·Birla Central Library
PILANI !Jaip'ır State)
Closs NO :-
S 82
R.212PT
Accession No :-/6551
Book No :-
REQUEST
IT IS EARNESTLY DESIRED THAT THE
BOOX BE HANDIED WITH CAFE AND BE
NOT MARKEC. UNDERLINED OR DISFIGUR.
ED IN ANY OTHER WAY, CTHERWISE IT
WILL HAVE TO BE REPLACED OR PAID
FOR BY THE BORROWER IN THE INTEREST
OF THE LIBRARY

·No text on this page.

·No text on this page.

·TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES.
NO. VIII,
THE
PRADYUMNÂBHYUDAYA
OF
RAVI VARMABHẬPA.
Edited with Notes
BY
T. GANAPATI SÂStrì
Currtor of the Department for the publicution of Sionskrit mʻlibilscripts,
TRIVANDRUM.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJAH OF TRAVANCORE.
TRIVANDRUM:
PRINTED AT THE TRAVANCORE GOVERNMENT PRESS
1910.
(All Rights Reserved.)

·No text on this page.

·॥श्रीः॥
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः.
ग्रन्थाङ्कः ८.
प्रद्युम्नाभ्युदयं
रविवर्मभूपेन
विरचितं
त.
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
गणपतिशास्त्रिणा
संशोधितं
लघुटिप्पण्या च संयोजितम् ।
तच्च
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोळम्बाब्दाः १०८५, ऊस्ताब्दाः १९१०.

·No text on this page.

·PREFACE . Four manuscripts were examined in bringing out the present edition of Pridyuinhâbhyu laya. They were obtained from the Palace Liriry and are between two and three hundred years old. Sinskrit renderings for the Prakrit passages of the text are not given in any of them. The manuscripts are referred to in the foot-notes as 8, 7, 7 and . The last one is an inco nplete manuscript. The story of the drama relates to the exploits — famous in legends ----of Pradyumna, son of Srikrishna. The portions of the story comprised in each act of the play are detailed in the table of contents. By its variety of expression and elegance of stlye, its pure diction and choice vocabulary, this drama should, I think, in no way be classed as inferior to Nâgåvanda of Sri- Harsha and other similar works. It is not surprising that this drama is not known as it deserves even in the land of its birth — not to speak of its publicity abroad - - when we remember that many are the rare poetical gems like Tapati- Bamvarana that have been allowed to lie buried even in their native country of Kerala. The author Ravivarma Deva alias Sangrâma Dhira and king of Kolambapura is described in the prelude to the drama as the son of Jayasinha of the family of Yadus and demoendant of the Lunar race. He is also stated to be wellversed in music and poetry. The prelude also discloses that our author is a devo.ee of Padmanabha from the statement that he wishes the play to be enacted at the rate or festival of Padmanabha and the description of Padmanabha as **** ·Samudrabaridha, the author of a commentary on Alankarasarvasva states that his work is based on the commentary of that work as propounded by Ravivarma Deva at the request of the Pandits at his court, thus:- "कदाचिन्मखुकोपझं काव्यालद्वारलक्षणम् । प्रदर्श्य रविवर्माण प्रार्थयन्त विपश्चितः ।। गम्भीरं नस्तितीर्पूणां मङ्खुकमन्थसागरम् । नौरस्तु भवतः प्रज्ञा स्थेयसी यदुनन्दन! ।। ..... इत्युक्तेष मनीषावैभवपरिभूतवासवाचार्यः । बुधपरिषदलकारो व्याख्यदलङ्कारसर्वस्वम् ॥ अवधूत्यै यदुपतिना विवृतस्य गरीयसस्तदर्थस्य । कश्चिद् व्यधित विपश्चिच्छब्दनिबन्धं समुद्रबन्धाख्यः" । - In illustrating the Alankaras, Samudrabandha eulogises Ravivarma Deva and in so doing largely uses the same epithets as those by which our author is described in the present work, thus:- "यद्याकासि वीक्षितुं गुणरुचे! चेतः! समस्तान् गुणान् कोलम्बाख्यमुपेहि दक्षिणदिशासीमन्तरनं पुरम् । आस्ते यत्र भुजेन कीर्तिशशिनः पूर्वाचलेनोद्वहन् उर्वीमर्णवमेखलां यदुपतिः कल्पद्रुमो जगमः ।। अर्जुनगुणानुरागी रक्षितगोमण्डलो बलज्येष्ठः । यदुपतिरभिमतसत्यः शरदयुतं जयति विबुधहितनिरतः ॥ समामधीरनृपतिर्भीरुरधर्मादभीरुराहवतः । शुश्रूनिगमविदस्तद्वायविदो भवत्यशुश्रूषुः" ।। 1. Simhardja, the author of Pråkrita Rù påvatira, which, I understand, is . in course of publication by Professor Hultech, calls himself the son of Bamadrabandha Yajvan. It is probable, from the rarity of those names TOP and समुद्रबन्षयज्वन् , that they refer to the same person and that Samrdraban. dhe got the title of Yajvan after he compiled the commentary on Alankarasar. varva.. %. There is a palm leaf manuscript of this work about 800 years old in the library of EL. the Maharaja.

·Thus it is evident that our author and the Ravivarma Deve referred to by Samudrabandha are identical and that his fame was made the subject matter of a poet's song. In illustrating रशनोपमा (a igure of speech in Sanskrit rhetoric) Samudrabandha addresses the king as कूपकभूपति:- "वपुरिव मधुरं वचः प्रसन्नं वच इव कूपकभूपते! मनस्ते" । That this epithet is also in reference to our author is evident from the following slokas in Sukasandesa:- "कूले भान्तीमथ कुलपुरी कूपकाधीश्वराणां लक्ष्मीसाक्षात्कृतिसमुचिते पश्य रत्नाकरस्य । भूयोऽप्यात्मप्रमथनभिया तेन विश्वोपभोग्ये न्यस्तेवास्मिन्नुदरकुहराद् या पुरां रत्नभूता ॥ ५४ ।। लोकत्रय्यामखिलतनुभृल्लोचनैकावलम्बे कोलम्बेऽस्मिन् कचन भवतः कोऽपि मा भूद् विलम्बः । अल्पीयस्यामपि परिचितावन्यदेशातिशायि- न्याश्चर्याणामहमहमिका कस्य कर्षेन्न चेतः ।। ५६ ।। अग्रे सिन्धुद्वयमथ पुरी काप्यमीषाममुष्यां केलीलास्यस्मरणगुरुभिः केतुलोलैर्दुकूलैः । व्यङ्गयोसैरिव रसविदः सत्कवीनां प्रबन्धैः प्रीतिर्मन्ये मनसि भवतः स्फीततामेष्यतीति ॥५॥ अर्हग्यो यः स्वमिह विभजन्नाश्रमाणां चतुर्णा- मप्रयं धर्म कथयति नृणां कर्मणा केवलेन । वन्धश्छन्दोरहसि विहरन् वल्लभग्रामवासी केशिध्वंसी निजपदजुषां क्लेशहन्ता स देवः" ॥ ५८॥ which show that Kolamba is the capital of the couutry of Kapaka; and that the town of Kolamba is none other than the modern Kollam or Quilon is clear from its being described as situated north of Trivandrum and south of Sriyallabhs or Tiruvalla, ·There are three inscriptions in which reference is made to king Ravivarma of Kerala. All these have been repror duced in the Epigraphia Indica, two by Professor Kielhorn (Vol. IV pp. 145 - 152) and ouo by Prof:ssur Hultzch (Vol. VIII pp. 8-9). The first is taken froid a wall in the Vaishrava temple of Arula aperumal in Conjeevaram and ruos as follows:-- "स्वस्ति श्रीजयसिंह इत्यभिहितः सोमान्वयोत्तंसको राजासीदिह फेरलेषु विषये नाथो यदुक्ष्माभृताम् । जातोऽस्मादविवर्मभूपतिरुमादेव्यां कुमारः शिबाद् देहव्याप्य (११८८) शकाब्दभाजि समये देहीव वीरो रसः ।। क्षयं नीत्वा सोऽयं कलिबलमिवारातिनिवहान् जयश्रीवत् कृत्वा निजसहचरी पाण्ड्यतनयाम् । त्रयस्त्रिंशद्वर्षो यश इव ययो केरलपदं ररक्ष स्वं राष्ट्र नगरमिव कोलम्बमविपः ।। जित्वा सङ्ग्रामधीरा नृपतिरधिरणं विद्विषं वीरपाण्ड्यं कृत्वासो पाण्ड्यचोलान् नय इव तनुमान् केरलेभ्योऽप्यधीनान् । षट्चत्वारिंशदब्द तटभुवि मकुटं धारयन वेगवत्याः क्रीडां सिंहासनम्थश्चिरमकृत महीकीर्तिवाणीरमाभिः ।। कृत्वा केरलचोलपाण्ड्यविजयं क्लप्ताभिषेकोत्सवः समामापजयन कोङ्कणगतं तं वीरपाण्ड्यं रिपुम् । नीत्वा स्फीतबलं ततोऽपि विपिनं नीत्वा दिशामुत्तरां कान्च्यामत्र चतुर्थमन्द (:)मलिखत् सनामधीरो नृपः ।। आमेरोरा मलयादा पूर्वादा च पश्चिमादचलात् । यदुकुलशेखर एप क्षोणी कुलशेखरः स्वयं बुभुजे ॥ स्वस्तिश्री-चन्द्रकुलगङ्गलप्रदीप यादवनारायण-केरलदेशपुण्यपरिणाम-नामा- न्तरकर्ण-कूपकसार्वभौम--कुलशिखरिप्रतिष्ठापितगरुडध्वज-कोलम्बपुरवराधीश्वर- श्रीपद्मनाभपदकमलपरमाराधक-प्रणतराजप्रतिष्ठाचार्य-विमतराजबन्दीकार-धर्मतह- मूलकन्द-सद्गुणालङ्कार-चतुष्पष्टिकलावल्लभ-दक्षिणभोजराज-सङ्ग्रामधीर-महारा- जाधिराज परमेश्वर-जयसिंहदेवनन्दन-रविवर्ममहाराज-श्रीकुलशेखर-त्रिभुवनचक्र- वर्ती ·கோனேரின்மை கொண்டான் காஞ்சீபுரத்தில் திருவத்தியூரி ல் நின்றருளிய அருளாளப்பெருமாள் கோயில் திருப்படி ஸ்ரீவை ஷ்ணவர்களுக்கு பெருமாள் அருளாளப் பெருமாளுக்கு நம்பேரால் கட்டின குலசேகரன் சந்திக்கு அமுதுபடி சாத்துப்படி உள்ளிட் ட பலவெஞ்சனத்துக்கும் ஆவணி மாதத்து எழுந்தருள நம்பே ரால் கண்ட திருநாளுக்கும் திங்கள் திருநாளுக்கும் அமுதுபடி சாத்துப்படி உள்ளிட்ட வெஞ்சனத்துக்கும் திருக்கொடை The second is from the famous pagoda at Srirangam an runs thus:- "स्वस्ति श्रीजयसिंह इत्यभिहित्तः. क्षयं नीत्वा सोऽयं....... जित्वा सनामधीरो. - ॥ ........ ॥ आमेरोरा मलयात् ॥ स्वस्ति श्री चन्द्रकुलमङ्गलप्रदीप. .श्रीकुलशेखरदेवः। कृत्वा दुर्नयवैरिनैर्ऋतशमं संस्कारसंशोभिते निद्राणामधिदेवतां निरुपमैरभ्यर्च्य माल्यादिभिः । धर्मरन्तरधिष्ठिते सहृदयैः सझामधीरः कृती रङ्गेऽस्मिन् सुमनोधिवासमकरोल्लास्ये नियोज्य त्रयीम् ॥ लब्धा सागरनेमिभूमिविषया रन्तुं प्रतिष्ठा यत- स्तस्मै श्रीकुलशेखरो यदुपतिस्त्रिक्षत्रचूडामणिः । रङ्गेऽमिन् कमलासखाय हरये रम्यां प्रतिष्ठां ददौ सन्तः प्रत्युपकुर्वते खुपकृताः सर्वे किमऋद्भुतम् ॥ भूपालैरिलकार्तवीर्यसगरैर्यः पूर्वमासीत् कृतः पश्चात् प्रौढतमोहरं यदुपतिस्तं भद्रदीपोत्सबम् । चक्रे शक्र इवाश्रयः सुमनसां सम्राट् त्रयीधर्मविद् रङ्गेऽस्मिन् रुचिराक्षसंश्रितरमारोचिष्णवे विष्णवे ॥ सम्राजामिव यः सतां समुदभूत् तैस्तैर्गुणैर्मातृका सैषः, श्रीकुलशेखरः शतभिषक्तारे सकन्यारवौ । भट्टेभ्यः पुरतोऽत्र रखनृपतेः पञ्चाशते (1) साक्षिणः प्रत्येकं प्रतिहायनं पमयत बातं. प्रति व्ययात् ।।

·त
कविभूषणस्य
स्वस्ति कुर्मस्त्रयीधर्मवर्मणे रविवर्मणे ।
रणकर्मस्थिताधर्म + + रातिशर्मणे ॥
दुर्बलस्य बलं राजेत्येषा सत्या सरस्वती ।
सङ्ग्रामधीरो धर्मस्य दुर्बलस्य बलं कलौ ॥
रविश्च रविवर्मा च द्वाविमौ तेजसा निधी।
एकस्याहि प्रतापश्रीरपरस्य त्वहर्निशम् ॥
कृष्णश्च रविवर्मा च यदुवंशोद्भवावुभौ ।
एको गोपवधूजारः स्वदारकपरोऽपरः ।।
राज्याभिषेककामानां रविवर्ममहीपते ।
पुष्पाभिषेको भूपानां त्वत्पदाम्भोजधारणम् ।।
गुरुकल्पद्रुमेन्द्राव्यां द्यां करोषि रवे! महीम् ।
ज्ञाता दाता सतां पाता महतां किं न दुष्करम् ॥
सामधीर! त्वद्राज्यं चोरो नास्तीति वाङ् मृषा ।
चम्पकद्युतिसर्वस्वचे रस्ते विग्रहः स्वयम् ॥
दृष्ट्वा दक्षिणभोज ! त्वां परं बिभ्यति तद्वरम् ।
परदारानपि द्रष्टुं बिभेषि त्वं हि सर्वदा ।।
एकः स्वादु न भुञ्जीतेत्येतत् किं न श्रुतं वचः ।
एकः स्वादु जगत् सर्व भुते यादवभूपते ! ॥
कथं दक्षिणभोज! त्वां ब्रुवते बुद्धिमद्वरम् ।
दत्तं सभ्यः सदा पश्चाद वित्तं यत्तन्न बुधसे ।
रिपूनेको जयामीति रणे मा दृप्य यादव! ।
बाहुः खड्गो मनो वाजी सहायाः किं न सन्ति ते ।।
प्रायो न दोषः स्त्रीहत्या राज्ञां रामसधर्मिणाम् ।
सतां सहचरी हंसि रविवर्मन् ! दरिद्रताम् ।।
धनं सर्व ददामीति कथं ते यादव! व्रतम् ।
ब्रह्माण्डभाण्डागारेऽस्मिन् सश्चिनोषि यशोधनम् ।।
सेव्यस्तैस्तैर्गुणैरेव सेवितुं यद्ददासि नः।
एषा यदुपते! सत्यमिक्षुभक्षणदक्षिणा ॥

·कुलशेखरभूपाल! सिंहासनं जुषत्वयम् । सिंहासनजुषो लोके स्थावरा एव भूभृतः ।। सनामधीर इत्येतं मन्त्रं पञ्चाक्षरं बुधाः । जपन्तो दुर्गति जित्वा प्राप्नुवन्ति परं शिवम् ॥ इति यादवकीर्तीन्दोः कलाः षोडशसूक्तयः । उल्लासयन्तु कुमुदं भूषणे पर्वणि स्फुटाः ।। अतसीचम्पकवी तुलसीकीर्तिसुरभीकृतस्वाझौ । यदुनाथौ नाथौ नः कृतमपरैश्चित्तदेवनरदेवैः ।। कविभूषणस्य" The third is from the Saivait temple of Vîrastâneswara in the village of Thiruvadi (near Panrutti, South Arcot District) and is as follows:- "स्वस्ति श्रीजयसिंह इत्यभिहितः क्षयं नीत्वा सोऽयं ॥ जित्वा सङ्ग्रामधीरो आ मेरोरा मलयात् स्वस्ति श्रीचन्द्रकुलमङ्गलप्रदीप श्रीकुलशेखरदेवः। %3D .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... இவற்க்கு யாண்டு நாலாவது கலியுக வருஷம் 4414 இதில் நீங்கிய ச.... 35 இதன் மேல் செல்லானின்ற மகர நாயற்று பூரு வபக்ஷத்து ஏகாதசியும் சனிக்கிழமையும் பெற்ற ரோசநி நாள் திருவதிகையுடயாற் திருவீரட்டானம் உடய நாயனாற் கோயில் வாணகையிலாயத் திருமலை ஸ்தூபீபர்யந்தமாக திருமஞ்சனமும் பண்ணி புரச்சாணத் திருக்கல்லும் சாற்றியருளி நாற் ரவிவர்ம ம காராஜன் பெருமாள் குலசேகர தேவற் स्वस्ति श्री" From the attributes regarding family, parentage eto. given in these inscriptions, it being evident that the. Ravivarma therein mentioned is none other than the author of Pran dyumpåbhyudaya, these inscriptions further reveal the achievements of our author such as the conquest of the Pandya Kingdom - this is in keeping with his title of Sangrama·his Dhira i.e. the brave in battle-his coronation at Conjeova. ram etc. It is a matter of extreme gratification to us who have not till now heard of any king of Kerala whose fame has spread to foreign lands that we are at present in a position to annouuce with certainty that king Ravivarma of Kolamba born in Saka 1188 (A. D. 1265) in the country of Kerala was renowned for his conquest of the countries as far as Conjeevaram, no less than for his matchloss skill as a poet. Furthermore, from the similarity of the references regarding the Yadava family and devotion to Sri Padmanabha, we can also state that king Ravivarma might, in all probability have been an ancestor of His Most Gracious Highness the present Maharaja of Travancore. T. Ganapati Sastri.

·निवेदना। अस्य प्रद्युन्नाभ्युदयस्य संशोधनाधारतया चत्वार आदर्शा द्वित्रशत- वर्षवृद्धा राजकीयग्रन्थशालाया आसादिताः । क-ख-ग-ध-चिहितेषु तेषु घ-संज्ञ एकोऽसमग्रः । प्राकृतस्यच्छाया तु नैकस्मिन्नप्यादर्शे दृष्टा । अत्र श्रीकृष्णसूनोः प्रद्युम्नस्याभ्युदयलक्षणमितिहासप्रसिद्धं कथावस्तु प्रति- पाचं, यस्य प्रत्यङ्कस्था विभागाः पृथक् सूचिकायामावेदिताः । ग्रन्थोऽयं भणितिवैचित्र्यस्य वृत्तिसौष्ठवस्य पदवाक्यपरिशुद्धेश्च पर्यालोच- नायां नागानन्दादेर्नाटकस्य नाधस्ताद् मन्ये भवितुमर्हति । नाटकमिदमीदृशमपि न केवलं देशान्तरेषु, स्वाभिजनदेशेऽपि न प्रथत इति नैतदद्भुतं, यस्मादितोऽपि बहुतरगुणोज्ज्वलं तपतीसंवरणादिकं केरलदेशप्रभवं काव्यरत्नजातं स्वाभिजने स्वपित्येव केवलमद्यापि । अस्य नाटकस्य प्रणेता कोलम्बपुरेश्वरश्चन्द्रवंश्यो यदुकुलजन्मा सङ्गीत- साहित्यविद्याविचक्षणो जयसिंहसूनुः सङ्ग्रामधीरापरनामा श्रीरविवर्मदेव इति प्रस्तावनायां वर्णितम् । तत्र स्वप्रणीतस्य रूपकस्य श्रीपद्मनाभयात्रोत्सवे प्रयोग शंसता पद्मनाभं च 'यादवनृपकुलदैवतस्य' इति विशिषता कविना पद्मनाभभक्त- त्वमप्यात्मन आविष्कृतम् । अस्ति समुद्रबन्धनाम्ना विदुषा कृता काचिद् अल- झारसर्वस्वस्य व्याख्या, यस्यास्तालपत्रात्मक एक आदर्श उपत्रिशतवर्षवृद्धो राजकीयग्रन्थशालायामुपलभ्यते । ग्रन्थोऽयं सङ्ग्रामधीरापरपर्यायेण कोलम्ब- पतिना रविवर्मदेवेन स्वसभासदभ्यर्थितेन व्याख्यातस्यैवालङ्कारसर्वस्वार्थस्य प्रतिपादक इति समुद्रबन्धो वक्ति । यथा---- "कदाचिन्मखुकोपझं काव्यालङ्कारलक्षणम् । प्रदर्य रविवर्माणं प्रार्थयन्त विपश्चितः ।। गम्भीरं नस्तितीप्रूणां मख़ुकग्रन्थसागरम् । नौरस्तु भवतः प्रज्ञा स्थेयसी यदुनन्दन! ।। १. प्राकृतरूपावतारप्रन्थस्यान्ते तत्कर्ता सिंहराज आत्मानं समुद्रबन्धयवसूनुं वक्ति । नामापूर्वत्वात् स एवायं समुद्रबन्धः कदाचिद् भवेत् । यज्वत्वं चालकारसर्वस्वव्याख्यानर- चनोत्तरकालसिद्धं स्यात् । प्राकृतरूपावतारं तु इ. हुल्षनाना जर्मनिदेशोद्भवेन पण्डितमहा- शयन संशोग्य प्रकाश्यमानमधुना जानीमः.

·२ इत्युक्तैष मनीषावैभवपरिभूतवासवाचार्यः । बुधपरिषदलङ्कारो न्याख्यदलङ्कारसर्वस्वम् ।। अवधृत्यै यदुपतिना विवृतस्य गरीयसस्तदर्थस्य । कश्चिद् व्यधित विपश्चिच्छब्दनिबन्धं समुद्रबन्धाख्यः" ।। इति । अलङ्कारोदाहरणप्रसङ्गे च बत्र स रविवर्मदेवमुपश्लोकयति, विशिनष्टि च नाटककर्तृरविवर्मदेवसाधारणैरुक्तै विशेषणैः । यथा -- "यद्याकाङ्क्षसि वीक्षितुं गुणरुचे! चेतः! समस्तान् गुणान् कोलम्बाख्यमुपेहि दक्षिगदिशासीमन्तरत्नं पुरम् । आस्ते यत्र भुजेन कीर्तिश शनः पूर्वाचलेनोद्वह- न्नुर्वीमर्णवमेखलां यदुतेः कल्पद्रुमो जङ्गमः ॥ अर्जुनगुणानुरागी रक्षितगोमण्डलो बलज्येष्ठः । यदुपतिरभिमतसत्यः शरद जयति विबुधहितनिरतः ॥ सङ्ग्रामधीरनृपतिर्भीरुरधाः दभीरुराहवतः । शुश्रूषुर्निगमविदस्तद्वाह्यविदा भवत्यशुश्रूयुः" || इत्यादि । तेनास्य रविवर्मदेवस्योकरविवर्मानन्यत्वप्रतीतेरस्माकं नाटककविः कविगीतकीर्तिरप्यासीदित्यवगम्यते । यत्तु - 'वपुरिव मधुरं वचः प्रसन्नं वच इव कूपफभूपते ! मनस्ते' इति रशनोपमोदाहरणश्लोके 'कृपकभूपते!' इति सम्बोधनं, तदप्यस्मन्ना- टककर्तुरुपपन्नं, यस्मात् कूपकदेशम्यै, राजधानी कोलम्बपुरम् । तच्च स्वाम- न्दरपुरादुत्तरतया श्रीवल्लभग्रामाद् दक्षिणतया च शुकसन्देशे "कूले भान्तीमथ कुलपुरी कूपकाधीश्वराणां लक्ष्मीसाक्षात्कृतिसमुचिते पश्य रत्नाकरस्य । भूयोऽप्यात्मप्रमथनभिया तेन विश्वोपभोग्ये न्यस्तेवास्मिन्नुदरकुहराद् या पुरां रत्नभूता ।। ५४ ॥ . .... लोकत्रय्यामखिलतनुभृलोचनैकावलम्बे कोलम्बेऽस्मिन् कचन भवतः कोऽपि मा भूद्विलम्बः । 1. Published in the 'journal of the Royal Asiatio Society of Great Britain and Ireland', Vol. XVI Past 4.

·अल्पीयस्यामपि परिचितावन्यदेशातिशायि- न्याश्चर्याणामहमहमिका कम्य कर्षेन चेतः ॥५६॥ अग्रे सिन्धुद्वयमथ पुरी काप्यमीयाममुष्यां केलीलास्यस्मरणगुरुभिः केतुलोलैर्दुकूलैः । व्यङ्गयोत्तंसैरिव रसविदः सत्कर्वानां प्रबन्धैः प्रीतिर्मन्ये मनसि भवतः स्फतितामप्यतीति ॥ ५७ ॥ अईयो यः स्वमिह विभजन्नाश्रमाणां चतुर्णा- मनचं धर्म कथयति नृणां कर्मणा केवलेन । वन्द्यश्छन्दोरहसि विहरन् वल्लभग्रामवासी केशिध्वंसी निजपदजुषां क्लेशदन्ता स देवः" ।। ५८ ॥ इति निर्दिष्टं 'कोल्लम्' इति प्रसिद्धमेव । केरलेश्वररविवर्मराजसम्बन्धिनस्त्रयः शिलालेखा उपलभ्यन्ते । तत्राद्यौ द्वौ एपिग्राफियाइन्डिकायास्तुरीये पुस्तके (प. १४५---१५२.) किल्हारनाख्येन पण्डितमहाशयेन निवेशितौ; तृतीयस्तु अष्टमे पुस्तके (प. ८, ९.) हुल्पनाम्ना पण्डितमहाशयेन निवेशितः । तेप्वादिमः काञ्चीपुरे अरुळाळप्पेरुमाल्नामकवि- प्णुक्षेत्रस्य भित्तेरुपात्तः । स यथा --- "स्वस्ति श्रीजयसिंह इत्यभिहित सोमान्वयोत्तंसको राजासीदिह केरलेषु विषये नायो यदुक्ष्माभृताम् । जातोऽस्माद् रविवर्मभूपतिरुमादेनां कुमारः शिवाद् देहव्याप्य (१९८८) शकालाजि समये देहीव वीरो रसः ॥ क्षयं नीत्वा सोऽयं कलिबलमिवारातिनिवहान् जयश्रीवत् कृत्वा निजसहचरी पाण्ड्यतनयाम् । प्रयस्त्रिंशद्वर्षो यश इव ययौ केरलपदं ररक्ष स्वं राष्ट्र नगरमिव कोलम्बमधिपः ।। जित्वा सङ्ग्रामधीरो नृपतिरधिरणं विद्विषं वीरपाण्ड्यं कृत्वासौ पाण्ड्यचोलान् नय इव तनुमान् केरलेभ्योऽप्यधीनान् । षट्चत्वारिंशब्दस्तटभुवि मकुटं धारयन् वेगवत्याः क्रीडां सिंहासनस्थश्चिरमकृत मही कीर्तिवाणीरमानिः ॥ १. अस्य शकान्दस्य समः ऊस्तान्दः १२६५. २. वेगवती नाम काञ्च्यां नदी.

·कृत्वा केरलपाण्ड्यचोलविजयं क्लप्ताभिषेकोत्सवः समामापजयेन कोङ्कणगतं तं वीरपाण्ड्यं रिपुम् । नीत्वा स्फीतबलं ततोऽपि विपिन जित्वा दिशामुत्तरां काच्यामत्र चतुर्थमन्द (?) मलिखत् सन्मामधीरो नृपः ।। आ मेरोरा मलयादा पूर्वादा च पश्चिमादचलात् । यदुकुलशेखर एष क्षोणी कुलशेखरः स्वयं बुभुजे ॥ स्वस्तिश्री चन्द्रकुलमङ्गलप्रदीप-यादवनारायण-केरलदेशपुण्यपरिणाम-नामा- न्तरकर्ण -कूपकसार्वभौम-कुलशिखरिप्रतिष्ठापितगरुडध्वज-कोलम्बपुरवराधीश्वर - श्रीपद्मनाभपदकमलपरमाराधक--प्रणतराजप्रतिष्ठाचार्य-विमतराजबन्दीकार-धर्मतरु- मूलकन्द - सद्गुणालङ्कार-चतुप्पष्टिकलावल्लभ-दक्षिणभोजराज-समामधीर-महारा - जाधिराज-परमेश्वर-जयसिंहदेवनन्दन-रविवर्ममहाराज--श्रीकुलशेखर-त्रिभुवनच- क्रवर्ती । கோனேரின்மை கொண்டான் காஞ்சீபுரத்தில் திருவத்தி யூரில் நின்றருளிய அருளாளப்பெருமாள் கோயில் திருப்படி ஸ்ரீவைஷ்ணவர்களுக்கு பெருமாள் அருளாளப் பெருமாளுக்கு நம்பேரால் கட்டின குலசேகரன் சந்திக்கு அமுதுபடி சாத்துப டி உள்ளிட்ட பலவெஞ்சனத்துக்கும் ஆவணிமாதத்து எழுந்தரு ள நம் பேரால் கண்ட திருநாளுக்கும் திங்கள் திருநாளுக்கும் அ முதுபடி சாத்து படி உள்ளிட்ட வெஞ்சனத்துக்கும் திருக்கொ COOL ॥ इति । द्वितीयः श्रीरङ्गीयरङ्गनाथक्षेत्रभित्तेरुपलब्धः । स यथा- "स्वस्ति श्रीजयसिंह इत्यभिहितः क्षयं नीत्वा सोऽयं जित्वा सझामधीरो ॥ .... ... .... .. आ मेरोरा ॥ ........ स्वस्तिश्री-चन्द्रकुलमङ्गलप्रदीप.. श्रीकुलशेखरदेवः । कृत्वा दुर्नयवैरिनैर्ऋतशमं संस्कारसंशोभिते निद्राणामधिदेवतां निरुपमैरभ्यर्च्य माल्यादिभिः । धर्मरन्तरधिष्ठिते सहृदयैः सङ्ग्रामधीरः कृती रङ्गेऽस्मिन् सुमनोऽधिवासमकरोल्लास्ये नियोज्य त्रयीम् ॥

·लब्धा सागरनेमिभूमिविषया रन्तुं प्रतिष्ठा यत- स्तस्मै श्रीकुलशेखरो यदुपतिस्निक्षत्रचूडामणिः । रोऽस्मिन् कमलासखाय हरये रम्यां प्रतिष्ठां ददौ सन्तः प्रत्युपकुर्वते युपकृताः सर्वे किमत्राद्भुतम् ॥ भूपालैरिलकार्तवीर्यसगरैर्यः पूर्वमासीत् कृतः पश्चात् प्रौढतमोहरं यदुपतिस्तं भद्रदीपोत्सवम् | चक्रे शक इवाश्रयः सुमनसां सम्राट् त्रयीधर्मविद् रङ्गेऽस्मिन् रुचिराङ्कसंश्रितरमारोचिष्णवे विष्णवे ।। सम्राजामिव यः सतां समुदभूत् तैम्तैर्गुणैर्मातृका सैष श्रीकुलशेखरः शतभिषक्तारे सकन्यारवौ । भट्टेभ्यः पुरतोऽत्र रङ्गनृपतेः पञ्चाशते (?) साक्षिणः प्रत्येकं प्रतिहायनं पणशतं दातुं प्रतिष्ठां व्यधात् ।। कविभूषणस्य स्वस्ति कुर्मस्त्रयीधर्मवर्मणे रविवर्मणे । रणकर्मस्थिताधर्म +म+रातिशर्मणे ।। दुर्बलस्य बलं राजेत्येषा सत्या सरस्वती । सङ्ग्रामधीरो धर्मस्य दुर्बलस्य बलं कलौ ॥ रविश्व रविवर्मा च द्वाविमौ तेजसां निधी । एकस्याहि प्रतापश्रीरपरस्य त्वहर्निशम् ॥ कृष्णश्च रविवर्मा च यदुवंशोद्भवावुभौ । एको गोपवधूजारः स्वदारैकपरोऽपरः ।। राज्याभिषेककामानां रविवर्ममहीपते! । पुष्पाभिषेको भूपानां त्वत्पदाम्भोजधारणम् ॥ गुरुकल्पद्रुमेन्द्राव्यां द्यां करोषि रवे! महीम् । ज्ञाता दाता सतां पाता महतां किंतु दुष्करम् ॥ सामधीर ! त्वद्राज्ये चोरो नास्तीति वाङ् मृषा । चम्पकद्युतिसर्वस्वचोरस्ते विग्रहः स्वयम् ॥ दृष्टा दक्षिणभोज ! त्वां परे बिभ्यति तद्वरम् । परदारानपि द्रष्टुं बिभेषि त्वं हि सर्वदा ॥

·एकः स्वादु न भुञ्जीतेत्येतत् किं न श्रुते वरः । एकः स्वादु अगत् सर्प मुझे यादवपते! ।। कथे दक्षिणमोज! त्वां ब्रुवते बुद्धिमद्वरम् । दस सभ्यः सदा पश्चाइ वितं यत्तन बुध्यसे ।। रिपूनेको जयामीति रणे मा हप्य यादव! । बाहुः खड्गो ममो पाजी सहायाः किं न सन्ति ते ॥ प्रायो म दोषः स्त्रीहत्या राज्ञा रामसधर्मणाम् । सतां सहचरी हंसि रविवर्मन् ! दरिद्रताम् ॥ धनं सर्व ददामीति कथं ते यादव! व्रतम् । ब्रह्माण्डमाण्डागारेऽस्मिन् सश्चिनोषि यशोधनम् ।। सेव्यस्तैस्तैर्गुणैरेव सेवितुं यद् ददासि नः । एषा वदुपते! सत्यमिक्षुभक्षणदक्षिणा || कुलशेखरभूपाल! सिंहासनं जुषत्वयम् (?) । सिंहासनजुषो लोके स्थावरा एवं भूभृतः ॥ सङ्ग्रामधीर इत्येत मन्त्र पञ्चाक्षरे बुधाः । जपन्तो दुर्गतिं जित्वा प्राप्नुवन्ति परं शिवम् ॥ इति यादवकीर्तीन्दोः कलाः षोडश सूक्तयः । उल्लासयन्तु कुमुर्द भूषणे पर्वणि स्फुटाः ।। अतसीचम्पकवर्णी तुलसीकीर्तिसुरभीकृतस्वागौ । यदुनाथौ माथी मः कृतमपरैश्चित्तदेवनरदेवैः ।। फविभूषणस्य"। इति । तृतीयस्तु तिरुवटिग्रामस्थश्रीवीरस्थानेश्वराख्यशिवक्षेत्रालब्धः । स यथा- "स्वस्ति श्रीजयसिंह. क्षयं नीत्वा सोऽयं ॥ जित्वा समामधीरो आ मेरोरा मलवादा १. 'सिंहासनजुषि त्ववि' इति स्वात. 2, Tiruvadi' is near Panrutti, South Akvót Dittrict, ॥ ........ ....... .... ....

·स्वस्तिश्रीचन्द्रकुलमजलप्रदीप श्रीकुलशखरदेवः । .... .... இவர்க்கு யாண்டு நாலாவது கலியுகவருஷம் 4414 இதில் நீங்கிய ச+++ 35 இதன் மேல் செல்லாநின்ற மகர நாயற்று பூரு வபக்ஷத்து ஏகாதசியும் சனிக்கிழமையும் பெற்ற ரோசணி நாள் திருவதிகையுடையார் திருவீரட்டானம் உடைய நாயனார்கோ யில் வாணகையிலாயத் திருமலை ஸ்தூபீபரியந்தமாக திருமஞ்சன மும் பண்ணி புரச்சரணை திருக்கல்லும் சாற்றியருளினார் ரவிவர் ம மஹாராஜன் பெருமாள் குலசேகர தேவர் स्वस्ति श्री" इति । एषु शिलालेखेषु निर्दिष्टो रविवर्मराजो वंशपितृगुणनामसंवादात् प्रधु- नाभ्युदयकवेर्न भिद्यत इत्यवगमे तस्य सङ्ग्रामधीरख्यात्यनुगुणं पाण्ड्यादि- देशविजयपूर्वकमकुटधारणाभिषेकादिरूपमपदानमप्येभिरपूर्वमाविष्कृतं भवति । इदं पुनरस्माकं केरलीयेषु राजसु एकमपि देशान्तरव्यापिप्रतापमविजानतां परं प्रीतिपदं, यत् ११८८ तमशकवर्षसमुत्पन्नः कश्चित् केरलेषु कोलम्बपुरे राजा रविवर्मा नाम निस्सामान्येन महाकवित्वेनेव प्रतापेन काश्चीपुरपर्यन्तदेशविजयिना भूषितो बभूवेत्यसन्दिग्धमुपोद्धातेऽस्मिन् वक्तुमवसरमविन्दाम । न केवलमेतावदेव, यदुवंश्यत्व-पद्मनाभपदकमलपरमाराधकत्वसाम्याद् अयं रविवर्मदेवोऽस्मद्वञ्चि- महाराजानां पूर्वजः सम्भाव्यत इत्यपि शक्नुमो वक्तुम् ।। त. गणपतिशाखी

·No text on this page.

·कथासारः । - प्रथमे- लोकहितैषिणा नारदेनोद्दीपितः श्रीभगवान् कृष्णो वज्रपुरांधीश्वरं पितामहवर- बलदर्पितं वज्रणाभं व्यापादयितुं गदसाम्बसहितस्य प्रद्युम्नस्य वज्रणाभच्छन्दं विनेतरै- र्दुष्प्रवेशे वज्रपुरे प्रवेशाय नाव्यप्रयोगपरितोषितमहर्षिवरमहिना सर्वत्राप्रतिहतप्रवेश संकलकलाभिज्ञ भद्रनटं प्रेरयति । द्वितीये- धारितशैलष भूमिकेन गदसाम्बसमेतेन प्रद्युम्नेन सह नाव्यप्रयोगप्रसङ्गाद् वज्र- पुरं प्रविश्य तत्र वज्रणाभनियोगेन तत्कन्यकां सङ्गीतकं शिक्षयता स्वलिखितं प्रद्युम्न- प्रतिच्छन्द कथञ्चित् प्राप्याङ्कुरितमदनया प्रभावल्याहूय पृष्टेन भद्रनटेन प्रद्युम्नस्य वंश- गुणरूपादिगरिमवर्णनेनोद्दीपितानुरागायास्तस्या भावबन्धो द्वारकानगरात् प्रद्युम्नानय- नप्रतिज्ञानाद् दृढीक्रियते । तृतीये- तथादृढीकृतप्रद्युम्नविषयकमावबन्धायाः प्रभावत्या भद्रनटमुखाच्छुतप्रभावती- रूपगुणसम्पदः प्रद्युम्नस्य च परस्परानुरागो रम्भाभिसरणाख्ये प्रेक्षणके परस्परदर्श- नेन परां कोटिमारोह। चतुर्थे- नायिकानायकयोविरहतापस्यासह्यत्वं, परस्परस्य परस्परविषयकानुरागस्य नि- र्धारणं, मनोरथसिद्धिश्चाभ्यधायि । पश्चमे- वजणाभसोदर्यस्य सुनाभस्य दुहित्रोश्चन्द्रवतीगुणवत्योः प्रभावतीमुखेन गदसा- म्बाभ्यां सङ्गमनस्य सूचनं, प्रद्युम्नगदसाम्बैः क्रमेण यत्रणाभतत्सैन्यसुनाभानां युद्धे वधः, प्रद्युम्नादीनां प्रभावत्यादिषु सुतोत्पत्तिः, प्रद्युम्नस्य बनपुराधिराज्याभिषेकश्व प्रतिपाद्यते॥

·No text on this page.

·श्री। रविवर्मभूपविरचितं प्रद्युम्नाभ्युदयम् । प्रथमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति भद्रनट:) भद्रनटः- (सविमर्शम् ) श्रियमुदवहज्जातां संक्षोभितात् कलशाम्बुधेः समधिकगुणः साक्षात् सौभाग्यसिद्धिमिवाद्भुताम् । निरवधिबलेप्वाराद्देवासुरेषु मिषत्सु यः स खलु भगवान् भद्रं पुष्णातु वः पुरुषोत्तमः ॥१॥ अपि च- शुभानां सामग्रयै कमपि महिमानं मनुमहे *मणिस्थूणामान्तं मनुजवपु केसरिमुखम् । दधानो यस्य द्राग् दनुकुलपतेरान्त्रवलयं जगद्रक्षाबद्धप्रतिसर इवालक्ष्यत करः ॥ २ ॥ (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः---(परिक्रामितकेन नेपध्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये! इत आगम्यताम् । (प्रविश्य) मटी (क) अय्य! इअलि । मूत्रधारः- आर्ये ! समादिष्टोऽस्मि सकलकलाकुशलस्य चन्द्रकुलमङ्गलप्रदीपस्य समस्तसामन्तशेखरीक्रियमाणशासनस्य विविधशाखावलम्बनधातरुमूलक- न्दस्य प्रणयिजनचिन्तामणेः कोलम्बपुरपरिष्कारस्य देवस्य रविवर्मणः (क) भार्य! इयमस्मि. *मणिस्थूणायाममान्तं महत्वात् तदन्तरासितुमपारयन्तं ततो बहिनिस्सरन्तमिति यावत्, ·प्रद्युम्नाभ्युदये पादपद्मोपजीविन्या राजपरिषदा, यथा 'अध सकलभुवनसर्गस्थितिसंहारका- रणस्य क्षीरार्णवकन्यकास्तनकलशकाश्मीरबालातपरजितभुजान्तरमणिशि- लातलस्य निरन्तरविजृम्भमाणदेहप्रभापटलशैवालितदक्षिणवारिराशेः पर्य- भुजङ्गपुङ्गवफणामाणिक्यमरीचिसन्ध्यानुबन्धबन्धुरवदनचन्द्रमसः केरल- देशसुकृतपरिणतेः यादवनृपकुलदैवतस्य भगवतः श्रीपद्मनाभस्य यात्रो- त्सवे किमपि रूपकमभिनवमभिनयता वयं विनोदनीयाः' इति । नटी-(सहर्षम् ) (क) अय्य! महन्तं खु से परिसआए सनीअम्मि णिउणत्तणम् । णं एत्थ पओअविण्णाणं दंसअन्तेण अय्येण लम्भिज्जइ गरुई सम्भावणा। सूत्रधारः-आर्ये ! मा मैवं वादीः । अनन्यभावामास्थानी तैम्तैरावर्जयन् गुणैः । प्रियेण संयोजयितुं नटः कश्चित् प्रगल्भते ॥ ३ ॥ नटी-(ख) एव्वं एदं अय्य! भवारिसमस कस्स वि एव एआरिसम्मि कज्जे पअब्भत्तणम् । ता कस्स उण कइणो किदी पओअणिज्जा । सुत्रधारः- (स्मृतिमभिनीय सहर्पम्) अस्ति किल सङ्गीतशास्त्रपारदृश्वना नि. खिलगुणरत्नरोहणगिरिणा कविजनमयूरकालमेघेन साहित्यविधाविचक्षणेन दक्षिणभोजराजेन महाराजपरमेश्वरेण संग्रामधीरापरनामधेयेन श्रीरविवर्म- देवेन विरचितं प्रद्युम्नाभ्युड़यं नाम नाटकम् । तत् प्रयुञ्जाना सामाजि- कान् उपास्महे। नटी-(सश्लाघम्) (ग) अय्य! वीरसिरीए विअ सरस्सईए वि अहिरमइ एस जदुणाहो । सूत्रधारः-आर्ये ! किमुच्यते-- संग्रामभूमिषु सभासु च धीर एष शस्त्रेण बुद्धिविभवेन च तैक्ष्ण्यभाजा। दर्पान्धकारितषियो नृपतीन् बुधांश्च जित्वा क्षितौ विहरते जयसिंहसूनुः ॥ ४ ॥ (क) आर्य ! महत्खलु अस्याः परिषदः सङ्गीते निपुणत्वम् । नन्वत्र प्रयोगविज्ञानं दर्शयतार्येण लप्स्यते गुर्वी सम्भावना. (e) एवमेतद् आर्य ! भवादृशस्य कस्याप्येवैतादृशे कार्य प्रगल्भत्वम् । तत् कस्य पुनः कवेः कृतिः प्रयोजनीया. (ग) आर्य । वीरश्रियेव सरस्वत्याप्यभिरमत एष यदुनाथः.

·प्रथमोऽङ्कः । नटी-(क) णं एव्वंविहस्स परवइणो पबन्धं अहिणअन्ताणं अमाणं हत्थगदा मणीसिदसिद्धी। सूत्रधारः-(सबहुमानम् ) आयें ! साधु माणितम् । भरतजलधिकर्णधारः प्रबन्धा यदुक्ष्मापति- त्रिभुवनविजयी मुरारेः कुमारः स्मरो नायकः । परिषदभिनयाद्यभिज्ञा प्रवीणाश्च नाट्ये वयं फलितमिह तदद्य पुण्यैश्विरान्नः पुरा सञ्चितैः ॥ ५ ॥ (परिक्रामन् परितो विलोक्य सानन्दम् ) अये सकलजगदानन्दकरः कथमयं वसन्तः सम्प्राप्तः । सम्प्रति हि- चूतेचूते परभृतरवैः कल्प्यते काहलश्रीः सन्नह्यन्ते विजयकरिणश्चन्दनाद्रेः समीराः । आविर्गन्धं दधति तरवोऽप्यस्त्रजालं समन्ता- दुद्युङ्क्ते तन्मधुसहचरो जेतुमुर्वी मनोभूः ॥ ६॥ नटी-(सकौतुकम्) (ख) अहं वि णं वण्णेमि - अहिणवविआससुहअं सङ्गमिअं दाहिणेण पवणेण । अल्लिअह महुरगीओ सणि सहआरमञ्जरिं भमरो ॥ ७ ॥ सूत्रधारः- आर्ये ! साधु वर्णितम् । किन्तु- आवहन् सुमनोवृद्धिमवाप्तः कामपि श्रियम् । कामस्य जनकोऽस्माभिः कथं वयेत माधवः ॥ ८ ॥ (नेपथ्ये) साधु भणितम् । (आवहन्नित्यादि पठति)। नटी-(आकर्ण्य) (ग) को एसो अय्यस्स वअणं अणुमोदइ । सूत्रधारः-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये! अयमसौ देवर्षिर्नारदः कृष्णगुण- - - (क) नन्वेवंविधस्य नरपतेः प्रबन्धमभिनयतामस्माकं हस्तगता मनीषितासिद्धिः. (ख) अहमपि ननु वर्णयामि- अभिनवविकाससुभगां सङ्गमिता दक्षिणेन पवनेन । आलीयते मधुरगीतः शनैः सहकारमजरी भ्रमरः ॥ (ग) क एष आर्यस्य वचनमनुमोदते.

·प्रद्युम्नाभ्युदये कीर्तनप्रवृत्तो माधवनामसाम्यान्मद्वचनेनैव तमुपश्लोकयति । तदावाम- प्यनन्तरकरणीयाय सज्जीभवावः। (इति निष्क्रान्तौ)। प्रस्तावना । (ततः प्रविशति आसनस्थः सपरिवारः कृष्णो नारदश्च) नारदः- साधु भणितम् (आवहन्नित्यादि पठति) कृष्णः-भगवन् ! भलमतिप्रसङ्गेन । नारदः- प्रद्युम्नकौस्तुभरत्नाकर ! अलममुना भवतो निवारणेन । अशक्तिरेव मां भवद्गुणकीर्तनप्रसङ्गान्निवारयति । तथा हि- पद्मासनः सृजति कृष्ण! भवान् प्रपञ्चं पश्चात्तमेनमभिरक्षति चक्रपाणिः । रुद्रस्ततो हरति तं युगसन्निवृत्तौ शक्नोति कः स्तुतिषु तद्भवतो गुणानाम् ॥ ९ ॥ किञ्च दाक्ष्यं यद् भवतो हिरण्यकशिपोर्वक्षस्तटीपाटने तत्तादृग्दशकण्ठकण्ठविपिनच्छेदे च यत्नैपुणम् । यद्वा यादववीर! कंसकदनक्रीडाक्रमे कौशलं शंसन्ती चरितानि तानि *तलिना जिहेति जिहा मम ॥१०॥ कृष्णः-महतीवैपश्चिक! किमेवमभिधीयते । ननु भवत्प्रयुक्तया स्तोत्रपरम्परया ममैव हृदयं जिहेति । नारदः- सत्यमभिहितं भवता, यतः- स्तोतुं समस्ताः श्रुतयोऽपि नालं यद् वैभवं त्वद्गुणकर्मनाम्नाम् । अस्मादृशास्तद् यदि वर्णयेयु- स्तदा न लज्जेत कथं मनस्ते ॥ ११ ॥ कृष्णः- महर्षे! सकललोकमाननीयमात्मानुभावमनालोच्य किमेवमभिदधासि । १ 'दारणे' इति स्व. पाठः. *. तलिनाल्पा. - ·प्रथमोऽः । सनत्कुमारादिषु सत्सु पुत्रेष्वनन्यसामान्यगुणाश्रयेण । पितामहः पुत्रवतां महात्मन् ! धुरि प्रतिष्ठां लभते त्वयैव ॥ १२ ॥ तदुपरम्यताम् । किमागनकारणम् । नारदः-प्रथमं तावन्महाभाग! वसुदेववितन्यमानाश्वमेधमहोत्सवधुरन्धरस्य भ- वतो दर्शनम् । कृष्ण:- किं पुनर्द्वितीयम् । नारदः-दानवकुलदलनदीक्षित! तदेतदावेद्यते । कृष्णः-भगवन् ! अवहितोऽस्मि । नारदः-- अद्य किल कश्चिदखण्डभुजशौण्डीर्यकुण्ठिताखण्डलवजो वज्रणाभनामा दानवपतिः कनकगिरिकटकचिरकालतप्ततपःप्रकर्षसन्तोषितस्य भगवतः पितामहस्य सकाशाद् अमरावध्यतामनुमतिमन्तरेणाखिलैरपि दुष्प्रवेशं सर्वरत्नमयं वज्रपुरं नाम नगरं सकलसङ्कल्पसिद्धिञ्च लब्ध्वा द्विगुणितम- दान्धकारितहृदयस्त्रिभुवनमुपमृद्गाति । कृष्णः-देवर्षे ! ममेदं पूर्वमेवागत्य भगवता महेन्द्रेण कथितं यथा “ चतुरा. ननदत्तवरलाभगर्वितो वज्रणाभः कदाचिदमरावतीमासाद्य मामेवमुक्तवान्- देहि मे जगदैश्वर्य नो चेद् युध्यस्व वासव! । सामान्यं हि जगत् कृत्वं काश्यपानां महात्मनाम् ' ॥ १३ ॥ इति । मया च भगवता बृहस्पतिना सह मन्त्रयित्वा 'सत्रेऽद्य दीक्षितः सौम्य! कश्यपो नः पिता मुनिः । तस्मिन् वृत्ते यथा न्याय्यं तथा स हि करिष्यति' ॥१४॥ इति प्रत्युक्तम् । स च तं कश्यपमुपेत्य निवेदितवृत्तान्तः तेन च 'पुत्र! सत्रावसाने यथोचितं भविष्यति त्वं पुनरिदानी स्वपुरमेव प्रयाहि' इति समादिष्टो निकृष्टाशयः सकलजगदुपप्लवमाचरन् वज्रपुरमधितिष्ठति। अतः परं भवानेव प्रमाणम्" इति । मयापि तदानीमेव तस्य दुरात्मनः सुरद्वेषि- णो निरसनमध्यवसितम्। नारदः- (सहर्षबहुमानम् ) मधुकैटभमर्दन! तादृशो दुष्टान् निग्रहीतुमेव महीम. वतीर्णोऽसि । अमुष्य पुनरति हि वचांसि प्रतापगरिमा । . १ 'लनिधन' इति क. पाठः. २ ‘णासण्डलाथै?' क. पाठः.

·६ प्रद्युम्नाभ्युदये बन्दीकृत्योपनीतासिदशमृगदृशश्चामरैर्य श्रयन्ते दिक्पालाश्चाटुकाराः प्रतिदिनमुचितैः प्राभृतये भजन्ते । नित्यं नीराजयन्ते भुजगयुवतयो यं फणारखदीपै- ईप्तस्यैलोक्यलक्ष्मीपतिरिह स कथं कथ्यते क्प्रणामः ॥ १५॥ किं च सम्भोगार्तिजुषाममुष्य नगरे त्रस्तश्चरन् मारुतः स्वेदाम्बुन्यपनोदमेव कुरुते शुद्धान्तवामझुवाम् । उल्लासश्रियमेव पद्मसरसामुत्पादयत्यंशुमान् सर्वी यामवतीं शशी च तनुते सान्द्रोल्लसञ्चन्द्रिकाम् ॥ १६ ॥ तदिह कालासहेऽर्थे भवता न विलम्बितव्यम् । कृष्णः- महामुने! तातेन वितन्यमानेन महाक्रतुनाश्वमेधेन खल्वियतो दिवसान् विलम्बितमस्मामिः। स चेदानीमासन्नावभृथो वर्तते । एतदवसानमेव तस्य दानवहतकस्य जीवितावसानम् । प्रद्युम्न एव भगवन्नचिरेण वत्सो बाणैनिहत्य तमिमं युधि वज्रणाभम् । नेत्राम्बुभिस्तदवरोधनितम्बिनीनां निर्वापयिष्यति जगत्रितयस्य तापम् ॥ १७॥ नारदः- (सप्रमोदम् ) जगत्पते! तस्य खलु भवदात्मजन्मनः शम्बरमथनस्य किं नाम दुष्करम् । अयं चार्थोऽर्थानुबन्धी । कृष्ण:-कथमिव । नारदः- अस्ति किल तस्य दानवपतेरखिलजनहृदयङ्गममतिशयितकान्ति किमपि प्रभावती नाम कन्यारतम् । वरदानेन सा लब्धा मात्रा किल वरानना । हैमवत्या महादेव्याः सकाशादिति नः श्रुतम् ॥ १८ ॥ कृष्ण:- एवं कृच्छ्लब्धा सा स्यादेव पित्रोः प्रेमपात्रम् । नारदः-तां च महर्षिर्दुर्वासाः कदाचिदेवमनुजग्राह 'वत्से ! यस्त्वां पाणी करिष्यति स त्वया सहचरितधर्मा निरवधिक कालं जीविष्यति । त्वमपि जीवत्पुत्रा भविष्यसि' इति । कृष्णः- न खलु तस्य परमर्वचनमन्यथा भविष्यति ।

·प्रथमोऽकः -सा च सम्प्रति नवयौवनोदयविशेषरमणीया तच्छन्दानुवर्तिना पित्रा स्वयंवरे स्थापिता सती तदर्थमागतमात्मनोऽननुरूपतया सर्वमपि युवज- नमवजानाति । अमुष्मिन् पुनर्वज्रपुरगते सकललोकातिशायिसौन्दर्य- सम्पदि प्रद्युम्ने करिष्यत्येव सा भावबन्धम् । कृष्णः- तदपि भवतु। नारदः-द्वारवतीनायक! अधुना वज्रणाभवधाय भवतः समुद्योगमहोत्सवेन देवपरिषदं परितोषयितुम् अनुज्ञा मम दीयताम् । कृष्णः - देवर्षे! नारद! श्रूयते वागियं येन मधुरा महतीपते । गुणबद्धं मनस्तस्य नान्यतश्चलितुं क्षमम् ॥ १९ ॥ नारद:- एष साधयामि । (इति निष्क्रान्तः ।) कृष्णः- (सविमर्शम् ) वज्रणाभभुजपरिघपालितं सर्वदुष्प्रवेशं वज्रपुरं कथं प्रवे- ष्टव्यम् । (स्मरणनाटितकेन) विद्यते किल तातम्यास्मिन्नश्वमेधे नाट्यप्रयो- गनैपुणपरितोषितमहर्षिसङ्घदत्तविविधवरलब्धवैभवो भद्रनामा नटः । स खलु प्रसिद्धाकाशगमनः सर्वत्राप्रतिहत्तप्रवेशश्च । तन्मुखेनैव सर्व साध- नीयम् । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) कः कोऽत्र भोः । (प्रविश्य) प्रतीहारी- (सप्रणामम्) (क) जेदु देवो । कृष्णः-विजयवति ! भद्रनट आयताम् । प्रतीहारी-(ख) जं देवो आणवेदि । (निष्क्रान्ता) (ततः प्रविशति प्रतीहार्योपदिश्यमानमार्गो भनटः) भनट:-- अहो महीयान् मे भाग्यपरिपाकः । यतः- क्षेमकरस्त्रिजगतां भगवानिदानी मार्गे भविष्यति दृशोर्मम वासुदेवः । ज्ञानाधिकर्मुनिमिरप्यपरोक्ष्यते यः प्रत्वमुखेन मनसैव परोरजोभिः ॥ २० ॥ (क) जयतु देवः. (स) यद् देव आज्ञापयति.

·८ प्रद्युम्नाभ्युदये प्रतीहारी-(क) अग्य! णट्टाअरिअ! णं एस तिहुवणणाहो तुह आअमणं पडिवालअन्तो चिट्ठइ । ता तुरिअं उवसप्पतु भवं । भद्रनट:-(उपसृत्य सप्रणामम्) विजयतां देवः। प्रत्यूहे जगतां शुभस्य भवता प्राग्ज्योतिषाधीश्वरे गर्वग्रन्थिलदोष्णि देव ! गमिते पत्युः पितृणां पुरम् । शृण्वन् किन्नरगीयमानमधुना त्वद्विक्रमप्रक्रम निश्चिन्तस्त्रिदिवौकसामधिपतिः स्वाराज्यमातिष्ठति ॥ २१ ॥ कृष्णः-तदिदमिदानीमन्यथा संवृत्तम् । भद्रनटः-देव! कस्तर्हि भवतः कोपामेरिन्धनीभवितुमिच्छति । कृष्ण:-पितामहवरदानमत्तेन वज्रणाभनाम्ना दानवेन त्रिभुवनमिदमाक्रम्यते । स- प्रति तद्व्यापादनाय गदसाम्बसहितं वत्सं प्रद्युम्नमुद्योजयामि । भद्रनट:- तेजस्विने कुमाराय प्रद्युम्नाय जगत्पते । कथमस्मै स तिष्ठेत दानवेन्द्रस्तमोमयः ॥ २२ ॥ कृष्णः-विधातृसङ्कल्पनिर्मितं तस्य वज्रपुरं नाम नगरं तच्छन्दमन्तरेण केनापि प्रवेष्टुमशक्यम् । वत्सस्य पुनस्तत्प्रवेशस्त्वन्मुख एव भविता । भद्रनटः-देव! अस्य भवत्प्रसादस्य कथमहं पात्रं भविष्यामि । कृष्णः-कर्णे एवमिव । भद्रनटः-देव! सर्वमवधारयामि । (नेपथ्य) वैतालिक:-देव! देवकीनन्दन! भवतः सुखाय भवतु माध्यन्दिनी सन्ध्या । आतिष्ठत्यधुना यजूंषि भगवत्यम्भोजिनीवल्लभे पद्मान्तर्दलमाश्रयन्ति मधुपाः प्रौढातपक्लेशिताः । हस्तैः शीकरवर्षिभिः सहचरीराश्वासयन्ति द्विपा बहेमेन्दिरबर्हिणश्च विततैः प्रच्छादयन्ति प्रियाः ॥ २३ ॥ (क) भार्य ! नाव्याचार्य ! नन्वेष त्रिवभुवननाथस्तवागमनं प्रतिपालयस्तिष्ठति । तत् खरित- मुपसर्पतु भवान् .

·प्रथमोऽEः | कृष्णः- (ऊर्ध्वमवलोक्य) अये कथं मध्याह्नः सम्प्रवृत्तः । तदहमिदानीं वज्रणाम. विजयाय वत्सस्य प्रस्थानमङ्गलानि संविधातुमभ्यन्तरमेव प्रविशामि । भद्रनट ! त्वमपि समीहितसिद्धये प्रवर्तस्व । भनट:-यदाज्ञापयति देवः । यं द्रष्टुमेव हृदयैर्यमिनो यतन्ते यद्वैभवस्तुतिषु वन्दिन एव वेदाः । आहूय तेन भवता जगदन्तरात्म- नाज्ञापितोऽस्म्यहमिदं तपसः फलं मे ॥ २४ ॥ (निष्कान्ताः संव) इति प्रथमोऽङ्कः।

·अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति बेटी) चेटी-(क) आणतमि देवीए जह 'हजे! कलावदि ! अय्यमद्दणड दखूण सन्जीत- कलाहिओए केरिसी वच्छा पहावदि ति पुच्छिअ आअच्छति । पुच्छि- एण अ तेण ‘अदिठ्ठपुरुवं खु से सिक्खागहणम्मि पहावदीए णेउणं'ति कहिदं । जाव तस्स वअणं देवीए विण्णवेमि । (सविमर्शम् ) एव्वं सम्पु- vणगुणाए भट्टिदारिआए णवरं वरलाहो एव्व परिहीअदि । एसा खु स. अंबराअदं सअलं वि जुवजणं ओहीरेइ । (साशंसम्) (जइ) इमाए अणु- रूवउणो को वि जुवा लम्भिन्ज, ताहे पआवइणो णिम्माणकोसलं सहल होज । (पुरोऽवलोक्य) कहं एसा पमदवणपालिआ परहुदिआ इदो एव्य आअच्छह । (प्रविश्य) परभृतिका- (सहर्षम् ) (ख) देवीए सहत्थसंवड्ढिअस्स उजाणरअणणामहेअस्स सहआरसाहिणो पढमप्पसूणुग्गममहोसवं विण्णवन्ती पसादपत्तं होमि । (अग्रतो निर्वर्ण्य) देवीए हिअआणिव्विसेसा कहं कलावदी अहिवट्टइ । णं अणालविअ गन्तुं ण जुत्तं । ता उवसप्पामि । (उपसृत्य) हला! कलावदि ! कुदो आअच्छसि । (क) आज्ञप्तास्मि देव्या यथा 'हजे! कलावति! आर्यभद्रनटं दृष्ट्वा सङ्गीतकलाभियोगे कीर- शी वत्सा प्रभावती इति पृष्ट्वा आगच्छ' इति । पृष्टेन च तेन 'अदृष्टपूर्व खल्वस्याः शिक्षाग्रहणे प्रभावत्या नैपुणम्' इति कथितम् । यावत्तस्य वचनं देव्यै विज्ञापयामि । एवं समुत्पत्रगुणाया भर्तृदारिकाया नवरं वरलाभ एव परिहीयते । एषा खलु स्वयंव. रागतं सकलमपि युवजनमवधीरयति । (यदि) अनयानुरूपगुणः कोऽपि युवा लभ्येत, तदा प्रजापतोर्निर्माणकौशलं सफलं भवेत् । कथमेषा प्रमदवनपालिका परभृतिका इत एवागच्छति. (ख) देव्या स्वहस्तसंवर्धितस्योद्यानरमनामधेयस्य सहकारशाखिनः प्रथमप्रसूनोद्रममहोत्सव विज्ञापयन्ती प्रसादपात्रं भवामि । देव्या हृदयनिर्विशेषी कथं कलावस्यमिवर्तते । एनामनालप्य गन्तुं न युक्तम् । तदुपसामि । सति! कलावति। कुत आगच्छसि, ·द्वितीयोऽ। कलावती--(क) सहि ! परहुदिए ! देवीए आदेसेण भट्टिदारिआए पहावदाएं सङ्गीदसिक्खाकोसलं अय्यमद्दणडमुहादो सुमिअ आअच्छामि । परभृतिका-(ख) तेसु गीदसारप्पमुहेसु कुसीलववरेसु चिट्ठन्तेसु पहावदि सगीदं सिक्खावे, भट्टिणा कित्ति अहिणवाअदो एसो णिउत्तो । कलावती-(ग) हला! किं सव्वे भद्दणडो होन्ति । अअं खु मुणिजणदिण्णबहु. विहवरजणिदमाहप्पो सम्वत्थ वि अप्पडिहदसञ्चारो अहिलासु वि कलासु परं विण्णाणं सम्पत्तो । परभृतिका - (घ) कहं एस महाणुभावो एत्थ समाअदो। कलावती-(ङ) सुणाद् पिअसही । सेवासमाअदेण चारणवइणा हंसेण कहाप्प- सङ्गेसु समावेदिअणीसामण्णविजाविहवं इमं भद्दणडं दटुं भट्टिणो महन्तं कोऊहलं आसी। परभृतिका-(च) भट्टिणो तारिसेसु महन्तो खु पक्खवादो । (सकौतुकम् ) तदो तदो। कलावती-(छ) तदो एस सेल्सवरो सच्छन्देण दीवादो दीवन्तरं आहिण्डन्तो जादु साहाणअरं सम्पत्तो रामाअणकहाणुबन्धिणाडअप्पओअपरितोसिदेहिं. तत्थ णिवसन्तेहिं दाणवेहिं विण्णविओ चिरआलकुदूहलिणा भंट्टिणा सप- रिअणो वजपुरं आणीअ सविसेसविहिदसक्कारो तस्स आदेसेण भट्टिदारि- अं सजी सिक्खावेइ। (क) सखि ! परभृतिके! देव्या आदेशेन भर्तृदारिकायाः प्रभावत्याः सङ्गीतशिक्षाकौशलमार्य- भद्रनटमुखात् श्रुत्वा आगच्छामि. (ख) तेषु गीतसारप्रमुखेष कुशीलववरेषु तिष्ठत्सु प्रभावती सङ्गीतं शिक्षयितुं भत्री किमित्य. मिनवागत एष नियुकः. (ग) सखि! किं सर्वे भद्रनटो भवन्ति । अयं खलु मुनिजनदत्तबहुविधवरजनितमाहात्म्यः सर्वत्राप्यप्रतिहतसञ्चारोऽखिलास्वपि कलासु परं विज्ञानं सम्प्राप्तश्च. (घ) कथमेष महानुभावोऽत्र समागतः. (1) शृणोतु प्रियसखी । सेवासमागतेन चारणपतिना हंसेन कथाप्रसङ्गेषु समावेदितनिस्सामा. म्वविद्याविभवमिम भद्रनटं द्रष्टुं भर्तुमहत् कौतूहलमासीत् . ( वस्तादृशेषु महान् खल पक्षपातः । ततस्ततः. (ज) तत एष शैलूषवरः स्वच्छन्देन श्रीपाद द्वीपान्तरमाहिण्डमानो जातु शाखानगरे सम्प्राप्तो रामायणकथानुबन्धिनाटकप्रयोगपरितोषितैस्तत्र निवसद्भिर्दानवैर्विज्ञापितचिरकालकुतू. हलिना भी सपरिजनो वजपुरमानीय सविशेषविहितसत्कारस्तस्यादेशेन भर्ततारिको समीतं शिक्षयति.

·प्रामाभ्युदये परभृतिका--(क) (सलाघम् ) हला! सहावरमणिज्जाए पहावदीए कलाहिओओ णाम हेमलट्ठीए दहणसक्कारो, मणिसलाआए साणसमुल्लेहो, चम्पअमालाए हिमजलपरिसेओ, चन्दिमाए सरअसमागमो अ । कलावती- (ख) सहि ! साहु भणिअं । तुमं पुण कहिं पत्थिदासि । परभृतिका-(ग) हला! देवीए सुदणिव्विसेसं संवड्ढिअस्स उजाणरअणस्स पढ- मकुसुमुग्गमं विण्णविदुं गच्छामि । कलावती- (घ) एस दाणिं महन्तोखु ऊसवो देवीए सम्पत्तो । ता देवीए सआसं गच्छामो। (इति निष्क्रान्ते) प्रवेशकः। (ततः प्रविशति सखीद्वितीया प्रभावनी ।) प्रभावती--(ङ) हला! कलहंसिए ! तुम खु अय्यभद्दणडं हक्कारिदुं पत्थिदा अज्ज किं तेण विणा आअदासि । कलहंसिका-(च) पिअसहि ! विमअरसक्खित्तहिअआए विझरिदं तम्स हक्का- रणम्। प्रभावती-- (छ) सहि ! विलअस्स कि कालणं । कलहंसिका -- (ज) तम्स णट्टाअरिअम्स घरे किं वि अदिठ्ठपुव्वरूवसोहं पुरि- सप्पडिच्छन्दअं दिट्ठम् । प्रभावती- (झ) सहि ! तिहुवणदुल्लहं खु तं, जेण तुमं वि एव्वं विक्षअक्खित्तहि. अआ संवुत्ता। (क) सखि ! स्वभावरमणीयायाः प्रभावत्याः कलाभियोगो नाम हेमयष्टया दहनसंस्कारो, णिशलाकायाः शाणसमुल्लेखः, चम्पकमालाया हिमजलपरिषेकः, चन्द्रिकायाः शरत्स. मागमश्व. (ख) सखि ! साधु भणितम् । त्वं पुनः कुत्र प्रस्थितासि. (ग) सखि ! देव्या सुतनिर्विशेषं संवर्धितस्योद्यानरत्नस्य प्रथमकुसुमोद्गमं विज्ञापयितुं गच्छामि. (घ) एष इदानीं महान् खलूत्सवो देव्याः सम्प्राप्तः । तद्देव्याः सकाशं गच्छावः. (ङ) सखि ! कलहंसिके ! त्वं खल्वार्यभद्रनटमाकारयितुं प्रस्थिताद्य किं तेन विनांगतासि. (च) प्रियसखि! विस्मयरसाक्षिप्तहृदयया विस्मृतं तस्याकारणम् . छ) सखि ! विस्मयस्य किं कारणम् . (ज) तस्य नाव्याचार्यस्य गृहे किमप्यदृष्टपूर्वरूपशोभं पुरुषप्रतिच्छन्दकं दृष्टम् . (स) सखि ! त्रिभुवनदुर्लभं खलु तद्, येन त्वमप्येवं विस्मयाक्षिप्तहृदया संवृत्ता, म.

·द्वितीयोऽकः। ३ फलहंसिका- (क) णिरदिसअसुन्दरगुणवासभवणं तं कस्स हिअ ण विझावेइ । पडिमा विअ रइवइणो पञ्चादेसो व्व पुण्णिमाससिणों । सिङ्गारस्स व जीओ केण कहिजइ जअम्मि तं रूवं ॥१॥ प्रभावती- (साभिलाषम् ) (ख) सहि! कलहंसिए! इमिणा तुह वअणेण तं रूव- रअणं दटुं अहिअं मे कोऊहलं बट्टइ । कहं एत्थ आणेदव्वं । कलहंसिका- (सोत्प्रासम् ) (ग) इमम्मि उवणीदे किं पारितोसिअं पिअसहीए दिजइ । प्रभावती- (घ) जं रोअदि सहीए । कलहंसिका-(सपरिहासम् ) (ङ) ता अत्तणो विजाप्पहावेण णं दंसेमि । (इति परिवृत्य चोलकान्तरादादाय चित्रपटं दर्शयति) प्रभावती- (दृष्ट्वा साश्चर्यम् ) (च) हला! कलहंसिए! ठाणे खु विमअक्खित्तं तुह हिअअं । अदिट्ठपुव्वं अस्सुदपुव्वं अ एआरिसं रूवं । फलहंसिका-(छ) किं तुह सही अत्थाणे विमिदा होइ । प्रभावती- (ज) सहि । इदं कस्स णाम महाभाअस्स पडिरूवं भवे । कलहंसिका- (झ) एदं भअवदो मअणम्स णूणं पडिबिम्ब होज । प्रभावती- (अ) सहि! साहु णिरूविदं । रइसहअरो एव्व देवो कुसुमाउहो आल- क्खेसु लक्खिजइ । (क) निरतिशयसौन्दर्यगुणवासभवनं तत् कस्य हृदयं न विस्मापयति. प्रतिमेव रतिपतेः प्रत्यादेश इव पूर्णिमाशशिनः । शृङ्गारस्येव जीवः केन कथ्यते जगति तद् रूपम् ।। (ख) सखि ! कलहसिके! अनेन तव वचनेन तां रूपरचनां द्रष्टुमधिकं मे कौतूहलं वर्तते । कथमत्रानेतव्यम्. (ग) अस्मिन् उपनीते किं पारितोषिकं प्रियसख्या दीयते. (घ) यद्रोचते सख्यै. (१) तद् आत्मनो विद्याप्रभावेण ननु दर्शयामि. (च) सखि ! कलहंसिके ! स्थाने खलु विस्मयाक्षिप्तं तव हृदयम् । अदृष्टपूर्वमश्रुतपूर्व चैतादृशं रूपम्. (छ) किं तव सखी अस्थाने विस्मिता भवति. (ज) सखि! इदं कस्य नाम महाभागस्य प्रतिबिम्वं भवेत् . (म) एतद् भगवतो मदनस्य नूनं प्रतिबिम्बं भवेत् . (अ) सखि ! साधु निरूपितम् । रतिसहचर एव देवः कुसुमायुध आलेख्येषु लक्ष्यते. ."

·कलाइसिका-(क) एव्वं एदं । इमस्स स्वादिसअस अण्णासम्भावणार भए एव्वं मणिदं। प्रभावती- (ख) सहि! इदं कस्स रूवं केण वा लिहिदं ति कहं जाणिदव्वं । कलहंसिका-(ग) पिअसहि ! कआ वि गूणं अत्तणो हिअअवल्लहो आलिहिदो भवे। प्रभावती-(घ) हला! एसा आकिदी कहं इथिआए अक्खलिअहिलआए एवं अविअलं आलिहिदन्वा। कलहंसिका-(ड) जदि एव्वं, इदं तस्स एव्व कलाकुसलस्स अय्यमहणडस्स वि- ण्णाणं ति चिन्तेमि । प्रभावती-(च) हला! तेण वि एत्थ सन्तो एव्व कोऽवि आलिहिदो, मह वा बुद्धिविहवणिम्मिओ। कलहसिका-(छ) पिअसहि ! एस सण्णिवेसो कम्स हिअअस्स पडिहादि। ता कहिं वि अस्थि एव्व । विचित्तं खु पआवइणो णिम्माणं । प्रभावती-(ज) ता अय्यभद्दणडं एव्व हक्कारिअ पुच्छामो। कलहंसिका-(झ) तह करा । प्रभावती-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) (ञ) हङ्गे! मदणिए ! (प्रविश्य) प्रतीहारी (सप्रणामम् ) (ट) आदिसदु भट्टिदारिआ । प्रभावती (ठ) मदणिए! अय्यभद्दणडी आणीअदु । (क) एवमेतद् । अस्य रूपातिशयस्यान्यत्रासम्भावनया मयैवं भणितम् . (ख) सखि ! इदं कस्य रूपं केन वा लिखितमिति कथं ज्ञातव्यम् . (ग) प्रियसखि ! कयापि नूनमात्मनो हृदयवल्लभ आलिखितो भवेत् . (घ) सखि ! एषाकृतिः कथं स्त्रियास्खलितहृदययैवमविकलमालेखितव्या. ड) यद्येवामेदं तस्यैव कलाकुशलस्यार्यभद्रनटस्य विज्ञानमिति चिन्तयामि. च) सखि ! तेनाप्यत्र सन्नेव कोऽप्यालिखितः । अथ वा बुद्धिविभवनिर्मितः. (छ) प्रियसखि! एष सनिवेशः कस्य हृदयस्य प्रतिभाति तत्राप्यस्त्येव । विचित्र बल प्रजापतेः निर्माणम् . (अ) तद् आर्यभद्रनटमेवाकार्य पृच्छावः, (स) तथा कुर्वः. (अ) बेटि! मदनिके! (8) आदिशतु भर्तृदारिका. (3). मदनिके भार्यभद्रनट भानीयताम्.

·द्वितीयोऽकः। प्रतीहारी-(क)जं भट्टिदारिआ आणवेदि । (निष्कान्ता) (ततः प्रविशति प्रतीहार्योपदिश्यमानमार्गो भद्रनटः) भद्रनट:-अहो दानवेन्द्रमहादेव्याः प्रभावतीं प्रति बेहातिशयः, यदियं तस्याः सङ्गीतविद्याग्रहणकौशलपरिज्ञानाय प्रतिकलं चेटिकाः पहिणोति । अहाह- घर एवं प्रभावत्याः प्रज्ञाप्रकर्षः । सकृदपि मयोपदिष्टः शिक्षावसरे क्रियाक्रमस्तस्याः । पात्रविशेषस्पृहया प्रायः सङ्क्रामति क्षणेनैव ॥ २ ॥ (सविमर्शम् आत्मगतम् ) अनुष्ठितप्रायश्च मया स्वामिनो वसुदेवनन्दनस्य नियोगः । प्रवेशितस्तावन्मया परिगृहीतशैलूषभूमिको गदसाम्बसहितः सपरिजनः कुमारः प्रद्युम्नः । वशीकृतश्च प्रयोगदर्शनेन सपौरजनो दान- वराजः । तनियुक्तश्च सङ्गीतविद्यां शिक्षयन् प्रभावत्या विसम्भपात्रमम- वम् । प्राप्तश्चायमवसरः प्रद्युम्नगुणकीर्तनस्य । मया चेदानी तथा तथा गुणा वाच्याः प्रद्युम्नस्य महात्मनः । यथा यथा प्रभावत्या मनस्तत्र भवेत् स्थिरम् ॥ ३ ॥ किञ्च मया प्रद्युम्नप्रतिच्छन्दसनाथं चित्रपटमपहरन्तीं कलहंसिकामनिच्छ- तेवाभ्युपगतवता युक्तमेवानुष्ठितम् । सा कदाचित् प्रदर्शयेत् प्रभावत्यै चित्रपटम् । यदि च तया दानवराजपुत्र्या कुमारस्य प्रतिकृतिदृश्येत, तदा सिद्धमेव नः समीहितम् । (परितोऽवलोक्य प्रकाशम् ) अहो खल्वियममि- तानुभावा दानवराजस्य राजधानी। दिग्दन्तावलदन्तकाण्डमुसलैः क्लप्तं बहिस्तोरणं स्वर्बन्दीनयनाम्बुभिः परिसरोद्यानं नदीमातृकम् । पातालेन्द्रफणोद्धृतैश्च मणिभिर्गेहेषु दीपक्रिया वक्तुं वज्रपुरस्य वैभवमिदं कस्यास्ति वाग्विस्तरः ॥ ४ ॥ तस्य दानवचक्रवर्तिनः सर्वपथीनमोजायितम् । किकुर्वाणः श्रयति भवनं यस्य गीर्वाणनाथः क्रीडोद्यानं भजति वरुणस्तोयकर्मान्तिकः सन् । - (क) यद् भर्तृदारिका आझापयति. 'मस्य मग. पाठ ·१९ प्रामाभ्युदये कोशागारे निधिपरिवृढो मौद्रिकः सन्निधत्ते नासीरामयः सरति च पुरो दण्डयात्रासु मृत्युकाय (परिक्रामन् ) मदनिके! प्रमदवनमार्गमादेशय । प्रतीहारी-(क) इदो इदो अय्यो । (भद्रनटः प्रवेश नाटयति) कलहंसिका-(दृष्ट्वा ससम्भ्रमम्) (ख) अअं अय्यभद्दणडो परावडिदो एव्व । ता इदं चित्तवडं पच्छादेमि । (तथा करोति) भद्रनटः- (अग्रतो निर्वर्ण्य) इयमत्र दानवराजपुत्री कलहंसिकया सह किमपि मन्त्रयमाणा तिष्ठति । यावदुपसरामि । (उपसृत्य) भद्रे! प्रभावति ! भवतु ते मनोरथसिद्धिः । कलहंसिका - (ग) अय्यस्य पसादेण सिज्झइ एव्व पिअसहीए सव्वो मणोरहो। प्रभावती- (सप्रश्रयम् ) (घ) इदं आसणं । उवविसदु अय्यो। (भद्रनट उपविशति) प्रभावती- (प्रतीहारीमालोक्य) (ङ) मदणिए! अत्तणो णिओअं अणुचिट्ठ । प्रतीहारी-(च)जं भट्टिदारिआ आणवेदि । (निष्क्रान्ता) भनटः कलकण्ठकलालापा कुसुमस्मितशोभिनी श्यामा । प्रमदवनवाटिकेयं भद्रे त्वामनुकरोतीव ॥ ६ ॥ प्रभावती- (अपवार्य) (छ) कलहंसिए! अय्यभद्दणडो पडिच्छन्दवुत्तन्तं कहं पुच्छिदव्यो । कलहंसिका - (विमृश्य) (ज) अहं एव्व पुच्छामि । (प्रकाशम् ) अय्य! दाणिं तुमं किं वि पुच्छिदं इच्छामो। भद्रनटः-किमिव । (क) इत इत आर्य:. (ख) अयमार्यभद्रनटः परापतित एव । तदिदं चित्रपटं प्रच्छादयामि. (ग) आर्यस्य प्रसादेन सिध्यत्येव प्रियसख्याः सर्वी मनोरथ:. (घ) इदमासनम् । उपविशत्वार्यः. (ड) मदनिके! आत्मनो नियोगमनुतिष्ठ. (च) यद्.भर्तृदारिका आज्ञापयति. (छ) कलहंसिके! आर्यभद्रनटः प्रतिच्छन्दवृत्तान्तं कथं प्रष्टव्यः. (ज) अहमेव पृच्छामि । आर्य ! इदानीं त्वां किमपि प्रष्टुमिच्छावः, ·द्वितीयोऽ - फलहंसिका-(क) अय्य! इमं सअलं वि तिहुवणं सश्चरह भवम् । एत्य जइ णी. सामण्णरूबउणो तुए को वि आइदिविसेसो विट्ठो, ता को सो कहिजउ । भद्रनटः- (स्वगतम्) अयमेवास्मद्विवक्षितस्य समुचितः समयः । एवन्तावत् । (प्रकाशं प्रभावतीं निर्दिश्य) किमिह कथनीयम् । नन्वसौ दृश्यत एव । (प्रभावती लजां नाटयति) कलहंसिका-(सोत्पाशम) (ख) अय्य! साहु भणिक । किं अस्थि एआरिसरूवो पुरिसो। भद्रनट: अस्ति त्रिलोकमाहितान्वयलब्धजन्मा कश्चिद्युवा भुजकदर्थितवैरिलोकः । शंसन्ति यं युवतयः समवेक्ष्य साक्षात् सौन्दर्यसारसदनाङ्गमनङ्गमेव ॥ ७ ॥ प्रभावती-(ग) किं सो देवो उद दाणओ आदु माणुसो । भद्रनटः देवेषु देवः सुश्रोणि ! दानवेषु च दानवः । मानुषेषु च धर्मात्मा मानुषः स महाबलः ॥८॥ कलहंसिका-(घ) कं उण लोमं सो अलङ्करेइ । भद्रनट:- असौ चन्दनकर्पूरमल्लिकामौक्तिकत्विषा । साम्प्रतं कीर्तिसम्पत्त्या प्रसाधयति मेदिनीम् ॥९॥ कलहसिका-(क) तस्स महाभाअस्स पहवं णामहेअं च कहेदु भवम् । भद्रनटा-तर्हि श्रृयताम् - चाटूक्तिभनिचतुरैश्चतुराननायै- रभ्यर्थितः सुरगणैरवनीमुपेतः। (6) आर्य! इदं सकलमपि त्रिभुवनं सचरति भवान् । अत्र यदि निस्सामान्यरूपगुणस्त्वया कोऽप्याकृतिविशेषो दृष्टः, तत् कः स कथ्यताम् . (ब) आर्य। साधु भणितम् । किमस्त्येतादशरूपः पुरुषः. (ग) किस देव उत दानवः अथवा मानुषः, (१) कं पुनलोंकं सोऽलहरोति. तस्य महाभागस्य प्रभव नाम कथयतु भवान् . 3 ·१८ प्रद्युम्नाभ्युदये वंशे महीयसि यदोर्विहितावतारः संक्रीडते शमितशत्रुकुलो मुकुन्दः ॥१०॥ प्रभावती- (क) भअवं सिरीवल्लहो वसुदेवणन्दणो भविअ दुवारवई अहिचिट्ठाह' त्ति सुदं मए तादसमीववट्टिणीए महेसिणो णारदस्स मुहादो। कलहंसिका--(ख) तदो तदो। भद्रनटः समस्तमन्तर्भुवनं दधानात् तस्मादुदारः सुमनोमिनन्द्यः । प्रद्युम्ननामा तनयो बभूव पत्यु दीनामिव पारिजातः ॥ ११ ॥ प्रभावती- (जनान्तिकम् ) (ग) हला! सुणिज्जइ एव्वं मए अहिरूवजुवप्प- संगेयु गोत्तजरदीहिं कहिज्जन्तो सो महाभाओ। कलहंसिका-- (साकूतस्मितम् ) (घ) पिअसहि ! इमं पज्जुण्णं हिअए धारअन्तीए खु तुए सवरागदो सव्वो वि जुवजणो ओहीरिदो । (प्रभावती सासूयमिव पश्यति) भद्रनटः-- (आत्मगतम्) एपा कुमारस्य प्रद्युम्नस्य गुणाकर्णनेन विकसितनयनाम्बु- जा कमपि दशाविशेषमनुभवतीव । तदहमस्य गुणानेव कीर्तयामि । (प्रकाशम्) सौन्दर्यराशिरखिलोऽपि चराचरेषु प्रायो बभूव परमाणुरमुप्य सृष्टौ । नो चेदसाविव जगत्रयमोहनश्रीः सृज्येत कश्चिदपरोऽपि च तेन धात्रा ॥ १२॥ प्रभावती-(अपवार्य साशंसम् ) (ङ) अवि णाम सो चेअ एसो चित्तगओ होना। कलहंसिका--(सोत्प्राशम् ) (च) जंसच्चं सोचेअ दे चित्तगओ। (क) 'भगवान् श्रीवल्लभो वसुदेवनन्दनो भूत्वा द्वारवतीमधितिष्ठति' इति श्रुतं मया तात. समीपवर्तिन्या महर्षेः नारदस्य मुखात् . (ख) ततस्ततः. (ग) सखि! श्रूयत एवं मयाभिरूपयुवप्रसङ्गेषु गोत्रजरतीभिः कथ्यमानः स महाभागः. (घ) प्रियसखि ! इमं प्रद्युम्नं हृदये धारयन्त्या खलु त्वया स्वयंवरागतः सर्वोऽपि युवजनो- ऽवधीरित:. (ङ) अपि नाम स एवैष चित्रगतो भविष्यति. (च) यत्सत्यं स एव ते चित्तगतः. .

·द्वितीयोऽङ्कः । प्रभावती-(रोष नाटयित्वा) (क) अवेहि परिहाससीले! अवेहि । णं भणामि 'एसो आलेक्खगओ सो पजुण्णो भवे' ति । कलहंसिका--(प्रकाशम् ) (ख) अय्य! केरिसो सो । भद्रनटा-स खलु मया कथमीदृश इति वयेत । अनितरसामान्यानां कुलभवने शीलवैभवगुणानाम् । उपमानजातमखिलं यस्मिन्नुपमेयभावमुपयाति ॥ १३ ॥ प्रभावती-(जनान्तिकम् ) (ग) हला! कलहंसिए ! किं इमिणा पडिच्छन्दएण सो सरिसो ति अय्यभद्दणडं पुच्छ । कलहंसिका-(घ) तह। (प्रकाशम् ) अय्य इमं पडिरूवं णं तस्स किं उवमाणम् । (इति चित्रपटं दर्शयति) भद्रनटः-- (सहर्षमात्मगतम् ) दिष्ट्या यथाचिन्तितमेव संवृत्तम् । (प्रकाशम् ) तस्यैव कुमारस्य प्रतिकृतिरियम् । प्रभावती-(सानन्दम् आत्मगतम्) (ङ) हिअअ! दिठिआ वड्ढसि, जदो बहु- सो सुणिजन्तरूवगुणस्स जस्स देसणं तुए अहिलसिदं, तस्स पडिकिदी दाणी दिट्ठा । (तत्पूर्वमिव चित्रपटं सानुराग पश्यति) कलहंसिका-- (अपवार्य) (च) पिअसहि ! फलिदो अह्माणं मणोरहो । प्रभावती-(छ) अय्य! किं णिमित्तं तुए इमो आलिहिदो । भद्रनटः- तस्य महाभागस्य विश्लेषतप्तमात्मानं निर्वापयितुम् । तच्चक्षुर्यदमुष्य तादृशमहो रूपं समुद्रीक्षते तच्छ्रोत्रं वचनामृतं पिबति यत् सारं रसाम्भोनिधेः । सा वाणी गुणसम्पदं वदति या सद्भावसीमाभुवं तच्चेतश्च चराचरं त्रिभुवनं यत्तन्मयं पश्यति ॥ १४ ॥ क) अपेहि परिहासशीले ! अपेहि । ननु भणामि ‘एष आलेख्यगतः स प्रद्युम्नो भनेद्' इति. (ख) आर्य ! कीदृशः सः. (ग) सखि! कलहंसिके ! किमनेन प्रतिच्छन्दकेन स सदृश इति आर्यमद्रनटं पृच्छ. (घ) तथा । आर्य! इदं प्रतिरूपं ननु तस्य किमुपमानम्. (७) हृदय ! दिष्ट्या वर्द्धसे, यतो बहुशः श्रूयमाणरूपगुणस्य यस्य दर्शनं त्वयाभिलषितं, तस्य प्रतिकृतिरिदानी दृष्टा. च) प्रियसखि ! फलितोऽस्माकं मनोरथः. (छ) आर्य। किंनिमित्तं त्वयायमालिखितः. ..

·२० प्रधुनाभ्युदये प्रभावती-(आत्मगतम्) (क) अहो पुरिसा अवि सस विरह विसहिईन पारे- न्ति, किं उण अबलाओ। कलईसिका-(ख) अय्य! सो महाणुभावो णिएण एव्व स्वेण कह वठ्ठव्यो। भद्रनटः-स खलु कुमारः सम्प्रति द्वारवतीमध्यास्ते । प्रभावती-(भपवार्य) (ग) हला! दूरठिए तस्सि अमाण मणोरहो कहं सहलो होज। कलहंसिका-(घ) सहि! मा एवं भण । सहलो एव्व भविस्सदि, जदो महेसिणा दुव्वासेण 'जस्सि तुमं बद्धभावा, सो दे भत्ता भविस्सदिति दिण्णो तुह वरो। प्रभावती-(सप्रार्थनम् ) (ड) सहि! एत्थ अप्पडिहअंतस्स महामुणिणो वअणं होदु । फलहंसिका-(च) किं एवं पत्थणिज्जं । (प्रकाशम् ) अय्य! सव्वाआररमणिजस्स तस्स दूरदेसणिवासो अमाणं हिअअं दूमेह । भद्रनटः- यदि तस्य दर्शने कुतूहलं, तत् कतिपयैरेव दिवसैर्मम विद्याप्रभावेण तं कुमारमिहानयामि । प्रभावती-(साशंसमात्मगतम्) (छ) अवि णाम सो महामाओ एत्य समागदो भवे। (प्रविश्य) प्रतीहारी-(सप्रणामम्) (ज) भट्टिदारिए! एसो उठ्ठिदो । प्रभावती-(सवितर्कम्) (झ) को णु खु सो । (क) अहो पुरुषा अपि तस्य विरहं विसोढुं न पारयन्ति, किं पुनरवला:. (ख) आर्य! स महानुभावो निजेनैव रूपेण कथं द्रष्टव्यः. (ग) सखि ! दूरस्थिते तस्मिन् अस्माकं मनोरथः कथं सफलो भवेत् . (प) सखि ! मैवं भण । सफलमेव भविष्यति । यतो महर्षिणा दुर्वाससा 'यस्मिस्त्वं बा- भावा, स ते भर्ता भविष्यति' इति दत्तस्तुभ्यं वरः. सखि! अत्राप्रतिहतं तस्य महामुनेर्वचनं भवतु. किमेतत् प्रार्थनीयम् । आर्य ! सर्वाकाररमणीयस्य तस्य देशनिवासोऽस्मारवं दुनोति. (छ) अपि नाम स महाभागोऽत्र समागतो भवेत् . (ज) भर्तृदारिके! एष उपस्थितः. (स) को न खलु सः. १. "हं खुस ग-पाठः. १. 'हाणुमा ग-पाठः.

·द्वितीयोऽ। प्रवीहारी-(क) देवीए कन्चुई वरदत्तो । प्रभावती-(ख) मदणिए! जे अविलम्बि पवेस। प्रतीहारी-(ग) जं भट्टिदारिआ आणवेदि (निष्क्रान्ता) (प्रविश्य) फाल्चुकीयः-जयतु भवती । भद्रे! उद्यानरत्ननामः पुत्रीकृतस्य बालसहकारस्य प्रथमकुसुमोदयमहोत्सवमनुभवितुं देवी त्वां प्रतिपालयन्ती तिष्ठति । कलहंसिका-(घ) जाव अझे देवीसआसं गच्छस । प्रभावती-(अपवार्य) (ङ)हला! इदं मे हिअअस्स आसासहत्तरं चितव पच्छादअन्ती आअच्छ। भनट किसलयदर्शितरागस्तरुणः सहकारपादपः सैषः । आमोदयिष्यति त्वामचिराय नवेन पुष्पहासेन ॥१५॥ - (निकान्ताः सर्वे) इति द्वितीयोऽङ्कः। (क) देव्याः काकी वरदत्तः. (स) मदनिके। नन्वाविलम्बितं प्रवेशय. (ग) यद् भर्तृदारिका आज्ञापयति. (प) यावदायां देवीसका गच्छावः. () सचि। इमं मे हृदयस्यावासयितृक चित्रपटं प्रच्छादयन्लागा.

·अथ तृतीयोऽशः। (ततः प्रविशति भवनटः) भनटा-(सपरितोषम्) आकर्ण्य शम्बररिपोः परमामिरूप्यं दृष्ट्वा च तत्प्रतिकृति दनुजेन्द्रपुत्री । कामेन कामपि दशामनुभाव्यमाना यावत्समापयति सा हृदयस्थितं मे ॥१॥ आवेदितश्च मया गगनपथसञ्चारिणा भगवतः कृष्णस्य वज्रपुरवृत्तान्तः । किञ्च सोऽपि कुमारः प्रद्युम्नः प्रभावत्याः सौन्दर्यादिगुणसम्पदम् आत्म- विषयमनुरागातिशयं च मन्मुखेन श्रुत्वा सम्प्रति तदर्शनमेवाभिताञ्छति । (सविमर्शम् ) तदहमिदानी केनोपायेन तां कुमारस्य दृष्टिपथं नेष्यामि । (सस्मरणम् ) समादिष्टोऽस्मि किल साम्प्रतम् 'अद्यास्मिन्वसन्तोत्सवे कोऽपि प्रबन्धः प्रयुज्यताम्' इति देवेन वज्रणाभेन । तन्महर्षिणा नारदेन विरचितं रम्भाभिसरणं नाम प्रेक्षणकं यावदभिनयामि । इह च मया कुमारः प्रद्युम्नो नलकूबरभूमिकां ग्राहयितव्यः। अहं पुनस्तस्य विदूषको भविष्यामि । मनोवती च रम्भा भविष्यति । अयमेवोपायः कुमारस्य प्रभावतीदर्शने । अपि चात्र नलकूबरमभिसरन्ती रम्भामवलोकयन्त्या दानवराजपुत्र्या मन- स्तस्य प्रद्युम्नस्य सङ्गमे स्वयमेव प्रवर्तेत । (पुरतोऽवलोक्य) कथमियं प्रभावत्याः प्रियसखी कलहंसिका । यावदस्यास्तदवस्थामवगच्छामि । (प्रविश्य) कलहंसिका--(सखेदम्) (क) हन्त कइआ णु एस पिअसहीए णिन्वाहीअइ मअणसन्दावो। भनटः--(उपसृत्य) अयि ! कलहंसिके ! अपि कुशलं तव प्रियसल्याः । कलहंसिका-(ख) जइ परं अय्यस्स पसादो होज । भद्रनटा-किं निर्विण्णेव कथयसि । (क) कदा नु एष प्रियसख्या निर्वाप्यते मदनसन्तापः. (ग) यदि परमार्यस्य प्रसादो भवेत् .

·तृतीयोऽद। कलहसिका-(क) अय्य! महन्तो मम णिव्वेदो, जं तस्स पज्जुण्णस्स पडिलव- दसणादो भारहिअ वम्महपराहीणहिअआ कं वि दसाक्सेिसं अणुभवइ । जह- - - मग्गं उज्झइ दाहिणस्स वउलामोआवहं वाउणो उत्ताणेहि करेहि रुम्भइ बला उत्तम्मिरी चन्दिमम् । ओवाहेइ कहं विसुण्णहिअआ आआमिणि जामिणि पेक्खन्ती पडिरूवअं अणिमिसा तं एव्व सा चिट्ठइ ॥ २॥ अवि अ- फंसेण व अक्षुण्हा मणम्मि कामग्गिणो जलन्तस्स । अहरपवालकिसलअं इमाए पव्वाअअन्ति णीसासा ॥ ३ ॥ भद्रनटः- युज्यत एव प्रभावत्याः प्रद्युम्ने भावबन्धः । कलहंसिका (ख) एत्थ णवरं अय्यस्स पक्खवादो एव्व पज्जुण्णदसणूसुअहि- अआए पिअसहीए मअणसञ्जरस्स सिसिरोवआरो। भद्रनट अयि! कलहसिके! मैवं निर्विण्णा भव । चन्द्रं प्रदोष इव सर्वजनाभिनन्धं प्रद्युम्नमेनमहमत्र हि दर्शयित्वा । अहाय तां कुमुदिनीमिव बद्धभावा- मामोदयेयमसुराधिपतेस्तनूजाम् ॥ ४ ॥ कलहंसिका (सहर्षम्) (ग) सहला होदु अय्यस्स एसा पडिण्णा । (क) आर्य! महान् मम निर्वेदः, यत् तस्य प्रद्युम्नस्य प्रतिरूपदर्शनादारभ्य मन्मथपराधीन. हृदया कमपि दशाविशेषमनुभवति । मार्गमुज्झति दक्षिणस्य वकुलामोदावह वायोः उत्तानाभ्यां कराभ्यां रुणद्धि बलादुत्ताम्यन्ती चद्रिकाम् । अपवाहयति कथमपि शून्यहृदया आयामिनी यामिनी पश्यन्ती प्रतिरूपकमनिमिषा तदेव सा तिष्ठति ॥२॥ स्पर्शेनेवायुष्णा मनसि कामामेज्वलतः । अधरप्रवालंकिसलयमस्याः प्रम्लापयन्ति निश्वासाः ॥३॥ (a) अत्र नवरमार्यस्य पक्षपात एव प्रधुम्नदर्शनोत्सुकहृदयायाः प्रेयसख्या मदनसंज्वरस्य शिशिरोपचार (ग) सफला भवत्वार्यस्यैषा प्रतिमा यथा- अपिच ·प्रघुम्नायुदये भइनट:-क पुनर्गम्यते भवत्या । कराईसिका- अहं खु पिअसहीए तादो णाड दटुं पेक्खामण्डवं गवो ण वेधि जाणिदुं णिउत्तनि । एसो देवो दाणि पेक्खामण्डवं पत्नियो । एवं पिनस- हीए णिवेदिउं गच्छामि। भनटः- तत् त्वरितमेव प्रभावती देवस्य सकाशमानय। अहमपि गृहीतनैपप्यान् शैलषानाहूय प्रयोगदर्शनोद्युक्तं देवमुपतिष्ठे । (इति निष्क्रान्तौ) मिश्रविष्कम्भकः। (ततः प्रविशति हंसेनानुगम्यमानो वत्रणामः कलहंसिकाद्वितीया प्रभावती विभवतश्च परिवारः) वज्रणामः- (सावलेपम्) आहर्तुमुद्यतवतः ऋतुमश्वमेधं तातस्य तस्य वचनं यदि नान्तरायः । अद्यैव शक्रममरैरनुगम्यमानं हत्वा ददामि बलिमाहवदेवतायै ॥ ५ ॥ स च जलाशयः सम्प्रति कृष्णावष्टम्भेन नितरां दृप्यति । (सावज्ञम्) किमनेन मनुष्यकीटेन । समाप्ते पुनस्तातकाश्यपस्य महाकतौ यथासमी- हितमाचरिष्यामि । ईस:-- (स्मरणनाटितकेन सविषादम् आत्मगतम्) श्रुतं हि मया सुधर्मागतेन नार- दमुखात् 'प्रद्युम्नेन वज्रणामं घातयिष्यामीति कृष्णः प्रतिज्ञातवानिति । अयं पुनर्निजमुजावलेपमत्तः कृष्णमपि तृणाय मन्यते । किमत्र भविष्य- तीति सम्प्रमुग्धोऽस्मि । अथवा वनणाभः खल्वसौ । (प्रकाशम्) तुभ्यं दानवसार्वभौम ! भुवने प्राचीनदैत्याधिप- श्लाघालखनजाजिकैर्गुणगणैः श्रेष्ठाय तिष्ठेत कः । क्षिप्तं हस्तिपकैः पुरो न हि यवनासं करते यहाहोरनुचिन्त्य विक्रमविधि दिक्पालदन्तावलाः ॥ ६ ॥ पत्रणाम:- भोधारणपते! उच्यतां सपरिजनो भद्रनटः प्रस्तूयतां प्रयोग' इति । (क) महं साल प्रियसख्यास्तातो नाटकं द्रष्टुं प्रेक्षामवर्ष गतो न वेति भातु नियुलाल । एष देव इदानी प्रेक्षामण्डपं प्रतिमतः । एतत् प्रियसेसी निवेदखि मामि ·तृतीयोऽङ्कः। २५ ममावती-(अपवार्य) (क) हला! कलहंसिए ! दाणिं अमाणं मणोरहसिद्धिकालणं अय्यभदणडो दक्खिस्सादि। कलहंसिका-(ख) पिअसहि ! अइरेण व्व इमस्स पक्खवादेण तुह मणोरहो वि दिठिवहं ओअरिस्सदि। इंस:-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) अयि ! भद्रनट ! एष दानवचक्रवर्ती प्रेक्षणक- दर्शनकृतक्षणस्तिष्ठति । तदारभ्यताम् । (प्रविश्य) सूत्रधारः- देवः स जयति जगतां मान्यः शृङ्गारदैवतं मदनः । यच्छक्त्या वपुरासीच्छम्भोः शैलेन्द्रकन्यकाशबलम् ॥ ७ ॥ हंसः-देव! प्रस्तुतं, यदियं द्वादशपदा नान्दी प्रवर्तिता । सूत्रधारः-तत्रभवतः कमलयोनिजन्मनो देवर्षेर्नारदस्य कृति रम्भाभिसरणं नाम प्रेक्षणकं प्रयोक्ष्ये । ततः काश्यपवंशमुक्तामणिना भरतविद्यापारीणेन देवेन वज्रपुरपरमेश्वरेण दीयतामवधानम् । वजणाभ:-इह कृतावधाना एव वयम् । सूत्रधार:- देव! दनुजाधिप! त्वां त्रिभुवनलक्ष्मीरिव स्वयं रागात् । अभिरूपमभिसृतवती नलकूबरमत्र नाटके रम्भा ॥ ८ ॥ कलहंसिका- (अपवार्य साकृतस्मितम् ) (ग) पिअसहि! एसो एव्व मग्गो मअण. परवसाणं इथिआणं । (प्रभावती अधोमुखी स्मयते) सूत्रधार:- (समन्तादवलोक्य) अहो समुचितकारिता भगवतः सहस्रभानोः । यतः- सायन्तनास्थानमधिष्ठितेऽद्य दिहक्षया प्रेक्षणकस्य देवे। सखि! कलहसिके। इदानीमस्माकं मनोरथसिद्धिकारणमार्यभद्रनटो द्रक्ष्यते. (ख) प्रियसखि! अचिरेणैवास्य पक्षपातेन तव मनोरथोऽपि दृष्टिपथमवतरिष्यति. (ग) प्रियसखि! एष एव मार्गो मदनपरषशानां बीणाम् . १. सारं नाक-स. पाठः. - ·२६ प्रद्युमाभ्युदये निनुत्य तापं निजमंशुमाली पतत्ययं पश्चिमवारिराशौ ॥ ९ ॥ (द्वितीयेन नेपथ्ये) दिवसकरतापखिन्नः समधुकरः कैरवाकरो रक्तः। प्रतिपालयति रजन्याः समागमं चन्द्रहासिन्याः ॥१०॥ सूत्रधारः- कथमुपक्रान्तं भरतपुत्रैः । यदियं रम्भागमनं प्रतिपालयतो विदूषक- द्वितीयस्य नलकूबरस्य प्रावेशिकी ध्रुवा । तदहमप्यनन्तरभूमिकामहणाय साधयामि । (निष्क्रान्तः) स्थापना। (ततः प्रविशति विदूषकेण सह नलकूबरः।) नलकूबरः- (समन्तात् पश्यन् अपवार्य सविस्मयानन्दम् ) सखे! भद्रनट! लक्ष्मीः किं धुतपद्मा ज्योत्स्ना किं चन्द्रविश्लिष्टा । किं वा रतिर्वियुक्ता मदनेन मनोरमा केयम् ॥ ११ ॥ विदूषकः- ननु रतिरेवैषा हृदयगतेन भवता संयुक्ता च । नलकूबरः- भद्रनट ! अपि सैवेयमस्मन्मानसराजहंसी प्रभावती । विदूषकः-- आम सैवेयं सौन्दर्यसारमूलनीवी वज्रणाभकुलमङ्गलदीपिका । नलकूबरः-(सानुरागम्) कान्तामनां श्रुतवते कर्णाय स्पृहयालना। मनोरथश्चिराल्लब्धः पश्यता मम चक्षुषा ॥ १२ ।। विदूषकः- कुमार ! अलमतिप्रसङ्गेन, यावत् प्रकृतमनुसरावः । नलकूबरः- (आकारसंवरणं नाटयन् प्रकाशम् ) सखे ! भद्राक! इदं चैत्ररमस- म्भूतं सङ्केतलतामण्डपं प्रविष्टानामस्माकं महती खलु वेला । कथं नाथा. प्यमरलोकवैजयन्ती मे प्रियतमा समागच्छति । (सोत्कण्ठम्) मान्येन चैत्ररथकाननमारुतेन सन्धुक्षितस्मरहुताशनतप्तगात्रम् । निर्वापयिष्यति कदा नु नितम्बिनी सा पाटीरपकशिशिरैः परिरम्भर्माम् ।। प्रभावती-(अपवार्य) (क) हला! धण्णा खु सा इस्थिआ, जा दइएण एवं उक- ण्ठिजइ। (क) सखि ! धन्या खल सा श्री, या दयितेनैवमुत्कपटपते. .

·. तृतीयोऽ: २७ कलासिका- (क) पिअसहि ! सो वि जुवा धण्णो, जो पिअदमाए समं अमिसरिजह। पजणाभा-(साश्चर्यम् )अहो भद्रनटस्य शैलूषपतेरभिनयचातुरी । स वेषः सा वचोभगिस्तत्तत्त्वं तच्च चेष्टितम् । नलकूबर एवायं पश्यतः प्रतिभाति मे ॥ १४ ॥ हंसा-देव! किमुच्यते । यस्यायमनुकरोति, मुनिजनवरप्रभावात् तत्त्वेनैव प्रेक्ष- काणां प्रतिभासते। विदूषकः - (ख) अलं दाव ताए अणागदाए। अन्ज उण आगदाए सअलज- णाणन्दइतिआए इमाए चन्दिमाए अत्ताणं णिव्वावेहि । नलकूबर:-मूर्ख! न साधु भणितम् । यदितो वियोगतप्ते देहे चन्द्रातपं दीप्तम् । अविषयपातमाट्टै कलयाम्यधुना क्षते क्षारम् ॥ १५ ॥ प्रभावती- (आत्मगतम्) (ग) सञ्चं दूसही एव्व चन्दाअवो उक्कण्ठिआणं । विदूषकः-(अपवार्य साकूतस्मितम् ) कुमार! प्रभावत्यामुत्कण्ठमानस्य तवाव- स्थासूचनोचितमभिनेयवस्तु दिष्ट्या समापतितम् । नलकूबरः- भद्र! न खलु दिष्टया, किन्तु भवतो बुद्धिवैभवेन । विदूषकः- (घ) वअस्स! मम उण बह्मणीविउत्तस्स कहं सुहाअ होदि चन्दिमा । नलकूबरः- (सस्मितम् ) इह हि को नाम भवानिव धीरः । मम हृदयजीवातुः केन चिरायते रम्भा । विदूषकः-- (ङ) सुरलोआदो इमं केलाससिहरं आवडन्ती सा तुह वल्लहा केण वि पिसाएण वा रक्खसेण वा अन्तरा गहिदत्ति तक्कमि । (क) प्रियसाखि! सोऽपि युवा धन्यो, यः प्रियतमया स्वयमभिस्त्रियते. (ख) अलं तावत् तया अनागतया । अद्य पुनरागतया सकलजनानन्दयिच्या अनया च. न्द्रिकया आत्मानं निर्वापय, (ग) सत्यं दुस्सह एव चन्द्रातप उत्कण्ठितानाम् . (घ) वयस्य मम पुनर्ब्राह्मणीवियुक्तस्य कथं सुखाय भवति चन्द्रिका. (1) सुरलोकादिदं कैलासशिखरमापतन्ती सा तव वाल्लभा केनापि पिशाचेन वा राक्षसेन वा- न्तरा गृहीतेति तर्कयामि. १. 'सले! भ' ग-पाठः, ·२८ प्रधुनाभ्युदये नलकूबर:-(सगर्वम् ) पिशाचेषु-राक्षसेषु वा को नामास्सत्सरिग्रहमीकरिष्यति । (नेपथ्ये) (क) णाह! परित्ताआहि परित्ताआहि । वज्रणाम:- (आकर्ण्य ससम्भ्रमं सरोषञ्च) क एष मयि तिष्ठति बजणाभे परा- भिद्रवं करोति धनुर्धरः। ईस:- महाराज! नाटकमिदम् । अलमत्र संरम्भेण । इयं हि नलकूबरममिसरन्ती रम्भा मध्येमागे रावणेनाभिभूयमाना स्ववल्लभं शरणमाक्रन्दति । त्वयि शासितरि को नाम भयावकाशः प्रजानाम् । सम्प्रति हि- निरन्तरायं परिपालितानि भुजेन ते वज्रपुरीभुजङ्ग । अवाप्तकामान्यकुतोभयानि तृप्ति चिरादश्नुवते जगन्ति ॥ १६ ॥ (वज्रणाभः सलज्ज तिष्ठति) नलकूबरः-- (श्रवणनाटितकेन नेपथ्याभिमुखमवलोक्य सावेगम्) म्लानच्छविर्गमनवेगतरङ्गिताङ्गी मत्तद्विपेन लुलिता वनदीर्घिकेव । सैषा भयातिशयचञ्चलनेत्रमीना दुःखाकरोति हृदयं सुरसुन्दरी मे ॥ १७ ॥ (प्रविश्य सम्भ्रान्ता) रम्भा- (ख) णाह! परित्ताआहि परित्ताआहि । (इति पादयोः पतति) नलकूबरः- (ससम्भ्रममुत्थाप्य) भीरु ! नलकूबरे तिष्ठति कुतः परित्रातव्या भवती । रम्भा-- (ग) णाह! इमादो रक्खसवइणो दसकण्ठादो । नलकूबरः-प्रिये! तव किमपराद्धमनेन रावणहतकेन । रम्भा- (घ) णाह! एत्थ तुह सआसं आअच्छन्ति एसो दुट्ठरक्खसो में अभिदवइ । वज्रणाम: -- हहह ! दुरात्मनो दशमुखस्य विषयचापलम् । (क) नाथ! परित्रायस्व परित्रायस्व. (ख) नाथ ! परित्रायस्व परित्रायस्व. (ग) नाथ! अस्माद् राक्षसपतेर्दशकण्ठात् . (घ) नाथ ! अत्र तव सकाशमागच्छन्तीमेष दुष्टराक्षसो माममित्रवति. गविकाम्पताङ्गी' ग.पाठः. ' ·तृतीयोऽः | विदूषकः- (क) सुदं एव्व केलासोक्सल्ले परिकप्पिमसेणाणिवेसो णिवंसह रावणो ति। नलकूबरः-- (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य सरोषावष्टम्भम्.) अरे! अरे! अनात्मज्ञ! पुलस्त्यकुलपांसन! राक्षसापशद ! ममापि नाम वल्लभां किममिद्रवासि । नवभिरेव पुरा परितोषितो निशिचरेन्द्र! हरस्तव मौलिभिः । अहमसौ युधि तं शरखण्डितै- देशभिरप्यशनैः परितोषये ॥ १८ ॥ बज्रणाम:- अहो महानहङ्कारः कुबेरात्मजस्य । विदूषकः- (ख) वअस्स! अलं संरम्भेण । एसो खु रक्खसहदओ तुह वअणं अनाअण्णन्तो विअ परम्मुहो गच्छइ । नलकूबरः -- न खल्वनभिमुखेऽस्मिंश्चापस्याधिकारः, अस्ति पुनः परकलत्रदूष- केऽमुष्मिन् शापस्य । (शापोदकं गृहीत्वा) अयि भोः ! राक्षसाधम ! यदा गृह्णासि भोगेच्छुरनिच्छा कामपि स्त्रियम् । तदा ते शतधा मूर्धा भिन्नो भुवि पतिप्यति ॥ १९ ॥ (इति मुञ्चति) ईसः- अनुभवतु दुराशयोऽयमात्मनो दुर्नयस्य फलम् । (नेपथ्ये पुष्पवृष्टिर्दुन्दुभिध्वनिश्च। विदूषकः -- (ग) भो! वअस्स! परवहूवन्दिग्गहिणो रावणस्स तुए विइण्णं सावं अणुमोदन्ति एदे वेमाणिआ। नलकूबरः-सखे! भद्राङ्क! वात्यानिलेनेव दशाननेन बलीयसा व्याकुलितात्यष्टिः । रम्भेव सम्प्रत्यपि पश्य रम्भा कम्पोत्तरां कामपि यात्यवस्थाम् ॥ २० ॥ (5) श्रुतमेव कैलासोपशल्ये परिकल्पितसेनानिवेशो निवसति रावण इति. (ख) वयस्य ! अलं संरम्भेण । एष खलु राक्षसहतकस्तव वचनमनाकर्णयन्निव पराङ्मुलो गच्छति. (ग) भो! वयस्य! परवधूनन्दिप्राहिणे रावणाय त्वया वितीर्ण शापं अनुमोदन्त एते वैमानिका.

·प्रधुनाम्युदये विष्का-(क) वमस्स! जाव णं भअपज्जाउमहिम आसासेहि। नलकूबर:-(रम्भामाश्लिष्य) अयि! भीरु! विमुच्च साध्वसं पुरतस्तिष्ठति दास एष ते । स गतः पिशिताशनाधमः सकृदुन्मीलय दृष्टिमायताम् ॥ २१ ॥ ईसः-देव! पर्यवसितप्रायमिदानी प्रेक्षणकम् । रम्भा-(समाश्वस्य) (ख)णाह! दाणिं इमिणा तुह वअणामुएण बोलीणो एन्व मे सज्झसविसवेओ। नलकूबरः- प्रिये! किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । वज्रणाम:- अनतिविस्तीर्णमभिनेयवस्तु । रम्भा-(ग) णाह! किं अदो वि परं पिअमत्थि । नलकूबरः-तथापीदमस्तु । (भरतवाक्यम्) सर्वेऽपि सन्तः सह बन्धुवगैः श्रेयः समासाद्य चिरं रमन्ताम् । संस्थाय भूमौ दनुजाधिपो नः कामोपभोग्यां श्रियमातनोतु ॥ २२ ॥ (इति रम्भाविदूषकाभ्यां सह नलकूबरो निकान्तः) इंसः- (आत्मगतम्) शान्तं पापं शान्तं पापं प्रतिहतममालवचनं, 'सबान्धवाः कुशलिनः क्रीडन्तु देवाः । वज्रणाभश्च मृतो भूत्वा स्वविभूति प्रद्युमोप- भोग्यां करोत्वि'त्यमालार्थव्यञ्जकमस्य शैलषापशदस्य वचनम् । सर्वथा कुशलं भवतु देवस्य । वज्रणाम:-- अहो आसेचनकमस्य भद्रनटस्य प्रयोगचातुर्यम् । प्रभावती- (जनान्तिकम्) (घ) हला! कलहंसिए! कहं सो महाभाओ मए समा- सादिदग्बो। (क) वयस्य ! यावदेना भयपर्याकुलवृदयामाश्वासय. (ख) नाथेदनीमनेन तव वचनामृतन प्रलीन एव मे साध्वसविषवेग:. (ग) नाथ ! किमतोऽपि पर प्रियमस्ति. (घ) सखि ! कलहंसिके! कथं स महाभागो मया समासादयितव्यः. १. 'स्व' ग.पाठः ·तृतीयोऽः। फलहंसिका- (सस्मितम्) (क) पिअसहि ! रम्भामग्गं अणुसरदु होदी । प्रभावती- (ख) हला! अदीसन्तो जणो कहं अहिसरिदव्यो । कलहंसिका- (ग) पिअसहि ! किं विझरिदं । अतणो विजाप्पहावेण वाहिरु- जाणे पजुण्णं दंसेमि' ति अय्यभद्दणडस्स वअणम् । इंस:-यदाह देवः । तत्प्रयोगदर्शनविस्मयाक्षिप्तहृदयानामविदित एवास्माक- मतीतः कालः । (परितोऽवलोक्य) अये प्रौढिमारूढा प्रदोषलक्ष्मीः । सम्प्रति हि- ज्योत्साम्भःस्लपितमिदं विभाति विश्वं स्यन्दन्ते शशिमणिभित्तयः समन्तात् ।' स्वादिष्ठान सुखमुपभुज्य चन्द्रपादान् सौधाग्रस्थलमधिशेरते चकोराः ॥ २३ ॥ बजणाभ:-हंस! तर्हि वासभवनं गच्छावः । (निष्कान्ताः सर्वे) इति तृतीयोऽकः। . (क) प्रियसखि ! रम्भामार्गमनुसरतु भवती. सखि! अदृश्यमानो जनः कथमभिसर्तव्यः. (ग) प्रियसखि ! किं विस्मृतम् 'आत्मनो विद्याप्रभावेण बालोद्याने प्रद्युम्नं दर्शयामि' इत्या- यभनटस्य वचनम् .

·- अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः) काञ्चुकीयः- (सनिर्वेदम्) मूकीभवन् क्षितिपतेः परिहासगोष्ठ्यां संमन्त्रणेषु सचिवैर्बघिरायमाणः । अन्तःपुरेप्वनिशमन्धवदाचरंश्च धिक्कष्टमेष दिवसानतिवाहयामि ॥ १॥ अहो अतिदुस्सहता धर्मसमयस्य । सम्प्रति हि- प्रादुर्भवन्नेव पतिर्दिनानां वमत्ययं वहिकणान् मयूखैः । निदाघतप्तो निखिलानि भूतान्याशंसते वारिमयानि लोकः ॥ २॥ आदिष्टोऽस्मि देव्या यथा 'यदा खलु वत्सा प्रभावती मदनोत्सवमनुभूय बाह्योद्यानादागतवती, तदाप्रभृत्यस्वस्थशरीरा वर्तते । अद्य कीदृशी तस्याः समवस्थेति ज्ञात्वा समागच्छ' इति । दृष्टा च मया प्रमदवनदीर्घिकानि- कटे कलहंसिकया चित्तन्यस्तसन्तापाद्विशुष्यन्ती क्रियमाणशिशिरोपचारा कमप्यवस्थाविशेषमनुभवन्ती कुमारी । अद्य खलु स्तनकलशयोधस्तं तापाद्विशुष्यति चन्दनं किसलयमयी शय्या म्लानिं भजत्युपमर्दनात् । नवबिसलताहारो दाहादुपैति विवर्णतां तनुरपि कृशा तस्याश्चान्द्री कलेव विभाव्यते ॥ ३॥ किनिमित्तमिदमस्वास्थ्यमस्याः । दीर्घोष्णनिश्वसितदर्शितचित्तखेदं तत्तादृशं कमपि सञ्जनयन् विकारम् । क्लिभाति किं नु मदनो नवयौवनां तां किं वा निसर्गसुकुमारतनुं निदाघः ॥ ४ ॥ (निपुणं निरूप्य) तस्यास्तादृशदशाविपाकस्य न धर्मस्तावत् कारणम् । यदिदानीम् - स्मृत्वेव यत्किमपि चेतसि मीलिताक्षी रोमाञ्चकम्युकितपाण्डुरगण्डरेखा । - - ·चतुर्थोऽङ्कः। ३३ स्मेरानना विसृजती मुहुरश्रुबिन्दू- नन्यादृशीं वपुषि कान्तिमसौ बिभर्ति ॥ ५॥ तदियमिदानी मदनबाणलक्षीभूतेति तर्कयामि । धन्यः स खलु युवा, यमिय- मवधीरितसमस्ततरुणसमाजेन हृदयेनानवरतं धारयति । (साशंसम्) अपि नाम विधिरस्या मनोरथफलं सम्पादयेत् । अथ वा तत्तादृशशीलगुणशा- लिन्याः प्रभावत्याः को नाम मनोरथो दुर्लभः स्यात् । यावदस्याः समव- स्थामावेदयितुं देव्याः सकाशं गच्छामि । (निष्क्रान्तः) शुद्धविष्कम्भकः। (ततः प्रविशति प्रभावती कलहसिका च) कलहंसिका-(क) पिअसहि ! अह्माणं महन्तो खु उवआरो किदो मअणूसवेण, जत्थ हु वाहिरुज्जाणगदाहिं अमेहिं चिरं आलक्खिअदंसणो सो महाभाओ दिट्ठो। प्रभावती- (ख) हला! कलहंसिए! अय्यभद्दणडप्पसादलद्धेण इमस्स पञ्चक्खम- अणस्स दंसणमहूसवेग एव सो मअणूसबो संवुत्तो । कलहंसिका-(ग) साहु भणि पिअसहीए । प्रभावती -- (घ) हला! णराव्यो सम्वत्थ कुर लो, जं सअलकलाविअड्ढेण अय्य- भद्दणडेण वि तं महाभा जहरूवं आलिहिद् ण पारिदं । कलहंसिका--(ङ) आम पिअसहि ! आम, सव्वस्स वि आकिदी आलेक्खम्मि अब्भहिअसोहा लक्खिजइ, इमस्स उण विवरीदा दिट्ठा । (क) प्रियसखि! अस्माकं महान् खलपकारः कृतो मदनोत्सवेन, यत्र खलु बाह्योद्यानगता- भ्यामावाभ्यां चिरमालेख्यदर्शनः स महाभागो दृष्टः. (ख) सखि ! कलहंसिके! आर्यभद्रनटप्रसादलब्धेनास्य प्रत्यक्षमदनस्य दर्शनमहोत्सवेनैव स * , मदनोत्सवः संवृत्तः. (ग) साधु भणितं प्रियसख्या. (घ) सखि ! न सर्वः सर्वत्र कुशलः, यत् सकलकलाविदग्धेनार्यभद्रनटेनापि तं महाभाग य. थारूपमालिखितुं न पारितम् . आम प्रियसखि! आम, सर्वस्याप्यारुतिरालख्येऽभ्यधिकशोभा लक्ष्यते, अस्य पुनर्वि. परीता दृष्टा.

·३४ प्रद्युम्नाभ्युदये प्रभावती-(क) साहु णिरूविदं । हला! अमुणिअभावं जणं अहिलसन्ती अत्तणो वि अहं लज्जेमि । कलहंसिका- (ख) पिअसहि ! जाणिदो एव्व तम्स भावो । प्रभावती-(ग) केरिसो। कलहंसिका-(घ) जारिसो तस्सि पिअसहीए । प्रभावती-(ङ) मणोरहेण किं णाम ण सम्भाविजइ । कलहंसिका-(च) अहं जहादि8 एव्व भणामि । मअणूसवम्मि ताहे अह्मासु गदायु बाहिरुळ्याणन् । विह्मअपरवसाहिअओ टाइ चिरं अणिमिसो एसो ॥ ६ ॥ प्रभावती--(छ) हला! तारिसेण मअणूसवेण कस्स णाम हिअ ण विह्माविज्जइ । कलहंसिका- (ज) पिअसहि ! स एव्व पेक्खनु होदी । तइआ खु सो पज्जगणो विह्मअरसणिफन्दपमराईहिं कुहलवसतरलमन्धरतारएहिं पहरिसहरुलस- न्तकुडिलभूमआलएहिं हिअआणुराअपितुणेहिं कडकखविखेवेहि कुवलइद- दिसाहोओ णिरन्तरुग्गअपुलअपरिभृसिदसअलसरीरो ठाविदो कि मअणू- सवेण अह मम वअणेण । प्रभावती--(झ) णं सहावसिद्धा तत्स ते विलासा । (क) साधु निरूपितम्। सखि : अज्ञातभाव जनमभिलपन्त्यात्मनोऽप्यह लजे. (ख) प्रियसखि ! ज्ञात एव तस्य भावः. (ग) कीदृशः. (घ) यादृशस्तमिन् प्रियसख्या:. () मनोरथेन किं नाम न सम्भाव्यते. च) नन्दह यथादृष्टमेव भणामि. मदनोत्सवे तदा अस्मामु गतामु बाह्योद्यानम् । विस्मयपरवशहृदयास्तिष्ठति चिरमनिमिप एपः ।। (छ) सखि ! तादृशेन मदनोत्सवेन कस्य नाम हृदयं न विस्माप्यते. (ज) प्रियसखि ! स्वयमेव पश्यतु भवती । तदा खलु स प्रद्युम्नो विस्मयरसनिष्पन्दपक्ष्मरा जिभिः कुतूहलवशतरलमन्थरतारकैः प्रहर्षभरोलसत्कुटिलभ्रूमहालतैः हृदयानुराग- पिशुनै: कटाक्षविक्षेपः कुवलयितदिशाभोगो निरन्तरोद्गतपुलकपरिभूषितसकलशरीरः स्थापितः किं मदनोत्सवेन अथ मम वदनेन, (झ) ननु स्वभावसिद्धास्तस्य ते विलासाः.

·३५ चतुर्थोऽङ्कः । कलहंसिका-(क) पिअसहि ! तइआ तुह वि साहाविआ एव्व । प्रभावती- (ख) का णाम सा इस्थिआ, जा इमं वि एवं उक्कण्ठावेइ । कलहंसिका--(ग) पिअसहि ! तहविहरूवसोहग्गस्स तस्स एआरिसकन्तिसम्पआए तुए विणा का णाम उकण्ठाकालणं । प्रभावती-- (घ) सो किल दसणसमए वि चिरआलुकण्ठिओ विअ पण्डरकिसस- रीरो लक्खिओ। कलहंसिका --- (ङ) णं मवणपञ्चक्खिदाए तुए पज्जूमुअहिअअस्स से किअन्तो कालो। प्रभावती- (च) हला! मइ सिणेहेण एव्व तुमं एवं भणासि । कलहंसिका - (छ) पिअसहि ! अय्यभद्दणडेण वि मम णिवेदिआ तस्स समवस्था । प्रभावती--(ज) कहं विश् । कलहंसिका (झ) कादं ण सो महइ मजणलेषणाई सोहत्यलं ण अ विलगाइ चन्दभीदो । सङ्गीदों ण अ सिलाइ किं बहहिं सव्वं वि णिन्दइ तुम हिआए वहन्तो ॥ ७ ॥ प्रभावती ---- (स्वगतम् ) (ञ) हेअअ! दाणिं तुर समस्ससिदव्वं । (प्रकाशम् ) हला! कलहंसिए! किं तस्स महाभाअम्स पुणो दंसणमहूसवो लद्धो भवे । (क) प्रियसाख : तदा तवापि स्वाभाविका एव. (ख) का नाम गा स्वा, यममप्येवमुत्कण्ठयति. (ग) तथाविधरूपसौभाग्यस्य तस्येताशकान्तिसम्पदा त्वया विना का नामोत्कण्ठाकारणम् . (घ) स किल दर्शनसमयेऽपि चिरकालोकाण्ठत इव पाण्डरकृशशरीरो लक्षितः. (ङ) ननु श्रवणप्रत्यक्षिनया त्वया पर्युत्सुक हृदयस्यास्य कियान् काल:. (च) सखि ! माय नेहेनैव त्वमेवं भणसि. (8) प्रियसखि ! आर्यभद्रनटेनापि मम निवेदिता तस्य समवस्था. (ज) कथमिव. (झ) कर्तुं न स इच्छति मजनलेपनानि सोधस्थलं न च विलगति चन्द्रभीतः । सङ्गीतकं न च श्लाघते किं बहुभिः सर्वमपि निन्दति त्वां दृदये वहन् । (अ) हृदय ! इदानीं त्वया समाश्वसितव्यम् . सखि ! कलहंसिके ! किं तस्य महाभागस्य पुनदर्शनमहोत्सवो लब्धो भवते , ·प्रद्युम्नाभ्युदये कलहंसिका-(क) पिअसहि! अहरा एव्व तं दक्खिस्सा, 'जदो एत्थ कमलिणी- तीरलदामण्डवम्मि पज्जुण्णं आणइस्सं' ति अय्यमद्दणडेण मे कहि । प्रभावती--(सप्रार्थनमात्मगतम्) (ख) अवि णाम मह हिअअसञ्जीवणं सो महाभाओ एत्थ समागदो होज्ज । (ततः प्रविशति कामयमानावस्थः प्रद्युम्नो भद्रनटश्च) प्रद्युम्न:- (सस्मरणं सौत्सुक्यञ्च) अद्यापि मानसमनन्यपरं मदीयं तस्मै प्रयोगविधये स्पृहयत्यतीव । तां यस्तदा मम हि दर्शयति स्म कान्तां त्रैलोक्यसंवननशक्तिमिवात्मयोनेः ॥ ८ ॥ भंद्रनटः- कुनार! तदा किल प्रेक्षामण्डपे नलकूबरवेषधारिणस्तां हृदयवल्लभां चिराय पश्यतस्तवैव केवलं चक्षुश्चरितार्थमासीत्, बाह्योद्याने पुनः परस्प. रदर्शनमहोत्सवमनुभवतोरुभयोरपि वाम् । प्रद्युम्न:- तदानीमपि ममैवेति कथनीयम् । वाह्योद्याने सह परिजनैस्तत्र सङ्क्रीडमाना दृष्टा मध्ये दनुजसुदृशामुत्सवव्यापृतानाम् । पश्यन्ती मां परिचितमिव स्नेहपर्याकुलाक्षी सा मे सम्प्रत्यषि सुवदना चक्षुषोः सन्निधचे ॥९॥ भद्रनटः- ननु सुमहानव परिचयः कुमारेण सह प्रभावत्याः- गुणेषु दृष्ट्वा प्रथमं श्रुतेषु पश्चादसौ चित्रपटे भवन्तम् । अजस्रमन्तर्मदनातुराङ्गी दधाति दैत्याधिपतेस्तनूजा ॥१०॥ प्रद्युम्नः- भद्र! अहमपि तामेव मनसि कुर्वाणः कथमपि जीवितं धारयामि । (मदनाकृतभिनीय) अहो विपर्यस्यन्ति भावाः कामयमानानाम् । - तथा हि- हुताशनति मे पतन् वपुपि हन्त चन्द्रातपः शनैः कति स्पृशन् कमलिनीतरङ्गानिलः । (क) प्रियसखि ! अचिरादेव सं द्र यावा, यतः 'अत्र कमलिनीतीरलतामण्डपे प्रद्युम्नमाने. ध्यामि' इत्यार्यभद्रनटेन में कथितम् . (स) अपि नाम मम हृदयसजीवनं स महाभागोऽत्र समागतो भवेत् , ·चतुर्थोऽङ्कः। ३७ विहारशुकमण्डलः श्रवणशूलति व्याहरं. स्तथा विषसमर्पणत्यहह चन्दनालेपनम् ॥११॥ भद्रनटः- अमी तावल्लब्धदयितासमागमे त्वयि स्वभाव एव स्थास्यन्ति । प्रद्युम्नः- केदानी मदीक्षणचकोरचन्द्रिका सा भवेत् । भद्रनटः- कलहंसिकामुखसङ्क्रान्तेन मद्वचनेन सा प्रभावती प्रमदवनदीर्घिका- तीरवर्तिसङ्केतलतामण्डपमधितिष्ठति । तावत् तत्र गच्छावः । प्रद्युम्न:- (सोत्कण्ठम् ) कर्णे सुधां चक्षुषि कौमुदी तां चित्ते च जीवातुमहं मृगाक्षीम् । पश्यामि भूयोऽप्यधुनैव गाढं मज्जामि सम्मोदमहाम्बुराशौ ॥ १२ ॥ भद्रनट:-- इदं तत् प्रमदवनं, यावत् प्रविशावः । प्रद्युम्नः- (स्पर्शसुखमभिनीय) असौ वर्षन्नारात् कुसुदसरसीशीकरलवान् लतादोलारूढाः किमपि चलयन् षट्पवधूः । अनातरजैरहह दयिताश्वाससुरभिः परिष्वक्तुं *शक्यं प्रमदवनपर्यन्तपवनः ॥ १३ ॥ (प्रवेशं नाटयतः) भद्रनटः- (पुरो निर्दिश्य) इयमत्र वज्रणाभनन्दिनी कलहंसिकया किमपि मन्त्रयः माणा तिष्ठति । यावदिहैव स्थित्वानयोर्विसम्भजल्पितान्याकर्णयावः । प्रद्युम्न:- तर्हि लतान्तर्हितौ भवावः । भद्रनटः-(सस्मितम्) अहो कुमारस्य मदनपारवश्यम् - तिरस्करण्या प्रच्छन्नमात्मानं नायगच्छति । न किञ्चिदपि पश्यन्ति रागान्धमनसो जनाः ॥ १४ ॥ प्रद्युम्न:- (लज्जा नाटयन्नग्रतो निर्वर्ण्य सहर्षम् ) इयमिह मदनकृशाङ्गी परिणतशरकाण्डपाण्डुरच्छाया । पुष्णाति कुतुकमक्ष्णोः शाणोल्लिखितेव मौक्तिकशलाका ॥१५॥ * शक्यमित्यव्ययं सुबन्तप्रतिरूपकम् । प्रमदवने प्रियायाः संविधानात् तत्पर्यन्तपय नस्य प्रद्युम्न प्रति सुखस्पर्शत्वं बोध्यम् .

·- कोऽन्यः कुमारात् । - प्रद्युम्नाभ्युदये प्रभावती--(सनिर्वेदम् ) (क) हला! कलहसिए! जहदाणे एव्व ण होन्तं तस्स दसणं, तदो सहस्सहा दलन्तं मह हिअअं। प्रद्युम्नः कः स महाभागः, यमेषाप्येवमुत्कण्ठते । भद्रनटः कलहंसिका-(सोत्प्राशम्) (ख) पिअसहि ! जइ एव्वं, सुलहं एव्व चित्तग- अस्स तस्स दंसणं। प्रभावती- (ग) सहि ! सच्चं अभिहिअं सङ्कप्पतूलिआए राअं सङ्गमिअ दूरपरिसहं । कुसुमाउहेण लिहिअं सइ तं पेक्खामि चित्तफलअम्मि ॥ १६ ॥ प्रद्युम्नः- अहो प्रियतमैकतानता प्रभावत्याः । भद्रनटः- ननु प्रद्युम्नैकतानतेति वक्तव्यम् । प्रद्युम्नः- पक्षपात एव मयि भवन्तमेवं व्यवहारयति । तद्यैव ज्ञास्यति भवान् । कलहंसिका - (घ) पिअसहि ! जंसच्चं पज्जुण्णमअं तुह हिअअं । भद्रनटः- कुमार ! किमद्यापि ते सन्देहः । प्रद्युम्नः- अतिमानुषकान्तिसम्पत्तिरेपा कथं रज्यत्यस्मादृशेप्वित्यसम्भावनैव मे निदानं संशयस्य । प्रभावती-- (ङ) हला! अज्ज मअणसरणिसङ्गीभूदहिअआ अत्ताणं पिण पारेमि .. धारेदं । कलहंसिका-(च) पिअसहि ! खणमेत्तं पडिवालेदु होदी । अह्मासु एकन्तपक्खप- डिदो अय्यभद्दणडो तं महाभाअं पज्जुण्णं एत्य उवणीअ दाणिं एव्व तुह मणोरहं पूरइस्सदि । (क) सखि : कलहांसे के ! यदीदानीमेव न भवेत्तस्य दशनं, ततः सहस्रधा दलेन्मम हृदयम् . (ख) प्रियसखि ! यद्येवं मुलभमेव चित्तगतस्य तस्य दर्शनम् . (ग) सखि ! सत्यमभिहितम् सङ्कल्पतूलिकया रागं सङ्गमय्य दूरपरिश्लक्ष्णम् । कुसुमायुधेन लिखितं सदा तं पश्यामि चित्तफलके । (घ) प्रियसखि ! यत्सलं प्रद्युम्नमयं तव हृदयम् . (ङ) सखि ! अद्य मदनशरनिषशीभूतहृदयात्मानमपि न पारयामि धारयितुम् . (च) प्रियसखि ! क्षणमात्रं प्रतिपालयतु भवती । अस्मास्वेकान्तपक्षपतित आर्य मद्रनटस्तं महाभागं प्रद्युम्नमत्रोपनायेदानीमेव तव मनोरथं पूरयिष्यति.

·चतुर्थोऽङ्कः । ३९ प्रधुम्न:- अनेन कलहंसिकावचनेन संशयान्निवर्तितास्मि । (अग्रतो दृष्ट्वा) अद्य पुनर्जीवितसंशयः समापतितः । पश्य- विकिरन् किरणैर्विषम्फुलिङ्गान् विदधानो बलवैभवं स्मरस्य । अपमृत्युरयं वियोगभाजां हरिणाङ्कः प्रथमादुदेति शैलात् ॥ १७ ॥ भद्रनटः -- कुमार : कुलगुरुस्ते चन्द्रमाः साम्प्रतमानुकूल्यमिवाचरति । तथा हि हरति तिमिरमारादक्षिसंरोधकं ते प्रकटयितुमिवायं दानवाधीशपुत्रीम् । परिमलमिव दातुं गन्धवाहोपनेयं दलयति च करात्रैर्दीधिकाकैरवाणि ॥ १८ ॥ प्रद्युम्नः -- तदा खल्वयमनुकूलः, अमुप्येव यदा मम समागमः प्रेयस्याः। सम्प्रति हि-- अन्तः कलङ्कमपदिश्य वहन् विपाद- मापाण्डुरच्छविरसौ परिधूसराङ्गः । कृच्छ्रादतीत्य दिवसं समुपोढरागो दिष्टया समेत्य रमते निशया शशाङ्कः ॥ १९ ॥ भद्रनटः-- यावदद्यैव भवानपि प्रियया सङ्गच्छते । प्रभावती- (क) हला ! एस कालो मम जीविअस्स कालो समुडिओ, विरइअकुमुउल्लासो जोलालच्छीए पप्फुरन्तीए । पज्जुण्णो विअ चन्दो जस्सि मह एव्व कुणइ सन्दावं ॥ २० ॥ कलहसिका -- (ख) पिअसहि ! दुवे वि झत्ति एव्व तुह णिन्बुदिअरा भविस्सन्ति। प्रभावती--(ग) कहं मम मन्दमाआए इदं भवे । (तापातिशयं नाटयन्ती संस्कृ- तमाश्रित्य) (क) सखि ! एष कालो मम जीवितस्य कालः समुपस्थितः, विरचितकुमुदोल्लासो ज्योत्स्नालक्ष्म्या प्रस्फुरन्या । प्रद्युम्न इव चन्द्रो यस्मिन् ममैव करोति सन्तापम् ।। (ख) प्रियसाखि ! द्वावपि झटित्येव तव निर्धतिकरी भविष्यतः. (ग) कथं मम मन्दभागाया इदं भवेत् .

·-- प्रद्युमायुदये अमी शीताः स्वभावेन जगदाह्रादनाः सुखाः । दहन्ति मम गात्राणि किन्नु चन्द्रगभस्तयः ॥ २१ ॥ किच्च प्रकृत्या शीतलो वायुर्नानापुष्परजोवहः । दावानलसदृक्षो मां दहतीत्यद्भुतान्तरम् ॥ २२ ॥ (इति दीर्घमुष्णं च निश्वस्य मूच्छी नाटयति) कलहंसिका--(क) हद्धि हद्धि अइभृमि गदो से मअणसन्दावो । हला ! सम- स्ससिहि समस्ससिहि । (इति नाव्येन शिशिरोपचारं करोति) भद्रनट:-- (ससंभ्रमम् ) कुमार! किं विलम्बसे । सपदि समाश्वासय तावदिमा. मात्मसन्दर्शनेन । अद्य खल्वमुष्याः-- लाजस्फोटं स्फुटति कुचयोर्हन्त मुक्ताकलापः क्लप्ता शय्या नवकिसलयै स्मभूयं प्रयाति । शोषं गच्छत्यलघु हृदये न्यस्तमौशीरमम्भ- म्तस्यास्तापं शमयितुमलं त्वद्भुजाश्लेप एव ॥ २३ ॥ प्रभावती-- (समाश्वस्य) (ख) सहि ! अलं इमिणा उद्दीविअमअणसंज्वरेण सिसि- रोवआरविहिणा। कलहंसिका-- (सखेदम् ) (ग) को एत्थ पडिआरो भवे । प्रभावती-(घ) णस्थि मे हदासाए अण्णो मरणादो, जं दाणिं तस्सि दुल्लहम्मि जणे उक्कण्ठिआहिअ में पञ्चेहिं वि सरेहिं मअणो पहरह । प्रद्युम्न:-- (तिरस्करणीमपनीय सहसोपसृत्य) अयथार्थमेव मन्ये प्रणयिनि! मदनस्य पञ्चबाणत्वम् । निपतन्ति मम शरीरे शतं शतं सायकास्तस्य ॥ २४ ॥ प्रभावती- (विलोक्य ससम्भ्रममुत्थातुमिच्छति) (क) हा धिक् हा धिग अतिभूमि गतोऽस्या मदनसन्तापः । सखि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि. (ख) साखि! अलमनेनोद्दीपितमदनसंज्वरेण शिशिरोपचारविधिना.' (ग) कोऽत्र प्रतीकारो भवेत्. (घ) नास्ति मे हताशाया अन्यो मरणाद् , यदिवानी तस्मिन् दुर्लभे जमे उत्कण्ठित हरयां मां पञ्चभिरपि शरैर्मदनः प्रहरति.

·चतुर्थोऽकः ४१ अपुन:-अयि! मुग्धे ! अलमलमायास्य दुस्सहतापकर्शितानि स्वभावसुकुमारा- ज्यानि । भद्रनटः- (तिरस्करिण्यपनयनाटितकेन पुरतः स्थित्वा) अपि कुशलं कलहसिका- द्वितीयायाः प्रद्युम्नसुकृतपरिणतेः । कलइसिका-(सहर्षम्) (क) कह एस अणभवरिसो । अवि सागदं अय्यमह- णडसहअरस्स पहावदीमणोरहम्स । प्रधुम्न:-- अद्य खलु भवत्योर्दर्शनेन । कलहंसिका-(ख) इदं पल्लवासणं अलङ्करिजउ । (उभापविशतः) प्रभावती-(लज्जावनतमुखी तिष्ठति) प्रद्युम्न:- (साभिलाषम्) रमणीयैर्गुणैः क्रीतं तव दानवनन्दिनि! । पप्रकान्तिमुषा दृष्टया पश्य दासमिमं जनम् ॥ २५ ॥ प्रभावती-- (स्वगतम्) (ग) दंसणं विअ वअणं वि से महाभाअस्स महुरं । कलहंसिका-(घ) वअस्स! एसा खु दिट्ठीए णिमेसप्पञ्चूहं असहन्ती हिअएण तुमं पेक्खइ एव्व । भद्रनटः-साधु कलहंसिके ! साधु । प्रभावती- (सरोषम् ) (ङ) हला! असम्बद्धप्पलाविणि ! इदो अवसर तुमं । भद्रनटः- (सोत्प्राशम्) अयि! मुग्धे! कुप्यतु भवती निजायैव देहाय । अयमानन्दजैर्वाष्पैः पुलकैश्च निरन्तरैः । अन्तर्मूढां तवावस्थामावेदयति नः स्वयम् ॥ २६ ॥ प्रभावती-(च) कहं अय्यो वि कलहंसिआमग्गं अणुसरह । (क) कयमेष अनभ्रवर्षः । अपि स्वागतमार्यभद्रनटसहचरस्य प्रभावतीमनोरथस्य. (ख) इदं पल्लवासनमलंकियताम् . (ग) दर्शनमिव वचतमप्यस्य महाभागस्य मधरम् . (घ) वयस्य ! एषा खलु दृष्टेः निमेषप्रत्यूहमसहमाना हृदयेन त्वां पश्यत्येव. (6) सखि असम्बद्धप्रलापिनि! इतोऽपसर त्वम्. (च) कथमार्योऽपि काइंसिकासार्गमनुसरति, ·५२ प्रामाभ्युदये -- भद्रना गौरीव चन्द्रचूडं कमलेव हरिं शचीव पुरुहूतम् । प्रद्युम्नमेत्य दयित चिरमिह कालं रमस्व रम्भोरु! ॥२७॥ प्रभावती--(क) अय्य! तं भणाहि, जं जुन्नइ गुरुजणपरतन्ताणं कुलकण्णआणं । कलहंसिका (ख) णं एस तुह गुरु एव्व अय्यभद्दणडो, ता इमस्स वअणं अणुचिठ्ठ। भद्रनटः- युक्तमेवाभिहितं मया । यतः परस्परप्रेमनिबद्धचेतसः समानशीलान्वयरूपसम्पदः । विवाहमाहुमिथुनस्य सूरयः कुमारि ! गान्धर्वमवद्यवर्जितम् ॥ २८ ॥ प्रभावती- (अपवार्य) (ग) सहि ! अलङ्घणिजं खु अमाणं अय्यस्स वअणं । कलहसिका-(घ) अहई । किञ्च सुणिज्जन्ति पुराणेसु गन्धब्वविवाहपरिणी- दाओ बहवीओ कण्णआओ। भद्रनटः भोः कुमार! इदमिह लतागेहं वैवाहिकं तव मण्डपं मधुकरकुलारावो मङ्गल्यदुन्दुमिनिस्वनः । तरुभिरभितः कीर्णो लाजाञ्जलिः कुसुमोत्करः स्मरहुतवहः साक्षी पाणौ करोतु भवानिमाम् ॥ २९ ॥ (इति प्रद्युम्नस्य पाणौ प्रभावत्याः पाणिमपर्यति) प्रद्युम्नः- (सहर्षोल्लासम्) यथाह भवान् (इति गृहीत्वा स्पर्शसुखमभिनीय) स्पर्शोऽयमायताक्ष्याः सर्वाङ्गीण इव चन्दनालेपः । शिशिरयति साम्प्रतं मे मदनज्वरकर्शितानि गात्राणि ॥ ३० ॥ (क) आर्य! तद् भण, ययुज्यते गुरुजनपरतन्त्राणां कुलकन्यकानाम्, (ख) नन्वेष तव गुरुरेवार्यभद्रनटः, तदस्य वचनमनुतिष्ठ. (ग) सखि ! अलनीयं खल्वस्माकमार्यस्य वचनम् . (१) अथकिम् । किश्च श्रूयन्ते पुराणेषु गान्धर्वविवाहपरिणीता बहपः कन्यका:.

·. चतुर्थोऽङ्कः । ४३ प्रभावती- (स्वगतम्) (क) अम्महे दाणिं अमुअसाअरणिमग्गं विअ मम हि- अअं कं पि दसं अणुभवइ । कलहंसिका-(ख) अस्स! दाणि विअ सव्वदा तुए णीसामण्णं एसा बहुमै- णिज्ज। प्रधुम्नः-किमिदं प्रार्थ्यते । सुकृतैरेव लब्धायास्त्वत्सख्याः कलहंसिके! । अद्य प्रभृति यत्सत्यमाज्ञाकरमवेहि माम् ॥ ३१ ॥ (उभे परस्परमवलोक्य हर्ष नाटयतः) भद्रनटः-- (सदृष्टिक्षेपम् ) अयि ! कलहंसिके! साम्प्रतमनयोर्वधूवरयोर्मङ्गलाचरण- विधानर्थ गच्छावः. कलहंसिका-(ग) जुजइ । (इत्युभौ निष्क्रान्तौ) प्रभावती--(घ) कहं में एआइणी उज्झिअ गदा एव्व । (इति प्रस्थिता) मधुम्नः-- अलमावेगेन । परिचयकपरस्ते सविधे तन्वाति ! तिष्ठति जनोऽयम् । स्तनभारवहन खिन्नं कथमिह गमनेन खेदयसि मध्यम् ॥ ३२ ॥ (इति बलादेनां निवर्तयति) मभावती- (ङ) अय्य! विअड्ढमहिलाजणसमुइदेहिं वअणेहिं कित्ति मुद्धसहावं मं पआरेसि । मुञ्च दाव । अहं खु पिअसहिं अणुसरिस्सं । मधुम्न:- (सानुनयम्) तावत् तिष्ठतु भवती साध्वसमपहाय तन्वाङ्ग!। यावद् भवामि धन्यः पीत्वा स्वैरमधरामृतरसं ते ॥ ३३ ॥ (इति मुखमस्याः समुन्नमयितुमिच्छति) (क) अहो इदानीममृतसागरनिमममिव मम हृदयं कामपि दशामनुभवति. (ख) पयस्य! इदानीमिव सर्वदा स्वया निस्सामान्यमेषा बहुमान्यताम् . (ग) युज्यते. (घ) कथं मामेकाकिनीमुज्झित्वा गतावेव. (७) आर्य! विदग्धमहिलाजनसमुचितैर्वचनैः किमिति मुग्धस्वभावां मां प्रतारयसि । मुच तावत् । अहं खलु प्रियसखीमनुसरिष्यामि. 'माणिज'ग-पाठ १.

·प्रद्युन्नाभ्युदये (निपथ्ये) (क) इदो इदो अय्यो । प्रभावती-- (ख) (श्रवणनाटितकेन नेपथ्याभिमुखमक्लोक्य ससम्भ्रमम् ) एसो दाणि, अम्बाए कञ्चुई वरदक्खो कलहंसिआए उवदिट्ठमग्गो इदो एन्व आ- अच्छइ । जाव लदागुम्मन्तरिदो चिट्ठदु भवं । प्रद्युम्न:- (तथा करोति) (ततः प्रविशति कलहंसिकोपदिष्टवा कञ्चुकी) कञ्चुकी-- विजयतां कुमारी । अपि सह्या वेदना । कलहंसिका -- (ग) अस्थि दाणिं को वि विसेसो । कञ्चुकी -- कुमारि! अद्य भवतीमम्वस्थशरीरां द्रष्टुमिच्छति देवी । तदा- गम्यताम् । प्रभावती- (घ) हला! किं करोमि, जाव अम्बासआसं गच्छामो । (इत्युत्थाय साञ्जलिबन्धम् ) भो माहवीलआमण्डव! तुम सव्वदा मे एव्वं सन्दावहरो होहि । (कलहंसिकाकञ्चुकिभ्यां सह दुःखेन निष्क्रान्ता) प्रद्युम्नः-- (सविषादम् ) श्रेयांसि बहुविनानीति सत्यमिदं सूक्तं- दयितासमागमसुखं कथमपि देवेन मम निर्विशतः । प्रत्यूहहेतुरासीद् देव्याः प्रतिहारपालोऽयम् ॥ ३४ ॥ (चिन्तां नाटयन् सोत्कण्ठम् ) बीडानम्र प्रमदविवशं विस्मयोंत्फुल्लतारं दृष्टिं नीलोत्पलदलमयी निर्मिमाणं दिशासु । रागाविष्टं स्फुरति हृदि मे लममम्भोरुहाक्ष्या दृष्टं तस्याश्चिरपरिचितस्निग्धमाकेकराक्षम् ॥ ३५ ॥ यावदस्याः पुनः समागमाय भद्रनटसकाशमेव गच्छामि । (निष्क्रान्तः) इति चतुर्थोऽङ्कः। ॥ (क) इत इत आय: (ख) एष इदानीमम्बायाः कञ्चुकी वरदक्षः कलहंसिकयोपविष्टमार्ग इत एवागचति । याव. लतागुल्मान्तरितस्तिष्ठतु भवान् .. (ग) अस्तीदानी कोऽपि विशेषः. (घ) सखि ! किं करोमि, यावदम्बासकाशं गच्छामः ।मो माधवीलतामण्डप! त्वं सर्वदा मे एवं सन्तापहरो भव, ·अथ पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति भद्रनटः) भद्रनटा-(सविमर्शम् ) प्रायेण कार्याधीनं रम्यत्वमरम्यत्वं च कालस्य । कुतः- दैत्याधिपस्य मुरलोकजयोद्यतस्य खेदं तदा जनयति स्म पयोदकालः । तन्नन्दिनी रमयतः पुनरेष एव सौख्यावहः समाजनिष्ट यदूद्वहस्य ॥ १ ॥ तथा हि कुमारः- कदाचन स निर्विशन् प्रमुदितः कदम्बानिलान् कदापि धनगर्जितं निशमयन् परीरम्भदम् । कदाचन विलोकयन् गृहशिखण्डिनां ताण्डवं क्षणार्धमिव कान्तया क्षपयति स्म वर्षाः सुखम् ॥ २ ॥ (सपरितोषम् ) समाप्तप्रायमेवास्मदनुष्ठेयम् । तयोस्तावत्तैस्तैरुपायैः सङ्घटि- तयोः परस्परानुरागपराधीनहृदययोः प्रभावतीप्रद्युम्नयोर्निर्विघ्नं यौवनफलानु- भवो वर्तते । सङ्गमिते च प्रभावतीमुखेन कुमाराभ्यां गदसाम्बाभ्यां वज्र- णामसोदर्यस्य सुनाभस्य दुहितरौ चन्द्रवतीगुणवत्यौ । त्रिभुवनहृदय- शल्यस्य वज्रणामस्य वध एव साम्प्रतमवशिष्यते । (स्मृतिमभिनीय) एवं हि सन्दिष्टं स्वामिना वासुदेवेन- 'यदा किल वज्रणाभः स्वर्गविजयाय समुद्युङ्क्ते, तदा कुमारेण हन्तव्यः । मयापि तत्र सन्निधातव्यम् । अत- स्तत्समुद्योगो मम निवेद्यतामिति । अतीतश्चाद्य दानवपतेरमरलोकयात्रा. प्रत्यूहो धनसमयः, यदिदानीम् - आश्यानपकपथमम्बुलसत्तटाक. माविर्मदद्विपमयलविलयसिन्धु । आदर्शयन् स्वमिह वैभवमाहवोत्कान् समाहयत्यवनिपान् शरदेष कालः॥ ३ ॥ (साशङ्कम् ) अद्य सुरलोकविजयोद्योगिनं वज्रणाभं जिघांसुः सपरिकरः कुमारः प्रकटसचारो वर्तते । अयमेवं वर्तमानो दानवपतिना यदि कदा- - ·प्रधुम्नाभ्युदये चिदुपलभ्येत तदा सुमहान् व्यतिकरः सञ्जायत । तदिम वृत्तान्तं देवाय देवकीनन्दनाय विज्ञापयामि । (इति निष्क्रान्तः) शुद्धविष्कम्भः । (ततः प्रविशत्याकाशयानेन कृष्णो नारदश्च) कृष्णः-ततस्ततः। नारद - ततः प्रकटसञ्चारिणं कुमारमन्तःपुररक्षिणां मुखाद् रजन्यामुपश्रुत्य क्रोधान्धकारितमनसा वासभवनगतेन वज्रणामेन तन्निग्रहाय समादिर सैन्यम् । - कृष्ण:-ततस्ततः । नारद:-ततश्च- मुसलशूलपरश्वधमुद्रप्रमुखशस्त्रभयङ्करपाणयः । निरगमन् भवदात्मजनिग्रहग्रह जुषो दनुजेश्वरकिकराः ॥ ४ ॥ कृष्ण:- (साशङ्कम् ) ततस्ततः । नारदः- ततश्च- दनुजनिधनशङ्कादीनचित्तां स्वकान्तां सरसमथ वचोभिः सान्त्वयन् प्रेमनिनाम् । कथमपि तदनुज्ञां प्राप्य खड्गैकमित्रो रणविहरणकाङ्की निर्गतो रौक्मिणेयः ॥ ५॥ कृष्णः- हन्त महदिदमातङ्कस्थानम् । ततस्ततः । नारदः- ततश्च प्रवृत्ते सझामे - चिच्छेद बाहून् केषांचित् केयूरवलयोज्ज्वलान् । सकुण्डलानि चान्येषां शिरांसि यदुपुङ्गवः ॥ ६॥ कृष्णः-तर्हि कलहकुतुकिनस्ते महान् सन्तोषः । नारदः- (सचमत्कारम् ) मधुकैटभशासन! सन्तोष इति किमुच्यते । तदा किल- - अयमधिरणदेशं कल्पिते बाणतल्पे दलितकरटिमुक्तादत्तपुष्पोपहारे ।

·पञ्चमोऽ मदपरवशमाप्तैमर्दितानं विहङ्ग- निशि दनुजबलौघं दीर्घनिद्रामनैषीत् ॥ ७॥ कृष्ण:- किं निरवशेषितं दानवकुलं वत्सेन । नारदः- इदानीमेव निरवशेष करिष्यते । तदानीं पुनरमुना निषूदितो भयपला. यितायास्त्रिष्वेको भागस्त्रिदशरिपुसेनायाः । कृष्णः- तर्हि महामुने! वत्सस्य सकाशमविलम्बितमेव गच्छावः । तत्पूर्व क्षयमवलोक्य सैनिकानां सन्न हनुजपतिः क्रुधा स योद्धम् । उसिक्ताः स्वयमभिभूप्णवः परेभ्यः सञ्जातं न खलु पराभवं सहन्ते ॥ ८॥ नारदः-- साधु समर्थितम् । (पुरोऽवलोक्य) तिमिरभररुद्धदृष्टिमार्गेऽपि निशासमरे तथा विहरतः कुमारस्य दिल्या प्रभातं समुपस्थितम् । अद्य हि - प्रहृततिमिरजालं तेजसा पाटलाभ प्रथमगिरिसमेतं मण्डलं पश्य भानोः । रणभुवि हतदैत्यानीकरक्तारुणं ते भुजगतमिव चक्रं कृष्ण ! पुष्णाति हर्षम् ॥९॥ (इति परिक्रामतः) (नेपथ्य) दिक्पालद्विपदपभञ्जनकलानिष्णातदोष्णा क्षणं येनाधिष्ठितमामनन्ति हरितां कोणं सुरश्रेणयः । विश्वं मानुषशब्दशून्यमधुना कर्तुं स उत्तिष्ठते देवो वज्रपुरेश्वरस्त्रिजगतीसम्पत्प्रियम्भावुकः ॥ १० ॥ नारदः-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य पुरो निर्दिशन्) यथाचिन्तितमेव समुप- स्थितं, यदयमिदानीमहमहमिकया समुपस्थितै रालोकशब्दमुखरमुखैः सेनापतिभिरुपुष्यमाणनिजानुभावः क्रोधानलरूक्षैः कटाक्षविक्षेपैर्निर्दहन्निव निखिलमपि जीवलोकं करतलकलितविविधायुधमरीचिमचरीमिराकालिकी- •आलोकशब्दो जयशब्दः, ·प्रधुनाभ्युदये। भेम्बरमाणसम्पदमापादयन्त्या समुल्लसत्पताकया प्रसाकिन्या मालतद: शाशो वजणाभः सुकल्पितानेन सरभसं समरभुवमवतरति । कृष्णः- (सबहुमानम्) भगवन् ! अयमसौ समुचितमेव लक्षं वत्सस्य । नारदः- अथकिम् । अमुना पुनरधिरूढरथेन कुमारस्य पदातेरायोधतमसम- असमक्धारयामि । कृष्णः- महामुने! कल्पित एव वत्सस्य भुजगराजसारथिर्मनोरथगामी रमः । (अग्रतो निर्दिशन् ) पश्य । अयमिदानी वत्सः - आबिभ्रदंसे धनुराततज्यमाबद्धतूणीरयुगापराङ्गः । रथं समारुह्य लसत्पताकं वीरो रसो मूर्त इवाविरस्ति ॥ ११॥ नारदः-- (दृष्ट्वा सहर्षम् ) इदानीमेव कुमारो दानवेन्द्रनिधनेन चक्षुषी मे सविशेष चरितार्थयिष्यति । एतस्य शम्बररिपोरिह यादवेन्द्र- कोदण्डकर्षणभवो युधि घोष एषः । अद्यैव दानवपतिर्वधमेष्यतीति शके निवेदयितुमाश्रयति त्रिलोकीम् ॥ १२ ॥ कृष्णः-(समन्तादवलोक्य) परस्परविघट्टनकाणितकिरिणीजालकैः समीरवशचञ्चलध्वजपटाञ्चलैः स्यन्दनैः । रणाद्भुतदिदृक्षया सपदि वत्सदैत्येन्द्रयो- नभस्तलमितस्ततो निविडयन्ति वैमानिकाः ॥ १३ ॥ नारदः-(निरूप्य) कथमुपक्रान्तमेव योर्बु कुमारवज्रणाभाभ्याम् । अद्य हि- कल्पापायभयाकुलां विदधतो ये भूर्भुवःस्वस्त्रयी मुच्यन्ते प्रसभावकृष्टधनुषा पत्या सुरद्वेषिणाम् । मध्येवम वमत्कृशानुकणिकाः क्षिप्रं क्षुरमैः शितैः शूरेणानकदुन्दुमेः शकलिताः पौत्रेण ते पत्रिणः ॥१४॥ 'मन्यनमसस' क-ख-पाठ:. २. सम-पाठः. वमन्त्य आविर्भवन्त्यः कृशानुनका विभ्यस्ताः - ·पञ्चमोऽङ्कः । १९ - ." कृष्णः- (अप्रतो दृष्ट्वा) हन्त दानवपतेरङ्गकार्कश्य, यतः - संरूढवज्रव्रणलाञ्छनेऽस्मिन् वक्षस्तटे वज्रपुरेश्वरम्य । वत्सेन वैफल्यममी प्रयान्ति क्षिप्ताः शरा मूर्ख इवोपदेशाः ॥ १५ ॥ नारदः- (सहर्पम् ) भोः कंसनिषूदन! पश्य सकललोकातिशायि भुजवीरायितं भवदात्मजस्य- कुण्ठीभूतसुरासुरास्त्रविभवे गोत्राचलाधित्यका- व्यूढे दानवराजवक्षासि जगल्लक्ष्मीविहाराङ्गण । एतेन प्रहिताः पराभवममी म्वोपज्ञमातन्वते दृप्यच्छम्बरबाहुडम्बरभिदाधीरेयधाराः शराः ॥ १६ ॥ कृष्णः- (अग्रतो निर्दिश्य) भगवन् ! क एष पुनराकर्णकृष्टकोदण्डः क्रोध इव मूर्तः स्यन्दननिर्घोषमुखरितदिगन्तरालः सरभसमाधावति । नारद:- (विभाव्य सगौरवाद्भुतम् ) ज्यायान् बाहुपराक्रमेण वयसा वीरः कनीयानयं भ्राता दानवभर्तुराहितजगत्क्षोभः सुनाभाहयः । दण्डः प्रेतपतेर्निपत्य यदुरस्येरण्डकाण्डायते दम्भोलिश्च मृणालनालति रणे जम्भासुरद्रोहिणः ॥ १७ ॥ कृष्णः- (ससम्भ्रमम् ) न खलु द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तयोः साहाय्यदायिनाऽनेन भवित- व्यम् । अयं पुनर्वज्रणाभसमीपमुपसर्पति । तदहमपि वत्सम्य प्रत्यनन्तरी- भवामि । नारदः- (सप्रमोदम् ) अलमिह भवतः संरम्भेण । महान्तमिव पर्वतं प्रहितमास्थितो वज्रिणा स्वचक्रमुखचीत्कृतैः श्रवणनन्दनं स्यन्दनम् । मृगाधिप इव द्विपं महितविक्रमप्रक्रमः प्रतीर्ण्यति निरङ्कुशं त्वदनुजः सुनाभं गदः ॥ १८ ॥ १. 'त्यन्त' क-ख-पाठः. १. 'तीच्छति' ग. पाठः 1.

·प्रद्युम्नाभ्युदये कुष्णः-(सश्लाघम् ) भगवन् ! अवसरोचितममुना कृतं वत्सेन । नारद:-(सबहुमानम्) किमेतदद्भुतं कृष्ण! गदस्य धृतिशालिनः । यदुवंशभुवां राज्ञामीदृशी कालयोधिता ॥ १९ ॥ कृष्णः- (सावेगम् ) भगवन् ! वत्सयोर्वज्रणाभसुनाभाभ्यां द्वन्द्वयुद्धे प्रवृत्ते हन्त साम्बमभिद्रवन्ति समरारभटीसमुद्भटास्त्रिदशरिपुसेनाभटाः । नारदः- (निर्वण्य सोल्लासम् ) अलमावेगेन । पश्य पश्य- * अनन्यसामान्यदशप्रहारमैरावतं वज्रभृतोपनीतम् । आरुह्य साम्बः समरोद्यतानि निहन्त्यसौ दानवसैनिकानि ॥ २० ॥ कृष्णः अहो महीयानस्मासु महेन्द्रस्य पक्षपातः । नारदः ननु स्वात्मनीति वक्तव्यम् । (आकर्णनमभिनीय) रोषावेशकलिवशः किमाह वज्रणाभः 'अरे अरे अनात्मज्ञ! मानुषडिम्भ! वज्रणाभं न जानासि । मत्तैरावणगण्डमण्डलमदासारोदयावग्रहै. राशापालपुराङ्गनानयनयोरासाम्बुनाडिन्धमैः । अद्यैव क्रियते चिरात्प्रतिभटाभावेन तृष्णोल्बणे- मद्वाणैस्तव वीरपाणमुरसि प्रस्यन्दिरक्तासवे ॥२१॥ इति । कृष्णः-- अहो खल्वात्मश्लाघित्वमस्य दानवहतकस्य । नारदः-- (श्रवणनाटितकेन) मन्दस्मितमधुरवदनाम्बुजेन कुमारेण पुनः किमु- च्यते---- 'अयि भो दानवापशद! किमिह विकत्थनया । सप्ताचिःकणिकोत्किरैर्मम शरैः पृष्ठे भुवः पातितं दंष्ट्राकोटिविशङ्कटास्यकुहरस्फारोच्चलच्छोणितम् । त्वामयैव विलोक्य विस्मितमतेरानन्दजैरश्रुभि. श्चित्रा वृत्ररिपोदृशां दशशती तृप्तिं परामेष्यति' ॥ २२ ॥ * अनन्यसामान्या गजान्तरल्यावृत्ता दशसंख्याकाः प्रहाराः प्रहरणसाधनानि यस्य तम् । दशाहरणत्वं चास्य गजान्तरापेक्षया दन्तद्वयाधिक्यात् । गजान्तराणामटप्रहरणत्वमुक्त मातङ्गलीलायो 'शुण्डावालधिदन्तैश्च चतुर्भिश्च पदैरपि । प्रहरन्ति यतस्तस्मावग्रहरणा द्विपाः' इति । - ·पञ्चमोऽः । ५१ इति । (सश्लाघम् ) अद्य मे चिरकालतृषितयोश्चक्षुषोरिव श्रवणयोरपि पारणा कृता कुमारेण । कृष्णः-(परितः पश्यन् ) महर्षे! नूनमिदानी दिव्यास्त्रसम्प्रहारप्रसक्तेन दानव- राजेन तामसमस्त्रं प्रयुक्तम् । यतः राहुप्रस्तामवस्थां जनयदधिपतेर्वासराणामकाण्डे कुर्वद् वोराभिसारत्वरितसुरवधूम्वैरसञ्चारसौख्यम् । टकच्छेद्यं मृडानीपतिगलगरलश्यामलं ध्वान्तजालं रादोरन्ध्र निरुन्धत् प्रसरति जनताचक्षुरायुष्यहारि ॥ २३ ॥ नारदः- (समन्तादवलोक्य सहर्षम् ) कुमारेण पुनः कृतप्रतिकृतकोविदेन प्रयुक्तः पावकदैवतो बाणः । इतः प्रहितचक्षुषा यदुकुलेश! भाव्यं त्वया परास्ततिमिरोदयैर्हतवहप्रभामण्डलैः । अतीव महदद्भुतं वियति शारदा अप्यमी चकासति तटिलतासहचरा इवाम्भोधराः ॥ २४ ॥ कृष्णः- (निरूप्य) हन्त कथमिह प्रत्यस्त्रीकृतो दुरात्मना दानवेन वारुणो मार्गणः । अद्य हि- कल्पान्तप्रथमानचण्डपवनव्याघट्टनोन्मूलित- प्रक्षिप्तोपरिघूर्णिताञ्जनगिरिप्रत्यर्थिभूतश्रियः । मन्थाना बलमथ्यमानजलधिध्वानोर्जितैर्गर्जितै- विश्वं काश्चन साम्प्रतं बधिरयन्त्यम्भोमुचां पतयः ॥ २५॥ नारदः-(सहर्षाद्भुतम् ) कृष्ण ! पश्यतु भवान् साम्प्रतं कुमारेण वायव्यमस्त्रमा- इतं, यतः-- तत्तादृग्गतिरयजातघोषसम्पत् - संवर्तोदयमतिकारिभिः समीरैः । क्षिप्यन्ते वियति वरण्डनिर्विशेष प्रोचण्डैझटिति पयोदमण्डलानि ॥ २६ ॥ * 'वरणस्तृणसञ्चयः' इति वैजयन्ती। -- ·प्रद्युम्नाभ्युदये कृष्णः -- (सविषादम् ) अद्य दुराशयो दानवहतकः पवनाशनदैवतमने प्रयुक्तवान् । तथा हि- फणरत्नमरीचिमञ्जरीभि- वियदम्भोनिधिविद्रुमाटवीभिः । अधुना जनयन्त्यकालसन्ध्यां परितः पश्य शतं शतं फणीन्द्राः ॥ २७ ॥ नारदः -- (सप्रमोदम् ) स्थान एव.शम्बरमथनेन धनुषि समाधायि पन्नगाशनदै- वतः पत्री। वियदिदमधुना विलोकय त्वं ऋतिचन जङ्गमकाञ्चनादिकल्पाः । अतिचटुलमनेन सञ्चरन्ते तव मधुसूदन ! वाहनानि तााः ॥ २८ ॥ कृष्णः- (विलोक्य सहर्षम् ) गरुडानामिह चरतां पवनैधुतपक्षजालसम्भूतैः । सन्त्रासिताः समन्ताच्चित्रं पश्नाशनाः पलायन्ते ॥ २९ ॥ नारदः-(विभाव्य सभयम् ) धिक् कष्टमापतितं यदिदानी कुमारेण प्रत्ययप्रयोग- चातुर्येण मोघीकृतेषु दिव्यास्त्रजालेषु द्विगुणितामर्षो बहुशः सुरासुरसमर- दृष्टसारां पितामहदत्तां गदामादाय साटोपं बाहुना परिभ्रमयति । कृष्णः -- (सोद्वेगम् ) हन्त किमत्र भविष्यतीति पर्याकुलं मे हृदयम् । नारदः-- (सविषादम् ) ज्वलितदहनरोचिर्मण्डलीदुर्निरीक्षा प्रलयजलदगर्जाचण्डघण्टानिनादा। शरशतकृततादृक्सम्प्रहारे कुमारे परिपतति गदेयं दानवेन्द्रप्रमुक्ता ॥ ३० ॥ कृष्णः- (सनिर्वेदम् ) महर्षे! यथाशङ्कितमापतितं, यदेष वत्सः साम्प्रतं गदाभि- घातविह्वलितगात्रो मूर्छानिमीलितनयनाम्बुजश्चापयष्टिमवष्टभ्य समवतिष्ठते। तदेनमासाद्य समाश्वासयामि । (इति प्रस्थातुमिच्छति) ·-- - पञ्चमोऽङ्कः । नारदः-- अलमावेगेन । पश्य पश्य- स्वयं समाश्वस्य कुमार एप समाहितो धैर्यमहाम्बुराशिः। दर्पोधुरं दैत्यपातें जिघांसुः सौदर्शनं ध्यायति सम्यगस्त्रम् ॥ ३१ ॥ कृष्णः -- (निरूप्य सोच्छासम्) देवर्षे ! साधु दृष्टं भवता, यतः- सम्भ्रान्तैर्दाहभीत्या सपदि सुरगणैर्दूरमुन्मुक्तवा ज्वालाभिर्लेलिहानो मुहुरहिमरुचेर्वाजिनां चामराणि । दृष्टः कल्पान्तशक्काकलुषितमतिभिर्दूरमाशागजेन्द्रैः प्रादुर्भूतोऽन्तरिक्ष परमथनकृतप्रक्रमश्चक्रराजः ॥ ३२ ॥ नारदः- (दृष्ट्वा सानन्दम् ) चक्रमजितहुताशनोजुलं सम्प्रेयुक्तमिव शम्बरारिणा। आपतत्यहह दानवाधिपे दृष्टिभिः सह दिवौकसामिदम् ॥ ३३ ॥ कृष्णः- (सहर्षाद्भुतम् ) देवर्षे ! सिद्धमिदानीमम्मदभिलषितं, यदेषः - समयममरवगैरीक्षितश्चक्रधारा- दलितहृदयमर्मग्रन्थिनिप्ठ्यूतरक्तः । अधिरणमधिशेते वीरशय्यां त्रिलोकी- दुरितविलसितानां वज्रणाभः सनाभिः ॥ ३४ ॥ नारदः- (ससम्भ्रमम्) इतस्तावद् दृश्यतां द्रष्टव्यम्- दंष्ट्रादष्टाधरोष्ठं त्रिपुरहरकरोळ्यमानत्रिशूल- क्रूरभ्रूभङ्गजिलालिकमरिवदनाबद्धरूक्षाक्षिकोणम् । कृत्तोरिक्षप्तं गदेन ज्वलदनलशिखोद्गारिभिः कङ्कपत्रैः दृष्ट्योः प्रीतिं वितन्वत् पतति दिविषदां द्राक् सुनाभस्य शीर्षम् ॥ कृष्णः-(विलोक्य सहर्षस्मितम् ) ननु समुचितमेव ज्येष्ठपथानुवर्तनमनुजस्य । नारदः-- (अन्यतो दर्शयन् ) पश्य सैनिका अपि स्वामिगतं मार्गमनुगच्छन्ति । १. 'मुजिमत' ग-पाठः. २. 'म्प्रमुक्त' ग-पाठः. - - .

·प्रद्युम्नाभ्युदये तथा हि- अचलेन दैत्यपतिना प्रहितेयं वाहिनी महती । रणजलधिमध्यदीप्ते संक्षीणा भवति साम्बवडवामौ ।। ३६ ॥ कृष्णः- (सावन्दम्) महर्षे! सकलमुरासुरदुर्दमभुजशौर्यसम्पदः सानुप्लवस्य वज़- णाभस्य जेतारं गदसाम्बसहायं वत्समवलोकयन् कृतकृत्यमास्मानमव- गच्छामि । नारद: नन्वद्य सर्वेऽपि लोकाः कृतकृत्याः । (परितः पश्यन् सहर्षबहुमानम् ) समरगतकुमारोन्मुक्तघोरावधारा- दलितविबुधशत्रोर्दर्शनाद् वज्रपुर्याः । अहमिह शरजातैः कृष्ण! रामात्मनस्ते हतदशमुखसेनामद्य लकां स्मरामि ॥ ३७ ॥ कृष्णः -- भगवन्नारद! सर्वसमरसाक्षी खलु भवान् । नारदः- इदानीं महेन्द्रप्रमुखा दिवौकसः प्रहर्षपरवशमनसो विजयश्रिया स्वयंवृतं प्रद्युम्नमनुमोदन्ते । इह हि- हृतनिपतितशीर्ष शृङ्गहीनाद्रिकल्पं मुवनहृदयशल्यं युद्धभूमौ शयानम् । दनुजपतिममीषां पश्यतां निर्जराणां पतति करविमुक्ता साम्प्रतं पुष्पवृष्टिः ॥ ३८ ॥ कृष्णः - महर्षे ! वयमपि समेत्य यावद् वज्रणाभविजयिनं वत्समभिनन्दामः । नारदः-तथा कुर्मः। (इत्युभौ विमानावतरणं नाटयतः) नारदः-(अग्रतो निर्दिशन्) देव! देवकीनन्दन ! अयमिदानी- गदसाम्बसहायस्त्वां प्रद्युम्न उपतिष्ठते । सेव्यमानोऽर्थधर्माभ्यामुत्साह इव मूर्तिमान् ।। ३९ ॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः प्रद्युम्नः) मधुम्न:-तात! गद! वत्स! साम्ब ! अब चिरात्तातपादान् द्रक्ष्याम इति सर्व- मनोरथानामुपरि वर्तामहे । - ·पञ्चमोऽरः। ५५. येषां *शेषामिवाज्ञामनितरमुलभां धारयन्तः शिरोभि- निर्गत्य द्वारवत्या दनुजपुरमिमामेत्य तैस्तैरुपायैः । भद्रेणासाद्य विद्यावितरणगुरुणा प्रापितास्तत्कुमारी- हत्वाजौ वज्रणाभं सहबलमधुना हर्षयामस्त्रिलोकीम् ॥ ४० ॥ गदः- वत्सौ ! अयमसावार्यो देवर्षिणा नारदेनास्मानभिगच्छति । साम्बः-तद् वयमपि त्वरितमेव प्रत्युद्गच्छामः । (इति सर्व उपसृत्य नाट्थेन कृष्णमभिवादयन्ते) कृष्णः- (सर्वानुत्थाप्य परिप्वज्य च सहर्षबहुमानम् ) दिष्ट्या साम्प्रतमक्षतशरी- रान् विजयिनो वत्सानवलोकयामि । वत्साः ! एष देवर्षिारदोऽभिवा- यताम् । (सर्व तथा कुर्वन्ति) नारदः-- वज्रणाभमहार्णवबाडवानल! प्रद्युम्न ! सुनाभकलभकण्ठीरव! गद! दनु- जराजसैन्यविपिनदावदहन! साम्ब! यूयमायुष्मन्तो भूयास्त । (प्रविश्य पटाक्षेपण) भद्रनटः- (सप्रणामम् ) देव! दिल्या वर्धसे । प्रद्युम्नगदसाम्बानां प्रासूयन्त सुतान् प्रियाः । प्रभावतीचन्द्रवतीगुणवत्यः कुलोद्वहान् ॥ ४१ ।। (सर्वे हर्ष नाटयन्ति) नारदः- सत्यमिदं सूक्तं “सम्पद् सम्पदमनुबध्नाति" इति । कृष्णः- महर्षे ! लब्धप्रतिष्ठमिदानी यादवकुलम् । नारदः-जगन्नाथ! ननु वक्तव्यं त्रिभुवनं लब्धप्रतिष्ठमिति । कृष्णः सम्प्राप्तयौवनास्ते शस्त्रविदः शास्त्रपारदृश्वानः । चिरजीविनः कुमारा भूयासुर्भुवनगोप्तारः ॥ ४२ ॥ 'नारद:-तथा भवतु । प्रद्युम्नगदसाम्बा:-महान् प्रसादः । कृष्णः- भगवन् ! अस्मिन् वज्रपुरे वज्रणाभविजयिनं वत्सं प्रद्युम्नमभिषेक्तु- मिच्छामि। * शेषामिव निर्माल्यदानमिव, ·---- प्रद्युम्नाभ्युदये नारदः-सर्वलोकाभिमतमभिहितं भवता । तत् किमिदानीं विलम्ब्यते । प्रहर्षितस्त्वं रिपुनिग्रहेण कुरुष्व साम्राज्यजुषं कुमारम् । प्रायेण लोके महतां जनानां फलावसाने भवति प्रहर्षः ॥ ४३ ॥ कृष्णः- अये! भद्रनट ! सम्भ्रियतामभिषेकसम्भारः । भद्रनटः-देव! पूर्वमेव सम्भृतमास्ते । देवेन महेन्द्रेण प्रेषितमभिषेकोपकरणम् । अलङ्कृतां च वज्रपुरीमिमामयैव पट्टांशुकाभिवृतहर्म्यलसत्पताका- मुत्तोरणामुपहृतागुरुधूपवासाम् । द्वादिमध्यगतमङ्गलदीपमाला- रम्यां विलोकयतु दानवराजधानीम् ।। ४४ ॥ कृष्णः -- (विलोक्य सहर्पम् ) तर्हि त्वरितमत्र सकलमप्यभिषेकोपकरणजातमा- नीयताम् । भद्रनटः- यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रम्य प्रविश्य च) देव! सर्वमिदमिहो- पनीतम् । कृष्णः- (प्रद्युम्नमवलोक्य) वत्स! स्वास्तीर्णमिदं सिंहासनमास्थीयताम् । प्रद्युम्न:- (सविनयम् ) यदाज्ञापयति तातः । (इति बद्धाञ्जलिः प्राङ्मुख उपविशति) (कृष्णो नाट्येनाभिषिञ्चति । नेपथ्ये पुष्पवृष्टयनन्तरम् ) दुर्वृत्तनिग्रहमहाव्रतबद्धदीक्ष- त्रैलोक्यरक्षणकृतक्षणवाहुदण्डः । साम्राज्यचिहमधितिष्ठतु भद्रपीठं नाथो यदुक्षितिभृतां शरदः सहस्रम् ॥ ४५ ॥ नारदः-कृष्ण! सम्प्रति भवता कृतसाम्राज्याभिषेकं महाराज प्रद्युम्नममिनन्दन्ति देवाः। कृष्णः-देवर्षे! नारद! किमिदानीमत्र कर्तव्येष्ववशिष्यते । नारदः- (सहर्ष सश्लाघं च) १. 'व्येऽव' क-पाठ:. pan ·पञ्चमोऽकः। ५७ नीता हर्षमयी दशां त्रिजगती दैत्याधिपध्वंसिना तत्पुत्रीव गुणोत्तरेण गमिता साम्राज्यलक्ष्मीर्वशम् । प्रायः कन्दलितश्च धर्मविटपी प्राप्ताभिषेकश्रिया प्रद्युम्नेन तदद्य यादवपते! सर्व हि नः साधितम् ॥ ४६ ॥ कृष्णः-(प्रद्युम्नमवलोक्य) वत्स! किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । प्रधुम्न:-तात! किमतः परमपि प्रियमस्ति । अद्य हि भवत्प्रसादमात्रेण मयापि- समिति निहतस्तैस्तैर्दैत्याधिपः सह बान्धवैः *प्रहितविभवं राज्य प्राप्तं तदीयमशेषतः । शमितहृदयाशङ्काः क्लप्तास्तथा सकलाः प्रजाः किमिह बहुना सर्व लब्धं मनोरथतां गतम् ॥ ४७ ॥ (भरतवाक्यम् ) तथापीदमस्तु । सन्तो रत्नशतैरिवाम्बुनिघयस्तन्वन्तु सूक्तैर्मुदं क्षीयन्तां कलिविभ्रमा इव जगत्क्लेशावतीर्णाः खलाः । दातारो जलदा इवानुसमयं वर्षन्त्वभीष्टं वसु क्षोणीशाः कुलपर्वता इव महीमश्रान्तमाबिभ्रतु ॥ १८ ॥ (सर्वे निष्कान्ताः) इति पञ्चमोऽङ्कः। प्रद्युम्नाभ्युदयं समाप्तम्। * प्रहितविभवं प्रपुष्टवैभवम् । 'प्रथितविभवम्' इति वा पाठः स्यात् ।

·No text on this page.

·श्लोकानुक्रमणिका। पृ. पृ . ५४ कर्णे. सुधाम् ३७ कलकण्ठकलालापा १९ ५१ २ कल्पान्तप्रथमान० ४८ १९ ३५ २६ १५ कल्पापायभय० कार्दु ण सो महइ कान्तामेनाम् किकुर्वाणः किमेतदमृतम् किसलयदर्शित कुण्ठीभूतमुरा० क्षेमङ्करः गदसाम्बसहायः गरुडानामिह ४ २१ ४६ ४१ ४९ ३० १७ अचलेन दैत्यपतिना अद्यापि मानसम् अनन्यभावाम् अनन्यसामान्य भनितरसामान्यानाम् अन्तःकलङ्कम् अमी शीताः अयथार्थमेव अयमधिरण अयमानन्दजैः अयि भीरु! असौ चन्दन असौ वर्षन् अस्ति त्रिलोक अहिणवविहास. आकर्ण्य शम्बर ० आतिष्ठत्यधुना आबिभ्रदंसे आवहन् सुमनो आश्यानपकपथम् . आहतमुदतवतः इतः प्रहितचक्षुषा इदमिह लतागेहम् इयमिह मदन० एतस्य शम्बर ० कदाचन स गुणेषु दृष्ट्वा ५६ ५२ ३६ ४२ १७ ३ २२ . ५३ गौरीव चन्द्रचूडम् चक्रमूर्जित चन्द्रं प्रदोषः चादूक्तिभङ्गि २३ ४ . १७ चिच्छेद बाहून् ४६ ३ ४५ २४ ५१ ४२ १७ चूतचूते ज्यायान् बाहु० ज्योत्स्नाम्भःस्लपितम् ज्वलितदहनोच० तच्चक्षुर्यद् तत्तादृग्गातिरय ० ४९ ३१ ६२ १९ ५२ ४८ ८ तत्पूर्व क्षयम् ·२ तथा तथा १५ ६ तावत् तिष्ठतु ५५ ५६ २४ ८ तिरस्करण्या तुभ्यं दानव० तेजस्विने दंष्ट्रादष्टाधरोष्ठम् दनुजनिधन० दयितासमागम० प्रद्युम्न एव प्रद्युम्नगदसाम्बानाम् प्रहर्षितस्त्वम् प्रहृततिमिरजालम् प्रादुर्भवन्नेव फंसेण व अञ्चुला फणरत्नमरीचि० बन्दीकृत्योपनीता० बाह्योद्याने सह भरतजलधि० मअणूसवम्मि ३२ २३ ४६ ६ दाक्ष्यं यद ४ ४७ ३१ ३ ३४ १५ २६ . मग्गं उज्झइ २३ ३२ ४९ २५ २६ ४६ १७ दिक्पालद्विप० दिग्दन्तावल० दिवसकर दीर्घोष्णनिःश्वसित० दुवृत्तनिग्रह० देवः स जयति देव! दनुजाधिप देवेषु देवः देहि मे जगदे० नवभिरेव निरन्तरायम् नीता हर्पमयी पट्टांशुकाभिवृत पडिमा विअ पद्मासनः परस्परप्रेम० परस्परविघट्टन० परिचयकपरः ३२ २८ २९ मत्तैरावणगण्ड० महान्तमिव मान्येन चैत्ररथ० मुसलशूल० मुकभिवन् म्लानच्छविः यं द्रष्टुमेव यदा गृहासि यदितो वियोगतप्ते येषां शेषामिवाज्ञाम् रमणीयैर्गुणैरेव राहुग्रस्तामवस्थाम् लक्ष्मीः किं धुतपद्मा लाजस्फोटम् वरदानेन वात्यानिलेनेव विकिरन् किरणैः २९ २७ . ५५ ५६ १३ ४ ५१ २१ ४२ ४३ प्रकृत्या शीतलो २९ प्रत्युहे जगताम् ·५२ ३ ५६ ४४ wr ५३ ३० " ७ २७ २५ १५ वियदिदमधुना विरइअकुमु० ब्रीडानम्रम् ० शुभानां सामग्र्यै श्रियमुदवहत् श्रूयते वागियम् संख्ढवज्रव्रण. सकृदपि सङ्कपतूलिआए सङ्ग्रामभूमिषु सत्रेऽद्य दीक्षितः सनत्कुमारादिषु सन्तो रत्नशतैः सप्ताचिःकणिको सभयममरवर्ग: समरगतकुमारो० समस्तमन्तः ३८ समिति निहतः सम्प्राप्तयौवनास्ते सम्भोगार्ति सम्भ्रान्तैर्दाहभीत्या सर्वेऽपि सन्तः स वेषः सा सायन्तनास्थानम् सुकृतैरेव सौन्दर्यराशि स्तनकलशयोः स्तोतुं समस्ताः स्पर्शोऽयम् स्मृत्वेव यत्किमपि स्वयं समाश्वस्य हरति तिमिरम् हुताशनति मे हृतनिपतितशीर्षम् ४३ १८ ३२ २ . ४२ ३२ ५३ ३९ O ५३ १८ ५४

·DATE OF ISSUE
This book auet te rolwmnou
withau 3, 7, 14 days of its jague. A
fine of ONE ASNA per day will
be oharged if the book is ovurduo.
w

·Class No.982 Book No R212 PZ
Vol.
Aotno: RAVLLERMA.BHUR.........
Title PRARY.U.M.NAB.H.UDAXAM...
Acc. No./6551