·છે. ઉદ્દઘાત. ધારણ કરતા હતા, તે અનંતશયનજી પણ પધરાવી આપ્યા. આ રીતે સંવત ૧૮૮૬ કે તે અરસામાં શ્રીગિરિધરજીએ શ્રીમુકુંદરાયજીને શ્રીનાથજીથી કાશી પધરાવ્યા. શ્રીનાથ- જીના ઘરમાં પણ ગ્રહની પાલખી આદિને અધિકાર શ્રીદામોદરજીએ શ્રીગિરિધરજીને આપ્યો. આથી શ્રીગિરિધરજીના પ્રતાપબલથી પછગૃહના મુખ્ય પ્રતિનિધિ તરીકે કાશી તરફના વૈષ્ણવે આપને જાણવા લાગ્યા. શ્રીદાઉજી મહારાજે શ્રીગિરિધરજીને જે લેખ લખી આપેલે જણાવ્યું છે તેમાં શ્રીઠાકુરજી પધરાવી આપવાનું જણાવેલું છે, પરંતુ શ્રીમુકુંદ- રાયજી પધરાવી આપવાનું કથન જેવામાં આવતું નથી, કહે છે કે શ્રીદામૈદરજીએ તે શ્રીગિરિધરજીને શ્રીનાથજીની સમીપમાંના શ્રીબાલકૃષ્ણજીનું સ્વરૂપ પધરાવી આપ- વાનું જણાવેલું, પરંતુ શ્રી લક્ષ્મી વહુજીએ શ્રીગિરિધરજી મહારાજને એમના પ્રતાપ- બલથી શ્રીમુકુંદરાયજી પધરાવી આપ્યા. ગમે તેમ છે પણ શ્રીગિરિધરજી મહા- રાજને શ્રીમુકુંદરાયજી પિતાને માથે કાશીમાં પધરાવવા અને શ્રીનાથજીના ઘરમાં શ્રીયદુનાથજીના ઘરનું નામ રાખવાનો પ્રયત્ન સર્વથા શ્રીયદુનાથજીના વંશ્યને માટે સ્વય ગણાશે. શ્રીયદુનાથજીને સંતતિમાં એક બેટીજી શ્રીસ્થામાબેટીજી હતા. આ બેટીજીએ નિજ પિતૃચરણને પગલે ચાલી નિત્યલીલામાં પધાર્યા ત્યાં સુધી શ્રીમુકુંદરાયજીની ટહેલ કરી. આ લાભ મળવામાં કારણ એ થયું કે શ્રીગિરિધરજીએ પિતાના જીવનમાં કઈ પણ ગોસ્વામી બાલકને ગેદે ન લીધા. શ્રીમુકુંદરાયજી ૧૮૯૬ માં પધાર્યા અને ત્યાર પછી ૧૦ દશ વર્ષ સુધી શ્રીગિરિધરજીએ શ્રીમુકુંદરાયજીની તનમનધનથી એવી સેવા કીધી કે જે ઉકત ગોસ્વામીશ્રીનું ઉજ્જવલ ભગવન્મયત્વ સૂચવે છે. ટિકાત શ્રીદદરજી અને એઓશ્રીને વહુજી શ્રી લક્ષ્મીજીની કૃપાથી શ્રીગિરિ ધરજીએ શ્રીનાથદ્વારમાંથી શ્રીમુકુન્દરાયજી, શ્રીઅનન્તશેષજી, શ્રીવેણુજી અને શ્રી મહાપ્રભુજીને શ્રીહસ્તાક્ષર પધરાવ્યા. શ્રીમહાપ્રભુજીના શ્રીહસ્તાક્ષરમાં લખેલા પ્રથમ ધ્યાયના ચતુર્થપાદન ભાષ્ય પ્રાપ્ત થયા. સંભવ છે કે આજ શ્રીહસ્તાક્ષરભાષ્યવિભા- ગનું શ્રી પુરુષોત્તમજીએ દર્શન કર્યું હોય. એ જ પાદરા ભાષ્યપ્રકાશમાં શ્રી પુરુષોત્તમ નીચે પ્રકારે આજ્ઞા કરે છે -હતિ : વીરતા સંક્ષિપવાઢોધ્યા ૨-૪-૬, શ્રીદામોદરજી મહારાજ કાંઈ સમગ્ર ભાષ્ય શ્રીહસ્તાક્ષરલિખિત પધરાવી આપે નહિ, તેથી સંભવ છે અવશિષ્ટ મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરલિખિત ભાષ્યવિભાગ શ્રીનાથદ્વારમાં હેય. શ્રીગુસાંઈજીના વ નિજ નિજ માથે બિરાજતા શ્રીહસ્તાક્ષરનું સૂચિપત્ર પ્રસિદ્ધ કરે, તે આચાર્યશ્રીના ઘણું ગ્રન્થ સમગ્ર મલે એટલું જ નહિ, પણ તેના પાઠાદિ સુનિશ્ચિત થઈ શકે. શ્રીગિરિધરજીને ભાગ્યવિભાગ ઉપરાંત શ્રીસંન્યાસનિર્ણયનું શ્રીહસ્તાક્ષરલિખિત એક પત્ર શ્રી દામોદરજીએ પધરાવી આપ્યું. આ રીતે શ્રીગિરિધરજીએ પ્રથમ શ્રીહસ્તાક્ષર અને શ્રીવેણુજી પધરાવ્યા. શ્રીદામો- દરજીએ જ શ્રીગિરિધરજીને પધરાવી આપ્યા. શ્રીમુકુન્દરાયજી અને અનઃશેષજી આપને શ્રીલમવહુજીએ શ્રીદાદરના નિયલીલામાં પધાર્યા પછી પધરાવી આપ્યા. શ્રી- મુકુન્દરાયજીને માટે કાશીમાં શ્રીગિરિધરજી મહારાજે એક ભવ્ય મંદિર સિદ્ધ કરાવ્યું શ્રીમુકુન્દરાયજીને ત્યાં પધરાવી દશ વર્ષ પર્યન્ત શ્રીની સેવાદિ શ્રીગિરિધરજીએ ક્ય. વૈષ્ણવ આપશ્રીની લાખે પીઆની હુંડી સ્વીકારતા, આપે હિરા પન્ના, મોતી માણેક આદિના અનેક આભૂષણે તથા સાજ સિદ્ધ કરી શ્રીમુકુન્દરાયજીને નિવેદન કર્યા ·૪ ઉપાદુ વાત, સાગર નેતાપનામક રામકૃષ્ણભટ્ટજી શ્રીમુકુન્દરાયજીના પધાર્યા પછી શ્રીગિરિ ધરજીને શરણે આવ્યા. રામકૃષ્ણભટ્ટ તૈલંગ માથુર ભટ્ટ હતા. પરમ વિદ્વાન હતા, શ્રીગિરિધરજીને ઉકત પંડિત પરમ આરાધ્ય માનતા. આ પંડિતને શરણે આવ્યા પછી શ્રીગિરિધરજીની નામસેવામાં પ્રવૃત્તિ સતત થઈ શુદ્ધાતમાડ, હરિતોષિણી વિદ્વ- નંડનની ટીકા, શ્રીમદણુભાષ્યનું વિવરણ, બાલપ્રબોધિની ઈત્યાદિ ગ્રન્થ એ દશ વર્ષમાં જ સિદ્ધ થયા. આ ગ્રન્થ સંસ્કૃતમાં છે. આપે વ્રજભાષામાં ગઘટીકા પણ લખી. કેટલાંક અદકે પણ આપે લખ્યાં છે. તિલકદિવિષયમાં આપશ્રીએ ઊર્ધ્વપુડ્ડમાર્તડ છે. શ્રુતિ રહસ્ય. આપશ્રીએ શ્રુતિરહસ્ય કરીમુકુન્દરાયજીના પધાર્યા પહેલાં જ સિદ્ધ કર્યો હોય એમ લાગે છે. ઉક્ત ગ્રન્થના આરંભ કે અન્તમાં શ્રીમુકુન્દરાયજીનું સ્મરણ નથી. ભાષા તથા વિચારશૈલીની પ્રઢતા હરિવિણ આદિ જેવી નથી તથાપિ આપ- શ્રીની શ્રીમન્મહાપ્રભુચરણ વિષે નિરતિશય, ભક્તિ પ્રતિપદ આ ગ્રંથમાં પ્રકાશે છે. આચાર્યશ્રીના સવરૂપમાં કેવી નિગૃઢ નિકા આપશ્રીની હતી તે આ ગ્રન્થના પર્યાલચ- નથી આપણે જાણી શકીએ એમ છે. આ જ શ્રુતિરહસ્યનું ઉપવૃંહણ આપશ્રીના સેવક નેતપનામક રામકૃષ્ણભટ્ટજીએ તત્રકાશમાં કર્યું છે. શ્રુતિરહસ્ય મૂલ અને એના પ્રકાશ એ બન્ને ગ્રન્થ અત્ર મુદ્રિત છે. સહૃદય ભક્તિમાન વિદ્વાન વાંચકને આ બન્ને ગ્રન્થનું વાચન અવશ્ય વિલાસ કરાવશે. પ્રત્યેક સંપ્રદાયમાં તત્વવર્તકને સંબધમાં બે પ્રકાર તદનુયાયીઓમાં જોવામાં આવે છે; એક બાહ્ય વા પ્રમાણુવાદી અને બીજો અન્તરંગ પ્રમેયવાદી. પ્રથમ વર્ગન. વિચારક તત્વવર્તકને માટે તદુકત શબ્દને અવલંબીને નિજ ભાવના બાંધે છે. આ પ્રકારની ભાવના ઐતિહાસિક દૃષ્ટિથી સમત હોવાથી સંપ્રદાયના તથા બહારના સર્વ વિચારકેને સમજાય એવી છે, એટલું જ નહિ પણ ગ્રાહા છે. દ્વિતીય વર્ગ નિજ ઉત્કટ ભાવનાનુરૂપ તસ્ત્રવર્તકનું સ્વરૂપ બાંધે છે. આ ભાવનાની ઉત્કટતા એટલે સુધી જાય છે કે આચાર્ય- રૂપની જ ભાવનાદિમાં તન્નેવ્યાદિ ભગવદાકારાદિના દર્શનાદિની અપેક્ષા રહેતી નથી. સંપ્રદાય પ્રવર્તક જ પરમ તત્વ તરીકે પુરે છે, અને તદનુસાર ભકત ભાવના ગુણગાનાદિ કરે છે. આવા ભકતો પણ વિવિધ પ્રકારના હેવાથી તાત્કૃત ભાવનાગુણગાનાદિમાં પરમ વૈવિધ્ય જોવામાં આવે છે. કેઈ ઈસમય એક જ ભક્તમાં ઉભય ભાવના એક જ સમય કે ક્રમશઃ જોવામાં આવે છે. સૂત્રકાર શ્રીબાદરાયણ વ્યાસને પ્રથમ નમન કરીને પછી ભાષ્યકારને મંગલાચરણમાં નમન એ બાહ્ય પદ્ધતિનું અનુસરણ છે, સૂત્રકારને નમન કર્યા પહેલા ભાષ્યકારને નમન કરવું એ પ્રમેયમર્યાદાની ભાવના છે. શ્રી પુરુષોત્તમજીના ભાષ્યપ્રકાશનું મંગલાચરણ અને લાલુભટ્ટની શ્રીમદણભાષ્યની યોજનાનું મંગલાચરણ પ્રમાણે અને પ્રમેયના દાક્તરૂપ છે. શ્રી પુરુષોત્તમજી પણ “શ્રીરામવાનું પ્રમનું શોવિદ- ચા ઘાણાજા એ કમ સ્વીકારે છે. અર્થાત્ સંપ્રદાયપ્રવર્તક આચાર્યશ્રીને જ પરમ તત્વ માનીને સર્વ નિર્વાહ કરવાનું એક પક્ષે સ્વીકાર્યું. આચાર્યશ્રીનું અલૌકિકત્વ સ્વીકાર્યા પછી એઓશ્રીને વિષે પુરુષોત્તમત્વાદિભાવનાઓ તે તે ભક્તોને પુરે એ સ્વાભાવિક છે. આચાર્યશ્રી જેમ શ્રીગુસાંઈજીને વરતુતઃ કૃષ્ણરૂપે ર્યા, તેમ શ્રીગુસાંઈજી, શ્રીગિરિ ધરજી, શ્રીગોકુલનાથજી આદિ તત્તભક્તને પુરુષોત્તમપિર્ધા અને નિજનિજ મુર્તિ પ્રમાણે તે તે સ્વરૂપના ગુણગાનાદિ તેઓએ ક્યાં. આ સર્વે ભાવનાઓનું મૂલ સંપ્રદાયમાં જ ·ઉિપદુધાત. છે અને તેથી અમુક સ્વરૂપને ગુખ્યમાન અભ્યને ગૌણ ગણી ઈ ભક્ત, માત્ર તે જ સ્વરૂપનું ગુણગાનાદિ કરે તેટલા માત્રથી એ પુષ્ટિમાર્ગીય નથી એમ કહેનારા સંપ્રદાયના શુદ્ધ દૃષ્ટિબિન્દુથી ચુત થાય છે.. - સંપ્રદાયમાં આચાર્યશ્રી અને શ્રીમદ્મભુચરણ પ્રવર્તક તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે, સંપ્રદાયનું ગુરુવ પણ પિતાપુત્રમાં સ્વીકારાયું છે. શ્રુતિ પણ પાસે પા એમ આજ્ઞા કરે છે. આ દષ્ટિબિન્દુથી શ્રીગોકુલનાથજી શ્રીમન્મહાપ્રભુચરણ અને શ્રીમભુ. ચરણનીજ પુત્તમત્વભાવનામાં જરાય જોતા પુરુષોત્તમત્વની ભાવના જે લેકે પિતાને વિષે કરતા તેમને પણ આપે.નિષેધ પણ શબ્દમાં કર્યો છે, તેવાઓ આચાર્ય શ્રીની પ્રસન્નતા સિદ્ધ કરી શકશે નહિ, તેવાઓને આગ્રહ દુષ્ટ છે, ઇત્યાદિ. (if gt तमं निश्चित्य भनन्ते किं तेन आचार्याणां प्रसन्नता सिध्पति न कदापीत्यर्थः । एतेपामाप्रहविषये भगवदि. च्छापा एव नियामकरसादस्माकमपि भाग्रहो नास्ति दुष्टाग्रहयता स्वभावपेरावराटत्तौ ।) શ્રીગોકુલેશની આવી રપષ્ટ આજ્ઞાને અનાદર કરીને પુરુત્તમભાવનાને સર્વ- સાધારણ કરી નાખવામાં સંપ્રદાયે એ અલૌકિક ભાવનામાં સ્થિત ગૌરવનું તિરધાન કરી નાંખ્યું છે. ભૂતલ ઉપર નિજ વિદ્ધારક રવરૂપ પ્રકટ કરવાને સાક્ષાત્ શ્રીકૃષ્ણ શ્રીમ- વલ્લભાધીશ્વરવરૂપે પ્રકટ થયા એ ભાવનામાં પ્રકટ થતું આચાર્યશ્રીનું વસ્તુત કૃષ્ણત્વ સમજી શકાય એવું છે. આચાર્ય સ્વરૂપે પ્રકટિત કૃણમાં સામર્થ્યન્યૂનતાની શંકા જ નથી, તથાપિ આવિર્ભાવની મર્યાદા છે. પુરુત્તમ આચાર્ય સ્વરૂપે શ્રીગોપીજનવલુભવત ભગવદાસ અને સંપ્રદાયમાં ઉપદિ સર્વસ્વનિવેદન ના જ સ્વીકારે, કારણ કે તેમ કંર- વામાં આચાર્ય સ્વરૂપનું વિશેષ્ય તિરેધાન થઈ જાય. ન થરા જોતિ સેન પેજ સર્ષો તતિ ન શોતિ, તે સ્ત્રી આચાર્યશ્રીનું પુરુત્તમત્વ માત્ર કથન નહિ કરતા, પણ અનુભવતા એવા પરમ ભાગ્યવાન્ શ્રી પદ્મનાભદાસાદિ ભગવદીએ સર્વસ્વ- નિવેદનાદિ શ્રીમન્મથુરેશાદિ ભગવસ્વરૂપમાં જ કર્યું, અને શ્રીદાદરદાસાદિ મહાનુ- ભાવે પણ શ્રીમત્રભુચરણને શ્રીગોપીજનવલ્લભની જ રહસ્યલીલાના ગુણનુવાદમાં સહાયક થયા. આ સૂક્ષમ મર્યાદાની વિસ્મૃતિમાં પુરુષોત્તમત્વભાવના આચાર્યશ્રીના વયેને વિષે તથા વૈષ્ણવ જનસમાજને માટે હિતકર્ણી નથી નિવડી એમ ઘણુંને અનુભવ સાક્ષી પૂરી શકશે. આજ કારણથી પ્રમેયના ઉંડા કુવામાં ભુસકે મારવા જવામાં અહિત થાય, તેના કરતા આચાર્યશ્રીને તછબ્દને જ અવલંબીને સૃષ્ટિમાં થઈ ગયેલા સર્વ આચાર્યોના શિરે મણિ તરીકે જે સ્વીકારે, તે તેને સ્વલ્પ પણ પતનને ભય નથી, એટલું જ નહિ પણ એ ભાવના એટલી બધી પ્રકટ સુદઢ શ્રેયસ્કર અને કલ્પનારહિત છે કે જેને સ્વીકાર સાંપ્રદાયિકે વિના સંકોચે કરી લે છે અને સંપ્રદાયેતરને સમજવામાં કલેશ પડતો નથી. આ ભાવના પ્રમેય દષ્ટિવાળાઓને કનિષ લાગે, તથાપિ એ કનિષ્ઠતા તેમના શબ્દમાં જ છે, પરિણામે એ જ ભાવના આચાર્યશ્રીના તાવિક સ્વરૂપને યથાર્થ પરિચય કરાવવામાં પ્રથમ સોપાનરૂપ હોવાથી નિજ ઉત્તમત્વ સિદ્ધ કરે છે. આ પ્રકારે પ્રમાણ અને પ્રમેય સરણિ સંપ્રદાયમાં પ્રચલિત છે. શ્રીગિરિધરજી શ્રુતિરહસ્યમાં પ્રમેયસરણિને અનુસરે છે. આ પ્રકારે પ્રસ્તુત શ્રુતિરહસ્યગ્રન્થ પણ દ્વિતીય કેટિન છે. શ્રીમદાચાર્યજીનું પુરુષો- તમત્વ શ્રીગિરિધરજીને ફૂર્યું. નિખિલ વેદ શ્રીમદ્વલ્લભાધીશ્વરનું જ પ્રતિપાદન કરે છે એમ આપશ્રીએ અનુભવ્યું. જે પ્રકારે આપશ્રીને અનુભવ થયે તે પ્રકાર આ ગ્રન્થમાં આપ- ·૬ + ઉપધાત, શ્રીએ દર્શાવ્યું છે. બસ જ માણી અને નવી વાર ઇત્યાદિ તૈત્તિરીય કૃતિઓમાં આપશ્રીને આચાર્ય સ્વરૂપનું જેવું દર્શન થયું તેવું પરમ ભક્તિથી પ્રતિપાદન કર્યું છે. શ્રી- ગિરિધરજીને આ ભક્તિવિલાસ છે એમ આપશ્રી સ્વયં ગ્રન્થાને આજ્ઞા કરે છે. શ્રી- ગિરિધરજીનું દષ્ટિબિન્દુ નહિ સમજનારા લોકોને માટે આપશ્રીને પ્રયત્ન નથી જ, આચાર્યસ્વરૂપ વિષે ધમિવિપ્રયાગાદિની સાંપ્રદાયિક ભાવનાઓનું મૂલ આ ગ્રન્થમાં હોય એમ લાગે છે, સંપ્રદાયમાં પુરુષોત્તમત્વની ભાવના સવવ્યાપી અને સરલ થઈ ગઈ હતી એમ શ્રીગિરિધરજીને લાગ્યું હોય એમ લાગે છે. સંપ્રદાય તે આચાર્યશ્રીના વૈશ્ય માત્રને ચિગ્યતાદિને વિચાર કર્યા વિના કેવલ આચાર્યશ્રીના સંબંધને જ મુખ્ય માનીને, પુરુ- તરીકે કથન કરે છે. પરંતુ શ્રીગિરિધરજી આ સાંપ્રદાયિક માન્યતાને કાંઈક અંશે સંકોચ કરતા હોય એમ લાગે છે. આચાર્યશ્રીનું વાચસ્પતિત્વ પ્રતિપાદન કરતાં આપશ્રી અજ્ઞા કરે છે કે વાચસ્પતિ શબ્દથી હાલમાં વિદ્યમાન શ્રીમદાચાર્યકુલમાં ઉત્પન્ન જેમનું ભાષ્ય નિબન્ધસુધિની આદિ સકલ ગ્રન્થને ઉપદેશ કરવાનું સામર્થ્ય છે તેમનું ગ્રહણ કરવું.” શ્રીગિરિધરજીની આ આજ્ઞા સંપ્રદાયે સ્વીકારી હોય એમ ઈતિહાસની સાક્ષી નથી. જો કે શ્રીગિરિધરજીની આજ્ઞાનું અનુસરણ થયું હેત તે સંપ્રદાયને લાભ જ થાત એ નિસંશય છે. આ સિવાય તિલક તથા માલાની સંપ્રદાયમાં આવશ્યકતા છે તે પુરાવાના ઉપન્યાસથી આપશ્રી સારી રીતે આનુષંગિક જણાવી દે છે. શ્રીગિરિધરજીનું હાર્દ શ્રીરામકૃણભદજી સુન્દર રીતે દર્શાવે છે. આ ગ્રન્થને સાર પણ તે જ છે. “સર્વે વેદ શ્રીમહાપ્રભુજીને જ બેધ કરે છે.” मम तु प्रतिभात्येवं सर्वे पेदा महाप्रभोः । श्रीवल्लभाचार्यरूपं हि पोधयन्त्येव निथितम् ॥ આ દૃષ્ટિબિન્દુથી સર્વ વેદ શ્રીમહાપ્રભુજીનું પ્રતિપાદન કરે છે, અને પુરુષોત્તમનું જ સર્વ વેદ પ્રતિપાદન કરતા હોવાથી આચાર્યશ્રી સ્વયં પુરુત્તમ છે એમ શ્રીગિરિધરજી મહારાજનું ધ્રુવ છે. શ્રી જાનમા ગંગાદશમી, ૧૯૮૨. મૂલચન્દ્ર તુલસીદાસ તેલીવાલા ·શ્રીફળાય નમ!' श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः । શ્રુતિરહસ્યને ગુર્જરભાષામાં અનુવાદ કાશીથ ગોવામિશ્રીગિરિધરજી મહારાજે શ્રીઆચાર્યચરણનું સ્વરૂપ શ્રુતિપ્રતિ- પાદિત પુરુત્તમાભિન્ન છે એમ બતાવી આપનાર શ્રુતિરહસ્ય નામને ગ્રન્થ સંત ભાષામાં રચ્યું છે, તેને સાધારણ ગુજરાતી ભણેલાને પણ સમજાય એવી સરલ ભાષામાં અનુવાદ કર્યો છે. ગ્રન્થના આરંભમાં મંગલાચરણ કર્તવ્ય છે. તેથી શ્રીગિરિધરજી મહારાજ શ્રી. ગોપાલને નમસ્કારાત્મક મંગલ કરે છે. સમગ્ર પ્રાકૃત ધર્મથી રહિત એક વેદવડે જ જાણી શકાય તેવા અને સ્વાભાવિક એશ્વર્યાદિક સર્વ ઈશ્વરધર્મ સહિત એવા શ્રીગોપાલને નમસ્કાર કરું છું. પિતાના અંતરંગ ભકતને સ્વસ્વરૂપ બતાવનાર નેમાર્ગરૂપી કમલને પ્રકાશ કર- વામાં સૂર્યરૂપ શ્રીવલ્લભાચાર્યચરણને હું નમું છું. શ્રુતિના અર્થમાં નવીન બુદ્ધિકલ્પનાનું દાન કરનાર ભક્તિમાર્ગરૂપી વેલીનું પિષણ કરવામાં નવીન મેઘરૂપ લેકવ્યાપિ યશને ફેલાવનાર પર-પુરુષોત્તમરૂપ શ્રીપ્રભુચરણ શ્રીવિઠ્ઠલનાથજીને મારી નહિ હે. તે શ્રીગુસાઈજીના છઠ્ઠ પુત્ર શ્રીયદુનાથજીને વંદન કરું છું કે જે વિગ રસને અનુભવ કરાવનાર છે અને બુદ્ધિવગરને માણસ પણ જેને નમન કરવા માત્રથી બુદ્ધિમાનની પદવીને પામે છે. એ પ્રમાણે શ્રીગિરિધરજી મહારાજ શ્રીકૃષ્ણ શ્રીમહાપ્રભુજી શ્રીગુસાંઈજી તથા શ્રીયદુનાથજીને નમસ્કાર કરી સ્વદૈન્ય ખ્યાપન કરવાને માટે આજ્ઞા કરે છે કે શ્રુતિને અર્થ અતિ ગંભીર હોય છે તે કયાં, અને તેને અર્થ કરનાર મંદ મતિવાળો હું કયાં? તેં પણ તેને અર્થ કરવા જતાં ખલ એવા વિદ્વાનોના ઉપહાસને પાત્ર થઈશ. તે પણ શ્રીમદાચાર્યચરણની કૃપાથી મારુ રચેલું અને તેઓશ્રીની જ પ્રેરણાથી જણાયેલું શ્રુતિરહસ્ય વિદ્વાને આનંદથી અવલેકે. શ્રીમદાચાર્યચરણ શ્રીવલ્લભાચાર્યજી છે ઐશ્વર્યાદિ તથા સંગ અને વિપ્રયાગ એમ બે ભેદવાળે રસ તદ્રુપ હેઈને ધર્મ તથા ધર્મિરૂપ એ આઠ ધર્મયુક્ત પરૂિપ શ્રીવલ- ભાચાર્યનું સ્વરૂપ વેદ વર્ણવ્યું છે. તેનું વર્ણન કૃતિપ્રમાણુથી મારી બુદ્ધિ પ્રમાણે હું વર્ણવું છું. વાદી શક કરે છે કે, શ્રીઆચાર્યજીનું સ્વરૂપ શ્રુતિપ્રતિપાદિત છે એવું તે સાંભ- ળવામાં નથી, છતાં તમે તે કહે છે કે વેદમાં તેનું સ્વરૂપે વર્ણવ્યું છે, તે તે કેમ ઘટે? તેના ઉત્તરમાં કહે છે કે જે અંતર્મુખ દૈવી જીવે છે, તેમને તમે કરી તેવી શંકા થતી નથી, પણ બહિર્મુખ આસુર અને તમે કરી તેવી શંકા થાય છે. જેની કલિકાલના ·તિરસ્ય તામસભાવથી બુદ્ધિ ઢંકાઈ ગઈ છે, તેને તો વેદ પણ શ્રીઆચાર્યજીનું રૂપ બતાવી શકો નથી, કારણકે બહિર્મુખને તે સ્વરૂપ જાણવાનો અધિકાર નથી. તેથી જ ગીતામાં તેવા- એને માટે ભગવાન આજ્ઞા કરે છે કે, મને નહિ મળતાં તેવા બહિર્મુખે અધમગતિને પામે છે. શ્રીમદાચાર્યચરણના સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન વેદની તૈતિરીય ઉપનિષદની આનંદ- વલ્લીમાં કર્યું છે, ત્યાં કાતિ જ બ્રહ્મને જાણનાર પરને પામે છે. ત્યાં બ્રહ્મજ્ઞાન સાધન અને પરબ્રહ્મજ્ઞાન કુલ છે એમ કહી વાર ત્યાંથી લઈને તેનું વ્યાખ્યાન કેશથી લઈને જગતની ઉત્પત્તિ સુધી કહ્યા પછી, રસાત્મક પુરુત્તમને મળવાના પ્રસ્તાવમાં તે રસાત્માને મળવાનું સાધન તે શ્રીઆચાર્યજી છે એમ કહેવાને માટે ત્યાં શ્રીઆચાર્યચરણનું સ્વરૂપ બતાવતાં કહે છે, પ્રથમ ત્યાં આચાર્યચરણને ભૂલ ઉપર પ્રાદુર્ભાવ ન થયે; અને હવે પ્રાદુર્ભાવ થયે છે તેનું હેતુપૂર્વક વર્ણન આ પ્રમાણે શ્રુતિ કરે છે. ગત વન ગાતા તો હૈ ના તરનાર રામકૃત તપુરત દતિ થતા રો રે , તમે જાઉં દવાની ગતિ-આ શ્રુતિને અર્થ-અસત્ આ પ્રથમ હતું એમાં અસત શબ્દથી જગત્ તો ન લેવાય, કારણકે (હે સેમ્પ આ બધું સત હતું” એ શ્રુતિને વિરોધ આવે. તેથી શ્રુતિમાં જગતને તે સત્ કહ્યું છે, તેથી સતપદથી લીલા દૈવી જીવ લેવા. આગળ પણ જ્યાં એક- વચન આવે ત્યાં જાતિવડે એકવચન લેવું. એ વખતે નિત્યલીલા દૈવી જીવ ભૂલ ઉપર નથી પ્રક્ટ, તે સમયને અસત્ શબ્દથી કણે છે. તેથી શ્રીઆચાર્યચરણ પધાર્યા પહેલાં આ જગતું એવા દૈવી જીવના પ્રાકટયવગરનું હતું, તે પછી દૈવી જીવો ઘણે વખત નિત્યલીલામાં રહી ત્યાંથી ભગવાનની ઈચ્છા ભૂતલ ઉપર તેમને મોકલવાની થતાં તેઓ કેઈ નિમિત્ત કરી આ જગતમાં આવ્યા, ત્યારે આ જગત પહેલાં તત્વ હતું તે હવે દૈવી જીવો આવવાથી જ થયું. દેવીજીવાળું આ જગત નિશ્ચય થયું. તે સમયે જે દૈવી જીવે ભૂતલ ઉપર આવ્યા, તેને ઉદ્ધાર કરવાને માટે રસાત્મક પુરુષોત્તમે પિતે પિતાના સ્વરૂપને શ્રીવલ્લભાચાર્યરૂપે ભૂતલ ઉપર પ્રકટ કર્યું ભૂતલ ઉપર બીજા આચાય થયા છે ખરા, પણ તે રસાત્મક પુરુત્તમ સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરતા ન હોવાથી રસાત્માને પ્રાદુર્ભાવ તે શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના સ્વરૂપમાં જ ઘટે છે, કારણકે તેમણે જ રસાત્મક માર્ગ પ્રકટ કર્યો. બીજા આચા રસાત્મક માર્ગ પ્રકટ કરવામાં સમર્થ નથી. તેથી જ તેઓ પુરુષોત્તમરૂપ પણ નથી. તેથી જ દેવીજીવને ઉદ્ધાર કરનાર પધાર્યા તેથી જ શ્રુતિમાં આગળ કહે છે કે તાજેતપુ.-તે શ્રીઆચાર્યજી પ્રકટ થઈને દૈવી જીવેને ન એટલે ભગવસેવારૂપી સુકૃત કરવાને ઉપદેશ કરે છે. તેથી દૈવી જીવોને બીજું કર્તવ્ય નથી એમ બતાવતી શ્રુતિ કહે છે કે તાણ નિશ્ચયથી જાણે કે વલ્લભાચાર્ય કહ્યું તેજ સારું કર્તવ્ય છે. બીજું કર્તવ્ય જીવનું નથી. એ શ્રીઆચાર્યજીના ઉપદેશનું ફલ હવે કહે છે કે તેમણે જે સેવા બતાવી છે તે કરતાં દૈવીજીને રસાત્મક ફલ થાય છે, તે રસરૂપ થઈ જાય છે. રસરૂપ અને રસાત્મક ફલરૂપ શ્રીકૃષ્ણ તેજ છે કે જે બ્રદ્યવિદ્દ પરને પામે છે; ત્યાં પરશબ્દથી જે કહેલ છે તે શ્રીકૃષ્ણ છે. તેને જીવ પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યાં શંકા કરે છે કે પ્રવિરાતિ એ શ્રુતિમાં કહેલ ફેલાત્મક પુરુત્તમને રસપપણું કેમ ઘટે? તે શંકા મટાડવા માટે વ્યાસસૂત્રના પાન પાયિકાળમાં રાજા ઉચિતા એને અર્થ વિવિધ ભેગચતુર એ વિપશ્ચિત શબ્દનો અર્થ કર્યો છે. તેને ·૩ શ્રુતિરહસ્ય વ્યાકરણના વારિ ગણથી સિદ્ધ કર્યો છે. એવા અનેક પ્રકારના ભેગમાં ચતુર એવા બ્રહ્મની સાથે જીવ સર્વ કામશન કરે છે. તે બ્રહ્મના રસને આ જીવ પ્રાપ્ત કરીને શ્રી. મહાપ્રભુજીએ બતાવેલું સેવારૂપી સુકૃત કરનારે જીવ આનંદી બને છે. સેવાફલમાં ત્રણ ફલ બતાવ્યાં છે. અલૈકિક સામર્થ્ય, સાયુજ્ય, અને સેપગી દેહ વૈકુણ્ડ આદિમાં, એ ફલમાંથી એકને પામને આનંદમય વિગ્રહ થઈ જાય છે. એમ શ્રુતિમાં વર્ણન કર્યું છે, આગળ જો વાર ઇત્યાદિ પુરુત્તમના સ્વરૂપનું વર્ણન છે. ભગવાન ગીતાજીમાં આજ્ઞા કરે છે કે બધા વેદવડે હું જાઉં છું તેથી બધો વેદ પુરુત્તમના સ્વરૂપને કહેનાર છે. બાવાઘેનું સ્વરૂપ પુરુત્તમરૂપ છે તે ભગવાન શ્રી- ભાગવતના એકાદશ સ્કંધમાં કહ્યું છે કે મારા માં વિનાનાજાવત િિર. આચાર્યનું સ્વરૂપ એ મારું સ્વરૂપ સમજવું, ત્યાં માં આચાર્ય મને જાણે. ત્યાં અભેદ આચાર્યથી કહ્યું છે. તેથી શ્રી વલ્લભાચાર્યજીને પુરુષોત્તમરૂપ કહેવામાં કાંઈ બાધક નથી. તાવેતર ઉપ- નિષદમાં જ તૉ દપિતા પઃ ભારતે મમઃ જેની પ્રભુમાં પરમભક્તિ હોય, અને તેવી જ ભક્તિ ગુરુમાં હોય, તેવા મહાત્માનેજ શાસ્ત્રમાં કહેલા અર્થો હૃદયમાં પ્રકાશે છે. ભક્તિરહિતને શાસ્ત્ર પણ કાંઈ કરી શકતું નથી. ઉપલી શ્રુતિમાં દેવ અને ગુરુને તુલ્ય કહ્યા છે, તેથી શ્રી વલ્લભાચાર્યજીને પુરુત્તમરૂપે શ્રુતિ વર્ણવે છે તેમાં કેઈને શંકા કરવાનું કારણ રહેતું નથી. વળી શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના સ્વરૂપનું શ્રુતિ વર્ણન કરે છે, તે બતાવે છે. नमो ब्रह्मणे नमोस्त्वनये नमः पृथिव्यै नम ओपधीभ्यः, नमो चाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे મિ આ કૃતિને અર્થ-બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરનાર, શ્રીવલ્લભાચાર્યને નમસ્કાર હો. શ્રુતિમાં શ્રીવલ્લભાચાર્યજીનું નામ દેખાતું નથી, તે શ્રી વલ્લભાચાર્યપર તે શ્રુતિનો અર્થ છે, એમ શા ઉપરથી સમજવું? આવી શંકા કેઈને થાય તો તે ન કરવી, કારણ કે શ્રીવલ્લભા- ચાર્યજીનાબધાધ શ્રુતિમાં સ્પષ્ટતાથી બતાવેલા છે. તેવા ધર્મવાળા ધર્મ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના સ્વરૂપનું જ તેશ્રુતિ પ્રતિપાદન કરે છે એ નિશ્ચય થાય છે. જેમારવા જ એ શ્રુતિ મહા ભાધ્યકારે સમાનધર્મ જણાતાં વ્યાકરણશાસ્ત્ર પરત્વે ઘટાવી છે, તેમ અમે આ શ્રુતિમાં કહેલા બધા ધર્મ શ્રીમવલ્લભાચાર્યજીમાં હોવાથી તત્પર અમે તેનું વ્યાખ્યાન કર્યું છે. હવે કહે છે કે બ્રાહ્મણરૂપ તે ભગવાને વામનાદિ અવતારમાં ધર્યું છે, તેથી આ શ્રુતિ વામનજીના રૂપને પ્રતિપાદન કરનારી છે એમ કોઈ શંકા કરે તે ત્યાં બીજું વિશેષણ બતાવે છે કે બ્રાહ્મણમાં અવતાર ધારણ કરવા છતાં અગ્નિરૂપ છે. શ્રીવલ્લભાચાર્ય અગ્નિ- રૂ૫ છે, એટલે વામનરાવતાર બ્રાહ્મણ છે, છતાં અગ્નિ નથી. શ્રી વલ્લભાચાર્યજી બ્રાહ્મણ છતાં અગ્નિસ્વરૂપ છે. ત્યાં કહે છે કે અગ્નિરૂપ ધારણ કરનાર સૂર્યાદિ લેકમાં દેવ હોય છે, મનુષ્ય અગ્નિરૂપ કેમ થાય એ શંકાની નિવૃત્તિ માટે ત્રીજું વિશેષણ કહે છે, ના કૃષિ, પાર્થિવ રૂપ ધારણ કરનાર એમ કહેવાથી આ લેકમાં પ્રાદુર્ભાવ થયાનું સૂચન કર્યું છે. શા માટે પ્રાદુર્ભાવ થયે એમ કેઈ કહે તે તેના ઉત્તરમાં શ્રુતિ કહે છે કે ન આપી, આપ એવધિ રૂપે ભૂતલ ઉપર પ્રકટ્યા છે. જીને ભવરૂપી રંગ લાગ્યું છે તેને મટાડવા આપ એષધિરૂપ ધારણ કરી પ્રકટ થયા છે. એટલે જીવના સંસારને મટાડી તેને ઉદ્ધાર કરવા માટે આપનું પ્રાકટ્ય છે. ત્યાં કહે છે કે ભગવાને પ્રમ્હાદની રક્ષા કરવા માટે અને હિરણ્યકશિપુને મારવા નૃસિંહાવતાર ધારણ કર્યો તત્પરત્વે આ કૃતિનું તાત્પર્ય હશે, તે ત્યાં બીજું ·શ્રુતિરહસ્ય વિશેષણ કહે છે જે ગમો વાજે. આ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના અવતારમાં કેઈને મારીને ઉદ્ધાર કરવાને નથી; પણ વાવડે એટલે વચન દ્વારા ઉદ્ધાર છે. ભક્તિમાને વચન દ્વારા ઉપદેશ કરી દૈવી જીવોને જન્મમરણથી ઉદ્ધાર કરવામાં એમને સામર્થ્ય કયાંથી થયું એ શંકાના સમાધાનાર્થ બીજું વિશેષણ કહે છે. ઘણી વાર શ્રીવલ્લભાચાર્યચરણે આપે જ ભાગ- વતના પ્રથમ સ્કન્ધના સુબોધિનીજીના આરંભમાં બર્વે ત વિવેચતું એ લેકમાં પુરુ- તમના મુખારવિંદના અધિષ્ઠાતૃરૂપ એવું નિજ સ્વરૂપ છે. એમ શ્રીમુખથી આજ્ઞા કરી છે એટલે વાજાં વર્ષએ ન્યાયથી આપશ્રી વાણુંના પતિ ઈને વાણીથી ઉદ્ધાર કરવાને સમર્થ છે. ત્યાં શંકા કરે કે અધિષ્ટાતૃરૂપ કહે છે, ત્યારે તો કોઈ અંશાદિ અવતાર હશે, પૂર્ણ પુરુષોત્તમ તેને કેમ કહી શકાય, એ શંકાના ઉત્તરમાં એક બીજું વિશેષણ શ્રુતિ આપે છે. જો વિજો. ગુણવતાર વિષ્ણુ છે એમ કેઈને શંકા ન થાય. તદર્થ તેને અર્થ કરે છે કે વ્યાપક એવા પૂર્ણ પુરુષોત્તમ એવા શ્રીવલ્લભાચાર્યને નમન હે. વેદમાં તે મદતે લોજિ એવો પાઠ છે એને અર્થ એ જ કે મોટા એવા વિષ્ણુને નમન કરું છું. એવા વિશેષણ જેનામાં સાર્થક થાય છે એવા શ્રીવલ્લભાચાર્ય પ્રાકૃત શરીરવાલા નથી પણ સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે એમ કહેવાથી જ પિ એ વિશેષણથી પ્રાકૃત શંકાને પણ અહિં સ્થાન નથી. જો ઘાને એ શ્રુતિને બીજો અર્થ પણ થાય છે તો તમે શ્રીવલ્લભાચાર્યપરત્વે કેમ લગાડે છે. એવી કોઈ શંકા કરે તેના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે શ્રીભાગવતમાં કહ્યું છે કે ભકત પિતાની બુદ્ધિવડે જેવા જેવા ઈશ્વરની ભાવના કરે, તેવું તેવું રૂપ તે તે ભક્તના અનુગ્રહને લઈને પ્રભુ ધારણ કરે છે એ ન્યાયથી ભક્તની ભાવનાને અનુકૂલ રૂ૫ પ્રભુ ધારણ કરે છે તેમ દેવ શબ્દ પણ બ્રહ્માત્મક ભગવદૂપ હોવાથી ભક્તની ભાવનાને અનુસાર પિતાના અર્થને બતાવનાર થાય છે. જે એમ ન હોય તો નિરુતમાં વસ્ત્રાર જ એ શ્રુતિ યજ્ઞપર વર્ણવી છે, તે જ શ્રુતિ મહાભાષ્યકાર વ્યાકરણશાસ્ત્રપર લગાવે છે. બન્ને રાષિ પ્રામાણિક છે; એકનું કહેવું સાચું અને બીજાનું કહેવું ઠીક નહિ એમ કેઈથી બોલાય નહિ. માટે જે શાસ્ત્રમાં જે રૂપે શ્રુતિને અર્થ વર્ણવ્યો હોય તે શાસ્ત્રની દષ્ટિએ શ્રુતિને તે જ અર્થ છે એમ સમજવું. માટે જ વિદ્યારણ્યસ્વામિએ પાર જ એ શ્રુતિને, દ્રષિએ કહેલ વેદના અર્થને બાજુ પર મૂકી, પિત પ્રણવ પર તેને અર્થ કરેલ છે. તે શ્રુતિ નીચે પ્રમાણે અર્થસહિત આપે છે. चत्वारि ङ्गाः त्रयो भस्य पादा देशी सप्त हस्तासो अस्य । विधा बदो सपभो रोरवीति महो- aો જર્શી ગઇ. આ શ્રુતિને નિરુક્તકાર યાસ્ક મુનિ આ પ્રમાણે અર્થ કરે છે. ચાર વેદ એ તેના શૃં છે; ત્રણ સવન એના પાદ છે; પ્રાપણીય ઉદયનીય એ બે તેના શીર્ષ છે. સાત છંદ તેના હાથ છે. અને તે મંત્ર બ્રાહ્મણ અને કલ્પ એ ત્રણ પ્રકારે બંધાયેલા છે. એ વૃષભ એટલે શ્રેષ્ઠ તે અદવડે પ્રશંસા કરે છે, યજુવડે યજન કરે છે, સામ- વડે સ્તુતિ કરે છે. એ તેનું ફેરવણ છે. આવો થા મનમાં આવિષ્ટ થઈને યજન કરાવે છે. મહાભાષ્યકાર પતંજલિમુનિ આજ શ્રુતિને અર્થે બીજે કરે છે. તેજ આપે છે. નામ, આખ્યાત, નિપાત, ઉપસર્ગ એ વ્યાકરણશાસ્ત્રના ચાર થઈ છે. ભૂત, ભવત, ભવિ- થત એ ત્રણ કાલરૂપ તે શાસ્ત્રના ચરણ છે. નિત્ય અને કાર્યરૂપ શબ્દ તે બે શીર્ષ છે. (શબ્દ અને અર્થ તેમાં પણ વ્યંગ્ય અને વ્યંજક તેમાં શબ્દ વ્યંજક અને અર્થ વ્યંગ્ય ·શ્રુતિરહસ્ય તે. નિત્ય અને કાર્યરૂપે પણ થાય છે. સાત વિભક્તિ એ તેના હાથ છે. ત્રણ સ્થાનમાં એ શબ્દશાસ્ત્ર બંધાયેલ છે. (ઉરસ શિરસ અને કઠ એ ત્રણમાં તે બદ્ધ છે) વણ કરવાથી એ વૃષભ કહેવાય છે તે વીતિ એટલે શબ્દ કરે છે. ( ધાતુ શબ્દ કર્મક છે) એ શબ્દરૂપ મેટે દેવ તે મનુષ્યમાં પ્રવેશ એટલા માટે કરે છે કે હું પણ મેટા દેવ થાઉં. તેથી વ્યાકરણશાસ્ત્ર ઉપરની શ્રુતિમાં કહ્યા એવા ગુણવાળું હોવાથી તે બધા ભણવું જોઈએ એમ વ્યાકરણશાસ્ત્ર પરત્વે અર્થ થયો. રામાનુજાચાર્યને અનુસરનારાઓ તેને અર્થ બીજી રીતે આ પ્રમાણે કરે છે. જે પર- માત્માને ચાર વેદરૂપી શી છે, નિત્યજીવ, મુક્તજીવ અને બદ્ધજીવ એ ત્રણ પરમાત્માના ચરણ છે, શુદ્ધ સત્વ અને ત્રિગુણ સવ એ બે શીર્ષ છે, મહદાદિ પ્રકૃતિની સાત વિકૃતિ તે પરમાત્માના હસ્ત છે, એવા વૃષભ એટલે શ્રેષ્ઠ વાસુદેવ છે. તે અનિરુદ્ધ સંકર્ષણ અને પ્રદ્યુસ એ ત્રણથી બંધાયેલા છે. તે બધી વસ્તુને વ્યવહારરૂપે કરે છે. એ મહાદેવ તે ચેતનાચેતન પદાર્થમાં અન્તરાત્મતાથી પ્રવેશ કરે છે. કરીને આ શ્રુતિને જ અર્થ વિદ્યારણ્ય મુનિ આ પ્રમાણે અર્થ કરે છે. પ્રણવમાં અકાર, ઉકેર, મકાર અને અદ્ધિમાત્રા એ ચાર તેના શૃંગ છે જેનાથી જવાય તે પગ કહેવાય એવા વિશ્વતૈિજસ અને પ્રાણ એ ત્રણ પ્રણવના પગ છે. એ અધ્યાત્મ કહ્યા અધિદેવ લઈએ તે વિરાટે હિરણ્યગર્ભ અને અવ્યાકૃત એ ત્રણ પગ છે. એમ સમજવું. ચિત્ અને અચિત્ એ બે મસ્તક છે. તેના ભૂરાદિ સાત લેક સાત હાથરૂપ છે. અકાર ઉકાર અને કારમાં ત્રણ પ્રકારે બંધાયેલો પ્રણવ તેજારૂપ બ્રહ્યતત્વ છે. એ જ પ્રણવ તત્વસૃષ્ટિ કરે છે. તે જ મનુષ્યમાત્રમાં અક્ષરરૂપે પ્રવેશ કરે છે. બીજી શ્રુતિ પણ પરમે- શ્વર મનુષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે એમ કહે છે. રામાનચાર્યના મતવાલાઓ તો આ યુતિને વાસુદેવ પરત્વે વર્ણવે છે. પણ વાસુદેવ તે વ્યહાંતર્ગત હેવાથી પુરુષોત્તમપરત્વે શ્રુતિને ઘટાડવી એ ઉત્તમ વ્યાખ્યાન ગણાય. વિદ્યાર પ્રણવપરત્વે શ્રુતિને અર્થ કર્યો, પણ પ્રણવ તો શબ્દ છારૂપે પુરુષોત્તમને કહેનાર છે. પ્રતિપાદક કરતાં પ્રતિપાદ્ય શ્રેષ્ઠ ગણાય તેથી પુરુષોત્તમ પરત્વે વર્ણન કરવું તે જ ઉચિત છે. પુરુષોત્તમનું સ્વરૂપ તે સર્વ વેદ જેને વર્ણવે તે છે. બધા વેદથી હું જ જણાઉં છું ઈત્યાદિ શ્રુતિમાં વેકવેદ્ય ગણ્યું છે. ગીતાજીમાં પણ કહ્યું છે કે બધાં ભૂત તે ક્ષર- ફૂટસ્થ તે અક્ષર અને તે બન્નેથી પર તે પરમાત્મા પુરુષોત્તમ તેથી પુણિલીલાવિશિષ્ટ પુરુષોત્તમપર વર્ણન કરવું તે જ ઉચિતાર છે. તે જ વ્યાખ્યાન નીચે પ્રમાણે કરે છે. પુરુષોત્તમ પરત્વે આ શ્રુતિને અર્થ કરતાં ચાર ઈંગવાલી ગાયે જે પુરુષોત્તમના વ્યાપિઠમાં છે. ગાયને તે બે શીંગડાં હોય તો ત્યાં કહે છે કે ન આવો જ એ શ્રુતિમાં ચાર શૃંગની ગાની સાબેતી આપશું. અથવા ચાર યૂથ નિત્યસિદ્ધા-શ્રુતિરૂપ ત્રાધિરૂપ અને તુર્યપ્રિયા એ ચાર યૂથ રૂપ ચાર શિંગ છે. લીલાસ્થ પુરુષોત્તમને પ્રાપ્ત કરાવનાર ત્રણ પગ તે તનુજા વિત્તજા અને માનસી એ ત્રણ પ્રકારની સેવાથી જ પુરુ- પિત્તમ પ્રાપ્ત થાય માટે તે ત્રણ પાદ ગણ્યા છે. ભક્તિ વિના ત્રણ પ્રકારની સેવા સંભવે નહિ માટે નવ ભક્તિમાં છેલ્લી બે રાખ્ય, આત્મનિવેદનરૂપ બે ભક્તિ તે બે શીર્ષ છે. તેને શીર્ષ કહેવાનું કારણ તો એટલું જ કે તે ભગવત્કૃતિસાધ્ય છે. કેવલ છવકૃતિ- ·૬ શ્રુતિરહસ્ય સાધ્ય તે બે નથી તેથી તેને ઉત્તમતા માટે શીર્ષ૫ કહી છે. તે ઉત્તમ હોવાથી શ્રવ- ણાદિ સાત વ્યક્તિને ન કહેતાં પ્રથમ જ તે બે ભક્તિને ગણાવી છે. ત્યાં શંકા કરે છે કે સગ્ય ભકિત તે દ્વિનિ હોવાથી કેમ જીવથી તે થઈ શકે, તેના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે સાત શ્રવણદિ ભક્તિ જીવકૃતિસાધ્ય હોવાથી તે સાત ભક્તિ કરતાં પ્રભુ દાસના રહને જોઈને તેને સખ્યનું દાન કરે છે, તેથી સખ્ય અને આત્મનિવેદનને મેળવવામાં સાત ભક્તિ સાધનરૂપ હોવાથી તેને હાથરૂપ ગણે છે. એમ નવ પ્રકારની ભકિત કરનાર જીવ સેવા કરતાં ત્રણ પ્રકારના સેવાના કુલમાં બંધાય છે. એટલે તે પ્રમાણે સેવા કર- નાર ભક્તને સેવાફકત ત્રણ ફલમાંથી કેઈ એક ફલ અવશ્ય મળે છે, પણ તે સેવા કરતાં પહેલાં તેને ગુરુને શરણે જવું પડે. અને તે ગુરુને કહ્યા પ્રમાણે નવધા ભકિત કરે તો જ ભકિતમાર્ગનું ફલ તેને મળે, માટે વૃષભરૂપ ગુરુ-જેમ વર્ષાદ વર્ષે છે તેમ ગુરુ પણ કૃપારૂપ વર્ષણ કરે ત્યારે તે ભક્તના હૃદયક્ષેત્રમાં ભકિત અંકુરિત-પુષ્પિત– ફલિત થાય છે. ગુરુ સેવા કરવાને ઉપદેશ કરે છે. અને સેવા કરનારને અલૌકિક સામર્થ્ય સાયુજ્ય કે વૈકુઠાદિકમાં સેમિ દેહ એ ત્રણ ફલને વર્ષે છે. તેથી જ દમ તેનું નામ છે. તે फले वर्षतीति वृपः भातीति भः भक्तानां सकलदोपदरीकरणद्वारा सर्वेपत्कृष्टत्वेन भाति भः पचासौ मश्चे તિ પમ વર્ષે તે વૃષ અને ભક્તના બધા દેવ દૂર કરીને શેભે તે મ કહેવાય-એટલે સમુદાય અર્થ એટલો જ કે સેવકના બધા દેષને દૂર કરે છતાં પિતે પિતાના તેજને ન છે. અને તેને સર્વ સેવાફલ આપીને શોભે એવા ગુરુ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીજ હોઈ શકે. હવે વલ્લભપદને અર્થ કરે છે. મા પાસુ પ્રકાશાર્થક છે તેનું મન એવું રૂપ સંપદાદિ ગણને વિવુ પ્રત્યય અને અર્શાદ્યમ પ્રત્યય કરતાં થાય છે. ૬ ધાતુ જ્ઞાનાર્થક છે. જા ધાતું ગ્રહણાર્થક છે તે બે મલીને વલ્લ થાય છે, પણ અને મ મલીને વલ્લભ થાય છે. અથવા ર અને પ ગુણગાન કરનાર ભક્ત તે જ કહેવાય તેમને … એટલે પ્રાપ્ત થાય તે ઘર કહેવાય. અથવા વાળાને માગણી કરે તે વરૂ કહેવાય અને તેને પ્રાપ્ત થાય તે જ કહેવાય, તેથી મ. અથવા નામને એક દેશ બેલવાથી આખા નામનું જ્ઞાન થાય છે તેમ અહિ મ માત્રથી #મ એ અર્થ પણ લેવાય. દેવતાઓ પક્ષપ્રિય કહેવાય છે; તેથી એવા સંકેતથી પણ અર્થો થઈ શકે છે, એવા શ્રીવલ્લભાચાર્યજી ભકર્તાને સ્વવચન દ્વારા વારંવાર કહે છે. નામ નિવેદન મંત્ર ગ્રંથપદેશ વિગેરેથી જીવને ઉદ્ધાર કરે છે. એમ કરતાં જીવને અવાંતર ફલ એ થાય છે કે શ્રીવલભાચાર્યના ઉપદેશથી તે જીવોમાં ભગવાન પ્રવેશ કરે છે, ભગવાનના પ્રવેશમાત્રથી જીવની અવિદ્યા નષ્ટ થાય છે. વિદ: कर्णान्प्रेण स्वाना भावसरोरुहम् । धुनोति शमलं कृष्णः सलिलस्य यया शरद याताना नना ભાવરૂપી કમલમાં પ્રવેશ કરનાર શ્રીકૃષ્ણ તે જીવની અવિઘાને મટાડે છે, જેમ જલના મેલને શરદ મટાડે છે. એમ શ્રીઆચાર્યજી વાણી દ્વારા ઉદ્ધારક છે તે સિદ્ધ થયું. વ્યાપિ કુંડ ગેલેકમાં ચાર શીંગડાવાલી ગાયે છે તેમાં પ્રમાણુરૂપ શ્રુતિ પ્રથમ અદકના ત્રીજા પ્રપાઠકમાં છઠ્ઠ અનુવાકમાં આ મંત્ર છે. તે તે પાપનાતિ નો નવો या भूरिया भयासः भगाह तदुरगायस्य विष्णोः परमं पदमवमाति भूरेः ॥ विष्णोः कर्माणि पश्यत નો વાર વાર જાપ: 1 તળિો: જરા પતિ તિવી રાતના અર્થ, તે પ્રસિદ્ધ તમારા સ્થાને ગોવર્ધન પર્વત ભૂમ ભગવાન શ્વેતદ્વીપ રમવૈકુંઠ વ્યાપિ ·૭ શ્રુતિરહસ્ય વૈકુંડ વિગેરેને પામવાને અમે વેદ ઈચ્છા રાખીયે છીયે. અથવા ગમોને અર્થ એ કર કે ગમન કરવાનાં સ્થાન કે જ્યાં ચાર શીંગ અથવા મેટા શીંગવાલી ગાયો છે. રાવત હાથીને ચાર દાંત છે એમ ભગવાનના ધામમાં ચાર શીંગવાલી ગાયો છે એમ કહીએ તે કઈ બેટું ન ગણાય ત્યાં નાશરહિત એટલે નિત્ય સર્વ પદાર્થો છે. લીલામાં નિત્ય સર્વ પદાર્થો છે લીલા નિત્ય તેથી ત્યાં રહેલ પદાર્થો પણ નિત્ય છે અથવા ભગવાનની સાથે રાસક્રીડામાં રહેલા વ્રજમતે બિરાજે છે. એવા ભગવદ્ધામને ઉત્કર્ષ વેદ પિોતે ગાય છે. આ વ્યાપિ કુંડમાં વિષ્ણુનાં ઘણું રૂપ છે. તેમાં જે રાસડાનું સ્વરૂપ છે તેનું ભકત ગાન કરે છે. મેટું રૂપ એટલે બહુરૂપ એમ મફત શબ્દના બે અર્થ થયા. તેથી એકમાંથી અનેકરૂપ તે ભગવાને રાસ વખતે કર્યા છે. તે જ શુકદેવજી આજ્ઞા કરે છે. કૃપા તારાપાકા વાલીવિત તા દર્દો . ત્યાં રાસાદિલીલ થાય છે તે વિષ્ણુનું પરમ પદ છે તે વાત પ્રકાશરૂપ છે. તે જ ગીતાજીમાં કહ્યું છે ન તઝાર શો જીરા પાવ વવા જ વિતે તાર મન સર્વ કરતાં પરપણું નિત્યલીલામાં છે, તે રથાનને જ છે. હે ભગવ, વિષ્ણુના કમને જુએ. અર્થાત્ ગેલેકધામમાં બિરાજતા પુરુ- ત્તિમની લીલાને નિહાળે ભગવાન પુરુષોત્તમના કર્મ તે ચારણ વગેરે છે. તેથી કહ્યું છે કે જ્યાં બહુ શીંગવાલી ગાવે છે. ઈદ્રના સખા કહ્યા તેથી પરમેશ્વયુક્ત હેવાથી રાસાદિ લીલારૂપ તેમનાં કર્મ સંભવે. તેવી લીલાના અધિકારવાળા ભકતો તે જ લીલાના દર્શન કરી શકે તેથી પુષ્ટિભક્તિના ત્રીજા ફલ સેપગી દેહ વૈકુંઠાદિમાં કહ્યું છે તેવા ભકતેને ઉદ્દેશીને લીલાનાં દર્શન કરવાનું વેદ કહે છે. તેથી અધિકારીને તે દર્શન અતિ- દુર્લભ છે. જો હૈ વિજુ કહ્યા તેથી યજ્ઞથી તેવા ફળની પ્રાપ્તિ થાય એમ કોઈ શંકા કરે ત્યાં કહે છે કે એવા સેવાફળને માટે કાત્યાયનીવ્રતાદિ ભગવાને કરવાનું કહ્યું છે, અથવા તનુજા વિત્તજા માનસી વગેરે કરવાનું શ્રીઆચાર્યરૂપે પ્રકટ થઈને કહે છે. એ ભક્ત તે ઇદ્ર એટલે પુરુષોત્તમને મિત્ર બને છે. એ ધામને સદા નેડવાળા ભકતે ખુલ્લા નેત્રથી જુવે છે. જેમાં સ્વર્ગમાં જાય ત્યાં ઇદ્રાદિની કીડા આંખથી જોઈ શકે, મનુષ્ય- લેકમાં રહેતાં તે લીલા ન દેખાય, એમ નિત્યસ્વીલામાં પ્રવિણ ભકતે પુરુષોત્તમની રાસક્રીડાને આંખથી જુવે છે. સ્વર્ગમાં રાસાદિકીડા છે તે અનિત્ય છે. ભગવઠ્ઠીલા નિત્ય છે, તેથી એ બને ભેદ સમજવાનું છે. અડુિં આંખથી જોવાનું કહ્યું ત્યાં આંખ તો ઉપલક્ષણમાત્ર છે, કહેવાનું તાત્પર્ય તો અગ્યાર ઇદ્રિય વડે જીવ ભગવદ્સને અનુભવ ત્યાં કરે છે. ઉપરની કૃતિને અમે અર્થ કર્યો તે જ ખરે છે. એમ ન હોય તે શ્રીકૃષ્ણ જન્મખંડમાં વ્યાસજી ગેલેકનું વર્ણન આપ્યું છે; ત્યાં રાસલીલાનું વર્ણન ન કરતે, પણ વેદની શ્રુતિ રાસલીલાનું વર્ણન કરે છે તેને અનુસરે વ્યાસજીયે પણ રાસાદિલીલા વર્ણવી છે. કારણકે શ્રુતિના અર્થને સ્મૃતિ અનુસરે છે. એ જ લોકધામ ભૂતલ ઉપર કુલપિ પ્રકટ થયું છે. તેથી જ પ્રભુચરણે વિન્સડનમાં શ્રી ગોકુલને ગેલેકરૂપે વર્ણવ્યું છે તેમાં કાંઈ વિરુદ્ધ જેવું નથી. શ્રીવલ્લભાચાર્યજીને નમસ્કાર હો એ અર્થ નો અને શ્રુતિને કયે, તેમાં એક નવું શબ્દથી ચાલત, છતાં સાતવાર નમઃ શબ્દ લખ્યો છે. તેથી છ ધર્મ અને એક ધર્મિને નમસ્કાર હોવાનું શ્રુતિનું તાત્પર્ય જણાય છે. તમે તે પ્રથમવતરણમાં, અષ્ટપ્રકારનું ·૮ શ્રુતિરહસ્ય ઐશ્વર્ય શ્રુતિ વર્ણવે છે એમ કહે છે, તે તે ઘટતું નથી એમ કઈ શંકા કરે, તેના ઉત્ત- રમાં કહે છે કે તેમાં તે એ વિશેષણમાં ચતુર્થી વિભક્તિ છે, તે જુદુ રૂપ બતાવે છે, અને ધર્મિરૂપ સંગ અને વિયેગ એમ દ્વિરૂપ છે; તેથી અરૂપતા થાય છે. વળી ધર્મિમાં નવઃ પદ નથી. તેનું કારણ તે એટલું જ કે રસમાં નાયિકા પ્રાધાન્ય હોવાને લીધે નમનનું કાંઈ પ્રજન નથી. બીજા બધામાં નમઃ પદ હેવાથી છે ગુણ અને બે ધર્મિ મળી આઠ પ્રકારના એશ્વર્યવાળું શ્રીવલ્લભાચાર્યજીનું સ્વરૂપ શ્રુતિ પ્રતિપાદન કરે છે. અને જ્યારે તે પુરુત્તમરૂપ છે તે પછી જીવ તેને નમન વિના બીજું શું કરી શકે? તેથી નમન કરવાનું શ્રુતિ કહે છે તે યોગ્ય જ કહે છે. હવે શ્રીઆચાર્યચરણને બાપ ક્યાં કહ્યા છે એમ કઈ શંકા કરે ત્યાં કહે છે કે છોગ્ય ઉપનિષદમાં આપણા વૈપાનgવાતે સપૅg કો1 ફૉg ખાતે રવિવાતિઃ અવિનામ વ્યાપ્ત થાય તે આત્મા કહેવાય છે. એવા આત્મા પુરુત્તમરૂપ વિશ્વાનર એટલે શ્રીવલ્લભરૂ૫ને ધારણ કરનાર વલ્લભ એ વૈશ્વાનરનામવાળા છે. ત્યાં શંકા થાય કે આચાર્યજીનું નામ તો વલ્લભ છે તે વિશ્વાનર કેમ કહેવાય? ત્યાં કહે છે કે પક્ષવાદને માટે વલ્લભ એ જ વૈશ્વાનર કહેવાય છે, દેવ પક્ષપ્રિય હોય છે. ભગવાનનું કહેવું પણ એવું છે કે વેદમાં પક્ષવાદ છે અને મને પણ પરોક્ષ પ્રિય છે. તેથી જ શ્રીભાગવતમાં પા નામનું સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ ક્યાંય પણ નથી. પણ પક્ષપણુથી છે. તેથી તે પુરુષોત્તમ અને આત્મા શ્વાનર શ્રીવલ્લભાચાર્યજીને ભક્ત સેવે છે. સર્વ લેાકમાં વૈકુંડાદિમાં શ્રીવલ્લભાચાર્ય ભગ- વાનના મુખાવિંદરૂપ હેવાથી તેની ઉપાસના કરવી એગ્ય છે. તેથી જ સર્વભૂત બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિય વૈશ્ય શૂદ્રાદિ તેની સ્ત્રીઓ તથા ગેસ્વામિ બાલકને આચાર્યરૂપે ભક્તિ વૈશ્વા નરને સેવે છે. પિતાના વંશમાં પિતાનું માહાભ્ય મૂકયું છે, તેથી તેમાં તદ્રુપતાથી સેવે છે. અને સઈમાં અન્નનું ભજન કરે છે. શ્રીમરાચાર્યજીના પ્રાકટ્યમાં ગીના પણ પ્રમાણુરૂપ છે. તેમાં કહ્યું છે કે જ્યારે જ્યારે ધર્મ ઘટે છે અને અધર્મ વધે છે, ત્યારે ત્યારે મારા આત્માને ભૂતલ ઉપર ઉતારું છું એમ ભગવાન્ આત્મરૂપે શ્રીવલ્લભાચાર્યજીને મોકલે છે એ તેનો અર્થ છે. ત્યાં શંકા કરે છે કે ઉપરની શ્રુતિમાં આત્મા વિધાનરરૂપ શ્રીવલ્લ- ભાચાર્યને તમે કહ્યા, પણ વૈશ્વાનર શબ્દ તો અગ્નિવાચક છે. એ શંકાના ઉત્તરમાં કહે છે કે વિશ્વાનરથી લૌકિક અગ્નિ એમ સમજવાનું નથી, પણ વૈશ્વાનરશબ્દ બ્રશને કહે- નાર છે. તેમાં વ્યાસ સૂત્ર પ્રમાણુરૂપે બતાવે છે કે વૈરાગત વાળા વિશે જાણ. ત્યાં આત્મા કેણ? બ્રા કેણ? એ શંકાના ઉત્તરમાં વ્યાસજી એ સૂત્ર આપે છે. તેમાં શ્વાનરનું મસ્તક પ્રકાશવાળું છે એમ કહી શ્વાનર શબ્દથી સંવત્સર અથવા અગ્નિ લેવા એમ કહી સંવત્સર છે તે પ્રજાપતિ છે એમ કહીને આ વાક્ય હિરણ્યગર્ભની ઉપાસનાને કહેનાર છે એમ પૂર્વપક્ષ કરી, પછી આ સૂત્ર એને નિર્ણય કરવાને વ્યાસજી યોજે છે, તેમાં કહે છે કે વિશ્વાનર શબ્દનો અર્થ પરમાત્મરૂપ છે, કારણ કે શ્રુતિમાં પ્રાકેશ માત્ર કડી ઘમૂર્ધવરૂપ કહ્યા તેથી વિરુદ્ધધર્માધાર તે પર માત્મા જ સંભવે અન્ય કેઈ સંભવે નહિ; તેથી વિશ્વાનર શબ્દ બ્રહ્મવાચક છે અગ્નિવાચક નથી, વળી શ્રીવલ્લુભાચાર્ય પુરુત્તમ છે તેમાં સમાધિ ભાણ શ્રીમાગવત પણ પ્રમાણરૂપ છે. તે જ કહે છે. મારા ના વિજ્ઞાની મત જાિ ન જડા વેત ઉત્તમ મને જ આચાર્ય જાણ; મારાથી જરા પણ ન્યૂન છે એમ ન જાણવું. તેથી જ આચાર્ય- ·તિરકલ્પ ચરણનું સ્વરૂપ વર્ણન કરતાં પ્રભુચરણ આજ્ઞા કરે છે કે મલ્વેિ પતિ તે કિવિ / aga m 4. (ડાહ્યા પુરુષોત્તમને અગ્નિ કહે છે પણ ખરી રીતે તે આપજ શ્રીકૃષ્ણ છે.) તેથી જ આચાર્યચરણ ભગવપ નથી એમ તેની અવગણના ન કરવી જીવ જેવું પ્રાકૃત રૂપ છે એમ પણ ન કહેવું. કારણ કે જીવને ઉદ્ધાર કરવા માટે મનુષ્યના દેખાડે છે. વસ્તુતાથી તો કૃષ્ણરૂપ છે. મનુષ્ય રૂપ ન દેખાડે તે જીવને સખ્ય ન થાય તેથી જીવને સમાનશીલવ્યસનતા કરાવવા મનુષ્યનાટ્ય બતાવે છે. શ્રીમહાપ્રભુજી જીવના બધા મને એક રૂપે કેમ પૂર્ણ કરી શકે તેથી બીજાને આશ્રય કરે છે એમ શંકા ન કરવી; કારણ કે તે આચાર્યજી ગુરુરૂપ થાય છે અને સર્વ દેવરૂપ પણ પિતે થઈ ભક્તિના સકલ મરથને એક કાલે પૂર્ણ કરવાને સમર્થ છે, તેથી તેને છોડી બીજાને આશ્રય ન કર. જે ફલ આપવાની શ્રીમદાચાર્યચરણની ઈચ્છા નથી તે ફલ બીજા કેઈથી અપાય તેમ નથી, તેથી શ્રીવલ્લભાચાર્યને છેડી બીજાને ભજવાનો સંકલ્પ પણ ન કરે. હવે કહે છે કે જે કે વેદ અને શાસ્ત્રને જાણ હોય તેને ગુરુ કરવા એ યોગ્ય ગણાય. શ્રીવલ્લભાચાર્ય અને તેના વંશને જ ગુરુ કરવાનું શું પ્રયોજન છે? ત્યાં કહે છે કે ગુરુને લાયક તે શ્રી વલ્લભાચાર્ય જ છે. બજારો શુ એવું આપનું નામ છે. વળી ગુરુનાં લક્ષણ કહે છે કે (કૃષ્ણની સેવા કરનાર ગુરુ હોવા જોઈએ. દંભાદિ દેષથી રહિત અને તે પણ પુરુષરૂપ હોવા જોઈએ. શ્રી ભાગવતના તાવને જાણનાર એવા ગુરુને ભજવા જોઈયે) એવા ગુરુનાં સર્વ લક્ષણ તે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીમાં જ મળી શકે. તેમના પુત્ર શ્રી વિઠ્ઠલનાથજીમાં અને તેમના કુલમાં મળે; કારણ કે અમર દિ બીજેનામાન્ન એમ આપે શ્રીમુખે આજ્ઞા કરી છે. તેથી બીજા ગુરુ કરે તે તેનાથી પુરુષોત્તમ મળે નહિ. જેના મંત્રીપદેશ માત્રથી મનુષ્ય મુક્ત થાય છે. પૂર્વ અને પર કટિ પુરુ સાથે તે મુકાય છે. મંત્ર લેવા માત્રથી કરે જન્મનાં પાપ છૂટી જાય છે. પૂર્વ કર્મ છુટી જતાં પિતે મુક્ત થઈ જાય છે તેથી બધાની ગુરુદ્વારાજ સદૃગતિ થાય છે. જે પુત્રોને સ્ત્રિને, સેવકને અને બંધુઓને સન્માર્ગ બતાવે છે તેની જ ગતિ થાય છે એમ શાસ્ત્ર કહે છે. સ્ત્રીપુરુષ એક ગુરુ પાસે ઉપદેશ લે તો તે ભાઈબેન જેવાં ગણાય એમ કઈ શંકા કરે તે તેને ખુલાસે કરતાં કહે છે કે મારા પર્વના જુદા દેવતા જવાના gીય મજદૂ (આચાર, ધર્મમાર્ગ, ગુરુમંત્ર, દેવતા, એ સ્ત્રીપુરુષ અને છોકરાંને એક डेय तो तेनुं विशेष ३६ छ) विष्णुनावं परिज्ञाय ह्येक पानेकभेदयत् । दीक्षयेन्मेदिनी सर्या किं પુરોગાન વિષ્ણુનું તત્વ જાણ્યા પછી એક છતાં અનેક ભેદવાળું છે એટલે નિશ્ચય થઈ ગયા બાદ સર્વ પૃથિવીને દીક્ષા આપવાને તે સમર્થ છે તે શરણે આવેલાને ઉદ્ધાર કરે તેમાં તે શું જ કહેવું.) ગુરુનો ઉત્કર્ષ કહે છે કે ભગવાન કેપ કરે તે ગુરુ રક્ષા કરે છે, પણ ગુરુ કોપે તે કઈ રક્ષા કરનાર નથી.” માટે સર્વ પ્રયત્નવડે ગુરુને જ પ્રસન્ન કરવા. ગુરુ રહેતા હોય છતાં તેને ન ગણતાં કેઈ કુબુદ્ધિવાળે બીજાને પૂજે છે તો તે દુર્ગતિને પામે છે અને તેનું આપેલું ફેકટ થાય છે. “પહેલાં પ્રયત્નવડે ગુરુને આપી પછી બીજાને આપવું. વિદ્યા- રહિત અથવા વિદ્યાવાળે પણ ગુરુ તેજ ભગવાન છે.” ગુરુને આપવું તેમાં શક્તિ ન ·૧૦ શ્રુતિરહસ્ય કહેવરાવતાં જ ફલ છે. તે કે “ગુરુને, બાપને, અધ્યક્ષને અધ્યાત્મવતવાળાને દક્તિ કહાવ્યા વગરજ આપવાનું અનંત ફલ છે, “સાગરને છેડે છે પણ દાનનો છેડો નથી.” લક્ષ્મીને ચરણમાં મૂકાવવામાં તેની અવજ્ઞા થાય એમ કેઈ કહે ત્યાં કહે છે કે મનુષ્યના પગમાં રહેલી લક્ષ્મી પિતાના ધામમાં તેને લઈ જાય છે. એમ માર્કયનું વચન છે. ગુરુ અને ભગવાનની સેવા એ બને બરાબર છે એમ શ્રી ભાગવતમાં કહે છે. જેને સાક્ષાગવપ જ્ઞાન આપનાર ગુરુમાં ભક્તિ નથી તેનું કર્તવ્ય બધું કુંજરશૌચ જેવું નિરર્થક છે “ગુરુ બ્રહ્યા છે, ગુરુ વિષ્ણુ અને ગુરુ મહાદેવરૂપ હેવાથી બ્રહ્મરૂપ ગુને જ હું નમું છું” જે મંત્ર છે તે જ ગુરુ છે. જે ગુરુ છે તે જ સાક્ષાત હરિ છે, ગુરુ જેની ઉપર પ્રસન્ન થાય છે તેને જ ભગવાન પિતાની મેળે પ્રસન્ન થાય છે. સર્વથા અવૈષ્ણવને ગુરુ ન કર. કહે છે કે મોટા કુલમાં જ હોય, સર્વયજ્ઞની દીક્ષા લીધી હોય અને હજાર શાખાને ભણનાર હેય છતાં તે અણુવ હેાય તેને ગુરુ ન કર “વૈષ્ણવ ગુરુથી મિત્ર લે તે નરકે જાય, માટે તેમ થયું હોય તે પુનઃ વૈષ્ણવ ગુરુ પાસે જઈ વિધિ પ્રમાણે મંત્ર ગ્રહણ કરવું એમ શ્રુતિમ્મતિથીભાગવતાદિના પ્રમાણેથી શ્રીવલ્લભાચાર્યજી પુત્તમ છે એમ સિદ્ધ થાય છે, ત્યારે તે તેને જીચે નમન કરવું છે. કહ્યું છે કે તમારે ગરુડ જેવું આસન છે તેને અમે આસન તેનાથી ઉત્તમ બીજું શું આપી શકીયે? જેને કૌસ્તુભ જેવું ઘરેણું છે તેના જેવું અમે ઘરેણું ક્યાંથી આપી શકીએ? વળી સાક્ષાત લક્ષમી જેની સ્ત્રી છે તેને અમે શું આપી શકીયે? વાણુના પતિની સ્તુતિ કરવી પણ અમારાથી અશક્ય છે; માટે જીવે ભગવાનને નમન કરવું. હવે નમો બ્રાહ્મણે એ શ્રુતિના અર્થથી શ્રીવલ્લભાચાર્યમાં પુષ્ટિમાર્ગીય પશ્વર્યાદિ છે તેનું વર્ણન કરી તેમાં ઘટાવે છે. તેમાં પ્રથમ વિશેષણ નમો કહ્યો છે. તેલગ કુળને દીપાવનાર બ્રાહ્મણ રૂપ ધારણ કરનાર શ્રીવલ્લભાચાર્ય છે. આ વિશેષણથી ઐશ્વર્યગુણ બતાવ્યો. કારણ કે વેદ વ્યાસસૂત્ર ગીતા અને શ્રીભાગવત જેનું વર્ણન કરે છે તેવા તે એશ્વર્યવાળા છે એમ સિદ્ધ થાય છે. પુષ્ટિમાર્ગીય એશ્વર્યનું સ્વરૂપ બતાવે છેઃ પર ડૂતે રોજ વ તા fuપ- વૈશ્વ વર્નાન્તિ નીતિઃ (જ્યારે મૂઢ પણ ઈશ્વર જાણીને પૂજે ત્યારે ડાહ્યા પ તેને નિરૂપાધિક ઐશ્વર્ય કહે છે.) નિઃસાધન સ્ત્રી શુદ્ર વિગેરે શ્રીવલ્લભાચાર્યને પૂજે છે, તેથી તેમનામાં એશ્વર્ય છે એમ સિદ્ધ થાય છે. Ramછે એ વિશેષણથી વીર્વે ગુણવાળા એમ કહે છે. અગ્નિરૂપને ધારણ કરનાર હેવાથી ક્ષત્રિઉંઘ તે વિવિધ ઈત્યાદિ વાક્યમાં શ્રીવલ્લભાચાર્યજીને અગ્નિરૂપ કહા છે, ત્યાં શંકા થાય કે કમર તો અતિ તેજસ્વી હોય તો એને નમન ન થઈ શકે ત્યાં કહે છે કે કહ્યું છે એમ પ્રાર્થના કરે છે. આચાર્યચરણનું અગ્નિરૂપ ભક્તને તાપ કરનાર નથી પણ ભક્તના દેહને દાહ કરવા માટે છે. ત્યાં શંકા કરે છે કે તમે તે આચાર્યજીને પુરુ- ત્તિમક્ષ કહ્યા છે, અત્યારે અરૂપ કેમ કહે છે ત્યાં કહે છે કે ગર્વેિ ગુલE પુ- તમનું મુખ અગ્નિરૂપ છે, તે રૂપ શ્રી આચાર્યજી છે તેથી તેમાં પુરુત્તમત્વ નથી એમ નથી. ઉપદેશમાત્રથી દૈવી જીવોના સર્વાષ બાળી નાખનાર હોવાથી કહ્યા છે. તેથી મેટું વીર્ય કહ્યું, કારણકે વીર્યનું લક્ષણ વીવે તથા બ્રીતવા જમત: બ્રિજે તુ જા તેર તો મહા. શ્રીમહાપ્રભુજીએ જ પિતાનું અગ્નિ સ્વરૂપ પિતે જ બતાવ્યું ·૧૧ . શ્રુતિરસ્ય છે, તેથી ભગવાનના મુખારવિંદના અધિષ્ઠાત્ર અગ્નિરૂપ હેવાથી વેણુવાદન સંભવે તેનાથી पासनाने भाडाद थाय से माटुं वीर्य, वीर्य देवेषु प्रतिष्ठितम् सभ श्रुति छे. हे शपथी-शि सेवा स्वं च द महाबाहो मोहशाषाणि फारय मेवी महाज्ञा यता शून्यवाह . અને માયિકવાદ વિગેરે પ્રકટ થતાં અગ્નિરૂપ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીયે સાકાર બ્રહ્મવાદનું રથાપન કર્યું, તેથી માયાવાદરૂપ ટૂલને બાળવાથી વીર્યગુણ વર્ણવ્યા છે. ત્યાં કહે છે કે वं च छ महाबाहो प्रत्याहि पायो हिपत छ म ध न . .४।२५ पारा પુરાણ અને પદ્મપુરાણમાં તે વાક્ય જેવામાં આવે છે. તે જ વા નીચે આપે છે- त्वं च रुद्रमहाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज ॥१॥ प्रकाशं कुरु चात्मानमप्रकाशं च मां कुरु । मां च गोपय येन स्यात्सृष्टिरेपोत्तरोत्तरा ॥२॥ इति वाराहपुराणे उक्तम् पद्मपुराणे च त्वंच रुद्र महाबाहो मोहनार्थ सुरद्विगाम् । पापण्डाचरणं धर्म कुरुष्व सुरसत्तम ॥ १ ॥ तामसानि पुराणानि कथयस्व च तान्प्रति । मोहनानि चं शास्त्राणि कुरुष्व च महामते ॥२॥ मय्यभक्ताश्च ये विप्रा भविष्यन्ति महर्षयः । त्वच्छत्तया तान्समाविश्य कथयस्व च तामसान् ॥३॥ काणादं गौतमं शाक्तमुपमन्युं च जैमिनिम् । दुर्वाससं च कपिलं मृकण्डं च वृहस्पतिम् ॥ ४ ॥ भार्गवं जमदग्निं च दशैतान् तामसानृपीन् । तब शक्ति समाविश्य कुरुते जगतोहितम् ।। ५ ।। त्वच्छत्तयाभिनिविष्टास्ते तमसोदिक्तया भृशम्। तामसास्ते भविष्यंति क्षणादेव न संशयः ॥ ६॥ कथयिष्यन्ति ते विप्रास्तामसानि जगत्रये । त्वमेव लोके ताल्लोकान् मोहयस्व जगत्रये ॥७॥ तथा पाशुपतं शास्त्रं त्वमेव कुरुसत्तम । कङ्कालशैवपाखण्डमहाशैवादि भेदतः ।। ८ ।। अवलक्ष्य मतं सम्यग्वेदवाह्या द्विजाधमाः । भस्माक्षधारिणः सर्वे भविष्यति न संशयः ॥९॥ स्वां परत्वेन वक्ष्यति सर्वशास्त्रेपु तामसाः । तेषां मतमधिष्ठाय सर्वे दैत्या महायलाः ॥१०॥ भविष्यन्ति मद्विमुखाः क्षणादेव न संशयः । अहमप्यतारेपु त्वां च रुद्र महाबल ॥ ११ ॥ तमोवतां विमोहाय पूजयामि युगे युगे , मात्स्यं कौम तथालैङ्गं शैवं स्कन्दं तथैव च ॥ १२ ॥ आग्नेयं च पडेतानि तामसानि निवोध मे। वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं शुभम् ॥ १३ ॥ गारुडं च तथा पानं वाराहं शुभदर्शनम् । सात्त्विकानि पुराणानि विशेपेण शुभानि वै ॥१४॥ ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्त मार्कण्डेयं तथैव च । भविष्य वामनं ग्रामं राजसानि निबोध मे ॥ १५ ॥ ‘सात्त्विका मोक्षदाः प्रोक्ताः राजसाः गदाः शुभाः । तथैव तामसा देवि निरयप्राप्तिहेतवः १६ तथैव स्मृतयः.प्रोक्ता ऋपिभित्रिगुणात्मिकाः।। इति पद्मपुराणे । ( હે રુદ્ર મહાબાહો ! તમે મેહશાસ્ત્ર કરો, ખાટું અને વિરુદ્ધ લાગે એવું તમે બધું બતાવે. તમારા આત્માને પ્રકાશમાં લાવે અને મને ગુપ્ત કરે કે જેનાથી આ સૃષ્ટિ ઉત્તરેતર ચાલ્યા કરે એ વારાહ પુરાણનું વાક્ય છે. પદ્મપુરાણમાં હે મહાબાહા રુદ્ર, તમે દેવતાના શત્રુને મેહ કરવા માટે પાખંડ આચાર છે એવા ધર્મને કરે, તેમની પ્રત્યે તામસ પુરાણ તમે કહો. હે મહામતે મેહન કરનારાં શાસ્ત્ર ર. મહર્ષિયે મારાથી વિમુખ થશે. તેમાં તમે શક્તિવડે પ્રવેશ કરીને તેને તામસ . ।

·૧૨ શ્રુતિરસ્ય પુરાણ કહે કણદ, ગૌતમ, શક્તિ ઉપમન્યુ, જૈમિનિ, દુર્વાસા, કપિલ. મકંડ, બૃહસ્પતિ ભાવિ અને જમદરિ એ દશ તામસ અધિઓ છે તેને તમારી શક્તિને પ્રવેશ થતાં તે તામસે થશે. તે બ્રાહ્મણે ત્રણે જગતમાં તામસ મે કહેશે તે લોકોને તમે મોહ કરે. તમે પાશુપત શાસ્ત્ર કરેજેમાં કંકાલ શિવ પાખંડ મહારૌવાદિ ભેદને જોઈને વેદ બાહ્ય તે બ્રાહ્મણે થઈને બધા ભસ્માલધારી થશે. તે તામસ તમને પર કરીને કહેશે. તેમ તને આગળ કરી સત્ય મહાબળવાળા થઈ મારાથી વિમુખ થશે એમાં સંદેહ નથી. હું પણ અવતાર લઈ તામસીને માફ કરવા માટે સુગયુગમાં તમને પૂછશ. મા, કૌમ, લેંગ, રીવ, આંદ, આનેય એ છ તામસ પરાણે છે. વિષ્ણુપુરાણ, નારદ પુરાણ, ભાગવતપુરાણ, ગરુડપુરાણ, પદ્મપુરાણ, વારાહપુરાણ એ સારાં છે અને સાત્વિક છે. બ્રહ્માંડ, બ્રહ્મવૈવ, માર્કેટય, ભવિષ્ય, વામન અને બ્રહાપુરાણ એ છ રાજસપુરાણે છે. તે સ્વર્ગને આપનાર છે. તામસપુરાણ નરક પહોંચાડનાર છે. તેવી જ ત્રણ ગુણવાળી મૃતિ પણ છે.) એવી શિવને આજ્ઞા થતાં તેમણે મોહ શાસ્ત્ર રચીને ઝટ કર્યા છે. એમ વીર્યનિરૂપણ કરીને યરૂપ ધર્મને નિરૂપણ કરે છે. મન ચિરૈ. એ વિશેષણથી પૃથિવીરરૂપ આપે છે એટલે ગેકુલાદિમાં જ્યાં આપની બેઠકે છે, ત્યાં શ્રી આચાર્યરૂપે આપ પૃથિવીનું રૂપ ધારણ કરી તસ્થાન સ્થિત દેવી જીવનો ઉદ્ધાર કરે છે. ત્યાં શંકા કરે છે કે શ્રી આચાર્યજીને પુરુષોત્તમ રૂપ કહીને અહિં પૃથિવી રૂપ કેમ કહો છે તે ત્યાં કહે છે કે વા પિવી જ જં પિવી જ ઈત્યાદિ શ્રુતિમાં પૃથ્વીરૂપ શરીર પુરુષોત્તમનું કહ્યું છે, તેથી પુરુત્તમને પૃથ્વીરૂપ ધારણ કરવામાં ગૌણતા નથી. જેમ શ્રી વલ્લભાચાર્યનો પ્રાકટ્યસમયમાં દેવી જીવેએ સેવા કરી તેને ઉદ્ધાર થયે, તેમ હાલમાં તેમની બેઠકમાં સેવા કરનારને અત્યારે પણ ઉદ્ધાર કરે છે તે મોટું યશ છે. ત્યાં શંકા કરે છે કે શ્રીઆચાર્યજી તે નિયત સ્થાન ઉપર બિરાજતા હોય ત્યાં સર્વ દેવી છે જઇ ન શકે, તો સર્વનો ઉદ્ધાર કેમ સંભવે એમ કેઈ કહે, તેના ઉત્તરમાં કહે છે કે આપ પૃથિવીરૂપ ધારણ કરે છે, એટલે સ્વયં આનંદમાત્રકરપાદિમુખેદરાદિપ છતાં વંશરૂપે અવતરે છે, એટલે શરીર પાર્થિવ અંશ છે. એ પ્રાકૃત માને છે. તે દ્વારા સર્વનો ઉદ્ધાર કરે છે. રઘંશે પવિતાવવાઃ એ વાક્યથી અદ્યાપિ વંશ દ્વારા ઉદ્ધાર કરે છે, તેથી મેટું તેમનું યશ છે. શો પર વિજ્ઞાન પ્રસ્થાતિવાણા પÉ યોગા તારા પતિ રાજા સ્ટી શૂદ્ર વગેરેને પણ લૌકિકમાંથી પ્રત્યક્ષ આસક્તિને છેડાવી તેને બ્રહ્મસંબંધ કરાવી દૈવી કેટિમાં દાખલ કરી સ્વધર્મ ભગવસેવામાં તેને જોડીને કૃતાર્થ કરે છે; એથી મહદશ વર્ણવ્યું. વર શોરથી એ વિશેષણથી ગીનું નિરૂપણ કરે છે. શ્રીગોકુલમાં બેઠક ઉપર શમીનું વૃક્ષ છે તે ભગવહેવાથી એષિધિરૂપને આપે ધારણ કર્યું છે, જેમ વિષ્ણુને શાપ થવાથી પિપલારૂપે પૃથ્વીમાં અવતાર છે એમ અહિં નથી. પણ અહિં તેજીને કૃષ્ણ- ધરામૃતાસ્વાદ આપવાને માટે વૃક્ષરૂપે આપનું પ્રાકટ્ય છે. શ્રીભાગવતમાં ભગવાન અ અ ટેવવા ઈત્યાદિથી વૃક્ષની સ્તુતિ કરે છે. તે વૈષ્ણવરૂપ છે અને અહિં બીજાં વૃક્ષ નહિ કહેતાં શમી રૂપે પ્રકટ થવાનું કારણ તો શમી અગ્નિરૂપ છે, તેથી આપ તે રૂપે બેઠકમાં દર્શન માત્રથી સર્વ પાપનું દહન કરનાર છે એમ બતાવવા અગ્નિરૂપ શમી વૃક્ષરૂપે આપ પ્રકટ છે. તેથી આપની શ્રીનું વર્ણન થયું. A ·૧૩ શ્રુતિરહસ્ય શ્રી મહાપ્રભુજીના પાદુકાની સેવા થાય છે તે પાદુકા ચરણમાં રહેવાથી ચર- ગુરૂપ ગણાય તેને સેવામાં ભેગ પણ ધરાય છે. તે પાદુકાજી ચરણરૂપ હેઈને ભેજન કેમ કરે? કારણ ભેજન કરવું તે તે મુખનું કાર્ય છે એવી કઈ શંકા કરે તેના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે ન આપી એટલે એષધિરૂપ ધારણ કરનાર શ્રી આચાર્યજી છે તેમને નમ- સ્કાર હો. હવે પાદુકાજી કાષ્ઠ જેવાં દેખાય છે, તેથી તે ઓષધિરૂપ છે તેના સ્વરૂપને વિચાર કરીયે તો તે તે આનંદરૂપ છે. પણ સંસારથી ઉદ્ધાર કરનાર હોઈને તેને એષધિરૂપ ગણ્યાં છે. શ્રીભાગવતના શ્રવણને પણ એષધિરૂપ અપાર એ જગ્યાયે કહ્યું છે. તેથી જ્યાં પાદુકા વિદ્યમાન છે ત્યાં તે આનંદ માત્ર કરપાદમુદરાદિ એટલે ભગવપ હોવાથી તેને તિલક ભેગ સામગ્રી વિગેરેથી સેવા થાય તે વ્યાજબી છે. તેમ જ તે સેવાને સાક્ષાસ્વીકાર પાદુકાપે પ્રભુ કરે તેમાં શંકા કરવા જેવું કાંઈ નથી. વૈજar ઘનતાઃ તાપ એવી શ્રુતિ છે. શ્રીમદાચાર્યજી ધમિસ્વરૂપની તે પાદુકાજી શર્કરાકટંકાદિથી રક્ષારૂપ સેવા કરતાં હોવાથી પાદુકાજીને સેવપણું પણ છે. પુષ્ટિમાર્ગીય શ્રીનું લક્ષણ તો સેવક પણ સ્વામિ જેવા હેય ત્યારે શ્રીની પરમકાષ્ઠા કહેવાય . અહિં શ્રીઆચાર્ય જીવને ઉદ્ધાર કરે, તે પ્રમાણે તેમના પાદુકાજી જે સેવકરૂપે ઉપર વર્ણવ્યાં છે તે પણ ઉદ્ધાર કરવામાં સમર્થ હોવાથી શ્રીનું ઘટે છે. તેથી શેભાની પરિ- સીમા પણ શ્રીમહાપ્રભુમાં જ સંભવે છે. આગળ શ્રીમદાચાર્યજીને વિષ્ણુપે કહેવાના છે તે રીતે પાદુકાજી વૈષ્ણવ ગણાય. અને વૈષ્ણવજ પાદુકાની સેવા કરે છે. અથવા શ્રીમદાચાર્યજીના પાદુકાજી તે દુર્લભ હેવાથી બધા ભકતોને તે પાદુકાજી મલી શકે નહિ; તેથી તે બધા શ્રીપાદુકાજીની સેવા કયાંથી કરી શકે ત્યાં ઉપલી શ્રુતિ કહી તેને અર્થ કરે છે. વૈviા હૈ વાતો વૈતત્વ એટલે વનસ્પતિ વૈષ્ણવ છે એટલે તુલસી વનસ્પતિરૂપ અને વિષ્ણુ દેવતા છે. તેને વૈષ્ણવ માત્ર કંઠમાં ધારણ કરે છે. તે વનસ્પતિરૂપ તુલસી તે શ્રીમહાપ્રભુજીનું જે ઓષધિરૂપ ઉપર જણાવ્યું તે જ રૂપ તુલસીનું છે, અને જેમ પ્રતિશરીર અંતર્યામિ સ્થિત છે, તેમ દરેક વૈષ્ણવની કેટમાં તુલસીની માલારૂપ (ઓષધિરૂપ ધારણ કરનાર શ્રીઆચાર્યજી)ની સ્થિતિ છે. તે વડે બધા વૈષ્ણવે કંઠમાં તુલસીમાતાના દર્શન સ્પશદિ કરે છે તેનાથી શ્રીઆચાર્યજીની સેવા તપે કરી જીવકૃતાર્થ થાય છે. ભવને સંસારને મટાડનાર તુલસી છે તેથી તે એક- ધિરૂપ કહેવાય છે. શ્રીઆચાર્યજીનું પ્રાકટ્ય પણ ભવનિવારક હોવાથી એવધિરૂપે. વૈિષ્ણવના કંઠમાં રહી તેના સંસારને દૂર કરવા માટે ઓષધિરૂપ વેદમાં વર્ણવ્યું છે. વેદમાં આવવાના વૈદ્ર આચાર્યવાળો પુરુષ બ્રહ્મને જાણે છે. માલા આચાર્ય- રૂપ હોવાથી માલા ધારણ કરનાર પુષ્ટિમાર્ગીય જીવ ભગવાનના સ્વરૂપને જાણે છે એ ઉપલી શ્રુતિને અર્થ છે. માલા એ આચાર્યરૂપ હેવાથી માલા ધારણ કરનાર આચાર્ય- વાલો કહેવાય અને એ પુરુષોત્તમના સ્વરૂપને જાણનાર પુરુષ જ સેવાને અધિકારી હોઈ શકે. આચાર્યરૂપ વસંપને ન જાણે અને માતાને કંઠમાં ધારણ કરે એ અવૈષ્ણવ સેવાને અધિકારી ગણાય છે; અંતર્યામિ જીવની સાથે રહે છે તેમ આચાર્યરૂપ વનસ્પતિરૂપ તુલસીમળા વૈષ્ણ- વના કંઠમાં રહે છે એમ કહેવાથી તુલસીની માલા સદા ધારણ કરવી જોઈએ. તેમાં પ્રમાણુ શું ત્યાં વિષ્ણુધર્મમાં ભગવાન આ પ્રમાણે આજ્ઞા કરે છે.

·૧૪ શ્રુતિરહસ્ય तुलसीकाष्ठमालांच फण्ठायां यहते तु यः । अयशौचोप्यनाचारो मामेवेति न संशयः॥ તુલસીના લાકડાની માલા જે કંડમાં ધારણું કરે છે તે અપવિત્ર કે અનાચારી હોય તે પણ મને જ પામે છે એમાં સંશય ન સમજે. સ્કન્દ પુરાણમાં કહ્યું છે કે - धात्रीफलकृता माला तुलसीकाप्ठसंभवा । दृश्यते यस्य देहे तु स वै भागयतोत्तमः ।। सग्निवेद्यैव हरये तुलसीकाठसंभवाम् । माला पश्चारसमाधत्ते स वै भागवतोत्तमः ।। तुसीकाण्ठसंभूतां मालां यो वहते नरः । वारितं च कुझं तेन यावद्रामकथा क्षिती ।। ગરુડ પુરાણમાં માર્કય કહે છે કે – निवेद्य फेशवे मालां तुलसीकाष्ठसंभवाम् । वहन्ति ये नरा भत्तया तेषां वै नास्ति पातकम् ।। सदा प्रीतमनास्तस्मिन् कृष्णो देवफिनन्दनः । तुलसीकाष्ठसंभूतां माला यो वहते नरः ।। प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति नाशीचं तस्य विद्महे । तुलसीकाष्ठसंभूतां शिरोयाहुविभूपणाम् ॥ धारयेत् कण्ठदेशे तु तस्य वै नास्ति पातकम् । तुलसीकाष्ठमालां तु प्रेतराजस्य दूतिकाः ॥ दृष्टया नश्यन्ति दूरेण वावोद्भूतं यथा रजः । तुलसीकाष्ठसंभूते माले कृष्णजनप्रिये ॥ विमि त्वामहं कण्ठे कुरु मां कृष्णवल्लभम् ।। આમલાના કુલની બનાવેલી માલા તુલસીના લાકડામાંથી બનાવેલી માલાને જે પિતાના શરીરમાં ધારણ કરે છે તે ભગવદ્ભક્તમાં ઉત્તમ કહેવાય. ૧ તુલસીને લાકડાની માલા બનાવી ભગવાનને નિવેદન કરી જે પાછળથી ધારણ કરે છે તે ઉત્તમ ભગવદીય ગણાય. ૨ તુલસીના લાકડાની માલા ભગવાનને નિવેદન કરી જે પોતે કંઠમાં ધરે છે તેણે જ્યાંસુધી જગતમાં રામની કથા રહે ત્યાં સુધી પિતાના કુલને તાયું છે એમ સમજવું. ૩ જે તુલસીના કાણની માલા ભગવાનને નિવેદન કરી તે ધારણ કરે છે તેને કઈ પ્રકારનું પાપ લાગતું નથી. (૪) જે તુલસીની માલા પહેરે છે તેની ઉપર દેવકીજીના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ સદા પ્રસન્ન રહે છે. તેને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું પડતું નથી. તેને અશૌચ લાગતું નથી. (તેના શરીરમાં કઈ પ્રકારની અપવિત્રતા થતી નથી. એ આશૌચ શબ્દનો અર્થ છે) જેણે હાથ અને મસ્તકમાં તુલસીનાં બનાવેલાં ઘરેણું ધાર્યું છે, વળી જેણે કંઠમાં તુલસીમાળા ધરી હોય તેને પાપ લાગતું નથી. જેમ વાયુ ચાલતાં રજ દુર ભાગવા માંડે તેમ જેણે તુલસીના કાણની માલા પહેરી હોય તેનાથી યમરાજની દૂતિકાઓ દૂર ભાગે છે. માલાની પ્રાર્થના આ પ્રમાણે કરી તેને કંઠમાં ધારણ કરવી. હે તુલસીના કાણમાંથી બનેલી માલા, તું કૃષ્ણ જનને પ્રિય છે, હું તને કંડવડે ધારણ કરું છું; તેથી તું મને કૃષ્ણની પ્રીતિ કરાવ. ગરુડપુરાણ અને પદ્મપુરાણમાં કહે છે કે- धारयन्ति न ये मालां हैतुकाः पापबुद्धयः । नरकान्न निवर्तन्ते दग्धाः कोपाग्निना हरेः ।। तुलसीकाष्ठमालोक्य कण्ठे वा मस्तके करे । निन्दा कुर्वन्ति ये मूढा म्लेच्छनास्ते न संशयः ॥

·૧૫ ૧ શ્રુતિરહસ્ય अत्रातिशयमालोक्य तुलसी द्वेषयन्ति ये । यहुनोक्तेन किं पार्थ सर्वे ते धन्यवीर्यजाः ।। यज्ञोपवीतवद्धार्या कण्ठे तुलसिमालिका । नाशोचं धारणे तस्या यतः सा ग्रह्मरूपिणी ।। જે હિંતુકલેકે (એનું કારણ શું એમ પૂછનારા) પાપબુદ્ધિવાળા (ઈને કંડમાં તુલસીની માલા ધારણ કરતા નથી તે ભગવાનના ક્રોધાગ્નિથી બળીને નરકમાંથી છૂટતા જ નથી. ૧. કેઈના કંઠમાં કેઈના હાથમાં કે કેઈના મસ્તક ઉપર તુલસીના કાણને જોઈને જે લેકે નિંદા કરે છે તે સ્વેચ્છથી ઉત્પન્ન થયેલ છે એમ સમજવું એમાં સંદેહ ન સમજ તુલસીમાલામાં અતિશય જોઈને જે તેને ષ કરે છે તેને માટે વધારે તો શું કહેવું પણ તે અન્યવીર્યથી ઉત્પન્ન થયેલ છે એમ સમજવું. (૩) વળી સ્કન્દપુરાણમાં કહ્યું છે કે જેને- ઇની પેઠે સદા તુલસીની માલા ધરવી. તેમ કરવાથી અપવિત્રતા થતી નથી, કારણકે તુલ- સીની માલા બ્રહ્મરૂપિણું છે. કેટલાક લેકે તુલસીની માલા ધરે છે. પણ સેવા વખતે જ ધરે છે; પછી કંઠમાંથી ઉતારી નાખે છે. અને નીચે લખ્યા પ્રમાણે આપે છે તેઓ તે પ્રમાણેના તાત્પર્યને સમ- જતા નથી, તેમાં કેવલ તુલસીમાલા લખી હોય ત્યાં તુલસી પત્રની માલા ‘સમજવી. જ્યાં કોઈ શબ્દ લખ્યું હોય, ત્યાં આપણે ધરીયે છીયે તેવી માલા સમજવી; તેથી જ્યાં નિષેધ જોવામાં આવે છે, ત્યાં તુલસીપત્રની માલાને છે. કાઈની માલા સદા ધારણ કર- વાન વિધિ છે તે જ વિરુદ્ધ વચને નીચે પ્રમાણે છે- भोजने मैथुने चैव मलमूत्रविसर्जने । तुलसी धार्यते येन विष्णुद्रोही न संशयः ॥ ભજન અને મૈથુન તથા મલમૂવ કરતી વખતે જે તુલસી ધારણ કરે છે તે વિષ્ણુને દ્રોહી છે એમાં સંદેહ નહિં. तुलसी धार्यते कण्ठे मलमूत्रविसर्जने । नरके पच्यते मूढो यमदण्डेन पीडितः ॥ મૂવ કરતી જે તુલસીની માતાને કંડમાં ધારણ કરે છે તે મૂઢ યમદંડથી પીડિત થઈ નરકમાં પાપના ફળને ભેગવે છે. स्नानकाले यदा कण्ठे तुलसी धार्यते कचित् । तद्वारि पतितं पादे स पापिष्ठो नराधमः ।। અનાનસમયે જે તુલસી કંઠમાં રાખે છે અને તુલસીને અડેલું જલ પગ ઉપર પડે છે તેનાથી તે પાપીજન મનુષ્યમાં અધમ થઈ રહે છે. તુલસી એ લમી છે અને લક્ષમી તુલસીરૂપ છે ઈત્યાદિ વચનેથી પાંચ ઠેકાણે તુલસી ધારણ કરવાની હારિત મુનિ ના પાડે છે, તેથી કઈ એમ કહે કે પૂજા વખતે મેલા પહેરવી અને પછીના વખતમાં ન પહેરવી તે ત્યાં બીજ વચને આપી સદા ધારણ કરવી એવો સિદ્ધાન્ત સિદ્ધ કરે છે જયારે માલાને યજ્ઞોપવીત જેમ ધારણ કરવાનું કહે છે તો ચાપવીત તે સદા ધારણ રહે છે. કર્મકાલે ધારણ થતું નથી. તેમ મલમૂત્ર વખતે કાઢી નાંખવામાં આવતું નથી. તે ય પવીતની પેઠે તુલસીની માલાને સદા ધારણ કરવાનું નારદ પંચરાત્રમાં કહ્યું છે. आशौचे वाप्यनाचारे कालेऽकाले च सर्वदा । तुलसीमालिकां धत्ते स याति परमं पदम् ।। આશૌચ. અનાચાર સમયસમયે પણ જે તુલસીમાળા ધારણ કરે છે તે પરમ પદને પામે છે. સ્કંદપુરાણમાં લખ્યું છે કે- तुलसीकाष्ठमाला यो धृत्वा लानं समाचरेत् । पुष्करे च प्रयागे च स्नानं तेन मुनीश्वरः ।।

·૧૬ શ્રુતિરહસ્ય તુલસીકાણની માલા પહેરીને જે સ્નાન કરે છે તે પુષ્કર ક્ષેત્રમાં અને પ્રયાગમાં ન્યાય એમ હે મુનિશ્વર જાણે, વળી तुलसीकाठगालां यो धृत्वा भुंक्ते द्विजोत्तमः । सिक्थेसिक्थे च लभते वाजिमेधफले मुने ।। તુલસીકાણની માલા પહેરીને જે બ્રાહ્મણ ભેજન કરે છે તેને એક એક ગ્રાસે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફલ મળે છે. એમ જ પુરાણમાં પાર્વતીજીને શિવજી કહે છે કે स्नानकाले तु यस्याले दृश्यते तुलसी शुभा । गङ्गादिसर्वतीर्थपु स्नातं तेन न संशयः। तुलसीमालिकां.धृत्वा यो भुङ्क्ते गिरिनन्दिनि । सिक्थे सिक्थे स लभते वाजिमेरफलं शुभम् ।। बहुना किमिहोक्तेन शृगु त्वं वरवणिनि । विडुत्सर्गादिकाले च न त्यांज्या कण्ठमालिका। अन्तकालेपि यस्याङ्गं तुलसीमालिका स्पृशेत् । तस्य देहोद्भवं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ कण्ठे शिरसि वाहुभ्यां कर्णयोः करयोस्तथा । विभृयात्तुलसी यस्तु स ज्ञेयो विष्णुना समः ।। यत्कण्ठे तुलसी नास्ति ते नरा मूढमानसाः । अन्नं विष्ठा जलं मूत्रं पीयूषं रुधिरं भवेत् ॥ ततः सर्वेपु कालेषु धार्या तुलसिमालिका । क्षणार्द्ध तद्विना योपि विष्णुद्रोही न संशयः ।। નાનસમયે જેના કંઠમાં સુંદર તુલસીની માલા દેખાય છે તેણે સર્વતીર્થમાં સ્નાન કર્યું એમાં સંદેહ ન સમજ. (૧) હે ગિરિનંદિનિ, તુલસીની માળા પહેરીને જે ભેજન કરે છે તેને કોળીયે કેળ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે (૨) હે વરવર્ણિનિ બહુ કહેવાથી શું ફાયદા છે પણ મલમૂત્રત્યાગમાં પણ તુલસીની માલા દૂર ન કરવી. (૩) અંતકાલ સમયે જેના અંગને તુલસીની માલાને સ્પર્શ થાય તેના દેહનાં પાપ તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે. (૪) કંઠ, મસ્તક, બે હાથ, બે બાહુ, બે કાન એટલા સ્થાનમાં જે તુલસીને ધારણ કરે છે તેને વિષ્ણુની બરાબર સમજવા. (૫) જે મૂઢ મનવાળાના કંઠમાં તુલસી નથી તેના હાથનું અન્ન વિણા બરેનર, જલ મૂત્રવત્ અને અમૃત રુધિર બરાબર સમજવું. (૬) માટે સર્વદા તુલસી માલા ધારણ કરવી. એક પલ પણ તેના વગર રહે તે વિષ્ણુને દ્રોહી સમજ. વળી જેના કપાલમાં ગોપીચંદન વડે તિલક કરેલું હોય અને કંઠમાં તુલસીની માલા છાતી સુધી લટકતી હોય તેને યમના દૂત સ્પર્શ કરી શક્તા નથી. ઊર્વ પંડૂના વચમાં જ રહે છે તેમાં ભગવાન લક્ષ્મીની સાથે રહે છે. એ વચનથી શ્રીનું ધારણ કરવું તે ઘટતું નથી. પણ તિલકની વચ્ચે. શ્રીગોપીજનવલ્લભાય એટલા અક્ષરવાળી મુદ્રા પુષ્ટિ માગીયે ધારણ કરે છે. એ પ્રમાણે તુલસીકાની માલા નિત્ય ધારણ કરવાનું ઉપરના વાક્યથી સિદ્ધ થયું. નિષેધ વાયે તુલસીપત્રની માલા પર લેવાં. આથી વિરોધ આવતું નથી એ સિદ્ધ થયેં. જીવના ઉદ્ધારને માટે જીવની સાથે પરમાત્મા અંતર્યામિરૂપે રહે છે તેમ પુષ્ટિ- માર્ગીય ભકતોના ઉદ્ધારને માટે શ્રી આચાર્યજી એષધિ એટલે તુલસીરૂપે પ્રકટ થઈ તેના કંઠમાં સદા તેના ઉદ્ધારને માટે રહે છે; છતાં જીવ તેને બદલે કેમ આપતું નથી તેના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે જીવથી કાંઈ પણ ઈશ્વર ઉપર ઉપકાર થઈ શકતો નથી તે વાત ઉદ્ધવજીચે એકાદશ સ્કંધમાં ભગવાનને ઉદ્દેશીને કહી છે. नवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश प्रमायुपापि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः । योन्तर्वहिस्तनुभृतामभं विधुन्वन् आचार्यचैत्यवपुषा गतिं व्यनक्ति ॥

·૧૭ શ્રુતિરહસ્ય હે ઈશ! આપના ગુણનું કવન કરનાર ભકતે બ્રહ્માના આયુષ સુધી પણ આપના ઉપકારને બદલે આપી શકતા નથી અને આપની લીલાનું સ્મરણ કરતાં હર્ષયુક્ત થઈને આપને ભજે છે. જે આપ ઈશ્વરરૂપ ભક્તના અંતર્દોષને દૂર કરે છે અને આચાર્યરૂપે પ્રકટ થઈને બહારના દેષને દૂર કરી આપની ગતિને જીવને માટે પ્રકટ કરે છે. (જીવને મોક્ષનું દાન કરે છે, તે પ્રમાણે શ્રીઆચાર્યજી ઔષધિરૂપે પ્રકટ થઈ.જીવના કંઠમાં રહી તેમની વિષયવાસનાને દૂર કરીને સ્વરૂપ પ્રાપ્તિના માર્ગને બતાવે છે. વરતુતાયે તે પુષ્ટિમાર્ગીય જીવને આ લેકમાં આવવું થયું તેજ રેગ અને તેને પાછા સ્વધામમાં પહ- ચાડવા માટે પ્રભુનું શ્રીઆચાર્યરૂપે પ્રાકટ્ય છે, તેથી જીવને નિ સાધતા છતાં સ્વપ્રાપ્તિ કરાવનાર શ્રીઆચાર્યજીને ચતુર્થ ધર્મ શ્રીરૂપ આથી વર્ણન કરાય. નો વા એ પદથી જ્ઞાનરૂપ પંચમ ઐશ્વર્યનું શ્રીઆચાર્યજીમાં નિરૂપણ કરે છે. શ્રીઆચાર્યજી ભૂતલ ઉપર પ્રકટ થઈને વાણી દ્વારા ઉદ્ધાર કરવા માટે બ્રહ્મસૂત્ર ભાષ્ય, નિબંધ સુબોધિનીજીપે પ્રકટ થયા છે, તે પણ શ્રીઆચાર્યજીએ પ્રકટ કરી તેમાં સ્વયંપ્રવેશ કર્યો છે. ત્યારે જ તે વાણુ દ્વારા જીવને ઉદ્ધાર થાય. ત્યાં શંકા કરે છે કે જીવને ઉદ્ધાર તે આપ સ્વરૂપથીજ કરશે તે હવે નામથી ઉદ્ધારનું શું પ્રયોજન છે? ત્યાં આજ્ઞા કરે છે કે જ્ઞાની તે કુળ તાધિ ઃ એવું આપશ્રીનું વાક્ય છે. વળી જાવ તું રામ જ્ઞાની જે શ્રીકૃષ્ણને ભજે તે તેનાથી બીજો કોઈ નથી-જ્ઞાનથી જ મોક્ષ મળે છે. એવી શ્રુતિ છે. તેથી શ્રીઆચાર્યજીનો ધર્મિપે પ્રાદુર્ભાવ થયે. ત્યારે મુખારવિંદવડે પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવોને જ્ઞાન સિદ્ધ કરાવે છે. તે પુષ્ટિસિદ્ધાન્તનું જ્ઞાન તેને આપશ્રીજ કરાવે છે. જે ભાષ્ય સુબોધિની વિગેરે ન પ્રકટ કરેથી આધુનિકને પણ સ્વમાર્ગનું જ્ઞાન ન થાય છે તે માર્ગની મુક્તિ પણ તેને ન મળે તેથી આધુનિકને પણ સ્વમાર્ગનું જ્ઞાન કરાવવા માટે સ્વયં વાણીરૂપે પ્રકટ બિરાજે છે. વળી જ્ઞાનને ઉત્કર્ષ ત્યારે જ કહેવાય કે જ્યારે સ્વભાવ જીતી જવાય. શ્રીઆચાર્યજીના ગ્રંથનું શ્રવણ કરે તો જીવ ઇંદ્રિય વગેરેમાં પ્રાકૃત અંશ હેય તે જાતે રહે અને સેવામાં ઉપયેગી અપ્રાકૃત ભાવ પ્રકટ થાય છે. તેથી સ્વભાવ વિજયરૂપજ્ઞાનરૂપ ગ્રંથના અભ્યાસથી પ્રાપ્ત છે. આનું નામ જ્ઞાનરૂપ પંચમ ઐશ્વર્ય. આ સેવકમાં આવે છે ત્યારે એ વાણું જેના શ્રીમુખથી પ્રકટ થઈ છે તેમ તો પુષ્ટિમાર્ગીય જ્ઞાનરૂપ ઐશ્વર્ય હોય તેમાં શું કહેવું? તેથી નમો વાવે એ વિશેષણથી જ્ઞાનનું નિરૂપણ થયું. મો પાવર એ શ્રીઆચાર્યજીનું વિશેષણ શ્રુતિ જે છે. તેનાથી પુષ્ટિમાર્ગીય વેરાગ્યપ છઠ્ઠા ઐશ્વર્યનું આચાર્યચરણમાં પ્રાકટ્ય છે એમ સિદ્ધ કરે છે. શ્રીવäલભા- ચાર્ય વા પતિરૂપે પ્રકટ્યા છે તેને હું નમું છું એમ કૃતિ કહે છે. શ્રીવલ્લભાચાર્યજી પૂર્વ પાંચ વિશેષણેથી અને ઉદ્ધાર કરવાને સમર્થ છે; છતાં વાણીના પતિરૂપ શા માટે થયા તેના ઉત્તરમાં કહે છે કે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ. પ્રથમસ્કંધ સુધિનીજીમાં अर्थ तस्य विवेचितुं नहि विभुवैश्वानराद्वाक्पते- रन्यस्तत्र विधाय मानुषतर्नु मां व्यासवच्छ्रीपतिः। दत्त्वाज्ञां च कृपावलोकनपटुर्यस्यादतोहं मुदा गूढार्थ प्रकटीकरोमि बहुधा व्यासस्य विष्णोः प्रियम् ।।. આજ્ઞા કરી છે કે, - ·૧૮ શ્રુતિરહસ્ય આ શ્રીભાગવતનું પ્રાકટ્ય ભગવાને વ્યાસરૂપે પ્રકટ થઈને કર્યું પણ તેને ખરા અર્થ વાણના પતિ એટલે શ્રીમુખારવિંદના અધિષ્ઠાતા અગ્નિરૂપ શ્રીવલ્લભાચાર્ય થયા તે ભાગવતને અર્થ જે વ્યાસજીને પ્રિય છે તેને જ હું પ્રકટ કરું છું, એમજ શ્રીવલ- ભાચાર્ય શ્રીમુખથી પિતે વાણુના પતિ છે એમ કહે છે. પુરુષોત્તમના બાર અંગ છે તેમ ભાગવતના બાર સ્કંધ છે, તેથી ભાગવત પણ પુરુષોત્તમનું નામાત્મક સ્વરૂપ છે. તે પુરુષોત્તમના રૂપને પુરુષોત્તમ વિના બીજે કઈ જાણી શકે નહિ, તેથી ગીતામાં અર્જુન કહે છે કે ય ર પુર છે પુરુત્તમ, આપ પોતે જ આપના રવ- રૂપને જાણે છે. તેથી જ શ્રીવલ્લભાચાર્યજી સ્વયં પુરુષોત્તમ હોવાથી પુરુષોત્તમાત્મક શ્રીભાગવતના અર્થને જાણે તેથી સ્વયં પ્રકટ થઈને વ્યાસના આ અભિપ્રાયરૂપ ભાગવતના અર્થને પ્રકટ કર્યો. તે જ અર્થ ભાષ્ય સુબોધિની નિબન્ધ વિગેરેથી વ્યકત કર્યો. તે જ નામ ઘણીવાર એ શ્રુતિમાં કહ્યા પ્રમાણે સ્વયમેવ તે કરવાને સમર્થ છે. તેથી જ શ્રીઆચાર્યજી પતિ રૂપ છે. આથી વૈરાગ્યરૂપ ગુણ શ્રીઆચાર્યજીમાં છે એમ બતાવ્યું. તે વૈરાગ્યનું લક્ષણ બતાવી તેને શ્રીઆચાર્યચરણમાં ઘટાવે છે. हरेश्वरणयोः प्रीतिः स्वसर्वस्वनिवेदनात् । उत्कर्पश्चापि वैराग्ये हरेरपि हरियदि ।। भत्तया च तादृशत्वं च सा सेवा सेवकोचिता ॥ પિતાનું સર્વસ્વનિવેદનપૂર્વક ભગવાનમાં પ્રીતિ એનું નામ વૈરાગ્ય. બીજે બધે વૈરાગ્ય હોય તે જ ભગવાનમાં પ્રીતિ સંભવે. તેમાં પણ વૈરાગ્યને ઉત્કર્ષ ત્યારે જ ગણાય કે જ્યારે સને દુઃખને હરનાર હરિના દુઃખને પણ હરણ કરે. સેવક વસ્ત્રાદિ ઉપચારથી સેવા કરી ભગવાનની દંડી ગરમી વિગેરે મટાડી ભગવાનને પણ હરિ થાય છે. બીજા માર્ગ- વાલા કહે છે કે ભગવાનને શ્રેમ નથી હોતો. સિદ્ધાન્તમાં પ્રભુને શ્રમ પડે છે. તે સુ- ધિની દશમસ્કંધના યુગલગીતના પ્રસંગમાં કહેલું છે. વલી ગામ-પગમિાજશીતિ એ શ્રુતિમાં મર્યાદામાર્ગમાં પ્રભુ આરોગતા નથી, પણ પુષ્ટિમાર્ગમાં તે ભક્તના ભાવથી : જag- દરાનમામિ પ્રવાહમા એ વાક્યથી પ્રભુ આરે છે. એ વાત દશમસ્કંધના આઠમા અધ્યા- યના ટિપ્પણીજીમાં કહી છે. પૂતનામોક્ષપ્રસંગે પીએ નેહથી ભગવાનની રક્ષા કરી છે. તે શ્રમથી નથી પણ સ્નેહને ધર્મ છે અને ભક્તના નેહને લઈને ભગવાનને તે તે લીલા કરવી પડે છે એમ ત્યાં ભગવાનના દુઃખને ભક્ત મટાડે છે એમ કહ્યું છે. વેણ- ગીતમાં દર ત્રાપા એ શ્લોકમાં મેઘે પિતાના સર્વસ્વરૂપ કુસુમાવલી વર્ષાવી પિતાના શરીરથી ભગવાનને છાયા કરીને સેવા કરી છે તેને વૈરાગ્ય કહેલું છે. એમ સેવકમાં પણ વૈરાગ્ય સિદ્ધ થાય છે; તો શ્રીમદાચાર્યજીમાં વૈરાગ્યનું શું કહેવું? ફુક દૂતે જ ઈત્યાદિ કારિકાઓ શ્રીઆચાર્યજીએ હરિ વગેરેની બાબતમાં કહી છે તેને તમો અહિં કેમ બંધબેસતી કરે છે, તેના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે નૈg- દાદશોng vપોનપત એમ ભાષ્યમાં કહ્યું છે. તેથી ઉદાહરણ ભિન્ન હોય છતાં તે અન્યત્ર ઘટે ત્યાં તેને ઉપગ કરી શકાય છે. તેથી જ શ્રીહરિરાયજીએ તે કલેકે શ્રીયમુનાજી પરત્વે જ તેમાં પુષ્ટિમાર્ગીય એશ્વર્યને અતિદેશ કરે છે. ત્યાં બીજી શંકા કરે છે કે જ્યારે શ્રીઆચાર્યજી વાચસ્પતિરૂપે ભૂતલ ઉપર પ્રકટ્યા, ત્યારે જેને જેને ભાષ્ય સુબે- ધિનીજી વિગેરે સંભળાવ્યાં તેને પુષ્ટિમાર્ગીય ભગવસ્વરૂપનું જ્ઞાન થયું. અને તેને તન્મા ·શ્રુતિરહસ્ય ગ, ઉદ્ધાર થયે તે વાત ઠીક છે, પરંતુ આધુનિક અને તે લાભ ન મળવાથી ઉદ્ધાર નહિં થાય ત્યાં કહે છે કે વાચસ્પતિ શબ્દથી હાલમાં બીરાજતા શ્રીઆચાર્યજીના કુલના બાલકો જેઓ ભાષ્ય સુબોધિની નિબંધ વિગેરેને યથાર્થ જાણે બીજાને સમજાવી શકે છે, તેવા લેવા. તેવા આધુનિકના મુખથી સિદ્ધાન્તજ્ઞાન પુષ્ટિમાર્ગીય જીને થઈ શકે છે. તેથી માહાસ્યાનપૂર્વક સુદૃઢ સ્નેહ થવાથી બધા આધુનિક જીવેને પણ ઉદ્ધાર થશે જ. તેથી જ શ્રીઆચાર્યચરણ નિબંધમાં આજ્ઞા કરે છે કે- सात्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः, भवान्तसंभवा दैवात्तेपामर्थे निरूप्यते ।। જે સાત્વિક છે ભગવદ્ભકત છે મુક્તિના અધિકારી છે અને અનિતમ જન્મવાલા છે તેને માટે આ બધે શાસ્ત્રાર્થ કહીએ છીએ. એમ વૈરાગ્ય-નિરૂપણ કરીને સંગાત્મક ધર્મિસ્વરૂપનું નિરૂપણ નો દિન એ વિશેષણથી શ્રુતિ કરે છે. વિષ્ણુરૂપધારી વલ્લભાચાર્યને હું નમન કરું છું. અહિ ફલાત્મક કૃષ્ણપદ ન કહેતાં વિષ્ણુપદ કહ્યું છે તેથી વ્યાપક હોવાથી પૂર્વોક્ત છ ધર્મવિશિષ્ટ આપ ધર્મિરૂપ છે. એ વિષ્ણુપદ પુરુષોત્તમવાચક છે. તેથી જ રેવા દેવવવ વજુ સાવડા ગાવિતી કારણ શિવિ છે. ત્યાં વિષ્ણુ વ્યાપક પુરુત્તમ જેને વેદાન્તમાં બ્રા કહે છે તે સર્વત્ર વિદ્યમાન હવાથી વિષ્ણુ કહેવાય છે એમ તેની વ્યાખ્યા કરેલી છે. રાજપૂતો વિશુપg of ત્યાં પણ શ્રીગોકુલનાથજી વિભણશબ્દથી પુરુષોત્તમનું ગ્રહણ કરે છે. કારણ કે તે બાહાર અને અંદર વ્યાપી છે. વલી શ્રીવલ- ભાચાર્યજી ધર્મિરૂપ છે એમણૂતિ કહે છે. ખ્યિ વિવિદ ૪નો વાવો વળતો दिविजानन्ददायी देवदेवो यतनो वैभवेन सा लक्ष्मीरमिता नो बभूव सन्ततं भूरिमोगम परम भैश्वर्य જેને પ્રાપ્ત થયું છે એવા મુખ્ય સ્વામિનીના અતિપ્રિય એવા શ્રીવલ્લભાચાર્યજી જે પ્રકટ દશામાં સ્વામિનીભાવથી સેવા કરે છે, બન્નેના મધ્યસ્થ પણ છે તેથી પણ વલ્લભ એવું નામ છે. તે જ વાસુદેવ એટલે નંદનંદનરૂપ પણ છે. વાસુદેવશબ્દથી નંદનંદન કેમ લેવાય ત્યાં કહે છે કે રોળી ઘga at એ શ્લેકમાં નંદરાયજી દ્રોણનામના વસુ હતા એ વસુમાં કીડા કરે તે વાસુ અને તે જ દેવ એટલે નંદનંદન. હવે અહિ વાસુદેવશદ ઉપર વ્યાકરણને લઈને શબ્દશક્તિને વિચાર કરે છે કે વાસુદેવ શબ્દથી પુરુષોત્તમ ન સમજાય પણ વસુદેવના પુત્ર એટલે શપ એ સૂત્રથી અપત્યાર્થમાં મન્ પ્રત્યય કરવાથી વાસુદેવશબ્દ સિદ્ધ થાય છે અને તેને અર્થ વસુદેવના પુત્ર એટલો જ થાય ત્યાં કહે છે કે ભાષ્યમાં આ બાબત વિશેષ ઊહાપોહ કરીને કહ્યું છે કે લૉામાવત, તેથી અહિં અપ- ત્યાર્થક બન્ પ્રત્યય નથી. જોરારિષ્ણ એ સૂવથી થતો નુ પ્રત્યય પણ નથી. તેથી પુરુત્તમનું જ વાસુદેવ એવું નામ છે તે જ વાત કહી છે કે- सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः । ततोऽसौ वासुदेवेति विद्वद्भिः परिगीयते ॥ સમસ્ત પદાર્થમાં અને સર્વ કેકાણે આ વસે છે તેથી વિદ્વાને તેને વાસુદેવ એ નામથી ગાય છે. ભૂતમાં જે વસે અને ભૂતો જેમાં વસે તે વાસુ અને તે જ દેવ એવી રીતે વાસુદેવ કહેવાય છે. તેથી અહિં ગોત્રવાચક કે ક્ષત્રિયવાચક પ્રત્યની કાંઈ જરૂર નથી. એવા વાસુદેવ પુરુત્તમરૂપ શ્રીવલ્લભાચાર્યું છે. વલી કેવા છે કે દેવે બ્રહ્માજી વગેરે જેનું ગાન કરે છે. તે જ વલી દેવી જેને આનંદપ ભગવાનનું દાન ·૨૦ શ્રુતિરહસ્ય કરનાર હોવાથી દિવિજાનંદદાયી છે. એવું ફુલ આપવાનું સામર્થ્ય કયાંથી આવ્યું ત્યાં કહે છે કે દેવના પણ તે દેવ છે, પુરુત્તમરૂ૫ પિતે છે. શ્રીવલ્લભા- ચાર્યજી તે સન્મનુષ્યાકૃતિ છે તે પુરુષોત્તમ કેમ કહેવાય ત્યાં કહે છે કે પાર છે એટલે ભગવાનને માટે જ જેનો યન એટલે વ્યાપાર છે. શ્રીભગવાનની આજ્ઞા- થી જ ભૂતલ ઉપર આપનું પ્રાકટ્ય છે. તેથી જ રાસાર્પતાવનાપન એવું આપનું નામ છે. તે જ શ્રીવલ્લભ અમને સેવાનું સામર્થ્ય આપવા માટે તે લક્ષમીપે . અમારે માટે પ્રકટ હ. અર્થાત્ અમારામાં રસ ભગવાનની સાથે કડા કરવાનું સામર્થ્ય અને યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરાવવા માટે લહમીરૂપે આપ અમારામાં પ્રવેશ કરે એટલે બ્રહ્મા- નિંદરૂપા લક્ષ્મી આવવાથી ભજનાનંદસૃપ રસને અધિકાર અમારે સિદ્ધ થાય. એ દાન કરનાર શ્રીવલ્લભાચાર્યજી છે તે જ્યારે સામ્ય સંપાદન કરે ત્યારે જ રસને મટે ગ્યતા પુષ્ટિમાર્ગીઓમાં થાય છે. સામ્ય વગર રસને અધિકાર સિદ્ધ થતું નથી. તે પુરુ- ત્તમ સ્વસ્વરૂપ તેમાં પ્રવેશ કરાવે ત્યારે જ સમતા થાય છે. તે વાત કહી છે કે स्वरूपेणावतारेण लिनेन च गुणेन च । तारतम्पं न स्वरूपे देहे घा तकियास वा ॥ तथापि यावता कार्य Tags જોતિ ઉ. તેવા શ્રીવલ્લભ છે, છતાં આપ ભૂરિ ભેગને માટે પ્રકટ થયા છે તે વાત यस्मादस्मिन् स्थितो यत्किमपि कथमपि क्वाप्पुपाहतुमिच्छत्यहा तगोपिकेशः स्वबदनामले चारुहासे જોતિ એમાં કહ્યા પ્રમાણે ભગવાનને ભેગ આપશ્રી તરફથી મલે છે અને ત—સાદન તદુછિદતાથી જીવેને પણ ભેગા મલે છે તે વાત ઉદ્ધવજીએ કહી છે. સરોજપુરાવા- વોરાચિતારા રિમોનિનો ટારતા કાણાં નહિ ઉચ્છિષ્ટરૂપ ઐહિક ભૂરિભેગ અને પરલોકમાં સેવા ફલમાં કહ્યું ભેગ અલૌકિક સામર્થ્ય સાયુજ્ય અને સેવોપયોગી દેહ વૈકુંઠાદિમાંથી અન્યતમ યથાધિકાર આપની કૃપાથી મળે છે આ કૃતિનું બીજું વ્યાખ્યાન લક્ષ્મીજી મુખ્ય સ્વામિની શ્રીરાધિકાજી લેવા અને તેના વલ્લભ શ્રીકૃષ્ણ તે અને ભૂરિભેગ આપે એવી રીતનું વ્યાખ્યાન વ્યત્યારથી કરેલ છે. અહિં વાસુદેવ શબ્દથી ચતુર્વ્યૂહાંતર્ગત વાસુદેવ બૃહ ન લે. તેમાં પ્રમાણ पता साविकेषु तु कल्पेषु यः शेते सालिले हरिः । वासुदेवः स विज्ञेयो यस्यांशोनन्त उच्यते એમ કહી નિશપે તે એના સુબાધિનીજીમાં કેવા પ્રવુ કંઇદે વાવ એમ કહ્યું છે. તેથી વાસુદેવથી પુરુષોત્તમ જ લેવાય ભૂદિ ન લેવાય એમ સિદ્ધ થાય છે. પણ ત્યાં પુરુષોત્તમ પદ ન કહેતાં વાસુદેવ પદ મુક્યું તેને કાંઈ અભિપ્રાય તે હવે જોઈએ તે બતાવે છે કે વાસુદેવ જેમ પ્રથમ કલ્પમાં બ્રહ્માદિકને ઉત્પન્ન કરે છે તેમ હમણું તેજ વાસુદેવ વલ્લભરૂપે ભૂતલ ઉપર પ્રકટ થઈને પુષ્ટિને પ્રકટ કરનાર થયા. તેનાં બીજા વિશેષણ બધા વાસુદેવ પરત્વે વર્ણવી આ શ્રુતિને અર્થ સંપૂર્ણ કરી નમો વિળ એ વિશેષણથી ધર્મિ- સગરૂપે શ્રીવલ્લભાચાર્યનું વર્ણન થયું. હવે તે પ્રથમની શ્રુતિમાં છેલ્લું વિશેષણ બાકી રહ્યું છે તેનાથી ધર્મિવિપ્રેગનું વર્ણન કરે છે. ફુદતે રોમ વ્યાપકરૂપને ધારણ કરનાર શ્રીવ- લૂભાચાર્યજીને નમન કરું છું એમ કૃતિ છેલ્લે કહે છે, અહિ સંગ અને વિપ્રગ એમ બે ભેદથી ધર્મિનું વર્ણન કર્યું. તે રસ સંયોગવિપ્રગ એમ હિદલાત્મક છે. તે -રસરૂપ પુરુત્તમ છે અને તેને જ પ્રાદુર્ભાવ ભૂતલ ઉપર વલ્લભષે થયે છે, તેથી જ જેમ વિપ્રયાગાત્મક રૂપનું ભક્તના હૃદયમાં દર્શન થાય છે, જેમ શ્રી ગોપીજનેનું વર્ણન છે કે મહારાષ્ટવાદાસ્તાિ તળને રિયો નામાનાળિય, ત્યાં શંકા ·••• શ્રુતિરહસ્ય ૨૧ કરે છે કે વિપ્રયેગાત્મક રૂપ તે અમૂર્ત હેવું જોઈએ ત્યાં કહે છે કે વિપ્રયોગ થતાં થતાં બહાર પ્રાકટ્ય થાય તે જ તે પ્રકટરૂપ કાર્યક્ષમ ગણાય. હૃદયરથરૂપ કાર્યક્ષમ ન ગણાય: તે જ વાત કહી છે કે यावदहिःस्थितो वह्निः प्रकटो वा विशेन हि । तावदन्तः स्थितोप्येष न दारदहनक्षमः ।। एवं सर्वगतो विष्णुः प्रकटश्चेन्न तद्विशेत् । तावन लीयते सर्वमिति कृष्णसमुद्यमः।। કાઇમાં અગ્નિ રહ્યા છે છતાં બહારને અગ્નિ તેને લાગે નહિં ત્યાં સુધી અંદર રહેલો અગ્નિ લાકડાને બાળી શકે નહિં એમ સર્વત્ર વ્યાપ્ત એવા ભગવાન બધા જીવના અંતઃક- રણમાં છે પણ તે જીવને બહાર પ્રકટ થઈને તેના હૃદયમાં ભગવાન ન પધારે ત્યાં સુધી તેને જીવભાવ મટે નહિં; તેથી કૃષ્ણ બહાર પ્રકટ થયા અનેક લીલાવડે જીવના હૃદયમાં વ્યાપ્ત થઈને તેના જીવભાવને નિવૃત્ત કરે છે. તેથી વિપ્ર ગાત્મા હૃદયમાં પધારે તેની પરાકાષ્ઠાએ બહાર પ્રાકટ્ય થાય તેને પાછે ધર્મિવિપ્રયાગ થાય ત્યારે તે જીવને કરવાનું કાંઈ ન રહે તે બતાવે છે, अटति यद्भवानह्निकाननं त्रुटियुगायते त्वामपश्यताम् । कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मदृशाम् ।। ઉપરના શ્લોકથી વજસીમતિનીઓને ક્ષણ માત્રને વિગ પણ સહન થતો નહતો તે મથુરા પધાર્યા ત્યારે તેમનું જીવન થયું તેથી જ ભગવાન તેની પાસે પ્રકટ થઈદર્શન દેતા એ વાત સિદ્ધ થાય છે. તેથી વિપ્રયોગાત્મક ભગવસ્વરૂપ અત્યંત તાપ થાય ત્યારે ભક્તના અંતઃકરણમાંથી બહાર આવી ભક્તને જેવી લીલાને અધિકાર હોય તેવી લીલાને અનુભવ કરાવે છે. ઉત્તરાર્ધમાં પણ તાં અમૃત પીતશેષ સંભવતું નથી કારણ કે પ્રાકટ્ય પછી વાસુદેવ તે તુરત વ્રજમાં પધાર્યા છે. તેથી પણ દેવકીને ત્યાં પ્રક ટીને વાસુદેવે સ્તનપાન કર્યાનું એ વાક્યની અન્યથાનુપપત્તિથી સિદ્ધ થાય છે. દેવકી- અને જ્યારે પિતાના પુત્રમાં નેહકલા અતિભૂમિએ પહોંચે છે ત્યારે ભગવાન તેના હદયમાંથી બહાર પ્રકટ થઈને તેના સંતેષને માટે દેવકીજીના સ્તનનું પાન કરે છે. અતિ તાપથી બહાર પ્રકટ થાય તે જ વિપ્રયુક્ત ધર્મિ સ્વરૂપ સમજવું. વિપ્રેગનું વર્ણન શ્રુતિમાં પણ છે તે શ્રુતિ બતાવે છે. पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्येपि विश्वतः । अतप्ततनुर्न तदामो अश्नुते श्रितास इद्वहन्तस्तत्समाशत || હે બ્રહ્મણસ્પતે અક્ષરના સ્વામી પુરુત્તમ તમારે વિસ્તાર-આગળ અતયતનું કહ્યો છે તેથી જણાય છે કે ભગવાન મથુરા પધાર્યા પછી પણ તેવા વિઝગી ભક્તને તે તે રૂપે પ્રકટ થઈને સુખ આપ્યાં છે. તેથી જ તે સ્વરૂપ પ્રાકટ્યરૂપ વિસ્તાર-તે વિરહમાં કામાદિ દુખ દે છે તેનાથી આપનું સ્વરૂપ રક્ષણ કરે છે. તેમ કરવામાં આપ પ્રભુ એટલે સમર્થ છે. ભક્તનાં શરીરને ચારે તરફથી વ્યાપ્ત થઈ રહે છે તેથી ભકતે પણ અગોલક અને અગ્નિની પેઠે ભગવાથી વ્યાસ થઈને જ રહે છે. એમ વિપ્રયાગની સ્તુતિ કરી તેની દુલભતાનું વર્ણન કરે છે કે જેનું શરીર વિરહથી બળતું નથી તેને વિપ્રગાત્મક ધર્મિ- સ્વરૂપને અનુભવ થતો નથી. તે તે જે આશ્રય કરીને રહે છે અને શ્રીભાગવતદિન ·२२ ર શ્રુતિરહસ્ય લીલાને સાંભળે છે તે જ તે રવરૂપને સારી રીતે અનુભવ કરી શકે છે. રાસપંચાધ્યાયીમાં ઘમિપ્રિયેળ ન થવાનું કારણ તે એટલું જ કે જેટલે જોઈએ તેટલે તાપ તેમને ન હતે. તેથીસંગ થયા પછી જ્યારે તેમને અધિકાર થયો છે ત્યારે તેમને ફલાત્મક વિપ્રગથ છે. આ શ્રુતિને કેટલાક તસમુદ્રા ધારણ કરવા પર પણ વર્ણન કરે છે, પણ તેના પૂર્વાપર ભાગ ઉપર નજર કરતાં તેવું કાંઈ પ્રકરણ જણાતું નથી કે તે અર્થ કરીએ ભગવત્પર અર્થે કરવામાં તે સર્વે દે નામાનિત એ શ્રુતિથી બધા વેદ ભગવાનનું જ વર્ણન કરી રહી છે. તેથી વિપ્રયાગરૂપનું વર્ણન કરવું એગ્ય છે. જેવું શ્રીઠાકુરજીનું વિપ્રયાગ ધર્મિસ્વરૂપ છે તેવું શ્રીઆચાર્યજીનું પણ સ્વરૂપ છે, તેને અનુભવ દાદર- દાસજી વિગેરેને જ્યારે સંગાવસ્થાને વિરહ હોય ત્યારે અનુભવમાં આવે છે. આધુ- નિક જીને પણ પ્રભુમાં અથવા શ્રીઆચાર્યજીમાં જે પરાકાષ્ઠાએ તાપ થાય તે ધર્મિ- સ્વરૂપને પ્રભુ તેમજ શ્રીવલ્લભાચાર્યજી અનુભવ આજે પણ કરાવે એ કેટલાક અનુ- ભવીઓ જાણે પણ છે. એ બધી બાબત અનુભવથી વેદ્ય હેવાથી વધારે કહેવાની જરૂર નથી. ઉપરના ગ્રંથથી શ્રીઆચાર્યચરણ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીનું સ્વરૂપ પુરુત્તમાભિન્ન છે એમ શ્રુતિ વર્ણવે છે એ વાત કહી. હવે તેમના પુત્રથી વિઠ્ઠલનાથજી પણ પુરુષોત્તમરૂપ છે. તેજ શ્રુતિથી સિદ્ધ કરી બતાવે છે. अनादगात्संभवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्र नामासि स जीवः शरदःशतम् ।। શ્રીવિઠ્ઠલનાથજી સવયં પુરુત્તમ લેવાથી શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનું પુરુષોત્તમપણું તેને જ જાણવામાં આવ્યું. તેથી જ કહ્યું છે કે નહિ તે માત્ર વા િવિવા રાનવાલા ad- જનજારાચં ચં જુદતમ, ઓ ભગવાન તમારા સ્વરૂપને દેવ કે દાનવ જાણતા નથી આપ પિતે જ આપનું સ્વરૂપ છે પુરુષોત્તમ જાણે છે. માટે જ શ્રીવિઠ્ઠલનાથજીએ શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું છે. क्वचित्पाण्डित्यं चेन निगमगतिः सापि यदि न क्रिया सा सापि स्याद्यदि न हरिमागें परिचयः । यदि स्यात्सोपि श्रीवजपतिरतिर्नेति निखिलै- गुणैरन्यः को वा विलसति विना वल्लभवरम् ।। ક્યાંક પાંડિત્ય હોય છે, પણ વેદમાર્ગ પ્રમાણે તે ચાલતા નથી. જેમ બુદ્વાવતારમાં પાંડિત્ય ખરું પણ વેદમાગ પ્રમાણે ન ચાલતાં તેની નિંદા કરી. તેથી જ જયદેવ કહે છે કે ત્તિનાલં નિહિ હવે અષભદેવજીના અવતારમાં પાંડિત્ય છે અને વેદમાર્ગ પ્રમાણે ચાલ- વાનું છે. પણ ત્યાં ક્યિા નથી. એટલે વૈદિક ક્રિયા કરવાનું નથી. મળમુત્ર થાય છે તે તેને તા નથી એટલે તે પણ બરાબર નહિ. હવે કપિલાવતારમાં પાંડિત્ય વેદમાર્ગમાં જ્ઞાન અને તસ્કૃતિ પણ છે પણ ભગવન્માર્ગમાં ચાલવું જોઈએ તેની ખામી છે, કારણ કે તત્વનું સાન માતાને કરાવ્યું પિતે પણ બધું જાણીને કાંઈ તેને કૃતિમાં લેવા પ્રયત્ન ન કર્યો ભક્તિને માતાજીને ઉપદેશ કર્યો, પણ તત્વજ્ઞાન થવા માટે ભક્તિ તેના અંગરૂપે કહી, તત્વજ્ઞાનને ભક્તિના અંગપેન કહ્યું, તેથી ભક્તિ ગૌણ કહી, તે ભગવઢ્યાપિકા ન થાય. એટલે તે અવતારમાં ભગવન્માર્ગના પરિચયને અભાવ રહ્યો. વ્યાસના અવતારમાં એ ચારે બાબતે છે. પણ શ્રી કૃષ્ણચંદ્રમાં સ્નેહ નથી. કારણ કે જ્ઞાનને અવતાર છે. જ્ઞાન ·મૃતિરહસ્ય અને નેહ એ વિરુદ્ધ ધર્મ છે. તેથી જ શ્રીભાગવતમાં કહ્યું છે કે જે સાનં ર જે પ્રય મહિ. એ પાંચે બાબતે શ્રીવલ્લભાચાર્યમાં જ ઘટે છે તેથી અવતારરંતરને આશ્રય છેડી શ્રી વલ્લભાચાર્યજીને આશ્રય કરે. તે જ જીવનું મુખ્ય કર્તવ્ય છે. એ સંપૂર્ણ ગ્રંથનું તાત્પર્ય કહી ગ્રંથકાર આ ગ્રંથને સમાપ્ત કરતાં નીચેની કારિકાઓથી પિતાનું ન્ય પ્રદર્શિત કરી ગ્રંથ સમાપ્ત કરે છે. यद्यप्ययोग्य एवाहं तत्स्वरूपनिरूपणे । तदीयत्वेन कृपया सर्व संपादितं मयि ॥१॥ यथामति विलासेन प्रेमोलासेन वर्णितम् । श्रीमदाचार्यचरणाः प्रसीदन्तु स्वतः सदा ॥२॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणाजप्रसादतः । निगमोदिततद्रूपं वर्णितं हि यथामति ॥ ३ ॥ यद्यप्यज्ञानदोपेण ह्यन्यथा वर्णितं भवेत् । क्षमन्तां श्रीमदाचार्याः स्वीयेपु करुणाकराः ॥४॥ इति श्रीप्रभुचरणात्मजमहाराजनीयदुनाथकुलोद्भवगोस्वामिश्रीगोपालसुतश्रीगिरिधरविरचितं श्रुतिरहस्य સમાતમૂ II જે કે તેના (શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના સ્વરૂપનું વર્ણન કરવાને અયોગ્ય છું પણ તેના- પણું (તદીયત્વ) જ મારામાં છે તેણે એ સ્વરૂપનું વર્ણન મારા મુખથી કરાવ્યું છે (૧) કાંઈક વિલાસથી કાંઈક પ્રેમ વધવાથી મેં મારી બુદ્ધિમાં આવ્યું એમ શ્રીવલ્લભાચાર્યનું સ્વરૂપ વર્ણવ્યું છે. તેનાથી તે સ્વયે પ્રસન્ન થાઓ (૨) શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના ચરણ- કમલની કૃપાથી વેદમાં કહેલું તેમનું સ્વરૂપ મેં યથામતિ વર્ણવ્યું છે (૩) મેં મારા અજ્ઞાનરૂપી દોષને લઈને સ્વરૂપમાં ન ઘટે એવું કાંઈ વર્ણવ્યું હોય તે તે શ્રીવલ્લભા- ચાર્યજી કે જેઓ પિતાને ગણે છે તેની ઉપર કૃપા કરનાર છે તેઓ મારા દેશને માફ કરે. એ પ્રમાણે શ્રીવિઠ્ઠલનાથજીના છઠ્ઠા લાલજી શ્રી યદુનાથજીના કુલમાં પ્રકટેલ શ્રી ગેપાલલાલજીના પુત્ર શ્રીગિરિધરજીએ કરેલ શ્રુતિરહસ્ય સંપૂર્ણ થયું.

·श्रीकृष्णाय नमः प्रास्ताविक नोंध. શ્રુતિરહસ્ય તથા એના પ્રકાશનું મુદ્રણે નીચે જણાવેલા પુસ્તકના આધારે થયું છે. મૂલ શ્રુતિરહસ્યના પાઠ છ પુસ્તકના આધારે જાયા છે. આ પુસ્તકમાં એક પં. ગઠ્ઠલાલાજીની સંસ્થાસંગ્રહનું, બીજું શ્રીમથુરેશજીના કોટાના મન્દિરના સંગ્રહ- માંનું, ત્રીજું પોરબંદરવાળા શ્રીમદ્દસ્વામિ શ્રી રણછોડલાલજીનું, ચોથું શ્રીમદુર્ગાસ્વામિ. શ્રીગોકુળનાથજીનું, પાંચમું પ્રકાશ સાથે લખેલું. અને છઠું પ્રકાશસહિત લખેલું. પાંચમું ૫. ગઠ્ઠલાલાજીની સંસ્થાનું હતું અને હું કાશીસ્થ શ્રીમદ્ સ્વામિશ્રીમુરલી- ધરજી મહારાજનું. શ્રુતિરહસ્યપ્રકાશની ત્રણ પ્રતો મળી હતી. એક પં. ગલાલાજીના સંગ્રહમાંથી, દ્વિતીય કાશીના શ્રીગેપાલમંદિરના સંગ્રહમાંથી. આ બે પુસ્તકે પૂર્ણ હતા. ત્રીજું ત્રુટિત પ્રકાશનું પુસ્તક સ્વર્ગસ્થ ઈછારામ સૂર્યરામ દેસાઈના ગુજરાતી પ્રેસ સંગ્રહમાંથી રા. નટવરલાલ ઈચ્છારામ દેસાઈએ આપ્યું. ગેસ્વામિ બાલકના પુસ્તકે તેમના શાસ્ત્રીઓ દ્વારા પ્રાપ્ત થયાં હતાં. શાસ્ત્રી રમાનાથજી, હરિકૃષ્ણ વિરજીભાઈ તથા હરિશંકર કારજીને તદર્થ પરમ ઉપકાર થયે છે. ગુર્જરભાષાન્તરકાર્યમાં સંપ્રદાયના વિદ્વાન શાસ્ત્રી કલ્યાણજી કાનજીભાઈએ પરમ સહિાસ્ય કર્યું છે. પ્રેસ કેપી સિદ્ધ કરવામાં તથા શેધવામાં નિર્ણયસાગરના વિદ્રાન શાસ્ત્રી વાસુદેવે લક્ષમણ પણસીકારનો પરમ ઉપકાર થયેલ છે. • શ્રુતિરહસ્યના મુદ્રણમાં સાંસારિક તથા અન્ય વ્યાવહારિક પ્રતિબોને લઈને ધાર્યા કરતાં વિશેષ વિલંબ થયે છે. આચાર્યોપાસનાના ઉત્કટ ભાવનાપોષક આ ગ્રન્થરત્નદ્રયનું મુદ્રણ વડેદરાના વૈષ્ણવ ભગવદ્ધર્મપરાયણ મોતીલાલ ગોકુલદાસ પરીખના દ્રવ્યથી થયું છે. વૈષ્ણવ સમાજ તદર્થ તેમને પરમ ઋણું છે. શ્રીમદાચાર્યચરણુજીનું ભાવનાત્મક પ્રાચીન ચિત્ર તથા કાશીસ્થ શ્રીગિરિધરજી મહારાજનું ચિત્ર અત્ર ધર્યું છે. મુંબઈ વૈશાખ કૃષ્ણ બાદશી, ૧૯૮૨. ૨. } મૂલચન્દ્ર તેલીવાલા ·श्रीकृष्णाय नमः। श्रुतिरहस्यम् । श्रीकाशीस्थश्रीमदास्यामिधीगिरिधरजीमहाराजचरणकटितम् । नेतोपनाम श्रीरामकृष्णभकृतमकाशसमेतम् । श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ॐ नमो भगवते श्रीगोपीननबद्धमाय । श्रीमगिरिधराधीशपादाम्बुनरजःकणान् । नौमि ग्रनाङ्गनापीनकुचकुवमभूषितान् ॥ १ ॥ श्रीमन्मुकुन्दरायश्रीमगोपाललालचरणयुगम् । निनशरणतिमिरतरणि नौमि सदा लालितं बननीमिः ॥ २ ॥ श्रीमद्भदेववर्यनरणाः पाखण्डदीर्याटवी- पण्डोद्दीप्तसुचण्टदावदहना वादीभपञ्चाननाः । मायावादविचारगारतमसचण्डांशवः स्वीयहन्- तापवसविधौ कलानिधिवरा दीभ्यन्ति सर्वोपरि ॥ ३ ॥ जीयाच्छीवल्लभान्धिः सकलगुणगणग्रामसीमातिषीमान्- पूर्णः कारुण्यवाभिर्विविधरसनयोत्तुङ्गभावोमिचक्रः । श्रीमत्सामाधिमाषाभूतविबुधतस्पोल्लसद्भाव- स्फूर्नगोवर्धनाद्रिनिनजनसुगमस्नेहनौः सहसन्धीः ॥ ४ ॥ श्रीमविठ्ठलपूर्णचन्द्रमुदितः पौष्टीसुधापायिता- शेपस्वीयसुरः सुरारिनिकरभ्रान्त्यर्थहासाननः । चच्चन्मायिमहौदीर्घरसनां कुण्ठन् कठोरां स्फुरच्- हुद्धाद्वैतगभीरधीरनिनदो भत्यर्थरत्नोवलः ॥५॥ भाडे भट्टैकवेपत्रिमुनिविरचितन्याकृतौ व्यस्तशेषः सोन्मेपस्तर्कशास्ने कपिलमुनिकृतौ ज्ञाततत्तद्विशेषः । वेदान्ताम्भोनभानुः परिणतकविताकैरवं शीतभानुः श्रीश्रीमद्वल्लभाख्यो जगति विजयते कापि मूर्तिः कृशानोः ॥६॥ तर्कतोयनिधिशोपकारिणं मायिकुम्भिमृगराजचारिणम् । शिष्यबोधविधयेऽवतारिणं विहलेशमहमानये मुहुः ॥ ७ ॥ १

·श्रुतिरहस्यम् ।
श्रीविठ्ठलपदद्वन्द्वनखचन्द्ररुचे नमः।
मन्मनःकैरवं शश्वद्यत्प्रादुर्भावतोऽस्फुटत् ॥ ८ ॥
भूयाच्छीवनराजनन्दनपदद्वन्द्वकरत्यग्रणी-
यद्विश्वासवलादमुप्य विवृतौ जाता प्रवृत्तिर्मम ॥ ९ ॥
शेषः शान्देऽय काव्ये कविकुलतिलकाराध्यपादाम्बुनश्री-
न्याये न्याय्यार्थवों विमलतरमतिः साठूल्यसंख्यावार्यः ।
वंदे वेदान्तशाले हरिरतिनिपुणः कर्मशास्त्रे गुस्यों
योगे योगीन्द्रवन्धो निनजननिवहोद्धारकृत्कृष्णचन्द्रः ॥१०॥
काश्मीरो गुणकुङ्कमे हिमकरः सन्तापनिर्वापणे
धर्माम्भोजवने नवाम्बरमणियो द्विपत्कानने ।
सिन्धुः कीर्तिकलानिधौ निरुप धिन्धुः प्रपन्ने जने
श्रीमान् भाति विधुर्गुरुर्गिरिधरस्तत्पादपझे नुमः ॥ ११ ॥
जयन्ति श्रीमदाराध्यचरणाम्बुजरेणवः ।
यत्स्पर्शान्निर्मलमभून्मम मानसदर्पणम् ॥ १२ ॥
जयति श्रीमदाराध्यमुखाम्चुनविनिर्गता ।
गूढश्रुत्यर्थसन्दर्भा भाति गङ्गेव भारती ॥ १३ ॥
वागीशेन्द्र मुहुर्विधाय विनति कञ्चिद्वरं प्रार्थये
मचेतोवचसोनिकाममधुना त्वं संनिधि कल्पय ।
येनाई करवै तवैव विभवादाराध्यपादप्रभो-
अन्येऽस्मिन् वचनार्थयोनिपुणतां विद्वन्मुदे कामपि ॥ १४ ॥
श्रीमच्छुतिरहस्याख्ये सन्देहध्वान्तवारकम् ।
नेतोपाह्वो रामकृष्णः प्रकाशं कुरुते सुधीः ॥ १५ ॥
यद्यप्ययोग्य एवाहमीश्वरोक्तिविचारणं ।
श्रीमदाराध्यचरणाः क्षमन्तां मम साहसम् ॥ १६ ॥
श्रीमदाचार्यवर्याणां गुणगानेन जन्मनः ।
साफल्यमीहते लन्धु गुरुपादावलम्बतः ॥ १७ ॥
शेषः शक्तो न यस्योन्ज्वलगुणगणनायां सहस्रेण वक्रे-
हिक् तद्वर्णनायां कथमपि न पुनर्गण्यकोटिप्रविष्टः ।
यद्यप्येवं तथापि स्वमतिपरिमितं वर्णयेऽहं यथाम्भो
गृह्णात्येवाम्बुराशेर्विमलितपयसः स्वानुरूपं हि कुम्भः ॥ १८ ॥

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। नौमि श्रीगोपालं प्राकृतमात्राशेपधर्मर हितम् । अथ श्रीमदाचार्याणामाकारस्य तद्धर्माणां च तदीयानां सर्वेषामेवालौकिकत्वभानादलौकि- कस्य लोके जन्माद्यसम्भवाजन्मादीनां कर्माधीनत्वादलौकिकस्य कर्मानधीनत्वाल्लोके लौकिकन. नसाधारण्येन जन्मादीनां प्रतीयमानत्वात्तदीयानां तत्र कारणाज्ञानाद्भवति सन्देह इति तर श्रीमत्प्रमुचरणाः स्ववचनामृतझरीतरहिणीलहरीपूरप्रवाहैः स्वीयानां , संदेहसंदोहपङ्किलचेतसो निर्मलीकरणाय श्रीमद्वल्लभाष्टकं प्रकटयामासुः । तत्र चरमश्लोके. 'अज्ञानाद्यन्धकारप्रशमनपटु- ताख्यापनाय त्रिलोक्यामग्नित्वं वर्णितं ते कविभिरपि सदा वस्तुतः कृष्ण एव । प्रादुर्भूतो भवा.' निति निरूप्य, 'मानाधीना मेयसिद्धिरितिन्यायात् 'इत्यनुभवनिगमायुक्तमानरपेत्य । त्वां श्रीश्रीवल्लभेमे निखिलबुधनना गोकुलेशं भनन्त' इति निरूपितम् । यद्यप्यनुभवाग्रे प्रमाणान्त- रापेक्षा नास्ति, तथापि तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि', ' नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम् ', 'औप- ! निषदः पुरुषः श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य' इति श्रुतिभ्य उपनिषत्प्रतिपाद्यत्वेनापेक्षितं ज्ञानम् ।' किच, 'प्राकृतधर्मानाश्रयमप्राकृतनिखिलधर्मरूपमिति । निगमप्रतिपाद्यं यत्तच्छुद्धं साकृति स्तौमी'त्युक्तं श्रीमत्प्रभुचरणैः । तत्र कोसौ निगमः श्रीमदाचार्यप्रतिपादकः, कथं निगमप्रति- पाद्यत्वं श्रीमदाचार्यविति सन्दिहानानां स्वीयानां सर्वसन्देहनिरासाय श्रीमदाचार्यप्रतिपादकनि- गमतदर्थनिरूपणं चिकीर्षवः श्रीमदाराध्यचरणाः श्रुतिरहस्याभिधेयं ग्रन्थमाविर्भावयामासुः । तत्र चिकीर्पितार्थनिर्विघ्नपरिसमाप्तिहेतुकं विशिष्टशिष्टाचारानुमितश्रुतिबोधितकर्तव्यताकं नमस्का- ररूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै समाचरन्ति नौमीति । 'भगवति जीवैमनमेव कर्तव्यमिति श्रीमदा-! चार्यचरणैरुक्तम् , ' मद्यानी मां नमस्कुरु', 'कृष्णप्रणामी न पुनर्भवायेति स्मृतिपुराणवाक्यैश्च नमनमेव कर्तव्यत्वेन निरूपितम्, नौमीति नुतेरुत्कृष्टनिष्ठस्वापकृष्टवोधानुकूलव्यापासर्थकत्वादिति स्वस्मिन् हरिदासत्वं ज्ञापितम् । एतेन नमनं दासधर्म इति सूचितम् । अत एवावरणभङ्गे 'अत्यन्तभक्तेष्वपि दैन्यादेव प्रसादोक्तर्मानादिना तिरोमावोक्तश्च दैन्यस्यावश्यकत्वात्तत्तत्प्रयुक्तं नमनमेव कर्तव्यत्वेनावशिष्यत' इतिश्रीपीताम्बरचरणैरगादि । ' नहि साधनसम्पत्त्या हरिस्तु- प्यति कस्यचित् । भक्तानां दैन्यमेवैकं हरितोपगसाधन मिति श्रीमदाचार्यचरणः सुबोधिन्या- मुक्तम् । नौमीत्युत्तमपुरुषप्रयोगेणैकवचनेन च स्वस्मिन्नुत्तमत्वं मुख्यत्वं च ध्वनितम् । उत्तमत्वं विना 'नादेवो देवमर्चये'दित्यादिवाक्यैर्नाधिकारोऽर्चने । अत एव ब्रह्मसम्बन्धादिना देहनीव- : निष्ठसर्वदोपनिवृत्तावृत्तमत्वेन भगवत्सेवाधिकारो भवति जीवस्येति ध्वनितम् । श्रीगोपाल: सदानन्दः परमकाष्ठापन्नः श्रीयशोदोत्सङ्गलालितो नान्यः । ननु श्रीगोपालपदेनाखिलगुणार्णवत्वेन विशेषाणां प्राकृतत्वाच्छ्रीविग्रहः प्राकृतधर्मविशिष्ट इति चेत्तत्राहुः माकृतमात्रेत्यादि । प्रकृति- सहकृतेन्द्रियनन्यज्ञानविषयत्वं प्राकृतत्वम् । प्राकृतमात्रा येऽशेषधर्मास्तै रहितमित्यर्थः । अत्र - १ तरङ्गिणीपूर इति पाठः।

·श्रुतिरहस्यम् । वैदैकसमधिगम्यं स्वाभाविकसर्वधर्मसहितम् ॥ १॥ . मात्रपदमवधारणे । 'मात्र कात्स्न्येऽवधारणे' इत्यमरः । ननु प्राकृतसम्बन्धशून्यमेव ब्रह्मेति प्राप्तिपूर्वकस्य निषेधात् कथं तेषां निपेठ इति चेन्न । भूमावग्निश्चेतन्यो, नान्तरिक्षे, न दिवी- तिवन्निषेधस्य नित्यानुवादरूपत्वात् । प्राकृतमात्रशून्यत्वोक्त ‘रष्टादशमहादोष रहिता भागवत्त- नुरिति वैष्णवतन्त्रोक्तमपि क्रोडीकृतम् । ते च विष्णुयामले 'मोहस्तन्द्रा भ्रमो रूसरसता काम उल्वणः । लोलता मदमात्सयें हिंसा खेदपरिश्रमौ । असत्यत्रोध आकाडा भाशङ्का विश्ववि- भ्रमः । विपमत्वं परापेक्षा दोपा अष्टादशेरिता' इति । 'अज्ञत्वं पारवश्यत्वं देहत्यागादिकं तया । असुराणां विमोहाय दोपा विष्णोर्न कर्हिचि'दिति पुराणवाक्यात् सर्वदोपशून्यम् । अत्र प्राकृतधर्मात्यन्तामाव एव । अत एव श्रीमदाराध्यचरणैर्मात्राशेपपदे उक्के । 'आनन्दमात्रकरपा- दमुखोदरादिः', 'आनन्दमयोऽभ्यासात्', 'तमेकं सच्चिदानन्दविग्रहं वृन्दावनसुरभूरुहतलासीनम्', 'नन्दवनजनानन्दी सच्चिदानन्दविग्रह' इतिश्रुतिसूत्रपुराणवाक्यैरितिदिक् । ननु प्राकृतगुणशून्यं ब्रह्म प्रत्यक्षानुमानोपमानशाब्दप्रमाणैर्न ज्ञातुं शक्यते । तयाच विद्वन्मण्डने जीवस्याणुत्वप्रति- पादने चतुर्मिः प्रमाणैरगम्यत्वं जीवब्रह्मणोरुपपाद्य किन्तु श्रुत्यैकसमधिगम्यमित्युक्तं श्रीमत्प्र- मुचरणैः, तथैवातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयतया ब्रह्मणः शास्त्रैकप्रमाणत्वादिति शास्त्र- योनित्वा दितिसूत्रे श्रीरामानुजमाप्ये श्रीमाध्वभाष्येपि वैदैकगम्यत्वं निरूपितमिति वेदेनैव परं ब्रह्मज्ञानं भवतीत्यभिप्रेत्याहुः वेदैकसमधिगम्यमिति । अत एवं तत्वदीपे ' अलौकिक तत्प्रमेयं न युत्तया प्रतिपद्यते । तपसा वेदयुक्त्या च प्रसादात्परमात्मन' इतिश्रीमदाचार्यचरणैरुक्तम् । किन्च, प्रत्यक्षादीनां लौकिकत्वादलौकिकेन वेदेनैव तत्स्वरूपज्ञानसम्भवादित्यर्थः । ननु ' यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे'ति श्रुत्या वागविषयत्वेन कथं वैदैकसमधिगम्यमिति चेत्, उच्यते । यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुत- श्चने ति सम्पूर्णा श्रुतिः । अर्थस्तु पुरुषोत्तमानन्दानुभवे सत्यनुभवैकगम्योऽयमानन्दो न मनो- वाग्विषय इति ज्ञास्वा लोकवेदेभ्योपि न विभेतीति श्रीमदाचार्यचरणैरणभाष्ये आनन्दमयाधि- करणे निरूपितः । तया टिप्पण्यामपि फलप्रकरणे 'श्रुतयो यथे'त्यस्य व्याख्यानेऽस्या अर्थ उदितः, अत्र पूर्वार्धमानन्दस्य विशेषणम् । तथा चैतस्मात् पूर्व 'रसो वै सः, रस ह्येवाय लब्ध्वानन्दी भवती'त्यादिना यद्भगवत्स्वरूपं निरूपितं तत् सर्वात्मभावलभ्यम् , न त्वन्यथेति ज्ञापयितुं सर्वात्मभावस्य निर्वचनमशक्यमिति तद्वयञ्जकं धर्ममाहोत्तरार्धेन । एतादृशमानन्दं यो विद्वान् ज्ञातवान् लब्धवान् वा स कुतश्चन लोकवेदात् , किं बहुना, परीक्षार्थं साक्षाद्भगवदुक्तो- लायनान्मानादिदशायां तदतिकमादपि न बिभेतीति श्रीमत्प्रभुनरणैर्विस्तरस्तु तत्रैव निरुपितः तैः । यद्यत्र ब्रह्मणो वागविषयत्वमनया प्रतिपादितं स्यात् , तर्हि श्रुतीनां वाग्रूपत्वात् 'सं त्वौप- निषदं पुरुपं पृच्छामि', ' नावेदविन् मनुते तं बृहन्तम', 'औपनिषदः पुरुषः श्रोतन्यः श्रुतिवा- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। . । चन्दे श्रीवल्लभाचार्यान् स्नेहमार्गाजभास्करान् । : निजान्तरङ्गभक्तेभ्यः स्वस्वरूपमदर्शकान् ॥२॥ क्येभ्यः', 'वैदैश्च सर्वैरहमेव वैद्य' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः श्रुतिभिरेव परब्रह्मणो ज्ञानं सम्भव- तीति निश्चितं विरुध्येत । किच, याङ्मनसयोर्ब्रह्मणि प्रवृत्त्यभावेन निष्प्रमाणकं ब्रह्मेत्युच्यते इति भ्रान्तिनल्पितं यतो वाचो निवर्तन्त ' इति तस्मादुक्त एवार्थः । ननुः परमानन्दालौकि- कानेकधर्मा आगन्तुका इति चेत् , तत्राहुः स्वाभाविकसर्वधर्मसहितमिति । न तस्य कार्य। करणं च विद्यते', 'न तत्समश्याभ्यधिकश्च दृश्यते', 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते, स्वाभाविकी ज्ञान केया चेति श्रुतेः । एतेन सर्वेषां ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मत्वमेवेति महता प्रबन्धेन विद्वन्मण्डने श्रीमत्प्रमुचरणैर्निरूपितम् ॥ १ ॥ । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तत्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मन' इति वाक्याच्छ्रीमत्पुरुषोत्तमवत् श्रीमदाचार्येभ्यो जीवैनमनं कर्तव्यमित्यभिप्रेत्याहुः वन्दे इति । श्रीवल्लभपदे पष्ठीतत्पुरुषः । अतएव 'वां श्रीश्रीवल्लभेमे निखिलबुधनना गोकुलेशं भजन्त इत्युक्तं श्रीमत्प्रमुचरणः । एतेन श्रीमहालक्ष्मीविशिष्टवन्दनं फलितम् । पुरुषोत्तमत्वं च ध्वनि- तम् । ' इन्दिराया नलिनीमन्दिराया' इति श्रुतौ श्रीवल्लभत्वं स्पष्टमुदितम् । स्नेहमार्गप्रतिबन्ध- कान्धकारनिवारणार्थमवतार इत्यभिप्रेत्याहुः स्नेहमार्गेत्यादि । यद्यपि 'ततः प्रेम तथाऽऽसक्ति- र्व्यसनं च यदा भवेत् । स्नेहाद्रागविनाशः स्यादासक्त्या स्याद्गृहारुचिः । यदा स्यात् व्यसनं कृष्णे कृतार्थः स्यात्तदैव ही। ति भक्तिवर्धिन्यां व्यसनस्य परमावैधिभूतत्वमुक्तम् , तथापि स्नेहवृद्धिपराकाष्ठा व्यसनमिति स्नेहान्नातिरिच्यते । तद्व्याख्यातृभिः श्रीवल्लभचरणैः पूर्व स्नेहाकुरो भवति, तदनन्तरं प्रौढभावे सति आसक्तिर्भवति, ततः प्रौढभावे सति व्यसनं भवतीति स्नेहादित्यत्र अल्पस्नेहाङ्करोत्पत्त्या भागवदतिरिक्तरागो न भवति, तदनन्तरं यदाऽऽसक्तिर्भवति, तदा प्रौढभावो भवति, तस्यैव स्नेहपराकाष्ठामाहुः यदा स्यादिति । यदा यस्मिन् काले कृष्णे फलात्मके व्यसनं स्यात् , तद्दर्शनादिन्यतिरेकेण तत्सम्बन्धव्यतिरेकेण वा स्थातुमशक्तिर्व्यसन- मिति व्याख्यातम्, अत एव 'माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चान्यथेति, ‘सा परानुरक्तिरीश्वर' इति नारदपञ्चरात्रशाण्डिल्यसूत्रोक्तं । संगच्छते । 'जनपतिरतिर्नेति निखिलैर्गुणैरन्यः को वा विलसति विना वल्लभवर' मितिपद्ये श्रीम- कृष्णचन्द्ररतिः श्रीमदाचार्येष्वेवेति निरूपितं श्रीमत्प्रमुभिः । 'यः सेवते हरि प्रेम्णा श्रवणा- दिमिरुत्तम' इति तत्वदीपे श्रीमदाचार्यचरणैरप्युक्तमितिदिक् । श्रीमदाचार्यकृपामन्तरा. तेषां स्वरूपदर्शनमन्तरङ्गभक्तानामपि दुर्घटम् , किन्तु कृपयैव स्वस्वरूपं तान् प्रदर्शयन्तीत्यभिप्रेत्याहुः निजान्तरङ्गभक्तेभ्य इति । स्वीयाः परमकृपापात्रभूताः श्रीदामोदरदासादयः परमान्तरङ्गभक्ता- , ." । १. परमावधिः मूलतत्त्वं ' इति पाटः।

·, श्रुतिरहस्यम् । श्रीविठ्ठलान् प्रभून् नौमि श्रुत्यर्यप्रतिभाकरान् । भक्तिवल्लीजलधरान् स्फुरत्कीर्तिकरान् परान् ॥ ३ ॥ स्तेभ्यः स्वमखिलानन्दमयं सकलकल्याणनिदानं 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'आनन्दमात्रकर- पादमुखोदरादी'त्यादिश्रुतिभिर्वष्यमाणाभिश्च प्रतिपादित 'तत्सारमूतरासस्त्रीभावपरितविग्रह' इति वा तस्य प्रदर्शकानित्यर्थः । प्रदर्शकत्वोक्त्या जीवकृतिराहित्यं सूचितम् । 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्य ' इति श्रुतेः । एतेन श्रीमदानार्यचरणसेवका द्विविधा अन्तरङ्गा बहिरङ्गाश्चेति सूचितम् । श्रीमदाचार्यचरणस्मरणानुवशतः प्रादुर्भूतातिदुःसहतापाविर्भायेन शरीरधारणमसहमानानामुपरि केपारसभराम्बुनिधयः श्रीमदानार्यचरणा निनान्तरङ्गमक्तवत्वस्वरूपं प्रकाशयन्ति । श्रीमदा- चार्याणां प्राकट्यं देवानां जीवानामासुरभावनिवृत्तिपूर्वकस्वस्वरूपप्रदर्शनेनोद्धारार्थमितिभावः ॥२॥ श्रुत्यधिष्ठातृणां नमने श्रुत्यर्थः स्फुरतीत्यभिप्रेत्याहुः श्रीविठ्ठलानिति । श्रीविठ्ठलपदनि- रुतिस्त्वने व्युत्पादयिष्यते । प्रभुपदेन स्वाभीष्टफलप्रदानसमर्थत्वं सूचितम् । ततश्च तेषां नम- नेनास्माकमिष्टसिद्धिनिष्प्रत्यूहेति ध्वनितम् । श्रुत्यर्थप्रतिभाकरत्वोक्त्या तेषां नमनेन सकल- श्रुत्यर्थः स्वाभीष्टोऽनायासेन प्रकटो भवतीति बोधितम् । विमैतमतस्थैः स्वस्वरीत्यार्थकल्पनषत् स्वीयानामपि तादृशार्थाभावपूर्वक याथायेन स्फुरणं भवति येपां कृपयेति । 'वैदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्धेदविदेव चाहमिति गीतायां वेदवेत्तृत्वं भगवतः श्रीविठ्ठलस्येति फलितम् । 'कृष्ण- वाक्यानुसारेण शास्त्रार्थ ये वदन्ति हि । ते हि भागवताः प्रोकाः शुद्धास्ते ब्रह्मवादिन' इति तत्त्वदीपे श्रीमदाचार्यचरणैर्गदितम् । एतद्विवृतौ शास्त्रार्थ वेदार्थमित्युक्तम् । वेदयाथार्थ्यप्रकाश- कत्वेन भक्तिमार्गस्थापनार्थमेवावतार इत्यभिप्रेत्य विशिंपन्ति भक्तिवल्लीजलधरानिति । यथा वल्ली जलधराश्रयेण वर्धते तया श्रीमत्प्रभुजलधराश्रयवतां भक्तिवल्लीसमृद्धिनिप्प्रत्यूहा । भक्ति- वल्लीवर्धकत्वमूलकः प्रमुषु जलधराश्रयत्वारोपः प्रमुनलधरवर्धापकत्वमूलको भक्तौ वल्लीत्वारोप इति परम्परितरूपकालङ्कार इति । मायावादादिमतखण्डनादिकसम्पादनमाचार्यक्र्यैः कृतम्, अतः श्रीमत्प्रभूणामवतारः साक्षात्पुष्टिभननरूपभक्तिप्रथनार्थमेव । तथा चोक्तम्, 'श्रीमत्पुरुषोत्तमो विचारयामास, अहो मया साक्षात् स्वानन्दमयं स्वास्यं प्रादुर्भूतमपि लोके ब्रह्मवाद एव सततं सहृदयदृढं जातम् , नतु पुष्टिभकेराधिक्यम्, इति विचार्य श्रीकृष्णशरणैकरतिनामक सेवनं प्रेमैव सकलपुरुषार्थफलं भगवदनुग्रहैकलभ्यं स्वस्य सेवनस्य स्खैकवेद्यत्वेन लोके भक्तिमार्गप्रथनाय ब्रह्माण्डपुराणोक्तभगवद्वाक्यसाफल्याय 'श्रीपूर्णपुरुषोत्तमः प्रादुर्बभूवे'तिश्रीदेवकीनन्दनैश्चरित्रचि- न्तामणौ । ब्रह्माण्डपुराणेपि भक्तिमार्गप्रथनार्थमेव प्रादुर्भावकारणत्वोकेः । तद्वचांसि स्फुटीभवि- प्यन्त्यग्रे । स्फुरत्कीर्तिकरानिति । 'त्रिजगद्व्यापिसत्कीर्तिधवलीकृतमेचक' इति नामरत्ने । कीर्तिकरवं च भक्तकेशापहवेनाचिन्त्यमहिमत्वेन श्रीमत्पूर्णपुरुषोत्तमानुप्रहलभ्यत्वेन महापति- १ कृपाभराम्बुनिधयः इति पाठः । २ विमतस्थैः इति पाठः ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । ७ वन्दे श्रीयदुनाथांश्च विभयोगानुभावकान् । तपावनत्वेनानेकसरणिलिटजीवामन्ददातृत्वेन सकलविमतान्धकारनाशक्त्वेनाखिलपण्डितमण्डली- मुकुटत्येन सकलसमाश्रयणीयत्वसर्वभ्रमनिरासकवाद्यनन्तकल्याणगुणगणत्वादिना धवलीकृतमेन- कत्वोच्याऽखिलनिनजनस्वान्तर्धान्तनिरासो ध्वन्यते । 'सर्वोद्धारप्रयत्नात्मा कृष्णः प्रादुर्वभूव हेति श्रीमदाचार्यचरणैरुक्तमिति श्रीकृष्णवत सर्वोद्धारकत्वं श्रीमत्प्रभुषु । परत्वोत्त्या परब्रह्मत्वं निरूपितमित्यप्रे विस्तरः ॥ ३॥ स्वस्य श्रीमद्यधुनाथकुलोद्भवत्वेन तेषां साक्षाद्धगवद्वियोगासहिष्णुत्वेन भगवत्संयोगरसगा- ढानुभवतया वियोगरसेऽतितापानुभवत्वेन 'अङ्गादङ्गादिति वक्ष्यमाणश्रुतिरीत्या 'स्वानुरूपसुत- प्रसूरिति वाक्याच्च वक्ष्यमाणश्रुतिभिश्च पूर्णपुरुषोत्तमत्वेन सकलनिनननबुद्धिदत्वेनान्यत्कर्तुमस- मर्थतया तान्नमन्ति बन्दे इति । श्रीयदुनाथत्वोत्या भगवद्भजनैकनिष्ठधर्मवतां रक्षणकर्तृत्वं सूचितम् । विमयोगेति । अनेन विप्रयोगानुभववतामेव साक्षात् पुष्टिपुरुषोत्तमसंयोगरतपुष्टितेति ध्वनितम् । यथोक्तं 'संयोगो विप्रयोगेन विना पुष्टिं न चाश्नुते । कापायिते हि वस्त्रादौ भूयान् । रागोऽमिनायत' इति । अत एव श्रीमत्प्रभुचरणै विरहानुभवैकार्थसर्वत्यागोपदेशक' इति नाम श्रीमदाचार्याणामुदितम् । तद्विवृतौ श्रीगोकुलनाथचरणैः 'यद्यपि रासलीलाप्रदत्वकथनेनौतत्प्रति- पादितसंयोगविप्रयोगरसानुभवस्य श्रोतृणां तदीयानां तद्रसभावनया रसानुभवः सिद्धयति, तथापि केवलो विप्रयोगभावो भावान्तररहितः स्वतन्त्रतया तत्तदवस्थाः विकलत्वम् , अस्वास्थ्यम् , मूर्छा, पुनर्जागरणं तादात्म्येन यत्किञ्चित्स्वास्थ्यं प्रलापाद्यवस्थाभेदेनानुभवसिद्धयर्थकथनत्व- ज्ञापनायोक्तम् , 'विरहानुभवैकार्थसर्वत्यागोपदेशक' इति निरूपितम् । एतदवस्योदाहरणादिक गीतगोविन्द-श्रीभागवतादौ । तत्र भगवद्रूपताया उदाहरणं यया 'मधुरिपुरहमिति भावनशीले ति। 'कृष्णोऽहं पश्यत गति ललितामिति तन्मना' इति च । तथामरुशतके 'प्रासादे सा, दिशि दिशि च सा, पृष्ठतः सा, पुरः सा, पर्यङ्क सा, पथि पथि च सा, तद्वियोगातुरस्य । हहो चेतः प्रकृतिरपरा नास्ति ते कापि सा सा, सा सा सा सा जगति सकले कोऽयमद्वैतवाद' इत्युक्तम् । स एवाध- स्तादित्यादिश्रुतेः । अस्मिन् रसे भगवानेव भातीति महच्छैष्ठ्यम् । यथा 'तन्मनाका इति- श्रीभागवते । अतएव 'गोपिकाविरहाविष्ट' इति प्रभूणां नाम । किञ्च । भगवन्तमन्तरा क्षणमपि । स्थातुं न शक्यमतो भगवदीयानां सदैव श्रीकृष्णानुभवो यथा श्रीमदनसुन्दरीषु । 'क्षणं युगशतमिव यासां येन विनाऽभवदिति । 'यथाऽधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेदेति श्रीमद्भागवते । जीवे एतद्रावतिरोभावादेव भगवडप्राप्तिरिति श्रीमदाचार्यकृपयैतद्भावस्कू- तिरिति सदैव निवेदिभिर्भगवदासैविप्रयोगानुभवः कर्तव्यः । तथाच संन्यासवरणे 'विरहानुभवार्थ तु परित्यागः प्रशस्यते' इति । यद्यपि संयोगपूर्वकत्वादस्य जीवानां तदभावात् क रसानुभव- , । १ नास्ति कापीह इति पाठः ।

·३ श्रुतिरहस्यम् । श्रीविठ्ठलान् प्रभून् नौमि श्रुत्यर्थप्रतिभाकरान् । भक्तिवल्लीजलधरान् स्फुरत्कीर्तिकरान् परान् ॥ ३॥ स्तेभ्यः स्वमखिलानन्दमयं सकलकल्याणनिदानं 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'आनन्दमात्रकर- पादमुखोदरादी'त्यादिश्रुतिमिर्वक्ष्यमाणाभिश्च प्रतिपादित 'तत्सारभूतरासस्त्रीभावपूरितविग्रह' इति वा तस्य प्रदर्शकानित्यर्थः । प्रदर्शकत्वोक्त्या जीवकृतिराहित्यं सूचितम् । 'यमवैप वृणुते तेन लभ्य' इति श्रतः । एतेन श्रीमदाचार्यचरणसेवका द्विविधा अन्तरङ्गा बहिरङ्गाश्चेति सूचितम् । श्रीमदाचार्यचरणस्मरणानुवशतः प्रादुर्भूतातिदुःसहतापाविर्भावेन शरीरधारणमसहमानानामुपरि केपारसभराम्बुनिधयः श्रीमदाचार्यचरणा निनान्तरङ्गभक्तवत्स्वस्वरूपं प्रकाशयन्ति । श्रीमदा- चार्याणां प्राकट्यं देवानां जीवानामासुरभावनिवृत्तिपूर्वकस्वस्वरूपप्रदर्शनेनोद्धारार्थमितिभावः ॥२॥ श्रुत्यधिष्ठातॄणां नमने श्रुत्यर्थः स्फुरतीत्यभिप्रेत्याहुः श्रीविठ्ठलानिति । श्रीविठ्ठलपनि- रुक्तिस्त्वग्रे व्युत्पादयिष्यते । प्रभुपदेन स्वाभीष्टफलप्रदानसमर्थत्वं सूचितम् । ततश्च तेषां नम- नेनास्माकमिष्टसिद्धिनिष्प्रत्यूहेति ध्वनितम् । श्रुत्यर्थप्रतिभाकरत्वोत्या तेपां नमनेन सकल- श्रुत्यर्थः स्वाभीष्टोऽनायासेन प्रकटो भवतीति वोधितम् । विमतमतस्थैः स्वस्वरीत्यार्थकल्पनवत् स्वीयानामपि तादृशार्थाभावपूर्वकं याथार्थ्येन स्फुरणं भवति येषां कृपयेति । वैदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहमिति गीतायां वेदवेत्तत्वं भगवतः श्रीविठ्ठलस्येति फलितम् । 'कृष्ण- वाक्यानुसारेण शास्त्रार्थ ये वदन्ति हि । ते हि भागवताः प्रोक्ताः शुद्धास्ते ब्रह्मवादिन' इति तत्त्वदीपे श्रीमदाचार्यचरणैर्गदितम् । एतद्विवृतौ शास्त्रार्थं वेदार्थमित्युक्तम् । वेदयापार्यप्रकाश- कत्वेन भक्तिमार्गस्थापनार्थमेवावतार इत्यभिप्रेत्य विशिंपन्ति भक्तिवल्लीजलधरानिति । यथा वल्ली जलधराश्रयेण वर्धते तया श्रीमत्प्रभुनलधराश्रयवतां भक्तिवल्लीसमृद्धिनिष्प्रत्यूहा । भक्ति- वल्लीवर्धकत्वमूलकः प्रभुषु जलधराश्रयत्वारोपः प्रभुजलधरवर्धापकत्वमूलको भक्तौ वल्लीत्वारोप इति परम्परितरूपकालङ्कार इति । मायावादादिमतखण्डनादिकसम्पादनमाचार्यवयः कृतम् , अतः श्रीमत्प्रभूणामवतारः साक्षात्पुष्टिभननरूपभक्तिप्रथनार्थमेव । तथा चोक्तम्, 'श्रीमत्पुरुषोत्तमो विचारयामास, अहो मया साक्षात् स्वानन्दमयं स्वास्यं प्रादुर्भूतमपि लोके ब्रह्मवाद एव सततं सहृदयदृढं जातम् , नतु पुष्टिभक्तराधिक्यम्, इति विचार्य श्रीकृष्णशरणैकरतिनामकं सेवनं प्रेमैव सकलपुरुषार्थफलं भगवदनुग्रहैकलभ्यं स्वस्य सेवनस्य स्वैकवेद्यत्वेन लोके भक्तिमार्गप्रथनाय ब्रह्माण्डपुराणोक्तभगवद्वाक्यसाफल्याय 'श्रीपूर्णपुरुषोत्तमः प्रादुर्वभूवे'तिश्रीदेवकीनन्दनैश्चरित्रचि- न्तामणौ । ब्रह्माण्डपुराणेपि भक्तिमार्गप्रथनार्थमेव प्रादुर्भावकारणत्वोक्तेः । तद्वचासि स्फुटीमवि- प्यन्त्यग्रे । स्फुरत्कीर्तिकरानिति । 'त्रिजगद्व्यापिसत्कीर्तिधवलीकृतमेचक' इति नामरत्ने । कीर्तिकरत्वं च भक्तक्लेशापहत्वेनाचिन्त्यमहिमत्वेन श्रीमत्पूर्णपुरुषोत्तमानुग्रहलभ्यत्वेन महापति- १ कृपाभराम्बुनिघयः इति पाठः । २ विमतस्थैः इति पाठः ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । कृतं श्रुतिरहस्यं मे विद्वद्भिद्देश्यतां मुदा ॥ ६ ॥ अथ श्रीवल्लभाचार्या रूपाष्टकसमन्विताः । सम्बन्धसामान्ये पष्ठी, मयेत्यर्थः । मया विरचितं श्रुतिरहस्यं पूर्वोक्तलक्षणलक्षितविद्वद्भिद्देश्य- तामित्यर्थः । श्रुतिरहस्यमित्युक्त्या तथा रहस्यपदार्थस्यान्यस्य ज्ञानं संभवति, किन्तु रहस्यविद एव तद्वोधनेन वा ज्ञानम् , एवं श्रीमदाचार्यकृपया बोषितस्य मम ज्ञानमिति मयोच्यत इति सूचितम् । किश्श, रहस्यपदेन विनातीयाने प्रकाशनमयोग्यम् । विजातीयजनाकान्ते गोपनीय स्वयोनिवत्', 'गोपयेन्मातृजारवदित्यादिवाश्यात् । स्वयुद्धयारूढत्वात् क्रियमाणस्यापि करिष्य- तीत्युक्तम् । श्रीमदाचार्याणां वापतित्वेन तदुक्तार्थ-यैव याथादिन्योक्तस्य श्रुतिहार्दताना- भावादिति श्रीमदाचार्यकृपयेत्यादिना सूचितम् । तथाच श्रुतिः 'उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्य उशती सुवासाः । अयमर्थोऽस्याः। त्वशब्दोऽन्यवाची । उतशब्दोऽपिशब्दस्यार्थे । स च भिन्नक्रमः । तथाच । शब्दोऽपि खलु शब्दस्वरूपमुपलभमानो याथार्थ्यापरिज्ञानान्न पश्यति । अपि खलु एकः शृण्वन् न शृणोति सरस्वतीहृदयज्ञत्वाभावात् । एनां वाचमित्यर्थः । अनभिमतार्थज्ञमाहार्धम् । अपि एकस्मै जायेव पत्य इति दृष्टान्तानुरोधेन स्वप्रियाय स्वपतये श्रीवल्लभाचार्याय 'वाक्पति- विबुधेश्वर' इति वाक्यात् । 'वागीशाने भगवति व्यासे व्यभ्रनभःप्रभे । गते मतिमतां श्रेष्ठे समाश्चास्य युधिष्ठिर मिति द्रोणपर्वणि व्यासवाक्याद्वाक्पतित्वं तव स्तन्यं मन्ये' इतिशंकरा- चार्यवत् स्वस्वरूपं द्योतयितुम् , 'अर्थ तस्य विवेचितुं नैहि विमुर्वैश्वानराद्वाक्पतेरन्यस्तत्र विधाय मानुपतनुं मां व्यासवच्छ्रीपति' रित्यात्मानुभवकथनाच । 'वाक्पतिर्वल्लभः कृष्णमुर्ख प्रादुर्भवि- प्यतीति भविष्यवाक्याच्च ‘अग्निवें मुख'मिति श्रुतेः श्रीमत्पुरुषोत्तममुखस्वरूपतया 'वाचा वहेर्मुख क्षेत्रमिति श्रीभागवतवाक्याच वाक्पतित्वं स्पष्टमेव । 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो, लक्ष्मणात्मन' इति संमोहनतन्त्रवाक्यात् । तन्वं विसने स्वात्मानं विवृणुते स्वात्मानं प्रकाश- यति । अत्र दृष्टान्तः 'जायेव पत्ये कामयमाना सुवासा ऋतुकाले शोभनवासाः स्वात्मानं विवृणुते' स्वात्मानं प्रकाशयतीत्यर्थः । एतच्छुत्यर्थमादायैव ' न ह्यन्यो वागधीशाच्छ्रुतिगण- वनसां भावमाज्ञातुमीष्टे यस्मात्साध्वी स्वभाव प्रकटयति वधूरग्रतः पत्युरेव । तस्माच्छ्रीवल्लभाख्य स्वदुदितवचनादन्यथा रूपयन्ति भ्रान्ता ये ते निसर्गत्रिदशरिपुतया केवलान्धन्तमोगा' इति श्रीमत्प्रमुनरणैरुतम् ॥ ६॥ अथ श्रीमदाचार्याणां साक्षात्पूर्णपुरुषोत्तमत्वेनाष्टविधैश्चर्यविशिष्टवेदोद्वितरूपनिरूपणं प्रति- जानते । अथेत्यादि । रूपाष्टकं तु पडैश्चर्यरूपधर्मसंयोगवियोगद्विविधधर्मिरूपतया चाष्टविधम् । रामानुजाना मते तु हेयप्रत्यनीकाशेपत्वाभ्यां पड्गुणैश्याष्टविधैश्चर्यमिति । अयेत्यादिना श्रीमदा- १ नहि वरो वैश्वानरात् । इति पाठः । २ ·८ . श्रुतिरहस्यम् । यद्वन्दनेन मन्दोपि लभेत् युद्धिमतां पदम् ॥ ४ ॥ श्रुत्यर्थः कातिगम्भीरः काहं मन्दमतिस्ततः । विदुपामुपहास्यत्वं यास्यामि पिशुनात्मनाम् ॥ ५ ॥ तथापि थीमदाचार्यकृपया मयि चोधितम् । स्तथापि पुष्टिमार्गीयभगवदीयानां भगवत्स्वरूपस्यावश्यकत्वात् तत्र भावपूर्वकथीमुखदर्शनतस्त- दस्पर्शननितसङ्गाभिलापाया अतिप्रचुरत्वेन तच्छान्त्यजननात् सङ्गमपूर्वकत्वमस्य । ननु दुःखस्वरूपत्यात् कथं श्रेष्ठ्यमितिचेत् , सत्यम्, दुःखरूपत्वादेवोत्कृष्टत्वम् । श्रीकृष्णस्य रस- रूपत्वं 'रसो वै स' इति श्रुत्या प्रतिपादितत्वाद्रसस्य संयोगविप्रयोगात्मकत्वेन द्विरूपत्वाद्यथा क्रोधकृतक्षतताडनकोपादीनां दुःखात्मकत्वम् , तथा क्षतत्वादिसाजात्येपि संयोगरसान्तःपातित्वेन परमानन्दरूपत्वम् , तथा विप्रयोगरसजनितवैश्वव्यादीनामपि विप्रयोगरसात्मकत्वेन शोकादिजन्य- वैल्ल्यवत्प्रतीयमानत्वेपि रसरूपत्वान्न तेषां दुःखरूपत्वम् । यथानन्दादप्यभूणि, शोकादप्यश्रूणि । नहि तत्राश्रुत्वसामात्यादुभयोरेकफलस्वं सेत्स्यति, तथात्रापि तद्धर्मसाम्येपि न तद्रूपत्वम् । अतएव 'यच दुःखं यशोदाया नन्दादीनां च गोकुले । गोपिकानां च यहुःखं तहुःखं स्यान्मम कचिदिति निरोधलक्षणे श्रीमदाचार्य चरणरुक्तम् । 'भूमिर्माता तथा चान्ये दुःखभाजो हरि- प्रियाः' इति सुबोधिन्यां दुःखभाक्षु हरिप्रियात्वमुदितमिति मजुलमखिलम् । नमनफलमाहुः यदिति । शास्त्रार्थग्रहणासमर्थो मन्दः । सोपि बुद्धिमतां पदं लभेदिति सम्बन्धः । भारती भगवत्कृपयैवेति भावः । यद्वा । मन्दो भगवद्भावमन्दोपि बुद्धिमतां सूरीणां पदं प्राप्यस्थान लभेत् । यद्वा पदं भगवद्व्यसनरूपं वस्तु लभेदित्यर्थः । सूरित्वं च शब्दब्रह्मपरब्रह्मवित्त्वम् । परब्रह्मज्ञानं भक्त्यैवेति भत्त्या मामभिनानाति', 'भक्त्याहमेकया ग्राह्य' इति वाक्याभ्यां बुद्धि- . मत्पदेन भक्ता उच्यन्ते ॥ ४ ॥ देन्यादिनैव भगवत्प्रसादेऽभिमतयाथार्यवेदार्थज्ञानमित्यभिप्रेत्याहुः श्रुत्यर्थ इति । गम्भी- रत्वोत्या समुद्रता ध्वन्यते । तेन स्वयुत्तया प्रतिपादनमशक्यमिति बोधितम् । तथाच 'नहि स्वबुद्धया वेदार्थ परिकल्प्य तदर्थविचारः कर्तुं शक्य' इत्युक्तं श्रीमदाचार्यैरणुभाष्ये । मन्द. मतित्वोक्त्या स्वस्मिन् दैन्यप्रकटनेनानुकम्प्यत्वं ध्वनितम् । पिशुनात्मनां विदुपामुपहास्यत्वं यास्यामीत्यनेन पूर्वोक्तलक्षणलक्षितविद्वांसो मन्दमतिषु कृपां कुर्वन्तीति व्यज्यते ॥ ५ ॥ अलौकिको हि वेदार्थो न युक्त्या प्रतिपद्यते । तपसा वेदयुक्त्या तु प्रसादात्परमात्मन' इति श्रीमदाचार्योक्तवाक्यात् स्वयुक्त्या वेदार्थनिर्वचनस्याशक्यत्वात् 'निःश्वसितमस्य वेदा' इति श्रुतेः श्रुतीनां भगवद्वाग्रूपत्वादलौकिकाग्नेश्च तदधिष्ठातृत्वाच्छ्रीमदाचार्याणां चालौकिकाग्निरूप- त्वाच्छ्रतीनां तदेकारत्वात्ततात्पर्यस्य तत्रैव ज्ञापनाच्छीमदाचार्योक्तार्यस्यैव वरीयत्त्वम् , अतः श्रीमदानायकृपया वोधितं मयोन्यते, न तु स्यबुद्धिकल्पितमित्याहुः तयापीत्यादि । यद्यपि सर्वथा स्वशक्त्याऽशक्यत्वम् , तथापि धीपदाचार्यकृपया चोधितं तथैव कृतम् । मे इति - ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। कृतं श्रुतिरहस्यं मे विद्वद्भिदृश्यतां मुदा ॥६॥ अथ श्रीवल्लभाचार्या रूपाष्टकसमन्विताः । सम्बन्धसामान्ये पष्ठी, मयेत्यर्थः । मया विरचितं श्रुतिरहस्य पूर्वोक्तलक्षणलक्षितविद्भिद्देश्य- तामित्यर्थः । श्रुतिरहस्यमित्युक्त्या तथा रहस्यपदार्थस्यान्यस्य ज्ञानं संभवति, किन्तु रहस्यविद एव तद्बोधनेन वा ज्ञानम् , एवं श्रीमदाचार्यकृपया बोधितस्य मम ज्ञानमिति मयोच्यत इति सूनितम् । किञ्च, रहस्यपदेन विजातीयाने प्रकाशनमयोग्यम् । 'विजातीयननाकान्त गोपनीयं स्वयोनिवत्', 'गोपयेन्मातृनारव'दित्यादिवाक्यात् ।स्यबुद्धयारूढत्वात् क्रियमाणस्यापि करिष्य- तीत्युक्तम् । श्रीमदाचार्याणां वापतित्वेन तदुक्तार्थ यैव याथार्थ्यादन्योक्तस्य श्रुतिहार्दज्ञाना- भावादिति श्रीमदाचार्यकृपयेत्यादिना सूचितम् । तथाच श्रुतिः 'उत त्वः पश्यन्न ददर्श । बाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उत्तो वस्मै तन्वं विससे जायेव पत्य उशती: सुवासा:' । अयमर्थोऽस्याः। त्वशब्दोऽन्यवाची । उतशब्दोऽपिशब्दस्याथें । स च भिन्नक्रमः । तथाच । शब्दोऽपि खलु शब्दस्वरूपमुपलभमानो याथार्थ्यापरिज्ञानान्न पश्यति । अपि खलु एकः शृण्वन् न शृणोति सरस्वतीहृदयज्ञत्वाभावात् । एनां वाचमित्यर्थः । अनभिमतार्थनमाहार्धम् । अपि एकस्मै जायेव पत्य इति दृष्टान्तानुरोधेन स्वप्रियाय स्वपतये श्रीवल्लभाचार्याय 'वाक्पति- विबुधेश्वर' इति वास्यात् । 'वागीशाने भागवति व्यासे व्यभ्रनमःप्रभे । गते मतिमतां श्रेष्ठे समाश्चास्य युधिष्ठिर मिति द्रोणपर्वणि व्यासवाक्याद्वापतित्वं 'तव स्तन्यं मन्ये' इतिशंकरा- चार्यवत् स्वस्वरूपं द्योतयितुम् , 'अर्थ तस्य विवेचितुं नहि विमुर्वैश्वानराद्वाक्पतेरन्यस्तत्र विधाय मानुपतनुं मां व्यासवच्छ्रीपति' रित्यात्मानुभवकथनाच । 'वाक्पतिर्वल्लभः कृष्णमुर्ख प्रादुर्भवि- प्यतीति भविष्यवाक्याच्च ‘अग्नि मुख'मिति श्रुतेः श्रीमत्पुरुषोत्तममुखस्वरूपतया 'वाचा वहेर्मुख क्षेत्रमिति श्रीभागवतवाक्याच वाक्पतित्वं स्पष्टमेव । 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मन' इति संमोहनतन्त्रवाक्यात् । तन्वं विसने स्वात्मानं विवृणुते स्वात्मानं प्रकाश- यति । अत्र दृष्टान्तः 'जायेव पत्ये कामयमाना सुवासा ऋतुकाले शोभनवासाः स्वात्मानं विवृणुते' स्वात्मानं प्रकाशयतीत्यर्थः । एतच्छुत्यर्थमादायैव 'न ह्यन्यो वागधीशाच्छुतिगण- वचसा भावमाज्ञातुमीष्टे यस्मात्साध्वी स्वभाव प्रकटयति वधूरग्रतः पत्युरेव । तस्माच्छ्रीवल्लभाख्य स्वदुदितवचनादन्यथा रूपयन्ति भ्रान्ता ये ते निसर्गत्रिदशरिपुतया केवलान्धन्तमोगा' इति श्रीमत्प्रमुचरणैरुक्तम् ॥ ६॥ अथ श्रीमदाचार्याणां साक्षात्पूर्णपुरुषोत्तमत्वेनाष्टविधैश्वर्यविशिष्टवेदोद्वितरूपनिरूपणं प्रति- जानते । अथेत्यादि । रूपाष्टकं तु पडैश्चर्यरूपधर्मसंयोगवियोगद्विविधधर्मिरूपतया चाष्टविधम् । रामानुजानां मते तु हेयप्रत्यनीकाशेपत्वाभ्यां पङ्गुणैश्चाष्टविधैश्वर्यमिति । अथेत्यादिना श्रीमदा- १ 'नहि घरो वैश्वानरात् । इति पाठः । . २ ·१० श्रुतिरहस्यम् । निगमोदिततद्रूपं वर्णयामि यथामति ।। ७॥ ननु श्रीमदाचार्याणां निगमप्रतिपाद्यत्वेनाश्रवणात् कथं निगमोदिततद्रूपत्वमुच्यत इतिचेत् । न । अन्तर्मुखानां देवानां ने शङ्का, किन्त्वासुराणां पहिर्मुखानाम् । - चार्या विषयः । वर्णयामीत्यनेन प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सम्बन्धः सूचितः । निगमोदितश्रीमदा- चार्यस्वरूपक्षानं च प्रयोजनम् , तजिज्ञासुरधिकारीत्यनुबन्धचतुष्टयमत्र सिद्धम् । पूर्णपुरुषोत्तम- बच्छ्रीमदाचार्याणामपि निगमप्रतिपाद्यत्वमिति ज्ञानेन तच्छरणमवश्यं गन्तव्यम् । 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' 'आचार्यवान्नरो भक्त्या जीवन्मुक्तित्वमश्नुत' इति श्रुतिपञ्चरात्रवचनाभ्यामाचार्यबत एवं साफल्यं जन्मनः । आचार्यपदनिरुक्तिस्तु निरुतावुदिता । 'कस्मादाचार्यः, आचारं ग्राह- यति, आचिनोत्यर्थान् , आचिनोति बुद्धिमिति वैति । तत्र नारदपश्चरात्राद्युक्तमाचारं ग्राहयति, याथार्थ्यवेदार्थमाचिनोति, एतेन वेदार्थकृत्त्वं बोधितम् । 'मन्त्रव्याख्याकृदाचार्यः' इत्यमरः । बुद्धिचयनं तु विवादादिसमये प्रतिपतिभूतवादिबुद्धिहरणरूपमित्यर्थः ॥ ७ ॥ अन्तर्मुखानामिति । अन्तरङ्गभक्तानामित्यर्थः । तेपां तु श्रीमदाचार्यैः स्वस्वरूपप्रका- शनेन निगमोदितस्वरूपज्ञानाच्छङ्काभाव इत्यर्थः । 'विप्रं विप्रासोऽवसे देवं मर्तास ऊतये । अग्निं गीर्भिर्हवामहे' इति श्रुतेः । 'तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय' इति श्रुतेश्च । अर्थ त्वग्रेऽनयोनिरूपयिष्यामः । अन्तरङ्गभक्तास्तु श्रीमदाचार्यरूपमन्येभ्योऽपि प्रकाशयन्तीति तेषां तु किमु वाच्यमित्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परम पदमिति । अर्थस्तु श्रीमत्प्रभुचरणैर्निगदितो विद्वन्मण्डने श्रीगोकुलपरत्वेन । अन्न तु श्रीमदा- चार्यपरत्वेनार्थः प्रदीयते । सत्यसङ्कल्पितो विष्णु न्यथा तु करिष्यती'त्यन्तःकरणप्रबोधवि- वृतौ श्रीगोकुलनाथचरणविष्णुपदेन पूर्णपुरुषोत्तमो गृहीतः । एवं च विष्णोः पूर्णपुरुषोत्तमस्य यत्परमं पदं अत्युत्कृष्टमतिप्रियं वस्तु श्रीवल्लभाचार्याख्यम् । ‘पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्म्यामि- वस्तुध्वि'त्यमरः । 'वदति वल्लभः श्रीहरे'रिति श्रीयमुनाष्टकसमाप्तौ श्रीहरिवल्लभत्वं स्वस्मिन् स्वेनैव प्रतिपादितम् । इति श्रीकृष्णदासेन वल्लभेन विनिश्चित मिति संन्यासवरणविवृतौ वल्लभेन श्रीकृष्णवल्लभेनेत्यर्थ उदितः श्रीवल्लभचरणैः । 'प्रिया गोपीभर्तुः स्फुरतु सततं वल्लभ इति प्रथा- घत्यस्माकं हृदि सुभगमूर्तिः सकरुणे'ति श्रीमत्प्रभुचरणैरुक्तम् । ततश्च श्रीकृष्णवल्लभत्वं श्रीमदा. चार्येषु स्पष्टमेव । यद्वा 'नमामि हृदये शेपे लीलाक्षीराधिशायिनम् । लक्ष्मीसहस्रलीलाभिः सेव्यमानं कलानिधिमिति श्रीसुबोधिनीकारिकया श्रीमत्पूर्णपुरुषोत्तमस्य स्थानं श्रीमदाचार्यस्व- रूपं तन् विप्रासः मेधाविनः शब्दब्रह्मपरब्रह्मविदः श्रीमदाचार्याणां वेदोदितस्वरूपज्ञाः । ननु स्तोतृणामेव श्रीमदाचार्यस्वरूपज्ञानमत आह विपन्यव इति । विविधस्तोतारः श्रीमदाचार्ययशो- गानपराः स्तुत्यादिना स्वस्मिन् दैन्यप्रदर्शकाः 'भक्तानां दैन्यमेव हरितोपणसाधनमिति याक्यात् 'स्वयशोगानसंत्दष्टहट्याम्भोजविष्टर' इति वापथाच्छ्रीमदाचार्याः स्तोतृम् स्वस्वरूप - ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । कलिकालध्वान्ताच्छादितबुद्धीनां तु वेदैरैव तद्रूपं न प्रकाश्यते, तेपामनधिकारात् । 'मामप्राप्यैवेति भगवता तेपामघमगतित्वोक्तेः। अथ स्वाचार्यप्रादुर्भावप्रतिपादकनिगमः प्रदृश्यते तैत्तिरीये आनन्दवल्लयाम् । ब्रह्म- प्रदर्शयन्तीति भावः । ननु अनन्यभक्तेषु ज्ञापिताशय' इति वाक्यादनन्यत्वमपेक्षितं भक्तेषु तत्राह, जागृवांसः श्रीमदाचार्यस्वरूपदर्शनगुणगानस्मरणानुभवादिषु जागरूकाः । एतेन श्रीमदाचार्य- चरणस्मरणाद्यन्यविपये निद्रालुत्वं सूचितम् । यथाध्यं रात्रौ जागर्तीत्युक्त्या दिवा शयनं सूच्यते 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने- रिति गीतायाम् । ते समिन्धते प्रकाशयन्तीत्यर्थः ॥ नन्वन्तरङ्गभक्तानां शङ्काभावादासुराणां तु वेदादिनापि स्वरूपज्ञानाभावार्थोऽयं प्रयत्न इति शङ्काब्युदासायाहुः किन्वित्यादि । आसुराणामिति । आसुरावेशेन बहिर्मुखतयाऽसुर- सदृशानां देवानामित्यर्थः । अतएव 'नाविर्भूयाद्भवांश्चेदधिधरणितलं भूतनाथोदितासन्मार्गध्वा- न्तान्धतुल्या निगमपथगतौ देवसर्गेपि जाता' इत्युक्तं प्रमुचरणैः । एतद्व्याख्यायामत्रान्धतुल्य- त्वोक्त्या देवानां मुक्तियोग्यत्वेन श्रुत्युक्तमुक्तिमार्गज्ञानसंभवेऽप्यप्तच्छास्त्रध्वान्तप्रवेशेनाज्ञानादन्ध- तुल्यत्वम् । न तु स्वाभाविकान्धत्वमिति तुल्यपदयोग इति वल्लभचरणाः । एवंचासुरावेशित्वा- च्छ्रीमदाचार्यस्वरूपाज्ञानम् , देविनीवत्वाच्छीमदाचार्यस्वरूपजिज्ञासोदय इति तेपी निगमप्रति- पादितश्रीमदाचार्यस्वरूपज्ञानार्थमयं यत्न इति भावः । सर्वयाऽऽसुराणां तु तत्स्वरूपाज्ञानमेवेत्याहुः कलिकालेत्यादि । 'प्राकृतानुकृतिव्याजमोहितासुरमानुप' इति वाक्यात् आसुराणां ज्ञानवत्त्वे- ऽपि 'ज्ञानिनामपि चेतांसी'ति वाक्यान्मोह एव । तेषां प्रवृत्तिस्त्वन्धपरम्परैव । 'अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः । जङ्घन्यमाना अपियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना ययान्धा' इतिश्रुतेः । तेषां फलमाहुः मामित्यादि । 'अन्धं तमः प्रविशन्ति सम्भूति य उपासत' इतिश्रुतेः । श्रीमदाचार्यप्रतिपादकनिगमप्रकरणसझत्यर्थमवतरणमाहुः अथेति । ब्रह्मविदित्यादि । अक्षरब्रह्मवित् परं प्राप्नोतीत्यर्थः । अत्र परशब्दस्य ब्रह्मपरत्वे तदित्येव वदेत् । पूर्व ब्रह्मोक्त्या यत्परमित्याह तेन श्रेष्ठवाचिपरशब्देनोत्कर्षस्य सावधिकत्वात्सान्निध्यात् । तस्मात्परं पुरुषोत्तम- स्वरूपमेवात्राभिप्रेतमिति ज्ञायते । किञ्च, प्रतिवादिना तदाप्तिर्ज्ञानात्मिकैव वाच्या । तथा सति ब्रह्मप्राप्तो ब्रह्मप्राप्नोतीत्यर्थः स्यात्, स चासङ्गतः स्यात् । साध्यसाधनव्याहतिथेति श्रीमदाचा- यंचरणैरणुभाष्ये निरूपितमित्यभिप्रेत्याहुः अक्षरब्रह्मज्ञानमित्यादि । क्षरोऽक्षरोऽक्षरातीतश्चेतिनै- वित्र्य सिद्धान्ते । तथा च गीतासु 'द्वाविमौ पुरुषी लोके सरचाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभ- र्त्यव्यय ईश्वरः ॥ यस्मात्सरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम' इति । अर्थस्तु लोके 'क्षरश्चाक्षर एवं चेति पुरुषौ प्रथितौ, न स्त्रीप्रकृतिको, ·१२ श्रुतिरहस्यम् । नाप्यत्रान्यतरोऽपि । स्त्रीप्रकृतिः केवलनडप्रकृतिश्च पुरुपत्वेनोभयनिर्देशात् । एतेनाव्यक्तपद- वाच्याक्षरस्य स्त्रीरूपत्वं परोक्तमपास्नम् । अव्यक्तोऽक्षर' इति गीतावाक्यविरोधाच्च । एव चेत्यनेन स्वरूपतः क्षरोऽक्षर एव चेति सूच्यते । क्षरत्वं च भगवदिच्छया प्रकृतिसंसर्गापाधिकृत तमेव । अतो 'जायते म्रियत' इति प्रवाहो न वस्तुतः । तदेतत् स्वयं व्याचष्टे क्षरः सर्वाणि भूतानीत्यादि । ब्रह्मादिस्तम्वपर्यन्तानि व्यष्टिभूतानि जीवशब्दाभिलपनीयानि भगवत्सच्चिदंश- भूतानि चराचरत्वेन व्यपदिश्यमानानि । क्षरः पुरुषः । 'आब्रह्मभुवना दितिवाक्यात् । अत्रै- कत्वनिर्देशो व्यष्टीनां समष्टयैक्याशयेन । अचित्संसर्गोपाधिना वेति केचित् । कूटस्थो मूलभूतः सच्चिदानन्दात्मा भगवद्धामादिपदवाच्योऽपि स महदादि सृष्ट्वा कूटे भूतसमुदाये तिष्ठतीति वा, मूर्धन्यमणिरिव । 'अविनाशी वारेऽयमात्मा' 'आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि- ध्यासितव्य' इत्यौपनिषदज्ञाने साक्षात्कृतो योऽक्षरः स पुरुष उच्यते । भगवद्धर्माणां श्रुता- वुपदेशाधिदेवादिष्वन्तर्यामी भगानेवेत्यर्यकात् । 'अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्माभिलापा'दित्य- नेन सांख्यमतं निराकृत्योक्तन्यायेन जीवान्तर्यामीति प्राप्ते 'शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनेनमधी- यत' इतिसूत्रमुक्तवान्सूत्रकारः । एतदर्यस्तु । नेत्यनुवर्तते । शारीरश्च जीवो नान्तर्यामी, हि यतः, उभयेऽपि काण्वा माध्यन्दिनाश्च एनं 'विज्ञाने तिष्ठन्नित्यादिना प्रकारेणान्तर्यामिणो भेदेनैव जीवमधीयते । निःसंदेहार्थमुभयग्रहणम् । 'यो विज्ञाने तिष्ठ'न्निति काण्वाः । 'य आत्मनि तिष्ठ'न्निति माध्यन्दिनाः । विज्ञानात्मशब्दयोः शरीरपरत्वेन तयो दस्य स्पष्टत्वादिति भावः । एतेन शारीरो जीवः 'अन्तर्याम्यक्षर इति सिद्धम् । तथाचाक्षरस्याक्षरात्परत्वेन पुरुषोत्तमस्य च प्रतिपादिका श्रुतिः । 'यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विमुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं परिपश्यन्ति धीरा' इत्युक्त्वा यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामो- पधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवन्तीह विश्वं' मित्यक्षरस्वरूपं निरूप्य 'अक्षरात्परतः पर' इत्युक्तम् । क्षरात् परतोऽक्षरात् परः पुरुषोत्तम इत्यर्थः । अनेन परत्वोपपादनेन स्पष्टं पुरुषोत्तमस्वरूपमुदितम् । तेनाक्षरस्य ब्रह्मत्वं तस्मात्परब्रह्मत्वं पुरुषोत्तम- स्येति । किञ्चैतद्वै तदक्षरं ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनण्वमहस्व'मित्यादिना क्षरस्य ब्रह्मत्वं श्रुतौ निरूपितम् । एतेन क्षराक्षरनिरूपणेन मतान्तरं निरस्तम् । तदुत्तमाश्रयभूतं मुख्यस्वरूप- माह 'उत्तमः पुरुपस्त्वन्य' इति । तुशब्दः पूर्वतो भेदं दर्शयति । एताभ्यामन्यो विलक्षणोऽ- · मितसच्चिदानन्दात्मा पुरुपोत्तमः निरस्तसमस्तविकृतिरव्ययः ईश्वरोऽश्रुतेश्चर्यो विभिन्नधर्माश्रय इति यावत् । स लोकत्रयं गुणात्मकमाविश्यान्तर्यामिरूपो भूत्वा बिभर्ति, ततः परमात्मेत्युदा- हृतः सर्वैः । यद्वा । नन्वक्षरपरमपुरुषोत्तमयोरपि भगवत्त्वात्को विशेषस्तत्राह परमात्मेति । पर- मश्चासावात्मेति । गङ्गाध्यात्माधिदेवतयोः स्वरूपमिति भावः । तथा च क्षराणि प्रकृतिकार्याणि तत्सम्बन्धी क्षरः । तदुत्कृष्टोऽक्षरः तदुत्तमः पुरुषोत्तम इत्यर्थः । एतदेवाष्टमाध्याये 'भव्यक्तात् ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । विदाप्नोति परमित्यत्राक्षरब्रह्मज्ञानं साधनं परब्रह्मज्ञानं फलं च निरूप्य, 'तदेपाभ्युक्ते- स्यारभ्य तस्यैव व्याख्यानं कोशादिजगदुत्पत्तिपर्यन्तं निरूप्य, रसात्मकपुरुषोत्तममाप्ति- प्रस्ताव तत्साधनीभूतमाचार्यस्वरूपं निरूपयति । तत्र पूर्वमाचार्यमादुर्भावो न जातः अधुनैव जातस्तद्धेतुमपि । तथाहि । असदा इदमग्रं आसीत् ततो वे सदजायत । तदा- स्मानःस्वयंमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वैतत्सुकृतम् । रसो वै सः, रस येवायं लम्बानन्दीभवति । अस्यार्थः । 'असदा इदमय आसी'दित्यत्र असत्पदं जगद्वा- चन सम्भवति । 'सदेव सौम्येदमग्न आसी' 'दिति श्रुतिविरोधात् । जगतः सत्येनैव विधानात् । तस्मात् सत्पदवाच्यः नित्यलीलास्थदेविजीवः । अग्रेपि सर्वत्र जातिवादे- कवचनं बोध्यम् । नास्ति सन्नित्यलीलास्थदैविजीयो यस्मिन् तदसत् एतादृशम्, व्यक्तयः सर्वाः' इत्यादिना क्षरस्वरूपं निरूप्य 'परस्तस्मात्तु भावोऽन्यः' इत्यादिना अक्षरब्रह्म- स्वरूपमुक्त्वा 'पुरुपः स परः पार्थ' इत्यादिना पुरुषोत्तमस्वरूपं निरूपितम् । सर्वमिदमभिप्रेत्यो- तमक्षरब्रह्मज्ञानं साधनं परं ब्रह्म फलमिति श्रीमदाराध्यचरणैः । अतएव आनन्दमयाधिक- रणे अक्षरब्रह्मज्ञानेनाविद्यानिवृत्त्या प्राकृतधर्मराहित्येन शुद्धत्वसम्पादनेन पुरुषोत्तमप्राप्तौ स्वरू- पयोग्यता सम्पद्यते, तादृशजीवे स्वीयत्वेन वरणे भक्तिभावात्सहकारियोग्यतासम्पत्त्या पुरुषोत्त- मप्राप्तिर्भवतीति श्रीमदाचार्यचरणैरणुभाष्ये । आनन्दात्मके सत्यपि तस्य परिच्छिन्नत्वान्न परम- फलत्वमत आनन्देऽपरिच्छिन्नत्वमेव परमफलतावच्छेदकमिति च तत्रैवोक्तं तैरित्यलम् । तदेपा- भ्युक्तेति । तदित्यव्ययम् । तत्पूर्वोक्तं ब्रह्मविदः परप्राप्तिलक्षणमर्थ विशदतया प्रतिपाद्यत्वेनाभि- मुखीकृत्योपगृह्य ऋगेपा 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽनुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते' त्येपा ऋक् । 'यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरु. पोत्तममिति गीतोक्तविदितपरब्रमकैरुक्ता । पूर्वपाक्योक्ताथवेशद्यमनया क्रियत इत्यर्थः । तत्सा- घनीभूतमिति । पुरुषोत्तमप्राप्तिसाधनीभूतमित्यर्थः । 'आचार्यवान् पुरुषो वेदेति श्रुतेः । रसात्मकपुरुषोत्तमप्ताधनीभूतत्वेन श्रीमदाचार्याणामपि रसात्मकत्वं ध्वनितम् । तद्धेतुमपीति । एतत्कालिकप्रादुर्भावकारणमपीत्यर्थः । श्रुतिं निरूप्य तदर्थमाहुः अस्यार्थ इत्यादि । जगद्वाचकं न सम्भवतीति असत्त्वेन जगतो बोधकं न सम्भवतीत्यर्थः । असत्त्वेनाज्ञानं त्वासुराणामेव । 'असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वर'मिति गीतायाम्।ते आसुराः जगत् असत्यमप्रतिष्ठितमनीश्व- रमाहुरित्यर्थः । 'असत्यमाहुर्नगदेतदनाः शक्ति हरेनैव विदुः परां हि याम् । सत्यस्वरूपं | नगदेतदीहक् सृष्टा त्वभूत्सत्यकर्मा महात्मे' तिश्रुतेः । सत्यकार्य सत्ये ब्रह्मणि प्रतिष्ठितमिति । 'सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाना' इति श्रुतेश्च । तस्माजगतः सत्यत्वमेवेति निरूपितं बहुशोऽस्मत्परिटैर्विद्वन्मण्डनादिषु । तर्हि सत्पदस्य कीदृशोऽर्थस्तत्राहुः नित्यलीला- स्थदैविजीव इति । नित्यविशेषणेनानित्यत्वं तासां निरस्तं वेदितव्यम् । नित्यत्वस्थापनं तु ·श्रुतिरहान्यम् । वै इति निश्चयेन । इदं दृश्यमानं जगत् अग्रे पूर्व आसीत् । ततः बहुकालानन्तरं नित्य- लीलास्थजीवः परस्परं शापक्शाद्भगवदिच्छावशाद्वा जगति समागत इति, वै इति निश्च- येन सत् । नित्यलीलास्थदैविजीवयुक्तं जगदजायत । तदा तस्मिन् काले पूर्वोक्तजीवाना- सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छन्दः पार्थ युज्यत' इति श्रीगीतावाक्यात् । 'सतामयं सारभृतां निसर्ग' इति 'सन्त आत्माहमेव चेति श्रीभागवतवाक्याभ्यां सच्छब्देन भक्ता ग्राह्या इति भावः । दृश्यमानमिति । इदंशब्दस्य प्रत्यक्षवाचित्वादिति भावः । 'इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपतरवति चैतदो रूपम् । अदुसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात्' इत्यभि- युक्तोक्तः । शापवशादिति । यथा श्रीराधाश्रीदाम्नोः शापादिकं ब्रह्मवैवर्तादिषु प्रसिद्धम् । शापादिष्वपि भगवत एव निमित्तता। 'आसक्ती भगवानेव शापं दापयति कचिदिति पुष्टिप्रवाह- मर्यादायाम् । नन्वेवं सच्छब्दस्य दैविनीववाचकल्वे इदं सदिति सामानाधिकरण्यं न सम्भवतीति सच्छब्दः सद्विशिष्ट जगति लाक्षणिक इत्यभिप्रेत्याहुः नित्यलीलेत्यादि । यथा 'गवि च युक्त' इत्यात्वविधायकवार्तिकोदाहरणेष्टानां गवां समाहारोऽष्टगवं तयुक्तत्वाच्छकटमप्यष्टागवम् । यथा च 'शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययो'रिति सूत्रोदाहरणे कूपपतनमर्हति कौपीनं पापं तत्साधनत्वा- त्तद्वद्गोप्यत्वात्पुरुषलिङ्गमपि कौपीनं तत्सम्बन्धात्तदाच्छादनमपि कौपीनम् । यथा वा 'नते नासिकायाः संज्ञायां टीटम्नाटन्ध्रटच'इत्यस्मिन्सूत्रोदाहरणे नासिकाया नतं नमनमवटीटम् अवनाटम् अवभ्रटम् तद्योगान्नासिका अवटीटा पुरुषोऽन्यवटीट इति । यथा वा 'चक्रयग्रतः सह- गदो हरिरस्तु पश्चात्त्वत्पार्श्वयोधनुरसी मधुहाऽननश्च । कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्रस्तायः सितौ हलधरः पुरुषः समन्तादिति भागवतपद्ये धनुर्धरो मधुहाऽसिधरोऽजनश्च शङ्खधर उरु- गायश्चेति व्याख्यातं श्रीधरस्वामिना एवमत्रापि बोध्यम् । पूर्वोक्तजीवानामिति । नित्यलीला- स्थदैवानामित्यर्थः । तत्प्रतिपादकं मन्त्रद्वयम्. । 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथ- मान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवा' इत्येकः । अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याः सप्तधामभिरि'ति द्वितीयः । अनयोरर्थः । यज्ञेन यज्ञमयनन्त देवाः, 'अग्निना अग्निमयनन्त देवा'इति निरुक्तम् । तदर्थस्तु 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' इति श्रुतेः । 'आचार्यो भगवानग्नि' रितिवाक्यात् । 'हुताशनावतारश्च शेषरूपः सुदर्शनः' । 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मन' इति संमोहनतन्त्रवाक्यात् 'वैश्वानरो यज्ञ- भोक्ता सूत्रभाप्यप्रदर्शकः । वाक्पतिवल्लभः कृष्णमुखं प्रादुर्भविष्यतीति भविष्याच्छ्रीवल्लभाचार्यो- ऽग्निपदवाच्यः । तेन सह अग्निं श्रीमत्पुरुषोत्तममित्यर्थः । 'अर्चिष्मानर्चितः कुम्भ' इति 'अनन्तो हुतमुकू भोक्त'पि विष्णुसहस्रनामवाक्याभ्याम् । विष्णुसहस्रनाम्नोऽपि शक्तिग्राहकत्वात् । एतेषां नाम्नां योगरूढत्वादित्यग्रे वक्ष्यामः । देवाः देवसर्गोत्पन्ना भक्ता इत्यर्थः । ते अयजन्त महता प्रबन्धेन विद्वन्मण्डनादिषु कृतं श्रीमत्प्रमुभिरिति ततोऽवधेयम् । 'सद्भावे साधुभावे च ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । सेवनमकुर्वन्त । श्रीमदाचार्यसाहित्योक्त्या देवानां शिक्षणार्थं तत्साहित्येन सेवनमिति व्यन्यते । 'जनशिक्षाकृते कृष्णभक्तिकृन्निखिलेप्टद' इति श्रीप्रभुचरणैरगादि । यद्वा यज्ञ विष्णुम्, 'यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेः । यज्ञेन मानसकल्पेन मानसोपस्करणायनन्त । 'मानसी सा परा मते'ति वचनान्मानससेवनस्य श्रेष्ठ्यं 'यज्ञेन मानसेन संकल्पनेति विद्यारण्येनोदितम् । सिद्धान्ते मान- सोपस्कार आत्मप्राणन्द्रियरूपः, तेषां भगवदेकपरत्वम् । 'ता नाविदन्' 'मन्मनस्का' इत्यादि श्रीभागवतवचनैः श्रीवसुन्दरीषु प्रसिद्धाः । भगवत्सेवनस्य श्रेष्ठ्यपाह तानीत्यादि । तस्मा- त्तानि भगवत्सेवारूपाणि धर्माणि प्रथमानि मुख्यान्यासन् । तेषां परब्रह्मावाप्तिलक्षणं फलमाह ते इत्यादि। ते दैविनीवाः । ह इति स्फुटम् । नाकं न अकं दुःखं यस्मिन् तस्मिन् परमानन्द- रूपे साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्तमसेवनरूपे फले । 'नभ्रानपान्नदेवा नासत्या नमुचिनकुलनखनपुंसक- नक्षत्रनकनाकेषु प्रकृत्येति सूत्रेण निपातितो नाकशब्दः । महिमान: महिताः श्रेष्ठाः । सचन्ते 'पच समवाये । परमानन्दनिर्भरा भवन्ति । परमानन्दका भवन्तीति विद्यारण्यो जगादेत्यर्थः । भगवत्सेवनमन्तरङ्गभक्ताः कुर्वन्तीति सदाचारमभिप्रेत्याह यत्रेत्यादि । यत्र परमानन्दे श्रीपुरुषो. चमे साध्याः साधकाः सेवकाः सन्तीत्यर्थः । यद्वा । ये यनेन यज्ञमयजन्त ते देवा भवन्ति । आसुरभावनिवृत्तिपूर्वकलीलानुभवयोग्या भवन्तीत्यर्थः । अत्र यजने संवैव । पूजा तु पुष्टिमार्गा- तिरिक्तमगें पूजायां विभूतिरूपो भगवान् सेव्यः । सेवायां तु साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्तमः सेव्य इति महान् भेद इत्यन्यत्र विस्तरः । यद्यत्र यनधातोः पूजार्थकतैव, तर्हि ते ह नाकं महिमानः सचन्त इति विरोधापत्तिः तत्र परमानन्दानुभवफलाभावात् । तानि धर्माणीत्यादिकं पूर्ववत् । तेपां फलमाह त इत्यादि । ह इति स्फुटौ । नाकं नाके 'यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तर- मिति लक्षणप्रतिपाद्ये व्यापिवैकुण्ठे । महिताः श्रेष्ठाः सन्तः सचन्ते श्रीपुरुषोत्तमानन्दानुभविनो भवन्तीत्यर्थः । आसुरभावनिरसनेन साक्षात्पुरुषोत्तमलीलानुभविनो भवन्तीति भावः । एवं देवानां भगवत्सेवनफलं निरूप्यान्तरङ्गभक्ता अपि भगवत्सेवनमेव कुर्वन्तीत्याह । यत्र व्यापि- वैकुण्ठे साध्याः भगवत्सेवाकारकाः सन्तीति वर्तमानप्रयोगेण तेषां नित्यत्वमुदितम् । विराडूप- साधका देवास्तदुपासका महात्मान इति विद्यारण्येनेरितम् । अस्मिन्मन्त्रे साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्तम- लीलानुभवित्वं सर्वदा विद्यमानत्वं सर्वतः श्रेष्ठत्वं नित्यलीलास्थदैविनीवानां निरूपितम् । द्वितीय- मन्त्रे तु परस्परं शापवशाद्भगवदिच्छ्या वा भूतले समागतास्तेपामुद्धारार्थं श्रीमदाचार्याः श्रीविठ्ठलनाथा वा प्रादुर्बभृयुरिति प्रतिपाद्यते अत इत्यादिना । अतःकारणाद्देवा अन्तरङ्गभक्ताः नः अस्मान् अवन्तु रक्षन्तु । अवधातुनिरूपितमस्मच्छन्दे कर्मत्वम् । रक्षणं चात्र भगवत्सेवानु- भवप्रतिबन्यनिवारणपूर्वकभगवद्रतानुभवदानम् । यद्वा अवन्तु प्रीणन्तु प्रसन्ना भवन्वित्यर्थः । तेषां प्रसन्नतयाऽस्माकमखिलेष्टसिद्धिरिति भावः । भगवदिच्छया शापवशाद्वाऽवनितले प्रकटास्ते- पामुद्धारार्थ श्रीवल्लभाचार्याः श्रीविठ्ठलनाया वा प्रादुर्भूता इत्याह यतो विष्णुर्विचक्रमे इत्यादि ।

·श्रुतिरहस्यम् । 'वस्तुतः कृष्ण एवेति वाक्यात् 'शास्त्रयायार्थ्यकथने यस्यास्यं स स्वयं-पुमान् । वस्तुतः कृष्ण एवास्ति स्वमाहात्म्यनिरूपक' इति वाक्याच 'नमो विष्णवे बृहते करोमी ति श्रुतेश्च । 'विप्रोऽहं वल्लभो नाम्ना भविष्यामि कलौ युगे' इति नारदपञ्चरात्रे भगवद्वाक्याच । विष्णुपदेन श्रीवल्लभा- चार्या ग्राह्याः । यतो येपामुद्धारार्थ पृथिव्याः पृथिव्यामवतीर्य विचक्रमे इत्यर्थः । 'त्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे चेति सूत्रेण पञ्चमी । आसनात्प्रेक्षत इतिवत् । सप्तधामभिः सप्तपौत्रैः वक्ष्यमाण- नामकैः :: सह विष्णुः श्रीवल्लभाचार्यः विचक्रमे पृथिवीपरिक्रमणं कृतवान् । 'वारत्रयविधिकलित- भूवलयपरिक्रमे'तिभक्तवनसा पृथ्वीपरिक्रमश्रवणात् । अत्र विष्णुपदे तन्त्राश्रयणेन श्रीविठ्ठलेशोऽपि ग्राहाः । सदाहं वल्लभकुले द्विनाचाररतेऽमले । अवतीर्य परं रूपं दर्शयिष्ये मनोहरम् ॥ पृथिव्यां भारते क्षेत्रे माथुरे मम वल्लभे । गोकुलं मत्पदं नित्यं यत्रास्ते वै मुदावहम् || कालिन्दी सरिता श्रेष्ठा यत्र गोवर्धनो गिरिः। आदिमध्यावसाने वै वासो मे तत्र निश्चितम् ॥ वर्तते विश्रुतं पूर्व त्वया चास्ति परन्तप । अपि चान्तर्हित रूपं सर्वलोचनगोचरम् ॥ करिष्ये विमलं सौम्यं ब्रजभक्तसुखावहम् । विठ्ठले- शेति विख्याति गमिप्ये जगतीतले ॥ आदावहं चैकरूपो बहुरूपधरस्तत' इत्यादि ब्रह्माण्डपुराणा- न्तर्गतैब्रह्माणं प्रति भगवद्वाक्यैः विष्णुपदेन श्रीविठ्ठलेशोऽप्यत्र ज्ञातव्यः । तन्त्रं तु द्विविधम् । शब्दतन्त्रमर्थतन्त्रं च । तदुभयोलक्षण तु अर्थभेदाच्छब्दभेद इति नये सकृत्ताल्वोष्ठपृटव्यापारा- च्छब्दोच्चारणे श्रोतुर्यत्र विनिगमनाविरहाच्छन्दद्वयज्ञानं तत्राद्य, अर्थभेदेऽपि शब्दैक्यमिति नये तादृशव्यापारात् प्रकाशितैकशब्देन विनिगमनाविरहादनेकार्थबोधे द्वितीयम् । यथा — विद्वन्मान- सहसवैरिकमले'त्यादौ मानसमेव मानसमिति श्लिष्टरूपकालङ्कार इति । एवं च श्रीविठ्ठलेशः सप्तधामभिः सप्तपुत्रैः । ' स जयति गिरिधरदेवो गोविन्दो बालकृष्णश्च । श्रीवल्लभरघुनायौ श्रीयदुनाथो घनश्याम ' इति नामकै सहः । सहार्थे तृतीया । विनापि तद्योगे — वृद्धो यूने'ति निर्देशात् । पृथिव्याः पृथिव्यामवतीर्य देवोद्धारार्थं विचक्रमे पृथिवीपरिक्रमणं कृतवान् । 'देशा- न्तरे प्रवक्ष्यामि मद्भक्तानुग्रहाय वै' इति ब्रह्माण्डवचनात् । धामत्वेनोपादानं शरणापन्नानां सकलाज्ञानान्धकारनिवृत्तिसकलदोपदाहकसामर्थ्यवत्तया । श्रीमदाचार्याणां श्रीमत्प्रभूणां तत्पु- त्राणां तद्वंशोद्भवानां चावतारस्य भविष्यत्त्वाच्छुतिषु भूतत्वेनोपादानं भविष्यदवतारस्य श्रीमद्रा- मचन्द्रस्य श्रीवाल्मीकिरामायणे चरित्रवर्णनवत् । किञ्च श्रुतीनां ज्ञानं सार्वकालिकमिति श्रीमदाचार्यज्ञानस्य विद्यमानत्वेन भूतनिर्देशः । किञ्च यथा श्रीमत्पुरुषोत्तमस्य तल्लीलानां च सदा विद्यमानत्वं तथा श्रीमदाचार्याणां तल्लीलानां च नित्यत्वम् । यथा 'निःश्वसितमस्य वेदा: इति श्रुत्या 'वेदो नारायणः साक्षात्स्वयंभूरिति शुश्रुम' इति वाक्याच वेदानामनादित्वे श्रीवामनाद्यवतारस्य भविष्यस्य तत्कर्मणश्च 'त्रिदेवः पृथिवीमेष एतां' 'विचक्रमे पृथिवीमेप एता' 'यतो विष्णुपिचक्रमे ''इदं विष्णुर्विचक्रमे' इत्यादि श्रुतिभिरक्तत्वात् नित्यत्व सत्येव सङ्गच्छते । एवं सर्वलीलानां विद्यमानत्वेन श्रुतीनामनुभवत्वाद्भविष्यतीनामपि भूतत्वेन निर्देश. .

·- श्रुतिरहस्यप्रकाशः। मुद्धारार्थ स्वयं रसात्मकपुरुषोत्तम आत्मानं स्वस्वरूपं श्रीवल्लभाचार्यमकुरुत प्रादुर्भूतं इति दिक् । आवरणभङ्गेऽप्युक्तम् । 'भूतार्थवादस्य स्वार्थे प्रामाण्यप्रतिपादने वेदस्य सर्वनेश्वर- वाक्यत्वेन पुराणेषु सूतोक्तिकथनवत् भाविनोऽप्यर्थस्य तथा कयनोपगमेऽप्यदोपात् । वस्तुतस्तु वेदानां भगवल्लीलावेदकत्येन तासां च नित्यत्वेन 'पुरुप एवेदं सर्व यद्भूतं यच भत्र्य ' मित्यादि- श्रुतिभिस्तादृशव्यवहारकालेऽपि सर्वस्य पुरुषरूपतया नित्यत्वेन चादोप' इति । एवं च देवोद्धा- रार्थ प्रादुर्भाव इति श्रुत्या सिद्धम् । तदेवाहुः उद्धारार्थमिति । 'यदा यदा हि धर्मस्य म्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ' इति गीतोपनिपदि । धर्मस्य पुष्टिमार्गस्य ग्लानिर्मान्द्यम् । अधर्मस्य भूतनाथोदितमायावादिमार्गस्य । तदा तस्मिन्काले । आत्मानं श्रीवल्लभाचार्यादिकं सृजामि प्रादुर्भावयामीत्यर्थः । 'त्वमग्ने वृपभः - पुष्टिवर्धन ' इति श्रुतौ आधिदैविकधर्मरूपत्वेन धर्मप्रतिबन्धकाधर्मनिरासायावतरणं युक्तमेव । विस्तरार्थस्तु मूले एव स्फुटीभविष्यति । नाविर्भूयादितिपद्येन श्रीमत्प्रभुचरणैः श्रीमदाचार्यावतरणमन्तरा तेपामु- द्धारो न स्यादिति प्रतिपादितम् । आत्मानमित्यादि । 'आत्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु स सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्तीति छान्दोग्यश्रुतेः । वैश्वानरः साधारणशब्दविशे- पादिति सूत्राद्वैश्वानरस्य परमात्मत्वम् । आत्मानं वैवानरमिति सामानाधिकरण्येनात्मशब्देन श्रीवल्लभाचार्या ज्ञानन्याः । 'स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति सूत्रे 'अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रित ' इति स्मर्यमाणमत्रापि स एव वाच्य इति मध्यभाष्ये गीतावाक्यं प्रमाणमुक्तम् । यद्यप्यस्मिन्वाक्ये विभूतिरूपत्वं भगवतस्तथाप्युदाहृतश्रुतिसूत्राभ्यां परब्रह्मत्वमेव वैश्वानरस्य । विच, ' गीतावाक्येऽपि सन्देहे व्याससूत्रेण निर्णय ' इति 'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्यास- सूत्राणि चैव हि । समाधिभाषा व्यासस्य प्रमाणं तच्चतुष्टयम् ॥ उत्तर पूर्वसन्देहवारकं परि- कीर्तितम्' इति शास्त्रार्थनिबन्धे श्रीमदाचार्यचरणोक्तेः । एवं सति 'वैश्वानरो वल्लभाख्य' इति वा- क्यात् 'हुताशनावतारश्च शेपरूपः सुदर्शनः।' 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मनः । रामानुजः शेपरूपो निम्बार्कोऽय सुदर्शन ' इति संमोहनतन्त्रात् 'आचार्यों भगवानग्नि रितिवचनात् 'वैवा-' नरो यज्ञभोक्ता सूत्रमाप्यप्रदर्शकः । वाक्पतिवल्लभः कृष्णमुखं प्रादुर्भविष्यतीतिभविष्यवाक्यात् 'कृष्णवा वल्लभाख्यो वेदवेदान्ततत्त्ववित् । कृष्णात्मा भक्तरक्षार्थ प्रादुर्भूतो भविष्यतीति सनत्कुमारसंहितावचनाचेत्याद्यनेकवाक्याच्छ्रीमदाचार्याणां पूर्णपुरुषोत्तममुखारविन्दाधिष्ठात्रलौकि- क्वैश्वानरत्येनात्मत्वमवाधितम् । किञ्च व्याससूत्रमाध्यभाष्यटीकायाम् 'आत्मशब्दः परे विष्णौ नान्यत्र कचिदिप्यत' इति पुराणवाक्येन पूर्णपुरुषोत्तमस्य मुख्यया वृत्त्याऽऽत्मशब्दस्य वाचकत्वेन श्रीमदाचार्याणा'मात्मानं वैश्वानरमुपास्ते' इति श्रुत्या 'वैश्वानरः साधारणशब्द- विशेषादिति सूत्रा'द्वस्तुतः कृष्ण एवेति वाक्याच पूर्णपुरुषोत्तमत्वेनात्मशब्दस्य वाचकत्वमित्य- मित्यात्मशब्दस्यार्थमाहुः स्वस्वरूपं श्रीवल्लभाचार्यमिति। ननु आत्मशब्दो लोकवीणोऽस्तु! .

·श्रुतिरहस्यम् । कृतवान् । वस्तुतस्त्वन्याचायेंषु रसात्मकपुरुषोत्तमप्रतिपादकत्वाभावात् श्रीवल्लभाचार्या एव ग्राह्या नान्ये । तस्मात् दैवोद्धारार्थप्रादुर्भावात् तत्सुकृतं तदुद्धारकं सुछु कृतं यज्ञदत्तो ममायमात्मेतिवदिति चेन्न । इमां शङ्कामपहर्तु सूत्रकारः सूत्रमसूत्रयत् 'तनिष्ठस्य मोसो- पदेशा'दिति । अर्थस्तु भाष्ये श्रीमदाचार्यचरणैर्निगदित इति ततोऽवधेयः । अत्र श्रीमदाचार्यवाच- कात्मशब्दोपादानेन 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म 'आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः''आनन्दमयोऽभ्या- सादिति श्रुतिसूत्रः" सत्यादिगुणसाहस्र्युक्तमौत्पत्तिकैः सदे'ति श्रीमदाचार्योदितवाक्येन चान- न्दमयत्वमनेकानन्दमयगुणार्णवत्वमप्राकृतप्तौन्दर्यप्तौकुमार्यलावण्ययौवनाद्यनन्तकल्याणगुणनिधि- त्वं स्वाभाविकज्ञानलैश्चर्यशक्तितेजःसौशील्यवात्सल्यमार्दवार्जवसौहार्दसाम्यकारुण्यमाधुयौदार्य- चातुर्यस्थैर्यपराक्रमसत्यसङ्कल्सकृतित्वकृतज्ञताद्यसंख्येयगुणार्णवत्वं सूचितम् । प्रादुर्भूतं कृतवान् प्रादुर्भावितवानित्यर्थः । तस्यैवात्मानुभावप्रकटनहृदयस्याज्ञया प्रादुरासी' दित्युक्तं श्रीमत्प्रभु- चरणैः । नन्वात्मपदेनान्याचार्याणां ग्रहणमस्तु, किमिति श्रीवल्लभाचार्याणामेव ग्रहणमिति चेत्तत्राहुः वस्तुतस्त्वित्यादिना । रसात्मकेति । रसात्मकप्रतिपादनं वस्तुतस्त्वन्याचा कृत- मिति भावः । यद्वा रसात्मकपुरुषोत्तमस्य प्रतिपादनं यस्मिन्छास्त्रे तदसात्मकपुरुषोत्तमप्रति- पादक शास्त्रं तस्य भावस्तत्त्वं, तस्य शास्त्रविपयस्याभावात् रसात्मकपुरुषोत्तमप्रतिपादकशास्त्र- मन्याचार्यप्रतिपादकं न भवतीत्यतोऽत्रात्मशब्देनान्ये न ग्राह्या इत्यर्थः । अत्र प्रकरणे. पुरुषोत्त- मस्य 'रसो वै स' इतिश्रुत्या रसत्येन निरूपणाजीवस्य रसस्यैव लाभो — रस वायं लब्ध्व'- त्यनया निरूपणात् पुरुषोत्तमप्राप्तिसाधनीभूतश्रीमदाचार्याणामपि रसरूपत्वं, प्रकरणार्थस्य निया- मकत्वात् । तथाच काव्यप्रकाशादौ — संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थ- स्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतव' इति । श्रीमदाचार्याणां रसरूपत्वं तु यथा रसेषु शृङ्गारस्य प्राधान्येन तत्संयोगविप्रयोगोभयात्मकत्वेन श्रीमदाचार्येषु ' तत्सारभूतरासलीभावपूरितविग्रह' इतिवाक्यात् तदुभयात्मकत्वम् । किञ्च 'कृष्णाधरामृतास्वादसिद्धिरत्र न संशयः' इति सर्वोत्तमस्तोत्रपाठमात्रेण जीवानामपि रसाप्तिः, किमु तत्र 'विरहानुभवैकार्थसर्वत्यागोपदेशक' इतिवास्यात् 'स्वामिन् श्रीवल्लभाग्ने क्षणमपि भवतः सन्निधाने कृपातः प्राणप्रेष्ठवनाधीश्वरवदन- दिहक्षार्तितापो जनेषु । यत्प्रादुर्भावमाप्नोत्युचिततरमिदं यत्तु पश्चादपीत्यं दृहेऽप्यस्मिन्मुखेन्दौ प्रचुरतरमुदेत्येव तचित्रमेत'दिति वाक्याच वियोगरसानुभावकत्वम् । निच्छ 'यदङ्ग दाशुषे त्व'. मिति श्रुत्या ' अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जात' इति श्रीभागवतवाक्याच । ' अग्नि मुख'- मिति श्रुतेश्च ' श्रीकृष्णास्यं कृपानिधिारिति वाक्याच्च श्रीमदानार्याणां रसरूपपुरुषोत्तमास्य- सेन पुरुषोत्तमावयवस्य पुरुषोत्तमरूपत्वेन रसरूपत्वं स्पष्टमेवेत्यलम् । अन्याचार्येषु सुदर्शनशे. पहनुमच्छङ्करायवतारेषु शृङ्गाररसस्याभावत्वं स्पष्टमेव । तदुद्धारकमिति । तेपामुद्धारो यस्मिन् ·. श्रुतिरहस्यप्रकाशः। भगवत्सेवादिकृतिरूपं जीवान् प्रति, उच्यते उपदेशः क्रियते । तदन्योपदेशनिरोधमाद्द 'यद्वै तत्सुकृतं तस्मात् ' इति । वै निश्चयेन यदल्लभाचार्योक्तं तदेव सुकृतं नान्यत् । तदु- पदेशफलमा: 'रसो वै सः। रसोवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवतीति । रसः रसात्मकफल- रूपः श्रीकृष्णः । व इति निश्चयेन सः यो 'ब्रह्मविदामोति पर' मित्यत्र परशब्देन रसात्मकफलरूपः पुरुषोत्तमः प्रतिपादितः । ननु 'ब्रह्मविदामोति परमित्यत्रोक्तफलात्मकपुरुषोत्तमस्य कथं रसरूपत्वं यस्य स इति तच्छन्देन परामर्शः क्रियते इत्याशङ्कानिरासायानन्दमयाधिकरणे 'ब्रह्मणा विपश्चित त्यस्य व्याख्याने श्रीमदाचार्यचरणैर्व्याख्यातं 'विपश्चिता विविधं पश्यचित्त्वम् । प्पोदरादित्वात्पश्यच्छन्दावयवस्य यच्छब्दस्य लोपं कृत्वा व्युत्पादितो विपश्चिच्छन्द- स्तेन विविधभोगचतुरेण सह सर्वान्कामानश्नुत इत्यर्थः । “ रसोवायं लब्ध्वानन्दी भवतीति रसं नित्यलीलास्थरसात्मकपुरुषोत्तमं अयं जीवः हीति निश्चयेन श्रीमदाचा- तत्कर्म नामोपदेशब्रह्मसम्बन्धादिरूपमित्यर्थः। सुछुकृतमिति 'अपदुःसुपु स्थः कुरिति सूत्रेण सूप- पदात् स्थाधातोः कुप्रत्यये पत्वे टुत्वे सुष्ठु इति रूपम् । भगवत्सेवादीति । ब्रह्मसम्बन्धादिना सर्वदोपनिवृत्तौ भगवत्सेवायामधिकारो भवतीति भावः । उच्यते । श्रीमदाचारिति शेपः । उक्तम् श्रुत्यर्थादिकम् । नान्यदिति अन्योक्तमित्यर्थः । 'न ह्यन्यो वागधीशा'दित्यादिनान्यव्या- ख्यातश्रुत्यर्थस्य भ्रान्तिग्रस्तत्वादिति भावः । श्रीभागवतार्थस्याप्यन्यप्रोक्तस्य याथार्थ्याभावात् ! 'अर्थ तस्य विवेचितुं न हि विमुर्वैश्वानराद्वाक्पतेरन्यस्तत्र विधाय मानुपतनुं मां व्यासवच्छ्री- पतिरिति सुबोधिन्यारम्भे श्रीमदाचार्यः स्वयमेवोक्तत्वादिति भावः । रसात्मकफलरूप इति रसस्यैव लाभोक्त्या फलत्वमिति भावः । त्वयि सर्वरसे' 'मल्लानामशनि'रित्यादिश्रीभागवत- वाक्याभ्यां सर्वरसरूपत्वम् । तच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शकत्वादाहुः य इत्यादि । नन्धित्यादि । ब्रह्मविदेत्यत्रोक्तफलात्मकपुरुषोत्तमस्य स इति तच्छब्देन यस्य परामर्शः क्रियते, तस्य कथं रसरूपत्वमित्याशङ्कानिरासायेत्यन्वयः । इत्यर्थ इति । एतत्पर्यन्तं श्रीमदा- चार्यचरणोदितं व्याख्यानम् , 'एतदने एतेन परप्राप्तिपदार्थ उक्तो भवति, शुद्धिपृष्टिमार्गीयादस्य भक्तस्य स्वातन्त्र्यं भोग उच्यते, सहभावोक्त्या ब्रह्मणो गौणत्वम् , अत एव भक्ताधीनत्वं भग- वतः स्मृतिप्वप्युच्यते । 'अहं भक्तपराधीनः' 'वशे कुर्वन्ति मां भक्त्ये' त्यादिवाक्यैरिति तत्रैव निरूपितं तैः । एतेन विविधभोगचातुर्यविशिष्टतानिरूपणेन रसरूपत्वं स्पष्टमेव । भक्तस्य मुख्य- त्वप्रतिपादनेनात्र रसरूपत्वं स्फुटम्। शृङ्गारे नायिकायाः प्राधान्यात्तच्च बनसुन्दरीष्वेवेति भावः ।। इदंशब्दस्य पुरोवर्तिपदार्थवाचकत्वेन श्रीमदाचार्योक्तकृपाविशिष्ट इत्याहुः , श्रीमदाचार्योक्ते. - .

·२० श्रुतिरहस्यम् । र्योक्तसुकृतविशिष्ट एव जीवो नान्यः लब्ध्वा प्राप्य आनन्दी भवति सेवाफलोक्तफलं यथाधिकार अलौकिकसामर्थ्य सायुज्यं सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिपिति फलं लब्ध्या. आनन्दमयविग्रहो भवतीत्यर्थः । अग्रे'को द्यवान्पादित्यादिभिस्तु पुरुपोत्तमवर्णनम् । किञ्च 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इति भगवाक्यात् पुरुषोत्तमपरत्वं घेदमात्रस्य त्यादि । जीव इति । शुद्धपुष्टिमार्गीय इत्यर्थः । नान्य इति । अन्यो मर्यादाप्रवाहस्थ इत्यर्थः । प्राप्येति रसपदेनान्वयः । आनन्दी भवतीति । च्चिप्रत्ययोऽत्र । एवं च यदा भगवानानन्दं ददाति, तदाऽऽनन्दी भवति । आनन्ददानं चाविद्यानिवृत्तिपूर्वकालौकिकभगवत्सेवो- पयोमिदेहसंपत्तौ पश्चाद्विरहभावेऽतितीव्रत्येन सर्वोपमर्दिना शरीरमाणेन्द्रियान्तःकरणानि नष्टानि स्युर्यदि तत्तद्रूपं ब्रह्म तेषु तेषु न प्रविष्टं स्यात् , जीवे त्यानन्दमयः प्रविशतीति रसात्मकत्वादान- न्दात्मकमेव विरहभावमनुभूय पश्चात्प्रादुर्भूतं प्रमुस्वरूपं प्राप्य प्रभुरानन्ददानं करोति तदानन्दी- भवतीत्यभिप्रेत्याहुः सेवाफलोक्तमित्यादि । फलप्रकरणे ' एवं कायें योगमायाया' इति प्रती. कमुपादाय टिप्पण्यां — रस ह्येवाय'मित्यस्यार्थ उदितः । सर्वात्मलक्षणः स्थायिभावो रसस्तमेव लब्ध्वाऽऽनन्दवान् भवति, तादृशे प्रमुः स्वरूपानन्दं ददाति । तथा लाभकयनेन भगवदत्त एवं प्राप्यते, नान्यथेति सूच्यते । एवकारः सर्वत्रानुपज्यते । तयाहि । रसमेव लब्ध्वा यथा तं लब्ध्वा तया भवत्येव तथा भूत्वाऽऽनन्येव भवति, न तु लौकिकदुःख्यपीति चेत्युक्तं श्रीमत्प्र- भुचरणैः । सेवोपयोगिदेह इत्यादि । तथा चाणुभाष्ये आनन्दमयाधिकरणे ऽस्माल्लोकात्प्रेत्ये ति वाक्ये इदंशब्दप्रयोगात् प्राकृतगुणमय प्रपञ्चमतिक्रम्य गुणातीतं प्रपञ्चं साक्षात्सेवोपयोगिनं प्राप्नोतीत्यवगम्यते इत्युक्तं श्रीमदाचार्यचरणैः । यद्यपि सायुज्यपदेन पुरुषोत्तमस्य स्वरूपे लीनत्वं जीवस्य, तथापि सह युनक्तीति सयुक् सयुनो भावः सायुज्यमिति व्युत्पत्त्या सायुज्यशब्देन पुरुषोत्तमलीलानुभवत्वम् , अन्यथा ' सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति' श्रुतिप्रति- पादितभोगानुपपत्तेः । अत एवं श्रीमदाचार्यचरणै जीवस्य ब्रह्मण्येव लयेन लीलारप्ताननुभवेन नाश एव सः इत्यानन्दमयाधिकरणेऽणुभाप्ये । इदमेव मोक्षस्वरूपम् । श्रीवैष्णवानां मते त चरमशरीरजनकादृष्टजन्यंभोगानन्तरं भगवच्छेपत्वप्रमितिपूर्वकातुलनाना विधवार्ययोग्यत्वे सति नित्यज्ञानानन्दाविर्मावो मोक्ष इति । अस्यार्थः । चरमं यच्छरीरं तञ्जनके यददृष्टं तज्जन्यो यो भोगः सुखान्यतरसाक्षात्कार इति यावत् तदनन्तरं या भगवच्छेपत्वप्रमितिः । शेषत्वं मत्तोऽयमु- त्कृष्टोऽहमस्मादपकृष्ट इति यावत् । तद्योगे सति नित्यौ यो ज्ञानानन्दौ तयोराविर्मावो व्यक्ति- मोक्ष इति । अत्रापकृष्टताग्रन्थबाहुल्यभयान्नेह प्रतन्यते । श्रीमदाराध्यचरणरलौकिकेत्यायुक्त इदं लक्षणमस्मन्मतान्नातिरिच्यते । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तो ति श्रुत्या सर्वेषां वेदानां वेदान्तानां च श्रीमत्पुरुषोत्तमपरत्वेन श्रीमदाचार्याणां, पुरुषोत्तमाभिन्नत्वेन श्रीमदाचार्यपरत्वं तेपामित्याहुः किश्चेत्यादि न कोऽपि शङ्कालेश इत्यन्तम् ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। सष्टम् । आचार्याणां पुरुषोत्तमत्वं भगवतोक्तम् आचार्य मां विजानीयानावमन्येत कहिचि' दित्यत्र मामिति स्वाभेदेन निर्देशात्तद्रूपेण व्याख्याने न किञ्चिद्राधकामिति भावः । किञ्च श्वेताश्वतरोपनिपदि ' यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मन' इति मन्त्रेण देवगुरुभक्त्योः साम्यं श्रावितम् , तेन गुरुत्वाच्छीमदाचार्यपरत्वेन श्रुतिप्रतिपादने न कोपि शङ्कालेशः। किञ्च तत्स्वरूपप्रतिपादकनिगमः मदृश्यते । तथाहि 'नमो ब्रह्मणे नमोऽस्त्वमये नमः पृथिव्यै नम ओपधीभ्यः। नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे वृहते करोमि।' अस्पार्थः । नमो ब्रह्मण इति । ब्राह्मणरूपधारिणे श्रीवल्लभाचार्याय नमः ।। श्रीमदाचार्यपरत्वेनान्यच्छतिव्याख्यानं चिकीर्षवस्तवतारयन्ति किञ्चेत्यादि । श्रुति- मनूद्य तदर्थमाहुः नमो ब्रह्मग इतीत्यादि । 'ब्रह्म तत्त्वं तपो वेदो ब्रह्मा विप्रः प्रजापति'रि- त्यमराद्ब्रह्मशब्दार्थमाहुः ब्राह्मणरूपधारिण इति । 'पृथिवी वैश्वानरः संवत्सरो वैश्वानरः ब्राह्मणो वैश्वानर' इति निरुक्ते वैश्वानरस्य ब्राह्मणत्वम् । तचास्मिन्नवतार इत्याहुः श्रीवल्लभा- चार्याय नम इति । अत एवात्रानन्तयें एवाग्निपदं सामानाधिकरण्येनोपात्तम् । श्रुतिरपि विनं विप्रासोऽत्रसे देवं मर्तास ऊतये । अग्निं गीर्भिहवामहे' । अर्थस्तु विप्रं विप्ररूपधारिणम् । विप्रपदेन श्रोत्रियत्वं सूचितम् । तस्य च स एको मानुष आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं मानुपा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाका- महतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वागामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजान- जानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमानाननानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्यानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रनापते- रानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्ये' त्युपनिपत्सु मानुपानन्दमारभ्य ब्रह्मानन्दानुभवस्य निरूपणात् परमानन्यकत्र्य परं किमित्युक्ते 'यः सर्वान्तर आनन्द' इति श्रीमदाबायैरणुभाष्ये उक्तत्वाच्छो- त्रियानन्दस्य सर्वान्तरे विद्यमानत्वेन परब्रह्मत्वं 'पूर्णानन्दः पूर्णकाम' इतिवाक्येन अकामहतत्वं श्रीमदाचार्येषु निरूपितमित्येतादृशं श्रोत्रियत्वमत्रैवेति । न चात्र गणितानन्दस्य श्रोत्रियानन्दा- नुभवत्वेनाक्षरब्रह्मत्वम्, न तु परं ब्रह्मत्वमिति वाच्यम्। आनन्दः परमानन्दः ‘पूर्णानन्दः पूर्णकाम' ! इति 'वस्तुतः कृष्ण एवेति वाक्यैश्च पूर्णानन्दत्यं पूर्णपुरुषोत्तमत्वमिति दिक् । अग्नि श्रीवल्लभा- ·२२ श्रुतिरहस्यम् । - चार्यम् । 'हुताशनावतारस्तु वल्लमो लक्ष्मणात्मन' इति सम्मोहनतन्त्रात् वैश्वानरो वल्लमाख्य' इतिवाक्याच । विप्राप्तः विप्राः । 'आजसेरसुगि' तिसूत्रेणासुगागमः । 'घेदाभ्यासाद्भवेद्विप्र' इति वचनाच्छन्दब्रह्मपरब्रह्मविदः मेधाविनो भक्ता दैविनीवाः वसे विदुः । 'वत आच्छादने' इति घातोर्लटि इटि एले रूपसिद्धिः, आच्छादनार्थकस्या'नेकार्था धातवो भवन्तीतिमहाभाष्यात 'सेधतेर्गता' वित्यस्मिन्सूत्रे गतावितिग्रहणसामर्थ्यात् 'कुर्दखुर्दगुर्दगुद क्रीडायामेवेति भीमसेन- निर्दिष्टार्थे एवकारग्रहणाच धातूनामनेकार्थत्वाज्ञानार्थकत्वम् । अत एव निरुक्तकारैः 'वसेर्विदु'- रित्युक्तम् । छान्दसत्वेन पुरुपवचनव्यत्ययः । श्रीमदाचार्यसेवकाः श्रीमदाचार्यस्वरूपं शास्त्रोदित जानन्तीति भावः । 'प्रतिक्षणनिकुञस्थलीलारससुपूरितः।' रासलीलैकतात्पर्यः । 'गोवर्धनस्थि- त्युत्साहस्तल्लीलाप्रेमपूरित' इत्यादिवाक्याच्छ्रीपुरुषोत्तमलीलानुभविनमित्यभिप्रेत्याह देवमिति । क्रीडार्थक-दिवुधातोः पचाद्यच । श्रीमदाचार्याणामवतारो भूतले दैविनीवोद्धारार्थमित्यभिप्रत्याह मासः । यदा दैवा मर्त्यलोके प्रादुर्भूतास्तदुद्धारार्थमवनितले श्रीमदाचार्याणां प्राकट्यमिति भावः । यद्वा मर्तासः अविद्यासम्बन्धेन मरणादिधर्मविशिष्टा दैविनीवास्तेषां मरणादिदोपनिवृत्तये प्राकट्यं स्तुतिश्च क्रियते भक्तैरिति भावः । 'सात्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः । भवान्तसम्भवा देवात्तेपामर्थे निरूप्यत' इति श्रीमदाचार्यचरणोक्तेः तेषां यथान्तमत्त्वं सिद्धयति तथा निरूप्यत' इति तद्विवृतौ निगदितम् । स्तुतिप्रयोजनमाह ऊतये इति । 'ऊतियूतिजूति- सातिहेतिकीर्तयश्थे तिसूत्रेणावरूतिशब्दो निपातनात् । रूढश्चाय लीलायां 'पुष्टिदोपनिवृत्त्यर्थ- मूतीलीला निरूप्यत' इति श्रीभागवतनिबन्धे श्रीमदाचार्यचरणोक्तेः 'उतीर्लीला द्विधा प्रोक्ते'ति श्रीधरस्वामिनाप्युक्तम् । एवञ्च अनुभवितुम् । 'तुमर्थाच्च' इतिसूत्रेण चतुर्थी । यद्वा ऊति- शब्देन कामना गृह्यन्ते । 'अवतेः कान्तिरप्यर्थः । कान्तिः कामना । भक्तानां कामनास्तु भगवल्लीलानुभवरूपा एव । अन्यपदार्थस्य जातमात्रस्य तस्यां 'यस्तु आशिप आशास्ते नस भृत्यः स वै वणिगिति श्रीभागवतवाक्यादासत्वभङ्गापत्तिः । अग्नि श्रीवल्लभाचार्य । गीभिः निग- मरूपामिः हवामहे प्रीणीमहे तर्पयाम इत्यर्थः । यद्यपि 'हु दानादनयो रिति पठितं तथापि सोऽर्थी- ऽननुगुणो भवतीति प्रीणनार्थो गृह्यते । तथाच महाभाप्ये प्रीणनमप्यस्यार्थो भवतीति । रूप- सिदिस्तु जुहोतेः कर्तरि लटू तस्योत्तमपुरुषबहुवचने 'व्यत्ययो बहुल मित्यनुशासनात् आत्म- नेपदे 'कर्तरि शवि'ति शपि गुणे दी 'टित आत्मनेपदानां टेरे' इति सूत्रेण टेरेत्वे बोध्या । तेन चात्र 'शपो लुक्' 'बहुलं छन्दसी' त्यनुशासनात्तदभाव इति प्रीणनार्थकघातुना स्तुत्यादिना गुणश्रवणेन श्रीमदाचार्याणां प्रसन्नतेति ध्वन्यते । 'स्वयशोगानसंपदयाम्भोजविष्टर' इति वाक्यात् । एवञ्च सेवकैः स्तुतिरेव कर्तुं शक्येति ध्वनितम् । अत एव श्रीप्रमुचरणैरन्यभक्तैश्च श्रीमदाचार्यस्तुत्यादिप्रकटनं क्रियते । एवञ्च अग्निं विप्रमिति • सामानाधिकरण्येन ब्रह्मणे ब्राह्मणरूपधारिण इति व्याख्यानं युक्तमेवेति दिक् ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । २३ ननु श्रुतौ श्रीवल्लभाचार्येतिनामोच्चारणं न कृतं कथं तत्परत्वेन प्रतिपाद्यत इति चेन । श्रीवल्लभाचार्यनिष्ठाः सः'धर्माः श्रुतौ स्पष्टतया प्रतिपादिता' इति धर्ममि श्रीव- लभाचार्यस्वरूप निश्चीयते । यथा चत्वारिशृतिश्रुतिर्महाभाष्यकारधर्मसादृश्येन व्याक- रणशास्त्रपरत्वेन व्याख्याता, तथात्र श्रीपदावार्यपरत्वेन प्रतिपाद्यते । मनु ब्राह्मणरूप- धारणं श्रीवामनादीनामवतारेवपि वर्तते तेनेपं श्रुतिर्वामनरूपमतिपादिका स्यात्तद्यावृत्त्य- थेगाह नमोऽस्त्वमय इति । सर्वे धर्मा इति । अप्राकृता इत्यर्थः । दृष्टान्तद्वाराप्तानां प्रमाणमाहुः यथेत्यादि । श्रीवामनादीनामिति । आदिशब्देन श्रीव्यासश्रीपरशुरामश्रीकपिलादीनां संग्रहः । नमो- ऽस्त्वनय इति । ननु 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽय- मग्निः । तमेव भान्तमनु भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' । 'म तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममेति श्रुतिस्मृतिभ्यां श्रीमत्पूर्ण पुरुषोत्तमस्याविषयत्वं सूर्यादीनामग्नेश्च प्रतिपादितमिति कथमनेः पुरुषोत्तमाननाधिष्ठा- तृत्वं संमोहनतन्त्रादिषु श्रीमदाचार्याणामग्निरूपत्वं वर्णितमिति तेषां पूर्णपुरुषोत्तमत्वं कथम् ? 'अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा'इत्यादि तु विभूतित्ववोधकमिति चेन्न, पूर्वोदाहृतश्रुतिसूत्रादिभि- वक्ष्यमाणैश्च ब्रह्मत्वमेव । अलौकिकाखिलब्रह्मनिष्ठ नगदुदयस्थितिलयादिलोकोत्तरविलक्षणासाधा- रणकार्यकर्तृत्वेन श्रुत्यादिषु प्रतिपादना'दग्नि मुखमिति श्रुत्येकवाक्यतया ब्रह्मणोऽवयवस्य ब्रह्मत्वाच्छ्रीमत्पुरुषोत्तमाऽऽननाधिष्ठातृश्रीमद्वैश्वानरश्रीमदाचार्याणां ब्रह्मत्वम् । अत एव 'श्रीकृ- प्णास्यं कृपानिधि रिति श्रीमत्प्रमुचरणैरगादि । अत्र निषेधे कुतोऽयमग्निरितीदंशब्दप्रयोगात्तस्य च लौकिकामिविषयत्वात् । अन्यथा त्वमग्ने द्युभिरिति ' अग्निमीळे पुरोहित'मित्यादिश्रुतयो भारतवचनान्यपि विरुध्येरन् । तदेवोपपाद्यते 'स्वमग्ने द्युमिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमद्भयस्त्वमश्मनस्परि । त्वं वनेभ्यस्त्वमोपधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥ अस्यार्थ:-हे अग्ने, त्वं द्युभिः 'सुर- लोको द्योदिवौ द्वे' इत्यमरादिवशब्दस्य स्वर्लोकवाचकत्वात् तेन चात्र तत्स्था लक्ष्यन्ते । स्वलॊकस्य क्षयिष्णुत्वेन · यन्न दुःखेन संभिन्न मिति श्रुतिनिरूपितस्वलॊकस्थितदैविनीवैः सह जायसे, श्रीवल्लभाचार्यनाम्ना प्रकटोऽसि । 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मन'इति वाक्यात् । श्रीमदाचार्याणां भक्तदुःखनिरासकत्वमाह । त्वं नृणां दैविनीवानी भक्तानां आशुशुक्क्षणिः आशु शीघं शुचं शोके क्षणोतीति व्युत्पत्त्या शोकनाशकोऽसि 'क्षणु हिंसाया'मिति धातोः 'सर्वधातुभ्य इनित्यौणादिकसूत्रेणेन्प्रत्यये रूपं नित्यसापेक्षत्वादन वृत्तिः । यद्यपि 'रोहि- ताचो वायुप्ततः शिखाबानाशुशुक्क्षणिरित्यमरात् रूढोयम्, तथापि त्वमग्ने धुभिस्त्वमाशुशुक् क्षणिरित्याग्ने इति सम्बोधनमुकला त्वमाशुशुक्मणिरित्त्युक्तम् । तेन योगरूटोऽयं पङ्कनवत् । तेनालौकिकत्रीकृष्णाननरूपानावेवास्य वृत्तिः। शोकनाशकत्वसामर्थ्यवत्त्वं तस्यैव । कोशादिषु ·श्रुतिरहस्यम् । यल्लौकिकाग्निवाचकत्वं तत्रांशांशिनोरभेदेन तत्त्वं बोध्यम् । शोकदूरीकरणेन महाकारुणिकत्वं श्रीमदाचार्येषु । अत एव ' महाकारुणिको विमु' रितिकरुणस्तं प्रपद्ये हुताश' मित्युक्तमस्मस्परि- वृद्धः । ननु 'शृङ्गारहास्यकरुणारौद्रवीरभयानकाः । वीभत्साद्भुतसंज्ञौ च नाट्ये चाष्टौ रसाः स्मृताः' इति रसानां यथाक्रम ' रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तया । जुगुप्सा विस्मय- श्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिता' इति करुणायाः शोकस्थायित्वेन तस्य चेष्टवस्तुविश्लेषजनितो रत्यनालिनितोऽपरिमितो मनोविकारः शोक इतिलक्षणात् । यथा रघुकाव्येऽजस्य प्रलापे करुण एव रसस्तत्र तत्र बाधनिश्चयादिष्टवस्तुसमीहाया अभावात् । एवं च करुणरसस्यामङ्गलप्रायत्वात्त- द्विशिष्टता प्रभौ नोचितेति । यदीष्टवस्तुप्राप्तितया रत्यालिनिन्तशोकस्तत्र रतिस्थायितया विप्र- लम्भ एव रस.इति चेत्सत्यम् । 'आश्रिताय॑ग्निना हेनो रतितुहृदयद्रवः । अत्यन्तमृदुचित्तत्वमा श्रुपातादिकृष्वात् । कथं कुर्यो कदा कुर्यामाश्रितार्तिनिवारणम् । इतीच्छादुःखदुःखित्वमानां रक्षणत्वरा । परदुःखानुसन्धानाद्विहलीभवनं विभोः । कारुण्यात्मगुणस्त्वेव आर्तानां भीतिवारक' इति भगवद्गुणदर्पणे मधुराचार्योक्तेरिष्टवस्तुविश्लेपननितरत्यालिङ्गितोऽपरिमितो मनोविकारः शोक इति । रतिविशिष्टस्थायितयात्र करुणरसः तद्विशिष्टता प्रभुपु । यत्तु मृत एव करुणरस इति । तसाधु । विकृतदुग्धवत्तस्याप्रयोजकत्वात् । अत एव भवभूतेः संबन्धाधरभूरेव भारती भाति । एतत्कृतकारुण्ये किमन्यथा रोदिति ग्रावा' इति गोवर्धनोक्तिः संगच्छते । तया च । 'करुणा- दावपि रसे जायते यत्परं सुखम् । सुचेततामनुभवः प्रमाणं तत्र केवलम् ॥ सर्वत्र करुणाख्यस्य रसस्यैयोपपादनात् । भवेद्रामायणादीनामन्यया दुःखहेतुता || तथात्वे रामपादाब्जप्रेमकल्लोल- वारिधिः । प्रीत्या रामायगादीनां शृणुयाद्धनुमान् कयमिति गौडमतानुवर्तिभिर्भक्तिरसामृतप्ति- न्धावुक्तम् । नच रतिविशिष्टतया विप्रलम्भ एवेति वाच्यम् । विप्रलम्भे उभयनिष्ठरतित्वेनात्र तु स्वाश्रितातिदूरीकरणत्वेन रतरेकनिष्ठत्वान्महान् भेदः । उभयनिष्ठत्वे तु सहेतुकत्वे कालण्या- भावात शृङ्गारे तु एकनिष्ठरतौ रसाभास एव स्यादित्यलम् । प्रकृतमनुसरामः । सर्वतः श्रेष्ठ्य- माह-त्वमित्यादि । त्वमवादिभ्यः श्रेष्ठोसि कारणं त्वमेवासि । अबादिग्रहणं सर्वस्य जगत | उपलक्षणार्यम्। भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दर्शित' इति श्रीभागवतवाक्यात् भारतस्य वेदार्थ- रूपत्वात्तदन मानम् । तया हि । खाण्डवदाहप्रसझे मन्दपालस्तुतौ सर्व मुखरूपत्वं सर्वान्तामित्वं पूर्वमुपपाद्य सृष्टिकर्तृत्वं स्वत्र्यतिरेकेण जगतोऽमावत्वमाह पद्यनैकेन | 'त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्ति परमर्पयः । त्वदृते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो नश्येद्भुतांशन ति ब्रह्मत्वमुपपाद्यान्तरगमक्ताः समर्पितदेहागारादयः 'कर्माप्येक तात्य देवस्य सेवेति पुरुषोत्तमवाक्यात् तनुमारित्तनामानसी- सेवाकारो नमनमात्रेण लीलाप्रोशरूमां गति प्राप्नुवन्तीत्याह । 'तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वक- भविनितां गतिम् । गच्छन्ति सह पत्नीमिः मुतैरपि न शाश्वती मिति । अत्र स्वकर्मणा भगवत्सेवा- रूपेण विनितां गति लीलानांशरूपां दारादिभिः सह गच्छन्तीत्यर्थः। तथा च श्रीमदाचार्यचरण- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। २५ ममनफलमुदितं श्रीमत्प्रमुचरणैः । 'पितृपदसरसिननतिततिविनिहतविश्वाशुभैरिति टिप्पणीप्रार- म्भप्रतिज्ञावाक्ये । पालनं संहारश्च तवैव कर्मणी इत्याह । 'वामग्ने ज्वलनादाहुः खे विपक्ताः सवि- शुतः । दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतय' इति । हेतयो ज्वालाः । जगत्सृष्टिस्त्वत्त एवे- त्याह । 'जातवेदस्त्वयैवेदं विश्वं सृष्टं महायुते । तवैव कर्म विहितं भूतं सर्वं चराचरम् ।' सर्वस्वरू- पात्मकत्वं सर्वाश्रयत्वमाह द्वाभ्याम् । 'त्वय्यापो विहिताः पूर्व त्वयि सर्वमिदं जगत् । त्वयि हव्यं च कन्यं च यथावत्संप्रतिष्ठितम् । त्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं वृहस्पतिः। त्वमश्विनौ यमो मित्रः सोमस्वमप्ति चानिल' इति ।आप इति भूतान्तरोपलक्षणम् । 'त्वमेव दहन' इत्यनेन लौकिकोऽग्नि- स्तव विभूतिरित्युक्तम् । एवं च सर्वान्तर्यामित्वं सर्वकर्तृत्वं सर्वभोक्तृत्वं सर्वरूपत्वं सृष्ट्यावलौकिक- कार्यकर्तृत्वं प्राकृताग्ने सम्भवतीत्यलौकिकोऽग्निब्रह्मरूपः पुरुषोत्तमाननाधिष्ठाताऽऽत्मानमित्यादि वैश्वानर इति श्रुतिसूत्रप्रतिपादितः स इति बोध्यम्। न च मुनिना स्वपुत्ररक्षणार्थमेव स्तुतिः कृता तत्र स्वकार्यगौरवादसंभवन्तोऽपि धर्मास्तस्मिन् प्रतिपादिता इति वाच्यम् । 'धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी शंसितवतः। आसीन्महर्पिः श्रुतवान्मन्दपाल इति श्रुतः। समार्गमाश्रितो राजन्नृपीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्वाध्यायवान् धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रिय' इति तत्र पूर्वमेवोदितत्वात् तस्याप्तत्वात्स्वकार्येऽन्य- न्यथा भाषणं न संभवति । 'अनुभवेन वस्तुतत्त्वस्य कात्स्न्येन निश्चयवान् रागादिवशादपि नान्यथा-1 वादी यः स स ' इति चरके पतञ्जलिः । एवं सर्वश्रेष्ठत्वमुपपाद्य त्वमेव दैविजीवानां पालक इत्याह नृपते इति । नृशब्देन भगवद्भक्तास्तेषां पतिः स्वामी तेषां रक्षक इत्यर्थः । त्वं शुचिः सदा पवित्रोऽसि । तदाऽहं वल्लभकुले द्विनाचाररतेऽमले' इति ब्रह्माण्डवचनम् । अनेन भवत्स्मरणेन अन्येपामपावित्र्यं नश्यतीति सूचितम् । यद्वा शुचिः शृङ्गाररसरूपोऽपि ।' शृङ्गारः शुचिरु- ज्ज्वल' इत्यमरः । एतेन रसरूपत्वं श्रीमदाचार्येषु बोधितं तदुपपादितमेव पूर्वम् । किञ्च अग्नि- मीड इत्यादिमन्त्राणामर्थ उच्यते । अग्नि मुखमिति श्रुतेः 'अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा' : इति श्रीभागवतवाक्यात् वैश्वानरस्य पूर्णपुरुषोत्तममुखारविन्दाधिष्ठातृत्वनिश्चया'दग्निवे देवानाम- वमो विष्णुः परम ' इति ब्राह्मणे उक्तत्वात् तस्य प्राधानिकत्वनिश्चयेन 'हुताशनावतारस्त्वि'- त्यादिवाक्याच्छ्रीमदाचार्याणां तद्रूपत्वात् । प्रधानेषु कृतो यत्नः फलवान् भवतीति महामा- ध्यकारैरुक्तत्वादृग्वेदप्रारम्भेऽलौकिकाखिलगुणसागररूपश्रीमद्भगवन्मुखाधिष्ठातृहुताशनरूपश्रीमदा- चार्यप्रतिपादकसूक्तमारब्धम् । तत्र केचिन्मन्त्रा मया व्याख्यायन्ते । तत्राद्यो मन्त्रः । ॐ अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विनम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ १ ॥ एतन्मन्त्रावतरणे- अथातोऽनुक्रमिप्यामोऽग्निः पृथिवीस्यानस्तं प्रथमं व्याख्यास्यामोऽग्निः कस्मादप्रणीभवस्यग्रं यज्ञेषु। प्रणीयतेऽङ्ग नयतीति निरुक्तकारैर्गदितम् । तत्र पृथिवीस्थान उक्तवक्ष्यमाणश्रुत्यादिरीत्या पृथिव्यामवतीर्णः श्रीवल्लभाचार्योऽग्निः अग्रणीः सर्वतः श्रेष्ठ इत्यर्थः । यद्वा अग्रं मुख्यं प्रकृष्टं पदं यन्न दुःखेनेति लक्षितं व्यापिवैकुण्ठाख्यं नयतीत्यग्रणीः 'सत्सूद्विषे'त्यादिना क्विप् ' अग्रग्रा- ·श्रुतिरहस्यम् ।। . माभ्यां नयतेो वाच्य ' इत्यनेन णत्वम् । अयं प्रकृष्टं पुष्टिभक्त्याख्यं फलं यज्ञेषु प्रणीयते ग्रापयति । अनेन यज्ञादिकरणेन भक्तिप्रतिवन्धनाशकवेन यज्ञादीनां भक्तिमार्गसापकत्वं सूचि- तम् । यागादौ भक्तिमार्गकसाधनत्वोपदेशक ' इति वाक्यात् । अङ्गं नयतीति ' अङ्गं गात्रा. न्तिकोपायप्रतीकेषु प्रधानके ' इति विश्वकोशादर प्रधान मुखं नयति भक्तेषु प्रापयतीत्यर्थी बोध्यः । मन्त्रार्थस्तु 'मिति ब्रह्म अमितीदं सर्व ॐकार एवंदं सर्व' 'प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्व परः स्मृतः । अपूर्वोऽनन्तरो बाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः । सर्वस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमन्तस्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् । प्रणव हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृयवस्थितम् । सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचती ति माण्डूक्योपनिषदि 'ॐतद् ब्रह्म ॐतद्वायुः । ॐत- दात्मा ॐतत्सत्यम् ॐपुरोर्नम'इत्यादिश्रुतिषु ' अमित्येकाक्षरं ब्रह्म' 'प्रणवः सर्ववेदेषु मिरा- मस्म्येकमक्षरम् ' ' आद्य तु अक्षरं ब्रह्म त्रयी यस्मिन् प्रतिष्ठिता । वाङ्मयं प्रणवः सर्व तस्मात्प्रणवमभ्यसेदि'त्यादिस्मृतिषु प्रणवस्य ब्रह्मत्वनिश्चयादत्रोङ्काराग्निशब्दयोर्वाच्यवाचकयोर- त्यन्तभेदाभावात् सामानाधिकरण्येनान्वयः । ॐविश्वं विष्णुरित्यादिवत् । किञ्च । ॐकारश्चा- थशब्दश्च द्वावतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा बहिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकाबुभावि'ति पुराणान्त- खाक्यान्मङ्गलवाचकत्वेनाग्निशब्देऽन्वयादग्नावपि मङ्गलमयत्वं ज्ञेयम् । किञ्च मङ्गलरूपप्रणवस्य प्रारम्भे मङ्गलकर्तव्यता वेदसूचितेत्यन्यदेतत् ' उन्मभ्यादान ' इति सूत्रादत्र प्लुतः । एवं च अग्निं परब्रह्म श्रीवल्लभाचार्याख्यं ' आचार्यो भगवानग्नि'रिति वाक्यात् । 'हुताशनावतारश्च शेपरूपः सुदर्शनः ।' 'हुताशनावतारस्तु . वल्लभो लक्ष्मणात्मज' इति संमोहनतन्त्रादग्निपदमत्र श्रीमदाचार्यवाचकम् । ईडे अहं स्तौमि । कर्तात्र मन्त्रद्रष्टा । स्तुत्यर्थ धातोः प्रयोगेण श्रीमदा- चार्येषु परमैश्वर्य ध्वनितम् । स्तुतिप्रयोज़कीभूतगुणानामीश्वर एव सत्त्वात् प्रथममेव श्रीमदाचा- याग्निस्तवकरणेन सर्वतः प्राधान्यमस्यैवेति ध्वनितम् । नन्वत्राग्निपदेन आचार्याणां ग्रहणं कय- मिति शङ्कानिरासायाचार्यवाचक्रपदमाह । पुरोहितमिति । 'गर्गः पुरोहितो रानन् ' 'यदूनामह- माचार्य' इति श्रीभागवतवाक्याभ्यां पुरोहिताचार्ययोः पर्यायत्यमतः पुरोहितं धीवलभाचार्य- मित्यर्थः । अत एवा'चार्यो भगवानग्नि'रित्युक्तं श्रीप्रभुचरणैः । ननु यज्ञादिनैव सकलसिद्धिः श्रुत्यादिषु निरूपितेति किं श्रीमदाचार्यस्तुत्यादिनेत्यत आह यज्ञस्य देवमिति । यसफलदातारं यज्ञभोक्तारमित्यर्थः 'यज्ञभोक्तति वाक्यात् । अथवा यज्ञस्य देवं प्रकाशकमित्यर्थः । कर्ममार्गप्रवर्तक' इति वाक्यात् यज्ञपतित्वनास्य शरणेन यज्ञोदितफलप्राप्तिः मुलभेति भावः । यानकत्वमप्याह ऋत्विजमिति । यानकमित्यर्थः । ऋत्विजो यानकाश्च ये ' इत्यमरसिंहे- नोक्तम् । एवं यज्ञकारयितृत्वमुपपाद्य यतकर्तृत्वमाह । होतारं यतकर्तारमित्यर्थः । यतकर्तेति वाक्यान् । एवं च यतकर्तृवं यानकत्वं यज्ञदेवतं आचार्यत्वमित्यनेकधर्मविशिष्टलं अलौकिक हुताशनझग्येग संभवति न तु लौकिकानौ । अनेकविभिन्नधर्मवैशिष्ट्यमेव ब्रह्मत्वमिति । ननु । ..

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। २७ . सर्वभवनसमर्थत्वेऽपि श्रीमदाचार्यस्तुतौ किं फलमित्याह रनधातममिति । रत्नानि दधातीति रत्नधाः 'विप् चेति किम् तेषु अतिशयितं ' अतिशायने तमविष्टुना विति तमम् । भगवद्भन- नैकरत्नमित्यभियुक्तोक्तत्वात् भगवद्भजनरत्नपोपकेषु श्रेष्ठतामित्यर्थः । निरुक्तौ तु रमणीयधनानां दातृतममित्युक्तं तत्र लौकिकधनानां क्षयिष्णुत्वेन रमयणीयत्वाभावात् भगवत्सेवोपयिकधनदाता- रमित्यर्थः । यद्वा भक्तरत्नपरीक्षक ' इति वाक्यात् अन्तरङ्गभक्ता रत्नानि तेषु साक्षादनुभवै. कगम्यानन्ददातृपु श्रेष्ठतममित्यर्थः । धाधातोर्दानार्थकत्व निरुक्तकारैरुक्तं तत्र धातनामनेकार्थ- त्वात्तत्वं बोध्यम् । एतेन श्रीमदाचार्योपसत्तिरेव कर्तव्येति तदैव चानन्दानुभवो दासानामिति सूचितम् ॥ ननु भवद्भिरेव स्तूयते किमन्यैः स्तुतः । तत्र प्राचीनैर्महर्षिभिः स्तुतो नूतनैश्च स्तोतव्य इत्याह द्वितीयमन्त्रेण · अग्निः पूर्वेभित्रपिभिरीड्यो नूतनैरुत । स देवाँ एह वक्षति ।।' शिष्टाचारप्रमाणं दर्शयति पूर्वेभिरिति । पूर्वः प्राचीनद्वैर्महर्षिभिरन्तरङ्गभक्तैरीडित इति शेपः । पूर्वशब्दाद्भिस् । अतो भिस ऐस्' इति शास्त्रेण प्राप्ते सोनिवृत्तिः 'बहुलं छन्दसी' तिसूत्रेण । ऋषयः सत्यवचप्स ' इत्यमरात् सत्यवचोभिः परमाप्तः परावरञ्जमन्त्रदर्शिभिरीडितः । एवञ्च स्तुतिप्रयोजकीभूतगुणालयता श्रीपूर्णपुरुषोत्तमपरब्रह्मण्येवेति तद्रूपमेव श्रीमदाचार्याणामिति निश्चितम् । अन्यथा परमाप्तैस्तैः स्तुतिविषयीकृतोऽग्निर्न स्यात् । आप्तलक्षणं तूतमेव । यदि स्तुतिः स्तुतिप्रयोजकीभूतगुणारोपेण कृता स्यात्तर्हि मिथ्याभापणत्वेन ऋपित्वं भन्येत् । 'मूर्यो यः सोऽनृतं वक्तीति वक्ष्यमाणवाक्यान्मूर्खत्वापत्तिः । एवञ्च ऋषिभिः प्राचीनैः स्तुतिः कृता। यया भारते मन्दपालेन कृता । तत्पुत्रैश्च परमर्षिभिः । तत्र मन्दपालस्तुतिस्तु पूर्वमेवो- पनिश्रद्धा । तत्पुत्रनिरूपितस्तुतिश्लोकाः कतिचिदुपन्यस्यन्ते । तत्र स्तुतिकर्तारो मन्दपालेन ज्वरितानाम्न्यां स्वपत्न्यां निरितारु-सारिसक्व-स्तम्बमित्र-द्रोणेतिनामानश्चत्वारःशाङ्गिण उत्पादि- तास्तेषां ब्रह्मवादित्वमुदितम् । तत्र 'तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्मवादिन' इति । एवञ्च ब्रह्म- वादिभिः स्तुतेनिरूपितत्वात् कृष्णवर्त्मनः परब्रह्मत्वमुररीकार्यम् । अत एव स्तुतिसमाप्तौ श्रीमद्- ग्निनाप्युक्तम् 'ऋपियॊणस्त्वमसि ब्रह्मेतद्व्याहृतं त्वया । ईक्षितं ते करिष्यामि न च ते विद्यते भय'मिति । एवञ्च परब्रह्मत्वं सिद्धमेव श्रीमद्वैश्वानरस्य । अस्यैव स्तुतिर्निगदिता तैः । तथाहि जरितारुणा 'ऊर्च चाधश्च सर्वत्र पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा । अर्चिपस्ते महावीर्य रश्मयः सवितुर्यथे' त्यनेन सर्वव्यापकत्वम् । सारिसकस्तुतौ 'माता प्रणष्टा पितरं न विद्मः पक्षा जाता नैव नो धूमकेतो । न नस्त्राता विद्यते वै त्वदन्यस्तस्मादस्मान्पाहि बालांस्त्वमग्ने' इति । अस्य प्रकटार्थस्तु स्पष्ट एव । अन्ततस्तु श्रीभागवते 'पिता न स स्याज्जननी न सा स्याद्गुरुर्न स स्यात्स्वजनो नस स्यात् । बन्धुर्न स स्यात्सुत्दो न स स्यान्न मोचयेद्यः समुपेतमृत्यु' मिति वाक्यात् । अत्र माता प्रणष्टा अस्मदुद्धरणेऽसमर्था । पितरं पालकं भगवद्धर्मरक्षकं न विद्यः न जानीमः ।

·२८ श्रुतिरहस्यम् । . पक्षा जाता नैवेति स्वस्थासामर्थ्यमुक्तम् । पक्षाः स्वस्य हितकारिणो नैव जाताः । धूमकेतो हे श्रीवैश्वानर । अत्र धूमकेतुपददानेन स्वसेवकशत्रुनाशकत्वं ध्वनितम् ‘रोपहरूपातसम्प्लुष्टभक्त- द्विड्भक्तसेवित' इति सर्वोत्तमस्तोत्रे । न ननाता त्वदृते त्वदन्यः न नस्त्राता अस्माकमुद्धारकः न कोपि वै निश्चयेन नास्ति । तस्मादस्मान् बालान् सर्वथा असमर्थान् त्राहि रक्ष स्वदर्शन- दानेनासुरमतान्ध्यनिवृत्त्या जीवयेति भावः । हे अग्ने, लौकिकाग्निपु एतादृशोद्धारकत्वाभावा- दग्निशब्देनालौकिकाग्निपरब्रह्म श्रीमद्वल्लभाचार्या एव गृह्यन्त इति भावः । न नत्राता विद्यते वै त्वदन्य इत्यनेन पुष्टिमार्गीयाणामन्याचार्येण नार्थसिद्धिरिति सूचितम् । पुनलौकिकविलक्षणस्वरूपनिरूपणपूर्वकं श्रीमदाचार्यशरणं प्रार्थयन्ति । 'यदले ते शिव रूपं ये च ते सप्त हेतयः । तेन नः परिपाहि त्वमान्नः शरणैपिणः । अस्यार्थः । हे अग्ने, यत् ते तव शिवं कल्याणकारकं भगवदाननाधिष्ठातृश्रीवल्लभाचार्याख्यं रूपम् । एतेन जगदमङ्ग- लनाशकत्वं ध्वनितम् (ध्वन्यते ) । ये च ते सप्त सप्तसंख्याकाः श्रीमगिरिधरादयः पौत्राः हेतयः ज्वालाः प्रदीप्यमानाः तेन रूपेण तैश्चेति वचनविपरिणामेनान्वयः। 'असति विशेषा- नुशासने विशेषणविशेष्ययोः समानविपयत्वं तन्त्र' मित्यनुशासनात् । अस्मान् जीवान् पाहि उद्धरेत्यर्थः । स्तम्बमित्रस्तुतौ ' सर्वमन्ने त्वमेवैकस्त्वयि सर्वमिदं जगत् । त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं विभर्पिच । स्वमग्ने हव्यवाहस्त्वं त्वमेव परमं हविः । मनीपिणस्त्वं जानन्ति बहुधा नकधापि च । सृष्वोलाकास्त्रीनिमान् हव्यवाह काले प्राप्ते पचति पुनः समिद्धः । त्वं सर्वस्य नस्य प्रसूतिस्त्वमेवाग्ने भवसि प्रतिष्ठे'ति सर्वरूपत्वं सर्वजगदाधारत्वं भूतधारकत्वं सकलपोपक- त्वमग्निरूपत्वं हव्यवाहत्वं विद्वजनवेत्तृत्वमनेकैकरूपत्वं सकललोकोत्पादकत्वं पालकत्वं संहारकत्वं निरूपितमिति नानाविधत्वं सर्वभवनसमर्थपरब्रह्मान्तरा न सङ्गच्छते । द्रोणस्तुतौ ' सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर्नातवेदो भूमेरम्भो भूमिनातान्रसांश्च । विश्वानादाय पुनरुत्सृज्य काले [त्वमेव ] वृष्ट्या भावयसीह शुक्र । इदं वै सद्म तिग्मांशो वरुणस्य परायणम् । शिवस्त्राता भवास्माकमस्मानद्य विमोचये ' त्यलौकिकधर्मविशिष्टपरब्रह्मतया ऋपिभिरीडितो यथा तया श्रीमदाचार्यावतारानन्तरं नूतनैः ऋपिमिभक्कैरीड्यः स्तोतुं योग्यः । स्तुत्यादिना श्रीमदाचार्याः प्रसन्ना भवन्तीति भावः । 'स्वयशोगानसंहृष्टहृदयाम्भोनविष्टर' इति सर्वोत्तमस्तोत्रे निगदित श्रीप्रमुभिः । 'किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने' इति भागवतवाक्येन श्रीमदाचार्यप्रसादे सर्वेटसिद्धिरिति भावः । एवं स्तुतिकर्तव्यतामुपपाथ श्रीवल्लभाचार्या अवतीर्य दैवान् नाममन्त्राद्युपदिशन्तीत्याह स इति । यः सर्वभवनप्तमर्यपरब्रह्मत्वेनोपात्तोऽलौकिकोऽग्निः श्रीवल्लभाचार्यः सः एह इहेत्यर्थः । अवतीयेति शेषः । अस्मिन् भूलोकेऽवीर्य देवान् दैविनीवान् यक्षति शरणमन्त्राद्युपदेशं करि- प्यतीत्यर्थः । अत्र व्यञ्जनलोपः कश्यतीत्यपेक्षिते । ययोक्तं वृहदेवतायाम् वर्णन्य वर्णयोर्लोपो बहना व्यञ्जनस्य वेति । अत्राण्यस्मै पड्भिः सम्भरन्ती'त्यत्र वर्णस्य लोपः अनवाणीत्यपे- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। २९ . क्षिते । प्रिया तष्टानि मे कपिरित्यत्र वर्णयोर्लोपः वृषाकपिरित्यपेक्षिते ! 'अयं नाभा यत्ति. वल्गुवो गृहे । 'दनो विश इन्द्र मृध्रवाच' इत्यादौ बहूनां लोपः अयं नाभानेदिष्ठ इत्यरेक्षित । तत्त्वा यामी' त्यत्रैकवर्णलोपः याचामीत्यपेक्षिते । 'अघासु हन्यन्ते गाव' इत्यत्र व्यञ्जन-. लोपः मघास्वित्यपेक्षिते इति तदुदाहरणं वोध्यमित्यर्थः ॥ २ ॥ अतःपरमन्यमन्त्रेण सर्वतः त्रैष्ठ्याद्यनेकधर्माधारत्वनिरूपणपूर्वकं श्रीमदाचार्याणामन्तरङ्ग- भक्तसाहित्येन प्रादुर्भावमाहुः । 'अग्निर्होता कविक्रतुः सत्यश्चित्रश्रवस्तमः। देवो देवेभिरागमत् । ॥ ३ ॥ अर्थस्तु । अग्निः श्रीवल्लभाचार्यः । होता तृप्तिकारकः सर्वेषां पालक इत्यर्थः । 'प्रीण- नमप्यस्यार्थी भवतीति महाभाष्यात् । यद्वा श्रीमत्पुरुषोत्तमतृप्तिकारकः । 'बनाधिपतिरिन्दि- राप्रभृतिमृग्यपादाम्बुनः क्षणेन परितोपितस्तदनुगत्वमेवास्तु मे' इति श्रीमत्प्रमुचरणोक्तेः । अग्निमीड इत्याद्यमन्त्रे होतारमितिपदेन हवनकर्तृत्वमुपपादितमतोऽत्र तृप्तिरूपोऽर्थ एव न्यायान् । कविः 'संख्यावान् पण्डितः कवि ' रित्यमरात् कविः पण्डित इत्यर्थः । 'श्रीभागवतगूढार्थप्रका- शनपरायणः । साकारब्रह्मवादैकस्थापको वेदपारगः। मायावादनिराकर्ता सर्ववादिनिरासक'दित्यादि- वाक्योक्तं सूचितमेतेन । यद्वा कविः धीमानित्यर्थः । 'धीमान् सूरिः कृती कृष्टि' रित्यमरः । एतेन ' मेधावी छिन्नसंशय'इत्यागमोक्तलक्षणवैशिष्ट्यं ज्ञेयम् । यद्वा लोकोत्तरवर्णनकवनशालीत्यर्थः । क्रतुः ऋतुरूप इत्यर्थः । 'ऋतुर्धर्मश्च यन्मय ' इति श्रीभागवत उक्तम् । सत्य इति सत्यात्मक इत्यर्थः । यदा यदे ' तिवाक्यात् सत्यवचनोऽप्ति । यतः श्रीवल्लभाचार्यनाम्नावतीर्णासीति भावः । 'सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्ना' इति श्रीभागवते सत्यात्मकत्वं यथा श्रीकृष्णे तथा श्रीमदाचा- र्याणां तत्त्वमिति भावः । सत्यविशिष्टत्वमनुक्त्वा यत्सत्यपदमुक्तं तेन यज्ञानन्दयोरुपलक्षकं तत् । 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुत्युक्तं श्रीमदाचार्येषु प्रसिद्धमिति भावः । ' सत्यादिगुणसा- हलेयुक्त ' मित्यादिवास्यादन्यगुणानामप्युपलक्षणम् । सत्यविशेषणेन सत्यादयो रूपादभिन्ना एवेति सूचितम् । श्रीमदाचार्याणां गुणगानं कर्तव्यमित्यभिप्रेत्य विशेषणमाह चित्रश्रवस्तम- मिति । चित्राणि विविधलीलाकर्मानुरूपाणि श्रवांसि श्रवणीयानि नामान्यस्येति चित्र- श्रवाः अतिशयेन चित्रश्रवा इति चित्रश्रवस्तम इत्ययः । ' अतिशायने तमविष्ठना' विति तमप् । अतिशयित्वं च विविधावतारापेक्षया बोध्यम् । एतेन श्रीमदाचार्यगुणलीलानुरूपनाम- श्रवणादि कर्तव्यमवश्यमिति सूचितम् । यद्वा चित्रं श्रयो यशो यस्यासौ चित्रश्रवाः अतिशयेन स इति चित्रश्रवस्तमस्तमित्यर्थः। एवं श्रीमदाचार्याणां सकलाप्यायकत्वं पण्डितत्वं यज्ञमयत्वं सत्या- द्यनेकगुणार्णवत्वं परब्रह्मत्वं श्रवणीयलीलागुणनामत्वं निरूप्य शुद्धपुष्टिमार्गीयभक्तिप्रथनाय श्रीमदानार्याणां नित्यलीलास्थान्तरङ्गभक्तसाहित्येन प्रादुर्भावमाह देवेत्यादि । दिबुधातोः क्रीडार्थकत्वाद्भगवल्लीलाम्बुधिभराक्रान्तरूप इत्यर्थः । तथाच श्रीमत्प्रमुचरणः 'स्फूर्जद्रासादिली- लामृतनलधिभराक्रान्तसर्वोऽपि शश्व' दित्युक्तम् । देवैः भगवल्लीलामध्यपातिभिरन्तरङ्गभक्तैः - ·श्रुतिरहस्यम् । आगमत् । भूतले इति शेपः । आगमनत्वोक्तौ श्रीमदाचार्याणां व्यापिवैकुण्ठादौ स्थितिः सूचिता, नित्यत्वं च ध्वनितम् ॥ ३ ॥ एवं श्रीमदाचार्याणां सान्तरङ्गभक्तानां प्रादुर्भावमुक्त्वा श्रीकृष्णास्यरूपत्वं निरूपयन् प्रार्थयति । यदङ्ग दाशुषे त्वमग्ने भद्रं करिष्यसि । तवेत्तत्सत्यमङ्किरः ॥ ४ ॥ अर्थस्तु । हे यदङ्ग यस्य श्रीभगवतोऽङ्ग मुख हे श्रीवल्लभाचार्य, .' अग्नि मुख ' मिति श्रुतेः । 'श्रीकृ- ष्णास्यं कृपानिधि'रितिवाक्यात् । 'अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जातः क्रियाकाण्डनिमित्तनन्मा। अन्तःसमुद्रे विदधत् स्वधातून् प्रसीदतां नः स महाविभूति'रिति श्रीभागवतवाक्याच । एतद- थस्तु । यस्य श्रीभगवतो मुखं जातवेदा अग्निः श्रीवल्लभाचार्यः जातः भूतले इति शेपः । धरण्यां प्रादुर्भूत इत्यर्थः । 'जातवेदसे सुनवा मेति श्रुतौ , जातमिदं चराचरं स्थित्युत्पत्तिप्रलय'मिति निरुक्तकारैरुक्तम् । तेन ब्रह्मत्वमुक्तम् । जातं वेदो धनं यस्मादितिव्युत्पत्तौ भगवद्भननधनरूप- प्रादुर्भावकर्तृत्वेन भक्तानां सकलदारिद्याभावंतया कल्याणकारकत्वं श्रीमदाचार्येषु । यद्वा जातः वेदो यस्मात्स जातवेदाः । 'निःश्वसितमस्य वेदाः ', ' निःश्वसितमेतद्यदृग्वेद ' इति श्रुतेः, 'देवोद्धारप्रयत्नात्मेति वाक्यात् प्रादुर्भावस्यं देवोद्धारहेतुकत्वात् दैवोद्धारश्च भगवद्भजनरूप- कर्मप्रादुर्भावेनेति तदर्थं प्रादुर्भाव इत्याह क्रियाकाण्डनिमित्तनन्मेति । 'कर्माप्येकं तस्य देवस्य सेवेति पुरुषोत्तमवाक्यात् क्रियाशब्देन भगवत्सेवनं तस्याः काण्डं तत्प्रतिपादक वेदादिशास्त्र- प्रकरणं तन्मोहकमतप्रचारतया लुप्तं तदुद्धारार्थमेव जन्म प्रादुर्भावो यस्य सः । यद्वा कर्ममार्गप- वर्तनार्थमेव प्रादुर्भाव इत्यर्थः ।, कर्ममार्गप्रवर्तक ' इति वाक्यात् । श्रीभागवतार्थस्य दुरवगाह- तया ' अर्थ तस्य विवचितुं न हि वरो वैश्वानराद्वाक्पते ' रितिवचनात् श्रीमदाचार्याणामेव याथार्थ्यप्रकाशकत्वम् , अतस्तत्पदयाथार्य प्रकटयन् नात इत्याह अन्तःसमुद्र इत्यादि । अत्र समुद्रशब्दस्तत्सदृशे लाक्षणिकः । सादृश्यं च गाम्भीर्यवत्त्वेन : श्रीभागवतपीयूषसमुद्रमथनक्षम' इति वाक्यात् समुद्रशन्देन श्रीभागवतारख्यसमुद्रो बोध्यः । तस्मिन् स्वीयान् स्वाभिमतान् धातून शब्दान् प्रपचन् याथार्थ्य प्रकटयन् 'सर्व धातुनमाहे ' त्यभियुक्तोक्तत्वाद्धातूनित्युक्तम् । गोप्यत्वन वर्णनं च 'परोक्षप्रिया ह वै देवा' इति श्रुतर्बोध्यम् । यद्वा अन्तःसमुद्रे जगति स्वीयानां भक्तानां घातून शारीरान् प्रपनन् शुद्धीकुर्वन् । 'धातुदेहरसादिक ' इत्यनेकार्थः । सर्वस्वनि- वेदनेन तेपामपकं निरस्यन्निति भावः । स महाविभूतिः श्रीमत्पुरुषोत्तमो नोऽस्माकमुपरि प्रप्तीदतामित्यर्थः । एवञ्चाबाङ्गपदेनाननस्य ग्रहणम् । एवं श्रीमदार्चाणां श्रीकृष्णास्यस्वरूप- मुत्तवा श्रीकृष्णानन्ददातृत्वमभिप्रेत्याह दाशुपे । ' दाचाम्साहानिति सूत्रेण निपातितो- गम् । भगवदानन्ददात्रे तुभ्यं श्रीवल्लभाचार्याय नमः । 'अदेयदानदाश्थे तिवाक्यात् । यत्नामा- बर्तनं कुर्वतां 'कृष्णाधरामृतास्वादसिद्धिरत्र न संशय ' इत्युक्तं श्रीमत्प्रमुभिः । 'नमःस्व- स्तीति सूत्रेण नमःशब्दयोगे चतुर्थीविधानात्तत्रातिप्यते । हे अग्ने श्रीवल्लभाचार्य, भद्रं करि- - .

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। नन्वग्निरूपत्वं सूर्यादिलोकस्थदेवानां सम्भवति तयारत्यर्थमाइ नमः पृथिव्यै । पार्थिवरूपधारणेनास्मिल्लोके प्रादुर्भावः सूचितः । किमर्थ प्रादुर्भाव इत्याशङ्कानिरासायाह नम ओपधीभ्यः । दैवीजीवानां भवरोगनिवारणार्थमोपधीरूपम् । वस्तुतस्तू द्वारार्थमिति यावत् । ननु हिरण्यकशिपुमारणेन श्रीनृसिंहस्यापि महादोद्धारकत्वं तादृशरीतिव्यामृत्य- थेमाह नमो वाचे। अस्मिन्नवतारे उद्धारस्तु वाण्या वचनद्वारा भक्तिमार्गोपदेशेन वाण्योद्धारे घ्यप्ति ब्रह्मसंबन्धादिना सर्वोपनिवर्तनेन साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्तमसेयोपयिक कल्याणं जीव करिष्यसीत्यर्थः । करिष्यसीत्यनेन तेपामसामर्थ्य ध्वनितम् । 'यमवैप वृणुते तेन लभ्य' इति श्रुतेः । यद्वा मायामतनिरसनेन भद्रं ब्रह्मवादस्यापनरूपं कल्याणं करिष्यसीत्यर्थः । ननु दुर्घटत्वात्पुरुषोत्तमप्राप्तः साधनमन्तरा कथं तत्प्राप्तिस्तवाप्तिश्चेति तत्राह तवेत्यादि । तत्र तत् सकृदेव प्रपन्नाये त्यादि ' यदा यदा हि धर्मस्ये ' त्यादि वाक्यम् । सत्यम् त्रैकालिकाबाध्यम् । तच्छन्दस्य बुद्धिस्थपरामर्शकल्यात् अस्तीत्यध्याहारः। सत्यप्रतिज्ञ इत्युक्तं सर्वोत्तमे । सत्य- लक्षण तु 'प्रधानं धर्मत्रीनं यद्धितं पूतं प्रियं नृणाम् । गम्भीरं मधुरं वाक्यं सत्यं तचोत्तमं । विदुः । लुब्धोऽर्थार्थी छली धूर्तोऽसमर्थों ग्रामिकः प्रियः । मूर्यो यः सोऽनृतं वक्ति तदोपवि- रही तनु' रिति । कीदृशम् ? सत्यम् इत् श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रापकं 'इण् गतौ' णिनन्तात् क्विप् । 'हस्वस्येति तुक् । यद्यपि 'सकृदेवेति 'यदा यदेति च वाक्यं पुरुषोत्तमस्य तयापि श्रीमदा- चार्याणां भगवन्मुखरूपत्वात्तवेत्युक्तम् । श्रीमदाचार्याणां भवतां लाभे प्रपन्नत्वं भक्तानां सिद्धयति, ते तु संसारासततया क्षणमपि गृहादि त्यक्तुमसमर्था इति तेपामुद्धारार्थ तन्निकटें गमनशीलोऽसी- त्यभिप्रेत्य सम्बोधयति हे अङ्गिरः हे गमनशालिन् , पृथ्वीपावनार्थ भक्तानामुद्धारार्थमित्यर्थः । यद्वा प्रतिक्षणं निकुञ्जस्थलीलारससुपूरित' इति वाक्यात् कुञात्कुञ्जान्तरगमनशील । यद्वा 'तत्सारभूतरासस्त्रीभावपूरितविग्रह' इति वाझ्यात् रासनृत्यशालिन् , अङ्गेर्गत्यर्थादशिरा इत्यौ- णादिकसूत्रेणासिप्रत्ययो रुहागमश्च निपातितः । यद्यप्ययं ऋषौ रूढस्तथापि तदनुपयोगाद्यौगिक एवेत्यर्थः । एवञ्च श्रीमदाचार्याणां श्रुतिभारतादिवचनैः पूर्णपुरुषोत्तमत्वम् | निषेधादिकं तु लौकि- काभेरिति । एतेना'नेः शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्तित' मित्यपि व्याख्यातमिति दिक् ।। प्रकृतमनुसरामः-'पृथिवी वैश्वानर' इति निरुक्तकारोक्तेः श्रीमदाचार्याणां पृथिवीस्वेन, 'वस्तुतः कृष्ण एवे' त्यादिवाक्यात् पुरुषोत्तमत्वेन च, 'यस्य पृथिवी शरीर' मितिश्रुत्या तेषां पृथि- वीशरीरत्वेन 'आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः' । 'आनन्दमयोऽभ्यासात्' । 'अरूपवदेव हि तत्प्र- धानत्वात्' इत्यादिश्रुतिसूत्रकदम्पैः शरीरशरीरिणोरभिन्नत्वेन पृथिव्या इत्युक्तमित्यभिप्रेत्याहुः पार्थिवरूपधारणेनेत्यादि । प्रादुर्भावात्पूर्व श्रीकृष्णाननरूपत्वमिति भावः । बहुवचनं तु विविध- रोगोपशामकत्वेनानेकौपधीलविवक्षयेति भावः । उद्धारार्थमिति । तया च श्रीमदाचार्याणां दैवो- द्वारप्रयत्नात्मेति नाम । वायूपवारणमुद्धारार्थमित्यभिप्रेत्याहुः अस्मिन्नवतार इत्यादि। 'दयया .

·श्रुतिरहस्यम् । कथं सामर्थ्य मित्याकाङ्क्षायामाह नमो वाचस्पतये । स्वस्वरूपं स्वयमेव प्रकाशितं 'अर्थ तस्य विवेचितु'मिति श्लोके पुरुषोत्तपमुखारविन्दाधिष्ठातृरूपम् । ननु मुखारविन्दाधि. ठातरूपकथनेनांशावतारत्वं स्थादित्याशङ्कानिराप्तायाह नमो विष्णवे । गुणावतारविष्णु. रूपव्यावृत्यर्थमाह बृहते करोमि । व्यापकाय पूर्णपुरुषोत्तमरूपाय | ऋग्वेदे तु 'महते फरोमीति पाठोस्ति, तस्मिन्नपि पाठे विष्णवे महत्ते महाविष्णवे पुरुषोत्तमस्वरूपायेत्यर्थः। एतादृशविशेषणविशिष्टाय श्रीवल्लभाचार्याय नमः करोमि । नमः पृथिव्यायिति विशेषणेन पाकृतदेहशङ्का प्राप्ता सापि परिहता । एतादृशविशेषणविशिष्टाः श्रीमदाचार्या एव नान्ये । ननु 'नमो ब्रह्मण' इति श्रुतेर्थान्तरस्यापि प्रतीयमानत्वाच्छ्रीमदाचार्यपरत्वेनैव कयं प्रतिपाद्यते, पूर्व केनापि न प्रतिपादितमितिचेन्न । ' यद्यद्धिया त उरुणाय विभाव- यन्ति तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहायेति वाक्येन यथा भगवतो भक्तानां भावनानुरूपस्व. रूपधारकत्वं तथा देवस्यापि शब्दब्रह्मात्मकभगवद्रूपत्वाद्भक्तानां भावनानुसारेण स्वार्थ- प्रदर्शकत्वम् । अन्यथा निरुक्तौ चत्वारिशृङ्गेति श्रुतिर्यशपरत्वेन व्याख्याता। सैव महाभा- प्यकाराकरणशास्त्रपरत्वेन व्याख्याता। उभावपिप्रामाणिकापी। (ए)कतरस्याप्यर्थस्या- प्रामाण्यं वक्तुं न शक्यते । तस्मात् यस्मिन् शास्त्रे श्रुत्यर्थो येन रूपेण प्रतिपादितस्तस्मि- निनमाहात्म्यं करिष्यन् प्रकट हरिः । वाण्या यदा तदा स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकार हे' तिवाक्या- द्भगवता वचनद्वारैव स्वमाहात्म्यख्यापनार्थमेव श्रीमदाचार्याणां प्रादुर्भावः कारितो भगवन्मा- हात्म्यप्राचुर्यवर्णनत्वेन वायूपत्वमितिभावः । वाचस्पतय इति । " पठ्याः पतिपुत्रपृष्ठादपय- स्पोपेष्वितिसूत्रेण पष्ठीविसर्गस्य सत्वम् । अस्मादेव ज्ञापकात् पठ्या अलुक् । 'पातौ च बहुल मिति सूत्राबहुलमित्यनुवर्तते । तेन वाक्यतिरिति वायूपत्वं वाक्पतित्वमुभयं सम्भवति, ब्रह्मणि सर्वभवनसमर्थत्वात् । स्वस्य रूपमिति वाक्पतित्वमित्यर्थः । ' वाक्पतिर्विबुधेवर ' इति वाक्यात् । मुखारविन्दाधिष्ठातृरूपमिति 'निःश्वसितमस्य वेदा' इति श्रुतेर्वेदप्रादुर्भावकत्वेन तत्त्वं सुवचमितिभावः । अंशावतारत्वमिति । अवयवत्वात्तदधिष्ठातर्यप्यंशवमितिभावः । गुगा- वतारेति । 'सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणाः स्युरिति श्रीभागवतद्योक्तगुणावतारव्यावृत्त्य- थमितिभावः । व्यापकायेति । पूर्वोदाहृतवचनान्यत्र प्रमाणानि । महत इति । अस्य बृहच्छ- ब्दस्यार्थ एक एव । महहतोश्च श्रेष्ठवाचित्वात् । तदेवाहुः पुरुपोत्तमस्वरूपायेति । वस्तुतः कृष्ण एवेति वाक्यात् । नप इति । 'नमो ब्रह्मग' इत्यादिषु पुनःपुनर्नमःपदोचारणेन नमनातिरिक्तमन्यातु न शक्यत इति ध्वन्यते । नान्य इति । अन्यानार्यप्वताशधर्माभावा- दितिभावः ।' शब्दब्रह्माभवत्स्वय'मिति वाक्यात् 'वेदो नारायणः साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम इत्यादिवचनाच्च शब्दब्रह्मभगवतो भक्तन्छानुसारार्यप्रकाशस्त्वमित्यभिप्रेत्याहुः शब्दब्रह्मात्मके. त्यादि । तदेवोपपादयन्ति अन्ययेत्यादिना । अन्यथा व्यायात्रनुसारार्थप्रदर्शकत्वामा । - - ·. श्रुतिरहस्यप्रकाशः । छास्त्रे स एवार्य इत्यर्थः । अत एव विद्यारण्येन 'चत्वारिशृङ्गेति श्रुतिः साक्षापिमोक्तं वेदावार्थमपि दूरीकृत्य मणवपरत्वेन व्याख्याता । तथा हि । चत्वारि शृङ्गाः यो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य त्रिधा बद्धो पभो रोरवीति महो देवो माआधि- वेश' निरुक्तकारास्त्येवमर्थमाहुः चत्वारिशृङ्गा इति । वेदा वा ये त उक्तास्त्रयोऽस्य पादा इति सवनानि त्रीणि । द्वे शी प्रायणीयोदयनीये। सप्त हस्तासः सप्त छन्दांसि । विधा पद्धोया बद्धो मन्त्रब्राह्मणकल्पैः । कृपभो रोरवीति । रोरवणमस्य सवनक्रमेण ऋग्भिर्यजुभिः सामभिः । 'यदेनमृग्भिः शंसन्ति यजुभिर्यजन्ति सामभिः स्तुवन्ति । महो देव इत्येप हि महान्देवो यद्यज्ञो मल् आविवेत्येप हि मनुष्यानाविशति यजनाय तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय। महाभाष्यकारास्त्वेवमर्थमाहुः। चत्वारिशृङ्गाः शृङ्गाणि चत्वारि पदजातानि नामाख्या- तोपतर्गनिपाताश्च । यो अस्य पादाःत्रयः काला भूतभविष्पद्वर्तमानाः। देशी द्वौ शब्दा- स्मानौ नित्यः कार्यश्च । सप्त इस्तासो अस्य सप्त विभक्तयः । त्रिधा बद्धः त्रिषु स्थानेषु पद्धः उरसि कण्ठे शिरसीति । पभो वर्पणात् । रोरवीति शब्दं करोति । कुत एतत् । द्वितीयञ्याख्यातेतिपदस्यानन्तरमित्युभयोाख्यानमसङ्गतं स्यादिति शेपो बोध्यः । अत. एवेति । भक्तेच्छानुपारिवेदार्थप्रादुर्भावादेवेत्यर्थः । ऋपिप्रोक्तमिति । शाकटायनपतजल्युक्त मित्यर्थः । वेदाङ्गार्थमिति । निरुक्तव्याकरणयोर्वेदाङ्गत्वातदुक्तमित्यर्थः । तदेव वेदार्थस्य भक्तछानुसारिव्याख्यानवत्वेनेतित्रोधनार्य निरुक्तकारादीनामर्थमनुवदन्ति तथाहीत्यादिना । तत्र पूर्व निरुक्तकाराणां व्याख्यानमनुत्रदन्ति निरुक्तकारास्वित्यादिना । सवनानि त्रीणीति । नीचमध्योचोचारणरूपाणीत्यर्थः । प्रायणीय इति । इष्टी एते । छन्दांसीति । गायत्र्युष्णिगनुष्टु- बृहतीपङ्कित्रिष्टुजगत्यश्छन्दांसि । मन्त्रेत्यादि । अनुष्ठेयार्थप्रकाशनपरो मन्त्रः । मन्त्रनामण- भेदस्तु-स्वर्येण पाटो मन्त्रः । ऐकावयेंग पाठो ब्राह्मणम् । श्रौतस्मानप्रतिपादनपरः कल्पः । एवं निरुक्तकाराणामर्थमनूध महाभाष्यकाराणामनुवदन्ति महाभाष्यकारास्वित्या- दिना । तत्र शब्दशास्त्रप्रतिपाद्यत्य वृपभत्वेन निरूपणं कुर्वन्ति महाभाष्यकाराः चत्वारीत्या- दिना । पदजातानीति । परा-पश्यन्ती-मध्यमा वैखरीरूपाणि । अत एवाग्रे निपाताश्चेति चकारः सङ्गच्छते । नामाख्यातेति । नामशब्देन सुबन्तम् । नमन्त्याख्यातार्थप्रति विशेषणी- भवन्तीति व्युत्पत्तेः । आख्यातं तिङन्तम् । उपसर्गनिपातयोः पृथगुपादानं गोलीबईन्यायेन । अयः काला इति । लडादिविषयाः वर्तमानभूतभविष्यद्रूपाः । नित्यः कार्यश्चेति व्यड्मयव्यञ्जकमे- देन । तत्र व्यङ्गय आन्तरङ्गः । व्यञ्जको वैखरीरूपः । सप्त विभक्तय इति । सुप इत्यर्थः । केचित्तु तिडामपरिग्रहप्रसङ्गात्पष्ट्यर्येन सह सप्त कारकाणि विभक्तिपदाभिधेयानीति व्याचक्षते । उर. सीति । 'हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तस्याभिश्च संयुतम् । औरस्य तं विनानीया' दितिशिक्षायाम् । कण्ठे इति...आकारादयः । शिरसीति । स्युर्मूर्धन्या ऋटुरपा' इति शिक्षायां मूर्धन्याः इत्यर्थः ।... । ६ ·श्रुतिरहस्यम् । रौतिः शब्दकर्मा । महो देवो मयोभाविवेशेति महान् देवः शब्दः मा मरणधर्माणो मनुष्यास्तानाविधेश । महता देवेन नः साम्यं स्यादित्यध्येयं व्याकरणम् । रामानुजाचार्यानुयायिनस्त्वपर्थमाहुः चत्वारीति । यस्य परमात्मनश्चत्वारो वेदाः शृङ्गाणि । नित्यबद्धमुक्तरूपायोपि पादाः । शुद्धसत्वं त्रिगुणसत्त्वं च द्वे शिरसी। महदादयः प्रकृतिविकृतयः सप्त हस्ताः। दृपभः श्रेष्ठो वासुदेवः त्रिया संकर्पण-अनिरुद्ध- प्रद्युम्नतया त्रिधा वद्धः भूतः सन् सर्व वस्तु रोरवीति । रु शब्दे । इति धातुः। व्यवहरति नामरूपवत्करोतीत्यर्थः । तादृशो महोदेवो मान चेतनाचेतनपदार्यान् अन्तरात्मतया प्रविवेशेत्यर्थः । विद्यारण्यस्त्वेवमर्थमाह । शृङ्गाः प्रणवस्य यान्पकारादीनि तानि चत्वारि अस्य प्रण- वस्य प्रतिपाद्यन्ते । प्रणवरूपस्य ब्रह्मणस्त्रय पादाः पद्यते गम्यते ब्रह्मतत्वमेभिरिति पादा। अध्यात्म विश्वतैजसप्राज्ञाः । अधिदेव विराडिरण्यगर्भव्याकृतानि । द्वे शीर्षे उत्तमाङ्गस्थाने शिरः कण्ठ इत्यनेन मुखान्तर्गतकालादिस्थानमुपलक्ष्यते । वर्पणादिति । वर्पतीति वृषभः । कामानां ज्ञानपूर्वकानुष्ठानकलत्वात् । महान्देव इत्यादि । महान् परब्रह्मस्वरूपो देवोऽन्तर्यामी । पशब्दो मत्येप्वाविष्ट इत्यर्थः । तदादेशफलमाह मह्तेति । परेण ब्रह्मणेत्यर्थः । साम्यं-साथु- ज्यम् । तदुक्तं भर्तृहरिणा ' अपि प्रयोक्तुरात्मानं शब्दमन्तरवस्थितम् । प्राहुर्महान्तमूपों येन सायुज्यमिप्यत' इति । रामानुजाचार्यानुयायिरचितमर्थमनुवदन्ति रामानुजेत्यादि । नित्यवद्धमुक्तरूपा इति । त्रिविधा जीवा इत्यर्थः । एतेपां लक्षणानि एतद्देदाश्चैतेषां ग्रन्थे स्पष्टानि ग्रन्यवाहुल्यभयाद- प्रकृतत्वाच न लिख्यन्ते । शुद्धसत्चमिति । रजस्तमःशून्यद्रव्यवर्तिसत्त्वं शुद्धसत्त्वम् । त्रिगुण. सत्त्वमिति । मिश्रितसत्त्वमित्यर्थः । तन्नित्यविभूताबुपचारात्तत्प्रवर्तकेश्वरे च रजस्तमःसहवर्तितत्वं मिश्रसत्त्वम् । महदादय इति । प्रकृतयश्चता विकृतयश्चेति प्रकृतिविकृतयः सप्त । तयाहि महत्त- चमहंकारस्य विकृतिश्च प्रकृतेः । एवमहंकारतत्वं तन्मात्राणामिन्द्रियाणां प्रकृतिविकृतिश्च महतः। एवञ्च पञ्चतन्मात्राणि भूतानामाकाशादीनां प्रकृतयो विकृतयश्चाहङ्कारस्येति भावः । श्रेष्ठ इति । 'पभो वृप' इति विष्णुसहस्रनामवाक्याट्टपभपदेन श्रेष्ठो वासुदेवो गृह्यत इति भावः । तत्र पडणपूर्णो वासुदेवः । सङ्कर्षणेत्यादि । ज्ञानत्रलाभ्यां संकर्षणः । ऐश्वर्यवीर्याभ्यां प्रद्युम्नः । शक्तितेनोभ्यामनिरुद्ध इति गुणविभागेन भेद इति भावः । चैतनाचेतनपदार्थ इत्यादि । तेन कार्यरूपता चोध्या । एवञ्च सूक्ष्मनिवचिद्विशिष्टं ब्रह्म कारणम् । स्यू उचिदनिद्विशिष्टं उस कार्य- मिति कारणादनायकार्यमिति विशिष्टाद्वैतमतेपां संप्रदाय इति सूचितम् ॥ विद्यारण्योदितव्याख्यानमनुबदन्ति विद्यारण्यस्त्विस्यादि । अकारादीनीति । अकारो- कारमकारा नादश्वेत्यर्थः । अध्यात्ममित्यादि।आत्मनि अधीत्यन्यात्मम् । विमत्यर्थेऽव्ययीभावः।

·। श्रुतिरहस्यप्रकाशः । चिदचिद्रूपे दे शक्ती । तथैवास्य ब्रह्मणो भूरादयः सप्त लोकाः हस्तासः हस्ताः हस्त- स्थानीयाः। विधायद्धः अकारोकारमकारेपु विश्वतैजसमाः विराइहिरण्यगर्भव्याकृतैश्च निमकारेण सम्बद्धः तृपभः प्रणवो महस्तेजोरूपं ब्रह्मतत्वम् । रोरवीति अतिशयेन प्रति- पादयति । तदेव प्रतिपाद्यत्वं सृष्टिः क्रियते । महोदेवः परमेश्वरो मान् मनुप्पदेहान् । आविवेश सर्वतः प्रविष्टः स्पष्ट इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य' इति श्रुत्यन्तरात् । रामानुजाचार्यमतस्यैस्तु वासुदेवपरत्वेन व्याख्यातम् । तस्य च व्यूहान्तर्गतत्वात्त- दपेक्षया पुरुषोत्तमपरत्वेन प्रतिपादनं सुवचम् । विद्यारण्यप्रतिपादितार्थे प्रणयपरत्वात् प्रण- वस्य शब्दब्रह्मत्वेन पुरुषोत्तमप्रतिपादकत्वं पुरुषोत्तमस्य प्रतिपाद्यत्वं प्रतिपादकापेक्षया मति- पाद्यस्योत्कृष्टत्वात् । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति', 'येदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य', इत्यनुशासनात् 'क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृत' इति वाक्याच । वस्तुतस्तु पुष्टिलीलाविशिष्टपुरुषोत्तमपरत्वेनैव व्याख्यानमुचिततरम् । तथाहि चत्वारिभृङ्गा इति । 'चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शी सप्त हस्ता- सो अस्य । त्रिया बद्धो कृपभो रोरवीति महो देवो मया आविवेश ॥ अस्य लीला. अन्नमयकोशव्यष्ट्युपहितं चैतन्यं विश्वः । विज्ञानमयादिकोशत्रयव्यष्टयुपहितं चैतन्यं तैनसो भव- ति । कोशादीनां व्यष्टिनिकृष्टोपाधितया मलिनसत्वप्रधाना | एतदुपहितं चैतन्यमल्पत्वानीश्वरत्वा- दिगुणकं प्राज्ञ इत्युच्यते । एकज्ञानावभासकत्वादस्य प्राज्ञत्वम् । चतुर्विधशरीरसमष्टयुपहितं चैतन्य वैश्वानरो विराडित्युच्यते । कोशत्रयसमष्टयुपहितं चैतन्यं सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः । चिदचिद्रूपे इति। जीवप्रकृतिरूपे इत्यर्थः । एवंविधभक्तानेकविधेच्छानुसारेण वेदाथस्य स्फूर्त्या नमो ब्रह्मण इति श्रुतिरस्माभिः श्रीम- दाचार्यपरत्वेन व्याख्यायते । तत्र रामानुजानुयायिविद्यारण्यव्याख्यानापेक्षयाऽस्मध्याख्यानस्य न्यायस्त्वमवयवापेक्षयाऽवयविनः पटीयस्त्वात् प्रतिपादकापेक्षया प्रतिपाद्यस्य चेत्याहुः रामानु- जाचार्यमतस्थैस्त्वित्यादि । पुरुषोत्तमस्योत्कृष्टत्वे प्रमाणमाहुः सर्वे वेदा इत्यादि । एतच्छुत्यर्थभूतं श्रीगीतावाक्यं प्रमाणत्वेनोपन्यस्यन्ति वेदैश्चेत्यादिना । अहमेवेत्यनेनान्यव्यवच्छेदकैवकारेण मुख्यत्र्यावृत्त्यान्यपरत्वं नास्तीति सूचितम् । एतेन पुरुषोतमपरव्याख्यानस्य युक्तिमत्त्वं बोधि- तम् । तत्र पुरुषोत्तमस्वरूपं निर्दिशन्ति क्षरः सर्वाणीत्यादिना । योध्यार्थस्तमयोचाम पुरुषोत्तमवर्णनपूर्वकं पुरुषोत्तमप्राप्तिः श्रीमदाचार्यशरणेनैवेत्याशयेन श्रुति व्याकुर्वन्ति तथाहीत्यादिना । श्रुतिं निरूप्य अस्येति । इयं श्रुतिः साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्त- मलीलामध्यपातिन्यतः प्रत्यक्षतो भगवन्तं निर्दिशतीति भावः । चत्वारीति । शृङ्गा इत्यत्र 'सुपां सुलुपूर्वसवर्णाच्छेयाडाड्यायामाल'इतिशास्त्रेण दाप्रत्ययः । चत्वारि शृङ्गाणि कस्या व्यक्तेरित्या- काज्ञायां याप्ता तानि ता व्यापिकण्ठस्था गाव इत्याक्षिप्यते इत्यभिप्रेत्याहुः चत्वारि शृङ्गा । - ·श्रुतिरहस्यम् । स्थभमवतः पुरुपोत्तमस्य चत्वारि शृङ्गाः चत्वारि शृङ्गाणि यासा ताश्चत्वारिशृङ्गाः चतुःशृङ्गविशिष्टा गावः व्यापिवैकुण्ठाख्यगोलोकस्था इत्यर्थः । गवां चतुःशृङ्गत्वं ' गाको यत्र भूरिशृङ्गा' इति श्रुतिव्याख्याने वक्ष्यामि । अथवा चत्वारि यूथानि शृङ्गाः प्रधा- नानि नित्यसिद्धायूथम् , श्रुतिरूपायूथम् , ऋपिरूपायूथम् , तुर्यप्रियायूथम्' च प्रधानाः । 'यूथं तिर्यक्स्मूहेपि इन्दमात्रेपि भापित मिति विश्वः । 'शृङ्गः प्रधानमिच्छन्ती त्यनेकार्थः । लीलास्धपुरुपोत्तमस्य प्राप्तिप्रकारमाह । त्रयः पादाः पद्यते लीला याभिरिति पादाः साध. नरूपाः तनुजावित्तजामानसीसेवाः ।भक्ति विना सेवा न सम्भवतीति तदर्थ सेवासाधिके मुख्यभक्ती आह । द्वे शी सख्यात्मनिवेदने भगवत्कृतिसाध्यत्वेन शीर्षपदोपादानम् । अत्त एवाभ्यर्हितत्वाच्छ्रवणादिसप्तभ्यः पूर्वप्रतिपादनम् । यासामित्यादि । गवां : चतुःशृङ्गत्वाप्रसिद्धेरितिसन्देहनिरासायाहुः नित्यसिद्धायूथमित्यादि ।' वृहद्वामनीयपुराणे श्रुतिभिर्विज्ञापितः पूर्णपुरुषोत्तमः स्वं रूपं दर्शयामास । तत्र 'नानारासरसो-: न्मत्तं यत्र गोपीकदम्बकम् । ततः कदम्बमध्यस्थः किशोराकृतिरच्युत' इति वाक्योक्तयूयम् । पद्म- पुराणेपि श्रीकृष्णं प्रति व्यासवचनम् ‘त्वामहं द्रष्टुमिच्छामि चक्षुर्यो मधुसूदने'त्यारभ्य प्रार्थितः श्रीकृष्ण उवाच । 'व्यास त्वां दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेदगोपितम् । गोपकन्यावृतं गोपैहंसन्तं गोपचालकै रित्यादिवाक्यैर्नित्यसिद्धायूथम् । वृहद्वामनीये भगवद्रूपदर्शनानन्तरं श्रुतय ऊचुः । कन्दर्पकोटिलावण्ये त्वयि दृष्टे मनांसि नः । कामिनीभावमासाद्य स्मरक्षुब्धान्यसंशयम् । यथा त्वल्लोकवाप्तिन्यः कामतत्वेन गोपिकाः भिनन्ति रमणं मत्वा चिकीजिनि नस्तथा । श्रीभग- वानुवाच । आगामिनि विरिश्चौ तु जाते सृष्टयर्थमुद्यते । 'कल्पं सारस्वतं प्राप्य बने गोप्यो भविष्यथ तिवचोभिः प्रतिपादितं श्रुतिरूपायूथम् । अत्र — यथा त्वलोकवासिन्यः काम- तत्त्वेन गोपिकाः । भजन्ती'त्यनेनापि नित्यसिद्धा निरूपिताः । ऋपिरूपायूथस्तु पाझे उत्तर- खण्डे 'पुरा महर्षयः सर्वे दण्डकारण्यवासिनः । दृष्ट्वा रामं हरि तत्र भोक्तुमैच्छन् सुविग्रहम् । ते सर्वे स्त्रीत्वमापन्नाः समुद्भूताश्च गोकुले । हरि संप्राप्य कामेन ततो मुक्ता भवार्णवा'दिति निरूपितम् । तुर्यप्रियायूथस्तु तुर्यश्चतुर्थो यः प्रियाया यूथः । ' ननिप्यते तत्प्रियार्थं सम्भवन्तु मुरस्त्रिय' इति श्रीमागवतपद्येन तस्य भगवतः प्रिया श्रीराधा तत्सेवार्थ सुरस्त्रियः सम्भवन्त्वि- त्यर्थः केननिन्निरूपितः । तथोकं पाझे ‘गोप्यस्तु श्रुतयो ज्ञेया ऋपिना गोपकन्यकाः । देवकन्याश्च राजेन्द्र न मानुष्यः कयञ्चने ति चतुर्विधत्वमुक्तम् तत्र श्रुतयः श्रुत्यवतारभूताः गोप- कन्यकापदेन नित्यसिद्धा ज्ञेयाः मानुप्यत्वनिषेधात् । इदं चान्यरीत्योदितम् । वस्तुतस्तु 'नमत कृष्णतुर्यप्रिया'मिति श्रीयमुनाष्टके श्रीमदाचार्यचरणरुकतया तुर्यप्रिया श्रीयमुना । तस्या यूप- इत्यर्थः । पद्यत इति 'पद गता वित्यस्येदम् । पादा इति कर्मणि घम् । मानसीसेवायाः फल- रूपत्वम् । उक्तसेवासाधने इतरे । तथोक्तम् ' कृष्णसेवा सदा कार्या मानसी सा परा मते ति श्रीमदानायचरणः । एतद्विवृतो मानसी परा फलरूपेत्यर्थ इति श्रीप्रभुचरणाः । भक्तिमित्यादि।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ननु सख्यस्योभयनिष्ठत्वाजीवानां कयं तत्सम्भवतीत्याशङ्कानिरासायाह । सप्त- हस्तासः श्रवणादयः सप्त । ते जीवकृतिसाध्याः तत्करणेन भगवतो दासोपरि स्नेहसम्पा- स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्त' इति पञ्चरात्रात 'सा परानुरक्तिरीश्वरे' इति शाण्डिल्यसूत्रात् । 'केवलेन हि भावेने त्यादिवाक्याच भक्तिशब्दप्रवृत्तिः स्नेह एव । श्रवणादिषु भत्तिशब्दो । लाक्षणिकः । तथा च भक्तिहसे - भक्तिपदशक्तिः स्नेह एव श्रवणादिपु तद्धेतृत्वेन भाक्त' इत्युक्तं श्रीप्रभुचरणैः । ' मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूदितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्ष. णारोपिता क्रियेति लक्षणं लक्षणायाः । विस्तरस्तु वाहुल्यभयान्नेह तन्यते । श्रवणादय इति । 'श्रवण कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदन ' मिति श्रीभागवतोक्का दास्यन्ता इत्यर्थः । श्रवणादीनां निगमनिरूपितत्वा- भावसन्देहकान्दिशीकाः केचन सन्ति तेषां संशयनिरासाय श्रवणादिनवविधप्रतिपादनश्रुतयः'प्रद- यन्ते । तत्र प्रायशः श्रीमदाचार्यपरत्वेनापि व्याख्यायन्ते । तथाहि 'प्रतत्ते अद्य शिपिविष्ट- नामार्यः शंतामि वयुनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तवसमतन्यान् क्षयन्तमस्य रजसः पराके' ॥१॥ अस्यार्थः । हे शिपिविष्ट शरीरान्तर्यामिन् ! तत् ते तव नाम अथेदानी प्रशंसामि कीर्तयामि । आर्यः श्रेष्ठस्त्वं सत्याद्यनन्तगुणार्णवत्वात् 'सत्यादिगुणताहयुक्त मिति तत्त्वप्र. दीपे श्रीमदाचार्यचरणाः । वयुनानि ज्ञातव्यानि । विद्वानिति नामोचारणे । शान्त्यादिगुण- सम्पन्नस्य ज्ञातव्यं नावशिष्यते । तं त्वा गृगामीति गुणसंकीर्तनं करोमि । तवसं महान्तम् अतन्यान् अल्पोऽहं अस्य रनसः पराके परपाके क्षयन्तं निवसन्तम् । इयं श्रुतिः श्रीमदाचार्य- गुणगानं कर्तव्यमित्यपि बोधयतीति द्वितीयार्थः प्रदर्श्यते । यया ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मण- त्रिविधः स्मृत' इति वाक्यात्तच्छन्देन पुरुषोत्तम उच्यते । यथा ' यो बुद्धेः परतस्तु स' इति । गीतावाक्ये स इति तच्छन्देन पुरुषोत्तम इति व्याख्यातमभियुक्तैः । यद्यपि तन कामप्रकरणं 'ततो बुद्धरात्मा ततो महान् । महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुपान परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गति रिति श्रुतौ बुद्धेः परत्वेन परपुरुषस्यैवोपपादनात् । एवञ्च हे तत् पुरुषोत्तम । यद्वा प्रकण तनोति स्वमाहात्म्यं श्रीमदाचार्यद्वारा विस्तारयतीति तत् ते तव शिपिविष्टनामार्यः 'शिपिविष्टः प्रकाशन' इति विष्णुसहस्रनामवाक्याच्छिपिविष्टपदेन भगवानुच्यते । शिपि- विष्टस्य पुरुषोत्तमस्य श्रीवल्लभ इति नाम यस्य स श्रीवल्लभाख्यः आर्यः । पूर्वोक्तरीत्या वर्णलोपः । तेन आचार्यः तस्य वयुनानि ज्ञानानि शंसामि कीर्तयामि । ज्ञानानीत्यस्य सुबो- धिन्यादिग्रन्यरूपाणीत्यर्थः । तेषां कीर्तनेनैवास्मसिद्धिरिति भावः । श्रीमदाचार्याणां ग्रन्थ. प्रकटने सामर्थ्यमाह विद्वानिति । पण्डित इत्यर्थः । एतेनाप्तत्वमुदितम् । 'मूर्यो यः सोऽनृतं वक्तीति वाक्यात् । यद्वा विपश्चित्पर्यायोऽत्र विच्छन्दः । विद्वान् विपश्चिद्दोपज्ञ' इत्यमर- कोशात । तेन विविधभोगचातुर्यवत्वं लीलारसान्तःपातित्वमुदितम् । तेन श्रीमदाचार्याणां रस-. रूपत्वं ध्वनितम् । तं त्येति । तं श्रीमद्वल्लभाचार्य त्वां श्रीमत्पूर्णपुरुषोत्तमं च । 'विनापि चं 4 ·श्रुतिरहस्यम्। समुच्चयो भवतीति महाभाष्यम् । गृणामि गुणगानरूपं कीर्तनं श्रीमदाचार्यगुणगानपूर्वकमेवेश्वर- भननं कर्तव्यमिति सूचितम् । तबसमतव्यानिति पूर्ववत् । श्रीमदाचार्याणां महत्त्वेन स्वस्या- ल्पत्वेन च तेषु स्वामित्वं ध्वनितम् । अल्पत्वनिरूपणेन दैन्यं सेवकधर्म इति ध्वनितम् । अपवा शिपिविष्टान्य विष्णोः ततो निवृत्त आयातोऽपश्यत् भीमरयीतटे । द्विभुन विठ्ठल विष्णुं मुक्तिमुक्तिप्रदायक'मिति पद्मपुराणस्यगीतामाहात्म्योक्तं विठ्ठल इति नाम यस्य सः श्रीविठ्ठलेशः । तदाहं वल्लभकुल ' इत्यादिवाक्यनिरूपितः आर्यः श्रेष्ठः । शेषं पूर्ववत् ॥ १ ॥ अथ श्रीमत्पुरुषोत्तमसम्प्रदाय(नकोदानेऽचने परिचरणे च श्रुतिः । 'नू मर्तो दयते सं निष्यन् यो विष्णवं उरुगायायं दाशत् । प्र यः सत्राचा मनसा यनात एतावन्तं नर्यमाविवासात्' ॥ २ ॥ अस्यार्थः । यो मतः मर्त्यः गुरुगायाय बहुभिः कीर्त्यमानाय विष्णवे पुरुषोत्तमाय दाशत् दद्यात् सर्वं समर्पयेत् । यः सत्रांचा समीचीनेन मनप्ता भगवति निश्चलेन प्रयनते भगवन्तं सेवयतीत्यर्थः । यनधातोः पूनार्थकत्वेपि प्रकृष्टार्थप्रोपसर्गविशिष्टत्वेन सेवारूप एवात्र यजतेरथः । सनिष्यन् फलमिच्छन् नु क्षिप्रं दयते प्रामोति अविशेषात्सर्वं फलं प्राप्नोतीत्यर्थः । ततः एतावन्तं महान्तं नर्य नरेषु हितं विष्णुं आविवासात् परिचरेदित्यर्थः । श्रीमंदाचार्यपक्षे तु नमो ब्रह्मण इत्यस्यां विष्णुत्वेनोपादानात् 'वस्तुतः कृष्ण एवेति वाक्याच विष्णुशब्देन श्रीवल्लभाचार्याणा- मपि ग्रहणम् । एवञ्च यो मर्त्यः मर्त्यलोके प्रादुर्भूतो दैविनीवः उरुगायाय भक्तर्गीयमानाय विष्णवे श्रीवल्लभाचार्याय दाशत् सर्वे समर्पयेत् । यः सत्राचा मनसा समीचीनेन मनसा अच्छलेन प्रयजते श्रीमदाचार्य सेवयति सनिष्यन् श्रीमद्भगवत्सेवौपंयिकालौकिकदेहादिफल- मिच्छन् नु क्षिप्रं दयते प्राप्नोति । श्रीमदाचार्याः सर्वदानसमर्थाः 'अलौकिकैरदानकृत्' 'अदेयं- दानदक्षश्च तिप्रमुचरणोक्तत्वात् । तत एतावन्तं महान्तं सर्वतः श्रेष्ठमित्यर्थः । दैवोद्धारकर्तृत्वमाह । नय नरेषु दैविजीवेषु हितम् । आसुरावेशनिवर्तनपूर्व दैवाविर्भावकारकम् एतादृशं श्रीमदाचार्यम् आदिवासात् परिचरेदित्यर्थः । अनेन श्रवणकीर्तनादीनामुक्कानां संग्रहः । श्रीविठ्ठलानां ब्रह्माण्डा- दिषु श्रीकृष्णरूपत्वेन प्रतिपादनाद्विष्णुशन्देन तेषामपि ग्रहणमिति तत्परापीयमिति बोध्यम्॥२॥ श्रीपुरुषोत्तमदास्ये श्रुतिः । 'त्रिदेवः पृथिवीमेष एतां विचक्रमे शतचंस महित्वा । प्रवि- प्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्येपं ह्यात्य स्थविरस्य नाम' ॥ ३ ॥ अस्याः। एप देवः श्रीपुरुषो- त्तमः शतर्चस शतमचापि यस्य एतां पृथिवीं त्रीलोकानित्यर्थः । महिला महत्त्वेन त्रिः विचक्रमे विक्रान्तवान् । सोऽयं विष्णुः प्रास्तु प्रमुरस्तु स्वामी भवत्वस्माकम् । 'एको दधार भुवनानि विश्वेति वननात् स्वामिन एव स्वामित्वस्याप्रार्थनीयत्वात् तदास्यं वयं भनामह इति तात्पर्य लभ्यते । तत्रसस्तवीयान् महतो महानित्यर्थः । किमिति तस्यैतद्दास्यं प्राय॑तेज ह । हि यतोऽय स्पविरस्य पुराणपुरुषस्य त्वं दीप्तं महत् नामास्ति । महतो हि दास्यमाशाल्यं लोकानाम् । अनेन हेतुवन्निगढ़नेन श्रीपुरुषोत्तमस्य दास्यमेव प्रार्य्यते । स्वामी, अस्त्वित्यनेन ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । . , . दासत्वं स्थितम् । दासनिरूपितमेव स्वामित्वम् । श्रीमदाचार्यपक्षे तु एष देवः 'देव वैश्वानरैपेति वाक्ये 'विमं विप्रासोऽवसे देव मिति श्रुतौ च देवशम्दस्यः विशेषेणोपपादनयत्रापि देवशब्दस्य तत्ता । एवञ्च देवः भगवल्लीलामध्यवर्तीत्यर्थः । ननु देवशब्देनाबान्यदेवग्रहणं कुतो नेत्यत आह शतर्चसे शतम पि यस्य सः। 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्षणात्मन',इति वाक्यात् ' अग्निर्मुखं' इत्यादिश्रुतेः श्रीवल्लभाचार्योऽग्निर्भगवन्मुखाधिष्ठाता । लौकिकाग्नेः सप्ताचिष्टुनात्र शतार्चिलेना- लौकिकत्व स्पष्टमेव । एतां पृथिवीं महित्वा महत्त्वेन श्रेष्ठत्वेन । तत्त्वं च जीवोद्धारकर्तृत्वाम् । त्रिः त्रिवार विचक्रमे परिक्रमितवान् वारत्रयविधिकलितभूवलयपरिक्रमेत्यभियुक्तैरप्युक्तम् । ननु पूर्वो- क्तधर्माः सूर्यपि सन्तीत्यत आह । विष्णुः पुरुषोत्तम इत्ययः । वस्तुतः कृष्ण एवेति वाक्यात सः प्रास्तु प्रमुरस्तु । 'व्यवहिताश्चेति सूत्रेण व्यवहितोपसर्गप्रयोगः । गुणावतारविष्णुन्या- वृत्यर्थमाह । तवसस्तवीयान् महतोमहानित्यर्थः । सर्वतःश्रेष्ठत्वेन पुरुषोत्तम इत्यर्थः । स्थविरस्प वृद्धस्य पून्यस्य श्रेष्ठस्य नाम त्वेषं दीप्तिमदस्ति । त्वेपमित्यनेन. चिद्रूपत्वमुक्तम् । तच सदा- नन्दयोरुपलक्षकम् । तेन सच्चिदानन्दात्मकं नामास्तीति भावः । एतेनालौकिकत्वमुदितं. नाम्नः । त्वेपमितिविशेषणेन नामावर्तनकर्तृगामज्ञानान्वकारविनाशः सूत्रितः । एतेन जीवैः श्रीमदाचार्य- नामावर्तनमवश्यं कर्तव्यमिति ध्वनितम् ॥ ३ ॥ अथ श्रीमत्पुरुषोत्तमस्मरणकीर्तने च श्रुतिः । ' विचक्रमे पृथिवीमेप एतां क्षेत्राय विष्णु- मनुषे दशस्यन् । ध्रुवासो अस्य कीरयो जनाप्त उरुक्षितिं सुननिमा चकार' ॥ ॥ इयं श्रुतिः श्रीमत्प्रभुचरणैरपि विद्वन्मण्डने लीलानित्यत्वप्रतिपादनप्रप्तले व्याख्याता। मयापि व्याख्यानं तदुपचीयते । एप विष्णुः श्रीपुरुषोत्तमः एतां पृथिवीं लोकत्रयं मनुपे स्वस्मरणशीलाय भक्ताय देवगणाय क्षेत्राय निवासाय दशस्यन् असुरेभ्योऽपहृत्य दास्यन् विचक्रमे विक्रान्तवान् । अनेन भगवतो माहात्म्यमुक्तम् । तत्र भगवन्माहात्म्यं किमु वक्तव्यं येषां भका अपि माहात्म्य- विशिष्टा इत्यभिप्रेत्याह ध्रुवास इति । अस्य भगवतः कीरयः कर्तनशीलाः जनासो भक्ताः ध्रुवासः नित्याः । तत्त्वं तु ध्वंसाप्रतियोगित्वम् । उरुतितिं महान्तं निवासं सुननिमा सुनन्मा श्रीकृष्णाद्यनतारैश्चकार । श्रीमदाचार्यपक्षे तु एप विष्णुः श्रीवल्लभाख्यः तन्त्रेण विष्णुपदेन श्रीविठ्ठलोऽपि गृह्यते । मनुपे स्तुवते दैविगणाय एतां पृथिवीं क्षेत्राय निवासाय दशस्यन् दास्यन् विचक्रमे परिक्रमितवान् । असुरमतपयुलतयाऽवनौ स्थातुमशका दैविनीवास्तेषां स्थित्यर्थ मायामतनिर्दलनपूर्वकं भगवद्भक्तिप्रयनेन स्वास्थ्यतया भगवत्सेवनसिद्धौ तेषामवनौ निवासः सिद्ध इति भावः । तेषां नित्यत्वमाह । अस्य श्रीवल्लभाख्यस्य कीर्तनपरा भक्ताः नित्याः । कीर्तनशी- तदुद्धारार्थमेवावतारः । किचावतारेण धरण्या अपि महद्भाग्यमित्यभिप्रेत्याह उरुक्षिति- मित्यादि । सुननिमा सुजन्मा सोपसर्गतयाऽलौकिक: प्रादुर्भावोऽस्येति सूचितम् । उरु श्रेष्ठ महद्भाग्यवती क्षितिं चकार । अहो भूमिभाग्यं यत्र श्रीमदाचार्याः प्रादुर्भूताः सन्ति चेति भावः । 'भूमिभाग्यं सहनसुन्दर' इति सर्वोत्तमे श्रीप्रभुचरणाः । श्रीविठ्ठलेशपक्षे तु देशान्तरे ·। . : श्रुतिरहस्यम् । गमिष्यामि मद्भक्तानां हिताय वै' इति ब्रह्माण्डपुराणवाक्यात् पृथिवीं विचक्रमे । शेपं समा- नम् । अत्र श्रीमदाचार्याणां तदात्मनानां चावनिपरिक्रमणादिकं देवोद्धारार्थमेव । 'दैवोद्धारप्र- यत्नात्मे तिवाक्यात् । एतेन वात्सल्यवत्त्वं ध्वनितम् । तल्लक्षणं तु आश्रितदोपभोक्तृत्वमिति कैचन । आश्रितोगस्तिरस्कारबुद्धिर्वात्सल्यमित्यपि । मुस्निग्धहृदयत्वं यद्दोपसौक्ष्म्यातिगं निजे । जने स्यात्तद्धि वात्सल्यं भक्तप्राणस्य वै- हरेः । ममतामोहसंपर्कद्रढीयांस्तनुजादिषु । यत्पि- च्छिलमनस्कत्वं विदुर्वात्सल्यमुत्तमा' इति । अत्र दोपभोक्तृत्व 'चासुरावेशनिवर्तनरूपम् । श्रीमदाचार्यविस्मरणरूपमेवागोऽपराधस्तस्य तिरस्कार इत्यर्थः ॥ ४ ॥ .. अयं श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणोदकग्रहणे श्रुतिः। तदस्य प्रियमभि पायो अश्यां नरो यत्र देवयवो मदन्ति । उरुक्रमस्य स हि बन्धुरित्था विष्णोः पदे.परमे मध्व उत्सः ॥ ५॥अस्यार्थः । विष्णोः पुरुषोत्तमस्य परमे पदे चरणे अभि अभिषिक्तम् । उपसर्गाणां क्रियाया असन्निधाने कर्तृकर्मादिसाधनसहितक्रियावाचकत्वात् . मध्व मधुरस्य उत्सः निष्पन्दो वर्तते तत् अस्य पुरु- पोत्तमस्य प्रियं पायो जलं अहं अश्यां पिवेयम् । यत्र पादोदकपाने देवयवः देवं विष्णु प्राप्तुं. मिच्छन्तो नरः नराः मदन्ति हृष्यन्ति स हि पुरुषः इत्या इत्थंप्रकारेण उरुक्रमस्य श्रीकृष्णस्य बन्धुः सुहृत् प्रियो भवतीत्यर्थः । यद्वा सः अहं इत्था इत्थं उरुनमस्य भगवतः सखा भवेयमिति भावः । तदनेन सख्यं निर्दिश्यते ॥ माध्वमतानुवर्तिनस्तु इत्यं व्याचख्युरिमाम् । उरुक्रमस्य विष्णोः परमे. उत्तमे शालिग्रामचक्राङ्कितादिरूपे पदे स्थाने अभिषिक्तं भागीरथीगोदावर्यादि- प्रस्रवणरूपं पाथः अश्यां पिबेयम् । यत्र पाने देवयवः देवत्वमिच्छवो नरः पुरुषाः मदन्ति सः तीर्थपानकर्ता अस्य विष्णोः बन्धुः प्रेमास्पदः हि श्रुत्यादिप्रसिद्धः मध्वः मुख्यप्राणावतारः श्रीमध्वाचार्यः इत्था इत्यं तीर्थपानं कृत्वा विष्णोः बन्धुः सुहृज्जात इत्यर्थः ॥ श्रीमदाचार्यपक्षे तु विष्णोः श्रीमन्नन्दकुमारस्य परमे सर्वतः श्रेष्ठे । 'ते ते धामान्युश्मसि गमध्यै यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयास' इत्यादिश्रुतिप्रतिपादित पदे श्रीगोकुलादिस्थाने मध्वः मधुररूपस्य श्रीयमुना- पारिप्रवाहरूपं तत् भगवत्प्रियकर्तृत्वेन प्रसिद्धं ' प्रियो भवति सेवनात्तव हरेर्यथा गोपिका' इति श्रीयमुनाष्टकवाक्यात् अस्य श्रीमद्वासुदेवस्य श्रीमन्नन्दकुमारस्य' प्रियं 'मुररिपी मुकुन्द- प्रिये', 'नमत कृष्णतुर्यप्रिया'मिति वाक्ये श्रीयमुनायाः प्रियत्वोपपादनेन तज्जलस्यापि तत्त्वम् । अमि अभिषिक्तम् । कैः कस्योपरीत्याकालायां श्रीगोपकुमारिकाभिः श्रीमद्यशोदानन्द- नोपरि । तथाच ' सोऽम्भस्यलं युवतिभिः परिपिच्यमान ' इति श्रीभागवते । पाथः श्रीयमुना- जलम् । 'कबन्धमुदकं पायः' इत्यमरः । अहं अश्यां पित्रेयम् । ' अश भोजन' इति धातोः आशीलिङि उत्तमपुरुपैकवचने यासुडागमे मिपः अमादेशे अश्यामिति रूपम् । मन्त्रद्रष्टान का | यमुनानलपानफलं तु ' नमोऽस्तु यमुने सदा तव चरित्रमत्यद्भुतं न जातु यमयातना भवति ते पयःपानतः । यमोऽपि भगिनीसुतान्कथमु हन्ति दुष्टानपि प्रियो भवति सेवनात्तव -होर्यया गोपिकाः। इत्युक्तं श्रीमदाचार्यचरणः । या श्रीयमुनानलपाने नरः सन्मनुष्याकृतिः - ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। उरुक्रमस्य श्रीकृष्णस्य सः प्रसिद्धः । हिशब्दोऽतिशयं द्योतयति । अतिशयेन बन्धुः प्रियः श्रीवल्लभाचार्याख्यः वदति वल्लभः श्रीहरेरिति श्रीमदाचार्योक्तेः, 'प्रिया गोपीभर्तुः स्फुरतु सततं बल्लभ इति प्रथावत्यस्माकं हृदि सुभगमूर्तिः सकरणे ति श्रीमत्प्रमुनरणैरप्युक्तम् । देवयवो धार्मिकाः । 'मृगवादयश्चे'त्युणादिसूत्रेण निपातितो देवयुशब्दः । देवयुर्वाच्यलिङ्गः स्याद्रामिके लोक्यात्रिक ' इति मेदिनीकोशाधार्मिक्वानकत्वम् । देवत्वमिच्छर इत्यय देवशब्दात्क्यजन्तात् 'क्याच्छन्दसी'त्युप्रत्ययः । धर्मशब्दो मुख्यया वृत्त्या भगवत्सेवापरः । तादृशा दैविनीवाः लीलामध्यपातिनश्च । विनापि चं समुच्चयो भवतीति महाभाष्यम् । इत्था इत्यं श्रीयमुनानलपानेन मदन्ति हृष्यन्ति । 'मदी हर्ष' इत्यस्येदं रूपम् । एतेन श्रीयमुनानलपानमवश्यं कर्तव्यमिति सूचितम् ॥ ६॥ अथ पादसेवने श्रुतिः यस्य त्री पूर्णा मधुना पदान्यक्षीयमाणा स्वधया मदन्ति । य.उ त्रिधातु पृथिवीमुत द्यामेको दाधार मुवनानि विश्वा' ॥ ६ ॥ अस्यार्थः। यस्य पुरुपो- त्तमस्य त्री त्रीणि मधुना पूर्णा पूर्णानि । जप्तः 'सुपा सुलु'गिति सूत्रेण डादेशः । एवमग्रेऽपि । त्रित्वं पादप्रक्षेपवित्वात् । अक्षीयमाणा पादप्रक्षपणे अक्षीणानि पदानि स्वधया अननोपलक्ष- णमेतत् । सर्वफलेनापि मदन्ति मादयन्ति तदाश्रितजनानिति भाष्यकारेण व्याख्यातम् । य उ विधातु त्रिप्रकारं पृथिवीं उत द्याम् । किं बहूत्या । विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि एकः दाधार दधारेत्यर्थः । श्रीमदानार्यपक्षे तु यस्य पूर्णपुरुषोत्तमस्य त्री त्रीणि श्रीवल्लभाचार्य श्रीगोपीनाथ- श्रीविठ्ठलाख्याभिधानानि रूपाणीत्यर्थः। श्रीमदाचार्याणां वक्ष्यमाणैः पूर्वोदाहृतबनोभिश्च पुरुषोत्तम- त्वम्।श्रीविठ्ठलेशानां पूर्णपुरुषोत्तमत्वं ब्रह्माण्डपुराणाचनैः स्फुटमेव । तथाच श्रीदेवकीनन्दनचरणैर्ग- दितं श्रीवल्लभाचार्यगृहे श्रीमहालक्ष्मीदेव्यां श्रीगोपीनाथन श्रीवलभद्रेणान्वितः स्वयं भगवान् श्रीम- स्पूर्णपुरुषोतमः प्रादुर्वभूति नरित्रचिन्तामणौ, तरेवाग्रे ' देवेवयासुरं भावं संकर्षणवत्र यः। दृष्ट्वा हलं कलयते स गोपीशः प्रसीदतु' इति । ब्रह्माण्डपुराणवचनानि तु तदाहं बल्लभकुले। द्विजानाररतेऽमले । अवतीर्य परं रूपं दर्शयिष्ये मनोहरम् । पृथिव्यां भारते क्षेत्रे माथुरे मम मण्डले । गोकुलं मत्पदं नित्यं यत्रास्ते वै मुदायहम् । कालिन्दी सरितां श्रेष्ठा यत्र गोवर्धनो गिरिः । आदिमध्यावसान वै वासो मे तत्र निश्चितम् । वर्तते विश्रुतं पूर्व तव नास्ति परंतप । अति, चान्तर्हितं रूपं सर्वलोचनगोचरम् । करिष्ये विमलं सौम्यं ब्रजभक्तसुखावहम् । विठ्ठलेशेति । विख्याति गमिप्ये जगतीतले । आदावहं चैकरूपो बहुरूपधरस्तत' इत्यादीनि । एतेषु श्रीम- थुरागोकुलादिनिरूपणेन ब्रमभक्तसुखावहमित्युक्त्या च यथेषु स्थानेषु श्रीकृष्णचन्द्रेण बनभरक- मुखावहा लीला कृता तथा श्रीविठ्ठलावतारेऽपि मया क्रियते । एवञ्च बलदेवावतारोऽप्यस्मिन्नवतारे , सूचितः । कीदृशानि । मधुना आनन्देन पूर्णा पूर्णानि । मधोरानन्दसावकत्वेनानन्दवाचित्वम् । यथा श्रीमदाचार्यचरणैः । अन्तस्तद्धर्मोपदेशादिति सूत्रेऽणुभाष्ये हिरण्यशब्द आनन्दवाची. लोके तस्यानन्दसाधकत्वादित्युक्तम् । 'आनन्दः परमानन्द' इति वास्यात् 'परमानन्दविठ्ठल' । .

·४२ श्रुतिरहस्यम् । इति ब्रह्माण्डपुराणवाक्यात् श्रीबलदेवस्याक्षरब्रह्मत्वाद्ब्रह्मणश्वानन्दरूपत्वात् 'सत्यं विज्ञानमानन्द ब्रह्मेति श्रुतेस्त्रयाणामानन्दरूपत्वम् । किमर्थमन प्राकट्यं भगवल्लीलायां दैविजीवप्रापकत्वेनो- द्धारार्थमित्यभिप्रेत्याहं । पदानि पद्यन्ते गम्यन्त लीलायां दैविजिवा एभिरिति तानि भग- नलीलाप्रापकाणीत्यर्थः । आचार्यवान् पुरुषो वेदेति श्रुतेः । ननु पुरुषोत्तमावेशेन पुरुषोतमा- नन्दप्रादुर्भावत्व नानन्दरूपत्वमेतेपामिति चेत्तत्राह । अक्षीयमाणानि केनाप्यंशेन न क्षीणल्यम् । अवतारासाधारणफलमाह | स्वधया मदन्ति स्वाद्यते या सा स्वधा 'बाद आस्वादने' अम्मा- दौणादिक आप्रत्ययः दकारस्य धकारो इस्वत्यं च पृषोदरादित्वात् । स्वाद्यते श्रीमदनसुन्दरी- भिर्या श्रीकृष्णाधरसुधा सेत्यर्थः । तया मदन्ति हर्षयन्ति स्वानिति शेषः । 'कृष्णाघरमृता- स्वादसिद्धिरन न संशयः' इति नामावर्तनफलश्रुतेः । एतेनासाधारणफलदातृत्वमेतेषु । यः पूर्णपुरुषोत्तमः त्रिधा श्रीवल्लभाचार्य-श्रीविठ्ठल-श्रीगोपीनाथरूपेण पृथिवीं उत द्यां दाधार पुपो- पत्यर्थः । श्रीमदाचार्यरूपेण प्रादुर्भावतयाऽसुरमतविनाशनेन भगवत्स्नेहमार्गप्रथनेन च पृथिव्यु- 'द्धारमिति भावः । अत एव श्रीमदाचार्याणां नाम भूमिभाग्यमिति । अस्मिल्लोके कर्ममार्ग- प्रवर्तकन्येन देवानां सन्तर्पणतया स्वर्लोकपोषणमिति भावः । एकः स्वयं पुरुषोत्तमः सर्वाणि भुवनानि दधारेत्यर्थः ॥ ६ ॥ अथ समर्पणे सङ्कीर्तन श्रवणे च श्रुतिः- यः पूर्याय वेधसे नवीयसे मुमजानये विष्णवे ददाशति । यो जातमस्य महतो महि वक्त्सेदु श्रवोभिर्युन्य चिदभ्यसत् ॥७॥ अस्यार्थः । यः पुरुषः पूाय कारणाय वेधसे करें नवीयसे नित्यनूतनाय सुमजानये मुमतिः श्री या यस्य तस्मै विष्णवे ददाशति ददाति अर्पयति अविशेषात्सर्व देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणादि- जातं जन्म । उपलक्षणमेतत् गुणकर्मणाम् । महतो महि श्रेष्ठम् । अस्य विष्णोः जातं जन्मादि ववत् ब्रूयात् सः । इत् उ निपातौ अवधारणार्थौ । प्राप्नुयादेवेति । युन्य सायुज्यम् । वर्णलोप उक्तरीत्या। चित् । इदं जन्मनो विशेषणम्। अभ्यसत् प्राप्नुयात् श्रवोभिः कीर्तिभिः। यद्वा श्रवोभिः श्रवणैः सन्निधानाजन्मगुणकर्मणां 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' इति मन्त्रवर्णात् युज्यं पुरुषोत्तम चित् सच्चिदानन्दरूपमित्यर्थः । निदित्युपलक्षणं सदानन्दयोः । तथा च 'तमु स्तोतार' इति श्रुतिविवरण विदित्युपलसणं सदानन्दयोरिति श्रीमत्प्रमुचरणैरुक्तं सिद्धान्तमुक्तावलीवि- नृतौ । अभि आभिमुख्येन अनुरागेण अभ्यसत् प्राप्नुयात् । श्रीमदाचार्यपक्षे तु पूर्याय ब्रह्मसम्बन्धादिप्रकाशनकारणाय विशेषेण दधाति भगवल्लीलामसौ वेधास्तस्मै बसे । भक्तेषु भगवल्लीलास्थापकायेत्यर्थः । नवीयसे अतिशयेन नूतनायेत्यर्थः । दर्शनीयतमत्व प्राकृतगन्धशून्यत्वं च ध्वनितम् । मुमजानये श्रीमहालक्ष्मीवल्लभाय विष्णवे 'वस्तुतः कृष्ण एनेतिवननात् श्रीकृष्णरूपाय यो देहादि ददाशति अर्पयति स पुरुषः अस्य महतः पूर्णपुरुषोत. मस्य जातं जन्मादि ब्रवत् ब्रूयात् । समर्पणवतो भगवद्गुणगानाद्यविकारो भवत्यन्यथा तु न तथा प्रकाश इति भावः । 'आनार्यवान्पुरुपो वेदेति श्रुतेः । युन्य सायुज्यं । उपलक्षणमेतत् । तेना- - ..

·- । श्रुतिरहस्यप्रकाशः। लौकिकसामर्थ्य सायुज्यं भगवत्सेवोपयिकदेहो वैकुण्ठादिष्विति फलम् । अभ्यसत् प्राप्नुयात् ॥ श्रीविठ्ठलेशपक्षेप्यस्यार्थः । पूर्याय सर्वानन्दावधिभूतपरमानन्दाय। 'परमानन्दविठ्ठल' इति ब्रह्माण्ड- पुराणवचनात् । ब्रह्मानन्दस्यापि कारणीभूतानन्दरूपत्वं श्रीमत्प्रमुषु विशेषेण दधाति पुष्टिमक्ति- मसौ वैधास्तस्मै श्रीमत्प्रभूणामवतारः पृष्टिभक्तिप्रथनायैवेति प्रागेवोत्तम् । 'मम भत्तियितानाय विनाशाय च मायिना मिति ब्रह्माण्डपुराणे उक्तम् । यद्वा वेधसे करें नयवीसे नित्यनूतनाय । एतेन दर्शनीयतमत्वं ' दर्शनीयतमो वाग्मीतिवचनात् । सुमतिः श्रीरुक्मिणी जाया यस्य रायव- त्वेऽभवत्सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि ' इति विष्णुपुराणवचनात् रुक्मिणीरमणायेत्यर्थः । तथा च 'रुक्मिणीरमणः श्रीश' इति नामरत्न उदितम् । विष्णवे तदाहं वल्लभकुले द्विनाचारर- • तेऽमले' इत्यादि ब्रह्माण्डपुराणान्तर्गतभगवदचनेभ्यः श्रीविठ्ठलाय ददाशति सर्व देहायर्पयति । शेषं पूर्ववत् ॥ ७ ॥ अथ श्रवणकीर्तनादिसामान्यसेवने श्रुतिः--'प्र विष्णवे शूपमेतु मन्म गिरिक्षित उरुगा- याय वृष्णे । य इदं दीर्घ प्रयतं सधस्थमेको विममे त्रिमिरित्पदेमिः ॥८॥ अस्यार्थः । प्रकण शूषं बलं एतु आयातु । मन्म महत् । किमर्थं । विगवे विष्णुं सेवितुं । 'तुमर्याचे ति सूत्रेण चतुर्थी । गिरिक्षिते वाचि तिष्ठते । विष्णुपदादेव सर्वत्रावस्यानप्रतीतेः पुनरुक्तिरिति चेन्न । अर्थविशेपयोतनार्थत्वात् । तथाहि कस्यां वाचि तिष्ठते इत्यपेक्षिते उरुगायायेति सन्निधानात् यत्रनं गायति तस्यां वाचि विशेषेण तिष्ठते इति लभ्यते । ततश्च 'मद्भक्ता यत्र गायन्ति तत्र तिष्ठामि नारदे'तिस्मृतिमूलमेतत् । 'शङ्खचक्राद्यङ्कन च नृत्यगीतादिकं तथा । एकनातेरयं धर्मो न जातु स्याट्विजन्मन' इति स्मृतिः लौकिकं गानं निषेधति 'ग्राम्यं गीतं न शृणुया दिति वाक्यात् । विस्तरशस्तु इन्दिराया इति श्रुतिव्याख्याने निरूपयिष्यामः । अतथापश्य सेवनीय इति भावः । वृष्णे कामवर्षिणे । अतोऽपि सेवनीय इति । य इदं दी प्रयतं नियतं सवस्य स्थानं लोकनयं त्रिभिः एक इत् एव विममे विक्रान्तवानिति । इयं श्रुतिः श्रीगोवर्धनधारणसमयमपि वक्ति। तथा हि । गिरिः क्षित् तिष्ठति यस्मिन् स तस्मै श्रीमद्विरि- धराय प्रविष्णवे पुरुषोत्तमाय मन्म महत् शूपं बलं एतु आयातु इति श्रीमद्यशोदादीनां वचनं स्नेहर्द्धिमत् । आशिषि लोट् । योऽस्मै मम बालकः सप्तहायनः पर्वतं बिभर्ति ततस्तद्धारणयोग्य बलं भवत्वस्मा इति भावः । विष्णुत्वेनोपादानं तु ' नारायणसमो गुण'रिति गर्गवाक्यश्रवणात् गर्गोक्तं स्मृत्वा तदर्थानुवादमाहुः । उरुगायाय बहुभिर्गीयमानाय । अतोऽयं महानिति भावः । 'अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिप्यथेति वचनार्थमाहुः । वृष्णे सकलकामवर्षकाय । इदं माहात्म्यज्ञानमुक्तम् । नन्वेतादृशोऽयं तर्हि किमाशीभिर्युञ्जते तत्र स्नेहं व्यन्जयन्त आहः । यः सप्तवार्षिक: इदं गोवर्धनधारणरूपं दीर्घ महत् प्रयतं प्रयत्नं कृत्वेति शेषः । सधस्यं स्थानं श्रीगोवर्धनं विममे दधार । बालके महत्कर्म दुर्घटमिति स्नेहवृद्धयाऽऽशिषो दानम् । पुनर्माहात्म्य- माहुः । त्रिभिः पदेभिः स्थानोकः इत् जातः । ये गत्यर्यास्ते ज्ञानार्या इति न्यायेन गत्यर्थ- .

·श्रुतिरहस्यम् । दनद्वारा सख्यात्मनिवेदनसाधकत्वाद्धस्तस्थानीयाः। नवधाभक्तिसहितसेवाकर्तुराह । सः सेवोपयिकपूर्वोक्तमकारकनवधाभक्तियुक्तो जीव जातित्वादेकवचनम् । अस्य पुरुषोत्तमस्य लीलायां त्रिधा बद्धः । सेवाफलोक्तं यथाधिकारं अलौकिकसामर्थ्य सायुज्यं सेवोपयो- गिदेहो वैकुण्ठादिग्विति फलत्रयेण सम्बद्धः । पूर्वोक्तसेवात्रयविशिष्टनवधाभक्तिीवाना- मतिदुर्लभेतितत्सिद्धयर्थ गुरूपसत्तिः कर्तव्येति गुरुस्वरूपमाह । दृपभः वर्षतीति वृषभः कस्य ज्ञानार्थकत्वम् । एवं च माहात्म्यज्ञानेऽपि स्नेहाधिक्यमिदमेव पुष्टिस्वरूपम् । यदि केवलं स्नेहवृद्धिरेय तर्हि श्रीगिरिवरधारणं दृष्ट्वा प्राणानंच त्यजेयुः । श्रीमदाचार्यपक्षे तु शूर्प बलं एतु आयातु । मन्म महत् । किमर्थ । विष्णवे 'वस्तुतः कृष्ण एवे'ति' वचनात्पूर्णपुरुषो- तमश्रीमदाचार्य सेवितु गिरिक्षिते वाचि तिष्ठते । वाक्पतिविबुधेश्वर' इति वचनाद्वाक्पतये उरुगायायेति पूर्ववत् । वृष्णे सकलभक्तेच्छानुकूलवर्प काय भक्तेच्छापूरकः सर्वातातलीलोऽतिमोहनः' इति सर्वोत्तमे । भक्तमनोरथपूरणार्थमेव पृथिवीपरिक्रमणमित्याह । यः श्रीवल्लभाचार्यः इदं पृथिवीमण्डलं दीर्घ महत् संधस्थं स्थानं त्रिभिः त्रिवारं इत् गमनशीलः । यद्वा इत् ज्ञानविशिष्टः । मम परिक्रमणेन मायावादिमतान्धकारनाशपूर्वकभक्तोद्धारो भविष्यतीत्यमिन इति भावः । पदैः । बहुवचनं तु श्रेष्ठेष्वपेक्षितमिति सूचनाय । विममे परिक्रमणं कृतवानित्यर्थः ॥ ८ ॥ अथ श्रीमत्पुरुषोत्तमशरणतयावस्थाने श्रुतिः---'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्य प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये ॥ ९ ॥ अस्यार्थः। अहं । शरणं प्रपद्ये 'निर्गुणा मुक्तिरस्माद्धि सगुणा सान्यसेवयेति तत्त्वदीपे श्रीमदाचार्यचरणोक्ते- निर्गुणमुक्तिमिच्छुर्मुमुक्षुः । शरणमात्रेणैवाज्ञानान्धकारनिवृत्तिरित्याह । आत्मबुद्धिप्रकाशमिति । आत्मनां जीवानां बुद्धिप्रकाशकमित्यर्थः । यद्वा आत्मनः स्वस्वरूपस्य बुद्धेश्च प्रकाशकमित्यर्थः । मनु शरणगमनेऽज्ञानान्धकारनिवृत्तिरेव फलमिति चेन्न । भगवल्लीलानुभवमपि फलमित्यभि- प्रेत्याह । देव लीलास्थपुरुषोत्तममित्यर्थः । एतादृशस्य शरणगमनेऽस्य लीलानुभवो भविष्य. तीति भावः । विष्ण्वादिपदमनुक्त्वा यद्देवपदोपादानं तेनायमर्थः सिद्धः । 'यो ब्रह्माणमित्यादि श्रीमद्भगवदतिशयप्रतिपादकमाहात्म्यज्ञानार्थमित्यर्थः एवंच नवविधभक्तेः श्रुतिनिरूपितत्वं सिद्धम् । अन्या अपि सन्त्येतदर्थप्रतिपादिकाः श्रुतयो बाहुल्यभयान निरूपिताः ॥ प्रकृत- मनुसरामः । गुरूपसत्तिः कर्तव्येति । 'समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं ' ' स गुरुमेवाभिगच्छेत्' नेपा तण मतिरापनेय'त्यादिश्रुतिः श्रुतिसिद्धेत्यर्थः । तृपभ इति । 'वृयु सेवन ' इति धातो 'रिगुपधज्ञाप्रीकिरः क ' इति सूत्रेण कप्रत्यये रूपसिद्धिः । पात्रापानेति । 'स्त्रीशूदा- युद्धतिक्षम' इति वाक्यात् । पात्रत्वं नागमोक्तशिष्यलक्षणविशिष्टत्वम् तदभाववत्तमपात्रलं तयोविकस्तं विनेत्ययः । सर्वकरणसमर्थत्वादिति मावः । अदेयदानदाश्चेति वाक्याद्यत्केनापि दातुं न शक्यते तत्कृष्णापरामृत वर्पतीत्यप्यर्थः । एतेन परमकृपालुवं परमसामर्थ्यवत्वं सूचितम् । कृपालक्षणं तु रिक्षणे सर्वभूतानामहमेव परो विमुः । इति सामर्थ्यसन्धान कृपा सा पारमेधरी ॥'

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। वर्पति मेघ उदकमिव । पूर्वोक्तसेवाग्रुपदेशपात्रापात्रविवेक विना भक्तेभ्योऽलौकिकसाम- थ्य सायुज्यं सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिप्पिति फलं वर्पति ददातीत्यर्थः । भातीति भः स्वतेजसा भक्तानां सकलदोपदूरीकरणद्वारा सर्वेपूत्कृष्टत्वेन भाति । पश्चासौं भवति वृपभः । एतादृशगुरुस्तु श्रीवल्लभाचार्य एव । श्रीवल्लभपदार्थस्तु भानं भाः सम्पदादित्वाद्भावे किम् । भा विद्यते यस्यासौ भः अर्शआयच् । बदन्तीति वदः 'किपचे ति कि । तान् वदो भक्तान लाति गृहातीति वचः वल्लश्चासौ भवेति वल्लभः । यद्वा लभ्यत इति लाभः। पुंसि संज्ञायां घः । बदन्ति स्वाचार्य- गुणगानं कुर्वन्ति ते वदो भक्तास्तेपां लभः प्राप्यो बल्लभः । यद्वा 'यनु याचन' इत्यस्मात् किम् । वन्वते याचंन्त इतिवतः भगवत्प्राप्तिविषयकयात्राकारो भक्तास्ताँल्लातीति पूर्व- वत् । नामैकदेशे नामग्रहणमितिन्यायादव भशब्देन वल्लभो ग्राह्यः । अथ परोक्षपियार्थ भश- अथवा 'स्वसामर्थ्यानुसन्धानाधीनः कालुप्यमानसः । हार्दो भावविशेषो यः कृपा सा जागदी-': श्वरी ॥ 'कृपू सामर्थ्य इति धातोनिष्पन्नः कृपाशब्द इति । भातीति भ इति । 'भा दीप्ता'विति धातोः अन्येप्वपि दृश्यत' इति डः प्रत्ययः । ' नक्षत्रमृशं भं तारे'त्यादिवत् । स्वतेजसेत्यादि। सकलदोपाः देहनीवनिष्ठाः 'अज्ञानाद्यन्धकारप्रशमनपटुताख्यापनाय त्रिलोक्यामग्नित्वं वर्णितं ते कविभिरपि सदे'ति श्रीप्रभुचरणैरगादि। कृपभ इति । वृषभशब्दार्थकत्वं श्रीवल्लभशब्दस्य बोध्यम् । तेन पर्यायतापि । तत्त्वं च भिन्नानुपूर्वीकत्वे सति एकार्थबोधकत्वम् । तथा हि । 'वल्ल संवरण' इति धातोर्वल्लते संवरणं करोति दासत्वेन वृणोति जीवानसौ स वल्लः पचा- धच् । 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य ' इति श्रुतेः । स चासौ भश्चेति वल्लभः । वृपभशब्दस्यार्थे पात्रादिविवेकं विना फलं वर्षतीत्युक्तौ वर्पणमत्र स्वदासत्वेनाङ्गीकारे सत्येवेत्येवं पर्यायते- त्यर्थः । त्वमने यूपभः पुष्टिवर्धन' इति श्रुतौ वृपभत्वं श्रीमदाचार्याणामुक्तमित्यभिप्रेत्याहुः एतादृशगुरुस्त्विति । एवेति । श्रुतिनिरूपितवृषभत्वं वृपभपदार्थकत्वं चान्येषु नास्तीत्येव- कारेणान्यस्य व्यवच्छेदः । श्रीवल्लभपदस्यार्थमाहुः श्रीवल्लभेत्यादिना । सम्पदादित्वादिति । दीप्त्यर्थकमाधातोः संकाशात्संपदादेराकृतिगणत्वादिति भावः । ५ इति । 'यस्येति चेत्यलोपः । दीप्तिविशिष्ट- त्वेनातितेजस्वातिशयौज्ज्वल्यादयो गुणा बोध्याः । वदन्तीति । वद व्यक्तायां वाचि'। अनुगृह्णातीत्यनेन श्रीमदाचार्यानुग्रहेणैव भगवत्प्राप्तिस्तद्विनान्यस्य साधनाभावो ध्वनितः । पुंसि संज्ञायां घ इति । समुदाये वृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्त इति न्यायेन श्रीवल्लभ- पदेकदेशे लम् इत्यत्र संज्ञात्वमस्तीति भावः । स्वाचार्यगुणगानमिति । 'स्वयशोगानसंहृष्ट- हृदयाम्भोनविष्टर' इति वचनाच्छीमदाचार्यगुणगानस्यावश्यकत्वम् । तेपामिति । गुणगान- कर्तृणामित्यर्थः । किवि'ति अनुनासिकलोपविधायके 'गमः क्वा'विति सूत्रे 'गमादीनामिति वक्तव्य'मिति वार्तिकेनात्र नकारलोपे 'हस्वस्येति तुकि वदिति रूपम् । न्यायादिति.।

·१६ श्रुतिरहस्यम् । ब्दोपादानं 'परोक्षप्रिया ह वै देवा' इति श्रुतेः । वाण्योपदेशद्वारा भक्तेभ्यः फलप्रदान. विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदलोपश्चेति वार्तिकसिद्धादिति भावः । 'दयया निजमाहात्म्य कारिप्यन् प्रकट हरिः । वाण्या यदा तदा स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकार हे'तिवाक्यावाण्या स्वमाहात्म्यख्यापनार्थमेव श्रीमत्पुरुषोत्तमैः श्रीमदाचार्याः प्रादुर्भाविता इत्यभिप्रेत्याहुः वाण्योप. देशेत्यादि । अत एवास्मिन्नवतारे 'उद्धारस्तु वाण्ये ति श्रीमदाराध्यचरणैः प्रागप्युक्तम् । वाक्यादिति । 'सद्यो हृयवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रुषुभिस्तत्क्षणादिति श्रीभागवत- वाक्याचेति भावः । यथा श्रीमदाराध्यचरणैस्त्रेयं श्रुतिः पूर्णपुरुषोत्तमवर्णनपूर्वकं पूर्णपुरुषोत्तमप्राप्त्यर्थं गुरू- पप्तत्तिः कार्येत्युक्त्वा श्रीवल्लभाचार्यगुरुस्वरूपनिरूपणं कृतम् । तथा श्रीमत्प्रमुचरणैानाधिको भक्तिमार्ग' इति सिद्धान्तमुक्तावलीपद्यविकरणे भक्तेः श्रेष्ठतां निरूपयितुं 'तमु स्तोतार' इति मन्त्रमुपन्यस्य तस्य विवरणे नामस्वरूपज्ञानार्थ गुरूपास्तिः कार्येत्युक्त्वा गुरुस्वरूपनिरूपण कृतम् । तन्निरूपणन श्रीवल्लभाचार्यो गुरुरेव फलति, स एव श्रीमत्प्रभूणां ग्रन्थस्तदर्थश्च मया व्युत्पाद्यते । तथा हि--'तमु स्तोतारः पूर्य यया विद ऋतस्य गर्म जनुपा पिपर्तन । आस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्तन महस्ते विष्णो सुमति भनामह' इति ॥ हे स्तोतारो मदुत्कर्षवर्णनपराः, पूयं सर्वकारणकारणरूपं तं लोकवेदप्रसिद्धं श्रीमत्पुरुषोत्तमं यथावद्विदन्ति तत्स्वरूपमिति तथाभूताः ऋतस्य सूनृतवाणीरूपस्य वेदस्य गर्भ रूपं स्वोदरस्थं वेदं विश्व- हितार्थ ब्रह्मणे उपदिष्टवान् इति । तथा जनुपा जन्मनैव संपूर्ण न तु क्षणयाममात्रेण पिपर्तन पूर्तियुक्तं सन्तुष्टं कुरुत । अत्र यथावित्योच्या पूर्णज्ञानानां देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणनीवॉस्तदर्थ- मेव तद्ननार्थमेवोपयुक्तान् कुरुतेति भक्तिमार्ग एव विनियोग उपदिश्यते । तेन स्फुटमेव ज्ञानमार्गाद्भक्तिमार्गस्याधिक्यमवगम्यते । भक्ति विना न कोऽपि पुरुषार्थः सिध्यतीति हृदयेनाह आस्य जानन्त इति । अग्रे देहादिविनियोगासक्तौ आसमन्ताजानन्तोऽखण्डशन्दब्रह्मरूपं न तु लौकिकशब्दस्वरूपमिति नामस्वरूपं जानन्तस्तदेव विवक्तन । विशेषणं चेदं अधिक, माहात्म्याद्यज्ञाने नाममात्रमुत्कीर्तयितुम् । एतेनैव भगवत्स्वरूपतन्माहात्म्यादिकं ज्ञातं भवि- प्यतीत्याशयेनाह नाम स्वरूपं चिदिति । चिदित्युपलक्षणं सच्चिदानन्दमित्यर्थः । नामस्वरूपा- ज्ञाने तदुपदेष्टगुरूपमत्तिः कार्येत्याशयेनाह महस्त इत्यादि । ते त्वत्संबन्दिनं सुमतिं निर्दोष- पूर्णगुणत्वेन भवन्तं जानन्तं भगवद्भकं मनामहे । स न स्वतेनसा पराज्ञाननिरासक इत्याह मह इति । तेनोरूपमित्यर्थः । स्वहृदि सर्वदा श्रीकृष्णप्राक्टयेनोत्सवात्मकमिति वा । एतेन ज्ञानिनां भक्तिमार्ग एवोपदिष्टो भवतीति श्रीमत्प्रभूणां प्रन्यः । अत्र गुरूपसत्तिः कार्यत्युक्त्या 'श्रीकृष्णानदो गुरु रिति वाक्याच्छीवल्लभाचार्य एव नोरूपमित्यनेनान्येषां तत्वामानाद्भगवन्मुखारविन्दाधिष्ठात्रादिदैविक्वैश्वानरस्त नोरुप उदितः ।

·४७ श्रुतिरहस्यप्रकाशः। प्रकारमाह । रोरवीति भक्तान् प्रति वचनद्वारा पूर्वोक्तं सर्व पुनः पुनः अतिशयेन रौति नाममन्त्रब्राह्मसम्बन्धमन्त्रग्रन्यायुपदिशति । उपदेशमात्रेणेव भक्तानामवान्तरफलमाह । महो. मुमतिमित्यनेन शन्दब्रसवेत्तारम् । यद्वा सुमतिमित्यत्र सुष्ट मतिर्महालक्ष्मीर्भार्या यस्य तं सुमंजानय इति वत् । एतेन पूर्णपुरुषोत्तमरूपतोक्ता । निर्दोषपूर्णगुणत्येन भगवन्तं जानन्त- मित्युक्त्या सर्वज्ञवं श्रीकृष्णज्ञानदातृवं च सूनितं साकारब्रमवादस्थापकत्वं वेदपारगत्वं च । 'श्रीकृष्णज्ञानदो गुरुः । साकारब्रह्मवादैकस्थापको वेदपारग' इति सर्वोत्तम । उत्सवात्मकमिति । 'स्फूर्जद्रासादिलीलामृतनलधिभराकान्तसर्वोऽपि शवदिति प्रमुनरणाः । भनामहे सेवामह इत्यर्थः । सेवा च कायवाड्मनोभिस्तदेकपरत्वेन तनुनावित्तनामानसीरूपा । एवंन श्रीमदानार्य- सेवकानामेव रसास्वाद इति दिक् । अथ चत्वारिशृङ्गेत्यस्य श्रीमदाचार्यपरत्वेनार्थः प्रदश्यत । तथा हि । 'वेदाः श्रीकृ- ष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि । समाधिभाषा व्यासस्य प्रमाण तचतुष्टयमि' ति तत्व- दीपोक्तानि चत्वारि प्रमाणानि शृङ्गाः प्रधानानि । प्राधान्यं चैतदविरोधेनान्यप्रमाणप्रामा- ण्यवत्त्वम् । एतद्विरुद्धं यत्त्वस्य न तन्मानं कथंचनेति तत्रैवोक्तत्वात् । 'अविरुद्धं तु यत्त्वस्य प्रमाणं तच नान्यर्थ'त्यपि तत्रैव ! त्रयः पादाः विवेकधैर्याश्रयरूपाः । द्वे शी । शीर्षशब्दो मुख्यवाचकस्तेन श्रीगोपीनायश्रीविठ्ठलनाथौ पुत्रौ आचार्यरत्नमिति वाक्यायोः श्रीबलदेव- श्रीकृष्णरूपत्वाच्छीपत्वनोपादानम् 'भुवि भक्तिप्रचारैककृत स्वान्वयकृत् पितेति वाक्याज्जी- वोद्धारार्थमेव स्ववंशप्राकट्यकरणाच्छ्रीमदाचार्यसप्तपौत्राणां करस्थानीयत्वमाह । सप्तहस्तासः श्रीगिरिधरश्रीगोविन्दश्रीबालकृष्णश्रीवल्लभश्रीरघुनाथश्रीयदुनाथश्रीयनश्यामाख्याः सप्त पौत्राः हस्तस्थानीयाः । यथा हस्तैः पदार्थग्रहणमेवमेतैर्जीवानामङ्गीकार इति भावः । अस्य श्रीवल्ल- भाचार्यस्य । वारद्वयमिदंशब्दोपादानेनान्तरङ्गभक्तानां श्रीमदाचार्यनकटयं ध्वनितम् । विधा त्रिप्रकारेण भक्तिवर्द्धिन्युक्तः स्नेहासक्तिव्यसनैद्धः सकलकामपूरक इत्याह । पभः वृपभश- ब्देन धर्म उच्यते । तेन धर्मस्वरूपः धर्मरक्षणार्थमेवावतार इति सूचयितुं वृपभपदोपादानम् । 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सूनाम्यहमिति गीतोक्तं सूचितम् । यद्वा पिवृषिभ्यां म' इति सूत्रेण 'वृषु सेचने' अस्माद्प्रत्यये वर्पति भक्तमनोरथानिति वृषभः । वर्षणार्थकधातुघटितप्रयोगेण यथा मेवादिवर्षणेन ताप उपशाम्यति तभा श्रीमदाचार्याणां कृपारसवर्षणेन सफलतापोपशामकतेति सूचितम् । किंच यथा मेषः स्वच्छयैव वर्पति तथा श्रीमदाचार्या अपीति वल्लभपदस्यार्य उरीकृतः । तत्र संवरणार्थकवल्ल- धातोरन्प्रत्यये वल्ल इत्यस्य निष्पत्तिः । स्वीकारश्च स्वेच्छयैवेत्यनुपदमेवोक्तम् । यमेवेति श्रुतेः। स नासौ मश्चेति पर्यायतया नामनिरुक्तिरुक्ता । श्रीमदाचार्या अवतीर्य भगवन्नाम्नैव जीवोद्धार इति सूनयितुं नामोपदेशादि कुर्वन्तीत्याह रोरवीति । नाममन्त्रब्रह्मसम्बन्धमन्त्रादि कथयति । ननु जीवानां दुष्टत्वा'जीवाः स्वभावतो दुष्टा' इतिवाक्यात्तेषां दोपनिरसनमन्तरा नोद्धार इति । # ·श्रुतिरहस्यम् । देवो मत्या आधिवेश भक्तानामविद्याया भस्मसात्करणार्थ महस्तेजः एतादृशो देवो रास- क्रीडास्थपुरुपोत्तमः मान् पुष्टिमार्गीयजीवान् आविषेश देहेन्द्रियान्तःकरणेपु प्रविष्टः। 'प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुह 'मिति वाक्यात् । पूर्व व्याख्यातम् । चतुःशृङ्गविशिष्टा गावो च्यापिवैकुण्ठगोलोकस्थास्तत्र प्रमाणभूताश्रुतिः। प्रथमाटके तृतीयमपाठके पष्ठानुवाकेऽयं मन्त्रः-'ते ते घामान्पुश्मसि गमध्ये गावो यत्र भूरिशृङ्गा अयासः । अत्राह तदुरुगायस्य विष्णोः परमं पदमवभाति भूरेः', 'विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्यः सखा', 'तद्विष्णोः परमं पदसदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । अस्यार्थ:-ते तानि प्रसिद्धानि ते तव धामानि स्थानानि ते ते तव तव धामानि वागोवर्धनाद्रिभूमापुरुपश्वेतद्वीपरमावैकुण्ठव्यापिवैकुण्ठादीनि वेदाः, वयं गमध्ये गन्तुं उश्मसि कामयामहे । अथवा गमध्ये गच्छन्ति जीवा येषु तानि गानि गत्तिस्थानानि गानां मध्यस्तस्मिन् गतिस्थानेषु मध्ये यत्र यस्मिन् स्थाने भूरिशृङ्गा गावः महच्छृङ्गाः चतुःशृङ्गा वा । यथा ऐरावतस्य चत्वारो दन्तास्तथा अलौकिकाश्चतुःशृङ्गा तत्राह मह इति । तेजोरूपस्तेन सकलदोपदाहकत्यमज्ञानाद्यन्धकारनाशकत्वं श्रीमत्पुरुषोत्तमान- नाधिष्ठातृतजोरूपवैश्वानरत्वं निरूपितम् ‘महस्ते विष्णो सुमति भनामह' इत्युदाहृतश्रुतः । ननु श्रीमदाचार्यशरणेन भगवल्लीलाप्राप्तिर्भविष्यतीत्यत्र किं मानमिति चेत्तत्राह । देवः श्रीम- त्पूर्ण पुरुषोत्तमलीलाविष्टः । तेन श्रीमदाचार्यशरणानां भगवल्लीलानुभवः सिद्ध एवेति भावः । जीवदेहदोपदाहकत्वं कया रीत्येत्यत आह मान् मरणधर्माणो मनुष्या जीवास्तान् । एतेन देहगतदोपा निरूपितास्तेषां दोषनाशार्थमाविवेश मन्त्रायुपदेशकाले आविवेश देहेन्द्रियान्तः- करणेषु । एतेन श्रीमदाचार्याः श्रीमद्भगवल्लीलाविष्टाः प्रविशन्ति ,भक्तानां हृदय इति ध्वनितं • यथा श्रीदामोदरदासश्रीसूरदासादीनामिति दिक् । एतेन 'नमो द्विशीणे त्रिपदे चतुःशृङ्गाय तन्तये । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नमः इति श्रीभागवतश्लोकोऽपि व्याख्यातः । अत्यन्तरमयतारयन्ति पूर्वमित्यादि । अयं मन्त्र इति । तैत्तिरीय इति शेपः । अत्र मन्त्रद्वयम् । एकवचनं तु गवां चतुःशृङ्गप्रतिपादने प्रथमो मन्त्र इत्यभिप्रायेण । एवं श्रुति: पदेऽपि द्वितीयव्याख्यानं तु तत्प्रसङ्गतः ऋग्वेदेऽपि ' ता वां वास्तून्युश्मसि गमध्ये यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयासः । अत्राह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरीति ॥ व्याख्यान तु प्रमुभिः कृतमेव विद्वन्मण्डने प्रसिद्धानीति तच्छब्दस्य प्रक्रान्तमसिद्धानुभूतरूपार्थत्वादिति भावः । तव तयेति आदरे द्विरुक्तिः । रमावैकुण्ठेति । 'वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोक- नमस्कृत' इति श्रीभागवतप्रसिद्धः । गच्छन्तीत्यादि । 'अन्येप्वपि दृश्यन्त' इति टप्र त्ययः डित्वाहिलोपः । अयास इति । यान्त्यनेन भगवत्मुखमिति याः अलौकिरदेहादयः तान् अस्यति क्षिपतीति याः स्वरूपहानिः न याः स्वरूपहानियेषां ते अयासः अलौकिक .

·- श्रुतिरहस्यप्रकाशः । गावो वर्तन्ते तत्र अयासः अनपायाः अपायः स्वरूपहानिः जले निमनस्य जलपानवत् । तद्रहिता भगवदर्शनाशुपयुक्तनित्यालौकिकशरीरेन्द्रियादियन्तस्तत्रत्याः सर्वेपि पदार्थाः नित्याः नित्यलीलास्थाने स्थितत्वादिति यावत् । यद्वा अयः शुभावहो विधिरिति भग- बता सह क्रीडादिरूपो विधिस्तेन आसते स्वामिन्यः । 'तस्मात् एकाकी न रमते स द्विती- यमैच्छदेताबानासे 'तिश्रुतेः तादृशस्थानस्योत्क घेदः स्वयमेवाह अत्राहेति । अत्रास्मिन् व्यापिवैकुण्ठे विष्णोर्वहरूपमाहेत्यर्थः । तदुरुगायस्य तस्मिन् गोलोके उरुभिर्भक्त रासक्री- दायां गीयमानस्य भूरेः बहुरूपिणो महतो वा रसात्मकपुरुपोत्तमस्य रासं विना बहुरू- पधारणं न सम्भवतीत्यर्थापत्या रासक्रीडा ज्ञायते । यथा रासक्रीडायां 'तासां मध्ये द्वयोयो रिति । 'कृत्वा तावन्तमात्मान' मित्यादीनि च । अत्रापि नित्यलीलास्थानस्थत्वाद्रासादीनां सार्वदिकत्वं विष्णोः पुरुषोत्तमस्य परमं पदमवभाति स्वत एव प्रकाशकत्वम् । तदुक्तं गीतायाम् ' न तद्भासयते सूर्यों न शशाको न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममे' ति सर्वापेक्षया परत्वं नित्य- लीलास्थितिस्यानस्यैवेत्यर्थः । अवगलितार्थस्तु-हे यूपाभिमानिन् विष्णो, तब स्थानानि वयं तदेशं गन्तुं कामयामहे इत्यनेनात्युत्को दुर्लभत्वं च स्थानानां द्योतितम् । जीवानां गतिस्थानानां मध्ये यत्र वृहच्छृङ्गा बहुशृङ्गा वा गावो वर्तन्ते तत्स्थानस्थितपदार्या नित्याः गोलोकस्थितभक्तैर्गीयमानस्य रासार्थ भगवतो बहुरूपधारिणो विष्णोस्तत् परमं पदमब- भाति तादृशमाप्यधिकारसिद्धत्वहेतवे निष्कामकर्मणे यूपोऽस्मिन्नवटे तिष्ठतु | विधत्ते वैष्णवर्चा कल्पयति 'वैष्णवो वै देवतया यूपः स्वयैवैनं देवतया कल्पयतीति ब्राह्मणवाक्य ममाणमित्यनेन संहितासमतावपि न विरोधः । विष्णोः कर्माणि पश्यतेति । हे भगवदीयाः ! विष्णोः गोलोकस्थितपुरुषोत्तमस्य देहादिवन्त इत्यभिप्रेत्याहुः अनपाया इत्यादि । क्लिष्टकल्पनात्वादर्थान्तरमाहुः यद्वेति । स्वामिन्य इति । सन्तीति शेपः । सार्वदिकत्वमिति । 'बमपुरवनितानां वर्धयन् कामदेवमिति पद्ये वर्तमानप्रयोगात् । गीतायामिति । 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः तमेव भान्तमनु भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाती'ति श्रुतावप्युक्तम् । अत्राग्निनिषेधो लौकिकाग्निविषय इत्यवोचाम ! संहितासंगतिविरोधं परिहरन्तः श्रुत्यर्थं व्याकुर्वन्ति " हे यूपा. भिमानिन् विष्णो,' इत्यारभ्य न विरोध इत्यन्तेन । वेदा इति बृहद्वामनीये वेदैः प्रार्थितो भगवान् स्वलोकं दर्शयामासेत्युक्तम् । कर्माणीति । सर्वेषां कर्मणां नित्यत्वेन सामा- न्यतः सर्वकर्मदर्शनमुक्तम् । सर्वेषां कर्मणां नित्यत्वं ' बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि न सुतस्य ते । गुणकर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद नो जना' इति श्रीभागवतवाक्ये सन्तीति वर्तमान प्रयोगाज्ज्ञेयम् । इदं यथा तथा श्रुतिस्मृतिप्रामाण्येन विद्वन्मण्डने निरूपितं प्रमुचरणैः । - . .

·५० श्रुतिरहस्यम् । कर्माणि पश्यत । भूरिशृङ्गा गाव इति कथनानुरोधाद्रीचारणादीनि कर्माणि, इन्द्र- स्वैति दिवीव चेति वक्ष्यमाणानुरोधादासक्रीडादीनि कर्माणि, बहुवचनानुरोधान्नि- त्यलीलास्थानि कर्माणि सर्वाण्येव सम्भवन्तीत्यर्थः । पश्यतेति कथनेन ताशभगवदी- यानां दर्शनाधिकारः कथितः । तेन सेवाफलोक्तसेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिष्विति फलं द्योतितम् । ननु यज्ञेनैव तत्फलमाप्तिन साधनान्तरेणेत्याशङ्कानिरासायाह यतो व्रतानीति ! देहलीदीपकन्यायेन व्रतादिसाधनस्य फलत्रयेपि सम्बन्धो वोध्यः । अतः फलमाप्ति- प्रकारमाह यतो व्रतानि पस्पश इति । यतः तादृशफलमाप्तिहेतोः नतानि भगव- दीयव्रतानि कात्यायनीव्रतादीनि ' सकृदेव प्रपन्नाये' त्यादीनि च, तनुजावित्तजामान- स्थादीनि वा पस्पशे सृष्टवान् श्रीमदाचार्यरूपेण प्रादुर्भूय निर्मितवान्वा । इन्द्रस्येति । परमैश्वर्यस्य विष्णोः । अथवाऽत्र विष्णुपदमनुक्त्वा यदिन्द्रपदोपादानं तेन यथा स्वर्गे इन्द्रस्य सदा रसाविष्टत्वं तथावत्यपुरुषोत्तमस्यापि रसाविष्टत्वम् । 'रसो वै सः । रसर ह्येवाय लब्ध्वाऽऽनन्दीभवती'तिश्रुतेः। युज्यः सायुज्यं प्राप्तः सखा अलौकिकसामर्थ्यवान् । अत्र फलकथनात् नवधा भक्त्यन्तर्गतसख्यत्वं न सम्भवति, तस्य साधनत्वात् । तद्विष्णोः परमं पदं रसात्मकपुरुषोत्तमस्य नित्यलीलास्थानं सूरयः माहात्म्यज्ञानयुक्ताः स्नेहविशिष्टा भक्ता भगवदीयाः सदा दिवीच चक्षुराततं यथा भवति तथा पश्यन्ति । सदा नित्यली- भगवदीयानामिति । ' त एव पश्यन्त्यचिरेण ताबकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुनमिति श्रीभागवतवाक्येन । एवेत्यनेन भगवद्भक्तातिरिक्तानां नाधिकारः सूचितः । निर्मितवानिति प्रकटितवानित्यर्थः । 'बृहणाद्ब्रह्मनामासावैश्वर्यादिन्द्र उच्यते ' इति ब्रह्माण्डपुराणवाक्यादिन्द्रशब्दस्य परमैश्वर्यविशिष्टश्रीपुरुषोत्तमरूपार्थत्वादत आहुः परमैश्चर्य- स्येति । ' इदि परमैश्वर्य' इति धातुपाठादिति भावः । यद्वा गावो भूरिशृङ्गा इत्युक्तत्वात् गवामिन्द्र इत्यर्थः । त्वं नः परमकं देवं त्वं न इन्द्रो जगत्पते । भवाय भव गोविप्रदेवानां ये च साधव ' इति श्रीभागवतवाक्यात् | अलौकिकेत्यादि । भवतीति शेपः । यतो हेतो- घेतानि पस्पशेऽतस्तेषु स्थितः सखा भवतीत्यन्वयः । यद्वा यतो हेतोत्रतानि भगवत्सेवोपयि- कानि श्रीमदाचार्यरूपेण पस्पशे सृष्टवान् । अतः श्रीमदाचार्यकशरणा भगवत्सेवादि कुर्वन्तस्तत् श्रीमत्पूर्णपुरुषोत्तमस्य परमं स्थानं सूरयः सदा पश्यन्तीत्यन्वयः । श्रीमदाचार्यान् विशिनष्टि । इन्द्रस्य श्रीमगोविन्दस्य युन्यः योग्यः अनुकूलस्तदीयहार्दप्रकटनकारकः अत एव तस्यैवात्मानु- भावप्रकटनहृदयस्याज्ञया प्रादुरासी दित्युक्तं प्रमुचरणैः । सखा प्रियः श्रीवल्लभाख्य इत्यर्थः । सूरय इति । शन्दपरब्रह्मवित्वं तत्तं सदनमणि भगवन्माहात्म्यप्रतिपादनात् परब्रह्मज्ञानं च । भचया मामभिजानाति " 'मक्याहमेकया ग्राह्य' इत्यादिवाक्यात् । भक्तिश्च स्नेहरूपैवेत्यभि- - ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। लायां गतेऽस्मिल्लोके स्थितेपि दिवीव यथा स्वर्गे लोके अमाकृतचापा आततं अवलो- कनविषयीभूतं भवति तथा गोलोकेऽलौकिकविग्रहविशिष्टा भगवन्तं पश्यन्ति । दिवी- वेति स्वर्गदृष्टान्तकथनेन तत्र यथा रासादिक्रीडा । सालनित्या। अत्र ताशी नित्या रासादिक्रीडा । अत्र चक्षुःपदमेकादशेन्द्रियाणामुपलक्षणम् । तेन सर्वेन्द्रियैर्भगवत्स्वरूप- माततं व्याप्तं विपयीकृतमित्यर्थः । पूवोक्तार्थ एव श्रुत्यभिप्रायः । अन्यथा च्यासचरणैः श्रीकृष्णजन्मखण्डे गोलोक- निरूपणे भगवल्लीला न प्रतिपादिता स्यात् , तत्सतिपादकमूलभूतश्रुत्यन्तरादर्शनात् 'श्रुते- रिवार्य स्मृतिरन्वगच्छ दिति पूर्वोक्तविष्णोरनुग्रहाद्वैष्णवस्य यूपस्यामिष्टोमानिमाहवनीयेन संमितं स्थापयामीत्यर्थः । एतस्यैव धान्नो भूतले गोकुलरूपेण प्रादुर्भावात् । अत एवं प्रभुचरणैर्विद्वनमण्डने तत्परत्वेन व्याख्यातायामपि न विरोधः । ननु 'नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओपधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमीति श्रुतौ एकस्मिन्विशेषणे नम इति कयनेन सर्वत्र सम्बन्धः स्यादेवेति पुनः प्रतिविशेषणे नम इति कथनेनैश्वर्यादिपद्धमिदयरूपा- एकं ज्ञायते । न च सप्तसु विशेषणेषु नमःपदोपादानात्सप्तरूपमेवेति वाच्यम् । बृहत इति विशेषणे चतुर्थीकथनेन पृथग्रूपत्वं ज्ञायते । धर्मित्वेन रूपेण धर्मिण एकत्वेपि संयोग- विप्रयोगद्योतनाथै विशेपणद्वयं नमो विष्णवे बृहत इति । अथवा विप्रयोगात्मकर्मि- रूपस्य भक्ताधीनत्वाइसशास्त्रे नायिकाप्राधान्याच नमनयोजनाभावः सूचितः । अतः परं सर्वत्र नमःपदकथनानुरोधेनाष्टस्वरूपात्मकपड्गुणधर्मियसहित श्रीमदाचार्य स्वरूपं प्रेत्याहुः माहात्म्येत्यादि । एकादशेन्द्रियाणामिति । सेवोपयिकानामित्यर्थः । विद्वन्मण्डन इति । विस्तरावलोकनार्थिभिस्ततोऽवलोकनीयमिति बोधितम् । 'निनाचार्यपदाम्भोनरेणवः कृपयन्तु मे । ये धृता मूर्ध्नि कुर्वन्ति श्रीमगोविन्दवल्लभम् ॥ प्रासङ्गिकमुपपाद्य प्रस्तुतमनुवदन्ति नन्विति । संबन्धः स्यादेवेति नमस्कार्यनमस्का- रकमावरूपः । सप्तरूपमेवेति । बृहत इदं विष्णव इत्यस्य विशेषणमिति भावः । विशेषण इति । श्रीमदाचार्यवाचकाग्निशब्दस्य । तस्मिन् यद्यप्येकस्यैवैतानि विशेषणानि, तथापि प्रत्यङ्न- मस्कारकयनेन पृथग्रूपत्वं बोध्यम् । पृथग्रूपत्वमिति । बृहत इत्यत्र नमःशब्दयोगमन्तरा चतुर्थ्यनुपपत्त्या तत्सिद्धयर्थं तदाक्षेपात्पृथक्त्वं सुवचमिति भावः । भक्ताधीनत्वादिति । 'अहं भक्तपराधीन ' इत्यादिश्रीमागवतवचनात् मुख्यमक्तत्यं श्रीवनसुन्दरीष्यवेत्यभिप्रेत्याहुः नायिकांपाधान्याचेति । अन्यथा रसपुष्टता न स्यात् । अष्टस्वरूपात्मकेत्यादि । अष्टस्वरू- पात्मको हि पुरुषोत्तमः । अत एव श्रीभागवते पूर्णपुरुषोत्तमप्रादुर्भावप्रतिपादकान्यथ सर्वेत्या- ·२ - ५२ श्रुतिरहस्यम् । प्रदृश्यते । तयाहि 'नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओपधीभ्यः । नमो याचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि । नम इति श्रीमदाचार्याणां पुरुपो- नमरूपलाजीवैनमनमेव कर्तव्यमिति सिद्धान्तानमनमेवोक्तम् । । ' ननु कुत्रोक्तमाचार्याणां ब्रह्मत्वमितकयाायां छान्दोग्ये पठ्यते 'आत्मानं वैश्वा- नरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेयात्मस्वन्नमत्तीति। अतति व्याप्नोति सर्व- 'मित्यात्मा । आत्मानं पुरुषोत्तं वैश्वानरं श्रीवल्लभरूपधारिणम् । 'वैश्वानरो वल्लभाख्य' इति चाक्यात् । ननु श्रीमदाचार्याणां श्रीवल्लभ इति नामप्रसिद्धिस्तां विहाय कथं श्रुती वैश्वानर इति नामकथनमिति चेन्न । परोक्षवादार्थमिदम् । तत्र 'परोक्षमिया ह वै देवा' दीनि सार्धवसुपरिमितानि श्लोकानि । तथा सिद्धान्तरहस्यसार्धाष्टश्लोकान्यपि पूर्णपुरुषोत्तम- बोधकानि संगतानि । अत एव यमुनाष्टकविवृतौ 'भगवताष्ट विधमैश्वर्य कालिन्यै दत्तमिति ज्ञापनायाष्टभिः श्लोकैः स्तुवन्ती'त्युक्तं श्रीप्रभुचरणैः । एवं च यथाष्टविधमैश्वर्यरूपत्वं श्रीमन्नन्द- कुमाराणां तथा श्रीमदाचार्याणामिति भावः । सिद्धान्तादिति । शास्त्रार्थनिचन्धे श्रीमदाचार्य- कृतसिद्धान्तादिति भावः । श्रीमदाचार्येषु पुरुषोत्तमत्वं प्रतिपादयन्तः पूर्वमाशङ्कामुद्बाटयन्तस्तां परिहरन्ति नन्वि- त्पादि । छान्दोग्ये पठ्यन्त इति । अग्नेरपि व्यापकत्वं सर्वस्वरूपत्वं पूर्वोदाहृतभारतादिवचनेषु श्रुतिप्वपि निरूपितम् । अधुना सर्वस्वरूपप्रतिपादिका श्रुतिरुदाहियते 'इन्द्र मित्रं वरुणमग्नि- माहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥ अस्यार्थी निरुक्तकारैरुक्तः । इममेवाग्निं महान्तमात्मानमेकमात्मानं बहुधा मेधाविनो वदन्तीन्द्र 'मित्रं वरुणमग्निं दिव्यं च गरुत्मन्तं दिव्यं दिविनो गरुत्मान् गरुणवान गुर्वात्मा महात्मेति वा । 'यस्तु सूक्तं भनते यस्मै हविनिरूप्यते यमेव सोऽग्निर्निपातमेवैते उत्तरे ज्योतिषी एतेन नामधेयेन भनत' इति । एतेनैकस्यानेकरूपकथनं परब्रह्मतें न घटते । वैश्वानर इति । वैश्वानरपदनिरुक्तिनिरुक्तकारैरुक्ता वैश्वानरस्येति श्रुत्यवतरणे । इयं श्रुतिः श्रीमदाचार्यवथैर्यदा विद्यानगराधिपतिकृष्णदेवाभिधरानसंसदि गिरिनानानिप्रवर्तितमाया- वादविवादनातुरीधुरीणैः पण्डितः पराजितेषु वैष्णयेषु साकारब्रह्मवादस्थापनपूर्वकं येष्णपमत- स्थापने सति सकलसंप्रदायिविप्रवराचार्यनिगदितं राजानं प्रति-एतेऽस्माकं स्वामिन एत आचार्या मन्विति विज्ञापयामासुरिति वृत्तं वदति, तदेवं समुपपाद्यते । तथा हि । वैधा- नरः कस्माद्विश्वानरान्नयति विश्व एनं नरा नयन्तीति वा विश्वानर एव स्यात्प्रत्युचः सर्वाणि भूतानि तस्य वैश्वानरस्तात्यैपा भवति' | 'वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राना हि कं मुवनाना- मभिधीः । इतो नातो विश्वमिदं विचष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण' । तत्र नरशन्देन दैविनीवास्ता- मयति नाममन्त्रक्रममंन्धादिना सफलदोपहरणपूर्वकं व्याफ्यैिकुण्ठादिषु प्रापयति । दैविनीवा ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । . . यदाऽस्मिल्होके समायान्ति तदा तदुद्धारार्थ श्रीमदाचार्याः प्रादुर्भवन्तीत्यभिप्रेत्योदित विधे एनं नरा नयन्तीति निरुक्तार्थः । यद्वा विश्वे नरा देविनीवाः श्रीदामोदरदासादयः सेवका अस्य श्रीवल्लभाचार्यस्य। 'नरे संज्ञाया मिति विश्वशब्दस्य दीर्घः। विश्वानर एवं वैश्वानरः । स्वार्थिकः प्रज्ञाद्यण् । यत्तु विश्वानरस्यापत्यमिति व्युत्पाद्य. विदादित्यादनित्युक्तं रामाश्रमस्तत्तु लौकिकाग्निपरशब्दव्युत्पत्तिपरम् । श्रुत्यर्थस्तु वैश्वानरस्य श्रीवल्लभाचार्यस्य सुमतौ सुष्ठ मति. ज्ञानं यस्यां तस्यामानायां वयं स्याम आज्ञाकारिणो वयं भवेमेति कृष्णदेवाख्यराजानं प्रत्यु. क्तिवैष्णवानां सर्वेषां ब्राह्मणानाम् । यद्वा सुमतौ कल्याण्यां मतौ स्यामेति निरुक्तकाराः। या श्रीमदाचार्याणां बुद्धिस्तस्यां स्याम तदनुसारिणो वयं भवेमेति तदर्थः । हि यतः कं सुखं भवतीति अतोऽस्माकं सर्वेपामयं राजा आचार्यः यथा भवान् स्वराज्यस्य तथास्माकमयमि- त्यर्थः । नन्वेतादृशश्वेत्तर्हि किं कर्तव्यमित्यभिप्रेत्याहुः भुवनानापभिश्रीरिति । सर्वेषां भूता- नामभिश्रयणीय इति निरुक्तकाराः । सर्वेपामाश्रयणीयत्वेन , संवनीयोऽयमिति भावः । अभिश्रीः श्रयितुं सेवितुं योग्य इत्यर्थः । नन्वन्येप्याचार्याः सन्तीति किमयं सेवनीय इति तत्राहुः इतो जातो विश्वमिति । इतोऽस्माच्छ्रीवल्लभाख्याद्विश्वं जगजातः प्रादुर्भूतः । जात इत्युपलक्षणं स्थितिलययोः, पूर्वोकभारतवचनेषु निरूपितं जन्मस्थितिलयादि, तेनास्य ब्रह्मत्वमतोऽयमेव शरण- योग्यः । नन्वस्तु ब्रह्मत्वमस्माकं किमायातमिति चेदस्मद्वैष्णवमार्गस्थापनमनेनैव कृतमित्यभि- प्रेत्याहुः इदं विचष्ट इति । इदं साकारब्रह्मवादस्यापनपूर्वकभगवत्सेवनं विचष्टे, मायावादखण्डन- पूर्वकमुक्तवान् । किश्चास्य चलने श्रीपुरुषोत्तमा अपि सह चलन्तीति सदा पुरुषोत्तमा न , त्यमन्तीत्यवश्यं सेवनीय इत्यभिप्रेत्याहुः वैश्वानरो यतत इत्यादि । वैश्वानरः श्रीवल्लभाख्यः । मूर्येग । सरतीति सूर्यः पुरुषोत्तमः । यद्वा सूर्यशब्देन सूर्यान्तर्वी पुरुषोत्तमो लक्ष्यते । तेन सह यतते मायावादनिरासार्थ देवोद्धारार्थ च यतते प्रयत्नवान् भवतीत्यर्थः । एतेन परमकृपा- लुत्वं ध्वनितम् । किञ्च प्रसङ्गादन्यापि श्रुतिरेतदर्थप्रतिपादिकोदान्हियते । श्रीमदाचार्यान् प्रति सर्वे ब्राह्मणा ,रामा सामात्यश्च विज्ञापयासुः—गणानां त्वा गणपति हवामहे कविं कवीनामुपमश्रव- स्तमम् । ज्येष्ठरानं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥ अस्यार्थः । ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पते, त्या त्वां वयं हवामहे अतस्त्वं ऊतिभिः शृण्वन् सदन सीदेत्यन्वयः । हे ब्रह्मणस्पते अक्षरस्वामिन् , उद्देश्यत्वा त्संबोधने चेति सूत्रेण सम्बोधनविभक्तिः । सम्बोधनत्वं चाभिमुखीकृत्याज्ञातार्थविषयकज्ञानानुकूलत्र्यापारवत्त्वम् । ब्रह्मणां ब्राह्मणानामित्यर्थः । ब्रह्मा .. विप्रः प्रजापति'रित रात् । त्वा त्वामित्यर्थः । त्वामौ द्वितीयाया' इति सूत्रेण त्वादेशः । त्वां श्रीवल्लभाख्यं वयं सर्वे हवामहे जुहुमः प्रीणीमहे । कनकामिपेकेण श्रौतेन विधिना तर्पयाम इत्यर्थः । प्रीणनमप्यस्यार्थो भवतीति महाभाष्यात् । रूपसिद्धिस्तूदिता पूर्वम् । नः अस्माकं सर्वेपामूतिभिः । द्वितीयार्थे तृतीया । उतीः । अवतेः स्त्रियां क्तिनि'ति क्तिन्प्रत्यये । .. + ·श्रुतिरहस्यम् । 'उतियूतिजूतिसातीति निपातितोऽयं शब्दः । तत्प्रयोजनं त्वन्तोदात्तार्थम् । नच प्रत्यय- स्वरेण सिद्धिः। क्तिनो नित्यत्वेन नित्यादिनित्यमि'त्यनुशासनादाधुदात्तत्वात् । 'ज्वर- त्वरे'ति सूत्रेणोपधाया उठि कृते रूपं बोध्यम् । अवतेः कान्तिरप्यर्थः । कान्तिः कामना गृह्यते । तथा च कर्मीभूताः कामना इत्यर्थः । अत्र ऊतिशब्दार्थ प्रति श्रुधातुनिरूपितं कर्मत्वं तच प्रकृतधात्पर्यव्यापारनन्यफलशालिस्वम् । शृण्वन् सादरं श्रुतिविषयीकुर्वन् सदनम् । संहितायां सदनमेव सादनम् । सीदन्त्यस्मिन्नित्यधिकरणे ल्युट् प्रज्ञादित्वादश् । पदानां व्याख्यानरूपत्वात् सदनमिति दीर्घरहितः पाठः । सदनशब्दो गृहवाची । अस्माकं गृहं प्रति सीद आगच्छ । अयं भावः । मायावादिभिनितेषु वैष्णववर्येष्वस्मासु अस्मदीयानां मतं कथं स्थास्यतीति व्याकुलहृदयानां स्वमतस्थितिर्भवत्विति कामनाः शृण्वन् यथा वैष्णवमतस्थापनार्थमागतोऽसि तथा सर्वदैवागन्तव्यमिति । सीदेति पद्धातोर्गत्यर्थकात्प्रार्थनायां लोट् । श्रीमतामागमनेन सकलविमतान्धकारपटलविघटना समजनि । अतो भवन्तः श्रीमत्पुरुषोत्तमसहकप्तकलवेदादि- विशिष्टा इत्यभिप्रेत्याहुः । उपमश्रवस्तम उपमीयते इत्युपर्म, उपमितमुपमेयमित्यर्थः। मूल- विमुनादित्वात्कः 'आतो लोप इटि चे त्यालोपः । उपमानविषय इति यावत् । श्रूयतेऽस्मिन् धर्मादिकमिति श्रवो वेदः । उपमः श्रवो यस्य स उपमश्रवाः अतिशयेनोपमश्रवा इति उपमश्रवस्तमस्तमित्यर्थः । 'अनेकमन्यपदार्थे ' इति बहुव्रीहिः । 'अतिशायने तमविष्ठनाविति तमम् । अत्रोपमशब्दस्योपमावाचित्वात्तस्य चोपमानाकासायां पुरुषोत्तमनिष्ठवेदस्योपमानत्व- निर्णयेन पुरुषोत्तमसदृशः श्रवो वेदो यस्य स इत्यर्थः पर्यवसन्नः । एवं च वेदार्थवित्त्वं यथा भगवति 'वेदविदेव चाहमिति गीतावचनात् , तया वेदयाथार्थ्यवित्त्वं श्रीमदाचार्येष्विति भावः । एतदेव 'न ह्यन्यो वागधीशादिति पद्येनोदितं श्रीमत्प्रमुचरणैः । 'उत त्वः पश्यन्निति श्रुत्या श्रीमदाचार्यान्यस्य सरस्वतीहार्दभावज्ञानाभावत्वं बोधितमिति प्रागेव निरूपितम् । एवं चैत एवाश्रयणीया इति भावः । किंभूतं त्वां श्रीवल्लभम् । गणानां दैविगणानां सर्वेषां गणपतिः । संबन्धे पष्ठी । स च स्वस्वामिभावरूपः । स्वामी सर्वेपामाचार्यः । एको गणशब्दो दैविग- णपरः। द्वितीयस्तु समुदायवाची। तेन दैविनीवानां गणः समुदायस्तस्य स्वामी उद्धति यावत् । अतो देवैः सेवनीय एवेति भावः । पुनः किंभूतं त्वां श्रीवल्लभम् । कवीनां फर्वि । कवयो ज्ञानिनस्तेषां मध्ये कविः ज्ञानीत्युक्ते विनातीयज्ञानशालीत्यर्थो गम्यते । यथा शूराणां मध्ये शूर इत्युक्ते विनातीयशूर इत्ययस्तद्वदिहापि 'संख्यावान् पण्डितः कविरिति कोशेन कविशब्दस्य ज्ञानिनि शक्तिबोधनात् कोशस्यापि शक्तिप्राहकत्वात् । तथा चाभियुक्ताः 'शक्तिमहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद्यवहारतश्च । वास्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ।' इति । एतेनालौकिकज्ञानवत्त्वेन पुरुषोत्तमत्वं सूचितम् । यद्वा लोकोत्त- रवर्णनशीलाः कवयस्तेषां मध्ये श्रेष्ठमित्यर्थः । पुनः किंभूतं त्वाम् ज्येष्ठराजं अतिशयेन पशयः स्तुत्य इत्यर्थे 'प्रशान्यस्य ' इत्यनन्तरं 'न्य चे'त्यनेन ज्यादेशः 'अतिशायने ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । इति श्रुतेः 'परोक्षवादो वेदोऽयं परोक्षं ममः च प्रियमिति भगवद्वाक्याच । अत एव : श्रीभागवते श्रीराधानामोचारणं स्पष्टतया न कृतं परोक्षेण कृतम् । उपास्ते पुष्टिमार्गीय-, भक्तः सेवा क्रियते । सर्वेषु लोकेषु वैकुण्ठादिपु सर्वेषु भावल्लोकेषु श्रीपदाचार्याणां भगवदास्यरूपत्वात्तत्रोपासनं युक्तम् । सर्वेषु भूतेषु ब्राहाणक्षत्रियवैश्यशूद्रेपु तत्तत्पत्नी च 'स्त्रीशूद्रायुद्धृतिक्षम' इति वाक्यात् आत्मसु गोस्वामिषु 'स्ववंशे स्थापिताशेपस्वमा- हात्म्य' इति वाक्यात् सर्वे पुष्टिमार्गीयाः वैश्वानरं श्रीवल्लभमुपासत इत्यर्थः । अन्नमत्ति भोजनं करोति । तत्र श्रीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वेन प्रादुर्भावे गीताप्रामाण्यम् । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत | अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् । हे भारत, यदा यदा यस्मिन् यस्मिन् काले धर्मस्य भगवद्भक्त्यादिरूपस्य ग्लानिः संकोचो भवति । अधर्मस्य ज्ञानभक्त्यादिनाशकस्य अभ्युत्थानमुत्पत्तिर्भवति । हीति निश्चयेन । तदा आत्मानं स्वस्वरूपमहं सृजामि अर्थाच्छीमदाचार्यादिरूपेणेत्यर्थः । ननु श्रीमदाचार्याणां ब्रह्मत्वादात्मानं वैश्वानरमिति श्रुतौ वैश्वानरशब्दोऽण्या- दिवाचक इतिचेन्न । वैश्वानरशब्दो. ब्रह्मवाचक एव । तत्र सूत्रं प्रमाणम् 'वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात्' । तत्र को नाम आत्मा किं ब्रह्मेत्युपक्रम्य 'तस्य ह वा एतस्या- त्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजा' इत्याद्यान्नायते । तत्र वैश्वानरशब्दात् 'संवत्सरो वा अग्निश्वानर' इति संवत्सरो वैमजापति'रिति च श्रुतेहिरण्यगर्भोपासनपरमिदं वाक्यम् । तमभिष्ठनावितीधनि श्रुतिस्मृतिस्तुतिविषय इत्यर्थः । एतेन भवान् सर्वया स्तव्य इति ध्वनि- तम् । ज्येष्ठश्चासौ राना चेति कर्मधारयः समासान्तप्टच्प्रत्ययः । 'रान दीप्ताविति धातोः कनिन् । यद्वा वृद्धप्रकृतिको ज्येष्ठशब्दः 'वृद्धस्य चेति सूत्राज्यादेशः। सर्वेभ्योऽपि वृद्धः पूर्णपुरुषोत्तम इत्यर्थः । अथवा ज्येष्ठानामत्यन्तवृद्धानां सर्वेषां राजा स्वामी आचार्य इत्यर्थः । तामेव शरण्यं शरणं गताः स्म इति भावः । यद्यप्यस्यां श्रीमदाचार्यवाचकपदामाव- स्तथापि श्रीमदाचार्यनिष्ठधर्मोपलम्भात्पूर्वश्रुत्येकवाक्यतया चाचार्यपरत्वेन व्याख्यातेति दिक् । प्रकृतमनुसरामः । परोक्षेण कृतमिति । यद्यपि 'अनयाऽऽराधितो नूनं भगवान् हरिरीधर ' इति श्रीभागवते राधया इतो राधितः शकन्ध्वादित्वात्पररूपमिति श्रीराधानाम श्रूयते तथापि संहितायामप्रतीतौ शकन्वादिषु पाठकल्पने मानाभावात्तथार्थाभासनाच परोक्ष- रूपमित्यर्थः । ब्राह्मणेत्यादि । कैरिति जिज्ञासायां तैरित्यर्थः । आत्मसु गोस्वामिषु इति । अङ्गादङ्गादिति श्रुत्या स्ववंशे स्वस्वरूपत्वमेवेत्यर्थः । श्रीमदाचार्यरूपेणेति । आत्मानं वैश्वानरमित्यादिषु सामानाधिकरण्यादात्मपदेन श्रीवल्लभाचार्याणां ग्रहणमिति भावः। इत्यादीति । 'एतस्य वैश्वानरस्य मूक सुतेनाश्चचनिश्वरूपः प्राणः पृथग्वा सन्देहो बहुलो बस्तिरेष रयिः पृथिव्येव पादावदर एव वेदिर्लोमानि वहिर्हदयं गार्हपत्यो मनोन्वाहार्यपचन ·१६. श्रुतिरहस्यम् । किञ्चोपक्रमे ब्रह्मात्मपदश्रयणात्तदेकवाक्यत्वेन ब्रह्मपरमिदमिति संशये हिरण्यगर्भस्य समष्टयभिमानित्येन लोकावयवत्वोपपत्तेस्तदुपासकस्यान्नभोजनात्मकफलस्यापि सम्भवादे- दगर्भत्वेनाग्नित्रयात्मकत्वस्यापि युक्तवाद्धिरण्यगर्भोपासनपरमिदमिति प्राप्ते उच्यते । "वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषान" वैश्वानरपदवाच्यः परमात्मैव । कुतः। येऽस्मिन्वाक्ये हिरण्यगर्भसाधारण्यशब्दाः श्रुतास्तेभ्योपि प्रादेशमात्रस्यैव धुमूर्धत्वादिरूपे विशेपाम्ना- नात् । विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वसर्वभवनसमर्थत्वं परमात्मन एव नान्यस्य सम्भवति । अतो वैश्वानरशब्दो ब्रह्मपरः। श्रीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वे श्रीभागवतस्य समाधिभापाप्रमाणं भगवद्वाक्यम् । 'आचार्य मां विजानीयानावमन्येत कहिचित् । न मर्त्यबुद्धयाऽस्येत सर्वदेवमयो गुरु'। । आचार्य मामिति मामेवाचार्य विजानीयात् नत्वण्वपि मन्यूनम् । अत एवोक्तम् 'अग्नित्वं चणितं ते कविभिरपि सदा वस्तुतः कृष्ण एवेति । 'नावमन्येत कहिचिदिति श्रीमदा- चार्या भगवद्रूपा न सन्तीति नावमन्येत अवज्ञा न कुर्यात् । कहिंचित् कदाचिदपि । 'न मर्त्यबुद्धचाऽभूयेते'ति जीववत्माकृतरूपधारणेपि न असूयेत गुणेषु दोपारोपणं न कर्तव्य 'सन्मनुष्याकृति'रितिवाक्यात् । जीवानामुद्धाराथै मनुष्यनाट्यस्वीकारात् । 'समा- नशीलव्यसनेषु सख्य'मिति तथा दैवजीवानां सख्यं सिद्धयति । ननु श्रीमदाचार्याणा- मवच्छेदकावच्छेदेन मनोरथपूरणे कथं सामर्थ्य भवतीति तदर्थमाश्रयान्तरमपि कर्तव्यमि- त्याशङ्कयाहुः सर्वदेवमय इति । अत्र प्राचुर्थकमयसत्ययस्तेन यथा भगवदेहे तत्तदनेषु आधिदैविकदेवानां स्थितिस्तद्वच्छीमदाचार्याणां श्रीमदङ्गेपु स्थितिस्तेनावच्छेदकावच्छेदेन सकलमनोरथपूरणकर्तृत्वसामर्थ्यस्य विद्यमानत्वात्कदाचिदपि दुःसनेन वा जडबुद्धया चान्याश्रयो न कर्तव्यः स्वधर्महान्यनन्यत्वभङ्गमसङ्गात् । यदि श्रीमदाचार्याणां यत्फल- दानेच्छा नास्ति, तत्फलदाने केपांचिदपि देवादीनां सामर्थ्य नास्ति । आधिदैविकस्य श्रीमदाचार्येपु विद्यमानत्वात् तदर्थंनान्याश्रयः कर्तव्यः । ननु य:- कश्चिद्वेदशास्त्रसम्पन्नश्चेत्तस्यैव गुरुकरणं युक्तं, किमिति श्रीमदाचार्याणां तदंश्यानां च गुरु- आस्यमाहवनीय ' इत्याद्यान्नायते । ब्रह्मपर इति । तेन श्रीमदाचार्याणां ब्रह्मत्वं निरानाधम् । अत्र सूने विशेषस्तु भाप्यादिषु स्फुट एव । मामेवाचार्यमिति । श्रीवल्लभाचार्यमित्यर्थः । 'आचार्यों भगवानग्निरिति याक्यात् । उत्सवनिर्णये श्रीमदाचार्योत्सवनिर्णयप्रसङ्के। ब्रह्मवाचार्यरूपेणावतिष्ठत इति शंकराचार्यकृत- भारतीयसहस्रनामटीकायां व्यासोक्तेभेति । श्रीपुरुषोत्तमचरगरुक्तं न कुर्यादिति मुरोरवज्ञायां महदनिष्टप्रसतिरिति बहुतन्त्रपुराणादिषु निरूपितं विस्तरभयान्नानुद्यते । नान्याश्रयः कर्तव्य इति । 'यथा तरोर्मूलनिपेचनेन तृप्पन्ति नत्फन्नमुनोपशाखाः । प्रागोपहाराच पयेन्द्रियाणां - ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः । १७ करणमिति चेन्न । गुरुत्वं तेपामेव सम्भवतीत्याहुः गुरुरिति । 'श्रीकृष्णज्ञानदो गुरु रिति वाक्यात् तदुपदेष्टा गुरुः। तस्य लक्षणमाह 'कृष्णसेवापरं वीक्ष्य दम्भादिरहितं नरम् । श्रीभागवततत्वज्ञ भजे जिज्ञासुरादारात् । एतादृशगुरुलक्षणं श्रीमदाचार्येषु श्रीवल्लभा- चार्येषु श्रीविठ्ठलनाथेपु वा । एपां कुले 'अस्मत्कुलं निष्कलङ्क'मिति वाक्यात अन्यगुरोः तथैव सर्वाहणमच्युतेन्ये ति श्रीभागवतवाक्ये वृक्षमूलसेचकवत्पुरुषोत्तमभननतः सर्वदेवतर्पण- मुदितम् । युक्तं चैतत् । न हि पादपस्य स्कन्धादिसेकेन तर्पणं प्रत्युत शुष्कतैव । तत्त्वं तु मूलसेकेनैवं सर्वमयाश्रयत्वेन सर्वाराधनफलसिद्धयाऽन्याश्रयो न कार्य इति भावः । अन्या- श्रयकरणे न किंचित्फलम् । तथा च भरद्वाजसंहितायामाचार्यप्रकरणे 'जानतस्त्वनुपेतस्य ब्रह्म- चर्यमभीप्सतः। वृथैवात्मसमुत्क्षेपो जायते कृष्णवर्त्मनि' । अस्यार्थः । अन्यगुरोः समाश्रयेण श्रीमद्वल्लभाचार्यसमाश्रयणमन्तरेणात्मसमर्पणमनुतिष्ठतो न किञ्चित्फलमित्याह जानत इति । अन्याचार्यसमाश्रयेण ज्ञानवतः पुरुषस्य कृष्णवर्त्मनि श्रीमदाचार्य श्रीवल्लभाचायें अनुपेतस्यो- पसत्तिमकृतवतो ब्रह्मचर्य परं ब्रह्मानुभवपूर्वकं तत्र्य अभीप्सतः प्राप्तुमिच्छतः आत्मसमुत्क्षेप आत्मसमर्पणं वृयैवेत्यर्थः । यतो यत्केनापि न दातुं शक्यं तदानसामर्थ्यवत्त्वमत्रैव 'अदेयदान- दक्षश्च लौकिकैहिस्दानकृ'दिति वचनादन्याश्रयो न कार्य इति भावः । दम्भादिरहितमिति । आदिपदेन क्रोधादयो लक्ष्यन्ते । पूर्वोक्तवैष्णवतन्त्रोदाहताष्टादशदोपरहितत्वं ज्ञेयम् । तच श्रीवल्लभ एव पुरुषोत्तमत्वात् । श्रीभागवततत्वज्ञमिति । ' श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमथनक्षम' इति वाक्यात्, 'श्रीभागवतगूढार्थप्रकाशनपरायण' इति वाक्याच, 'अर्थ तस्य विवेचितुं नहि विमुर्वैश्वानराद्वाक्पतेरन्यस्तत्र विधाय मानुषतनुमिति वाक्याच तज्ञत्वमत्रैवेति भावः । यद्वा भगवत इदं भागवतं भगवत्सेवादिरूपमित्यर्थः । यद्वा भगवदात्मानुभावप्रकटनरूपं तत्त्व. मित्यर्थः । तस्यैवात्मानुभावप्रटकनहृदयस्याज्ञया प्रादुरासी'दिति श्रीप्रभुचरणाः । श्रीविठ्ठलनाथेविति । पूर्णपुरुषोत्तमरूपत्वात्तेपामेव गुरुकरणं नान्येषामित्यर्थः । किञ्च यत्र फलमेव साधनं तत्रान्यसाधनं नापेक्षितमिति भावः । श्रीमत्प्रमुचरणप्रतिपादकश्रुतयो निरूपिताः निरूपयिष्यन्ते च । एषां कुल इति । — सप्तपूरुषविज्ञेये समर्पणसुनिर्मले । कुले जातो गुणैर्युक्तो विप्रः श्रेष्ठतमो गुरुरिति पञ्चरात्रोक्तेः । सप्तपूरुपा विज्ञेया यस्मिन् तस्मिन् सुनिर्मले सर्वकलङ्करहिते कुले जातः गुणैरागमोक्तैर्युक्तो विप्रः श्रेष्ठतमः सर्वतः श्रेष्ठः गुरुरिति तदर्थः । एतल्लक्षणलक्षिता एते एतत्कुलं वा । निष्कलङ्कमिति । अयं श्लोकस्त्रिभङ्गललित- ग्रन्यारम्भे श्रीप्रमुचरणैः । समुदितं तत्त्वं चागमोक्तगुरुलक्षणविशिष्टत्वे सति जीवोद्धारकर्तृत्वम् । किञ्च गुरुलक्षणमागमेप्युक्तं ' शान्तो दान्तः कुलीनश्च विनीतः शुद्धवेषवान् । शुद्धाचारः सुप्रतिष्ठः शुचिर्दक्षः सुबुद्धिमान् ॥ आश्रमी ध्याननिष्ठश्च मन्त्रतन्त्रविशारदः । निग्रहानुग्रहे शक्तो गुरुरित्यभिधीयते ॥' इति । एतादृशलक्षणं श्रीमदाचार्येष्वेव श्रीप्रभूणामेव च । तद्वंशे । 4 ·श्रुतिरहस्यम् । सकाशात् पूर्णपुरुषोत्तममाप्तिर्न । 'मन्त्रोपदेशमात्रेण नरा मुक्ताश्च भारत । पूर्वैश्च कोटि- पुरुपैः परैः साधं रेरहो । कोटिजन्मार्जितात्पापानमन्त्रग्रहणमात्रतः । मुक्ताः शुध्यन्ति यत्पूर्वकर्म निर्मूलयन्ति च। सर्वेषां गुरुद्वारैव सद्गतिमाह 'पुत्रान्दारांश्च शिष्यांश्च सेवकान्वान्धवांस्तथा । यो दर्शयति सन्मार्ग- सद्गतिस्तद्भभेद्धवम्' ॥ स्वीपुंसोरेकगुरोरुपदेशश्चद्भातृभगिनीतिसम्बन्ध तु'स्ववंशे स्थापिताशेपस्वमाहात्म्य' इति वचनात् निग्रहानुग्रहशक्तिश्च श्रीमदाचार्येष्विवै- तस्कुले संभवति । गुरुकरणमेतेपामेव मन्त्रोपदेशेनैव पुरुषोत्तमप्राप्तिः । किञ्च तद्वश्यानां सर्वेपा. मेव पुरुषोत्तमत्वात्तत्प्राप्तिस्तेभ्यः सुतरामेव नान्येभ्य इत्याहुः माप्तिति । श्रुतिरपि श्रीवल्लम- वंशोद्भवानां प्रतिपादिका श्रीमदाचार्यवंशगुरुकरणमावश्यकमित्यभिप्रेत्य तेषां स्वरूपमाह । अस्थुरुचित्रा उपसः पुरस्तान्मिता इव स्वरवोऽध्वरेषु । व्यूब नस्य तमसो द्वारोच्छन्तीबञ्छु- चयः पावकाः' । अस्यार्थः । पावकाः पावकस्य श्रीवल्लभाचार्यस्य वंशोद्भवाः पुरस्तात्प्रथमं मिता इव श्रीगोपीनायश्रीविठ्ठलनायौ पुत्रौ श्रीमद्विरिधरादयः सप्त पौत्राश्चेति मिता उच्यन्ते । वस्तु- तस्तु तेषु ब्रह्मत्वनिश्चयादपरिमिता इति द्योतनार्थमिवेत्यस्य ग्रहणम् । अस्थुः स्थितवन्तः । यद्वा पुरस्तान्मिता इत्यनेन तत्पुत्रपौत्रसमूहत्येनान्येऽमिता इत्यर्थः । कयंभूताः । उ इत्या- श्चयें । चित्राः चित्रमनेकधर्मविशिष्टं ब्रह्म येषां ते चित्राः । अर्शआदित्वादच । अनेकधर्म- विशिष्टब्रह्मबोधका इत्यर्थः । यद्वा चित्रा विविधरसविशिष्टाः लीलारसाविष्टा वा। निर्मलत्व- माह । उपप्तः उपःकाल इव निर्मला इत्यर्थः । तेन दम्भादिराहित्यं सूच्यते । तथा चास्म- स्कुलं निष्कलङ्कमिति वचनम् । सफलवेदोक्तयज्ञादिकर्तृत्वमाह । अध्वरेषु यज्ञेषु स्वरवः स्वरनि वेदोचारणरूपं शब्दं कुर्वन्तीति ते स्वरवः । 'स्व शब्दोपतापयोरस्मात् शृस्कृस्निही'त्युः । : भक्तानां क्रोधादिनिर्मूलकत्वमाह । बनस्य भक्तपमूहस्य तमसो द्वारं 'नरकस्तमउन्नाह' इति वाक्यात् तमसो नरकस्य द्वार कामक्रोधलोभरूपम् । तया च गीतासु 'त्रिविधं नरकस्येदं द्वार नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् । इति । व्युच्छन्तीः नाशयन्तीः अनव वरणं कुर्वन्तः स्वदासत्वेनाङ्गीकुर्वन्तः शुचयः शुद्धा इत्यर्थः । 'शुद्धाचारः शुचिर्दक्षः सुबुद्धिमा'निति वाक्यात् । एवं च श्रीमदाचार्यवंशस्य श्रुतिप्रतिपादितत्वादन्यस्य मुख्यया वृत्त्या तदभावेन पुरुषोत्तमरूपत्वेनान्यतः प्राप्तिनेत्यर्थः । किश्चान्यतः समर्पणमपि न संभव- तीति भारद्वानसंहिताश्चनमुपादितं पूर्वम् । अन्येऽपि मन्त्रा एतत्कुलप्रतिपादका वक्ष्यन्ते । गुरुशरणमहिमानमनुस्मारयन्ति मन्त्रोपदेशेत्यादि । मन्त्रोपदेशमात्रेण पापमोचकत्वसामर्थ्य- मवेत्यभिप्रेत्योक्तं श्रुतिस्मृतितन्त्रसूत्रादिभिः पुरुषोत्तमत्वेन स्ववंशे स्थापिताशेपस्वमा- हात्म्यत्वात् । फेचिौक्मिन्नीसोरेकगुरुकरणे भ्रातृभगिनीत्वापातकान्दिशीका एकगुरुकरणं नेच्छ- न्तीति तन्निरासार्थमाहुः स्त्रीपुंसोरिति । अत्र प्रमाणं पानोकमनुवदन्ति आचार इत्यादि । .

·. श्रुतिरहस्यप्रकाशः । ५९ लोके मसिद्धं निषेधति स्मृतिः 'आचारो धर्ममार्गश्च गुरुमन्त्रश्च देवताः । दम्पत्यपत्यभू- त्यायैरेकीकृत्य महत्फलम्' । किञ्च 'विष्णुतत्वं परिज्ञाय खेकं वानेकभेदवत् । दीक्षयेन्मे- दिनी सर्वा किं पुनश्चोपसन्नतान् । गुरोरुत्कर्षमाह 'हरौ रुष्टे गुरुखाता गुरौ रुष्टे न कथन । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरु- मेव प्रसादयेत् । गुरौ वसति गस्त्वन्यमाश्रयेत्पूजयेत्कुधीः । स दुर्गतिमवामोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्व पश्चादन्यत्र दापयेत् । अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । स्वस्त्युचारणं विना गुरौ दत्तस्य महन्फलमाह 'गुरौ पितरि चाध्यक्षे ह्यध्या- स्मवतिकेषु च । श्रद्धया दीयते तस्मै स्वस्त्यक्षरविवर्जितम् । विद्यते सागरस्यान्तो नान्तो दानस्य विद्यते । पादाने द्रव्यधारणे लक्ष्म्यवज्ञारूपदोपमाशाङ्कय परिहरति 'नृणां पदें स्थिता लक्ष्मीनिलयं सम्प्रयच्छती'ति मार्कण्डेयात् । गुरुसेवनभगवत्सेवनयोः समत्वमाह श्रीभागवते 'यस्य साक्षाद्भगवति ज्ञानदीप- प्रदे गुरौ । भक्तिर्न स्यात्कृतं तस्य मन्ये कुञ्जरशौचवत्' । पाझे 'गुरुर्ब्रह्मा गुरुविष्णुर्गुरु- देवो महेश्वरः । गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः । यो मन्त्रः स गुरुः साक्षायो देहजप्सम्बन्ध एव भ्रातृत्वादिसिद्धो लौकिकः । अयमेकगुरुरूपः सम्बन्धोऽलौकिको न लौकिकः । अलौकिकसम्बन्धस्य लौकिकपदार्थदोपजनकत्वं नास्त्येव । अतो नैकगुरुत्वे दम्पत्योर्भ्रातृभगि- नीत्वापातः । 'अन्नदाता भयत्राता पत्नीतातस्तथैव च । विद्यादाता जन्मदाता पञ्चैते पितरो नृणामिति ब्रह्मवैवर्तीयब्रह्मखण्डे दशमाध्यायोदितवाक्यात् पितृवत्पुज्यत्वमात्रमभिप्रेतम् अन्यथाऽन्नदात्रादीनां पितृत्वे दम्पत्योरेकपोष्यत्वे एककर्तृकमयत्राणे च यदि भ्रातृभगिनी- मावापत्तिस्तहि विवाहवैयापातः । किञ्चास्मिन्वाक्ये पत्नीतातस्य पितृवदतिदेशात् भ्रातृम- गिनीभावापत्तौ व्यभिचार आपयेत । एवं च गुरौ च पितृवत्पूज्यत्वमभिप्रेतम् । नत्वेकगुरुत्वे भ्रातृभगिनीत्वम् । तस्माद्दम्पतीभ्यां गुर्वैक्यकरणं न दोषायेति दिक् । यो मन्त्र इति । 'मन्त्रोऽप्येकस्तस्य नामानि यानी'ति श्रीमत्पुरुषोत्तमवाक्याद्भगवन्नामरूपो मन्त्र इत्यर्थः । साक्षादित्यनेन विभूतिरूपत्वादिकं निरस्तं बोध्यम् । यद्यपि ' सर्वेषु वर्णेषु तथाश्रमेषु नारीषु नानाह्वयनन्मभेषु । दाता फलानामभिवान्छितानां द्रागेव गोपालकमन्त्र एप ॥' इति वाक्यात्, 'विशेषतो दशार्णोऽयं जपमात्रेण सिद्धिद' इति वाक्याच, 'गोपालेषु न बोद्धव्यः स्वप्रकाश इति स्मृत' इति तन्त्रवचनेन सिद्धसाध्यसुसिद्धारिऋणधनशोधनादिविचाराकरणप्रतिपादनाचा- स्यापि तत्त्वं तथापि यानास्थाय नरो राजन्न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन्निमील्य वा. नेने न . स्खलेन पतेदिहे'ति श्रीभागवतवचनेन कदाचिदपि भगवद्धर्मस्थितौ प्रमादामावस्योपपादनेनात्र ध्यायन् स्वं कंसमयनं स्वेन मञ्चादधः कृतम् । वैरिणं कसरूपं च कर्षन्तं प्राणिवनितम् ॥ अयुतं प्रजपेन्मन्त्र हुनेद्वा तत्समं बुधः । समिद्भिर्जन्मनक्षत्रतरूणां तस्यः मन्त्रवित् । शत्रुनि- । . - ·। श्रुतिरहस्यम् । गुरुः स हरिः स्मृतः । गुरुय॑स्य भवेत्तुष्टस्तस्य तुष्टो हरिः स्वयम्' । अवैष्णवगुरोरुपदेश- ग्रहणं सर्वथैव न कर्तव्यमित्याह 'महाकुलप्रसूतोपि सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । सहस्रशाखा- ध्यायी च न गुरुः स्यादंवैष्णवः। अवैष्णवोपदिष्टन मन्त्रेण नरकं ब्रजेत् । पुनश्च विधिना सम्यग्वैष्णवादगाहयेद्गुरोः' । इत्यादिपूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिश्रीभागवताद्यनेकप्रमाणसिद्धत्वा- च्छीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वं सिद्धम् । तेन नमनमेव कर्तव्यम् । धनमाप्नोति सुधाभक्षोऽपि नान्यया । वासांसि वल्लास्त्रीणां मनोभिः सह केशवम् । समादाय कदम्यं तु समारूढं तु चिन्तयेत् । जप्यात्सहस्रमानं यो रात्रौ स दशभिर्नरैः। शचीमप्यानये- न्मन्त्री शीघ्रमेव न संशयः । किं बहूक्तेन मन्त्राभ्यामेताभ्यां सदृशोऽपरः । नास्ति वश्ये तथा- कृष्टौ देवदानवयोषितामिति शिवार्चनचन्द्रिकायां 'श्रीतारसंग्रहवचोभिः संमोहनगौतमीतन्त्रक- मदीपिकादिषु च निरूपितैश्च मारणवशीकरणादि श्रूयते । श्रीपुरुषोत्तमभक्तेस्तु नैतत्फलं' अनर्थरूपत्वात् । 'अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षजे । तस्मान्निराशिपो भक्तिनिरपेक्षस्य मे भवेत् । इत्यादिश्रीभागवतवाक्यानुरोधात् न भगवद्रूपत्वं किन्तु विभूतिरूपत्वम् ।' तथा च श्रीमत्प्रभुचरणैस्तत्पुरुषोत्तमस्य विभूतिरूपं भिन्नमेवेति मन्तव्यमिति प्रतिपादितं महता प्रब- न्धेन भक्तिहंस इति दिक। श्रीमदाचार्याणामिति । एतैर्वाक्यैर्वनुकूलादिनिरूपणैर्गुरुपदस्य शक्तिः 'श्रीकृष्णज्ञा- नदो गुरु'रिति वचनाच्छ्रीमदाचार्येष्वेव 'मन्त्रादुगिरणेनैव गुरुरित्युच्यते बुधैरिति 'ब्रह्मवैयतें मन्त्रोचारणेनैव शिष्यमुद्धरेदिति स गुरुरिति तदर्थः । 'मन्त्रोपदेशमात्रेणे'त्यादिकमप्यत्रानुसं- धेयम् । एतादृशी शक्तिस्तु श्रीमदाचार्येष्वेवेश्वरपरत्वात् । किञ्च मन्त्रशास्त्रे श्रीविद्यामन्त्रप्र- करणे श्रीगुरुपादुकामन्त्रे श्रीमदाचार्या एव प्रतिपाद्यन्ते । तथा च श्रीपरपावकसरािध्य. सर्वमूर्धपुरनाथ सर्वगुरुस्वयं गुरु, श्रीगुरुनाथेत्यादिकमुक्तं तस्मिन्मन्त्रे । तेन मुख्यगुरुत्वं श्रीमदाचार्येष्वेव । अलौकिकोऽग्निः श्रीपुरुषोत्तमाननाधिष्ठातोपपादितः । सर्वाराध्यत्वेन पुरुषो- त्तमवदाराध्योऽयम् । सर्वमूर्धत्वेन सर्वतः श्रेष्ठत्वमुदितम् । यद्वा सर्वमूर्ध्नः सर्वतः श्रेष्ठस्य श्रीव्यापिवैकुण्ठस्य स्वामीत्यर्थः । सर्वगुरुत्वेनान्यत्र गुरुत्वमारोपादिनेति व्यज्यते । यद्यप्ययं मन्त्रो मन्त्रशास्त्रे निरूपितस्तेन ' मन्त्रोपासनवैदिकतान्त्रिकदीक्षार्चनादिविधिभिर्यः । अस्पृष्टो रमते निमभक्तेषु स मेऽस्तु सर्वस्वमिति श्रीप्रमुचरणोक्तत्वान्मन्त्रायविपयत्वं, तथापि सर्वत्र गुरुप्रतिपादनन श्रीमदाचार्य एव गुरुः फलतीति प्रतिपादनायोपन्यस्तोऽयमतः श्रीभदाचार्य- विभूतिरूपत्वमस्य । एवं च मुख्यया वृत्त्या गुरुशब्दम्य प्रवृत्तिरत्रैव 'यो गुरुः स हरिः स्मृत' इति वचनेन पूर्वोदितवात्यैश्च . पुरुषोत्तमत्त्रमिति भावः । अत एवान्यगुरुकरणानन्तरं भक्युत्पत्तौ श्रीमदाचार्यकुललाभे तेपां समाश्रयणमवश्यं कार्यमेव । अन्यगुरुकृपया पुरुषोत्तम- प्राप्तियतः श्रीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वे 'आत्मा वै पुत्रनामासी'ति श्रुत्या वक्ष्यमाणाभिश्व .

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। . . . तत्सन्तानप्रबन्धस्य पुरुषोत्तमत्वात् , 'स्वानुरूपसुतप्रसूरिति वाक्याच,आचार्यस्थापितमाहा- म्यत्वेन सर्वोद्धारकर्तृत्वाच । न च शिष्टाचारः। पूर्वतः श्रेष्ठलाभे सति द्वितीयगुरुकरणं दृश्यते महत्सु । यथा पराशरादिद्वारोपनयनादिसकलवेदग्रहणपर्यन्तसंस्कारवतः श्रीनारदाश्रयः श्रूयते । 'निज्ञासितमधीतं च ब्रह्म यद्यत्सनातनमि'त्यनेन जिज्ञासितं विचारितं अधीतं प्राप्तं चेति श्रीनारद- वचनस्यामिथ्यात्वासप्राप्तिस्त्वाचार्य विना न घटते 'आचार्यवान् पुरुषो वेदेति श्रुतेः । ततश्च कृतगुरुसमाश्रयस्यापि पुनर्नारदाश्रयणमवगम्यते । तथा परीक्षितोऽपि तथाविधस्य श्रीशुकाश्रयः । 'वैय्यासके जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वकलेवरमि'त्यादेश्च । स वै भागवतो राना पाण्डवेयो महारयः । बालकोडनकैः क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे । सारथ्यपार्पदे- त्यादि । 'भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे । 'स दै महाभागवतः परीक्षियेनापवर्गाख्यामि- त्यादि । तथा 'धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राट् बृहन्याः । साक्षान्महाभागवतो रानपिहय- मेधयाट्' । अपापेषु स्वभृत्येषु 'तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि । नास्य तत्प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ताःप्रभवोऽपि ही'त्यादिविरोधात्। न ह्यामरणकालं तेनाभक्ततथैव स्थितम् । स वै भागवतो नामे'त्यादिवचनविरोधात् । तथा प्रह्लादस्यापि श्रीनारदशिष्यस्य 'आन्वी- क्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य उचिवानि'त्युक्तेः । श्रीदत्तात्रेय इति । तथा रुद्रोपदिष्टप्रचेतसां पुनर्नारदाश्रयः श्रूयते । तया नारदस्यापि ब्रह्मशिष्यस्य पुनः श्रीनारायणोपदेशः । तथा हंसो- पदिष्टसनकादीनां श्रीरुद्रशेषादिभिरुपदेशः । तथा विदुरस्यापि पुनमैत्रेयाश्रयणं उद्धवस्य सांख्यायनबृहस्पतिशिष्यस्यापि पुनः श्रीकृष्णोपदेश इति । तथाश्रितगुर्वन्तराणामपि पृथुरहू- गणादीनां पुनः सनकादिभरतप्रभृतिभिरुपदेशः श्रूयते । अतः पूर्वगुर्वपेक्षयाऽन्यगुरोरुकृपस्य लाभे सति समाश्रयः कार्य एव । एवं स्थिते सति दीक्षितोऽपि श्रीवल्लभकुलस्य पुरुषोत्तमरूप- त्वात्सर्वतः श्रेष्ठत्वाच तच्छरणमवश्यं गच्छेत् । 'सान्निध्यमात्रदत्तश्रीकृष्णप्रेमा विमुक्तिद' इति वाक्यात् । अत एव श्रीमदाचार्यान् दृष्ट्वा स दीक्षितोऽपि क्षत्रियः कृष्णदासाख्यः श्रीमदाचार्य- शरणं जग्मिवान् नाममन्त्रादिग्रहणं कृतवान् । तत्कृतासाधारणसेवया प्रसन्नैः श्रीमदाचार्यार- त्रयमभिमतं दत्तम् । स एकदा स्वगुरुगृहे गत्वा तं नमस्कृत्योपविष्टवान् । तदा तं गुरुः पृष्टवान् मामवमत्यान्याश्रयः कृतस्त्वया कथम् ? तत्रोत्तरं जगाद 'मद्गुरुस्तु भवानेवेति । भवत्कृपया पूर्णपुरुषोत्तमलाभः समननि भवत्प्रसादस्य पुरुषोत्तमप्रापकत्वात् । तदा गुरुणोक्तं तेषां पूर्णपुरु- पोत्तमत्वे किमानमित्युक्तः स कृष्णदासो ज्वलदनलमञ्जलिभ्यां गृहीत्वेदमुक्तवान् । यदि श्रीवल्ल- माचार्याः पूर्णपुरुषोत्तमास्तदा मामग्निर्न ज्वालयिष्यति नोचेन्चालयिष्यतीत्युक्त्वा मुहूर्तमान तथैव स्थितवान् । तदा गुरुस्तदुक्तेर्थे सत्यत्वं ज्ञात्वा तद्गृहीतमग्निं भीतः सन् .स्थानस्थिति कारितवानित्याख्यायिका संगच्छते । अतः श्रीवल्लभकुलं सर्वथैव समाश्रयणीयमिति । लुब्धो यथा भृङ्गः पुष्पात्पुष्पान्तरं ब्रजेत् । न ह्येकस्माद्गुरोर्ज्ञानं सुस्थितं स्यात्सुपुष्कलम् । गन्ध- ·६२ श्रुतिरहस्यम् । 'किमासनं ते गरुडासनाय किं भूपणं कौस्तुभभूपणाय । लक्ष्मीकलनाय किमस्ति देयं वागीश कि ते वचनीयमस्ति'। ब्रह्मणे इति तैलङ्गकुलदीपकब्राह्मणरूपधारिणे श्रीवल्ल- भाय नमः । अस्मिन्विशेपणे ऐश्वर्य निरूपितमिति । 'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्यास- ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिरिति प्रामाण्याच श्रीवल्लभकुलाश्रयः सम्पादनीयो महद्धाग्यवद्धिरिति दिक। ननु ‘स गुर्व्यः क्रियाः कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति । उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाहृत' इति याज्ञवल्क्यस्मृत्या पितुरेव गुरुत्वनिश्चयात् । योऽसौ गर्भाधानाद्या 'उपनयनप- र्यन्ताः क्रिया यथाविधि कृत्वा थेदमस्मै ब्रह्मचारिणे प्रयच्छति स गुरुरिति मिताक्षराकारा- ख्यातत्वान्मुख्यगुरुत्वं पितर्येव कयं श्रीमदाचार्याणां तत्कुलस्य वा गुरुत्वमिति चेत्सत्यम् । 'स वै सत्कर्मणां साक्षाविजातेरिह संभवः । आद्योङ्ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरुः । नन्व- र्थकोविदा' ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह । ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवमिति श्रीभा-' गवतवचनाभ्यां सर्वेषां गुरुत्रयस्य सत्त्वान्तानप्रदस्य तृतीयगुरोर्मुख्यत्वम् । अस्यार्थस्तु ज्ञान- प्रदस्य गुरोरत्यन्तपूज्यत्वं वक्तुं पुरुषस्य त्रीन् 'गुरूनाह स वा इति । इह संसारे यत्र संभवो जन्म स पिता आद्यो गुरुः पूज्यः । सर्वविद्याप्रदं गुरुमाह। 'द्विनातेः सतः पुंसः 'सत्कर्मणां यत्र संभव उपनीय वेदाध्यापक इत्यर्थः । ब्रह्मविद्याप्रदं गुरुमाह । आश्रमिणां सर्वेषां ज्ञानदो यो गुरुः स अहमेव । अतो ज्ञानप्रदं गुरुरूपं मामाश्रित्य ये संसारं 'तरन्ति ते बुद्धिमन्त इत्याह नन्विति । हे ब्रह्मन् , वर्णाश्रमवतां मध्ये अर्थकोविदाः । इह मनुष्यजन्मनि तत्रापि वर्णाश्रमवत्त्वे सति ये मया गुरुरूपेण वक्रा वाचा उपदेशमात्रेण अञ्जः ‘सुखेनैव भवार्णवं तरन्ति । अनेन उपदेशमात्रेणानायासभवार्णवतरणसाधनमन्त्रविशेषसूचनात्तृतीयगुरुणैव श्रेय इति भगवल्लीलाप्रापकत्वात्तृतीय एव गुरुर्मुख्य इति । एवञ्च गुरुत्रयकरणं पुरुषमात्रस्यापेक्षितमिति तृतीयगुरोर्भगवत्यनिश्चयाच्छ्रीमदाचार्याणां श्रुतिस्मृतिमिश्च पुरुषोत्तमत्वनिश्चयांचषामेवांधयोs- ऽवश्यं संपादनीय इत्यलं बाहुल्यमयाद्विस्तरो न निरूप्यते । नमनमेव कर्तव्यमिति । दैन्य- प्रयुक्तं नमनमेव कर्तव्यमित्यर्थः । अत एव फलप्रकरणे सुबोधिन्यां 'नहि साधनसंपत्त्या हरि. स्तुष्यति कस्यचित् । भक्तानां दैन्यमेवैकं हरितोपणसाधनम् । स तुष्टः सर्वदुःखानि नाशयत्येव सर्वत' इति श्रीमदाचार्यचरणैरुक्तम् । ब्राह्मणरूपधारिण इति। यदत्र लेखनीयं तत्पूर्वमेव निरूपितम्। ऐश्वर्य निरूपितमिति ब्रह्मशब्दस्य तन्त्रण ब्रह्मब्राह्मणवाचकत्वेनोमयोर्ग्रहणम् । तेन श्रीमदाचार्याणामैश्वर्यवत्त्वमिति भावः । ननु घेदादिचतुष्टयप्रतिपाद्यं ब्रह्म श्रीमदाचार्येष्वपि तत्त्वमपेक्षितं तदस्तीत्याहुः पैदा इत्यादि.। वेदादिप्रतिपाद्यत्वेन पूर्णपुरुषोत्तमत्वनिश्चयान्महदैवर्यमिति भावः। तत्र श्रीमदाचा- यंप्रतिपादका वेदाः पूर्योदाहता यस्यमाणाश्च । प्रकृतेऽपि श्रीकृष्णवाक्यानि 'अहं वैश्वानरो ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ६ सूत्राणि चैव हि । समाधिभापा व्यासस्य प्रमाणं तच्चतुष्टय मिति सिद्धान्तितत्वात् वेदादिचतुष्टयमतिपाद्यत्वादैश्वर्यम् । किञ्च 'ईश्वरः पूज्यते लोके मूढेरपि यदा तदा । निरुपाधिकमैश्वर्य वर्णयन्ति मनीपिणः' । मृद्वैरिति स्त्रीशूद्रादिभिः निःसाधनस्त्रोद्धार- फत्वेन पूज्यत इत्यैश्चर्यम् । भूस्येति' 'यदायदेति च । व्याप्तसूत्राणि 'वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषादि'त्यादीनि। समाधि- भाषा 'आचार्य मां विनानीया'दिति । 'अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा' इति । 'स्वशान्तरू- पेवितरै रिति । ऐश्चर्यमिति । ऐश्वर्यवत्त्वं च नियन्तृत्वं तच मायावादादिनिरसनेन वैष्णवमतस्थाप- कत्वेन स्वस्मिन्नाचार्यत्वमाविष्कुर्वत्सु श्रीमदाचार्येषु सर्वनियामकत्वेनैश्चर्यवत्वमिति । किञ्च 'स ईशो यद्वशे माया स जीवो यस्तयादित' इति पद्येन मायाप्रेरकत्वमीशत्वं निरूपितम् । तच ब्रह्मत्वेनाविकलमस्ति । किश्चास्मिन्नयतारेऽपि दरीदृश्यते तयाऽऽल्यायिकयोदाहियते । तथा हि ओडच्छाभिधाननगरभूपणायमानभूमिपमण्डलमुकुटमणिशाणकोणकपणनिर्मलीकृतपदनखमणि- परिपदि मायावादविचारचातुरीचणैः पण्डितगणैष्णवमतानुवर्तिनो भगवञ्चरणानुवर्तिनः परा- भूताः। तदा भगवतीवाणी सहायभूतैः सकलदैविसर्गकुलकमलाविलकारकदनुनसर्गसमुद्भूतकुम्भि- कुम्भपाटननृकेसरीवापारविस्तारविहाराज्ञानान्धकारनिवारकावताररश्मिमालीव बलिसभायां वामन इव स्वस्वस्थायिभावानुरूपविविधरसरसितविविधाकारविशिष्टश्रीकृष्ण इव यदायदेति वचनतथ्यतां प्रथयन् सर्वान्तर्यामी श्रीपूर्णपुरुषोत्तमस्वरूपः श्रीमान् श्रीवलभः प्रमुः प्रादुभवाम्बभूव । तत्र निलिम्पगुणगणगरिमातिमहिमो महीमण्डनः सकलानन्दमयालौकिककलानिधिप्रभामास्वरान् निनसेवकपभूतसमुद्भुतवियोगदुःखाविर्भावविस्मरणहेतुकसंसारदुःखप्सन्तापावसनसेवककदम्बं शिशि- रयतः श्रीकृष्णरूपान् दृग्गोचरीचरोकुर्वन् अपरिमितानन्दजलनिधौ निममज्ज । तदा श्रीमदस्म- परिवृढाः श्रीमदाचार्याः स्वोष्ठपुटसमुद्घाटनरदनरश्मिप्रभाच्छटाभासितसभान्तरङ्गाः संनगदू राजानं प्रति । भवतां संसदि किंविषयकं वादं चरीकुर्वन्ति ब्राह्मणाः पण्डितगणा इति । तदा अपारशनिःशेपकारकासाधारणकारणश्रीमदाचार्यान् राजा विज्ञापयामास । महाराज, माया- वादिवैष्णवानां परस्परं विवादो वरीवरीति । तत्र वैष्णवा मायावादिभिर्निवञ्चनपूर्वकं पराजिता- स्तेषामुपरि सकलशास्त्रप्रकाशकासाधारणकारणवाणीसहायो दरीदृश्यते । तच्छ्रुत्वा मायावादमत- खण्डनावेशसमुदितवचनभानुप्रचण्डसहस्रभानुप्रभानिरस्तप्रतिवादिखधोतवाचः संजगदिरे 'श्रीम- दाचार्यप्रभवः । वैष्णवमतं मदीयं यादवकुलोदयाचलचूडामणिश्रीकृष्णचन्द्रेण समुदितमेकादश- स्कन्धे समाधिभाषायां वैष्णवमत सकलश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासप्रसिद्धमंस्ति । तत्खण्डयितुं कः समर्थः । तदा सर्वे मायावादिनो वादप्रतिवादायः बद्धपरिकराः संबभूवुः । तदा श्रीमदल्लभैः सकलश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणन्यायपूर्वोत्तरमीमांसादिसंमतयोक्तिवचनसहखैः पराभाविता - माया- ·श्रुतिरहस्यम् । वीर्य निरूपयति नमोऽस्त्वनय इति । अग्निरूपधारिणे श्रीवल्लभाय नमः । 'अनिवं वर्णितं कविभि'रिति वाक्यात् । नन्वग्निरूपत्वेनातितेजस्त्वानमनं न सम्भव- तीत्याशङ्कानिरासायाह अस्विति । नमनमस्तु । श्रीमदाचार्याणामग्निरूपत्वं भक्तदोप- दहनार्थ न तु भक्तानां तापार्थमिति यावत् । ननु श्रीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वादग्नित्वं कथमुपपद्यत इत्याशङ्कानिरासायाह 'अग्नि मुख मिति श्रुतेः अग्नित्वं पुरुषोत्तमत्वं च । किमिति अग्निरूपधारणं दैविजी- वानामुपदेशमात्रेण सकलदोपदाहकत्वादग्नित्वं महवीर्यमपि । किञ्च वीर्य देवेषु । तच्चापि, वादिनः संनगदुः। युष्माकमस्माकं भाषणे माध्यस्थ्यमपेक्षितं, अतो वयं कलशे भगवतीं सरस्व- तीमावाह्य मध्यवर्तिनी कुर्मः। सा यस्य मतं सत्यं वदिष्यति तस्यैव मतं सम्यक् । तदा श्रीमद्वल्लभाः सरस्वतीवल्लभा ऊचुः समीचीनमिति । तदाऽज्ञातमहिमभिः स्वसिद्धान्तसिद्धिं विदधद्भिर्मायावादविवादमदकलुषकपायितबुद्धिभिः पृथगीशमानिमिः सरस्वत्यावाह्य विज्ञापिता । सा च देवी मायावादकक्षहुताशं सर्वश्रुतिस्मृतिसूत्रादिप्रतिपादितताकारब्रह्मवादस्थापकं सकलवि- श्वसृष्टिस्थेमलयासाधारणकारणमसाधारणनिनस्वामिनं साक्षात्पूर्णपुरुषोत्तमं समवलोक्य लज्जा- वती किमपि नोवाच । तदा निरुत्तरा बभूवुस्ते । तदा सर्वान्तर्यामिणो विदितवेदशास्त्रतत्त्वाः परममहिममहर्षिविदिततत्त्वाः सरस्वतीविज्ञाततत्त्वाः श्रीमदाचार्यवर्या ऊचुः पाखण्डिन एते इति । तदा राजा सर्वे वैष्णवाचार्याः सभासदश्च प्रसन्ना वभूवुः । श्रीमदाचार्यान् पूजयामासुः । तदा निवृत्तायां सभायां भूतनाथमतमतावलम्बिनो भगवन्मायामोहिता निसर्गापुरसर्गसमुद्भुता देव्युपरि मर्तुमवस्थिता ऊचुः । अस्माकं मानापनोदः कारितो मेहत्या भगवत्या भवत्याऽतो वयं मर्तुमवस्थिताः। तदा सा महामाया भगवती विदिततत्त्वा कारुण्यसुधासागरोवाच । भगवन्तस्तु मूर्खतरा:स्थ । यतो मोहकमतमदमत्ताः । एते हि परमेश्वरा निभचरणनखचन्द्रचन्द्रिकानिवारित- निखिलविश्वतमसो मायावादमततूलदहनाः साकारब्रह्मवादस्थापनार्थमवनितलेऽवतीर्णा नो सामाः न्यपण्डिता मम स्वामिनः । मत्सदृश्यो निनस्वामिवर्याज्ञानिःश्वासकारिण्योऽनन्ता दासभूता- सन्ति । सर्वसामर्थ्यवतामेतेषामग्रे वक्तुमसमर्थाहम् । एते हीश्वरा मायाप्रेरका न तु प्रेर्या इति सेन्या एव एते इत्युक्तं मायया तया । ततो निरुत्तरावभूवुस्ते । तदनन्तरमेतद्वृत्तं राज्ञा श्रुतमी- श्वरा एवं श्रीमदाचार्या अस्मदुद्धारार्थमेवागता इति निश्चित्य सपरिकरः सेवको वभूति माया- प्रेरखत्वं प्रसिद्धम् अनिरूपधारिण इति । श्रीमकृष्णाननाधिष्ठात्रलौकिकाग्निरूपधारिण इत्यर्थः । भक्तदोपदहनार्थमिति । अज्ञानादिदोपनाशनार्थमित्यर्थः । 'अज्ञानाद्यन्धकारप्रशमनपटुताख्या- पनाय मिलोक्यामिति वाक्यात् । श्रुतेरिति । श्रुतौ भगवन्मुखरुपत्यमुक्तं तेन भगवदवयवानां भगवद्रूपत्वान्मुसभुतानेरपि पुरुषोत्तमत्वमिति भावः । तथाच सूत्रम् 'अरूपवदेव हि तत्प्रधा- ·. २ - श्रुतिरहस्यप्रकाशः । स्त्रीषु तत्रापि कामतः । सान्निध्ये पुरुषाणां च मूर्छा तेन ततो महत् । श्रीमदाचार्यच- रणैरेव स्वस्वरूपं भगवदास्यत्वेन प्रतिपादितम् 'अर्थ तस्य विवेचितु'मिति सुबोधि- न्यारम्भे, तेन भगवदास्यरूपत्वात् येणुवादनं तेनैव सम्भवतीति देवादीनां मोहकरणेन महदीर्यम् । किञ्च ‘वीर्य देवेषु प्रतिष्ठित मितिश्रुतेः देवेषु शङ्करादिषु । 'वं च रुद्र महाबाहो मोहशाखाणि कारयेति भगवदाज्ञया प्रवृत्तेपु शून्यवादिविशिष्टमायिकमत- मकाशकेषु शङ्करादिदेवपदवाच्येषु 'शङ्करः शङ्करः साक्षा'दिति वाक्यात् तत्र देवेषु प्रतिष्ठितम् , श्रीमदाचार्याणां साकारब्रह्मवादस्थापकत्वेनाग्निरूपत्वेन च मायावादादि- तूलबदाहकत्वाद्वीर्य प्रतिष्ठितम् । नत्वात् । अस्यार्थः। रूप्यतेऽनेनेति करचरणाद्युच्यते । तथा च लोके करादिभिन्नस्तदभिमानी भिन्नस्तथा ब्रह्मणः श्रुतिषु करादिभिन्नतदभिमानित्वं निरूप्यते । किन्तु करादेरपि ब्रह्मत्वान्देदा. मावादूपमेव निरूप्यते न तु रूपवदित्यर्थः । कुतः । तत्प्रधानत्वात् सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मैव प्राधान्येन प्रतिपाद्यं यतः । अयं भावः । करादीनामब्रह्मत्वे तन्निरूपकाणां वेदान्तानामब्रह्मपरतया ब्रह्मपरत्वनियमव्याहतिः । अतः करादिनिरूपकाः साक्षाद्रह्मप्रतिपादका एवेति सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । 'आमनन्ति हि चैनमस्मिन्नित्याद्यधिकरणरूपोपपत्तिहिंशब्देनोच्यते । स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसवन एवं वारे अयमात्मानन्तरोबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानयन एवेति' 'सत्यं विज्ञानमानन्द ब्रह्म 'आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः ''आनन्दमयोऽभ्यासादित्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायैकवा- क्यतया ब्रह्मत्वमवयवानामवधारणीयमित्यादि श्रीप्रमुचरणैर्विद्वन्मण्डने प्रपञ्चितम् । वीर्याधिकरणान्याहुः वीर्यमित्यादि । विवेचितुमिति यड्लुङन्ताद्विच्। धातोस्तुमुनि रित- पाशपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद्गणेन च । यत्रैकान्ग्रहणं चैत्र पञ्चैतानि न यलुकी ति परिभाषया एकाच उपदेशेऽनुदात्तादि'तीडागमनिरोधाभावे रूपम् । न च 'गुणो यड्लुको रित्यनुशासनेनाभ्या- सस्य गुणापत्तिरिति वाच्यम् । 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्य ' इति परिभाषया तदभावात् । अत्र ज्ञापकं तु ओरोदितिवक्तव्ये ओर्गुण' इति सूत्रे गुणोक्तिः । पूर्वा तु इडागमनिषेधसूत्रे एकाग्रहणेनैकदेशानुमत्या ज्ञायते । अन्यथोपदेशे एकाचामुदात्तत्वस्यैव, सत्त्वेन तद्वैयर्थ स्पष्टमेवेति । मायिकमतप्रकाशकेविति । पामोत्तरखण्डे गुणत्रयविवरणाध्याये श्रीशिवेन 'शृण देवि प्रवक्ष्यामि तामसानि यथाक्रममि'त्युपक्रम्य तामसशास्त्रगणनायां 'मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते । मयैव कथितं देवि कलौ ब्राह्मणरूपिणा । अपार्थं श्रुतिवाक्यानां दर्शयल्लोक- गर्हितम् । कर्मस्वरूपत्याज्यत्वमत्रैव प्रतिपाद्यते । सर्वकर्मपरिभ्रष्टं विकर्मत्वं तदुच्यते । परेशनीवयो- क्यं मयात्र प्रतिपाद्यते ॥ ब्रह्मणस्तु परं रूपं निर्गुणं वक्ष्यते मया। सर्वस्य जगतोऽन्यत्र मोहनार्थ कलौ युगे ॥ वेदार्थवन्महाशास्त्र मायावादमवैदिकम् । मयैव कथितं देवि. जगता ९ ·श्रुतिरहस्यम् । - - नाशकारणा'दित्यादिप्रकारकप्रकाशकेवियर्थः । दाहकत्वादिति ‘मायावादाख्यतूलाग्निम- वादनिरूपक' इत्युक्तं श्रीमत्प्रमुचरणैः । वीर्य प्रतिष्ठितमिति । एतादृशमतनिरसनेन वीर्य प्रतिष्ठितमित्यर्थः । तथा च श्रीभागवते तृतीयस्कन्धे 'स्वशान्तरूपेष्वितरैः स्वरूपैरभ्यद्यमानेष्व- नुकम्पितात्मा। परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यनोऽपि जातो भगवान् यथाग्निः ॥' अत्र श्रीकृष्णाव- तारप्रादुर्भावोऽग्निप्रादुर्भावदृष्टान्ततयोपपादितः । एवं च दृष्टान्तदान्तिकयोस्क्यमपेक्षितमन्यथा दृष्टान्तहानिः । एवं च यथाग्निः प्रादुर्भविष्यति तथा भगवान् जातः । ' हुताशनावतारश्च शेप. रूपः सुदर्शनः' । 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मजः ॥ रामानुजः शेषरूपो निम्बार्कोऽय सुदर्शन' इति संमोहनतन्त्रात् । अग्निपदेन श्रीवल्लभावार्यनामा गृह्यते । स यथा प्रादुर्भविष्यति तथा भगवान् श्रीकृष्णो जातः । यद्यत्र काष्ठात्प्रादुर्भावपरत्वेन व्याख्यायते तदा स्वशान्तेत्या- दिविशेषणाननुगुणतया दृष्टान्तभङ्गः, भगवान् यथाग्निरिति सामानाधिकरण्यभङ्गश्च । भगवान् यथाग्निरिति सामानाधिकरण्येन पडैश्चर्यवत्त्वं पूर्णपुरुषोत्तमवच्छीमदाचार्येषु निरूपितम् । अतः पूर्णपुरुषोत्तमत्वं सूचितमाचार्याणाम् । समुदितार्थस्तु-स्वीयाः शान्तरूपा ये भकास्तेषु इतरैरशा- न्तरूपैरसुरैरभ्यद्यमानेषु अनुकम्पितात्मा अनुकम्पित आत्मा यस्य सः । परावरेशः महदंशयुक्तः महान्तोऽशाः वासुदेवसकर्पणप्रद्युम्नानिरुद्धाख्यास्तैर्युक्तः । अनोऽपि भक्तरक्षणार्थं जातः प्रादु- भृतः । श्रीमदाचार्यपक्षे तु स्वीयाः शान्तरूपाः शान्त्यादिगुणयुक्ता भक्ता दैविजीवास्तेषु इतरः स्वरूपैर्मायावादविवादाभिनिवेशतयाऽशान्तरूपैरभ्यद्यमानेषु पीडितेषु सत्सु अनुकम्पितः अनुकम्पाविशिष्टः आत्मान्तःकरणं यस्य सः । अनुकम्पालक्षणं च रक्षिताश्रितभक्तानामनुराग- सुखेच्छया । भूयोऽभीष्टप्रदानाय यच्च ताननु धावति । अनुकम्पागुणो ह्येप प्रपन्नप्रियगोचर: इति । तथाह श्रीमद्यदुकुलनलधिरत्नं 'तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्यो ज्ञानदीपेन भास्वते'ति । परावरेशः परा दैविजीवाः अवरा मर्यादाप्रवाहस्थास्तयोरीशः प्रेरक: देवादीन् भगवद्धजनादिषु प्रवर्तयति असुरान्मोहयति । 'प्राकृतानुकृतियानमोहितापुरमानुप' इत्यादिवाक्यात् ‘तमेव साधु कर्म कारयति यमूर्ध्वमुन्निनीपति । तमेवासाधु कर्म कारयति यमधो निनीपती ति श्रुतेः। न च वैषम्यनघण्यापत्तिरितिवाच्यम्। 'वैपम्यनै ण्ये न सापे- सत्यादिति सूत्रेण तत्परिहारात् । विस्तरस्तु भाप्यविद्वन्मण्डनादिषु निरूपितोऽस्मत्परिटैः । महदंशयुक्तः । महट्टहतोः पर्यायत्वेन महच्छन्देनाक्षरब्रह्मोच्यते तदंश यस्य पूर्णपुरुषोत्तमस्य 'तदाहं वल्लभकुले' इति ब्रह्माण्डपुराणवाक्यात् श्रीविठ्ठलः पूर्णपुरुषोत्तमस्तेन युक्तः । यद्वा महान्तो दैविनीवाः नित्यलीलास्यास्ते च ते अंशाः सेवकास्तेषां महत्त्वं भगवत्सेवकत्वेन सक- लभगवत्सामर्थ्यवत्वेन तादृशा नित्यलीलास्यान्तरङ्गभक्तास्तैः सह युक्तः । श्रीमदाचार्या निना- स्तरङ्गभूतश्रीदामोदरदासादिभिः सह प्रादुर्भूता इति भावः । आप्तकामत्वातलेचतारप्रयो. जनामावेऽपि स्वभचदुःखनिवारणार्थमवतार इत्याह अनोपीति । एतेन वात्सल्यगुणः सूचितः । - ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ननु त्वं च रुद्रेतिवाक्पानि करितानि स्युरितिचेन्न । वराहपुराणे पद्मपुराणे च कण्ठरवेणोक्तत्वायत्तत्पुस्तकेषु दृश्यपानसाच । तानि वाक्यानि 'त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय। अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । प्रकाशं कुरु चात्मानम- प्रकाशं च मां कुरु। मां च गोपाय येन स्यात्सृष्टिरेपोत्तरोत्तरा' इति वाराहपुराण उक्तम् । पद्मपुराणे च 'स्वं च रुद्र महाबाहो मोहना) सुरद्विपाम् । पापण्डाचरणं धर्म कुरुष्व सुरस- त्तम । तामसानि पुराणानि कथयस्व च तान्यति । मोहनानि च शास्त्राणि कुरुष्व च महामते । मय्यभक्ताच ये विमा भविष्यन्ति महर्पयः । त्वच्छत्या तान्समाविश्य कथ. यस च तामतान् । काणादं गौतम शाक्तमुपमन्युं च जैमिनिम् । दुर्याससं च कपिलं मृकण्डं च बृहस्पतिम् । भार्गवं जमदग्निं च दशैतांस्तामसानृपीन् । तव शक्तिः समाविश्य कुरुते जगतोऽहितम् । स्वच्छच्याभिनिविष्टास्ते तमसोद्विक्तया भृशम् । तामसास्ते भवि- प्यन्ति क्षणादेव न संशयः । कथयिष्यन्ति ते विप्रास्तामसानि जगत्रये । त्वमेव लोके ताल्लोकान्मोहयस्त जगत्रये । तथा पाशुपतं शास्त्रं त्वमेव कुरुसत्तम । कङ्कालशैवपाखण्डप- हाशैवादिभेदतः । अवलक्ष्य मतं सम्यग्वेदयाह्या विनाधमाः । भस्मालधारिणः सर्वे भवि- प्पन्ति न संशयः । त्रां परत्वेन वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेपु तामसाः । तेषां मतमधिष्ठाय सर्वे दैत्या महाबलाः । भविष्यन्ति मद्विमुखाः क्षणादेव न संशयः । अहमप्यवतारेपु त्वां च रुद्र महावल । तमोवतां विमोहाय पूजयामि युगे युगे । मात्स्य कौम तथा लैङ्गं शैवं स्कान्द तथैव च । आमेयं च पडेतानि तामसानि निवोध मे । वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं शुभम् । मारुडं च तथा पाझं वाराहं शुभदर्शनम् । सात्विकानि पुराणानि विशेपेण शुभानि चै । ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्त मार्कण्डेयं तथैव च । भविष्य वामनं ब्रामं राजसानि निवोध मे । सात्विका मोक्षदाः मोक्ता राजसाः स्वर्गदाः शुभाः । तथैव तामप्ता देवि निरयमाप्तिहेतवः । तथैव स्मृतयः प्रोक्ता ऋपिभित्रिगुणात्मिकाः' इति पद्मपुराणे एवं शिवपत्याला जाता तदावतारान्गृहीत्वा मोदशास्त्राणि प्रकाशितानि ।। अग्नय इति विशेषणेन वीर्य निरूप्य यशो निरूपयति नमः पृथिव्या इति । ननु श्रीमद्गोकुलादिस्थानेषु यत्र श्रीपदाचार्याणामुपवेशनस्थानं तत्र श्रीमदावार्यरूपेणैव भक्ति- 'विचक्रमे पृथिवीमेप एतामिति श्रुतिव्याख्याने वात्सल्यगुणलक्षणं निरूपितम् । यद्यपि यथा भगवाञ्जातस्तथाऽग्निः प्रादुर्भविव्यतीत्यन्वयोऽपि सम्यक् , तथापि प्रकरणविरोधाब्याख्यातमेव ज्यायः। एवं चासुरमतनिरसनार्थमेव प्रादुर्भाव इति महद्वीर्यम् । दृश्यमानत्वाचेति । चकाराद- भियुक्तैः प्राचीनलिखितत्वात् । उपवेशनस्थानमिति । यथा श्रीमत्कृष्णचन्द्रविहारादिस्थानेषु श्रीकृष्णरूपत्वेन सेवा संभवति तत्र श्रीमत्कृष्णचन्द्रस्य विद्यमानत्वात् , एवं श्रीमदानार्योपवेशनस्थाने श्रीमदाचार्य.

·श्रुतिरहस्यम् । मार्गे समानयनं किमिति क्रियते इत्यत आह नमः पृथिव्या इति । - पृथिवीरुधारिणे श्रीवल्लभाय नमः। मनु श्रीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमरूपत्वात्कथं पृथिवीरूपत्वमित्याशङ्कयाह ' यस्य पृथिवी शरीरमि'त्यादि श्रुतिः । यथा श्रीपदाचार्याणामानन्दमात्रकरपादमुखोदरादि- धर्मिरूपेण मादुर्भावसमये दैविजीवानां सेवादियोग्यता उद्धारश्च तथाधुनापि श्रीम- दाचार्याणामुपवेशनस्थाने दैविजीवानां सेवादिनोद्धारणान्महद्यशः । अथवा ननु श्रीमदाचार्याणामुपयेशनस्थानस्य स्थानविशेषे विद्यमानत्वात्कथमवच्छेदकावच्छेदेन दैवि- जीवानां तत्र गमनं सम्भवति दूरस्थत्वात्सामर्थ्य विशेपाभावाच । तथा च वंशरूपेणावि- र्भावः पृथिवीरूपः देहस्य पार्थिवरूपेण प्रतीयमानत्वात्पृथिवीरूपः । वस्तुतस्तु आनन्दा- स्मकमेव स्वरूप 'प्राकृतानुकृतिव्याजमोहितासुरमानुप' इत्यांसुराणामेव मानपत्वमतीतिर्न सेवा संभवतीति भावः । 'पृथिवी वैश्वानरः संवत्सरो वैश्वानर' इति यास्कोक्तेः पृथिवीरूपत्वं श्रीमदाचार्याणामस्तीति उपवेशनस्थानस्य सेवादिकमार्यैः क्रियत इति भावः । वंशरूपेणावि- र्भाव इति । तथा च श्रुतिः 'पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्येपि विश्वतः । अत- सतनून तदामो अन्नुते नितास इद्वहन्तस्तत्समाशत' इति । इयं श्रुतिः शङ्खचक्रधारणवादे पुरुषो- त्तमचरणे रासलीलापरत्वेन अस्मिन्नेव ग्रन्थे वियोगशृङ्गारप्रतिपादनेन श्रीमदाराध्यतमचरणै- व्याख्याता । अस्माभिस्तु श्रीमदाचार्यपरत्वेन व्याख्यायते । तथाहि-हे ब्रह्मणस्पते ब्राह्मणानां स्वामिन् , [ 'ब्रह्म तत्त्वं तपो वेदो ब्रह्मा विप्रः प्रजापति'रित्यमरात् 'पठ्याः पतिपुत्रपृष्ठपादपय- स्पोपेषु' इति सूत्रेण पष्ठीसम्बन्धिविसर्गस्य सत्वम् । अस्मादेव ज्ञापकात्पठ्या अलुक् । ] हे दीक्षितवर्य , ते विततं विस्तारः सन्तानप्रबन्धो वंशस्तस्य विस्तारः 'आत्मा वै पुत्रनामाती'ति श्रुतेः पवित्रं भक्तानामुपदेशमात्रेण सकलदेहनीवगतदोपनिवर्तकम् । 'स्ववंशे स्थापिताशेषस्य- माहात्म्य' इति वाक्यात् ते वंशरूपो विस्तारः सर्वोद्धारे समर्थ इति भावः । कुतः तत्र हेतुः प्रमुः समर्थो भवान् स्ववंशोद्भवोपदेशमात्रेण भक्तानां गात्राणि शरीराणि विश्वतः पयपि अन्त- बहिामोपि । यस्मादेवं तस्मात्ते वययोगोलकन्यायेन व्याप्ता भगवन्निष्ठा भवन्तीति सहा विरहननिततापादिस्फूर्तिः । भगवद्विरहतापादिस्फूर्ती भगवत्प्रादुर्भावो भवति नान्यथा । विरहननिततापास्फूर्ती भगवत्प्राप्ति त्याह अतप्ततनूरिति । भगवद्वियोगनिततापरहितः तत् ॐतत्सदितिनिर्देशो ब्रह्मगनिविधः स्मृतः' इति गीतोक्तेः पूर्णपुरुषोत्तमस्य स्वरूप न अश्नुते नानुभवति । यतो भगवतो विरहतापमन्तरा आमाः अपक्काः पूर्णकाष्ठारहिताः धीमदाचार्य- भगवत्कृपया तापाविर्भाव श्रितासः पक्काः वहन्तः विरहानुभवधारणं कुर्वन्तः । इदित्यवधारणे । निश्चयेन तत्समाशत इति तत्पुरुषोत्तममनुभवन्तीत्यर्थः । वस्तुत इति । यथा श्रीमदाचार्याणां मानुपाकृतित्वेन प्रतीतावपि आनन्दात्मकत्वं, तथा श्रीमदाचार्यकुलोद्भवानामप्यानन्दात्मकमेव स्वरूपं, सन श्रीमदाचार्यशोद्भयानां पूर्णपुरुषोत्तमत्वमशीकार्यम् । आसुराणामेवेति । 'अामा- .

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। तु देवानाम् । तेन 'स्वयंशे स्थापिताशेपस्लमाहात्म्य' इति वाक्यादाधुनिकानां दैविनी- वानामुद्धारकत्वान्महद्यशः। किञ्च 'यशो यदि विमूढानां प्रत्यक्षासक्तिवारणात् । स्वधर्म योजयेचेषु तदा भवति नान्यथा' । यश इति । विमुढानां स्त्रीशुदाणां प्रत्यक्षासक्तिशरणात् लौकिकसा- सारिकासक्तो ब्रह्मसम्बन्धेन वारणात् दूरीकरणादित्यर्थः । तेषु दैविजीयेषु स्वधर्म योज- येत् सेवादिरूपं धर्म योजयेत्तदा यशो भवत्यन्यया नेत्यर्थः । पृथिवीविशेषणेन यशो निरूपितम् । अतःपरं श्रियं निरूपयति नम ओपधीभ्य इति । श्रीमद्गोकुले श्रीमदाचार्योप- वेशनस्थानोपरि शमीरक्षरूपौपधिस्वरूपधारिणे श्रीवल्लभाय नमः । यथा विष्णोः शापव- शाश्वत्थरूपधारण तथा न , किंतु जीवानामुपकाराय कृष्णाधरामृतादिस्वादसिद्धि- नन्ति मां मूढा मानुपी तनुमाश्रितमिति गीतोक्तेः श्रीमदाचार्याणां पुरुषोत्तमत्वादशोद्भवाना- मपि 'अङ्गादङ्गात्संभवसी'ति श्रुत्या तद्रूपत्वेनासुराणामेव मानुषत्वप्रतीतिरिति भावः । देवानां तु 'स्वानुरूपसुतप्रसूरिति नामरत्नोकत्वात्पुरुषोत्तमत्वेन प्रतीतिरिति भावः । उद्धारकत्वादिति । उपदेशमात्रेण भक्त्यादिनाविर्भावादिनोद्धारकत्वम् । 'मुवि भक्ति- प्रचौरककृते स्वान्वयकृत्पितेति वाक्यात् । चरित्रचिन्तामणावपि । ये चान्ये भानवो भान्ति तदीयाः सर्व एव हि । कृष्णसेवासुधावृष्टिमुचोऽपि सुरुचो मुवी ति श्रीमदाचार्यकुलोद्भवानां पृथिवीपरिक्रमणद्वारोद्धारकत्वम् । तथा च श्रुतिः । विरूपास इदृपयस्त इद्गम्भीरवेपतः । ते अङ्गिरस्सूनवस्ते अग्नेः परिनक्षिरे'। अस्यार्थः-विरूपासः बहुरूपा इति निरुक्तकाराः अनेके इत्यर्थः । यद्वा विशेषेण विविधं बहुप्रकारं वा स्वमार्गतत्त्वं प्रकाशयन्तीति विरूपाः । इदिति निपातः साकल्ये । सर्व इत्यर्थः । ऋपयः सर्वज्ञाः वेदतत्त्वार्थविदः । तच्छब्दस्य बुद्धिपरामर्श- कत्वात्ते साक्षाद्भगवत्प्रकाशकाः । श्रीमत्पुरुपोत्तमानन्ददानं भगवत्तत्त्वनिरूपणं चाल्पानां न संभ- वति किन्तु ते बहुप्रज्ञा इत्याह गम्भीरप्पस इति । 'गम्भीरकर्माणः गम्भीरप्रज्ञा' इति निरुक्त- काराः । भगवद्विषयकर्मकारकाः 'कर्माप्येकं तस्य देवस्य सेवेति वाक्यात्तनुनावित्तनामानसी- सेवारूपकर्मकारकाः । यद्वा नित्यं नैमित्तिकं कर्म भगवद्विषयरूपत्वेनैव करणमिति कर्मणां गम्भी- रत्वम् । यद्वा लौकिकालौकिकं यत्कर्म तत्सर्व भगवदनुरोधेनैवेति तेषां गम्भीरप्रज्ञत्वं च सुबो- धिन्यादिसकलश्रीमदाचार्याविर्भावितग्रन्यार्थप्रकाशकत्वम् । गम्भीरप्रज्ञत्वेनाल्पबुद्धिनिरासः । तेन महहृद्धितया पुरुषोत्तमत्वं सूचितम् । ननु एतादृशानामपि कथं लाभो देवानां तु स्वरूप- विस्मरणतया गृहायासत्या चाचार्यकुलशरणगमनायाशक्नुवतां कथं • तेषामुद्धार इत्याह अङ्गिरसः। गत्यर्थादशिरा इत्युणादिसूत्रेणासिप्रत्ययो रुडागमश्च । पृथ्वीपरिक्रमणशीला दैवाना- मुद्धारार्थ पृथ्वीपरिक्रमणं तेपामिति भावः । यद्वा अङ्गिरस इति श्रीमदाचार्यवाचकाग्निपदस्य ·७० श्रुतिरहस्यम् । दानाय वृक्षरूपेणाविर्भावः । 'अहो अमी देववरे त्यादिना भगवता वृक्षाः स्तुताः वृक्षा- न्तरं विहाय शमीरूपधारणेन शम्या अग्निरूपत्वात् तेन दर्शनमात्रेण सकलपतिबन्धादि- दहनपूर्वक पूर्वोक्तफलदातृत्वं सिद्धम् । तेन परमा श्रीनिरूपिता। किंच ननु श्रीमदाचार्यपादुकानां चरणरूपत्वाद्भक्तिमार्गे भोगसामय्यादिसेवाया दृश्यमानत्वात्कथं भोजनं. पादुकायाः सम्भवति पुष्टिभक्तिमार्गे साक्षाद्भोजनस्य प्रतिपाद्यत्वात् 'किमपि कथमपि काप्युपाहर्तुमिच्छत्यद्धा तट्टोपिकेशः स्ववदनकमले चारु- हासं करोती तिवाक्याचेत्याशङ्कानिरासायाह नम ओपधीभ्य इति । ओपधिरूपधारिणे . विशेषणं, तेन 'प्रतिक्षणनिकुञ्जस्थलीलारससुपूरित' इति वाक्यात्कुञ्जात्कुञ्जान्तरगमनशालिनः श्रीमदाचार्यस्याग्नेस्ते सूनवः तव वंशोद्भवाः । सूनुशब्दोऽपत्यपर्याय इति भावः । अग्नेः श्रीव- ल्लभाचार्याद्भवतः परिजज्ञिरे उत्पन्ना बभूवुः प्रकटाः बभूवुः । अनेन तेपामपि नित्यत्वं सूचितम् । एतेन श्रीमदाचार्यवत्तत्कुलोद्भवानां सर्वोद्धारकत्वान्महद्यश इति भावः । शम्या अग्निरूपत्वादिति पुरूरवस आख्यानेऽग्निस्थालीसकाशाच्छमीगर्भमश्चत्यजात- मिति पुराणप्रसिद्धत्वादग्निरूपत्वं शमीवृक्षस्य । अत एव 'शमीगर्भादग्निं मन्थती'ति श्रुतिः संगच्छते । श्रीमदाचार्याग्निरूपशमीक्षादिदर्शनेन सकलालौकिकफलसिद्धिः अखिलानानध्वा- न्तनाशोऽपि । यद्यपि 'ओपध्यः फलपाकान्ता' इत्यमरात्फलपाकान्तरूपाणामेवोपधीत्वं तथापि भवरोगनाशकत्वादाचार्यरूपशमीवृक्षस्य तेनौपधीरूपत्वमिति भावः । भोजनस्य प्रतिपाद्यत्वा- दिति । श्रुतावपि भक्ताः श्रीमदाचार्यान्प्रार्थयन्ति । तथाहि 'स्वदस्व हव्या समिपो दिदीत्य- स्मद्या संमिमीहि श्रवांसि । विश्वा अग्ने पृत्सु तान् जेपि शत्रूनहा विश्वा सुमना दीदिहि नः । अस्पार्थ:-हे अन्नै श्रीवल्लभाचार्य, 'हुताशनावतारस्तु वल्लभो लक्ष्मणात्मन' इति संमोहन- तन्त्रात् । हल्या शुचीनि भक्तननोपल्टतानि उपनीतानि समर्पितानि स्वस्व आस्वादय भक्त- जनोपरि कृपां कृत्वाऽङ्गीकुरु । भवत्सेवादिकमिच्छन्ति ते इपो भक्तास्तत्सम्बन्धीनि । जाता- कवचनम् । संदीदिहि सम्यक् दीपय वर्धयेत्ययः । कथंभून, हे अस्मद्या, अस्माभिः सह अञ्चति गच्छतीत्यस्मद्या अस्मत्पक्षीय इत्यर्थः । अस्माकमय सर्वसाधनं करोपोति भावः । भक्तमनोरथपूरकेति यावत् । वाप्ति मायावादादिमतकमायितबुद्धीनां मायावादिनां यशांति समीहि परमापय स्वीययशोभिरतिक्रमस्वेत्यर्थः । यत्सु मायावाद्यादिभिः सह वादरूपेषु संग्रामेषु । यदुवननं तु मायावादिभिः सह बहुषु स्थलेषु विवादस्य नायमानत्वात् । विश्वान् सर्वान् शत्रून् तान् प्रसिद्धान् भगवदाज्ञप्तोमापरि प्रवर्तितमार्गस्यान् जेपि जयसि । नोऽस्माकं महा ऋतून सम्पान् विधा सन् िदीदिहि प्रकाशय । कसंभूतस्त्वम् । मुमनाः सदा प्रसरः । एवं न देविम्यः प्रार्थितो भान् श्रीमदागार्यों भोजनादिकं करोतीति भावः । श्रीमदानाः संवर- पित पदापारिक मुमत इस्पतिमादप्यगन्तव्यम् । पारपाचेति । यद्यप्यनेन मास्येन प्रति. .

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। श्रीवल्लभाय नमः । श्रीपादुकाया दारुवमतीयमानत्वादोपधीत्वम् । यस्तुतस्त्रानन्दरूपैव संसारादुद्धारकत्वादोपधीत्वमपि । यथा श्रीमद्भागवतश्रवणस्यौषधीत्वं 'भयौपघाच्छोत्र- मनोभिरामादि तिवाक्यात् । तेन यत्र पादुकाया विद्यमानत्वं तत्रानन्दमात्रकरपादमु-' खोदरादि श्रीवल्लभमोपधिरूपं श्रीपादुकायां विद्यमानम् । तस्माद्भोगसामग्र्यादीनां भोज- नतिलकादिसर्वसेवायाः साक्षात्स्वीकारः सम्भवति । किञ्च 'वैष्णवा वै वनस्पतयो वैष्ण- पैस्तदुपायत्त' इति श्रुतेः श्रीमदाचार्यधर्मिरूपस्य श्रीपादुकायाः मार्गस्थातपशर्करादिन- न्यश्रमनिवारकत्वात्सेवकत्वम् । 'श्रियो हि परमा काष्ठा सेवकास्तादृशा यदि । तेन श्रीम- दाचार्यवदुद्धारकत्वाच्छ्रीरूपत्वं श्रीपादुकायाः सेवकत्वेनोद्धारकत्वात् तेन श्रीमदाचा. र्याणां श्रियः परमकाष्ठापन्नत्यमागतम्। श्रीमदाचार्याणां विष्णुरूपत्वस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वा- तत्सम्बन्धे श्रीपादुकाया वैष्णवत्वम् । वैष्णवैरैव तदुपाधत्ते । श्रीपादुकायाः सेवा वेग- वैरेव धारण स्वीकारः क्रियते । अथवा ननु श्रीमदाचार्यपादुकाया दुर्लभत्वाद्वैष्णवत्वावच्छिन्नानां कथं सेवा सम्भ- वतीत्याशङ्कानिरासायाह 'वैष्णवा वै वनस्पतयो वैष्णवैरेव तदुपाधत्त' इति श्रुतिः । तुल- सीमालाया अपि श्रीगदाचार्याणामोपधिरूपं यथान्तर्यामिणो देहत्वावच्छिन्ना जीवस- मीपे स्थितिस्तथा पुष्टिमार्गीयवैष्णवदेहत्तावच्छिन्ने श्रीमदाचार्योपधिरूपमालायाः स्थितिः । तेन सर्वेषां वैष्णवानां श्रीमदाचार्यसेवा सम्भवति । भवनिवारकत्वादोपधीत्वम् । वैष्ण- वस्वाच्छीसम्पादकत्वमपि । पादनात् शङ्केतिवाक्येन तु साक्षादोजनादिप्रतिपादनात् पादुकायास्तत्त्वाभावात्कथं पादुकाया- स्तदिति शङ्कार्थः । ओषधीत्वमिति । 'ओपध्यः फलपाकान्ता' इत्यमरो यद्यपि तथाप्योप- धीवदुपकारकत्वाच्छीपादुकाया ओषधीत्वम्। आनन्दरूपैवेति । यथा श्रीमत्पुरुषोत्तमस्य सर्वपदार्थ- जातस्यावयवानां चानन्दरूपत्वं श्रुतिषु, तथा श्रीमदाचार्याणामानन्दरूपत्वेन पादुकानामानन्द- रूपत्वमिति भावः । यथा ब्रह्मणोऽवयवानां ब्रह्मत्वमेवं श्रीमदाचार्यपादुकानामपि श्रीमदाचार्य स्वमित्यभिप्रेत्याहुः तत्रेत्यादि । धारणमिति । 'पादुका च गुरोनित्यं वस्त्रं वा श्रीगुरोर्यजेदिति नारदपञ्चरात्रवचनात्सेवकैः पादुकासेवाऽवश्यमेव विधेया । अन्यदपि तत्रैव 'चिना श्रीपादुका- मन्त्रं न तिष्ठेत्तु कदाचनेति वाक्याद्वैष्णवैः स्वीकारः सेवा क्रियते । विधीयत इत्यर्थः । 'वैष्णया वै वनस्पतय' इति श्रुति तुलसीमालापरत्वेन ब्याकुर्वन्ति तुलसीमालाया इत्यादि । श्रीमदाचार्यः सर्वोद्धारार्थं मालारूपत्वमप्यङ्गीकृतं तेन सुलभगुणवत्त्वं सूचितम् । तल्लक्षणं तु 'स्वलीनान् मूछितान् जीवान् शून्यान् स्वाभीष्टसाधनैः । दृष्ट्वा सौलभ्यता प्राप्तस्तेनासौ गुणवारिधिरिति । अन्तर्यामिण इति । 'ईश्वरः सर्वभूतानां त्द्देशेऽर्जुन तिष्ठतीति स्मृतेः।

·७२ श्रुतिरहस्यम् । किञ्च 'आचार्यवान् पुरुपो वेदेति श्रुतेः आचार्यवान् मालायाः आचार्यरूपत्वा- तद्वान् पुरुषः पुष्टिमार्गीयजीवः वेद भगवत्स्वरूपज्ञानं तस्य भवति । तेन मालारूपश्रीम- दाचार्यविशिष्टस्यैव जीवस्य पुरुपोत्तमस्वरूपज्ञानात् सेवाधिकारः । आचार्यरूपमालार- हितस्य तदभावात्स्पष्ट एवानधिकारः । नन्वन्तर्यामिदृष्टान्तेन तुलसीकाष्ठमालाया धारणं प्राप्तं तत्र प्रमाणजिज्ञासायर्या भगवद्वाक्यानि प्रमाणानि सन्ति । तथाहि विष्णुधर्मे श्रीभगवानाह 'तुलसीकाष्ठमालां च कण्ठस्थां वहते तु यः । अप्यशौचोऽप्यनाचारो मामे- वैति न संशयः । स्कान्दे च 'धात्रीफलकृता माला तुलसीकाष्ठसम्भवा । दृश्यते यस्य देहे तु स वै भागवतोत्तमः । सन्निवेद्यैव हरये तुलसीकाष्ठसम्भवाम् । मालां पश्चात्स: माधत्ते स वै भागवतोत्तमः । तुलसीकाष्ठसम्भूतां मालां यो वहते नरः । तारितं च कुलं तेन याबदामकथा क्षितौ' । गारुडे मार्कण्डेयवचनम् 'निषेध केशवे मालां तुलसीकाष्ठ- सम्भवाम् । वहन्ति ये नरा भक्त्या तेषां वै नास्ति पातकम् । सदा प्रीतमनास्तस्मिन् कृष्णो देवकीनन्दनः। तुलसीकाष्ठसम्भूतां मालां यो वहते नरः । प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति नाशौचं तस्य विग्रहे । तुलसीकाष्ठसम्भूतं शिरोबाहुविभूषणम् । धारयेत्कण्ठदेशे तु तस्य धै नास्ति पातकम् । तुलसीकाष्ठमालां तु प्रेतराजस्य दूतकाः । दृष्ट्वा नश्यन्ति रेण वातोद्भूतं यथा रजः । तुलसीकाष्ठसम्भूते माले कृष्णजनप्रिये । विभर्मि त्वामहं कण्ठे कुरु मां कृष्णवल्लभम्' इति । गारुडे पाने च-'धारयन्ति न ये मालां हैतुकाः पापयुद्धयः । नरकान निवर्तन्ते आचार्यरूपत्वादिति । यथा श्रीमदाचार्याणां वदति वल्लभः श्रीहरेरिति वाक्यात् 'प्रिया गोपीभर्तुः स्फुरतु सततं वल्लभ इति प्रथावत्यस्माकं हृदि सुभगमूर्तिः सकरुणे ति वाक्याच वल्लभत्वमतस्तन्नामवत्त्वम् । एवं श्रीकृष्णप्रियात्वं तुलस्या अपि । तया हि 'कचित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये' इति श्रीभागवतवाक्ये श्रीगोविन्दप्रियात्वं तुलस्याः 'तुलसीकाष्ठ- संभूते माले कृष्णजनप्रिये । विभर्मि त्वामहं कण्ठे कुरु मां कृष्णवल्लभमिति गारुडवचसि कृष्णन. नप्रियात्वमुदितम् । कृष्णवल्लभ मां कुर्वित्युक्त्या यथा श्रीकृष्णवल्लभा त्वमसि तथा मां कुवित्यर्थः । किञ्च ब्रह्मवैवर्ते प्रकृतिखण्डे 'वृन्दा वृन्दावनी विश्वपूनिता विश्वपावनी। पुष्पसारा नन्दिनी च तुलसी कृष्णनीवनी'ति नामाष्टके कृष्णनीवनीत्युक्त्याऽतिप्रियात्वं श्रीकृष्णस्य । एवं च मालायाः श्रीमहल्लभाचार्यरूपत्वमिति भावः । यद्वा 'आचिनोत्यर्यानाचारं ग्राहयतीति वाचार्य' इति निरुक्तकारैरुक्तत्वान्मालासत्त्व एव भगवदाचारग्रहणेऽधिकारः । भगवत्सेवार्यादिचयनेऽधिकार इति भावः । पुष्टिमार्गीयजीव इति । 'को वै न सेवेत विना नरेतरं' 'श्वविवाहोदूसरैः संस्तुतः पुरुषः पशुः । न यत्कर्णपथोपेतो मातु नाम गदायन' इत्यादिश्रीभागवतकनोभिः-पुरुषत्वं भगवद्भ- तस्यैाति भावः । अनधिकार इति । वक्ष्यमाणवचोभिर्मालारहितस्य भगवत्सेवानधिकारइत्यर्थः । .

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। दमाः कोपामिना हरेः । तुलसीकाष्ठमालोक्य कण्ठे या मस्तके करे। निन्दा कुर्वन्ति ये मूहा म्लेच्छनास्ते न संशयः । अत्रातिशयमालोक्य तुलसी द्वेपयन्ति ये ! बहुनो- तेन कि पार्थ सर्वे ते धन्यवीर्यजाः' । स्कान्देपि.. 'यज्ञोपवीतबद्धार्या कण्ठे तुलसिमा लिका | नाशौचं धारणे तस्या यतः सा ब्रह्मरूपिणीति । अत्र केचिद्वक्ष्यमाणवाक्यानुरोधात्सदा न धारयन्ति तेषां वाक्यानां तात्पर्यान- वयोधात् , निषेपवाक्यानां विधायकवाक्यानां च परस्परं विरोधात्, निषेधवाक्येषु काठपदाभावात् केवलतुलसीपदस्य विद्यमानत्वात् , निपेधस्य तुलसीपत्रधारणपरत्वं पत्रा- स्मकमालाधारणपरत्वं बोध्यम् । न तु तुलसीकाष्ठमालाधारणपरत्वम् । विधायकवाक्यानां विद्यमानत्वात । विरोधादिति । भोजनादिकाले हारीतवचनादिभिनिषेधस्य प्रतीयमानत्वं नारदीयपुरा-: गपञ्चरात्रस्कान्दपामादिषु भोजनादिकालेषु विधायकत्वमतो विरोध इत्यर्थः । । विरोधं परिहरन्ति निषेधवाक्येष्विति । 'भोजने मैथुने चैवेत्यादिष्वित्यर्थः । काष्ठ-' पदाभावादिति । यत्तु 'सूतके मृतके चैव विसमें मलमूत्रयोः । स्नानभोजनशय्यासु तुलसी- दारसंभवाम् । मालां कण्ठगतां कुर्वन् भगवद्विमुखो भवेदिति लोकाचार्यकृतग्रन्थस्थनिषेधवाक्ये: काष्ठपदमत्तात्सदा न धारणीयेति वदन्ति, तत्तु श्लोकार्थानवयोधान्निषेधवाश्यत्वेन योजयन्ति । 'क्षणार्ध तद्विहीनोऽपि विष्णुद्रोही न संशय' इति पाद्मवचप्सा क्षणमात्रत्यागेन विष्णुद्रोहित्वापत्त्या. 'यज्ञोपवीतबद्धार्ये'त्यतिदेशेन यथा यज्ञोपवीतत्यागेन ब्रह्मकर्मविमुखत्वं तथा तस्याः क्षणमात्र- त्यामेन भगवद्विमुखत्यमित्यर्थः । एवञ्चात्र स्नानादिकालेषु सर्वेषु तुलसीकाष्ठमालाधारणस्य महा- फलत्वात्यागे दोपश्रवणादत्र मालां कण्ठगतामित्यत्र कण्ठाद्गतामन्यत्र प्राप्तां कण्ठाद्रष्टां निःसृतां मालां कुर्वन् भगवद्विमुखो भवेदित्यर्थः । मालाहीनस्यैव भगवद्विमुखत्वमिति राद्धान्तः संपद्यते । यपाश्रुतार्यः स्यात्तहि क्षणमात्रत्यागेन विष्णुदोहित्वापातात् सुतरां विमुखत्वापत्तौ वृश्चिकभिया पलायितस्याशीविपमुखे निपातः प्रसन्न्येत । यच्च वाक्यान्तरमुदाहरन्ति भोजने शयने याने मटमूत्रविसर्जने । तुलसीमालिकां विभ्रत्सतत्येव न संशय' इति', 'तत्त्वत्र काठपदाभावात् पत्र: मालापरत्वेन निषेधः पर्यवस्थतीत्यनेनापि न तसिद्धिः । तथैव व्यवस्थापयन्ति पत्रात्मकमाला- धारणपरत्वं वा वोध्यमिति । ननु प्राप्तौ सत्यां निधः । तुलसी पनात्मिकमालाधारणविधेर- श्रवणादिति चेन्न । निषेधवाक्येषु काठपदाभावात् विधायकेषु काष्ठदश्रवणादेवं कल्प्यते । यदि च हिलतया वचन एवाग्रहस्तर्हि । स्कान्दपुराणाधिकरणमार्गशीर्पमाहात्म्यस्थं गृहाण ।' 'तुलसीदलनां मालां ममोत्तीर्णो वहेत्तु यः । पत्रेपत्रेऽवमेवस्य दशानां लभते फलमि'ति । एवं च पत्रात्मिकाया.एव भोजनादौ निषेध इति निर्विवादो राद्धान्तः । विद्यमानतादिति । भोन- नादिकालेविति शेषः ।। . -- १० ·श्रुतिरहस्यम् । तथाहि । ननु 'भोजने मैथुने चैव मलमूत्रविसर्जने । तुलसी धार्यते येन, विष्णु- द्रोही न संशयः । तुलसी धार्यते कण्ठे मलमूत्रविसर्जने । नरके पच्पते मूढो यमदण्डेन पीडितः । स्नानकाले यदा कण्ठे तुलसी धार्यते कचित् । तद्वारि पतित पार्दै स पापिठो नराधमः । तुलसी च यथा लक्ष्मीलक्ष्मीश्च तुलसी तथे' त्यादिवचनैर्हारीतेन मुनिना भोजनादिपञ्चस्थानेषु तुलसीधारणस्य निषिद्धत्वात् सदा न धार्येति चेन्न । तद्धारणस्य यज्ञोपवीतवदुक्तत्वात् । न हि यज्ञोपवीतं मलमूत्रादिविसर्जनेपि केनचिच्यज्यते । तथा तुलस्याः सर्वकाले विशेषतो धारणमुक्तं नारदपञ्चरात्रे 'आशौचे वाप्यनाचारे काले काले च सर्वदा । तुलसीमालिकां धत्ते सयाति परमं पद' मिति। स्कान्दे च-'तुलसीकाष्ठमालां यो धृत्वा स्नानं समाचरेत् । पुष्करे च प्रयागे च स्नातं तेन मुनीश्वर । तुलसीकाठमालां यो धृत्वा भुक्ते द्विजोत्तमः । सिक्थे सिक्थे स लभते वाजिमेधफलं मुने' । पाने पार्वती प्रति शिवश्चाह 'स्नानकाले तु यस्याङ्गे दृश्यते तुलसी शुभा । गङ्गादिसर्वतीर्थेषु स्नातं तेन न संशयः । तुलसीमालिकां धृत्वा यो भुक्ते गिरिनन्दिनि । सिक्थे सिक्थे स लभते वाजपेयफले शुभम् । वहुना किमिहोक्तेन शृणु त्वं वरवणिनि । विडुत्सर्गादि- काले च न त्याज्या कण्ठमालिका । अन्तकालेऽपि यस्याङ्गं तुलसीमालिका स्पृशेत् तस्य देहोद्भवं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । कण्ठे शिरसि बाहुभ्यां कर्णयोः करयोस्तयां । विभृयात्तुलसी यस्तु स ज्ञेयो विष्णुना संमः । यत्कण्ठे तुलसी नास्ति ते नरा मूढमा- नसाः । अन्नं विष्ठा जलं मूत्र पीयूपं रुधिरं भवेत् । ततः सर्वेषु कालेषु धार्या तुलसि- मालिका । क्षणार्धं तद्विनां योपि विष्णुद्रोही न संशयः (भवेन्नरः)। 'हरिनामाक्षरयुतं भाले गोपीमृदाङ्कितम् । तुलसीमालिकोरस्क न स्पृशेयुमो- द्भटाः । ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु विशाले सुमनोहरे । सान्तराले समांसीनो हरिस्तंत्र श्रिया सहे' ति वचनेन श्रीधारणमपि न सम्भवति किन्तु श्रीगोपीजनवल्लभायेति मुद्र- एतदेव हृदि कृत्य भोजनादिस्यानेषु तुलसीकाष्ठधारणवचनान्युदाहरन्तः पूर्वकृतां व्यवस्था स्थापयन्ति तथा हीत्यादिना । विडुत्सर्गादीति । आदिना. सूतकमरणाशौचानामपि संग्रहः । यज्ञोपवीतवद्धार्यत्यतिदेशात् 'अशौचे वाप्यनाचारे कालेकाले च सर्वदेत्यादिवाक्याच | हरिनामाक्षरयुतमित्यादि । यस्य भाले गोपोमदा गोपीचन्दनेन हरिनामाक्षरयुतम- द्वितमूर्ध्वपुण्ड्रमिति शेषः। तुलसीमालिकोरस्कमिति । तुलसीमालिका ठरसि.यस्य तम् । का- त्ययः । अत एव स्वसंप्रदाये उरःपर्यन्तं धार्यते । नच 'ये कण्ठलग्मतुलसीनलिनाक्षमालेति स्कान्दवचनविरोधः शङ्कयः । नलिनाक्षमालासाहचर्येण तत्र सकामविषयत्वं घोतितम् । नादृशं. धारणस्य प्रसहादूर्ध्वपुण्डे स्वसंप्रदाय हरिदाचूर्णधारणं न कर्तव्यमित्याहुः ऊर्ध्वपुण्ड्स्येत्या- दिना । उयपुष्टूपतिपादनश्रुतिर्मयोपन्यत्यते श्रौतत्वप्रतिपादनार्थम् । तथाहि 'श्रोणामुक्त ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ७१ गामवामति मासमेकः पिंशति सूनया भृतम् । आनिम्रचुः शदेको अपाभरत किंस्वित्पुत्रेभ्यः पितरा उपावतुरिति । चतुर्दशस्य ऋभुदैवत्यस्य दशमीयमृक । तत्रायमर्थः । हे ऋभवः, भवतां मध्ये एकः पुष्टिमार्गाधिकार प्राप्तः श्रेष्ठः श्रोणां रक्तां भगवचरणकुइकुमादिरूपाङ्ग- चन्दन 'पूर्णाः पुलिन्द उरुगायपदाजरागश्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तदर्शनस्मररुनी स्तृणरूपितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु नहुस्तदाधिमिति श्रीभागवतवाक्यात् । यद्वा श्रोणां लक्ष्णाम् । लक्ष्णता च 'अप्समर्पितवस्तूनां तस्माद्वर्ननमाचरेदि तिदिति वाक्यात् ' त्वयोपमुक्त- खगन्धवासोऽलङ्कारचर्चिता' इति श्रीभागवतवाक्याच्च भगवदुपमुक्तां गां चन्दनादिरूपां मुख्य- कर्मभूतां प्रति । 'ऊर्ध्वपुण्डूं तु विप्राणामित्यादि स्मृत्या 'विप्राणां नैव धार्य' स्यात्तिर्यपु. ण्डादिकं तथा । नारायणाजगन्नायादन्येपामर्चनं न तु' इत्यादिवाक्यैश्योर्ध्वपुण्डूवारणार्थमुदकं जलं गौणं कर्म अवानति अवगमयति । अन्तर्भावितण्यर्थोऽयम् । श्रोणां गामुदकेन मिश्रयतीत्यर्थः । एक: सूनया हिंसया तस्कर्ता आभृतं आहतं मासं गोरोचनाख्यम् । अत्रापि 'त्वयोपमुक्ते'त्या- दिवाक्यैर्भगवदुपमुक्तं पिंशति घर्षयति उदकेन सहेति शेषः । 'व्यवहिताश्चेति छन्दसि व्यव- हितेनाप्युपसर्गेण क्रियायाः सम्बन्धः । अत्र वासुदेवोपनिषद्रामतन्त्रपुराणानुसारादूर्ध्वपुण्ड्रार्थ रलणां मृदं जलेन मिश्रयेदिति व्याख्येयम् । अत्र गोरोचनग्रहणं चन्दनाघाटगन्धो- पलक्षणार्थम् । यथा श्रीभगवतः प्रीतिस्तया गन्धादिकं भगवतेऽर्पयित्वोर्ध्वपुण्ड्रार्थमङ्गीकार्यम् । 'यद्यदाचरति श्रेष्ठ' इति स्मृत्या महतां मार्ग एवाश्रयितव्य इत्याह किंस्वित्पुत्रेभ्यः पितरा उपावतुरिति । पुत्रहितार्थे यत्किञ्चिद्वतं पितरौ मातापितरौ पितृपितामहौ वा उपत्य स्वीकृत्य अवतुः व्रतं सम्यक्पालयामासतुस्तदेव तस्य श्रेयस्साधनमित्यर्थः । यद्वा श्लक्ष्णां चिक्कणां गां गोपीचन्दनादिमृत्तिका चक्रादिधारणार्थ मुदकं अवाजति मिश्रयति 'गोपीचन्दनतो नित्यं लाञ्छितं यस्य विग्रहम् । शङ्खचक्रगदाप देहे तस्य सदा हरिः। कृष्णायुधाङ्कितं यस्य गोपीचन्दनमृत्स्नया । प्रयागादिषु तीर्थेषु स गत्वा किं करिष्यतीति पाद्मवचनाभ्यामन्यैश्च वाक्यः शङ्खादिधारणमवश्यामिति भावः । एकः मासं गोरोचनाख्यं भगवदुपमुक्तमूर्ध्वपुण्ड्रार्थ पिंशतीत्यन्यत्पूर्ववत् । न संभवतीति । श्रीधारणं श्रियो हि चिहं श्रिया सह हरिः समा- सीन' इत्युक्त्या श्रियस्ता सुतरां विद्यमानत्वेन निष्प्रयोजनत्वान्न विधेयमिति भावः । ननु ऊर्ध्वपुण्डस्य मध्ये तु लक्ष्मीस्थान प्रकल्पयेत् । हारिद्रेण तु :चूर्णेन कुङ्कमेन सुगन्धिना । पुण्ड्राणामन्तराले तु. हारिद्रं धारयेच्छ्रियमिति नारदीयवचनात् । अन्येभ्योऽपि स्मृतिपु- राणवचनेभ्यः श्रीधारणस्य ,विधानाच्छ्रीधारणमावश्यकमिति. चेत्सत्यम् । ' तापः पुण्डूं तथा नाम मन्त्रो यागश्च पञ्चमः । अमी च पञ्च संस्काराः परमैकान्तहेतव' इति पाद्मवचने ताप- नकटये पुण्ड्रविधानात्तत्रैव : श्रीधारणत्योदितत्वात् पुराणादिषु, तप्तचक्रादिधारणविधिनिकट एवं पौधारणत्योदितत्वाच तप्तचक्रादिधारिणामेन श्रीधारणकर्तव्यताबोधकान्यूर्वपुण्ड्रस्य मान्येल्वि- ·श्रुतिरहस्यम् । यैव धारणं सम्भवति । निषेधस्य केवलतुलसीपत्रधारणपरत्वम् । यतस्तत्र वचने काष्ठव- चनामावात् । तेन सर्वदा मालाधारण प्राप्तमित्यर्थः। ननु पूर्वोक्तान्तर्यामिदृष्टान्तेन जीवानामुद्धारार्थ श्रीमदाचार्यचरणरेतावत्कृतं यदर्थ मालारूपेणापि पुष्टिमार्गीयजीवानां प्रतिशरीरेषु जीवस्थितिः कृता, तत्र जीवैः प्रत्युप- ऋतिः कर्तव्योचितेत्याशङ्कगनिरासायैकादशस्कन्थे श्रीभगवन्तं प्रति. उद्धव आह 'नवोप- यन्त्यपचिति कवयस्तवेश ब्रह्मायुपापि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः । योऽन्तर्वहिस्तनुभृतामशुभं विधुवन्नाचार्यचैत्यवपुषा स्वगति व्यक्ति' । नैवेति। अपचितिं प्रत्युपकारम् । आनृश्य- मिति यावत् । कवयो माहात्म्यज्ञानपूर्वकसुदृढसर्वाधिकस्नेहविशिष्टा अपि नैवोपयन्ति नैव पामुवन्ति । यतः त्वत्कृतमुपकारं स्मरन्तः ऋद्धमुदः उपचितपरमानन्दाः । उपकारमे- वाह । यो भवान् वहिराचार्यत्रपुपा श्रीमदाचार्यस्वरूपेण, अन्तश्चैत्यवपुपा अन्तर्यामिरूपेण, तद्वत् अन्तः ओपधीरूंपलीलाप्रवेशेनं अशुभं प्राकृतविषयवासनां विधुन्वन् निरस्यन् स्वगति निज़रूपां सायुज्पादिरूपां प्रकटयति । वस्तुतस्तु पुष्टिमार्गीया जीचा: लीला- त्यादीनि वचनानीति नास्माकं बाधः । न चोर्ध्वपुण्ड्रस्य तथात्वापत्तिरिति वाच्यम् । एतत्प्रक- रणे चतुरगुलविस्तीर्णशूर्पाकारोर्ध्वपुण्डूविधानात् । मन्मते तु श्रीमदाचार्यचरणैर्निबन्धे 'दण्डाकारं ललाटे स्यादित्युक्तं 'दण्डाकार सुशोभादयं मध्ये छिद्रं प्रकल्पयेदि'त्यादिपुराणवचनाद्दण्डा- फारस्यैव विधानात् स्वमते तप्तचक्रादिधारणं न कार्यम् । गोपीचन्दनादिमृदा कार्यमित्यादिसर्वनि- र्णयनिबन्धे श्रीमदाचार्यचरणैः शङ्खचक्रधारणवादे श्रीपुरुषोत्तमचरणैर्बहुशो निरूपितं ततोऽवधे- यम् । सर्वदा मालाधारणमिति । तुलसीमालाधारणमित्यर्थः । विस्तरस्तु मालाधारणवादेऽ- वलोकनीयः । ननु संप्रदाये सर्वैः श्रीवृन्दावनादिस्थानोद्भवकाष्ठादिमालाधारणं क्रियते । तत्र काष्ठ- मालाधारणस्य निषेधश्रवणादिति चेन्न । 'वैष्णवा वै वनस्पतयो वैष्णवैरेव तदुपधत्त' इति श्रुत्या वैष्णवस्थानोद्भवा वनस्पतयो वैष्णवैस्तस्मात्कारणादुपधत्ते इत्यर्थिकया श्रीवृन्दावनादिस्थानोद्भ- पकाठमालाधारणविधानात् । वस्तुतस्तु श्रीमत्पुरुषोत्तमधाम्नः श्रीवृन्दावनादेः सच्चिदानन्दरूपत्वेन तस्थितपदार्यानामप्यानन्दमयत्वेन तदुद्भवानां वनस्पतीनां काष्ठत्वाभावात् काष्ठत्वेन प्रतीतिस्तु भ्रमात्मिका । मलादिदोषदृपितनयनस्य समीचीनस्य पदार्थस्य भ्रमात्मकत्वेन पीतत्वेन प्रतीति- वदनाप्याद्याविद्यकेन्द्रियत्वेन। अत एव गिरिकाननयमुनापुलिनानामपि विपर्यासप्रतीतिः श्रीगो- कुलादिस्थानस्य तस्थितपदार्थजातानामपि नित्यत्वं सच्चिदानन्दरूपत्वं निर्गुणत्वं श्रुतिस्मृति- पुराणादिवचनकदम्बैर्विद्वन्मण्डने प्रतिपादित थीमत्प्रमुचरणैरिति नेह तन्यत इति दिक् । नैवेतीति । असमर्थतया प्रत्युपकारं कर्तुमसमर्थाः । कवय इति । 'संख्यावान् पण्डितः कविरिश्त्यमरात् पण्डिताः। तत्त्वं च शब्दब्रह्मपरब्रह्मवित्तम् परब्रह्मज्ञानं च भगय माहात्म्यज्ञानपूर्वक सचिदात्मकत्वेन ज्ञानं तेन सर्वतोऽधिकन्नेहवन्त इत्यर्थः। श्रीमदाचार्या- 1 .

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। स्थास्तेषां शापादिना भगवदिच्छया या भूतले आगमनं तदेव रोगपदवाच्यम् । तन्निट- तिरूपौषधं पुष्टिमार्गः तेन लीलायां प्रवेशरूपः स्वस्वरूपमाप्तिथ । तस्माच्छ्रीमदाचार्या णामोषधरूपपुष्टिमार्गस्वरूपत्वं तेन . जीवानां निःसाधनोद्धारकर्तृत्वात्परमा श्रीः । नम ओपधीभ्य इति विशेषणेन श्रीनिरूपिता। दिरूपेणेति । 'आचार्या भगवानग्निरि'तिवाक्यात् श्रीमदल्लभाचार्यस्यरूपेणेति भावः । पुष्टि. मार्गस्वरूपत्तमिति । पुष्टिमार्गवर्धनार्थमेव थोमदाचार्याणां प्राकट्यम् । तथा च श्रुतिः त्र्यम्बक यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । रुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् । अयमर्थ:-त्रीन्व- दान् अम्बते शब्दायते अर्थादिद्वारा प्रकाशयति । 'अवि शब्दे' कर्मण्यण स्वायें कन् । एतेन : घेदपारंगत्वं सूचित । वेदपारग'इति सर्वोत्तमे । यद्वा त्रिषु कालेषु त्रिषु लोकेषु वा अम्बः शब्दो वैदलक्षणो यस्य । अनेन श्रीमदाचार्यभाषणं वेदरूपमेवेति बोध्यम् । एतेन श्रीमदाचार्यप्रका- शितमध्ययनं वेदवदवश्यं कार्यम् 'निःश्वसितमस्य वेदा' इति श्रुतेः । श्रीमदाचार्याणां भगवदास्य- स्वात् । यद्वा त्रीणि अम्बकानि नयनानि यस्येति व्युत्पत्तायपि वहेस्तन्त्रादिपु त्रिनेत्रत्वं स्फुटम् । तथाहि 'करैर्वरस्वस्तिकशक्यभीतीर्दधानमम्भोनगतं त्रिनेत्रम् । सिन्दूरवर्ण तपनीयभूपं वन्हि जटा- भूपितमौलिमीडे' इति लौकिकाझेरलौकिकारन्यंशतयाऽलौकिकानावपि त्रिनेत्रत्वं तानि वेदत्रयरूपा- णीत्यर्थः । यद्यपि निरुक्तकारैः 'त्र्यम्बको रुद्रस्तं त्रियम्बकं यजामह' इत्युक्तं तथापि 'रुनं द्रावयते यस्माद्बुद्रस्तेन जनार्दन' इति ब्रह्माण्डपुराणवचनाद्रुदशब्दप्रवृत्तिर्विष्णावेव, श्रीमदाचार्याणां विष्णु- रूपत्वं श्रृंत्यादिभिः स्फुटमेव 'आचार्य मां विनानीयादिति वचनेन 'सवें वेदा यत्पदमामनन्ति' ग्वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इति श्रुतिस्मृतिपुराणवचनैः श्रीमदाचार्यपरत्वेन व्याख्यानं न दुर्घटम् । किश्च त्वमने वृपभः पुष्टिवर्धन' इति मन्त्रे पुष्टिवर्धनत्वोक्त्याऽस्मिन्नपि तद्वर्धनत्वोक्त्या परस्पर- मेकवाक्यतया श्रीमदाचार्यपरत्वेन व्याख्यानं युक्तिमत् । एतेनास्मिन्मन्त्रे श्रीमदाचार्यवाचक- पदाभावात्तत्परत्वेन व्याख्यानं न संभवतीत्यपास्तम् । तस्मात् त्र्यम्बकं श्रीवल्लभाचार्य यजामहे सेवामहे । किंभूतम् । सुगन्धि सुष्टु गन्धोऽस्येति 'गन्धस्येदुस्पूतिसुसुरभिभ्य' इत्यनुशासनादि- दादेशः समासान्तः । एतेन श्रीमदाचायें सौरभ्यगुणं निरूपितम् । तल्लक्षणं तु 'श्रीवल्लभस्य सौरम्य स्तौमि,व्यक्तं द्विजन्मनः । यस्य प्राशस्त्यवासेन वासिता भुवनत्रयी ॥ छागगन्धी नरो मेपगन्धी कश्चिन्नरोऽपरः । गनमाहिपगन्धी च मीनरेतोङ्गगन्धकः ।। छुछुन्दर्याः समो गन्धो नरो नारी च तादृशी। दोर्गन्ध्यदूपिता मास्तेषां तु गणना न हि ॥ अयोग्या देव- पूंनादौ मूतशुद्धिं विना ततः । ततो मुक्ता ,महाशुंद्धाः स्वतः सौगन्ध्यभूषिताः. 1. सेवाहः सर्वथा :विष्णोः सर्वदाः सर्वदा हरेः । तदुक्तं मोक्षधर्मे 'अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः । ये च मुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम । तेषां लक्षणमेतद्धि श्वेतद्वीपनिवासिना. मिति अत्र भक्तानामपि सौरभ्यगुणत्वम् , श्रीमत्पूर्णपुरुषोत्तमस्य श्रीपदानार्यस्ग किमु वक्त- - ·श्रुतिरहस्यम् । व्यम् । लौकिकप्रतीतिस्त्वासुराणां प्राकृतानुकृतिव्यानमोहितासुरमानुष' इति प्रमुभिरुक्तम् । 'अयोग्या देवपूजादाव'स्मिन् पये भूतशुद्धिं विनत्यस्यागमोदितभूतशुद्धिं विना अयोग्या इत्यर्पः । । सिद्धान्ते तु 'मन्त्रोपासनवैदिकतान्त्रिकदीक्षार्चनादिविधिभिर्यः । अस्पृष्टो रमते निमभक्तेषु स मेऽस्तु सर्वस्वमिति भक्तिहंसे प्रमुचरणैरुतत्वादत्र ब्रह्मसंबन्धादिना देहनीवनिष्ठसर्वदोपनिवृत्ति- रूपभूतशुद्धि विना पूजादौ भगवत्सेवायामयोग्या इत्यर्थः । अनेन गुणेनेतरगुरुकरणनिवृत्तिः । सर्वतः श्रेष्ठयेन सर्वथैवाश्रयणीयत्वं श्रीमदाचार्याणामिति फलितम् । ननु किमर्थं श्रीमदाचार्याणां प्राकट्यमिति शङ्कानिरासायाह पुष्टिवर्धनमिति । अत एव चरित्रचिन्तामणौ श्रीमदाचार्याव- तरणप्रसङ्गे संवदेवैः प्रार्थितो भगवान् । तथा हि 'सेव्यसेवकभावो हि न पुष्टिं याति भूतले । मर्यादा वा प्रवाहो वा वर्तते पुष्टिरेव न । सहनः सेवको जीवः सेव्यः श्रीपुरुषोत्तमः । इति भावो यथा सिद्धयेत्पुष्ट्या तत्साधय प्रभो' इत्युक्तम् । एवं च सेव्यसेवकमावपृष्टयर्थमेव श्रीम- दाचार्याणां प्राकट्यमिति । 'पुष्टिर्नाम भगवदनुग्रह' इति पुष्टिप्रवाहमर्यादाविवृतौ कल्याणराय- चरणैरुतत्वात् 'देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु येति तृतीयस्कन्धवाक्यात् 'माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया भक्तिर्न चान्यथेति नारदपञ्चरात्रवचनाच्च ‘सा परानुरक्तिरीश्वरे' इति शाण्डिल्य- सूत्राच्च । 'क्षणं युगशतमिव यातां येन विनाऽभवदिति श्रीमागवतवाक्याच्च सर्वतः परद्धि- स्नेहत्वे सति भगवन्तमन्तरा क्षणाऽसहिष्णुत्वं पुष्टिमार्गः तस्य वर्धनमित्यर्थः । हे श्रीवल्लभाचार्य, मृत्योर्मुक्षीय मृत्योः सकाशान्मा मां मुञ्च । तथा तत्त्वदीपे 'सात्त्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधि- । कारिणः । भवान्तसंभवा दैवात्तेपामर्थे निरूप्यते' इत्युक्तम् । तेन श्रीमदाचार्यैः स्वशरणापन्नाना- मधिकारिणां जन्ममरणात्यन्ताभावो निरूपितो यथा ऋपिमिः प्रार्थितम् । ननु मृत्योः स्वरूपं कीदृशमित्याह । मृतात् प्राणत्यागरूपात् । यद्वा मां हे ऋतात् ऋतं सत्यमततीति ऋतात् हे सत्यप्रतिज्ञ, किमिव । 'बन्धनादुर्वारुकमिव फलं बन्धनादारोधनादिति नैरुक्का इत्यर्थः । 'पुष्टि- पथप्रयनकधीरनिगमाशयमासके'त्युक्तममियुक्तैः । त्वमग्ने वृपम इति श्रुतिस्तु 'त्वममे वृपमः पुष्टिवर्धन उद्यतस्रुचे भवसि श्रवाय्यः । य आहुति परिवेदा वषट्कृतिमेकायुरप्रे विश आ विसति ।' अर्भस्तु-हे अमे, श्रीवल्लभाचार्य, त्वं वृपमः भक्तानां मनोरथपूरकः । विशेपार्थस्तु चत्वारिशृङ्गेति श्रुतौ निरूपितः । यद्वा वृपभः -धर्मरूपः । धर्मश्ध भगवत्सेवनरूपः । 'धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनम्यासु यः । नोत्सादये- पदि रति श्रम एव हि केवलम् । स पै घुप्तां परो धर्मो यतो भक्तिरघोक्षने । अहेतुक्यप्रति- हता ययात्मा संप्रसीदतीति भगवद्वाफ्याभ्याम्। तथा च सुबोधिन्यां श्रीमदाचार्यचरणैः 'गौण- पितुराज्ञोछनेऽपि मुख्यपितुर्भगवतः सेवनं मुख्यो धर्म' इत्युक्तम् । ननु भगवत्सेवनमन्येऽपि कुर्वन्ति मित्र वैशिष्टयमित्याशङ्कायामाह । पृष्टि म भगवदनुपहः पुधिर्नान्येष्वितो वैशि- ·. 1. .. श्रुतिरहस्यप्रकाशः। अतःपरं ज्ञानं निरूपयति नमो वाच इति । सूत्रभाष्यनिवन्धमुंबोधिन्यादिवायूप- धारिणे श्रीवल्लभाय नमः । ननु जीवानामुद्धारस्तु श्रीमदाचार्याणां पूर्वोक्तरूपधारणेनैव सिद्ध इति किं वागूपधारणेनेतिचेन्न । 'ज्ञानी चेन ते कृष्णं तस्मानास्त्यधिकः पर' इति. वाक्यात्. 'शानादेव तु कैवल्य' मितिश्रुतेश्च..श्रीमदाचार्याणां धर्मिरूपेण मादुर्भावसमये स्वमुखारविन्देन दैविजीवानां पुष्टिमार्गायसिद्धान्तज्ञानसम्पत्तिः संसिद्धा । आधुनि- कानां तदीयानां संमति पुष्टिमार्गीयाज्ञानादकतार्यतैव स्यात्तदर्थ भाप्यादिरूपज्ञानात्मक श्रीमदाचार्यप्रादुर्भावः । तेनाधुनिकानां पुष्टिमार्गीयाणां जीवानां पुष्टिमार्गीयज्ञानस- म्पत्तिः संसिद्धा। किश्च. 'ज्ञानोत्कर्षस्तदैव स्यात् स्वभावविजयो यदि'। अन्यश्रवणेन.जीवेन्द्रियाणां एयमिति भावः । 'कर्मणैव हि संसिद्धिमाश्रिता जनकादय' इति, 'यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्म- ण्यतन्द्रितः' । 'सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रना' इति भगवद्वाक्यात् । 'कर्ममार्गप्रव. तक' इति वाक्याच्च । कर्ममार्गप्रवर्तनार्य प्रादुर्भावमाह उद्यतनुच इत्यादि । उद्यताः सुची यस्मिन् तस्मै यज्ञाय यज्ञं कर्तु भवसि प्रादुर्भवसि यज्ञकर्तेति वाक्यात् । कथंभूतः । श्रवाय्यः श्रवणीयगुणकर्मलीलः । ननु यज्ञकर्तृत्वमन्येष्वपि किमत्र वैशिष्टयमित्यभिप्रेत्याह । यः भवान् आहुति परिवेद जानाति इन्द्रायुद्देशेन त्यक्ताहुतिरिन्द्रादीनां भगवदङ्गभूततया भगवत्त्वेन भग- वदर्पणे पर्यवस्यतीति परिपूर्वकविदेरर्यः । कथंभूताम् । वषट्कृतिम् यज्ञे देवाह्वानमन्त्रो वषट् तस्य कृतिरुचारणं यस्यां ताम् । पुनः किंभूतः । विशः एकायुः विशन्ति ते विशः दैविनीवानामेकायु- जीवनमित्यर्थः । विश इति जातावेकवचनं तन्त्राश्रयणेन विश इति प्रथमाया बहुवचनमपि । तयायमय:-अग्रे प्रथम विशः दैविनीवाः आविवासति परिचरन्ति त्वामिति शेषः । तथाच दैविनीवोद्धारार्थमेवावतारोऽन्यदुपसर्जनीभूतमित्यर्थः । वायूपधारिण इति । यथा श्रीमद्भगवतो रूपं शब्दब्रह्मवेदात्मक तथा श्रीमदाचार्याणामपि शब्दात्मक रूप सुबोधिन्यादिकमित्यर्थः । श्रीमदाचार्याणां मुखादाविर्भूतानां ग्रन्थानां वेदस्वरूपत्वादित्युक्तमेवात्र नैकट्ये भगवदास्यस्व. रूपत्वादाचार्यवर्याणाम् । ज्ञानादेव विति । 'ऋते ज्ञानान्न मुक्तिरिति श्रुत्यन्तरात् 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेतीति ऋगन्तराच भगवद्विषयकज्ञानमवश्यमपेक्षितम् । माहात्म्यज्ञानादेवा- पराधनिवृत्तिः । माहात्म्यज्ञानपूर्वस्त्वित्यत्र ' सुदृढ़ः सर्वतोऽधिकः स्नेहो भक्तिरिति लक्षणम् । माहात्म्यज्ञानं स्वपराधनिवृत्त्यर्थं न तु भक्तिलक्षणे निविष्टम् । अत एव ‘सा परानुरक्तिरी- श्वरे' इति सूत्रेऽनुरक्तेः, परभक्तित्वमुक्तम् । ननु ज्ञानसंपत्तिः कयं सेत्स्यतीत्याशङ्कानिरासायाहुः किञ्चेत्यादि । ग्रन्थश्रवणेनेति । यथा यमुनाष्टकपाठफलस्तुतौ 'स्वभावविनयो भवेद्वदति वल्लमः श्रीहरेरि'त्युक्तं श्रीमदाचार्यवर्यः । श्रवणादिना मगवद्विषयकनिष्ठया भगवति व्यसने कृतार्यता संपद्यते यया श्रीभागवतश्रवणेने ·. श्रुतिरहस्यम् । प्राकृततत्तिषु स्वभाव त्याजयित्वा अप्राकृतसेवोपयोगिपदार्थेविन्द्रियादीनां वृत्तिकरणेन स्वभावविजयलक्षणं ज्ञान सेवकपु. संसिद्धम् | सेवकानामपि तादृशत्वे. श्रीमदाबायपु' ज्ञानोत्कर्षः मुतिकन्यायेन सिद्धः। एवं च नमो वाच इति.विशेपणेन ज्ञानं निरूपितम् ।। ...अतःपरं वैराग्यं निरूपयितुमाह नमो वाचस्पतय इति । वाचस्पतिरूपधारिणे श्रीव-" ल्लभाय नमः । ननु किमिति वाचस्परिरूपधारण, कार्यत्वावच्छिन्नस्य पूर्वरूपेणैव सिद्धत्वा- दितिचेन । कार्यान्तरस्य : विद्यमानत्वात्, तथाहि. भगवदाज्ञया श्रीभागवतगूढार्थवि-' करणारम्भे श्रीमदाचारेवः स्वातिरिक्तस्य.श्रीभागवतगूढार्थज्ञाने : अर्थ तस्य . विवेचितु नहि विभुर्वैश्वानराद्वाक्पतेरन्यस्तत्र विधाय मानुपतनुं मां व्यासवच्छीपतिः । दयाज्ञां च कृपावलोकनपटुर्यस्मादतोऽहं मुदा गूढाथै प्रकटीकरोमि बहुधा व्यासस्य विष्णोः मियम्' इति श्लोके स्वस्य ज्ञाने वाक्पतित्वेन वैश्वानरोक्या साक्षात्पुरुषोत्तममुखारविन्दाधि- छातत्वं निरूपितम् । तत्र हेतुःश्रीभागवतस्य द्वादशाङ्गत्वेन पुरुषोत्तमस्वरूपत्वात् पुरुषोत्तम- सधो हृयवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूपुभिस्तत्क्षणादि'त्युक्तेः श्रीकृष्णस्य शुश्रूपोहृदयारूढत्वं तथा श्रीमदाचार्यप्रकाशितग्रन्थानां श्रवणेन क्रमशः स्नेहासक्तिव्यसनानि भवन्ति, स्नेहाल्लौकिक- पदार्थरागनाशः, भगवदासत्या गृहासक्तिनिवृत्तिः व्यसनेन भगवतः प्राकट्यमित्यभिप्रेत्याहुः स्वभावं त्याजयित्वेत्यादि । लौकिकपदार्याप्तक्तिनाशकत्वे सति अलौकिकसेवोपयोगिपदार्था- सक्तिः स्वभावविजयः तादृशत्वे भगवद्विपयकज्ञानवत्त्वे । श्रीमद्भागवतस्य द्वादशाङ्गत्वेनेति द्वादशस्कन्धानां-द्वादशाङ्गत्वं श्रीमदाचार्यचरणैर्निबन्धे 'इतीदं द्वादशस्कन्धं पुराणं हरिरेव सः । पुरुषे द्वादशस्वं च सक्थ्यौ वाहू शिरोन्तरम् ॥ हस्तौ पादौ स्तनौ चैव पूर्व पादौ करौ ततः । सक्थ्यौ हस्तौ स्तनौ चैको द्वादशश्चापरः स्मृतः ॥ उत्क्षिप्तहस्तः पुरुषो भक्तमाकारयत्युत । स्तनौ मध्यं शिरथैव द्वादशाङ्गतनुहरिः ॥ पादौ सक्य्यौ कटिगुह्यमुदरं हृदयं करौ । मुख ललाटो. मूर्धा च केचिदेयं हरिं जगुरित्यस्य व्याख्याने तैरेव पुराणे हरेः स्वरूपं शब्दतोऽर्थतश्च 'निम्न- गानां यथा गङ्गे'त्यत्र वक्ष्यते । 'ननु हरित्वेऽपि कथं द्वादशत्वं पुरुषे द्वादशत्वं हीति द्वादशाको ह वै पुरुषः । 'द्वे' सक्थ्यौ द्वौ बाह आत्मा शिरश्चत्वार्यानि स्तनौ द्वादशाविति श्रुतेः । श्रुत्यनुसारेणैवावयवान् । गणयति सक्थ्याविति । स्तनान्ता अवयवा द्वादशस्कन्धानां तेषु निवेशनमाह पूर्व पादावि त्यादिना । अधिकारज्ञानयोः पादत्वम् , सर्गविसर्गयोः करत्वं, स्थानपोषणयोः सक्थित्वं, कर." शब्देन बाहू, सप्तमस्कन्ध एको हस्तः, द्वादशश्चेति द्वितीयः । तत्र श्रीभागवतं विकृतमिव भविष्यतीति दृष्टान्तेन प्रकृतोपयोगिरूपमाह. क्षिप्तहस्त इति । ततः स्तनौ अष्टमनवमौ, ततो मध्यं दशमः, शिरस्त्वकादशः, द्वादशः पूर्वमेवोक्तः । यादृशो भगवान् भागवतरूपो जाता: स्तादृशोऽयं वर्णितः । अत्र केचनोपासकाः क्रमेणैवोपासनाफलमिति ,मिन्नं क्रममाहुः पादा:: . " - " ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। - स्वरूपं पुरुपोत्तमस्यैव गम्यं नान्यस्येति । अत एव गीतास्वप्पर्जुनेनोक्तम् 'नहि ते भग- बन्व्यक्ति विदुर्देवा न दानवाः । स्वयमेवात्मनात्मानं येत्य वं पुरुषोत्तमेति । तस्माच्छ्रो- सदाचार्याणां पुरुषोत्तमस्वरूपनिरूपकत्वान्निरूपणस्य वाग्रूपत्वादाचार्याणां पुरुषोत्तमस्व- रूपनिरूपकत्वाद्वाचस्पतित्वमित्ययः । 'नामरूपे व्याकरवाणी'ति श्रुतेः नामात्मकभाप्य- सुबोधिन्यादिग्रन्था वायूपाः रूपात्मकाः । स्वयं श्रीमदाचार्यचरणा वाचस्पतिरूपाः तेन सुबोधिन्यादिग्रन्थोक्तपुष्टिमार्गीयवैराग्यनिरूपणेन वैराग्यत्वम् । तल्लक्षणं तु 'हरेश्चरणयोः प्रीतिः स्वसर्वस्वनिवेदनात् । उत्कर्षश्चापि वैराग्ये हरे- रपि इरियदि । भक्त्या च तादृशलं च सा सेवा सेवकोचिता' । हरेश्चरणयोः प्रीतिः स्वसर्वस्वनिवेदनपूर्वक( सहिता )हरिचरणयोः प्रीतिर्वैराग्यम् । अन्यत्र वैराग्ये सत्येव हरो प्रीतिः सम्भवति । तत्रापि वैराग्ये उत्कर्षस्तदा स्यायदि हरेः सर्वदुःखहर्तुर्हरिभवेत् । सेवको वस्त्रायुपचारैः सेवया हरेरपि शीतोष्णादिनिवारणेन दुःखहर्ता भवेदित्यर्थः । भगवतः श्रमो नास्तीति केचित् । अस्तीति सिद्धान्तः। तदुपपादितं सुबोधिन्यां दशम- स्कन्धे युगलगीताध्याये । श्रमवच्छीताद्यपि ज्ञेयम् । किञ्च 'अनश्नन्नन्यो अभिचाकशी. तीति श्रुत्या भगवतो मर्यादामार्गे भोजनाद्यमावेपि पुष्टिमार्गे भोजनायस्त्येवेत्युपपादित- मष्टमाध्याटिप्पण्यां पूतनामोक्षाध्यायटिप्पण्यां च भगवति स्नेहहेतुककार्याणां स्वामिनीक- करक्षामभृतीनां भ्रमहेतुकत्वशङ्कापरिहारेण सर्वमुपपादितमिति सुष्टूक्तं 'हरेरपि हरि- विति । कटिः पञ्चमः, मूलद्वारस्थानीयानि नरकाणि गुह्यं षष्ठः, उदरं सप्तमः, हृदयमष्टमः, करौ नवमः, मुख दशमः, ललाटमेकादशः, उपासनायामेतदुपयुक्तमित्युक्तम् । गौरीतन्त्रे तु प्रथमच द्वितीयश्च चरणौ द्वौ प्रकीर्तितौ । तृतीयश्च चतुर्थश्च द्वारू समुदीरितौ ।। पञ्चमो नाभिदेशश्च पठं हृदयमुच्यते । सप्तमश्चाष्टमश्चैव बाहू द्वौ परिकीर्तितौ ॥ नवमः कण्ठदेशः स्याद्दशमो मुखमुच्यते । एकादशो भालतटं द्वादशस्तु शिखोच्यते ॥ एवं सर्व भागवतं श्रीहरे.. रंगमुच्यत । इत्युक्तम् । श्रीमदाचार्यस्य पुरुषोत्तमरूपत्वाच्छ्रीभागवतस्यापि तत्त्वेन तदर्थज्ञानं श्रीमदाचार्याणामेव नान्यस्येति भावः । एतदेव 'अर्थ तस्य' इति श्लोकेनोक्तम् । निरूपकत्वा- दिति । ' श्रीभागवतगूढार्थप्रकाशनपरायणः' । 'श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमथनक्षमः' इति वाक्या- भ्याम् । वाचस्पतित्वमिति । ' वाक्पतिर्विबुधेश्वर ' इति वचनात् । वैराग्यलक्षणमाहुः हरेश्चरणयोरिति । प्रीतिर्हि अन्तःकरणधर्मः सा चैकचैव भवति । प्रीतिर्नाम भगवद्विपया रतिः । प्रीत्या च लौकिकरागनाशः । 'स्नेहाद्रागविनाशः स्यादि'त्युक्तं भक्तिवर्धिन्याम् । तेन भगवत्प्रीतौ अन्यपैराग्यसिद्धिरिति भावः । एतदेवाहुः अन्यत्रेत्यादि । अष्टमाध्यायटिप्पण्यामिति । 'सर्वे मिथ्यामिशंसिन' इत्यस्य विवृतौ उपपादितमिति प्रभुचरणै- रिति शेषः । तथाहि नैवेद्यमिति । उपासनामार्गीयैः पूनायां दत्तं नैवेद्यं तथेत्यर्थः । शुद्धान- - . ११ ·श्रुतिरहस्यम् । र्थदीति । तथा च 'दृष्ट्वाऽऽतपे व्रजपशूनिति श्लोके मेघस्य स्वसर्वस्वजलवणेन स्ववच्छा- याविधानेन च सेवाकरणाद्वैराग्य सिद्धम् । एवं सेवकादिपु वैराग्यसिद्धौ श्रीमदाचायपु किं वक्तव्यमिति भावः ॥ नन्धिमाः कारिकाः 'ईश्वरः पूज्यते लोके मृटैरपि यदा तदे'त्यादयः श्रीमदाचार्य- चरणैर्वेणुगीते हरिण्यादिपु प्रतिपादिताः कथमत्र प्रतिपादनं क्रियत इति चेन्न । 'नकम- दाहरणं योगारम्भं प्रयोजयतीति भाप्यादुदाहरणभिन्नेपि, न काप्यनुपपत्तिः । अतएव 'अनन्तगुणभूपित' इतिश्लोकव्याख्याटिप्पण्यामिमाः कारिकाः श्रीहरिरायैरपि श्रीयमु- नापरत्वेन व्याख्याताः । किञ्च ननु श्रीमदाचार्याणां वाचस्पतिरूपेण यदा स्थितिस्तदा श्रीमुखादुक्तसुबोधिन्यादिग्रन्थावबोधस्तु सर्वेषां देवानां भवत्यैव, तथाप्याधुनिकानां जीवानां तदभावादनुद्धार एव स्यादित्याशङ्कानिरासायाहुः नमो वाचस्पतय इति । वाचस्पतिशब्देनाधुना विद्यमानाः श्रीमदाचार्यकुलोत्पन्नाः येषां भाष्यनिवन्धसुवो. धिन्यांदिसकलग्रन्थानामुपदेशकरणे सामर्थ ते ग्राह्याः । तेषां श्रीमदाचार्याणां वाच. स्पतिस्वरूपत्वात् तेपां मुखात्सिद्धान्तज्ञानं जीवानां पुष्टिमार्गीयाणां भवत्येव । तेन माहा- स्म्यज्ञानपूर्वकसुदृढस्नेहसम्पादनेन सर्वेषां दैविजीवानामुद्धारो भवत्येवेति न संशयः । सम्बन्धेनेति । साक्षाद्भक्तितत्त्वेनोच्छिष्टं यदन्नं तच्छुद्धान्नपदेनोच्यते । भुक्तिशिष्टान्नान्मुखारवि- न्दमध्यस्थं चर्वितं ताम्बूलमिव मुख्यमुच्छिष्टं भवति न ततोऽन्यत्फलरूपं शोधकं वास्तीति तत्सम्बन्धेन तथात्वायेत्यर्थः । अन्यत्वं साधारणभगवत्सम्बन्धो वात्र शुद्धिपदार्थ इति न वक्तुं शक्यम् । भगवदन्तःस्थितानां पूर्णपुरुषार्थत्तेन तयाविधेन कृतार्थत्वोक्तेरनुचितत्वात् । यत्तु 'एते बालका' इत्यारभ्य 'मिथ्या मिथ्याभिशंसिन' इत्यन्तं वाक्यं तन्मर्यादापरं ज्ञेयम् । 'वशे कुर्वन्ति मां भक्त्येति वाक्यायथैव तत्तोपस्तथैव भगवतः कर्तव्यं भवतीति मर्यादामतिकम्य भक्तेच्छानियम्यत्वाङ्गीकारात्पुष्टिमार्गीयभक्तिमार्गे भक्षणादिकं सर्वमुपपद्यत इत्युक्तम् । पूतना- मोक्षाध्याये टिप्पण्यां चेत्यारभ्योपपादितमित्यन्तं श्रीवनसीमन्तिनीविहितश्रीमत्कृष्णचन्द्ररक्षा- प्रकरणे महता प्रबन्धेनोपपादितम् । श्लोक इति । सम्पूर्णस्तु 'दृष्ट्वाऽऽतपे वनपशून् सह राम- गोपैः संचारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् । प्रेमप्रवृद्ध उदितः कुसुमावलीभिः सख्युय॑षात्स्ववपु- पाऽम्बुद आतपत्रमिति । अत्र प्रेमप्रवृद्ध उदित इति विशेषणेनाधिकस्नेहवत्तया भगवत्सेवा- करणादलौकिकत्वमम्बुदस्य न काप्यनुपपत्तिरिति श्रीमदाचार्योदितवचसा वेदरूपत्वेन यथा वेदस्य यद्यद्विख्यात उरुगायेति पूर्वोदितदिशा भक्तमनोरयानुकूलार्थबोधकवं तयात्र बोध्यमित्यभिप्रायः। अधुनिकानामिति । पूर्व श्रुत्यादिभिर्महाप्रज्ञत्वेनोपपादिताः पुरुषोत्तमरूपत्वेन वाच. स्पतिरूपाः तेषां श्रीमदाचार्याणामिति सामानाधिकरण्यमाचार्यकुलोत्पन्नानामाचार्यत्वेन । ननु सपमित्र कुतो न प्रवृत्तिरित्याशङ्कायामधिकारिणो दुर्लभा इत्यभिप्रेत्य तत्त्वदीपवाक्यमाहुः । ..

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। 'सात्विका भगवद्धता ये मुक्तावधिकारिणः । भवान्तसम्भवा देवात्तेपामर्थे निरूप्यत' इति वाक्यात् ।। नमो वाचस्पतय इति विशेपणेन वैराग्यं निरूप्यातः परं संयोगात्मकमिस्वरूप निरूपयति नमो विष्णव इति । विष्णुरूपधारिणे श्रीवल्लभाय नमः करोमीति सम्बन्धः । ननु नमो विष्णव इति विशेषणस्य कथं धर्मिरूपत्वं सम्भवतीत्याशङ्कानिरासाय फला- मककृष्णपदं विहाय विष्णुपदप्रयोगः । तेन व्यापकत्वेन पूर्वोक्तश्वर्यादिपइधर्मेपु विद्यमा- नेपि धर्मी स्वस्वरूपे पड़धर्मयुक्त इत्यर्थः । ननु विष्णोर्गुणावतारेणापि कथनात्कथं धर्मि- वाचकलमिति चेन्न । पुरुपोत्तमवाचकमेवान विष्णुपदम् । यथा 'देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाशयः । आविरासीद्यथा प्राच्या दिशीन्दुरिव पुष्कल'। एतद्याख्यायां सुबोधिन्यां देवरूपिण्यामिति पाठान्तरे व्याख्याने देवो विष्णुापकः पुरुषोत्तमो यो घेदान्ते ब्रह्मशब्देनोच्यते तस्य सर्वत्रैव विद्यपानवादिति व्याख्यानात् । अतएवान्त:- फरणप्रबोधे 'सत्यसङ्कल्पतो विष्णुर्नान्यथा तु करिष्यतो' त्यत्र विष्णुपदव्याख्याने श्रीगोकुलनाथैरपि 'बाह्याभ्यन्तरभेदन स व्याप्तः पुरुपोत्तम' इति व्याख्यातम् । किञ्च पाण्डुपरायिते धर्मिरूपश्रीवल्लभप्रतिपादिका श्रुतिः । तथाहि 'इन्दिराया नलिनीपन्दिराया वल्लभो वासुदेवो देवगीतो दिविजानन्ददायी । देवदेवोऽयतनो वै. भवेन सा लक्ष्मीरमिता नो वभूव सन्ततं भूरिभोग'मिति । अस्यार्थः । इन्दिरायाः 'इदि परमैश्वर्य' इति परमैश्वर्य प्राप्ताया मुख्यस्वामिन्या नलिनीमन्दिराया वल्लभः । अत- एव वल्लभ इति नाम । अवतारदशायां स्वामिनीभावेन सेवाकरणात् उभय मध्यत्वेन वल्लभत्वम् । स एव वासुदेवः । अथवा 'वस्तुतः कृष्ण एवेतिवाक्यात् फलरूपत्वेन सर्वेषां भक्तानां वल्लभः । अतएव तादृशवेष्टित इति नाम सर्वोत्तमे वरीवति । सात्विका इत्यादि । अस्यार्थस्तु श्रीमदाचार्यैर्निबन्ध एवोपपादितः । विष्णुरूपधारिण इति । 'निर्देवः पृथिवीमेप एता'मिति श्रुतौ श्रीमदाचार्याणां विष्णुरूपत्वमुदितम् । तदर्षस्तूपपादित एव । ' वस्तुतः कृष्ण एवेति वाक्याच । व्यापकत्वेनेति । एतेन ब्रह्मशब्दपदार्य उदितः सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि वहफ्मोऽभूदिति श्लोकव्याख्यायामश्चर्यादिगुणाः सर्वेषु पूर्णा इति श्रीमदाचार्य- चरणैर्व्याख्यातमतो ब्रह्मण ऐश्वर्यादिधर्मा इति भावः । ' अन्यतमो मुकुन्दात्को नाम लोके भगवत्पदार्थ ' इति श्रीभागवतवाक्याद्भगवद्भिन्ने तदभावात् ‘सर्वप्रसिद्धोपदेशा'दित्यस्मिन् सूत्रे वासुदेवात्परः को नु ब्रह्मशब्दोदितो भवेत् । स हि सर्वगुणैः पूर्णस्तदन्ये तूपचारत' इति माध्वभाष्ये । पुरुषोत्तमवाचकमेवेत्यादि । 'अनन्योऽप्यन्यशब्देन तयैको बहुरूपवान् । प्रोच्यते भगवान्विष्णुरैश्वर्यात्पुरुषोत्तम' इति ब्रह्माण्डे । संयोगात्मकर्मिस्वरूपोपपादने श्रुत्यन्तरमाहुः किञ्चेत्यादिना । उभयमध्यत्वेनेति । अनवतारसमये इन्दिराया वल्लभत्वम् अवतारदशायामिन्दि- राया चल्लमत्वेऽपि तत्सारभूतरासलीमावपूरितविग्रह' इति वचनात्स्वामिनीभावतया श्रीकृष्ण- - ·८४ श्रुतिरहस्यम् । ननु वासुदेवशब्दस्य पुरुषोत्तमवावकत्वे कि ममाणम् । तस्य च वासुदेवशब्दस्य व्यूहपरत्वेनापि सत्वादितिचेन्न । 'द्रोणो वसूनां प्रवर' इतिवचनात् वसुपु दीव्यतीति वसुदेवो नन्दस्तस्यापत्यं वासुदेवो नन्दनन्दनः। किञ्च 'वासुदेवार्जुनाभ्या'मिति सूत्रे वासु- देवग्रहणाज्जापंकात्पुरुपोत्तमवाचकत्वम् । ननु कयं ज्ञापकत्वमुच्यते वसुदेवस्यापत्यमित्यर्षे 'ऋष्यन्धक' त्यणि वासुदेवशब्दो निप्पन्नः । तथा च 'गोत्रक्षत्रियाख्येभ्य' इत्युत्तरसू- त्रेण वुअवास्तु किमनेन चुना । नत्यत्र वृद्धौ विशेपः प्रागेर वृद्धत्वात् । नच 'वृद्धिनि- मित्तस्येति पुंकद्भावनिषेधे दोपः स्यादिति वाच्यम् । वुन्यपि न कोपधाया'इति निषेध- स्येप्यमाणत्वात् । न वा स्वरे विशेषः । 'नित्यादिनित्यमिति तुल्यस्वरत्वात् । नापि 'अभ्यहितं पूर्वमिति ज्ञापनमेव फलमितिवाच्यम् । ज्ञापकार्थत्वे हि पूर्वनिपातपकरणेऽ- भ्यहितमित्येव कुर्यादितिवेदत्र भाष्यम् । संज्ञेपा भगवतः । तथाच 'ऋष्पन्धक' त्यणूपत्य- यस्यामाप्तिः । 'गोत्रक्षत्रियाख्येभ्य इति बुञ्प्रत्ययोपि न । वासुदेव इति भगवतः पुरुषो- तपस्य संज्ञा । अयं भावः । सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः । ततोऽसौ वासु. देवेति विद्वद्भिः परिगीयत' इति स्मृतेः परमात्मेह वासुदेवः। भूतेपु वसतीति वासुः । भूतानि वासयतीति वा वासुः सचासौ देवश्चेति । सर्वत्रासौ वसति सर्वपत्र वसतीति वा व्युत्पत्या वासुः बाहुलकत्वादण् । वासुश्चासौ देवश्चेति विग्रहः । तथाच नायं गोत्राख्या नापि क्षत्रियाख्येति युक्त एव बुन्विधिः । अभ्यहित पूर्वमिति तु प्रसङ्गाज्ज्ञापित तदप्य- नित्यम् 'श्वयुवमघोनामतद्धित' इत्यादिलिङ्गादित्यवधेयम् । पुनः कथंभूतो बल्लभः । देवगीतः देवर्गीतो देवगीतः देवैर्ब्रह्मादिभिः पुरुपोत्तमगानेन तदास्यत्वादाचार्याणामपि गानम् ॥ ननु प्रयोजनमनुद्दिश्य कथं गाने प्रवृत्तिरित्यत आहुः दिविजानन्ददायी । वल्लभत्वमिति भावः । वासुदेवशब्दस्य व्यूहपरत्वमत्र निरसन्तस्तत्राशङ्कामुनाट्यन्ति नन्वि- त्यादि । व्यूहपरत्वेनेति । चतुयूहे वासुदेवस्य श्रूयमाणत्वात् समाधिमाविष्कुर्वन्ति द्रोणो वसूनामित्यादि । व्याकरणेनापि वासुदेवशब्दस्य पुरुषोत्तमपरत्वं साधयन्ति किञ्चेत्यादि । पुंव- द्भावनिषेध इति । वासुदेविका भार्या यस्य स वासुदेविकामार्य इत्यत्र वुनि तद्धितस्य वृद्धि- निमित्तत्वादिति भावः । इष्यमाणत्वादिति । एतेनोभयपक्षे वासुदेविकामार्य इत्येव रूपम् । विग्रह इति तेन वासुदेवशब्दस्य योगरूढत्वम्। तत्वं च योगार्थतावच्छेदकसमानाधिकरणरूट्यर्थता- वच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितबोधकत्वम् । अस्ति चेदं पङ्कजपदे पङ्कजनिकर्तृत्वसमानाधिकरणपनत्वा- पच्छित्रबोधकत्वात् । वासुदेवादिसंज्ञाशब्देऽपि - सर्वाधिकरणकवासरूपसर्ववासाधिकरणरूपयोमार्थ- तावच्छेदकसमानाधिकरणरूदचर्यतावच्छेदकावच्छिन्नबोधकत्वालक्षणसमन्धयः । अबधेयमिति । वासुदेवशब्दस्य संज्ञात्वमित्यर्थः । गानमिति । कृतमिति शेषः । 'उरुगायाय वृष्णे' 'उरुगायाय दाशत् ' देवगीतः एतमेव तु वीणायां गायन्ति गायन्ति त्व'तिश्रुतिलिङ्गमूलानि श्रीमत्कृष्णचन्द्रगुणगानकर्तव्यताप्रतिपा- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ८५ दिविजानामानन्द सुखं ददातीत्यर्थः। अथवा कथंभूतो वल्लभः । देवगीतः देवैः देवसष्टयु- पनैः पुष्टिमार्गस्थितीतः तत्तद्गुणवैशिष्टयेन । तैः कथं गीतः। यतो दिविजानन्ददायी दिविजानां क्रीडास्थितानां पुष्टिमार्गस्थानां दैविजीवानामानन्दं साक्षात्पुरुषोत्तमसम्ब. न्धिलीलासुखं यथाधिकारेण सेवाफलोक्तं ददाति तच्छील: आनन्ददायी । ननु तादृश- फ़लदाने कथं सामर्थ्यम् । यतो देवदेवः देवानामपि देवः पूज्य इत्यर्थः । पुरुषोत्तमत्वात् । दकानि पुराणवाक्यानि,गायतेः पङ्कजशब्दस्य तामरस इस गीतरूढत्वात् । अत एव लिङ्गपुराणे! उत्तरार्धे ऋपय ऊचुः 'कृष्णस्तुष्यति केनेह सर्वदेवेश्वरेश्वरः । वक्तुमर्हसि तत्सूत सर्वशास्त्रा- : र्थविद्भवान् ॥ सूत उवाच ! पुरा पृष्टो महातेना मार्कण्डेयो महामुनिः । अम्बरीपेण विप्रेन्द्रा- स्तद्वदामि ययामति' इति अम्बरीषमार्कण्डेयसंवादमुपान्य 'पुरा त्रेतायुगे कश्चित्कौशिको नाम वै द्विनः । वासुदेवपरो नित्यं सामगानरतः सदा ॥ भोजनासनशय्यासु सदा तद्गतमानसः । उदारं चरितं विष्णोर्गायमानः पुनः पुनः ॥ विष्णुस्यलं समासाद्य हरेः क्षेत्रमनुत्तमम् । अगायत हरि तत्र लयतालसमन्वितम् ' इत्यादिना श्रीमत्कृष्णगुणगायकस्य कौशिकस्य तदन्न- दातुश्च पद्माक्षस्य नित्यं तद्द्वानं शृण्वतस्तच्छिष्याणां च राजन्यवैश्यविप्राणां गानविद्याधिकानां श्रीवासुदेवपरायणानां गालवनामकस्य वैश्यस्य च विष्णुपरायणत्य सभार्यस्य तदानं शृण्वतः । अन्येषां च ब्राह्मणानां शृण्वतां स्वगुणगानार्थ कलिङ्गराजेन कृतेऽपि निग्रहे श्रीमद्गोविन्दगुण- व्यतिरिक्तगाननिवृत्तानामेतेषां सर्वेषां कालगतिं गतानां वेष्टितः स्वगणै राजन् ब्रह्मा प्राह च तान् सुरान् । कौशिकादीन् द्विनानद्य वासुदेवपरायणान् ॥ गानयोगेन ये नित्यं पूजयन्ति । जनार्दनम् । तानानयत भद्रं को यदि देवत्वमिच्छथे"त्यादिना भगवदनुग्रहश्च श्रूयते 'ततोऽव- लोक्य भगवान् हरिर्नारायणः प्रभुः । कौशिकेत्याह संप्रीत्या तांश्च सर्वान्यथाक्रमम् ॥ जयघोपो • महानाप्सीन्महाश्चर्ये समागते । ब्रह्माणमाह विश्वात्मा शृणु ब्रह्मन्यथोचितम् ॥ कौशिकस्य तु.ये विप्राः साध्यसाधनतत्पराः । हिताय संप्रवृत्ता ये कुशस्थलनिवासिनः ॥ मत्कीर्तिश्रवणे युक्ता गानतत्त्वार्थकोविदाः । अनन्यदेवतासक्ताः साध्या देवा भवन्ति ते ॥ मत्समीपे तथाऽन्यत्र प्रवेशं देहि सर्वदा । एवमुक्त्वा पुनदेवः कौशिकं प्राह माधवः ॥ स्वशिष्यस्त्वं महाप्राज्ञ संयुक्तो मम वै सदा । गाणाधिपत्यमापन्नो यत्राहं त्वं समास्व वै ॥ गालवं गालवीं चैव प्राह दामोदरो हरिः । मम लोके यथाकामं भार्यया सह गालव ॥ दिव्यरूपधरः श्रीमान्कृण्वन् गायन् महा- धिपः । आस्व लोकं यथाकाम यावल्लोका भवन्ति वै ॥ पद्माक्षमाह भगवान् धनदो भव मानद । धनानामीश्वरो भूत्वा यथाकालं हि मां पुनः ॥ आगम्य दृष्ट्वा नत्वा च कुरुष्व च यथासुख' मित्यादि । अम्बरीषं प्रति 'तस्मात्त्वया महारान विष्णुक्षेत्रे विशेषतः । अर्चाद्यं गाननृत्यादि वायोत्सवसमन्वितम् ॥ कर्तव्यं विष्णुभक्तैर्हि पुरुपैरनिशं नृप । श्रोतव्यं च त्वया नित्यं स्तोत- .व्योऽसौ हरिस्त्वयेति । 'विष्णुक्षेत्रे ततो विद्वान्कारयेद्भक्तिसंयुतैः । गाननृत्यादिकं चैव विष्ण्वा- ।

·श्रुतिरहस्यम् । रूपानकों तथा ।। जाति स्मृतिं च मेधां च तथैव परमोशतिम् । प्राप्नोति विष्णुप्तालोक्य सत्यमेतन्नराधिपे ति। ततोप्यमिमाध्याये कौशिकादीनां गानयोगेन भगवदनुग्रहमवलोक्यानु ततो नारदस्त- पस्तत्वा आकाशवाचा नियुक्तो गानन्धुमुलूकेन्द्रं प्रति गतः 'उलकेन्द्र महाप्राज्ञ शृणु सर्व यथातथ' मित्युपक्रम्य 'यद्दत्तं यद्भुतं चैव यद्वाचा श्रुतमेव च । यदधीतं मया सर्व कां नार्हन्ति पोडशीम् ॥ विष्णोर्माहात्म्ययुक्तस्य गानयोगस्य वै तदेत्यादिना गानयोगविपये तं प्रार्थित- वान् । गानबन्धुरपि मुवनेशं नाम रानानं प्रकृत्य 'तस्य राज्ञः पुराभ्याशे हरिमित्र इति स्मृतः । ब्राह्मणो विष्णुभक्तश्च सर्वद्वन्द्वविवर्जितः । नदीपुलिनमासाद्य प्रतिमां स हरेः शुभाम् । अभ्यर्च्य च यथाशास्त्रं घृतदध्युत्तरं बहु मिष्टान्नपायसं दत्त्वा हरेरावेद्यपूर्वकम् । प्रणिपत्य यथान्यायं तत्र विन्यस्तमानसः ॥ अगायत हरिं साक्षात्तालवर्णसमन्वित'मित्यादिना श्रीहरि- गुणगायकं हरिमित्रं प्रशस्य तत्प्रतिबन्धक श्च राज्ञो यमयातनां निरूपितवान् । नवैतवाह्मण- विपयमिति वाच्यम् । 'गायन्ति त्वा गायत्रिण' इति श्रुतौ 'ब्राह्मणो वासुदेवाख्यं गायमा- नोऽनिशं नृप । हरेः सालोक्यप्राप्नोति रुद्रगीतसमो भवेत् । अन्यथा नरकं गच्छेद्गायमा- नोऽन्यदेव ही' त्यत्र च ब्राह्मणकर्तव्यताप्रतिपादनात् । किञ्च 'विष्णोर्गीतं च नृत्यं च वादनं च विशेषतः । ब्रह्मन् ब्राह्मणनातीनां कर्तव्यं नित्यकर्मव' दिति नारदीयवाक्यात् 'गीतनृत्यादि कुर्वीत द्विनदेवाग्मितुष्टये । न जीवनाय युञ्जीत विप्रः पापभिया कचिदिति स्मृतेः । 'ब्राह्मणो वासुदेवार्थे गायमानोऽनिशं परम् । नववर्षसहस्राणि कुबेरमवनं वसे' दिति वाराहाच्च सिद्धं ब्राह्मणेनापि विष्णोर्गुणगानं कर्तव्यमिति । निवारणोपहासयोःपश्रवणात् । तथाच नृसिंहपरि- चर्यायां पाझे निवारयति यो गीतं नृत्यं जागरण हरेः। पष्टिर्युगसहस्राणि पच्यते रौरवादिषु ।। नृत्यमानस्य विप्रस्य उपहासं करोति यः । जागरे याति निरयं यावदिन्द्राश्चतुर्दशे'ति 'श्रोतव्यं च त' दिति तच्छ्रोतृणां पद्माक्षप्रभृतीनामुत्तमगतिश्रवणात् भगवति चित्तानुरागहेतुत्वाच भगव- गुणगानस्य कर्तव्यता श्रोतव्यता च विज्ञायते । तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशये' दिति 'शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णश' इति श्रीभागवतवचनाच । अतश्चैतन्निरस्तम् । यदुदितं 'भाषागीतं न श्रोतव्यं नच कर्तव्य' मिति तत्तु भगवयतिरिक्तस्य तथास्वेऽपि श्रीमद्गोकुलेशनामकीर्तनसम्बन्धिनो भाषागीतस्य पुनः पुनः क्रियमाणस्य, भगवति चित्तानुराग- हेतुत्वेनानुभवसिद्धत्वात् । नच 'न म्लेच्छितवै नापमापितवै म्लेच्छो ह वा एप यदपशब्द' इति निपिद्धत्वाद्धापया गुणानुवादो न (प्य) कर्तव्य इति वाच्यम् । तस्य विहितत्वेन निषेधाप्रवृत्तेः । न च भगबहुणगानकर्तव्यताविधेरुक्तनिषेधानुरोधेन संकोचो युक्तः । साधुशब्देनैय भगवद्गणकी- तनं कर्तव्यमिति वाच्यम् । निपेघस्य रागप्राप्तविषयत्वेनानुपपत्तेः । न चैवं साक्षाच्छ्रयते साधु- शब्देनैव भगवद्गुणनामकीर्तन कर्तव्यमिति । किञ्च भगवति द्वेषादिकर्तृणामपि वैद्यादीनां सङ्गतिः ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ननु सन्मनुष्यत्वेन प्रतीयमानत्वात् कथं पुरुषोत्तमत्वमितिचेन्न । अयतन: आय भग- चदर्थं यतम व्यापारो यस्य सः अपतनः । 'अकारो वासुदेवः स्या'दिति कोशाद्भगवः दाज्ञया जीवोद्धाराथै स्वस्थ पुर्णिमार्गसाधने प्रवृत्तिराचार्यरूपेण स्वस्य प्राकटयं च । अत्त एव सर्वोत्तमे मत्स्वामिनो नाम विराजते । स्वदासार्थकृताशेपसाधनः स वल्लभोन: अस्माकं चैभवे सेवासम्पत्त्यर्थ । वैभव इति निमित्तसप्तमी । सा लक्ष्मीरमिता नो वमृव । सा स्वपरिग्रहरूपा अमिता निरवधिकानन्दरूपा नः अस्माकं देवानां सुखार्थ यथार्थ- सायुज्यादिरूपा मुक्तिश्च श्रूयते । सा च न द्वेषादेः फलम् । तस्य निषिद्धत्वात् । किन्तु द्वेपा- दिनन्यानुपङ्गिकगोविन्दानुस्मरणफलम् । ततश्च द्वेषादिनापि श्रीकृष्णस्मरणे सद्गतिश्चेत् भापयापि भक्त्या गुणानुवादस्मरणे च सद्गतिर्भवतीति किमु वक्तव्यम् । वचन एवाग्रहश्येत् 'तस्मात्केना- प्युपायेन मनः कृष्णे निवेशये दिति, 'स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि । 'यस्मिन् प्रतिश्लोकमवद्धवत्यपि । श्रीमानसीमन्तिनीप्रसङ्गे 'यासां हरिकथोद्गीतं पुनाति मुवनत्रय' मिति भाषायामपि गुणानुवादः कर्तव्य इति ज्ञायते । निश्च भाषया लौकिकविषयवार्तासु तदभि- निवेशपूर्विकामु न दोपः । श्रीमद्भगवदगुणानुवादे परमेश्वरस्मारके प्रापके भाषाकृत दोप इति वदतां मायाजनितो मोह एव । 'ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छती'ति मार्कण्डेयपुराणात् यदेव किञ्चिद्भगवद्विपयकं तदनुरागभूतं च तत्सर्वमवश्यं कार्यम् । तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशये'दिति प्रतिप्रसवात् 'ग्राम्यगीतं । न शृणुया'दिति तु न परमेश्वरविषयकनिबन्धकं श्रवणं ग्राम्यपदोपादानात् ईश्वरस्याप्राकृतविप- यत्वादित्यार्याणामस्माकमाचार्याणां निर्दुष्ट एव पन्या इति दिक् । गायन्ति त्वेति श्रुतिस्तु 'गायन्ति त्वा गायत्रिणोर्चन्त्यर्कमणिः । ब्रह्माणस्त्वा शतक्रत उद्वंशमिव येमिरे ।' अर्थस्तु हे श्रीकृष्ण, गायत्र्या सामगातारः त्वा त्वां गायन्ति । अर्क अर्थमण्डलान्तस्यं त्वां अर्किणः भवत्सेवकास्त्वामर्चन्ति । हे शतक्रतो, अस्माकमिन्द्र, त्वा त्वां ब्रह्माणः ब्राह्मणाः दैविनीवाः उद्वंशमिव मुरलीकाण्डमिव तदेव वादयितुं उद्येमिरे उद्यम कारित- वन्त इत्यर्थः । एवंच श्रीकृष्णगीतमिव श्रीमदाचार्याणां गुणगानं कर्तव्य पुष्टिमार्गस्थैरिति भगवदनुग्रहविशिष्टैः कृष्णदासश्रीसूरदासादिभिर्यया । आनन्ददायीति अलौकिकैहिकदानकृ' दिति वचनात्, देवानां देव इति — आनन्दः परमानन्द' इति वचनात् श्रीमदाचार्याणां पूर्णानन्दत्वेन पुरुषोत्तमत्वं, 'प्राकृताः सकला देवाऽगणितानन्दक वृहत् । पूर्णानन्दो हरिस्तस्मात्कृष्ण एवं गतिर्ममेति श्रीमदाचार्यचरणैर्देवानां पूर्णानन्दत्वाभावात् पुरुषोत्तमसेवकत्वमिति भावः। आय इति अशब्दस्य चतुर्येकवचन रूपमिदम् । भगवदर्थमिति भगवदाज्ञार्थमित्यर्थः । तस्यैवात्मा- नुभावप्रकटनहृदयस्याज्ञया प्रादुरासीदि तिवाक्यात् । स्वदासेत्यादि । ते तु कर्तुमप्तमस्तेषां स्वयमेव साधनं कुर्वन्तीत्यर्थः । .

·श्रुतिरहस्यम् । वेदोक्तकर्मकरणे सहायभूता प्रकटा बभूव रमणाय च । उभयोः साम्ये सत्येव रमणं भवति 'रसो वै स' इति श्रुत्या रसात्मा । स्वस्य रसात्मकत्येन द्विदलात्मकत्वाद्रसस्य । साम्यं चिना रसो न भवति । समत्वं च पुष्टिपवाहमर्यादायामुक्तं स्वस्य पुरुषोत्तमत्वात् । तथाहि 'स्वरूपेणावतारेण लिनेन च गुणेन च । तारतम्यं न स्वरूपे देहे वा तक्रियासु चे' त्युक्तलक्षणात् । किञ्च सन्ततं निरन्तरं भूरिभोगं यथास्यात्तथा त्वं वल्लभरूपेण प्रकटो बभूव । भोगो भगवतोऽस्माकं च । भगवतो भोगः प्रकटितो वल्लभाटके 'यस्मादस्मॅिस्थितो यत्किमपि कथमपि फाप्युपाहर्तुमिच्छत्यद्धा तद्गोपिकेशः स्ववदनकमले चारुहासे करो- तीति । अस्माकं च भोगो नानाप्रकारच्यञ्जनादिसहितो भगवद्भोगानन्तरमुच्छिष्टतया । 'तदुक्तमुद्धवेन ‘त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोलङ्कारचर्चिताः । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव प्रकटा बभूवेति । महालक्ष्मीरूपेणेत्यर्थः । एतत्प्रतिपादनपरां श्रुतिमने दर्शयिष्ये । रम- णार्थ चेति । 'एकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छदिति श्रुतेः । एवेति न्यूनाधिकभावेन रमणं भवतीति सूचितम् । स्वरूपेणेत्यादि । लीलासृष्टेर्भगवद्रूपत्वात्स्वरूपसाम्यम् । यया भगवतोऽव- तारः प्रादुर्भावो न जीववजन्म तथा लीलासृष्टिपातिनामपीत्यवतारसाम्यम् । अलौकिकत्वज्ञाप- कस्य भगवता समं नृत्यादिसामर्थ्यस्य विद्यमानत्वाचिह्नसाम्यम् । गुणाः सौन्दर्यादयस्तत्साम्य स्पष्टमेव । तेन तेषां क्रियासु स्वरूपे देहे वा न तारतम्यमित्यर्थः । यस्मादस्मिन्नित्यादि । अस्मिन्मार्गे स्थितिश्च कायवाड्मनसां तदेकपरत्वम् । तदहं भक्तयुपहृतमश्नामि प्रयतात्मन' इति स्मृतावपि उच्छिष्टतयेति मुक्तशिष्टान्नान्मुखारविन्दमध्यस्थताम्बूलं मुख्यमुष्टि त्युक्तं श्रीमत्प्रभुचरणैष्टिप्पण्याम् , तादृशोच्छिष्टतयेत्यर्थः । श्रीविष्णुतत्त्वेऽन्तिम पटले 'शेषभुक्ति प्रशंसन्ति मुनयस्तत्त्वदर्शिनः । युवानः खलु वान्छन्ति ताम्बूलं तरुणीमुखा'दित्यस्मिन् दृष्टान्ते नैतादृशमेवोच्छिष्टं प्रतीयत इति । गीतासु ' यज्ञशिष्टाशिनः सर्वे मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः । मुञ्जते ते त्वयं पापा ये पचन्त्यात्मकारणा'दिति । 'यज्ञो वै विष्णु'रिति श्रुतेः यज्ञशिष्टाशिनो विष्णूच्छिष्टभोनिन इत्यर्थः । तथैव श्रीभागवतवचनमुदाहरन्ति वयोपभुक्तेत्यादि। नन्वत्र विधिश्रवणाभावाद्भगवन्नि- वेदितव्यजातस्य स्पस्वनिवेदितस्य स्वसत्तापरित्यागपरसत्तासम्पादनरूपदानरूपत्वादेवव्यापहा- रकत्वात्कयं भगवन्निवेदितं भोक्तव्यमिति चेन्न । अष्टमस्कन्धे पोडशाध्याये निवेदितं तद्भ- क्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वय' मिति कश्यपेनादितिं प्रति भगवद्तपूनाविधिकथने उक्तम् । नच तत्र विकल्पोक्तत्वाद्धोक्तव्यमेवेति नियम एवेति वाच्यम् । अनियमपि पक्षे निवेदितभोजनवि- घानान्न त्वदुक्तमतसिद्धिः । किञ्च पठेपि ऊनविंशाध्याये पूजाविधिकथनान्ते 'उद्वास्य देवं स्वे पानि तनिवेदितमप्रतः । अद्यादात्मविशुद्धयर्थं सर्वकामसमृद्धय' इति विकल्पाभावेन 'दद्याद्भुञ्जीत ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। या स्यय' मित्पनापि यदा एकादश्यादिनियमस्तदा एकादशीवतस्य नित्यत्वात्परित्यागास- म्भाद्रोगादिग्रस्त पाद्वा तसिदितं भक्तेभ्यो दद्यास्वर्ग गोपोप्य तिछेत् । नगु रोगादिग्रस्तोऽनमहितं मातीति न मुझे, एकादशीमती तु रागतः प्राप्तमनभोनन- निषेधवननादेकादशीयतारणफलश्रवणाच न मुझे । वैष्णतस्तु सि सिायऽवगंधस्य फलं प्रामोति मानव' इति मातप्रसादमाहात्म्यः कमेकादशीदिन भगवनिदिनमर्न परित्यनेदिति- चेन्न । एकादशीवतारणे भगवत्प्रसादत्यागे प्रत्यायामापात् । यद्यपि प्रसादस्यासत्याभावात् 'यानि कानि न पापानि बमहत्यासमानि च । मनमाश्रित्य तिष्ठन्ति सम्प्राप्ते हरियामर' इति वननात् प्रसादमक्षणेपि न दोपः तथापि 'सिस्य सिस्यश्वमेघस्य फलं प्राप्नोति मानाः' इति प्रसादमाहात्म्यश्लोके सिस्यत्योपादनादनलमपि । नन सिम्यपदोपादानात् 'भकमन्धोऽन- मोदनोऽत्री' त्यमराचौदनमृत्तिरेवालपदमिति वाच्यम् । मुक्तिमात्रस्य निषेधात् । 'म करोति हि यो मूद एकादश्यामुपोपणम् । स नरो नरकं याति रौरवं तममावृत' मिति सनत्कुमारख- जनात् । 'एकादशीमुपवसेन्न कदानिदतिकम दिति काण्वननेन साहारनिर्तिकगुपोपणं विहि- तम् । एकादश्यां न मुजीत कदानिदपि मानव' इति सर्वविधमोननं निषेधत्येव विष्णुस्मृतिः । 'परमापदमापने हर्षे वा समुपस्थित । सूतके मृतके वापि न त्यान्यं द्वादशीयत'मिति श्रवणा- त्वयश्चिदपि न त्यान्यम् । स्कन्दपुराणेपि 'मातृहा पितृहा नैव भ्रातृहा गुरुहा तथा । एका- दृश्यां तु यो मुङ्गे पक्षयोरुभयोरपि । तथा 'परं स्वमातृगमनं वरं गोमांसभक्षणम् । वरं हत्या सुरापानं नैकादश्यां तु भोजन' मित्याद्यकरणप्रत्यवायविधायकवाक्यैरकादश्या नित्यत्यप्रतिशद- नान्न तगतपरित्यागः । यत्तु 'सिक्य सिक्थेऽवमेधस्ये ति बननन प्रसादभक्षणे फलश्रवणाद्वैष्णव- तरेणैकादशीव्रत कार्यमिति, तन्मन्दम् । वैष्णवावैष्णवभेदेनारुणोदयसूर्योदयवेधनिषेधक्याक्यस- स्वाद्वैष्णवैरवश्यं कार्यमेकादशीव्रतम् 'दशमीशेषसंगुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । वैष्णवैनतु कर्तव्य तद्दिनैकादशीव्रत'मिति । तथा परमापदमापन्नो हमें वा समुपस्थिते । नैकादशी त्यद्विद्वान्यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी' इति । नचोमाभ्यां भगवनिवेदितानपरित्यागपूर्व भगवद्तमुपोषणीयम् । ननु 'अनर्वयित्वा गोविन्द' मित्यनेनानर्चने प्रत्यवायश्रयणात् निवेदितभक्षणस्य तदङ्गत्यात्सादस्य वैदिककर्मणः फलावश्यंभावनियमान्निवेदनस्त्यावश्यंभावित्वात्तदक्षणे कृतावस्य न मोक्षादिरिति चेन्न । 'यनतिषु ये यजामहे नानुयाजे'वित्यत्र पर्युदासविधिनानुयानव्यतिरिक्तयागेप्विवात्रा. प्येकादशीव्यतिरिक्तान्यदिनेषु भगवन्निवेदितानभक्षणविधिः प्रतिसिक्थाश्वमेधफलदस्तदतिरेकफ- लदश्च भवति । असमर्थस्य का गतिरितिचेच्छृणु। 'नक्तं हविष्यान्नमनोदनं वा फलं तिलाः क्षीरम- थाम्बु चान्यम् । यत्पञ्चगव्यं यदि वापि यायुः प्रशस्तमत्रोत्तरमुत्तरं त्वि'त्यनेनापि प्रकारेणैकाद- शीवतापरित्याग उक्तः । वैष्णवस्य तु विशेषः यद्भक्ष्यार्थमुपकल्पितं तन्निवेदितमेवाद्यात् । 'अनि- ·। श्रुतिरहस्यम् । । वेद्य न मुञ्जीत यदाहाराय कल्पित' मिति वचनात् । न च भगवन्निवेदितस्य परस्वतत्वात् स्वस- त्ताभावाच्च कयमन्येभ्योपि दद्यात् स्वयं वा भुञ्जीतति वाच्यम् । भक्ताय दद्यादित्यत्र प्रतिप- तिरेव न दानम् । तयाच भक्तत्वाविशेपात्स्वयमपि प्रायम् । यथा यागाद्युद्देशे त्यक्तपुरोडाश- स्यापि 'उत्तरार्धात्स्विष्टकृतमवद्यति यनमानपञ्चमाः पुरोडाशं भक्षयन्ती'ति प्रतिपत्तिस्तथानापि वचनादेव तद्भक्तेभ्यस्तत्प्रतिपत्तिः स्वयमपि मुजीत अन्यथा भक्तभ्योपि न प्रतिपादयेत् । दाने तु नैवम् , तस्य स्वास्वत्वध्वंसेन परस्वत्वापादनरूपत्वात् , एवं पादोदकेऽपि । किञ्च गीतासु 'इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः । तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो मुते स्तेन एव स' इत्यत्र क्त्वाप्रत्ययस्य समानकर्तृकत्वेन त्वासमभिन्याहृतनञः सामानाधिकरण्येनान्वयाद्वाधक विना देवेभ्योपि दत्तमपि भोक्तव्यम् । श्रीविष्णुतत्त्वेऽन्तिमे पटले 'शेपमुक्ति प्रशंसन्ति मुन्यस्तत्त्वदर्शिनः । युवानः खलु वान्छन्ति ताम्बूलं तरुणीमुखादिति तैर्दत्तानित्यत्र स्वयं निवदितस्य स्वभोन्यत्वनिषेधस्तु न श्रूयते प्रत्युतानिवेदितभोजने निन्दा । ब्रह्माण्डपुराणेपि 'पत्रं पुष्पं फलं तोयमन्नपानाद्यमौपधम् । अनिवेद्य न मुञ्जीत यदाहाराय कल्पितम् । अनिवेद्य प्रभुञ्जानः प्रायश्चित्ती भवेन्नर' इति । यत्स्वाहारार्थ सम्पादित तत्स्वयमनिवेद्य मुक्तं चेद्दोपमानोति । कृतनिवेदितभोजनस्तु फलमाप्नोति 'सिक्थे सिक्थेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानव' इति वचनात् । 'अम्बरीप नवं वस्त्र फलमन्नरसादिकम् । कृत्वा कृष्णोपभोग्यं हि सदा सेव्यं हि वैष्णवै' रिति ब्रह्माण्डवचनात् सर्वं समप्यैव ग्राह्यम् । 'असमर्पितवस्तूनां तस्माननमाचरे' दिति श्रीमदा. चार्यचरणरुक्तम् । किञ्च वैष्णवस्य भगवद्दासत्वात् तस्य च भगवत्सेवैव धर्मस्तमकृत्वा यो भुक्के तस्य श्वानविष्ठासमभोजनप्रतिपादनात् । तदुक्तम् ' अनर्चयित्वा गोविन्दं यैर्मुक्तं धर्म- वर्जितः । श्वानविष्ठासमं चान्नं नीरं च सुरया सम' मिति कौमें विधानात् सर्वथा हरिसेवन- मकृत्वा न भोक्तव्यम् । यो हि सति सामर्थ्य भृत्यादिद्वारा निर्वाह्य स्वयमकृत्वा कारयित्वा वैष्णवानप्लम्पूज्य प्रप्तादादिभिरसन्तोप्य केवलं निहालोलुपः सन् भुङ्क्ते चेत्तदा दोपेण महापातकीभूत्वा पतत्येव । ननु 'त्वयोपमुक्तस्रग्गन्धे' त्यनेनेन्द्रियलालनेनापि भगवन्मायाजय उक्तस्तत्कथमिति चेन्न । महदधिकारिणो महापुरुषस्य वचने दासपददानात् । तच दास्यं विना न घटते । निहालोलुपस्य दासत्वाभावात् । यत्तु सेवनमकृत्वा भोजने दोपश्रवणात्सेवनं विधायासमर्पितभोजने न दोष इति । तत्तु- च्छम् । असमर्पितं तथा विष्णोः श्वांससदृशं भवेत् । अन्नं विधासमं ज्ञेयं नीरं च सुरया सम'मिति निषिद्धमसमर्पितभोजनम् । निवेदितं तु भक्ताय दद्याद् भुञ्जीत वा स्वयामित्यष्टमस्क- न्धवाक्यात् दानभोजनविधानात् । 'उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रतः । अद्यादात्मविशु- द्धयर्थ' मितिषष्ठस्कन्धवचनेन स्वात्मविशुद्धिसम्पादकभोजनविधानात् । 'ततस्तु भगवद्भक्तान् दीक्षितान् पञ्चरात्रिणः । समभ्यर्च्य विधानेन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । तेभ्यो दद्याच्च नैवेद्यं ·. श्रुतिरहस्यप्रकाशः। मायां जयेमही ति परस्मिन्भूरिभोगः सेवाफलोक्तः ययाधिकारमित्यर्थः । गूढाभिमन्धिना पक्षान्तरमुच्यते । अथवा 'इन्दिराया नलिनीमन्दिराया वल्लभो वासुदेवो देवगीतो दिवि. जानन्ददायी देवदेवो यतनो वैभवेन । सा लक्ष्मीरमिता नो बभूव सन्ततं भूरिभोग- मितिश्रुतेरयमभिमायः । देवगीतः देवदेवः नलिनीमन्दिराया इन्दिरायाः सम्बन्धी वासु- देवः वैभवेन यतन: सन्ततं भूरिभोगं नः दिविजानन्ददायी वल्लभः सा लक्ष्मीरमिता यथा स्यात्तथा वभूति सम्बन्धः। नलिनीनामेव मन्दिरं यस्याः सा नलिनीमन्दिरा तस्या नलिनीमन्दिरायाः । नलिनीति स्त्रीलिङ्गप्रयोगेण पुरुपान्तरसंचारामात्रः सूचितः । इन्दिराया लक्ष्म्याः । किञ्च नलिन्यः पद्मिनीजातीयाः स्त्रियो मन्दिरे यस्याः सा नलि- मधुपर्कपुरःसर'मित्यादिकमुक्त्वा प्रायश्चित्तप्रकरणे ह्युक्तम् ‘दत्तं भागवतैः श्रेठेविष्णवे प्रभवि- ष्णवे। तत्पवित्रं पवित्राणां पावनानां च पावनम् । दातव्यं च द्विनातीनां भक्तानां पावनाय च' । तया ब्राह्मणैः क्षत्रियवैश्यैष्णवैभक्तिसंयुतैः । भोज्यं निवेदित'मित्यादि नारदीयसमासस- माराधनाध्यायवचनाच्च सभक्तिवैष्णवसर्ववर्णकर्तृ कनिवेदितभोजनस्य तद्भक्तदानस्य चोक्तत्वात् । तया तत्रैव 'स्वयं वापि तदश्नीयात्सर्वपापविशुद्धये । तस्य संस्पर्शनात्यानाद्भसणाद्धारणात्सदा । शुचिर्भवति विप्रेन्द्र सर्वकर्मसु सम्मत ' इति वचनात् । विष्णोनिवेदितं शुद्ध पावनानां च पावनम् । प्रायणं दुर्लभं भोज्यं न त्याज्यं स्यात्कदाचन । भुञ्जानानां समेधन्ते त्यनतां परि- हीयत' इति पाझे भगवत्परिचर्यापादकद्धादशाध्यायोक्तविधिकरणनिषेधाकरणप्रापितसुखदुःखम- तिपादकवलादवश्यं भगवत्सेवोत्तरं निवेदितान्नमेव भोक्तव्यं । तथा विधिश्रवणात् , 'अनिवेद्य न मुञ्जीत यदाहाराय कल्पित मिति ब्रह्माण्डवचनात् , 'अनिवेद्य प्रभुञ्जानःप्रायश्चित्ती भवेत् द्विन' इति वचनाच देवतान्तरनिवेदितानि परित्यज्य भगवन्निवेदितमेव सर्वदा भोक्तव्यमिति सर्व रमणीयम् । अस्मन्मते तु दत्तापहारवचनं तयाच सत्रलं हरेः । न ग्राह्यमिति वाक्यं हि भिन्नमार्ग-१. परं मत मित्युक्तं श्रीमदाचार्यचरणः । अत्र 'क्रीडाभाण्डमिदं विश्वं', 'क्रीडार्यमात्मन इदं त्रिजगत्कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियः पर ईश कुर्यु'रिति श्रीभागवतवचोभ्यां सर्वस्मिन्पदार्थमात्रे देहादौ वा भगवत्सताया विद्यमानत्वात् स्वसत्ताया अभावात् । अत एव परस्वत्वोत्पादनमपि न सम्भवति । स्वसत्ताध्वंसपूर्वकं परस्त्रत्वोत्पादनस्य दानलक्षणत्वात् भगवत एव पदार्थस्य भगवते समर्पणमिति नात्र दानमिति दत्तापहारदोपो नास्त्येवेति । एतदेव नवरत्नप्रकाशे श्रीम- प्रमुचरणरवादि दाने हि स्वत्वविनियोगो न तु निवेदन' इति । एवं च दतापहारवचनं भिन्न- मार्गपरमित्यर्थः । इदं च सिद्धान्तरहस्यटीकायां निरूपितं बालकृष्णभट्टैरित्यलम् । मूचित इति । अत एव श्रीमत्प्रभुचरणैः स्त्रीभावपूर्वकं श्रीमत्स्वामिन्यनुचरीत्वं प्रार्थित स्वामिनीस्तोत्रे । अत एव च 'तत्सारभूतरासस्त्रीभावपूरितविग्रह' इति श्रीमदाचार्याणां नाम । एतादृशो भावः कार्य इत्यपि सूचितम् । पद्मिनीजातीया इति । पग्रिन्या लक्षणं तु 'सम्पूर्णे- -- ·९२ । श्रुतिरहस्न्यम् । नीमन्दिरा तस्या नलिनीमन्दिराया इन्दिरायाः परमैश्वर्य प्राप्ताया राधायाः । नामैकदेशे नामग्रहणमिति न्यायादव नामैकदेशे नामग्रहणं सत्या भामेत्यादिवत् । 'विनापि प्रत्यय पूर्वोत्तरपदलोप' इत्यनुशासनात् । तेनेन्दिराशब्देन परमैश्वर्ययुक्ता राधा ग्राह्या । इन्दि- रायाः सम्बन्धी वासुदेवः । यथा किरातार्जुनीये 'तवाभिधानाद्ययते नतानन' इत्यस्य व्याख्यायां तशब्देन तक्षकपरत्वं वशब्देन वासुकिपरत्वं च व्याख्यातम् , तथेन्दिरेत्यत्र राशब्दोपि राधावाचको ज्ञेयः। न्दुमुखी कुरङ्गनयना पीनस्तनी दक्षिणा मृद्वङ्गो विकचारविन्दसुरभिः श्यामाथ गौरद्युतिः । अल्पाहाररता विलासचतुरा हंसत्वना गायिनी लज्जालुगुरुदेवपूजनरता स्पान्नायिका पभिनीति पञ्चसायके । परमैश्वर्य प्राप्ताया इति । यद्यपि परमैश्वर्यं सिद्धमेव तप्त्यास्तथापि मानादिदशायां लीलास्थपुरुषोत्तमकृष्णपादपतनेन महदैश्वर्य प्राप्तमित्यभिप्रायः । राधाया इति । 'देवी कृष्णमयों • प्रोक्ता राधिका परदेवता। सर्वलक्ष्मीमयी सर्वकान्तिः सम्मोहिनी परेति बृहद्भौतमीये। 'राधाया माधवो देवो माधवस्य च राधिका । विभ्राजेते जनेबिति परिशिष्टे । 'रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने' इति मात्स्ये । 'स एकाको न रमते स द्वितीयमैच्छ'दिति श्रुतौ एकाकिनः पूर्णपुरुषोत्तमस्य रमणासम्भवात्तया रिरंसया स्ववामांगाच्छ्रीराधां प्रादुर्भावितवान् । तथा च ब्रह्मवैवर्ते प्रकृतिखण्डे पट्चत्वारिंशदध्याये 'पुरा वृन्दावने रम्ये गोलोके रासमण्डले । शतशृङ्गैकदेशे च मल्लिकामालतीवने । रत्नसिंहासने रम्ये तस्यौ तत्र. जगत्ततिः । स्वेच्छया चैव भगवान् बभूव रमणोत्सुकः । एतस्मिन्नन्तरे दुर्गे द्विधारूपो बभूव सः । दक्षिणाङ्गश्च श्रीकृष्णो वामानश्चैव राधिका । बभूव रमणी रम्या रासे सा रमणोत्सुका । अमूल्यरत्नाभरणा रत्नसिंहासनस्थिते'त्यादिना स्वरूपं निरूप्याने 'दृष्ट्वा कान्तां जगत्कान्तो बभूव रमणोत्सुकः । दृष्ट्वा सा रसिकं कान्तं सा दधार हरेः पुरः । तेन राधा समाख्याता पुराविद्भिर्भहेश्वरि । राधा भनति श्रीकृष्णं स च तां च परस्परम् । उभयोः सर्वसाम्यं च सदा सन्तो वदन्ति चेति । 'देवश्चैकः क्रीडनार्थ द्विधाभूदिति श्रीराधातापिन्यां च । मृत्युंनयतन्त्रे 'ध्यायेत्तत्र महादेवीं स्वयमेव तपाविधः । रक्तपद्मनिमा बालां वालार्ककिरणोन्ज्वलाम् । पीतवस्त्रपरीधानां वंशयुक्त- कराम्बुनाम् । कौस्तुभोद्दीप्तहृदयां वनमालाविभूपिताम् । श्रीमत्कृष्णाङ्कपर्यङ्कनिलयां परमेश्वरीम् । सर्वलक्ष्मीमयीं देवीं परमानन्दनन्दिताम् । रातोत्सवप्रियां राधां कृष्णानन्दस्वरूपिणीम् । भनेचि- दमृताकारां पूर्णानन्दमहोदधि मिति । अत्र स्वयमेव तथाविधः सखीभाववान् । एतेनान्यभावतो ध्यानादिप्वनधिकार इति ध्वन्यते । श्रीमत्स्वामिनीप्रतिपादकानि वाक्यानि तन्त्रपुराणस्यानि विस्तरभयानानूद्यन्ते । अत्र राशब्देन राधाग्रहणम् । इन्दिराशब्दस्य परमेश्वर्य प्राप्ताया इत्यर्थः । 'इदि परमैश्वर्य' इति धातोः सर्वधातुभ्य इनि'त्युणादिसूणेन्प्रत्ययः। न्यायादिति। राधेतिनाम्न एकदेशो राशन्द इन्दिराशब्देस्ति तत्र राधेतिनाममहणमिति भावः । विनापीति | समुदायश- तिमहकालेऽनयतानामपि शक्किमहादवयातोपि तद्वोध इति भावः । राशब्दोषीति । राति + ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। ९३ नच वासुदेवपदं व्यूहपरमिति वाच्यम् । वासुदेवकलानन्त' इत्यस्य व्याख्याने मुवो. चिन्यां 'साविकेषु तु कल्पेषु यः शेते सलिले हरिः । वासुदेवः स विज्ञेयो यस्यांशोऽनन्त उच्यते' । किञ्च 'निशीथे तम उदूत' इत्यस्य व्याख्यायां सुबोधिन्पा देवक्यां प्रद्युम्नो नन्दगृहे वासुदेव इति वाक्यपर्यालोचनेन वासुदेवपदं पुरुषोत्तमपरम् । पुरुषोत्तमपदं विहाय वासुदेवपदकयनस्यायमाशयः । यथा क्षीराधिशायो वासुदेवश्चतुर्मुखोत्पादकः सृष्टिकर्ता, तयात्र वासुदेवपदेन पुरुषोत्तमस्तस्यैव रूपान्तरं वल्लभः पुष्टिमार्गोत्पादकः पुष्टिमृष्टिकर्ता नन्दगृहे वासुदेव इति कथनेनान्त!हो पहिः पुरुषोत्तमः । अन्तर्वासुदेवव्यूहकथनेन सर्वेषां देवानां मोक्षदानार्थमित्यर्थः । इन्दिराया इति भक्तिसाहित्येन च रसात्मकपुष्टि- सृष्टयुत्पादकानन्दमात्रकरपादमुखोदरादिनन्दनन्दनः श्रीकृष्णोन वासुदेवपदेनोच्यते । एतादृशो यो वासुदेवः वै इति निश्चयेन भवे संसारे । अथवा भवति साधनमस्मिन्निति भव इति व्युत्पत्या भवे भूलोके स वल्लभो बभूव श्रीवल्लभस्वरूपेण प्रादुर्वभूव । कथंभूतो वासुदेवः । देवगीता देवीतः । 'ब्रह्मा तदुपधार्याथ सह देवस्तया सह । जगाम सत्रि- ददाति भगवत्सुखं भक्तेभ्य इति रा । 'किम् चेति किम् । दधाति भक्तेषु श्रीकृष्णरसमिति धा-सा चासाविति कर्मधारयः । 'रा राज्यदानवचनो धा च निर्वाणवाचकः । यतो मुक्ति च . मुक्ति च सा राधा परिकीर्तिते ति ब्रह्मवैवर्तप्रकृतिखण्डपट्चत्वारिंशद्ध्यायवाक्यान् भगवत्से- वोपयोग्यलौकिकदेहादिरांज्यदात्री दधाति निर्वाणं निर्गुणमुक्तिम् 'निर्गुणा मुक्तिरस्माद्धी'ति वाक्यात् । एवंचेन्दिरापदे राशब्देनेन्दिराशब्देन च कर्मधारयः । एवं च राशब्देन राधा ग्राह्येति भावः। . नन्दगृहे वासुदेव इति । 'नन्दपन्यां यशोदायां मिथुनं समजायत । गोविन्दात्यः पुमान् कन्या त्वम्बिका मथुरां गता । वसुदेवसमानीतो वासुदेवोऽखिलात्मनि । लीनो नन्दसुते रामन् तडित्सौदामिनी यथेतिपाद्यात् । यथेति दृष्टान्तदान्तिकयोः समत्वमपेक्षितं, अत: श्रीवल्लभाचार्याणामपि भगवल्लीलारूपक्षीराब्धिशायित्वम् । पुष्टिमार्गोत्पादक इति । अत्र पुष्टि- मार्गस्य चतुर्मुखसाम्यम् । नन्दनन्दन इति । 'नन्दस्त्वात्मन उत्पन्ने जाताहादो महामना इति वचने श्रीशुकदेवचरणैरपि आत्मनपदमुपात्तमितिभावः । अन्यया 'नन्दस्तमात्मनं मत्वे'ति वदेत् । गीत इति । स्तुत इत्यर्थः । श्रुतिरपि स्तोतारः श्रीमदाचार्यान् प्रार्थयन्तीति बोधयति । तथाहि 'नवानो अग्न आभर स्तोतृभ्यः सुक्षितीरिषः । ते स्याम य आनृचुस्त्वा दूतासो दमेदम इयं स्तोतृभ्य आभरे'ति । अर्थस्तु-हे अग्ने श्रीवल्लभाचार्य, अस्मभ्यं स्तोतृभ्यः नवा अभि- नवा भगवल्लीलागुणकथाः ‘यनूतनयसीशस्य शृण्वन्नपि कयां मुहुः', 'स्वादु स्वादु पदे पदे । इति श्रीभागवतात् नूतनाः कयाः आभर आहर प्रकाशयेत्यर्थः । 'हाहोर्भश्छन्दसी'ति हस्य भः । किंभूताः । इपः इच्छाविषयीभूताः । यद्वा इच्छाविशिष्टस्य सुक्षितीः कल्याणभूमी: कल्याण- ·श्रुतिरहस्यम् । नयनस्तीरं क्षीरपयोनिधेः । तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं पाकपिम् । पुरुषं पुरुपसूक्तेन उपतस्थे समाहितः । अत एव देवदेवः देवानां शिवब्रह्मादीनामपि देवः । कथंभूतो चल्लभः । नो यतनः नः अस्माकं संबन्धी दैविजीवानामुद्धारा) यतनः प्रयत्नयुक्तः । 'यती प्रयत्ने' नन्द्यादेराकृतिगणवाल्लयुरनादेशः । पुनः कयंभूतो वल्लभः । सन्तत भूरिभोगं दियिना. नन्ददायी सन्ततं निरन्तरं भूरिभोगोऽस्येति भूरिभोगः । मत्वर्थीयोऽच् । तं भूरिभोग जीवं सन्ततं निरन्तरं भूरिभोग सुखदुःखयुक्तं जीवमित्यर्थः । 'यथा सुदीप्तात्पावका' दिति मुण्डकश्रुतेः । 'पराभिध्यानातिरोहितं ततो ह्यस्य विपर्यया' विति व्याससूत्रादपि यदारभ्य भगवतः सकाशाद्भिन्ना जाता जीवास्तदारभ्य निरन्तरं भूरिभोगो बहुज- न्ममरणादिमवाहरूपसुखदुःखादिरूपो यस्य तादृशमानन्दरहितं जीवं 'आनन्दांशतिरो- निदानभूताः । याभिः श्रुताभिः सर्वापद्विषयरूपनिवृत्तिपूर्वकं भगवत्स्नेहादि जायते । यथान्तर- भक्तास्तथा वयमपि भगवत्सेवका भवेम इति भावेनाहुः । ये देवास्त्वां पुरा आनृचुः स्तुतवन्तः त एव वयं स्याम । अन्तरङ्गभक्ता वयमपि भवेम भगवत्कृपयेति भावः । दमे दमे गृहे त्वा दूतासः त्वदाज्ञाकारिणः इयं स्तोतृभ्य आभरेति पुनर्वचनमादरार्थमित्यर्थः । ' अग्निः पूर्वेभित्र- पिभिरीड्यो नूतनैरुते तिश्रुतेः सदा स्तुतः । चरित्रचिन्तामणौ श्रीमदाचार्यप्रादुर्भावार्थ श्रीमत्पूर्ण- पुरुषोत्तमं स्तुवन्त इत्युक्तं तदेव श्रीभागवतपद्येनाहुः ब्रह्मेत्यादि । अत्र पुरुषमुक्तपददानेन भगवतः श्रीमदाचार्यस्य वा स्तुतिवेदेन कर्तव्येति सूचितम् । सूक्तेनैव स्तोत्रकरणमुचितमित्यत्रैव सुबोधिन्यामुक्तं श्रीमदाचार्यः । सर्वेषां देवानां कार्यसाधकत्वादाज्ञाकारकत्वाच्च सर्वेषां देव इत्याहुः अत एवेति । देव इति। यद्वा । देवैः श्रीमनभक्तैः सह दीव्यति क्रीडतीति देवः । प्रयत्नयुक्त इति । ' दैवोद्धार- प्रयत्नात्मेति श्रीमदाचार्याणां नामेति भावः । व्याससूत्रादिति । अस्य जीवस्यैश्वर्यादि तिरोहितं तत्र हेतुः पराभिध्यानात् परस्य भगवतोऽभिध्यानं स्वस्य जीवस्य च सर्वतो भोगेच्छा तस्माद्धेतोरैश्वर्यादिसद्भावे वैचित्र्याभावाद्भोगो न भविष्यतीति नीव तिरोभावं कृतवान् । स्ववर्माणां तत एव तिरोभावाइन्धो भगवदर्मविपरीतधर्मत्वं चेत्यर्थः । ऐश्वर्यतिरोभावाद्दीनत्वं पराधीनत्वं चावीर्यतिरोभावात्सर्वदुःखसहनम् । यशस्तिरोभावात्सर्वहीनत्वम् । श्रीतिरोभावाजन्मादिसर्वापद्विप- गुत्वम् । ज्ञानतिरोभावादेहाद्यहंबुद्धिः । सर्वविपरीतज्ञानमपस्मारसहितस्यैव । वैराग्यतिरोभावाद्विप- यासक्तिः । आनन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो येन जीवभाव इति विद्वन्मण्डने श्रीप्रमुचरणैरुक्तम् । एवंचानन्दांशतिरोभावपूर्वकत्वे सति ऐश्वर्यादिषट्कतिरोहितत्वं जीवत्वमिति लक्षणं फलितम् । एतदर्यसाधकं तत्त्वदीपस्यवाक्यमुपन्यस्यन्ति आनन्दांशतिरोभावादिति । एतत्तिरोधानात्तं जीवत्वं भासते तेनानन्दांशेनाविभूतेन युक्तं सब्रह्मवदंवभासत इत्यर्थः । अंशद्वयस्य विद्यमान- : त्वात् । सशस्फूर्ती प्रतिविम्मत्रं प्रितयस्फूतों ब्रह्मत्वमिति निर्णय इति श्रीमाचार्यनरणरु- ·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। भावात्तत्तद्वत्वेन च भासत' इति वाक्यात् आनन्दरहितं भगवद्वियोगजतापक्केशरहित जीवं भननानन्ददानार्थमिदं विशेषणं दिविजानन्ददायीति । न च दिवशब्द इन्द्रस्थितस्व- गेलोकवाचक इति वाच्यम् । तस्य क्षयिष्णुफलत्वादानन्दत्वाभावान्मात्सायने - दोपयस्तत्वाच । अन्नानन्ददानकथनेन स्वर्गशब्देन व्यापिवैकुण्ठो ग्राह्यः। 'पन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलापोपनीतं च .तत्सुखं स्वःपदास्पद' मितिश्रुतेः ।। तेन दिविजं नित्यलीलास्थमानन्दम् । 'अलौकिकसामथ्र्य सायुज्यं सेवोपयोगिदेहो चैकुण्ठादिषु चे' त्यादिरूपमानन्दं तदातीत्यानन्ददायी । एतद्विशेषणविशिष्टः श्रीवल्लभः सा लक्ष्मीरमिता यथा स्यात्तथा प्रादुर्वभूव । सा इति वासुदेवस्वरूपे या क्षीराज्यों लक्ष्मीः स्थिता सा वल्लमरूपे महालक्ष्मीतिनाम्ना प्रादुर्भूता तया सह रमितो यथा स्यात्तथा । अस्मिन्नाम्नि पूर्वस्वरूपबोधनार्थ महापदम् । 'तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छ' दितिश्रुत्या रमणार्थमेव रूपयेन प्रादुर्भूतस्तेनानवतारदशायामपि स्वकु- लोत्पादनद्वारा दैविजीवानामुद्धारार्थमित्यर्थः । . क्तोऽर्थः । तापलेशरहितमिति । यदवधि क्षणं युगशतमिवेत्यादिवद्भगवद्विरहजनिततापाद्यस्फू- तिस्तदवधि भगवत्प्राप्तिर्नेति तत्वम् । प्रादुर्भूतेति । अस्याः प्रतिपादकं मन्त्रद्वयमुदाहियते । तथाहि 'हिरण्यवर्णो हरिणी सुवर्णरजतस्रनाम् । चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मी जातवेदो म आवहे'त्येकः । अस्यार्थः । यदा श्रीमदाचार्याः पाण्डुरङ्गपुरे श्रीविठ्ठलदर्शनार्थ गतास्तदा तान् प्रति श्रीविठ्ठलप्रमुभिराज्ञप्तं गार्हस्थ्य स्वीकुरुत । भवतां गृहेऽहं भवितेति श्रीपाण्डुरङ्गाविठ्ठलप्रतिपादकं पाद्मपुराणस्थगीतामाहात्म्ये पछाध्यायमाहात्म्पप्रतिपादने तीर्थयात्राप्रप्त'ततो निवृत्य भागातोऽपश्यद्धीमरथीतटे । द्विभुजं विट्ठलं विष्णु भुक्तिमुक्तिप्रदायक' मितिवाक्यं श्रीमदाचार्यान् प्रत्याज्ञारूपं वृत्तं वदतीयं श्रुतिः । हे जातवेदः हे अग्ने, श्रीवल्लभाचार्य, हिरण्यवर्णां हिरण्यस्य सुवर्णस्य वर्ण इत्र वर्णी यस्याः सा हिरण्यवर्णा ताम् । पुनः किंभूताम् । हरिणी मनोहारिणीमित्यर्थः । यद्वा हरि नयति प्रापयति केलिगृहमिति हरिणी ताम् । गौरादित्वान् डीप् । हरिणीमित्यस्य हरितवर्ण- परत्वेन व्याख्यानं न सम्भवति । हिरण्यवर्णो हरिणीमिति विशेषणविरोधात् । अलङ्कारादिक- माहुः सुवर्णरजतननां सुवर्णरजतस्य पुष्पाणि तेपां लक् माला यस्याः सा ताम् । स्रक्पदो- पादानेन पुष्पाणीत्यवगम्यते 'आपं चे' त्याप् । सुवर्णपदोपादानं सुवर्णबाहुल्यात् । यद्वा सुवर्ण- रगतमिव पुष्पाणि तेषां स्वक् यस्याः सा ताम् | चन्द्रां चन्द्रवत्प्रकाशां हिरण्मयीम् । यकारलोपश्चान्दसः । हिरण्यभूषणबाहुल्याद्धिरण्मयीत्वम् । यथा 'स्फुटत्सरोगन्धहतालिपत्रक- ध्वनिप्रतिथ्यानलसटुमाफुल' मित्यत्र सरोनबाहुल्यात्सरोपादानम् । यद्वा हिरण्मयों आनन्दरू- पाम् । 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशादिति सूत्रे हिरण्यशब्द आनन्दवानी । लोकेपि तस्य आनन्दसा- ·१६ श्रुतिरहस्यम् । एवं संयोगात्मकर्मिस्वरूपं निरूप्यातः परं विषयोगात्मक धर्मिस्वरूपं निरूपयति बृहते करोमीति । व्यापकरूपधारिणे श्रीवल्लभाय नमः करोमि । ननु धर्मिस्वरूपस्य वैविध्यातिपादने कि प्रमाणमितिचेन्न । प्रमाणस्य सद्भावात् । तथाहि 'रसों चै सः । रस हवायं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवति' इति श्रुत्या रसरूपेण पुरुषोत्तममादुर्भावात् श्रीपदाचा- र्याणां रसात्मकपुरुषोत्तमास्यस्वरूपत्वाच रसस्य संयोगविप्रयोगात्मकत्वाद्धर्मिणो दैविध्य- मित्यर्थः । तत्र वियोगात्मकर्मिस्वरूपं यथा पुरुषोत्तमस्य भक्तानां हृदये 'तन्मनस्का- घकत्वादित्युक्तं श्रीमदाचार्यचरणैर्भाष्ये । तेन परब्रह्मरूपत्वमिति फलितम् | पुनः किंभूताम् । लक्ष्मी लक्षणवतीम् । सामुद्रशास्त्रोक्तलक्षणवतीमित्यर्थः । 'लक्ष्मी भालक्षणाद्वेति निरुक्तात् लक्ष्मीपदे वर्णयोर्लोपः । तेन महालक्ष्मीनाम्नी में मह्यं मदाज्ञापरिपालनार्थम् आवह अङ्गीकुरु 'पत्नीत्वेन घृणु । अहं तव पुत्ररूपेण प्रादुर्भवेयम् । अतो मम जन्म न लौकिकीषु योग्योऽ- लौकिकत्वात् । यद्वा मे मयाऽऽज्ञप्तोसीति शेषः । स्पष्टं कुतो नोक्तम् । रहस्यत्वात् । 'परो- क्षप्रिया इव हि देवा' इति श्रुतेः । तथाच चरित्रचिन्तामणौ ‘श्रीपाण्डुरपुरे द्रष्टुं विट्ठलं विष्णुमादरांत् । तेनाज्ञप्तं परिणयं त्वत्पत्न्यां भवितास्म्यहम् । काश्याममुकगोत्रस्य कन्या विप्रस्य वर्तते । मयेरितः सोपि तुभ्यं पृष्टगोत्रः प्रदास्यति । महालक्ष्मीतिनाम्नी स्वां कन्यां सपदि वाडवः । इतीरिताश्च तस्याज्ञाद्वय- भङ्गानुतापिताः । शीघ्रमेवागतास्तत्र तथैव तदकुर्वते'त्येकः । यथा श्रीमदाचार्यशरणेन श्रीमत्पु- रुपोत्तमप्राप्तिस्तथा श्रीमहालक्ष्मीशरणेनेत्यन्यमन्त्रेण तच्छरणं गन्तव्यमिति प्रतिपाद्यते-- चन्द्रां प्रभासा यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् । तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्ये अलक्ष्मीमें नश्यतां त्वां वृणोमि । अस्यार्थः । अत्राहंशब्दप्रक्षेपः 'प्रामादिक इति विद्यारण्यैर्भाष्ये उक्तम् । चन्द्रां चन्द्रप्रकाशमानां प्रभासां प्रकृष्टा भाः कान्तिर्यस्याः सा ताम् | आप चे- त्याप् । यशसा कीर्त्या ज्वलन्तीं । यस्या उदरे साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्तमाः श्रीविठ्ठलप्रमवः प्रादुर्च- भूवुः । यस्याः सन्ततिपरम्परा अद्यापि जगदुद्धारार्थ विरानत इति कीर्त्या ज्वलन्ती प्रकाशमा- नाम् । लोके भूलोके पूर्ववद्वर्णलोके । तेन भूलोके प्रादुर्भूतामिति शेपः। 'एकाकी न रमते स द्वितीयमेवेच्छ'दितिश्रुत्या रमणार्थमेकस्य द्विदलात्मक्त्वेन प्रादुर्भाव इत्याह देवजुष्यामिति । देवः श्रीवल्लभः देव वैश्वानरैवैतिवाक्यात् ‘विप्रं विप्रासोऽवसे देव मिति श्रुतेश्य । जुष्टां सेविताम् । देवपदोपादानेन रसात्मकत्वं द्योतितम् । यद्वा देवः जुष्टो ययेति । उदारां भक्केच्छादानप्तमम् । तेन स्वभकानां न किंनिदुर्घटमिति भावः। तां प्रसिद्धाम्।श्रीपूर्णपुरुषोत्तमलोकं या महालक्ष्मीः तत्परामर्शा तच्छन्दोपादानम् । पद्मिनी कामशास्त्रोक्तपद्मिनीलक्षणलक्षिताम् । इमिति निपा- तोऽनर्यकः निधयार्थो वा । एतादृशीं महालक्ष्मी शरणं प्रपद्ये प्रपन्नोस्मि । अतः अलक्ष्मीर्जन्म. मरणादिरूपा भगवद्विमुखत्वरूपा वा नश्यतां नाशं प्राप्नोतु । एतादृशी ला स्वामिनीत्वेन वृणो- मीत्यर्थः । सन्मनस्का इत्यादि । अत्र तदात्मिकेतिपदे स आत्मा यासाम् । सर्वदा कृष्णभावनेत्र ..

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। स्तदालापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिकाः । तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मांगाराणि सस्मरु। ननु विप्रयोगात्मकर्मिस्वरूपममृतत्वमिव मतिभातीति चेन्न । आनन्दात्मककेवल विपयोग- जन्ययहिःमाकट्यस्यैव कार्यक्षमत्वात् । अमूर्तस्याप्रकटस्य च कार्यक्षमत्वाभावात् । तथाहि 'यावरहिः स्थितो बहिः प्रकटो वा विशेन हि । तावदन्तः स्थितोप्यप नदारदह- नक्षमः । एवं सर्वगतो विष्णुः प्रकटवेन्न तद्विशेत् । तावन्न लीयते सर्वमिति कृष्णसमुद्यमः। तत्र वियोगात्मकस्य वहिः माकट्य चोध्यमित्यर्थः । 'अटति यद्भवानति काननं त्रुटियुगायते त्वामपश्यताम् । कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मदृशाम्' । तच बजसीमन्तिनीनां क्षणमात्रमपि वियोगासहि- प्णुत्वात् श्रीभगवतो मथुरागमने एतासां जीवनं कथं स्यादेतासां जीवनान्यथानुपपत्त्या विभयोगे प्रादुर्भावः कल्प्यते । तदेव विप्रयोगात्मकर्मिस्वरूपं तापपूर्वकभक्त्यूद्रेकदशायां भक्तान्तःकरणात् पृथक्प्रादुर्भूय भक्तानां यथायोग्य लीलानुभवं कारयति । किञ्च, उत्त- राधे 'पीतशेपं गदाभृत' इत्यत्र पीतशेपत्वं कथं सम्भवति । भगवतः प्रादुर्भावानन्तरं श्रीवासुदेवेन झटिति बजे नयनात् न स्तनपानं सम्भवति । तत्र श्रीभागवते पीतशेपत्व- कथने पीतशेषत्वान्यथानुपपत्या देवक्याः स्तनपानं कल्प्यते । तच्च तापयुक्तस्नेहोरेकद- शायां देवक्यामन्तःकरणाद्रहिः प्रादुर्भूय स्तनपानं करोति । एतदेव विप्रयोगात्मक धर्मि- स्वरूपमित्यर्थः। किश्च । तत्र विप्रयोगात्मकर्मिस्वरूपप्रतिपादिका श्रुतिरस्ति । तथाहि पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुत्राणि पर्येपि विश्वतः । अतप्ततनून तदामो अश्नुते श्रितास इवहन्तस्तत्समासत' । अस्या अयमर्थः । हे ब्रह्मणस्पते अक्षरस्वामिन् पुरुपोत्तम, 'प्रभुत्वेन हरेः स्मृता लोकत्वेन तदुद्भव' इति निबन्धे ते तव चिततं विस्तारः । अग्रेऽतप्ततनरित्ति निषेधकथनानुरोधेन ज्ञायते श्रीभगवतो मथुरागमनानन्तरं विषयोगेषु तादृशानुगृहीतासु गोपीपु तावद्रूपेण प्रादुर्भावो विस्तारः पवित्रं पवितो विरहवजात्रायत इति कामादिशल्य- चित्ते आत्मत्वेन भगवानेव स्फुरतीति न देहादिस्मरणमित्युक्तं श्रीमदाचार्यचरणैः । अत एवास्य फलरूपत्वम् । एतदुपपादानं तु पूर्वमेव कृतम् । विस्तरस्तु टिप्पण्यादिषु प्रपञ्चितोऽस्मत्परिवृद्धैः । यावदित्यादि दशमस्कन्धसुबोधिनीप्रथमाध्यायवाक्यम् । अन्यथानुपपत्येति । पीनो देवदत्तो दिवा न मुङ्क्ते । अत्र पीनत्वान्यथानुपपत्त्या रात्रि. भोजनकल्पनवत् । पवित्रमिति | श्रीमदाचार्यपरत्वेन श्रुत्यर्थस्तु पूर्वमेवोपपादितः । अक्षरस्वामिन्निति । अक्षरब्रह्मण इत्यर्थः।ब्रह्मणोऽसरत्वं जीवस्य क्षरत्वं तदुत्कृष्टत्वं पुरुषोत्तमत्वमिति प्रागेवोपपादितम्। सावद्रूपेणेति । यथा 'कृत्वा तावन्तमात्मानं यावतीर्गोपयोपित'इति । स्त्रीविग्रहमाप्तस्यैवेति ।

·श्रुतिरहस्यम् । निवर्तकं वा । तत्र हेतुः प्रभुः समों भवान् गात्राणि भक्तानां शरीराणि विश्वतः पर्येपि अन्तर्वहिव्यामोपि । यस्मादेवं तस्मात्ता अपि चहचयोगोलकन्यायेन च्याताः भगवन्निष्ठा भवन्तीति तथा । एवं तत्स्तुत्वा तस्य दुर्लभत्वमाह अतमतः विरहतापरहितः । तनूरिति स्त्रीलिङ्गेनाधिदैविकसीविग्रहमाप्तस्यैव तदधिकार इति ज्ञाप्यते। तत् विप्रयोगात्मकर्मिस्वरूप नाचते न विशेषेण प्रामोति नोपभुड़ा इति यावत् । ननु रासलीलास्थस्यान्तर्याने विषयो. गात्मकर्मिप्रादुर्भावः कुतो नेत्यत आह । आम:अपकारासानन्तरं पकता 'शारीरी पञ्चमी चाच्या ततो रूपं प्रतिष्ठित' मिति हेतोः।थितासः अन्तःपुरुषोत्तमविशिष्टाः पका: शाखा- भेदेन । श्रुतास इति पाठे श्रीभागवतं श्रुतवन्तः । अथवा दुर्लभत्योधनाय श्रुतास इति कथनम् । वहन्तः सम्प्रापयन्तः विपयोगे तद्विप्रयोगात्मकर्मिस्वरूपं समासत सम्यगुप. विष्टाः शाखाभेदेन समाशतेतिपाठे सम्याग्भुक्तवन्त इत्यर्थः । ननु केनचित् पचित्रं ते विततमित्यारभ्य अतप्ततनून तदामो अक्षुत इति श्रुत्ति- स्तप्तमुद्राधारणपरत्वेन व्याख्यायते । तन्न । अत्र.विध्यभावात् । 'ऐन्ध्रा गाईपत्यमुपतिष्ठत' इतिवत् विनियोजकश्रुत्यन्तराभावाच । तस्मात् 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति श्रुतिमा- दाय भगवत्परत्वेन व्याख्याने तु न काप्यनुपपत्तिः । यथा श्रीपुरुपोत्तमस्य विमयोगा- स्मक धर्मिस्वरूपं तथा श्रीमदाचार्याणामपि विप्रयोगात्मक धर्मिस्वरूपं श्रीमदाचार्याणां सेवकेषु श्रीदामोदरदासप्रभृतिषु संयोगात्माधर्म्यनवतारदशायां तापयुक्तभक्तपुद्रेकसमये तेषामन्तःकरणादहिः प्रादुर्भूय दर्शनं ददाति तदेव विप्रयोगात्मक पर्मिस्वरूपम् । किञ्चाधुनिकानां तदीयानामस्मदादीनां तापयुक्तत्वं चेतईि दर्शनं ददातीत्यनुभवैक- वेद्यमित्यर्थः। किञ्च । श्रीमदाचार्याणां निगमप्रतिपाद्यपुरुषोचमत्वात्तदात्मनस्यापि पुरुपोत्तमत्वम् । अतएव पद्मपुराणस्थरातालवण्डाधिकरणकधीवृन्दावनमाहात्म्ये श्रीमच्छुकनारदादिवढूनां परम- पाणां भगादुपातनया स्त्रीविग्रहपाया भगवद्रमानुभव इति कयान श्रुतिमूलतया संगच्छत । एतादृशमावोऽवश्यं कार्यः । तथाच मृत्युञ्जयतन्त्रे श्रीमद्राधिकाध्याने 'ध्यायेत्तर महादेवी स्वयमेव तयाविवः । श्रीमत्स्वामिन्यनुवरीमाक्वान् शारीरीति । अस्यास्तु टिप्पण्यां निरू. पितः श्रीप्रमुचरणैर्नेह तन्यते । तन्नति । अत्र विचारादिकं न क्रियते । शह वक्रयारणवादे पुरुषोत्तमनरल श्रीमदाचार्यचरणनिवन्धे चोकत्वाद्विस्तरभयाच । अनुमकियेयमिति । एता- दृशानुभवस्तु श्रीमदाचार्यायैव, नान्यति तत्वम् । एवं श्रीमदानार्याणां निगमोदितपूर्णपस्योत्तमत्वमुपपाद्य तदात्मनानां श्रीविठ्ठलेशप्रभू. णामपि श्रुतिप्रतिपादिलपुरुषोत्तपत्वमाहुः किश्चेत्यादि । पुरुषोत्तमत्वमिति । ब्रह्माण्डपुराणे प्रश्न भगवद्रह्मवादे युगावतारप्रसङ्ग श्रीविल्लावतारस्योदितत्वात् तदेव मयोपन्यत्यते ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। 'तयाहि ब्रह्मोवाच । त्वंया परमकल्याण देवदेव जगत्पते । युगत्रयावताराणां कारणानि मम प्रभो । कथितानि सविस्तारं चरितानि च सर्वशः । कलौ कत्यवताराणि कय्यतां विगलाशय । श्रोतुमिच्छामि त्वत्तोऽहं कारणानि च सर्वशः । चरितानि च सर्वत्र भूतभावन पूर्वन । श्रीभग. वानुवाच । साधु पृष्टं महाप्राज्ञ श्रूयतां कथयामि ते । चत्वारो वतारा मे भविष्यन्ति कला- वपि । कृष्णो बुद्धो विठ्ठलेशः कल्किम्लेंच्छनिकृन्तनः । पूर्णः कृष्णो बुद्धश्चांशः परमानन्द- विट्ठलः । मम चांशधरः कल्की शृणु पुत्र विशेषतः।' इति चतुरोऽवतारान्प्रतिज्ञायोद्देशक्रमणाव- तारकयां जगाद श्रीभगवान् । तत्र प्रयमं 'मुको भारावतारार्थं तत्रादौ पूर्णरूपधृक् । वसुदेवगृहे नूनं देवकीजठरोदित' इत्युक्त्वा प्रभासीयकथापर्यन्तं वर्णयित्वा 'अन्तर्धानं ततोऽहं वै सर्वलोकस्य पश्यतः । गमिष्ये लोकपालेशः स्वस्वरूपधरः स्वय' मितिपर्यन्तं श्रीकृष्णावतारं निरूप्य श्रीविठ्ठलावतारमाह 'शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं मम । घोरे कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मवि- वर्जिते । पापपुञ्जरते पुण्ये म्लेच्छधर्मरते जने । तदाहं वल्लभकुले द्विजाचाररतेऽमले । अवतीर्य परं रूपं दर्शयिष्ये मनोहरम् । पृथिव्यां मारते क्षेत्रे माथुरे मम वल्लभे । गोकुलं मत्पदं नित्यं यत्रास्ते वै मुदावहम् । कालिंदी सरिता श्रेष्ठा यत्र गोवर्धनो गिरिः । आदिमध्यावसाने वै. वासो मे तत्र निश्चितम् । वर्तते विश्रुतं पूर्व त्वया चास्ति परंतप । अपिचान्तर्हितं रूपं सर्व- लोचनगोचरम् । करिष्ये विमलं सौम्य बनभक्तसुखावहम् ।। विठ्ठलेशेति विख्याति गमिप्ये जगतीतले । आदावहं चैकरूपो बहुरूपधरस्ततः । देशान्तरे प्रवेक्ष्यामि मद्भक्तानुग्रहाय वै । मम भक्तिवितानाय विनाशाय च मायिनाम् । मद्भक्तसुखदानाय दुःखाय च दुरात्मनाम् । भक्तानां गुरुरूपेण यास्येऽहं सेव्यतां परम् । दारैर्गृहः सुतः प्राणैः प्राणादप्यधिकैर्धनैः । मत्सेवनं करिष्यन्ति सर्वभावनिवेदिनः । तेषामेवानुकम्पार्थ करिष्ये रूपमुत्तमम् । उद्धरिष्याम्यहं तत्र बहुरूपधरः प्रभुः । ते वै भागवताः सर्वे भक्तिसिद्धाः कलौ युगे । भविष्यन्ति महाभागा मानिनो वै दुरासदाः । मत्कृपासिन्धुतोयेन सेविताः खलु वर्धिताः । पुष्पितास्ते महाभागा मम भक्तिफलान्विताः । दृढप्रेममदोन्मत्ता निर्भयाः सर्वतः सदा । मयि चानन्यभावास्ते भवि- प्यन्ति तदानघ । त्यक्तसर्वकुलाचाराः कर्ममार्गविनिःसृताः । वेदवादविनिर्मुक्ता भक्तास्तेऽतीव में प्रियाः । ममैव दर्शनारामा मत्कथाश्रवणे रताः । मद्धचाननिरता नित्यं ममैव गुणवादिनः । हंसधर्मसमारूढास्ते वै भागवतोत्तमाः। प्रवक्ष्यन्ति परं धाम कालमायातिगं च यत् । ममैव तनवस्त तु भविष्यन्ति न संशयः । वक्तारो मम धर्माणां तथैव च प्रवर्तकाः । ये केचित्तु विशे- पज्ञा मम साधर्म्यमागताः । मत्कृपालवलेशेन तत्क्षणान्मुच्यते जगत् । मम भक्तेश्च धर्माणां पक्ता कश्चन मदृते । मक्तितत्त्वोपदेष्टा वै अहमेव तदा युगे । सर्वधर्मोज्झिते शुद्धे पाखण्डनिरते खले । विल्से वेदमागें वै पापिष्ठे दुष्टभूमिपे । लोके लुप्त विवेके हि अविवेकपरायणे । तस्मिन्नि- पतितान्साधून्मम भक्तिपरायणान् । ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्यान् सच्छ्रदान सस्त्रियोऽन्त्यनान् । उद्धरिष्याम्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मरूपेण भास्वता । कृष्णनाम विशुद्ध यन्मयोक्तं परमं गतम् । कर्णे - ·श्रुतिरहस्यम् । च दक्षिणे नूनं श्रुत्वा चैव प्रजायते । नमस्यन्ति जनाः सर्वे यावद्वै मानवर्मिताः । अचिंप्यन्ति च मां नित्यं तावदेव न संशयः । निवसिप्याम्यहं नूनं तत्कुले चाग्निभूपिते । अन्तर्धानं गमि- प्यामि ततो वै चतुरानने ति निरूपितम् । तदनन्तरं कलियुगान्तं निरूप्य कल्क्यवतारो निरू- पितः । ततः 'चतुरो मेऽवताराश्च कलौ साधो निरूपिताः । भूयो वदामि ते ब्रह्मन् किमन्यच्छ्रो- तुमिच्छी ति सर्वाध्यायसंग्रहः । अत्र परमानन्दविट्ठल इत्युक्त्याऽगणितामन्दाक्षरबृहयावृत्तिः । अत एव पुरुषोत्तमत्वम् । एतेनांशावतारादिनिवृत्तिः । श्रीकृष्णश्रीविठ्ठलयोः पूर्णपरमानन्दत्वमन्ययोरंशकलात्वमुदितम् । 'यस्मात्क्षरमतीतोऽ- हमक्षरादपि चोत्तमः । अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम' इति गीतोक्तेरितिभावः । तथाच श्रुतिः श्रीविठ्ठलप्रतिपादिका 'सुदेवोसि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धवः । अनुक्षरन्ति काकुदं सूर्ये सुपिरामिवे'ति । अर्थस्तु श्रीविठ्ठलशब्दस्य वरुणशब्दस्य चैकार्थत्वाद्वरुणशब्देनात्र श्रीविठ्ठलो गृह्यते । यथा श्रीविठ्ठलपदनिरुक्तिः विद ज्ञान भावे विप् । विदा ज्ञानेन ठान् शून्यान् सर्वसा- धनहीनान् जीवान् लात्यनुगृह्णाति स्वदासत्वेन वृणुत इति विठ्ठलः । भगवत्सम्बन्धिज्ञानेन च नाममन्त्रब्रह्मसम्बन्धादिप्तकलसिद्धान्तोपदेशेन सकलसाधनहीनान् जीवान् स्वदासत्वेनाङ्गीक- रोति यः स विहल इति समुदितोऽर्थः । एवं वरुणशब्दस्यार्थः संवरणाद्वरुण इति शङ्कराचार्य- कृतविष्णुसहस्रनामभाष्ये । एवञ्च. वियते वृणोतीति वा वरुणः 'कृवृदास्य उनम्' इत्युणा- दिसूत्रेण उनन् प्रत्ययः । वृणोतीतिक्रियायाः कारकासलात्कर्मीभूताः सर्वसाधनशून्या जीवा गृह्यन्ते । एवञ्च स्वदासत्वेन वृणोति अङ्गीकरोति जीवानिति वरुणः । 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्य' इति श्रुतेः । वरणस्वरूपं च भक्तिहंसे । 'वरणोक्त्या, कन्या स्वाभिमतमेव स्वपतित्वेन वृणुते वरो वा तादृशीं कन्यां स्वस्त्रीत्येन, तथा भगवान् स्वदासत्वेनात्मीयत्वेनाङ्गीकरोतीत्यु- च्यत' इत्युक्तं श्रीप्रमुचरणैः । एवञ्च हे वरुण हे श्रीविठ्ठल । न च 'रूढियोगमपहरतीति रथकारा- धिकरणन्यायेन रूर्बलीयस्त्वात् 'प्रचेता वरुणः पाशी'त्यमरात् प्रतीचीदेशे वरुणशब्दस्य रूढिः, अतः कथं व्युत्पत्त्या श्रीविठ्ठलपर्यायतेतिवाच्यम् । 'वरुणो वारुणो वृक्ष' इति विष्णुसहस्रनाम्नि वरुणशब्दस्य विष्णौ रूढतायाः शिष्टसम्प्रदायस्यात्राविशिष्टत्वात् । न च रूढेस्तुल्यत्वेऽस्यैवात्र ग्रहे मानाभाव इति वाच्यम् । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति, ' वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्त- कृदिति श्रुतिस्मृतिभ्यां भगवत्येव सर्वेषां नाम्नां मुख्या शक्तिः । एवकारेणान्यत्र तु तथारोपात्सा । अत एव 'वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदौ मध्ये तथा चान्ते हरिः सर्वत्र गी- यत इति हरिवंशोक्तर्भगवत्येव सर्वेषां वेदानां वेदान्तानां पुराणानां च समन्वयः । न च भगवत्परत्वेन व्याख्यायतां श्रीविठ्ठलपरत्वेन व्याख्यायत इति वाच्यम् । ब्रह्माण्डपुराणवाक्येभ्यः श्रीविठ्ठलानां पूर्णपुरुषोत्तमत्वस्य निश्चयात् । पुराणानुरोधेन श्रुतित्र्या- रूपानात्योचिततरत्वात् । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपहयेत् । विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो माम प्रहयं- रिप्यतीति वास्यात् श्रीविठ्ठलपरत्वेन व्याख्याने न बाधोऽस्माकम् । एवञ्च वरुण हे श्रीविठ्ठल, ।

·श्रुतिरहस्यप्रकाशः। . त्वं सुदेवोसि वासुदेवोसि साक्षात्पूर्णपुरुषोत्तमोसि । अत्राद्याक्षरलोपः । 'वर्णस्य वर्णयोर्लोपो बहूनां व्यञ्जनस्येति बृहदेवतोक्तत्वात् । यथा ' सुदेवो अद्य प्रपतेदना'दिति श्रुतिव्याख्याने नीलकण्ठेन सुदेव इत्यस्य वासुदेव इत्यर्थ उक्तः । एतेन श्रीविठ्ठलनाथानामेवाश्रयः कर्तव्योऽन्या- चार्यापेक्षयेति सूचितम् । यद्वा निरुक्तकारैः सुदेवस्त्वं कल्याणदेवः कमनीयदेवो भवसीत्युक्तम् , तत्र 'मङ्गलानां च मङ्गल'मिनि भारत 'मङ्गलं भगवान्विष्णु रिति स्मृतौ च सर्वमङ्गलमयत्वम् । एवं च सकलमङ्गलमयोसि । सकलमङ्गलाश्रयणेन सर्वममाङ्गल्यं निरस्यत इति ध्वनितम् । कम- नोयदेव इत्यनेनातिसुन्दरत्वं ध्वनितम् । तच्च 'अथाहसन्निविष्टानामङ्गानां रुचिरत्विपाम् । शोभोत्कःकसन्दर्भः सौन्दर्य सुरसंमतम् । अन्योन्यापेक्षया तेपामुत्कर्पोत्कर्षदर्शन । आश्चर्य भवदङ्गानां सौन्दर्य सुदृशां मतम् । अङ्गेन येन येनैव दृष्टमात्रेण पश्यताम् । सुखमुत्पद्यते सद्यः सौन्दर्य तत्र तत्र च । अन्यस्य दर्शनेऽन्यस्य दिदृक्षा न तु जायते । अङ्गानां तादृशां पुंस्तां सौन्दर्य संहतिः परम् । अन्यूनाधिकसत्वं च सल्लस्मत्वानवद्यता । सौन्दर्य परमं ततत्पश्यतो स सुरद्रुम' इति लक्षणमिति । तथाच 'दर्शनीयतमो वाग्मीति नामरत्न उदितम् । महाभाष्य- कारस्तु सुदेवोसि सत्यदेवोसीति व्याख्यातं, तस्य तु ' यदा हि धर्मस्ये ति स्मृत्युदितवचनपा- लकोसि । 'सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्ना' इति श्रीभागवतवचनात्सत्यवचनोसीत्यर्थः । सत्य- लक्षणं तूदितमेव । ननु अवतारानन्तरं कथं देवानामुद्धारो वंशेन तत्सत्वादित्यभिप्रेत्याह । 'यस्य ते सप्त सिन्धवः सप्त पुत्राः । स जयति गिरिवरदेवो गोविन्दो बालकृष्णश्च । श्रीवल्लभरघुनाथौ श्रीय- दुनायो घनश्याम' इति चरित्रचिन्तामण्युक्तनामानः भविष्यन्ति सन्ति वा । सिन्धुत्वेनोपादानं तु सकलगुणरत्नाकरत्वेन गम्भीरप्रज्ञत्वेन 'स्वानुरूपसुतप्रसूरितिवाक्यात् पुरुषोत्तमवत्सर्वोद्धार- कर्तृत्वम् । 'आदावहं चैकरूपो बहुरूपधरस्तत' इति, 'उद्धरिप्याम्यहं तत्र बहुरूपधरः प्रमु'रिति ब्रह्माण्डपुराणवचनाभ्यां सर्वो वंशः श्रीविठ्ठलनायरूप एवेति । श्लोकार्यस्तु आदौ प्रथमं अहमेक- रूपः श्रीविठ्ठलः तदनन्तरं बहुरूपधरः स्ववंशरूपेण बहुरूपधरः । तत्र श्रीवल्लभकुले बहुरूपधरः वंशरूपेणोद्धरिप्यामीत्यर्थः । एवं च सकलवंशः श्रीविठ्ठलरूप एव । तेन देवानामुद्धारे सत्यदेवत्वं न व्यभिचरितमिति भावः । ननु ते कया रीत्योद्धरिष्यन्तीत्याह अनुक्षरन्ति काकुर्द, 'काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिवंने' इत्यमराच्छोकभयननितध्वनिविकारः काकुः, तान् ददातीति काकुदः संसारः तं स्वसेवकानां नाममन्त्रायुपदेशमात्रेण अनुक्षरन्ति दहन्ति । उपसर्गवशादहन- रूपोर्थः । मन्त्रोपदेशेनैव सकलसंसारदाहकत्वे वह्ययोगोलकन्यायेन जीवान् भगवद्विरहमनुभाव- यन्तीत्यभिप्रेत्य दृष्टान्तमाहुः सूयं सुपिरामिव । अत्र महाभाष्यकारैर्व्याख्यातम् । तद्यथा । शोभनामूमि सुपिरामग्निरन्तः प्रविश्यं दहतीति । अत्रा मिपूर्व' इत्यनेन सूर्मिमिति प्राप्ते व छन्दसी' स्यनुवृत्त्या यणादेशः । अयं भावः । यया बहुच्छिद्रां प्रतिकृतिमग्निरन्तः प्रविश्य मला- शयं दहति, तदनन्तरं स्वस्वरूपमेव तां कुरुते, तद्वदत्रापि जीवस्य संसारादि नाशयित्वा भगवन्दावा " ·श्रुतिरहस्यम् । 'अङ्गादङ्गासम्भवसि हृदयादधि जायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शत- मिति श्रुतेः श्रीविठ्ठलनाथानां पुरुषोत्तमत्त्वात्पुरुषोत्तमस्वरूपं पुरुषोत्तपस्यैव गम्यम् । 'न हि ते भगवन् व्यक्ति विदुर्देवा न दानवाः स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुपोत्तमेति । तस्मात् प्रभुचरणैरुक्तम् 'कचित्पाण्डित्यं चेन्न निगममतिः सापि यदि न क्रिया सा सापि स्याद्यदि न हरिमार्गे परिचयः । यदि स्यात्सोपि श्रीवजपतिरतिर्नेति निखिलै- गुणैरन्यः को वा विलसति विना वल्लभवरम्' । बुद्धावतारे पाण्डित्यमस्ति, परं वेदमार्गे गतिर्न, 'श्रुतिजातं निन्दसी' तिवाक्यात् । ऋषभावतारे तवयमस्ति, परं वैदिकी क्रिया न । मूत्रपुरीपादिकं भवेत् , तथापि प्रक्षालन न करोति । कपिलावतारे तत्रितयपस्ति, परं हरिमार्ग परिचयो न, सांख्याचार्यत्वान्मातुर्देवहूतेः सांख्योपदेशः कृतः । न च तत्र भक्क्युपदेशोऽस्तीति वाच्यम् । तदङ्गत्वेन तस्या गौणत्वात् । व्यासावतारे तच्चतुष्टयमस्ति, परं श्रीकृष्णचन्द्रे स्नेहो न । ज्ञानावतारत्वात् । 'न ज्ञानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयो भवे- दिहेति वचनात् । श्रीमद्वल्लभाचार्यावतारे तत्पञ्चकमस्ति । अत एव मत्पभूणां नाम रूपमेव कुर्वन्तीति । यद्वा । निरूक्तकारैः सूमिः कल्याणोमिः स्रोत इति व्याख्यातं, तत्रायमर्थः । कदोस्यास्तीति काकुदो वृषः तत्सदृशो जीवः काकुदशब्देनोच्यते । सादृश्यं च ज्ञानादिशून्य- त्वान्जाड्यादिधर्मेण तादृशं भगवद्भजनहीनं पशुतुल्यं जीवं अनुक्षरन्ति, भगवन्नाममन्त्रादिकम- पदिशन्ति । दृष्टान्तः । यथा सूर्य कल्याणोमिः स्रोतः सुषिरां बहुच्छिद्रां यथा प्रविशतीति । अत्र बहुच्छिद्रधारिण्या उपमानता । तन्निरूपिता जीवस्योपमेयता । कल्याणोर्युपमानतानि- रूपितोपमेयता नाममन्त्रादिषु चेति स्वस्वरूपेण स्ववंशेन च जगदुद्धारकर्तृत्वं, अतः सत्यदे- वोसि वासुदेवोसीत्यर्थः । किञ्च अन्या अपि श्रुतयः श्रीविठ्ठलप्रतिपादिकाः पूर्वमेवोदिताः । किच सर्वो वेदः श्रीकृष्णप्रतिपादकोऽतः श्रीविठ्ठलप्रतिपादक एवेति विस्तरो न निरूप्यत इति दिक् । 'श्रीविठ्ठले कृष्णचन्द्रे विभिन्नमतयो हि ये । तेषां सङ्गो न मे भूयाद्विषतोऽपि सुदुः- सहः । एतदेव हृदिकृत्य श्रुतिमाहुः अङ्गादङ्गादिति । गम्यमिति । 'वक्ता कश्चन महते' इति ब्रह्माण्डवाक्यात् । तत्र गीतां प्रमाणयति नहि ते इत्यादि । एवञ्च श्रीमदाचार्याणामपि पूर्वोदाहृतश्रुतिस्मृतिपुराणवचनैः पुरुषोत्तमत्वेऽवधारिते श्रीविद्वलेशस्यापि तत्त्वं श्रीमदावार्यस्व- रूपज्ञानं तेपामेवेत्यभिप्रेत्याहु तस्मादित्यादि । वैदिकी क्रिया नेति । 'आचारहीनं न पुनन्ति वेदा' इति स्मृतेः । अत्र हेतुमाहुः सांख्याचार्यत्वादिति । गौणत्वादिति । 'कृष्णसेवापरं वीक्ष्ये'त्यादि भगवत्प्राधान्येन भगवन्मार्गवतित्वमपेक्षितमिति भावः । व्यासावतारेति । 'को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतद्भवे' दितिवाक्याद्भगवदवतारत्वम् । पञ्चकमस्तीति । 'अखण्डवरम- ण्डितप्रसृतचण्डपाखण्डवाग्विखण्डनसुचण्डिमा धरणिमण्डलाखण्डल' इति वाक्यं पाण्डित्यप्रति- पादक, वेदपारग इति निगमगति निरूपक, कर्ममार्गप्रवर्तक इति वैदिकक्रियावैशिष्टयबोधक, ·तरूपज्ञानमिति भावः । यद्यपीत्यादि । स्वस्मिन्नज्ञानादिनिरूपणेनातिदन्यद्योतनन प्रभोरतिकरू- श्रुतिरहस्यप्रकाशः। 'बजनियः भियत्रजस्थितिरिति । अतोऽवतारान्तराश्रयं त्यक्त्वा निजाचार्याश्रय एवं कर्तव्य इति तात्पर्यार्थः सिद्धः। यद्यप्पयोग्य एवाहं तत्स्वरूपनिरूपणे । तदीयत्वेन कृपया सर्व सम्पादितं मयि ॥ १॥ यथामति विलासेन प्रेमोल्लासेन वर्णितम् । श्रीमदाचार्यचरणाः प्रसीदन्तु स्वतः सदा ॥ २ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणाजप्रसादतः । निगमोदिततद्रूपं वर्णितं हि यथामति ॥३॥ यद्यप्यज्ञानदोषेण ह्यमथा वर्णितं भवेत् । क्षमन्तां श्रीमदाचार्याः स्वीयेषु करुणाकराः॥४॥ इति श्रीमत्प्रभुचरणात्मजमहाराजश्रीयदुनाथकुलोद्भव- गोस्वामिश्रीगोपालसुतश्रीगिरिधरविरचितं श्रुतिरहस्यं समाप्तम् ॥ भक्तिमार्गाजमार्तण्ड इति यागादौ भक्तिमार्गकसाधनत्वापदेशक इति च हरिमार्गज्ञातृत्वज्ञाप, 'स्फुरत्कृष्णप्रेमामृतरसभरेणातिभरिता विहारान् कुर्वाणा बनपतिविहाराब्धियु सदेति वाक्यं स्नेहबोधकमिति भावः । निजाचार्याश्रय एवेति । पूर्वोदाहृतश्रुतिकदम्वैः श्रीमदा श्रयितुरेख भगवतः श्रीमल्लीलापुरुषोत्तमानुभवः । अन्याश्रयेण न तथेत्येवकारार्थः । तथाच भारद्वाजसंहितायां 'जानतस्त्वनुपेतस्य ब्रह्मचर्यमभीक्षतः । वृथैवात्मसमुत्क्षेपो जायते कृष्णवर्मनी'ति । एतदर्थस्तु निरूपित एव । तात्पर्याध इति । सम्पूर्णग्रन्थस्य पूर्वोदितश्रुतिस्मृतिवाक्यानामिति शेषः । एवं निरूप्य भक्तानां दैन्यमेवैकं हरितोपणसाधन मिति वाक्येन दैन्यस्यावश्यकत्वेन स्वस्मिन् तद्योतयितुं अन्यान्ते च मङ्गलमाचरणीयमिति शिष्टसम्प्रदायाच्ट्रीमदाचार्यान्प्रार्थयन्ते यद्यपीत्यादि । ईश्वरस्याखिलस्वामिनो निरूपणमल्पप्रक्षेन कर्तव्यमित्ययोग्यमिति भावः । तर्हि क्यं निरूपितमित्याहुः तदीयत्वेनेति । श्रीमदाचार्यैः स्वीयत्वेन स्वस्वरूपं कृपया न्यायेन । अतो मया तथैव निरूपितमित्याहुः यथामतीति । श्रीमदाचार्या अस्माकं हदि प्रविष्टास्तदा ययामतिविलासेन परमानन्दस्य निरूपणे परमानन्द एव भवतीति प्रेमोल्लासेन वर्णित मया । 'केवलेन हि भावेने' त्यादिवाक्थैः प्रेम्णैव प्रसीदन्ति श्रीमदाचार्यचरणा इति भावः 1 प्रप्तीदन्विति । श्रीमदाचार्यचरणप्रसादेनेवास्मार्क निखिलप्रत्यूहव्यूहनिरसनपूर्वक प्रसिद्धिरिति भावः । स्वत इत्यनेनास्मासु साधनरहितेषु कृपया प्रसीदन्त्विति भावः । पुनः बोधित ध्रुव- ·श्रुतिरहस्यम् । गोत्पत्तिर्भवतीति भावः। यद्यपि श्रीमदरचार्यकुलोद्भवानां पूर्णपुरुषोत्तमत्वेन श्रीमदाराध्यनरणा- नामपि साक्षात्पुष्टिपुरुषोत्तमरूपत्वादज्ञानादि न सम्भवति, तथापि शिप्यपरम्पराये निरूपित- मिति भावः ॥ ४ ॥ श्रीमदानार्यपादाब्जकृपया यनिरूपितम् । साधवः कृपयां पूर्णाः सम्यक्पश्यन्तु-मत्कृतिम् ॥ १ ॥ श्रीमदाचार्यरूपार्थवोधिकाः श्रुतयोपि याः । निरूपितास्तथा स्थालीसिक्थन्यायोऽवधार्यताम् ॥ २ ॥ मम तु प्रतीभात्येवं सर्वे वेदा महाप्रभोः । श्रीवल्लभार्यरूपं हि बोधयन्त्येव निश्चितम् ॥ ३ ॥ श्रीमदाचार्यवर्याणां स्वरूपं श्रुतिदुर्गमम् । काल्पीयसी तत्र बुद्धिर्मम रूपनिरूपणे ॥ ४ ॥ तथापि श्रीमदाराध्यचरणैर्यन्निरूपितम् । तहलं सम्यगाश्रित्य यथामति निरूपितम् ॥ ५ ॥ श्रीमदाराध्यपादानां ग्रन्याशयनिरूपण । त एव शरणं सन्ति नान्यथा मतिरीशी ॥ ६ ॥ वन्देऽहं श्रीमदाराध्यचरणेन्दुनखप्रभाः । याभिर्लोकत्रये पूर्ण तिमिरं मम नाशितम् ॥ ७ ॥ यथा श्रीश्रीमदाचार्यचरणैःप्रेरितोस्म्यहम् । तथैव लिखितं सर्व स्वबुद्ध्या नैव किश्चन ।। ८ ॥ गृह्यतां श्रीमदाचार्यभृत्योक्तत्वादहो बुधाः । श्रीमदाराध्यचरणे वाक्यपुष्पं समर्पितम् ॥ ९ ॥ यदन सदसद्वापि व्याख्यातं स्वल्पबुद्धिना । क्षमन्तां श्रीमदाचार्यचरणाः सर्वदा मयि ॥ १० ॥ इति श्रीमनिजचरणनखचन्द्रप्रभाच्छटानिरस्तसमस्तजीवान्धकार श्रीवल्लभाचार्यावतारकुलकमलविकासकनिजशरणसन्तापह- रणश्रीमद्गोरखामिश्रीमद्रिरिधरचरणकोकनदमधुपाय- मानमानसतैलङ्गाजातीयगोकुल्यापस्यनेतोपना- मकरामकृष्णभट्टमकाशितश्रुतिरहस्यमकाशः सम्पूर्णतामबाजीत्॥