·GOPATHABRÁMHANA
OF THE ATHARVAYEDA
DITED AND PUBLISH D
BY
PAIDIT JIBANANDA VIDYASAGARABA
Sivper intendent Free Sanskrit College, Calcutta.
QALGUPTA
PRINTED AT TH
NARAYAN PR SS
CATALOGUED.
1891

·ष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ततस्तालवने दैत्यं धेनुकं खररूपिणम् । जघान गोकुले विघ्नं हेलयैव हलायुधः ॥ ५१ ।। अथ गोपालरूपेण प्रलम्बो नाम दानवः । कन्दुकक्रीडया प्रीतिं विदधे रामकृष्णयोः ॥ ५२ ॥ कदाचित्स्कन्धमारूढस्तेन वेगवता हृतः । रामस्तस्याकरोन्मुष्टिपातेन शतधा शिरः ॥ ५३ । अथ गोवर्धनगिरौ शक्रयागमहोत्सवे । भक्ष्यभोज्यमहारम्भसंभारो गोकुलेऽभवत् ।। ५४ ।। पूज्यः पर्वत एवायमित्युक्त्वा शक्रपूजनम् । निवार्य कृष्णस्तद्भोज्यं बुभुजे दिव्यरूपभृत् ॥ ५५ ॥ ततः प्रम्लानमानेन मन्युना शतमन्युना । प्रेरिता घननिर्घोषघोरमेघाः समाययुः ॥ ५६ ॥ तैर्ग्रस्तवासरालोकैनिंगीर्णभुवनैर्धनैः । आहूतेव महारावैः कालरात्रिरदृश्यत ॥ ५७ । विरावकृतहृद्धट्टमेघसंघट्टविप्लवे । खं क्षितौ जलरूपेण भयभग्नमिवापतत् ॥ ५८ ॥ ते शक्रक्रोधसंनद्धाः शक्रचापचिता घनाः । सद्यः पीतमिवाम्भोधि वमन्तः मामपूरयन् ॥ ५९ ॥ संरम्भेण घनाघनैर्धनतरैः संपीड्यमानैमिथः प्रोद्भूतेऽथ पृथुव्यथारवनिमे संस्फूर्जिते गर्जिते । भीत्या क्वापि ययुः क्षितिच्युतनभःसंभावनाकम्पिताः कल्पान्तागमशङ्किता इव महानीहाररुद्धा दिशः ।। ६०॥ धारासाराशनिनिपतनक्लेशसंपीडितानां सीदद्वत्सप्रणिहितदृशां शीतवातार्दितानाम् । .

·काव्यमाला।
अङ्गभङ्गं गवां दृष्ट्वा गोविन्दः करुणाकुलः ।
त्राणाय गिरिमुद्धृत्य गोवर्धनमधारयत् ॥ ६२ ॥
छत्रीकृते गिरौ तस्मिन्दोर्दण्डधृतिनिश्चले।
गोगणानां सगोपानां पुनर्जीवागमोऽभवत् ॥ ६३ ॥
उत्क्षिप्तेऽसुरवैरिणा क्षितिघरे क्षीरोदधिः क्षोभवा-
न्भेजे भीतिमकाण्डदण्डमथनक्षोभाभिशङ्की पुनः ।
विन्ध्यस्यासमयोद्मं विगणयन्मन्ये श्वसन्कम्पवा-
न्हस्तन्यस्तसमस्तशापसलिलः क्षोभादगस्त्योऽभवत् ॥ ६४ ॥
अवहदहतधैर्ये दोष्णि कृष्णस्य भार-
श्रमशमनधियेव क्ष्माधरः सोपरोधः ।
अविरतनिपतद्भिर्निर्झराणां सहस्रैः
स्फटिकविकटर्जम्भस्तंभसंभारशोभाम् ॥ ६५ ॥
गोवर्धनस्य धरणे ब्रजसुन्दरीणां
साहाय कोच्चचरणोचितदोलतानाम् ।
अप्राप्तिलोलकरविभ्रममाकलय्य
कृष्णः स्मितांशुधवलाधरपल्लवोऽभूत् ॥ ६६ ॥
कृष्णेनाश्चर्यनिधिना गोगणे परिरक्षिते ।
लज्जयेव न्यवर्तन्त पवनोच्छासिनो घनाः ॥ ६७ ॥
ततः शक्रः स्मभ्येत्य प्रसाद्य विजने हरिम् ।
कामधेनुगिरा तस्मै गोपालाधिपतां ददौ ॥ ६८ ॥
अथ प्रपेदे गोविन्दः प्रौढं मदमिव द्विपः ।
सहकारतरुः कान्तं वसन्तमिव यौवनम् ॥ ६९ ॥
तस्य सानन्दशृङ्गारे वयसि व्यक्ततां गते ।
बभूवाभिनवोत्साहः प्रतापाभरणेन सः ॥ ७० ॥

·८ श्रीकृष्णावतारः]
दशावतारचरितम् ।
.
व्यामूढस्खलितार्धविक्लवपदा वाणी गतिश्चास्फुटा
चित्तं भ्रूयुगलं च वीचिरचनासंवादि दोलायितम्
निद्रा किं च दरिद्रतामुपगता लज्जा च सजा सरे
क्षैब्यं माधवयौवनद्युतिपदे गोपाङ्गनानामभूत् । ७२ ।
खैराचारसरपरिचये तत्र शौरेः प्रवृत्ते
वेषालापोद्धतगतितयान्योन्यसंभाव्यमाने ।
आसील्लज्जाविनयनिभृता व्यक्तसंसक्तमन्यु-
स्तासामन्तः कलुषकलनानल्पसंकल्पजल्पः ।
कर्णाभ्यर्णविकीर्णलोचनरुचः सन्त्येव चन्द्रानना-
स्त्वत्तोऽन्या नवयौवनोन्नतिलसल्लावण्यगण्याः परम्
यासामेष हरिर्मनोरथशतैरर्थी क्षणालोकने
किं कृष्णेन विलोकिताहमिति ते रूढः प्रमूढे मदः । ४॥
अन्तर्लोचनयोविंशत्यविरतं लमश्च पाणौ गतिं
निर्बन्धेन रुणद्धि धावति मुहुर्दशा भिकामोऽधरे ।
सख्यः किं करवाणि वारणशतैर्नैवापयाति क्षणं
कृष्णः षट्चरणः प्रयाति चपलः पुष्पोच्चये विनताम् ॥ ५।
कर्षत्यंशुकपल्लवं परिहृतः प्रत्याहृतिं नोज्झति
प्रक्षिप्तश्चरणे लैंगत्यविरतं तिष्ठत्यदृश्यः पथि ।
अङ्गान्युल्लिखति प्रसह्य यदि वा लब्धावकाशः क्वचि-
किं शौरिर्धनकुञ्जव ललताजालान्तरे कण्टकः ।
खच्छाम्बुप्रतिबिम्बवऋतिलकोल्लेखादरालोकनं
यत्नेनोचितचूतपल्लवलवे कर्णावतंसस्पृहा ।
एतस्याः कुसुमेषु बन्धनधिया केशावकाशक्रिया
केनायं नवरागयोगगुरुणा वेषोपदेशः कृतः ।

·काव्यमाला कोऽयं याति लघुक्रमेरहमहं कस्त्वं सखि श्यामला श्वासायासवती क यासि तिमिरे तं नष्टमिष्टं मृगम् । अन्वेष्टुं यमुनातटीमुपगता भीतास्मि भूतभ्रमा- न्मूढे कृष्णभुजंग एष विटपे कौटिल्यलीनः स्थितः । संतप्तैव हता करोमि किमहं तां प्रेषयन्त्या मया लब्ध मौग्ध्यफलं भुजंगनिकटं वक्रां द्विजिह्वां सखीम् धिग्दूती तरुणीं करोति किल या स्वीकृत्य दूरे प्रियं हस्तोत्सृष्टखगः प्रयत्ननिचयै याति तृप्तोऽन्यतः ॥ ९ जानेऽन्यासहितं विलोक्य कुटिलं तं कूटकोषं त्वया प्रत्यक्षागसि निवासहनया कोपेन दष्टोऽधरः । श्वासायासविसंस्थुला न च कुचोत्कम्पं विमुञ्चस्यहो मोहाद्दुःसहविप्लवे चपलया किं प्रेषिता त्वं मया ॥ ८ । न स सखि यमुनायास्तीरवानीरकुले गहनसुवि भवत्या मत्प्रियः क्वापि दृष्टः । सुमुखि फलमियत्तु स्नेहमोहात्त्वयाप्तं कुचमुखलिखितेयं कण्टकोल्लेखरेखा ॥ ८१ ॥ इत्यभून्मदनोद्दामयौवने कालियद्विषः । गोपाङ्गनानां संरम्भगर्भोपालम्भविभ्रमः ॥ ८२ ॥ प्रीत्यै बभूव कृष्णस्य श्यामानिचयचुम्बिनः । जाती मधुकरस्येव राधैवाधिकवल्लभा ।। ८३ । लावण्यं नवनीतसारममृतस्येवोद्वहन्त्यो नवं तन्वाना द्युतिदिग्धदुग्धधवलां मुग्धस्मितांशुच्छटाम् माद्यद्यौवनकुम्भिकुम्भसुभगाभोगस्तनोत्तम्भिता धैर्य कस्य न दीर्घनेत्रवलनैर्मश्नन्ति गोपाङ्गनाः ॥ ८ । कदाचिदथ यातेऽस्तं गभस्तिमति शर्वरी । आययौ गोपकान्तेन शनैः कृष्णाभिसारिणी। ८५ ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । शशाङ्काकृतसंकेतसमागमविलोकिनी । क्षपा प्रतीक्षमाणेव तमःश्यामाम्बरा बभौ ॥ ८६ । अथोद्ययौ सुधास्यन्दखेदाप्रसरत्करः । तुल्यालिङ्गनजामा दिशन्निव दिशां शशी ॥ ८७ ॥ ततस्तारुण्यवानिन्दुर्मीलत्तरलतारकम् । मुखं चुचुम्ब श्यामायाः कराकृष्टतमःपटः ॥ ८८ ॥ त्यक्त्वा पूर्वां स्पृशन्किंचिदक्षिणां च तथोत्तराम् । शिश्रिये पश्चिमामाशां सुधांशुबहुवल्लभः ।। ८९ । अत्रान्तरे समभ्यायादरिष्टो दुष्टचेष्टितैः । जङ्गमः शृङ्गवानद्रिरिव दैत्यो वृषाकृतिः॥९० ॥ किंचित्कुञ्चितकण्ठकायकषणक्लेशत्रुटत्पादप- प्रोद्भुतोत्कटटांकृतैर्गललुठद्गम्भीरघोरखनैः । सीत्कारश्वसितैः खुराप्रविषमोत्खातावकीर्णक्षिते- स्तस्योद्धारभरेण भग्नमभवत्कम्पाकुलं गोकुलम् ॥ ९१ ।। तद्भीतिच्युतगर्भासु गोषु गोपगणे गते । ष्णं गोपाङ्गनाः कण्ठे जगृहुर्भयविहलाः ॥ ९२ । शृङ्गप्रहाराभिमुखं दोष्णा कृष्णस्तमुद्धतम् । निपीड्य कण्ठे कुण्ठेच्छं चकार गतजीवितम् ॥ ९३ ॥ निष्पिष्टे शौरिणारिष्टे कंसामात्ये महौजसि । सत्कथा पप्रथे लोके पृथुविसयकारिणी ॥ ९४ ॥ ततः प्रभाते कंसस्य सुहृत्केशी महासुरः । आययौ हयरूपेण खुराघातक्षतक्षितिः ॥ ९५ करालो मांसलः शृङ्गी कृष्णतालुस्त्रिकर्णवान् । क्षितः ककुदावर्ती जगत्संक्षयलक्षणैः ॥ ९६ ॥ १. 'यामिन्याः २. 'चेतनः ३. 'सीत्कारोच्छुसितैः' ·काव्यमाला। तस्य हेषितनिर्घोषैरैः खुररवेण च । त्रस्तगोगणमुद्विग्नगोपं वनमकम्पत ॥ ९७ ॥ शूत्कारश्वसितेन तर्जितमरुत्कोपात्तमृत्युस्थिति- तेजोनिर्जितपावकः श्रमजलैर्विक्षिप्तपाथःपतिः । निश्चेष्टां वसुधां विधातुमुदितः कल्पान्तकालोपमः सोऽभूदाकुललोकपालविभवावष्टम्भकृदुःसहः ।। ९८ । दन्ताभिघातसज्जस्य तस्यास्ये द्विगुणीकृतम् । उत्क्षिप्तानखुरस्याशु न्यदधद्भुजमच्युतः ॥ ९९ ।। तद्दन्तकषणेनापि निर्विघ्नधनविभ्रमः । कृष्णप्रसारितो बाहुः केशिवकं द्विधा व्यधात् ॥ १० । भने निपतिते तस्मिन्कंसस्येव मनोरथे । अभूजम्भारिभवने तार्थ्यध्वजजयखनः ॥ १०१ । अत्रान्तरं वृष्णिवृद्धैः सह खसचिवक्षयम् । चिन्तयन्मन्त्रभवने कंसः प्रोवाच निःश्वसन् ॥ १०२ । इयं जनितलज्जेव मानम्लानिर्महीयसी । यन्मेरुतुल्यैर्युष्माभिः क्रियते तृणचिन्तनम् ॥ १०३ ॥ उद्धवः शनिरक्रूरः शतधन्वा विदूरथः । मोजाद्याश्च ममापूर्व शृण्वन्त्वसमविग्रहम् ॥ १४ ॥ पितुः खसुः पतिर्वृद्धः स्नेहसंमानवृत्तिभिः । वसुदेवः स चास्माभिः पूजितः परिपूरितः ॥ १०५ । खसुतौ तेन निन्यस्तौ गोकुले गूढचारिणौ । शोकातकाङ्कुरौ यौ मे विषपादपतां गतौ ॥ १०६ ॥ ज्ञातिभ्यो भयमस्तीति सत्यमाह महामतिः। विभीषणमतोपायैर्हन्यमानो दशाननः ॥ १०७ । १. 'मन्त्रि' ३. 'शङ्कातडाकुलौ' .

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । मर्मज्ञः खजनः पुंसां क्षये जागर्ति नापरः । शिक्षापक्षिभिराकृष्टाः क्षयं यान्त्येव पक्षिणः । १८॥ सदा दारूणि दह्यन्ते दारुजेन चे वह्निना । क्रिमिणा वाङ्गजातेन पात्यन्ते प्रौढपादपाः ॥ १९॥ मृज्जातलोहकुद्दालैः खन्यते मृण्मयी मही । खजातैर्निर्झरैर्नीताः कषद्भिर्भूधराः क्षयम् ॥ ११० ॥ ज्ञातिप्रहारो निःशर्ममर्मपाती पराधिकः । लोहाधिका व्यथामस्नः करोत्यस्थिसुखः शरः ॥ १११ ॥ सहभोग्यामपि ज्ञातेर्नेच्छन्ति ज्ञातयः श्रियम् । काङ्क्षन्ति भूतिमन्येषां दूरालोकननिष्फलाम् ॥ ११२ ।। किं कृतं सुकृतं तावद्वसुदेवेन धीमता। बन्धुद्रोहविदग्धेन गोपालौ कुर्वता सुतौ ॥ ११३ ॥ उपेक्षितौ बन्धुधिया तत्सुतौ दयया मया । भुजच्छेदप्रवृत्तौ मे प्रयातौ चिन्तनीयताम् ॥ ११ ॥ कृष्णेन निहतोऽरिष्टः स च केशी सुहृन्मम । तद्भात्रा मुष्टिना पिष्टः प्रलम्बः स च धेनुकः ॥ ११५ ॥ अधुना कोपविवलद्भूलतां नीतिमैतयोः । करोम्यहं यथा बालौ पुनर्नैवं करिष्यतः ॥ ११६ इति कंसेन सावज्ञमन्तर्गम्भीरमन्युना। उक्ते तमुद्धवः प्राह पाङ्गुण्यविनयेद्धधीः ॥ ११ ॥ राजन्न खजने कोपं कुपितः कर्तुमर्हसि । खीकार्याः सर्वथा क्रुद्धलुब्धमीतावमानिताः । १ ८॥ क्रुद्धान्प्रसादनैर्लुब्बान्धीतांश्च सान्त्वनैः । माननैरवमानान्नियेद्भिन्नानभिन्नताम् ॥ ११९ विभिन्नखीकारः शमयति नृपाणां रिपुभयं निजैर्जीवोच्छित्तिर्भवति कुपितैर्धातुभिरिव । १. 'समन्युः २. 'एव' ३. 'चर्म .

·,८६ काव्यमाला। न वैरं वैरेण प्रशममुपयाति क्वचिदपि प्रदीप्तोऽग्निः शान्ति व्रजति जलपुजैन शिखिना ॥ १२ बान्धवौ पुत्रसदृशौ रामकृष्णौ न ते परौ । लक्ष्मीरक्षा क्षितीशानां राजपुत्राभिरक्षणम् ॥ १२१ ।। समीपे सामः परमुपसरन्मेषहननः खलपामे मूर्खः (मुख्यः) परपुरगतः शत्रुबलकृत् । हते तस्मिन्पापं किमपि कुलबीजाङ्कुरहति- न दूरे नादूरे भवति सुखरक्ष्यः क्षितिपजः ॥ १२२ । निरस्तः माभुजा बन्धुः क्षीणवृत्तिर्विपद्दतः । तन्नामविक्रयोत्क्षेपैर्लक्षितो दिक्षु भिक्षते ॥ १२३ ॥ परमं श्रीमतामेतन्माननामविनाशनम् । यद्यात्यपूरितो बन्धुः परस्योत्तानपाणिताम् ॥ १२४ । त्वबन्धुसुतयो३व युक्ता गोपकुले स्थितिः । न यावद्विप्रकिर्णौ तौ तावत्खीकरणक्षमौ ॥ १२५ । इत्युद्धवेनाभिहिते हिते सुविहिते श्रियः । अच्छिन्नदानव्रतवानक्रूरः कंसमभ्यधात् ॥ १२६ ॥ एकपात्रोचितां यस्य श्रियं नानन्ति बान्धवाः । तस्यात्मपोषतोषस्थकोषक्लेशाय संपदः ।। १२७ ।। त्यागभोगभरोद्धृष्टा मानोन्मृष्टा महात्मनाम् । भान्ति भृत्यगृहोत्सृष्टा बन्धूच्छिष्टा विभूतयः ।। १२८ । भूतिमालोक्य विमुखा यस्य निःश्वस्य बान्धवाः । गच्छन्ति न विशेषोऽस्ति श्मशानस्य च तस्य च ॥ १२९ । रसाकरसमृद्धश्रीबन्धुर्यस्य त्वमीदृशः । स कृष्णः कानने शष्पशय्यापरिचिताकृतिः ।। १३० । १. 'वन्धु ·. ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । खकर्मभागिनः सर्वे निष्फलः खजनोऽर्थवान् । नातरङ्गस्य शङ्खस्य हृता सुषिरताब्धिना ॥ १३१ ॥ ज्ञातिर्नदीनः कृष्णस्तु दयया संविभज्यते । हेलोमिनिर्मितं मन्ये तेनैश्वर्य दिवौकसाम् ॥ १३२ ॥ धेनुत्राणे शिखरिपतिना कृष्णदोष्णि स्थितेन श्रान्ते शके विफलजलदे लज्जिते शैलशत्रौ । लब्धाकाशप्रसभगतिना निर्झरोद्धातघोषै- हर्षस्पर्शः प्रकटित इव स्फीतफेनाट्टहासः ॥ १३३ । मददलनविधाने कालियस्याहिभर्तु- दमनशमितशक्तेर्देहसंदेहभाजः । शरणगमनदैन्यम्लानमानस्य कृष्णः शिरसि चरणमुद्रां तार्थ्यरक्षां चकार ।। १३४ । नाम्ना मानमहोन्नतिं प्रतनुते बध्नाति शोभा गुणैः पुष्णात्याजिषु जिष्णुना शशिसितं भ्राजिष्णु दोष्णा यशः । हर्ष वर्षति निश्चलेन सहजप्रेम्णा च चित्तस्य यः स श्लाघ्यः सुकृतेन बान्धवमणिर्भाग्योद्भवैर्लभ्यते ॥ १३५ । अबन्ध्यसंगतिबन्धुः कृष्णतुल्योऽस्ति कस्तव । येन शक्रोऽपि गोपानां गौरवावनतः कृतः ॥ १३६ ॥ उक्तं निःशल्यकल्याणमस्माभिर्यदि मन्यसे । तत्त्वद्रािहं गच्छामि कृष्णाहानकृतार्थताम् ॥ १३ ॥ विपुलः प्रस्थितश्चायं धनुर्यागमहोत्सवः । करोम्यहं तमुद्दिश्य केशवस्य निमन्त्रणम् ॥ १३८ ॥ इत्यक्रूरवचः श्रुत्वा कंसः कुटिलचेष्टितः । बजेति निःश्वसन्नुष्णमभ्यधात्तमधोमुखः ।। १३९ । .. है 'गिरा तव' ·काव्यमाला अथ सज्जरथै हन्तुमरे ब्रजमुद्यते । अभूञ्चन्द्रोदयोबूत इव वृष्णिकुलाम्बुधिः ॥ १४ ॥ अतिक्रम्याथ मथुरामक्रूरः प्रथितो रथी । अवापाग्रसरत्सैन्यः पर्यन्तग्राममेखलाम् ॥ १४१ ॥ प्रत्यग्रपाकविनमत्कलमक्षेत्रपक्तिभिः । हरितालरज पुञ्जरञ्जिताभिरिवाचिताम् ॥ १४२ ॥ कदलीश्यामलारामवटवाटलतावृताम् । लम्बमानधनालाबुतुम्बकूष्माण्डमण्डलाम् ॥ १४३.॥ वलत्कुटिलकल्लोलकुल्याकलकलाकुलाम् । द्राक्षासुशीतलतलस्थलीशय्याश्रयाध्वगाम् ॥ १४॥ अध्वन्यजग्धपूर्वेक्षुशल्कशुक्लीकृतस्थलाम् । पाकपिङ्गलनारङ्गीवनैः संध्यान्वितामिव ।। १४५ । ययौ स पश्यन्निःशङ्कशुकाशननिवारणे । उदञ्चद्भुजलक्ष्योच्चकुचाग्राः शालिपालिकाः ॥१६॥ स व्रजन्गोकुलोपान्तवनमालां व्यलोकयत् । उत्सरन्निर्झरासारस्निग्घश्यामलशाद्वलाम् ॥ ११ ॥ गोरक्षादक्षशबरैः कृतक्षुद्रर्भसंक्षयाम् । घोरव्याघ्रपथावद्धयन्त्रकूटधैंटावटाम् ॥ १४८ ॥ लीतालतम्मलसालकदलीपथ्यामलीश्यामलं खजूरार्जुनसर्जबिल्वबकुलप्लक्षाक्षलक्षाकुलम् । पर्यन्ते स ददर्श हर्षजननं स्फीतोपदेशं गवां निःश्वभस्थलपुष्पशष्पशबलं निःसङ्गुलं गोकुलम् ॥ १९॥ मच्छिन्नोदितमन्थमन्थररवं निर्घोषमेघभ्रम- प्राम्यन्मत्तमयूरनृत्तरुचिरं गोपाङ्गनागीतिभिः . २. 'शेणी' -1. 'पथि ता' ५. सालो' -ग. टापटाम्' गः ·९ ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । निःस्यन्दस्थितमुक्तशष्पकवलक्लीबाङ्गसारङ्गकं प्रीतिं प्राप स वीक्ष्य यामुनवलद्वीचिव्रजं गोकुलम् ॥ १५० । ततस्तत्सैनिकैः कृष्णः प्रथमाप्तैर्निवेदितम् । पितः पितृव्यमक्रूरं शुश्रावाभ्यय॑मागतम् ॥ १५१ घृतकुम्भदधिस्थालिसहस्रोपायनैः पुरः । प्रणम्यमानं गोपाग्र्यैर्ददर्शाङ्करमच्युतः ॥ १५२ । रथाप्रादवरुह्याथ लोलकुण्डलकङ्कणः(णम्) । दृष्या दामोदरं दूरादक्रूरः समचिन्तयत् ॥ १५३ ।। अयं स भगवान्विष्णुरवतीर्णः सनातनः । भुवो भारावताराय मां जगादेति नारदः ॥ १५४ । एष पद्मपलाशाक्षः श्रीमान्मरकतद्युतिः । स्निग्धलावण्यपीयूषैर्लिम्पतीव मनो मम ॥ १५५ ॥ वृष्णियादववंशस्य कियती स्पृहणीयता अवतीर्णः खयं यस्मिन्भगवानेषु केशवः ॥ १५६॥ इति ध्यायन्प्रहर्षाश्रुसंरुद्धनयनः स्खलन् । अकुण्ठोत्कण्ठया शौरेरक्रूरोऽन्तिकमाययौ ॥ १५ । पपात पादयोस्तस्य साग्रजः प्रणतोऽच्युतः । गाढालिङ्गनसंगत्या हृदयं प्रविशन्निव ॥ १५८ । प्राप्तपूजासनः कृष्णं सोऽवदत्तन्मुखे दिशन् । प्रमोदविस्मयस्नेहबहुमानमयीं दृशम् ॥ १५९ । कृष्ण त्वदर्शनानन्दसुधासंपूरिते हृदि । त्वत्संभाषणहर्षस्य कावकाशो विधीयताम् ॥ १६ वसुदेवस्य पुण्यानां पूर्णता किं दरिद्रता । यस्त्वां तनयमासाद्य खशाद्यापि नेक्षते ॥ १६१ । १.' वाङ्ग ·९ काव्यमाला भवतस्त्रिजगज्जन्मस्थितिसंहृतिकारिणः । गूढजन्मकथा केन कथ्यते सर्ववेदिनः ॥ १६२ ॥ सततं सहते तीनां त्वत्कृते कंसवाच्यताम् । वसुदेवश्चलत्येषा नूनं न भवितव्यता ॥ १६३ ॥ जगद्धरणधीरेयं धन्या देवी वसुंधरा । भारावतारसंनद्धश्चित्ते वहसि यां सदा ॥ १६४ ॥ विस्मृता देवकी किं ते त्वन्नाम्नापि स्तुतस्तनी । त्वां विना या सुतं रामं कौसल्येवावसीदति ॥ १६५ ॥ धनुर्यागे विसृष्टोऽहं कंसेन त्वनिमन्त्रणे । त्वदागमनमानेन धन्या नन्दन्तु यादवाः ॥ १६६ ॥ तत्सर्वं करमादाय प्रातः कंसस्य शासनात् । आयान्तु नन्दगोपाद्याः सर्वे समयवर्तिनः ॥ १६७ ॥ इत्यक्रूरवच श्रुत्वा तमाभाषत केशवः । प्रातरेवाहमागन्ता त्वदाज्ञा केन लवयते ॥ १६८ ॥ ततः प्रभाते संनद्धं रथमारुह्य सानुगाः । मथुरां ययुरक्रूरसंकर्षणजनार्दनाः ॥ १६ ॥ कथं राधामनामन्यागतोऽहमिति माधवः । अरर्ति म्लानतां चिन्तां ब्रजन्भेजे विनिःश्वसन् ॥ १७० ॥ यच्छन्गोकुलगूंढकुञ्जगहनान्यालोकयन्केशवः सोत्कण्ठं वलिताननो वनभुवा सख्येव रुद्धाञ्चलः । राधाया न न नेति नीविहरणे वैक्लन्यलक्ष्याक्षराः समार स्मरसाध्वसाद्भुततनो रावोक्ति(?)रिक्ता गिरः ॥ १७१ ॥ गोविन्दस्य गतस्य कंसनगरी व्याप्ता वियोगाग्निना स्निग्धश्यामलकूललीनहरिणे गोदावरीगहरे (१) । १. 'संहार' २. 'न्ये . ३. 'कु गूढ' . ४. 'हरिणी' गू-घ.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ९१. रोमन्थस्थितगोगणैः परिचयादुत्कर्णमाकर्णितं गुप्तं गोकुलपल्लवे गुणगणं गोप्यः सरागा जगुः ॥ १७२ ॥ ललितविलासकलासुखखेलनललनालोभनशोभनयौवनमानितनवमदने अलिकुलकोकिलकुवलयकज्जलकालकलिन्दसुताविवलज्जलकालियकुलदमने केशिकिशोरमहासुरमारणदारुणगोकुलदुरितविदारणगोवर्धनधरणे कस्य न नयनयुगं रतिसज्जे मज्जति मनसिजतरलतरङ्गे वररमणीरमणे १ ३ उद्गीयमाने गुणसागरस्य गुणे गुणे रागरसेन शौरेः । गोपाङ्गना गूढरसानुरागा मुहुर्मुहुर्मोहहता बभूवुः ॥१४ । गोविन्दे गुरुसंनिधौ परवशावेशादनुक्त्वा गते सुप्तानां बकुलस्य शीतलतले खैरं कुरङ्गीदृशाम् । खप्नालिङ्गनसंगतेऽ लतिकाविक्षेपलक्ष्या मुहु- मुग्धा वञ्चक मुञ्च मुञ्च कितवेत्युच्चेरुरुचैर्गिरः ॥ १७५ । राधा माधवविप्रयोगविगलज्जीवोपमानैर्मुहु- बर्बाष्पैः पीनपयोधरापगलितैः फुल्लत्कदम्बीकुला । अच्छिन्नश्वसनेन वेगगतिना व्याकीर्यमाणैः पुरः सर्वाशाप्रतिबद्धमोहमलिना प्रावृण्नवेवाभवत् ॥ १७६ । ज्ञात्वा कंसः समायान्तौ कुमारौ रामकेशवौ । चाणूरमुष्टिको मल्लौ विदधे तद्वधोद्यतौ ॥ १७ ॥ अथ राजपथं प्राप्तौ बलात्संकर्षणाच्युतौ ।. राजाह चक्रतुश्चारुमाल्याम्बरविलेपनम् ॥ १७८ ॥ तौ विचित्राम्बरधरौ स्रग्विणौ चन्दनाचितौ । जनतानन्दजननौ राजद्वारमवापतुः ॥ १७९ । हर्म्यस्था देवकी दृष्ट्वा कृष्णं कमललोचनम् । बाष्पसंरुद्धनयना मुमोह प्रसुतस्तनी। १८० । अथ राजाज्ञयोत्सृष्टं महामात्राङ्कुशेरितम् । गजं कुवलयापीडं ददर्शायान्तमच्युतः । १८१ ।

·९२ काव्यमाला। क्रोधान्धं ममदोषदुःसहतरं भूभारभूताकृति कुर्वाणं करदण्डकृष्टजनताजीवापहारं मुहुः। मातङ्गं कुनृपोपमं मुररिपुदृष्ट्वा प्रहारोद्यतं हस्तोत्पाटितया जघान निजया निर्दारितं दंष्ट्रया ॥ १८२ ॥ अथ राजाज्ञया मल्लनागौ चाणूरमुष्टिको । कुमारयोरभिमुखौ चक्रतुर्जनसंक्षयम् ॥ १८३ ।। जानुबन्धभुजाकर्षतलाघातघने रणे । कृष्णश्चाणूरमवधीन्मुष्टिकं च हलायुधः ॥ १८४०॥ भुजयोरिव कंसस्य मल्लयोश्चयुतयोस्तयोः । भ्रूभङ्गभीषणस्योच्चैरुच्चचारोत्कटं वचः ॥ १८५ ।। वध्यतां वसुदेवोऽयं क्रियतां तत्सुतक्षयः । विधीयतां च गोपानामुचितं राजशासनम् ॥ १८६ ॥ कंसस्येति ब्रुवाणस्य मदोदामस्य गर्जतः । दुष्टद्विपस्येव हरिर्वेगेनान्तिकमाद्रवत् ॥ १८ ॥ संत्रस्ते वेत्रिसंघे नवभयसमयोद्धान्तसामन्तचके हस्तस्रस्ते तरुण्याः शशिकरधवले चामरे विह्वलायाः । कृष्णः कंसं चकर्ष प्रविलुलितसितोष्णीषविश्लेषकेशैः क्रोधागेघूममालामिव कुसुमचलद्धृङ्गमालां दधानम् ॥ १८८ ॥ आकृष्टस्य सुरारिणारुणमणिव्याकीर्णदीर्घद्युति- मौलिर्वक्षसि मौक्तिकांशुशबलः कंसासुरस्य च्युतः । व्यक्तोऽभून्नरसिंहशुभ्रनखरव्यापारविश्रः क्षणं दीर्णस्येव पुनर्हिरण्यकशिपोः स्फीतः सुतासृग्भरः । १८२ ।। हत्वा दूरतराकृष्टं मदान्धं कंसकुञ्जरम् । उग्रसेनं विदधे राज्ये तज्जनकं हरिः १९ । *धिक २. 'पुरो" ३. 'च विदधे ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ९३ पादयोर्वसुदेवस्य देवक्याश्वाच्युतः पतन् । बभूवानन्दनिस्पन्दनिबिडालिङ्गनातिथिः ॥ १९१ ॥ आविर्भूताः खयं विद्या कलाश्च सकलास्ततः। निनाय स्पृहणीयत्वमवधानेन माधवः ॥ १९२ ॥ दक्षिणापथनाथस्य भीष्मकस्यात्मजां हरिः । जहार रुक्मिणी कन्यां लक्ष्मी जन्मान्तरागताम् ॥ १९३ । रुक्मिण्यामथ कृष्णस्य प्रद्युम्नः प्रथमः सुतः। जाम्बवत्यामभूत्साम्बः प्रतिबिम्बनिभौ पितुः ॥ १९ ॥ सुन्दरीणां सहस्राणि षोडशान्तःपुरे हरेः। बभूवुस्तासु पुत्राणां लक्षसंख्योऽभवद्गणः ॥ १९५ ॥ नाडायनीं चन्द्रसेनां प्रद्युम्नः प्राप वल्लभाम् । यस्यामजीजनत्पुत्रमनिरुद्धं मनोभवम् ॥ १९६ ॥ ततः शक्रगिरारुह्य गरुडं गरुडध्वजः । गगने दैत्यचक्राणां चक्रे चक्रायुधः क्षयम् ॥ १९७ ॥ मुरसुन्दहयग्रीवनरकाद्या महासुराः । प्रययुश्चकिचक्रानौ क्षिप्रासङ्गपतङ्गताम् ॥ १९८ ॥ जरासंधेन संरुद्धां मागधेन प्रमाथिना । मथुरामथ संतज्य सानुगः प्रययौ हरिः ॥ १९९ ॥ द्वारकामथ कंसारिः पश्चिमाब्धितटे व्यधात् । जितलङ्कालकानाकनागेन्द्रनगरीं पुरीम् ॥ २० ॥ बलात्क्षीरोदजन्मानं पारिजातं जनार्दनः । हृत्वा शक्रपुरोद्यानाद्वारकायां न्यवेशयत् ॥ २ १ । अत्रान्तरे कंससुहृत्करालः कालविग्रहः । प्रतिज्ञां कालयवनश्चक्रे वृष्णिकुलक्षये ।। २०२ । कृष्णस्तं दुर्जयं मत्वा निःसहायो भुजायुधः । बुद्धियुद्धे धियं धृत्वा ययौ यवनमण्डलम् ॥ २०३ ।। 'दशा० ९ ·काव्यमाला। हेमरत्नमयं तस्य प्रविश्य भवनं हरिः । भयप्रदं यमस्यापि ददर्श यवनेश्वरम् ॥ २०४ ॥ सोऽपि कृष्णं विलोक्यैव पतितं भुजगोचरे । मनोरथशतावाप्तं जिघृक्षुस्तं समाद्रवत् ॥ २०५ ।। तस्मिन्नभिद्रुते रौद्रे जवेन प्रययौ हरिः । न च पश्चाञ्चचालास्य यवनः पूर्वकर्मवत् ॥ २०६॥ चतुःसमुद्ररशनां विगाह्यापि महीं हरिः । दृष्ट्वा तमचलं पश्वाद्विवेश हिमवद्गुहाम् ॥ २०७ ॥ तत्रेन्द्रार्थे हताशेषदत्यस्य युगविस्तरः । यातः कालः प्रसुप्तस्य मुचकुन्दस्य भूपतेः ॥ २०८॥ अर्धनिद्रादरिद्रं मां शयानं यः करिष्यति । स भस्मसाद्यास्यतीति राजर्षिः समयं व्यधात् ॥ २०९ ॥ तस्य शय्याङ्कपर्यवक्रपादतलान्तरे । तस्थावलक्षितः शौरिः शङ्कासंकोचिताकृतिः ॥ २१० । प्रविश्य कालयवनः शयानं वीक्ष्य भूपतिम् । कृष्णोऽयमिति निश्चित्य निर्निद्रमकरोत्पदा ॥ २११ ॥ प्रबुद्धः कालयवनं पादस्पृष्टवपुर्नृपः । दृशा ददाह निःशेषं निद्राशेषकषायया ॥ २१२ ॥ निर्दग्धे कालयवने पर्यचरणाञ्चले। कायसंकलनालीनं दृष्ट्वा कृष्णमभाषत ।। २१३ ।। कस्त्वं परिमिताकारः कान्ताकर्णोत्पलद्युतिः । बिभर्षि गुणगम्भीरमहो माहात्म्यमुन्नतम् ॥ २१४ ॥ इयती हसतां याता सृष्टिः कालनिमीलिता । मद्गुल्फपरिमाणं यद्वपुः स्वल्पतरं तव ।। २१५ ॥ इत्युक्तो मुचकुन्देन प्रश्रयप्रणयी हरिः। खवृत्तं लोकवृत्तं च सर्व तस्मै न्यवेदयत् ॥ २१६ ॥ १. 'उत्तमम्' ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ९५ कालं विशालं विज्ञाय क्ष्मापालः क्षणवद्गतम् । दीर्घशय्यामिवोत्सृज्य भोगाशां समचिन्तयत् ॥ २१७ ॥ अहो कालगलत्सर्वभावभोगाभिमानभूः । खनप्रकारः संसारः पर्यन्तासत्यविभ्रमः ।। २१८ ॥ भूमिः संकुचिता ग्रीष्मातपन्यस्ताईचर्मवत् । वैराग्यं जनयत्येव जराजीर्णेव कामिनी ॥ २१९ ॥ तानि मित्राण्यतीतानि ते भृत्यास्ते च बान्धवाः । परेषु रमते नात्मा यूथभ्रष्ट इव द्विपः ॥ २२० ॥ यस्मिन्नित्यमधूपमं तदखिलं कालेन लीढं सुखं यातं हन्त पुरातनं विरसतां क्षुण्णेक्षुशल्कोपमम् । आमाम्रप्रतिमस्य नास्त्यभिनवस्याखादने खादता नेदानीं मम कृत्यमस्ति महता राज्येन भोगेन वा ॥ २२१ ॥ मलिनाक्षमता(१) भूतिः सा भूतिः शोभनेऽधुना। मुक्तिकान्ताधवलतां करोत्युभूलनेन या ॥ २२२ ॥ इति संचिन्त्य राजर्षिः कैलासं तपसे ययौ । गत्वा कृष्णश्च वृष्णिभ्यः खवृत्तान्तं न्यवेदयत् ॥ २२३.॥ बलेर्बाणासुरः सूनुरासीद्वाहुसहस्रवान् । यस्यास्थानसभासभ्यो भगवानभवद्भवः ॥ २२४ ॥ दीप्तरत्नगृहालोकैः सृजन्सध्यामिवानिशम् । बभूवाकाशगं यस्य नगरं शोणिताभिधम् ॥ २२५ ॥ उषा नामाभवत्तस्य कन्या लावण्यवाहिनी । आललम्बे स्तनतटीं यस्यां मजन्निव मरः ॥ २२६ ॥ युद्धं विना मे मिथ्यैव भाराय भुजकाननम् । इति तेनार्थितः शर्वः प्राप्स्यसीति तमभ्यधात् ॥ २२७ ॥ १. 'मनूपमं' -ग. २. 'मलिनं क्षमता' घ.

·काव्यमाला हरं कदाचिदुद्याने देव्या सह विहारिणम् । दृष्ट्वोषा खविवाहाय स्पृहां चक्रे घनस्तनी ।। २२८ ।। यः करिष्यति ते खप्ने कन्याभावव्यतिक्रमम् । भविष्यति स ते भर्ता तामुवाचेति पार्वती ॥ २२९ ॥ अथाययौ यौवनकृद्वल्लीनां कुसुमाकरः । कुर्वाणः सरसां प्रीतिलतां जनमनोवने ॥ २३० ॥ चञ्चबूतरजःपुञ्जपीताम्बरमनोहरः । अतसीकुसुमश्यामः शुशुभे नवमाधवः ॥ २३१॥ नम्रानना नवोद्भूतरजसा स्तबकस्तनी । मालती यौवनवती कन्येवोच्छासिनी बभौ ॥ २३२ ॥ ववुर्मलयनिःश्वासा इव चन्दनचुम्बिनः । पवनाः पन्नगीदंशशङ्कयेव शनैः शनैः ॥ २३३ ।। कूजत्कोकिलकण्ठवंशविरुतैः स्फायिन्यवाप्ते परं चूतामोदमदाकुलालिपटलीवीणाखनखादुताम् । शिक्षाचक्षणदक्षदक्षिणमरुदत्तोपदेशकमै- मञ्जयों ननृतुर्मधूत्सवलसत्पुष्पायुधाराधने ॥ २३४ ॥ हेमहर्म्यप्रसुप्ताथ नीता खने मनोमुषा । उषा केनापि कान्तेन शीलांशुकदरिद्रताम् ॥ २३५ ॥ तस्या धी तिचौरेण विज्ञाय हृदयं हृतम् । हेलाहरणभीत्येव हारस्तरलतां ययौ ॥ २३६ ॥ लज्जामजनविह्वला ननननेत्यल्पप्रलापोद्गति- नींवीमुक्तिनिरोधनिधुतिविधौ पाणिः कणत्कङ्कणः । शीतेनेव विकूजिता जवजुषः श्वासस्य शीत्कारिता तस्या अंशभयोच्चलत्कलकला काञ्ची सकम्पाभवत् ॥ २३७ ॥ 'घटस्तनी . २. 'दक्षिण' ग. ३. 'धीवृत्ति' • ४. 'शत्कारिता' ग.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ९७. प्रबुद्धा वृत्तकर्तव्या सा मुग्धा खमसत्यताम् । मन्यमाना मुहुर्मोहं कुललज्जाकुला ययौ ॥ २३८ । शयनं विप्लवस्थानं भयेनेव विहाय सा । हर्म्यस्था प्रददौ प्रातर्दिक्षु चक्षुर्विलजिता ॥ २३९ ॥ सा सोत्कम्पकुचन्यस्तहस्तानभ्यस्तमन्मथा । मुमूर्छाच्छादयन्तीव प्रविष्टं हृदये प्रियम् ॥ २४० ॥ सा निशश्वास बाष्पाम्बुबिन्दुभिमौक्तिकैरिव । छिन्नस्य शीलहारस्य कुर्वाणा ग्रथनं पुनः ॥ २४१ ॥ प्रदध्यौ नवविध्वंससाध्वसायासिता चिरम् । क्षितौ सा चिन्तयानेव च्युतं चित्तमधोमुखी ॥ २४२ ॥ किं कस्य कथयाम्येतत्कं पृच्छामि करोमि किम् । का गतिः केन दृष्टाहं कुतस्तत्संगमः पुनः ॥ २४३ ॥ इति संदेहनिःस्पन्दां चिन्ताविक्रीतचेतनाम् । विलोक्य चित्रलेखाख्या सखी प्राणसमावदत् ॥ २४४ ॥ तन्वि कः खेदभारोऽयं भीरु किं भयकारणम् । पुत्री त्रैलोक्यभर्तुस्त्वं वध्यः कस्तेऽपराध्यति ॥ २४५ ॥ किं शय्यावलनाविमर्दगलितैः कर्णोत्पलस्य च्छदै- लीनः कामकृपाणलेशसदृशैाप्ता तवेयं तनुः । भ्रश्यन्मौक्तिकयोर्बिभर्षि कुचयोर्भिन्नेभकुम्भभ्रमं स्पष्टोऽयं रतिसंगमव्यतिकरः कस्येति मे संशयः॥ २४६ । इत्युक्ते सस्मितं सख्या सनिःश्वासाश्रुवर्षिणी । उषा शनैरवोचत्तां लिखन्ती मामधोमुखी ॥ २४ ॥ दृष्टः स्वप्ने मया कोऽपि रमणस्तनुकम्पनः । पीयूषवर्षी संस्पर्शे स्मरणे मरणोपमः ॥ २४८ ॥ जाने कम्पतरङ्गिताङ्गलतिका खनेऽहमालिङ्गिता संस्पर्शे कुचयोर्निरर्गलतया हारोऽपि पार्श्वे कृतः। १. 'न लज्जिता' -घ. २. 'कन्येति' ·काव्यमाला। एतावत्तु सखि स्मरामि यदतो वृत्तं परं तत्पर धैर्यस्योद्दलनं शरीरशमनं ध्यात्वापि नो वेद्मि किम् ॥ २४९ ।। मूर्छाच्छादितमीक्षते न नयनं तापे तनुः पच्यते कम्पः सूचयतीव जीवगमनं मोहे मनो मज्जति । प्राग्जन्मार्जितकर्मणा बलवता कामेन कालेन वा नो जानामि स केन मे धृतिहरः कण्ठे भुजंगोऽर्पितः ॥२५०॥ त्यज्यते सहजा लज्जा सह्यते गुरुवाच्यता । गण्यते न घना कीर्तिर्यत्कृते सोऽपि दुर्लभः ॥ २५१ ।। इयं शीलविलुप्तिम मानम्लानिर्महीयसी । दुर्लभे वल्लमे प्रीतिस्तनुत्यागेन शाम्यति ।। २५२ ॥ इति ब्रुवाणां तामश्रुकणाकीर्णकुचस्थलीम् । संतापपिशुनोच्छ्रासां चित्रलेखावदत्सखीम् ।। २५३ ।। किं न स्मरसि मुग्धे त्वमहो विरहकातरा । देव्यादिष्टः स ते स्वप्नदृष्ट एव वरो वरः ॥ २५४ ॥ समाश्वसिहि हे तन्वि तनुस्तापक्षमा न ते । करोमि योगशक्त्याहमुपायं त्वत्समीहिते ॥ २५५ ॥ उल्लिख्य निखिलं चित्रपटे त्रिभुवनं तव । सदृशं दर्शयाम्येव तत्रालोकय वल्लभम् ।। २५६ ।। इत्युक्त्वा चित्रलेखायां गतायां व्योमवर्त्मना । उषा जीवमिवापेदे प्रियसंदर्शनाशया ॥ २५७ ॥ साभ्येत्य तस्यास्त्रैलोक्यचित्रं पटमदर्शयत् । किं दुष्करमदृश्यं वा योगिनां ज्ञानचक्षुषाम् ।। २५८ ॥ उषा चित्रपटे दृष्ट्वा सुरासुरनरोरगान् । ददर्श दयितं खप्नदृष्टं जितशशिस्मरम् ॥ २५९ ।। अयं स सखि मे धैर्यहारी हृदयतस्करः । इत्युषावचनं श्रुत्वा चित्रलेखा जगाद ताम् ॥ २६० ॥ १. 'अश्रान्तविपुलोच्छ्वासा' .

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । ९९ दिष्टया धन्यासि सुभगे यस्यास्ते नवमन्मथः । लक्ष्मीवल्लभपौत्रोऽयमनिरुद्धाभिधः प्रियः ॥ २६१ ॥ प्रद्युम्नतनयस्यास्य लावण्यामृतदीधितेः । कान्त्या क्षैब्यमिवायान्ति सुरविद्याधराङ्गनाः ॥ २६२ ॥ रूपेणाप्रतिमेन नेत्रसुखदः कंदर्पदर्पच्छिदा शौर्ये वज्रघरोपमां न सहते धीरः सुमेरोग्यम् । अस्यामर्त्य मृगेक्षणाभिरनिशं सोत्कण्ठमाकर्णितं चन्द्रोत्सङ्गमृगापहं गुणगणं गायन्ति खे खेचराः ॥ २६३ ॥ पश्चिमाब्धौ हरिपुरी द्वारका वृष्णियादवैः । सिंहैरिव महोत्साहैर्गुप्ता हैमवती गुहा ॥ २६४ ॥ तस्यामन्तःपुरे श्रीमान्वसत्येष प्रियासखः । आनीयते कथं तावदिति दोलायते मनः ॥ २६५ ॥ त्वद्भाग्यानि पुरस्कृत्य गच्छामि गगनेन ताम् । हेलार्पिताद्भुतनिधिविधिः सिद्धिं विधास्यति ॥ २६६ । इत्युक्त्वाकाशमाविश्य सा ययौ द्वारकां क्षणात् । कुर्वाणा रशनारनैः शक्रापचिता दिशः ॥ २६७ ॥ सा गूढमायया हृत्वा रत्नपर्यङ्कशायिनम् । आनिनाय मुहूर्तेन व्योम्ना प्रद्युम्ननन्दनम् ॥ २६८ ॥ खप्नवृत्तान्तमावेद्य स कन्यान्तःपुरान्तरम् । प्रवेशितस्तयापश्यदुषां रतिमिव स्मरः ॥ २६९ । स तां दृष्ट्वा नवोन्मेषनिर्माणातिशयं विधेः। अचिन्तयत्सुधापूरैरिव पूरितलोचनः ॥ २७० ॥ इन्दोः संक्षयरक्षणाक्षतसुधा किं वेधसा निर्मिता किं धैर्यापहरा हरस्य विहिता कामेन कान्ता तनुः । किं तारुण्यवसन्तकान्तिललिता शृङ्गारसिक्ता लता किं लावण्यतरङ्गिणी पुनरियं जन्मान्तराप्ता रतिः ॥२१॥ १. 'प्रधास्यति' ·काव्यमाला। कटाक्षः संधत्ते कुवलयकुलक्लैव्यकलनां मुखे दृश्यश्चन्द्रद्युतिहरणहेलापरिचयः । असंरुद्धा बाधाधरदलरुचिर्विद्रुमतरो- रहो सारङ्गाक्ष्याः प्रसभविजयी रूपविभवः ॥ २७२ ।। इति सर्वाङ्गनिर्मग्नलोचनस्तां विलोकयन् । अनिरुद्धोऽधरे तस्या बभूवाशापथातिथिः ।। २७३ ॥ सापि साङ्गमिवानङ्गं तमभ्यस्तं मनोरथैः । विलोक्य प्रत्ययासत्ये पुनः स्वप्नमशङ्कत ॥ २७४॥ सोत्कम्पा कररोधेन राविणीं मणिमेखलाम् । मुहुर्मोनवती चक्रे पैशुन्यचकितेव सा ॥ २७५ ।। नवे मौनवति प्रेम्णि तयोः प्राह सखी पुरः । दन्तांशुसूत्रैः कुर्वाणा ग्रथनं चित्तयोरिव ।। २७६ ॥ यस्त्वया प्रेमकुसुमैर्देवैश्चित्रपटेऽर्चितः । अहो भक्त्वा स ते तुष्टः सखि प्रत्यक्षतां गतः ॥ २७७ । खमसंपादितप्रीतिर्योऽर्थितस्तैर्मनोरथैः प्राक्पूजा कीदृशी तस्य ब्रूहि त्वमुपपद्यते ॥ २७८ मौनमालम्बसे पृष्टा दृष्टा क्षोणी निरीक्षसे । लतेव कम्पसे कम्पाकोऽयं ते चित्तविभ्रमः ॥ २७९ ॥ मानस्तत्क्षणशासनागतजने खप्नाभ्यस्तसमागमेऽपि नववत्ति लज्जया लीयसे। का तस्मिन्परता सदा वसति यश्चित्ते निबद्धो गुणैः प्रारब्धा सखि कस्य तावदियती प्रेम्णि त्वयापह्नुतिः ॥ ८० इति सख्यां ब्रुवाणायामनिरुद्धः प्रगल्भताम् । निनाय दयितां प्रौढः प्रणयैः प्रेमपेशलैः ॥ २८१ ॥ तदा प्रीतेर्यदायत्तं चिन्तितं यन्मनोरथैः । मन्मथेन यदादिष्टं खैरं तत्तदभूत्तयोः ॥ २८२ ॥ सुश्रु क संभाव्यते १.' वः' -ग.

·१०१ ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । दिनेष्वथ प्रयातेषु प्रच्छन्नधृतवल्लभा । उषाभूदभिमानाकव्यक्तसंभोगलक्षणा ॥ २८३ ॥ व्याकीर्णा कबरी मुखं वितिलकं ताम्बूललिप्तेऽक्षिणी कण्ठे कङ्कणलक्ष्म हारविरतिर्दशोऽधरे निर्ऋणः । प्रातः प्रच्युतचन्दना स्तनतटी सायं स्ववेषक्रिया संभोगाभरणा तनुर्वरतनोः शङ्कास्पदत्वं ययौ ॥ २८४ ।। किंचिन्मुकुलिते लोके कन्यायाः कामलक्षणे । फुल्ले शनैः कर्णपथं बाणस्यापि कथा ययौ ॥ २८५ ॥ ततस्तभ्रमादिष्टाः किंकराः क्रूरकारिणः । आययुयुद्धसंनद्धाः कन्यकान्तःपुराङ्गणम् ॥ २८६ ॥ निरुद्धः प्रियया यत्नादनिरुद्धोऽथ सस्मितः । घोरकिंकरसधाताञ्जघान परिघायुधः ॥ २८७ ।। हतेऽयुते किंकराणां स्वयं बाणः समाययौ । रथी बाहुसहस्रात्तसमस्तायुधमण्डलः ॥ २८८ ॥ शस्त्रवृष्टिं तदुत्सृष्टां प्राधुनिः खगचर्मभृत् । छित्त्वा धैर्यनिधिश्चके रणे बाणस्य विस्मयम् ।। २८९ ।। उषा संत्रासतरला पितुः पत्युश्च संगरे । प्राणेशपक्षपातेन भेजे संदेहसाध्वसम् ॥ २९ ॥ बाणेन प्रहितां शक्तिं मृत्युदंष्ट्रामिवोत्कटाम् । आदाय तस्मै प्राधुम्निस्तामेव प्राहिणोद्बली ॥ २९१ । परहस्तगता शक्तिः प्रविष्टान्तः कृतव्यथा । निजा सुतेव बाणस्य हृदये शल्यतां ययौ ॥ २९२ ।। वीरं विज्ञाय तं बाणः स्पष्टयुद्धेन दुर्जयम् । आदाय तामसी मायामदृष्टः प्रविवेश खम् ॥ २९३ ॥ 'मानार्थ घ. २. अत्र संधिरनुचितः. ३. 'अपि' an १. 'मानात्तु' ४. 'चर्म ग ·१०२ काव्यमाला। निरन्तैरस्मदुत्सृष्टैर्वेष्टिताङ्गं भुजंगमैः । दृष्ट्वानिरुद्धं संरुद्धमुषाभून्मोहमीलिता ॥ २९४ ॥ बद्धेऽनिरुद्धे तनयां बाणः खैरापचारिणीम् । आकृष्टः स्नेहकोपाभ्यां न तत्याज न चाग्रहीत् ॥ २९५ ।। असंस्पृष्टं याच्यावचनघनदैन्येन वदनं न कृच्छेऽप्यारूढा गुणमणिततिर्विक्रयतुलाम् । असेवासंतापं वपुरननुभूतप्रभुभयं कुलं कन्याहीनं नहि नयति मानं मलिनताम् ॥ २९६ ॥ अत्रान्तरे द्वारकायामनिरुद्धापहारजः । वृष्णीनामभवत्क्षोभः शोकचिन्तानुबन्धवान् ॥ २९७ ।। बाणस्य नगरे रुद्धमनिरुद्धं सहोषया । विज्ञाय नारदगिरा सस्मार गरुडं हरिः॥ २९८ ॥ हलायुधेन सहितः प्रद्युम्नेन च सूनुना । प्रययौ शोणितपुरं तार्थमारुह्य माधवः ॥ २९९ ॥ खे योजनसहस्राणि विलय गरुडध्वजः । दीप्तं बाणपुरं दूराद्ददर्शार्कशतोपमम् ॥ ३०० ॥ अग्निमाहवनीयाख्यं तायः प्राकाररक्षिणम् । पीतोद्वान्तखगङ्गाम्बुनिझरेण न्यवारयत् ॥ ३०१ ॥ पुरद्वारमथोन्मथ्य प्रविष्टं शाङ्गिणं बलात् । निःसंख्याः सख्यसंनद्धा दितिजाः पर्यवारयन् ॥ ३०२ ॥ चक्रिचक्रनिकृत्तानां शरीराणि सुरद्विषाम् । चक्रुः पक्षक्षयक्षिप्तनिपतत्क्षितिभृशमम् ॥ ३०३ ॥ अत्रान्तरे नागपाशपञ्जरे सिंहविक्रमः। बद्धोऽनिरुद्धः सस्मार दुर्गा स्तुतिपदार्चिताम् ॥ ३०४ ॥ निपिष्टमत्तमहिषासुरमस्तकाम- प्रत्यग्रनिर्गतधनस्रुतिशोणिताम् ।

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । पादाम्बुजं पुनरलक्तकभक्तिचित्रं वन्दे भवप्रभवतापहरं भवान्याः ॥ ३०५ ॥ शूलपहारसृतरक्तभरैकबिन्दु संजातघोररुरुलक्षगुरुप्रमाथे । पातालमूलगगनान्तविकासितास्य- प्रस्तोगदानवतनुं प्रणमामि कालीम् ॥ ३०६ । भीमोद्भवद्विभवशुम्भनिशुम्भकाय- निष्पेषदुःसहतराश निघातघोराम् । कात्यायनी स्वकरकृत्तशिरःशरीर- वीरोपंहारपरितोषवतीं नमामि ॥ ३०७ ॥ क्षुभ्यत्सप्तार्णवघनरवः पद्मगर्भाण्डखण्डा- काण्डभ्रंशभसरभसः सप्तपातालभेदी । धैर्योन्माथी जयति चकिताशेषलोकेश्वराणां चण्डश्चण्ड्याः प्रलयसमयोत्साहलीलाट्टहासः । ३०८॥ इति स्तुता भगवती दुर्गा दुर्गापहारिणी। खकरस्फोटितोग्राहिपञ्जरं तममोचयत् ॥ ३९॥ भुजंगपाशनिर्मुक्तः प्राधुम्निः समराङ्गणम् । प्रययौ युध्यमानस्य समीपं कालियद्विषः ॥ ३१० ॥ अथ कल्पान्तपर्जन्यगर्जितोर्जितविभ्रमः । बाणासुररणारम्भदुन्दुभिध्वनिरुद्ययौ ॥ ३११ ॥ दैत्येन्द्रायुधवृष्टिनष्टगगने सेनारजःस्फूर्जित- प्रस्ताग्रे(र्के) प्रसरत्पिनाकिविशिखवातावकीर्णे रणे । कल्पान्तागमशङ्किते त्रिभुवने चेरुः शरीरच्छिदः शूराणामनिरुद्धराममुरजित्प्रद्युम्नमुक्ताः शराः ॥ ३१२ ॥ २. 'वीरोपहारनमितां प्रणमामि कालीम्' १. 'खवर' खः 'खशर' ग. ३. 'प्रसर ख. ४. ४. 'हेला' ·-१ काव्यमाला। गरुडादवरुह्याथ बलेन बलिना रणे । हलेन हलिना कृष्टा दैत्यदेहा द्विधा ययुः ॥ ३१३ ॥ ततस्त्रिनेत्रानुचरः प्रदीप्तस्त्रिंशिखज्वरः । क्षिप्तेन भस्सना रामं भ्रममूर्छाकुलं व्यधात् ॥ ३१४ ॥ संतापमूछितं कृष्णस्तं परिष्वज्य विद्रुतम् । कृत्वा जटाभिराकृष्य जग्राह ज्वरमञ्जसा ॥ ३१५ ॥ कृष्णोऽप्यथ ज्वराविष्टः श्वसन्रोमाञ्चकर्कशः । असृजद्वैष्णवं घोरं ज्वरं रौज्वरापहम् ॥ ३१६ । ज्वरयोः संप्रवृत्तेऽथ भुवनाकम्पने रणे । वैष्णवः प्रलयार्काभः शार्वं ज्वरमपातयत् ॥ ३१७ ॥ कण्ठे निपीड्य निष्पिष्टस्तेन रुद्रज्वरः क्षितौ । प्रयातः शरणं कृष्णमवदद्वाष्पगद्गदः ॥ ३१८ ।। देवेन त्रिपुरारिणा त्रिजगतीजीवापहारक्षमः सृष्टः स्पष्टविनष्टधैर्यसरणिर्देव त्वयाहं कृतः । त्वां यातः शरणं शरीरधृतये त्वन्नाममन्त्राक्षर- क्षिप्ताप्तस्मृतिजापिनां न भविता मत्स्पर्शतापः क्वचित् ॥३१९॥ इति भीत्या ब्रुवाणं तं ररक्ष गरुडध्वजः । शरणाप्ते विरुद्धेऽपि वैरक्रूरा न साधवः ॥ ३२० ॥ ततः श्रीकण्ठवैकुण्ठौ व्याप्तदेहौ बभूवतुः । पिनाकशाइनिर्गच्छदाणजालैर्निरन्तरैः ॥ ३२१ ॥ क्षणं तुल्ये तयोर्युद्धे जगत्संक्षयकारिणि । धनैः शौरिशरासारैर्ययौ विमुखतां हरः ॥ ३२२ ॥ प्रस्तशक्तेः कुमारस्य जितस्य हरिणा रणे । रक्षायै शंभुना सृष्टा तस्थौ नग्नाङ्गना पुरः ॥ ३२३ । अथ बाणः खयं योद्धं मधुसूदनमाययौ । क्षिपन्बाहुसहस्रेण दीप्तायुधपरम्पराम् ॥ ३२४ ॥ १. 'बलिना' ग. २. 'त्रिशिराः' ३. 'कञ्चुक' घ. ४. 'रुद्र' .

·: श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । सहस्राश्वं रथं तस्य मनोरथमिवायतम् । ससूतं शरवर्षेण प्रममाथ मुरान्तकः ।। ३२५ उपनीतं गणैस्तूर्ण शासनात्रिपुरद्विषः । मयूरमारुरोहाथ बाणः षण्मुखवाहनम् ॥ ३२६ ॥ यत्नेन युध्यमानस्य च्छिन्नास्त्रस्य मुरारिणा । मुक्तकेशी विवस्त्रा स्त्री बाणस्याग्रे व्यदृश्यत ॥ ३२ रक्षायै कोटवीं सृष्टां तस्य देवेन शूलिना । वञ्चयित्वाच्युतश्चक्रं पार्धाञ्चितमथासृजत् ॥ ३२८॥ चक्र क्रमेण पतितं स्कन्धयोः कीर्णपावकम् । चकर्त क्रकचक्रूरं बाणस्य भुजकाननम् ॥ ३२९ ॥ चक्रोत्कृत्तभुजदुमत्रणमुखोद्भूतैर्धनासम्मरैः प्रोद्यद्विद्रुमपादपानुकृतिभिस्तुल्यप्रमाणैः क्षणम् । अप्राप्तोद्धतयुद्धतृप्तिरधिकश्रद्धः स वीरोऽभव- व्याप्तः संततरक्तचन्दनचितैर्जातैरिवान्यैर्भुजैः॥ ३३० ॥ बाणश्छिन्नभुजोऽभ्येत्य शंभोर्भगवतश्विरम् । ननर्त प्रियनृत्तस्य तोषाय प्रणयी पुरः ॥ ३३१ ॥ भक्त्याभवद्भगवतः स भवस्यातिवल्लमः । वरान्नन्दिसमः श्रीमान्महाकालश्चतुर्भुजः ॥ ३३२ ॥ कल्याणं तनुते यशःपरिचितां लक्ष्मी ददात्यक्षया- माक्रान्ति विदधाति सप्तभुवनन्यस्तेप्सिताज्ञाक्षराम् । संसारं कुरुते विकारिनिकरं निःशेषमेव क्षणा- द्भक्तिः कल्पलता चराचरागुरोः किं किं न सूते फलम् ॥३३३॥ उषासहितमादाय प्रद्युम्नतनयं ततः । द्वारकां विजितारातिर्जगाम गरुडध्वजः । ३३४ ॥ कदाचिदथ देवर्षिारकामेत्य नारदः। अवाप्य पूजामुचितां कथान्ते कृष्णमभ्यधात् ॥ ३३५ ॥ १. 'निकरां' -ग; 'निरतं' घ. २. 'अब्रवीत्. -घ. दशा. १० ·काव्यमाला। गङ्गाभिलाषी नृपतिर्ब्रह्मशापान्महाभिषः । भरतस्य कुले जातः शंतनुः प्रतिपात्मजः ॥ ३३६ ॥ गङ्गापि धातुः शापेन पतन्ती वसुभिः पथि । वसिष्ठशापपतितैहोंमधेनुनिकारतः ॥ ३३७ ॥ खजन्मनेऽर्थिता जाता वधाय च महीं गता। स्वतीरोपवनोपान्ते विचचार सुलोचना ॥ ३३८ ॥ तत्र शंतनुना गङ्गा संगमं गजगामिनी । भेजे यथेष्टकरणप्रत्याख्यानधृतावधिम् ।। ३३९ ।। सा जातानवधीत्सप्त वसून्खेच्छाविधायिनी । जातेऽष्टमे सुते राज्ञा निरुद्धा प्रययौ दिवम् ॥ ३४० ॥ देवव्रताख्यः स शिशुर्दिवि देवैः कृतव्रतः । सर्व विद्यापगाम्भोधिर्ववृधे वसुरष्टमः ॥ ३४१ ।। दृष्ट्वा कदाचित्कालिन्दीकूले कुवलयेक्षणाम् । शंतनुशतनयां तत्पितुर्याचकोऽभवत् ॥ ३४२ ॥ गाङ्गेयस्त्वत्सुतः क्षमा दौहित्रो मे न राज्यभाक् । इत्युक्त्वा न ददौ दाशस्तस्मै सत्यवती सुताम् ॥ ३४३ ।। देवव्रतः पितुर्ज्ञात्वा तीवस्मरशरव्यथाम् । गत्वा ययाचे दाशेशं तनयां विनयोन्नतः ॥ ३४४ ॥ दौहित्रवंशराज्यार्थी स सुतां न ददौ यदा । तदा राज्ये विवाहे च गाङ्गेयः समयं व्यधात् ॥ ३४५ ॥ भीषणीयप्रतिज्ञात्वादीष्मोऽयमिति खे चिरम् । विचचारोदिताश्चर्य खेचरोच्चारितं वचः ॥ ३४६ ॥ आनीतामथ भीष्मेण कन्यामासाद्य शंतनुः । परितोषाददौ तस्मै खच्छन्दनिधनं वरम् ॥ ३४७ ।। कालेन जनयित्वाथ पुत्रं चित्राङ्गदाभिधम् । तस्यां विचित्रवीर्यं च शंतनुस्तनुमत्यजत् ॥ ३४८ ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १७ ततश्चित्राङ्गदो राजा गन्धर्वेण प्रमाथिना । चित्रा देन समरे नामद्वेषान्निपातितः ॥ ३४९ ॥ शिशोर्विचित्रवीर्यस्य प्राप्तराज्यश्रियः कृते जहार काशिराजस्य भीष्मः कन्याः खयंवरे ॥ ३५० ।। प्रात्रे विचित्रवीर्याय हस्तिनापुरमेत्य सः । त्यक्त्वा साल्वोत्सुकामम्बामम्बिकाम्बालिके ददौ ॥ ३५१ ।। राजचूततरौ तस्मिन्नवयौवनमाधवे । कान्तालतावलयिते पातिते कालदन्तिना ॥ ३५२ ।। विच्छिन्ने शंतनोवंशे तत्पुत्रक्षेत्रजार्थिना । मीष्मेण प्रेरिता साध्वी प्राह सत्यवती शनैः ॥ ३५३ ।। कानीनस्तनयो मेऽस्ति तत्तु कामात्पराशरात् । संजातो यमुनाद्वीपे कृष्णद्वैपायनो मुनिः ॥ ३५४ ॥ तं स्मरामि सुतक्षेत्रपुत्रोत्पत्त्यै तपोनिधिम् । उक्त्वेति सा भीष्ममते तं सस्मार स चाययौ ॥ ३५५ ॥ अम्बाश्व वा विसृष्टाथ तेजोराशिं विलोक्य तम् । निमीलिताक्षी तदृष्टिस्पृष्टा गर्भ समाददे ॥ ३५६ । अन्धोऽक्षिमीलनात्सूनुर्भावीयुक्ते महर्षिणा । द्वितीयं जनयापत्यमिति माता जगाद तम् ॥ ३५७ । भयपाण्डुरवान्या लेभे गर्भ मुनेईशा । अप्रसूतिः सुतः पाण्डुर्भवितेत्यभ्यधान्मुनिः ॥ ३५८ ।। तस्यां भयाद्विसृष्टायां शूद्रायां गर्भसंभवे । धर्मावतारमुक्त्वास्याः पुत्रं प्रायान्महामुनिः ॥ ३५९ ।। जातेऽन्धे धृतराष्ट्रेऽथ पाण्डौ च भुजशालिनि । माण्डव्यशापभूधर्मः शूद्रायां विदुरोऽभवत् ॥ ३६० ॥ २. 'हस्तिना' -ग. ३. 'माता' क-घ. ४. 'उक्ता १. 'कान्त' ५. 'जात्यन्धे' -ग.

·काव्यमाला धृतराष्ट्राय गान्धारी सुबलस्तनयां ददौ । कुन्तिभोजेसुतां कुन्ती पाण्डुर्माद्रीमवाप च ॥ ३६१ ।। युवा दिग्विजयी पा डुम॑गयाव्यसनी वने। मृगरूपरतासक्तमवधीत्किन्दमं मुनिम् ॥ ३६२ ।। भविष्यसि त्वं दयितारतिपर्यन्तजीवितः । तेनेति शप्तस्त्यक्तश्रीर्ययौ पाण्डुस्तपोवनम् ॥ ३६३ ।। ततः पुत्रशतं लेभे गान्धारी तुल्यगर्भजम् । ज्येष्ठो दुर्योधनस्तेषां तस्य दुःशासनोऽनुजः ॥ ३६४ । कुन्ती मुनिवरावातमन्ना भर्तुरनुज्ञया । धर्मानिलेन्द्रानाहूय वने पुत्रानजीजनत् ॥ ३६५ ॥ युधिष्ठिरं भीमसेनमर्जुनं च सुरोचितान् । सपल्या दत्तमन्त्रा च माद्री प्रापाश्विनौ यमौ ॥ ३६६ ॥ खातां पुष्पोच्चये माद्रीं विलोक्य कुसुमागमे । आलिजानङ्गसङ्गेऽभूत्पाण्डुः शापादजीवितः ॥ ३६७ । प्रयाते त्रिदिवं पाण्डौ पा डुपुत्राः पितृव्यजैः वृद्धिं गता धार्तराष्ट्रैः सह दुर्योधनादिभिः ॥ ३६८ ॥ भीष्मः पितामहस्तेषां चापाचार्य कृपं व्यधात् । द्रोणं च सर्वशिष्यस्य शिष्यं रामस्य धन्विनः ॥ ३६९ । अश्वत्थामा प्रियः सूनुयॊणस्य तनयोऽभवत् । यथार्जुनः समस्तास्त्रविद्याविमलदर्पणः ॥ ३७० ॥ कन्यायां गूढजन्मा यः कर्णः कुन्त्यां विवखतः । प्रयातः सूतपुत्रत्वमस्त्राणि प्राप भार्गवात् ।। ३७१ ॥ संस्पर्धयार्जुनरणाहानधारोऽस्त्रदर्शने । नीतस्तत्प्रतिमल्लत्वात्कौरवेणाङ्गराजताम् ॥ ३७२ ।। : कर्णेन संम य ात्रा दुःशासनेन च । दुर्योधनः पाण्डवानां धियं गूढवधे व्यधात् ।। ३७३ ।। -ग. २. 'राज' -ग. ३. 'किन्दिर' ग, ४. 'तत्र' ग. , १.' भ ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् १९ तेन विहिते दीप्ते जतुवेश्मनि निर्गताः। विदुरेण रहः स्नेहानिर्दिष्टबिलनिर्गमाः। ३७४ । युधिष्ठिरार्जुनौ कुन्तीं वहन्भीमो महाबलः। नकुलं सहदेवं च विवेश निशि काननम् ॥ ३७५ ॥ तत्रोग्रविग्रहं हत्वा हिडिम्बं राक्षसेश्वरम् । भीमस्तदनुजां भेजे हिडिम्बां दिव्यरूपिणीम् ॥ ३७६ ॥ जाते घटोत्कचे तस्याः पुत्रे भीमपराक्रमे । एकचक्रां पुरी जग्मुः प्रच्छन्नाः पाण्डुनन्दनाः ।। ३ ७ । प्रजाक्षयक्षमस्तत्र राक्षसोऽभूलकाभिधः । यसै राजान्नशकटं प्राहिणोत्सनरं सदा ॥ ३७८ ॥ स्थिता विप्रगृहे कुन्ती सह भिक्षाशनैः सुतैः । बकवारे द्विजस्याप्ते भीमं तद्दययादिशत् ॥ ३ ९॥ व्रजन्भीमोऽन्नशकटं भुञ्जानः क्रोधसंमुखम् । बकं हत्वा द्विजगृहं विवेशालक्षितो निशि ।। ३८० । अथ दूरपथायातैः कथितं पथिकद्विजैः । नानाकथाप्रसङ्गेन शुश्रुवुः पाण्डुनन्दनाः ॥ ३८१ पाञ्चाल्यो द्रुपदः पूर्व द्रोणस्य सुहृदः शिशुः । व्यधादास्यामि ते प्राप्तराज्यामिति संविदम् ।। ३८२ । द्रोणेन प्राप्तराज्योऽथ सोऽर्थितः प्रददौ न तत् । भिक्षाभुब्राह्मणो राज्ञः कथं मित्रमिति वन् ।। ३८३ इति द्रोणः कृतस्तेन राज्ञा भग्नमनोरथः । अर्जुनेन रणे बद्धं तं राज्याधमदापयत् ।। ३८ । ततस्तेनावमानेन पुत्रं द्रोणवधक्षमम् । अभिचारोग्रयागेन द्रुपदः समवाप्तवान् ॥ ३८५ ॥ यागामिमध्याज्जातोऽस्य धृष्टद्युम्नाभिधः सुतः । कृष्णा च कन्यका यस्याः प्रत्यासन्नः स्वयंवरः ३८६ ।

·११ . काव्यमाला। वयं तत्रैव गच्छामः सर्वराजसमागमे । प्राप्तुं प्रतिग्रहाभ्यर्चामित्युक्त्वा प्रययुर्द्विजाः ॥ ३८७ ।। ततः पाञ्चालनगरं व्रजन्तः पाण्डवा निशि । गन्धर्वराजं ददृशुर्गङ्गाम्भसि विहारिणम् ।। ३८८ ॥ विवस्त्रान्तःपुरवधूदर्शनक्रुद्धमर्जुनः। व्यधादग्धरथं युद्धे तमाग्नेयास्त्रतेजसा ॥ ३८९ ॥ युधिष्ठिरेण कृपया रणे रक्षितजीवितः । सख्यं करीटिना कृत्वा जितश्चित्ररथो ययौ ।। ३९० ॥ ततः प्रभाते प्रच्छन्नाः पाण्डवा विप्ररूपिणः । प्रविश्य पाञ्चालपुरं कुम्भकारगृहे स्थिताः ॥ ३९१ ॥ इत्युक्त्वा नारदे याते संकर्षणजनार्दनौ । जग्मतुर्लक्ष्यभेदाकं द्रष्टुं कृष्णाखयंवरम् ॥ ३९२ । तौ पाञ्चालपुरं प्राप्य सर्वराजसमागमे । पूज्यमान विविशतुः स्वयंवरसभागृहम् ॥ ३९३ ॥ हेमासनोपविष्टेषु द्रौपदी सर्वराजसु । जगज्जयपताकेव कंदर्पस्य समाययौ ॥ ३९४ ॥ राधावेधपणे तस्मिन्भुजलभ्ये खयंवरे । अशक्ताः पार्थिवाः सर्वे ययुर्लज्जानिलीनताम् ॥ ३९५ ॥ विलक्षेषु क्षितीशेषु द्विजमध्यादथोत्थितः । विद्या धनंजयो लक्ष्यं क्षितौ क्षिप्रमपातयत् ॥ ३९६ ॥ हारं कण्ठे विनिक्षिप्य द्रौपद्या फाल्गुने वृते । युद्धोद्धताः समुत्तस्थुः क्रुद्धाः सर्वे क्षितीश्वराः ॥ ३९ ॥ जित्वाथ शल्यकर्णादीन्वीरान्भीमधनंजयौ । पुरः कृष्णां समादाय ययतुर्भ्रातृभिः सह ॥ ३९८ ॥ भिक्षेवोपनता कृष्णा सहेयं भुज्यतामिति । चकुस्ते शासनान्मातुः सह भोगाय संविदम् ।। ३९९ । १. 'विलीनताम्' -ग.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । रामकृष्णौ निशि खैरं कुम्भकारगृहे स्थितान् । पाण्डवानेत्य सानन्दौ प्रेम्णा संभाष्य जग्मतुः ।। ४०० ।। अन्विष्य द्रुपदस्तेषां विज्ञायाधर्मनिश्चयम् । कृष्णाया बहुपत्नीत्वं विरुद्धं नाभ्यमन्यत ॥ ४०१ ॥ ततस्तं भगवान्न्यासः समभ्येत्यावदन्मुनिः । पञ्चेन्द्राः समदाः पूर्वं क्रुद्धा बद्धाः पिनाकिना ॥ ४०२ ॥ ते एव पाण्डवा जाताः खर्गश्रीस्तव चात्मजा। तेषामेकैव सा पत्नी नैवायं धर्मसंकरः ।। ४०३ ।। इत्युक्त्वा मुनिना दत्तदिव्यदृष्टिनरेश्वरः । सत्यं विज्ञाय तत्सर्वं तद्विवाहममन्यत ।। ४०४ । ज्ञात्वा जतुगृहान्मुक्तान्पाण्डवान्प्राप्तसंश्रयान् । हस्तिनापुरमानाय्य धृतराष्ट्रोऽभ्यपूजयत् ॥ ४०५ ।। इन्द्रप्रस्थेऽभिषिक्तोऽथ तेन राजा युधिष्ठिरः । गुणैः श्रियं श्रिया धर्म धर्मेण प्राप्तवान्यशः ॥ ४०६ । निर्दिष्टां नारदेनाथ मुनिमा भेदभीरुणा । भूतये पाण्डवाश्चक्रुर्मर्यादां दृढनिश्चयाः ॥ ४०७ ॥ अन्तःपुरे भ्रातरं यः पश्येत्कृष्णासखं रहः । अविश्रान्तः स तीर्थानि व्रजेद्वादशवत्सरीम् ॥ ४०८ ॥ चौरात्तं गोगणं विप्राक्रन्दाकृष्टस्ततोऽर्जुनः । आजहार समादाय धर्मजान्तःपुराद्धनुः ॥ ४०१ ॥ स्मृत्वाथ संविदं पार्थस्तीर्थार्थी जाह्नवीजले । मज्जन्नुलूपीं पाताले नागकन्यामवाप्तवान् ।। ४१.० । जनयित्वा सुतं तस्यामिरावन्तं जगाम सः । नगरं मणिपूराख्यं चित्रवाहनभूपतेः ॥ ४११ ॥ प्राप्य तस्य सुतां कन्यां पार्थः पृथुललोचनाम् । चित्राङ्गदां सुतं तस्यां बभ्रुवाहनमाप्तवान् ॥ ४१२ ॥ १. 'त एव पाण्डवा नाथ' क; 'उवाच पाण्डवा थि' घ. २. 'लोचनः' क- -ग.

·काव्यमाला सर्वतीर्थाप्लुतः प्राप्य प्रभासं श्वेतवाहनः । रैवताचलयात्रायां प्राप वृष्णिसमागमम् ॥ १३ ॥ अर्जुनोऽथ धृतोत्कण्ठः शैलारोहसमुत्सवे । उत्साहोच्छलितं चेतः सानुगस्य हरेय॑धात् ॥ ४१ । तत्र कृष्णानुजां दृष्ट्वा सुभद्रां कामकौमुदीम् । कन्यामनुमते शौरजहार श्वेतवाहनः ॥ ४१५ । युद्धोद्धतान्वृष्णिवीरान्पेरिसान्त्व्य जनार्दनः । निःसंख्यं द्रविणं दातुमर्जुनाय ययौ खयम् ॥ १६ ॥ इन्द्रप्रस्थमथासाद्य सुभद्रासहितोऽर्जुनः । प्रणम्य धर्मजं भेजे कृष्णेन सहितः सुखम् ॥ ४१७ । अभिमन्यु सुभद्रायां पार्थः पुत्रमजीजनत् । द्रौपदी प्रतिविन्ध्याद्यान्पतिभ्यः पञ्च चात्मजान् ॥ १८ । ततः कदाचिद्यमुनाजलकेलिविहारिणम् । सकृष्णमर्जुनं विप्ररूपः प्राह हुताशनः । ४१९ उचितं दीयतां मह्यं भवभ्यां भोजनं हितम् । अर्थिनामर्थनावन्ध्या न भवन्ति भवद्विधाः ।। १२ । श्वेतकेतृपतेः पूर्वं यज्ञे द्वादशवार्षिके । अच्छिन्नाज्यभरेणाहमनलो जडतां गतः ॥ ४२१ ॥ वनं स्वास्थ्याय सत्त्वाव्यं दग्धुमिच्छामि खाण्डवम् । रक्षतीन्द्रः सुहृन्मेधैस्तक्षकस्यास्पदं हि तत् ॥ २२ । व्यस्तमेघौघविनोऽहं भवत्सायकसंचयैः । अखण्डः खाण्डववनं ज्वलाम्येतन्ममाशनम् ।। ४२३ ॥ इति वह्रिर्वदन्नर्थी ताभ्यामङ्गीकृतेप्सितः । धनुः पार्थाय गाण्डीवं ददौ चक्रं च चक्रिणे ॥ २४ तद्दत्तं रथमारुह्य तदीयाक्षयसायकः । हरिणा सह संनद्धः किरीटी खाण्डवं ययौ ।। ४२५॥ १.' यानन्दः' -घ. २. 'परिमच्य' ३. 'मह' .

·त ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । अनौ प्रज्वलिते वराहमहिषव्याघ्रद्विपद्वीपिनां निष्पीतायुषि गाढलीढगगने दैत्याहिदेह हि । रुद्धे मेधजलेऽर्जुनास्त्रपटलैयुद्धोद्धतं वत्रिणं वि(जि)ष्णुः सायकवर्षिणं विमुखतां बाणैर्निनायाक्षयैः ॥४२६॥ सुतमथ भयलोलं तक्षकस्याश्वसेनं जठरमपि जनन्याः संप्रविश्य द्रवन्तम् । अकृत दिवि किरीटी पत्रिणा खण्डपुच्छं मयमपि शरणाप्तं चक्रिमीतं ररक्ष ॥ ४२७ ॥ : कृष्णाज्ञया दिव्यां सभां मणिमयीं मयः विदधे धर्मपुत्रस्य प्राणरक्षाप्रतिक्रियाम् ॥ ४२८ । तस्यां सभायामाश्चर्यनलिनी निर्ममे मयः । नीलरत्नोत्पलवती हेमाजां स्फटिकोदकाम् । ४२९ ॥ सभासीनमथाभ्येत्य धर्मजं नारदोऽवदत् । राजन्न लोकपालानां त्वत्सभासदृशी सभा ॥ ४३ ॥ यजख राजसूयेन कुरुष्व सफलां श्रियम् । इति त्वामवदत्पाण्डुः पिता शक्रसमास्थितः ॥ ४३१ ॥ इत्युक्त्वा नारदे याते राजसूयमनोरथम् अकुण्ठोत्कण्ठया राजा वैकुण्ठाय न्यवेदयत् ॥ ३२ । कृष्णस्तमूचे श्लाघ्यैषा धर्मधीः किं तु मागधे । न जीवति जरासंधे ऋतुः कर्तुं स शक्यते ॥ ४३३ । रुद्रयागोपहाराय तेन रुद्धा गिरिजजे । षडशीतिर्नृपतयस्तस्य शेषाश्चतुर्दश ॥ १३ ॥ शरीरार्धद्वयं जातं जरा निशि निशाचरी । संधाय विदधे बालं जरासंघ तमुत्कटम् ॥ ४३५ ।। तत्संनिरोधविश्वस्ताः संत्यज्य मथुरां वयम् । विधाय द्वारकां दुर्गा पश्चिमाब्धितटे स्थिताः ॥ ४३६ ॥ १.'च -ग.

·काव्यमाला। इति खैरं ब्रुवाणेन नृपः संमत्र्य शौरिणा । व्यादिशन्मागधवधे भीमपार्थों भुजाविव ॥ ४३७ ।। ततः स्नातकवेषेण प्रच्छन्नक्षत्रवृत्तयः । जरासंधपुरी जग्मुः कृष्णभीमधनंजयाः ॥ ४३८ ॥ तत्र त्रयोदशाहानि युयुधाते भुजायुधौ । वीरौ भीमजरासंधौ श्रान्तोऽभून्मगधस्ततः ॥ ४३९ ॥ ततः संधि द्विधा कृत्वा हते भीमेन मागधे । मुमोच कृष्णः क्षितिपान्यज्ञागमनसंविदा ॥ ४४० ॥ भीमः किरीटी नकुलः सहदेवश्व दिग्जये । आजहुर्विपुलं वित्तं राज्ञे यज्ञभरक्षमम् ॥ ४४१ ॥ कृतेषु शैलतुल्येषु रत्नकाञ्चनराशिषु । राजसूयसमारम्भः प्रावर्तत महीपतेः॥ ४४२ ॥ प्राप्ता निमन्त्रितास्तस्मिन्भीष्मद्रोणादयः क्रतौ । धृतराष्ट्रः सविदुरः सामात्यश्च सुयोधनः ॥ ४४३ ॥ अशेषदेवर्षि ते सर्वराजमये मखे । अर्ध्यार्चितं हरिं सेहे शिशुपालो न भूपतिः ॥ ४४४ ॥ तस्याधिक्षेपदक्षस्य मापतेः क्षयलक्ष्मणा । न्यपातयत्क्षितौ क्षिप्रं चक्रेणाधोक्षजः शिरः ॥ ४४५ ॥ क्रतौ समाप्ते यातेषु महर्षिषु नृपेषु च । तस्थौ दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्वास्य मातुलः ॥ ४४६ ॥ पद्मिन्यां विहरवारिशङ्कया स्फाटिके जले । चरचुत्क्षिप्तवसनः सत्याम्भसि ममज्ज सः ॥ ४४७ ॥ तस्य स्खलितमालोक्य हर्म्यस्था राजवल्लभाः । जहसुर्भीमसेनश्च बभूवाङ्कुरितस्मितः ॥ ४४८॥ लज्जावमानमलिनः कौरवः स्वपुरं व्रजन् । पृष्टः शकुनिना प्राह ग्लानिवैवर्ण्यकारणम् ॥ ४४९ ॥ 'शान्तो' -ग. २. 'वृते' ख-ग. .

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १५ धर्मसूनोखे सा श्रीस्ते भूपालाः करप्रदाः । संख्यातीतं च तंदानं मर्मशल्यायते मम ॥ ४५० ॥ पद्मिन्यामुपहासो मे पद्मस्येव हिमाशनिः । पतितः क्षीयते जाने न शरीरक्षयं विना ॥ ४५१ ॥ इति प्रलापी शोकोष्णं द्वेषावेशात्सुयोधनः । वार्यमाणः शकुनिना न्यवर्तत न दुर्मतिः ॥ ४५२ । परोत्कर्षद्वेषः खरखदिरचूर्णानलनिभ- श्युतश्चिचे दाहं दिशति निशितक्लेशमसताम् । परोत्साहे चन्द्रप्रचयसचिवः किं च महता- मनन्तः संतोषश्वरति हृदये चन्दनरसः ॥ ४५३ ॥ ततः स धृतराष्ट्राय विवर्णः पाण्डुरः कृशः। निवेदितः शकुनिना तं द्यूताज्ञामयाचत ॥ ४५४ ॥ कृच्छ्रात्कृताभ्युपगमः स पित्रा द्यूतकैतवे । अकारयन्मणिमयैः कुशलैः शिल्पिभिः सभाम् ॥ ४५५ ।। स धर्मजं राजसूयसमयादैनिवर्तिनम् । आहूय विदधे छद्मद्यूतं शकुनिमायया ॥ ४५६ ॥ कूटाक्षक्षपिताशेषकोषसैन्यपरिच्छदः । पणं भ्रातृनथात्मानं कृष्णां च विदधे नृपः ॥ ४५७ ॥ दुःशासनकराकृष्टकेशीमथ रजखलाम् । कृष्णां द्यूतजितां दासीमानिनाय सुयोधनः ॥ ४५८ ॥ तत्कोपादकरोद्भीमः प्रतिज्ञामूरुभञ्जने । युधि दुर्योधनस्यासृक्पाने दुःशासनस्य च ॥ ४५९ ॥ वने द्वादशवर्षाणि निवासाय पणे कृते । त्रयोदशे तथाऽज्ञाते विजिताः पाण्डवा ययुः ॥ ४६० ।। हाराहे तनुचीनपट्टपवनत्वङ्गत्तरङ्गोद्भवे धृत्वाङ्गे हरिचन्दनेन्दुमृगजाभ्यङ्गे कुरङ्गत्वचम् । १. 'कूट' क २. 'अतिवर्तनम्' ग-घ.. ३. 'तुरजोद्भवे' ख-ग.

·काव्यमाला। कृत्वा रत्नकिरीटघानि च जटा जग्मुर्वनं पाण्डवा निःसत्या भ्रमयन्ति पण्यवनिताप्रेमोपमाः संपदः । ४६१ ॥ स्खलद्विद्युल्लेखाङ्करमुखमयूखोपमसुखाः श्रियश्चापाकर्षोच्चलितहरिणीवेगगमनाः । विवाहोत्साहाप्ताः क्षणमिव सुहृद्वान्धवजना न संसारे स्वप्नभ्रमपरिचये किंचिदचलम् ॥ ४६२ ॥ ततः स्तुतिप्रसन्नार्कनिर्दिष्टाक्षयभोजनैः । द्विजपूजाजुषस्तस्थुः काम्यके पाण्डवा वने । ४६३ ॥ धृतराष्ट्र परित्यज्य भ्रातृजच्छद्मखेदवान् । विदुरः काम्यकं यातः प्रार्थितः पुनराययौ ।। ४६४ ॥ सोऽवदद्भातरं राजन्पुत्रस्नेहवता त्वया । कुललक्ष्मीलतामूले कुठारः कठिनोऽर्पितः ॥ ४६५ ॥ यत्प्राह भगवान्व्यासः पथ्यं तन्न कृतं हितम् । श्वभ्रसुप्ता प्रबुध्यन्ते न निपातव्यथां विना ॥ ४६६ ॥ बन्धुसंध्यर्थनाभङ्गकोपशापः क्षयक्षमः । मैत्रेयमुनिना दत्तः कष्टं न गणितस्त्वया ॥ ४६७ ॥ भीमाद्भीमं भय शङ्के येन रावणसंनिभः । स क्रूरकर्मा किर्मीरः कानने राक्षसो हतः ॥ ४६८ ॥ विदुरेणेत्यभिहितं नामन्यत महीपतिः । दैवादिष्टनिपातानां मिथ्यैवालम्बनक्रिया ॥ ४६९ ॥ वने पाण्डुसुतान्दृष्ट्वा क्रुद्धः कौरवदुर्नयात् । अभिमन्युं सुभद्रां च समादाय हरिययौ ॥ ४७ ॥ भीष्मद्रोणास्त्रमाहात्म्यचिन्ताकुलनृपाज्ञया । अथास्त्रार्थी ययौ पार्थस्तपसे तुहिनाचलम् ॥ ४ १ ॥ • २. 'भोजना ३. 'पाण्डवाः काम्यके १. 'धामनि जटा' हरिः ४. 'ययौ ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । तीनं तपस्यतस्तस्य सत्त्वसारपरीक्षकः । देवः किरातरूपेण त्रिपुरारिः समाययौ ॥ ४७२ ।। एकसूकरनिर्भेदस्पर्धाबन्धविरुद्धयोः । युद्धमत्युद्धतं कूटकिरातार्जुनयोरभूत् ॥ ४७३ ॥ स्मरारिशबरेणाथ प्रस्तशस्त्रः प्रमाथिना । युयुधे बाहुयुद्धेन धैर्यराशिर्धनंजयः ॥ ४७४ । निपीड्य चण्डीपतिना निश्चेष्टः पातितः क्षितौ । गाण्डीवधन्वा प्रत्यक्षं निरीक्ष्य त्र्यक्षमब्रवीत् ॥ १५॥ दर्पोद्धतत्रिपुरकाननपावकाय भक्तार्तितापतुहिनद्युतिमण्डलाय । संसारघोरतिमिरोत्कटभास्कराय तुभ्यं त्रिधामशबलाय नमः शिवाय ॥ ४ ६ ॥ इति स्तुतिकृतानन्दसुधासंपूर्णमानसात् । अस्त्रं पाशुपतं तुष्टाकिरीटी प्राप धूर्जटेः ।। ४७७ ।। संप्राप्तलोकपालास्त्रः सहस्रतुरगं रथम् । शक्रप्रेषितमारुह्य विजयस्त्रिदिवं ययौ ॥४८॥ प्रणम्य तत्र वृत्रारिं तदाढालिङ्गनातिथिः। तदासनाधं तत्प्रीतिनिर्दिष्टं प्राप पाण्डवः ।। ४ ९ । पार्थमिन्द्रासनार्धस्थं दृष्ट्वा शक्रगिरा मुनिः । तद्वृत्तान्तं ययौ वक्तुं लोमशः पाण्डवान्वनम् ॥ १८ ॥ प्राप्तपूजासनस्तेभ्यः स निवेद्यार्जुनोदयम् । तीर्थयात्राधृतोत्साहं विदधे धर्मनन्दनम् ।। ४८१ ॥ नैमिषाद्येष्वथ स्नाताः सर्वतीर्थेषु पाण्डवाः । गन्धमादनशैलाई बदर्याश्रममाययुः ।। ४८२ ।। पवनप्रेरितं तत्र दिव्यपद्म पुरश्च्युतम् । आदाय द्रौपदी भीमं कटाक्षेण निरक्षत ।। १८३ ॥ १. 'अत्यद्भुतं' -ग. २ 'मानसः' क-घ. दशा० ११ ·काध्यमाला। अन्यपद्मार्थितां तस्य धीमान्विज्ञाय मारुतिः । ययौ सौरभमार्गेण धनदाध्युषितां दिशम् ॥ ४८४ ॥ स व्रजन्काञ्चनलतानिचयाचितवम॑ना । दिदेश मददारियं सिंहनादेन दन्तिनाम् ॥ ४८५ । पादन्यासाद्भुतगिरेस्तस्य शब्देन विस्मितः । हनुमान्मार्गमाश्रित्य तस्थौ खल्पवपुः पुरः ॥ ४८६ ॥ सोऽल्परूपं कपिं दृष्ट्वा जानुसंधिकृताननम् । चकारोत्सारणरवं धनं घट्टितदिक्तटः ॥ ४८७ ॥ शनैरुन्मील्य नयने तं जगाद प्लवंगमः । किमयं मदसंरम्भस्तव मिथ्यैव निर्जने ॥ ४८८ ॥ नादेन मां खेदयता विश्रान्तं रोगदुर्बलम् । दर्शितं कृशशूरेण भवता बत पौरुषम् ॥ ४८९ ॥ इतःपरं न गन्तव्यं देशोऽयं सिद्धसेवितः । सर्वथा यदि गन्तासि पुच्छमुत्सार्य गम्यताम् ।। ४९० ।। इत्युक्ते कपिना भीमस्तत्पुच्छोत्सारणाक्षमः । श्रान्तः पतन्मुखेनाधस्तमभाषत विस्मितः ॥ ४९१ ॥ को भवान्किमनन्तात्मा कि मेरुः किं हिमाचलः । मार्ग देहि न लङ्घयो हि देही देहितनुस्थितः ॥ ४९२ ।। यदि न स्यात्तवान्तःस्थः परमात्मा सनातनः । साचलं लङ्घयेय त्वां हनुमानिव सागरम् ॥ ९३ ॥ श्रुत्वैतत्कपिना पृष्टः क एष हनुमानिति । भीमोऽस्मै हनुमद्वृत्तं श्रौतृत्वं च न्यवेदयत् ॥ ४९४ । अहं स हनुमान्भीम तेनेत्युक्ते तदर्थितः । कपिः सूर्यपथावाप्तं दीप्तं वपुरदर्शयत् ॥ ४९५ ॥ संनिधानं करिष्यामि धनंजयरथध्वजे । इत्युक्त्वालिङ्गितस्तेन भीमः प्रायात्स विस्मयः ॥ ४९६ ॥ १. 'आवृत्य' ग. २. 'जनार्दनः' -ग, ३. 'भ्रातृव्यं' -घ.

·८ श्री ष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १९ कुबेरनलिनीं प्राप्य भीमः कनकपङ्कजम् । जहार हेमपद्मानि हत्वा गुह्यककिंकरान् ।। ४९७ ॥ सानुगं खयमायातं जित्वा वैश्रवणं रणे । मणिमन्तं च तन्मित्रं हत्वा नक्तंचरेश्वरम् ॥ ४९८ ॥ द्रौपद्यै कनकाजानि दत्त्वा पवननन्दनः । मायाप्रच्छन्नमवधीद्यातुधानं जटासुरम् ॥ ४९९ ।। अथ शक्ररथारूढः पार्थः पूर्णमनोरथः । आयातः पञ्चभिर्वर्षेः प्रणनाम युधिष्ठिरम् ॥ ५०० ।। हतान्यवेदयत्सोऽसै हिरण्यपुरवासिनः । निवातकवचान्दैत्यान्खशौर्याख्यानलज्जितः ॥ ५०१ । वने महानजगरः कदाचिदचलोपमः। बवा भुजयुगे भीमं चक्रे निश्चेष्टविग्रहम् ॥ ५०२ ॥ संरुद्धभुजनिःस्पन्दभ्रातृदर्शनदुःखितम् । उवाचाजगरः प्रश्नं दारयेति युधिष्ठिरम् ।।०५०३ ।। को विप्रः किं च वेद्यं स्याब्रूहि भीमस्स मुक्तये । भुजगेनेत्यभिहिते तं जगाद युधिष्ठिरः ॥ ५०४ ॥ क्षमा सत्यं शान्तिस्तरुणकरुणं यस्य च मनः स शूद्रो विप्रत्वं प्रगुणगुणसङ्गेन भजते । द्विजोऽपि व्यर्थात्मा गुणविरहितः शूद्रसदृशः कृतैः कण्ठे विप्रस्त्रिगुणगुणसूत्रैर्न भवति ॥ ५०५ ॥ सुखेन दुःखेन च वर्जितं यत्तदेव वेद्यं विदितात्मधाम । शीतोष्णहीनप्रतिमैव यत्र संतोषविश्राममयी प्रशान्तिः॥५०६॥ धर्मजेनेत्यभिहित मुक्त्वा भीमं भुजंगमः । अगस्त्यादिष्टशापान्तो नहुषस्त्रिदिवं ययौ ॥ ५०७ ।। अथ पाण्डुसुतान्द्रष्टुं सहितः सत्यभामया । मार्कण्डेयादिभिः सार्ध मुनिभिः शौरिराययौ ॥ ५०८ ॥ १. 'द्विजो पि व्यक्तात्मा' -ग; 'द्विजोऽप्यव्यकामा घ. २. 'त्यक्ला' -ग.

·. २ काव्यमाला। - नानाकथामृताख्यानैः स्थिते तत्राच्युते चिरम् । सत्यभामावदत्कृष्णामेकान्ते कृष्णवल्लभा ॥ ५९॥ वश्यास्ते पतयः कृष्णे केनाराधनकर्मणा । कैर्द्रव्यमन्त्रसूत्राज्ञातिलकाञ्जनलेपनैः ॥ ५१ ॥ ममोपदिश जानासि यत्किंचित्प्रीतिकारणम् । इत्युक्ते कृष्णकामिन्या श्रुत्वा कृष्णा जगाद ताम् ॥ ५११ । अयुक्तमुक्तं सुभगे भवत्या धर्मवर्जितम् । वश्यदोषक्रिया स्त्रीणां भर्तृदोहार्हपातकम् ॥ ५१२ । वश्यप्रयोगैर्योषिद्भिः कुष्ठापसाररोगिणः। भग्नभाग्याश्च पतयो मूकान्धबधिराः कृताः ॥ ५१३ ॥ भक्तिश्चित्तग्रहः शीलं सतीनां भर्तृ भेषजम् । इत्युक्ते लज्जया भेजे सत्यभामा निलीनताम् ॥ ५१४ ॥ यातेऽथ द्वारकां कृष्णे घोषयात्रापदेशवान् । पाण्डवानाययौ द्रष्टुं श्रीभ्रष्टान्धृतराष्ट्रजः ॥ ५१५ ॥ वने विहारिणस्तस्य तुल्यावरणकारणे। रणे बभूव संमर्दो गन्धर्वैः सैन्यदारणः ॥ ५१६ ॥ भन्मेषु कर्णमुख्येषु सानुजं कौरवेश्वरम् । बबन्ध गन्धर्वपतिश्चित्रसेनः शरादितम् ॥ ५१७ ॥ बद्धं सुयोधनं बन्धुधिया राजा युधिष्ठिरः । भीमपार्थो विसृज्याजौ म्लानमानममोचयत् ॥ ५१८ ॥ अपि विस्मृतवैरेषु प्राणदानोपकारिषु । द्वेषदोषं न तत्याज पाण्डवेषु सुयोधनः ॥ ५१९ ॥ दृष्ट्वा चन्द्रं सकलजनतालोचनानन्दहेतुं सद्यो वऋद्युतिरलसतामेति पद्माकरस्य । नान्तःस्यूता चैलति रिपुता किं च संकोचभाजः प्रायेणैते खजनविमुखाः श्रीमदान्धा भवन्ति ॥ ५२० ॥ 'बन्धु' ग. २. 'स्फीता ३. 'चरति' क.. . .

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १२१ . तेन तीवावमानेन राज्यत्यागनिबद्धधीः । से समाश्वासितोऽभ्येत्य दैत्यैः पातालवासिभिः ।। ५२१ ।। अत्रान्तरे पाण्डवेषु यातेषु मृगयारसात् । आययौ वैनयात्रायां सिन्धुराजो जयद्रथः ॥ ५२२ ॥ स कृष्णामाश्रमे दृष्ट्वा सीतामिव दशाननः । जहार हारितमतिः करुणाकन्दिनी बलात् ।। ५२३ ॥ ततः प्रत्यागता दृष्ट्वा पाण्डवाः शून्यमाश्रमम् । ध्वजिनीं च रजोग्रस्तगगनां समुपाद्रवन् ।। ५२४ शराशनिविनिष्पिष्टसैन्यानालोक्य पाण्डवान् । रथाज्जयद्रथः कृष्णां तत्याज ज्वलितामिव ॥ ५२५॥ अभिसृत्याथ भीमेन गृहीतं वधकम्पितम् । ररक्ष सिन्धुनृपतिं शरणाप्तं युधिष्ठिरः ॥ ५२६ ॥ पादेनालोडितं प्र(स्रोस्तमुकुटं तस्य मारुतिः। क्षुरप्रेण प्रलपतश्चक्रे पञ्चसटं शिरः ॥ ५२७ ॥ रुद्रमाराध्य तपसा सैन्धवः फाल्गुनं विना । वरमेकदिनं प्राप पाण्डवावरणं रणे ॥ ५२८ ।। अत्रान्तरेऽर्जुनस्नेहाकर्णमेत्य शतक्रतुः । ययाचे कवचं दिव्यं कुण्डले च शशिप्रभे ॥ ५२९ । पित्रापि वारितोऽर्केण तस्मै वर्म सकुण्डलम् । एकवीरवधायास्मै शक्तिं वैकर्तनो ददौ ॥ ५३० ॥ शूरा भवन्ति विदुषामपि नास्ति संख्या पूर्ण वनं व्रतरतैर्विरलस्तु दाता। म्लानिं प्रयाति सितसत्त्वमयस्य यस्य देहप्रधानसमयेऽपि न चित्तवृत्तिः ।। ५३१ । अरणी हरिणेनाथ ब्राह्मणस्य हृतां वने । जवेन जग्मुराहतु धन्विनः पाण्डुनन्दनाः ।। ५३२ । १. अपमानामितो' -घ. २.'वर' -ग. ३. फाल्गुणं' -ग. ४.'वधायात्त' ·पा १२२ काव्यमाला निर्जलारण्यतापातैरन्वेष्टुमथ तैः पयः । माद्रीसुतः प्रेषितोऽये ददर्श विपुलं सरः ५३३ ॥ प्रश्नमुक्तिकृता पेयमन्यथा नेति खाद्वचः । श्रुत्वापि पाण्डवः पीत्वा तोयं तत्याज जीवितम् ॥ ५३४ ॥ क्रमान्माद्रीसुते पार्थे भीमे च प्रच्युते तटे। युधिष्ठिरः प्रश्नगिरं बमन गगनेरिताम् ।। ५३५ ।। निर्जीवः कः सजीवोऽपि योऽश्नात्येकोऽर्थिवर्जितः । खक्ष्माधिको को पितरौ किं लोलमनिलान्मनः ॥ ५३६ ॥ किमनन्तं नृणां चिन्ता धनं किमधिकं श्रुतम् । लाभात्किमुत्तमं स्वास्थ्यं किं सुखं चित्तनिर्वृतिः ॥ ५३७ ।। संधि स्थिरः कैः सुजनैः किं शोककृदहंकृतिः । किमैश्वर्यमलुब्धत्वं किं निःशल्यमकोपता ॥ ५३८ ।। किं विषं याचनं श्राद्धकालः कः श्रोत्रियागमः । उच्यते जुरुषः कश्च भुवनव्यापि यद्यशः ॥ ५३९ ॥ इति प्रश्नोत्तरैस्तुष्टः पिता धर्मः क्षमापतेः । जीवयित्वानुजान्गुप्तिमज्ञातसमयेऽप्यदात् ॥ ५४० ॥ अथ वनसमयान्ते गूढवासप्रवृत्ताः प्रययुरजिनखिन्नाः पाण्डवा मत्स्यदेशम् । प्रगुणगुणगणानामापदो दैवदिष्टाः सुरपतिसदृशानामप्यहो दुर्निवाराः ॥ ५४१ ॥ अथाभून्मत्स्यराजस्य राजराजशिरोमणेः । विराटस्य सभास्तारः कङ्कनामा युधिष्ठिरः ॥ ५४२ ॥ सूदस्तस्याभवद्भीमः क्षमापतेर्वल्लभाभिधः । गायत्यलिकुलैः कीर्ति लोला यस्यालकाजिनी ॥ ५४३ ॥ श्रीकण्ठशबराकुण्ठकण्ठक्रमणकर्मठः। शंण्ठाकृतिरभूजिष्णुर्तृत्तवृत्तिव॒हन्नडः ॥ ५४४ ॥ १. 'सलिल' -ग. २. ढाकृति' .

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १२३ मत्स्यपल्याः सुदोष्णायाः कृष्णा सैरिन्ध्रिकाभवत् । अभूतामश्विपुत्रौ च यमौ गोतुरगाधिपौ ॥ ५४५ ॥ इति ते तुरगाधीशसेव्याः सेवकतां ययुः । विश्वासः श्रीविलासेषु कस्यान्यस्य भविष्यति ॥ ५४६ ॥ अथायातं हतानेकमल्लं भूमिपतेः पुरः । मल्लं जीमूतनामानं मारुतिः क्रीडयावधीत् ।। ५४७ । सुदोष्णायाः प्रियो भ्राता कदाचिदथ कीचकः । विलोक्यान्तःपुरे कृष्णामभवत्काममोहितः ।। ५४८ । व्याजेन प्रेषितां खस्रा भयसंभ्रमविद्रुताम् । कीचकस्तामभिद्रुत्य चकर्ष चरणाहताम् ॥ ५४९ । सा सभामेत्य भूभर्तुरग्रे प्राह पराभवम् । राजापि कीचकस्नेहाचक्रे गजनिमीलितम् ॥ ५५० । आर्ताक्रन्दश्रवणबधिराः सेवकालोकनान्धाः प्रत्यालापप्रणयिनि जने निश्चलोत्सेकमूकाः । भूपाः प्रायः पिशुनवचनाकर्णने हस्तिकर्णा नीचप्रीतिप्रसृतनयनाश्चञ्चलानेकवाचः ॥ ५५१ ॥ भीमं महानसे सुप्तं सा प्रबोध्य तमभ्यधात् । बाष्पैः करतलस्पृष्ट क्षालयन्तीव वाससी ।। ५५२ ।। क्रुद्धेन तेन निर्दिष्टां सा समादाय संविदम् । कीचकस्याकरोत्प्रातः संकेतं नाट्यवेश्मनि ॥ ५५३ ।। रात्रौ पूर्वप्रविष्टोऽथ भीमः कीचकमागतम् । केसरीव द्विपं मत्तमवधीन्मूढकामुकम् ॥ ५५४ ।। पतयो मम गन्धर्वाः कृष्णयेत्युदितं पुरा । तैरेव निहतं मेने प्रभाते कीचकं जनः ।। ५५५ ।। १. भारते सुदेष्णेति नामास्ति. २. अस्मदीयं घ-पुस्तकं 'की' इति पर्यन्तं तते. ३. 'निमीलनम्' ख-ग.

·“१२ काव्यमाला। तस्य भ्रातृशतं देहसंस्काराय समुद्यतम् । कृष्णां चितानले क्षेप्तुमनयदुःखदायिनीम् ॥ ५५६ ॥ मीमस्तत्करुणाक्रन्दमाकर्ण्य क्रूरकोपवान् । शतं वृक्षप्रहारेण कीचकानामपातयत् ॥ ५५७ ॥ प्रेरितः कौरवेन्द्रोऽथ त्रैगर्तेन सुशर्मणा । हतु कीचकहीनस्य विराटस्याययौ धनम् ॥ ५५८ ॥ संरुद्ध नगरे मत्स्यः पूर्वमेव सुशर्मणा कङ्कवल्लभगोवाजिपत्तिभिः सह निर्ययौ ।। ५५९ ॥ ततः प्रवृत्ते समरे मिथः सुभटसंक्षये । जवाद्विराटमहरत्सुशर्मा शरवर्षिणम् ॥ ५६ ॥ भीमोऽभिसृत्य निष्पिष्टरथस्यास्य सुशर्मणः । पादेन मौलिमुन्मथ्य मत्स्यराजममोचयत् ॥ ५६१ ॥ त्रिगर्तकटके भग्ने सामात्यः कौरवेश्वरः । विराटगोधनं सर्व जहारान्येन वर्मना ॥ ५६२ ॥ शूरशून्येऽथ नगरे विराटसुतमुत्तरम् । अभ्येत्य जगदुर्गोपाः कौरवैर्गोधनं हृतम् ॥ ५६३ ॥ सोऽब्रवीचौरचरितं कौरवं हन्म्यहं रणे । गुप्तं भीष्मकृपद्रोणकर्णमुख्यैर्महारथैः ॥ ५६४ ॥ किं तु मे सारथिर्नास्ति रणभारभरक्षमः । इत्युक्ते राजपुत्रेण द्रौपदी तमभाषत ॥ ५६५ । उत्तरायाः स्वसुर्यस्ते नृत्ताचार्यों बृहन्नडः । स सारथिरभूत्पूर्वं खाण्डवे सव्यसाचिनः ।। ५६६ । अथोत्तरार्थितः पार्थः प्रतिपन्नरथग्रहः । चकार कवचाबन्धवैपरीत्यैर्जनस्मितम् ।। ५६ ॥ अथोत्तरे रथारूढे जवेनाश्वानचोदयत् । क्रीडायै कुरु वस्त्राणि जिष्णुरुत्तरयार्थितः ।। ५६८ .

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । २५. दृष्ट्वोत्तरः कौरवेन्द्रसैन्यं शस्त्रजलार्णवम् । निवर्तखेति भीभग्नस्त्राणार्थी पार्थमभ्यधात् ॥ ५६९ । तमर्जुनोऽवदन्निन्धं क्षत्रियस्य पलायनम् । एकवारक्षये काये मरणं न पुनः पुनः॥ ५७० ॥ श्रुत्वैतत्कातरतया रथमुत्सृज्य विद्रुतम् । आनिनायोत्तरं केशैः पश्चादाकृष्य फाल्गुनः ॥ ५७१ ।। योत्स्येऽहं कुरुभिधैर्य भजख भव सारथिः । अर्जुनोऽहं भवद्हे कङ्कायाः पाण्डवाः स्थिताः ॥ ५७२ । श्मशानान्तःशमीवृक्षस्कन्धे सन्त्यायुधानि नः । प्रयच्छ मम गाण्डीवमित्युवाच तमर्जुनः ॥ ५७३ । उत्तराहृतमादाय धनुरास्फाल्य पाण्डवः । तत्प्रेरितरथस्तूर्णं विवेश कुरुवाहिनीम् ॥ ५७४ ।। एकैकशः समस्तांश्च शराशनिघनागमः ! भीष्मकर्णकृपद्रोणमुख्यानजयदर्जुनः ॥ ५७५ ॥ प्रखापनास्त्रसुप्तानां कुरूणामुत्तराकृते । जहार जिष्णुर्वासांसि यशांसीवाभिमानिनाम् ॥ ५७६ । प्रत्याहृते गोधनेऽथ विजयेन जितारिणा । चक्रे विराटः पुत्रस्य सभायां विक्रमस्तुतिम् ॥ ५७७ । बृहन्नडप्रभावेण पुत्रस्ते विजयोर्जितः। वदन्निति विराटेन प्रहतोऽयुधिष्ठिरः ॥ ५७८ ॥ हेमपात्रे धृते रक्ते द्रौपद्या चक्रवर्तिनः । प्रविवेशार्चितः पौरैवाप्तोन्नतिरुत्तरः ॥ ५७९ ।। अक्षाभिघातरक्ताक्तललाटं वीक्ष्य धर्मजम् । स प्रसाद्य प्रयत्नेन निनिन्द कुकृतं पितुः ॥ ५८ । अज्ञातवाससमये पूर्णे पाण्डुसुतानथ । हृ : प्रकटतां यातान्विराटः समपूजयत् ॥ ५८१ ·१२६ काव्यमाला तेषामभ्युदयं ज्ञात्वा प्राप्तेष्वखिलबन्धुषु । विराटस्तनयां प्रादादुत्तरामभिमन्यवे ॥ ५८२ ।। ते कृष्णसात्यकिहलायुधकुन्तिभोज- पाञ्चालशैब्यमगधेशशिखण्डिमुख्यैः । साध सभामुवमुपेत्य विराटजुष्टां प्रापुः श्रियं कनकविष्टरसनिविष्टाः ॥ ५८३ ॥ अखण्डितान्पाण्डुसुतान्विज्ञाय कुरुभूपतिः । अलवयशासनं देवं मेने दलितपौरुषम् ॥ ५८४ तेषामक्षौहिणीः सप्त ज्ञात्वाथ समुपागताः । दुर्योधनः प्रविदधे भूपालबलसंग्रहम् ॥ ५८५ ॥ पाण्डवार्थे समायातं पथि 'संमानभोजनैः । आराध्य तुष्टमहरत्स शल्यं मद्रभूपतिम् ॥ ५८६ ॥ द्वारकायां ततः कृष्णं सुयोधनधनंजयौ । तुल्यमभ्येय साहाय्यं ययाचाते रणोद्यमे ।। ५८७ । अक्षौहिण्या परिवृतं कृतवर्माणमच्युतः। दत्त्वा कुरुपतेभीगमयोद्धा पाण्डवान्ययौ ॥ ५८८ ॥ वृतः सौबलहार्दिक्यभगदत्तजयद्रथैः । एकादशाक्षौहिणीभिः कौरवः प्रमदं ययौ ॥ ५८९ ।। अत्रान्तरे रणारम्भसंशयाकुलिताशयम् । धृतराष्ट्र समभ्येत्य प्रणम्योवाच संजयः ॥ ५९० ॥ अराज्यदानसंधानदूतोऽहं तव शासनात् । गतः पाण्डुसुतान्द्रष्टुं लोमाभ्यासेन लज्जितः ॥ ५९१ ॥ मयोक्तं भवतोक्तं यत्प्रत्युक्तं यत्तु पाण्डवैः । देव वक्तासि तत्प्रातः सभायां भूभुजां पुरः ॥ ५९२ ।। इत्युक्त्वा संजये याते धृतराष्ट्रः खदुर्नयात् । तद्वाक्यशङ्काकुलितः प्राप निद्रादरिद्रताम् ॥ ५९३ ।। १. 'संमान्य क.

·१२ ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । प्रजागरगंदावस्थं द्वाःस्थाहूतः सुखोज्झितम् । तमेत्य विदुरः प्राह संजयोक्ताप्तसंशयम् ॥ ५९४ ॥ अयं ते सुमते कस्सान्निद्राद्रोही महाज्वरः। तापं नायान्ति निष्कामा निर्लोभा निर्भया अपि ।। ५९५ । त्यक्ताभिमानः संतोषी निषः शीलवान्क्षमी । दुःखैकसारे संसारे पञ्चैते सुखनिर्वृताः ॥ ५९६ ॥ लोभाभ्यासव्यसनमसमं चिन्तया हन्ति निद्रां खस्थः शेते प्रसृतचरणः किं तु निर्लोभ एव । लौभः पुंसामसमविषमः कृष्णवां विधत्ते तीव्र तापं जनधनघनस्नेहसंपूर्यमाणः ॥ ५९७ ॥ असेवाप्ता वृत्तिः खलपरिभवायासरहिता वचः सत्यस्वातं परगुणगणोदीरणपरम् । अनुत्तानः पाणिः परधनकणस्पर्श विमुखः प्रकृत्या निर्वैरं हृदयममलं यस्य स सुखी ॥ ५९८ ॥ राज्याध भ्रातृपुत्रेभ्यः प्रयच्छ त्यज लुब्धताम् । बन्धुवैररजोदिग्धं प्रक्षालय धिया मनः ॥ ५९९ ।। त्यजैकं कुमतिं पुत्रं संरक्ष सकलं कुलम् । गोनासदष्टमेकाङ्गं त्यज्यते जीविताप्तये ॥ ६०० ॥ विदुरेणेत्यभिहिते धृतराष्ट्रस्तम वीत् । युक्तमुक्तं त्वया किं तु त्यक्तुं शक्नोमि नात्मजम् ॥ ६ १॥ हेलास्थलीकृताम्भोधिस्तृणीकृतहिमाचलः । खातन्त्र्यचित्रचरितः केन वा लङ्घयते विधिः ॥ ६०२ ।। श्रुतं न मृत्युरस्तीति मया किल वचः पुरा । तहीति क्षितीशेन पृष्टस्तं विदुरोऽवदत् ॥ ६०३ ।। खयं वक्तुं न युक्तं मे राजन्नुपनिषत्पदम् । सनत्सुजातो योगीन्द्रः सर्व ते कथयिष्यति ॥ ६०४ ॥ १. 'गराखस्थंक. २. 'निर्दोषः' ४. 'तीव्र.क.५. 'गोनसा' क- .

·.१२८ काव्यमाला अभिधायेति विदुरस्तं सस्सार स चाययौ । प्राप्तपूजासनः पृष्टः क्ष्माभुजेति तमभ्यधात् ॥ ६०५ ॥ राजन्देहभृतां मृत्युः क्रोधः सर्वदनोदितः। येनाहतश्च हन्ता च मर्मदाहेन शोचितः ॥६६॥ रागद्वेषादयो दोषा जनानां जन्मकारणम् । जन्मैव मृत्युः संसारे नास्ति मृत्युरजन्मनाम् ॥ ६०७ ॥ न मुक्तिर्वेदवादेन देहान्ते स पलायते । वीणावंशेषु भनेषु न क्वचित्तिष्ठते ध्वनिः ॥ ६ ८॥ आत्मप्रत्यवमर्शेन पुनर्जन्म न विद्यते । आत्मप्रकाशं पश्यन्ति योगिनस्तं सनातनम् ॥ ६०९॥ इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्योगीन्द्रे तेजसां निधौ । राजा राजसभां प्रातर्भेजे भीष्मादिभिः सह ।। ६१ आहूतः संजयस्तत्र पाण्डवोक्तिं न्यवेदयत् । श्रूयतामविरुद्धैर्वा क्रुद्धैर्वा तैरुदाहृतम् ॥ ६११ ॥ खं राज्यं प्रददाति यद्यवनिपस्तत्किं हतैर्बान्धवै- डूंते किं तु कृतां न विस्मरति तां भीमः प्रतिज्ञां निजाम् । पाणिः किं च पितृव्यपादविनतौ चापे च धावत्ययं तुल्यं चित्तममन्युमन्युशबलं संधौ च युद्धे च नः ॥ ६१२ ।। श्रुत्वैतद्धृतराष्ट्रेण तनयक्षयभीरुणा । भीष्माद्यैश्चार्थितः संधिं बुबुधे न सुयोधनः ॥ ६१३ ॥ अत्रान्तरे लोकगुरुर्लोकप्रत्यायनोद्यतः । संध्यर्थी कौरवान्कृष्णः स्वयमेव समाययौ ॥ ६१४ ॥ भक्त्या पुरः समायातैीष्मद्रोणकृपादिभिः । सहितः स विवेशाथ धृतराष्ट्रस्य मन्दिरम् ॥ ६१५ ॥ हृष्टेन पूजितम्तेन प्रणयेन निमन्त्रितः । खेहे विपदि वा भोक्तुं युक्तमित्याह केशवः ॥ ६१६ ॥ १. 'क्ष्माभुजा च' -ग. २. 'चनो' ३. 'अलं' -ग. ४. 'पुरा' ख. .

·२९ ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । विदुरस्य गृहे भुक्त्वा नीत्वा तत्कथया क्षपाम् । प्रभाते राजभिर्जुष्टां प्रविवेश सभां हरिः ॥ ६१७ ॥ हेमासनोपविष्टेऽथ सामात्ये कौरवेश्वरे । भेजे रत्नासनं शौरिः सहायातैर्महर्षिभिः ॥ ६१८ ॥ अथ प्रथमजीमूतश्यामः सामसुधामयीम् । उज्जगार गिरं स्निग्धगम्भीरां गरुडध्वजः ॥ ६१९ ।। कौरवेन्द्र स्वपुत्रास्ते प्रोतृपुत्रास्तु पाण्डवाः । सदृशाः किं त्वया तेषां भेदात्कलिरुपेक्षितः ॥ ६२० । भवान्विद्यासिन्धुस्तव सुमतिदाता च विदुरः प्रणेता भीष्मोऽयं गुरुरपि भरद्वाजतनयः । अहो तत्राप्येषा प्रभवति मतिर्दुर्नयमयी न विद्मः कस्यायं कृतपरिपाकस्य विभवः ॥ ६२१ ॥ कलङ्क या दत्ते प्रसरदपवादास्पदतया सुहृद्भिर्नैराश्यात्कृतमुख विकारैः परिहृता । अभोग्या बन्धूनां कृशविवशभृत्यार्थिविफला सशापा सा संपद्विपदिव जनोद्वेगजननी ॥ ६२२ । यद्वृत्तं खलकेलिकैतवकलिक्लेशेन कालुण्यकृ- चिते तत्किल संकलय्य सकलं लोकक्षयाशक्तिभिः । संधिर्वैररजोविरामविमलैरभ्यर्थ्यते पाण्डवै- ग्रामैः किं च कुशस्थलप्रभृतिभिः प्रीत्यार्पितैः पञ्चभिः । ६२३॥ कौस्तुभाभरणेनेति भरतान्वयभूतये । सभ्यानां भीष्ममुख्यानां भाषितेऽभिमते सताम् ॥ ६२४ ॥ प्रबोधितोऽपि मुनिभिः कण्वभौगवनारदैः । मदनिद्रालसः प्राह संधिद्वेषी सुयोधनः ॥ ६२५ ॥ मया सूच्यग्रमात्रापि न त्याज्या पाण्डवेषु भूः । किं मिथ्यानीतिचिन्ताभिर्दैवाधीना विभूतयः ॥ ६२६ ॥ १. 'श्यामः' क. २. 'भ्रातुः पुत्राश्च' क. ३. नारदभार्गवे. दशा० १२ ·३ काव्यमाला। भवति भिषगुपायैः पथ्यभुङ्गित्यरोगी धनधरणविनिद्रश्छिद्रगोप्ता दरिद्रः । अनयचयविधायी निश्चलैश्वर्यधैर्यः खवशनियंतशक्तेः शासनेनैव धातुः ॥ ६२७ ॥ इत्युक्त्वोत्थाय दर्पान्धः कर्णेन सह कौरवः । सभान्तराद्विनिर्गत्य बन्धं शौरेरचिन्तयत् ॥ ६२८ ॥ सह स्थितेन कथितं कर्णे सात्यकिना हरिः। ज्ञात्वा तन्मतमापेदे विश्वात्मा विश्वरूपताम् ॥ ६२९ ९॥ विश्वाकारव्यतिकरलसद्ब्रह्मरुद्रेन्द्रचन्द्र- प्प्तः सर्वैः सुरमुनिगणैः सिद्धगन्धर्वसाध्यैः । निष्पर्यन्ताकृतिकृतजगद्गौरवः कौरवाणां निद्रामुद्रामदिशदशिवामच्युतः प्रच्युतानाम् ॥ ६३० ॥ विना भीष्मं सविदुरं मोहलीनेषु राजसु । सभामुत्सृज्य भगवान्प्रतस्थे गरुडध्वजः। ६३१ ।। पश्चात्कर्णमथायातमारोप्य खरथे हरिः। प्रेम्णा प्राहार्कतनयं कौन्तेयस्त्वं न सूतजः ॥ ६३२ ॥ सहोदरान्पाण्डुसुतान्भजस्व त्यज कौरवान् । राज्यं तव क्रमायातं कुरु मद्वचनं हितम् ॥ ६३३ ।। इत्युक्तं शौरिणा श्रुत्वा कर्णस्तं प्रत्यभाषत । सर्व वेद्मिन निन्द्यं तु मित्रद्रोहमहं सहे ॥ ६३४ ॥ देव त्वमेव वद कौरवभूमिभर्तु- रुत्सङ्गसक्तशिरसः कथमर्कजोऽहम् । व्यापारयामि सुहृदः परिपीय लक्ष्मी कण्ठे शठः कठिनधारमकुण्ठशस्त्रम् ॥ ६३५॥ साम्राज्यं निहतारातिरवाप्स्यति युधिष्ठिरः । स दृष्टः श्वेतवाहस्थः खप्ने पायसभुङ्मया ॥ ६३६ ॥ १. निशित' क. २. 'शै स्थः' -ग. ..

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । दृष्टाश्च कौरवाः सर्वे तैलाक्ताः खरवाहनाः । रक्तमाल्याम्बरोष्णीषा व्रजन्तो दक्षिणां दिशम् ॥ ६३७ ॥ इति वैकर्तनेनोक्तं विचिन्त्योचितमच्युतः । तं विसृज्य समामय प्रययौ पाण्डवान्तिकम् ॥ ६३८ । प्रातः कुन्ती समभ्येत्य कर्ण सूर्यार्चनोन्मुखम् । मुक्तमौनं तदेवाह नामन्यत स चाचलः ॥ ६३९ ॥ उवाच च विना जिष्णुं ने हन्न्यन्यं तवात्मजम् । मयि तेन मया तस्मिन्हते त्वं पञ्चपुत्रिका ॥ ६४ ॥ श्रुत्वैतत्प्रययौ कुन्ती भन्मार्थितमनोरथा । ससैन्याश्च कुरुक्षेत्रमाजग्मुः कुरुपाण्डवाः ॥ ६४१ ॥ बलद्वये कुरुक्षेत्रे संनिविष्टे सुयोधनः । भीष्मं सेनापति चक्रे धृष्टद्युम्नं युधिष्ठिरः ।। ६४२ ॥ रथसंख्याक्षणे कर्णं भीष्मोऽर्धरथमभ्यधात् । तयुद्धावधि युद्धं च कोपात्तत्याज सूतजः ॥ ६४३ ॥ ततः सुयोधनं भीष्मः प्राहोत्साहाहवोन्मुखः । योद्धाहं त्वद्विपक्षाणामेकं मुक्त्वा शिखण्डिनम् ॥ ६४४ । काशिराजसुतां पूर्व बलात्कन्याः स्वयंवरे । अम्बाम्बिकाम्बालिका च भ्रातुरर्थे समाहृताः॥ ६४५ ॥ साल्वाभिलाषिणी नीता त्वयासीत्यार्तवादिनी । संत्यक्ताम्बा ययौ साल्वं सोऽपि तां नाग्रहीद्भिया ॥ ६.६ ॥ पुनः प्राप्ता मया त्यक्ता भनमानमनोरथा । सा जगामोभयभ्रंशखिन्ना मुनितपोवनम् ॥ ६४७ ॥ ततस्तद्दुःखकारुण्याद्गुरुर्मामेत्य भार्गवः । अम्बां गृहाणेत्यवदत्प्रत्याख्यातः पुनः पुनः॥ ६४८॥ आज्ञाभङ्गेन कुपितः स मया समरे जितः । ययौ क्षत्रोपदेशात्तनियमः खं तपोवनम् ॥ ६४९ ॥ १. 'उक्तो' ख-ग. २. 'नाहं हन्मि' ख-ग. ३. 'पुत्रपञ्चका' क.४. 'अब्रवीत्' -ग.

·'१३२ काव्यमाला मन्मन्युत्यक्तदेहाम्बा जाता मत्क्षयकाङ्किणी । कन्या पाञ्चालराजस्य द्रुपदस्य शिखण्डिनी ॥ ६५० ॥ प्रख्यापिता पुत्रतया सा पित्रा पुत्रकाविणा। लेभे दशार्णराजस्य विवाहविधिना सुताम् ॥ ६५१ । शय्यारूढा दशार्णेशकन्या कन्यां विलोक्य ताम् । दूत्या न्यवेदयत्पित्रे स च क्रुद्धः समाययौ ॥ ६५२ ॥ दशार्णरुद्ध नगरे द्रुपदे विद्रवोद्यते । खिन्ना शिखण्डिनी रात्रौ प्रययौ शून्यकाननम् ॥ ६५३ ॥ तत्र स्थूणाख्ययक्षेण कृपयैकदिनार्पितम् । विधातृशक्तिवैचित्र्यात्सा लेभे लक्ष्म पौरुषम् ॥ ६५ ॥ दर्शितं द्रुपदेनाथ पुरुषव्यञ्जनं सुतम् । दृष्ट्वा विमन्युर्दाशार्णः खां ययौ लज्जितः पुरीम् ॥ ६५५ । वनं वैश्रवणः प्राप्तस्तं समीपमनागतम् । स्थिरस्त्रीलक्षणं यक्षं शापेन विदधे क्रुधा ॥ ६५६ ॥ भगृहीतेऽथ यक्षेण खलक्ष्मणि शिखण्डिनी । पुरुषत्वं गता वयः स्त्रीपूर्वः स मया युधि ॥ ६५७ ॥ न संत्रस्ते न निःशस्त्रे नान्यविद्धे न विद्रुते । न स्त्रीपूर्वे न साक्रन्दे निपतन्ति ममेषवः ॥ ६५८ ॥ उक्त्वेति दिव्यतटिनीतनयस्तरखी वृद्धोऽपि शौर्यतरुणस्तरणिप्रतापः । प्रम्लानतां परबले निजकार्मुके ज्यां चित्ते च कौरवपते तिमाबबन्ध ॥ ६५९ ॥ दिव्यं युद्धेक्षणं चक्षुः कृष्णद्वैपायनार्पितम् । अगृहीतमैथ प्राप धृतराष्ट्रेण सजयः ॥ ६६० ।। कुरुपाण्डवसभामं कुरुक्षेत्रे विलोक्य सः । धृतराष्ट्राय निखिलं दिव्यचक्षुर्त्यवेदयत् ॥ ६६१ ॥ २. 'विच्युते' क. ३. 'अपि' क. . 'देहा ।

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् अथ युद्धाय संनद्धे भूमिपालबलद्वये। गुरून्भीष्मकृपद्रोणमुखान्संबन्धिबान्धवान् ॥ ६६२ ।। दृष्ट्वा युद्धोद्यतानने श्वेताश्वः कृष्णसारथिः । मुमोह करुणाकान्तः प्रशान्तसमरोद्यमः ।। ६६३ ।। तं समाश्वास्य शोकात जगाद गरुडध्वजः । त्रिजगत्सर्गसंहारक्रीडापरिचितोऽच्युतः ॥ ६६४ ॥ मनुष्यजन्मजनिता केयं ते मोहवासना । क्षयं यदक्षयस्यापि शङ्कसे परमात्मनः ॥ ६६५ ॥ स्फटिकस्येव कुरुते रागयोगाच्चिदात्मनः । मिथ्याकलङ्ककलनां कायाहंकारसंकरः ॥ ६६६ ।। मेघव्योमसमागमप्रतिनिधिधूमामिसङ्गोपमः श्लेषः कायचिदात्मनोः प्रकुरुते भिन्नोऽप्यभिन्नक्रमम् । छिन्नेच्छाघनमूलनिष्फलतया नित्यप्रवृत्तक्रियैः संमोहः स्वपरावभेदरहितैर्युक्तैः स संत्यज्यते ॥ ६६ ॥ इत्युक्त्वा प्रत्ययोत्पत्त्यै विश्वव्याप्तिनिदर्शनम् । अर्जुनस्योर्जितं विष्णुर्विश्वरूपमदर्शयत् ॥ ६६८ ॥ तत्सर्वदेवमयमद्भुतमच्युतस्य रूपं सहस्रकरकोटिनिभं बभासे । निःशेषभूपतितरङ्गितसैन्यसिन्धु- प्रासाभिलाषवडवानलतुल्यवक्रम् ॥ ६६९ ॥ वचः श्रुत्वा वपुदृष्ट्वा दिव्यं मोहहरं हरेः। निर्विकल्पमतिर्जिष्णुः सङ्ग्रामाभिमुखोऽभवत् ॥ ६७ रथायादवरुह्याथ रणारम्भे युधिष्ठिरः । प्रणनाम प्रसादाान्भीष्मद्रोणमुखान्गुरून् ॥ ६७१ ।। ते तमूचुर्गुणोदारं विधाय विजयाशिषम् । परं लज्जामहे राजन्प्रयातास्त्वद्विपक्षताम् ॥ ६७२ । १. 'युद्धोद्धतान्' २. 'प्रवृत्ता क्रिया' ar 'प्रवृत्ती....

·१३४ काव्यमाला। किं कुर्महे परायत्ता वेतनोत्तानपाणयः । कौरवस्य परं याताः सेवाकार्पण्यपण्यताम् ॥ ६७३ ।। अग्रे संकुचिताकृतिर्लघुतया यात्युन्मुखत्वं विभो- राशापाशनिवेशयन्त्रिततनुः संख्याक्षणे लम्बते । अल्पेनापि समर्पितेन सुतरां वित्तेन धत्ते रतिं साकम्पः किल कायविक्रयतुलारूढः सदा सेवकः ।। ६७४ ।। इत्युक्त्वा तैर्विसृष्टेऽथ रथारूढे युधिष्ठिरे । चेरुर्वीरा यशःपुष्पलुब्धा इव शिलीमुखाः ॥ ६७५ ॥ प्रवृत्ते धनसंमर्दे नृत्यत्खनशिखण्डिनि । पेतुर्भूभृत्कुले भीष्मशरधारापरम्पराः ।। ६७६ ॥ द्वन्द्वसक्तेषु शूरेषु विराटसुतमुत्तरम् । निनाय समरे शल्यः क्षयारम्भोपहारताम् ॥ ६७७ ॥ नवमे युद्धदिवसे नागीतनयमा निम् । इरावन्तं जधानाजौ रक्षःपतिरलम्बुसः ॥ ६७८ ॥ प्रत्यहं युधि भीष्मेण भूभृतामयुते हते । दशमेऽह्नि क्षयाशङ्का पाण्डवानामजायत ॥ ६७९ ।। भीष्माभिमुखमाप्तस्य रणे गाण्डीवधन्वनः । शिखण्डी पुरतस्तस्थौ मेघस्येव प्रवर्षिणः ॥ ६८० ॥ स्त्रीपूर्वदेर्शनोद्वेगशिथिलीकृतकार्मुकः । प्राह दुःशासनं मीष्मः किरीटिशरपूरितः ॥ ६८१ ॥ एते ते त्रिपुरारातिकिरातपतनोन्नताः। शराः खाण्डवशौण्डस्य चण्डा गाण्डीवर्धन्वनः ॥ ६८२ ॥ एते दुःसहदस्यवः कुरुपतेर्वस्त्रग्रहे गोग्रहे कोपव्याकुलकालखञ्जजयिनः पौलोमनिर्मूलनाः । जिष्णोर्लक्ष्यभिदः स्वयंवरमणेः (हे) मापालवैलक्ष्यदा न स्त्रीपूर्वशिखण्डिनस्तनुतृणक्लीबाननाः सायकाः ॥ ६८३ ॥ 'मेघस्येवेषु वर्षिणः' ग.. 'दर्शनोद्योग' -ग. ३. 'धन्विन. ख-ग. .

·१३५ ८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । इति ब्रुवन्कौरवेशं शरनिर्विवराकृतिः । स पपात रथादस्तशैलादिव दिवाकरः॥ ६८४ ॥ पितुर्वरेण स्वच्छन्दमृत्युर्योगपरायणः । उत्तरायणमाकान्स जीवितमधारयत् ।। ६८५ ।। दिव्यास्त्रभिन्नभूजाततोयाप्यायकृदर्जुनः । शिरस्तस्य निराधारमुचिक्षेप शरैस्त्रिभिः ॥ ६८६ ॥ कर्णेन प्रणिपातकीर्णचरणः पूरेण बाष्पाम्भसा- माशापाशविमुक्तिनिश्चलसुखः संसारविस्तारिणम् । सस्मार स्मरणीयमन्तसमये संतोषविश्रान्तधीः शान्तानन्तविकल्पतैल्पविमले चित्तेऽच्युतं सोऽच्युतम् ॥६८७॥ अथ भीष्मविहीनस्य धृतिहीनस्य पश्यतः। सैन्यस्याधिपतिं चक्रे द्रोणाचार्य सुयोधनः ॥ ६८८ ॥ प्राप्ताभिषेकः प्रददौ वरं दुर्योधनाय सः । युधिष्ठिरं गृहीत्वा ते दास्यामि समरादिति ॥ ६८९ ॥ ततः प्रवृत्ते सङ्ग्रामे प्रथमेऽह्नि नृपक्षयः । इतोऽभूद्रोणविशिखैधृष्टद्युम्नशरैरितः ॥ ६९० ॥ द्वितीये युद्धदिवसे सारितः कुरुभूभृता । गतेऽर्जुने धर्मसुतं ग्रहीष्यामीति सोऽभ्यधात् ॥ ६९१ । ततः संशप्तकाः शूराः शपथादनिवर्तिनः । त्रिगर्ताः समरादूरं निन्युराहूय फाल्गुनम् ॥ ६९२ ॥ कौरवैः पाण्डवानीके कुरुसैन्ये च पाण्डवैः । त्रिगर्ताब्धौ च पार्थेन दारितेऽभून्नृपक्षयः ॥ ६९३ ।। सुप्रतीकगजारूढस्ततः प्राग्ज्योतिषेश्वरः। मृगन्गजरथानीकं पाण्डुसेनां व्यलोकयत् ॥ ६९४ ॥ . १. 'निराधारं स चिक्षेप' -ग. २. 'विस्तारणम्' ख. ३. 'विश्रान्तये' ४. 'जल्प' ५. 'इति' ६. 'भूभुजा' क.

·काव्यमाला। श्रुत्वास्य सैन्यसंमदं त्वरितः श्वेतवाहनः । मुरारिप्रेरितरथः कुञ्जरस्याभवत्पुरः ॥ ६९५ ।। घोरे प्रवृत्ते समरे किरीटिभगदत्तयोः । ऊर्ध्वाधःपातिनामासीत्संघर्षः पत्रिणामपि ॥ ६९६ ॥ विश्वक्षयक्षमं क्षिप्तं भगदत्तेन वैष्णवम् । जग्राहार्जुनरक्षायै वक्षसास्त्रमधोक्षजः ॥ ६९७ ।। स्त्रकृत्ते पतिते भगदत्तेऽथ भूभृति । भमभूभृत्कुला पृथ्वी चकम्पे कुरुवाहिनी ॥ ६९८ ॥ तृतीये युद्धदिवसे प्रतिज्ञाभङ्गलज्जितः । चक्रव्यूह व्यधाकुँद्धः संसारगहनं गुरुः ॥ ६९९ ॥ पार्थे संशप्तकान्याते व्यूहं धर्मसुताज्ञया । सौभद्रः केसरिशिशुर्गजयूथमिवाविशत् ॥ प्रवेष्टुमुद्यतान्व्यूहमभिमन्युविदारितम् । अवारयद्भर्गवरात्पाण्डुपुत्राञ्जयद्रथः ॥ ७ १॥ अभिमन्युशरोत्कृत्तशिरसां कङ्कटक्षये। भूभृतां वज्रभिन्नानां शृङ्गभङ्ग इवाभवत् ॥ ७०२ ॥ नृपान्कर्णकृपद्रौणिशल्यहार्दिक्यसौबलान् । एकैकशः समस्तांश्च स शरैर्विमुखान्व्यधात् ॥ ७०३ ॥ कृत्तचापः स कर्णेन हताश्वः कृतवर्मणा । कृपेण हतसूतश्च हतः सर्वैर्महारथैः ॥ ७०४ ॥ हत्वा त्रिगर्तानायातः सव्यसाची दिनक्षये । मुमोह तनयं श्रुत्वा हतमेकं महत्तरैः ॥ ७०५ ॥ व्यूहद्वारनिरोद्धारं ज्ञात्वा हेतुं जयद्रथम् । अनस्तगे रवौ जिष्णुः प्रतिज्ञां तद्वधे व्यधात् ।। ७ ६ । तत्प्रतिज्ञाभयागन्तुं रात्रौ सैन्धवमुद्यतम् । गोप्ता तवाहमित्युक्त्वा दर्पाद्गुरुरवारयत् ॥ ७०७ ॥ १. 'लुब्ध' का 'नृपकर्ण' श.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् १३७ खमे स कृष्णः श्वेताश्वः स्तुत्वा देवं पिनाकिनम् । विधि पाशुपतास्त्रस्य तदादिष्टमवाप्तवान् ॥ ७०८ ॥ प्रभाते शकटव्यूहे सूचीपाशे जयद्रथम् । निवेश्य यत्नादाचार्यश्चक्रे दैवजयोद्यमम् ॥ ७०९ ॥ व्यूहद्वारस्थितं द्रोणं प्रणम्याथ धनंजयः । कम्पलोलं विवेशाशु सैन्यं वनमिवानलः ॥ १० ॥ मनोजवस्य विशतः शरैर्गाण्डीवधन्वनः । शिरःसमूह आच्छिन्नः पपात भुवि भूभृताम् ॥ ७११ ।। दूरं प्रविष्टे श्वेताश्वे शङ्खशब्दमशृण्वता । विवेश सात्यकिलो॒हं विसृष्टो धर्मसूनुना ॥ १२ ॥ तस्य निर्दारितारातेर्विशिखाशनिवर्षिणः । भूरिश्रवा धैर्यनिधिर्वेगं गिरिरिवाग्रहीत् ॥ ७१३ ॥ तौ कृत्तकार्मुकरथौ खड्गचर्मधरौ मिथः । युध्यमानौ ददृशतुर्नान्तरं चित्रचारिणौ ॥ ७१४ ॥ सात्यकः पातितस्याथ शिरश्छेत्तुं समुद्यतम् । जिष्णोरदर्शयद्राद्भूरिश्रवसमच्युतः ॥ ७१५ ॥ पार्थस्तस्यार्धचन्द्रेण सखड्गं भुजमुद्यतम् । कङ्कणारावसाक्रोशमिव च्छित्त्वा न्यपातयत् ॥ ७१६ ॥ स कृत्तबाहुर्घिकृत्य निन्दनकृष्णकिरीटिनौ । तालुरन्ध्रोगतज्योतिर्योगेनात्मानमत्यजत् ॥ ७१७ ॥ अवाप्य संज्ञामज्ञातवृत्तः सात्यकिराकुलः । धिकृतः सर्वभूपालैश्चकर्तास्यासिना शिरः ॥ ७१८ ॥ युधिष्ठिराज्ञया व्यूहं प्रविशन्नथ मारुतिः । द्रोणं सरथमुत्क्षिप्य चिक्षेपाद्भुतविक्रमः ॥ ७१९ ॥ स निष्पिष्टगजानीकः प्रविष्टः कर्णमग्रतः । कृतायुधाश्वं पटकृत्वश्चकाराहतकौरवः ।। ७२० ॥ 'प्रकर' . 'समूह' ख. २. 'षट्कृला' ग.

·१३८ काव्यमाला। ततः कर्णः समुत्कृत्तकवचायुधवाहनम् । तुदन्भीमं धनुष्कोट्या नावधीज्जननी स्मरन् ॥ ७२१ ॥ दिनस्य शिरसीवार्के लम्बमाने क्षणक्षये । दृष्ट्वा जयद्रथं दूरात्संदधेऽस्त्रं धनंजयः ॥ ७२२ ॥ क्षितौ तस्य शिरः क्षेप्तुः शिरः पूर्व पतेदिति । पित्रा दत्तं वरं कृष्णः फाल्गुनाय न्यवेदयत् ॥ ७२३ ॥ कुरुक्षेत्राबाहिर्जिष्णुः संध्यासीनस्य तत्पितुः । चिक्षेपाङ्के शरोत्कृतं शिरस्तस्मारिक्षतिं ययौ ॥ ७२४ ॥ अक्षौहिणीः सप्त हेत्वा जिष्णुना सैन्धवे हते । दैवमेव जनो मेने सर्वथा निष्प्रतिक्रियम् ॥ ७२५ ।। उक्त्वापि गुरुणा रक्षां रक्षिते न जयद्रथे। लज्जितेन समादिष्टं रात्रियुद्धमवर्तत ॥ ७२६ ॥ समुद्धततमःकेशी रणे तरलतारका। ननर्तासिमुंजा वीररक्तक्षीबेव सा क्षपा ॥ ७२७ ।। अर्धरात्रेऽथ निष्पिष्टकौरवानीकनायकः । शस्त्रानलशिखावर्षी खं विवेश घटोत्कचः ॥ ७२८ ।। तस्याट्टहासविस्पष्टदंष्ट्रांशुपटलैर्मुहुः । पाट्यमानमिवाकृष्टं रुरावाघट्टितं तमः ॥ ७२९ ॥ कुरुसैन्ये रणे भन्ने हैडिम्बस्य प्रमाथिनः । कर्ण एव पुरस्तस्थौ पौलस्त्यस्येव राघवः ॥ ७३० ।। एकवीरवधव्यक्त्या शक्त्या वैकर्तनोऽथ तम् । जघान घनसंमर्द कुमार इव तारकम् ॥ ७३१ ।। पञ्चमे युद्धदिवसे प्रातर्दिव्यास्त्रदुःसहः । पंजागरगरक्षीबान्क्षितीशानवधीद्गुरुः ॥ ७३२ ॥ 'दत्तवर' ३. 'अ निनशरावर्षी' ख; 'अ निलशिलावर्षी' ग. ४. 'हरावाघटितं' -ग. ५. 'क्षपाप्रजागरक्षीबान्' क. . २. 'जिला' ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १३९ : हत्वा विराटं द्रुपदं पा लं च ससृञ्जयम् । ब्रह्मास्त्रेणाकरोद्रोणः कल्पन्ताविर्भवभ्रमम् ॥ ७३३ ॥ अश्वत्थामा हतः संख्ये स्पष्टमुक्त्वेति धर्मजः । हस्तीत्यसत्यचकितः पश्चात्स्वैरमभाषत ।। ७३४ ॥ श्रुतपुत्रवधस्याथ त्यक्तशस्त्रधृतेर्गुरोः । उत्क्रान्तधाम्नः खड्नेन धृष्टद्युम्नः शिरोऽहरत् ।। ७३५ ।। हते द्रोणे प्रकुपितः कृतान्त इव तत्सुतः । नारायणास्त्रमसृजज्वालालीढजगत्रयम् ॥ ७३६ ॥ अस्त्रानले प्रज्वलिते वीराः सर्वे हरेगिरा । रथेभ्योऽवातरन्यस्तशस्त्राः पवनजं विना ॥ ७३७ ।। एकीभूतास्त्रदहनव्याप्तं भीममथाच्युतः । हृतायुधं समाकृष्य रथापादनयद्भुवम् ॥ ७३८ ।। शान्तेऽस्त्रे द्रौणिनाग्नेयं घोरमस्त्रमुदीरितम् । ब्रह्मास्त्रेणार्जुनः शान्ति निनाय प्रलयोद्यतन ॥ ७३९ ॥ अथ मोहविषावेशसमनीलमणिप्रभम् । प्राप्तं दृष्ट्वा मुनि द्रौणिः प्रणम्य व्यासमभ्यधात् ।। ७४ ॥ कस्मान्मे भगवन्नस्त्रवैकल्यम्लानमानता । मदस्त्रदैहनान्मुक्तौ कस्मात्कृष्णधनंजयौ ॥ ७४१ ॥ तमब्रवीन्मुनिद्रोणे त्वमंशस्त्रिपुरद्विषः । नरनारायणौ देवौ जातौ कृष्णधनंजयौ ॥ ७४२ ॥ मूर्ती त्वयार्चितः शंभुराभ्यां लिङ्गे सुपूजितः । एतौ तेनाधिकौ त्वत्तस्त्यजैतां कोपविक्रियाम् ॥ ७४३ । मुनिमाश्वासितद्रौणिं व्रजन्तं फाल्गुनः पुरः। दृष्ट्वा रथादवलुत्य प्रणम्य तमभाषत ।। ७४४ ॥ १. 'कल्पान्तविभव' ग. २. 'वैक्लव्य' क. ३. 'दहनोन्मुक्ती' क. ४. 'द्रौणिं' ५. 'स पूजितः' ·१४ काव्यमाला। भगवन्कौरवव्यूहं प्रविष्टेन मया पुरः । अस्पृष्टभूमिः पुरुषो दृष्टः शूलकरः स कः ॥ ७४५॥ मुनिः प्राहार्जुनं देवः स स्वयं शशिशेखरः। त्र्यम्बकस्त्रिपुरारातिख्यक्षस्त्रिपथगाधरः ॥ ७४६ ।। स्मर मरारिं तमुमासहायं शिवं जगद्रासविलाससक्तम् । भयापहं मीममनेकरूपमुक्त्वेति पार्थ प्रययौ मुनीन्द्रः ॥ ४७ ॥ हते द्रोणे प्रिय मित्रं कौरवश्चिरचिन्तितम् । कर्ण सेनापतिं कृत्वा जगज्जितममन्यत ॥ ७४८ ॥ अभ्यर्थ्य सारथिं शल्यं चक्रे तस्य सुयोधनः । " रुद्रस्य त्रिपुरारातः संनद्धस्येव वेधसम् ॥ ७४९ ॥ कीर्णास्त्रकिरणः कर्णस्ततः पाण्डववाहिनीम् । शरत्तीत्र इवोष्णांशुर्निनायाल्पावशेषताम् ॥ ७५० ।। मीमः कुरुचमूमध्ये क्षपयन्धृतराष्ट्रजान् । कृष्णाकेशाम्बराकर्षकुशलं प्राप कौरवम् ॥ ७५१ ॥ असिकृत्तोरसस्तस्य भीमः शोणितमापपौ । प्रकोपराक्षसावेशविवशः कुरुते न किम् ॥ ७५२ ॥ कर्णास्त्रपीडनक्रुद्धयुधिष्ठिरगिरादितः । राधेयनिधनाधानसंनद्धोऽभूद्धनंजयः ॥ ७५३ ॥ प्रवृत्ते संभृतामर्षे रणे कर्णकिरीटिनोः । मृगस्त्वं जिष्णुसिंहाने कर्णमित्याह मद्रपः ॥ ७५४ ॥ खण्डपुच्छामिधं नागमथ संधाय संचितम् । प्राहिणोत्पाण्डुपुत्राय कर्णः खाण्डवखण्डितम् ।। ७५५ ।। हरिगौरवनम्रश्च(स्य) विनतस्य स पन्नगः । जहाराप्राप्तकण्ठाग्रः किरीटांशं किरीटिनः ॥ ७५६ ॥ भूग्रस्तचक्रमुद्धर्तुमथ स्वरथमुद्यतः । क्षणक्षमार्थे राधेयः पार्थस्यातिथितां ययौ ॥ ७५७ ॥ १. 'परः' ख-ग. २. 'वेधसा' ख-ग.३.'गिरार्पित 'ख-ग. ४. 'कण्ठाश-'ख-ग. ५. 'क्षमार्थी' क.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । कृष्णस्तमब्रवीद्रीडाकरशल्योक्तिपीडितम् । धर्मः स्मृतोऽद्य राधेय नाभिमन्युवधे त्वया ॥ ७५८॥ यथा तप्तस्यान्ते भवति मृदुता संनतिमयी तथा सा स्यात्पूर्व यदि जनमता वृत्तिरथ सः (१) । घनाघातोत्कर्षापरपुरुषहुंकारविहिता न तस्यासीत्पीडा निबिडजडतावाप्तविकृतेः॥ ५९ । इत्युक्ते शौरिणा कर्णः समारुह्य रथं पुनः । संदधे भार्गवादिष्टं महास्त्रं शिथिलस्मृतिः ।। ७६ ॥ बाणेन कृत्तगलमञ्जलिकाभिधेन तस्यार्जुनस्तरलकुण्डलदीप्तगण्डम् । वत्रं जहार पृथुहारविलम्बिशोण- रत्नप्रभानिभनभःप्रसृतप्रकाशम् ॥ ७६१ ॥ हते कर्णे वहन्नन्तःशोकशल्यं सुयोधनः । शल्यं सेनापतिं कृत्वा युयुधे निधनोत्सुकः ॥ ७६२ ॥ शल्येन पीडितं दृष्ट्वा निजसैन्यं युधिष्ठिरः। भ्रूमङ्ककङ्कवत्राङ्कस्तं समुद्धर्तुमाद्रवत् ॥ ७६३ ॥ तस्येषुवर्षिणश्छित्त्वा रथसारथिकार्मुकान् । पाहार्षीत्पाण्डवः शक्तिं कालदंष्ट्रामिवोत्कटाम् ।। ७६४ ॥ प्रविश्य शल्यहृदयं शक्तिर्बिलमिवोरगी । वेगशूत्कारनिःश्वासा साविशद्वसुधातलम् ॥ ७६५ । खयं राज्ञा हते शल्ये सहदेवेन सौबले । सैन्ये शेषे च भीमेन निःसैन्योऽभूत्सुयोधनः ॥ ७६६ ॥ कृतवर्मकृपद्रौणिशेषः कुरुपतिस्ततः । विरथस्तान्समामन्य विवेशालक्षितो हृदम् ॥ ७६७ ॥ हृदस्यान्तर्नुपे तस्मिन्प्रविष्टे शत्रुशङ्किते । मीम भीमभयेनेव पयश्चिरमकम्पत ।। ७६८ ॥ २. 'तले' -ग. १. 'प्राहेषीत् दशा. १३ ·१४२ काव्यमाला यस्याशेषनरेशरत्नमुकुटैः पीडाभवत्पादयो- स्तस्यारातिनिपातशतितमतेरेकाकिनोऽन्तर्जले। क्रोधव्याधुतनक्रचक्रमकरक्रूरान्तदन्ताहति- क्लेशक्लान्तिरभूद्धिगस्थिरपदाः शोकप्रदाः संपदः ॥ ७६९॥ ऋणशेषमिव ध्यायन्धार्तराष्ट्र युधिष्ठिरः । लुब्धकानां गिरा ज्ञात्वा ससैन्यस्तूर्णमाययौ ॥ ७७० ॥ स्तिमितं सलिलस्थं तं जगाद च तटस्थितः । राजन्नुत्तिष्ठ लज्जेयं युक्तं नान्ते पलायनम् ॥ ७७१ ॥ कृत्वा क्षत्रक्षयं शेषां रक्षसि क्षत्रियस्तनुम् । एकेन सह युध्यस्व जिते तस्मिञ्जिता वयम् ॥ ७७२ ॥ श्रुत्वैतत्सहसोत्थाय तमभाषत कौरवः । एष क्षपाक्षपणधीः प्रविष्टोऽहं जलान्तरम् ॥ ७७३ । न मे राज्ये शरीरे वा तृणे वापि स्पृहा कचित् । इत्युक्त्वा सहितः सर्वैः स कुरुक्षेत्रमाययौ ॥ ७७४ ।। अत्रान्तरे हलधरः श्रुत्वा कुरुकुलक्षयम् । सारखतेषु तीर्थेषु स्नात्वा तं देशमाययौ ॥ ७७५ ॥ प्रधानक्षेत्रके तस्मिन्नुपविष्टे सहामरैः । भीमकौरवयोश्चित्रं गदायुद्धमवर्तत ॥ ७७६ ॥ वर्ण्यमानेऽथ भीमेन प्रहारे कौरवेण च । तदाघातच्युते भीमे भीमाघातेन चापरे ।। ७७७ ।। सुचिरं संशयतुलारूढे खभटमण्डले । न तयोरन्तरं कश्चिद्ददर्शाश्चर्ययोधिनोः ॥ ७७८ ।। अथ भीमगदाघातभिन्नोरुः कौरवेश्वरः। पपात कीर्णहाराश्रुधारां कुर्वन्निव क्षितिम् ॥ ७७९ ॥ पदा भीमेन तन्मौलौ स्पृष्टे क्रुद्धं हलायुधम् । शमयामास कंसारिर्वदन्कौरवदुर्नयम् ॥ ७८० ॥ १. शाक्रान्ति' ग. २. 'जलान्तरे' -ग.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । १४३ प्रयातेष्वथ सर्वेषु द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः । निशि देशं तमभ्येत्य ददृशुः पतितं नृपम् ॥ ७८१ ॥ भिन्नोरुमध्यव्यथया दन्तदष्टमहीतलम् । वारयन्तं गदाग्रेण गृध्रगोमायुवायसान् ॥ ७८२ ॥ तं दृष्ट्वा द्रौणिरवदत्तीब्रहृन्मर्मवेदैनः । किं त्वया निःसहायेन शत्रुवह्नौ हुता तनुः ॥ ७८३ ॥ अकृष्णपाण्डवं लोकं करोमि तव शासनात् । इत्युक्त्वा तद्विरा गत्वा प्रविवेश महद्वनम् ॥ ७८४ ॥ कृपभोजसखस्तत्र रात्रौ काकान्निपातितान् । उलूकैर्वृक्षमूलस्थः स दृष्ट्वाचिन्तयच्चिरम् ॥ ७८५ ॥ काकान्कालबलेनैते नन्त्येषारिवधे स्थितिः । हन्तुं पाण्डुसुतान्रात्रौ सुप्तानेव व्रजाम्यहम् ॥ ७८६ ॥ ध्यायन्निवार्यमाणोऽपि कृपेण कृतवर्मणा । क्रोधादगणयन्पापं स ताभ्यां प्रययौ सह पाण्डवेषु गिरा शौरेः सुप्तेष्वन्यत्र शङ्कया । पाञ्चालसेनाशिबिरद्वारं द्रौणिरवाप्तवान् ।। ७८८ ॥ तत्र दृष्ट्वा महद्भूतं सर्पकेयूरकङ्कणम् । प्रादुर्भूतं शिरश्छित्त्वा वह्नौ क्षेप्तुं समुद्यतः ॥ ७८९ ॥ प्रीत्या भगवता तेन रुद्रेण खयमर्पितम् । द्रौणिनिस्त्रिंशमादाय विवेशारिक्षयोत्सुकः ॥ ७९ ॥ पन्यामशस्त्रनिधनं धृष्टद्युम्नं विधाय सः । शिखण्डिनं द्विधा कृत्वा जघानाक्षौहिणी क्षणात् ॥ ७९१ । स सुप्तवधपापेन प्रलिप्तः शोणितेन च । कृतान्तक्रूरचरितः प्रययौ कौरवान्तिकम् ॥ ७९२ ॥ निःशेषशत्रुनिघुनं श्रुत्वा द्रौणिनिवेदितम् । खर्गेऽस्तु सङ्ग इत्युक्त्वा नृपस्तत्याज जीवितम् । ७९३ ॥ १. 'हिबोरु' २. 'व्याघ्र' -ग. ३. 'वेदनम्' -ग. ४. 'मथनं' . .

·काव्यमाला। प्रातर्बन्धुवियोगातौं कृष्णाशोकामितापितौ । भीमार्जुनौ प्रययतुः क्रुद्धौ द्रौणिजिघांसया ॥ ७९४ ॥ द्रौणिः सरखतीतीरे चरन्त्रणघृताप्लुतः। दृष्ट्वा भीमार्जुनावस्त्रं ब्रह्मशीर्षमवासृजत् ॥ ७९५ ॥ अर्जुनो ब्राह्ममस्त्रं च सघर्षेणास्त्रयोस्तयोः । अकालप्रलयारम्भसंरम्भोऽभूदिवौकसाम् ॥ ७९६ ॥ तद्रौणिमुक्तमपतन्महास्त्रं व्यासशासनात् । अभिमन्युवधूगर्भे द्रौणिचूडामणौ परम् ॥ ७९७ ॥ पाण्डवाः पुत्रशोकात धृतराष्ट्रं प्रलापिनम् । गान्धारीसहितं गत्वा प्रणेमुर्लजिताः शनैः ॥ ७९८ ॥ क्रमादोलिङ्गने भीमः शौरिबुध्यायसः कृतः । चूर्णतामंगमगाढं धृतराष्ट्रेण पीडितः ॥ ७९९ ॥ युधिष्ठिरस्य गान्धारी सतीं प्रणमतः पुरः। तदृष्टिः सानलज्वाला पादाङ्गुष्ठयुगेऽपतत् ॥ ८० ॥ स्नुषामिः सह गान्धारी खयं गत्वा रणावनिम् । दृष्ट्वा हतान्सुतान्कृष्णं शशाप क्षयकारिणम् ॥ ८०१ ॥ षट्त्रिंशवत्सरे कृष्ण तवाप्येवं कुलक्षयः । भविष्यतीति तद्वाक्यं श्रुत्वा तामच्युतोऽवदत् ।। ८०२ ।। पुनरुक्तस्त्वयायं मे दत्तः शापः पतिव्रते । अवश्यमेव भविता तस्मिन्वर्षे यदुक्षयः ॥ ८०३ ।। ततः कृतोदकविधिर्बान्धवक्षयदुःखितः । राज्यं न लेभे मुनिभिर्बोधितोऽपि युधिष्ठिरः ॥ ८०४ ॥ कर्ण कुन्तीगिरा ज्ञात्वा प्रातरं निहतं रणे । स शुशोच शुचाक्रान्तस्ततस्तं नारदोऽवदत् ॥ ८ ५॥ क्षत्रियाचार्यके भीष्मनिकारात्कृतसंयमम् । अस्त्रार्थी भार्गवं कर्णः प्रययौ विप्रवेषवान् ॥ ८०६ ।। २. 'आलि नम् ३. 'प्रययौ' -ग. १. 'द्रोणेः ·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् ५. रामस्तदङ्कसुप्तोऽर्धनिद्रासंक्षयभीरुणा क्रूरक्रिमिक्षतेनापि कर्णेन न विबोधितः ॥ ८ ७ ॥ तद्रक्ताक्तः प्रबुद्धोऽथ दृष्ट्वा शेऽपि निश्चलम् । रामः कर्णं न विप्रोऽसीत्युक्त्वास्त्रं विफलं व्यधात् ॥ ८०८ ।। गुरुशप्तः स शक्रेण हृतसंनाहकुण्डलः । घटोत्कचे नष्टशक्तिः शल्याधिक्षेपशल्यवान् ॥ ८०९॥ द्विजवत्सापराधेन भूग्रस्तरथनिष्फलः । हतः कर्णः कुरुपतेः कुमन्त्रकृतसक्षयः ॥ ८१० ॥ नारदेनेत्यभिहिते व्यासमुख्यैर्महर्षिभिः । कृष्णेन भ्रातृभिः सर्वैः प्रयत्नेन विबोधितः ॥ ८११ ॥ राज्यं कथंचिज्जग्राह शल्यतुल्यं युधिष्ठिरः। कस्य बन्धुवियोगार्तिनिःश्वासोष्णाः श्रियः प्रियाः ॥ ८१२ ।। अभिषेकामुकुटं समेत्याथ युधिष्ठिरम् । उवाच ब्राह्मणाकारश्चार्वाको नाम राक्षसः ॥ ८१३ । छत्रं त्रपाकरमहो व्यजनं जनाये दुःखप्रदं प्रविसृताश्रुकणानुकारः । हारः परं खजनमित्रवियोगशोक- पीडावतां बत विडम्बनमेव लक्ष्मीः ।। ८१४ । चार्वाकस्येति वचसा राज्यत्यागोद्यते नृपे । राक्षसः कौरवसुहृद्विप्रकोपात्क्षयं ययौ ।। ८१५ ॥ ज्ञात्वोत्तरायणं प्राप्तं शरशय्याश्रयस्ततः । मुनिमध्येऽस्मरद्विष्णुं भीष्मः पर्यन्तबान्धवम् ।। ८१६ ॥ दोषाश्रयाखिलतमःशमसूर्यधाम- संसारसर्पविषवारणसिद्धमन्त्रः। शुद्धात्मनां भवति पुण्यपणोपपन्नं पाथेयमन्तसमये स्मरणं मुरारेः ।। ८१ ॥ १. 'स्मरत' ·काव्यमाला। स्तुतिप्रवृत्तं विज्ञाय भगवान्भीष्ममच्युतः । सहितः पाण्डवैर्द्रष्टुं ययौ प्रीत्या ससात्यकिः ॥ ८१८ ॥ प्रणतं भीष्ममभ्यर्च्य हरिः सुरमुनिस्तुतः । शरशल्यव्यथाहीनं स्निग्धक्सुघया व्यधात् ॥ ८१९ ॥ देहसंन्याससंनद्धं राजा लज्जानतः शनैः । शासनेन हरेभीष्मं श्रेयः पप्रच्छ धर्मजः ॥ ८२ ॥ सोऽब्रवीद्भूभुजां राजन्भूषणं जनरञ्जनम् । धर्मः प्रजापरित्राणं कोषः सद्धृत्यसंग्रहः ।। ८२१ ॥ प्रजाकार्ये सक्तिः श्रवणमभिभूतार्तवचसां स्पृहा कामक्रोधप्रमदमदमानव्युपरमे । क्षितेः कायस्थेभ्यः कृपणपरिरक्षा प्रतिपदं गुणासङ्गः श्रेयानयमुदयलक्ष्म्या क्षितिभृताम् ॥ ८२२ ।। विरक्तखीकारः कृतकविरतिः कोषभरणं बलाधिक्ये शत्रोः शरणर्गमनं पादपतनम् । प्रहारश्छिद्राप्तौ निहतरिऍमिथ्याश्रुपतनं धिया दैवादिष्ट शरणमिदमापन्निपतने ।। ८२३ ॥ आशापाशविमुक्तनिश्चलसुखा खायत्तचित्तस्थितिः, स्नेहद्वेषविषादलोभविरतिः संतोषतृप्तं मनः । चिन्ता नित्यमनित्यतापरिचये सङ्गेऽपि निःसङ्गता संवित्सेकविवेकपूतमनसामित्येष मोक्षक्रमः । ८२ ॥ कारुण्यागलितं प्रदानसमये चित्तं प्रसन्नं सदा क्षीणः पुत्रकलत्रदुःखकृपणः पात्रं पवित्रं परम् । सश्रद्धं परवित्तशल्यरहितं वित्तं स्वधर्मार्जितं तदानं दयितं फलप्रियतया वाणिज्यसजं न यत् ॥ ८२५ ॥ इत्युक्त्वा विविधं भीष्मः सर्वधर्मार्थसंग्रहम् । विष्णोर्नामसहस्राख्यं मन्त्रराजमुंदीर्य तम् ॥ ८२६ ॥ १. 'क्षितिः' -ग.२. 'गमने' -ग.३. नृप' -ग.४. 'उदीर्यत' , 'इदीयते'ख.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । कर्मोदितबलोत्क्षिप्तबिन्दुभेदपैथोदितम् । तालुरन्ध्रोच्चलज्योतिर्योगेनात्मानमत्यजत् ॥ ८२७ ॥ अथ भीष्मवियोगातः पापशान्त्यै युधिष्ठिरः। अश्वमेधाभिधे चक्रे यज्ञे व्यासाज्ञया मतिम् ।। ८२८ ॥ अथैकान्तस्थितः कृष्णः पुनः पृष्टः किरीटिना । यत्प्राह समरारम्भे ज्ञानयोगं तदुक्तवान् ॥ ८२९ ।। कदाचिदथ कंसारिं दृष्ट्वा पथि रथस्थितम् । ऊचे मुनिरुतङ्काख्यः कुरुसंक्षयदुःखितः ।। ८३० ।। शक्तेनोपेक्षितः कस्माद्भवता भरतक्षयः । न युक्तं कृतमित्युक्त्वा कोपाच्छापोद्यतोऽभवत् ।। ८३१ ॥ ततस्तस्मै सितमुखः शौरिदेहतमोहरम् । भासुरार्कसहस्राभं विश्वरूपमदर्शयत् ॥ ८३२ ॥ अथाभिमन्युदयिता दिव्यास्त्रहतमुत्तरा । मत्स्यराजसुतासूत भस्मीभूताकृति शिशुम् ॥ ८३३ । सुभद्रयार्थितः खस्रा भगवान्भूतभावनः । द्रोणपुत्रास्त्रनिर्दग्धं शौरिः शिशुमजीवयत् ॥ ८३४ ॥ कुरुवंशे परिक्षीणे संजातस्याङ्कुराकृतेः । परीक्षिदिति बालस्य नाम चक्रे त्रिविक्रमः ॥ ८३५ ॥ अथ यज्ञाश्वरक्षायै व्रजञ्जिष्णुर्जगज्जयी । मणिपूरपुरे प्राप बभ्रुवाहनमात्मजम् ॥ ८३६ ॥ तेनाविज्ञाय समरे सायकैः पातितोऽर्जुनः । उलूप्या नागसुतया रत्नेनार्पितजीवितः ॥ ८३७ ।। प्रययौ हयमादाय स्वपुरं भातुरन्तिकम् । प्रावर्तत च भूभर्तुयज्ञः काञ्चनवर्षिणः ॥ ८३८ ॥ १. 'छन्दोदित' क. २. पथोत्थितम्' ग... योगज्ञानं' ४. 'कोपशापो ५. 'ससुराक' -ग. ६."पुत्रं' क. ७. 'परिक्षिदिति' क. ८. 'यज्ञ' ·.१४८ काव्यमाला। अथैकपाधै कनकधुतिभृन्नकुलोऽद्भुतः । विप्रकोटिशतोच्छिष्टभुवं भेजे लुठत्तनुः ॥ ८३९ ॥ सोऽब्रवीद्भूभुजा पृष्टः शिलोञ्छवच्छवृत्तिना । सुचिरावाप्तमशनं प्राप्तायातिथयेऽर्पितम् ॥ ८४० ॥ तदुच्छिष्टजलस्पृष्टं पार्थ मे हेमतां गतम् । द्वितीयपार्श्ववर्णाप्त्यै प्राप्तोऽहं त्वत्क्रतुक्षितिम् ॥ ८४१ ॥ निःसंख्यब्राह्मणोच्छिष्टस्पृष्टस्यापि न मे द्युतिः । जाता सत्त्वोज्ज्वलं याति दानमल्पमनल्पताम् ॥ ८४२॥ इत्युक्त्वा नकुले याते दानमानमहोन्नतिः। सर्वखदक्षिणे यज्ञे राजा(ज्ञः) शिथिलतां ययौ ॥ ८४३ ।। अथ दैवतवन्नित्यं पूज्यमानोऽपि भूभुजा । मीमोग्रवचनोद्वेगी धृतराष्ट्रः शनैरभूत् ॥ ८४४ ॥ स सदा पुत्रशोकेन भूमिशायी फलाशनः । मिथ्याराज्योपभोगाप्तिं धर्मजाय न्यवेदयत् । ८४५ ॥ स जातगाढवैराग्यः पन्या सह वनं ययौ । व्यासाज्ञया संजयेन कुन्त्या च विदुरेण च ॥ ८४६॥ दयितजनवियोगोद्वेगरोगातुराणां विभवविरहदैन्यम्लानमानाननानाम् । शमयति शितशल्यं हन्त नैराश्यनश्य- द्भवपरिभवतान्तिः शान्तिरन्ते वनान्ते ॥ ८४७ ॥ यातस्तपःस्थितं द्रष्टुं धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः । ददर्श विदुरं ज्ञानयुक्तित्यक्तकलेवरम् ॥ ८४८ ॥ प्राप्तः खनगरं राजा शुश्राव कुरुपुंगवम् । सानुगं दावदहने प्रविष्टं संजयं विना ॥ ८४९ । त्रिंशेऽब्दे सुखक्षीबा वृष्णयः कृष्णनन्दनम् । साम्बं स्त्रीवेषमादाय पप्रच्छुः सस्मिता मुनीन् ॥ ८५० ॥ १. 'वैराग्य'. -ग. २. 'विशाब्दे' क.

·८ श्रीकृष्णावतारः] दशावतारचरितम् । भावी सुतः सुता वा स्यात्किमिति श्रीविशृङ्खलाः । क्रुद्धास्तान्मुनयः प्राहुभविष्यति कुलान्तकः ।। ८५१ ॥ कालेन लोहमुसलं जातं साम्बस्य वृष्णयः । घृष्ट्वा घृष्ट्वाम्बुधेस्तीरे तत्यजुः क्षयशङ्किताः ॥ ८५२ ॥ तचूर्णजातवल्लीभिः क्षीबाः स्पर्धाकथाक्रुधा । निर्बन्धाधुध्यमानास्ते क्षणेन क्षयमाययुः ॥ ८५३ ॥ कृष्णः कुलक्षयोद्विग्नस्तेजः खं घानि वैष्णवे । हेम हेनीव निक्षिप्य प्रययौ कायशेषताम् ।। ८५४ ॥ याते प्रविश्य पातालमनन्तत्वं हलायुधे । लुब्धकेन हरिः सुप्तः कृष्णसारधिया हतः॥ ८५५ ।। अनल्पं कल्पान्तस्थिरमिव जनः कल्पयति य- न्न यस्मिन्नाशङ्का सुरगिरिगरिम्णि प्रैचलने । तदेवाक्ष्णः पक्ष्माञ्चलतरलविक्षेपतुलया क्षयक्षीबः कालः किल गिलति नैवाभवदिति ॥ ८५६ । अथ वृष्णिक्षयं ज्ञात्वा द्वारकामेत्य फाल्गुनः । शोकार्तस्तद्वधूवृन्दं स्वपुरं नेतुमुद्ययौ ॥ ८५ ॥ जतस्तस्य गोपाला बॅहल्लगुडपाणयः । बहुराकृष्टजापस्य स्त्रैणमाकीर्णपत्रिणः ॥ ८५८ ॥ ते द्विषत्खण्डनां प्रापुः शरा गाण्डीवधन्वनः । निष्फलत्वं विलक्षस्य याचकस्य गुणा इव ॥ ८५९ ॥ नहि हीनमनाक्रान्त्या फाल्गुनस्य गलगुणम् । कलत्रं निर्धनस्येव विधेयं नामवद्धनुः ॥ ८६० ॥ रुद्राभिद्रवमुद्रितादिशिखराः शक्रोन्मुखाः खाण्डवे खेलोत्ताललतायुधोद्यतकृताटोपेषु गोपेष्वहो । गुड' . १. 'तेजस' ग. २. 'अनन्तं' ख-ग.३. 'प्रदलने' ५. 'खण्ड । -ग. ६. निर्गुणस्येव' -ग..

·काव्यमाला। जग्मुर्जिष्णुशरा मुरारितरुणीत्राणे तृणक्लीवतां यस्यायन्त्रविचित्रपाककलया कालाय तस्मै नमः ॥ ८६१ ।। युधिष्ठिरोऽथ विभवं ज्ञात्वा पर्यन्ततादृशम् । भ्रातृभिः सह पत्न्या च महाप्रस्थानमाविशत् ।। ८६२ ॥ कृष्णायाः पतने प्राह राजा विजयरक्तताम् । प्रियस्य दोषाकलनं वियोगे दुःखभेषजम् ॥ ८६३ ॥ सोऽवदत्तच्युतस्याथ सहदेवस्य धीमदम् । नकुलस्यादरं रूपे जिष्णोर्विजयदृप्तताम् ॥ ८६४ ॥ मीमस्य बह्वशनतां व्रजन्नेव शुना सह । पर्यन्तेऽचिन्तयन्नन्तः संसारविशरारुताम् ॥ ८६५॥ अथ व्योमपथायातं विमानं सुकृतोज्ज्वलम् । देवदूतार्पितं राजा नारुरोह शुना विना ॥ ८६६ ॥ तत्तस्याश्रितवात्सल्यं धर्मस्त्यक्तश्वविग्रहः । तुष्टः खं रूममोस्थाय प्रशशंस पुनः पुनः ॥ ८६७ ॥ अथ राजा समारुह्य विमानं त्रिदिवं व्रजन् । ददर्श नरकं घोरं देवदूतप्रदर्शितम् ॥ ८६८ ॥ ततस्तदर्शनोद्विमं देवदूतस्तमब्रवीत् । राजन्द्रोणवधामत्यान्मिथ्यैतत्तव दर्शितम् ।। ८६९ ॥ प्रजापीडाक्रीडार्जितधनभरैर्भोगसुखिना- मकर्णानां क्लाम्यत्कृपणकरुणाक्रन्दसमये । अवश्यं भूपानां भवति विभवोन्मादकुधियां दुरन्ता पर्यन्ते नरककलुषक्लेशकुगतिः ॥ ८७० ॥ इत्युक्ते देवदूतेन शक्रलोकं युधिष्ठिरः । धर्मधाम निजं भेजे खं खं चान्ये सुरांशजाः ॥ ८७१ । लक्ष्मीश्चामरतारहारहसिता मत्तेमकुम्भस्तनी त्रैलोक्याक्रमणः पराक्रमभरः संभोगयोग्यं वयः । १. "विहेयं च ग. २. 'आदाय' -ग.

·९ बुद्धावतारः] दशावतारचरितम् १५१. पूर्व सर्वमखर्वगर्वसुखदं संचय॑माणं पुनः पर्यन्ते परिणाममीलदृखिलाखादं विषादास्पदम् । ८७२ । इति स भुवनभूत्यै भूतभर्ता विधाय प्रसभविभवशक्त्या भूमिभारावतारम् । अगमदमरसधैः कीर्त्यमानप्रभावः सह नरमुनिना खं धाम नारायणांशः ॥ ८७३ ।। इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते श्रीकृष्णावतारो मः। बुद्धावतारो नवमः। काले प्रयाते कलिविप्लवेन रोगग्रहोगे भगवान्भवाब्धौ । मज्जत्सु संमोहजले जनेषु जगन्निवासः करुणान्वितोऽभूत् ॥ १॥ स सर्वसत्त्वोपकृतिप्रयत्नः कृपाकुलः शाक्यकुले विशाले । शुद्धोदनाख्यस्य नराधिपेन्दोघंन्यस्य गर्भेऽवततार पत्याः ॥ २॥ मायाभिधाना नरनाथपत्नी गर्ने हरिं विश्वगुरुं वहन्ती । आसन्नचन्द्रेव सुधाब्धिवेला निधानधन्येव वसुंधराभूत् ॥ ३॥ कुक्षिं ततस्तत्क्षणमक्षताया विभिद्य मातुर्भगवान्प्रजातः । गर्भोदकास्पृष्टविशुद्धमूर्तिर्जाम्बूनदेनेव विनिर्मिताङ्गः ॥ स जातमात्रस्त्रिदशप्रमुक्तनभोनदीवारिमराभिषिक्तः । पदत्रयी कम्पितसर्वलोकां दत्त्वा दिशन्दिक्षु भृशं जगाम ॥५॥ पूर्वा स्थितेयं मम निर्वृति, धीः सर्वसत्त्वोद्धृतिदक्षिणेयम् । जन्मस्थितिः संप्रति पश्चिमेयं संसारबन्धादियमुत्तरा च ॥ ६॥ इति ब्रुवाणं नृपतिस्तमेत्य दृष्ट्वा त्रिलोकीपतिलक्षणाङ्कम् । स जातदिव्यानुभवाभिमानः कुलस्य भूत्यै धृतिमाबबन्ध ॥ ७ ॥ तं लक्षणज्ञा जगदुः सहर्षमयं शिशुर्लक्षणलक्ष्यमाणः । प्रभुभविष्यत्यवनीश्वराणामनुत्तरज्ञाननिधिGनिर्वा ।। ८॥ १. 'सझै' का 'सख्यैः' ख-ग. २. 'रागोरगोने' क. ३. 'लक्ष्मणाङ्कम' ४. 'भिमान' क. ५. 'स्म' ग.

·१५२ काव्यमाला स सर्वविद्याविदितार्थसत्त्वः संप्राप्तशस्त्रास्त्रगजाश्वशिक्षः । सर्वार्थसिद्ध्या पितुराप्तकीर्तिः सर्वार्थसिद्धाभिधता जगाम ॥९॥ सर्वखदानाभिमुखोऽर्थिसाथै स देहदाने तृणवत्कृतेच्छः । लीलाविहारी विचरन्रथेन ददर्श वृद्धं पथि जीर्णकायम् ॥१ । तं वीक्ष्य विच्छायमशक्तिलुप्तमवाप्तपर्याप्त विरक्तभावः । सोऽचिन्तयनिश्चितमन्तसक्ता कायस्य निर्वेदमयी दशेयम् ॥ ११ ॥ अहो बतायं जरयाभिभूतः कुरूपतां क्लेशमयीं प्रयातः । तारुण्यमाकुञ्चितकृष्णकेशं शोचन्निवान्तः श्वसिति प्रेकामम् ॥ १२ ॥ महीनिविष्टाकृतिरल्पदृष्टिः किं कष्टचारी नगरे करोति । संतोषशीतं श्रयति प्रशान्त्यै किमाँश्रमं श्रान्ततनुर्न वृद्धः ॥ १३ ॥ अमः कासश्वासः कफभररवः कण्ठकुहरे श्रुतौ नेत्रे घ्राणे त्वचि सरसनायां विफलता। अहो वृद्धयाँस्सिन्सकलविरहक्लेशसमये प्रमोहस्तृष्णां यत्त्यजति दयितां नैव तरुणीम् ।। १४ ।। क्षणं विचिन्त्येति नरेन्द्रसूनुजन्पुरप्रान्तविलोकनाय । शोकाश्रयं हर्षविषादधाम श्मशानमाकीर्णशवं ददर्श ॥ १५ ॥ सन्सारथिं प्राह विलोक्य लीनं शरीरिणां कायमपायभूमौ । अनित्यताचिन्तनजातखेदः संसारवैरस्यविचारसक्तः ॥ १६ ॥ क्लेदामोदविविग्नवायसशुनः कुत्सापदस्याशुचे- रन्ते यस्य दशेदृशी क्षयमयी कायस्य भूशायिनः । मूढास्तस्य कृते परार्थहरणोद्योगं परस्त्रीरति- व्यासक्तिं परदेहदारणघनद्रोहं नराः कुर्वते ॥ १७ ।। नासत्यं न परापवादपिशुनं नो मर्मभिद्भाषते नैराश्येन विशेषशीतलतनुः सेवाप्रवासोज्झितः । १. 'नि यं' -ग. २. 'प्रकाशम् ग. ३. 'आश्रयं' ५. 'प्रवाोज्झितः .४. 'अस्य ख-ग. ।

·५३. ९ बुद्धावतारः] दशावतारचरितम् पापोपार्जनवर्जितः परगृहे द्वाःस्थैरसंतर्जितः कामद्वेषविषादमोहरहितः पश्यैष शेते शवः ॥ ८॥ क्षितिप्रति स्य कलेवरस्य पर्यन्तभूमावियमेव निष्ठा । यत्काष्ठपाषाणसमानचेष्टं प्रयाति मृद्भस्मशकृत्क्रिमित्वम् ॥ १९ ॥ उक्त्वेति वैराग्यमयीं प्रशान्ति श्रयन्विचिन्त्यान्तविनाशि सर्वम् । अन्तःपुराभ्यन्तरमेत्य सोऽभूद्विभूतिभोगे शिथिलाभिलाषः ॥२०॥ अन्तःपुरे तस्य नृपात्मजानां सहस्रषट्या हरिणेक्षणानाम् । चित्रार्पितानामिव संगमोऽभून्न शान्तिसक्तस्य सुखानुभावः॥ २१ ॥ ततः क्षितीशं समुपेत्य सर्वे मौहूर्तिकाः संसदि तत्त्वमूचुः । राजन्सुतस्ते भविता त्रिलोकीपतिः प्रभावे भगवाञ्जिनो वा ॥ २२ ॥ श्रुत्वेति राजा भुवनाधिपत्यं पुत्रस्य यत्नेन समीहमानः। वनामिकामस्य तपो निरोद्धं चक्रे पुरद्वारविशेषगुप्तिम् ॥ २३ ॥ अत्रान्तरे शान्तिपथं प्रवेष्टुमाशापरित्यागधृतावधानः । अस्ताद्रिशृङ्गाश्रमधाम्नि सूर्यः संध्याकषायाम्बरमाललम्बे ॥ २४ ॥ रवौ प्रयाते ककुभां बभूव घनोऽनुरागः क्षणमात्रलक्ष्यः । प्रेमाणि चित्तानि च जीवलोके विद्युद्विलोलानि न कस्य नाम ॥ २५॥ रवेवियोगे गुणिवल्लभस्य शोकानुकारेण तमोभरेण । मेहेन साधोरिव बन्धुवर्गः पद्माकरः क्लेशनिमीलितोऽभूत् ॥ २६॥ दिक्केशपाशप्रतिमं तमस्तद्दीपावलीचम्पकमालिकाङ्कम् । लेभे वियोगाच्च(त)वधूस्मराग्निस्थानस्फुलिङ्गाकुलधूमलीलाम् ॥ २७ ॥ अथोद्ययौ सत्त्वसितप्रकाशः सुधां दधानः करुणामिवान्तः । निवारयन्मोधनान्धकारं विश्वोपकाराय शशीप्रवृत्तः ॥ २८ ॥ चन्द्रोदयेऽन्तःपुरसुन्दरीणां प्रसाधनव्यग्रपरिग्रहाणाम् । शृङ्गारलीलासमयं विलोक्य क्षणं प्रदध्यौ नरनाथसूनुः ॥ २९ ॥ १. 'दोष' क. २. 'विनं' -ग. इतः प्रभृति एकोनचलारिंशश्लोकस्य प्रथमपादप- र्यन्तं -ग-पुस्तकयो टितमस्ति. दशा. १४ ·१५४ काव्यमाला। इमाः संमोहाघ्रप्रसरतडितश्चारुनयना ; यदक्षिक्षेपोऽन्तर्विशति हृदयं सूचिसचिवः । सुखादिग्धं मुग्धं विषमिव समुत्सृज्य विषयं श्रयेऽहं पर्यन्तस्थितिपरिचितां शान्तितरुणीम् ॥ ३० ॥ संचिन्तयन्नित्यवनीशसूनुर्दारेषु रुद्धेषु निशान्तपालैः । दिव्यप्रभावाप्तगतिर्विचार्य विनिर्ययौ हर्म्यपथेन तूर्णम् ॥ ३१ ॥ खच्छन्दकाख्यं प्रविबोध्य सूतं हयं समारुह्य च कन्थकाख्यम् । व्योम्ना जबावादशयोजनानि गत्वा वनं निर्जनमाससाद ॥ ३२ ॥ तत्रावरुह्याश्ववरात्प्रभाते केयूरहाराङ्गदकु डलानि । मुक्त्वा किरीटं च वितीर्य सर्वं सूताय सत्त्वाभरणस्तमूचे ॥ ३३ ॥ हहो निवर्तखं हयं गृहीत्वा गृहाण सर्वाणि विभूषणानि । एतैर्न किंचिन्मम कृत्यमस्ति भूभृत्कुले श्लिष्टविनष्टशिष्टैः ॥ ३४ ॥ एको वनेऽस्मिन्निति नैव कार्यस्त्वया मयि नेहमयोऽनुतापः । संजायते जन्मनि जन्तुरेकः प्रयाति चान्ते परलोकमेकः ॥ ३५ ॥ द्रुमश्छत्रं मित्रं सरलहृदयोऽयं मम मृगः स्थली लीलाशय्या तनुतरतरुत्वनिवसनम् । खकोषः संतोषः कृपणकरुणैव प्रियतमा न संसारः कश्चिद्भवति विभवेऽस्मिन्परिभवः ॥ ३६॥ उक्त्वेति सूतं क्षितिपालसूनुः खयं कृपाणेन निकृत्तजूटः । "तमश्रुधारार्द्रपटं विसृज्य शृङ्गं गिरेरुन्नतमारुरोह ॥ ३७ ॥ पर्यङ्कबन्धेन सुखोपविष्टे समाधिसंनद्धविरुद्धचित्ते । तस्मिन्क्षणे विश्वगुरौ गिरीन्द्रः स भन्मशृङ्गः शकलीबभूव ॥ ३८ ।। गिरीन्द्रमङ्गेन विविग्नवकं दृष्ट्वामरा व्योमचरास्तमूचुः । जगद्गुरुं त्वं गिरिरेष धर्तुं प्रभो प्रसीदात्र शुभं न शक्तः ॥ ३९ ॥ ततः स निष्कम्पमवाप्य देशं वज्रासनाख्यं विकसद्विवेकः । अनुत्तरज्ञाननिधानमाप्तुं धीरः स्थिरध्यानधुरंधरोऽभूत् ॥ ४० ॥ १. "प्रसीद कुशलं' क.

·१ बुद्धावतारः] दशावतारचरितम्। जात्यैव मारः शमनिश्चलानां वैराग्यवैरेण विकारकारी । तस्येन्दुकान्त्येव कृताः समाधिभङ्गाय कान्ताः स समादिदेश ।। ४१॥ कटाक्षैः कुर्वाणाः कुवलयकुलं कान्तिविकलं सृजन्त्यः पादाजैः स्थलकमलमालामलिनताम् । दिशन्त्यः शीतांशोर्मुखरुचिभिरायासमसमं ययुस्तास्तस्याने धृतदृढसमाधेर्विफलताम् ॥ ४२ ॥ अथागतैर्दुःसहमारसैन्यैः शस्त्राश्मवह्निद्रुमपांसुवर्षेः । क्षिप्तैरनल्पप्रकरैः कुमारः पुष्पैरिवाकीर्णतनुर्बभूव ॥ ४३ ॥ खयं समुत्सृष्टशरे सरेऽपि याते विलक्ष घनदैन्यसैन्ये । वज्रासनध्यानधृतिः स सम्यक्संबुद्धतां सर्वविदाससाद ॥ ४४ ॥ ब्रह्मप्रधान स्त्रिदशैः प्रदत्तं पात्रं समादाय स चीवरं च । संसारमुक्त्यै सुरमर्त्यनागसंघस्य सद्धर्ममथादिदेश ॥ ४५ ॥ ह्यं समादाय चिरेण सूते शून्यासनं शाक्यपुरं प्रविष्टे । जनस्य सान्तःपुरमण्डलस्य समुद्ययौ तीव्रविषादनादः॥ ४६॥ महीपतिः पुत्रवियोगतप्तः प्रसुप्तजीवः क्षणमोहनिद्राम् । निद्रामिवासाद्य धनानुबन्धां निःस्पन्दवृत्तिर्न विवेद किंचित् ॥ ४७ ।। अवाप्तसंज्ञं सुचिसत्तमूचुर्नभश्चरा मुञ्च विचार्य मोहम् । राजन्सुतस्ते सुगतत्वमाप्तः सुरासुरैर्वन्दितपादपद्मः ॥ १८ ॥ ततः क्षितीशस्त्रिजगत्प्रसिद्ध ज्ञात्वापि तं जैनवने जिनेन्द्रम् । द्रष्टुं ययौ हर्षसुधानिधानं सामात्यमित्रखजनः ससैन्यः ॥ १९ ॥ तदाश्रमोपान्तमहीमवाप्य वनं विलोक्य प्रशमाभिरामम् । शुद्धोदनः स्यन्दनपार्श्वसंस्थमुदायिनं बान्धवमित्युवाच ॥ ५० ॥ क्रव्यादोऽपि न भुञ्जते परतनुद्रोहेण हिंसाशनं क्रूराणामपि वैरवह्निविरहान्न क्रोधदिग्धं मनः । व्यालुम्पन्ति न तु खयं निपतितादन्यत्फलं वानरा निर्दोषावरणं वनं भगवतः शंभोः प्रसादादिदम् ।। ५१ ॥ १. "वि सि ३. 'पुरी क. .२. 'शान' .

·१५६ काव्यमाला। अक्षोमनिर्भरजलाः सरितो वहन्ति निर्विप्लवा विरजसः सुखयन्ति वाताः। सध्यानमौनमुनितां दधतीव वृक्षा निश्चेतनेष्वपि बत प्रसृता प्रशान्तिः।। ५२॥ उक्त्वेति भूपरिवृढः शमसंनिधानं प्राप्याश्रमान(य)मवरुह्य रथात्प्रहृष्टः । दूराद्ददर्श सुरसिद्धनरोरगाणां रागादिदोषशमने सुगतं प्रवृत्तम् ॥ ५३ ॥ भूनिर्गतप्रततकाञ्चनपद्मपृष्ठ- पद्मासनस्थमविसंस्थुलधामधीरम् । मेरुं सदेहमिव चन्द्रसहस्रकान्ति- पूरैर्नवामृतचितैः कृतरूपकायम् ॥ ५४ ॥ सद्धर्मकायमुपदेशदिशा दिशन्तं ज्ञानाकरश्मिहृतमोहमहान्धकारम् । सिंहोन्नतांसयुगमुन्नतबाहुनेत्रं बालप्रवालतरुपल्लवलोहितौष्ठम् ॥ ५५ ॥ लावण्यराशिवदनं सरलोरुनासं निर्भूषणश्रवणपाशविशेषशोभम् । तं निर्जितस्सरमुदारगुणं प्रणम्य लेभे प्रतिप्रणतिमानधनप्रमोदम् ॥ ५६ ॥ शक्रादिभिः सुरवरैरपि बिम्बसार- मुख्यैश्च भूमिपतिभिर्गुरुंगौरवेण । नागैश्च नम्रवदनैरभिनन्धमानः शुद्धोदनः कनकविष्टरमाससाद ।। ५७ ॥ १. "निर्झर' -ग. २. 'महोरगाणा' क. ३. "दिगन्त' रि . ४. 'लोहिताशम्' -- • ६. 'नम्रश्च' ·९ बुद्धावतारः] दशावतारचरितम् ५ आनन्दबन्धुमवलोक्य तथागतेन्दु चित्तप्रसादमसमं समवाप्य भूपः । तं प्राप्य हर्षसहजाश्रुनिरुद्धदृष्टि- स्तदर्शनामृतरसे सुतरामतृप्तः ॥ ५८ ।। देव प्रकामकरुणादृशा सहर्ष- निःशेषदोषरहिता विहिता त्रिलोकी । कस्मादहो निजजनस्य कृतस्त्वयायं संमोहकृद्विरहशोकदशोपदेशः ॥ ५९ ।। नीत्वा क्षपां स्फटिकहर्म्यतले सुखेन शय्यासु चीनवसनद्युतिसस्मितासु । शेषे कथं हरिणसंहतिदन्तदष्ट- शिष्टाशिष्पपरुषासु वनस्थलीषु ॥ ६० ॥ तच्चन्द्रकान्ति मणिशुक्तिषु संक्तशैत्यं पीत्वा पयः कथमहो पिबसि त्वमद्य ग्रीष्मोष्ममूढमहिषद्विरदावगाह- क्लिद्यत्करीषकलुषोदरतिक्तमम्भः ॥ ६१ ॥ कस्मादेष विहारतामुपगतः कण्ठः कठोरेण किं संवीतं मृगचर्मणानिलचलच्चीनींशुकाह वपुः । किं ते रत्नकिरीटधानि च जटाजूटो निबद्धादरः क्रूरक्लेशसखी सुखेषु विमुखी केनोपदिष्टा स्थितिः ॥ ६२ । इत्यार्जवाजनपतौ जनकाभिमाना- त्पुत्रोचितं सदसि रागमयं वाणे । स्नेहोपलिप्तरजसा मलिनखभावं तं तापसंभवभिषग्भगवान्बभाषे ॥ ६३ ॥ . १. 'देवः' ग. २. 'सकला' क. ३. 'स्वच्छशीतं' -ग. ४. 'चीनां ते वपुः' ग. ५. 'जटाजूटेन बद्धो भर' क. ६. 'जनकाभिधानात्' संभव' ग. • ७. 'तद्दो- ·१५८ काव्यमाला किं जीवावधिबन्धनैर्गुणगणेनाराधितैर्बन्धुभि- ये यान्त्यन्त्यदिने क्षणाश्रुपतनप्रत्यायनापात्रताम् । सद्धर्माधिगमः क्रियाव्युपरमः सत्संगमः संयमः पर्यन्तेऽप्यचला विरक्तमनसामेते सतां बान्धवाः ॥ ६४ ॥ आकृष्याटविकैः परैरपहृता सामन्तसीमान्तभू- रीार्ता मरणोद्यता प्रियतमा मुख्यस्तुरङ्गो मृतः । मन्त्री द्रोहसमुद्यतोऽतिबलवानित्यात्तचिन्ताशतै- भूपालः किल कोमलेऽपि शयने निद्रादरिद्रः सदा ॥ ६५ ।। आशापाशनिवेशबन्धनपृथुग्रन्थिव्यथावर्जित- स्तृष्णातापनिवृत्तिशीतलतनुर्मानावमानोज्झितः । रागद्वेषविषप्रशान्तिसुखितश्चिन्ताविहीने वने पाषाणे घनदर्भसूचिनिचिते शेते सुखं निर्वृतः ॥ ६६ ॥ भोगी नित्यमजीर्णभोजनरुजा जिह्वां सदा दर्शय- वैद्यं पृच्छति तद्भयादभिमतं नानाति तृष्णातुरः । भुक्त्वा खल्पकमप्रयत्नपतितं मूलं फलं वा जलं पीत्वा जातु रुजं जनेश भजते कांचिन्न निष्किञ्चनः ।। ६७ शय्यास्तास्तनुतूलपेशलतलाः सा हेमहर्म्यस्थिति- स्ताः केयूरकिरीटहोररचनास्ते कुञ्जरास्ते हयाः । भोगास्तेऽभिमता न कस्य सुखदाः किं त्वक्षिपक्ष्माञ्चल- च्छेदे सर्वमनन्त्य(गण्य)मन्यवशगं दृश्यं न किंचित्कचित् ॥६८॥ ग्रीष्मे हारतुषारचन्दनचयश्चीनांशुकं चन्द्रिका शीते राङ्कवकुङ्कुमाङ्कतरुणीपीनस्तनालिङ्गनम् । रात्रौ वेणुरवोग्रवाररमणीगीतं दिने सत्सभा यस्यैतक्रियते स कस्य नृपते कायः कृतघ्नः स्थिरः ॥ ६९ ।। १. 'गणैः' ख-ग. २ 'आकृष्याटविकैः परैपहृता सा सान' क. ३. 'अल्पयत्नप- तितं, क. ४. 'जातु रुज जनो न भजते किचिन्न' -ग. ५. 'भार' ख-ग. ६.'व- गमन्यगण्य शगं ग. ७. 'तेऽमी' ख-ग. ८. 'रवापरावरमणी' क. ७ ·१ कय॑वतारः] दशावतारचरितम् । नैराश्ये शमशीतचित्तसुखिनां नानन्दनं चन्दनं कारुण्याभरणाभिरामहृदये हारेण भारेण किम् । रत्नालंकरणादिकं गुरुगिरामाकर्णनं कर्णयो- नेष्टं शीलदुकूलशीलनवतां चित्राम्बराडम्बरम् ॥ ७० ॥ राजन्संत्यज मोहदुर्ग्रहमिमं सेहव्यथां मा कृथाः संसारस्य विचारय प्रचलतां मा मज जन्माम्बुधौ । नित्यापूर्वजनोद्भवे भवपथे प्रस्थानपान्थभ्रम- क्षिपालापसमागमप्रणयिनां को बान्धवः कः परः ॥ ७१ ॥ इत्युक्त्वा भगवान्नृपस्य विदधे प्रबोधिनी बोधनां दीप्तज्ञाननिशातवज्रशिखया कायाभिमानाभिधम् । भित्त्वा विंशतितुङ्गशृङ्गगहनं स्थूलाचलं याकरो- संसारावरणप्रहाणकलनावैमल्यलीनं मनः ॥ ७२ ॥ शाक्यानामथ तत्र मैत्रमनसां सप्ताधिकाः कोटयः सप्त प्राप्तविवेकपूर्वकुशलाश्चित्तप्रसादात्परम् । स्रोतःप्राप्तसकृत्समागमफलान्योगामिकाहत्पदा- न्यापुः सर्वज॑नाशयक्षयधिया सर्वज्ञसंदर्शनात् ॥ ७३ ॥ अथ स भगवान्कृत्वा सर्व जगजिनभास्कर- स्तिमिररहितं ज्ञानालोकैः क्रमाद्गुणिबान्धवः । जनकरुणया सद्धर्माख्यं निधाय परं वपु- स्तरणशरणं संसाराब्धावभूत्पुनरच्युतः ॥ ७४ ।। इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते बुद्धावतारो नवमः। कळवतारो दशमः। अथ खं वैष्णवं धाम गते सुगतभाखति । कलौ प्रबलतां याते तमसीव सुदुःसहे ॥१॥ १. 'नीलदुगूल' ख-ग. २. 'जनूद्भवे' क. ३. 'प्रावेविकी' ख-ग. ४. 'काया- भिधाना' -ग.५. 'न्यागामिका तत्पदा' ख-ग.. 'जनाश्रम' क.७. 'विधाय' -ग. .

·काव्यमाला मर्त्यभूमि परित्यज्य सदाचारविवर्जिताम् । जग्मुः कलापियामाख्यं दिव्यदेशं महर्षयः ॥२। अवदन्मुनयस्तत्र मार्कण्डेयं चिरायुषम् । भगवन्कलिकालोऽयं कलुषः प्रत्युपस्थितः ॥ ३ ॥ अतोऽपि कीहक्पर्यन्ते मलिनत्वं प्रयास्यति । जानीमहि (हे) नहि मही भारार्ता किं करिष्यति ॥ ४ ॥ विप्रा मद्यघृतक्षीरलाक्षालवणविक्रयैः । जीवन्ति प्रेष्यनिरता निराचारा निरमयः ॥ ५ ॥ अश्रोत्रियाः क्रियाहीनाः श्रुतिस्मृतिविवर्जिताः । विप्राः सुखेन मोक्षाप्त्यै याताः पाषण्डिशिष्यताम् ॥ ६ ॥ वृषलीपतयः प्राप्ताः क्रीडाहासकतां द्विजाः । नृत्तगीतकलाजालशिल्पिचारणवृत्तयः ॥ ७ ॥ क्रोधलोभपराः क्रूरास्तमोमूढा द्विजातयः । त्यजन्ति जीवितं रज्जुविषशस्त्रानलाश्मभिः ॥ ८ ॥ अक्षत्रिया क्षितिः सर्वा क्षत्रसंज्ञाः क्षितीश्वराः । ये रक्षितारः पौराणां ते प्राणधनहारिणः ॥९॥ प्रजोपतापशापोष्णैः पापाप्तैर्भूभुजां धनैः । जलैः सलवणैः पीतैरिव तृष्णा प्रवर्धते ॥ १० ॥ कृपणाक्रन्दबधिरा मदान्धा न्यायमौनिनः । भूपालाः कुजहृदया लोकपीडारताः सदा ॥ ११ ॥ अलक्ष्यं भक्षयन्त्येव क्षितीशानां दिवानिशम् । समुद्रं कोषमखिलं कायस्था वडवाग्नयः ॥ १२ ॥ गायनक्षपिता लक्ष्मीर्दस्युनिर्दलिता दिशः। कायस्थदुःस्था पृथिवी राज्ञामज्ञावृताः सभाः ॥ १३ ॥ १. 'वसु -ग. २. 'प्रवर्तते' क. ३. 'मानिनः' -ग. ४. 'कुब्जवृतयः शत्रुस- श्रामपुङ्गवाः' क; 'कुब्जहृदया....... ग. ५. एतत्पूर्वार्धं -ग-पुस्तकयोखुटितम्.

·१६१. १ कळवतारः] दशावतारचरितम् मन्त्रिसेनापतिद्वाःस्थसभापतिपुरोहितैः। उत्कोचद्रविणोत्तानपाणिभिः क्षपिताः प्रजाः ॥ १४ ॥ वैश्यस्य क्रौर्यवक्रत्वकार्कश्यैः क्रकचोपमाः। सरलच्छेदिनो वैश्या वैरमरणतत्पराः ॥ १५ ॥ निर्माल्यमलिनां जाति वर्जयन्ति शनैः शनैः । वैश्या विविवाहेन मिण्याभिनिवेशिनः ॥ १६ ॥ दृश्यते सरलः शङ्खः फणी च विषवर्जितः । कृतान्तः करुणा” वा न तु वैश्यः कदाचन ॥ १ ॥ जीव्यते कालकूटेन जीव्यते खदिरामिना । जीव्यते संनिपातेन न तु वैश्येन वैरिणा ॥ १८ ॥ निशिताः सविषा वैश्या रोषनिर्घर्षघूमिनः । दृश्यन्ते कलिकालस्य कठिना दशना इव ॥ १९ । शूद्राः क्षत्रियतां याता वैश्यतामपरे श्रिताः। विप्रोहाँ गुरुतामन्ये होतारो ब्रह्मवादिनः ॥ २ ॥ श्राद्धेषु शूद्राः शूद्राणां भुञ्जते गुरुतापसाः। ब्रह्मखदारहरणे प्रवृत्ताश्च महीभुजः ॥ २१ ॥ शूद्रस्य ह्मिणो दासः शिष्यश्च चरणच्युतः। भूमिश्च ब्रह्मदेयाख्या प्रवृत्तमघरोत्तरम् ।। २२ । इत्येष चातुर्वर्ण्यस्य जातः कलिविपर्ययः । प्रतिलोमेन दृश्यन्ते प्रजानां वर्णसंकराः॥२३॥ ब्रह्मचर्यमतिक्रान्तं गृहिणो वेश्ययोषितः । वानप्रस्थस्थितिर्नास्ति यतीनां संयतिः कुतः ।। २४ ।। उक्तं खयं भगवता गिरिशेन शास्त्रं यद्वेद विद्भिरधिगम्यमशेषविद्यैः । १. 'तत्कोश' -ग. २ 'वैश्यस्य' -ग.३. एतदुत्तरार्धं -ग-पुस्त योबुटितम्. -ग. पुस्तकयोः र्वत्र 'जीवते' इति पाठः, ५. 'विप्राईगुरुतां' -ग. ६, 'गृहिणा शेषयोषितः' -ग. ७. 'वानप्रस्थातिथिः' ग. 4. 'अधीतवेदैः ·.१६२ काव्यमाला। तन्मे(?)प्रमूर्खगुरवः प्रविहाय कष्टं कुर्वन्ति कल्यकुरवै(?)रुपदेशचर्चाम् ॥ २५ ॥ चक्रस्थितौ रजकवायकचर्मकार- कापालिकप्रमुखशिल्पिभिरेकपात्रे । पानेन मुक्तिमविकल्परतोत्सवेन वृत्तेन चोत्सववता गुरवो वदन्ति ॥ २६ ॥ लब्धं निर्मलमोक्षधाम मुनिभि ग्वगिरःकश्यपा- गस्त्यात्रेयमुखैर्युगैरपि न यत्तत्प्राप्तमेवाबुधाः । मन्यन्ते खलु कौलगोलगुरुभिम्रस्तार्थधाराः क्षणा- दुच्छिष्टार्पणवेदधूननकथामात्रेण नियन्त्रणाः ॥ २७ ॥ दम्भः सर्वस्य लोभान्निरवधिरधिकक्रोधकामस्तपस्वी द्रष्टा मूढः सभायां वणिगतिधनतामल्पकालेन यातः । वैद्यः कायोपजीवी गृहपतिरदयः क्रूरकर्माधिकारी वन्धुरोपहारी नवकलिकलिकाकोमलश्रेणिरेषा ॥ २८ ॥ श्माशानव्रततापसार्पितचिताभस्मास्थिचूर्णादिभिः सूनाबद्धपशूपमं निजपतिं निःशङ्कशून्याशयम् । कृत्वा गर्वगृहीतगेहविभवाः प्रागल्भ्यलब्धोदयाः खातन्येण चरन्ति शीलविरहव्यापारधीराः स्त्रियः ।।२९॥ इत्येष विपुलः कालः कलेः प्रबलतां गतः । भगवन्कीदृशः प्रान्ते भविता भविता जनः ॥ ३० ॥ श्रुत्वैतदुक्तं मुनिभिर्देवर्षिस्तानभाषत । यास्यत्यतोऽपि मालिन्यं सहस्रगुणतां कलेः ॥ ३१ ॥ कलिंविषतरोः प्रातः प्रातर्धनप्रसरः परं नवनवभरः पाके पाके प्रमोहकृदुत्कटः । १. 'कुदुरैः' ख; 'कुररै.' ग. २. 'मुक्ति.' ख. ३. 'नृतेन चोत्पलवता' ना. ४. 'गुरुमिः' ५. 'मानापहारी' ख-ग. ६. 'नाना' -ग. ७. 'शूदाशयं' ·१ कर्त्यवतारः] दशावतारचरितम् १६३ अतिबहलतां पापामोदः प्रयाति सुदुःसहः पतति जनता येनाघोषः कृतेव पदेपदे ॥ ३२ ॥ सप्तवर्षासु नारीषु पुरुषा दशवत्सराः । तनयाञ्जयिष्यन्ति हखाः खल्पबलायुषः ॥ ३३ ॥ दरत्तुरुष्कयवनाव(फ)गानशकनन्दनैः । संकोचमेष्यति महीं कुष्ठैरिव विसर्पिभिः ॥ ३४ ॥ म्लेच्छाच्छादितसर्वाशा कृपणाक्रन्दनादिनी । मेदःकर्दमिनी क्लेदं रक्तैर्यास्यति मेदिनी ॥ ३५ ॥ तस्मिन्काले निरालोके लोके पापतमोदये। उत्पत्स्यतेऽर्कसंकाशः शिशुः कर्किकुले द्विजः ॥ ३६ ॥ विष्णुर्भूभारशान्त्यर्थी सोऽथ विष्णुयशाः क्षितौ । चरिष्यत्यश्वमारुह्य म्लेच्छसंक्षयदीक्षितः ॥ ३७ ।। तत्खड्गाघातकृत्तच्युतभुजशिरसां म्लेच्छयूथाधिपानां रक्तैः प्रक्षाल्य लीनं कलिकलुषजनासङ्गसंक्रान्तपापम् । कङ्कालाङ्का कपालव्यतिकरशबला व्यावलत्केशकन्या त्यक्ष्यत्यन्तेऽनुतापं व्रतमिव दधती भूतभृद्भूतधात्री ॥ ३८ ॥ निर्लेच्छां वसुधां विधाय सकलां देवः खयं माधवः फुल्लाशोकदलोज्ज्वलां कृतयुगाविर्भावभव्यां विभुः । लोकानां कुशलोदयाय दशभिः खेच्छावतारक्रमै. 'धर्माधानधिया करिष्यति पुन रावतारं भुवः ॥ ३९ ॥ श्रुत्वेति देवर्षिगिरं यथार्थी तथेति निश्चित्य महर्षयस्ते । विष्णोः क्षितौ कर्किकुलावतारनिवेशिताशाः सुखिनो बभूवुः ।। ॥ इत्येष विष्णोरवतारमूर्तेः कथामृताखादविशेषभक्त्या । श्रीव्यासदासान्यतमाभिधेर्ने क्षेमेन्द्रनाम्ना विहितः स्तवायः ॥ ४१॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविरचिते दशावतारचरिते कळवतारो दशमः। १. 'बालकान्' क. २. 'हख' क. ३. 'वन्दनैः' क. ४. 'शापपापतमोमये' -ग. ५. 'कर्किकुले द्विजः शिशुः' क. ६. 'उत्खगाघात' -ग. ७. 'प्रत्यक्षन्ती न ताप' ख-ग. ८. धर्मादान' -ग. ९. 'भिधानक्षेमेन्द्र -ग.

·१६४ काव्यमाला यो मत्स्यकूर्मादिविचित्ररूपैराश्चर्यकारी हृदयस्थरत्नः । श्रीमाननन्तः स्फुटशैङ्खचक्रः श्रियेऽस्तु विष्णुर्विभवोदधिर्वः ॥ १॥ कश्मीरेषु बभूव सिन्दुरधिकः सिन्धोश्च निम्नाशयः प्राप्तस्तस्य गुणप्रकर्षयशंसा पुत्रः प्रकाशेन ताम् । विप्रेन्द्रप्रतिपादितान्नधनभूगोसंघकृष्णाजिनैः प्रख्यातातिशयस्य तस्य तनयः क्षेमेन्द्रनामाभवत् ॥ २॥ तेन श्रीत्रिपुरेशशैलशिखरे विश्रान्तिसंतोषिणा विष्णोः वल्पविलोकिताकृतिसुधासंवर्धितोत्कण्ठया । वाक्पुष्पैरमलैर्गुणप्रणिहितैरम्लानशोभैः स्थिरै- भक्तिव्यक्तदशावतारसरसः पूजाप्रबन्धः कृतः ॥ ३ ॥ स्तुतिसंकीर्तनाद्विष्णोर्विपुलं यन्मयार्जितम् । तेनास्तु सर्वलोकानां कल्याणकुशलोदयः ॥ ४ ॥ एकाधिकेऽब्दे विहितश्चत्वारिंशे सकार्तिके । राज्ये कलशभूभर्तुः कश्मीरेष्वच्युतस्तवः ॥ ५ ॥ संतोऽयं स्थः। १. 'रलेख-ग. २, 'शक्ति' ख-ग. ३. 'कृत'' -ग. ४. एकचलारिंशनि ते लौकिकाग्दे १०६६ मिते खिताब्द इत्यर्थः. ५, अनन्तदेवसूनोहर्षदेवपितुः.