધા નૈવ પતિ-–રાગથી અધ થયેલા પુરુ,
વસ્તુસ્થિતિને જાણી શકતા નથી
આપણે શાસ્ત્રોમાં વારંવાર સાભળીએ છીએ કે કણે.
ન્દ્રિયની તૃપ્તિ ખાતર મગ, ચક્ષુરિન્દ્રિયના વિષયની તૃપ્તિ
ખાતર પતગિયુ, રસનેન્દ્રિયના વિષયના ભંગ માટે મીન

·પવિત્રતાને પ૧
( માછલું), ધ્રાણેન્દ્રિય ખાતર જમર અને સ્પશેન્દ્રિયના ઉપ
ભેગ ખાતર હાથી મરણને શરણ થાય છે તે તે છે
તે તે વિષય પાછળ અધ બ યા હોય છે, તેમની વિવેકશદિન
બુદ્ધી થઈ જાય છે, અને તેઓ તે વસ્તુઓ પ્રત્યેના રાગથી
દોરાઈ મરણ પામે છે એકેક ઈન્દ્રિય પાછળ રાગ રાખવાથી
પ્રાણીઓની આ સ્થિતિ થાય, તે જે છ પાચે ઈન્દ્રિયો
પાછળ આ ધ બ યા હોય તેમની કેવી શોચનીય સ્થિતિ
થાય, તે વિચારવા જે પ્રશ્ન છે
વરતુઓ ઉપર રાગ મનુષ્યને તે વખત તે સુખ
આપનારે લાગે છે પણ તે વસ્તુ પ્રાપ્ત થતા તેમાથી મેહ
કતા ચાલી જાય છે, તેમ છતા ઘણા છો તે તે સમજી
શકતા પણ નથી અને તે તે વસ્તુ પ્રત્યેના રાગમાં વિશેષ
તણુતા જણાય છે, પરંતુ વરતુઓ સદાકાળ ટકતી નથી
તેમજ જે મનુ ઉપર આપણને રાગ હોય છે તે પડ્યું
સદા ટકતા નથી કા તે તે ચાલ્યા જાય છે અથવા તે તેમને
છડી આપણે ચાલ્યા જવું પડે છે તે સમયે વિયોગનુ દુખ
ઘણું લાગે છે જેટલા પ્રમાણમાં અમુક વસ્તુ અથવા મનુષ્ય
પ્રત્યે આપણે વિશેષ રાગ, તેટલા પ્રમાણમાં તે વસ્તુના
અથવા મનુષ્યના અભાવે અથવા વિયોગે વિશેવ દુ ખ થવા
સંભવ છે સ્વામી રામતીર્થના કહેવા પ્રમાણે “જેટલા
રાગના ખીલા હૃદયમાં ઊંડા ઉતર્યો હશે તેટલા જ તે કાઢતી
તે વિશેષ દુખના કારણભૂત થશે ” આ હેતુથી જ શાસ્ત્ર
કરેએ રાગનો ત્યાગ કરવાનું કહ્યું છે તીર્થકરોનું એક નામ
“વીતરાગ” એટલે “ગયો છે રાગ જેને” એવુ આપ્યુ છે

·ગાવિરમણ
રાગ મમત્વભાવથી ઉદભવે છે હું અને મારુ એ
રાગની ઉત્પત્તિના મુખ્ય કારણ છે જ્યાં મમત્વભાવ ચાલે
જાય છે ત્યા રાગ પણ જતો રહે છે અને તે વસ્તુને નાશ
ઘાય તે પણ વિશેષ દુખ થતુ નથી આ ઉપર આપણે
એક દછાત વિચારીશું
જ્યારે ટ્રેનને મુબઈ ઇલાકામા આર ભ વયે
ત્યારે ટ્રેઈન અમદાવાદથી મુંબઈ સુધી જતી ન હતી એક
ટ્રેઈન મુબઈ અને સુરત વચ્ચે દોડે, અને બીજી ટ્રેઈન
અમદાવાદ અને સુરત વચ્ચે દોડતી હતી અમદાવાદને
એક માણસ વ્યાપાર કરવા નિમિત્તે મુબાઈ આવ્યા તે બે
વર્ષના એક પુત્રને મૂકીને આવ્યો હતે તે વાતને બાર
વર્ષ વીતી ગયા તે પુત્ર ૧૪ વર્ષને થયો તે મનુષ્યની
સ્ત્રીએ તેને લખી જણાવ્યું કે “હવે પુત્ર ૧૪ વર્ષનો થયો છે,
તેને વિવાહ ક જોઈએ, માટે તમે અમદાવાદ આવજો”
તેણે લખ્યું કે હું આવું છુ આમ પત્રવ્યવહાર ચાલ્યા જ
કરે સ્ત્રી તેને તેડાવવા માટે લખે તે લખે હું આવું છું પણ
વ્યાપારની ધમાલ છોડી અમદાવાદ જાય નહિ છેવટે સ્ત્રીએ
લખ્યું કે તમે નહિ આવો તે આપણા પુત્રને તેડવા
મોકલીશ તેને પણ હું આવવાને છુ
જવાબ મળે છેવટે શ્રી ચીડાઈ અને તેણે પિતાના પુત્રને
મુબઈ મોકલે, તે પુરુષ પણ પિતાની સ્ત્રીના ઘણા પત્રથી
પ્રેરાઈ અમદાવાદ જવા ઉપડ્યો અને એક જ દિવસે નીકળ્યા
બને રાત્રે સુરત આવી પહોચ્યા પિતા કે પુત્ર એક બીજાને
ઓળખતા ન હતા અને એક જ ધર્મશાળામાં ઉતર્યા
ઇ
” એટલો જ

·GY
પવિત્રતાને પ૧
રાત્રે પુત્રના પેટમાં ચૂક આવી કેટલાક દયાળુ ઉતારૂઓને
આ રસ્તા અને ચીસો પાડના છોકરાની દયા આવી અને
તેમણે તેની સારવાર કરવા માડી કેઈકે તેના બાપને
ઉઠાડવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ તે કહે કે “મને જ પવા દે, એવા
તે કેટલાય માદા પડશે તેમાં આપણે શું કરીએ?” બીજે
દિવસે સવારમાં તે છેક
મરણ
પામ્ય બધા ઉતારૂઓ
એકત્ર થયા અને તેનું પિટલ તપાસ્યું તેમાંથી કેટલાક
પ નીકળ્યા તે ઉપરથી તે મનુષ્યને જ છોકરો હતે, એમ
કર્યું હવે તેને ભારે દુખ થયું અત્યાર સુધી તેણે તે યુવક
ઉપર મારાપણાનું આપણું કર્યું ન હતું, પણ હવે તે માટે
પુત્ર છે અને મારા પુત્ર મરણ પામે એ વિચારથી તેને
અત્યત દુખ થયું આ રીતે મમત્વથી રાગ થાય છે અને
રાગની વસ્તુ જતા મનુષ્યને દુખ થાય છે
રાગ મનુ પ્રત્યે તેમજ વસ્તુઓ પ્રત્યે પ્રકટે છે
રાગ ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે ૬ ખનું કારણ છે અને તેનાથી
બ ધન થાય છે, પણ રાગ અને પ્રેમનો ભેદ આપણે જાણ
જોઈએ, કારણ કે આ બે ભિન્ન ભિન્ન તત્ત્વ છે અને તેમના
ફળ પણ જુદા જ આવે છે. રાગની અને પ્રેમની વ્યાખ્યા
આપણે યથાર્થ સમજવી જોઈએ
પ્રથમ જણાવ્યા પ્રમાણે મારાપણાને લીધે કોઈપણ
વસ્તુ અથવા મનુષ્ય પ્રત્યે જે આસતિ થાય તે રાગ, પણ
આ એક જીવ છે, અને તે માગ સબ ધામા આવ્યું છે,
તે મારે તેનું કલ્યાણ કરવું જોઈએ, એવી ભાવનાથી જે
કોઈ પણ મનુષ્ય પોતાની સ્ત્રી, પુત્ર અથવા સ્વજને પ્રત્યે

·રાગવિરમણ
લાગણી રાખે તે તે લાગણી તે પ્રેમ છે આ પ્રેમ કેઈ
પણ રીતે બ ધનકારક નથી જેટલા મહાન આત્માઓ થઈ
ગયા તે સર્વમા આ પ્રેમ હતો તેમને જેટલા સ્વજને
હાલા હતા તેટલા જ બીજા છ વ્હાલા હતા, કારણ કે તે
મને પ્રેમ આત્માને લઈને ઉદ્ભવ્યો હતો પ્રેમને લઈને જ
મહાત્ જીવાત્માઓ બીજાનું કલ્યાણ કરવા પ્રેરાય છે એ
ભાવનાથી જ શ્રી મહાવીર પ્રભુએ વિચાર્યું હતુ કે “મવિ જીવ
કરુ શાસનરસી, એસી ભાવ દયા મન ઉલમી ” માટે વસ્તુઓ
'તથા મનુષ્યની ઉપાધિઓ-શરીરો પ્રત્યેને રાગ દૂર કરવા
જતા તેમના આત્મા પ્રત્યેની સ્વાભાવિક લાગણ–પ્રેમને ત્યાગ
ન થાય તે સબ ધમાં મનુષ્ય બહુ જ કાળજી રાખવી જોઈએ
ઘણા મનુ રાગને ત્યાગ કરવા જતા સર્વ મનુષ્ય પ્ર
ત્યેના પ્રેમને પણ ત્યાગ કરે છે અને તેમના હૃદય નિષ્ફર અને
લાગ રહિત બની જાય છે પ્રેમ વગરનું જીવન એ તે જીવન
નહિ, પણ જીવતું મરણ છે જેવો પ્રેમથી જ આગળ વધે
છે જિનેશ્વરોએ જે ચાર ભાવનાઓ જીવાત્માના વિકાસ
માટે બતાવી છે, તેમાની પ્રથમ ત્રણ ભાવના પણ પ્રેમની જ
સૂચક છે, પ્રેમ પર જ રચાયેલી છે તે ભાવનાઓના નામ
પ્રમદ, મત્રી અને કાસ્થય છે આપણા કરતા વિકાસમાં જે
આગળ વધેલા જીવે છે, જેઓ જ્ઞાનમા, ગુણમા, શક્તિમાં
આપણા કરતા ઉચ્ચ સ્થિતિએ પહોંચ્યા હોય છે તેવા છ પ્રત્યે
જે પ્રેમ દર્શાવે તે પ્રમોદભાવ જ્ઞાન, ગુણ, શક્તિ વગે-
રેમ આપણી સમાનકેટિના અને જે પ્રેમ તે મેત્રી
કહેવાય છે, અને આપણા કરતા જે લેકે આવી બાબતમાં

·પવિત્રતાને પંથે
નીચલી પાયરી પર હોય છે તેમના તરફ આપણે પ્રેમ કાયા
અથવા દયાનું રૂપ લે છે વળી બીજી રીતે વિચારીએ તે
એમ અથવા પ્રશસ્ય રાગ એ જીવાત્માના વિકાસને વાતે
ઘણું અગત્યનું સાધન છે જેનામા વીરપૂજા નથી, જે બીજાની
મહત્તા જોઈ આનદ પામતું નથી, જે હલકી ભાવનાઓ
અને વિચારમાં જ રમ્યા કરે છે તે જીવ કદાપિ આગળ
વધી શકે નહિ, માટે રાગનો ત્યાગ કરતા ભૂલથી પ્રેમ
ત્યાગ ન થાય તેની ખાસ સભાળ રાખવી ઘણા પુરુ
વા ને નાશ કરવા જતા પ્રેમને નાશ કરી ઉગ્ર થવાને
બદલે અધમ બને છેસામાન્ય મનુષ્ય કરતા વધારે ઉગ્ર
પદ મેળવવા જતા વધારે નિર્દય અને નિડુર બને છે
જેટલા મહાપુરુષો થઈ ગયા છે તે સર્વે દયાના સાગર
અથવા પ્રેમની મૂર્તિ હતા અને પ્રેમ-કરુણાવડે જ તેઓ
નિર્વાણ જેવા ઉચ્ચપદે પહોચ્યા હતા
રાળનુ પણ કુદરતમાં સ્થાન છે અમુક હદે તે આપણને
દુ ખજનક થાય છે મનુષ્ય ધન, કીર્તિ, સત્તા વગેરેના
રાગથી તે મેળવવા મથે છે, અને મેળવવા જતા અનેક
શક્તિઓ ખીલવે છે તે વસ્તુઓ મળતા તેના પ્રત્યે મેહ
લડી જાય છે, તે વસ્તુઓ મળ્યા પહેલા જેટલી મેહક લા
ગતી હતી તેવી હવે લાગતી નથી, તેથી તેને વૈરાગ્ય
પ્રગટે છે આ ખરે વૈરાગ્ય છે વસ્તુઓ અથવા બનાવોનું
અમારપણું સમજીને જ્ઞાનપૂર્વક થયેલો વેરાગ્ય લાબે
કાળ ટકી શકે છે. વળી તે રાગવાળી વસ્તુઓની પાછળ
જતા જે ખત, ઉત્સાહ, શક્તિ, અનુભવ મેળવ્યા હોય છે

·રામવિરમણ તે તેને તેના આત્માના વિકાસમાં મદદગાર થાય છે અને વસ્તુઓનું અમારપણુ જાણેલુ હેવાથી વસ્તુઓના ભાવે તેમજ વિગે તે મનની સમતલવૃત્તિ જાળવી રાખે છે, કારણ કે હવે તે વસ્તુઓની ખરી કિમત આકતા શીખે છે પણ જેઓ કાચા વૈરાગી છે, જેઓ રાગને અનુભવ્યા વિના રાગ્ય ગ્રહણ કરે છે, તેને પતિત થવાને ઘણે સંભવ રહે છે, અને એવા ઘણા દાખલા આપણને મળી આવે છે, માટે વસ્તુઓની ખરી કિમત સમજવી જોઈએ જગતના જેટલા પદાર્થો છે તેમાં ત્રણ અવગુણ છે તેઓ ક્ષણિક સુખ આપનાર છે, તે સુખદુ ખગર્ભિત છે અને વળી તે મળ્યા પછી પાછી બીજા સુખની આકાંક્ષા રહ્યા કરે છે, માટે અનતકાળ સુખ આપી શકે તેવા પદાર્થ જે જગતમાં હોય તે પછી કો એ જીવ ક્ષણિક સુખ આપવાવાળા પદાર્થમાં લુબ્ધ રહે ? મનુષ્યને પોતાની પાસે રહેલી આત્મિક દોલતનો ખ્યાલ નથી, તેથી જ તે બાહ્ય વસ્તુઓમાં સુખ શોધવા મથે છે, પણ અન્ત તે થાકે છે કસ્તુરીઓ મૃગ પોતાની નાભિમાં કસ્તૂરી હોવા છતા, તેની સુગંધ આવતા આખા જગલમાં તે સુવાસ મેળવવા મથે છે, પણું અને થાકે છે ત્યારે પિતાની નાભિ તરફ દષ્ટિ કરે છે તેમ છવનો પિતાને સ્વભાવ આનદ છે તેને ખબર નથી કે આનદ મારા પિતાનામાં છે, તેથી તે બહાર શોધવા ફરે છે જુદી જુદી વસ્તુઓમાં અને મનુબેમા તે શોધે છે તેના પિતાનામાં તે રહેલો હોવાથી તેને હારથી તે આન દની ખી થાય છે. પણ તેને પામ- {

·se
પવિત્રતાને પથે
મળતા નથી પછી તે અંતર્મુખ થાય છે. બાહ્ય વસ્તુઓ
ઉપર પિતાના સુખને આધાર રાખતે બધ થાય છે ત્યારે
તેના પિતાનામાં રહેવા આનદને તેને અનુભવ થવા લાગે
છે પછી તેને બાહ્ય વસ્તુઓ પ્રત્યે રાગ આવતો નથી
વસ્તુઓને ત્યાગ કરવાથી તે વસ્તુઓ પ્રત્યે વૈરાગ્ય જમે
છે એ વાત સાચી છે, પણ તે વસ્તુઓ પ્રત્યેના રાગનો
રસ ચાલ્યો જતો નથી તે તો જ્યારે આત્માની ઝાંખી
થાય ત્યારે જ ચાલ્યો જાય, કારણ કે ઉરચ બાબતનો ખરે
અનુભવ થયા વિના હલકી વસ્તુઓ પ્રત્યેની રુચિ સર્વથા
જતી નથી છતા વૈરાગ્યનુ કુદરતમાં સ્થાન છે, કારણ
વિરાગ્ય એ ઉપશમનું કારણ છે અને લાંબા સમય સુધી
જે ઉપશમ સ્થાયી રહે તે તે ક્ષયનુ પણ કારણ બને છે
માટે બાહ્ય ત્યાગ પણ અમુક અપેક્ષાએ ઈષ્ટ છે છેવટે
તો ઉચ્ચ વરતુ-આત્મા ઉપર મન સ્થિર થતા વેરાગ્ય
પ્રકશે, ત્યારે વસ્તુઓના અભાવે તેમજ સદ્દભાવે સમાન
સ્થિતિ રહી શકશે આ ભેદ જે સમજવામાં આવે તે
રાગી અને ત્યાગ વચ્ચેના ઝઘડાઓનો અતિ આવે

·પ્રકરણ ૧૧ મું .
અરોચક માવ
પવિરમણ,
અગિયામ્ પાપસ્થાનક છેષ છે અને પ્રેમ ક્રોધ
અને માનને સમાવેશ થાય છે, જ્યાં કોધ કે માન હેય
ત્યા છેષ પ્રગટે છે
દેવની વ્યાખ્યા શ્રીમદ્ આનન્દઘનજી આપે છે કે “દેવ
જ્યા અરુચિ થઈ ત્યા દેશનું બીજ રોપાય છે,
અને તે બીજને વહેમ, શક, પસ્પર ગેરસમજણ વગેરે
માધને મળતા તે બીજ વૃક્ષરૂપે પરિણમે છે તેનું મુખ્ય
કારણ જુઓ તે રાગ છે આપણને અમુક વસ્તુ અથવા
બાબત પર રાગ અથવા રુચિ હોય, હવે તેની પ્રાપ્તિમાં
જે કોઈ અતરાયભૂત થાય તેના પર સ્વાભાવિક રીતે શ્રેષ
પ્રકટે છે તિરાજ રાગથી શ્રેષ પ્રકટે છે અને
અર્થ એવો નથી કે જેના પર રાગ હોય તેના જ પરદેશ
થાય છે, પણ રાગની વસ્તુ અથવા મનુષ્યમાં જે કાઈ અત
રાયભૂત થાય તેના પ્રત્યે દ્વેષ પ્રકટે છે
રાગ અને દ્વેષના સ બ ધમાં એક મોટે ભેદ એ છે
કે રાગ મનુષ્ય તેમજ વસ્તુઓ પ્રત્યે થાય છે, અને તેષ
કેવળ મનુષ્ય પ્રત્યે થાય છે જે જીવને વસ્તુઓ પ્રત્યે દ્વેષ
થાય તે તે બહુ જ પામર જીવસમજ કે મનુષ્ય ચાલતા
ધાભલા સાથે અથડાય અને તેનું માથું કૂટાય તે તેમાં દોષ

·પવિત્રતાને પથે
તેને પિતાને છે, છતાં જે તે મનુષ્ય થાભલા પર ટેપ કરે
તે તેની આ અજ્ઞાનતા વાસ્તે આપણા હૃદયમાં દયા જ આવે
આ દૈષનું મૂળ અજ્ઞાન છે જે વસ્તુઓ ખરી રીતે
આમાન નથી તેને આપણે માનીએ છીએ, અને પછી તે
વસ્તુઓને ઈ નાશ કરે, અથવા તે વસ્તુઓ કેઈ આપણું
પાસેની લઈ લે ત્યારે તે તેના પર કેધ પ્રકટે છે કેષ પ્રકટ
વાના બીજા કારણો ક્રોધ કે અભિમાન છે મનુષ્યને જયારે
ધ વ્યાપે છે ત્યારે તે દ્વેષરૂપે પ્રકટ થાય છે હું બીજા
કરતા માટે :
જ્ઞાની તપસ્વી
છુ, ધનવાન છું, એ
કોઈ પણ અભિમાનને વિચાર આવતા તે મનુષ્ય બીજાઓને
હલકા ગણે છે, બીજાએ પ્રતિ તિરરકારની દષ્ટિથી જુએ
છે અને આ તિરસ્કાર વૃદ્ધિ પામતા ષનું ૩૫ લે છે
આ પમાથી અનેક અશુભ પરિણામ આવે છે કે
પ્રથમ વિચારમાં પ્રકટે છે, પછી અસભ્ય, તિરસ્કારભર્યા
વચને કે મહેણ રૂપે પ્રકટે છે અને તેથી ન અટકે તો
કલહ-કકાસ અને છેવટે યુદ્ધરૂપે પ્રકટે છે
જ્યાં કોઈ પણ મનુષ્ય ઉપર આપણને જ પ્રકટે ત્યા
તેની સારી બાજુ જેવાને આપણે અસમર્થ બનીએ છીએ
તેની કાળી બાજુ જ નજરે પડે છે, કે તેના ગુણનું વર્ણન
કરે તે આપણાથી તે સહન થતું નથી, અને કેઈ તેના છતા
કે અછના દેશનું વર્ણન કરે તે આપણે તે તરત માની
લઈએ છીએ
દ્વેષ પ્રથમ નાની બાબતમાથી જન્મે છે પહેલા બે
મનુષ્યો વચ્ચે સહેજ અણબનાવ થાય છે, પણ સમય જતા

·વિરમણ
૮૧
તે વૃદ્ધિ પામ્યા કરે છે, અને પછી તેને કાઢી નાખવાનું
કામ ઘણું કઠણ થઈ પડે છે
હેપથી મનુષ્ય સામાન -બૂઝ ઈરછાયા કરે છે માટે
મનુષ્ય દુખ પામે, માદા પડે, અનેક રીતે હેરાન થાય તેવી
વૃત્તિ દેવથી જન્મે છે આ વૃત્તિ જે લાબા સમય રહે, તે
અતિ તીવ્ર કર્મબોધ થાય છે અને તેથી વિકાસ મદ પડી
જાય છે વળી લાબા સમય સુધી કરેલા વિચારોનું બળ એટલુ
વધી પડે છે કે શ્રેષના વિચારવાળે બીજાને હેરાન કરવા પણ
ચૂકતું નથી અને લાગ આવે તેને નુકસાન પણ કરે છે
વળી છેષથી મનુષ્ય જેના ઉપર હેપ કરતે હેય તેના
ચારિત્ર ઉપર અનેક આક્ષેપ મૂકે છે
સામાના ચારિત્રને
એવું તે કાળુ ચિતરે છે કે બીજા મનુષ્યો પણ કઈક તે
સત્ય હશે, એમ માનવાને દેરાય છે જે મનુષ્ય બીજાઓ
ઉપર વેષ રાખે છે તેના મનની અસર શરીર પર થવા
લાગે છે કેષ અથવા ક્રોધથી શરીરનું લોહી ઝેરી બને
છે, અને તે મનુષ્યના શરીર પર નુર આવતુ નથી
જ્યારે કે ઉપર આપણને પ્રેમ થાય છે ત્યારે
આપણામાં “વધારો” થયે એવુ લાગે છે આપણે સામાની
હુંફથી આગળ વધતા હોઈએ એમ જણાય છે, પણ જયા
કેઈ ઉપર વૈષ થયે ત્યા સંકુચિતતા જન્મે છે સામાં
મનુષ્યને જોતા આપણે આત્મા અદર ઘુમતિ હોય, પાછો
હઠતે હોય એમ લાગે છે આપણને “એ છાપણાનું ભાન
થાય છે આપણામાંથી કાઈ જતું રહ્યું હોય એવું લાગે છે

·પવિત્રતાને પથે
જે દુષમા ઉપર જણાવેલા દોષ હોય તે તે દૂર
કરવાને આપણે શું કરવું? હેવને ત્યાગ કરવાના ઉપાય શો?
કઈ પણ વૃત એક ફટકે દર થઈ શકે નહિ, પણ ગ્ય
વિચારો દારા આપણે તેને
ત્યાગ કરી શકીએ છેષને
ત્યાગ કરવાને પ્રથમ માર્ગ એ છે કે જેના ઉપર દ્વેષ
પ્રકટતે હોય તે વ્યક્તિના એકાદ ગુણનો વિચાર કરે તેના
તે ગુણને સારુ તેના પર પ્રેમ રાખો પ્રેમ અને સાથે
રહી શકે નહિ, માટે તમારે તેના ગુણ પ્રત્યે પ્રેમ પ્રકરતા
છેષ ઓછો થવા માટે અને ધીમે ધીમે સર્વથા નાશ
પામશે ઘણી વાર બે મિત્ર, એ ભાઈઓ, બે સ્વજને લડે
છે ત્યારે દેશ બહુ જ ઉગ્ર રૂપમાં જન્મે છે તે તે સમયે
દ્વેષને નાશ કરવા ઈચ્છનારે તે મનુષ્ય પ્રથમ કરેલા
કેઈ ઉપકારનું સ્મરણ કરવું જે તેણે કરેલા ઉપકારનું મરણ
વશે તે તેના પ્રત્યે અણગમો ઓછો થશે મનુષ્યને
જયારે કોઈ નુકશાન કરે છે, અથવા અમુક મનુષ્ય નુકસાન
કર્યું એમ લાગે છે ત્યારે તે મનુષ્યના પ્રથમના બધા
ઉપકારો ભૂલી જઈ, તે અપકારને જ વિચાર કરે છે અને
પરિણામે ઠેય જન્મે છે પણ જે તે સમયે ભૂતકાળમાં તે
મનુષ્ય કરેલા ઉપકારેનું જરા સરખું પણ સમરણ કરે તે
તેના પ ગ ઘ ઓછો થઈ જાય છે
આ ઉપર એક દાત નીચે પ્રમાણે છે
એક વખત પરદુ ખભજન વિક્રમરાજા જગલમાં
ગાય અને ભૂ પડ્યો ત્યા રહેતા એક બ્રાાણે તેને પાછું
પાયુ અને રસ્તો બતાવ્યો તે ઉપરથી વિક્રમ રાજાએ

·વિરમણ
તે બ્રાહ્મણને કઈ પ્રસંગે શહેરમાં આવવા આમ ત્રણ આપ્યું
તે બ્રાહ્મણ શહેરમાં આવ્યે રાજાએ તેને સન્માન આપ્યું,
અને પિતાની સભામાં એક સભાસદ બનાવ્યું રાજા વારવાર
એમ બન્યા કરે કે “બધુઓ! તમે આ ભાઈને ઓળખે
છે? જ્યારે હું જગલમાં ભૂલો પડ્યો હતો ત્યારે તેણે
મને પાણી પાયુ હતુ તેમજ રસ્તો બતાવ્યું હતું ”
વળી પાચ દિવસ થાય ત્યારે રાજા એના એ શબ્દો ઉચ્ચારે
તે
બ્રાહ્મણના મનમાં આવ્યું કે “રાજ મારો ખરો આભાર
માને છે કે મારી મશ્કરી કરે છે તેની પરીક્ષા કરવી જોઈએ
હેતુથી એક દિવસ રાજાના પુત્રને છાનોમાને લઈ જઈ
પિતાના મકાનમાં ચોથે માળે રાખે શહેરમા બૂમ પડી
કે ગજાના છેકરાને કેાઈ હી ગયુ છે ઘણી તપાસ ચાલી આ
બ્રાહ્મણે તે રાજપુત્રનુ એક આભૂષણ લઈ પોતાના કરને
તે વેચવા સારુ મેક તે નોકર પકડાયે અને તેણે
શેડનું નામ આપતા પિલીએ આવી તે બ્રાહ્મણને પકડ્યો
તેને રાજા પાસે લઈ જવામાં આવ્યું ગજાએ હકીકત પૂછી
ત્યારે તે બ્રાહ્મણે આખમા આસુ લાવી કહ્યું “હે મહાભાગ!
તમારા પુત્રના શરીર પરના આભૂષણ જોઈ મારી બુદ્ધિ
કબુદ્ધિ થઈ અને તેથી મે તે પુત્રને મારી નાખ્યો
પાસ બેઠેલા સામતિની ચક્ષુઓમાથી અગ્નિ કરવા લાગ્યા
એક સામતે કહ્યું. આવા કૃતની બ્રાહ્મણને બરાબર શિક્ષા
થવી જોઈએ તેના રાઇરાઈ જેટલા ટુકડા કરવા જોઈએ ”
બીજે બોલે છે તેને લીલા કાટાવડે બાળ જોઈએ ?
ત્રિી કહે “તેને જમીનમાં દાટી પચ ઇટાલી કરી મારા
આa

·L
પ્રકરણ ૧૩ મું
કલહવિષ્મણ
વસ્તુત પ્રથમના પાચ પાપાનક મુખ્ય છે અને
તેને ટેકો આપનારા ૬ થી ૯ સુધીના પાપાનકે કોષ, માન,
માયા અને લોભ છે એ પાપના કાર્યોને આ ચાર કષાયોથી
ઘણું બળ મળે છે ૧૦ થી ૧૮ સુધીના પાપસ્થાનકે તે
૧ થી ૯ સુધીના પાપસ્થાનકેના સમિશ્રણથી માટે છે
હવે આપણે ૧૨ મા પાપસ્થાનક કલહને વિચાર
કરીએ કલહ એટલે કજીએ-કકાસ, બીજાઓ સાથે ઝઘડા
વગેરે જ્યાં કલહ હોય ત્યાં કુસ ૫ પ્રગટે છે અને તે અનેક
અનર્થોનું મૂળ બને છે
કવકની ઉત્પત્તિનું કારણ કયા તો ક્રોધ હોય છે અથવા
અભિમાન હોય છે પિતાના વિચારો સત્ય છે, એમ મનુષ્ય
માને છે અને તેથી તે વિચારોની વિરુદ્ધ જેના વિચાર હોય
તેની સાથે ઝઘડામાં ઉતરે છે, કવલ કરે છે જ્યા હૃદયની
ઉદારતા નથી ત્યા નજીવી બાબતે પણ મોટા કલેશનું કારણ
થઈ પડે છે જે મનુબેને કલહ કર હોય તેને કારણે
શોધવા દૂર જવું પડે તેમ નથી તે જ્યાં કારણો ન હોય
ત્યાં પણ નવા કારણે પેદા કરે છે
વરુ અને ઘેટાની વાત સર્વના જાણવામાં હશે અને
ઘેટા સાથે કેઈ પણ રીતે કલહ કરે તે એક નદીના
કિનારે વરુ અને ઘેટુ બને પાણી પીના હતા વએ કર્યો

·૮૭
કવિરમણ
કરવાના ઉદ્દેશથી ઘેટાને કહ્યું “તુ પાણી કેમ ડળી નાખે
છે? મારી પાસે પાણી મેલુ થઈને આવે છે”ઘેટાએ કહ્યું
કે “તમે નદીના ઉપરના કઠે છે, તે તમારી તરફનું પાણી
મારી તરફ આવે છે, તે પછી હું કેવી રીતે પાણીને ડાળીને
બગાડતે હોઈશ?” તે કલહશીલ વરુએ પ્રત્યુત્તર વાળ્ય.
પણ તે મને છ મહિના પર ગાળ કેમ દીધી હતી?”
ઘેટાના બચાએ કહ્યું કે “મને જમ્યાને જ બે માસ હજુ
પૂરા થયા નથી તે હું છ માસ પૂર્વે તમને ગાળ કેવી
રીતે દઉં?” ત્યારે વરુ બેલી ઉઠયું “તે ગાળ નહિ
દીધી હોય તે તારા બાપે ગાળ દીધી હશે આમ કહી તે
ઘેટા પાસે જઈ તેને મારી નાખ્યું અર્થાત્ કજીઓ કરનારને
તે લડવાના સો બહાના જડે છે
એક મીયા સાહેબ પોતાના પુત્ર સાથે જતા હતા
કેઈ વટેમાર્ગુએ પૂછયું કે “કેમ મીયા સાહેબ ! આ
તમારે પુત્ર છે !”મયાએ જવાબ આપે “શું મારે
નહિ તો તારા બાપને છે?” પછી પેલે વટેમાર્ગ છે.
ખુદા તેને અ છે રખે ” મીયાએ કહ્યું “તેરા ચલે તે
માર ડાલીએ ” આવી રીતે જેની વૃત્તિ લડવાની હોય તે તે
વાતવાતમાં છિદ્રો શોધી બીજાઓથી ઝગડે ઊભું કરે
આવા સ્વભાવવાળા પુરુષો જ્યા જાય ત્યાં પિતાની
જીભવડે કલહ ઉભો કરે છે તેમની જીભમાં મીઠાશ બીલ
કુલ રહેતી નથી તેમની જીભ કુહાડાના ઘા જેવી હોય છે
તેઓ જાતે કલહ કરે છે અને બીજામાં કલહ કરાવે છે
તેઓ એવી વાતો કરે છે કે ઘણા મિત્રો અને સબધી

·પવિત્રતાને પંથે
જે પાપ કરીએ છીએ તેમાં મોટામાં મોટુ અભ્યાખ્યાન છે,
તે વડે આપણે બીજાના ચારિત્ર ની એવી કરીએ છીએ
આ અભ્યાખ્યાન અથવા બીજાને આળ દેવાની વૃત્તિ
શા કારણથી અને કેવી રીતે ઉભરે છે તેને આપણે વિચાર
કરીએ કોઈ મનુષ્ય સામાન્ય રીતે બીજા મનુષ્યને હલકા
ગણે છે, એટલે તેમનું ઘસાતું બોલવું, એ તેને કાઈ ખોટુ કે
ભૂલભરેલુ લાગતુ નથી તે માને છે કે બીજને હલકા
પાડવાથી પોતાની પ્રતિષ્ઠા વધશે તેને બીજાના ગુણો અથવા
શક્તિઓ પ્રત્યે ઈર્ષા આવે છે અને તે પિતાની ઈર્ષ્યા
ઘણી વાર બીજા પર ખોટા આરોપ મૂકીને પ્રકટ કરે છે
તેનામાં પ્રદ ગુણને અભાવ હોય છે વળી મનુને
બીજા ઉપર દેવ મૂક્વામા અથવા બોજાના દોષે વર્ણવાના
હાથ તો તે સાભળવામાં રસ આવે છે આ એ ઘણું જ
હલકા પ્રકાર છે અને જે મનુષ્યને આવા બીજાઓના
ચારિત્ર પર મુકાતા આઘેપો ચાલવામાં રસ પડતો
હોય તે જીવાત્માને પિતાના વિકાસ વાતે ઘણું કરવાનું
છે કેટલાકને સમયને શી રીતે સદુપયોગ કરે તે સુઝતું
નથી અને તેથી તેઓ આ પ્રમાણે બીજાઓની બદઈ
કર્યા કરે છે પિતાના આ કત નુ કેવુ માઠું પરિણામ
આવશે, તેની તે બિચારાઓને ખબર પણ હોતી નથી, પણ
આ અભ્યાખ્યાન–અથવા બીજા પર ખોટુ આળ ચડાવવુ-એ
ઘણે જ માટે દેશ છે
તેના પરિણામને જે આપણે વિચાર કરીએ તે જરૂર
કાપણને લાગે કે જ્યાં મનુષ્યના ચારિત્ર ઉપર આક્ષેપ

·અભ્યાખ્યાન વિરમણ
પણ ન આવે
s
મૂકવામાં આવે, જ્યાં તેના વર્તન ઉપર ટુ આળ મૂકાય
ત્યા તે મનુષ્યની સ્થિતિ ઘણી દુખદ થઈ પડે છે આવા
આક્ષેપે જેમને પર મૂકાયો હોય તેઓને રાતદિવસ ઊ
લેકે મારે વિષે છેટે અભિપ્રાય ધરાવશે
તે મારું શું થશે? મારી કીર્તિ જશે પછી હું કેવી રીતે
જીવીશ?
અથવા વિચાર કરવામાં તેની રાત્રિ પસાર થઈ
જાય છે અને તેનું ઓશીકુ તેના આસુવડે ભીંજાય છે
જ્યા પ્રથમ હે મલકાતુ હતુ ત્યા હવે કટાક્ષ જ નજરે
પડે છેઆ સ્થિતિ શુ ઓછી દુસહ્ય છે?
મનુષ્ય ઉપર જે ખેટે આક્ષેપ મૂકાય-અને જે તે
મનુષ્ય બહુ જ લાગણી–સ્વભાવવાળો હોય તે તેના દ અને
પાર રહેતું નથી જે જગતમાં જીવતી નરક હેય તે તે
સમયના તે મનુષ્યના મનની સ્થિતિ છે જ્યારે ઘણા બેટા
આક્ષેપ મૂક્વામાં આવે છે ત્યારે કેટલીક વાર તે વીર
આત્માઓ પણ ડગી જાય છે, તથા નિરાશા અને શાકને વફ.
થાય છે, તે પછી સામાન્ય પામર આમાની તે સ્થિતિનું
શું વર્ણન થઈ શકે? જેમની પ્રતિષ્ઠાને નિષ્કા હાનિ
પહેચી હોય, તેવા મનુષ્યની સ્થિતિમાં તમારી જાતને મૂકે
એટલે તમને આ અભયાખ્યાનનુ-બીજને માથે ખોટુ આ
મકવાનું–કેટલુ ઘોર પાપ છે તેને ખ્યાલ આવશે
એવા તે વાચવામાં આવે છે, તેમજ ઘણા
અનુભવમાં પણ હોય છે કે મનુષ્યો ચારિત્રપ્રતિષ્ઠાની હાનિ
થતા આપઘાત પણ કરી બેસે છે
આ પ્રમાણે સામાને નુકસાન થાય છે, એટલુ જ નહિ

·પવિત્રતાને પશે
પશુ આ અભ્યાખ્યાનનુ પાપ કરનારને પોતાને અશાંતિ
રહે છે તેની વાણી અસત્યમય બને છે તે બીજાના દે
જોવામાં અને કહેવામાં, બીજાઓમાં રહેલી સારી બાબતે જોઈ
શકતો નથી તેના મનમાં પરના દેષના કાળા ચિ અમે છે,
તે તેવા જ કાર્યોને જન્મ આપે છે અભ્યાખ્યાનના માઠા પરિ
થામને ખ્યાલ આપ્યા પછી તે ત્યાગવાના ઉપાય વિચારીએ
પ્રથમ તે મનુષ્ય વાણી ઉપર સંયમ રાખે કોઈના
પણ દોષ જાહેર કરતા પહેલા બહુ વિચાર કરવાની જરૂર છે
બીજાઓ આપની સન્મુખ કોઈના દે જણાવે, તે તે
એકદમ માની લેવા નહિ તેવા મનુબેને કહેવું કે “તમે
કહે છે તે વાત ખરી ના પણ હોય, અને કદાચ હાય
તે પણ તે વિષે ન બોલવુ એ વધારે હિતકારી છે
ઘણુ
લોકે અમુક મનુષ્ય ઉપર આરોપ મૂકે છે, માટે આપણે
પણ
તે મૂવો એ મૂર્ખતા છે ઘણા અમુક પાપ કરે છે,
તેથી કાઈ પાપની ઓછાશ થતી નથી અથવા કર્મ તેને
છેડી દેતું નથી બીજાની મૂર્ખતા કાજે આપણા મુખથી ઝેર
લેવામાં લાભ શો? આપણે બીજાના આશયોની તુલના
કરવામાં ઘણીવાર ભૂલ કરીએ છીએ આપણે અમુક કાર્ય
જોઈએ છીએ, પણ તે કાર્ય કરવાને તેને આશય જેતા નથી
અને તેને માથે નિષ્કારણ દોષ મૂકી તને ફજેત કરીએ છીએ
આ રીતે મેટું પાપ આપણે શિર આવે છે. એક મનુષ્ય
કવાવની દુકાનમાંથી નીકળે માટે તે દારૂ પીવા માટે જ
ગયો હતે, એમ માની લેવું એ મોટી ભૂલ છે કદાચ તેના
ઘરમાં કેઈને લાગ્યું હોય અને તેને વાતે દારૂની જરૂર હેય

·અભ્યાખ્યાનવિમણ
હ૫
તે તે લેવા માટે કલાલની દુકાનમાં તેને જવું પડ્યું હોય
અમુક પુરુષ એક સ્ત્રીની સાથે સ ધ્યાકાળે વાત કરતે ઊભો
છે, તમે ત્યા લઈને જાઓ છે, તમે તે પુરુષને ઓળખો
છે, તે સ્ત્રીને ઓળખતા નથી તમે કલ્પના કરે છે કે
તે પુરુષ હલકા આશયથી જ તે સ્ત્રી સાથે વાત કરે છે
કદાચ તે તેની બહેન જ હોય અને તમારી કપના તદ્દન
અસત્ય કરે, માટે કેઈને માથે પણ દોષ આપતા ઘણે
વિચાર કરવા કહ્યું છે કે-
કોને સુણે ન માનીએ, નજરે દીઠી સો મચ,
નજરે દીઠી ન માનીએ, નિર્ણય કરી નો સચ્ચ
કેઈના સબ ધમાં કાને સાભળેલી વાત ન માનવી,
પણ જે નજરે જોવામાં આવે છે તે માનવી, પણ કવિ
આગળ વધીને કહે છે કેનજરે દીઠેલી વાત પણ બેટી
પડવાનો સંભવ છે માટે તેનો નિર્ણય કરે અને નિર્ણય
કર્યા પછી જે બાબત સત્ય ઠરે તેને સત્ય માનવી
એક વાર એક ક્ષત્રિયપુત્ર પિતાની પત્ની તથા બહેનને
ઘરમાં મૂકી પદેશ ગયે તે ચાર વર્ષે આવી ગામ બહાર
ઉતર્યો તેના મનમાં પિતાની સ્ત્રીના શીલની પરીક્ષા કરવાની
ઈરછા થઈ, તેથી તે રાત્રિએ પિતાને ઘેર આવ્યા અને
જોયું કે પિતાની સ્ત્રી એક પથારીમાં સૂતી છે અને
તેની બાજુએ એક પુરુષ સૂતો છે તેના ક્રોધનો પાર રહ્યો
નહિ તે બનને ઉપર તરવાર કાઢી ઘા કવા જતો હતો
તેવામા સ્થાનમાથી તરવાર કાઢના થએલા ખડખડાટથી તે
પુરુષ જાગી ઉઠ્યો તે પુરુષ તે બીજે કઈ નહિ, પણ તેની

·પવિતાને ૫છે
સગી બહેન હતી તે દિવસમાં ચેરને ભય હતું અને જયાં
એશ્લી યીઓ હોય ત્યા ચોરને વિશેષ વાસ હોવાથી
દરરોજ રાત્રે તેની બહેન પુરૂને પેશાક પહેરી સૂઈ રહેતી
હતી આવા બનાવે ઘણીવાર બને છે, માટે ઈ પર આળ
મતા પહેલા ઘણે વિચાર કરે
જામા દેવ હોય તો તે કહેવાની પણ જરૂર નથી,
તે પછી અછત દેશને આરોપ મૂક એ તે મેટામાં મોટું
પાપ છે. આપણે ઘણી વાર બીજાઓનું ઘસાતું બોલીએ
છીએ તે પુરુષ કે સ્ત્રીનું ચારવ એવું જ હોવું જોઈએ એમ
પણ બેદરકારીથી બોલીએ છીએ, પણ તેથી જે પરિણામ આવે
તે પુરવ કે અને શેસવું પડે છે, તેને આપણને ખ્યાલ
હેતે નથી જે આપણને તે ખ્યાલ આવે તો આપણે
તેવી ભૂલ કદાપિ કરીએ નહિ
જે મનુષ્ય આ અભ્યાખ્યાનના પાપથી મુકત રહે છે
તે ઘણી શાંતિ અનુભવે છે તે કોઈનું
નથી તેને મન માતા રહે છે કે તેણે કાઈ ઉપર પણ
ખોટુ આળ મૂકયુ નથી, અથવા પરના દો લેકે આગળ
જણાવવાની ભૂલ કરી નથી તેમ આ વાત છાની રાખજે,
એવું કહેવાને સમય તેને આવતા જ નથી, કારણ કે તે તેવી
બાબતે કહેવા કે સાભળવા ચોખ્ખી ના જ પાડે છે
જે મનુચ્ચે અભ્યાખ્યાનના પાપથી સા બચવું હોય
તે બીજાના દોષ નહિ સાભળવાની કે નહિ કહેવાની દઢ
પ્રતિજ્ઞા કરવી જોઈએ જે મનુષ્ય તેવી વાને સાભળતા
નથી તેના આન દને પાર રહેતા નથી
ઘસાતું બોલતે

·પ્રકરણ ૧૪ મુ.
પિશુન્યવિશ્મણ
ચૌદ પાષસ્થાનક પશુન્ય છે, અને તે પશુ તેમા
પાયાનક અભ્યાખ્યાનની માફક હલકા સ્વભાવનું સૂચક
છે, પશુન્યમા ચાડચુલી, એકની વાત બીજાને કહેવા અને
એની પૂઠ પાછળ નિદા કરવી એ સર્વનો સમાવેશ થાય છે
પિશુન્યને અગ્રેજી ભાષામા back-htting કહે છે, જેને
અર્થ પીઠ કરડવી એવો થાય છે અર્થાત આ દુર્ગણને વશ
થયેલ છવ લોકેની પૂઠ પાછળ તેમની બદબાઈ કર્યા કરે
છે અને તેમાં એક જાતનો હલકે રસ લે છે
જેમ અનેક હલકા પ્રકારના વ્યસન હોય છે તેમ
આ પારકી બાબતેની ચાડીચુગલી કરવાનું પણ કેટલાકને
વ્યસન પડી જાય છે અને પછી તે તજવાનું કામ ઘણું
કઠણ થઈ પડે છે ચાડી કરનાર મનુષ્ય વગરપરાને
ફેરીઓ છે અને તે જ્યા ત્યા એકની વાત બીજાને અને
બીજાની ત્રીજાને કહેતે કુરે છે આવો મનુષ્ય માટે
ભાગે બીજાઓના દેપોની, નિર્બળતાઓની, ખામીઓની,
ભૂલની વાત કર્યા કરે છે તે જાણે છે કે લોકે તેની વાતે
સાભળીને તેને શાબાશી આપશે, પણ તેને વિષે લોકે
શું ધારે છે તેને તેને ખ્યાલ પણ હોતા નથી આ
મનુષ્ય સમયનો ઉપયોગ કેમ કે તે જાણતો નથી,
તેથી જ તે પિતાના સમયનો મોટામાં મેટે દુરુપયોગ કરે
છે તે પારકી વાતો સાભળે છે, તેમાથી કાઈ જે દોષભર્યું
હોય તે યાદ રાખે છે અને પછી તે તેના જેવા જ નવરા
છે

·પવિતાને ૫
મનુ આગળ લલકારીને મનમાં રસ લે છે લોકોમાં
પિતાની વાતથી વેરવિધ વધે છે તેનું તેને બાન પણ
હેતું નથી તે લેકર ખુશામત કરવા બીજાના દે
સબધી વાતે સઘરી રાખે છે, તે વગર પૈસાના ગેઝેટનું
કામ કરે છે મામાન્ય ગેઝેટ(વર્તમાન પત્ર તે શુદ્ધ
અજ સર્વ સમાચાર છેય છે આ પગેટને માટે
ભાગ તે અનેકના છિદ્રોથી જ હોય છે અને તે એવી
તે સફાઇથી બીજી આગળ રજુ કરે છે કે લાકે જલી તે
માની લે છે જે મનુષ્ય પોતાના સમયને સદુપયોગ કરી
હોય તે તેને આવી ચાડચગતી માટે સમય જ મળતું નથી
આ ચાડીયુગલના ગેરફાયદા અને છે તેના પ
કેઈ વિશ્વાસ રાખતું નથી, કારણ કે જે મનુષ્ય બીજાની
વાત આપણી આગળ કહે છે તે આપણે વાતા બીજા
આગળ કેમ નહિ કરે એમ ધારી લેકા તને વિશ્વાસ
પાત્ર માને છે ચાડીયુગની કરનાર મનુષ્ય જ્યાં ત્યાં કa
વધારે છે અને મિત્રોમાં, નેઢીઓમા, મનપીએમાં ફાર
ફુટ પડાવે છે તે આપણને ખબર પણ ન પડે તેવી રીતે
આપણે પીઠ પાછળ-આપણી ગેરહાજરીમાં માપ વિષે
અનેક હલકી બાત બને છે તેવા મનુષ્ય આપના મુખે
મીઠું બને છે, પણું પાછળ બાપની નિદા કરે છે–આપવું.
અવગુણ ગાય છે વળી તેવા મનુષ્યની વાણીમાં મોટે ભાગે
દેષ જ હાથ છે જે દોષને સપ્રહ કરી વહેચવા માટે નીકળ્યો
હેય, તેની પાસે આપણે કયાથી શુભ બાબતોની આશા
રાખી શકીએ? તેનો વ્યાપાર જ તેવી વાત છે આથી
તના વચમાં સદેવતા આવે છે અને તેનું વાતાવર
પણ અશુભ બને છે આપણે જે થોડીવાર તેવા મનુષ્યના

·પશુન્યવિરમલ
વાતાવરણમાં રહીએ, અને જગ પ્રમાદી બનીએ તે
આપણને પણ મજાની નિદા કરવાનું મન થઈ જાય, કારણ
કે તેવા મનુષ્યનું વાતાવરણ ચેપી રોગ જેવું હોય છે, માટે
આત્મ અભ્યામી મનુષે જાતે કોઈની ચાડીચુગલી કે નિદા
ન કરવી, એટલુ જ નહિ પણ જે તેવી વાત કરતો હોય તેની
બત છોડવી જે આપણામાં શક્તિ હોય અને તેને સુધા…
વાને ખાસ હેતુથી તેની સાથે છેડે સમય સબ ઘમા આવીએ
તે તે જુદી વાત છે, બાકી તે શરૂઆતના અભ્યાસીઓએ તે
તેવા મનુષ્યની વાત સાભળવાથી દૂર રહેવું એ જ શ્રેયસ્કર છે
જે મનુષ્યને આવી પાડાની ચાડીચુગલી કવ્વાની
ટેવ પડી હોય તેને તે ત્યાગ કરવાને મદદગાર થાય તેવા
કેટલાય વિચારે અત્રે આપવામાં આવે છે
તેવા મનુષે વિચાર કરો કે-આ ટેવ ઘણું ખરાબ
છે તે વાણીને અમયમ સૂચવે છે જે વાત આપણે અમુક
મનુષ્યને જાતે કહી ન શકીએ તે તેની પૂઠ પછવાડે કહે
વાને આપણને અધિકાર છે?
વળી આ ચાડચુગલી કવ્વામાં સમય નકામે
જય છે-નમયનો દુરુપયેાગ થાય છે કે મા વિશ્વાસ ઘટે છે
અને અનેક શત્રુઓ નિઝારા ઊભા થાય છે, તે તેવી
વાત કરવાથી લાભ શે?
બીજાએ અમુક ભૂલ કરી હોય તેનું જીવન સદાય
હેય, તે પણ તેવી વાત બીજા આગળ કહેવાથી શું લાભ
થવાનો હતો? દરેક મનુષ્ય પોતાના કર્મને વાસ્તે પિતે
જોખમદાર છે એ વિચાર કરી તે ટેવને ટાળવી જે
વાતો કર્યા વિના ન જ ચાલતુ હોય તો જગતમાં અનેક
શુભ બાબને છે, તેને સંગ્રહ
કરે વર્તમાનપત્રમાથી

·૧૦૦ પવિત્રતાને પથે તેમજ મહાપુરુના ચારિત્રમાથી વીરતા, ધેર્ય, કરુણા દયા, ક્ષમા, ઉદારતા, પ્રેમ અને મૈત્રીભાવના દરે અને બનાવે એકત્ર કરે, તે સ્મરણમાં રાખો અને કોને જણાવે જેથી તમને તથા સાભળનારને બનેને ઉત્સાહ અને પ્રેરણશક્તિ આવશે અને તમારી પશુન્યની ટેવ જતી રહેશે કેાના ગુપ્ત વાત મિત્ર થઈ, સ્નેહી બની સાભ ળવી અને પછી તેવી વાત બીજા આગળ કહેતા ફરવુ એ શુ મિત્રદ્રોહ નહિ? એ શુ એ છે વિશ્વાસઘાત છે? પશુન્યવૃત્તિને ત્યાગ કરવાને મનુષ્ય હદયથી ઉદાર બનવું જોઈએ આત્મ અભ્યાસી મનુષ્ય બીજીઓની નિર્બ ળતા પ્રત્યે ઘણું જ ઉદાર બને છે, અને જે કદાપિ સુખ બને તો તે પોતાની નિર્બળતા અને ખામીઓ પ્રત્યે સપ્ત બને છે આવી રીતે આવા પ્રકારના વિચાર કરીને મનુષ્ય પિશાચના અધમ દોષથી મુક્ત થાય છે પારકાના દોષ- રૂપી મલિન જળમાં જો આપણે આપણા વય જોઈએ તે તે કેવી રીતે નિર્મળ થાય માટે ઉદાર વૃત્તિથી દરક બનાવ, દરેક મનુષ્ય અને દરેક સંસ્થાની શુભ બાજુ જુએ, તેને ટેકે આપે તેથી શુભ વૃદ્ધિ પામશે એટલે અશુભ આપ- આપ ચા યુ જશે પશુ યા જાની ચાડીચુગલી કરવાની ટેવને ત્યાગ કરવાથી મનુષ્યને બેહદ શાતિ મળે છે મન વિશેષ નિર્મળ બનતુ જાય છે, જ્યારે મન નિદામાં નથી પરેવાતુ ત્યારે કોઈ શુભ કામમાં રોકાય છે, એટલે સમયને સદુપયોગ થાય છે, વાણું અને મન ઉપર સયમ આવતા જાય છે અને હૃદય નિર્મળ થતા અતરાત્મા વિશેષ તેજથી ઝળકવા લાગે છે

·પ્રકરણ ૧૫ મુ.
રતિઅરતિવિરમણ.
પંદરમુ
દરમું પાપસ્થાનક રતિઅરતિ છે રતિ–અરતિ
એટલે અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ પ્રસગેમ જે સુખ-દુખની
લાગણી થાય તેને તિઅરતિ કહે છેઆ સ્થિતિ સામાન્ય
મનુષ્યને સવાભાવિક છે સુખ આવે તે જીવવાની વાછા કરે
છે અને તેમા રતિ માને છે, દુખ આવે તે મરવાની ઈચ્છા
કરે છે અને તે દુ ખદ પ્રસંગ વાતે તેને અરતિ પ્રકટે છે
જેનશાસ્ત્રમાં ચાર પ્રકારના ધ્યાન કહેલા છે, આd,
શૈ, ધર્મ અને શુક્લધ્યાન તેમના પ્રથમના બે રતિ
અરતિની સ્થિતિ સૂચવે છે તેમના પ્રથમ આર્તધ્યાનના
ચાર ભેદ છે જીવ અનિષ્ટ પદાર્થોના સાગથી અથવા ઈષ્ટ
પદાર્થના વિયેગથી, અથવા તે રાગથી, અથવા તે આગામી
શું દુખ આવશે એવા વિચારથી પિતાના ચિત્તમાં અનેક
પ્રકારની ચિંતા કરી દુખી થાય છે રદ્રધ્યાનના
ચાર પ્રકાર આ પ્રમાણે છે-હિનામ, અસત્યમ, ચેરીમાં
અથવા વિષયસેવનમાં આનદ માનો તે આ આનદ
અથવા રતિ ઘણી જ
હલકા પ્રકારની છે જે મનુષ્ય
આવી બાબતમાં રતિ લે છે તે મનથી ઘોર કર્મ બાંધે છે,
અને ખોટા કામ કરીને અનત દુખને લેતા બને છે
પિતાના શરીરને, ઈન્દિને અને પિતાની વૃત્તિ તથા
મનને જે વસ્તુઓ તેમાં મનુષ્ય રતિ માને છે અને જે

·પવિત્રતાને પશે
ન રુચે તે પ્રત્યે અરતિ થાય છે મનને સ્વભાવ જ એ
પડી ગયો છે કે કોઈ પણ પદાર્થ, મનુષ્ય કે બનાવજેતા
કતા તેના તરફ પ્રીતિ ધરાવે છે કે કા તો તે પ્રત્યે અપ્રીતિ
થાય છે રનિ અને અરતિ એ ખરી રીતે કહીએ તે
રાગ અને દેશના મેદસ્વરૂપ છે કઈ પણ વસ્તુ વિષે રતિ
થતા ધીમે ધીમે તે પ્રત્યે રાગ થતું જાય છે, અને જો અરતિ
અથવા અરુચિ થઈ તે તેમાથી બીબ કારણે મળતા તે અરતિ
છેષનું રૂપ લે છે શ્રીમદ્ આન દઘનજી તે એટલે સુધી કહે છે
કે “ષ અચકભાવ” જ્યા અરુચિ થઈ ત્યા છેષ જ સમજો
રતિનિતિ મનુષ્યના મનને એક ક્ષણવાર પણ શાત
બેસવા દેતી નથી અમુક બનાવોથી, મનુષ્યને કા તે હર્ષે
થાય છે કે કા તે ખેદ થાય છે અમુક મનુષ્યને જોઈ કા તે
આનદ થાય છે કે કા તે વિષાદ થાય છે એટલે મનના
કો નિરતર ચાલ્યા કરે છે અને તે આપણું મનને
જરા પણ સ્થિર થવા દેતા નથી
રતિ કે અરતિ બેમાનુ
એક કલેલ તે દરેક પળે આપણને ઘસડતુ જ હોય
છે આ સ્થિતિમાં મનની શાંતિ કયાથી હોય ? આવો
મનુષ્ય બહારના સચોને વિશેષ આધીન બને છે
આમ મેટે ભાગે નિમિત્તવાસી હેવાથી તેવા મનુષ્યને
જે જે સુખદુ ખના પ્રસગે મળે તે પ્રમાણે તે હર્ષક
ધારણ કરે છે સુખ કે દુખ, લાભ કે ગેરલાભ, વિજય કે
પરાભવ આ બેમાનું જે એક કારણ મળે છે, તેથી નિતિ કે
અરતિ જન્મે છે અને તે સ્થાયી હોય એમ માની જીવ
હર્ષ કે શોક ધારણ કરે છે

·તિઅરતિવિરમણ
૧૦૩
આ રતિઅરતિની સ્થિતિથી મુક્ત થવું હોય તે
મનુષ્ય પાણીના કલે પરથી ખડક ઉપર શેડી વાર પણ
ઊભા રહેતા શીખવું જોઈએ કલોલો તેના પગ સાથે અથ
ડાશે, પણ તેને ઘસડી જશે નહિ તે કલેલેના સ્વરૂપને
હવે દ્રષ્ટ બને છે તે કલરૂપ નહિ બનતા કોલોનું
હાર્દ સમજવા પ્રયત્ન કરે છે તેણે સૌથી પ્રથમ નો એ
quing my $ Nothing 18 eternal in this universe
આવિશ્વમાં ઈપણ સ્થાયીનથી ભગવદ્દગીતામાં લખ્યું છે કે-
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय ! शीतोष्णसुखदुःखदाः ।।
आगमापायिनोऽनित्यास्तास्तिविक्षस्व भारत! ।।
હે અર્જુન ! શીત, ઉષ્ણ, સુખ, દુખ વગેરેને આપવા
વાળા ઈન્દ્રિયેના સ્પર્શે આવવા અને જવાવા હેઈ
અનિત્ય છે માટે તેને તુ સહન કર અર્થાત્ જગતના બાહ્ય
પદાર્થો જેમાં આપણે આટલું બધુ સુખ કે દુખ માનીએ
છીએ તે સર્વે સ્થાયી નથી, પણ ક્ષણે ક્ષણે બદલાય છે
શ્રીમદ રાજચંદ્ર એક સ્થળે લખ્યું છે કે –
વિદ્યુત લક્ષ્મી, પ્રભુતા પગ,
આયુષ્ય
તે તો જાના તરગ,
પુર દરીચાપ
શુ રાચીએ જ્યા ક્ષણને પ્રમગ ?
લક્ષમી વીજળી સમાન ચપળ છે, સત્તા પતગ જેવી
અસ્થિર છે, આયુષ્ય એ પાના કલોલ સમાન છે, કામના
રગે તે મેઘધનુષ્ય જેવા છે જ્યા આવા ક્ષણિક સુખ
અલગ
૨ -

·૧૦૪
પવિત્રતાને ૫થે
આપનારા પ્રસ ગે હોય ત્યાં મનુષ્ય શું રાચે અથવા રતિ
કરે તેમ જ દુખદ પ્રસગો વિષે શક પણ શું ધરે ? કારણ
કે કઈ પણ વસ્તુ સ્થાયી નથી સુખ પણ સ્થાયી નથી તેમ
દુખ પણ થાયી નથી તે ઉપર એક દૂક દદાત છે
એક રાજા હતા તેના કઠમા એક માદળીઉં હતું તે
શા હેતુથી નાખવામાં આવ્યું હતુ અને તેમાં શું હતું તે તે
જાણ ન હતું, પણ વશપર પરાથી તે તરી આવ્યું હતું
તે રાજા પર એક બીજે બળવાન રાજા ચઢી આવ્યું. તેણે
આને હરાવ્યું રાજા તેના કેટલાક સામતે માથે જ ગ
લમાં નામી ગયો જ ગવમાં એક વૃક્ષ નીચે બેસી વિચાર
કરતા તેની દૃષ્ટિ પિતાના ઠ ડ માના માદળીયા પર પડી તે
તે ભગાવરાવ્યું, તે તેમાથી જીર્ણ તાડપત્રને એક કડા
નીકળે તેના પર લખ્યું હતું કે જમત્રતિ This
too shall pass away-241 42 org RER Hq fazle
ક કે-હવે શુ જતુ રહેશે? મારી પાસે શું રહ્યું છે કે
તે ચા યુ જાય ? વિચારતા તેને લાગ્યું કે આ મારે પરાભવ
(હાર) ચાલ્યા જશે અને મને વિજય મળશે આ વિજયને
વિચાર તેના મનમાં કુરતા
તેનામાં
नयु આવ્યુ
તેણે ફરીથી સન્ય એકત્ર કર્યું તે રાજાને હરાવ્ય વિજય
મેળવ્યું તેને હવે ફુલાઈ જવા સભવ હતો તેની દૃષ્ટિ
પાછી માદળીયા પર પડી તે વિચાર્યું કે-આ પણ ચાલું
જશે આ વિજય પણ જશે
આ ઉપરથી સાર એ નીકળે છે કે-સુખના પ્રસંગમાં
એવો વિચાર કરો કે આ સુખ પણ ચાલ્યુ જશે માટે
ચૈતન્ય

·તિઅતિવિરમણ
૧૦૫
કુલાઈ જવું નહિ તેમ જ દ ખના પ્રસગેમા એ વિચાર
કરો કે આ દુખ પણ ચાલ્યુ જશે, માટે અતિ દીન ન
બનવું, પણ સમતોલવૃત્તિ જાળવવી
જ્યાં સુધી મનુષ્ય બાહ્ય સને-મનુષ્યોને-વતુ
એને વિચાર કર્યા કરે છે ત્યા સુધી રતિ કે અરતિ થવાની જ,
ત્યાં સુધી સુખ દુખ થવાનું જ પણ આત્માની અનત કાળની
જિદગીમાં આ જિંદગી એ એક દિવસ છે, એવું ઉચારતા
સર્વ બના ગોણું થઈ જાય છે તે મનુષ્ય સુખ-દુખમાં
મનની સ્થિરતા જાળવી શકે છેકવિ કાલિદાસ કહે છે કે –
कस्यैकान्तिक सुखमुपनत दुःखमेकान्ततो वा ।
नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण ॥
ને એકાત સુખ મળ્યું છે? અથવા કેને એકાત
દુખ મળ્યું છે? આપણી દશા ચક્રની ધાગ પ્રમાણે ઉપર
નીચે ચાલ્યા જ કરે છે, આવજા કરે છે, માટે જે રતિઅરતિથી
મુક્ત થઈ શાતિ મેળવવી હોય તો સુખ દુખ આપનારા
પદાર્થોની અનિત્યતા વિચારી મનુબે તેના દ્રા બનવું

·પ્રકરણ ૧૬ મુ.
સોળક
૫૫ગ્વિાદવિરમણ
મુ પાપસ્થાનક પર પરિવાર છે તેને સામાન્ય
અર્થ પારકાની બાબતેની વાત પણ તે મોટે ભાગે નિંદાની
હેવાથી પરપરિવાદનો અર્થ પરનિદા એમ થાય છે પારકી
નિદા કરવી, પારકાના સબ ધમાં ઘમાસુ બેલવું, અથવા
બીજાઓના સબ ધમાં નકામા ગપ્પા મારવા, એ મનુષ્યને
સ્વભાવ થઈ પડ્યો છે મનુષ્યને તેમાં એક પાનનો રસ
અને ઉત્સાહ આવે છે જ્યા શાન, વૈરાગી, હિત, પરના
ગુની વાત ચાલતી હોય ત્યાં મનુષ્ય કટાળી જાય છે,
તમાં તેને પ્રેમ આવ નથી પણ જ્યાં બીજાઓના દૂષણે
ચર્ચાતા હોય, બીજાની બદઈ થતી હોય ત્યાં મનુષ્યને
કુર્તિ આવે છે, અને પિત પણ તે વાતમાં
વાતમાં ભાગ લેવા
માડે છે, અને ટીખરી અનેક બાબતે તેમાં ઉમેરીને
વાતને રસમય બનાવવા પ્રયત્ન નેવે છે
જે મનુષ્ય પોતાના જ કાર્યમાં લક્ષ આપે, બીજાઓને
મદદની
જરૂર
હોય અને પોતે તે આપી શકે તેમ લાગતું
હોય તો તે આપવા માટે બીજાના કામમાં રસ લે, તે
સિવાય જે પોત પોતાના વિચારે, વચન અને કાર્યો પર
લક્ષ આપે તે પિતાને ઘ જ લાભ થાય
પણ મનુષ્યમાં બીજાઓના કામમાં માથું મારવાની
ઈચ્છા ઘણી પ્રબલ જણાય છે બીજાઓ કરતા પિતાનું
જ્ઞાન વધારે છે, અથવા પિતાને સારી આવડત છે તે જોતા
વવાને અને આ રીતે પોતાના અહંકારને પિષવા જીવે
પારકી બાબતમાં માથું મારતા જણાય છે બીજે મનુષ્ય શું

·૧૭
પર પરિવાદવિરમણ
કહે છે, કરે છે અથવા માને છે તેની સાથે આપણને કશે
સબ ધ નથી તે વિષે આપણે છેક તટસ્થ રહેતા શીખવું
જોઈએ જ્યાસુધી તે મનુષ્ય બીજા મનુષ્યની વચમાં ન
આવે ત્યા સુધી સ્વત ત્ર વિચાર કરવાને, સ્વતંત્ર શબ્દો
બોલવાને, સ્વતંત્ર કાર્ય કરવાને તેને સંપૂર્ણ હકક છે આપણને
જે ગ્ય લાગે તે કરવાની આપણને સ્વતંત્રતા હોવી
જોઈએ, એ હક આપણે માગીએ છીએ, તે પછી આપણે
બીજાને તેટલી જ સ્વત ત્રતા ભેગવવા દેવી જોઈએ, અને
જ્યારે બીજો કોઈ મનુષ્ય તેવી વતત્રતાને ઉપભેગ કરતા
હોય ત્યારે તેની નિદા કરવાને આપણને જરા પણ અધિકાર
નથી જે આપણને એમ લાગતું હોય કે અમુક મનુષ્ય અમુક
ટુ કામ કરે છે, અને જો આપણે સભ્યતાથી અને
ખાનગી રીતે તેને આપણા વિચારે દર્શાવવાના પ્રસગ લઈએ
તે તેને સમજાવી શકવાને મભવ છે, પણ ઘણું બાબતમાં
તે આમ કરવું તે પણ અયોગ્ય રીતે માથું મારવા જેવું
કામ છે જે આપણે ત્રીજા મનુષ્ય સન્મુખ જઈ તે
બાબત જણાવીએ કે તેની નિદા કરી કહેવાય અને નિદા
તે તે માટે દુર્ગુણ છે
નિદાના વિચારમાત્રથી ઘણે અનર્થ પેદા થાય છે
દરેક મનુષ્યમાં ગુણ તેમજ અવગુણ રહેલા છે પ્રભુ સિવાય
કોઈ પણ જીવ પૂર્ણ નથી
થોડા ઘણા અવગુણે સા
ભર્યા રે, કોઈના નળીઆ ચુ, કોઈના નેવ રે ” તે પછી
આપણે તેના અશુભનું ચિતન કરી સામાના દેષને પુષ્ટિ
આપીએ છીએ જે તેનામાં તે અવગુણ હોય તે તે પુષ્ટ
થાય છે અને ન હોય તે પણ તેનું વારંવાર ચિતન કરીને
દેશનું બીજ તેનામાં રોપવા જેવો પ્રયત્ન આપણા વિચા

·પવિત્રતાને પથે
રથી થાય છે વળી જગતનું વાતાવરણ બગડતું જાય છે
જગતમાં પરષદષ્ટિ વધે છે, પણ સા કરતા માટે શેર
ફાયદો તે આપણને થાય છે કે આપણે વાતાવરણ મહિન
બને છે પારકાના દોષરૂપી મનિન જળમાં સ્નાન કરવાથી
આપણી શુદ્ધિ કેવી રીતે થઈ શકે?
વળી આપણે વિચાર કરવાથી અટક્તા નથી, પણ
આપણે બીજાના દોષની કરેલી શોધ લોકો આગળ અતિ
શકિતના માથિયા પૂરી, મીઠું મરચું ભભરાવી, લલકા
રીએ છીએ અને તેઓ પણ તેમા બહુ જ રસપૂર્વક ભાગ
લે છે તેઓ તે વાત બીજાઓને જણાવે છે આવી રીતે
સેકડો મનુષ્ય તે કમભાગ્ય મનુષ્યની નિંદા કરવામાં ભાગ
લે છે અને તેનો દેષ સુધારવાનું કામ ઘણું કઠણ બને છે
નિદાથી કોઈ સુધર્યું નથી અથવા સુધરવાનું નથી આપ
ધારીએ તો પ્રેમથી-દિલજીથી એકતમાકેઈ ની ભૂલ જણાવી,
તેને આપણે બનાવી, તેની ભૂલ કદાચ સુધારી શકીએ
વળી નિદા કરવામાં સમયને દુરુપયોગ થાય છે,
કેમ વેરવૃત્તિઓ અને કલહ જાગે છે, મન ઘડુ કલુ-
ષિત બને છે નિદા કરનાર પર કોઈ વિશ્વાસ રાખતુ નથી
તે બીજાના દે જ શોધતા હોવાથી તેના જ્ઞાનચક્ષુ પર
પડલ આવી જાય છે અને તેને સર્વત્ર દોષ જ જણાવા
લાગે છે તે બીજા સબધી વિચાર કરવામાં એટલે બધે
મગ્ન થઈ જાય છે કે તે પોતાનું ભાન ભૂલી જાય છે
નિદા ત્યાગ કરવાના ઘણા માને છે. દરેક મનુષ્યમાં
ગુ તથા દે રહેવા છે ગુણ ઉપર પ્રીતિ રાખે અને
ગુણોને પુષ્ટિ આપ, એટલે દુર્ગા ચાલ્યા જશે જે મનુ

·પરંપરિવાદવિરમણ
થને ઉપગી કામ કરવાના નથી તે મનુષ્ય જ આવા
નિદાના કામોમાં રસ લઈ શકે જે મનુષ્ય ધારે તો-
વિચાર કરે તે-ઉપયોગી કામોની ખોટ નથી
મનુષ્ય
પિતાનું શરીર સુધારી શકે, નવરાશના સમયમાં સારા પુસ્તક
વાચી શકે, શુભ ભાવનાઓનું ચિતન કરે, કેઈ માદા મનુ
થની મુલાકાત લે, કઈ સેવા કરતી સંસ્થાઓ સાથે જોડાઈ
તેના હિતાર્થે કામ કરે, પિતાના પુત્રપુત્રીઓ તથા અન્ય
કુટુંબીજનોના હિતના મવાલે વિચારે અને તે પ્રમાણે
વર્ત જે મનુષ્ય આવા કેઈ કામમાં પોતાને સમય વ્યતીત
કરે, તો તેને પરના નિદા કરવાને કે ગપ્પા મારવાને અવ
કાશ જ મળે નહિ સમય ઘણે અપ છે અને કાર્ય કર
વાના ઘણા છે, માટે સુજ્ઞ મનુષ્યો તે તે અલ્પ સમયનો
સાથી શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરે છે તેઓ અનુપયોગી અને ઉપ
યેગી કામ વચ્ચે પ્રથમ વિવેક કરે છે અનુપચેગી કામને
ત્યાગ કરી તેઓ ઉપયોગી કામ કરે છે અને આગળ જતા
ઉપયોગી અને વિશેષ ઉપયોગી કામો વચ્ચે ભેદ પાડી
વિશેષ ઉપયોગી કામ કરવા પ્રેરાય છે પોતાનાથી બનતુ
વિશેષમાં વિશેષ ઉપયોગી કામ કરવાને જે મનુષ્ય પ્રયત્ન
કરે, તો તેને નિદા માટે કે ગપ્પા માટે કે પારકી કુથલી
માટે સમય ક્યાથી મળી શકે ?
નિંદા ત્યાગ કરવાને એક બીજો ઉપાય એ છે કે-
પારકી નિંદાની વાત સાભળવી બધ કરે બીજો કોઈ
પારકાની નિંદા કરતા હોય તે તે સાભળવા ના પાડો આ
રીતે નિદા સાભળવાનો રસ ઓછો થશે, તે પછી નિદા
કરવામાં તે રસ રહેશે જ ક્યાંથી ?

·૧૧૦
પવિત્રતાને પધ
જો કેઈનું શુભ કામ જુઓ તેને અનુમોદન આપો,
પણ બીજાના ખોટા કામની નિંદા ન કરતા ઉદાર બને
જ્યા ત્યા નિષ્કારણ કે ની નિદા કરવાથી સામાને કે
આપણને કોઈને પણ લાભ થતો નથી
નિદા એ જીભનુ મોટામાં મોટું પાપ છે નિદા
એ દષ્ટિનું પરિણામ છે જે તે મનુષ્ય પાકા કામમાં
માથું મારે છે તે તેનો હેતુ મોટે ભાગે બીજાઓને મદદ કર
વાન નહિ, પણ બીજાઓના છિદ્રો અને નિર્બળતાઓ જાણું
વાનો હોય છે જે મનુષ્ય નિદાના પાપથી બચે છે, તેને સમય
જ મળે છે તે બહુ સારી રીતે આત્મનિરીક્ષણ કરી શકે
છે તે અતર્મુખ થઈ પિતાના ગુણદોષ સારી રીતે તપાસી
શકે છે અને આ રીતે આત્મસુધારણ કરવા તેને ઘણે
અવકાશ મળે છે તે મનુષ્ય સ્વાધ્યાય પણ સારો કરી
શકે છે સ્વાધ્યાય એટલે સ્વને અધ્યાય, એટલે આત્માના
સ્વરૂપનું ચિતન-“હું કોણ છુ ? મારું સ્વરૂપ શું? મારુ
કર્તવ્ય શું? મારુ સાધ્ય શુ ?” બાવા વિચાર કરવામાં
જે તે પિનાનો સમય પસાર કરે તે તને આદરથી ઘણુ
જાણવાનું મળે બહારનું રમણ–૨૮ણ જ્યારે બધ થાય
અથવા ઓછું થઈ જાય ત્યારે આ દરનું રટણ થવા લાગે છે,
તે પછી જે મનુષ્ય પર પરિવાદ–પારકા સબધી નકામી
વાત, કુળીઓ–પ્પા–નિદા વગેરેનો ત્યાગ
તેની વાણી પર તેમજ મન પર અપૂર્વ સયમ આવતે
જાય છે અને મનને બહારની પરિસ્થિતિ પર એg
ધ્યાન આપવાનું હોવાથી તે અતર્મુખ બને છે અને ત્યાં
તેને અપૂર્વ શાતિને અનુભવ ધાય છે

·પ્રકરણ ૧૭ મુ.
માયામૃષાવાદવિમણું
સગ્મ પાપસ્થાનક માયામૃષાવાદ છે માયાનું
આઠમું પાપસ્થાનક અને મૃષાવાદનુ બીજુ પાપસ્થાનક મળી
૧૭ મુ માયામૃષાવાદનું પાપભ્યાનક ઉદ્દભવે છે માયામૃષા
વાદ એટલે કપટ અસત્યયુક્ત, બીજા શબ્દોમાં કહીએ તે
દેગર્દભ છે શ્રીમદ્દ યશોવિજયજીના શબ્દો પ્રમાણે આ
માથામૃષાવાદનો દેષ વિષને વધારવાની સ્થિતિ, અચવા
સને છ ડેડવાની ક્રિયા છે
હેગની ઉત્પત્તિનું કારણ એ છે કે મનુષ્ય હોય તેના
કરતા સારો દેખાવા ઈચ્છે છે, પિતાનું અજ્ઞાન અને પિતાના
દેષ ઢાકી પિતે જ્ઞાની અને નિર્દોષમાં ખપવા માગે છે
આ કારણથી-લેકના ખોટા ભયથી પિતે અનેક રીતે
બનત્ય બેલે છે અને કપટક્રિયા કરે છે, પિતે બેલેલું
એક અસત્ય અથવા કરેલું એક બોટ કામ છુપાવવા મનુષ્ય
જૂઠની પર પર મેવે છે અને પછી તે અસત્ય અને કપટ
એટલું બધુ વધી જાય છે કે તેનાથી તે છુપાવી શકાતુ
નથી અને તેની દશા ઘણું દયાજનક થાય છે
ગના એટલા બધા ગેરફાયદા છે કે તેને પૂરો વિચાર
પણ આવી શકે નહિ, છતા કેટલાક ગેરફાયદા વર્ણવવામાં
આવશે ઢગ લાબા સમય ટકતો નથી અને કપટ પકડાય
છે ત્યારે તેની કેટલીક સત્ય બાબતે હેાય તે પણ ઢગ
તણાઈ જાય છે અને તે સર્વથા પાપી કે અસત્યવાદી
ભેગી

·પવિત્રતાને પથે હતું, એમ કે માનવાને દેરાય છે ઢગથી તેના આત્મા પર પડલ આવી જાય છે વાર વાર અસરલ અને કપટમય- વક્ર વિચાર કરવાથી તેનું મન પણ તેવું જ વક્ર બને છે, એટલે આત્માના સીધા બિ તે મનદ્વારા પ્રકટી નીકળતા નથી તેથી તેને આત્મા સત્ય અને અસત્ય વસ્તુ વચ્ચે ભેદ પારખી શકતા નથી સત્યવાદી જ અનેક અસત્ય બાબતેમાથી કયી સત્ય બાબત છે, તે એકદમ સમજી શકે છે જે મનુષ્ય બીજાને છેતરવા જાય છે તે જાતે જ છેનગય છે, કારણ કે એક મનુષ્ય અપ્રમાણિકપણે થોડા સમય વ્યાપારમાં બીજાને છેતર, પણ જ્યારે તેનું કપટ પકડાય ત્યારે કે તેને સાથેની લેવડદેવડ ઓછી કરે, એટલે તેની આવક ઓછી થાય આમ આખરે ને અથવા કપટનો આશ્રય લેનાર મનુષ્ય વ્યવહારમાં પણ પાછો પડે છે અને આ સમય કપટ અને અપ્રમાણિક પણને આશ્રય લઈ પિતાના મનને જે નુકસાન કર્યું તેની તો કિંમત આંકી શકાય જ નહિ જ્યારે ઢગ પકડાય છે ત્યારે તે ઢેગી મનુષ્ય પરથી સર્વને વિશ્વાસ ઉડી જાય છે મનુષ્ય ટૅગ કરે, અસત્ય બોલે, કૂડકપટ કરે, પણ તમાં તનુ હદય ડખ માર્યા વિના રહેતુ નથી કપટી મનુષ્ય નિરતર બીકણ હોય છે ગમે તેટલો નિયતાને ડાળ કરે, પણ સૂર્યના પ્રકાશિત કિરણ આગળ જેમ ધુમસ વિખરાઈ જાય છે તેમ સત્ય અને પ્રમાણિક મનુષ્યની તેજભરી આખે આગળ તેનું મુખ ઢીલું પડી જાય છે, તેનું તેજ ઝાણું પડી જાય છે આખું વિશ્વ સત્ય પર રચાયુ છે, માટે સત્યના નિયમો ભાગ કરી જગતને છેત

·માયામૃાવાદવિમણુ
૧૧૩
રનાર મનુષ્ય લાબો કાળ વિજય પામી શકે નહિ કુદરત
પિતાના નિયમોનો ભંગ લાબા સમય સહન કરી શકે જ
નહિ, માટે આત્મ અભ્યાસી મનુષ્ય કપટ અને અસત્યને
પિતાના હદયમાથી દેશવટે આપ
ઉપદેશસતિકા નામના ગ્રન્થમાં માયાકપટીની કેવી
દુર્દશા થાય છે, તે ઉપર એક દછાત આપેલ છે
શ્રી તિલકપુરમાં ધર્મબુદ્ધિ અને પાપબુદ્ધિ નામના
બે વણિક રહેતા હતા ધર્મબુદ્ધિ સાલરવભાવી તેમજ
પરહિતચિંતક હતું અને પાપબુદ્ધિ કપટી, માયાવી
અને વિશ્વાસુને છેતરનારો હતે બનેને વેપાર નિમિતે
મૈત્રી થઈ લોકે એમ કહેતા હતા કે-કાછ અને કન્વત
જે આ ગ છે, તથાપિ પોતાના ઉત્તમપણાથી ધર્મ
બુદ્ધિએ તે પાપબુદ્ધિનો ત્યાગ કર્યો નહિ બને
વેપાર નિમિત્ત બીજે દેશ ગયા અને વ્યવસાય કરી દરેક
હજાર સોનામહોર કમાયા તે બને પિતાના ગામ તરફ
પાછા વળ્યા જ્યારે પોતાનું નગર પાસે આવ્યું ત્યારે પાપ
બુદ્ધિએ ધર્મબુદ્ધિને કહ્યું—“મિત્ર ! આટલું બધુ ધન
નગરમાં કેમ લઈ જવાય? માટે કેટલુક અહી જ દાટી
મૂકીએ, પછી યોગ્ય અવસરે તે લઈ જઈશુ, કારણ કે
ધનને અનેક પ્રકારે રાજા, ભાગીદાર અને ચારથી ભય
હોય છે ” આમ સાભળી ધર્મબુદ્ધિએ પાચ સો સોનામહોર
એક વૃક્ષ નીચે દાટી તેને વિશ્વાસ પમાડવા પાપબુદ્ધિએ
પણ તેમજ કર્યું પછી તેઓ પોતપોતાને ઘેર ગયા પાપ
બુદ્ધિ રાત્રે છાનામાને બને દાટેલુ ધન લઈ ગયા
એક દિવસ પાપબુદ્ધિને ધર્મબુદ્ધિ આવી કહેવા લાગે
૮

·૧૧૪
પવિત્રતાને પથ
કે “મિત્ર! ચાલે હવે આપણે તે દાટેલુ ધન કાઢી આવીએ
ત્યાં જઈને જોયું તે ખાડો ખાલી જોવામાં આવ્યું પાપ
બુદ્ધિ ઘણે વિલાપ કરવા લાગ્યો અને છેવટે તેણે ધર્મ
બુદ્ધિ ઉપર આક્ષેપ મૂકતા કહ્યું “હે દુ! તે જ આ કામ
કર્યું છે, કારણ કે આપણે બે વિના બીજુ કે આ વાત
જાણતું હતું
? ” ધર્મબુદ્ધિ કહે-“હુ કદી એવુ કામ કરે
નહિ કોઈ પાપીએ તે કામ કર્યું હશે. ”
આમ બને
વચ્ચે વિવાદ થયે અને વાત રાજસભામાં ગઈ અનેના
સાક્ષી વિષે પૂછવામાં આવતા પાપબુદ્ધિ બોલી ઉઠ્યો કે-
મારા સાક્ષી દેવતા છે રાજાએ કહ્યુ-પ્રભાતે તેની પરીક્ષા
થશે પાપબુદ્ધિએ રાત્રે પિતાના પિતાને સઘળી હકીકત
કહી અને જગલમાં જઈ વૃક્ષના કોતરપિોલ)મા ભરાઈ
બેસવા જણાવ્યું અને રાજા પૂછે ત્યારે “ પાપબુદ્ધિ
નિષ્કલક છે અને ધર્મબુદ્ધિ તકર છે,” એમ કહેવાનું
સૂચવ્યું પ્રભાતે રાજા પ્રધાન વગેરે અમલદારે તથા ધર્મ
બુદ્ધિ પાપબુદ્ધિ વગેરે લકે ત્યાં હાજર થયા
પછતા પાપબુદ્ધિના પિતાએ ગોઠવેલે જવાબ આપે
લેકે આમતેમ જોવા લાગ્યા પણ કે મનુષ્ય નજરે
પડે નહિ ધર્મબુદ્ધિએ તરત જ સમયસુચકતા વાપરી
જણાવ્યું કે “આ કોટરને બાળી નખાવો એટલે દેવ કે
મનુષ્ય પ્રત્યક્ષ થાય ” કોટર બાળવાની શરૂઆત કરી કે
તરતજ પાપબુદ્ધિને પિતા તે કેટરમાથી ગભરાતે ગતરાતો
બહાર નીકળે પ્રશ્ન પૂછના તેણે સર્વ સત્ય નિવેદન
કર્યું કે તથા અમલદાર વર્ગ તેને તથા તેના પુત્રને
ધિરવા લાગ્યા. રાજા પાપબુદ્ધિને ભારે શિક્ષા કરવા
વાવ

·માયામૃથાવાદવિરમણ
૧૧૫
તૈયાર થયે પણ ધર્મબુદ્ધિએ તેને તેમ કશ્તા વાર્યો રાજા
વગેરે ધર્મબુદ્ધિની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા માયામૃયાવાદ
આ ભવમા પણ દુ ખ આપે છે
હવે માયામૃષાવાદ તજવાને માથી શ્રેષ્ઠ ઉપાય મત્ય
અને સરલતા છે જો કે સત્યવાદી અને સરલ મનુષ્યોને
પ્રારંભમાં કદી દુ ખ પડે, કેટલીક અડચણામાથી પસાર થવું
પડે, પણ અતે સત્યને જય થાય છે સત્યવાદી અને સરલ
પ્રકૃતિવાળા જીવ ઘણી ત્વરાથી પિતાને વિકાસ કરી શકે
છે તે નિર્ભય બને છે, તે નિરતર શાંતિ જાળવે છે અને
તેવા મનુષ્યનું શરીર પણ નિરોગી રહે છે પરસ્પર અનુકૂલ
બાદલને તેના શરીરમા ચાલે છે, તેથી રેગના વિરોધી
આદેલને જવા માટે છે નિષ્કપટી અને સત્યપ્રિય મનુષ્ય
હજારો અસત્ય બાબતોમાથી, સત્ય બાબતે કઈ છે તે
તુરત જ પારખી શકે છે સત્યને સદગુણ આવતા બધા
દુર્ગણે નાશ પામવા લાગે છે, કારણ કે જે મનુષ્યને સત્ય
બલવાનું હોય છે તે કેટલાક પાપો તે કરી શકે જ નહિ
તેને તે સત્ય હોય તે જ બોલવાનું હોય છે, તેથી ઘણા
પ્રકારની કુટિલતાથી તે બચી જાય છે
જે મનુષ્ય અસત્યથી, કપટથી અથવા ઢંગથી બીજાને
છેતવા પ્રયત્ન કરે છે તેને પોતાને અતરાત્મા અવરાય છે,
તેથી તે અતરાત્માને અવાજ સાંભળી શક્તા નથી અથવા તે
તેની ઝાખી પામી શકતો નથી, માટે જેમ બને તેમ મનુષ્ય
ગનો ત્યાગ કરી સરલ પ્રકૃતિવાળા બનવુ જ્યા સરલતા છે
ત્યા પવિત્રતા છે અને જ્યા પવિત્રતા છે ત્યાજ પ્રભુને વાસ છે

·પ્રકરણ ૧૮ મું
મિથ્યાત્વાત્યવિસ્મણ
આ મિચાવશ એ અઢારમું અને છેલ્લું પાપરા
નક છે તે છેવુ છે પણ સૌથી પ્રથમ સ્થાન ભોગવે તેવું
છે ઉપાયવિજયજી કહે છે કે–ત્રાજવામાં એક બાજુ સત્તર
પા૫સ્થાનક ભૂકે ને એક બાળુ આ ૧૮મુ મૂકે તો આ
તેમ છે તેનો અર્થ એ થાય છે કે-મનુષ્યના હૃદયમાં જ્યા
સુધી મિથ્યાત્વરૂપી વિપ પ્રવેશેલ હેય છે ત્યા સુધી તે મનુષ્ય
કઈ પણ કામ તથાવિધ ભાવથી કરી શકતા નથી મિથ્યાવ
એટલે મને અસત્ય માનવું અથવા અમાત્યને સત્ય માનવું
તે મિથ્યા એટલે જૂહુ વસ્તુને વસ્તસ્વરૂપે ઓળખવી તે
જ્ઞાન અને વસ્તુને અવસ્તુપે ઓળખવી તે મિથ્યાત્વ છે
સાધુને અમાધુ તરીકે અને અમાધુને સાધુ તરીકે, માગને
ઉન્માર્ગ તરીકે અને ઉન્માર્ગને માર્ગ તગ, ધમને અધર્મ
તરીકે અને અધર્મને ધર્મ તરીકે-કમાં વસ્તુને અવળે રૂપે
સમજવી એ સર્વ મિથ્યાત્વ છે જ્યાં સુધી મિથ્યાત્વ અથવા
અસરજ્ઞાન હોય ત્યાં સુધી સદ્ભાવ સભવે નહિ અને અમઃ
જ્ઞાનરૂપી વિવ હૃદયમાં પેઠું હોય ત્યા સુધી અનેક પ્રકારની
શકાઓ અને પ્રશ્નો થયા કરે છે તેવી સ્થિતિમાં મનુષ્ય દઢ
નિશ્ચયથી કોઈ પણ કામ કરી શકે નહિ અને શ્રદ્ધાપૂર્વકના
જ્ઞાન વિના ચારિત્ર સંભવી શકે જ નહિ આ મિથ્યાત્વ ઉત્પન્ન
થવાના બે મુખ્ય કારણ કે એક અજ્ઞાન અને બીજી દુરાગ્રહ
જે મનુષ્યને રૂપનું જ્ઞાન ન હોય તે ચળકતી છીપનેરૂપા
તરીકે માની લે છે, જેને સાચા હિરાનુ જ્ઞાન ન હોય તે પુખ
રાજને હીરે ગણી લેય તેમ વસ્તુનું જ્ઞાન જીવને ન હોય

·મિથ્યાત્વશલ્યવિરમણ
૧૨૭
તે અસઇવસ્તુને સવસ્તુ તરીકે માની લે છે આનું નામ
મિથ્યાત્વ અથવા અસત્ય જ્ઞાન આ મિથ્યાત્વ સદજ્ઞાનથી નાશ
પામે છે સત્ય વસ્તુ જાણતા મનુષ્ય અસત્યને ત્યાગ કરે છે
મહાવીર પ્રભુ પાસે જે દ્વિ-બ્રાહ્યણે દીક્ષા લઈ ગણધર
ઘયા તે સર્વને જ્ઞાન નહેતુ એમ નહિ, જ્ઞાન તે હતુ,
પણ તેમાં કેટલાક દેષ હતા, તેઓ જ્ઞાનનું સત્ય તવું
જાણવા આતુર હતા તેથી સત્ય જ્ઞાન મળતા તેઓએ
પોતાને અજ્ઞાનવાળો મત છેડી દીધે, માટે મિથ્યાત્વ અથવા
અસત્તાન દૂર કરવાને સારો ઉપાય સજ્ઞાન છે લેકેને
અજ્ઞાન આપવામા આવે તે ઘણું જ પિતાની ભૂલે
સુધારવા તૈયાર હોય છે
ઈલાડમાં એક એવો વિચારક પક્ષ છે કે જે પિતાને
Agnostic કહેવરાવે છે તેને અર્થ “અજ્ઞાનવાદી” એવો
થાય છે. તેઓ કહે છે કે “અમને અમુક બાબતે પુરાવા
આપો, એટલે અમે તે વાત માનવાને તૈયાર છીએ ”
આવા મનુષ્ય જ્ઞાનની જિજ્ઞાસુ કહેવાય, અને તેમને મદજ્ઞાન
આપવામાં આવે તો તે પિતાની ભૂલ કયા છે? તે સમજી
તે દૂર કરવા પ્રયત્ન કરે પરંતુ કેટલાક એવા મનુષ્ય હોય
છે કે જેઓ દુરાગ્રહી હેય છે તેમને સમજાવવાનું કામ ઘણું
કઠણું
તેઓ પ્રથમ પકડેલી વાતને કદાપિ મૂકતા નથી
तातस्य फूपोऽय इति ग्रुधाणा क्षार जल कापुरुषा पिरन्ति-
આ બાપને કૂવે છે, એમ કહી કાયર પુરુષે બીજે મિષ્ટ જળ
મળતુ હોય છના ખારા જળ પીએ
તેમનામાં વિવેકશક્તિ
હોતો નથી એ તો સમય જતા દુ ખ પામીને જ્ઞાન પ્રાપ્ત
કરે દુરાગ્રહીને સુધારવાને બીજે માર્ગ જ નથી એક

·પ્રકરણ ૧૮ મુ
મિથ્યાત્વનાવિગ્યાનું
આ મધ્યાત્વશયએ અઢારમું અને છેવું પાપપ્પા
નક છે તે છે છે પણ માથી પ્રથમ સ્થાઇ છે તેવું
છે ઉપાયશવિજયજી કહે છે કે-વાજવામા એ બાજુ સત
પાપસ્થાનક મૂકે ને એક બાજુ આ ૧૮મુ મકે તે આ વધે
તેમ છે તેનો અર્થ એ થાય છે કે મનુના હૃદયમાં હત્યા
સુધી મિથ્યાત્વરૂપી વિષ પ્રવેશેલ દેય છે ત્યા સુધી તે મનુષ્ય
કોઈ પણ કામ તથાવિધ ભાવથી કરી શકતે નથી મિસ્થાન
એટલે સત્યને અસત્ય માનવું અથવા અસત્યને રાય માનવું
તે મિયા એટલે જૂઠ વસ્તુને વસ્તુપે એનાખવી તે
જ્ઞાન અને વસ્તુને અવતુપ ઓળખવી તે મિથ્યાત્વ છે
સાપુને અસાધુ તરીકે અને અમાધુને સાધુ તરીકે, મારે
ઉન્માર્ગ તરીકે અને ઉન્માર્ગને માર્ગ ન ક ધર્મને અધર્મ
તરીકે અને અધર્મને ધર્મ તરીકે-કમ વસ્તુને અવળે રૂપ
સમજવી એ સર્વ મિસ્યા છે જ્યા સુધી મિથ્યાત્વ અથવા
અજ્ઞાન હોય ત્યા સુધી મદભાવ ભવે નહિ અને અસા
રાપી વિય દુદયમાં પેડુ ય ત્યા સુધી અનેક પ્રકારની
શકાઓ અને પ્રશ્નો થયા કરે છે તેવી સ્થિતિમાં મનુષ્ય ૮૮
નિશ્ચયથી કોઈ પણ કામ કરી શકે નહિ અને શ્રદ્ધાપૂર્વકના
સાત વિના ચારિત્ર સંભવી શકે જ નહિ આ બ્રિાવ ઉત્પન્ન
થવાના બે મુખ્ય કારણે છે એક અજ્ઞાન અને બીજુ દુરાગ્રહ
જે મનુષ્યને રૂપાનુ જ્ઞાન ન હૈય તે ચળકની છીપનેરૂપા
તરીકે માની લે છે, જેને સાચા હીરાનું જ્ઞાન ન હોય તે પુખ
રાજને હીરે ગણી લેય તેમ વસ્તુનું જ્ઞાન જીવને ન હોય

·૧૧૭
મિવશલ્યવિરમણ
તે અસદ વસ્તુને સવસ્તુ તરીકે માની લે છે અનુ નામ
મિથ્યાત અથવા અસત્ય જ્ઞાન આ મિથ્યાત્વ સદજ્ઞાનથી નાશ
પામે છે મત્ય વસ્તુ જાણતા મનુષ્ય અસત્યને ત્યાગ કરે છે
મહાવીર પ્રભુ પાસે જે દ્વિ-બ્રાહણે દીક્ષા લઈ ગણધર
થયા તે સને જ્ઞાન નહોતું એમ નહિ, જ્ઞાન તે હતું,
પણ તેમાં કેટલાક દેષ હતા, તેઓ જ્ઞાનનું સત્ય તત્વ
જવા આતુર હતા તેથી સત્ય જ્ઞાન મળતા તેઓએ
પેતાને અજ્ઞાનવાળે મત છોડી દીધે, માટે મિથ્યાવ અથવા
અસાફાન દર કરવાને સારો ઉપાય અજ્ઞાન છે લેકેને
જ્ઞાન આપવામા આવે તે ઘણા છે પિતાની ભૂલ
સુધારવા તૈયાર હોય છે
ઇગ્લાડમાં એક એવું વિચારક પક્ષ છે કે જે પિતાને
Agnostic કહેવરાવે છે તેનો અર્થ “અજ્ઞાનવાદી” એ
થાય છે. તેઓ કહે છે કે “અમને અમુક બાબતના પુરાવા
બાપ, એટલે અમે તે વાત માનવાને તૈયાર છીએ ?
આવા મનુ જ્ઞાનના જિજ્ઞાસુ કહેવાય, અને તેમને અજ્ઞાન
આપવામાં આવે તો તે પોતાની ભૂલ કયા છે? તે સમજી
દૂર કરવા પ્રયત્ન કરે પરંતુ કેટલાક એવા મનુષ્ય હેય
છે કે-જેઓ દુરાગ્રહી હોય છે તેમને સમજાવવાનું કામ ઘણુ
ણ છે તેઓ પ્રથમ પકડેલી વાતને કદાપિ મૂકતા નથી
चातस्य फूपोऽय इति त्रुयाणा क्षार जल कापुरुषा पियन्ति-
બા બાપને પૂછે છે, એમ કહી કાયર પુરુષ બીજે મિષ્ટ જળ
મળતું હોય છતા ખારુ જળ પીએ છે તેમનામાં વિવેકશદિન
દેતી નથી એ તે સમય જતા દુખ પામીને જ્ઞાન પ્રાપ્ત
દુરાગ્રહને સુધારવાનો બીજો માર્ગ જ નથી એક
R

·૧૧૮
પવિત્રતાને પથ
કવિએ કહ્યુ છે કે અજ્ઞને સુખે આરાધી શકાય છે અને
વિશેષજ્ઞને તે તેથી વધારે સુખે બરાધાય છે, પરંતુ દુર્વિદગ્ધ
મનુષ્યને તો કોઈ રીતે સમજાવી શકાતા નથી
તત્વવિઘા ઉપર શ્રદ્ધા એનું નામ જ અમ્યગદર્શન,
એમ જૈનશાસ્ત્રકારે કહે છે જ્ઞાન અને ચારિત્રની વચ્ચે આ
શ્રદ્ધાના આંકડાની ખામી જયા ત્યા દષ્ટિગોચર થાય છે
કેટલાક મનુષ્ય જણે પણ તે પ્રમાણે વર્તી શકતા નથી, કારણ કે
તેના દિલમાં જ્ઞાન વિશે પૂર્ણ શ્રદ્ધા હોતી નથી ત્યાં શ્રદ્ધા
આવી એટલે તે પ્રમાણે અવશ્ય કાર્ય થવાનું કદાચ મનુષ્ય
પિતાના જ્ઞાન પ્રમાણે આચરણ ન કરી શકે, પણ જે તેને
તે જ્ઞાન પર શ્રદ્ધા છે તે વહેલોમેડે તે પ્રમાણે વર્તવાન
આ જ્ઞાન તે Right benef-સાચી શ્રદ્ધા છે તેટલા વાતે
કહેવામાં આવ્યુ છે કે-જિws રિસ ચારિત્રથી
જણ થવા જીવો પણ સિદ્ધિ પામે, અર્થાત અત્યારે પિતાની
માન્યતા પ્રમાણે જે આચરણ ન રાખી શક્તા હેય, છતા
જે તમની માન્યતા સત્ય હોય તે ધીમે ધીમે તેમની માં થતા
કાર્યમાં ઉતરશે અને તેઓ ઈષ્ટસિદ્ધિ કરી શકશે પણ જે મનુષ્ય
સત્ય શ્રદ્ધાથી ડગે તે તે સર્વથા ડગે સમજવ, તેની સિદ્ધિ
થતી નથી આ બાબત પર જૈનશાસ્ત્રકારે ઘણે ભાર મૂકે
છે અને તે વ્યાજબી પણ છે ચારિત્રનું મુળ શ્રદ્ધા છે
અને તેનું મૂળ સજ્ઞાન છે, માટે જ કહેવામાં આવ્યું છે કે
તને યથાર્થ સમજી તે પર શ્રદ્ધા રાખે અને જયા
સજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું એટલે મિયા ચાલ્યુ જશે, હૃદયમાં
અપૂર્વ બળ આવશે, કારણ કે અજ્ઞાન જતા જીવને આત્માના
અસ્તિત્વ પર, આત્માના અમરત્વ પર, કર્મના નિયમ પર,

·૧ મિથ્યા નગદ્યવિરમણ પુનર્જન્મના સિદ્ધાંત પર, સાધુએ, ઉપાધ્યાયે, આચાર્યો, અતે, સિદ્ધાપર તથા પિતાનામાં રહેલા અપૂર્વ બળ પર વિશ્વાસ આવશે-શ્રદ્ધા પ્રકટશે, પછી સર્વ મુશ્કેલીઓ દૂર થશે આત્માના બલુનમાં શ્રદ્ધાને પવન ભરાશે, પછી નજીવી દેરીઓ તૂટતાં વાર લાગશે નહિ અને બલુન પિતાને ઊંચે ઊડવાને માર્ગ લેશે, માટે જ કહેવામાં આવે છે કે સમ્યગ દર્શન થતા–ો પર પૂર્ણ શ્રદ્ધા થતા જીવે ઘણે માર્ગ કપાઈ જાય છે અને તેને પાછા પડવાનું ભાગ્યેજ થાય છે તે જીવ હવે નિર્વાણ સુધી વહેતા ઝરમાં પગ મૂકે છે ત્યાથી આગળ વધ્યા કરે છે. શ્રદ્ધા પર્વતને પણ હલાવે છે. શ્રદ્ધા એ પરમબળ છે શ્રદ્ધા એટલે દૃઢ નિશ્ચય મનુષ્યને જ્યાં મતો પર શ્રદ્ધા થઈ એટલે તેનું જીવન ઉન્નત થયા વિના રહેતુ નથી શ્રી હરિભદ્રસૂરિએ ધર્મબિન્દુમાં કહ્યું છે કે- राजदण्डमयात्पाप, नाचरत्यघमो जनः। परलोकमयाद्मभ्यः, स्वभावादुत्तमो जनः॥१॥ અધમ પુરુષ રાજદડના ભયથી પાપકર્મ કરતા નથી, મધ્ય પ્રકારને મનુષ્ય પરલોકના ભયથી છેટું કામ કરતો નથી અને ઉત્તમ પુરુષ તે સ્વભાવથી જ તેવા કામથી અલગ રહે છે જે ઉત્તમ પુરુષ છે તે તે જ્ઞાનદષ્ટિથી પિતાના- આત્માના સ્વભાવને સમજે છે અને પાપકર્મ કર્તે નથી, પણ મધ્યમ પ્રકારના મનુષ્ય જે તેને ધર્મને તો પર શ્રદ્ધા હોય તો પાપકર્મ કરે નહિ પરભવમાં અશુભ કાર્યોના અશુભ ફળો ભેગવવા પડશે, એવી તેને પૂર્ણ પ્રતીતિ હોય તે તેનાથી પેટા કામો થાય જ કેવી રીતે કેપ્ટન પર શ્રદ્ધા રાખી આપણે વહાણમા બેસી સમુદ્રને ઓળગી

·પવિતવાને પંપ
જઈએ છીએ તેમ જ્ઞાની-સર્વજ્ઞ મહાત્માઓની કરીના
વચન પર શ્રદ્ધા રાખી તેમના વચન પ્રમાણે આપણું જીવન
ગાળી આપણે પણ આત્મય સાધી શકીએ તેઓ નિકારણ
જગદંબધ હતા તમને અસત્ય બોલવાને હેતુ ન હતું તેઓનું
ઉચ અને પરોપકારી જીવન જ આ બાબતની સાક્ષી પૂરે
છે અને જે આપણે તેમના કહ્યા પ્રમાણે વર્તવા માંડીએ
તે અહીં અહીં આપણને તેમના વચનની સત્યના જણાઈ
આવે છે, તે પછી જે બાબતમાં આપણી મનિ કામ ન
કરતી હોય, તેવી બાબતમાં તેમના વચન પર શ્રદ્ધા રાખી
વર્તીએ તે લાભ થવાને માટે જ છે જે કામ આપી
નેતિક ભાવના ક અત કરણ વિરુદ્ધ હોય તેવું કાર્ય ગમે તે
મહાપુરુષ કહે તે પણ આપણે કરવાનું નીિ, પણ જ્યા ધર્મના
મો પર શ્રદ્ધા રાખવાથી બળ, ઉત્સાહ, ઉગ્રતા અને સમભાવ
પ્રકટ થતા હોય ત્યા તેવી શ્રદ્ધા રાખવી એ વાજબી છે.
શ્રદ્ધાથી માને ની મત્ય વાતે ધીમે ધીમે આપણું
અનુભવજ્ઞાનમાં આવે છે અને પછી દઢ થતા ઉત્પર થાય છે
સાચી શ્રદા થયા પછી મિથ્યાત્વનુ શન્ય (તર) હયમાથી
હમેશ માટે ચાય જાય છે અને આપણે પણ જેશપૂર્વક
શનિપૂર્વક આપણા ખરા ઉગારે કાઢી શકીએ છીએ, પછી
આપણને સમ્યગુદર્શન થશે અને આપણુ જીવન તદ્દન
બદલાઈ જશે આ મિથ્યાત-અજ્ઞાન ગયું અને સત્ય ન
પર શ્રદ્ધા ઉત્પન્ન થઈ એટલે બીજા પાપસ્થાનકેનો ત્યાગ
કરવાનું કામ ઘણુ સુગમ થાય છે અને આપણા પૂર્વના
કર્મ ઘણા નિબિડ (તાવ) હોય તે અલ્પ સમયમાં આપણે
આત્મકલ્યાણ કરી શકીએ છીએ

·મિથ્યાત્વશલ્યવિરમણ
હવે મિથ્યાત્વના ૧ પ્રકારે જાણવાની જરૂર હોવાથી
તેઓ પૈકી પ્રથમ સત્તાઓશ્રી દશ ભેદ કહે છે સજ્ઞા મિથ્યાત્વ
એટલે વસ્તુ અમુક છતા તેને બીજા રૂપમાં કહેવી--માનવી તે
૧ ધર્મ-જ્ઞાનદર્શનચારિત્રાદિ,તેને અધર્મ માનવ
૨ અધર્મ–હિંસા, અસત્ય, મૈથુનાદિ તેમા ધર્મ
માનવો તે યજ્ઞ-યાગાદિમા તેમ જ કન્યાદાનાદિમા જે પુન્ય
માનવામાં આવે છે તેને આ પ્રકારના મિથ્યાત્વમાં સમાવેશ
થાય છે
૩ સમાર્ગ–શ્રાવક ને સાધુના વ્રત નિયમાદિને
ઉમા માનો તે
૪ ઉમાર્ગ–કાયકલેશ, કદમૂળભક્ષણ, ગત્રિ
જનાદિને માર્ગ માનવો તે
૫ અમાધુ–કચન તથા કામિનીને ભેગી, સમારમાં
આસકત એવાને સાધુ માનવા તે
૬ સાધુ–કચન તેમજ કામિનીથી ન્યારા, પચ મહા
વ્રતધારી મુનિરાજને અસાધુ માનવા તે
૭ જીવનચેતના લક્ષણવાળાને અજીવ માન,
જીવને પચમહાભૂતનુ કાર્ય માનવું, જીવનું અસ્તિત્વ જ ન
માનવું તે
૮ અજીવ–પગલિક પદાર્થોને કઈ કાશને લઈને
તેમા વૃદ્ધિ, હાનિ થતી દેખી છવરૂપ માનવા તે
૯ મૂ–મૃતિમા–રૂપી એવા કર્મ વગેરેને અમૂર્ત
માનવા તે
૧૦ અમૂ–જીવ, આકાશ વગેરેને પૂર્ણ માનવા તે

·૧૨
પવિત્રતાને પગે
અથવા મુક્ત જે સર્વ કર્મોને ખપાવી મેક્ષને પ્રાસ
થયેલા છે તેને અમુક્ત માનવા અને અમુકત-જે
હરિહરાદિ-ખરી મુક્તિને નહીં પામેલા-સંસારમાં જમાદિ
ધારણ કરવાવાળા તેમને મુક્ત માનવા તે
આ દશ પ્રકારના મિથ્યાત્વ સજ્ઞાને આશ્રીને છે
હવે મિથ્યાત્વના બીજા મુખ્ય પાચ ભેદ કહે છે-
૧ અભિગ્રહિક–પોતપોતાના મતને આગ્રહ-અમે
ગ્રહણ કર્યો છે તે ધર્મ જ સાચે છે, બીજા બધા ખોટા
છે એમ માનવુ તે એવો આગ્રહ જેનધમીને જૈન ધર્મ
પ્રત્યે હોય તે તે મિથ્યાત્વ ગણાતું નથી, પરંતુ ત્યા આગ્રહ
હતા જ નથી ત્યા તો જે સર્વ દોષ રહિત હોય તે દેવ,
જેક ચનકામિનીના ત્યાગી તથા ગુના ગુણોથી યુક્ત હોય તે
ગુરુ અને જે દયાસ યુક્ત હોય તેમ જ અધર્મના કોઈ પણ
પ્રકારને જેમાં સમાસ ન હોય તે ધર્મ આમ ખુલ્લી માન્યતા
હોય છે ત્યાં અમુક જ દેવ, અમુક જ ગુરુ એ પેટે
આગ્રહ હેતે નથી–તેને તે ગુણની સાથે જ સબધ હોય છે
૨ અનભિગ્રહિક–બધા ધર્મ સારા, બધાને માનીએ,
કઈને નિંદીએ નહીં, બધા દેવને પગે લાગીએ, બધા ગુરુની
ભકિત કરીએ, આવી મૂઢતાવાળી માન્યતા તે અનભિગ્રહિક
મિથ્યાત્વ છે, કારણ કે તેને સુવર્ણ કે લેહની પરીક્ષા જ
કરતા આવડતી નથી અને ગોળ ખળ બનેને તે સરખા-
ભય માને છે
૩ આભિનિશિક-આમા સત્ય માર્ગ જાયા છતા
કઈ પ્રકારને આગ્રહ બધાઈ જવાથી અસત્ય માની-અસત્ય

·જામ મિથ્યાત્વશવિરમણ હકીકતની પ્રાપણાનું કરવાપણું છે આ મિથ્યાત્વ બહુ જ વિષમ છે જાણીબુઝીને અસત્ય પ્રરૂપણા કરનાર સમજાવ્યું સમજ નથી, કેમકે તેને તે સમજવું જ નથી જેમ વર્તમાન કાળે કેટલાક હકકપથી સાધુએ શાસ્ત્રાધારથી જિનપ્રતિમાને પૂજનિક તથા વદનિક જાણે છે- માને છે, છા પિતાના કુમાર્ગને ત્યજી શકતા નથી તેમ ૪ માગચિક–જિનવચનમાં શક કરવી તે શકાના બે પ્રકાર છે એક મિથ્યાત્વરૂપ શકા છે કે જેમા “ સર્વરે કહ્યું છે, પણ તે તે કાઈ સી લાગતું નથી ” આવી વિચારણા હોય છે બીજી શકા અરુ તત્ત્વ સમજવાની આકાંક્ષા- રૂપ છે તેમાં “પિતાના અપક્ષપણાથી અમુક વાત બરાબર સમજતી નથી તેથી તે ગીતા ગુરુ પાસે સમજવા ગ્ય છે.” એવા પ્રકારની વિચારણા છે આ શક મિથ્યાત્વરૂપ નથી ૫ અનાગિક-અવ્યક્ત એવા એકેદ્રિયથી આર- ભીને અન્ની પચેદ્રિય સુધીના જીવોને જે મિથ્યાત્વ હોય છે તે આ પાચ ભેદ કબ ધના મુખ્ય હેતુ તરીકે અનાદિ કાળથી ચાલ્યા આવતા પ્રસિદ્ધ છે હવે લાકિક ને લેકેનર દેવગત, ગુરુગત ને પર્વત મિથ્યાત્વના છ ભેદ કહે છે - ૧ ઢોકિક દેવગત મિથ્યાત્વરાગ, દેવ, મહાદિ દેલવાળા હરિહરાદિ દેને દેવ તરીકે માનવા તે ગીત મિથ્યાત્વકાચનકામિનીના ભેગે, સંસારમાં આસક્ત, કદમૂળભક્ષણ, ત્રિભેજનાદિ પાક્રિયામાં

·પવિત્રતાને પથે
પ્રવૃત્તિ કરનાર બાવા, જેગી, સાધુ, સન્યાસી વગેરે કુલિંગ
છારીઓને ગુરુ તરીકે માનવા તે
૩ લેકિક પર્વગન મિથ્યાત્વ-હોળી, બળેવ, નવરાત્રિ
વગેરે અનેક મિથ્યાવીઓના પર્વને પર્વ તરીકે માની તેનું
ખારાધન કરવું
તે
૪ લેટેત્તર દેવગત મિથ્યાવ-કતર દે વીતરાગ
સવ દેવિમુખ તેની આ લેકના સુખને માટે, પુત્રાદિની,
ધાર્દિક , સ્ત્રી વગેરેની પ્રાપ્તિની ઈરછાએ ભક્તિ કરવી
અને માનના કવી તે
૫ લોકેત્તર ગુરગત મિથ્યાત્વ-૫ ચમહાવ્રતધારી,
સારથી વિરક્ત શુદ્ધ મુનિમહારાજની આ લેક સબધી
પૂર્વોક્ત સુખાદિકની પ્રાપ્તિ માટે ભકિત કરવી તે અથવા પાસસ્થા,
દુરાચારી અને માત્ર યતિવેશધારીને ગુરુ તરીકે માનવા ને
તેની ભક્તિ કરવી તે
૬ લોકેનર પર્વગત મિથ્યાત્વ-જ્ઞાન પચમી, મન
એકાદશી, પિસ દશમી, પર્યુષણાદિ પર્વોનું આરાધન અથવા
આબિવ, ઉપવાસાદિ તપ આ લોકના સુખનો ઈરછાએ તે
તે પર્વાદિકને દિવને કરે તે
આ છ પ્રકારે પકી પાછા ત્રણ પ્રકારનામિથ્યાત્વપમી
કહેવાતા માણસો-શ્રાવક, શ્રાવિકાઓ પણ સેવે છે, પરંતુ તે
પરિણામે બહુ હાનિકારક છે, તેથી ઉત્તમ જીવોએ ઈહોક
સબધી પિગલિક સુખની વાચ્છા તજી દઈને માત્ર મેક્ષસુખની
ઈરછાએ જ શુદ્ધ દેવ,ગુરુનુને કેસર પર્વનું આરાધન કરવું

·મિથ્યાત્વશલ્યવિરમણ ૧૨૫ આ કુલ એકવીશ ( ૧+૫+૬) પ્રકારના મિથ્યાત્વ જે તજે ને ગુરુના ચરણને ભજે તે પ્રાણ પાપથી લેપાર્વ નહીં, અને મિથ્યાત્વ જવાથી મસૂરદ્રોહાદિક અન્ય દે પણ તેનાથી દૂર જાય છે એવા સમઘિારી, ચુત આચારવડે સદાચારવાળા અને શાસનની ઉન્નતિ કરવાવાભ પ્રાણીઓ ભક્તિ કરવા એગ્ય છે તેમ્ની સેવાભક્તિ કરવાથી તેવા ગુણે પિતાને પણ પ્રાપ્ત થાય છે હવે કર્તા મિથ્યાત્વને ઉપમાદ્વારા પ્રરૂપે છે કર્તા કહે છે કે-આ જગતના અન્ય વ્યાધિઓ તે ઓષધવડે પણ દૂર થાય છે, પરંતુ મિથ્યાત્વ તો પરમ રેગ છે તે જેમ તેમ દૂર થતું નથી વળી બીજો અધિકાર તે દીપકથી દર થાય છે, પરંતુ મિથ્યાત્વ તે પરમ અધિકાર છે તે જેમ તેમ થતું નથી અન્ય અધિકારમાં પાગલિક વસ્તુઓ દેખાતી નથી, પરંતુ આ પરમ આધકાર તે શુદ્ધ માર્ગ તથા આત્મ- સ્વરૂપને જણાવા દેતો નથી મિથ્યાત્વ પમ શત્રુ છે. સામાન્ય શત્રુ હોય તે બહુ વિનાશ કરે તે સુખના સાધનોને કે છેવટ એક ભવ આશ્રી પ્રાણનો વિનાશ કરે, પણ આ પરમ શત્રુ તે અનત જન્મમરણ આપે છે, ને ભમા અનતી દુખની રાશિ પ્રાપ્ત કરાવે છે પમ શસ્ત્ર તે મિથ્યાત્વ છે, અન્ય શસ્ત્ર તે દેહને ઘાત કરી શકે છે, પણ આ પરમ શસ્ત્ર તે આત્માને-આત્મગુણને વિવાત કરે છે પરમ નરક તે મિથ્યાત્વ છે રત્નપ્રભાદિ સાત નરકમાં જનારને તે અમુક કાળ છૂટકે થાય છે, પરંતુ મિથ્યાત્વરૂપ નરકમા સચરેલાને તે અનતકાળે પણ છૂટકે થતું નથી પમ દૈભવ્ય પરમ દારિદ્ર, પરમ સકે, અના

·૧૨૬
પવિત્રતાને પે
પરમ કાતારને પરમ દુભિક્ષ એ બધી ઉપમા મિ
યાત્વને ઘટે છે ખરુ દુભાંગીપણ મિથ્યાત્વીમુ જ છે,
ખરી દારિદ્રતા તેની જ છે કે જેની પાસે ધર્મરૂપી ધન
અશમાત્ર પણ નથી પરમ સકટ સિધ્યાત્વ જ છે કે જે
અનાદિકાળનું છે અને તેને ક્યારે અત આવશે તે કહી
શકાતું નથી પરમ ભયકર-મહાત્ અટવી કે જેમા
ભૂ
પડેલે માણસ અટવાઈ અટવાઈને મરી જાય પણ બહાર
નીકળી શકે નહીં એવી અટવી તે મિથ્યાત્વ છે તેમાં
ભરાયેલા પડેલા પ્રાણીનો અનત કાળે પણ છૂટકે
ખરેખર મહાન દુષ્કાળ તે મિથ્યાત્વ છે,
કારણ કે અન્ય દુષ્કાળ તે પરિમિત કાળના હોય છે અને
તેમા દેહને ભેજન મળતું નથી, પરંતુ આ દુકાળ તે
અપરિમિત કાળને છે કે તેમાં આત્માને સ્વગુણનું ભક્ષ
મળતુ નથી આવા સવ દષસ ૫૪ મિથ્યાત્વને કોઈ પણ
ઉપાયે તજવાથી જ ખરું સુખ પામી શકાય તેમ છે
તે લક્ષમાં રાખવા ચોગ્ય છે
થતો નથી
૧૮ પાપસ્થાનકમા મૃષાવાદને લગતા ૬ પાપસ્થાનક
અઢાર પાપસ્થાનમાં ૬ પાપસ્થાનકે મૃષાવાદને
લગતા છે તે છ પાપસ્થાનકેનું શી રીતે મૃષાવાદપણ છે
તે સમજવાનો વિચાર કરીએ
૧ પ્રથમ તે મૃષાવાદ એટલે અસત્ય બોલવું આમાં
અસત્ય માત્ર ખોટુ
બેલિવું તેને કહ્યું નથી, પરંતુ
જે બેલ
વાથી અન્ય છાને ખેત થાય કે તેનું અનિષ્ટ થાય તેને

·'
મિથ્યાત્વશબિરમણ
૧૨૭
પણ અસત્ય કહ્યું છે એટલા માટે પધ્ધ, હિત અને મિત
એ ત્રણ વિશેષણવાળું સત્ય બલવાનું શાસ્ત્રકારોએ કહ્યું છે
તે “સત્ય સત્ય જ નથી કે જે બાલવાથી અન્ય જીવને ખેદ
થાય તેથી તેવું વચન બોલવું નહીં
૨ કલહ-અ બારમુ પાયરધાનદ છે કલહથી જીવે
પિતાપને ભૂલી જાય છે અને બેલવામા વિવેક રાખી
શકતા નથી એટલું જ નહીં પણ પછી સયાસત્ય બોલવા
વિવેક પણ સાચવી શકતા નથી એટલે આ પાપસ્થાનકનું
મૃષાવાદપણું સ્વત સિદ્ધ છે
૩ અભ્યાખ્યાન–એટલે બીજાને કલક આપવું તે
સાચી વાત પણ જે અન્યને કલકરૂપ થાય તેવી હોય અને
તે જે પૂરી ખાત્રી કર્યા વિના બેલાય તે તે પણ કલંકરૂપ
છે આ પાપસ્થાનકની ટેવ પડ્યા પછી હુ કે મારું કલક
આપવું તેને નિયમ રહેતું નથી તેથી એમા મૃષાવાદપણ
આવી જવાને અત્યંત સાવ છે
૪ પશુ –ચાડી ખાવી તે કોઈની ગુપ્ત રાખવા
જેવી હકીકતું કે જે બહાર પડવાથી તેની અપકીર્તિ થાય
અને બીજા પ્રકારે પણ હાનિ થાય તે તેના વિરોધીને
કહેવી તેનુ નામ ચાડી ખાવી કહેવાય છે આ સાચા
બોટાની વિવલી જ કરવાની નથી એ ચાડી તો સામા
માણસને દુખ ઉપજાવવા અથવા હાનિ કરવા માટે જ ખવાતી
હોવાથી મૃષાવાદરૂપ જ ગણવાની છે, એટલે એનું મૃષા
વાદપણુ સિદ્ધ જ છે
પ પર પશ્ચિાદ-પારકી નિદા કરવી તે આમાં

·[
૧૨૮
પવિત્રતાને પંથે
પારકા ગુણ ગ્રહણ ન કરતા એના દેષ જ રહણ કરવાપણું
હેય છે કેટલીક વખત બુદ્ધિને કારણે ગુણને પણ દોષ
રૂપે જોવાય છે અને તેને નિ દારૂપે કહેવામા આવે છે આવી
ટેવ જે મનુષ્યને પડી હોય છે તે બીજાના ગુણ જોઈ શકતા
નથી, એટલુ જ નહીં પણ સાંભળી
પ
શકતે નથી તેનો
પાસે જે કોઈ અન્યના ગુણાનુવાદ કરે તો તે દૂધમાથી પુરા
કાઢવાની જેમ તેમાથી દોષ શોધી કાઢે છે કહ્યું છે કે-
નજરથી નિદા હેવે, ગુણ નજરે હેય રાગ એટલે
ગુણને દેષ જોવામા-શોધવામા આપ નજર જ કામ કરે
છે આવી ટેવવાળાને મેટી હાનિ તો એ થાય છે કે એનામા
કઈ પણ ગુણ ટકી શક્તો નથી એની દષ્ટિ જ બદલાયેલી
રહે છે એટલે આમા પિતાથી જ પોતાનો આત્મા ભારે
થાય છે એટલે તેને પ્રગટપણે મૃષાવાદ કહી શકાય તેમ છે
૬ માયામૃષાવાદ-આમા તે મૃષાવાદ પ્રગટપણે જ
કહેલ છે, પણ તેમાં માયા શબ્દ વધારે છે, તેથી શાસ્ત્ર
કાર તેને વધારેવા વિપ જેવું કાતીલ વિષ કહે છે એને
ઉકેલા વાઘના બાળકની અને અવળા પકડેલા શસ્ત્રની ઉપમા
આપી છે કે જેથી આત્માને પારાવાર હાનિ થાય છે
ઉપર પ્રમાણે છ પાસ્થાનક મૃષાવાદને લગતા જ
છે તે સંબંધમાં મુખ્ય તે વાર્ણવ્યાપાર છે, પરંતુ તેને
ઉદ્દભવ અત કરણની મલિનતામાથી થાય છે એટલે તે
સર્વથા ત્યાજ્ય છે એમાં કાયવ્યાપારની ગણતા છે, વાણું
વ્યાપાર મુખ્ય છે
સમાસ,