·Lontot.
RIGVEDA SAMHITA
"VITH THE COMMENTARY ENTITLED
SIDDHĀNJANA
.
BY
SRI. T. V. KAPALI SASTRY
SAVE
KAE
39350
FIRST ASHTAKA
VOL 1-PART 2
(33-121 SUKTAS)

·V. P. PANDIT
Sui AĽROERYDO ANILAN
Poyd CITERY (1 033)
All Fisi! Erpros?
1951
DEADAA
1350
Poee Rs. 30
(1414)

·प्रथमाष्टकम् द्वितीयो भागः ·म. १. म.३.२.१. [म. १. अनु.७, सू. ३३. अथ प्रथमाष्टके तृतीयोऽध्यायः प्रारभ्यते । प्रथममण्डले सप्तमेऽनुवाकै पञ्च सूक्तानि । तत्र एतायामेति तृतीय पञ्चदशचं सूक्तम् । आङ्गिरसो हिरण्यस्तूप ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रो देवता॥ तत्र प्रथमामृचमाह- एतायामोप गव्यन्त इन्द्रमस्माकं सु प्रमति वावृधाति । अनामृणः कुविदाढस्य रायो गवां केतं परमावर्जते नः॥१॥ आ इत अयाम उप गव्यन्तः इन्द्रम् अस्माकम् सु प्रऽमतिम् ववृधाति अनामृणः कुवित् आत् अस्य रायः गाम् केतम् परम् आऽवजेते नः॥ दिव्यज्ञानरश्मियोतकगोलिप्यून् समानमार्गप्रवृत्तान् सखीन् संवोध्य - प्राह ऋषिः । गव्यन्तः गाः प्राप्तुमिच्छन्तः हे सखायः! यूर्य एत आगच्छत । इन्द्रम् गवां प्राति साधयितुं समर्थं उपायाम प्राप्नुवाम। स इन्द्रः अस्माकम् गोलाभोद्यमिनां प्रमतिम् गोप्राप्तौ निमित्ते प्रकृष्टां थुद्धिं सु ववृधाति सुष्ठु वर्धयति । आत् अनन्तरं अनामृणः हिंसकरहितः स इन्द्रः गवाम् गोसमूहसंबन्धिनः गोरूपस्येत्यर्थः, अस्य प्रेप्सितस्य रायः धनस्य परम् उत्कृष्टं केतम् ज्ञानं नः अस्माकं कुवित् अधिकं आवर्जने प्रापयति ॥ इत-इण् गतौ, लोट् । गव्यन्तः-गा आत्मन इच्छन्तः, गोशब्दात् कर्मणः क्यच । ववृधाति- धु वृद्धौ लेटि आडागमः, संहितायां अभ्यासस्य दीर्घः । अनामृणः-मृण हिंसायाम्, आमृणन्तीति आमृणाः, न सन्त्यामृणाः अस्य । कुवित्-बहुनाम ॥ देवाः परस्परमेवं कथयन्तीति सायणीयम् । परेवेदं 'एत' इत्यादिवाक्यमिति चेत्, द्वितीपर्चि 'उपेत् पवामिः इति ऋप्युक्तिः संगता भवति ॥ ऋपिरिन्द्रस्य महिमानं वर्णयति सूक्तद्वयेन । तथा 'इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रबोचम्' इत्युपक्रान्तवान् । अस्यामृचि इदं प्राह ऋपिः-या गायः ऋवमरीचयः अस्माकं धनभूताः पणिमिरमुरैनवन्धुमिः अनृजुच्यवहारिभिरपहृत्य पर्वतगुहाशब्दबोधिते जडगते तमसि निक्षिप्ताः, तासां लाभाय परं ज्ञानं आवश्यकं भवति । तच दातुं प्रभु- रिन्द्रः, सखायः ! एत, तमुपास्महे-इति ॥

·म. १,०३, ५.१.] - ३३४ -- [मं. १, अनु.७, सू. ३३. .. द्वितीयामृचमाह- उपेदहं धनुदामप्रतीतं जुष्टां न श्येनो वसतिं पतामि। इन्द्र नमस्यन्नुपमेभिरर्यः स्तोतृभ्यो हव्यो अस्ति यामन् ॥२॥ उप इत् अहम् धनऽदाम् अप्रतिऽइतम् जुष्टाम् न श्येनः वसतिम् पताम इन्द्रम् नमस्यन् उपऽमेभिः अर्कैः यः स्तोतृऽभ्यः हव्यः अस्ति यामन् ॥ अहम् हिरण्यस्तूपोऽहं उपासकः धनदाम् धनं उक्तलक्षणं गोरूपं ददातीति धनदाः, त अप्रतीतम् अप्रतिगतं शत्रुमिः अप्रतिरुद्धं अतिरस्कृतमिति यावत् इन्द्रम् देवराज उपेत् पनामि उपगम्यैव श्रयामि वेगेन, पक्षिवत् क्षिप्रं डयनं द्योतयति 'पतामि' इति क्रिया । तत्र दृष्टान्तमाह-जुष्टाम् प्रियसेवितां वसतिम् नीडात्मिकां वासभुवं श्येनो न वेगवान् पक्षी इव। पक्षी यया सुखं वासस्थान नीडं प्रीत्या श्रयते, तथा अहं इन्द्रं प्रामोमि, स एव मम प्रियवासभूः। किं कुर्वन् ? नमस्यन् नमस्कुर्वन् शरणं गच्छ- 'नित्यर्थः । तादृशनमस्कृतेः साधनं स्तोत्रमित्याह । उपमेमिः उपमानस्थानीयैः अर्कैः मन्त्रात्मकः दीप्तैः स्तोत्रः। क इन्द्रः एवमुपगम्यते ? आह । य: यामन् यामनि प्रयाणे, प्राप्तव्यनिमित्तं गमने प्रवर्तमाने स्तोतुभ्यः स्तोतृणामुपासकाना अनुग्रहाय हव्यः अस्ति आह्वातन्यो भवति । 'यामन्' शत्रुमिः सह युद्धे इति सायणीयम् । तर्हि ते शत्रवः असुराः, तेजोवलाद्यपहारिण इति ग्राह्यम् । यामन्-या प्रापणे, मनिन् । तृतीयामृचमाह- नि सर्वसेन इषुधीरसक्त समर्यो गा अंजति यस्य वष्टि । चोप्कूयर्माण इन्द्र भूरि वाम मा पुणिभरस्मदधि प्रवृद्ध ॥३॥ नि सर्वेऽसेनः इपुऽधीन् असक्त सम् अर्यः गाः अजति यस्य॑ वष्टि चोप्कूयर्माणः इन्द्र भूरि वामम् मा पणिः भूः अस्मत् अधि प्रऽवृद्ध ।

·4-१, ३, व १ मि. १, अनु. ७, मु. ३३. , सर्वसेनः सर्वा सेना यस्य स सम्पूर्णसैन्ययुक्तः सेनापतिः इपुधीन 'इपयो चाणा एषु धीयन्ते, तान् निपड्गान् न्यपक्त पृष्ठभागे संयोजितवान् । वीरश्रेष्ठ इन्द्रो युद्धाय सनद्धो भवतीत्युक्तम् । तथा सन्नाहे सत्येव, सः अर्यः स्वामी गाः पणिमिरपहृतं गोरूपं धनं समजति सम्यक् प्रापयति तं यजमानं उपासकं ऋषि वा। आवश्यकोऽयमध्याहारः उत्तरत्र यस्येति श्रवणात् । यस्य भक्तस्य गोधनप्राप्ति - वष्टि कामयते तं गाः समजति इति संबन्धयितव्यः । अथ इन्द्रं संवोधयन्नाह । अस्मदधि अस्मासु प्रवृद्ध प्रकर्षण वृद्धि प्राप्त, हे इन्द्र, भूरि प्रभूतं वामम् वननीयं गोधनं . चोप्कूयमाणः ददानः त्वं पणिः व्यवहारी वणिगिवेत्यर्थः मा भूः सरल उदारो भवेत्यर्थः । अस्मासु रहोघागरतेषु प्रवृद्धत्वात् तवोचितमौदार्यम् ।। इपुधीन संहितायां नकारस्य स्त्वम् । असक्त-पच समवाये, छन्दसि शपो लुक् ! अजति-अज गतिक्षेपणयोः, अत्र अन्तर्भावितण्यर्थः । वटि वश कान्तौ । चोप्कूयमाण:-स्कुन आवरणे, अप्रतिष्कुत इत्यत्र व्याख्यातम्, अत्र दानार्थः, यथा “इन्द्र चोकूयसे वसु' (म.६.४१.)॥ .. चतुर्थीमृचमाह- वधीर्हि दस्यु धनिनै धनेन एकश्चरन्नुपशाकेभिरिन्द्र । धनोरधि विपुणक्ते व्यायन्नय॑ज्वानः सनकाःप्रेतिमीयुः ॥४॥ वर्धाः हि दस्युम् धनिनम् धनेन एकः चरन् उपऽशाकेभिः इन्द्र धनौः अधि विपुणक् ते चि आयन् अयज्वानः सनकाः प्रऽइतिम् ईयुः॥ है इन्द्र, त्वं धनिनम् बहुधनं दस्युम् चोरं घूत्रं घनेन दृढेन बजेण वीहि हतवान् सलु। कीदृशस्त्वम् ? उपशाकेमिः समीपवर्तिमिः शक्तियुक्तैः सहितः एकः अद्वितीयः चरन् शत्रुमध्ये सञ्चरन् “वधीः" इति संवन्धः। अथ किं वृत्तम् १ ते तब इन्द्रस्य धनोः धनुपः अधि उपरि विपुणक् विप्वक् सर्वतः अयज्वानः यज्ञविरो- धिनः सनकाः एतन्नामकाः पुत्रानुचराः व्यायन् विविधमागताः, आगत्य च प्रेतिम् मृति ईयु: प्रापुः ॥ वधी:-हन्तेर्लङि वधादेशः। उपशाकेमिः-उपशक्त कुर्वन्तीति उपशाकाः, शक्ल शक्तौ। विपुणर-विपुपूर्वस्य अञ्चतेर्नुडागमः। सनका:-अवयवार्थः ·स. १, अ.३, य.२] मि. १, अनु. ७, सू. ३३. - संदिग्धः। सायणस्तु 'सनन्ति ददतीति सनाः दातारः तान् कायन्ति शब्दयन्तीति सनकाः' इति ॥ अस्यामृचि त्रो धनीत्युक्तम् । तस्य धनस्य स्वरूपं ब्राह्मणान्येवमाहुः-वृत्रस्यान्तः सर्वे देवाः सर्वाश्च विद्याः सर्वाणि हवीं पे चासनिति । प्रभृते तमाशरीरे सर्वावरके यत्रे ज्ञानवलैश्वर्यादितिरस्करणप्रतिरोधबन्धनकरे असुरे सर्व ज्योतिरादिकं गूढं सुप्तप्राय भवति, तत्प्रणाशे अन्तर्लीनानि नष्टप्रायाणि तेजोरलादीनि निर्गतानि विकासमाप्नुवन्तीति गूढार्थ- सिद्धान्तसमुन्मेपोऽत्रावधेयः॥ " पञ्चमीमृचमाह- परी चिच्छीर्षा वैजुस्त इन्द्रायज्वानो यज्वभिः स्पर्धमानाः । प्र यद्दिवो हरिवः स्थातरुम निरव्रताँ अधो रोद॑स्योः ॥५॥ परी चित् शीर्पा ववृजुः ते इन्द्र अय॑ज्वानः यज्व॑ऽभिः स्पर्धमानाः प्र यत् दिवः हरिऽवः स्थातः उग्र निः अव्रतान् अधमः रोदस्योः॥ हे इन्द्र, हरिवः हरिनामक-अश्वयुक्त, स्थातः स्थितिमन्, तव धर्षको नास्ति तस्मात् स्थिरोसीत्यर्थः, उग्र शूर, यत् यदा त्वं दिवः अन्तरिक्षात् रोदस्योः द्यावापृथिव्योः सका- शात्, त्रैलोक्यादित्यर्थः अग्रतान् अतरहितान् धर्म्यकर्मशून्यान् घूत्रानुचरान् निष्प्राधमः निः- शेषेण त्वन्मुखवायुना धूतान् अकरोः। तदा यज्वमिः यजनशीलैः पुण्यपुरुपैः सह स्पर्धमानाः संघर्ष कुर्वाणाः अयज्वानः यागरहिताः यज्ञविरोधिनः ते वृत्रसंबन्धिनः शीर्षा शीर्षाणि, शिरांसि पराचित् पराश्चि कृत्वा, पराङ्मुखा भूत्या वजुः जग्मुः, पलायिता इत्यर्थः ॥ शीर्षा-शेर्लोपः, छन्दसि । यजुः-जी वर्जने, कित्त्वात् लिटि गुणाभावः । घ्मा शब्दाग्निसंयोगयोः, लङ् ॥ इति प्रयमस्य तृतीये प्रथमो वर्ग पष्ठीमृचमाह- अयुयुत्सन्ननवृद्यस्य सेनामर्यातयन्त क्षितयो नवग्वाः । वृपायुधो न वर्धयो निरष्टाः प्रवद्भिरिन्द्राञ्चितयन्त आयन् ॥६॥ " अधमः-- 5 ·अ. १, म. ३, ५.२.] . - [म. १, अनु. ७, सू. ३३. तदा इन्द्रे अयुयुत्सन् अनवद्यस्य सेनाम् अर्यातयन्त क्षितयः नवऽग्वाः वृष युधः न वधयः निःऽअष्टाः प्रवभिः इन्द्रोत् चितयन्तः आयन् ।। अनवद्यस्य निर्दोपस्येन्द्रस्य सेनां सैन्यं प्रति अयुयुत्सन् योधुमैच्छन् वृत्रयान्धवा इति शेषः। तथा तेषां युद्धेच्छामाने सति, न तु युद्धे प्रवृत्ते, नवग्याः एतन्नामकाः अङ्गिरसः धितयः मनुष्याः, इन्द्रं अयातयन्त प्रयत्नयन्तमकुर्वन् प्रोत्साहितवन्त इत्यर्थः । युद्धाय प्रोत्साहिते सन्नद्ध एव, तेन निरष्टाः निराकृता पत्रानुचराः इन्द्रा इन्द्रस्य स्था- नात् दूरे प्रवद्भिः प्रवणैर्मार्गः चितयन्तः स्वीयामशक्ति ज्ञापयन्तः आयन् गतवन्तः पला- यिता इत्यर्थः । के इव? वृपयुधः वृष्णा सेचनसमर्थेन पुंस्त्वयुक्तेन शूरेण सह युद्धं कुर्व- न्तः वध्रयो न पण्डा इव । प्रवलेनेन्द्रेण दूरीकृता दुर्वला वृत्रवान्धवाः पलायिता इत्यर्थः ।। अयुयुत्सन्-युध संग्रहारे, सनि व्यत्ययेन परस्मैपदम्, अयातयन्त यती प्रयत्ने, हेतु- मण्णिचि, लङ्। नवग्वाः-'नवभिर्मासैर्गच्छन्तीति नवग्वाः गमेरौणादिको ड्वप्रत्ययः, यद्वा किम्' इत्यादिप्रक्रियामभिमन्यते सायणः। नवग्याः दशग्वाथ अङ्गिरसः पूर्वं पितरः बलविजये वृत्रतमोभेदने इन्द्रसाहाय्यं कुर्वन्तो गाः अविन्दन्निति बहुधा वेदेषु प्रसिद्धौ सत्यां, नवभिः रश्मिपर्यायगोभियुक्ता नवग्याः, तथा दशग्याश्चेति वक्तव्यम् । वृपायुधः-संहितायां पकारस्य दीर्घः। निर्-अष्टा:-अशू व्याप्ती, भावे निष्ठा । प्रवद्भिः-अपूर्वा धनतेः विप् । चितयन्त:- चिती संज्ञाने अस्मात् प्यन्तात् शत, गुणामावः छान्दसः ॥ सप्तमीमृचमाह- समेताद्वतो जक्षतश्चायोधयो रजस इन्द्र पारे । अवादहो दिव आ दस्युमुच्चा प्र सुन्वतः स्तुवतः शंसमावः ॥७॥ त्वम् एतान् रुदतः जक्षतः च अयोधयः रज॑सः इन्द्र पारे अब अदहः दिवः आ दस्युम् उच्चा प्र सुन्वतः स्तुवतः शंसम् आवः ।। हे इन्द्र, त्वम् रुदतः विलपतः अक्षतः च हसतच एतान् त्रसंवन्धिनः रोदनं कुर्वतः हसनं कुर्वतो वा द्विधापि वर्तमानान् - रजसः अन्तरिक्षस्य पारे दविष्ठे परभागे अयोधयः युद्धेन हतरानसि । दस्युमु धूत्रं उच्चा उचैः दियः आ द्युलोकादानीय, (बैलोक्यमेवाकान्तं ·अ., अ. ३, व.२. - ३३८ - म. १, अनु.७, स.३३. , . वृत्रेण तत्र उच्चैः द्यौरप्याक्रान्ता तस्मात् तत आनीतवानित्युक्तम्) अवादहः दग्धवानसि । ततः परं सुन्वतः सोममभिपुण्यत्तः स्तुवतः शंसम् स्तोत्रं स्तुवतः स्तुतिं कुर्वतः, यजमानान स्तोतॄन् प्रावः प्रकर्षण रक्षितवानसि। सपरिवारत्रयधात्परं रक्षां अदाः सोमयाजिम्यो भक्तभ्यः ॥ रुदत:-रुदिर् अश्रुविमोचने, लटः शत् । जक्षतः-जक्ष भक्षहसनयोः, लटः शत्। सुन्वतः तम् ॥ अष्टमीमृचमाह- चक्राणासः परीणहै पृथिव्या हिरण्येन मणिना शुंभमानाः। न हिन्वानासस्तितिरुस्त इन्द्रं परि स्पशो अदधात्सूर्येण ॥८॥ चक्राणासः परिऽनहम् पृथिव्याः हिरण्येन मणिना शुंभमानाः न हिन्धानासः तितिरुः ते इन्द्रम् परि स्पर्शः अदधात् सूर्येण ॥ पृथिव्याः भूमेः परिणहम् परितोपन्धनपदवस्थितं आच्छादनं चक्राणासः कुर्याणाः, हिरण्येन हिरण्मयेन मणिना गात्रगतेनाभरणेन शुम्भमानाः दीप्यमानाः हिन्वानासः सत्वरं गच्छन्तः (इन्द्रं प्रति योदूं) ते वृत्रानुचराः तथाविधा अपि इन्द्रम् युद्धायोद्यतं न तितिरुः जेतुं नाशक्नुवन् । तदा इन्द्रः स्मशः वृत्रसम्बन्धिनो गूढप्रणिधीन, पृथिवीं सर्वतस्तमसा व्याप्य आच्छाद्य स्वयं शोभमानान् तान् सूर्येण उत्तमेन ज्योतिपा पर्यदधात् आच्छादित- वान्। आच्छादकानेव आच्छादितवान् ।। चक्राणासः-करोतेः छन्दसि लिटः कानन्, ततोसुक् । परिणहम्—परिपूर्वात् बन्धनार्थात् नह्यतेवि विप्, परिणट् । हिन्यानासः- हि गतौ वृद्धौ च, ताच्छीलिका चानश् । तितिरु:-तिरतिर्गत्यर्थः ॥ नवमीमृचमाह- परि यदिन्द्र रोदसी उभे अबुभोजीमहिना विश्वतः सीम् । अमन्यमानाँ अभि मन्यमानैर्निर्ब्रह्मभिरधमो दस्युमिन्द्र ॥९॥ परि यत् इन्द्र रोदसी इति उभे इति अचुभोजीः महिना विश्वतः सीम् अमन्यमानान् आभि मन्यमानैः निः ब्रह्मभिः अधमः दस्युम् ·स. १, अ. ३, ६.२] - [मं. १, मनु.७, सू. ३३. हे इन्द्र, यत् यदा त्वं रोदसी द्यावापृथिव्यौ उभे द्वे अपि विश्वतः सीम् सर्वतश्च महिना तव महिम्ना परिगृह्य पर्यवुभोजी: पर्यमुक्याः, तदा अमि मन्यमानैः त्वां अभिलक्ष्य अनुध्यायद्भिः त्वद्विपयिकां मति कुद्भिः पुरुषैः द्वारा अमन्यमानान् त्वद्विषयक- ध्यानशून्यान् अभक्तान् निरधमः निस्सारितवानसि । तथा हे इन्द्र, ब्रह्मभिः मन्त्रैः स्तोतुमिः ऋपिमिः प्रयुक्तैरिति शेषः दस्युम् वृत्रं निरधमः इति संबन्धः ।। अत्र साय- णीय वात्पर्य तु-मन्वार्थमनुध्यातुमशक्तानपि (अमन्यमानान्) केवलमन्त्रपाठकान्, 'अस्म- दीया एते' इति 'अभिमन्यमानैः मन्त्रैः दस्युं अधमः--इति॥ अचुभोजी:-अभुङ्- क्याः, छन्दसः। महिना-महच्छन्दात् इमनिच्, मलोपः छान्दसः। मन्यमानान्- मन ज्ञाने॥ दशमीमृचमाह- न ये दिवः पृथिव्या अन्तमापुर्न मायाभिधनदां पर्यभूवन् । युज वन वृषभचक्र इन्द्रो नियोतिषा तमसो गा अदुक्षत् ॥१०॥ न ये दिवः पृथिव्याः अन्तम् आपुः न मायाभिः धन दाम् परिऽ अभूवन युजम् वज्रम् वृषभः चक्रे इन्द्रः निः ज्योतिपा तमसः गाः अधुक्षत् ॥ ये त्रनिरुद्धाः अधिशेपाः दियः धुलोकात् पृथिव्याः भूमेः अन्तम् स्थानं नापुः न प्राप्ताः। ये च ते वृत्रमायावशंवदाः त्रामासाः भूत्वा मायाभिः कपटप्रज्ञाभिः वृत्रकर्मभिर्वा घनदाम् धनस्य ज्योतिर्मलादिगोरुपयनस्य दातारं इन्द्रं न पर्यभूवन् परितो न व्याप्ताः, भुवं न प्राप्ताः धृननिरोधात, दिवस्पति वा न व्याप्ता. मायावलेनेत्यर्थः । विमोच्य गाथ लब्ध्या दुग्धवानिन्द्र इत्याह । इन्द्रः धृपभः पर्पिता वज्रम् आयुधं युजम् युक्तं चके कृतवान् । तथा स्वयुक्तेन वजेण ज्योतिषा स्वीयेन तमसः पुत्रस्य मृत- शरीरभूतात् तमसः (अपादानम्) गाः गुहान्धकारसन्धिताः गाः निरघुक्षत् निश्शेपेण दुग्धवान् । युजम्-युजिर' योगे, ऋत्विगित्यादिना किन् । अधुक्षत्-दुह प्रपूरणे, लुङ् दादेर्धातोर्ध इति धत्वम्, छान्दसः संहितायां मप्भावाभावः ।। अत्र सायगः-'यदा आपः अन्तरिक्ष एवं निरुद्धा भूमि न प्राप्ताः, धनप्रदां भूमि तदानीं तान्

·अ. १, ३, ५.३.]
३४०-
[मं. १, अनु.७, पू. ३३०
सस्योपकारादिकर्ममिः 1. न व्याप्ताः तदा इन्द्रः मेधं मित्या जलं वृष्टवान्' इति व्याचष्टे ।
अस्पानुकूलाः पदार्था एवमुक्ताः 'तमसः अन्धकारस्पात् मेघात, गाः गमनशीलानि उद-
कानि' इति । तथा 'धनदां भूमि' इत्यादि च चिन्त्यम् । अपां बन्धविमोचने गावश्च
विमुक्ताः इति बहुशः मंत्रवर्गाः भवन्ति, कर्य तर्हि गाव एव आप इति कथ्यते ?
'मुक्तान्ते तात्पर्यविचारे क्रियमाणे सर्वोऽप्येवंविधः क्लेशो निर्धतः स्यात् ।।
इति प्रयमस्य तृतीये द्वितीयो वर्गः
एकादशीमृचमाह-
अनु स्वधामक्षरन्नापौ अस्यावर्धत मध्य आ नाव्यानाम् ।
सधीचीनेन मनसा तमिन्द्र ओजिष्ठेन हन्मनाहन्नभि द्यून् ॥११॥
अनु स्वधाम् अक्षरन् आफ्ः अस्य अवर्धत मध्ये आ नाव्यानाम्
सधीचीनेन मनसा तम् इन्द्रः ओजिष्ठेन हन्मना अहन् अभि द्यून् ॥
अस्य इन्द्रस्य स्वधाम् अनु स्वधापदवाच्यं स्वधारणसामर्थ्यरूपं स्वभावं अनुरुध्य,
इन्द्रविभवसंपोषक तत्स्वभावानुरोधेनेत्यर्थः आपः अक्षरन् स्यन्दमाना आसन् । तत्रापि
तथा इन्द्रानुकलासु प्रवाहिणीषु अप्सु, नाव्यानाम् नावा तार्याणामपां मध्ये अधः पतितोऽपि
घूत्रः आ समन्तात् अवर्धत वृद्धि प्राप्तः । तदा इन्द्रः सधीचीनेन सह गच्छता मनसा
योन्द्रः स्थितस्तत्रैव गच्छता मनसा युक्तं तम् त्रं ओजिष्ठेन बलिछेन हन्मना हनन-
साधनेन पत्रेण अमि द्यून् कतिपयदिवसान् अभिलक्ष्य अहन् हतवान् ॥ स्वधाम्गतम्
(१. ६.४.)। नाच्यानाम्-अपां गभीरत्व-अभूतत्वद्योतनायेदं अपां विशेषणम्, अधः पतित्वा
मग्नस्य त्रस्य उन्मअनं मुकरमिति गम्यम् । सधीचीनेन-सहस्य सधिरादेशः, सह
अश्वतीति सभ्रषङ्, ततः सप्रत्ययः स्वार्थे, तस्य ईनादेशः । ओजिष्ठेन-ओजोऽस्यास्तीति
ओजस्वी, आतिशायनिक इष्ठन् विन्मतो क् इति विनः टिलोपः । हन्मना-हन्यते अनेनेति
हन्म करणे मनिन् । द्यून् अमि-धुरिति अहर्नाम अमि कर्मप्रवचनीयम् ॥
द्वादशीमृचमाह-
न्याविध्यदिलीविशस्य
दृळ्हा
वि शृंगिर्णमभिनच्छुप्णमिन्द्रः।
यावृत्तरो मघवन्यावदोजो वजेण शत्रुमवधीः पृतन्युम् ॥१२॥

·...य. ३, ५.३] [मं. १, अनु.७, सू. ३३. नि अविध्यत् इलीविशस्य दृळ्हा वि शृङ्गिणम् अभिनत् शुष्णम् इन्द्रः यावत् तरः मघवन् यावत् ओजः वज्रेण शत्रुम् अवधीः पृतन्युम् ॥ इलीविशस्य इलाविलशयस्य, तस्मादेनदाख्यस्य असुरस्य दृव्हा दृढानि अभेद्यानि वामस्यानानि इन्द्रः न्यविध्यत् नितरां विद्धवान् । शृङ्गिणम् आयुधस्थानीयविषाणयुक्तं, दर्पात् शरीरैकदेशेन दृढप्रहारकुशलं शुष्णम् रसशोपकं, अतएव एतदाख्यं असुरं व्यमिनत् विविधं मर्दितवान् । मघवन् धनयुक्त इन्द्र, यावत् तरः तव यावान् वेगः यावत् ओजः यावदलं तत्सर्वं प्रयुज्य त्वं पृतन्युम् पृतनामिच्छन्तं युद्धेच्छुम् शत्रुम् नं वज्रेण अवधीः हत्तवानसि । इलीविगः शुष्णश्च वृत्रान्नान्याविति मत्वा तदनुसारेण सायगव्याख्या चलति । "शुष्णमवातिरः” (१.११.७) इत्यत्र व्याख्याऽवधेया ।। इलीविशस्य-पृपोदरादित्वात् अमिमतरूपसिद्धिः। पृतन्युम्-पृतनाशब्दात् क्यचि छन्दसि उप्रत्ययः ।। त्रयोदशीमृचमाह- अभि सिध्मो अजिगादस्य शत्रून्वि तिग्मेन वृपभेणा पुरोऽभेत् । सं वजेणासृजद् वृतमिन्द्रःप्रस्वां मतिमतिरच्छार्शदानः ॥१३॥ अभि सिध्मः अजिगात् अस्य शत्रून् वि तिग्मेन वृपभेण पुरः अभेत् सम् वज्रेण असृजत् वृत्रम् इन्द्रः प्र स्वाम् म॒तिम् अतिरत शाशदानः॥ अस्य इन्द्रस्य सिध्मः साधको वनः शत्रून् अभि असुरानमिलक्ष्य अजिगात् अग- स इन्द्रः तिग्मेन तीक्ष्णेन वृषभेण प्रहारवर्पिणा वज्रेण पुरः शत्रपुराणि व्यभेत् विविधं भिन्नवान् । ततः इन्द्रः वृत्रम् असुरं वनेण स्वीयेनायुधेन समसृजन संयोजितवान् । तेन कर्मणा शाशदानः वृनं हिंसन् स्वां मतिं स्वाभीष्टसिद्धिरूपां बुद्धि प्रातिरद प्रकर्पेण साधितवान् ॥ अजिगाव-जिगातिर्गतिकर्मा। अभेद्-मिदिर विदारणे नमि व्यत्ययेन शप्, तस्य लुक् छन्दसि । अतिरत्-तरतेः व्यत्ययेन शः, प्रत इत् धातोरिति इत्वम् । शाशदानः-शल शावने, तस्मात् यडन्तात् शानच् ।। 2 ·अ १, ३, व ३] ३४२ [म १, अनु ७, सू ३३ चतुर्दशीमृचमाह- आवः कुत्समिन्द्र यस्मिंञ्चाकन्प्रावो युध्यन्तं वृषभं दशद्युम् । शफच्युतो रेणुनैक्षत द्यामुच्दै यो नृपाह्याय तस्थौ ॥१४॥ आवः कुत्सम् इन्द्र यस्मिन् चाकन् प्र आवः युध्यन्तं वृषभम् दर्शऽयुम् शफऽच्युतः रेणुः नक्षत द्याम् उत् श्वैलेयः नृऽसाय तस्थौ ॥ हे इन्द्र, त्वं, यस्मिन् विपये चाकन् सन्मङ्गलं कामयमानो भवसि तं कुत्सम् नाम्ना कुत्सं आपः अरक्षः। युध्यन्तम् युद्धं कुर्वन्तं वृपभम् वर्पितारं श्रेष्ठं वा दशद्युम् एतन्नामकं प्रामः प्रर्पण रक्षितमनसि । शफच्युतः रूदीयाश्वस्य शफात् गलितः रेणुः धूलिः द्याम् धुलोकं नक्षन गच्छति । इचत्रेयः शिनाख्यायाः पुत्रः (अप्सु निमग्नः) नृमह्याय नृभिः पलिभिः पुस्पैः सोढव्याय उत्तस्थौ उत्थितः, अभ्यो निर्गम्य उद्गत- वान् ॥ चाकन्—कमु कान्तौ, जस्माद् यड्लुगन्तात् लडि, चक तृप्तौ इत्यस्माद्वा शतरि छान्दसं रूपं इति प्रक्रियामाहुः पर्ने । युध्यन्तम्-व्यत्ययेन परस्मैपदम् । नक्षत—णक्ष गतौ व्यत्ययेन आत्मनेपदम् । नृसह्याय-शकिसहोथेति कर्मणि यत् ॥ कुत्स–दशा-भैत्रयाणामनुग्रहं कृतमान् इन्द्र इत्यत्रोक्तम् । तहि ऐतिहासिकाः पुरुषास्तेऽभ्युपगन्तव्याः। तथा यहव ऋपयो राजानथ श्रूयन्ते मन्त्रेषु। तन्नाम्नां गूढा- न्यन्तिराणि अपयशार्थानुसारीणि ग्राह्याणि। विशेषतः प्रसिद्धाः कुत्स-कक्षीवत्-शुनः- शेपादयः अन्तांगाध्वनि सिद्धानुभूतिप्रतिष्ठाप्रतिमानभूताः भवन्ति । यथा वन्धत्रयनिर्मोक्ष- सिद्धेः प्रतिष्ठा शुनःशेपे, यया या भगरतः श्रीकृष्णस्य अर्जुन इम, इन्द्रस्य कुत्से सम्यम् । ईदृशमाहचर्यसरयादेः प्रतिष्ठा युत्से । एवमन्यत्रापि योध्यम् ॥ अथ युत्मादीना जन श्रुतानां निर्वचनं पश्यामः । 'रोतेः कृन्ततेर्वा' इति पूर्वे । चिन्त्यगिदम् । देववे पिणां गणां वा कुत्सनात् अधःकरणात् कुत्स इत्युत्पश्यामः । दशघुम्-अप्रसिद्ध अपिः। दशमु दिक्षु प्रकाशोऽस्येति प्राहुः । वैनेयः-श्विगाया अपत्यम् । सिमा सेता निष्प्रभा निष्कला वा केयमिति न विदिता तत्वतः। इति- हासे या न प्रसिद्धा। स्याहा प्रमाहीना रुग्णेर प्रकृतिः, यस्यां संभृतः पुस्पो ज्योति- लादिसंपादनात् प्राा जीवनधारणसमासु अप्मु समाहितो भूत्वा, इन्द्रानुग्रहात् प्रभार- पान् निर्गतोऽमीः संवृतः॥ .

·अ. १, अ. ३, व. ३.] [म. १, अनु.७, सू. ३३. पश्चदशीमृचमाह- आवः शमै वृषभं तुग्यासु क्षेत्रजेपे मघवञ्छित्र्यं गाम् । ज्योक् चिदत्रं तस्थिवांसो अक्रन्छवूयतामधरा वेदनाकः ॥१५॥ आवः शर्मम् वृषभम् तुग्यासु क्षेत्रजेपे मघवन् श्वित्र्यम् गाम् ज्योक् चित् अत्र तस्थिवांसः अक्रन् शत्रुऽयताम् अधरा वेदना अकरित्यकः॥ हे मघवन् धनवनिन्द्र, श्वित्र्यम् श्वित्रायां पूर्योक्तस्वरूपायां भवं पुरुष आवः रक्षि- तवानसि । कीदृशम् १ क्षेत्रजेपे पार्थिवं क्षेत्रं स्थानं जिला स्वीयं विधातुं तुग्यासु प्रेरणवलवाहिनीपु अप्सु अवस्थायापि श्रमम् व्याकुलतान्यं शान्तं वृषभम् पुंबलश्रेष्ठं गाम् चित्प्रकाशरश्मिरूपम्, एवंभूतं मित्राभवं जीवमात्मानं 'आयः' इति संवन्धः । अत्र अस्मिन् 'श्वित्र्ये विषये ज्योञ्चित् चिरकालमपि तस्थिवांसः अवस्थिताः सन्तः अक्रन् शत्रुत्वं अकुर्वन् वैरिणः। तथा शत्रूयताम् शत्रुत्वमिच्छतां अधरा निकृष्टानि वेदना दुःखानि अकः अकरोः॥ तुम्न्यासु-तुग्रशब्दाद् घन् घस्य इयादेशः, इत्वलोपग्छान्दसः । क्षेत्रजेपे-जे गतौ, अस्मात् संपदादिलक्षणः किप, जैन, क्षेत्रस्य जेट् क्षेत्रजेट तस्मै । निश्पम्-भवे छन्दसि अन्—करोतेर्लुङ् च्लेर्छ, छान्दसम् । शयताम्-शत्रुमात्मन इच्छन्तीति शत्रूयन्तः, क्यच्, तदन्तात् सत् । अधरा, वेदना-शेर्लोपः छन्दसि । अफ:-करोते लुङ्, प्लेईक, छान्दसम् ॥ सायणीये-'तुम्न्यासु जलेपु गां गतं मग्नमित्यर्थः' इति पदार्थे भेदः। तात्पर्ये अन्यये च व्याख्या भिद्यत एष। तन कारणमिदं भगति । श्वेत्रेयः न केवलं ऐतिहासिकः । स नित्यः कश्चन अर्थः स्यात् । क्या सिवागन्दः पूचि न्यारयातायां गृहीतः ! तुग्न्याः उदकनाममु पठितत्वाव अप्सु इति पूर्वव्याख्यानम् । बलप्रेरणाप- गाद्यर्थात् तुञ्जतेनिप्पन्नस्तुग्न्यशन्दः इति गृहीत्वा अप्पर्यायत्वेऽपि अप्छन्दो गूढार्थद्योतक- सङ्केतरूपो व्यारयातः ।। इति प्रयमस्य तृतीय तृतीपो वर्ग पत्।

·म. १, म ३, ५.३] ३४४ [म. १, अनु.७, ३३. - आङ्गिरसस्य हिरण्यस्तूपस्य ऐन्द्रं सूक्तद्वयं व्याख्यातम् । समासतस्तस्य रहस्याओं- पपादक तात्पर्य पर्यालोच्येह संभ्यते । यद्यपि सूक्तद्वयेऽपि इन्द्रप्रभावो वर्णितः, तथापि 'इन्द्रस्य नु वीर्याणीति सूक्ते वृत्रवधादपां विमोचनस्य प्राधान्य लक्ष्यते, 'एतायामेति सूक्ते तु पुत्रवधादां उत्सर्जनेन सह गयां अधिगमः, घृत्रानुचराणां निग्रहः, कुत्सा- दीनामनुग्रहश्च वर्णिताः। इतिहासकथानां वेदेषु परोक्षवचनत्वाभ्युपगमात् वृत्रादिशब्दानां सङ्केतत्वमवधाय ध्येयो रहस्यार्थः। पर्वतः आपः समुद्रः गावः उपः सूर्यः नवलपणयः इत्यादयः पहिः सङ्केतरूपा अन्तगूढार्था वोध्याः । वृत्रकथासु अन्यत्र च ऋक्संहितायां प्रयुक्तानां पर्वतादिमुख्यपदार्थरहस्यं प्रथममुद्घाटयितव्यम् ।। अद्रिः, पर्वतः, शिलोचयः-सङ्केतो भवति भूगर्भात्प्रभृति नाकपृष्ठानधि अवस्थितस्य त्रैलोक्यमझावस्य सर्वस्यापि ब्रह्माण्डस्य, रहोयागरतानां पिण्डाण्डस्यापि अन्नप्राणमन- स्तत्त्वात्मकत्रिकस्य चेति बोध्यम् । अत्युन्नतोऽयं विश्वसंस्थानपर्वतः पर्ववान्, इममेव ऋषय आरोहन्ति क्रमशः प्रस्थादुपरि प्रस्थं 'सानोः सानुमारुहत्' । अदितिः–असण्डस्वरूपिणी प्रकृतिः, अन्या गौः, इन्द्रादीनां देवानां ज्योतिषां प्रमः। दितिः सण्डिता प्रकृतिः, अस्याः सूनो दस्यवो दानमा त्रादयः तमसस्पुत्राः। ज्योतिः सत्यं ऋतं ऊर्ध्वमत्र- स्थितम्, नित्यं 'अहो' भवति । तमः अनृतं अधोऽवस्थितं 'रात्रिः भवति । अनयोः ज्योतिपः तमसश्च मध्ये त्रैलोक्यमवस्थितम् । यथा ज्योतिपः पुत्राणां आदितेयानां ऊर्ध्वमानासो देवानाम्, तथा तमसस्पुत्राणां दैतेयानां पर्वतस्य मूले निवासः । पर्वतस्य पादे गुहा विलं वा वासस्थानमात्रं दानवानां वृत्रादीनाम् । तेषां कर्माणि त्रैलोक्या- क्रमणानि भवन्ति । अत एव देवानां दैत्यानां च युद्धम् ।। अथ गारः चिद्रश्मयः, अदितङ्घहत्या अंशाः, तस्मादादितेयाः। आपः चित्प्रभाव- वाहिन्यः, इमाच सप्त सिन्धमो भवन्ति, सप्तसंख्या तु सततच्चात्मकविश्वसत्तासंबन्धिनी, यतः मप्तस्वपि धामसु भूरादिपु प्रवहन्ति चित्क्रियाशक्तयः । समुद्रश्च असण्डनिरवधिक- अमृतमचस्य सङ्केतः, स ऊों भाति वेदान्तिसंमतमच्चिदानन्दस्थानीयः । समुद्रः अधास्थानः जडगतः, अचित्तिरेव सः। तं 'अग्रक्तं सलिलम्' इति दृष्टवान् परमेष्टी। जडाद् अस्मात्ममुद्रादुत्थितः सृष्टो वा त्रैलोक्यलक्षणः पर्वतः। तत्र अरणशील उद्यमी चिकियां अप्छन्दलक्षितां, चिद्रश्मि गोपदप्रतिपादितां, चिदानन्दरसं सोमशब्द- लक्षितं च प्राप्य सत्यं उत्तमं ज्योतिः अमृतं प्राप्तुं प्रयतते । देवसाहाय्येनैवायमुद्यमः अन्यश्च , ·अ. १, अ.३, व.३.] [नं. १, अनु.७, स ३३. , सफलः स्यात् । तस्माद् यजति देवान् । स्वीयसर्वानुभूतिरसं सोमपदवेदनीयं निष्कृप्य,, संस्कृतं तं देवेभ्यो ददाति । - देवानां राजा वीरस्तेन बलवान् जातः कर्तव्यं करोति यजमानाय ॥ दिव्याः सवन्त्य आपः वृत्रेण निरुद्धाः, तथा गावश्च पणिभिरपहत्य तेषां मुख्येन घलेनाधिष्ठिते विले गुहास्थले पन्धिताः । एताच विमोचयितव्याः। अत्रेदमवधेयम् । इमाश्च सिन्धवः परमात्समुद्रात् स्रवन्त्यः दिव्याः, न भौमाः, वृत्रेण अपां आवरकेण प्रति- रुद्धाः। आसां भूप्राप्ति रुन्धन्तं असुरं ज्वलता पत्रेण हतवान् इन्द्रः। तेन हननेन अपां विमोचनं निरवहत् । पर्वतमूर्धनि द्वारमकरोत् । तेन मार्गेण आपः प्रावहन् । एपा सारतो वृत्रवधादपां विमोचनकथा बहुभ्यः सूक्तेभ्योऽवगम्यते । अवधार्य चेदम् । यद्यपि अद्रिः पर्वतो वा सङ्केतोऽस्माभिर्विवृतः तथापि पर्वतो मेघपर्यायो वेदे न विस्मार्यः, तत्र मेघस्य अबावरकत्वविवक्षा ज्ञेया ।। अथ गा अधिकृत्य। दस्यवथोराः पणयो व्यवहारिणः एपां मुख्यो क्लः, चलयिता गवाम् । सोऽद्रिविलवासी। तमसि गुहायां गोग्रजं गूहते । अङ्गिरोभिः सह इन्द्रो गत्वा तं विजित्य गाः निस्तरेत् । कथमिदं कर्म स करोति ? नटं गोधनं अधिगन्तुं यजमानस्य यज्ञः साधनम् । तत्र उपकारिणोऽङ्गिरसः देवर्षयः, पूर्व मनुष्याः एव भूत्वा देवभावं प्राप्ता वा, मन्त्रमुच्चारयन्त इन्द्रस्य साहाय्यमाचरन्ति । सोमपानेन बलवान् भवति मघवा । गुहां प्रविश्य अद्रिविलं मित्त्वा वा गा विमोच्य उद्गमयति । अत्र देवशुनी सरमा सहजावबोधचक्षुः गोगुप्तिस्थानं गत्वा दृष्ट्या च इन्द्रादीनां प्रथमं दर्शयति । ततः परं गोलाभ इत्यन्यत्र सूरते वर्णितम् ।। इदं च सार्वकालिकमिन्द्रकृत्यम् । अस्मै कर्मणे सर्वथा प्रभुरिन्द्रः। यद्यपि स प्रथममिदं गोलाभपरिनिष्ठितं गवेपर्ण पूर्वपिमिरगिरोमिरा निर्वर्त्य तेपु एतां गोलब्धि- रूपां सिद्धि प्रतिमानभृतां विधाय प्रतिष्ठापितवान् लोकानुग्रहाय, तथापि मानुपे लोके अस्य स्वीयकृत्यस्य अद्याप्यावृत्तिमादधानः अनवरतगवेपणपरो गोधनमुक्तलक्षणं लम्भयन्नेव राजति राजा त्रैलोक्यदेवानाम् ।। अथेदानी सूक्तद्वयमचा तात्पर्यग्रहः मुकरः स्यात् । एतावत्युक्तेजपि संदिग्धाः सन्त्येव काथन ऋचः । ताच समालोचनीयाः। प्रथमं द्वात्रिंशसक्तमयां निरीक्षणं भवति । ऋ. १. इन्द्रस्य वीरकर्मकीर्तने धृत्रहननादपां निप्पीडन नदीनां मेदनं चोक्ते-इदं च ·१, ३, व ३] [म १, अनु.७, सू. ३३ - , प्रागुक्तं विवृतम् । क्र. २. स्वर्लोकीयेनेन्द्रवज्रेण घृने हते 'अजः समुद्रं अवजग्मुरापः' इत्युक्तम् । अत्र 'अञ्जः' ऋजुना मार्गेण, 'अर' जग्मुः अधो गताः आपः इत्युक्तम् । ऊर्धस्थानादृजु यथा तथा अधोगतं जड अचित्तिसमुद्रं प्राप्ताः, येन ताभिरद्भिः चिकिया- शक्तिवाहिनीभिः पोपितो नवीकृतः फलितो भरति अन्नमयादिशरीरवान् यजमानः । समुद्रं प्रति भौमानां अपां नदीनां वर्पजलानां वा गमनं तिरश्चीनं, न तु ऋजु गमनं, अधोगमनं वा भवति । स. ३. 'पिकद्रुकपुर ज्योतिगोरायुरिति निषु आमिप्लविकेषु अहःसु सुतं सोमं इन्द्रः पिरतीति याज्ञिकाः ज्योतिगोरायुरिति त्रयाणां यानि स्थानानि पात्राणि तत्र सुतं सोमं इन्द्रः पीत्वा बलवान् पुत्रं जघान । ज्योतिः पिण्डाण्डे परमं धीस्थानम्, गौः अत्र वाक् स्यात्, आयुः प्राणः । इदं च ज्योतिरादित्रिकस्य याज्ञिकोक्तस्य अस्मदीयं विवरणम् । केवलमन्त्रवर्णाधारेण त्रिकद्रुकशब्दस्य अन्यथा भवति अर्थविवृतिः। कद्रुः पिगलो वनुर्वा वर्णः लतादिपु परिपक्कः। तेन सोमो लक्ष्यते वेदे। तस्मात् त्रिपु सोमपात्रेषु पृथिव्यादित्रिके (देहे प्राणे मनसि) सुतः सोमः इन्द्रेण स्वीक्रियते । तेन प्रवृद्धवलो वृत्रहा भवति। "त्रिकटुकेषु चेतनं देवासो यज्ञमलत। तमिद्वर्धन्तु नो गिरः"। (८.९२.२१)। अब देवाः चेतनं ज्ञानसाधनं यज्ञं 'त्रिकद्रुकेषु विस्तारितवन्तः' इत्युक्तम् । त्रिकद्रुकाः प्रिलोकी प्रिपात्रीति गृहीते सुगमं तात्पर्यम् । 'त्रिकद्रुकेषु महिपो यवाशिरं तुविशुष्मस्तृपत् सोममपिबत्' (२.२२.१) अगापि अस्मद्विवरणस्योपपत्तिर्द्रप्टव्या ॥ ऋ. ४. वृत्रहतेः परं नानुयायिनां मायाविनां ध्वंसेन उपसं द्यां सूर्यं च अजनय- दिन्द्रः। वृत्रवधस्य युगपत् फलानि प्रागुपन्यस्तानि स्मार्याणि । अवस्तात् अचित्ति- समुद्रादेव सूर्यस्योदयो जन्म। तथा दिवः उपसथ । उत्तमं सत्यं ज्योतिः सूर्यः । अन्यच्च तदनुरोधेनापधार्यम् । 'वि गोभिरद्रिमैरयत्' (१.७.३) इति प्राग् व्याख्यातम् । क्र.७. 'अपात् अहस्तः' अहिः सर्पः स्वभावतः अपाणिपादोऽपि, छिन्नवाहुः सर्वथा छिन्नाङ्ग इति पूर्वमन्वोक्त्यनुसारेण ग्रहणे दोषः । ऋ. ८. नदं नेत्युचि 'मनो रुहाणा अति यन्त्यापः' इत्यस्य तात्पर्यमवधेयम् । तमोमूर्तेरसुरस्य वृत्रस्याधः पतने तेन पूर्व निरुद्धाः आपः विमोचिता अधुना तमतिकम्य ऊर्च मनोभुवं आरोहन्ति, न तु तिरश्वीनतया अपहन्ति । ताधिकियाधाराः एतारन्तं कालं तमसाऽऽवृताः पते पर्वतेन वा जनावरकेण या पन्धिताः अन्नप्राणमयप्रस्थोपरि गत्वा मनोभुवं फलितां कर्तुं उगताः प्रहन्ति ।।

·म १, ३, व ३] ३४७ [म १, अनु ७, सू ३३ ऋ. ९. दानुः वृत्रमाता, ठितिरित्युच्यते। उमगेरस्यनार्यः समानः । दाप् लग्न इत्यस्मानिप्पन्नौ । अखण्टात्मिकायाः इन्द्रादिदेवमातुरदितेः विपरीता दितिः सण्टात्मिका वृत्राद्यसुरमाता। वृने हन्यमाने स्वस्या बाहुप्रमारेण वज्रप्रहारं परिहर्तुं स्थिता तन्माता। तदानी माता उपरि अधस्तात् वृत्रः हत एव । सेयं सण्डिता खण्टात्मिका सर्व- भृतविभागभेदमूलभूता अपरा प्रकृतिः वृत्रमाता उपरि, तातो घनीभृततमोमूर्तिरधस्ताच निचेष्टं अभवताम् । अनेन तमसोऽगाध-टुप्पवैश-अदृश्यता लक्ष्यते । तं अन्तर्धारयन्त्याः जडतम प्रकृतः दृश्यता च गम्यते । ऋ. १०. स वृत्रः 'टी तम आशयन्' मृतिप्रायां दीर्घनिद्रामास्थितः, सुप्तो निश्चेष्टोऽभूव, तस्य शरीरं 'नियं: अपां मन्तहितम् । ऋ. १४. अत एर वा इन्द्रस्य वृत्रं हतातोऽपि भीतिर्जाता कुत्रापि निलीनः पुनर्निर्गतः स्याद्वति। वृत्रः अधोगतो न दृष्टः, वृत्रमाता सुप्ता निश्चेष्टा लक्षिता। इदं च भय- कारणं इन्द्रस्येत्यस्मदूहः। वृत्रवधपापाद् भीतिरिति कथा पुराणेषु प्रसिद्धा, तत्र नास्मा- फमादर इति किमु चक्तव्यम् ? २.१५. 'अरान् न नेमिः परि ता बभूव' इत्युपमया स जगत् परितो धृत्वा शस्त्या परिमाणेन च महानिन्द्रस्तस्य स्थितिकृत् आधारश्च भरतीति दृष्टिपैशाल्यं धोत्यते ।। 'एतायामे ति सूक्ते विशेषतोज्नधेया विषयाः व्याख्यायां अङ्गिरोविचारे अन्यन चोपन्यस्ताः। गोकामानामामन्त्रणपूर्वकं मूक्तमारभत अपिः। रू. ६. 'नामाः इन्द्रं अयातयन्त' इत्यन अङ्गिरसः स्वमन्त्रालरिन्द्र उद्योजितान्त इत्युक्तमनधेयम् । 'अद्रि रुजन्नङ्गिरसो रवेण' इत्यादिमन्त्रपणेरिदं च सङ्गच्छते। धृने हते, अदृश्यतां गते, दीर्घस्वापमास्थितेऽपि तदीयानुचराः न युद्धान्नित्ता इति बहुधा कीर्त्यतेऽस्मिन् सूक्ते । तेन तमोनाशे निर्तितेऽपि तच्छेपो व्याप्रियत एस कश्चित्कालमिति बोध्यम्। एस- मन्येपाममुराणां यया संहारः कृतः, तथा कुत्मादीनां प्रतिमानभूत-पुरुषाणां रक्षणं च कृतं भगानन्द्रेणेति मूस्तममाप्तिः । अन्ये च विस्तरास्ता तर व्याख्याता इत्यलं दिमानप्रदर्शनेन ॥

·अ. १, १३, १.४.] ३४८ - [मं १, अनु. ७, सू.३४. अथ सप्तमेऽनुवाके 'त्रिश्चिन्नो अद्य' इति चतुर्थ द्वादशर्च सूक्तम् । हिरण्यस्तुप एव ऋषिः अश्विनौ देवता। 'क त्री चका' इति नामी 'आ नो अश्विना' इति द्वादशी च त्रिष्टुभौ शिष्टा जगत्यः । " तत्र प्रथमामृचमाह- लिश्चिन्नो अद्या भवतं नवेदसा विभुर्वां याम उत रातिरश्विना। युवोर्हि यन्वं हिम्येव वाससोऽभ्यायंसेन्या भवतं मनीषिभिः ॥१॥ निः चित् नः अद्य भवतम् नवेदसा विऽभुः वाम् यामः उत रातिः अश्विना युवोः हि यन्तं हिम्याऽइव वाससः अभिऽआयसेन्या भवतम् मनीषिभिः॥ हे नवेदसा ज्ञातारौ कालविभागस्य काले कर्तव्यस्येति वा शेपः, अश्विना हे अश्विनौ, अद्य इदानीं नः अस्मदर्थं त्रिः चित् त्रिवारमपि भवतम् युवां सन्निहिती भवतम् । अत्र 'त्रिः' इति सवनत्रयापेक्षं अश्विनोरागमनं प्रार्थितं याज्ञिकपक्षे । अन्त- यंजने तु सर्वत्र अस्मिन् सूक्वे त्रिसंख्या भूरादिलोकत्रयं तत्सदृशं अन्तःस्थानत्रयं देहप्राणमनस्त्रयं तत्तदुचितनिष्ठानियमानुसारप्राप्त कालविभागं देशविभागं वा द्योतयतीति बोध्यम् । अत्र विरिति अन्तर्यजनविधानाधीनं दिव्यं समयभेदं बोधयेत् । अश्विनोः समयानुसारेणागमनं सन्निधानं सुलभमित्याह । वाम् युवयोः यामः यान- साधनभूतो रथः विभुः सर्वतो व्याप्तः, उत अपि च रातिः दानं स्वीयसन्निधेरिति शेपः, विभुरिति संबन्धः। युवोः युवयोः यन्त्रम् हि उभयोर्नियमनं अस्ति खलु। तत्र दृष्टान्तमाह । वाससः वासरस्य हिम्या इव राव्या इच, यथा दिवसस्य राच्या सह संबन्धो नित्यो नियमितः तद्वत् । तथा परस्परनियमनसम्पन्नौ युवां मनीषिभिः धीमद्भिः देवताविषयकमेधाशालिमिः अभ्यायसेन्या अभितो नियन्तच्यौ भक्तिवलेन युप्मदनुग्रहदशाद सानिध्यं कर्तुं स्वयं तद्वशवर्तिनौ भवतम् । नवेदसा-'नम्राण नपानवेदा' इत्यादिना नञः प्रकृतिभावे प्राप्ते, न वेदः ज्ञानं यस्येति विग्रहो वक्तव्यः । अतः एव 'विपरीतं न वित्तः इति नवेदसौ' इति अन्यत्र न वेदो यस्य न इति नन्दयं विग्रहे प्रयुज्य कयश्चित् समर्थ- तथा सायणः। .

·क.अ.३, ६.४] म. १, अनु. ७, मु.३४. यति। अवयवार्थः संदिग्ध एव । कविर्मनीपीति तन्नामसु पठितत्वात् । नवेदः- शब्दप्रयोगस्थलेषु ज्ञानाधर्थस्य सङ्गतेथ। नवेदाः ज्ञाता, निरीक्षक इत्याद्यर्थे ग्राह्यः । यामः यायते गम्यतेऽनेनेति यामः, मन् । युवोः-छन्दसि यलोपः, टिलोपञ्च । हिम्या इव-हिमा रात्रिनाम, ततस्तृतीयैकवचनस्य ङ्यादेशः । वाससः यस आच्छादने चास- यति प्रकाशेनेति अहसः। अभ्यायसन्या-अमि-आङ् इति उपसर्गद्वयपूर्वकात्यम उपरम इति धातोः औगादिकः सेन्यप्रत्ययः ।। 'हिम्येव वाससः' इत्यत्र हिमयुक्तया राज्या सह (शैत्यवाधानिवारणाय) वाससः आच्छादनस्य वस्त्रस्येव इति नव्यानां एके। एते च मन्यन्ते-हेमन्तरात्रौ आच्छादनं यथा आश्रयन्ते जनाः, तथा अश्विनौ वयमाश्रयामहे इति ऋविक्षेति । पहुशब्दा- ध्याहारनिष्पादनीयोऽयं भावः। नैवद्युक्तम् । अत्र अश्विनोरुभयोः 'यन्त्रम्' नियन्त्रणं नियमनरूपः संवन्धः अहोरात्रवदित्युक्तम् । यद्यपि तौ पृथक् जातौ भवतः 'नाना जातौ' (५.७३.४), तथापि नासे अक्षिणी हस्तौ दम्पती इत्यादिवत् समानकार्यप्रवृत्ती नियत्तसंबन्धौ नित्पद्वन्द्वभूतौ इति विश्रुतौ चेदे (म. २. स. ३९)। तदेवेह प्रतिपादित 'हिम्येव वासस' इति दृष्टान्तेन । अश्विनावधिकृत्य माधुच्छन्दसे टचे विचारितम् ।। (मं. १.स. ३. पृ.११२-११६)। द्वितीयामृचमाह- तयः पयो मधुवाहने रथे सोमस्य वेनामनु विश्व इद्विदुः । त्रयः स्कंभासः स्कभितार्स आरभे तिर्नक्त याथस्त्रिवैश्विना दिवा ॥२॥ वर्यः पवर्यः मधुऽवाहने रथे सोमस्य वेनाम् अनु विश्वे इत् विदुः त्रयः स्कंभासः स्कभितासः आऽरभे तिः नक्तम् याथः निः ऊम् इति अश्विना दिवा ॥ मधुवाहने मधु सोम्यं मधु देवानां अशनं प्रसिद्ध, तिघासतेऽनेनेति मधुवाहनः वद्युक्त इत्यर्थः तस्मिन् स्थै अश्विनोः रथे त्रयः त्रिसंख्यामाः भूरादिरिस्यानसदृशाः पापः पहाः चक्रविशेषाः सन्ति । मोनम्य विधमत्तास्थिरांगभूत रसात्मनः सोम- स्य रानः वेनाम् अनु कमनीयां कान्ता भोग्यभूनां आनन्दमयी उत्तमन्योतिवं अनुलक्ष्य ३ ·- ३५० [म. १, अनु. ७ स.३४. १. १, ३.३,३ ४] प्रयाणे विश्वे सर्वेऽपि देवाः विदुः इत् जानन्त्येव, सोमस्य वेनामनु उक्तलक्षणस्य रथस्य गमनं इति शेषः। अत्र सोमस्य चन्द्रस्य भार्यया वेनया सह विवाहे अश्विनोर्गमन- मुक्तमिति मन्यते सायणः। न छाप्येपा कथा श्रूयते ब्राह्मणाख्यायिकासु पुराणकथासु वा। अथ सोम इह चन्द्रश्चेत् 'गन्धर्वस्य ध्रुवे पदे' (१. २२.१४) 'इत्या चन्द्रमसो गृहे' इत्यादिमन्त्रप्रतिपादितं तत्वमवधेयम् । स्थगमनसाधनं त्रिचक्रमुक्तम् । आलम्बनार्थाः त्रयः स्तम्भा रथे प्रोच्यन्ते । त्रयः स्कम्भासः स्तम्भाः आरभे आलम्बितुं स्कमितासः स्थापिताः स्थस्योपरि इति शेषः। हे अश्विना अश्विनौ, युवां त्रिः त्रिवारं नक्तम् रात्रौ याथः गच्छयः, त्रिः त्रिवारं दिवा, अहनि याथः गच्छथः । उ पादपूरणे । अविद्याच्छन्ना तमोव्याप्ता रात्रिः अधस्तनत्रैलोक्यावस्थानं लक्षयति, अहस्तु नित्यप्रकाश ऊय त्रैलोक्यमिति विवेकः । 'नक्तोपासे'त्यत्र व्याख्या (१.१३.७) तत्त्ववोधाय कल्पेत । स्कम्भासः, स्कमितासः-स्कम्भुः सौत्रो धातुः, द्वितीयस्य इडागमो निपातितः । आरमे-रभ राभस्ये, भावे किम् ॥ तृतीयामृचमाह- समाने अहन्त्रिविद्यगोहना त्रिद्य यज्ञं मधुना मिमिक्षतम् । त्रिजिवतीरिपो अश्विना युवं दोपा अस्मभ्यमुपसंश्च पिन्वतम् ॥३॥ समाने अर्हन् त्रिः अवद्यऽगोहना त्रिः अद्य यज्ञम् मधुना मिमिक्ष- तम् त्रिः वाजेऽवतीः इषः अश्विना युवम् दोषाः अस्मभ्यम् उपसः च पिन्वतम् ॥ हे अश्विना अश्विनौ, युवम् युवाम् समाने अहन् एकस्मिन्नेव दिने अन्तर्यजने चलति त्रिः त्रिवारं अवद्यगोहना अद्यानां यजनगतदोगाणां गोहनौ गृहयितारौ, दोपा- पनोदकारिणी इत्यर्थः । त्रिवार देहत्रयापेक्षया स्यात् । अद्य इदानीं यज्ञम् अस्मदीय यजनं त्रिः त्रिपारं मधुना दिव्येन रसेन मिमिक्षतम् सिनतम् , रसार्दै क्रियताम- स्मदन्तर्यजनम् । किंच दोषाः रात्रीः उपसः च दिवसांथ, निरन्तरं अहोरात्रमित्यर्थः त्रिः त्रिवार याजवतीः समृद्धिमतीः इपः प्रबलप्रेरणाः अस्मभ्यम् पिन्वतम् सिञ्चतम् ।। मिमिक्षतम्-मिह सेचने, सनः किचाल्लघूपधगुणाभावः । पिन्वतम्---पिवि सेचने, इदित्वात् नुम् ॥

·म. १२.३, व ४.] - [म. १, अनु.७, सू ३४. तम्। चतुर्थीमृचमाह- त्रिवर्तिर्यात त्रिरतुवते जने त्रिः सुप्राव्य वेधेर्व शिक्षतम् । निर्नान्यै वहतमश्विना युवं त्रिः पृक्षौ अस्मे अक्षरैव पिन्वतम् ॥४॥ 'त्रिः वर्तिः यातम् त्रिः अनुऽनते जने त्रिः सुप्रऽअ॒व्यै त्रेधाऽइव शिक्षतम् त्रिः नान्द्यम् वहतम् अश्विना युवम् त्रिः पृक्षः अस्मे इति अक्षराऽइव पिन्वतम् ॥ है अश्विना अश्विनौ, युवम् युवां वर्तिः वर्तन, अस्मद्वसति त्रिः यातम् त्रिवारं प्राप्नु- तथा अनुव्रते जने अनुकूलव्यापारपरे जने त्रिः यातमिति सम्बन्धः। दैन्यं कमैव अनुकूलव्यापारः तद्यक्ते जने अनुग्रहः क्रियताम् । त्रिः त्रिधा सुप्राव्ये सुष्टु प्रकर्पण अवितुं रक्षितुं योग्ये कर्मणि अन्तर्यजने विपये त्रेधा इव त्रिप्रकारैखि शिक्षतम् अस्मान् शिक्षयतं (अन्तर्भावितण्यन्तः) रहोविद्यां नः प्रापयतमित्यर्थः। नान्यम् नन्दनीयं, प्रीति- करं फलं त्रिः वहतम् प्रापयतम् । अस्मे अस्मासु त्रिः त्रिवारं पृक्षः प्रीणनं दिव्यं रसं पिन्वतम् सिञ्चतम् । कानीव ? अक्षरेव अक्षराणि उदकानि यथा पर्जन्यो वर्षति तद्वत् । अक्षरा उदकनाम ॥ वतिः-वर्ततेति चर्तिः। सुप्राव्ये-सुप्रपर्वकादयतेः कर्मणि ण्यत् । नान्यम्-ण्यदन्तः। पृक्षः-पृची संपर्के, प्रीणनेऽपि वर्तते, असुनि सुडागमः। प्रीणयितृत्वा- दन्नं पृक्षो भवति सायणीये, कुक्षिसम्पर्चनाद्वा ॥ पञ्चमीमृचमाह- त्रिों रयिं वहतमश्विना युवं निर्देवाता त्रिख़्तावतं धियः । त्रिः सौभगृत्वं त्रिकृत श्रवासि नस्क्रुिष्टं वां सूरै दुहितारुहद्रथम् ॥५॥ त्रिः नः रयिम् वहतम् अश्विना युवम् त्रिः देवऽताता त्रिः उत अवतम् धियः त्रिः सौभगऽत्वम् त्रिः उत श्रवासि नः त्रिऽस्थम् वाम् सूरे दुहिता.आ हत् रथम् ॥ हे अश्विना अश्विनौ, युवम् युवाम् रयिम् धनं त्रिः निवारं नः अस्मान् वहतम् प्रापयतम् । देवताता देवतातौ (सार्थिकः तातिल् प्रत्ययः) देवसदसीत्यर्थः त्रिः त्रिवारं आगच्छतमित्यध्याहारः। उत अपि च त्रिः धियः बुद्धीः अवतम् प्रवर्धयतं, सौभगत्वम् ·" म. १, २.३ २.४.] [म. १, अनु. ७, पू. ३४. सौभाग्यं अपि च त्रिः वहतम् । उत अपि च श्रयांसि दिच्यावेशश्रवणानि नः अस्मभ्यं त्रिः वहतम् । वाम् युनयोः विष्ठम् त्रिचकावस्थितं रथम् सरे सूर्यस्य (विभक्तिव्यत्ययः) दुहिता पुत्री आरुहत् आरूढरती । असिनो र्या सूर्या तद्रथमारोहतीति प्रसिद्धम् । - आचिनतत्वविचारे चोपन्यस्तम् ।। निष्ठम्-त्रिपु तिष्ठतीति, सस्य पत्वम्। सरे-पू प्रेरणे, क्रन् प्रत्ययः। दुहिता-दुहिता - दुरे हितेति यास्कः, दुह धातोनिप्पन्नो दुहितशब्दः, दोग्धि पितरौ दुहिता ॥ पष्ठीमृचमाह- त्रिी अश्विना दिव्यानि भेजा त्रिः पार्थिवानि त्रिरु दत्तमन्यः । ओमानै शंयोर्मर्मकाय सूनवे विधातु शर्म वहतं शुभस्पती ॥६॥ त्रिः नः अश्विना दिव्यानि भेषजा त्रिः पार्थिवानि त्रिः ऊम् इति दत्तम् अत्ऽभ्यः ओमानम् शंऽयोः ममकाय सूनवे त्रिधातु शर्म वहतम् शुभः पती इति॥ हे अम्चिना अश्विनौ, नः अस्मभ्यं दिव्यानि धुस्थानानि भेपजा औपधानि त्रिः निवारं दत्तम् प्रयच्छतम् । पार्थिवानि पृथिवीस्थानानि औपधानि त्रिः दत्तम् । तथा अभ्यः उ आप्यस्थानात् अन्तरिक्षादपि औपधानि त्रिः दत्तम् । हे शुभस्पती शोभनस्य सर्वस्य पालको, ममकाय मदीयाय सूनवे पुत्राय शेयोः पाईस्पत्यस्य ऋपेः ओमानम् रक्षात्मक मुखं दत्तम् । तथा त्रिधातु त्रयाणां अन्नप्रागमनसां धारकं (त्रयो धातवो धारकाः यस्मिन् तत्) शर्म शरणं सुखं वा वहतम् प्रापयतम् ॥ ओमानम् अवतेः। शुभस्पती- व्याख्यातम् ॥ शंयुः ऐतिहासिकः। शं शान्तिमुखमात्मन इच्छ्तीति शंयुः, शान्तिसुखप्रतिष्टाया निद- र्शनभूत प्रापिः। तोफ-तनय-अपत्य प्रजा-पुत्रादिशब्दाः रहस्यार्थपक्षे यजमानस्य ऋपेः दिव्यसमृद्धिविमरा रहोविद्यासन्तानमहिना प्रजासु प्राप्तप्रतिष्ठा इति चोध्यम् ॥ भेषजानि नानाविधार्तिहराणि | "त्रिधातु” वातादिधातुत्रयशमनविपयमिति भैषज्यपक्षमाचक्षते सायणः । अस्याप्यन्त नो भवतु नाम । नेदं धातुत्रयं वातादिकमात्र, मन्त्रान्तरेपु त्रिधातुशब्दार्थ- मन्ययवाचष्टे । मा भूदिह विस्तरः । इति प्रयमस्य तृतीये धतुर्यों धर्गः ·. म.१,०३, १.५.] - म.१, अनु.७,म.३४. सप्तमीमृचमाह- त्रिी अश्विना यजता दिवेदिवे परि त्रिधातु पृथिवीमशायतम् । ति॒िस्रो नासत्या रथ्या परावत आत्मेव वातः खसराणि गच्छतम् ॥७॥. त्रिः नः अश्विना यजता दिवेऽदिवे पर त्रिऽधातु पृथिवीम् अशाय- तम् तिस्रः नासत्या रथ्या पराऽवतः आत्माऽइव वातः स्वसंराणि गच्छतम् ॥ हे अश्शिना अश्विनौ, दिवेदिवे अहरहः यजता यजनीयौ युवां नः अस्मदीयां पृथिवीम् जागरितस्थानां अन्नमयक्षेत्रभूतां भूमि, तत्सदृशीं चिति, परि परितः त्रिः प्राप्य त्रिधातु त्रयो धातवः धारकाः कक्ष्यात्रयभूताः अन्नमयाद्याधारतत्त्वत्रयात्मकाः यस्मिन् कर्मणि तत् अशायतम् अशयातां, शयनं कुरुतम् । हे रथ्या नासत्या रथस्वामिनी अश्विनौ, तित्रः उक्तलक्षणां त्रिकक्ष्यायुक्तां पृथिवीमित्यर्थः परावतः परस्मात् स्थानादत्यन्तदूरात् गच्छतम् प्राप्नुतम् । तत्र दृष्टान्तः-आत्मा इव आत्मभूतः चातः प्राणवायुः स्वसराणि स्ववासस्थानानि यथा गच्छति तद्वत् । आत्मा जीवः प्राणात्मा यथा स्वीयं शरीरं प्रविशति तथा अश्विनौ परमाद्धाम्नः आगत्य त्रिकक्ष्यायुक्तं पार्थिवस्थानमस्मदीयं वेदिस्थानीयं शरीरं प्रविशताम् इति प्रार्थना ॥ यजता यजतेः अतच् प्रत्ययः। अशायतम्-अशयाता, हस्वदीर्पयोर्व्यत्ययः । स्थाही, यप्रत्ययः। नासत्या, स्वसराणि, व्याख्यातौ प्रथमानुवाके । . रथ्या- -- अष्टमीमृचमाह- त्रिरेश्विना सिन्धुभिः सप्तमातृभिस्त्रर्य आहावास्त्रेधा हविष्कृतम् । तिस्रः पृथिवीपरि प्रवा दिवो नाकै रक्षेथे युभिरक्तुभिर्हितम् ॥८॥ त्रिः अश्विना सिन्धुभिः सप्तमातृऽभिः त्रयः आऽहावाः वेधा हविः कृतम् तिनः पृथिवीः उपरि प्रवा दिवः नाकम् रक्षेथे इति युऽभिः अक्तुभिः हितम् ॥ हे अश्मिना, अश्विनौ, सप्तमातृभिः सप्ततत्वात्मिकाः मातृस्थानीयाः आपः यासां ताभिः सिन्धुभिः स्यन्दनशीलामिः नदीभिः शोधयन्तीमिः त्रिः सोमसंस्कारः कृत इति शेषः । तथा ·म. १, ग.३, ५.५] [म. १, अनु.७, इ. ३४. अयः त्रिसंख्याकाः आहावाः कृपस्थानीयाः सोमस्याधारपात्रभृताः सिद्धा भवन्तीति शेपः । त्रेधा त्रिमिः प्रकारैः, दैव्यसमयानुसारेण त्रिधा समर्पणीयं हविः सोमरूपं कृतं संपादितम् । तिस्रः पृथिवीः उपरि तिसृभ्यः भूर्भुनस्स्वरिति लोकत्रयवर्तिनीभ्यः भूमिभ्यः ऊर्ध्व प्रवा प्रवौ प्रवन्तौ गच्छन्तौ युवां दिवः घुसंबन्धिनं नाकम् स्वर्लोकभूतं ज्योतिरात्मानं सूर्यं रक्षेथे रक्षयः। कीदृशं नाकम् ? धुभिः अहोमिः अक्तुभिः रात्रिभिः च हितम् स्थापितम् ॥ प्रया-प्रुङ गतौ प्रवेते गच्छत इति प्रयौ ॥ सप्ततत्वात्मकचित्तजोवाहिनीभिः शक्तिमिः सर्वसत्तोपभोगसारभूतः संमदात्मा सोमः संस्कृतः। तदाधारपात्राणि अन्नमयादीनि कूपसदृशानि त्रीणि सिद्धानि । हे अश्विनौ, परिगृह्यमं मधुपातमौ युवां त्रैलोक्यादूर्ध्व गच्छतम् । गत्वा च तत्र नः उत्तम ज्योतिः रक्षतम् । वच्च सूर्याख्यं नाकपदवाच्यं 'स्वः' नैकेन अह्वा प्रतिष्ठापितम् । 'युभिः' अहोभिः प्रकाशदशा लक्षिताः। ..'अक्तुभिः' रात्रिभिरप्रकाशदशाश्वेति बोध्यम् । 'अह्ना अनुवाद अधीते' इतिवत् अपवर्गे तृतीया । पर्यायेण प्रकाशाप्रकाशदशामिः अन्तर्यजनगताभिः निप्पादितं उत्तम नाकपदं नः। तद्रक्ष्यतां युवाभ्यामस्मदर्थम् इति सूक्ष्म तत्त्वम् ।। नवमीमृचमाह- क । त्री चक्रा त्रिवृतो रथस्य क । त्रयो वंधुरो ये सनीळाः । कदा योगौ वाजिनो रासभस्य येन यज्ञं नासत्योपाथः ॥९॥ के त्री चक्रा त्रिवृतः रथस्य के त्रयः धुंधुरः ये सऽनीळाः कदा योगः वाजिनः राभिस्य येन यज्ञम् नासत्या उपाथः॥ हे नासत्या अश्विनौ, त्रिवृतः त्रिमिम्रियते वय॑ते वा भागैः त्रिवृत् तस्य विधाभृतस्य रथस्य युप्मदीयस्य त्री त्रीणि चका चक्राणि क कुत्र सन्ति ? अस्मदीयः सन्नाहो भवत्येव, युप्मदीयो रवस्तु अद्यापि न लक्ष्यते, क्षिप्रं कृपां कुरुतं, सवाहो रथ आगच्छतु इत्याह- ये सनीमाः नीटपत् स्थस्योपरि निवेशनस्थानं तेन सह वर्तन्ते ते बन्धुरः नीडयन्धनाधार- भूताः प्रय: आधारस्तम्माः क पत्र स्थिताः ? कदा कस्मिन् काले वा वाजिनः अश्वस्थानी- यस्य रामभस्य गर्दभस्य (रामभस्य आशिनमाहत्त प्रसिद्धम्) योगः रथसंयोजनं निप्पन्नमिति नास्मामिपिते । येन विचत्रिनीडरासभयोगमता रथेन यज्ञम् अस्मदीयं यजनं उपयायः , ·म. १, ३, ५] ३५५ म. १, अनु.७, सू. ३४, " युवां प्राप्नुयः । त्री, चक्रा-उभयोः शेर्लोपः छन्दसि । वन्धुरः-वन्धेरौणादिक उरप्रत्ययः, यस्य वत्वं छान्दसम् ।। दशमीमृचमाह- आ नासत्या गच्छतं हूयते हविर्मध्वः पिवतं मधुपेभिरासभिः। युबोर्हि पूर्व सर्वतोपसो रथमृताय चित्रं घृतवन्तुमिष्यति ॥१०॥ आ नासत्या गच्छेतम् इयतै हविः मध्वः पिवतम् मधुऽपभिः आसऽ भिः युवोः हि पूर्वम् सविता उपसः रथम् ऋताय॑ चित्रम् घृतऽव॑न्तम् इष्यति ॥ है नासत्या अश्विनौ, आगच्छतम्, अस्माभिः हविः हुयते सोमरूपं हविर्दीयते । युवां च मधुपेमिः मधु पिबन्तीति मधुपानि तैः आसभिः आस्यैः, आस्यशब्दस्य आसन्ना- देशः, मध्वः मनि (लिङ्गव्यत्ययः यणादेशश्चान्दुसः) मधुराणि हवींपि सोमात्मकानि पिबतम् । हि यस्मात् सविता सर्वप्रेरको देवः सूर्यः उपसः पूर्वम् उपस उद- यात् पुरा युवोः युग्योः स्थम्, ऋताय सत्याय ज्योतिपे उत्तमं पदं प्रति, इप्यति प्रेरयति । कीदृशं रथम् ? चित्रम् पूर्वोक्तलक्षणं त्रिचक्रादियुक्तं विचित्रं, घृतयन्तम् यस्मादेवं प्रेरयति सूर्यः, तस्मात् सोमं शीघ्रं पिवतमिति संवन्धः ।। एकादशीमृचमाह- आ नासत्या लिभिरैकादशैरिह देवेभिर्यातं मधुपेय॑मश्विना। प्रायुस्तारिष्टं नी रपासि मृक्षतं सेधत द्वेो भव॑तं सवाभुवा ॥११॥ आ नासत्या लिऽभिः एकादशैः इह देवेभिः यातम् मधुऽपेय॑म् अश्विना प्रआयुः तारिष्टं निः रपासि मृक्षतम् सेधतम् द्वेषः भवतम् सचाऽभुवा ।। हे नासत्या अश्विना क्षिप्रगतिको अश्विदेवौ, युवां इह अत्रास्मद्यजने त्रिमिः त्रिसंख्याकैः एकादशः एकादशात्मकबर्गत्रयगतैः देवेभिः देवैः सह मधुपैयम् सोमरूप- मधुपानममिलक्ष्य आयातम् आगच्छतम् । आयुः आयुष्यं प्रतारिष्टम् प्रबर्धयतम् । पांसि दुरितानि निर्मक्षतम् निःशेषेण शोधयतम् । द्वेषः देपकारिणः सेधतम् प्रतिपिद्धान " दीप्तिमन्तम् ।

·"
"
अ., अ. ३, ५ ५] .
[म १, अनु.७, सू. ३५.
कुरुतम् । सचाभुवा अस्माभिः सहावस्थितौ भवतम् । अस्यामृचि एकादशात्मकवर्गत्रयगता
देवा उक्ताः। एकैकस्मिन् स्थाने एकादश देवाः, पृथिव्यादिलोकत्रये त्रयस्त्रिंशदेवा
भवन्ति । तर्हि नेमे अष्टौ वसवः एकादश रुद्राः द्वादशादित्याः प्रजापतिर्वपट्कारश्चेति
.पुराणप्रसिद्धा भवन्ति । क इमे एकादशेति निर्णयो दुप्करः ।।
एकादशैः-एकादशानां पूरणैः, तस्य पूरण इति डट् । मधुपेयम्-पा पाने, कर्मणि
यत् ।, तारिष्टम्-तरतेर्तुङ्, छान्दसम्, लोडर्थे । मृक्षतम्-पृश आमर्शने, लोडर्थे लुङ् ।
द्वेषः-कर्तरि विच। सचाभुवा-सचा सह भवत इति सचाभुवौ ॥
द्वादशीमृचमाह-
आ नौ अश्विना लिवृता रथेनार्वाञ्च रयिं वहतं सुवीरम् ।
शृण्वन्ता वामव॑से जोहवीमि वृधे च नो भवतं वाजसातौ ॥१२॥
आ नः अश्विना लिऽवृता रथेन अर्वाञ्चम् रयिम् वहतम् सुऽवीरम्
शृण्वन्ता वाम् अव॑से जोहवीमि वृधे च नः भवतम् वाजेऽसाता॥
हे अश्विना अश्विनौ, नः अस्माकं अर्वाश्चम् अभिमुखं सुवीरम् शोभनवीरबलोपेतं
रयिम् धनं त्रिवृता त्रिषु लोकेषु वर्तमानेन रथेन युस्योर्वहनसाधनेन आवहतम् आनीय
प्रापयतम्। शृण्वन्ता अस्मदीयां वाचं शृण्वन्तौ वाम् युवां अबसे अस्मद्रक्षणार्थ जोह-
चीमि आह्वयामि नः अस्माकं चाजसातौ समृद्धिलामे कर्मणि वृधे च वर्धनाय च
भवतम् ॥ जोहवीमि-देन स्पर्धायां शब्दे च, यङ्लुकि लडुत्तमैकवचने ईडागमः ।
वृधे-घु पद्धौ भावे कि वाजसातौ-याजानां सातिर्योति पहुव्रीहिः ।।
इति प्रथमस्य तृतीये पञ्चमो वर्ग:
अब 'हयाम्पग्निम्' इति एकादश पञ्चमं सूक्तं हिरण्यस्तूपस्यार्पम् । आया
नामी च जगतीच्छन्दस्के। शिष्टास्त्रिप्टुभः । कृत्स्नस्य सूक्तस्य सविता देवता ।
आयाया अग्न्यादयो लिङ्गोक्तदेवताः ।।
तत्र प्रयमामृचमाह-
द्वयोम्याग्नि प्रथमं स्वस्तये हयामि मित्रावरुणाविहाबसे ।
हयामि राती जगतो निवेशनी हयामि देवं सवितारमूतये ॥१॥

·म १, ३, ६] ३५७ [म १, अनु.७, सू. ३५ हृयामि अग्निम् प्रथमम् वस्तये ह्वयामि मित्रावरुणौ इह असे हृयामि रात्रीम् जगतः निऽवेशनीम् ह्वयामि देवम् सवितारम् ऊतये ॥ स्वस्तये (स्वस्ति अविनाशिनाम) अविनाशाय प्रथमम् आदौ अग्निम् हुयामि आई- डह अत्र यजने अरसे रक्षणाय मित्रानरुणो हयागि। जगतः जङ्गमस्य- लोजस्य निवेशनीम् स्थितिहेतुभृतां रात्री अप्रकाशमयीं दिवसप्रतिद्वन्द्वभूतां अन्तर्निहित- , सर्वसृष्टिगी जगदाविष्कारप्रयोजिकां अनाविष्कृतममस्तजगदाधारभृतां रात्रिदेवतां यामि । ऊतो अस्मद्वर्धनाय सवितारम् देवम् सर्वप्रेरकं सूर्य ज्योतिर्मयं हृयामि ॥ रात्रीम्- रात्रेधाजमाविति टीप् । निवेशनीम्-निविशन्तेऽस्यामिति निवेशनी, अधिकरणे ल्युत् ।। यामि। द्वितीयामृचमाह- आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मत्यै च । हिरण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥२॥ आ कृष्णेन रज॑सा वर्तमानः निऽवेशर्यन् अमृतम् मय॑म् च हिरण्ययन सविता रथेन आ देवः याति भुवनानि पश्यन् ।। कृष्णेन कृष्णवर्णेन रजमा लोफेन मार्गेण वर्तमानः उदितो गच्छन्, अमृतम् भरण- रहितं देवं मयं च मनुष्यं च निवेशयन् यथास्थानमनस्यापयन् सविता देवः सर्वप्रेरको ज्योतिष्मान् सूर्यः हिरण्ययेन सुवर्णमयेन रथेन आयाति आगच्छति । किं कुर्वन् ? भुवनानि पश्यन् सर्व जगजातं अवेक्षमाणः, स्वेन ज्योतिषा प्रकाशयनित्यर्थः । इद- माधयम् । अधोभुवनं "तममा परिवीतम्। तस्मादुदेति प्रज्ञानघनज्योतिः सूर्यः । कृष्णवर्णस्य प्रतिद्वन्द्वी हिरण्यवर्णः । मर्त्य अमृतं च प्रकाश्य अस्थापयति उदितः सुवर्णज्योतिरात्मा सूर्यः । तथा अस्थापनेन उभयोः कर्म सुकरं भरति। मर्त्यस्य कार्य यजनं, येन अमृतत्वलाभः । अमृतस्य देवजातस्य कार्य तु मोपकारकत्यम् । एवं अमृतं मयं च निवेशयन्नुदितश्चरति सविता ॥ हिरण्यरेन-हिरण्मयन, मयटो मकारलोपः निपातितः। मर्यम्-भर्ते भन, छन्दसि यत् । “अमृतम्-मृतं मरणं नास्त्यति पहुव्रीहिः॥

·य१,३,५६] ३५८ [म १, अनु ७, सू ३५ तथा यजतः तृतीयामृचमाह- याति देवः प्रवता यात्युद्वता यात शुभ्राभ्यां यजतो हरिभ्याम् । आ देवो याति सविता परावतोऽप विश्वा दुरिता वार्धमानः ॥३॥ याति देवः प्रऽवता यात उत्ऽवता याति शुभ्राभ्याम् यजतः हरिऽभ्याम् आ देवः याति सविता पराऽवतः अप विश्वा दुःऽइता वाधमानः॥ देवः द्योतमानः सूर्यः प्रमता प्रवणता मार्गेण याति गच्छति, तथा उद्वता उद्गम- वता मार्गेग याति, ऊर्घस्थानादवरोहति, इतच ऊर्ध्वमारोहति । इदं च आरोहणा- वरोहणात्मकं यजमानानुग्रहार्थकं प्रतज्योतिर्गमनं अन्तर्यजने प्रसिद्धं । यष्टव्यः स देवः शुभ्राभ्यां स्वच्छाम्यां हरिभ्याम् अश्वाभ्यां याति गच्छति अस्मदनु- ग्रहार्थम् । सविता देवः सर्वलोकप्रेरकज्योतेःस्वरूपी विश्वा सर्माणि दुरिता दुर्गतानि अपनाधमानः प्रध्वंसयन् परामतः परस्माद् धुलोकात् आयाति आगच्छति ॥ प्रपता, उद्वता-उमयोः समानप्रक्रिया, बनधातोः किम्, अनुनासिकलोपः, ततः तुक् । यजतः- यजतः अतच् । विश्वा, दुरिता–शेर्लोपः छन्दसि ।। चतुर्थीमृचमाह- अभीवृतं कृर्शनैर्विश्वरूपं हिरण्यशम्यं यजतो वृहन्तम् । आस्थाद्रथै सविता चित्रभानुः कृष्णा रजासि तविषीं दधानः ॥४॥ अभिऽवृतम् कृर्शनेः विश्वरूपम् हिर॑ण्यऽशम्यम् यजतः बृहन्तम् आ अस्थात् रथम् सविता चित्रांनुः कृष्णा रजासि तविपाम् दधानः ।। मविना रयम् आस्था जास्थितः मयों रथमारूढमान् । कीदृशं रथम् ? अभिट्टतम् अभितो यर्नमान, शनैः (शनं हिरण्यनाम) हिरण्यैः विश्वरूपम् विश्वानि सीणि विविधानि म्पाणि यम्य तं, हिरण्मयरूपाहुन्ययुक्तमित्यर्थः हिरण्यगम्यम् हिरण्मयशकुयुक्तं, (शङ्कयः गुम्याः) हिमशिन्परर्मयुवतामेति वा (शमी कर्मनाम) बृहन्तम् महान्तम् । कीदृशः सविता? पजाः यष्टव्यः, चित्रमानुः नानापर्णरश्मियुक्तः । किं कुर्वन् ? कृष्णा कृष्णानि तमो- " ·अस ३, १६] - - [म १, अनु ७, ३५ मयानि रजांसि भुरनानि अभिलक्ष्य तमसोऽपहत्यै तविपीम् चलं प्रकाशात्मकं दधानः धारयमाणः॥ अभीतम्-अमितो वर्तत इति अभीव तं, नहिवृतीत्यादिना पूर्व- पदस्य दीर्घत्यम् । तविपीम्-ततिः सौत्रो धातुः ॥ .. पञ्चमीमृचमाह- वि जनाञ्छ्यावाः गितिपादौ अख्यत्रथं हिरण्यप्रउगं वहन्तः । शश्वद्विशः सवितुर्दैव्यस्योपस्थे विश्वा भुवनानि तस्थुः ॥५॥ वि जान् श्यावाःशितिऽपादः अख्यन् रर्थम् हिरण्यऽप्रउगम् वहन्तः शश्वत् विशः सवितुः दैव्य॑स्य उपऽस्थे विश्वा भुवनानि तस्थुः ॥ श्याराः एतन्नामकाः सूर्याश्वाः, कपिशवीः ते च शितिपादः शितयः श्वेताः पादाः येषां ते श्वेतपर्णपादयुक्ताः हिरण्यप्रउगम् रथस्य युगबन्धनस्थानं प्रउगम्, हिरण्यं सुवर्ण- मयं प्रउगं यस्य तं रथम् वहन्तः जनान् प्रजाः व्यख्यन् विशेपेण प्रकाशितवन्तः । शश्वत् सदा विशः प्रजाः दैव्यस्य मर्वदेवसंगन्धिनः सवितुः प्रेरकस्य देनस्य उपस्थे समीप स्थाने तस्युः स्थिताः । तथा विश्वा मणि भुवनानि लोकाश्च तस्युः । पूर्वमेव हिरण्यवर्णरथयुक्तशुभ्राः प्रापितप्रकाशाः विशः भुवनानि च सर्वप्राशमूलस्थान- मुपेत्य स्थिताः। ये पुनलोका विशो न तथा लब्धप्रकाशाः, तेपां तमस्तेगावस्थानं, तेपां लोकाच 'अमर्या नामः ॥ शितिपादः-सुपां सुलुगिति जमः मुनादेशः । अरयन्- ख्यातेर्डडि प्लेरडादेशः। दैव्यस्य-देवाद्यञ्, तस्येदमित्यर्थे ।। पष्टीमृचमाह- तिलो द्यावः सवितुर्दा उपऽस्या एका यमस्य भुवने विरापाट् । आणि न रय॑म॒मृताधि तस्थुरिह घेवीतु य उ तच्चिकैतत् ॥६॥ तिस्रः द्यावः सवितुः द्वौ उपऽस्था एका यमस्य भुवने निरापाट् आणिम् न रथ्य॑म् अमृता अधि तस्थुः इह जीतु यः उम् इति तत् चिकैतत् ॥

·म., अ.३, व ६] म १, अनु.७, स ३५ तिस्रः धारः स्वर्गोपलक्षिताः नित्यप्रकाशाः लोकास्त्रयः सन्ति । तत्र द्वौ धुलोको सवितुः प्रेरकस्य देवस्य उपस्था उपस्थौ समीपस्थितौ भवतः । एका तृतीया शिष्टा द्यौः, अद्वितीया वा यमस्य विश्वनियन्तुः सूर्यस्य भुपने लोफे विरापाट् भवति । द्वे द्यायौ सूर्यस्य सन्निहिते, एका तु सूर्यभुवन एव भवति । सा च 'विरापाट् उक्ता। विरान् गन्तॄन् सहते, प्रेताः पुरुषाः अन्तरिक्षमार्गेग गच्छन्ति पितृपतेर्यमस्य लोकमिति व्याचष्टे सायणः। विरशन्दस्य कापि प्रक्रिया च दत्ता। वेदे सकृदेव प्रयुक्तोऽयं शब्दः। संदिग्धा प्रक्रिया, संदिग्ध एव शब्दार्थः। वीरशब्दस्यैव विर इति हस्व इकारः स्याद्वेति ऊहः । इदं तु निःसंशयं वक्तुं शक्यम्-अन यमस्य . भुवने तिसृ- णामेका द्यौरव स्थिता यमच नियन्ता सवितृदेव एव । नायं विवस्वत्पुत्रः पितृपतिः प्रेतानां राजा | तिस्रः पृथिव्य इव तिस्रो द्यायः वेदे प्रसिद्धाः। ताश्च स्वर्लोकीयाः । तत्र धुलोको सवितुः सामीप्यमेव भजेते, एकस्तु सवितुः सर्वनियन्तुर्भुवन एव तदात्म- तया वर्तते । वीर रेव पुण्यपुरुपैस्तत्र गन्तुं शक्यम्, ते च न निवर्तन्ते तत्र गत्वा । अन्यद् धुलोकद्वयं सवितुः समीपरत्र्येव, न तदात्मकतां भजते । एकत्रच सायुज्यं, अन्यत्र द्वयोः सामीप्यमात्रम् । विरान् गन्तॄन् सहत इति सायणोक्त्यनुसारतः, वीरान् यजनेन साधनेन निःशेपार्पणशूरान् सहत इति वा प्रोच्यताम् । तिस्रो द्याव इत्यत्र अन्त- रिक्षलोक एका यौरिति सायणीयम् प्रसिद्धा द्यौः पृथिवी च द्वे द्यायौ, सूर्येण प्रकाशि- तत्वात् घुशन्दव्यपहायो भनतः, सायणानुसारतः। कथं अन्तरिक्षं सूर्यप्रकाशवर्जितं स्यात् १ अथ च पृथिवीनाम्नी द्यौः सूर्यस्य समीपवर्तिनी चेत्, अन्तरिक्ष समीपतरवर्ति प्रकाशितं च स्यात् । चिन्त्यतामिदं चिन्तकैः। यमः सवितैवेत्यभ्युपगतं चेत् कष्टं शियिलितं भवति, अर्थश्च अजुः । रहस्यगर्भितेयमृगिति उत्तरार्धन स्पष्टं भवति । अमृताः मृतिरहिताः देवाः, सवितार अघि अधिगम्य तस्थुः स्थिताः। तत्र दृष्टान्तः- रथ्यम् आणि न रयसंपन्धिनं 'आणि' कीलविशेष अक्षच्छिद्रे प्रक्षिप्तं आश्रित्य यया रथस्तिष्ठति सर्वे देवाः सरितारमाश्रित्यापतिष्टन्ते । चरेषु सर्वेषु सवितुः स्थिरत्वं लक्षयति य: उ यश्च तत् सवितुरूपं चितित् जानाति, सः इह अस्मिन् विपये रहस्यं नतु भणतु, दुरधिगममिदं रहस्यमिति भावः ।। रथ्यम्-रयस्वेदं, यत् । चित-कित ज्ञाने, लेट् ॥ तहत दृष्टान्तः। 4 इति प्रथमस्य तृतीये पप्टो वा ·अ १, ३,३७] - [मं १, मनु ७, सू ३५ सप्तमीमृचमाह- वि सुपर्णो अन्तरिक्षाण्यख्यद्गभीरवा असुरः सुनीथः । के दानी सूर्यः कश्चिकेत कतमां यां रश्मिरस्या ततान ॥७॥ वि सुऽपर्णः अन्तरिक्षाणि अख्यत् गभीरऽवैपाः असुरः सुऽनीथः के इदानीम् सूर्यः कः चिकेत कतमाम् द्याम् रश्मिः अस्य आ ततान ॥ सुपर्णः शोभनपतनः सूर्यरश्मिः अन्तरिक्षाणि ऊर्यलोकस्थानानि व्यख्यत् प्रकाशित- वान् । कीदृशः १ गभीरयेपाः गभीरं गम्भीरं दुरवगाहं वेपः दृष्टिवैचक्षण्यं यस्य सः, दुरवगाहप्रज्ञाचक्षुरयं सुपर्णः, न लौकिक: साधारणो रविरश्मिः । अत्र सायणस्तु वेपः कम्पनमिति मन्यते, अन्यत्र “गम्भीरवेपसः गम्भीरकर्माणः” (१०. ६२. ५) इत्याह । "वेपिष्ठो अङ्गिरसां ... विप्रः” (६.११.३) 'अतिशयेन स्तुतेः प्रेरयिता मेधावी' इति व्याख्यातम् । अन्यत्र पुनः वेपः कर्मनाम इति बहुधा सायणीयम् । पुनः कीदृशः ? असुरः महान् चलिएः, सुनीयः शोभनप्रापणः, प्रकाशदानेन गन्तव्यं स्थानं सुखं प्राप- यतीत्यर्थः । तथाविधरश्मिसंपन्नः सूर्यः इदानीम् क अधुना कुत्र स्थित्तः १ फ: चिकेत को जानाति ? अस्य सूर्यस्य रश्मिः उक्तलक्षणः कतमाम किंजातीयां द्याम् दिव्यभुवं आततान व्याप्तान, इदमपि दिव्यं रहस्यं दुर्जेयं मनुप्यस्येत्यर्थः ॥ असुर:--असु क्षेपणे, अस्यति शत्रनित्यसुरः, उरन् । सुनीयः--णीञ् प्रापणे, कथन् प्रत्ययः । चिकत-किन ज्ञाने, लिट् । कतमाम्—किंशब्दात् डतमच् जातिपरिप्रश्ने । अष्टमीमृचमाह-- अष्टौ व्यख्यत्ककुर्भः पृथिव्यास्त्री धन्व योजना सुप्त सिन्धून् । हिरण्याक्षः सविता देव आगाद्दधद्रला दाशुपे वार्याणि ॥८॥ अष्टो वि अख्यत् ककुभः पृथिव्याः ती धन्य योजना सप्त सिन्धून् हिरण्यऽअक्षः सविता देवः आ अगात् दधत् रत्ना दाशुपे वार्याणि ॥ अष्टौ कामः दिशो विदिशः मांश्च व्यग्न्या प्रकाशितान् मविता । व्या पृथिव्याः पृथिवीसंबन्धीनि, श्री प्रीणि योजना योजयिनृणि धन मस्यायाणि निर्जलानि ·स. १,भ ३, ७] में १, अनु. ७, न. ३५० स्वतस्तेजःशक्तिमाहिनीमिरद्भिविरहितानि, क्षेत्राणि लोकत्रयसंवन्धीनि अन्नप्राणमनस्तत्व- प्रधानानि व्यख्यत् । ईदृशे स्वभावतो नीरसे पार्थिवे क्षेत्रे, दिव्यशक्तिवाहिनीनां क्षर- णाय सप्त सिन्धूनपि प्रकाशितयानित्याह, सप्त सिन्धून् व्यख्यत् । हिरण्याक्षः हिरण्य- ज्योतिर्विसारिचक्षुर्युक्तः देवः सविता आगात् आगतवान् । किं कुर्वन् ? दाशुपे दत्त- वते यजमानाय वार्याणि वरणीयानि रत्नानि रमणीयानि रतिप्रदानि दिव्यानि दधत् दधानः प्रयच्छन्नित्यर्थः । अत्र पृथिव्या अष्टौ ककुभः व्यख्यत्, 'योजना' योजयि- तॄन् प्राणिनः व्यख्यत्, 'त्री धन्य' अन्तरिक्षोपलक्षितान् त्रीन् लोकान् व्यख्यत्, तथा सप्त सिन्धून् गङ्गादिनदीः व्यख्यत् इति सायणव्याख्या नेहाङ्गीक्रियते, सर्वया न युक्ता ।। नवमीमृचमाह- . हिरण्यपाणिः सविता विचर्पणिरुभे द्यावापृथिवी अन्तरीयते । अपामीवां घाते वेति सूर्यमुभि कृष्णेन रजा द्याम॑णोति ॥९॥ हिरण्यऽपाणिः सविता विचर्षणिः उभे इति द्यावापृथिवी इति अन्तः ईयते अपं अमीवाम् वार्धते वेति सूर्यम् अभि कृष्णेन रजसा द्याम् ऋणोति ॥ हिरण्यपाणिः सुवर्णमयहस्तः, विचर्षणिः विश्वस्य द्रष्टा सविता प्रेरको देवः उभे उभयोः यापापृथिवी द्यावापृथिव्योः अन्तः मध्ये ईयते गच्छति । अमीषाम् आर्तिम् रोगादिम् अपयाधते निरस्यति । सूर्यम् वेति उत्तम ज्योतिःस्थानं सूर्याख्यं प्रामोति । प्रथमं यजमानस्योद्धाराय उदितः सविता तस्मै लोकत्रयसंवन्धिनि स्थानत्रये प्रकाश दत्वा तत्र सी याधी निराकृत्य ततः परं उत्तमं पदं ग्रामोति । तस्मानानुपपत्तिः 'सूर्य वेति सविता' इत्युक्तौ। फेन मार्गेण सविता गच्छति सूर्याख्यं धुशब्दवाच्यं तदुत्तमं पदम् ? कृष्णेन रजसा कृष्णवर्णेन तमसा व्याप्तेन मध्यमस्थानेन अन्तरिक्षण, अधस्तनलोकत्रयेण वा द्याम् परमं आकाशं उत्तमज्योतिः अभ्यृणोति अभितः प्राप्नोति ॥ ईयते-ईङ् गतौ। वैति–ची गतिव्याप्त्यादिपु । ऋणोति-ऋणु गतौ-तनादिः । अमीवाम-अम रोग इत्यस्मात् ईडागमः वन् प्रत्ययश्च ।।

·म १, म. ३, व ७] [मं, १, अनु ७, ३५. दशमीमृचमाह- हिरण्यहस्तो असुरः सुनीथः सुमृळीकः स्वा यात्वर्वाङ् । अपसेधक्षसौ यातुधानानाद्देवः प्रतिटोपं गुणानः ॥१०॥ हिरण्यऽहस्तः असुरः सुऽनीथः सुऽमृळीकः स्वऽर्वान् यातु अर्वाङ् अपऽसेधन् रक्षसः यातुऽधानान् अस्थात् दे॒वः प्रतिदोषम् गृणानः॥ हिरण्यहस्तः सुवर्णमयपाणिः असुरः महाबलः, शत्रूणां क्षेप्ता सुनीथः शोभनप्रापणः सुष्ठ नेता था, सुमृळीकः सुष्टु मृडयिता सुसयिता स्ववान् धनवान् अङ्-िअभिमुखः यातु प्रामोत्वस्मदीयं यजनं अस्मान्या। प्रतिदोपम् दोपा दोपा प्रतिरात्रि गृणानः स्तूयमानः अस्थात् स्थितवान् अयं देवः । किं कुर्वन् ? रक्षसः वाधकत्वेन रक्षा- निमित्तभूतान यातुधानान् राक्षसविशेषान् अपसेधन् निराकुर्यन् ॥ स्ववान-स्वं धनं अस्येति । रक्षसः-रक्ष पालने इत्यस्मादपादाने। यातुधानान्-यत निकारोपस्कारयोः अस्मादुप्रत्ययः (यातुः) यात्यो यातना एपु धीयन्त इति यातुधानाः । गृणान:- गृ शब्दे कर्मणि लटः शानच्, व्यत्ययेन ना ॥ एकादशीमृचमाह- ये ते पन्थाः सवितः पूर्व्यासोऽरेणवः सुकृता अन्तरिक्षे । तेमिनों अद्य पथिभिः सुगेभी रक्षा च नो अधि च ब्रूहि देव ॥११॥ ; ये ते पन्थाः सवितरिति पूर्व्यासः अरेणवः सुऽकृताः अन्तरिक्षे तेभिः नः अद्य पृथिऽभिः सुऽगेमिः रक्षं च नः अधि च ब्रूहि देव ॥ है सविनः, ते तब ये पन्याः मार्गाः पृानः पूर्वसिद्धाः अरेणः निर्घलयः स्वच्छाः मुकताः मुप्लु संपादिताः अगिरःप्रभृतिमिः पूर्वपिमिः ये पन्यानः समीचीन- तया अस्नदादाननुग्रहीतुं तवागमनाय प्रतिष्टिनाः मन्त्रि अन्तरिक्षे आकाशे, मुगेमिः मुमेन गन्तुं रायः तेभिः पथिमिः मार्गः अद्य इदानी नः अम्मदर्थ एहि। एत्य है देव, नः अम्मान् रक्ष च पालय, अधिहि च अस्मामु विषये यद्वक्तव्यं तद् महि च ॥

·म. १, ३,५.८] - ३६४ - [म. १, अनु... . ३६. पन्थाः जसः सुः। पूर्व्यासः-पूर्वैः कृताः, अमुगागमः । सुगंभिः-सुष्ठ गच्छन्त्येषु इतिः सुगाः, अधिकरणे गमेर्डप्रत्ययः॥ इति प्रयमस्य तृतीये सप्तमो वर्ग इति प्रयमे मण्डले सप्तमोऽनुवाकः + अष्टमेऽनुपाकै अष्टौ सूक्तानि । 'तत्र प्र वो यहम्' इति विंशत्यूचं प्रथम सूक्तम् । घोरपुत्रः कण्व ऋपिः। अयुजो बृहत्यः, युजः सतोबृहत्यः । अग्निर्देवता ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- प्र वो युद्धं पुरूणां विशां देवय॒तीनाम् । '; अग्नि सूक्तेभिर्वचौभिरीमहे यं सीमिढन्य ईळते ॥१॥ प्र वः य॒ह्वम् पुरूणाम् विशाम् देवऽयतीनाम् अग्निम् सुऽक्तेभिः वर्चःऽभिः ईमहे यम् सीम् इत् अन्ये ईळते ॥ देवकामान् प्रति ऋपेः संवोधनम् । देवयतीनाम् देवान् कामयमानानां पुरूणाम् बहूनां विशाम् प्रजारूपाणां यः युष्माकं अर्थे यहम् (महन्नाम) महान्तं अग्निम्, सूक्तेभिः वचोभिः शोभनवचनैर्मन्त्रात्मकैः प्रेमहे प्रार्थयामहे । यम् अग्नि सीम् सर्वतः अन्य • इत् अन्येऽपि ऋषयः ईळते स्तुवन्ति तमग्निमिति पूर्वेण संबन्धः ॥ देवयतीनाम्- सुप आत्मनः क्यच्, शतरि ङीप्, अनित्यमागमशासनमिति नुमभावः। ईमहे-याच्याकर्म ॥ द्वितीयामृचमाह- जनासो अग्नि देधिरे सहोवृधै हविष्मन्तो विधेम ते । स वं नौ अद्य सुमना इहाविता भवा वाजेपु सन्त्य ॥२॥ जनासः अग्निम् दधिरे सहःऽवृधम् हविष्म॑न्तः विधेम ते सः त्वम् नः अद्य सुऽमनाः इह अविता भव वाजेपु सन्त्य ॥ जनासः देवभक्ता जनाः सहोवृधम् बलस्य वर्धनं अग्नि दधिरे धृतवन्तः । हविष्मन्तः हविर्युक्ता वयं सोमात्मकसर्वरसार्पणपराः ते त्वदर्थ, त्यां इति विभक्तिव्यत्ययो है ·म. १, म. ३, ५८] [मं. १, अनु. ८, ३६. वा - विधेम परिचरेम, विधतिः परिचरणकर्मा, हविरंपयेम वा। वाजेषु समृद्धिषु निमित्तभूतासु, हे सन्त्य दानशील अग्ने, स त्वम् तादृशस्त्वं अद्य इदानी इह नः अस्मान् प्रति सुमनाः शोभनमनस्कः अविता वर्धयिता भव ॥ सहोवृधम्-वृधु वृद्धौ, अस्मादन्त- वितण्यन्तात् किम् । विधेम-विध विधाने, तुदादित्वात् शः । सन्त्य-पणु दाने, क्तिच, सन्तिता, तत्र भवः, यत् ॥ तृतीयामृचमाह- प्रत्वो दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववैदसम् । मुहस्ते सतो वि चरन्त्यर्चयौ दिवि स्पृशन्ति भानवः ॥३॥ प्र वा दूतम् वृणीमहे होतारम् विश्वऽवैदसम् महः ते सतः वि चरन्ति अर्चयः दिवि स्पृशन्ति भानवः ।। हे अग्ने, होतारम् आह्वातारं विश्ववेदसम् विश्वानि वेत्तीति विश्ववेदाः (असुन्) तं सर्वविदं दुतम् देवदुत्यवर्तिनं त्वाम् प्र वृणीमहे प्रकर्षेण वरयामः। महः महतः (अल्लोपः छन्दसि) सतः नित्यं वर्तमानस्य ते तव अर्चयः दीप्तयः बालाः , विचरन्ति विततं गच्छन्ति, विस्तृतप्रचारास्तब ज्वाला इत्यर्थः । तब भानवः रश्मयस्तु - दिवि स्पृशन्ति ऊर्ध्वगाः धुलोकं प्राप्नुवन्ति । चतुर्थीमृचमाह- देवासंस्त्वा वरुणो मित्रो अर्यमा सन्दूतं प्रत्नमिन्धते। विश्व सो अग्ने जयति त्वया धन यस्तै ददाश मर्त्यः ॥४॥ देवासः त्वा वरुणः मित्रः अर्यमा सम् दूतम् प्रत्नम् इन्धते विश्वम् सः अग्ने जयति त्वया धनम् यः ते ददाशे मर्त्यः ।। हे अग्ने, वरुणः मित्रः अर्थमा, एते त्रयो देवासः देवाः प्रत्न पुराननं तम् त्या त्वाम् समिन्धने सम्यग्ज्वलयन्ति । य: मर्त्यः मनुष्यः ते तुभ्यं ददाश दत्तवान् भवति, मः त्वया सहायभूतेन सिद्धिं निष्पादयता देवेनेत्यर्थः। विश्वम् धनम् जयति 5 ·- म १, ३, व ९] ३६६ [म १, अनु ८, ३६. विधात्मकं धनं, सविधमपि धनं चा जयति ॥ अर्थमा-अर्यान् अरणशीलान् उद्यमिनः पुस्पान् मिमीत इत्यर्यमा, श्वन्नुक्षन्नित्यादिना कनिन्प्रत्ययान्तो निपातितः। इन्धते- मि इन्धी दीप्तौ । ददाश-दाश दाने ॥ पञ्चमीमृचमाह- मन्द्रो होता गृहपतिरग्नै दूतो विशामसि। वे विश्वा सङ्कतानि बृता ध्रुवा यानि देवा अकृण्वत ॥५॥ मन्द्रः होता गृहऽपतिः अग्ने दूतः विशाम् असि त्वे इति विश्वा सम्ऽगतानि व्रता ध्रुवा यानि देवाः अकृण्वत ॥ हे अग्ने, त्वं मन्द्रः मदकारकः हर्पयिता, होता आह्वाता देवानां, विशाम् प्रजानां गृहपतिः गृहस्य पालकः दूतः देवदूतः असि । त्वे त्वयि विश्वा सर्वाणि व्रता कर्माणि दैव्यानि सङ्गतानि सम्यग्युक्तानि भवन्ति । यानि ध्रुवा ध्रुवाणि स्थिराणि अव्यभिचारीणि देवाः अकृण्वत कृतवन्तः। सर्वदेववृन्दकार्याणि सुनियतानि अग्नौ प्रणिहितानि । अत एव अग्निमुखेन तानि सर्वाणि इन्द्रादीनां कर्माणि निष्पाद्यानि भनन्ति ॥ मन्द्रादयो व्याख्याताः। त्वे-सप्तम्येकवचनस्य शे आदेशः ॥ इति प्रथमस्य नृतीयेऽष्टमो वर्ग पष्ठीमृचमाह- वे इदैग्ने सुभगे यविष्ठय विश्वमा हूयते हविः । स त्वं नो अद्य सुमना उतापरं यक्षि देवान्त्सुवीर्या ॥६॥ ने इति इत् अग्ने सुऽभगै यविष्ठय विश्वम् आ हूयते हविः सः त्वम् नः अद्य सुऽमनाः उत अपरम् यक्षि दे॒वान् सुऽवीयर्या ॥ हे यविष्टय, युनतम, अग्ने, सुभगे सौभाग्यसंपन्ने त्वे इत् त्वय्येव विश्वम् सर्व हरिः देवेभ्यो देयं सोमरूपं द्रव्यं आहृयते सर्वतः हुतं भाति, प्रक्षिप्यत इत्यर्थः । म त्वं तादृशस्त्वं नः अस्मान् प्रति सुमनाः शोभनमनस्कः सन् अद्य इदानीं उत अपरम् इतः परमपि मुपीर्या शोमनवीर्योपेतान् देवान् यक्षि यज ।। यविष्ठय-युनशब्दा.

·.., म.३, व.९] [म. १, मनु ८, स. ३६. दिष्ठन्, यकारोपजनश्छान्दमः। यक्षि-शपो लुक, छन्दसि बहुलम् । सुवीर्या-सुपां सुलु गिति विभक्तराकारः॥ सप्तमीमृचमाह- तं घेमित्था नमुखिन उप स्वराजमासते । होलोभिरग्निं मर्नुपः समिन्धते तितिर्वांसो अति निधः ॥७॥ तम् घ ईम् इत्था नमुस्विनः उप स्वराजम् आसते होताभिः अग्निम् मर्नुपः सम् इन्धते तितिवांसः अति त्रिधः ॥ हे अग्ने, नमस्विनः नमस्कारयुक्ताः सर्वथा प्रणताः प्रपन्ना इति यावत्, तादृशाः पुरुषाः स्वराजम् स्वतः राजमानं दीप्यमानं तं घ ईम् तमेवैनं त्वां इत्या अनेन प्रका- रेण उपामते उपासीना आश्रयन्ते । निधः शत्रून् अति तिति सः अतिशयेन तरन्तः मनुपः मनुष्याः अग्निम् त्वां होत्राभिः आह्वात्रीभिर्वाग्भिः समिन्धते सम्पन्दीपयन्ति । स्तोतुर्वाग्भिः हृदयस्थोऽग्निर्जलितो भवति सलु । 'सप्त होत्राः वपदकुर्वन्तीति प्राहु- यांतिकाः। अन्तयांग सप्त वाचः 'सप्त वाणी रिति प्रथिताः तत्त्वसप्तकसंबद्धा जयाः ।। नमस्विनः मत्वर्थीयो सिनिः । तितिवासः-तरतेः तिरते; लिटि छमः, अन्यत्मत्र छान्दसम् । त्रिधः-सिधु शोपणे, किम् ॥ अष्टमीमृचमाह- मन्तौ वृक्षमतरत्रोदसी अप उरु क्षय चक्रिरे । भुव॒त्कण्ठे वृपा धुन्न्याहृतः क्रन्ददश्वो गविष्टिपु ॥८॥ नन्तः वृत्रम् अतरन् रोद॑सी इति अपः उरु क्षाय चक्रिरे भुव॑त् कपत्रे वृषो द्युम्नी आऽहुंतः क्रन्दत् अश्वः गोऽइष्टिषु ॥ हे अग्ने, मन्नः प्रहग्न्तः पुत्रम् अनरन् नीर्णपन्तः त्वत्माहाय्येन देवाः । परं रोदसी धाराविन्यो अपः अपां स्यन्दनमुपथ क्षयाय निवासाय उरु विस्तृत पया तथा चक्रिरे कृनान्तः । पत्रपधात्परं द्यौः भूमिः आपच आरग्गरहिताः पन्या. A नतः ·" में १, ३, व ९] - ३६८ - [में १, अनु पू ३६ द्विमुक्ता वा यथासम्भवं कृताः। तेन तन सर्वत्र देवानां देवकामानां ऋपीणां वास- योग्यता जायते । भवान् कण्मे मेधानिनि यजमाने, एतन्नामनि मयि च, घृपा वर्पिता कामानां द्युम्नी दीप्तिमान्, गनिष्टिषु गवेषणेषु गोलाभे निमित्तभूते क्रन्दत् क्रन्दन् शब्द कुर्वन् अश्वः जेता विशिष्टक्रियाशक्तिः प्राणात्मा आहुतः सर्वतो होमयुक्तः, अत एव संतर्पितः भुनत् भवतु ॥ मन्तः-हन्तेः शतरि प्रथमाबहुवचनम् । द्युम्नी-द्युम्नं प्रकाशो दीप्ति; अस्येति । आहुतः-हु दानादनयोः कर्मणि क्तः । क्रन्दत्- शतरि नुमभानः छान्दसः। गविष्टिषु-गवां इष्टिः एपणं येषु कार्येपु, बहुनीहिः ॥ वृत्रपये निस्तमस्के यामाथिव्यौ, बन्धमुक्ता आपः उपलब्धाच गानः-इतीदं सर्वे इह निर्दिष्टमवधेयम् । प्राणवलप्रभावादेव गवात्मकप्रज्ञारश्मिनजः सम्पादनीयः। तस्मा- दग्निरेस 'अश्व' इत्युक्तम् ।। उपमानाचकस्याश्रवणान्नेह दृष्टान्तः । पूर्वव्याख्यातारो 'गविष्टिपु अश्व इव' इत्याचक्षते ॥ भुवत्-भरतेर्लेट् । नवमीमृचमाह- सं सौदख महाँ असि शोचस्व देववीतमः । वि धूममग्ने अरुपं मियेध्य सृज प्रशस्त दर्शतम् ॥९॥ सम् सीदस्व महान् असि शोचव देवऽवीतमः वि धूमम् अग्ने अरुषम् मियेध्य सृज प्रशस्त दर्शतम् ॥ हे अग्ने, सं सीदस्त्र सम्यगुपविश, महान् असि विभवैर्वृहन् भवसि । देववीतमः अतिशयेन देवान् कामयमानः सन् शोचस्व दीप्यस्व । हे मियेध्य मेधार्ह, प्रशस्त उत्कृष्ट, अस्पम् रोचमानं दर्शतम् दर्शनीयं धूमम् ऊर्जवेगेन याप्पगतिप्रायो यः कम्पो जायते, तं नि सृज विशेषेण सम्पादय ॥ अपयवार्थानुसारेण धूमशब्दस्य गूढोऽर्थः प्रागुफ्तः (१.२७. ११)। सीदस्य-व्यत्ययेन आत्मनेपदम् । महान्-संहितायां नकारा- कारयोः रुत्वानुनासिकौ उक्तौ। शोचस्व-शुच दीप्तौ। देवनीतमः-देवान् घेति गच्छति कामयते वा देववीः, किप्, अतिशयेन देववीः, तमप् । अस्पम्-व्याख्या- तम् (१.६.१)। मियेध्य-अर्थेि यत्प्रत्ययः, मपर इयगागमछान्दसः ॥ " 4 ·म. १, स. ३, ५.१०. म. १, अनु.८, स. ३६० , दशमीमृचमाह- यं ला देवासो मनवे दधुरिह यजिष्ठं हव्यवाहन । यं कण्वो मेध्यातिथिर्धन॒स्पृतं यं वृपा यमुपस्तुतः ॥१०॥ यम् त्वा देवासः मनवे दधुः इह यजिष्ठम् हव्यवाहन यम् कण्वः मेध्यऽअतिथिः धनऽस्मृतम् यम् वृा यम् उपऽस्तुतः॥ हे हव्यवाहन, हव्यं हयिः वहति प्रापयति देवानिति हव्यवाहनः, तस्य संबोधनम्, अग्ने, मनवे मनुष्याणां मूलपुरुषाय, मन्त्रे पुरुपाय या तदर्थं यजिष्ठम् यदृतमं यम् त्वाम् इह अत्र यजनशालायां अन्नरे देवासः सर्वे देवाः दधुः धृतवन्तः, यम् त्वां कण्वः मेधाविनां निदर्शनभृत ऋपिर्यजमानः मेध्यातिथिः मेध्याः अतिथयो यस्य सः कण्वपुत्रो वा धनस्पृतम् धनेन स्वीयेन दिव्येन अस्मान् स्पृणोति प्रीणयति धनस्पृत् तं तथाभूतं विधाय दधे । तथा घृपा इन्द्रः यं त्वामिह दधे, उपस्तुतः कोऽपि स्तोता यजमानः यं त्वां दधे, स त्वं संसीदस्वेति पूर्वेण संबन्धः।। यजिष्ठम्—यप्दृशब्दा- दगुणवचनादपि इटन्, छन्दसि । उपस्तुतः कतरि क्तः। उपस्तुत इति एतन्नामकः पुरा प्रसिद्धो वा स्यात्, स्तोतॄणां दृष्टान्तभूतः ।। इति प्रथमस्य तृतीये नवमो दर्गः एकादशीमृचमाह- यमग्निं मेध्यातिथिः कण्वं ईध ऋतादधि । तस्य प्रेपो दीदियुस्तमिमा ऋचस्तम॒ग्निं वर्धयामसि ॥११॥ यम् अग्निम् मेध्यऽअतिथिः कण्वः ईधे ऋतात् अधि तस्य॑ प्र इपः दीदियुः तम् इमाः ऋचः : तम् अग्निम् वर्धयामसि ॥ मेध्यातिथिः मेध्या अतिथयो यस्य सः कण्वः मेधाविप्रतिमानभूतः, ऋपिः ऋतादधि ऊर्ध्व सत्यात् ज्योतिपः उत्तमस्थानाद आहृत्य यम् अग्निम् ईधे दीप्तवान् अत्र पृथिवीस्थाने मानुपे यजनगृहान्तरे, तस्यं अग्नेः इपः प्रेरणा: प्रेरणात्मिकाः ब्यालाः प्रदीदियुः प्रकण दीप्यन्ते, ज्वलन्ति । तम् अग्नि इमाः इदानीमस्माभिः प्रयुज्यमानाः ·१, म ३, व.१०] ३७० - [म. १, अनु.८, म. ३६. ऋचः वर्धयन्ति इति पुरुपव्यत्ययेनाध्याहार्यः। तम् अग्निम् वयं वर्धयामसि वर्धयामः ।। दीदियु:-दीदेतिः छान्दसो धातुः दीप्तिकर्मा, लिटि उसि इयादेशः। वर्धयामसि- मस इकारागमः ॥ M द्वादशीमृचमाह- रायस्पूर्धि स्वधावोऽस्ति हि तेऽग्ने देवेष्वाप्यम् । वं वार्जस्य श्रुत्य॑स्य राजसि स नौ मूळ महाँ असि ॥१२॥ रायः पूर्धि स्वधाऽवः अस्ति हि ते अग्नै देवेषु आप्यम् त्वम् वाजस्य श्रुत्य॑स्य राजसि सः नः मूळ महान् असि ॥ हे स्वधावः स्वधारणसामर्थ्यरूपः स्वभावः स्वधा भवति, तेन सर्वपुष्टिप्रदस्वभाव- समृद्धः स्वधावान् भवति, भूमार्थे मतुप्, छन्दसि मतुवसो रुत्वम् । हे पोपणसामग्री- समृद्ध, अग्ने, रायः अस्माकं धनानि पूर्धि पूरय, पूर्णानि कुरु, मास्तु तेपां लोपः । हि यस्मात् ते तव देवेषु आप्यम् बन्धुत्वं, सख्यं अस्ति, तस्मात् 'रायस्पूर्धि' इति संवन्धः। त्वम् श्रुत्यस्य श्रवणीयस्य वाजस्य समृद्धिवलस्य राजसि राजा भवसि । सः तादृशस्त्वं नः अस्मान् मृळ सुसय । त्वं महान् असि प्रभावात् ऐश्वर्येण वा महा- स्त्वम् ॥ पूर्धि-पृ पूरणे, छन्दसि हेर्धिरादेशः । अन्यच्च छान्दसम् । आप्यम्-आपनीयो चन्युः आपिः, भवे छन्दसीति यत् । श्रुत्यस्य-श्रुतिशब्दाद् भवे यत्। मृळ-मृड मुसने, शस्य डिवाद् गुणाभावः ।। त्रयोदशीमृचमाह- ऊर्ध्व ऊ पुणे ऊतये तिष्ठा दे॒वो न संविता । ऊों वाजस्य सनिता यञ्जिभिर्वाधद्भिर्विह्वयामहे ॥१३॥ ऊर्ध्वः ऊम् इति सु नः ऊतये तिष्ठ देवः न सविता ऊर्ध्वः वार्जस्य सनिता यत् अञ्जिऽभिः वाघऽभिः विऽह्वामहे ॥ हे अग्ने ('यूपारमझदारनिष्ठाग्ने' इति याक्षिकाः, तर्हि 'यजमानो वै यूपः' इति. श्रुत्यनुमारेण यजमानशरीरस्थोऽग्निरिति व्याख्येयम्) नः अस्माकं ऊतये अभिवृद्धये +

·म. १, २.३, ३.१०.]
३७१
[म. १, अनु.८, सू. ३६.
-
ऊर्ध्वः - उन्नतः तिष्ठ। क इव ? सविता देवः न- यया सविता उत्तमस्थानो ज्योति-
रात्मा सर्वदा ऊर्ध्व एव स्थितः, स इव तिष्ठेति संवन्यः ।
ऊः उन्नतः सन्
वाजस्य समृद्धः सनिता दाता भव । यत् यस्मात् कारणात् अञ्जिभिः अञ्जद्भिः
व्यञ्जद्भिः, गुप्तानि यानि दैन्यानि भवन्ति तानि व्यक्तानि कुर्वद्भिः वायद्भिः स्तोतुमिः,
तदुपलक्षितैः मन्त्रात्मकस्तोत्रचाग्भिः, वयं विह्वयामहे विविधं आह्वयामः, तस्मात् 'वाजस्य
सनिता भवेति पूर्वेणान्वयः ॥ ऊ षु णः-संहितायां इको दीर्घः, सस्य पत्वम्,
नस्य णत्वम्। उ-पादपूरणः । सु सुतरां तिष्ठेति था संबन्धनीयः। अञ्जिभिः-
अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिपु, खनीत्यादिना इप्रत्ययः ।।
"
चतुर्दशीमृचमाह-
ऊो नः पाण्हसो.नि केतुना विश्व समुत्रिण दह ।
कृधी ने ऊर्ध्वाञ्चराय जीवसे विदा दे॒वेषु नो दुवः ॥१४॥
ऊर्ध्वः नः पाहि अंहसः नि केतुना विश्वम् सम् अत्रिर्णम् दह
कृधि नः ऊर्ध्वान् चराय जीवसे विदाः देवेपु नः दुर्वः॥
हे अग्ने, ऊर्ध्वः उन्नतः सन् नः अस्मान् अंहसः दुरितात् फेतुना दृष्टिरूपज्ञानेन
नि पाहि नितरां रक्ष। विश्वम् सर्वं अत्रिणम् अत्तारं भक्षक राक्षसं सं दह सम्यक्
दग्धं कुरु, भस्मसात्कुर्वित्यर्थः । चरथाय चरणाय ऊर्य सञ्चाराय जीवसे ऊर्च
जीवनाय, नः अस्मान ऊर्ध्वान् उन्नतान् अत्रस्थान इहैव ऊर्ध्वगान् कृधि कुरु । नः अस्माकं
दुवः परिश्रमं देवेषु मध्ये विदाः लम्भय ज्ञापयेत्यर्थः ।। अत्रिणम्-अद भक्षणे, विनि-
प्रत्ययः औणादिकः । कृधि-श्रुशृप्यादिभ्यः हेर्धिरादेशः, विकरणस्य लुक, संहितायां दीर्घः।
ऊर्ध्वान्-ऋनु विकल्पविधानात् नकारस्य रुत्वाभावः । चरथाय-भावे अथप्रत्ययः ।
जीबसे-तुमर्थे असेप्रत्ययः । विदाः-विद्लू लाभे, अस्मादन्त वितण्पाद लेट् ।।
पञ्चदशीमृचमाह-
पाहि नो अग्ने रक्षसः पाहि धूर्तेरराव्णः ।
पाहि रीपंत उत वा जिघांसतो वृहद्भानो यविष्ठय ॥१५॥

·- भ. १, अ. ३, ३.११.] [म. १, अनु.८सू.३६. . पाहि नः अग्ने रक्षसः पाहि धूर्तेः अराव्णः पाहि रिप॑तः उत वा जिघौसतः वृहद्भानो इति वृहत्ऽभानो यविष्य ॥ हे बृहद्भानो, बृहन्तो भानवो रश्मयो यस्य तादृश, हे यविष्ठय युवतम, अग्ने, नः अस्मान् रक्षसः राक्षसादेः पाहि रक्ष। अराव्णः अदातुः धूर्तेः हिंसकात् लोभाददान- शीलाद् द्रोग्थुर्हिसतः मानुपरूपादमानुपापापात्मनो वा पाहि । रिपतः अविशेपेण हिंसकात् उत वा अथवा जिघांसतः हन्तुमिच्छतो मानुपादमानुपाद्वा भूतात् पाहि ॥ धृतः-धुर्वी हिंसार्थः, क्तिच् । अराव्णः- दाने, वनिप् । रिपतः, जिघांसतः, अन्ये च प्रागुक्ताः॥ पाहि। इति प्रपमस्य तृतीय दशमो वर्ग: .. पोडशीमृचमाह- घनेव विप्वग्वि जराव्णस्तपुर्जभ यो अस्मधुक् । यो मर्त्यः शिशीते अत्य॒क्तुभिर्मा नः स रिपुरीशत ॥१६॥ घनाऽईव विष्वक् वि जहि अरोव्णः तपुंःऽजम्भ यः अस्मभुक् यः मयैः शिशीते अति अक्तुभिः मा नः सः रिपुः ईशत ॥ हे तपुर्जम्भ तपूपि सन्तापकरा रश्मयः जम्मानि आयुधानि यस्य तादृशाग्ने, अराव्णः अदातॄन् वैरिणः विष्वक् सर्वतः धनेव घनेन दण्डादिनेव विजहि विशेषेण मारय । यः अन्योपि अस्मभ्रुक् अस्मद्रोहकारी रिपुः शत्रुर्भवति, यः मर्त्यः यश्च मनुष्योऽपि रिपुः अक्तुभिः तमोमिः अप्रकाशैरदिव्यैः करणैः अतिशिशीते तनकरोति अस्मानिति शेपः, स द्विविधोऽपि वैरी नः अस्मान् प्रति मा ईशत ईश्वरो मा भूत, शक्तो मा भूत् ॥ घना इव- तृतीयायाः डादेशः। जहि-हन्तेर्लोट् । तपुर्जम्भ-तप सन्तापे, औणादिक उसिन् प्रत्ययान्तः 'तपुस्' शब्दः जन्यन्ते नाश्यन्ते शत्रय एभिरिति जम्भान्यायुधानि, अन्यदुक्तम् । अस्मधुक्-द्रुह जिघांसायां, किप, हस्य धत्वम् । शिशीते-शो तनूकरणे, व्यत्ययेनात्मनेपदम्, विकरणस्य श्लुः। अक्तुभिः-अजनादक्तुस्तमः, अत एव रात्रिपर्यायः, अत्र लक्षणया आयुधरिति व्याख्यातं सायणीये ।।

·अ. १, ३, व. ११.] ३७३ [मं. १, अनु. ८,सू ३६. सप्तदशीमृचमाह- अग्निर्वन्ने सुवीर्यमग्निः कण्वाय सौभगम् । अग्निः प्रावन्मित्रोत मेध्यातिथिम॒ग्निः साता उपस्तुतम् ॥१७॥ अग्निः बन्ने सुऽवीर्यम् अग्निः कण्वाय सौर्भगम् अग्निःप्र आवत् मिला उत मेध्येऽअतिथिम् अग्निः सातौ उपऽस्तुतम् ॥ अग्निः देवः सुवीर्यम् शोभनीयोपेतं वस्तु उद्दिश्य बन्ने याचितः । सः अग्निः कण्वाय प्रसिद्धाय महर्पये, मेधाविलक्षणाय यजमानाय चा सौभगम् सौभाग्य प्रावत् प्रकण रक्षितवान् । तथा अग्निः मित्रा मित्राणि पावत् । उत अपि च मेध्यातिथिम् उक्त- लक्षणं वा यजमान, प्रसिद्धं कमपुत्र प्रापि पावत् । तथा अग्निः उपस्तुतम् प्रागुपन्यस्तै कमपि स्तोतारं, तन्नामकं च सातौ सम्पल्लामे निमित्तभूते, पावत् ।।- पन्ने-चनु याचने, कर्मणि लिट्, उपधालोपश्छान्दसः । सौभगम्-मुभगान्मन्त्रे इत्युद्गात्रादिपु पाठात्, तस्य भाव इत्यर्थे अञ्॥ अष्टादशीमृचमाह- अग्निना तुर्वशं यदुं परावत उग्रादेवं हवामहे । अग्निनयन्नववास्त्वं वृहद्रथं तुर्वीति दस्य॑वे सहः ॥१८॥ अग्निना तुर्वशम् यदुम् पराऽवतः उग्रऽदेवम् हवामहे अग्निः नयत् नवऽवास्त्वम् बृहत्ऽरथम् तु:तिम् दस्य॑वे सहः ॥ अग्निना देवेन सह अवस्थितान्, पूर्वान् प्राप्तदिव्यप्रतिष्ठान् अन्वर्थनामधेयान् अब-. यमार्थसदृशप्रभावप्रतिमानभूतान् व्यक्तिविशेषान् शक्तिविशेपान्या वक्ष्यमाणान् हवामहे आह्वयामः अस्माकं साहाय्यमनुग्रहीतुम् । कान् ? तुवंशम् यदुम् उनदेवम् इत्येतान् । कस्मात् स्थानात् ? परावतः परमात् स्थानात् । दस्यत्रै उपद्रवहेतोः क्षपयितुः यजन- निघातकस्य, पष्ठ्यर्थे चतुर्थी, सहः साहयिता, अभिभविता अग्निः स्वकर्मनिहाय सहायान् पूर्वान् इह नयत् आनयतु । कान् ? नववास्त्वम्, बृहद्रथम् तुर्कातिम् एतनामकान् ॥ तुर्वश:- तुर्पतेः क्षिप्रकारी जयवेगवान् । यदुः-तुर्वर्शन सह अन्यत्रापि पठितः इन्द्रानुग्रहपात्रं भवति, 6 ·अ. १, २.३, व. ११.] ३७४ [मं. १, अनु.८, सू. ३६. :-नवं वास्तु यस्यासौ " अविदितोऽवयवार्थः। उग्रदेवः-उग्रो देवः यस्यासौ। नववास्त्व:- नूतनवासप्रतिष्ठः। बृहद्रथः-नववास्त्वेन सह अन्यत्रापि पठितः, नववास्त्वविशेषणं या स्यात् । तुर्वीतिः-तुर्वशवत् तुर्वतेः, क्षिप्रगमनः, जयज्वाली ॥ अत्र नववास्त्वनामको राजपिरिति सायणः । अन्यत्र सोऽसुर इति व्याचप्टे। तद- नुरोधेन व्याख्या च भवति । तुर्वीतियत् इन्द्रेणानुगृहीतः प्रतिमानभूतो नववस्त्व इति गृहीत्वा व्याख्या नः प्रवर्तते। सह तुर्कोतिना हि पठित इह नववास्त्वः। तर्हि कस्याः सिद्धेः प्रतिमानभूतोऽसौ ? अवयवादयगन्तव्यः। नवं नूतनं वास्तु वेश्मभूपर्यायः यस्य सः नवीकृतशरीरात्मकवासभूसम्पन्न इत्यर्थः। तादृशं यजमानमूर्पि इन्द्र इत उद्धृत्य ऊर्ध्व नयन् रोचमानस्य ज्योतिर्लोकस्य दूरे पारे स्थापितवानित्यर्थको वैकुण्ठस्य मन्त्रवर्णो भवति (१०. ४९.६)। उद्धरणसमये पीडा भवत्येव, सा च संस्करणार्था । 'दास' क्षपयितारं वृत्रं वध्यं यथा अरुंज तथा अदासं भक्तं अपीडाहमपि नववास्त्वं अपीडयम् । तथा निप्पीडय 'दूरे पारे रजसो रोचनाकरम्' उज्ज्वलस्य लोकस्य दूरे पारे अस्थापयम् इति वैकुण्ठस्योक्तिः। अत्र सायणव्याख्या तु वृत्रमिव दासं नववास्त्वं अरुजम् इति भवति, अत एव यो राजर्पिरभूत् प्रथमे मण्डले स दशमेऽसुरः कृतः। एवं पप्ठेऽपि (६. २०. ११) नक्यास्त्वं असुरं 'परा' पराहत्य पित्रे 'नपातः दत्तवानिति सायणः । 'परा नक्वास्त्वं अनुदेयं महे पित्रे ददाथ स्वं नपातम्' अत्र महान् पिता उत्तमो ज्योतिर्मयो लोकः तस्मै 'महे पित्रे अनुदेयं अनुक्रमेण दातव्यं नववास्त्वं स्वं नपातं स्वभूतं पुत्रं 'परा ददाथ' परस्तादत्तवानित्यर्थः । अयमर्थः वैकुण्ठस्य मन्त्रवर्णेन संगच्छते। तत्र "दूरे पारे रजसो रोचनाकरम्” इति स्थितम्, अत्र तु 'परा ददाथ' इति ॥ तस्मानायमसुरो नववास्त्व इति सिद्धम् । एवं सायणव्याख्यानुसारेण नश्वास्त्वमधिकृत्य यः पौर्वापर्यविरोध आपद्यते स परिहतोऽस्मन्मन्त्रार्थविवरणे ॥ एकोनविंशीमृचमाह- नि वामग्ने मर्नुर्दधे ज्योतिर्जाय शश्वते । दीदेथ कण्व ऋतजात उक्षितो यं नमस्यन्ति कृष्टयः ॥१९॥ नि त्वाम् अग्ने मनुः दधे ज्योतिः जनाय शश्वते दीदेथ कण्वे ऋतऽजातः उक्षितः यम् नमस्यन्ति कृष्टयः ॥

·अ.१,म.३, ५.१२.]
[म. १, अनु.८, सू. ३७.
,
हे अग्ने, ज्योतिः ज्योतिःस्वरूपं त्वाम् शश्वते शाश्वताय जनाय सार्वकालिकाय जन्मिने
सर्वदा मनुष्यजातये तदनुग्रहायेत्यर्थः ('शश्वते वीर्याय शाश्वताय वीर्याय' इति सायणः
(३. ३२. ५) अत्र बहुविधाय जनायेत्याह)। मनुः मन्ता मनुष्याणां मूलपुरुषो देवः
निदधे स्थापयामास । हे अग्ने, ऋतजातः ऋतात् सत्यादुत्तमस्थानात् जातः उक्षितः
सिक्तः, तर्पितः सोमरूपैर्हविभिः त्वं कण्वे मेधाविनि यजमान ऋषौ, अधुना मयि, दीदेय
दीप्तवानसि यम् कृष्टयः प्रयत्नरन्तो मनुष्याः नमस्यन्ति नमस्कुर्वन्ति ॥ दीदेथ-दीदेतिः
छान्दसो धातुः। कृष्टयः-कृप विलेखने, स्तिच ।।
विशीमृचमाह-
वेपासौ अग्नेरमवन्तो अर्चयो भीमासो न प्रतीतये ।
रक्षखिनः सदमिद्यातुमावतो विश्वं समत्रिण दह ॥२०॥
वेपासः अग्नेः अमेऽवन्तः अर्चयः भीमासः न प्रतिऽइतये
रक्षखिनः सर्दम् इत् यातुऽमावतः विश्वम् सम् अत्रिणम् दह ॥
अग्नेः देवस्य अर्चयः ज्वालाः त्वेपासः दीप्ताः अमवन्तः बलवन्तः भीमासः घोराः
प्रतीतये न प्रत्येतुं प्रतिगन्तुं शत्रुभिः प्रत्यवस्थातुं न शक्या इत्यर्थः। तस्मात, हे अग्ने
रक्षस्विनः रक्षोवलयुक्तान् यातुमावतः यातुधानान् यजनविरोधिनः राक्षसविशेषान् सदमिद
सदैव संदह भस्मीकुरु। तथा विश्वम् सर्व अत्रिणम् भक्षक शत्रु संदह ।।
वेपासः-विप दीप्तौ, पचायच् ।। अमवन्तः-अम रोगे अमति. रुजति शत्रून् इति
अमः परं उद्वन्तः। पसिना-रदपलं रक्षन्पनेनेति व्युत्पनि मन्यते सापण मत्व-
र्थीयो विनिः । रक्षांसि एपां सन्तीति युक्तम् । यातुमावत: यातवो यातनाः तान्
मिमते निर्मिमत इति यातुमाः राक्षसव्यापाराः,
ततो
मतु।
इति प्रयमस्य तृतीये एकादशो वर्ग:
क्रीळं व इति पञ्चदशर्च द्वितीयं सूक्तम् । मरुदेवताकम्, गायत्रं, घोरपुत्रः कम्य ऋपिः ॥
तत्र प्रथमामृचमाह-
कीळं वः शो मारुतमनर्वाण रथेशुभम् ।
कण्वा अभि प्र गायत ॥१॥

·अ १, अ.३, व. १२] ३७६ [म. १, अनु.८, सू. ३७. कीळम् वः शर्धः मारुतम् अनर्वाणम् रथेऽशुभम् कण्वाः अभि प्र गायत ॥ हे कण्णाः, मेधाविनः, कण्यवंश्या वा, वः युप्माकं सम्बन्धिनं मारुतम् मरुतामिदं शर्धः वलं, मरुद्गणं अभि प्र गायत अभितः प्रकर्पण स्तुत। कीदृशं शर्धः ? क्रीळम् विहरणशीलं अनर्याणम् युद्धाश्चरहितं, (अर्या युद्धावः) रथेशुभम् रथे शोभमानम् ॥ क्रीळम्- क्रीडतेः पचायच् । शर्धः-शुधु प्रसहने शर्धयत्यनेन शत्रूनिति शर्थो वलं सैन्यम् । रथे- शुभम् रथे शोभत इति रथेगुप्, किप, तत्पुरुषे कृति बहुलमित्यलुक् ॥ मरुतोऽधिकृत्य प्रागुक्तम् । मरुतश्चण्डवेगाः प्राणमयधामानः ऐन्द्रज्योतिर्बलदीपितानां धीवृत्तीनां दिव्यगति- विधायिनः प्रवातप्रायवेगाः देवविशेषा इत्युक्तम् । (१.६सू ; १.१९ स; १.२३.१०)। ५ द्वितीयामृचमाह- ये पृपतीभिरृष्टिभिः साकं वाशीभिरञ्जिभिः । अजायन्त स्वभानवः ॥२॥ ये पृपतीभिः ऋष्टिऽभिः साकम् वाशीभिः अञ्जिभिः अायन्त खऽभानवः ॥ ये मरुतः पृत्तीभिः बिन्दुयुक्तमृगीभिः वाहनभूताभिः ऋष्टिमिः आयुधैः साकम् सह, तथा अजिभिः अलङ्करणैः वाशीभिः वाग्भिः सा स्वभानमः स्वकीयरश्मियुक्ता अजायन्त सम्पन्नाः । प्रागुक्तमरुद्गणतत्त्वग्रहणेन पृपत्यादीनां लाक्षणिकत्वं सुगम स्यात् । पृपत्यः प्रवात- वेगचुञ्चयः प्राणभूसमुद्भवं धीवृत्तीनां दिव्यगतिविधायिनं मरुद्गणं वहन्ति ॥ अष्टयः (पते- दर्शनार्थात्) दृष्टयः, हिंसात् आयुधानि । प्रचण्डवेगानां मरुतां दृष्टय एव आयुधानि भवन्ति । अञ्जिभिः वाशीभिरित्यत्र, व्यञ्जयन्तीभिः वाग्भिरिति उभयोः सामानाधिकरण्यं ग्रायम् ॥ मरुतां प्रभातवेगोत्याः शन्दा पाचः गहनानि गुप्तानि वा विमिद्य व्यञ्जयन्ति, प्रकाशयन्ति । अत एव मरुतः 'अजिमिः वाशीमिः' सार्क स्वभावोचितचित्प्रकाशरश्मिभिर्युक्ताः प्रादुर्भूताः ऋोरन्तयांगप्रवृत्तस्येति बोध्यम् ।।

·अ. १, अ.३, व. १२.] --३७७ - [म १, अनु. ८, सू. ३७. तृतीयामृचमाह- इहेवं शृण्व एषां कशा हस्तेपु यद्वान् । नि यामञ्चित्रम॒ञ्जते ॥३॥ इहऽईव शृण्वे एपाम् काः हस्तेषु यत् वान् नि यामन् चित्रम् ऋञ्जते ॥ एषाम् मरुतां हस्तेपु स्थिताः वशवर्तिन्य इत्यर्थः कशाः वाहनप्रेरणसाधनभूताः वाचः (कशा वाड्नाम) यत् वदान् यद्वदन्ति तत् इहेव अत्रैव ध्यानमास्थितोऽहं शृण्वे शृणोमि । स वाग्विशेषः यामन् यामनि यात्रायां मदीयेऽस्मिन्नन्तयांग चित्रम् अद्भुतं, विविधं वा व्यापार नि माजते नितरां प्रसाधयति, यात्रायां विचित्रशोभावहो भवति श्रूयमाणः शब्दः॥ शृण्वे व्यत्ययेनात्मनेपदम् । वदान्-चदतेर्लेटि आडागमः ॥ चतुर्थीमृचमाह- प्र वः शर्धाय धृष्वये त्वेपर्युम्नाय शुष्मिणे । देवत्तं ब्रह्म गायत ॥४॥ प्र वः शीय धृष्वये त्वेषऽद्युम्नाय शुष्मिणे देवत्तम् ब्रह्म गायत ॥ ससायो वा, वः युप्माकं संवन्धिने शर्धाय मरुतां गणाय देवत्तम् देवैर्दत्तं देवता- प्रसादालधं ब्रह्म मन्त्र प्र गायत प्रकर्पण स्तुत। कीदृशाय शर्धाय ? धृप्वये धर्षणयुक्ताय, त्वेपद्युम्नाय त्वेपं दीप्तं द्युम्नं द्योतनं, प्रकाशो, यस्य तं, (घुम्नं यश इत्युक्त्या च प्रकाश एव लक्ष्यते) शुष्मिणे शुम बलमसेति शुप्मी, तस्मै ॥ धृप्वये-कृविधृष्यीत्यादिना किन्- प्रत्ययान्तो निपातितः । देवत्तम्-देवदत्तम्, छान्दसो दवर्णलोपः ॥ पञ्चमीमृचमाह- प्रशंसा गोष्वधन्य क्रीळं यच्छ| मारुतम् । जंभे रसस्य वावृधे ॥५॥ प्रशंस गोपु अघ्न्यम् क्रीळं यत् शर्धः मारुतम् जंभे रसस्य ववृधे । हे कन्या, ·अ, म ३, व. १३] ३७८ [मं १, अनु.८, सू. ३७. , गोपु तेजस्सु अवस्थितं अन्यम् अहन्तव्यं गां घृपवद्धलिनं, क्रीळम् विहारयुक्तं यत् --मारुतं शर्धः यत् मरुद्गणात्मकं बलं वर्तते, तत् प्रशंस स्तुहि, हे यजमान, (अन्तरात्मनः संबोधनम्)। तच्च मारुतं शर्धः रसस्य आनन्दस्य सोगात्मकस्य जम्भे उदरे, आस्यै या वधे वृद्धमभूत् ॥ सांशयिकस्तृतीयः पादः। 'रसस्य गोक्षीररूपस्य सम्बन्धि तचेजः (शः) जम्भे मुखे उदरे वा ववृधेः इति सायणः, मारुतं बलं गोक्षीरसंवन्धि तेजः किल, तच्च उदरे मुखे वा वृद्धमभूत् इति कथनेन विवक्षितं न ज्ञायते । अतिस्पष्टार्थ पादमिव व्याचप्टे। 'जम्भे जमि नाशने जम्भ्यते भक्ष्यते अनेनेति जम्भमास्यं करणे घञ्' इति सायणीयप्रक्रिया-जमिधातोर्भक्षणार्थों गौणोऽभ्युपगतश्चेत्, जम्भो जम्भनं भक्षणं, प्राशनमित्यपि वक्तुं युक्तम् । तर्हि 'रसस्य जम्भे वावृधे' सोमस्य पाने क्वृधे-इति सुलभं स्यात् तात्पर्यम् । मारुतं शर्धः रसप्राशनेन वृद्धमभूत्। इदं च अन्तर्यजने मरुद्गणस्य प्रादुर्भावात्परं तस्य सोमरसेन वृद्धिर्भवतीत्युपपन्नं स्यात् ॥ इति प्रयमस्य तृतीये द्वादशो वर्ग. पष्ठीमृचमाह-- को वो वर्षिष्ठ आ नरो विश्च ग्मच धूतयः । यत्सीमन्तं न धूंनुथ ॥६॥ कः वः वर्पिष्टः आ नरः ढिवः च ग्मः च धूतयः यत् सीम् अन्तम् न धूनुथ ॥ दिवश्व धुलोकस्यापि ग्मश्च भूलोकस्य च धृतयः कम्पयितारः, हे नरः नेतारः बलिना, वः युप्माकं मध्ये आ समन्तात् चर्पिष्टः वृद्धतमः कः ? यत् यस्मात् सीम् सर्वतः अन्तम् न वाममोऽन्तमिन, वृक्षाग्रमिर (सायणः) धृनुय चालयथ । सर्वेऽपि प्रबला लक्ष्यन्ते मरतः अयं पलाधिकोऽयं नेति न शस्यं वदितुम् ॥ 'अन्तं न' इत्यत्र मुखेन चालयितुं योग्य वस्तु विरक्षितम् । तन् वस्त्राचलं वृक्षाग्रं या भरतु । ग्म:-ग्मा भूनाम, पष्टयेरचने आफारलोपः। धूतयः-धृञ् कम्पने क्तिच् । धनुष-स्वादिभ्यः श्नुः ॥

·म. १, म. ३, व. १३.] .३७९. मि. १, अनु. ८, सू.३७. ८ , सप्तमीमृचमाह- नि वो यार्माय मार्नुपो ध्र उग्राय मन्यवे । जिहीत पर्वतो गिरिः ॥७॥ नि वः यामाय मानुपः दुधे उग्राय मुन्य जिहीत पर्वतः गिरिः ।। हे मरुतः, यः युस्माकं यामाय गमनाय भानुपः मनुजः दैवतरहस्यवित् निदधे दृढ निक्षिप्तवान् आधारस्तम्भं इति शेपः । चण्डवेगेन मरुतां गमने अन्तर्याजिनो गृहं शरीर- रूपं पतेदेति मिया, दााय शरीरगृहं स्तम्भाधारयुक्तं करोतीत्यर्थः। कीदृशाय यामाय ? उग्राय तीवाय, मन्यवे चालनमभिमन्यमानाय चण्डभावयुक्ताय । तथा हि पर्वतः बहु- पर्वयुक्तः गिरिः सानुमान् जिहीत गच्छेत् । तादृशः प्रबलो युप्माकं वेगः ॥ दुधे- धृञ् अवस्थाने, लिट् । जिहीत-ओहाङ् गतौ लिङ् । पर्वतः-मत्वर्थीयः तप्प्रत्ययः ।। अष्टमीमृचमाह- येामज्मेषु पृथिवी जुजुवाँ इव विश्पतिः । भिया यामपु रेजते ॥८॥ येपाम् अज्मैपु पृथिवी जुजुर्वान्ऽईव विश्पतिः भिया यामेषु रेजते ॥ येपाम् मरुतां यामेषु गमनेषु अज्मेषु क्षेपकेषु सत्सु, पृथिवी भूमिः मिया रेजते कम्पते, तत्र दृष्टान्त:-जुजुर्वान् इव विश्पतिः पयसा जीर्णः दुर्बलः प्रजानां पालको राजा यथा शत्रुभयात् कम्पते तद्वत् ।। अज्मेपु-अज गतिक्षेपपयोः, औणादिको मन् । जुजुर्वान्- जु वयोहानौ, लिटः वसुः, छन्दसि उत्तम् । यामेपु-यमधातोः घम् ॥ नवमीमृचमाह- स्थिरं हि जानमेषां वो मातुर्निरेतवे । यत्तीमर्नु द्विता शर्वः ॥९॥ स्थिरम् हि जानम् एपाम् वर्यः मातुः निःऽएतवे यत् सीम् अनु द्विता शवः ॥

·३८० - म १, म ३, व १३] [म १, अनु.८, सु. ३७ एपां मरुतां जानम् जन्मस्थानं स्थिरम् हि ध्रुवं खलु । मातुः प्राणभुवोऽन्तरिक्ष- स्थानात् वयः पक्षिणः, इमे मरुतः, निरेतवे निर्गन्तुं समर्था इति शेपः। यत् यस्मात् कारणात् मरुतां शवः दीप्तं बलं सीम् सर्वतः द्विता द्वित्वेन अनु वर्तते, तस्मात् 'स्थिरं हि जानं' इति पूर्वेणान्ययः ॥ मरुतः 'पृश्निमातरः' (१. २३. १०) इत्यत्र व्याख्यातमवधेयम् । मरुतां माता पृश्निश्चित्रवर्णा गौः। सङ्केतरहस्यमिदम्-प्राणशक्त्याविर्भावविलासक्षेत्रभूता अन्तर्हितधीवृत्तिरश्मिप्रसः अदितिवदरण्डाकारान्तरिक्षस्थाना विविधाविष्कारकलासम्पन्ना सच- मयी शक्तिर्माता मरुतां चित्रवर्गा गौः पृश्निरुच्यते ॥ मरुतां चलं द्विरूपं क्रियाज्ञान- शस्त्यात्मकं, अत एव 'द्विता' इत्युक्तम् । धीवृत्तीनां पक्षिरूपत्वं वर्णयन्त्यन्यत्र च मन्त्राः। मरुतः प्राणात्मका अपि धीवृत्तिरूपतां प्राप्ता इत्युक्तमवधेयम् ॥ दशमीमृचमाह--- उटु त्ये सूनो गिरः काष्टा अज्मैप्वनत । वाला अभिजु यातवे ॥१०॥ उत् उम् इति त्ये सूनवः गिरः काष्ठाः अज्मेषु अनत वाश्राः अभिऽजु यातवे ॥ गिरः सूनवः वाचः प्रेरकाः, पूर्वप्रकृतस्य 'इहेव शृण्वे' 'साकं वाशीभिः' इति प्रस्तु- तस्य वाग्रूपस्य शब्दस्योत्पादकाः त्ये ते मरुतः अज्मेषु स्वीयगमनेषु काठाः अपः उदु उत्कर्पणन अत्नत अतनिपत विस्तारितवन्तः । तथा तननेन तेजसा रसादानं सुकरमित्याह । यात्राः हम्भारयोपेताः गाः अमिनु अभिमुखजानु यथा तथा यातवे यातुं प्रेरितवन्त इति शेपः। मरुतां घोपवाग्निभयं वर्णयति । शिसरिणोऽपि भग्ना भदन्तीति प्रागुक्तम्, अधुना आपो वितन्यन्ते गावश्च अपः आजानु प्रविश्य आददतामिति ताश्च प्रेर्यन्त इत्युक्तम् । इन्द्रप्रातरो मरुतः प्रसिद्धाः । इन्द्रकृत्यानुरोधिनः सन्तः अप्सङ्केतितपोपणधारणादिक्रिया- शक्तिविस्तरणेन गोसङ्केतितचिद्रश्मिविपयारसपोपणप्रेरणार्था भवन्तीति योध्यम् ॥ सूनाः- पू प्रेरणे, मुगः किदिति नुप्रत्ययः । अनत-तनु विस्तारे, लड्, विकरणस्य लुक, छान्दमम् । अमिनु-अमिगते जानुनी यस्य तत् । प्रसंभ्यां जानुनोः जुरादेशः । यातवे- तुम नरेन्प्रत्ययः ॥ इति प्रयमस्य तृतीये प्रयोदशो वर्ग .

·म.,म.३,६१४. [मं. १, भनु. ८, ३७. एकादशीमृचमाह- त्यं चिद्धा दीर्घ पृथु महो नपातममृध्रम् । प्र च्यांवयन्ति यामभिः ॥११॥ त्यम् चित् ध दीर्घम् पृथुम् महः नतिम् अमृध्रम् प्र च्यवयन्ति यामऽभिः॥ त्यं चित् घ तमपि, योऽपामावरकः प्रसिद्धस्तमपि तमोघनं याममिः गमनैः प्रच्या- चयन्ति प्रकर्पणाधो गमयन्ति अपो वर्षयन्ति, कीदृशम् ? दीर्घम् आयतम् पृथुम् विस्तृत मिहो नपातम् मेहते सिञ्चतीति मिट् अपां आवारको मेघस्तमोघनस्तस्य नपात सन्तानभूतं अमृधम्-केनाप्यनिप्पीडथम् ॥ नपातम्-न पातयितारमिति सायणः । प्रसिद्धमर्थ नप्तारं अङ्गीकुर्मः। अमृध्रम् -मृधु-उन्दने, हिंसार्थे च, औणादिको रसत्ययः । च्यवयन्ति- पदपाठे हस्तश्छन्दसः। द्वादशीमृचमाह- मरुतो यर्द्ध वो वलं जनी अचुच्यवीतन । गिरीरचुच्यवीतन ॥१२॥ मरुतः यत् ह वःवलम् जनान् अचुच्यवीतन गिरीन् अचुच्यवीतन ॥ हे मरुतः, यत् ह यस्मादेव वः युमाकं यलम् अस्ति, तस्मादेव कारणात् जनान् जन्मिनः अचुच्यवीतन प्रेरयत, तथा गिरीन् मेघान् उक्तलक्षणान् अपां निसृष्टये अचुच्य- वीतन प्रेरयत ॥ अचुच्यवीतन-च्यवतेर्लिङि व्यत्ययेन परस्मैपदम्, तननादेशः, शपः नुः। अन्यच छान्दसम् ॥ प्रयोदशीमृचमाह- यद्ध यान्ति मरुतः सं है ब्रुवतेऽध्वन्ना । शृणोति कश्चिदेषाम् ॥१३॥ यत् ह यान्ति मरुतः सम् ह ब्रुवते अव॑न् आ शृणोति कः चित् एषाम् ॥ 7 ·- ३८२ " , प्र. १,म.३, व १४] [म. १, अनु. ८, सू. ३७. यत् ह यदा खलु मरुतः यान्ति गच्छन्ति, तदा आ सर्वतः अध्वन् मार्गे संब्रुवते ह एते मरुतः गगात्मकत्वात्, संभूय वाचं प्रयुञ्जत एच, शब्दं कुर्वन्तीत्यर्थः। स च शब्दः न सर्वेषां श्रपणगोचरो भवतीत्याह-एपाम् मरुतां तं शब्दं कश्चित् अन्तर्मुखः, विकसिता- न्तरिन्द्रियः अन्तर्याजी शृणोति, नान्यः, साधारणश्वेदयं शब्दः सर्वेऽपि जनाः शृणुयुः, नायं तथा ॥ अध्यन् सप्तम्या लुक् ।। चतुर्दशीमृचमाह- प्र यात शीभमाशुभिः सन्ति कण्वैषु वो दुवैः । तत्रो पु मायावै ॥१४॥ प्र यात शीभम् आशुभिः सन्ति कण्वेषु वः दुवः तत्रो इति सु मादयाध्यै ॥ हे मरुतः, आशुभिः वेगाद्भिः स्वीयवाहनैः शीभम् शीघ्र क्षिप्रनाम प्रयात प्रस्थान कुरुत अस्मदीययजनभुवं प्रति, चः युष्मदर्थं कण्वेषु मेधाविपु, एतन्नामकेवस्मासु वा दुवः दुवांसि परिश्रमात्मकानि कर्माणि सन्ति वर्तन्ते । तत्रो तत्र तेषु कण्वेपु, तेषु दुवःसु वा सु सुतरां मादयाध्यै तृप्ता भरत ॥ आशुभिः—अशू व्याप्तौ उण् । मादयाध्व-मद तृप्तियोग चुरादिः आत्मनेपदी, लेटथाडागमः, एकारस्य ऐकारादेशः॥ पञ्चदशीमृचमाह- अस्ति हि प्मा माय वः स्मसि प्मा वयमैपाम् । विश्व चिदायुर्जीवसे ॥१५॥ अस्ति हि स्म मदाय वः स्मसि स्म वयम् एाम् विश्वम् चित् आयुः जीवसै॥ हे मला, यः युन्माकं मदाय तृप्तये असिस हि स्म अस्त्वा सलु यदस्माभिर्देयें तदित्यर्थः । पसार युन्नाकं संन्धिनः पयर स्नसि स्न विद्यामहे सलु । विश्वम् चित् आयुः ननन्यायुः जीसे जीवितुं युनायाः पयं स्म इति संवन्धः ॥ स्न-संहितायां दीपः। स्नसिइदन्तो मसिः । इति प्रपमस्य तृतीये भतुवंशो वर्ग ·अ.१,म.३, ३.१५] [म., मनु.८, सू. ३८. 'कद्ध नूनम्' इति पञ्चदशर्च तृतीयं सूक्तम् । घोरपुत्रः कप्प ऋषिः गायत्री छन्दः मरुतो देवताः॥ .. तंत्र प्रथमामृचमाह- कई नूनं कधप्रियः पिता पुत्रं न हस्तयोः । दृधिध्वे वृक्तवर्हिपः ॥१॥ कत् है नूनम् कधऽप्रियः पिता पुत्रम् न हस्तयोः दधिध्वे वृक्तऽवर्हिपः ॥ हे मरुतः, कन् ह कदा खलु वृक्तर्हिपः वृक्तं वर्हिः आस्तीर्ण यैस्तानस्मान् कथ- प्रियः स्तुतिप्रीताः यूर्य नूनम् अवश्यं हस्तयोः दधिध्वे हस्ते धारयय ! तत्र दृष्टान्त:- पिता पुत्रम् न यया पिता पुत्रं हस्ते धारयति, तद्वत् ॥ कन्-कदा आकारलोपः छान्दसः । कप्रिय:-कथया स्तुत्या प्रीगयन्ति, विप्, थस्य धा, हस्वच छान्दसाः। दधिध्वे- छन्दसि वर्तमाने लिट् । वृक्तर्हिपः मरुत इति सायणः, व्याख्यातं प्राक् (१. ३. ३- पृ.११३.११४)॥ द्वितीयामृचमाह- के नूनं को अर्थ गा दिवो न पृथिव्याः । के वो गावो न रण्यन्ति ॥२॥ क नूनम् कत् वः अर्थम् गन्त दिवः न पृथिव्याः के कः गावः न रण्यन्ति ॥ हे मरुतः, नूनम् क यूयं इदानीं कुन गताः। कत् कदा वः युप्माकं अर्थम् गन्तव्यं स्थानं, प्राप्तव्यं वस्तु या यूयं प्राप्नुधेति शेषः । दिवः घुलोकात् गन्त गच्छत, पृथिव्याः न पृथिवीस्थानात् न गच्छत—अयमर्थः सायणानुसारी, दुर्घटो भावः। अथ नशब्दः उपमार्थीयश्चेत् क्लेशो नश्यति, सुगमो भवति मन्त्रार्थः। दिवो न द्युस्थानादिव पृथिव्याः पृथिवीस्थानात् गन्त गल्छत् । मरुतां देवताविशेषत्वात् धुलोकागमनं सुलभम्, जङ- धननत्वात् प्रतिबन्धकवाहुल्यात् पृथिवीस्थानादाविर्भूय गमनं तु न तथा। तस्मादाह-

·-
२, ३, १५]
[म. १, अनु ८,३८
दिव इव पृथिव्याच स्थानात् गमनं सुसं भवतु युष्माकमिति ।
अघ कस्मिन् स्थाने
युष्मानाह्वयन्ति आह्वातार इति प्रश्नेन तत् स्थानं ज्ञापयत अपरोक्षाः भवत चेति गमयति
तृतीयः पादः। गावो न गानः दोहार्थमिव वः युष्मान् प्रति व कुत्र रण्यन्ति शब्द
कुर्वन्ति आह्वयन्ति स्तोतारः ॥ रण्यन्ति-रणतिः शब्दकर्मा, व्यत्ययेन श्यन् ।।
तृतीयामृचमाह-
के वः सुम्ना नव्यासि मरुतः के सुविता ।
को । विश्वानि सौभगा ॥३॥
के वः सुम्ना नव्यौसि मरुतः क्व सुविता क्वौ । इति विश्वानि
सौभगा ॥
हे मरुतः, वः युप्माकं संबन्धीनि नव्यांसि नवतराणि सुम्ना सुम्नानि सुसानि सुख-
हेतुभूतानि पा, (धनानि इति पूर्वे) व कुत्र वर्तन्ते १ तथा सुविता सुवितानि दुरित-
प्रतिद्वन्द्वीनि भद्राणि क ? विश्वानि सौभगा सर्वाणि सौभाग्यानि ऐश्वर्याणि को क, कुत्र
वर्तन्ते ? एमिः सर्वैर्युक्ताः प्रसीदतेति भावः ।।
चतुर्थीमृचमाह-
यद्यूयं पृश्निमातरो मासः स्यातन ।
स्तोता वो अमृतः स्यात् ॥४॥
यत् यूयम् पृश्निऽमातरः मर्तासः स्यातन स्तोता वः अमृतः स्यात् ॥
हे पृश्निमातरः पृश्निर्माता येषां ते मरुतः, यूयम् यत् यदा मर्तासः मनुष्याः स्या-
तन भवेत, तदा यः युप्माकं स्तोता यजमानः अमृतः स्यात् अमृतत्वं देवभावं प्राप्नुयात् ।
मरुना मानुपे लब्धजन्मत्वं प्राग्निवृतम् (१.६ स.)॥ पृश्निमातरः-व्याख्यातः । मर्तासः-
प्रियतेस्तन्, आअसेरमुक् । स्यातन-अस्तेलिडि तस्य तनादेशः॥
पञ्चमीमृचमाह-
मा वो मृगो न यवसे जरिता भूदोष्यः ॥
पृथा यमस्य गादुपं ॥५॥

·स. १,म.३, ३.१६ (मं. १, अनु. ८, सू. ३८. - मा वः मृगः न यबसे ज़रिता भूत् अजौष्यः पृथा यमस्य गात् उप॥ हे मरुतः, वः युष्माकं संबन्धी जरिता स्तोता अजोप्यः अग्रीण्यः मा भूत् । तत्र दृष्टान्तः-मृगो न यवसे यथा भक्षणीये 'यत्रसे' तृणादौ मृगः पशुः अत्यन्तलोभाव अतृप्तः 'अजोयः भवति, तथा मृग इव अत्यन्तपितो मा भूत् नव स्तोता भक्त इत्यर्थः । किं तु यमस्य नियन्तुर्देवस्य पया मार्गेण उप गात् उप गच्छतु, नियन्त्रितत्प्णः सुप्रीतो भवतु । अयं चार्थः 'मो पुणः' इत्युत्तरयर्चा संगच्छते। सायणस्तु यथा तृणे भक्षणीये मृगः कदाचिदप्यसेव्यो न भवति, तथा स्तोतापि असेव्यो मा मूदिति व्याचष्टे, यमलोकसंबन्धिमार्गेण तस्य मरणं मा भूदिति च । पूर्वोचरसंपन्धो मृग्यः ।। अजोप्य:- जुपी प्रीतिसेवनयोः, कर्मणि ण्यत् । अन्यत् गतम् ॥ इति प्रयमस्य तृतीये पञ्चदशो वर्ग: पष्ठीमृचमाह-- मो षु णः परोपरा निति र्हणा वधीत् । पढीष्ट तृष्णया सह ॥६॥ मो इति सु नः पराऽपरा निःऽऋतिः दुःऽहना वधीत् पदीष्ठ तृष्णया सह ॥ हे मरुतः, नः अस्मान नितिः पापदेवता, भायात्मिका या मो पु वधीत् सर्वया हतान् मा कापीत् । कीदृशी निर्मतिः ? परापरा अत्यन्तमुत्कृष्टा वलेन, अतिबलेत्यर्थः । दुईणा दुःखेन हन्तुं शक्या, केनापि हन्तुं दुःशक्या । सा तृप्णया सह बहुदोपप्रमर्हि तृष्णा दुराशा, तस्मात् तया सह नि:तिः पदीष्ट पततु विनश्यतु इति प्रार्थना । पूर्वपा अस्म- दुक्वार्थयर्चा सङ्गच्छत एवेदम् ॥ मो पु णः --मुजः पत्वं, नस्य णः । पदीष्ट-पद गतौ आशीर्लिंङि सलोपः छान्दसः ॥ सप्तमीमचमाह- सत्यं खेपा अर्मवन्तो धन्वञ्चिदा रुद्रियासः । मिह कृण्वन्त्यवाताम् ॥७॥ .

·.१, म ३, ५ १६] - ३८६ - [म १, अनु ८, सू ३८ सत्यम् वेपाः अमऽवन्तः धन्वन् चित् आ रुद्रियांसः मिहम् . कृण्वन्ति अवाताम् ॥ नेपाः दीप्ताः अमनन्तः बलमन्तः रुद्रियासः रुद्रस्य इमे सम्बन्धिनः (घोरकर्मत्वं मरुतां प्रसिद्धम्) मरुतः धन्वन् चित् आ मरुदेशेऽपि अाताम् वायुरहितां मिहम् वृष्टिं कृण्वन्ति कुर्वन्ति । सत्यम् सत्यमेतत् । वृष्टिविघातकनायुपर्ज प्रचण्डयातवेगा अपि मरुतो घृष्टि विदधते ॥ 'धन्वनि' नीरसे जड़े पार्थिव शरीरेऽपि रसमादधत इति रहस्यम् ॥ त्वेषा- दयो व्याख्याताः॥ अष्टमीमृचमाह- वाव विद्युन्मिमाति वत्सं न माता सिंपक्ति । यदैपां वृष्टिरसर्जि ॥८॥ बाश्राऽइव विद्युत् मिमाति वत्सम् न माता सिसक्ति यत् एपाम् वृष्टिः असर्जि ॥ वाथा इन शन्दायमाना धेनुरिव विद्युत् विद्योतमाना तडित् मिमाति शब्दं करोति । माता वत्सं न धेनुर्वत्समिर सिपक्ति सेनते | यत् यस्मात् कारणात् एपाम् मरुतां संनन्धिनी वृष्टि. असजि विसृष्टा भाति । विद्युत्काले मेघगर्जनं ततो दृष्टिश्च मरुतां व्यापारा- द्भवतीति स्लोऽर्थः स्यात् । अन्तांगे चलति, दशाविरोपेषु मध्यमस्थाने ज्योतिर्दर्शनं दिव्यनादरणं रमदृष्टिय मरुत्प्रमादाद्भवन्तीति प्रोक्तं भवति ॥ चाश्रेष—वाश शब्दे रमत्ययः। मिमाति–माइ माने शब्दे च व्यत्ययेन परस्मैपदम् । सिपक्ति–पच समगारे (सेनायां च) शपः इलुः। असर्जि-सृज विसर्गे, कर्मणि लुड् ॥ नरमीमृचमाह- दिवो चित्तमः कृण्वन्ति पर्जन्यनोदवाहेन । यत्पृथिवीं व्युन्दन्ति ॥९॥ दिवा चित् तमः कृण्वन्ति पर्जन्यैन उदाहेर्न यत् पृथिवीम् विऽउन्दन्ति ॥

·म. १, म ३, ३ १७] - ३८७ - [मं १, मनु ८, सू ३८ उदयाहेन उदकवाहिना पर्जन्येन मेघेन दिवा चित् दिनवैलायामपि तमः अन्ध- कारं कृष्पन्ति कुर्वन्ति । यत् यदा पृथिवीम् भूमिम् व्युन्दन्ति विशेषेण क्लेदयन्ति । तदा तमः कृणपन्तीति पूर्वेणान्वयः। अन्तयांग सत्यपि निवे ज्योतिर्षिलासे रसवाति- रेकात् कचित् विश्वं तमोहतमित्र भवति, इदं च तात्कालिकं मरद्वेगकृत्यं कादाचित्क- मिति बोध्यम् ।। उदचाहेन-उदकानि वहतीत्युदयाहः, उदकशब्दस्य उदभावः । ब्युन्दन्ति- उन्दी क्लेदने रुधादिः॥ दशमीमृचमाह- अर्ध स्वनान्मरुतां विश्वमा सद्म पार्थिवम् । अरैजन्त प्रमानुपाः ॥१०॥ अर्ध स्वनात् मरुताम् विश्वम् आ सझं पार्थिवम् अरैजन्त प्र मानुपाः ॥ मरुताम् संवन्धिनः स्वनात् ध्वनेः अघ अनन्तरं पार्थिवम् पृथिवीसंवन्धि विश्वं सर्व सम गृहं आ समन्तात् अरेजतेति शेषः । मानुपाः मनुप्या अपि पारेजन्त प्रकर्पण अफम्पन्त । अत्र सर्व सम सर्व यजमानशरीरं भवति । मानुपाः शरीरिणः जीनाः आत्मानः, न केवलं शरीरे कम्पः, अन्तरेऽपि । तथाविधो मारुतः ॥ यस्य धः छान्दसः। अरेजन्त-रेड कम्पने ॥ इति प्रयमस्य तृतीये पोडमो वर्ग अघ- एकादशीचमाह- मरुतो वीलुपाणिनिश्चित्रा रोधखतीरर्नु । यातमखिद्रयामभिः ॥११॥ मरुतः वीलुाणिऽभिः चित्राः रोधखतीः अनु यात ईम् अखिद्रयामऽभिः॥ हे मरुतः, यूर्य वीलपाणिमिः वील वलनाम, वीभ्यः दृढाः पाणयः हस्ताः तः सहिताः सन्तः, चित्राः दर्शनीयाः रोधस्वतीः अनु कूलयुक्ता नदीरनुलक्ष्य अखिद्रयाममिः अन्द्रि- ·म. १, ३. ३, ५.१७.] ३८८ मि. १, अनु.८, सू. ३८. गमनैः ईम् एनं यजमानमुद्दिश्य यात गच्छत । कूलस्थानीयं शरीरं नद्यः शक्तिधारा- वाहिन्यः प्राणस्थानाः॥ रोधस्वती:-रुधिर् आवरणे, रुणद्धि स्रोत इति रोधः कूलं, असुन्। तद्वत्यः मतुपो वत्वम् । असिद्रयामभिः-खिद दैन्ये रक्, खिद्रं यान्तीति खिद्र- यामानः तैः॥ द्वादशीमृचमाह- स्थिरा वः सन्तु नेमयो रथा अश्वास एषाम् । सुसंस्कृता अभीशवः ॥१२॥ स्थिराः वः सन्तु नेमयः रथाः अश्वांसः एपाम् सुऽसंस्कृताः अभीशवः ।। हे मरुतः एषाम् वः युष्माकं नेमयः रथाङ्गवलयाः स्थिराः सन्तु । तथा रथाः अश्वासः अश्वाश्च स्थिराः सन्तु । अभीशवः-रथवन्धनरजवः सुसंस्कृताः परिष्कृताः सन्तु ॥ अभीशवः अमिदश्नोतेः उण् ॥ अङ्गुलय इति निघण्टुः। किरणा इत्यर्था- न्तरम् ॥ रथयुक्ताश्वस्थानीयप्राणशक्तिविभवानां बन्धनरज्जुस्थानीयाः चिद्रश्मयः संस्कृताः स्वच्छाः सन्त्वित्युक्तं भवति ॥ प्रयोदशीमृचमाह- अच्छा बदा तना गिरा जरायै ब्रह्मणस्पतिम् । अग्निं मित्रं न दर्शतम् ॥१३॥ अच्छे बढ तना गिरा जरायै ब्रह्मणः पतिम् अग्निम् मित्रम् न दर्शतम्। रात्मसंबोधनम् । मारुस्मिन् सूक्त मरुद्गणस्वरूपप्रकाशनाय मरुत्ससस्य अग्नेः : प्रमादान् वाक् प्रयुज्यतामित्याह-तना तनया देवतास्वरूपं विस्तारयन्त्या प्रकाश- यन्त्या गिरा वाचा जरायै स्तुतये अग्निम् वाचोऽधिदैवतं अच्छ आभिमुख्येन पद भूहि। कीदृशं अग्निम् ? ब्रह्मणः पतिम् मन्त्रस्य पालक अधिदेवतं, मित्रम् न दर्शनम् मित्रमिर प्रियमुद्ददमिन दर्शनीयम् ॥ अग्निः होठ्याग्विशिष्टोऽपि सामान्येन ·म. १, अ. ३, ६. १७.] - ३८९ - [मं. १, अनु.८,पू. ३८. सर्वस्याश्च वाचो देवता। तत्र याग्विशेषस्य मन्त्रस्य तु सर्वदेवालकोऽग्निरेख ब्रह्म- णस्पतिर्भवति । तना-तनु विस्तारे, पचायच्, तना, तृतीयाया डादेशः ॥ चतुर्दशीमृचमाह- मिमीहि श्लोकमास्यै पर्जन्य इव ततनः। गार्य गायत्रमुक्थ्यम् ॥१॥ मिमीहि श्लोकम् आस्यै पर्जन्यः इव ततनः गाय गायसम् उक्थ्य॑म् ॥ अत्रापि प्रापेरात्मसंवोधनं युक्तम् । आस्ये स्वीये मुखे श्लोकम् स्तोत्रं मिमीहि मितं कुरु, यः श्लोकः हृदये प्रादुर्भूतः, तं मुखे आविष्कृतं धेहि। ततः तं पर्जन्य इव मेवः पर्पमिव ततनः विस्तारय । उक्थ्यम् शस्त्रयोग्यं मन्त्रनिशेपं गायत्रम् गायत्रीच्छन्दस्कं गाय गानं कुरु ॥ वाचा स्तोत्रोच्चारणस्य चैभवं देवतालीपनं भव- तीति बोध्यम् ॥ नतनः-तनु विस्तारे, लेट् , विकरणस्य ः॥ पञ्चदशीमृचमाह- वन्दव मारुतं गणं त्वेपं पनस्युमर्किणम् । अस्मे वृद्धा असन्निह ॥१५॥ वन्देख मारुतम् गणम् त्वेषम् पनस्युम् अर्किर्णम् अस्मे इति वृद्धाः असन् इह ॥ सर्वोऽपि देवभक्तः प्रेर्यते । गणम् समूह बन्दस्व स्तुहि, नमस्कुरु वा। कीदृशं गणम् ? स्वपम् दीसम् पनस्युम् स्तोत्रकामम् अर्किणम् अर्कः दीतः स्तवः सोऽस्यास्तीति अर्की तम् । अस्मे अस्मासु इह अस्मिन्नन्तयागे वृद्धाः पृद्धि प्राप्ताः अमन् भान्तु मरुतः ।। पन्दस्व-बदि अभिवादनस्तुत्योः । पन स्तुतौ अमुन्, पनः म्तोत्रं आत्मन इच्छति पनस्यः, स्यन् । इति प्रपमस्य सतोप सप्तरमो वर्ग: मारुतम् मरुत्संबन्धिन पनस्यम्- ·- म.१,म.३, व १८.] [म. १, अनु.८, सू. ३९. 'प्र यदित्थेति दराचं चतुर्थ हसतम् । घोरपुत्रः कम प्रापिः मरतो देवता । अयुजो वृहत्यः, युजः सतोहत्यः ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- प्र यदित्था परावतः शोचिर्न मान॒मस्यथ । कस्य॒ क्रत्वा मरुतः कस्य वपैसा कं ाथ कं है धूतयः ॥१॥ प्र यत् इत्था पराऽवतः शोचिः न मानम् अस्यथ कस्य क्रत्वा मरुतः कस्य वपैसा कम् याथ कम् ह धूतयः ॥ हे धृतयः कम्पनकारिणः मरुतः, यत् यदा शोचिर्न तेज इव मानम् मननीय चलं इति सायणः, मननीयां मतिं इति वयम्, परावतः दूरादूर्ध्वदेशात् इत्था इत्थं अन्तरिक्षात् प्रास्यथ प्रक्षिपथ, ऊर्ध्वदेशात् यथा ज्योतीपि तेजः प्रक्षिपन्ति भूमौ तथा मरुतः स्वमति सङ्कल्परूपां म] प्रक्षिपन्ति । यदैवं कुरुथ, तदानीं कस्य पुरुषस्य ऋत्वा क्रतुना प्रज्ञाकर्मणा सङ्गच्छध्ये यूयम् ? कस्य पुण्यपुरुषस्य वर्पसा रूपेण सङ्गताः भनय ? कम् याथ कं भक्तं प्राप्नुथ ? कम् ह क वा अनुग्रहास्पदं कुरुथ ? मरुतः स्वमतिप्रक्षेपेण द्वारेण पुरुषस्य प्रज्ञाकर्मबलेन रूपेण च एकतां प्राप्य तमाविश्य अनु- गृहन्ति । कस्य 'ऋत्या' 'पर्पसा' इत्यत्र अन्यथाप्यध्याहारो घटते । कस्य क्रतुना प्रेरिताः कस्य 'वर्षमा' रूपव्यक्त्या आकृष्टाः युष्मदीयां मतिं प्रक्षिपथेति तात्पर्यमुपपद्यते । उभययापि, 'कीदृशी म्यात् तस्य योग्यता यस्मित् पुरुपे युष्मदीयः सङ्कल्पः पतेदिति तात्पर्य भवति । 'मानम्' इत्यत्र विविधमाचक्षते वेदार्थचिन्तकाः । घातोव निप्पन्नं मन्यते सायणः, मान मननीयं बलमित्याह । मानं ज्ञानमिति कश्चित् । 'माङ् माने' इति धातोनिप्पादयन्ति नव्यानामेके, आहुच मरुद्ववापारस्य लक्ष्यभूतानां तरगिरिशृङ्गादीनां मरुतां च अन्तरं कियमिति निर्णये मरुतो 'मानम्' गन्तव्य- दशमान कामपि मानरेशां प्रक्षिपन्तीति ।। द्वितीयामृचमाह- स्थिरा वैः सन्त्वायुधा पराणुदे वीळू उत प्रतिष्कौ । युप्मार्कमस्तु तविपी पनीयसी मा मर्यस्य मायिनः ॥२॥ मन ज्ञाने इति ·अ. १, अ.३, य. १८.] - . [मं. १, अनु.८, मू.३९ स्थिरा वः सन्तु आयुधा पराऽनुदै वील्लु उत प्रतिऽस्कमें युष्माकम् अस्तु तविपी पीयसी मा मर्त्यस्य मायिनः ॥ हे मरुतः, वः युप्माकं आयुधा आयुधानि परा नुदे शत्रूणां अपनोदनाय स्थिरा सन्तु स्थिराणि भवन्तु । उत अपि च प्रतिप्फमे प्रतिबन्याय, प्रत्यवरोधाय पील दृढानि सन्तु। युप्माकं संवन्धिनी तविपी वलं पनीयसी अतिशयेन स्तोतव्यं अस्तु । मायिनः माया कूटयुक्तिः तद्वतः मर्त्यस्य मनुष्यस्य 'तविपी पनीयसी' मा भृत् ।। यद्यपि मानुपयलेन शत्रुजयः - संभवेत् क्वचित् तथापि तत् मायाख्य-अनृतप्रज्ञावशंवद- त्वात् न स्पृहणीयं स्तुत्यं भवति, तादृशेन मानुपवलेन जयो मा भूत्, अतः तदलं स्तुत्यं न भवति, मा भूच । मारुतवलमेव जयप्रदं स्यात् अतः स्तुत्यम् ॥ स्थिरा, आयुधा- उभयोः शेर्लोपः । पराणुदे-णुद प्रेरणे, किप, उपसर्गादसमासेऽपि णत्वम् । वील चीनि, विभक्तेर्लक् । प्रतिप्को-स्कम्भुः मौत्रो धातुः, संपदादिलक्षणो भावे विप् | पनीयसी- पनतिः स्तुतिकर्मा, औणादिकः असुन्, तत ईयसुनि टेर्लोपः, डीप् । मायिनः- मत्वर्थीय इनिः॥ तृतीयामृचमाह- परी हु यत्स्थिरं हथ नरो वर्तयथा गुरु । वि याथन बनिनः पृथिव्या व्याशाः पर्वतानाम् ॥३॥ परी है यत् स्थिर हुथ नरैः वर्तय॑थ गुरु वि याथन बुनिनः पृथिव्याः वि आाः पर्वतानाम् ॥ हे नरः नेतारः मरुतः, यत् यदा स्थिरम् वस्तु परा है हथ पराहत कुल्थ, गुरु दुर्भरे अलघु वस्तु वर्तयव प्रेरयय तदा पृथिव्याः संन्धिनः चनिनः बनानः पृथिवी- रुहान् वियायन वियुज्य गन्थ्य, पर्पतानाम् सानुमतां आगाः पार्थदिशः वि वियायनेति संबन्धः। अब 'स्थिरं' वृक्षादिकं 'गुरु' पापाणादिकं इति मन्यते मायणः । मन्त्रे तु रहस्पार्थद्योतनाय 'इदं स्थिरं इदं गुरु' इत्यनुक्त्वा, उनराधे च स्थिरा पृथिवी गुस्वः पर्वता इति पूर्वार्धथुतस्थिरगुरु शब्दक्रमानुसारेण योधनीयतया पिसृष्टम् । एवं मरुतां पृथिव्यां अन्नमयभुवि प्रदेशः अन्नमयशरीरसंभृतानां यननीयानां मुसानां द्वारण ·- म १, ३, व. १८] ३९२ [म. १, अनु.८, सू. १९ साध्यो भपति। ततः उपर्युपरि अवस्थितैः पर्वमिः युक्तानां पर्वतानां आशाः प्रदेशाः अन्नमयप्राणमयाद्याः ऊर्चकक्ष्याः मरदिः प्रवेश्या भवन्ति ॥ यायन-थनादेशः । अन्ये च गताः॥ चतुर्थीमृचमाह- नहि वः शत्रुर्विविदे अधि द्यवि न भूम्या रिशादसः। युष्माकमस्तु तविपी तना युजा रुद्रासो नू चिदाधृ ॥४॥ नहि वः शत्रुः विविद अधि द्यवि न भूम्याम् रिशादसः युप्माकम् अस्तु तर्विपी तना युजा रुद्रासः नु चित् आऽधृपै ॥ हे रिशादसः हिंसकानां भक्षकाः शत्रुनाशनाः, अधि छवि धुलोकस्योपरि वः युप्मार्क गः नहि विविदे न विद्यते, न भूम्याम् पृथिव्यामपि शत्रुर्न भवति । हे रुद्रासः रुद्राः रुद्रसमन्धिनः भयङ्कराः मस्तः, युष्माकम् गणात्मझानां सर्वेषां युजा योगेन परस्परसङ्ग- त्या आधुपे सर्वतः शत्रूणां धर्पणाय तविपी वलं नु चित् क्षिप्रमेव तना अस्तु विस्तृता भरत, प्रकटिता भवतु ॥ विविदे-विद सत्तायाम्-लडथै लिट् । रिशादसः-रिश हिंसायाम्, अद भक्षणे, रिशान् अदन्ति इति रिशादसः, असुन् । युजा-युजिर योगे-क्विन् प्रविगित्या- दिना। अन्ये गताः॥ " पञ्चमीमृचमाह--- प्र वैपयन्ति पर्वतान्वि विश्चन्ति वनस्पतीन् । प्रो औरत मरुतो दुर्मदा इय देवासः सर्वया विशा ॥५॥ प्र वेपयन्ति पर्वतान् वि विञ्चन्ति वनस्पतीन् प्रो इति आरत मरुनः दुर्मदाःऽइव देवासः सर्वया विशा ॥ पनान् पृथिवीभृतः, रहस्यपझे प्रागुक्तलक्षणान् प्रवेपयन्ति प्रकर्षेण कम्पयन्ति मरुतः। नया वनस्पतीन् महीरदान निविश्वन्ति वियुकशान् सान्तरान् कुर्वन्ति । अवापि 'परा ह यत्' इत्यत्र च्याग्न्यातमनुमंधेयम् । हे देवामः, देवाः, हे मस्तः, सर्वया विशा प्रजया संयुक्ताः भूत्वा यूयं दुर्मदा इस मदोन्मत्ता स्वेच्छाविहारिण इव प्रो आरत प्रकर्षेण गच्छत । .

·म. १, अ. ३, व. १९.] [मं. १, अनु.८, पू.३९. युप्मामियुक्तैः सर्वैरपि भक्तैः सह परिश्रम दुरुत प्राप्तव्यं प्रति । वेपयन्ति-वैप कम्पने- हेतुमणिच् । आरत-अर्तेः छन्दसि लोडर्थे लुङ् ॥ इति प्रथमस्य तृतीयेऽष्टादशो वर्गः पष्ठीमृचमाह- उपो रथेषु पृफ्तीरयुग्ध्वं प्रष्टिर्वहति रोहितः । आ वो यामाय पृथिवी चिदश्रोदभियन्त मानुपाः॥६॥ उपो इति रथेषु पृष॑तीः अयुग्ध्वम् प्रष्टिः वहति रोहितः आ वः यामाय पृथिवी चित् अश्रोत् अवीभयन्त मानुषाः ॥ हे मरुतः, रथेषु युष्मदीयेषु प्रपतीः बिन्दुमृगीः वाहनभूताः उपो समीपमेव अयुग्ध्वम् यूयं योजितवन्तः। प्रष्टिः. वाहनत्रययुगमध्यवर्ती रोहितः लोहितवर्णः मृगविशेषः वहति नयति स्यम् । वः युप्माकं यामाम गमनाय पृथिवी चित् पृथिव्यपि पृथुला भृमिः सर्वापि (अन्तरिक्षमिति एके) आ आभिमुख्थेन अश्रोत् अशृणोत् शृणोति, तब गमनं प्रतिपालयतीत्यर्थः । मानुपाः पृथ्वीवर्तिनः पुरुषाः अवीभयन्त स्वयं भीताः भीतिमन्येपां जनयन्ति, तथाविधं यः प्रचण्डगमनम्। पृपत्यो मरुद्वाहा उक्ताः । अत्र तेषां त्रित्वं शरीरप्राणमनस्तत्वापेक्षयेति बोध्यम्। रोहितो लोहितवर्णस्तु क्रियाभोगसमर्थप्राणतत्व- योतकं ज्ञेयम् । एवं मरुतां रोहितवाहत्वे प्राधान्यम् भवति । उपो-निपातद्वयम् । अयुग्ध्वम्-युजिर् योगे लुङ् । यामाय-यमे व घम् । अश्रोत्-शृणोतेः, विकरणस्य लुक् छन्दसि । अवीभयन्त-जिभी भये, ण्यन्ताल्लुङ् । भीस्म्योर्हेतुभये इत्यारननेपदम् ।। . सप्तमीमृचमाह- आ वो मक्षू ताय के रुद्रा अवो वृणीमहे । गन्ता नूनं नोऽव॑सा या पुरत्या कण्वाय विभ्युपै ॥७॥ आ वः मक्षु तनाय कम् रुद्राः अबः वृणीमहे गन्त नूनम् नः अवसा यथा पुरा इत्था कण्वाय विभ्युपें ॥

·अ. १, म. ३, व. १९.] [म. १, मनु.८.३९. , - " है रुद्राः रुद्रसंबन्धिनो रुद्रफर्माणो मरुतः, तनाय कम् विततये, अस्मद्विकास- विसरायेत्यर्थः (स्थूलपक्षे तनयाय पुत्राय) यः युप्मत्संबन्धि अवः वर्धनं आ सर्वतः मनु क्षिप्रं वृणीमहे प्रार्थयामः । यया येन प्रकारेण पुरा पूर्व नः अस्माकं अवसा वर्धनेन निमित्तभूतेन यूयं प्राप्तवन्तः, इत्या अनेन प्रकारेण विभ्युपे भीतियुक्ताय कण्याय मेधाविने यजमानाय, एतन्नाम्ने मां, अनुग्रहार्थ नूनं गन्त प्राप्नुत ॥ मनु-संहितायां दीर्घः। तनाय-तनु विस्तारे पचाद्यच् । कम् पादपुरगः । रुद्राः-रोदयन्ति शत्रून्, रोदेणिलुक् चेति रक्प्रत्ययः । गन्त-लोटि पो लुक्, तयादेशः अनुनासिकलोपा- भावश्च छान्दसाः। विभ्युपे-विभेतेर्लिंट: वसुः ।। अष्टमीमृचमाह-- युष्मेपितो मरुतो मत्यैपित आ यो नो अभ्व ईपते । वि तं युयोत शव॑सा व्योज॑सा वि युष्माकाभिरूतिभिः ॥८॥ युष्माऽइपितः मरुतः मय॑ऽइपितः आ यः नः अवः ईपते वि तम् युयोत शवसा वि ओज॑सा वि युष्माकाभिः ऊतिऽभिः ॥ हे मरुतः, यः यः कोऽपि अभ्यः बलेन महान्, बलाधिकः, युष्मेपितः युष्माभिः इपितः प्रेरितः, मत्र्येपितः मत्यैः मनुष्यैः प्रेरितो वा नः अस्मान् आ ईपते आभि- मुख्येन प्राप्नोति अभिगच्छतीत्यर्थः, तम् युप्मदीपयलदर्पितं मानुपबलदर्पितं या बलिन शरसा दीप्तेन वितारिणा वलेन वि युयोत वियुक्तं कुरुत । तथा ओजसा देहधारगेन प्राणवलेन वि युयोत । तथा युप्माकाभिः ऊतिभिः युग्मदीयाभिः रक्षाभिश्च वि युयोत ॥ सायणस्तु अभ्यः शत्रुः पृपोदरादित्यादभिमतरूपस्वरसिद्धिरिति मन्यते । मह योढुं भक्तान् प्रत्येकममिभवितुं वा मरुतो देवाः शत्रून् प्रेषयन्तीति द्योतितो भावो वैरस्यमानहति अताचिकश्च भवति । मनुष्यतपसो विभ्यति असूयया देवाः, मनुष्याणां परीक्षाय शनून् प्रेपयन्तीत्यादिपुराणकथासु तत्त्वं किमपि अस्ति वेति नेह विचार्यते । इदं विह वक्तव्यम् । वेदे मरुतः जन्वे वा देवाः मनुष्यस्य ससायः, न शत्रवः, नापि प्रेपयन्ति गर्नु मनुष्याभिभूत्यै ॥ युप्मेपितः-युष्माभिरिपितः सुब्लुकि प्रत्यय- लक्षणेन युप्मदस्मदोरनादेशे इत्यात्वम् । अभ्यः-अम्बं महन्नाम । ईपते-ईप गतिहिंसा- तथा भक्तः ·अ. १, अ.३, व. १९.] ३९५ - [मं. १, अनु. ८, स. ३९. .. दर्शने । युयोत-यु मिश्रणे अमिश्रणे च, लोण्मध्यमवहुवचने शपः श्लुः, तबादेशश्च । युप्माकाभिः-युप्मच्छब्दस्य युप्माकादेशः, डीप घृद्धिश्च न भवतः छान्दसत्वात् ।। नवमीमृचमाह-- असामि हि प्रेयज्यवः कण्वं दद प्रचेतसः । असामिभिर्मरुत आ न ऊतिभिर्गन्ता वृष्टिं न विद्युतः ॥९॥ असामि हि प्रय॒ज्यवः कण्वम् दद प्रचेतसः असामिऽभिः मरुतः आ नः ऊतिभिः गन्तै वृष्टिम् न विद्युतः ॥ असामि हि संपूर्णमेव यथा भवति तथा प्रयज्यवः प्रकर्पण यष्टव्याः प्रचेतसः प्रकृष्ट- ज्ञानाः हे मरुतः, कण्वं मेधाविनं, एतन्नामकं वा दद धारयत । अयामिभिः पूर्णाभिः ऊतिभिः रक्षाभिः नः अस्मान् प्रति आगन्त आगच्छन। तत्र दृष्टान्तः–विद्युतः वृष्टिम् न विद्युतो यथा वृष्टिं गच्छन्ति तथा यूयमस्मान् आगच्छत ॥ असामि—न सामि, सामि अर्धम् । प्रयज्यवः-यजेः कर्मणि युप्रत्ययः । दद-हुदाञ् दाने लोमध्यमवहुवचनस्य लडात्मनेपदप्रथमपुरुपबहुवचनादेशः, आकारलोपादयश्छान्दसाः। प्रचेतसः-प्रकृष्टं चेतो येपां ते। विद्युतः---विद्योतते इति विद्युत् ।। दशमीमृचमाह- असाम्योजौ विभृथा सुदानवोऽसामि धूतयः शवः। ऋपिद्विर्षे मरुतः परिमन्यव इधून ऐजत द्विपम् ॥१०॥ असामि ओजः विभृथ सुऽदानवः असामि धूतयः शवः ऋपिऽद्वि मरुतः परिऽमन्यर्वे इऍम् न सृजत द्विपम् ॥ हे सुदानतः शोभनदानयुक्ताः, मरुतः, अमामि पूर्ण ओजः वलं देहे प्राणघारण- समर्थ, विभूय धारयथ । हे धृतयः कम्पनकारिणः. अमामि पूर्ण शरः अमितो विसारि दीप्तं चलं विभृय | परिमन्यवे क्रोधपरिवृताय ऋपिद्विषे मन्यदर्शिपु द्वेष कुर्वते राक्षसादये मानुपाय वा जनाय, तद्विघातार्य द्विपम् शत्रु प्रतिवैरिणं सृजत मुञ्चत क्षिपत । इपुम् न वाणमिव, यया शत्रोरुपरि चाणं मुश्चति कश्चित् तद्वत् ।। परिमन्यवे-प्रादिसमासः, मन्युना परिवृतः ।

·अ. १, अ.३, व. १९.] मिं. १, अनु. ८, सू. ३९. इपुम्—इस गतौ, इष्यति गच्छति लक्ष्यं प्रति । सृजत-सृज विसर्गे । द्विपम्-विप् । अन्ये गताः ॥ इति प्रथमस्य तृतीय एकोनविंशो वर्ग अथाष्टमेऽनुवाके पञ्चमं सूक्तम् अष्टचे कयास्पार्प चाहतम् । ब्रह्मणस्पतिदेवताकम् । युजः सतोबृहत्यः अयुजो बृहत्यः॥ उत्तिष्ठेत्यस्य सूक्तस्य व्याख्यानात् प्रार सूक्ते प्रतिपादितां देवतामधिकृत्येपद् वक्तव्यम् । यद्यपि वेदे वर्णितानां देवतानां नामानि अग्नीन्द्रादीनि पुराणेष्वपि स्मृतानि भवन्ति, तथापि उभयत्र देवतानां स्वरूपव्यापारस्थानादिप्वस्ति भेदः। पुराणेपु वेदप्रति- पादितदेवतानां नामान्यपि कानिचिन्न श्रुतानि भवन्ति, येपामेकं ब्रह्मणस्पतिनाम । ब्रह्मण- स्पतेस्तत्त्वे विचार्य निर्धारिते, अयमेव देवो वेपान्तरेण तान्त्रिकयोगप्रथितो मूलाधार- चक्रनिलयः परस्या वाचोऽधिदैवतं गणपतिरित्याराधितो योगिभिरित्यसंशयं भवति, एप एव गजमुस ओंकारवदनो गणपतिर्बहुनामतां भजते पुराणेषु। वेदवर्णितमिमं देवमधिकृत्य बहुम्यो मन्त्रवणेभ्यः उद्धृतं सारांशमत्र अमहे ।। ब्रह्मणस्पतिः बृहस्पतिः ब्रह्मेति त्रीणि नामान्येकां देवतां निर्दिशन्ति । पुंल्लिङ्गोऽपि शब्दः प्रयुज्यते 'यस्मिन् ब्रह्मा राजनि पूर्व एतिः (४.५०.८) 'ब्रह्मणे राजा तमान्ति देवाः' (४.५०.९)। वेदे ब्रम मन्त्रो मन्त्रात्मिका वाक् च भवति । ब्रह्मा तस्याधिदैवतं भवति । वाक् सप्ट्री विश्वस्य । नैपा आद्या तीव्रतमस्पन्दना ब्रह्माण्डस्य स्थूलजगत एव निष्पादिका भवति, अपितु पिण्डाण्डे हृदये सहजावयोधाद्वा अन्तर्दृष्टस्यार्थस्य शब्दात्मकतया आविष्की शक्तिश्च भवति । एवमाविष्कृतोऽर्थवान् नादात्मा ब्रह्मपदवेदनीयो वेदमन्त्रो भवति । सैपा मूलतश्चान्दसी वाक्, यया विश्व- सृष्टिरन्तर्बहिर्वा प्रतिता अनवरतं प्रवर्त्यते चेति बोध्यम् ॥ यद्यपि चिन्मयमखण्डं "स्वधया तदेक" वेदान्तभापया सचिदानन्दं परस्मिन् धामनि स्वतः स्वस्मिंश्च विश्वं धत्त एप, तथापि इह अधस्ताद्रात्रिपदलक्षिते तमसि तमसा गूढं म प्रविश्य अचित्तिभ्यः अद्भयः 'अपवात् सलिलात्' जगतोऽर्थानां उद्धाराय व्यक्त- तामापाय स्वमहिना ययायथं तानूर्घमुन्नेतुमाविष्कुरुते । तथा आविष्कई प्रज्ञानं 'सुप्रकेतम्' च यागात्मकं ब्रह्मशन्देन व्यववियते । एवं इत ऊर्ध्वं उद्यन्नात्मा यः पुरुषो मनुष्ये वर्तते, म ब्रह्मा भति देवस्य पुरुषस्यैव तथा ज्ञानशक्त्यात्मना आविर्भावात् । देवस्यायं विभवो ब्रह्मा इति ·म. १, अ.३, व. २०.] ३९७ - [मं. १, अनु. ८, सू. ४०. " यदा ब्रह्मशब्दवाच्यो भवति, तदा वाचा प्रकाशितां पुरुषगतां दिव्यशक्ति स विशेषतो लक्ष्यति, न तु चाची वैशिष्टयस्य प्राधान्यम् । एप एव आविष्कृतस्वात्मशक्तिः दिव्य- विभवः अन्नमयादृर्श्वभूकझ्याः प्रबोधवति मानुपे पुरुषे निर्मिमाणो ब्रह्माख्या छन्दोमयी घागुच्यते, अस्याः पतिः वृहस्पतिः। अनेन नाम्ना स्रष्ट्रयाः वाचः प्राधान्यं विशेषतो धोत्यते, न तु तथा सा देवशक्तिः या प्रागुक्तलक्षणाया वाचोऽप्याधारभूता भवति । एवमेक एव देवताविशेषः अंशद्वयबोधकत्वाद्धेतोः ब्रह्मवृहस्पतिनामभ्यां निर्दिश्यते । यद्यप्युभयोः सूक्ष्मो विशेपस्तत्र तत्र मन्त्रार्यानुसन्धानवलाद् ग्राह्यः, तथापि उभयोः एकदेवतानिर्देशकत्वं संबन्धकत्वं समीकरणं च ब्रह्मणस्पतौ युक्तानि भवन्ति । एवं त्रीणि नामानि एकां देवता- मभिदधत इत्युक्तं भवति । इदं च गामिदसूक्तेभ्यः (२. २३-२६) वामदेववक्तात् (४.५०) अन्यतश्च स्फुटं लक्ष्यते ॥ बृहस्पतिर्ज्ञानगर्भितां छन्दोमयीं याचं उत्तमपदप्रज्ञानाविष्कारिणी देवेभ्यो दिशति विशेषत इन्द्राय । स हि राजा त्रैलोक्यदेवानां, दैव्यस्य मनसस्पतिः । आङ्गिरसतत्त्व- विचारे बृहस्पतेराङ्गिरसत्वं इन्द्रसाहाय्यकारित्वादीनि चोक्तानि । यथा अग्नेर्मरुतां इन्द्रस्य का कार्येषु अङ्गिरसां मुख्यं कृत्यं वर्ण्यते वेदेषु, तथा वृहस्पतेरपीति ज्ञेयम् । अत एव मरुद्भिः इन्द्रेण या सह ब्रह्मणस्पतिः स्तूयते । ब्रह्मणस्पतिर्मनुष्यस्यान्तः सुप्त इव स्थितः उत्यानाय प्रार्थ्यते प्रथममस्मिन् सूक्ते, तस्य ब्रह्मणो महिम्ना मरुतः सूनृता वाक् इन्द्रो मित्रो वरुणोर्यमेत्यन्ये च देवा यजमाने लन्धस्थाना भवन्ति, यजमानस्यान्तः स्वयं निवास च धत्ते स देव इत्यादि चावगम्यते ॥ तस्यास्य सूक्तस्य प्रथमामृचमाह- उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवयन्तस्त्वेमहे । उप प्र यन्तु मरुतः सुदानव इन्द्र पाशूभवा सा ॥१॥ उत् तिष्ठ ब्रह्मणः पते देवऽयन्तः त्वा ईमहे उप प्र यन्तु मरुतः सुध्दानवः इन्द्र प्राशूः भव सौ ॥ है ब्रह्मणस्पते एतनामक देव, उत्तिष्ठ उत्थानं कुरु, त्वदीयगुप्तिस्थानान् व्यक्तीभ्यो- गच्छ। देवयन्तः देवकामाः वयं त्वा त्यां ईमहे प्रार्थयामहे । मुदानवः शोभनदानोपेताः 9 ·[म. १, अनु. ८, सू. ४०. आशु विलम्या- । भ.१,म.३, व. २०.] • ३९८ - मरुतः उप प्रयन्तु समीपे प्रकर्पण गच्छन्तु ।। है इन्द्र, प्राशः प्रकर्पण शीघ्रो भव, सचा ब्रह्मणस्पतिना सह गमनाय ॥ प्राश:-(सोमस्य) प्राशको (वृत्रस्य) हिंसको वेति सायणः । 'प्रकर्पण शीघ्र इति उवटः। आशु शब्दे दीर्घश्छान्दस इति महीधरः । भावमात्रे क्लीय, तद्विशिष्टद्रव्यपरत्वे त्रिलिङ्गम् । तस्मात् शीघ्रो भवेत्येव गृहीतमस्मामिः दीर्घस्तु छान्दसः। सोमनाशनवृत्रवधप्रस्तावोत्र नोपपद्यते । ब्रमणस्पतेस्त्याने अन्येषां देवानां तेन सह गमनं भवतीति हेतोः तेपां क्षिप्रगतिः प्रार्थ्यते ॥ द्वितीयामृचमाह- वामिद्धि सहसस्पुत्र म] उपते धनै हिते । सुवीय मरुत आ खश्व्यं दधीत यो व आचके ॥२॥ त्वाम् इत् हि सहसः पुत्र मयैः उपऽब्रूते धने हिते सुऽवीर्यम् मरुतः आ सुऽअश्व्यम् दधीत यः वः आऽचुके ॥ हे सहसस्पुत्र, बलस्य पुत्र ब्रह्मणस्पते ! सहसस्पुत्र इति अग्नेर्विशेषणं प्रसिद्धं वेदे । अवस्याविशेषेषु अग्निसाहचर्यात् अग्निकार्यकारित्वात् अग्निविशेषणमुपपद्यते । एवमुत्तरत्र "वत्रिणः” इति इन्द्रकार्यकारितया इन्द्रविशेपणं ब्रह्मणस्पतेः प्रयुक्तम् । मर्त्यः मनुष्यः हिते धने निहित गुप्तं निक्षिप्ते धने गवाश्वादिरूपे चित्प्रकाशप्राणवलादौ प्राप्तव्यतया निमित्तभूते सति, स्वामित् त्वामेव उपमूते हि अन्तिके वक्तव्यं वक्ति खलु, लन्धव्यं धनं लम्भय नः इति प्रार्थयते हि। हे मरुतः, ब्रह्मणस्पतिसहायान् वः युष्मान् यः यो मर्त्यः i: आ चके स्तौति, सः स्वश्व्यम् शोभनाश्वयुक्तं सुवीर्यम् शोभनवीर्योपेस च धनं दधीत धारयेत् ॥ हिते-दधातेर्निष्ठायां हिरादेशः। सुवीर्यम्-शोभनं वीर्य यस्य तत् । स्वश्व्यम्-अश्वानां समूहः, समूहार्थे छप्रत्ययः। आचके-कै शब्दे लडथै लिट् ॥ तृतीयामृचमाह- प्रेतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्यैतु सूनृता । अच्छा वीरं नये पङ्क्तिरांधसं दे॒वा यज्ञं नेयन्तु नः ॥३॥ • प्र एतु ब्रह्मणः पतिः प्र देवी एतु सुनृता अच्छं वीरम् नर्यम् पङ्क्तिधिसम् दे॒वाः यज्ञम् नयन्तु नः ॥ . + ·अ. १,म.३, व.२०. [मं. १, अनु.८, इ.४०. ब्रह्मणस्पतिः देवः प्रेतु प्राप्नोत्वस्मान् । सूनृता देवी शुभसत्यरूपा वाग्देवता प्रैतु - अस्मान् प्राप्नोतु । देवाः ब्रह्मणस्पतिप्रमुखाः वीरम् वीरवन्तमिति मतुवर्थे, वीर्ययुक्त- मित्यर्थः, नर्यम् नरेम्यो नेतृभ्यो हितम् पङ्क्तिराधसम् पङ्क्तिसमृद्धं राधो यस्य तम्, बहुविधधनसन्ततियुक्तमित्यर्थः, तादृशं यज्ञम् नः अस्मान् अच्छ आमिमुख्येन नयन्तु प्रापयन्तु | देवानां प्रसादाद्वयं उक्तलक्षणयज्ञसमृद्धाः स्यामेत्युक्तम् ।। पक्तिभी राधो- तीति पङ्क्तिराधास्तं पङ्क्तिराधसमिति सायणः ॥ चतुर्थीचमाह- यो वाघते ददाति सूनरं वसु स धत्ते अक्षिति श्रवः । तस्मा इळी सुवीरामा यजामहे सुप्रतूर्तिमनेहसम् ॥४॥ यः वाघते ददाति सूनरम् वसु सः धत्ते अक्षिति श्रवः तस्मै इळाम् सुवीरांम् आ यजामहे सूऽप्रतूर्तिम् अनेहसंम् ॥ यः यो यजमानः भक्तः वाघते मन्त्रमुच्चारयते आत्मार्थध्यानानि वाचा आविष्कुर्वते ब्रह्मणस्पतये सुनरम् मुष्ठ नेतव्यं वसु धनं (स्वीयं सत्चं) ददाति समर्पयति, सः अन्तर्याजी भक्तः अक्षिति क्षयरहितं श्रवः अन्तःश्रवणं दिव्यावेशवाचमित्यर्थः धत्ते धारयति । अत्र वापत् ब्रह्मणस्पतिरेव भवति, 'प्र नन ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रं वदति' इति स्पष्टमुक्तमुत्तरस्यामृचि। अन्तर्यागे यदा यजमाने ब्रह्मणस्पतिरुत्थितो भवति यजमानवमु च स्वीकुरुते, तदा स एव मन्त्रवाचमुचारयति यजमानार्थम्, करोति च तं अक्षयान्तः श्रुतिसम्पन्नम्। तस्मै तादृशाय पुण्यपुरुषाय तदनुग्रहार्थ इळाम् एतन्नाम्नी पश्यन्ती याचं आ यजामहे सर्वती यजामः वयं देवकामा ऋषयः । कीदृशीं इळाम् ? सुवीराम् शोभनवीर्यसम्पन्नां सुप्रर्तिम् मुष्ठु प्रकर्षेण वेगवती हिमाकारिणी शत्रूणामिति शेषः। अनेहसम् केनाप्यहिस्याम् ।। मुप्रतूर्तिम्-तुर्वी हिमायाम् । सूनरम्-मुखेन नीयते, सल, निपातस्य चेति उपमर्गस्य दीर्य- अक्षिति-क्षयो नास्त्यस्येति । श्रयः-श्रूयत इति श्रयः, अमुन् । गुप्रर्तिम्- तुर्मी हिंमायाम्, अपूर्वादस्माद्भाव स्तिन्, शोभना प्रतूर्तिर्यस्याः सा। अनेहसम् न हन्यत इत्यनेहा:-धातोः एह आदेशः ॥ त्वम् ।

·१.१अ.३, व. २१.] ४०० [म.१, अनु.८, सू. ४०. पञ्चमीमृचमाह- प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रं वद्युक्थ्य॑म् । यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकौसि चक्रिरे ॥५॥ प्र नूनम् ब्रह्मणः पतिः मन्त्रम् वदति उक्थ्यम् यस्मिन् इन्द्रः वरुणः मितः अर्थमा देवाः ओकौसि चक्रिरे । ब्रह्मणस्पतिः देवः उक्थ्यम् शस्त्रयोग्य (शस्त्र शंसनम्) मन्त्रम् नूनम् अवश्य प्रवदति प्रकर्षण ब्रूते । यस्मिन् मन्त्रे, ब्रह्मणस्पतिसाधितयागाविष्कारे देवाः इन्द्रादयः ओकांसि स्थानानि चक्रिरे कृतवन्तः । के ते देवाः १ इन्द्रः मित्रः वरुणः अर्यमा इत्येते । ब्रह्मणस्पतिना उदीरिते मन्त्रे देवाः स्त्रीयाधारस्थानानि कृत्वा यजमानं पुरुपमनुग्रहीतुं प्रसन्ना भवन्तीत्यर्थः । इति प्रथमस्य तृतीये विंशो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- तमिद्वौचेमा विदथेषु शंभुवं मन्तै देवा अनेहसम् । इमां च वाचै प्रतियथा नरो विश्वेदामा वौ अश्नवत् ॥६॥ तम् इत् वोचेम विदथेषु शम्ऽभुवम् मन् देवाः अनेहसम् इमाम च वाचम् प्रतिऽहयथ नरः विश्वा इत् वामा वः अश्नवत् ॥ हे देवाः, तमित् तमेव इन्द्रादिदेवानां प्रादुर्भावस्थानभूतं ब्रह्मणस्पतिविभवं मन्त्रम् विदथेषु ज्ञानागमेषु यजनेषु वोचेम अवाम । कीदृशं मन्त्रम् ? शंभुवम् सुखस्य भावयितारम्, अनेहसम् अहिंसनीयम् निर्दोषमित्यर्थः । हे नरः नेतारो देवाः, इमां च अस्माभिरुच्यमानां वाचम् स्तुति च प्रतिहर्यय कमनीयां कान्तिमती कुरुत, ब्रह्मण- स्पतिप्रयुक्तायाः दिव्यायाः मन्त्रवाचः प्रतिध्वनिभूतां प्रतिबिम्बवद्वा निप्पन्नां इमामस्मदीयां वाचं शोमायुक्तां विधत्तेत्यर्थः । विश्वा इत् सर्वापि वामा वननीया संभजनीया वाक् वः युष्मान् अश्नवत् प्राप्नोतु ॥ वोचेम-चचधातोराशीर्लिङ्, छान्दसम् । विदथेपु- विद ज्ञाने, गतम् । शम्भुवम्-भवतेरन्तर्भावितण्यर्थात् किम् । प्रतिहर्यथ-हर्य गति- कान्त्योः। अश्नवत्-अशू व्याप्तौ, लेटि आडागमः॥

·म.१, अ.३, व. २६. [मं. १, मन.८, स. ४०. सप्तमीमृचमाह- को देवयन्तमश्नवजनं को वृक्तवहिपम् । प्रदाश्वान्पुस्त्यांभिरस्थितान्तर्वावत्क्षयं दधे ॥७॥ कः देवऽयन्तम् अश्नवत् जनम् कः वृक्तऽवहिपम् प्रऽ दाश्वान् पस्त्याभिः अस्थित अन्तःऽवाबत् क्षयम् दधे ॥ देवयन्तम् देवान् कामयमानं जनम् मनुष्यं कः ब्रह्मणस्पतिमन्तरा को वान्यो देयः अश्नवत् प्राप्नुयात् ? तथा वृत्तवहिपम् देवार्थ कृतासनसनाहं जनं कः को पान्यो- ऽश्नवत् इति संवन्धः। दाम्यान् दत्तवान् यजमानः पस्त्यामिः गोनिवासस्थानः द्वारा (पस्त्यं गृहनाम, गोप्ठेपि वर्तते) चिद्रश्मिस्थानभूमिकानां द्वारेणेति भावः, प्रास्थित प्रस्थितवान् । तथा प्रस्थाय अन्तर्वापत् अन्तर्गतयस्तुसम्पन्नं क्षयम् निवासस्थानं दधे धृतवान् । यजमानः 'पस्त्यामिः' ऋत्विग्भिः सह प्रस्थाय बहुपुत्रपौत्रादिसम्पन्नं गृहं दधे इति स्थलं व्याचप्टे सायणः ।। 'पस्त्याभिः 'अन्तर्वाच' इति शब्दद्वयार्थे निर्धारिते सूक्ष्मोऽर्थः मुगमः स्यात् । पस्त्यामिः प्रजामिः ऋत्विग्भिरिति चेत् ताः प्रजाः दैव्याः, न मानुष्याः इति ग्राह्यम् । अन्तर्वान-अन्तर्वाति गच्छतीति अन्तर्याः, अन्तर्गतं अन्त:- स्थितं वा वस्तु, ततो मतुप्, मतोत्रः। यस्मिन् भये अन्तरे सर्वस्वभूतं वस्तु विद्यते तं वासस्थानं 'दधे धारयितुं प्रभुरभवद्यजमानः । देवयन्तमित्यादयो गताः। प्रति द्विर्भावः पादपूरणः ॥ अष्टमीमृचमाह- उप क्षतं पश्चीत हन्ति राजेभिर्भये चित्सुक्षितिं दधे । नास्य॑ व॒र्ता न तरुता महाधने नाम अस्ति वृत्रिणः ॥८॥ उप क्षत्रम् पृञ्चीत हन्ति राजऽभिः भये चित् सुऽक्षितिम् दधे न अस्य बर्ता न तरुता महाऽधने न अर्भे अस्ति वृत्रिणः ।। नक्षणम्पतिः क्षत्रम् चलं उप पृचीन स्वात्मनि संपृक्तं कुयात् । ततो राजमिः इन्द्रा- दिमिः मह हन्नि माग्यति देवगनन् । मरे चित् मीनिहतो वर्तमानेऽपि मुक्षितिम् सुष्छु ·म १, ३, व २२.] [मं १, अनु ८४. - . यासं दधे धारयति निवास स्थैर्येण । महाधने महति धने लन्धव्यतया निमित्तभृते अर्भ अन्ये वा वस्तुनि प्राप्तव्ये अस्य ब्रह्मणस्पतेः वत्रिणः वज्रयतो दृहायुधस्य सहसस्पुत्रनत् (पनिविशेषणस्य तात्पर्य प्रागुक्तं स्मार्यम्) वर्ता प्रवर्तयिता न अस्ति; न तरुता तरणस्य उल्लवनस्य कर्ता नास्ति । द्विविधोऽपि न. नास्ति ॥ पृञ्चीत-पृची संपर्के, रुधादिः, लिङ । सुक्षितिः-शोभना क्षितिः । वर्ता' वर्ततेवणोतेर्वा, इडभावश्चान्दसः । तरतः, तृचि उडागमो निपातितः ॥ इति प्रयमस्य तृतीय एकविंशो वर्ग यं रक्षन्तीति नरचं पष्ठं सूक्तं गायत्रम् । घोरपुत्रः कप ऋषिः । यद्यपि सर्व सूक्तं आदित्यदेवता भपति मित्रादीनामप्यादित्यत्वात् , तथापि पूर्वे "आद्यान्तयोस्तृचयोः वरुण- मिन-अर्यमणो देवताः मध्यवचस्य 'सुगः पन्या' इत्यस्य आदित्या देवता" इत्याहुः । सामान्यत आदित्या विशेषतो मित्रादय इति तत्र कारणं बोध्यम् ।। तन प्रथमाचमाह- यं रक्षन्ति प्रचेतसो वरुणो मित्रो अर्यमा । नू चित्स देभ्यते जनः ॥१॥ यम् रक्षन्ति प्रऽचैतसः वरुणः मित्रः अर्यमा नु चित् सः भ्यते जनः। प्रचेतसः प्रकृष्टज्ञानाः वरुणः मित्रः अर्यमा एते देवाः यम् रक्षन्ति, स जनः यज- मानः नुचित् क्षिप्रमेर दम्यते दम्नोति हिनस्ति । दमयति या शत्रून् ॥ नुचित-- ऋचिन् नु घेत्यादिना दीर्घः। दभ्यते-व्यत्ययेन श्यन् आत्मनेपदं च ॥ द्वितीयामृचमाह- यं बाहुते पिप्रति पान्ति मत्यै रिपः । अरिष्टः सर्व एधते ॥२॥ यम् याहुतोऽइव पिप्रति पान्ति मय॑म् रिपः अरिष्टः सर्वः एधते ॥

·म. १. अ. ३. व. २२.] - १०३ - [म. १. अनु.८, सू.४१. - यम् यजमानं पिप्रति पूरयन्ति पूर्वोक्ताः देवा इति शेपः । केन पूरयन्ति ? व्याख्यात- पक्षानुसारेणाध्याहार:- “धन” रिति, वलेन ऐश्चर्येण वेत्युपपद्यते । देवाः स्वयं पूरयन्ति इत्युपपन्नतमम् । तत्र दृष्टान्तः–बाहुता इय बाहुता भावे तल्, समूहार्थे वा, यथा स्वीया बाहुशालिवा मत्यं पूरयति स्वत्वेन स्ववलेन चलममृद्धथा वा, तथा वरुणादयो देवा यं भयं स्वयं पूरयन्ति, पान्ति तथा पूरणेन पान्ति रक्षन्ति रिपः हिसकाव, स सर्वः तादृशः सोऽपि मयों यजमानः अरिष्टः अहिंसितः सन् एधते वर्धते ॥ पिप्रति-पिपतेः पूरणा- र्थात् प्रथमपुरुषमहुवचनान्तः, जुहोत्यादिः। पान्ति–पा रक्षणे । रिपः-रिस हिंसायाम्, किप, पञ्चम्येकवचनम्। अरिष्टः-रिप हिंसायाम्, कर्मणि क्तः, एकाच इति इट्- प्रतिषेधः॥ तृतीयामृचमाह-- वि दुर्गा वि द्विपः पुरो नन्ति राजान एपाम् । नयन्ति दुरिता तिरः ॥३॥ वि दुःऽगा वि द्विपः पुरः प्नन्ति राजानः एषाम् नय॑न्ति दुःऽइता तिरः॥ एपाम् पूर्वोक्तविधानां यजमानानां पुरः पुरस्तात् राजानः वरुणादयः दुर्गा दुःसैन गन्तुं शक्यानि शत्रूणां नगराणि विघ्नन्ति विशेपेण नाशयन्ति । तथा द्विपः शत्रूनपि विमन्ति । दुरिता दुरितानि यजमानसंबन्धीनि तिरो नयन्ति विनाशं प्रापयन्ति ॥ दुर्गादयो गताः॥ चतुर्कीमृचमाह- सुगः पन्था अनृक्षर आदित्यास ऋतं यते । नासावस्वादो अस्ति वः ॥४॥ सुऽगः पन्याः अनुक्षरः आदित्यासः ऋतम् यते न असं अवऽस्वादः अस्ति वः ॥

·म., अ.३, व. २३.] -४०४- मि. १, अनु.८.४१. हे आदित्यासः आदित्याः, ऋतम् सत्यं प्रतिःयते गच्छते भवन्दाय पन्थाः मार्गः सुगः मुष्ठ गन्तुं शक्यः अनुक्षरः कण्टकवर्जितश्च भवति । अत्र अस्मदीयेऽस्मिन् यजने वः युप्मार्फ अवस्यादो अवमः स्वादो नास्ति न विद्यते, दीयमानं सर्व भोग्यमेव भवतां, न किमपि जघन्यरसमित्यर्थः॥ सुगः-सुदुरोरधिकरणे डप्रत्ययः । अनृक्षरः-ऋक्षरः कण्टकः । यते- इण् गतौ, अदादिः, शतरि चतुर्येकवचनम् ॥ पञ्चमीमृचमाह- यं यज्ञं नयथा नर आदित्या ऋजुना पथा। प्र वः स धीतये नशत् ॥५॥ यम् यज्ञम् नय॑थ नरः आदित्याः ऋजुना पृथा प्र वः सः धीतयै नशत् ॥ है नरः आदित्याः, यम् यज्ञम् ऋजुना पया अजसा मार्गेण यूर्य नयय गन्तव्यं प्रापयय, सः यज्ञः वः युप्माकं धीतये पोपणाय, भोगाय, प्रणशत् प्राप्नोति लडर्थे लेट् ॥ घीयने-धेट् पाने तिच्, पानायेति सायगः, तर्हि भोगायेति ग्राह्यम् । धीरिख धीति- शब्दोऽपि दधातेः निप्पायः, तर्हि धारणाय पोपणाय वेत्यर्थः । नशत्-नशतिर्गत्यर्थः, लेट् । 'ऋजुना पया' इत्यत्र यज्ञयागामार्गस्य अवकता आञ्जस्यं आदित्यैः सम्पाद्यत इति ज्ञेयम् ॥ इति प्रयमस्य तृतीये द्वाविशो वर्ग + पष्टीमृचमाह- स रत्नं मो वसु विश्व तोकमुत त्मना । अच्छा गच्छत्यस्तृतः ॥६॥ सः रत्नम् मर्त्यः वसु विश्वम् तोकम् उत त्मना अच्छ गच्छति अस्तृतः ॥ हे आदित्याः, स वादृशः मर्त्यः भदनुग्रहपात्रं यजमानः अम्तृतः अहिंसितः रनम् रमणीय पांधायकं विश्वं चनु म धनं लौकिकमलौकिकं च अच्छ आमिमुग्न्येन गच्छति प्राप्नोति। उन अपि च त्मना आत्मना तोकम् अपत्यं गच्छति, स्वभवेन सन्तति ·1. अ. १, अ.३, व २३.] मि. १, अनु. ८, २.४१. प्राप्नोति । तादृशस्तस्य प्रभावः येन स्वयं विस्तृतो भूत्वा स्वं तेजोऽन्यत्र सड्कमय्य स्वसदृशं सृजतीत्यर्थः ॥ त्मना-आङि आदेरात्मनः आकारलोपो मन्त्रेषु। अस्तृत-स्तम् सप्तमीमृचमाह- कथा राधाम सखायः स्तोमै मित्रस्यार्यम्णः। महि प्सरो वरुणस्य ॥७॥ कथा राधाम सखायः स्तोम॑म् मिलस्य अर्यम्णः महिं प्सरः वरुणस्य । हे सखायः समानोद्योगाः सुहृदः, सखिभूतानां देवानामादित्यानामेव वा संबोधनम् । युप्मासु विशिष्टानां मित्रादीनां, मित्रस्य अर्थम्णः वरुणस्य च महि महत प्सरः भक्षण आहारभूत स्तोमम् स्तोत्रं कथा राधाम कथं साधयामः ? स्तोत्रं हि देवानामाराधनं, स्तुत्या हि देवताः वर्धन्ते । तस्माद्वर्धनहेतुं स्तोमं भक्ष्यस्थानीयमाहुः । "देवप्सरस्तमं वचः” (१.७५. १) इत्यत्र सायणः 'देवानां प्रीणयिवतम' वच इति व्याचष्टे । अत्रापि प्सातेर्भक्षणादिव निप्पादयति । किंतु 'प्सरो रूपं अतस्तदनुरूपं स्तोम' कथा राधाम इत्याह । तदनुरूपमित्यमूलम् । प्सरो रूपं चेत् स्तोमो मन्त्र एव रूपं शरीरं वरुणादीनां देवानामिति व्याख्याय, तादृशं देवानां शरीरभूतं स्तोमं कथं साधयाम इति भावो वक्तव्यः। प्सरो भक्षणमित्युक्तमेव साधीयः ॥ कथा-था हेतौ च च्छन्दसि । राधाम-राध साध संसिद्धौ, लेटि विकरणस्य लुक्। महि- मह पूजायां औणादिक इन्प्रत्ययः । प्सरः-प्सा भक्षणे औणादिको डरप्रत्ययः ।। अष्टमीमृचमाह- मा वो घ्नन्तं मा शप॑न्तं प्रति वोचे देवयन्तम् । सुम्नैरिद्व आ विवासे ॥८॥ मा वः नतम् मा शप॑न्तम् प्रति बोचे देवऽयन्तम् सुम्नैः इत् वः आ बिवासे ॥ 10 ·म. १, अ.३, व. २३.] [मं. १, अनु.८, सू. ४१. हे मित्रादयो देवाः, देवयन्तम् देवकामं यजमानं यो हन्ति त अन्तम् हिसितार यः युप्मभ्यं मा प्रति वोचे न कथयामि प्रतीकारेच्छया। तथा शपन्तम् यो यजमानं देवकामं शपति शत्रुः तमपि मा प्रति चोचे। कुतः १ नेदमावश्यकं भवति मम कर्तव्यं चा युप्मासु यजमानयोगक्षेमधुरंधरेषु परीक्षणविचारणशिक्षणाधिकारिपु जाग्रत्सु । तर्हि किं करोमि ? यः युष्मान् मुम्नैरित् सुखमयैः स्तोत्रैख आविवासे प्राशयामि, परिचरामि वा निरुक्तानुसारतः॥ नरमीमृचमाह- चतुरश्चिद्दर्दमानाद्विभीयादा निर्धातोः। न दुरुक्ताय स्पृहयेत् ॥९॥ चतुरः चित् दर्दमानात् विभीयात् आ निर्धातोः न दुःऽउक्तार्य स्पृहयेत् ॥ प्रथमं सायणमनुसृत्य मन्त्रार्थमुक्त्वा अनन्तरं असदीयमाचक्ष्महे । दुरुक्ताय न स्पृहयेत् दुष्टं वाक्यं न कामयेत, दुष्टं प्रतिवचो न दद्यात् । किं तु दुरुक्ताद्विभीयात् । अपशिष्टो मन्त्रभागः सर्वोऽपि दृष्टान्तः। चतुरः चित् चतुःसंख्याकान् कपर्दकान् ददमानात् हस्ते धारयतः पुरुषात् अक्षयूतं कुर्वतः आ निधातोः कपर्दकनिपातपर्यन्तं अन्यो द्यूतवर्ती पुरुष विभीयात् अस्य जयो भविष्यति न वेति भीतो भवेत् , अत्र यथा भयं तया दुरुस्ता तव्यमिति धर्मरहस्यम् । इदं सायणीयं तात्पर्य, अस्याधारः यास्कः । मूले अक्षशब्दो न श्रूयते । चित् उपमार्थीयः गृहीतः। नासाधु तथा ग्रहणम् । किं तु चिदित्वपोऽनेकार्थः । अप्यर्थे वर्तते यचिदित्यादौ । 'आचार्यश्चिदिद यात्' पूजायाम् । अवास्यां चि पूर्वव्याग्न्यातारो यजमानस्य दुरुक्ताद् भयस्यावश्यकतां दृष्टान्तेन चमत्कृतां पश्यन्ति ॥ नैतद्युक्तं दृश्यते । चित् इह नोपमार्थीयः । चतुरश्चित् चतुरो देवानपि ददमानान् ददतः यजमानाय तदनुग्रहार्थ, आ निधातोः समन्तात् नितरां धारकात् एक- मादेवंदवान् विमीयान् उद्विजेन, इमे चत्वारो देवाः मह्यं तेनैन निधानुना देवदेवेन दनाः मां मा हासिपुः मन्येव तिष्ठन्तु, नान् मे दत्तपतो निधातोः सर्वस्वामिनः शिक्षा- धिकार मति, दुग्यतस्य प्रतिक्रियां माऽहं कार्पमिति 'निघातोभयं स्यात् । एवं "मा यो ·अ.१.३, २. २३.] [मं. १, अनु.८, सू.४१. मन्तमिति पूर्वयर्चा अर्थसङ्गतिः । तृतीयपादे न विशेषः। क इमे चत्वारो देवताः ? प्रयोऽन सूप प्रतिपादिताः मित्रो वरुणोऽर्यमा च । यद्यप्यपशिष्टो भगो नोऽक्तः, तथापीदं देवताचतुष्टयं व्यूहात्मकं वेदे प्रसिद्धम् । प्रागुपन्यस्तम् । (पृ.११०) "अदर्शि गातुः... चतु- भंगस्य रश्मिभिः । द्युक्षं मित्रस्य सादनं अर्यम्णो वरुणस्य च...” (१. १३६. २).इति चतुर्णामकसदनत्वं श्रूयते ॥ ददमानाव-दद दाने शानच् । विभीयान-विभेतेर्लिङ् । निधातोः-निपूर्वाधातः भावे तुन्प्रत्ययः, तेन तस्य कर्ता लक्षितः । दुरुक्ताय स्पृहयेत्-संप्रदानसंज्ञायां चतुर्थी, स्पृह ईप्सायाम् , चुरादिरदन्तः ।। इति प्रयमस्य तृतोपे प्रयोविंशो वर्गः अय सं पूपन्निति दशचं सप्तमं सूक्तम् । ऋपिधौरः कण्यः गायत्री छन्दः पूषा देवता। आदित्यानामेकः पूपा कीर्त्यते । पृथिव्यमिमानीति सायणः तैत्तिरीयश्रुतिबल- दाह । 'पूपाध्वनः पावित्याह, इयं वै पूपा' 'इयं वै पूपा इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्चेति । सर्वथा पोपकत्वात् पूपा । यद्यपि सर्वेषां देवानामूर्ध्वमायतनं भवति, तथापि तेषां मुख्य स्थान कार्यक्षेत्रं या भिद्यत इति बोध्यम् । एवं दैव्यस्य मनसस्पतेरिन्द्रस्य तृतीयं स्थानं स्वराख्यम् । अग्निः सन्निहिनोऽसाकं पृथिव्याम् । मरुतः प्राणभुवो मध्यम- स्थानाः। एवमन्ये च देवाः तत्तत्स्थानमधिष्ठाय स्वीयानि कृत्यानि निर्वहन्ति । पूपा लादित्य- स्तृतीयस्थानोऽपि मातुः पृथिव्याः पतिर्दिधिपुः पोपकः, एतदर्थ पृथिवीस्थानो वक्तव्यः । यदात्र बहिः पृथिवीक्षेत्र अन्तः पृथिवीचितिं च स्वीयादित्यविभवेन पुष्णन् स्वयं च पोपं प्राप्तः प्रादुर्भवति, तदा तदनु प्रज्ञानप्रभातलक्षणा उपोदेवी जायते । ततोऽयं अविनोः सूर्यायाः उपसः परिग्रहे, तौ अश्विनौ स्वीयस्योत्तरोत्तरपोपस्य विधायको आरोग्यप्रदौ पितृत्वेन वृणोति । पातृत्वाद्धि पिता । एवं पोपितः पूपा आदित्य इन्द्रस्य तेजोवलैश्वर्यादीनां चर्पिता भ्राता भवति । अन्ते पृथिव्याः दिनश्च सुबन्धुर्भनति । एवमुक्तमयं ज्ञापयन्तो मन्त्रवर्णाः सन्ति वहन ऋक्संहितायाम् । इह केचनोदाहियन्ते ।। "मातुर्दिधिषुमत्रवं स्वसुर्जारः शृणोतु नः । भ्रातेन्द्रस्य सखा मम" (६.५५.५) ॥ "पूपा सुबन्धुर्दिव आ पृथिव्या इळस्पतिर्मघवा दस्मवर्चाः । यं देवासो अददुः सूर्यायै कामेन कृतं तसं स्वश्चम्" (६.५८.४) । “यदविना पृच्छमानाक्यात... विश्वे देवा अनु तद्वामजानन् पुत्रः पितराववृणीत पूपा” (१०.८५.१४)।

·ब १, ३, व २४]
- ४०८
[म. १, अनु ८, सू ४२
अपहृत्य रहसि
वृत्रवधात्परमपि पगयोऽसुराः यजमानस्य मार्ग रुन्धन्ति, गाश्चापहरन्ति अन्ये च
तादृशाः देवद्विपः ऊर्ध्वगामिनं देवभक्तं पुरुष प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं वा बाधन्ते तद्गोधनाद्यपहारेण
मार्गतिरोधानविधिना अमार्गदर्शनेन । अत्रा पूप्णः कृत्यं विशिष्टं लक्ष्यते । पणीनामसुराणां
वणिजामिन व्यवहारिणां व्यवहारः पूष्णि देवे न मूर्च्छति । अयं पयस्पतिः। अनप्टपशुश्च
भवति । जीनत्वेन यजमाने लोकान्तरमार्ग अधिगन्तुं उद्यते, पूरैव सहकारी देवो भवति ।
अगैते मन्ना भान्ति ॥ "अदित्सन्तं चिदाणे पूपन् दानाय चोदय । पश्चिद्
वि प्रदा मनः" (६.५३.३) ॥ "परि तन्धि पणीनामारया हृदया कवे । अथेमस्मभ्यं रन्धय"
(६.५३.५) ॥ "इमं च नो गवेपणं सातये सीपधो गणम् । आरात् पूपन्नसि श्रुतः"
(६.५६.५) ॥ “पूपा त्वेतश्च्यावयतु प्रविद्वाननप्टपशुर्भुवनस्य गोपाः (१०.१७.३) ।
मेधातियेस्तृचस्य (१.२३.१५) व्याख्यायां यदुक्तं तदप्यरधेयम् । 'देवद्विमिः
निहितं देवाना नन्नभूतममृतं सोनमाहृत्य यजमानं पुष्णन्
ऊर्ध्वलोकविभवान् सोमरसभरितान् पदे पदे पुनः पुनः सम्पाय सर्वथा ।
सोमसम्पन्नं विधत्ते स एप पौगो विभव' इत्युक्तम् ॥ 'दिवो धरुणं (सोम)
आजा नष्टं यया पशुम् .. अपगूळ्हं गुहाहितं राजानं (सोम) अविन्दत् गोभिर्य न
चक्रपत्' (पृ. २४४.२४५) इत्यादयो मन्त्रभागा अत्र प्रमाणम् ॥ संपूपन्नित्यस्मिन्
अन्यत्र च मन्त्रेषु 'विनुचो नपात्' इति पूपा निर्दिश्यते । प्रथमं तानदस्य विवरणं कर्नव्यम् ।
विमुञ्चतीति विमुक् (किप) मेषः तस्य नपात् पुनः पूपेत्याह सायणः । उप-
पादयति चैरम्-जलविमोचनहतोर्मेघस्य पुनः पूषा, पृथिव्या एव पूपत्वात् । अद्भयः
पृथिवीति श्रुतेः अपां मार एस पृथिवी, सैर पूपा भरतीति । अस्त्वेष स्थूलपक्षीयोऽर्थः
युक्तोऽयुक्तो वा । अस्मदीयः पूपा तु पोको यजमानस्य, पृथिव्याश्च । स ज्ञानेश्वर्यतेजो-
पलादीनां वर्पितुः इन्द्रारमन आदित्यस्य सन्ततिः, पतिः पाता पृयिन्याः पूर्वज उपसः,
भ्रातेन्द्रस्य, यजमानस्य पयस्पतिः मार्गरक्षी, यजमानगवेषणपरायणः, यजनोयमप्रचोदनपर-
श्चत्यादिगुणविशिष्टो भवतीति योध्यम् ।।
तामेतां मूक्ते प्रयमामृचमाह-
संपन्नध्यनस्तिर व्यहो विमुचो नपात् ।
सध्या देव प्रणस्पुरः ॥१॥

·#. १, म. ३, द. २४.] ४०९ (मं. १, अनु. ८, सू.४२. सम् पूपन् अव॑नः तिर वि अंहः विऽमुचः नपात् सव देव प्र" हे पूपन् देय, अध्धनः मार्गाव सं तिर सम्यक् प्रापय गन्तव्यं स्थानम् । अंहः दुरितं वितिर विनाशय । हे विमुचो नपान वर्पितुरिन्द्रात्मन आदित्यस्य पुत्र देव, नः अस्माकं पुरः पुरस्तात् प्र सक्ष्व प्रसस्तो भव ॥ सव-पच सेवने, लोट्, लुक्, छन्दसि बहुलम् । प्र णः-नस्य णत्वं, उपसर्गाबहुलम् ।। शपो द्वितीयामृचमाह- यो नः पूषन्नघो वृको दुःशेव आदिदेशति । अप स्म तं पृथो जहि ॥२॥ यः नः पूपन् अघः वृकः दुःऽशेवः आऽदिदेशति अप स्म तम् पथः जहि ॥ हे पूपन् , यः प्रतिपक्षी नः अस्मान् आदिदेशति आज्ञापयति इतो गन्तव्यं इतो नेति तम् पयः मार्गाद अपजहि स्म अवश्यमपाकुरु । कीदृशः सः १ अधः आहन्ता पापः वृकः ईहामृग इव आच्छिय अपहर्ता धनस्य दुःशेवः दुष्टसुखः ॥ यागयात्रायां ईदृशः पापवर्गः मार्गे चाधको वर्तते, तदपसारणं पूष्णो देवस्य सुकरम्, तस्मात्प्रार्थना ॥ वृक्षः कुक वृक आदाने इत्यस्मात्, छेदनार्थाद् वृश्चतेर्वा । दुःशेवः दुष्टं शेवं यस्य सः। आदिदेशति- दिश अतिसर्जने, लेट्, छन्दसि शपः इलुः ।। तृतीयामृचमाह- अप त्यं परिपन्थिनै मुपीवाणे हुरश्चितम् । दूरमधि खुतेरैज ॥३॥ अप त्यम् परिऽपन्थिनम् मुपौवाणम् हुरःऽचितम् दूरम् अधि स्रुतेः अज ॥ त्यम् । पूर्वोक्तविधं परिपन्थिनम् मार्गे प्रत्यासातारं मुपीवाणम् तस्कररूपं ·म.१,म.३, १.२४.] [म.१, अनु.८.४२० हुरश्चितम् कौटिल्यानां सञ्चैतारं सुतेः मार्गद अधि अधिक दृरम् दूरस्थानं प्रति अपाज अपगमय ॥ परिपन्यिनम्-"छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ प्रत्यवस्थातरि” इति शत्रावभिधेये इनिप्रत्ययान्तो निपातितः। मुपीवाणम् मुपीचा इति तस्करनाम, मुप स्तेये मोरगं मुपिः औगादिको भावे किप्रत्ययः, मुल यनति संभजते मुपीनान्, पूर्वपददीर्घः छान्दसः । हुरश्चितम्-हुर्छा कौटिल्ये, क्विप् सम्पदादिलक्षणः । रालोप इति छकारलोपः, हुरविनोति, किप्, हुरचिव, तम् । स्रुतेः-सु गतौ । अज-गत्यर्थे अन्तर्भावितण्यर्थः ॥ चतुर्थीमृचमाह- त्वं तस्य द्वयाविनोऽपर्शसस्य कस्य चित् । पदाभि तिष्ठ तऍपिम् ॥४॥ त्वम् तस्य द्वयाविनः अघऽशसस्य कस्य॑ चित् पदा अभि तिष्ठ तपुपिम् ॥ हे पूषन्, त्वम् तस्य उक्तविधस्य दुष्टस्य तपुपिम् अन्यतापकं देहं पदा त्वदीयेन पादन अभितिष्ठ अभिगम्य तिष्ठ। कीदृशस्य ? द्वयाविनः प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं चापहरणं द्विविधम् , तद् द्वयमस्मेति द्वयावी, तस्य अपशंस्य अपं अस्मदनिष्टं शंसतः कस्यचित् कस्यापि विशेपनिर्देशरहितस्य ॥ द्वयाविनः म यो विनिः, दीर्घः छन्दसि अन्येपामपि दृश्यते । अपर्शनस्य-अघे पापे शंसोऽमिलापोऽस्य । तपुपि-तापयत्यनेनेति तपुषिः, औगादिकः उपिन्प्रत्ययः ।। पञ्चमीमृचमाइ- आ तत्तै दस्र मन्तुमः पूपन्नवो वृणीमहे । येने पितॄनचौदयः ॥५॥ आ तत् ते दस्र मन्तुऽमः पूर्पन् अवः वृणीमहे येन पितॄन् अचौदयः॥ है मन्तुमः मानान् , दस शत्रुपक्षयकारिन् , पूपन क्रियादक्ष, अत्र प्रमक्तौ, कर्मरत्व पानय च पूष्णः उक्त । (दर्शनीयति मायणः) त तप तत् अवः तथाविधं रक्षणं ·[म. १, मनु.८, सू. ४२० आ वृणीमहे सर्वतः प्रार्थयामहे । येन रक्षणेन पितृन् पूर्वान् ऋषीन् अचोदयः प्रेरितवानसि, तत् तथाविधमिति पूर्वणान्ययः ॥ दस-गतः। भन्तुमः-मन ज्ञाने, भावे तुप्रत्ययः, भन्तुना॑नमस्येति मन्तुमान् , संबुद्धौ मतुयसोरिति रुत्वम् ।। इति प्रयमस्य तृतीये चतुर्विशो वर्गः पष्ठीमृचमाह- अर्धा नो विश्वसौभग हिरण्यवाशीमत्तम । धनानि सुपर्णा कृधि ॥६॥ अर्ध नः विश्वऽसौभग हिरण्यवाशीमत्तम धनानि सुऽसना कृधि ॥ है विश्वसौभग, विश्वानि सौभगानि सौभाग्यानि यस्य सः सर्वसौभाग्ययुक्त, हिरण्यवाशीमत्तम हिरण्मयी पाशी आयुधं तदेपामस्तीति हिरण्यवाशीमन्तः, अतिशपेन हिरण्यवाशीमान्, तादृश, पूपन्, अध अथ अस्मत्प्रार्थनानुरोधेनातः परं नः अस्मदीयानि धनानि भोग्यानि वस्तूनि सुपणा सु सनानि सुखेन संभक्तुं दातुं वा शक्यानि कृषि कुरु ॥ अधसौभगादयो गताः । सुपणा-ईपदुःसुप्पिति खल् ।। सप्तमीमृचमाह- अति नः सश्चतौ नय सुगा नः सुपर्था कृणु। पूपन्निह ऋतु विदः ॥७॥ अति नः सुश्चतः नय सुगा नः सुऽपयो कृणु पूर्वन् इह ऋतुम् विदः ॥ सश्चतः वाधनाय अस्मासु सक्तान् शत्रून् नः अति अस्मानतिक्रम्य नय अन्यतः प्रापय । नः अस्मान् सुगा सुष्टु गन्तुं शक्नेन सुपथा शोभनेन मार्गेण कृणु गन्तॄन् कुरु । है पूषन् , इह अस्मिन् मार्गे ऋतुं प्राज्ञ कर्म विदः जानीहि ॥ सन्चत:-सश्चते- गत्यादिति सायणो मन्यते । पच समवाये इत्यस्यैव शफारोपजनरलान्दसः, एवं हि 'सचिर इत्यादिप्रयोगस्थलेषु उपपत्तिदृश्यते । मुगा, सुपया-उभयोस्तृतीयाया आकारः । विदः-विद ज्ञाने लेट्, अडागमः, इकारलोपः । अन्ये गताः ॥ -

·म. १, अ.३, व. २५.]
म. १, अनु.८, सू.४२.
अष्टमीमृचमाह-
अभि सूयवसं नय न नवज्वारो अध्यने ।
पून्निह क्रतु विदः ॥८॥
अभि सुऽयवसम् नय न नवज्यारः अध्यने पूषन् इह ऋतुम्
विदः ॥
हे पूषन् , सुयवसम् शोभनतृणोपलक्षितं उपभोगक्षम प्रदेशं अभि अभितः नय
अस्मान् । अध्यने मार्गाय शोभनपथाधिगमार्थं नवज्वारः नूतनः संतापः असाकं न
न भवतु । शिष्टं व्याख्यातम् ॥ सूयवसम्-शोभनं यवसं यस्मिन् सः, पूर्वपदस्य दीर्घत्वम्
छन्दसि । नवधारः-ज्जर रोगे, भावे घञ् । अन्यत् व्याख्यातम् ॥
नवमीमृचमाह-
शग्धि पूर्धि प्र यसि च शिशीहि प्रास्युदरम् ।
पूर्पन्निह ऋतु विदः ॥९॥
शुग्धि पूर्धि प्र यसि च शिशीहि प्रासि उदरम् पूषन् इह ऋतुम्
विदः ॥
हे पूपन् , शग्धि शक्तो भव । पूधि पूरय । प्रयंसि प्रयच्छ । च अपि च
शिशीहि तीक्ष्णीकुरु । उदरम् कुक्षि प्रासि पूरय । अस्मदनुग्रहे शक्तिमान् भव, अस्मान्
तेजस्विनः कुरु, स्वात्मनैवासान् पूरय, क्षेमं नः प्रदेहि, उपभोगक्षमैराहारैरस्मदन्तरं
पूरयेत्युक्तम् । शिष्टं गतम् ॥ शग्धि-शक्ल शक्ती, लोटो हिः, विकरणस्य लुक्,
हेधिरादेशः । पूर्धि-पृ पूरणे, अन्यत् पूर्ववत् । शिशीहि-शो तनूकरणे लोट्, अन्यत् छान्दसम् ।
प्रासि-या पूरणे अदादिः॥
दशमीमृचमाह-
न पूपर्ण मेथामसि सूक्तेरभि गृणीमसि ।
वसूनि ढस्ममीमहे ॥१०॥

·म. १, अ. ३, व. २६.] [म. १, अनु. ८, ४३. न पूपर्णम् मेथामसि सुऽउक्तैः अभि गृणीमसि वसूनि दस्मम् ईमहे ॥ पूषणम् देवं न मेथामसि न वयं निन्दामः | सूक्तैः शोभनवचनात्मकः मन्त्रैः अमि गृणीमसि अमितः स्तुमः । दस्मम् अद्भुतकर्मकारिणं एनं बलाढ्यमित्यर्थः वनि सत्यात्मकानि धनानि ईमहे याचामहे | मेयामसि-मेथू हिंसने, मस इकारः । गृणीमसि-गृ शब्दे, इदन्तो मसिः । दस्म-दस्यतेलकर्मार्थात् मक् ।। इति प्रथमस्य तृतीये पञ्चविंशो वर्ग: अथ 'कद्रुद्रायेति नवचं अष्टमं सूक्तम् । घौरः कण्य एव प्रापिः। गायत्री छन्दः, अन्त्या अनुष्टुप् । रुद्रो देवता, तृतीयाया मित्रावरुणौ अन्त्यायाः सोमः ।। तत्र प्रथमामृचमाह-- कद्भुद्राय प्रचैतसे मीळ्हुष्टमाय तव्यसे । वोचेम शन्तमं दृदे ॥१॥ कत् सुद्रार्य प्रऽचैतसे मीळ्हुःऽतमाय तव्यसे वोचेम शम्ऽतमम् हृदे ॥ कन् कदा रुद्राय एतनामकाय देवाय शंतमम् अतिशयेन सुखकरं स्तोत्रं चोचेम घूयाम । हृदे हृदयाय शंतम हृदयस्यार्थे सुसकर, हृद्यं इति अन्वय उपपद्यते । हृदे हृदयनिष्ठाय हृदयभूताय रुद्रायेति वा अन्वयः स्यात् । कीदृशाय रुद्राय ? प्रचेतसे प्रकृष्टं चेतो यस्य तस्मै प्रकृष्टज्ञानाय, मीढुष्टमाय सेक्तमाय, अतिशयेन दिव्यसम्पदा वपित्रे तव्यसे तवीयसे अतिशयेन ववित्रे प्रवृद्धाय ॥ कत्-कदा, अन्त्यलोपः छान्दसः । रुद्राय रोदेः णिलुक् रक्, रोदयति सर्व इति पूर्वे, पापानिति वयम् । मीढुष्टमाय-अति- शयेन मीयान्, कमुप्रत्ययान्तो निपातितः । तव्यसे-तवतिर्वृद्ध्यर्थः, तुलोपः ईयसुनः इकारलोपः छान्दसः । अन्ये गताः । द्वितीयामृचमाह- या नो अदितिः करत्पश्वे नृभ्यो यथा गवे यी तोकार्य रुद्रियम् ॥२॥ ,

·म. १,म.३, व.२६]
४१४
-
[म. १, अनु.८, सू. ४३.
"
या नः अदितिः करत् पश्चै नृऽभ्यः यथा गर्वे या तोकार्य
रुद्रियम् ॥
अदितिः अखण्डसत्त्वक्षेत्रभूता सर्वदेवमाता अग्न्याशब्दवाच्या देवी नः अस्माक
रुद्रियम् रुद्रसंबन्धि यत् किमपि भवतु तत् (सत्त्वं पलं वेति ब्रूमः) यया येन प्रकारेण
सिध्यति तथा करत् करोतु । किं च अस्मदीयाय पश्वे अश्वादये नृभ्यः पुरुपेभ्यः यथा
गये तोकाय च अपत्याय च यथा रुद्रियं सत्त्वं सिध्यति तथा करोतु । अत्र अस्मत्-
संबन्धि यद्यद्वस्तु वर्तते तत्सर्व रुद्रानुग्रहपात्रं रुद्रबलसंपन्नं भवत्यिति विवक्षा। तस्मात्
पशु-नृ-गो-तोकशब्दानां तवार्थदानं नावश्यम् ॥ पश्वे-संज्ञापूर्वकविधिरनित्यः, तस्माद्
गुणाभावः यणादेशः । रुद्रियम्-रुद्रस्येदम्, घप्रत्ययः ॥
तृतीयामृचमाह-
यथा नो मिलो वरुणो यथा रुद्रश्चिकैतति ।
यथा विश्वै सजोफ्सः॥३॥
या नः मित्रः वरुणः यथा रुद्रः चिकैतति या विश्वे
सऽजोषसः॥
नः अस्मान् मित्रः यथा चिकेतति जानाति, वरुणः यथा चिकेतति, रुद्रः यथा
चिकेतति, यया विश्वे देवाः सजोषसः समानप्रीतयः सन्तः चिकेतन्ति तथा भवविति
शेषः । मित्रादीनां अस्मद्विपयकं ज्ञानं च अनुग्रहार्थकं ज्ञेयम् ।
तेषां ज्ञानमेव
अनुग्रहात्मकं या बोध्यम् । "यद्वा यथाशब्दोपेतस्य मन्त्रद्वयस्य क्या कदा वोचेगेति
पूर्वत्रान्वयः” इति सायणीयं रमणीयम् उपपन्नं च ॥ चितिति, सजोषसः अन्ये
च गताः ॥
चतुर्थीमृचमाह-
गाथपति मेधपति रुद्रं जलापभेपजम् ।
तच्छंयोः सुम्नमीमहे ॥४॥

·म.१, अ. ३, प. २७.]
-
[मं. १, अनु. ८, सू. ४३.
गाथऽपतिम् मेधऽपतिम् रुद्रम् जलापऽभेषजम् तत् शम्ऽयोः
सुम्नम् ईमहे ॥
शयोः सुखकामस्य दृष्टान्तभृतो यः शंयुर्नाम ऋपिार्हस्पत्यः तस्य तत् प्रसिद्ध
सुम्नम् सुखं ईमहे याचामहे । कममिलक्ष्य 'ईमहे' ? गाथपतिम् स्तुतिरूपायाः वाचः
पति, मेधपतिम् मेधो यज्ञः तल्लक्षितः सोमसवः तस्य पति, जलापभेषजम्
जलापं सुखरूपं भेषजं औषधं यस्य तं रुद्रम् प्रस्तुतं देवम् ॥ गाथपतिम्-ौ शब्दे,
थन्प्रत्ययः । जलापमेपजम्-जायन्त इति जाः, जानां लापः अमिलापो यस्मिन्
तत् जलापं सुखम् , जलापरूपं मुखरूपं भेषजं यस्य तम् । रुद्रसंवन्धि औषधं
अलौकिकं सुखरूपम् । जलमेव जलापं भेषजं यस्पेति प्राहुरेके, तत्र प्रक्रिया
न ज्ञायते ॥
पञ्चमीमृचमाह-
यः शुक्र इव सूर्यो हिरण्यमिव रोचते ।
श्रेष्ठो देवानां वसुः ॥५॥
यः शुक्रःऽइव सूर्यः हिरण्यम्ऽइव रोचते श्रेष्ठः देवानाम् वसुः॥
यः रुद्रः शुक्र इव सूर्यः सूर्य इव दीप्तिमान् हिरण्यमिव रोचते सुवर्णम्
इव प्रीतिकरो भवति, सः देवानाम् सर्वेषां मध्ये श्रेष्ठः प्रशस्यतमः वसुः
वासयिता, सर्वेषां वासहेतुश्च भवति ॥ रोचते-रुच दीप्तौ प्रीत्यां च। वसुः-
यस निवासे, अन्तर्भावितण्यर्थः, उप्रत्ययः ।।
इति प्रयमस्य तृतीय पशिो वर्ग:
पठीमृचमाह-
शं नः करत्यवते सुगं मेपार्य मेष्ये ।
नृभ्यो नारिभ्यो गवे ॥६॥

·न.१,म.३, य.२७.] [म. १, मनु.८.४३० शम् नः करति अवते सुऽगम् मेपार्य मेष्य नृऽभ्यः नारिंऽभ्यः गवै ॥ नः अस्माकं सम्बन्धिने अर्वदादये सुगम् सुष्ठु गम्यम् शम् सुखं देव करति करोति । केभ्यः १ अर्वते अश्वाय मेपाय तज्जातिपुरुषाय मेप्ये मेष्य तजातिस्त्रियै नृभ्यः पुरुषेभ्यः नारिम्यः स्त्रीभ्यः गवे गोजातये, एवं अस्मदीयेभ्यः सर्वेभ्यः शं करोति रुद्रः ॥ करति-करोति, व्यत्ययेन शप् | अर्वते--अति अर्वा, वनिप्, चतुर्येकवचने नकारस्य तृ आदेशः । मेष्ये-चतुर्युकवचने आगमानुशासनमनित्यम् इति आडागमाभावः॥ सप्तमीमृचमाह- अस्मे सौम श्रियमधि नि धैहि शतस्यै नृणाम् । महि श्रवस्तुविनृम्णम् ॥७॥ अस्मे इति सोम श्रियम् अधि नि धेहि शतस्य॑ नृणाम् मर्हि श्रवः तुविऽनृम्णम् ॥ शतस्य पुरुषशतस्य, शतं बहुवाचि, पर्याप्तां श्रियम् सम्पदं अस्मे अस्मामु अघि निधेहि आधिक्येन निक्षिप, बहुपुरुपसङ्घस्य समाश्रय- दानसमयं शरणं अस्मासु निधेहि। महि महत् तुविनृम्णम् प्रभूतमलयुक्तं श्रवः श्ररणं च निषेहि । विपुलप्रभावाः भवेम येन यहूनां आश्रयतां प्राप्नुयाम, प्रपलं च भवतु दिव्यावंशश्रपणं नः ॥ अस्मे सप्तम्याः शे आदेशः। अन्ये गताः।। हे सोम, नृणाम् अष्टमीमृचमाह- मा नः सोम परिवाधो मारांतयो जुहुरन्त । आ ने इन्दो वाजे भज ॥८॥ मा नः सोमऽपरियाधः मा अरातयः जुहुरन्त आ नः इन्दो इति वाजे भज॥

·अ. १,म.३, ६. २७.] - ४१७ - [मं. १, अनु. ८.सू.४३. सोमपरिवाधः सोमस्य सोमामिषवस्य परिवाधकाः अयज्जानो रसनिष्पादनप्रति- बन्धकाः अदैव्या इति यावत् । नः अस्मान् मा जुहुरन्त मा वलात्सर्वन्तु । तथा अरातयः अदावारः अन्ये शत्रवः मा जुहुरन्त । हे इन्दो क्लेदनकारितया रसेन सुखप्रद, सोम देव, पाजे वलसंमृद्धौ विपये नः अस्मान् आ सर्वतः भज सेवस्व ।। सोमपरिवाधः-बाधन्त इति बाघः, क्विप् चेति किम् । जुहुरन्त-ह प्रसह्यकरणे, लखि जुहोत्यादित्वात् इलुः, अन्यच छान्दसम् ।। . नवमीमृचमाह-- यास्तै पूजा अमृतस्य॒ परस्मिन्धाम॑न्नृतस्य । मूर्धा नाभी सोम वेन आभूपन्तीः सोम वेदः ॥९॥ याः ते प्रजाः अमृतस्य परस्मिन् धाम॑न् ऋतस्य भूर्धा ना सोम वेनः आऽभूप॑न्तीः सोम वेढः॥ हे सोम, अमृतस्य . मरणरहितस्य नित्यस्य, परस्मिन् उत्तमे धामन् धामनि स्थाने स्थितस्य सतस्य सत्यस्य ते तव त्वत्संबन्धिन्यः, लत्सेविन्यः याः प्रजाः सन्ति ताः देनः कामयस्व। कीदृशस्त्वम् ? मूर्धा शिरःस्थानीयस्त्वं नाभा नाभौ मध्ये, चक्रस्य नाभिरिव स्थिते मुख्य मध्ये अन्तरे स्थाने त्वदीयाः प्रजाः सुस्थिताः विधाय ताः कमनीयाः कुरु इत्यर्थः। कीदृशीस्ताः ? आभूपन्तीः अलङ्कुर्वाणाः नामिभूतं सर्वान्तरमन्तर्यजनस्थानं इति शेषः। सर्वतस्त्वामलाणा इति सायणो मन्यते । हे सोम ! तयाभूताः प्रजाः वेदः जानीहि ॥ धामन्-सप्तम्या लुक् । नामा- सप्तम्या डादेशः । वेनः-वेनतिः कान्तिकर्मा, लेट् । वेदः-विद ज्ञाने, लेट् । उभयत्र सिप्यडागमः ।। पौरस्य कप्पस्य रौद्रं सूक्तं समाप्तम् । इदानीं रुद्रस्य तत्त्वमधिकृत्य अवधातव्यः सारांशो वक्ष्यते । त्रिमूर्तिव्यवस्थानुरोधेन पुराणेषु शैवशाक्ताद्यागमेषु च प्रसिद्धो रुद्रः संहार- कृत् शिव इत्यपि गीयते । पुराणे वर्णितानां ब्रह्मेन्द्रादीनां वेदे प्रतिपादितानां तेषा- मेव च विशेपो योध्यः । प्रागेयोक्तं यदग्न्यादयो देवाः यद्यपि मुखतः पृयस्थिताः स्वाधिकारेषु वर्तमाना अत एव विशिष्टलिङ्गा भवन्ति, तथापि तेपामेकैकोऽपि स्वयं ·तथा अ.१, म. २, य. २७] - ४१८ - [मं. १, अनु. ८, सू.४३ सर्वदेवमहायः अन्तर्निहितसर्वदेवप्रकृतिकः सर्वदेवतामूलभूतपरमपुरुषः स एकस्तदेकं च ज्योतिर्वा भवतीति । एवं एकैकस्या देवतायाः स्वरूपगुणयोधकै लिङ्गे लक्ष्यमाणेऽपि तत्रैव क्वचित् अन्यदेनतालिङ्गदर्शनेन देवतावैशिष्टयप्रतिपादनं न सुकरं भवति । यथा 'आ वो राजानमध्वरस्य रुद्रम्' (४.३.१) इत्याग्नेयमक्ते रुद्रवैभवश्रवणात् सामान्यतः अग्निरुद्रयोलिङ्गभेदेप्यभेदश्राणं स्पष्टम् , रुद्रेन्द्रयोः अभेदः अन्यत्र श्रूयते । यद्यप्येवं रुद्रे अग्निगुणं इन्द्रगुणं सर्वेश्वरगुणं च तत्र तत्र मन्त्रेषु वर्णितं लक्षयामः, तथापि रुद्रतत्त्वं दाशतय्या उद्धृत्य कश्चिद् ग्राह्यम् । याजुपाथर्वणसंहितयोर्नहुपु रुद्रस्वरूपप्रति- पादकेषु मन्त्रेषु सत्स्वपि, ऋक्संहितायां पठितान् रुद्रमन्त्रान् समालोच्य तत्र वर्णितस्य रुद्रस्य वैशिष्टयमेवेह स्मारयामः । अत्रैक मन्यन्ते यथा पुराणेषु ब्रह्मविष्णुरुद्राणां महत्त्वं, न तथा वेदे। अत एव पुराणप्रथितनिमूर्तिवर्णनपराणि सूक्तान्यल्पसंख्याकानि भवन्ति । इन्द्रस्याग्ने; सूक्तानि भूयांसि, तेषां महत्त्वादिति । नैतद्युक्तं । न हि सूक्तसंख्याबाहुल्य देवताविशेपस्य महचनिर्णायक भाति । इन्द्रसूक्तानि भूयिष्ठानि दाशतय्यां, अल्पीयां- स्येन सूर्यमुक्तानि, तथापि सूर्य एव परमो देव इति निर्विवादम् । रुद्रदेवताकानि सूक्तानि त्रिचतुरापेर ऋग्वेद, मारुतानि त्वधिकानि, तथापि मरुता पितेति वेद- गीतो रुद्रो मरुद्भयो न्यून इति चेदुपहमनीयमेव भवति । न वा विष्णुरल्पसंख्याकैः सूक्तैरमिपर्णितः अत्पधिकसूक्तप्रतिपादितादिन्द्रादग्नेर्वा न्यूनो भवति । तस्मान्न सूक्त- संरयया महत्तं निधीयते देवताविशेपस्येति बोध्यम् ॥ कयं तर्हि महत्तरचमन्तरा भूयिष्ठानि सूक्तानीन्द्रस्य भूयांस्यग्नेर्वा वेदे गीतानि भवन्ति ? चूमः । अन्तयांगप्रवृत्तानामायानामृपीणां स निष्ठामार्गः ऊर्ध्वारोहणपद्धतिः, या पेरुपास्तिदशाविशेपेषु यस्य यस्य देवताविशेषस्य प्रसादोऽन्तर्याजिन आवश्यकः साहाय्यकारी भवति तस्य तस्य प्राधान्य सूक्तैराविष्कृतं भवति । एवं रुद्रस्य विष्णो न तया प्राधान्यं भवति यया दशाविशेपेषु अग्नेरिन्द्रस्य था आवश्यकतामूलक प्राधान्यं मपति । इदं तर्हि विचारणीयम-कीदृशं वर्णितं भगति वेदे ब्रह्मणो रुद्रस्य विष्णोनां स्वरुपं लक्षणं वेति ? उच्यते । ब्रह्मणस्पतेस्तत्वं विचारितम् । तत्र ब्रह्मणो- ऽधिरार उपन्यस्तः । तत्रोक्तस्य सारांश इह स्मार्यः । ब्रह्मवृहस्पत्योरधिकारस्य ब्रह्मण- सतो ममन्वयमगोचाम । स वाचा सृजति सनम् । सृष्टिय आविष्कारात्मिका भरति । मतामय यस्तूनां तमसि निमनानां उद्धरणद्वारा प्रकाशप्राप्तिः सम्पद्यते । तामेतां ·अ.१, म.३, ५. २७.] - ४१९ - [म. १, अनु.८.४३. 14 , सृष्टिशब्दवाच्या विश्वस्याप्याविष्कृति निर्वहन् ब्रह्मा ब्रह्मणस्पतिः स्रष्टोच्यते । सोऽचेतना- तमसः सर्वाणि वस्तून्युत्थाप्य तेपां प्राणमनोज्ञानयुक्तानि रूपाणि सम्पादयति । स एप ब्रह्मा ॥ रुद्रस्तु तां सृष्टिं प्रसह्योल नयति । तस्योन्नयनस्य ये प्रतिरोधकाः सन्तः तत्र प्रमत्ता वा प्रत्यवतिष्ठन्ते तान् ग्रहरति, कशाभिस्ताडयन्निव शिक्षयति, प्रध्वंसयति च पापान प्रतिनन्धकान् आयुधपाणिरुपः शर्व इति श्रुतश्च । एवं घोरोऽपि स शिवो दयालु: प्रसादयत्यार्तान् सर्वातिनाशनः शिवकरः शिवतमभैपज्येन । विष्णुस्तु पदत्रयक्रमणेन विश्व धारयमाणः मयप्वस्मासु इन्द्राय विततं स्थानं दधाति, येन वयं परं धाम गच्छेम । एवं वेदप्रतिपादितस्य महतो देवतात्रयस्य विवरणं सुलभं भवति तत्तत्सूक्तार्थविचारतः इत्यलं विस्तरेण ॥ अथ रुद्रशब्दोऽवयवार्थानुगमेनापि घोर उग्र इत्याद्यर्थको भवति । यद्यपि प्राचीनार्य- भापाशाखीयानां रक्तकान्त्याद्यर्थकधातूनां रुष्यतिरुशत्यादीनां परीक्षणेन रुद्रशब्दस्य रुधिरा- र्थकधातुसंवन्धो वृत्तचर इति नव्यानामूहो न्याय्य एव भवति, तथापि तेपामेव धातूनां उग्रभीपणाद्यर्थकत्वं वर्तत इति बहुमन्त्रपालोचनेन सुगम स्यात् । 'सोऽरोदी यदरोदीत् तद्रुद्रस्य रुद्रत्व' इत्यादिब्राह्मणनिर्वचनम् वैदिकपदसरूपपरीक्षायां न युक्त भवति । न वोपयुक्तं स्यात् 'रुद्रो रौतीति सतो रोख्यमाणो द्रवतीति वा रोदयतेवें- त्यादि विशृङ्खलविकल्पभूयिष्ठ शब्दरूपावतारमर्यादाविदरकल्पनाशक्ल नैरुक्तं निर्वचनम् । उग्रो घोरो वा भवति रुद्रशब्दार्थों चेदे रूढः। तस्मादास्तां रुद्रो रोदयतेः, . उन्नयनमार्गपरिपन्धिनः रोदयति रोपणो रुद्र इति । ईदृशः प्रचण्डका प्राणालाना- मखण्डनिधिरेक एव वहूनां रुद्राणां पिता, मरुतां पितेति च प्रसिद्धः, शिवं तन्यानो जगत्पितेति च ऋग्वेदे कुत्सगृत्समदवसिष्ठमूक्तान्यावेदयन्ति । अन्यत्र च 'रुद्रस्य ये मीळ्हुपः सन्ति पुत्राः' (६.६६.३) 'ते जज्ञिरे दिव ऋष्वास उक्षणो रुद्रस्य मर्याः असुरा अरेपसः' (१.६४.२) इत्येवंजातीयकैर्मन्वैः रुद्रस्य महत्वं बहुपुत्रत्वं पृश्नि- मातॄणां इन्द्रभ्रातॄणां मरुतां पितृत्वं च आर्तिहरत्वादि च प्रतिपादितानि भवन्ति । स एप रुद्रो भुवनस्य पिता सर्वस्यापि सुखकृत् अन्तःस्थितो मृत्युञ्जय इति चान्ये मन्त्रा उद्- पोपयन्ति ! 'भुवनस्य पितरं गीर्भिरामी रुद्रं दिवा वर्धया रुद्रमत्तौ (६.४९.१०) 'अन्त- रिच्छन्ति तं जने रुद्र परो मनीपया' (८,७२.३) 'शं नो रुद्रो रुद्रेमिर्जलापः' (७.३५.६) ·म.१,.३, ३.२८.] - ४२०- [म.१, मनु. ९, सू.४४. 'रुद्रो रुद्रेभिर्देवो मृळयाति नः (१०.६६.३) इत्यन्याश्चैवंविधा ऋचः सूक्तेपु तत्र तत्र द्रष्टव्याः। 'व्यम्बकं यजामहे' इति (७.५९.१२) मृत्युञ्जयरुद्रमन्त्रार्थचिन्तनात् मृत्यो- विमोक्षणलक्षण वेदोक्तमतिचिरन्तनरहस्यं विदितं भवति । तत्र उत्तरेणार्धर्चेन बन्धना- न्मोक्षो येन दृष्टान्तेन निरुपितं भवति, सोऽद्यापि योगिभिर्जानिभिः भाषाभेदेनो- पयुज्यते स्वानुभूतिमूलकतत्त्वोपदेशासङ्गेषु । 'उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्' इत्यस्य तात्पर्य तु-यया उर्वारुकं नाम कर्कटीफलं परिपक्वं सत् परिवेष्टनत्वचः पृथग्भूतं अत एव मुक्तं भवति (वृन्तात् बन्धनात् फलं मुक्तं भवतीत्येके) तथा अन्तरात्मनः पुरुषस्य मृत्युग्रस्ताच्छरीरात्पृथग्भावः परिपक्कस्य भानुपस्य अनुभवात्मको मोक्षो भातीत्याशयः । एवं मृत्योर्वन्धनान्मोचय, अमृतात् मा मोचयेति ऋपिते । ईदृशमोक्षविपयकानुभव एव मूलं भवति 'ते स्वाच्छरीरात प्रवृहेन्मुखादिवेपीकां धैर्येण' (कठोपनिपन ६.१७) एवंविधस्योपनिषद्वाक्यस्य। एतावान् महिमा त्रिलोकपितुः 'व्यम्बकस्य'. 'पुष्टिवर्धनस्य' मृत्युजयस्य रुद्रस्य वेदे गीत इति शिवम् ॥ इति प्रथमस्य तृतीये सप्तविंशो वर्गः इति प्रयमे मण्डलेऽष्टमोऽनुवाकः अथ नवमोऽनुवाकः । तत्र सप्त सूक्तानि । कम्पपुत्रः प्रस्कण्व ऋपिः। चतुर्दशर्च 'अग्ने विवस्वत्' इति प्रथमं सूक्तम् । कृत्स्नं सूक्तमाग्नेयम् । आये द्वे अश्विदेवताके उपोदेवताके च । अयुजो वृहत्यः, युजः सतोहत्यः॥ " तत्र प्रथमामृचमाह- अग्ने विवस्वदुपसश्चित्रं राधो अमर्त्य । आ दाशुपे जातवेदो वहा त्वमुद्या दे॒वाँ उपर्बुधः ॥१॥ अग्ने विवस्वत् उपसः चितम् राधः अमर्त्य आ दाशुपै जातऽवेदः वह त्वम् अद्य देवान् उपःऽयुधः॥ हे अमर्त्य मरगरहित, जातवेदः जातानां चेदितः, अने, त्वम् विवस्वत् प्रकाशयुक्तं चित्रम् नानाविधम् राधः धनं उपमः उपोदेव्याः सकाशान् आवह आहर । कस्मै ? दाणे दनयते यजमानाय। किञ्च, अद्य इदानीं उपर्युधः उपसि युध्यमानान् देवान् ·म. १, म. ३, ३.२८] - ४२१ [मं. १, अनु. ९, सू. ४४. आवहेति संवन्धः। ऋतज्योतिरुदयात्प्रागुपस आविष्कार इति पूर्व सविस्तरमुक्तमत्र स्मार्यम् | अन्तर्यजने तसादुपसि सर्वदेवानयनं अनेः कृत्यं भवति ॥ विवस्त्रदादयः सर्वे गताः । जातवेदः-अस्य बहुधा भवति यास्कीयं निर्वचनम् । असाकं तु, जातानि वेत्तीति जातवेदाः, असुन् । उपर्युधः-उपसि युध्यन्त इति उपर्बुधः, रोरुत्वाभावः छान्दसः ॥ द्वितीयामृचमाह- जुष्टो हि दूतो असि हव्यवाहनोऽग्नै रथीरध्वराणाम् । सजूरश्विभ्यांमुपसा सुवीर्यमस्मे धेहि श्रो वृहत् ॥२॥ जुष्टः हि दूतः असि हव्यवाहनः अग्ने स्थीः अध्वराणाम् सऽजः अश्विऽभ्याम् उपसा सुऽवीर्यम् अस्मे इति धेहि श्रवः वृहत् ॥ हे अग्ने, त्वं जुष्टः सेवितः, दुतः देवानां दूतः, हव्यवाहनः हव्यस्य हविपः अर्पितस्य वाहनो वोढा प्रापयिता अध्वराणां रथीः यज्ञानां रथस्थानीयः असि हि। यज्ञान् गन्तव्यं स्थलं प्रापयिता चासि । तथाभूतस्त्वं अश्विभ्याम् उभाभ्याम् उपसा च सजूः सहितो भूत्या सुवीर्यम् शोभनवीर्ययुक्तं वृहत् महत् दिव्यं श्रवः श्रवणं अस्मे असासु धेहि प्रक्षिप ॥ रथीः-रथशब्दात् स्वार्थिक ईकारप्रत्ययः । जुष्टादयः सर्वे गताः ॥ तृतीयामृचमाह- अद्या दूतं घृणीमहे वसुमग्निं पुरुप्रियम् । धूमकेतुं भाऋजीकं व्युष्टिषु यज्ञानामध्वश्रियम् ॥३॥ अद्य दूतम् वृणीमहे वसुम् अ॒ग्निम् पुरुऽप्रियम् धूमऽकेतुम् . भाःऽब्रजीकम् विऽष्टिपु यज्ञानाम् अध्वरऽश्रियम् ॥ अद्य इदानी, असिन् दिने अग्निम् वृणीमहे प्रार्थयामहे । कीदृशम् ? दूतं देवानां दूत वसुम् धनभूतं पुरुप्रियम् पुरूणां बहूनां प्रियं धूमकेतुम् धूमलक्षणं (प्रागुस्ताखरूप १.२७.११) भामजीकम् भासः प्रकाशस्य ऋजीकं प्रार्जयितारम् व्युष्टिषु उपासु यज्ञानां यजनविशेषाणां संवन्धिनं अध्वरश्रियम् अध्वरं श्रयत इति अध्वरश्रीः तम् ॥ अद्या-निपातस्य ? 12 ·अ. १, अ.३, व. २८.] ४२२- - [मं. १, अनु. ९, सू. ४४, चेति दीर्घः। माकनीकम्-ऋजेश्चेति कन्प्रत्ययः, भासं ऋची करोतीत्यर्थः । च्युष्टिपु- उच्छी विवासे॥ चतुर्थीमृचमाह-- श्रेष्ठं यविष्ठमतिथिं स्वाहुतं जुष्टं जनाय दाशुपे । दे॒वाँ अच्छा यातवे जातवेदसमग्निमीळे व्युष्टिपु ॥४॥ श्रेष्टै यविष्ठम् अतिथिम् सुऽआहुतम् जुष्टम् जनाय दाशुपे देवान् अच्छे यातवे जातऽवैदसम् अग्निम् ईळे विऽदृष्टिषु ॥ श्रेष्ठम् अतिशयेन प्रशस्तं यविष्ठम् युवतमं अतिथिम् सततगमनक्षम सत्कारार्ह खाहुतम् सुप्ठ समन्तात् हुतं दाशुपे दत्तवते जनाय यजमानाय जुष्टम् प्रीतं जातवेदस जातानां सर्वेषां वेदितारं, अमिम् देवम् व्युष्टियु उपस्सु देवान् सर्वान् अच्छ अभिमुखं यातवे गन्तुं ईळे अध्येपे ॥ अतिथिम्-अत सातत्यगमने, इथिन्प्रत्ययः। स्वाहुतम्-आहूयते अस्मिन् इत्याहुतः, हु दानादनयोः॥ पञ्चमीमृचमाह- स्तविष्यामि त्वामहं विश्वस्यामृत भोजन । अग्ने त्रातारममृत मियेध्य यजिष्ठं हव्यवाहन ॥५॥ स्तविष्यामि त्वाम् अहं विश्वस्य अमृत भोजन अग्ने तारम् अमृतम् मियेध्य यजिष्ठम् हव्यवाहन ॥ विश्वस्य सर्वस्यापि जगतः अमृत भोजन अमृतत्वविशिष्टभोगसमर्थ विश्वस्य नित्यो मोक्ता भोजयिता परिपालकोऽमिरित्यर्थः, वादृश, हव्यवाहन, हविपो वोढः, मिषेध्य मेध्य यज्ञाई, अग्ने, अमृतं मरणरहितं, त्रातारम् विश्वस्य रक्षक यजिष्ठं अतिशयेन यष्टारं त्वाम् अहम् सविष्यामि स्तोम्यामि स्तुत्या कीर्तयिष्यामि ॥ स्तविष्यामि-इटागमव्यत्ययः छान्दसः। भोजन-भुनक्तः, नन्दादिलक्षणो ल्युः । मियेध्य-इयागमः छान्दसः । यजिष्टम् यदृशन्दाद इष्टन् छन्दसि ।। इति प्रयमस्य तृतीपेऽष्टाविंशो यर्ग' ·अ.१, म.३, व. २९.] - ४२३ [म. १, अनु. ९, सू. ४४. पष्ठीमृचमाह- सुशंसौ योधि गृणते यविष्ट्य मधुजिह्वः खोहुतः। प्रस्कण्वस्य प्रतिरन्नायुर्जीवसे नमस्या दैव्यं जनम् ॥६॥ सुऽशंसः वोधि गृणते यविष्ठ्य मधुजिह्वः सुऽआहुतः प्रस्कण्वस्य प्रतिरन् आयुः जीवसे नमस्य दैव्य॑म् जनम् ॥ हे यविष्ठय युवतम अग्ने, गृणते स्तुवते यजमानाय त्वं सुशंसः शोभनः शंसः स्तुतिः यस्य सः, सुष्टु शंसनीय इत्यर्थः, मधुजिह्वः मधुमयी आनन्दकरी जिह्वा ज्याला यस्य सः, खाहुतः सुप्ठु आमिमुख्येन हुतः सन् बोधि बुध्यस्य यजमानगतं सर्व जानीहि तदनु- ग्रहार्थमित्यर्थः, अपि च प्रस्कम्यस्य अस्य मम यजमानस्यः (ज्ञानार्थककण्यप्रभवस्य प्रकृष्ट- ज्ञानस्वेत्यययवार्थानुगमादुपपत्तिरन्तयांगे द्रष्टव्या) जीवसे जीवनाय आयुः प्रतिरन् वर्धयन् दैव्यम् देवसंवन्धिनं जनम् नमस्य पूजय, प्रस्कप्पस्य शुमजीवनाय आयुर्वर्धय, तेन देववृन्दस्य पूजनं कृतवान् भवेः । कथम् ? प्रस्कनस्यायुः देवतार्थमेव विहितं भवति ॥ प्रस्कण्वस्य- प्रभृतिस्त्पत्तिः कमायस्य तस्य, प्रस्कण्ये हरिश्चन्द्रे च सुडागमो निपातितः। प्रतिरन्- अपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्थः। नमस्य-नमसः क्यच् पूजार्थे। दैव्यम् देवाद्यञ् तस्येदमित्यर्थे । . सप्तमीमृचमाह- होतारं विश्ववेदसं सं हि त्वा विश इन्धते । स आ वह पुरुहूत प्रचेतसोऽग्ने दे॒वाँ इह वत् ॥७॥ होतारम् विश्वऽवैदसम् सम् हि त्वा विशः इन्धते सः आ वह पुरुऽहत प्रऽचेतसः अग्ने दे॒वान् इह द्रवत् ॥ विगः प्रजाः होवारम् विश्ववेदसम् विश्वस्य वेदितारं सर्वज्ञ त्या त्वाम् समिन्यते हि ज्वलयन्ति खलु । हे पुरुहूत बहुभिराहत अग्ने, सः तादृशस्त्वं प्रचेतसः प्रकृष्टचेतो- युक्तान् देवान् इह अस्मिन् यजने द्रवत् क्षिप्रं आवह आमिमुख्येन प्रापय ॥ होवारम् इत्यादयः सर्वे गताः॥

·. .३, व. २९.] [मं. १, अनु. ९, सू.४४. अष्टमीमृचमाह- सवितारमुपसमश्विना भगमग्निं व्युष्टिपु क्षपः । कण्वासस्त्वा सुतसौमास इन्धते हव्यवाह स्वध्वर ॥८॥ सवितारम् उपसम् अश्विना भर्गम् अग्निम् विऽष्टिपु क्षपः कण्वासः त्वा सुतऽसौमासः इन्धते हव्यऽवाहम् सुऽअध्वर ॥ हे स्वध्वर शोभनाध्यरात्मकयज्ञयुक्ताग्ने, व्युष्टिषु उपःसु क्षपः रात्रिषु, विभक्तिव्यत्ययः सर्वदेत्पर्थः सवित्प्रभृतीनावहेति पूर्वेण संवन्धः । सवितारम्, उपसम् उपोदेवी अश्विना अश्विनौ भगम् एतन्नामकं आदित्यं अग्निम् देवान् प्रति हविषः प्रापयितापि अग्निः तत्र भागमर्हति, तस्मात् देवतान्तरत्वेन तं गणयित्वा तमेव प्रार्थयते । अत्र अग्नेः सामान्य- विशेषभावो बोध्यः । सामान्यानिर्दृतः प्रार्थितः । हविर्भागादानाय आगतानां देवानां अमिः अप्येकः, उच्यतां सोऽग्निविशेषः । 'व्युटिपु' उपसमप्यावहेत्यत्रापि उपोदेवीमावह अहासु क्षपास्वपि इति सार्वकालिकदेवनासानिध्यसम्पादनसमर्थमग्निं याचते। अत्र 'क्षपः' राज्यभि- मानिनी देवतां च आपहेति केचिन्मन्यन्ते । सुतसोमासः अभिपुतसोमाः कण्यासः कण्वा ऋपयो मेधाविनः हव्यवाहं त्वा स्वां इन्धते ज्वलयन्ति । क्षपः-क्षपाः, द्वितीयाबहुवचनम् । शसि आतो धातोरिति आकारलोपः । अन्ये गताः॥ नवमीमृचमाह- पतियध्वराणामनै दूतो विशामसि । उपर्बुध आ वह सोमपीतये देवाँ अद्य स्वदृशः ॥९॥ पतिः हि अध्वराणाम् अग्ने दूतः विशाम् असि उपःऽबुधः आ वह सोमऽपीतये देषान् अद्य स्वःऽदृशः॥ हे अग्ने, विशाम् प्रजानां दूतः देवान् प्रति असि । अध्वराणां पतिः हि त्वं यज्ञानां पालकः सनु । अत एव विशां क्षेमाय दूतकर्म करोपे । अद्य असिन् दिने उपर्युधः उपसि प्रयुध्यमानान् पर्दशः स्वःशब्दवाच्यस्य सत्यज्योतिरात्मनः सूर्यस्य द्रष्ट्टन देवान्, मोमपीतये गोमपानाय आरह इह प्रपय ॥ म्यदृशः-मुटु अनि गच्छत्तीति म्यरादित्य इति ·अ.१.३, ३. ३०.1 ४२५ [म. १, अनु. ९, सू. ४४. सायणः । प्रकाशार्थात् स्वृधातोः स्वरधातो; सूर्यवाची खरिति चयम् । खरव्ययम् तृतीया व्याहृतिः । स्वः पश्यन्तीति स्वदृशः, कि चेति क्विम् ॥ दशमीमृचमाह- अग्ने पूर्वा अनूपसौ विभावसो दीदेखें विश्वदर्शतः । असि ग्रामप्वविता पुरोहितोऽसि यज्ञेषु मार्नुपः ॥१०॥ अग्ने पूर्वाः अनु उपसः विभाऽव॒सो इति विभाऽवसो दी विश्वऽदर्शतः असि ग्रामपु अविता पुरःऽहितः असिं यज्ञेपुं मानुपः ॥ हे विभावसो विशिष्टा भा प्रकाशः विभा वसु धनं यस्य स तथाभूत अग्ने, विश्वदर्शतः विश्वं दर्शतं दर्शनीयं दर्शनक्षमं यस्य सः, विश्वदृष्टिः, विशं दृष्टिगोचरमग्नेरित्यर्थः तादृशः त्वं पूर्वा उपसः अनु अतीतानि चित्प्रकाशप्रभातान्यनुलक्ष्य दीदेथ दीप्तवानसि । ग्रामेपु संघेषु युध्यमानेषु अविता असि रक्षिताऽसि । यतेपु पुरोहितः पुरस्तानिहितः देवः, मानुपः यजमानस्य मनुष्यस्य हितः असि भवसि ।। ग्रामेपु-जननिवासस्थानेषु इति सायणः । अवितेत्यस्यासत्तेः संवपर्यायो युक्ततरः, एवं सायग एवान्यत्र 'ग्रामः भरतानां संघः (३.३३.११) 'अपश्यं ग्रामम् (भूत) सङ्घम्' (१०.२७.१९)। अन्तर्यजने महत ऋतस्य ज्योतिपः प्रादुर्भावात् पूर्व पह्वय उपसो भवन्ति। तत्रैकैकस्यामुपसि प्रबुद्धोऽनिः यजमानस्य हितः कार्य निर्वहति पुरोहितो भूत्वा । बाह्ये कर्मणि तु प्रत्यहं उपःकाल एव भवति ॥ इति प्रयमस्य तृतीय एकोनविंशो वर्ग: एकादशीमृचमाह- नि वो यज्ञस्य साधनमग्ने होतारमृत्विजम् । मनुष्वदेव धीमहि प्रचेतसं जीरं दूतममर्त्यम् ॥११॥ नि त्वा यज्ञस्य साधनम् अग्ने होतारम् ऋत्विजम् मनुष्वत् देव धीमहि प्रऽचैतसम् जीरम् द्रुतम् अमर्त्यम् ॥ हे अग्ने, देव, त्या त्वां मनुष्वन् मनुरिय, यथा मनुः तथा अपम् निधीमहि स्थापयामः । कीदृशम् ? यज्ञस्य साधनम् यागनिप्पादकं होतारम् ऋत्विजम् काले यष्टार प्रचेतमम् प्रकृष्ट- ·अ. अ. ३, ५.३०]. - ४२६ - [म. १, अनु ९, सू ४४. , 4 ज्ञानयुक्तं जीरम् शीघ्र दतम् देवानां दृतं अमर्त्यम् मरणरहितम् ।। मनुप्वत्-औगादिक उसिप्रत्ययान्तो मनुस्शब्दः, गतः । प्राग्व्याख्यातम् (१.३१.१७) । जीरम्-क्षिप्रनाम, जु इति सौत्रो धातुः, जोः ई चेति रक्प्रत्ययः इति कात्यायनः, उपपन्ना चेयं रूपनिष्पत्तिः क्षिप्रार्थत्वात् । ४ वयोहानौ इति धातोनिष्पन्न इति कृत्वा व्याख्याय सायणः प्रक्रियादाने तु कात्यायनमुदाहरति ।। द्वादशीमृचमाह- यद्देवानी मित्रमहः पुरोहितोऽन्तरो यार्सि दूत्य॑म् । सिन्धौरिव प्रखनितास ऊर्मयोऽग्नेजन्ते अर्चयः ॥१२॥ यत् दे॒वानी मित्रऽमहः पुरःऽहितः अन्तरः यार्स दूत्यम् सिन्धोःऽइव प्रऽखनितासः ऊर्मयः अग्नेः भ्राजन्ते अर्चयः ।। हे मित्रमहः मित्रैः अन्यैर्देवैः मह्यते पूज्यते इति मित्रमहाः तथाभूत मित्राणां पूज्य अग्ने, 1, यत् यदा पुरोहितः पुरस्तात् स्थापितस्त्वं अन्तरः अन्तर्यजनस्थानमध्ये वर्तमानः सन् दृत्यम् देवानां दूतकर्म यासि प्रामोपि, तदा अग्नेः तव अर्चयः दीप्तयः भ्राजन्ते दीप्यन्ते । तत्र दृष्टान्तः-सिन्धोरिव यथा समुद्रस्य प्रस्वनितासः प्रकृष्टयोपयुक्ताः ऊर्मयः तरङ्गाः भ्राजन्ते तद्वत् ॥ प्रस्खनितासः-स्खनित, स्वन शब्दे, भावे निष्ठा, प्रकृष्टं स्वनितं येषां ते, जसः असुगा- गमः॥ त्रयोदशीमृचमाह- श्रुधि श्रुत्कर्ण वहिभिर्देवैरैग्ने सयाभिः । आ सीदन्तु वर्हिपि मित्रो अर्यमा प्रातर्यावाणो अध्वरम् ॥१३॥ श्रुधि श्रुत्ऽकर्ण वह्निभिः देवैः अग्ने सयावऽभिः आ सीढन्तु पर्हिपि मिलः अर्यमा प्रातःऽयावानः अध्वरम् ॥ हे श्रुत्कर्ण श्राणशालिकर्णमम्पन्न, अग्ने, श्रुधि शृणु अस्मत्त्रार्थनामिति शेपः। मिनः अर्पमा पानपांगानः प्रमाने यजनं गच्छन्तो ये चान्ये देवाः यनित, ते सयानमिः त्वया ·अ. १, भ. ३, ३. ३१.] ४२७ [मं. १, अनु. ९. सू. ४५. सह समानगतिभिः वहिमिः बोदृमिर्हविर्भागस्येति शेषः, अन्यैः देवैः सह अध्वरम् यजनमुद्दिश्य बर्हिषि आस्तीर्णे आ सीदन्तु उपविशन्तु ॥ श्रुत्कर्ण-भातम् । सयावभिः समानं यान्तीति सयावानः, आतो मनिनिति पनि । एवमेव प्रातर्यावानः ॥ चतुर्दशीमचमाह- शृण्वन्तु स्तोमै मरुतः सुदानवोऽग्निजिह्वा ऋतावृधः। पिर्वतु सोमं वरुणो धृतवतोऽश्विभ्यांमुपसा सजूः ॥१४॥ शृण्वन्तुं स्तोम॑म् मरुतः सुऽदानवः अग्निऽजिह्वाः ऋतऽवृधः पितु सोम॑म् वरुणः धृतऽव॑तः अश्विऽभ्याम् उपसां सऽजः ॥ मरुतः देवाः स्तोमम् इदं स्तोत्रं भृणन्तु आकर्णयन्तु । कीदृशाः ? सुदानवः सुष्टु दातारः अग्निजिह्वाः अग्निजिह्वास्थानीयो येषां ते । ऋतावृधः सत्यस्य वर्धकाः। तथा धृत- व्रतः धृतं गृहीतं व्रतं कर्म येन स वरुणः देवः अश्विभ्याम् देवाभ्यां उपसा देव्या च सजः सहितः सोमम् पिबतु ॥ अग्निजिहा:-अन्तोदात्तत्वं छान्दसम् । अन्ये गताः ।। इति प्रपमस्प तृतीपे त्रिशो वर्गः अथ नवमेनुवाके द्वितीयं 'त्वमग्ने वनिति दशचं सूक्तम् । प्रस्कप ऋषिः अनुष्टुप्- छन्दः अग्निर्देवता, दशम्यां 'अयं सोम्' इत्यर्धा देवदेवत्यः ।। तर प्रथमस्मृचमाह- त्वमग्ने वसूरिह रुद्राँ आदित्याँ उत । या वध्वरं जन मनुजातं घृतापम् ॥१॥ त्वम् अग्ने वसून इह रुद्रान् आदित्यान् उत पर्ज सुऽअध्वरम् जनम् मर्नुऽजातम् घृतऽपम् ।। है अग्ने, त्वं इह असिन् मदीये यजने परन् रुद्रान् आदित्यान् उत अपि यज पूजय। अपि च स्वध्वरम् शोभनयज्ञसंपन्नं मनुजातम् मनोर्देवम्य मन्तुः प्रजापतिरूपान् ·- ४२८ [मं. १, अनु. ९, सू.४५. म.१,म.३, व. ३१.]. जातं लब्धजन्मानं घृतग्रुपम् घृतेन दीप्त्यात्मकेन घरणेन सेचनेन ग्रुष्णन्तं स्नेहयन्तं अञ्जन्तम् इति यावत् , तथाभूतं जनम् च यजेति संवन्धः । न केवलं वस्वादीन् देवान् यज, शुभा- ध्वरसम्पन्नं धीगतदीप्त्या अग्नि तन्मुखेन देवांश्च अभ्यञ्जन्तं मानुपं जनमपि यज, तादृशस्य मनुजन्मनः देवतुल्यत्वात् देवार्थजीवित्वाच ॥ वसुरुद्रादित्याः क्रमशः पृथिव्यादि- त्रिस्थानाः प्रसिद्धाः ॥ द्वितीयामृचमाह- श्रुष्टीवानो हि दाशुषे देवा अग्ने विचेतसः । तान्नौहिदश्व गिर्वणस्त्रयस्त्रिंशतमा वह ॥२॥ श्रुष्टीऽवानः हि दाशुपे देवाः अग्ने विऽचेतसः तान् रोहित्ऽअश्व गिर्वणः त्रयःऽत्रिंशतम् आ वह ॥ हे अग्ने, विचेतसः विशिष्टज्ञानसम्पन्नाः देयाः, दाशुपे दत्तवते यजमानाय श्रुष्टीवानो हि अपणानुरोधेन साहाय्यकारिणः खलु । हे रोहिदश्व रोहिनामकः लोहितवणैरेश्वैर्युक्त, गिर्वणः गीर्भिः स्तुतिमिर्वननीय अग्ने, त्रयस्त्रिंशतं अनया संख्यया संख्यातान् तान् देवान् आवह इहानय ॥ जयश्च त्रिंशच देवाः प्रागुपन्यस्ताः (१.३४.११) ॥ श्रुष्टीवानः श्रुष्टी क्षिप्रार्थकः सर्वत्र, प्रेरणार्थकः इत्यत्र सायणः। शृणोतेरानुपङ्गिकात् श्रुपधातोनिप्पन्न इति प्रयोगवलादयः। श्रुष्टिं श्रवणं वनन्ति संभजन्ते अनन्तरकर्तव्यायेति श्रुष्टीवानः, दीर्घश्चान्दसः । अन्ये गताः ॥ . तृतीयामृचमाह- प्रियमधवदत्रिवज्जातवेदो विरुपवत् । अहिरवन्महिवत प्रस्कैण्वस्य श्रुधी हव॑म् ॥३॥ प्रियमेधऽवत् अत्रिऽवत् जातऽवेदः विरूपऽवत् अङ्गिरस्वत् महिऽवत प्रस्कण्वस्य श्रुधि हव॑म् ॥ हे महिवत, महावत प्रभूतकर्मन् , जातवेदः अग्ने, प्रस्कण्यस्य मम हवं आह्वान श्रुषि भृणु । अअ चत्वारो दृष्टान्ताः-प्रियमेधयत् प्रियमेघस्येव, यया प्रियमेघस्य ऋपेः, ·म. १, अ.३, व.३१.] -४२९ - म. १, मनु. ९, सू.४५. " हचं मृणोपि तद्वत् । अत्रिचत् अत्रेरिव, विरूपबत् विरूपस्येव अङ्गिरस्वत् अङ्गिरस इच । एते च दृष्टान्तभृता ऋपयः॥ प्रियमेधवत्-प्रियो मेधो यज्ञो यस्य सः, तत्र तस्येवेति पष्ठवर्षे पतिः। एवम् अत्रिवत्, अनिरत्तेः । विरूप:-विविधरूपः नानाकारः। अन्ये गताः ॥ चतुर्थीमृचमाह- महिकेरव ऊतये प्रियमेधा अहपत । राजन्तमध्वराणामग्निं शुक्रेण शोचिर्पा ॥४॥ महिऽकेरवः ऊतये प्रियमेधाः अहूपत राजन्तम् अध्वराणाम् अग्निम् शुक्रेण शोचिा ॥ महिरयः महाकावः प्रभृतस्तोत्रकर्माणः प्रियमेधाः प्रिययज्ञसम्पन्नाः ऋषयः ऊतये वृद्धये अग्निम देवं अहपत आहूतवन्तः। कीदृशम् ? शुक्रेण शुभ्रेण शोचिपा रोचिपा अध्वराणाम् यज्ञानां मध्ये राजन्तं भ्राजमानम् । शुभ्रप्रकाशस्य तिमिरापहत्वात् 'शुक्रेपण शोचिपा' साध्वगामिनां अध्वरसदवाच्यानां यज्ञानां ईशानमित्यर्थः॥ महिकेरवः-मह पूजायां, महयो महान्तः, औणादिक इन्प्रत्ययः, फेरवः, आकारस्य एकारादेशः छान्दसः, महयो कारवो येषां ते। अन्ये गताः॥ पञ्चमीमृचमाह- घृताहवन सन्त्येमा उ पु श्रुधी गिरः । याभिः कण्वस्य सूनवो हवन्तेऽवसे त्वा ॥५॥ घृतंऽआहवन सन्त्य इमाः ऊम् इति सु श्रुधि गिरः याभिः कपर्वस्य सूनवः हवन्ते असे त्वा ॥ घृतायन घृतेन दीप्तिसेचनेन आहूयमान, (दीप्तया धिया आहृयते अग्निरन्तर्यजने १.१२.५) सन्त्य दातः, इमा उ गिरः असामिः प्रयुज्यमानाः स्तुतीरपि मु श्रुघि मुष्ठ भृणु। यामिः गीमिः कण्यस्य ऋः मुनयः सुताः त्या त्वां अरसे स्वीयवर्धनाय हवन्ते आह्वयन्ति । घृताहरन-घृतेन आहूयतेऽस्मिन्, अधिकरणे न्युट् । सन्त्य-पणु दाने, गतः ।। पनि प्रयमस्य तृतीय एत्रियो वर्ग. . " 13

·स. १, अ. ३, ३. ३२.]
[मं. १, अनु. सू.४५.
: पष्ठीमृचमाह-
खां चित्रश्रवस्तम हवन्ते विक्षु जन्तवः ।
शोचिष्कैशं पुरुप्रियाग्नै हव्याय वोहवे ॥६॥
त्वाम् चित्रश्रवःऽतम हवन्ते विक्षु जन्तवः शोचिः केशम् पुरुऽप्रिय
अग्नै हव्याये वोळ्हवे ॥
हे चित्रश्रवस्तम अतिशयेन विविधश्रुतियुक्त (च्याख्याता १.१.५) पुरुप्रिय पुरूणां यहूनां
प्रिय प्रीतिकर, अग्ने, त्वाम् हव्याय हयनस्य प्राप्यत्वात् तदर्थ वोढवे वोढुं विक्षु प्रजासु
जन्तवः उत्पन्नाः यजमानाः हवन्ते आह्वयन्ति । कीदृशम् ? शो क्षेशम् शोचीपि केशा यस्य
तं, ज्वाला एव ह्यग्नेः केशा उच्यन्ते ॥ सर्वे गताः ।।
सप्तमीमृचमाह-
नि त्ा होतारमृत्विज दधिरे वसुविर्त्तमम् ।
श्रुत्कणं सुप्रथस्तमं विप्रो अग्ने दिविष्टिषु ॥७॥
नि त्वा होतारम् ऋत्विजम् दधिरे वसुवित्तमम् श्रुत्ऽकर्णम्
सुप्रथःऽतमं विप्राः अग्ने दिविष्टिषु ॥
हे अग्ने, विनाः मेधाविनः दिविष्टिपु दियः धुलोकस्य इष्टयः एपणानि येषु तेषु यागेपु
त्या त्वां निदधिरे स्थापितवन्तः । कीदृशम् ? होतारम् ऋत्विजम् प्रस्तुपु यष्टारम् , वसुवित्तमम्
अतिशयेन यसोः धनस्य सारभूतस्य द्रव्यस्य वेदितारं ज्ञातारं वेदयितारं लम्भयितारं वा,
श्रुत्कर्णम् श्रपगममर्थकर्णयुक्तं सप्रथस्तमम् अतिशन प्रथितम् ॥ दिविष्टिपु-अत्र दिव उद्
इति उत्वं न क्रियते, छन्दसि विधयो विकल्प्यन्ते । अन्ये गताः॥
अष्टमीमृचमाह-
आ त्वा॒ विप्रो अचुच्यतुः सुतसोमा अभि प्रयः ।
घृहद्भा विभ्रत्तो हुविरग्ने मतीय दाशुपै ॥८॥

·अ.१, म.३, ३.३२.]
-
मिं. १, अनु. ९, सू.४५.
आ त्वा विप्राः अचुच्यवुः सुतऽसोमाः अ॒भि प्रर्यः बृहत् 'भाः
विभ्रतः हविः अग्ने मीय दाशुपै ॥
हे अग्ने, सुतसोमाः सोमाभिपयं कृतवन्तो यजमानाः विप्राः मेधाविनः प्रयः अभि
नियं (वस्तु किमपि, व्याख्यातम् १.२.४) अमिलक्ष्य त्वा त्वां आ अचुच्ययुः आगमयन्ति ।
कीदृशम् त्वाम् ? वृहत् महान्तं, लिङ्गव्यत्ययः, भाः भासमानं च। कीदृशा विप्राः १ दाशुषे
दत्तक्ते यजमानाय माय मनुष्याय हविः हव्यं विभ्रतः धारयन्तः । यजमानस्य ऋपः साहाय्यं
कृत्वा महान्तं भान्तं अग्नि ये आगमयन्ति ते न साधारणमनुप्या ऋत्विनः, किं तु स्वयं सुत-
सोमाः विप्राः अत एव अन्तर्यजनरहस्यविदः सिद्धाः मानामुपकुर्वते । गुरवः शिष्याणां
भार यभेदानीमपि वहन्तो तेपां कृत्यं निर्वहन्ति तथेति योध्यम् ॥ अचुच्यः-च्युङ् गतो,
अन्तर्भावितण्यर्थः, व्यत्ययेन परस्मैपदम्, लङ्, शपः इलुः । अन्ये गताः ।।
"
नवमीमृचमाह-
प्रातर्यावर्णः सहस्कृत सोमपेयाय सन्त्य ।
इहाद्य दैव्यं जनै वर्हिरा सादया वसो ॥९॥
प्रातःऽयानः सहःऽकृत सोमऽपेयाय सन्त्य इह अद्य दैव्य॑म् जनम्
बुर्हिः आ सादय वसो इति ॥
हे सहस्कृत सहसा चलेन कृत मथित, (सहसः सूनुराग्निः वेदे विश्रुतः) सन्त्य दातः,
यसो धनभूत, अग्ने, इह असिनस्मदन्तर्यजनस्थाने अद्य इदानीं सोमपेयाय मोमपानार्थ
प्रातयांव्याः प्रातरागन्तृन् देवान् दैव्यम् जनम् अन्य देवताजनमपि वहिरासादय आस्तीन
प्रापय, सिद्धे आसने उपवेशयेत्यर्यः ॥ सहस्कृत-तृतीया, अलुगभावश्लान्दसः। अन्ये गताः ।।
दशमीमृचमाह-
अर्वाचं दैव्यं जनमग्ने यत्व सहूतिभिः ।
अयं सोमः सुदानवस्तं पांत तिरोअयम् ॥१०॥

·अ. १, म. ३, व ३३.]
[म. १, अनु. ९, स.४६.
-
अर्वाञ्चम् दैव्यम् जनम् अग्ने यव सहूतिऽभिः अयम् सोमः
सुऽदानवः तम् पात तिरःऽअयम् ।।
हे अग्ने, अश्चिम् समीपवर्तिनं (अभिमुखमिति सायणः) दैव्यम् जनम् देवसंबन्धिन
दिव्यभावमापन वा जनम् सहतिमिः समानाहानैः अन्यदेवैः सह, यक्ष यज । हे सुदानवः
सुप्ठु दातारः देवाः, अयम् सोमः वर्तते, युग्माकं स्वीकाराय सुतः सिद्धो भवति । तम् पात
पियत । कीदृशम् ? तिरोअद्वयम् पूर्वस्मिनहनि अभिपुतो यः सोमः उत्तरेऽहनि हूयते स विरो-
अह्वय उच्यते यज्ञकर्मसु । अन्तर्यजने तु पूर्व अभिपुतोऽपि यः सोमः सविलम्यं देवानामागमनं
अनुपालयता यजमानेन हूयते स भवति ॥ अह्वथः-अति भवः, भवे छन्दसीति यत्, तिरोहितः
अह्वयः तिरोअद्यः, प्रकृत्या अन्तःपादमिति प्रकृतिभावः ॥
इति प्रयमस्य तृतीये द्वात्रिंशो वर्ग:
एपो उपेति पञ्चदशर्च तृतीयं सूक्तं प्रस्कण्यस्याएं गायत्रीच्छन्दस्कम्, आश्विनम् ।।
तत्र प्रथमामृचमाह--
एषो उपा अपूर्व्या व्युच्छति प्रिया दिवः ।
स्तुपे वामश्विना बृहत् ॥१॥
एपो इति उपाः अळ वि उच्छति प्रिया दिवः स्तुपे वाम
अश्विना वृहत् ॥
एपो एपैच इतो दृश्यमानास्माभिः अपूर्व्या इतः पूर्वमविद्यमाना इदानीमेव प्रादुर्भूता
दिवः प्रिया धुलोकस्य प्रीतिकरी उपाः व्युच्छति व्युष्टा, प्रभाता भवति । हे अश्विना
অগ্বিনী
वाम् युवां वृहत् प्रभूतं यथा तथा स्तुपे स्तौमि ॥ उपसि अश्विनोः रतिः प्रसिद्धा,
दिवो दुहिता पश्चिनोर्भार्या ॥ उच्छति-उच्छी विवासे, प्रभातप्रकाशार्थोऽयं धातुः, प्रायेण
विपूर्वो वेदे प्रयुक्तः॥
द्वितीयामृचमाह--
या दस्रा सिन्धुमातरा मनोतरी रयीणाम् ।
धिया देवा वसुऽविदा ॥२॥

·अ. १, अ. ३, व. ३३.] .४३३ [म. १, अनु. ९, सू.४६. 39350 या दस्रा सिन्धुऽमातरा मनोतरी रयीणाम् धिया देवा वसुऽविदा ॥ या देवा यावुभौ देवौ दस्रा कर्मनिष्पादको सिन्धुमातरौ समुद्रमालको, अखण्डसच्चात् समुद्भूतौ हि क्रियादक्षविभवौ तौ देवौ रयीणाम् धनानां मनोतरा मनसा तारयितारी, मनोऽतीतानां उत्तमानां धनानां दिव्यसंपद्पाणां मनोमयतां मनोगोचरतां च आपादयितारौ इत्यर्थः, तथाकतुं करणभूता काचिद्धीभवति, तदाह-धिया कीदृश्या ? वसुविदा बसोर्मूल- द्रव्यस्य सर्वसत्त्वस्य वेदिया लम्भयिच्या वा । तादृश्या धारणात्मिकया बुद्धया रयीणां' उक्त- लक्षणानां मनोगोचरतां आपादयन्तौ अश्विनौ 'स्तुपे' इति पूर्वेग संबन्धः। अश्विनामधिकृत्य प्राविचारितम्, विशेषतः प्रथमेऽनुवाके ॥ मनोतरा-मनसा तरत इति मनोतरौ, अन्तभांवित- ज्यर्थः, तरतेः अप, पूर्वपदान्तस्य सकारस्य रुत्वे सति उत्वं छान्दसम् ।। तृतीयामृचमाह- पच्यन्ते वां ककुहासो जूर्णायामधि विष्टपि । यहां रथो विभिष्पात् ॥३॥ बुच्यन्तै वाम् ककुहासः जुर्णायाम् अधि विष्टपि यत् वाम् रथः विऽभिः पात् ॥ हे अश्विनौ, वाम् युधयोः रथः जूर्णायाम् स्तुतायां तत्ववेदिमित्रपिभिरिति शेपः, अधिविष्टपि स्वोंके यत् यदा विभिः अश्वैः पतात् पतति गच्छति, तदा वाम् युवयोः ककुहासः ककुभः महिमानः वच्यन्ते उच्यन्ते उक्ताः स्तुता भवन्ति । स्तुत्ये धुलोकै यदा. अश्विनोः रथो गच्छति तदैव अश्विनोरुकोः स्पष्टाः लक्ष्यन्ते, ततः स्तुता भवन्ति । न चेत् स्तोत्रस्य चैयर्थ्य, स्तोत्रस्य यायायं तु अश्विरथस्य विष्टपादूर्ध्वयाने दृश्यमानेषु असिनोस्कर्षेषु उक्तं भवति । पच्यन्ते-पवेः संप्रसारणाभावः छन्दसि विकन्पितः । ककहासः ककुहः महन्नाम, श्रेष्टये शृङ्ग उत्कर्षे या प्रयुक्तो वेदे। फकुमं शृङ्गे विदुरिनि सायगः, (अत्र लक्षणया स्तुतय इति व्याच) भस्प हः छान्दसः । जूर्णायाम्-स्तुत्यर्यान् जरतेः जूर्यतेा 'अग्रे रेभो न जल ·अ. १, म. ३, व.३३.] - ४३४ [म. १, अनु. ९, सू. ४६. प्राणां जूर्णिः (१.१२७.१०) इत्यादौ प्रयोगः स्पष्टः । विमिः-विशब्दो वेद पक्षिषु शरेपु अश्वेषु भरुत्सु च वर्तते, वियन्ति गच्छन्तीति वयः। पतात्-लेटि आडागमः ॥ चतुर्थीमृचमाह- हविपी जारो अ॒पां पिपति पपुरिनरा। पिता कुटेस्य चर्पणिः ॥४॥ " हविषा जारः अ॒पाम् पिपति पपुरिः नरा पिता कुटैस्य चर्पणिः॥ हे नरा नरौ देवौ अश्विनौ, अपाम् विश्वसर्जनधारणादिसमर्थानां अप्छब्दलक्षितानां शक्तीनां जारः गूढोपमोत्ता, गुप्तरतिकामः अग्निः हविषा यजमानदत्तेन हन्धेन पिपर्ति पूरयति देशानिति शेषः । अत्र जारो जरयिता जलानां आदित्य इति सायणः । हविपा पूरणं अग्नेः कृत्यं, न तु सूर्यस्य । जारो रहोरत इति युक्तः, 'जारः कनीनां' 'उपो न जारः' इत्यादौ युक्तिद्रष्टव्या । कीदृशोऽसौ अपां जारः ? पपुरिः उक्तप्रकारेण पूरणशीलः, पिता पालकः कुटस्य कृतस्य कर्मणः चर्पणिः द्रष्टा । कुटस्येति सकृदेव प्रयोगः ऋक्संहितायाम् । यास्क- मनुसृत्य सायणः 'कृतस्य' इति व्याचष्टे । कुटः कुटी इच बासस्थाने गृहे भवति । तर्हि गृहमपि कृतमेव भाति, एवं सङ्गच्छते कुटस्य पिता गृहस्य पालकः अग्निहपतिरिति, चर्पणिर्द्रष्टेति अन्यद्विशेषणं योध्यम् । पिपति-पृ पूरणे, जुहोत्यादिः । पपुरिः-पृधातोः किन् ॥ . पञ्चमीमृचमाह- आदारो वो मतीनां नासत्या मतवचसा। पातं सोमस्य धृष्णुया ॥५॥ आऽदारः वाम् मतीनाम् नासत्या मतऽवचसा पातम् सोमस्य धृष्णुऽया ॥ है मतपचमा, मतं अमिमतं वचः स्तोत्रात्मकं ययोस्तौ, नासत्या नासत्यौ अश्विनौ, वाम् युग्योः मतीनाम् युद्धीनां आदारः आदरप्रदः उत्तेजकः यः सोमो भवति, तस्य सोमस्य पातम् ने मोमं पिवतम् । कीदृशम् ? धृष्णुया धर्पणशीलं मदकरत्वात् तीत्रम् ॥ आदार:- + ·म. १, अ. ३, व.३४.] - [नं. १, अनु. ९, सू.४६. दृङ् आदरे, आदरयतीत्यादारः, दारजारौ कतरि, णिलुक्, पञ्। धृष्णुया-विभक्तेर्याजादेशः॥ इति प्रयनस्य तृतीये त्रयस्त्रियो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- था नः पीपरदश्विना ज्योतिष्मती तमस्तिरः । तामस्मे रासामिपम् ॥६॥ या नः पीपरत् अश्विना ज्योतिष्मती तमः तिरः ताम् अस्मे इति रासाथाम् इपम् ॥ हे अश्विना अश्विनी, ज्योतिष्मती सारसम्पन्नसत्यात्मकज्योतिर्युक्ता या इट् एपणा तमः अन्धकारं तिरः अन्तर्हितं कृत्वा नः अस्मान् पीपरत् पारयेत् गन्तव्यं प्रापयेदित्यर्थः, ताम् इपम् एपणात्मिकां प्रेरणाशक्ति अस्मे अस्मभ्यं रासायाम् युवां दत्तम् । अत्र 'इपं' अन्नमिति सायणः, तदनुसारेण 'तमः' दारिद्रयरूपं अन्धकार इति व्याख्यातव्यमनिवार्यमभवत् । अस्माकं तु, तमः प्रकाशप्रतिद्वन्दि, तत् तिरस्कृत्य गन्तुमावश्यकी प्रेरणाशक्तिोतिप्मती, सा अश्विभ्यां लपन्या ।। पीपरदादयो गताः ।। सप्तमीमृचमाह- आ नौ नावा मतीनां यातं पाराय गन्तवे । युञ्जामिश्विना रथम् ॥७॥ आ नः नावा मतीनां यातम् पाराय गन्तवे युझााम् अश्विना रथम् ॥ हे अमिना अखिनौ, मतीनाम् मनोमयीनां पीत्तीनां पाराय गन्नव मनोमयं प्रपञ्च- मतीत्य वर्तमान पारं गन्तुं नाना नौलपण यानसाधनेन नः अस्मदयं आयातम् आगच्छनम् । अग्निी मिन्युमातरौ पुस्ती, नद्युक्त नौल्पं यात्रामाधनम्। रयम् ममदीयं युद्धायाम् अश्व- युक्तं पुस्ताम् ।।

·अ. १, म. ३, व. ३४.] [मं. १, अनु. ९, म. ४६. - अष्टमीमृचमाह-- अरित्र वां ढिवस्पृथु तीर्थे सिन्धूनां रथः। धिया युयुज इन्दवः ॥८॥ अरित्रम् वाम् दिवः पृथु तीर्थे सिन्धूनाम् रथः धिया युयुजे इन्दवः॥ हे अश्विनौ, वाम् युवयोः अरित्रम् नौरूपं साधनं दिवः धुलोकादपि पृथु विस्तीर्ण मनति । किञ्च रयः भवदीयः सिन्धूनां समुद्राणां तीर्थे तीरे अवतरणप्रदेशे विद्यते । इन्दवः सोमाः धिया धारणसमर्थया बुद्धया युयुने युक्ता भवन्ति ॥ अरित्रम्- गतौ, अर्तेः इत्र- प्रत्ययः । तीर्थे-तरतेः थक् । युयुजे-लडथै लिट्, एचो रे आदेशः ।। नवमीमृचमाह- दिवस्कण्वास इन्दवो वसु सिन्धूनां पदे । स्वं वृति कुह धित्सथः ॥९॥ दिवः कण्वासः इन्दवः वसं सिन्धूनाम् पदे स्वम् वत्रिम् कुर्ह धित्सथः॥ हे कण्यामः कण्या अपयः मेधाविनो वा, 'अश्विनावित्यं पृच्छतेति शेप' इति सायणः । यद्यपि चिन्त्यमेवेदं, फेनाप्यध्याहारेण विना दुर्घटमेव तात्पर्यमिति नव्याः। मैवम्, पुरस्ताव चूमः । इन्दवः मोमाः दिवः धुलोकात् प्रादुर्भूताः विद्यन्ते, वमु सत्त्वात्गकं धनं सिन्धूनाम् समुद्राणां पदे स्याने विद्यते । हे अश्विनौ युवां स्वम् स्वीयं वनिम् रूपं कुह कुत्र धित्सथः धातु म्यापयितुमिच्छयः ? द्युस्थानः सोमः प्रसिद्धः । 'उया ते जातमन्धसः दिवि सन्' । (९.६१. १०) इत्यादयो मन्त्रपर्णाः प्रमाणम् । असण्डमत्त्वममृद्धः समुद्रः प्रथितः, तत्र वमु विद्यते । सिन्धुमातरी अश्विनी वमुविदौ, सोमस्य पातारौ च भवतः, अतः पृच्छति स्तोता यजमानः 'हे अश्विनी यु किं यमुम्याने समुद्रे उत सोमजन्मस्थाने दिपि वा स्वीयं रूपं शरीरं आवि- पत्य प्रतिष्ठापपयः' इत्यत्र, कश्याम इति अश्विनोरेव संवोधनं गृहीतं चेत् प्लेशः शिथिलितः मात्, अध्याहारोप्पनावश्यकः । कयमेवं संबोधनमश्विनोत्पपद्यते ? पयः स्वनामा देवता- ·अ. १, म. ३, ३. ३५.] [मं. १, अनु. ९, सू. ४६. - माह्वयन्ति, तन्न युक्तिश्चास्मामिः प्राक् प्रदर्शिता । पूजायां बहुवचनं कण्वास इति । कण्यासः कण्यपुन्नाः । प्रस्कण्व ऋपिरपि कण्यपुत्र इति स्मार्यम् । इयमृपेविवक्षा-सिन्धुपदे युयोरुद्भव, स्थाने यतु सिद्धमेच भवति, दिवि सोमश्च भवदर्थ सिद्धो वर्तते । शीघ्र प्रयात, युवयोः रूप च प्रकट्यताम् इति । पूर्व अरित्रं सिन्धुपदै वर्तते प्रयाणायेत्युक्तम्, उत्तरासु अनु' सोमस्य पानं उपस आगमश्च कीयेते, तस्मादिदं तात्पर्य सङ्गच्छते । पत्रिम्-वृञ् चरणे, आवरणार्थे वत्रिः, रूपमप्यावरक भवति रूपिणः, तस्य प्रतिष्ठापक आविष्कर्तृ च भवति ।। दशमीमृचमाह- अभूदु भा अंशवे हिरण्यं प्रति सूर्यः । व्यख्यज्जिह्वयासितः ॥१०॥ अभृत् ऊम् इति भाः ऊम् इति अंशवे हिरण्यम् प्रति सूर्यः वि अख्यत् जिह्वया असितः॥ ऋतज्योतिप उदय आसन्नः, अत: अश्विनौ प्रयाणाय सन्नद्धौ पदं दधातामिति उदयं वर्णयति, मा उ दीप्तिस्तु अपरिच्छिन्ना एतावत्पर्यन्तं अनुदिता अगोचरा, इदानीं अंशवे अंश- भूताय परिच्छिन्नाय दृग्गोचराय किरणाय सिद्धयर्थं अभृत् उ प्रादुर्भूतैव । सूर्यः सत्यज्योतिरात्मा हिरण्यम् प्रति हिरण्यसदृशः अभूत् । अनिश्च असितः कृष्णो भूत्वा जिह्वया ज्वालया व्यख्यत् प्रकाशितवान् , सूर्यस्य पुरस्तात् ज्वलनस्य अग्नेः कृष्णत्वम् ॥ हिरण्यं प्रति-प्रतिः प्रतिनिधी, कर्मप्रवचनीयः, तद्युक्ते द्वितीया । अख्यत्-चक्षेर्लुङ्, चक्षेः ख्यानादेशः ।। इति प्रयमस्य तृतीये धतुरंत्रशो वर्ग: . " एकादशीमृचमाह- अभूदु पारमेतवे पन्या ऋतस्य॑ साधुया । अदर्शि वि तिर्दिवः ॥११॥ अभूत् ऊम् इति पारम् एतवे पन्थाः ऋतस्य साधुऽया अदर्शि वि स्नुतिः द्विवः॥

·- [मं. १, अनु. ९, सू.४६. ४३८ म.१, .३, ३. ३५.] मतस्य सत्यस्य ज्योतिपः पारम् एतवे तमसस्पारं गन्तुं साधुया समीचीनः पन्थाः मार्गः अभूत् उ निप्पन्न एव । दिवः धुलोकात् स्रुतिः स्रवः, दीप्तिप्रसरः व्यदर्शि विशेषेण दृष्टो भवति । तस्मादश्विनोरागमनदशा प्रत्यासन्ना ॥ एतवे-एतेः तुमर्थे तवेन्प्रत्ययः । साधुया- सुपा सुलुङ, विभक्तेर्याच आदेशः ॥ अदर्शि-कर्मणि लुङ् । स्रुतिः-गतौ, क्तिच् ॥ द्वादशीमृचमाह- तत्तदिदश्विोरवौ जरिता प्रति भूपति । मदे सोमस्य पितोः ॥१२॥ तत् तत् इत् अश्विनौः अर्वः जरिता प्रति भूपति मदै सोमस्य पिप्रतोः॥ सोमस्य मदे सोमपानजन्ये हर्षे सति पिप्रतोः पूरयतोः यजमानमिति शेषः (सोमं पूरयतो- रिति सायणः) अश्विनोः सम्बन्धि तत् तत् इत् तत्तत् कृतं सर्व अपि, यजमानकृते अविनोः प्रसादात् विविधं यद्यद्वैभवं निष्पन्न तत् सर्वमपि अवः वर्धनं प्रति भूपति प्रत्येकं तदा तदा अलङ्करोति, कृतज्ञतया वर्णयतीत्यर्थः, कः? जरिता स्तोता यजमानः ॥ पिप्रतोः-पृ पालन- पूरणयोः, जुहोत्यादिः, लटः शत् ॥ त्रयोदशीमृचमाह- वावसाना विवखति सोम॑स्य पीत्या गिरा । मनुप्वच्छम्भू आ र्गतम् ॥१३॥ ववसाना विवखंति सोमस्य पीत्या गिरा मनुष्वत् शम्भू आ गतम् ॥ शम्भू मुसस्य भावयितारौ, विवस्वति प्रकाशति वयमानौ निनामशीलौ हे अश्विनी, मनुप्यन् मनो इव मयि कृपया सोमस्य पीत्या सोमपानाय, चतुर्थ्यर्थे तृतीया, गिरा स्तुत्यै, विभक्तिव्यत्ययः, अम्मदीयम्तोताङ्गीकाराय आगतम् आगच्छतम् ॥ 'विवखति' परिचरणपति पजमाने 'मनुष्यन्' मनाविर 'वमाना' निगासशीलौ इति सायणः ॥ ववसाना-वस निपारो, ·- - अ.१,म.३, व. ३५.] [म. १, मनु. ९, सू. ४६. ताच्छीलिकः चानम्, शपः स्लुः बहुलं छन्दसि, संहितायां अभ्यासस्य दीर्घत्वम् । मनुष्वत्-- सप्तम्यर्थे पतिः ॥ चतुर्दशीमृचमाह-- युवोरुपा अनु श्रियं परिज्मनोपार्चरत् । ऋता वैनथो अक्तुभिः ॥१४॥ युवोः उपाः अनु श्रियम् परिज्मनोः उपऽआर्चरत् ऋता बनथः अक्तुभिः॥ हे अश्विनौ, परिज्मनोः परितो गन्त्रोः युवोः युवयोः श्रियम् शोभा अनु अनुसृत्य उपाः उपोदेवी उपाचरत् उपागता, प्रादुर्भृता युप्मदुपचारायेत्यर्थः । युवां ऋता ऋतानि सत्यानि सत्यसंवन्धीनि वैभवानि अक्तुभिः रात्रिभिः वनथः संमजेथे। कथं ऋतवननं रात्रिमिः उपपद्यते? अप्रकाशावस्थाः रात्रयः, तदीयानां रात्रिगर्भेऽवस्थितानां सर्वेषां वस्तूनां अनुभवानां च स्तप्रकाशं प्रति प्रापणं आश्विनं कृत्यं भवति, तस्मात् अश्विनोः ऋतवैभवसंमदभरो वदन्तर्वतीभिः रात्रिभिर्भवति । तेन यजमानः कृतार्यों भवत्याश्विनेन ऋतवैभवसंभजने- नेति बोध्यम् ॥ परिज्मनोः परितः अजतो गच्छत इति परिज्मानौ, अनतेर्मनिन् । सुबोरित्यायो गताः॥ पञ्चदशीमृचमाह- उभा पिवतमश्विनोभा नः शर्म यच्छतम् । अविद्रियाभिरूतिभिः ॥१५॥ उभा पिबतम् अश्विना उभा नः शर्म यच्छतम् अविद्रियाभिः ऊतिऽभिः॥ हे अश्विना अश्विनौ, उभा उभी युवां पिवतम् सोमं पिबतम् । ततः परं उभा उमौ युवां अविद्रियामिः अविदायर्यामिः अत एव दृद्वामिः ऊतिमिः रखामिः नः असम्यं शर्म मुखं शरणं का यच्चतम् दचम् ॥ अविद्रियामिः-दृ विदारणे, इत्यस्मात् पिपूर्वान् मात्र किः, विदिः, , ·म. १,म.४, व. १.] [म. १, अनु. ९, सू.४७. तद्विरोधिनी अविद्रिः अविदार्यता अमेद्यतेत्यर्थः, तां यान्तीति अविद्रियाः, तामिरुतिभिः । द्रा कुत्सायां गतौ इत्यस्मान्निप्पादयति रूपं सायणः, प्रक्रिया तु समाना ॥ इति प्रथमस्य तृतीये पञ्चविंशो वर्गः तृतीयोऽध्यायः समाप्तः अथ प्रथमाष्टके चतुर्थोऽध्याय आरभ्यते । प्रथमे मण्डले नवमेऽनुवाके त्रीणि सूक्तानि गतानि । 'अयं वाम्' इति दशर्च चतुर्थं सूक्तम् । कण्वपुत्रः प्रस्कण्व ऋपिः अश्विनौ देवते प्रथमातृतीयाद्या अयुजो बृहत्यः द्वितीयाचतुर्थ्याद्याः सतोबृहत्यः । तत्र प्रथमामृचमाह- अयं वा मधुमत्तमः सुतः सोम ऋतावृधा। तमश्विना पिबतं तिरोअयं धत्तं रत्नानि दाशुषे ॥१॥ अयम् वाम् मधुमत्ऽतमः सुतः सोमः ऋतऽवृधा तम् अश्विना . पिवतम् तिरःऽअयम् धत्तम् रत्नानि दाशुषे । हे ऋतावृधा ऋतस्य सत्यस्य वर्धयितारौ अश्विनौ, याम् युवयोः अयम् पुरोवर्ती मधुमत्तमः अतिशयेन माधुर्यवान् , अत्यन्तमधुरः सोमः सुतः अमिपुतो भवति । हे अश्विना अश्विनौ, तिरोअद्वयम् तिरोभूते पूर्वस्मिन्नहनि भवं अभिपुतं तम् पिबतम् । दाशुषे यथाभाग दत्तयते यजमानाय स्नानि रमणीयानि हांधायकानि रतिशब्दवाच्यानि धत्तम् धारयतम् ॥ तिरो- अद्वयम्-पूर्वसक्ते व्यार तम् । अन्ये गताः॥ द्वितीयामृचमाह- त्रिवन्धुरेण विवृता सुपेशसा रथेना यातमश्विना । कपासो वा ब्रह्म कृण्वन्त्यध्वरे तेषां सु श्रृणुतं हव॑म् ॥२॥ त्रिऽबन्धुरेणं त्रिऽवृता सुपेशसा रथैन आ यातम् अश्विना कण्वासः वाम् ब्रह्म कृण्वन्ति अध्वरे तेर्पाम् सु शृणुतम् हव॑म् ॥ हे असिना अश्विनी, त्रियन्धुरेण विविधयन्धनयुक्तेन त्रिता लोकत्रये अप्रतिहत्तगमनतया वनमानेन, सुपेशमा शोभनरुपयुक्तेन रथेन युष्मदीयन यानसाधनेन आयातम् आगच्छतम् ।

·म., अ.४, व. १. - ४४१ - मि. १, अनु.९, सू.१७. कण्वासः कण्वपुत्राः (मेधाविनः) अध्वरे यजने वाम् युष्मदर्थं ब्रह्म मन्त्रात्मकं स्तोत्रं कृष्यन्ति कुर्वन्ति । तेपाम् कण्वपुत्राणां हवम् आह्वानं सु भृणुतम् सुप्छु आकर्णयतम् ।। त्रिबन्धुरेण- वन्धेरौणादिक उरन्प्रत्ययः । त्रिश्चिन्नो अद्यति (३४ स.) वक्तस्य व्याख्यायां त्रिकस्य विचारः कृतः । सुपेशसा-शोभनं पेशो रूपं (हिरण्यं वा) ययोस्तौ । अन्ये गताः ॥ तृतीयामृचमाह- अश्विना मधुमत्तमं पातं सोममृतावृधा। अाद्य दस्रा वसु विभ्रता रथे दाश्वांसमुप॑ गच्छतम् ॥३॥ अश्विना मधुमत्तमम् पातम् सोम॑म् ऋतऽवृधा अर्थ अद्य दस्रा वसु विभ्रता रथे दाश्वांसम् उप गच्छतम् ॥ हे ऋताधा सत्यस्य. वर्धयितारौ, अश्विना अधिनौ, मधुमत्तमम् अत्यन्तमाधुर्योरतं सोमम् , पातम् पिबतम् । अथ सोमपानात्परं अद्य इदानी हे दस्रा अश्विनौ, रये स्वकीये वसु सचात्मकं धनं विभ्रता विभ्रतौ वहन्तौ सन्तौ दाश्वांतम् दत्तवन्तं यजमानं उप गच्छतम् समीप प्राप्नुतम् ।। सर्वे शब्दा गताः ।। चतुर्थीमृचमाह-- त्रिपधस्थे पहिपि विश्ववेदसा मध्वो यज्ञं मिमिक्षतम् । कण्वासो वां सुतसोमा अभिद्यवो युवां हवन्ते अश्विना ॥४॥ त्रिऽसधस्थे वर्हिषि विश्वऽवेदसा मा यज्ञम् मिमिक्षतम् कण्वासः वाम् सुतऽसौमाः अभिऽद्यवः युवाम् हवन्ते अश्विना ॥ है विथवेदसा विश्वस्य चेदितारी मर्वजौ, त्रिपधस्थे विविध स्थानत्रये सहावस्थिते, बहि- त्रिलोक्यां अन्तः अन्नमयादिस्थानत्रये, यहिपि सिद्धे आसने (कक्षात्रयरूपेण आस्तीर्णे दर्भ इति याज्ञिकपक्षे योध्यम्) स्थितो सन्तौ युगां यज्ञम् अस्मदीयं मध्वा मधुना मधुरेण रसेन मिमिक्षतम् सेक्तुमिच्छतम् , इदं नो यजनं रमाद्रं कुरुतम् । वाम् युप्मदर्थ सुतमोमाः सोमामिपत्रं कृतवन्तः अमियमः अमिगतदीप्तयः कण्यामः कण्वपुत्राः पय: मेधायिनो वा हे अश्विना अश्विनौ युनाम् उभो हरन्ते आह्वयन्ति ॥ विपधस्थे-त्रिपु स्थानेषु मह निष्ठतीति विपन्थम् , छन्दसि महशब्दस्य .

·स. १, अ.४, व.२] मि. १, अनु. ९, स. ४७. - सधादेशः । मध्या-नुमभावः छन्दसि । मिमिक्षतम्-मिह सेचने, सनि लोट्, मध्यमद्विवचनम् । अभिद्यवः-द्युरित्यहर्नाम, तेन प्रकाशो लक्ष्यते, अभिगता छु इति अभिद्यवः ।। , पञ्चमीमृचमाह- याभिः कण्वमभिष्टिभिः प्रावतं युवम॑श्विना । ताभिः प्व । स्माँ अवतं शुभस्पती पातं सोम॑मृतावृधा ॥५॥ याभिः कण्वम् अभिष्टिऽभिः प्र आवतम् युवम् अश्विना ताभिः सु अस्मान् अवतम् शुभः पती इति पातम् सोम॑म् ऋतऽवृधा ॥ है अश्विना अश्विनौ, युवम् युवां उभौ याभिः अमिष्टिभिः आभिमुख्येन इष्टिमिः इच्छामिः कण्यम् महर्षि मेधाविप्रतिमानभृतं प्रावतम् प्रकर्षण रक्षितवन्तौ, हे शुभस्पती (शोभनस्य कर्मणः पालको, इति सायणः) शोभमानायाः सर्वस्या दीप्तेः पालको ताभिः 'अमिष्टिभिः असान् सु मुष्ठ अवतम् रक्षतम् । हे ऋतधा सोमम् पातम् , स्पष्टमेतत् ॥ अभिष्टयः- अभिमुखं इप्यन्त इति अभिष्टयः, कर्मणि क्तिन् , एमन्नादिपु छन्दसि पररूपम् । शुभस्पती- त्यादयो गताः॥ इति प्रयमस्य चतुर्थे प्रथमो वर्ग: पष्टीमृचमाह- सुदासै दस्रा वसु विभ्रता रथे पृक्षौ वहतमश्विना । रयिं समुद्रादुत वा विस्पर्यस्मे धत्तं पुरुस्पृहम् ॥६॥ सुऽदासे दस्रा वसु विभ्रता रथै पृक्षः वहतम् अश्विना रयिम् समुद्रात् उत वा दिवः परि अस्मे इति धत्तम् पुरुऽस्पृहम् ॥ हे दस्रा कर्मनिष्पादनसमयौं अश्विना अश्विनौ, मु दासे शोभनदानयुक्ताय, एतन्नामकाय, राने वा, रथे यमु विभ्रता युवां पृक्षः प्रीणनं, पूरयित सर्व वहतम् प्रापितवन्तौ, तथा उदारौ युगां ममुद्राउ मचममृद्धादसण्डमूलस्थानात् उत वा अथवा दिवः धुलोकात् परि पर्याहत्य पुरुस्पृहम् बहुमिहुधा या स्पृहणीयं रयिम् धनं अस्मे धत्तम् अस्मासु धारयतम् ।। सुदासे- ·.स. १, अ.४, व. २.] ४४३ - [म. १, अनु. ९, सू ४७. सुप्लु ददातीति मुदाः, असुन्, तमै । पुरुस्पृहम्-पुरुभिः बहुभिः स्पृह्यते, कर्मणि धम् । पृक्षः-पृ पालनपूरणयोः अस्मात् (पृची संपर्क प्रीणने वा इत्यमादित्येके) असुनि सुडागमः ॥ सप्तमीमृचमाह- यन्नासत्या परावति यद्वा स्थो अधि तुर्वशे । अतो रथैन सुवृता न आ गतं साकं सूर्यस्य रश्मिभिः ॥७॥ यत् नासत्या पराऽवति यत् वा स्थः अधि तुर्दशै अतः रथेन सुऽवृता नः आ गतम् साकम् सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ हे नासत्या अश्विनौ, यत् यदि युवां परावति परस्तात् परस्मिन् स्थाने अतिदुरे स्थः वर्तेथे यद्वा अथवा अधितुर्वशे अधिक समीपे स्थः अतः अस्माद्रात् समीपाद्वा सूर्यस्य रश्मिभिः साकम् ऋतज्योतिपॉऽशुभिः सह सुवृता शोभनवर्तनेन रथेन नः अस्मान प्रति आगतम् आगच्छतम् ॥ अधितुर्षशे अधिके समीप इति सायणीयम् । तुर्वशशब्दार्थों न कथितः, दूरे समीप वेति तात्पर्य तूपपन्नमेव । अत्र वयम्-ऋग्वेदे यदुना सह पठ्यते तुर्वशः एतत्संज्ञको यदो ता तुर्वशः तुर्वसुर्वा । संज्ञाशब्दस्यापि अवयवार्थानुसारेणोपपत्तिढार्थविचार इति सारयामः । तर्हि तुर्वशः तुतोर्तेः हिंसात् चष्टेः कान्त्यर्थाच निष्पन्नः, वीरः कान्तः कमनीयो था। तसात् जित्वरो वीरः कमनीयो हि स पुरुषः यो देवभावकामः यज्वा अदच्यान् अरीन् हिसित्वा जयति, देवप्रियो भवति । अत एव "अधितुर्वशे” इत्यत्र वीरपुरुषस्य यजमानस्य अधिक समीपे वेति व्याख्येयम् ॥ सुवृता-सुप्लु वर्तत इति सुवृत् तेन ॥ अष्टमीमृचमाह-- अर्वाचा वां सतयोऽध्वरश्रियो बर्हन्तु सबनेदुप॑ । इप पृश्चन्ता सुकृते सुदानव आ वर्हिः सीदतं नरा ॥८॥ अर्वाची वाम् सप्तयः अध्वरश्रियः वहन्तु सर्वना इत् उप इपम् पृश्चन्ता सुऽकृते सुध्दानवे आ घर्हिः सीदतम् नरा ॥

·अ १,४,५२] [म. १, अनु. ९, १४७ , " हे अघिनौ, अध्वरश्रियः अध्वरं श्रयन्ते, यज्ञसेपिन इत्यर्थः, सप्तयः अश्वाः सवना इत् उप सरनानि अस्मदीयान्युपलक्ष्यैन अश्चिा अर्याश्चौ अभिमुसौ पाम् युगां वहन्तु प्रापयन्तु । हे नरा नरौ नेतारौ देवी, सुकृते शोभनकर्मकारिणे सुदानवे शोभनदानयुक्ताय यजमानाय इपम् एपणां प्रेरणात्मिसं शक्ति पृञ्चन्ता पृश्चन्तौ संयोजयन्तौ युगां बर्हिः आस्तीर्ण सिद्धमासनं आसीदतम् प्राप्नुवम् ॥ अञ्चिा-विमक्तेराकारः । पृञ्चन्ता-पृची संपः, शतरि रुधादित्वात् श्नम् । अन्ये गताः॥ नरमीमृचमाह- तेने नासत्या गतं रथेन सूर्यत्वचा । येन शवदूहथुर्दाशुपे वसु मध्वः सोम॑स्य पीतये ॥९॥ तेन नासत्या आ गतम् रथेन सूर्यऽत्वचा येन शश्वत् ऊहथुः दाशुपै वसु मध्वः सोम॑स्य पीतये ॥ हे नासत्या अश्विनौ, सूर्यत्वचा सूर्यः त्वक् चर्मसंवरणं यस्य तेन सूर्यप्रभासंवृतेन तेन प्रसिद्धेन रथेन आगतम् युवां आगच्छतम् | दाशुपे दत्तयते यजमानाय वसु सत्वात्मकं द्रव्यं शथत् सर्वदा येन रथेन ऊहथुः वोहवन्तौ प्रापितान्ती, तेन रथेनेति पूर्वेण संबन्धः । किमर्थ- मागमनम् ? मध्धः मधुरस्य सोमस्य पीतये पानाय ॥ दशमीमृचमाह- उक्थेभिरर्वागवसे पुरूवसूं अर्केश्च नि ह्वयामहे । शश्वत्कण्वानां सर्दसि प्रिये हि कं सोमै पपथुरश्विना ॥१०॥ उक्थेभिःअर्वाक् अबसे पुरुऽवसू इति पुरुऽवसू अर्कैः च नि हृयामहे शवत् कण्वानाम् सदसि प्रिये हि कम् सोम॑म् पपथुः अश्विना । पुरुषम् बहुधनी, अश्विनी असे असदमिद्धयर्थ उक्वेमिः शमनात्मकः शस्त्रैर्मन्त्रैः अथ दीः प्रापः स्तोत्रैश्च आफ असदामिमुरन निह्वयामहे नितरामायामः । है अधिना, रवानाम् कण्वपुत्राणां, मेधाविनां वा प्रिये मदसि इष्टे यजनस्थाने शश्वत् सर्वदा सोमम् पपयुः ·म १, ४, ३] [म १, अनु. ९, १.४८ हि कम् युगां सोमं पीतमन्तौ सलु ॥ उक्थेमिः-मिम एसादेशः । अ:-ऋच स्तुती, पुसि संजायामिति करणे घः। नियामहे-निपूर्वो ह्वयतिरात्मनेपदम् । पपयु:-पा पाने, लिटि मध्यमपुरुषद्विवचनम् । इति प्रपमस्य चतुयें द्वितोयो वर्ग 'सह वामेन' इति पोडगर्च पञ्चमं सूक्तम् । प्रस्कष्य ऋषिः, अयुजो हत्यः युजः सतो- वृहत्यः, उपा देवता ॥ " तन प्रथमामृचमाह- सह वामेन न उपो व्युच्छा दुहितर्दिवः । सह द्युम्नेन बृहता विभावरि राया देवि दाखंती ॥१॥ सह वामेने नः उपः वि उच्छ दुहितः दिवः सह द्युम्नेने घृहता विभाऽवरि राया देवि दाखती ॥ हे दिवो दुहितः, द्युलोकस्य पुत्रि, उपः उपोदेवि, वामेन सह वननीयेन सौभाग्येन सह नः असाकमर्थे व्युच्छ विभाहि, प्रभातं कुरु हे विभागरि उपः, वृहता बृहच्छन्दवाच्येन सत्यसंबन्धिना महता द्युम्नेन सह दिव्यप्रकाशेन सह व्युच्छ । हे देवि, दास्वती वं दानयुक्ता सती राया धनेन दिव्यलक्षणेन व्युच्छ ॥ उच्छ-उच्छी विवासे । विभागरि-भा दीप्तौ, आतो मनिमित्यादिना वनिप्, वनो र चेति डीप, नकारस्य रेफादेशः, संगोपने हस्खः । दास्वती- हुदाञ् दाने, मावे असुन्, तदस्याः अस्तीति दास्वती ॥ द्वितीयामृचमाह-- अश्वावतीगोंमतीविश्वसुविदो भूरि च्यवन्त वस्तवे । उदीरय प्रति मा सूनृता उपश्चोद राधौ मघोनाम् ॥२॥ अश्वेऽवतीः गोऽमतीः विश्वऽसुविदः भूरि च्यवन्त वस्तवे उत् ईरय प्रति मा सूनृताः उपः चोद राधः मघोनाम् ॥ 15 ·म. १, अ.४, ५. ३.]. [म. १, अनु. ९, सू.४८. - मरीचयो गावः तद्वत्यः, . अश्वावतीः भोगक्रियासमर्थप्राणवलस्य सङ्केतयितारः अश्वाः तद्वत्यः, गोमती: चित्प्रकाश- उभयत्र मतुप् भूमार्थे, विश्वसुविदः विश्वस्य कृत्लस्य सुष्टु वेदिन्यः लम्भयित्र्यो वा उपसः यस्तवे असाकं भानाय, वासायेत्येके, तर्हि दिव्याय वासाय भूरि प्रभूतं यथा तथा च्यवन्त प्राप्ताः । हे उपः, उपोदेवि, मा प्रति मामुद्दिश्य सूनृताः शोभनाः सत्या पाचः उदीरय ब्रूहि, मघोनाम् धनवतां संबन्धि राधः साधकं धनं चोद असदर्थं चोदय प्रेरय । 'सं चोदय चित्रं राधः विभु प्रभु' (१.९.५) इत्यत्र यद्राधः चोदयेति प्राह ऋषिः तदेवेहापि राधसो लक्षणं योध्यम् ॥ अश्वावती:-मन्त्रे सोमादेः मतौ पूर्वपददीर्घत्वं छन्दसि पाक्षिकम् । च्यवन्त-च्युङ् गतौ, लङि अडभावः । वस्तवे-चस विवासे उच्छत्यर्थे, तुमर्थे तवेन् । चोद-चुद सञ्चोदने, चुरादिः, छन्दसि शप् ॥ " तृतीयामृचमाह- उवासोपा उच्छाच नु देवी जीरा रानाम् । ये अस्या आचरणेपु दधिरे समुद्रे न अवस्यवः ॥३॥ उवासै उपाः उच्छात् च नु देवी जीरा रानाम् ये अस्याः आऽचरणेषु दधिरे समुद्रे न श्रवस्यवः ॥ उपाः देवी उवास उष्टा अभवत्, प्रभातमकरोत् । चनु अद्यापि उच्छात् व्युच्छति प्रभात करोति । कीदृशी? स्थानाम् जीरा प्रेरयित्री । अस्याः उपसः आचरणेषु आगमनेषु ये रथाः दधिरे धृताः सजीकृता भवन्ति तेषां रथानामिति पूर्वेण संबन्धः । तत्र दृष्टान्त:-श्रवस्यवः समुद्रे न श्रवणकामाः दिव्यावेशश्रुति कामयमाना ऋषयः यथा अखण्डसत्त्वसमृद्ध अपां राशी भियन्ते, तथा धृताच ईप्सितार्थप्राप्तये श्रुतियोगायाधिकारितां लभन्ते, तथोपस आगतये रथाः धृत्या अवस्थिता भवन्ति । स्थूलपक्षीयास्तु, 'श्रवस्यवः धनकामाः समुद्रमध्ये नावं सजीकृत्य यथा प्रेरयन्ति तद्वत्' इति ॥ उवास-बस उच्छत्यर्थे, लिट् । उच्छाद-लेटि आडागमः । भूते वर्तमाने च 'उवास उच्छात्' इति प्रयोगोऽवधातव्यः । जीरा-जु इति सौत्रो धातुः, जोः ई चेति रक् । दधिरे-शृङ् अपस्थाने । श्रवस्यवः-श्रूयत इति श्रवः श्रवणं श्रुतिः क्वचित् यशो या, अमुन्, तदात्मन इच्छन्तीति श्रवस्पवः ॥ ?

·" म., म.४, 4. ३.] [म. १, अनु. ९, सू.४८. चतुर्थीमृचमाह- उपो ये ते प्र यामेषु युञ्जते मनो दानार्य सुरर्यः । अत्राह तत्कल एयां कपर्वतमो नाम गृणाति नृणाम् ॥४॥ उपः ये ते प्र यामेषु युञ्जते मनः दानाय सूरयः अत्रै अर्ह तत् कपर्वः एपाम् कण्व॑ऽतमः नाम गृणाति नृणाम् ॥ है उपः, ते तव यामेषु गमनेषु सत्सु ये सूरयः विद्वांसः प्रेरणावलयुक्ताः दानतत्त्वज्ञाः दानाय देवेभ्यो दानार्थ मनः स्वकीयं प्रयुञ्जते प्रेरयन्ति, एपां सूरीणां दानदक्षाणां कण्यतमः अतिशयेन कण्वः मेधावी कण्यः महर्पिः नृणाम् दानशीलानां यजमानानां लोके तत् प्रसिद्ध नाम अत्र अह असिन्नेव काले स्थाने का गृणाति उच्चारयति । देवभावं प्राप्तानां विदुपां दानक्रिया- फलरहस्यविदां श्रेष्ठतमो मेधावी कण्वो महर्पिरेव उपसि प्रादुर्भूतायां दानप्रथितानां नामो- चारयति, तथोचारणेन दाता यजमानश्च उद्दीपितदानप्रेरणावलः दानफलभूतदिच्यप्रबोधशाली अनन्तरकरणीयाप सन्नद्धो भवति । उपसः प्रादुर्भावस्यायं स्तुत्या महिमा यदत्र देवेभ्यो दान- प्रेरणा सूरिमिः कृता यजमानेषु सुफला भवति । अस्यामृचि 'एप' सूरीणामिति व्याख्यातं, यत्तदोर्नित्यसंबंधात् । 'ये सूरयः' इति पूर्वत्र स्थितेश्च । अन्यथा कथयन्ति पूर्वे 'यो दातुमिच्छति यश्च नामग्रहणेन दातारं प्रशंसति तावुभावप्युपःकाल एव तथा कुरुत' इति स्थूलः पक्षः ॥ अह-अवधारणार्थो निपातः । गृणाति-गृ शब्दे ॥ पञ्चमीमचमाह- आ था योव सूनर्युपा योति प्रभुञ्जती । जरयन्ती बृजनं पद्वीयत उत्पातयति पक्षिणः ॥५॥ आ घ योपाऽइव सूनरी उपाः याति प्रभुञ्जती जरयन्ती पूजनम् पत्ऽवत् ईयते उत् पातयति पक्षिणः ॥ उपाः देवी प्रभुञ्जती प्रकर्षेण पालयन्ती विश्वमिति शेषः, आयाति घ आगच्छति खलु । केव? सूनरी सुष्टु नेत्री गृहकृत्यस्य योपेव गृहिणी इव । कीदृशी उपाः १ घृजनम् वज्यं वर्जनीयं या आवरकं तमःप्रदेशं जरयन्ती जरां प्रापयन्ती, क्षपयन्तीत्यर्थः । अत्र जन प्राणि- जातमिति सायणः, अन्यत्र (१.१६४.९) स एव 'वृजनीप्यन्तः मेघपङ्क्तिप्वन्तः' इति व्याचष्टे । ?

·४४८- अ. १, अ.४, य.४.] [म. १, अनु. ९, सू. ४८. वृजनं प्रावरणं दुर्गस्थानं वा भवति, तत्रापि वय॑त्वाद्धेतोरिति धात्वनुगमो योध्यः । किञ्च पद्वत् पादयुक्तं प्राणिजातं गमनशीलं ईयते स्वकृत्यार्थ प्रयोधसम्पदा सह गच्छति । पक्षिणः उत्पातयति पतत्रिणः उत्पतनसमर्थान् करोति । अत्र प्रातःकाले प्राणिनः मनुप्याश्च मुप्तोत्थिताः स्वस्वकृत्ये प्रवर्तन्ते, तथा पक्षिणश्च उड्डयन्ते, अयं वाह्योऽर्थः । दिव्यज्ञानप्रभाते अन्तर्याजिनो जनस्य तीवा गतिः, ऊर्ध्वगतिसम्पन्नस्य लोकान्तरगतिरत्रस्थस्यैव देहिनः सिध्यतीति रहस्यम् ॥ घा--संहितायां दीर्घः । शनरी-सुष्ठु नयति, नृ नये । प्रभुञ्जती-भुज पालनाम्यवहरणयोः रुधादिः, लटः शत्, उगितश्चेति ङीप् । पूजनम्-वृजी वर्जने, वयंत इति घृजनम्, कृजिप्रभृतिभ्यः क्युरिति क्युप्रत्ययः । पद्वत्-पद् पादः तद्वत् , झय इति मतुपो वत्वम् ।। इति प्रयमस्य चतुर्ये तृतीयो वर्गः पष्ठीमृचमाह-- वि या सृजति समनं व्य । र्थिनः पदं न वेत्योदती । वयो नप्टेि पतिवांस आसते व्युष्टौ वाजिनीवति ॥६॥ वि या सृजति सम॑नम् वि अर्थिनः पदम् न वेति ओदंती वर्यः नकिः ते पत्तिऽवांसः आसते विऽउष्टौ वाजिनीऽवति ॥ या देवी समनम् सम्यक् अनिति चेष्टत इति समनः तं समीचीनचेष्टायुक्त उद्योगिनं पुरुष विसृजति विशेपेण प्रेरयति, किंच अर्थिनः मनुष्यान् उत्तममयं प्रार्थयतः महत्त्वकाक्षिण इति यावत् वि सृजति प्रेरयति, प्रार्थनाशीलान् न त्वलसान् तमोऽमिभूतान् प्रेरयतीति बोध्यम् । सा ओदती उन्दनशीला, स्वांशुभिः क्लेदयन्ती सुखयन्ती उपोदेवी पदम् स्थानं न वेति न कामयते, न कापि स्थातुमिच्छति, सत्वरं गच्छत्येव । हे वाजिनीवति बहुविधसमृद्धियुक्ते उपोदेवते, ते तव व्युष्टौ प्रभाते पप्तिवांसः पतनयुक्ताः वयः पक्षिणः नकिरासते न तिष्ठन्ति, किंतु ऊर्ध्व पतन्त्येव । वयः पक्षिण इति वाह्योऽर्थः । विशन्दो धीवृत्त्यादिपु अर्थेषु वर्तते, तथा प्रागुक्तम् (१.२५.४,७), तस्माद्वयः ज्ञानाशवः ऊर्ध्वं गच्छन्तीति ग्राथम् । ओदती-उन्दी प्लेदने, नविकरणो धातुः। शतरि व्यत्ययेन शम्, डीप् । नकिष्टे-युष्मत्तत्तततुष्वन्तः- पादमिति पत्यम् । पप्तिवांसः-पत्ल गतौ, लिटः क्वमः, अन्यत् छान्दसम् । वाजिनीवति- व्याख्यातम् (१.३.१०)॥ " ·शतम् रथेभिः " अ. १, २.४,३.४. म. १, अनु. ९, पृ. ४८.. सप्तमीमृचमाह- एपायुक्त परावतः सूर्यस्योदयनादर्धि । शतं रथेभिः सुऽभगोपा इयं वि यात्य॒भि मानुपान् ॥७॥ एपा अयुक्त पराऽवतः सूर्यस्य उत् अय॑नात् अधि सुऽभगो उपाः इयम् वि याति अभि मार्नुपान् ॥ एषा प्रस्तुता देवता अयुक्त योजितवती । किं अयुक्त ? शतम् स्वकीयस्थानामिति शेपः । सुभगा शोभनो भग ऐश्वर्यं यस्याः सा सौभाग्यवती इयम् उपाः देवी परावतः दूरस्थात् सूर्यस्य उदयनात् अघि सूर्योदयस्थानादधिका प्रदेशात् मानुपान् अभि मनुप्यानमिलक्ष्य स्थेमिः स्वीयैर्युक्तः वि याति विशेषेण गच्छति । अयुक्त-युजिर योगे, लुड्। उदयनात्- उदेत्यत्रेति उदयनं, इण् गतौ, अधिकरणे ल्युट् । मानुपान्-मनोः पुत्राः मानुपाः, मनोर्जाती अभ्यतौ पुक् चेति अञ् पुगागमथ ॥ अष्टमीमृचमाह- विश्वमस्या नानाम चक्षसे जगज्ज्योतिष्कृणोति सूनरौं । अप द्वेषो मघोनी दुहिता ढिव उषा उच्छदप त्रिधः ॥८॥ विश्वम् अस्याः ननाम चक्षसे जगत् ज्योतिः कृणोति सूनरी अर्प द्वेषः मघोनी दुहिता ढिवः उपाः उच्छत् अप निधः ॥ विश्वम् सर्वं जगत् जगमं प्राणिजातं अस्याः उपसः चक्षसे दर्शनाय ननाम नतं भवति, भक्तिपुरःसरं प्रणतमित्यर्थः । कुत एवं प्रणतिरस्यै भक्तलोकेन क्रियते ? आह । एषा सुनरी सुष्टु नेत्री, अभिमतं वस्तु स्थान वा प्रापयति धुपोदेवी ज्योतिः कृणोति करोति, सूर्यात्मक- सत्यज्योतिः प्रादुर्भावयति । किंच मघोनी आट्या दिव्यधनसम्पन्ना दिवः दुहिता धुलोकस्य पुत्री उपाः देवी द्वेपः द्वेष्ट्टन् ज्योतिषिणः तामसान् असुरादीन् वा अप उच्छन् अपवर्त्य प्रभाति, वथा सिधः शोपयितृन रसस्य, शुष्णादीन् अप उच्छत् ॥ द्वेषः-द्विप अप्रीती, विच्, लघूपधगुणः । मघोनी-मपं वनति, मघवन्शन्दः कनिन्प्रत्ययान्तो निपातितः, श्वयुवमपोनां संप्रसारण, खियां टीप् । उच्छन्-उच्छी विवासे, छन्दसि वर्तमाने लह। सिधः-सिधु शोपणे, किप् ॥ , " ·अ., अ.४,य.४. [सं. १, अनु. ९. पू.४८. नवमीमृचमाह- उप आ भाहि भानुना चन्द्रेण दुहितर्दिवः । आवहन्ती भूर्यस्मभ्यं सौभगं व्युच्छन्ती दिविष्टिषु ॥९॥ उपः आ भाहि भानुना चन्द्रेण दुहितः दिवः आऽवहन्ती भूरि अस्मभ्यम् सौभगम् विऽउच्छन्ती दिविष्टिपु ॥ हे दिवो दुहितः, उपः उपोदेवि, चन्द्रेण आह्वादकेन भानुना उत्रेण आ भाहि सर्वतः प्रकाशस्त्र । किं कुर्वती ? दिविष्टिपु दिवशब्दलक्षितस्य सूर्यस्य इष्टयः एपणानि येषु दिवसेपु अन्तर्यागेषु चा तेपु अस्मभ्यम् अस्मदर्थं भूरि प्रभूतं सौभगम् सौभाग्यं आवहन्ती संपादयन्ती, तथा व्युच्छन्ती व्युष्टा प्रभावा भवन्ती॥ सौभगम्-सुभगस्य भावः, सुभगान्मन्त्रे इत्युद्गात्रादिषु पाठात् अप्रत्ययः, हृद्भगादेः उभयपदवृद्धौ प्राप्तायां उत्तरपदवृद्धिर्न भवति, विधीनां छन्दसि विकल्पात् । अन्ये गताः ।। दशमीमृचमाह- विश्वस्य हि प्राणनं जीवन त्वे वि यदुच्छसि सूनरि । सा नो रथैन वृहता विभावरि श्रुधि चित्रामधे हव॑म् ॥१०॥ विश्वस्य हि प्राणनम् जीवनम् वे इति वि यत् उच्छसि सूनरि सा नः रथैन बृहता विभाऽवरि श्रुधि चित्रऽमघे हव॑म् ॥ हे सूनरि सुष्ठु नेत्रि उपोदेवि, विश्वस्य सर्वस्य प्राणिलोकस्य प्राणनम् चेष्टनं जीवनम् 'प्राणधारणं च त्वे हि त्वय्येव वर्तते । यत् यस्मात् त्वं व्युच्छसि व्युष्टा भवसि । हे विभावरि विशिष्टमायुक्ते, सा तथाभूता त्वं नः अस्मान् प्रति बृहता रथेन महता रथेन आ याहि इति शेपः। हे चित्रमधे चित्रं विविधं मपं धनं यस्याः सा चित्रमघा, संहितायां दीर्घः, तस्याः संबुद्धिः, हवम् आह्वानं अस्मदीयं श्रुधि शृणु ॥ प्राणनम्-अन चेष्टायाम् , भावे ल्युट् ॥ " इति प्रयमस्य चतुर्थे धनुर्यों वर्ग:

·म. १, म.४, ३.५.] [म. १, अनु. ९, सू. ४८. एकादशीमृचमाह- उपो वाजं हि वंख यश्चित्रो मार्नुपे जनै । तेना वह सुकृतौ अध्वराँ उप ये त्वा गृणन्ति वहयः ॥११॥ उपः वार्जम् हि वंख यः चित्रः मार्नुपे जने तेन आ वह सुऽकृतः अध्वरान् उप ये त्वा गृणन्ति वहयः ॥ हे उपः, चाजम् हि समृद्धिप्रतिपादकं बलादिकं भोग्यं प्रसिद्धम् चख चनुप्व, अर्थय, स्वीकुरु । यः वाजः मानुषे मनुष्ये जने जाते यजमाने चित्रः विविधः चायनीयो वा वर्तते ते 'वाज वंख' इति संबन्धः । तेन तथा त्वया करणेन, यजमानगतयाजस्वीकरणेन सुकृतः सुष्टु कृतवतो यजमानान् अध्यरान् वर्गिप्रदान् यज्ञान् उपायह प्रापय । ये यजमानाः वह्नयः चोदारः, त्वदीयमनुग्रह विभ्रतः (यज्ञनिर्वाहका इति सायणः) त्या त्या गृणन्ति स्तुवन्ति । यजमानदत्तं वाज स्वीकृत्य तं दिव्यमार्गप्रदं अध्वरशब्दवाच्यं फलविशेष प्रापयत्युपाः ।। स्व- वनु याचने, विकरणस्य लुक् । सुकृतः-सुकर्मेत्यादिना करोतेः विप् । अन्ये गताः ॥ द्वादशीमृचमाह- विश्वान्देवाँ आ वह सोमपीतयेऽन्तरिक्षादुपस्त्वम् । सास्मासु धा गोमदश्वविदुक्थ्य । मुपो वाज सुवीर्यम् ॥१२॥ विश्वान् दे॒वान् आ वह सोमपीतये अन्तरिक्षात् उपः त्वम् सा अस्मासु धाः गोऽम॑त् अश्वऽवत् उक्थ्य॑म् उपः वाज॑म् सुऽवीर्यम् ॥ हे उपः, त्वम् सोमपीतये सोमपानाय अन्तरिक्षाव आकाशात् , ऊर्ध्वस्थानोपलक्षणं अन्तरिक्ष योध्यम्, ऊर्ध्वस्थाना हि देवाः । विश्वान् देवान् आवह प्रापय अस्मद्यजनमिति शेपः । हे उपः, सा तादृशी त्वम् गोमत् गोमिः चिद्रश्मिभिर्युक्तं अश्वायत् अश्वैः उक्तलक्षणैः प्राणपलसङ्केतभूतैर्युक्तं उक्थ्यम् उक्थे स्तोत्रे भवं प्रशस्यं सुवीर्यम् शोमनवीर्योपेतं वाजम् समृद्धिसम्पन भोग्य वस्तु अस्मासु यजमानेषु धाः निहि, स्थापयेत्यर्थः ।। गोमत्-गोमन्त, विभक्तेलोपः, एवं अश्वावत् , संहिवायां मपि दीर्घत्वम् ॥ 1 ·म. १, अ.४, ५.५.] ४५२ [म. १, अनु. ९, सू.४८. " त्रयोदशीमृचमाह- यस्या रुशन्तो अर्चयः प्रति भद्रा अदृक्षत । सा नो रायिं विश्ववारं सुपेशसमुपा ददातु सुग्म्यम् ॥१३॥ यस्याः रुशन्तः अर्चयः प्रति भद्राः अक्षत सा नः रयिम् विश्वऽवारम् सुऽपेशसम् उपाः ददातु सुग्म्य॑म् ॥ यस्याः उपसः अर्चयः प्रकाशाः रुशन्तः दीप्यमानाः सन्तः भद्राः कल्याणाः प्रत्यक्षत प्रतिदृश्यन्ते, सा तादृशी उपाः नः अस्मभ्यं रयिम् वक्ष्यमाणलक्षणं धनं ददातु । कीदृशं रयिम् ? विश्ववारम् विश्वैवरणीयं सर्वोत्तमं सुपेशसम् शोभनस्वरूपं सुरम्यम् सुसनाम, सुखेन गन्तव्यम् ॥ रुशन्तः-दीप्त्यर्थो धातुः हिंसाथै गृहीतः सायणीये । अदृक्षत-दृशः कर्मणि लङ् । झस्यादादेशः, च्लेः सिच्, अन्यच छान्दसम् । विश्ववारम्-विश्वैर्बियत इति विश्ववारः, कर्मणि घञ् । सुग्म्यम्-सुष्ठु गन्तव्यः सुग्मः, गमेः घनर्थे कविधान, उपधालोपः, तत्र भवं सुग्म्यं, भवे छन्दसि ॥ चतुर्दशीमृचमाह- ये चिद्धि त्वामृपयः पूर्व ऊतयै जुहूरेऽव॑से महि । सा नः स्तोमाँ अभि गृणीहि राधसोपः शुक्रेण शोचिो ॥१४॥ ये चित् हि त्वाम् ऋषयः पूर्वं ऊतये जुहुरे अव॑से महि सा नः स्तोमान् अभि गृणीहि राधसा उपः शुक्रेण शोचिर्पा ॥ हे महि महिते, उपोदेवि, ये चिद्धि ये सलु विश्रुताः पूर्वे चिरन्तनाः ऋपयः मन्वद्रष्टारः त्वाम् ऊतये रक्षणाय अवसे स्वामिवर्धनाय च जुहुरे जुहिरे आहृतवन्तः मन्त्रात्मकैः स्तोत्रैरिति शेपः । हे उपः, सा तादृशी त्वं राधसा 'चित्रं राधो अमर्त्यः 'चित्रं राधो......विभु प्रभु' इत्यादौ कीर्तितस्वरूपेण धनेन, शुक्रेण शोचिपा दीप्तेन तेजसा चोपलक्षिता सती, लक्षणा तृतीया, नः अस्माकं संवन्धिनः स्तोमान् स्तुतीः अमि गृणीहि अमिलक्ष्य शब्दय, प्रतिवचनं स्वीकृताः स्तोमा इति देहि ॥ जुहूरे-हयतेलिट्, इरयो रे इति इरेचो रे आदेशः छन्दसि । महि-मह पूजायाम् , औणादिक इप्रत्ययः, डीप्, संबुद्धौ हस्खत्वम् । गृणीहि- गृणातेः लोट् । अन्ये गताः ।। सहयोग- ·अ.१, अ.४, ३. ५.] - [मं. १, अनु. ९, म.४८. पञ्चदशीमृचमाह- उपो यद्य भानुना वि द्वारावृणवौ दिवः । प्र नौ यच्छतादवृकं पृथु छर्दिः प्र देवि गोमतीरिपः ॥१५॥ उपः यत् अद्य भानुना वि द्वारौ ऋणवः दिवः प्र नः यच्छतात् अवृकम् पृथु छर्दिः प्र देवि गोऽमतीः इपः ॥ हे उपः, त्वं यत् यस्मात अद्य इदानीं भानुना प्रकाशेन दिवः धुलोकस्य द्वारौ व्य॒णवः विश्लिप्य प्रामोपि, तस्मात् त्वं नः असभ्यं छर्दिः दिव्यं गृहं (छर्दिः छदिरिति गृहनामसु पाठात्) प्रयच्छतात् प्रदेहि । कीदृशं छर्दिः ? अथकम् छेदकरहितं अच्छेधं पृथु विस्तीर्णं च । अपि च हे देवि देवनशीले, गोमतीः चिद्रश्मिसम्पन्नाः इपः प्रेरणाशक्तीः नः प्र प्राण यच्छतात् देहि । 'द्वारौं' पूर्वापरदिगन्तौ अन्धकारणाच्छादितौ इति वाद्योऽर्थः । अन्तर्यजने तु सर्लोकस्य पहिारम् अन्तारमिति द्वारद्वयमपि उपसा उद्घाटितं भवतीति बोध्यम् ।। प्रणवः-गत्यर्थात् ऋणोतेः तनादित्वादुप्रत्ययः, लङ्, छान्दसः अडभावादिः । छर्दिः-गृहनाम, उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयोः ॥ पोडशीमृचमाह- सं नौ राया वृहता विश्वपैशसा मिमिक्ष्वा समिळोभिरा। सं द्युम्नेन विश्वतुरोपो महि सं वाजेर्वाजिनीवति ॥१६॥ सम् नः राया वृहता विश्वऽपेशसा मिमिक्ष्व सम् इळाभिः आ सम् द्युन्ने विश्वऽतुरा उपः महि सम् वाजेः वाजिनीऽवति ॥ हे उपः, नः अस्मान् राया धनेन बल्यमाणलक्षणेन संमिमिश्च सम्यक् सिञ्च, संयोजये- त्यर्थः । कीदृशेन राया? वृहता महता विश्वपंशसा विश्वानि विविधानि साणि पशांसि यस्य तेन । तया इटामिः आ पश्यन्ती पार इटा इति प्रागुक्तम्, (गौः, अन्नं, यार इत्यादयः सायणीयः स्थूलोऽयः), आ समुचये, पश्यन्तीमिर्चाग्मिय सम् मिमिल । किश्श, है मदि महनीये, उपः, घुझेन द्योतेन मम् मिमिक्ष्य । कीदृशेन घुझेन ? विश्वतुग विधं तुर्वति हिनलि जपतीनि विद्यतः तेन विश्वजयशीलेन । तया है पाजिनीवति समर्थनक्रियासम्पन्ने यात्रः । 16 ·म. १, न.४,५.६.] -४५४ [मं. १, अनु. १, ५.४९. समृद्धिभिः तेजोवलैश्वर्यादीनामिति शेपः, नः सम् ‘मिमिक्ष्यः ॥ मिमिक्ष्य-मिह सेचने, व्यत्ययेन आत्मनेपदम् । वाजिनीवति-गतम् ॥ इति प्रथमस्य चतुयें पञ्चमो वर्ग: 'उपो भद्रेभिरिति चतुचं पष्ठं सूक्तम् उपस्य आनुष्टुभं कण्वपुत्रस्य प्रस्कण्यस्यार्पम् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- उपो भद्रेभिरा गहि द्विवचिद्रोचनादधि । वहन्त्वरुणप्सव उप॑ त्वा सोमिनो गृहम् ॥१॥ उपः भद्रेभिः आ गहि दिवः चित् रोचनात् अधि वहन्तु अरुणऽप्सवः उप त्वा सोमिनः गृहम् ॥ हे उपः, भद्रेभिः कल्याणैः पथिभिः दिवः धुलोकात् चित् पूजितार्थे, पूजितात् रोचनात रोचमानात् दीप्यमानात् अधि उपरि वर्तमानात् स्थानात् आगहि आगच्छ। हे उपः, अरुणवर्णा गावः चित्प्रकाशरश्मयः सोमिनः सोमयुक्तस्य शरीरिणः अन्तर्याजिनो गृहम् यज्ञ- गृहभूतं शरीरं त्वा त्वां उपवहन्तु प्रापयन्तु । गवामरुणवर्णस्तु प्रज्ञानप्रभातकालयोग्यतां द्योतयेत् ॥ अरुणप्सवः-प्सा भक्षणे, प्सान्तीति प्सवः (औणादिकः कुप्रत्ययः) स्तनं पिबन्तो वत्साः, अरुणाः प्सवो वत्सा यासां ताः अरुणप्सवो गायः । अरुणप्सवः द्वितीयामृचमाह- सुपेशसं सुखं रथं यमध्यस्था उपस्त्वम् । तेनो सुश्रवसं जन प्रााद्य दुहितर्दिवः ॥२॥ सुऽपेशंसम् सुऽस्त्रम् रथम् यम् अधिऽअस्थाः उपः त्वम् तेन सुऽश्रवसम् जनम् प्र अव अद्य दुहितः दिवः ॥ हे उपः, त्वम् सुपेशसम् शोभनरूपयुक्तं सुसम् सुखहेतुभूतं, अथवा सुखं यथा तथेति क्रियाविशेषणं यम् स्वम् अध्यस्थाः अधितिष्ठसि, तेन रथेन साधनेन अद्य इदानी दिवो दुहितः

·म.म.४,३६]
[+ १, अनु , सु. ४९.
है उपः, सुश्रामम् शोमनश्रमणसंपन्नं जनम् यजमान प्रार प्रकर्पण वर्धय । यनमानस्य दिव्य-
श्रुतिसम्पन्नस्य शीघ्रमूर्ध्वयानसाधनभृत उपसो स्यः, क्या सत्वरा दिव्यगतिस तस्य वर्धनं
भनति ॥ प्रार-अपघातुर्वर्धनेऽपि वर्तते, प्राविचारितश्व प्रयभानुनाके ।
तृतीयामृचमाह-
वयश्चिचे पतत्रिणौ द्विपञ्चतुष्पदर्जुनि ।
उपः प्रारन्नृतूंरनु दिवो अन्तेभ्यस्परि ॥३॥
वर्यः चित् ते पतत्रिणः द्विऽपत् चर्तुःऽपत् अर्जुनि उपः प्र आरन्
ऋतून् अनु दिवः अन्तेभ्यः परि ॥
अस्या ऋचः बायोऽर्थः उपःकालीनप्राणिजावगतिवर्णनपरः स्पष्टः । रहस्पार्थस्तु-हे
अर्जुनि शुभ्रपणे उपः, चित्प्रसशोदयस्य नैर्मल्यद्योतकं संबोधनम्, ते तर प्रत्तून् अनु दिच्याः
प्रादुर्भावलाः अनुलक्ष्य (महीनां उपमां आगतिः अवश्या प्रागरस्था सूर्यात्मनः सत्यज्योतिपः
प्रादुर्भावस्येति प्रपश्चितं पूर्वम्), द्विप द्विपात् पदद्वयवान् यजमानः, अप्राशावस्था प्रकाशापम्या
इति अपम्याद्यानुसारेण द्वे पदे म्याने वर्तेत यस्य स द्विपात् , चतुप्पत् चतुप्पात् चत्वारि
पदानि स्थानानि आविष्कृतानि यस्य स यजमानः भूः भुवः स्वः महः इति व्याहृतिपदवेदनीयेपु
सानेषु पदं लब्धपान्, क्या पतत्रिणः पतनमन्तः उत्पतनशीला: ऊर्ध्वगमनममाः वयः चित्
प्रनानचिविशेपाच दिवः अन्तेभ्यः धुलोक्यान्तैम्यः परि उपरि प्रारन् प्रर्पण गच्छन्ति ।
एवं सपि द्विपात्प्रभृतयः चित्भाते दिवं प्रति उद्यता मान्ति ॥ द्विपन्-दौ पादौ अस्वैति
पादान्दस्य अन्त्यलोपः समानान्तः, अयसयादित्वेन मत्वाद् पाठः पदिति पदारः ।
एवं चतुप्पन् । आरन्-क गती, छन्दसि लुइ लडथे । मनून-फागतो अम्मान औणादिसे
मारे प्रत्ययः ॥
चतुर्थीमृचमाह-
व्युच्छन्ती हि रश्मिभिर्विश्वमाभार्सि रोचनम् ।
तां त्वामुपर्पसुयों गीर्भिः कण्वा अहूपत ॥२॥

·स.१, म.४, ५.७.] ४५६ - [म.१, मनु. ९, सू. ५.. विऽउच्छन्ती हि रश्मिऽभिः विश्वम् आऽभासि रोचनम् ताम् त्वाम् उपः वसुऽयवः गीःऽभिः कपाः अहुपत ॥ हे उपः, व्युच्छन्ती व्युष्टा भवन्ती त्वं रश्मिभिः तेजोमिः स्वकीयः विश्वम् सर्व जगत् भूतजातं वा रोचनम् रोचमानं यथा भवति तथा आ भासि सर्वतः प्रकाशसे । हि यसादेवं तस्मात् ताम् तथाभूतां त्वाम् वसूयवः वसु सत्त्वात्मकं धनं आत्मन इच्छन्तः कण्याः मेधावि- प्रतिमानभूताः महर्षयः गीभिः स्तुतिलक्षणैर्वचोभिः अहूपत आह्वयन्ति ॥ अहूपत-हेमो लङि हः संप्रसारण, परपूर्वत्वे हल इति दीर्घत्वं, संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वाद् गुणाभावः ॥ इति प्रथमस्य चतुर्थे पष्ठो वर्ग: 'उदु त्यमिति त्रयोदशचं सूर्यदेवत्यं सप्तमं सूक्तं प्रस्कण्यस्यार्पम् । प्रथमादिनवम्यन्ताः गायत्र्यः शिष्टाश्चतस्रोऽनुष्टुभः । सर्वेषां देवानामादिरन्तश्च सूर्यात्मना प्रतीकेन बहिर्मुखाना- मनुग्रहाय वहिरुपास्यतया चिरन्तनैर्मन्तद्रष्दृभिरुपदिश्यते । स परमः पुरुषः, तत् परं ज्योतिः, तमसः परस्तान्नित्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्चेति श्रुतीनामुरोपः प्रसिद्धः । यद्यपि ऊर्ध्वमूलाद्विश्व- स्मात् परस्तादेव तत्पदं भवति, तथापि परिपक्के यजमाने देवताप्रसादलाभस्यावकाशे सति, परस्य ज्योतिपः प्रादुर्भावः सम्पद्यते । स च सूर्योदयपदवेदनीयः साक्षात्कारो वैदिक योगे आरोहणरूपो यजमानमूर्य उत्तमं पदं नयतीति रहस्यम्, इतः अधःसमुद्रात् 'अनकेतात् सलिलात्' तमाशब्दवाच्य-अचित्प्रकाशावस्थायाः राप्रेरन्ते ऋतज्योतिपः उदयारोहादि मन्त्र- वर्णेपु तथा वर्ण्यते यथा बहिः सूर्यस्योदयादावपि तात्पर्य सङ्गच्छेत । अत एव वैदिकयोगनिष्ठा- रहस्यवाह्या मुह्यन्ति साधारणसूर्योदयादिवर्णनमात्रपरा मन्त्रा इति ॥ तत्र सूक्ते प्रथमामृचमाह- उटु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः। दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥१॥ उत् ऊम् इति त्यम् जातऽवेदसम् देवम् वहन्ति केतवः दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥

·म. १, अ.४, ६.७.] - ४५७ - [म. १, मनु. ९, सू.५०० त्यम् तं प्रसिद्धं जातवेदसम् जातानि सर्वाणि वैत्तीति जातवेदाः तम् , देवम् सूर्यम् सर्वस्य प्रेरकं आदित्यं केतवः प्रज्ञापका रश्मयः सूर्याश्वस्थानीयाः चिदंशव इति यावत् उद्वहन्ति ऊवं वहन्ति, उ पदपूरणः । किमर्थम् ? विश्वाय विश्वस्मै भुवनाय दृशे द्रष्टु, यथा विश्वं भुवनं सूर्य पश्येत् तथा केतवस्तमुद्वहन्तीत्यर्थः ॥ दृशे-दृशे विख्ये चेति तुमर्थे निपातितः । सूर्यम्-धू प्रेरणे, असा क्यप् निपातितः, रुडागमश्च ॥ द्वितीयामृचमाह- अप त्ये तायवौ यथा नक्षत्रा यन्त्य॒क्तुभिः। सूराय विश्वचक्षसे ॥२॥ अर्प त्ये तायवः यथा नक्षत्रा यन्ति अक्तुऽभिः सूराय विश्वऽचक्षसे ॥ विश्वचक्षसे विश्वं चष्टे प्रकाशयतीति विश्वचक्षाः (असुन) तस्मै सूराय सूर्याय, विभक्ति- व्यत्ययः, सूर्यस्यागमने इति शेपः, नक्षत्रा नक्षत्राणि रात्रौ दृश्यमानानि ज्योतीपि अक्तुभिः रात्रिभिः सह अपयन्ति अपगच्छन्ति, त्ये तायवः यथा यथा ते तस्कराः अन्यद्रव्यापहारिणः द्रव्यस्वामिनः पुरस्तान्न तिष्ठन्ति, तथा ज्योतिषां स्वामिनः पुरः यजमानस्य अप्रकाशदशासु अन्धकारस्वामिनीपु रात्रिपु अल्पप्रकाशविधायीनि ज्योतीपि पलायितानि भवन्ति ।। , तृतीयामृचमाह- अदृश्रमस्य केतवो वि रश्मयो जना अर्नु । भ्राज॑न्तो अग्नयो यथा ॥३॥ अदृश्रम् अस्य केतवः वि रश्मयः जान् अर्नु भ्राज॑न्तः अ॒ग्नयः यथा ॥ अस्य सूर्यस्य केतवः प्रज्ञापका रश्मयः अंशवः जनान् जावान् सर्वान् अनु अनुक्रमेण तैपां परिपाकविशेषप्राप्तयोग्यतानुसारेण क्रमश इत्यर्थः व्यदृश्रम् प्रेक्षन्ते । तथा प्रेक्षणमेव प्रकाशन भवति । तत्र दृष्टान्तः-यथा भ्राजन्तः अग्नयः दीप्यमानाः अग्नयो यया प्रकाशयन्ति तद्वत् ।।

·#. १.४, व.७.] - ४५८ [म. १, अनु. ९, सू. ५०. अश्रम्-शिर् प्रेक्षणे, वर्तमाने लुङ्, इरितः च्लेरडादेशः, रुडागमः, तिडां तिडो भवन्तीति प्रथमपुरुषबहुवचनस्य उचमपुरुपैकवचनादेशः। 'अदृश्रन्। इति वाजसनेयिसंहितापाठः (८ अ०-४० म०)॥ चतुर्थीमृचमाह- तरणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृर्दसि सूर्य । विश्वमा भासि रोचनम् ॥४॥ तरणिः विश्वऽदर्शतः ज्योतिःऽकृत् असि सूर्य विश्वम् आ भासि रोचनम् ॥ है सूर्य सर्वस्य प्रेरक परमात्मन्, त्वं तरणिः तारयिता यजमानं तमसस्पारं इति शेपः (तरिता महतोऽध्वनो गन्ता इति स्थूलोऽर्थः) विश्वदर्शतः विश्वैः सर्वैर्द्रष्टव्यः, सर्वैर्यजमानः साक्षात्कर्तव्यो हि स परमेश्वरः, ज्योतिष्कृत् ज्योतिपां कर्ता प्रकाशयिता च असि। 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः', 'तमेव भान्तमनु भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इत्याद्युपनिपद्वाक्यानां मूलं एतादृशेषु मन्त्रेषु स्फुटं लक्ष्यते । किं च त्वं विश्वम् सर्व रोचनम् रोचमानं यथा भवति तथा आ भासि सर्वतः प्रकाशसे, प्रकाशयसि इति अन्तर्भावितण्यर्थो वा ॥ तृ-प्लवनसंतरणयोः अस्मात् अनिप्रत्ययः । अन्ये गताः ।। पञ्चमीमृचमाह- प्रत्यङ् दे॒वानां विशः प्रत्यङ्दैपि मानुषान् । प्रत्यविश्वं खदृशे ॥५॥ प्रत्यङ् दे॒वानाम् विशः प्रत्यङ् उत् एपि मानुपान् प्रत्यङ् विश्वम् खः दृशे ॥ हे सूर्य, देवानाम् विशः धुलोकवासिनो जनान् दैवान् (मरुत इत्येके, तथा अन्यत्र श्रुतरित्याहुः) प्रत्यङ् प्रतिगच्छन् उदेषि उदयं ग्रामोपि, तथा मानुपान् मनुष्यान् प्रत्य प्रतिगच्छन् उदेषि । तथा विश्वम् स्वः सर्व स्वर्-आख्यं ज्योतिः, दृशे द्रष्टुं प्रत्यङ् प्रतिगच्छन् ·अ.१, म.४, ३.८.] क- [म. १, अनु. ९, सू. ५०० उदेपि । इह मानुपो जनः यजमानः अमुत्र दैव्यो जनः ततश्च स्वर्लोकः तत्र सयुग्जनो वा, एवं सर्वोऽपि 'खामिमुखो भगवान् प्रादुर्भवति ज्योतिषां पतिरिति यथा पश्येत् तथा त्वमुदेपीत्युक्तं भवति ॥ प्रत्यङ्-प्रतिपूर्वागत्यादञ्चतेः क्विन्, प्रत्ययस्य कुत्वम् ।। इति प्रथमस्य चतुर्थे सप्तमो वर्गः पष्ठीमृचमाह- येना पावक चक्षसा भुरण्यन्तं जना अनु । त्वं वरुण पश्यसि ॥६॥ येन पावक चक्षसा भुरण्यन्तम् जान् अर्नु त्वम् वरुण पश्यसि ॥ हे पावक शोधक, वरुण वरुणात्मक सूर्य, त्वम् जनान् जन्मिनः भुरण्यन्तम् धारयन्तं पोपयन्तं वा लोक येन चक्षसा येन चक्षुषा अनु पश्यसि अनुक्रमेण वीक्षसे, तेन व्यपि इति उत्तरस्यामृचि संवन्धः । पावकेति संबोधनात् वरुणस्य पारिशुद्धथप्रदत्वेन प्रसिद्धेश्च । वरुणात्मकः सूर्य आमन्त्रित इति व्याख्यातम् । अनिष्टनिवारकेति सायणीयम् । अवयवार्थानु- सारेणैवं गृहीतं चेत्, वृञ् चरणे इति निष्पन्नत्वात् सर्वमप्यावृत्य स्थितो वरुणो विपुलः सर्वव्यापीति साधीयानर्थः ॥ भुरण्यन्तम्-भुरण धारणपोषणयोः कण्ड्वादिः, तस्माद् यक् ॥ सप्तमीमृचमाह- वि द्यामपि रजस्पृथ्वहा मिमा॑नो अ॒क्तुभिः । पश्यञ्जन्मानि सूर्य ॥७॥ वि द्याम् एपि रजः पृथु अा मिमा॑नः अक्तुऽभिः पश्यन् जन्मानि सूर्य ॥ हे सूर्य, त्वं पृथु विस्तीर्ण रजः अन्तरिक्षम् द्याम् दिवं च व्येपि विशेपेण गच्छसि । किं कुर्वन् ? अक्तुभिः त्वदीयैरंशुभिः अहा अहानि मिमानः अह्वां मानं कुर्वन्, तथा जन्मानि जन्मवन्ति, दिव्ये प्रकाशे लब्धजन्मनोऽन्तर्याजिनो जनान् पश्यन् प्रेक्षमाणः । अत्र 'अक्तुभिः (सह) अहानि मिमानः उत्पादयन्' इति बाह्योऽर्थः सूर्यायत्तत्त्वात् अहोरात्रमानस्य । क्वचित् , ·[मं १, अनु ९, २५० भ १, भ.४, २.८] अक्तवोऽशन' इति प्रागुक्तमवधेयम् । सूर्याशुभिरेव अहः संभवति । बह्वयः अन्तःप्रकाशदशाः अन्तर्याजिनो भवन्ति, इदं च तवं उपस्यविचारे प्रतिपादितम् ॥ मिमानः-माड् माने जुहोत्यादिः, शानच् । जन्मानि-जनी प्रादुर्भावे, मनिन् , जन्मयन्ति इति अन्तर्भावितमतुपर्थः ॥ " " अष्टमीमृचमाह- सुप्त त्वा हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य । शोचिष्कैशं विचक्षण ॥८॥ सप्त त्या हरितः रथै वहन्ति देव सूर्य शोचिःऽकेशम् विचक्षण ॥ हे सूर्य, देव, विचक्षण विशेपेण द्रष्टः सर्वस्य, प्रकाशयितः इति सायणः । सप्त सप्तसंख्याकाः हरितः सूर्याश्या रश्मयः, तच्चसप्तकावद्योतक सप्तविधत्वं बोध्यम् , शोचिष्केशम् शोचापि तेजांसि केशा इव यसिन् लक्ष्यन्ते तं त्वा त्वां रथे वहन्ति प्रापयन्ति । नरमीमृचमाह- अयुक्त सप्त शुन्ध्युवः सूरो रथस्य नप्त्यः । ताभिर्याति स्वयुक्तिभिः ॥९॥ अयुक्त सप्त शुन्ध्युवः सूरः रथस्य नुप्त्यः ताभिः याति स्वयुक्तिऽभिः॥ सुरः सर्वस्य प्रेरकः सूर्यो देवः रथस्य स्त्रीयस्य नप्त्यः नप्त्रीः पुत्रिकाः रथादेव संभूता इत्यर्थः सप्त सप्तसंरन्याकाः शुन्ध्युनः विशुद्धाः शोधिका वा अश्वस्त्रियः अयुक्त योजितवान् रथे । स्वयुक्तिमिः स्वकीयाः सूर्यसम्बन्धिन्यः युक्तयः योजनानि यासां अश्वस्त्रियां ताभिः अश्वामिः याति गच्छति ॥ अयुक्त-युजिर् योगे, लुड् । शुन्ध्युवः-शुन्ध विशुद्धौ, जिमनात्यादिभ्यो युप्रत्ययः । शुन्ध्युषः नप्त्यः इति द्वितीयार्थे प्रथमाविभक्तिव्यत्ययः । नप्त्यः-रेफलोपः छान्दमः । न पातयतीति नप्तृशन्दनिर्वचनं चिन्त्यमेव । रेफलोपो न भवति शासान्तरपाठे (त. प्रा. २,४.५)॥

·अ. १, अ. ४, ५.८.] ४६१ - [म. १, अनु. ९, सू.५०. . दशमीमृचमाह- उद्वयं तम॑सस्परि ज्योतिष्पश्यन्त उत्तरम् । देवं देवता सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् ॥१०॥ उत् वयम् तमसः परि ज्योतिः पश्यन्तः उत्तरम् देवम् देवत्रा सूर्यम् अर्गन्म ज्योतिः उत्तमम् ॥ वयम् उपासकाः अन्तर्याजिनः तमसस्परि तमसः उपरि अचिन्मयान्धकारादुपरि उत् उद्गतं, ततः उत्तरम् उद्गततरं ज्योतिः तेजःपुलं पश्यन्तः सन्तः, ततः उत्तमम् उद्गततमं अत एव सर्वोत्कृष्टं ज्योतिः ज्योतिःखरूपं सूर्यम् सर्वप्रेरकं परमात्मानं देवत्रा देवेषु मध्ये देवम् द्योतमानं अगन्म प्राप्ताः स्मः । अत्र प्रतिपादितः सूर्यो न लौकिक इति नव्या अपि प्रतियन्ति । सायणव्याख्याबलेनापि एवमेवेति निरूपयितुं भूमिकायामियमृगसाभिरुदाहृता (पृ. ६८)। अगन्म-गमेः लङ्, छन्दसि शपो लुक्, धातोर्मकारस्य नकारः ॥ एकादशीमृचमाह- उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तरां दिवम् । हृद्रोगं मम सूर्य हरिमाण च नाशय ॥११॥ उत्यन् अद्य मित्रऽमहः आऽरोहन उत्तराम् दिवम् हृत्ऽरोगम् मम सूर्य हरिमाणम् च नाशय ॥ हे सूर्य प्रेरक, मित्रमहः मित्रं सुहृत् अनुकूलं महस्तेजो यस्यासौ त्वं अद्य इदानीं उद्यन् उदितो भवन्, उत्तराम् उत्कृष्टतरां दिवम् बृहदिवमित्यर्थः आरोहन आरूढः सन् मम हृद्रोगं मदीयं हृदयगतं अस्वस्थतारूपं अशान्त्यात्मकं रोगं हरिमाणम् हरिद्वर्णतां रक्तदोपाभिव्यजिकां रुज, तदुपलक्षितं सर्व शारीरं रोगं च नाशय ध्वंसय । पहिरन्तथ स्वस्थता वृहद्दिवं गच्छतः सूर्यस्य प्रसादालभ्या । याह्यशरीरस्यापि काचन सिद्धिरावश्यकीति मन्त्रद्रप्पृणां मतम् । भौतिकं पिण्डं हि प्रतिष्ठा भवत्यत्र देवकामस्य मनुष्यस्य । अत एव 'स्थिरैरङ्गः...व्यशेम देवहितं यदायुः' 'शतं जीवेम शरदः सवीराः' इत्येवंजातीयकैः मन्त्रवर्णवान् ऋपय उपतिष्ठन्ते ॥ हरिमाणम्-हरित् वर्णवाची, तस्य भावे इमनिन्प्रत्ययः टेलॊपश्च ।। 17 ·अ. १, म.४.व.८.] ४६२ [मं. १, अनु. १, स. ५०. द्वादशीमृचमाह- शुकैपु मे हरिमाण रोपणाकासु मसि । अो हारिद्र्वेपु मे हरिमाणं नि दध्मसि ॥१२॥ शुकैपु मे हरिमाणम् रोपणाकासु दध्मसि अथो इति हारिद्रवे मे हरिमाणम् नि ध्मसि ॥ मे मदीयं हरिमाणम् हरिद्वर्णस्य भावं शुकेषु तादृशवर्णयोग्येपु दध्मसि दध्मः निवेश- यामः । तथा रोपणाकासु शारिकासु पक्षिविशेपेषु हरिमाणं दध्मः । अथो अपि च हारिद्रवेषु तादृग्वर्णयुक्तेपु वृक्षविशेपेषु मे मदीयं हरिमाणम् निदध्मसि निक्षिपामः । हरिमा मनुष्ये वैवर्ष्याय कल्पते, स एव शोभनो भवति तद्योग्येषु जङ्गमेपु पक्षिपु, स्थावरेषु वृक्षेषु । अनेन शरीरस्वस्थता प्रार्थ्यते । दध्मसि-मस इकारागमः॥ ग्रयोदशीचमाह- उदगाढ्यमादित्यो विश्वेन सहसा सह । द्विषन्तं मी रन्धयन्मो अहं द्विपते रंधम् ॥१३॥ उत् अगात् अयम् आदित्यः विश्वेन सहसा सह द्विषन्तम् मह्यम् रन्धयन् मो इति अहम् द्विपते रधम् ॥ अयम् साक्षाद् दृश्यमानः आदित्यः सूर्यः विश्वेन सकलेन सहसा चलेन सह उदगात् उदयं गतः । किं कुर्वन् ? मह्यम् मदर्थ द्विपन्तम् ममोपद्रयकारिणं शत्रु रोग वा रन्धयन् हिंसन् अहम् भक्तोऽहं भगवति न्यस्तसर्वभारः द्विपते मदनिष्टकारिणे अमानुपाय मानुपाय रोगरूपाय वा मा उ रधम् मैव कार्प हिंसाम्, भगवानेव मह्यं कर्तव्यं करोतु द्विपद्विपये ॥ रन्धयत्-रघ हिंसासंराद्धयोः, ण्यन्ताहटः शत, रधेर्नुमागमः। मो-मा उ इति निपातद्वयसमुदायो मवेत्यर्थे ॥ इति प्रथमस्य धतुर्यऽष्टमो वर्ग: प्रयमे मण्डले नवमोऽनुवाकः समाप्त. "

·स. १, अ.४, व. ९.]
४६३
-
[म. १, अनु.१०. स. ५१.
अथ दशमेऽनुवाके सप्त सूक्तानि । तत्र 'अमित्यामिति पञ्चदशर्च प्रथमं सूक्तम् ।
आङ्गिरसः सव्य ऋषिः, चतुर्दशीपञ्चदश्यौ त्रिष्टुभौ शिष्टास्त्रयोदशों जगत्यः, इन्द्रो देवता ।
अत्रेदमाहुः । ऋषिरङ्गिरा इन्द्रसदृशं पुत्रमिच्छन् देवतोपास्ति चक्रे । देवताप्रसादादिन्द्रः स्वयं
सन्यनाम्ना पुत्ररूपेण जसे इति । सव्येन्द्रयोरमेदभावोऽनेनाख्यानेन विवक्षितः । सर्वया सव्यः
इन्द्रप्रसादादिन्द्रसायुज्यं प्राप्तवान् महानृपिरिति बोध्यम् ॥
तत्र प्रथमामृचमाह-
अभि त्यं मेपं पुंरुद्भुतमृग्मिय॒मिन्द्र गीर्भिर्मदता वखौ अर्णवम् ।
यस्य द्यावो न विचरन्ति मानुपा भुजे मंहिष्ठमुभि विर्घमर्चत ॥१॥
अभि त्यम् मेपम् पुरुऽहूतम् ऋग्मिय॑म् इन्द्रम् गीःऽभिः मदत
वस्वः अर्णवम् यस्य द्यावः न विऽचरन्ति मानुपा भुजे मंहिष्ठम् अभि
विप्रेम् अर्चत ॥
त्यम् ते प्रसिद्धं मेपम् नित्योन्मेपं - अविच्छिन्नजागरणं इन्द्रम् गीर्भिः स्तुतिमिः
अभिमदत आभिमुख्येन मादयत हर्पयत । कीदृशम् ? पुरुहृतम् बहुभिराहूतं ऋग्मियम् ऋग्भिः
स्तुत्यं वस्वः अर्णवम् वसुनः सर्वसत्त्वात्मकस्य धनस्य समुद्रम् अपरिमितं निधिम् । यस्य इन्द्रस्य
मानुपा मानुपाणि मनुष्यत्वानि मनुष्याणां हितानि वैभवानि यायो न सूर्यरश्मय इव विचरन्ति
विशेपेण प्रसरन्ति, तं भुजे भोगाय मंहिष्ठम् अतिशयेन प्रवृद्धं विनम् मेधाविनं इन्द्रं
अभ्यर्चत अमिपूजयत ॥ मेपम्-मिप स्पर्धायामिति धातोर्निप्पादयति सायणः, उन्मीलनार्याव
मिपतेर्निष्पन्न इति वयम् । मेपरूप इन्द्रो मेधातिथेः सोमं पपौ इति आख्यानमुदाहृत्य मे
चतुष्पादूपमिन्द्रमिति च्याचष्टे, इदं चाकिश्चित्करं नः ॥ ऋग्मियम्-गतम् (१.९.९) । मदत-
मदी हर्षे, हेतुमति णिच् । वस्वः-डसि नुमभावः, गुणाभावे यगादेशः । अर्णवम्-अर्णः
उदकमसिन्नस्तीति अर्णवः, मत्वर्थीयः वप्रत्ययः । मंहिष्ठम्-महि वृद्धौ, तुश्छन्दसि इष्टन्प्रत्ययः॥
द्वितीयामृचमाह-
अभीम॑वन्वन्स्वभिष्टिमृतोऽन्तरिक्षप्रां तविपीभिरावृतम् ।
इन्द्रं दक्षास ऋभवों मढच्युत शतक्रतुं जवनी सूनृतारुहत् ॥२॥

·तं म.१, अ.४, व. ९.] [मं. १, अनु. १०, सू.५१० अभि ईम् अवन्वन् सुऽअभिष्टिम् ऊतयः अन्तरिक्षऽप्राम् तविषीभिः आऽवृतम् इन्द्रम् दक्षासः ऋभवः भदऽच्युतम् शतक्रतुम् जवनी सुनृता आ अरुहत् ॥ ऊतयः प्रवर्धयितारः दक्षासः विवेचनकुशलाः प्रभवः एतन्नामकाः यजमानहिताय इन्द्र- साहाय्यकारिणो देवाः इन्द्रम् अमि ईम् अवन्वन् अभिमुखं यथा तथा खलु अभजन्त । कीदृशमिन्द्रम् ? स्वभिष्टिम् शोभना अभिष्टयः अभ्येपणाः यस्य तं अन्तरिक्षप्राम् अन्तरिक्ष सर्वमाकाशं प्राति पूरयतीति अन्तरिक्षप्राः तं मदच्युतम् मदं हर्ष च्यावयतीति मदच्युत् सोमपानजन्यहतिरेकविसारिणमित्यर्थः तविपीभिः आवृतम् बहुविधैर्बलैरावृतम् बलपरिपूर्णम् शतक्रतुम् बहुकर्माणम् । तथाभूतं इन्द्रं जवनी प्रेरयित्री इन्द्रं शत्रुवधं प्रति इति शेषः मुनृता शोभना सत्या वाक् आरुहत् आरूढवती, इन्द्रस्य प्रोत्साहनाय यजमानस्तुतिफलभूता क्रभूणां वा अप्रतिहतवीर्या दिव्या चाक् इन्द्रं आविवेशेत्यर्थः । अत्र भयो मरुत इति व्याचष्टे सायणः, इदं च चिन्त्यम् , मरुतामप्रसक्तेः, ऋभूणां देवसाहाय्यकारित्वाच । ऋभवो विचारिताः (१.२० स.) ॥ अवन्यन्-वन पण संभक्तौ, व्यत्ययेन उप्रत्ययः । स्वभिष्टिम्-इपु गतौ, भावे क्तिन् , एमन्नादित्वात् पररूपत्वम् । दक्षासः-दक्षशब्दार्थो विचारितः (१.२.७,९)। मदच्युतम्- च्युड् गतौ, अन्तर्भावितण्यर्थात् किम् । जवनी-जु इति सौत्रो धातुः, करणे ल्युट् ॥ तृतीयामृचमाह- लं गोत्रमझिरोभ्योऽवृणोरपोतात्रये शतदुरेपु गातुवित् । ससेन चिद्विमुदाविहो वाजावद्रि वावसानस्य नर्तयन् ॥३॥ त्वम् गोत्रम् अङ्गिरःऽभ्यः अवृणोः अप उत अत्रये शतऽदुरेषु गातुऽवित् सुसेन चित् विऽमदाय अवहः वसु आजौ अद्रिम् ववसानस्य नर्तयन् ॥ हे इन्द्र, त्वम् अगिरोभ्यः ऋपिभ्यः गोत्रम् गवां समूह, पणिभिरपहृत्य गुहासु निहित अपाणोः गुहाद्वारोद्घाटनेन प्रकाशितवान् । उत अपि च शतदुरेषु शतद्वारेषु यन्त्रेषु असुरैः प्रक्षिप्ताय अअये महर्पये गातुविन मार्गस्य लम्भयिता वहिर्निर्गमनाय । तथा विमदाय महर्षये ·अं. १, अ.४, व. ९.] - ४६५ . [मं. १, अनु. १०, सू. ५१. - - ससेन चित् निद्रातुन्येन विगलितवेद्यान्तरेण सुखेनापि वसु सचात्मक धनं अवहः प्रापितवान् । तथा आजौ संग्रामे ववसानस्य वसतो वर्तमानस्य कस्यापि स्तोतुस्त्वामाश्रितस्य अद्विम् वन नर्तयन् अभिनयेन प्रदर्शयन् , - रक्षणं कृतवानसि करोपि शश्वदित्यर्थः ।। अङ्गिरोभ्यः-अङ्गिरोविचारे वक्तव्यमुक्तम् (पृ.३२७)। अत्रये-ऋपिरतिरैतिहासिको मन्त्रद्रष्टा पुरुषः, तथा विमदश्च। तच्चार्थे तु अविर्भक्षयिता भोक्ता देवताभिर्दत्तस्य, न त्वहपूर्विकया धिया क्रियया वाऽर्जितस्य । एवं शुद्धः सिद्धो जीव आत्मा भोक्ता भवत्यत्रिः। तन्निदर्शनाय प्रतिष्ठा भवत्यत्रिः । विमदः-विशिष्टो मदो हो यस्य सः । देवप्रसादलभ्यमदवैशिष्टयस्य निदर्शनं भवति विमदः।। गोत्रम्-समूहार्थे प्रत्ययः । शतदुरेपु-शतं दुराः द्वाराणि येपाम् , छान्दसं संप्रसारणम् । गातुविन्-गाङ् गतौ, अस्मात् तुप्रत्ययः, गातुं वेदयति लम्भयतीति गातुवित् , विद्ल लाभे; . अन्तर्भावितण्यत् क्विप् । ससेन-ससमित्यन्ननामसु पाठात् अन्नेनेति सायणः । आनन्द सुखे मदे वा ससशब्दो वर्तत इति क्यम् , "ऋतस्य योनिमासदः ससस्य योनिमासदः" (५.२१.४), सत्यस्य मूलस्थानं सुखस्य मूलस्थानमित्येवार्थः । अत्र सस ऋपेर्नामेति व्याख्यातं सायणीये, तेन धात्वर्थनिर्णये क्लेशो निवारितः। पस स्वमे इति धातोरेव निप्पन्नः स्यात् । एवमुपपन्नं स्यात् ससशब्दव्याख्यानं निद्रातुल्यमित्यादिकं, विशेषतः प्रयोगान्तरेप्वसत्सु। अद्रिम्-अत्ति भक्षयति वैरिणमिति वज्रः, क्रिन्प्रत्ययः । ववसानस्य-वस निवासे, ताच्छीलिकश्वानश् , शपः श्लुः ।। चतुर्थीमृचमाह- त्वमपामपिधानावृणोरपाऽधारयः पर्वते दानुमद्वसु । वृत्रं यदिन्द्र शवसाधीरहिमादित्सूर्य दिव्यारोहयो दृशे ॥४॥ त्वम् अ॒पाम् अपिऽधाना अवृणोः अपं अधारयः पर्वते दार्नुऽमत् वसु वृत्रम् यत् इन्द्र शवसा अवधीः अहम् आत् इत् सूर्यम् दिवि आ " अरोहयः दृशे ॥ हिरण्यस्तूपस्य ऐन्द्रसूक्तार्थविचारे प्रतिपादितं तत्त्वमत्र सार्यम् । है इन्द्र, त्वम् अपाम् उदकानां अपिधाना आच्छादकानि मेघशब्दलक्षितानि अपावृणोः अपावृतवानसि । तया पर्वते पर्वमिर्युक्ते त्वदीने स्थाने दानुमन् शोभनदानयुक्त आश्रितेभ्यो यजमानेभ्यो दानयोग्यमित्यर्थः वसु धनं अधारयः निक्षिप्तवानसि, 'दानुमत् पमु' त्रादेर्वसु इति सायणीया वापक्षव्याख्या ।

·अ. १, म.४, ५. ९.] [म. १, अनु. १०, सू. ५१. हे इन्द्र, यत् यदा वृत्रम् त्रैलोक्यस्य आवरीतारं अहिम् आहन्तारं असुरं तमोघनमधिशयानं शवसा दीप्तेन बलेन अवधीः हतवानसि, आत् इत् अनन्तरमेव सूर्यम् दिवि द्युलोके दृशे द्रष्टुं आरोहयः। नवधात्परं सूर्य दिवि आरोहयदिन्द्र इत्येवमर्थकाः मन्त्राः सरहस्याः प्राग्व्याख्याताः : 'वि गोभिरद्रिमैरयत्' इत्यादयः ॥ अपिधाना-अपिधीयन्ते, करणे ल्युट्, अन्ये गताः ॥ पञ्चमीमृचमाह- त्वं मायाभिरप मायिनोऽधमः स्वधाभिर्ये अधि गुप्तावर्जुह्वत । त्वं पिप्रोमणः प्रारुंजः पुरः प्र ऋजिश्वानं दस्युहत्येष्वाविथ ॥५॥ त्वम् मायाभिः अप मायिनः अधमः स्वधाभिः ये अधि शुप्तौ अर्जुह्वत त्वम् पिप्रोः नृऽमनः प्र अरुजः पुरः प्र ऋजिश्वानम् दस्युऽहत्यैपु आविथ ॥ हे इन्द्र, त्वम् मायाभिः ज्ञानैः मायिनः कपटज्ञानोपेतान् असुरान् अपाधमः अपध्मा- तवान् अपसारितवानसि । ये असुराः स्वधाभिः स्वभावधारणसमर्थामिः शक्तिभिः दृशाः (स्वधाभिः अन्नैरिति सायणः) शुप्तौ अधि स्वकीये (मुखे इति सायणः) अजुह्वत अहौपुः, अदत्त्वा देवेभ्यः स्वयं अजुह्वतेति ब्राह्मणवाक्यबलाद् व्याख्या पूर्वेषाम् । अन्यया वा स्यात् तात्पर्यम् । अधिरुपयर्थः, 'शुप्तौ' सकृदेव प्रयोग ऋक्संहितायाम् , अजुहत इति होमक्रियार्थकक्रियापद- साहचर्यात् शुप्तिर्मुसमिति सायणीयं न्याय्यं लक्ष्यते । आह्वानार्थश्चेत् अजुह्वतेति छान्दसः क्रियापदप्रयोगः, 'अधि शुप्तौ' भुजस्योपरि भूजादूर्ध्व वा इति ग्रहणायावकाशो भवति । प्राची- नार्यभापाशाखीयः 'मुप्तिशब्दः भुजायें वर्तते । तर्हि इदमुक्तं भवति-ये असुराः भुजोत्क्षेपेण इन्द्रं आजुहबुरिति, तान् अपाधम इति पूर्वेण संबन्धः । तथा हे नृमणः नृषु यजमानेषु मनः अनुग्रहयुद्धिर्यस्य स त्वम् पिप्रोः एतन्नामकस्य पूरयितुः असुरस्य पुरः पुराणि प्रारुजः प्राभाहीः । अपि च, दस्युहत्येषु दस्यूनां उपक्षपयितॄणां देवद्वेपिणां असुराणां हत्या हननं येषु तेषु संग्रामेषु निमित्तभूतेषु ऋनिश्वानम् एतन्नामकं स्तोतारं, ऋजुगमनयुक्तं सर्वया आर्जनसंपन्नं भक्तं, प्राविथ ररक्षिय ॥ मायिनः मत्वर्थीय इनिः। शुप्तौ शुभ दीप्तौ, कर्मणि क्तिन् इति सायणः । अनुहत-जुहोतेर्लङ्, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । पिप्रो:-पिपर्तेः कुप्रत्ययः, स्वीयमुदरं पूरयत्यसुरर

·अ. १, २.४, ३.१०.]
-
४६७
-
[म. १, अनु. १०, सू. ५१.
पिनुः । नृमणः-नृपु मनो यस्य, छन्दसि ऋदवग्रहात् इति णत्वम्। अरुजः-रुज भङ्गे । ऋजि-
धानम्-ऋजु अनुते, प्रपोदरादिः ।
इति प्रथमस्य चतुर्ये नवमो वर्ग:
पष्ठीमचमाह--
त्वं कुत्स शुष्णहत्येष्वाविथाऽरन्धयोऽतिथिग्वाय शम्वरम् ।
महान्तै चिदवि॒दं नि मीः पदा सनादे॒व दस्युहत्याय जज्ञिपे ॥६॥
त्वम् कुत्सम् शुष्णऽहत्येषु आविथ अन्धयः अतिथिऽग्वार्य
शम्वरम् महान्तम् चित् अव॒दम् नि कमीः पदा सनात् एव दस्युऽहत्या॑य
जजिपे ॥
हे इन्द्र, त्वम् कुत्सम् प्रसिद्धमृर्षि शुष्णहत्येषु शुष्णनामकासुरहनननिमित्तभृतेषु संग्रामेषु
आविध रक्षिय । अतिथिग्वाय अतिथिमिर्गन्तव्याय एतत्संज्ञकाय भक्ताय तदनुग्रहार्थं शम्बरम्
एतत्संबकमसुरं अरन्धयः हिसां प्रापितवान् । महान्तम् चित् प्रवृद्धमपि अर्बुदम् एतत्संज्ञकमसुरं
पदा पादेन निक्रमीः नितरामाक्रमिताऽभूः । एवं सनात् एव बहोः कालादारभ्य दस्युहत्याय
उपक्षपयितॄणां हननाय जज्ञिये प्रादुर्भूतोऽसि । अब कुत्सशुष्णादीनां गूढोऽर्थः ज्ञेयः ॥ कुत्सः-
उक्तः (१.३३.१४)। शुष्णः-गतः (१.११.७)। अतिथिग्वाय-गमेरौणादिको ड्वप्रत्ययः ।
अतिथीनां अग्निप्रभृतीनां देवानां स्वसिन् स्थानाशनादिसुखविधायकः पुरुषो यजमानः दियो
दास्ये वर्तत इति दिवोदास उच्यते, तत्संज्ञको या ऐतिहासिकः पुरुषः । शम्बरम्-अतिथिग्य-
शत्रुरमुरः, शम् सुखं वृणोति, सुखस्य आवरक इति ऊहमात्रम् । अर्बुदः-अतेहिंसात्,
-काव्येयः कीर्त्यते । क्रमी:-क्रमु पाद विक्षेपे, लुङ् । जज्ञिपे-जनी प्रादुर्भाव, लिट् ।।
सप्तमीमृचमाह-
ले विश्वा तविपी सध्यग्घिता तब राधः सोमपीथार्य हर्पते ।
तव वजेश्चिकिते पाहोर्डितो वृश्चा शत्रोव विश्वानि वृष्ण्यो ॥७॥

·अ. १, अ.४, य. १०.] [म.१, अनु. १०, सू. ५१. वे इति विश्वा तविपी सध्या हिता तवं राधः सोमऽपीथाय हर्पते तवं वज्रः चिकिते वाह्वोः हितः वृश्च शत्रोः अब विश्वानि वृष्ण्या ॥ हे इन्द्र, त्वे त्वयि विश्वा तविपी सर्व वलं सध्या सधीचीनं सहगतं संभूय स्थितं यथा 'भवति तथा हिता निहितम् । तथा तव राधः समृद्धं मनः हृदयं वा सोमपीथाय सोमपानाय हर्पते हृष्यति । तब बाह्वोः हस्तयोः हितः निहितोऽवस्थितः वज्रः आयुधं चिकिते ज्ञायते, अस्माभिरिति शेपः । तस्मात् शत्रोः शातयितुर्विरोधिनः विश्वानि सर्वाणि वृष्ण्या घृण्यानि वीर्याणि अववृश्च छिन्धि, छिचा अधः पातय ॥ सध्या-सह अञ्चतीति सध्यक्, सहशब्दस्य सधिरादेशः । राधा-रानोति समृद्धो भवत्यनेन, अत्र राधसा हृदयं लक्ष्यते । सोमपीथाय-पा पाने, थझाल्ययः । हर्पते-हम तुष्टौ, श्यनः शप् व्यत्ययेन आत्मनेपदं च । चिकिते-कित ज्ञाने, कर्मणि लिट् लडर्थे । वृश्व-ओवश्चू छेदने, संहितायां दीर्घत्वम् | वृष्ण्या-प सेचने, औगादिको नक्प्रत्ययः, तत्र भवानि वृष्ण्यानि, छन्दसि यत्प्रत्ययः, शेर्लोपः॥ . . अष्टमीमृचमाह- वि जानीद्यार्यान्ये च दस्यवो वर्हिष्मते रन्धया शासंदतान् । शाकी भव यजमानस्य चोदिता विश्वेत्ता तैसधमादेपु चाकन ॥८॥ वि जानीहि आर्यान् ये च दस्य॑वः बर्हिष्मते रन्धय शासत् अवतान् शार्की भव यज॑मानस्य चोदिता विश्वा इत् ता ते सधमादेषु चाकन ॥ हे इन्द्र, आर्यान् देवयाजिनः देवार्थ नित्योद्योगिनः विजानीहि विशेषेण बुध्यस्त्र, अनु- गृहाणेत्यर्थः, ये च दस्यवः उपक्षपयितारः देवयाजिनामिति शेषः, देववैरिणस्तानपि विजानीहि, ज्ञात्वा च निगृहाणेति भावः । अपि च त्वं शासत् अनुशासनं कुर्वन् , दुष्टान् निगृह्णन् अव्रतान् प्रतशून्यान् देवाराधनविरोधिनोऽसुरान् दस्यून बहिष्मते यज्ञयुक्ताय यजमानाय तदनुग्रहाय रन्धय हिंसां प्रापय । शाकी शक्तः सन् यजमानस्य चोदिता भव प्रेरयिता भव । अहमपि ते तर ता तानि विश्वा इत् सर्वाणि वैभपान्येव सधमादेषु सहमादनयुक्तेपु योपु चाकन कामये कीर्तयिनुमिति शेषः ।। चर्हिष्मते-चर्हिर्यज्ञोऽस्यास्तीति चर्हिप्मान्, तसौ मत्वर्थे इति भत्वम् ।

·म. १, भ.४,३. १०.] [म. १, अनु. १०, सू. ५१. . . रुत्वजश्त्वे न भवतः । शासत्-शासु अनुशिष्टौ, अदादिः, शत् । शाकी-शनोतेः पञ्, शाका, ततो मत्यर्थीय इनिः । सधमादेषु-सह मावन्त्येषु इति सधमादा यज्ञाः। चाकन-कनी दीप्ति- कान्तिगतिपु, अत्र कान्त्यर्थः, छन्दसि वर्तमाने लिट्, तुजादित्वादीर्घोऽभ्यासस्य । नवमीमृचमाह- अनुव्रताय सन्धयन्नपवतानाभूभिरिन्द्रः ऋथयन्नाभुवः। वृद्धस्य चिद्वर्धतो यामिनक्षतःस्तानो वम्रो वि जघान सन्दिहः॥९॥ अनुऽत्रताय रन्धय॑न् अपंऽव्रतान् आऽभूमिः इन्द्रः श्थय॑न् अनाभुवः वृद्धस्य॑ चित् वर्धतः द्याम् इनक्षतः स्तानः वि जघान सम्ऽदिहः॥ वम्रः वि य इन्द्रः अनुव्रताय अनुकूलकर्मणे यजमानाय अपव्रतान् अपगतकर्मणः यज्ञविरोधिनः रन्थयन हिंसां प्रापयन् , तथा आ भूभिः आमिमुख्येन भवन्तीति आभुवः अनुकूला भक्ताः तैः अनाभुवः तद्विपरीतान् यज्ञप्रतिकूलान् देवद्विपः श्नययन् हिंसयन् वर्तते, तस्येन्द्रस्येति संबन्धः। वृद्धस्य चित् देवतात्मत्वात् पूर्वमेव विश्वाधिकाराय प्रादुर्भूतात् वृद्धस्यापि वर्धतः पुनर्वर्धमानस्य, यजमाने पुनर्लन्धजन्मानो हि देवाः यजनेन स्तोत्रेण च वर्धन्ते, द्याम् द्युलोकम् इनक्षतः प्राप्नुवतः, यजमाने प्रादुर्भूय दिवमारोहत इत्यर्थः तयाभृतस्य इन्द्रस्य स्तवानः स्तुति कुर्वन् वनः स्तुत्युद्गिरगशीलः सिद्धः स्तोता, तस्य निदर्शनभृतो वनसंज्ञक ऋपिः संदिहः सम्यगुप- चितान् वप्रवदवस्थितानन्तरायान् विजधान विहतवान् ॥ स्तोत्रोद्गारशीलो वनः स्तोता इन्द्र स्तुवन् तत्प्रमादमहिम्ना क्षुद्रपर्वतवदवस्थितानन्तरायान् पर्यहाीदित्यर्थः । ऋचोऽस्यास्तात्पर्य दुर्घटं मन्यन्ते नव्याः। तत्र मुख्य कारणं सायणन्याख्यानम् , यत्र हि पङ्क्तिरियं दृश्यते "वत्रः संदिहो विजघान" 'स्तुत्युद्गिरणशीलः एतत्संज्ञक ऋपिः सम्यगुपचिता वल्मीकवपाः जपान, इन्द्रेण परिहतान्तरायः सन् पृथिव्याः सारभूत वल्मीकवपालक्षणं यज्ञसंभारमहापदि- त्यर्थः, किमपि ब्राह्मणवार्य अस्य तात्पर्यस्याधारतयोदाहरति सायणः । अमूलं अप्रकृतं चेदं कयनं मन्त्रार्थविचारे व्याकुलतामेवायत्त इति नात्र चित्रम् । सायणव्याख्यायामेयोपक्षिानन् कतिचनोपादाय तात्पर्यमुपपादितमसामिः ।। 18

·-४७० -
[म. १, अनु. १०, सू. ५१.
अ.१, अ.४, व. ११.]
अनुप्रताय-अनुकूलं व्रतं यस्य तस्मै । श्नययन्-श्नय हिंसायाम् । वर्धतः-व्यत्ययेन परस्म-
पदम् । इनक्षतः-नक्ष गतौ, इकारोपजनः छान्दसः । संदिहः-दिह उपचये, कृत्यन्युटो बहुल-
मिति बहुलवचनात् कर्मणि किम्, संदिह्यन्ते समुपचीयन्ते इति संदिहः ॥
दशमीमृचमाह-
तक्षद्यत्त उशना सहसा सहो वि रोदसी मज्मना वाधते शवः।
आ त्वा वातस्य नृमणो मनोयुज़ आ पूर्यमाणमवहन्नभि श्रवः ॥१०॥
तक्षत् यत् ते उशा सहसा सहः वि रोदसी इति मज्मा बाधते
शवः आ त्वा वातस्य नृऽमनः मनःऽयुजः आ पूर्यमाणम् अवहन् अभि
श्रवः ॥
.
हे इन्द्र, यत् यदा उशना कामयमानः, कान्तः, काव्यः कवेः जातः उशनस्संज्ञक ऋषिः
सहसा स्वीयेन वलेन ते तव सहः वलं तक्षत् तन्कृतवान् तीक्ष्णीकुर्यात् तदा त्वदीयं शवः दीप्त
वलं मज्मना शोधकैन ओजसा, रोदसी द्यावापृथिव्यौ विवाधते क्षोभयति, इन्द्रस्य वलं सर्व-
क्षोभणमिति बलोत्कर्षविवक्षा । हे नृमणः, नृषु अनुग्राह्येषु यजमानेषु अनुग्रहयुद्धियुक्त हे इन्द्र
आपूर्यमाणम् समन्तात् पूर्यमाणं बलेनेति शेषः त्वा त्वाम् मनोयुजः मनसा युक्ताः त्वदीयेच्छा-
मात्रेण प्रयुक्ताः गतिवेगोपलक्षणभूता अश्वाः वातस्य वायोः संवन्धिना वलवेगेन श्रवः श्रवणं,
अन्तर्दिव्यां वा श्रुति अमि अमिलक्ष्य आवहन वहन्तु, मनोयुजोऽश्वास्त्वां वातवेगेन अस्माकं
श्रवणसम्पत्तये आवहन्त्वित्युक्तम् ॥ उशना उशनाः काव्य ऋपिः, अन्तर्यागे मन्त्रद्रप्टुः कवेः
संजातः, देवान् अत्यन्तं कामयमानो यजमानः, तथाभूतस्य निदर्शनभूतस्तत्संज्ञक ऋषिः, वश
कान्तौ, वशेः कनिम्, अनादेशः। तक्षत्-तच तनूकरणे, लङ्, अडभावः। मज्मना-टुमस्त्रो
शुद्धौ, औणादिको मनिप्रत्ययः । नृमणः-गतम् । अवहन्-छन्दसि प्रार्थनायां लङ् ॥
.
इति प्रयमस्य चतुर्य दशमो वर्ग:
एकादशीमृचमाह--
मन्दिष्ट यदुशने काव्ये सचाँ इन्द्रो वडू वद्भुतराधि तिष्ठति ।
उग्रो यथि निरपः स्रोतसामुद्वि शुष्णस्य दंहिता ऐरयत्पुरः ॥११॥

·अ. १, अ.४, य. ११.] 1 - [मं. १, अनु. १०, सू. ५१. अपः मन्दिष्ट यत् उशने काव्ये सो इन्द्रः वङ् इति वङ्गुऽतरी अधि तिष्ठति उग्रः ययिम् निः स्रोतसा असृजत् वि शुष्णस्य इंहिताः ऐरयत् पुरः॥ यत् यदा इन्द्रः उशने काव्ये कामयमाने यजमाने, (कवेजति ऋपौ काव्यसंज्ञकेच समन्वेतव्यः) सचा सह मन्दिष्ट मुदितो भवति तदा वळू वङ्कुतरा अतिशयेन कुटिलौ अश्वौ, अत्यन्तवेगेन गमनात् कौटिल्यमिन्द्राश्वयोः, न तु मार्गादपयानं गमनेऽनृजुता वा वक्रार्थकवङ्कुशब्देन ग्राह्या । तथा अन्यत्रापि 'वकुं कविं यज्ञसाधम्' (१.११४.४) इत्यादौ अत्यन्तशीघ्रगतिको यज्ञसाधकः कविरिति विवक्षितः, न तु कुटिल इति । तथाभूतौ अश्वौ अधितिष्ठति अधि- रोहति । उग्रः उद्गुणः तादृश ओजस्वी इन्द्रः ययिम् गमनयुक्तात् मेवात् , विभक्तिव्यत्ययः, स्रोतसा प्रवाहरूपेण अपः जलानि निरसृजत् निर्गमितवान् । तथा शुष्णस्य शोपयितुरसुरस्य इंहिताः प्रवृद्धाः पुरः पुराणि व्यैरयत् विविधं प्रेरितवान् , विभिन्नानि खण्डशः करोतीत्यर्थः ॥ इदमुक्तं भवति । कामयमाने यजमाने तेन सह यदा मुदितो भवतीन्द्रः तदा अत्यन्तशीघ्र- गतिको स्वीयौ हरी अधिष्ठाय ज्योतिर्बलादिवाहिनीः अप्छब्दलक्षिताः शक्तीः तदावरकात् ययिशब्दवाच्यात् विमोचयति, रसानां शोपकस्यासुरविभवस्य दुर्गस्थानानि ध्वंसयति च । ययिपदप्रयोगेण अपां विमोचनाय प्रत्यासन्ना दशा सूच्यते, न तु घनीभूततमोरूपोऽद्रिभूतो भवति "ययिः ॥ मन्दिष्ट-मदि मोदार्थे, लुङ् लडर्थे । वळू कि कौटिल्ये, औणादिकः उप्रत्ययः । ययिम्-या प्रापणे, किप्रत्ययः । इंहिताः-दृहि वृद्धौ, इदित्वान्नुम् ।। द्वादशीमृचमाह- आ स्मा रथ वृषपाणेपु तिष्ठसि शार्यातस्य प्रभृता येषु मन्दसे। इन्द्र या सुतसोमेषु चाकनोऽनर्वाणं श्लोकमारोहसे दिवि ॥१२॥ आ स्म रर्थम् वृपऽपानेषु तिष्ठसि शार्यातस्य प्रऽभृताः येपु मन्दसे इन्द्र या सुतऽसौमेषु चाकनः अनुर्णिम् श्लोकम् आ रोहसे दिवि ॥ हे इन्द्र, त्वं वृपपाणेषु वृष्णः सेचनशीलस्य सोमस्य पानेषु निमित्तभूतेषु रथम् आ तिष्ठसि स स्वयमेव रथारूढो गच्छसि, यत्र सोमः सुतो भवति तत्र स्वयमेवागत्य यजमान- ·" यजमानं १.१, म.४, व. ११.] - ४७२ - [मं. १, अनु. १०, सू. ५१० मनुगृहासि दिव्यारोहाय, यजमानस्य सोमाभिपवान्नान्यस्तव प्रवर्तयिता अपेक्ष्यत इत्यर्थः । येपु सोमेषु त्वं मन्दसे मोदसे तादृशाः शार्यातस्य योद्धुः मानवस्य यजमानस्य संबन्धिनः प्रभृताः प्रकर्षेण संपादिताः । तसा सुतसोमेपु अभिपुतसोमसंपन्नेषु यज्ञेषु यथा येन प्रकारेण चाकनः सोमान् कामयसे तथा अनापि कामयस्व । तथा कृते सति, दिवि धुलोके अनर्वाणम् 'गमनरहितं स्थिरं श्लोकम् स्तोत्रलक्षणं वचो यशो वा आरोहसे प्रामोपि' इति सायणः, दिवि स्थिरं यशः प्रापयसीति वा ॥ अत्रेदमवधेयम् । अर्वा अश्वः वाहनभूतः, अनर्वेति श्लोक- विशेषणं, बहुव्रीहिः, न विद्यते अर्वा यस्य सः, श्लोकः स्तोत्रेऽपि वर्तते । धुलोकं प्रति प्रापण- साधनान्तरनिरपेक्षं स्तोत्रं यशो वा इन्द्रः यजमानमुपगतः स्वयं आरोहयति ॥ स-निपातस्य दीर्घत्वं संहितायाम् । वृपपाणेषु-पा पाने, भावे ल्युट्, वा भावकरणयोरिति उत्तरपदस्थस्य नस्य णत्वम् । मन्दसे मदि मोदार्थे । चाकन:-कनी कान्त्यर्थे, कान्तिश्चामिलापः, शपः श्लुः छन्दसि, अन्यदुक्तम् । श्लोकम्-श्लोक्यत इति श्लोकः, श्लोक संघाते । रोहसे-व्यत्ययेन आत्मनेपदम्, अन्तर्भावितण्यर्थश्च अर्थान्तरपक्षे ॥ शार्यातः राजपिरिति ब्राह्मणमुदाहृत्य व्याचष्टे सायणः, शर्यातेरपत्यं शार्यातो मनुसंततिरिति चैके । शरवत् शर्योऽपि चाणार्थे वेदे, शर्यो योद्धा च बाणैः । शर्यहा बाणैः शत्रूणां हन्ता इत्यन्यत्र सायणीयमवधेयम् । आर्यः अरणशीलः, नित्योद्योगी, यजमानः सर्वोऽपि यज्ञशत्रुभिः योद्धा भवति । ऐतिहासिकः शतिः शार्यातो वा देवपक्षपाती योद्धृत्वनिदर्शनभूत इति योध्यम् ॥ . . . " त्रयोदशीमृचमाह- अददा अभी महते वचस्यर्वे कक्षीवते वृचयामिन्द्र सुन्वते । मेनाभवो वृपणश्वस्य सुक्रतो विश्वेत्ता ते सर्वनेषु प्रवाच्या ॥१३॥ अदाः अभीम् महते वचस्यवे कक्षीर्वते वृचयाम् इन्द्र सुन्वते मेना अभवः वृपणश्वस्य सुऽकतो इति सुक्रतो विश्वा इत् ता ते सर्वनेषु प्रवाया। है इन्द्र, त्वं महते प्रवृद्धाय वचस्यचे स्तुतिलक्षणं वचः आत्मन इच्छते सुन्वते सोमामिपर्व कुपने कठीने एनन्संजकाय ऋपये, पग्दैवतरहस्यविज्ञानां निदर्शनभूताय (१.१८, अत्रोपपत्तिः ·अ. १, ज.४, ब. ११.] ४७३ म. १, अनु. १०, सू.५१. प्रदर्शिता) घृचयां एतदाख्या, वहॊविलासक्षेत्रभूतां अर्भाम् तन्वी स्त्रियं अददाः दत्तवानसि, दासीति लडर्थे । महते कक्षीयते 'अ ' तत्तेजोविलासाय क्षेत्रभृतां शक्तिमल्पां ददाति इति, कक्षीवानृपिरधिकः पुरुषः, तत्प्रभावापेक्षया शक्तिरनधिका न्यूनैव भवति । तसान्नेह 'अर्भा अल्पेति निकृष्टार्थो विवक्षितः । तया मुऽक्रतो शोभनकर्मन् , पणश्वस्य वृपणैः सेचनसमधैरवैः प्राणवलोपलक्षणभृतैर्युक्तस्य (एवमेव अन्यत्र सायणीयम् ८.२०.१०) यजमानस्य, (राज्ञ इति सायणः किमपि ब्राह्मणस्थमाख्यानमवलम्व्य) मेना स्त्री, शक्तिविलासक्षेत्रभृता, अभवः, भवसीति लडर्थे । ते ता त्वदीयानि उक्तविधानि विद्या इतु सर्वाप्येव वैभवानि सबनेषु यज्ञेषु प्रवाच्या प्रकर्पण वक्तव्यानि स्तोतव्यानि ॥ अत्र कसीवदादीनां नानामन्तयगिन्तिराण्युपपादितानि व्याख्यायाम, वृचयाशब्दस्य सकृदेव ऋक्संहितायां प्रयोगात् अत्र प्रतिपादितोऽर्थ ऊहमात्रम् । वर्चःसम्बन्धी वृचशब्द इति कृत्वा वृचं वर्षों याति वृचयाः तां वृचयामिति त्रूमः । तथा नास्ति कष्ट मेनापदार्थनिर्णये 'मेना' स्त्री तन्नाममु पाठात् , मन ज्ञान इति धातोर्निप्पादयन्ति, 'मननीयां, मानयन्त्येना' इत्यादि निर्वचनं पूर्वरुक्तम् । यथा देवानां कारपितृणां पुरुपाणां शक्तयः कार्यनिर्वाहिकाः कर्त्यः खियो भवन्ति ताश्च देवपल्य उच्यन्ते, एवं चिरन्तनार्पसम्प्रदाये यजमानस्य आवश्यक्यभूत् यजमानपत्नी । इदमेव रहस्यं मूलं भवति कर्मठव्यवहारप्रसिद्धस्य' धर्मार्थ पत्नीति संप्रदायस्य । अक्तिनेषु शक्तवैशिष्टयमुद्धोपयत्सु शाक्तागमप्रामाणिकैषु इदमेव तचं मूर्धन्यभावेन मूर्छितं लक्ष्यते । इदमत्रायधेयम् । सर्वशक्तो भगवानिन्द्र एव 'कविते' समुचितां शक्तिभूतां 'पृचयां' अनुगृहाति । स शक्तः स्वयमेव शक्तिः स्त्री 'मेना' च भवति 'वृपणश्वस्य । अन्यच्च तत्त्वानुसारेण धीमगिरनुसंधेयम् ॥ प्रयाच्या-चच परिभापणे, ण्यत्प्रत्ययः, यजयाचरुचप्रवचर्चचेति कुत्वाभावः । अन्ये गताः॥ चतुर्दशीमृचमाह- इन्द्रौ अश्रायि सुध्यो निरके पजेपु स्तोमो दुर्यो न यूपः । अश्वयुर्गव्यू रथयुर्वसूयुरिन्द्र इद्रायः क्षयति प्रयन्ता ॥१४॥ इन्द्रः अश्राय सुयः नरके पजेए॒ स्तोमः दुर्यः न यूपः अश्वऽयुः गव्युः स्थऽयुः वसुऽयुः इन्द्रः इत् रायः क्षयति प्रऽयन्ता ॥

·४७४ तर म्मत् शर्मन् तर संबन्धिनि शोभने शरणे, त्वदनुग्रहपात्रभूते, निवासस्थाने, स्मत् मुशब्दार्थों अ. १, अ.४, ६.११.] [म. १, अनु. १०, स. ५१. इन्द्रः देवः सुध्यः सुधियः शोभनप्रज्ञान् निरेके नितरां रेचने, तेषां रिक्तदशायां अश्रायि असेविष्ट, साहाय्यकरणेन सेवत इत्यर्थः, येषु पञ्चेपु बलवत्सु दृढेपु वा यजमानेषु स्तोमः मन्त्रात्मकं स्तोत्रं दुर्यो यूपो न द्वारस्यो यूपस्तम्भ इव, दृढो निश्चलस्तिष्ठति तान् सुध्य इति सम्बन्धः । येपां गृहद्वारस्थस्तम्भ इव दृढो भवति स्तोमः तेपां इन्द्र इत् इन्द्र एव अश्वयुः अश्वान् इच्छन् गव्युः गा इच्छन् रथयुः रयानिच्छन् वसूयुः अन्यद्वा धनमिच्छन् , स रायः प्रयन्ता समृद्धेः प्रदाता देवः क्षयति वर्तते ॥ रिक्तानां भक्तानां गवाश्चादिलामैपणं नावश्यकं भवति । इन्द्रो भगवानेव तान् यजमानान् स्वयमेवाश्रित्य तेपामावश्यकानि विविधानि धनानि संपादयति । गवाश्वादिः चित्प्रकाशप्राणवलाद्यर्थको न विसार्यः ॥ पत्रेषु-पन्न इत्यङ्गिरसामाख्येति ब्राह्मणमुदाहरति सायणः, अन्यत्र च 'पत्रासः अङ्गिरो- गोत्रोत्पन्ना' इत्युक्तम् । बलं दृढ़ इति पनशब्दार्यों ग्राह्यः । अङ्गिरसश्च पत्राः, पलिनो दृढा भवन्ति। आह च सायण एवान्यत्र ‘पन्नः पाजसा बलेन' (१.१५८.३)। अश्रायि-श्रिञ् सेवायां, कर्तरि लुङ् । मुध्यः-शसि छन्दस्युभयथेति यणादेशः। निरेके-रिचिर विरेचने, भावे घञ् । दुर्यः-दुरे भवः । यूपः-यु मिश्रणे, यूयते युज्यतेऽस्मिन् , पप्रत्ययः । अश्वयुः-छन्दसि परेच्छायां क्यच् । एवं गव्युः, विशेषस्तु वान्तो यि प्रत्यये इति अवादेशः । प्रयन्ता-यम उपरमे, उच्। क्षयति-क्षि क्षये भौवादिकः॥ पश्चदशीमृचमाह- इदं नमो चूपभाय स्वराजे सत्यशुष्माय तवसेऽवाचि । अस्मिन्निन्द्र वृजने सर्ववीग़ः स्मरसूरिभिस्तव शर्मन्त्स्याम ॥१५॥ इदम् नमः वृषभाय ख़ऽराजे सत्यऽशुप्माय तवसे अवाचि अस्मिन् इन्द्र वृजने सवैऽवीराः स्मत् सूरिऽभिः तव शर्मन् स्याम ॥ है इन्द्र, तुभ्यं इदं नमः इदानी क्रियमाणं नमस्कारात्मक स्तोत्रं अवाचि प्रायोजि, प्रयुक्तमसामिः । कीदृशाय तुभ्यम् ? वृषभाय वर्पणशीलाय स्वराजे स्वेन तेजसा राजमानाय सत्यशुष्माय अवितथचलाय तबसे प्रद्धाय । हे इन्द्र, तस्मात् अस्मिन् उपस्थिते वृजने संग्रामे, अरातिमिः यज्ञविधातिमिः सह कर्नव्ये इत्यर्थः, वयं सर्ववीराः समस्तवीरबलयुक्ताः सन्तः,

·अ. १, अ.४, व. १२.]
[मं. १, अनु. १०, सू. ५२.
८
निपातितः, मरिभिः विद्वद्भिः देवानुपर्चा सह स्याम वसेम।। सत्यशुष्माय-सत्यं शुष्मं बलं यस्य
तस्मै । तवसे-तवतिः सौत्रो धातुः, तस्मादौणादिकोऽसिप्रत्ययः। शर्मन्-सप्तम्या लुक। अन्ये गताः।
इति प्रथमस्य चतुर्ये एकादशो वर्ग:
'त्यं सुमेपमिति पञ्चदशचे द्वितीयं सूक्तं सव्यस्यार्पम् ऐन्द्रम् । त्रयोदशीपञ्चदश्यौ
त्रिष्टुभौ, शिष्टा जगत्यः॥
तत्र प्रथमामृचमाह-
त्यं सु मेपं महया स्वर्विद शतं यस्य सुवः साकभीरते ।
अत्यं न वाजै हवनस्यदं रथमेन्द्र ववृत्यामवसे सुवृक्तिभिः ॥११॥
त्यम् सु मेषम् महय स्वःऽविदम् शतम् यस्य सुऽभ्वः साकम् ईरते
अम् न वाज॑म् हवनऽस्यदम् रर्थम् आ इन्द्रम् ववृत्याम् अव॑से
सुवृक्तिऽभिः॥
त्यम् प्रसिद्धं मेपम् नित्यं मिपन्तं, नित्यजागरणं (अन्यत् प्रागुक्तम् १.५१.१) स्वर्विदम्
स्वयॊतिपो वेदितारं लम्भयितारं वा इन्द्रं, सु महय सम्यक् पूजय, अन्तरात्मनः संवोधनम् ।
यस्य इन्द्रस्य शतम् शतसंख्याकाः सुभ्वः सुभुवः, स्तोतार इति सायणः दिविषदः सहकारिणः
अनुचरा इति युक्तम्, तथा हि 'यं पृणन्ति दिवि सभवहिपः सुभ्वः' इति चतुर्थ्याभूचि स्पष्टं
श्रूयते । साकम् सह युगपदेव ईरते गच्छन्ति, ते इन्द्रम्, अबसे अस्मद्वर्धनाय सुक्तिभिः
मुष्ठु आवर्जकैः स्तोत्रैः स्थम् रथं प्रति आववृत्याम् आवृत्तं करोमि । कीदृशं रथम् ? हवनस्यदम्
हवन आह्वान प्रति स्यन्दमानं वेगेन गच्छन्तम् । तत्र दृष्टान्तः-धाजम् वलसमृद्धियुक्तं अत्यम्
न अश्वमिव स्थित रथ प्रति । वाजम् वाजवन्तम् , अन्तर्भावितमतुयर्थः । महय-मह पूजायाम् ।
सुभ्वः-सुभुवः, छन्दस्युभयथेति यणादेशः। ईरते-ईर गतौ, अदादिः । हवनस्यदम्-स्यन्दू
प्रस्रवणे, स्यदो जवे धनन्तो निपातितः, अत एच नलोपः धृद्धथभावश्च । ववृत्याम्-वृतु वर्तने,
लिङि व्यत्ययेन परस्मैपदं, शपः श्लुः ॥
द्वितीयामृचमाह-
स पर्वतो न धरुणेष्वच्युतः सुहस्रमूतिस्तविधीपु वावृधे।
इन्द्रो यमुत्रमवधीन्नीवृतमुजन्नीस जर्हपाणो अन्धंसा ॥२॥

·अ. १, ४, व १२.] [मं १, अनु १०. ५२. ४७६ सः पर्वतः न धरुणेषु अच्युतःसहस्रम्ऽऊतिः तविपीषु ववृधे इन्द्रः यत् वृत्रम् अवधीत् नदीऽवृतम् उब्जन् अणीसि जहपाणः अन्धसा ॥ अन्धसा अन्नभूतेन सोमेन अर्हपाणः अत्यर्थं हृप्यन् , इन्द्रः यत् यदा घृत्रम् विश्वस्य आवरकं अवधीत् हतवान् । कीदृशं वृत्रम् ? नदीवृतम् नदीनां अपां आवरीतारम् । किं कुर्वनिन्द्रः? अर्णासि जलानि उब्जन् हिंसन् , निःसारणाय तुदन्नित्यर्थः, (उब्जतिर्वधका)। यदा सोमेन प्रहष्ट इन्द्रः तेजोवलादिवाहिनीः अपो निःसार्य पातयन् सर्वस्यावरीतारं घृनं हन्ति, तदा सः इन्द्रः पर्वतो न पर्ववान् बहुप्रस्थयुक्तः शिलोचय इव धरुणेषु सर्वस्य धारकेपु प्रवहत्सु उदकेषु मध्ये अच्युतः चलनराहित्येनावस्थितः सहस्रतिः बहुविधाभिवर्धनविधायकः तविपीपु वलेषु चपृधे प्रवृद्धो भवति । त्रवधात्परं तेजोवलादिषु शक्तिपु मध्ये स्वयमचलतयाऽपस्थितः। ताभिर्युक्तः अत एव वहुवलप्रवृद्धो भक्तस्य यजमानस्य बहुविधवृद्धि कर्तुं क्षमः इत्युक्तं भवति॥ धरुणेपु-धारयतेर्णिलुक् चेत्युनप्रत्ययः । सहस्रमूतिः-सहस्रं ऊतयो यस्य सः, श्छान्दसः । ववृधे-संहितायां अभ्यासस्य दीर्घत्वम् । नदीवृतम्-नदीं वृणोति, विप्, तुगा- गमः । जर्हपाणः-हृप्यतेः यड्लुगन्ताद् व्यत्ययेन शानच् । अन्धसा-अद्यत इत्यन्धः, अदेर्नुस् धश्चेत्यसुन् । लुगभाव- तृतीयामृचमाह- स हि दुरो द्वरिपु वन ऊधनि चन्द्रबुनो मदेवृद्धो मनीपिभिः । इन्द्रं तमहे स्वपस्यया धिया मंहिष्ठरातिं स हि पपिरन्धसः ॥३॥ सः हि द्वरः दुरिर्पु वनः ऊधनि चन्द्रऽव॒नः मदऽवृद्धः मनीपिऽभिः इन्द्रम् तम् अढे सुऽअपस्यया धिया मंहिष्टऽरातिम् सः हि पप्रिंः अन्धसः॥ सः उक्तलक्षण इन्द्रः द्वरिपु आवरीत्पु द्वरो हि आवरीता सलु, प्रकाशस्य शक्तिप्रवाहस्य या आपरीतारः प्रतिरोद्धारो वृत्राः पुत्रवान्धवा असुराः, तेप्वपि महान् आरीता इन्द्रः, कथम् ? तेपां ऊर्ध्वति ऊधःशब्दवाच्यं विश्वसारनिधानं दिव्यसत्त्वस्थानं यथा न विदितं लभ्यं वा भवति क्या स आवृणोति आच्छादको भाति, तदाह ऊधनि सारवति सत्त्वस्थाने निमित्तभृते सति चत्रः ·म. १, म.४, ३. १२.] ४७७ [म. १, अनु. १०. सू. ५२. आवरीता, तद्यथा वृत्रादीनां न लभ्यं भवति तथा आच्छादयति, महानयं प्रतिरोद्धा "द्वरः द्वरिपु” । अत एव चन्द्रवुनः चन्द्रः आह्लादकः चुनः मूलाश्रयः यस्यासौ आनन्दमयोर्ध्वमूलः । मनीपिमिः मनस ईपितृभिः प्राज्ञैः मदवृद्धः मदैः मादचित्रमिः सोमैः वर्धितः, मनीषिभिः प्रापितेन हर्षातिशयेन घृद्धि प्रापितः । तम् तथाभृतं मंहिष्ठरातिम् प्रयुद्धदानं इन्द्रम् स्वपस्यया शोभनकर्मयोग्यया धिया बुद्ध्या अढे आह्वयामि । सः हि स खलु अन्धसः अन्नभूतस्य सर्व- सारांशरसभूतस्य सोमस्य पनिः पूरयिता, स्वयं रसभरितः असानपि रसेन पूरयितुं प्रभुरिन्द्रः ।। द्वरः-वृणोतेः, द इत्येके, दूरत्यावृणोति, पचाद्यच् । द्वरिपु-अचः इः इति इप्रत्ययः । वत्रा-वृञ् वरणे, घनथे कविधानम् , द्विविश्छान्दसः । ऊधनि-उत् ऊर्ध्वं प्रियतेऽसिन् सारः सचं वा, समासे विधीयमानोऽनडादेशः छान्दसत्वात् केवलादपि भवति । स्वपस्यया-अपः कर्मनाम, शोभनं कर्म स्वपः, तदहतीति खपस्यः, छन्दसि चेति यप्रत्ययः। मंहिष्टशतिम्-महि वृद्धौ, अतिशयेन मंहित्री मंहिष्ठा, सा रातिर्यस्य तम् । पत्रिः-पिपर्तेः॥ " चतुर्थीमृचमाह- आ यं पृणन्ति दिवि स वर्हिषः समुद्रं न सुभ्व : वा अभिष्टयः। तं वृत्रहत्ये अर्नु तस्थुरूतयः शुष्मा इन्द्रमवाता अद्दुतप्सवः ॥४॥ आ यम् पृणन्ति ढिवि सऽवर्हिपः समुद्रम् न सुऽभ्यः खाः अभिष्टयः तम् वृत्रहत्यै अनु तस्थुः ऊतयः शुमाः इन्द्रम् अवाताः अहुतऽप्सवः ।। समर्हिपः सम सदनं पहिरास्तीणं अन्तर्यजनवेद्यामासनं तदुपलक्षितोऽन्तर्यागप्रदेशः येषां ते सोमाः, यजने हि सोमा अमिपुता भवन्ति दिव्यस्येन्द्रस्य संमदाय । तयाभूताः यम् इन्हें दिवि धुलोके आ पृणन्ति समन्तात् पूरयन्ति । तत्र दृष्टान्तः-मुम्बः मुष्ठु भवन्तीति मुमुचः खाः स्वीयाः अमिष्टयः आमिमुख्येन एपणानि यामां ताः आपः समुद्रं न समुद्रमिन, यया समुद्रं प्रति एपणायुक्ताः शोमनजन्मानो नद्यः स्वयं प्राहन्ति तं पुरयन्ति, तया इन्हें प्रति यजनमदनाः सोमा अपि शोमनभाः 'मुम्बा स्वयं एपणेरिताः क्षरन्ति समन्तात् प्रयन्ति । यमिन्द्रं दिवि सोमा एवं पूरयन्ति, तम् इन्द्रम् धृत्रहत्ये पुत्रवध निमित्तभूते सति ऊतयः अवितारः (मरुन इति 19 ·-४७८- [मं १, अनु १०८ ५२. स. १, ४, ५.१२] . सायणः, आख्यायिकामालम्व्य) प्रार्धयितारः सहचरा इन्द्रप्रोत्साहनधुरीणा अनुतस्युः अनुलक्ष्य तस्थुः । कीजास्ते ? शुष्माः बलाढयः शोपयिताः पूणाम् जाताः चरनरहिताः, निष्कम्पाः अद्भुतप्सवः अकुटिलस्वरूपाः शोभनाकृतय इत्यर्थः ॥ पृगन्ति-क्रयादिकः । वृत्रहत्ये-हन्तेर्भाव क्यप् तकारान्तादश- । अहुतप्ता:-हृ कौटिल्ये, निहायां हरेः हु आदेशश्छन्दसि, प्मा भक्षणे, औणादिको इप्रत्ययः, प्सु रूपवाचि, न हुतप्सनः अहुँतप्सवः ।। पञ्चमीमृचमाह- अभि स्वष्टिं मदै अस्य युध्यतो रध्वीरिव प्रवणे संनुरूतयः । इन्द्रो यद्बजी धृपाो अन्धसा भिनलस्य॑ परिधीरिव वि॒ितः॥५॥ अभि स्वऽवृष्टिम् मदै अस्य युध्यतः रवीःऽईव प्रवणे सस्नुः ऊतयः इन्द्रः यत् वजी धृपाणः अन्धसा भिनत् वलस्य परिधीन्ऽइव वि॒ितः ॥ ऊतयः अवितारः पूर्वोक्तलक्षणाः इन्द्रसहचराः मदे सोमजन्ये हर्षे सति अस्य इन्द्रस्य युध्यतः, पुत्रेण सह युध्यमानस्य पुरतः स्ववृष्टिम् स्वभूतवृष्टियुक्तं वृत्रं अभि आभिमुख्येन सनुः जग्मुः। दृष्टान्त:--रध्वीरिय प्रवणे यथा गमनस्वभावा आपः निम्नदेशे गच्छन्ति, तद्वत् । यत् यदा अन्धमा अन्नभृतेन सोमेन पीतेन धृपमाणः पाष्टर्ययुक्तः वत्री वज्रवान् इन्द्रः वलस्य विभक्ति- व्यत्ययः, वल एतन्नामकमसुर मिनत् अभिनत् विदारितवान् तदा ऊतयः सस्रुरिति संबन्धः । वलभेदने दृष्टान्त:-त्रितः परिधीनिर अपां पुत्रः आप्त्यः पितः त्रिवृत्कृतस्य अस्य जगतः जडी भूतांशे गुप्ता उदकोपलक्षितां शक्ति उद्धर्तुं जडकूपेऽवतीर्णः पुनर्निर्गमनद्वार असुरैरावृतं विज्ञाय देवानां स्तोत्रेण तदनुग्रहबलात् वलयीकृतानि परिधिवदवस्थितानि पिधानानि विदारितवान् । यथा त्रितः वलयाकृतीन्यावरणानि अभासीत् तथा इन्द्रः प्रकाशस्य वलयितार संवरीतार असुर इति । गितस्य विचारः पुरस्तात् कुत्ससूक्ते (१.१०५) करिष्यते । पणिनवलादयः प्रागुक्ताः।। खदृष्टिम्-स्त्रा वृष्टिर्यस्य तम् । युध्यतः-व्यत्ययेन शत् । रवी:-रघिर्गत्यर्थः । धृपमाणः-- निधृपा प्रागल्भ्ये, व्यत्ययेन शः, आत्मनेपदं च । वलस्य-वल संवरणे । परिधीन्-परिधीयन्ते, कर्मणि किप्रत्ययः ।। इति प्रयमस्य धतुर्य द्वादशो वग ·अ.१, म.४, व. १३. - ४७९ [म. १, अनु. १०, सू. ५२. पष्ठीमृचमाह- परी घृणा चरति तित्विषे शवोऽपो वृत्वी रजसो वुनमाशयत् । वृत्रस्य यत्प्रेवणे दुमिश्वनो निजघन्थ हन्वौरिन्द्र तन्यतुम् ॥६॥ परि ईम् घृणा चरति तित्त्रिपे शवः अ॒पः वृत्ती रज॑सः बुनम् आ अशयत् वृत्रस्य यत् प्रवणे दुःऽभिश्वनः निऽजघन्य हन्वोः इन्द्र तन्यतुम् ॥ यो त्रः अपः मध्यमस्थानाः तेजोवलादिशक्तिवाहिनीः वृत्ती धृत्वा आवृत्य रजसः मध्यम- लोकस्य अन्तरिक्षस्य बुघ्नम् मूलं उपरिप्रदेशमिति स्पष्टमाह सायणः आशयत् आश्रित्य अशेत, तस्य तथा ऊर्ध्वप्रदेशं चुनमाश्रित्य शयानस्य पुत्रस्य प्रयणे निम्नप्रदेशे नीचैरन्तरिक्ष दुर्गुमिश्वनः दुर्ग्रहच्यापनशीलस्य त्रस्य मध्यमस्ताने व्यापनं न केनापि ग्रहीतुं शक्यम् । है इन्द्र, तादृशस्य वृत्रस्य हुन्वोः मुसपार्श्वयोः तन्यतुम् तन्यतुना पत्रेण, तृतीयाविभक्तिव्यत्ययः, यत् यदा निजघन्य नितरां प्रजहर्थ प्रहृतवानसि, तदानीं ईम् एनं त्वामिन्द्रं घृणा दीप्तिः त्रजयलक्षणा परि चरति परितो व्यामोति, त्वदीयं शवः बलं च तिलिपे प्रदिदीपे ॥ तित्तिपे-विप दीप्तौ, लिट् । वृत्वी-वृञ् वरणे, नाल्यादयश्चेति क्त्वाप्रत्ययस्य ईकारः । अशयत्-व्यत्ययेन परस्मै- पदम् । दुर्गमिधनः-ग्रह उपादाने, अशू च्याप्तौ इत्यनयोः दुःशब्द उपपद पृषोदरादित्वादिष्ट- रूपसिद्धिः। निजघन्य-हन्तः लिटि मध्यमपुरुपैकवचनम् । तन्यतुम्-तनु विस्तारे, असाद् यतुच ॥ सप्तमीमृचमाह- हृदं न हि त्वा न्यूपन्त्यूर्मयो ब्रह्माणीन्द्र तव यानि वर्धना । त्वष्टा चित्ते युज्यं वावृधे शर्वस्तृतक्ष वज्रमुभिभूत्योजसम् ॥७॥ हृदम् न हि त्वा निऽऋपन्ति ऊर्मयः ब्रह्माणि इन्द्र तवे यानि वर्धना त्वष्टो चित् ते युज्यम् ववृधे शवः ततक्ष वज्रम् अभिभृतिऽओजसम् ।। है इन्द्र, यानि ब्रह्माणि मन्त्रजातानि ना वर्धना वर्ष पितृणि नानि त्वा त्वां न्युपन्ति नितरां प्राप्नुवन्ति । तत्र दृष्टान्तः-ऊर्मयो हृदम् न हि जलप्रवाहाः यया जलाश्रयं प्राप्नुवन्ति तछन् । "

·-४८० -
[म. १, अनु. १०, सू. ५२०
अ.१, म.४, व. १३.]
त्वष्टा चित् देवतक्षा त्वष्टैच ते तव युज्यम् योज्यं योग्यं शवः वलं ववृधे वर्धितवान् । अपि च
अमिभृत्योजसम् अभिभूति शत्रूणामभिभवित ओजो बलं यस्य तं वजम् आयुधं ततक्ष तीक्ष्णी-
कृतवान् ॥ न्युपन्ति ऋपी गती, तुदादिः । अभिभूत्योजसम्-अमिभूयतेऽनेनेति अभिभूति,
करणे क्तिन् । अन्यत्सर्व गतम् ॥
अष्टमीमृचमाह-
जघन्वाँ उ हरिभिः सम्भृतकतविन्द्र वृत्रं मर्नुपे गातुयन्नपः
अच्छथा पाह्वोर्वज॑मायसमधारयो दिव्या सूर्य दृशे ॥८॥
जघन्वान् ऊम् इति हरिऽभिः सम्भृतऽक्रो इति सम्भृतऽक्रतो
इन्द्र वृत्रम् मर्नुपे गातुऽयन् अ॒पः अयच्छथाः वाह्वोः वज्रम् आयसम्
अधारयः द्विवि आ सूर्यम् दृशे ॥
हरिमिः अश्वैः त्वदीयवाहनैर्दिव्यप्राणबलोपलक्षणैः साधनभूतैः सम्भृतक्रतो सम्पादितकर्मन्,
हे इन्द्र, बहूनि कर्माणि साधितानि इन्द्रेण, तदिदं संबोधनम् । तेषां कर्मणां कानिचिदाह । त्वं
मनुपे मानुपाय जनाय अपः अपामिति विभक्तिव्यत्ययः गातुयन् मार्गमिच्छन् वृत्रम् आवरकं
प्रतिरोधकं असुरं जघन्वान् उ हतवान् खलु । मनुष्यहिताय अपां प्रवाहस्य मार्गमिच्छनिन्द्रः
तत्प्रतिरोधकं पुत्रं हतवान् । 'मनुपे गातुयन् इन्द्रः त्रं जघन्वान्' इत्यन्वयं प्रतिपाद्य 'अपः
प्रावर्तय इत्यध्याहारः' इति सायणः । अपि च बाह्वोः त्वदीययोः आयसम् अयोमपं, दाढ्योप-
लक्षणमिदं, वज्रम् अपच्छयाः अग्रहीः, आ समुच्चये, किं च दिवि स्वर्लोके दृशे द्रष्टुं, असाकं
दर्शनाय सूर्यम् ज्योतिर्मयं देवमुत्तमं अधारयः स्थापितवानसि ॥ जघन्वान् हन्तेर्लिटः वसुः ।
गातुयन्-छन्दसि परेच्छायामपि क्यच् ॥
नवमीमृचमाह-
वृहत्खश्चन्द्रमम॑व॒द्यदुक्थ्य मकृण्वत भियसा रोहणं दिवः ।
यन्मानुपप्रधना इन्द्रमूतयः खनूपाचौ मरुतोऽमदन्ननु ॥९॥

·अ. १, ३.४, व. १३.] .. - ४८१ - म. १, अनु. १०, स-५२. वृहत् स्वऽचन्द्रम् अमऽवत् यत् उक्थ्यम् अकृण्वत भियसा रोहणम् दिवः यत् मानुषऽप्रधनाः इन्द्रम् ऊतयः स्वः नृऽसार्चः मरुतः अम॑दन् अनु । यत् यदा स्तोतारः मियसा असुराद्भयेन उक्थ्यम् उक्थाह स्तोत्रयोग्य बृहत् बृहन्नाम्ना विश्रुतं साम अकृण्वत अकुर्वन् । कीदृशं वृहत्साम ? स्वश्चन्द्रम् स्वीयेन चन्द्रेण आह्वादकेन तेजसा युक्तं अमवत् बलयुक्तं दिवः रोहणम् द्युलोकस्यारोहणहेतुभृतं, एवंभूतेन स्तोत्रेण वृत्रागीता इन्द्रमस्तोपतेत्यर्थः । यत् यदा मानुषप्रधनाः मानुपहितानि प्रधनानि युद्धानि येषां ते, स्वः द्युलोकस्य ऊतयः अवितारः मरुतः पाचः नृत् मनुष्यान् सेक्माना भूत्वा इन्द्रम् अन्वमदन इन्द्रमनुसृत्य हर्प प्रापयन् , तदानी इन्द्रः त्रं जघन्यानिति पूर्वेण संवन्धः ।। खश्चन्द्रम्-इस्खामचन्द्रोत्तरपदे मन्त्रे, सुटः श्चुत्वेन शकारः। भियसा-मीशब्दस्य तृतीयैकवचने छान्दसः असुगागमः । नृपाचः-पच समवाये, अयं सेवनार्थः । अमदन्-मदी हर्षे, णिचि, मिलोपः।। दशमीमृचमाह- द्यौश्चिदस्यामवाँ अहे: स्वनादयौयवीद्भियसा वर्ज इन्द्र ते । वृत्रस्य यद्वधानस्य रोदसी मर्दै सुतस्य शवसानिच्छिरः ॥१०॥ द्यौः चित् अस्य अमेऽवान् अहेः स्वनात् अयौयवीत् भियसा वर्जः इन्द्र ते वृत्रस्य यत् बद्बधानस्य रोदसी इति मदै सुतस्य॑ शवसा अभिनत् शिरः॥ अमवान् बलवान् द्यौश्चित् धुलोकोऽपि अस्य प्रकृतस्प अहेः त्रस्य स्वनात् घोपात् मियसा मयेन अयोयबीच पृथग्भूत इव अफम्पतेत्यर्थः । हे इन्द्र, ते तव सुतस्य अमिपुतस्य सोमस्य पानेन मदे हमें जाते सति वनः त्वदीयः रोदसी द्यावापृथिव्यौ वधानस्य बाधमानस्य बाधन- शीलस्य त्रस्य शिरः यत् यदा शवसा दीप्तेन अलेन अमिनन् अच्छिन , तदानीं धुलोको भयरहितोऽभूदिति शेषः।। अयोयपीर-यु मिश्रणामिश्रणयोः, यलगन्तात् लङ् । बद्धधानस्य- पाथ विलोडने, ताछीलिकथानम्, शपः इलुः छन्दसि ।। इति प्रयमस्य धनु त्रयोदशो वर्ग:

·- ४८२ - अ.१, म.४,य. १४.] मि. १, अनु. १०, सू. ५२० एकादशीमृचमाह- यदिविन्द्र पृथिवी दर्शभुजिरहानि विश्वा ततनन्त कृष्टयः । अत्राहं ते मघवन्विश्रुतं सो द्यामनु शवसा वर्हणी भुवत् ॥११॥ यत् इत् नु इन्द्र पृथिवी दर्शऽभुजिः अहानि विश्वा ततनन्त कृष्टयः अत्र अहे ते मघऽवन् विऽद्रुतम् सहः द्याम् अनु शवसा वर्हा भुवत् ॥ यदिन्नु यद्येव पृथिवी दशभुजिः दशगुणिता भवेत् , यदि वा कृष्टयः मनुष्याः विश्वा सर्वाणि अहानि दिनानि ततनन्त विस्तारयेयुः स्वीयजनसंख्याम् , अहरहः प्रवृद्धा च भवेद्यदि मानुप- जनसंख्या, हे मघवन् इन्द्र, तदा अत्राह अत्रैव पूर्वोक्तदेशकालकर्तृके अवस्थाविशेपेष्वपि ते त्वदीयं सहः वलं विश्रुतं प्रख्यातं भवेत् । शवसा त्वदीयेन चलेन कृता बर्हणा अभिवृद्धिः द्यामनु धुलोकमनुसृत्य भुवत् भवति, यया दिवो वृद्धिमहती अपरिमिता च तथा तव महिम्नो वृद्धिश्च भवति । पृथिवी दशगुणिता भवतु, मानवसंख्या च अनुदिनं वर्धमाना भवतु, तव विश्रुतो बल- महिमा तत्र सर्वत्र द्युलोक इवोज्ज्वलो भवेदित्यसंशयम् ॥ ततनन्त-तनु विस्तारे, छान्दसो द्विर्भावः, लिडर्थे लङ्, व्यत्ययेन शप् । बर्हणा-वृह वृद्धौ, औणादिकः क्युप्रत्ययः । भुवत्- भूधातोलेंटि अडागमः उघडादेशश्च ।। द्वादशीमृचमाह- त्वमस्य पारे रजसो व्योमनः स्वर्भूत्योजा अव॑से धृपन्मनः। चकृपे भूमि प्रतिमानमोजसोऽपः खः परिभूरेष्या दिवम् ॥१२॥ त्वम् अस्य पारे रजसः विऽओमनः स्वभूतिऽओजाः अव॑से धृपत्ऽमनः चकृपे भूमिम् प्रतिऽमानम् ओजसः अ॒पः ख ! रिति खः परिऽभूः एपि आ दिवम् ॥ हे धृपन्मनः, धृपत् प्रगल्भं मनः यस्य सः तादृश प्रगल्भमनोयुक्तेन्द्र, अस्य रजसः लोकस्य अन्तरिसस्य, व्योमनः तदुपरि व्याप्तस्य आकाशस्य च पारे अन्तै, अधौ वर्तमानः स्वभृत्योजाः म्यभूतालः त्वम् अपसे मौरक्षार्थ इति पूर्वे, तर इन्द्रस्यैव वृद्धयर्थ इति वयम् , ओजसः त्वदीयस्य दिग्पस्य अनुगुणं प्रतिमानम् प्रतिमानभूतां प्रतिनिधिभूतां भूमिम् पृथिवीं चकृपे कृतवानसि,

·अ. १. अ.४, ३. १४.]
४८३ -
[म.१, मनु. १०, सू. ५२०
भुवनस्य पारे तिष्ठन् तव ओजसः प्रतिमानतया पृथिवीमिमां कृतवानसि, तत्रापि तव साम्राज्यस्य
संमवान् तब वर्धनायैव 'अबसे भूमि 'चकृपेः । प्रतिमीयतेऽस्मिन्निति प्रतिमान, अधिकरणे
ल्युट्, इन्द्रस्य ओजः अस्यां भूमौ प्रतिमीयते, तस्मात् तदोजसः प्रतिमानमिति बोध्यम् । अब
अपः मध्यमस्थाना जीवनधारणादिप्रागवलायाः शक्तीः स्वः द्युस्थानं ज्योतिश्च परिभूः परितो
भूत्वा, परिग्रहीता सन आ दिवम् धुलोकं च एपि प्रामोपि ॥ व्योमनः-विपूर्वका अवतेर्गत्य-
थात् भावे भनिन् ।
त्रयोदशीमृचमाह-
त्वं भुवः प्रतिमान पृथिव्या ऋष्ववीरस्य वृहतः पतिर्भूः ।
विश्वमा अन्तरिक्षं महित्वा सत्यमुद्धा नकिरन्यस्त्वाान् ॥१३॥
त्वम् भुवः प्रतिऽमार्नम् पृथिव्याः ऋष्वऽवीरस्य वृहतः
पतिः
विश्वम् आ अप्राः अन्तरिक्षम् महिऽत्वा सत्यम् अद्धा नर्किः अन्यः
त्वाऽवान् ॥
हे इन्द्र, त्वम् पृथिव्या विस्तीर्णायाः भूमेः प्रतिमानम् प्रतिमानभृतो भुवः भवसि। पूर्वस्या-
मृचि इन्द्रौजसः प्रतिमानं भूमिरित्युक्तं, अधुना भूमेः पृथिव्याः इन्द्र एव प्रतिमानमित्याह ।
अनेन भृलोकोऽचिन्त्यमहिमति घोतितम् । ऋप्ववीरस्य प्रत्याः दर्शनीया इति सायणः, महान्तः
उत्कृष्टा वीरा देवा यस्य तस्य वृहतः प्रवृद्धस्य द्युलोकस्य पतिर्मुः पालको भवसि । तथा
अन्तरिक्षम् भुयो दिवश्च मध्ये स्थितं आकाशं विश्वम् मर्वमपि महित्वा तर महत्त्चन सत्यं आपाः
निययन ममन्तात् पूरितवानसि । त्वापान त्यत्तयः अन्यः कश्चित् नकिः नास्ति, अद्धा सत्यम् ।।
भुवः भवनेर्लेटि सिप्यटागमः उवडादेशश्च । भृ-मयतेर्लुङ्, अडभाषः । अपाः-प्रा पूरणे ।
महित्या-तृतीयाया डादशः । त्वापान-सादृश्यार्ये यतुम् ॥
चतुर्दशीचमाह-
न यस्य द्यावापृथिवी अनु व्यचो न सिन्धो रजसो अन्तमानशुः ।
नोत स्वदृष्टिं मदे अस्य युध्यत एको अन्यचकृपे विश्वमानुपक् ॥१४॥

·re [मं. १, अनु. १०, सू.५२. - स. १, म.४, व. १४.] न यस्य द्यावापृथिवी इति अनु व्यचः न सिन्धवः रज॑सः अन्तम् आनशुः न उत स्वऽवृष्टिम् मदै अस्य युध्यतः एकः अन्यत् चकृपे विश्वम् आनुषक् ॥ यस्य इन्द्रस्य न्यचः व्यापनं द्यावापृथिवी द्यौश्च पृथिवी च न अनु न अन्वानशाते, प्राप्तुं न प्रभवत इत्यर्थः रोदसी अतीत्य वर्तते हि इन्द्रस्य 'व्यचः। तथा रजसः अन्तरिक्षस्योपरि सिन्धवः स्यन्दमानाः आपः यस्येन्द्रस्य अन्तम् प्रभावस्य अवसानं न आनशुः न प्रापुः नाप्नु वन्तीत्यर्थः । उत अपि च मदे सोमपानजन्ये हर्षे सति, स्ववृष्टिम् इन्द्रस्वभृतवर्षणयुक्त, स्वीकृतेन्द्रखं वृत्रं घूत्रेण, विभक्तिव्यत्ययः, युध्यतः युध्यमानस्य अस्य इन्द्रस्य तेजसोऽन्तं न प्रापुत्रादयः । हे इन्द्र एकः अद्वितीयस्त्वं अन्यत् विश्वम् त्वद्वयतिरिक्तं सर्व भूतजातं आनुपा अनुक्रमेण सक्तं चकृपे कृतवानसि, सर्वस्यापि भूतजातस्य व्यवस्थां विधत्स इत्यर्थः ॥ व्यचः- व्याप्त्यर्थाद् व्यचेरसुन् । आनशुः-व्यत्ययेन परस्मैपदम् । आनुपक्-अनुपूर्वात् पज सङ्गे इत्यस्मात् विप्, अनोरकारस्य आकारश्चान्दसः ॥ . पञ्चदशीकृचमाह- आर्चन्न मरुतः सस्मिन्नाजी विश्वे देवासो अमदन्ननु त्वा । वृत्रस्य यद्दृष्टिमता वधेन नि त्वमिन्द्र प्रत्यानं जघन्थ ॥१५॥ आर्चन् अत्र मुरुतः सस्मिन् आजौ विश्वे देवासः अमदन् अनु त्वा वृत्रस्य यत् भृष्टिऽमा वधेन नि त्वम् इन्द्र प्रति आनम् जघन्थ ॥ हे इन्द्र, अत्र असिन् संग्रामे मरुतः त्वां आर्चन् अपूजयन् । सस्मिन् तसिन् आजौ संग्रामे विश्वे देवासः सर्वेऽपि देवाः त्वा अनु अमदन हृष्टं त्यामनुसृत्य स्वयमपि अहृष्यन् । हे इन्द्र, त्वम् यत् यदा भृष्टिमता अश्रिमियुक्तेन वन हननसाधनेन वज्रेण त्रस्य असुरस्य आनम् आननं प्रति निजघन्य नितरां प्राहापीः, तदा मरुत आर्चनिति संबन्धः ॥ आर्चन्-अर्च पूजायां, मौवादिकः, लङ् । सस्मिन्-तदोः स इति विधीयमानं सत्वं सप्तम्यामपि व्यत्ययेन द्रष्टव्यम् । आनम्-आननम् , अन प्राणने, वर्णलोपश्छान्दसः । जघन्य-हन्तर्लिट् ॥ इति प्रथमस्य चतुर्षे चतुर्दशो वर्ग. , - ·- म. १, ३.४, व. १५.] ४८५ - [म. १, मनु.१०, सू. ५३. दशमेऽनुवाके तृतीयं 'न्यू प्रिति एकादशर्च सूक्तम् । दशम्यैकादश्यौ त्रिष्टुभौ शिष्टाः जगत्यः । सव्य पिरिन्द्रो देवता ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- न्यु ३ पु वाचं प्र महे भरामहे गिर इन्द्राय सदने विवखेतः। नू चिद्धि रत्नै सस॒तामिवाविदन्न दुष्टुतिर्द्रविणोदेषु शस्यते ॥१॥ नि ऊम् इति सु वाचम् प्र महे भरामहे गिरः इन्द्रीय सदने विवस्वतः नु चित् हि रत्नम् ससताम्ऽईव अविदत् न दुःऽस्तुतिः विणःऽदेषु शस्यते ।। महे महते इन्द्राय मु वाचम् शोभनां स्तुति नि प्रभरामहे नितरां प्रयुञ्जमहे । उ पादपूरणः । कथं शोभनस्तुतिः१ आह-विवस्वतः प्रकाशमानस्य देवस्य सदने गृहे इन्द्राय गिरः स्तुतयः प्रादुर्भवन्ति, तस्मात् स्तुतीनां शोमनत्वं सम्पद्यते । विवस्वान् सूर्यो विश्रुतः । अत्र तु, मन्त्राणा- माविभावः परमे व्योमनि तुरीये पदे प्रकाशमये स्थाने इति विवक्षा । 'विवस्वतः परिचरतो यजमानस्य सदने यज्ञगृहे' इति बायपशीयाः । एवं स्तुतिमिः प्रबोधितो भगवानिन्द्रः नु चित् विप्रं हि पादपूरणः रतम् रमणीयं रतिशब्दव्याहार्य हपविशेष अविदन् विन्दति । तत्र दृष्टान्तः-समतामिन यया स्वपतां वायचेष्टारहितानां पुरुषागां अन्तरे रितं रतिः मुगमा भवति, तया यजमानस्तोत्रपरवशस्रेन्द्रस्य रतिः मुलमैत्यर्थः ।। अत्र स्थूलार्थमाह मायगः 'रसं रमणीयं असुराणां धनं' इन्द्रः विन्दति 'यया स्वपतां पुरुषाणां धनं चोरः क्षिप्रं लमते तद्वत्' इति । उभयोः पसयोरवं भवति विशेषः । मुनानां यारशी रतिः तादृशीं रति लभत इन्द्रः इति समापः । मुप्तानां धनं चोर इवेन्द्रोऽमुराणां धनं लमन इति सापयोऽर्थः । तापान मुष्टुते महिमा यारणा रसपदवाल्यां रति लभत इन्द्रः, वां च रति दिन्यधनभृतां स यजमानाय पत्ते। स्तुतैर्दुष्टत्वं नया न प्रीता मान्ति दातारो देवाः, अत आह-स्तुतिः दुष्टा अमीचीना स्तुतिः द्रविगोदेषु धनदापु न शस्यने नामिधीपने। तमा मुगाचं विश्वतः सदने प्रादुर्मुतां प्रभरामहे ॥ महे-मह पूजायां, किम्, अथरा महच्छन्दस्य अष्टोपः । ममनामिव-पम खमे, उन । अविदन्-विल लाभे, वर्तमाने सुइ। ठविणोदपु-गतम् (१.१५.७) । 9 ·[म. १, मनु १०. स. ५३. - ४८६ - म. १, अ.४, य. १५.] गोः असि द्वितीयामृचमाह- दुरो अश्वस्य दुर ईन्द्र गोरसि दुरो यव॑स्य॒ वसुन इनस्पतिः। शिक्षानरः प्रदिवो अकामकर्शनः सखा सखिभ्यस्तमिदं गृणीमसि ॥२॥ अश्वस्य पतिः दुरः इन्द्र यवस्य वसुनः इनः दुरः शिक्षाऽनरः प्रदिवः अकामऽकर्शनः सखा सखिऽभ्यः तम् इदम् गृणीमसि ॥ हे इन्द्र, त्वं अश्वस्य भोगसमर्थप्राणवलायुपलक्षणभूतस्य दुरः द्वाराणां विघटयिताऽसि । दुरो दाता इति व्याचक्षाणः सायणः डुदाञ् दान इति धातोर्निप्पादयति महता क्लेशेन । अन्यत्र (६.३५.५) स एव “दुरो द्वाराणि विघटयन्” इति व्याचष्टे 'दुरो दारयतेः' निप्पादयति च । एवमिहापि भवति । न केवलं अश्वस्य लाभाय तस्य द्वारं विदारयसि, उद्घाटयसि, किं तु गोः रश्मेः ज्ञानोपलक्षणस्य दुरः असि, तथा ययस्य सर्वधान्योपलक्षणभूतायाः अन्नमयसम्पदः दुरः असि । अपि च वसुनः सर्वसचात्मकस्य धनस्य इनः स्वामी पतिः पालकथ । पुनः कीदृशः इन्द्रः? शिक्षानरः शिक्षाया सर्वविद्योपादानस्य नरः नेता, प्रदिवः प्रगता दिवः दिवसा यस्य स प्रवृद्धः पुराणः, अकामकर्शनः कामान् कर्शयति नाशयतीति कामकर्शनः न कामकर्शनः अकाम- कर्शनः यजमानामीटपूरकः सखिभ्यः ससा ये देवानां सख्यं भजन्ते यजनादिना तेभ्यः मित्रम् । एवंभूत इन्द्रः तम् प्रति इदम् स्तोत्रं गृणीमसि ब्रूमहे ।। गृणीमसि-इदन्तो मसिरिति मसेरिकारः।। तृतीयामृचमाह- शचीव इन्द्र पुरुकृद् द्युमत्तम तवेदिदमभितश्चेकिते वसु । अतः सङ्ग्रभ्याभिभूत आ भर मा त्वायतो जरितुः काममूनयीः ॥३॥ शचीऽवः इन्द्र पुरुऽकृत् |मत्ऽतम तव इत् इदम् अभितः चेकिते वसु अतः सम्ऽगृभ्य अभिऽभूते आ भर मा त्वाऽयतः जरितुः कामम् ऊनयीः॥ शचीपः, शक्तिमन् हे इन्द्र, पुरुकृत् बहुकर्मकारिन्, धुमत्तम अतिशयेन दीप्तिमन्, अभितः सर्वतः वर्तमानं वमु धनं सर्वसत्चात्मकं इदम् तवेत् तवैव तव स्वभूतमिति चेकिते ज्ञायतेऽसाभि-

·रिति रोः | अनः 'मान नि , मन्नारगुनः गंगा नप गृहीला अनपोप यमु
पनि ना, भामा आमनिभी अमिति: ग, नागा सामान्मन इन्दरः,
बनासम्म अग्निः मोः सामन मामलामा उनीः परिदीनं मा का: । पेपिने इत्यादयो
ग: 1 उनपी:-नियः, उन परिहा, गरिः पान्दमः प्रयोगः ।।
.
पापाएमाद-
पुभियुभिः नुमा भिरिन्दुभिर्निरन्धानो अम॑नि गोभिंश्चिना ।
इन्द्रेण दम्युं दरय॑न्तु इन्दुभिर्युत पसः समिपा रंभेमहि ॥२॥
मुभिः ऽभिः सुऽमनाः एभिः इन्दुऽभिः निऽसन्धानः अमंतिम् गोभिः
अभिभनो इन्द्रण दस्युम् दरबन्नः इन्दुऽभिः युनऽपसः सम् इपा
रभेमहि ।।
है इन्द्र, एनिः अमामिदनानिः दीमईयः एनिः निपुनः इन्दनिः मोमध प्रीतन्त्र,
जमा अमनिम् (मन्नच्या मनिः ऐपय अमनिदारिद्रयमिनि म्यनार्थसमर्थनाय) आनं
निम्न्धानः नितंपन गुगनाः बोमनमना गर। अमनिनिगेधनं गाधनान्याह । गोभिः शानोप-
लक्षण: गम्मिमिः अधिना पाणलोपलक्षण-प्रश्वपुरन धनेन । अब पजमानः 'पः'
इन्दाम इन्द्रापाप्यने । पयानमा इन्द्रम्प प्रनिटानं गारः जयाम धनं । यजमानान-
दानरिन्दम्य मुमनम्त्र, इन्द्रम्प प्रतिदानेन प्ररालयगगोधनेन भोगममाणमियोपलक्षणार्धन
अमानलमणदारिद्रयनितिम योप्य । अब पर इन्दुमिः गोमः प्रीनन इन्द्रेण महापन टस्युम्
उपक्षपयितारममुरं टग्यन्तः हिमन्तः पुनद्वेपमः पृयामनशनुमाः भून्या इपा एपणायेगशरत्या
संरमेमहि सरन्या मरेम, संगच्छमदि ॥ गुमनाः-शोभनं मनो यम्यागौं । निरन्धानः-रधिर
आपरणे । अन्ये गताः॥
पश्चीमृचमाह-
समिन्द्र राया समिपा रभेमहि सं वाजेभिः पुरुश्चन्द्रराभिद्युभिः ।
सं देव्या प्रमत्या वीरशुष्मया गोअंग्रयावावत्या रभेमहि ॥५॥

·४८८- " अ.१, अ.४, य. १६.] [म. १, अनु. १०, स. ५३० सम् इन्द्र राया सम् इपा रभेमहि सम् वाजेभिः पुरुऽचन्द्रैः अभिर्युभिः सम् देव्या प्रऽमत्या वीरऽशुप्मया गोऽअग्रया अश्वऽवत्या रभेमहि ॥ हे इन्द्र, राया धनेन वयं संरभेमहि संगच्छेमहि, तथा इपा एपणाशक्त्या सम् संरभेमहि | वाजेभिः चलसमृद्धिभिः सम् संरभेमहि । कीदृशैः वाजैः? पुरुश्चन्द्रैः पुरूणां बहूनामाहादकैः अभिद्युमिः अभितो दीप्यमानैः । अपि च, देव्या द्योतमानया दिव्यया वा प्रमत्या प्रकृष्टया बुद्धया त्वदीयया सम् रभेमहि संगच्छेमहि । कीदृश्या प्रमत्या ? वीरशुष्मया वीर विक्रान्तं शत्रुक्षेपणसमर्थ शुष्मं बलं यस्याः तया गोअग्रया गावः ज्ञानप्रकाशलक्षणा रश्मयः अग्रे प्रमुखतः यस्याः तया अश्वावत्या अश्वैः प्राणवलोपलक्षणैरुपेतया, एवंभूतया प्रमत्या सङ्गच्छेमहि ॥ अत्र विचित्रं सायणीयम् । स्तोतृभ्यो दानार्थ इन्द्रस्य प्रकृष्टायां मतौ गावः पशवः प्रमुखतः तिष्ठन्ति किल, सा पुनः अश्वोपेता! ऐन्द्री प्रमतिर्दिच्या, सा ज्ञानरश्मिप्रभुखा, भोगक्रियासमर्थ- प्राणशक्तिसम्पन्ना चेति बोध्यम् । 'उत नो धियः गोअग्राः कर्त' (१.९०.५) अस्माकं धियः चिद्रश्मिप्रमुखाः कुरुतेति प्रार्थयते गोतमः । ये स्तोतृभ्यो गोअग्रामश्वपेशसमग्ने रातिमुपसृजन्ति सूरयः (२.१.१६) इत्यादावपि अस्मदुक्तमर्थमन्तरा असंवद्धप्रलपितं स्यात् ।। रायेत्यादयो गताः । अश्वावत्या-मन्त्र सोमाश्वेन्द्रियेति मतुपि दीर्घत्वम् ।। इति प्रथमस्य चतुर्ये पञ्चदशो मर्ग: पष्ठीमृचमाह- ते त्वा मदा अमदन्तानि वृष्ण्या ते सोमासो वृत्रहत्येषु सत्पते । यत्कारवे दर्श वृत्राण्यप्रति बर्हिष्मते नि सहस्राणि वर्हयः ॥६॥ ते त्वा॒ मदोः अमदन तानि वृष्ण्या ते सोमासः वृत्रऽहत्येषु सत्ऽपते यत् कारवै दर्श वृत्राणि अप्रति वर्हिष्मते नि सहस्राणि वर्हयः॥ हे सत्पते सतः सर्वस्य पालक इन्द्र, वृत्रहत्येपु त्रवधेपु निमित्तभूतेषु ते पूर्वोक्ताः मदाः मादकाः हर्षयितारस्तव सहचरा मरुतो वा त्या त्वाम् अमदन अमदयन् हर्ष प्रापयन् । तानि प्रसिद्धानि वृप्ण्या घृष्ण्यानि वृष्णः सेचनसमर्थस्य तव योग्यानि स्तोत्राणि त्वा ममदन्' । ते प्रसिद्धाः सोमासः सोमाच त्या ममदन्' । यत् यदा कारवे स्तुतिकर्ने चर्हिप्मते यज्ञवते यज- ·४८९ - म. १. अ. ४,५. १६.] म. १, अनु. १०, स. ५३. मानाय दश सहस्राणि अपरिमितानि घृत्राणि आवरकाणि प्रतिरोधकानि उपद्रवजातानि अप्रति अप्रतिहतशक्ति यथा भवति तथा निवर्हयः न्यवधीः ।। वर्हयः-हयति हिंसाकर्मा, लङ्, अडभावश्छन्दसि ।। सप्तमीमृचमाह- युधा युधमुप घेदेपि धृष्णुया पुरा पुरं समिदं हस्योजसा । नम्या यदिन्द्र सख्या परावति निवर्हयो नमुचिं नाम मायिनम् ॥७॥ युधा युधम् उप ध इत् एपि धृष्णुऽया पुरा पुरम् सम् इदम् हंसि ओज॑सा ना यत् इन्द्र सख्या पराऽवति निऽर्हयः नमुचिम् नाम मायिनम् ॥ हे इन्द्र, धृष्णुया धर्षक: शत्रूणां, त्वं युधा युद्धेन संबद्धं युधम् युद्धं उप घेदेपि उप- गच्यस्येव, घ पादपूरणः, युद्धायुद्धमुपैयेव, सर्वदा युद्धशीलोऽसि । पुरा पुरेण संबद्धं इदं पुरोवर्ति पुरम् शत्रूणां नगरं ओजसा बलेन संहसि सम्यक् भिनत्ति विनाशयसि । हे इन्द्र, यत् यदा नम्या नमनशीलेन शत्रोरुपरि पाते निमिचे सति इति बोध्यं, सख्या सहायभूतेन बजेण परावति दूरदेशे वर्तमान नमुचिम् नाम नमुचिसंज्ञया प्रसिद्ध मायिनम् कपटप्रज्ञायुक्तं असुरं निवर्हयः नितरां अहिंसीः ॥ नमुचिः-वृत्रबन्धुरसुरः, न मुञ्चत्यप इति नमुचित्र इवापां रोधक इति उह्यते । इन्द्रेण सह युद्धं न मुञ्चतीति नमुचिरिति सायणः । नभ्रानपादित्यादिना ननः प्रकृतिभावः, औणादिकः फिप्रत्ययः । नम्या-पम प्रहत्वे, औणादिक इन्प्रत्ययः, तृतीयाया ब्यादेशः टिलोपश्च। युधा-युध सम्प्रहारे, संपदादिलक्षणो भाव विप् । अन्ये गताः ॥ . . अष्टमीमृचमाह- त्वं करञ्जमुत पूर्णय वधीस्तेजिष्ठयातिथिग्वस्य वर्तनी। त्वं शता वüदस्याभिनुत्पुरोऽनानुदः परिपूता ऋजिवना ॥८॥ त्वम् करञ्जम् उत पुर्णयम् वधीः तेजिष्ठया अतिथिऽग्वस्य वर्तनी त्वम् शता वयदस्य अभिनत् पुरः अननुऽदः परिऽसूताः ऋजिश्वना ।।

·अ. १, २.४, ५.१६.] [म. १, अनु. १०, सू. ५३. अस्यामृचि करजः पर्णयः वङ्घद इति असुरनामानि श्रूयन्ते, एपां अवयवार्थानुसारेण अर्थो निर्णेतुं न शक्यते प्रयोगवलन्यूनतायाः। अन्यत्र (१०.४८.८) सकृत् 'पर्णयप्ने' 'करजग्ने इति इन्द्रविशेपणतया प्रयुक्तम् , वङ्घदनाम अत्रैव भवति । तणादेतेषां वैशिष्टयमनिर्णीयेय ऋग्व्याख्यातव्या। अतिथिग्य-ऋजिवानौ व्याख्यातौ (१.५१.५) द्रष्टव्यौ ॥ हे इन्द्र, त्वं करजम् असुरं उत अपि च पर्णयम् असुरं च अतिथिग्यस्य अतिथिभिर्गन्तव्यस्य यजमानस्य एतत्संज्ञकस्य वा तेजिष्टया अतिशयेन तेजस्विन्या वर्तनी वर्तन्या वर्तयिच्या प्रेरयिच्या शक्त्या वधीः अवधीः हतवानसि । अननुदः अनु पश्चात् यति सण्डयति शत्रूनिति अनुदः अनुचरः नास्ति अनुदोऽस्येति अननुदः अनुचररहितः एक एव त्वम् प्रजिथना एतत्संज्ञफेन, प्रागुक्त- लक्षणेन भक्तेन परिवूताः परितः प्रेरिताः परिभूताः पङ्घदस्य असुरस्य शता शतानि वहनि पुरः पुराणि अभिनत् अभिनः व्यत्यपैन प्रथमपुरुषः ॥ तेजिष्ठया-तेजःशब्दान्मत्वर्थीयो विनिः, आतिशयनिके इष्टनि विन्मतोर्लक् इति विनो लोपः टेर्लोपश्च । वर्तनी-वृत्यन्ते प्रेर्यन्तेऽनयेति वर्तनी, करणे ल्युट्, विभक्तेः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । अननुदः-दो अवखण्डने । परिपूताः-पू.प्रेरणे॥ नवमीमृचमाह- त्वमेताञ्जनराजो द्विर्दशावन्धुना सुश्रवसोपजग्मुपः। पष्टिं सहस्रा नवतिं नव श्रुतो नि चक्रेण रा दुप्पदावृणक् ॥९॥ त्वम् एतान् जनऽराजः द्विः दश अवन्धुना सुऽश्रवसा उपऽजग्मुर्पः पष्टिम् सहस्रा नवतिम् नव श्रुतः नि चक्रेण रा दुःऽपदा अवृणक् ॥ हे इन्द्र, श्रुतः प्रसिद्धः त्वम् एतान् द्विर्दश विंशतिसंख्याकान् अबन्धुना बन्धुरहितेन असहायेन मुश्रवसा शोभनदिव्यावेशश्रवणयुक्तेन भक्तेन यजमानेन युद्धार्थ उपजग्मुपः उपगतवतः जनराज्ञः अप्रतीतदेवसत्ताकानां सामान्यपामरजनानां अधिपतीन् असुरप्रायान् असुरविभूतिभूतान् न्यण न्यवर्जयः । न केवलं तान्, तेपामनुचरानपीति तत्संख्यामाह । पष्टिम् सहस्रा सहस्राणां पष्टि नवतिम् नव नवसंख्योत्तरां नवति ईदृक्संख्याकाननुचरांश्च अजैपीः । केन साधनेन ? दुप्पदा दुष्प्रपदनेन दुर्गमेन रथ्या रथसंवन्धिना चक्रेण रथगतिसाधनभूतेन गुख्येनाङ्गेन । इदमग्र अवधातव्यम् । ईदृश्य ऋच आपाततो वृत्तान्तान्याख्यानानीव लक्ष्येरन् । तथापि रहस्यार्थलाभायोपयुक्त मुश्रवःशब्दश्रवणम् । तथा पष्टि नवनातिसंख्योदीरणेऽपि रहस्यमुप-

·स. १, ३.४,च. १६.]
-
[मं. १, अनु. १०, सू. ५३.
क्षिप्तम् । सुश्रवसमधिकृत्य प्रागुक्तम् (१.४९.२), दश-शत-सहस्रादिसंख्यानां किमपि पूर्णता-
द्योतकत्वं चोध्यम् । पूर्णतायाः किञ्चिनत्य नवनपत्यादेः, एवं पटसंख्याया अपि सप्तोनत्वं, सप्त-
संख्या च विश्वसत्ताकस्याविभागमूलभृततचयोधिनी । एवं द्विर्दशेत्यत्र हिः द्विकृत्वः, सकृद् इत
ऊर्ध्वमारोहणे सकृदवरोहणे च विघ्नकरा आतुरविभवभूता दिव्यायेशसम्पन्नं पुरुष यजमानं
'सुश्रवसं वाधन्ते । अन्यच्च पटिनयतिसंख्याविनरणं आपरहस्यज्ञानापत्तं इह दुरूहमिति एताव- ..
देवालम् ॥ जनराज्ञः छन्दसि समासान्तविधिरनित्यः, अतो न टच् । रथ्या-रथ्येन, विभक्ते-
राकारः । दुप्पदा-दुप्पदेन, दुःसेन पत्तुं शक्यं दुप्पदं तैन, विभक्तराकारः, पद गतौ, ईपद्-
दुःसुष्पिति खल् । अवृणक्-वृजी पर्जने, लङ्मध्यमैकवचनम्, सिचो लोपः, कुत्वम् ॥
"
.
दशमीमचमाह-
त्वमाविथ सुश्रवसं तोतिभिस्तव त्रामभिरिन्द्र तूर्वयाणम् ।
त्वमस्मै कुसमतिथिग्वमायुं महे राजे यूनै अरन्धनायः ॥१०॥
त्वम् आविथ सुऽश्रवसम् तव ऊतिभिः तव त्रामऽभिः इन्द्र तूर्वयाणम्
त्वम् अस्मै कुसम् अतिथिऽग्वम् आयुम् महे राजे यूने अरन्धनायः॥
हे इन्द्र, त्वम् तब ऊतिमिः त्वदीयाभिः रक्षाभिः सुश्रवसम् पूर्वोक्तं आविथ ररक्षिय। तथा
तूर्वयाणम् जित्वरगमनं देवार्थ योद्धारं एतत्संज्ञकं च तव त्रामभिः त्वदीयैखायकैलैः आविध ।
त्वम् महे महते यूने तरुणाय यौवनसंपन्नाय अस्मै सुश्रपसे राने राजमानाय नृपाय वा, कुत्सम्
अतिथिग्वम् आयुम् एतान् उक्तस्वरूपलक्षणान् (१.३३, १.५१.६, १.५३.८, १.१०,११,
१.३१.२) अरन्धनायः वशमानयः, रध्यतिर्वशगमन इति यास्कः । कुत्सादीनधिकृत्य प्रागुक्त-
मवधेयम् ॥ त्रामभिः त्रैङ् पालने, आदेच इत्यात्वं, आतो मनिन् । अरन्धनाय:-रन्धनं वशी-
करणं, तत्करोतीति णिच् ।।
-
एकादशीमृचमाह--
य उचीन्द्र देवगौपाः सोयस्ते शिवतमा असाम ।
त्वां स्तोपाम त्वया सुवीरा द्राीय आयुः प्रतरं दधानाः ॥११॥

·४९२ - [मं. १, अनु. १०, सू. ५४. स. १, २ ४, व. १७.] ये उत्ऽऋर्चि इन्द्र देवगोपाः सखायः ते शिवऽतमाः अमि त्वाम् स्तोपाम त्वया सुऽवीराः द्राधीयः आयुः प्रऽतरम् दधानाः॥ है इन्द्र, उद्यचि उद्गता ऋक् स्तुतिलक्षणा यसिन् तस्मिन् उदर्के यज्ञस्यान्ते ये वयं देवगोपाः देवाः गोपाः पालयितारो येषां ते, ते सखायः त्वदीयसखिचदत्यन्तं प्रियाः शिवतमाः अतिशयेन कल्याणाः असाम अभूम । अय, त्वया अमासु प्रीतेन त्वया सुवीराः शोभनवीरपुरुपलालित- वीर्योपेताः द्राधीयः दीर्घतरं प्रतरम् प्रकृष्टतरं च आयुः जीवितं दधानाः धारयमाणाः सन्तः त्वाम् भगवन्तं स्तोपाम स्तनाम ॥ अन्तर्यागस्यावसाने तत्परमपि देवरक्षिता देवसखाः कल्याणतमाथ वयं वीर्यवत्तरा दीर्पतरोत्कृष्टायुषः सन्तः हे भगवनिन्द्र, तव भजकाः स्यामेत्युक्तम् ॥ असाम- अस भूवि, लुडर्थे लोट् । स्तोपाम-स्तोतेर्लोट्, छान्दसम् ।। इति प्रथमस्य चतुर्ये पोडशो वर्ग: दशमेऽनुवाके 'मा न' इत्येकादशचं चतुर्थं सूक्तम् । पष्ठयष्टमीनवम्येकादश्यत्रिष्टुभः शिष्टाः सप्त जगत्यः । सव्य ऋपिरिन्द्रो देवता ।। तत्र प्रयमामृचमाह- मा नौ अस्मिन्म॑घवन्पृत्स्वंहसि नहि ते अन्तः शव॑सः परीणशे । अक्रन्दयो नद्यो । रोरुवदना कथा न क्षोणीर्भियसा समारत ॥१॥ मा नः अस्मिन् मघवन् पृत्ऽसु अंहसि नहि ते अन्तः शर्वसः परिऽनशे अक्रन्दयः नद्यः रोरुवत् वा कथा न क्षोणीः भियसा सम् आरत ॥ हे मययन् इन्द्र, अम्मिन् उपस्थिने अंहसि दुरिते पृत्सु पृतनामु दुरितविजृम्भितेपु संग्रामेषु नः अम्मान् मा 'प्रोप्सीरिति शेपः' इति सायणः, प्रक्षिप्य प्रचोय या मा कृथा उपेक्षामिति भारः । देवरिमिः पापः सह युद्धायास्मानप्रवर्तयन्नेन त्वं महालः सान् जेतुं प्रभुरीत्यर्थः। अतो यलं वर्णयति । जे तर शमः दीप्तस्य यलस्य अन्तः अपमानं परिणशे परितो व्याप्तुं नहि न शस्यने, मोऽपि धुलोकः संभृय तर पलमतिकमितुं न प्रभरतीत्यर्थः । त्वं रोख्यत् अत्यधं गन्दं कुर्वन् नघः नदीः पना पनानि च अमन्दयः शन्दयसि, क्षोणीः पृथिव्यन्तियः, प्रपो नोरा मियगा त्वदायेन कया कयं न नमारत न माल्टन्ते, ग्रयो लोकाय मिपा संगताः, ·म. १, अ.४, व. १७.] मि. १, अनु. १०, सू. ५४. विम्यत्येवेत्यर्थः । अत्र 'नद्यो वना' इत्यादीनां रहस्यसङ्केतत्वं न भवति, इन्द्रबलमहिम्नो विवक्षितत्वात् । भीपासाहातः पवत इत्याद्युपनिपद्वाक्यानामेवजातीयको वेदमन्त्रो मूलमिति ज्ञेयम् ॥ परीणशे-नशतिप्तिकर्मा, कृत्यार्थे केन्प्रत्ययः, संहितायां पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । रोख्वत्-रु शब्द, यङ्लुंगन्तः, लटः शत, शपो लुक्, अभ्यस्तात् शतुः नुम्प्रतिषेधः । अन्ये गताः॥ , " द्वितीयामृचमाह- अर्ची शुक्राय शाकिने शचीवते शृण्वन्तमिन्द्र महयन्नभि टुहि । यो धृष्णुना शवसा रोद॑सी उभे वृपा वृषत्वा वृपभो न्युञ्जते ॥२॥ अर्च शक्रार्य शाकिने शचीऽवते शृण्वन्तम् इन्द्रम् महयन् अभि स्तुहि यः धृष्णुना शवसा रोदसी इति उभे इति वृा वृषऽत्वा वृषभः निऽञ्जते॥ अन्तरात्मन आमन्त्रणम् , अन्यस्य सख्युर्यजमानस्य वा । शाकिने शक्ताय शचीपते शक्तियुक्ताय, प्रज्ञायते चा, शक्राय इन्द्राय अर्च पूजां कुरु । शृण्वन्तम् स्तुतिमाकर्णयन्तं इन्द्रम् महयन् पूजयन् अभिष्टहि आभिमुख्येन स्तुहि । यः इन्द्रः धृष्णुना थर्पण शत्रूणां, शवसा बलेन उभे रोदसी द्यावापृथिच्यो न्युञ्जते नितरां प्रसाधयति स इन्द्रः वृपा चर्पिता अभीष्टानां ज्योतिर्वलैश्वर्यादीनां, वृपत्वा वृपत्वेन वर्पितभावेन यथोक्तवर्षणसामर्थ्येन वृपभः कीर्त्यते ॥ शाकिने-शक्तिः शाका, शक्ल शक्ती, भावे घम्, मत्वर्थीय इनिः । अन्ये गताः ।। तृतीयामृचमाह- अर्चा ढिवे बृहते शूप्यं । वचः स्वक्षत्रं यस्य॑ धृपतो धृपन्मनः। वृहच्छ्वा असुरो वर्हणा कृतः पुरो हरिभ्यां वृषभो रथो हि पः ॥३॥ अर्थ दिवे वृहते शूय॑म् वचः स्वऽक्षत्रम् यस्य॑ धृपतः धृपत् मनः बृहत्ऽश्रवाः असुरः बर्हणा कृतः पुरः हरिऽभ्याम् वृषभः रथः हि सः ।। अत्रापि पूर्ववदामन्त्रणम् । बृहते दिवे महते दीप्ताय, बृहच्छब्दवाच्यापदार्थभूताय या इन्द्राय शूप्यम् शूपं मुसं तत्र साधु, मुखकरमित्यर्थः तादृशं वचः स्तोत्रलक्षणं अर्च उच्चारय । 21

·म.१, अ.४, . १७.]
[म. १, अनु. १०, सू. ५४.
-४९४ -
यस्य इन्द्रस्य धृपतः धर्पयतः असुरान् , मनः स्वक्षत्रम् स्वभूतवलवत् धृपत् धृष्टं भवति । सः हि
स हि स खल्विन्द्रः बृहच्छुवाः बृहत् महत् श्रवः श्रवणं यशो वा यस्य सः, असुरः बलवान् , निरसिता
. शत्रूणां, बर्हणा वर्हणः, निवर्हयिता शत्रूणां, हरिभ्याम् प्रसिद्वाभ्यां अश्वाभ्यां पुरस्कृतः पृजितः
वृपमः वर्पिता रथः म्हणशीलः वेगवान् ॥ धृपत:-व्यत्ययेन शः। बर्हणा-सुपां सुलुगिति
विभक्तेराकारः॥
चतुर्थीमृचमाह-
त्वं दिवो बृहतः सार्नु कोपयोऽव॒ त्मना धृपता शम्वरं भिनत् ।
यन्मायिनौ वन्दिनौ मन्दिा धृपच्छ्रितां गर्भस्तिमशन पृतन्यसि ॥४॥
त्वम् दिवः बृहतः सार्नु कोपयः अब त्मना धृपता शम्वरम् भिनत् यत्
मायिनःन्दिनः मन्दिा धृपत् शिताम् गर्भस्तिम् अशनिम् पृतन्यसि ॥
हे इन्द्र, त्यम् बृहतः महतः दिवः धुलोकस्य सानु उन्नतं स्थानं कोपयः अझम्पयः । धृपता धर्ष-
यित्रा शत्रूणां, त्मना आत्मना स्वयमेव शम्बरम् असुरम् (उक्तम् १.५१.६) अामिनत् अवधीः ।
यत् यदा वन्दिनः वृन्दवतः समूहभूत-असुरसंघयुक्तान् मायिनः मायाविनः असुरान् प्रति, तान्
जेतुमित्यर्थः, मन्दिना मदयित्रा सोमेन धृपत प्रागल्भ्य प्राप्तस्त्वं शिताम् निशिता तीक्ष्णीकृता
गभस्तिम् घृणि रश्मि तद्वतीमित्यर्थः अशनिम् वनं पृतन्यसि पृतनारूपेणेच्छसि, मायिनो जेतुं
निशितकिरणधारायुक्तं वज्रं प्रेरयसीत्यर्थः । कोपयः-कुप कोपे, ण्यन्ताल्लङ्, अडभाः। त्मना-
मन्त्रेषु आकारलोपः । धृपत्-अन्तर्भावितण्यर्थः, व्यत्ययेन शः, शतरि नुमभावश्चान्दसः।
शिताम्-शो तनूकरणे, असान्निष्ठा । पृतन्यासे-पृतनामात्मन इच्छसीति क्यच् । बन्दिनः-
अनागतो धातुः, मृदुभावार्थको धातुरिति यास्कः, सायणस्तु समूहपर्यायन्दशब्द एव बन्दशब्द
इति व्याचष्टे । तत्कालोपयुक्तोऽयमेवार्थोऽत्र गृहीतः। वृन्दं वृन्दं इति उभययाप्युचारणे साधुत्वं
यत्रयोरभेदादिति बोध्यम् ॥
पञ्चमीमृचमाह-
नि यट्टणक्षिं श्वसनस्य मूर्धनि शुष्णस्य चिन्दिनो रोवृद्वना ।
प्राचीन मनसा बर्हणावता यद्द्या चित्कृणवः कस्त्वा परि ॥५॥

·४९५ अ.१, अ.४, क. १८.] [म. १, अनु.१०. सू. ५४. नि यत् वृणक्षि श्वसनस्य मूर्धनि शुष्णस्य चित् वन्दिनः रोवत् वर्ना प्राचीनेन मनसा वहाऽवता यत् अद्य चित् कृणवः कः वा परि ।। हे इन्द्र, त्वं रोस्वत् शब्दयन् श्वसनस्य वायोः मध्यमस्थानस्य सर्वजीवनधारणादिक्रिया-. धारभूतस्य जगत्प्राणस्य (पिण्डाण्डे च समन्दयो योध्यः) मूर्धनि शिरसि ऊर्ध्वदेशे बना वन- नीयानि संभजनीयानि उदकानि सुखमयीरप इत्यर्थः यत् यस्मात् निघृणक्षि आवर्जयसि। तथा अन्दिनः सम्हवतः सहायभूतबन्धुवृन्दयुक्तस्य शुष्णस्य चित् सर्वानन्दरसशोपणशीलस्य तापयितु- रसुरस्यापि 'मूर्धनि नि घृणक्षिः । प्राणवायोलयस्थाने मूले वनशब्दवाच्यरसावर्जनेन दिव्यभोग- क्रियादिशक्तिसम्पन्नो भवति प्राणवान् यजमानलोकः । शुष्णस्योपरि तथा आवर्जनात् स शुप्णत्वमेवोज्झति शमितः शान्तः शुन्य एव भवति, रसाईतया यजमानलोक आनन्दीभवति । ईदृशं महत् कृत्यं बहोः कालात्करोति भगवानिन्द्रः, अद्यापि करोत्येव । तस्मादसिन् कर्मणि तस्योपरि न कोऽपि वर्तत इत्याह । हे इन्द्र, प्राचीनेन प्रकर्पण अञ्चता गच्छता, प्रकृष्टगमनेन, वहोः कालात् स्थितेन पुराणेन वा, वर्हणावता समृद्धियुक्तेन मनसा अनुग्रहधियेत्यर्थः, यत् यस्मात् त्वं अद्य चित् इदानीमपि कृणवः कुरुपे उक्तप्रकारेण, तस्मात् कः त्या त्वां परि तवोपरि वर्तते, न कोपीत्यर्थः ॥ बर्हणावता-बर्हणा हिंसायामपि वर्तते, अत्र तु न, चूह बृद्धौ इत्यस्प भावे औणादिको युप्रत्ययः, तस्मान्मत्वर्थीयः वतुः । 'बर्हणावत्' (३.३९.८) इत्यत्र सायण - एवैषम् ॥ इति प्रयमस्य चतुर्थे सप्तदशो धर्गः पष्ठीमृचमाह-- त्वमाविथ नयै तुर्वशं यदुं त्वं तुर्वीति वय्ये शतक्रतो। त्वं रथमेशं कृल्ये धने त्वं पुरौ नवतिं दम्भयो नव ॥६॥ त्वम् आविथ नर्यम् तुर्वशम् यदुम् त्वम् तु:तिम् वय्यम् शतकतो इति शतक्रतो त्वम् रथम् एतशम् कृल्यै धने लम् पुरः नवतिम् दम्भयः न ॥ है इन्द्र, त्वम् नर्यादीन् तचविशेषनिदर्शनप्रतिष्ठाभृतान् पुरुषान् , नर्यम् तुर्वशम् यदुम् ·अ. १, अ.४, व. १८.] [मं. १, अनु. १०. सू. ५४. त्रीन् एतान् आविथ ररक्षिथ । तथा त्वम् तु:तिम् एतत्संज्ञया प्रतिष्ठितं वय्यम् च आविथ । हे शतक्रतो बहुकर्मन् त्वम् स्थम् कृत्व्ये कर्तव्ये सम्पादयितव्ये धने निमित्तभृते सति, स्थसंज्ञक एतशम् एतशसंज्ञकं च आविथ । उक्तानां राज्ञां रथं 'एतशं' अश्वं च आविथेति सायणः । त्वम् नवति नव नवोत्तरनवतिसंख्याकाः पुरः पुराणि असुराणामिति शेपः, शम्बरस्येति सायणः; दम्भयः व्यनाशयः ॥ कृत्व्ये कर्तव्ये इति शब्दस्यास्य वर्णविकारः पृपोदरादित्वात् ।। अय नर्यादयो व्याख्यातव्याः । नर्यः नराणां हितः । तुर्वश-तुर्वीतिशब्दौ तूर्वयाणपत् 'जयशीलता- घोतकौ । वय्यः ततस्य यजनस्य अङ्गभूततन्तुसन्तानकुशलः । स्थः रंहणशीलः । एतशः एते- गच्छत्यर्थात् तशन्प्रत्ययः । यदुः दुरूहो भवति । सप्तमीमृचमाह- स घा राजा सत्पतिः शूशुजनौ रातऽहव्यः प्रति यः शासमिन्वति । उक्था वा यो अभिगृणाति राधसा दानुरस्मा उपरा पिन्वते दिवः ॥७॥ सः घ राजा सत्ऽपतिः शूशुवत् जनः रातऽहव्यः प्रति यः शासम इन्वति उक्था वा यः अभिऽगृणाति राधसा दानुः अस्मै उपरा पिन्वते दिवः ॥ स घ जनः स खलु जातः यजमानः राजा राजमानः सन् सत्पतिः सतां सृष्टौ प्राप्तसत्ताकानां सर्वेषां भूतानां पतिः पालयिता भूत्वा शूशुवत् वर्धते, आत्मानं वर्धयतीति वा । यः इन्द्रं प्रति रातहव्यः दत्तहव्यः सन् शासम् अनुशासनं इन्द्रकठकं इन्वति व्यामोति, यः इन्द्राय स्वयं स्वीय च दत्त्वा तस्य शासने स्थितः सर्वथा तदनुशासनान्नान्यदाचरति, सर्वदा सर्वत्र च तदनुशासन- मेव व्याप्य जीवति, स भक्तो यजमानः सुकृती स्वात्मानं वर्धयन् स्वयं वर्धमानो वा राजा सत्पतिश्च भवति, इन्द्रस्य अनुग्रहात् आज्ञाकारित्वात् अत एव तेन सह युक्तत्वाचेति भावः । इन्द्रशासनानुष्टानफलमुक्त्वा इन्द्रस्तुतिफलमाह । य: स्तोता राधसा धनभृतेन साधनसामर्थेन करणेन उफ्था वा उक्थानि स्तोत्राणि या अभिगृणाति इन्द्रस्यामिमुखीकरणाय शंसति, अस्मै स्तोत्रे दानुः दाता इन्द्रः उपरा (उपरान् मेघान् उपरो मेघनामेति बाह्यपक्षीया:) उपरि वर्त- मानानि तेजोवलभोगैश्वर्यादीनि दिवः धुलोकात् पिन्वते पिन्वति वर्षति, अत्र स्तुतिशंसन न कैवलं वाचा निरुयते, 'राधसेति' करणस्योक्तिरवधेया॥ घ-संहितायां दीर्घः। शूशुवत्-दुओधि गतिरद्धयोः, ण्यन्नाद्वर्तमाने लुङ्, अन्यच छान्दसम् । शासम्--शामु अनुशिष्टौ, भावे पञ् । .

·नेमे। अ १, अ.४, व.१८] - ४९७ - मि. १, अनु. १०, सू ५४. इन्वति इवि व्याप्तौ । उपरा-सुपां सुलगिति शसः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । पिन्वते-पिवि सेचने, व्यत्ययेनात्मनेपदम् ॥ अष्टमीमृचमाह- असमं क्षत्रमसमा मनीपा प्र सौमपा अपसा सन्तु ये त इन्द्र ददुपो वर्धयन्ति महि क्षत्रं स्थविरं वृष्ण्यै च ॥८॥ असमम् क्षत्रम् अर्समा मनीपाप्र सोमऽपाः अपसा सन्तु नेमे ये ते इन्द्र ददुपः वर्धयन्ति महि क्षत्रम् स्थविरम् वृष्ण्यम् च ॥ क्षत्रम् इन्द्रस्य वलं असमम् न केनापि तुल्यं, मनीपा तस्य बुद्धिः असमा न कस्यापि बुद्धया समाना, वलं सर्वाधिक बुद्धिश्च सर्वाधिका । नेमे 'नेम इति सर्वनामशब्द एतच्छब्द- समानार्थ' इति सायणः, संदिग्धोऽयमर्थः । नेम इत्यर्धवाची, तथा 'नेमे देवा नेमेऽसुराः” (निरुक्तम् ३.२०) इत्यत्र 'अर्धतो देवा अर्धतोऽसुरा आसन्निति दुर्गच्याख्या। एवमत्रापि अर्धतः सोमपाः प्रकृष्टाः पूर्णाः सोमपा भवन्त्वित्युक्तम् । तस्मान्नेमे सोमपाः असमग्रसोमपायिनो यजमानाः अपसा कर्मणा प्र सन्तु प्रकृष्टाः प्रवृद्धा वा भवन्तु संपूर्णसोमपानेनेति भावः । हे इन्द्र, ये ददुपः ददियांसः दत्तवन्तो यजमानाः ते तव महि महत् क्षत्रम् बलं स्थविरम् स्थूलं प्रवृद्ध वृष्ण्यम् घृपत्वम् च अभीष्टतेजोवलादिवर्षणलक्षणं वर्धयन्ति ते नेमे सोमपाः प्र सन्तु इति संबन्धः ॥ नेमे-सर्वनामत्वात् जसः शीभावे गुणः। ददुपः-ददातेर्लिंट: वसुः, जसो व्यत्ययेन शसादेशः। स्थविरम्-तिष्ठतेः किरच्प्रत्ययान्तनिपातः ।। नवमीमृचमाह-- तुभ्येदेते वहुला अदिँदुग्धाश्चभूपदश्चमसा इन्द्रपानाः। व्यंचहि तर्पया कार्ममेपामा मनों वसुदेयाय कृष्व ॥९॥ तुभ्य इत् एते घहुलाः अऽिदुग्धाः चमुऽसदः चमसाः इन्द्रपानाः वि अनुहि तर्पय कामम् एषाम् अर्थ मनः वसुध्देयाय कृष्व ॥ तुम्य इत् तुभ्यमेव एते चमसाः सोमाः सम्पादिताः । कीदृशाः? बहुलाः प्रभूताः अद्रि- दुग्धाः ग्रापभिरमिपुताः बहियांगे ग्राना पापाणो भवति, तथा तात्पर्यनिष्कर्षणाय अमाशप्रदाः ·अन ४, व १८] • ४९८ - [म १, अनु १०, सू ५४. शब्दाः मन्त्रदृष्टिपु अस्थिताः, ऋषीणां पहिरन्तश्च उभयथाप्यमिमतार्था एते योध्याः, प्रधानो भावस्तु रहस्यार्थगम्यः, स च सङ्केतविवरणायत्त इति सारयामः । 'यत्र ग्रावेति (१.२७) सक्ते सोमाभिपचपापागादिस्वरूपं प्रतिपादितम् , अतो नेह विस्तर इप्यते । अद्रिः पर्वतः सर्वोऽपि जडः तत्र निलीनोऽन्तर्भूतः सोमः दुग्धोऽभिपुतो भवति । पुनः कीदृशाः? चम्पदः चम्पु भक्षणपानेपु चमसेपु सीदन्तीति चयूपदः, इन्द्रपानाः इन्द्रस्य पानार्थाः । हे इन्द्र, त्वं तान् व्यश्नुहि व्याप्नुहि, स्वीकुरु, ततः, एपाम् त्वदीयानां कामम् अमिलापं तर्पय परय, अय अनन्तर वसुदेयाय अस्मभ्यं अभिमतधनदानाय मनः कृप्त कुरप्व । तुभ्य-छान्दसो मलोपः । चमसाः- चम्यन्ते भक्ष्यन्त इति चमसाः सोमाः । इन्द्रपानाः-पिपतेः कर्मणि ल्युट् । वसुदेयाय-ददातेर्भावे यत् । कृप्व-डुकृञ् करणे, बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् ॥ दशमीमृचमाह- अपाम॑तिष्ठद्धरुणहरं तमोऽन्तर्वृत्रस्य जठरेषु पर्वतः। अभीमिन्द्रो नद्यो वृत्रिर्णा हिता विश्वा अनुष्टाः प्रवणेपु जिन्नते ॥१०॥ अपाम् अतिष्ठत् धरुणऽह्वरम् तमः अन्तः वृत्रस्य जठरेपु पर्वतः अभि ईम् इन्द्रः नद्यः वत्रिणा हिताः विश्वाः अनुऽस्थाः प्रवणेपुं जिनते ॥ अपाम् धरुणह्वरम् धारानिरोधकं तमः अन्धकार अतिष्ठत् स्थितमभूत् । कथं अपां धाराः तमसा निरोर्बु शस्याः १ तेजसः प्रतिद्वन्दि हि नमः अद्रव्यम् । तत् द्रव्यभूताना आप्यधाराणां निरोधक चेत्, किमपि धनं द्रव्यं स्यात् तमः, अपां धाराश्च तमःप्रतिद्वन्द्विभूतास्तेजोवाहिन्यः स्युः । अत एव अपां सङ्केतरूपत्वानभ्युपगमे तात्पर्य नोपपद्यत इति घूमः । उक्तोऽर्थः स्पष्टी- क्रियते । तस्य आमरीतुः त्रैलोक्यस्य जठरेषु उदरेषु अन्तरेषु अन्तः मध्ये पर्वतः मेघाख्यः अपामारकः, जडघनं तमः स्थितमित्यर्थः । ईम् इमाः नद्यः अपः वत्रिणा हिताः आवरण त्रेण निहिताः पिहिता या विश्वाः साश्च अनुष्टाः अनुक्रमेण तिष्ठन्तीः, पर्पतः पर्ववान् उप तदनुरोधेन आपश्च अनुगमनत्यः तस्मादनुष्ठा इत्युक्तम् । एवंभृताः अपः इन्द्रः वृत्रहा प्राणेषु निम्नप्रदेशेषु अभि जिमते अभिगमयति । तस्मादस्माभिः प्रतिपादित- लपणाना अपां वृष्टिः । अनुष्ठा:-आतश्योपसर्गे इति तिष्टतेः कप्रत्ययः, उपसर्गात् सुनोतीति पत्वम् । जिमते-हन्तर्गत्यर्थात् व्यत्ययेनात्मनेपदम् , शप हुन्छुः अभ्यासस्य इत्वं च छान्दसे ॥ युपरि बहुमानुयुत्तः, ·अ.१, अ.४, ६. १९.] ४९९ - [मं. १, अनु. १०, सू. ५५. एकादशीमृचमाह- स शेवृधमधि धा द्युम्नमस्मे महि क्षत्रं जापार्किन्द्र तव्यम् । रक्षा च नो मघोनः पाहि सूरीनाये च नः स्वपत्या इपे धाः॥११॥ सःशेऽधम् अधि धाः द्युम्नम् अस्मे इति महिं क्षत्रम् जनापाट् इन्द्र तव्य॑म् रक्षे च नः मघोनः पाहि सूरीन् राये च नः सुऽअपत्यै इपे धाः॥ है इन्द्र, सः स त्वं अस्मे अस्मासु घुम्नम् दीप्ति प्रकाश, यश इत्येके अधिधाः अधिनिधेहि। कीदृशम्? शेवृधम् शम् शान्त्यात्मकं सुखं शे तत्र वर्धमानम्, शान्तिसुखे सति यद्वर्धते तद् घुम्नं निघेहीति भावः । तथा महि महत् जनापाट् जनानां शत्रूणां साहयित अभिभवित तव्यम् प्रवृद्धं क्षत्रम् बलं अधिधाः । किञ्च, हे इन्द्र, नः अस्मान् मघोनः धनवतः कृत्या रक्ष च पालय च । अस्मान् सूरीन् विदुपः कृत्वा पाहि रक्ष । राये च धनाय च स्वपत्यै स्वपत्यायै शोभन- कर्मरूपमन्ततियुक्तायै इपे एपणाय, प्रेरणाशक्त्यै, नः अस्मान् धाः धारय ॥ तव्यम्-तवति- र्घद्वयर्थः, सौत्रो धातुः, अचो यदिति यत्प्रत्ययः । स्वपत्यै-खपत्यायै, याटागमाभावः छान्दसः ।। इति प्रयमस्य चतुर्थेऽप्टादशो वर्गः दशमेऽनुवाके दिवश्विदस्येति पञ्चमं अष्टर्च सूक्तम् । सव्य ऋपिः इन्द्रो देवता जगती छन्दः।। . तत्र प्रथमामृचमाह- दिवश्चिदस्य वरिमा वि पंथ इन्द्रं न महा पृथिवी चन प्रति । भीमस्तुविष्माश्चर्पणिभ्य आतपः शिशीत वज्रं तेजसे न वंसंगः॥१॥ ढिवः चित् अस्य वरिमा वि पप्रथे इन्द्रम् न महा पृथिवी चन प्रति भीमःतुर्विमान् चर्पणिऽभ्यः आऽतपः शिशीते वज्रम् तेजसे न वंसंगः॥ अस्य इन्द्रस्य वरिमा उस्त्वं विपुलता दिवश्चित् धुलोकादपि वि पप्रथै विशेपेण विस्तीणों भवति । पृथिवी चन पृथिन्यपि महा महिन्ना इन्द्रम् न प्रति इन्द्रस्य प्रतिः प्रतिनिधिन भवति, दिवो गरीयान् पृथिव्यायाधिक इत्यर्थः । मीमः भयंकरः शत्रूणां तुविष्मान् बलवान् चर्पणिभ्यः द्रष्ट्टणां मनुष्याणां स्तोतृणामिति यावत् , तेषां अनुग्रहाय आतपः आ समन्तात् शत्रून तपति, तापकारी । तेजसे तैश्याय वजम् आयुधं शिशीते तीक्ष्णीकरोति । दृष्टान्तः-सगो न यया ·५०० अ. १, अ.४, व १९.] [म. १, अनु. १०, स.५५ वृपभः युद्धाय स्वशृङ्गे तीक्ष्णीकरोति तद्वत् ॥ पप्रथे-प्रथ प्रख्याने । महा-महिम्ना, वर्णलोप- श्ठान्दसः । प्रति-प्रतिः प्रतिनिधी, कर्मप्रवचनीयत्वम् । भीमः-मियः पुग्वेति मक्प्रत्ययः । शिशीते-शो वनूकरणे, व्यत्ययेन विकरणस्य इलुः, आत्मनेपदं च । वंसगः-चन पण संभक्ती, अस्मादौणादिकः सप्रत्ययः, वंसं वननीपं गच्छतीति वंसगः॥ द्वितीयामृचमाह- सो अर्णवो न नद्यः समुद्रियः प्रति गृभ्णाति विश्रिता वरीमभिः । सोम॑स्य पीतये वृपायते सनात्स युध्म ओज॑सा पनस्यते ॥२॥ सः अर्णवः न नद्यः समुद्रियः प्रति गृभ्णाति विऽश्रिताः वरीमऽभिः इन्द्रः सोम॑स्य पीतये वृपऽयते सनात् सः युध्मः ओज॑सा पनस्यते ॥ सः इन्द्रः, समुद्रियः समुद्रे असण्ट-अनवधिकसत्चनिधौ भवः, तस्मात् वरीममिः उरुत्वैः विस्तीर्णैः स्वविभवः विश्रिताः वितत्य गताः, व्याप्ताः अप्छब्दलक्षिताः तेजोवलादिवाहिनीः शक्तीः प्रति गृभ्णाति स्वीकरोति । तत्र दृष्टान्तः-अर्णवो न नद्यः समुद्रः अपां राशिः यथा नदीरपः स्वीकरोति तद्वत् । दृष्टान्तद्योतितोऽर्थविशेषः सर्वोऽपि धीमद्भिरूह्यः, विस्तर इह मा भूत् । इन्द्रः सोमस्य पीतये सोमपानाय वृपायते वृप इवाचरति, हर्पयुक्तो वर्पतीति भावः । उक्त- लक्षणानामपां परिग्रहीता अपां राशिरिवेन्द्रः ताः शक्तीति यजमानाय सोमकामः । तेन शक्तो भूत्वा भक्तो यजमानः सोमं सुनोति । सोमस्त्रीकरणादिन्द्र ओजस्वी योद्धा यजमानस्तुत्यर्हः स्तुतिमिच्छति, स्तुत्या हि देवता वर्धते । तदाह, सः इन्द्रः सनात् चिराद युध्मः योद्धा ओजमा चलेन स्तोत्रार्हतालक्षणेन पनस्पते पनस्यति स्तोत्रमिच्छति ॥ पनधातुः स्तुत्यर्थे प्रसिद्ध इति न संशयः । अपि तु कर्मसामये, वलिष्ठझियायां वा वर्तते । प्राचीनभापान्तरीयक्रियार्थक- शब्दानां परीक्षणेनेदमुच्यते । अरविन्दश्रीचरणानामाशयोऽयम् । तथा 'पनिष्टम्' 'पनीयसी' • (३.१.१३, ५.६.४) इत्यादिस्थलेषु उपपत्तिं च पश्यामः । एवं चेत् 'ओजसा पनस्यते' वलेन महत्कर्म कर्तुमिच्छितीति तात्पर्यमुपपन्नम् भवति । अर्णवः-अर्णसो लोपवेति मत्वर्थीयो वप्रत्ययः सलोपश्च । समुद्रियः-भपार्थे घप्रत्ययः । गृभ्णाति-ग्रहोर्भ इनि भत्वम् । पृपायन-चर्तुः क्यइ सलोपश्च, अकृत्सार्वधातुकयोरिति दीर्घः। पुध्मः-युध संग्रहारे, अस्मान् मर । पनस्यते-व्यत्ययेनान्मनेपदम् ।। ।

·म. १, अ.४, व. १९.] ५०१ - [म. १. अनु. १०६.५५. तृतीयामृचमाह- वं तमिन्द्र पर्वतं न भोजसे महो नृम्णस्य धर्मणामिरज्यसि । प्र वीर्येण देवतात चेकिते विश्वस्मा उग्रः कर्मणे पुरोहितः॥३॥ त्वम् तम् इन्द्र पर्वतम् न भोजसे महः नृम्णस्य॑ धर्मणाम् इरज्यसि प्र वीर्येण देवता अति चेकिते विश्वस्मै उग्रः कर्मणे पुरःऽहितः ॥ हे इन्द्र, त्वम् भोजसे भोजनाय, त्वदीयभोगाय तम् पूर्वोक्तं पर्वतम् न पर्ववन्त अपामावरकं मेषशब्दप्रतीतं नाकापीः, यजमानलोकस्योपभोगाय हि अपां घृष्टिः, अपामाश्रयः पर्वतश्च भवति । तथा महः महतः नृम्णस्य वलस्य धर्मणां धारयितृणां देवानां यजमानानां वा इरज्यसि ईशिपे । स इन्द्रः देवता देवः वीर्येण अति अतिशयितः प्रचेकिते प्रकर्पण ज्ञातो भवत्यमाभिः । स च उग्रः उद्गुणः इन्द्रः विश्वस्मै कर्मणे सर्व विधाय यजमानलोकस्य विपनिवृत्तिसंपत्यासिसाधन- भूताय वृत्रपधादिरूपाय कर्मणे पुरोहितः देवेमिः स्वैपां पुरस्तात् प्रामुख्येन स्थापितः॥ धर्मणाम्-धृञ् धारणे, कर्तरि मनिन् । इरज्यसि-ऐश्वर्यकर्मा । देवता-देव एव देवता, स्वार्थे तर ॥ चतुर्थीमृचमाह- स इद्वनै नमुस्युभिर्वचस्यते चारु जनैपु प्रत्रुवाण इन्द्रियम् । वृपा छन्दुर्भवति हर्यतो वृपा क्षेमेण धेनौ मघवा यदिन्यति ॥४॥ सः इत् व नमस्युऽभिः वचस्यते चारु जनैपु प्रबुवाणः इन्द्रियं सृपो छन्दुः भवति हर्यतः वृपा क्षेमेण धेनाम् मघवा यत् इन्वति ॥ स इत् स एवेन्द्रः वने वननीये संभजनीये, सुखे आनन्दमय म्याने इति यावत् , रहस्यार्थ- मरणौ चनशब्दो भृहे अरण्य या कचिद्वर्तमानोऽपि भोग्यं भजनीय मुसं आनन्दं प्रतिपादयति, अयमर्थ उपनिपत्सु च 'तद्वनामित्यादी लक्ष्यते । नमस्युमिः पूजयिमिः स्लोवृभिः वचस्यते बचस्यति यच इच्छति, वननीय एकान्ने सुरा इन्द्र प्रापिमिः सह संमापने, नैष्टिकानामन्नयांग- परागां पूर्वेषां देवतामिः सह रहसि व्यवहारः प्रसिद्धः । अपि च स स्पष्टीक्रियते । म इन्द्रः जनेषु आत्मीयेषु यजमानेपु इन्द्रियम् म्बीयं लिङ्गादिकं रहस्य नचं प्रबुवाणः प्रकाशयन् चार ·५०२ - " अ. १, अ.४, य. १९.] [मं. १, अनु. १०, स. ५५० रमणीयं यथा तथा वर्तते । चार्विति प्रत्रुविक्रियाविशेषणं वा। किंच, स वृपा कामानां वर्षकः हर्यतः देवान् कामयमानस्य, हर्यतिः कान्त्यर्थः, यजमानस्येत्यर्थः छन्दुः उपच्छन्दयिता प्रीणथिता भवति, यत् यदा मघवा धनवान् वृषा वर्पक इन्द्रः क्षेमेण कल्यागेन मनसा युक्तां धेनाम् वाचं इन्वति प्रेरयति, यदा इन्द्र एव यजमाने वाचं स्तोत्रलक्षणां प्रेरयति, तदा स छन्दुहेर्यत इति संबन्धः । सायगस्त्वम्-यन् यदा क्षेमेण रक्षणेनेन्द्रकृतेन युक्तां धेनां वाचं वृपा हविषां वर्षक: मघवा आढ्यो यजमानः इन्वति प्रेरयतीति व्याचष्टे ॥ नमस्युभिः-नमो परिव इति पूजार्थे क्यच् । वचस्यते-चच इच्छति, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । इन्द्रियम्-इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्ट- मित्यादिपु, इन्द्रशब्दात् घच्प्रत्ययः ॥ पञ्चमीमृचमाह- स इन्महानि समिथानि मज्मनो कृणोति युध्म ओज॑सा जनेभ्यः। अर्धा चन अधति विपीमत इन्द्राय व निघनिनते वृधम् ॥५॥ सः इत् महानि सम्ऽइथानि मज्मा कृणोति युध्मः ओज॑सा जनेभ्यः अर्ध चन श्रत् दधति विपिऽमते इन्द्राय वज्रम् निऽधनिनते वृधम् ॥ स इत् स एवेन्द्रः युध्मः योद्धा जनेभ्यः स्तोतृलोकार्थं महानि समियानि महतः संग्रामान् मज्मना शोधकेन बलेन ओजसा उग्रेण बलेन कृणोति करोति । यत् यदा स इन्द्रः नधम् हनन साधनं वनं प्रयुज्य निघनिमते निहन्ति वृत्रमिति शेषः, अधा चन अनन्तरमेव विपीमते दीप्तिमते इन्द्राय जनाः श्रत् सत्यं दधति इन्द्रोऽस्ति भगवान् बलिष्ठ इति सत्यं प्रतिपद्यन्ते । देवतास्तित्वयुद्धया विनाऽपि कामपि योगनि मास्थातुं शक्नोत्येव योगी जनः, यदि तत्र साधने रोजोवलाधमृतांशवर्ष प्रत्यक्षमनुभवेत् , तदा नायमनुभवः मया निष्पादितः, मत्तोऽन्यसादाया- तीति रदं जानीयात् प्रथम, ततो देवतां च साक्षात्करोति । यदि देवता 'अस्तीति सत्यधारणा युद्धिरादिन एव प्रवर्तेत, मुलभो भवति मार्गः । श्रद्धाशब्दो वैदिकः, नायं विश्वासपर्यायः । अहमम्मीति सत्यमात्मानं यया लोको जानाति, तथा तस्य देवताऽस्तीति दृढः स्यात् प्रत्ययः, मा च महजा भवति फेचित् । इतरेषां तु फलदर्शनाजायते । इदमेयोक्तमत्रेत्यलम् । 'श्रदस्मै धन म जनाम इन्द्रः (२.१२) इत्यायपधेयम् ॥ महानि-महान्ति, तकारलोपरछान्दसः । ममियानि-इण् गतो, संयन्ति अम्मिन् वीरा इति ममिथं संग्रामः, समिण इति धमत्ययः । .

·५०३ . म. १, ५.४, ३. २०.) मि. १, अनु. १०, स.५५. अधा-अध, छान्दसं धत्व, दीर्घः संहितायाम् । विपीमते-त्विपिमते, साहितिको दीर्घः, विप दीप्तौ, इन्प्रत्यत्यः, ततो मतुप् । निघनिमते-हन्तेर्व्यत्ययेनात्मनेपदम् बहुवचनं च, शपः इलुः छान्दसः॥ इति प्रपमस्य धतुर्ष एकोनविंशो वर्ग: पष्ठीमृचमाह-- स हि श्रवस्युः सर्दनानि कृत्रिर्मा क्ष्मया वृधान ओज॑सा विनाशय॑न् । ज्योतीपि कृण्वन्नवृकाणि यज्यवेऽर्व सुक्रतुः सर्तृवा अ॒पः सृजत् ॥६॥ सः हि श्रवस्युः सदनानि कृत्रिमा मया वृधानः ओजैसा विनाशयन् ज्योतीपि कृण्वन् अबृकाणि यज्य॑वे अब सुऽक्रतुः सतवै अ॒पः सृजत् ॥ श्रवस्युः श्रवणमिच्छन् कृत्रिमा क्रियानिवृत्तानि सदनानि वासगृहाणि, मायाविमिरसुरै- यया निर्मितानि पुराणि, ओजसा स्वकीयेन चलेन विनाशयन् प्रध्वंसयन् , क्ष्मया भृम्या समानं वृधानः वर्धमानः यावती पृथुला पृथ्वी तावान् खयमपि पृथुलो वृद्धि प्राप्नुवन् , इन्द्रे एवं- वर्घनपरे सति अमुरपुराणि नद्रलेन विनाशितानि भवन्ति खलु । अपि च किं कुर्वन् ? ज्योतीपि दिव्यानि चित्प्रकाशलक्षणानि अवृकाणि वृकपदवेदनीय-च्छेदनशील असुरविरहितानि, निर्वाध- कानि कृण्वन् कुर्वन् , एवंविधः सुक्रतुः शोभनकर्मा सः इन्द्रः यज्यवे यजमानाय तदनुग्रहार्थ सर्त सरणाय अपः जीवनधारणप्रकाशनादिसमर्थाः ज्योतिवाहिनीः शक्तीः अब सृजत् हि अवसृष्ट- वान् चर्पितवान् खलु ॥ कृत्रिमा-डुकृञ् करणे, द्वितः क्विरिति भावे क्लिप्रत्ययः, ततो मप्, शेलोपश्छन्दसि । वृधानः-ताच्छीलिकम्यानम्, शपो लोपः ।। सप्तमीमृचमाह-- दानाय मनः सोमपावन्नस्तु तेऽर्वाचा हरी वन्दनथुदा कृधि । यर्मिष्ठासः सारथयो य ईन्द्र ते न त्वा केता आ दनुवन्ति भूर्णयः ॥७॥ दानार्य मनः सोमऽपावन अस्तु ते अर्वाश्चा हरी इति वन्दनऽनुत् आ कृधि यर्मिष्ठासः सारथयः ये इन्द्र ते न वा केाः आ दनुवन्ति भूर्णयः॥

·१, ४, व २० - ५०४ म १, अनु १०, ५५ - , हे सोमपानन् सोमस्य पातः, ते मनः त्वदीयं मनः दानाय असदभीष्टफलदानाय अस्तु भवतु । हे चन्दनश्रुत् वन्दनानां स्तोत्राणां श्रोतः, हरी त्वदीयावश्वौ अञ्चिा अञ्चिौ असदमि- मुसौ आ कृधि समीपे कुरु, सन्निहितौ कुरु । हे इन्द्र, ये तव स्वभूताः सारथयः सन्ति ते यमिष्ठामः अतिशन यन्तारः नियमनकुशलाः । अपि च भूर्णयः त्वदीयसाधनानां भर्तारः केताः प्रज्ञापकरश्मयः, प्राज्ञचक्षुपोंऽशवः त्वा त्वां न आ दम्नुवन्ति न वञ्चयन्ति, अपथं न प्रापयन्ति । सोमपानन्-पिनतेः, आतो मनिन्निति पनि । यमिष्ठामः-यन्तृशब्दात् तुश्छन्दसीति इछन्- प्रत्ययः । केता:-कित ज्ञाने, केतन्ति जानन्तीति केताः, पचाद्यच् । दभ्नुवन्ति-दभु दम्भे, स्वादित्वात् श्नुः । भूर्णयः-भृञ् भरणे, असात् निप्रत्ययान्तो निपातितः, मत उत्वं दीर्घश्च ।। दधे अष्टमीमृचमाह- अप्रैक्षितं वसु विभर्पि हस्तयोरपाळ्हं सहस्तन्वि श्रुतो दधे । आवृतासोऽवतासो न कर्तृभिस्तनूष ते क्रतव इन्द्र भूरयः ॥८॥ अप्रेऽक्षितम् वसु विभर्षि हस्तयोः अपाळ्हम् सहः तन्वि श्रुतः आऽवृतासः अवतासः न कर्तृऽभिः तनूपु ते ऋतवः इन्द्र भूरयः ॥ हे इन्द्र, त्वं अप्रक्षितम् प्रक्षयरहितं अनश्वर वसु धनं हस्तयोः त्वद्वशे विभर्षि धारयसि । अत्र धनमिदमलौफिकं स्पष्टमुक्तमधेयम् । श्रुतः प्रख्यातो भवान् अपाब्व्हम् शत्रुभिः अनेमि- भृतं सहः वलं तन्वि शरीरे दधे धारयति । ते तव तनूपु शरीरावययेषु कर्तृभिः यजनकर्तृभिः यजमानः, अवना त्यद्विभूतिभूतैः वृतनधादित्वत्कृत्यनिहिमिः निष्पाद्यमाना निष्पादिताथ प्रतमः पानसर्मग्लानि भृरयः बहूनि अप्रतिष्ठन्ते । तत्र दृष्टान्त:-आवृतासः अप्रतासो न यथा पाः जलोद्धरणाय जनैः आताः, तद्वत् तनावयपानावृत्य प्रभूतमक्षमाणि प्राज्ञानि परान्य- वस्थितानीति भारः ॥ अप्रक्षितम्-शि क्षये, भावे निष्ठा । अपाव्हम्-पह अभिभवे इत्य सान्निष्ठायां तगारादौ प्रत्यये, विरल्पितत्वात् इट्प्रतिपेधः, सहेरोत्वे प्राप्ते साढ्य साया साटेति निगमे निपातितः । तन्वि-जसादिपु छन्दसीति लोपे, अच परित्यौत्योत्वयोरभाव यणादेशः॥ , इति प्रपमाप बरे लिो वा

·.....४, व. २१.]
- ५०५ -
-
[म. १, अनु. १०, सू. ५६
दशमेऽनुवाकै 'एप प्र पूर्वी रिति पट्टचं पष्ठं सूक्तम्, ऐन्द्रं जागतं सव्यस्यार्पम् ।।
तन-प्रथमामृचमाह-
एप प्र पूर्वीरव तस्य चम्रिपोऽत्यो न योपामुदयंस्त भुर्वणिः।
दक्ष महे पाययते हिरण्ययं रथमावृत्या हरियोगमृभ्वसम् ॥१॥
एपःप्र पूर्वीः अब तस्य चुनिषः अर्त्यः न योपाम् उत् अयंस्त भुर्वणिः
दक्षम् महे पाययते हिरण्यय॑म् रर्थम् आऽवृर्त्य हरिऽयोगम् ऋभ्वसम् ॥
भुर्वणिः अत्ता भोक्तेत्यर्थः एपः इन्द्रः तस्य स्त्रीयस्य यजमानस्य पूर्वीः भूरीः चम्रिपः चभूषु
चमसेपु अवस्थिताः इपः एपणाः प्र अब उदयंस्त प्रकर्पण स्वयं अनम्य उद्धरति, इन्द्रः स्वस्थाना-
दवीर्य यजमानस्त्रभृतान्नमयादिशरीरेषु चमसपदवेदनीयेपु अवस्थिताः 'इप:' प्रेरणाशक्तीः ऊर्च
नयतीति भावः। आर्भवसूक्ते (१.२०) चमसो विचारितः । तत्र दृष्टान्तः-अत्यो न योपाम् अश्वः
यथा बडवामुपगच्छति रतये तद्वत् । स चन्द्रः हिरण्ययम् सुवर्णमयं हरियोगम् हरिभ्यामश्चाभ्यां
योगो योजनं यस्मिन् रथै तम् ऋम्बसम् महान्तम्, उरु भासमानमिति सायणः, स एव अभ्या
महन्नामेत्युदाहरन् ऋम्बसं प्रयुद्धं महान्तमिति व्याचष्टे (९.८६.५, ५.५२.८)। एवंभूतं स्यम्
आवृत्य आवर्त्य यजमानस्याभिमुख्येन आवृत्तं कृत्या महे महते कर्मणे असुरवधादये, दक्षम्
विवेचनकुशलमात्मानं आ पाययते पानं कारयति ॥ पूर्वीः-पृ पालनपूरणयोः, पृमिदिव्यधी-
त्यादिना कुप्रत्ययः, पुरुशब्दात् गुणवचनात् डी । चम्रिपः-चमूपु वर्तमाना इपः, तहि चम्विपः,
वकारस्य रेफादेशश्छान्दसः । चमसेषु सोमा एपाचतिष्ठन्ते, अत एव सोमलक्षणा इपः अन्नानीति
बाह्योऽर्थ उपपद्यते । कथं तर्हि अन्तर्यागे वात्पर्योपपचिरिति चेत्, तत्रापि इयां सोमलक्षणत्वं,
प्रेरणाशक्तीनां रसभरितत्वं बोध्यम् , अथवा सोमानां सम्मदरसानां एपणाभरितत्वमिति साधी-
यानर्थः, एवं 'पाययते' इति क्रियापदार्थसङ्गतिः। भुर्वणिः-भत्र हिंसायामिति धातुपाठे वर्तमाने-
ऽपि भवतिरत्तिकर्मेति यास्कमनुसृत्य सायणीयव्याख्यानं भवति, तदिह युक्तम् ।।
,
द्वितीयामृचमाह-
तं गूर्तयों नेमन्निपः परीणसः समुद्रं न सश्चरणे सनिष्यवः।
पति दक्षस्य विदर्थस्य न सही गिरिं न वेना अधि रोह तेजसा ॥२॥

·म. १, अनु. १०,०५६. - ५०६ - अ.१, १.४, य. २१.] तम् गूर्तयः नेमन्ऽइपः परीणसः समुद्रम् न सम्ऽचरणे सनिष्यवः पतिम् दक्षस्य विदर्थस्य नु सहः गिरिम् न वेनाः अधि रोह तेजसा ॥ गूर्तयः स्तोतारः नेमन्निपः नमन्त इप्यन्तः, नमस्कारपूर्वकं प्रेरणाबलेन गच्छन्तः, परीणसः परितो व्याप्नुपन्तः, एवंभृता यजमानाः तमिन्द्रम् स्तुतिभिरधिरोहन्तीति शेषः । तत्र दृष्टान्तः- सनिष्यवः सनि धनमात्मन इच्छन्तो पणिजः सञ्चरणे सञ्चारे निमित्तभूते सति समुद्रम् न यथा नाया समुद्रमधिरोहन्ति तद्वत् । हे यजमान, त्वं च दक्षस्य विवेचनक्रियाकुशलस्य विदथस्य ज्ञानगम्यस्य अन्तर्यागस्य पतिम् पालयितारं सहः सहसन्तं इन्द्रं तेजसा प्रकाशकेन स्तोत्रप्रभावेण अधिरोह नु क्षिप्रं अधिरोह, इन्द्रपदप्राप्तिः पर्वतारोहेणोपमिता 'यत्सानोः सानुमारुहत्' इत्यत्र (१.१०.२)। अत्र दृष्टान्तः-वेनाः गिरिम् न कान्ताः कामयमाना या अभीष्टं भोगमिति शेपः, यया पर्वतमारोहन्ति तद्वत् ॥ गूर्तयः-गृ शब्दे, गृणन्ति स्तुवन्तीति गूर्तयः, क्तिच्, छन्दसि उत्वं दीर्घश्च । नेमन्निपः-णम प्रत्ये, असात् शतरि व्यत्ययेन एत्वम् , इप गतौ, असात् किम्, इप्यन्तीति इपः, अन्यदुक्तं व्याख्यायाम् । परीणसः-नसतिर्गत्यर्थः, उपसर्गादसमासेऽपि णत्वं, निपातस्य चेति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । सहः-सहस्वन्तं, मतुपो लोपश्चान्दसः ॥ . " .. तृतीयामृचमाह- स तुर्वणिमहाँ अरेणु पौंस्य गिरे ष्टिर्न भ्राजते तुजा शवः। येन शुष्ण मायिनमाय॒सो मदै दुध आभूपु रामयन्नि दामनि ॥३॥ सः तुर्वणिः महान् अरेणु पौस्य गिरेः भृष्टिः न भ्राजते तुजा शवः येन शुष्णम् मायिनम् आयसः मदै दुधः आभूपु रमयत् नि दामनि ॥ सः इन्द्रः तुर्वणिः जयशीलः क्षिप्रकारी वा, महान् प्रवृद्धश्च । तस्य शवः बलं पौंस्ये पुंस्त्वे तल्लक्षिते सङ्ग्रामे अरेणु रेणुरहितं अनवयं स्वच्छमिति यावत् तुजा चोदनाशक्त्या भ्राजते दीप्यते । तत्र दृष्टान्तः-गिरेः भृष्टिः न पर्वतस्य शृङ्गमिव, सर्वोन्नतं इन्द्रस्य दीप्तं बलं लक्ष्यते । आयमः अयोमयः अभेद्य इति दायद्योतनार्थः शब्दः, आयसकवचयुक्त इति सायणः । दुधः दुष्टानां धर्ता अपस्थापयिता, दुष्टान् दमयित्वा यथास्थानं अवस्थापयतीन्द्रः, एवंभूतः मदे सोमपानजन्ये हर्षे सति, येन (पूर्वपाक्योक्तेन 'शासा') बलेन मायिनम् मायाविनम् शुष्णम् असुरं ·म. १, म.४, व. २१.] ५०७ [मं. १, अनु. १०, सू. ५६. + एतन्नामकं आभूषु कारागृहेषु दामनि निगडे नि रमय नितरां अरमयद् व्यवासयत् बन्धनालये रन्तुमित्यर्थः । येनेति प्रान्तं तत् शबः इति संबध्यते ॥ तुर्वणिः-तुर्वः औगादिको निप्रत्ययः। तुजा-तुजतेः इगुपवलक्षणः कप्रत्ययः, विभक्तैराकारः । दुधः-दुर्धः, धृन अवस्थाने, असा अन्तर्भावितण्यात् कात्ययः, रेफलोपश्चान्दसः । रमयत्-अरमयत् , अडभाषः छान्दसः, दीर्घः संहितायाम् ।। चतुर्थीमृचमाह- देवी यदि तविपी वावृधोतय इन्द्रं सिर्पक्त्युपसं न सूर्यः । यो धृष्णुना शव॑सा बाधते तम इयति रेणुं वृहदहरिष्वर्णिः ॥४॥ देवी यदि तविपी वाऽवृधा ऊतये इन्द्रम् सिसक्ति उपसम् न सूर्यः यः धृष्णुना शव॑सा वार्धते तमः इयति रेणुम् बृहत् अर्हरिऽस्वनिः ।। यदि यदा त्वावृधा त्वया स्तोत्रा वर्धमाना, स्तोत्रेण वर्धिता देवी तविपी दिव्या बलात्मिका शक्तिः ऊतये तब वृद्धये तं इन्द्रम् देवं सिपक्ति समवैति, तत्र दृष्टान्तः-सूर्यः उपसम् न सूर्यः यया उपसं सेवते, तथा सेवमानस्तत्संबन्धी तदात्मकच भवति, तथा इन्द्रेण समवेता स्तोत्रवर्धिता दिव्या शक्तिरपि इन्द्रात्मकतां भजते । यः यश्चन्द्रः तदा. धृष्णुना धर्पण शवसा दीप्तेन बलेन तमः शोकमोहादिरूपं अचिन्मयमन्धकारं वायते ध्वंसयति । किं च स इन्द्रः अर्हरिप्वणिः गच्छन्तो हरन्ति अपहरन्तीति अर्हरयः शत्रयः तान् स्वनयति हिंसनेन आक्रन्दयतीति अर्ह- रिप्वणिः, शत्रून रेणुम् रेपणं हिंसनं वृहत् प्रभृतं इपति प्रापयति ।। सावा त्वया पर्वत इति त्वात् , क्विप् चेति विप्, आफारश्चान्दसः, अथवा तृतीयाविभक्तिव्यत्ययः । सिपफ्त्यादयो गताः । रेणुम्-री गतिरेपणयोः, औगादिको नुप्रत्ययः । अर्हरिप्वणिः-हयातोः छान्दसोऽभ्यासः, ततो विच्, 'अर्तेः अरः, अरो गच्छन्तश्चेमे हरपथ अर्हरयः तेपां स्वनयिता, स्वन शब्द, अस्मादौणादिक इन्प्रत्ययः' इति सायणः ।। पञ्चमीमचमाह-- वि यत्तिरो धरुणमच्युतं रजोऽतिष्ठिपो दिव आतासु बर्हणा । खर्मीळ्हे यन्मदै इन्द्र हाहन्वृनं निरूपामोजो अर्णवम् ॥५॥ , ·५०८ अ. १, भ.४, . २१.] [म. १, अनु.१०. स. ५६ वि यत् तिरः धरुणम् अच्युतम् रजः अतिस्थिपः दिवः आतासु वहां खःऽमीळ्हे यत् मर्दै इन्द्र हा अर्हन् वृत्रम् निः अ॒पाम् औब्जः अर्णवम् ॥ हे इन्द्र, बर्हणा बर्हयिता, नियूदनस्त्वं यत् यदा तिरः तिरोहितं घनेन तमसाच्छादितम्, धरुण धारकं विश्वस्य, अच्युतम् च्युतिरहितम् , अनश्वरं रजः अन्तरिक्षं तेजोवलादिवर्पसामग्री- भूतानां दिव्यानामपां आधारभूतं लोकं दिवः धुलोकात् आतासु आततासु विस्तृतासु दिनु, आता इति दिङ्नाम, व्यतिष्ठिपः व्यवस्थापितवानसि, अपि च, हे इन्द्र, यत् यदा खर्मीळ्हे स्वः दिव्यं तेजः, मीळ्हं सेचनं, तेजसो वर्पणं यस्मिन् तस्मिन् मदे सोमपानजन्ये हर्षे सति, हा दृष्टया शक्त्या वृत्रम् असुरं अहन् अवधीः, तदानी अपाम् उक्तलक्षणानां अर्णवम् अमित- राशिभूतं निधि न्यौजः वर्षणाय अधोमुखमकापीः ॥ अतिष्ठिपः-तिष्ठतेय॑न्ताल्लुङ् । बर्हणा- सुपा सुलगिति सो: आकारः । स्वर्मीळ्हे-मिह सेचने, निष्ठा, हो ढ इति ढत्वम् । अत्र सायणः सुष्टु गन्तव्यं स्वर् मीहं धनं यस्मिन् तसिन् संग्रामे इति व्याचष्टे । इदं मदविशेषणमित्यमाभि- व्याख्यातं योध्यम् । अन्ये गताः ॥ " . पष्ठीमृचमाह- त्वं दिवो धरुण धिप ओज॑सा पृथिव्या इन्द्र सदनेषु माहिनः। सुतस्य मदै अरिणा अपो वि वृत्रस्य समया पाष्ारुजः ॥६॥ त्वम् दिवः धरुणम् धिपे ओजसा पृथिव्याः इन्द्र सदनेषु माहिनः त्वम् सुतस्य मदै अरिणाः अ॒पः वि वृत्रस्य समया पाण्या अरुजः ॥ हे इन्द्र, माहिनः पूज्यो महान् त्वम् दियः धुलोकात् पृथिव्याः सदनेषु प्रदेशेषु यासगृहेषु यजमानस्य ऋः सान्तरङ्गवहिरङ्गेषु अन्नमयादिपु शरीरेषु ओजसा बलेन धरुणम् धारकं सर्वस्य जगत इति शेपः प्राणादिवलपर्पकं आप्यं सत्चं धिप दधिषे स्थापयसि । त्वम् सुतस्य अभिपुतस्य सोमस्य पानेन मदे हर्षे सति, अपः आप्यानि सत्त्वानि अरिणाः निर्गमितवानसि। किश्च त्रस्य द्वितीयार्थे पष्ठी, अयया घृनस्य आपरकं वृत्रं चेति सायणः, समया संपूर्णया धृष्टया पाण्या शिलया व्यरुजः विशेपेणाभाहीः ॥ धिपे-दधातः छान्दसो वर्तमाने लिन । माहिन:-महेः ·अ. १. न.४,३. २२.] -५०१- [म. १, अनु. १०, सू. ५७. इनण् , मह पूजाया मेत्यमान् औगादिकः प्रत्ययः, उपधाया वृद्धिः । अरिगा:-री गतिरेपणयोः ऊयादिकः । समया-सम एम चैलव्ये, समतीति समा। पाण्या-पिनटेः औगादिक इन, उपधायाः आकारः।। इति प्रयमस्य चतुर्य एकविंशो वर्ग: दशमेऽनुवाके 'न मंहिष्टायेति पट्टचं सप्तमं सूक्तम् सव्यस्यार्पम् ऐन्द्रं जागतम् ॥ + तत्र प्रथमामृचमाह- प्र महिष्टाय वृहते वृहद्रये सत्यशुष्माय तवसे मृति भरे । अपार्मिक प्रवणे यस्य दुर्धरं राधो विश्वायु शव॑से अपावृतम् ॥१॥ प्र मंहिष्टाय बृहते बृहत्ये सत्यऽशुष्माय तवसे मुतिम् भरे अपाम्ऽईव प्रवणे यस्य दुःऽधरम् राधः विश्वऽआयु शव॑से अप॑ऽवृतम् ॥ मंहिष्ठाय महतिनिकर्मा, दातमायेति सायणः, महि वृद्धौ इत्यमादसाभिनिष्पाद्यते, प्रभूततमाय बृहते महते प्रभावतः, वृहद्रये महाधनाय सत्यशुप्माय अवितथवलाय, न त्वासुरं चलमिव भाविक इन्द्रस्य पलं, तबसे प्रश्रद्धाय इन्द्राय मतिम् स्तुतिलक्षणां मनीपां प्र भरे प्रकर्पण विभर्मि । यस्य इन्द्रस्य राधः वद चित्रं धनं, दुर्धरम् अन्यैर्धर्तमशक्यं विश्वायु सर्वत्र व्याप्तं शबसे यजमानानां पलाय अपातम् अपगतावरणं क्रियत इन्द्रेणेति शेषः । तत्र दृष्टान्तः प्रमणे अपा.मेव यथा निम्नप्रदेशे जलानां बैगः न फेनाप्यवस्थापयितुं शक्यते, तथा ऊर्च इन्द्रस्य विचित्रं धनं यदा निर्मुक्तं तेन विसृष्टं सत् वर्पति तदा तन्न केनापि निम्ने अवस्थेन पारयितुमय- स्थापयितुं शक्यते, तादृशी ज्योतिर्थलादिवृष्टिधारा भवति यजमानस्य उज्ज्वलवलानुग्रहाय ।। विश्वायु-विश्वसिन् सर्वसिन् आयु गमनं यस्य तत्, आयु-एतेः छन्दसि उण् । अन्ये गताः ।। द्वितीयामृचमाह- अर्थ ते विश्वमर्नु हासदिष्टय आपो निम्नेव सर्वना हुविष्मतः। यपर्वते न समशीत हर्यत इन्द्रस्य वज्रः श्नथिता हिरण्ययः ॥२॥ अर्ध ते विश्वम् अर्नु ह असत् इष्टये आपः निम्नाऽईव सर्वना हविष्म॑तः यत् पर्वते न सम्ऽअशीत हर्यतः इन्द्रस्य वनः भर्थिता हिरण्ययः ।। 23 ·[म. अनु.१०, स.५५. भ. १, अ.४, य. २२.] अध ह अनन्तरमेव हे इन्द्र, विश्वम् सर्व जगत् ते तब इष्टये यजनाय, त्वां यष्टुं पूजयितु- मित्यर्थः अन्यसत् अनुरुध्य अभवत् , त्वदनुरोधेन त्वां यटुं प्रभवतीत्यर्थः । तथा हविष्मतः यजमानस्य सबना यजनानि आपः निम्नेव यथा जलानि निम्नानि भूस्थलानि गच्छन्ति तथा अनायसेन स्वभा.सिद्धया गया त्यां संभजन्ते। यत् यदा हर्यतः शत्रुक्धं कामयमानस्य, हर्यतिः कान्त्यर्थः, इन्द्रस्य हिरण्ययः सुवर्णमयः श्नथिता हिंसिता वज्रः पर्वते भेधे तमोवनभृते शिलोचये न समशीत न सुप्तोऽभवत् , जागरित एव पर्वतं भिनत्तीत्यर्थः, एवं वज्रेण पर्वतभेदाइनन्तरमेव विश्वमित्यादिना संबन्धः ॥ अध-अय, धत्वं छान्दसम् । असत्-अस्तेर्लङ् वर्तमाने, छन्दसि शपो लुगभावः । इष्टये-यजतेः । समशीत-शीङ् स्वमे, लङ्, गुणाभावः ॥ तृतीयामृचमाह- अस्मै भीमाय नम॑सा सम॑ध्वर उपो न शुभ्र आ भरा पनीयसे । यस्य धाम श्रवसे नामेन्द्रियं ज्योतिरकारि हरितो नायसे ॥३॥ अस्मै भीमाय नम॑सा सम् अध्वरे उपः न शुभ्रे आ भर पनीयसे यस्य धाम श्रवसे नाम इन्द्रियम् ज्योतिः अारि हरितः न अयंसे ॥ उपसि प्रादुर्भूतापां यद्यजमानस्य कर्तव्यं भवति तदुपस्यारोन्यामन्त्रणपूर्वमुच्यते, हे उपः उपोदेवि, शुभ्रे शोभने, त्वं अस्मै भीमाय भयङ्कराय पनीयसे अतिशयेन स्तुत्याय इन्द्राय अध्यरे दिव्ययानात्मके योऽसिन् न इदानीं, 'न संप्रत्यर्थे प्रयोगः नमसा नमस्कारेण सर्वथा प्रहृत्वेन प्रपत्त्येति याद समाभर दातव्यं सर्व सम्यक् सम्पादय। धाम सर्वस्य धारक, नाम स्तोतॄणां अनुग्रहाय तेषु नमनशील, प्रसिद्ध, इन्द्रियम् इन्द्रत्वस्य परमैश्वर्यस्य लिङ्ग लक्षणभूत एवंविध यत्य ज्योतिः यस्येन्द्रस्य ज्योतिः श्रपसे श्रुतये, यजमानस्तोत्रश्रवणाय, यजमानाय दिव्यादेश- श्रुतिमनुग्रहीतुं या अमारि कृतं भवति । तत्र दृष्टान्तः-हरितः न अयसे यया अश्वाः गमनाय भान्ति, यया सादिनः अश्वान् स्वामिलपितं देशं गमयन्ति तथा स्वाभिमतान् यजमानान् प्रति म्यकीयं ज्योतिर्गमयति "श्रयसै” ॥ भर-हस्य भः। पनीयसे-पन स्तुतौ, असा पना, कर्मण्यमुन्, तसादीयमुन्, आतिशयनिकै टेलोपः । अारि-कर्मणि लुङ् वर्तमाने । अयसे- अप गतो, अस्माद्भाये अमुन् । . , ·म.म.४, प.१६] F (म., मनु.१०, इ. ५७. - प्रभुऽवसो चतुर्थीमृचमाह-- इमे त इन्द्र ते वयं पुरुष्टुत ये त्वारभ्य चरामसि प्रभूवसो। नहि वढन्यो गिर्वणो गिरः सर्घोणीरिव प्रति नो हर्य तद्वचः॥४॥ इमे ते इन्द्र ते वयम् पुरुऽस्तुत ये त्वा आऽरभ्य चरामास इति प्रभुऽवसो नहि त्वत् अन्यः गिर्वणः गिरः सर्घत् क्षोणीःऽईव प्रति नः हर्य तत् वर्चः॥ हे इन्द्र, प्रभुसो ऐन्द्रं धनं 'चित्रं...प्रभु विभु' च वर्तत इति प्राग्यर्णितमवधेयम् (१.९.५) प्रभु प्रकोण भवतीति प्रभु प्रकर्षवर्ति वसु धनं यस्यासौ तथाभूत पुरुस्तुत पुरुभिः बहुभिः स्तुत ये वयम् त्या त्यां आरभ्य आश्रयत्वेन अपलम्ब्य चरामसि चरामः अन्तर्यजनमाचरानः ते त इमे वयं ते तव स्वभूताः । हे गिर्वगः गीर्भिर्वननीयेन्द्र त्यत् अन्यः त्वत्तोऽन्यः कोऽपि गिरः स्तुतीः नहि सवत् न हि प्रातुमर्हति । अतः नः अस्माकं तत् स्तुतिलक्षणं वचः प्रतिहर्य वानयस्ख, क्षोणीारख क्षोणी इच यथा क्षोणी पृथिवी स्वामाश्रितानि स्वभूतानि भूतजा पनि कामयते, तथा नः स्तुति त्वामाश्रित्य प्रवृत्तां तव स्वभूतां कामयस्व स्वीकुरु ॥ चरानसि-इदन्तो मसिः । सघन- धानुपाडे पथ हिंसाया मेति पठ्यत्ते, सनोतिः प्रात्यर्य इति सायणः, सहतेरा नुपङ्गिकोऽयं धातुः, 'सघत्' इति सकृदेव प्रयोगः । क्षोणीरिव-क्षोणीय, सुलोपाभावश्चान्दसः॥ पञ्चमीमृचमाह- भूरि त इन्द्र वीर्य । तव स्मस्यस्य स्तोतुर्मघवन्कासमा घृण । अनु ते द्यौहती वीर्य मम इयं च ते पृथिवी नेम ओजसे ॥५॥ भूरि ते इन्द्र वीर्यम् तवं स्मसि अस्य स्तोतुः मघऽवन् कामम् आ पृण अनु ते द्यौः वृहती वीर्यम् ममे इयम् च ते पृथिवी नेमे ओजसे ॥ हे इन्द्र, ते तव वीर्यम् वीरत्वं भूरि बहु, अनवच्छेद्यस्तव पराक्रम इत्यर्थः । तब स्मसि तादृशस्य उप स्वभूता वयं स्मः । हे मधयन् , इन्द्र, अस्य स्तोतुः त्वां स्तुक्तोऽस्य यजमानस्य कामम् अमिला आ पृग आपूरय, वृहती द्यौः महान् धुलोकोऽपि ते वीर्यम् लदीयं वीर्य अनु ·म.१, म. ४, ५. २३.] - ५१२ [म. १, मनु. ११, सू. ५८० ममे 'अन्वमस्त' इति सायगः, अनुसृत्य मानं करोति, स्वीयमवच्छेदं करोति, इन्द्रस्य माहात्म्य धुलोफस्य प्रतिनानं भवति । तस्मादिन्द्रवीर्यानुसारेणैव वृहतो धुलोकस्य अवच्छेदो भवति । इयम् पृथिवी च इयमपि भूमिः ते तव ओजसे बलाय नेमे प्रहीभवति ॥ ममे-माङ् माने । नेमे-गम प्रहत्वे, लिटि एत्वं अभ्यासलोपश्च ।। पष्ठीमृचमाह- त्वं तमिन्द्र पर्वतं महामुरुं वज्रेण वजिन्पर्वशश्चकर्तिथ । अवास्सृजो निवृताः सतवा अ॒पः सत्रा विश्व दधिषे केवलं सहः ॥६॥ त्वम् तम् इन्द्र पर्वतम् महाम् उरुम् वज्रेण वनिन् पर्वऽशः चकर्तिय अवै असृजः निऽवृताः सतवै अपः सत्रा विश्वम् दधिषे केवलम् सहः ॥ हे वनिन् वज्रयन् इन्द्र, त्वम् तम् प्रसिद्ध प्रतिपादितलक्षणं महान महान्तं आयामतः, उरुम् विस्तीर्ण पर्वतम् पर्वमन्तं मेघशब्दलक्षितं तमोघनं वज्रेण आयुभेन पर्वराः पर्वणि पर्वणि अभयसंधिपु चकर्तिय प्रहृत्य खण्डशः कृतवानसि। तथा कृत्या निवृताः प्रागावताः अपः सर्त सरणाय अपामुजः नीचैर्गमनाय अस्राक्षीः । एवं त्वमेव केवलम् विश्वम् महः अद्वितीयं सर्व बलं दधिपे धारयसि । सत्रा तत् सत्यम् ॥ महाम्-नकारतकारलोपश्चान्दसः । चर्तिय-वृती छेदने, लिट् । सत-कृत्यार्थे तवैकेनिति भावे तपैप्रत्ययः । दधि-लिटि कादिनिषमादिट् ॥ इति प्रयमस्य चतुर्थे द्वाविशी वर्ग प्रथमे मण्डले दशमोऽनुवाक समाप्त एकादशेऽनुवाके सप्त सूक्तानि । तत्र 'नू चिदिति नवचं प्रथमं सूक्तम् आग्नेयम् गौतमस्य नोधस आर्पम् । आद्याः पञ्च जगत्यः शिष्टाश्चतस्त्रस्त्रिप्टुभः॥ 1 तत्र प्रथमामृचमाह- नू चित्सोजा अमृतो नि तुन्दते होता यदुतो अभवद्विवर्खतः । वि साधिष्ठेभिः पथिभी रजो मम आ देवताता हविषा विवासति ॥१॥ नु चित् सहःऽजाः अमृतः नि तुन्दते होता यत् दूतः अभवत् विवर्खतः वि सार्धिष्ठेभिः पथिऽभिः रजः ममे आ देवऽताता इविषा विवासति ॥

·अ. १, म.४, ५.२३.] - - में १, अनु. ११, ५८. सहोजाः सहसा बलेन जातः, सहसः मनुर्ह प्रथितोऽनिः, अमृतः मृतिरहितः नु चित् नि तुन्दते क्षिप्रं निर्गच्छति । यत् यदा होता देवानामाहामा अयमग्निः विवस्वतः भावतः उत्तर ज्योतिपः दूतः अभवत् दूतो भवति । अग्निर्देवानां दुतः यजने तेषां आहाता यजमानार्थम् । विवस्वतः परिचरतः यजमानस्य दुत इति सायणः । अय यदा विवस्वतो ज्योतिपोऽयं दृतः आह्वाता देवानां भूत्वा सहसः सूनुः क्षिप्रं निर्गच्छति, तदानीं स क्षिप्रारी किं करोति ? आह । साधिष्टेमिः समीचीनः पथिभिः मार्गः रजः अन्तरिक्ष लो विममे निर्गति, पूर्व प्रमाण्डे वर्तमानमपि पिण्डाण्डे यजमानाय भृमेरूद्र भुवोकपदवेदनीयं अन्तरिक्षं द्यावापृथिच्योरन्तरे विशालं प्राणायतनं अपां निधानस्थानं उत्पादयति । इदं रहस्यम् देवानामिव लोकानामपि यजमानापेक्षया पुनः सृष्टिरिति बोध्यम् । कर्मठास्तु 'पूर्व विद्यमानमप्यन्तरिक्ष अमत्कल्पमभूत् . इदानीं तस्य (अग्नेः) तेजसा प्रकाशमानं सत् उत्पन्नमित दृश्यते' इत्याहुः । फिञ्च, देवताता देवतातौ देवानां रूपनिप्पादने, निमित्तसप्तमी, हविरा हव्येन यजमानीयार्पणद्रव्येण आवितापति प्रकाशयति देवान्, परिचरतीति वा सायणीयानुसारतः ॥ तुन्दते-तुन्दतिर्गत्यर्थः नेह व्यथ- नार्यः । साधिष्ठेभिः बाढशब्दाद आतिशायनिकै इटनि साधादेशः, मिन एसभारः । देवताता- सर्वदेवात्तातिल् इति स्वार्थकः प्रत्यय इति वदन देवतातिर्यज्ञनाम इति व्याचष्टे सायगः, कर्म- परार्थस्य युत्तो भनत्ययमर्थः, अन्यत्र स एव वित्तारार्थात् तनोतर्धातोः तातिरन्दं असतारयति 'देवतातये देवानां विस्तारयुक्ताय यागाय तदर्थः (१.१२७.९) इत्याह । अस्माभिः एवं सायण- मेवानुसृत्य तनोतेरिति प्रक्रिया दत्ता, तात्पर्य तु अन्यथा भवत्येव ।। . द्वितीयामृचमाह- आ स्वमग्न युवानो अजरस्तृष्वविष्यन्नतसेपु तिष्ठति । अत्यो न पृष्टं ध्रुषितस्य रोचते दिवो न सार्नु स्तनय॑न्नचिक्रदत् ॥२॥ आ स्वम् अझै युवमानः अ॒जरः तृपु अविष्यन् अतसेषु तिष्ठति अत्यः न पृष्ठम् नुषितस्य रोचते दिवः न सानु स्तनय॑न् अचिक्रदत् ॥ अनरः जरारहितः अमिः स्वम् स्वकीयं अम अदनीयं यजमानेन हुतं युवमानः मिश्रयन ज्वलितेन आत्मनेति शेषः हा क्षिप्रं अविन्यन् वर्धिष्यमागः, अतिर्वर्धनार्थः, चिद्रक्षणार्थश्च, .

·[म. १, अनु. ११.०५८ प.१,१.४,५.२३.] अत्तिकौति सायणः, । हुतेन ज्वलति ज्यालया वर्धतेऽग्निः । एवं वृद्धि गमिष्यन् अतसेपु शुष्केषु काष्ठेयु आतिष्ठति आरोहति । अन्नमयादिशरीरयुफ्ते यजमाने ये परिपाकान्तोऽशाः जालामयतां प्राप्तुं सिद्वा भवन्ति ते काठशब्दलक्षिताः भवन्ति । तथा अग्नौ परिपक्वांशेषु यजमानं आरोहति सति, ग्रुषितस्य तस्य दग्धका स्य, गुपितातसस्य अपितस्येत्युक्त पीतोइका गायः पीताः भुक्ताना ब्राह्मणाः भुक्ता इतिनत् पृष्टम् पश्चाद्भागः अत्यो न सन्ततगमनशीलः अश्व इव रोचते शोभते । तदानी दिवः सानु धुलोकस्य समुच्छ्रितं स्थानं स्तनयन् न शब्दयन्निर अचिक्रदत् गम्भीर शब्दमात्मानमकारयत् । अग्नौ ऊर्ध्वमारोहति सति, अन्तर्यजने चलति, बहुविधं दैवतवृत्तं प्रकाशं भवतीति बोध्यम् । युपमानः-यु मिश्रणे, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । अचिक्रदत्-कदि बदि क्लदि आह्वाने रोदने च, असात् ण्यन्तात् लुङ् ।। - तृतीयामृचमाह- ऋाणा रुद्रेभिर्वसुभिः पुरोहितो होता निपत्तो रयिषाळमर्त्यः । रथो न विक्ष्व॒ञ्जसान आयुपु व्यानुषग्वायर्या देव ऋण्वति ॥३॥ काणा रुद्रेभिः वसुऽभिः पुरःऽहितः होता निऽसत्तः रयिषाट् अमर्त्यः रथः न विक्षु ऋञ्जसानः आयुष वि आनुषक् वार्या दे॒वः ऋण्वति॥ क्राणा कुर्वाणः स्वकृत्यं हव्यवहनादिकमिति शेपः, रुद्रेमिः वसुभिः रुद्रसंज्ञकैः वसुसंज्ञकैः स्थानव्यापारादिभेदापेक्षया उभयविधैः देवैः पुरोहितः पुरस्तान्निहितः, पुरस्कृतः पूजितो वा होता देवानामाहाता निपत्तः निपष्णः अन्तर्यजनस्थाने, रयिपाट् रयीणां धनानां जता यजमा- नार्थम् अमर्त्यः मरणरहितः, एवंभूतः देवः अग्निः वितु प्रजासु रथो न रय इप आयुषु यजना- ध्वनि गन्तुपु यजमानेषु ऋक्षसानः प्रसाध्यमानः स्तुतिभिरिति शेपः आनुपक् अनुपक्तं यथा भवति तथा वार्या वार्याणि वरणीयानि यानि यजमानेषु वर्तन्ते देवेभ्यो दानाय तानि व्यगति विरोपेण स्वयं प्रामोति, देवान् प्रति प्रापयितुम् ॥ क्राणा-करोनेः शानच्, छन्दसि विकरणस्य सुरु, सोः लोपः पूर्वसवर्णदीर्घश्च । निपत्तः सीदतेः कर्मणि निष्ठा, निटानत्याभारो निपातितः। रयिपाट्-सह अमिमवे, अस्मात् यिः, सस्य पत्यम् । असानः-प्रतिः प्रसाधनकर्मा, कर्मणि असानरप्रत्यया । अन्ये गताः॥

·- म. १, ... २३.] मि. १, मग. ११०.५८. चतुर्थीमृचमाह- वि वातजूतो अतसेष तिष्ठते वृथा जुहूभिः स्मृण्या तुविष्वणिः । तुपु यद॑ग्ने वनिनो वृपायसे कृष्णं त एम रुशंदूर्मे अजर ॥४॥ वि वार्तऽजूतः अतसेषु तिष्ठते वृा जुहुर्भिः सृण्या तुविऽस्वनिः तृषु यत् अग्ने वनिनः वृषऽयसे कृष्णम् ते एम रुशत्ऽऊर्मे अजर ॥ वातजूतः वायुना प्रेरितः तुविप्वणिः प्रयलस्वनः अमिः जुहभिः जिह्वाभिः स्वकीपाभि- लाभिः सुण्या सरणशीलेन अङ्कुशेन, तत्स्थानीयेन युक्तः वृथा अनायासवचनः, अनायासेन अतसेपु काठेपु मध्ये वितिष्ठते व्याप्य तिष्ठति । हे अग्ने, यत् यदा बनिनः वनसंवद्धान भूरुहान प्रति तुपु अतिलिप्सया तुपु क्षिप्रनाम घृषायसे वृप इवाचरसि, वृक्षेषु मध्ये गच्छन् वृपम इव भ.सि तदा हे रुशदूर्भ दीप्तज्वाल अजर जरारहित, ते तब एम गमनमार्गः कृष्णम् कृष्णवर्णो भवति । निवेडे वनमध्ये गच्छतो वृपभस्य माः कृष्ण एव भवति, अन्धकारमयत्वात् । बांद्यार्थे वनदहनदक्षोऽयमग्निभौतिक एव वर्ण्यते, नायं याज्ञिकोऽग्निः। वस्तुतस्तु योऽग्निरन्तर्यजने प्रादुर्भूय स्वीयं दिव्यं कर्म निर्वहति तस्यैवाभिवर्णनमत्र बोध्यम् ।। सारं धूमः । यायुलक्षितेन प्राणवलेन प्रेरितः 'वातजूतः प्रागुक्तलक्षणेषु काठेपु ज्वलितः तमोपहेन तेजसा स्ववलाविष्कार- लक्षणनाइयुक्तः 'तुविप्वणिः व्याप्य स्थितः । तादृशोऽग्निः बननीयस्य सुखस्य भजकान् यजमानान् प्रति यदा स्वकीयं पौरुपं वलं प्रकटयति 'वृपयसे', तदा विशेषतः स्वयं दीप्तज्वार भाति तैपामर्थे, तस्य मार्गस्तु तमोमयत्वात् कृष्णवर्णः, नूतनस्य मार्गस्य स्रष्टव्यत्वात् स कृष्णो भरती ते ग्राह्यम् ।। बावजूतादयो गताः । सृण्या-सु गौ, असा निप्रत्ययः। एम-एत्यनेनेति एम मार्गः, इण्यातोः करणे मनिन् । . पञ्चमीमृचमाह- तपुर्जम्भो वन आ वार्तचोदितो यूथे न साहाँ अर्व वात वसंगः । अभिवजन्नक्षितं पाज॑सा रजः स्थातुश्चरथ भयते पतत्रिणः ॥५॥ तपुःऽजम्भः वने आ वार्तऽचोदितः यूथे न सह्वान् अब वाति वसंगः अभिऽवर्जन अक्षितम् पाज॑सा रजः स्थातुः चरथम् भयते पतत्रिणः ॥

·म. १, १.४, प. २४.] [म. १, भमु. ११. सू. ५८. तपुर्जम्भः तपि जाला: जम्भा मुखानि यस्यासौ वातचोदितः वायुना प्रेरितः अग्निः, सगः यूथे न गवां समूहे वननीयगतिः वृषभ इव वने वननीये सुखे साहान् प्रतिबन्धकान् सर्वान् अभिभवन् आ अब वाति आभिमुख्येन व्यामोति । पुनः किं कुर्वन् ? अक्षितम् अक्षीणं रजः अन्तरिक्षं लोकं पाजसा चलेन अभिवजन् आभिमुख्येन गच्छन् । यस्मादेवं खपलं प्रदर्शयति तस्मात् पतत्रिणः पतनवतः, पक्षिवद्वेगेनोत्पततोऽग्नेः सकाशात् स्थातुः स्थावरं चरथम् जङ्गमं च भयने विभेति, स्वस्य अल्पबलत्वं अग्नेः प्रबलत्वं च वीक्ष्य कम्पते उभयविधापि सृष्टिः। साहान्-दाश्चान्साहानिति वसुप्रत्ययान्तो निपातितः। स्थातुः-तिष्ठतेः कमिमनीत्यादिना तुप्रत्ययः । चरथम्-चरतेः अथप्रत्ययः । भयते-अिभी भये, श्लोरभावः, व्यत्यपेनात्मनेपदम् ॥ इति प्रथमस्प चतुर्ये त्रयोविंशो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- धुष्ट्वा भृगो मा वेष्वा रयिं न चारु सुहवं जनेभ्यः । होतारमग्ने अतिथिं वरेण्यं मित्रं न शेव दिव्याय जन्मने ॥६॥ दधुः त्वा॒ भृगवः मार्नुपेषु आ रयिम् न चारुम् सुऽहर्वम् जनेभ्यः होतारम् अग्ने अतिथिम् वरेण्यम् मित्रम् न शेवम् दिव्याय जन्मने ॥ हे आने, त्या का मानुपेषु मनुष्येपु मध्ये भृगः भृगुसंज्ञकाः महर्षयः आ दधुः स्थापया- माउः । अगिरसामिव भृगूणामपि मानुपत्वं देवत्वं च बोध्यम् । अङ्गिरसो देवत्वे अग्निज्वाल- विभवाः, भृगनस्तु भरणशीला: सूर्यरश्मयः । उभयेषां अग्निसंबन्धित्वं निहितं मानुपे यजमाने, तथा वर्णितम् । किमर्थं दधुः? दिव्याय जन्मने देवत्वप्राप्तये चारुम् रयिम् न रमणीयं धनमिव । सौरसम्पत्ति प्राप्मा महर्षयः, उत्तमस्य ज्योतिपः सत्याश्चिद्रश्मयो वा भृगवः मत्र्येषु अमर्त्यमग्नि देवत्वाधानाय अमूल्यं धनमिव निदधुः। जनेभ्यः सुहवम् यजमानार्थ आह्वातुं सुशकं, होतारम्, अतिथिम् अतिथिवत् सत्कार्यम् वरेण्यम् मित्रम् न शेषम् वरणीयं सखायमिव सुखकरम् ॥ मुहबम्-हयतेः, ईपदुःसुप्पिति खल् ।। सप्तमीमृचमाह- होतारं सप्त जुहो। यजिष्ठं यं वाघतों वृणते अध्वरेषु । अग्नि विश्वैपामरति वसूनां सपर्यामि प्रय॑सा यामि रत्नम् ॥७॥ .

·अ.१,१.१.२४.] [मं. १, मनु. ११.५८. होतारम् सप्त जुह्वः यजिष्ठम् यम् वाघतः वृणते अध्वरेषू अग्निम् विश्वेपाम् अतिम् वसूनाम् सपर्यामि प्रय॑सा यामि रत्नम् ॥ सप्त सप्तसंख्याका जुहः होवारः वाघतः स्तोतारो देवाः यजिष्ठम् यदृतमं होतारम् देवाना- माहाता यम् अग्नि अध्वरपु दिव्याध्ययात्रावर्तिषु योपु वृणते संभजन्ते । यदि देवोऽग्निरेख यजमानः 'यट्टतमः' भवति तदा 'पावतः' ऋत्विजोऽपि देवा एव भवन्ति । सप्त होतारस्तु सप्तकाभिमानिनः सप्तलोकाधिष्टाना देवाः । जुह्वः जिह्वाः ज्वालाः रश्मय इति तत्र तत्र यथा- संभवं कर्मपरं व्याख्यानम् । अत्र तु होतार इति सायणः, उपपद्यते च । यं पृणत इत्युक्तं, ते. विश्वेषाम् वमूनाम् सर्वेषां धनानां अतिम् गन्तारं, सर्वविघसचात्मकानि धनान्युद्दिश्य यातार, . मित्ययः, अग्निम् प्रयसा प्रीत्या सपर्यामि परिचरामि । रत्नम् रतिं च यामि प्रामोमि ।। अरतिम्-क गतिप्रापणयोः, असादतिप्रत्ययः। सपर्यामि-परिचरतिकर्मा, सपर पूजायामिति कण्ड्वादिर्धातुः॥ .. अष्टमीमृचमाह- अच्छिंद्रा सूनो सहसो नो अद्य स्तोतृभ्यो मित्रमहः शर्म यच्छ । अग्ने गृणन्तमहस उरुष्योर्जी नपात्पूर्भिरायसीभिः ॥८॥ अच्छिंद्रा सूनो इति सहसः नः अद्य स्तोतृऽभ्यः मित्रऽमहः शर्म यच्छ अग्ने गृणन्तम् अंहसः उरुष्य ऊर्जः नपात् पूःऽभिः आयसीभिः॥ हे सहमः सूनो पलस्य पुत्र, मित्रमहः मित्रं सखिभृतं अनुकूलं महः तेजः यस्पासौ नाश अनुकूलदालियुक्त अग्ने नः असम्यं स्तोत्म्यः अद्य इदानीं अच्छिद्रा छिद्ररहितानि, अविच्छे- धानि शर्म शर्माणि सुखानि यच्छ देहि । किञ्च ऊों नपान उर्जितस्य वस्य पलस्य पुत्र अग्ने, गृणन्तम् त्वां स्तुवन्तं आयसीभिः अयो लोहः तद्वदृढतरः पूभिः पालनः अंहसः पापा उरुप्य रक्ष, उरुन्यतिः रक्षाकर्मा । अच्छिद्रा-शैलोपः। शर्म-शमाणि, विमक्तेर्छन् । पर्मिः-पृ पालनपूरणयोः, i, अमात् सम्पदादिलक्षणः किम् ।। 24 ·[म. १, मनु. ११.५९. २.१.२.४, प. २५.] नवमीमृचमाह- भवा वरूथं गृणते विभावो भवा मघवन्मघवयः शर्म । उरुष्याने अंहंसो गृणन्तै प्रातर्मक्षू धियावसुर्जगम्यात् ॥९॥ भव वरूथम् गृणते विभाऽवः भव मघवन् मघवत्ऽभ्यः शर्म उरुष्य अग्ने अंहसः गृणन्तम् प्रातः मक्षु धियाऽवसुः जगम्यात् ।। . हे विभाग:-विशिष्टई सियुक्त अग्ने, त्वं गृणते स्तुवते वरूथम् आवरणं अनिष्टनिवारणं गृह भन । हे मघवन् धनान् , मघवद्भयः धनवद्भयो यजमानेभ्यः शर्म सुखं यया भवति तथा भव। "हे अग्ने गृणन्तम् त्वां स्तुवन्तं अंहसः पापात् उरु य रक्ष । प्रातः इदानीं मनु शीघ्रं धिया रासः बुद्ध्या वसुमान् धनदार अग्निः गृणन्तं प्र.ते जगम्या गच्छतु, आगच्छतु ॥ विभाष:- विशिष्टा भाः विभा, आतो मनिनिति विच्, तदस्यास्तीति मतुप्, तस्य वत्यम् , रुत्तम् । धियावसुः-छान्दसः अलुक्समासः । जगम्यात्-गम्ल गती, लिङि बहुलं छन्दसीति शपः श्लुः॥ इति प्रयमस्य चतुर्य चतुर्विंशो वर्गः एकादशेऽनुवाके 'चया' इति सप्तर्च द्वितीयं सूक्तं नोधस आई त्रैष्टुभम् । वैश्वानरगुण- कोऽग्निर्देवता। नकारस्य तत्र प्रयमामृचमाह- वया इदग्ने अग्नयस्ते अन्ये वे विश्वे अमृता मादयन्ते । वैश्वानर नाभिरसि क्षितीनां स्थूणैव जनाँ उपमिद्ययन्थ ॥१॥ वयाः इत् अग्ने अग्नयः ते अन्ये वे इति विश्वे अमृताः मादयन्ते वैश्वानर नाभिः असि क्षिीनाम् स्थूर्णाऽइव जनान् उपऽमित् ययन्थ। हे अग्ने, अन्ये अग्नयः, स्वानभेदेन व्यापारभेदेन च ये वयोऽग्नय उच्यन्ते ते सर्वेपि ते तप यया इत् शाखा एव, न त्वत्तो मिन्नाः। त्वे इत् त्वय्येव विश्वे अमृताः सर्वे देवाः मादयन्ते हप्पन्ति । हे वैश्वानर विश्वेषां नरागां देवानां मनुष्याणां च रूपेण वर्तमानाग्ने, क्षितीनाम् ·...अ.४, ब. २५.] - - [म.१, मनु.११.२.५९. मनुष्याणां नामिः असि मध्यभूतो मुख्यः सन्नो भासि, अवसामोर्सत्यर्थः । त्वं उपमिद अस्थापयिता सन् जना ययन्य अधारयः । तत्र दृष्टान्तः-उपमित् स्थूणेर अवस्थापकः स्तम्भ इन, स्तम्भो यया गृहोपरिमागं धारयति तद्वत् ॥ नामिः-नहो भयोत इन भवाव। उपमित्- इमिञ् प्रक्षेपणे, कर्मणि विप् तुगागमश्च । ययन्य-यम उपरमे, लिट् ।। द्वितीयामृचमाह- मुर्धा दिवो नाभिरग्निः पृथिव्या अर्थाभवदरती रोदस्योः । तं वा देवासोऽजनयन्त दे॒वं वैश्वानर ज्योतिरिदायर्याय ॥२॥ मुर्धा दिवः नाभिः अग्निः पृथिव्याः अर्थ अभवत् अरतिः रोद॑स्योः तम् त्वा देवासः अजनयन्त दे॒वम् वैश्वानर ज्योतिः इत् आर्याय ।। अग्निः, दिनः धुलोकस्य मूर्धा शिरोभूवः, पृथिव्याः भूमेः नामिः मध्यभूतः सन्नाहरुथ अभवत् भवति । अय एवमुभयोलोफयोरग्नेः प्राधान्ये सति, रोदस्योः द्यावापृथिव्योः अरतिः गन्ता, धुलोकान् पृथिवीं पृथिव्याः दिवं च गच्छन् यात्रिको भवति, यजमानस्यारोहणायोध्ये दिव्यं पदं प्रति, इति रहस्यम् । हे वैश्वानर, विश्वेष नरेपु विद्यमानाने, तम् तथाभूतं त्या त्यां देवम् देवासः देवाः सर्वे आर्याय अतुं योग्याय यजमानार ज्योतिः इत् ज्योतिःस्वरूपमेव अजनयन्त प्रादुर्भूतमर्वत । मूर्धा-मूर्तमसिन् धीयत इति मूर्धा, वन्नुवन्नित्यादौ निपातितः ।। तृतीयामृचमाह-- आ सूर्ये न रश्मयो भुवासों वैश्वानरे दधिरे ऽग्ना वसूनि । या पर्वतेप्बोफ्धीप्वप्सु या मार्नुपेवसि तस्य राजा ॥३॥ आ सूर्य न रश्मयःभ्रवासः वैश्वानरे दधिरे अग्ना वसूनि या पर्वतेपु ओपंधीपु अप्ऽसु या मार्नुपेषु अर्सि तस्य राजा ॥ मूर्य आदित्ये भुपामः नित्याः सिराः सूयांदविमेघाः रदमयः न फिरणा इन, आना अग्नौ धानर यानि सांणि सचात्मानि धनानि आदधिरे आहितानि मान्नि। सूर्य किरणा इस अग्नी मारभूलानि सर्माणि द्रयाणि यमुशन्दप्रतिपादितानि निहितानि मन्ती युक्तम् । इदमेय ·अ.१,१.४, २.२५.] ५२० - मं. १, अनु. ११.५९. विशेपोशाहरगेन स्पष्टीक्रियो । या यानि पनि द्रव्यसारांशभूतानि सत्वानि पर्वतेपु ओधीषु अप्सु विद्यन्ते या यानि च मानुपेषु विद्यन्ते तस्य सर्वस्य वसुजातस्य रामा असि ईश्वरो भ.सि स्वमग्ने । स्वाहितरश्मिः सूर्यः स्वामी च भवति रश्मीनाम् , दान्तिकोऽग्निरपि वसनाम् ।। " चतुर्थीमृचमाह- वृहती ईव सूनवे रोदसी गिरो होता मनुष्यो न दक्षः। खर्वते सत्यशुष्माय पूर्वीश्वानराय नृतमाय यह्वीः ॥४॥ बृहती इवेति घृहतीऽईव सूनवै रोदसी इति गिरः होता मनुष्यः 'न दक्षः स्वःऽवते सत्यऽशुप्माय पूर्वीः वैश्वानराय नृऽतमाय यह्वीः॥ रोइसी द्यावापृथिव्यौ सुनवे स्वपुत्राय बृहती इव प्रभृते वितते इवाभृताम् , बृहतो वैश्वानर- स्यारस्थानाय द्यौः पृथिवी च विस्तृते जाते । द्यौः शुद्धसचप्रधाना मनोनयक्षेत्रभूता चितिरिति सार्यम् , तथा पृथिवी जागरितस्थाना स्थूला अन्नमयक्षेत्रभूता चितिरिति च बोध्यम् । यजमाते उमे अपि विस्तृते भवतः, यदा तयोरुभयोर्जातोऽग्निः प्रादुर्भ-ति चैश्वानरात्मा । सः मनुष्यो न मनुप्य इव दक्षः विवेचनधीकुशलः होता आह्वाता सन् गिरः स्तुतीः करोतीति शेषः । यजमान- कृत्यं स स हि निर्वहति । अय ज्योतिर्बलादिबहुविभवसम्पन्नोऽग्निधैश्वानर इत्याह । वर्ष खरिति ज्योतिः तद्वते सत्यशुष्माय सत्याधारकबलयुक्ताय नृतमाय अतिशयेन नेत्रे वैश्वानराय अग्नये पूर्वीः वह्वयः यहीः युवतयः ज्यालाः शक्तयः सन्तीति शेषः। इमामृचं अन्यथा व्याचष्टे सायणः, अनुपयोगाद्विस्तरभयाच नेह तत्परीक्षा भवति ॥ पञ्चमीमृचमाह- दिवश्चित्ते चूहतो जातवेदो वैश्वानर प्र रिरिचे महित्वम् । राजो कृष्टीनामसि मानुपीणां युधा देवेभ्यो वरिवश्चकर्थ ॥५॥ ढिवः चित् ते वृहतः जातऽवेदः वैश्वानर प्ररिरिचे महिऽत्वम् राजा कृष्टीनाम् असि मार्नुपीणाम् युधा देवेभ्यः वरिवः चकर्थ ॥ हे जातवेदः जाताना वेदितः, पैश्वानर अग्ने, ते त्य महित्वम् माहात्म्य बहती दिनधित ·म., म. ४.व. २५.] - ५२१ [म... मनु. ११.५९. - . महतो द्युलोकादपि प्र रिरिचे प्रकर्षेण अतिरिक्तोऽधिको भवति । किं च, त्वं मानुपीणाम् मनोर्जातानां कृष्टीनाम् प्रयत्नपतीनां प्रजानां राजा 3 सि ईश्वरो भवसि । तथा युधा युद्धेन, असुरैः सह कृतेन युद्धेन साधनेन देवेभ्यः परिवः स्थानं अवकाशं सुखं वा चरर्थ कृतवानसि । असुरैराकान्ते लोके, तान् जित्वा देवेभ्यस्तत्र स्थानं ददासि, तदेव सुखं भवति देवानां, परि- चर्या वा ॥ सायणस्तु वरिवः धनमिति व्याचष्टे, नैतदुपपद्यते । असदुक्तार्थ एव अवकाश- सुखपरिचरणादीनामन्यतमो वा परिवः-शब्दप्रयोगस्थलेषु युक्तो भवति ।। करिवः-यम् परणे, प्रियते सबैरिति वरिवः, धातोर्यड्लुकि ऋतथेत्यभ्यासस्य रिगागमः, तदन्तादसुन् , टिलोपः ॥ पष्ठीमृचमाह- प्र नू महित्वं पभस्य वोचं यं पुरवौ वृत्रहणं सचन्ते । वैश्वानरो दस्युमग्निर्जधन्वाँ अधूंनोत्काष्ठा अव शम्बरं भेत् ॥६॥ अनु महिऽत्वम् वृषभस्य वोचम् यम् पुरवः वृत्रहनम् सचन्ते वैश्वानरः दस्युम् अग्निः जघन्वान् अधूंनोत् काष्ठाः अब शम्वरम् भेत् ।। वैश्वानरस्य सर्वदेवात्मकत्वादयमग्निः इन्द्रात्मना वर्णितो भवत्यात्यामृचि । वृषभस्य अमी- टानां वर्पकस्य महितम् महचं प्रयोचम् नु क्षिप्रं प्रत्रवीमि । यम् वृषभ पुरवः मनुप्याः बहयो वा, मनुष्यनामेदम्, पुत्रहणम् घूत्रस्य हन्तारं, विधेयविशेपणं, सचन्ते सेवन्ते । किं तस्य महत्त्वम् ? तदुच्यते । स वैश्वानरः अग्निः इन्द्रात्मना दस्युम् उपक्षपयितारं असुरं राक्षसादिकं या जघन्वान् हतवान्, काष्ठाः अपः अधूनोत् अधोमुसतया अपातयत् (प्राग्निवृतम् १.३२) शम्परम् तनिरोधकं च अब मैत् अवामिनत् ॥ वोचम्-वर्तमाने लुङ्, अडमारः । जघन्वार-हन्तेः लिटः छमः । मेल-मिदिर विदारणे, लटि छन्दसि विकरणस्य लुक् ।। सप्तमीमृचमाह- वैश्वानरो महिना विश्वकृष्टिभरद्वाजेषु यजतो विभावा । शातबनेये शतिनीभिरग्निः पुरुणीथे जरते सूनृतावान् ॥७॥ वैश्वानरः महिना विश्वकृष्टिः भरवाजेषु यजतः विभाऽचा शातऽवनेये शतिनीभिः अग्निः पुरुऽनीथे जरते सुनृतोऽवान् ।। .

·" विश्वसिन् आद्यं जन्म, द्वितीयं तु यजमाने, अथवा द्यावापृथिव्योः प्रागुक्तलक्षणयोर्जायमान म., म.४, ६. २९.) ५२२ - म... अनु. ११०... वैश्वानरः महिम्ना स्वीयमाहात्म्येन विश्व टिः विश्वे सर्वे कृष्टयः मनुष्य यस्य स्वभूताः स तथोक्तः भरद्वाजेपु भरन्तो पाजाः येषु तेषु पौष्टिकर.मृद्धियुकोषु यजनेषु यजतः यष्टव्यः विभावा विशेपेण प्रकाशयिता सूनृतावान् शोभनसत्यना-युक्तः अग्निः शातवनेये शरसंख्यावा ऋतून वनति संभजत इति शत निः, तस्यापत्यं सन्ततिः शात्यनेयः सिन् पुरुणीचे पुरूणां यहूनां नेतरि यजमाने शतिनीमिः वह्वर्थकशतसंख्यावतीमिः स्तुतिमिः जरते स्तोते, अत्र शतवनिः शतक्रतुः बहुकर्मा बलाढ्यः, तसाझातो विशिष्टो नेता भवतीति युक्तम् । शत, नि-पुरुणीथ- संज्ञको तु उक्तलक्षणसामर्थ्यनिदर्शनभृतौ ऐतिहासिकौ इति ग्राह्यम् । तथाविवे 'पुरुणीधे' भगपानेव स्तोत्रकर्म करोतीति कर्तर्यर्थे गृहीतमस्कामिः । जरते-स्तूयो, व्यत्ययेन कर्मणि कर्तृप्रत्यय इति सायणीयम् । सर्वे गताः ॥ इति प्रयमस्य चतुयें पञ्चविंशो वर्ग: चतिमिति पञ्चचं तृतीयं रक्ता । नोधा ऋपिः त्रिष्टुप् छन्दः अग्निर्देवता । तत्र प्रथमामृचमाह- वहि यशसै विदर्थस्य केतुं सुाव्य दूतं सद्योअर्थम् । द्विजन्मानं रयिमिव प्रशस्तं राति भैरमृर्गवे मातरिश्वा ॥१॥ वहिम् यशसंम् विदर्थस्य केतुम् सुप्रऽअव्यम् दूतम् सद्यःऽअर्थम् द्विजन्मानम् र॒यिम्ऽईव प्रशस्तम् रातिम् भरत् भृगवे मातरिश्वो ॥ वहिर वोढारं प्रापयितारं हव्यस्य, यशसम् यशस्विनं विदथस्य ज्ञानाधिगम्यस्य, ज्ञान- गम्यस्य यज्ञस्य वा केतुम् प्रज्ञापकं सुप्राव्यम् सुष्ठ प्रकर्पण अवति रक्षतीति सुप्रावीः तं दृतम् दवैदैत्यै नियुक्तं सद्योअर्थम् सद्यः अरणं गमनं यस्य तं द्विजन्मानम् द्वे जन्मनी गस्य । रयिमिय धनमिव प्रशस्तम् प्रख्यातं एवंभूतमग्नि मातरिश्वा वायुर्जगत्प्राणः भृगवे ज्वलते मन्त्र- द्रष्टे यजमानाय, तनिदर्शनभूताय एतत्संज्ञकाय महर्पये रातिम् भरत् 'मित्रमहरव् अकरोत्' इति सायणः, रातिः पुत्र इत्येके, 'राति भृगूणामुशिज कविकतुम्' इत्यत्र 'भृगूणाममिलपितार्य- प्रदातारम् । इति दात्रथै रातिशन्दः प्रयुक्तः सायणीयव्याख्यानुसारेण । इहापि भृगवे यजमानाय अग्नि दातारं अकरोत् इति व्याख्यम् ॥ मुप्राव्यम्-सु प्र इति उपसर्गद्वयोपसृष्टादयतेः ·म.....२ - मि. १, अनु. ११, सू.... अवित्रादिग्य ईरिति ईकारप्रत्ययः, वा छन्दसीति अमेि पूर्व इत्यस्य विकल्वे यणादेशः । सद्यो- अर्थम्-ओं करि थन्प्रत्ययः । मातरिश्वा-माररि अन्तरिक्ष असिति, वन्नुक्षनित्यादौ निता भूपरिधिः॥ द्वितीयाचमाह- अस्य शासुरुभयोसः सचन्ते हविष्मन्त उशिजो ये च मीः। दिवश्चित्पूर्वो न्यसादि होतापृच्छ्यो विश्पतिर्विक्षु वेधाः ॥२॥ अस्य शासुः उभयोसः सचन्ते हविष्मन्तः उशिजः ये च मर्ताः दिवः चित् पूर्वःनि असादि होतो आऽपृच्छ्यः विश्पतिः विक्षु वेधाः॥ आः शासितुः अस्य अग्नेः, शासितारमग्निमिति विभक्तिव्यत्ययः उमयामः मचन्ने देवाः मनुपाश्च सेवन्त । देवाः उशिजः कामयमानाः, कान्तिमन्तो वा हविष्मन्तः स्वीकृतहवि- भियुक्ताः । ये च माः यजमानाः, ते उभयासः सचन्त इति संवन्धः । अयं हो। अग्निः दिनश्चित् द्युलोकादपि पूर्वः, प्राक्तनः, त्रैलोक्यादुपरि तुरीयं पदं तस्य सं गृहम्, धुलोको द्विधा माति, त्रैलोक्ये दियोऽन्तायो योध्यः । तदुपरि या द्यौः सा वृहती, खःशब्दप्रतिपादिता च कचित् । कीरयो होता? आपृच्छयः आमन्त्रणीयः पूज्य: विदपतिः विशां प्रजानां पाठकः, वैधाः विधाता, नयाभूतः विनु प्रजासु यजमानेपु न्यमादि न्याय, सापितो भवति ॥ शानु:- शास्तः, उन्, इडागमाभारः षष्ठयेकवचने तकारलोपः। उशिज:-बष्टेः इजिप्रत्ययः । आपृच्छय:- प्रच्छ झीप्मायां, क्यपप्रत्ययः॥ । तृतीयामृचमाह- तं नव्य॑सी हृद आ जाय॑मानमस्मत्सुकीर्तिर्मधुजिह्वमश्याः । चमृत्विौ बृजने मानुपासः प्रयखन्त आयबो जीजनन्त ॥३॥ तम् नव्य॑सी हृदः आ जाय॑मानम् अस्मत् सुऽकीर्तिः मधुऽजितम् अश्याः यम् ऋविजः वृजनै मानुपासः प्रयखन्तः आयः जीर्जनन्त । नन्या नापसी नपतरा सुकीर्ति: मुष्ट फीतपिती स्तुतिः अनन् अमाकं हटा हदपात् ·५२४ - अ. १, ४, २६.] [म १, अनु. ११, १.६० अन्तःकरणदृत्तीनां मूलस्थानात् अन्तरात्मनिलयभूतात् जायमानम् उत्पद्यमानं तम् मधुजिह्वम् मादयितज्वालं अग्नि आ आझ्याः अभिमुखं व्यामोतु । घृजने यज्ञशत्रुमिः सह संग्रामे प्राप्ते यम् अनि आयवः यजनाध्वनि गन्तारः मनुप्याः जीजनन्त उदपादयन् , उत्पादयन्तीत्यर्थः। कीदृशाः आययः? प्रत्विजः ऋतौ युक्ते काले यष्टारः मानुपासः मनोर्जाताः प्रयस्वन्तः प्रीतियुत्ताः ॥ नव्यसी-नवायसीत्या ईकारलोपश्चान्दसः। अश्या:-अशू व्याप्तौ, लिडि विकरणस्य लुक, व्यत्ययेन परस्मैपदं मध्यमपुरुपश्च । जीजनन्त-जनी प्रादुर्भावे, ण्यन्ताल्लङ्, अडभावः ।। " चतुर्थीमृचमाह- उशिक्पावको वसुर्मानुषेषु वरेण्यो होताधायि विक्षु । दमूना गृहपतिर्दम आँ अग्नि वायपती रयीणाम् ॥४॥ उशिक पावकः वसुः मार्नुपेषु वरेण्यः होता अधायि विक्षु दमूनाः गृहऽप॑तिः दमै आ अग्निः भुवत् रयिऽपतिः रयीणाम् ॥ उशिक् कामयमानः कान्तिमान् वा, पावकः शोधकः वसुः सर्वस्यापि धनभूतः मानुषेषु मनुष्येपु वरेण्यः वरणीयः, मनुष्येषु अन्तःस्थितः स श्रेष्ठो चरणीयो भवति । एवंभूतः सोऽग्निः होता आह्वाता विक्षु यजमानेषु अधायि निहितः स्थापितो भवति । किञ्च सः दमूनाः गृह- सुहृद , दानमनस्क इति यास्कमनुसृत्य सायणः, गृहवाचिनो दमशब्दानिष्पन्नोऽयं योध्यः । गृहपतिः गृहस्य पालयिता दमे गृहे अयं अग्निः रयीणाम् बहुविधानां धनानां मध्ये रविपतिः उत्कृष्टस्य धनस्य पालकः आ भुवत् समन्ताद्भवति ॥ अधायि-छन्दसि वर्तमाने कर्मणि लड्। दमूना:-दमेरूनसिः इति औणादिकः प्रत्ययः । भुवत्-लेटि अडागमः ।। पञ्चमीमृचमाह- तं त्वा वयं पर्तिमग्ने रयीणां प्र शैसामो मतिभिर्गोतमासः । आशुं न वाजम्भरं मर्जयन्तः प्रातर्मुक्षु धियावसुर्जगम्यात् ॥५॥ तम् त्वा वयम् पतिम् अग्ने रयीणाम् प्रशंसामः मतिऽभिः गोतमासः आशुम् न वाजम्ऽभरम् मर्जय॑न्तः प्रातः मक्षु धियाऽवसुः जगम्यात् ॥

·म. १, म.४,५. २७.] - [म.१, मनु. ११, प्ल.६१. . . गोतमामः अतिशयेन गोनन्तः शरश्मियुत्ताः (अन्तर्भावितमतः), गोतमगोत्रोद्भपा अयं नोयसः, हे आने रयीणाम् धनानाम् पतिम् पाठयितारं तम् तादृशं त्या त्याम् मतिभिः मनः स्तोत्रैः प्रर्शनामः प्रकण स्तुमः । कि कुर्वन्तः? याजम्भरम् दा .स्य बलादिसमृद्धे- भरि ला मर्जयन्तः मार्जयः, तत्र दृष्टान्तः-आशुम् न अश्वमिन, यया पुस्पा अश्विनः अश्वं निर्धूलिकरी, मार्जनेन कुर्वन्ति, धा यिनप्यग्नेर्वहनप्रदेशं यजनस्थानं शोधयामः । प्रातः इदानीं मनु शीधं धियायमुः धिया धनवान् जगमात् आगच्छतु ।। राजम्भरम्-अग्नेसा वैदिकी संहा, संजयां भृजीति चाजशब्दे कर्मण्युपपद र.च्प्रत्ययः, मुगमः । मर्जयन्त:- मृजेद्धयभारः । अन्ये गताः ॥ इति प्रयमस्य चतुर्य षड्विंशो वर्ग 'असा इदु प्रारस' इति पोर्च चतुर्थ सूक्तम् । नोधा ऋपिः विष्टुप् छन्दः इन्द्रो देवता ।। तत्र प्रथमामृचमाह- अस्मा इदु प्र तबसे तुराय प्रयो न हेर्मि स्तोम माहिनाय । ऋचीपमायाधिगव ओहमिन्द्रीय ब्रह्माणि रातमा ॥१॥ अस्मै इत् ऊम् इति प्र तवसे तुराय प्रयः न हुर्मि स्तोम॑म् माहिनाय ऋचीपमाय अधिऽगवे ओहम् इन्द्राय ब्रह्माणि रातऽतमा ।। इदु पादपूरणः, तनसे प्रद्धाय तुराप त्वरमायाम, सत्वरं कार्य दुर्वत इत्यर्थः इन्द्राय प्रयो न प्रियं वस्तु इस स्तोमम् स्तोत्रं प्रहर्मि प्रकर्षेग हराम करोमि । कीदृशाय? माहिनाय महते ऋचीपमाप ऋचा समाय याशी ऋक् दीप्ता स्तुतिः क्रियते तस्यास्तुल्याय योग्याय अधिो अमृता अन्येनानिगारिताः गावः रश्मयः यस्य सः अस्मै अप्रतिहतचिद्रश्मिप्रमराय तस्मै इन्द्रायेति संबन्धः। कीदृशं स्तोमं प्रहर्मि? ओहम् कहनीयं प्रापणीय उत्कृष्टताइ, किञ्च राततमा अतिशरेन दत्तानि ब्रह्माणि मन्त्रात्मकानि स्तोगाणि पूरैः प्रापिमिः स्तोत्राय प्रयुक्तान मन्त्रानपि इन्द्राय प्रवीमि न केवलं मयेदानी गीयमानं स्तोमम् ।। तुराय-तुर त्वरणे । हर्मि-हज् हरणे, शपो लुक् । माहिनाय-गतम् । ऋचीपमाय-ऋचा समाय, तृतीयाया ईकारः अलुक्समामथ छान्दसः । अधिगरः-गौः गमनमिति सायणः, अमृतगमनः, पृषोदरादित्वाद् सिद्धिः । ओहम्- वहतेः कर्मणि धम्, सम्प्रसारणं छान्दसम् । राततमा-रा दाने, शेलोपः ।। 25 ·[म. १, अनु. ११. स. ६१० - भ.१.४, ५. २७.] अस्मा इदु द्वितीयामृचमाह- अस्मा इदु प्रय॑ इव प्र यसि भराम्याग्रूपं वार्धे सुवृक्ति । इन्द्राय हृदा मनसा मनीपा प्रत्नाय पत्ये धियो मर्जयन्त ॥२॥ अस्मै इत् ऊम् इति प्रयःऽइव प्र यसि भरामि आग्रूपम् बाधै सुऽवृक्ति इन्द्राय हृदा मनसा मनीपा प्रत्नार्य पत्यै धियः मर्जयन्त ॥ अस्मै इन्द्रायैव प्रय इव प्रियं वस्त्विव प्र यसि प्रयच्छामि । पाथै वाधनाय यज्ञ- शत्रूणामिति शेपः सुवृक्ति सुष्टु आवर्जक आग्रूपम् आयो स्तोत्रात्मकं भरामि हरामि संपादयामि । प्रनाय पुरागाय पत्ये सामिने इन्द्राय धियः बुद्धीः धारणासमर्थान् प्रज्ञाविशेषान् तल्लक्षिताः स्तुतीर्वा हृदा हृदयेन, प्राणुक्तलक्षणेन मनसा अन्तःकरणवृत्या मनीपा मनीपया मनस ईपयिच्या प्रज्ञया च मर्जयन्त मार्जयन्ति शोधयन्ति संस्बुर्वन्ति स्तोतार ऋपय इति शेषः॥ प्रयंसि-यम उपरमे, लटि पुरुषव्यत्ययः, शपो लुक् । आगूपम्-आड्पूर्वाद् घुपेर्पञ्, प्रपोदरादि- त्वाद् घो इत्यस्य गू आदेशः । वाधे-बाध विलोडने, कृत्यार्थे भावे केन्प्रत्ययः, एजन्तत्वात अव्ययत्वेन सुपो लुक् ॥ तृतीयामृचमाह- अस्मा इदु त्यमुपमं स्वपां भरोम्याङ्गुषमास्यैन । मंहिष्टमच्छोक्तिभिर्मतीनां सुवृक्तिभिः सूरि वावृधध्ये ॥३॥ अस्मै इत् ऊम् इति त्यम् उपऽमम् स्वःऽसाम् भरामि आग्रुपम् आस्यैन मंहिष्ठम् अच्छोक्तिऽभिः मतीनाम् सुवृक्तिऽभिः सूरिम् ववृधध्यै ॥ असा इदु अस्मै इन्द्रापैव त्यम् तं प्रसिद्ध उपमम् उपमानहेतुभूतं वर्षाम् स्वःसा, स्वरिति ज्योतिः तस्य सनितारं दातार आग्रूपम् स्तोत्ररूपं घोपं आस्येन मुखेन भरामि करोमि । कीदृशमाग्रूपम् ? वक्ष्यमाणप्रकारम्-गरिम् वधध्यै विपश्चितमिन्द्रं वर्धयितुं सुप्रत्ति मिः सुष्ट आपकः मतीनाम् अच्छोक्तिमिः मतिलक्षितस्तुतीनां खच्छैचोमिः मंहिष्ठम् अति शयेन प्रवृद्धं एवंविधमाशूपं भरामीति संग्न्धः ॥ उपमम्-उपमीयतेऽनेनेति उपमः, घनर्थे कविधानम् ।

·#. १, २.४, व. २७. । ५२७ - [म. १, अनु. ११, स. ६. खःसाम्-खः सनोति जनसनादिभ्यो चिट्, विड्वनोः अनुनासिकस्य आत्वम्, सनोतेरन इति पत्वम् । यधध्यै-वर्धतेः पयर्थात् तुमर्थे कध्यप्रत्ययः, द्विावश्ठान्दसः ।। चतुर्थीमृचमाह- अस्मा इदु स्तोमं सं.हिनोमि रथं न तप्टेव तत्सिनाय । गिरश्च गिर्वाहसे सुवृक्तीन्द्रीय विश्वमिन्वं मेधिराय ॥४॥ अस्मै इत् ऊम् इति स्तोम॑म् सम् हिनोमि रर्थम् न तष्टोऽइव तत्ऽसिनाय गिरैः च गिर्वाहसे सुऽवृक्ति इन्द्रीय विश्वम्ऽइन्वम् मेधिराय॥ अमा इदु असा एवेन्द्राय स्तोमम् स्तोत्रं संहिनोमि प्रेरयामि । तत्र दृष्टान्तः तत्सिनाय सिनं अन्ममिति यास्कमनुसृत्य सायणः, संदिग्धः शब्दार्थः । सिनः ग्रासः सितो बन्धनार्थ इति पातञ्जलमहाभाये निर्णीतः "सिनो ग्रासः स्वयमेव भवति, सिता पाशेन सूकरी" (पा. ८.२.४६)। अतिचिरन्तनत्यान्मन्त्राणां बन्धनार्थोऽप्यासीदिति कपाश्चिद्हः, तर्हि तेन रथेन सिनं अन्नं यस्य सः, अयचा तेन रथेन सिनं बन्धः संवन्धः यस्य सः, उभययापि रथस्वामी भवति, तस्मै स्थम् न तष्टा इव यथा तष्टा तक्षको रयं प्रेरयति तद्वत्, इवेत्येतत् नकारो वा पदपूरणः । तथा गिर्वाहसे गीर्भिः स्तुतिमिरह्यमानाय गिरथ ऋग्रूपाः केवलाः स्तुतीश्च सुवृक्ति सुप्ठु शोभमानं यथा भवति तथा प्रेरपामि, पूर्व स्तोमः शस्त्रात्मकः, इदानीं तत्संबन्धिन्य ऋच उक्ताः । तथा मेधिराय मेधाविने इन्द्राय विश्वमिन्वम् विश्वं सर्व इन्वति व्यामोतीति विश्वमिन्वं सुर्वर्ग सर्वचालक या वचः प्रेरयामि ॥ विश्वमिन्यम्-इन्यति, पचायच्, लगभायश्चान्दसः । मेघिर:-मत्वर्थीय इरन्प्रत्ययः ।। पञ्चमीचमाह-- अस्मा इदु सतिमिव श्रवस्येन्द्रायार्क जुह्वा ३ समजे । वीरं दानौकसं वन्दध्ये पुरां गुर्तश्रवसं दर्मार्णम् ॥५॥ अस्मै इत् ऊम् इति सतिम्ऽइव श्रवस्या इन्द्राय अर्कम् जुह्वा सम् अञ्जे वीरम् दानऽऔकसम् वन्दध्यै पुराम गुर्तऽश्रवसम् दर्माणम् ॥

·अ.१, १.४, य. २८.] - ५२८ [म. १, अनु. ११, म.६१. अस्मा इदु अमा एव इन्द्राय अर्कम् मन्त्र स्तोत्रात्मक श्रवस्या श्रवणेच्छया जुह्वा जिह्वया पाचा समजे समक्तं अक्षितांमव करो.म, मन्त्रस्य वाग्योगात् दिव्दारेशश्रणं संपद्यत इति आ रहस्यम् । तत्र दृष्टान्तः सप्तिमिव अश्वभिव, यथा स्ययुक्तोऽश्वः अभीष्टस्थान प्रामोति प्रापयति च तथा वाग्युक्तो मन्त्रः दिव्यं श्रवणं सम्पादयतीति बोध्यम् । तथा जिह्वया अर्कमक्तं कृत्वा च वीरम् वित्रान्तं शूरं दानौकसम् दानानां मुख्यनिलयं गूर्तश्रवसम् गूर्त स्तुतं प्रशस्त श्राः श्रा यशो वा यस्य तं पुराम् दर्माणम् असुरपुराणां दारयितार इन्द्र बन्दध्यै यन्दितुं प्रवृत्तोऽसीति शेपः। सप्तिमिव-पप समाये, समवैति रथेन युक्तो भवति, तिप्प्रत्ययः । अजे- अजू व्यक्तिप्रक्षणकान्तिगतिपु, व्यत्यपेनात्मनेपदम् । दर्माणम्-दृ विदारणे, अस्मात् मनिन् । इति प्रयमस्य चतुर्षे सप्तविंशो वर्गः पष्ठीमृचमाह- अस्मा इदु त्वष्टा तक्षद्वजं स्वपस्तमं स्वयं ! राय । वृत्रस्य॑ चिद्विद्येन मर्म तुजन्नीशानस्तुजता कियेधाः ॥६॥ अस्मै इत् ऊम् इति त्वष्टा तक्षत् वज्रम् स्वपःऽतमम् वयम् रणाय वृत्रस्य चित् विदत् येन मर्म तुजन् ईशानः तुजता कियेधाः ॥ अमा इदु अस्मा इन्द्रायैर त्वष्टा तक्षको विश्वकर्मा वत्रम् आयुधं रणाय युद्धःथं तक्षत तीक्ष्णं अकरोत् । कीदृशं वज्रन्? स्वपस्तमम् अति रायेन शोभनकर्माणं स्वर्यम् सुष्ठु प्रेय शत्रुषु इति मायगः, अया घोपयुक्तम् । तुजन् हिंसन् शत्रून् ईशानः ईश्वरः कियेधाः बलवान् इन्द्रः त्रस्य चित् अनुरस्य मर्म मर्मस्थानं तुजता हिंसता येन वज्रेण विदत् अलभत शत्रोः प्राय, प्राहादित्यर्थः ॥ स्वपस्तमः-शोभनं अपः कर्म यस्यासौ स्वपाः, अतिशयेन खपाः स्वपस्तमः । विदत्-विद्ल लाभे, अडभावः । तुजन्-उज हिंसायां, शत् । कियेधाः-कियगलं दधाति धारयति किय द्वाः, 'अस्य बलस्य इयत्तां न कोपि जानातीत्यर्थः' इति सायणः, पृपोदरादित्यादभिमतरूपसिद्धिः॥ सप्तमीमृचमाह- अस्येदु मातुः सर्वनेषु सद्यो महः पितुं पपिवाञ्चावन्ना। मुपायद्विष्णुः पचतं सहीयान्विध्यद्वगृहं तिरो अद्विमस्ता ॥७॥ सर्वधा ·म. १, म. ४,३.२८.] मि. १, अनु. ११, सू. ६१. अस्य इत् ऊम् इति मातुः सर्वनेषु सद्यः महः पितुम् पपिऽवान् चारु अन्ना मुपायत् विष्णुः पचतम् सहीयान् विध्यत् वराहम् तिरः अम्ि अस्ता॥ इत् उ इति पादपूरणम् । मातुः निर्मातुः स्रष्टुः महः महतः अस्य यजनस्य सपनेषु अङ्गभूतेषु यजनकर्मसु पितुम् अन्नभूतं सोमं पपिहान् पीतवान् , तथा चारु शोभनानि अन्ना अनानि अपानि सद्यः स्वीकृतवान् , विष्णुः व्यापकः पचतम् परिपक्कं देवहस्तप्राप्तिक्षम, कि तु असुरपशंगदं ज्योतिलैश्चर्यादिकं मुपायत् चोरयन् अपहृतानित्यर्थः । सहीयान् अतिशयन शत्रूणां साहयिता अमिभविता अद्रिम् अता वनस्य क्षेपकः एवंभूत इन्द्रः तिरः प्राप्तः सन् वराहम् 'वरसुदकं आहारो, यस्य' इति सायणः तर्हि मेघं अपां आवरकं ज्योति निरोधक विध्यत् अताडयत् अभिनत् ।। शब्दार्थो दत्तः । किं तात्पर्यम् । अस्यामृचि त्रीणि वाक्य- सण्डाने भान्ति । 'सबनेपु पितुं पपिवान्' इत्येकम् , 'विष्णुः पचतं मुपायत्' इत्यन्यत्, 'अता पराहं विध्यत्' इति तृतीयम् । अत्र संशयः-कः पपिता? को मुपायत्? अद्रिमस्तेति लिङ्गदर्शनात् स इन्द्र एवेत्र संरायम् । तैत्तिरीयश्रुत्युदाहरणपूर्वकै पक्षान्तरव्याख्यानं दत्तं सापणीये । तत्र विणुर्यज्ञः, स एवापुरधनं अपाहर स एव वराहोऽभवत्, तत इन्द्रस्त अविध्यत् इत्यादिकथामुदाहृत्य गमीरार्थस्य मन्त्रस्य स्थूलपक्षानुसारेणापि अर्यान्वोधाय न कल्पते । सायणमनुसृत्यैर साधिष्ठं स्थूलार्थ ब्रूमः प्रथम, अनन्तरं स्पष्टीकुर्मः । सर्वस्य जगतो निर्माता महान् यज्ञः, तस्याङ्गभूतानि यजनानि भवन्ति । तेषु सोमं पिबति अन्यानि हव्यानि च स्वीकरोति इन्द्रः, ततः सोमपलेन स सर्वव्यापी 'विष्णुः' भवन् परिपक्वमपि असुरवशंगतं धनं असुरायनविदितमेशापहरति, एवं अपहृते धने, शत्रोदीवल्ये सति शत्रुजित्वरः बजेण · अवेग लक्ष्यं वराह मेघमविध्य विमा जितवान् । अथ रहस्यमेवं भवति-यज्ञस्य निर्मातत्वं नाम यजमाने सुप्तप्रायागां गुप्तानां ऊर्ध्वलोकाधारकागां चिद्भूमिकानां अन्नमय- प्राणमयमनोमयवपुषां च पृथग्भारेन प्रकारानं उत्पादन अवस्थापन इति योध्यम् । अय सोमपान- महिम्ना व्यापको भवन्निन्द्रः यजमाने यजमानशरीरेपु येऽशाः देवाधीनताप्राप्तिक्षमाः अत एच परिपक्का अपि देव विरोधिभूतापुरादिविभववशंपदा भवन्ति, तान् रहस्येवापहत्य दिव्य स्वीये पद स्थापयति, तदानीमूर्ध्व सर्व जोपलादिरोधकं लक्ष्य मिच्चा यजमाने चिन्मयज्योतिषलादि- वृष्टिक्षेत्रभूते अभीष्टं सर्व दिव्यममृतमादधाति ॥ मह इत्यादयो गताः । मुपापर-सुप स्तेये, .

·- अ. १.४, ५.२८.] [म. १, अनु. १, स. ६. घनर्थे कविधिर्भावे, मुपः, सुप आत्मनः क्यच् , तस्मात् शठ, नुमभावः । पचतम्-पचतेः असच्प्रत्ययः । विध्यत्-व्यध ताडने, लङ् । वराहम्-वरं श्रेष्ठं अहः दिनं, उत्कृष्टो दिवसः इति कर्मधारयः, समासान्तः टचप्रत्ययः । तद्वानपि मत्वर्थलक्षणया वराहशब्दवाच्यः, एवं अन्तर्यागार्थेऽस्य समन्वयः स्यात् । अस्ता-अस्यतेः क्षेपणार्थात् तन् , इडभानश्ठान्दसः ॥ अष्टमीमृचमाह- अस्मा इदु नाचिद्देवपत्नीरिन्द्रयार्कमहिहत्य ऊचुः । परि द्यावापृथिवी जभ्र उर्वी नास्य ते महिमानं परि ष्टः ॥८॥ अस्मै इत् ऊम् इति ग्नाः चित् देवऽपत्नीः इन्द्राय अर्कम् अहिऽहत्यै ऊबुरित्यूवुः परि द्यावापृथिवी इति जभ्रे उर्वी इति न अस्य ते इति महिमानम् परि स्त इति स्तः॥ अस्मा इदु अस्मा एवेन्द्राय अहिहत्ये पुत्रवधे निमित्ते सति, ग्नाचित् स्त्रियः सत्योऽपि देवपत्नीः इन्द्राण्यायाः देवतापुरुषकार्यनिर्वाहिण्यः शक्तयः इन्द्राय देवाय अर्कम् अर्चनार्य स्तोत्रं ऊचुः समवन्वत । स चेन्द्रः उर्वी विस्तृते द्यावापृथिवी दिवं पृथिवीं च परिजने परिजहार खतेजसा । अस्य इन्द्रस्य महिमानम् महत्त्वं ते द्यावापृथिव्यौ न परि स्तः नातिकामतः ।। उबुः-बेञ् तन्तुसन्ताने, लिट् । जभ्रे-हञ् हरणे, लिट् , हस्य भः॥ नवमीमृचमाह-- अस्येव प्ररिरिचे महित्वं द्विवस्मृथिव्याः पर्युन्तरिक्षात् खराळिन्द्रो दम आ विश्वगूर्तः स्वरिरमंत्रो ववक्षे रणाय ॥९॥ अस्य इत् एव प्ररिरिचे महिऽत्वम् दिवः पृथिव्याः परि अन्तरिक्षात् स्वऽराट् इन्द्रः दमे आ विश्वगूर्तः सुऽअरिः अमंत्रः ववक्षे रणाय ॥ अस्पैदेव इत् पदपूरणः अस्यैवेन्द्रस्य महित्वम् महत्चं दिवः धुलोकात् पृथिव्याः भुलोकाद अन्तरिक्षात् उभयोर्मध्यमालोकात् एवं त्रिलोक्याः परि उपरि प्ररिरिचे अतिरिक्तं भवति । त्रिलोकाधिक इन्द्रस्य महिमा । दमे स्वे गृहे खराट् स्वेन तेजसा राजमानः विश्वगूर्तः विश्वैः ·म. १, २.४, ३.२९.] - [म. १, अनु. ११, २०६१. प्रशस्तः स्वरिः शोभनो गन्ता अमत्रः वलेन महान् इन्द्रः रणाय देवशत्रुभिः सह युद्धाय आ ववक्षे आवहति प्रारयति स्वकीय चलमिति शेपः॥ अमत्रः-अम गत्यादिषु, असादौणादिकः बन्- प्रत्ययः । ववक्षे-यहेलेंटि सिप्, शपः श्लुः अन्यच छान्दसम् ॥ दशमीचमाह- अस्येदे॒व शव॑सा शुपन्तं वि वृश्चद्वन्नैण वृत्रमिन्द्रः। गा न वाणा अवनीरमुञ्चभि श्रवो दावने सचैताः ॥१०॥ अस्य इत् एव शवसा शुपन्तम् वि वृश्चत् वज्रेण वृत्रम् इन्द्रः गाः न वाणाः अवनीः अमुञ्चत् अभि श्रवः दावने सऽचैताः॥ इन् पादपुरणः। अस्यैव इन्द्रस्य शयसा वलेन शुपन्तम् शुष्यन्तं पुत्रम्, इन्द्रः वज्रेण आयुधेन विवृश्चत् व्याच्छिनत् । तथा गाः न चोरैरपहृता गाः यथा अन्विष्य लब्ध्वा मुञ्चन्ति, तथा बागाः वृत्रेण आता निरुद्धावा अवनीः अवनहेतुभूताः अपः तेजांसि वा अमुञ्चत् विसृष्टानेन्द्रः । तथा दापने दात्रे यजमानाय सचेताः यजमानेन समानचित्तः सन् श्रवः श्रवणं, दिव्यापेशश्रुति अमि अभिमुखं यथा भवति तथा ददाति । यजमानस्य चेतसा स्वतः संयोज्य एकीकृत्य दिव्यश्रवणापेशं तसिन् दधाति भगवानिन्द्रः ॥ शुषन्तम्-शुष्यन्तं, श्यनः व्यत्ययेन शः । वाणा:- चरणे, कर्मणि लटः शानच्, छन्दसि यको लुक, गुणाभावे यणा- देशः । अवनीः-आतेः करणे अनिप्रत्ययः । दाने-ददातेः आतो मनिन्निति पनि , चतुर्थंक- वचने अल्लोपाभावश्छान्दसः॥ इति प्रथमस्य चतुर्येऽष्टाविंशो वर्ग: तत्र एकादशीमृचमाह- अस्येदु वेपसा रन्त सिन्धवः परि यद्वजेण सीमर्यच्छत् । ईशानकृद्दाशुषे दशस्यन्तुर्वीतये गाधं तुर्वणिः कः ॥११॥ अस्य इत् ऊम् इति वेपसा रन्त सिन्धवः परि यत् वज्रण सीम् अयच्छत् ईशानऽकृत् दाशुपे दशस्यन् तुर्वीतये गाधम् तुर्वणिः कुरिति कः ।।

·-
८
अ... भ.४, २. २९.]
[म. १. अनु. ११, स. ६.
अस्पेदु अस्यैवेन्द्रस्य त्वेपसा ज्वलता बलेन सिन्धवः स्यन्दमाना आपः रन्त रमन्ते
ययास्वम्, यत् यस्मात् सीम् एनान् सिन्धून् एता अपः वनेण पर्ययच्छत् परितो नियमितवा-
निन्द्रः, किञ्च ईशानकृत् अभीष्टं जन ईशानं ऐश्वर्यन्तं करोतीति ईशानकृत दाशुपे दत्तवते
यानानाय दशस्यन् अभीष्टं प्रयच्छन् तुर्वणिः तूर्णसंभजनः जयशील: तुर्वीतये जित्दरगमनाय
क्षिप्रगतये वा यजमानाय, तनिदर्शनभूत-नरसंज्ञकाय या गाधम् अवस्थानयोग्यं धियं कः
अकार्षीत् , पूर्व तुर्थीति संज्ञकाय असु शक्तिपा,हेनीपु निमग्नाय, करोत्येव सर्वदा तादृशाय
जित्वरगमनाय यजमानाय ॥ रन्त-रनु क्रीडायाम् , शपो लुक्, धातोरस्त्यलोपश्छान्दसः ।
अयच्छत्-यम उपरमे । क:-करोतेः लुङ्, च्ले क् छन्दसि ॥
द्वादशीमृचमाह-
अस्मा इदु प्र भरा तूतुजानो वृत्राय वज्रमीशानः कियेधाः।
गोर्न पर्व वि रंदा तिरश्चेष्यन्नीस्य॒पां चरध्यै ॥१२॥
अस्मै इत् ऊम् इति प्र भर तूतुजानः वृत्राय वज्रम् ईशानः कियेधाः
गोः न पर्व वि रद तिरश्चा इष्यन् असि अपाम् चरध्यै ॥
हे इन्द्र, तूतुजानः त्वरमाणः ईशानः ईश्वरः कियेधाः कियतः अनवधृतप्रमाणस्य बलस्य
धागा, एवंभूतस्त्वं अस्मा इदु वृत्राय वज्रम् प्रभर इमं एवं वृत्रं वज्रेण प्रहर । अय अर्णासि
निरुद्धान्युदकानि इष्यन् एपय वृत्रात् निर्गभव्य प्रेरयन् अपाम् चरध्यै चरणाय भुवं प्रति गमनाय
तिरश्वा तिर्यगास्थितेन वज्रेण विरद विलिख छिन्धि वृत्रस्य पाण्यपयवसन्धीनिति शेपः। तत्र
दृष्टान्तः-गोः न पर्व यया गोः पोः पर्वाणि अपयवसन्धीन लोके विरासन्ति तद्वत् ॥ भर-हरतेः,
हस्य भः । तूतुजान:-तुजतिहिंसायां त्वरणे या। कियेधाः-
:-गतः । तिरश्चा-तिरोऽञ्चतीति
तिर्यक्, ऋत्विगित्यादिना क्विन् । इष्यन्-इप्यतेः अन्तर्भावितण्यर्थात् शत् । चरध्यै-चरतेः तुमर्थे
अध्यैप्रत्ययः॥
प्रयोदशीमृचमाह-
अस्येदु प्र ब्रूहि पूाणि तुरस्य कर्माणि नव्य॑ उक्थैः ।
युधे यदिपणान आयुधान्यायमाणो निरिणाति शत्रून् ॥१३॥

·प्र.म.४.१.२९.] [म. १, मनु. ११ तू.११. अस्य इत् ऊम् इति प्र ब्रूहि पूर्व्याणि तुरस्य कर्माणि नव्यः उक्थैः युधे यत् इष्णानः आयुधानि ऋघायमाणः निऽरिणाति शत्रून् ।। उक्थैः शहानिकः स्तोत्रैः नव्यः स्तुत्यः य इन्द्रः अदु अस्यैर तुरस्य मारय इन्द्रस्य प्राणि कर्माणि पुन.न.नि शहाणि उतिपुराणमन्वष्टमिः कृरान स्तोत्रार्ण.त्यर्थः प्रबे हे प्रकर्षेग शैत । यत् या युवे योवनार आयुधानि वकाहीनि इम्मानः प्रेरयत् ऋयायनाणः शत्रुपधं वुर्वर (विवृतम् १.१०.८) इन्द्रः शत्रून् निरिगाति अभिमुख गरछति, तदा प्रव्हीति संबन्धः ॥ तुरस्य-उर स्परणे । नव्यः-गु स्तुतौ, यत्प्रत्ययः । इप्णान.स आमीक्ष्ये कैयादिकः, व्यत्ययेनात्मनेपदम् ।। चतुर्दशीमृचमाह- अस्येदु भिया गिरयश्च दृव्हा द्यावा च भूमा जनुप॑स्तुजेते । उपौ वेनस्य जोगुबान ओणि सद्यो भुवीर्याय नोधाः ॥१४॥ अस्य इत् ऊम् इति भिया गिरयः च दृळ्हाः द्यावा च भूम जनुपः तुजेते इति उपो इति वेनस्य जोयुवानः ओणिम् सद्यः भुवत् वीर्याय नोधाः ॥ अत्येदु अस्यैवेन्द्रस्य मिया भोन गिरयश्च एवं अपि हळहाः अवताः स्तब्ध. निष्कम्प- मपतिष्ठन्ते, जनुपः प्रादुर्भावादस्येन्द्रति शेपः थापा भृमा च दारापृथिव्यो अपे नतेने कम्ते । किञ्च वेनस्य कान्तस्यास्य ओणिम् रक्षणं उपो जोगुवानः पुनः पुर हाशब्दयर अनवरत सुपन् नोधाः एतत्संज्ञक ऋषिः सद्यः सपदि बर्याय भुक्त् वीर्यपानभात् ॥ नोथाः सूक्तद्ध ऐतिह सिमः पुरुषः । कस्य तत्चस्य निदर्शनभूतः प्रति च भवत्यसौ? अस्योतरं अयादिपगम्यते । नोगः नवनं दक्षतीति यास्कः, मन्त्रात्मकस्तोत्रधारणात् वीर्यवचं यजमानस्य सम्पद्यते । तस्मात्स्तुतिधारणसम्पत्तेर्निदर्शनं नोधाः ॥ नोधाः-नयशब्दस्य नोनाया, धानः अमुन् । द्यावा भूमेत्युभयोर्मधे चराब्दस्य पाठश्चान्दसः, दिवशब्दस्य द्यादेशः॥ जनुपः-जनी प्रादुर्भाव, अस्मादौगादिक उसि.त्ययः । जोगुरानः-गुङ् अव्यक्त शब्द, अनाधडगन्ताद् व्यत्ययेन शानच्, शपो लुक्, उपडादेशः । भुपन्-भनतेलेंटयडागमः ।। - 25 ·[म.१, मन. ११. पू. ६० सम, २१.] यद स्तोत्रं तदानीमेतशं पञ्चदशीमृचमाह- अस्मा इदु त्यदर्नु दाय्येपामेको यद्वन्ने भूरेशानः । प्रैतशं सूर्य पस्पृधानं सौवश्व्ये सुबिमावदिन्द्रः ॥१५॥ अस्मै इत् ऊम् इति त्यत् अनु दायि एपाम् एकः यत् बन्ने भूरैः ईशानः प्र एतशम् सूर्य पस्पृधानम् सौवश्व्ये सुर्खिम् आवत् इन्द्रः ॥ एकः अद्वितीयः असमानप्रभावः भूरेः अनल्पस्य महतो वसुनः ईशानः ईश्वरः सर्वनमर्पणल्पभक्तिलक्षणमिति वत्त व्यं, न चेत् भूरेः ईशानस्य याचा नोपपद्यते, वने याये, एषाम् स्तोतॄणां संवन्धि त्यत् तत् स्तोत्रं अस्मा इदु अस्मै इन्द्रायैर अनुदायि अनुपूर्वकदान विच्छेदरहित निरन्तरभत्ति लक्षणं योध्यं, एवं अदायि, दत्तं, याचितं तद् दत्तं, स्तो कृतमिति का। उत्तरार्धस्य भावः कामप्याख्यायिकामाश्रित्याविष्कृतः सायणीये । स्वश्वो नान रा, तस्य सूर्य एव स्वयं पुत्रोऽजापत, तेन सह एतशो नाम मपिः स्पर्धा चके, इन्द्रो ररक्ष इति । अमोच्यते । स्वश्वः शोभनाश्वः क्षत्रिय संज्ञात्वेन वर्तते, प्रवृद्धप्राणबलाड़ा सूर्यः सर्वप्रेरकः सत्यज्योतिर्मयः पुरुषः, यजमाने तस्याविर्भावे सति, प्रागबलाला अधः 'एतशः तस्य सूर्यस्य सदृशं चेष्टितुं प्रयतते, एपैन चेष्टा स्पर्धा भवति, इन्द्रानुग्रहं विना न संभवति अमिमतसिद्धिरेतशस्य ।। तदाह-सौयश्व्ये स्वश्वपुरे सूर्ये भगति पस्पृधानम् स्पर्धकानं तेन सममाचरितुं प्रयतमानं सुष्पिम् सोमानाममिपोतार, अश्वलक्षितेन प्राणवलेन हि साधनेन अभिपरः क्रियते एतशम् अश्व उक्तलक्षणं प्र आपत् अवर्धयत् , वर्धयति इन्द्रः, अयधातुद्धयर्थः, नेह रक्षार्थः॥ वने-चनु याचने, लिट्, व्यत्ययेनोपधालोपः । पस्पृधानम्-स्पर्ध संघर्षे, अभ्यामा- ल्लिटः कानच्, अन्यत् सर्व पृपोदरादित्वात् सिद्धम् । सुम्निम्-पुम् अभिपवे, अस्मात् किन्- प्रत्ययः, लिड्वदामाद् द्विर्भावः, अन्यत् सर्व छान्दसम् ।। पोडशीमचमाह- एवा ते हारियोजना सुवृक्तीन्द्र ब्रह्माणि गोतमासो अक्रन् । ऐपुं विश्वपैशसं धियै धाः पातर्मुक्षु धियावसुर्जगम्यात् ॥१६॥ एव ते हारिऽयोजना सुऽवृक्ति इन्द्र ब्रह्माणि गोतमासः अक्रन् आ एषु विश्वऽपेशसम् धिय॑म् धाः प्रातः मक्षु धियाऽवसुः जगम्यात् ॥

·१.१, म.५, ५.१.] [म. १. अनु. ११. सू. ६२. है हारियोजन, होः अश्वयोः योजनं स्वामित्वेन संवन्धो यस्यासौ हारियोजनः, तस्य संबोधनम् , हे इन्द्र, गोनमासः गोतमाः पयः सुवृक्ति सुष्टु आर्जकानि ब्रह्माणि मन्त्रजातानि ते एव तथैव अक्रन अपत । एपु गोतमेपु विश्वपेशसम विश्वानि सर्वाणि पेशांसि रूपाणि तहक्षितानि सौन्दर्याणि या गोचराणि यस्याः तां धियम् बुद्धि आ धाः धेहि, धारय असदर्थ, देहि वा नः । शिष्टं व्याख्यातम् ॥ एवा-संहितायां दीर्वः। अक्रन्-करोतेलङ्, डान्दसमन्यत् । धाः-दधातेला, सर्वमन्यत् हान्दसम् ।। इति प्रयमस्य चतुर्य एकोनत्रिशो वर्ग: प्रयमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः समाप्त अथ पञ्चमोऽध्यायः प्रारभ्यते । प्रयमे मण्डले एकादशानुपाके चत्वारि सूक्तानि गतानि । 'प्र मन्महे' इति त्रयोदशर्च पञ्चमं सूक्तं नोधस आपम् त्रैष्टुभम् ऐन्द्रम् च ।। तत्र प्रयमामृचमाह- प्र मन्महे शबानार्य शूपाङ्गपं गिर्वणसे अङ्गिरस्वत् । सुवृक्तिभिः स्तुव॒त ऋग्मियाथा मार्क नरे विश्रुताय ॥१॥ प्र मन्महे शवसानार्य शुषम् आग्रुपम् गिर्वणसे अङ्गिरस्वत् सुवृक्तिभिः स्तुवते ऋग्मियाय अ म अर्कम् नरें विद्युताय । शरसानाप शवस्मानाय वलमिवाचरते, अनुरवधादौ कार्ये सति खयमेव वलभूतात्यर्थः गिर्वणसे गीभिः स्तुतिभिर्वननीयाय संभजनीयाय इन्द्राय शूपम् सुखं सुसहेतुभूतं आपम् स्तोमात्मकं आपोपं अगिरवत् अङ्गिरस इव वयं प्र प्रकर्षेण मन्महे अवगच्छामः, ध्यायाम इत्यर्थः । तथा ध्यात्वा सुक्तिभिः सुष्ठु आरकैः अभिमुखीकरणसमथैः स्तोत्रैः स्तुवते स्तुति दुर्वी यजमानाय ऋपये ऋग्मियाय अर्चना ऋक् प्राचं मिमीउ इति ऋग्मीः, तसै, अथा स्तोतार मन्त्रद्रष्टारं अनुग्रहीतुं स्वयं ऋग्भूताय, ऋगात्मने नरे नेत्रे, पलिष्ठाय विश्रुताय विख्याताय इन्द्राय अर्कम् मन्त्रात्मकं उज्ज्वलं स्तोत्रं अर्चाम पूजयाम उच्चारयामेत्यर्थः ।। मन्महे-मनु अबोक्ने, वनादिः । शवसानाय-शव इकाचरति शमस्यते, असाल्टः शानच्, अल्होपो यलोपथ छान्दसौ । अग्मियाय-बहुधा निर्वचनम् (१.९.९, १.५१.१) । .

·म. १, अ. ५, व. १.] मि. १, अनु. ११. स.१२. द्वितीयामृचमाह- प्र वो महे महि नौ भरध्धमाङ्गुष्यै शवसानाय साम । येना नः पूर्व मितरः पढज्ञा अन्तो अहिरसो गा अविन्दन् ॥२॥ प्र वः महे महिं नमः भरध्वम् आङ्गुष्यम् शवसानाय साम येन नः पूर्व वितरः पदऽज्ञाः अर्चन्तः अङ्गिरसः गाः अविन्दन् । हे सखायः, यः यूयं, विभत्ति व्यत्ययः, महे महते शासानाय बलापमानाय अतिबला त्यर्थः वसै (इत्यध्याहार्यः उत्तरत्र यच्छन्दश्रयणात्) इन्द्राय महि महत् नमः नमःशब्दोलक्षितं स्तोत्रं प्रमरध्यम् प्राग संपादयत । किं तत् स्तोत्रम् १ अङ्गष्यम् साम आपोयोग्यं बृहद्रथन्तरादे गीतिशब्दसमाख्या साम । येन सामगानेन नः अमार्क पूर्षे पितरः पूर्वगुरु : पिद्धविरोपा अङ्गिरसः ऋषयः पदज्ञाः मार्गज्ञाः, पणिभिरपहरानां गवां पदानि जानन्तः, अर्चन्तः इन्द्र पूजयन्तः गाः अविन्दन् अलभन्त ॥ अङ्गिरस्तत्त्वविचारे विवरणं कृतमस्य पणिगोवृत्तान्तस्य (१.३३ सू.)॥ , तृतीयामृचमाह- इन्द्रस्याङ्गिरसां चेप्टौ विदत्सरमा तनयाय धासिम् । वृहस्पतिर्भिनददि विदद्गाः समुस्लिाभिर्वावशन्त नरैः ॥३॥ इन्द्रस्य अङ्गिरसाम् च इष्टौ विदत सरमा तनयाय धासिम् वृहस्पतिः भिनत् अद्रिम् विदत् गाः सम् उनियाभिः वावशन्त नरः ।। अस्यामृचि अङ्गिरःसरमाहस्पत्यो निर्देष्टाः। हिरप्यस्तूपस्य ऐन्द्रहतार्थविचारे (३२८., ३३ स.) अङ्गिरस्तचप्रतिपादने च गोलाभरहस्यं उक्तम् । तत् सर्वनवधेयम् । सरमा देक्शुनी सहजाग्योधचक्षुर्लक्षणा गोगुप्तिानं गत्वा दृष्ट्या च इन्द्राय प्रथमं दर्शयति । अत्र अगिरसो मन्त्रमुच्चारयन्तो चलभेदने इन्द्राय साहाय्यमाचरन्ति । ततो यलमसुरं हत्वा ना गा. स इन्द्रो लभते । इदं सर्व प्रार्गव सरहस्य व्याख्यातम् । औक एव विषयो वत्त.व्यः । 'सरना तनयाय धासि विदत्' इति मन्त्रमागस्य स्थूलार्थ उपपादयितुमित्थमाः यथा लोके व्ययः बनान्तर्गत- मृगान्वेपणाय स्वानं विसृजति वयेन्द्रः सरमा व्यसृजद्दा अन्वेष्टुन् । तदा सरभैरमपोचव ·२.१, अ.५, प...] -५३७ [म., अनु. ११.६२. 'हे इन्द्र असदीय शेरावे तद्गोक्षीराद्यन्नं यदे प्रयच्छसि तर्हि गमिष्यामि' इति । इदं त्वत्र ग्राह्यं तरम् । इन्द्रो दिव्यः शुद्वसचा मकमनोनयक्षानाधिराजः। तस्य सरमा देशुनी तच्चान्वेषण- समर्था यजनाने सहजाबोधचक्षुःखलपणी गोपदवेदनीयचिद्रश्मिगुप्तिस्थान एवं गुहापदराच्य अजागरि चित्तं अधेगम्य दिव्यसनमनःप्रोशाय मार्ग दृष्ट्या प्रदर्शयति । अन सहजार- वोपटः सन्ततिः प्रति लभते, इन्द्रस्य गोलामात्परं एका सहजा दृष्टिः प्रतिष्ठिता भवति । तसात् 'तनयः सन्ततिः धार्सि धारक प्रतिष्ठाभूतं जागरितस्थाने पदं अविदत्' इति रहस्यम् । अथ ऋगर्थः स्पष्टो भरति । इन्द्रस्य अङ्गिरसां च इष्टौ एपणे, सरमायाः श्रेपणे सरमा उक्तलक्षणा देवशुनी तनयाय स्वीयाननाय सन्तानाय, स्थूलपक्षे पुत्राय, धासिम् धारक आधार प्रतिष्ठामिति यात्, अन्नमिति स्थूलं, विदत् अविन्दत् । सरमया गोषु निदि सु वृहस्पतिः अगिरसां मुख्यः, इन्द्र एवैति सायणः, अद्रिम् अत्तारमसुरं पलं भिनत् अभिनत् हतवान् । गाः विदव अलभत च बलेनापहृताः गाः । नरः नेतारो देवाः उस्रियाभिः प्रातमिगोंमिः सह संवानरन्त अत्यन्त हर्षेण शब्दमर्थ ।। इष्टौ-इस गतौ। विदद-विद्ल लाभे। सरमा-सरतेरौगादिकोऽमप्रत्ययः । ध.सिम्- दधातेरिति पम्, धेट पाने इत्यसादिति स्थूलपक्षीयाः । उस्रियाभिः-उताशब्दाव पो. दरादित्वात् धप्रत्ययः । वावरान्त-नाम शब्द, असायङन्ताङ्, यलोपादिक सर्प हान्दसम् ।। चतुर्थीचमाह- स सुष्टुभा स स्तुभा सप्त विप्रैः : स्वरेणादि खर्यो नववैः। सुरण्युभिः फलिगमिन्द्र शक्र बलं रवैण दरयो दर्शग्यः ॥४॥ सः सुऽस्तुभी सः स्तुभा सुप्त विप्रैः स्वरेणं अद्रिम् स्वयः नवऽग्वैः सुरण्युऽभिः फलिऽगम् इन्द्र शक वलम् वेण दयः दर्शऽग्वैः ।। नाना दरारमा इति अङ्गिरसो द्विविधा इति (१.३३.६) प्रामुक्तम् न संख्याक-गोगन्द- लक्षित-चिद्रनियुक्त: 'नवः, अहिरोमिः तपादनसंख्याफरश्मियुक्तः 'दीय सहायभृतः चलं विदारितमानिन्द्र इत्यादि कीर्त्यते। सः सरण्युमिः सरणं गमनमिच्छद्रिः सप्त मतनिः, विभक्ति- लोसः, वि : मेधाविमिः नमः दरम्नः अगिरोमिः मुन्दुभा शोभनस्तोनयुक्न सरेण स्तोत्र- पागांनुल्लेग नान, उदानादिनेति पा, स्तुभा शुत्या सर्पः शन्दनीयः स्तुत्यः, सः एवंभूतः

·ग. ११.५, ५.२.]
• ५३८ -
[म. १, मनु. १० सू. ६२.
स त्वं हे शक इन्द्र, शक्तिमनिन्द्र, अद्विम् अत्तारमसुरं पर्वतं या फलिगम् फलं गात्मक
आत्मकं वा अमिनस्तीति फलि आवरण शनं तद्गच्छतीति फलिगः तं वलम् गवां वलयितारं
पूर्वोतं असुरं रखेण शब्देन दत्यः अदात्यः, विदारितानसि ॥ अत्र अद्रि-फलिग-बलानां
सामानाधिकरण्यं गृही.म् । अद्रिः पर्वतः, फलिगो मेघः, चलः असुरः इति पृथगेते त्रय इति
गृहीत्या पक्षा तरव्याख्यानमाह सायगः । रहस्रार्थपरेऽसिन् व्याख्याने जगगां भेदोऽयम-
किश्चित्करः ॥ सुष्टुभा-स्तोभतिः स्तुतिकर्मा, स्तुप्, सम्पदादिलक्षणः किप, शोभना स्तुप
स्तोभो यस्य तेन । अन्ये गताः । दरयः-दृ विदारणे, मितां हस्ख इति हसत्वम् ॥
पश्चमीमृचमाह-
गृणानो अङ्गिरोभिर्दस्म वि वरुपसा सूर्यण गोभिरन्धः ।
वि भूम्या अप्रथय इन्द्र सार्नु दिवो रज उपरमस्तभायः ॥५॥
गृणानः अङ्गिरःऽभिः दस्म वि वः उपसा सूर्येण गोभिः अन्धः वि
भृम्याः अप्रथयः इन्द्र सार्नु दिवः रजः उपरम् अस्तभायः ॥
हे दस्म शत्रूणामुपक्षपयितः, बलान् इन्द्र, त्वं अगिरोभिः अपिभिः गृणानः स्तूयमानः
सन् उपसा सूर्येग गोभिः च सह, प्रज्ञाप्रभातऋतज्योतिःसंबन्धिचिद्रश्मिभिः अन्धः अन्धकार
चिदावरकं तमः वि वः व्यणोः व्यनाशयः । तथा भूम्याः पृथिव्याः स्थूलायाः जागरितस्थान-
प्रज्ञाक्षेत्रभृतायाः सानु समुच्छ्रितं प्रदेश, शिखर व्यप्रथयः विशेपेण प्रथितयानसि, जागरित-
प्रमाक्षेत्र विशेपेण विस्तीर्गमकरोः । तथा दिनः अन्तरिक्षस्य रजः रजसः मध्यमलोकस्य उपरम्
उपरि मूलप्रदेश, मध्यमस्थानप्रज्ञाक्षेत्रं अस्तभायः तस्य ऊय मूलं यथा दृढं भवति तथा
अकरोः ॥ गृणानः कर्मणि लटः शानचि यकि प्राप्त व्यत्ययेन ना । दस-दसु उपक्षये,
मक् । यः-घृञ् वरणे, लुड्, प्लेर्छ । अन्धः-तमोऽप्यन्ध उच्यत इति यास्कः । रजः-लोक-
पचनः, पठ्या लुक । अस्तभार: :-स्तन्नाः लङि व्यत्यपेन शायजादेशः, नलोपः अडागमश्च ॥
इति प्रथमस्य पञ्चमे प्रथमो धर्ग
पष्टीमृचमाह-
तदु प्रयक्षतममस्य कर्म दस्मस्य चारुतममस्ति दसः।
उपरे यदुपरा अपिन्वन्मध्वर्णसो नद्यश्चतस्त्रः ॥६॥

·म., म.५, ६.२.] . [सं. १, अनु. १२ सू. ६२.. : तत् ऊम् इति प्रयक्षऽतमम् अस्य कर्म ढस्मस्य॑ चारुऽतमम् अस्ति दंसः उपऽहरे यत् उपराः अपिन्वत् मधुऽअर्णसः नद्यः चतस्रः॥ दुस्मस्य प्रचलकर्मणः अस्य इन्द्रय तदु तदेव प्रयक्षतमम् अतिशयेन पूज्यतम दंसः कर्म, तदेव चारुतमम् कर्म अस्ति अतिशयेन शोननं कर्म च भवति । किं तत् १ आह । अय.मेन्द्रः उपहरे उपहर्तव्ये कौटिन्न गन्तव्ये पृथिव्याः संवन्विनि विषप्रदेशे उपराः उपरि उत्कृष्ट सापिताः मघर्गसः मधुरोइकाः चतस्रो नद्यः चतुःसंख्यामाः नदीः अपिन्यन् असिञ्चत् इति यत् तदतत्कर्म प्रयक्षतममिति संमन्यः ॥ पा इमायतस्रो नद्यः ? गङ्गादा इति सायणः । पुराणेष्वपि प्रसिद्धावतस्रो नद्यः गङ्गायाः उपरि स्थापिताः, ता इन्द्रः प्राइयति इति तु न कथ्यो तेन । भूरादितचसप्तके आरार्धभूतं त्रैलोक्यं पर्जयित्ता, अशिष्टतचचतुष्टगसंपन्धिन्यः सत्यचिन्मय- ज्योतिरानन्दवलाप्रमृतमहिन्यः चतस्रः स्यन्दमानाः आपः न केनापि इन्द्रामन्येन पृथिवीं जागरितस्थानां स्थूलप्रज्ञाभुवं प्रापयितुं शक्याः । अत एव अद्भुततर्भ महनायं ऐन्द्रं कर्म । उपराशब्दः उपरमन्तेऽत्रेति व्युत्पाद्यते सायणीये, अन्यत्र 'उपरि उत्कृष्टे सापिताः' इति सायण एाचष्टे । प्रयक्षतमञ्-यक्ष्यत इति यक्षः, यक्ष पूजायाम् । उपहरे-ह कौटिल्ये, उपहरन्ति असिन् । अपिन्वत्-पिवि सेचने ।। - . सप्तमीमृचमाह- द्विता वि बने सनजा सनीळे अयास्यः स्तवमानेभिरकः । भगो न मेने परमे व्योमन्नारयद्रोदसी सुऽदंसाः ॥७॥ द्विता वि बने सनो सनौळे इति सऽनौळे अयास्यः स्तवमानेभिः अः भर्गः न मेने इति परमे विऽओमन् अधारयत् रोदेसी इति सुदंसाः॥ अयास्यो मुख्यः प्राग इति औपनिपदयला पाहुः । उशिरसो वृहस्पतिरयास्य इति इन्द्र एपोपची साहचर्यादिति च कथ्यो। उभयविधोक्तेरनुपयोग एपात्र मन्त्रार्थपरिग्रहे । अया- स्यगन्दं प्रति सायगस्य प्रथमोफि.क्ष्यमाणप्रकारा सपीयर्सति तामेपावलम्व्य व्यायामहे । अयास्यः यासः प्रयतः तत्साध्यः यास्यः न यास्यः न प्रयत्नसाध्यः, कृच्छेग तपसा अन्यथा ·[म. १, अनु. ११.पू.१० - अ. १, अ.५, १.२.] ५४० - " वा मानुपेण बलेन न साध्य इन्द्रः, तस्य प्रसादादेव लभ्यः, तदर्थमेव ऋषयः स्तुतिभिः नमः- शब्दप्रतिपादितमर्वस्खदानलक्षणया भवत्या प्रीत्या रत्या प्रसादयन्ति । ईदृश्य ऋच एप जिं भनति 'नायामा प्राचनेन लभ्यः' इत्युपनि सिद्धान्तस्य । यदा तोरिन्द्रः स्तो.रि श्री भवति, तदा तदीयं कर्म कीर्त्यते पुरस्तात् । एवमुक्त क्षण इन्द्रः स्तवमानेभिः स्तो। दुर्वद्भिः ऋपिमिः ॐ: उज्ज्वलस्तोगात्मनः मन्त्रैः स्तूयानः, आ एप प्राप्तवलः श्री: कि करोते स्नोरे यजमादाय? सनजा सनेति निपात नि यार्थः, नित्य नाते सर्वदा सिद्धसद्भारे इत्यर्थः, द्विता द्विधा सनीळे समानामा रोइसी द्यावापृथिव्यौ विपत्रे विकृते अकरोत् । ऊर्ध्या । दिव्या मानसी चितिः द्यौः, अधरा पार्थित चितिः पृथिवी । अपरिपक्वदशयां पुरुषस्य यथा- जातापस्थायां उभयोरेका व्यामिश्रतया भवति । यजनध्वनि प्रत्तस्य परिपाके सति, उभे अपि पूर्वोको विवेचिते, पृथक्कृते भवतः, अनमिव्यत्तदशामुज्झित्ला स्वाभिव्यक्ति भजते द्यौः, तथा पृथिवी चोरलक्षणचित्का । 'सनजा सनीळे' इति विशेषणमेयमर्थक बोध्यम् । तथा उभे अपि पृयगवस्थान्य, मेने मननीये परमे उत्कृष्टे व्योगनि आगाशे, न भौतिके नभसि, किं तु सर्वोत्कृष्ट चिन्मयाकाशे वर्तमानः भगो न सूर्य इस सुदंसाः शोभनकर्मेन्द्रः ते रोदसी अधारयत् अपोपयत् , ऊर्चामधरामुभयीमपि मा पी चितिमा यत् ।। अत्र सुदमाः शोभनदर्शनः दर्शनीय इत्यपि युक्तोर्थः । कृतकृत्ट स्प कर्मणः परं दर्शनीय चमुचिरम्, एवं भग इवेति शोभायोतनायोक्तम् ॥ द्विता-विधा, तस्य धान्दसः । सनजा-सना नित्यं जः जननं ययो सनजे, पूर्वपदहस्वः, विभक्तेरा फारश्चान्दसः। मेने-मन्यतेः, छान्दसम् ॥ अष्टमीमृचनाह- सनाद्दिवं परि भूमा विरूपे पुनर्भुवा युवती खेभिरेवैः। कृष्णेभिरक्तोपा रुशद्भिवपुर्भिरा चरतो अन्यान्यो ॥८॥ सनात् दिवम् परि भूमं विरूपे इति विऽरूपे पुनःऽभुवा युवती इति स्वेभिः एवैः कृष्णेभिः अक्का उपाः रुशत्ऽभिः वपुःऽभिः आ चरतः अन्याऽअन्या ॥ अन्तांगमार्गे सर्वदा एफल्पा चित्रकारस्थितिर्न भाति, अहोरात्रयोर्गतिरिय पर्यायतो यतते दाविशेषः, प्रभातमपि पहुकृत्यो भरतीति बहुधा गतेषु रक्तव्याख्यानेषु रहस्यं प्रति- . .. " ·म. १.५, ३. २.] - मं. १, अनु. ११, सू. ६२. पादितम् । तदिामवेयम् । अस्यामृ चे दिनमेष लक्षित उपाशब्देनेति बोध्यम् । धौभूमिश्च स्थूलपक्षकारेण अहोत.यानाविपयभृते एव दर्ते ताम् । रहस्यं तु तिकशब्दार्थ रत्यनैन ग्राह्यम् । पूर्व द्यावापृथिव्यौ विकृत्य अवस्थाप्य धारितयानिन्द्र इत्युक्तम् । अधुना तयोः पर्यावेग अहोरात्रैः परिचरणं वर्धनाय भातीयुच्यते ।। विप विभिन्नवर्णतया पृथग्ग्राह्यत्-पयुक्त पुनर्भुवा पुनः पुनर्जायमाने पर्यायेणावर्तमाने युक्ती तरुण्यौ, अश्रान्पोरकलदीतनार्थमिदं विशेषणम् , एभूत राजघुपसौ दिवम् धुलोकं भूम भूमि च सन्तात् बहोः कालादारभ्य स्वेमिः सकीयैः एतैः गमनैः पर्याचरतः पय वर्तते । तदेवाइ-अक्ता रात्रिः कृष्णेभिः उन्धकारलक्ष वगैरुपलक्षिता अरुद्भिः दी यनानैः पपुभिः शरीरभूतैः तेजोमियुत्ता उन्याना परस्परव्यतिहारेण आचरतः आयते । अहोरात्राभ्यां चारारथिव्योः क्रियमाणा परिचर्या इन्द्र त्यसव पोयित्री पूपित्री वेति इन्द्रस्ताविदमुक्तम् ।। भूम-द्वितीयाः रादेशः, हस्वछान्दसः । एषैः-इण गती, इणशीभ्यां निति पन्- प्रत्ययः । उक्ता-जत्ता रात्रिनाम, नलोपहादसः। अन्यान्या-कर्मध्यतिहारे सर्वानो द्वे भवतः, समाजपच बहुलमिति द्विर्भानः॥ नवमीमृचमाह- सनैमि सख्यं वपस्यमानः सूनुर्दीधार शवसा सुदंसाः। आमासु चिद्दधिपे पक्वमन्तः पर्यः कृष्णासु रुशद्रोहिणीपु ॥९॥ सनैमि सख्यम् सुऽअपस्यमा॑नः सूनुः दाधार शव॑सा सुऽदाः आमासु चित् दधिषे पक्वम् अन्तरिति पर्यः कृष्णासु रुशत् रोहिणीषु ॥ अस्वामूचि किमपि रहस्यमेव परोक्षयचनेनावेदितमिति सुधियां स्पष्टं स्यात् । किं तत् ? यजमाने सख्यं दधानो जात इन्द्रोऽतिपलः सुकर्मा आरिपक्के यपि गोशब्दसतियेपु चिद्रपुि अन्तःपकं उमृतं पत्ते । ताश्च चिश्मिप्रतिपादकाः गायः 'कृष' रात्रिषु दशाविशेगेपु, 'रोहिणीपु' प्रभाताययोतकलोहिदवर्गामु उपःसु दशाभेदेपु च, अन्तः 'पयः' अमृतं धरन्त्येव । तथा अपवासप्यावारभृता गोड वर्तमानं अतं पक्कं यया म ति तथा धत्ते भगमानिन्द्रः। स्थूलार्थानुसाज तात्पर्य भाववैशिष्यं मृायमिति किमु वक्त न्य- १ अथ शब्दार्थो भवति । स्वपस्यमानः स्वपः शोभन कर्म नदिवाचरन्, सूनुः पुत्रः, यज.नायें जातः शरसा दीन बलेन । 21

·१.१, अ.५,१.३.]
[म. १, मनु. ११. स. १२०
सुदंसाः शोमनकर्मा सनेमि पुराणं सख्यम् यजमाने सखित्वं दाधार दधार धारयति, पोश्यति ।
आमासु चित् आर्द्रासु अपरिपक्कास्वपि गोड अन्तः मध्ये पदम् परिपकं पयः दुग्धं अमृतं दधिपे
धारयसि । तथा कृष्णासु कृष्णवर्णासु रोहिणीषु लोहितवर्णासु गोपु च रुशत् दीप्यमानं पयः
धारयसि हे इन्द्र ॥ पक्वम्-पचो वः इति निष्ठातकारस्य चत्वम् ।।
दगमीमृचमाह-
सनात्सनीळा अवनीरवाता व्रता रक्षन्ते अमृताः सौभिः ।
पुरू सहस्रा जनयो न पत्तीर्दुवस्यन्ति स्वारो अहयाणम् ॥१०॥
सनात् सनीळाः अवनीः अवाताः व्रता रक्षन्ते अमृताः सहःऽभिः
पुरु सहस्रा जनयः न पीः दुव॒स्यन्ति स्वारः अहयाणम् ॥
सनाव चिरकालादारभ्य सनीळाः समानवाससानाः, अपामेव खसृणां जामीनां सनामित्वं
उद्घोपितं सर्वत्र वेदे । अवनयः अङ्गुलय इति कर्मपरार्थसाधनाय यास्कमुदाहरति सायणः,
अङ्गुलीनां एकपाम्यवस्थानात् 'सनीना' इत्युपपादयति । अपाता: वातं गमनं तद्रहिताः
निष्कम्पाः दृढा इत्यर्थः, अवनीः अवनयः रक्षणहेतुभूताः अमृताः मृ तेरहिताः अझय्या इत्यर्थः
एवंभूताः खसारः सहजन्मानः दिव्याः शक्तयः सहोमिः स्वकीयैः पुरु सहस्रा असंख्यातानि
व्रता प्रतानि कर्माणि, इन्द्रेण यजमानाय कृतानि क्रियमागानि च रक्षन्ते पालयन्ति, अपि च
ताः पत्नीः पत्न्यः पालयित्र्यः अयागम् अहीतयानं प्रगल्भगतिक इन्द्रं जनयो न देवपल्य इव
दुवस्यन्ति परिचरन्ति ॥ अवनी:-अतिः, करणे अनिप्रत्ययः । दुवस्यन्ति-परिचरणकर्मा
दुनस्यतिः । अयागम्-ही लजायां, श्लोरभावश्लादसः, व्यत्ययेन शानच् इत्येकः पक्षः।
अहं इति दीरहितमित्यर्ये छान्दसः प्रयोगः, तथाभृतं यानं गमनं यस्य तम् । अइयाणोऽहीतयान
इति यास्कः॥
इति प्रपमस्य पञ्चमे द्वितीयो वर्ग:
एकादशीचमाह-
सनायुवो नमसा नव्यो अवसूयवौ मतयो दस्म दद्रुः
पति न पीरुशतीशन्तै स्पृशन्ति त्या शवसावन्मनीपाः ॥११॥

·- [म. १, मनु. ११, स. १२० .. " " - सनाऽयुर्वः नमसा नद्यः अर्केः वसुऽयवः मतयः दस्म द्रुः पतिम् न पत्नीः उशतीः उशन्तम् स्पृशन्ति त्वा शवसाऽवन् मनीपाः॥ हे दस दर्शनीयेन्द्र, उचितोऽत्र सौन्दर्यार्थः, उत्त उशतीरुशन्तमिति श्रवणात् । अझैः मन्तैः नमसा नमस्वारेण, सर्वया प्रपदनेन यस्त्वं नव्यः स्तुत्यो मासि, तं त्वां समय : सनेत्यव्ययं नित्यत्वार्थे, नित्यं वस्तु निस्त्वं वा आ मन इच्छन्तः वसूयवः वसु सत्त्वात्मकं धनमात्मन इच्छन्तः मतयः मन्तारो ध्यातारो मेधाविनः ददुः प्रयासेन जग्मुः, त्वयि सरा भवन्तीत्यर्थः, द्रातिर्गत्यर्थः । हे शवसामन् वलयन्निन्द्र, मनीपाः मनस ईपयिन्यः बुद्धयः, तहक्षिताः स्तुतयो वा त्या ला स्पृ न्ति, त्वयि लगत त्ययः । तत्र दृष्टान्त.-उशतीः उद त्यः कामयमानाः पत्नीः पल्यः उशन्तम् कामयमानं पतिम् न यरा भर्तारं संभजन्ते तद्वत् ॥ सनायुवः-सना सनातनं वस्तु कर्म ज्ञान वा आ मन इच्छन्ति, क्याच्छन्दसीत्युप्रत्ययः, जसि वर्णव्यत्ययेन उत्वम् । मत्यः-मन ज्ञाने, तिच् । द्रुः-- तिर्गत्यर्थः, लिट् । उशती. यश कान्तौ, लटः शत् | शरारन्-नपि आरोपजनश्छान्दसः॥ द्वादशीमृचमाह- सनादेव तब रायो गर्भस्ती न क्षीयन्ते नोपं दस्यन्ति दस्म । धुमाँ असि क्रतुमाँ इन्द्र धीरः शिक्षा शचीवस्तव नः शचीभिः ॥१२॥ सनात् एव तवं रायः गर्भस्तौ न क्षीर्यन्ते न उप दृस्यन्ति दस्म शुऽसमान् असि ऋतुऽमान् इन्द्र धीरः शिक्ष शचीऽ तव नः शचीभिः॥ हे दस, दर्शनीयेन्द्र, त गभस्तौ तव हस्ते सनादेव चिरु लादेव स्थितानि रायः धनानि न क्षीयन्ते न क्षयमाप्नुवन्ति अनश्वराणि हि इन्द्रधनान्यलौकिकानि । नोपदस्यन्ति नोपक्षयं गच्छन्ति, भक्तेभ्यो दत्तेष्वपि तेषु धनेषु नोपक्षयं प्राप्नुवन्ति, न हासं गच्छन्ति । है इन्द्र, धीरः धीमान त्वं शुमान् असि दीप्तिमान् भनसि, तथा कनु र प्राज्ञदृढसंकल्पयुत्तो भवसि । हे शचीवः, शचीयुक्त, शक्तिमन् तब शचीमिः त्वदीया मेः शक्तिमिः नः अस्मान् शिक्ष शिक्षय प्राहय वैदितव्यामीति शेषः । शिक्षा-शिक्ष विद्योपादाने, अन्तर्भाविध्यर्थः, शिक्ष धनं देहीति सारणः॥

·म.१,०५, व.४.] [म. .. .. ११. ५. ६३. ५४४ " " त्रयोदशीमृचमाह- सनायते गोतम इन्द्र नव्यमतक्षद् ब्रह्म हरियोजनाय । सुनीथाय नः शवसान नोधाः प्रातर्मक्षु धियावसुर्जगम्यात् ॥१३॥ सनाऽय॒ते गोतमः इन्द्र नव्यम् अतक्षत् ब्रह्म हरिऽयोजनाय सुऽनीथार्य नः शवसान नोधाः प्रातः मक्षु धियाऽवसुः जगम्यात् ॥ सनायो सनायमानाय नित्य इपाचरते, सनेति निपातो नित्यान्दसमानार्थः, क्यङि व्यत्य न शत, हरियोजनाप योः अश्वयोः योजनं योगो यस्य तस्मै हरिनामवाययु.प सुनीयाय सुष्टु नेत्रे, एभूताय तुभ्यं हे इन्द्र, रायतान बलयन, गोमः गो-त्तमः, गो मस्यः पुत्रो वा नोधाः ननं स्तोत्रं दधानः, नोधःसंज्ञक ऋपिः नव्यम् नूनं ब्रह्म मन्त्रात्मक एतत् सक्तं नः यजमानलोकायेत्यर्थः अतक्षत् अकरोत् । प्रातर्मसू इत्यादि व्याख्यातम् ।। सुनीयाय- नयतेः औगादिकः थक् ।। इति प्रपमस्य पञ्चमे तृतीयो वर्ग: एकादशेऽनुराके 'त्वं महाँ' इति नपर्च पष्ट रक्तम् । नोधस आप त्रैष्टुभमैन्द्रम् ।। तत्र प्रथमामृचमाह- त्वं महाँ इन्द्र यो ह शुष्मा जज्ञानः पृथिवी अमे धाः। य? ते विश्वा गिरयश्चिदा मिया दृव्हासः किरणा नैजन् ॥१॥ त्वम् महान् इन्द्र यः ह शुष्मैः द्यावा ज़ज्ञानः पृथिवी इति अमैं धाः यत् हु ते विश्वा गिरयः चित् अभ्यो भिया दृल्हासः किरणाः न ऐजन् ॥ हे इन्द्र, त्वम् महान् प्रभावेण सर्वाधिकोऽसि । यो ह यः खलु शुष्मैः स्वकीयैः बलैः जज्ञानः प्रादुर्भूतः सन् द्याया पृथिवी या पृथिव्यौ अमे सीने वले धाः अधारयः । ऊर्ध्वाधर- चित्कक्ष्याभूमी द्यावापृथिच्यो सुप्रतिष्ठे विधत्ते यजमानाय प्रादुर्भावमाणेन्द्र इति तच्चम् । किच, यत् ह ते यस्य सलु तथ संपन्धिन्या मिया मीत्या विश्वा सर्वाणि भूतानि गिरयश्चित् शिलोचाव अम्मा चलेन महान्ति यायन्यानि सन्ति तानि च हळहासः उक्ताः सर्वे दृढा अपि ·अ. १, म.५, 4.४.] [म. १, अनु. ११, स ६३० . . ऐजन् अकम्पन्त, कम्पन्ते इति सार्वकालिकं तचम् । तत्र दृष्टान्तः-किरणाः न कीर्यमाणाः वि.क्षे यतामा रश्मयो यथा कम्पन्ते तद्वद , रेणा इन कम्पन्ते दृढान्यपि वस्तूनीत्यर्थः । इन्द्र- चलेन भयात् रोदस्योः कम्पः पृथिव्याः ढीकरणं दिवः स्तम्भनमित्ये जातीयक इन्द्रमहिमानु- वर्णनं विशेषतो योजती मुफ्ते द्रष्टव्यम् (२.१२) ।। जज्ञान:-जनी प्रादुर्भाव, लिटः कान । द्याापृथिवी-सनासमधे पाठश्छान्दसः। अभ्या-महन्नाम, बलमहत्चे प्रयोगः । किरणा:-कृ विक्षेपे, क्युप्रत्यः । ऐजन्-एच कम्पने, लङ् ।। द्वितीयामृचमाह- आ यद्धरी इन्द्र विव्रता वेरा ते वजे जरिता बाह्वोधात् । येनाविहर्यतक्रतो अमित्रान्पुर इष्णासि पुरुहूत पूर्वीः ॥२॥ आ यत् हरी इति इन्द्र विऽव्रता वेः आ ते वज्रम् जरिता बाह्वोः धात् येने अधिहर्यतऽकतो इत्यविहर्यतऽक्रतो अमित्रान् पुरः इप्णार्सि पुरुऽहत पूर्वीः॥ है इन्द्र, यत् यदा वित्रता विशिष्टकर्माणौ हरी अश्वौ लदीपो आवेः आगमयसि रथे योजनाय, तदा जरिता स्तोता ते तब बाह्वोः हस्तयोः वज्रम् आयुधम्, अदिमिदं शत्रुच्छिदं आ धात् अधात्, स्तोतुः स्तोत्रेण वनं ते हस्तगत कर्मणे सिद्धं भवति । तादृशः स्तोत्रप्रभाव इन्द्रप्रोत्साहनपटुः । हे अविहर्यतकतो, अभिलपितकर्मन्, हर्यतिः ग्रेप्साकर्मेति यास्कः, हर्य गति कान्त्योः, कान्तिरभिलापः विहर्यतः अनमिलपितः अविर्यतः अभिलपितः इति सायणः, एवं उभयदापि प्रेप्तितकर्मा अभिलपितकर्मा या एकार्थ एप भपति शब्दः । अविहर्यत इत्यत्र हर्यतिक्रियायाः प्रतिपेधद्वयेन क्रूरमपि शत्रुपधादिकर्म प्रेप्सितं एवेत्यरधार्यते । अत्रै नार्थ एक एच भवति, वि इत्युपसर्गो विशिष्ट ग्राह्य इति कृत्वा अनभिलपितकर्मा इन्द्रः, शत्रूणा मेन्द्रस्य कर्म नेप्टमित्याहुः । सकृदेव प्रयोगोऽस्य, तसा दुनिणेार्यः । तथाभूतेन्द्र, अमेत्रान् शत्रून् येन वनेग इ-गासि अभिगच्छसि, हे पुरुहूत बहुभिराहत, पूर्वीः वह्वीः पुरः पुर्यः, अनुरपुराणि भेत्तुं अभिगच्छसि, तद्वगं जरिता बाबोधादिति संबन्धः ॥ वित्रता-विशिष्टं तं कर्म ययोस्ती विस्तौ । वैः-वी गयादि, अदादिः, लङ् । घाइ-दधाः लुङ् । इम्मासि-आमीक्ष्ये ना- विकरणी इपथातुः, अत्र गत्यर्थः ।। " , - ·य.., अ.५, व..] [म. १, अनु. १० .. - " तृतीयामृचमाह- वं सत्य इन्द्र धृष्णुरेतान्त्वम॒भुक्षा नर्यस्त्वं पाट् । वं शुष्ण वृजनै पृक्ष आणौ यूने कुत्साय द्युमते साहन् ॥३॥ त्वम् सत्यः इन्द्र धृष्णुः एतान् त्वम् ऋभुक्षाः नयः त्वम् पाट् त्वम् शुष्णम् वृजनै पृक्षे आणौ यूनै कुत्सीय युऽमते सर्चा अहुन् । हे इन्द्र, त्वम् सत्यः ध्रुवः, अव्यभिचरितकर्मेत्यर्थः, 'सत्तु भवः सर्वोकृष्टः' इति सायणः। एतान् एतेषां शत्रूणां, विभक्तिव्यत्ययः, त्वम् धृष्णुः धर्षयि । ऋभुक्षाः ऋभूणां अधेपतिः, ऋभुपु दिव्यशिल्पिपु इन्द्रसहकारिषु कृर निासो या, नर्यः नृभ्यो हितः त्वम् पाट साहयिता, शपूणाममिभविता असि । किञ्च, वृजने वर्जनयुक्त हिंसनयुक्ते पृक्षे संपर्यनीये वीयः प्राप्तव्ये आगौ संग्रामे, घुमते दतिमते यूने तरुणाय कुत्साय एतत्सं काय ऋपये, प्रागुक्तलक्षण- प्रतिनानभूताय ऋपये सचा त्वं सहायो भूत्वा शुष्णम् शोपयितारमसुरम् अहन् अधीः ॥ ऋभुक्षाः-कभवो विचारिताः (१.२०), क्षयतिरैश्वर्यकर्मा, तेष.मीटे इति ऋभुक्षाः, क्षि निवासे ऋभुपु क्षियति निनसतीति ।। पर-सह अमिभवे, छन्द सि सह इति केवलादपि पिः, पत्वं छान्दसम् ॥ चतुर्थीमृचमाह- त्वं ह त्यदिन्द्र चोदीः सो वृत्रं यजिन्वृषकर्मन्नुभ्नाः। यद्धं शूर वृपमणः पराचैर्वि दस्यूर्योनावकृतो वृथापाट् ॥४॥ त्यम् ह त्यत् इन्द्र चोदीः सर्खा वृत्रम् यत् वजिन् वृषऽकर्मन् उन्नाः यत् ह शूर वृपऽमनः पराचैः वि दस्यून योनौ अकृतः वृथापाद् ॥ हे इन्द्र, त्वम् ह त्वं सलु ससा सह.यः सन् कुत्सस्य, त्यत् तत् प्रसिद्ध अनिर्माच्यं दिव्य धनं चोदीः प्रेरितवानसि । हे पफर्म । तेजोपलादिसेचनकर्मयुक्त, पन्निन् चजयन्, धूत्रम् आरीवारं सर्वमा ज्योतिराव्यस्य धनरय, अत एव यजमानप्रतिमानभूतकुत्सस्य शत्रु यत् यदा उसाः अन्नाः अहिंसीः, अपि च हे शर, घृपमण: दिव्यचनामिवर्षकमनोपुक्तेन्द्र, पृथागद अनायासेन अमिमविता शणा, त्वं यत ह यदा सलु योनी खायासमूलस्याने दस्पून ·म. १, २.५, ६.५.] [म. १, मनु, ११, सू.६३. उपक्षपयितॄन् वृत्रयान्धवान् पराचैः परागमनैः व्यकृतः पराङ्मुसा यया भवन्ति तथा व्यच्छिनः, तदागी कुत्सः प्रासव्यं सर्व प्रामोदित्यर्थः ॥ चोदी:-चुद प्रेरणे, लुङ् । उन्ना:-तुभ हिंसायां ऊयादिकः, तलोपश्चान्दसः। पराचैः-अव्ययं नीचैरचैरिति दिति भट्टभास्करमुदाहरति सायगा, पराचैः परागमनैरिति यास्कः । अकृतः-कृती छेदने, लङ्, नुमागमाभाषश्ठान्दसः ।। पञ्चमीमृचमाह- त्वं ह त्यदिन्द्रारिषण्यन्दृळ्हस्य॑ चिन्मीनामर्जुष्टौ। व्य स्मदा काष्ठा अवते वर्घने वजिञ्छ्नथियमित्रान् ॥५॥ त्वम् ह त्यत् इन्द्र अरिपण्यन् दृळ्हस्य॑ चित् मर्तानाम् अर्जुष्टौ वि अस्मत् आ काष्ठाः अर्वते वः धनाऽईव वनिन् अथिहि अमित्रान् ॥ हे इन्द्र, लम् ह त्वं सज मत नाम् मनुष्यामां मध्ये यस्मिन् कस्मिन् या अजुष्टौ अप्रीती सत्या, त्यत् तस्य, विभक्तिव्यत्यपः, दृढस्य चित् अप्रह्वस्यापि तदाप्रियकारिणः शत्रुवत् स्थितस्यापीत्यर्थः अरेपण्यन् रेरणं हिंसनमनिच्छन्नसि । सर्वानुग्रहकारकस्य देवराजस्य तथैप स्वभावः । तथापि ऋपीणां कुत्तादीनां तु साहायं करोन्येव, तसाव, असत् तव प्रियागां यजनानां कुत्सायमाननामस्मा, न तु 'मानां' केवलानां, अबो अधार गन्तुं काष्टाः दिशः आ वियः समन् । विकृताः कुरु, या सर्वासु दिनु अस्मदीराधाः भोगक्रियासमर्थ- प्राणबलात्मानः निप्रतिरो गच्छन्ति व्याप्नु-न्ति तश कुरु । अपि च हे वज्रिन् पज्रचन्, अमित्रान् तत्र दिनु व्यामृतान् शत्रून् घना इस घनेन कठिनेन दणदेनेच पत्रेण नथिहि नथप जाहे ॥ रिपण्यन्-रिष्टशब्दात् क्यच्, रिसण्भायो निपातितः ।। इति प्रयमस्य पञ्चमे चतुर्भो वर्ग: पष्टीमृचमाह- त्वां ह त्यदिन्द्रार्णसातौ वर्मीळ्हे नर आजा हवन्ते । तवं वधाव इयमा समय ऊतिर्वाजेष्वतसाऱ्या भूत् ॥६॥ त्वाम् ह त्यत् इन्द्र अर्णऽसातौ खंःऽमीळ्हे नरैः आजा हवन्ते तव खधाऽवः इयम् आ सऽमर्ये ऊतिः वाजेषु अतसाऱ्या भूत् ॥

·- [म. १, मनु. ११, सू. ६३. अ. १, ३.५, ५.५.] ५४८ हे इन्द्र, अर्णसातौ अर्णसां अपां सातिर्लाभो यसिन् , स्वीळहे स्वः अदित्यलक्षितं तेजः तस्य मीळ्हं सेचनं वर्षणं यलिन् तसि आजा आजौ युद्धे त्यत् तं प्रसिद्व हारह त्याने नरः नेतारः पुरुताः हयन्ते आह्वयन्ति । हे स्वधावः स्वधाशब्दाव्यवधारणसहजसामर्थ्ययुक्तः, समर्ये सम्यगरणीये प्रयत्नेन गन्तव्ये सङ्ग्रामे तव इयम् ऊतिः तदीयेयं रक्षा आ भृत् असदाभि- मुख्येन भातु, यैसा रक्षा वाजेपु समृद्धिषु लब्धव्या अतसाच्या प्राप्तव्या भवति ॥ असातौ- औरसुन्प्रत्ययो नुडागमश्च, छन्दसि सलोपः । स्वधाः:-मतुयसो ः इति मतुपो रुपम् । असाय्या-अत सातत्यगमने, औगादिकः साय्यप्रत्ययः ।। सप्तमीमृचमाह- त्वं ह त्यदिन्द्र सप्त युध्यन्पुरौ वज्रिन्पुरुकुत्साय दर्दः । वर्हिर्न यत्सुदासे वृथा वर्गहो राजन्वरिवः पूरवै कः ॥७॥ त्वम् हु त्यत् इन्द्र स॒प्त युध्यन् पुरः वजिन् पुरुऽकुत्साय दर्दरिति दर्दः वार्हिः न यत् सुऽदासे वृथा व अंहोः राजन् वरिवः पूरवै करिति कः॥ हे वजिन् वज्रवन् , इन्द्र, पुरुकुत्साय एतत्संज्ञकाय ऋपये युध्यन् तच्छत्रुभिः सह युद्धं कुर्वन् त्वम् ह त्वमेव त्यत् ताः सप्त पुरः सप्त असुरपुराणि दर्दः व्यदारयः । ऐतिहासिकः पुरुकुत्स ऋषिः। रहस्यं तु, कुत्सयत् पुरुकुत्सोऽपि इन्द्रसख्यास्पदम्, प्रतिमानभूतो बहुलभागः कुत्स एच, पुरुराव्दो बह्वर्थकः स्मार्यः । तादृशस्य यजमानस्योः शत्रः अपुरा एव । तेषां पुराणि सप्त अभैसीदिन्द्रः । ओदमधेय । यद्यपि सप्ततत्ता सारेण अपरार्धग त्रिलोक्यानेच अरागां पुराणि भ.निन, देवैः सह तेपां यु.नि संभान्ति, तथापि सर्वे एकैसिन लो सप्त उपक्ष्याः वर्तन्ते, ताश्च भूरा,देसत्यलोकान्तर्गतमहाकक्ष्यांशभूता अपि, अंशभूयस्त्वन्यान अन्नप्रागमनःसंपन्विन्यस्तत्तद्भुमिकागताः ज्ञेयाः, असुराणां पुराणि एवं सप्त कथितानि मध्यमस्थाने प्राणमये लो के इति बोध्यम्, यद्यपि त्रैलोक्याक्रमणपटवः भवन्ति वृत्रादयः, तेषां वृत्तिवैशिष्टयं मध्यमस्सा ॥ अथ यत् सुदाप एतसंज्ञकाय, रहस्यं तु शोभनदानप्रतीताय प्रतितानभूताय यजमानाय, अंहोः एतत्संज्ञकस्य असुरस्य, पापात्मनः संबन्धि यदलमस्ति तत् पृथा अनायासेन बहिर्न बर्क बहिरिव अपृणक् अधिनः । अपि च हे राजन् इन्द्र, पूर्व दान पूरयित्रे सुदा वरिवः विशाल काशदानानकं सुखं कः अवाः ॥ दर्दः-दृ विधारणे, अन्य छान्दसम् । वर्ष-जी पर्जने, लङ्, विकरणस्य लुक् । अन्ये गताः ।। .. यड्लुगन्ताल ·म. १, अ.५,३.५.] [म. १, अनु. ११, म.६३. , अष्टमीमृचताह- त्वं त्यां न इन्द्र देव चित्रामियमापो न पीपयः परिज्मन् । या शूर प्रत्यस्मभ्यं यसि त्मनमूर्ज न विश्वध क्षरध्यै ॥८॥ त्वम् त्याम् नः इन्द्र देव चित्राम् इपम् आपः न पीपयः परिज्मन् यया शर प्रति अस्मभ्यम् यसि त्मनम् ऊर्जम् न विश्वध क्षरध्यै ॥ हे देव द्योतमान, इन्द्र, त्वम् नः अस्माकं चित्रशम् नानाविधां त्याम् तां प्रसिद्धा त्वदीयां दिव्यां इपम् एषणाशक्ति प्रेरणावलमित्यर्थः परिज्मन् परितो व्याप्ते प्रदेशे पीपयः पावर्धयः । तत्र दृष्टान्तः-आपो न जलानि यया सर्वतः प्रयासर्ज व्याप्नुवन्ति करोपि, तथा अस्माकं एपणाशक्तिमपि अनुगृह्य अस्मत्तः सर्वतःप्रसारां विहितवानसि, तथा सर्वदा विधेहीत्यर्थः । तामेव चित्रां इपं उत्तरवाश्येन विशिष्टि । है शुर इन्द्र, यया इपा त्मनम् आत्मानं जीवं अस्मभ्यम् प्रति यसि प्रयच्छसि। तत्र दृष्टान्तः-विश्वध विश्वतः क्षरध्यै क्षरितुं ऊर्जम् न शक्तिप्रवाहमिव, ऊर्जमुदकनामेति पक्षोऽपि न वाघते ताचिकं तात्पर्यम् । शक्तिप्रवाह उदकानि वा सर्वत्र क्षरणाय सृजसि, तथा एपणावलेनास्मभ्यं जीवमात्मानं धत्से इति भावः ॥ आपः- अपः, दीर्घश्चान्दसः। पीपयः-स्कायी ओप्यागी वृद्धौ, ण्यन्तात् छान्दसे लुङि प्यायः पीभावः । परिज्मन्-परिपूर्वाद जमतैर्गत्यर्याद, सप्तम्या लुक् । विश्वध-तसिल: सलोपो धत्तं च पृपो- दरादित्वात् । क्षरध्यै-क्षर सञ्चलने, तुमर्थे अध्यैन्प्रत्ययः । अन्ये गताः ।। नवमीमृचमाह-- अकारि त इन्द्र गोतमेभिर्ब्रह्माण्योक्ता नमसा हरिभ्याम् । सुपेशसं वाजमा भैरा नःप्रातर्मुक्षु धियावसुर्जगम्यात् ॥९॥ अारि ते इन्द्र गोतमेभिः ब्रह्माणि आऽउक्ता नम॑सा हरिऽभ्याम् सुऽपेशंसम् वाम् आ भर नः प्रातः मुक्षु धियाऽवसुः जगम्यात् ॥ है इन्द्र, ते तुभ्यं गोतमेमिः ऋपिभिः एतत्संज्ञकैः अस्माभिः गोमत्तमः, गन्तृतमैरिति सायणः, अकारि कृतं स्तोत्रम् । ब्रह्माणि मन्तजातानि नमसा नमःशब्दवाच्यप्रपदनेन सह हरिम्पाम् अश्वाभ्यां युक्ताय तुम्यं आज्उक्ता आकारो मर्यादायां, यथाविधि प्रयुक्तानि भवन्ति । . 28 ·५५० अ.१, अ. ५, व.६.] [मं.१, अनु. ११. स. ६४, इदानीं त्वं नः असभ्यं सुपेशसम् नानाशोभनरूपयुक्तां वाजम् समृद्धि आ भर आहर, प्रयच्छ । प्रातरादि शिष्टं व्याख्यातम् ॥ इति प्रयमस्य पञ्चमे पञ्चमो वर्ग: एकादशेऽनुया के सप्तमं 'वृष्णे शाये ति पञ्चदशच रक्तम् नोधस आम् मारुतम् । अन्त्या त्रिष्टुप, शिष्टाश्चतुर्दश जगत्यः॥ तत्र प्रथमामृचमाह- वृष्णे शधीय सुमखाय वेधसे नोधः सुवृक्तिं प्र भरा मरुद्भयः । अपो न धीरो मनसा सुहस्त्यो गिरः समझे विदथेष्वाभुवः ॥१॥ वृष्णे शर्धाय सुऽम॑खाय वेधसे नोधः सुऽवृक्तिम् प्र भर मुरुत्ऽभ्यः अपः न धीरः मनसा सुऽहस्त्यः गिरः सम् अञ्जे विदथेषु आऽभुवः॥ अत्र पूर्वार्धेन स्वात्मन एव नोधसः संबोधनम् । उत्तरार्धेन नोधाः स्तौति । हे नोधः, नयन दधान, स्तोतः, वृष्णे वपित्रे सुमखाय शोभनयजनाय वेधसे विधाने मरुद्भयः शर्धाय मरुतां गणाय, मरुद्भय इति विभक्तिव्यत्ययः, सुवृक्तिम् सुष्ठु आर्जकं स्तोत्रं प्र भर प्रकर्षेण हर, प्रेरय । एवं प्रेरितो नोधाः स्तौति, धीरः धीमान् सुहस्त्यः शोभनाङ्गुलियुक्तः कृताञ्जलिबन्धः सर्वया प्रह इति यावत् , एवंभूतोऽहं मनसा मत्या अन्तःकरगेन गिरः स्तोत्रात्मिकाः वाचः समझे सम्यग्व्यताः करोमि, स्तोत्रात्मिकाः स्तोतुधियः चाग्रूपाविष्वारे हि पूर्णतां यान्ति । याः गिरः विदथेषु ज्ञानगम्येषु यजनसदनेषु आ भुवः आमिमुख्येन भवन्ति, देवतामिमुखी- करणाय कल्पन्ते । तत्र दृष्टान्तः-अपो न यथा आपः निरर्गलं क्षरन्ति तथा मे स्तुतयोऽपि प्रपर्तमानाः प्रयुक्ता भवन्ति ॥ शर्धाप-शृधु प्रसहने, शयते प्रसह्यते पर्वतादिकमनेनेति शर्थः मरुत्समूहः, करणे पञ् । मुहस्त्यः-हस्ते भवा हस्त्याः, शोभना हस्त्या यस्यासौ ॥ द्वितीयामृचमाह- ते जज्ञिरे दिव ऋष्वास उक्षणो रुद्रस्य मर्या असुरा अरेपसः । पायकासः शुच॑यः सूर्या इव सत्वानो न दृप्सिनो घोरवर्पसः ॥२॥ ते जज्ञिरे दिवः ऋष्वासः उक्षणः रुद्रस्य मयाः असुराः अरेपसः पावकार्सः शुच॑यः सूर्याःऽइव सत्वानः न प्सिनः घोरऽवर्पसः॥

·म.१, अ.५, ६.६. -५५१ - म. १. अनु.११.६४.] . , ते मरुतः दिवः अन्तरिक्षात्, मध्यमस्थानात् जज्ञिरे प्रादुर्भूताः। मरुतोऽधिकृत्य, 'मरुतः पृश्निमातरः' इत्यत्रोपन्यतम्, अन्यत्र च (१.२३.१०)। कीदृशाः? ऋभ्यासः उत्कृष्टाः उक्षणः सेक्तारः वर्पितारः रुद्रस्य मर्याः मर्यो मनुष्यवाची, अत्र पुत्रोपलक्षणं, रुद्रसूनवः, असराः निरसितारः शत्रूणाम् , अरेपसः पापवर्जिताः पायकासः शोधकाः सूर्या इव सुष्टु प्रेरकाः सूर्य- रश्मय इस शुचयः दीताः सत्वानः न अतिशयेन बलपराक्रमोपेताः भूतगणा इव द्रप्सिनः द्रप्सो विन्दुः, ध्वजे च वर्तते (१.१४.४) धीग्राणशक्तिवर्षविन्दुयुक्ताः घोरपर्पसः भयङ्कररूपाः ।। सत्वानः-अवसादनार्थात् सीदतेः तुट् विधीयते, सत्पन्शब्दस्य प्रथमावहुवचनम् । अन्ये गताः ।। तृतीयामृचमाह- युवानो रुद्रा अजरो अभोग्धनौ ववक्षुरधिगावः पर्वता इव । दृल्हा चिद्विश्वा भुवनानि पार्थिवा प्रच्यावयन्ति दिव्यानि मज्मना ॥३॥ युवानः रुद्राः अजरीः अभोक्ऽहनः ववक्षुः अधिऽगावः पर्वताःऽइव दृल्हा चित् विश्वा भुवनानि पार्थिवा प्र व्यवयन्ति दिव्यानि मज्मना । युवानः यौवनसम्पन्नाः रुद्राः उग्राः, रुद्रविभूतयो वा अजराः जरारहिताः अभोगधनः ये देवान् न भोजयन्ति तेषां यज्ञशत्रूणां अयज्वनां हन्तारः अधिगावः अधृतगमनाः, येषां गतयो न केनापि निवारिता भवन्ति त इत्यर्थः पर्वता इव स्थिराः स्वयं क्षोभरहिताः वयतुः स्तोतृणाममीट वोढुं प्रापयितुमिच्छन्ति । किञ्च, विश्वा भुवनानि सर्वाणि सद्भाव प्राप्तानि पार्थिमा पृथिव्यां भवानि दिव्यानि दिवि भवानि वा वस्तूनि हळहा चित् दृढान्यपि मज्मना शोधकेन स्वीयरलेन प्रच्यावयन्ति प्रचालयन्ति, एतावान मारुतवलमहिमा । अभोग्धनः-भोजयन्तीति मोजः, भोजः अभोजः, अभोजां हन्तारः अभोग्धनः, यहुलं छन्दसि, हन्तेः किम् । ववक्षु:-यह प्रापणे, असात् सनि लिट्, द्विर्भावः, अन्यत् छान्दसम् ॥ चतुर्थीमृचमाह- चित्रैञ्जिभिर्वपुपे व्यञ्जते वक्षःसु रुक्माँ अधि येतिरे शुभे। असेष्वेषां नि मिमृक्षुक्रष्टयः साकं जज्ञिरे स्वधर्या दिवो नरः ॥४॥ चित्रैः अञ्जिऽभिः वपुषे वि अञ्जते वक्षःऽसु रुक्मान् अधि येतिरे शुभे . न " ·• ५५३ [म. १, अनु. ११. सू. ६४. अ.१, अ.५, ३.६.] असैपु एषाम् नि मिमृक्षुः ऋष्टयः साकम् जजिरे खुधा दिवः नरैः॥ वपुपे शरीराय, मरुतः चित्रः विविधैः अजिमिः रूपाभिव्यञ्जकैरलङ्कारः व्यञ्जते स्वीय- रूपाणि व्यक्तानि दुर्वन्ति । वक्षःसु भुजान्तरेषु रुक्मान् रोचमानान् हारान् अधि येतिरे उपरि चक्रिरे, किमर्थम् ? शुमे, शोभार्थम्, अथ च एपां मरुतां अंसेपु स्कन्धेषु ऋष्टयः आयुधानि नि मिमृक्षुः निमृष्टाः परिष्कृताः तस्थुः। साकम् तैरायुधैः सहिताः नरः नेतारो बलिनो मरुतः दिवः अन्तरिक्षलोकात् स्वधया स्वभावसिद्धया शक्त्या जज्ञिरे प्रादुर्बभूवुः ।। अत्रेदमवधेयम् । यद्यपि अत्रोक्ताः प्रचण्डकर्मणामलङ्कारा विद्युदादय इत्यधुनातनानां मतं सायणीयव्याख्या- वलमीपदवलम्ब्य ऊहमात्रमवतिष्ठते, मन्त्रद्रष्टारस्त्वन्यथा गायन्ति । एतानि रहस्यानि धीरस्यैव विदितानीति, न कोऽपि मरुतां जन्मरहस्यं वेदेत्यादि, विशेषतो वसि सक्त (७.५६) 'नकिोपी जपि वेद ' 'एतानि धीरो निण्या चिकेत' इत्यादि ॥ येतिरे-यती प्रयत्ने, लिट् । शुभे-शुभ दीप्तौ, सम्पदादिलक्षणः किए। मिमृतुः-मृजू शुद्धौ, सनि लिट् । जज्ञिरे-जनी प्रादुर्भाव, लिट् ॥ पञ्चमीमृचमाह- ईशानकृतो धुनयो रिशादसो वातान्विद्युतस्तविपीभिरक्रत । दुहन्त्यूर्धर्दिव्यानि धूतयो भूमि पिन्वन्ति पय॑सा परिचयः ॥५॥ ईशानऽकृतः धुनयः रिशादसः वातान् विऽद्युतः तविषीभिः अक्रत दुहन्ति ऊर्धः दिव्यानि धूतयः भूमिम् पिन्वन्ति पय॑सा परिऽज्रयः॥ ईशानकृतः स्तोतारं स्वामिनं कुर्वन्तः धुनयः कम्पयितारः रिशादसः हिंसकानां अत्तारः एवंभृता मरुतः तविपीभिः स्वकीयैलैः विद्युतः विद्योतमानान् वातान् वाचून प्राणशक्तिविसरान अफत कुर्वन्ति । तथा कृत्वा परिज्रयः परितो गन्तरः धृतयः कम्पयितारः दिव्यानि दिवि भवानि ऊधः प्रागवलादिभूयिष्ठानि मध्यमस्थानगतानि साराधारभूतानि ऊधांसि दुहन्ति रित्ती- कुर्वन्ति । तथाकरणेन भूमिम् अन्नमयक्षेत्रं पयसा जीवनाधारभूतेन प्राणमयेन रसेन पिन्वन्ति सिञ्चन्ति ॥ मारुतसूक्तेषु बाह्यार्थस्यापाततो बलीयस्त्वदर्शनात् अन्तरर्थः क्लेशेनैव साध्य इति मा भूद् अमः । अत एव स्थूलवर्णनात् मारुतं रहस्य दुर्विज्ञेयमिति मन्त्रद्रष्टार एव प्रमाण पूर्व अस्माभिः स्मारिवम् । रिशादसादयः सर्वे गताः ।। इनि प्रपमस्य पञ्चमे षष्ठो नः

·अ.म.५,६,७.]
-
[म. १, अनु. ११, सू. ६४.
पष्टीचमाह--
पिन्वन्त्यपो मरुतः सुदानवः पयों घृतद्विदथेष्वाभुवः।
अत्यं न मिहे वि नयन्ति वाजिनमुत्स दुहन्ति स्तनयन्तमक्षितं ॥६॥
पिन्व॑न्ति अ॒पः मुरुतः सुऽदानवः पर्यः घृतऽवत् विदथेषु आऽभुवः अय॑म्
न मिहे वि नयन्ति वाजिनम् उत्सम् दुहुन्ति स्त॒नय॑न्तम् अक्षितम् ॥
सुदानवः शोभनदानयुक्ताः मरुतः, विदथेषु ज्ञानगम्ययजनसदनेषु आ भुवः आमिमुख्येन
भवन्तः वर्तमानाः सन्तः घृतवत् दीप्तियुक्तं पयः क्षीरं सारोपलक्षणं तयुक्ताः अपः मध्यम-
स्थानीयतेजोवलादिसंपद्वाहिनीः शक्तीः पिन्वन्ति पूरयन्ति, प्रवाहयन्ति वा । अत्रेदं वक्तव्यम् ।
विदयः ज्ञानागमो भवति, ज्ञानागमस्थानं ज्ञानगम्यं वा यजनमपि विदयशब्दाव्यम् , अय-
मन्तांग एव ग्राह्यः । तत्र अन्तरिक्षस्थाना प्रागमयभूख यागशाला भवति, मरुतस्तत्र दीप्ति-
युक्ताः सारवतीरकलक्षणाः अपः प्रवाहयन्ति, पूरयन्ति, पिन्वतिर्धातुः सेचने सेवने पूरणे च
वर्तते । किमर्थमेवं कुर्वन्ति? आह-अत्यम् न अश्वं यथा सादिनः विनयन्ति समीचीनसुनियत-
गत्यर्थ शिक्षयन्ति तथा मरुतः वाजिनम् वलचेगसमृद्धियुक्तं उत्सम् तेजोपलादिप्रसवणाधारभृतं
अन्तरिक्षालयं महान्तं विश्वप्राणं, मिहे वर्षणाय विनयन्ति, दुहन्ति रित्तीकुर्वन्ति । कीदृशम् ?
स्तनयन्तम् गर्जन्तं, अक्षितम् अक्षीणम् ॥ मेघपरतया व्याख्यानायास्त्येवावकाराः । अपि तु
भाववैशिष्टयं विचेयमेव । अत्र विदथेषु यज्ञेषु आभुवः ऋलिजः धृतवत् धृतं यथा सिञ्चन्ति
एवं मरुतोऽपि वृष्टिं कुर्वन्तीति सायगः । इदं च अमूलम् । "धृतवत्" इत्यत्र मतुवाँ ग्रायः ।
नेह उपमार्थीयो पतिः। सायण एव 'धृतवत् । प्रयोगस्थलेषु सर्वत्र घृतयुक्तं पयः हव्यं वेति
च्याचष्टे । 'घृनवत् पयः सारोपेतम् । (१.२२.१४) 'घृत्तपत् दीप्तिमत् । (३.५.६) 'धृतवत
पयो मधुमत् ' (१०.६४.९) 'घृतवन् पयः' क्षरणवत् (१०.६५.८), एवमन्यत्र च ।। सुदानवः-
ददातेः नुप्रत्ययान्तो दानुशन्दः । मिहे-संपदादिलक्षणः किम् । स्तनयन्तम्-स्तनयराब्द-
श्रादिरदन्तः।।
ससमीमृचमाह-
महिपासौ मायिनश्चित्रभानवो गिरयो न स्वतंत्रसो रघुष्यदः ।
मृगा ईव हस्तिनः खादया वना यदारुणीपु तविधीरयुग्ध्वम् ॥७॥

·, . " अ. १, अ. ५, ६.७.] [मं. १, अनु. ११, सू. ६४, महिपासः मायिनः चित्रभानवः गिरयः न वऽतवसः रघुऽस्यदः मृगाःऽईव हस्तिनः खादथ वर्ना यत् आरुणीषु तविपीः अर्युग्ध्वम् ॥ महिषासः महान्तः, महिप इति महन्नाम, मायिनः ज्ञानवन्तः, मायेति ज्ञाननान, चित्रभाननः बहुविधदीप्तयः, गिरयो न पर्वता इव स्वतचसः सीयेन बलेन युक्ताः रघुप्यदः रघु शीघ्र स्यन्दन्ते गच्छन्तीति रघुप्यदः शीघ्रगमनाः, हे मरुतः, एवंभूता यूयं हस्तिनः मृगा इव हस्तवन्तो गजा इव बना वनानि वृक्षादीनि खादथ भक्षयथ इति बाह्ये पक्षे, सुखानि भजथ, पार्थिवशरीरोपभोगक्षमाः भवथ इति रहस्यार्थः। यत् यमा आरुणीपु अरुणवर्णासु सामर्थ्यात् बडा भोगक्षमाउ, अन्यत्र गायोऽपि भवन्ति, इह तु भोगक्रियासामर्थ्य विपक्षितम् , तविपीः युप्मदीयानि बलानि अयुग्ध्वम् यूयं संयोजितयन्तः, तसाव युप्मद्धलयुक्तवाहनसहिता यूर्य वना खादथेति संबन्धः ।। रघुप्यदः-स्यन्दु प्रस्रवणे, विप्, अनिदिवामिति नलोपः। खादथ- खादृ भक्षणे । अयुग्ध्वम्-युजिर योगे, लुङ् ।। अष्टमीमृचमाह- सिंहा ईव नानदति प्रचेतसः पिशा ईव सुपिशौ विश्ववेदसः। क्षपो जिन्वन्तः पृफ्तीभिरृष्टिभिः समित्सवाधः शवसाहिंमन्यवः॥८॥ सिंहाःऽईव नानदति प्रऽचेतसः पिशाःऽईव सुऽपिशः विश्वऽवेदसः क्षपः जिन्वन्तः पृफ्तीभिः ऋष्टिऽभिः सम्ऽइत् सऽवाधः शर्वसा अहिऽमन्यवः॥ प्रचेतसः प्रकृष्टचेतोयुक्ताः मरुतः सिंहा इव नानदति वचनव्यत्ययः, अधिक शब्दं कुर्वन्ति । सिंहानामिव मरुतामागमने गम्भीरः शब्द उत्पद्यते, इदं च रहस्य अन्तर्याजिनां विदितम् । तथा मुपिशः शोभनारयाः पिशा इव पिशाख्याः मृगविशेपाः स्वः यथा श्वेतविन्दुमि- रलङ्कृतशरीराः सन्ति तथाभूताः विश्ववेदसः सर्वज्ञानिनः, क्षपः रात्रीः जिन्वन्तः उल्लासयन्तः रात्रिषु यज्ञशत्रूणां प्रायन्ये सति मरुतां कृत्यानि तमसः प्रध्वंसमापाद्य निर्णिद्रतां विदधते, तस्मात् रात्रीणां जिन्यनं उष्ट्रासनं प्रीणनं या भवति, 'क्षपः शत्रूणां क्षपयितारः' इति मरतिरोपणं प्राह मायणः, 'जिन्वन्तः स्तोतॄन् ग्रीणयन्तः' इति च । अपि च शवसा पलेन " .

·अं.१, २.५, व.७. - [म. १, अन. ११, सू.६४. अहिमन्यवः अहेः सर्पस्य भन्युखि क्रोध इव येां मन्युः ते सर्पयत्क्रुद्धाः, आहननशीला मन्यु- युक्ता इत्येके, एवंभूता मरुतः पृपतीभिः चित्रवर्णविन्दुयुक्ताभिः मरुद्वाहाः पृपत्यः विचारिताः (१.३९.६, १.३७.२) प्राप्टिमिः आयुधैश्च सहिताः सवाधः पाधासहितान् शत्रुमिर्वाधितान् - यजमा तान् सम् इद् संभूरैव गणश आगच्छन्ति रक्षितुमिति शेषः ॥ नानदति-नदतैर्यङ्- लुगन्तात् लट् । सुपिशः-सुपूर्वाद पिश अपयवे इत्यस्मात् किम् ॥ नवीमृचमाह- रोदसी आ वंदता गणश्रियो नृपाचः शूराः शवसाहिमन्यवः । आ वन्धुरैष्यमतिर्न दर्शता विद्युन्न तस्थौ मरुतो रथेषु वः ॥९॥ रोदसी इति आ बदत गणऽश्रियः नृऽसाचः शुगः शवसा अहिऽमन्यवः आ बन्धुरैपु अमतिः न दर्शता विद्युत् न तस्यौ मरुतः रथेषु वः ॥ है गगश्रियः गणशः श्रयन्ते अवतिष्टन्ते इति गणश्रियः, नृपाचः नृन् मनुष्यान् यजमानान सचन्ते सेवन्ते इति नृपाचः, शूगः शौर्ययुक्ताः एवंभूताः हे मरुतः शवसा बलेन अहिमन्यवः सर्पयत् क्रुद्धाः सन्तः रोदसी द्यावापृथिन्यौ आ वदत समन्तात् शब्दयत । अपि च हे मरुतः, वः युप्माकं रूपं तेजो वा रथेषु बन्धुरेपु सारथैः स्थानेषु आ तस्थौ आतिष्ठति अवस्थितं भवति । तच सम्यग्लक्ष्यते । तत्र दृधान्तः-अमतिर्न रूपमिव तेज इव वा, अ.तिः रूपनाम तेजसि बले च वति । अपि च दर्शता दर्शनीया सुभगा विद्युत् न विद्योतमाना तडिदिन लक्ष्यते ॥ घदत-चीर्षः संहिवायां छान्दसः । अमतिः-अम गत्यादि, अरौणादिकोऽतिप्रत्ययः। दर्शता- रशिर प्रेक्षणे, अतच्प्रत्ययः ।। दशमीमृचमाह- विश्ववैदसो रयिभिः समौकसः संमिश्लासस्तविपीभिर्विप्शिनः। अस्तार इघु दधिरे गर्भस्त्योरनन्तशुष्मा वृपखादयो नरैः॥१०॥ विश्ववेदसः रयिऽभिः सम्ऽऔकसः सम्ऽमिश्लासः तविपीभिः विऽप्शिनः अस्तारः इयु दधिरे गर्भस्त्योः अनन्तऽगुप्माः पंऽखादयः नरः॥

·मि १, अनु. ११, सू १४. अ. १, अ. ५, व.८.] . . विश्ववेदसः सर्वज्ञाः रयिमिः धनैः समोफसः समाननिदासाः समवेतानां मरुतां धनं ओकथ समाने इत्यर्थः । तथा तविपीमिः वलैः संमिश्लासः संमिश्राः संयुत्ताः इतरेतरवलभाज इत्यर्थः विरप्शिनः महान्तः महन्नामैतत् , विविधरपणशीला इत्यन्यत्र (१.८.८) सायणः, तर्हि नानाविधयोकारिणः, अस्तारः निरसितारः शत्रूणां, अनन्तशुष्माः अवच्छेदरहितबलाः धृपसाइयः सकृदेवायं प्रयोगः, अतः कष्टं वर्तत एव, खादिशब्दो हस्तत्रागार्थः 'हस्तेपु खादिश्च कृतिय संदधे' (१.१६८.३) इत्यत्र खादिः हस्तत्राणकः कृतिः कर्तनी...। सादिर्भक्ष्ये वर्ततेऽन्यत्र (१.१६६.९) 'प्रपथेपु खादयः' खादयः खाद्यानि भक्ष्याणीति सायणः । अत एव अत्र द्विधा व्याचप्टे-'वृपा इन्द्रः खादिः आयुधं येषां ते, वृपा सोमः सादिः खाद्यः पेयो येषां ते' इति । सर्वया धृपशब्दस्यावयवार्थ एवात्र निर्णये द्वारं दद्यात् । तर्हि वृपपदेन बलं लक्ष्यते तदेव सायं भवति मरुतामित्यस्माकमूहः ॥ अपि च नरः नेतारः बलिनः एवंभूताः मरुतः गभस्त्योः बाह्वोः इपुम् वाणं, दधिरे धारयन्ति ॥ समोफसः-उच समवाये, असुन् । संमिश्लास:-कपिल- कादित्वात् लत्वम् । विरप्शिनः-रप लप व्यक्तायां याचि । अस्तारः-ताच्छीलिकस्तृन्, इड- भावश्चान्दसः। अनन्तशुप्मा:-अनन्तः शुष्मो येषां ते ॥ इति प्रथमस्य पञ्चमे सप्तमो वर्ग . एकादशीमृवमाह- हिरण्ययेभिः पविभिः पयोवृध उजिघ्नन्त आपथ्यो न पर्वतान् । मखा अयासः स्वस्मृतौ ध्रुवच्युतौ दुर्धकृतौ मुरुतो भ्राज॑दृष्टयः ॥११॥ हिरण्ययेभिः पविऽभिः पयःऽवृधः उत् जिघ्नन्ते आऽपथ्यः न पर्वतान् मुखाः अयासः स्वऽसृतः ध्रुवऽच्युतः दुध्रऽकृतः मरुतः भ्राज॑त्ऽऋष्टयः॥ मरुतः, हिरण्ययेभिः हिरण्मय' पविमिः रथचकैः पर्वतान् शिलोचयात् उजिमन्ते ऊर्य गमयन्ति, तादृशो मारतवेगप्रभाषः । तत्र दृष्टान्तः-आ पथ्यो न समन्तात् पयि मार्गे गच्छन् रथः यया वेगा तेराया मार्गस्थान् वृक्षादीन् भड्क्त्वा ऊर्च नयति तद्वत् । कीदृशा मरुतः। पयोधः पयमः सारस्तीनां उत्तलक्षणानां अपां वर्धयितारः, मसाः मसो यज्ञः तद्वन्तः अन्त: भावितमत्यर्थः अपामः गन्तारः, यजमानस्य यजनं प्रति, स्वसतः स्वयमेव सरन्तो गच्छन्तः शन् प्रति ध्रुवच्युतः ध्रुवाणां निचलानां जडभूतानां पर्वतादीनां पा च्यावयितारः, " दुधकता ·म. १, अ.५, 4. ८.] - ५५७ [म. १, अनु. ११. सू. ६४. " दुधं अन्यैर्धर्तुमशक्यमात्मानं कुर्वाणाः, स्तोतारं दुर्धरं कुर्वाणा वा भ्राजदृष्टयः दीप्यमानायुधाः॥ उजिमन्त-हन्तेर्व्यत्ययेनात्मनेपदम् । पथ्यः पथि भवः, छन्दसि यत् । अयासः-अय पय गती, अयन्त इत्यपासः, आजसेस्मुक् । दुधकृत्-ईपदुःसुष्विति दुःशब्दे उपपदे कर्मणि खल्, गुणाभावश्लान्दसः, तथा रेफलोपथ, दुधः, तं कुर्वन्तीति दुधकृतः, करोतेः किम् ॥ द्वादशीमृचमाह- घृयु पावकं वनिनं विचर्पणिं रुद्रस्य सूनुं हवसा गृणीमसि । रजस्तुर तवसं मारुतं गणमूंजीपिणं वृषणं सश्चत श्रिये ॥१२॥ घृष॑म् पावकम् वनिनम् विऽणिम् रुद्रस्य॑ सूनुम् हवा गृणीमसि रजःऽतुरंम् तवसम् मारुतम् गणम् ऋजीपिर्णम् वृर्पणम् सश्चत श्रिये ॥ धृपुम् घर्षकं शत्रुयलस्य, पावकम् शोधकं सर्वेषां, बनिनम् वनवन्तं, उदके सुखे च धनं, सुखवन्त, विचर्पणिम् विशेपेण सर्वस्य द्रटार, रुद्रस्य सूनुम् रुद्रपुत्रम् मरुद्गणस्य रुद्रपुत्रत्वं विश्रुतं वेदे, एवंभृतं मरुद्गणं बसा हवेन आहानेन, स्तोत्रस्योपलक्षणमिदं, गृणीमसि स्तुमः । भोः सखायो यजमानाः, यूयमपि श्रिये सम्पत्तये मारुतम् गणम् मरुतां समूह सश्चत प्राप्नुत, आश्रयत । कीदृशम् १ रजस्तुरम् रजसः अन्तरिमस्य जगत्प्राणायतनस्य त्वरयिवारं, यजमाने प्राणवलातिशयस्यानानार्थ इति शेपः तयसम् बलवृद्धम् ऋलीपिणम् ऋजीपं शत्रूणां अपार्जकं चलं तद्वन्तं (१.३२.६) वृषणम् वर्पितारम् वीर्यवन्तमित्यर्थः ।। हवसा-वेनः असिप्रत्यये संप्रसारणं छन्दसि । गृणीमसि-शब्द, इदन्तो मसिः। रजस्तुरम्-रजः तुतोति इति रजस्तूः, तर त्यरणे, कि । वृषणम्-दीर्घाभारः छन्दसि । सथत-सव्यतिर्गतिकर्मा । प्रयोदशीचमाह- प्र नू स मर्तः शवसा जना अति तस्यो व ऊती मरुतो यमावत । अद्भिर्वाज भरते धना नृभिरापृच्छयं क्रतुमा क्षति पुष्यति ॥१३॥ प्रनु सः मतः शवसा जनान् अति तस्यो वः ऊती मरुतः यम् आवत अवत् ऽभिः वाम् भरते धना नृऽभिः आऽपृच्छ्य॑म् ऋतुम् आ क्षेति पुष्यति ॥ . , ·.. - अ. १, अ.५५.८.] - • ५५८ - [म. १, मनु. ११० स०६४. सः मतः स मनुष्यः जनान् अन्यान् पुरुषान् शवसा बलेन नु क्षिप्रं अति अतीत्य पंतस्थौ 'प्रतिष्ठितो भवति, हे मरुतः, यूयं यम् पुरुष वः युप्माकं ऊती ऊत्या रक्षया आयत अरक्षत, किंञ्च सः अर्वद्भिः अश्वैः प्राणवलमोगात्मभिः साधनभूतैः वाजम् सर्वां वलसमृद्धि नृभिः स्वकीयैर्नेतृत्वलक्षणैर्बलविशेपैः धना धनानि विविधानि च भरते संपादयति । आपृच्छयम् आप्रष्टव्यं सर्वतः माननीयतया जनैः प्रष्टव्यम् महनीयमित्यर्थः क्रतुम् प्राज्ञ इच्छावलं आक्षेति प्रामोति पुष्यति पुष्टो भवति च ।। ऊती-तृतीयायाः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । आपृच्छयम्-आङ्- पूर्वाद पृच्छतेः क्यच्प्रत्ययान्तो निपात्यते । क्षेति-क्षि निवासगत्योः, विकरणस्य लुक् छन्दसि॥ चतुर्दशीमृचमाह- चकृत्यै मरुतः पृत्सु दुष्टरै घुमन्तं शुष्मै मघव॑त्सु धत्तन । धनस्पृतमुक्थ्य विश्वचर्षणि तोकं पुष्येम तनयं शतं हिमाः॥१४॥ चक्र्यम् मरुतः पृत्ऽसु दुस्तरम् द्युऽमन्तम् शुष्म॑म् म॒घव॑त्ऽसु धत्तन धनऽस्मृतम् उक्थ्य॑म् विश्वऽचर्षणिम् तोकम् पुष्येम तनयम् शतम् हिमाः॥ हे मरुतः, मघवत्सु धनवत्सु यजमानेषु शुष्मम् बलं धत्तन स्थापयत । कीदृशं शुष्मम् । चर्ऋत्यम् पुनः पुनः पुरस्कर्तव्यं, सर्वकर्मकुशलं पृत्सु संग्रामेपु दुष्टरम् दुःखेन तरितव्यं, अजेयं, घुमन्तम् दीप्तिमन्तं धनस्पृतम् धनैः प्रीतं उक्थ्यम् उक्थं स्तोत्रं तदह, प्रशस्यं विश्वचर्षणिम् विशेषेण द्रष्टारम् , ईदृशं 'शुष्मं धत्तन । अथ च वयं शतम् हिमाः शतसंख्याका हिम- प्रधानहेमन्त-ऋतूपलक्षितान् संवत्सरान् तोकम् पुत्र, तल्लक्षिता अन्तर्यागविद्यासन्तति, तनयम् तदीयसन्ततिं च पुष्येम पोरयेम । उत्तरोत्तराभिवृद्धिरस्त्वमाकमिति प्रार्थना ॥ चईत्यम्- फरोतेः यलगन्तात् क्पप्, तुगागमः, प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणमिति न्यायेनैवम् । दुष्टरम्-दुस्तरं, सुपामादेराकृतिगणत्वात् पत्वम् । धत्तन-वतनातनथनाश्चेति तस्य तनादेशः ।। हिमा:-हन्तर्हि चेति ममत्ययः पञ्चदशीमचमाह- नू टिरं मरुतो वीरवन्तमृतीपाहं रयिमस्मासु धत्त । सहस्रिण शतिनै शूशुवांस प्रातर्मुक्षु धियावसुर्जगम्यात् ॥१५॥ ..

·- २. १, २.५, ३.९.J [.१, सन. १२४१.६५.. नु स्थिरम् मरुतः वीरऽव॑न्तम् ऋतिऽसहम् रयिम् अस्मासु धत्त सहस्रिणम् शतिर्नम् शूशुऽवांसम् प्रातः मक्षु धियाऽर्वसुः जगम्यात् ॥ हे मरुतः, स्थिरम् स्थास्नुम्, चिरस्थायिनं वीरवन्तम् वीर्योपेतं ऋतीपाहम् ऋतिसह ऋतीनां गन्तॄणां शत्रूणां साहयिवार एवंविधसामर्थ्ययुक्तं रयिम् धनं असासु धत्त नु स्थापयत क्षिप्रम् । नेदं सामान्य लौकिक धनं, विशिष्ट विचित्रं किमपि दिव्यं मारुते धनमिति विशेपणैः प्रतिपादितम् । किश्च तमेव रयि विशिनष्टि । सहस्रिणम् सहस्रसंख्याकं शतिनम् शनसंख्याकं, विविधं अधिकाधिक शूशुवांसम् प्रवृद्धम् धत्चेति संबन्धः । प्रातरित्यादि शिष्टं गतम् ॥ नू ठिरम्-नु, संहितायां दीर्घः, पूर्वपदादिति पत्वम् । ऋतीपाहम्-ऋ गौं, कर्तरि क्तिच्, पह अभिभवे, छन्दसि सह इति विप्रत्ययः, पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । शुश्वांसम्-श्वयतद्धयर्थात् लिटः कसुः, विमापा श्वेः इति संप्रसारणम् ॥ इति प्रयमस्य पञ्चमे अष्टमी वर्ग: प्रयमे मण्डल एकादशोऽनुवाकः समाप्त द्वादशेऽनुवाके नव मुक्तानि । तत्र पवेत्यादीनि पट् सूक्तानि द्वैपदानि । 'तेप्यध्ययनसमये द्वे द्वे ऋचौ चतुःपदा एकैकामृचं कृत्वा समानायेते । अयुक्संख्या या अन्त्या अतिरिच्यते सा तथैवाम्नायते' इति सायगः । न केवलमध्ययने, अर्योऽपि द्वयोः द्विपदयोरेक एव भवति । प्रयोगे तु पृथक् शंसनीयाः द्विपदा ऋचः । तस्मात् प्रयोगवशाद् दशर्चम्, अर्थवशादध्य- यनवशाध पश्चर्चमेव भवति 'पश्वा न तायुमित्यादि सूक्तम् । शाक्त्यः पराशर ऋपिः विराट् छन्दः अग्निर्देवता॥ तत्र सूक्ते प्रथमामृचमाह- पुश्वा न तायुं गुहा चर्तन्तं नमो युजानं नमो वहन्तम् । सुजोपा धीराः पदैरनु ग्मन्नुप त्वा सीढन्विश्वे यजत्राः ॥१॥ पश्वा न तायुम् गुहा चन्तिम् नमः युजानम् नमः बहन्तम् सऽजोपाः धीराः पदेः अनु ग्मन् उप त्वा सीढन् विश्वे यजत्राः ।। हे अग्ने, सजोपाः त्वयि समानप्रीतयः धीराः मेधाविनः पचा पशुना सह गुहा गुहायां रहस्यम्यले चतन्तं निग्रहं वर्तमान तायुम् न स्तेनमिव सितम्, पवा पश्पीति पशुः तेन ..

·- अ. १, अ. ५, ६.९.] [मं. १, अनु. १२. स. १५. पशुना गवात्मनाऽवस्थितेन अन्तश्चक्षुपा दिव्यचक्षुपा वा सह गुहा गुहायां निगूढेऽन्तर्हदये 'आपोमये प्राणे वा चतन्तम् निलीय वर्तमान, नमः नमस्कार उपासकैरमेमाणं शरणागतिलक्षणं प्रणाम युजानम् आत्मना योजयन्तं, स्वीकुर्वाणमित्यर्थः, नमः उक्तलक्षणं नमस्कार वहन्तम् विभ्रतम् , प्रापयन्तमित्यर्थः, एवंभूतं त्या पदैः पादकृतलक्ष्मभिर्मानः अनु ग्मन् अनुगच्छन्ति । अथ विश्वे सर्वे यजत्राः यजनीयाः देवाः त्वा त्वां उप सीदन् समीपे प्राप्नुवन्ति, रहसि त्वामुपयन्ति । पशुपदं गां लक्षयति, अवयवार्थानुगमात् पशुपदोपलक्षितगोपदस्य दृष्टिरर्थोऽवधेयः । गोरूपा दृष्टिः, सा च दिव्या अन्तबोधरूपा या । अयं भावः-यथा गोधनं हत्या चोरः गुहायां रहसि निलीय वर्तते तथा गोरूपामन्तदृष्टिं हत्वा तद्युक्तः भगवानग्निः अन्तर्गुहायां निलीनो भवति । अपि च उपासकैरर्यमाणं नमःशब्दलक्षितं आराधनसर्वस्वमङ्गीकृत्य तेन सह रहसि स्थानेऽयतिष्ठते । यथा पदपङ्क्तिभिश्वोरमनुसरन्ति धीमन्तः तथा पदकृतलक्ष्मभिः अग्निमनुयान्ति धीराः द्रष्टारः। एवमग्निलाभे सति सर्वेऽपि देवाः आगत्य अग्निमुपासते । अयमर्थः किश्चिद्भेदेन अन्यत्रापि संहितायां लक्ष्यते । पदपङ्क्तिमिर्नष्टं पशुमिव गुहायां निलीनं अग्निं धीराः कवयो देवाश्च अविन्दनिति भालन्दनस्य वत्सप्रेर्मन्त्रदृष्टिर्भवति "इमं विधन्तो अपां सधस्थे पशुं न नष्टं पदैरनुग्मन् । गुहा चतन्तमुशिजो नमोभिरिच्छन्तो धीरा भृगवो अविन्दन्” (१०.६२.२)। यद्यपि चततिर्गतिकर्मेति व्याहरति सायणः, तथापि 'चतन्तं निलीनं' इति स एव सुष्ठ व्याचष्टे । इदं च मुक्तं रहस्यार्थपरमिति आपातत एव स्फुरेद्धीमताम् । संपूर्णोऽयं पाराशर्योऽनु- वाम तत्वगतिः । अत्र दृष्टान्तोदाहरणाय लोकप्रसिद्धाः गवाश्वादयः प्रयुक्ता एव भवन्ति । तादृशान् प्रयोगान् वर्जयित्वा, सर्वत्र गौः अश्वः आपः अद्रिः इत्यादयः सर्वेऽपि शब्दाः साङ्केतिका ग्रायाः । तस्मात् पुरस्ताद्व्याख्याने 'आपः' इत्यादेः विस्तृत सङ्केतार्थमनुक्त्वा 'साङ्केतिकः' इत्युडिख्य चलिप्यति मन्त्रार्थविवृतिः । एवं अवकाशलाभाय विस्तरो वर्ण्यते ॥ पश्चा-तृतीयैकवचने छन्दसि नाभावाभावः। गुहा-सप्तम्या लुक् । युजानम्-शानचि विकरणस्य लुक् । यजत्राः-अमिनीत्यादिना त्रन्प्रत्ययः॥ द्वितीयामृचमाह- ऋतस्य॑ दे॒वा अनु व्रता गुर्भुवत्परिष्टियॉर्न भूमं । वर्धन्तीमाः पन्या सुशिश्विमृतस्य योना गर्ने सुजातम् ॥२॥ . .

·स. १, म.५, ६.९.] [म. १, अनु. १२, सु. ६५. . ऋतस्य॑ दे॒वाः अनु बृता गुः भुव॑त् परिष्टिः द्यौः न भूमं वर्धन्ति ईम् आपः पुन्वा सुशिश्चिम् ऋतस्य योनी गर्ने सुऽजातम् ।। देवाः अग्नेरन्वेपणार्थ तमनुगच्छन्तो देवाः, ऋतस्य सत्यस्य वा व्रतानि नियतानि - कर्माणि नियताः पद्याच अनु गुः अनुगच्छन्ति । अथ सोऽग्निः भृम भूमि परिष्टिः परित इच्छन् सर्वत आवृण्वन् द्यौर्न धुलोक इव भुवत् भवति, तिष्ठति । सर्वेऽपि देवाः अमिमन्विष्य यदा प्राप्नुवन्ति तदा स प्रवृद्धः विशालोन्नतो द्युलोक इव भुवमाक्रामन् दीप्यत इत्यर्थः । ईम् एनं आपः (साङ्केतिक्यः) तेजोगर्भिताः प्राणशक्तिवाहिन्यः वर्धन्ति वर्धयन्ति पोपयन्ति । कीदृशम् ? पन्या कर्मणा परिश्रमेण सुशिश्विम् आकारेण सुष्टु वर्धमान, ऋतस्य योना सत्यस्य मूलस्थाने स्वावासे गर्ने सुजातम् अपां स्वीये गर्भे सुप्ठु प्रादुर्भूतम् ॥ वता-शेर्लोपः । गुः-इण गतौ, इणो गादेशः, लुङि अडागमामावः । परिष्टिः-इप इच्छायां, तिन्, शकन्भ्वादिलात् पररूपत्वम् । भूम-सो देशः, हस्वस्छान्दसः । वर्धन्ति छन्दसि णिलोपः। पन्या-पनधातुः स्तुत्यर्थे प्रसिद्धः परिश्रमात्मके कर्मणि चेति प्रागुक्तम् (१.५५.२)। सुशिश्चिम्-वयतेः सूपपदात् किप्रत्ययः, यचिस्वपि इत्यादिना संप्रसारणम् ।। तृतीयामृचमाह- पुष्टिर्न रण्वा क्षितिर्न पृथ्वी गिरिर्न भुज्म क्षोदो न शम्भु । अत्यो नामन्त्सर्गप्रतक्तः सिन्धुन क्षोढः क ई वराते ॥३॥ पुष्टिः न रण्वा क्षितिः न पृथ्वी गिरिः न भुज्म क्षोदः न शम्ऽभु अर्त्यः न अज्मन् सर्गऽप्रतक्तः सिन्धुःन क्षोदः कः ईम् वराते ॥ अयमग्निः रवा रमणीया पुष्टिर्न यूद्धिरिव लक्ष्यते । पृथ्वी विस्तीर्णा क्षितिर्न भूमिरिव अस्माकं वासभूरित्यर्थः । गिरिर्न पर्वत इव भुज्म भोगयोग्यः । क्षोदो न स्रोत इव शंभु सुखकरं वस्तु, सुखस्य भावयिता । अज्मन् सङ्ग्रामे सर्गप्रतक्तः सर्गेण विसर्जनेन प्रचोदनेन प्रतक्तः प्रगमितः प्रेपितः अत्यो न जात्यश्च इव, स्तोतॄणां शत्रून् अमिगच्छतीत्यर्थः । सिन्धुः स्यन्दमानं क्षोदो न उदकमिव शीघ्रगामी, यथा निम्नदेशामिमुखी जलप्रयाहो दुर्नियारः तथा- यमनिरपीत्यर्थः । तस्मात् ईम् एनं कः पराते वारयेत? न कोऽपि चारयितास्तीत्यर्थः ॥ अग्नेः प्रादुर्भाव, तदधिगमे तद्वर्धने च तदीपप्रभावो वर्णितः, उत्तरत्रापि स एव आग्नेयो महिमा एवं ·.. म.न.vx.. अ.१,म.५, य...] लोकोत्तरकाव्यशोभातिशायिभिः मन्त्रवणैर्वर्ण्यते ॥ रण्या-रविर्गत्यर्थः, रण्व्यते इति रण्वः। भुज्म- भुज पालनाम्यवहरणयोः, मक्, सोलृक् । अज्मन्-अजतेः मनिन् , सप्तम्या लुक् । सर्गप्रवक्त:- सृज विसर्गे, घञ्, तञ्चु गतौ, अन्तर्भावितण्यर्थः, निष्ठायां क्तः। घराते-वृञ् चरणे, अन्त- र्भावितण्यर्थः, लेट्, व्यत्ययेन शप् ।। चतुर्थीमृचमाह- जामिः सिन्धूनां भ्रातेव वस्त्रामिभ्यान्न राजा वनान्यत्ति । यद्वातजूतो वना व्यादग्निर्ह दाति रोमा पृथिव्याः॥४॥ जामिः सिन्धूनाम् भ्राताऽइव खस्राम् इभ्यान न राजा वनानि अत्ति यत् वातऽजूतः वनो वि अस्थात् अग्निः ह दाति रोम पृथिव्याः॥ अयमग्निः स्वस्राम् स्वसृणां भ्रातेव यथा सोदयों भवति तथा सिन्धूनाम् (सङ्केतशब्दः) स्यन्दमानानां अपां जामिः सहजन्मा पन्धुः । राजा भूपतिः इभ्यान न शत्रून् यथा निवारयति तथा वनानि भूरुहजातानि अत्ति भक्षयति । यत् यदा चातजूतः वायुना प्रेरितः सन् चना वनानि व्यस्थात् व्याप्य तिष्ठति वदा सः अग्निर्ह अग्निरेव पृथिव्याः भूमेः रोमा तनूरुह- जातानि छेत्तव्यानि दाति छिनत्ति । अन्नमयादुद्भूतानि यानि रोमाणीव निवारयितव्यानि अनिष्टानि भान्ति क्वचित् तानि शोधितानि भवन्ति वातेरितेन अग्निना ॥ खस्राम्-आमो नुडभावः छान्दसः । अस्थात्-तिष्ठतेनुंड् । दाति-दाप् लवने ॥ पञ्चमीमृचमाह- श्वसित्य॒प्सु हंसो न सीढन् क्रत्वा चेतिष्ठो विशामुपर्भुत् । सोमो न वेधा ऋतप्रजातः पशुर्न शिश्वो विभुर्दूरेभाः॥५॥ श्वसिति अप्ऽसु हंसः न सीदन् ऋत्वा चेतिष्ठः विशाम् उपःऽभुत् सोमः न वेधाः ऋतप्रजातः पशुः न शिश्वी विऽभुः दूरेऽभाः॥ अप्मु उदकमध्ये सीदन् निपश्णः हंसो न हंस इव अग्निः अप्सु मध्ये (सङ्केतपदम्) उपविशन् श्चसिति प्राणिति । कीदृशः ? उपर्युत् उपसि (सङ्केतः) प्रबुद्धः ऋत्या क्रतुना प्राय: कर्मबलेन विशाम् जनानां चेतिष्ठः अतिशयेन चैतयिता, सत्यप्रभाते प्रबुद्धोऽयमग्निः मानुपेम्यः ·अ. १, इ. ५ ६.१० म. १. अनु. १२. स. ६६. स्वेच्छयालेन ज्ञानं दातुं समर्थः । सोमो न रसात्मा सोम इव वैधाः विधाता, स्रष्टा, ऋतप्रजातः सत्यजन्मा च, सत्याद्धि अस्य उद्भवः । सः शिश्वा शिशुना सह पशुर्न पशुरिव, सवत्सा गौरिव लक्ष्यते । विभुः विततो भवन्, व्यापनशीलः, दूरेभाः दूरेऽपि भाः अस्य, दुरप्रसाराऽस्य दीप्तिदृश्यते । एवंभूतोऽग्निरप्सु श्वसितीति संवन्धः ।। श्वसि.ते-श्वस प्राणने । ऋत्या-तृतीयाया नाभावाभावः । उप त्-उपसि बुध्यते, युध अवगमने, किम् । शिवा-पूर्ववत् नाभावाभावः। दूरेभाः-बहुव्रीहिः, अलुक् बहुलवचनात् ।। इति प्रपमस्य पञ्चमे नवमो वर्ग: द्वादशेऽनुयाके रयिरिति दशचं प्रयोगतः, अध्ययनतः पञ्चर्च सूक्तम् । पराशरस्यार्पम् आग्नेयम् । विराट् छन्दः॥ तत्र प्रथमामृचमाह- रयिर्न चित्रा सूरो न सन्टगायुर्न घणो नित्यो न सूनुः । तक्का न भूर्णिबना सिपक्ति पयो न धेनुः शुचिर्विभावा ॥१॥ रयिः न चित्रा सूरः न सम्ऽदृक् आयुः न घणः नित्यः न सूनुः तक्को न भूणिः वना सिसक्ति पयः न धेनुः शुचिः विभाऽवा ॥ अयमग्निः चित्रा रयिर्न विचित्ररूपं विविध धनमिव भवति । सरो न सूर्य इव सन्टक' सम्यक् दर्शयिता सर्वेषां पदार्थानाम् , आयुर्न प्रागः जीवितमिव, प्रश्वसन् वायुरिव प्रियतम इत्यर्थः । नित्यो न सूनुः ध्रुवः अस्माकं पुत्र इव विश्वसनीयः नियबन्धुः। तका न जवनोऽश्व इव भूर्णिः भर्ता अस्माकम् । सः चना बनानि सिपक्ति समति, वनेषु सक्तो भवति । धेनुः गौः पयो न स्वीयं क्षीरं सत्चमिव ददाति नः। शुचिः शुनः विभावा सुविशालप्रकाशयुक्तः ।। नित्यः-नर्धन इत्यप्प्रत्ययः । तका-तक हसने, गतिकर्मसु पठितः, तकतेर्वनिप् । भूर्णि:-भरते- निप्रत्ययो निपातितः॥ द्वितीयामृचमाह- दाधार क्षेममोको न रण्वो यत्रो न पृक्को जेता जनानाम् । ऋपिन स्तुभ्वा विक्षु प्रशस्तो वाजी न प्रीतो वयो दधाति ॥२॥ .

·[मं. १, अनु. १२, सू.६६. - . अ. १, अ. ५, य. १०.] दाधार क्षेमम् ओकः न रण्वः यवः न पक्कः जेता जनानाम् ऋपिः न स्तुभ्यो विक्षु प्रशस्तः वाजी न प्रीतः वयः दधाति ।। अयमग्निः रण्वः रमणीयः ओको न रमणीय वासगृहमिव क्षेमम् कुशलं सर्वमस्माकं दाधार विभति। पक्को यवो न परिपाकवान् धान्यविशेष इव उपभोगयोग्य इत्यर्थः । जनानाम् जेता जनेषु मध्ये सर्वोत्कृष्टो जयशालितयेत्यर्थः। ऋपिन ऋपिरिव स्तुभ्या स्तोभकृत्, स्तोता देवाना- मित्यर्थः । विक्षु प्रजासु प्रशस्तः प्रकर्षेण कथितः ख्यातः, विश्रुत इत्यर्थः । प्रीतः संतुष्टः वाजी न अश्व इव अस्मासु वर्तते । वयः वृद्धिं अस्माकं दधाति धारयते ॥ दाधार-तुजादीना- मित्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् । स्तुभ्वा-स्तोभतेः क्वनिप् ॥ क्रियापरोऽध्य- तृतीयामृचमाह- दुरोकशोचिः ऋतुर्न नित्यो जायेव योनावरं विश्वस्मै । चित्रो यदभ्राट् श्वेतो न विक्षु रथो न रुक्मी वेषः समत्सु ॥३॥ दुरोकेऽशोचिः क्रतुः न नित्यः जायाऽईव योनौ अरम् विश्वस्मै चित्रः यत् अभ्राट् श्वेतः न विक्षु रथः न रुक्मी वेपः समत्ऽसु ॥ अयमग्निः दुरोकशोचिः दुरोके दुःखायासे गृहे शोचिस्तेजः, यद्वा दुरोकं दुःखेनोत्पाचं शोचिः, दुरोकं दुप्पापं शोचिस्तेजो यस्यासौ इति सायणः। नित्यः क्रतुन ध्रुवः वसाय इव अस्मासु व्याप्त इत्यर्थः। योनौ गृहे जाया इव पत्नीव विश्वस्मै सर्वस्मै जनाय अरम् अलं पर्याप्तो भवति, यद्वा अलं भूषणम्, यथा सर्वस्यापि जनस्य स्वगृहे जाया अलङ्काराय भवति, तथाऽयमग्निरलङ्कुरले गृहम् । यत् यदा चित्रः अद्भुतः सन् अभ्राट् भ्राजते, विचित्रचालः विविधं भासते, तदा स वितु प्रजासु श्वेतो न शुभ्र इव शुभ्रवर्णः पुरुष इस लक्ष्यते । रुक्मी रथो न हिरण्मयो रथ इव भवति । समत्सु युद्धेषु त्वैपः तेजोविशेष एव सः॥ दुरोकशोचिः-उच समवाये, कच्छार्थे सल्, बहुलवचनात् कृत्यम् , दुरोक, अन्यद् व्याख्यातम् । अप्राट्-भ्राजु दीसौ, लङ्, व्यत्ययेन परस्मैपदं, शपो लुक् । समत्सु-समानं मायन्त्येष्विति समदः संग्रामाः, औणादिकोऽधिकरणे कि, संपूर्या भक्षणार्थात् अत्तेर्वा ॥ यदा ·म. १०.५.१०.] ५६५ - [म. १, अनु. १२० १.६६. चतुर्थीमृचमाह- सेनैव सृष्टामै दात्यस्तुर्न ढिद्युत्वेषप्रतीका। यमो है जातो यमो जनित्वं जारः कनीनां पतिर्जनीनाम् ॥४॥ सेनाऽइव सृष्टा अम॑म् दधाति अस्तुः न विद्युत् पऽप्रतीका यमः ह जातः यमः जनिऽत्वम् जारः कनीनो पतिः जनीनाम् ।। सुष्टा प्रेरिता सेना इव अमम् बलं दधाति अस्मासु धत्ते, शत्रूणाममिभवनाय प्रेरिता सेना यथा शत्रुपराजयविधायक बलं अस्मासु धत्ते तथा अग्निः बलमस्मासु धारयति । अस्तुः क्षेप्तुः धानुष्कस्य दिद्युत् न दीप्यमानो बाण इच, कीदृशी दिद्युत् ? त्वेपप्रतीका त्वेपं भ्राजमानं प्रतीक मुसं अग्रं यस्याः सा । सोऽग्निः यमः ह द्वन्द्व एव जातः प्रादुर्भूतः, जातं सर्च द्वन्दात्मनाऽव- स्थितम् , स एव तया द्वन्द्वात्मनाऽवस्थितः । न केवलं जातं सर्व प्रति द्वन्द्वात्मकता, जनितव्य- मपि सर्व द्वन्दं स एवेत्याह । यमः द्वन्दः जनित्वम् जनितच्यं च भवति । भृतं भव्यं च सर्व द्वन्द्वं अग्निरेवेत्यर्थः । कनीनाम् कन्पकानां जारः जरयिता रहोरतिप्रदः, अनमिव्यक्तभावानां व्यञ्जयिता परिपाकविधानेनेति गौणः प्रयोगः । तया जनीनाम् जनयित्रीणां मातॄणां पतिः पालको भर्ता, भावानां उत्पादयित्रीणां शक्तीनां अयमग्निरेव पतिर्भवति ।। जनित्यम्-कृत्यार्थे तवैकनिति कर्मणि त्वन्प्रत्ययः । जारः-जारयति, कर्तरि पिलर निपातितः । कनीनाम्- कन्याशब्दात् पष्ठीबहुवचने छन्दसि संप्रसारणम् । जनीनाम्-जन्यन्ते आसु, जनयः स्त्रियः, इन्प्रत्ययः॥ पञ्चमीमृचमाह- तं वैश्चरार्था वयं सत्यास्तं न गावो नक्षन्त इद्धम् । सिन्धुन क्षोढः प्र नीचीरनोन्नवन्त गावः खशीके ॥५॥ तम् वः चरार्था वयम् वसत्या अस्तम् न गावः नक्षन्ते इद्धम् सिन्धुः न क्षोदः प्र नीचीः ऐनोत् नवन्त गावः स्वः दृशीके ॥ वयम्, तम् तयाभृतं त्वां इद्धम् दीतम् यः तर, चनव्यत्ययः, चगया चरणेन गमनेन चमत्या वासन, स्थानेन, उमपया गत्या सित्या च गावः परायः अम्नम् न गृहमिर नक्षन्ते

·[म. १, मनु. १२.६७.
म.१, म. ५,१.११.]
प्राप्नुमः, पुरुषव्यत्ययः । अग्नेः स्थितिगत्यनुसारेण दीप्तं तं प्राप्नुमः, गावो गोष्ठमिव । सः
सिन्धुः स्यन्दमाना क्षोदो न नदी इव, नीचीः निम्नप्रदेशं गच्छन्तीः अपः प्रैणोद प्रेरयति ।
खदृशीके सूर्यस्य दर्शने आविर्भावे सति गायः रश्मयः नवन्त तं प्रति गच्छन्ति, नवतिर्गतिकर्मा।
अत्र स्वः सूर्यः ऋतं ज्योतिः, गायः चिद्रश्मयः। अन्यदनुसंधेयम् ॥ चराथा-चरेरौणादिका
अथक्प्रत्ययः । वसत्या-चसेः अतिप्रत्ययः । अस्तम्-अस्यतेऽसिन् सर्व, तन्प्रत्ययः । नक्षन्ते-
नक्षतिः व्याप्तिकर्मा, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । नीचीः-निपूर्वादञ्चतेः डीप् । ऐनोद-इण् गतौ,
अन्तर्भावितण्यर्थात् वर्तमाने लङ्, व्यत्ययेन श्लुः । दृशीके-दृशिर् प्रेक्षणे, अनिशिभ्यां चेति
कीकन्प्रत्ययः॥
इति प्रयमस्य पञ्चमे दशमो वर्ग:
वनेष्विति अध्ययनतोऽर्थवशाच्च पञ्चचं सूक्तम् । ऋपिच्छन्दोदेवताः पूर्ववत् ।।
तत्र प्रथमामृचमाह-
वनेषु जायुर्मतेषु मित्रो वृणीते श्रुष्टिं राजेवाजुर्यम् ।
क्षेमो न साधुः क्रतुर्न भद्रो भुव॑त्वाधी)ता हव्यवाट् ॥१॥
वनेषु जायुः मतेषु मित्रः वृणीते श्रुष्टिम् राजोऽइव अजुर्यम् क्षेमः न
साधुः क्रतुः न भद्रः भुव॑त् सुऽआधीः होता हव्यवाट् ॥
वनेषु जायुः जेता । मर्तेपु मनुष्येषु मित्रः सुहृत् । राजा इव यथा नृपतिः अजुर्यम्
जरावर्जितं सचिवं वृणीते समजते मन्त्राय, तथाऽयमग्निः श्रुष्टिम् श्रवणं दिव्यं आवेशलय
अन्तर्वा श्रवणं वृणीते । साधुः साधयित सिद्धं वा क्षेमो न कल्याणमिव भवति । स्वाधीः
शोमनाघ्यानपरः भद्रः क्रतुर्न शुभः क्रियाध्यवसाय इव भवति । होता आह्वाता देवानाम्
हव्यवाट् हव्यानामस्माभिरामाणानां वोढा भुवत् भवति, लडर्थे लेट् । जायु:-कृयापाजीत्युग् ।
अजुर्यम्-जुप् वयोहानौ, जरा नास्त्यस्येति बहुबीहिः । भुवन-भवतेर्लेट् ॥
द्वितीयामृचमाह-
हस्ते दानो नृम्णा विश्वान्यमें दे॒वान्धाद् गुहा निपीदैन् ।
विदन्तीमत्र नरौ धियन्धा हुदा यत्तष्टान्मन्त्राँ अर्शसन् ॥२॥

·.१, अ ५, व ११] - [म. , अनु १२, सू.६७. . हस्तै दधानः नृम्णा विश्वानि अमे देवान् धात् गुहा निऽसीदन् विदन्ति ईम् अत्र नरैः धियाऽधाः हुदा यत् तष्टान् मन्त्रान् असिन् । विश्वानि सर्वाणि नृम्णा बलानि हस्ते स्वकीये बाहौ दधानः धारयमाणः गुहा गुहायां अन्तरे गूढे स्थाने निसीदन् निपणः उपविष्टः अग्निः अमे स्वीये वले देवान् धात सर्मान् देवान् धत्ते धारयति । अन्तर्गुहायां निविष्टस्य सर्वदेवरलभृतोऽग्नेर्वलं सर्वदेवधारकमित्युक्तम् । तथा- भूतेऽसिन्नग्नौ मनुष्यैः हार्दवाग्भिर्मन्त्राख्यामिः व्याहते स्तुते सति, अयं निदितो लब्धो भवति नृणामित्युत्तरार्धेनाह । अत्र गुहायां घियंधाः धीवृत्तीनां धारयितारः नरः नेतारो मनुष्याः ईम् एनमनि विदन्ति जानन्ति, अधिगच्छन्ति, यत् यदा हुदा हृदयेन वष्टान् तक्षकर्मणा निष्पादितान् मन्त्रान् नित्यमापरिणामान् वेदमन्त्रवर्णान् अशंसन् अघोचन् ॥ अत्र मन्त्रदृष्टिरहस्यं सूचित अवधेयम्, तथा अग्नेरस्मदन्तर्निगूढवासः सर्वदेवपलभर्तृत्वं च ॥ धियंधाः-द्वितीयाया अलुक् तत्पुरुषे कृति बहुलवचनात्, आतोऽनुपसर्ग इति कः । तष्टान्-तक्षु त्वसू तनूकरणे, निष्ठा । तृतीयामृचमाह- अजो न क्षां दाधार पृथिवी तस्तम्भ द्यां मन्नभिः सत्यैः । प्रिया पदानि पश्वो नि पाहि विश्वायुरग्ने गुहा गुह गाः ॥३॥ अजः न क्षाम् दाधार पृथिवीम् तस्तम्भ द्याम् मन्त्रभिः सत्यैः प्रिया पदानि पश्वः नि पाहि विश्वऽआयुः अग्ने गुहा गुहेम् गाः ।। अजो न जन्मरहितः स्वयंभूरिख, सः पृथिवीम् पृथुलां विस्तीर्णी क्षाम् भूमि दाधार पारपति, सत्यैः सत्यसम्बन्धिामिः सत्यपूरैः सत्याविष्कारकैरिति यापन मन्तमिः नित्याग्मेदैः धाम् धुलोके तस्तम्भ उत्तम्भितमान् , स्तम्भनेन दृढं विभर्ति । अत्र द्यावापृथिन्योः स्तम्मन- धारणे अग्निना निरुझे । ब्रह्माण्डे पिण्डाण्डे वा रोदस्योः पूर्वमेव वर्तमानयोरपि, तलक्षित- चित्कल्पाद्वयस्य स्तम्भनं धारणं च रहोयागरते मनुष्ये साधयितव्ये । इदमेवेह अग्निकल्य- मुक्तम् । अय पिरग्नि प्रार्थयते-हे भगवन्, पवः दर्शनात्मपशुपदवेदनीयाया गोः प्रिया प्रियाणि अस्मामिलालिवानि पदानि पादन्यामलक्ष्माणि नि पाहि नितरां रस । पदेपु रक्षिते' तैर्गिसूचकैलक्षणरन्तईष्टि सध्या गुहा अग्निासः सुप्रवेशा मरतीति इयं प्रार्थना | पचान तायुमिति प्रयमरक्तर्चि यद्रहस्यं कवितं तदपेक्षया इदं च स्पटवर भवति । हे अग्ने, त्वं .. .

·छान्दसो लुङ् ॥ वि यः वीरुत्ऽसु रोधत् महिऽत्वा उत प्रजाः उत प्रऽसूर्यु अन्तरिति म. १, अ.५, ५.११.] [मं. १, अनु.१२.सू.६७. विश्वायुः सर्वमप्यायुः, विश्वस्य एकमायुस्त्वमसीति वा । गुहा गुहायां गुहम् यद्रहस्यं वर्तते तत् गाः गच्छ प्रविश ॥ पश्वः-जसादिपु छन्दसि घेर्डिति इति गुणाभावे यणादेशः । गा:- चतुर्थीमृचमाह- य ई चिकेत गुहा भवन्तमा यः ससाद धारोमृतस्य॑ । वि ये चूतन्त्य॒ता सफ्न्त आदिद्वसूनि प्र वाचास्मै ॥४॥ यः ईम् चिकेत गुहां भवन्तम् आ यः ससाद धाराम् ऋतस्य वि ये वृतन्ति ऋता सर्पन्तः आत् इत् वसूनि प्र ववाच अस्मै ॥ यः यः पुरुषः ईम् एनं गुहा गुहायां भवन्तम् वर्तमानं चिकेव जानाति, साक्षात्पश्यति, यः यश्च ऋतस्य सत्यस्य धाराम् प्रवहन्ती प्रवृत्ति आ ससाद प्राप्तवान् भवति, ये ये च पुरुषाः ऋता सत्यानि सपन्तः स्पृशन्तः वि घृतन्ति तं अग्नि इद्धं कुर्वन्ति, आत् इत् अनन्तरमेव अस्मै तादृशे जनाय वसनि रहस्यानि धनानि दिव्यसम्पद्भरां वाचमित्यर्थः प्रववाच प्रब्रवीति, प्रकाशयतीत्यर्थः । भगवतोऽग्नेः भक्तस्यान्तर्याजिनश्च आत्यन्तिकसंबन्धसम्पादनसाधनं रहस्य मुपदिष्टम् ॥ नृतन्ति-नृती हिंसाग्रथनयोः तुदादिः, दीप्त्यर्थेपि वर्तते, अन्तर्भावितण्यर्थः सामर्थ्यात् । ववाच-छान्दसः, उवाच, लडर्थे । पञ्चमीमृचमाह- वि यो वीरुत्सु रोधन्महित्वोत प्रजा उत प्रसूष्वन्तः । चितिरपां दमे विश्वायुः स व धीराः संमार्य चक्रुः ॥५॥ चित्तिः अपाम् दमै विश्वऽआयुः सद्भऽइव धीराः सम्ऽमार्य चक्रुः॥ यः अग्निः वीरुत्सु महीरुहेषु यनतरुलतादिषु महित्वा स्वीपानि महचानि वि रोधन विशेपेण रुगद्वि, नावशेपयति, पुरस्तादाविष्काराय विभीत्यर्थः, उत अपि च प्रजाः जावानि प्रसूपु प्रसवित्रीपु अन्तः अन्तरे या निवर्तन्ते तान्यपि विभीति शेषः । पूर्व "यमोह जातः” इत्यत्र स एव 'जातः जनित्व' चैत्युक्तम् । अधुना 'जातं जनित्वं च स स्वमहिम्ना ·#. १.५,५. १२. मि. १, अनु. १२, म.६८. विभर्तीत्युच्यते। द्वितीय उतशब्दः पदपूरणः । सः अपाम् (सङ्केतः) दमे गृहे चित्तिः चित् प्रज्ञा भवति । स विश्वायुः विश्वस्यैकमायुः, विश्वमायुः, स एव वा । तं धीराः मेधाविनः ऋपयः स व गृहमिव संमाय सम्यध्यात्वा यथायोग्यपरिच्छेदानुरोधेन चक्रुः कुर्वन्ति, निर्मान्ति । यथा गृहनिर्माणे यथास्थानं मानेन परिच्छेदान् निर्णीय गृहं निर्मिमते, तथा अग्नि आत्मनि निर्मान्त धीराः । वीरसु-चिपूर्वाद्रोहतेः कि, उपसर्गस्य दीर्घः, धकारवान्तादेशः । रोध-रुधिर आवरणे, लेट् । समाष-माङ् माने, ल्पा ।। इति प्रथमस्य पञ्चम एकादशो वर्ग: द्वादशेऽनुवाके चतुर्थ 'श्रीणनिति द्वैपदं दशर्च, अध्ययनतः पश्चर्च मूक्तम् । ऋपिच्छन्दो- देवताः पूर्ववत् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- श्रीणन्नुप स्थादि भुरण्युः स्थातुश्चरर्थमुक्तून्न्यूर्णोत् । परि यदेपामेको विश्वेषां भुव॑द्देवो दे॒वानी महित्वा ॥१॥ श्रीणन् उप स्थात् दिवम् भुरण्युः स्थातुः चरर्थम् अक्तून् वि ऊर्गोत् परि यत् एपाम् एकः विश्वैपाम् भुव॑त् देवः देवानाम् महिऽत्वा । सः भुरण्युः भर्ता, यजमानैरर्यमापस्य सर्वस्य वोहा अग्निः, श्रीणन् ज्वलन् , दिवम् युलोकं उपस्थात् उपतिष्ठति, प्रामोति । स्यातुः अचरं चरथम् जगमं च व्युर्णोद विविच्य निराच्छादनानि करोति, तथा अक्तून् रात्रीय तमोवृताः (अन्तरे अन्धकारदशोपलक्षणमिदम्) निरावरणाः करोति । यत् यतः अयै एको देवः एपाम् विश्वेषाम् देवानाम् महित्वा महत्त्वानि परि भुवत् परितो व्याप्य वर्तते, आत्मना सर्वदेवमहत्वानि आणन ज्वलत्यग्निः ।। श्रीगन्- श्री पाकै इति धातोः शतरि रूपं, स्यादिः, पक्षोऽग्निर्जलन् भवति । उगोद-ऊर्णन आच्छादने, ऊगाँतेः विमापति वृद्धेविकल्पः ।। द्वितीयामृचमाह-- आदित्ते विश्वे क्रतुं जुपन्त शुप्कायद्देव जीवो जनिष्ठाः। भर्जन्त विश्वे देवत्वं नाम ऋतं सर्पन्तो अमृतमेवः ॥२॥ "

·-
,
अ.१, अ. ५, य. १२.]
[म. १, अनु. १२, सू.६८०
आत् इत् ते विश्वै कर्तुम् जुषन्त शुष्कात् यत् देव जीवः जनिष्ठाः भजन्त
विश्वे देवऽत्वम् नाम ऋतम् सपन्तः अमृतम् एवैः ॥
आदित् अनन्तरमेव तदैवेत्यर्थः यदेति उत्तरत्र यच्छन्दश्रुतेः। ते विश्वे ते सर्वेऽपि पुरुषाः क्रतुम्
त्वदीयमिच्छापलात्मकं अध्यवसायं जुपन्त सेवन्ते, यत् यदा हे देव, त्वं शुष्कात् नीरसाद्वस्तुनः
जीवः जीवनरसयुक्तः जीवभूतः सन् जनिष्ठाः जायसे, नीरसपाये जडे शरीरे त्वं रसवान् यदा
प्रादुर्भवसि, तत्परमेव तवेच्छां अनुवर्तन्ते मनुष्याः, अन्यथा स्वेच्छामेवेत्यनुक्तसिद्धम् । तदा
विश्वे सर्वेऽपि देवत्वम् देवभावात्मकं नाम नमनसाधनं दिव्यं नामधेयं भजन्त प्रीत्या सेवन्ते,
तव एवैः गमनैः ऋतम् सत्यं अमृतम् च सपन्तः स्पृशन्ति, शान्तोपि वर्तमानार्थः ॥ जुपन्त
जनिष्ठाः भजन्त इत्येतानि वर्तमाने । एवैः-इणशीभ्यां वन्, यन्ति गच्छन्तीति एवानि, तैः॥
तृतीयामृचमाह-
ऋतस्य प्रेर्पा ऋतस्य॑ धीतिर्विश्वायुर्विश्वे अपौसि चक्रुः ।
यस्तुभ्यं दाशाद्यो वा ते शिक्षात्तस्मै चिकित्वात्रयिं दयस्व ॥३॥
ऋतस्य प्रेपाः ऋतस्य धीतिः विश्वऽआयुः विश्वै अपांसि चक्रुः यः
तुभ्यम् दाशात् यः वा ते शिक्षात् तस्मै चिकित्वान् रयिम् दयख ॥
अयमग्निः ऋतस्य सत्यस्य प्रेपाः प्रकणेष्यमाणाः प्रेरणाः, सत्यप्रेरणात्मक इत्यर्थः । ऋतस्य
घीतिः सत्यस्य धारणात्मिका बुद्धिः, सत्यसंबद्धबुद्धधात्मकः । स विश्वायुः विश्वगतं आयुध !
येन विश्वे सर्वेऽपि अपांसि कर्माणि चक्रुः कुर्वन्ति । आयुः प्राणयलं, तदन्तरा न किमपि कर्तु
शक्यम् । हे अग्ने, यः पुरुषः तुभ्यम् दाशात् ददाति, यो वा पुरुषः ते त्यत्तः शिक्षात् वियां
लभते, सर्वया लाभवान् भवति वा, तस्मै त्वदीयशिक्षायुक्ताय पुरुषाय रयिम् धनं दयस्व देहि,
चिकित्वान् त्वं ज्ञातवान् दातव्यं वेसि ॥ दाशाद-दाच दाने, लेट् । शिक्षा-शिक्ष विद्यो-
पादाने, लेट् । चिकित्वान्-कित झाने, लिटः वसुः । यस्ख-दयतिर्दानार्थः ।।
चतुर्थीमृचमाह-
होता निपत्तो मनोरपत्ये स चिन्न्वासां पती रयीणाम् ।
इच्छन्त रेतों मिथस्तनूषु सं जानत खैर्दरमूराः॥४॥

·अ. अ.५,१.१२.] - [म. १, अनु. १२, सू. ६८. होता निऽसत्तः मनोः अपत्ये सः चित् नु आसाम् पतिः रयीणाम् इच्छन्त रेतः मिथः तनूपु सम् जानत खैः दक्षैः अमूराः ॥ सः मनोः अपत्ये मानवे जने यजमाने निपत्तः निषण्णः अन्तर्निहितः होता आह्वाता ऋत्विक् । स चिन्नु स एव हि आसाम् रयीणां सर्वेपामेषां धनानां पतिः पालकः स्वामी । तनूपु स्वकीपशरीरेपु मिथः परस्परं रेतः वीज तैजसं इच्छन्त इच्छन्ति । अत्र इच्छतिक्रियायाः कर्तृपदं मूले नास्ति । तस्मात् स्वस्वपक्षानुसारेण व्याख्यातारो विमिद्यन्ते । 'अमूराः' इति कर्तृपदं भवति, अमूराः अमूढाः मेधाविनः खैः दक्षैः स्वकीयैः विवेचनकुशलज्ञानैः सम् जानत सम्यक् तमग्नि अवयुध्यन्ते । त एवामूराः स्वशरीरेषु परस्परं आग्नेयं "रेतः" बीजं इच्छन्ति इत्युक्तिरुपपद्यते । कथम् ? अत्रेदं तत्त्वम् । अन्तर्यागरताना एकैकसिन्नपि रेतः आग्नेयं चीज उस भवति । तादृशां एकैकस्यापि अग्निसंबन्धः स्थिर इत्यसंशयम् । सर्वेषु तेषु प्रत्येक तुल्यं च प्रादुर्भूतन अग्निना द्वारेण तेषां आन्तरं परस्परमिलनं तेषु प्रत्येकमग्नेर्वर्धनाय, अत एव तेपामपि दिव्याभ्युदयाय कल्पते । अत एव परस्परं आग्नेयं वीजं दिव्यं तेज इच्छन्तो मेधाविनः अनि सम्यग् जानते ॥ इच्छन्त-व्यत्ययेनात्मनेपदम् । जानत-लङ् छान्दसः। अमूराः-ढकारस्य रेफः ।। पञ्चमीमृचमाह- पितुर्न पुत्राः क्रतुं जुषन्त श्रोपन्ये अस्य शास तुरासः । वि राय और्णोद् दुरः पुरुक्षुः पिपेश नाकं स्तृभिर्दमूनाः॥५॥ पितुः न पुत्राः ऋतुम् जुषन्त श्रोपन ये अस्य शासम् तुरासः वि रायः और्णोत् दुरैः पुरुऽक्षुः पिपेर्श नाकम् स्तृऽभिः दमूनाः॥ ये जनाः अस्य अग्नेः शासम् शासनं शिक्षा उपदेशमिति यावत् श्रोपन् शृण्वन्ति ये च तुरासः दिच्याध्वनि यागाय त्वरमाणाः भवन्ति, ते पुत्राः पितुः क्रतुम् न पितुरिच्छां यथा पुत्राः कुर्वन्ति तथाऽस्य ऋतुं जुपन्त प्रीत्या सेवन्ते । तेषां पुण्यवतां लभ्यं विभवं ध्वनय- त्युत्तरार्धम् । सः पुरुक्षुः बहुनिधिनिलयभृतः रायः सम्पन्निधेः दुरः द्वाराणि व्यौर्णोद् विघृणोति । सः दमूनाः अन्तर्गृहवासी स्तुमिः नक्षत्रैः स्तीर्णैः शोभायहस्तेजोचिशेपैः नाकम् धुलोकं पिपेश रूपसंपनं करोति ॥ श्रोपन्-श्रु श्रवणे, लेट् । पिपेश-पिश अवयवे ।। इति प्रपमस्य पञ्चमे द्वादशो वर्ग:

·४१. १, अ.५, य. १३.] [म. १, अनु. १२० म.६९. द्वादशेऽनुवाके पश्चम 'शुक्रः शुशुक्वाँ' इति पञ्चचं सूक्तम् । ऋपिच्छन्दोदेवताः पूर्ववत् ।। तत्र प्रथमामृचमाह- , . शुक्रः शुशुक्वाँ उपो न जारः पुप्रा समीची दिवो न ज्योतिः । परि प्रजातः क्रो बभूथ भुवो देवानी पिता पुत्रः सन् ॥१॥ शुक्रः शुशुक्वान् उपः न जारः पप्रा समीची इति सम्ऽईची दिवः न ज्योतिः परि प्रातः क्रत्वा बभूथ भुवः देवानौ पिता पुत्रः सन् ॥ उपो न जारः उपसो जरयिता कामयिता प्रियः इव शुक्रः शुभ्रवर्णः शुशुक्वान् दीप्तवर प्रज्वलन् , दिवो न ज्योतिः धुलोकस्य दीपभूतः सूर्य इव समीची संगते समाने वा घावा- पृथिव्यौ पना पूरयिता स्वतेजसेति शेपः, त्वं क्रत्वा अस्माकमध्यवसायेन प्रजातः प्रकर्षण प्रादुर्भूतः परि बभूथ अस्मान् परितः वर्तसे । त्वं पुत्रः सन् पुत्रो भवन्नपि देवानां पिता पालको भुवः भवसि ॥ सर्वदेवप्रतिनिधिर्भगवानग्निः यजमाने जातः देवपुत्र इत्युपपद्यते । स एव सर्व- देवाधिकारपरिपालकश्च भवति, तस्मात् पिता ॥ शुशुक्वान्-शुच दीप्तौ, लिटः कसुः । पप्रा- पृ पालनपूरणयोः, किप्रत्ययः, सोडादेशः । समीची संपूर्यात् अञ्चतेः क्विन् । पभूथ-पभूध ततन्य इति निपातनात् इडभावः ॥ द्वितीयामृचमाह- वेधा अदृप्तो अग्निर्विानन्नूधर्न गोना स्वाद्मा पितूनाम् । जने न शेव आहूर्यः सन्मध्ये निवृत्तो रण्वो दुरोणे ॥२॥ वेधाः अदृप्तः अग्निः वऽजानन् ऊधः न गोनाम् खाद्म पितूनाम् जनै न शेवः आऽहूर्यः सन् मध्ये निऽसत्तः रण्वः दुरोणे ॥ विजानन् विशेपेण ज्ञानवान् अग्निः अदृप्तः दर्परहितो वेधाः विधाता स्रष्टा भवति । अग्निजानाति ययाकालं कर्तव्यं, यजमाने यद् व्यवस्थाप्यं स्रष्टव्यं वा, तस्माद न साहसी, दर्पश्च साहसोपलक्षणं बोध्यम् । सः गोनाम् गरी ऊधन आपीनमिय, भपति पितूनाम् सोमानाम् मामा स्वादृष्कारः, आस्वादयिता था। जने मानुपे शेयो न सुसमय इव वर्तते । आहुपः अस्मामिराहातव्यः दुरोणे गृहे मध्ये मुख्यस्थाने रण्यः सन् रमणीयो भवन् , रममाणो वा .

·म. १, २.५, ६.१३.] - म. १, अनु.१२॥ स ६९. निपचः निपष्णो भवति ।। गोनाम्-अपादान्तेऽपि नुट् । स्वाम-खाद आस्वादने, अन्तर्भावित- ण्यर्थः, मनिन् , सोर्लक् । आहूर्यः-आड्पूर्वात् हयतेः संप्रसारणं, रेफोपजनश्छान्दसः ॥ तृतीयामृचमाह- पुत्रो न जातो रण्वो दुरोणे बाजी न प्रीतो विशो वि तारीत् । विशो यदढे नृभिः सनीळा अग्निदेवत्वा विश्वान्यश्याः ॥३॥ पुत्रः न जातः रण्वः दुरोणे वाजी न प्रीतः विशः वि तारीत् विशः यत् अढे नृऽभिः सनीळाः अग्निः देवऽत्वा विश्वानि अश्याः॥ दुरोणे गृहे रम्यः रममाणः पुत्रो न अस्माकं पुत्र इव जातः अजायत । प्रीतः संतुष्टः चाजी न जानः अश्व इव विशः जनान् वितारी सुरक्षितान् तारयति संग्रामेषु । यत् यदा नृभिः देवैः सनीळाः समानवासस्थानाः विशः प्रजाः, दिव्यान् जनान् इत्यर्थः मानुपान् वा अढे आह्वयामि, उदा अग्निः विश्वानि सर्वाणि देवत्या देवत्वानि अश्याः प्रामोति । अग्नेः सर्व- देवात्मकत्वात् देवतासहवासिनि वृन्द आहूते अग्निः सर्वदेवमयत्वं प्रकटयति ॥ अश्या:-अशू व्याप्तौ, लिड्, व्यत्ययेन परस्मैपदं मध्यमपुरुषश्च ।। चतुर्थीमृचमाह- नकिष्ट एता व्रता मिनन्ति नृभ्यो यद्देभ्यः श्रुष्टिं चकर्थ । तत्तु ते दंसो यदहन्त्समानैर्नृभिर्ययुक्तो विवे रपासि ॥४॥ नकि ते एता बृता मिनन्ति नृऽभ्यः यत् एभ्यः श्रुष्टिम् चकर्थ तत् तु ते दंसः यत् अर्हन् समानैः नृभिः यत् युक्तः विवेः रपासि ॥ यत् यदा एभ्यः पूर्वोक्तभ्यः नृभ्यः देवेभ्यः, मनुष्येभ्यो वा श्रुष्टिम् श्रुति, दिव्यश्रवणजन्य सानं च करोपि, तदा नकिः न कोऽपि ते तव संबन्धीनि एता अता इमानि कमाणि मिनन्ति पाधन्ते, वचनव्यत्ययः, याघते, नकिरिति कर्तृपदं एकवचनम् । अग्निविहितकर्म- विशेषाणां न कुतविद्राक्षमादिभ्यो विधातः संभवनि । हे अग्ने, तत्तु तदेव ते तर दंसः कर्म यद, समानः त्वत्समैः नृभिः देवः युक्तः संयुक्तः सन् त्वं अहन हेसि, यत्, पांसि पापकानि .. - 31 ·[म.१, अनु. १२, ९.७०० प.१, ५, ६.१४. 'अहन्' . रक्षांसि पापानि या विवेः विक्षिपसि अपसारयसीत्यर्थः । अत्र यच्छन्दद्वयं वर्तते, इति यत् , 'विवे रिति यत् , तत् ते दसः इति संवन्धः । मिनन्ति-मीञ् हिंसायाम् , त्यादिः। विवेः-वी गत्यादिपु, छन्दसि वर्तमाने लङ् ॥ पञ्चमीमृचमाह- उपो न जारो विभावोस्रः संज्ञातरूपश्चिकैतदस्मै । स्मना वहन्तो दुरो व्य॒ण्वन्नवन्त विश्वे खशीके ॥५॥ उपः न जारः विभाऽवा उत्रः संज्ञातऽरूपः चिकेतत् अस्मै त्मना वहन्तः दुरः वि ऋण्वन् नर्वन्त विश्व स्वः दृशीके ॥ उपो न जारः उपसो जरयिता प्रिय इव, सोऽग्निः विभावा विशिष्टप्रभायुक्तः उस्रः कान्ति- मान् । अस्मै जनाय संज्ञातरूपः संज्ञातं सम्यग्विदितं रूपं स्वरूपं यस्यासौ, तथाभूतो भवतु । चिकेतत् जानातु, उपासकाय जनाय प्रदर्शितस्वरूपः अग्निः स्वयं तस्य ज्ञाने प्रादुर्भवत्वित्याशयः । विश्वे सर्वेऽपि त्मना स्वयमेव वहन्तः तमग्निं विभ्रतः सन्तः दुरः द्वाराणि व्य॒ण्वन् विकृत्य गच्छन्तु, गत्वा च स्वः सर्लोकस्य ज्योतिरात्मनः सूर्यस्य दृशीके दर्शने नवन्त चलन्तु ॥ 'विश्वे' के ? रश्मय इति सायणः, सर्वे देवा इति वयं पूर्वप्रकृतापेक्षया । स्वर्गद्वारापावरणेन ज्योतिर्दर्शने गतिः संभवति ॥ ऋण्वन्-रवेर्गत्यर्थात् लुङ्, छान्दसः, व्यत्ययेन रेफस्य संग्र- सारणम् इति सायणः, अथवा ऋणु गतौ इत्यस्मात् ॥ . . इति प्रयमस्य पञ्चमे त्रयोदशो वर्ग: द्वादशेऽनुयाके पष्ठं सूक्तं, 'चनेमे ति अध्ययनतः पड़चम् । ऋपिच्छन्दोदेवताः पूर्ववत् ।। तत्र प्रथमामृचमाह- वनेम पूर्वीर्यों मनीपा अग्निः सुशोको विश्वान्यश्याः। आ दैव्यानि व्रता चिकित्वाना मार्नुपस्य जनस्य जन्म ॥१॥ वनेम पूर्वीः अर्यः मनीपा अग्निः सुऽशोकः विश्वानि अश्याः आ दैव्यानि व्रता चिकित्वान् आ मार्नुपस्य जनस्य जन्म ॥

·म. १.५, ३. १४.) - ५७५ मं. १, मनुः १२, सू. ७. वयं पूर्वीः यह्वीः सम्पदः वनेम संभजेमहि, प्राप्नुयाम ! मनीपा मनीपया बुद्धया अर्यः स्वामी, बुद्धिसम्पन्नत्वात् स्वामित्वमग्नेः, मनीपया अर्थः प्राप्तन्य इत्येके, सुशोकः सुतरामुज्ज्वलन् अग्निः, विश्वानि सर्वाणि सन्ति वस्तूनि अश्याः प्राप्नुयात्, स्वामी सर्वस्यापि स्वाम्यं लभतां, सर्व स्वाधीन करोतु | सः दैव्यानि देवसंबन्धीनि व्रता ब्रतानि कर्मविधानानि आ चिकित्वान् समन्तात् सात्म्येिनेत्यर्थः ज्ञातवान् । तथा सः मानुपस्प जनस्य मनुष्यस्य जन्म उत्पत्ति आ चिकित्वान्, मानुपस्योत्पत्त्यादिरहस्यं च जानाति ।। पूर्वीः-पुरुशब्दात् डीप् । मनीपा-ईपा- अक्षादित्वात् प्रकृतिभावः । सुशोक:-शुच दीप्तौ, भावे घन् । अश्याः-अशू व्याप्ती, व्यत्ययेन परस्मैपदम् । चिकित्वान्-कित ज्ञाने, लिटः वसुः॥ द्वितीयामृचमाह- गर्भो यो अपां गर्भो वनानां गर्भश्च स्यातां गर्भश्चरथाम् । अद्रो चिदस्मा अन्तर्दुरोणे विशां न विश्वौ अमृतः स्वाधीः ॥२॥ गर्भः यः अपाम् गर्भः वनानाम् गर्भः च स्थाताम् गर्भः चराम् अद्रौ चित् अस्मे अन्तः दुरोणे विशाम् न विश्वः अमृतः सुऽआधीः ॥ यः योऽसायग्निः अपाम् गर्भः अपां शिशुः, अप्सु जातत्वात् बनानाम् गर्भः भूतनूरहाणां शिशुः, यद्यपि 'आपः वनं' इति सङ्केतशब्दो क्रमशः शक्तीनां पुत्रः आनन्दानां पुत्र इति च प्रतिपादयतः, तथापि सर्वान्तर्यामी भगवानग्निः चराचरात्मकाजगतः यथाकालं यथाविधि यथा- स्वीयदैवरहस्यं प्रादुर्भवतीति योध्यम् । तदेव स्पष्टीक्रियते । स्थावाम् च गर्भः स्थायराणां च शिशुः चरथाम् गर्भः तया जगमानां शिशुः । अद्रौ चित् अश्मन्यपि अस्मै मानुपाय वर्तते, दुरोणे गृहे अन्तः मध्ये, गृहमध्ये वर्तते । विशाम् जनानां सर्वेषां विश्वो न समष्टिभूत एको विश्वात्मेव भवति । सः अमृतः मरणरहितः नित्यः, स्वाधीः मुष्ठ आध्याता साधिष्टो ध्यानी॥ स्थाताम्-तिष्टतेः किप, छान्दसस्तुक्, आमि अन्त्यलोपश्चान्दसः । चरथाम्-चरतस्यप्रत्ययः, आमो नुढमायः। विश्वः-विश प्रवेशने, अस्मादन्त वितण्यांत् छन्प्रत्ययः॥ हतीपामृचमाह- स हि क्षपावाँ अग्नी रयीणां दाशद्यो अस्मा अरं सूक्तः । एता चिकित्वो भूमा नि पाहि देवानां जन्म मीश्च विद्वान् ॥३॥ .

·५७६ - स. १, अ. ५, ५. १४.] - [मं. १, अनु. १२, सू.७०. सः हि क्षपाऽवान् अग्निः रयीणाम् दार्शत् यः अस्मै अरैम् सुऽउक्तैः एता चिकित्वः भूम नि पाहि देवानाम् जन्म मतीन च विद्वान् ।। सः हि स खलु अग्निः, क्षपावान् रात्रीणां प्रभुः, यजमानस्य अप्रकाशदशासु तस्य कर्तव्यं करोति जाग्रत् प्रभुरनिः, यः मनुजः अस्मै अग्नये सूक्तैः सुष्टु निष्पन्नैः मन्त्रात्मकैर्वचनैः अरम् अलं पर्याप्तं यज्ञं तनोति, स्तोत्रं करोति वा तस्मै जनाय रयीणां सम्पदा, विभक्तिव्यत्ययः, सम्पदः अथवा सम्पदा यथेष्टभागं दाशत् ददाति । हे चिकित्वः ज्ञानयन् , त्वं एता एतानि भूमा भुवनानि देवानाम् जन्म देववृन्दप्रादुर्भावं मर्तान् च मान् मानुपांश्च विद्वान् जानन् असि, तस्मात् सर्वाप्येतानि नि पाहि नितरां रक्ष ॥ दाशत्-दाच दाने, लेट् । चिकित्यः-- मतुयसोरिति नकारस्य रुत्वम् । भूम-भूमिशब्दादुत्तरस्या द्वितीयाया डादेशः, पदपाठे इस्वश्छान्दसः॥ चतुर्थीमृचमाह- वर्धान्यं पूर्वीः क्षुपो विरूपाः स्थातुश्च रथमृतप्रवीतम् । अराधि होता खर्निपत्तः कृण्वन्विश्वान्यपासि सत्या ॥४॥ वर्धान् यम् पूर्वीः क्षुपः विऽरूपाः स्थातुः च रथम् ऋतऽप्रवीतम् अरोधि होता स्वः निऽसत्तः कृण्वन् विश्वानि अपांसि सत्या ॥ पूर्वीः वह्वीः विरूपाः विविधाकाराः क्षपः रात्रयः यम् यमग्निं वर्धान् वर्धयन्ति, अप्रकाश- दशामु रात्रिपदवेदनीयाम अग्नेर्धनं भवत्येव, न तस्य तमोवृतत्वम् , एकैकापि तादृशी दशा अन्यादृशी, एवं स्वसवलक्षण्यं द्योतयितुं रात्रीणां बहुवचनम् । स्थातुः स्थावरं रथम् च रहणशीलं जगमं च, चराचरात्मकमित्यर्थः ऋतप्रवीतम् ऋतेन सत्येन प्रवीतं प्रकर्षेण आवि- भांवितं, मत्यान् प्रादुर्भुयागतमित्यर्थः, एवंभूतं यमग्निं वर्धयन्ति होता आहाता सोऽग्निः अराधि असाधि अस्मदर्थ साधितः, निष्पादितो भवतीत्यर्थः । भवः स्वः ज्योतिर्मये स्थलोंके निपत्तः निषण्णः आसीनः, विश्वानि सर्वाणि अपांसि कर्माणि अस्मदीयानि सत्या सत्यानि कृष्यन् कुर्वन्, एवंभूतः अराधि ॥ यांन्-धेय॑न्ताटेट्, गिलोपः। अराधि-राध साथ . संसिद्धो, रङ् ॥

·अ.१, अ.५, ६, १४.J म. १, अनु. १२, सू.७०. पञ्चमीमृचमाह- गोयु प्रशस्ति वनेषु धिपे भरन्त विश्व वलिं वर्णः। वि त्वा॒ नरैः पुरुत्रा संपर्यपितुर्न जिवि वेदो भरन्त ॥५॥ गोर्यु प्रशस्तिम् वनेषु धिपे भरेन्त विश्वै बलिम् वः नः वि त्वा नरैः पुरुऽत्रा सपर्यन् पितुः न जित्रैः वि वेदः भरन्तु ॥ हे अग्ने, त्वं गोषु गवात्मना वर्ण्यमानेषु सोरेपु रश्मिषु चिन्मयेषु, तथा वनेषु बननीयेषु सुसमयेषु भूजातेपु पार्थितनुसंभृतेषु च प्रशस्तिम् प्रशंसां त्वदीयो उक्ति धिपे धारयसि, प्रतिष्ठापयसि, यजमानस्य प्रपः ज्ञानप्रकाशरत्तिषु सुखानुभूतिषु च अभिप्रशंसा प्रतिष्टिता भवतीत्यर्थः । विश्वे सर्वेऽपि देवाः नः अस्मदर्थ स्वः स्वोकै बलिम् उपहारं भरन्त आहरन्ति । यस्यान्तर्याजिनः पुण्यपुरुषस्य भगवानमिः स्वर्निपत्त इत्याद्युक्तलक्षणसंपन्नः 'अराधि', तस्मै विश्वेऽपि देवाः स्वः उपायनं आहरन्ति । अस्य वाक्यस्य प्रतिध्वनिस्तैत्तिरीयथुतौ श्रूयते 'सर्वेऽस्मै देवा यलिमानहन्ति' इति । हे अग्ने, त्या त्यां नरः मनुष्याः पुरुषा बहुपु स्थानेषु वि सपर्यन् विशेषण पूजयन्ति, तथा सपर्यया जित्रेः वृद्धात् पितुर्न पिनुः सकाशादिव वेदो ज्ञान धनं वा वि भरन्त विशिष्य आहरन्ति, पितुर्धनं इव अग्नेजान इति योध्यम् ॥ धिप-ठान्दसो वर्तमाने लिट् । भरन्त-हृञ् हरणे, देवलोऽपि सोपसार्थः । पुरुत्रा-सप्तम्पर्षे त्राप्रत्ययः। जि:- नृप वयोहानौ, अस्मान किन्, ऋत इद्धातोरिति इत्वं, रेफरकारयोनिपर्ययः, एवं जिनिः । द्विपदा पष्ठीमृचमाह- साधुन गुभुरस्तेव शूरो यातैव भीमस्त्वेषः समल्लै ॥६॥ साधुः न गृभुः अस्ताऽइव शूरः यार्ताऽइव भीमः त्वेषः समत्ऽसे ॥ मः साधुन साधयिता इन, कर्मणामिति गेपः, गृध्नुः अत्यन्तम्पृहयालुः अभिमतं ग्रहीतु- मिति शेषः । अस्तेर इप्परोसा हर शूरः शोयो रतः । यातेर ममरे अमियोदेव भीमः भयङ्करः । ममत्सु सङ्ग्रामे स्वपः जाज्वल्यमाना प्रभा च भरति ॥ गृनुः-गृधु अमिकाहायाम् , अम्मान हुः ।। शूरः-शु गती, अन्नभांवितण्यांदस्मान् ऋन् ।। इति प्रसमाय पञ्चमे पतुरंतो वर्ग

·अ. १,०५, व, १५.)
-
५७८
म. १, अनु. १२, १.७१०
द्वादशेऽनुवाके 'उप प्रेति सप्तमं दशर्च सूक्तम् पराशरस्यार्प त्रैष्टुभं आग्नेयम् ।।
तत्र प्रथमामृचमाह-
उप प्र जिन्वन्नुशतीशन्तं पति न नित्यं जनयः सनीळाः।
खारः श्यावीमरुपीमजुपूञ्चित्रमुच्छन्तीमुषसं न गावः ॥१॥
उप प्रजिन्वन् उशतीः शन्तम् पतिम् न नित्यम् जनयः सऽनीळाः
खसारः श्यावीम् अरुषीम् अजुपून चित्रम् उच्छन्तीम् उपसंम् न
गावः॥
.
सनीकाः समानवासस्थानाः जनयः मातरः उशन्तम् कामयमानं (अग्नि) उशतीः कामय-
मानाः सत्यः नित्यम् पतिम् न शाश्वतं भर्तारमिव उप उपेत्य प्र जिन्वन् प्रकर्षण अतोपयन् ।
उपसम् गावः न उपाकालं रश्मयः यथा प्रीत्या सेवन्ते, उपसि यथा रताः सन्तुष्टा भवन्तीत्यर्थः,
तथा स्वसारः सहोदर्यः तममि अजुषन् असेवन्त तस्मिन्ननौ तुष्टा अभवन् । अत्र 'उपसं गावो न'
इति नेदमुपमामात्रम् । अत्र सङ्केतार्थो चोध्यः। प्रातज्योतिःप्रादुर्भावात् प्राक् प्रज्ञाप्रभाते उपः-
शब्दप्रतिपादिते 'गावः' चिद्रश्मयः यथा तुष्टा भवन्ति तथा 'मातरः' अनि प्रीणयन्ति,
'खसारस्तं जुपन्ते। सङ्केतशब्दाः आपः सिन्धवः धेनवो वा मातरो भवन्ति । पोपरत्वान्मातरः,
साहचर्यात् स्वसारः इति योध्यम् । भूमिकायां वैश्वामित्रस्य आग्नेयमुक्तस्योदाहरणे रहस्यार्थः
प्रत्यपादि (पृ. ७६-७७)। अथ कीदृशं उपसम्? श्यावीम् श्याववर्णो सांध्यं तेजो विभ्रती
अरुपीम् आरोचमानां चित्रं उच्छन्तीम् विविधवर्णसम्पदा प्रकाशमानाम् , उपसं इति संबन्धः॥
अत्रेदमवधार्यम् । उपाकाले यथा क्रमशः प्रथमं रात्रिसंबन्धात् श्याचो वर्णः, ततः अरुणः, ततः
चित्रोज्ज्वलश्च भवति, तथा उपसि चित्प्रभातेऽपि अनुक्षणं विविध प्रकाशवैशिष्टयं लक्षणीयम् ।।
जिन्वन्-जिवि प्रीणने, लेट् । उशती:-उष्टेः शतरि डीप् । श्यावीम्-शु गतो, अस्माद्वन्,
शारिवादित्वात् डीन् । अजुपन्-जुपतेः लड्, व्यत्ययेन परस्मैपदम्, अन्तादेशस्य रुडागमः ।।
द्वितीयामृचमाह-
वीलु चिद् दृळ्हा पितरौ न उक्थैरदि रुजन्नहिरसो रवेण ।
चकुर्दिवो वृहतो गातुमस्मे अहः स्वर्विविदुः केतुमुत्राः ॥२॥

·. भ.१, अ. ५, ६. १५.] : [म. १, अनु. १२, सू.७१ वीलु चित् दृळ्हा पितरः नः उक्थैः अम् िरुजन् अङ्गिरसः वेण चक्रुः दिवः वृहतः गातुम् अस्मे इति अहरित वः विविदुः केतुम् उत्राः॥ नः अस्माकं पितरः ऋपयः पूर्वे उक्थैः शस्त्रशब्दवाच्यैः मन्तवचनैः वील चित् वीरूनि बलवन्ति अपि हळहा दृढानि स्थानानि रुजन् अरुजन् , अभवन् । ते अङ्गिरसः पूर्वोक्ता ऋपयः रवेण मन्त्रध्वनिना, हुङ्कारमात्रेण वा अद्रिम् दुर्भिदं शिलोचयं अरुजन् । अथ च ते अस्मे अस्मदर्थ अस्मासु वृहतः महतः दिवः धुलोकस्य गातुम् मार्ग चक्रुः अकुर्वन् । अपि च, अहः नित्यप्रकाशोपलक्षणं दिवसं वः सर्लोक केतुम् केतयितारं प्रज्ञापयितारं चिद्रश्मिविशेष उस्राः भ्राजमानाः गोपदवेदनीयाः भासः विविदुः अजानन् , ज्ञात्या लेभिर इत्यर्थः । अगिरसः सरमापुरःसरेण इन्द्रेण सह पणीनां पर्वतं गत्वा भिवा च तं अलभन्त गाः इति आङ्गिरसतचविचारे रहस्यं प्रतिपादितम् । इदमन विशेषतोऽवधेयम् । तेन कर्मणा नः पूर्वे 'सत्यं ऋतं वृहत् ' इति वेदोद्धोपितस्य तुरीयस्य धाम्नः मार्ग प्रथमं दृष्ट्वा मानुपाय ते आवेद्य प्रकाशयामासुः । स्वः इति तृतीयव्याहृतेः परस्तात् तुरीयेयं व्याहृतिः मह इति प्रथिता । अस्याः मार्गमात्रं चक्रुः, सर्लोकादिकं तु विविदुः, अयं विशेपो बोद्धन्यः॥ वील-विभक्तेलक् । हळ्हा-दृढः स्थूले बले च, सुपां सुलगिति डादेशः । रुजन्-रून भङ्गे, लङ् । विविदुः-विद ज्ञाने विद्ल लाभे वा, लिट् ॥ , तृतीयामृचमाह- दर्धन्नृतं धनर्यन्नस्य धीतिमादिदो दिधिप्वो विर्भूत्राः। अर्तृप्यन्तीरपसौ यन्त्यच्छी देवाञ्जन्म प्रय॑सा वर्धय॑न्तीः॥३॥ दर्धन् ऋतम् धनर्यन् अस्य धीतिम् आत् इत् अर्यः दिधिष्वः विऽभूत्राः अर्तृप्यन्तीः अपर्सः यन्ति अच्छे दे॒वान् जन्म प्रय॑सा वर्धय॑न्तीः॥ ते अगिरसः ऋतम् सत्यं दधन् अधारयन् । अस्य मनुप्यस्य धीतिम् पिपं, ध्यानशक्ति वा धनयन् समृद्ध अकुर्वन् । आत् इत् अनन्तरमेव अर्यः स्वामिनः, साम्यं प्राप्ताः दिपिप्यः धारणधीसम्पन्नाः विभृत्राः विशालं यथा तया अग्नि भर्नु समांश्च अभवन् । अनुप्यन्ती: विषयान्तरतृष्णारहिताः अपसः क्रियापराः शक्तयः देवान् देवान प्रति अच्छा अभिमुसीभ्य ·[म. १, अनु. १२.. स. १, १.५, ५.१५.] -- जन्म नव्यं दिव्यं जननं प्रयसा प्रियेण आनन्देन वर्धयन्तीः वर्धयन्त्यः सत्यः यन्ति गच्छन्ति । यदा अङ्गिरसः सत्यं दधानाः मानुषी धियं च समर्धयन्ति, तदैव ते अग्नि विशिष्य विततं वा भर्तुं स्वामिनो भान्ति । तस्य फलं तु-शक्तयः क्रियापराः देवान् प्रति गच्छन्ति, येन नव्यस्य दिव्यस्य जन्मन आनन्देन वर्धनं भवति ॥ दिधिष्वः-दधातिः स्यतिरिति धातुभ्यां द्वाभ्यां कृप्रत्ययान्तो निपातितः । विभृत्रा:-औगादिकः ग्रन्प्रत्ययः। अतृप्यन्तीः-मितृपा पिपासायाम्, शतरि, विभक्तिव्यत्ययः । अपस:-अपशब्दान्मत्वीयस्य विनः लुक् ।। चतुर्थीमृचमाह- मथीद्यदीं विभृतो मातरिश्वां गृहेहे श्येतो जेन्यो भूत् । आदी राजे न सहीयसे सचा सन्ना दूत्यं भृगवाणो विवाय ॥४॥ मर्थात् यत् ईम् विऽभृतः मातरिश्वा गृहेऽहे इथेतः जेन्यः भूत् आत् ईम् राजे न सहीयसे सचा सन् आ दूत्य॑म् भृगवाणः विवाय ॥ यत् यदा गृहे गृहे प्रतिगृहं प्रतिशरीरं विभृतः व्याप्य अन्तर्धारितः मातरिश्वा वायुः मुख्यः प्राणः ईम् एनं अग्नि मधील अमनात् मथनेनोत्पादितवान् भवति, तदा सः अग्निः श्येतः श्वेतः शुभ्रः जेन्यः जेता भूत् भवति । आत् अनन्तरं भृगपाणः भृगुरियाचरन् जाज्वल्य- मानो द्रष्टा भृत्वेत्यर्थः सचा सन् अस्माकं ससा भान् सहीयसे यलीयसे राजे न नृपायेर ईम् एनन् दूत्यम् दूतकर्म आविवाय प्रामोति, दृत्यमनुतिष्ठति-सत्यज्योतिप इत्यर्थः ।। अत्रेदमवधेयम् । अन्तर्धारितः पूरितो व्याप्तः प्राणः योगाग्नि मयित्या प्रकटयतीत्यधुनाननयोगविद्यातच चिरन्तनापरहस्यैकदेशभृतमिति योध्यम् । प्रतिशरीरं इत्यत्र यहूनां शरीराणि प्रामाणि सामाजिकः चेद्योगः, अन्यथा एकस्यैवान्तर्याजिनः नैकानि स्थूलादीनि शरीराणीति ग्रायम् । अग्निः श्वेतः स्वच्छ इति वृद्धि सचसमृद्धि द्योतयति, अत एव जेता तमःप्रभवागां अरातीनाम् । स 'भृगपाणः', भृगुवलन् द्रष्टा, सौरो रश्मिः, अग्नेः यजमानाश्रयस्य यदा सौरांशुरूपत्वं सम्पद्यते तदा तस्य महते राजे सूर्याय सत्यज्योतिपे सर्वदेवात्मने इत्याधिकारः सिध्यति । 'भृगवे मातरिया राति भरत् अग्नि दूत 'मित्यन्या मातरिश्वकृत्यमुक्तं स्मार्यम् (१.६०.१)। भृगूणां सौरांशुत्वप्रतिपादको मन्त्रपर्णोऽन्यत्र भाति ॥ "यदि भृगुभ्यः परि मातरिश्वा गुहा सन्तं हव्य- चाहं समीधे” (३.५.१०) 'भृगुम्यः आदित्यरश्मिभ्यः' इति सायणः॥ मधीव-मथि विलोडने, लुङ् । जेन्य:-जि जये, अस्मात् कृत्यल्पुटः यत् नुडागमय । विधाय-वी गत्यादिपु, लिट् ।। ८ ·म. १, २.५, ६,१६.] [म., मनु. १२, प्र.७१. पञ्चमीमृचमाह- महे यत्पित्र ई रस दिवे करवं त्सरत्पृशन्यश्चिकित्वान् । सृजदर्ता धृपता ढिामस्मै स्वायौ दे॒वो दुहितर विपि धात् ॥५॥ महे यत् पित्रे ईम् रसम् दिवे कः अब सरत् पृशन्यः चिकित्वान् सृजत् अस्ता धृपता दिद्युम् अस्मै खायोम् देवः दुहितरि विपिम् धात् ॥ महे महते पित्रे दिवे पितृभृताय द्युलोकाय ईम् एनम् रसम् सारभूतं द्रच्यं यत् यदा का अकरोत् तदा पृशन्यः संस्पृष्टवान् चिकित्वान् ज्ञानवांश्च सः अब मरत अधस्ताद च्यवमान आगतः । अस्ता क्षेता वाणस्य, धानुष्कः अस्मै एनं लक्ष्यीकृत्य धृपता घाटघैन, प्रचण्डं यया तयेत्यर्थः दिद्युम् विद्युद्रूपं चाणं सुजन असृजन अक्षिपद् । देवः स देवस्तु स्वायाम् आत्मीयायां दुहितरि समनन्तरमाविन्यामुपसि विपिम् दीप्तां प्रभां धात् अधात् स्थापयामास ।। दुर्योधं ऋचोऽस्यास्तात्पर्यम् । कः रसं अकरोत् ? किं यजमानाय अग्निः, उत यजमान एव महते पित्रे रसमकरोत् ? यजमानकृत्यनिषाही अनिरन रसं यजमानानिप्पाच महत्ते पित्रेऽर्पयति । कः स्पर्शवान ज्ञानवांथ अघश्च्यवमान आगतः? तथा रमार्पणे कृते अग्निरेव महतः पितुः स्खलोकस्य स्पर्शवान् जानयांश्च संपद्यते । तदा धुलोकादुत्तमचिद्भमः अधदच्युतो भवति यजमानाय । मार्गे मध्यमस्थाने दैव्यक्रमविघातको राक्षमादिकः दूरादेवाचें क्षिपति अग्निममिलक्ष्य, स्वय- मलक्षितः। तत्रान्तरे भगवानग्निः पित्यं बलं तेजो नानं च लन्धवान् पृथिवीं प्रामोत्येय, यजमाने चित्प्रभावाय ललिता वीर्यवतीं शक्ति स्थापयति । अत एव "दुहिवरि विपि धात्" इत्युक्तम् । उपा हि दुहिता दिवः, अग्नेः प्रादुर्भावः चिद्विभाताय कल्पते ।। क:-करोते , मन्त्रे च्लेर्छन् । त्सरत्-त्सर छअगतो, लेटाटागमः । पृशन्यः-स्पृश संस्पर्शने, सलोपश्चान्दमः । दिद्युम्-दिद्युत् बननाम, अन्त्यलोपश्चान्दसः । धान-छान्दमो वर्तमाने लुङ् ।। पष्टीमृचमाह- ख आ यस्तुभ्यं दम आ विभाति नमो वा दाशादुशतो अनु यून् । वर्षी अग्ने वो अस्य द्विवी यासाया सरर्थ यं जुनासि ॥६॥ खे आ यः तुभ्यम् दमें आ विभाति नमः वा दाशात् उशतः अनु द्यून् व| इति अग्ने वर्यः अस्य द्विऽवहींःयासत् राया सऽरर्थम् यम् जुनार्सि।

·५८२ [म. १, अनु. १२ सू... - म., म.५, ५.१६.] " यः यजमानः तुभ्यम् त्वामुद्दिश्य स्वे दमे तव स्वकीये गृहे आ विभाति प्रज्वलयति, अत्र "आ" द्वयं वर्तते, एक आकारो मर्यादायामिति सायणः, उशतः यं च जनं कामयमानाय ते, विभक्तिव्यत्ययः, अनु द्यून् अनुदिनं नमो वा शरणागतिलक्षणं नमस्कारं वा दाशात् ददाति । अस्य तादृशस्य यजमानस्य वयः वर्धनं द्विवर्हाः द्वयोः स्थानयोः, इह मानुपे परत्र दैव्ये च पदे, हितः वर्धितस्त्वं वर्धः पोपय, तं सुतरामभिवर्धय उभयत्रेत्यर्थः । हे अग्ने, यम् यादृशं जनं त्वं सरथम् समानरथं, त्वया सहकरथं स्थापयित्वा जुनासि सत्वरं प्रेरयसि, सः राया सम्पदा युक्तः सन् यासत् प्रयाणं करोतु ॥ दागाद-दा, दाने, लेट् । उशतः चष्टेः शव । अनुद्यून्-युरित्यहर्नाम, लक्षणे अनोः कर्मप्रवचनीयत्वं, तयुक्ते द्वितीया। वर्धः-वृधेय॑न्ताल्लोट्, णिलोपः । यासत्-या प्रापणे, लेट् । जुनासि-सौत्रो धातुः, व्यत्ययेन श्ना ॥ सप्तमीमृचमाह- अग्निं विश्वा अभि पृक्षः सचन्ते समुद्रं न स्रवतः स॒प्त यह्वीः । न जामिभिर्वि चिकिते वयो नो विदा देवेषु प्रमति चिकित्वान् ॥७॥ अग्निम् विश्वाः अभि पृक्षः सचन्ते समुद्रम् न स्रवतः सप्त यह्वीः न जामिऽभिः वि चिकिते वयः नः विदाः देवेपु प्रऽमंतिम् चिकित्वान् ॥ विश्वाः सर्वाः पृक्षः प्रीणयित्र्यः, प्रीतयः, अग्निम्, अभि सचन्ते अभिमुखीभूय सअन्ते, तसिन् सक्ता भवन्ति । तत्र दृष्टान्तः-यह्वीः बलेन महत्यः सप्त सप्तसंख्याकाः स्रवतः सवन्त्यः नद्यः समुद्रग् न ममुद्रं यथा गच्छन्ति तद्वत् । नः अस्माकं चयः अभिवृद्धिः जामिभिः तव ज्ञातिमिः ससिभिः न विचिकिते न ज्ञायते, देवैर्नालक्षि । चिकित्वान् ज्ञातवान् त्वं देवेषु मध्ये प्रमतिम् तत् प्रकृष्टं ज्ञानं विदा लम्भय, ज्ञापय वा । अस्मदीयाभिवृद्धिर्देवैर्न लक्षिता, वव तु विदिता, तस्मात् देवसदसि ज्ञापय, अयया देवेषु विपये अस्माकं ज्ञानं सम्पादय इति वा॥ पृक्षः-पृणक्तः औणादिकः किप्, धातोः पुगागमः, यद्वा अमुनि जसो लुक् । अन्ये गताः॥ अष्टमीमृचमाह- आ यढिपे नृपति तेज़ आनट् शुचि रेतो निपिक्तं द्यौरभीके। अग्निः शर्धमनद्यं युवानं स्वाध्यै जनयत्सुदर्यच ॥८॥ आ यत् इपे नृऽपतिम् तेजः आनट् शुचि रेतः निऽसिक्तम् द्यौः अभीकै . . ..

·,
स. १, म.५, ३, १६.
[मं. १, मनु. १२, सु.७१.
-
+
.
अग्निः शर्धम् अनवद्यम् युवानम् सुऽआध्यम् जनयत् सूदर्यत् च ॥
यत् यदा नृपतिम् मनुष्याणां पति एनमनि आ समन्तात् इपे प्रेरणाशक्तये तेजः दीप्तिवल-
विशेषः आनट् व्यामोत्, यदा च अमीके आभिमुख्येन समागमे, सामर्थ्याद् दिवः अग्नेय
समागमे, द्यौः धुलोकः खलोंक एवं शुचि शुभ्रं रेतः चीजभूत तेजः निषिक्तम् तसिन्नग्नौ
आहितं अभूत् , तदा अयं अग्निः, शर्धम् महद्भलं, मारुतं गणं वा, जनयत् अजनयत् सदयच
प्रेरयच्च । कीदर्श शर्धम् ? अनवद्यम् दोपरहितं, पुवानम् योवनसंपन्न, इदं मदबलोपलक्षणं
स्वाध्यम् साधिष्टतम-आध्यानपरम् । आनट्-अशु व्याप्तो, लङ्, व्यत्ययेन परस्मैपदं भम् च,
आडागमः । निपिक्तम्-पिचिर् क्षरणे, कर्मणि निष्ठा । अभी-अमिपूर्वात् अञ्चतेः पृषोद-
रादित्वाद्रूपसिद्धिः, अथवा इणगतावित्यस्मात् कक्प्रत्ययः । जनयत् , सूदयत्-जनी प्रादुर्भावे,
पूद क्षरणे, लेट् ॥
नवमीमचमाह-
मनो न योऽध्यनः सद्य एत्येकः सत्रा सूरो वख ईशे।
राजांना मित्रावरुणा सुपाणी गोपुं प्रियममृतं रक्षमाणा ॥९॥
मनः न यः अव॑नः सद्यः एति एकः सत्रा सूरः ववः ईशे राजाना
मित्रावरुणा सुपाणी इति सुऽपाणी गोपुं प्रियम् अमृतम् रक्षमाणा ॥
यः एकः असहायः सन् एकाकी मनो न मन इव सद्यः क्षणाद् युगपद् या अध्यनः
भागांन् मवान् एति गच्छति, सः सूरः सूर्यः वस्वः सर्वस्यापि सचात्मकस्य धनस्य मत्रा सहेव
ईशे ईश्वरो भवति । मित्रावरुणा मित्रो यरुगश्च उभी राजाना सुपाणी चारुहस्तौ गोषु गोगन्द-
याच्येषु सौरेपु चिन्मयेषु रश्मिषु प्रियम् आनन्द अमृतम् मरणरहितं नित्यं वस्तु च रसमाणा
रखन्ती भवतः । यजमानस्य सर्वज्ञानशक्तिमम्पन्नेनाग्निना नीयमानस्य यजनं यात्रा वा उत्तम
मोर पद पर्यवस्पति, उस्मात्सूयों वर्णितः ।। ईश-ईश ऐश्वर्ये, सोपन आत्मनेपदेविति तलोपः।।
दशमीमृचमाह--
मा नो अग्ने सख्या पित्याणि प्र मर्पिष्टा अभि विदुप्कृविः सन् ।
नभो न रूपं जरिमा मिनाति पुरा तस्या अभिशस्तेरधीहि ॥१०॥

·[मं. १, अनु. १२. सू.७२० - स. १, अ. ५, य. १७.] मा नः अग्ने सख्या पित्र्याणि प्र मर्पिष्ठाः अभि विदुः कविः सन् नर्भः न रूपम् जरिमा मिनाति पुरा तस्याः अभिऽशस्तः अधि इहि ॥ हे अग्ने, पित्र्याणि पिठ्परम्परागतानि पूर्व्याणि नः अस्माकं सख्या सख्यानि मा प्रमर्पिष्ठाः मा विस्मापीः, मा तिरस्काीः, मा निर्पितानि कुरु वा । त्वं विदुः विद्वान् कविः द्रष्टा च सन् अमि अस्मानभिमुखीभूय वर्तसे । नभः तुपारावृतं नमः अन्तरिक्षं रूपं न दृश्यं वस्तु यथा मिनाति हिनस्ति मन्दायमानं करोति, तथा जरिमा जरा अस्मान मिनाति क्षपयति । तस्याः जरायाः अमिशस्तेः अभिघातात् पुरा प्रागेव अधीहि अधिगच्छ एहि बुध्यस्ख, जरागतेः पूर्वमेव प्रसन्नो भूत्वा कर्तव्यं कुरु ॥ अनेन अपीणामाद्यानां अतिचिरन्तनमविच्छिन्नं किमपि अग्नि- संवन्धि रहस्यं सख्यमासीदिति स्पष्टम् । नेदं भौतिकाग्निसंबन्धीति किमु वक्तव्यम् ? मर्पिष्ठाः- मृप तितिक्षायां, छान्दसो लुह । विदुः-विद ज्ञाने, बहुलमन्यत्रापि इति उसिप्रत्ययः । जरिमा- नृप वयोहानौ, औणादिको भावे इमनिच्प्रत्ययः । अधीहि-इक् स्मरणे, अधिपूर्वो धातुः ॥ इति प्रथमस्य पञ्चमे षोडशो वर्ग: द्वादशेऽनुवाके 'नि काव्ये ति दशचं अष्टमं सूक्तं त्रैष्टुभं आग्नेयं पराशरस्यार्पम् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- नि काव्या वेधसः शश्वतस्कर्हस्ते दानो नयाँ पुरूणि । अग्नि वद्रयपी रयीणां सुत्रा चाणो अमृतानि विश्वा ॥१॥ नि काव्या वेधसः शश्वतः कः हस्ते दानः नयाँ पुरूणि अग्निः भुवत् रयिऽपतिः रयीणाम् सत्रा चक्राणः अमृतानि विश्वा ।। सोऽग्निः शश्वतः शाश्वतस्य, नित्यस्य वेधसः विधातुः, स्रष्टुः पुरूणि बहूनि नर्या नर्याणि नृषु देवेषु साधूनि नलानि, देवतावैभवानीति यावत् हस्ते स्वीये हस्ते दधानः धारयमाणः सन् काव्या काव्यानि कविकर्माणि द्रष्ट्टप्रज्ञात्मकानि मन्त्ररूपस्तोत्राणि नि कः नितरां अस्माखन्तः करोति, प्रादुर्भावयति । सोऽयं अग्निः रयीणाम् धनानां रयिपतिः निधिपतिः, वीणायां प्रवीण इतिवत् योध्यम्, विश्वा सर्वाणि अमृतानि अमृतसंबन्धीनि वस्तूनि सत्रा युगपत् चक्राणः रूपयन् मुनिष्पनरूपाणि कुर्वन् , अथया सर्वाण्यमृतानि एकत्र निष्पन्नरूपाणि कुर्वन, अवद .

·म.१, म.५, ३. १७.] - - [म. १, अनु. १२, सू.७२. . भवतु ॥ कः-करोतेश्छान्दसो लुङ् ! नर्या-नरशब्दात् तत्र साधुरिति यत् । चक्राणः-करोतेर्लटः शानच्, विकरणस्य इलुः ।। द्वितीयामृचमाह- अस्मे वत्सं परि पन्तं न विन्दन्निच्छन्तो विश्वे अमृता अमूराः। श्रमयुर्वः पदव्यौ धियन्धास्तस्थुः पदे परमे चार्वग्नेः ॥२॥ अस्मे इति वत्सम् परि सन्तम् न विन्दन् इच्छन्तः विश्वे अमृताः अमूराः श्रमऽयुर्वः पढऽव्यः धियम्ऽधाः तस्थुः पदे परमे चारु अग्नेः॥ अमूराः अमूढाः मोहरहिताः प्राज्ञाः विश्वे अमृताः सर्वे देवाः परि परितः सर्वतः सन्तम् विद्यमानं वत्सम् शिशुं जातं एनमग्नि इच्छन्तः कामयमानाः अस्मे अस्मासु न विन्दन् नालभन्त । तथा अग्नेरलाभात् श्रमयुवः श्रमेण यूयन्ते इति श्रमयुवः तदन्वेपणपरिश्रमयुक्ताः पदव्यः पदैः तद्गमनपदलक्ष्ममिः वियन्तः गच्छन्तः धियन्धाः तदेकवुद्धिं धारयन्तः, एवंभूताः सन्तः परमे पदे उत्तमे स्थाने, उत्कृष्टे परसिन् धामनि तस्थुः स्थिताः । तत्र अग्नेः चारु रमणीयं रूपं, चारुतां रामणीयकं वा अधिजग्मुः इति शेपः ॥ श्रमयुवः-यु मिश्रणे, अस्मात् फिप्, तन्यादित्वात् उवङ् । पदव्यः-ची गत्यादिषु, किम् । चारु-अत्र सायणः 'अग्नेः चारुणि परमे पदे तस्थुः' इति मत्या 'चारुणि सप्तम्या लुक्' इति व्याचष्टे । अत्र व्याख्यायां चारु विशेषणं, विशेयं अध्याहृतं, यद्वा भारतलो लोपः॥ तृतीयामृचमाह- तिनो यद॑ग्ने शरदस्वामिच्छुचि घृतेन शुचयः सपर्यान् । नामानि चिद्दधिरे यज्ञियान्यसूदयन्त तन्व: सुजाताः ॥३॥ ति॒िस्रः यत् अग्ने शरदः त्वाम् इत् शुचिम् घृतेन शुचयः सपर्यान् नामानि चित् दधिरे यज्ञियानि असूंदयन्त तन्वः सुजाताः । हे अग्ने, यत् यदा शुचयः शुद्धास्ते अमृताः पूर्वप्रकृताः मरुत्प्रभृतयो वा (सायणस्तु ग्रामणाधारेण मरुत इत्याह) शुचिम् शुद्धं त्वाम् इत् त्वामेव तिस्रः शरदः श्रीन वत्सरान् घृतेन प्रसम्नेन तेजसा सपर्यान् अपूजयन्, तदा यज्ञियानि यजयोन्यानि नामानि चिन् नमनसाधनानि, .

·. म. १, अ.५, व. १७.] - ५८६ - म.१, अनु. १२, सू... रहस्यानि स्तोत्राणि वा दधिरे धृतवन्तः आसन् । तेन तेषां तन्वः शरीराणि सुजाताः साधु- निप्पन्नजन्मानि अभवन् । तानि शरीराणि असूदयन्त मार्गे त्वरयितुं प्रेरयन् ॥ यजमाने अग्नेः सुष्टु निष्पादनात्परं तद्वलादेव इतरेषां देवानां जन्म संभवति । तदर्थं देवानां स्वशरीरनिष्पतिः अग्निसपर्यया साध्या भवति । यज्ञियनामधारणं तु तेषां अग्निपरध्यानलक्षणम् । संवत्सरत्रयं, त्रैलोक्यापेक्षया त्रित्वं, संवत्सरस्तु परिपाकस्य आवश्यकः कश्चन कालावधिः । नेह मानुप- संवत्सरमानं विवक्षितम् ॥ सपर्यान्-सपर पूजायां, कण्ड्वादिः, लेट् । यज्ञियानि-अहर्षेि घप्रत्ययः॥ चतुर्थीमृचमाह- आ रोदसी वृहती वेविदानाः प्र रुद्रिया जभ्रिरे यज्ञियासः। विदन्मर्ती नेमधिता चिकित्वानग्नि पदे परमे तस्थिवांसम् ॥४॥ आ रोद॑सी इति बृहती इति वेविदानाः प्रद्रिया जझिरे यज्ञियासः विदत् मतः नेमऽधिता चिकित्वान् अग्निम् पदे परमे तस्थिवांसम् ॥ यज्ञियासः यज्ञार्हाः, यज्ञस्य पतयः, अमृताः बृहती बृहत्यौ रोदसी द्यावापृथिव्यौ आ वेविदानाः अत्यर्थ अधिगम्य विदितवन्तः रुद्रियाः उग्रवलाः प्र जमिरे प्रकर्षण बभ्रुः, ते उभे अपि दिवं पृथिवीं च धारयामासुः । ततः परं मर्तः मनुष्यः विदव अजानात्, यज्ञियैर्धारित द्यावापृथिव्यौ उभयकक्ष्यागते चिद्भूमी ज्ञातवान् मनुष्य इत्यर्थः । अथ नेमधिता नेमशब्दः अर्धवाची तस्य धारणेन, इदं च अर्ध सामर्थ्यात् परमं परार्ध बोध्यम्, अवमं अर्ध तु अपराध त्रैलोक्यम् । पूर्वोक्तो विद्वान् मनुष्यः परार्धधारणसमर्थो भवति, तथा धारणेन अग्निम् परमे सर्वोत्कृष्टे पदे धामनि तस्थिवांसम् स्थितं चिकित्यान् साक्षात्कृतवान् ॥ वेविदानाः-ज्ञानार्थाद् विदेलाभार्थाद्वा यन्ताहटः शानच् । विदर-विद ज्ञाने, लुङ, छान्दम: । नेमधिता-दधातेः भावे क्तः, धितं सुधितेत्यादिना घिभावो निपातितः, नेमस्य धितं धारणं, तेन नेमधितेन, तृतीयाया आकारः। तस्थिवांसम्-तिष्ठतेलिटः कसुः।। पश्चमीमृचमाह- सुआनाना उप सीदन्नभिजु पत्नीवन्तो नमस्यै नमस्यन् । रिरिकांसस्तन्वः कृपयतु स्वाः सखा सख्युनिमिपि रक्षमाणाः॥५॥ , ·म., म.५.१८] : - ५८७ [मं. १, अनु. १२. स.७२. सम्ऽजानानाः उप सीढन् अभिऽजु पत्नीऽवन्तः नमस्यम् नमस्यन्निति नमस्यन् रिरिक्वांसः तन्वः कृण्वत स्वाः सखा सख्युः निऽमिपि रक्षमाणाः॥ संजानानाः तमग्नि सम्यग् जानन्तः ते देवाः पत्नीवन्तः सपतीकाः सन्तः उप सीदन् उपागमन् । उपगम्य च अभिनु अभिमुखं जान्योरवस्थानं कृत्वा नमस्यम् नमस्कारार्ह पूज्यं तं नमस्यन् नमस्कारेण अपूजयन् । अथ रिरिकांसः स्वात्मानं रिक्तीकुर्वन्तः स्याः तन्यः स्व- शरीराणि कृण्वत मुनिप्पन्नान्यकुर्वन् , नव्यशरीरनिप्पत्तेः प्राक् रिक्तीकरणं अवश्यमिति रहस्यमत्र बोध्यम् । कीदृशास्ते ? “सखा सख्युर्निमिपि रक्षमाणाः" सखा देवानामेकैकोऽपि सख्युः सखिभूतस्याग्नेः निमिपि दृष्टौ रक्ष्यमाण इत्यर्थः । एवं सर्वेऽपि रक्षमाणाः रक्ष्यमाणाः नमस्यन्निति पूर्वेणान्वयः । देवाः सर्वेऽपि प्रत्येकं अग्नेः सखाय एव । एफैकोऽपि अग्नेः सख्युटौ स्थितो रक्षिनः ।। नमस्पन्-नमोबरियश्चित्रङ इति पूजार्थे क्यच् , लङ्, अडभावः । रिरिकांस:-रिचिर् विरेचने, लिटः वसुः । निमिपि-निर्यात् मिपेः संपदादिलक्षणः विप् । रक्षमाणाः कर्मणि लटः शानच्, यकि प्राप्ते व्यत्ययेन शप् ॥ इति प्रयमस्य पञ्चमे सप्तदशो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- त्रिः सप्त यद् गुह्यानि वे इत्पदाविदन्निहिता यज्ञियांसः। तेभी रक्षन्ते अमृत सजोषाः पशूच स्थातृञ्चरथै च पाहि ॥६॥ त्रिः सप्त यत् गुह्यानि वे इति इत् पदा अविदन् निऽहिता यज्ञियासः तेभिः रक्षन्ते अमृतम् सऽजोपाः पशून् च स्थातृन् चरर्थम् च पाहि ॥ यत् यदा यज्ञियासः यबाहाः देयाः गुह्यानि रहस्यानि त्रिः सप्त विधा सप्त पदा पदानि सानानि, विगुणितं चिद्भुमिकासप्तकमित्यर्थः त्वे इत् त्वय्येव निहिता अपिदन् त्वयि निगृह भूमिकानां त्रिसप्तकं अविन्दन्, अजानन्या, तदा ते देवाः सजोशः समनस्काः समानप्रीतयः सन्तः तमिः त्रिगुणितैः सप्तमिः त्वयि निहितः पदैः अमृतम् 'मरणरहितं नित्यं मां रक्षन्ते रक्षन्ति । है अग्ने, पशून् च पश्यन्तीगांव दृष्टिरदमीन म्यातॄन् स्थावराणि चरथम् च जगमंच पाहि रक्ष ॥ गुदानि-गुहायां मवानि, भवे यत् । त्वे-त्वयि, सप्तम्याः शे आदेशः ।। " ·[म. १. अनु. १२. सू. ७२० ५८८ - म. १, अ. ५, घ. १८.] सप्तमीमृचमाह- विद्वाँ अग्ने व्युनानि क्षितीनां व्यानुषक् शुरुधौ जीवसै धाः। अन्तर्विद्वाँ अध्वनो देवयानानतन्द्रो दूतो अभवो हविर्वाद ॥७॥ विद्वान् अग्ने वयुनानि क्षितीनाम् वि आनुषक् शुरुधः जीवसे धाः अन्तःऽविद्वान् अध्वनः देवऽयानान् अन्द्रिः दूतः अभवः हविःऽवाट् ॥ हे अग्ने, त्वं वयुनानि अस्मदीयानि ज्ञानानि विद्वान् अवगतवानसि । क्षितीनाम् विशां जीवसे जीवनाय आनुपक अनुपक्तानि, अविच्छिन्नपारम्पर्याणि यथा भवन्ति तथा शुरुषः बलानि विधाः विधेहि । देवयानान् देवानां यानं गमनं यैर्मागैः भवति तान् अध्वनः मार्गान् अन्तर्विद्वान् अन्तरेव गूढं वर्तमानस्त्वं जाननसि । हविर्वाद हव्यानां अस्माभिरामाणानां वोहाऽसि, अतन्द्रः अनलसः दूतः अभवः भवसि ॥ शुरुधः-शुचं स्न्धन्तीति शुरुधः, किप् चेति किम्, पूर्वपदस्य अन्त्यलोपः प्रपोदरादित्वात् ।। अष्टमीमृचमाह- खाध्यौ ढिव आ स॒प्त यह्वी रायो दुरो व्यृतज्ञा अंजानन् । विदद्गव्य सरमा दृळ्हमूर्वं येना नु कं मानुपी भोजते विट् ॥८॥ सुऽआध्यः दिवः आ स॒प्त यह्वीः रायः दुरः वि ऋतऽज्ञाः अजानन् विदत् गव्यम् सरमा दृळ्हम् ऊर्वम् येन नु कम् मानुपी भोजते विद्॥ खाध्यः सुदूरालोचनपराः गाढाध्यानपरा वा, ऋतज्ञाः सत्यस्य वेदितारः, दिवः धुलोकात स्यन्दमानान् सप्त यह्वीः सप्तसंख्याकान् महायलान् सिन्धून्, अद्भिर्लक्षिताः तेजोवाहिनीः, रायः सम्पन्निधेः दुरः द्वाराणि वा आ समन्तात् व्यजानन् विशेपेण अवागमन् । सरमा देवशुनी सहजा- वोधरूपिणी अन्तर्दृष्टिः गन्यम् गोसमूहम् सौरचिद्राश्मिजालमित्यर्थः दृदम् बलिष्ठं उर्वम् निस्तीर्ण च स्थानं विदत् अवेदी । येन नु सरमासाधित-गोसमूहगूढदृढस्थानाधिगमेन हेतुना अध मानुपी निट मानुपो जन्मी कम् मुसम् भोजते भुड्क्ते । सरमातत्त्वं प्रागुक्तम् ॥ स्वाध्या-सुः आपाधीशब्दात् जसि यणादेशः। गव्यम्-भवार्थे यत् । ऊर्वम्-उरुशब्दानुपगी, 'ऊर्वे समुद्रे', 'उर्ज गव्यम्' इत्यादौ द्रष्टव्यः । भोजते-भुज परिपालनाम्यवहरणयोः, व्यत्ययेन शप् ॥ - ·म. १, म. ५, २. १८.] - ५८९ [मं. १, भनु. १२. पू.७२. नवमीमृचमाह- आ ये विश्वा स्वपत्यानि तस्थुः कृण्वानासौ अमृतत्वार्य गातुम् । महा महद्भिः पृथिवी वि तस्थे माता पुत्रैरदितिर्धायसे वेः ॥९॥ आ ये विश्वा सुऽअपत्यानि तस्थुः कृण्वानासः अमृतऽत्वार्य गातुम् महा महत्ऽभिः पृथिवी वि तस्थे माता पुत्रैः अदितिः धायसे वेरिति वेः ।। ये, अमृतत्वाय अमरणधर्माय गातुम् मार्ग कृण्वानासः कुर्वन्तः विश्वा सर्वाणि स्वपत्यानि शोभनसन्ततियुक्तानि आ तस्थुः अध्यक्षयामासुः अधिष्ठितवन्त इत्यर्थः, तैः महद्भिः माहात्म्य- यद्भिर्देवैः तेषां प्रभावेणेत्यर्थः पृथिवी भूमिः महा महिन्ना वि तस्ये वितत्य स्थिता, महत्त्वेन विस्तृता विशालातिष्ठदित्यर्थः। माता जननी देवानां अदितिः अखण्डस्वरूपिणी पुत्रैरमृवैरादित्यैः सह धायसे धारणाय धातुं, तां पृथिवीं मर्तु वेः आगच्छत् ।। महा-महिम्ना, वर्णलोपश्चान्दसः । धायसे-दधातैः भावेऽसुन्, आतो युक् । वेः-वेतेः गत्यर्थात् लङ्, पुरुषव्यत्ययः ।। दशमीमृचमाह- अधि श्रियं नि दधुश्चारुमस्मिन्दिवो यदक्षी अमृता अकृण्वन् । अर्ध क्षरन्ति सिन्धवो न सृष्टाः प्र नीचौरग्ने अरुपीरजानन् ॥१०॥ अधि श्रियम् नि धुः चारुम् अस्मिन् दिवः यत् अक्षी इति अमृताः अण्वन् अर्थ क्षरन्ति सिन्धवः न सृष्टाः प्र नीचीः अग्ने अरुपीः अजानन् । यत् यदा अमृताः अमरणधर्माणो देवाः दिवः धुलोकस्य अशी नेत्रद्वयं अकृष्यन् अकुर्वन् , तदा अम्मिन् अग्नौ अघि श्रियम् शोमा प्रभां चारुम् सौन्दर्य च नि दधुः निविक्षिपुः । तेजः सौन्दर्य च दिन्यमक्षिद्वयमग्नी देवः म्यापितमित्युक्तम् । अध अय क्षरन्ति प्रवहन्ति, कर्तृपर्द चारुश्रिय इति अध्याहार्यम् । अथवा 'अरुपी: आरोचमानाः शक्तयः प्रवहन्ति । तत्र दृष्टान्त:- सुष्टाः संप्रेर्य विमृष्टाः सिन्धयो न नद्य इच, सिन्धूनां प्रवाह इस चारूणां श्रियां प्रयाह इत्यर्थः । मनीचीः नीः : प्रवहन्त्यः ताः अरुपीः आरोचमानाः रक्तयणाः प्रागलोद्रेकलक्षणाः अधा: मोगार्याः क्रियापराः शक्तय इति योध्यम् । ताः अजानन कर्मपदं अग्नि त्या इत्यध्याहार्य, हे अमे!

·[मं. १, अनु. १२. सू. ७३० - ५९० अ. १, अ. ५, २.१९.] उक्तलक्षणमक्षिद्वयमग्नौ निक्षिप्तम् । ततः सिन्धवः नीचैः प्रवहन्त्य इव अश्वाः महत्यः भोग- समर्थाः क्रियाशक्तयः क्षरन्त्यः अग्नि जानन्त्य उपासत इति सारांशः ॥ नीचीः-निपूर्वा- दञ्चतेः । सर्वे गताः॥ इति प्रयमस्य पञ्चमेऽष्टादशो धर्गः द्वादशेऽनुवाके 'रयिग्नेंति नवचं सूक्तं पराशरस्पाप त्रैष्टुभम् आग्नेयम् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- .. " रयिर्न यः पितृवित्तो वयोधाः सुप्रीतिश्चिकितुपो न शासुः । स्योनशीरतिथिर्न प्रीणानो होतेव सद्भ विधुतो वि तारीत् ॥१॥ यिः न यः पितृऽवित्तः वयःऽधाः सुऽप्रनीतिः चिकितुषः न शासुः स्योनऽशीः अतिथिः न प्रीणानः होतोऽइव सद्भ विधतः वि तारीत् ॥ यः योऽसावग्निः वयोधाः वलस्य धारकः, अस्मदीयबलप्रतिष्ठापकः पितृवित्तः पितुः सकाशालन्धः रयिर्न रा इव धनमिव भवति । चिकितपः विदुषः शासुन शासनं आक्षेव, शिक्षणमिव वा सुप्रणीतिः साधिष्ठप्रणयनः, अग्नेः प्रकृष्टं नेतृत्वं विदुषः शासनमिव साधिष्ठमित्यर्थः । स्योनशीः स्योनं सुखनाम, सुखं शयानः प्रीणानः सुप्रीतः अतिथिर्न भोज्य उपचारार्होऽतिथि- रिव भवति। होता इव आह्वाता पुरोहित इव विधतः परिचर्यापरस्य पूजकस्य सद्म गृहं वितारीत प्रवर्धयति, ददाति वेति सायणः ॥ पितृवित्तः-विद्ल लाभे, कर्मणि निष्ठा, निष्ठानत्वाभायो निपातितः । वयोधाः दधातेः विच् । शासुः-शासु अनुशिष्टौ, अस्मादुप्रत्ययः । स्योनशीः- स्योने मुखकरे स्थाने शेते, किप् । प्रीणान:-शानचि व्यत्ययेन श्ना। विधतः-विध विधाने, विधतिः परिचरणकर्मा, शतरि पष्ठयेकवचनम् ।। द्वितीयामृचमाह- देवो न यः सविता सत्यमन्मा का निपाति वृजनानि विश्वा । पुरुप्रशस्तो अमतिर्न सत्य आत्मेव शेवो दिधिपाय्यौ भूत् ॥२॥ देवः न यः सविता सत्यऽमन्मा क्रत्वा निऽपाति वृजनानि विश्व पुरुऽप्रशस्तः अमतिः न सत्यः आत्माऽईव शेवः दिधिपाय्यः भूत् ॥ " ·4.१. स. ५. प. १९.] [म. १, अनु. १२, स.७. स देवः सविता न दिव्यः सर्वप्रेरकः सूर्य इव यः योनिः सत्यमन्मा सत्यमतिः सत्यानि मननानि अस्येत्यर्थः, क्रत्वा ऋतुना अध्यवसायवलेन इच्छामात्रेण विश्वा सर्वाणि वृजनानि अस्माकं दृदानि स्थानानि नि पाति निवरां रक्षति । पुरुप्रशस्तः बहुधा प्रोक्तः, आविष्कृतः अमतिर्न तेज इव उज्ज्वलभा इत्यर्थः सत्यः सत्यस्वरूपः । आत्मेच स्वात्मा यथा शेषः सुखमयः तथाभूतः सन् दिविपाय्यः भृत् अस्माकं आधारो भवति, ध्येयो, घिया धारणीयो चा भवति ।। अमति:-अम गत्यादिपु, अमेः अतिः । दिधिपाय्यः दधातेः पाय्यप्रत्ययान्ती निपात्यते ॥ तृतीयाभृचमाह-- देवो न यः पृथिवीं विश्वाया उपक्षेति हितमित्रो न राजा। पुरःसर्दः शर्मसदो न वीरा अनवद्या पर्तिजुष्टेव नारी ॥३॥ देवः न यः पृथिवीम् विश्वऽधायाः उपऽक्षेति हितऽमित्रः न राजा पुरःऽसदः शर्मऽसदः न वीराः अनवद्या पति॑िजुष्टाऽइव नारी ।। यः योऽसायग्निः विश्वधायाः विश्वस्य धारकः देवो न देव इव, हिवमित्रः अनुकूलः सुहृव राजा न राजा इव पृथिवीम् उपक्षेति पृथिव्यां वसति । सः पुरःसदः अग्रे निषण्णाः शर्मसदः गृहवासिनः वीराः न वीरपुरुषा इव, एकोऽपि भगवानमिवीरंगण इव लक्ष्यते । किं च अनवद्या निर्दुष्टा पतिजुष्टा इव पतिप्रिया यया नारी पनी तथायं वर्तते । विश्वधायाः-दधातेरसुन्, आतो पुक् । उपक्षेति-क्षि निवासगत्योः, विकरणस्य लक् ॥ चनु मृचमाद--- तं त्वा नरो दम आ नित्यमिद्धमग्ने सचन्त क्षितिपुं ध्रुवाऐं। अधि द्युम्नं नि देध यस्मिन्भवा विश्वायुर्धरुणो रयीणाम् ॥४॥ तम् त्वा नरैः दमे आ नित्यम् इद्धम् अग्ने सचन्त क्षितिषु भुवासु अधि द्युम्नम् नि दधुः भूरि अस्मिन् भव विश्वऽआयुः धुरुणः रयीणाम् ।। तम् तयाभूतं त्या हे अग्ने, ध्रुवामु स्थैर्येण नियमाणासु चलनरहिवामु खितिपु वनावाम- भूतेषु लोकेषु दमे गृहे नित्यम् अनवरतं शायतं या इदम् ज्वलितं, नित्यप्रचलितमित्यर्थः ·म. १, म.५, ३.२०.] -:५९२ [मं. १, अनु. १२, सू .. एवंभूतं नरः मनुष्याः आसचन्त आश्रित्य समवेता भवन्ति, त्वयि सत्ता इत्यर्थः । असिन् त्वयि भूरि प्रभूतं द्युम्नम् ज्योतिः अधि नि दधुः प्रतिष्ठापयामासुः । त्वं रयीणाम् धननिधीनां धरुगः धारयिता, विश्वायुः विश्वस्यैकमायुः भवा भव, यजमानव्यष्टौ समष्टिभूतस्त्वं एक विश्वमायभवेत्यभ्यर्थना ॥ धरुणः-धारेः णिलुक् चेति उनप्रत्ययः ॥ पञ्चमीमृचमाह- वि पृक्षो अग्ने मघांनो अश्युर्वि सूरयो ददतो विश्वमायुः । सनेम वाजै समिथेष्वयों भागं देवेषु श्रवसे दानाः ॥५॥ वि पृक्षः अग्ने मघऽवानः अश्युः वि सूरयः दर्दतः विश्वम् आयुः सनेम वाज॑म् सम्ऽइथेघु अर्यः भागम् दे॒वेषु श्रवसे दधानाः॥ हे अग्ने, मघवानः धनेश्वराः पृक्षः तव प्रीतीः, संतृप्तीः व्यश्युः प्राप्नुयुः उपभुअता- मित्यर्थः, कीदृशा मघवानः? विश्वम् संपूर्ण निरवशेष आयुः जीवितं ददतः देवेभ्यो अर्पयन्तः सूरयः विपश्चितः वि अश्युः प्राप्नुवन्ति तादृशाः सूरयो मघवानः अग्निसंतर्पणपराः अग्निप्रीतिभुजो भवन्तीत्यर्थः । वयं तु श्रवसे श्रवणाय, दिव्यश्रुतिजन्यज्ञानाय देवेषु मध्ये भागम् भजनीय अस्मदीयं अंशं दधानाः धारयमाणाः, समिथेषु संग्रामेषु अर्यः शत्रोः सकाशात् वाजम् समृद्धि सनेम लमेमहि । शत्रुमिः असुरादिमिरपहृतं धनं दिव्यं भवति तज्जयाय देवेपु भागः धारयितव्यः श्रुतिजन्यं ज्ञानं चावश्यम् ।। अश्युरित्यादयो गताः । अर्थ:-अरेः पञ्चम्येकवचने जसादिषु छन्दसि वा वचनमिति गुणाभावे यणादेशः॥ इप्ति प्रथमस्य पञ्चम एकोनविंशो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- ऋतस्य हि धेनवौ वावशानाः स्मनीः पीपर्यन्त शुभकाः। परावतः सुमतिं भिक्षमाणा वि सिन्धवः समयो सनुरद्रिम् ॥६॥ ऋतस्य हि धेनवः वावशानाः स्मत्ऽऊधीः पीपर्यन्त युऽभक्ताः पराऽवतः सुऽमृतिम् भिक्षमाणाः वि सिन्धवः समर्या सस्नुः अद्रिम् ॥ ऋतस्य सत्यस्य धेनवः दोग्ध्रयः युभक्ताः द्युलोके संभक्ताः प्रीत्या उपभुक्ता इत्यर्थः,

·अ. १, म. ५, 4.२०
मि. १, अनु. १२, २.७३.
यद्वा धुलोकेन भक्ता आतभागाः धुलोकभागहरा इमाः इत्यर्थः । हि पदपूरणः । स्मघ्नीः
स्मत् नित्यवचनः नित्यानि ऊधांसि यासां ताः नित्यपयखिन्यः पूर्णोध्यो वा, वावशानाः
अस्मान् कामयमानाः पीपयन्त अपाययन् स्वीयं दुग्धममृतम्, ऋतस्य दोग्ध्रयो हि ता उक्ताः।
परावतः सर्वस्मादपि परस्तात् बृहदिवः स्थानात् सिन्धयः स्यन्दमाना आपः सुमतिम् साध्वी
चिन्तनां मिक्षमाणाः प्रार्थयमानाः अद्रिम् समया पर्वतस्य समीपे वि सस्नुः विततं यथा तथा
प्रावहन् । अद्रिः पर्वतः विश्वसत्तोपलक्षणम् , यजमानीयां अन्नमयादिकां सर्वो भूमि अमितः
प्रावहन् 'आपः' तेजोवाहिन्यः दिव्याः शक्तयः । ऋतस्य धेनवस्तु मातरः पोपयिन्यः । अन्यत्
प्रागुक्तमनुसंधेयम् ॥ वावशाना:-वश कान्तौ, यङन्तात् शानच् । स्मदूप्नी:-ऊधसोऽनङ् इत्य-
नडादेशः समासान्तः । पीपयन्त-पा पाने, हेतुमण्णिच, लुङि व्यत्ययेन परस्मैपदम् ॥
ससमीमृचमाह---
त्वे अंग्ने सुमति भिक्षमाणा दिवि श्रवो दधिरे यज्ञियासः।
नक्ता च चक्रुरुपसा विरूपे कृष्णं च वर्णमरुणं च सं धुः ॥७॥
ले इति अग्ने सुऽमृतिम् भिक्षमाणाः दिवि श्रवः दधिरे यज्ञियासः
नक्तो च चक्रुः उपसा विरुपे इति विऽरूपे कृष्णम् च वर्णम् अरुणम् च
सम् धुरिति धुः।
हे अग्ने, त्वे त्वयि सुमतिम् साध्वी चिन्तनां मिक्षमाणाः प्रार्थयमानाः यज्ञियासः यज्ञार्हा
देवाः दिवि धुलोके श्रवः श्रुतिजन्यं ज्ञानं दधिरे स्थापितवन्तः । अथ नक्ता च नक्तं रात्रि च
उपसा उपःशब्दलक्षितं अहश्च विरूपे विभिन्नरूपे चक्रुः । तदेव स्पष्टयति कृष्णं च वर्णम्
श्यामलं रात्रेः वर्ण अरुणम् च अहर्मुखवर्ण च संधुः संयोजयामासुः ॥ प्रकाशाप्रकाशदशाप्रति-
पादके अहोरात्रे । अरुणवर्ण उपसं अधिकृत्य । रात्रौ उपसि च अनिकृत्यं विविधं वर्तते ।
तच दिव्येन श्रवसा साधनेन निल्ह्यते भगवताऽमिनेति बोध्यम् ।। त्वे-सप्तम्याः शे आदेशः ।
नक्ता-द्वितीयाया डादेशः । उपसा-विभक्तेराकारः ।।
अष्टमीमृचमाह-
यात्राये मन्त्सुि दो अग्ने ते स्याम मघवानो वयं च ।
छायेव विश्व भुवनं सिसक्ष्यापणिवानोदसी अन्तरिक्षम् ॥८॥

·५९४ - अ., अ.५, ६.२०.] [म.१, अनु. १२, सू.७३० यान् राये मीन् सुसूंदः अग्ने ते स्याम मघवानः वयम् च छायाऽईव विश्वम् भुवनम् सिसक्षि आपतिऽवान् रोदसी इति अन्तरिक्षम् ॥ हे अग्ने, यान् मन् मनुष्यान् राये निधिसम्पदे सुपृदः सुतरां सूदयसि, त्वरयसि, वयम् च वयमपि ते मघवानः स्याम भवेम । सम्पदे यान् त्वं त्वरयसि, ते सम्पन्ना भवन्ति, तेषु मध्ये वयमपि स्याम संपन्नाः । रोदसी द्यावापृथिव्यौ अन्तरिक्षम् मध्यमं लोकं, एवं त्रैलोक्यं च आपत्रिवान् आपूरितवान् त्वं विश्वम् भुवनम् समस्तं जगत् छाया इव सिसक्षि छाया यथा अवियोज्यतया सचते, तथा सचसे, विश्वसिन् भुवने छायेव सक्तो भवसि ॥ सुपूदः- पूद प्रेरणे, लेट् । सिसक्षि-पच समवाये, शपः इलुः । आपप्रियान्-प्रा पूरणे, लिटः कसुः ॥ नवमीमृचमाह- अवद्भिरग्ने अवतो नृभिन॒न्वीरैर्वीरान्वनुयामा त्योः । ईशानासः पितृवित्तस्य रायो वि सूरयः शतहिमा नो अश्युः ॥९॥ अवत्ऽभिः अग्ने अर्वतः नृभिः नृन् वीरैः वीरान् वनुयाम त्वाऽऊताः ईशानासः पितृऽवित्तस्य रायः वि सूरयः शतऽहिमाः नः अश्युः॥ हे अग्ने, त्योताः त्वा ऊताः त्वया रक्षिताः वयं अर्वद्भिः अस्माकं युद्धाश्वैः अर्वतः युद्धाश्वान् वनुयाम जयेम । तथा नृभिः पलिभिर्मनुष्यैः नृन् बलिनो मनुष्यान् वीरैः वीरपुरुपैः वीरान् वीरपुरुषांश्च वनुयाम । नः अस्मत्संबन्धिनः सरयः विपश्चितः पितृवित्तस्य पितृभ्यः पूर्वेभ्यः सकाशालन्धस्य रायः निधेः ईशानासः ईश्वराः स्वामिनो भूत्वा शतहिमाः शतवर्पजीविताः व्यश्युः विशेपेण भुञ्जताम् ॥ त्वोताः-खया ऊताः, मपर्यन्तस्य त्वादेशः, व्यत्ययेन आत्वम् । शतहिमा:-शतं हिमा हिमशब्दलक्षिता हेमन्ताः येषां ते॥ दशमीमृचमाह- एता ते अग्न उचानि वेधो जुष्टानि सन्तु मनसे हृदे च । शकेम रायः सुधुरो यमं तेऽधि श्रवो देवभक्तुं दानाः ॥१०॥ एता ते अग्ने उचानि वेधः जुष्टानि सन्तु मनसे हृदे च शकेम रायः सुऽधुरैः यमम् ते अधि श्रवः देवऽभक्तम् दर्धानाः ॥

·म. १, २.५, ३. २१.] [म. १, अनु. १३, सू०७४. " वैधः, विघातः वस्तूनां, हे अग्ने, एता उचयानि एतानि सूक्तानि ते तुम्यं तवात्मने मनसे चित्ताय हृदे हृदयाय च जुष्टानि संतुष्टिकराणि सन्तु भवन्तु । देवभक्तम् देवरुपभुक्तं, विभक्त वा श्रवः श्रयणजन्य ज्ञान अघि आधारभूतेऽनौ लयि धानाः धारयन्तः वयं ते तव सुधुरः शोमना दृढा धू: योक्त्रं यस्य तस्य रायः धनस्य यमम् नियमनं स्ववशीकर्तमित्यर्थः शकेम शक्ताः स्याम ॥ त्वदीयसम्पधुरं वोढुं शक्नुयाम । उचधान्यादयः सर्वे गताः ।। इति प्रयमस्य पञ्चमे विशो वर्ग: प्रयमे मण्डले द्वादशोऽनुवाकः समाप्तः त्रयोदशानुवाके सूक्तान्येकादश । तत्र 'उप प्रयन्त इति नवचं प्रथम सूक्तम् । रहूगणपुत्रो गोवम प्रापिः गायत्री छन्दः अग्निदेवता ।। तत्र प्रथमामृचमाह- उपप्रयन्तो अध्वरं मन्त्रं वोचेमाग्नये। आरे अ॒स्मे च शृण्वते ॥१॥ उपऽप्रयन्तः अध्वरम् मन्त्रम् वोचेम अग्नये आरे अस्मे इति च शृण्वते ॥ अध्वरम् यजनं उप प्रयन्तः उपत्य प्रकर्पण गच्छन्तः धुलोकाध्वगमनशीलं अध्वरपद- वेदनीयं यज्ञं उपगम्य तत्र विच्छेदराहित्येन यान्त इत्यर्थः । त्याभूता वयं अग्नये भगवते मन्त्रम् नित्यवाक्परिणामभृतं स्तोत्रं वोचेम उच्यास्म वक्तारो भूयास्म । कीदृशायाग्नये ? अस्मे अस्मसंवन्धिनि स्तोत्रे निमित्ते आरे च रेपि धृष्यते आकर्णयते । अस्मदीयस्तोत्रधाचं दादापि शृणोत्यग्निः मक्तानुग्रहदक्षः ॥ वोचेम-त्रुयो वचिः, लिङ्याशिष्यङ्, बच उमित्युमागमः ॥ द्वितीयामृचमाह- यः स्नीहितीपु पूर्यः सञ्जग्मानासु कृष्टिए। अरक्षाशुषे गर्यम् ॥२॥ यः स्नीहितीषु पूर्व्यः सम्ऽजग्मानासु कृष्टिपु अरक्षत् दाशुषे गर्यम् ।। यः पूर्व्यः पुरातनः अग्निः स्त्रीहितीपु हिंसिकामु कृष्टिषु प्रजामु सञ्जन्मानासु सङ्गतासु सतीषु दाशुषे हर्दित्तवते यजमानाय गयम् गृहं अरक्षन् रक्षति तस्मै मन्त्रं बोचैमेति पूर्वेण संवन्धः । शत्रुभृतामु प्रजामु संगठासु सतीषु यजमानाय 'ग' धनं रक्षतीति सायणीयम्, अन्तयांग चयकारिण्यः कृष्टयः यज्ञविधाता रक्षःप्रभृतय इति बोध्यम् । गर्य गमनं गमनमार्ग या यजमानाय रक्षत्यग्निः । गयो गृहेशप वर्तते, तर्हि यजमानस्य गृहं शरीरं रखवीति नेयम् ।।

·. म. १, अ.५, ३.२१.] [मं. १, अनु. १३, सू.७४. " स्त्रीहितीपु-स्नेहयतिर्वधकर्मा, स्नेह्यन्ते हिंस्यन्ते आभिः प्रजाः इति स्नेहितयः, एकारस्य ईकारा- देशः, क्तिनो दीर्घश्च ॥ तृतीयामृचमाह- उत ब्रुवन्तु जन्तव उदग्निर्वृत्रहानि । धनञ्जयो रणेरणे ॥३॥ उत ब्रुवन्तु जन्तवः उत् अग्निः वृत्रऽहा अजनि धनम्ऽजयः रणेऽरणे ॥ अग्निः देवः उत् अजनि उद्भूतः अन्तर्निर्मथितस्तपसा हृदयादुद्गतः प्रादुर्भूत इति यावत् । कीदृशः १ वृत्रहा वृत्राणां आवरकाणां ज्योतिरादिदिव्यप्रवाहप्रतिरोधकानां हन्ता । पुनः कीदृशः ? रणेरणे सर्वत्र सङ्ग्रामे देवशत्रुभिः सह धनञ्जयः जेता धनस्य, शत्रुभिः रक्षः- प्रभृतिभिरपहतस्य दिव्यस्य धनस्य पुनराहा । एवंभूतोऽग्निरुद्गतः । उत अथ जन्तवः जन्मिनः घुवन्तु तमिदानी स्तुवन्तु । बाह्ये कर्मणि अरण्योर्निर्मथितोऽग्निरिति स्पष्टम् ॥ रणेरणे-रणन्ति दुन्दुभयोऽस्मिन्निति रणः संग्रामः ॥ चतुर्थीमृचमाह- यस्य दूतो अस क्षये वेपि हुव्यानि वीतये। दस्मत्कृणोष्यध्वरम् ॥४॥ यस्य दूतः असि क्षये वेपि हव्यानि वीतयै ढस्मत् कृणोपि अध्वरम् ।। यस्य अन्तर्याजिनः क्षये गृहे वासस्थाने शरीर इति यावत् दतः देवान् प्रति दौत्यं कुर्वन् देवस्त्वं असि भवसि वासं करोपीत्यर्थः, वीतये देवानामागतये हव्यानि यस्य यजमानस्य हवींपि समर्पणीयद्रव्याणि वेपि देवान् गमयसि, यस्य अध्वरम् दिव्याध्वगमनशीलं यज्ञं दस्मन् क्रियानिप्पादकं कृणोषि करोपि "तं इत्" इत्युत्तरयर्चा संबन्धः । दसदंसादिपदार्थविपरणे दस्मशब्दो व्याख्यातः (१.३.३ पु. ११३) दस्मत् दर्शनीयमिति सायणीयम् ॥ वेपि-ची गत्यादिपु, अतर्भावितण्यर्थः । पश्चमीचमाह- तमित्सुहव्यमगिरः सुदेवं सहसो यहो। जो आहुः सुवर्हिपम् ॥५॥ तम् इत् सुऽहव्यम् अङ्गिरः सुऽढेवम् सहसः यहो इति जनाः आहुः सुध्वहिपम् ॥

·" म. म. ५. व. २२.] [म. १, अनु. १३, १.७४, हे सहसो यहो बलस्य पुत्र, अङ्गिरः अशिरश्शब्दवाच्य अग्ने तमित् तमेव यजमानं पूर्वोक्त- विधं सुहव्यम् शोभनहन्ययुक्त सुदेवम् शोभनदैवतसंपन्नम् सुवहिपम् शोभनयज्ञम् जनाः आहुः सर्वे कथयन्ति ।। चर्हिः अन्तगि देवानामागमनस्यानसन्नहनं, बहिर्याग तु दर्भाणां आस्तरणम् । पहिर्यज्ञेऽपि वर्तते, तथा व्याख्यानं अन्तरर्थस्य न बाधकं भवति ।। इति प्रयमस्य पञ्चम एकविंशो दर्ग: पष्ठीमृचमाह- आ च वासि ताँ इह दे॒वाँ उप प्रशस्तये। हव्या सुश्चन्द्र वीतये ॥६॥ आ च वहाँसि तान् इह देवान् उप प्रशस्तये हव्या सुऽचन्द्र वीतये ।। हे सुश्चन्द्र सुचन्द्र शोमनाहापन अग्ने, तान् देवान् इन्द्रादीन इह असिन् यजने उप अस्मत्समीपं प्रशस्तये प्रकृष्टस्तुदये आवहासि च आगमय च । वी. ये तेषां आगतये हच्या हन्यानि अस्मदीयार्पणद्रव्याणि प्रापय च ॥ वहासि-लेटि आडागमः । प्रशस ये-शंसु स्तुती, भावे क्तिन् । सुश्चन्द्र-हसाचन्द्रोत्तरपदे मन्त्रे इति सुट् ।। सप्तमीमृचमाह- न योरुपन्दिरश्व्यः शृण्वे रथस्य कञ्चन। यद॑ग्ने यासि दूय॑म् ॥७॥ न योः उपब्दिः अश्यः शृण्वे रथस्य कत् चन यत् अग्ने यासिं दुय॑म् ॥ हे अग्ने, यत् यदा दुत्यम् दूरसं यासि गच्छसि, देवानां दूतकर्मणि प्रवृत्ती भवसि तदा कञ्चन कदाचन सर्वदा योः गच्छतः स्व स्थस्य अश्व्यः रघावर्जनितः उपन्दिः शब्दः श्रवण- योग्यः न शृण्वे न श्रूयते, अत्यन्तशीघ्रगमनात् श्रवणगोचरो न भवति शब्दः । उपन्दिः-- श्रोतुमर्हः शब्दः “सशब्दमुपब्दिमदिति दैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् । शृण्वे-श्रु श्रयणे, कर्मणि लट्, व्यत्ययेन श्नुः॥ अष्टमीचमाह- वोतो वाज्यहयोऽभि पूर्वस्मादपरः। प्र दाश्वाँ अंग्ने अस्थात् ॥८॥ त्वाऽऊतः वाजी अहयः अभि पूर्वस्मात् अपरःप्राश्वान् अग्ने अस्यात् ॥ हे अग्ने, यः दावान तुम्यं दत्तवान् स पुरुतः त्योतः त्या ऊतो रक्षितः पानी समृद्धिमान .

·म.१, ३.५, १.२३.] ५९ ५९८ [म.१, मनु. १३, १.०५० अहयः लाशून्यः सङ्कोचरहितः निर्भय इति यावत् , तथाविधो भूत्वा पूर्वस्मात् अपरः पूर्व यादृशोऽभूत् तादृशादन्यः सन् अमि प्रास्थात् अभिमुसं यया तथा प्रतिष्ठने गन्तव्यं दिव्यं धाम प्रति ।। अग्नये स्वीयं सर्व अर्पितवान् पुरुषः समृद्धिमान् निस्सको वश्व भूत्वा पूर्वावस्थामुहित्या अपरामस्थां गतः अत एव अन्यादृशो लक्ष्यते, तथा स प्रस्थानं कुरुते गन्तव्यमुदिश्य । “पूर्वस्मात् अपरः" इत्यत्र सायणः "पूर्वस्माइधिवारात निकृष्टः” पुरुषः अग्नये हविदर्दानेन ऐश्वर्यं प्राप्य प्रतितिष्ठतीत्यादि व्याचष्टे ॥ अहयः-जिहतीति हयः, न हयः अहयः । दाथान-दाच दाने, सुप्रत्ययान्तो निपातितः॥ नवमीमृचमाह- उत युमत्सुवीर्य बृहद॑ग्ने विवाससि । देवेभ्यो देव दाशुपै ॥९॥ ड़त युऽमत् सुऽवीर्यम् वृहत् अग्ने विवाससि देवेभ्यः देव दाशुषे । हे अग्ने, देव, उत अपि च देवेभ्यः इन्द्रादिभ्यः दाशुपे दत्तवते यजमानाय द्युमत् दीप्तिमद सुवीर्यम् शोभनवीर्ययुक्तं बृहत् प्रभृतं ऋतसत्यज्योतिरादिपदवेदनीयं वस्तु विवाससि प्रकाशयसि, उत्तमं ज्योतिरेव महद्धनं, तत् ज्ञापयसि, विवृणोपीत्यर्थः । “बृहत् प्रौढं धनं प्रापयसि” इति सायणीयम् ॥ विवाससि-विवासतिः प्रकाशने परिचरणकर्मणि चा, गतम् (१.३१.१) । अत्र सायणस्तु 'या गतिगन्धनयोः, सनि द्विर्भावे सन्यत इतीत्वम्' इति गत्यर्थक मन्यते स्म ।। इति प्रयमस्य पञ्चमे द्वाविंशो वर्ग. अथ त्रयोदशेऽनुवाके 'जुषस्वेति पञ्चचं द्वितीयं सूक्तम् । ऋपिच्छन्दोदेवताः पूर्ववत् ॥ तत्र प्रयमामृचमाह- जुपख सप्रथस्तमं वचौ देवप्सरस्तमम् । हुव्या जुह्वान आसनि ॥१॥ जुपख सप्रथःऽतमम् वचः देवप्सरःऽतमम् हव्या जुह्वानः आसनि ॥ हे अग्ने, सप्रथस्तमम् अतिशयेन पृथुलं अतिविस्तीर्ग वचः वचनं स्तोत्ररूपं अस्मदीयं जुषस्व सेवख, कीदृशं वचनम् ? देवप्सरस्तमम् देवानां श्रीगयितृतमम् । किं कुर्वन् ? आसनि आस्से हव्या हव्यानि जुह्वानः प्रक्षिपन् । स्तोत्रं हि देवान् पोपयति, स्तोत्रेण पोपिता देवता पजमाने पुष्टिमती वर्धते । देवानां मोजनेन प्रीगनं भवति । तथा देवानां प्रीणयिता अमिः ।

·म.म.५, ६. २३.]
[म. १. मनु. १३, स.७५.
.
यजमानेनार्यमाणं भोज्यं (पाह्यपक्षे) भोग्यं (आन्तरपक्षे) खमुखे धारयमाणोऽग्निर्देवान् प्रापय्य
प्रीणपति ।। देवप्सरस्तमम्-प्सरश्शन्दो व्याख्यातः 'महि प्सरो वरुणस्य' (१.४१.७) इत्यत्र ।
जुह्वानः-जुहोतेर्व्यत्ययेन शानच् । आसनि-आस्यशब्दस्य आसनादेशः॥
द्वितीयामृचमाह-
अर्धा ते अगिरस्तुमाग्ने वेधस्तम प्रियम् । वोचेम ब्रह्म सानसि ॥२॥
अर्थ ते अङ्गिरःऽतम अग्ने वेधःऽतम प्रियम् वोचेम ब्रह्म सानसि ॥
हे अग्ने, अङ्गिरस्तम अतिशयेन अङ्गिरः, अङ्गिरःश्रेष्ठ, वेधस्तम विधातश्रेष्ठ अय अनन्तरं
ते तुभ्यं सानसि संभजनीय प्रियम् प्रीतिप्रदं ब्रह्म मन्त्रलक्षणं स्तोत्रं वोचेम उच्यास्म । पूर्वचिं
स्तोत्रलक्षणं वचः अग्नेः सेवनीयत्वेनोक्तम् । अस्यामृचि ततः परं मन्त्रलक्षणं विशिष्टं स्तोत्रं
अग्नेः स्वीकारायोच्यते ।। चोचेम-लिङि आशिप्यङ् । सानसि-चन पण संभत्तो, सानसिसिः
इत्यादौ असिच्प्रत्ययनिपातः॥
तृतीयामृचमाह--
कस्तै जामिर्जनानामग्ने को दावध्वरः। को ह कस्मिन्नसि श्रुितः ॥३॥
कः ते जामिः जनानाम् अग्ने कः दाशुऽअध्वरः कः ह कस्मिन् असि
श्रितः॥
हे अग्ने, जनानाम् मनुप्यागां मध्ये ते तव कः जामिः को बन्धुः कः दाश्वध्वरः दाशुदत्तः
अध्वरः यज्ञः येन सः, त्यां यष्टुं कः समर्थः कः ह को वा भवसि त्वम् ? कसिन् श्रिवः असि?
किं वय आश्रयस्थानं भवति? एवं चतुर्भिः प्रश्नरिदं क्रमश उक्तं भवति । अग्निबन्धुत्वं न
सुलभम् , अग्नि यष्टुं न सर्वोऽपि समर्थः, अमिस्वरूपं चर्मचतुपां मत्यांना दुर्विज्ञेयम्, अग्ने-
राश्रयस्थानमपि यहिर्मुसमनसां न विदितं भवति । यद्यग्नेः जामित्वस्वरूपाश्रयस्थानादि यजमान-
यज्ञशालादि चेत्, ईदृशस्य प्रश्नजालस्य नैव स्यात् प्रयोजनम् । अन्तर्मस ऋपिरवं सूचयति अग्ने-
पयार्यस्वरूपादिकम् ।।दाचवरः-दाशुः, उणादयो बहुलमिति बहुलवचनान् कर्मणि उपप्रत्ययः।।
चतुर्थीमृचमाह-
त्वं जामिर्जनानामग्ने मित्रो असि प्रियः। सखा सखिभ्यू ईडपः॥२॥

·[म. १, मनु. १३, ८.७६. म. १, म. ५, व. २४.] त्वम् जामिःजनानाम् अग्ने मित्रः असि प्रियः सखा सखिऽभ्यः ईडयः॥ यद्यपि पूर्वोक्तप्रकारेण दुर्योधस्वरूपादिको भवत्यग्निः, तथापि प्रियो बन्धुरेव भवति युक्तस्य मनुष्यस्येत्याह । हे अग्ने, जनानाम् मनुष्यागां जामिः बन्धुः असि भवसि, तथा प्रियः प्रीणयिता मित्रः सुहृत् असि । ईड्यः अध्येपणीयः त्वं सखिभ्यः समानाख्यानेभ्यः देवकामेभ्यः सखा ससा भवसि ॥ पञ्चमीमृचमाह- यो नो मित्रावरुणा या दे॒वाँ ऋतं वृहत् । अग्ने यक्षि खं दर्मम् ॥५॥ यज नः मित्रावरुणा यज॑ दे॒वान् ऋतम् वृहत् अग्ने यक्षि खम् दर्मम् ॥ हे अग्ने, नः अस्मदर्थ मित्रावरुणा मित्रं वरुणं च देवौ यज पूजय तथा देवान् इन्द्रादीन यज पूजय तथा ऋतम् सत्यं वृहत् महत् प्रौढं स्वम् दमम् च तव स्वीयं गृहं, सहजसिद्धं आवास- स्थानं उत्तमं धाम 'सत्यं ऋतं बृहत्' इति श्रुत्यन्तरे गीतं च यक्षि यज पूजय। “गोपामृतस्य दीदिविम्” (१.१.८) इत्यत्र व्याख्यातमवधेयम् ॥ यज-संहितायां दीर्घः । यक्षि-यजेबहुल छन्दसीति शपो लुक् ।। 'का त' इति पञ्चचं दृतीयं सूक्तम् । राहगणो गोतम ऋपिः त्रिष्टुप् छन्दः अग्निर्देवता ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- का त उपैतिर्मनसो वरीय भुवेदग्ने शन्तमा का मनीपा । को वो यज्ञैः परि दक्ष त आप केन वा ते मनसा दाशेम ॥१॥ का ते उपऽइतिः मनसः वरीय भुव॑त् अग्ने शम्ऽतमा का मनीपा कः वा यज्ञैः परि दक्षम् ते आप केन वा ते मनसा दाशेम ।। हे अग्ने, ते तन मनसः कर्मणि पटी चराय वरणाय वरीतुं, तब मनः समावर्जयितुमित्यर्थः फा उपेतिः कीदृशं उपगमनं भुयत् भवेत् ? कथं त्वामुपगच्छेम तव मनस्समापर्जनाय? अस्मद्विपये तर मनस्समाकृष्टये क उपाय इति भावः । सायणस्तु "वराय निवारणाय अस्माः वयस्थापनाय 'का उपेतिर्भवत् कीदृशमुपगमनं भवेत, न काप्यस्ति, क्योचितमुपगमनं वयं कर्तु न शनुम इति भावः” इत्याचष्टे, का मनीपा कीशी बुद्धिः तदुपलक्षिता स्तुतिः शन्तमा इति प्रयमस्य पञ्चमे प्रयोविंशो वर्ग

·म. १, म. ५,३.२४.]
[मं. १, अनु. १३, सू.७६.
,
एह्यन्न इह
. वपातिशयेन सुखकरी भवेत् ? तादृशीं स्तुतिमस्मान् कारयेति भावः "तयोचिता स्तुतिरपि
नास्तीत्यर्थः” इति सायणः । क को वा यजमानः यन्त्रैः यजनैः ते तन दक्षम् विवेचनात्मक-
धीकौशलरूपं पलं पर्याप पर्यामोति, कीदृशः योग्यताविशिष्टः यजमानः त्वदीयं 'दक्ष लभत
इति प्रश्नेन तादृशं योग्यतानैशिष्टयं अस्मासु धेहि इति प्रार्थना । सायणस्तु "न कोऽपि
यजमानः तमोचितान्यागाननुष्ठाय तैः फलं प्राप्यते” इत्याह । केन वा मनसा कीदृशेन मनसा
ते तुम्यं दाशेम अर्पणीयं सर्व प्रयच्छेम? तोपगमनायनुरूपं मनश्च अस्मामु धेहि, येन युक्तेन
वयं 'दाशेम' इति भावः । तादृशं मनोऽपि नोत्पद्यते इति सायणीयं तात्पर्यम् ॥ वराय-
घृञ् चरणे, नुमुन्नर्थे चतुर्थी । भुपद-लेटि अडागमः, शपो लुक् । दक्षम्-दक्षशब्दो विचारितः
(१.२.७,९)॥
द्वितीयामृचमाह-
होता नि पीदादब्धः सु पुरएता भवा नः।
अवतां त्वा रोदसी विश्वमिन्वे या महे सौमनसाय दे॒वान् ॥२॥
आ इहि अग्ने इह होता नि सीद अदब्धः सु पुरः एता भव नः
अवताम् त्वा रोदेसी इति विश्वमिन्ने इति विश्वम्ऽइन्वे यजे महे
सौमनसाय देवान् ॥
अग्ने, एहि आगच्छ इह असिन् यजने होता आह्वाता सन् नि पीद उपविश। अदब्धः
अहिंसितः यतविरोधिमिः दधु दमयितुमशक्यस्त्वं नः अस्माकं पुरएता पुरस्तात् गन्ता सु भर
सुष्टु भव । विश्वमिन्वे विश्व व्याप्नुवन्त्यौ सर्वव्यापिन्यो रोदसी धाराप्रथिव्यौ त्या त्याम्
अपताम् रक्षा जा घुस्साना चितिः अपरा यि स्थाना चितिः इति उमाम्यां विश्व-
व्यापिनीभ्यां यनविघातकम्यः राक्षमादिभ्यः रक्षितः सन् देवान् इन्द्रादीन् महे महते
सौमनमाय सौमनस्याप अस्माकं देवानां प्रसादनाय यज पूजय ।। सौमनमाय-युगादिम्यो
इति भागे अग्॥
हवीपामृचमाह-
प्रसु विश्वविक्षसो धक्ष्यग्ने भर्वा यज्ञानामभिशस्तिपारी ।
अथा वह सोमपति हरिभ्यामातिध्यमस्मे चकृमा सुदा ॥३॥

·.१, अ.५, व. २४.] - - [मं. १, अनु.१३, सू.७६० प्र सु विश्वान् रक्षसः धर्फि अग्ने भव यज्ञानाम् अभिशस्तिऽपावा अर्थ आ वह सोम॑ऽपतिम् हरिऽभ्याम् आतिथ्यम् अस्मै चकृम सुऽदान्ने । हे अग्ने, विश्वान् रक्षसः सर्वान् राक्षसान् प्र सु धक्षि प्रकर्पण सुष्ठु दह । यज्ञानाम् अस्माभिरनुष्ठीयमानानां यजनानां अभिशस्तिपावा हिंसायाः पाता, विघाताद्रक्षिता भव । अथ अनन्तरं सोमपतिम् सोमानां राजानं इन्द्रं हरिभ्यां तदश्वाभ्यां आ वह अस्मद्यशं प्रापय । सुदान्ने शोभनदात्रे अस्मै आगतायेन्द्राय आतिथ्यम् अतिथिसत्कारं चकम कुर्मः ॥ धक्षि-दह भली- करणे, यहुलं छन्दसीति शपो लुक् । अभिशस्तिपावा-शसु हिंसायामिति धातोः अभिपूर्वका भावे क्तिन् , अभिशस्तः पातीत्यभिशस्तिपाया, पा रक्षणे, आतो मनिनिति वनिप् । सुदाने- पूर्ववददातेर्वनिम् ॥ चतुर्थीमृचमाह- प्र॒जाव॑ता वर्चसा वहिरासा च हुवे नि च सत्सीह देवैः । वेपि होत्रमुत पोत्रं यजत्र बोधि प्रयन्त निर्वसूनाम् ॥४॥ प्रजाऽव॑ता वर्चसा वहिः आसा आ च हुवे नि च सत्सि इह देवैः वेपि होत्रम् उत पोत्रम् यजत्र बोधि प्रऽयन्तः जनितः वसूनाम् ॥ प्रजावता तेजोपलादिसन्तानफलोपेतेन वचमा स्तोत्रेण स्तुतः यः आसा आस्येन ज्याला- स्मकेन, बहिः चोठा, देवेभ्यो हव्यानि प्रापयिता भवति तमग्निं त्वां आ च हुवे आहृयामि । आहूतस्त्वं देवैः इन्द्रादिभिः सह इह अस्मिन्यजने नि सत्सि च निपीदसि च, निषष्णो भवेति लोडर्थः । तथा निषण्णः त्वं हे यजत्र यजनीय होत्रम् होतृकर्म आह्वानकर्म उत अपि च पोत्रम् पोट्कर्म शोधनकर्म च वैपि कामयस्ख, स्वयमेव कुरु इत्यर्थः। यमुनाम् धनानां दिव्यानां प्रयन्तः प्रण यन्तः नियामक, तथा जनितः उत्पादयितः, वमनि अस्मामु आधातः अग्ने, योधि योधय, अस्मान् दिव्ययमविपये प्रयोधयतः कुरिति भावः॥ आसा-आस्यशब्दस्य आसनादेशः, वृतीपाया डादेशः । हुवे-हेलो लटि छन्दसि संप्रसारणम् । बोधि-बुध अवगमने, अस्माद प्पन्वात् छन्दस्युमपधेति हेरार्धधातुकत्यात् णेरनिटरीति णिलोपः ।।

·म., म.५३. २५.] मि.मनु.१२,मू.७७. पञ्चमीमृचमाह- यथा विप्रेस्य म पो इविभिर्देवाँ अर्यजः कविभिः कविः सन् । एवा होतः सत्यतर त्वमद्याग्ने मन्द्रया जुह्वा यजस्व ॥५॥ या विग्रस्य मर्नुपः हविःऽभिः दे॒वान् अर्यजः कविऽभिः कविः सन् एव होतरिति सत्यऽतर त्वम् अद्य अग्नै मन्द्रया जुह्वा यजस्व ॥ कविः सन् खयं क्रान्तदर्शी सन् कविभिः द्रष्टुभिः सह विप्रस्य विपश्चितः मनुपः मनोः मनुष्याणां प्रथमस्य मनोमयस्य पितुः हविभिः हव्यैः आहानसाधनभूतैरणैः देवान् इन्द्रादीन् यथा येन प्रकारेण अयजः पूजितवानसि, एव तथैव हे अग्ने, होतः आह्वातः, सत्यतर अतिशयेन सत्य सत्यस्वरूपेत्यर्थः स्वम् अद्य इदानी मन्द्रया मादयिच्या हर्पयित्र्या जुह्वा जिह्वया ज्वालया, होमसाधनभूतया स्रुचा इति वाद्यार्थः यजस्य पूजय ॥ मनुपा-मन ज्ञाने, मनेरासिन् । इति प्रयमस्य पञ्चमे चविंशो वर्ग: कथेति पश्चर्च चतुर्थ सूक्तं चैप्टुभं गोतमस्याएं आग्नेयम् ।। तत्र प्रथमामृचमाह- कथा दाशेमाग्नये कास्मै देवर्जुष्टोच्यते भामिने गीः। यो, मत्यैष्व॒मृत ऋतावा होता यजिष्ठ इत्कृणोति देवान् ॥१॥ कथा दाशेम अग्नये का अस्मै देवऽर्जुप्टा उच्यते भामिने गीः यः मर्येषु अमृतः ऋतऽवा होता यजिष्ठः इत् कृणोति दे॒वान् ॥ अस्मै प्रस्तुताय अग्नये देवाय कथा कथं, केन प्रकारेण दाशेम ययाभागं दद्याम, यथोचित- भागपरिकल्पनापूर्वकं दानं दाशतेर्धातोरर्थः, देवानां मुख्यतमायास्मै कथं भागकल्पना कार्या, युक्तो भागच दीयेत? अस्मै भामिने तेजखिने अमये देवजुष्टा देवैः सेविता, देवानां प्रीतिकरी सेवितव्या का गीः कीदृशी स्तुतिरूपा चाक् उच्यते कीर्त्यते? अनिमुद्दिश्य या वागुच्यते सा इतरेषां देवानां सेवनीया स्यात्, यतस्ते च देवाः प्रीताः यजमानस्यः यजनमुपेत्य तेन दीयमानान् स्वीयभागान् अङ्गीकृत्य तसिन् प्रसन्ना भवेयुः। तस्मात् अनिमुपेयुपी वाक् तादृशी भवति यादृशी देवानां अमिना आनेतन्यानां सम्मति प्रीति च सम्पादयतीत्युक्तं भवति । अथ ·- : योऽग्निः अध्वरेपु यागेपु दिव्याध्ययात्रात्मकेपु शन्तमः मुखकृत्तमः अध्वगमनायास- प.१, म.५, प. २५.] [म.१, मनु. १३, १.७० द्रष्टारमृर्षि वागाविशति, यदनुग्रहेण अग्नेगोप्यं तत्त्वं कृत्यं च उत्तरेणार्धघुनाह । य: देवः अग्निः मत्र्येषु मरणधर्मसु मनुष्येषु अमृतः मरणरहितः नित्यः ऋतावा ऋतवान् सत्यवान्, अनृतपरिप्लुतेषु मनुष्येषु नश्वरेषु स्वयमनश्वरः सत्योज्ज्वलो भवतीत्यर्थः । एवं स्वरूपमुक्तम् । अय कृत्यं ब्रूते । होता आह्वाता देवानाम्, किं च यजिष्ठः अतिशयेन यष्टा, यजमानस्य कार्य स्वयं निर्वहत्यग्निः, अत एवोत्तमयाजी, न केवलं यजति देवान् आह्वयति च, आहूयानीतान देवान् यजमाने व्यवस्थापयति च, देवान् इत् कृणोति इन्द्रादीन करोत्येव ॥ कथा-छन्दसि थाप्रत्ययः । भामिने-भा दीप्तौ, मन्प्रत्ययः, ततो मत्वर्थीय इनिः । ऋतादा-मर्थीयो वनिम्, अन्येवामपि दृश्यत इति दीर्घत्वम् ।। द्वितीयामृचमाह- यो अध्वरेषु शन्तम ऋतावा होता तमू नमोभिरा कृणुध्वम् । अग्निर्यद्वेर्मतीय दे॒वान्त्स चा वोधात मनसा यजाति ॥२॥ यः अध्वरेषु शम्ऽतमः ऋतऽवा होतो तम् ऊम् इति नमःऽभिः आ कृणुध्वम् अग्निः यत् वेः मर्ताय देवान् सः च बोधाति मनसा यजाति ॥ वर्ज सुखकारीत्यर्थः ऋतावा सत्यवान् परमार्थदर्शी अनृतपरिहारक इत्यर्थः, होता आहाता देवानाम् तम् उ तमेव देवं नमोभिः नमस्करणैः अन्तर्बहिश्च सर्वैरङ्गः प्रपदनैः प्रपत्तिमिरित्यर्थः, हे यजमानाः यूयं आकृणुध्वम् आकृतिमन्तं कुरुत, अग्नेरमृतस्य गुप्तस्य युष्मासु व्यक्ति निष्पादयतेति यावत् । यत् यदा आकृतिनिप्पत्तौ सत्यां अग्निः माय मनुष्याय यजमानकृते देवान् इन्द्रादीन वेः वेति प्रविशति आविष्करोति वा, तदा सः अग्निः बोधाति च जानाति च मनसा मत्या यजाति पूजयति च देवानिति शेषः॥ मत्र्ये यजमाने अमृतोऽग्निः प्रबुद्धो व्यक्तित्व मापन्नः स्वयं यजननिर्वाही भवति, होता देवानां यजमानस्य जागरितप्रज्ञायां निर्माता च सम्पद्यते । 'मनसा बोधाति यजाति' इत्युक्त्या यजमाने बहिःप्रज्ञो भृत्वा देवबोधनान् देवयानी च भवतीत्युक्तम् । अत्र 'मनसा नमसा' इति नकारमकारयोः सानविपर्ययं मन्यते सायगः, अर्थस्तु नमसा हविभिरित्याह । वैःची गत्यादिषु, वर्तमाने लङ्, प्रथमपुरुषक- पचनस्य मध्यमपुरपेफरचनादेशः । पोधाति, यजाति-लेटि आडागमः ।। 4 ·म. १, ५,३. २५.] - [मं. १, अनु. १३, म.७७. रतीयामृचमाह- स हि क्रतुः स मर्यः स साधुमित्रो न भूदद्भुतस्य रथीः। तं मेधैषु प्रथमं देवयन्तीविश उप त्रुवते दुस्ममारीः ॥३॥ सः हि क्रतुः सः मर्यः सः साधुः मित्रः न भूत् अद्भुतस्य स्थीः तम् मेधैषु प्रथमम् देवऽयन्तीः विशः उप ढवते दस्मम् आरीः॥ सः हि स ह्यग्निः क्रतुः अध्यवत्तायक्लः, अन एवं कर्मणां कर्ता. सः मर्यः स बलाढयः, स: माधुः सपयिता, निप्यादयितापि स एय, मित्रः न मित्र इव, सौरविभूतिरादित्यो यथा सुहृद उपकारी भवति तथा अद्भुतस्य रथीः अद्भुतपदवेदनीयस्य परमस्य ज्योतिपः सारथिः भृत् भवति । अद्भुतशब्दः सविस्तरं विचारितो भूमिकायां चतुर्थे खण्डे (पुट ८०, ८१)। तम् एवंभूतं अग्नि मेधेषु यतेषु देवयन्तीः देवयन्त्यः देवानात्मन इच्छन्त्यः देवकामा इत्यर्थः विशः प्रजाः प्रथमम् उप ब्रुवते आदौ उपेत्य हृद्गतां मन्त्ररूपां याचं उच्चारयन्ति । कीदृश्यो विशः१ दस्मम् आरीः कर्मणां निपादकं तमग्नि प्रति अरगशीला: उद्योगिनः आः । एव- मनवरतमुद्योगेनो भवन्ति ये मास्ते प्रथमं उग्निमेवोपामते । तन्मुखेन देवकामास्ते सफलो- द्योगा भान्ति ॥ मर्य:-सविस्तरं विचारितः (१,६.३)। देवयन्ती:-चा छन्दसीति पूर्वसवर्ण- दीर्वत्वम् । आरी:-म गती, जनिघसिम्यामिण इति इण्प्रत्ययः, ततो टीपू, पूर्ववत् पूर्व- सवर्णदीर्घत्वम् ॥ चतुर्थीमृचमाह- स नो नृणां नृतमो दिशादी अभिनिरोऽवसा बेतु धीतिम् । तना च ये मघोनः शविष्ठा वाजेप्रसूता इपर्यन्त मन्म ॥४॥ सः नः नृणाम् नृऽतमः रिशादाः अग्निः गिरः अबसा वेतु धीतिम् तना च ये मघऽवानः शविष्ठाः वाजेऽप्रसूताः इपर्यन्त मन्म ॥ नृणाम् नेतॄणां बलबतां देवानां मध्ये नृतमः अतिशयेन बलान् रिशादाः हिंससानां अत्ता मक्षयिता सः अग्निः उक्तगुणविशिष्टः अग्निः अवमा स्वीयेन सानिध्यात्मना साहाय्येन साधनेन नः अस्माकं गिरः स्तुतिवाचः धीतिम् धारणापती प्रज्ञां च वैतु आविफरोतु प्रविशतु या ।

·म. म.५, १.२५.] [म. १, अनु. १३, ४.७४ रेच ये पुनरन्ये देवाः इन्द्रादयः तना वितत्या खवैशान्येनेत्यर्थः मघवानः दिव्यधनाः शविष्टाः दीप्तवलाः सन्ति, तेऽपि वाजप्रसूताः पाजैः स्वीयसमृद्धिमिः प्रसूताः प्रेरिताः भृत्वा मन्म मननं मति इपयन्त एपयन्ति, मतेरेपणावलं अनुगृहन्दित्यर्थः ।। तना-तनु विस्तारे, पचायच्, तृतीयैकवचनस्य आकारः । शविष्टाः-शवः दीप्तं चलं, मत्वर्थीयो विनिः, तत अतिशायनिक इष्ठन्, विन्मतोलगिति विनो लुक् । इपयन्त-इप इच्छारा, अस्माण्ण्यन्तात् छान्दसो लङ् लोडर्थे । पञ्चमीमृचमाह- एवाग्निोंतमेभिर्ऋतावा विप्रेभिरस्तोष्ट जातवैदाः । स एषु द्युम्नं पीपयत्स वाजं स पुष्टिं याति जोपमा चिकित्वान् ॥५॥ एव अग्निः गोतमेभिः ऋतऽवा विप्रेभिः अ॒स्तोष्ट जातऽवेदाः सः एषु द्युम्नम् पीपयत् सः वार्जम् सः पुष्टिम् याति जोपम् आ चिकित्वान् ॥ ऋतावा सत्यवान् जातवेदाः जातप्रज्ञः, मनुष्ये प्रयोधलाभाव अधुना जातवेदस्त्वविशेषण- मुपपन्नम् अग्निः देवः विप्रेमिः विपश्विद्भिः गोतमेभिः एतनाममपिभिः, चित्प्रकाशसम्पन्नै- रिति ध्वनितं गोः किरणवाचित्वात् ज्ञानप्रकाशसङ्केतकत्याच एच एवं अस्तोष्ट स्तुतः । सः स्तुतथासापग्निः एषु गोतमेषु घुम्नम् द्योतमानं वलं पीपयत् आप्याययति, पोपयति, पाययतीत सायणः। तर्हि मुख्यार्थस्य बाधात् लक्षणया पोपणमेवाभिप्रेतं ग्राह्यम् । सः एषु वाजम् समृद्धि तथा सः पुष्टिम् पुनर्वर्धयति। आ चिकित्वान सर्वतः प्रत्यक्षदर्शी ज्ञानवान् सोऽग्निः जोपम् प्रीति याति प्रामोति ।। गोतमेमिः-ऋप्यन्धकादिभ्यश्चेति अविधेः अत्रिभृग्वादिभ्यश्चेति बहुपु लुक् । अस्तोष्ट-स्तौतेः कर्मणि लुइ, चिणभावश्चान्दसः । पीपयत्-प्यायतेः णिचि छान्दसः पीभावः, एवं सायण एवान्पत्र प्यायतेर्निम्पादयति (१५३.६, १५३.४, १८१.५, ६)। जोपम्-जुपी प्रीतिसेवनयोः, भावे घञ् । अरविन्दश्रीचरणैर्षेदरहस्यार्थप्रतिपादनाय सविस्तरव्याख्यमुदाहताना मुक्तानामिदमेकम् । यद्यपि विस्तरमिया नेह तत्सर्वमुक्तम्, तथापि तत्तात्पर्यानुसारेणेदं पश्चर्च व्याख्यातम् ॥ इति प्रयमस्य पञ्चमे पञ्चविंशो वर्ग: 'भमि त्वति पच पचमं सूक्तं गोतमस्या आग्नेय गायत्रम् ।।

·..१२.५,३.२६. मि... यम.१३, सू.७८० . तत्र प्रथमामृचमाह- अभि त्वा गोतमा गिरा जातवेदो विचर्पणे । द्युम्नैरभि प्र णोनुमः ॥१॥ अभि त्वा गोतमाः गिरा जातऽवेदः विऽचर्पणे द्युम्नैः अभि प्र नोनुमः ॥ है जातवेदः जातानां वैदितः, विचर्पणे विशेपेण सर्वस्य द्रष्टः, अग्ने, गोतमाः एतदाख्या वयं ऋषयः ला त्याम् गिरा स्तुत्या अभि आमिमुख्येन स्तुमः । न केवलं 'गिरा' वाचा स्तुमः, किं तु घुम्नैः द्योतमानैः वलैः त्वत्प्रसादालन्धैः तुभ्यमेवाधुना समर्प्यमाणैः अमि प्रणोनुमः ॥ पूर्वरक्तस्य अन्तिमचि "जातवेदाः आ चिकित्वान् एष द्युम्नं वार्ज पीपयत्" इति पठित अत्रावधेयम् । तान्येर पदानि तुदानि वा अयुक्तान्यत्र । तत्र आचिकित्वान् अत्र विचर्षणे इति । अमिना आप्यायित द्युम्नं अग्नये समर्प बहुशः स्तौति मन्तद्रष्टा । "वाजं पीपयत् " इति पूर्वमुक्तम् । अत्र तृतीयर्चि वाजसातमम्' इति विशेषणं साकूतं योध्यम् ।। नोनुमः-णु स्तुती, अस्माद् यड्लुगन्तालट् ॥ द्वितीयामृचमाह-- तमु य गोतमो गिरा रायस्कामो दुवस्यति । द्युम्नैरभि प्र णौनुमः॥२॥ तम् ऊम् इति त्वा गोतमः गिरा रायःऽकामः दुवस्यति द्युम्नैः अभि प्र नोनुमः॥ रायस्कामः धनकामः दिव्यसंपत्काम इति रहस्यार्थः गोतमः ऋपिरयं तमु त्या तथाभूत पूर्वोक्तविधानुग्रहकारिणं त्वां गिरा दुवस्यति परिचरति। शिष्टं गतम् ॥ रायस्कामः-रायो धनानि कामयते, वत्पुरुषे कृति बहुलमिति लुक्, विसर्जनीयस्य सत्वम् । दुवस्यति-परिचरणार्यक: कण्ड्यादिः ।। तृतीयामृचमाह- तमु ला वाजसातममगिरवद्धवामहे । द्युम्नैरभि प्र णोनुमः ॥३॥ तम् ऊम् इति त्वा वाजऽसातमम् अङ्गिरस्वत् हवामहे घुम्नेः अमिप्र नोनुमः॥ हे अग्ने, वाजसातमम् वाजानां समृद्धीनां अतिश्येन सनितारं दातारं समु त्या तमेव त्वां

·आ.., अ.५, ३. २७.]
[म.१, अनु. १३, सू.७९.
अङ्गिरस्वत अङ्गिरसः पूर्वं पितरः प्रसिद्धा ऋपय इव हनामहे आयामः । शिष्टं गतम् ।।
अङ्गिरस्वत्-तेन तुल्यं क्रिया चेदिति यतिः ॥
चतुर्थीमृचमाह-
तमु त्वा वृत्रहन्तम यो दस्यूरवधूनुपे। द्युम्नैरभि प्र णोनुमः ॥४॥
तम् ऊम् इति त्वा वृत्रहन्ऽतमम् यः दस्यून् अवऽधनुषे द्युम्नैः अभि
प्र नोनुमः॥
हे अग्ने, दस्यून् उपक्षपयितॄन् राक्षसादीन् यः यस्त्वं अवधूनुपे अवचालयसि अधः
पातयसि, वृत्रहन्तमम् अतिशयेन वृत्राणां तमसां पाप्मनां हन्तारं तमु त्या तमेव त्वां नोनुम
इति संवन्धः । शिष्टं गतम् ॥
पञ्चमीचमाह-
अौचाम रहूगणा अग्नये मधुम॒द्वचः। द्युम्नैरभि प्र णौनुमः ॥५॥
अर्वोचाम रहूंगणाः अग्नये मधुऽमत् वचः गुम्नैः अभि प्र नोनुमः ॥
रहूगगाः रहूगणस्य पुत्रा वयं गोतमाः अग्नये देवाय मधुमत् मा पुर्ययुक्तं वचः स्तोत्रं
अबोचाम अवादिष्म । शिष्टं गतम् ॥
इति प्रयमस्य पञ्चमे षड्विंशो वर्ग:
'हिरण्यकेश' इति द्वादशचं पष्ठं सूक्तम् । प्रथमचौप्टुभः, द्वितीय औष्णिहः, शिष्टानां
पण्णामृचां गायत्री छन्दः । अग्निर्देवता । प्रथमतृचस्य शुद्धानिर्मध्यमस्थानो वैधुताग्नि देवतैति
पूर्वे । शुद्धानिरिति चेदलमस्माकं, स न केवलं भौतिकः वैधुतो वा, तस्य सर्वदेवात्मकत्वात्,
अमृतस्य तस्य मत्ये प्रथम क्रतुरूपेणाविर्भावात् , आधे दचे भुवि दिवि मध्यमेऽन्तरिक्षे च
वस्य विधा वर्णनात् ॥
.
वत्र प्रयमामृचमाह-
हिरण्यकेशो रजसो विसारेऽहिधुनिर्वात इव भजीमान् ।
शुचिभ्राजा उपसो नर्वदा यशंखतीरपस्युवो न सत्याः ॥१॥

·ब. १, २.५.१.२७.] - [म.१, मनु. १३, मू.७९. हिरण्यऽकेशः रज॑सः विऽसारे अहिः धुनिः वातःऽइव ध्रीमान् शुचिऽभ्राजाः उपसः नर्वेदाः यशंखतीः अस्युर्वः न स्त्याः ।। रजमः अन्तरिक्षस्य विमारे विस्तारे, नभोविताने, हिरण्यकशः हिरण्यवर्णाः सुवर्णपद्रोच- मानाः केशाः केशस्थानीयाः ज्यालाः यस्य सः । अग्ने लानां आदित्यवर्णत्ववर्णनेन तस्य तृतीयस्थानगतं दिव्यं वैभवं योतितम् । अथ मध्यमस्थाने स कीदृशः? अहिः मेघः तदुप- लक्षितसर्पाकारविद्युपः धुनिः कम्पयिता मेघानामिति शेषः पात इव पायुरिय ध्रजीमान् शीघ्रगतियुक्तः, उत्तरार्धेन प्रथमस्थानसंबन्धिनमाह । शुचिभ्राजाः शोभनद हियुत्त : उपसः उपा- वेलाः नवेदाः ज्ञाता, कविर्मनीपीत्यादिपु पठितः, विचारितश्च (१.३४.१) उपसां चेदिता प्रभातसमयज्ञानवान् । कीदृशीरुपसः? यशस्वतीः ख्यातिमतीः अपम्युः न अपः कर्म आत्मन इच्छन्तीः कर्मकारिणीरिव सत्याः सत्यधर्मानुसारिणीः 'ऋतस्य पन्यामन्वेति साधु' इत्युक्त- विधया ऋतपथमप्रमादेन अनुवर्तमानाः हि उपसः । अत एव तथा ख्यातिमत्यः यथोचितकालं कर्मकारिण्य इव प्रभान्ति उपसः । ऊर्ध्वगतौ हिरण्यज्यालोऽपि मध्यस्थिती 'यात इव ध्रजीमान् । 'धुनिरपि' प्रथमस्थाने भुवि "शुचिभ्राजाः" उपसां प्रादुर्भावसमयं जानाति "नवेदाः" अमिः ॥ अयं वामपक्षानुसारेणार्थः प्रोक्तः । अथेदमस्य रहस्यं भवति । मलै क्रतुरनिरमृतो यदा प्रयुद्धो ज्वलन्नूचं गच्छति तदा तस्य ज्याला दिवं शुद्धमानसचैतन्यभुवं स्पृशन्ती आदित्यवर्णा भाति, सत्यस्य ज्योतिपो विसारं स्वीकृत्य भ्राजते । प्राणलोकविभयभूयिष्ठे मध्यमस्थाने सोऽनिरन्तवलन्नेव ज्योतिर्बलादीनामावरकं वं मेधं वर्षणाय कम्पयन् क्रिया- वेगवान् विद्योतते । अथ जागरितस्थानेत्र पहिःपने पुरुपे चिन्मयारुणोदयसमयानां ज्ञाता जागल्को जागर्ति । एवं विधा वर्तनमग्नः प्रकाशितमस्यामृचि । अस्य तृचस्य द्वितीय-तृतीय- ऋग्म्यां अयमर्थः संगच्छते ।। स्थूलार्थोऽपि अस्माभिरेव प्रथममुक्तः, तत्र सायणव्याख्यानस्य दुर्घटत्वात् । चिन्तकानां निरीक्षणायेह सायणभाष्यपड़तीरुदाहरिष्यामः । “हिरण्यकेशः...अहिः आगत्य हन्ता मेघानां धुनिः...पात इव ध्रजीमान्...एवंभूतो वैधुतोऽग्निः रजस उदकस्य विसारे विसरणे मेघानि- स्सरणे निमित्तभूते सति शुचिमाजाः...सन् मेघाजलानि निर्गमयितुं जानाति । उपसः उपो- देवताः नवेदाः न विदन्तीति नवेदाः । मेघादुदकस्य निस्सरणं अग्निरेव जानाति उपस न जानन्तीत्यर्थः । अज्ञाने दृष्टान्तः यशस्वती: अनयुक्ताः अन्नवत्यः अपस्युवः...सत्याः अविस्था- - ·६१० ...भ.५, ५. २७.] [म. १, अनु.१३. सू .. - नोनाव वृषभः यदि इदम् रम्भाः न एवंभूताः प्रजा इव | अनोसामज्ञानेनाग्निः प्रशस्यते न तु ता निन्यन्ते, न हि निन्दा निन्ध निन्दितुं अपि तु स्तुत्यं स्तोनिति न्याया" ॥ प्रसङ्गमशादिदमत्र पक्तव्यं यदस्माचार्यैर्वासिष्ठपादरमिहितम् "अयं मन्त्रो व्याख्यानस्यागम्यगोचरोऽभूत्, यथा कथ- श्चित् अध्याहारैरपाथैव वाक्यं पूरितम् (सायर्ण.ये)" इति ॥ ध्रजीमान्-धज गतो, इन् सर्व- धातुभ्य इति भावे इन्प्रत्ययः । नवेदाः-गतम् । अपस्युव.-अपस्-शब्दात् सुप आत्मनः क्यच्, क्याच्छन्दसीत्युप्रत्ययः, तन्यादीनां छन्दसि बहुलमुपसंख्यानमिति उपङ् ॥ द्वितीयामृचमाह- आ ते सुपर्णा अमिनन्त एवैः कृष्णो नौनाव वृषभो यदीदम् । शिवाभिन स्मयमानाभिरागात्पतन्ति मिहः स्तनयन्त्य॒भ्रा ॥२॥ आ ते सुऽपर्णाः अमिनन्त एवैः कृष्णः शिवाभिः न स्मयमानाभिः आ अगात् पतन्ति मिहः स्तनयन्ति अभ्रा॥ हे अग्ने, ते तव सुपर्णाः शोभनपतना ज्वालारश्मयः एवैः गमनवेगप्रकारैः आमिनन्त प्रयता भवन्ति, कृष्णः कृष्णवर्णः वृषभः वर्पिता नोनाव भृशं शब्द अकरोत् यदि इदम् यदा इदं कर्म चलति, तदा शिवामिः क्षेमकारिणीमिः स्मयमागभिर्न हसनक्तीभिरिव विद्भिः सहेत्यध्या- हार्य विशेष्यं, मूले नास्ति । आगात् आगच्छति कर्तृपदं पर्पितेत्यध्याहार्यम् । ततः मिहः आपः पतन्ति धृष्टा भान्ति, अम्रा अभ्राणि अद्भिः पूर्णानि, अपामारका मेघाः स्तनयन्ति गर्जित कुर्वन्ति । अयं स्थूलोऽर्थः । आ रहस्यकथना प्रागिर्द वक्तव्यम् । वेदे प्राचीन-आर्यभापासु च सर्वत्र बलार्थकाः शब्दाः हिंसार्थकधातुमूलकाः ग्राह्याः । अत एव मर्यः मारयितृत्वात् घलार्थे रूढो वेदे । दसदस्मदक्षादयश्च कर्मनिपादकालार्थे प्रयुक्ता लक्ष्यन्ते । अथ "एवैः" गमन- प्राररित्यस्माभिरुक्तम् । अत्रापि प्राचीन-आर्यभाषाप्रयोगाः अवधेयाः। धात्वर्थानुगमादेव "एवैः" गन्तृभिः मरद्भिरित्यत्र सापणो व्याचष्टे । अन्यत्र "अश्वैः" इति प्रसक्तिवशादाह । अस्मत्पक्षे केवलगमनार्थ एवेह अलम् ।। अथेदं पारमार्थिक तात्पर्य भाति । ऋतूज्वलोऽग्निरधुना मध्यमस्थाने प्राणघामनि उच्चरति । उत्पतनवेगभगया प्रयले भाति सति, चित्तफाशवलादीनां अप्सझेवितानां वर्षक: इन्द्रविभूविदेवः आसनपृष्टि सूचपति स्वीपनादविभवेन । अस्मिन् समये चित्कारशक्तिविशेषाः ..

·- २.१,१.५.१.२७.] ज्वलन्तीमिविद्युद्भिरिय शुभ्रामिः सुखारिणीमिः ज्योतिर्वलादिमिः सह शरीरक्षेत्रे विन्दुःशः पवितुं आरभन्ते । अनन्तरं वृष्टिरेव भवति । एवं सङ्केवरहस्ये विज्ञात सोऽपि मन्तः स्पष्टी भवति। इदं चारधेयम् । "एयैः” कै ? "स्मयमानाभिः” कामिः? "आगात् ” कः? सूक्ष्मपक्षं स्थूलपक्षं पा अबलम्ब्य व्याख्यातुमनकारादानाय मन्त्रवर्ण एवं व्यास्थितो भवति ॥ अमिनन्त-मीन हिंसायाम् , यदिकः, व्यत्ययेनान्तादेशः । नोनाप-नौतर्यड्लुगन्वाद लिट् । स्मयमानाभिः-मिङ् ईपद्धसने, ततः शानच् । स्तनयन्ति-स्तन शब्द चुरादिः ।। इतीचमाह- यदीमृतस्य॒ पय॑सा पियानो नय॑न्नृतस्यै पथिभी रजिष्ठैः । अर्यमा मित्रो वरुणः परिज्मा त्वचे पृञ्चन्त्युपरस्य योनों ॥३॥ यत् ईम् ऋतस्य॒ पय॑सा पियानः नयन् ऋतस्य पथिऽभिः रजिष्ठैः अर्यमा मित्रः वरुणः परिऽज्मा त्वचम् पृञ्चन्ति उपरस्य योनौ । एवं उक्तविधया मध्यमस्तो प्रागमयभूमनि रित्यवासादिवारम्भापरं पुनश्च समु- ज्ज्वलोऽग्निः ऋतस्य ज्योतिपः सारभूतेन रसेन यजमानं सर्वात्मना आदाययन् ऋतस्य प्रापः ऋजुतभैनांगैब्ध नयन् प्रवर्तते । ईदृश्यां दशायां आदित्याः मित्रादयः ऋतज्योतिर्षिभवाः पूर्वोक्तज्योतिरादिपोत्पत्तिस्थाने आच्छादकत् गोपनकवचात् स्तिं दिव्यप्रदेश अनेनामिनीतेन यजमानात्मना संयोजयन्दि-इत्येवमर्थक चैदिकयोगरहस्यं वर्णयति उचस्यास्य तृतीयर्छ ।। यत् ईम् यदा यमग्निः ऋतस्य सत्यस्य पयसा सारेण अमृतरसेन पियानः यजमानस्य असायनं दुर्वा, स्थूलपक्षे जगदाप्यायनं प्रतस्य सत्यस्य संवन्धिभिः रजिष्टः प्रजुतमः पथिमिः मार्गः नयन् प्रापयत् वर्तत, तदा अर्थमा मित्रः वरुणः एते देवाः परिज्ना परितो गन्ता, इन्द्रश्च "अतः परिज्मन्ना गहि" अनेन्द्र एवोक्तः । तस्य त्रैलोक्येश्वरस्थात् अत्रापि स एव योध्यः उपपत्तेः, मरुद्गण इति सावर्णीये, उपरस्य ऊर्चस्य उत्कृष्टस्य ज्योतिबलादिधर्पणस्य योनौ मूलस्थाने सवम् गोपनकवचात् स्थितां दिव्यप्राकारभुवं पृश्चन्ति संवृत्तां चुर्वन्ति, शरीरमा यजमानेन संयोजयन्तीत्यर्थः। सापणीये उपरशब्दार्यः नेकविधः, विमिद्यते। तथा तनिर्वचनं च नोपपद्यते। 'उपरान् उत्कृष्टे स्थाने वर्तमानान्' (२.४.९) इति सारण एव पर्थनाह ।। पियानः-स्थायी ओन्यायी वृद्धो, छन्दसि शपो लुक्, व्यत्ययेन पीमाः । जिष्टेः-मजुशब्दाद इछन्, मकारस्य रस्सम् । पृश्चन्ति-पृची संप रौघादिकः ॥

·[म. १, अनु. १३. स.७९. अ. १, म.५, य. २७.] भूरि चार्थी मृचमाह- अग्ने वाज॑स्य॒ गोमन ईशानः सहसो यहो। अस्मे धेहि जातवेदो महि श्रवः ॥४॥ अग्ने वाजस्य गोऽमतः ईशानः सहसः यहो इति अस्मे इति धेहि जातऽवेदः महिं श्रवः॥ हे सहसो यहो बलस्य पुत्र अग्ने, त्वं गोमतः चिद्रूपरश्मियुक्तस्य वाजस्य समृद्धिराशेः ईशानः ईश्वरः असि । तस्मात् हे जातवेदः जातानां वेदितः, अस्मे अस्मासु महि महत्, श्रयः दिव्यं श्रवणं धेहि धारय स्थापयेत्यर्थः ॥ यहो-पहुः अपत्यनामसु पठितम् । अस्मे- सप्तम्याः शे आदेशः॥ पश्चमीमृचमाह- स ईधानो वसुष्कविरग्निरीळेन्यो गिरा। खेदस्मभ्य पुर्वणीक दीदिहि ॥५॥ सः इधानः वर्सः कविः अ॒ग्निः ईळेन्यः गिरा खत् अस्मभ्यम् पुरुऽअनीक दीदिहि ॥ सः अग्निः इधानः दीप्यमानः वसुः वस्तुनि वसतीति वसुः, वस्तुनः सर्वस्य वासयिता, निवामहेतुः कविः मेघानी, अतीन्द्रियार्थदर्शी गिरा याचा, स्तुत्या, ईळेन्यः अध्येपणीयः भवति। हे पुर्वणीक, पुणि बहूनि अनी कानि मुसानि जालास्तकानि यस्य सः, तथाभूताग्ने, अस्मम्प। अस्नानुदिश्य रेवत् दिव्यधनोरेतं यथा भरति तथा दीदिहि दीप्यस्ख, ज्वलितो भर ।। इधानः- नि-इन्धी दीप्तौ, ताच्चीलिकश्वानश् । रेवत्-रयेमवौ छन्दसि संप्रसारणम्, मतुपो पत्यम् । दीदिहि-दीतिः दीप्तिकर्मा छान्दमः ।। पहीचमाद-- क्षपो राजन्नुत त्मनाग्ने वस्तौरुतोपसः । स तिग्मजम्भ रक्षौ दह प्रति ॥६॥ .

·- म.अ.५, १. २८.] ११३ [म. १, अनु.१३, स.७९. क्षपः राजन् उत त्मनो अग्ने वस्तौः उत उपसः सः तिग्मऽजम्भ रक्षसः दह प्रति॥ उत अपि च हे राजन्, राजनशील अग्ने, त्मना आत्मना स्वयमेव क्षपः क्षपाः रात्री सर्वाः यस्तोः सर्वाण्यहानि उत अपि च उपसः प्रभातवेलाथ, अत्यन्तसंयोग द्वितीया, सर्वासु रात्रिषु उपस्सु दिवा च सः स त्वं तिग्मजम्भ तीक्ष्णमुख, रक्षसः राक्षसान प्रति प्रतिघटय्य दह दग्धान् कुरु॥ इति प्रपमस्य पञ्चमे सप्तविंशो यर्मः सप्तमीमृचमाह- अर्वा नो अग्न ऊतिभिर्गायत्रस्य प्रभमणि । विश्वासु धीपु वन्ध ॥७॥ अब नः अग्ने ऊतिऽभिः गायत्रस्य प्रऽभर्मणि विश्वासु धीषु वन्द्य ॥ विश्वासु सर्वासु धीषु प्रज्ञावृत्तिषु वन्ध स्तुत्य हे अग्ने गापत्रस्य गायत्रीच्छन्दस्कस्य मन्त्रस्य सूतस्य गायत्रस्य सानो वा प्रभर्मणि प्रभरणे सम्पादने निमित्ते नः अस्मान् ऊतिमिः त्वत्कर्लकवर्धनैः अब वर्धय ।। अवधातुः प्रायशो वर्धनार्थः अस्मत्पक्षे, क्वचित् पालनार्थ उपपधेत। अष्टमीमृचमाह- आ नो अग्ने रयिं भर सत्रासाई वरेण्यम् । विश्वासु पृत्सु दुष्टरम् ॥८॥ आ नः अग्ने रयिम् भर सत्राऽसहम् वरेण्यम् विश्वासु पृत्ऽसु दुस्तर्रम् ॥ हे अग्ने, नः अस्मभ्यं रयिम् धनं दिव्यं आ भर आहर। कीदृशं रयिम् ? सत्रासहम् सत्रा सह युगपदेव अभिमवितार विधानां यज्ञविरोधिनां वा। वरेण्यम् वरणीयं श्रेष्टम् विश्वासु पृत्सु सर्वेषु संग्रामेपु दुस्तरम् विरोधिमिस्तरीतुमशक्यम् । तादृशं ज्योतिर्बलादिकं दिव्यं धनं देहि ।। सत्रासहम्-छन्दसि सह इति विः । वरेण्यम्-वृक्ष एण्यः ।। नवमीमृचमाह-- आ नो अग्ने सुचेतुना रयिं विश्वायुपोपसम् । मार्डीकं धेहि जीवसे ॥९॥ आ नः अग्ने सुऽचेतुना रयिम् विश्वायुऽपोपसम् मार्डीकम् धेहि जीवसे ॥ .. 36 ·- म.भ.५, ५.२८.] रयिर्वसु वा दिव्यं धनं ज्योतिषलादिकमिति व्याख्यायतेऽस्मामिः सर्वत्र । अस्यां ऋचि विस्पष्टमुच्यते रयिस्वरूपं तद्विशेषणलक्षणेन, हे अग्ने, नः अस्माकं जीवसे जीवनाय उत्तमाय दिव्याय वैति शेपः, सुचेतुना शोभनज्ञानेन सहितं रयिम् धनं आ धेहि अस्थापय । कीदृशम् ? मार्डीकम् मृडीकं सुखमयं विश्वायुपोपसम् विश्वस्य सर्वस्य आयोः पुरुषायुपस्य पोपसं पोषक यावजी देहादिपु सर्वात्मना पुरुपं पोपयितुं पर्याप्तमित्यर्थः चिन्मयं सुखमयं पलात्मकं धनं उक्तं भवति ॥ सुचेतुना-चिती संज्ञाने, औणादिक उप्रत्ययः । विश्वायुपोपसम्-विश्वायुरित्यत्र सकारलोपश्चान्दसः, विश्वायुः पुष्णातीति विश्वायुपोपाः, असुन् छन्दसि ।। दशमीमृचमाह- प्र पूतास्तिग्मशोचिषे वाचौ गोतमाग्नये । भरख सुम्रयुगिरः ॥१०॥ प्र पूताः ति॒ग्मऽशोचिपे वाचः गोतम अग्नये भरख सुनऽयुः गिरः॥ हे गोतम चिन्मयकिरणयुक्ततम, ऋपेरन्तरात्मनः संबोधनम् । सुम्नयुः सुम्नं सुखं आत्मन इच्छन् त्वं तिग्मशोचिपे तीव्रज्वालाय अग्नये पूताः पवित्राः गिरः वाचः स्तोत्रवाचः प्रभरख प्रकर्पण सम्पादय ॥ तिग्मशोचिपे-तिज निशाने, तिग्मानि शोचीपि यस्य तस्मै । मुम्नयुः-- सुम्नशब्दात् क्यच्, क्याच्छन्दसीत्युप्रत्ययः॥ एकादशीमृचमाह- यो नौ अग्नेऽभिदासत्यन्ति दूरे पदीष्ट सः। अस्माकमिद्धे भव ॥११॥ यः नः अग्ने अभिऽदासति अन्ति दूरे पदीष्ट सः अस्माकम् इत् वृधे भव ॥ हे अग्ने, यः विरोधी अमानुपो मानुपो वा नः अस्मान् अन्ति अन्तिके समीपे दूरे विप्रकृष्टस्थाने या वर्तमानः सन् अभिदासति अभिद्रुत्योपक्षपयति, सः शत्रुः पदीष्ट पततु नश्यतु । । अस्माकम् इन् अस्माकमेव वृधे वर्धनाय भव ॥ अमिदासति-दसु उपक्षये । अन्ति-अन्तिक- शब्दस्य ककारलोपश्छान्दसः । वृधे-धु वृद्धौ, संपदादिलक्षणो भावे विप् ॥ द्वादशीमृचमाह- सहस्राक्षो विचर्पणिग्नी रक्षासि सेधति । होतो गृणीत उक्थ्यः ॥१२॥ सहस्रऽअक्षः विऽचर्षणिः अग्निः रक्षौसि सेधति होता गृणीते उक्थ्यः ।।

·म.१,म.५.१.२९.) [म. अनु. १३.८.. - सहस्राक्षः सहस्रं असीणि यस्य सः सर्वतोमुखी सामान्येन दृष्टिरस्येत्यर्थः विचर्षणिः विशेपेण द्रष्टा प्रत्येकं सर्वस्य । अग्निः रक्षांसि राक्षसान् यज्ञविघातकान् सेधति प्रतिपेति । सः उक्थ्यः उक्थैः शरैः स्तोत्रैः स्वयं स्तुत्यः अस्माभिः स्तुतः सन् होता देवानामाह्वाता भूत्वा तान् गृणीते स्तौति, यजमानकृत्यं देवानामाराधनं स्वयं निर्वहति यजमानस्वात्मसमर्पणाद्धेतोः ।। गृणीते-गृ शब्दे, प्वादीनां हस इति हस्खत्वम् ॥ इति प्रयमस्य पञ्चम अष्टाविंशो वर्ग: 'इत्थे ति पोदशर्च सप्तमं सूक्तं गोतमस्यार्पम् । इन्द्रो देवता पङ्क्तिश्छन्दः॥ तत्र प्रथमामृचमाह- इत्था हि सोम इन्मदै ब्रह्मा चकार वर्धनम् । शविष्ठ वजिन्नोजसा पृथिव्या निःशशा अहिमर्चन्न स्वराज्यम् ॥१॥ इत्या हि सोम इत् मर्दै ब्रह्मा चकार वर्धनम् शविष्ठ वज्रिन् ओजसा पृथिव्याः निः शशाः अहम् अर्चन् अनु स्वऽराज्यम् ॥ हे शविष्ठ अत्यन्तदीप्तवलोपेत, पविन् वजयन् इन्द्र, इत्था हि साध्वेवेदं (सत्यनामैतत्) यत् त्वया मद मदकरे सोमे यजमानार्पितसर्वानुभूतिरसे स्वीकृते सति ब्रह्मा मन्तः वर्धनम् यजमानात्मनि तयाभिवर्धनं चकार फरोति, लडथै लिट् । इच पादपूरणे । तस्मात् त्वं ओजसा वीर्ययलेन पृथिव्याः अन्नमयात् जगतः शरीरात् जागरितस्थानात् अहिम् नं निः शशाः निर्गमितवान्, निश्शेपेण शासनं कृतवानसि निर्गमनाय । किं कुर्वन् ? स्वराज्यम् स्वस्य राज्य राजत्वं अनु अनुलक्ष्य अर्चन् पूजयन्, स्वीयस्वामित्वं प्रकटयन् ॥ शशाः-शासु अनुशिष्टौ, यङ्छकि शपः भलुः छन्दसि । स्वराज्यम्-राको भावः कर्म चा, पत्यन्तपुरोहितादिम्यो यक् ॥ द्वितीयामृचमाह- स वामद॒पा मढ़ः सोमः येनाभृतः सुतः। येना वृत्रं निरन्पो जघन्य वजिन्नोजसार्चन्न स्वराज्यम् ॥२॥ सः त्वा अमदत् वृषो मदः सोमः श्येनऽभृतः सुतः येन वृत्रम् निः अभ्यः जघन्य वृजिन् ओज॑सा अर्चन् अनु स्वराज्यम् ॥ . ३ ..

·[मं. १, अनु. १३, १.८०.
स. १, २.५, प. २९.]
.
.
हे इन्द्र, ला त्वां सः सोमः त्वया परिगृह्य पीतः सोमरसः अमदत् अमदयत् , हर्पितवान् ।
कीदृशः सोमः? वृपा वर्पिता स्वरसस्य मदः मदकारी श्येनाभृतः श्येनेन पक्षिणा आभृतः आहृतः
आनीतः, यजमानस्य हृदयादन्तरात्मन उद्गता मन्तात्मिका वाक् उत्पतनप्रख्यातो वेगवान्
पक्षी इति बोध्यम् । तस्मान्मन्त्रवाग्वलेन दिवः उत्तमप्रज्ञाभूमेः सकाशात् संपादितः सोम इति
आप रहस्यम् । गायत्रीमन्त्रं पक्षिरूपं गृहीत्वा स्वर्गलोकं गत्वा सोमलता आनिनायेति कर्मठानां
पक्षे तात्पर्य विवेकर्जितमिति दूरापास्तम् । अत एव मन्त्रेण इन्द्रो वर्धते "ब्रह्मा चकार
वर्धनम्” इति पूर्वस्यामृचि गीतम् । पुनः कीदृशः सोमः सुतः अभिपुतः, संस्कृतः । बनिन्
वनवनिन्द्र येन सोमेन पीतेन ओजसा वीर्यवलेन अद्भधः अद्भिर्लक्षितमन्तरिक्षं मध्यमस्थान
खस्मिन्नन्तर्हितज्योतिर्बलादिकं प्राणमयप्रज्ञाक्षेत्रं, तस्मात् वृत्रम् आयरकं असुरं निर्जघन्य
निर्गमय्य हतवानसि ॥ पूर्व पृथिव्याः, अत्र अन्तरिक्षात् इत्युक्तमवधेयम् । अन्यद्गतम् ।।
अमदद-मदी हर्षे, अन्तर्भावितण्यर्थः । जघन्थ-हन्तेलिट् ॥
तृतीयामृचमाह-
प्रेभीहि धृष्णुहि न ते वज्रो नि यसते ।
इन्द्र नृम्णं हि ते शो हनौ वृत्रं जया अपोऽर्चन्ननु खराज्यम् ॥३॥
प्र इहि अभि इहि धृष्णुहि न ते वज्रः नि यसते इन्द्र नृम्णम् हि
ते शवः हनः वृत्रम् जयाः अपः अर्चन् अनु स्वऽराज्यम् ॥
हे इन्द्र, प्रेहि प्रकर्षण गच्छ शत्रूनुदिश्य, अमीहि आमिमुख्येन गच्छ, धृष्णुहि अभिभव
तान् शत्रून् । ते तव चनः आयुधं न नियंसते न नियम्यते केनापि अनिरुद्धगतित्वात् । ते तव
शवः दीप्तं वलं नृम्णम् हि पौरुपप्रचुरं हि । तस्मात् वृत्रम् आवरकं निरोधकं या असुर
चित्प्रकाशादिविरोधिनं हनः जहि, अपः नाकान्ताः उक्तलक्षणा अपः जयाः जय लभस्व ।
अन्यत् पूर्ववत् ॥ यसते-यमेः कर्मणि लेटि सिप् बहुलमिति सिप, लेटः अडागमः । हनः-
लोड लड् । जया:-जयतेलेव्याडागमः ।।
चतुर्थीमृचमाह-
निरिन्द्र भूम्या अधि वृत्रं जघन्य निर्दिवः ।
सृजा मुरुत्वतीरव जीवधन्या इमा अपोऽचुन्ननु स्वराज्यम् ॥४॥

·अ. १, म.५, १.३०.]
[मं. १, अनु. १३. स.८०
इन्द्र भूम्याः अधि वृत्रम् जघन्थ निः हिवः सृज मुरुत्वतीः
अब जीवऽधन्याः
इमाः अपः
अर्चन् अनु स्वऽराज्यम् ॥
हे इन्द्र, भूम्याः अघि पृथिव्या उपरित आवृतवन्तं वृत्रम् उक्तस्वरूप निर्जयन्य निःशेपेण
हतवानसि, तथा दिवः अन्तरिक्षात् तं नि: जपन्य । अधुना इमाः अस्माभिः प्रतीक्ष्यमाणाः
प्रत्यासन्नाः अपः ययोक्तलक्षणाः अवसृज अधोगमय, वर्पय । कीदृशीरपः? मरुत्वतीः मरुद्भि-
युक्ताः, मरुतः प्राणमयान्तरिक्षधाम्न उद्भूताः प्रचण्डवेगाः, शुद्धमनोमयभुवं दिवं प्राप्य
धीवृत्तियलात्मका भूत्या दिवस्पतेरिन्द्रस्य प्रातरो भवन्तीति प्रागुक्तमाशयं स्मारयामः । अत
एव तादृशमरत्साहचर्यात् जीवधन्याः जीवाः प्राणवन्तः धन्याः भाग्यशालिनः यामिस्ताः ।
अन्यत् पूर्ववत् ॥
पञ्चमीमृचमाह-
इन्द्रो वृत्रस्य दोधतः सानु वञ्जण हीळितः।
अभिकम्याव जिन्नतेऽपः समीय चोदयन्नर्चन्ननु स्वराज्यम् ॥५॥
इन्द्रः वृत्रस्य दोधतः सानुम् वत्रैण हीळितः अभिऽक्रम्य अब
जिनते अपः समीय चोदयन् अर्चन् अनु स्वराज्य॑म् ॥
हीळितः अनादृतः पुत्रेण, अत एव क्रुद्धस्तस्मै इन्द्रः, अमिक्रम्य आभिमुख्येन गत्या
दोधतः कम्पयमानस्य पुत्रस्य शत्रोः सानुम् समुच्छुितं प्रदेश अन्तरिक्षगतं पत्रेण अवजिभते
प्रहरति । किं कुर्वन् ? अपः चोदयन् अपां प्रेरणं कुर्वन् । किमर्थम् ? साय सरणाय निर्गम-
नाप । अन्यत् समानम् ।। हीळितः-हेड होट्ट अनादरे, ईकारदछान्दसः, हेन्ते क्रुध्यतिफौति
पठितम् । जिमते-दन्तलिटि व्यत्ययेनात्मनेपदं पहुवचनं च । सांय-स गती, अतिस्तुस्थि-
त्यादिना भावे मन्प्रत्ययः ॥
रति प्रपमस्य पञ्चम एकोनत्रियो वर्ग:
पष्ठीमृचमाह--
अधि सानौ नि जिनते वज्रेण शतपर्वणा ।
मन्दान इन्द्रो अन्धसः सखिभ्यो गातुमिच्छत्यर्चन्न स्वराज्यम् ॥६॥

·[म. १, अनु. १३, सू.८० • ६१८ द.१, म. ५, ३.३०.] , अधि सानौ नि जिन्नते वज्रेण शतऽपर्वणा मन्दानः इन्द्रः अन्धसः सखिऽभ्यः गातुम् इच्छति अर्चन् अनु स्वराज्य॑म् ॥ इन्द्रः शतपर्वगा बह्वर्थः शतशब्दः बहुपर्वधारामिर्युक्तेन वज्रेण वायुधेन सानौ अघि सप्तम्यर्थानुवादी अधिः, वृत्रावासस्य समुच्छिते अन्तरिक्षप्रदेशे तं निजिघ्नते नितरां प्रहरति । ततश्च सः अन्धसः पीतात् सोमाद्धेतोः मन्दानः मन्दमानः मोदमानः सखिभ्यः यजनाद् देव- सख्यं प्राप्नुवद्भय प्रापिभ्यः गातुम् मार्ग ऊर्ध्व स्वसन्निधिं गन्तुं इति शेषः इच्छति । अन्यत् समानम् ॥ “मन्दानः स्तूयमानः...अन्धसो गातुं अन्नस्य मार्ग" इति सायणः॥ मन्दान:- मदि स्तुतिमोदमदखमकान्तिगतिपु ॥ सप्तमीमृचमाह- इन्द्र तुभ्यमिदद्विवोऽनुत्तं वचिन्वीर्यम् । यद्ध त्यं मायिनै मृगं तमु वं मायावधीरर्चन्ननु स्वराज्य॑म् ॥७॥ इन्द्र तुभ्यम् इत् अद्रिवः अनुत्तम् वजिन् वीर्यम् यत् ह त्यम् मायिनम् मृगम् तम् ऊम् इति त्वम् माययो अवधीः अर्चन् अनु स्वऽराज्यम् ॥ अद्रिवः पर्वतयन् इन्द्र, गावः यत्र गूढा आसन् स पर्वत इन्द्रस्य वशं गतः वज्रवलेन, पर्वतो मेघः यत्र आपो निरुद्धाः, तद्वान् इन्द्रः। विचारितः पूर्वम् (१.१०.७) "कृणुष्व राधो अद्रिवः इत्यत्र । बनिन् वज्रयन् , तुभ्यं इन् तवैव वीर्यम् सामर्थ्य अनुत्तम् अनुन्नं अप्रेरितं शत्रुभिर्न स्पृष्टममिभूतमिति यावत् । यत् ह यस्मात् वीर्यात् खलु मायिनम् मायाविनं वञ्चकं मृगम् पलायनपदुर्यथा दुर्ग्रहस्तयावस्थितं त्यम् तम् प्रसिद्ध वृत्रं त्वमु त्वमपि मायया कपटयुक्त्यैव अवधीः हतवानसि । अन्यत्समानम् ॥ अनुत्तम्-नुदते क्तः, निष्ठानत्वाभावः नसत्तनिपत्तेतिनिपातनात् । अवधीत्-हन्तेर्लङि वधादेशः॥ अष्टमीमृचमाह- वि ते वासो अस्थिरन्नति नाव्या अनु। महत इन्द्र वीर्य वादोस्ते वलै हितमर्चन्ननु स्वराज्यम् ॥८॥ . . .

·अ. १, २.५, ३.३०.] [म... मन. १३, सू.८०. वि ते वासः अस्थिरन् नवतिम् नायाः अनु महत् ते इन्द्र वीर्यम् बाह्वोः ते वर्लम् हितम् अर्चन् अनु स्वराज्यम् ॥ है इन्द्र, ते तब बन्नासः वनाः एकोऽपि वनः बहुधा भवति प्रयोगस्थलभेदबाहुल्यात् नयतिम् नयतिसंख्याका: नाव्याः नाया तार्याः नदीः, पूर्व निरुद्धा अधुना विसृष्टा विपुलाः प्रवाहिणीः अनु अनुलक्ष्य वि अस्थिरन विविधमस्थिपत । हे इन्द्र, तथाविधं ते तव वीर्यम् चलं महत् प्रभूतम् । ते तब बाह्वोः भुजयोः यलम् हितम् निहितम् । शिष्टं समानम् ॥ अस्थिरन्-- तिष्ठतेर्तुङ्ग, समवप्रविम्यः स्थ इत्यात्मनेपदम् , व्यत्ययेन झस्य रन्नादेशः ।। नवमीचमाह- सहस्र साकमर्चत परि टोभत विंशतिः। शतैनमन्वनोनबुरिन्द्राय ब्रह्मोद्यतमर्चन्न स्वराज्यम् ॥९॥ सहस्रम् साकम् अर्चत परि स्तोभत विंशतिः शता एनम् अनु अनोनयुः इन्र्द्राय ब्रह्म उत्ऽयतम् अर्चन् अनु स्वऽराज्यम् ॥ सहस्रम् पहुसंख्याकाः मनुष्याः साकम् संघीभूय युगपत् एनम् इन्द्र अर्चत अपूजयन् । तथा विंशतिः अल्पसंख्यासंघः, पोडशविन्यजमानतत्पनीसदस्यशमितार इति बाह्य कर्मपक्षे, तेषां संख्या परिष्टोभत सर्वतोऽस्तोत् । तथा शता शतसंख्याकाः स्तोतार अपयः इन्द्राय इन्द्रार्थ उद्यतम् उद्गतम् स्वात्मन इति शेषः ब्रह्म मन्त्र उच्चारयन्तः अनु अनोनयुः निरन्तरं अस्तुवन् । 'अर्चत' क्राग्भिः, 'स्तोमत' साममिः, 'अनोनः स्तुतिमामान्येन इति घोतिवमवधेयम् । अन्यत् समानम् ।। परिष्टोमत-स्तोमतिः स्तुतिकर्मा, उपमर्गा पकारः सस्य । अनोन:-णु स्तुती, यङ्लुगन्ताडि झेरुमादेशः । उद्यतम्-पम उपरमे, कर्मणि निष्ठा । दशमीमृचमाह- इन्द्रो वृत्रस्य तविषीं निरहन्सहसा सहः । महत्तदस्य पोस्यै वृनं धन्वाँ असृजदर्चन्न स्वराज्यम् ॥१०॥ इन्द्रः वृत्रस्य तविपीम् निः अहन् सहसा सहः महत् तत् अस्य पोस्य॑म् वृत्रम् जघन्वान् असृजत् अर्चन् अर्नु स्वराज्यम् ।।

·प.१,म.५, १.३१.] -६२० - मि. १, अनु. १२, .८०. इन्द्रः त्रस्य तेजोवलादिशत्रोरसुरस्य तविषीम् वलं निरहन् हतवान् । केनोपायेन ? सहसा स्वीयेन सहनेन अन्यामिभवसाधनेन । त्रस्य बलमपि सहः सहनं अभिभवसमर्थम् । अस्य इन्द्रस्य तत् पौंस्यम् पुरुषलक्षणं बलं महत् भूरि । यस्नादयं वृत्रम् असुरं जघन्वान् हतवान् भूत्वा असृजत् निरगमयत् वृत्रात् तन्निरुद्धाः अपः । अन्यत् समानम् ।। पौंस्यम्-पुंस अभिवर्धने चुरादिः, अचो यदिति यत् । जघन्वार-हन्तलिटि वसुः ।। इति प्रथमस्य पञ्चमे ग्रिशो वर्ग: एकादशीमृचमाह- इमे चित्तव मन्यवे वेपैते भियसा मही। यदिन्द्र वज्रिन्नोज॑सा वृत्रं मुरुत्वा अवधीरचन्न स्वराज्यम् ॥११॥ इमे इति चित् तवं मन्यवे वेपेते इति भियसा मही इति यत् इन्द्र वज्रिन् ओज॑सा वृत्रम् मरुत्वान् अवधीः अर्चन् अनु स्वराज्यम् ॥ मही महल्यौ इमे चित् द्यौः पृथिवी चोमे अपि हे इन्द्र, तब मन्यवे त्वदीपक्रोधाव, पञ्चम्यर्थे चतुर्थी, भियसा भयेन वेपेते कम्मे । हे वनिन् वज्रवन्निन्द्र मरुत्वान् मरुद्युत्तस्त्वं ओजसा बलेन यत् यदा वृत्रम् असुरं अवधीः तदा द्यावापृथिव्यावकम्पिपातामिति पूर्वेण योज- नीयम् । अन्यत्समानम्॥ वेपेते-टुवेट कम्पने। मियसा-जिभी भये, औणादिकः कसिप्रत्ययः।। द्वादशीमृचमाह- न वेपसा न तन्यतेन्द्र वृत्रो वि बीभयत् । अभ्येनं वज्र आयसः सहस्रभृष्टिरायतार्चन्ननु स्वराज्यम् ॥१२॥ न वेपसा न तन्यता इन्द्रम् वृत्रः वि वीभयत् अभि एनम् वर्जः आयसः सहस्रऽभृष्टिः आयत अर्चन् अनु खऽराज्यम् ।। घृत्रः असुरः इन्द्रम् दिवस्पति वेपसा कम्पनेन न विवीभयत् मीतं नाकरोद, तथा न तन्यता गर्जितेन न 'विपीभयत् । किं तु आयसः अयोमयः सहस्रभृष्टिः बहुधाराभिर्युक्तः यजः इन्द्रविसृष्टः एनम् वृत्रं अभ्यायत आभिमुख्येनागच्छत् हन्तुम् । शिष्टं समानम् ॥ तन्यता स्तन शब्द, सलोपः, तृतीयाया डादेशः । वीभयत्-विमेतेः ण्यन्ताल्लुड् । आयत-अय मय गतो, लङ्, आत्मनेपदी॥ .

·म. १, २.५, ६. ३१. • ६२१ [म. १, अनु. १३, . ८.. त्रयोदशीमृचमाइ- यदृत्रं तवं चाशनि वजेण समयौधयः । अहिमिन्द्र जिघांसतो दिवि ते बदधे शवोऽर्चन्न स्वराज्य॑म् ॥१३॥ यत् वृत्रम् तवं च अशनिम् वज्रेण सम्ऽअयॊधयः अहिंम् इन्द्र जिघौसतः दिवि ते वदधे शवः अर्चन् अनु स्वराज्य॑म् ॥ हे इन्द्र यत् यदा वृत्रम् अशनिम् च तदीयं वनं च, वजोपमं तन्मायया सृष्टमायुधं च तव त्वदीयेन वजेण विश्रुतेनायुधेन समयोधयः सम्यक् पाहापीः, नदा अहिम् यूत्रं जिघांसतः हन्तु- मिच्छवः ते तव शवः ज्वलितं पलं दिवि धुलोके बद्धधे बद्धं स्थैर्येणावस्थितं बभूव, निष्प्रकम्म ध्रुवमतिष्टदित्यर्थः। शिष्टं पूर्ववत् ।। बदधे-ध बन्धने, कर्मणि लिट्, न्यत्ययेन हलादिशेपाभावः ।। . चतुर्दशीमृचमाह- अभिष्टने ते अद्रिवो यत्स्था जगच्च रेजते । त्वष्टा चित्तव मन्यव इन्द्र वेविज्यते मियार्चन्ननु खराज्यम् ॥११॥ अभिऽस्तने ते अद्रिवः यत् स्थाः जगत् च रेजते त्वष्टा चित् तव मन्यवे इन्द्र वेविज्यते भिया अर्चन् अर्नु स्वऽराज्य॑म् ।। हे अद्रिवः, वज्रयन् ते तत्र अभिष्टने सिंहगर्जितनाद वर्तमाने, स्थाः स्थावर जगत् च यत् चराचरमुभयमपि रेजते कम्पते । हे इन्द्र त्वष्टा चित् विश्वकर्मापि वजायुधस्यापि निर्माता सोऽपि तव मन्यवे कोपात् मिया भीत्या वेविज्यते अतितरां कम्पते । शिष्टं पूर्ववत् ।। स्था:- तिष्ठतेः किम् । वैविज्यते-ओविजी भयचलनयोः, अस्मात् क्रियासमभिहारे यङ्, सन्यडो- रिति द्विर्भावः ।। पश्चदशीमृचमाह- नहि नु यार्दधीमसीन्द्र को वीर्या परः। तस्म॑िन्न॒म्णमुत ऋतु देवा ओजासि सन्दधुरर्चन्न स्वराज्य॑म् ॥१५॥ नहि नु यात् अधिऽइमर्सि इन्द्रम् कः वीर्या परः तमिन् नृम्णम् 37 ·[म. १. अनु. १३॥ १.८.. - ६२२ स. १.५, ६.३१.] उत ऋतुम् दे॒वाः ओजासि सम् दधुः अर्चन् अनु स्वऽराज्यम् ॥ यात् यान्तं सर्वत्र गच्छन्तं व्यापकं इन्द्रम् नहि न अधीमसि नावगच्छामः । तत्र हेतु. माह! वीर्या वीर्येण पराक्रमेण परः परस्तादतिरे (परस् इति सकारान्तमव्ययम्) वर्तमानं त । कः को वा जानीयात् । अथ च तस्मिन् इन्द्रे देवाः सर्वेऽपि नृम्णम् नेतृत्त्वपलं उत ऋतुम् क्रियादक्षमध्यवसायवलं च ओजांसि वीर्यबलानि च सन्दधुः स्थापयामासुः । शिष्टं समानम् ।। यात्-या प्रापणे, अस्माल्टः शत्, द्वितीयाया लुक् । अधीमसि-इण् गतौ, इदन्तो मसिः । वीर्या-सुपां सुलुगिति दृतीयाया आकारः ॥ पोडशीमृचमाह- यामथर्वा मनुष्पिता ध्यङ् धियमनत । तस्मिन्ब्रह्माणि पूर्वथेन्द्र उक्था सम॑ग्मतार्चन्न स्वराज्यम् ॥१६॥ याम् अथर्वा मनुः पिता ध्यङ् धियम् अनत तस्मिन् ब्रह्माणि पूर्वऽा इन्द्रे उक्था सम् अग्मत अचैन् अनु स्वऽराज्यम् ॥ अथर्वा एतत्संज्ञक आङ्गिरस ऋषिः येनादौ पुष्करादग्निनिर्मथ्य सम्पादित इत्यन्यो मन्त्रवर्णो वर्णयति । अस्य रहस्यं तत्त्वं पुरस्तादन्यत्र विचार्यते । पिता सर्वासां प्रजानां पूर्वः पिठभूतः मनुः, दध्यङ् अयमाथर्वणः पूर्वः, अस्यापि तत्त्वं पुरस्ताद्विचार्यते । एते पूर्वे याम् धियम् धारणात्मिकां इन्द्राराधनविपयिकां याज्ञिकी प्रज्ञां अनत अतन्वत विस्तारितवन्तः आपन विस्तारामकुर्वन्नित्यर्थः । तया घिया, तयेति अध्याहार्य यत्तदोनित्यसंबन्धात् । तस्मिन् इन्द्र दिनस्पती ब्रह्माणि अस्माकं मन्त्रात्मकस्तोत्राणि उक्या उपयानि शखरूपस्तोत्राणि सर्वाणि पूर्वथा पूर्वमेव पूर्वेषां ऋषीणां ब्रह्माणीव अधुनापि समग्मत समगच्छन्त, इन्द्रेण सर्वाणि ब्रह्माणि उफ्यानि च सङ्गच्छन्ते । अर्चन्ननु स्वराज्यम् पूर्ववत् ॥ अन्नत-तनु विस्तारे, विकरणस्य लक, उपधालोपश्छन्दसि । पूर्वया-वार्थे पूर्वशब्दात् थाल्प्रत्ययः । समग्मत-समो गन्पृच्छीत्यात्मने- पदम्, लङ्, गमहनेत्यादिना उपधालोपः ।। इति प्रथमस्य पश्चम एकत्रियो वर्ग. प्रथमायके पबमोभ्याय समाप्त ·[म.म.१३, .८१. अथ प्रथमाष्टके पष्ठोऽध्याय आरम्यते । प्रथमे मण्डले त्रयोदशानुचाके सप्त रक्तानि व्याख्यातानि । इन्द्रो मदायेति नवर्चमष्टमं सूक्तम् । रहूगणपुत्रस्य गोतमस्यार्प पङ्क्ति- च्छन्दस्कम्, इन्द्रो देवता ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- इन्द्रो मदाय वावृधे शव॑से वृत्रहा नृभिः। तमिन्महत्स्वाजिपूतेम: हवामहे स वाजेपु प्र नोऽविषत् ॥१॥ इन्द्रः माय क्वृधे शव॑से वृत्रऽहा नृऽभिः तम् इत् महसु आजिए उत ईम् अभै हवामहे स वाजेषु प्र नः अविषत् ॥ धृत्रहा आवरफस्पासुरस्य वृत्रस्य हन्ता इन्द्रः, मदाय हर्षाय शवसे बलते पलाय च नृमिः पलिमिः पुरुपैः ववृधे वर्धितः । बलाढ्यैः यजमानैः अर्यमाणैः सोमैः गीयमानः स्तोत्रैः इन्द्रो वर्धते, यजमाने देवतायाः प्रवेशः प्रवर्धनं च रहस्यार्थपक्षे योद्धव्ये । तम् इद् वमेव इन्द्र महत्सु प्रभूतेषु आजिपु सङ्ग्रामेपु हवामहे आह्वयामः । यात्रात्मको यज्ञोऽध्वर इति भूमिकायां सूक्तव्याख्यानेषु च प्रागवोचाम, भुवः प्रस्थाय यावदिवं उत्तमस्थानं ज्योतिरादिश्य यज्ञप्रयाणे चलति सति, अध्वनि विनकराः राक्षसा असुरा अन्ये च तद्राजानुचराः तमसस्पुत्राः प्रत्यव- तिष्ठन्ते । तैः सह संग्रामे यजमानस्य साहाय्यं देवेभ्यो लन्धव्यं, नालं तत्र पुरुषकारः । इद- मन्तर्यागे संग्रामरहस्यम् । उत अपि च ईम् एनं अर्भ अल्पे संग्रामेऽपि 'हवामहे', महत्यल्पे या कार्य इन्द्र एव शरणं, तमेवाह्वयामः । सः स चाहूतः वाजेषु आजिपु जित्वा वैरिभ्यः प्राप्त- व्यासु समृद्धिषु दिव्यासु निमित्तभूतासु असान् प्राविपत् प्रावतु प्रकर्षेण वर्धयतु {{ ववृधे- वृधेः कर्मणि लिट्, संहितायामभ्यासस्य दीर्घत्वम् । अविषत्-अवतेः लेटि अडागमः, सिप् बहुलमिति सिप् ॥ द्वितीयामृचमाह- असि हि वीर सेन्योऽसि भूरि पराढदिः। असं भ्रस्य॑ चिद्धो यज॑मानाय शिक्षसि सुन्वते भूरि ते वसु ॥२॥ असि हि वीर सेन्यः असि भूरि पराऽढदिः असि भ्रस्य चित् वृधः -

·[म. १, अनु. १३, इ. ८.
यजमानाय शिक्षसि सुन्वते भूरि ते वसु ॥
हे वीर, विक्रान्त पराक्रमशालिन्, सेन्योऽसि त्वं सेनाहों भवसि, एकोऽपि सैन्यभूत
इत्यर्थः । हि यस्मादेवं तस्मात् यज्ञपैरिभ्योऽपहृत्य जितं भूरि प्रभृतं दिव्यं धनं पराददिः
असि परादाता तेपां पराङ्मुखं यथा तथा आदातासि । दभ्रस्य चित् अन्यस्यापि त्वामाश्रितस्य
वृधः असि त्वं वर्धयिता भवसि | यजमानाय यजनं कुर्वते सुन्वते सोमाभिपर्व कुर्वते भक्ताय
शिक्षसि ददासि अपेक्षितं आवश्यकं च । यतः ते तव वसु धनं भूरि प्रभूतम् ॥ पराददिः-
आगमहनजन इति किप्रत्ययः । वृधः-वृधेरन्तर्भावितण्यर्थात् इगुपधलक्षणः कप्रत्ययः ॥
तृतीयामृचमाह-
यदुदीरत आजयो धृष्णवै धीयते धा।
युक्ष्वा मढच्युता हरी के हनः कं वसौ दोऽस्माँ इन्द्र वसौ दधः ॥३॥
यत् उत्ऽईरते आजयः धृष्णवै धीयते धर्ना युक्ष्व मुदऽच्युतो हरी इति
कम् हनः कम् वसौं दधः अस्मान् इन्द्र वसौ दधः॥
यत् यदा आजयः संग्रामाः उदीरते उद्गच्छन्ति, प्रारभन्ते, तदा धृष्णवे यो धर्षयिता
वस्मै शत्रुजिते धना धनानि, धनं, वचनव्यत्ययः, धीयते निहितं भवति, जेववशंवदं भवति
जितस्य धनमित्यर्थः । अत्र जयापजययोर्विधाता त्वमेवेति प्राह । हे इन्द्र, त्वं तथाविधेषु
संग्रामेपु प्रवृत्तेपु मदच्युता शत्रुदर्पस्य च्यावयितारौ हरी तवाश्वौ युक्ष्य योजय, योजयसीत्यर्थः।
इन्द्राश्वयोः स्वरूपं सङ्केतात्मतया स्थितं प्राग्विचारितम् (१.१६. १-२, १.६.२, १.७.२,
१.२०.२)। तथा योजनात्परं कम् हनः कश्चिदयुक्तपक्षपातिनं ध्वंसयसीत्यर्थः कम् कंचन युक्त
त्वदीनं वसौ धने दधः स्थापयसि । त्वदायत्तौ जयपराजयौ। हे इन्द्र, अस्मान् त्यदेकशरणा
यसौ त्वदीये धने दधः स्थापय ॥ उदीरते-ईर गतौ, अदादिः। धना-सुपां सुलुगिति डादेशः।
पुल-पुजिर योगे, अन्तर्भावितण्यर्थः । इनः हन्तेलेटि सिपि अडागमः । दधः-दध धारणे,
लेटि व्यत्ययेन परस्मैपदम् ।।
चतुर्थीमृचमाह-
का महाँ अनुष्वधं भीम आ वावृधे शवः।
श्रिय ऋष्व उपाकयोनि शिप्री हरिवान्दधे हस्तयोर्वजमायसम् ॥४॥

·अ. १. अ. ६, प. २.]
-
६२५
[म. १, अनु. १३, सू.८१.
-
को महान् अनुऽस्वधम् भीमः आ ववृधे शवः श्रिये ऋष्वः
उपाकोः नि शिप्री हरिऽवान् दधे हस्तयोः वज्रम् आयसम् ॥
ऋत्या ऋतुना प्राज्ञेन कर्मणा महान् सर्वाधिकः भीमः भयंकरो चैरिवर्गस्य, इन्द्रः
अनुस्खधम् वधया, विभक्त्यर्थे अव्ययीभावः, स्वधा खधारणसामर्थ्य, स्वधर्मः स्वभाव इति .
यावद, तेन सामर्थ्येन शरः सी ज्वलद्धलं आवश्धे आवर्धयन् स्वाभिमुसं प्रवर्धितवान् । अथ
ऋष्यः उत्कृष्टः महनाभैतत् , शिप्री शिप्रे हनू नासिके वा, मुसोपलक्षणमेतत् दृढाध्यवसाय-
बलद्योतके शिप्रे हनू तयुक्तः हरिवान् अश्वोपेतः उपाकयोः समीपवर्तिनोः हस्तयोः बाह्वोः
आयसम् अपोमयं वजम् । आयुधं श्रिये संपदे नि दधे निदधाति स्थापयति, युद्धे शत्रुजयेन
संपल्लाभाय सर्व सन्नाहं करोति ॥ क्रत्वा-इन्दसि नाभावस्य विकल्पः ।।
पश्चमीमृचमाह--
आ पनो पार्थिव रजो वद्वधे रौचना दिवि ।
न लावा इन्द्र कश्चन न जातो न जनिष्यतेऽति विश्व ववक्षिथ ॥५॥
आ पो पार्थिवम् रजः वद्वधे रोचना दिवि न त्वाऽवान् इन्द्र कः
चन न जातः न जनिष्यते अति विश्वम् ववक्षिथ ॥
इन्द्रः स्वविभवेन पार्थिरम् पृथिव्याः संबन्धि सर्व रजः अन्तरिक्षं च आ पौ आपूरयति।
दिवि युलोके रोचना रोचमानानि ज्योतीपि बद्वधे अबन्ध स्थापितवान्। अतः हे इन्द्र, त्यापन
त्वत्सदृशः कश्चन न न कोऽप्यस्ति न जातः न कोऽप्युत्पन्नोऽस्ति, न जनिप्यते इतः परं उत्पत्स्य-
मानोऽपि नास्ति । तादृशस्त्वं विश्वम् सर्व जगत् अति ववक्षिय अत्यन्तं वोदुमिच्छसि, सर्व-
जगन्निर्वाही त्यमित्यर्थः ।। पौ-प्रा पूरणे, लिट् । बद्धधे-वध यन्धने, गतम् । त्वावान-छन्दसि
चतुप सादृश्ये। वपक्षिय-वह प्रापणे, अस्मादिच्छासनि इत्वस्य छन्दसि विकल्पितत्वात् अभावः।।
इति प्रथमस्य यळे प्रयमो वर्ग:
पष्ठीमचमाह-
यो अर्यो मतभोजनं पराददाति दाशु।
इन्द्रो अस्मभ्य शिक्षतु वि भेजा भूरि ते वसुं भक्षीय तव राधसः॥६॥

·- " . अ. १, म. ६, व.२.)- - ६२६ - [म. १, अनु. १३, ४.८१." यः अर्यः मर्तऽभोज॑नम् पराऽददाति दाशुषे इन्द्रः अस्मभ्य शिक्षतु वि भज भूरि ते वसुं भक्षीय तवं राधसः॥ यः अर्थः स्वामी य इन्द्रः मर्तभोजनम् मत्यरूपभोज्यं, दिव्यमपि मनुष्योपभोगक्षमं धनं दाशुपे दत्तवते यजमानाय पराददाति यज्ञविरोधिभ्योऽपहृत्य तेषां पराङ्मुखं यथा भवति तथा प्रयच्छति, स इन्द्रः अस्मभ्यम् शिक्षतु ददातु अस्मदह धनम् । शिष्टं प्रत्यक्षकृतम् । हे इन्द्र, विभज विभागं कुरु यद्यपि सर्व धनं त्वदीयमेव, तथापि मानुपोपभोगक्षमो भागः दीयतां नः । ते तव वसु धनं भूरि अत्यधिकं भवति । तव राधसः दिव्यस्य धनस्य एकदेशं कमप्यंशं भक्षीय भजेय लभेयेत्यर्थः । दाशुपे-दार्च दाने। भक्षीय-भज सेवायाम् , प्रार्थनायां लिङ्, आर्धधातुक- सात् छन्दसि शवभारः सलोपाभावश्च ।। सप्तमीमृचमाह- मदैमढे हि नौ दि!था गामृजुक्रतुः । सं भाय पुरू शतोभयाहुस्त्या वसु शिशीहि राय आ भर ॥७॥ मदेऽमदे हि नः दृदिः यूथा गर्वाम् ऋजुक्रतुः सम् गृभाय पुरु शता उभयाहस्त्या वसु शिशीहि रायः आ भर ॥ मदेऽमदे पुनः पुनः हर्षे प्रवर्तमाने सति सोमस्वीकरणाद्धेतोः, ऋजुक्रतुः ऋजुकर्मा अकुटिल क्रियासम्पन्नः स इन्द्रः नः अस्मभ्यं गवाम् यूथा गोयूयानि चित्किरणसमूहानित्यर्थः । ददिः हि तेपां दाता खलु । हे इन्द्र, पुरू पुरूणि बहूनि शता शतानि वसु वमनि उभयाहस्त्या उभाभ्यां हस्ताम्यां संगृभाय सम्यक् गृहाग अस्मभ्यं दातुम् । शिशीहि तीक्ष्णीकुरु "निशितयुद्धि- युक्तात् कुरु” इति साधूक्तं सायणीये । गवां चिद्रश्मिरूपत्वात, वसुनश्च दिव्यसत्त्वरूपत्वात् , तस्य सर्वस्पादातुं धारयितुं च निशिता बुद्धिरुपयुक्ता आवश्यकी च । साधारणगोधनादेरादानाय निशिवा बुद्धिर्नावश्यकी, लोमो दारिद्रयं या अलम् । रायः धनानि आभर आहर अस्मदर्थम् ॥ ददिः-हुदाञ् दाने, किप्रत्ययः । यूया-शेलोपश्छन्दसि । गुमाय-ग्रह उपादाने, लोद, भाप्रत्ययस्य शायजादेशः छन्दसि, ग्रहोर्म इति मत्वम् । उभयाहस्त्या-उभयहस्तशब्दाद वतीयाद्विवचनस्य मुपां मुलुगिति ध्यादेशः, पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । शिशीहि-शो वनूकरणे, . विकरणस्य लुः ॥

·"म. १. म.६.६.२.] [मं. १, अनु. १३० म. ८१. शूर अष्टमीमृचमाह- मादयेख सुते सचा शवसे राधसे विना हि वा पुरुबसुमुप कान्सिसृज्महेऽर्था नोऽविता भव ॥८॥ भादयख सुते सर्चा शबसे शूर राधसे विद्म हि त्वा पुरुऽवसुंम् उप काान् ससृज्महे अर्थ नः अविता भव ॥ हे शूर शौर्योत इन्द्र, सुते सोमे अमिपुते सति सचा सह, अस्माभिः संगतः सन् मादयस्व तर्पय, स्वयं मोदख हर्पय च नः । किमर्थम् ? शबसे पलाय राधसे धनाय च, सोम- खीकारेण इन्द्रस्तुष्टः स्वीयं वलं धनं च प्रकटयति । त्वा त्वाम् पुरुषसुम् बहुधनशालिनं विद्म हि जानीमः खलु वयम् । तस्मात् कामान् अस्मदीयान् कामान् उप ससृज्महे त्वया खल्वेकीकुर्मः, त्वदेकायनाः वयमस्मत्कामान् त्वदधीनान् कुर्मः। अथ ततः परं नः अस्माकं अविता भव रक्षिता भव त्वम् ।। मादयस्व-मद राप्तियोगे, चुरादिरात्मनेपदी । ससृज्महे-सृज विसर्गे, : विकरणस्य स्लुः ॥ नवमीमृचमाह-- एते ते इन्द्र जन्तो विश्व पुष्यन्ति वार्यम् । अन्तर्हि ख्यो जनानामों वेदो अदाशुपां तेपी नो वेद आ भर ॥९॥ एते ते इन्द्र जन्तवः विश्वम् पुष्यन्ति वार्यम् अ॒न्तः हि ख्यः जनानाम् अर्यः वेदः अदाशुषाम् तेपाम् नः वेदः आ भर ॥ है इन्द्र, ते तव एते जन्वयः इमे जन्मिनः यजमानाः विश्वम् सर्व (उद्देश्यम्) वार्यम् वरणीय (विधेयम्) संभजनीयं तत्र मोन्यं यया भवति तथा पुष्यन्ति वर्धयन्ति ! अर्यः स्वामी, ईशः सर्वेषां वं जनानाम् सर्वेषां जन्मिनां अन्तः अन्तरं ख्यो हि पश्यसि हि जानास्येव । अतः अदाशुपाम् अदातॄणां, यजनमकुर्वतां तेषाम् अदैव्यानां देवखं देवेभ्योऽददतां वेदः ज्ञान कीशमिति देसि । नः अस्मभ्यं वेदः ज्ञानं आमर आहर, देहि । स्थूलपझे वेदो धनं भवति । अस्मत्पझेऽपि धनार्येच भानुपपत्तिः। किंतु, तद्धनं न लौकिकं मानुषं धनम् , यामशत्रुगतं दिव्य धनम् वत्रापि, देवेम्पोऽर्पणायैव याच्यते, सर्वस्यापि देवस्वत्वात् , 'फामान उपसमृज्नई' .

·- स. १, ३.६, . ३.] ६२८ - [म. १, अनु.१३, इ.८२० इति हि पूर्वमुक्तम् । तस्मात् न कामचोदनया शत्रुधनप्रार्थना ॥ ख्यः-ख्या प्रकथने, दर्शनार्थेऽपि प्रसिद्धः, वर्तमाने छान्दसो लुङ्, अडभावः ॥ इति प्रथमस्य पळे द्वितीयो वर्ग: 'उपो विति पट्टचं नवमं सूक्तं गोतमस्या ऐन्द्रम् । पङ्क्तिश्छन्दः पञ्चानाम्, अन्त्यायाः जगती॥ वन प्रथमामृचमाह- उपो षु शृंगुही गिरो मघवन्मातथा इव । यदा नः सूनृतावतः कर आदर्थयास इद्योजा विन्द्र ते हरी ॥१॥ उपोऽइति सु शृणुहि गिरः मघवन् मा अतथाःऽइव यदा नः सुनृतोऽवतः करः आत् अर्थयासे इत् योर्ज नु इन्द्र ते हरी इति ॥ हे मघवन् धनयन्निन्द्र, गिरः स्तुतिवाचः अस्मदीयाः उपो सु शृणुहि उपगत्य सम्यक् भृणु। अतथाः इव अन्यथाभूतः मा मा भूः, पूर्वविध एव अस्मासु प्रसन्नो वर्तस्व । अपि च नः अस्मान् मुनृतावतः शुभसत्यवाग्युक्तान् यदा करः यदा करोपि आत् अनन्तरमेव अर्थयासे इव याचस एव अस्मदीयान्यर्पणानि स्तोत्राणि च प्रतीक्ष्य स्वीच रुपे। शुभसत्यनागात्मको मन्त्रपर्णः देवतानुग्रहापो प्रादुर्भवति, इन्द्रादीनां प्रार्थनीयश्च । तस्मात् है इन्द्र, ते तय हरी अश्वौ नु क्षिप्रं योज रथ योजय॥ अतथा:ऽइव-अत्र सायणः "तथैव आचरति तथाति, सर्वप्रातिपदिकम्प इति किप्, तयातेरप्रत्ययः, न तथाः इन अतथा इव" । कर:-दुकुन् करणे, लुङि च्लेरडादेशः । अर्थयासे-अर्थ याच्नायां, चुरादिरात्मनेपदी, लेट्याटागमः। योज-युजिर योगे, ण्यन्ताद लोटि णिलोपः छन्दसि ॥ द्वितीयामृचमाह- अक्षन्नमीमदन्त ह्या प्रिया अधूपत। अस्तोपत वानवो विा नविष्ठया मती योजा विन्द्र ते हरी ॥२॥ अक्षन् अमीमदन्त हि अब मियाः अधूपत अस्तोपत स्वऽभानवः विप्राः नविष्ठया मती योज नु इन्द्र ते हरी इति । " ·म. १, म. ६, प..] म. १, मनुः १३, सू.८२. " , हे इन्द्र, प्रियाः देवानां प्रीतिप्रदाः ऋषयः अक्षन् मुक्तपन्तः, त्वया प्रसन्नेन अनुगृहीत दिव्यमन्नं स्वीकृतवन्त इत्यर्थः, अथ अमीमदन्त हि वप्ताश्चाभवन् हि । तृप्ताय ते अवापत अकम्पयन् , हर्पोद्रेकात् परिप्पन्दयुक्तात्मान आसन् । अथ च ते स्वभानवः स्वे स्वीया भानवः रश्मयः येषां ते स्वप्रकाशाः (इदं दिव्यान्नभोजनं इन्द्रदत्तं, न साधारणानभोजनं इति चोदधं इदमेकं विप्रविशेषणं अलम्) विप्राः विपश्चितः नविष्ठया नवितृतमया मती मत्या अस्तोपत अस्तुवन् । अन्यत् पूर्ववत् ।। अक्षन्–अद मक्षणे, लुङि घस्लादेशः, मन्त्रे घसेत्यादिना लेलक, गमहनेत्यादिनोपघालोपः। अमीमदन्त-मद वृप्तियोगे चुरादिरात्मनेपदी। अधूपत-धू कम्पने, तुह् । नविष्ठया-णु स्तुतौ, ततस्तृच्, तुश्छन्दसीति इछन् । मती-सुपां सुलुगिति तृतीयायाः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् ॥ वतीयामृचमाह- सुसन्दशै त्वा वयं मघवन्वन्दिपीमहि । प्र नूनं पूर्णवन्धुरः स्तुतो याहि वशाँ अनु योजा विन्द्र ते हरी ॥३॥ सुऽसन्दृशम् त्वा वयम् मघऽवन् वन्दिपीमहि प्र नूनम् पूर्णऽन्धुरः स्तुतः याहि वान् अनु योर्ज तु इन्द्र ते हरी इति ॥ हे मघवन् इन्द्र, सुसंदृशम् सुष्ठु सर्वस्य द्रष्टारं त्या त्वाम् वयम् पन्दिपीमहि स्तुतपन्तो भूयास्म । स्तुतः तयाऽस्मामिः स्तुवस्त्वं पूर्णचन्धुरः संपत्पूर्णेन रथेन युक्तो भूत्वा कशान अनु त्वां कामयमानान् ऋषीनन्यान्या भक्ताननुलक्ष्य नूनं अवश्यम् प्र याहि प्रस्थानं कुरु । अस्मादृश- स्तुतिमिरमिवर्धितज्योतिषलादिसंपत्कः सन् अन्यान् त्वत्कामाननुग्रहीतुं प्रभवसीत्यर्थः । भन्यत् पूर्ववत् ॥ बन्दिपीमहि-यदि अभिवादनस्तुत्योः, आशीर्लिङ् ।। चतुर्थीमृचमाह- स घा तं वृषणं रयमधि तिष्ठाति गोविर्दम् । यः पात्र हारियोजनं पूर्णमिन्द्र चिकैतति योजा बिन्द्र ते हरी ॥४॥ सः घ तम् वृर्पणम् रथम् अधि तिष्ठाति गोऽविदम् यः पात्रम् हारिऽयोजनम् पूर्णम् इन्द्र चितति योज न इन्द्र ते हरी इति ॥

·[मं. १, मनु. १२. स.८२० - १.११.६५.३.] रथो हरी चन्द्रस्य माधुच्छन्दसे युञ्जन्तीति सूक्ते विचारिताः । "रयो गतिविशेष" इत्यारम्य “इन्द्राधिष्ठानभूते रथे युक्तौ भवतः। अत एव बहुपु मन्त्रवर्णेषु ब्रह्मयुजौ हरी इन्द्रस्य गीतौ” इत्यन्तैर्वाक्यैः मन्त्रवर्णोदाहरणपूर्वकं इन्द्राश्वस्वरूपं उपपादितम् । तत्सर्वमवधेयमत्र स्थाश्वप्रसङ्गात् । विशेषतो द्रष्टव्यानि (१.५.४, १०.३, १६.२, २०.२) आसां ऋचा व्याख्या- नानि इन्द्राश्वस्वरूपं विवृण्वन्ति ॥ सघ स खल्विन्द्रः वृषणम् वर्पितारं अमीष्टतेजोवलादेः गोविदम् गवां चिद्रश्मिसमूहानां लम्भयितारं तम् तथाविधं रथम् गतिविशेषसाधनं स्थिरासन- स्येन्द्रस्य अधितिष्ठाति अघितिष्ठतु अधिरूढो भवतु । हे इन्द्र, यः यो रथः हारियोजनम् हारि कान्तं योजनं युक्ततया ऐन्द्रविभवानां संमिश्रणं यस्मिन् पात्रे तत् पूर्णम् अनूनं पात्रम् ऐन्द्रस्य ऐश्वर्यस्य भोग्यस्य निधानभूतं आधारपात्रं चिकेतति ज्ञापयति, तं रथमधितिष्ठातीति पूर्वेणान्ययः। अधिष्ठाय क्षिप्रं तवाश्वौ योजय । इन्द्ररथः ऐन्द्रस्य विभवजालस्य निधानं आवहन् द्रष्ट्टन् इतरान् शापयति, रथदर्शनमात्रेण ऐन्द्रविभवनिधानपूर्ण पात्रमित आगतं भवतीति जायते ज्ञानमुपेष्टुः । "हारियोजनम्" क्वचिदेव प्रयुक्तोऽयं शब्द संहितायाम् । विविधानां इन्द्रस्यैश्वर्याणां संयोजने तेषां साङ्गत्यं इतरेतराविरोधेन निष्पन्नं अत एव 'हारि' तत् कमनीयं (हर्यतिः कान्तिकर्मा)। सायणीयाशयस्तु इन्द्ररथो यजमानस्य गोलाभायागच्छति, तसिन् रथे धाना- मिश्रितं सोमेन पूर्ण पात्रं वर्तते । हारियोजनमिति संज्ञा उक्तलक्षणस्य भोज्यस्येति ॥ अत्रेदं वक्तव्यम् । 'अक्षनमीमदन्त' इत्यत्र-इन्द्रदत्तमन्नं भुक्तवन्तो यजमानाः संवृप्ति- भरेण शरीराण्यकम्पयन् ‘अधूपत, अस्तोपतः किल सायणव्याख्यानुसारेण । तदनुसारेण पुनरिन्द्रो रथमारुह्य ब्राह्मणानां समाराधनाय 'हारियोजनं पात्रं आहरति इति कर्मठव्याख्या- धोरणी । स्थूलधियामपि दुर्घहेयं स्थूलता ॥ घ-प्रचि तु-नु-घेति दीर्घः । चिकेतति-फित ज्ञाने, लेट्याडागमः॥ पञ्चमीमृचमाह- युक्तस्तै अस्तु दक्षिण उत सव्यः शतक्रतो। तेने जायामुपं प्रियां मन्दानो याह्यन्धसो योजा विन्द्र ते हरी ॥५॥ युक्तः ते अस्तु दक्षिणः उत सव्यः शतक्रतो इति शतक्रतो तेन जायाम् उप प्रियाम् मन्दानः याहि अन्धसः योज नु इन्द्र ते हरी इति॥

·म., म. ६३.३.] - मि.१, अनु. १३, स.८२० - हे शतक्रतो बहुकर्मकारिनिन्द्र, ते तव दक्षिणः दक्षिणपक्षः युक्तः अस्तु स्थाश्वयोगवान् भवतु । उत अपि च सव्यः वामभागोऽपि तथा स्थाश्वयुक्तो भवतु, प्रयाणाय सम्बद्धो भवेत्यर्थः । तेन रथेन अन्धसः सोमस्य पानेन मन्दानः मोदमानः सन् प्रियाम् प्रीणयित्रीं जायां उप याहि उपेत्य गच्छ । इन्द्रस्य शक्तिरिन्द्राणीति प्रसिद्धा वेद । तथा वरुणस्य वरुणानी अग्नेरनार्याति च । एताः स्त्रियः पृथगात्मतया निर्दिष्टाः क्वचित् (१.२२.१२), सर्वत्रेमाः स्वभरीकार्यनिर्वाहिण्य इति बोध्यम् । अत्र खशक्त्या रन्तुं युक्तो भवेतीन्द्रमाह ऋषिः । अन्यत् पूर्ववत् ।। मन्दान:- मदि स्तुतिमोदेत्यादिपु, लिटः कानन् । अन्धसः-अद भक्षणे, अदेर्नुम् घश्चेत्यसुन् ।। पष्ठीमृचमाह- युनज्मि ते ब्रह्मणा केशिना हरी उप प्र याहि दधिषे गर्भस्त्योः । उत्त्वा सुतासौ रभसा अमन्दिषुः पूपण्वान्वजिन्समु पत्न्यामदः॥६॥ युनज्मि ते ब्रह्मणा केशिनो हरी इति उप प्र याहि दधिषे गर्भस्त्योः उत् त्वा सुतासः रभसाः अमन्दिपुः पूषणऽवान् वजिन् सम् ऊम् इति पत्न्या अमदः॥ हे इन्द्र, केशिना केशवन्तौ शिखावन्तौ ज्वलितो, अन्यन्न स्थूलकृत्यापेक्षया एवं व्याख्यातम्-“केशिनौ केशैः मशकमक्षिकादयः तामस्यः शक्तयो विध्यन्तें” इति । अत्रापि ज्वलितैस्तामस्परशक्तयो विधूयन्त इति उपपद्यते । ते हरी तवाश्वौ ब्रह्मणा मन्त्रेण हार्दचागात्मना स्तोत्रेण युनज्मि योजयामि, ऋपिमिः मन्तवाचा रयाश्चयोगो निस्यत इति मन्त्रवर्णाः प्रथयन्ति। ते च प्रागुदाहृताः, तथा आर्मवसूक्ते (१.२०.२) "यचोयुजा तवक्षुर्मनसा हरी" इत्यत्र व्याख्याऽवधेया। गभस्त्योः बाहोः दधिषे धारयस्ख, अत्र कर्मपदं नोक्तं स्थूलार्थस्यायकाशाय । अतः "अश्ववन्धकान् रश्मीन्” इति सायणः ज्योतिर्मयस्येन्द्रस्य पाहू अपि वैजसौ, गभस्तिः रश्मिवाचकोपि भवति वेदे भाषायामिव । उप प्र याहि उपेत्य प्रस्थानं कुरु तव प्रियां प्रति । त्वा त्वाम् सुतासः अभिपुताः सोमाः रभसा वेगेन तीवा इत्यर्थः उत् अमन्दिषुः मदयुक्तम- कार्पः। हे वनिन् वजवनिन्द्र, पूषण्वान् पूपा पुष्टिः पुष्टया सोमखीकारेण जनितया युक्तः सन् पल्या तव प्रियया शच्या शक्त्या सह सम् उ अमदः सम्यगेव हप्तो भव ॥ रमसा: अर्श- आदित्वादन् । अमन्दिपु:-व्यत्ययेन परस्मैपदम् । पूषण्वान्-पूपात्र भावसाधनं, पुप पुष्टो, , ·- प्राप्ते शप् ॥ ज्ञाताः, प्रत्यक्षं दृश्यमाना आपः इति कस्यचिदूहः । कथं कर्मण्यर्थे शब्दरूपनिप्पत्तिरिति २.१.म.६, ५.४.] [म. १, मनु.१३ . ८३. श्वन्तुक्षन्पुपन् इति निपात्यते, तद्वान् । अमदः-मदी हर्षे, लङ् प्रार्थनायां छन्दसि, श्यनि इति प्रपमाप पळे सतीयो कां: 'अश्वावती'ति पडचं दशम सूक्तम् , गोतमस्या ऐन्द्रं जागतम् ॥ वत्र प्रथमामृचमाह- अश्वावति प्रथमो गोपुं गच्छति सुप्रावीरिन्द्र मर्त्यस्तोतिभिः। तमित्पणक्षि वसुना भवीयसा सिन्धुमापो यथाभितो विचैतसः॥१॥ अश्वऽवति प्रथमः गोपुं गच्छति सुप्रऽअ॒वीः इन्द्र मर्त्यः तव॑ ऊतिऽभिः तम् इत् पृणक्षि वसुना भवीयसा सिन्धुम् आपः यथा अभितः विऽचेतसः॥ हे इन्द्र, यो मर्त्यः मनुष्यः तव ऊतिमिः त्वदीयैर्वर्धनैः सुप्रावीः सुष्ठ प्रवर्धितो भवति स अश्वाचति बह्वश्वयुक्ते स्थाने प्राणवलभूयिष्ठे पदे वर्तमानः सन् गोपु प्रथमो गच्छति चिद्रश्मि- संपन्नानामग्रेसरो भवतीत्यर्थः। अश्वः प्राणवलक्रियावेगभोगादिकं सङ्केतयति, गौः ज्ञान- किरणम् । यस्य शरीरे प्राणवलसमृद्धिः तस्य विशिष्टा योग्यता ज्ञानकिरणादानाय । तमित तमेव क्रियावलज्ञानपलसम्पन्नं पुरुष भवीयसा बहुतरेण (पहो भावः) वसुना धनेन दिव्येन पृणक्षि पूरयसि, संपृक्तं करोपीति सायणः, तादृशे पुरुषे त्वदीयधनवृष्टिं कुरुपे । तत्र दृष्टान्तः- यथा आपः अमितः सर्वतः सिन्धुम् नदी पूरयन्ति तद्वत् । कीदृश्य आपः१ विचेतसः विशिष्ट- ज्ञानहेतुभूता इति सायणः । अत्र सङ्केतार्थो दृष्टान्ते नोपपद्यते, अयं साङ्केतिकश्चेत् अप्छन्द: प्रयोगः संमतः स्यादस्माकमयमर्थः । कथं भौतिकोदकानां ज्ञानहेतुभूतत्वमुच्यते ? विस्पष्ट " । कष्टम् । अत्रैके नव्याः 'विचेतसः' ज्ञानशून्याः विगतचेतस्त्वात् इति व्याचक्षते । तर्हि यथा कथंचित् समर्थयितव्यमेवम्-पथा 'विचेतसः' जडा अपि सिंधुममितः पूरयन्ति, तथा अजडानि प्रज्ञाविशेपशालीनि ऐन्द्राणि यानि इन्द्रः उपयुज्य तैयं पृणक्ति इति । एवं 'विचेतसः' इति विशेषणस्य प्रयोजनमुन्नेयमित्यस्माकमूहमात्रम् ।। अश्वावति-मन्त्र सोमाधेति मतौ दीर्घत्वम् । सुप्रावी:-अवितृस्तृतन्त्रिम्य ईरिति अवतेरीकारप्रत्ययः । भवीयसा बहु- भन्दादीपमानि पहुशब्दस्य भूमावः, ईयमन ईकारलोपामावा छान्दसः ॥

·अ.१, म.६, ५.४.] - ६३३ - - [मं. १, अनु. १३, २.८३. " द्वितीयामृचमाह- आपो न देवीरुप यन्ति होत्रियमवः पश्यन्ति विततं यथा रजः। प्राचैर्देवासःप्रणयन्ति देवयुं ब्रह्मप्रिय जोषयन्ते वरा ईव ॥२॥ आपः न देवीः उप यन्ति होत्रियम् अवः पश्यन्ति विऽततम् या रजःप्राचैः देवासःप्रनयन्ति देवऽयुम् ब्रह्मऽप्रियम् जोपयन्ते वराः इव ॥ अस्याभूचि, विशेषत उत्तरस्यामृचि च विशेष्यभनुक्त्वा विशेषणमा उक्तं तत्र तत्र । रहस्यरक्षणाय कथंचित् स्थूलार्थोपपादनाय च ऋपिमिरेवं बहुपु मन्तेषु सूक्तेष्वपि गीतम् । होत्रियम् होतृसंवन्धि स्थानं, चमसमिति स्थूलं, तर्हि शरीरमेव सङ्केतितम् । देवीः देव्यः दिव्याः शक्तयः उप यन्ति उपगच्छन्ति । का इव? आपो न यथा निम्नदशं आप उन्नत- प्रदेशादुपगच्छन्ति तद्वत् देव्यः शक्तयो होतुः आह्वातुरन्तर्याजिनः शरीरमुपयन्ति । यथा विततम् रजः यथा विस्तृत अन्तरिक्षं ऊषं निरन्तरं अधस्तात् पृथिवीं पश्यति, तथा वा देव्यः होत्रिय निरन्तरं अवः पश्यन्ति अधस्ताद अवलोकयन्ति । देवासः देवाः देवयुम् देवान् कामयमानं यजमानं प्राचैः प्रथम, यद्वा प्रकृष्टगमनैः प्रणयन्ति प्रकर्षण प्राप्तव्यं दिव्यं स्थान प्रापयन्ति । कीदृशम् देवयुम् ? ब्रह्मप्रियम् मन्त्रात्मकस्तोत्रप्रियं, मन्त्रप्रयुक्ते देवतास्तोत्रे नित्या हि प्रीतिर्देव- कामस्य पुरुषस्य । अपि च देवास्तं वराःऽइब जोपयन्ते पराः पुरुषाः यथा कन्यकाः वरयित्वा सेवन्ते तथा देवास्तं ब्रह्मप्रियं जनं सेवन्ते ।। प्राचैः-उच्चैः नीचैरितिवदव्ययं प्रथममित्यर्थे, अन्यथा प्रपूर्वादञ्चतेः पार्थे कविधानम् । जोपयन्ते-जुपी प्रीतिसेवनयोः, स्वात्मनः प्रयोज्य- त्वात् हेतुमति णिच् ॥ वतीयामृचमाह- अधि द्वयोरदधा उक्थ्यं वचो यतत्रुचा मिथुना या संपर्यंतः। असंयत्तो व्रते ते क्षेति पुष्यति भद्रा शक्तिर्यजमानाय सुन्वते ॥३॥ अधि द्वयोः अदधाः उक्थ्यम् वर्चः यतऽर्जुचा मिथुना या सपर्यतः अर्सम्ऽयत्तः ते ते क्षेति पुर्व्यति भद्रा शक्तिः यजमानाय सुन्वते ॥ हे इन्द्र, द्वयोः कयोरिति नोक्तं, हविर्धानपोरिति कर्मठाः । द्यौः पृथिवी च मिथुन , ·६३४ - आ. १, अ. ६, म.४.] [म. १, मनु. १३, सू.८३० द्वन्द्वम् । एका शुद्धभाखरमनोभूमिष्ठा धुस्थाना प्रज्ञा, द्वितीया पृथिवीस्थाना जागरितप्रज्ञा स्थूला । उमे च मिथुनं भवतः । एवं उभयोः प्रज्ञयोः उक्थ्यम् उक्थं शस्त्रं तद्योग्यं वचः स्तोत्रात्मकं वचनं अधि अदधाः निहितवानसि त्वम् , देवानुग्रहादेव हि पेः उभयोरुक्तलक्षणयोः प्रज्ञास्थानयोः मन्तवाक् स्थितिपदं लभते । सुक् यज्ञपात्रविशेषः दर्विवत् भवति, सा सङ्केतो भवति तीव्रकाहायाः, दिव्यभावमभिमुख आप्तुं इच्छा भवति सा। तस्मात् 'अभीप्सा' इति तामुत्काहां घूमः । अथ पूर्वोक्तस्य द्वन्द्वस्य विशेषणं 'यतस्रुचा' इति भवति । यतस्रुचा यता उद्यता मुहुर्मुहुरुद्गता चुक् तल्लक्षितोत्कासा ययोरुभयस्थानप्रज्ञयोः ते, तथाभूते या ये मिथुना युगलरूपेण वर्तमाने द्वन्द्वभूते सपर्यतः पूजयतस्त्वाम् । अथ तादृशप्रज्ञासंपन्नस्य ऋपेर्माहा- भाग्यमाह । असंयत्तः विरोधिभिर्योधुमनभिगतः स यजमानः ते तव व्रते ध्रुवे कर्मणि, तव धर्मे क्षेति निवसति पुष्यति पुष्टो भवति सर्वथा । सुन्वते सोमाभिपवं कुर्वते यजमानाय तस्य पुण्यपुरुपस्येति पठ्यर्थः भद्रा शक्तिः कल्याणी शक्तिः उत्कृष्टं वलं भवति ॥ यतनुचा-यम उपरमे । सपर्यतः-सपर पूजायाम् , कण्ड्वादिभ्यो यक् । क्षेति-क्षि निवासगत्योः ।। चतुर्थीमृचमाह- आदद्भिराः प्रथमं दधिरे वयं इद्धाग्नयः शम्या ये सुकृत्ययो । सर्व पुणेः सम॑विन्दन्त भोजनमश्वावन्तं गोमन्तमा पशुं नरः॥४॥ आत् अङ्गिराः प्रथमम् दधिरे वयः इद्धऽअग्नयः शम्या ये सुऽकृत्यो सर्वम् पुणेः सम् अविन्दन्त भोजनम् अश्वऽवन्तम् गोऽमन्तम् आ पशुम् नरः॥ अस्यामुत्तरस्यां च अङ्गिरोवृत्तमनुस्मृत्य मन्त्रवर्णः प्रवर्तते । अनिरसा स्वरूपं द्वात्रिंश- सूक्तान्ते यद्विचारितं तदषधेयम् (पु० ३२७-९)। पूर्वोक्तप्रकारेण यदा यजमान ऋपिः इन्द्रस्य बते 'क्षेति' निवसति, तदनन्तरमेव अङ्गिरसां कर्मणा तस्य सर्व धनं गयाश्वादिकं प्राप्यं भवतीत्याह । आत् अनन्तरं अङ्गिराः अङ्गिरसः प्रथमं पूर्व वयः बलं दधिरे भारयन्ते प्रथम तस्मिन् पलं प्रतिष्ठापयन्तीत्यर्थः । कीदृशः१ इद्धामयः प्रज्वलिताग्नयः, ये अगिरसः नरः चलिनः सन्तः मुकृत्यया शोभनकरणोपेतया शम्या कर्मणा पणेः व्यवहारिणः कृत्रिमादेतनामका- मुराद सर्वम् समस्तं भोजनम् भोगयोग्य वस्तु समविन्दन्त समलभन्त । कीदृशम् ? अश्वावन्तम् नेतारो ·म. १. भ. ६...] [म. १. मनु. १३, इ.८३. अश्वयुक्तं प्राणवलोपलक्षणमेतत् गोमन्तम् ज्ञानकिरणोपेतम् पशुम् अन्यत् पशुजातं, भोग्य- सामान्यस्य सङ्केतोऽयम् । आ इति 'समुच्चये' इति सायणः । अथवा 'आ' सर्वतः पणिवश गतं यद्यद्भोग्यं वर्तते तत्सर्वमिति ग्राह्यम् ।। अङ्गिराः-अत्र अकारान्तबहुवचनम्, सकारान्तश्चेत् सुपा सुलगिति जसः सुः। शम्या-शमीति कर्मनाम । सुकृत्यया-शोभनं कृत्यं करणं यस्यां सा, तया ॥ पश्चमीमृचमाह- यज्ञैरथर्वा प्रथमः पृथस्तते ततः सूर्यो व्रतुपा वेन आजनि । आ गा आजदुशनो काव्यः सर्चा यमस्य जातममृत यजामहे ॥५॥ यज्ञैः अर्वा प्रथमः पृथः तते ततः सूर्यः व्रतऽपाः वेनः आ अजनि आ गाः आजत् उशना काव्यः सा यमस्य जातम् अमृतम् यजामहे॥ आङ्गिरसप्रस्तावे वृत्रवधादपां निर्मोचनं गवां लाभः सूर्यस्योद्गम इत्यादीनां युगपत्संभवस्य रहस्यमुक्तम् , तदत्र स्मार्यम् । अथर्वणः स्वरूप रहस्यार्थविचारे पुरस्तात् काक्षीवते आश्विने सूक्ते दध्यङ्शब्दे विचार्यमाणे प्रोच्यते (१.११६.१२)।। अथर्वा अङ्गिरसां मुख्यः, अग्नेर्दैव्यो विभवः मनुष्यमात्र प्राप्त एतत्संज्ञक क्रापिर्वा यज्ञैः यजनैः पथः मार्गान् , गोशब्दसङ्केतितदिव्य-: रश्मिप्रापकान् प्रथमः सर्वेभ्यः पूर्व तते तनुते, यागैः साधनैः कृतवानध्वनः । ततः अनन्तरं व्रतपाः बतानां नियतानां कर्मणां पाता पालयिता वेनः कान्तः सूर्यः सत्यज्योतिपो लक्षकः सूर्यः आजनि आविरभूत् । ततः परमेव उशना शुक्र इति प्रसिद्धिः, सोऽत्र भृगुर्भवति, कुतः। कान्यः कवेः पुत्रः, द्रष्टुः दृष्टिसंपत्तेः सौरज्योतिष्किरणानां लाभः । भृगवः सौरकिरणानां]] अङ्गिरसः आग्नेयरोचियां द्रष्टार आहारश्च पूर्षे ऋषय इति प्रागुक्तमवधेयम् । अत एव इद्वाग्नीनां अङ्गिरसां प्रथमेन अथर्वणा मार्गतननात्परं उशना कान्तिमान् काव्यो भृगुः सचा सह अन्यः ऋपिमिः, देवैश्व ताः गाः आ आजत् आमिमुख्येन प्रामोत् । एवंप्रकारेण जातम् आविर्भूतं यमस्य सर्वनियामकस्य व्रतपतेः सूर्यस्य, इन्द्रात्मना स्थितस्य सत्यज्योतिषः अमृतम् मरण- रहिवं नित्यं वस्तु यजामहे पूजयामः ।। चते-वनु विस्तारे, विकरणस्य लुक् । आजद-अज गतिक्षेपणयोः॥

·[म. १, मन. १३, F .. -- पाठीमृचमाह- पर्हिवा यत्पत्याय वृज्यतेऽर्को वा श्लोकमाघोषते दिवि । यावा यत्र वदति कारुरुक्थ्य स्तस्येदिन्द्रो अभिपित्वेषु रण्यति ॥६॥ वर्हिः वा यत् सुऽअपत्याय वृज्यते अर्कः वा श्लोकम् आऽघोषते दिवि ग्रावा यत्रं वदति कारुः उक्थ्यः तस्य इत् इन्द्रः अभिऽपित्वेषु रण्यति॥ स्वपत्याय शोभनाय सन्तानाय विस्ताराय, यजमानस्यान्तवेद्यां देवानामागमने आसनं विस्तीर्ण स्यात् तदर्थ यत् यदा बर्हिर्चा आस्तीर्ण वा वृज्यते वृक्तं भवति शुद्धं मृदुलं परिष्कृत भवति । अर्को या दीप्तो मन्त्रो वा तनिष्पादकः स्तोता दिवि द्योतमाने ऊर्ध्वमानसप्रज्ञास्थाने श्लोकम् स्तोत्रं आघोपने उच्चारयति । यत्र यस्मिन् देशे काले वा ग्रावा सोमाभिपवणार्थक उपलः इति पहिर्यागे, रहस्यं तु विचारितम् (१.२८) प्रज्वलितवागात्मकः सर्वानुभूतिरसनिष्पादकः तादृशो यजमानहृदयोद्गत वायूपः उक्थ्यः उक्थस्य शस्त्रस्य शंसिता कारुः स्तोता वदति नाद करोति, तस्य इत् पूर्वोक्तस्य सर्वस्य अभिपित्वेषु आभिमुख्येन प्राप्तिषु इन्द्रः रण्यति रमते ॥ ज्यते-जी वर्जने। अभिपित्वेपु-अभिपित्वशब्दः आसत्तियाची प्रपित्यशब्दयन, प्रपित्वे अमीफ इत्यासन्नस्येति यास्कः, उपसर्गभेदेऽप्यभेद इति सायणः । आयोपते-घुपिर विशब्दने। रण्यति-रमु क्रीडायाम् ॥ इति प्रथमस्य पष्ठे चतुर्थो वर्गः 'असावी'ति विंशत्यूचं एकादशं सूक्तम् । आदितः पडनुष्टुभः, सप्तम्याधास्तिस उष्णिह दशम्याद्यास्तिस्रः पतयः, त्रयोदश्याचास्तिस्रो गायत्र्यः पोडश्यायास्तिस्रत्रिष्टुभः, एकोनविंशी वृहती विशी सतोवृहती। अनुवर्तनादपिर्गोतमः इन्द्रो देवता ।। . " तत्र प्रयमामृचमाह- असावि सोम इन्द्र ते शविष्ठ धृष्णवा गहि । आ त्वा पृणक्त्विन्द्रियं रजः सूर्यो न रश्मिभिः॥१॥ असावि सोमः इन्द्र ते शविष्ठ धृष्णो इति आ गहि आ त्वा पृणा इन्द्रियं रजः सूर्यः न रश्मिभिः ।।

·२.१. . ६.५.५.] [म. १, अनु. १३, स.टा. हे इन्द्र, ते तुभ्यं सोमः असावि अमिपुतो भवति । हे शविष्ठ ज्यलदल, घृष्णो, धर्षयितः शत्रूणां, आ गहि आगच्छ । त्या दां इन्द्रियम् इन्द्रलिङ्गमिन्द्रमिन्द्रसपरित्यादिना पाणिनि- सूत्रेण इन्द्रसन्धि सर्व तव सामथ्यादिलक्षणं आपृणक्नु आवृत्यतु । रजः अन्तरिक्षं रश्मिभिः किरणः सूर्यो न सूयों यया पूरयति तद्वत् ।। द्वितीयामृचमाह- इन्द्रमिधरी वहतोऽप्रतिधृष्टशवसम् । ऋषीणां च स्तुतीरुप यज्ञं च मानुपाणाम् ॥२॥ इन्द्रम् इत् हरी इति वहतः अप्रतिधृष्टऽशवसम् ऋषीणाम् च स्तुतीः उप यज्ञम् च मानुपाणाम् ।। अप्रतिधृष्ट रायसम् अअतिर्पितरलं इन्द्रमित् इन्द्रमेय ऋषीणाम् मधुच्छन्दःप्रकृतीनां दृष्टि- सम्पन्नानां मानुपाणाम् च इतरेपां मनुष्याणां च स्तुतीः स्तोत्राणि यज्ञम् च देवेभः सर्व- समर्पणात्मक यागं च हरी इन्द्रावौ उप पहनः समीपं प्रापयतः ।। स्वीतामृचमाह- आ तिष्ठ वृत्रहन्थ युक्ता ते ब्रह्मगा हरी । अर्वाचीन सुते मनो ग्रावो कृणोतु वग्नुनी ॥३॥ आ तिष्ट वृत्रहन् रथम् युक्ता ते ब्रह्मणा हरी इति अर्वाचीनम् सु ते मनः ग्रावा वृणोतु इग्नुना ॥ हे वृत्रहर इन्द्र, रथम् आतिष्ठ रथमारोह । ते तय हरी उ.श्वौ ब्रह्मणा असत्ययुक्तेन मन्त्रेण युक्ता योनितो रथ इति शेषः । ते मनः त्वदीयं मनश्च द्वारा अयं पूर्वोक्तः सङ्केतः, रसाविकारहेतुभृतः हार्दयागारमा पग्नुना वचनशब्देन अर्याचीनम् उस्मदभिमुखं सु कृणोतु सुष्टु करोतु ॥ वग्नुना-पचेश्चेति नुप्रत्ययः गशरथान्तादेशः॥ चा मृचमाह- इममिन्द्र सुतं बि ज्येष्ठममयं मर्दम् । शुक्रस्य॑ त्वाभ्यक्षरन्धारा ऋतस्य सादने ॥४॥ 39 ·Rahet..- म., बन.१३, ... इमम् इन्द्र सुतम् पिब ज्येष्ठम् अमर्त्यम् मर्दम् शुक्रस्य॑ त्वा अभि अक्षरन् धारीः ऋतस्य सदने ॥ हे इन्द्र, सुतम् अमिपुतं इमं सोमं पिच । कीदृशम् ? ज्ये उम् अत्यात प्रास्यं मदम् मदकरं अमर्त्यम् मृतिरहितनित्यवस्तूपहितत्वात् अमृतम् । तस्य सदने सत्यस्य गृहे शुक्रस्य दीस- स्यास्य सोमस्य धाराः त्या त्वां अभि अक्षरन् अभिमुख्येन संचलन्ति ॥ 'ऋतस्य सदनं' उत्तमे स्थाने परं ज्योतिः । तस्मात् तपस्यया भक्त्या संपादितस्य ज्वलत आनन्दस्य धाराः देवानां पत्युः स्वीकाराय तस्मै समय॑न्ते महर्पिमिः ॥ ज्ये म्-प्रशस्यशब्दात् इनि ज्यादेशः । अक्षरन्-डान्दसो लङ् लडर्थे । पञ्चमीमृचमाह- इन्द्राय नूनमर्चोक्थानि च ब्रवीतन । सुता अमत्सुरिन्दवो ज्येष्ठै नमस्यता सहः ॥५॥ अर्चत उक्थानि च बीतन सुताः अमत्सुः ज्येष्ठम् नमस्यत सहः॥ देवयजने प्रवृत्तानन्यान् सखीन् प्रति संबोधनम् । हे सरापः, इन्द्राय नूनम् क्षिप्रं अर्चन पूजनं कुरुत । उफ्यानि च शस्त्रस्तोत्राणि च बबीतन ब्रूत | सुताः अमिपुताः इन्दयः सोनाश्च अमत्सुः मत्तं मदयुक्तं संहृष्टं कुर्वन्तु । ततः ज्येष्ठम् प्रशस्यतमं सहः सहस्विनं बलिनं नमस्यत नमस्कुरुत ॥ ब्रवीतन-रेटि तनपादेशः । अमत्सुः-पदी हर्षे, छान्दसः प्रार्थयां लुङ् । नमस्यत-नमोगरिवचित्र इति क्यच् । सहः-मर्थी स्यि लुक् ।। इन्द्राय नूनम् इन्दवः इति प्रयमस्य पण्ठे पञ्चमो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- नकिष्टद्वधीतरी हरी यदिन्द्र यच्छसे। नकिष्ट्वानु मज्मना नकिः स्वश्व आनशे ॥६॥ नकिः त्वत् थिऽतरः हरी इति यत् इन्द्र यच्छसे नकि त्वा मुज्मना नकिः सुऽअश्वः आनशे । अर्नु ·६, ५. ६.] [...मनु. १३... हे इन्द्र, हरी प्रसिद्धौ अश्वौ यच्छसे नियामयसि रखे योजयित्वा । यत् यस्मात त्वत् त्वत्तोऽन्यः कश्चित् रथीतरः अतिश्येन रयवान् नकिः नास्ति, तस्मात् प्रवलावरययुक्तोऽसि हि त्वम्, ला अनु त्यामनुलक्ष्य मज्मना बलेन तुल्योऽपि नकिः नास्ति । स्वश्वः शोमनायोऽन्योऽपि त्यां नकिः आनशे न ग्राप || नकिप्ट्वद-युप्मत्तत्तनुषु अन्तःपादमिति पत्त्वम् । स्थीतर:- अतिशयेन रथी, तरपि ईद्रथिन इति ईरान्तादेशः, अवग्रहसमये छान्दसो हवः । यच्छसे- यमेः व्यत्ययेन परस्मैपदम् । आनशे-अश्नोतेलिट् ।। सप्तमीमृचमाह-- य एक इद्विदयंते वसु मर्ताय दाशुपै। ईशानो अप्रतिप्कुत इन्द्रो अङ्गः ॥७॥ यः एकः इत् विऽदयते वसु मतीय दाशुषे ईशानः अप्रतिऽस्कृतः इन्द्रः अङ्क॥ यः एक इत् एक एव, अद्वितीयः दाशुपे दचवते माय मनुष्याय यजमानाय बसु धनं विदयते विशेपेण ददाति, सः इन्द्रः देवराट् ईशानः स्वामी सर्वस्य जगतः, अप्रतिप्कुतः न केनापि हादयितुं शक्यः, निराच्छादनः नित्य प्रकाश इति यावत् (१.७.६, ८) तत्र प्राग्वि- वृत्तोऽयम् ।। अश! भो इति संबोधनम्, बाह साधु इति रा वक्तव्ये अयं प्रयोगः । क्षिप्रार्थ- कोऽयमिति मन्यते सारणः, नैतद्युक्तं दृश्यते ॥ विदयदे-दय दानगत्यादिषु ।। अष्टमीमृचमाह- कदा मतमराधसै पदा क्षुम्पमिव स्फुरत् । कदा नः शुश्रवद्गिर इन्द्रो अङ्गः ॥८॥ कदा मतम् अराधसम् पदा क्षुम्नम्ऽइव स्फुरत् कदा नः शुश्रवत गिरः इन्द्रः अङ्गः॥ अराधमम् अनारा मर्तम् मनुष्पं इन्द्रः पदा पार्दन झुम्पम इच छवाल्यं अन्य विन क्षुद्रभूरुहमिर कदा स्फुरद वधियति । नः असा गिरः स्तुतीः कदा सः शुधवन श्रोम्पति। अनमो ॥ अराधसम् अत्र धनरहितमिति सायणः, नैलाए । अन्यत्र स एव अनाTATE ·[मं. १, अनु. १३, ०६४ - स.१७.६, प.६ . , - अयन नाना इत व्याचष्टे । तदेवा । युपपद्यते " उत्तरार्धर्चस्यैकदेशः 'अप श्वानं अराधसं हत' राधका रहित त श्वान अपहत" (९.१०१.१३) ""नि अक्रमीः अमि विश्वा अराधमः सर्वान् अनाराधयतः अयजमानाइ पणीन् पणिजो लुब्धकान् निकृष्टं अमिभव” (१०.६०.६) इति । क्षुम्पन्-मण्डलाकारेण शयानमिति सायणः । चुप एव सुम्पः, स च हवशाखाशिफः क्षुद्रः क्षगविघंसी वनस्पतिविशेषः छत्राख्यः । स्फुरद्-स्फुर संचलने, छन्दसि लडथे लङ् । शुश्रद- श्रु श्रागे, लेटे अडभारः ॥ नवमी मृचमाह- यश्चिद्धि वा बहुभ्य आ सुतावाँ आविवासति। उग्रं तत्पत्यते शव इन्द्रो अङ्ग ॥९॥ यः वित् हि त्या बहुऽभ्यः आ मुतऽवान् आऽविवासति उग्रम् तत् पत्यते शवः इन्द्रः अङ्ग॥ यविद्धि य एव खलु यजमान एकः आ सर्वतः सुतवान् अभिपुतसोमयुक्तः सन् त्या त्या बहुभ्यः बहुमनुष्यकृते आविवासति सर्व प्रकाशयति, तत् तस्मै यहूनां उपकारिणे यजमानाय उग्रम् उद्गूर्ण शरः पलं इन्द्रः पत्यते पातयति प्रापयति अङ्ग! आविवासति-यद्यपि परिचरण- कर्मा प्रसिद्धः, प्रकाशार्थोऽयं प्रायशः, विचारितश्च प्राक् । पत्यते-पल गतौ, अन्तर्भावितण्पाद . . व्यत्ययेन श्यन् ॥ दशमीमृचमाह- वादोरित्या विषवतो मयः पिवन्ति गौर्यः । या इन्द्रेण सयावरीकृष्णा मदन्ति शोभसे वस्वीरर्नु खराज्यम् ॥१०॥ स्वादोः इत्था विपुऽवतः मध्यः पिवन्ति गौर्यः याः इन्द्रेण सऽयावरीः वृष्णा मदन्ति शोभसे वखीः अनु स्वराज्यम् ॥ खादोः स्वादुभूतस्य रसोपेतस्य इत्या इत्थं वियतः व्याप्तिमतः मध्वः मधुरस्य सोनस्य, फर्मण्यर्थे पटी, एवंविधं सोनं गौर्यः गौरवर्णाः गारः पिबन्ति । गौरपर्णः सौवर्णत्वको नाय ! गावश्विद्रमयः उत्तमज्योतिषिमय प्रकटयन्ति इन्द्रेण सह, तस्मात् हिरण्मयप्रभास्ताः सोमरस ·.१, म.६, ३.७ [म १, अनु १३, ८४ इन्द्रायापित आइदते, तेन तुष्टाः पुष्टाय इन्द्रेण युत्ता तस्य यजमने सर्वाधिकारप्रतिष्टां अनुलक्ष्य अतेन्त इति प्राह । गाः गानः शोमसे शोभायं वृष्णा पण ज्योतेलाई.नां, इन्द्रेग मयारीः मह यान्त्यः गच्छन्त्यः सत्यः मदनि हुप्यन्ति । कीदृश्यस्ता ? पसीः पाम- कारिग्यः, स्वराजम् अन सस्य इन्द्रस्य राज्यं रात्वं अनुलक्ष्य तेन सह पास कुर्माणा अप्रतिष्ठन्त इत्यर्थः । विपत:-विप्ल व्याहौ, औणादिकः प्रत्ययः, ददो मतुप्, व्यत्ययेन मोत्यम् । सया री. या प्रापणे, आवो मनिनिति निम्, पनो र चेति टीफो। मदन्ति- मदी हर्षे, श्यनः व्यत्ययेन शप् । वस्ती:-चस निवासे, प्रत्ययः, पसुराब्दाद् गुण-चनाद डीए, डीपि यपारेशः, जसि चा छन्दसति पूर्वमपर्णदीर्घत्वम् ।। इति प्रयमस्य पठे पष्ठो बग एकादशीमृचमाह- ता अस्य पृशतायुषः सोम श्रीणन्नि पृश्नयः । प्रिया इन्द्रस्य धेनवो वनं हिन्वन्ति सायकं वस्वीरनु स्वराज्यम् ॥११॥ ताः अस्य पृशनऽयुर्वः सोम॑म् श्रीणन्ति पृश्नयः मियाः इन्द्रस्य धेनवः वनम् हिन्वन्ति सार्यकम् वखीः अनु स्वराज्य॑म् ।। ताः पूर्वोत्ता: अस्स इन्द्रस्य पृरानयु: स्पीनामाः पृन्नयः चित्रपर्णाः गानः, पूर्व गो इत्युक्ताः, अधुना चित्रपर्ण तामामुक्तम् । अनेन वतीयात् इन्द्रस्थानादुपरि परमज्यो तपः आगत्य इन्द्रेण संपृक्ता अपस्थातुं प्रारभन्त इति ग्राह्यम् । ताः सोमम् इन्द्रपेयं श्रीगन्ति मिश्री कुन्नि स्वीपेन पय । मारेण चिखलामृतेन । इन्द्रस्य प्रियाः प्रीतिकारिण्यः धेनवः ता गारः सायकम् देवपिणां अरसायकं अन्तकारकं वज्रम् आयुधं हिन्ति प्रेरयन्ति । शत्रुमध्यसन म इन्द्रसोत्सादयन्ति । अन्यत्वच ॥ हिन्वनि -हिविः प्रेरणायः । सायरम्-पो मर्मणि ।। द्वादशीमृचमाह- ता अस्य नमसा सहः सर्यन्नि प्रचेतसः। वृतान्यस्य सश्चिरे पुरुणि पूर्वचित्तये वस्वीर स्वराज्यम् ॥१२॥ ताः अस्य नमसा सहेः सपर्यन्ति प्रऽचेतसः घृतानि अस्य सचिरे , ·-- मायाल्पाणि असुरजातानि जवान हतयान् । कति वृत्राणि? नय नपतीः दशोत्तराष्टशन्संख्या- म. १, म. ६, १.७.] [मं. १, मन. १३, सू .. पुरुणि पूर्वऽचित्तये वस्तीः अनु स्वराज्य॑म् ॥ अस्य तृचस्यान्तेऽस्मिन् मन्त्र गवां वरूपं संकेतभाषया संदृतं 'प्रचेतमः, 'चित्तये' इति प्रयोगेण किञ्चिद्वा वितं भपति, प्रचेतसः प्रकृष्टज्ञानाः प्रजोतेस्संभूतत्वात् , ताः गायः चिद्रश्मयः अस्य इन्द्रस्य सहः यलं नममा प्रपदनेन, सर्वथा नहीभूय स्वात्मनां इन्द्रायची- करणेनेत्यर्थः सपर्यन्ति परिचरन्ति । अस्य इन्द्रस्य पुरुणि बहूनि व्रतानि नियतानि कर्मविधा- नानि सचिरे सिपेविरे। नियतं कर्मविधानं तु धर्म एव भवति । इन्द्रस्य स्वभावकृत्यानि सर्वाणि तद्धर्मा एव भवन्ति । गोभिः कृतं तेषां सेवनं किमर्थम्? पूर्वचिचये पूर्वयोधाय, यजमानस्य ऋपेः इन्द्रव्रतानुसारेण किमतः परमागच्छति तस्यानुभवप्रपञ्च इति बोधनाय, ते चिद्रश्मयः इन्द्रकर्मज्ञापितान् तद्धर्मान् प्रथमं भजन्ते । तेन पेः पूर्वदृष्टिरागामिविपयिका संपद्यते । अन्यत्पूर्ववत् ॥ सचिरे-सथ गती, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । पूर्वचित्तये-चिती संज्ञाने, भावे क्तिन् ॥ त्रयोदशीमृचमाह- इन्द्रो दधीचो अस्थमित्राण्यप्रतिष्कृतः। जघान नवतीनव ॥१३॥ इन्द्रः दधीचः अस्थऽभिः वृत्राणि अप्रतिऽस्कुतः जघान नवतीः नर्व ॥ अप्रति कुतः अनाच्छादितः अनावृतः अनिरुद्धस्वप्रकाशः सन् इन्द्रः त्राणि आरकाणि - कानि । कालत्रयभेदेन दशदिग्भेदेन च गुणत्रयगुणितेन एतां सख्यां निपाइयति सायणः । भरत्वेवं, मा वा। नवेति नवतिरिति वा संख्यया विवक्षितं तु ग्राह्यम् । प्रायशः पूर्ण न तु संपूर्णमिति घोउयति नव नाति; संख्या, संपूर्ण चेत् दश वा शतं या उच्यते । अत्र न सर्माणि वृत्राणि हतानि, हतशेषाणि कचिद निलीनानि पुनरुजी नसंभवानि स्युरिति आवेदित अपूर्णसंख्योल्लेखनेन । केन साधनेन ज्यान? दधीचः अस्थभिः दध्यड्नामकस्य आथर्वणस्यः अस्थिमिः इति पूर्वे व्याख्यावारः । अत्र बामणोपाख्यानानि पुरागकथाचोदाहरन्ति । ईदृश ऐतिहासिकः पयो नोपपद्यते मन्त्रवर्णन्याख्यानेषु । अपि च स प्रत्युत्तः शयरस्यामिभिः 'गुणवादस्तु' इति सूत्रस्य भाष्ये । रहस्यार्थपझे-दध्यङ् इत्यत्र दघि अञ्चति गच्छति प्रामो. तीति दध्यछ । पयसा तत्प्रकृतिभृता गायो लक्ष्यन्ते । ताथ चिद्रश्मयः प्रज्ञानकाः । वत्सरिणामेन दमा धारणात्मिका सक्ष्मा बुद्धिः सङ्केतिता भवति । क्याविधं दघि अनीति ·म ...] - [म. १, अनु १३ . . दध्यङ्, तस्य स्थिराधारभृताः मूलपातकः अस्थीनि भन्ति । अस्य दधीचः प्रस्तानः पुनरपि काक्षीनते सूबने सरहस्यं विचार्यते ।। अस्थमिः-अस्थिशब्दस्य छन्दसि अनलादेशः । चतुर्दशीमृचनाह- इच्छन्नश्वस्य यच्छिाः पर्वतेष्वपश्रितम् । तद्विदच्छय॑णावति ॥१४॥ इच्छन् अश्वस्य यत् शिरः पर्वतेषु अऽश्रितम् तत विद्वत् शर्यणाऽवति॥ पर्वनेषु पर्नपत्सु गिरिपु, विश्वसत्ता बहुप्रसोपेतेन न सके त्यते । सदृशेषु उपर्युपरि अन्नमयप्राणमयादिमानुमत्सु अपश्रितम् उपगत्य आश्रित अश्वस्य सर्वभोगसम्र्थस्य प्राणस्य यत् शिरः यदुत्तमा ऊ अस्थित इन्छन् अन्यिच्छन्निन्द्रो वर्तते तव तच्छिरः विदद् अवेदीन अज्ञासीत् । कुन ? शर्यगा-ति शर्यणायद इति संज्ञके कुरक्षेत्रमाते इति सायणः । अन्यन शर्यगारच्छन्दप्रयोगस्थलपरीक्षणेन सोमरसादानपानं इति ज्ञायते । तहि रहस्यं पुरुपस्यान दिय- स्थानमेव तत् । अथवा किमपि दिव्यं सूक्ष्म स्थानम् तदेव ऋजुत्युक्तं रसयुक्तं रसग्रहणयोग्यं च भवति 'आर्जीकीये शर्यगावति' इति प्रयोगात् ॥ "अयं ते शर्यणाति सुपोमायां 3घि प्रियः। आजीकीये मदिन्तमः॥" (८.५३.११) "सुपोमे शर्यणाति आर्जीकीये पस्त्यानति"(८.७.२९) "मन्दस्व स्वर्णरे शर्यगाति विवस्वतः" (८.६.३९) "ये सोमासः पराति ये अरिति सुन्तिर ये बा अदः शर्यगापति" (९.६५.२९)। अथ च रुसंशयच्छेदकं अन्यरत नवमे मन्टले वर्तते, तर 'यत्र ज्योतिरजसं यसिन् लोके सहितम्' इति विस्पटं नित्यसत्यज्योतिः प्रस्तुतम् । अर 'शर्यगा-ति सोममिन्द्रः पिरतु वहा' (९.११३.१) इत्ये प्रारम्भ ! कयमिदं कुरक्षेत्रं इति व्याख्या अमङ्गता न भाति? पूजनीयनहुजनभोजनपक्तौ अपरित्रातः अनाहूतः वयमुपविष्टः पश्चादमिज्ञातः क्थं न लादौर्मनस्यानौचित्यानि आदधीत? एवमेव भपति व्यारयातः पुरुक्षेत्र- देशः मन्त्रवर्गपु मधे पातिवः ।। पञ्चदशीमचमाह- अत्राह गोरमन्चत नाम त्वष्टुंरपीच्यम् । इत्या चन्द्रमसो गृहे ॥१५॥ अन अहे गोः अमन्नत नाम त्वष्टुंः अपीच्यम् इत्या चन्द्रमसः गृहे ।। अब अह अस्मिन्नेव साने पूर्वोखे "आर्जीकीये पस्यापति मुपोमे शर्पणाति" इति ·[म. १, अनु. १३, सू .. स. १, भ.६, य.८.] .. बोध्यत् । तदेव विस्पष्टमाह प्रकारान्तरेण इत्या सत्यमिदं, चन्द्रमसः आतारकस्य रसमयस्य सोमस्य गृहे स्वसो 'गन्धर्वस्य ध्रुवे पदे। (१.२२.१४) इति वाणते ध्रुवे स्थाने त्यष्टुः विश्व- कर्मणः आदित्यस्य ऋतजातस्य सौरज्योतिपः गोः रश्मेः विश्वप्रकाशकस्य अर्प.च्यम् अन्तहित गुप्त नाम विशिष्टलक्षणज्ञापकं नमनसाधनं च तवं अमन्यत अजानन् विपश्चित इति शेषः । जानन्तीति लडर्थे लङ् छन्दसि ॥ अर्पच्यर-अपिपूर्वादश्चतेः चिन्, भवे छन्दसति यत् । चन्द्रमसः-चन्द्रं आलादनं मिमीते निममीत इति चन्द्रमाः ॥ इति प्रयमस्य पष्ठे सप्तमो वर्ग' पोडशीमृचमाह- को अद्य युक्ते धुरि गा ऋतस्य शिमीपतो भामिनो दुर्हणायून् । आसन्निपून्हृत्स्वसौ मयोभून्य एषां भृत्यामृणधत्स जीवात् ॥१६॥ कः अद्य युक्ते धुरि गाः ऋतस्य शिमीऽवतः भामिनः दुःऽहणायून् आसन्ऽईपून् हृत्सुऽअर्सः मयःऽभून् यः एषाम् भृत्याम् ऋणधंत् सः जीवात् ॥ अद्य इदानीं प्रतस्य सत्यस्य ज्योतिष इन्द्रात्मनास्थितस्य, इन्द्रस्यैपात्र प्रस्तुतत्वात्, धुरि अग्रे गाः वाचः मन्त्रात्मिकाः कः युक्त संयोजयति । इतः प्रत्यक्षं भगवति इन्द्रे प्रसन्ने को वा धन्यः तस्य पुरः मन्त्रानुचारयतीत्यर्थः । अत्र 'युड् इति श्रपणात् ‘गाः अश्वान्' इति "ऋतस्य ऐन्द्रस्य रथस्ये "नि च उपपादनार्थ व्याचक्षते व्याल्यातारः । गोरच न रश्मिपर्यायः, चापपर्यायो प्रायः ‘गौरी माय...सहर शिरा परमे व्योमन्' इत्यादाविव । अथ गवां दाग्नि- शेषाणां विशेषगानि । शिमीचतः वीर्य कर्मयुक्तान् भामिनः तेजस्विनः प्रभापशालिन इत्यर्थः दुर्हणायून् परैर्दुस्सहेन त्रोवेन युत्तान्, अमनिपुन आसन् आस्ये मुखे इससः एपणानि ये तान् , इपुर्वाणनाचकोऽपि एपणार्यादेव नि पन्नः । एपणा च प्रेरणायां पर्यस्यति, मन्त्रात्मक वाग्निशेषाणां अग्रे दुष्टनिवृत्ति-शिष्टप्रवृत्तिसाधिका एपणा वर्तते, ताशे हि मन्तवावीर्यम् । हुन्सुऽअसः हृदये दीप्यमानान्, अम गतिदीप्त्यादानेपु, अथवा अस्यन्ति क्षिपन्ति प्रहरन्ति शुन् मयोभून् मयसः सुसस्य भा-पितॄन् । य: यो यजमानः एपाम् उत्तरक्षणानां पाग्वि- शेपानां भृत्याम् भरणकियां ऋणपत् ममर्धयति, प्रद्धिमती करोतं त्यर्थः सः तादृशः पुण्यपुरुषः जीपात् जीवन, अन्यस्तु जीवामृत एव । शिमीवतः-शिमीति कर्मनाम । दुर्हणायुः-हणिः - " ·अ. १, न.६, १.८.] - ६४५ [मं. १, अनु. १३. स. ८४. , . क्रुध्यतिकर्मा। आसन्निपून-आस्यशब्दस्य आसनादेशः, इप:-इप गतावित्यस्मादिपेः किचेत्यु- प्रत्ययः । हत्स्वसः-तत्पुरुपे कृति बहुलमिति अलुक् । भृत्याम्-भृञ् भरणे, क्यप् । ऋणधन- अधु वृद्धौ, लेटि अडागमः, व्यत्ययेन श्नम् । जीवाद-जीव प्राणधारणे, लेव्याडागमः ।। सप्तदशीमृचमाह- क ईपते तुज्यते को विभाय को मैसते सन्तुमिन्द्रं को अन्ति । कस्तोकाय क इयोत रायेऽधि ब्रवत्तन्वे । को जनाय ॥१७॥ कः ईपते तुज्यते कः विभाय कः मंसते सन्तम् इन्द्रम् कः अन्ति का तोकार्य कः इभाय उत राये अधि वत् तन्वे का जाय ॥ पूर्वोक्तविधषा इन्द्रे प्रसन्ने सति, कः ईपते गच्छाी, सङ्कटे समुपस्थिते को भीतोऽपगच्छति? कः तुज्यते को वा हिंस्यते? को विभाय को वा विभति? अन्ति अन्तिके समीपे सन्तम् वर्तमानं, सर्वस्य भक्तस्य यजमानस्य सन्निहितो हि सः, तथाभूतं इन्द्रम् कः मंसते को जानाति? इन्द्रे सन्निहिते प्रत्यक्षे सति, कः को वा मनीपी भक्तः तोकाय पुत्रार्थ अघि ववत् अधिवचनं व्यात् ? "भगवनिन्द्र मह्यं पुत्ररक्षां देहि गजादिकं धनं देहि शरीररक्षा परिजनं वा देहि" इति प्रार्थनां न कोऽपि भक्तः कुरुते। तादृशं वचनं अधिकवचनं भवति। इन्द्रः स्वयं फरोति कर्तव्यं, यद्युक्त- मिष्टं वा तत्प्रापपति, यदयुक्तमनिष्टं तत्परिहरति । तस्मादधिरचनं परमार्थभक्तियुक्तो यजमानो न ब्रूते, स भजमानो यजत एव । तदाह । कः इभाय गजाय 'अधि प्रवत् ' ? उत अपि च राये धनाय, तन्वे शरीराय कः जनाय परिजनाय 'अधिनवत् । । एकः 'कः' पूरकः ।। ईपते- ईप गतिहिंसादर्शनेपु । तुज्यते-तुज हिंसायाम् । मंसते-लेव्यडागमः, सिप् बहुलं लेटीति सि ।। प्रयत्-ऋत्रीतेलेंट् । वन्वे-तनुशब्दाचतुर्येकवचनं, पेडिंतीति छन्दसि गुणाभावे पणादेशः ।। अष्टादशीमृचमाह- को अग्निमी। हुविा घृतेन सुचा यजाता ऋतुभिर्धवभिः । कस्मै देवा आ वहानाशु होम को मंसते वीतिहोत्रःसुदेवः ॥१८॥ कः अग्निम् ईट्टे इविा धृतेन स्रुचा यजाते ऋतुभिः ध्रुवेभिः कमै 40 ·[म. १, मन. १३.८४ म. १, म. ६, १.८.] M , देवाः आ वहान् आशु होम कः मंसते वीतिऽहोत्रः सुऽदेवः॥ अस्यामृचि हविर्घतस्रुचः कर्मानुष्ठानसामग्रयः रहस्यपक्षे सङ्केताः बोध्याः । हविरर्पणद्रव्यं, यद्यत् कर्म क्रियमाणं देवार्थमर्प्यते, तत्सर्वम् । घृतम् दीप्तिः, प्रसन्नता । स्रुक् यजनपात्रविशेषो दविः, तीवेच्छा मुहुर्मुहुरुद्गता उज्ज्वलाभीप्सा सर्वार्पणरूपे सूक्ष्मकर्मणि वैदिके योगे मुख्योप- करणं भवति । कः को यजमानः अग्निम् ईट्टे सर्वदेवहोतारं प्रमुख देवानां इन्द्रादीनां, स्तौति? इन्द्रस्य आगमनाय तदाराधनाय तत्प्रसादप्राप्तये च अग्निरेव प्रथमं पूजयितव्यः । तदाह, हविषा हविर्निरूपणेन घृतेन ज्वलनसाधनेन दीपनेन स्रुचा उद्दीपनसाधनेन जुह्वाख्येन, धूवेभिः स्थिरैः नित्यैरप्रमत्तैः ऋतुभिः नियतदैव्यविधिक्रमानुसारिभिः कालविशेपैः, दैव्येषु नियत- कालेष्वित्यर्थः यजातै यजेत् । कस्मै यजमानाय देवाः इन्द्रादयः होम आह्वातव्यं प्रशस्य बलं सामर्थ्यमिति यावत् आशु शीघं आ वहान् आवहन्ति प्रापयन्ति? वीतिहोत्रः वीतये आगतये देवानामाविष्कृतये होत्रं होतकर्म आह्वानं यस्य सः सुदेवः शोभनदेवताकः कः को यजमानः मंसते जानातीन्द्रम् ? बहुविधेनोपासनेन देवतासान्निध्यं लभ्यते, इन्द्रः प्रत्यक्षो भवति, नान्य- थेति तात्पर्यम् ।। ईट्टे-ईड स्तुतौ । यजाते-यजतेः लेटि आडागमः, वैतोऽन्यत्रेति ऐकारः । वहान्-वहतेलेटि आडागमः । होम-हयतेः, नामन्सीमन् इत्यादौ होमन्शब्दो मनिन्प्रत्य- यान्तो निपात्यते । मंसते-मन ज्ञाने, लेट्यडागमः, सिप् छन्दसि बहुलम् । अन्यत् गतम् ॥ एकोनविंशीमृचमाह- त्वमङ्ग प्रशसिपो देवः शविष्ठ मय॑म् । न त्वदन्यो मघवन्नस्ति मर्डितेन्द्र ब्रवीमि ते वचः ॥१९॥ त्वम् अङ्ग प्रशंसिपः दे॒वः शविष्ठ मय॑म् न त्वत् अन्यः मघऽवन् अस्ति मर्डिता इन्द्र ब्रवीमि ते वर्चः॥ अग अभिमुसीकरणे अङ्गेतिवचनं शविष्ठ भो बलवत्तम, देवः द्योतमानः त्वं मर्त्यम् मरणधर्माणं पुरुषं त्यां स्तुतवन्तं मादृशं प्रशंसिपः प्रशंस, साधु साधु त्वद्वचनमिति प्रशंन । हे मघवन् इन्द्र धनवनिन्द्र, त्वदन्यः त्वत्तोऽन्यः मर्डिता सुसयिता न अस्ति न वर्तते । तस्मात् इदम् स्तोतलक्षणं वचः वचनं ते तुम्यं ब्रवीमि उच्चारयामि ॥ प्रशंसिपः-शंमु स्तुती, लेटि सिप्पडागमः । मड़िता-मृड मुसने, रच इडागमः ।। . .

·अ.भ.६, ३.९.1 -६७ -2 (मं. १, मनुः १४.८५. विशीचमाह- मा ते राधासि मा त ऊतयो वसोऽस्मान्कदा चना दभन् । विश्वा च न उपमिमीहि मानुप वसूनि चर्पणिभ्य आ ॥२०॥ मा ते राधौसि मा ते ऊतयः वसो इति अस्मान् कदा चन दभन् विश्वा च नः उपऽमिमीहि मानुप वसूनि चर्पणिऽभ्यः आ ॥ है वसो निवासहेतुभूत, सर्वत्र सत्त्वे वसतीति वसुः, तथा वर्तमानेन्द्र, ते वय राधांसि धनानि अस्मान् आराधकान् त्वदीयान् कदाचन कदाचिदपि मा दमन मा कार्पर्दधान् मा विनाशयन्तु, अस्माकं घनदात् कापथप्रवृत्तिसंभवात् विनाशहेतुभूतानि मा भूवन् 'ते राधांसि' इत्यर्थः । तथा ते ऊतयः त्वदीयान्यस्मदभिवर्धनानि 'मा दभन् । हे मानुप, मनुष्यहितेन्द्र, चर्पणिभ्यः मन्त्रद्रष्टुभ्यः नः अस्मभ्यं विश्वा सर्वाणि वसनि सारभूतानि सत्यानि, (सत्तैव सचं) अत एव धनपर्यायो वसु । आ उप मिमीहि च आहृत्य, सर्वतः समाहृत्य अस्मत्समीपे कुरु॥ दभन्-दभु दम्मे, लोडर्थे छान्दसे लडि विकरणस्य लुक्, अडभावः छन्दसि, 'न माड्योग' इति वा । मिमीहि-माङ् माने शब्दै च, व्यत्ययेन परस्मैपदम् ॥ इति प्रयमस्य षष्ठोप्टमो वर्ग: प्रयमे मण्डले प्रयोदशोऽनुवाकः समाप्तः चतुर्दशानुवाके नव मुक्तानि, तत्र "प्रय” इति द्वादशचं प्रथम सूक्तं गोतमस्यार्पम् । पञ्चमीद्वादश्यौ त्रिष्टुमौ, शिष्टा जगत्यः मरुतो देवताः ॥ सत्र-प्रयमामृचमाह- प्र ये शुम्भन्ते जनयो न सप्तयो यामनुद्रस्य सुनवः सुदंसंसः। रोद॑सी हि मुरुतश्चक्रिरे वृधे मदन्ति वीरा विदथेषु घृष्वयः ॥१॥ प्रये शुम्भन्ते जनयः न सतयः याम॑न् रुद्रस्य सूनवः सुऽदंसंसः रोदसी इति हि मरुतः चक्रिरे वृधे मदन्ति वीराः विदर्थेषु घृष्वयः॥ मरुतां वरूप, प्रचण्डवेगानां तेपां कर्माणि, पृश्निमानुत्वं, इन्द्रनारत्वं इत्येतानि सर्वाणि सरहस्य प्राग्वित्वानि कण्यसक्तेषु (१.३७, ३८, ३९), ततः प्राक् च शुनाशेपरस्त कचिव ·म. १, म.६, २. ९.] ६४८. [म. १, मन. १४, १.८५. (१.२३.१०)। तदत्र मारुतेषु सूक्तेपु सङ्केतार्थविवरणं न पुनर्दीयते । ये ये मरुतः यामन् यामनि गमने प्रत्यासन्ने प्रशुम्भन्ते दीप्यन्ते, उज्ज्वला भवन्ति । तत्र दृष्टान्तः जनयो न जाया इव, यथा जायाः भर्तृन वशयित्वा स्वयं तद्वशं यान्ति, तथा प्राणभूसमुत्पन्नाः ऐन्द्रज्योतिर्यल- ज्वलिताः धीवृत्तयः यजमानानृपीन् वशयित्वा स्वयं तद्वशं गच्छन्ति, कीदृशाः। मरुतः सप्तयः सर्पणशीला: गमनस्वभानाः रुद्रस्य सूनवः रुद्रपुत्राः मध्यमस्थानाः, अत एव चण्डवलाः सुदंससः शोभनकर्माणः । चण्डवेगा अपि ते साधु कृत्यं देवप्रीतिकरं कर्म निर्वहन्ति, तदेवोपपादयति । हि.यस्मात् मरुतः उक्तलक्षणाः रोदसी द्यावापृथिव्यौ चक्रिरे कृतवन्तः। द्विविधा ऊों तृतीयस्थानां अधरां पृथिवीस्थानां च चिति इति संकेतरहस्यम् । नेमे मरुतः स्थूला वायवः रोदस्योः कर्तारो भवन्ति । उज्ज्वलानां धीवृत्तीनां प्रभावादेव दिवि ऊर्ध्वमधः पृथिव्यां च चिद्विकासो द्विधा सम्पद्यते । किमर्थ रोदसी चक्रिरे? वृधे वर्धनाय, यजमाने उक्तलक्षणयोः रोदस्योरिति बोध्यम् । पुनः कीदृशाः? वीराः विशेपेण शत्रुक्षेपणशीलाः घृप्वयः घर्षणशीला: बलाढ्यत्वात्, ईदृशाः मरुतः विदथेषु ज्ञानप्राप्तिस्थानेषु यज्ञेषु मदन्ति हृष्यन्ति सोमरस- स्वीकारणा शुम्भन्ते-शुभ शुम्भ दीप्तौ । जनयः-जनी प्रादुर्भावे, जायन्ते आसु । यामन्-या प्रापणे, भावे आतो मनिन् , सप्तम्या लुक् । सुदंससः-शोभनं दंसः कर्म येषां ते । वृधे-वृधू वृद्धौ, संपदादिलक्षणो भावे क्विप् । विदथेषु-विदन्त्येपु देवान् , रुदिविदिभ्यां किदिति अथप्रत्ययः । घृप्वयः-घृपु संघर्षे, विन्प्रत्ययान्तो निपातितः ॥ द्वितीयामृचमाह- त उक्षितासौ महिमानमाशत ढिवि रुद्रासो अधि चक्रिरे सदः । अर्चन्तो अकं जनयन्त इन्द्रियमधि श्रियो दधिरे पृश्निमातरः॥२॥ ते उक्षितासः महिमानम् आशत दिवि रुद्रासः अधि चक्रिरे सदः अर्चन्तः अर्कम् जनयन्तः इन्द्रियम् अधि श्रियः दधिरे पृश्निऽमातरः।। ते पूर्वोक्ता मरुतः उशिवासः सिक्ताः, यजने सुतेन सोमरसेन तृप्ताः सरसा आर्द्रचित्ता इति रहस्यम् । क्याभृताः सन्तः महिमानम् महत्त्वं आशत आप्नुपन् । रुद्रासः रुद्रपुराः कन्ये जनकाशवर्तनात् , ते मरुतः दिवि द्योतमाने तृतीय इन्द्रस्याने सदः सदनं शुद्धभनथैतन्य- ·म. १,०६, २.९.] म.१, मन. १४, सू.८५. . स्थानं ऐन्दं धाम अघि चक्रिरे अधिकं उत्कृष्टं चक्रुः, मध्यमस्थानोद्भवा मरुतः ऊध्र्षभुवमारुह्य ऐन्द्र ज्योतिर्भजन्ते, तदेव स्पष्टपाते । अर्कम् दीप्तमर्चनीय इन्द्र अर्चन्तः पूजयन्तः इन्द्रियम् इन्द्रलिङ्गं इन्द्रसंवन्धि सर्व वैभवं जनयन्तः आविष्वुर्वन्तः पृश्निमातरः पृश्निः चित्रवर्णा गौः माता येषां ते, गौरदितिः वत्प्रसूतयः, अन्तरिक्षात्मिका अदितिः, प्राग्विवृतम् । श्रियः ऐश्वर्याणि अधि अधिक दधिरे अधारयन् ॥ उक्षितार इत्यादयः गताः ॥ तृतीयामृचमाह- गोमातरो यच्छुभयन्ते अञ्जिभिस्तनूपु शुभ्रा देधिरे विरुक्मतः। वाधन्ते विश्वमभिमातिनमप वमन्येिपामर्नु रीयते घृतम् ॥३॥ गोऽमातरः यत् शुभयन्ते अञ्जिऽभिः तनू' शुभ्राः दधिरे विरुक्मतः वधिन्ते विश्वम् अभिऽमातिनम् अप वमानि एपाम् अनु रीयते घृतम् ॥ गोमातरः गौः चित्रवर्णा पृश्निः माता येषां ते मरुतः, अत्र गौः पृश्निरित्युपपद्यते, गोरूपा भूमिरिति सायणः । अजिभिः अभिव्यञ्जकैर्विभवः, आभरणैरिति स्थूलोऽर्थः । यत् यदा शुभयन्ते स्वीयं दिच्या रूपं दीप्त:पुर्वन्ति तदानीं ते मरुतः शुभ्राः स्वच्छाः ज्वलिताः सन्तः तनूषु शरीरेषु खोयेषु विल्क्मतः विशेपेण रोचमानान् प्रभावान् दधिरे धारयन्ति । अपि च विश्वम् सर्व अमिमातिनम् शत्रु अप बाधन्ते हिंसन्ति । एषाम् मरुतां वानि मार्गान् अनु अनुसृत्य घृतम् दीप्तिः, धीप्रकाश इति बोध्यम्, रीयते स्रवति । ऐन्द्रतेजोवलदीपिता धीवृत्तयो हि मरुतः॥ शुभयन्ते-संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वाल्लघूपधगुणाभावः। अञ्जिभिः अञ्जू व्यक्ति- प्रक्षणादिपु । विरुक्मतः-विशिष्टा रुक् विस्क्, तद्वन्तः । रीयते-रीङ् स्रवणे देवादिकः ।। चतुर्थीमृचमाह- वि ये भ्राजन्ते सुम॑खास ऋष्टिभिः प्रच्यावयन्तो अच्युता विदोर्जसा। मनोजुवो यन्मरुतो रथेष्वा वृषवातासः पृर्पतीरयुग्ध्वम् ॥४॥ वि ये भ्राज॑न्ते सुऽमखासः ऋष्टिऽभिः प्रऽच्यवर्यन्तः अच्युता चित् ओजसा मनःऽजुवः यत् मरुतः रथेपु आ धृपऽवातासः पृफ्ती: अयुग्ध्वम् ॥ " ·आ वः वहन्तु सतयः रघुऽस्यदः रघुऽपत्वानः प्र जिगात पाहुऽभिः पं.म.६, ५.९.] [मं. १, मनु. १४, स. ८५. सुमखासः शोभनयज्ञाः ये मरुतः प्राप्टिमिः आयुधैः, मरुतां दृष्टय एव ऋष्टय इति प्रागुप- पादितम् । विभ्राजन्ते विशेपेण दीप्यन्ते, ते मरुतः अच्युता चित् च्यावयितुमशक्यानि पर्वतादीनीति स्थूलदृष्टया अचिनिस्थानानि जडधनानि अपि ओजसा स्वीयबलेन प्रच्यावयन्तः प्रकग च्यायितारो भवन्ति । अथ प्रत्यक्षकृतो मन्तवर्णः । हे मरुतः, मनोजुवः मनोगतयः, मनोवद्वेगगमनाः वृपयातासः वृष्णां बलवेगवर्षकाणां वाताः संघभूताः यूयं रथेषु आत्मीयेषु पृपतीः वाहनभूताः श्वेतविन्दुमृगीः, गतिवेगलक्षकः सङ्केतोऽयं प्राग्विकृतः, यत् यदा आ अयुग्ध्वम् नियुक्ता अकृवं तदा अच्युतान्यपि च्युतानि भवन्तीति भावः ॥ मनोजुकः-जु इति सौत्रो धातुः गत्यर्थकः । अयुग्ध्वम्-युजिर् योगे॥ पञ्चमीमृचमाह- प्र यद्रथेषु प्रपतीरयुग्धं वाजे अदि मरुतो रहयन्तः। उतारूषस्य वि प्यन्ति धाराश्चमैवोदभियुन्दन्ति भूमं ॥५॥ प्र यत् रथेषु पृफ्तीः अयुग्ध्वम् वाजै अद्रिम् मरुतः रहयन्तः उत अरुपस्य वि स्यन्ति धाराः चर्मऽइव उदऽभिः वि उन्दन्ति भूमं ॥ हे मरुतः, पृपतीः यत् यदा रथेषु प्र अयुग्ध्वम् भवन्तः प्रायुजन् , किं कुर्वन्तः १ वाजे निमित्तभूते सति, समृद्धिप्रतिपादको वाजशब्दः । अद्रिम् मेघ अन्तर्निहिततेजोबलादिक वमोघन रहयन्तः वर्पणार्य प्रेरयन्तः । उत तदानीं अरुपस्य आरोचमानस्य इन्द्रात्मनः सौर- ज्योतिपः सकाशात् धाराः ज्योतिर्वलादिधाराः विष्यन्ति विमुञ्चन्ति भवन्तः। ताच धाराः विमुक्ताः सत्यः, उदमिः उदकैः चर्मेव यया चर्म निष्प्रतिरोधं क्लेयते तथा भूम सर्वां भूमि व्युन्दन्ति विशेषतः फ्लेदयन्ति । भूमिः स्थूलशरीर स्थूलप्रज्ञाभूमिश्वेत्यवधेयम् ॥ रहयन्तः-रहि गतौ । विष्यन्ति-पो अन्तकर्मणि देवादिकः । व्युन्दन्ति-उन्दी क्लेदने ॥ पष्ठीमृचमाह- वहन्तु सप्तयो रघुष्यदो रघुपत्वानः प्रजिंगात पाहुर्भिः। सीढ़ता घर्हिरुरु वः सदस्कृतं मादयध्वं मरुतो मध्वो अन्धसः॥६॥ आ वो ·म.१, म. ६, व. १०.] - [म. १, मनु. १४. सू.८५. " सीदंत आ वर्हिः उरु वः सर्दः कृतम् मादयध्वम् मरुतः मध्यः अन्धसः॥ हे मरुतः, यः युष्मान् सप्तयः सर्पणशीलाः अश्वस्थानीयाः पृपत्यः आ वहन्तु अस्मद्यजनं प्रापयन्तु । कीदृशाः सप्तयः? रघुण्यदः लघु शीघं स्यन्दमानाः गच्छन्त इत्यर्थः । रघुपत्वानः लघु पतन्तो गच्छन्तो यूयं वाहुमिः वीरकर्मलक्षकवलद्योतनाय याहुभिः सहेत्युक्तम् । प्र जिगात प्रकर्षण गच्छत । हे मरुतः, वः युष्माकं सदः सदनं उरु विस्तीर्ण कृतम् । यजमानस्थान्तदिः सिद्धा । तत्र चर्हिः आस्तीर्ण आसनं आ सीदत तत्रोपविशत । उपविश्य च मध्वः मधुरस्य अन्धसः अन्नभूतस्य सोमस्य पानेन मादयध्वम् तृप्ता भवत ॥ रघुष्यदः-रघु स्यन्दन्ते, स्यन्दू प्रस्रवणे । रघुपत्वानः-पल गतौ । जिगात-जिगातीति गतिकर्मसु पठितम् ।। इति प्रभमस्म पळे नवमो वर्ग: सप्तमीमृचमाह- तेऽवर्धन्त खतवसो महित्वना नाक तस्थुरुरु चक्रिरे सदः। विष्णुर्यद्धावृदृर्पणं मदच्युतं वयो न सीढन्नधि हिपि प्रिये ॥७॥ ते अवर्धन्त स्वऽतवसः महिऽत्वना आ नाकम् तस्थुः उरु चक्रिरे सदः विष्णुः यत् हु आवत् वृष॑णम् मदाऽच्युतम् वर्यः न सीदन् अधि वर्हिषि प्रिये ॥ ते मरुतः अवर्धन्त सृद्धि प्राप्ताः । कीदृशाः१ स्वतवसः स्वाधीनपलाः, अन्यबलनिरपेक्षं प्रवर्तन्ते । अत एव वृद्धि प्राप्य महित्वना महत्त्वेन नाकम् धुलोकं आ तस्थुः आस्थितयन्तः सदः सदनं यजमानकृते स्वनिवासस्थानं उरु विस्तीर्ण चक्रिरे चक्रुः । यत् यदर्थ, मरुतां कृते वृपणम् वर्षकं दिव्यसम्पदा मदच्युतम् हर्पस्य आसेक्तारं सोमं विष्णुई विष्णुरेव आवद् रक्षति, ते मरुतः वयो न पक्षिण इव शीघ्रपतनाः आगत्य प्रिये प्रीतिकरे अस्मदीये आस्तीर्णे पहिपि अघि अन्तर्यजनवेदिस्याने सीदन् सीदन्तु ।। अत्र मन्त्र विष्णुमरुतां रक्षक इत्युक्तम् । यद्यपि घोरकर्मणां मरुतां पिता प्रचण्डो रुद्रः सर्वत्र प्रसिद्धः, तथापि विष्णुरेतान् रक्षतीति कयने वैदरहस्यमिदमवधेयम् । यथा रुद्रस्य मरुतां पितुर्पोरव्यापारत्वेऽपि शिवकरच सौम्यांशद्योतक- लक्षणानि च घोपयन्ति मन्त्रवर्णाः, यथा च मरुतां प्रचण्डत्वेऽपि 'शुमयन्ते अञ्जिमिस्तनूपु शुभ्राः दघिरे विरुक्मतः' इत्यादि सौम्पत्वं च वर्णयन्ति मन्ताः, तथा विष्णोः सर्वथा सौम्यस्यापि ·[म. १, मनु.१४.स. ८५. - अ.१.६, ३.१०.] रुद्रकर्मत्वं कीर्त्यते, मरुतां स परम आधार इति च । "मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः" इति दीर्घतमाः (१.१५४.२)। आत्रेयमण्डलेऽन्तिमसूक्ते विष्णुः ‘एवयामरुत्' इति वर्णितः । रुद्र इव मरुत इव विष्णुरतिशीघ्रचण्डगतिका इति विवक्षा व्यञ्जिता 'एचया शब्दप्रयोगेण ॥ यत्-चतुर्थ्या लुक् । आवत्-छान्दसो वर्तमाने लङ् । मदच्युतम्-मदं च्योतति इति मदन्युत् । सीदन्-लिडर्थे लेट्यडागमः॥ अष्टमीमृचमाह- शूरां इवेद्युयुधयो न जग्मयः श्रवस्यवो न पृतनासु येतिरे । भयन्ते विश्वा भुव॑ना मुरुद्भयो राजोन इव वेषसन्दशो नरैः ॥८॥ शूराःऽइव इत् युयुधयः न जग्मयः श्रवस्यवः न पृतनासु येतिरे भयन्ते विश्वा भुवना मुरुत्ऽभ्यः राजानःऽइव त्वेषऽसन्दृशः नरैः ॥ शूरा इव इत् शौर्ययुक्ताः पुरुषा इवैव युयुधयो न युध्यमाना इव च जग्मयः सत्वरं गच्छन्तः मरुतः श्रवस्यवो न श्रवः दिव्यमान्तरं च आत्मन इच्छन्तः पुरुषा इव पृतनासु सङ्ग्रामेषु येतिरे प्रयतन्ते । देवविरोधिमित्रादिभियुद्धच्याप्रियन्ते यजमानस्योपकाराय । तथाविधेभ्यः मरुद्रथः विश्वा सर्वाणि भुवना भूतजातानि भयन्ते विभ्यति । नरः नेतारः बलिनस्ते मरुतः राजानः इव राजमानाः नृपतय इव त्वेपसन्दृशः उज्ज्वलसंदर्शनाः अत एव सर्वे यज्ञयात्राविघातकाः विभ्यति । मरुतो न केवलं चण्डकर्माणः क्रियादक्षाः, अपि तु 'त्वेपसन्दशश्च ज्ञानशक्तिप्रकाशकाचेति बोद्धव्यम् ॥ युयुधयः-युध संप्रहारे, छन्दसि किन्प्रत्ययः । जग्मयः-पूर्ववत् किन्प्रत्ययः । भयन्ते-जिमी भये, बहुलं छन्दसीति शपः श्लोरभावः । त्वेपसंदृशः-विप दीप्तौ, पचाय, दृशिर प्रेक्षणे, संपूर्वादस्मात् संपदादिलक्षणो भावे किम् ॥ नवमीमृचमाह- त्वष्टा यद्वजं सुकृतं हिरण्ययै सहस्रभृष्टिं स्वा अवर्तयत् । धत्त इन्द्रो नर्यपासि कर्तवेऽहन्वृत्रं निरपाौब्जदर्णवम् ॥९॥ त्वष्टा यत् वज्रम् सुऽकृतम् हिरण्ययम् सहस्रऽभृष्टिम् सुऽअर्पाःअवर्तयत् धत्ते इन्द्रः नरि अपासि कर्तवे अर्हन् वृत्रम् निः अ॒पाम् ओब्जत् अर्णवम् ॥

·न., म... १०.] [म. १, मनु.१४, सू.८५. सपाः शोभनकर्मा त्वष्टा विश्वकर्मा पद्वजम् अवर्तयत् अगमयत् इन्द्रं प्रति, तस्मै दत्तवानित्यर्थः । कीदृशम् ? सुकृतम् सुष्ठ निष्पादितं हिरण्ययम् हिरण्यविकारं सहस्रभृष्टिम् सहस्रधाराभिर्युक्तं, अनेकार्थकः सहस्रशब्दः । तदर्ज इन्द्रो धत्ते धारयति । कस्मिन् ? नरि नेतरि, पलिनि पुरुपे, बलाढ्ये यजमाने, 'नृसंबन्धात् नृशब्देन संग्रामोऽभिधीयते' इति सायणीयम् । स्थूलपक्षेपि नेदमावश्यकम् । मरुतां प्रकृतत्वात् नरि पलिनि मरुद्गणे इति विवरणं परम् । न चेत् सूक्तमध्ये ऋगियं पूर्वोत्तरसंवन्धरहिता मरुत्संवन्धशून्या च भवति । किमर्थम् ? अपांसि कर्तवे कर्माणि कर्तुम् । इन्द्रार्थ मारुतं प्रपलं कर्म बहुधा कीर्त्यते वेदे । इन्द्र एवं तेन चत्रेण वृत्रम् अहन् चुत्रवधं कृतवान् । अपाम् अर्णवम् अपां राशि निरौब्जद निर्गमय्य अधोमुखमपातयत् । यथा क्षीराधिरित्यादौ अन्धिपदामिधेयसमुद्रमात्रस्य विवक्षा, तथेह अर्णवशन्देन अपरिमितराशित्वं ग्राह्यम् । इमाश्व दिव्या आपः तेजोक्लादिलक्षणाः रहस्यार्थे योध्याः ॥ हिरण्ययम्-हिरण्यशब्दान्मयटो मकारस्य लोपः । कर्तवे-तुमर्थे तवेन्प्रत्ययः । अर्णवम्-मत्वर्थीयो वः सलोपश्च ।। दशमीमृचमाह- ऊवं नुनुदेश्वतं त ओज॑सा दाहाणं चिंद्विभिदुर्वि पर्वतम् । धर्मन्तो वाणं मरुतः सुदानवो मढे सोम॑स्य रण्यानि चक्रिरे ॥१०॥ ऊर्ध्वम् नुनुढे अवतम् ते ओज॑सा य़ाणम् चित् विभिदुः वि पर्वतम् धम॑न्तः वाणम् मरुतः सुऽदानवः मर्दै सोमस्य रण्यानि चक्रिरे । इयमुत्तरा च काञ्चनाख्यायिकामाधारीकृत्य न्याख्याते सायणीये । मस्तः दूरस्यं कृप- मुत्साय पितस्य स्पेगोतमस्यान्तिकं प्रापय्य तमासिन्य तर्पयामासुरिति सा कथा । वेदार्य- रहस्यजिज्ञामना तया नास्ति प्रयोजनम् । तत्त्वग्रहणे सा भ्रमहेतरेव भवति ॥ ते मरुतः अवतम् कूप, कृपनाम, अधस्ताद्भवति । ऊर्ध्वम् उपरि ओजसा स्वीयपलेन नुन्द्रे प्रेरितवन्तः । मरुतां कर्मणामिदमेकम् , यत् अधस्ताद जडे अन्नमये शरीरे (लोके च) निलीय वर्तमानानां अपा ज्योतिश्शक्तिविशेषाणां ऊर्य प्राणमनोमयेषु म्यानेगु प्रापर्ण भाति । तथा उपरि प्रापणे जाड्यादिपनप्रतिनन्धकं च भक्षयन्तीत्याह । दहाणम् प्रवृद्ध रदं पर्पतम् चित् पहुपर्पयुक्त शिलामयं जडपनमपि वि विमिदुः पमञ्जः । सुदानवः शोभनदानाः ते मरुतः वाणम् वीणा- ·- " हे मरुतः, यः पुमाकं संवन्धीनि या यानि निधातूनि त्रिपु पृथिव्यादिस्थानेषु (पिण्डाण्डे १.१, ६, व. १०.] [म. १, अनु-१४, सू. ८५. विशेषमित्येके, वाद्यविशेष धमन्तः वादयन्तः (खनिर्वर्तितकर्मजन्योल्लासद्योतकमिदम्) सोमस्य मदे सोमपानेन हर्षे सति रण्यानि रमणीयानि विविधानि रतियोग्यानि यजमानायर्पये चक्रिरे' कुर्वन्ति, लडथै लिट् ॥ नुनुद्रे-णुद प्रेरणे, लिटि इस्यो रे इति रे आदेशः ॥ दहाणम्-दृह हहि वृद्धौ, लिटि कानच् । वाणम्-अण रण वण शन्दार्थाः। रण्यानि-रणते वे छन्दसि यत् ॥ एकादशीमृचमाह- जिमं नुनुद्रेऽवतं तयो दिशासिञ्चन्नुत्सं गोतमाय तृष्णजे । आ गच्छन्तीमव॑सा चित्रभानवः कामं विप्रस्य तर्पयन्त धामभिः ॥११॥ जिह्मम् नुनुद्रे अवतम् तो दिशा असिञ्चन् उत्सम् गोतमाय तृष्णऽजे आ गच्छन्ति ईम् अव॑सा चित्रभानवः कामम् विप्रस्य तर्पयन्त धामऽभिः॥ मरुतः अवतम् उद्धृतं उक्तलक्षणं कूपं तया दिशा यत्र अवस्थित ऋपिरूर्ध्वगतिकः तत्र जिलम् नुनुद्रे चक्रं प्रेरितवन्तः, ऊर्ध्वप्रेरणे न केवलमृजुधारया किं तु नानाभागसंस्पर्शो यथा स्यात् तथा तिरश्चीनगत्या प्रेरयामासुः । एवं सर्वाङ्गसेचनं सिध्यति । एवं तृष्णजे पिताय गोतमाय ऋपये उत्सम् जलप्रवाई असिञ्चन् अवानयन् । अथ ईम् एनं यजमानमूपिं चित्रभानवः विचित्रदीप्तयः मरुतः अवसा ईदृशेन रक्षणेन सह आगच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । विप्रस्य विपधित ऋपेः कामम् अपेक्षितं धाममिः भारकैः अब्रूपैस्तेजोमिः तर्पयन्त अतर्पयन् ॥ तृष्णजे-तृष्णा जाता यस्य सः, तस्मै, डयापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलमिति हस्पत्यम् । धामभिः-दधातेः ॥ द्वादशीमृचमाह- या वः शर्म शशमानाय सन्ति विधातूंनि दाशुषे यच्छताधि । अस्मभ्यं तानि मरुतो वि यन्त रयिं नौ धत्त वृपणः सुवीरम् ॥१२॥ या वः शर्म शशमानार्य सन्ति त्रिधातूंनि दाशुपं यच्छत अधि अ॒स्मभ्यम् तानि मरुतः वि यन्त रयिम् नः धत्त वृषणः सुऽवीरम् ॥

·म.१.अ. ६, व. ११.] [मं. १, अनु. १४, सू.८६. + ब्रह्माण्डे च) धारितानि अबस्थितानीत्यर्थः शर्म शर्माणि शरणानि, शान्तिसुसानि वा शशमानाय स्तुतिमिः भजमानाय दातुं सन्ति यानि च दाशुपे दत्तवते यजमानाय अघि यच्छत अधिक प्रयच्छय तानि सर्वाणि अस्मभ्यम् वि यन्त विशेपेण प्रयच्छत। हे वृषणः, वर्पितारः अभीष्टानां, नः अस्मभ्यं सुवीरम् शोभनवीयर्योपेतं रयिम् धनं घच दत्त, शशमानाय-शश प्लुतगतो, ताच्छी- लिकथानश् । यन्त-यमेलोटि बहुलं छन्दसीति शपो लुक् ।। इति प्रथमस्य पळे दशमो वर्ग अथ 'मरुतो यस्येति दशर्च द्वितीयं सूक्तं चतुर्दशेऽनुवाके । गोतमस्यापं गायत्रं मरुदेवताकम् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- मरुतो यस्य हि क्षये पाथा दिवो विमहसः। स सुगोपातमो जनः॥१॥ मरुतः यस्य हि क्षये पाच दिवः विऽमहसः सः सुऽगोपातमः जनः॥ हे विमहसः विशिष्टतेजसः, मरुतः, दिवः धुलोकादेत्य यूयं यस्य हि यस्य सलु यजमानस्य क्षये यजनगृहे शरीरे पाथ सोमं अभिपुतं पिवय सः जनः स जातो यजमानः सुगोपातमः शोभन: चिद्रश्मिपालकैर्देवैरत्यन्तं युक्तो भवति ।। पिमहसः-विशिष्टं महो येषां ते । सुगो- पातमः सोमनो गोपाः रश्मिरक्षको यस्य सः, अतिशयेन सुगोपाः ।। द्वितीयामृचमाह- यज्ञेवी यज्ञवाहसो विप्रेस्य वा मतीनाम् । मरुतः शृणुता हव॑म् ।।२।। यज्ञैः वा यज्ञऽवाहसः विप्रस्य वा मतीनाम् मरुतः शृणुत हव॑म् ।। हे यज्ञवाहसः यनस्प बोहारो मरुतः, पर्या यजमानस्य यजनैश्च सोमसवैच, या समुपे, मतीनां वा स्तुतीनां च संवन्धिनः विप्रस्य विपवितः हयम् आह्वानं भृणुत आकर्णयत ।। सोमामिपयैः साधनैः स्तुतिमिव साधनः विपश्चित ऋपेराहानं शृणुतेति मायः॥ तृतीयामृचमार-- उत वा यस्य वाजिनोऽनु विप्रमतक्षत। स गन्ता गोमति बजे ॥३॥ उत वा यस्य वाजिनः अर्नु विनम् अक्षित सः गन्ता गोऽमति बजे ॥ :

·- • ६५४ हे मरुतः, यः युष्माकं संबन्धीनि या यानि त्रिधातूनि त्रिपु पृथिव्यादिस्थाने(पिण्डाण्डे स.१, १.६, य.१०.] [मं. १, अनु. १४, सू. ८५. विशेषमित्येके, वाद्यविशेपं धमन्तः वादयन्तः (स्वनिवर्तितकर्मजन्योल्लासद्योतकमिदम्) सोमस्य मदे सोमपानेन हर्षे सति रण्यानि रमणीयानि विविधानि रतियोग्यानि यजमानायर्पये चकिरे' कुर्वन्ति, लडथै लिट् ॥ नुनुद्रे-णुद प्रेरणे, लिटि इरयो रे इति रे आदेशः ॥ दहागम्-रह हि वृद्धौ, लिटि कानच् । वाणम्-अण रण वण शब्दार्थाः। रण्यानि-रणते वे छन्दसि यत् ॥ एकादशीमृचमाह- जिलं नुनुद्रेऽवृतं तया दिशासिञ्चन्नुत्सं गोतमाय तृष्णजे । आ गच्छन्तीमव॑सा चित्रभानवः कामं विप्रस्य तर्पयन्त धामभिः ॥११॥ जिह्मम् नुनुट्टे अव॒तम् ता दिशा असिञ्चन् उत्सम् गोतमाय तृष्णऽजे आ गच्छन्ति ईम् अव॑सा चित्रभानवः कामम् विप्रेस्य तर्पयन्त मरुतः अवतम् उद्धृतं उक्तलक्षणं कूपं तया दिशा यत्र अवस्थित पिरूगतिकः तत्र जिह्मम् नुनुद्रे चक्रं प्रेरितवन्तः, ऊर्चप्रेरणे न केवलमजुधारया किंतु नानाभागसंस्पशों यथा स्यात् तथा तिरश्चीनगत्या प्रेरयामासुः । एवं सर्वागसेचनं सिध्यति । एवं तृष्णजे पिताय गोतमाय ऋपये उत्सम् जलप्रवाहं असिञ्चन् अवानयन् । अथ ईम् एनं यजमानमूपि चित्रभानवः विचित्रदीप्तयः मरुतः अवसा ईदृशेन रक्षणेन सह आगच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । विप्रस्य विपधित ऋपेः कामम् अपेक्षितं धाममिः भारकैः अब्रूपैस्तेजोमिः तर्पयन्त अतर्पयन् || तृष्णजे-तृष्णा जाता यस्य सः, तस्मै, डयापोः संज्ञाच्छन्दसोर्वहुलमिति हस्खत्वम् । धामभिः-दधातेः ।। द्वादशीमृचमाह- या वः शर्म शशमानाय सन्ति विधातूंनि दाशुषे यच्छ्रताधि । अस्मभ्यं तानि मरुतो वि यन्त रयिं नौ धत्त वृषणः सुवीरम् ॥१२॥ या वः शर्म शशमानार्य सन्ति त्रिधातूंनि दाशुपं यच्छत अधि अस्मभ्यम् तानि मरुतः वि यन्त रयिम् नः धत्त वृषणः सुऽवीरम् ॥ धामऽभिः॥

·स.स. ६.५.११.१ - ६५५ - [म. १, अनु. १५, म.८६. ब्रह्माण्डे च) धारिवानि अवस्थितानीत्यर्थः शर्म शर्माणि शरणानि, शान्तिसुखानि या शशमानाय स्तुतिमिः भजमानाय दातुं सन्ति यानि च दाशुपे दत्तवते यजमानाय अधि यच्छत अधिक प्रयच्छय तानि सर्वाणि अस्मभ्यम् वि यन्त विशेपेण प्रयच्छत। हे वृपणः, पर्पितारः अभीष्टानां, नः अस्मभ्यं सुवीरम् शोभनवीर्योपेतं रयिम् धनं धत्त दत्त॥ शशमानाय-शश प्लुतगतो, ताच्छी- लिकथानश् । यन्त-यमेोटि बहुलं छन्दसीति शपो लुक् ।। इति प्रयमस्य पप्ले दशमो वर्ग: अथ 'मरुतो यस्ये ति दशचं द्वितीयं सूक्तं चतुर्दशेऽनुवाके। गोतमस्याएं गायत्रं मरुदेवताकम् ॥ तत्र प्रयमामृचमाह- मरुतो यस्य हि क्षय पाथा दिवो विमहसः। स संगोपातमो जनः॥१॥ मरुतः यस्य॑ हि क्षये पाच दिवः विऽमहसः सः सुऽगोपातमः जनः॥ हे विमहसः विशिष्टतेजसः, मरुतः, दिवः धुलोकादेत्य यूयं यस्य हि यस्य खलु यजमानस्य क्षये यजनगृहे शरीरे पाथ सोमं अमिपुतं पिक्य सः जनः स जातो यजमानः सुगोपातमः शोभनैः चिद्रश्मिपालकैर्देवैरत्यन्तं युक्तो भवति ॥ विमहसः-विशिष्टं महो येषां ते । मुगो- पातमः-दोमनो गोपाः रदिमरक्षको यस्य सः, अतिशयेन मुगोपाः ।। द्वितीयामृचमाह- यही यज्ञवाहसो विस्य वा मतीनाम् । मरुतः शृणुता हव॑म् ॥२॥ यज्ञैः वा यज्ञऽवाहसः विप्रेस्य वा मतीनाम् मरुतः शृणुत हव॑म् ।। हे यजवाहसः यजस्य वोटारो मरुतः, या यजमानस्य यजनश्च सोमसवैश्य, या समुपये, मतीनां या स्तुतीनां च संपन्धिनः प्रिस्प विपथितः हवम् आदानं शृणुत्त आकर्णपत ।। सोमामिपपैः साधनः स्तुतिनिय साधनः विपश्चित ऋपेराहानं भृणुतेति भावः ।। हतीयामृचमार- उत वा यस्य वाजिनोऽनु विप्रमतक्षत । स गन्ता गोमति बजे ॥३॥ उत वा यस्य वाजिनः अनु विप्रंम् अतक्षत सः गन्ता गोऽमति जे ।। " ·म., अ. ६, 4. १२.] [म. १, मनु.१५, १.८६० - उत वा गपि च यस्य वाजिनः पलसमृद्धा मरुतः यस्य यजमानस्य अर्थे विनम् विपश्चित, तल्लक्षितं अन्तचक्षुष्मत्वं अत एव मेधावित्वं अन्वतक्षत तीक्ष्णीकुर्वन्ति शिल्पनिष्पादन इव, सः वादृशो यजमानः गोमति चिद्रश्मिपूरित बजे गोष्ठे निवासस्थाने गन्ता गमनशीलो भवति ॥ अतक्षत-तक्ष्णोतेः छान्दसो लङ् । गन्ता-गमेस्तान्छीलिकस्तृन् ।। चतुर्थीमृचमाह- अस्य वीरस्य वर्हि पि सुतः सोमो दिविष्टिषु। उक्थं मर्दश्च शस्यते ॥४॥ अस्य वीरस्य वर्हिपि सुतः सोमः दिविष्टिषु उक्थम् मदः च शस्यते ॥ दिविष्टिपु दिवः द्योतमानस्य ऊर्ध्वस्थानस्य इष्टयः एपणानि येपु कालेषु तेषु अस्प पूर्वोक्तस्य पलिनः वीरस्य शत्रुक्षेपणदक्षस्य यजमानस्यर्पः बर्हिपि यज्ञे अन्तः हृदयवेद्यां सुतः अमिपुतः सोमः शस्यते प्रशस्तो भवति, तथा उक्थम् शस्त्रात्मकं स्तोत्रं शस्यते मदश्च हर्पश्च देवानां मादयितृत्वं च शस्यत इत्यर्थः ॥ पञ्चमीमृचमाह- अस्य श्रोपन्त्वा भुवो विश्वा यश्चर्पणीरभि। सूरै चित् सनुपीरिपः॥५॥ अस्य श्रोपन्तु आ भुवः विश्वाः यः चर्पणीः अभि सूरम् चित् सस्नुषीः इषः॥ अस्य यजमानस्य स्तोतुः स्तुति आ श्रोपन्तु आभिमुख्येन शृण्वन्तु मरुतः। यः यजमानः मरुतामनुग्रहाद विश्वाः चर्पणीः सर्वान् दृष्टिसम्पन्नान् पुरुषान् अमि मुवः अभि भवति, अतिशेत इत्यर्थः । अस्य इषः एपणा: मारुतबलप्रेरिताः सुरं चित् सूर्यमपि समुपीः प्राप्ताः भवन्तु ।। भुवः-भवतेलेटि लेटोऽडाटावित्यडागमः । सनुपीः-सु गौ, अस्मालिटः कसुः, उगितश्चेति डीप्, भसंज्ञायां वसोः संप्रसारणम्, शासिवसिघसीनां चेति पत्वम्, जसि वा छन्दसीति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् ॥ इति प्रथमस्य पष्ठ एकादशो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- पूर्वीभिर्हि देदाशिम शरद्भिर्मरुतो वयम् । अबौभिश्चर्षणीनाम् ॥६॥ 4 ·म. १.स. ६.३.१२.] [मं. १, मन.१४. सू. ८६. cho पूर्वीभिः हि ददाशिम शरत्ऽभिः मरुतः वयम् अवःऽभिः चर्पणीनाम् ॥ है मरुवः, पूर्वीमिः बहीभिः शरद्भिः यत्सरः चर्पणीनाम् सर्वस्य द्रष्ट्टणां ऋषीणां देवानां भवतां वा, अवोमिः रक्षणैः युक्ताः वयम् ददाशिम हविर्दत्तवन्तः । हि यस्मादेचं तस्मादनुग्रह कुरुत ॥ पूर्वीमिः-पुरुशन्दाद् गुणवचनात् डीप् । ददाशिम-दाश दाने, लिटि इटागमः ॥ सप्तमीमृचमाह- सुभगः स प्रेयज्यो मरुतो अस्तु मयः। यस्य प्रयोसि पर्पथ ॥७॥ सुऽभर्गः सः प्रऽयज्यवः मरुतः अस्तु मर्त्यः यस्य प्रयोसि पर्पथ ।। प्रयज्यवः, प्रकर्पण यष्टन्याः मरुतः, सः मर्त्यः मनुप्यो यजमानः मुंभगः अस्तु शोमन- भाग्ययुक्तो भवतु । यस्य संबन्धीनि प्रयांसि प्रियाणि अर्पणानि स्तोत्राण्यपि, पर्पय आत्मनि सिनय, यूयं स्वीकुरुय । पर्पय-पृषु वृपु सेचने मौवादिकः अष्टमीचमाह--- शशमानस्य वा नरः खेदस्य सत्यशवसः। विदा कामस्य वेनतः॥८॥ शशमानस्य वा नरः खेदस्य सत्य ऽशवसः विद कार्मस्य वेनतः।। हे सत्यशवसः सत्यपलाः, नरः नेतारो पलिनो मरुतः, शशमानस्प स्ततिभिर्भजमानस्प स्वेदस्य खिद्यतः, परिश्रमं कुर्वतः, (स्वेदन स्वेदवान् लक्ष्यते) यजमानस्य वेनतः वेनतिः कान्तिकर्मा कामयमानस्य कामस्य कामं अमीटं, कार्ये पष्ठी, विद लम्भय । वा समुचये । अत्र कामना न सामान्यपणा किं त तपःप्रभावात् कान्तियुक्तस्य कामः, वस्मात् भजमानस्य कामयमानस्य चेति नाथम् ।। नवमीमृचमाह- यूयं तत्सत्यशवस आविष्कर्त महित्वना। विध्यता विद्युता रक्षः ॥९॥ यूयम् तत् सत्यऽशवसः आविः कुर्त महित्वना विध्यंत विद्युत रक्षः॥ है सत्यशनसः अमोपपलाः मरुतः, यूयम् तत् प्रसिद्धं वन्टन्दयाच्यं मन्न् 'महद्देवानाम- मुरत्वमेकम् ' इत्यन्पत्र गीतं आविष्कर्म आविष्कुरुत । इदं च महन् ज्योतिरिति विस्पष्टमुत्तरस्यां .

·[मं. १, अनु. १४, सू. ८७. - अ.१, अ. ६, य. १३.] - वर्णितम् । रक्षः आविष्कारप्रतिबन्धकं राक्षसादिकं विद्युता विद्योतमानेन महित्वना महत्त्वेन विध्यत ताडयत नाशयतेत्यर्थः ।। दशमीमृचमाह- गृहता गुह्यं तमो वि यात विश्वमत्रिणम् । ज्योतिष्कर्ता यदुश्मसि ॥१०॥ गृहत गुह्यम् तमः वि यात विश्वम् अत्रिणम् ज्योतिः कर्त यत् उश्मसि ॥ हे मरुतः, गुह्यम् रहसि वर्तमानं, अन्तर्निलीनं तमः अन्धकारं गृहत संवृतं कुरुत, विना- शयतेत्यर्थः, विश्वम् अत्रिणम् सर्व अत्तारं राक्षसादिकं वि यात विविधं यापयत, निर्गमयत । ज्योतिः तत् पूर्वोक्तं कर्त आविष्कुरुत, यत् वयं उश्मसि कामयामहे ।। अत्रिणम्-अत्तेः त्रिनि- प्रत्ययः । उश्मसि-वष्टेः, इदन्तो मसिः ॥ इति प्रथमस्य पष्ठे द्वादशो वर्ग: 'प्रत्यक्षस' इति पट्टचं तृतीयं सूक्तम् , गोतमस्याएं जागतं मारुतम् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- प्रत्यक्षसः प्रतवसो विरप्शिनोऽानता अविथुरा ऋजीपिणः। जुष्टतमासो नृतमासो अञ्जिभानजे के चिंदुस्रा ईव स्तृभिः ॥१॥ प्रऽत्वक्षसः प्रऽतवसः विऽप्शिनः अनानताः अविथुराः ऋजीषिणः जुष्टंऽतमासः नृऽतमासः अञ्जिऽभिः वि आनने के चित् उस्राःऽईव स्तृभिः॥ प्रत्वक्षसः शत्रूणां प्रकर्पण कर्शयितारः प्रतवसः प्रकृष्टपलाः, विरप्शिनः महनामैतत्, प्राग्विवृतम् (१.८.८) महान्तः, 'विविधेन जयघोपेणोपेताः महान्तो हि विविधैः शब्दः प्रशस्यन्ते' इति सायणीयम् । अनानताः आनतिहीनाः उद्धवा इत्यर्थः, अविथुराः अन्यथमानतया भय चलनरहिताः । ऋजीषिणः प्रार्जयितारो रसानामिति सायणव्याख्या, ऋजीपं अपार्जनं शत्रूणां, तदेपामस्तीति वयम्, प्रागिदं कथितम् (१.३२.६)। जुष्टतमासः अतिशयेन प्रीताः नृतमासः अतिशयेन नेतारो पलिनः अञ्जिमिः स्वरूपाभिव्यजकैः प्रभाविशेषैः न्यानजे व्यक्ताः दृश्यन्ते। तत्र दृष्टान्तः, स्वृमिः नक्षत्रैर्युक्ताः के चित् उसा इव स्वल्पसंख्याकाः सूर्यकिरणा इव । स्वल्पेषु .

·यत् ह यदा सल शुमे शोमनाय तेजोपलादिवर्पणाय, युजन वगं मजीवन्ति मस्तः, ते क्रीळयो धुनयो भ्रादृष्टयः स्वयं महित्वं पनयन्तु धृतयः॥३॥ प्र एपाम् अज्मैपु विथुराऽईव रेजते भूमिः यामेषु यत् ह युञ्जते शुभे ते कीळयः धुनयः भ्रात्ऋष्टयः स्वयम् महिऽत्वम् पनयन्त धूतयः॥ म. १.६,५. १३.] [मं. १, अनु. १४, सू.८७. उदयरश्मिपु नक्षत्रदर्शनं प्रसिद्धम् । अत्र मरुतां आदौ दर्शनं तेषां 'अञ्जिमिः स्फुटं भवती-: त्युक्तम् ।। प्रत्वक्षसः-तथू त्वक्षु तनूकरणे । अविथुराः-व्यय भयसंचलनयोः, व्यथैः संप्रसारणं, घेः किचेति उरच्प्रत्ययः । आनने अनक्तः, कर्मणि लिट्, इरयो रे ।। द्वितीयामृचमाह- उपहरेषु यदचिध्वं ययिं वयं इव मरुतः केन चित्पथा। श्चोतन्ति कोशा उप वो रथेष्वा धृतमुक्षता मधूवर्णमर्चते ॥२॥ उपऽहरेषु यत् अचिवम् य॒यिम् वयःऽइव मरुतः केन चित् पृथा श्चोतन्ति कोशाः उप वः रथेषु आ घृतम् उक्षत मधुऽवर्णम् अर्चते ॥ हे मरुतः, उपहरेषु उपहर्तव्येषु कौटिल्येन गन्तव्येपु पार्थिवेषु स्थलेषु अस्माकमन्नमय- शरीरेषु यत् यदा ययिम् गमनयुक्तं दिव्पबलादिवर्षक मेघ अचिवम् उपचितं कुरुय । कि कुर्वन्तः१ वय इव पक्षिण इव केन चित् पया केनापि मार्गेण पतन्तः । तदानी कोशाः तेजो- बलादिनिधिभूताः मेघाः यः युष्माकं रथेषु यानेषु उप समीपे आ योनन्ति क्षरन्ति, बटादिक मुश्चन्ति, तावद् भृरि वर्तते अतः हे मरुतः, यूयं अर्चते पूजयते यजमानाय मधुवर्णम् मधुसहन भासमानं घृतम् दीप्तिमत्तेजः उक्षत सिञ्चत ।। उपहरेषु-गतम् (१.६२.६)। अविध्वम्-चिनोतः वर्तमाने लङ, छन्दसि विकरणस्य लुक् । ययिम्-या प्रापणे, किप्रत्ययः । योनन्दि-स्च्युतिर क्षरणे, छान्दसो यलोपः ।। तृतीयामृचमाह- प्रेपामज्मैपु विथुरेव रेजते भूमिर्यामेषु यर्द्ध युञ्जते शुभे । तदानी अज्मेषु उल्क्षेपकेषु एपाम् मरुतां यामेषु नियमनेषु सत्म भूमिः पृथिवी शरीर प्रजत ·म. १,१.६, य. १३.] [म. १, अनु. १४, सू. ८० प्रकण कम्पते । केव? विथुरा इव व्यथिता भयाच्चलितैव "यथा मा वियुक्ता जाया निरालम्बा कम्पते” इति सायणीयम् । मरुतां तेजोवलादिष्टिसजीकरणे नियमनानि उत्क्षेपण- पूर्वाणि भावश्यकानि भवन्ति, तत्र पृथिवी, (अन्तर्यजने शरीरं) प्रथमं भयादिव कम्पते । ते तथाभूताः क्रीळयः विहारशीलाः धुनयः कम्पनस्वभावाः भ्राजदृष्टयः दीप्यमानायुधाः धूतयः धुन्चन्तः प्रतिबन्धकान् महित्वम् स्वीयं महिमानं स्वयम् स्वयमेव पनयन्त प्रकट कुर्वन्ति ।। अज्मेपु-अज गतिक्षेपणयोः 1 यामेपु-यम उपरमे, भावे घञ् । शुभे-शुभ दीप्तौ, संपदादिलक्षणः किम् । पनयन्त-पन व्यवहारे ॥ चतुर्थीमृचमाह- स हि ख़मृत्यूपंदश्वो युवा गणो ईऽया ईशानस्तविपीभिरावृतः । असि सत्य ऋणयावाऽनेद्योऽस्या धियः प्राविताथा वृषा गणः ॥४॥ सः हि खऽमृत् पृफ्त्ऽअश्वः युर्वा गणः अ॒या ईशानः तविधीभिः आऽवृतः असि सत्यः ऋणऽयावा अनैयः अस्याः धियः प्रऽअविता अर्थ वृषा गणः॥ स हि स खलु मरुतां गणः अया अस्य सर्वस्य ईशानः ईश्वरो भवति । कीदृशः१ स्वस्व खयमेव सरन्, नान्यसाहाय्यमंपेक्षमाणः पृषदश्वः पृपत्यः अश्वा यस्य सः युवा तरुणः नविपीभिः बलैः आवृतः परिवेष्टितः अथ सत्यः अनृतपरिपन्थी ऋणयावा भक्तानां ऋणस्य यापयिता अनेयः अनिन्दितः वृपा वर्षकः अमीष्टानां, अस्याः धियः अस्मदीयायाः धारणावत्या मेधायाः प्राविता प्रवर्धयिता गणः असि भवति, पुरुषन्यत्ययः ॥ अया-पष्टया याजादेशः । अनेद्यः-णिदि कुत्सायाम्, ण्यत् ॥ पञ्चमीमृचमाह- पितुः प्रतस्य जन्मना वदामसि सोमस्य जिह्वा प्र जिगाति चक्षसा। यदीमिन्द्रं शम्यकाण आशतादिन्नामानि यज्ञियानि दधिरे ॥५॥ पितुः पुनस्य॑ जन्मना वदामसि सोमस्य जिह्वा प्र जिगाति चक्षसा यत् ईम् इन्द्रम् शर्मि ऋाणः आर्शत आत् इत् नामानि यज्ञियानि दृधिरे ।

·म. १, म...१३.] [म. १, मनु. १५.८५. प्रनस्य पुरातनस्य पितः अस्मदशमूलपुरुषस्य सकाशाद जन्मना यदापं जन्म लन्धं तेन तन्महिना बदामसि धूमः। वल्पमाणमिदम्-सोमस्य अमिपुत्तस्य, देवेम्पोऽर्पणीयस्य सानुभूति- रसस्य चक्षसा (प्रकाशेनेत्येके) दर्शनमात्रेण जिह्वा मन्तात्मिका वाक् प्रजिगाति मरुद्गणं प्रकण गच्छति, रसे निष्पन्ने सति, अनायासेन स्तुतिवाक् प्रवर्तते । यत् यदा ईम् एन इन्द्रम् मरुत्वन्तं शमि इन्द्रस्य कर्तव्ये कर्मणि भाकाणः ऋगात्मकस्तोत्रयुक्ताः सन्तः आशत आप्नुवन्, आप्नुवन्ति, लडर्थे, आदित् अनन्तरमेव ते मरुतः यज्ञियानि यज्ञाणि नामानि देवतोद्रोधनसमर्थानि रहस्यानि नामानि दधिरे धृतवन्तः, धारयन्ति । इन्द्रकार्यभागहरत्वादेव यज्ञिया भवन्ति मरुत इत्युक्तम्॥ शमि-कर्मनाममु, सप्तम्येकवचने छान्दस ईकारलोपः। आशत-सङ्, विकरणस्य छन्। पाठीमृचमाह- श्रियसे कं भानुभिः सं मिमिक्षिरे ते रश्मिभिस्त ऋभिः सुखादयः। ते वाशीमन्त इप्मिणो अभीरवो विद्रे प्रियस्य मारुतस्य धाम्नः ॥६॥ श्रियसै कम् भानुऽभिः सम् मिमिक्षिरे ते रश्मिभिः ते ऋकऽभिः सुखादयः ते वाशीऽमन्तः इष्मिणः अभीरवः विद्रे प्रियस्य मारुतस्य .. भानः॥ ते प्रक्रान्ताः मरुतः भानुभिः दीप्पमानः रश्मिमिः किरणैः सह कम सुखवृष्टिजतं श्रियसे श्रयितुं, पजमानस्यः सेवनायेति भावः, संमिमिक्षिरे सम्यक् मेढ़ सेक्तुमिच्छन्ति, पजमान- शरीरादिकं मुखार्द्र का प्रवृत्ता इत्यर्थः । तथा कृत्वा ते मरुतः ऋक्वमिः ऋग्युक्ती, स्तुति- विषयभूतैरन्यैर्देवैरथवा स्तोतुमिः ऋषिभिः सह सुखादयः शोमनस्य सर्वस्य मोक्तारः मवन्ति । अप ते वाशीमन्तः, चाशीति राइनाम, वाग्युक्ताः इष्मिणः प्रेरणावेगोपेतगतियुक्ताः अमीरवः भयरहिताः सन्तः प्रियस्य स्वीयस्य अमिमवस्य मारुतस्य मरुसंबन्धिनः धानः सानस्प, स्थानमिति द्वितीयायें पष्ठी विद्रे लेमिरे लभन्त इति लडथे । श्रियसे-तुम असेन्प्रत्ययः । मुखादयः-बार भक्षणे, औगादिक इप्रत्यया, खादिः । इप्मिणा-इस गौ, ममत्ययः, वतो मत्वीय इनिः । विद्रे-विद्ल लामे, इरेचो रेमावः ।। . इति प्रथमस्य षष्ठ प्रयोदशी : 42 ·अ. १, अ. ६, २. १४.] - ६६२ [म. १, अनु. १४, १.८८० 'आ विद्युन्मद्भिरि ति पडूचं चतुर्थ सूक्तम् । पूर्ववपिदेवते। आद्या पष्ठी च प्रस्तार- पङ्क्ती, पञ्चमी विरापा। शिष्टात्रिष्टुभः, आयौ पादौ जागतौ तृतीयचतुर्थों गायत्रौ यस्याः सा प्रस्तारपङ्क्तिः, आदितस्त्रयः पादा एकादशकाः अन्त्योऽष्टकः यस्याः सा विराड्पेत्युच्यते ॥ , " तत्र प्रथमामृचमाह- " आ विद्युन्मद्भिर्मरुतः स्वकै रथेभिर्यात ऋष्टिमद्भिरश्वपर्णैः । आ वष्ठिया न इपा वयो न पप्तता सुमायाः॥१॥ आ विद्युन्मत्ऽभिः मरुतः सुऽअर्केः रथेभिः यात ऋष्टिमत्ऽभिः अश्वऽपर्णैः आ वर्षिष्ठया नः इषा वयः न पतत सुऽमायाः ॥ हे मरुतः, विद्युन्मद्भिः विद्युत् विद्योतनं तद्वद्भिः स्वः शोभनार्चनयुक्तैः (अर्कः अर्चनं स्तुतिः, दीप्तिरपि भवति) ऋष्टिमद्भिः आयुधयुक्तैः, दृष्टय एव ऋष्टय इति प्रागुपपादितम् , मारुतरथस्यापि दर्शनसामर्थ्य वर्तत इति चोध्यम् । अश्वपर्णैः अश्वपतनसदृशवेगयुक्तैः, एवंभूतैः रथेभिः रथैः रहणशीलैः यानः आ यात आगच्छत । हे सुमायाः शोभनप्रज्ञोपेताः, नः अस्माकं वर्षिष्ठया प्रवृद्धया इपा प्रेरणशक्त्या सह वयो न पक्षिण इच आ पप्तत आपतत, शीघ्रमागच्छत ॥ वर्पिष्ठया-वृद्धशब्दादिष्ठनि वर्षादेशः । पप्तत-पत्ल गतौ, लुङि पतः पुमागमः ॥ द्वितीयामृचमाह- तेणेभिवरमा पिशङ्गैः शुभे कं यान्ति रथतूर्भिरश्वैः। रुक्मो न चित्रः खर्धितीवान्पव्या रथस्य जङ्घनन्त भूमं ॥२॥ ते अरुणेभिः वरम् आ पिशङ्गैः शुभे कम् यान्ति रथतूःऽभिः अश्वैः रुक्मः न चित्रः स्वर्धितिऽवान् पल्या रथस्य जङ्घनन्त भूमं ॥ ते मरुतः अरुणेभिः अरुणकान्तियुक्तैः पिशङ्ग पिङ्गलवणैः वर्णद्वयोपेतः, अरुणवर्णः क्रियां प्रचण्डक्रियोद्योगश्च द्योतयितुं पिगलवर्णः शुभप्रदत्वं चेति ज्ञेयम् । रयतूभिः रथस्य प्रेरयिमिः अधैः तुरझैः परम् वरणीय श्रेष्ठं शुभे शुभाय का मुखवर्षणात्मकमुदकं आयान्ति आगच्छन्ति, प्राप्नुवन्ति, तेषां गणः रुक्मो न रोचमानं सुवर्णमिव चित्रः दर्शनीयः स्वधितीवान् वजयुक्तः ·" प २०.१, अ. ६, व १४] [म. १, अनु.१४.सू.८८ शत्रुविधातार्थः, खधितिर्वज्रनाम । रथस्य पव्या चक्रधारया भूम भूमि, यजमानशरीरं जवनन्त अत्यर्थ हन्ति, जडस्य घनस्य शरीरस्य मार्दवापादनाय, एवंविधप्रहारः ऊर्ध्वतनशक्तिभिः प्रयुज्यते, तेन दिव्यतेजोवलाद्यवतरणं सोढुं प्रभवति यजमानस्य अन्नमयादिशरीरम् ।। स्थपूर्भि:- रथं तुरन्ति त्वरायुक्तं कुर्वन्ति स्थतुरः, विप् । पन्या-पविः स्थनेमिर्भवतीति यास्कः। जवनन्त- हन्तेर्यड्लुगन्तात् छान्दसो लड् । भूम-भूमिशब्दादुत्तरस्यामः डादेशः, हस्वः छान्दसः ।। तृतीयामृचमाह- श्रिये कं वो अधि तनूपु वाशीमेधा वना न कृणवन्त ऊर्ध्वा । युष्मभ्यं कं मरुतः सुजातास्तुविद्युम्नासौ धनयन्ते अद्रिम् ॥३॥ श्रिये कम् वः अधि तनूर्षु वाशीः मेधा वनो न कृणवन्ते ऊर्ध्वा युप्मभ्यम् कम् मरुतः सुऽजाताः तुविऽद्युम्नासः धनयन्ते अद्रिम् ॥ हे मरुतः कः युष्माकं तनूषु अधि शरीरेषु अधिकरणे श्रिये शोभायै वाशीः (आयुधनाम स्थूलपक्षे) वायूपाः शब्दाः वर्तन्त इति शेपः। कम् पदपूरणम् । तादृशा मरुतः चना न वनानि यथा चालयन्ति तथा मेधा अस्मदीयानि पजनानि चालयित्वा ऊर्घा उच्छितानि ऊर्ध्वगति- कानि कृणन्ते कुर्वन्ति । हे मुजाताः, शोभनजन्मानः मरुतः, युप्मभ्यम् युप्मदर्थ कम् मुखकर अद्विम् सोमाभिपवग्रावाणं इन्द्रबजलक्षितदिव्याग्रूपं तुविद्युम्नासः प्रभूततेजस्काः यजमाना ऋषयः धनयन्ते धनमिन दुर्वन्ति संपादयन्तीत्यर्थः । ग्रावस्वरूपं अञ्जःसवसक्ते विचारितम् (१ मं. २८ स.)। मेधा-शसो डादेशः । धनयन्ते-धनशब्दात् तत् करोतीति णिच् ॥ चतुर्थांमृचमाह- अहानि गृध्राः पर्या व आयुरिमां धिय वार्कायां च देवीम् । ब्रह्म कृण्वन्तो गोतमासो अरुध्वं नुनुद्र उत्सधि पिवंध्ये ॥४॥ अहा॑नि गृधाः परि आ वः आ अगुः इमाम् धिय॑म् वाळर्याम् च दे॒वीम् ब्रह्म कृण्वन्तः गोतमासः अर्केः ऊर्ध्वम् नुनुढे उत्सऽधिम् पिबध्ये ॥ अस्याभूचि पिगौतमः सवर्गीयानृपीन् श्रेष्ठान् चिद्रश्मिसम्पन्नान् 'गोवमान्' संयोध्याह । हे गृधाः गृभयः मुसोदकामिकाशिणः, यः युष्मान् अहानि दिनानि शोमनमुसमरितानि , ·- " म. म. ६, म.१४.] [म.१, मन. १४, न.८८. पर्यागुः पुनरावर्तनेन प्राप्तानि । कारणमाह । इमाम् वार्कार्याम् वार्मिः ज्योतिर्बलादिसुखराक्षकैः उदकैः कार्यों निप्पाद्यां धियं च धीलक्षितां दृढप्रज्ञां च देवीम् द्योतमानां दिव्यां कुर्वन्तीति शेषः । एवं गोतमासः (वयं वा) ऋषयः अः दीप्तः स्तोत्रैः साधनैः ब्रह्म हार्दवायूपं मन्वं कृण्वन्तः कुर्वन्तः उत्सधिम् उत्सो जलप्रवाहः अस्मिन् धीयत इति उत्सधिः, तं कृपं पियध्यै पानाय ऊचं नुन्द्रे ऊर्ध्व प्रेरितवन्तः, अत्र कूपस्य ऊर्ध्वप्रापणं रहस्यार्थगर्मितम् । अधस्ताञ्जडे प्राणसहितान्नमयशरीरे निमग्नेन चैतन्येन सह तेजोबलादिलक्षणा आपः धीयन्ते । तस्मादुत्सधिः शरीरस्थप्राणशरीरं भवति । मरुतां प्राणमयान्तरिक्षसमुत्पन्नानां दिवि संचरतां चलवर्पणेन अधस्ताव स्थितस्य प्राणमयशरीरस्य ऊर्ध्वगमनाभिकाजामूलका ऊर्ध्वगमनप्रेरणा ऊर्ध्वगमनं च सिध्यन्ति । मरुतः 'ऊवं नुनुद्रे' इत्यत्र प्राक् व्याख्याते द्वे ऋचौ (१.८५.१०, ११) अनुसंधेये । गृधाः- गृधु अमिकादायां, क्रन्प्रत्ययः । भगुः-एतेर्छ । पिबध्यै-पा पाने, तुमर्षे शध्यैन्प्रत्ययः । अन्ये गताः॥ पत्रमीमृचमाह- एतत्त्यन्न योजनमचेति सवर्ड यन्मरुतो गोतमो वः । पश्यन्हिर॑ण्यचक्रानयोदंष्ट्रान्विधावतो वराहून् ॥५॥ एतत् त्यत् न योजनम् अचेति सुखः ह यत् मरुतः गोतमः वः पश्यन् हिरण्यऽचक्रान् अर्यःऽदंष्ट्रान् विऽधावतः वराहून् ॥ ऋचोऽस्या उत्तरस्याच तात्पर्यग्रहणे पूर्वेपां व्याख्यातॄणां विप्रतिपत्तिर्भवति । तदन वक्ष्य माणार्थस्य सुखयोधाय प्रथमं पदानामन्वयं ततः पदार्थ च ब्रूमः । “सखः” अन्तर्हितनाम, गुप्त रहस्यमिति वा अर्थः । स्व शब्दोपतापयोरिति भातोनिष्पन्नमिति मत्वा कयश्चित् प्रक्रिया दत्ता सायणभाष्ये । “ 'सखई । उच्चारितवान् खलु” इति क्रियापदत्वेन गृहीतं तत्र । नेदं साधु । अयमन्ययो भवति-"मरुतः! गोतमः हिरण्यचक्रान् अयोदंष्ट्रान् विधावतः पराहून् वः पश्यन् यत् (प्राप) त्यत् न सखः ह एतत् योजनं अचेति । हे मरुतः, गोतमः आत्मानमेव परोक्षेण निर्दिशति, इयं च ऋषीणां शैली, चिद्रश्मिसंपन्नानां श्रेष्ठ इति वा हिरण्यचक्रान् हिरण्मयचक्ररथारूढान् अपोदंष्ट्रान् अयोमयीमिः शत्रुघातकचोरदर्शन-आयुधसानीयामिः दंष्ट्रा- मिर्युक्तान् विधावतः विविधं संचरतः पराइन् उत्कृष्टस्य शबोर्हन्तॄन्, अत्र बहुधा निर्वचनं , ·अ. १. स. ६, य. १५. [म. १, अनु. १४, सू. ८९. आ . , तत्र प्रथमामृचमाह- नों भद्राः फतवो यन्तु विश्वतोऽदेव्धासो अपरीतास उद्भिदः। देवा नो यथा सदमिट्ठधे असन्नायुवो रक्षितारौ दिवेदिवे ॥१॥ आ नः भद्राः कर्तवः यन्तु विश्वतः अदब्धासः अपरिऽइतासः उत्ऽभिदः देवाः नः या सदम् इत् वृधे असंन् अप्रैऽआयुवः रक्षितारः द्विवेऽदिवे॥ नः अस्मान् क्रतयः प्राशेच्छापलभरितकर्मसमर्थाः शक्तयः विश्वतः विश्वस्मात् दैवाधीनात् प्रपश्चात् आयन्तु आगच्छन्तु । कीदृशाः क्रतवः१ भद्राः कल्याणाः अदब्धासः अन्यैरहिसिताः दमनाथमाः अपरीतासः अपरिगताः अप्रतिरुद्धाः उद्भिदः उद्देत्तारो विरोधिनां, ईदृशाः क्रतवः अस्मान् तथा प्राप्नुवन्तु यथा येन प्रकारेण देवाः सर्वेऽपि नः अस्माकं सदमित् सदैव वृधे वर्धनाय असन् भवन्तु । कीदृशाः देवाः१ अप्रायुवः न प्रकर्षण गच्छन्तः, अस्मान् परित्यज्य नापगन्छन्तः, दिवेदिवे रक्षितारः प्रत्यहं रक्षां कुर्वन्तः ॥ असन्-अस भुवि, लेव्यडागमः, शंपो लुगभावः छान्दसः । अप्रायवः-इण् गतौ, उणप्रत्ययः ।। द्वितीयामृचमाह- देवानी भद्रा सुमति–जूयतां देवानी रातिरभि नो नि वर्तताम् । .. देवानी सख्यमुप सेदिमा वयं दे॒वा न आयुः प्रतिरन्तु जीवसे ॥२॥ देवानाम् भद्रा सुऽमृतिः ऋजुऽय॒ताम् देवानाम् गृतिः अभि नः नि वर्तताम् देवानाम् सख्यम् उप सेदिम वयम् देवाः नः आयुः प्र तिरन्तु जीवसे ॥ भद्रा कन्याणी देवानां सुमतिः शोभना अनुग्रहात्मिका बुद्धिः अस्माकं अस्तु । क्रयताम् मनुं आर्जवयुक्तं देवोपासक आत्मन इच्छतां तेषां देवानां रातिः दानं, प्रसाद इत्यर्थः नः अभि अस्मानाभिमुख्येन निवर्तताम् नितरां वर्तताम्, तेपामभीष्टदानं भवत्वस्माकम् । घयम् देवानाम् सख्यम् सखित्वं उपसेदिम प्राप्नुवाम । तादृशाः देवाः नः अस्माकं जीवसे जीवितुं आयुः प्रतिरन्तु वर्धयन्तु । ऋज्यताम्-मुप आत्मनः क्यच् । रातिः रा दाने । सेदिम-वर्तमाने प्रार्थनायां लिद, छान्दसम् । प्रतिरन्त-अपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्यः ।।

·श. १, अ. ६, ५.१५.] : म. १, अनु. १४, २.८९..., तृतीयामृचमाह- तान्पूर्वया निविदा हूमहे व्यं भर्ग मित्रमर्दिति दक्षमुस्रिर्धम् । अर्यमणं वरुणं सोममश्विना सरस्वती नः सुभगा मर्यस्करत् ॥३॥ तान् पूर्वया निविदा हुमहे वयम् भगम् मित्रम् अदितिम् दक्षम् अस्त्रिधम् अर्थमर्णम् वरुणम् सोमम् अश्विना सरस्वती नः सुऽभगा मयः करत् ॥ तान् विश्वान् देवान् पूर्वया बहोः कालादागतया निविदा वेदवाचा, निविदिति वाङ्नाम, व्यम् हमहे आह्वयामः । कान् देवानिति विधियते । भगम् मित्रम् अदितिम् सर्वदेवमातरम् अत्रिधम् शोपणरहितं दक्षम् प्रजापति हिरण्यगर्भ मरुद्गणं वेति विकल्पेन सायण आह "अदितेर्दक्षः दक्षाददितिः” इत्यन्यत्र श्रुतत्वात्, सर्वथा अदितिसंवन्धी दक्षः इति स्पष्टम् । अर्यमणम् वरुणम् सोमम् अश्विना अश्विनौ, एतानाह्वयामः । अस्माभिराहूता सरस्वती सुभगा शोभनैश्वर्योपैता नः अस्माकं मयः सुखं करत् करोतु ॥ हमहे-ढनो लटि बहुलं छन्दसीति संप्रसारणम् । अनिधम्-सिधु शोपणे, भावे विप् । करद-करोतेलेंटि अडागमः ।। चतुर्थीमृचमाह- तन्नो वातौ मयोभु वातु भेषजं तन्माता पृथिवी तत्पिता द्यौः। तद्रावाणः सोमसुतो मयोभुवस्तदश्विना शृणुतं धिष्पया युवम् ॥४॥ तत् नः वातः मयःऽभु वातु भेषजम् तत् माता पृथिवी तत् पिता द्यौः तत् ग्राणिः सोमऽसुतः मयःऽभुवः तत् अश्विना शृणुतम् धिष्ण्या . युवम् ॥ वातः वायुः तत् भेषजम् तद् दिव्यमोपचं नः अस्मान् धातु प्रापयतु यत् मयोभु मयसः सुखस्य भावयित् । माता पृथिवी जननी भूमिरपि तत् भेषजं नः प्रापयतु, पिता धौः सर्वस्य पाता रक्षिता चौरपि तत् 'मयोभु भेषजम् नः प्रापयतु । सोमसुतः सोमाभिपर्व कुर्वन्तः अभिपवसाधनभूताः, अत एव मयोभुवः सुखस्य भापयितारः ग्रावाणः उक्तदिव्यलक्षणाः तनु मेपन नः प्रापयन्तु । धिष्ण्या भारयितारौ, पिणया युक्ती, चत्र भयौ है अधिना अधिनौ ·म.म.६.प. १६. [म. १, अनु. १४, सू. ८९. देवमिपजौ युवम् युवा तत् भृणुतम् आकर्णयतं, अस्मत्प्रार्थनानुकूल जानीतम् ॥ वात-वा गति- गन्धनयोः, अन्तर्भावितण्यर्थः । घिण्या-घिपणाशब्दादर्हार्थे भवार्थे वा छन्दसि यः ।। पञ्चमीमचमाह- तमीशानं जगतस्तस्थुपस्पति धियञ्जिन्वमवसे हूमहे वयम् । पूषा नो यथा वेद॑सामसद्बुधे रक्षिता पायुरदधः स्वस्तये ॥५॥ तम् ईशानम् जगतः तस्थुपः पर्तिम् धियम् ऽजिन्वम् अव॑से हुमहे वयम् पूषा नः यथा वेदसाम् असत् वृधे रक्षिता पायुः अदब्धः स्वस्तये ॥ पूर्वार्धनेन्द्रः अपरार्धेन पूषा स्तुतौ इति सायणः । सर्वेश्वर एव स्तूयत इति चेत् न कापि अंतिः । तम् तच्छन्दवाच्यं ईशानम् ईश्वरं धियजिन्वम् घुद्धि प्रकाशदानेन प्रीणयन्तं जगतः जंगमस्य तस्थुपः सावरस्य च पतिम् पालकं अबसे रक्षणाय वयम् हुमहे आह्वयामः । सः ईश्वरः पूपा पूषा देवः सन् यथा येन प्रकारेण नः अस्माकं वेदसाम् ज्ञानानां (धनानां वा) वृधे पर्धनाय रक्षिता असत् भवति तथा स्वस्तये अविनाशाय अदब्धः अन्यैरहिंसितः, अप्रतिवद्धः इत्यर्थः सन् पायुः रक्षिता भवतु ।। धियञ्जिन्यम्-जिविः प्रीणनार्थः । असत्-लेटि अडागमः । पायु:-पा रक्षणे । स्वस्ति-सुपूर्वादस्तेवि क्तिन् । इति प्रथमस्य पष्टे परदशो वर्ण: पष्ठीमृचमाह- स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः। खस्ति नस्ताक्ष्यों अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥६॥ स्वस्ति नः इन्द्रः वृद्धऽश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्वऽवेदाः स्वस्ति नः तायः अरिष्टऽनेमिः स्वस्ति नः बृहस्पतिः दधातु ॥ वृद्धश्रवाः पदं भूरि श्रवः श्रवणं यस्य सः इन्द्रः नः अस्माकं स्वस्ति अविनाशं दधातु विदधातु । विश्ववेदाः विश्वज्ञानोपेतः पूषा पोपको देवः नः स्वस्ति विदधातु । अरिष्टनेमिः अरिएः अहिंसितः नेमिः स्यचक्रधारा यस्य सः वाय: गरुत्मान, रक्षस्य जगत्पतेः (कश्यपस्य ..

·- [म. १, अनु. १४, सू.८९. प्रजापतेरिति पुराणानि) अपत्यं वायः, प्रभातसूर्यरश्मिविशेषः अत एव अरुणवाही गरुत्मान खस्ति नः विदधातु । बृहस्पतिः नः खस्ति विदधातु, करोत्वित्यर्थः । " सप्तमीमृचमाह-- प्रपंदश्वा मरुतः पृश्निमातरः शुभंयावानो विदथेषु जग्मयः । अग्निजिह्वा मनवः सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसा गमन्निह ॥७॥ पृर्पत्ऽअश्वाः मरुतः पृर्भिऽमातरः शुभम्ऽयावानः विदथेषु जर्मयः अमिऽजिह्वाः मनवः सूरऽचक्षसः विश्व नः देवाः अर्वसा आगमन् इह ॥ पृपदश्वाः पृपतिः शुभ्रविन्दुमिर्युक्ता अश्वा वाहा येषां ते पृश्निमातरः पृश्निचित्रा गौरदिति- माता येषां ते शुभयावानः शोमनं यान्ति, शोमनगवय इत्यर्थः, विदयेषु ज्ञानागमस्थानेषु अन्तर्यजनेषु जग्मयः गन्तारः अमिजिह्वाः अग्निमुखाः, अनिहिं देवानां मुखं, तस्य द्वारेण यजमानीयं सर्व अर्पणं गृहन्ति सर्वे देवाः । मनवः मन्तारः ज्ञातारः सूरचक्षसः सूर्यप्रकाश इच प्रकाशो येषां ते, एवंभूताः विश्वे सर्वेऽपि देवाः मरुतः नः अस्मान् इह अत्र अवसा रक्षणेन सह आगमन् आगच्छन्तु । पृपदश्वाः गुप्तानुसारेण व्याख्याताः, तथा पृश्निमावरच ।। शुभयावानः-या पापणे, आतो मनिन्निति वनिप्, तत्पुरुषे कृति बहुलमिति द्वितीपाया अलुक् । गमन-नामेः प्रार्थनायां लेटि अडागमः ।। अष्टमीमचमाह- भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिव्यशेम देवहितं यदायुः ॥८॥ भद्रम् कर्णभिः शृणुयाम देवाः भद्रम् पश्येम अक्षऽभिः यजत्राः स्थिरैः अझै तुस्तुऽवांसः तनूभिः वि अशेम देवहितम् यत् आयुः॥ हे देवाः, कर्णेमिः श्रोत्रैः भद्रम् कल्याणं शृणुयाम श्रोतुं समर्याः स्याम युष्मदनुग्रहाद हे यजत्राः, यष्टव्याः, पूजयितन्याः, अभिः अदिभिः भद्रम् कल्याण पश्येम द्रष्टुं प्रभवाम । अत्रेदमवधेयम् । यत् प्रथमरस्ते भद्रपदमधिकृत्य विचार्योपपादितं 'सर्वथा मद्रपदं अशुभ- .

·१.१, म.प. १६.] -६५० [मं. १, अनु..१४, सू. ८९. अनृतज्ञानजन्य-दुरित-प्रतिद्वन्द्वित्वेन प्रयुज्यते वेदे' इति । स्थिरैः द्वैः अङ्गैः करचरणाघययवैः नृमिः शरीरैश्च युक्ता वयं तुष्टुवांसः युप्मान् स्तुवन्तः देवहितम् देवैर्विहितं यत् आयुः यदायुर्मानं भवति तत् व्यशेम प्राप्नुयाम, तस्योपमोत्तारः स्याम ॥ कर्णेभिः-मिस ऐसभावः। अक्षमिः- न्दसि अनङ् । यजत्राः-यजेस्त्रन्प्रत्ययः । तुष्टुवांस:-प्टुन् स्तुतौ, लिटः क्वसुः । अशेम- लिङि आशिष्यङ्॥ नवमीमृचमाह- शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यो नश्चक्रा जरसै तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नौ मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः ॥९॥ शतम् इत् नु शरदः अन्ति देवाः यत्र नः चक्र जरसम् तनूर्नाम् पुत्रास: यत्रं पितरः भवन्ति मा नः मध्या रिरिपत आयुः गन्तौः॥ हे देवाः, अन्ति भन्तिके युष्माकं समीपे, मनुष्याणां शरदः संवत्सराः शवमिन्नु शतं खलु । सामान्यामिप्रायेणेदं शतमायुर्मानमिति । शवमानं भवतीति यजुर्याक्यादनन्तरवाक्ये श्रूयते च "अयो खल, यावतीः समा एष्यन् मन्येत तावदेव मानं स्यात्” इति । तस्मात् नः अस्माकं आयुः गन्तोः आयुपो गमनात् पूर्व मध्या मध्ये मा रिरिपत मा हिंसिष्ट । यत्र क्लप्सस्य आयुपोऽवस्थाविशेपे तनूनाम् शरीराणां जरसम् जरां चक्र कृतवन्तः यूयं, यत्र आयुपि पुत्रासः पुत्राः पितरः अपत्यजनकत्वात् स्वयं पितरो भवन्ति ॥ अन्ति-अन्तिकशब्दस्य कलोपः। जरसम्-जराया जरसादेशः । मध्या-सप्तम्या डादेशः । रीरिपत-रिप हिंसायाम्, अस्माद ण्यन्तात् यङ्लङि मध्यमबहुवचनम् ॥ दशमीमृचमाह- अदितिौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः। विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदिति नित्वम् ॥१०॥ अदितिः द्यौः अदितिः अन्तरिक्षम् अदितिः माता सः पिता सः पुत्रः विश्वे देवाः अदितिः पञ्च जर्नाः अदितिः जातम् अदितिः जनिऽत्वम् । अखण्डस्वरूपाया देवमातुरदितः सात्मकत्वमस्यां स्तूयते । अदितिः द्यौः गुलोकः ·म.अ.६.१५ मि. १, मनु. १४, सू. ९.. अदितिः अन्तरिक्षम् मन्यमो भुवर्लोकः अदितिः माता पृथिवी जननी, सः सैव पिता जनका सः सैव पुत्रः मातापित्रोर्जातः सैव विश्वे सर्वेऽपि देवाः, अदितिः सैव पञ्च जनाः पञ्चजनानधि- कृत्य मतभेदा भूमिकायां उक्ताः (पु. ५७)। अन्नमयाद्यानन्दमयान्तेषु लोकेषु जाताः वर्तमाना जनाः पञ्चजना इति रहस्यपक्षः । अदितिः सैव जातम् उत्पन्नं सर्व अदितिः सैव जनित्वम् जन्माधिकरणम् ॥ जनित्यम्-जनेरौणादिकस्त्वन्प्रत्ययः ॥ इति प्रभमस्य षष्ठे योग्शो वर्ग: 'ऋजुनीतीति नवर्च षष्ठं सूक्तम् , बहुदेवताकं अतो वैश्वदेवम्, गायत्रं अन्त्या अनुष्टुप्॥ तत्र प्रथमामृचमाह--- ऋजुनीती नो वरुणो मित्रो नयतु विद्वान् । अर्यमा देवैः सजोषाः ॥१॥ ऋजुऽनीती नः वरुणः मित्रः नयतु विद्वान् अर्यमा देवैः सजोषाः ॥ ऋजुनीती ऋजुना कौटिल्यशून्येन नयनेन नेतन्यमुत्तमं स्थानं प्रति प्रापणेन नः अस्मान् मित्रः तथा वरुणः देवश्च विद्वान् उत्तमं पदं जानन् नयतु प्रापयतु । तथा देवैः इन्द्रादिभिः सजोपाः समानप्रीतिः अर्यमा देवश्चास्मान् नेतव्यं नयतु ॥ अजुनीती-तृतीयायाः पूर्वसवर्ण- दीर्घत्वम् ॥ द्वितीयामृचमाह- ते हि वस्खो वसवानास्ते अप्रमुरा महौभिः । व्रता रक्षन्ते विश्वाहा ॥२॥ ते हि वखः वसवानाः ते अप्रेऽभूराः महःऽभिः व्रता रक्षन्ते विश्वाहा। ते हि पूर्वोक्ता मित्रादयः खलु वस्वः सर्वावासाधारभूतस्य द्रन्यस्य वसवानाः वासयितारः आच्छादकाः वयं आत्मना आवरीतार इत्यर्थः। ते देवाः अप्रमूराः अप्रमूढाः अमूछिवाः प्राज्ञाः अत एव महोमिः स्वीयैः ज्योतिर्भिः विश्वाहा सर्वेप्वहस्स इत्यर्थे निपातः, सर्वदेत्यर्थः व्रता व्रतानि नियतानि दैव्यानि कर्माणि, तदनुरूपाण्यस्मदीयानि च रक्षन्ते पालयन्ति ॥ यसवानाः- वस आच्छादने, अस्मादन्त वितण्यर्थात् शानच् । अप्रमूरा:-भूछा मोहसमुच्छापयो:, अस्मात् किप, रालोप इति कारलोपः । रक्षन्ते-व्यत्ययेन तङ् ॥ , ·म. १, म. ६, य. १७.] ६७२- [मं. १, अनु.१४, सू.. तृतीयामृचमाह- ते अस्मभ्यं शर्म यंसन्नमृता मर्येभ्यः। वाधमाना अप द्विषः॥३॥ ते अस्मभ्य शर्म यंसन् अमृताः म_भ्यः वाधमानाः अप द्विषः॥ अमृताः अमरणधर्माणः ते सर्वे देवाः मर्येभ्यः मरणधर्मभ्यः अस्मभ्यम् शर्म सुखं अमृत- लक्षणं यंसन् यच्छन्तु ददतु । कीदृशाः द्विषः पापलक्षणान् शत्रून् अप वाधमानाः विनष्टिं प्रापयन्तः सन्तः ॥ यंसन्-यम उपरमे, लेटि अडागमः ॥ चतुर्थीमृचमाह- वि नः पृथः सुवि॒ताय॑ चियन्त्विन्द्रों मरुतः। पूषा भगो वन्यासः॥४॥ वि नः पृथः सुविताय चियन्तु इन्द्रः मरुतः पूषा भगः वन्यासः॥ पन्यासः चन्दनीयाः इन्द्रादयो वक्ष्यमाणा देवाः नः अस्माकं पथः मार्गान् उत्तमस्थान प्रापकान् विचियन्तु विचिन्वन्तु सम्पादयन्त्वित्यर्थः । किमर्थम् ? सुविताय दुरितप्रतिद्वन्द्विने भद्रपदवाच्याय उत्तमकल्याणाय । के देवाः१ इन्द्रः मरुतः पूषा भगः च ॥ सुविताय-इण् गतो, कर्मणि निष्ठा, सोः उवङ् छन्दसि । चियन्तु-चिम् चयने, विकरणस्य लुक्, इयङ्, पादादित्वानिघातामावः ॥ पञ्चमीमृचमाह- उत नो धियो गोअग्राः प॒न्विष्णवेवयावः। कर्ती नः स्वस्तिमतः॥५॥ उत नः धियः गोऽअंग्राः पूषन् विष्णो इति एवंऽयावः कर्त नः स्वस्तिऽमतः॥ पूपन् पोपक देव, हे विष्णो व्यापक, हे एवयावः मरुद्गण, यद्वा एषयामरुत् विष्णुरेव भवति, एवैः गमिः अश्वैः यातीति एययावा तस्यामन्त्रणम् । सर्वे यूयं नः अस्माकं पिया धारणवतीः प्रशाः गोअग्राः चित्किरणाग्राः चिद्रश्मिपुरस्सरा इत्यर्थः, कर्त कुरुत । उत अपिल नः अस्मान् स्वस्तिमतः अविनाशिनः पुरुत ॥ एवयावः-इण् गतौ, अस्मादन्प्रत्ययः, असिन् उपपदे या प्रापणे इत्यस्मात् वनिप्, संयुद्धौ वकारस्य रुत्वम् ॥ " इति पाय पडे तो ·म. १, अ.१.प.१८.] भ. १, अनु. १५, सू. ५०. अथ मधुपर्कवचम् । ठचे प्रथमां सूक्ते पष्ठीमृचमाह- मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीनः सन्त्वोषधीः॥६॥ मधु वाताः ऋतऽयते मधु क्षरन्ति सिन्धवःमाध्वीः नः सन्तु ओषधीः॥ ऋतायते ऋतं सत्यमात्मन इच्छते अन्तर्यजनशालिने पुरुषाय वाताः वायवः मधु सर्वान्तर- वर्ति गूढं रसात्मकं अमृतं क्षरन्ति वर्षन्ति । सिन्धवः स्यन्दनशीला नद्य आपः मधु क्षरन्ति । नः अस्माकं ओषधीः पृथिवीसारभूताः पृथिवीरुहः माध्वीः उक्तलक्षणमधुभरिताः सन्तु भवन्तु । सृष्टौ सर्वस्मादपि वस्तुजातात् मधु गृहीत्वा तत्सम्पन्नाः स्यामेत्यर्थः ॥ ईदृशीच आधारी- कृत्य औपनिपदं मधुब्राह्मणमुपदिष्टम् ॥ ऋतायते-सुप आत्मनः क्यच् । माध्वीः-मधोरञ् चेति मत्वर्थीयोऽप्रत्ययः, अजि यणादेशो निपात्यते ।। तृचे द्वितीयां सूक्ते सप्तमीमृचमाह- मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव रजः। मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥७॥ मधु नक्तम् उत उपसः मधुऽमत् पार्थिवं रजः मधु द्यौः अस्तु नः पिता॥ नक्तम् रात्रिः नः अस्माकं मधु उक्तलक्षणं अमृतसुखं अस्तु भवतु । उत अपि च उपसः प्रभातवेलाः मधुभरिता भवन्तु । पार्थिवम् रजः पृथिव्याः संवन्धी लोकः मधुमत् मधुमान भवतु । द्यौः पिता सर्वस्य पालको धुलोकश्च मधु भवतु ॥ रजः-रजःशब्दो लोकवाची ।। रचे तृतीयां सूक्ते अष्टमीमृचमाह- मधुमान्नो बनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्यः। माधवीर्गावो भवन्तु नः॥८॥ मधुऽमान् नः वनस्पतिःमधुऽमान् अस्तु सूर्यःमाध्वीः गावः भवन्तु नः॥ नः भस्माकं वनस्पतिः चनानां पालयित्ता देवः, वृक्षजाति; मधुमान् मधुयुक्तः अस्तु भवतु, सूर्यः देवः मधुमान् अस्तु । नः अस्माकं गायः यायपसे पशवः प्रसिद्धाः, चिन्मरीचयः माध्वीः मध्युक्ताः भवन्तु ॥ , ·- ६४ हे सोम, त्वम् मनीपा मनीपया अस्मदीयया युद्धथा प्रचिकितः प्रकर्षेण ज्ञातोऽसि, ज्ञात्वै. म. १. अ. ६, ३. १९.] [म. १, अनु. १४, सू. ११. - नवमीमृचमाह- शं नौ मित्रः शं वरुणः शं नौ भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥९॥ शम् नः मित्रः शम् वरुणः शम् नः भवतु अर्यमा शम् नः इन्द्रः वृहस्पतिः शम् नः विष्णुः उरुऽक्रमः॥ मित्रः देवः नः अस्माकं शम् शान्तिमयसुखकरः भवतु । तथा वरुणः शम् भवतु । न अर्थमा देवश्च शम् भवतु इन्द्रः देवः नः शम् भवतु । तथा बृहस्पतिः च । उरुक्रमः उरु विस्तीर्ण कामति सर्व जगदाक्रामतीति उरुक्रमः विष्णुः व्यापनशीलः आदित्यात्मा नः अस्मार्क शम् शान्तिमयसुखकरो भवतु ॥ इति प्रथमस्य षष्ठेऽष्टादशो वर्ग: 'त्वं सोमेति त्रयोविंशत्यूचं सप्तमं सूक्तम् । गोतमस्या सोमदेवताकं पञ्चम्यायाः पोडशान्त्याः द्वादशहॊ गायत्र्यः सप्तदशी उष्णिक शिष्टा दश त्रिष्टुमः ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- वं सौम प्र चिकितो मनीषा त्वं रजिष्ठमनु नेपि पन्थाम् । तब प्रणीती पितरौं न इन्दो दे॒वेषु रत्नमभजन्तु धीराः ॥१॥ त्वम् सोम प्र चिकितः मनीपा त्वम् रजिष्ठम् अनु नेपि पाम् तव प्रनीती पितरः नः इन्दो इति देवेषु रत्नम् अभजन्त धीराः । वेदं ब्रूमः । त्वम् रजिष्ठम् ऋजुतम पन्थाम् पन्थानं दिव्यं मार्ग अनुनेपि अस्मान् अनुक्रमेण सोपानकमेण, न तु हठात् , प्रापयसि । अपि च हे इन्दो उन्दनशील, विश्वममृतेन स्वीयेन रसेन प्लेदयितः, तव प्रणीती प्रणीत्या प्रकृष्टनयनेन धीराः धीयुक्ताः प्राज्ञाः नः पितरः अस्मा पूर्वे पुरुषा ऋषयः देवेषु इन्द्रादिषु मध्ये रतम् अभजन्त रमणीय, सर्व स्वीर्य भाग असेपन्त, प्राप्नुवन् ॥ प्रचिकितः-कित ज्ञाने, कर्मणि निष्ठा, छान्दसं द्विवचनम् । रजिष्ठम्-कजुशन्दा दिष्ठन् , मनोः गन्दसि रत्वम् । नेपि-नयतेर्लटि छन्दसि पो उक् ।।

·म. १, अ.६, ५.१९.]
- ६७५
[म. १, अनु. १४, सू. ९१०
.
द्वितीयामृचमाह-
त्वं सौम क्रतुभिः सुक्रतुर्भुस्त्वं दक्षैः सुदक्षौ विश्ववेदाः ।
त्वं वृषा वृषत्वेभिर्महित्वा द्युम्नेभिर्युम्न्यभवो नृचक्षाः ॥२॥
त्वम् सोम क्रतुभिः सुऽक्रतुः भूः त्वम् दक्षैः सुऽदक्षः विश्वऽवेदाः त्वम्
वृषा वृषऽत्वेभिः महिऽत्वा द्युम्नेभिः द्युम्नी अभवः नृऽचाः॥
हे सोम, त्वम् ऋतुभिः क्रियासमथैः स्वीयैनिः सुक्रतुः शोमनप्राज्ञकर्मा भूः भवसि । त्वम्
दक्षः सदसद्विवेकसमथैलैः सुदक्षः तादृशशोभनवलो भवसि । विश्ववेदाः विश्वस्य वेदिता त्वम्
वृपत्वेभिः वृषत्वैः सेचनसामथ्र्यैः धृपा वर्पिता खीयस्य रसस्य, यजमानस्यामीष्टानां वा महित्वा
महत्त्वेन, महिम्ना च त्वं वृषा । द्युम्नेभिः द्योतनैः द्युम्नी द्योतवान् त्वं नृचक्षाः नेतृणां चलवतां
यजमानानां दर्शयिता दिच्यस्य मार्गस्य अभवः ।।
तृतीयामृचमाह-
राज्ञो नु ते वरुणस्य व्रतानि बृहभीरं तवं सोम धाम ।
शुचिष्ट्वमंसि प्रियो न मित्रो दक्षाय्यो अर्यमेवासि सोम ॥३॥
राजः नु ते वरुणस्य व्रतानि वृहत् गभीरम् तवं सोम धाम शुचिः त्वम्
असि प्रियः न मित्रः वृक्षाय्यः अर्यमाऽईव असि सोम ॥
राज्ञो वरुणस्य नु राजमानस्य वरुणस्येव, नु उपमार्ये (निरुक्तम्) ते वव ब्रतानि नियतानि
दैव्यानि कर्माणि भवन्ति । हे सोम, नत्र घाम लदीयं तेजः वृहद् महाद्विस्तीर्ण गमीरम्
गाम्भीर्योपेतं च भवति । हे सोम, त्वम् शुचिः शोधकः मित्रो न मित्रो देव इच प्रियः असि
प्रीतिकरो भवसि सर्वेपाम् । अपि च अर्यमा इव अर्यमा देव इव दक्षाय्यः ऋतानृतविवेचनपटुः
असि ॥ दक्षाय्या-दक्षेः आय्यप्रत्ययः ।।
चतुर्थीमृचमाह-
या ते धामानि दिवि या पृथिव्यां या पर्वतेष्वोषधीष्वप्सु।
तेभिर्नो विश्वैः सुमना अहेळवार्जन्सोम प्रति हुन्या भाय ॥४॥

·स. १,म ६,३.२०.] [म. १, मन. १४, सू.११ तेभिः या ते धामानि दिवि या पृथिव्याम् या पर्वतेषु ओषधीषु अप्ऽसु नः विश्वैः सुऽमाः अहेळन् राजन् सोम प्रति हव्या गृभाय ॥ हे सोम, ते तर या यानि धामानि तेजांसि दिवि द्युलोके वर्तन्ते, या यानि पृथिव्याम् पृथिवीस्थाने या यानि पर्वतेषु ओपधीपु अप्सु पर्वतादिषु च वर्तन्ते तेमिः विश्वैः तैः सर्वैः तेजोमिः प्रभायुक्तः सुमनाः शोभनमनस्कः अहेळन् अक्रुध्यन् प्रसन्नः सन्नित्यर्थः हे राजन् सोम, राजमान सोमदेव, नः हव्या अस्माभिरर्पितानि सर्वाणि प्रतिगृभाय प्रतिगृहाण ॥ या यानि, शेर्लोपः छन्दसि । गृभाय-ग्रह उपादाने, छन्दसि नाप्रत्ययस्य शायजादेशः ॥ पञ्चमीमृचमाह- त्वं सौमासि सत्पतिस्त्वं राजोत वृत्रहा। त्वं भद्रो असि क्रतुः॥५॥ त्वम् सोम असि सत्ऽप॑तिः त्वम् राजा उत वृत्रऽहा त्वम् भद्रः असि क्रतुः॥ हे सोम, त्वम् सत्पतिरसि सतो वस्तुजातस्य सर्वस्याधिपतिरसि । उत अपि च राजा राजमानः त्वम् नहा धूनमारकं स तमोऽसुर वा हन्तीति वृत्रहा। त्वम् भद्रः शोमनः ऋतुरसि प्राज्ञकर्मरूपश्च भवसि ॥ इति प्रथमस्य षष्ठ एकोनविंशो वर्ग पष्ठीमृचमाह- वं च सोम नो वशौ जीवातुं न मरामहे । प्रियस्तोत्रो वनस्पतिः॥६॥ त्वम् च सोम नः वर्शः जीवातुम् न मरामहे प्रियऽस्तोत्रः वनस्पतिः॥ हे सोम, नः अस्माकं जीवातुम् जीननौपधं त्वम् च त्वं चेत् वशः कामयेथाः, तदा चयन न मरामाहे न म्रियामहे, अमृता भवामः । त्वं प्रियस्तोत्रः प्रियाणि स्तोगाणि यस्य सः, प्रीत्या बहूनि स्तोत्राणि अपर्तन्ते महर्षीणामित्यर्थः । वनस्पतिः ओषधीशः बनानां पतिरिति बामः पक्षः । यनस्य बननीयस्य रसस्यानन्दस्य पतिरिति रहस्यम् ॥ त्वं चेति चशब्दः चेदर्षे निपातितः । वशः-यश कान्ती, लेटि सिप्पडागमः । जीपातुम्-जीवेरातुः । मरामहे-मुन् प्राणत्यागे, न्यत्ययेन शप् ॥ यमुदिश्य ·R.म.व.२०.] ६७७ [म., अनु.१५, सू. ९१. ससमीमृचमाह--- वं सौम महे भगं वं यून ऋतायते । दक्ष दधासि जीवसे ॥७॥ त्वम् सोम महे भगम् त्वम् यूने ऋतऽयते दक्षम् दधासि जीवसे ॥ हे सोम, त्वम् तापते का सत्यं सत्यधर्म वा आत्मन इच्छते महे महते, तपसा युद्धाय पुरुषाय मगम् भजनीयं सुखं दधासि विदधासि । त्वम् ऋतायते यूने तरुणाय जीवसे चिरकालं जीवितुं दक्षम् युक्तायुक्तविवेकसामयं विदधासि ।। अष्टमीमृचमाह- त्वं नः सोम विश्वतो रक्षा राजन्नघायतः। न रिप्येत्त्वातः सखा ॥८॥ त्वम् नः सोम विश्वतः रक्ष राजन् अघऽयतः न रिप्येत् त्वाऽवतः सा॥ हे सोम, राजन्, त्यम् अघायतः पापं अस्माकं कर्तुं इच्छतः विश्वतः सर्वस्मादपि पुरुपाद अदैव्या मनुप्यादसुराद्वा नः रक्ष अस्मान् पालय । यावतः त्वत्सदृशस्य सखा सख्यं प्राप्तो मादृशः न रिप्येत् न विनश्येत् ॥ अघायतः छन्दसि परेच्छायामपि क्यच् । लावतः छन्दसि सादृश्य उपसंख्यानमिति वतुम् ।। नवमीमृचमाह- सोम यास्ते मयोभुवं ऊतयः सन्ति दाशुपै। ताभिर्नोऽविता भव ॥९॥ सोम याः ते मयाऽभुवः ऊतयः सन्ति दाशुपै ताभिः नः अविता भव ।। हे सोम, ते तुभ्यं दाशुपे ययामागं दत्तवते यजमानाय या त्वदीयाः मयोभुवः सुखस्य भावयित्र्यः ऊतयः रक्षाः वृद्धिकृतः सन्ति, तामिा ऊतिमिः नः अस्माकं अविता वर्ध- यिता भव ।। दशमीमृचमाह- इमं यज्ञमिदं वचौ जुजुषाण उपाहि । सोम त्वं नौ वृधे भव ॥१०॥ इमम् यज्ञम् इदम् वर्चः जुजुषाणः उपऽआगहि सोम त्वम् नः बृधे भव ॥

·६७८ - [म. १, अनु. १४, सू. ११० (१.७४.२), गमनस्य दिव्ययात्रात्मकस्य वर्धयिता प्रोद्वलयितेत्यर्थः अमीवहा अमीवानां रोगाणां हन्ता वसुवित् धनस्य सर्वस्यापि वेदिता पुष्टिवर्धनः पोपणस्य वर्धयिता सुमित्रः मनुष्यः स्वीये ओकसि गृहे स्वीयः सह रमते वदत् ॥ ररन्धि-रमु क्रीडायाम, व्यत्ययेन म.भ.६, ५.२१.] हे सोम, त्वम् इमम् यज्ञम् अस्मदीयं यजनं इदम् वचः इदानीमुच्चार्यमाणं मन्त्रात्मक स्तोत्रं च जुजुपाणः प्रीत्या सेवमानः सन् उपागहि उपागच्छ । नः अस्माकं वृधे वृद्धये भव कल्पस्व ।। जुजुपाणः-जुपी प्रीतिसेवनयोः, छन्दसि लिटः कानचं ॥ इति प्रयमस्य षष्ठे विशो वर्गः एकादशीमृचमाह- सोम गीर्भिष्ट्वा वयं वर्धामो वचोविदः। सुमुळीको न आ विश ॥११॥ सोम गी:ऽभिः त्या वयम् वर्धांमः वचःऽविदः सुऽमुळीकः नः आ विश॥ सोम, त्वा त्वां वचोविदः मन्त्रलक्षणस्य वचसो वेदितारः वयम् गीभिः स्तुतिभिर्वाग्भिः वर्धयामः, स्तुत्या हि देवता वर्धते । नः अस्माकं सुमृळीकः शोभनसुखकरः आविश आगच्छ, अस्माकमन्तराविष्टो भवेत्यर्थः ॥ सुमृळीकः-मृड सुखने, अस्माद्भावे कीकन्प्रत्ययः॥ द्वादशीमृचमाह- गयस्फानौ अमीवहा वसुवित्पुष्टिवर्धनः। सुमित्रः सौम नो भव ॥१२॥ गयऽस्फानः अमीवऽहा वसुऽवित् पुष्टिऽवर्धनः सुऽमित्रः सोम नः भव॥ गयस्फानः गय इति धननामेति सायणः, गृहेऽपि वर्तते, गयो गमनं गतिरिति व्याख्यात शोभनानि मित्राणि मुहृदो यस्य सः, हे सोम, नः अस्माकं एवंविधः भव ॥ गयस्कान स्थायी वृद्धौ, अस्मादन्तावितण्यर्थात् न्युटि व्यत्ययेन यलोपः ।। प्रयोदशीमृचमाह- सोम रान्धि नौ हृदि गावो न यवसेष्वा। मर्य इव व ओक्ये ॥१३॥ सोम रन्धि नः हृदि गावः न यवसेषु आ मर्यःऽइव खे ओक्यै ॥ हे सोम, नः हृदि अस्मदीये हृदये रन्धि रमस्व । तत्र द्वौ दृष्टान्तौ भवतः गावो न ययसेषु आ यया गावः शोभनणेषु आमिमुख्येन रमन्ते, अपि च मर्य इव स्वे ओक्ये यथा वा ·म.१.म. ६,५. २२.] - ६७९ मं. १. अनु. १४.स. ११ " परस्मैपदम्, शपः लुः हेर्षिय ठान्दसौ । ओक्ये-उच समवाये, उच्यते समवेयते प्राप्यत इत्योक्यं गृहम् ॥ चतुर्दशीमचमाह- यः सौम सख्ये तव शरणद्देव मयः। तं दक्षः सचते कविः॥१४॥ यः सोम सख्ये तव ररर्णत् देव मर्त्यः तम् दक्षः सचते कविः॥ हे सोम, देव, द्योतमान, तय सख्ये सखित्वे निमित्तभूते यः मर्त्यः मनुष्यः ररणत् त्वां रणति स्वौति, तम् त्वदीयसख्यलिप्सुं पुरुष दक्षः विवेचनपटुः कविः सत्यस्य द्रष्टा त्वम् सचते सचसे सेवसे, व्यत्ययेन प्रथमपुरुषः, अनुगृहासीत्यर्थः ॥ ररणत्-रण शब्दे, लेव्यडागमः, शप: इलुः ।। पञ्चदशीमृचमाह- उरुष्या णो अभिशस्तेः सोम नि पाह्यंहसः। सो सुशेवं एधि नः॥१५॥ उरुष्य नः अभिऽस्तेिः सोम नि पाहि अंहसः सखा सुऽशेवः एधि नः॥ हे सोम, त्वम् नः अस्मान् अंहसः पाप्मनः अभिशस्तैः अभिशंसनात् आहतेरित्यर्थः उरुष्य रक्ष, उरुन्यतिः रक्षाकर्मा । तथा पापामिघाताद्रक्षित्वा नि पाहि सर्वथा नितरां पालय । नः अस्मदर्थ सुशेवः शोभनसुखोपेतः सखा एघि सुहृद् भव ॥ एघि-अस भुवि, लोटि सेहिः, सकारस्य एवं, हेर्धिरादेशः। इति प्रथमस्य षष्ठ एकविंशो वर्ग: पोदशीमृचमाह- आ प्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम्। भवा वाजस्य सङ्गन्थे ॥१६॥ आ प्यायव सम् एतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् भव वार्जस्य सम्गथे। है सोम, आप्यायस्व वर्धख, ते तय वृष्ण्यम् वृपत्वं अभीटतेजोलानन्दादिवर्षणसामर्थ्य विश्वतः सर्वतः समेतु त्वया संयुक्तं भवतु । वाजस्य समृद्धः सङ्गये संगमने भव अस्माकं वाजस्य सङ्गमयिता भवेत्यर्थः॥ वृष्ण्यम्-वृष्णि भवम्, मवे छन्दसि यत् । सङ्गये-गमेः भक्प्रत्ययः॥

·म. , . ६, व. २२.] ५ [मं. १, अनु. १४, . ९१. सप्तदशीमृचमाह- आ प्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वेभिरंशुभिः। भवा नः सुश्रवस्तमः सखा वृधे ॥१७॥ आ प्यायख मदिन्ऽतम सोम विश्वेभिः अंशुभिःभव नः सुश्रवःऽतमः सर्खा वृधे ॥ हे मदिन्तम अतिशयेन हर्षवन् सोम, विश्वेभिः सर्वैः अंशुभिः कलाभूतस्त्वदीयविभवः आप्यायस्व समन्तात् वर्धस्व तथा पूर्णविभवस्त्वं नः वृधे अस्मदीयवर्धनाय सुश्रवस्तमः भव अतिशयेन शोभनश्रवणशाली सखा भव ॥ मदिन्तम-मदोऽस्येति मदी, अतिशयेन मदी, तमपो नुम् ॥ : सम् वृष्ण्यानि अष्टादशीमृचमाह- सं ते पयासि समु यन्तु वाजाः सं वृष्ण्योन्यभिमातिषाहः । आप्याय॑मानो अमृाय सोम दिवि अवास्युत्तमानि धिष्व ॥१८॥ सम् ते पयासि सम् ऊम् इति यन्तु वाजाः अभिमातिऽसहः आऽप्याय॑मानः अमृताय सोम दिवि श्रवासि उत्ऽतमानि धिष्व ॥ हे सोम, अमिमातिपाहः अमिमातीनां शत्रूणां साइयिता अमिमविता अमिमातिपाट् तस्य ते तव, क्रियाग्रहणं कर्तव्यमिति कर्मणः संप्रदानत्वात् चतुर्थ्य पष्ठी। पांसि गव्यानि चिद्रश्मि- जन्यसाराः संयन्तु त्वां संप्राप्नुवन्तु । तथा वाजाः उ समृद्धयश्च सम् संयन्तु । घृष्ण्यानि वीर्याणि च त्वां सम् संयन्तु । हे सोम, अस्मदर्थ अमृताय अमरणधर्माय आप्यायमानः वर्धमानः सन् दिवि धुलोके उत्तमानि उत्कृष्टतमानि श्रवांसि दिव्यावेशश्रवणानि धिष्व अस्मदर्थ धारय।। अमिमातिपाद:-उन्दसि सह इति विप्रत्ययः, सुपामादित्वात् पत्वम् । धिप्य-मुधितेत्यादीना घिमावो निपात्यते ॥

·म. १.६, २. २२.] म. १, अनु. १४, सू. ९१. एकोनविंशीमृचमाह- या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्तु यज्ञम् । गयस्फानःप्रतरणः सुवीरोऽवीरा प्र चरा सोम दुर्यान् ॥१९॥ या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिऽभूः अस्तु यज्ञम् गयऽस्फानः प्र॒ऽतर्रणः सुऽवीरः अवीरऽहा प्र चर सोम दुर्यान् ॥ हे सोम, ते या धामानि त्वदीयानि यानि तेजांसि द्युस्थानादिषु अवस्थितानि हविषा स्वीयेन अर्पणेन (चरुपुरोडाशादिनेति बाह्ये कर्मणि) यजन्ति पूजयन्ति यजमानाः, ता ते विश्वा त्वदी- यानि तानि सर्वाणि तेजांसि यज्ञम् यजनमस्मदीयं परिभृः अस्तु परितो भवन्ति, परितः प्राप्तानि भवन्तु । वचनव्यत्ययः । तादृशो बहुधामा त्वं दुर्यान द्वारयुक्तान् गृहान् , (शरीराण्येव गृहाणि रहस्यार्थे) प्रचर प्रकर्षण गच्छ। कीदृशस्त्वम् १ गयस्फानः गृहस्य (शरीरस्य) वर्धयिता प्रतरणः प्रकर्षण दुरिवातारयिता सुवीरः शोभनवीर्योपेतः अवीरहा वीरान् न हन्ति, देवपक्षे स्थितान् पराक्रमशलिन ऋपीन् यजमानान् न कदापि परित्यजति, अनुगृह्णात्येवेत्यर्थः ॥ अवीरहा- वीराणां हन्ता वीरहा, न वीरहा अवीरहा ॥ विशीमृचमाह- सोमो धेनुं सोमो अर्वन्तमाशुं सोमो वीरं कर्मण्यं ददाति । साढन्य विदृश्य सभेय पितृश्रवणं यो ददाशदस्मै ॥२०॥ सोमः धेनुम् सोमः अर्वन्तम् आशुम् सोमः वीरम् कर्मण्यम् ददाति सदन्यम् विदथ्य॑म् सभेयम् पितृऽश्रव॑णम् यः दाशत् अस्मै ॥ यः यजमानः ददाशत् यथाभाग दद्याद सोमाय, अस्मै तस्मै यजमानाय सोमः धेनुम् अमृतस्य दोग्धीं गां, गोलक्षणां चिन्मरीचि ददाति प्रयच्छति । सोमः अन्तिम् सत्वरं गच्छन्तं आशुम् अश्वं तल्लक्षितप्राणक्रियावेगं ददाति । सोमः वीरम् वीर्योपेतं पुत्रं ददाति इति वायः पक्षः, रहस्यं तु, अन्तर्यजनशालिन अपेः प्रभाप्रसारः यत्र शिध्ये पुत्रे अन्यसिन्ननुग्राह्ये जने वा संक्रामति, स एव वीरः पुत्र इति चोध्यम् । कीदृशम् वीरम् १ कर्मण्यम् क्रियासु कुशलं सदन्यम् सदनं अन्तर्यागसमर्थ शरीरं तदहम् । विदध्यम् विदयः देवताज्ञानप्राप्तिस्थानं यजनं तदईम् ।

·सोमस्य सर्वसष्मृत्योपपचेः गयां मपां च जनयिता सोम इत्यत्र स्थूलपक्षः रहस्यपक्षश्व उपपद्यते। ६८२ आविष्फतवानसि । तथा त्वम् अपः अजनयः, त्वम् गाः अजनयः । आनन्दपर्यायरसखरूपस्य अ. १, अ. ६, ३. २३.] [मं. १, अनु. १४, सू.१० सभेयम् सभायां साधू तत्त्वामिज्ञमित्यर्थः। पितृश्रवणम् पितॄणां पूर्वेषां श्रवणमिव श्रवर्ण आन्तरं दिव्यं च यस्य तं, पिता श्रूयते प्रख्यायते येन पुत्रेण तादृशमिति स्थूलरीत्या ॥ सभेयम्- छन्दसीति तत्र साधुरित्यर्थे ढप्रत्ययः । ददाशत्-लेटि अडागमः, शपः श्लुः ॥ इति प्रयमस्य षष्ठे द्वाविंशो धनः एकविंशीमृचमाह- अपाळ्हं युत्सु पृतनासु पनि वर्षामप्सां वृजनस्य गोपाम् । भरेपुजां सुक्षितिं सुश्रवसं जयन्तं त्वामर्नु मदेम सोम ॥२१॥ अोळ्हम् युत्ऽसु पृतनासु पप्रिंम् वःऽसाम् अप्साम् वृजनस्य गोपाम् भरेपुऽजाम् सुऽक्षितिम् सुऽश्रवसं जयन्तम् त्वाम् अनु मदेम सोम ।। युत्सु संग्रामेषु अपाळहम् शत्रुमिरनमिभवनीय पृतनासु सेनासु पप्रिम् पालयिवार वर्षाम् खः स्वर्गस्य सनितारं दातारं अप्साम् अपां ज्योतिर्गलादीनां दातारं वृजनस्य दृढस्यास्माकं स्थानस्य गोपाम् गोपायितारं रक्षितारं भरेपुजाम् भरेषु यजनेषु जायमान प्रादुर्भवन्तं सुक्षितिम् शोभनावासयुक्तं सुश्रवसम् शोभनश्रवणशालिनं जयन्तम् शत्रून् अभिभवन्तं त्याम् हे सोम, अनु मदेम अनुसृत्य हृष्टा भवेम ॥ अपाळ्हम्-पह अभिभवे, सहेः साडः स इति पत्यम् । पनिम्-पृ पालनपूरणयोः, किन्प्रत्ययः । स्वार-खः स्वर्ग सनोतीति स्वर्पाः, पणु दाने । अप्साम्-अपशब्दोपपदाव सनोतेः पूर्ववत् । भरेपुजाम्-जनी प्रादुर्भावे, पूर्ववत् आत्वम् ।। द्वाविंशीमृचमाह- त्वमिमा ओपंधीः सोम विश्वास्त्वमपो अजनयस्त्वं गाः । त्वमा ततन्योवंतरिक्षं त्वं ज्योतिपा वि तमो ववर्थ ॥२२॥ त्वम् इमाः ओफ्धीः सोम विश्वाः त्वम् अ॒पः अजनयः त्वम् गाः त्वम् आ ततन्य उरु अन्तरिक्षम् त्वम् ज्योतिषा वि तमः ववर्थ ॥ हे मोम, त्वम् इमाः विश्वा ओपीः अत्र वर्तमानाः सर्वा ओपधीः पृथ्वीसारभूताः अजनयः

·.१,०६, ६.२४.]
[म.१, मनुः १४, सू. ९२०
-
त्वम् उरु विस्तीर्ण अन्तरिक्षम् आकाशं आततन्य समन्तात् विस्तारितवानसि । त्वम् तमः
अन्धकार बाह्यमाभ्यन्तरं च ज्योतिपा आमायेन प्रकाशन विश्वर्थ विवृतं शिथिलितं विनष्टं
कृतवानसि ॥ ततन्थ-तनु विस्तारे। ववर्थ-वृञ् चरणे, उभयत्र लिटः थलि निगमे एवं
निपात्यते ॥
त्रयोविंशीमृचमाह-
देवेन नो मनसा देव सोम रायो भागं सहसावन्नभि युध्य ।
मा त्वा तनदीशिंपे वीर्यस्योभयेभ्यः प्र चिकित्सा गविष्टौ ॥२३॥
देवेन नः मनसा देव सोम रायः भागम् सहसाऽवन् अभि युध्य मा
त्वा आ तनत् ईशिपे वीर्यस्य उभयेभ्यः प्र चिकित्स गोऽईष्टौ ॥
हे देव, सोम, सहसावन् , बलवन् , देवेन मनसा द्योतमानेन मननेन त्वदीयेन ज्ञानेनेत्यर्थः
नः अस्माकं रायः भागम् दिव्यस्य धनस्य अस्माभिर्भजनीयं अंशं अभियुध्य आमिमुख्येन
प्रेरय, असुरादिकं शत्रु आभिमुख्येन प्रहत्य नः प्रेपयेति भावः। त्वा त्वां मा आतनतु मा
कार्षीत् आततं कोऽपि शत्रुः, मा हिंसीदित्यर्थः, न कोऽपि हिसितुं प्रभवतीति भावः, कुतः?
वीर्यस्य ईशिपे पलस्य ईश्वरोऽसि । तस्मात् उभयेभ्यः देवेभ्यो मनुष्येभ्यश्च हितार्थ गविष्टौ
गवां चिद्रश्मीनां इष्टौ एपणे अन्वेषणे प्रचिकित्स प्रकण ज्ञानेच्छां कुरु । इदं च गवेषणमधिकृत्य
अङ्गिरस्तत्वविचारे अपश्चितम् (पु. ३२७, ३२८)॥ सहसावन-सहाशब्दात् मतुपि छान्दस
आकारोपजनः । युध्य-व्यत्ययेन परस्मैपदम् । तन-व्यत्ययेन शए । चिकित्स-कित ज्ञाने,
अस्मात् सन् । गविष्टौ गवां इष्टयः एपणानि यस्मिन् (संग्रामे, यजने वा) तस्मिन् ॥
इति प्रयमस्य षष्ठे त्रयोविंशो वर्ग:
'एता उ त्या' इत्यष्टादशचं अष्टमं सूक्तं गोतमस्यार्पम् । आद्याश्चतस्रो जगत्या, त्रयोदश्याघाः
उष्णिहः पट्टचः, अष्टौ शिष्टा अनुष्टुभः । उपो देवता, अश्विना पर्तिरित्यन्त्यस्तृचो विश्वदेवत्यः॥
तत्र प्रथमामृचमाह-
एता त्या उपसः केतुमकत पूर्वे अर्धे रजसो भानुमञ्जते ।
निष्कृण्वाना आयुधानीव धृष्णवः प्रति गावोऽरुपीर्यन्ति मातरः॥१॥

·६८४ म. १, ३.६, ३. २४.] [म. १, अनु. १४, सू. १२० एताः ऊम् इति त्याः उपसः केतुम् अक्रत पूर्व अर्धे रजसः भानुम् अञ्जते निः कृण्वानाः आयुधानिऽइव धृष्णवः प्रति गावः अरुपीः यन्ति मातरः॥ यद्यपि सूक्तेऽस्मिन् ऋचा स्थूलार्थः उपःकालपरत्वेन विस्पष्टं लक्ष्यत एव, तथापि तत्र तत्र रहस्यार्थमन्तरेण न शक्य ऋजुतात्पर्य योद्धुम् । अन्तरर्थे उपसः न प्रभातवेलाः किं तु प्रज्ञान- सूर्योदयकालीनाः प्रभातभासो देव्यः । एताच चित्प्रभातभासः चित्सत्यज्योतिषः साक्षात्काराद् प्राक् बहुवारं व्यक्ता भवन्ति वैदिकयोगमार्गयायिन अपेः, तासां दर्शने मन्त्रद्रष्टारः तया वर्णयन्ति ताः यथा प्रायः पाद्यारुणोदयगामी च स्यान्मन्त्रवर्णः ॥ उ पादपूरणः एताः त्याः उपसः एतास्ताः चिज्ज्योतिरुदयभासः केतुम् प्रज्ञानकारकं प्रकाशं अक्रत अकृपत, तस्मात् रजसः अन्तरिक्षस्य मध्यमस्थानस्य प्राणनिलयस्य पूर्वे अर्धे प्राक् व्यक्ते भागे भानुम् प्रकाश अञ्जते व्यक्तीकुर्वन्ति । धृष्णवः धर्षणशीलाः योद्धारः आयुधानीव यथा आयुधानि संस्कुर्वन्ति तथा निष्कृण्वानाः संस्कुर्वाणाः (जगत्सर्वम्) ऋपेः प्राणभुवं आकाशं स्वशरीरं चेति बोध्यम् । अरुपीः आरोचमानाः मातरः सत्यसूर्यप्रकाशस्य जनयित्र्यः गावः उपसः प्रति यन्ति प्रत्या- गच्छन्ति । बहीनामुपसां प्रादुर्भावः भवति सत्यज्योतिपः साक्षात्कारात्पूर्वम् ।। अक्रत-करोते , मन्त्रे च्लेलृक् । निष्कृण्वाना:-कृवि हिंसाकरणयोः, ताच्छीलिकथानश् ।। द्वितीयामृचमाह- उपप्तन्नरुणा भानो वृथा वायुजो अरुपीर्गा अयुक्षत । अन्नुपासो वयुनानि पूर्वथा रुन्तिं भानुमरुपीरशिश्रयुः॥२॥ उत् अपसन् अरुणाः भानवः वृा सुऽआयुजः अरुपीः गाः अयुक्षत मन् उपसः वयुनानि पूर्वऽा रुशन्तम् भानुम् अरुपीः अशिश्रयः॥ अरुणाः अरुणवर्णाः भानवः किरणाः वृथा अनायासेन उदपप्तन् उद्गता अभूपन् । तत उपसः चित्प्रभातभामो देव्यः स्वायुजः मुखेन आयोक्तुं शक्याः अरुपीः आरोचमानाः गाः पूर्व उदितान् चिद्रश्मीन् अयुक्षत अयोजयन् सरथे । एवं गोरथयुक्ताः उपसः पूर्वथा यथापूर्व वयुनानि ज्ञानानि, पूर्णसत्यसाक्षात्कारात् प्रागावश्यकानि अझन् अकार्पः । ततः परं अरुपी: आरोचमानाः वा उपसः रुशन्तम् भानुम् ज्वलन्त सत्यज्योतिःस्वरूपं सूर्य अशिश्रयः असेपन्त ।।

·अ. १, अ. ६. व. २४.] -६८५ [नं. १, अनु. १४, सू. ९२० यथा अपसन्-पततेलुई। अनन्-मन्ले घसेत्यादिना च्ले छ । अशिश्रयुः श्रिङ्ग सेवायाम् , शपः दलुः॥ तृतीयामृचमाह- अर्चन्ति नारीरपसो न विष्टिभिः समानेन योजनेना परावतः। इयं वहन्तीः सुकृते सुदानवे विश्वेदट्ट यजमानाय सुन्वते ॥३॥ अर्चन्ति नारीः अ॒पसः न विष्टिऽभिः समानेन योजनेन आ पराऽवतः इपम् वहन्तीः सुकृते सुऽदानवे विश्वा इत् अहे यज॑मानाय सुन्वते॥ नारीः नेव्यः उपसः, चित्सत्योदयात्पूर्व तत्प्रभातरश्मीनां नेत्र्य इत्यर्थः विटिभिः स्वीयामिः व्याप्तिमिः मर्चन्ति सर्वतः दीपयन्ति । तत्र दृष्टान्तः-अपसो न अपसा अपस्त्री लक्ष्यते, कर्मकुशलः एकत्र स्थितः सर्वत्र व्याप्नोति स्वकर्मन्याप्तिभिः तद्वत् । कथं अर्चन्ति? समानेन योजनेन वैषम्यराहित्येन उद्योजनेन, समप्रवर्तनेनेत्यर्थः । किं कुर्वत्यः परावतः दरप्रदेशात , परस्मात् ज्योतिषः स्थानात् विश्वेदह सर्वामेव इपम् एपणां, प्रेरणाशक्ति आवहन्तीः आहरन्त्यः । कस्मै सुकृते शोमनकर्मकारिणे सुदानवे देवेभ्यः शोभनदानकर्त्रे सुन्वते सोमाभिपवं कुर्वते, एवंभूताय यजमानाय ॥ नारी:-नृ नयने, शारिवादिषु पाठात् डीन् । विष्टिभिः-विष्ल न्याप्तौ । विश्वा-सुपा मुलगिति अमो डादेशः ।। चतुर्थीमृचमाह- अधि पेशासि वपते नृतरिवापोर्गुते वक्ष उसेव वर्जहम् । ज्योतिर्विश्वस्मै भुव॑नाय कृपती गावो न जं व्युपा आवर्तमः॥४॥ अर्षि पेशासि वपते नृतूःऽईव अप॑ कृणुते वक्षः उताऽईव वर्जहम् ज्योतिः विश्वस्मै भुवनाय कृण्वती गावः न जम् वि उपाः आवरित्यावः तमः॥ नेत्र्य उपसः व्याप्तिमिः सर्वतो दीपयन्तीति तमसः प्रध्वंस उक्तः । इदानीमौपस्य दर्शनीयत्वमाह । उपाः देवी नृतूरिख नृत्यन्ती योपिदिव पैशांसि रूपाणि यहूनि दर्शनीयानि अधि वपते स्वस्यां अधिकं धारयते । नृतूर्नापितः यथा केशान् निःशेषेण छिनत्ति तथा उपाः तमस्छिनत्तीति व्याख्यान्तरं सायणस्य, असिन् पक्षे नृन् तूपंति केशेन रिक्तीकरोति नृत पिता, तदा पैशांसि कृष्णवर्णानि तमांसीति न्याख्या भवति । अन पेशो रूपमित्येव साधीपानर्थः । 45

·करोति । तत्र दृष्टान्त:-विदथेषु वाोपु यज्ञेषु वरुम् न यूपं यथा अञ्जन् अञ्जन्ति अध्वर्यवः ।
विचित्रं आचर्यकरं भानुम् सूर्य दियो दुहिता उपाः अश्रेत् असेवत ॥ वितिष्ठते-समवप्रविम्यः
अ.भ. ६, ३.२५.
-
[म. १, अनु. १४, सू. १२०
एवं बहुधा रूपप्रदर्शनात्परं वक्षः अपोर्णते स्वीय उरःप्रदेश अनाच्छादितं करोति स्वयं आधि-
र्भवतीत्यर्थः । उपसां गोमिरुपमा वेदे प्रसिद्धा, वक्षःप्रदर्शनं उपसां सम्यगाविष्कार ज्ञापयति ।
तत्र दृष्टान्त:-पर्जहम् सकृदेवास्य प्रयोग ऋक्संहितायाम् , अस्य रूपावतारः सायणीयानुसारेण
क्रियते, पयस उत्पत्तिस्थानं, उस्रा इव गौर्यथा दोहनसमये आविष्करोति तद्वत् । अथ उपाः,
गावः ब्रजम् न यथा गावः स्वीयं स्थानं गोष्ठं सत्वरं प्राप्नुवन्ति तथा उत्तमज्योतिःस्थानं चित्-
सूर्यमण्डलं प्राप्य विश्वस्मै भुवनाय सर्वस्मै जगते ज्योतिः कृण्वती प्रकाशं कुर्वती तमः अन्धकार
अन्तर्बहिश्च व्यायः विघृतं अकरोत् , व्यनाशयत् ।। नृतः नृती गात्रविक्षेपे, नृतिगृध्योः कूरिति
कूप्रत्ययः । वर्जहम्-वृङ् संमनने, वृणीते संभजते गामिति वः पयः, ववयोरभेद इति वत्वं,
विच्, तजहातीति वर्जहः । आवः-
:-वृञ् करणे, लुङि मन्त्र घसेति च्ले क् ।।
पञ्चमीमृचमाह-
प्रत्यर्ची रुशदस्या अदर्शि वि तिष्ठते वाधते कृष्णमभ्वम् ।
खरुं न पेशो विदथेष्व॒ञ्जञ्चित्रं दिवो दुहिता भानुमैश्रेत् ॥५॥
प्रति अर्चिः रुशत् अस्याः अदर्शि वि तिष्ठते वार्धते कृष्णम् अवम् खरुम्
न पेशः विदथेषु अञ्जन् चित्रम् दिवः दुहिता भानुम् अश्रेत् ॥
अस्याः उपसः रुशत् दीप्यमानं अर्चिः कान्तिः प्रति अदर्शि पूर्वमिव प्रत्यावृत्य दृश्यते,
वितिष्ठते सर्वत्र व्याप्यावतिष्ठते, अम्बम् महन्नाम, बलिष्ठं सान्द्रं कृष्णम् कृष्णवर्ण घनं तमः बाधते
अपसारयति । विदथेषु ज्ञानसाधनप्राप्तिस्थानेषु अन्तर्यजनेषु पेशः स्वकीय रूपं अनक्ति संश्लिष्ट
स्वरुशब्दस्य व्युत्पत्तिः सन्दिग्धा, यूपः दारुशकला, दृढप्रतिष्ठो ध्वजो वा भवति । ततः चित्रम्
.
स्थ इत्यात्मनेपदम् । अश्रेत्-श्रि सेवायाम्, लङ्, शपो लुक् बहुलं छन्दसि ॥
इति प्रयमस्य पळे चतुविशो वर्गः
पष्ठीमृचमाह-
अतारिष्म तम॑सस्पारमस्योपा उच्छन्ती वयुनो कृणोति ।
श्रिये छन्दो न मयते विभाती सुप्रीका सौमनसायांजीगः॥६॥

·, #. १, म. ६, व. २५.] [मं. १, अनु. १४. सू. ९२ अतारिष्म तमसः पारम् अस्य उपाः उच्छन्ती वयुनो कृणोति श्रिये छन्दः न स्मयते विऽभाती सुऽप्रतीका सौमनसाय अजीगरिति ॥ उपसमधिकृत्य देवताविचारे भूमिकायां यदुक्तं तदवधेयम् (पु. ७०)। ऋगेपा चावार्थप गृहीता चेदुपहसनीयतां भजत इति भूमिकापामुदाहृतम् (पु. १४) ।। अस्य यहोः कालादनुभृयमानस्य तमसः अज्ञानान्धकारस्य पारम् अवधि अत्तारिग्म तीर्ला चित्प्रकाशं प्राप्ताः स्मः । कुतः १ उच्छन्ती तमो वर्जयन्ती, प्रकाशमाना उपाः चित्प्रभातभा देवी वयुना ज्ञानानि नवनवानि कृणोति करोति । अपि च श्रिये शोमायै स्वप्रभागदर्शनाय, स्मयते हसति, तत्र दृष्टान्तः-छन्दः न छन्देन छन्दयिता लक्ष्यते, यथा उपच्छन्दयिता पुरुपः हसति तद्वत् । अपि च विभाती एवं विशिष्टां मां कुर्वती सुप्रतीका शोभनमुखी सौमनसाय सर्वस्यापि सौमनस्यापादनाय अजीगः भक्षितवती पूर्वोक्तलक्षणं तमः ॥ स्मयते-ष्मिङ् ईपद्धसने । अनीगः- निगरणे, लङ्, शपः श्लुः अन्यत्सर्वं च छान्दसम् ।। सप्तमीमचमाह- भाखती नेत्री सूनृानां दिवः स्तवे दुहिता गोतमेभिः। प्रजावतो नृवतो अश्वबुध्यानुपो गोअंग्रा उप मासि वार्नान् ॥७॥ भार्खती नेत्री सुनृानाम् ढिवः स्तवे दुहिता गोतमेभिः प्र॒जाऽवतः नृऽवतः अश्वेऽवुध्यान् उपः गोऽअंग्रान् उप मासि वाजान् ॥ भास्वती प्रभावती सनृतानाम् शोभनसत्यानां, प्रियसत्यवाचामिति सायणो लौकिकी भापा अनुसृत्य, प्रागुक्तं (१.३) अवधेयम् । नेत्री प्रापयित्री यजमानमूपि प्रति । दिवो दुहिता द्युलोकाद उत्तमज्योतिःस्यानादुत्पन्ना गोतमेमिः चिद्रश्मिसंपन्नतमरस्माभिः स्तवे स्तूयते । हे उपः, स्तुता त्वं प्रजावतः सन्ततियुक्तान् नृवतः नृभिर्चलबद्रिरुपेतान् अश्वबुध्यान् अश्वाः प्राणवलात्मानः बुभ्याः बोद्धन्याः येषु तान् गोअग्रान् चिकिरणपुरस्सरान्, एवंभूतान् वाजान् समृद्धिविभवान् उपमासि प्रयच्छसि ॥ स्तये-टुम् स्तवे, कर्मणि लिङि छन्दसि महुलग्रहणात् यकोऽपि लुक्, एवमन्यदपि छान्दसम् । नृवतः-न्यत्ययेन मनोर्वत्वम् । मासि-मा माने, अदादिः॥ , ·- -६८८ [म. १, अनु. १४, सू. १२ वर्गः सङ्घो यस्मिन् तं, पहकर्मकुशललोपेवं इत्यर्थः । अश्वयुध्यम् अवाः प्राणक्रियावेगा: प्रकाश्य, प्रापिष्टष्टेगोचरतां गमयित्वा, प्रतीची प्रत्यड्मुखी अन्तर्मुखी सती, पराक्प्रतिद्वन्दी अपि च विश्वम् जीरम् सर्व प्राणयुक्तं देवकामं पुरुपं चरसे चरणाय दिव्यकार्यप्रवर्तनाय बोधयन्ती ज्ञापयन्ती, विश्वस्य मनायोः सर्वस्य मनोयुक्तस्य मनस्विनः पुरुषस्य वाचम् देवाहानसमों अ. १, १.६, व.२५] अष्टमीमृचमाह-- उपस्तमैश्यां यशसै सुवीरं दासप्रवर्ग रयिमश्वबुध्यम् । सुदंससा श्रवसा या विभासि वाजप्रसूता सुभगे वृहन्तम् ॥८॥ उपः तम् अश्याम् यशसम् सुऽवीरम् दासऽप्रवर्गम् र॒यिम् अश्वऽबुध्यम सुऽदंससा श्रवसा या विऽभासि वाजऽप्रसूता सुऽभगे बृहन्तम् ॥ हे उपः, तम् रयिम् तत् दिव्यं धनं अश्याम् प्राप्नुयाम् । नेदं लोकसाधारणं धनं "बृहन्त विभासि" इति वक्ष्यमाणो वाक्यार्थः तद्विस्पष्टयति। कीडशे रयिम यशसम् यशोयुक्त, प्रशस्य श्रेष्ठमिति यावत् । सुवीरम् शोभनवीर्योपेतं दासप्रवर्गम् दासानां क्रियादक्षाणां प्रवर्गः प्रष्ट बुध्याः बोद्धच्याः येन तम् । हे सुभगे, शोभनैश्चर्योपेते, उषः, सुदंससा शोभनकर्मणा युक्तेन श्रयसा दिव्यावेशश्रुतिजन्येनास्मदीयस्तोत्रेण युक्ता प्रीता वा त्वं चाजप्रसूता समृद्धिप्रदात्री सती बृहन्तम् महान्तं अति प्रौढं लोकोत्तरं लोकातीतं वा या रयिम् यद् भनं विभासि प्रकाशयसि, आविष्करोपि तमश्यामिति संवन्धः ॥ या-सुपां सुलुगिति अमो डादेशः । अन्ये गताः ॥ नवमीमृचमाह- विश्वानि देवी भुवनाभिचक्ष्या प्रतीची चक्षुर्विया वि भाति । विश्व जीवं चरसै बोधयन्ती विश्वस्य वाचमविदन्मनायोः॥९॥ विश्वानि देवी भुवना अभिऽचक्ष्य प्रतीची चक्षुः उर्विया वि भाति विश्वम् जीवम् चरसे बोधयन्ती विश्वस्य वाचम् अविदत् मनायोः॥ देवी द्योतमानोपाः विश्वानि भुवना सर्वाणि भुवनानि भूर्भुवरादीनि अभिचक्ष्य अभितः प्रत्यकशब्दः, चक्षुः चतुपा प्रकाशकेन तेजसा, विभक्तिलोपः, उर्विया विस्तीर्णा विभाति प्रकाशते। मन्वान्मियं याचं अविदत् अलमत | "जीरं चरसे” इति प्राणकियां "मनायोः वाचम्" ·अ.१, म. ६, व. २६.] - ६८९ [म. १, अनु. १४, सू. ९२. इति ज्ञानक्रियां चावेदयति उपःशब्दवेदनीयचित्रभातव्यापारः ॥ अभिचक्ष्य-चक्षिः प्रकाश- नार्थेऽपि प्रसिद्धः । उर्विया-उर्वीशब्दादुत्तरस्य सोः डियाजादेशः । मनायो:-मन आत्मन इच्छति मनस्पति, क्यच, क्याच्छान्दसीत्युः ।। दशमीमृचमाह- पुनःपुनर्जायमाना पुराणी समानं वर्णमुभि शुभमाना। भुनीवं कृनुर्विज आमिनाना मर्तस्य दे॒वी जरयन्त्यायुः ॥१०॥ पुनःऽपुनः जाय॑माना पुराणी समानम् वर्णम् अभि शुम्भमाना श्वनीऽईव कृनुः विजः आऽमिनाना मर्तस्य देवी जरय॑न्ती आयुः ।। पूर्णसत्योदयात्याक् यद्वय उपसो भवन्तीति प्रागुक्तं स्मार्यम्। पुनःपुनः जायमाना पुनरा- वृत्त्या प्रादुर्भवन्ती पुराणी चिरन्तनी नित्येत्यर्थः समानम् वर्णम् तुल्यं रूपं अभिशुम्भमाना अभिप्राप्य शोभमाना विविधप्रादुर्मविपि एकमेवास्याः स्वरूपमित्यर्थः । देवी दिव्या मर्तस्य मरणधर्मणः पुरुषस्य आयुः आयुर्मानं जरयन्ती ऊनयन्ती वर्तते, मरणधर्मस्य ऊनतापादनेन अमरणधर्मस्य अमृतत्वस्य लन्धिर्योध्या। बाह्यपक्षे तु, उपासु अतीतासु मानुपं-आयुर्हीयते । तत्र दृष्टान्तः-कृत्लुः कर्तनशीला श्वनी श्वभिः मृगान् हन्तीति, व्याधस्त्री विजः इव विजः चलतः पक्षिणः यथा आमिनाना हिंसन्ती वर्तते, तद्वत् ।। विजः उद्वेजक इति सायणोऽन्यत्र (२.१)। नव्याः केचन अक्षयूतकरा यया कपटयुक्त्या वञ्चयन्ति तथा उपाः मानुपायुर्मोपणेनेति मन्यन्ते, निराधारमिदमूहमात्रम् ॥ विजः-ओविजी भयचलनयोः, विजन्त चलन्ति पक्षिणः । आमि- नाना-मी हिंसायाम् , ऊपादिकः । इति प्रथमस्य पष्ठ पञ्चविंशो वर्ग एकादशीमृचमाइ- व्यूर्खती दिवो अन्ती अवोध्यप खसारं सनुतर्युयोति । प्रमिनती मनुर्ध्या युगानि योर्पा जारस्य चक्षसा वि भाति ॥११॥ विऽऊर्वती ढवः अन्तान् अवोधि अप खसारम् सनुतः युयोति प्रमिनती मनुष्या युगानि योपो जारस्य चक्षंसा विभाति ॥

·स. १, अ.६, ५.२६. [म. १, अनु. १४, सू. ९२० दिवः अन्तान् द्युलोकस्य प्रान्तान् व्यूर्यती विवृतान् कुर्वती अयोधि अस्माभिाता भवति । स्वसारम् साहचर्यात् सहोदरी तामसी शक्ति, रात्रिमिति वाद्यः पक्षः सनुतः अन्तर्हित- नामैतत् रहस्ये अपयुयोति अपगमय्य पृथक् करोति । मनुष्या युगानि मनुष्यसंबन्धीनि काल मानानि, न तु देवसंवन्धीनि प्रमिनती प्रकर्षेण हिंसन्ती । (विवृतमेतत् दशम्याम्) जारस्य जरयितुस्तमसः योपा अङ्गना चक्षसा प्रकाशेन विभाति विशेपेण भासते ॥ व्यूर्खती-ऊर्जुञ् आच्छादने, विपूर्वादस्माल्टः शत, उगितश्चेति डीप् । सनुतः एतदन्तोदात्तत्वं स्वरादिपु निपातितं, अतः अव्ययसंज्ञायामाप्सुप इति सप्तम्या लुक् । युयोति-यु मिश्रणामिश्रणयोः । मनुष्या- पष्ठया डादेशः। युगानि-युजेः पञ् करणे कर्मणि वा । जारस्य-दारजारौ कर्तरि णिलुक् चेति घनन्तो निपातितः॥ द्वादशीमृचमाह- पशून्न चित्रा सुभगा प्रथाना सिन्धुर्न क्षोद उर्विया व्यश्चैत् । अमिनती दैव्यानि तानि सूर्यस्य चेति रश्मिभिदृशाना ॥१२॥ पशून् न चित्रा सुऽभा प्रथाना सिन्धुःन क्षोदः उर्विया वि अश्वैत अमिनती दैव्यानि तानि सूर्यस्य चेति रश्मिऽर्भिः दृशाना ॥ सुभगा शोभनैश्वर्या चित्रा अद्भुता उपाः पशून न पशुपालो यथा पशून् चारणाय सर्वासु दिनु विस्तारयति तथा प्रथाना स्वतेजांसि विस्तारयन्ती उर्विया विस्तीर्णा स्वयं वृहती सिन्धुर्न शोदः स्यन्दनशीलमुदकं यथा सर्वतो व्यामोति तद्वत् व्यश्चैत् विश्वं व्यामोति । अपि च दैव्यानि देवसंबन्धीनि व्रतानि नियतानि कर्माणि अमिनती अहिंसन्ती, स्वतन्त्रापि दिव्यधर्मानुसारिणी- त्यर्थः । सूर्यस्य उत्तमस्य ज्योतिपः सत्यस्वरूपस्य रश्मिभिः किरणैः सह मिलिता दृशाना दृश्यमाना चेति अचेति, अज्ञायि, अस्मामिझतेत्यर्थः ॥ प्रथाना-प्रथ प्रख्याने, अन्तर्मावित- ध्यात् ताछीलिकश्चान, पहुलं छन्दसीति शपो लुक् । अश्वैत्-टु ओश्वि गतिवृद्धयोः, लुइ इमावश्यान्दसः । चेति-चिती संज्ञाने, कर्मणि लुइ । दृशाना-दृशेः कर्मणि लटः शानन्, विकरणस्य लक् ॥ प्रयोदशीचमाह- उपस्तञ्चित्रमा भैग़म्मभ्य वाजिनीवति। ये तोकं च तनयं च धार्महे॥१३॥ , ·: . म. १, अ.६, ३.२६.] - मं. १, अनु.१४, सू.१९२. . - उपः तत् चित्रम् आ भर अस्मभ्यम् वाजिनीऽवति येन तोकम् च तनयम् च धामहे॥ हे वाजिनीवति बहुविधया समृद्धया युक्ते, उपः उपोदेवि, तत् चित्रम् अद्भुतं तदिव्यं वैभवं अस्मभ्यम् अस्मदर्थ आभर आहर । येन चित्रेण वैभवेन तोकम् च अपत्यं तनयम् च तत्सन्तानं च धामहे दध्महे, धारयामः । तोकः अन्तर्यागप्रभावस्य अविच्छेदेनान्यत्राश्रिते पुरसे संक्रामो भवति, तस्य सन्तानं तनयो भवति ॥ धामहे-दधातेर्लटि शपो लुक् ।। चतुर्दशीमृचमाह- उपौ अद्येह गौमत्य श्वावति विभावरि। रेवढस्से व्युच्छ सूनृतावति ॥१४॥ उपः अद्य इह गोऽमति अश्वऽवति विभाऽवरि रेवत् अस्मे इति वि उच्छ सूनृताऽवति ॥ हे गोमति, चिद्रश्मियुक्ते, अश्वावति प्रागशक्तिसंपन्ने विभावरि विशिष्टभायुक्त सुनुवावति शोभनसत्यवान्युक्ते उपः अद्य इदानी इह अस्मिन् स्थाने अस्मे अस्मासु रेषत् दिव्यं धनं यथा भवति तथा व्युच्छ प्रकाशं कुरु ॥ गोमतीत्यादयः सर्वे प्राग्व्याख्याताः । अस्मे सप्तम्याः शे आदेशः॥ पश्चदशीमृचमाह- युवा हि वाजिनीवत्यौ अद्यारुणाँ उपः। अर्था नो विश्वा सौभगान्या वह ॥१५॥ युक्ष्व हि वाजिनीऽवृति अश्वान् अद्य अरुणान् उपः अर्थ नः विश्वा सौभगानि आ वह ॥ हे याजिनीयति बहुविधसमृद्धिसंपन्ने, हे उपः अरुणान् अश्वान् अरुणवर्णान् अश्वान्, क्रियावेगद्योतकोऽरुपवर्णः राजमः, अश्वाय प्राणयलात्मानो योध्या:, अद्य इदानी युत्य हि योजपैर । अय ततः परं नः अस्मभ्यं विश्वा सौमगानि सर्वविधानि सौभाग्यानि आरह आनय।। इति प्रभमस्य पढे पारिनो वर्गः ·म. १, म.६, प. २७.] ६९२ [म. १, अनु. १४, सू. ९, 4 पोडशीमृचमाह- अश्विना वर्तिरस्मदा गोम॑हस्रा हिरण्यवत् । अर्वाग्रथं समनसा नि यच्छतम् ॥१६॥ अश्विना वुर्तिः अस्मत् आ गोऽमत् दस्रा हिरण्यऽवत् अर्वाक् रथम् सऽमनसा नि यच्छुतम् ॥ उपा अश्विनोर्योपा, रथे तयोः प्रतिष्ठते, तत्साहचर्यात् अश्विनौ प्रस्तुतौ तवेऽस्मिन्, तत्र आद्या "अश्विना वर्तिरि "ति भवति । हे अश्विना अश्ववन्तौ, दस्रा क्रियादक्षौ, व्याख्यातम् (१.३.३) अस्मत् अस्माकं वर्तिः वर्तनं, आवासगृहं शरीरमित्यर्थः गोमत् चित्किरणयुक्त हिरण्यवत् सौरज्योतियोतकसुवर्णयुक्तं यथा भवति तथा समनसा समानमनस्कौ सन्तौ युवा अर्वाक् अर्वाचीनं अस्माकं समीपे रथम् युप्मदीयं आ नियच्छतम् आवर्तयतम् ॥ वर्ति:- वर्ततेऽस्मिन्निति औणादिक इसिप्रत्ययः । अस्मत्-सुपां सुलुगिति पष्ठया लुक् ॥ सप्तदशीमृचमाह- यावित्था श्लोकमा दिवो ज्योतिर्जनाय चक्रथुः । आ न ऊर्ज वहतमश्विना युवम् ॥१७॥ यो इत्था श्लोकम् आ दिवः ज्योतिः जाय चक्रथुः आ नः वहतम् अश्विना युवम् ॥ हे अश्विनौ, यो युवां दिवः धुलोकात् लोकम् श्लोकनीय प्रशस्य ज्योतिः उत्तमं तेजः जनाय यजमानाय इत्या इत्यमस्मदनुभवक्षमं आ चक्रथुः आकारयुक्तं निष्पादितवन्तौ, तौ युवम् युवा नः अस्मभ्यं ऊर्जम् वीर्यवद्धलमपि आवहतम् आनयतम् ॥ श्लोकम्-श्लोक संघाते, स्तुत्यर्थेऽपि प्रसिद्धः, कर्मणि घञ् ॥ अष्टादशीमृचमाह- एह देवा मयोभुवा दस्रा हिर॑ण्यवर्तनी। उपर्बुधौ वहन्तु सोमपीतये॥१८॥ आ इह देवा मयःऽभुवा दस्रा हिरण्यवर्तनी इति हिरण्यऽवर्तनी उपःऽयुधः वहन्तु सोमऽपीतये॥ ऊर्जम् ·" म.१, म.६, ५.२८.] [म.१, अनु. १४, सू. ९३. उपर्बुधः उपसि प्रबुद्धाः सामर्थ्यादश्वा इति पूर्वं व्याख्यातारः। तथा ग्रहणमुपपन्नम् । इह असिन्नस्मदन्तर्यजने सोमपीतये सोमपानाय दुता क्रियादक्षौ अश्विनौ आवहन्तु आनयन्तु । कीदृशौ ? देवा देवौ मयोभुवा मयोभुवौ सुसस्य भावयितारौ हिरण्यवर्तनी हिरण्मयो वर्तनिर्मा! ययोस्तौ ॥ "रुद्रवर्तनी” (१.३.३) इत्यत्र वर्तनिशब्दव्याख्या द्रष्टव्या ।। इति प्रयमस्य षष्ठे सप्तविशो वर्ग: 'अग्नीपोमावि 'ति द्वादशचं नवमं सूक्तं गोतमस्यार्पम् । आदितस्तिस्रोऽनुष्टुभः नवम्याद्या- स्तिस्रो गायच्यः अष्टमी जगती त्रिष्टुब्वा शिष्टाः पञ्च त्रिष्टुभः, अग्नीपोमो देवता ।। - तत्र प्रथमामृचमाह- अग्नीपोमाविमं सु में शृणुतं वृषणा हव॑म् । प्रति सुक्तानि हर्यतं भव॑तं दाशुषे मर्यः ॥१॥ अग्नीपोमो इमम् सु मे शृणुतम् वृषणा हवम् प्रति सुऽउक्तानि हर्यतम् भवतम् दाशुषे मयः॥ वृपणा वर्पितारौ अभीष्टानां हे अग्नीपोमो मे इमम् हवम् प्रकृतमस्मदाद्वानं सु शृणुतम् सम्यगा- कर्णयतम् । सूक्तानि प्रति अस्मदीयानि स्तोत्राणि समुद्दिश्य हर्यतम् तानि कान्तानि पुरुतं, 'सूतानि प्रति हर्यतम् प्रत्येकं कामयेथाम् ' इति सायणानुसारतो वा भवतु । अथ दाशुपे दचवते यजमानाय मयः सुसं, सुसमयौ भवतम् ॥ हर्यतम्-हर्य गतिकान्त्योः॥ द्वितीयामृचमाह-- अग्नीपोमा यो अद्य वामिदं वचः सर्पयति । तस्मै धत्तं सुवीर्य गवां पोपं वश्व्यम् ॥२॥ अग्नीषोमा यः अद्य वाम् इदम् वर्चः सपर्यति तस्मै धत्तम् सुऽवीर्यम् गोम् पोपम् सुऽअश्व्यम्॥ हे अनीपोमा अग्नीपोमो, यः यजमानः अद्य इदानीं याम् युप्मभ्यं इदम् वचः मन्वात्मकं वचनं सपर्यति पूजितं करोति तस्मै यजमानाय गपाम् पोपम् नानांशनाममिद्धि धत्तम् धारयतं, ·- देवकामानाम् । पणिम् अमुप्णीतम् पणेर्व्यवहारिणोऽमुराद अपाहार्टम् । तथा वृसयस्य सपति म. १, स. ६, ३.२८ [म.१, बनु.१४.सू.१६ प्रयन्वमित्यर्थः । कीदृशं पोपम् ? सुवीर्यम् शोभनीयोपेतं स्वश्व्यम् शोभनैरवैः प्राणलक्षणै- र्युक्तम् । गवाश्वैः ज्ञानक्रियात्मकशक्तिद्वयं प्रतिपाद्यते ।। तृतीयामृचमाह- अग्नीपोमा य आहुति यो वा दाशाद्धविष्कृतिम् । स प्र॒जा सुवीर्य विश्वमायुय॑श्नवत् ॥३॥ अग्नीपोमा यः आऽहुंतिम् यः वाम् दाशात् हविःऽकृतिम् सः प्रजा सुवीर्यम् विश्वम् आयुः वि अन्नवत् ॥ हे अग्नीपोमा अग्नीपोमो, यः यजमानः हविष्कृतिम् हविषा अर्पणद्रव्येण कृतां आहुतिम् आह्वानलक्षणमर्पणं याम् युप्मभ्यं दाशात् दद्यात् , सः यजमानः प्रजया उक्तलक्षणया सन्तत्या सह मुवीर्यम् शोभनवीर्योपतं विश्वम् आयुः सर्व जीवनं व्यश्नवत् व्यामोत् । मन्त्रे "य" दिरावृत्तः आदरार्थो ग्रायः॥ हविष्कृतिः-हविपः कृतिः करणं यस्यामाहुतौ । अश्नवत् , दाशाद- उमयं लेट् ॥ चतुर्थीमृचमाह- अग्नीपोमा चेति तद्वीय' वां यदमुष्णीतमवसं पणिं गाः। अर्कातिरतं वृसयस्य शेपोऽविन्दतं ज्योतिरेक बहुभ्यः ॥४॥ अग्नीपोमा चेति तत् वीर्यम् वाम् यत् अमुष्णीतम् अव॒सम् पणिम् गाः अब अतिरतम् वृसयस्य शेषः अविन्दतम् ज्योतिः एकम् बहुऽभ्यः॥ हे अग्रीपोमा अग्नीपोमो, वाम् तत् वीर्यम् युद्ययोः तद्वक्ष्यमाणं सामर्थ्य चैति अवेति अस्मामिनांतं भवति । यत् येन वीर्येण गाः अवसम् गवात्मकं रक्षणं, चिद्रमिजालं हि महद्रक्षण संवेष्टयति आवृणोति तमोपनोऽमुरो त्रः वस्य शेपः अवशिष्टं अंश, अवातिरतम् अधः प्रापयतम् । हिरण्यस्तूपस्यैन्द्रे सूक्ते पुत्रवधं प्रति विचारितम् (१.३२), इन्द्रेण हतस्य पुत्रस्य शिष्टं शरीरं अपामधः पातितं तत्र शेत इति । ततः परं पद्म्यः देवकामेभ्य ऋपिम्यः एकर ज्योतिः उत्तम सौरं सत्यं अविन्दतम् अलप्सायाम् ।। अत्र मयः त्वष्टा तस्य शेपः अपत्यं पुत्र - ·अ.१,म.६,६.२८.] - - [म. १, अनु. १४,म. ९३. इति पुराणकयारीतिमवलम्ब्य व्याचष्टे सायणः । अबसम्-अवत्तेरौणादिका असच । शेष:-- सुपां सुलुगिति द्वितीयायाः सुः ।। पञ्चमीमृचमाह- युवमेतानि दिवि रौचनान्यग्निश्च सोम सक्रेतू अधत्तम् । युवं सिन्धूरभिशस्तेरवुद्यादग्नीपोमावमुञ्चतं गृभीतान् ॥५॥ युवम् एतानि दिवि रोचनानि अग्निः च सोम सक्रतू इति सऽऋतू अधत्तम् युवम् सिन्धून् अभिऽस्तिः अवद्यात् अग्नीपोमो अमुश्चतम् गृभीतान्॥ हे सोम, त्वं अग्निः च सक्रतू समानकर्माणौ सन्तौ युवम् युवां दिवि द्युलोके एतानि रोचनानि ज्योतीपि, दिव्यानि तेजांसीति रहस्यम् , नक्षत्रपरं बाह्यपक्षे । अधत्तम् अधारयतम् , युवम् युवां गृमीतान् गृहीतान् वृत्रवन्धनस्थान सिन्धून् अब्लक्षणान् तेजोवलादीन हे अनीपोमो, अभिशस्तेः अमितो हिंसतः अवद्यात् पापात् अमुञ्चतम् मुक्तवन्तौ । "रोचनानि" चित्प्रकाश "सिन्धयः" प्राणपलधारां चावेदयन्ति । पष्ठीमृचमाह-- आन्यं दिवो मातरिश्वा जभारामथ्नादन्यं परि श्येनो अद्रेः। अग्नीपोमा ब्रह्मणा वावृधानोरं यज्ञार्य चक्रथुरु लोकम् ॥६॥ आ अन्यम् द्विवः मातरिश्वा जभार अमथ्नात् अन्यम् परि श्येनः अद्रेः अग्नीपोमा ब्रह्मणा ववृधाना उरुम् यज्ञाय चक्रथुः ऊम् इति लोकम् ॥ हे अग्नीपोमा अग्नीपोमो, अन्यम् युवयोरेकं अनि मातरिश्वा वायुः दिवः द्युलोकात् आजमार आजहार । श्येनः शंसनीयगतियुक्तः पक्षी अन्यम् सोमं अद्रेः परि अन्नमयादिभूमिकानामुपरि अमात् मथित्वा आहृतवान् ।। प्राणशक्तिविभवेन तपमा प्रादुर्भपति ऋतुरूपो भगवाननिरन्तः । मावरिया अनिमाजहारेत्युक्तेरिदं रहस्यम् | "मयीघदी विभृतो मातरिया” (१.७१.४) "प्रशस्त राति भृगये मातरिश्वा" इत्याद्ययधेयम् । श्येनः पक्षी जीनभूतोऽन्तरात्मैन, तस्योचैः पवनेन अद्रियदपस्थितस्प पहुप्रसोपेतस्प शारीरस्य पुरुषस्य सोमपदवेदनीय-अमृताहरणसंमयो योग्यः । अत्रापि वपसा मयनेन उचःशिखरात्स पक्षी सोमं सम्पायाहरति ।। एवं युवा प्रणा ·- - इति प्रयमस्य पष्ठ अष्टाविंशो वर्षः व्याप्य च कान्तं कुरुतम् । हे घृपणा वर्पितारौ, जुपेथाम् सेवेथां तदस्माभिरर्पितम्। हे सुशर्माणा यः अग्नीपोमा हुविपी सपर्यात् देवद्रीचा मनसा यः घृतेन तस्य व्रतम् म. १, म.६, व. २९.] [मं. १, अनु. १४.न. ९३. मन्त्रेण ऋपेर्दिवायूपेण ववृधाना वर्धमानौ यज्ञाय यजनार्थ लोकम् प्रपञ्च उरुम् विस्तीर्ण चक्रधुः कृतवन्तौ । उ पदपूरणम् ॥ सप्तमीमृचमाह- अग्नीपोमा हुविषः प्रस्थितस्य वीतं हर्यतं वृषणा जुषेथाम् । सुशीणा स्वव॑सा हि भूतमा धत्तं यज॑मानाय शं योः॥७॥ अग्नीपोमा हविषः प्रऽस्थितस्य वीतम् हर्यतम् वृषणा जुपेाम् सुऽशर्माणा सुऽअसा हि भूतम् अर्थ हे अग्नीपोमा अग्नीपोमौ, प्रस्थितस्य युवां प्रति प्रस्थानं कृतवतः अस्य हविषः अस्मदी- यस्य अर्पणस्य, द्वितीयार्थे पष्ठी, सिद्धं अर्पणं वीतम् व्याप्नुतं, वी गतिव्याप्त्यादिषु, हर्यतम् शोभनसुखोपेतौ स्वयसा खवसौ शोभनरक्षोपेतौ च भूतम् भवतम्। हि पादपूरणम् । अथ अनन्त योः युवां कामयमानाय, विभक्तिव्यत्ययः, यजमानाय शम् शान्तिसुखं धत्तम् विधत्तम् ।। भूतम्-लोटि बहुलं छन्दसीति शपो लुक् । अन्ये गताः ॥ अष्टमीमृचगाह- यो अग्नीपोमा हुविा सपर्याद्देव॒द्रीचा मनसा यो घृतेन । तस्य॑ वृतं रक्षतं पातमंहसो विशे जनाय महि शर्म यच्छतम् ॥८॥ धत्तम् यजमानाय शम् योः॥ रक्षतम् पातम् अंहसः विशे जनाय महिं शर्म यच्छतम् ॥ यः यजमानः अग्नीपोमा अग्निं सोमं च देवद्रीचा देवान् अञ्चता, देवपरापणेन मनमा मानसेन युक्तः हविपा अर्पणलक्षणेन स्वीयेन द्रव्येण सपर्यात् सपर्यति, पूजयति, धीप्रदीप्त्या च युक्तः अग्नीपोमो सपर्यति, एकाग्रेण मनसा दीप्तया युद्धया चेति भावः । तस्य नादशस्य यजमानस्य ग्रतम् नियत कर्म रक्षतम्, लडघे लोट्, रक्षय एवेत्यर्थः, अंहसः पावन पापात् रयानम्, ग्लयः । विशे जनाय पिशीति विद्, तस्म अन्नः प्रविश्य देवान् पनने यः यश्च धृतेन ·- म.१, अ. ६, ३. २९.] म. १, अनु.१४, स.९३० जनाय यजमानाय महि प्रभूतं शर्म शरण सुख वा यच्छतम् दत्तम्, अत्रापि लडर्थ एव । एकाँग्रमनसो देवतापरायणस्य जनस्य पापाद्रक्षणं कर्मरक्षणं च, अन्तर्लब्धप्रवेशस्य प्रभृतं शर्मेत्युक्तम् । सपर्यात्-सपर पूजायां, कण्ड्वादिः, लेट् । देवद्रीचा-देवान् अञ्चतीति देवद्रयङ्, देवशब्दस्य टेरद्रथादेशः॥ नवमीमृचमाह- अग्नीपोमा सर्वेदसा सहूती वनतं गिरः। सं देवत्रा वभूवथुः ॥९॥ अग्नीपोमा सऽवेदसा सहूती इति सऽहूती बनतम् गिरः सम् देवऽत्रा बभूवथुः॥ हे अनीपोमा, युवां सवेदसा समानं वेदो ज्ञानं ययोस्तौ सहती समाना इतिरावानं ययोस्तों सन्तौ गिरः स्तुतीरस्मदीयाः वनतम् संमजेथाम् । देवत्रा देवेषु संबभूवथुः युवां संभूतो, अतः समावितौ ॥ देवत्रा-सप्तम्यर्थे त्राप्रत्ययः ।। दशमीमृचमाह--- अग्नीपोमावनेने वा यो वौ घृतेन दार्शति । तस्मै दीदयतं बृहत् ॥१०॥ अग्नीषोमौ अनेन वाम् यः वाम् घृतेने दार्शति तस्मै दीदयतम् बृहत् ॥ हे अग्नीपोमो, वाम् युवयोः संबन्धी या यजमानः अनेन घृतेन ईदृशा धीप्रदीप्त्या युक्तः सन् वाम् युप्मभ्यं दाशति ययामागं प्रयच्छति स्वीयं अर्पणीयं तस्मै तादृशाय बृहत् बृहच्छन्द- वाच्यं मतं सत्यं दीदयतम् प्रकाशयतम् , दीदयतिः दीप्तिकर्मा ।। एकादशीमचमाह- अग्नीपोमाविमानि नो युवं हव्या जुजोषतम् । आयातमुप॑ नः सर्चा ॥११॥ अग्नीपोमो इमानि नः युवम् हव्या जुजोषतम् आ यातम् उप नः सा ॥ है अमीपोमो, पुनम् युरो नः अस्मत्संपन्धीनि इमानि हव्या सिद्धानि अर्पणानि द्रव्याणि जुजोपतम् सेवेयाम् । तया सेवनाय नः अस्मान सचा सह उपायातम् उपगन्यतम् ॥ जुजो- पवम्-विकरणम्पत्ययेन ग्लुः छान्दसः ।।

·- १ युक्तेपु महानुभावपु वा मध्ये अस्मे अस्मासु बलानि दिव्यानि विविधानि धत्तम् धारयतं, आदेशः । श्रुष्टिमन्तम्-श्रुष्टिः धननामेति स्थूलः पक्षः, श्रुष्टिः श्रवणं अन्तर्दिव्यं वा, वोरितो पञ्चदशेऽनुवाके द्वादश सूक्तानि, तत्र 'इमं स्तोममिति पोडशचे प्रयमं सूक्तम् । आङ्गिरसस्य ग. १, अ. ६, य. ३..] 'द्वादशीमचमाह- अग्नीपोमा पिपृतमर्वतो न आ प्यायन्तामुनिया हव्यसूदः। अस्मे वलानि मघव॑त्सु धत्तं कृणुतं नौ अध्वरं झुष्टिमन्तम् ॥१२॥ अग्नीपोमा पिपृतम् अवतः नः आ प्यायन्ताम् उस्रियाः हव्यऽसूदः अस्मे इति वोनि मघवत्ऽसु धत्तम् कृणुतम् नः अध्वरम् श्रुष्टिऽमतम् ॥ हे अग्नीपोमा नः अस्माकं अर्वतः अश्वलक्षितप्राणक्रियावेगान् पिपृतम् पूरयतम् । तथा हव्यमूदः हव्यमर्पणीयं सूदन्त क्षरन्ति त्वरयन्ति प्रेरयन्तीति हव्यसूदः उत्रियाः गावः गोलक्षित- चित्प्रभाः आप्यायन्ताम् आप्यायिताः प्रवृद्धाः भवन्तु । मघवत्सु धनवत्सु देवेषु, दिव्यधन स्थापयतम् ।। प्राणवलानां परिपूरणं ज्ञानरमीनां प्रवर्धन मघवत्स देवेषु मनुष्येपु वा मध्ये चलप्रतिष्ठापनं च प्रार्थितानि । तदनन्तरं नः अस्माकं अध्वरम् दिव्ययात्रात्मकं यज्ञं श्रुष्टिमन्तम् दिव्यावेश(श्रवण युक्तं कृणुतम् कुरुतम् ॥ पिसृतम्-पृ पालने पूरणे च । अस्मे-सप्तम्याः शे दिव्यावेशश्च रहस्यार्थे । इति प्रयमस्य पष्ठ एकोनविंशो वर्ग: प्रयमे मण्डले चतुर्दशोऽनुवाकः समाप्त कुत्सस्यार्पम्, पञ्चदशी पोडशी च त्रिष्टुमौ, शिष्टा जगत्या, अग्निदेवता । अन्या देवताः लिङ्गोक्ता निपातभाक्त्वेन अप्रधानाः ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- इमं स्तोममहंते जातवेदसे रथमिव सं महेमा मनीषयो । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसद्यग्ने सख्ये मा रिपामा व्यं तवं ॥१॥ इमम् स्तोम॑म् अर्हते जातऽवेदसे रथम्ऽइव सम् महेम मनीपा भद्रा हि नः प्रऽमतिः अस्य सम्ऽसर्दि अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तवे॥

·म.म.६६.३०] मि. १, मनु. १५, स. ९४. अर्हते पूज्याय जातवेदसे जातानां सर्वेषां वेदित्रे अग्नये इमम् एतत्सूक्तात्मकं स्तोमम् स्तोत्रं रथमिव यथा तक्षा रथं तक्ष्णोति, संस्करोति च तथा मनीपया बुद्धया संमहेम सम्यक् पूजिवं कुर्मः । अस्य अग्नेः संसदि सम्यक् सीदन्त्यस्यामिति संसद् सभा तस्यां, अनिसंनिधौ इत्यर्थः नः अस्माकं प्रमतिः प्रकृष्टा बुद्धिः भद्रा हि कल्याणी खलु । अग्नेः सान्निध्ये तत्प्रभावादेवं स्तोमं कर्तुं समर्था निशिता नो बुद्धिरिति भावः । हे अग्ने तव सख्ये त्वदीयसखित्वे वयम् मा रिपाम हिंसिताः न भवाम, सख्ये विच्छेदः शैथिल्यं वा मा भृदित्यर्थः ।। अर्हते-अई पूजायाम्। महेम-मह पूजायाम् । रिपाम-रिप हिंसायाम् ।। द्वितीयामृचमाह- यस्मै त्वायजसे स सांधत्सना क्षेति दर्धते सुवीर्यम् । स तूताव नैनमश्नोत्यंहतिरग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तव ॥२॥ यस्मै त्वम् आऽयजसे सः साधति अनुर्वा क्षेति दर्धते सुऽवीर्यम् सः तुताव न एनम् अश्नोति अंहतिः अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तव ॥ • यस्मै यजमानाय हे अग्ने, त्वम् आयजसे देवान् आमिमुख्येन यजसि, यजमानकृत्य सर्वमग्निरेव निर्वहति, तस्मात्स धन्यः यस्मिन् प्रादुर्भूतोऽग्निः यजमानार्थ देवान् यजति । सः यजमानः साधति साधयति कार्यम् । अनर्वा अप्रत्युतः, अप्रतिगतः शत्रुमिः क्षेति निवसति स्वस्थ इत्यर्थः, मुवीर्यम् शोभनवीर्य दधते धारयते । सः तूताच स वर्धते, उत्तरोत्तराभिवृद्धि- स्तस्य। एनम् यजमान अंहतिः पाप्मा न अश्नोति न पामोति, न स्पृशतीत्यर्थः, अंहतिर्दारिद्रय- मिति सायणः, अन्यत्र “अंहतिभ्यः" पापेम्यो निर्गमयन् (५.५५.१०) स एव पापमिति न्याचष्टे । शिष्टं व्याख्यातम् ॥ क्षेति-क्षि निवासे, विकरणस्य लुक् । दधते-दध धारणे, भौगादिकः । तूताव-तू इति सौत्रो धातुः वृद्धयर्थः । अंहतिः-हन्तः अंह चेति अतिप्रत्ययः ।। तृतीयामृचमाह- शकेम त्वा समिधे साधा धिय॒स्त्वे देवा हविरदन्त्याहुतम् । त्वमादित्याँ आ वह तान्ह्यु इमस्यग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तवं ॥३॥ शम त्वा सम्ऽइधम् साधयं धियः वे इति देवाः हविः अदन्ति .

·॥ + कृणनामेति पूर्वेण संपन्धः । जीवातये जीवनौपधाय दीर्घकालजीवनप्रदाय, प्रतरम् प्रकृष्टवरं अ. १, म.६, व. ३०.] [म. १, अनु. १५, सू. ९४. आऽहुँतम् त्वम् आदित्यान् आ वह तान् हि उश्मासि अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तर्व हे अग्ने, त्या त्या समिधं समिद्धं सम्यग् ज्वलितं कर्तुं शकम शक्ताः भूयास्म । धियः अस्मदीयाः बुद्धीः यया युक्ता भवन्ति तथा साधय निष्पादय । वे त्वयि देवाः इन्द्रादयः आहुतम् हविः अर्पितमर्पणद्रव्यं अदन्ति भक्षयन्ति, स्वीकुर्वन्तीत्यर्थः । त्यम् आदित्यान् अदितेः पुत्रान् देवान् आवह आनय । तान् हि तान् सलु उश्मसि कामयामहे | शिष्टं प्राग्वत् ॥ चतुर्थीमृचमाह- भरामे॒ध्मं कृणामा हवींपि ते चितयन्तः पर्वणापर्वणा वयम् । जीवातवे प्रतरं सांधा धियोऽग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तव ॥४॥ भरोम इध्मम् कृणाम हवींपि ते चितयन्तः पर्वणाऽपर्वणा वयम् जीवातवे प्रऽतरम् साधय धियः अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तव ॥ हे अग्ने, इध्मम् इन्धनसाधनं त्वद्वोधनज्वलनकरणं अस्माखिति शेषः। भराम संपादयाम। ते तुम्यं हवींपि कृणवाम अर्पणीयानि भोग्यानि करवाम। वयम् पर्वणापर्वणा पदे पदे सोपान- क्रमेण (दर्शपूर्णमामाम्यामिति कर्मठाः) त्वां चितयन्तः अस्मदभिमुसं बोधयन्तः प्रज्ञापयन्तः अस्माकं धियः साधय । अन्यत्समानम् ॥ चितयन्तः-चिती संज्ञाने, संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वात् लघूपधगुणाभावः ।। पश्चमीमृचमाह- विशां गोपा अस्य चरन्ति जन्तो द्विपञ्च यदुत चतुष्पदृक्तुभिः। चित्रःप्रंकेत उपसौ महाँ अस्यग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तवं ॥५॥ विशाम् गोपाः अस्य चरन्ति जन्तवः द्विऽपत् च यत् उत चतुःऽपत् अक्तुभिः चित्रः प्रऽकेतः उपसः महान् असि अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तवं॥

·म. १, म.६.क.३१.] - [मं. १, अनु. १५, म. ९४. अस्यां “द्विपत् चतुप्पत् । च प्रयुक्ते । मनुष्यादिकं गवादिक चोक्ते इति आपाततः स्थूलोऽर्थः साधुरेव भवति । रहस्य तु पृथियां दिवि च वर्तनाय यः प्रभवति स द्विपात् । व्याहृतिचतुष्टयवेदीपस्थानचतुष्टये पृथक् पदं स्थानं धारयितुं यः प्रभुः स चतुष्पात् । एवं अरविन्दश्रीचरणानां दृष्टिरवधेया ॥ विशाम् सर्वेषां मनुष्याणां गोपाः गोपायितारः सन्तः अस्प अग्नेः जन्तवः जाताः रश्मयः चरन्ति उच्चरन्ति उद्गच्छन्ति । यच द्विपत् पूर्वोक्तस्थानद्वयवर्ति- प्रभावशालि मानुष्यकं अस्ति, उत अपि च चतुष्पद् पदचतुष्टयवर्तिदिव्यज्ञानोपेतं ऋष्यादिकं अस्ति तदुभयं अक्तुमिः अञ्जकैः अभिव्यञ्जकैः अस्य रश्मिभिः अकमाश्लिष्टं भवतीत्यध्याहारः । हे अग्ने, तव प्रकेतः प्रज्ञापयिता प्रकाशको रश्मिः चित्रः नानावर्णः अद्भुतः सर्वदा प्रकाशयति, उपास्तु प्रभात एव, तस्मात् उपसः उपसोऽपि त्वं महान् असि । अन्यत् समानम् ॥ गोपा:- गुपू रक्षणे, क्विम्॥ " इति प्रयमस्य पष्ठे त्रिशो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- त्वमध्वर्युरुत होतासि पूर्व्यः प्रशास्ता पोता जनुषा पुरोहितः । विश्वो विद्वाँ आविज्या धीर पुष्यस्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तवे॥६॥ त्वम् अध्वर्युः उत होता असि पूर्व्यः प्रशास्ता पोता जनुां पुरःऽहितः विश्वो विद्वान् आविज्या धीर पुष्यसि अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तवे॥ त्वम् अध्वर्युः अवरकार्यनिर्वाही त्वमेव । उत अपि च पूर्व्यः होता मुख्य माहाता असि भपसि । पूर्व्यः पुराणपिरन्तनो नित्य इति यावत् । अग्निमुखा देवा एव आविज्यं निर्वहन्ति यजमानाय । तेषां प्रतिनिधिभूताः मानुपविजः बाह्ये कर्मणि हौत्र-आनर्पर-औदात्र-ब्रह्मण्यानि अनुतिष्ठन्ति ।। अत्र पया अग्निरेव सर्वे देवाः, तथा स एव ऋत्विजः सर्वेऽपीति प्रतिपाद्यते । तया त्वमेव प्रशास्ता प्रकर्षेण शिक्षकोऽसि, पोता पावयिता बोधयिता च ऋत्विगसि । जनुपा जन्मना पुरोहितः देवेषु मध्ये अग्निरेव यजमाने प्रथमो जायते, तं पुरोभाय क्रमेणान्येपा देवानां प्रादुर्भावः । त्वं विश्वा.सर्वाणि आर्विज्या आविज्यानि भाहानादिकर्माणि विद्वान् जानन्, हे धीर प्राज्ञ पुष्यसि स्वयं पुष्टः यजमानं पोपयसि । अन्यत्समानम् ॥ जनुपा-जनेरुसि। आविया ब्राह्मणादित्वात् ग्यञ् ॥ " , 47 ·७.२ २ अभ्यस्तु अमिभवतु । तत् वचः आजानीत अस्मदीयं तदभिशापवचनं अवगच्छत, उत अवगम्य अ. १, अ. ६, व. ३१.] [मं. १, अनु. १५, स. ९४, सप्तमीमृचमाह- यो विश्वतः सुप्रतीकः सदृङसि दुरे चित्सन्तुळिढ़िवाति रोचसे। रात्याश्चिदन्धो अति देव पश्यस्यग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तवं ॥७॥ यः विश्वतः सुऽप्रतीकः सऽढङ् असि दूरे चित् सन् तळित्ऽइव अति रोचसे रात्र्याः चित् अन्धः अति देव पश्यसि अग्ने मुख्य मा रिपाम वयम् तवं॥ हे अग्ने, यः त्वं सुप्रतीकः शोभनाङ्गः सन् विश्वतः सर्वतः सदृङ् असि सदृशो भवसि । यजमानस्यान्तर्बहिर्वा अन्तःप्रकाशावस्थायां अप्रकाशावस्थायां च तुल्योऽसीत्यर्थः। दूरे चित् सन् दूरे वर्तमानोऽपि तळिदिव तळित् अन्तिकनाम, समीपे सन्निव अति रोचसे अत्यन्तं दीप्यसे । हे देव द्योतमानाग्ने, राज्याः चित् रानेरपि अन्धः अन्धकार अति पश्यसि अतीत्य तव दृष्टिवर्तत इति भावः । यजमानस्यान्तरप्रकाशदशामतिघनामप्यतीत्य सोऽग्निः तमसः परस्तात् उज्ज्वलः पश्यति । अन्यत्समानम् ॥ सदृङ्-समानोपपदादृशेः किन् , समानस्य सभावः ॥ अष्टमीमृचमाह- पूर्वी देवा भवतु सुन्व॒तो रथोऽस्माकं शंसों अभ्यस्तु दूढपः। तदा जानीतोत पुष्यता वचोऽग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तव ॥८॥ पूर्वः दे॒वाः भवतु सुन्वतः रथः अस्माकम् शंसः अभि अस्तु दुःऽयः तत् आ जानीत उत पुष्यत वचः अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तव ॥ हे देवाः अग्न्यङ्गभूताः सर्वे देवाः, मुन्वतः सोमाभिपवं कुर्वतः यजमानस्य रथः पूर्वः भवत दिव्ययात्रासाधनं यानं प्रतिरोधकैः राक्षसादिमिः शत्रुमिरनासादितं सत् पूर्व गच्छतु । अस्माकम् शंसः अस्मदीयं शंसनीयं अभिशापरूपं वचनं यः दुर्धियः पापबुद्धीन् देवद्विषः च पुप्पत पोपयत, सफलं कुरुतेत्यर्थः । अन्यत् समानम् ॥ शंसः शंस्यते कीर्त्यत इति शंसोऽमिशापः, कर्मणि पञ् । दृढयः-दुष्टं ध्यायन्तीति दुर्धियः, ये चिन्तायामित्यस्मात् किए, पृपोदरादिपु प्यै चेति पाठात् दुरो रेफस्योत्वं, उत्तरपदादे दुत्वं च ॥ .

·म. १, . ६, ३. ३१.] - -७०३ - [मं. १, अनु. १५, सू. ९४. नवमीमृचमाह- वधैर्दुःशंसाँ अप॑ दृढयो जहि दूरे वा ये अन्ति वा के चित्रिणः। अर्था यज्ञाय॑ गृणते सुगं कृध्यग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तव ॥९॥ वधैः दुःऽशंसान अर्प दुःऽध्यः जहि दुरे वा ये अन्ति वा के चित् अत्रिणः अर्थ यज्ञाय॑ गृणते सुऽगम् कृधि अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तव ॥ हे अग्ने, त्वं चधैः इननस्ताहनैरित्यर्थः दुःशंसान् दुःखेन कीर्तनीयान् दुढ्यः दुर्षियः पापात्मनः अप जहि वधं प्रापय ये केचित् ये केचन दूरे दूरप्रदेशे अन्ति वा अन्तिके समीपे का गत्रिणः अचारो राक्षसादयः वर्तन्ते, तान् दुषियोऽपजहीति संवन्धः । अथ अनन्तरं यज्ञाय यजनपरिपूर्तये गृणते त्वां स्तुक्त यजमानाय सुगम् शोभनं मागं कृषि करु । अन्यत् समानम् ॥ वधैः-हनश्च वध इति हन्तेः करणे अप् वधादेशश्च । दुःशंसान्-कर्मणि खल् । जहि-लोटि हिः, हन्तेः जः इति जादेशः । सुगम्-सुदुरोरधिकरणे इति गमेर्डः। कृषि-हेधिः, विकरणस्य लुक् ।। दशमीमृचमाह- यदयुक्था अरुपा रोहिता रथे वातजूता वृषभस्यैव ते रवः। आदिन्वसि वनिनो धूमकेतुनाऽग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तव ॥१०॥ यत् अर्युक्थाः अरुपा रोहिता रथे वातऽजूता वृषभस्य॑ऽइव ते रवः आत् इन्वसि वनिनः धूमकेतुना अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तव । हे अग्ने, अरुपा रोचमानौ रोहिता लोहितवर्णी इन्द्रस्य हरी इय अग्नेः रोहितौ अधौ मन्त्रेषु विश्रुतौ वातजूता वातस्य जूतं जयो वेग इव वेगो ययोस्तौ अश्वौ यत् यदा रथे अयुक्याः अयोजयः तदानीं ते तब वः शब्दः वृपभस्येव दृप्तस्य महोक्षस्य शब्द इव गम्मीरो भवति । आत् अनन्तरं बनिनः वनसंवन्धिनः पृथ्वीरुहान् धूमकेतुना रश्मिना " वाप्पगतिप्रायः कम्पो जायते सः केतुः प्रज्ञापको ज्ञानं यस्येति" प्राग् व्याख्यातमन्तरानु- रोधेन (१.२७.११) इन्वसि व्यामोपि । अन्यत् समानम् ।। पृथ्वीरहाणां दहनं, अग्निप्रादुर्भाव- प्रभावात् अन्नमयशरीरस्थानां हेयानां सर्वेषां विनष्टि लक्षयति । अयमाशयः आग्नेयमन्त्रेषु अन्यत्र चावधेयः, यया या पराशरमुक्तेपु “अग्निर्ह दाति रोमा पृथिव्याः” (१.६५.४)।। - धूमः ऊर्जवेगेन यो .

·म. १, म.६, ५. ३२.] [म. १, अनु. १५. सू. १४. अयुषयाः-युजिर योगे, लुङ् । अरुपेत्यादिपु द्विवचनेषु सुपां सुलगित्याकारः । वः-रु शब्दे । इन्वसि-दवि व्याप्तौ ॥ इति प्रथमस्य पष्ठ एकत्रिशो धर्गः एकादशीमृचमाह- अर्थ खनादुत विभ्युः पतत्रिों नुप्सा यत्ते यवसादो व्यस्थिरन्। सुगं तत्तै तात्केभ्यो रथेभ्योऽग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तव ॥११॥ अर्ध खनात् उत वभ्युः पतत्रिणः नुप्साः यत् ते यवसऽअदः वि अस्थिरन् सुऽगम् तत् ते तावकेभ्यः रथेभ्यः अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तवे॥ यथा यात्रायां यात्रिकस्य तद्यानस्य च पृथ्वीरुहाः कण्टकादयः प्रतिबन्धका भवन्ति, तथा यजमानस्य अध्वरयात्रायां अन्नमयदेहोद्भवाः तमोजाड्यादिसंस्काराः वासनाश्च सूक्ष्मदेहं मनः- प्राणात्मकं पाधन्ते, तत्प्रतिरोधकाः भवन्ति । यदा अग्नेलिया ते विनाशिता भवन्ति तदा मार्गः सुगमो भवति, अन्नमयं जगत् शरीरं च शोधिते भवतः ॥ इदमेवाहास्यां ऋचि । हे अग्ने, अध वनप्रवेशात्परं स्वनात् त्वदीयशब्दात् उत पतत्रिणः उत अप्यर्थः शीघ्रमुत्पतनशीलाः पक्षिणोऽपि वृक्षावासाः विम्युः मीता भवन्ति। रहस्य तु, चण्डवेगाः मरुतः पक्षिणः, प्राणवलोद्रिक्तधीवृत्ति- विशेषाः । यत् यदा ते तव द्रप्साः ज्वालैकदेशाः, प्राग्विवृतो द्रप्सशन्दः (१.१४.४) यवसादः राणानामत्तारः व्यस्थिरन वनं व्याप्य अवतिष्ठन्ते "यद्वातजूतो वना व्यस्थादग्निर्ह दाति रोमा पृथिन्याः" इति अन्यत्र चोक्तम् । तत् तदा ते तव वाक्केभ्यः रथेभ्यः त्वदीयरथेभ्यश्च सुगम सुखेन गन्तुं शक्यं वनं भवति, अन्नमयशरीरजातं सर्व प्रतिरोधकमिति रहस्यम् । अन्यत्समानम्॥ निम्युः छान्दसो लिट् लडर्थे । व्यस्थिरन्-विपूर्वस्तिष्ठतिरात्मनेपदी, व्यत्ययेन झस्य रन् । द्वादशीमृचमाह- अयं मित्रस्य वरुणस्य धायसेऽवयातां मरुतां हेळो अद्भुतः । मृळा सु नो भूत्वेषां मनः पुनरग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तव ॥१२॥ अयम् मित्रस्य वरुणस्य धाय॑से अवऽयाताम् मरुताम् हेळेः अद्भुतः मूळ सु नः भूतु एपाम् मनः पुनः अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तव । .

·स. १, २.६, ६.३२.] - [म. १, मनु. १५, सू. ९४. अयम् अग्नेरुपासका मित्रस्य देवस्य वरुणस्य देवस्य उभयोश्च धायसे धारणाय, स्वस्मिन्नर- स्थापनाय प्रभवत्त्विति शेषः । अक्याताम् अवेत्युपसर्गः अधःपर्यायः प्राणक्षेत्रात् अन्तरिक्षाद- धस्तात् गच्छतां मरुताम् हेळ: क्रोधः अद्भुतः महान् प्रसिद्धः । तस्मादपि रक्षतां मित्रावरुणौ मयि अबस्थापितौ । नः अस्मान् हे अग्ने, सु मुळ सुष्ठ सुखय, एपाम् मरुतां मनः चित्तं पुनः भूत पुनरपि प्रसन्नं भवतु । अन्यत्समानम् ।। धायसे-धानो भावेऽसुन्, आवो युक् । अवयाताम्- याते शत्, पष्ठीबहुक्चनम् । भृतु-शपो लुक् ॥ त्रयोदशीमृचमाह- देवो दे॒वानामसि मित्रो अद्भुतो वसुर्वसूनामसि चारुरध्वरे । शर्मन्स्याम त सप्रथस्तमेऽग्नै सख्ये मा रिपामा वयं तवं ॥१३॥ देवः देवानाम् असि मित्रः अद्भुतः वसुः वसूनाम् असि चारुः अध्वरे शर्मन् स्याम तव सप्रथःऽतमे अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तव ॥ हे अग्ने, त्वं देवानाम् सर्वेषां मध्ये देवः विशेषतो द्योतमानः सन् अद्भुतः महान् मित्रः असि प्रौढः सखा भवसि । चारुः रमणीयस्त्वं अध्वरे यज्ञयात्रायां वसूनाम् वर्तमानाना दिव्यानां धनानां वसुः असि निवासयिता भवसि । सप्रथस्तमे सर्वतः पृथुतमे अत्यन्तं विस्तीर्णे तव शर्मन् त्वदीये शर्मणि शरणे वासस्थले स्याम वर्तमानाः भवेम ॥ "ऋतं बृहत् ” अग्नेः स्वं गृहं तदुरु भवति त्रैलोक्यादुपरि, तत्र स्यामेत्युक्तम् । अन्यत् प्राग्यत् ॥ शर्मन्-सुपा मुलगिति सप्तम्या लुक्॥ चतुर्दशीमृचमाह-- तत्ते भद्रं यत्समिद्धः स्खे दमे सोमाहुतो जरसे मृळयत्तमः। दास रत्नं द्रविणं च दाशुषेऽग्ने सख्ये मा रिपामा वयं तवं ॥१॥ तत् ते भद्रम् यत् सम्ऽईद्धः स्खे दमें सोम॑ऽआहुतः जरसे मृळ्यत्तमः दधासि रत्नम् द्रविणम् च दाशु अग्ने सख्ये मा रिपाम वयम् तव ॥ तत् वक्ष्यमाणलक्षणं ते त्वदीयं भद्रम् दुरितप्रतिद्वन्द्वि नित्यकल्याणम् । प्रथममूक्ते भद्र- शब्दार्थस्य चैशिष्टयं सविस्तरं प्रपश्चितम् । समिद्धः सम्यक् प्रज्वलितः स्वे दमे स्वीये गृहे ·• ७०६ - म. १, म.६, ३. ३२.] [म. १, अनु. १५, स. ९४, "प्रस्ते सत्ये बृहति” सोमऽआहुतः सोमेन रसेन संतर्पितः सन् जरसे स्तूयसे महर्पिमिरिति शेषः, इति यत् यदस्ति, तत् ते भद्रमिति संवन्धः । एवमुत्तमस्त्वं मुळयत्तमः अतिशयेन सुख- यिता रत्नम् रमणीयं हांधायकं रतिसुखं द्रविणम् च उत्तमं धनं च दाशुपे यजमानाय दधासि धारयसे, प्रयच्छसि | समानमन्यत् ॥ समिद्धः-इन्धी दीप्तौ, कर्मणि निष्ठा । जरसे-जरतिः स्तुतिकर्मा, व्यत्ययेन कर्मणि कर्तृप्रत्ययः ।। पञ्चदशीमृचमाह- यस्मै त्वं सुद्रविणो ददाशोऽनागास्त्वमंदिते सर्वतोता। यं भद्रेण शर्वसा चोदयासि प्र॒जाव॑ता राधसा ते स्याम ॥१५॥ यस्मै त्वम् सुऽविणः ददाशः अनागाःऽत्वम् अदिते सर्वऽताता यम् भद्रेण शव॑सा चोदयांसि प्रजाऽवता राधसा ते स्याम ॥ हे सुद्रविणः शोभनधन, अदिते अखण्डस्वरूप, अग्ने, सर्वताता सर्वतातौ सर्वेषु ज्ञानक्रिया- व्यापारेपु यस्मै यजमानाय अनागास्त्वम् अदोपत्वं, पापराहित्यं ददाशः त्वम् ददासि, स धन्यः। यम् यं च भद्रेण कल्याणेन शवसा उज्ज्वलबलेन चोदयासि संयोजयसि स च भाग्यवान् । वयमपि ते तव प्रजाघता सन्ततियुफ्तेन राधसा उत्तमेन धनेन युक्ताः स्याम भवेम ।। सुद्रविणः- शोभनानि द्रविणानि यस्य, सकारोपजनश्छान्दसः, द्रु गतौ॥ ददाशः-शपः श्लु:, लेट्यडागमः। सर्वताता-सर्वदेवात्तातिलिति स्वार्थे तातिल्प्रत्ययः । चोदयासि चुद प्रेरणे, लेट्याडागमः ॥ पोडशीमृचमाह- स त्वम॑ग्ने सौभगृत्वस्य विद्वान॒स्माकमायुः प्र तिरह देव । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥१६॥ सः त्वम् अग्ने सौभगऽत्वस्य विद्वान् अस्माकम् आयुःप्रतिर इह देव तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ हे देव, अग्ने, मः त्वम् पूर्वोक्तविधस्त्वं सौभगत्वस्य विद्वान् सौभाग्यं जानन् इह असिन् लोक अस्माकम् आयुः अस्मदीयं मशरीरजीवनं प्रतिर प्रवर्धय, येन वयं त्वद्युक्ताः तारकाः ·म. १, म.७, ७.१. [म. १, अनु.१५, सू. ९५. स्यामेति विवक्षा । नः अस्माकं तत् देवार्थ आयुः मित्रादयः वक्ष्यमाणाः ममहन्ताम् पूजयन्तां अमिमान्य रक्षन्तु । कैते देवाः? मित्रः वरुणः अदितिः देवमाता सिन्धुः स्यन्दनशीलाः आपः पृथिवी उत चार्थे द्यौः धुलोकाधिष्ठाता देवः ॥ ममहन्ताम्-मह पूजायाम, लोटि शपः श्लुः ।। इति प्रथमस्य पठेद्वात्रिंशो वर्ग: प्रयमाप्टके पष्ठोऽध्यायः समाप्त. अथ प्रथमाष्टके सप्तमोऽध्याय आरंभ्यते । प्रथमे मण्डले पञ्चदशेऽनुवाके प्रथमं सूक्तं व्याख्यातम् । द्वे विरूपे इति एकादश, द्वितीय सूक्तम् , आङ्गिरसस्य कुत्सस्यार्पम् , आग्नेयम् , त्रैष्टुभम् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह-- द्वे विरूपे चरतः खथै अन्यान्यो वत्समुप धापयेते । हरिरन्यस्यां भवति स्वधावाञ्छुको अन्यस्यां ददृशे सुवर्चाः॥१॥ द्वे इति विरूपे इति विऽरूपे चरतः स्वर्थे इति सुऽअर्थ अन्याऽअन्या वत्सम् उप धापयेते इति हरिः अन्यस्याम् भवति स्वधाऽवान् शुक्रः अन्याम् ददृशे सुऽवीः॥ स्वर्थे शोभनः अर्थः प्रयोजनं ययोस्ते विरूपे विभिन्नरूपे द्वे अहोरात्रस्वरूपे, प्रकाशा- प्रकाशदशावस्थाने कालात्मानौ इत्यर्थः चरतः पर्यावृत्त्या गच्छतः। ते अहोरात्रस्वरूपे अन्यान्या परस्परव्यतिहारेण वत्सम् जातं शिशुं अग्नि उपधापयेते स्वीयं रसं पाययतः । दिव्यसंपत्तये यज्ञयानां कुर्वतो यजमानस्यान्तरनौ प्रादुर्भूते सति, तं जातं अहश्च रात्रिश्च पोपयतः । अहः- शन्देन प्रकाशदशा रात्रिशन्देन अप्रकाशदशा च लक्षिते । पर्यायेण प्रकाशाप्रकाशौ भवतः । अप्रकाशे सर्वस्य प्रपञ्चस्य विस्मृतिः, प्रकाशे तु उज्ज्वला स्मृतिः। प्रकाशदशानुभूतीनां खात्मसात्काराय अप्रकाशायस्था आवश्यकी भवति । तत्रापि अग्निर्जागरूकः पोप्यत इति रहस्यम् । अहश्च कृष्णं अहरर्जुनं च" (६.९.१) इत्यादिमन्त्रान्तराणां इदमेव रहस्यम् । न चेत् कथं अहः कृष्णं कृष्णवर्णं भवेत् १ एकदा अप्रकाशः अन्यदा प्रकाश इति खल्याशयः ।। अन्यस्याम् अहोरूपायां प्रकाशावस्थायां हरिः सूर्यः स्वधावान् स्वधारणशक्तियुक्त उज्ज्वलन् भवति स्वप्रकाशं ख्यापयन् वर्तते । अन्यस्याम् रातिस्वरूपायां अप्रकाशावस्थायां शुक्रः निर्मल . “ ·-७०८- प्रथमानुवाके तृतीयसूक्ते “अण्वीभिस्तना पूतासः" इत्यस्य व्याख्याने सूक्ष्मा:शक्तयः अन्य म. १,अ.व. १.] [म. १, अनु. १५, स. १५० दीप्तिः अग्निः सुवर्चाः शोभनवर्चस्कः ददृशे दृश्यते । दशाद्वयेऽपि यजमानजातस्याग्नेः संवर्धन भवत्येवेत्युक्तम् ।। अन्यान्या-कर्मव्यतिहारे सर्वनानो द्वे भवतः। धापयेते-घेट पाने, हेतुमणिच् । ददृशे-दृशेः छन्दसि वर्तमाने लिट् ॥ द्वितीयामृचमाह- दशेमं त्वष्टुर्जनयन्तु गर्भमतन्द्रासो युवतयो विर्भूत्रम् । ति॒िग्मानीकं स्वय॑शसं जनेषु विरोचमान परि षी नयन्ति ॥२॥ दर्श इमम् त्वष्टुंः जनयन्त गर्भम् अतन्द्रासः युवतयः विऽभूत्रम् तिग्मऽअनीकम् स्वऽयशसम् जनेषु विरोचमानम् परि सीम् नयन्ति॥ इत्युपपादितम् (पु. ११७-११८) तत्सर्वमवधेयम् । विस्तरभयान्नेह मन्त्रवर्णा उदाहियन्ते। तत्र या दश खसार उक्ताः ता एव "युवतयः मातरः योपणः" अग्नि पोपयन्तीति अन्यत्र सक्तेपु वर्ण्यते, तथा वैश्वामित्र (३ म. १ सू.) पाराशर्यादि (१.७३.१०) सक्तेषु च । दशसंख्याया वैशिष्टयं न शक्य निर्णेतुम्। पूर्तिद्योतकमित्यूहः। अतन्द्रासः अनलसाः युवतयः नित्यतरुण्यः दश दशसंख्याकाः शक्तयः त्यष्टुः विश्वकर्मणो देवात् इमं गर्भम् अग्नि जनयन्त उत्पादयन्ति । कीदृशम्? विभृत्रम् वितत्य भृतं धारितं, तिग्मानीकम् तीक्ष्णमुखं तीव्रतेजसं, स्वयशसम् स्वीयेन यशसा कीर्तनीयप्रभावेण युक्त जनेषु सर्वेषु जातेषु भूतेषु विरोचमानम् विविधं दीप्यमानम् । ईदृशं सीम् एनमग्नि परि परितः नयन्ति प्रापयन्ति, एकत्र प्रादुर्भूत अग्नि स्वीयपोपणेन पूर्वोक्ता युवतयः परितः प्रभामिस्तं प्रसारयन्ति ॥ विभूत्रम्-भूधातोरौणादिकः क्रन्प्रत्ययः, यद्वा कर्मणि निष्ठायां रेफोपजनश्लान्दसः। तिग्मानीकम्-तिज निशाने, मक्प्रत्ययः, अन प्राणने, अनिहपिम्यां चेति कीकन्प्रत्ययः । परि पीम्-पूर्वपदादिति पत्वम् ।। तृतीयामृचमाह- त्रीणि जाना परि भूपन्त्यस्य समुद्र एकै दिव्येकमप्सु । पूर्वामनु प्र दिशं पार्थिवानामृतुन्प्रशासद्वि दधावनुष्ठु ॥३॥ श्रीणि जाना परि भूपन्ति अस्य समुद्रे एकम् दिवि एकम् अप्सु - " " पूर्वाम् ·-७०९- म., म.७, १.१. [म. १, अनु. १५. सू. १५. अनु प्रदिशा पार्थिवानाम् ऋतून् प्रशासत् वि धौ अनुष्ठु ॥ अस्य अग्नेः त्रीणि जाना त्रीणि जन्मानि परिभूपन्ति परि समित्यर्थे, संभवन्ति, परिवोऽलं- कुर्वन्तीति था। क्व तानि जन्मस्थानानि? समुद्रे एकम् अखण्टसत्त्वपूर्णे सर्वजगदुपादानभृते एक जन्म, दिवि एकम् धुलोके एकमन्यत्, द्वितीयं जन्म, ततः अप्सु अन्तरिक्षस्थानासु प्राणावास- भूमिपु अन्यदेकम् ।। प्रयमं अखण्डज्ञानक्रियाशक्तिनिधौ समुद्रे, ततः ज्योतिर्मयज्ञानभुवि 'दिवि', ततः प्राणक्रियाशक्तिनिधिभृतासु मध्यमस्थानासु "अप्सु" एवं जन्मत्रयमग्नेरुक्तम् । तत्र दिव्यः उत्तमस्थाने सौरज्योतिरात्मना वर्तमानोऽग्निः अखण्डतया चर्तमानस्य देशस्य तथा कालस्य च विभागं यजमानस्योपयोगाय विधत्त इत्याह (देशकालविभागं सूर्यो विधत्ते पहि- जगति)। अन्तर्यजने प्रवृत्तस्य ऋपेः कया दिशा गन्तव्यमिति उपदिशति, प्रदिशति चा मार्ग उत्तमस्थानोऽग्निः, तथा कालविशेष चोपदिशति पदे पदे प्रवर्तनाय । पार्थिवानाम् पृथिवी- संबन्धिनां सर्वेषां प्रशासन प्रकर्षण ज्ञापयन् पूर्वाम् प्रदिशम् प्रथमां प्रकृष्टां उपदेशपद्धति अनु अनुक्रमेण अनुष्टु सम्यगर्थे, सुप्ठ विदधौ विधत्ते । तथा ऋतून युक्तकालविशेपान् विदधौ । अन्यत्रेवात्रापि धात्वर्यः शब्दानामवधातव्यः । प्राधान्येन प्रदिशमित्यस्यार्थविवरणं सायणीय- व्याख्यामनुसृत्यैव भवति। स हि व्याचष्टे "'प्राचीनं ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता' (१०.११०.७) प्रदिशा प्रदिष्टेन उपदिष्टेन मार्गेण" इति ॥ जाना-जनी प्रादुर्भाव, भावे घञ् । भूपन्ति- भूधातोर्लेटि सिप् बहुलमिति सिप्, भूप अलङ्कार इत्यस्माद्वा। प्रशासत्-शासु अनुशिष्टौ, अस्मात् शत् । अनुष्ठु-अव्ययम्, अपदुःसुपु स्थ इति विधीयमानः कुप्रत्ययः बहुलयचनात् तिष्टत्तेरनुपूर्वादपि भवति ॥ चतुर्थीमृचमाह- क इमं वो निण्यमा चिकेत वत्सो मातृर्जनयत वधाभिः। वह्वीनां गर्भो अपांमुपस्थान्महान्कृविनिश्चरति स्वधावान् ॥४॥ : इमम् वः निण्यम् आ चिकेत वत्सः मातृः जनयत स्वधाभिः वढीनाम् भिः अ॒पाम् उपऽस्थात् महान् कविः निः चरति स्वधाऽवान् । अद्भुतोऽयमग्निः, रहस्यं को वेदेति पृच्छति कुत्स ऋषिः । हे।पयः, यजमानाः, निण्यम् अन्तर्हित, रहसि स्थित इमम् अनि वः युष्मासु मध्ये, कः आचिकेत को जानाति ? दुर्विज्ञेयं , 48 ·आविर्भूतः प्रकाशमानः वर्धते वृद्धि प्रामोति । जिल्लानाम् कुटिलानां तिर्यगवस्थाय स्यन्दमानानां इति संवन्धः । त्वष्टुः विश्वकर्मणः स्रष्टुः देवशिल्पिनः प्रभावेण जायमानात् उत्पद्यमानाव स. १.अ.प. २.] [म. १, मनु.१५, १.१५ रहस्यमग्नेरित्यर्थः । तद्रहस्यमाह-वत्सः शिशुः अग्निः मातृः स्वस्य पोपयित्रीः नित्यतरुणी: दिच्याः शक्तीः, स्वधामिः स्वधारणसामर्थ्यप्रभाभिः जनयत उत्पादयति । दक्षाददितिरजायत अदितेर्दक्ष इति यथा अन्यत्र तथा मातृरमिर्जनयतीति मन्त्रवणेपु चमत्कृतिस्तत्र तत्र लक्ष्यते । बह्वीनाम् अपसाम् अपां उपस्थात् उत्सङ्गात् गर्भः वत्सोऽग्निः महान् बृहन् कविः द्रष्टा स्वधावान् खधारणसामोपेतश्च एवंभूतः सन् निश्चरति निर्गच्छति । वहीभ्यो मातृभ्य एको गर्भः उक्त- गुणविशिष्टः सन् निश्चरति । अद्भुतमिदं अतः को वेदेति पृच्छा ।। अपसाम्-आपः कर्माख्याया हस्खश्च नुट् च वेति बहुलवचनात् आमोतेः असिप्रत्ययो हस्तश्च ।। पञ्चमीमृचमाह- आविष्टयौ वर्धते चारुरासु जिह्मानामूः स्वयंशा उपस्थे । उभे त्वष्टुर्बिभ्यतुर्जायमानात्प्रतीची सिंहं प्रति जोपयेते ॥५॥ आविःऽत्यः वर्धते चारुः आसु जिह्मानाम् ऊर्ध्वः स्वऽयशाः उपऽस्थे उभे इति त्वष्टुः बिभ्यतुःजाय॑मानात् प्रतीची इति सिंहम् प्रति जोषयेते इति। आसु अप्सु उक्तस्वरूपासु मातृषु प्राणक्रियाशक्तिभूयिष्ठासु चारुः शोभनरूपः सन् आविष्टयः तासां अपां उपस्थे उत्सङ्गे स्थितः ऊर्ध्वः ऊज्वलनः स्वयशाः स्वकीयवर्णनीयप्रभायोपेतः वर्धत अस्मादग्नेः उभे छौश्च पृथिवी च विभ्यतः भयं प्रापतः । तादृशोऽस्य प्रतापः । अथ ते उभे सिंहम् सिंहयत् विक्रान्तमेनमग्निं प्रतीची प्रतिगत्या आभिमस्येन प्राप्नुवन्त्यो प्रति जोपयेते संसेवेते ॥ आविष्टयः-आविःशब्दात् छन्दसीति शैपिकस्त्यप् । जोपयेते-स्वार्थे णिच् ॥ इति प्रथमस्य सप्तमे प्रथमो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- उभे भद्रे जोपयेते न मेने गावो न वाश्रा उप तस्थुरेवैः।. स दक्षीणां दक्षपतिर्वभृवाञ्जन्ति यं दक्षिणतो हविर्भिः॥६॥ उभे इति भद्रे इति जोपयेते इति न मेने इति गावः न वाश्राः उप तस्य ·म. १०.७, ३. २.] - [म. १. अनु. १५. सू. १५० एवैः सः दक्षाणाम् दक्षऽपतिः वभूव अञ्जन्ति यम् दक्षिणतः हविःऽभिः॥ उमे द्यावापृथिव्यौ, ऊळ दिव्या मनोमयी चित् द्यौर्भवति, अधरा भौमा मनोमयी जागरितस्थाना चित् पृथिवी भवतीति रहस्यं बहुधा प्रागुक्तं स्मार्यम् । भद्रे कल्याण्यौ मेने न स्त्रियौ इच जोपयेते सेवेते । जातमग्निं शोभनाङ्गयौ योपितौ यथा प्रभु सेवेते तथा उभे अपि चितौ सेवनेन प्रीणयतः । अपि च पाश्राः हम्भारपं कुर्वन्त्यः गावो न गावो यथा एवैः गमनैः स्वकीयै- श्वरित्रः उपतस्थुः वत्सान संगच्छन्ते तथा उभे पूर्वोक्ते अग्नि उपस्थिते भवतः, अनेन आद- रातिशयो द्योत्यते । एवं प्रीणित आदृतथ सः अग्निः दक्षाणाम् सदसद्विवेकबलानां मध्ये दक्षपतिः दक्षस्य अतिशयितबलस्य पतिः अधिपतिः बभूव । यम् अनि हविर्भिः अर्पणैः दक्षिणतः दाक्षिण्येन देवकार्ये औदार्येण अखन्ति अलंकुर्वन्ति, यद्वा व्यञ्जयन्ति स्पष्टीकुर्वन्ति महान्तो यजमानाः । बाझे कर्मणि, दक्षिणतः आहवनीयस्य दक्षिणे भागेऽवस्थिता ऋत्विजः हविर्भिः चरुपुरोडाशादिभिः अञ्जन्ति अक्तं आई कुर्वन्ति । सोऽग्निरिति पूर्वेण संबन्धः॥ वाश्राः वा शब्दे, गतः । एवैः-इण् गतौ, भावे वन्प्रत्ययः॥ सप्तमीमृचमाह- उद्ययमीति सविते वाहू उभे सिचौ यतते भीम ऋञ्जन् । उच्छुक्रमकमजते सिमस्मान्नवा मातृभ्यो वसना जहाति ॥७॥ उत् यंयमीति सविताऽईव वाहू इति उभे इति सिचौ यतते भीमः ऋञ्जन् उत् शुक्रम् अत्कम् अजते सिमस्मात् ना मातृऽभ्यः वसना जहाति ॥ अयमग्निः एवं प्रादुर्भूतो वर्धितस्तर्पितश्च द्यावापृथिवीभ्यां, सवितेव सर्वस्य प्रेरकः सूर्यो यथा चाह बाहुस्थानीयान् किरणान् उद्गमयति तथा उद्ययमीति स्वीयानि तेजांसि उद्यतानि ऊमि- मुखानि करोति । अपि च अयं भीमः भयङ्करः उमे सिचौ सिञ्चतः अभीष्टवर्पणेन इति सिचौ (फलेन संयोजयत इति सायणः) द्यावापृथिव्यौ ऋञ्जन प्रसाधयन्, स्वाविर्भावेन स्वतेजसा च भूपयनित्यर्थः, यतते खव्यापारे प्रयतते ॥ ततः, सिमस्मात् सर्वस्मात् भूतजातात् शुक्रम् ज्वलितं अत्कम् सारभूतं रसं उदजते उद्गमयति । सर्वत्र भूतजाते यो गुप्तोऽन्तर्हितो रसो यतेते तं निर्गमय्य सर्वमपि ऊर्ध्वगतिकं करोतीति भावः । अनन्तरं मातृभ्यः उक्तलक्षणाम्यः अद्भयः उद्धृत्य नवा वसना प्रत्यग्राणि वसनानि आच्छादकानि प्रागतेजोवलादीनि जहाति मुश्चति N ·७१२ - वाहिनीमिश्च सह संपृश्चानः संपृक्तः संयुक्तः सन् त्वेपम् दीप्तं सर्वैर्द्रष्टुमशक्यं उत्तरम् उत्कृष्टतरं म. १, ३.७, ५.२.] [म.१, अनु.१५, सू. १५. भृतजातस्य सर्वस्योत्तरोत्तराभिवृद्धये । ययमीति-यम उपरमे, यङ्लुकि अभ्यासस्य नुगागमः। सिचौ-पिचिर् क्षरणे, किम् । अत्कम्-अत सातत्यगमने, कन्प्रत्ययः । सिमस्मात्-सिमशब्दः सर्वशब्दपर्यायः । नवा, वसाना-उभयतः शेर्लोपः छन्दसि । जहाति-ओहाक त्यागे । अष्टमीमृचमाह- वेपं रूपं कृणुत उत्तरं यत्सम्पृश्चानः सर्दने गोभिरद्भिः। कविद्युनं परि मर्मज्यते धीः सा देवाता समितिबभूव ॥८॥ पम् रूपम् कृणुते उत्ऽतरम् यत् सम्ऽपञ्चानः सर्दने गोभिः अत्ऽभिः कविः धुनम् परि मर्मूज्यते धीः सा देवऽताता सम्ऽइतिः बभूव ॥ सइने अन्तरिक्षस्थाने विशाले प्राणमयाफाशप्रदेशे, गोभिः चिद्रश्मिभिः अद्भिः तेजोवल- उत्तमस्थानोचितं दिव्यं रूपम् खरूपं यत् यदा कृणुते करोति, तदा सः कविः सर्वस्य द्रष्ट भूत्वा चुघ्नम् सर्वस्य तेजोबलादेः मूलभूत द्युस्थानं परि परितः मर्मुज्यते स्वतेजसा मार्टि, शुद्ध करोति । सा धीः तादृशी। धारणासमा द्युस्थानगता शुद्धा बुद्धिः देवताता देवैर्षिस्तारिता समितिः सङ्गमनं तेजसां, बभूव संवृत्ता। अग्निना तेजोवलयुक्तन यदा तदुपरि मूलस्थानं शुद्ध क्रियते, तदा तत्र प्रकाशमाना धीमयी शुद्धा चित् तेजस्संहतिरूपं देवसमागमस्थानं भवती- त्युक्तम् ॥ संपृश्चानः-पृची संपर्के, रौधादिकः, लटः शानन्। मर्मूज्यते-मृजूप् शुद्धौ, अस्माया अभ्यासस्य रुगागमः । देवताता-देवेन देवैर्वा तता, तनोतेः, कर्मणि निष्ठा, व्यत्ययेन आत्वम् ।। नवमीमृचमाह- उरु ते जयः पयति चुनं विरोचमानं महिपस्य धाम । विश्वेभिरग्ने स्वयंशोभिरिद्धोऽदव्धेभिः पायुभिः पाद्यस्मान् ॥९॥ ऊरु ते जयः परि एति बुध्नम् विऽरोचमानम् महिपस्य॑ धाम विश्वेभिः अग्ने स्वयंशःऽभिः इद्धः अदव्धेभिः पायुभिः पाहि अस्मान् ॥ महिपस्य महतः ते तव जयः राक्षसादीनां अमिभवनशील-विरोचमानम् विशेषेण दीप्य- मानं उरु विस्तीर्ण घाम तेजः पुनम् प्रैलोक्यस्य तेजोपलादेषां मूलभूतं ऊर्व स्थानं परि परितः .

·म. १, २.७, ३.२.] -७१३ - [म.१, अनु. १५, सू. १५. एति गच्छति, च्यामोतीत्यर्थः । हे अग्ने, इद्धः प्रचलितस्त्वं विश्वेमिः सर्वैः स्खयशोभिः स्वकीयतेजोमिः अस्मान् पाहि अस्मान् रक्ष । कीदृशैः१ अदब्धेमिः अहिंसितैः अप्रतिहः, पायुमिः रक्षणसमर्थैः ।। जयः-जि नि अभिभवे, असुन् । दशमीमृचमाह- धन्वन्त्स्रोतः कृणुते गातुमूर्मि शुक्रैर्मिभिरभि नक्षति क्षाम् । विश्वा सानि जठरेषु धत्तेऽन्तर्नासु चरति प्रसूर्षु ॥१०॥ धन्वन् स्रोतः कृणुते गातुम् ऊर्मिम् शुक्रः ऊर्मिऽभिः अभि नक्षति क्षाम् विश्वी सनानि जठरेषु धत्ते अन्तः नासु चरति प्रऽसूर्षु ॥ धन्यन् निरुदके क्षेत्रे, अन्नमये जडे देहे गातुम् गमनशील मार्ग ऊर्मिम् आप्यतरङ्ग तद्युक्तं, स्रोतः प्रयाहरूपं यथा भवति तथा कृणुते करोति । जडेऽन्तर्हिता आपः तेजोवलादि- शक्तिततीः निर्गमय्य प्रवाहयतीति भावः । क्षाम् भूमि, (जागरितस्थानां स्थूलामपि सर्यो चिति) शुक्रैः निर्मलैः ज्वलद्धिः ऊर्मिभिः तेजस्तरङ्गः अमिनक्षति अभिव्यामोति । तदनन्तरं विश्था सनानि सर्वाणि संभजनीयानि भोग्यानि जठरेपु गुप्तेषु अन्तःगूढयथा भवति तथा धत्ते धारयते, अस्यापयति । नवासु प्रसपु नूतनासु ज्योतिर्वलादीनां उत्पादयित्रीपु आविष्कीपु अन्नमय- प्राणमयमनोमयादिभूमिकासु अन्तः गूर्द चरति सव्यापारं गच्छत्ति ।। धन्वन्-धवि गत्यर्थः, इदित्वान्नुम्, कनिन्यवृषीत्यादिना कनिन् , सप्तम्या लुक् । गातुम्-गाङ् गतौ, तुप्रत्ययः । नक्षति-नक्ष गतौ। एकादशीमृचमाह- एवा नो अग्ने समिर्धा धानो रेवावक श्रवसे वि भाहि । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्योः॥११॥ एव नः अग्ने सम्ऽइधा वृधानः रेवत् पावक श्रवसे वि भाहि तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥ हे पावक, शोषक, अग्ने, समिधा अस्माभिः साधितना ज्वलनसाधनेन एव एवं धानः वर्धमानः सन् रेवन् दिन्पसंपयुक्तं यया भवति क्या थपसे अस्माकं अरणाप दिव्याय, अन्तः .

·म., म.७, ३.३.]
७१४ -
[म. १, अनु. १५, स. १६.
-
सत्यश्रुतेः संपादनायेति यावत् विभाहि विशेपेण दीप्यस्व । तत् उक्तं श्रवः नः अस्मार्क
मित्रादयो रक्षन्तु । अर्ध] व्याख्यातः प्राक् ॥ वृधानः-वृधैश्वानर, शपो लुक् छान्दसः )
रेवत्-रयेमवौ बहुलमिति संप्रसारण, रयिशब्दान्मतुप्, छन्दसि मतुपो वत्वम् ॥
इति प्रथमस्य सप्तमे द्वितीयो वर्गः
'स प्रनथेति नवचं तृतीयं मुक्तं कुत्सस्याएं आग्नेयं त्रैष्टुभम् । द्रविणोदरत्यविशिष्टः
अग्निः शुद्धो वा देवतेत्याहुः ॥
तत्र प्रथमामृचमाह-
स प्र॒त्नथा सहसा जायमानः स॒द्यः काव्यानि वळधत्त विश्वा ।
आप॑श्च मित्रं धिपणा च साधन्दे॒वा अग्नि धारयन्द्रविणोदाम् ॥१॥
सः प्रलऽथा सहसा जाय॑मानः स॒द्यः काव्यानि वट् अधत्त विश्वा आपः
च मित्रम् धिपणां च साधन् दे॒वाः अग्निम् धारयन् द्रविणःऽदाम् ॥
सहसा बलेन जायमानः उत्पद्यमानः सः अग्निः, सहसस्पुत्र इति हि स वर्ण्यते । सद्यः
प्रादुर्भावक्षणात्परमेव प्रतथा प्रनश्चिरन्तन इव विश्वा सर्वाणि काव्यानि कविकर्माणि, सर्वस्य
द्रष्टुः कवेः कृत्यानि, चट् सत्यं अधत्त अधारयत् । “नि काव्या वेधसः शश्वतस्कर्हस्ते दधानो
नर्या पुरूणि” (१.७२.१) इति मन्त्रान्तरेऽपि अयमाशयो द्रष्टव्यः । आपः च ज्योतिर्बलादि-
वाहिन्यः शक्तयः च धिपणा च उत्कृष्टा चुद्धिश्च तमग्निं मित्रम् सखिभूतं साधन साधयन्ति,
कुर्वन्ति । देवाः इन्द्रादयः अग्निम् इमं द्रविणोदाम् द्रविणस्य दातारं द्रुतगमनशीलस्य धन
विशेषस्य दातारं धारयन् अधारयन् , मानुपे जने यजमाने प्रादुर्भावात्पूर्व देवा ईदृशं द्रविणोदी
स्वेपु धारितवन्तः इत्यर्थः ॥ प्रत्या-प्रत्नशब्दात् थाल् छन्दसि इवार्थे । साधन्-पिधु संराद्धौ,
णिचि सिध्यतेः अपारलौकिके इत्यात्वं, लेट्यडागमः । द्रविणोदाम्-द्रविणानि ददातीति
द्रविणोदाः, द्रु गतौ, हृदक्षिम्यामिनन् , ददातर्विच्, सकारान्तं तु असुनि कृते निष्पद्यते ॥
द्वितीयामृचमाह-
स पूर्वया निविदा कन्यतायोरिमाः प्र॒जा अजनयन्मनूनाम् ।
विवस्वता चक्षसा द्यामपश्च देवा अग्नि धारयन्द्रविणोदाम् ॥२॥

·•म. १, म.७, ३.३.] - [म. १, अनु. १५. सू. १६. " सः पूर्वया निऽविदा कव्यता आयोः इमाः प्रजाः अजनयत् मनूनाम् विवस्त्रता चक्षसा द्याम् अ॒पः च दे॒वाः अग्निम् धारयन् द्रविणःऽदाम्॥ सः अनिः आयोः आयुः मनुप्यनाम तस्य पूर्वया चिरन्तन्या निविदा देवताहानसमर्थया स्तुत्या आहृतः सन् कव्यता कविः द्रष्टा सत्यश्रुत्, कव्यं कवनं सत्यदर्शनं तत् कुर्वता साधनेन पश्यन्त्या बुद्धयेत्यर्थः, मनूनाम् मन्तॄणां मननशालिना इमाः प्रजाः सन्ततीः अजनयत् उद- पादयत् । अपि च विवस्वता प्रकाशमानेन चक्षसा स्वकीयेन तेजसा द्याम् धुलोकं अपः च ज्योतिर्मलादिवाहिनीः शक्तीय व्यामोतीति शेपः । कथ्यता दर्शनसाधनेन मन्तॄणां मनुष्याणां सन्ततीरजनयत्, तेजसा साधनेन ।द्यामपश्च व्याप्तवान् । सायणीये, "कव्यता स्तुति कुर्वता सक्तेन" "आयोः मनोः" इति पदायौं दत्तौ । चिन्त्यमेतत्, अध्याहारयाहुल्यं क्लेशं जनयति तात्पर्यावगाहने। देवा इत्याद्यन्यत् समानम् ॥ कव्यता-कुधातोः भावे यत् , कव्यं कवनं तत् करोतीति कन्यति, लटः शतरि तृतीयैकवचनान्तं कन्यता इति ॥ तृतीयामृचमाह- तीळत प्रथमं यजसाधं विश आरीरातमृञ्जसानम् । ऊर्जः पुत्रं भरतं सृप्रदानुं देवा अग्निं धारयन्द्रविणोदाम् ॥३॥ तम् ईळत प्रथमम् यज्ञऽसार्धम् विशः आरीः आऽहुंतम् ऋञ्जसानम् ऊर्जः पुत्रम् भरतम् सृप्रऽदानुम् दे॒वाः अग्निम् धारयन् द्रविणःऽदाम्॥ हे विशः मनुष्याः आरीः देवं अग्निं गच्छन्त्यः युयं तम् अग्निम् देवं ईळत स्तुध्वम्, अध्येपध्यम् । कीदृशम् ? प्रथमम् देवेषु पूर्वमस्माकं, यज्ञसाधम् यजनस्य साधकं आहुतम् अर्पणैः तर्पित मालसानम् प्रसाध्यमानं स्तुतिभिः ऊर्जः पुत्रम् वेगवद्वीर्यस्य पुत्रं, सहसस्पुत्रः इति हि स प्रसिद्धः, भरतम् भरि सुप्रदानुम् सर्पणशीलदानोपेतं, अविच्छेदेन ददाति दातव्यमित्यर्थः । देवा इत्यादि गतम् ॥ ईळत-लोटि व्यत्ययेन परस्मैपदम् । यजसाधम्-यज्ञ साधयति यज्ञसाद, साधयतेः विप, णेरनिटीति णिलोपः। आरी: ऋगतो, जनिघसिम्यामिण इति बहुलग्रहणा- दस्मादपि इण, कृदिकारादक्तिन इति डीप, या छन्दसीति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । जसानम्- मलतेः किन, कर्मणि असानच् । भरतम्-भृञ् भरणे, भृमृदृशीत्यादिना अच् । सुप्रदानुम्- सुप्त गतौ, स्फायितञ्चीत्यादिना रक्, सृपो दानुर्दानं यस्य वम् ॥ ८ .

·नक्तोपसा रात्रिरहश्च वर्णम् स्वीयं रूपं आमेम्याने परस्परं पुनः पुनः हिंसन्त्यौ, परिणम- "द्वे विरूपे" इत्यत्र (१.९५.१) व्याख्यातमवधेयम् । रुक्मः रोचमानः सोऽग्निः द्यावाक्षामा म. १. म.७, प.३] [म. १, मनु. १५७ स... चतुर्थीमृचमाह-- स मातरिश्वा पुरुवारपुष्टिवि॒िदद्गातुं तनयाय खर्वित् । विशां गोपा जनिता रोदस्योर्देवा अग्निं धारयन्द्रविणोदाम् ॥४॥ सः मातरिश्वा पुरुवारऽपुष्टिः वदत् गातुम् तनयाय स्वःऽवित् विशाम् गोपाः जनिता रोदस्योः देवाः अग्निम् धारयन् द्रविणःऽदाम् ।। सः अनिः मातरिश्वा मातरि अन्तरिक्षे श्वसिति इति वायौ रूढिः, अत्र अग्नेः प्राणवल विशिष्टं वैशाल्यं व्यापकत्वं च द्योतयति, पुरुषारपुष्टिः पुरुमिहुमिः वारा वरणीया पुष्टिरभिवृद्धिः यस्य स एवंभूतः तनयाय सन्ततये, अस्माकं विस्ताराय गातुम् मार्ग विदत् लम्भयतु । पुनः कीदृशः १ खर्चित् स्वः स्वर्गस्य लम्भयिता, विशाम् प्रजानां गोपाः रक्षिता, रोदस्योः द्याया- पृथिव्योः जनिता जनयिता प्रादुर्भावयिता । देवा इत्यादि गतम् ॥ विदत्-विद्ल लाभे, अस्मा- दन्त वितण्यर्थात् छान्दसो लुङ् । जनिता-मन्त्र इति णिलोपनिपातः ।। पञ्चमीमृचमाह- नक्तोपासा वर्णमामेम्याने धापयेते शिशुमेकै समीची। द्यावाक्षामा रुक्मो अन्तर्वि भौति देवा अग्निं धारयन्द्रविणोदाम्॥५॥ नक्तोष वर्णम् आमेयाने इत्याऽऽमेम्याने धापयेते इति शिशुम् एकम् समीची इति सम्ऽईची द्यावाक्षामा रुक्मः अन्तः वि भाति दे॒वाः अग्निम् धारयन् द्रविणःऽदाम् ॥ यन्त्यौ इत्यर्थः समीची सङ्गते संश्लिष्टे सत्यौ एकम् शिशम् वत्सं अग्निं धापयेते पाययेते । द्यावापृथिव्योः अन्तः मध्ये विभाति विशेपेण भासते। देवा इत्यादि गतम् ॥ आमेम्याने- मी हिंसायाम्, अस्माद्यड्लुगन्तात् व्यत्ययेन शानच्, शपो लुक्, एरनेकाच इति यण् । समीची-संपूर्वादश्चतेः किम् । द्यानाक्षामा-दिवो द्यावादेशः, पष्ठया डादेशः॥ इति प्रपमस्य सप्तमे ततोयो वर्ग:

·म., म.७, ३.४] [म. १, मनु. १५ स. १६. " पष्ठीमृचमाह- रायो वुनः सङ्गमनो वसूनां यज्ञस्य केतुर्मन्मसाधनो वेः। अमृतत्वं रक्षमाणास एनं देवा अग्निं धारयन्द्रविणोदाम् ॥६॥ रायः वुनः सम्ऽगमनः वसूनाम् यज्ञस्य॑ केतुः मन्मऽसाधनः वेरिति वेः अमृतऽत्वम् रक्षमाणासः एनम् देवाः अग्निम् धारयन् द्रविणःऽदाम्॥ रायः धनस्य समृद्धिरूपस्य बुनः मूलभूतः वसूनाम् वासहेतुभूतानां धनानां सङ्गमनः सङ्गमयिता, यज्ञस्य केतुः यजनस्य प्रज्ञापयिता, वे गच्छतः उत्तरोत्तरं पदमिति शेषः, यज- मानस्य मन्मसाधनः मननीयस्य साधयिता, अमिमतस्य निप्पादयितेत्यर्थः, एवंभूतोऽग्निः, तं एनम् अग्नि अमृतत्वम् रक्षमाणासः स्वकीयं अमरणधर्म पालयन्तो देवाः इत्यादि गतम् ।। सङ्गमनः-नन्यादिलक्षणो न्युः। वैः-ची गत्यादिषु, औणादिक इप्रत्ययः टिलोपश्च ।। सप्तमीमृचमाह- न च पुरा च सदनं रयीणां जातस्य च जाय॑मानस्य च क्षाम् । सतश्च गोपां भवतश्च भूरेवा अग्नि धारयन्द्रविणोदाम् ॥७॥ नु च पुरा च सदनम् रयीणाम् जातस्य॑ च जायमानस्य च क्षाम् सतः च गोपाम् भव॑तः च भूरैः देवाः अग्निम् धारयन् द्रविणःऽदाम् ॥ नू च अद्येत्यर्थे निपातः पुरा च पुराणकाले च रयीणाम् सर्वविधधनानां सदनम् आवास- स्थानभूतं जातस्य च जायमानस्य च उत्पन्नस्य उत्पद्यमानस्य च सर्वस्य भृतजातस्प क्षाम् वासभूमिभूतं सतश्च गोपाम् अविकार्यतया स्वतःसिद्धस्य सर्वत्र सतः स्वभावस्य रक्षितारं भुरैः भवतश्च अमितस्य परिणाम प्राप्नुवतः सर्वस्यापि गोपां, एवंभूतं अनि देवा इत्यादि गतम् ।। क्षाम्-शि निवासगत्योः, अस्माष्णिच, वृद्धयायादेशी, ण्यन्तात् किप्, णेरनिटीति णिलोपः ।। अष्टमीमृचमाह- विणोदा द्रविणसस्तुरस्य॑ द्रविणोदाः सनरस्य॒ प्र य॑सत् । विणोदा वीरवतीमिपं नो द्रविणोदा रासते दीर्घमायुः ॥८॥ 19 ·- ७१८ अपि च अस्माकं रयिम् समृद्धिरूपं धनविशेष आ समन्तात् शुशुग्धि प्रकाशय । उतार्थमपि म. १. अ.७, ३.५.] [म. १, अनु. १५, सू. ९७ विणःऽदाः द्रविणसः तुरस्य॑ द्रविणःऽदाः सनरस्य प्र य॑सत् द्रविणःऽदाः वीरऽवतीम् इपम् नः द्रविणःऽदाः रासते दीर्घम् आयुः॥ द्रविणोदाः दुतगतिशीलस्य धनविशेपस्य बलस्य या दाताऽग्निः तुरस्य त्वरमाणस्य द्रविणसः द्रविणस्य (चलतो जद्गमस्येति सायणः) एकदेशं, कमप्यशं नः प्रय॑सत् अस्मभ्यं प्रयच्छतु । तथा द्रविणोदाः सनरस्य सननीयस्य संभजनीयस्य (जगमात्मकस्य धनस्येति सायणः) 'प्रयंसत्' एकदेशं प्रयच्छतु । द्रविणोदाः तथा सः वीरवतीम् वीर्योपेतां इपम् प्रचोदना- शक्ति "प्रयंसत् ” तथा द्रविणोदाः दीर्घम् आयुः रासते प्रयच्छतु ॥ तुरस्य-तुर त्वरणे, इगुपध- लक्षणः कः। सनरस्य-वन पण संभक्तौ, अरन्प्रत्ययः । यसत्-यम उपरमे, लेट्यडागमः, लैटि सिप् । रासते-रा दाने, पूर्ववल्लेटि सिप, व्यत्ययेनात्मनेपदम् ।। नवमीमृचमाह- एवा नो अग्ने समिधा वृधानो वित्पावक श्रवसे वि भाहि । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥९॥ एवं नः अग्ने सम्ऽइधौ वृधानः रेवत् पावक श्रवसे वि भाहि तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ एकादशी पूर्वसूक्ते व्याख्यातेयम् ॥ इति प्रयमस्य सप्तमे चतुर्थो वर्ग अथ 'अप न' इत्यष्टचं चतुर्थं सूक्तं कुत्सस्याएं गायत्रम् । शुचिगुणकोऽग्निः शुद्धो वा देवता॥ तत्र प्रथमामृचमाह- अप नः शोशुचढघमग्ने शुशुग्ध्या रयिम् । अप नः शोशुचढ्धम् ॥१॥ अप नः शोशुचत् अ॒घम् अग्ने शुशुग्धि आरयिम् अप नः शोशुचत् अ॒घम्॥ हे अग्ने, नः अस्माकं अघम् पापं अप शोशुचत् अस्मत्तः निर्गत्य शोम्यस्तं सत् विनश्यतु । - ·म. १, म.७, ३.५.] [मं. १, अनु. १५, सू. ९७. . वाक्यं आदरातिशयद्योतनाय पुनः पठ्यते, नः अघम् अप शोशुचत् इति ॥ शोशुचव-शुच शोके, यङ्लुगन्तात् लेट्यटागमः। शुशुग्धि-शुच दीप्तौ, लोटि शपः स्लुः ॥ . द्वितीयामृचमाह- सुक्षेत्रिया सुंगातुया वसूया च यजामहे। अप नः शोशुचयम् ॥२॥ सुऽक्षेत्रिया सुगाऽतुऽया वसुऽया च यजामहे अप॑ नः शोशुचत् अ॒घम्॥ सुक्षेत्रिया शोभनक्षेत्रेच्छया, क्षेत्रं च अन्नमयादियुक्तं शरीरं बोध्यम् । सुगातुया शोभन- मार्गेच्छया, दिव्ययात्रामार्गः राक्षसादिशत्रुशून्यः सुगमः स्यादिति इच्छया, वसूया च बसु धनं तदिच्छया, वासहेतुभूतसंपनिमित्तभूतया च यजामहे पूजयामः अनिम् । अन्यत्समानम् ॥ सुक्षेत्रिया-शोभनं क्षेत्रं सुक्षेत्रं, तद्विपया इच्छा सुक्षेत्रिया, तृतीयाया लुक् । एवमुत्तरत्रापि ।। तृतीयामृचमाह- प्र यद्भन्दिष्ठ एपां प्रास्माकासश्च सूरयः। अप नः शोशुचढघम् ॥३॥ प्र यत् भन्दिष्टः एपाम् प्रअस्माकासः च सूरयः अप नः शोशुचत् अ॒घम्॥ यत् यथा एपाम् ऋपीणां स्तोतृणां मध्ये अयं कुत्सः प्रभन्दिष्टः प्रकर्षेण कल्याणतमः, स्तोतृतम इति वा, एवं अस्माकासः भास्माकीनाः सूरयः च विद्वांसश्च "प्र भन्दिष्टाः" भवन्ति । अन्यत्समानम् ॥ भन्दिष्ट:-भन्दतिः स्तुतिकर्मा, भदि कल्याणे सुखे च, अस्मात् तुजन्ताव तुश्छन्दसीति इष्ठन् , हलोपश्छन्दसि । अस्माकासः-अण्प्रत्ययलोपश्चान्दसः, आजसैरसुक् ॥ चतुर्थीमृचमाह- प्र यत्तै अग्ने सूरयो जाय॑महि प्र ते वयम् । अप नः शोशुचढ्घम् ॥४॥ प्र यत् ते अग्ने सुरयः जायेमहि प्र ते वयम् अप नः शोशुचत् अघम् ॥ हे अग्ने, यत् यस्मात् ते तव सम्वन्धिनः स्तोतारः सूरयः विद्वांसः प्र प्रजायन्ते, तस्मात् वयं च वयमपि ते त्वदीयाः सन्तः प्रजायेमहि सरयो भवेम । अन्यत्समानम् ।। जायेमहि- प्रार्थनायां लिङ्॥

·-७१८
लेटि
अप नः शोशुचत् अघम् अग्ने शुशुग्धि आरयिम् अप नः शोशुचत् अघम्॥
हे अग्ने, नः अस्माकं अघम् पापं अप शोशुचत् अस्मत्तः निर्गत्य शोकग्रस्तं सत् विनश्यतु ।
अपि च अस्माकं रयिम् समृद्धिरूपं धनविशेपं आ समन्तात् शुशुग्धि प्रकाशय । उक्तार्थमपि
म. १, म.७, ३.५.]
[म. १, अनु. १५.१७
द्रविणःऽदाः द्रविणसः तुरस्य द्रविणःऽदाः सनरस्य प्र य॑सत् द्रविणःऽदाः
वीरऽवतीम् इपम् नः द्रविणःऽदाः रासते दीर्घम् आयुः॥
द्रविणोदाः दुतगतिशीलस्य धनविशेषस्य बलस्य वा दाताऽग्निः तुरस्य त्वरमाणस्य
द्रविणसः द्रविणस्य (चलतो जङ्गमस्येति सायणः) एकदेश, कमप्यशं नः प्रय॑सत् अस्मभ्यं
प्रयच्छतु । तथा द्रविणोदाः सनरस्य सननीयस्य संभजनीयस्य (जगमात्मकस्य धनस्येति
सायणः) 'प्रयंसत्' एकदेशं प्रयच्छतु । द्रविणोदाः तथा सः वीरवतीम् वीर्योपेतां इपम् प्रचोदना-
शक्ति "प्रयंसत्" तथा द्रविणोदाः दीर्घम् आयुः रासते प्रयच्छतु॥ तुरस्य-तुर त्वरणे, इगुपध-
लक्षणः कः। सनरस्य-चन पण संभक्तौ, अरन्प्रत्ययः। यसत्-यम उपरमे, लेट्यडागमः,
सिप् । रासते-रा दाने, पूर्वपल्लेटि सिप, व्यत्ययेनात्मनेपदम् ।।
नवमीमृचमाह-
एवा नौ अग्ने समिधा वृधानो वत्पावक श्रवसे वि भाहि ।
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥९॥
एव नः अग्ने सम्ऽइर्धा वृधानः रेवत् पावक श्रवसे वि भाहि तत् नः
मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥
एकादशी पूर्वशक्ते व्याख्यातेयम् ।।
इति प्रयमस्य सप्तमे चतुर्थो वर्ग
अथ 'अप न' इत्यष्टचं चतुर्थ सूक्तं कुत्सस्याएं गायत्रम् । शुचिगुणकोऽग्निः शुद्धो वा
देवता॥
तत्र प्रथमामृचमाह-
अप नः शोशुंचधमग्ने शुशुग्ध्या रयिम् । अप नः शोशुचद॒घम् ॥१॥

·. है . १, अ.७, व. ५.] [म. १, मनु. १५, स. ९७. द वाक्यं आदरातिशयद्योतनाय पुनः पठ्यते, नः अघम् अप शोशुचत् इति ॥ शोशुचत्-शुच शोकै, यङ्लुगन्तात् लेट्यदागमः । शुशुग्धि-शुच दीप्तौ, लोटि शपः इलुः ॥ १. द्वितीयामृचमाह- : सुक्षेत्रिया सुंगातुया वसूया च यजामहे । अप नः शोशुचढ्घम् ॥२॥ । सुक्षेत्रिया सुगाऽतुऽया वसुऽया च यजामहे अप॑ नः शोशुचत् अ॒घम्॥ सुक्षेत्रिया शोभनक्षेत्रेच्छया, क्षेत्रं च अन्नमयादियुक्तं शरीरं बोध्यम् । सुगातुया शोभन- मागेंच्छया, दिव्ययात्रामार्गः राक्षसादिशत्रुशून्यः सुगमः स्यादिति इच्छया, वसूया च वसु धनं वदिच्छया, वासहेतुभूतसंपनिमित्तभूतया च यजामहे पूजयामः अग्निम् । अन्यत्समानम् ॥ सुक्षेत्रिया-शोभनं क्षेत्रं सुक्षेत्रं, तद्विपया इच्छा सुक्षेत्रिया, तृतीयाया लुक् । एवमुत्तरत्रापि ।। तृतीयामृचमाह- प्र यद्भन्दिष्ट एप प्रास्माकासश्च सूरयः। अप नः शोशुचढघम् ॥३॥ प्र यत् भन्दिष्ठः एपाम् प्रअस्माकोसः च सुरयः अप नः शोशुचत् अघम्॥ यत् यथा एपाम् ऋषीणां स्तोतॄणां मध्ये अयं कुत्सः प्रभन्दिष्ठः प्रकर्पण कल्याणतमः, स्तोतृतम इति वा, एवं अस्माकासः आस्माकीनाः सूरयः च विद्वांसश्च " भन्दिष्टाः" भवन्ति । अन्यत्समानम् ॥ भन्दिष्टः-भन्दतिः स्तुतिकर्मा, भदि कल्याणे सुखे च, अस्मात् जन्तात् तुश्छन्दसीति इष्ठन् , लोपश्छन्दसि । अस्माकासः-अण्प्रत्ययलोपश्चान्दसः, आजसेरसुक् ।। चतुर्थीमृचमाह- प्र यत्ते अग्ने सूरयो जायेमहि प्र ते वयम्। अप॑ नः शोशुचढघम् ॥४॥ प्र यत् ते अग्ने सूरयः जाय॑महि प्र ते वयम् अप नः शोशुचत् अघम्॥ हे अग्ने, यत् यस्मात् ते तव सम्बन्धिनः स्तोतारः सूरयः विद्वांसः प्र प्रजायन्ते, तस्माद वयं च वयमपि ते त्वदीयाः सन्तः प्रजायेमहि सरयो भवेम । अन्यत्समानम् ।। जायेमहि- . *. प्रार्थनायां लिङ्॥

·हे अग्ने, सः स त्वं नः अस्मान् नावया नावा सिन्धुमिव नदीमिव स्वस्तये क्षेमार्थ अतिपर्प म. १, अ.७, य. ५.] [म. १, मनु. १५, सू. १७. पञ्चमीमृचमाह- प्र यदग्नेः सहखतो विश्वतो यन्ति भानवः। अप नः शोशुचद॒घम् ॥५॥ प्र यत् अग्नेः सहखतः विश्वतः यन्ति भानवः अप नः शोशुचत् अघम्॥ सहस्वतः सहनवतः, अभिभवतः पापानां इति शेषः, अग्नेः भानवः दीप्तयः विश्वतः सर्वतः प्रयन्ति प्रकर्पण गच्छन्ति, यत् यस्मादेवं तस्मात् अग्नितेजसा 'नः अर्घ अप शोशुचत् ॥ पष्ठीमृचमाह- त्वं हि विश्वतोमुख विश्वतः परिभूरसि। अप नः शोशुचधम्॥६॥ त्वम् हि विश्वतःऽमुख विश्वतः परिऽभूः अर्सि अप नः शोशुचत् अधम्॥ हे अग्ने, त्वम् हि त्वं खलु विश्वतोमुख सर्वतोज्वाल, विश्वतः सर्वतः परिभूः असि अस्माः ररिग्रहीता भवसि, रक्षको भवेत्यर्थः। परिपूर्वस्य भवतः परिग्रहार्थः प्रागुक्तः । अन्यत्समानम्॥ सप्तमीमृचमाह- द्विषो नो विश्वतोमुखात नावेव पारय। अप नः शोशुचद॒घम्॥७॥ द्विषः नः विश्वतःऽमुख अति नावाऽइव पारय अप नः शोशुचत् अ॒घम् ॥ हे विश्वतोमुख, सर्वतोमुखाग्ने, नावेव नावा नदीमिव द्विषः शत्रून् नः अस्मान् अति पारय अतिक्रमय्य दूरं प्रापय । अन्यत्समानम् ॥ अष्टमीमृचमाह- स नः सिन्धुमिव नावयात पर्षा स्वस्तये। अप नः शोशुचघम् ॥८॥ सः नः सिन्धुम्ऽइव नावा अति पर्प स्वस्तये अप नः शोशुचत् अ॒घम्॥ शब्नतिक्रमय्य उद्दिष्टं स्थान प्रापय । अन्यद्गतम् ॥ पर्प-पृ पालनपूरणयोः, लोटि छन्दसि शपः श्लोरमावः, यहुलवचनात् सिप् ॥ इति प्रपमस्य सामे पामो वर्ग:

·म. १, म.७, ३.६.] (मं. १, अनु. १५. सू. ९८. वैश्वानरस्येति उचं पञ्चमं सूक्तं कुत्सस्यार्प त्रैष्टुभम् । वैश्वानरगुणकोऽग्निर्देवता ।। तत्र प्रथमामृचमाह- वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीः। इतो जातो विश्वमिदं वि चष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण ॥१॥ वैश्वानरस्य॑ सुऽमृतौ स्याम राजा हि कम् भुवनानाम् अभिऽश्रीः इतः. जातः विश्वम् इदम् वि चष्टे वैश्वानरः यतते सूर्येण ।। वैश्वानरस्य विश्वेषां नराणां सम्बन्धी, तत्र आत्मभावेन खामित्वेन च वर्तनाव, तस्याग्नेः सुमतौ शोभनायां बुद्धौ स्याम अनुयायत्वेन वर्तमाना भवेम । हि कम् एतद्धिशब्दार्थे, स हि वैश्वानरः अभिश्रीः अभिश्रयणीयः आभिमुख्येन सेवितव्यः सन् भुवनानाम् सर्वेषां जगतां भूतजातानां च राजा स्वामी भवति । सः इतो जातः अस्मादुपासका प्रादुर्भूतः इदम् विश्वम् परिदृश्यमाने सर्व जगत वि चष्टे विशेपेण पश्यति, एवं पश्यन् सर्वस्य द्रष्टा भूत्वा सूर्येण उत्तमस्थानेन सत्यज्योतिरात्मना यतते संगच्छते । यजमानव्यष्टौ एकत्र प्रादुर्भूतः सर्वत्र व्यापको द्रष्टा च भूत्वा स्वीयमूलस्थानभूतेनोर्चेन ज्योतिपा संगतो भवति ॥ वैश्वानरस्य-नरो संज्ञाया.. मिति पूर्वपदस्य दीर्घत्वं, तस्येदमित्यण् । चष्टे-चक्षिङ् न्यक्तायां वाचि, अयं पश्यतिकर्मा च ॥ द्वितीयामृचमाह- पृष्टो दिवि पृष्टो अग्निः पृथिव्यां पुष्टो विश्वा ओपंधीरा विवेश । वैश्वानरः सहसा पृष्टो अग्निः स नो दिवा स रिपः पातु नक्तम् ॥२॥ पृष्टः दिवि पृष्टः अग्निः पृथिव्यां पृष्टः विश्वाः ओषधीः आ विवेश वैश्वानरः सहसा पृष्टः अ॒ग्निः सः नः दिवा सः रिपः पातु नक्तम्॥ अग्निः अयं वैश्वानरः दिवि द्युलोके पृष्टः निषिक्तः निहितः । तथा पृथिव्याम् इह च पृष्टः निपिक्तो निहितो वर्तते । स एवंभूतः विश्वाः ओपधीः सर्वाः भूसारस्य आविष्कीः भूजन्मनः वानस्पत्यसंपदः पृष्टः संस्पृष्टः सः अग्निः आ विवेश अन्तः प्रविष्टः, परिपाकसंपादनाय । सः वैश्वानरः अग्निः एवंगुणविशिष्टोऽग्निर्वैश्वानरः सहसा चलेन पृष्टः निषिक्तः सन् नः अस्मान् , ·.. अ. १, १.७, य.७.] -७२२ - [.१, अनु.१५, सू.९९ दिवा नक्तम् अहर्निशं, सर्वदेत्यर्थः रिपः हिंसकात् पापात् पातु रक्षतु ॥ पृष्टः-पृपु सेचने, निष्ठायां यस्य विभापति इट्प्रतिपेधः। रिपः-रिप हिंसायाम्, किम् ॥ तृतीयामृचमाह- वैश्वानर तब तत्सत्यमस्त्वस्मानायो मघोनः सचन्ताम् । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥३॥ वैश्वानर तवं तत् सत्यम् अस्तु अस्मान् रायः मघऽवानः सचन्ताम् तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ हे चैश्वानर, तव तत् सत्यम् त्वदीयं तच्छन्दवाच्यं सत्यं ज्योतिः अस्तु अस्माकं प्राप्यं भवतु । मघवानः महनीयेन धनेन युक्ताः रायः समृद्धिरूपधनविशेपाः दिव्याः अस्मान् सचन्ताम् सेवन्ताम् , उत्तमसत्यप्राप्तौ ईदृशा रायः सुगमा एव । एवं यदस्माभिः प्रार्थितं तत् मित्रादयो मामहन्तामित्यादि गतम् ॥ 'जातवेदस' इत्येकचं पष्ठं सूक्तम् , मरीचिपुत्रस्य कश्यपस्यार्पम् त्रैष्टुभम् , जातवेदो- गुणकोऽग्निर्देवता ॥ प्रासंहितायां इदमेकमेव एकच सक्तमित्यत्र विशेपोऽवधेयः। तान्त्रिक- रुपात्तेपु वेदमन्त्रेषु दुर्गामन्त्रत्वेनायं मन्त्रो गृहीत इति च बोध्यम् ॥ तामिमामृचमाह- जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो नि देहाति वेदः। स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धु दुरितात्य॒ग्निः॥१॥ जातवेदसे सुनवाम सोमम् अरातिऽयतः नि दहाति वेदैः सः नः पर्पत अति दुःऽगानि विश्वा नावाऽईव सिन्धुम् दुःऽइता अति अग्निः॥ जातवेदसे जातानां सर्वेषां चेदित्रे सोमम् सर्यानुभूतिरसं सुनवाम अमिपुणवाम, संस्कृत्य समर्पयेम । मः अग्निः अरातीयतः शत्रुमिवास्मानाचरतः, अस्मासु शत्रुत्वमाचरतः राक्षसादेः इत्यर्थः वेदः ज्ञानं धनं वा निदहाति नितरां दहतु, पापात्मना ज्ञाने सति महत् कष्टं साधु- लोकस्य देवपरायणस्य, तेषां ज्ञानविनाशे सर्वक्षेमं भवति । सः अग्निः जातवेदाः नः अस्मान इति प्रयमस्य सप्तमे षष्ठो वर्ग. ,

·७२३
-
,
अ. १,म,७३.८.]
[म. १, मनु. १५, सू. १००.
विश्वा सर्वाणि दुर्गाणि दुर्गमनानि स्थानानि दुःसानि च अति पर्पत् अतिक्रमय्य दुर्गतिरहितं सुखं
प्रापयतु । तत्र दृष्टान्तः-इय यथा नावा नौकया सिन्धुम् नदी कर्णधारः तारयति, त्या दुरिता
दुरितानि पापानि अति तारयत्वस्मान् ॥ दहाति-दहतेः लेव्यडागमः। पर्पत्-पृ पालनपुरणयोः,
अस्मादन्त वितण्याल्लेख्यढागमः, लेटि सिम् ।।
इति प्रयमस्य सप्तम सप्तमो वर्ग:
‘स यो वृपे 'त्येकविंशत्यूचं सप्तमं सूक्तम्। वाांगिराः प्रजाश्व-अम्बरीप-सहदेव-भयमान-
सुराधसः ऋपयः। त्रिष्टुप् छन्दः इन्द्रो देवता ।।
तत्र प्रथमामृचमाह-
स यो वृपा वृष्ण्यभिः समोका महो दिवः पृथिव्याचं सम्राट् ।
सतीनसत्वा हव्यो भरैपु मरुत्वान्नो भविन्द्र ऊती ॥१॥
सः यः वृषा वृष्ण्यभिः सम्ऽऔकाः मुहः ढिवः पृथिव्याः च सम्ऽराद
सतीनऽसत्वा हव्यः भरेषु मुरुत्वा॑न् नः भवतु इन्द्रः ऊती ॥
यः इन्द्रः घृपा वर्पिता अमीष्टानां दिव्यसंपदा वृष्ण्येभिः वृष्णि भवैयः समोकाः सं सङ्गत
ओकः स्थानं यस्य सः, वीर्यैः समवेतः, महः महतः दिवः धुलोकस्य पृथिव्याः च प्रथितायाः
पृथुलायाः भूमेश्च सम्राट् ईश्वरः, सतीनसत्वा सतीनं सत्यसंबन्धि ज्योतिर्बलादिकं तस्य सत्वा
आसादयित्ता प्रापयिता । सायणस्तु 'सतीनं वृष्टयुदकं, यद्वा सती माध्यमिका वाक् इना ईश्वरा
यस्य तत् सतीनं तत्सत्वा' इति व्याचष्टे । अस्मत्पक्षे तु, 'सत्' शब्दात् औणादिक ईन्प्रत्ययः,
दकारस्य व्यत्ययेन तकारः छान्दसः, भरेषु यजनेषु हव्यः आह्वातव्यः एवंभृतः मरुत्वान्
मरुद्भिर्युक्तः सः इन्द्रः नः अस्माकं ऊती ऊतये, चतुर्थ्याः पूर्वसवर्णदीर्घः, वर्धनाय, रक्षणाय वा,
भवतु ॥ कृष्ण्येमिः-पन्शब्दात् भवे छन्दसीति यत् । सतीनसत्वा-सतीनस्य व्युत्पादिवलक्षणस्य
सत्ता आसादग्रिता, सदेरन्त वितण्यर्थात् औणादिको वनिप् तुडागमश्च ।।
.
द्वितीयामृचमाह-
यस्यानाप्तः सूर्यस्येव यामो भरैभरे वृत्रहा शुष्मो अस्ति ।
वृषन्तमः सखिभिः खेभिरेवैर्मुरुत्वन्निो भवविन्द्र ऊती ॥२॥

·७२४
..
.
म. १, अ.७, ३.८.]
[मं. १, अनु. १५.. १...
यस्य अनाप्तः सूर्यस्यऽइव यामः भरेऽभरे वृत्रऽहा शुष्मः अस्ति
वृपन्ऽतमः सखिऽभिः खेभिः एवैः मरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती॥
यस्य इन्द्रस्य यामः गमनं अनाप्तः अप्राप्तः परैः सूर्यस्येव सूर्यस्य गतिर्यथा नान्यैः प्राप्तुं
शक्यते तद्वत् । स्वेभिः आत्मीयैः एवैः गमनशीलैः सखिभिः समानाख्यानैः सहायभूतैः
मरुद्भिः सह वृपन्तमः अतिशयेन वर्पिता भरेभरे सर्वेषु यजनेषु वृत्रहा वृत्रस्यासुरस्य हन्ता शुष्मः
बलवान् शोषणोऽसुराणां, एवंभूतो य इन्द्रः अस्ति, मरुत्वानित्याद्यन्यत्समानम् ॥ यामः पातेः
भावे मन् । शुष्मः-शुप शोपणे, मन्प्रत्ययः । वृपन्तमः-पन्शब्दाव उत्तरस्य तमपो नादस्येति
नुट् । एवैः-एतेः, इण्शीङ्भ्यां वन् ।
तृतीयामृचमाह-
दिवो न यस्य रेतसो दुर्घानाः पन्थासो यन्ति शवसापरीताः ।
तरद्वैपाः सासहिः पौंस्यैभिर्मरुत्वान्नो भवत्विन्द्र ऊती ॥३॥
ढवः न यस्य॑ रेतसः दुर्धानाः पन्थासः यन्ति शवसा अपरिऽइताः
तरत्ऽद्वैपाः ससहिः पौंस्यैभिः मुरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती॥
यस्य इन्द्रस्य पन्यासः मार्गाः दिवो न रेतसः धुलोकस्य सारांशानिव तेजोवलादीन
दुघानाः दुहन्तः प्रवर्षन्तः प्रसारयन्तः यन्ति गच्छन्ति, इन्द्रस्य गमनमार्गाः धुलोकसारैरार्दा इव
तेजोवलादिप्रसरा भवन्तीत्यर्थः । ते च पन्यासः शवसा दीप्लेन चलेन सहिताः अपरीताः पर-
रनमिगताः । सोऽयमिन्द्रः तरवेपाः द्वेषांसि तरन् जितवैरिवर्ग इत्यर्थः पौंस्येभिः बलैः सासहिः
अभिभविता शत्रूणाम् । अन्यत्समानम् ॥ रेतसः रीयते गच्छतीति रेतः, मुरीभ्यां तुट् चेति
अमुन् तुडागमथ । दुघाना:-दुह प्रपूरणे, शानच्, अदादित्वात् शपो लुक्, व्यत्ययेन घत्वम् ।
पन्यासः-पन्यानः, आजसेरसुक् । सासहि:-पह अमिभवे, लिड्वद्भावाद् द्विर्षचनं, छन्दसि
किप्रत्ययः॥
चतुर्थीमृचमाह-
सो अङ्गिरोभिरङ्गिरस्तमो भूदृपा वृपभिः सखिभिः सखा सन् ।
ऋग्मिभिर्ऋग्मी गातुभिज्येष्ठौ मुरुत्वान्नो भविन्द्र ऊती ॥४॥

·- ७२५ - [म.१, अनु. १५. सू. १००. अ. १, अ.व. ९.] सः अङ्किरःऽभिः अहिरःऽतमः भूत् वृषा वृषऽभिः सखिभिः सखा सन् ऋग्मिऽभिः ऋग्मी गातुऽभिः ज्येष्ठः मरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती॥ अनिरस्तचविचारे (पु. ३२७) "सर्वथा आङ्गिरसं तत्त्वं अग्निवैभवसंवन्धी "त्युपपादितम् । सः इन्द्रः अगिरोभिः अङ्गिरोभ्यः, पञ्चम्यर्थे तृतीया, अग्निवैभवभूतेभ्योऽपि अगिरस्तमः अति- शयेन अङ्गिराः (पु. ३०४) वृपमिः वृपा वर्पितभ्योऽपि अतिशयेन वर्पिता । सखिभिः मित्रभूते- भ्योऽपि ससा अतिशयेन मित्रभूतो हितकारी भृत् भवति । एवंभृतः सन् भवन् ऋग्मिमिः ऋगात्मकमन्त्रयुक्तेभ्यः प्रापिभ्यः ऋग्मी अतिशयेन अग्युक्तः । गातुमिः गातुभ्यः स्तोतव्ये- म्योऽपि ज्येष्ठः अतिशयेन स्तोतव्यः । एवंगुणविशिष्टो मरुत्वानित्यादि गतम् ॥ ऋग्मिभिः- मत्वर्थीयो मिनिः । गातुभिः-गा स्तुतौ, कमिमनीत्यादिना कर्मणि तुप्रत्ययः॥ पञ्चमीमृचमाह- स सूनुभिर्न रुद्रेभिर्ऋभ्वा नृपालुं सासवाँ अमित्रान् । सनीळेभिः श्रवानि तूर्वन्मरुत्वान्नो भविन्द्र ऊती ॥५॥ सःसूनुऽभिः न रुद्रेभिः ऋ| नृऽसो ससह्वान् अमित्रान् सऽनीळेभिः श्रवस्यानि तूर्वन् मुरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती ॥ सूनुमिन पुत्ररिव रुद्रेभिः रुद्रपुत्रैर्मरुद्धियुक्तः अभ्या महान् सः इन्द्रः नृपाये नृभिः पुरुषैः चलिमिः सोढव्ये संग्रामे अमित्रान् शत्रून् ससह्वान् अभिभूतवान् । अपि च सनीळेमिः समान- निलपैः मरुद्भिः द्वारा श्रवस्यानि दिव्यश्रवणहेतुभूतान् आवेशशक्तिविशेषान् तूर्वन् प्रच्या- वयन् । मरुत्वानित्यादि गतम् ॥ इन्द्रः शुद्धसचप्रधानभूतमनोभूमेः पतिः। तस्य भ्रातरः सखायः पुत्रा इव भवन्ति मरुतः, यैस्तीत्रकर्ममिर्यजमानस्य धीवृत्तीदिच्यावेशशक्तिप्रचोदिताः विधत्त इन्द्रः॥ नृपाटे-पह मर्पणे, कर्मणि यत् । ससद्वान्-पह अमिमवे, लिटः कसुः॥ इति प्रथमस्य सप्तमेष्टमो वर्ग पष्ठीमृचमाह- समन्युमीः समदनस्य कर्ताऽस्माभिर्तृभिः सूर्य सनत् । अस्मिन्नहन्त्सत्प॑तिः पुरुहूतो मुरुत्वान्नो भवविन्द्र ऊती ॥६॥ 50

·,
"
साहाय्यात् सूर्य संभजन्तु, दिव्यं प्रकाशं लभन्ताम् । एवंभूतो मरुत्वानिन्द्रः रक्षत्यस्मानित्यादि
तम् इन्द्रं शूरसातौ शूरैः संभजनीये, देवासुरसंग्रामरूपे यजमानस्य यजनयात्रोद्यमे, ऊतयः
तम् क्षेमस्य लब्धस्य सर्वस्य वाम् त्रातारं कृण्वत कुर्वन्ति । सः एकः इन्द्रः विश्वस्य सर्वस्य
म.१.७, २.९.]
भि १. मा.१०.१०
सः मन्युऽमीः सऽमदनस्य कर्ता अस्माकेभिः नृऽभिः सूर्यम् सनत्
अस्मिन् अर्हन् सत्ऽपतिः पुरुहूतः मुरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती॥
सः पूर्वोक्तगुणविशिष्ट इन्द्रः, मन्युमीः मन्योः कोपस्य हिंसकः, असुरादीनां शत्रूणां मतेः
ज्ञानस्य वा । समदनस्य सह माद्यन्ति अस्मिन् , सङ्ग्रामः, तस्य कर्ता शत्रुभियुद्धस्य कारक,
सत्पतिः सतां व्याकृतानां सर्वेषां भृतजातानां वस्तूनां च पतिः पालयिता । पुरुहूतः पुस्त्रमः
पहुमिः स्तोतमिराहूतः असिन् अहन् अस्मिन् दिवसे अस्माकेमिः अस्मदीयैः नृभिः बलिमिः
पुरुषैः सूर्य उत्तमज्योतिरात्मानं सनत् संभक्तं करोतु, अस्मदीयाः बलाढ्याः स्तोतारः इन्द्रस्य
गतम् ॥ मन्युमी:-मीञ् हिंसायाम् , किए । अस्माकेमिः-छान्दसः, आस्माकीनैः । सनद-
लेटि अडागमः॥
सप्तमीमृचमाह-
तमूतयौ रणय सातौ तं क्षेमस्य क्षितयः कृण्वत त्राम्।
स विश्वस्य करुणस्येश एको मुरुत्वान्नो भवविन्द्र ऊती ॥७॥
तम् ऊतयः रणयन् शूरऽसातौ तम् क्षेमस्य क्षितयः कृण्वत त्राम् सः
विश्वस्य करुणस्य ईशे एकः मरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती ॥
रक्षकाः इन्द्रससाः मरुतः रणयन् रमयन्ति । अपि च क्षितयः पृथिव्यादिलोकवासिनो
करुणस्य कर्मणा ईशे ईश्वरो भवति । अन्यत्पूर्ववत् ॥ ऊतयः-अवतः कर्तरि क्तिन् । रणयन-
रमतेः हेतुमण्णिजन्ताद्वर्तमाने छान्दसो लङ् । त्राम-बैङ् पालने, किप् । करुणस्य-करोतः,
जनाः
भावे उनन् ॥
अष्टमीमृचमाह-
तमैप्सन्त शर्वस उत्सवेषु नरो नरमवसे तं धनाय ।
सो अन्धे चित्तमसि ज्योतिर्विदन्मरुत्वान्नो भविन्द्र ऊती ॥८॥

·म. १, ३.७, व. ९.]
७२७
[म. १, अनु. १५, सू. १...
ह
--
तम् अप्सन्त शव॑सः उत्ऽसवेषु नरैः नरम् अवसे तम् धाय सः
अन्धे चित् तमसि ज्योतिः विदत् मरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती ॥
नरः नेतारः बलिनः पुरुषाः यजमानाः नरम् नेतारं बलाढ्यं तम् इन्द्रं शवसः उज्ज्वलस्य
बलस्य संवन्धिषु उत्सवेषु संग्रामेषु अवसे रक्षणाय अप्सन्त आप्नुवन्ति, आश्रयन्त इति भावः।
धनाय दिव्याय धनाय च तम् आश्रयन्ते । सः इन्द्रः अन्धे चित् आध्यानरहिते अविद्यामयेऽपि
तमसि दर्शनरहिते सान्द्रे व्यापिन्यप्रकाशे ज्योतिः उत्तम सौर प्रकाशघनं विदत् लम्भयति ।
यद्यपि सृष्टौ लोकभूमिकासंस्थानापेक्षया उत्तमः सूर्यः तमसः परस्ताल्लोकानतीत्य ज्वलति, तथापि
सर्वेश्वरस्य तस्य सर्वान्तर्यामित्वात् अन्धे तमसि च स गुप्तो भवति। तस्मात्तमस्यपि स लभ्यः
इन्द्रप्रसादात् । अन्यत्समानम् ॥ अप्सन्त-आमोते, लङि व्यत्ययेनात्मनेपदं तथा क्सन्-
प्रत्ययश्च, धातोः इस्वत्वं च ॥ विदव-विन्दतेः, लुङ् छान्दसः ।
नवमीमृचमाह-
स सव्येनं यमति बाधतश्चित्स दक्षिणे सयभीता कृतानि ।
स कीरिणां चित्सनिता धनानि मुरुत्वान्नो भविन्द्र ऊती ॥९॥
सः सव्येनं यमति बाधतः चित् सः दक्षिणे सम्ऽभीता कृतानि सः
कीरिणी चित् सनिता धनानि मुरुत्वा॑न् नः भवतु इन्द्रः ऊती ॥
सः इन्द्रः सव्येन वामेन हस्तेन वाघतः चित् प्रवृद्धान् शत्रूनपि यमति नियमयति । सः
इन्द्रः दक्षिणे सव्येतरेण इस्तेन कृतानि यजमानैरर्पितानि सम् गृमीता संग्रहीता संगृह्णाति ।
अतिबलस्येन्द्रस्य वामहस्तः अलं शत्रुदमनाय । दक्षिणहस्तेन संग्रहणं भक्तेप्वादरातिशयं द्योतयति ।
सः इन्द्रः कीरिणा चित् स्तोत्रापि स्तुतः धनानि सनिता धनानां प्रदानशीलो भवति । यजमान
इव सर्वार्पणं अकृत्वापि भक्त्या स्तोत्रं कुर्वतो जनस्य च धनमनुगृह्णाति । अन्यत् समानम् ।। यमति-
यम उपरमे, णिच् छान्दसः। ब्राधतः-वृधु वृद्धौ, अस्मादतिप्रत्यय औणादिक आमागमश्च ।।
दशमीमृचमाह-
स ग्रामभिः सनिता स रथेभिर्विदे विश्वाभिः कृष्टिभिर्वद्य ।
स पौंस्यैभिरभिभरशस्तीर्मरुत्वन्निो भविन्द्र ऊती ॥१०॥

·- ७२८. [म. १, मन. १५. सू.१०० इति प्रपमस्य सप्तमे नवमो वर्गः पुरुहूतः बहुभिराहूतः सः इन्द्रः मीळ्हे सेचने, अभीष्टदिन्यरसवर्षणे, निमित्तसप्तमी । यदा समजाति संगच्छते, तदा अपाम् ज्योतिलादिवाहिनीनां, तोकस्य अपत्यस्य तनयस्य तत्सन्तानस्य च, सर्वथा विस्तारस्य जेपे विजयाय स भवति । अन्यत्समानम् ॥ समजाति-- सः वजऽभूत् दस्युऽहा भीमः उग्रः सहस्रऽचेताः शतऽनीथः ऋभ्यां अ.१, म.७, ३.१०.] सः ग्रामभिः सनिता सः रथेभिः विदे विश्वाभिः कृष्टिऽभिः नु अय सः पौंस्येभिः अभिऽभूः अशस्तीः मुरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती ॥ सः इन्द्रः ग्रामेमिः सङ्घः मरुतामिति शेपः, मरुद्गणैः सनिता प्रदाता अमिमतस्य भवति । सः स च अद्य इदानीं नु क्षिप्रं विश्वामिः कृष्टिमिः सर्वैः देवार्थ कृपिशीलैः उद्योगपरैराः रथेमिः इन्द्रसंवन्धिभिः करणभूतैः विदे विज्ञायते । अपि च सः इन्द्रः पौंस्येमिः पोस्यैः वकीलैः अशस्तीः अशंसनीयान् शत्रून् अभिभूः अभिभवन् वर्तते । अन्यद्गतम् ॥ विदे- विद ज्ञाने, कर्मणि लट्, विकरणस्य लुक् ॥ एकादशीचमाह- स जामिभिर्यत्समाति मीळ्हेऽजामिभिर्वा पुरुहूत एवैः। अपां तोकस्य तन॑यस्य जेषे मुरुत्वान्नो भवत्विन्द्र ऊती ॥११॥ सः जामिऽभिः यत् सम्ऽअजाति मीळ्हे अजामिऽभिः वा पुरुऽहूतः एवैः अ॒पाम् तोकस्य तन॑यस्य जेपे मुरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती ॥ जामिमिः सहजन्मभिः देवैः मरुद्भिर्वा अजामिभिर्वा तदिता सह एवैः स्वीयैराशुगमनैः यत् अज गतिक्षेपणयोः, लेव्याडागमः ! जेपे-जि जये, औणादिकः सप्रत्ययः, चतुर्थ्यर्थे सप्तमी ॥ द्वादशीमृचमाह- स वज्रभृद्देस्युहा भीम उग्रः सहस्रचेताः शतनीय ऋो । चम्रीपो न शव॑सा पाञ्चजन्यो मुरुत्वान्नो भवत्विन्द्र ऊती ॥१२॥ चम्रीपः न शवसा पाञ्चजन्यः मुरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती ॥

·२.१.३.७, ६.१ - [मं. १, अनु. १५, सू. १... , सः इन्द्रः बजभृत् दुर्भरस्य वजस्य भर्ता दस्युहा दस्यूनां उपक्षपयितॄणां पापानामसुराणां वा हन्ता भीमः भयजनको दुष्टानां उग्रः उद्गुणतेजाः सहस्रचेताः सहस्रं चेतांसि यस्य सः, बहुविधयेतनायुक्तः शतनीयः बहुविधप्रापणः सभ्या महान् चनीपोन चमसे यजमानशरीरलक्षणे रसात्मना अवस्थितः सोम इव शवसा दीप्यमानवलेन युक्तः पाञ्चजन्यः पञ्चजनेषु पृथिव्यादि- भूमिकासु पञ्चसु जनेषु जातेषु भवः वर्तमान इत्यर्थः । अन्यत्समानम् ।। भीमः-विभेतेः, भियः पुग्वेति मक् । शतनीयः-णीज् प्रापणे, क्यन्प्रत्ययः । चीपः-इप गतौ, चम्यां इष्यतीति चत्रीपः, इगुपधलक्षणः कः, वर्णन्यापत्त्या रेफो दीर्घश्च ॥ त्रयोदशीमृचमाह- तस्य वज्रः क्रन्दति स्मत्स्वर्पा ढिवो न त्वेषो वथः शिमीवान् । तं सचन्ते सनयस्तं धनानि मुरुत्वान्नो भविन्द्र ऊती ॥१३॥ तस्य वज्रः कन्दति स्मत् स्वःऽसाः दिवः न त्वेषः खर्थः शिर्माऽवान् तं सचन्ते सनर्यः तं धनानि मुरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती॥ तस्य इन्द्रस्य वज्रः कुलिशः शत्रुघातकमायुधं क्रन्दति स्मन् क्रन्दयति भृशं शत्रून् । यः इन्द्रः स्वः स्वः, अव्ययं, स्वर्ग सनोति ददातीति स्वर्पाः । दिवो न घुस्थानसंबन्धी सूर्य इव स्वेषः दीप्तः, उज्ज्वलः । वयः शब्दस्य असुरभेदनगर्जनस्य कर्ता शिमीवान् लोकानुग्रहार्थव कर्मयुक्तः । तम् तथाभूत सनयः दानानि, सर्वाणि यजमानैरपितानि सचन्ते सेवन्त, प्राप्नुवन्ति । तथा तम् धनानि सर्वाणि धनानि च तदधीनानि सन्ति आश्रयन्ते । अन्यत्समानम् ।। क्रन्दति- रनिटीति णिलोपः । त्वेपः-विप दीप्तौ, पचायच् । रवथः-रु शब्द, शीशपीत्यादिभ्यः अयप्रत्ययः, गुणाचादेशौ । सनयः-सनोतेः, औणादिक इप्रत्ययः ।। चतुर्दशीमृचमाह- यस्याजस्रं शव॑सा मानमुक्थं परिभुजद्रोदसी विश्वतः सीम् । स पारिपत्क्रतुभिर्मन्दसानो मरुत्वान्नो भविन्द्र ऊती॥१४॥ यस्य अर्जस्रम् शव॑सा मानम् उक्थम् परिऽभुजत् रोद॑सी इति विश्वतः सीम् सः पारिपत् क्रतुभिः मन्दसानः मरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती।

·.
,
-
१. १, अ.७, १. ११.)
[म. १, मनु.१५, नं. १०
यस्य इन्द्रस्य अजस्रम् अनवरतं शवसा बलेन मानम् सर्वस्य परिच्छेदकं उक्थम्
स्तोत्रं
तेन उक्थाईत्वं लक्ष्यते प्रशंसनीयत्वं, प्राशस्त्यमिति यावत् । रोदसी द्यावापृथिव्यौ विश्वतः सीम्
'सर्वतः परिभुज परितो भुनक्ति, सर्वतः पालयति । यस्येन्द्रस्य 'मान' सर्वस्य बलस्य
परिच्छेदकं मानभृतं प्रमाणभूतं प्राशस्त्यं “रोदसी” सर्वतः पालयति, सः इन्द्रः क्रतुभिः
प्राज्ञैः कर्ममिः अस्मदीयैः मन्दसानः मोदमानः सन् पारिपत् पारयतु अस्मान् दुरितादिति
शेषः । अन्यत्समानम् ॥ परिभुजत्-भुज पालनाम्यवहरणयोः, लेट्यडागमः, व्यत्ययेन शः।
पारिपत्-पार तीर कर्मसमाप्तौ, लेट्यडागमः, सिप् णिलोपच छान्दसौ। मन्दसान:-मन्दतेः
ऋजिवृधीत्यादिभ्यः किदित्यसानच्प्रत्ययः ॥
पञ्चदशीमृचमाह-
न यस्य॑ देवा देवता न मर्ता आपश्चन शवसो अन्तमापुः।
स परिक्का त्वक्षसा क्ष्मो दिवच मरुत्वानो भवविन्द्र ऊती ॥१५॥
न यस्य देवाः दे॒वतो न मर्ताः आपः चन शव॑सः अन्तम् आपुः सः
प्रऽरिका त्वक्षसा क्ष्मः दिवः च मरुत्वान् नः भवतु इन्द्रः ऊती॥
देवता देव एव देवता स्वार्थे तल्, पष्ठया लुक्, देवस्य द्योतमानस्य यस्य इन्द्रस्य संवन्धिनः
शवसः बलस्य अन्तम् अवसानं देवाः न आपुः नानशिरे । तथा मर्ताः मनुष्याः आपश्चन
आपो देव्योऽपि न न प्रापुः । सः तादृश इन्द्रः त्वक्षसा तनूका, स्ववलेन, शत्रूणामिति शेपः,
क्ष्मः पृथिव्याः दिवः च स्वर्गस्य च प्ररिका प्रकर्षेण रेचको भवति । लोकद्वयादप्यतिरिच्यते
चलमस्य । अन्यत्पूर्ववत् ।। परिक्का-रिचिर् विरेचने, वनिप् । त्वक्षसा-त्यक्षु तनूकरणे, असुन्।
क्ष्मः-क्ष्मेति पृथिवीनाम, आतो धातोरित्यत्र योगविभागादिष्टसिद्धिरित्यभिधानात् उसि
भसंज्ञायामाकारलोपः॥
इति प्रथमस्य सप्तमे दशमो वर्ग:
पोडशीमृचमाह-
रोहिच्छ्यावा सुमदैशुर्ललामीयुंक्षा राय ऋजाश्वस्य ।
वृषण्वन्तं विभ्रती धूर्षु रथ मन्द्रा चिकेत नाहुपीषु विक्षु ॥१६॥

·म..अ.. .स. ७, ८. ११.] । - " [म. १, अनु. १५. सू. १००० रोहित् श्यावा सुमत्ऽअंशुः ललामीः युक्षा ग़ये ऋजऽअश्वस्य वृषण्वन्तम् विभ्रंती धूःऽसु रथम् मन्द्रा चिकेत नाहूंपीपु विक्षु ॥ रोहित् रोहितवर्णा श्यावा श्यामवर्णा, पार्श्वये द्विविधवर्णयुक्तेत्यर्थः । क्रियाशक्तिद्योतका रोहितः, आकाशवत् सर्वावरणद्योतकः श्यामश्च वर्णः, एवमिन्द्राश्चपतिद्वयस्य प्राणयलोप- लक्षणस्य वर्णभेदाओं वोध्यः । सुमदंशुः स्वतः प्रांशुरिति यास्कमनुसृत्य सायणः, सुसं शुभं वा "सुमन", अंशुः किरणः, अवयवार्थः, शोभनावयवा सुमदंशुस्वपङ्क्तिरित्यर्थः । ललामीः अश्वभूपणयुक्ता द्युक्षा द्युलोके कृतवासा, ऋजाश्वस्य एतत्संज्ञकस्य मन्त्रद्रष्टृणामेकस्यः (मत्रः अजुगमनोऽश्वो यस्य स इति अक्षरार्थः) राये सम्पदर्थ वृपण्वन्तम् वृष्णा वपित्रा इन्द्रेण युक्तं रथम् धूर्षु वहनप्रदेशेषु युगसंवन्धिषु विभ्रती वहन्ती मन्द्रा आहादकरी अश्वपक्तिः नाहुपीपु नहुषाः मनुष्याः, तत्संबन्धिनीपु विक्षु प्रजासु चिकेत ज्ञायते । अत्राश्वमृपिमनुग्रहीतुमिन्द्रः स्थाश्वयुक्तः द्युस्थोऽपि मानुपविशुद्धज्ञानगोचरतां गत इति भावः ॥ ललामीः-ललामशब्दाद छन्दसि मत्वर्थीय ईकारः, सुलोपाभावश्च । धुक्षा-क्षि निवासगत्योः, औणादिको डप्रत्ययः, ततष्टाप् । घृपण्यन्तम्-अनो नुडिति मतुपो नुट् । चिकेत-कित ज्ञाने, छन्दसि कर्मणि लिट्, " व्यत्ययेन तिम् ॥ सप्तदशीमृचमाह- एतत्त्यत्त इन्द्र वृष्ण उक्थं वागिरा अभि Pणन्ति राधः। ऋजाश्वः प्रप्टिंभिरम्वरीपः सहदेवो भय॑मानः सुरार्धाः॥१७॥ एतत् त्यत् ते इन्द्र वृष्णे उक्थम् वार्षागिराः अभि गृणन्ति राधः ऋजऽअश्वः प्रष्टिऽभिः अम्वरीपः सहऽदेवः भर्यमानः सुराधाः॥ हे इन्द्र, वृष्णे वपित्रे ते तुभ्यं त्यत् एतत् तदेतत् राधः संराधकं उक्यम् स्तोत्रं वागिराः धृपागिरोऽपत्यानि पुमांसः प्रजावादयः अमिगृणन्ति आभिमुख्येन यदन्ति । ब्राश्वः एतत्संज्ञः ऋषिः प्रष्टिमिः पार्श्वस्थैपिमिः सह अस्तौदिन्द्रम् । के ते पार्श्वस्था राजर्षयः? अम्बरीपादयः ।। राधा-राध साध संसिद्धौ, रानोति समृद्धो भवत्यनेनेति राघः, करणे असुन् । मनाया गतः पूर्वस्याम् | अम्बरीप:-अवि शब्दे, औणादिक ईपन्प्रत्ययः । सहदेवः-देवैः सह वर्तते । भयमानः-विमेतेः, अन्तावितण्यात व्यत्ययेन शानच् ॥

·. भ. १, म.७, ३. १२.] [मं. १, अनु. १५, स. १०१० H यः इन्द्रः जहपाणेन प्रवृद्धेन मन्युना कोपेन व्यंसम् (१.३२) विगतभुजं वृत्रम् अहन् अवधीत् । यः शम्बरम् एतन्नामकमसुरं, तथा अव्रतम् व्रतं दैव्यं कर्म, तद्रहितं पिघुम् एतन्नामक असुरं च यः अहन् । यः इन्द्रः अशुपम् शोपकरहितं शुष्णम् सर्वस्य शोपकं असुरं न्यघृणक न्यवर्जयत् निर्मूलं कृतवान् , तं मरुत्वन्तमित्यादि पूर्ववत् । अत्र शम्परामुरादीनां गूढार्थोऽवधेयः, शुष्णः (१.११.७) पिघुः (१.५१.५) शम्बरः (१.५१.६) ॥ जहषाणेन-हप तुष्टौ, अत्र वृद्धधर्थ इति सायणः, हर्ष उद्रेके उपचर्यते, तर्हि उदिक्तेन भन्युना इति संगच्छते । अवृणक- -वृजी वर्जने, रुधादिः॥ तृतीयामृचमाह- यस्य द्यावापृथिवी पौंस्य महद्यस्य व्रते वरुणो यस्य सूर्यः । यस्येन्द्रस्य॒ सिन्धवः सश्चति व्रतं मरुत्वन्तं सख्यार्य हवामहे ॥३॥ यस्य द्यावापृथिवी इति पौंस्यम् महत् यस्य व्रते वरुणः यस्य सूर्यः यस्य इन्द्रस्य सिन्धवः सश्चति व्रतम् मुरुत्वन्तम् सख्याय हवामहे ॥ यस्य इन्द्रस्य महत् विपुलं पौंस्यम् बलं द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ 'अनुवर्तेते' इति सायणीयोऽध्याहारः। नायमावश्यकः, इन्द्रस्य महत् पौंस्यं चौश्च पृथिवी च भवति, तदधीनत्या- त्तयोः । यस्य व्रते नियमात्मके धर्मे कर्मणि वा वरुणः वर्तते । यस्य ते सूर्यः वर्तते । यस इन्द्रस्य, व्रतम् नियतं कर्म धर्म वा सिन्धवः स्यन्दमाना आपः सश्चति, वचनव्यत्ययः, गच्छन्ति सेवन्त इति यावत् । तं मरुत्वन्तमित्यादि पूर्ववत् ॥ चतुर्थीमृचमाह- यो अश्वानां यो गवां गोपतिर्वशी य आरितः कर्मणिकर्मणि स्थिरः। वीळोश्चिदिन्द्रो यो असुन्वतो वधो मुरुत्वन्तं सख्याय हवामहे ॥४॥ यःअश्वानाम् यः गाम् गोऽपतिःवशी यःआरितः कर्मणिऽकर्मणि स्थिरः वीळोः चित् इन्द्रः यः असुन्वतः वधः मरुत्वन्तम् सख्याय हवामहे ॥ पः इन्द्रः अश्वानाम् मूर्तानां प्राणपलानां पतिः, वया यः इन्द्रः गवाम् सर्वेषां चिद्रश्मीना पतिः, गोपतिः विशिष्टायाः सर्वोत्कृष्टायाः गोः चिन्मरीचेः पतिः अधिपतिः भवति । वशी सश्चन्ति " ·- - - अ. १, २.७, ३.१२.]. (मं. १, अनु. १५, सू.१.१. खतन्तः यः इन्द्रः कर्मणिकर्मणि सर्वत्र कर्मणि स्थिरः नैश्चल्येनावस्थितः, आरितः 'स्तोमान प्रत्युतः " इति यास्कः, स्तुतिभिः प्रापितः । यः इन्द्रः असुन्वतः अयज्वनः यजनविरोधिनः वीळोश्चित् दृढस्य बलिनोऽपि वधः इन्ता, तं मरुत्वन्तमित्यादि पूर्ववत् ।। आरित:- गतौ, अस्मात् ण्यन्तानिष्ठा । वधा-कृत्यन्युटो बहुलमिति वचनात् हनच वध इति कर्तर्यप् वधादेशश्च ।। पश्चमीमृचमाह--- यो विश्वस्य जगतःप्राणुतस्पतियों ब्रह्मणे प्रथमो गा अविन्दत् । इन्द्रो यो दस्यूरधराँ अवातिरन्मुरुत्वन्तं सख्याय हवामहे ॥५॥ यः विश्वस्य जगतः प्राणतः पतिः यः ब्रह्मणे प्रथमः गाः अविन्दत् इन्द्रः यः दस्यून अर्धरान् अव॒ऽअतिरत् मरुत्वन्तम् सख्याय हवामहे ॥ यः इन्द्रः विश्वस्य सर्वस्य जगतः गच्छतः प्राणतः प्रश्वसता प्राणिजातस्य पतिः अधिपतिः। यः इन्द्रः ब्रह्मणे ब्रह्मात्मने अङ्गिर प्रभृतये ऋपये प्रथमः अन्येभ्यो देवेभ्यः पूर्वभावी सन् गाः पणिभिरपहृत्य बलादिमिगोंपिता: गाः चिद्रश्मीन् गुहामु गूढं निक्षिप्तान , अविन्दन स्वयमलभत, अगिरस्तत्वविचारे समुपन्पस्तमिदम् (पृ. ३२७-८, ३४४-५)। यः इन्द्रः दस्यून् उपक्षप- यितॄनसुरान् अधरान् निकृष्टान् कृत्वा अवातिरत् अवधीद, तं मरुत्वन्तमित्यादि समानम् ।। जगतः गच्छतेः, अतिप्रत्ययान्तो निपात्यते । प्राणत:-वस प्राणने अन च, अस्मात् लटः शर।। पष्ठीमृचमाह- यः शूरैभिर्हव्यो यश्च भीरुभिर्यो धावद्भिर्खयते यश्च जिम्युभिः । इन्द्रं यं विश्वा भुवनाभि सन्दधुर्मरुत्वन्तं सख्याय हवामहे ॥६॥ यः शूरैभिः हव्यः यःच भीरुऽभिः यः धावत्ऽभिः हुयते यः च जिग्युऽभिः इन्द्रम् यम् विश्वा भुवना अभि सम्ऽदधुः मरुत्वन्तम् सख्याय हवामहे ॥ यः इन्द्रः शुरेमिः शौर्ययुक्तः पनमानैः हव्यः आह्वातव्यः । यथ मारमिः कातरैः सहायार्थ आहातव्यः । यः थारद्धिः पलायनपरैः हयने आहूयते रसायं, यक्ष जिग्युमिः प्राप्तजयः पुरुपैराहयते, विविधमरस्थितैः पुरुषः तत्तदुपकाराय सेरनीयो विश्वसनीयश्च इन्द्र इति विक्षा। यम् इन्द्रम् विश्वा भुरना सांणि भूतजातानि अमिसन्दधुः आमिमुख्येन म्यापयन्ति, त मस्त्वन्त- ·- " जयः अत आ याह्यध्वरं नो अच्छा त्वाया हुविश्वकृमा सत्यराधः॥८॥ मादयासे उप्तो वर्तसे, या यदि वा अपमे अघस्तादिह पार्थिवे यूजने गृहे, मानवासस्थाने स.१, म.७, य. १३.] [म. १, अनु. १५. स. १०० मित्यादि गतम् ॥ हव्यः-ह्वयतेः, अचो यत्, बहुलं छन्दसीति संप्रसारणम् , गुणः, धातोस्त- निमित्तस्येति अवादेशः । जिग्युमिः-जयतेः, लिटः कसुः, वसोः संप्रसारणम् ॥ इति प्रयमस्य सप्तमे द्वादशो वर्ग. सप्तमीमृचमाह- रुद्राणामेति प्रदिशा विचक्षुणो रुद्रेभिर्योपा तनुते पृथु जयः। इन्द्र मनीषा अभ्यर्चति श्रुतं मरुत्वन्तं सख्याय हवामहे ॥७॥ रुद्राणाम् एति प्रऽदिशा विऽचक्षणः रुद्रेभिः योषा तनुते पृथु इन्द्रम् मनीपा अभि अर्चति श्रुतम् मुरुत्वन्तम् सख्याय हवामहे ॥ विचक्षणः प्रकाशमानः सूर्य इव द्रष्टा सर्वस्य, इन्द्रः रुद्राणाम् रुद्राः मरुतः अन्तरिक्षस्थानाः प्राणदेवाः तेषां प्रदिशा प्रदेशेन प्रकृष्टेन विशालेन अन्तरिक्षमार्गेण एति गच्छति । केचन इन्द्रः सूर्यात्मना वर्ण्यत इत्याहुः, नेदमावश्यकम् । इन्द्रः तृतीयस्थानोऽपि, तं मरुतां क्षेत्रे अन्तरिक्षे प्राण- लोकै कपिः पश्यति। रुद्रेमिः। मरुद्भिः प्राणदेवैः करणभूतैः योपा वाक्, इन्द्रस्याहात्री, पृथ विस्तीर्ण जयः वेगं तनुते विस्तारयति, ततः श्रुतम् प्रख्यातं इन्द्रम् मनीपा स्तुतिलक्षणा वाक् अभ्पर्चति आभिमुख्येन स्तौति । प्रथमं मरुता क्षेत्रे इन्द्रदर्शनं, ततः मरुत्साहाय्येन घलेन वाचो वेगविस्तारः, पश्चात् प्रापिः इन्द्रममिमुसं स्तौति । अन्यत्समानम् ॥ जयः- अमिमवे, जीयते भमिभूयतेऽनेनेति ज्रयो वेगः, करणे असन् ॥ अष्टमीमृचमाह- या मरुत्वः परमे सधस्थे यात्मे वृजने मादयांसे । यत् वा मरुत्वः परमे सुधऽस्य यत् वा अवमे वृजने मादासे अतः आ याहि अवरम् नः अच्छे त्वाऽया हविः चकम सत्यऽराधः॥ है मरुत्वः, मस्त्वनिन्द्र, परमे उत्तमे दिव्ये सधस्थे सहस्थाने देवसदने यद्वा यदि वा 'मादपासे', अतः अस्मादुमयविधात् स्थानान् नः अस्माकं मध्वरम् दिव्ययात्रात्मकं या अशा . :-जि नि ·- ७३७ म.१, म.७, म. १३.] [म. १, मनु. १५. सू. १०१. आभिमुख्येन आ याहि आगन्छ । हे सत्यराधः, सत्यसमृद्धियुक्त, त्याया त्वत्कामनया वयं हविचकृम हव्यं कृतवन्तः ॥ सधस्थे-छन्दसि सहस्य सधादेशः । मादयासे-मद तृप्तियोगे, लेट्याडागमः। त्वाया-त्यामात्मन इच्छति, सुप आत्मनः क्यच् , प्रत्ययोत्तरपदयोथेति मपर्यन्तस्य त्वादेशः, व्यत्ययेन दकारस्यात्वं, सुपां सुलगिति तृतीयाया लुक् ।। नवमीमृचमाह--- त्यायेन्द्र सोम सुपुमा सुदक्ष वाया हविश्चकमा ब्रह्मवाहः । अधा नियुत्वः सर्गणो मरुद्भिरस्मिन्युज्ञे चर्हि पि मादयस्व ॥९॥ त्वाऽया इन्द्र सोम॑म् सुसुम सुऽदक्ष त्वाऽया हविः चकृम ब्रह्मऽवाहः अर्ध नियुत्वः सऽर्गणः मुरुत्ऽभिः अस्मिन् यज्ञे वर्हिपि मादयस्व।। है सुदक्ष, शोभनविवेकवल इन्द्र, त्वाया त्वत्कामनया सोमम् सुपुम अमिपुतवन्तो वयम् । हे ब्रह्माहः, ब्रह्मणा मन्त्रेण उद्यमान प्राप्यमाणेन्द्र, वाया त्वत्कामनया हविः चकम हव्यं कृतवन्तो वयम् । हे नियुत्वः, वायोरश्वाः नियुतः, तद्वान् इन्द्रः संबोध्यते प्राणवलाढ्यत्वद्योत- नाय । अध अथ मरुद्धिः सगणः मरुद्गणसहितः सन् असिन् यज्ञे चर्हिपि आस्तीर्णे सिद्धे अन्तरे वेदिस्याने उपविश्य मादयस्व तप्तो भव ॥ सुपुम-पुञ् अभिपवे, छान्दसो लिट् ।। दशमीमृचमाह- मादयस्व हरिभिर्ये त इन्द्र वि प्य॑स्व शिप्ने वि सृजस्व धेने। आ त्वा सुशिप हरयो वहन्तुशन्हव्यानि प्रति नो जुषस्व ॥१०॥ मादयख हरिऽभिः ये ते इन्द्र वि स्य॒स्य शिप्रे इति वि सुजस्व धेने इति आ त्वा सुऽशिप्र हर॑यः वहन्तु उशन् हव्यानि प्रति नः जुषस्व ॥ हे इन्द्र, हरिभिः त्वदीयैरश्वैः सह मादयस्व तृप्तो भव, ये ते ये तव स्वभृताः त्वदर्थं वर्तन्ते, तैहरिमिरिति संवन्धः । शिप्रे हनू संहते विष्यस्य विवृते कुरु, सोमपानाय । तथा धेने धेना वाङ्नाम, तया जिह्वा लक्ष्यते, रसग्रहणसाधनभृते प्रजिहिके विसृजस्व विश्लिष्टे कुरु । हे सुशित शोभनशिप्रेन्द्र, त्या त्या हरयः अश्वाः आयहन्तु अस्मान प्रापयन्तु । त्वं च उशन् कामयमानः मः अस्मदीयानि हव्यानि प्रतिजुपस्य प्रत्येकं सेवस्त्र, उदासीनो मा भूः॥ विष्यस्व-पो अन्त- " " ·- ७३८- इमाम् ते धियम् प्र भरे महः महीम् अस्य स्तोत्रे धिपणा यत् ते आनजे हे इन्द्र, महः महतः ते तव इमाम् महीम् धियम् सद्यः आविर्भक्ती महतीमुत्कृष्टां मम स्तोत्रे प्रकृते स्तोत्रे यत् यस्मात् आनजे आसक्ता संलिप्टासीन, तस्मात् तव प्रीणयित्रीं म. १, २.७, ६. १४.) [म. १, अनु. १५, इ. १०२० कर्मणि, उपसर्गात् सुनोतीति पत्वं, व्यत्ययेनात्मनेपदम् ।। एकादशीमृचमाह- मरुत्स्तोत्रस्य वृजनस्य गोपा वयमिन्द्रेण सनुयाम वाज॑म् । तन्नौ मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥११॥ मरुत्ऽस्तोत्रस्य वृजनस्य गोपाः वयम् इन्द्रेण सनुयाम वाज॑म् तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ मरुत्स्तोत्रस्य मरुद्भिः सह स्तोत्रं यस्य तस्येन्द्रस्य जनस्य अस्मासु वासस्थानभूतस्य गृहस्य, गोपाः रक्षितारः वयम् अस्मदीयं शरीरादिकं इन्द्रयासगृह, तदीयत्वेन तस्य "जनस्य" तदर्थं गोपायितारः वयमित्यर्थः । इन्द्रेण देवेन वाजम् समृद्धि सनुयाम लमेमहि । तन्नो मित्र इत्यादि गतम् ॥ 'इमां त' इत्येकादशचं नवमं सूक्तं कुत्सस्यार्प ऐन्द्र, अन्त्या त्रिष्टुप्, शिष्टा जगत्यः॥ तत्र प्रथमामृचमाह-- इमां ते धियं प्र भरे महो मुहीमस्य स्तोत्रे धिषणा यत्त आनजे । तमुत्सवे च प्रसवे च सासहिमिन्द्र देवासः शर्वसामदन्ननु ॥१॥ तम् उत्ऽसवे च प्रऽसवे च ससहिम् इन्द्रम् देवासः शवसा अमदन् अनु॥ धीशब्दलक्षितां स्तुतिवाचं प्रभरे प्रकर्षेण संपादयामि । ते तव धिपणा धारयित्री बुद्धिः आरक स्तुति करोमीत्यर्थः। अथ परोक्षकृतः उत्तरोऽर्धर्चः। ससहिम् अभिभवितारं शत्रूणां तम् इन्द्रम पूर्वोक्तं देवासः सर्वे देवाः शवसा ज्वलता बलेन अन्वमदन अनुक्रमेण हर्ष प्रापयन् , लडथे लङ् छन्दसि । किमर्थम् ? उत्सवे च अभ्युदयार्थ, निमित्तसप्तमी, प्रसवे च दिव्यानां लोकहिताना ज्योतिर्मलादीनां घृष्टयर्थ, उत्पत्त्यर्थम् ।। आनजे-अनक्तेः कर्मणि लिट् । ससहिम्- इति प्रथमस्य सप्तमे त्रयोदशो वर्ग: . .. प्रापयन्ति, 4 .

·म. १, म.७, व. १४.] । [म. १, अनु. १५, म.१०२० " ॥ . पह अमिभवे, लिड्वद्भावाद् द्विवचनं, किप्रत्ययः ।। द्वितीयामृचमाह- अस्य श्रवो नद्यः सप्त विभ्रत द्यावाक्षामा पृथिवी दर्शतं वपुः। अस्मे सूर्याचन्द्रमाभिचक्षे श्रृद्धे कर्मिन्द्र चरतो वितर्तुरम् ॥२॥ अस्य श्रवः नद्यः सुप्त विभ्रति द्यावाक्षामा पृथिवी दर्शतम् वपुः अ॒स्मे इति सूर्याचन्द्रमा अभिऽचः श्रुद्धे कम् इन्द्र चरतः विऽतर्तुरम् अस्य इन्द्रस्य श्रवः श्रूयमाणं, श्रुतं यशः, दिव्यं वैभवमिति यावत् सप्त नद्यः सप्तसंख्याकाः ज्योतिबलादिप्रवाहिण्यः स्यन्दमाना आपः, भृरादिसप्तलोकात्मक-विश्वसत्ताशक्तयः, विभ्रति धारयन्ति प्रकाशयन्ति स्वव्यापारैरिति भावः। द्यावाक्षामा द्यावापृथिव्यौ पृथिवी पृथुला विस्तीर्णा अन्तरिक्षस्थाना विततभूश्च दर्शतम् दर्शनीय अस्य वपुः शरीरं, रूपं वा भवति । त्रैलोक्यमस्य वपुरिति स्पष्टं मूलं, सायणस्तु अन्यथा ते अध्याहारैः । हे इन्द्र, अस्मे अस्माकं अभिचक्षे दृष्टये जगतः प्रदर्शनाय, प्रकाशनायेति यावत् , श्रद्धे श्रद्धार्थ च कम् पदपूरणम् । सूर्याचन्द्रमसौ सूर्यश्चन्द्रमाश्च वितर्तुरम् परस्परव्यतिहारेण तरणं पुनः पुनर्गमनं यथा भवति तथा चरतः वर्तेते ॥ त्रैलोक्यमिन्द्रस्य वपुः, तदन्तर्गतौ सोमसूर्यो इन्द्रवैभवद्योतको अस्मभ्यं जगतः प्रकाशकौ, श्रद्धा- जनकौ च भवतः । एतावानिन्द्रस्य महिमा ॥ द्यावाक्षामा-दियो द्यावादेशः, विभक्तेादेशः। दर्शतम्-दशेः अतच् । अभिचक्षे-चक्षेः प्रकाशनार्थात् संपदादिलक्षणः विप्, तादयें चतुर्थी। . श्रद्धे-दशिग्रहणाद्दधातेर्भावे विच, चतुर्येकवचने आतो धातोरित्याकारलोपः। वितर्तरम्- तरतेर्यड्लगन्तात् औणादिकः कुरच्, यहुलं छन्दसीत्युत्वम् ॥ तृतीयामृचमाह- तं स्मा रथ मघवन्प्राव सातये जैत्रं यं ते अनुमदाम सझमे । आजा ने इन्द्र मनसा पुरुष्टुत त्यद्भयो मघवञ्छम यच्छ नः॥३॥ तम् स्मरथम् मघऽवन् प्रअव सातये जैत्रम् यम् ते अनुऽमदाम सम्ऽगमे आजा नः इन्द्र मनसा पुरुऽस्तुत त्वायत्ऽभ्यः मघऽवन् शर्म यच्छ नः। हे मघवन् , इन्द्र, सातये लब्धये अभीष्टानां तम् स्म तमेव रथम् रंहणशीलं गमनसाधन .

·त्वद्योगिनो यजमानाः जयेम अभिभवेम । अपि च भरेभरे यजने यजने प्रतियजनं, यजनस्य
भरो यज्ञ इति क्वचित् सग्राम इति क्वचिच्च सायणीयव्याख्यानं भवति । अस्मत्पक्षानुसारेण
शत्रूणामसुराणां अपावरणेन समुद्धृत्य उत्कर्ष प्रापय । एवं एकैकमपि यजनं यजमानभागस्य
उत्कर्पकं भवति । हे इन्द्र, अस्मभ्यम् अस्मदर्थं परिवः स्थानं, अवकाश-मुस-परिचर्यादीनाम-
मधचन्, शत्रूणाम् विरोधिनां वृष्ण्या वृष्ण्यानि वीर्याणि प्ररुज प्रकर्पण भग्धि, बाभस्वेत्यर्थः ।।
स. १, अ.७, ३.१४.]
-७४०
[म. १, अनु..१५, १. १०२०
प्राव प्रकर्षण गच्छ, वर्तयेत्यर्थः । नः अस्माकं मनसा मननेन ध्यानेन पुरुष्टुत बहुशः स्तुन
इन्द्र, ते तव स्वीयं जैत्रम् जयशीलं यम् य रथं सङ्गमे शत्रुभिः सह संघर्षे आजा आजौ युद्धे
सति अनुमदाम अनुक्रमेण गयं स्तुमः । अपि च हे मघवन् , त्वायद्भयः त्वां कामयमानेभ्यः
नः अस्मभ्यं शर्म शरणं सुसं या यच्छ देहि ॥ अप-चहर्थत्वादन गत्यर्थः । आजा-सप्तम्या
डादेशः । त्वायद्यः-प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति मपर्यन्तस्य त्यादेशः, सुप आत्मनः क्यच्, तस्मात्
लटः शत् ॥
चतुर्थीमृचमाह-
वयं जयेम त्वया युजा वृतम॒स्माकमंशर्मुदवा भरैभरे।
अस्मभ्य॑मिन्द्र वर्रिवः सुगं कृधि प्रशत्रूणां मघवन्वृष्ण्या रुज॥४॥
वयम् जयेम त्वा युजा वृतम् अस्माकम् अंशम् उत् अव भरेऽभरे
अस्मभ्य॑म् इन्द्र वरिवः सुऽगम् कृधि प्रशत्रूणाम् मघवन् वृष्ण्या रुज॥
हे इन्द्र, युजा अस्माभिर्युक्तेन त्वया सहायभृतेन वृतम् आवृण्वन्तं शत्रु असुरादि ययम्
दिव्ययात्रात्मकत्वात् । यजनोपघातुकैः देवद्विमिस्तत्र दिव्ययात्रायां मार्गे सङ्ग्रामः संघटते ।
विरोधः परिहियते । अस्माकम् अंशम् अस्मदीयं भाग उदव उत्कृष्टं यथा भवति तथा रक्ष
प्रापय, यजनयात्रामार्गे बहूनि सोपानानि ऊर्धारोहणानि भवन्ति, तस्मादस्मदीयं दैव्य भाग
न्यतमो भवति वरिवःशब्दार्थः (१.५९.५) गम्यं स्थानं सुगम् सुगम, सुप्रापं ऋषि कुरु। तथा
धृतम्-वृञ् चरणे, विप् , तुगागमः । सुगम्-सुदुरोरधिकरणे इति गमेर्डप्रत्ययः॥
पञ्चमीमृचमाह---
नाना हि त्वा हव॑माना जना इमे धनानां धर्तरवसा विपन्यवः।
अस्माकै स्मा रथमा तिष्ठ सातये जे हीन्द्र निभृतं मनस्तव॥५॥

·अ.१, अ.७, व. १५.] ७४१ [म १, अनु.१५, सू १०२० नाना हि त्वा हर्वमानाः जनाः इमे धनानाम् धर्तः असा विपन्यवः अस्माकम् स्म रथम् आ तिष्ठ सातये जैत्रम् हि इन्द्र निऽभृतम् मनः तव ॥ हे धनानाम् धर्तः, बहुविधानां धनानां धारयितः, इन्द्र, विपन्यवः स्तोतारः इमे जनाः अवसा रक्षणाय, चतुर्थ्यर्थे तृतीया, त्या त्यां नाना हि विभिन्नतया खलु वहुधेत्यर्थः हवमानाः आह्वयन्तो भवन्ति । तत्र स्वकीयप्रार्थनामाह-अस्माकम् स्म अस्माकं तु सैपा प्रार्थनाविधा। हे इन्द्र, मातये लब्धव्यस्य लब्धये स्थम् आतिष्ठ रथमारोह । निभृतम् निश्चलं ध्रुवं तब मनः सदीयं चेतः जैत्रम् हि जयशीलं सलु। असुरादीन् वैरिणोऽपोद्धृत्य दिव्यस्व तेजोग्लज्ञानादिक गाश्वादिलक्षणं तैरपहृतं जित्वा दातुं नः समर्थ हि तव चित्तम् ।। इति प्रथमस्य सप्तमे चतुर्दशो वर्ग पष्ठीमृचमाह- गोजिता बाहू अर्मितक्रतुः सिमः कर्मन्कर्मञ्तमृतिः खजङ्कुरः। अकल्प इन्द्रः प्रतिमानमोजसाथा जना वि ह्रयन्ते सिपासवः॥६॥ गोऽजिता वाहू इति अमितऽक्रतुः समः कर्मन्ऽकर्मन् शतम्ऽऊतिः खजम्ऽकरः अकल्पः इन्द्रः प्रतिऽमानम् ओजसा अर्थ जनाः वि द्वयन्ते सिसासर्वः॥ हे इन्द्र, बाहू तव भुजौ गोजिता गोजितौ गवां जयेन लम्भयितारौ । त्वं च अमितक्रतुः अपरिच्छिन्नप्रज्ञः, अत एव सिमः बन्धको यज्ञविरोधिनाम्, सिमः श्रेष्ठ इति वाजसनेयकवचनं उदाहृतं सायणीये। कर्मकर्मन् कर्मणि कर्मणि शतमूतिः बहुविधरक्षणोपेतः, एकैकमपि त्वदीयं कर्म यजमानरक्षणाय भवतीत्यर्थः। खजङ्करः खजति मनाति पुरुषानिति सजः सङ्ग्रामः तस्य कर्ता । अकल्पः कल्पनान्येन रहितः, अद्वितीयः, ओजसा, पष्ठयर्थे तृतीया, सर्वस्यापि ओजसो बलस्य प्रतिमानम् प्रतिनिधिश्व, एवंभृतः इन्द्रः। अथ अस्मात्कारणात् सिपासवः सनितुं संभक्तुमिच्छवः दिव्यत्वस्य संभजनकामाः जनाः वि हयन्ते विविधमाह्वयन्ति ॥ गोजिता- विभक्तेराकारः। सिमः-पिञ् वन्धने, औणादिको मक् । सजकरः-राज मन्थे, करोतः पचायच्, अरुपिदजन्तस्येति मुम् । सिपासवः-पण संभक्तौ, सनि सनीयन्वर्धति विकल्पना इडभानः, जनसनसना सन्झलोरित्यात्वम् ।। . 52 ·- ७४२ - हे नृपते नृणां नेतृणां पलिनां पते अधिपते पालयितः, इन्द्र, त्वं ओजसः बलस्य सर्वस्यापि प्रतिमानम् प्रतिनिधिर्भवसि । कीदृशं प्रतिमानम् १ निविष्टिधातु विधा विष्टया प्रवेशनेन धीयते म. १, म.७, ३. १५.] [म १, अनु. १५, सू १०२ सप्तमीमृचमाह- उत्तै शतान्म॑घवन्नुच्च भूय॑स उत्सहस्राद्रिरिचे कृष्टिषु श्रवः। अमात्रं त्वा धिपर्णा तित्विषे मह्या वृत्राणि जिघ्नसे पुरन्दर ॥७॥ उत् ते शतात् मघऽवन् उत् च भूयसः उत् सहस्रात् रिरिचे कृष्टिषु श्रवः अमात्रम् त्या धिषणा तित्विपे मही अर्ध वृत्राणि जिनसे पुरऽन्टर ॥ हे मघवन् धनाढ्येन्द्र, कृष्टिषु कर्षणशीलेषु उद्योगिषु, उद्युक्तेषु मनुष्येष्विति यावत् , ते तब संयन्धि श्रवः यशः, वैभषमित्यर्थः शतात् उद्रिरिचे शतसंख्याकात त्वदीयवैभवभेदात् उद्रिक्तं अधिकं भवति, तव श्रवसो विजृम्भणं शतविधं ततोऽप्यधिक भवतीत्यर्थः । अपि च भूयसःच बहुतरात् श्रवसोऽपि उत् उद्रिरिचे । सहस्रात् सहस्रसंख्याकादपि उत् उद्रिक्तं भवति । अमात्रम् मात्रारहितं, मात्रा इयत्ता, तद्वर्जितं त्या त्या मही महती धिपणा अस्मदीया ध्यानलक्षणा घी: स्तुतिर्वाग्या तित्विषे दीपयति, त्वदीयविभवानाविष्करोति । अध अनन्तरं एवमुद्दीपितस्त्वं हे पुरन्दर पुराणामासुराणां दारयितः, वृत्राणि आवरकाणि उपरोधकानि धनानि आसुराणि तासि जिनसे हंसि, प्रध्वंसयसि ॥ रिरिचे-रिचिर विरेचने, कर्मणि लिट् । तित्विपे-त्यिप दीप्तौ। जिनसे-हन्तेः लेटि व्यत्ययेनात्मनेपदं, अडागमा, शपः श्लुः ।। अष्टमीमृचमाह- त्रिविष्टिधातु प्रतिमानमोजसस्तिस्रो भूमीनृपते त्रीणि रोचना। अतीदं विश्वं भुवनं ववक्षिथाशत्रुरिन्द्र जनुपी सनादसि ॥८॥ त्रिविष्टिधातु प्रतिऽमानम् ओजसः तिस्रः भूमीः नृऽपते त्रीणि रोचना अति इदम् विश्वम् भुवनम् ववक्षिथ अशत्रुः इन्द्र जनुपा सनात् असि॥ इति निविष्टिधातु, निधा भूरादिस्थानत्रये इन्द्रबलस्य प्रवेशनेनास्य धारणमित्यर्थः । 'यया विगुणिवरज्जुर्द्रीयसी तथा इन्द्रोऽपि दृढतर इति' सापणीयम् । अ तिस्रो भूमीरित्यादि श्ररणात् त्रिकोपन्यासः अस्मदुक्तार्थस्य प्रोदलको भवति । किन त्वं तिसो भूमीः श्रीन् तोरान ।

·[म. , अनु. १७सू.१.२. अ. १, अ. ७. व. १५.] भूरादीन् त्रीणि रोचना त्रीणि ज्योतीपि, लोकत्रयप्रकाशकानि अनिवाय्वादित्यात्मकानि दैवतानि तेजांसि । सर्वेषां देवानां तैजसरूपत्वात् , अति ववक्षिय अतिशयेन बोटुमिच्छसि । इदम् विश्वम् भुवनम् सर्वमिदं भृतजातं च अतिवोटुमिच्छसि । यस्मात् त्वं हे इन्द्र, जनुपा जन्मना सनात् चिरात् अशत्रुरसि विरोधिरहितोऽसि । त्रिविष्टिधातु-विशेर्भाव तिन् , धामः कर्मणि तुप्रत्ययः । ववक्षिय-चहतेः इच्छासनि ढत्वकत्वपत्वानि, सन्यत इतीत्वाभावश्छान्दसः ।। नवमीमृचमाह- त्वां देवेपुं प्रथमं हवामहे वं भूय पृतनासु सासहिः। सेमं नः कारुमुपमन्युमुद्भिमिन्द्रः कृणोतु प्रसवे रथ पुरः॥९॥ त्वाम् देवेषु प्रथमम् हवामहे त्वम् धभूथ पृतनासु ससहिः सः इमम् नः कारुम् उपऽमन्युम् उत्ऽभिर्दम् इन्द्रः कृणोतु प्रऽसवे रथम् पुरः॥ हे इन्द्र, देवेषु प्रथमम् अग्रगण्यं त्वाम् हवामहे आह्वयामः यजनार्थम् । त्वम् त्वमपि पृतनासु संग्रामेपु ससहिः अभिभविता शत्रूणां बभूय भवति । अथ परोक्षकृतः अर्धः। सः इन्द्रः तादृश इन्द्रः इमम् रथम् नः अस्माकं पुरः पुरस्तादन इत्यर्थः कृणोतु वर्तमान करोतु। कदा प्रसवे गवादिलाभार्थकयुद्धोत्पत्तौ सत्याम् । कीदृशं रथम् १ कारम् कर्तार, कर्तव्यक्रियासमर्थ, उपमन्युम् उपगतेन प्राप्तेन मन्युना क्रोधेन युक्तं वेगद्योतकमिदं उद्भिदम् उद्देत्तारं प्रतिबन्धकानाम् ।। वभूय-यभ्येत्यादीनां इडभावो निपात्यते । सेमम्स इम, सोचि लोपे चेत् पादपूरणमिति सुलोपः॥ दशमीमृचमाह- त्वं जिंगेय न धना रुरोधिथाभैष्वाजा मघवन्महत्सु च । त्वामुग्रमवसे सं शिशीमस्या न इन्द्र हवनेषु चोदय ॥१०॥ त्वम् जिगेय न धर्ना रुरोधिय अभैपु आजा मघवन् महत्ऽसु च त्वाम् उग्रम् अव॑से सम् शिशीमसि अर्थ नः इन्द्रः हर्वनेषु चोदय ॥ है इन्द्र, त्वम् जिगेय त्वं जयसि शत्रून्, घना अस्माकं प्राप्तव्यानि ज्योतिर्बलादि- लक्षणानि धनानि न रुरोपिय नावरुणन्सि, तेषां अस्मान्प्रति प्रापणे तयानुग्रहो वर्तत एव । , ·, . म. १, अ.७,३.१६.] [म. १, मनु, १५, सू.१०३० हे मघवन् , धनवन्, अर्भेषु अल्येपु महत्सु च प्रौढेषु च आजा आजौ आजिपु संग्रामेषु, वचन- व्यत्ययः, अवसे रक्षणाय उनम् अधिकवलं त्वाम् संशिशीमसि सम्यक् तीक्ष्णीकुर्मः, तपसा ध्यानेन स्तोत्रेण च । अथ अनन्तरं हे इन्द्र, हवनेषु अस्माभिः क्रियमाणेषु आह्वानेषु नः अस्मान् चोदय प्रेरय कर्तव्यं उद्दिश्य ॥ जिगेय-जयतेः लिट् छान्दसः । सरोधिय-त्रादिनिय- मादिट् । शिशीमसि-शो तनूकरणे, विकरणस्य श्लुः ॥ एकादशीमृचमाह- विश्वाहेन्द्रौ अधिवक्ता नो अ॒स्त्वपरिहृताः सनुयाम वाज॑म् । तन्नौ मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥११॥ विश्वाहा इन्द्रः अधिवक्ता नः अस्तु अपरिऽहृताः सनुयाम वाज॑म् तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ व्याख्यातेयं स यो पेति सूक्तस्यान्ते ॥ इति प्रथमस्य सप्तमे पञ्चदशो वर्ग: 'तत्त' इत्यष्टर्च दशमं सूक्तं कुत्सस्यार्पमैन्द्रं त्रैष्टुभम् ।। तत्र प्रथमामृचमाह- तत्त इन्द्रियं परमं पराचैरधारयन्त कवयः पुरेदम् । क्षमेदमन्यदिव्यन्यदस्य समी पृच्यते समनेव केतुः ॥१॥ तत् ते इन्द्रियम् परमम् पराचैः अधारयन्त कवयः पुरा इदम् क्षमा इदम् अन्यत् दिवि अन्यत् अस्य सम् ईम् इति पृच्यते समनाऽईव केतुः॥ हे इन्द्र, ते त्वदीयं परमम् उत्कृष्टं तत् इदम् प्रसिद्धं इन्द्रियम् इन्द्रलिङ्गं करयः द्रष्टाः सत्यश्रुतः पयः पराचैः उच्चैनीचरिव अव्यय, पराञ्चनैरिति यास्कः, परागमनैः तमसः परस्ताव गतैः, अत्यन्तमुरिति यावत् , पुरा चिरन्तनाकालाद अधारयन्त धृतवन्तः । इन्द्रस्य लिङ्ग चलं अतीन्द्रियदर्शिमिः यहोः कालाद् दृष्टम् । अस्य बलवैभवं नेजो वा इदम् अन्यत् प्रत्यक्ष दृश्यमानं एक क्षमा क्षमायां पृथिव्यां भाति, आग्नेयं ज्योतिरिति प्राहुः। दिवि घुलोक अन्यत् ·- ७४५ अ. १, ३.७, व.१६.] [म. १, अनु. १५, सू. १०३. एकं सौर ज्योतिश्च । पार्थिवं ज्योतिरग्निः दिव्य ज्योतिस्तु सूर्यः। ईम् एवमुभयविघं इन्द्रलिङ्गं द्यावापृथिव्योः ज्योतिर्वयात्मना संपृच्यते परस्परं संयुज्यते । ऊर्ध्वस्य सोरज्योतिपः अधोऽग्नि- स्वरूपे संगमनं अधरस्याग्नेयज्योतिपः ऊर्ध्वगतेः सौरज्योतिपि संगमनं च परस्परव्यतिहारेण भगतः। तत्र दृष्टान्त:-समनेव केतुः समने संग्रामे केतुः ध्वज इव, पक्षप्रतिपक्षयोः सङ्गमने यथा ध्वजः प्रज्ञापकं लिङ्गं, लक्षणं भवति तद्वत् । यजमानस्यान्तर्जातः प्रज्वलितो महान् क्रतुरनिः ऊर्च प्रतिष्ठते, उत्तमं दिव्यं सौरं ज्योतिरधोऽवतरति यजमानं प्रति । एवमुभयोः सगमनं इन्द्रलिङ्गस्य द्योतकं भवति ॥ इन्द्रियम्-इन्द्रियं इन्द्रलिङ्गमिति घच्प्रत्ययान्तो निपात्यते । क्षमा-सप्तम्या लुक् । समना इक्-पम एम चैक्लव्ये, अस्माधुच्, सप्तम्या आकारः॥ द्वितीयामृचमाह- स धारयत्पृथिवीं पप्रथञ्च वज्रेण हत्वा निरपः संसर्ज। अहन्नहिममिनद्रौहिणं व्यहन्व्यसं मघवा शचीभिः ॥२॥ सः धारयत् पृथिवीम् पप्रर्थत् च वजेण हत्वा निः अ॒पः ससर्ज अर्हन् अहिंम् अभिनत् रौहिणम् वि अर्हन् विऽअंसम् मघवा शचीभिः ॥ सः इन्द्रः पृथिवीम् असुराद्याक्रमणैराती धारयत् धृतनान् । स्त्रीयालेन तां दृढामकरो- दित्यर्थः । ततः पर पप्रथत् च तां पृथुलां विस्तीर्णा चाकरोत् । अपि च वज्रेण असुरादीनां आगरकाणां उपरोधकानां नादीनां वधसाधनेन जलदललक्षणेनायुधेन हत्या हन्तव्यान् निहत्य अपः तेजोपलादिलक्षणाः अपः निः ससर्ज निर्गमयामास । सामान्येनोक्तमर्थ विशेपेण स्पष्टी- करोति । अहिम् अहन् हतमान्, मेघमिति स्थूलः पयः तेनापां निःसर्जनं भवति । रोहिणम् एतन्नामरुमसुरमिति सायणः, नस्य बन्धुरवस्थाभेदो वा, अत्यन्ततमोपनस्य कृष्णवर्णस्य वृनस्य अचलपत् स्थितस्य वज्रप्रहारस्वीकारारम्भे चलने सति रोहितवर्णः भाति, एवं तामसस्य त्रस्य राजसत्वं रोहिणशन्देन लक्ष्यते। तथाभृतं रोहितवर्ण दृशं न्यमिनत् च्यदारयत् । अपि च मधवा इन्द्रः शचीभिः शक्तिमिः स्वकीयामिः व्यंसम् विगतभुज तमेवाहि वृनं अहन् अधीन। अापि न एव व्यसः अपस्थान्तर प्राप्तः, अहिरिष सर्पणशीलः भुजनाशादनन्तरमपि क्रियायुक्तः दुश्चेष्टितः, तं यहीभिः शक्तिभिः प्रचंसयामासेन्द्रः ।। पप्रथत्-प्रययते इ, चडि णिलोपः, द्विर्वचनादिकं छान्दसम् ।। .

·विधत्त इति शेपः। अत्र कृतादियुगचतुष्टयस्य विधाता सूर्यात्मना इन्द्र इति सायणीय आशयः। स. १, अ.७, व. १६.] [म. १, अनु. १५, सू. १०३० तृतीयामृचमाह- स जातभर्मा श्रद्दधान ओजः पुरॊ विभिन्दन्नचरद्वि दासीः। विद्वान्वजिन्दस्य॑वे हेतिमुस्यायं सहों वर्धया घुम्नमिन्द्र ॥३॥ सः जातूऽभर्मा श्रुत्ऽदधानः ओजः पुरः विभिन्दन् अचरत् वि दासीः विद्वान् वजिन् दस्य॑वे हेतिम् अस्य आर्यम् सहः वर्धय द्युम्नम् इन्द्र॥ जातूभर्मा सकृदेव प्रयुक्तोऽयं ऋग्वेदे, जातू इत्यशनिनामेति सायणः, तर्हि भर्म आयुध भवति, वज्रायुध इत्यर्थः सः इन्द्रः ओजः ओजसि, सप्तम्या लुक्, स्वकीये वले श्रद्दधानः दृढ- विश्वासयुक्तः सन् दासीः दस्यूनां असुरादीनां संवन्धिनीः पुरः पुरीः, शत्रुपुराणीत्यर्थः विभिन्दन विध्वंसयन् व्यचरत् विविधं यथेच्छं संचरति । हे बजिन् इन्द्र, वज्रवन्निन्द्र, विद्वान् विजान- स्त्वं अस्य यजमानस्य स्तोतुः दस्यवे उपक्षपयित्रे शत्रवे हेतिम् आयुधं विसृजेति शेपः, तथा अस्य आर्यम् सहः आर्याः विद्वांसः उद्योगिनः तदीयं वलं वर्धय प्रयुद्धं कुरु, तथा घुम्नम् तदीय यशः, शोभाप्रसरं च वर्धय ॥ जातूभर्मा-जनी प्रादुर्भाव इत्यस्मात् जातूः, विभतेः भर्मेति च कथञ्चित् रूपावतारः क्रियते पूर्वव्याख्यामिः॥ चतुर्थीमृचमाह- तदुचुपे मार्नुपेमा युगानि कीर्तेन्यै मघा नाम विभ्रंत् । उपप्रयन्दस्युहत्याय वज्री यर्द्ध सूनुः श्रवसे नाम दधे ॥४॥ तत् ऊचुपै मानुपा इमा युगानि कीर्तेन्यम् मघवा नाम विभ्रंत 'उपप्रयन् दस्युऽहत्याय वज्री यत् ह सूनुः श्रवसे नाम दधे ॥ कीर्तेन्यम् कीर्तनीयं स्तुत्यं नाम इन्द्रबलगर्भितं अन्येभ्यो देवेभ्यो विलक्षणं इन्द्रखात्म- विशेषकं नामधेयं विभ्रत् धारयन् मघया इन्द्रः तत् इन्द्रपललक्षकं नाम ऊचुपे उक्तवते स्तुरते यजमानाय इमा मानुपा युगानि इमानि मानुपाणि कालपरिच्छेदात्मकानि युगपदवेदन यानि इदमत्र विचारणीयम् । ऋग्वेदे कृतनादीनां नामापि न श्रूयते, ऐतरेयत्राह्मण एव प्रथममेवानि कवादिनामानि श्रूयन्ते । अपि च "ऊचुप, स्तुपते जनाय मानुपाणि युगानि विधन इति - ·म. १,०७, ६.१६] [म. १, अनु १५, सू.१.३० . उपहसनीयं पचनम् । स्तुवतः अस्तुपतो या जनस्य युगानि प्रवर्तितान्येन भान्ति । कयं यज- मानस्य स्तुत एव इन्द्रः युगानि करोति, नान्यस्येति शक्यं वदितुम् ? तर्हि कथं अन्वयः सूपपादः स्यादिति चेत्, चूमः । “तत् ऊचुपे" स्तुपते यजमानाय "मानुपा इमा युगानि" मनुष्यसंबन्धीनि इमानि सन्ततं प्रपर्तमानानि युगानि असंरयातानि अतीतानि, भान्ति, भविष्यन्ति च, कालाघ्यनोरत्यन्तसंयोग द्वितीया, सर्व मानुपमानं कालं 'कीर्तेन्यम् ' कीर्तनीय "नाम" रहस्यं वीर्यवत्तरं नाम येन पिभिस्तपोबलादाहृत इन्द्रः प्रसीदति | तादर्श नाम 'विभ्रत्' धारयन् 'मघवा' इन्द्रः प्रवर्तत इति शेपः । तन्नामोच्चारयते यजमानाय प्रसीदति तव्यं करोतीति भावः । एवमनावश्यकाध्याहारसनाथं अमूलव्यारयानं परिहार्यम् । अथ उत्तरोऽभर्चः मुगमाथों माति । तदचुप इत्युक्तम् । कि त ? यद्ध यत् सलु नाम पूर्वोक्तलक्षणं (कर्म) इन्द्रः दुधै धृतवान् । कीदृशः? श्रवसे सूनुः श्रवणं, यशो वा भवति, स्वविभवप्रसाराये- त्यर्थः, सूनुः प्रेरकः पुत्रो वा, स्तोतुः प्रेसो भवन् , (स्तोतुः पुत्रो भवन् वा) पुनः कीदृशः ? उपप्रयन् स्तोतुः समीपं प्रतिष्टमानः दस्युहत्याय अमुरस्य शोधाय वज्री बनायुधोपेतः ।। ऊचुपे-चून व्यक्तायां वाचि, वो वचिः, लिटः कसुः, चतुर्युकवचनम् । कीर्तेन्यम्-कृत संशब्दने, कृत्यायें केन्प्रत्ययः ।। पञ्चमीमृचमाह- तदस्येदं पश्यता भूरि पुष्टं श्रदिन्द्रस्य धत्तन वीर्याय । स गा अविन्दत्सो अविन्ददश्वान्त्स ओप॑धीः सो अ॒पः स वनानि ॥५॥ तत् अस्य इदम् पश्यत भूरि पुष्टम् श्रत् इन्द्रस्य धत्तन वीर्याय सः गाः अविन्दत् सः अविन्दत् अश्ान् सः ओपधीः सः अपः सः वनानि । हे सखायः, यजमानलक्षणाः, अस्य इन्द्रस्य पूर्वोक्तगुणविशिष्टस्य तदिदम् वीर्य पुष्टम् प्रवृद्धं अत एव भूरि विस्तीर्ण पश्यत आलोकयत । तस्यैव वीर्याय श्रत् धत्तन तद्वीयें श्रद्धां बया बहुमानं कुरुत । कि पुनस्तद्वीर्यम् ? उच्यते । सः गाः अविन्दत् येन वीर्येणेन्द्रः पणिमि- रपहताः गाः अलभत । चिद्रश्मिलक्षणा इमा इति स्मर्तव्यम् । सः अश्वान् अविन्दत् प्राण- बलात्मानोऽश्वाः, तानलभत । सः ओपधीः पृथिव्या अन्तःसाराविष्कृतीः सः अपः तेजोवलादि- ·अ.१, म.७, व. १७.] ७४८ - [म. १, अनु.१५, सू १०३० - . वाहिनीः सः वनानि वननीयानि पृथिवीजातानि सर्वाणि सुसानि च अलभत ॥ इति प्रथमस्य सप्तमे पोडशो वर्ग, पष्ठीमृचमाह- भूर्रिकर्मणे वृषभाय वृष्णे सत्यशुष्माय सुनवाम सोम॑म् । य आदृत्या परिपन्थीव शूरोऽयज्वनो विभजन्नेति वेदः ॥६॥ भूरिऽकर्मणे वृषभाय वृष्णे सत्यऽशुष्माय सुनवाम सोम॑म् यः आऽदृत्य परिपन्थीऽइव शूरः अयज्वनः विऽभजन् एति वेदः ॥ भूरिकर्मणे विविधेन प्रभृतेन कर्मणा युक्ताय वृपभाय वृपभवत् देवानां मध्ये श्रेष्ठाय वृष्णे सेचनममर्थाय सत्यशुप्माय अवितथवलायेन्द्राय सोमम् सुनवाम सोमाभिपर्व करवाम । शुरः शौर्योपेतः यः इन्द्रः आदृत्य आदरं कृत्वा अयज्वनः अयजमानस्य अदैव्यस्य शत्रोः वेदः धनं ज्ञानं वा विभजन् तस्मादयज्वनः विभक्तं कुर्वन् , अपहरन् एति गच्छति । तत्र दृष्टान्तः- परिपन्थी इव यथा मार्गनिरोधकचोरः गच्छतां पुरुषाणां धनमपहत्य गच्छति तद्वत् ॥ परि- पन्थीव-छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरीति इनिप्रत्ययान्तो निपात्यते ।। सप्तमीमृचमाह- तदिन्द्र प्रेव वीर्य चकर्थ यत्ससन्तुं वज्रेणावोधयोऽहम् । अनु त्वा पत्नी«पितं वयंश्च विश्वे देवासो अमढन्ननु त्वा ॥७॥ तत् इन्द्र प्रऽईव वीर्यम् चकर्थ यत् ससन्तम् वज्रेण अबोधयः अहिम् अनु वा पत्नीः हृषितं वयः च विश्वे देवासः अमदन् अनु त्वा॥ हे इन्द्र, तद्वीर्यम् तद्वीरकर्म प्रेव चकर्थ प्रख्यातमिवाकार्षीः। यत् यतः वीर्येण त्वं ससन्तम म्यपन्तं अहिम् पुत्रं यत्रेण कुलिशप्रयोगेण अमोधयः। प्रबुद्धं, युद्धाय जागरितं कृतवानसि । हपिनम् घृतप्रमोधेन संप्राप्तहर्ष त्या त्या अनु पश्चात् पतीः देवपत्न्यः अमदन हृष्टा अभवन् । तथा चयन गमनशीला मरुतो देवाः विश्वे देवासः विश्वे देवाश्च त्या अनु अमदन् । समन्तम्- पम समे, अस्मात् शत् । पती:-चा छन्दसीति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । अमदन्-मदी हर्षे, अमायन्, .. ' व्यत्ययेन गप्॥

·अ.१, म.७, व. १८.] - ७४९ - [म. १. अनु. १५. सू. १०४, अष्टमीमचमाह- शुष्णं पितुं कुर्यवं वृत्रमिन्द्र यदावधीर्वि पुरः शम्बरस्य । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥८॥ शुष्णम् पिर्तुम् कुर्यवम् वृत्रम् इन्द्र यदा अवधीः वि पुरैः शर्वरस्य तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ।। हे इन्द्र, त्वं शुष्णम् पिप्नुम् कुपवम् वृत्रम् शुष्णादीन् चतुरोऽसुरान् यदा अवधीः यदा हतवानसि, तदा शम्बरस्य असुरस्य पुरः वि पुराणि विदारितयानसि । शुष्णादीनामसुराणां खरूपाणि धात्वर्थानुसारेण प्राग्विवृतानि । तन्नो मित्र इत्यादि पूर्व व्याख्यातम् ।। कुयवस्- यवो यवनं मिश्रणं, कुत्सितं यवनमस्येति कुयवस्तम् ॥ इति प्रथमस्य सप्तमे सप्तदशो धर्ग: 'योनिरिति नवर्चमेकादर्श सक्तं कुत्सस्यापं त्रैष्टुभं ऐन्द्रम् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- योनिष्ट इन्द्र निपर्दै अकारि तमा नि पीद खानो नावी । विमुच्या वयोऽवसायाश्वान्दोपा वस्तोर्वहीयसः प्रपित्वे ॥१॥ योनिः ते इन्द्र निऽसदै अकारि तम् आ नि सीद खानः न अर्वी विऽमुच्य वर्यः अवऽसाय अश्वान् दोपा वस्तौः वहीयसः प्र॒ऽपित्वे ॥ हे इन्द्र, योनिः वेदिस्थानीय अन्तरासनं ते तव निपदे निपदनाय उपवेशनाय अकारि कृतम् । तम् योनि, अन्तःसिद्धमासनं आ निपीद आगत्य तत्रोपविश । तत्र दृष्टान्त: स्वानः अर्वा न हर्षेण हेपाशब्दं कुर्वन्नश्वः यथा स्वीयं स्थानमागच्छति, तद्वत् । प्रपित्वे 'प्रपित्वे प्राप्ते' इति यास्का, यजनकाले प्राप्ते, दोपा वस्तो: नक्तंदिवं निरन्तरं विश्रामवर्ज वहीयसः अतिशयेन चोट्टन् अश्वान् वाहान् अवसाय विमुच्य रयादिति शेपः, वयः अश्ववन्धनार्थान् रश्मीन विमुच्य रथाद्विश्लिष्य च योनि निपीदेति संवन्धः ॥ अत्रावाः क्रियाशक्तिमूलभूताः प्राणयलात्मानः, तनियामका: “चयः" प्रज्ञात्तिविशेषाः ज्ञानप्रकाशाः, एवं ज्ञानक्रियाशक्तिद्वयोपेते रहणशीले रथे इन्द्र आगच्छति यजमानस्यान्तराविश्य प्रवेष्टुम् ॥ निपदे-सदेः संपदादिलक्षणो भावे , 53 ·- ७५० अर्व त्मना भरते केतऽवेदाः अब त्मना भरते फेनम् उदन् क्षीरेण म. १, अ.७, य. १८.] [म. १, अनु. १५, सू. १०४. विप् । स्थानः-सनतेः, बहुलवचनात् कर्तरि घम् । अवसाय-अवपूर्वात् स्यतेः। वहीयसः- वह प्रापणे, सृजन्ताद्वोदृशब्दात् तुश्छन्दसीतीयमुन् । द्वितीयामृचमाह- ओ त्ये नर इन्द्रमूतय गर्ने चित्तान्त्स॒द्यो अध्यनो जगम्यात् । देवासो मन्युं दासस्य श्चमन्ते न आ वक्षन्त्सुविताय वर्णम् ॥२॥ ओ इति त्ये नरः इन्द्रम् ऊतये गुःनु चित् तान् सद्यःअध्यनः जगम्यात् देवासः मन्युम् दासस्य श्चुम्नन् ते नः आ वक्षन् सुविताय वर्णम् ॥ त्ये ते प्रसिद्धाः नरः नेतारः, बलिनो देवाः, यजमाना इति सायणः, उत्तरत्र "ते देवास: आ वक्षन्” इति पठितत्वात् , नरो देघा इत्येवोपपन्नम् । ऊतये स्वीयाय यजमाने अभिवर्धनाय इन्द्रम् देवराज ओ आ उ इति निपातद्वयसमुदाय आकारार्थः आगुः आगच्छन्ति, स चेन्द्रः न चित् क्षिप्रं सद्यः इदानीमेव तान् आगतान अध्वनः यजनयात्रामार्गान जगम्यात् गमयत प्रापयतु । मार्गेपु असुरचेष्टितविध्वंसनाय देवान् तत्र प्रापयत्वित्युक्तम् । देवासः सर्वे देवाः दासस्य उपक्षपयितुरसुरस्य मन्युम् मननयुक्तं क्रोधभावं वन्नन् भक्षयन्तु, हिंसन्तु । अपि च ते देवाः नः अस्माकं सुविताय दुरितप्रतिद्वन्द्विने कल्याणाय भद्रप्राप्तये वर्णम् वर्णनीय रूप, प्रकाशं तेज इति यावत् आवक्षन् आनयन्तु । 'वर्ण अनिष्टनिवारकमिन्द्र मिति सायणीय- व्याख्या। अन्यत्र सायण एव वर्णो वर्णनीयं रूपं, वर्णः प्रकाश इत्यनेको व्याचष्टे॥ जगम्याद- गमेरन्तर्भावितण्यर्थात् लिडि बहुलं छन्दसीति शपः इलः । चन्नन्-चमु अदने, लेटि व्यत्ययेन श्ना, शफारोपजनश्छान्दसः । वक्षन्-चहेः लेट् । वर्णम्-वृञ् वरणे ॥ तृतीयामृचमाह- अव त्मना भरते केतवेदा अव त्मना भरते फेनमुदन् । क्षीरेण स्नातः कुर्यवस्य योपै हते ते स्यातां प्रवणे शिफायाः ॥३॥ .. स्नातः कुर्यवस्थ योपे इति हुते इति ते इति स्याताम् प्रवणे शिफायाः॥

·अ. १, ३.७, ३.१८ -७५१ - [मं. १, अनु. १५. सू. १०४० , रहस्यार्थविज्ञानायेदं वक्तव्यम् । परार्धमपरार्धमिति द्विधा विभक्ता विश्वसत्ता । तत्र पराध सत्यं नित्यं स्वतःप्रकाशं ऋतज्योतिरावासस्थानं भूमिकाविशेपोपेतं, अत एव सोपानयुक्तं च भवति । अपरार्धं तु भृरादि त्रैलोक्य, अनृतप्रपञ्चयुक्तं भूमिकामियुक्तं सोपानवच्च भवति । यद्यपि इदं त्रैलोक्य ऋतप्रतिद्वन्द्वि प्रोक्तं, तथापि ऋतानृतयोः संयोजनं भवति, तेन मिश्रणेन व्यामोह- जनकव्याकुलत्वं आपद्यते । यथा ऊर्य परार्धे ऋतस्य ज्योतिपः घनत्वं पदे पदे आरोहे प्रवृद्ध धनं च भवति, तथा त्रैलोक्ये अवरोहक्रमेण अमृतस्य असत्यप्रकाशस्य घनत्वं पृथिव्यामा- त्यन्तिकं च भवति । तदन्न त्रैलोक्ये मध्यमस्थाने भुवोकाख्ये क्रियाशक्तिमूलस्थानभूतप्राण- बलावसथे ऋतज्योतिःसंबन्धिनां देवानां तद्विरोधिनां अमृतराज्याधिकारिणामसुराणां च संग्रामो भवति, यतः त्रैलोक्येऽपि ऊर्ध्वसोपानेषु द्युसन्निहितेषु अनृतस्य आसुरवलस्य चात्यन्तन्यूनता अभावो या भवति, प्रस्तस्य तत्प्रकाशवलादेः संनिकात् । मध्यमस्थान एव आमुराणि दुर्गाणि पुराणि । तत्रैव असुरवैभवानामिदं एक भवति, यत् ऋतज्योतिपः अधरोहे तस्यानृतेन मिश्रण भवति । अस्य फलितं तु सत्याभासः ज्योतिराभासः, ऋतस्य अन्यथा प्रदर्शनं, अनृतस्य ऋत- रूपतया च । असुरैर्देवभोग्यानां गवादेः सोमरसस्य च स्वायत्तीकरणेन खोपभोगायोपयोजनं च, भवति । एवं ज्योतिर्बलादिलक्षणाः आपश्च सार्थ अत्रैवोपयुज्यन्ते असुरैः । वहूनामसुराणां वृत्रादीनां कुयव एकः, यस्य ऋतानृतमिश्रणं मुख्यो व्यापारः । इदं चावधेयम्, यद्यथा वेदान्तिनो मन्यन्ते 'अविद्या दोपसहिता विद्या न तु अत्यन्तविद्याभावः' इति, तथा अनृतं नात्यन्तिक ऋतामायः, किं तु दोपपितं ऋतमिति । तदिदं ऋतानृतयोः कुत्सितस्य मिश्रणस्याधिकारिको यथार्थनामा कुययः, यमत्र उत्तरस्यां च शृणुमः ॥ अथ ऋचोऽस्या अक्षरार्थकयनेन तात्पर्य सुगमं भवेत् ।। केतवेदाः केवं ज्ञावं वेदः धनं ज्ञानं या परेपामिति शेषः येन सः, अस्यासुरस्य शत्रुविषयक- ज्ञानं जायत इत्यर्थः, अत एव कपटयुक्ति प्रयुङ्क्ते, प्रयोक्तुं समर्थः । तादृशः कुयवः त्मना आत्मना स्वयमेव इतरसाहाय्यनिरपेक्षं अवभरते अपहरति परस्त्रं देवधनम् । तथा उदन् उदके, . प्राणपलभरिते मध्यमस्थानगते जले अन्तर्वर्तमानः फेनम् नवनवं प्रबहताअत एव फेनयुक्तं ज्योतिबलादिलक्षणं उदकं त्मना आत्मना स्वयमेव अपभरते अपहरति स्वार्थोपयोगाय। ईदृशस्य कुयवस्य असुरस्य योषे भार्ये, भार्याद्वयं प्राणक्रियात्मिका ज्ञानप्रकाशामिका चैति शक्तिद्वपस्य द्योतकं भवति । प्रतवतां देवानामिव अनृतवतां असुराणां च प्रकाशो यलमिति द्विविधा शक्तिः - ·उपरस्य उपरि मध्यमस्थाने उदके वर्तमानस्य आयोः गन्तुः, इतस्ततः सञ्चरतः कुयवस्य अ. १, अ. ७, व. १८.j ७५२ [मं.२, मनु, १५, सू. १०४. उपभोग्या अनृतभरिता भार्या भवति । एवंभूते कुयवभार्ये क्षीरेण पयसा स्नातः मजतः । आसुरी समृद्धि द्योतयति क्षीरेण स्नान, न तु जलेन । ते उभे कुयवभार्ये उक्तलक्षणे शिफायाः शिफा काचन नदीति सायणः । सकृदेव श्रूयते । निर्वचनं न दत्तम् , तस्याः प्रवणे निम्नप्रदेशे हते नष्टे स्याताम् भवेताम् । 'शिफाजटे' इति नामलिङ्गानुशासनम् । “अधो रोहन्ति शाखाः शिफा, शिफाख्या शाखावरोहोऽश्वत्थादेरित्युपाध्यायः" इति क्षीरस्वामी। तर्हि एतदुक्त भवति यत् ऊर्ध्वं मूले प्रस्थाय पृथिव्यामवसितस्यावरोहस्य ततोऽपि निम्ने महान्धकारे पाताले कुयवस्य द्विविधाऽपि शक्तिः पततु, नश्यत्विति ॥ त्मना-मन्त्रेष्वाकारलोपः। भरते-हम् हरणे, हस्य भत्वम् । उदन्-उदकस्य उदन्नादेशः, सप्तम्या लुक् । शिफा-'शिनोति शेते वा शिफा' इति क्षीरस्वामी ॥ चतुर्थीमृचमाह- युयोप नाभिरुपरस्यायोः प्र पूर्वाभिस्तिरते राष्ट्रि शूरः। अञ्जसी कुलिशी वीरपत्नी पयो हिन्वाना उदभिर्भरन्ते ॥४॥ युयोर्प नाभिः उपरस्य आयोः प्र पूर्वाभिः तिरते राष्टिं शूरः अञ्जसी कुलिशी वीरऽपत्नी पर्यः हिन्वानाः उदऽभिः भरन्ते ॥ . नामिः सन्नद्धो मुख्य आवासप्रदेशः युयोप गूढ आसीत्, यथा अन्ये न जानीयुः तथा निजा- वासस्थानं सोऽसुरः कृतवान् । अपि च सः पूर्वाभिः पूर्वमपहताभिरद्भिः प्रतिरते प्रवर्धते । देवखानि ज्योतिर्बलादिलक्षणानि उदकानि अपहृत्य तैः प्रवर्धते । शुरः शौर्योपेतः सः राष्टि राजते च, स्वीयशौर्येण दीप्तः प्रख्यातो भवति । अञ्जसी कुलिशी वीरपत्नी एतास्तिस्रः स्यन्दमाना आप स्वभावतः शुद्धा दिव्याच, अधुना कुयवासुराधीनाः सत्यः तमसुरं पयः पयसा, तृतीयाया लुक तत्सारभूतेनोदकेन हिन्वानाः प्रीणयन्त्यः उदभिः उदकैः भरन्ते धारयन्ति । अञ्जसी-अअस्यो पेतेति सायणः। अन्यत्र तेनैव यदुक्तं तदुपपन्नतरम् "अञ्जसीनां स्तुति विन्दति” (१०.३२.७) 'फ्रजुना मार्गेण गन्तव्यानामपां मार्ग लमत' इति । तस्मात् अलसी दिव्यस्वभावात् ऋजुपय- गामिनी आप्या धारा, सा असुरायत्ता तं धारयति । एवं कुलिशी कूलं शातयतीति सायणः, फुलिशस्येन्द्रायुधस्यात् तत्संबन्धिनी, व्यत्ययेन ईकारान्तः छान्दसः, तथा धीरपनी सरस्वत्याः ,

·म. १.७, ३. १९.]
- ७५३ -
[म. १, अनु. १५, स.१०४.
,
विशेषणं भवति "पावीखी......सरस्वती वीरपत्नी धियं धात्" इत्यत्र तस्मादेपा वीरस्य
इन्द्रस्य (प्रजापतेरिति सायणः) पत्नी। एवं तिस्रोऽपि सिन्धवो दिव्यास्तमसुरं कुपवं पोषयन्ति ।।
युयोप-युप् विमोहने । नाभिः-नहो भश्वेतीप्रत्ययः । राष्टि-राज दीप्तौ, शपो लुक्, व्रश्चादिना
परखे दुलम् । हिन्वाना:-हिविः प्रीणनार्थः ।।
पञ्चमीमृचमाह-
प्रति यत्स्या नीथादर्शि दस्योरोको नाच्छा सदनं जानती गोत् ।
अर्ध स्मा नो मघवञ्चकृतादिन्मा नो मर्व निष्पपी परी दाः॥५॥
प्रति यत् स्या नीथा अदर्शि दस्योः ओकः न अच्छे सदनम् जानती गात्
अध स्म नः मघऽवन् चर्तृतात् इत् मा नः मघाऽइव निष्पपी परी दाः॥
यत् यदा नीथा नयनस्य प्रापणस्य करणभूता साधनभृता या स्या सा पदवी प्रति अदर्शि
दृष्टा भवत्यस्माभिः, सा च पदवी दस्योः असुरस्य कुयवस्य सदनम् गृहं अच्छ आभिमुख्येन
गाव गता प्राप्ता । तत्र दृष्टान्तः जानती गन्तव्यं गोष्ठमभिजानती गौः ओको न स्वीयं स्थानं यथा:
निरन्तरायं प्रामोति तद्वत् पदवी असुरस्य गूढं वासस्थानं प्राप्नोति । तादृशी पदवी दृष्टाऽस्माभिः।
अध स्म अथानन्तरमेव हे मघवन् धनवन्निन्द्र, चकृतात् पुनः पुनः असुरेण कृताद् दुःखात् नः
अस्मान् रक्षसि इति शेपः, इन् अवधारणे । मार्गदर्शनं अस्माकं भक्तानां कर्तव्यं, तदनन्तरकरणीय
असुरवधेनास्माकं रक्षणं इन्द्रस्य देवस्य कर्तव्यम् । नः अस्मान् मा परादाः मा परित्याक्षीः। तत्र
दृष्टान्तः-निप्पपी निर्गतसपः स्वच्छन्दचारी पुरुषः मधैव धनानि यथा अस्थाने परित्यजति तथा.
मा त्याक्षीरस्मान् । नीथा-णीञ् प्रापणे, करणे क्यन्प्रत्ययः) चर्कता-करोतेर्यहलगन्तान्त्रिष्टा।
मघा इव-शेर्लोपः । निप्पपी-पप समवाये, सपति समवैति सपः, शेपः, पचायच्, निर्गतः सपो
यस्य सः, वर्णव्यापरया ईकारः । दाः-हुदाञ् दाने, लुङ् ॥
-
इति प्रथमस्य सप्तमेष्टारशी वर्ग:
पष्ठीचमाह-
स वं ने इन्द्र सूर्ये सो अप्सनागास्त्व आ भेज जीवशंसे।
मान्तरां भुजमा रीरिपो नः श्रद्धितं ते महत इन्द्रियार्य ॥६॥

·. . अ. १, अ.७, य. १९.] - ७५४ [म. १, अन. १५, १.१०. सः त्वम् नः इन्द्र सूर्यं सः अप्ऽसु अनागाःऽत्वे आ भज जीवऽशंसे मा अन्तराम् भुजम् आ रिरिपः नः श्रद्धितम् ते महते इन्द्रियाय ॥ हे इन्द्र सः त्वम् तादृशस्त्वं नः अस्मान् सूर्ये सर्वस्य प्रेरके सवितरि आभज आभिमुख्येन भजय भक्तान् कुरु, रहस्यं तु, सूर्य उत्तमे ज्योतिपि अस्माकं भागं संपादयेति बोध्यम् । प्रायशः वेदे, भजतेर्भागशब्दनिप्पत्तेः, देवेषु यजमानस्य भागसम्पत्तेश्च भजनस्य विभजनाथों गुप्तो भवति । एवं अप्सु तेजोवलादिलक्षणासु सः स त्वं नः आभज । तथा जीवशंसे जीवैः शंसनीये कामयितव्ये अनागास्त्वे अपापत्वे पारिशुद्धथे भागं नः संपादय । नः अस्माकं अन्तराम् अन्तर्वर्तमानां अनाविर्भूतां आविर्भाविनी भुजम् पालयित्री दिव्यसम्पद्रूपां अस्मत्सन्तति आ समन्तात् मा रिरिपः मा हिंसीः। ते तव महते वृहते इन्द्रियाय इन्द्रलिङ्गभूताय बलाय अद्वितम् श्रद्धानं कृतम्, तव सर्वोत्कृष्टे वले बद्धा नः श्रद्धा ॥ अनागास्त्वे-न विद्यते आगः पापं यस्य तस्यानागसो भावस्तस्मिन् , उपधादीर्घछान्दसः । जीवशंसे-शंसु स्तुतौ, कर्मणि धञ् । भुजे- भुनक्तेः, क्विप् ॥ सप्तमीमृचमाह- अर्धा मन्ये श्रत्तै अस्मा अधायि वृषो चोदस्व महते धाय । मा नो अकृते पुरुहूत योनाविन्द्र क्षुध्यद्भयो वयं आसुतिम् दाः॥७॥ अर्थ मन्ये श्रत् ते अस्मै अधायि वृषा चोदख महते धाय मा नः अकृते पुरुऽहुत योनौ इन्द्र क्षुध्यत्ऽभ्यः वयः आऽसुतिम् दाः॥ हे इन्द्र, अध अथानन्तरमेव, मन्ये जानामि त्वाम् ते तव अस्मै बलाय श्रदधायि श्रद्धा कृता, त्वदीयवले दृढो विश्वासो नः । वृपा वर्पिता त्वं महते बृहते उत्कृष्टाय धनाय दिव्याय धनाय चोदख चोदयस्ख, प्रेरयास्मान् । पुरुहूत बहुभिराहूत, इन्द्र, अकृते अनिष्पादित योनौ वासस्थाने, दिव्यसम्पद्रिक्ते स्थाने नः अस्मान् मा मा धाः, मा निधेहि । क्षुध्यद्भयः देवभोजनाय संजातचुद्भयः स्तोतृभ्यः वयः बलं, अत्र बलार्थो युक्तः यथा 'चयोधाः बलस्य धर्ता' इत्यादौ, देवभुक्तेर्नलमपश्यम् । आसुतिम् पेयं सोमरसं च दाः देहि ॥ अधायि-दधातेः कर्मणि लुइ। क्षुध्यद्यः-सुध पुमुक्षायाम् , दिवादिः ।।

·- ७६५ - .१, अ.७, ३.१९. [मं. १, अनु. १५, सू. १०४. अष्टमीमृचमाह- मा नौ वधीरिन्द्र मा परी दा मा नः प्रिया भोजनानि प्र मोपीः। आण्डा मा नौ मघवञ्छक निर्भेन्मा नः पार्ता भेत्सहानुपाणि॥८॥ मा नः वधीः इन्द्र मा परी दाः मा नः मिया भोजनानि प्र मोपीः आण्डा मानः मघवन् शक्र निः भेत् मा नः पात्रा भेत् सहऽजानुपाणि॥ हे इन्द्र, नः अस्मान् मा वधीः मा हिंसी। मा परादाः मा परित्याक्षीः नः अस्माकं प्रिया प्रियाणि भोजनानि उपभोग्यानि वस्तूनि धनानि वा मा प्र मोपीः मापहापीः । हे मघवन् , इन्द्र, शक्र शक्त सर्वशक्त, नः अस्माकं आण्डा अण्डसंबन्धीनि गर्भरूपेणान्तरवस्थिवानि अनावि- भूतानि आविष्कार प्राप्तव्यानि दिव्यसंपत्प्रभवाणि मा निर्भेद मा मिनः नः अस्माकं सह- जानुपाणि जनुपः संवन्धीनि जानुपाणि, जनुपा सहोत्पन्नानीत्यर्थः पात्रा पात्राणि अस्मासु अन्तराधारभूतानि अन्तरङ्गाणि मा भेत् मा मिनः॥ वधी:-रुङ, तथा मोपीः मेत् च । सर्वत्र न माड्योग इति अडागमप्रतिपेधः ।। नवमीमृचमाह- अर्वाडेहि सोमकामं त्वायं सुतस्तस्य॑ पिा मदाय । उरुव्या जठर आ पख पितेव नः शृणुहि हूयमानः॥९॥ अर्वाङ् आ इहि सोम॑ऽकामम् त्वा आहुः अयम् सुतः तस्य॑ पिव माय उरुऽव्याः जठरें आ वृपस्व पिताऽईव नः शृणुहि हुयमानः॥ हे इन्द्र, त्वं अर्वाड् अस्मदभिमुखः सन् एहि आगच्छ। त्या त्या सोमकामम् सोमामिलापं, सोमरतं आहुः पुराविद ऋपयः प्राहुः । तदिदानी अयम् सुतः सोमोऽमिपुतः । मदाय हाय तस्य तं सोमं पिन । उरुव्यचाः उरु विस्तीर्ण व्यचो च्यापनं यस्य स त्वं जठरे उदरे आरपत्र आसिञ्च सोम, समन्तात्पूरय । हुयमानः स्तुतिभिराहूयमानः सन् पिता इव पिता पुत्राणां वांसि यथा सावधानः प्रीत्या शृणोति तथा नः अस्माकं वांसि शृणुहि ॥ वृपस्य-व्यत्यये- नात्मनेपदम् ॥ " इति प्रथमस्य सप्तम एकोनविंशो वर्ग.

·७५६ . -प्राणमयपुरुपयोरुद्धारः रसप्राप्तिः । कृतकृत्यस्य मनोमयस्य पुरुषस्य त्रितस्य निर्गमनं पुनरूर्व- यासांता नद्यः" (५.४१.१४) इति सायणः। एवं अन्यत्र च बहुशः चन्द्रशब्दस्य हिरण्यार्थत्वं स. १, ४.७, ३.२०.] [म. १, अनु. १५, स. १०५. 'चन्द्रमा' इत्येकोनविंशत्यूचं द्वादशं सूक्तम् । आप्त्यत्रित ऋपिः कुत्सो वा, उभयोः कूपपात आम्नायते, 'त्रितः कूपेऽवहितो देवान् हयत ऊतये' इत्यत्रैव मुक्ते (१०५.१७)। 'इन्द्र कुत्सो वृत्रहणं शचीपति काटे निवाळ प्रापिरहृदुतये (१.१०६.६) इति । विश्वे देवा देवता । अन्त्या त्रिष्टुप्, सं मा तपन्तीत्येपा यवमध्या महावृहती, शिष्टाः पङ्क्तयः॥ त्रितकुत्सयोः इन्द्र- संबन्धित्वं च समानम् । यथा पाण्डवार्जुनस्य विशिष्टं श्रीकृष्णसख्यं महाभारतप्रसिद्धम् , तथा कुत्सस्य इन्द्रसख्यम् । कुत्स ऋपिरित्यसंशयम् । त्रितोऽपि ऋपिरेवेति मन्त्रवर्णेभ्योऽवगम्यते । बहुपु स्थलेषु स तृतीयस्थानो देव इति च ज्ञायते । तर्हि ऋषिधितो देवभावं प्राप्तस्तृतीयस्थाने इन्द्रकार्यनिर्वाही भवति, यथा ऋपय अङ्गिरसः नित्या आग्नेयज्वाला देवा भवन्ति ॥ त्रितमधि- कृत्य शाट्यायनिमिराख्यातमितिहासमुदाहृत्य सायणीय सूक्तव्याख्यानं प्रवर्तते । तत्र एकतो द्वितस्त्रित इति ऋपयस्त्रयो मरुभूमौ पिपासयार्ताः कूपमेकमविन्दन् । त्रितः कूपं प्रविष्टो जल पीत्वा इतराभ्यामुदकमुद्धृत्य प्रादात् । तौ च पीत्वा त्रितं कूपे पातयित्वा रथचक्रेण कूपं पिधाय प्रस्थितौ । अस्यां दशायां विश्वान् देवान् स्तौति स्वात्मानं कूपादुद्धारयितुम् ॥ अत्र कथा विरमतु, तत्वं तु योद्धव्यम् ॥ सायणीये भाष्ये त्रितः त्रिषु स्थानेपु तायमानः, ततो व्याप्त) तृतीयस्थानगतः, त्रिपु स्थानेषु वर्तमान इत्येवजातीयकैर्वचनैर्विवृतः। तृतीयः त्रिधाभूतो या त्रितः । अन्नमयत्वं प्राप्तश्चिन्मयः पुरुषः एकतः प्रथमस्थानः । प्राणमयत्व प्राप्तश्चिन्मयः द्वितः द्वितीयस्थानः, शुद्धमनोमयत्वं प्राप्तस्तु तृतीयः त्रितः । आर्भवसूक्ते (१.२०) अन्यत्र च प्रागुक्तं मरुभूमिः नीरसाऽन्नमयी जडप्रकृतिरिति । तत्र उत्तमस्थानस्य त्रितस्य प्रवेशेन अन्नमय गमनं च देवानां साहाय्यमपेक्षते । अतः परं धीमद्भिरूह्यम् ।। तत्र प्रारम्भ एव चन्द्रमा इति प्रथमर्चि अर्थावबोधे महत् कष्टं वर्तत एव, अत एव बहुधा व्याख्यातारः स्थूलार्थपराः प्राञ्चोऽधुनातनाश्च व्याचक्षते । चन्द्रमाः न स्थूलचन्द्रः क्षपाकरः, किं तु आहादको रसमयः सोमः। इमं प्रति "इत्या चन्द्रमसो गृहे” (१.८४.१५) “गन्धर्वस्य ध्रुवे पदे” (१.२२.१४) इत्यत्र व्याख्यायामुक्तम् । “चन्द्रायाः अर्णाः आह्लादकं हिरण्यं वा अग्रे आह्वादनार्थत्वं च सायण एव व्याचष्टे । तस्मात् तादृश आह्लादकः सोमो रसमयः अप अन्तर्वतते पत्र वित पिजातोऽधुना वर्तमान प्रवीति । नेदं कूपोदकम् कूपश्चेत् न स्थूलो ·--- ७५७ - म. १, अ.७, ३. २०.] [म. १, अनु. १५, सू. १०५. भौतिकः, किंतु पूर्वोक्तलक्षणः, स्वभावतो रसवर्जिते जडे अन्नमये देहे अपां ज्योतिर्बलादि- लक्षणानां आविष्कारः॥ .. तत्र प्रथमामृचमाह- चन्द्रमा अप्सन्तरा सुपर्णो धावते दिवि । नवौ हिरण्यनेमयः पदं विन्दन्ति विद्युतो वित्तं में अस्य रोदसी॥१॥ चन्द्रमाः अप्ऽसु अन्तः आ सुऽपूर्णः धावते ढिवि न वः हिरण्यऽनेमयः पदम् विन्दन्ति विद्युतः वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ चन्द्रमाः आह्लादकः सोमः अप्सु अन्तः अपां अन्तः गूदं वर्तते, जानामि । यद्यपि सः अपामन्तरप्रकाशो वर्तते, तथापि सः सुपर्णः शोभनपतनो रश्मिः सन् दिवि अन्तरिक्षे आ धावते समन्ताद्गच्छति, वेगेन सर्वतो व्याप्तो भवति । अयं च सुपर्णः सूर्यः सूर्यरश्मिर्वा प्रसिद्धः, वस्तु- वस्तु स ऋतरश्मिः ऋतसूर्यः, अत एव हिरण्यवर्णत्वं चन्द्रत्वं च । हे हिरण्यनेमयः, हिरण्मय- पर्यन्ताः, विद्युतः विद्योतमानाः, सुपर्णप्रभाविसराः, वः युप्माकं पदम् मूलं उद्भवस्थानं तमसस्परस्तात्सत्यज्योतिरेव सर्वासां हिरण्यनेमीनां प्रभाणां पदम्, न विन्दन्ति मदीयानि करणानि न प्राप्नुवन्ति । यद्यपि अन्तरप्सु आनन्दमयः सोमः सुपर्णः सन् दिवि सर्वतो गतो भवति, यद्यपि हिरण्यवर्णास्तत्प्रभाश्च लक्ष्यन्त एव, तथापि तासां मूलं स्थानं तृतीयस्थानादप्यूज़ 'गन्धर्वस्य ध्रुवे पदे। 'चन्द्रमसो गृहे' इत्येवमादिवर्णनविषयभूतं सत्यं ज्योतिहत् तु मया मदीयैः करणैः आन्तरै चि न लब्धम् । तस्मात् विश्वेषां देवानां साहाय्येन तत्प्राप्ति प्रार्थये । हे रोदसी द्यावापृथिव्यौ, अस्य स्तुवतः मे मम वाचं अवस्थां वा वित्तम् जानीतम्, मद्विपये कर्तव्यमनुग्रहीतुम् ॥ पृथिवी अन्नमयत्वं प्राप्ता अधरा पृथुला विस्तीर्णा चित्, ऊर्ध्वस्थानां सर्वासां चिन्मयभूमिकानां धारयित्री। यौस्तु शुद्धमनस्त्वं प्राप्ता तृतीयस्थाना द्योतमाना ऊर्ध्या चित् । एवमुमे चितौ प्रार्थिते सत्यौ ऋपिव्यक्तौ संपूर्णविकासाय प्रभवतः ॥ चन्द्रमा:-चन्द्रमाह्नादनं सर्वस्य जगतः मिमीते निर्मिमीत इति चन्द्रमाः, चन्द्र मो डिन् इत्यसुन् । घारते-१ गतौ पाप्रेत्यादिना वेगितायां धादेशः, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । वित्तम्-वेत्तेः, लोटि अदादित्वाद शपो लुक्, मध्यमद्विवचनम् ॥ . 54 ·७५८- अर्थम् इत् लम्बिताः सायणीये, व्याकरणं चोल्लचितं यथा 'दुहे' इत्यत्र 'दुग्धे' युवतिरिति द्वितीयपादर्स मो इति सु देवाः अदः स्वः अव पादि ढिवः परि मा सोम्यस्य शम्ऽभुवः अपि च सोम्यस्य सोमाईस्य शम्भुवः सुसस्य भानयितुः देववृन्दस्य शुने अपगमने कदा चन कदाचिदपि मा भूम यथा देवगणोऽठतो भृत्या अस्मद्विमुसो भवति, तथा मा भृम । वित्तमिति अ. १, अ.७, २०.] [म. १, अनु. १५, स. १०५. द्वितीयामृचमाह- अर्थमिद्वा उ अर्थिन आ जाया युवते पतिम्। तुझाते वृष्ण्यं पर्यः परिदाय रसै दुहे वित्तं मे अस्य रोदसी ॥२॥ वै ऊम् इति अर्थिनः आ जाया युवते पतिम् तुञ्जाते इति वृष्ण्यम् पर्यः परिऽदाय रसम् दुहे वृत्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ अर्थिनः तत्तदर्थिनः धनादिकमपेक्षमाणाः पुरुषाः अर्थमिदै अपेक्षित धनादिकं प्राप्नुवन्त्येव उ पादपूरणम् । जाया भार्या पतिम् स्वभरि आयुवते आभिमुख्येन प्रामोति, पतिसंयोग प्राभोति ।। संयुक्तौ च स्त्रीपुरुषौ वृष्ण्यम् सेचनसमर्थबलजन्यं पयः वीर्य तुझाते प्रेरयतः। यथा एवं लोके तत्तत्कामाः स्त्रोद्योगबलात् तत्तत्सिद्धयुपायान् प्रयुञ्जते, तथा अहमपि तत्पदलाभकाम परिदाय परितः अप्सु वर्तमानात् चन्द्रमसः सोमात् वलमादाय रसम् सारभूतं अमृतं दुहे आविष्करोमि । वित्तमित्यादि पूर्ववत् ॥ अस्या ऋचोऽर्थान्तरसाधनाय अमूला अध्याहारा अब पदं कर्तृपदमित्यभिधाय दुहेर्लटि उत्तमपुरुपं प्रथमपुरुष 'दुग्धे' इति कृत्वा 'लोपस्त आत्मने- पदेष्विति तलोपः' इति च साधितम् । एवमर्थतः शब्दतश्च वहन्याय्यं लक्ष्यते, विस्तरभयान्नेह विमृश्यते ।। युवते यु मिश्रणे, व्यत्ययेनात्मनेपदम् ।। तृतीयामृचमाह- मो पु देवा अदः स्वरवं पादि दिवस्परि। मा सोम्यस्य शम्भुवः शूनै भूम कदा चन वित्तं में अस्य रोदसी ॥३॥ शूने भूम कदा चन वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ हे देवाः, अदः तत् दिवः परि घुलोकादुपरि वर्तमान स्वः स्वराख्यं ज्योतिः मोपु मैव अम पादि अपपन्नं विपन्न अस्मदर्थे विनष्टं मा भूत्, अस्माकं अलम्यं मा भूत् तदुत्तमं ज्योतिः।

·अ. १.७, ३.२०.] [म. १, अनु. १५. स. १०५. गतम् ॥ मो पु-मा उ इति निपातद्वयसमुदायो मैवेत्यर्थे, सु इत्यवधारणे ।। पादि-पद गतौ, लुङ्, अडभावः । शुने- ओश्वि गतिवृद्धयोः, भावे निष्ठा ।। चतुर्थीचमाह- यज्ञं पृच्छाम्यव॒मं स तद् दुतो वि वोचति । व ऋतं पूयं गतं कस्तद्विभर्ति नूतनो वित्तं में अस्य रोदसी॥४॥ यज्ञम् पृच्छामि अवमम् सः तत् दूतः वि वोचति व ऋतम् पूर्व्यम् गतम् कः तत् विभर्ति नूतनः वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ यज्ञम् यजनीय, अवमम् अर्वाचीनं, प्रत्यासन्नं देवानां मध्ये अत्रास्मास्वादिभृतं अग्नि पृच्छामि पृच्छा अत्र प्रार्थनापर्यायः । सः दूतः स देवानां दूतः तत् यन्मया पृष्टं तत् वियोचति विविच्य कथयतु । कि त ? उच्यते । पूर्व्यम् पूर्वकालीनं सर्वदा वर्तमानं ऋतम् सत्यं क गतम् कुत्र गतं, ममागोचरं भवति तत् । नूतनः त्वत्तोऽन्यः कः देवः ऋतं तत् विभर्ति अधुना धारयति ? त्वमेव मदर्थ तद्विप्रचेत्, कथं ममागोचरं भवति तत् ? वित्तमिति पूर्ववत् ।। वोचति-ठाडागमः॥ पश्चमीमृचमाह- अमी ये देवाः स्थन त्रिष्वा रोचने दिवः । कई ऋतं कदन्तं के प्रत्ला व आईतिर्विचं मै अस्य रोदसी ॥५॥ अमी इति ये देवाः स्थने विषु आ रोचने दिवः कत् वः ऋतम् कत् अन्तम् के प्रला वः आऽहुतिः वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ हे देवाः, ये अमी यूयं दिवः सूर्पस्य, सौरज्योतिपः आरोचने दीप्तिविपपे अवस्थितेषु विषु निपु स्थानेषु, दिवोऽपि विस्थानोपेताः श्रूयन्ते, तस्मात्तेषु निपु दिव्यलोकेषु म्यन वर्तमाना भवय । तेषां यः युप्मत्संबन्धि ऋतम् सत्यं कन् कुत्र वर्तते । अनृतम् कन् द्वेष्टविषयममत्यं च केदानीम् ? प्रना चिरकालीना वः युष्मदर्य आहुतिः यागः, मया आचरितं यजनं च कुत्रामीन् ? किं युप्मान् न ग्रामोन् ? वित्तमित्यादि गतम् ॥ म्यन-तप्सनालयनाथेति धनादेशः । कन्- फरन्दस्प वर्णन्यापच्या कन्द्रायः ।। प्रियमस्य सप्तमे तिर्ग:

·म. १, ५.७, य.२१.] ७६० - [म. १, अनु. १५, सू. १०५. पष्ठीमृचमाह- कई ऋतस्य॑ धर्णसि कद्वरुणस्य॒ चक्षणम् । कदर्यम्णो महस्प॒थात कामेम दृढ्यो वित्तं मै अस्य रोदसी॥६॥ कत् वः ऋतस्य धर्णसि कत् वरुणस्य चक्षणम् कत् अर्यम्णः महः पृथा अति कामेम दुःऽध्यः वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ हे देवाः, यः युष्माकं संवन्धिनः ऋतस्य वृहतः सत्यस्य धर्णसि धारण कत् क गतम्, तन्ममागोचरं संवृत्तमिदानीम् । वरुणस्य दोपादोपविचक्षणस्य देवस्य चक्षणम् दर्शनं कन् क्व? महान् यष्टा स्तोता देवभक्तोऽहं तस्यानुग्रहपात्रमसि, स इदं जानन्नपि कथं न पश्यति ? महः महतः अर्यम्णः यजमानं जनं गन्तव्यमय स्थान प्रापयितुं नित्यमुद्युक्तस्य देवस्य संघन्धिना पथा मार्गेण उत्तमपदप्रापणं कत् क गतम् ? एतत्सर्वं न कापि गतं वर्तत एव युप्मासु, अतो वयं दृढ्यः दुर्धियः पापबुद्धीन शत्रून् असुरादीन् अतिक्रामेम अतितरेम । वित्तमिति शिष्ट गतम् ॥ धर्णसि-सानसि इत्यादिना असिच्प्रत्ययान्तो निपात्यते । दृढ्यः-पृपोदरादिः, ध्यै चिन्तायामित्यस्मात् ॥ सप्तमीमृचमाह- अहं सो अस्मि यः पुरा सुते वदामि कानि चित् । तं मा व्यन्त्या॒ध्यो वृको न तृष्णजे मृगं वित्त में अस्य रोदसी ॥७॥ अहम् सः अस्मि यः पुरा सुते वदामि कार्नि चित् तम् मा व्यन्ति आऽध्यः वृकः न तृष्णजम् मृगम् वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ हे देवाः, पुरा पूर्व कदाचित् सुते सोमे अमिपुते कानिचित् कतिपयाने रहस्यानि पचासि, स्तोत्राणि वा योऽहम् वदामि योऽहमुक्तवानसि, सः स एषाधुनापि अस्मि भक्तः। तम् तादृशं मा मां आध्यः आधयः अन्तरङ्गव्यथाः व्यन्ति भक्षयन्ति । तत्र दृष्टान्तः तृष्णजम् जातवृष्णं पिपासु उदकं प्रति गच्छन्तं मृगम् को न अरण्यश्वा यथा अर्दति, तद्वत् । शिष्टं गतम् ॥ व्यन्ति-ची गत्यादिषु, अदादित्वात् शपो लुक्, जसादिषु छन्दसि गुणस्य विकल्पनात् अभावे यम् । तृष्णजम्-तृष्णा जाता यस्य तं, ड्यापोः संज्ञाछन्दसोर्चहुलमिति हस्खत्वम् ॥

·म.१, म.७, व. २१.] [मं. १, अनु. १५. सू. १०५. अष्टमीमृचमाह- सं मा तपन्त्यभितः सपत्नीरिव पर्शवः। मृपो न शिश्नां व्यदन्ति माध्यः स्तोतारं ते शतक्रतो वित्तं में अस्य रोदसी ॥८॥ सम् मा तपन्ति अभितः सपत्नीःऽइव पर्शवः मूर्पः न शिश्ना वि अदन्ति मा आऽध्यः स्तोतारम् ते शतक्रतो इति शतऽक्रतो वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ . एपा ऐन्द्री । हे इन्द्र, पर्शवः पार्थास्थीनि मा मां अमितः सर्वतः सन्तपन्ति सम्यक् पीडयन्ति । तत्र दृष्टान्तः-सपत्नीरिव समानः पतिर्यासां ताः, सपल्यो यथा एकं पति पीडयन्ति परस्परं च पीड्यन्ते । हे शतक्रतो बहुकर्मन् वहुविधप्रज्ञ वेन्द्र, ते तव स्तोतारम् मा मां आध्यः अन्तर्व्यथाः व्यदन्ति विविधं भक्षयन्ति । तत्र धान्तः-मृपो न यथा मूपिकाः शिश्ना शिश्नानि कृविन्दलिप्सानि सूत्राणि भक्षयन्ति, अथवा शिश्नशब्देन प्रजननमेवोच्यते तच्चोपचाराव पुच्छे वर्तते, यया वैलादिलिप्तं स्वपुच्छमूर्ध्वमुत्कृप्य लिहन्ति इति द्विधा सायणीयम्, अपरोक्तमेव वरम् । शिष्टं गतम् ॥ मूपः-मुप स्तये, विपि छान्दसो दीर्घः । शिश्ना-प्णा शौचे इत्यस्मा- निप्पादयन्ति पूर्व छान्दसाः, शिनोतरित्यर्वाचीनाः ।। नवमीमृचमाह- अमी ये सप्त रश्मयस्तत्रा मे नाभिरातता। वितस्तद्वेदाप्त्यः स जामित्वार्य रेभति वित्तं में अस्य रोदसी ॥९॥ अमी इति ये सप्तं रश्मयः तन मे नाभिः आऽतता वितः तत् वेद आप्त्यः सः जामिऽत्वार्य रेभति वित्तं मे अस्य रोदसी इति ॥ ये अमी दिव्ये धामनि वर्तमानाः सप्त रश्मयः सप्तवचारमकाः सौरघृणयः सन्ति तत्र तेपु ररिमा मे मदीया नामिः सनई चक्रस्य मध्यमिव प्रधानस्थानं मूलभूमिरिति याद आतता समन्ताद्वयाप्ता भवति, अत्रैव मम संकोचो बन्धः कष्टं च, वन तु मदीया मूलस्थानमः विमुक्ता वितला । एतदिनायैव पिराह परोक्षतया । वत् पूर्वोक्तं आप्त्यः अपां पुत्रः वितः तृतीयम्याने ·- ७६२ : अ. १, ५.७, ३. २२.] [म. १, अनु. १५, सू. १०५. ततः एतत्संज्ञको मन्त्रद्रष्टा ऋषिः वेद जानाति । सः त्रितः जामित्याय भ्रातृत्वाय देवानां बन्धुत्वाय रेभति स्तौति । शिष्टं पूर्ववत् ॥ रेभति-रेम शब्द, भौवादिकः॥ दशमीमृचमाह- अमी ये पञ्चोक्षणो मध्ये तस्थुर्महो दिवः । देवत्रा नु प्रवाच्य सधीचीना नि वावृतुर्वित्तं मे अस्य रोदसी॥१०॥ अमी इति ये पञ्च उक्षणः मध्ये तस्थुः महः दिवः देवऽत्रा नु प्रऽवाय॑म् सध्रीचीनाः नि ववृतुः वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ उक्षणः सेक्तारो देवाः पञ्च पञ्चसंख्याका ये अमी देवाः महः महतः बृहतः दिवः द्युलोकस्य मध्ये तस्थुः तिष्ठन्ति, आसते । अत्र देवपञ्चकं बहुधा विकल्पेन व्याचक्षते । साक्षादृतसंबन्धि 'मित्रो वरुणोऽर्यमा भगश्चेति देवताचतुष्टयं अधिकृत्य प्रथमेऽनुवाके समुपन्यस्तं, तेन सह त्रैलोक्यदेवानां राजा इन्द्रथेति पञ्च देवा इत्यत्र बोध्यम् । देवत्रा देवेषु नु क्षिप्रं प्रवाच्यम् प्रशंसनीयं मदीयं स्तोत्रं देवाराधनं वा इत्यध्याहारः। सधीचीनाः सहाश्चन्तो युगपदागच्छन्तो देवास्ते स्वीकृत्य निववृतुः तृप्ताः निवर्तन्ते । अन्यत्समानम् ॥ देवत्रा-सप्तम्यर्थे त्राप्रत्ययः । सधीचीनाः सहस्य सधिरादेशः ।। इति प्रथमस्य सप्तम एकविंशो वर्ग: एकादशीमृचमाह- सुपर्णा एत आसते मध्य आरोधने दिवः । ते सैधन्ति पृथो वृकं तरन्तं यह्वतीरपो वित्तं में अस्य रोदसी॥११॥ सुपर्णाः एते आसते मध्ये आऽरोधने दिवः ते सेधन्ति पृथः वृकम् तर्रन्तम् यद्वतीः अ॒पः वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ मुपर्णाः सौरा रश्मयः एते ममान्तदृष्टिगोचराः आरोधने सर्वस्याघरकै दिवः महतो द्युलोकस्य मध्ये आसते वर्तन्ते । ते रश्मयः पृशम् छेदक अमुरं पयः मार्गात् सेधन्ति निषेधन्ति निवारयन्ति ! दिव्ययात्रायामूर्य गच्छतो यजमानान् मार्गे प्रतिरुष्य आच्छतुं आगच्छति घृकोऽमुरः। तदर्भ प्रवहन्तीर्नदीय तरति । तदेवाह । कीदृशं कम् ? यहतीः महतीः अपः नदीः वरन्तम् अति- ·म. १, अ.७, ब. २२.] - [म. १, अनु. १५, स. १०५० क्रामन्तम् । जीवत एव अपेखितस्योर्ध्वयात्रायां वृकस्य प्रतिषेधः देवानुग्रहात् सिध्यति । इमाथ आपः ऊर्ध्वस्थानाः लाक्षणिक्यः, न तु भौमाः स्थूलाः । शिष्टं पूर्ववत् ॥ यह्वतीः यह्व इति महन्नाम, अस्मादाचारार्थे सर्वप्रातिपदिकम्य इति किम्, ततो लटः शर, उगितश्चेति डीप्, आगमानुशासनस्यानित्यत्वान्नुमभावः ॥ द्वादशीमृचमाह- नव्यं तदुक्थ्य हितं देवासः सुप्रवाचनं । ऋतमपन्ति सिन्धवः सत्यं तांतान सूर्यों वित्तं में अस्य रोदसी॥१२॥ नव्य॑म् तत् उक्थ्य॑म् हितम् देवासः सुऽप्रवाचनम् ऋतम् अर्पन्ति सिन्धवः सत्यम् ततान सूर्यः वित्तम् मे अस्य रोदसी इति । हे देवासः, देवाः, नव्यम् नवतरं उक्थ्यम् स्तुत्यह प्रशस्यं सुप्रवाचनम् सुष्टु वाचयितुं शक्यं तत् भवदीयं प्रसिद्धं वलं हितम् निहितं युप्मासु । तस्मात्तेन चलेन सिन्धवः स्यन्दन- शीला ज्योतिर्वलादिवाहिन्यः ऋतम् तत्सत्यं अर्पन्ति प्रेरयन्ति अस्मान् प्रति, अस्मान् प्रापयन्ति । तथा सूर्यः सर्वस्य प्रेरकः सविता च सत्यम् स्वकीयं ज्योतिः ततान विस्तारयति, अन्यद्गतम् ॥ सुप्रवाचनम्-वच परिभापणे, अस्मात् ण्यन्तात् खलर्थे युच् । अन्ति-अर्तेर्लेटि सिप्, गुणः ।। प्रयोदशीमृचमाह- अग्ने तव त्यदुक्थ्य देवेष्व॒स्त्याप्य॑म् । स नः सत्तो मनुष्वदा वान्यक्षि विदुष्टरो बित्तं में अस्य रोदसी॥१३॥ अग्ने त त्यत् उक्य॑म् देवेपु अस्ति आप्यम् सः नः सत्तः मनुष्वत् आ देवान् यक्षि विदुःऽतरः वित्तम् मे अस्य रोदसी इति । हे अग्ने, उक्थ्यम् प्रशस्यं तव त्वत्संबन्धि त्यत् वद प्रसिद्ध आप्यम् आपिन्युः तस्य भावः, बन्धुत्वं देवेषु इन्द्रादिपु अस्ति वर्तते । तस्मात् विदुष्टरः विद्वत्तरः देवरहस्पविद् सः वाशरत्वं नः अस्माकं यजने सत्तः निपाणः सन् देवान् आ पति देवानाहूय यज पूजय । मनुष्यत् यया मनोगे तदन् पूजया शिष्टं पूर्ववत् ।। सत्त:-निष्टानत्वामायो निपातितः । मनुषन्- - ·- ७६४ , अ. १, अ.७, व. २२.] [म. १, मनु, १५, सू १०५० मनोरोणादिक उसिप्रत्ययः, पष्ठ्यर्थे पतिः। यक्षि-छन्दसि शपो लुक् । विदुष्टर:-विद्वस्-शब्दात तरपि वसोः संप्रसारणम् ।। चतुर्दशीमृचमाह- सत्तो होता मनुष्वदा दे॒वाँ अच्छा विदुष्टरः। अग्निर्हव्या सुपूदति दे॒वो दे॒वेषु मेधिरो वित्तं में अस्य रोदसी ॥१४॥ सत्तः : होतो मनुष्वत् आ दे॒वान् अच्छे विदुःऽतरः अग्निः हुन्या सुसूदति देवः दे॒वेषु मेधिरः वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ मनुष्वत् मनोरिवास्माकं यजने सत्तः निषष्णः होता आह्वाता विदुष्टरः विद्वत्तरः देवः द्योतमानः देवेषु इन्द्रादिपु मध्ये मेधिरः मेधावी अग्निः एवंभूतोऽग्निः देवान् तान् अच्छ आभि- मुख्येन हव्या हव्यानि अस्मदीयान्यर्पणानि आ सुपूदति आहूय प्रेरयतु । वित्तमित्यादि गतम्॥ सुपूदति-घूद क्षरणे, लेट्यडागमः । मेधिरः-मेधाशब्दान्मत्वर्थीय इरन्प्रत्ययः॥ पञ्चदशीमृचमाह- ब्रह्मा कृणोति॒ वरुणो गातुविढं तीमहे । व्र्णोति हृदा मतिं नव्यों जायतामृतं वित्तं मे अस्य रोदसी ॥१५॥ ब्रह्म कृणोति वरुणः गातुऽविदम् तम् ईमहे वि ऊर्णोति हृदा मृतिम् नव्यः जायताम् ऋतम् वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ वरुणः निवारकः पापानां, प्रसिद्धो देवः ब्रम मन्त्रात्मकं वचः कृणोति करोति, पश्यति, तदर्शनकारको भगवान् वरुणः, स एवं सर्व दिव्यं मार्ग रक्षति । गातुविदम् गातोमार्गस्य लम्भयितारं तम् वरुणम् ईमहे याचामहे । तस्मै देवाय हृदा हृदयेन मतिम् मननीयां स्तुति व्युणोंति विवृणोति, प्रकाशयति । पेः स्तोतः हृदयेन द्वारेण मन्त्र प्रकाशयति, अत एव 'मन कृणोति वरुणः' इति प्रथमे पादे । नव्यः स्तुत्यः वादृशः स देवः ऋतम् सत्य, जायताम् अस्माकं प्रसन्नः सत्यभृतो भवतु । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ईमहे-ई गतौ, अर यानाकर्मा, विकरणस्य लक्॥ ऋपिमन्त्र इति प्रयमस्य सप्तमे द्वावितो वर्ग ·अ. १, अ.७, ३.२३.] ७६५ [मं. १, अनु. १५, सू. १०५. पोडशीमृचमाह- असौ यः पन्था आदित्यो दिवि प्रवाच्य कृतः। न स देवा अतिक्रमे तं मर्तासो न पश्यथ वित्तं में अस्य रोदसी॥१६॥ असौ यः पन्थाः आदित्यः दिवि प्रऽवाच्यम् कृतः नः सः देवाः अतिऽक्रम तम् मर्तासः न पश्यथ वित्तम् मे अस्य रोदसी इति । पन्याः मार्गभूतः सत्यलोकं गच्छतां पुण्यात्मनां योऽसौ आदित्यः दिवि यो धुलोके आदित्यात्मना व्यवस्थितः सन् प्रवाच्यम् प्रकर्षण वचनं यया भवति तया कृतः निर्मितः, हे देवाः, सः आदित्यः अतिक्रमे न अतिक्रमितुं युप्माभिरपि न शक्यः । तम् आदित्यं हे मर्तासः हे माः न पश्यथ यूयं न पश्यय, अहं तु पश्यामि जानामीत्यर्थः । नायं यायः सूर्यः, लौकिकश्चेत् सर्वेऽपि माः पश्येयुः। वित्तमिति पूर्ववत् ॥ प्रवाच्यम्-चक्तेय॑न्तादचो यदिति भावे यत् । अतिक्रमे-क्रम पादविक्षेपे, कृत्यार्थे तवैकेनिति केन्प्रत्ययः ।। सप्तदशीमृचमाह- त्रितः कूपेऽवहितो देवान्हवत ऊतये । तच्छुश्राव बृहस्पतिः कृण्वन्नहरणादुरु वित्तं मै अस्य रोदसी॥१७॥ त्रितः कूपै अवऽहितः दे॒वान् हवते ऊतये तत् शुश्राव बृहस्पतिः कृपवन् अंहूरणात् उरु वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ कृपे नायं कूपो बाह्यः, अन्नमये नीरसे जडे अपां उद्भवः । इदं च सतप्रारम्मे विवृतम् । अवहितः अवस्थितः त्रितः तृतीयस्थाने ततः च्याप्तः पुरुषः, अन्नमयोद्धाराय जहेऽवसावस्थित इत्यर्थः । देवान् विश्वान् देवान् ऊतये रसाय हवते आह्वयति । वन आह्वानं बृहस्पतिः मन्त्र- वाक्पतिर्देवः शुश्राव श्रुतवान् । किं कुर्वन् ? अहरणात् पापात् जडकूपात्मकार वितस्योगमन- सौलम्याय उरु कृष्यन् कूपद्वारं विस्तीर्ण कुर्वन् । वित्तमित्यादि पूर्ववत् ॥ हचते-हयतेलेटि डान्दसं संप्रसारणम् । अंहरणाच्-अंहस्-शब्दात् ऊरप्रत्ययः, मत्वर्षीयो नः, आपूर्वान् हन्तेर्वा रूपमित्येके । 55 ·७६६ वर्तत । क इव? तक्षा इव यथा वकिः पृष्टिऽआमयी तक्षणजनितपृष्ठक्लेशः तदुःखापनोदना- म. १, म.७, ३.२३.] [म.१, अनु. १५, सू. १०५. अष्टादशीमृचमाह- अरुणो मा सकृट्टकः पृथा यन्तै ददर्श हि । उनिहीते निचाय्या तप्टैव पृष्टयामयी वित्तं में अस्य रोदसी ॥१८॥ अरुणः मा सकृत् वृकः पृथा यन्तम् ददर्श हि उत् जिहीते निऽचार्य तष्टोऽइव पृष्टिऽआमयी वित्तम् मे अस्य रोदसी इति ॥ अरुणः लोहितवर्णः राजसक्रियाद्योतनार्थकः, घृकः छेदकः असुरः पथा मार्गेण यन्तम् गच्छन्तं ऊर्ध्वं दिवं प्रति, मा मां सकृत् एकवारं ददर्श हिदृिष्टवान् खलु । अनेन जीवतामृपीणां ऊर्ध्वं दिव्यं धाम प्रति गमनं पुनरागमनं च साधारणमभृत् तेपां रहोयागमार्गे इति बोध्यम् । इदं च पूर्वमनुभूतं मयेति ब्रूते ऋषिः । सः निचाय्य दृष्ट्या मां जिघृक्षन् उनिहीते उद्गच्छति स्म । यद्यपि स उद्गतः, ततोऽप्यहमुद्गततर आसं देवानामनुग्रहवलात् , तस्माव केवलं उत्पश्यन्न- योर्चाभिमुखो भवति, तद्वत् । अत्रापि प्रागृपेरूर्ध्वप्रयाणं आसीदिति गम्यते । वित्तमिति समानम्॥ सकृत्-एकस्य सकृच्चेति क्रियाभ्यावृत्तिगणने निपातितः । जिहीते-ओहाक् त्यागे, जुहोत्यादिः । पृष्टयामयी स्पृश संस्पर्शने, पृष्टिः पृष्टं, स्पृश्यतेऽनेनेति पृष्टिः छान्दसो वर्णलोपः, पृष्टौ आमयः, तद्वान्।। एकोनविंशीमृचमाह- एनागुपेण व्यमिन्द्रवन्तोऽभि प्याम वृजने सर्ववीराः। तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥१९॥ एना आग्रूपेण वयम् इन्द्रऽवन्तः अभि स्याम वृजनै सर्वऽवीराः तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ एना अनेन आग्रूपेण आपोषणा\णास्तोत्रेण हेतुना इन्द्रवन्तः इन्द्रयुक्ताः वयम् सर्यवीराः सर्वविघवीर्योपेताः सन्तः पूजने संग्रामे अमुरजयार्थके अमि स्याम अमिभवेम शत्रून् देवद्वेषिणः। तन्नो मित्र इत्यादि व्याख्यातम् । एना-इदम एनादेशः, विभक्तराजादेशः । आगुपेण- आङ्पात् घुपैः कर्मणि पञ्, घस्य गः अन्यच्च सर्व छान्दसम् ॥ इति प्रयमस्य सप्तमे प्रयोविशो वर्ग: प्रयमे मगले पञ्चदशोऽनुवाकः समाप्तः ·अ. १, म. ७, व. २४.] मि.१, अनु. १६. स. १०६. पोडशेऽनुवाके दश सूक्तानि । तत्र 'इन्द्रमिति सप्तचे प्रथमं सूक्तम् । कुत्स प्रापिः, जगती छन्दः, अन्त्या त्रिष्टुप, विश्वे देवा देवता ।। " . तत्र प्रयमामृचमाह- इन्द्र मित्रं वरुणमग्निमूतये मारुतं श| अदिति हवामहे । रथं न दुर्गासवः सुदानवो विश्वस्मानो अंहसो निष्पिपर्तन ॥१॥ इन्द्रम् मित्रम् वरुणम् अग्निम् ऊतये मारुतम् शधः अदितिम् हवामहे रर्थम् न दुःऽगात् वसवः सुऽदानवः विश्वस्मात् नः अंहसः निः पिपर्तन ॥ इन्द्रम् मित्रम् वरुणम् अग्निम् एतान् देवान् मारुतम् शर्धः मरुत्संवन्धि पलं, मरुद्गणं वा, तथा अदितिम् अखण्डसत्त्वभूतां सर्वदेवमातरं च ऊतये रक्षायै हुवामहे आहृयामः । वसवः निवासयितारः सुदानवः शोभनदानोपेताः, हे देवाः, नः अस्मान् विश्वस्मात् सर्वस्मात् अंहसः पापात् निष्पिपर्तन निर्गमय्य पालयत । तत्र दृष्टान्त: -दुर्गात् गन्तुं दुःसेन शक्या निनोन्नतात् प्रदेशात् रथम् न रथं यया सारथयः पालयन्ति, तद्वत् ॥ पिपर्त्तन-पालनार्थात् पिपर्तेर्लोटि तनवादेशः, अतिपिपर्योवेति अभ्यासस्य इत्वम् ।। द्वितीयामृचमाह- त आदित्या आ गता सर्वातये भूत देवा वृत्तूर्येषु शम्भुवः। रथं न दुर्गासवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निप्पिपर्तन ॥२॥ ते आदित्याः आ गत सर्वऽतातये भूत देवाः वृत्रऽतूर्यपु शम्ऽभुवः रथम् न दुःऽगात् वसवः सुदानवः विश्वस्मात् नः अंहसः निः पिपर्तन ।। है आदित्याः, देवाः, ते तादृशा यूयं आगत आगच्छत । सर्वतातये सर्वैस्तायनाय सवैः कर्नव्याय प्रयासाय भूत सहायाः भवत । पुत्रत्र्येषु पुत्राः अमुराः तूर्याः हिंस्याः येषु तेषु युद्धेषु शम्भुषः मुखस्य भारयितागे भक्त । रयं न दुर्गेति व्याख्यातम् ।। गतामेलोट्, शपो लुक् स्न्दसि विकल्पनात् ।। 14

·अ. १. अ.७, व. २४.]
-
-
[मं. १, अनु. १६. स. १०६.
+
तृतीयामृचमाह-
अवन्तु नः पितरः सुप्रवाचना उत देवी देवपुत्रे ऋतावृधा।
रथं न दुर्गासवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥३॥
अवन्तु नः पितरः सुऽप्रवाचनाः उत देवी इति देवपुत्रे इति देवऽपुत्रे
ऋतऽवृधा रथम् न दुःऽगात् वसवः सुऽानवः विश्वस्मात् नः अहंसः
निः पिपर्तन ॥
नः अस्मान् पितरः पूर्वे ऋपयः अवन्तु रक्षन्तु । कीदृशाः? सुप्रवाचनाः सुखेन प्रवक्तुं
शक्याः । उत अपि च देवपुत्रे देवाः पुत्राः ययोस्ते ऋतावृधा ऋतस्य वर्धयित्र्यौ देवी देव्यौ,
द्यावापृथिव्यौ इति सायणः, तर्हि, ऊर्जा मनोमयत्वं प्राप्ता चित् द्यौः, अधरा अन्नमयत्वस्य
धारयित्री स्थूला चित् पृथिवी, अस्मान् रक्षताम् उभयोः सङ्गतयोः पुत्रस्थानीया देवाः यजमाने
प्रादुर्भवन्ति । रथं नेति पूर्ववत् ।। देवी-देव्यौ, वा छन्दसीति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् ॥
चतुर्थीमृचमाह-
नराशंस जिन वाजयन्निह क्षयद्वीरं पुपर्ण सुम्नैरीमहे ।
रथं न दुर्गासवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अहंसो निष्पिपर्तन ॥४॥
नग़शंसम् वाजिनम् वाजयन् इह आयत्ऽवीरम् पुपर्णम् सुम्नैः ईमहे
रथम् न दुःऽगात् वसवः सुऽदानवः विश्वस्मात् नः अंहसःनिः पिपर्तन ॥
नराशंसम् नरैः पलिमिः पुरुषः शंसनीय वाजिनम् समृद्धिमन्तं याजयन् समर्थयन् विशेषतो
जलयन् इह असिन् यजने स्तौमि । क्षयद्वीरम् क्षयन्तो वीरा यसिन् तमतिबलाढ्यं पूपणम्
पोपकं देवं मुम्नैः सुखकरैः वचोमिः ईमहे याचामहे । रथं नेति पूर्ववत् । क्षयद्वीरम्-क्षि क्षये,
लटः शव, शपि प्राप्त व्यत्ययेन शः॥
पश्चमीमृचमाह-
बृहस्पते सदृमिन्नः सुगं कृधि शं योर्यत्ते मनुर्हित तीमहे ।
रथं न दुर्गासवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥५॥

·अ. १, म.७, व. २४.] . [मं. १, अनु. १५. सू. १०६. बृहस्पते सर्दम् इत् नः सुऽगम् कृधि शम् योः यत् ते मनुःऽहितम् तत् ईमहे रथम् न दुःऽगात् वसवः सुऽदानवः विश्वस्मात् नः अंहसः निः पिपर्तन ।। बृहस्पते, सदमिन् सदैव नः अस्माकं, योः शम् देवान् कामयमानस्य शमरूपं यत् सुखं वर्तते तव सुगम् सुप्रापं कृधि कुरु । ते तव सभृतं मनुर्हितम् मनुना ब्रह्मणा हितं व्यवस्थापित यत् शान्तिसुखं भवति तत् ईमहे प्रार्थयामहे । शंयोरिति पदद्वयं 'शमनं च रोगाणां यावनं च मयानाम् ' इति यास्केन व्याख्यातम् । तदनुसारेण सायणीयम् । रथं नेति पूर्ववत् ।। पष्ठीमृचमाह- इन्हें कुत्सौ वृहणं शचीपति काटे निवाढ ऋपिरह्वदूतये । रथं न दुर्गासवः सुदानवो विश्वस्मानो अंहसो निष्पिपर्तन ॥६॥ इन्द्रम् कुसः वृत्रहनम् शचीऽपतिम् काटे निऽवाळ्हः ऋर्पिः अद्वत् ऊतये रथम् न दुःऽगात् वसवः सुऽदानवः विश्वस्मात् नः अंहसः निः पिपर्तन ॥ काट इति कृपनाम । काटे कूपे निवाहः नितरां कृतप्रयासः, या प्रयत्ने इति धानो- निप्पन्नः, न तु पतितः पातितो या, एवं अस्मदुक्ततात्पर्यमुपपन्नं भवति । ऋषिः कुत्तः, अत एव त्रितः कुत्स एव स्यादित्यनुमानम् । वृत्रहनम् वृत्रस्य हन्तारम् शचीपतिम् शच्याः पति, सर्वकर्मसु शक्तं, इन्द्रम् देवराज ऊतये रक्षायै अहत् आवयति स्म । अन्यत्समानम् ।। सप्तमीचमाह-- देवी देव्यदितिनि पातु देवस्त्राता त्रायतामप्रयुच्छन् । तन्नौ मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत योः ॥७॥ देवेः नः देवी अदितिः नि पातु दे॒वः पाता त्रायताम् अप्रैऽयुच्छन् तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत देवी अदितिः देवमाना देवैः वीर्यः पुत्रः मह नः अस्मान् निपातु निवर्ग रक्षतु । प्राता द्यो॥

·१.अ. - ७७० - देवाः सर्वेऽपि अरसा रक्षणेन युक्ताः नः अस्मान् उप आगमन्तु उपगच्छन्तु । कीदृशाः। अ.७, य.२५.] [म. १, अनु. १६, स. १०६ सर्वस्य रक्षकः देवः सविता अप्रयुच्छन् अप्रमाद्यन्, सर्वदा अस्मद्विपये जागरूकः सन् त्रायताम् पालयत्वस्मान् । तन्नो मित्र इति प्राग्व्याख्यातम् । अप्रयुच्छन्-युच्छ प्रमादे ॥ इति प्रयमस्य सप्तमे चतुर्विशो वर्ग: 'यशो देवानामिति तृचं द्वितीयं सूक्तं, कुत्सस्यार्प त्रैष्टुभं वैश्वदेवम् ।। तत्र प्रथमामृचमाह- यज्ञो देवानां प्रत्यैति सुम्नमादित्यासो भवंता मूळयन्तः। आ वोऽर्वाची सुमतिर्ववृत्यादहोश्चिद्या वरिवोवित्तरासत्॥१॥ यज्ञः दे॒वानाम् प्रति एति सुम्नम् आदित्यासः भवंत मूळयन्तः आ वः अर्वाची सुऽमतिः ववृत्यात् अंहोः चित् या वरिवोवित्ऽतरा असत्॥ यज्ञः अस्मदीयः देवानाम् इन्द्रादीनां सुम्नम् प्रति सुखं प्रति एति गच्छतु । आदित्यासः हे अदितिपुत्राः देवा, मुळयन्तः सुखयन्तः युष्मानाश्रितान् भवत । तथा वः युष्माकं सुमतिः शोभना भक्तानुग्रहात्मिका बुद्धिः अर्वाची अस्मदभिमुखी सती आयवृत्यात् आवर्तताम् । या सुमतिः अंहोश्चित् पापादपि उद्धृत्य वरिवोवित्तरा परिवः परिचरणं सुखं वा, तस्यातिशयेन लम्भयित्री असत् भवेत् ॥ ववृत्यात्-ऋतु वर्तने, लिङ्, व्यत्ययेनात्मनेपदं, छन्दसि शपः अलुः । अंहो:-अहि गतौ, इदित्यान्नुम्, औणादिक उप्रत्ययः । परियोवित्तरा-विद्ल लामे । असत्- अस भुवि, लेट् ॥ द्वितीयामृचमाह- उप॑ नो दे॒वा अवसा गमन्त्वहिरसा सामभिः स्तूयमानाः। इन्द्र इन्द्रियैर्मरुतो मुरुद्भिरादित्यै। अदितिः शर्म यंसत् ॥२॥ उप॑ नः दे॒वाः अर्वसा आ गमन्तु अङ्गिरसाम् सामऽभिः स्तूयमानाः इन्द्रः इन्द्रियः मरुतः मरुत्ऽभिः आदित्यैः नः अदितिः शर्म यसत् ॥ . अगिरसाम् प्रसिद्धानां ऋषीणां साममिः मन्त्रगानः स्तूयमानाः । अपि च इन्द्रः देवराजः ·अ.१२.७, 4. २६. [म. १, अनु. १६, स. १०८ . इन्द्रियैः इन्द्रलिङ्गैः स्वीपैलैः युक्तः अस्मान् प्रामोतु तथा मरुतःइन्द्रभ्रातरः मरुद्भिः मरुद्गणैः सह अस्मान् प्राप्नुवन्तु । अथ अदितिः देवानां माता अखण्डस्वरूपा आदित्यैः स्वकीयपुत्रैः सह नः अस्मभ्यं शर्म सुखं यसत् यच्छतु । गमन्तु-गच्छन्तु, छन्दसि उभयथा । यसत्-यम उपरमे, लेट् , सिप बहुलमिति सिप् ॥ तृतीयामृचमाह- तन्न इन्द्रस्तरुणस्तदग्निस्तदर्यमा तत्सविता चनौ धात्। तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥३॥ तत् नः इन्द्रः तत् वरुणः तत् अग्निः तत् अर्यमा तत् सविता चनः धात् तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ पदस्माभिः प्रार्थ्यते, तत् तादृशं चनः सुखं संमदं या नः अस्मभ्यं इन्द्रः देवः धातु दधातु । तत् वरुणः दधातु । तत् अनिः दधातु । तत् अर्यमा दधातु । वत् सविता परमो देवः दधातु । तन्नो मित्रो वरुण इत्यादि व्याख्यातम् ॥ धाव-छन्दसि प्रार्थनायां लुङ् ।। इति प्रयमस्य सप्तमे पञ्चविंशो वर्ग: 'य इन्द्राग्नी' इति त्रयोदशचं तृतीय वक्तं, कुत्तस्यार्प त्रैष्टुभमैन्द्रामम् ।। तत्र प्रथमामृचमाह- य इन्द्राग्नी चित्रतमो रथो वामभि विश्वानि भुवनानि चप्टें। तेना यतिं सरथ तस्थिवांसाथ सोमस्य पिचतं सुतस्य ॥१॥ यः इन्द्राग्नी इति चित्रऽतमः रथः वाम् अभि विश्वानि भुवनानि चष्टे तेने आ यातम् सऽरथम् तुस्थिऽवांसा अर्थ सोमस्य पिवतम् सुतस्यै ॥ है इन्द्राग्री, हे देवौ, चित्रतमः अतिशयेन चित्रः अद्भुतः यः चाम् युधयोः संपन्धी रथः विश्वानि भुवनानि सर्वाणि भूतजातानि अभिचष्टे आमिमुख्येन पश्यति, तेन रथेन आयातम् आगच्छत्तम् । कीदृशौ सन्तौ ? सरथम् समानं एक रयं तस्थिवांमा अधिष्ठितवन्तों, आयातम् । अय तथा आगमनात्परं मुतस्य अभिपुतस्य सोमस्य एफदेशं संभागं पियतम् ।। तस्सियांसा- तिष्टतेः लिटः कमः, द्विर्वचन, सुपा मुलुगित्याकारः ।।

·७७२- पुत्रवधाय संयुक्तो भवथः। हि यस्मादेवं तस्मात् हे वृपणा, चर्पितारौ इन्द्राग्नी, तो युवा सध्रयश्चा अ. १, अ.७, ५.२६.] [म. १, अनु. १६, स. १०८० द्वितीयामृचमाह- यावढिदं भुवन विश्वमस्त्युरुव्या वरिमा गभीरम् । तावा अयं पातवे सोमो अस्त्वरमिन्द्राग्नी मनसे युवभ्याम् ॥२॥ यावत् इदम् भुवनम् विश्वम् अस्ति उरुऽव्या वरिमा गभीरम् तान्ि अयम् पातवे सोमः अस्तु अरम् इन्द्राग्नी इति मनसे युवऽभ्याम्॥ विश्वम् इदम् भुवनम् सर्वमिदं जगत् उरुव्यचा उरु विस्तीर्ण व्यचः व्यापनं यस्य तेन वरिमता परिम्णा उरुत्वेन स्वात्मीयेन महत्त्वेन गभीरम् गाम्भीर्योपेतं सत् यावत् अस्ति याद प्रमाणं भवति, हे इन्द्राग्नी, युवभ्याम् पातवे युवाभ्यां पातुं अयम् सोमः अस्माभिर्युष्मदर्थ- मभिपुतः तावानस्तु तावत्प्रमाणो भवतु । तथा मनसे अरम् अस्तु अलं पर्याप्तो भवतु । वरिमता उरुशब्दात् भावे इमनिच्, उरुशब्दस्य वरादेशः, तृतीयायाश्छान्दसस्तुडागमः ॥ तृतीयामृचमाह- चक्काथे हि सध्रयङ्नाम भद्रं संधीचीना वृत्रहणा उत स्थः। ताविन्द्राग्नी सध्यचा निषद्या वृष्णः सोमस्य वृषणा पेथाम् ॥३॥ चक्राथे इति हि सुध्रर्यक् नाम भद्रम् सधीचीना वृत्रऽहनौ उत स्थः तौ इन्द्राग्नी इति सध्यञ्चा निऽसर्व वृष्णः सोमस्य वृषणा आ वृषेथाम् ॥ हे इन्द्राग्नी, भद्रम् शुभं उत्कृष्टं नाम स्वकीयं नामधेयं सध्यक् सहगतं संयुक्तं चक्राचे युयां कृतवन्तौ । अग्निः पृथिव्यां इन्द्रो दिवि, एवं द्यावापृथिव्योरूर्जखलावध्यक्षौ नित्यसंयुत्तौ भवतः । अग्निरितो देवानाह्वातुं समर्थः, आहूतानां मुख्यो राजा इन्द्रः । उत अपि च हे वृत्रहनौ, उभौ संयुक्तौ असुरं वृत्रं हतः, अत एवं संबोधनम् । सधीचीना सह गच्छन्ती, स्या सहितावेव सन्तौ निपद्य निषण्णौ उपविष्टौ भूत्वा वृष्णः सोमस्य सेक्तः सोमस्य वीर्य मार्ग आपेथाम् आसिञ्चयां आत्मीयोदरे । सर्वे गताः॥ + ·म. १, अ.७, व. २६.] ७७३ - [म. १, अनु. १६, सू. १०८. r चतुर्थीमृचमाह- समिद्धेष्वग्निवानजाना यतस्तूंचा वर्हिरु तिस्तिराणा। तोत्रैः सोमः परिषिक्तभिसर्वागेन्द्राग्नी सौमनसाय यातम् ॥४॥ सम्ऽईद्धेषु अग्निपुं आनजाना यतऽस्तूंचा वर्हिः ऊम् इति तिस्तिराणा तीत्रैः सोमः परिऽसिक्तेभिः अर्वाक् आ इन्द्राग्नी इति सौमनसायं यातम् ॥ अस्यां कर्मपरार्थस्यावकाशं विस्पष्टं दधाति मन्तवर्णः । तस्मात् “यतस्रुचा" इत्यादीनां सङ्केतत्वं रहस्यार्थे बोद्धव्यम् । समिद्धेषु प्रज्वलितेषु अमिपु पृथिव्यादिस्थानगतेषु ऊर्येषु सोपानेषु गच्छन्नग्निः बहुत्वं दधाति, तस्माद्बहुवचनम् । तादृशेषु अग्निविशेपेषु आनजाना अञ्जन्तौ, आत्मानं व्यक्तं कुर्वन्तौ यतस्रुचा यता उद्यता मुहुर्मुहुरुद्गता उत्कांक्षा ययोस्तौ, ऊर्ध्व यजमानं गमयितुं तेन सह स्वयं गन्तुममिलपन्तौ, बर्हिः उ वैद्यां यजमानस्यान्तरासने तिस्तिराणा आस्तीर्ण कृतवन्तौ, ऊर्ध्वगमने, स्वीयमासनं यजमानस्यान्तः तावेच देवौ सिद्धं कुरुतः, तथा- विधा यजमानेऽनुग्रहबुद्धिः । तथाभृतौ हे इन्द्राग्नी, तीः क्षिप्रं हर्पप्रदः परिपिक्तैमिः परितः यजमानस्याधारभूतेषु सर्वेप्वङ्गेपु सिक्तैः सोमः हेतुभूतः अफ् िअस्मदभिमुखं सौमनमाय सौमनस्याय अनुग्रहाय आयातम् आगच्छतम् ॥ आनजाना-अञ्जू व्यक्तिरक्षणादिषु, लिटः कानच्, व्यत्ययेन नुट् । तिस्तिराणा-स्तृन् आच्छादने, पूर्ववत् कानच्, विभक्तैराकारः ।। पञ्चमीमृचमाह- यानीन्द्राग्नी चक्रथुर्वीयर्याणि यानि रूपाण्युत वृष्ण्यानि । या वाँ प्रतानि सख्या शिवानि तेभिः सोमस्य पिवतं सुतस्य॑ ॥५॥ यानि इन्द्राग्नी इति चक्रथुः वीर्याणि यानि रूपाणि उत वृष्ण्यांनि या वाम् प्रतानि सख्या शिवानि तेभिः सोमस्य पिवतम् सुतस्य॑ ॥ है इन्नानी, यानि वीर्याणि अमुरवधादीनि चक्रथुः युगां कृतान्ती, यानि रूपाणि यानि च नवनानि दिव्यानि रूपाणि यजमाने उदयं च कृतवन्तौ, उन अपि च यानि पृण्यानि वृष्णि मानि, मंचनमामथ्या वानि भक्तेषु यजमानेषु फलितानि दिव्यपुटिनकाशादीनि, या यानि ·म. १, अ.७, य. २७.] ७७४ - [म. १, अनु. १६. सू. १०८ दीप्यमाने नरपतौ, तसिन् चलाधाने हृप्यथः । अतः परि अस्मात् सर्वस्मादप्युपरि हे धूपणौ प्रलानि चिरन्तनानि वाम् युवयोः शिवानि शुभप्रदानि संख्या सख्यानि च भवन्ति, तैमिः तैः सर्वैः युक्तौ सन्तौ सुतस्य सोमस्य पिबतम् अभिपुतं सोमं ययाभागं पिमतम् ।। इति प्रथमस्य सप्तमे पड्विंशो वर्गः पष्ठीमृचमाह- यदद्भवं प्रथमं वो वृणानो ऽयं सोमो असुरेनों विहव्यः । तां सत्यां श्रृद्धामभ्या हि यातमा सोमस्य पिवतं सुतस्य॑ ॥६॥ यत् अव॑वम् प्रथमम् वाम् वृणानः अयम् सोमः असुरैः नः विऽहव्यः ताम् सत्याम् श्रद्धाम् अभि आ हि यातम् अर्थ सोमस्य पिवतम् सुतस्य॑ ॥ हे इन्द्रामी, चाम् युवां घृणानः संभजमानोऽहं प्रथमम् यजनस्योपक्रम एव यदनवन यदुक्तवानसि, किं तदुक्तम् ? आह-अयम् नः सोमः असुरैः विहव्यः अयमस्माभिरभिपुतः सोमः देवद्वेपिभिरस्मच्छत्रुभिः विपर्ययेण होतव्यः स्यात् यदि प्राप्तकालं युवाम्यां न स्वीक्रियेत, तस्माद्विपरीतं मा भूत्, एवमर्थकं वचः प्रागेव दत्तं मया । सत्याम् परमार्थी ताम् श्रद्धान आदरातिशयेन श्रद्धया कृतां प्रतिज्ञां अमि अभिलक्ष्य अवधाय आ हि यातम् आयातमेव । अथ आगमनादनन्तरं सुतस्य सोमस्य पिवतम् ॥ वृणानः-वृङ् संभक्तौ ॥ सप्तमीमृचमाह- यदिन्द्राग्नी मदयः खे दुरोणे यद् ब्रह्मणि राजनि वा यजत्रा। अतः परि वृषणावा हि यातमा सोमस्य पिबतं सुतस्य ॥७॥ यत् इन्द्राग्नी इति मदथः खे दुरोणे यत् ब्रह्मणि राजनि वा यजत्रा अतः परि वृपो आ हि यातम् अर्थ सोमस्य पिवतम् सुतस्य । हे यजत्रा यष्टव्यौ, इन्द्राग्री, स्वे दुरोणे स्वकीये द्वारयुक्ते निवासस्थाने हप्ययः । ब्रह्मणि ब्रह्मपदवाच्यमन्त्रयुक्ते ऋषौ तदनुग्रहे यत् यदि हप्ययः वा यदि वा राजनि चर्पितारौ दिव्यतेजोवलधनादीनामष्टिानाम् आयातम् हि आगच्छतमेव । अन्यत् पूर्ववत् ।। विभक्तराकारः यत् यदि मदयः यजत्रा- -यजेः कर्मण्यत्रन्, ॥

·अ.१, अ.७, व. २७.] - (म. १, मन. १६. स. १०८ अष्टमीमृचमाह- यदिन्द्राग्नी यदुपु तुर्वशेषु यद् गुह्युष्वनुषु पुरुषु स्थः । अतः परि वृषणावा हि यातमा सोमस्य पिवतं सुतस्य॑ ॥८॥ यत् इन्द्राग्नी इति यदुपु तुर्वशेषु यत् दुछुपुं अनुषु पूरुष स्थः अतः परि वृषणो आ हि यातम् अर्थ सोमस्य पिवतम् सुतस्य॑ ॥ हे इन्द्रामी, यत् यदि यदुपु प्रसिद्धेषु राजसु स्थः भवथः तथा यत् तुर्वशेषु टुंयुषु अनुपु पूरुपु स्थः, अतः परीत्यादि व्याख्यातम् । अत्र सायणव्याख्यानमवधेयम् । तदस्माकं पक्षस्य सामान्यतः प्रोदलकं भवतीति हेतोः यदुप्रभृतीनां निर्वचनं न निरूप्यते ॥ तत्र सारं घूमः । यदुप्पित्यादीनि पश्च मनुप्यनामानि । यदुपु-अहिंसकेषु, यम उपरमे, नियम्यन्ते इन्द्रियाण्येभि- रिति यदवः, यमेर्दुक चेति कुप्रत्ययो दुगागमश्च । तुर्वशेपु-हिंसकेपु, तुर्वी हिंसार्थः । द्रुापु- द्रोहं परेपामुपद्रवमिच्छत्सु । अनुपु-अन प्राणने, प्राणत्सु, सफलैः प्राणैर्युक्तेपु ज्ञात्पु । पूरुपु- पूरी आप्यायने, पूरयितव्येषु स्तोत्जनेषु ।। नवमीमचमाह- यदिन्द्राग्नी अवमस्या पृथिव्यां मध्यमस्यौ परमस्यांमुत स्थः। अतः परि वृषणावा हि यातमा सोमस्य पिवतं सुतस्य॑ ॥९॥ यत् इन्द्राली इति अवमस्याम् पृथिव्याम् मध्यमस्याम् परमस्याम् उत स्थः अतः परि वृषणो आ हि यातम् अर्थ सोमस्य पिवतम् सुतस्य॑ ॥ हे इन्द्रामी, असमस्याम् सनिकृष्टायां पृथिव्याम् आरोहणक्रमे प्रथमस्थानभृतायां भूम्यां स्थः भायः, तपा मध्पमस्पाम् भुवर्लोकापायां अन्तरिक्षभूतायां यदि स्थः । तथा परमस्याम् उत ततीपस्सानभूतायां खलोकाख्यायां च यदि स्सः, अतः परीत्यादि समानम् ।। दामीमृचमाह-- यदिन्द्राग्नी परमस्यौ पृथिव्यां मध्यमस्यामवमस्यांमुत स्थः। अतः परि वृपणांवा हि यातमया सोमस्य पिबतं सुतस्य॑ ॥१०॥ यत् इन्द्राग्नी इति परमस्याम् पृथिव्याम् मध्यमस्याम् अवमस्याम् उत ·म.१.म.७, प. २७.] [म. १, अनु.१५, स.१०८ स्थः अतः परि वृषणो आ हि यातम् अर्थ सोमस्य पिवतम् सुतस्य॑ ॥ : यदारोहक्रमेण नवम्यामुक्तं, तदवरोहक्रमेण परमं तृतीय स्थान प्रथमं निर्दिश्यान्ते पृथिवी- स्थाने स्थ इत्युच्यते । अन्तर्यागे आरोहोऽचरोहश्च भवत इति योध्यम् ।। एकादशीमृचमाह- यदिन्द्राग्नी दिवि छो यत्पृथिव्यां यत्पर्वतेष्वोषधीष्वप्सु । अतः परि वृषणावा हि यातमथा सोमस्य पिवतं सुतस्य॑ ॥११॥ यत् इन्द्राग्नी इति दिवि स्थः यत् पृथिव्याम् यत् पर्वतेषु ओप॑धीषु अप्ऽसु अतः परि वृषणौ आ हि यातम् अर्थ सोमस्य पिचतम् सुतस्य॑ ॥ हे इन्द्राग्नी, दिवि धुलोके यत् यदि स्थः भवथः । यत् यदि वा पृथिव्याम् भूमौ यत् यदि वा पर्वतेषु ओपधीषु अप्सु एवं सर्वत्र भवथः, अन्यत् पूर्ववत् ॥ द्वादशीमृचमाह- यदिन्द्राग्नी उदिता सूर्यस्य मध्ये दिवः स्वधया मादयेथे। अतः परि वृपणावा हि यातमा सोमस्य पिबतं सुतस्य॑ ॥१२॥ यत् इन्द्राग्नी इति उत्ऽईता सूर्यस्य मध्ये दिवः स्वधा मादयेथे इति अतः परि वृषणो आ हि यातम् अर्थ सोमस्य पिबतम् सुतस्य॑ ॥ हे इन्द्राग्री, उदिता उदितस्य सूर्यस्य प्रादुर्भुतस्य ऋतस्य ज्योतिपः संवन्धिनः दिवः खर्लोकस्य मध्ये मुख्य भागे स्वधया स्वभावधारणशक्त्या यत् यदि वा मादयेथे तृप्तौ भवयः, अन्यत्पूर्ववत् ॥ उदिता-पष्ठया डादेशः। मादयेथे-मद तृप्तियोगे, चुरादिरात्मनेपदी ॥ प्रयोदशीमृचमाह- एवेन्द्राग्नी पपिवांसा सुतस्य विश्वा॒स्मभ्यं सं जयतं धनानि । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥१३॥ एव इन्द्राग्नी इति पपिऽवांसा सुतस्य विश्वा अ॒स्मभ्यम् सम् जयतम् तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ . धानि ·- स. १, स.७, व.२८] [म.१, मनु. १६, सू.१०९. हे इन्द्राग्नी, सुतस्य सोमस्य, सोमं एव एवं पपियांसा पीतवन्तौ युवां अस्मभ्यम् विश्वा सर्वाणि सर्वविधानि धनानि सम् जयतम् जित्वा यच्छन्तम् । तन्नो मित्रो वरुण इत्यादि गतम् ॥ पपियांसा-पा पाने, लिटः कसुः ।। इति प्रयमस्य सप्तमे सप्तविशो वर्गः 'वि ही त्यष्ट चतुर्थ सूक्तं, ऋप्याद्याः पूर्ववत् ।। तत्र प्रथमामृचमाह- वि ह्यख्यं मनसा वस्य इच्छन्निन्द्राग्नी ज्ञास उत वा सजातान् । नान्या युवत्प्रमतिरस्ति मह्यं स वां धियं वाजयन्तीमतक्षम् ॥१॥ वि हि अख्यम् मनसा वस्यः इच्छन् इन्द्राग्नी इति ज्ञासः उत वा सऽजातान् न अन्या युवत् प्रऽमतिः अस्ति मह्यम् सः वाम् धियम् वाजऽयन्तीम् अतक्षम् ॥ हे इन्द्राग्नी, वस्यः वसीयः वसुमत्तरलक्षणं श्रेयः इन्छन् प्रेप्सन्नहं जासः ज्ञातीन उत या अपि वा सजावान् समानजन्मनः सयोनीन् भ्रातृन् अपि मनसा बुद्धया व्यख्यम् हि व्यवासिप, युनामेव मम ज्ञातयः सजावायेति ज्ञातवानस्मि । अपि च युवत् युगाम्यां मह्यम् दत्ता प्रमतिः प्रकृष्टा बुद्धिः न अन्या अस्ति अन्येन न दत्ता भवति अत एव सा प्रकृष्टा भवति । यया सः वादशोऽहं वाजयन्तीम् समर्धयन्ती समृद्धिकारिणी धियम् धिया साधनेन निप्पादितां स्तुति पाम् युगाम्यां अतक्षम् अकार्पम् ।। वस्या चमुशब्दादीयमुन्, टिलोपः । नास:-ज्ञातयः, सुखदुःपादिकं साम्य॑न जानन्ति, ज्ञाधातोरॊणादिकः असुन्प्रत्ययः । युयत्-मुपा मुलुगिति विमक्तेर्लर ।। द्वितीयामृचमाह- अर्थवं हि भूरिदावत्तरा वा विजामातुरुत वा घा स्यालात् । अथा सोम॑स्य॒ प्रय॑ती युवभ्यामिन्द्राग्नी स्तोमै जनयामि नव्य॑म् ॥२॥ अश्रवम् हि भूरिदावत्ऽतरा वाम् विऽजामातुः उत वा घ स्यालात् अर्थ सोमस्य प्रऽयंती युवऽभ्या॑म् इन्द्राग्नी इति स्तोमम् जनयामि नव्यम्।

·ان - [म. १, अनु. १६. पू. १०१ , , ...७, प. २८. हे इन्द्राग्नी, वाम् युवां भूरिदावत्तरा अतिशयेन भूरेः प्रभृतस्य धनस्य दातारौ इति अश्रवम् हि श्रुतयानहं खलु । विजामातुः विकलो जामाता कन्यालाभाय भूरिधनस्य दाता भवति, तस्मादप्यतिशयेन दातारौ, उत वा अपि च स्यालात् कन्याम्रातुः, सः भगिनीप्रीतये भरि धनं ददाति, तस्मादप्यतिशयेन दाताराविन्द्राग्नी। घ पादपुरणः। अथ एवं श्रवणात्परं अहमपि अनर्घ सोमं स्तोमं च ददामि वामित्याह । युवभ्याम् युवाभ्यां सोमस्य प्रयती सोमस्य प्रदानेन सह नव्यम् स्तोमम् प्रत्यग्रं गानयोग्यं स्तोत्रं जनयामि निप्पादयामि ॥ अश्रवम्-लङि उत्तमैक- वचने विकरणस्य इलुः । भूरिदापत्तरा-ददातेः आतो मनिन्निति वनिप् । प्रयती-यम उपरमे ।। तृतीयाचमाह- मा छैद्म रश्मीरिति नाधमानाः पितॄणां शक्तीरनुयच्छमानाः। इन्द्राग्निभ्यां कं वृषणो मदन्ति ता ह्यद्री धिपाया उपस्थे ॥३॥ मा छद्म रश्मीन् इति नार्धमानाः पितॄणाम् शक्तीः अनुऽयच्छमानाः इन्द्रग्निऽभ्या॑म् कम् वृषणः मदन्ति ता हि अद्री इति धिषायाः उपऽस्यै ॥ रश्मीन् रश्मिः रज्जुपर्यायः, अस्माकं देवबन्धुत्वद्योतकान् बहोः कालात् परंपरागतान रश्मीन् मा छेन मा विच्छिन्नान् कार्म इति नाधमानाः इति प्रार्थयमानाः, पितॄणां पूर्वेपामृपीणां शक्तीः असाधारणसामर्थ्यसम्पत्तीः अनुयच्छमानाः अनुक्रमेण स्वात्मसु नियताः धारिताः कुर्वन्तः बृपणः सेक्तारो बलाढ्याः यजमानाः इन्द्राग्निभ्याम् उभाभ्यां सकाशात् कम् सुखं यथा भवति तथा मदन्ति स्तुवन्ति । हि यस्मात् ता तौ इन्द्रोऽग्निश्च अद्री अत्तारौ हन्तारौ असुराणा, धिपणायाः स्तुतिनिप्पत्तिसाधनभूतायाः बुद्धेः उपस्थे उपस्थाने समीपे भवतः । अत्र अद्री इति सोमाभिपवग्रावाणौ कर्मणि प्रसिद्धौ। तर्हि, द्यावापृथिव्यौ तौ, पृथिव्यामग्निः दिवि इन्द्रः । एवमप्युपपद्यते अद्री इन्द्राग्नी इति ॥ छेन-छिदिर द्वैधीकरणे, लङि विकरणस्य लुक् । नाघ- माना:-नाध याच्मायाम् । मदन्ति-मद दृप्तियोगे । चतुर्थीमृचमाह- युवाभ्यो देवी धिपणा मायेन्द्राग्नी सोम॑मुशती सुनोति । तावश्विना भद्रहस्ता सुपाणी आ धावतं मधुंना पृङ्क्तमप्सु ॥४॥ .

·म., अ.७,३.२९.] [मं. १, अनु. १६, स. १०९. युवाभ्याम् देवी धिषा मदाय इन्द्राग्नी इति सोमम् उशती सुनोति तो अश्विना भद्रऽहस्ता सुपाणी इति सुऽपाणी आ धावतम् मधुना पृक्तम् अऽसु॥ हे इन्द्रामी, युवाभ्याम् मदाय युवयोर्हाय देवी द्योतमाना धिपणा मन्वात्मिका वाक् उशती युवां कामयमाना सती सोमम् सुनोति अभिपुणोति | अश्विनोः कृत्यमपि इन्द्राग्नी निर्वहत इति अविनाविव इन्द्राग्नी संबोधयति । अश्विना अश्ववन्तौ बलवेगयुक्तौं, भद्रहस्ता कल्याणकारिभुजोपेतौ, सुपाणी शोभनपाणियुक्तौ एवंभृतौ हे इन्द्राग्नी, तौ युवां आधाचतम् शीप्रमागच्छतम् । आगत्य च अप्सु उदकेषु ज्योतिर्मलादिलक्षणेषु वर्तमानेन मधुना सारांशेन आत्यन्तिकसुखेन पृङ्क्तम् संयोजयतं अस्मदीयं सोमम् ॥ पृक्तम्-पृची संपर्के, रौघादिकः, लेटि घसस्तम् ।। पञ्चमीमृचमाह- युवामिन्द्राग्नी वसुनो विभागे तुवस्तमा शुश्रव वृत्रहत्यै । तावासद्या वर्हिषि यज्ञे अस्मिन्प्र चर्पणी मादयेथां सुतस्य॑ ॥ ५॥ युवाम् इन्द्राग्नी इति वसुनः विऽभागे तवःऽतमा शुश्रव वृत्रऽहत्यै तौ आऽसद्य वर्हिपि यज्ञे अस्मिन् प्र चर्पणी इति माढयेथाम् सुतस्य । हे इन्द्राग्नी, वसुनः दिव्यस्य धनस्य विभागे विभजने यथार्ह यजमानाय भागदाने वर्तमानौ युवाम् वृत्रहत्ये पत्रपये तबस्तमा अतिशयेन बलिनी यां शुश्रव अौपम् । हे चर्षणी, द्रष्टारौ सर्वस्य, तो युवा असिन् यते मदीये यजने वर्हिपि आस्तीर्णे आसने आसद्य उपविश्य सुतस्य अमिपुतस्य सोमस्य खीकरणेन प्रमादयेयाम् प्रर्पण तृप्तौ भवतम् ।। वयस्तमा-तब इति वलनाम, तस्मात् लुप्तमत्वर्थीयात्तमप् ॥ इति प्रथमस्य सप्तमेष्टावितो वर्ग: पष्ठीमृचमाह-- प्र चर्पणिभ्यः पृतनाहरूपु प्रथिव्या रिरिचाये दिवश्च । प्रसिन्धुभ्यःप्र गिरिभ्यो महित्वा प्रेन्द्राग्नी विश्वा भुवनात्यन्या ।।६।। प्र चर्षणिऽभ्यः पृतनाऽइयेषु प्र पृथिव्याः रिरिचाये इति दिवः च प्र ·- ७८० - अ. १, अ.७, ३. २९.] मि. १, अनु. १६.१०९ सिन्धुऽभ्यः प्र गिरिऽभ्यः महिऽत्वा प्रइन्द्राग्नी इति विश्वा भुव॑ना अति अन्या।। हे इन्द्राग्नी, पृतनाहवेषु पृतनासु युद्धेषु हवेषु रक्षार्थ आहानेपु सत्सु, युवा महित्वा खमहत्त्वेन चर्पणिभ्यः द्रष्टभ्यः सर्वेभ्यः प्र रिरिचाथे प्रकर्षेण अतिरिच्येथे, रक्षणे सर्वाधिको भवयः। तथा रक्षणे विपये पृथिव्याः प्रविस्तीर्णाया भूमेः प्ररिरिचाथै अत्यधिको भवथ, दिवय प्र धुलोकादप्यतिरिक्तौ युवां, सिन्धुभ्यः प्र स्यन्दमानाभ्यः अद्भयः अधिकौ, गिरिभ्यः प्र पर्वतेम्पः चाधिकौ, अन्या अन्यानि अत्रानुक्तानि विश्वा भुवना सर्वाणि भृतजातानि, अति अतिरिक्तौ भवथ ॥ रिरिचाथे-रिचिर् विरेचने, छन्दसि वर्तमाने लिट् ॥ सप्तमीमृचमाह- आ भरत शिक्षतं वज्रवाहु अस्माँ इन्द्राग्नी अवतं शचीभिः। इमे नु ते रश्मयः सूर्यस्य॒ येभिः सपित्वं पितरो न आसन् ॥७॥ आ भरतम् शिक्षतम् वज्रवाहू इति वज्रवाहू अस्मान् इन्द्राग्नी इति अवतम् शचीभिः इमे नु ते रश्मयः सूर्यस्य येभिः सऽपित्वम् पितरः नः आसन्॥ हे वज्रवाह वज्रहस्तौ, इन्द्राग्नी, आभरतम् आहरतं सामर्थ्यात् ऋतसम्पदमिति शेषः, आहृत्य च शचीभिः शक्तिमिः अस्मान् शिक्षतम् शिक्षयतं, अन्तर्भावितण्यर्थः, अवतम् वर्धयतम् अस्मान् । तादृशशिक्षणाय वयमिदानीमधिकारिणः संवृत्ता एवेत्याह । इमे नु अस्माकं प्रत्यक्षा एव ते सूर्यस्य रश्मयः ते ऋतसूर्यरश्मयः, येभिः रश्मिमिः नः पितरः अस्माकं पूर्वे पुरुषा ऋषयः सपित्वम् सहप्राप्तव्यं स्थानं आसन् गता आसन्, अगच्छन् । शिक्षतम्-शिक्ष विद्योपादाने ।। सपित्वम्-आप्ल व्याप्तौ, अस्मात् सशब्दोपपदाद कृत्यार्थे त्वन्प्रत्ययः, धातोः पिभावः पृपोदरादित्वात् ।। अष्टमीमृचमाह- पुरन्दरा शिक्षतं वजहस्तास्माँ इन्द्राग्नी अवतं भरेषु। तन्नौ मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत पुरंम्ऽदरा शिक्षतम् वज्रहस्ता अस्मान् इन्द्राग्नी इति अवतम् भरेषु ·म. १, अ.७, ३. ३०.] -७८१ [म. १, अनु. १६, सू. ११०० तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ हे यज्रहस्ता, वज्रधरहस्तयुक्तौ, पुरन्दरा असुरपुराणां दारयितारी, इन्द्राग्नी, अस्मान् शिक्षतम् गिक्षयतं, दिव्यरहस्यविद्यां ग्राहयतम् । भरेषु संग्रामेषु अवतम् रक्षतम् । यज्ञयात्रायां संग्रामो भवतीति स्मार्यम् । तन्नो मित्र इत्यादि गतम् ॥ पुरन्दरा याचंयमपुरंदरौं चेति निपात- नादम्, विभक्तराकारः॥ इति प्रथमस्य सप्तम एकोनत्रिशो धर्गः 'ततं म' इति नवर्च पञ्चमं सूक्तं कुत्सस्याएं प्रभुदेवताकं, पञ्चमीनवम्यौ त्रिष्टुभौ, शिष्टा जगत्यः॥ तत्र प्रथमामृचमाह- ततं मे अपस्त१ तायते पुनः स्वादिष्ठा धीतिरुचाय शस्यते । अयं समुद्र इह विश्वदेव्यः खााकृतस्य समु तृप्णुत ऋभवः॥१॥ तुतम् मे अपः तत् ऊम् इति तायते पुनरिति खार्दिष्ठा धीतिः उचाय शुस्यते अयम् समुद्रः इह विश्वऽदेव्यः स्वाहाऽकृतस्य सम् ऊम् इति तृप्त ऋभवः॥ मेधातिर्थरार्भवमुक्तस्य व्याख्याने (२० म.) ऋभूनधिकृत्योक्तं सर्वमिहावधेयम् । 'फभयो मनुष्याः सन्तस्तपसा देवत्वं प्राप्ताः' इत्यारभ्य (पु. २२१-२) 'साङ्केतिक गूढार्थमन्तरेण प्रहेलिकाप्रायाणामेपां सूतानां प्राजुविवरणं न सिध्यतीत्यापाततोऽवलोकनादेव स्फुट लक्ष्येत' इत्यादि हि तत्रोक्तम् ।। हे अभवः, मे मम संपन्धि अपः कर्म यजनात्मकं ततम् विस्तारितं, यया यात्रारूपं यज्ञस्य, तथा तन्तुरूपमपि, प्रसिद्धम् । तदु तदेव पुनस्तायते विस्तार्यते । तंत्र स्वादिष्ठा खाद्तमा, अत्यन्तप्रीतिकरी पीतिः स्तुतिः उचपाप स्तुत्याय शस्यने कीर्त्यते । अपि च इह अस्मिन् यजने समुद्रः समुन्दनशील: अयम् सोमरस: विधदेच्यः सर्वेभ्यो देवेभ्यः यया अहः पर्याप्तम्तया निष्पादितः । साहाकृतस्य देवतियाचास्वाहाकारेणाप्तिस्य तस्य सोमस्य पानेन समु तृष्णुत सम्पर तुप्ता मयत ॥ उचयाय-चः संप्रसारणम् , औगादिकः अव प्रत्ययः । ममुद्रः-उन्दी लेदने । विश्वदेव्या देवाहों भागो देव्यः, छन्दसि चेति यः, विश्वे देन्या पम्मिन् म मोमः । उष्णुत-उप प्रीणने, स्वादिम्पः श्नुः ॥ 7 ·७८२ - [म. १, मनु. १६, स. ११. प्र ऐतन प्रयाणमकुरुत तदानीं हे सौधन्वनासः सुधन्वनः पुत्राः, चरितस्य अनुष्ठितस्य तपसः भूमना भूम्ना बहुत्वेन सवितुः सोमामिपर्व कर्तुः दाशुपः दत्तवतः यजमानस्य गृहम् निवासस्थान भावश्छान्दसः। ऐतन-इण गतो, लङि थस्य तनबादेशः । भूमना-बहोर्भूभावः, अलोपाभाव- चित् चमसम् असुरस्य भक्षणम् एकम् सन्तम् अकृणुत चतुःऽवयम् ॥ देवः आ असुयत् प्रेरितवान् , देवभावं समपीपदत् । यत् यदा अगोह्यम् गृहितुं अशक्यं सत्यप्रकाश श्रवयन्तः सवितुर्देवस्य श्रवणं प्रापयन्तः ऐतन यूयमागच्छत, तदेति पूर्वेण संबन्धः । भूतपूर्व- मनुप्याणां तपसा कर्मणा ज्ञानेन च देवत्वं प्राप्तानां ऋभूणां मनुष्योपकाराय देवकृत्यानि वर्ण्यन्ते वेदे । तत्रैकं तेषां कर्मेदं भवति-त्वष्टुर्विश्वकर्मणः निर्माणे एकं शरीरं चमसपात्रेण सङ्केतितं सर्वस्यापि भूतजातस्येव यजमानस्यापि प्राकृतजन्मना वर्तते । तस्मिन् सोमपानयोग्ये शरीरसाने थ. १, अ.७, ३.३०.] द्वितीयामृचमाह-- आभोगयं प्र यदिच्छन्तु ऐतनापोकाः प्राञ्चो मम के चिढ़ापर्यः। सौधन्वनासश्चरितस्य॑ भूमनागच्छत सवितुर्दाशुपौ गृहम् ॥२॥ आऽभोगर्यम् प्र यत् इच्छन्तः ऐतन अपाकाः प्राञ्चःमम के चित् आपयः सौधन्वनासः चरितस्य भूमनो अगच्छत सवितुः दाशुषः गृहम् ॥ हे अभवः, अपाकाः परिपकज्ञानाः प्राञ्चः पूर्वे मम संवन्धिनः आपयः आपयितारः बन्धवः के चित् ये केचन यूयं आभोगयम् समन्तादुपभोगयोग्यं सोमं इच्छन्तः कामयमानाः यत् यदा शरीरं अगच्छत प्राप्ताः । ऋभवः सुतसोमानां अमृतत्वप्राप्तौ उपकुर्वन्तीति तत्वं प्रागुक्तम् ।। आभोगयम्- -आ समन्तात् भोगः आभोगः तदर्हः आभोगयः, छन्दसि चेति यः, यस्येति लोपा- श्छान्दसः॥ तृतीयामृचमाह- तसविता वोऽमृतत्वमा वदगोह्यं यच्छ्वयन्त ऐतन । सं चिच्चमसमसुरस्य भक्षणमेकं सन्तमकृणुता चतुर्वयम् ॥३॥ तत् सवितावः अमृतऽत्वम् आ असुवत् अगोह्यम् यत् अवयन्तः ऐतन त्यम् हे अभवः, तत् तदा वः युप्माकं अमृतत्वम् अमरणधर्मत्वं, देवत्वं सविता सर्वस्य प्रेरको . चत्वारोंऽशाः संमिश्रिताः पृथग्व्यक्ता भवन्ति । अनमयः प्राणमयः मनोमयः, एपी ·७८३ म. १, १.७, ३.३०.] [म. १. अनु. १६, सू. ११०० त्रयाणां कारणभृतो दिव्योंऽशश्चेति चत्वारो भवन्ति, तेषां पृथक्करणेन एक शरीरपात्रं चतुर्व्यहा- त्मकं भवति । तेन अन्नमये जगति अन्नमयो देह इय प्राणमयादयश्च तत्तल्लोके निप्पादितव्यक्तयः सिद्धव्यापाराश्च देवेषु साक्षादघीनाः दैन्यस्वीकाराय प्रभवन्ति । तदेवाह-असुरस्य महाबलस्य त्वष्टुर्देवस्य विश्वकर्मणः संवन्धिनं, तेन निर्मितमित्यर्थः, नायं देवशत्रुरसुरः, वेदे देवोऽप्यसुर उच्यते "महद्देवानामसुरत्वमेकम्" इत्यादौ, भक्षणम् सोमपानसाधनभूतं त्यम् तं चमसमेकम् चित् एकमेव चमसं सन्तम्, चतुर्वयम् चतुर्वृहं, चत्वारो वयाः शाखाभूताः अवयवा यस्येति विग्रहः, अकृणुत कृतवन्तः ॥ असुवत्-पू प्रेरणे, तुदादिः । श्रवयन्तः-छान्दसो वृद्धयभावः ।। चतुर्थीमृचमाह- विष्टी शमी तरणित्वेन वाघतो मर्तासः सन्तो अमृतत्वमानशुः। सौधन्वना ऋभवः सुर्रचक्षसः संवत्सरे सर्मपृच्यन्त धीतिभिः॥४॥ विष्ट्वी शमी तरणिऽत्वेन वाघतः मासः सन्तः अमृतऽत्वम् आनशुः सौधन्वनाः ऋभवः सूरऽचक्षसः संवत्सरे सम् अपच्यन्त धीतिऽभिः॥ वापतः स्तोतार पयः भवः शमी कर्माणि, एकस्य चमसस्य चतुर्धा करणादीनि अन्या- न्यपि तरणित्वेन तरणकौशलेन विप्वी विष्ट्या व्याप्प, व्याप्ति कृत्वा मर्तासः सन्तः मनुप्याः सन्तोऽपि अमृतत्वम् देवत्वं आनशुः आनशिरे । तया देवत्वं प्राप्य सौधन्यनाः सुधन्वजाताः सूरचक्षसः सूर्यमदृशप्रकाशाः सूर्यसदृशज्ञानचक्षुपो या, संवत्सरे परिपाककालद्योतकोऽयं, पके काले इत्यर्थः धीतिमिः धारणसमर्थप्रन्नावृत्तयो धीतयः, सामर्थ्याचद्विपयभूतामिः दैव्यामिः सम्पद्भिः समपृच्यन्त संपृक्ताः संयुक्ता अभवन् , देवैः सह खाधिकार प्राप्ता इति भावः ॥ विष्ट्वी-विप्ल व्याप्तौ । शमी-शसो लुक् । अपृच्यन्त-कर्मणि लङ् ।। पञ्चमीमृचमाह- क्षेत्रेमिव वि ममुस्तेजनेनँ एकं पात्रमृभयो जेहमानम् । उपस्तुता उपमं नाधमाना अमर्येषु श्रव इच्छमानाः॥५॥ क्षेत्रम्ऽइव वि ममुः तेजनेन एकम् पात्रम् ऋभवः जेईमानम् उप॑ऽस्तुताः उपऽमम् नाधमानाः अर्मत्येपु श्रवः इच्छमानाः॥ " ·भ. १, ३.७, ३. ३१.] [म. १, अनु. १६, स-११०० उपस्तुताः ऋपिमिः समीपे स्तुताः अभवः उक्तस्वरूपाः जेहमानम् प्रयतमानं (वह जेह बाह प्रयते) चतुर्ग्रहतां प्राप्तुं शरीरलक्षणं सोमरसपात्रमेव प्रयतते । तथा यतभानं एकम् पात्रम् चमसं मानदण्डेन क्षेत्रमिव भूमिमिव तेजनेन निशातनेन चतुष्टयरूपेण कर्तुं विममुः विशेषण मानं कृतवन्तः । किं कुर्वन्तः ? उपमम् उपमानभूतं प्रशस्तं सोमं नाधमानाः याचमानाः, अपिच अमत्र्येषु देवेषु मध्ये श्रवः श्रवणं दैव्यवाच इति शेषः, इच्छमानाः इच्छन्तः । एकतः पक्केभ्यो मनुष्येभ्यः सोममिच्छन्ति, अन्यतो देवेषु मध्ये श्रवणम् ।। ममुः-माङ् माने, व्यत्ययेन परस्मै- पदम् । उपमम्-माङ् माने, आतश्योपसर्ग इति कप्रत्ययः । इच्छमानाः-व्यत्ययेनात्मनेपदम् ।। ? . इति प्रयमस्य सप्तमे त्रिशो वर्गः पष्ठीमृचमाह- आ मनीपामुन्तरिक्षस्य॒ नृभ्यः स्रुचे घृतं जुहवाम विद्मना। तरणित्वा ये पितुरस्य सचिर ऋभवो वाजमरुहन्दिवो रजः ॥६॥ आ मनीपाम् अन्तरिक्षस्य नृभ्यः सुचाऽईव घृतम् जुहवाम विद्मना तरणिऽत्वा ये पितुः अस्य सश्चिरे ऋभवः वाजम् अरुहन् दिवः रजः॥ अन्तरिक्षस्य मध्यमस्थानस्य भुवर्लोकस्य संवन्धिभ्यः नृभ्यः नेतृभ्य प्रभुभ्यः, इतः प्रेत्य भुवर्लोकमार्गेणैव तृतीय स्थान प्राप्नुवन्ति कृतात्मानो मनुष्याः, तत्र ऋभव उपकारिणो भवन्ति । तस्मान्मध्यमस्थानसंबन्धित्वमृभूणाम् , तेषां पदं तु उत्तमस्थानम् । तेभ्यः स्रुचेव घृतम् जुह्वा आज्योपेतं हविः यथा आजुहवाम प्रयच्छाम, तथा मनीपाम् स्तुति विद्मना वेदनेन ज्ञानेन कुर्मः । ये अभवः देवभूताः पूर्वेऽस्मत्पितरः अस्य सर्वस्य जगतः पितुः पालकस्य सवितुः तरणित्या तरणित्वानि तरणकौशलानि सचिरे प्रापुः, सावित्रान् विभवान् लब्धवन्त इत्यर्थः । अत एव दिवः द्योतमानस्य रजः रजसः खर्लोकस्य वाजम् समृद्धि प्रति अरुहन् प्राप्नुवन् । जुह्वाम-हु दानादनयोः । विमना-वेत्तेः, औणादिको मनिः॥ सप्तमीमृचमाह- ऋभुर्न इन्द्रः शवसा नीयानृभुर्वाजेभिर्वसुभिर्वसुईदिः। युप्माकै देवा अव॒साहनि प्रिये भि तिष्ठेम पृत्सुतीरसुन्वताम् ॥७॥ ऋभुः नः इन्द्रः शवसा नीयान् ऋभुः वाजेभिः वसुभिः वसुः दृदिः " ·७८५ - , ., अ.७, ३.३१.] [मं. १, अनु. १६, सू. ११०. युष्माकम् देवाः अवसा अहनि प्रिये अभि तिष्ठेम पृत्सुतीः असुन्वताम् ॥ ममुरिति सर्वेपामृभूणामुपलक्षणम्, शवसा ज्वलितेन चलेन नवीयान् नवतरः प्रशस्ततरः प्रभुः नः अस्माकं इन्द्रः देवराजः परम ईश्वरो भवति । अपि च, बाजेमिः समृद्धिमिः वसुभिः धनैव अभुः अस्माकं वसुः निवासयिता देवः, अत एव ददिः दाता चामीप्टानाम् ॥ परोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः । हे देवाः भवः, युष्माकम् अबसा युष्मत्कर्तृकरक्षणेन प्रिये अनुकूले प्रीतिप्रदे अहनि दिवसे संप्राप्ते असुन्वताम् अयजमानानां यज्ञविरोधिनां देवद्वेपिणां पृत्सुतीः सेनाः अमि- तिष्ठेम अमिभवेम ।। नवीयान्-नवशब्दादातिशायनिक ईयसुन्। ददिः-हुदाञ् दाने, आगमहन इति किप्रत्ययः, लिड्बद्भावाद् द्विर्भावादि, आतो लोप इटि चैत्याकारलोपः ।। अष्टमीमृचमाह- निश्चर्मणं ऋभवो गामपिंशत सं वत्सेनासृजता मातरं पुनः। सौधन्वनासः स्वपस्या नरो जिबी युाना पितरांकृणोतन ॥८॥ निः चर्मणः ऋभवः गाम् अपिंशत सम् वत्सेन असृजत मातरम् पुनरिति सौधन्वनासः सुऽअपस्या नरः जिवी इति युाना पितरो अकृणोतन । अस्यामृचि ऋभूणां अन्यत्कर्म वर्णितम् । अस्यास्तात्पर्य कामपि कथामवलम्ब्याविष्कृतं सायणीये, तत्र नास्माकमादरः । अस्मदीयं तात्पर्य तु (१.२०.३, पृ. २२४) तत्रोक्तम् । स एप सारांशः। “गौरियं आदिमा प्रमा अदितिर्भवति । कमवः एनां आवृण्वत् चर्म अपोद्धार्य संस्कृत- वन्तः इत्यन्यत्र प्रोक्तम् । 'निश्चर्मणो गामरिणीत घीतिभिः' (१.३६.७) एषा गौः विश्वरूपति चोक्तम् 'ये धेनुं विश्वभुजं विश्वरूपाम् । (४.३३.८)। विश्वस्य प्रेरयित्री विश्वरूपा च अदितिरेय माता असण्डग्रन्नास्वरूपिणी भवति । तस्या एव पुत्रो जीव आत्मा मनुष्यस्य । मातुप्रियुक्तः प्रनायाम् । तत्र आवरणं चर्म हेतुर्भवति । तच तमोभृतं प्रकृतिकार्यमेव लक्षणीयम् । तदपाये असण्डप्रमाया अदितेरमृतमयो धेनोः स्वीयां यति रूपीभवन्तीं मानुपे पुरुषे निष्पादयन्त्येत ममयः" । अव चोऽक्षरार्थः तात्पर्यबोधाय भवति । हे ऋभवः, यूयं चर्मणः आयरका तमोरूपा गाम् 'सबर्दुषां धेनुं निर्पिगत निःशेपेण अश्लिष्टरूपां विशिष्टां अपुरतेत्यर्थः । तथा कृत्या मातरम् नां यत्सेन पुनः ममसृजन यत्सेन पुनः समगमयत ॥ अन्पदा कर्म परेनापनोच्यने । हे सौधन्यनासः सुधन्नजाताः ऋभवः, नरः नेतारो यजमानपुरुषाणाम्यमिति ·. .. . स. १, म.७, ३. ३२.] [म. १, अनु. १६, १११० शेपः, यूयं स्वपस्यया शोभनकर्मेच्छया जिग्री जीणों वृद्धौ पितरा युवाना पुनयौवनोपेतौ अकृणोतन अकृड्वम् । अत्र माता पृथिवी पिता द्यौः । सृष्टौ सिद्धयोः वृद्धयोः जगत्पित्रोः द्यावापृथिव्योः मानुपे यजमाने नवतां बलवतीमापादयन्ति ऋभव इत्युक्तं भवति ॥ अपिंशत-पिश अवयवे, तुदादिः, शे मुचादीनामिति नुम् । युवाना पितरा-उभयत्र विभक्तेराकारः।। नरमीमृचमाह- वाजेभिर्नो वाजेसातावविड्ढयभुमाँ इन्द्र चित्रमा दर्पि राधः । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥९॥ वाजेभिः नः वाजेऽसातौ अविढि ऋभुऽमान् इन्द्र चित्रम् आ दर्षि राधः तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ हे इन्द्र, प्रभूणामिन्द्रेण सहकभावं गतत्यादेवं संवोधनम् । ऋभुमान् ऋभुभिर्युक्तः त्वं वाजसातौ समृद्धिप्राप्तौ, निमित्तसप्तमी, वाजेभिः समृद्धिभिः, त्वदीयाभिः नः अस्मान् अविद्धि व्याप्नुहि । तथा व्याप्य चित्रम् अद्भुतमुत्तमं राधः धनं आदर्पि आद्रियस्ख अस्मत्कृते । तन्नो मित्र इत्यादि गतम् ॥ अविड्डि-विष्ल व्याप्ती, लोटो हिः, शपो लुक, छन्दस्यपि दृश्यते इति दृशिग्रहणात् लोय्यडागमः । दर्पि-दृङ् आदरे, लोट्, व्यत्ययेन परस्मैपदम्, विकरणस्य लुक् ।। इति प्रयमस्य सप्तम एकत्रिशो वर्गः 'तक्षन्निति पञ्चचं पष्ठं सक्तं कुत्सस्या आर्भवं, पञ्चमी त्रिष्टुप्, शिष्टाचतस्रो जगत्यः। का प्रयमामृचमाह- तक्षत्रथै सुश्तै विद्मनापंसस्तक्षन्हरी इन्द्ववाहा वृषण्वसू । तक्षपितृभ्याम्भवो युवद्वयस्तक्षन्वत्साय मातर साभुवम् ॥१॥ तक्षन् रर्थम् सुऽवृतम् विम॒नाऽअपसः तक्षन् हरी इति इन्द्रऽवाहा पंपवसु इति वृषण्वसू तक्षन् पितृऽभ्याम् ऋभवः युवत् वयः तक्षन् वृत्साये मातरम् सचाऽभुवम् ॥ मनुष्याणामुद्धाराय, यजमानं प्रति इन्द्रस्यागमनाय, ऋभवः इन्द्रस्याऽऽधिनाश्वतक्षणादि पुर्वन्ति । इदमप्यार्भवं कर्म प्राक् संक्षेपेणोक्तम् (१.२० स.)। विधनापसः विद्यना मानेनोत्कृष्टेन ·७.१,०७,५. ३२. [मं. १, मनु. १६, सू.१११. + निप्पायानि अपांसि कर्माणि, आर्भवमन्त्रवणैरावैदितानि, येपां ते मभवः रथम् अश्विनोरारोहणार्थ सुवृतम् शोभनयतनं तक्षन् अकुर्वन् । तथा इन्द्रवाहा इन्द्रस्य वाहनभूवौ वृषण्वसू वर्पित वसु धनं ययोस्तो, अभीष्टवर्षणसमर्थचनयुत्तौ, हरी अश्वौ तक्षन् अकुर्वन् । अपि च पितृभ्याम् माता- पितृभ्यां, द्यावापृथिवीभ्यां वृद्धाम्यां युवत् यौवनोपेतं नवं वयः आयुः अभवः तक्षन् कृतवन्तः । तथा वत्साय मातरम् गां सचाभुवम् सहभुवं सह वर्तमानां वत्सेन संयुक्तां तक्षन् अकुर्वन् । अत्र रहस्यं सर्व पूर्वस्यां उक्तम् ।। सुवृतम्-शोभनं वर्तत इति सुत्, किप् । कृपवर-पव- वश्वयोरुपसंख्यानमिति वसुशन्दे उत्तरपदे वृषण्भावः । युवत्-अत्र युवनशब्दः युवत्वमाचष्टे, तदसिन्नस्तीति युवत् , छान्दसो वर्णलोपः ॥ हितीयामृचमाह- आ नो यज्ञाय तक्षत ऋभुमद्वयः क्रत्वे दक्षाय सुप्रजातीमिषम् । यथा क्षयाम सर्ववीरया विशा तन्नःशीय धासथा खिन्द्रियम् ॥२॥ आ नः यज्ञार्य तक्षत ऋभुऽमृत् वयः क्रत्वे दक्षाय सुऽप्रजावतीम् इपम् या क्षयाम सर्वऽवीरया विशा तत् नःशीय धासथ सु इन्द्रियम् ॥ हे अभवः, नः अस्माकं यज्ञाय यजनस्य सम्यनिहाय ऋभुमत् युप्मद्विभवोपेतं वयः ज्ञानं आतक्षत समन्तानिप्पादयत । क्रत्वे फतवे, प्राज्ञाय कर्मणे दक्षाय युक्तायुक्तविवेचनवलाय सुप्रजावतीम् शोभनसन्तानोपेतां इपम् एपणां, प्रेरणाशक्तिं च आतक्षतेति संबन्धः । सर्ववीरया सर्वविधवीर्योपेतया विशा प्रजया युक्ताः यथा क्षयाम येन प्रकारेण सुखं निवसाम तत् तादृशं इन्द्रियम् इन्द्रलिङ्गं वलं नः शर्धाय अस्माकं बलाय सुधासथ सुष्टु धत्त, अस्मासु धारयत ।। घासय-धामो लेव्यडागमः ।। तृतीयामृचमाह- आ तक्षत सातिमस्मभ्यम्भवः साति राय सातिमर्वते नरः। सातिं नो जैत्री सं महेत विश्वा जामिमामि पृतनासु सक्षणिम् ॥३॥ आ तक्षत सातिम् अस्मभ्य॑म् ऋभवः सातिम् राय सातिम् अवते नरः सातिम् नः जेत्रीम् सम् महेत विश्वहां जामिम् अर्जामिम् पृतनासु सक्षणिम् ॥

·[मं. १, अनु. १६, स. १११० . अ.१.७,५. ३२.] हे नरः नेतारो यज्ञस्य, ऋभवः, अस्मभ्यम् अस्मत्कृते सातिम् संभजनीयं बलं (धनमिति सायणः) आतक्षत समन्तात् कुरुत । तथा रथाय रहणशीलाय अस्माकमूर्ध्वयानाय सातिम् आतक्षत । तथा अर्वते अश्वाय सातिम् आतक्षत । किञ्च, विश्वहा सर्वेष्वहस्सु नः अस्माकं जैत्रीम् जयशीलां सातिम् संभजनीयां शक्ति, सर्वाधिकवलं सं महेत सर्वोऽपि सम्यक् पूजयतु । वयं च पृतनासु संग्रामेषु जामिम् सहजातं वन्धुं अजामिम् तदितरं वा शत्रु सक्षणिम् अस्मानभि- भवन्तं, युष्मदनुग्रहादभिभवेम ॥ महेत-मह पूजायाम् । सक्षणिम्-सह अमिभवे, औणादिका सनिप्रत्ययः, ढत्वं, तथा कत्वपत्वे ॥ चतुर्थीमृचमाह- ऋभुक्षणमिन्द्रमा हुव ऊतय ऋभून्वाजन्मिरुतः सोमपीतये । उभा मित्रावरुणा नूनमश्विना ते नौ हिन्वन्तु सातये धिये जिपे ॥४॥ ऋभुक्षणम् इन्द्रम् आ हुवे ऊतये ऋभून् वाजान् मरुतः सोमऽपीतये उभा मित्रावरुणा नूनम् अश्विना ते नः हिन्वन्तु सातये धिये जिषे॥ ऋभुक्षणम् ऋभुपु क्षियति निवसतीति ऋभुक्षाः, त इन्द्रम् आहुवे आह्वयामि । किमर्थम्? ऊतये उत्तराभिवृद्धये । तथा ऋभून् प्रभुर्विभ्या वाज इति त्रयो भ्रातरः, एकैकोऽपि गणरूपः, तस्मादृभूनिति बहुवचनम्। तथा वाजान् मरुतः एतानपि सोमपीतये सोमपानाय आह्वयामि । तथा उभा उभौ द्वन्द्वरूपेणावस्थितौ मित्रावरुणा एतौ अश्विना अश्विनौ च नूनम् अवश्य आह्वयामि । ते आहूता इन्द्रादयः नः अस्मान् हिन्वन्तु प्रेरयन्तु । किमर्थम्? सातये संभजनी- यायोत्तमधनाय धिये शोभनायै बुद्धये जिपे जयार्थ च ॥ हिन्यन्तु-हि गतिद्धयोः, खादित्वात् इनुः, अन्तर्मावितण्यर्थः । जिपे-जि जये, तुमर्थे सेप्रत्ययः ।। पञ्चमीचमाह- ऋभुर्भय सं शिशातु साति समर्यजिद्वाजौ अस्माँ अविष्टु । तन्नौ मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥५॥ ऋभुः भराय सम् शिशातु सातिम् समर्यऽजित् वाजः अस्मान् अविष्टु तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्योः॥ .

·- ७८९- क.अ.७, ३.३३.] [मं. १, अनु. १६, सू: ११२. ऋभुः प्रथम ऋभूणां अस्माकं सातिम् संभजनीयां संपदं भराय संग्रामार्थं सम् शिशातु सम्यक् तीक्ष्णीकरोतु । समर्यजिद मर्यैः मनुष्यैः सह वर्तत इति समयः संग्रामः तत्र शत्रूणां जेता वाजः तृतीय ऋभुगणः अस्मान् अविष्टु अवतु । तन्नो मित्र इत्यादि व्याख्यातम् ॥ शिशातु-शो तनूकरणे, लोट्, द्विर्भावादिश्छान्दसः । अविष्टु-अवतेर्लोट्, इडागमः छान्दसः, तथा सिप च ॥ इति प्रयमस्य सप्तमे द्वात्रिंशो वर्ग: 'ईळ' इति पञ्चविंशत्यूचं पञ्चमं सूक्तं आङ्गिरसस्य कुत्सस्यार्पम् । चतुर्विंशीपञ्चविंश्यौ त्रिष्टुभौ, शिष्टा जगत्यः। आयः पादो द्यावापृथिव्यः, द्वितीय आग्नेयः, शिष्टं मुक्तं आग्नेयम् । . तत्र प्रथमामृचमाह-- ईळे द्यावापृथिवी पूर्वचित्तयेऽग्निं घर्म सुरुचं याम॑न्निष्टयें । याभिभैरै कारमंशाय जिन्वथस्ताभिरू पु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥१॥ ईळे द्यावापृथिवी इति पूर्वऽचित्तये अग्निम् धर्मम् सुऽरुच॑म् याम॑न् इष्टये याभिः भरै कारम् अंशाय जिन्वथः ताभिः ऊम् इति सु ऊतिभिः अश्विना आ गतम् ॥ द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ, ऊर्ध्या चित्तिः द्यौः, अधरा चित्तिः पृथिवी, इमे उभे च पूर्वचित्तये पूर्वज्ञानाय प्रथममेव तयोः चित्प्रसादलाभायेत्यर्थः ईळे अध्येपे, याचामि । अथ अग्निम् ईळे । कीदृशम् ? धर्मम् दीप्तं अत एव सुरुचम् शोभनकान्तियुक्तम् । किमर्थम् ? यामन् यामनि गमने, प्रकृते अश्विनोरागमने इष्टये यजनाय । दीप्तस्याग्नेः प्रभागादाश्विनमार्गः प्रकाशो भवति यज्ञयात्रायाः, तत्र ऊर्ध्वमधश्च चित्प्रसादः प्रथमा प्रतिष्ठा स्यादिति रोदस्योरीळनं आदौ प्रस्तुतम् । हे अश्विना अश्विनौ, याभिः ऊतिभिः भरे संग्रामलक्षणे यो अंशाय भागाय खकीयाय कारम् कर्तारं यज्ञस्य स्तोत्रस्य वा जिन्वयः प्रीणयथः ताभिः उ उ इति पादपूरणः ऊतिमिः रक्षामिः सह अस्मान् सु आगतम् सुप्ठु आगच्छतम् ॥ अत्र सायणः 'कारशब्दः शवयाची तेन ह्यमियुक्ताः संगिरन्ते, कारं शब्दकारिणं शझं जिन्वथः मुसेन पूरयथः' इति व्याचष्टे । स एव 'कारं कर्तारं' इति इतरत्र आह, 'कारं कर्तारमभिमतस्य प्रयोजनस्य' (४.१.१४) 'कारं न स्वामिनः कर्मकारमिव' (५.२९,८) 'कार इत् शत्रुजयकतेव' (१०.५३.११) ॥ 'जिन्वयः-जिविः प्रीणनार्थः, अत्र प्रीणनहेतुभूतं आपूरणं लक्ष्यत इति सायणः॥ 58 ·युवम् तासाम् दिव्यस्य प्रशासने विशाम् क्षयथः अमृतस्य मज्मना याभिः धेनुम् अवम् पिन्व॑थः नरा ताभिः ऊम् इति सु तिऽभिः हे नरा नेतारावश्विनौ, दिव्यस्य दिवि भवस्य अमृतस्य मरणरहितस्य सर्वधारकस्य सोमस्य रसस्य मज्मना बलेन युक्तो युवम् युवा तासाम् प्रसिद्धानां सर्वासां विशाम् प्रजानां यामिः ऊतिमिः अस्थम् अमुर्व अप्रमों प्रसवासमों धेनुम् गा पिन्वथः सिञ्चयः, अमृतरस- अ. १, अ.७, व. ३३.] -७९.'- : [म. मनु.१६सू. १९९० द्वितीयामृचमाह- युवोर्दानाय सुभरो असश्चतो रथुमा तस्थुर्वचसं न मन्तवे। याभिर्धियोऽवथः कर्मनिष्टये ताभिरू षु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥२॥ युवोः दानाय सुऽभराः असश्चतः रथम् आ तस्थुः वचसम् न मन्तवे याभिः धियः अथः कर्मन् इष्टये ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ सुभराः सुखेन विभ्रतः देवताप्रसादमिति शेपः असश्चतः असङ्गाः स्तोतारः, निस्सङ्ग- तया आश्विनं तेजोबलादिकं सुखेन भर्तुं शक्नुवन्ति स्तोतारः । ते युवोः युवयोः रथमातस्थुः रथं आतिष्ठन्ति प्राप्नुवन्ति । किमर्थम् ? दानाय युष्मत्कर्तृकाय प्रसादाय । तत्र दृष्टान्तः वचसम् न मन्तवे वचोयुक्तं विपश्चितं ज्ञानाय यथा ज्ञानेच्छयः उपासते तद्वत् । अपि च इष्टये यजनाय कर्मन् कर्मणि यामिः ऊतिभिः धियः ध्यानभरिता बुद्धीः स्तुतीर्वा अवथा रक्षयः ताभिरित्यादि पूर्ववत् ॥ वचसम्-अर्शआदित्वादच मत्वर्थीयः । मन्तव-मन ज्ञाने, कमिमनी- त्यादिना तुप्रत्ययः॥ तृतीयामृचमाह- युवं तासौ दिव्यस्य प्रशासने विशां क्षयथो अमृतस्य मज्मना। याभिर्धेनुमखं! पिन्व॑थो नग़ ताभिरू पुतिभिरविना गतम् ॥३॥ अश्विना आ गतम् ॥ प्रशासने प्रकृष्टे अनुशासने शिक्षणे क्षययः ऐश्वर्यकर्माऽये, ईशाथे, शक्तौ भवथः । अपि च लक्षणं क्षीरं वात्मनो दोग्धुमममा चिद्रश्मिलक्षणांगा तादृशप्रसयसमों अश्विनौ स्वीयेन दिव्येन भैपज्येन कुरुत इत्यर्थः । सायणस्तु शेयोनाम ऋपेः काचन गौः प्रमवासमाऽभूत्, तां प्रसव ·-अ.१.४.७, 4. ३३.] - [म. १, अनु. १६.स.११२० : समर्थामकुरुतामश्विनाविति को जूते । तामिरिति पूर्ववत् ॥ चतुर्थीमृचमाह- याभिः परिज्मा तनयस्य भज्मना द्विमाता तुर्पु तरणिर्विभूपति। याभिस्त्रिमन्तुरभवद्विचक्षुणस्ताभिरू षु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥४॥ याभिः परिऽज्मा तनयस्य मज्मना द्विऽमाता तुर्पु तरणिः विऽभूपति याभिः त्रिऽमन्तुः अभवत् विऽचक्षणः ताभिः ऊम् इति सु ऊतिभिः अश्विना आ गतम् ।। याभिः ऊतिभिः परिज्मा परितो गन्ता मातरिश्वा तनयस्य स्वीपसन्तानस्य अग्नेः 'वायोरनिः' इत्यौपनिषदाः, सृष्टावपि भुवर्लोकात्परमेव भृलोकस्यावस्थानम् , यस्यानिर्देवता । तस्य अग्नेः मज्मना वलेन द्विमाता द्वयोः द्यावापृथिव्योः माता निर्माता, क्रियादक्षत्वात् प्राणात्मकस्य मातरिश्वनः । तथाभूतः तुर्पु तरीठपु त्वरितगमनेषु मध्ये तरणिः अतिशयेन तरीता सत्वरगामी विभूपति विभवति, व्याप्तो भवति । अपि च यामिः ऊतिभिः त्रिमन्तुः' प्रयाणां मन्ता ज्ञाता, आसादितत्रिलोकज्ञानः, एतन्नामा ऋपि विचक्षणः विशिष्टज्ञानयुक्तः अभवत् भवतीति लडर्थे । तामिरित्यादि पूर्ववत् । अत्र सायणः त्रिमन्तुः कक्षीवानृपिरित्याह । स्यानाम | सूक्तेऽसिन् ऐतिहासिकपुरुषाणां आश्विनानुग्रहपात्रभूतानां नामानि श्रूयन्ते, तत्र धात्वनुगमेन रहस्यार्थप्रतिपत्तिः सिध्यतीति चोध्यम् | तावता ऋषीणां ऐतिहासिकत्वं न बाधितं भवति, यथा कुत्सादेः । इदं च प्राक् प्रस्तुतं विवृतं च ॥ तूर्प-तृ प्लवनतरणयोः, बहुलं छन्दसीत्युत्वं, यद्वा त्वरतेः क्विम् । विभूपति-भवतेलेंट्यडागमः, सिप् लेटि बहुलम् ।। पञ्चमीमचमाह- याभी. रेभं निवृतं सितमद्भय उद्वन्दनमैरैयतुं स्वर्दृशे याभिः कण्वं प्रसिषासन्तमावतं ताभिरू पुतिभिरश्विना गतम् ॥५॥ याभिः रेभम् निऽवृतम् सितम् अत्ऽभ्यः उत् वन्दनम् ऐरैयतम् स्वः दृशे याभिः कण्वम् प्र सिसासन्तम् आवतम् तार्भिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ।।

·७९२ [म. १, अनु. १६, सू. ११२० . आरणे आ समन्तात् अरणं सोद्यमगमनं तत्र, सप्रयासोद्यम इत्यर्थः जसमानम् हिंस्यमानं म.१, अ.७, ३. ३४.] हे अश्विनौ, यामिः ऊतिभिः रेभम् एतत्संज्ञकं रेभतिः स्तुतिकर्मा, स्तुत्या ख्यातमूर्षि निवृतम् निवारितं (अन्तर्भावितण्यर्थः) पापैर्देव विरोधिभिरिति शेपः, तथा सितम् बद्धं अज्ञान- मयान्धकूपे पतितं तत्र आसुरशक्तिरज्जुभिर्वद्धं च ऋपि अद्भयः उक्तलक्षणकूपाद्भयः सकाशाद उदैरयतम् उदगमयतं, तथा बन्दनम् एतत्संज्ञकमृपिं च उदैरयतम् । किमर्थम्? स्वः दृशे सौरस्य ज्योतिपः दर्शनाय । अपि च कण्वम् मेधाविनं एतत्संज्ञकं वा ऋपि अन्धकारे प्रक्षिप्तं सिपासन्तम् संभक्तुमिच्छन्तं सौरप्रकाशमिति शेषः, याभिः ऊतिभिः प्रावतम् प्रकर्षेणारक्षतम् । ताभिरित्यादि समानम् ।। सितम्-पिञ् वन्धने । अन्ये गताः ।। पष्टीमृचमाह- याभरन्तकं जसमानमारणे भुज्युं याभिरव्यथिभिर्जिज़िन्वथुः। याभिः कर्कन्धु वय्यै च जिन्वथुस्ताभिरू पुऊतिभिरश्विना गतम् ॥६॥ याभिः अन्तकम् जसमानम् आऽअरणे भुज्युम् याभिः अ॒व्यथिऽभिः जिज़िन्वथुः याभिः कर्कन्धुम् वयम् च जिन्वथः ताभिः ऊम् इति सु तिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ । इति प्रयमस्य सप्तमे अर्यास्त्रशो वर्गः -जसि शत्रुभिः पापैः अन्तकम् एतत्संज्ञकं राजर्पि, शत्रूणामन्तकरं वा ऋषि यामिः ऊतिभिः अवयः रक्षयः तथा भुज्युम् पालकं एतत्संज्ञक, काक्षीवते आश्विने सूक्ते चोपन्यस्यते भुज्युः राजर्पिः, तं यामिः ऊतिमिः अव्यथिमिः व्ययारहिताभिः सुखोपायभूतामिःरक्षाभिः जिजिन्यधुः अतर्पयतम्! तथा कर्कन्धुम् अविदितमस्य स्वरूपं सकृत्प्रयोगात् वय्यम् च एतत्संज्ञकं च, अस्य खरूपं प्रागुक्तम् (१.५४.६), यामिः ऊतिभिः जिन्वयः प्रीणयथः। गतमन्यत् ।। जसमानम्- हिंसायाम् , यकि प्राप्ते व्यत्ययेन शप् । जिजिन्वथुः-जिविः प्रीणनार्थः, लिटि रूपम् ।। सप्तमीमृचमाह--- याभिः शुचन्ति धनसां सुपंसदै तप्तं धर्ममोम्यावन्तमत्रये । याभिः पृश्नि' पुरुकुत्समाचतं ताभिरू पु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥७॥ याभिः शुचन्तिम् धनसाम् सुऽसंसदम् तप्तम् धर्मम् ओम्याऽव॑न्तम् ·अ. अ.व. ३४.] - [मं. १, अनु. १६, स. ११२० " -- अत्रये याभिः पृश्निऽगुम् पुरुऽकुत्सम् आवतम् ताभिः ऊम् इति सु अतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ हे अश्विनौ, धनसाम् दिन्यस्य धनस्य संभक्तारं शुचन्तिम् दीप्यमानमृपि एतत्संज्ञक सुपंसदम् शोभनावासगृहयुक्तं याभिः ऊतिमिः अकुरुतम् , तथा अत्रये एतत्संज्ञकाय ऋपये तप्तम् तपसा परिपक्वं धर्मम् दीप्तियुक्तं महावीरसङ्केतकं शरीरं ओम्यायन्तम् रक्षासुखयुक्त याभिरूतिभिः अकुरुतम् । अपि च यामिः ऊतिमिः पृश्निगुम् पृश्नयश्चित्रवर्णाः गावः चिद्रश्मिलक्षणाः यस्य ते, एतत्संज्ञक पुरुकुत्सम् एतं प्रापि च आवतम् अरक्षतम् । ताभिरिति गतम् ॥ शुचन्तिम्- शुच दीप्तौ । सुर्पसदम्-सीदतेः । ओम्यावन्तम्-अवतेः मनिन् , ज्वरत्वरेत्यादिना वकारस्योप- घायाश्च ऊठ्, गुणः, अर्थेि यप्रत्ययः ।। अष्टमीमृचमाह- याभिः शचीभिवृषणा परावृजम् प्रान्धं श्रोणं चक्षस एतवे कृथः। याभिर्तिकां ग्रसितामर्मुश्चत ताभिरू पु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥८॥ याभिः शचीभिः वृषणा पराऽवृजम् प्र अन्धम् श्रोणम् चक्षसे एतवे कृथःयाभिः वर्तिकाम् ग्रसिताम् अमुञ्चतम् ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ हे वृपणा यर्पितारौ अश्विनौ, यामिः शचीभिः शक्तिमिः क्रियामिः प्रज्ञाभिर्वा परावृजम् एतत्संज्ञक, परायणक्ति तपसा पापं प्रध्वंसयति इति पराक् तमृर्षि 'पड्गुं अपड्गुं अकुरुतम् । इति सायणः, क्वेयं पुराणकथेति न ज्ञायते । अन्धम् दृष्टिरहित 'ऋजाश्वमृपिम्' इति सायणः, चक्षसे चक्षुपा सम्यग्दर्शनाय याभिरूतिभिः प्रकृयः प्रकर्षेण कुरुथः । श्रोणम् एतत्संज्ञक 'विगुणजानुकमेव सन्त मिति सायणः, एतवे गन्तुं प्रकृयः प्रकर्षेण कृतवन्तौ, वर्तिकाम् चटक- सदृशस्य पक्षिणः खियमिति सायणः, ग्रसिताम् वृकेण ग्रस्तां इति सायणः याभिः ऊतिमिः अमुञ्चतम् निर्मुक्तामकुरुतम् । ताभिरिति गतम् । अत्रेदं चिन्त्यम् । अस्यामृचि उत्तरासु च अश्विनोरनुग्रहप्रभावो वयेते, पादहीनस्य गमनसामर्थ्य अन्धस्य प्रकाशदानमित्यादि तत्र निदर्शनम् । एतेषां वादानां ऐतिहासिकत्वेऽपि अन्तरर्थस्य न क्षतिः, स्तोत्रात्मकत्याचेपाम्, अन्यथा च अन्धादीनां सत्यप्रकाशनिर्मूदत्वादि विवक्षितम् । अत्र वर्तिकाकथासारस्तु विचेयः ।। " - ·[म. १, अनु. १६, . ११३० . याभिः सिन्धुम् मधुऽमन्तम् असश्चतम् वसिष्ठम् याभिः अजरौ अजिन्वतम् याभिः कुसम् श्रुतर्यम् नर्यम् आवतम् ताभिः ऊम् इर्ति हे अश्विनौ, सिन्धुम् स्यन्दनशीलां तेजोवलादिवाहिनीं मधुमन्तम रसभरितां यामिः ऊतिमिः असश्चतम् अगमयतं (सश्चतिर्गतिफर्मा, अन्तर्भावितण्यर्थः)। हे अजरौ जरारहितौ म. १, म.७, व. ३४.] काचन चटकपक्षिस्त्री वृकेण ग्रस्ताऽभूत् , तां निर्मुक्तामकुरुतामश्विनौ इति भूतार्थं मन्यमान इव कथयति कयाम् । यास्कस्तु केण विवृतज्योतिप्केण सूर्येण ग्रस्तामुपसं निर्मुक्तामकुरुतामिति कयां लाक्षणिकी मन्यते । नव्यास्तु राच्या ग्रस्ता उपा वर्तिकेति विभावयन्ति, एवं बहवो वादा ऊहमात्राधाराः विप्रतिपद्यन्ते । सायणं विना सर्वेऽपि कथाया गौणत्वमाश्रित्यैव प्रवर्तन्ते । - अस्माकमपि गौणत्वाश्रयणेनैव सङ्केतार्थः प्रवर्तते ॥ तहि श्रमः यतिका न चटकपक्षित्री, अन्येय मीस्त्वेन ख्याता "श्येनावपातचकिता चनवर्तिकेव" इत्येवमादिप्रयोगे अतिभारत्यमस्याः घोतितम् । बलहीनतामवद्योतयति स्त्रीत्वम् । अन्तः ऊर्चगमनायोद्यतो जीवन् योगी पक्षिणोप- मीयते । असति दरोत्पतनसामर्थ्य, ऊर्ध्व जिगमिपोोगिनः असुरेभ्यः भयं नित्यसिद्धम् । एवं वर्तिकास्थानीयं भी योगिनमृपिं वृकेण छेदकनासुरेण ग्रस्त अश्विनौ निर्मुक्तमकुरुताम् ॥ एतवै- एतेः तुमर्थे तवेन्प्रत्ययः । कृथः-करोतेः, विकरणस्य लुक् ॥ नवमीमृचमाह- याभिः सिन्धुं मधुमन्तमसंश्चतं वसिष्ठं याभिरजरावर्जिन्वतम् । याभिः कुत्स श्रुतयं नर्यमावत ताभिरू पु अतिभिरश्विना गतम् ॥९॥ सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ।। वसिष्टम् ऋषि यामिः ऊतिमिः अजिन्वतम् अप्रीणयतं, यामिः इत्सं श्रुतर्य नर्व एतान् ऋषीन आरतम् अरक्षतम् तामिरिति गतम् ॥ दशमीमृचमाह- याभिर्विश्पली धनसामथव्य सहस्रमीळ्ह आजावर्जिन्वतम् । याभिर्वशमश्व्यं प्रेणिमावतं ताभिरु पु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥१०॥ याभिः विश्पाम् धनसाम् अथव्यम् सहसऽमीळ्हे आजो अर्जिन्वतम्

·14
अ. १, अ.७.व. ३५]
-
७९५ -
[म. १. अनु. १६. सू १९२०
"
याभिः वशेम् अश्व्यम् प्रेणिम् आवतम् तार्मिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः
अश्विना आ गतम् ॥
हे अश्विनौ, याभिः ऊतिभिः धनसाम् दिव्यं धनं संभजमानां अथर्व्यम् थर्वतिर्गतिकर्मा,
गमनरहितां (लिङ्गव्यत्ययः) स्थिरां दृढस्थितिकामित्यर्थः विश्पलाम् विशां पालयित्री ऋपिका
(अगस्त्यपुरोहितस्य खेलस्य संवन्धिनी पत्नी चेति इतिहासः) सहस्रमीळ्हे सहस्रदिव्यधनवृष्टि-
युक्ते (मीळ्हं धननाम स्थूले, वर्पणमपि स्यात्) आजौ असुरैः सह युद्धे अजिन्वतम् अप्रीणयतम् ।
यामिः वशम् (वष्टेः) एतरसंज्ञकमपि अश्व्यम् अश्वाख्यस्यः प्राणसमृद्धस्य पुत्रं प्रेणिम् प्रेरयितारं
यजनस्य स्तुतेर्वा ऋषि आवतम् अरक्षतम् । ताभिरिति गतम् ॥ प्रेणिम्-प्रेण गतिप्रेरण-
श्लेपणेपु, औणादिक इप्रत्ययः॥
इति प्रयमस्य सप्तमे चतुस्त्रिशो वर्ग
एकादशीमृचमाह-
याभिः सुदानू औशिजाय वणिजे दीर्घश्रवसे मधु कोशो अक्षरत् ।
कक्षीवन्तं स्तोतारं याभिरावतं ताभिरू षु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥११॥
याभिः सुदानू इति सुऽदानू औशिजायं वणिजे दीर्घऽश्रवसे मधु कोशः
अक्षरत् कक्षीवन्तम् स्तोतारम् याभिः आवतम् ताभिः ऊम् इति सु
कृतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥
हे सुदानू शोभनदानौ अश्विनौ, औशिजाय उशिक्पुत्राय, अस्य खरूपं प्रागुतम् (१.१८.१)
पणिजे वाणिज्यं कुर्वते फलप्रतिफलवुद्धिचोदनया यत् क्रियते तत्र वाणिज्यगन्धो वर्तन एव,
तदिह विवक्षितं बोध्यम् , तथाभूताय दीर्घश्रवसे सुदरदिव्यश्रवणशालिने ऋपये यामिः युप्म-
दीयामिरूतिमिः हेतुभूतामिः कोशः दिव्यधनसमृद्धिनिधानभूतः मधु मधुरं मदकर रसभरित
अक्षरत् अर्पत् । दीर्घतमसः पन्या उशिजः पुत्रो दीर्घश्रयाः अनावृष्टाणिज्यवृत्तिमवललम्बे
इति कथामुदाहरन्ति, स एव कक्षीवानित्येक । अपि च स्तोतारम् कक्षीवन्तम् एतमृर्षि (१.१८.१)
यामिः आवतम् अरक्षतम् । तामिरिति गतम् ॥
द्वादशीमचमाह-
याभी रसां क्षोदसोद्गः पिपिन्वथुरनश्वं याभी रथुमावतं जिपे।
याभिस्त्रिशोक उस्त्रिया उदार्जत ताभिरू पुतिभिरश्विना गतम्॥१२॥

·अ. १, अ.७, ३. ३५.]
[मं. १, अनु. १६, स. ११२.
+
.
.
याभिः रसाम् क्षोदसा उद्गः पिपिन्वथुः अनश्वम् याभिः रथम् आवतम्
जिपे याभिः त्रिशोकः उस्रियाः उत्आर्जत ताभिः ऊम् इति सु
अतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥
हे अश्विनौ, याभिः उतिमिः रसाम् ऊर्ध्वं दिव्यभूमिगां रसमयीं नदी क्षोदसा संपिपता
कूलानीति शेषः, उद्गः उदकेन, तृतीयायाः द्वितीयाबहुवचनविपर्ययः, पिपिन्वथुः पूरितवन्तौ
युवाम् । स्थम् रहणशीलं आत्मीयं गतिवेगं अनश्वम् अश्विनौ सन्तावपि अश्वं विनैव जिपे जेतुं
याभिः ऊतिभिः आवतम् अरक्षतम् , युप्मदीयवेगः अश्वनिरपेक्षं प्रवर्तत इति भावः । याभिः
ऊतिभिः त्रिशोकः त्रिपु स्थानेषु अन्तर्बहिश्य, शोकः दीप्तिर्यस्यासौ (शुच दीप्तौ, अस्मात् शोकः)
उस्रियाः गाः चिद्रश्मिलक्षणाः उदाजत उदगमयत्, अन्धकारे जडे तमसि या गावः निलीनास्ता
इत्यर्थः । ताभिरिति गतम् । क्षोदसा-क्षुदिर् संपेपणे, औणादिकोऽसुन्प्रत्ययः । जिपे-तुमर्षे
क्सेप्रत्ययः॥
त्रयोदशीचमाह-
याभिः सूर्य परियाथः परावर्ति मन्धातारं क्षेत्रपत्येष्वाव॑तम् ।
याभिर्विप्रं प्र भरद्वाजमात ताभिरू पु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥१३॥
याभिः सूर्यम् परिया॒थः पराऽवति मन्धातारम् क्षेत्रऽपत्येषु आवतम्
याभिः विप्रंम् प्र भरत्ऽवाजम् आवतम् ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः
अश्विना आ गतम् ॥
हे अश्विनौ, परावति त्रैलोक्यात् परस्तात् दूरस्थाने सूर्यम् ऋतज्योतिःस्वरूपं याभिः ऊतिमिः
परियाथः परितो गच्छयः । तथा मन्धातारम् मेधाविनामेदं, मनसो धातारं, एतमृषि क्षेत्रपत्येषु
क्षेत्राणां त्रिलोकपतिनां पतिः क्षेत्रपतिः तत्संबन्धित कर्मसु आवतम् अरक्षतम् । याभिः ऊतिभिः
विप्रम् विपश्चितं भरद्वाजम् समृद्धिभरितं एतमृपि प्रावतम् प्रकणारक्षतम् । ताभिरिति गतम् ॥
क्षेत्रपत्येपु-ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वात् कर्मण्यर्थे प्यम् ॥
चतुर्दशीमृचमाह--
याभिर्महामतिथिग्वं केशोजुवं दिवोदासं शम्बरहत्य आवतम् ।
याभिः पूर्भिद्यै सदस्युमायतं ताभिरू पु तिभिरश्विना गतम् ॥१४॥

·७९७ म. १, स.७.ध. ३६.] [म. १, अनु. १६, सू.११२. याभिः महाम् अतिथिऽग्वम् कशःऽजुर्वम् दिवःऽदासम् शम्बरऽहत्यै आवतम् याभिः पूःऽभिये सदस्युम् आवतम् ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ हे अश्विनौ, महाम् महान्तं अतिथिग्यम् अतिथिभिर्गन्तव्यं कशोजुवम् कश इत्युदकनाम, कशांसि उदकानि ज्योतिर्यलादिभरितानि जवते गच्छतीति कशोजूः तं एवंभूतं दिवोदासम् दिव्यकिङ्कर, एतं राजर्षि शम्बरहत्ये शंवरस्यासुरस्य हनने याभिः ऊतिमिः आवतम् अरक्षतम् । यामिः ऊतिभिः पूभिये पुराणि आसुराणि मिद्यन्तेऽस्मिन्निति पूर्भिद्यः सङ्ग्रामः तस्मिन् त्रसदस्युम् दस्यूनां त्रासकर ऋषि पुरुकुत्सपुत्रमित्याहुः आवतम् अरक्षतम् । ताभिरिति गतम् ।। पञ्चदशीमृचमाह- याभिव॑नं विपिपानमुपस्तुतं कलिं याभिर्वित्तानि दुवस्यर्थः । याभिव्य॑श्वमुत पृथिमावत तारि पु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥१५॥ याभिः वनम् विऽपिपानम् उपऽस्तुतम् कलिम् याभिः वित्तोनिम् दुवस्यर्थः याभिः विऽअश्वम् उत पृथिम् आवतम् ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ यामिः ऊतिमिः वनम् ऋषि विखनसः पुत्रमिति प्राहुः, विपिपानम् विशेषेण रसं पिबन्तं अरक्षतम् । तथा उपस्तुतम् समीपस्थैः स्तुतं एतमर्पि, वित्तजानिम् वित्ता लब्धा जाया येन तं कलिम् कलयन्तं प्रेरयन्तं यजनायान्यानिति शेपः, एतमृपि याभिः अतिभिः दुवस्यथः परिचरथः रक्षय इत्यर्थः । याभिः ऊतिभिः व्यश्वम् विगताश्वं ऋषि उत अपि च पृथिम् पृथुलं, एतमूर्पि आवतम् अरक्षतम् । ताभिरिति गतम् ॥ वित्तजानिम्-समासान्तो निटादेशः ।। . इति प्रथमस्य सप्तमे पञ्चनिशो वर्ग: पोडशीमृचमाह- याभिर्नरा शयवे याभिरत्रये याभिः पुरा मनवे गातुमीपथुः। याभिः शारीरात स्यूमरश्मये ताभिरू पु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥१६॥ याभिः नरा शयर्वे याभिः अत्रये याभिः पुरा मनवे गातुम् ईपथुः यामिः 59 ·[मं. १अनु. १६, स. ११३० . - आ याभिःशर्यातम् अवथः महाऽधने ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः त्यर्थः। चितः काष्ठैरमिचितः इद्धः प्रदीपितः अमिन अग्निरिव अज्मन् अज्मनि अ. १, ३.७, व. ३६.] ७९८ - शारीः आर्जतम् स्यूमऽरश्मये ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ हे नरा नेतारौ अश्विनौ, पुरा पूर्व यामिः ऊतिभिः शयवे शेते दैव्यभूमौ शयुः, तस्मै ऋषये गातुम् शोभनं पन्थानम् ईपथुः वाञ्छितवन्तौ युवाम् । तथा याभिः अत्रये अपये मनवे मन्त्र ऋपये च याभिः ईपथुर्गातुम् । यामिः ऊतिभिः स्यूमरश्मये स्यूतः संबद्धो रश्मिनिकिरणो यस्य तस्मै ऋपये शारीः शरैणुविशेपैर्निष्पादिता इपू: आजतम् असुरान् प्रति प्रेरयतम् । तामिरिति गतम् ॥ ईपयुः-इप इच्छायाम् , लिट् । शारी:-शरशब्दाद्विकारार्थे अप्रत्ययः । स्यूमरश्मये-पिवु तन्तुसन्ताने, सिवेरौणादिको मन्प्रत्ययः ।। सप्तदशीमृचमाह- याभिः पठेर्वा जठरस्य मुज्मनाग्नि दीदेञ्चित इद्धो अज्मन्ना । याभिः शर्यातमबथो महाधने ताभिरु पु ऊतिभिरश्विना गतम्॥१७॥ याभिः पठेर्वा जठरस्य मज्मा अग्निः न अदीदेत चितः इद्धः अज्मन् अश्विना आ गतम् ॥ पठर्या अविदितमस्य स्वरूपं, एप ऋपिः जठरस्य उदरोपलक्षितस्य शरीरस्य मज्मना बलेन, अन्तःशरीरवले संग्रामे अदीदेव अदीप्यत, तपोवलेन तेजोमयमभूच्छरीरमृपः, तेन श्रमेण विना असुरान् युद्धे पराजितानकरोत् । एवं हे अश्विनौ, याभिः ऊतिभिः हेतुभूताभिः पिः आ समन्तात् दीदेव । अपि च शर्यातम् एतं मानव महाधने महति संग्रामे याभिः अवथः रक्षथः । ताभिरिति पूर्ववत् ॥ अदीदेव-दीदेतिः छान्दसो दीप्तिकर्मा । अष्टादशीमृचमाह- याभिरगिरो मनसा निरण्यथोऽयं गच्छथो विवरे गोअर्णसः। याभिर्मनुं शूमिपा समावत ताभिरू पुतिभिरश्विना गतम् ॥१८॥ याभिः अङ्गिरः मनसा निऽरण्यर्थः अग्रम् गच्छथः विऽवरे गोऽअर्णसः ·म. १, अ.७, व.३६.] - ७९९ [मं. १, अनु. १६, सू. ११२. - याभिः मनुम् शूर॑म् इषा सम्ऽआवतम् ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ हे अङ्गिरः ऋपरात्मन एवामन्त्रणमिति सायणः, अश्विनोरेव संबोधनमित्येके, वचनन्यत्ययः साधारणश्छान्दसः । हे अश्विनौ, युवां मनसा मनसैव करणभूतेन निरण्ययः नितरां रमययः स्तोतॄन् । तथा गोअर्णसः चिद्रश्मिलक्षणानां गवां अर्णसः ज्योतिर्बलादिलक्षणानामपां च लामे अङ्गिरोमुख्यैर्मपिभिः सहायैरिन्द्रेण प्राप्ये प्रसक्ते सति, विवरे वलायसुरनिलयगुहाविले यामिः ऊतिभिः सह अग्रम् पुरः गच्छयः । अपि च याभिः शूरम् पराक्रमशालिनं मनुम् ऋर्पि प्रेरणात्या समावतम् सम्यगरक्षतम् । वाभिरिति गतम् ।। निरण्यथा-वर्णव्यापत्त्या निरमयथ इत्यस्य रूपम् ॥ एकोनविंशीमृचमाह- याभिः पत्नीविमुदाय न्युहथुरा छ वा छ वा याभिररुणीरशिक्षतम् । याभिः सुदास ऊहथुःसुदेव्यं ताभिरू पुऊतिभिरश्विना गतम् ॥१९॥ याभिः पत्नीः विऽमुदाय निऽऊहथुःआघवा याभिः अरुणीः अशिक्षतम् याभिः सुध्दासै ऊहथुः सुऽढेव्यम् ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ हे अश्विनौ, याभिः ऊतिभिः विमदाय ऋपये पत्नीः जायां, वचनव्यत्ययः, न्युहथुः वा नितरां वा प्रापितवन्तौ युवां, घ पदपूरणः, तथा याभिः ऊतिमिः अरुणाः अरुणवर्णा आरोच- माना गाः चिन्मरीचीः आअगिक्षतम् आभिमुख्येन अदत्तम् तथा यामिः ऊतिमिः सुदासे राजपये मुदेव्यम् प्रशस्तं धनं इति सायणः सुतरां देवाह धनं ऊहथुः प्रापितवन्तौ युवाम् । तामिरिति गतम् ॥ सुदेव्यम्-दिगादित्वाद्यत् ।। विशीचमाह- याभिः शन्ताती भवथो ददाशु भुज्युं याभिरवंथो याभिरधिंगुम् । ओम्यावती सुभरामृतस्तुभं ताभिरू पु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥२०॥ याभिः शन्ताती इति शम्ऽतांती भवथः दागुपै भुज्युम् याभिः अवयः ·-८००- लाक्षणिकमेव, असुराणां दूरादेव क्षेपणमभिप्रेतम् । याभिः ऊतिभिः युनः तरुणस्य, पुरुकुत्सस्ये- १.१, अ.७, य. ३७.] [म. १, अनु. १६, स. १९२० याभिः अधिऽयम् ओम्याऽवतीम् सुऽभरोम् ऋतऽस्तुभम् ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ हे अश्विनौ, ददाशुपे दत्तवते यजमानाय याभिः ऊतिभिः शन्ताती शं सुखं तनुतः, सुखस्य कर्तारौ भवथः, याभिः ऊतिभिः भुज्युम् प्रसिद्धमेत अवथः रक्षयः । याभिः अध्रिगुम् एत प्रागुक्तलक्षणं अवथः । याभिः ऊतिभिः ऋतस्तुभम् ऋतं सत्यं स्तोभत्युच्चारयति ऋतस्तुप्, एतमृपि ओम्यावतीम् ओम्या रक्षासुखं तद्युक्तां सुभराम् सुखेन भरणीयां संपदं प्रापयथः, ताभिरिति गतम् ॥ ददाशुषे-दाभ दाने, लिटः कसुः । इति प्रथमस्य सप्तमे पतिशो वर्ग: एकविंशीमृचमाह- याभिः कृशानुमसने दुव॒स्यों जवे याभिनो अवन्तमावतम् । मधु प्रियं भरथो यत्सरड्भ्यस्ताभिरू पु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥२१॥ याभिः कृशानुम् असने दुवस्यर्थः जवे याभिः यूनः अर्वन्तम् आवतम् मधु प्रियम् भरथः यत् सरऽभ्यः ताभिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ॥ याभिः ऊतिभिः कृशानुम् सोमपालं अनि असने इपुक्षेपणे दुवस्ययः परिचरथः, रक्षया सोमं देवेभ्यो दीयमानं देवद्वेपिलोकालभ्य इपुप्रयोगेण पालयन्तमग्नि दुवस्ययः इत्यर्थः, इष्वसन त्याहुः, अन्तिम् अश्व प्राणोपलक्षणं, जवे वेगे प्रवृत्तं आवतम् अरक्षतम् । यत् मधु क्षौद्रं प्रियम् सर्वेषां भोग्यं भवति, तत् मधुरं मधु सरड्भ्यः मधुमक्षिकाभ्यः भरथः संपादयथः । मधुर मक्षिकास्थानीयेभ्यः यजमानेभ्यो देवभक्तेभ्यः सर्वेषामुपभोगक्षम रसं सोमं संपादयथ इति लाक्षणि- कोऽर्थः । ताभिरिति गतम् ।। असने-असु क्षेपणे, करणे न्युट् । सरड्भ्यः स गतौ, सर्तेरटिः॥ द्वाविंशीमृचमाह- याभिर्नरै गोपुयुधे नृपाह्ये क्षेत्रस्य साता तन॑यस्य जिन्वथः। याभी रथाँ अबथो याभिरर्वतस्ताभिरू पु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥२२॥ याभिः नर॑म् गोपुऽयुधम् नृऽसहये क्षेत्रस्य साता तन॑यस्य जिन्वयः याभिः , ·म. १. स.७, ३. ३७.] -८०१ - [म. १, अनु. १६, सू. १९२० " - रान् अर्वथः याभिः अवतः ताभिः ऊम् इति सु ऊतिभिः अश्विना आ-गतम् ॥ याभिः ऊतिभिः गोपुयुधम् चिद्रश्मिलक्षणासु गोषु जेवव्यासु विपये युध्यत इति गोपुयुत् तं नरम् नेवारं यजमानं नृपाह्ये नृभिः सोडव्ये युद्धे जिन्वयः प्रीणययः, तथा क्षेत्रस्य उपभोग- क्षमस्य वासगृहादेः तनयस्य सन्ततः, विस्तारस्य साता संभजने जिन्वयः । अत्र चित्प्रवृत्तेराधार- भूवं सर्च भूम्पादिकं क्षेत्रं बोध्यम् ! याभिः स्थान् गमनसाधनभूतान अवथः रक्षधः याभिः अर्वतः वदीयानश्वान् अवयः, ताभिरिति गतम् ।। प्रयोविंशीमृचमाह- याभिः कुत्समार्जुनेयं शतक्रतू प्र तु:ति प्र च ढभीतिमार्वतम् । याभिर्ध्वसन्ति पुरुपन्तिमावतं ताभिरू षु ऊतिभिरश्विना गतम् ॥२३॥ याभिः कुत्सम् आर्जुनेयम् शतक्रतू इति शतऽक्रतू प्र तुर्वीतम् प्र च दभीतम् आवर्तम् याभिः ध्वसन्तिम् पुरुऽसन्तिम् आवतम् तार्भिः ऊम् इति सु ऊतिऽभिः अश्विना आ गतम् ।। हे शतक्रतू बहुकाणौ अधिनौ, आर्जुनेयम् अर्जुनो घवलः शुद्धसत्तमनाप्रधान इन्द्र उच्यते तस्य पुत्र इव संबन्धी कुत्सः उमयोः श्रीकृष्णपाण्डवार्जुनपोरिव सख्यं प्रागुपन्यस्तम् । तं फुत्सम् याभिः ऊतिमिः प्रायतम् प्रकर्षेणारक्षतम् । तथा तु:तिम् तुर्वति हिनन्ति शत्रूनिति तुरीतिः तं दमीतिम् च दलोतेः, शत्रूणां दमयितारं च याभिः भारतम् प्रकणारश्वतम् । ध्यमन्तिम् गतिमन्तं (यमु गतौ च) एतं पुरुषन्तिम् पुरु बहु सनोति ददातीति पुरुषन्तिहृदाता तं आवतम् अरक्षतम् । तामिरिति गतम् ॥ चतुर्दिशीमचमाह- अनखतीमश्विना वाचमुस्से कृतं नौ दस्रा वृषणा मनीपाम् । अयूत्येऽव॑से नि हये वां वृधे च नो भवतं वाजेसाती ॥२४॥ अमेखतीम् अश्विना वाचम् अस्मे इति कृतम् नः दस्रा वृपणा मनीपाम् अयूत्ये असे नि हये थाम् वृधे च नः भवतम् वार्जऽसातो॥

·२.१, म.८, ५.१.] ८०२ - [मं. १, अनु. १६, स. ११३० . हे अश्विना, अश्विनौ, अस्मे अस्माकं वाचम् अमस्वतीम् अमः कर्मनाम, कर्मयुक्तां, वीर्यवतीमित्यर्थः कृतम् कुरुतम् । तथा नः अस्माकं मनीपाम् बुद्धि "अमखतीं कृतम्"। हे दस्रा दस्रौ शत्रूणामुपक्षपयितारी, वृपणा यर्पितारावभीष्टानां, अबृत्ये द्यूतरहिते साधुवृत्ते कर्मणि अवसे रक्षणाय वाम् युयां नि हये नितरामाह्वयामि । वाजसातौ वाजस्य समृद्धेः सातौं लामे निमित्ते नः अस्माकं वृधे च वर्धनाय च भवतम् । अत्र "अघूत्ये द्योतनरहिते प्रकाशन रहिते रात्रे पश्चिमे यामे" इति सायणः ।। पश्चविशीमृचमाह- द्युभिरक्तुभिः परि पातमस्मानरिटेभिरश्विना सौभगेभिः । तन्नौ मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥२५॥ युभिः अ॒क्तुभिः परि पातम् अस्मान् अरिष्टेभिः अश्विना सौभगेभिः तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ हे अश्विना अश्विनौ, द्युमिः दिवसः अक्तुभिः रात्रिभिश्च सर्वदा अस्मान् परिपातम् परितो रक्षतम् । तथा अरिष्टेमिः अहिंसितैः अक्षपितैः सौभगेभिः सुभगत्वैः सौभाग्यैः अस्मान् रक्षतम् । यदस्मामिः प्रार्थिवं तत् मित्रादयः पट् देवताः ममहन्ताम् पूजयन्तु । इति प्रयमस्य सप्तमे सप्तत्रिशो वर्गः प्रथमाष्टके सप्तमोऽध्यायः समाप्तः अथाष्टमोऽध्याय आरम्यते । प्रथमे मण्डले पोडशेऽनुवाके सप्त सूक्तानि गतानि । इदमिति विंशत्यूचं अष्टमं सूक्तम् । कुत्स ऋपित्रिष्टुप् छन्द उपो देवता द्वितीयार्धर्चस्य रात्रिरपि । तत्र प्रथमामृचमाह- इदं श्रेष्ठं ज्योतिपा ज्योतिरागाञ्चित्रः प्रकतो अजनिष्ट विभ्वा । यथा प्रसूता सवितुः सवार्य एवा रात्र्युपसे योनिमारेक् ॥१॥ इदम् श्रेष्टम् ज्योतिपाम् ज्योतिः आ अगात चित्रः प्रऽकेतः अजनिष्ट विऽभ्या या प्रऽसूता सवितुः सवार्य एव रात्री उपसे योनिम् अक्॥ ज्योतिपाम् पोवमानानां सर्वेषां ज्योतिषां मध्ये इदम् प्रत्यक्षभूतं उपआख्य ज्योतिः ·न.१, म.८,१.१. - [न. १. अनु. १६. सू. १९३. , , चित्प्रभावोदयज्योतिः श्रेष्ठं प्रशस्यतमं आगात् आगता प्रसन्ना भवति । तदागमने चित्रः नानावर्णः प्रकेतः तदीयः प्रकृष्टज्ञानरश्मिः विभ्या विभुत्वेन (भावार्थक:) व्यापनेन, व्याप्ति गुणविशिष्टः अजनिष्ट प्रादुर्भूतः। यथा येन प्रकारेण प्रमुता स्वयं उत्पन्ना रात्रिगर्भात सवितुः सवाय सूर्यस्य जन्मने प्रभवत्युपाः एव एवं, तथा रात्री रात्रिरपि उपसे उपसो जन्मने योनिम् आत्मनो गर्भ आरैक् आरेचितवती, रात्रिः स्वगर्भस्थामुपसं बहिरागमयत् । एवमेवोपोगर्भाव सूर्योद्भवः । सङ्केतार्यानुसारेण अहःसूर्यरान्युपसां खरूपाणि प्रागुपन्यस्तानि (१.१३.७)। आरैक्- रिचिर विरेचने, लडि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् ।। द्वितीयामृवमाह--- रुशद्वत्सा रुशती श्वेत्यागादारैगु कृष्णा सदनान्यस्याः। समानवन्धू अमृते अनुची द्यावा वर्ण चरत आमिनाने ॥२॥ रुशेत्ऽवत्सा रुशती श्वेत्या आ अगात् अरैक् ऊम् इति कृष्णा सदनानि अस्याः समानवन्धू इति समानऽवन्धू अमृते इति अनूची इति द्यावा वर्णम् चरतः आमिनाने इत्याऽमिनाने । रुशद्वत्सा रुशदीतः वत्सः ऋतज्योतिरात्मकः सूर्यः यस्याः सा श्वेत्या श्वेतवर्णा, उपसो नामेदं, रुशती दीप्ता सती आगात् आगतवती । अत्रेदमवधेयम्-साधारणी मानुपी लौकिकी प्रज्ञा निशा भवति यत्र सत्यप्रकाशो न वर्तते, अपितु वस्यामेव राज्यामन्तर्वर्तमानः सूर्यः सत्यज्योतिः वद्ग निर्गतो भवति । अथ स्पष्टो भवेदुपस्यमक्तरहस्यार्थः । उपस्यागवायां कृष्णा रात्रिः, इति पदपूरणः, अस्याः उपसः सदनानि वासस्थानानि आरैक् आरेचितवती, समन्तानिर्मुक्तवती। राबावन्तर्हिताः सर्वाश्च भृमयः भूरादिलोकभूमिकाः उपसः प्रकाशलामाय रात्रिपदवेदनीयायाः साधारणप्रज्ञावस्थायाः निर्मुक्ताः विस्पष्टा अमबनित्यर्थः । अपि च एते रात्र्युपसौ समानपन्धू समानः चन्युः मूर्यः ययोस्तै, सूर्येण हि संबद्धा रात्रिः तथोपाथ, अमृते नाशरहिते अनूची अन्वञ्चन्त्यौ रात्रिमनुसृत्य उपा इति क्रमेण गच्छन्त्यो वर्णम् स्वकीयं रूपं आमिनाने हिंसन्त्यो श्वेतेन उपोवर्णेन कृष्णो नैशवों हिंसितो भवत्येव, तया राज्या उपोरूपं च ग्रस्तं भवति । एवंभूते उमे अपि द्याया द्योतमानेन नमसा चिदाकाशेन पया चरतः पर्यायेण गच्छतः ।। श्वेत्या-पिता वर्णे, अस्मात् ण्यन्वादचो यदिति यत् । अनूची-अनुपूर्वादश्चतः किन् । आमि- नाने-मी हिंसायाम् , त्रैयादिकः, शानच् ।। उ - ·म. म.८,१.१. [म. १, मनु.१६, १५ - तृतीयामृचमाह- समानो अध्वा स्वसौरनन्तस्तमुन्यान्या चरतो देवशिष्टे । न मैथेते न तस्थतुः सुमेके नक्तोपासा समनसा विरूपे ॥३॥ समानः अर्धा खस्रोः अनन्तः तम् अन्याऽअन्या चरतः देवशिष्टे इति देवऽशिष्टे न मेथेते इति न तस्यतुः सुमेके इति सुऽमेके नोपां सऽमनसा विरूपे इति विऽरूपे ॥ खस्रोः साहचर्योपलक्षणमिदं, भगिन्योः अध्या पूर्वोक्तः सञ्चारमार्गः समानः तुल्यः, एक एर अनन्तः अननधिक आकाशश्चिन्मयः । तम् मार्ग देवशिष्टे देवेन सविना अनुशिष्टे शिक्षित सत्यौ अन्याऽअन्या एकैका चरतः क्रमेण गच्छतः । अपि च सुमेके सुदीप्ते, रात्रायपि दीप्लेर- न्तर्हितत्वादुपपद्यतेऽयमर्थः । सायणस्तु बहुधा ब्रूते । “अत्र शोभनप्रजनने इति, सुमेकः सुदीप्त इति (४.६.३) सुमेके शोभनकर्माणौ शोभनमेहने वा परिचरणकुशले इत्यर्थः” इति । शोभन- कर्माणौ एते नक्तोपासा रात्रिरुपाश्च विरूपे विरुद्धरूपे तमःप्रकाशरूपत्वात्, एवंभूते अपि समनमा समानमनस्के, ऐकमत्यसंपन्ने न मेथेते परस्परं न हिस्तः, अत एव अमृते नित्ये सत्यौ न तस्थतुः चरत एव ।। अन्याऽअन्या-कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे भवतः। मेथेते-मेथू हिसने। सुमेके-मिह सेचने, भावे घन्, व्यत्ययेन हस्य कः॥ चतुर्थीमृचमाह- भाखती नेत्री सूनृानामचेति चित्रा वि दुरौ न आवः। प्रार्ष्या जगद्वयुं नो रायो अख्यदुषा अजीगर्भुव॑नानि विश्वा ॥४॥ भाखती नेत्री सूनृतानाम् अचैति चित्रा वि दुःनः आवरित्यावः पृऽअर्घ्य जगत् वि ऊम् इति नः रायः अख्यत् उपाः अजीगः भुवनानि विश्वा ॥ भास्वती प्रकाशनयुक्ता मनृतानाम् शोभनसत्यानां वाचां नेत्री प्रापयित्री, चोदयित्रीत्यर्थः उपाः अचेति अज्ञायि, ज्ञाता भवति । सा चित्रा चित्रवर्णा नः अस्माकं दुरः द्वाराणि पिहित- द्वाराणा लोककक्ष्याभूमिरानां इत्यर्थः, व्यानः व्यवृणोद, चित्प्रभाते सुनृतवाचां स्फुरण, भूगदिलोककक्ष्याद्वारोद्धाटनं च भवतः, उ पादपुरणः। अपि च जगत् सर्व भुवनं प्रार्य प्रकाश ·अ.१, ६.८, ३.१. [मं. १, अनु. १६, सू. ११३. गमयित्वा नः अस्माकं रायः धनाय, दिव्यायोपभोगाय, विभक्तिव्यत्ययः, न्यख्यत् विशेपेण प्रकाशितवती। एवंभूता उपाः विश्वा भुवनानि 'सर्वाणि भुवनानि अजीगः स्वमुखानिर्गमयति, तमसि लीनानि स्वभासा प्रकाशतां गमयति || आवः-वृञ् चरणे, लुङ्, मन्त्रे च्लेर्छन् । प्रार्य- ऋगतो, णौ अर्तिहीत्यादिना युक् । अख्यत्-ख्या प्रकथने, लुङ् । अजीगः-गृ निगरणे, लङि तिपि छन्दसि विकरणस्य इलुः, अभ्यासस्येत्वादिश्छान्दसः ॥ पञ्चमीमृचमाह-- जिमश्ये चरितवे मघोन्याभोगय इष्टये राय उ त्वम् । टुभ्रं पश्यद्भय उर्विया विचक्ष उपा अंजीगर्भुवनानि विश्वा ।।५।। जिह्मऽश्ये चरित मघोनी आऽभोगये इष्टये गये ऊम् इति त्वम् भ्रम् पश्य॑त्ऽभ्यः उर्विया विऽचक्षे उपाः अजीगः भुवनानि विश्वा ॥ मयोनी धनवती, विचित्रसंपन्ना उपाः जिह्मग्ये जिम वर्क शयानाय ऋजुवर्तनरहित अलसं जनं चरितवे सन्मार्गचरणाय व्युच्छन्ती भवति । एप चित्प्रभातप्रभावः । त्वम् अयमेक- शब्दपर्यायः, एकं प्रति आ भोगये आभोग्याय देवदत्तस्य धनस्योपभोगाय, तथा अपरं प्रति इष्टये यजनाय तथा अन्य प्रति राये धनाय व्युच्छन्ती भवति । उशब्दः समुच्चये, उ अपि च दभ्रम् अल्पं पश्यद्धयः अचिन्मयान्धकारावृतेभ्यः अल्पदृष्टिभ्यः उत्रिया विचक्षे विगालदर्शनाय उर्वी विस्तीर्णा उपाः विश्वा भुवनानि अजीगः सर्वाणि भुवनानि स्वमुखान्निर्गमयति ॥ जिलइये- जिनं शेते इति जिलशीः तस्मै । आभोगये-आभोगशब्दाचतुर्येकवचने यकारोपजनः । জর্দি-ওয়াং : ভার। বিশ্ববিদ্ঘাদ কার্যকারী উর্বশী .. भावे विप् ॥ इति प्रघमस्याष्टमे प्रथमो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- क्षत्रार्य त्वं श्रवसे त्वं महीया इष्टये त्वमर्थमिव त्वमित्यै । विसदृशा जीविताभिप्रचक्ष उपा अजीगर्भुव॑नानि विश्वा ॥६॥ क्षत्राय॑ त्वम् श्रवसे त्वम् महीये इष्टये त्वम् अर्थम्ऽइव त्वम् इत्ये विसदृशा जीविता अभिऽप्रचक्षे उपाः अजीगः भुवनानि विश्वा ।। 60 ·[म. १, अनु.१६, १.१९३० - स. १, म.८, १.२.] क्षत्राय वीरवलाय त्वम् एक प्रति व्युच्छन्ती उपा इति शेपः। तथा श्रवसे श्रवणाय दिव्या- वेशगर्भिताय त्वम् एकं प्रति, तथा महीये इष्टये महत्त्यै इष्टये, महते यजनाय त्वम् एकं प्रति, अर्थमिव अपेक्षितम) प्रति इत्यै गमनाय त्वम् एकं प्रति व्युच्छन्ती, तथा विसदृशा विभिन्नानि नानाविधानि जीविता जीवितानि, जीवानां तत्तत्स्वभावानुरूपाः भिन्नभिन्नप्रवृत्तीः अभिप्रचक्षे आभिमुख्येन प्रकाशयितुं व्युच्छन्ती उपाः अजीगः भुवनानि विश्वा पूर्ववत् ॥ महीय-महौ, महेरिन् सर्वधातुभ्य इतीन्प्रत्ययः, ततो डीप्, छान्दस ईकारोपजनः । अभिप्रचक्षे-चक्षेः तुमर्थे सेन्प्रत्ययः॥ सप्तमीमृचमाह- एषा दिवो दुहिता प्रत्य॑दार्श व्युच्छन्ती युवतिः शुक्रवासाः। विश्वस्येशांना पार्थिवस्य वस्ख उपो अयेह सुभगे व्युच्छ ॥७॥ एषा दिवः दुहिता प्रति अदर्शि विऽउच्छन्ती युवतिः शुक्रऽवासाः विश्वस्य ईशाना पार्थिवस्य वखः उपः अद्य इह सुऽभगे वि उच्छ ॥ दिवः स्खलॊकस्य दुहिता तदुद्भवात् दुहितस्थानीया उपाः एपा व्युच्छन्ती सर्व प्रकाशयन्ती तमोवर्जनेन, प्रत्यदर्शि प्रत्यक्षं दृष्टा भवति । कीदृशी ? युवतिः नित्ययौवना शुक्रवासाः ज्योतिर्वसना, निर्मलदीप्तिरित्यर्थः, तथा विश्वस्य सर्वस्य पार्थिवस्य पृथिवीसंवन्धिनः यसः वसुनः धनस्य भोग्यस्य सर्वस्य ईशाना ईश्वरी । एवंभूते सुभगे शोभनभाग्योपेते, हे उपः, इह अत्र मयि अद्य इदानीं व्युच्छ अचित्तमो वर्जयित्वा प्रकाशस्त्र ॥ अष्टमीमृचमाह- परायतीनामन्वैति पार्थ आयतीनां प्रथमा शश्वतीनाम् । व्युच्छन्ती जीवमुदीरयन्त्युषा मृतं कं चन बोधयन्ती ॥८॥ पराऽयतीनाम् अनु एति पार्थः आऽयतीनाम् प्रथमा शश्वतीनाम् विऽउच्छन्ती जीवम् उत्ऽईरयन्ती उपाः मृतम् कम् चन बोधयन्ती॥ ऋतज्योतिषः सूर्यस्य प्रादुर्भावात् प्राक् बहुधा चित्प्रभातं भवति अन्तर्याजिनः । अत एवं यहीनामुपसां प्रादुर्भावः कीर्त्यते वैदै । परायतीनाम् परागच्छन्तीनां अतीतानां उपसां पायः ॥

·आ.१, म.८, व.२ [मं. १, अनु. १६, सू. ११३० मार्ग अन्वेति अनुसरति इदानीमुपाः। तथा आयतीनाम् आगच्छन्तीनां, इतःपरं आगमिप्य- न्तीनां शश्वतीनाम् नित्यानां क्षयरहितानां वह्वीनां प्रथमा आधा अद्यतनी उपाः व्युच्छन्ती तमोवर्जनेन भासमाना जीवम् जीवन्तमात्मानं उदीरयन्ती ऊर्ध्वं दिवं प्रति प्रेरयन्ती मृतम् मरणधर्मग्रस्त, अमर्त्यजीवप्रकाशरहित कञ्चन कमपि धन्यं पुरुष बोधयन्ती प्राप्तचित्प्रबोधं कुर्वती प्रवर्तते ॥ परायतीनाम्-इण् गतौ, लटः शत, इणो यण् , उगितथेति डीम् ॥ नवमीमृचमाह- उपो यदग्निं समिधे चकर्थ वि यदावश्चक्षसा सूर्यस्य । यन्मानुपान्यक्ष्यमाणा अजीगस्तद् देवेषु चकृपे भद्रमनः॥९॥ उपः यत् अग्निम् सम्ऽइधै चकर्थ वि यत् आवः चक्षसा सूर्यस्य यत् मानुपान् यक्ष्यमाणान् अजीगरिति तत् देवेषू चकृपे भद्रम् अनः॥ हे उपः, अमिम् यजमाने जागरितं कविक्रतुं समिधे सम्यग्ज्वलनाय यत् चकर्थ यत् कर्म कृतवती, चित्प्रभाते अग्निरन्तः प्रज्वलितो भवति । अपि च सूर्यस्य ऋतज्योतिपः चक्षसा दर्शनेन, प्रकाशेन यत् व्यावः यत् व्यावृणोः, अचिद्रूपान्धकारस्यापनोदनेन यत् विश्वं प्रकाश व्यावृतवती । अपि च यक्ष्यमाणान् यजनाय प्रवृत्तान् मानुपान् मनोर्जातान् मानवान् अजीगः पूर्व तमोग्रस्तान् चित्प्रकाशेनोद्गीर्णानिवाकरोः तत् अमः उक्तं तत्तिविधमपि कर्म देवेषु देवानामर्थे, तेषु मध्ये भद्रम् कल्याणं चकृपे कृतवती । त्रीण्यपि औपस्यानि कर्माणि मानुष्यहितान्येय सन्त्यपि देवहितान्येव फलितानि भवन्ति । तद्भद्रं येन मनुप्यो देवप्रियमाचरति ।। आव:-पञ् वरणे, लुङ्, च्लेर्लुक् ॥ दशमीमृचमाह-. कियात्या यत्समया भवाति या व्यूपुर्याश्च नूनं व्युच्छान् । अनु पूर्वीः कृपते वावशाना प्रदीाना जोपमन्याभिरेति ॥१०॥ कियति आ यत् समयो भवाति याः विपुः याः च नूनम् विऽउच्छान् अर्नु पूर्वाः कृपते वावशाना प्रऽदीयांना जोष॑म् अन्याभिः एति ॥ उपाः समया अव्ययं, सन्निहिता भवाति भवति इति यत् यदेवत् कियति तत् किंप्रमाणे काले प्रवृत्तं समाप्तं चेति आ प्रश्नार्थकः । वस्तुतः उपस आनन्त्यात् चित्प्रमावस्य कालातीत- ·म. १, अ.८, य. ३.] -८०८- [मं. १, भन. १६, स. ११३० , इति प्रथमस्याप्टमै द्वितीयो वर्ग: त्वात्, कालत इयत्तावच्छेदो नास्तीति भावः । अत एवाह । याः उपसः व्यूपुः व्युष्टाः पुरा नूनम् च अवश्यं इतः परं याः व्युच्छान् याः व्युष्टा भविष्यन्ति, तत्र पूर्वाः अतीताः व्युष्टाः उपसः वावशानाः कामयमानाः अद्यतनी उपाः अनुकृपते अनुकल्पते समर्था भवति । अतीतायाः उपसोऽनुसारेण प्रकाशाय प्रभवतीत्यर्थः । तथा प्रदीध्याना प्रदीप्यमानोपाः अन्याभिः उपोभिः जोपम् सह एति संगच्छते । बहुपु चित्प्रभातेषु पूर्वापरविरोधं विना प्रभावानां सर्वत्र परस्पर- सद्योगमूलकः संवादो वर्तते इति विवक्षा ॥ कियति-किं प्रमाणमस्येति कियान्, तस्मिन् । भवाति-लेट्याडागमः । व्यपुः-विपूर्वो वसतिर्युच्छने वर्तते । व्युच्छान्-उच्छी विवासे, लेख्या- डागमः। कृपते-कृपू सामर्थ्य, व्यत्ययेन शः। प्रदीध्याना-दीधीङ् दीप्तिदेवनयोः, लटः शानच्, अदादित्वाच्छपो लुक् ॥ एकादशीमृचमाह- ईयुष्टे ये पूर्वतरामपश्यन्व्युच्छन्तीमुपसं मल्सः। अस्माभिरू नु प्रतिचक्ष्याभूदो ते यन्ति ये अपरीषु पश्यान् ॥११॥ ईयुः ते ये पूर्वऽतराम् अपश्यन् विऽउच्छन्तीम् उपसम् मल्सः अस्माभिः ऊम् इति नु प्रतिऽचक्ष्या अभूत् ओ इति ते यन्ति ये अपरीष पश्ान् ॥ ये मासः ये मनुष्याः पूर्वतराम् उपसम् अत्यन्तप्राचीनं चित्प्रभातं व्युच्छन्तीम् व्युष्ट भवत् अपश्यन् दृष्टवन्तः ते पुण्यपुरुषाः ईयुः गन्तव्यं स्थानं ऋतज्योतिः गताः, नात्र मृता इति विवक्षा, अविशपान्मांना मृतेः । ऋतप्राप्तिरेवोद्दिष्टा, तथा द्वादश्यामुपस ऋतज्योतिर्जन्मादि वर्ण्यते । अस्माभिः अधुनातनैः उ अपि नु इदानी प्रतिचक्ष्या प्रत्यक्षं द्रष्टव्या अभूत् अजायत । तथा अपरीपु भाविनीषु उपस्सु ये पश्यान् पश्यन्ति, ते तेऽपि ओ आ उ इति निपातद्वये उ इत्यवधारणे आ यन्ति आगच्छन्त्येव ऋतस्थानम्, चित्प्रभातमहिम्नोऽव्यभिचारित्वात् कालत्रयेऽपि उपसः प्रभावाहतज्योतिः प्राप्यत इत्यर्थः ॥ ईयु:-एतेः लिट् ।। द्वादशीमृचमाह- यावयद्वैषा ऋतपा ऋतेजाः सुनावरी सूनृता ईरयन्ती। सुम लीर्विभ्रती देवी तिमिहायोपः श्रेष्ठतमा व्युच्छ ॥१२॥ यवयत्ऽद्वैपाः ऋतऽपाः तेऽजाः सुनऽवरी सृनृताः ईरयन्ती सुऽमाली

·अ. १, ३.८, व.३.]
-८०९-
[म. १, अनु. १६ स. ११३.
विभ्रती देवऽवीतिम् इह अद्य उपः श्रेष्टेऽतमा वि उच्छ ॥
यावयचेपाः यावयन्ति पृथक् कृतानि द्वेषांसि द्वेष्ट्टणि रक्षःप्रभृतीनि यया सा मतपाः
तस्य ज्योतिपः पालयित्री ऋतेजाः ऋते प्राप्तव्ये निमित्तभृते जायते, प्रादुर्भुता सुम्नावरी सुम्नं
सुखं तद्वती सूनृताः ईरयन्ती शोभनसत्याः वाचः प्रेरयन्ती 'चोदयित्री सूनुतानाम् । सुमङ्गलीः
सौमङ्गल्योपेता, अत्यन्तसौभाग्यं विवक्षितम् । देववीतिम् देवानां वीति आगति प्रादुर्भूतिमित्यर्थः,
तां विभ्रती वहन्ती हे उपः, श्रेष्ठतमा अतिप्रशस्या त्वं इह अत्र मयि अद्य इदानीं व्युच्छ व्युष्टा
भव ॥ यावयवेपाः-यु मिश्रणे अमिश्रणे च, ण्यन्ताहटः शत् । ऋतपा:-पा रक्षणे, विच् ।
सुम्नावरी-मत्वर्थीयो वनिप्, नस्य रेफः, दीर्घश्च छन्दसि । सुमङ्गली:-गौरादिपु पाठात् डीम् ।।
त्रयोदशीमृचमाह-
शश्वत्पुरोपा व्युबास देव्यथौ अद्येदं व्यावो मघोनी ।
अथो व्युच्छादुत्तराँ अनु यूनजरामृता चरति खुधाभिः ॥१३॥
शश्वत् पुरा उपाः वि उवास देवी अो इति अद्य इदम् वि आवः मघोनी
अथो इति वि उच्छात् उत्तरान् अनु यून् अजरी अमृता चरति
स्वधाभिः॥
देवी दिव्या द्योतमाना वा उपाः पुरा चिरन्तनात्कालात् शश्वत् नित्यं अव्यभिचरितं यथा
भवति तथा व्युवास व्युष्टाऽभवत् । अयो अनन्तरं अद्य इदानीं मघोनी विचित्रधनोपेता इदम्
विश्वं व्यानः विवासितं प्राप्तप्रकाशमकरोत् । अथो अनन्तरं उत्तरान ऊर्ध्वतरान् ऊर्ध्वगवान्
घून दिवसान अनु अनुलक्ष्य व्युच्छात् व्युच्छति । ऋपिदृष्टः पूर्व अप्रकाशानां ऊर्ध्वलोक-
कक्ष्यागवानां इतः परं उपमः प्रसादात् प्रकाशतां गमिप्यतां जगतां दिवसाननुलक्ष्य उपा
व्युच्छवीति रहस्पम् । सैपा अजरा जरारहिता अमृता मृतिरहिता स्वधामिः स्वधारणसामर्थ्य-
प्रभामिः सह चरति चरन्ती वर्तते, स्वधाभिः 'आमीयैस्तेजोमि'रिति सायणीये । साध्विदं,
प्रायशः स्वधाशब्दः अन्नपर्यायः सायणव्याख्यायाम् ।।
चतुर्दशीमृचमाह--
व्य झिभिर्दिव आताखद्यौदप कृष्णां निर्णिज देव्यावः।
प्रबोधयन्त्यरुणेभिर रोपा याति सुयुजा रथेन ॥१४॥

·अ.१, म.८, ३.४.] -८१० [म. १, अनु.१६. सू. ११३० निःनिजम् देवी A .. . . वि अञ्जिऽमिः दिवः आतासु अद्योत् अप कृष्णाम् आवरित्यावः प्रबोधयन्ती अरुणेभिः अश्वःआ उपाःयाति सुऽयुारथैन। दिवः धुलोकस्य आतासु आततासु विस्तीर्णासु दिक्षु उपाः अजिभिः व्यञ्जकैः, ऋत- प्रकाशाभिव्यञ्जकैः तेजोमिः व्ययौत् विद्योतते । देवी सोपाः कृष्णाम् तमसा कृतं कृष्णवर्ण निर्णिजम् रूपं अपावः अपावृणोत् स्वचित्प्रकाशेन अचिन्मयतमोरूपं तिरस्कृतवतीत्यर्थः। अपिच अरुणेमिः अरुणवर्णैः, क्रियाद्योतको लोहितवर्णः, अश्वैः प्राणवलोपलक्षणैः सुयुजा सम्यग्युक्तेन रथेन म्हणशीलेन गमनेन आ याति आगच्छति उपाः । किं कुर्वती? अयोधयन्ती चिद्रोधं प्रकर्पण पक्वानामापादयन्ती ।। अद्यौत-धुत दीप्तौ, लुङ् ।। पञ्चदशीमृचमाह- आवहन्ती पोष्या वार्याणि चित्रं केतुं कृणुते चेकिताना । ईयुपीणामुपमा शश्वतीनां विभातीनां प्रथमोपा व्यश्वेत् ॥१५॥ आऽवहन्ती पोष्या वार्याणि चत्रम् केतुम् कृणुते चेकिताना ईयुषीणाम् उपऽमा शश्व॑तीनाम् विऽभातीनाम् प्रथमा उपाः वि अश्वैत् ॥ पोप्या पोपणसमर्थानि वार्याणि वरणीयानि दिव्यानि वैभवानि आवहन्ती आनयन्ती चेकिताना ऋतज्योतिः प्रति यजमानं प्रज्ञापयन्ती उपाः चित्रम् अद्भुतं केतुम् चिद्रश्मि कृणुते करोति यजमानाय । सैपा ईयुपीणाम् पूर्वनिप्पन्नानां शश्वतीनाम् चिरन्तनीनां वह्वीनामुपसा उपमा उपमानभूता विभातीनाम् विशेषेण भासमानानां भाविनीनामुषसां प्रथमा आद्या व्यश्चैत् स्वतेजसा प्रवृद्धा भवति ॥ पोष्या-पुप पुष्टौ, पोषः, भावे घञ्, भवे छन्दसि यत्, अश्वैत्-टु ओश्वि गतिवृद्धयोः, लडि विकरणस्य लुक्, गुणे कृते व्यत्ययेनैत्वम् ।। पोडशीमृचमाह- उदीचं जीवो असुन आगादप प्रागात्तम आ ज्योतिरेति । आरेक्पन्यां यातवे सूर्यायागन्म यत्र प्रतिरन्तु आयुः ॥१६॥ उत् ईर्ध्वम् जीवः असुः नः आ अगात् अप प्रअगात् तमः आ ज्योतिः एति अरैक् पाम् यातवे सूर्याय अर्गन्म यत्रै प्रतिरन्ते आयुः॥ शेर्लोपः। , इति प्रथमस्याष्टमे तृतीयो वर्गः ·अ.१, म.८, ३.४.] ८११ - मि.१, अनु. १६, सू. ११३० पक्वपुरुपान् अन्तर्याजिनः संबोधयति । उदीर्ध्वम् उद्गच्छत ऊर्ध्वगमनं प्रति । नः अस्माकं असुः प्रेरयिता जीवः अन्तरवस्थितः जीवात्मा आगात् प्रबुद्धो बहिरागतवान् ऊर्ध्वं स्वयं गन्तुं, शरीरादिकं दिव्यं तेजो गमयितुम् । तमः अचिन्मयं तमः अप प्रागात् अपगतम् । ज्योतिः ऋतस्वरूप आएति प्रादुर्भूयागच्छति । अत्र सायणोक्तिरवधेया "परमात्मरूपतया स च जीवस्तदेव ज्योतिरागच्छति” इति । सूर्याय यातवे सूर्यस्य ऋतज्योतिपः गमनाय पन्थाम् मार्ग आरैक् विविक्तीकरोति पूर्वोक्तो जीव आत्मा । यस्य प्रबोधादहिरागमने ऋतस्य पन्थाः विविक्तः अनृतात्पृथक् कृतो भवति । तत्र अगन्म गच्छामः, यत्र आयुः प्रतिरन्ते प्रवर्धन्ते, ऊर्ध्वासु ऋतभूमिपु वसतो दिव्यस्य मानवस्य आयुपः प्रवर्धनं, प्रसिद्धं, नैव क्षतिस्तत्र । सप्तदशीमृचमाह- स्यूमना वाच उर्दियति वह्निः स्तानो रेभ उपसौ विभातीः। अद्या तदुच्छ गृणते मघोन्य॒स्मे आयुर्नि दिदीहि प्रजावत् ॥१७॥ स्यूमना वाचः उत् इयर्ति वह्निः स्तानः रेभः उपसः विऽभातीः अद्य तत् उच्छ गृणते मघोनि अस्मे इति आयुः नि दिदीहि प्र॒जाव॑त् ॥ वह्निः वोढा स्तोत्राणां रेभः स्तोता विभातीः विशेषेण भासमानाः उपसः चिन्मयीः स्तवानः स्तुवन् वाचः मन्वात्मिकायाः गिरः स्यूमना अनुस्यूतानि पूर्वोत्तरसंवन्धरूपबन्धनयुक्तानि उक्यानि उदियति उच्चारयति, ऋतं प्रति उद्गमयति । तत् तस्मात् है मघोनि मघवत्युपः गृणते स्तुवते मादृशाय मह्यं वा अद्य इदानीं तदुच्छ तत् प्रसिद्ध ज्योतिः विवासय विवृणुहि प्रकाशयेति यावत् । अस्मे अस्मभ्यं आयुः जीवनं प्रजावत् सन्तानयुक्तं, अक्षयजीवनमित्यर्थः नि दिदीहि नितरां प्रकाशय ॥ स्यूमना-पिवु तन्तुसन्ताने, अन्यद्गतम् , शेर्लोपः । स्तवानः-प्टुन् स्तुतौ, शानचि अदादित्वात् शपो लुक् । गृणते-शब्द क्रैयादिकः ॥ अष्टादशीमचमाह- या गोमतीरुपसः सर्ववीरा व्युच्छन्ति दाशुषे माय । वायोरिव सूनृानामुढ़कें ता अश्वदा अग्नवत्सोमसुत्वा ॥१८॥ याः गोऽमतीः उपसः सर्वऽवीराः विऽउच्छन्ति दाशुपे माय वायोऽईव सूतानाम् उत्ऽअर्के ताः अश्वऽदाः अभवत् सोमऽसुवा ।। - ·" मुसं भवत्युपाः, उपसा द्वारैव अदितेर्दर्शनं भवति । यज्ञस्य केतुः यजनस्य केतयित्री, यजन- .१, म.८, ३.४.] - ८५२ - [म. १, अनु. १६, पृ. ११३० गोमती: चिद्रश्मियुक्ताः सर्ववीराः सर्ववीयोपेताः याः उपसः दाशुपे दत्तवते माय यजमानाय व्युच्छन्ति व्युष्टाः भवन्ति तमोवर्जनेन प्रकाशन्ते, वायोरिव वायुवद्वेगेन प्रवर्तमानानां सूनृतानाम् शुभसत्यानां वाचां स्तुतीनां उदर्के भाविनि ऊर्ध्व अर्चनीये समापने अश्वदाः अश्वानां प्राणवलोपलक्षणानां दात्री ताः उपसः याः पूर्वोक्ताः सोमसुत्वा सोमानामभिपोता यजमानः अश्नवत् प्रामोतु । प्रथमं गावः पश्चादश्वाः, प्रथमं ज्ञानं पश्चात्क्रियासामर्थ्याय प्राण- चलमित्यवधेयम् ॥ अश्नवत्-अशु व्याप्तौ, लेट्यडागमः, व्यत्ययेन परस्मैपदम् । सोमसुत्या-पुञ् अभिपवे, कनिम्, हस्वस्य पितीति तुक् ॥ एकोनविंशीमृचमाह- माता देवानाममदितेरनीकं यज्ञस्य केतुहती वि भाहि । प्रशस्तिकृद् ब्रह्मणे नो व्युच्छा नो जनै जनय विश्ववारे ॥१९॥ माता देवानाम् अदितेः अनीकम् यज्ञस्य केतुः वृहती वि भाहि प्रशस्तिऽकृत् ब्रह्मणे नः वि उच्छ आ नः जने जनय विश्वऽवारे ॥ हे उपः, त्वं देवानां माता उपसः चित्प्रभातस्य प्रादुर्भावात्परमेव देवानां ऋतविभवभूतानां प्रादुर्भावो यजमाने ऋषौ । अदितः अनीकम् अखण्डचिद्रूपिणी सर्वदेवमाता अदितिः तस्याः मार्गस्य ज्ञापयित्री, बृहती वृहच्छब्दवाच्य-ऋतसंवन्धिनी महती सती विभाहि प्रकाशख । अपि च प्रशस्तिकृत् अस्मद्विपये प्रशंसनं कुर्वती, वप्ता सती नः अस्मदीयाय ब्रह्मणे मन्त्राय व्युच्छ व्युष्टा भव । विश्ववारे विश्वैवरणीये उपः, नः अस्मान् जने दैव्यजनमध्ये आजनय प्रादुर्भावय॥ विशीमृचमाह- यचित्रमाने उपसो वहन्तीज़ानार्य शशमानाय भद्रम् । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥२०॥ यत् चित्रम् अग्नेः उपसः वहन्ति ईजानार्य शशमानार्य भद्रम् तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ चित्रम् अद्भुतं यत् अनः यत् कर्म, क्रियासामर्थ्य उपस: वहन्ति आनयन्ति, तव ईजानाय इष्टयते यजमानाय शशमानाय संभजमानाप भद्रम् ऋतप्राप्तिरूपं कल्याणं भवति । यदेवमस्मामिः ·८१३ - अ.१ १.८, ६.५.] [म. १, अनु.१६ स. ११४. सूक्तेन प्रार्थित तन्मित्रादयः पट् देवताः ममहन्तां मानितं कुर्वन्तु ॥ ईजानाय-यजतेः छन्दसि लिट्, लिटः कानन्, वचिस्वपीत्यादिना संप्रसारणम् । शशमानाय-शश प्लुतगतो, ताच्छी- लिकम्यानम् ॥ इति प्रपमस्याप्टमे चतुर्षों वर्ग: 'इमा रुद्राये त्येकादशचं नवमं सूक्तम् , कुत्सस्याएं दशम्येकादश्यौ त्रिष्टुभौ शिष्टा जगत्यो नव । रुद्रो देवता॥ तत्र प्रथमामृचमाह- इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने क्षयद्वीराय प्र भरामहे मतीः । यथा शमसद् द्विपदे चतुष्पट्टे विश्वे पुष्टं ग्राम अस्मिन्ननातुरम्॥१॥ इमाः रुद्रायं तवसे कपर्दिने क्षयत्वीराय प्र भरामहे मतीः या शम् । असत् द्विऽपर्दै चतुःऽपदे विश्वम् पुष्टम् ग्राम अस्मिन् अनातुरम् ।। रुद्राय मध्यमस्थानाय मरुतां पित्रे देवाय, अस्य स्वरूप प्राग्विचारितम् (पु. ४१७-४२०, ४३ सू.)। हमाः मतीः प्रकृताः मननीयाः स्तुतीः प्रमरामहे प्रकर्षण निष्पादयामः। कीदृशाय? तबसे बलेन प्रवृद्धाय कपर्दिने जटिलाय, कपर्दश्चूडा तद्वते, प्रचण्डकर्मणो मरुद्गणस्य पितुरुप- रूपत्वद्योतनायेदं विशेपणम् । क्षयद्वीराय क्षयन्तो नश्यन्तो वीराः शत्रयो यसिन् तस्मै । यथा येन प्रकारेण द्विपदे इह परत्र च स्थानयुक्ताय मनुष्याय चतुष्पदे भूरादिव्याहृतिचतुष्टयस्थान- युक्ताय यजमानाय च शम् शमसुखं असत् भवेत् तथा स्तुतीः कुर्मः । बाह्यार्थस्तु "द्विपदे मनुप्याय, चतुप्पदे गवाश्वादये” इति । अपि च अस्मिन् ग्रामे अस्मदीये संघे विश्वम् समस्तं भूतजातं पुष्टम् पोपयुक्तं अनातुरम् रोगरहितं भवतु ॥ असत्-लेट्यडागमः ॥ द्वितीयामृचमाह- मृळा नौ रुद्रोत नो मयंस्कृधि क्षयद्वीराय नमसा विधेम ते । यच्छं च योश्च मर्नुरायेजे पिता तदश्याम तवं रुदै प्रीतिः ॥२॥ मृळ नः रुद्र उत नः मर्यः कृधि क्षयत्ऽवीराय नम॑सा विधेम ते यत् शम् च योः च मर्नुः आऽयेजे पिता तत् अश्याम तव रुद्र प्रनीतिषु।। हे रुद्र, नः अस्मान् मूळ सुसय, उत अपि च नः अस्माकं मयः आत्यन्तिकं सुखं 61 ·अ. १, ३.८, ३.५.] [म. १, अनु.१६, सू. ११४ आनन्दशब्दवाच्यं कृधि कुरु । क्षयद्वीराय विनश्यच्छत्रुवीराय ते तुभ्यं नमसा सर्वार्षणलक्षणेन नमस्कारेण विधेम परिचर्या कुर्याम | अपि च पिता मनुः मनुष्याणां अस्माकमायः उत्पादकः शम् च इष्टप्राप्तिरूपं शमं च योश्च अनिष्टस्य यायनं पृथकरणं निवारणं च इति यत् यस्मै द्वयाय आयेजे समन्तात् यजनं कृतवान् । तत् द्वयं, हे रुद्र, तब प्रणीतिपु प्रकर्पण नयनेषु सत्सु वयम् अश्याम प्राप्नुयाम ॥ तृतीयामृचमाह- अश्याम ते सुमतिं देवय॒ज्यया क्षयद्वीरस्य॒ तवं रुद्र मीदः । सुम्नायन्निद्विशो अस्माकमा चरारिष्टवीरा जुहवाम ते हविः ॥३॥ अश्याम ते सुऽमृतिम् देवऽयज्यया क्षयत्ऽवीरस्य तव रुद्र मोदः सुनऽयन् इत् विशः अस्माकम् आ चर अरिष्टऽवीराः जुहवाम ते हविः॥ हे मीढ्वः, सेक्तः, अभीष्टानां वर्षक, रुद्र, क्षयद्वीरस्य विनश्यत्प्रतिपक्षवीरस्य तव त्वदीयां सुमतिम् शोभनां अनुग्रहात्मिकां बुद्धि ते तब संवन्धिनो वयं देवयज्यया देवयजनेन साधनेन अश्याम व्याप्नुयाम ! त्वं च अस्माकम् विशः प्रजाः अभिलक्ष्य सुम्नायन्नित् सुखमिच्छन्नेव आचर अनुतिष्ठ । ततो वयमपि अरिष्टवीराः अरिष्टाः अहिंसिताः वीराः येषां ते, तथाभूताः सन्तः ते तुभ्यं हविः जुहवाम हवनं कुर्याम, अर्पयामार्पणीयम् ॥ देवयज्यया-छन्दसि यजेनिष्ट- येत्यादौ यप्रत्ययो निपातितः, स्त्रीलिङ्गता च । मीढ्वः-मिह सेचने । सुम्नायन्-सुम्नं परेपा- मिच्छति, छन्दसि परेच्छायामपि क्यच् ॥ चतुर्थीमृचमाह- वेपं वयं रुद्रं यजसा वकुं कविमवसे नि हयामहे । आरे अस्मदैव्यं हेळो अस्यतु सुमतिमिद्वयमस्या वृणीमहे ॥४॥ त्वेपम् व॒यम् रुद्रम् यज्ञऽसाधम् वङ्कुम् कविम् अव॑से नि द्वयामहे आरे अस्मत् दैव्य॑म् हेळेः अस्यतु सुऽमृतिम् इत् वयम् अस्य॒ आ वृणीमहे ॥ त्वपम् दीप्तं यज्ञसाधम् यजनस्य साधयितारं वड्युम् कुटिलगतिक, कुटिले राक्षसादौ मर्दयितव्ये कुटिलगमनमुपायो भवति । कविम् द्रष्टार युक्तायुक्तकर्मणां, ईदृशं रुद्रम् महादेव असे रक्षणाय वयम् निहयामहे नितरामाहयामः । सः दैव्यम् देवानां संबन्धिन हेळ: क्रोध , ·अ., अ.८, ६.६.] - [नं. १, अनु.१६, स. ११४. अनादरं वा अस्मत् अस्मत्तः आरे दुरे अस्यतु क्षिपतु । अस्य रुद्रस्य सुमतिमित् अनुग्रहात्मिकां शोभनां बुद्धिमेव वयम् आ वृणीमहे आभिमुख्येन संभजामहे ॥ यजसाधम्-यज्ञं साधयतीति यज्ञसाव , तम् । वड्कुम्-पकि कौटिल्ये, उणादिः उप्रत्ययः। वृणीमहे-वृड् संभक्तो, कैयादिकः॥ पञ्चमीमृचमाह- दिवो वराहमरुपं कपर्दिनै त्वेषं रूपं नमसा नि हयामहे । हस्ते विभ्रं पुजा वार्याणि शर्म वर्म छर्दिरस्मभ्य यंसत् ॥५॥ दिवः वराहम् अरुपम् कपर्दिनम् त्वेषम् रूपम् नमसा नि यामहे हस्ते विभ्रत् भेषजा वार्याणि शर्म वर्म छुर्दिः अस्मभ्यम् यसत् ॥ चराहम् वरं श्रेष्ठं अहः दिनं यस्य सः उत्कृष्टप्रकाशोपेतः तं अरुपम् आरोचमानं कपर्दिनम् जटिलं त्वेपम् दीप्त रूपम् पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टरूपयुक्तं रुद्रं नमसा नमस्कारेण टिवः दिवः सकाशात् निह्वयामहे नितरामाह्वयामः । सः हस्तेखकीये हस्ते वार्याणि वरणीयानि लोकोत्तराणि भेपजा भैपज्यानि विभ्र धारयमाणः अस्मभ्यम् प्रपन्नेभ्यः शर्म सुसं आरोग्यात्मकं वर्म कवचं अनिष्टनिवारकं छर्दिः गृहं वासयोग्यं यसत् यच्छतु ।। भेषजा-भिपज चिकित्सायां, कण्ट्वादिः, पचायच्, शेर्लोपः । यसत्-यम उपरमे, लेट्यडागमः, सिप् बहुलमिति सिप् ॥ इति प्रयमस्याप्टमे पञ्चमो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- इदं पित्रे मरुतामुच्यते वर्चः स्वादोः खादीयो रुद्राय वर्धनम् । राखा च नो अमृत मर्तभोजनं त्मनै तोकाय तनयाय मृळ ॥६॥ इदम् पित्रे मरुताम् उच्यते वर्चः स्वादोः स्वादीयः रुद्राय वर्धनम् राख च नः अमृत मर्तऽभोजनम् त्मने तोकार्य तनयाय मूळ ॥ मरुताम् गणभूतानां मध्यमस्थानानां देवानां पित्रे पालकाय जनकाय रुद्राय महते देवाय स्वादोः स्वादीयः रसवतोऽपि रसवत्तरं हर्पजनक वर्धनम् स्तुत्यस्य पोपकं, स्तुत्या वर्धते हि देवता स्तोतरि यजमाने, एवंभूतं इदम् स्तोत्रात्मकं वचः वचनं उच्यते उच्चार्यते । हे अमृत मरणरहित रुद्रदेव, मतभोजनम् माना मनुष्याणां भोजनं यावत् भोगयोग्यं दिव्यममृतमन्नं भवति तामद नः अस्मभ्यं राख देहि, अमृतेति संबोधनस्य प्रयोजनमवधेयं मर्तभोजनप्रार्थनायाम्, नेदं ·अ. १, म.८, य. ६.] ८१६ [म. १, अनु. १६, स. ११४. शाल्यादिधान्यनिष्पादितमन्नम् । च अपि च त्मने आत्मने मह्यं तोकाय पुत्राय तनयाय तत्सन्तानाय च मूळ सुखं प्रयच्छ ॥ रास्व-रा दाने, व्यत्ययेनात्मनेपदम् ॥ सप्तमीमृचमाह- मा नौ महान्तमुत मा नौ अर्भकं मा न उक्षन्तमुत मा नै उक्षितम् । मा नौ वधीः पितरं मोत मातरं मा नः प्रियास्तन्वौ रुद्र रीरिषः॥७॥ मानः महान्तम् उत मानः अर्भकम् मा नः उक्षन्तम् उत मा नः उक्षितम् मा नः वधीः पितरम् मा उत मातरम् मा नः प्रियाः तन्वः रुद्र रिरिषः ॥ मध्यमस्थानाद्रक्षाप्रभृतिभ्यः पीडा भवति मर्त्यानाम् । तत्र प्रभुर्देवो रुद्रः उग्रेण कर्मणा पीडानिवृत्ति करोति । तादृशे उग्रकर्मणि मानामल्पबलानां दुःखवेदना जायते, तदिदै अत्र मा हिंसीरिति प्रार्थनातात्पर्यम् । हे रुद्र, नः अस्माकं मध्ये महान्तम् वृद्ध मा वधीः मा हिंसीः। उत अपि च नः अस्माकं अर्भकम् घालं मा मा हिंसीः। तथा नः अस्माकं मध्ये उक्षन्तम् सेक्तारं युवानं मा मा हिंसीः । उत अपि च नः अस्माकं मध्ये उक्षितम् सिक्तं, स्त्रीपु निपिक्त- मपत्यं मा मा हिंसीः । नः अस्माकं पितरम् जनकं मा मा हिंसीः। उत अपि च मातरम् मा मा हिंसीः । नः अस्माकं प्रियाः तन्वः स्नेहविषयभृताः तनूपु भवाः प्रजाः मा रीरिपः मा हिंसीः॥ वधी:-हन्तेढुंङि वधादेशः। रीरिपः-रिप हिंसायां, ण्यन्ताल्लुङ् ॥ अष्टमीमृचमाह- मा नस्तोके तनये मा नै आयौ मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः। वीरान्मा नौ रुद्र भामितो वधार्हविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे ॥८॥ मा नः तोके तनये मा नः आयौ मा नः गोषु मा नः अश्वेपु रिरिपः वीरान् मा नः रुद्ध भामितः वधीः हविष्मन्तः सदम् इत् त्वा हवामहे ॥ हे रुद्र, नः अस्माकं तोके तनये तोकादिविपये मारीरिपः मा हिंसीः । तोकः पुनः तनयस्तत्पुत्रः, नः आयौ आयुः मनुष्यः तद्विपये मा रीरिपः, नः गोषु विपये मा रीरिपः, न अश्वेषु विपये मा रीरिपः । तथा हे रुद्र, नः वीरान् अस्मदीयान् विक्रान्तान् मामितः मुद्धः सन् मा वधीः । वयं च सदमित् सर्वदेव हविष्मन्तः इविभियुक्ताः सन्तः त्या त्या हवामहे आह्वयामः । मामित:-माम मोघे, अधिकरणे कर्तरि क्तः॥ - ·म. १, म.८, व. ६.] ८१७ - [मं. १, अनु. १६, सू. ११४. . नवमीमृचमाह- उप ते स्तोन्पिशुपा इवाकर राखा पितर्मरुतां सुम्नमस्मे । भद्रा हि ते सुमतिमळ्यत्तमाथा व्यमव इत्ते वृणीमहे ॥९॥ उप ते स्तोमा॑न् पशुपाःऽईव आ अकरम् राखं पितः मरुताम् सुम्नम् अस्मे इति भद्रा हि ते सुऽमतिः मृळयत्ऽतमा अर्थ वयम् अवः इत् ते वृणीमहे ॥ हे रुद्र, ते तुभ्यं स्तोमान् स्तोत्ररूपान् उपाकरम् समर्पयामि । तत्र दृष्टान्तः-पशुपाः इव यथा गोपः स्वस्मै गोस्वामिना प्रातः समर्पितान् पशुन् सायं प्रत्यर्पयति, तद्वत् । दैवबलादैवानु- ग्रहाच्च सर्वथा दैवावागताः इमे स्तोमाः दैवायैव प्रत्यर्पिता भवन्ति । हे मरुताम् पितः, रुद्र, अस्मे अस्मभ्यं सुम्नम् सुखं राख देहि । ते त्वदीया सुमतिः शोभना युद्धिः मृळयत्तमा अति- शयेन सुखयितृतमा । हि यस्मादेवं तस्मात् भद्रा कल्याणी, भजनीया वा । अथ अनन्तरं वयम् ते अवः इत् त्वदीयं रक्षणमेव घृणीमहे संभजामहे ॥ अकरम्-वर्तमाने लङ्, छान्दसम् ।। दशमीमृचमाह- आरे ते गोप्नमुत पूरुपघ्नं क्षयद्वीर सुन्नमस्मे ते अस्तु । मृळा च नो अधि च ब्रूहि देवाधा च नः शर्म यच्छ द्विवहींः॥१०॥ आरे ते गोऽनम् उत पुरुषऽन्तम् क्षयंत्ऽवीर सुन्नम् अस्मे इति ते अस्तु मृळ च नः अधि च ब्रूहि देव अर्ध च नः शर्म यच्छ द्विऽवहींः॥ हे क्षयद्वीर, विनश्यच्छत्रुवीरजन, ते त्वदीयं गोलम् गोहननं उत पुरुषतम् पुरुषहननं, हनन- साधनं वा वदुमयं आरे अस्मत्तो दूरे भवतु । अपकस्य पुरुषस्य शीघ्रपरिपाकविधाने रुद्रेण कशामिघातादयः प्रागुक्ताः (पु० ४१९), रुद्रस्य उग्रकर्मणा धनभूतानां नानरश्मिभूतानां वा गवां, तद्वतां पुरुषाणां च क्षयः पीडा वा भवत्येव । तन्मास्तु इति प्रार्थ्यते । अस्मे अस्मभ्यं ते सुम्नम् त्वदीयं मुखं अस्तु भवतु । च अपि च हे देव, रुद्र, नः अस्मान् मृळ मृडय, मुसय। अपि च नः अस्मान् अधिहि च अधिरचनं पक्षपातेन वचनं चूयाः । अघ च अयापि द्विवहाः द्वयोः स्थानयोः इह मानुपे उत्तरत्र दैव्ये च स्थाने अस्मदर्य वर्धितः सन् नः अस्मभ्यं शर्म शरण- मुरां यरह देहि॥ गोमम्-हन हिंसागत्योः, घनर्थे मावे करणे या कविधानम् । विबहाः-यो. स्थानयोः यहते प्रपर्धन इति द्विपाः, अमुन् । ॥

·अ. १, ३.८, व..] -८१८ [मं. १, अनु. १६, सू. ११५ द्यौः॥ एकादशीमृचमाह- अवौचाम नमो अस्मा अव॒स्यवः शृणोतु नो हवै रुद्रो मुरुत्वान् । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥११॥ अबोचाम नमः अस्मै अवस्यवः शृणोतु नः हव॑म् रुद्रः मुरुत्वान् तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत अस्मै रुद्राय अवस्यवः रक्षणमिच्छन्तः वयं नमः नमस्कारोपलक्षणं सूक्तरूपं स्तोत्रं अबोचाम अवादिष्म । मरुत्वान् मरुद्भिर्युक्तः सः रुद्रः नः अस्मदीयं हवम् आह्वानं शृणोतु आकाङ्गी- करोतु । यदस्माभिरुक्तं तत्सर्वं मित्रादयः पड्देवताः पूजयन्तु ॥ अवस्यवः अव रक्षणे, भावे असुन्, सुप आत्मनः क्यच, क्याच्छन्दसि उप्रत्ययः ॥ इति प्रयमस्याप्टमे घप्ठो वर्ग. 'चित्रमिति पट्टचं सूक्तं कुत्सस्यार्प त्रैष्टुभं सूर्यदेवताकम् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- चित्रं देवानामुद॑गादीक चक्षुमित्रस्य वरुणस्या॒ग्नेः। आमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्च ॥१॥ चित्रम् दे॒वाना॑म् उत् अगात् अनीकम् चक्षुः मित्रस्य वरुणस्य अग्नेः आ अाःद्यावापृथिवी इति अन्तरिक्षम् सूर्यः आत्मा जगतः तस्थुपःच॥ यद्यपि सूक्तमिदं वाह्यसूर्यपरं आपाततो लक्ष्यते, तथापि ऋतज्योतिरात्मनः परमात्मनो दर्शने ऋपेर्वागिय प्रवर्तत इत्यसंशयम् । “यत्र नरो युगानि वितन्यते” इति द्वितीयस्यामुक्तिः स्थूलपक्षे न घटते । कथं बहुयुगयागवितनन उपपद्यते मुहूर्तमाने उपसि? बाह्यसूपेऽपि यथोपपतिः स्यात् तथा ऋचामत्र व्यवस्थितिः । सर्वेश्वरप्रतिनिधिर्हि सूर्यः स्थूले जगति, अत एव स ऋतस्य परमस्य ज्योतिपः सङ्केतः ॥ देवानाम् ज्योतिर्मयदेहानां परमात्मनोंऽशभूतानां चित्रम् अद्भुतं अनीकम मुसं सर्वतेजःपुखं या उदेगात् उदितमभूत् । कीदृशम्? मित्रस्य वरुणस्य अग्नेः एतेषां देवानां चक्षुः चक्षणं, दर्शनं प्रकाशनमित्यर्थः । तादृशं चित्रं ज्योतिः उदितं मत् धानाप्रथिवी दिवं च पृथिवीं च, अन्तरे ऊवा चिति अधरां चिति च, आपाः समन्वादपरयत् स्वतेजमा । तथा अन्तरिक्षम् मध्यमस्थानं च 'आप्राः" तचित्रं सूर्यः। सूर्य: - ·म. १, म.८, ३.७.] ८१९ - [मं. १, अन.१६, सू. ११५. सर्वस्य प्रेरकः सर्वेश्वरः जगतः जङ्गमस्य तस्थुपः च स्थावरस्य च आत्मा स्वरूपम्, परमात्मन एव चराचरात्मकविश्वरूपत्वात् ।। आप्राः-प्रा पूरणे, लडि पुरुपव्यत्ययः । जगतः-मेढ़े चेति विप् , द्विवचनम् । तस्थुपः-तिष्ठतेलिटः कसुः ।। द्वितीयामृचमाह- सूर्यों देवीमुपसं रोचमानां मर्यो न योामभ्येति पश्चात् । यत्रा नरौ देवयन्तो युगानि वितन्वते प्रति भद्राय भद्रम् ॥२॥ सूर्यः दे॒वीम् उपसम् रोचमानाम् मर्यः न योपाम् अभि एति पश्चात् 'यत्र नरः देवऽयन्तः युगानि विऽतन्वते प्रति भद्राय भद्रम् ॥ सूर्यः उत्तमज्योतिरात्मा देवः देवीम् दिव्यां रोचमानाम् दीप्यमानां उपसम् , पश्चात अभ्येति उपसः प्रादुर्भावात्परं ताममिलक्ष्यगच्छति । तत्र दृष्टान्तः-मर्यो न योपाम् यथा मनुष्यः शोभनाङ्गी खियमनुगच्छति तद्वत् । उपसः चिन्मयत्वात् चित्प्रभातात्परं ऋतज्योतिर्दर्शनमय- श्यम्भावीति विवक्षा । यत्र यस्मिन् चित्प्रभाते: सति देवयन्तः देवं परं ज्योतिरिच्छन्तः, देव- कामाः नरः नेतारो यजमानाः युगानि युगं कालयाचि, कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया, बहनि नियतानि कालमानानि भद्राय निःश्रेयसाय भद्रम् प्रति कल्याणतमं ऋतं वृहत् उद्दिश्य वितन्वते विस्तारयन्ति यजनम् , यज्ञस्य तन्तुरूपवर्णनाद्वेदेषु ॥ तृतीयामृचमाह- भद्रा अश्वा हरितः सूर्यस्य चित्रा एतग्वा अनुमाद्यांसः। नमस्यन्तौ ढिव आ पृष्टमस्थुः परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः ॥३॥ भद्राः अश्वाः हरितः सूर्यस्य चित्राः एतंऽग्वाः अनुऽमायासः नमस्यन्तः दिवः आ पृष्टम् अस्थुः परि द्यावापृथिवी इति यन्ति सद्यः॥ यद्यप्यश्वाः प्राणवलोपलक्षणाः क्रियापरा एव भवन्ति, तथापि सूर्यस्य अश्वाः रश्मयः चिन्मयाः सन्तः क्रियादक्षाः क्रियानिप्पादका इति नेयम् । अत एव सूर्यतुरगविशेपणानि अत्र तद्गुणक्रियायोधकानि भवन्ति । भद्राः कल्याणाः अश्वाः व्यापनशीलाः तुरगाः हरितः कान्तिमन्तः (हर्यतः कान्तिकर्मणः) चित्राः नानावर्णाः, अनन्तगुणोपलक्षणम्, एवंभृताः सूर्यस्य सर्वप्रेरकस्योत्तमज्योतिषः एतग्वाः एतं एतव्यं प्रति ग्याः गन्तारः अनुमाद्यासः अनुक्रमेण ·अ. १, अ.८, ३.७.] ८२० - [म.१, अनु. १६, सू ११५. मादनीयाः स्तुत्याः नमस्यन्तः स्वामिनं स्वाश्रयभूतं सूर्य पूजयन्तः दिवः धुलोकस्य पृष्ठम् उपरिप्रदेशं आ अस्थुः आस्थिताः । आस्थाय च द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ सद्यः तदानीमेन परियन्ति परितो गच्छन्ति व्याप्नुवन्ति । सूर्याश्वानां द्युलोकादुपरि दर्शनमात्रेण तेषां सर्व- व्यापिगुणः प्रकाशो भवति ॥ यद्ययं बाह्यः सूर्यः, अश्वाः प्रथमं पूर्वस्यां दिशि दृश्येरन्, न तु 'दिवः पृष्ठे ॥ अनुमाद्यासः-मदि स्तुतौ, अस्माण्ण्यन्तादचो यत् ।। चतुर्थीमृचमाह- तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्या कोंविततं सं जभार । यदेदयुक्त हरितः सधस्थादादात्री वासस्तनुते सिमस्मै ॥४॥ तत् सूर्यस्य देवऽत्वम् तत् महिऽत्वम् मध्या कौः वितितम् सम् जभार यदा इत् अयुक्त हरितः सधऽस्थात् आत् रात्री वासः तनुते सिमस्मै॥ सूर्यस्य सर्वप्रेरकस्य सवितुः तत् देवत्वम् तदीश्वरत्वं, खातन्त्र्यद्योतकमिदं तन्महित्वम् तन्महत्त्वं यत् कर्तोः मध्या कर्मणः मध्ये विततम् स्वकीयं विस्तृतं किरणजालं सञ्जभार उप- संहरति । यथा चित्प्रभातानि बहूनि भवन्ति ऋतज्योतिर्दर्शनात्पूर्व तथा ऋतज्योतिरपि बहुशः प्रादुर्भूय यजमानं परिपक्षमन्तेऽनुगृह्णातीति वैदिकयोगरहस्यम् । अत एव स सूर्यः स्वतन्तः स्वस्य योगिनो वा कर्मणः परिसमाप्तः पूर्व, कर्तव्यस्य मध्ये स्वीयं चिद्रश्मिसमूहं उपसंहत्य पुनश्च योगिनोऽन्तर्याजिनः परिपाकाय कञ्चन कालं अनुपालयति । यदेत् यस्मिन्नेव काले हरितः कान्तिमतो रश्मीनश्वान् सधस्थात् तेपां सहस्थानात् म्हणशीलाद्रथात् आदाय अयुक्त स्वस्मिन्नेव संयुक्तानकरोत् , आत् अनन्तरमेव रात्री सत्यसूर्यप्रकाशाभावरूपा साधारणी लौकिकी मानुपप्रज्ञा सिमस्मै मसिन् जगति, सप्तम्यर्थे चतुर्थी, वासः आच्छादयिततमः सत्यावरणमन्धकार तनुते विस्तारयति ॥ मध्या-मध्यशब्दात् सप्तम्येकवचनस्य डादेशः । कर्ताः-करोतरौणादिकस्तो- मुन्प्रत्ययः। अन्ये गताः॥ पश्चमीचमाह- तन्मित्रस्य॒ वरु॑णस्याभिचक्षे सूर्यों रूपं कृणुते द्योरुपस्थे । अनन्तमन्यदुर्शदस्य पार्जः कृष्णमन्यद्धरितः सं भरन्ति॥५॥ तत् मित्रस्य वरुणस्य अभिऽचः सूर्यः रूपम् कृणुते द्योः उपऽस्यै ·म. १, अ.८, व.८.] ८२१ । [म. १, अनु. १७, सू. ११६. अनन्तम् अन्यत् शत् अस्य॒ पाजः कृष्णम् अन्यत् हरितः सं भरन्ति॥ तत् तदानीं ऋतप्रादुर्भावे मित्रस्य प्रीतिसौहार्दप्रधानस्य आदित्यस्य ऋतवैभवशालिनः तथा वरुणस्य सर्वपाशविमोचनस्य विभोरादित्यस्य ऋतमूर्तेश्च अभिचक्षे आभिमुख्येन द्योल्पस्थे खर्लोकस्योपस्थाने समीप इत्यर्थः, सूर्यः सर्वस्य प्रेरको भगवान् सविता रूपम् कृणुते स्वरूप- प्रकाशकं तेजः करोति । अपि च अस्य सूर्यस्य हरितः कान्ताश्चिन्मयाश्वाः अनन्तम् अवसानरहितं रुशत् दीप्यमानं पाजः बलं अन्यत् तमसोऽन्यत् तमोनिवारकं श्वेतवर्ण अहोलक्षणं सत्यप्रकाश- मित्यर्थः, संभरन्ति निप्पादयन्ति, तथा अन्यत् घेतवर्णादितरत् कृष्णम् कृष्णवर्ण सत्याप्रकाश- रूपं नैशं तमश्च संभरन्ति, प्रकाशाप्रकाशदशयोरुभयोः निर्वाहः सूर्यस्य हरितां सिद्धः ॥ अभि- चशे-संपदादिलक्षणो भावे फिप् ॥ पष्ठीमृचमाह- अद्या देवा उदिता सूर्यस्य निरंहसः पिपृता निरवद्यात् । तन्नौ मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥६॥ अद्य देवाः उत्ऽईता सूर्यस्य निः अंहसः पिपृत निः अवद्यात् तत् नः मित्रः वरुणः ममहन्ताम् अदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः॥ हे देवाः द्योतमाना ऋतरश्मयः, अद्य इदानीं सूर्यस्य उदिता उदिप्तौ, उदये, ऋतप्रादुर्भाव सति अस्मान् अवद्यात् निन्द्यात् कर्मणः निः पितृत निष्कृप्य रक्षत, तथा अंहसः पापात् निः पिपृत निष्कृय पालयत । यदिदमस्माभिरुक्तं सूक्ते तन्मित्रादयः पड्देवताः पूजयन्तु ।। पित-पृ पालनपुरणयोः॥ प्रयमे मण्डले पोरशोऽनुवाकः समाप्तः सप्तदशेऽनुवाके पश्च सूक्तानि, तत्र 'नासत्याभ्यामिति पञ्चविंशत्यूचं प्रथम सूक्तं, दीर्घतमसः पुत्रः कशीवानृषिः, त्रिष्टुप् छन्दः, अश्विनौ देवते ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- नासत्याभ्यां वर्हिरिव प्र वृजे स्तोम इयभ्रियेव वातः। यावर्भगाय विमुदाय जायां सैनाजुर्वा न्यूहतु रथैन ॥१॥ नासत्याभ्याम् घर्हिःऽईव प्र वृजे स्तोमा॑न् इयर्मि अभ्रियाऽइव वातः " इति प्रथमस्याष्टमे सप्तमो वर्ग: 62 ·अ. १, म.८५.८.] ८२२ [म.१, अनु. १७, सू. ११६० यौ अभंगाय विऽमदाय जायाम् सेनाऽजुवा निऽऊहतुः स्थैन । नासत्याभ्याम् अश्विभ्यां स्तोमान् स्तुतीः इयर्मि प्रेरयामि, संपादयामि । तत्र दृष्टान्तः- चर्हिरिव प्रवृजे यथा अग्निकार्ये कश्चित् दर्भ प्रकर्षेण वृक्ते, अन्यूनातिरिक्तं छिनत्ति, संपादयति तद्वत् । यया च अभ्रियाऽइय वातः वायुः अभ्रेष्यवस्थिताः अपः वर्पणार्थ प्रेरयति तथाऽहं अश्विभ्यां स्तोमानियर्मि । कीदृशावश्विनौ? यौ अश्विनौ अर्भगाय अर्भकाय (छान्दसो गकारः) चालाय विमदाय ऋपये एतन्नाम्ने, विशिष्टमोदाय जायाम् भार्या सेनाजुवा सेनायाः प्रेरकैण रथेन न्यूहतुः प्रापयामासतुः । अस्मिन् सूक्ते यानि अश्विनोंः कर्माणि कथ्यन्ते तानि प्रायशः कौत्से सूक्त (स. ११२) च कथितानि । यदुक्तं तत्र रहस्यार्थस्य न क्षतिरैतिहासिकत्वाभ्युपगमे इति तदि- होत्तरत्रापि अवधातव्यम् । तस्मात् कथाः तदन्ता वा नेहोपन्यस्यन्ते । विस्तरभयात्पदार्थ- मात्रदानेन, प्राग्वहुपु स्थलेषु कृतस्य विवरणस्य बलात् यथासंभवं धात्वर्थानुगमेन च रहस्य- मुन्नेय धीमद्भिः ॥ नासत्याभ्याम्-माधुच्छन्दसे मुक्त पदार्थो विचारितः । प्रवृशे-प्रवृड्क्ते, तलोपः । इयर्मि-ऋ गतौ। सेनाजुवा-जु इति सौत्रो धातुः गत्यर्थः, अस्मादन्त वितण्याद विप् । न्यूहतुः-वह प्रापणे ॥ द्वितीयामृचमाह- वीलुपत्म॑भिराशुहेमभिर्वा देवानी वा जूतिभिः शाशदाना। तद्रासभो नासत्या सहस्रमाजा यमस्य प्रधने जिगाय ॥२॥ वीलुपत्मऽभिः आशुहेमऽभिः वा देवानाम् वा जूतिऽभिः शाशदाना तत् रासभः नासत्या सहस्रम् आजा यमस्य प्रऽधने जिगाय ॥ वीलपत्मभिः बलवद्भिरुत्पतनैः आशुहेमभिः शीघ्रगतिकैः वा समुच्चये एवंभूतैरश्वैः हे नासत्या देवानाम् जूतिमि इन्द्रादीनां प्रेरणाभिश्च शाशदाना शाशद्यमानयोः अत्यर्थं प्रेर्यमाणयोः युवयोः रामभः वाहनभृतः, सहनेन प्रख्यातः, शीघ्रगमनश्च, यमस्य सर्वस्य नियन्तुः विवख- पुत्रस्य, त्रैलोक्यनियामकस्य प्रधने जेतव्यप्रकृष्टधनयुक्ते आजा आजौ संग्रामे तव सहस्रम् अधिकं धनं जिगाय जित्वा अलमत ॥ अत्र अश्विवाहनस्य पराक्रमो वर्णितः । युद्धं तु ब्रह्माण्डे पिण्डाण्डे च असुरैः सह वर्तत एव । तत्र सर्वदेवाश्वप्रेरितयोरश्विनोः असुरविजये युद्धे स्वस्थता- पादनादिकर्मणि वर्तमानेऽपि, तयोर्याहनस्य सहिष्णुताप्रथितस्य शीघ्रगमनस्य प्रभावेण तत्र तत्र शत्रुषु गमनात् प्राप्तव्यस्य दिव्यधनस्य लामः ॥ शाशदाना-शद्ल शातने, अत्र गत्यर्थः, ·८२३. -- #. १, अ.८,३.८.] म. १, मनु. १७, स. ११६. अस्माधडन्ताल्टः शानच्, श्यन्भावश्छन्दसि, तथा यलोपः पष्टयाः पूर्वसर्णदीर्घश्च ॥ तृतीयामृचमाह- तुो ह भुज्युमंश्विनोदमेघे रयिं न कश्चिन्ममृवाँ अवाहाः। तमूहथुनौभित्मिन्वीभिरन्तरिक्षयुद्भिरपोदकाभिः॥३॥ तुःह भुज्युम् अश्विना उदऽमेघे रयिम् न कः चित् ममृऽवान् अर्व अहाः तम् ऊहथुः नौभिः आत्मन्ऽवतीभिः अन्तरिक्षत्ऽभिः अपऽउदकाभिः॥ प्रसिद्धामाख्यायिकामुदाहरन्ति पूर्वे । परं तु नौमिरित्यस्य त्रीणि विशेषणानि चरमपादे पठितानि सर्वाऽपि कथा गौणी, लाक्षणिकीति द्योतयेयुः। तथा उत्तरत्र त्रीण्यहानि तिस्रो रात्रयश्च गूढमर्थ व्यञ्जयन्ति ॥ ह प्रसिद्धौ, तुग्रः शत्रुभिः हिंसितोऽपि बलाढ्यः (तोजयतिः हिंसावला- दानादिपु) अन्नमयप्रधानः पुरुषः भुज्युम् भोगसमर्थ प्राणमयप्रधानं स्वीयं पुत्रभूतं पुरुष उदमेधे उदकैर्मियते सिच्यत इत्युदमेघः समुद्रः तसिन् अवाहाः पर्यत्याशी , तत्र दृष्टान्तः-ममृवान् नियमाणः कश्चित् लोमी रयिम् न धनमिव । यथा स धनं अनिच्छन्नेव जहाति तथा उक्तलक्षणं मुज्युं तुनः उक्तलक्षणः प्राणवलभूयिष्टानां अपां राशौ क्षिप्तवान् । हे अश्विना, तम् तादृशं भुज्यु नौमिः वरणसाधनभूवामिः युवां ऊहथुः गन्तव्यं तीरं प्रापितवन्तौ । आश्विनकर्मसु भैपज्यं चलपदत्त्वं स्वास्थ्यविधानं शरीरादेईढत्वसंपादनं, सर्वथा सुखप्रदानं च गणनीयानि । तथाविधा मन्त्रवर्णाः प्रागुदाहृताः (पु. ११५)। कीदृशीमिनौमिः? आत्मन्बतीमिः अश्विनोरात्मा स्वरूपं प्रकृतिर्वा तद्युक्ताभिः, तस्मान्नेमा भौतिक्यो जडा नायः, आश्विनवैभवमेव वरणसाधननौभूतं समपद्यत । अपि च अन्तरिक्षमुद्धिः अन्तरिक्ष मध्यमस्थाने प्रापपानां महत्यायनने गन्तीभिः, तस्मान्नेमाः भौमसमुद्रगामिन्यो नावः । अपोदकामिः इमाः आश्विन्यो नायः अप्सु प्लवन्ते, न तत्र निमञ्जन्ति, अत एव अपगतोदकाभिरित्यर्थक विशेषणम् ॥ ममृवान्-मृङ् प्राणत्यागे, लिटः वसुः । अहा:-ओहान त्यागे, पुरुषव्यत्ययः, सर्वमन्यत् छान्दसम् । आत्मन्वीमिः-आत्मनो मतुप्, मादुपधापा इति यत्वं, अनो नुडिति नुट् । अन्तरिक्षघुद्भिः ग्रुङ् गतौ, विप् ॥ चतुर्थीमृचमाह- तिनः क्षपस्त्रिरहातिनजद्भिर्नासत्या भुज्युमुहथुः पतझैः। समुद्रस्य धन्वन्नास्य पारे त्रिभी रथैः शतद्भिः पळश्वैः ।। ~ क ·८२४ [में १, अनु. १७, सू. ११६. अ. १, अ.८, व.८.] ति॒स्रः क्षपः त्रिः अहा अतिव्रजत्ऽभिः नासत्या भुज्युम् ऊहथुः पतङ्गैः समुद्रस्य धन्वन् आर्द्रस्य पारे त्रिऽभिः रथैः शतपत्ऽभिः षट् अश्वैः॥ हे नासत्या, नासत्यौ, भुज्युम् पूर्वोक्तलक्षणं प्राणमयाम्बुनिधौ प्रक्षिप्तं तिस्रः क्षपः तिस्रो रात्रीः, त्रैलोक्यसंबन्धिमनःप्राणशरीरापेक्षया त्रिवृत्कृताप्रकाशदशावद्योतकः रात्रिशब्दः, तथा त्रिः अहा त्रीण्यहानि, पूर्वोक्तवत् प्रकाशावस्थाद्योतनाय, एवं प्रकाशाप्रकाशदशे पर्यायेण वर्तते वैदिके योगे। एवमहोरात्रत्रयं अतिव्रजद्भिः अतीत्य गच्छद्भिः पतङ्गैः पतद्भिः पक्षिभिरिव शीघ्र गच्छद्भिः रथैरिति ग्राह्य अश्वश्रवणात् ऊहथुः ऊढवन्तौ युवाम् । क्व? समुद्रस्य धन्वन् निरुदके प्रदेशे केवलप्राणमयाम्वुधावपि अन्नमयांशस्य वर्तनात्, तत्रैव स्थगमन युक्तम्, आर्द्रस्य पारे उदकेनार्दीभूतस्य समुद्रस्य तीरे त्रिभिः रथैः त्रिसंख्याभिप्राय उक्तः । कीदृशैः शतपद्भिः शतसंख्याकैश्चक्रलक्षणैः पादैर्युक्तैः, अपि च पडश्चैः पड्भिरश्वैर्युक्तैः । एकैकस्य रथस्य द्वावश्वौ, अश्वद्वयं च प्राणवलभ्यस्त्वेऽपि ज्ञानक्रियात्मकशक्तिद्वयसंकेतकं बोध्यम् ॥ शतपद्भधः-शर्त पादा येषां ते, पादशब्दस्यान्त्यलोपः समासान्तः, पादः पदिति पद्भावः। पञ्चमीमृचमाह- अनारम्भणे तदवीरयेथामनास्थाने अंग्रभणे समुद्रे । यदश्विना ऊहथुर्भुज्युमस्तै शतारित्रां नार्वमातस्थिवांसम् ॥५॥ अनारम्भणे तत् अवीरयेथाम् अनास्थाने अग्रभुणे समुद्रे यत् अश्विनी ऊहथुः भुज्युम् अस्तम् शतऽअरित्राम् नार्वम् आतस्थिवांसम् ॥ हे अश्विनौ, अनारम्भणे आलम्बनरहिते, अत एव अनास्थाने आस्थातुं शक्येन भूप्रदेशेन रहिते अग्रभणे अग्रहणे हस्तेन ग्राह्यमालम्बनार्थ शासादिकं यत्र नास्ति तसिन्, एवंभूते समुद्रे उक्तपूर्व तत् तत्कर्म अवीरयेथाम् विक्रान्तं कृतवन्तौ युगाम् । किं तत्कर्म? भुज्युम् समुद्रे क्षिप्त शतारित्राम् यहरित्रोपेतां, यैः पार्थतो बद्धः का? जलालोडने सति नौः शीघ्रं गच्छति तान्य- रिनाणि, तादृशीं नानम् आतथियांसम् आस्थितवन्तं कृत्वा अस्तम् गृहं, गन्तव्यं स्वस्थानं उहपुः प्रापितवन्तौ युवाम् इति यत् क्त् कर्मेति संपन्धः॥ अवीरयेयाम्-धीर विक्रान्ती, चुरादिरात्मनेपदी। " इति प्रयमस्याप्टमेऽष्टमो वर्ग ·अ.१, अ.८, व. ९.) - ८२५ - [म. १, अनु. १७, सू. ११६० षष्ठीमृचमाह- यमश्विना दथुः श्वेतमश्चमघाश्य शश्वदित्वस्ति । तद्वौ दानं महिं कीर्तेन्य भूत्पद्वो वाजी सदमिद्धव्यो अर्यः॥६॥ यम् अश्विना दथुः श्वेतम् अश्वम् अघऽश्वाय शश्वत् इत् स्वस्ति तत् वाम् दात्रम् महिं कीर्तेन्यम् भूत् पैद्वः वाजी सर्दम् इत् हव्यः अर्थः॥ हे अविना अश्विनौ, अधाश्चाय अहन्तव्याथाय ऋपये पेदुनाम्ने इत्याहुः। तर्हि पद्यते शरणं देषानिति पेदुः । यम् श्वेतम् अश्वम् यं शुद्धं सत्त्वसमृद्धं प्राणवलोपलक्षणमश्वं ददथुः युवां दत्त- वन्तौ सोऽश्वः शश्वदित सर्वदैव तस्मै अघाचाय पेदवे स्वस्ति मङ्गलं जयलक्षणं करोति । वाम् युवयोः तत् दात्रम् तद्दानं महि महत् कीर्तेन्यम् कीर्तनीयं भूत् अभूत् । तस्माद पैदः पेदोः संवन्धी वाजी अश्वः अर्यः प्रेरयिता युद्धे शत्रूणां वा सदमित् सदैव हव्यः आह्वातव्यः॥ दात्रम्- ददातेरौणादिकखप्रत्ययः भावे । पैदः-पेदोः संबन्धी, अण, वर्णलोपश्चान्दसः ॥ सप्तमीमृचमाह- युवं नरा स्तुवते पजियार्य कक्षीवते अरदतं पुरन्धिम् । कारोतराच्छुफादश्वस्य॒ वृष्णः शतं कुम्भाँ असिञ्चतं सुरायाः ॥७॥ युवम् नरा स्तुवते पजियाय कक्षीयते अरदतम् पुर्रम्ऽधिम् कारोतरात् शफात् अश्वस्य वृष्णः शतम् कुम्भान् असिञ्चतम् सुरायाः॥ हे नरा नेतारावश्विनौ, युवम् युवां पत्रियाय पुष्टिपलाद्यर्थे पनशब्दः, तदुद्भवाय, पत्राः अगिरस इत्यानातत्त्वात् तद्वंशजाय स्तुवते स्तोत्रं कुर्वते कक्षीवते रहस्यज्ञानोपेताय (१.१८.१), एतन्नाम्ने प्रपये पुरन्धिम् प्रभृतां धियं अदतम् व्यलिखतं, यया धीः सर्वार्थगोचरा भवति तथा कृतवन्तौ । कारोतरः चर्मवेष्टितो भाजनविशेषः, यसिन् सुरां सावयन्ति, तद्वदश्विनोरश्वशर्फ वर्णयति । कारोतराव भाजनभूतात् वृष्णः वर्पितुः अश्वस्य शफात् खुराद सुरायाः मादकद्रव्यस्य शवम् कुम्भान् असंख्यातान् सुराघटान् असिञ्चतम् अक्षारयतम् । तादृशो मदप्रदायको महिमा, यदश्वसुरान्निस्सरति मादक द्रव्यम्, सर्वथा संमदसुसदायिनावश्विनौ ॥ पब्रियाय-पनशब्दाद शैपिको घच् । पुरन्धिम्-पृपोदरादित्वात् पुरन्धिभावः ।। - ·#. १, म.८, व.९.] '- ८२६ - [म. १, अनु. १७. सू. ११६ " अष्टमीमृचमाह- हिमेनाग्निं घंसमवारयेथां पितुमतीमूर्जमस्मा अधत्तम् । ऋवीसे अत्रिमश्विनावनीतमुन्निन्यथुः सर्वगणं खस्ति ॥८॥ हिमेने अग्निम् श्रृंसम् अवारयेथाम् पितुऽमतीम् ऊर्जम् अस्मै अधत्तम् ऋवीसै अत्रिम् अश्विना अवऽनीतम् उत् निन्यथुः सर्वेऽगणम् स्वस्ति॥ वैदिके योगे चलति बह्वयः शक्तयः आसुर्यो राक्षस्योऽन्याश्च अन्तर्याजिनमृपिं प्रचाधन्ते । तथा बाधितानामेकोऽत्रिः विश्रुत ऋपिः, स चाधिनानुग्रहपात्रमभवदित्यस्यां प्रस्तुतम् । हे अश्विना अश्विनौ, हिमेन लक्षणया शैत्यापादनेन अत्रेः घंसम् अग्निम् दीप्यमानं तापं, नाय वाह्यस्तापः अवारयेथाम् निवारितवन्तौ, तापोपशमनं कृतवन्तौ । अपि च अस्मै अत्रये पितुमतीम् ऊर्जम् रसभरितं बलप्रदं वस्तु अधत्तम् प्रायच्छतम् । अपि च, ऋबीसे प्रकाशरहिते स्थाने, गृहे, अवनीतम् अधोगत्या आसुरेलैः प्रापितं अत्रिम् ऋपि सर्वगणम् सर्वैर्गणैरुपेतं, गणोऽत्रा- श्रितानां समूहः, पहिरन्तरिन्द्रियाणां वा, स्वस्ति अविनाशो यथा भवति तथा उनिन्यथुः उत्याप्य यथास्थानं प्रापितवन्तौ ॥ ऋवीसे-पृपोदरादित्वादिष्टरूपसिद्धिः। अत्रिम्-अद भक्षणे, अदेस्त्रिनिश्चेति चशब्दात् त्रिप् ॥ नवमीमृचमाह- परावृतं नासत्यानुदेथामुच्चावुघ्नं चक्रथुर्जिह्मवारम् । क्षरन्नापो न पायाय राये सहस्राय तृष्यते गोतमस्य ॥९॥ परा अवतम् नासत्या अनुदेथाम् उच्चाऽधुनम् चक्रथुः जिह्मऽवारम् क्षरन् आपः न पायनाय राये सहस्राय तृष्यते गोतमस्य । हे नासत्या नासत्यावश्विनौ, युवां अवतम् अधस्तात् ततं विस्तृतं, कूपनामैतत् , परा अनुदेयाम् परस्तात् ऊर्ध्व प्रेरितवन्तौ, तथा अधः स्थित अन्नमयदेहलक्षणं प्राणमयोदकयुक्तं कृपमुद्धृत्य तं उच्चायुभम् उचैर्युनो मूलं यस्य तं जिह्मवारम् जिद्मं यारं द्वारं यस्य तं तथा- भृतं च चक्रपुः कृतान्तौ । ऊर्ध्वमूलत्यादव शिरः सहस्रारं प्रधानं भवति देहस्य। वकं भवति द्वार, येन तिर्यप्रसारो भवति स्यन्दमानानां अपां प्राणामृतमयीनाम् , अथ तृप्यते क्रियाज्ञान- पलायर्थ पिपामतः, रिमक्तिव्यत्ययः, गोनमस्प प्रोः पायनाय पानार्थ आपो न न शब्दया) कूप ·८२७ " म. १, म.८, ३.१०.] मिं. १, अनु. १७, स. ११६. इति सायणः, मा भूत्, आप इव क्षरन् प्रवाहरूपेण निरगमन् ‘सहस्रं रायः यदर्थ गोतम ऋपिः पिपासितः, तदाह सहस्राय राये प्रभूताय धनाय, नेदं लौकिकं, न तदर्थ तृपितो गोतमः । गूढार्थमेव मन्त्रवर्णः प्रतिपादयति, अन्यथा उन्मत्तलपितं स्यात् ॥ अनुदेथाम्-णुद प्रेरणे, तौदा- दिकः । जिह्मवारम्-द्वारशब्दस्य चारादेशः, पृपोदरादिः। पायनाय-हेतुमणिच्, भावे ल्युट् ॥ दशमीमृचमाह- जुजुरुपौ नासत्योत वृति प्रामुञ्चतं द्रापिमिव व्यवानात् । प्रातिरतं जहितस्यायुर्दस्रादित्पतिमकृणुतं कनीनाम् ॥१०॥ जुजुरुपः नासत्या उत वृत्रिम् प्र अमुञ्चतम् पिम्ऽईव च्यानात् प्र अतिरतम् जहितस्य॑ आयुः दस्रा आत् इत् पतिम् अकृणुतम् कनीनाम् ॥ च्यवनमधिकृत्य महाभारतादिपुराणकथायाः मूलमस्यामृचि द्रष्टव्यम् । हे नासत्या नासत्यौ, जुजुरुपः जीर्णात् च्यवानात् च्यानाख्यात् ऋपेः वत्रिम् आवृत्य स्थितां जरां प्रामुञ्चतम् प्रकर्पणामोचयतम् । तत्र दृष्टान्तः-द्रापिमिव कवचमिव, कवचं यथा देहात्पृथक् कर्तुं शक्यते क्या च्यवनदेहात् जरा पृथक् कृता । उत अपि च हे दस्रा, दस्रौ कर्मकुशलौ, जहितस्य परि- त्यक्तस्य जरयेति शेपः, आयुः जीवन प्रातिरतम् प्रावर्धयतम्, प्रपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्थः । आदिद अनन्तरमेव तमूपि कनीनाम् पतिम् कन्यानां अनमिव्यक्तभावानां अत एवान्तहिताना दिल्या. शानां उपभोग्यतायै आविष्कारं प्रतीक्षमाणानामित्यर्थः, एवलक्षणानां 'कन्यानां पालक भर्तार अकृणुतम् आरुतम् ॥ जुजुरुपः-नृषु वयोहानौ, लिटः कमः, बहुलं छन्दसीत्युत्वं, द्विर्भावः, संप्रसारणं, पत्वम् । जहितस्य-ओहार त्यागे, कर्मणि निष्ठा, अन्यत् छान्दसम् ॥ इति प्रथमस्याप्टमे नवमो वर्ग एकादशीमृचमाह- तद्वौ नरा शंस्यं राध्ये चाभिष्टिमन्नासत्या वरूथम् । यहिद्वांसा निधिमिवाप॑गूळ्हमुद्देर्शतापधुर्वन्दनाय ॥११॥ तत् वाम् नरा शंस्य॑म् राध्यै च अभिष्टिऽमत् नासत्या वरुथम् यत् विद्वांस निधिम्ऽईव अप॑ऽगूळ्हम् उत् दर्शतात् उपयुः वन्दनाय ।। अअ पन्दनः पूर्व प्रस्तुत एव । हे नरा नरौ नेवारी, हे नामत्या, अश्विनों, अमिष्टिमन् ·८२८- । अ. १, अ.८,३.१०.] [नं. १, अनु. १७, स. ११६. अभ्येपणयुक्तं, आभिमुख्येन प्राप्तव्यं, तथा वरूथम् वरणीय, कामयितव्यं वाम् युवयोः तत् तत्कर्म शंस्यम् शंसनीयं राध्यम् च आराधनीयं च । तत्कर्म विवृणोति । विद्वांसा जानन्तौ युवां निधिमिव निक्षिप्तं धनमिव अपगूळहम् योगविघातकैरासुरैवलैनिंगूढं वन्दनाय स्तुवन्तं, एतदाख्य- मृर्षि दर्शतात् द्रष्टव्यात् , दर्शनं गतात् गूढस्थानात उदपथुः उदाहार्टम् । यत् यदेतत् उद्वपन- कर्म तदिति संबन्धः ॥ अभिष्टिमत्-अभिपूर्वात् इप गतावित्यस्मात् भावे क्तिन, शकन्ध्वादि- त्वात्पररूपं, ततो मतुप् । वरूथम्-जूभ्याम्थन् । दर्शताद-दृशेरतच् । ऊपथुः-उपतेर्लिट् ।। द्वादशीमृचमाह- तद्वा नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम् । दृध्यङ् ह यन्मध्वाथर्वणो वामश्वस्य शीर्णा प्र यदीमुवाच ॥१२॥ तत् वाम् नरा सनये दंसः उग्रम् आविः कृणोमि तन्यतुः न वृष्टिम् दृध्यङ् ह यत् मधु आथर्वणः वाम् अश्वस्य शीर्णा प्र यत् ईम् उवाच ॥ आयर्वणस्य दधीचो वृत्तान्तस्य गूढार्थ संक्षेपेण चोऽस्याः पदार्थदानात्परं भ्रूमः । हे नरा नरौ, अश्विनौ, याम् युवयोः तत् उग्रम् तदुद्गुण दंसः कर्म सनये संभजनाय आविः कृणोमि प्रकटीकरोमि । तत्र दृष्टान्तः-तन्यतुर्न यथा मेयगर्जितशब्दः पृष्टिम् बर्पणं प्रकटयति, तदत् । किं तत्कर्म? यत् आथर्वणः अथर्वणः पुत्रः दध्यङ् एतन्नामा अश्वस्य शीर्णा युप्मदनु- ग्रहेण प्रतिहितेनाश्वशिरसा ईम् मधु इमां मधुविद्यां यद्ध यदा खलु वाम् युवाभ्यां प्रोवाच प्रोक्तवान् , तदा युवयोः वीर्यवत् कर्म प्रकटितमेव ॥ सनये-चन पण संभक्तौ । तन्यतुः तनु अत्र मधुविद्याप्रस्तावो भवति । अथर्वणः पुत्रो दध्यङ् । अश्विभ्यां स मधुविद्या प्रोवाच । तत्र मधुप्रापणस्य अश्वशिरः साधनमभवत्, न तु दधीच ऋपेर्मुखम् । तच्च दध्यशिर उद्धृत्य अश्वशिरोऽश्विभ्यामेव दधीचे दत्तम् । अश्विभ्यां मध्यादानात्परं पुनर्दधीचः शिरः प्रतिहितं, अश्वशिरस्तु इन्द्रेण छिन्नं व्यपगतमिति मन्तान्तरेभ्योऽवगम्यते ॥ अत्रेदं विचारणीयम् । यहुभिः पुराणान्वाख्यानरुपहित एतादृशो मन्त्रवर्णः। नैप स्थूलो वृत्तान्तः कथितः । अत्र तत्त्वावगतिस्तु मझेदविवरणायत्ता । अथर्वा अङ्गिरसामग्रगण्यो भवति । अत एवाग्निविभवभृतो देवत्वं प्राप्त ऋषिः । स यजनैः साधनंदिन्यचिद्रश्मिप्रापफान् मार्गान सम्पः पूर्व कृतयानिति मन्त्रवर्णः "यज्ञरथा प्रथमं पयस्तते” (१.८३.५) । स देवभृत विस्तारे, यतुच् ॥ ।

·- ८२९ - म. १, म.८,१.१०.] [मं. १, अनु. १७, सू. ११६. आधिकारिकः सन् मानुपे जन्मनि लब्धस्थितिपदः आग्नेयीः संपद आविष्करोति । पृथिवी- सानोऽग्निरमा यदा मर्ये सुप्तोत्थितो भवति तदा मानुपे हृदये दैवप्रेप्मावाला (महती तीवोत्कादा) प्रादुर्भवति । तद्व्यापारस्य कोऽपि भागहरः सार्थकनामा दृढमपस्थितः स्थिरो निश्चेष्टज्वलितो भवत्यथर्वा । पर्वतिर्गतिकर्मा तद्रहित इत्यर्थः । अयं गन्तुमसमर्थमिति सायणः (१.११२.१०)। मत्यें अग्निस्तेन निर्मथित आविर्भावितश्चेति मन्त्रवर्णाः "इममु त्यमथर्षयदमि मन्यन्ति वैधसः” (६.१५.१७) । सर्वस्यापि देवभक्तस्यर्पः पुष्कराख्या शिरकमला अपर्चा अग्नि निर्मथितवान् , पुष्करं परमं व्योम या स्यात् , तस्मानिर्मथ्याविष्कृतवान् "त्यामग्ने पुष्करादध्ययर्या निरमन्यत । मृों विश्वस्य वापतः" (६.१६.१३) ।। अन्योऽपि मन्त्रः अथर्वणः पुत्रो दध्यङ् अग्निं 'वृत्रहणं पुरन्दरं' दीपितवानिति वर्णयति । एवमगिरसां प्रथमोऽग्निरथा व्याख्यातः॥ अब दध्यह् तस्य पुत्रः । ऋपिरयमप्याधिकारिको देवभूतः पृथिवीस्थानो मनुप्वे धारणात्मिका दधिशब्दसद्देतितां धियमश्चतीति सार्थकनामा दध्यड्डुच्यते । अत्र सङ्केतविचरणस्येदं द्वार मवति, यत् चिद्रश्मिलक्षणायाः गोः सारभूतस्यामृतस्य दुग्धस्य दधिरूपेण परिणामाव ढमा घनेऽनमये स्थूले देहे धारणात्मिका ललिता बुद्धिः सङ्केत्यते । दध्याशिर इत्यस्य व्याख्यान- मवधातव्यम् (पृ. १३८) धात्वर्यानुमारेण दधिशब्दः प्रयुज्यते वेदे (१०.४६.१)। सोऽयं ऋषिः पुरुषो दध्य देवतात्मा चित्प्रकाशप्रभासितां अन्नमयदेहाधारकां प्रसन्न शुभ्रां धियमधिष्ठाय म जगचराचरात्मकं इन्दभृतं अन्योन्याश्रयसंपद्धं मधुपदयाच्येन रमात्मना आनन्देन धार्यमाण- मरतिष्ठत इति अनुभृत्या वेद । इदं च मधुनो विज्ञान विशुद्धप्रकाशायाः धियः समुत्कर्ष प्राप्यातिष्ठमानो दध्यङ् स्वर्घामाधिकारिण इन्द्रालब्धवान् फिल । यस्मात्पलु प्रमरन् तमसां प्रघ्वंमनः चित्कायो दधीचो धारणात्मिकां शुम्रां प्रज्ञा प्रकाश्य सस्यापि वस्तुनस्तत्वं रहस्ये मधुनि प्रतिष्टितमित्यावेदयत्यस्मै । इदं तत् 'कक्ष्यं (रहस्य) मधु यहध्यड् अश्विभ्यां प्रोवाच ।। यद्यप्यनिविभूतिविशेपस्यापर्वणस्यागिरमस्य दधीचो घीप्रकाशपदवी ममुक्तप्टेय भवति, यत्र दृढ़ मधुनः संवेदनं सहज प्रयते, तथापि तस्य मधुनानम्य तत्मदृशं क्रियाकारकमामध्यं तदनुरूपं उपमोगमामध्यं या देहदार्श्व-प्राणवलममृद्धि-म्यस्थताऽरोगतादिसंपदमन्तरण न मिध्येत् । तादृशी संपदधिम्यां लब्धव्या । तो हि अपेक्षितदेहमौख्यपलादीनां प्रदातागें। तम्मादश्विभ्यां मधु- विज्ञानप्रापणस्प दधीचो वा न पयांत साधनं मानि, प्राणालमेव तत्प्रापणक्षम, नवाश्चशिरमा अधिप्रनिहितन संकेतितम् । मधुप्रापणान्परं दप्प पूनः महजेन मिन्मा युक्तो मपति ॥

·१.१, .८, ३.१०.]
[म.१, मन. १७, स. ११६
इदमेव उग्रं कर्मेति गौण्या वाण्या मन्त्रवर्णेषु वर्ण्यते । अत्र सारतः सङ्केताः प्रपश्चिताः।
एतदाधारकाणां पुराणोपाख्यानानां मधुविद्यायाः प्रवर्दीविद्यायाश्च रहस्य नेह विचार्यते । यत्
किश्चिदुक्तमत्र तत् धीमतां चिन्तकानामुपयोगाय विचारणाय च कल्पेत । शतपथिनां श्रुतौ
(१४.५.५.१६) मधुविद्याप्रस्तावे 'तदेतत्पश्यन्नृषि रिति इयमृगुदाहृता । अन्या च तत्रैव
(१.११७.२२) गीता । अनेन मधुविद्या रहस्यभापया ऋक्संहितायामावेदितेति बोध्यम् । मधु-
विद्यारहस्यं तु विस्पष्टमुक्तं मधुम्राह्मणे (बृ. उप. २.५)। तत्र चतुर्दशधा दृष्टान्तेन मधुविधोप-
दिष्टा । "इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु” इत्यारभ्य "इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणः अधि-
भ्यामुवाच” इत्युपसंहारे मन्त्रवर्णा उदाहृताः। एवमन्याश्च औपनिपदविद्याः मन्त्रसंहितामूलकाः
इति कचित् स्फुटं ज्ञायते ॥ अथ दधीचमधिकृत्य अन्योऽस्ति वक्तव्यो विषयः, दधीचोऽस्थिभिः
वृत्राणि नवतीनव हतवानिन्द्रः (१.८४,१३, १४)। प्रायशः पूर्णा वृत्रहत्या (तमसः प्रध्वंसः)
स्वीकृतेन्द्रतेजस्कैः इन्द्रवज्रभूतैः (दध्यङस्थिनिर्मितं इन्द्रवज्रमिति सविस्तरा कथा) दधीचः
अन्नमयाधारकमूलधातुमिनिरह्यते । संपूर्णो वृत्रवधस्तु साक्षादिन्द्रेणेति बोध्यम् ।।
त्रयोदशीमृचमाह-
अजोहवीन्नासत्या करा व महे यामन्पुरुभुजा पुरन्धिः।
श्रुतं तच्छासुरिव वधिमत्या हिरण्यहस्तमश्विनावदत्तम् ॥१३॥
अजोहवीत् नासत्या करा वाम् महे यामन् पुरुऽभुजा पुरंम्ऽधिः श्रुतम्
तत् शासुःऽइव वधिऽमत्याः हिरण्यऽहस्तम् अश्विनौ अदत्तम् ॥
पुरुभुजा बहूना पालकौ हे नामत्या अश्विनौ, महे महनीये यामन् यामनि गमने, महति
कार्ये चलति सति, करा करौ अभिमतफलस्य कर्तारौ वाम् युवा पुरन्धिः प्रभूतधीयुक्ता वधिमती
पुत्रोत्पादनाशक्तपतिका अजोहवीत् पुनः पुनः आहूतवती स्तुतिमिः । शासुरिव शासितरिख,
आचार्यस्य वचनं शिष्येणेव युवाभ्यां तस्याः वधिमत्याः तत् श्रुतम् तदाकर्णितम् । आकर्ण्य च
हे अश्विनौ तस्यै हिरण्यहस्तम् हिरण्मयहस्तोपेतं अपत्य अदत्तम् प्रायच्छतम् ।। अजोहवी-द्वयतेः
यड्लुगन्तालङ् । करा-करोतेः अच् । शामः-शासु अनुशिष्टौ, च्, इडभावदछान्दसः तलोपथ ।।
चतुर्दशीमृचमाह-
आस्नो वृकस्य वर्तिकामभीकै युवं नरा नासत्यामुमुक्तम् ।
उतो कविं पुरुभुजा युवं ह कृपमाणमकृणुतं विचः ॥१४॥

·अ. १, अ.८. ११.]
[मं. १, अन.१७, स. ११६.
आनः वृकस्य वर्तिकाम् अभीकै युवम् नरा नासत्या अमुमुक्तम् उतो
इति कविम् पुरुऽभुजा युवम् ह कृपमाणम् अकृणुतम् विऽचः ॥
हे नरा, नासत्या, नेतारावश्विनौ, युवम् युवां अमीके अभिगते घृकवर्तिकयोः परस्परयुद्धे
कस्य छेदकस्यासुरस्य आस्त्रः आस्यात् वर्तिकाम् पक्षिस्त्रियं तल्लक्षितजीवात्मानं (इदं कुत्ससक्ते
च्याख्यातम् , स. ११३) अमुमुक्तम् अमोचयतम् । उतो अपि च कविम् तमृपि हे पुरुभुजा
बहूनां पालयितारौ, युवम् ह युवामेव कृपमाणम् स्तुवन्तं सन्तं विचक्षे विशेषेण द्रष्टुं अकृणुतम्
अकुरुतम् ॥ आस्न:-आस्यशब्दस्य आसनादेशः । अमुमुक्तम्-मुचेरन्त वितण्यासडि
विकरणस्य श्लुः । कृपमाणम्-कृपिः स्तुतिकर्मा, तुदादिः। विचक्षे-तुमर्थे सेन्प्रत्ययः ।।
पञ्चदशीमृचमाह-
चरित्रं हि वेरिवाच्छेदि पर्णमाजा खेलस्य परितक्म्यायाम् ।
सद्यो जामायसी विश्पलायै धने हिते सतवे प्रत्यधत्तम् ॥१५॥
चरित्रम् हि वेऽईव अच्छेदि पूर्णम् आजा खेलस्य परिऽतक्म्यायाम
सद्यः जवाम् आयसीम् विश्पलायै धने हिते सतवे प्रति अधत्तम् ।।
अत्र सेलविश्पलावृत्तान्तः कुत्सरफ्ते प्रस्तुतः । आजा आजौ युद्धे खेलस्य एतदाख्यस्य
संबन्धिन्याः विश्पलायाः चरित्रम् चरणं वेरिय पर्णम् पक्षिणः पतमिव अच्छेदि हि छिन्न-
मभूत् खलु । युवां परितक्म्यायाम् रात्रौ सद्यः तदानीमेव विश्पलायै तस्यै छिनचरणाय
आयसीम् जाम् अयोमयीं जवां, जोपलक्षितं पादं प्रत्यधत्तम् सन्धानमेकीकरणं कृतवन्तौ ।
किमर्थम्? हित निहित विपक्षे आमुरबले इति शेपः धन दिव्ये, प्राप्तव्ये विपयभृते सति सर्त
गन्तुम् ।। अत्र पादच्छेदः दिव्याध्वनि गच्छन्त्याः गतिमङ्गं असुरकृतं लक्षयति । तथा रात्रिः
रहस्यन्यैरलक्षित एव कृतः आश्विनोऽनुग्रहः इति द्योतयति । 'आयसी जामिति गमनवल-
दाययोतनाय ॥ परितक्म्यायाम्-परित एनामुभयतः सूर्यस्तकति गच्छत्तीति यास्कानुसारतः ॥
इति प्रयमस्पाटमें दशमो वर्ग:
पोडशीमृचमाह--
शतं मेपान्वृक्य चक्षानमृजाश्व तं पितान्धं चकार ।
तस्मा अक्षी नासत्या विचक्ष आधत्तं दस्रा भिपजायनर्वन् ॥१६॥

·८३०
१.१, भ.८, ६.१०.]
-
[म. १, अनु. १७, पू. ११६
इदमेव उग्रं कर्मेति गौण्या वाण्या मन्त्रवर्णेषु वर्ण्यते । अत्र सारतः सङ्केताः प्रपश्चिताः ।
एतदाधारकाणां पुराणोपाख्यानानां मधुविद्यायाः प्रवर्दीविद्यायाश्च रहस्य नेह विचार्यते । यत्
किञ्चिदुक्तमत्र तत् धीमतां चिन्तकानामुपयोगाय विचारणाय च कल्पेत । शतपथिनां श्रुतौ
(१४.५.५.१६) मधुविद्याप्रस्तावे 'तदेतत्पश्यन्नृपिरिति इयमृगुदाहृता । अन्या च तत्रैव
(१.११७.२२) गीता । अनेन मधुविद्या रहस्यभापया ऋक्संहितायामावेदितेति बोध्यम् । मधु-
विद्यारहस्यं तु विस्पष्टमुक्तं मधुबामणे (बृ. उप. २.५)। तत्र चतुर्दशधा दृष्टान्तन मधुविद्योप-
दिष्टा । "इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु” इत्यारभ्य "इदं वै तन्मधु दध्यङाथर्वणः अश्वि-
म्यामुवाच” इत्युपसंहारे मन्त्रवर्णा उदाहृताः। एवमन्याश्च औपनिपदविद्याः मन्त्रसंहितामूलकाः
इति क्वचित् स्फुटं ज्ञायते ॥ अथ दधीचमधिकृत्य अन्योऽस्ति वक्तव्यो विषयः, दधीचोऽस्थिभिः
वृत्राणि नवतीर्नव हतवानिन्द्रः (१.८४.१३, १४)। प्रायशः पूर्णा वृत्रहत्या (तमसः प्रध्वंसः)
स्वीकृतेन्द्रतेजस्कैः इन्द्रवज्रभूतैः (दध्यस्थिनिर्मित इन्द्रवज्रमिति सविस्तरा कथा) दधीचः
अन्नमयाधारकमूलधातुभिर्निरुद्यते । संपूर्णो वृत्रवधस्तु साक्षादिन्द्रेणेति योध्यम् ॥
त्रयोदशीमृचमाह-
अजोहवीन्नासत्या करा वो महे यामन्पुरुभुजा पुरन्धिः।
श्रुतं तच्छासुंरिव वधिमत्या हिरण्यहस्तमश्विनावदत्तम् ॥१३॥
अजौहवीत् नासत्या करा वाम् महे याम॑न् पुरुऽभुजा पुर्रम्ऽधिः श्रुतम्
तत् शासुःऽइव वधिऽमत्याः हिरण्यऽहस्तम् अश्विनौ अदत्तम् ॥
पुरुभुजा बहूनां पालको है नामत्या अश्विनौ, महे महनीये यामन् यामनि गमने, महति
कार्ये चलति सति, करा करौ अभिमतफलस्य कर्तारौ वाम् युयां पुरन्धिः प्रभृतीयुक्ता बधिमती
पुत्रोत्पादनाशक्तपतिका अजोहवीत् पुनः पुनः आहृतवती स्तुतिभिः। शामुरिव शासितरिख,
आचार्यस्य वचनं शिष्येणेव युवाभ्यां तस्याः वधिमत्याः तत् श्रुतम् तदाकर्णितम् । आकर्ण्य च
हे अश्विनौ तस्यै हिरण्यहस्तम् हिरण्मयहस्तोपेन अपत्यं अदत्तम् प्रायच्छतम् ।। अजोहवीत्-इयते
यद्दलगन्ताटङ् । करा-करोतेः अच्। शामः-शासु अनुशिष्टौ, उच्, इडभावदछान्दसः तलोपथ ॥
चतुर्दशीमृचमाह-
आस्नो वृकस्य वर्तिकामभीकै युवं मेरा नासत्यामुमुक्तम् ।
तो कविं पुरुभुजा युवं ह कृपमाणमकृणुतं विचक्षे ॥१४॥

·तस्मा अक्षी नासत्या विचक्ष आधत्तं दस्रा भिपजावनुर्वन् ॥१६॥ म. १, म.८, ३. ११.] ८३१ [मं. १, अनु. १७, सू. ११६, आस्नः वृकस्य वर्तिकाम् अभीकै युवम् नरा नासत्या अमुमुक्तम् उतो इति कविम् पुरुऽभुजा युवम् ह कृप॑माणम् अकृणुतम् विऽचक्षे । हे नरा, नासत्या, नेतारावश्विनौ, युवम् युवां अभीके अमिगते वृकवर्तिकयोः परस्परयुद्धे कस्य छेदकस्यासुरस्य आनः आस्यात् वर्तिकाम् पक्षित्रियं तल्लक्षितजीवात्मानं (इदं कुत्समुफ्ते व्याख्यानम् , सू. ११३) अमुमुक्तम् अमोचयतम् । उतो अपि च कविम् तमृर्पि हे पुरुभुजा बहूनां पालयितारी, युवम् ह युवामेव कृपमाणम् स्तुवन्तं सन्तं विचक्षे विशेषेण द्रष्टुं अकृणुतम् अकुरुतम् ॥ आरत्रः-आस्यशब्दस्य आसन्नादेशः । अमुमुक्तम्-मुचेरन्तर्भावितण्यल्लिङि विकरणस्य श्लुः । कृपमाणम्-कृपिः स्तुतिकर्मा, तुदादिः । विचक्षे-तुमर्ये सेन्प्रत्ययः ।। पञ्चदशीमृचमाह- चरित्रं हि वेरिवाच्छेदि पर्णमाजा खेलस्य परितक्म्यायाम् । सद्यो जङ्घामायसी विश्पलायै धने हिते सतवे प्रत्यधत्तम् ॥१५॥ चरित्रम् हि वेऽईव अच्छेदि पूर्णम् आजा खेलस्य परिऽतक्म्यायाम सद्यः जवाम् आयसीम् विश्पलायै धने हिते सतवे प्रति अधत्तम् ॥ अत्र खेलविश्पलावृत्तान्तः कुत्ससूक्ते प्रस्तुतः । आजा आजौ युद्धे खेलस्य एतदाख्यस्य संबन्धिन्याः विश्पलायाः चरित्रम् चरणं वेरिव पर्णम् पक्षिणः पतत्रमित्र अच्छेदि हि छिन्न- मभृत् खलु । युवा परितक्म्यायाम् रात्री सद्यः तदानीमैव विश्पलाय तस्यै छिन्नचरणा आयसीम् जद्वाम् अयोमयीं जहां, जबोपलक्षितं पादं प्रत्यधत्तम् सन्धानमेकीकरणं कृतवन्तौ । किमर्थम्? हिते निहिते विपक्ष आमुरवले इति शेषः धने दिव्ये, प्राप्तव्ये विपयभृते सति सतवे गन्तुम् ॥ अत्र पादच्छेदः दिव्याध्वनि गच्छन्त्याः गतिभङ्गं अमुरकृतं लक्षयति । तया रात्रिः रहस्यन्यैरलक्षित एव कृतः आश्विनोऽनुग्रहः इति द्योतयति । 'आयसी जवा 'मिति गमनबल- दायद्योतनाय ॥ परितक्म्यायाम्-परित एनामुमयतः सूर्यस्तकति गच्छत्तीति यास्कानुसारतः ।। पोडशीमृचमाह- शतं मेपान्वृक्य चक्षानमृजावं तं पितान्धं चकार । इति प्रपमस्याष्टमे दमामो वर्ग:

·अ. १,०८, व. ११.]
८३२
[मं. १, अनु. १७, सू. ११६.
+
शतम् मेषान् वृक्य चक्षदानम् ऋजऽअश्वम् तम् पिता अन्धम् चकार
तस्मै अक्षी इति नासत्या विऽचक्षे आ अधत्तम् दना भिपजौ अनुर्वन् ।
ऋत्राश्वः ऋजुगमनः प्राणवलोपलक्षणः अश्वः यस्य तं, तस्य पिता स्तोत्रवाचां वर्षक: 'वृषागी'
अन्धं दृष्टिवियुक्तं कृतवान् । कुतः? "वृक्यै” छेदकासुरशक्त्यै बहून् “मेपान् ” उन्मिपन्ति
दृष्टिबलानि स दत्तवानिति हेतोः। ऋज्राश्वस्य दृष्टिवलानि आच्छिद्य आसुरशक्तिर्भुक्तवतीत्यर्थः।
तत्र अश्विनोरनुग्रहस्तस्य दृष्टिं समपीपदत् ।। त्राश्वः राजर्पिरुक्तलक्षणः शतम् मेपान् बहुनुक्त-
लक्षणान् वृक्ये वृकस्त्रिय, व्याख्यातायै, चक्षदानम् हिंसितवन्तं 'क्षदतिरतिकर्मा अत्र शकली-
करणार्थ' इति सायणः, तम् ऋजाश्वम् पिता बृपागीः उक्तलक्षणः अन्धम् चकार दृष्टिहीन
कृतवान् । हे नासत्या नासत्यौ, दस्रा दस्रौ कर्मकुशलौ, भिपजौ सर्ववाह्याभ्यन्तररोगाणां दिव्यौ
चिकित्सकौ, अनन् अनर्वणी, गमनरहिते, द्रष्टव्यं प्रतीति शेपः, अक्षी चक्षुपी विचक्षे विशिष्य
द्रष्टुं समर्थे तस्मै ऋजाश्वाय आधत्तम् व्यधत्तं, अकुरुतम् ॥ चक्षदानम्-क्षदतेलिटः कानच् ।
अनर्वन-फा गती, भावे वनिप, अन्यत् छान्दसम् ।।
सप्तदशीमृचमाह-
आ वां रथै दुहिता सूर्यस्य कामवातिष्ठदर्वता जयन्ती ।
विश्वे देवा अन्वमन्यन्त हुद्भिः समु श्रिया नासत्या सचेथे ॥१७॥
आ वाम् रथम् दुहिता सूर्यस्य कामऽइव अतिष्ठत् अवता जयन्ती विश्वे
दे॒वाः अनु अमन्यन्त हत्ऽभिः सम् ऊम् इति श्रिया नासत्या सचेथे इति ॥
उपा अश्विनोर्योपा तद्रथमारुह्य दिवमेतीति अन्यत्र च वर्ण्यते । अत्र सैव सूर्येति योध्यम् ।
सूर्यस्य दुहिता सूर्या वाम् युवयोः रथम् आतिष्ठत् रथमारूढवती। कीदृशी? अर्वता शीघ्रगमनेन
कार्मेव जयन्ती बहूनां धावने अवधितया स्थापितं काष्ठं लक्ष्यमिव प्राप्नुवन्ती । तदानीं विश्वे
देवाः इतरे सर्वेऽपि देवाः एतदारोहणं हृद्भिः हृदयैः अन्वमन्यन्त अनुज्ञातवन्तः । हे नासत्या
अधिनौ, तदानीं श्रिया सर्वोत्तरशोभया युयां संसचेथे संगच्छेथे । उ पादपूरणः ॥ सयेथे-
पच समवाये ॥
अष्टादशीमृचमाह-
यदयातं दिवोदासाय बुर्ति रोजायाश्विना हयन्ता ।
रेवढुवाह सचनो रथों वां वृषभश्च शिंशुमारश्च युक्ता ॥१८॥

·अ.१, म. व. ११.] - - [मं. १, अनु. १७, सू. ११६. यत् अर्यातम् दिवःऽदासाय वर्तिः भरत्ऽवाजाय अश्विना हयन्ता रेवत् उवाह सचनः रथः वाम् वृषभः च शिंशुमारः च युक्ता ।। हे अश्विना अश्विनौ, हयन्ता आहूयमानौ युवां भरद्वाजाय देवार्थ नियमाणसमृद्धियुक्ताय दिवोदासाय राजर्पये, धुलोकसेवकाय वर्तिः तदीयं गृहं यत् यदा अयातम् आगच्छतं, तदानीं रेवत् दिव्यधनयुक्तं वैभवं वाम् युवयोः सचनः सेवनः स्थः उवाह तस्मै प्रापयामास । तस्मिनथे पभश्च अनड्यांश्च शिंशुमारश्च ग्राहश्च युक्ता वाहनतया संयुक्तावास्ताम् । वृपग्राहो परस्परविरुद्धौ अधिनोर्बलेन प्रसादेन एकत्र संयुक्तौ भवतः इति भावः॥ हयन्ता-हेनः कर्मणि लटो व्यत्ययेन शत, संप्रसारणं, शपि गुणे छान्दसोऽयादेशः। सचनः-पच सेवने । युक्ता-विभक्तेराकारः ।। एकोनविंशीमृचमाह- रयिं सुक्षत्रं खपत्यमायुः सुवीय नासत्या वर्हन्ता । आ जहावी समनसोप वा स्त्रिरहौ भागं दधतीमयातम् ॥१९॥ रयिम् सुऽक्षत्रम् सुऽअपत्यम् आयुः सुऽवीर्यम् नासत्या वहन्ता आ जहावीम् सऽमनसा उप वाजेः त्रिः अहः भागम् दर्धतीम् अयातम् ॥ हे नासत्या नासत्यौ, सुक्षत्रम् शोभनयलं रयिम् धनं, सत्पथे दैवार्थ उपयोज्यत्वात् शोभन- मस्य धनस्य बलं, स्वपत्यम् शोभनप्रजायुक्तं सुवीर्यम् शोभनपराक्रमोपेतं च आयुः जीवितं वहन्ता वहन्तौ युवां समनसा समानमनस्कौ सन्तौ जहावीम् जाह्नवीं (हस्वदीर्घयोर्विनिमयः) जहोः महर्षेः (ड्नुते अपनयति पापान् जनुः, तस्य पापनोदनस्य) संबन्धिनी प्रजां उप आ अयातम् आभिमुख्येन उपागच्छतम् । कीदृशीम् १ वाजैः समृद्धिमिः युक्तं अहः अहा लक्षितस्य चित्प्रकाशस्य त्रिः विधा, लोकनयापेक्ष्या, मनःप्राणशरीरैरर्यमाणं त्रिविधं, भागम् भजनीयमंशं घतीम् विनतीम् ॥ विशीमृचमाह- परिविष्टं जाहुपं विश्वतः सी सुगंभिर्नक्तमूह) रजौभिः। विभिन्दुनो नासत्या रथैन वि पर्वताँ अजरयू अयातम् ॥२०॥ परिऽविष्टम् जाहुपम् विश्वतः सीम् सुऽगेभिः नक्तम् ऊहथुः रजःऽभिः विभिन्दुना नासत्या रथैन वि पर्वतान् अजर] इति अयातम् ॥

·- ८३४ #. १, म.८,३.१२.] [मं. १, अनु. १७, पू. ११६. हे नासत्या नासत्यौ, विश्वतः सर्वतः परिविष्टम् परिवृतं शत्रुमिः जाहुपम् राजर्षि (जहाते, सर्वसङ्गपरित्यागिन) अजरयू जरारहितौ युवां विभिन्दुना सर्वविभेदकेन रथेन आत्मीयेन रथेन नक्तम् रात्रौ, रहसीति विवक्षा, सुगेमिः सुष्ठु गन्तुं शक्यः रजोभिः आकाशमार्गः, रजः अन्तरिक्षनाम, सायणस्तु 'रजकैर्मार्गः' इत्याह । ऊहथुः वोढवन्तौ, तस्मात्संकटानिरगमयतम् सीम् पादपूरणम् । निर्गतेन तेन सह पर्वतान् शत्रुभिरारोटुमशक्यान् व्ययातम् विशेपेण गतवन्तौ ॥ परिविष्टम्-विश प्रवेशने, कर्मणि निष्ठा । विभिन्दुना-मिदिर् विदारणे, औणादिक उप्रत्ययः नुमागमश्च । अजरयू-अजरामात्मन इच्छतः, सुप आत्मनः क्यच्, क्याच्छन्दसीति उप्रत्ययः॥ इति प्रथमस्याष्टम एकादशो वर्ग: एकविंशीमृचमाह- एकस्या वस्तौरावत रणाय वशमश्विना सनये सहस्रा। निरहतं दुच्छना इन्द्रवन्ता पृथुश्रवसो वृषणावरांतीः ॥२१॥ एकस्याः वस्तौः आवतम् रणाय वशम् अश्विना सनये सहस्रा निः अहतम् दुच्छुनाः इन्द्रऽवन्ता पृथुऽश्रवसः वृषणौ अरांतीः॥ हे अश्विना, वशम् एतमृपि (वष्टेः, कान्तं, देवान् कामयमानम्) एकस्याः वस्तोः एक- स्याह्नः रणाय रमणीयाय सहस्रा सहस्रसंख्याय सनये लाभाय आवतम् अरक्षतं, तस्मै ऋपये प्रत्यहं प्रवर्धमानां दिव्यां संपत्ति दत्तवन्तौ युनाम् । अपि च हे वृपणौ, वर्षिनारौ, इन्द्रयन्ता इन्द्रेण संयुक्तौ युवां दुच्छुनाः येषां सुखानि दुर्गेण प्राप्तानि तान् , दुष्टसुखानित्यर्थः, पृथुश्रयसः अरातीः पृथुलदिव्यश्रुतिसम्पन्नस्य राजः शत्रून् निरहतम् निश्शेपेणावधिष्टम् ॥ दुछुनाः-शुनं सुखं, दुष्टं शुनं यासां अरातिभूतानां ताः ॥ द्वाविंशीमचमाह- शरस्य चिदार्चत्कस्यावतादा नीचादुच्चा चक्रथुः पातवे वाः । शयवै चिन्नासत्या शचीभिर्जसुरये स्तयै पिप्यथुर्गाम् ॥२२॥ शरस्य चित् आर्चत्ऽकस्य अवतात् आ नीचात् उच्चा चक्रथुः वारिति वाः शय चित् नासत्या शचीभिः जसुरये स्तर्यम् पिप्यथुः गाम्॥ , " पातवे ·ब. १, म.८, व. १२.] [म. १, अनु. १७, स. ११६. आर्चत्कस्य ऋचस्कपुत्रस्य स्तोतुः शरस्य चित् पापानां हिंसितः, एतत्संज्ञकस्यापि पातवे पानाय नीचात् नीचीनाव अवतात् कूपात् उच्चा उचैरुपरिष्टात् वाः वारि युवां आ चक्रथुः आमिमुख्येन कृतवन्तौ। अत्र कृपं उदकं पानं नीचैरुचरित्येतानि साङ्केतिकानि पूर्ववद् ग्राह्याणि। कूपात्साधारणजलोद्धारः केनापि सेवकन सख्या वा क्रियते, न तत्र अलौकिकमाश्विनं साहाय्य- मावश्यकं भवति । हे नासत्या नासत्यौ, शचीभिः युप्मदीयशक्तिमिः जसुरये हिंसया श्रान्ताय शय चित् शयानाय, ऋषयेऽपि स्तर्यम् गाम् निवृत्तप्रसवां दोग्ध्रीं पिप्यधुः पयसा पूरितवन्तौ युवाम् । अत्रापि गौणोऽर्थः । ऋषिगत-चिद्रश्मि-प्रसारसन्तानासामर्थ्य बोध्यम् ।। जसुरये-जसु हिंसायाम्, जमुसहोरुरिन् । स्तर्यम्-स्तीर्यते आच्छाद्यते प्रसवै सामर्थ्याभावेनेति स्तरीः, अवि- तृस्तृस्तृतन्त्रिम्य ईरिति ईकारप्रत्ययः, वा च्छन्दसीत्यमि पूर्वस्य विकल्पितत्वादभावे यणादेशः। पिप्यथुः-प्यायी वृद्धौ, लिटि व्यत्ययेन परस्मैपदम्, पीभावः ।। त्रयोविंशीमृचमाह- अवस्य॒ते स्तुवते कृष्णियार्य ऋजूयते नासत्या॒ शचीभिः।. पशुं न नष्टमिव दर्शनाय विष्णाप्यं ददथुर्विश्वकाय ॥२३॥ अवस्य॒ते स्तुवते कृपियार्य ऋजुऽयते नासत्या शचीभिः पशुम् न नष्टम्ऽइव दर्शनाय विष्णाप्वम् ददथुः विश्वकाय ॥ अवस्यते अवनं रक्षणं आत्मनः इच्छते स्तुवते स्तोत्रं कुर्वते कृष्णियाय कृष्णपुत्राय ऋजूयते आर्जवमिच्छते विश्वकाय ऋपये हे नासत्या नासत्यौ, युवां शचीमिः स्वशक्तिमिः विष्णाप्यम् एतन्नामकं नष्टं पुत्रं पशुम् न नष्टमिव एक उपमार्थीयः पूरकः, यथा कश्चित् नष्टं पशु स्वामिनो दृष्टिपयं प्रापयति तद्वत्, गतस्य मृतस्य वा पुत्रस्य दर्शनाय पुनलांमे दर्शनार्थ ददधुः दत्तवन्तौ ।। अपस्यते-अपम्-शब्दाव मुप आत्मनः क्यच् । कृष्णियाय-अपत्यार्थे छान्दसो पच् ॥ चतुर्दिशीमृचमाह- दश रावीरशिवेना नव यूनवनवं नथितमप्वन्तः। विप्रुतं रेभमुदानि प्रक्तमुन्निन्ययुः सोममिव लुवेणं ॥२४॥ दर्श रात्रीः अशिवेन नवं यून् अबऽनद्धम् श्थितम् अप्ऽसु अन्तरिति विऽगुंतम् रेभम् उदानि प्रऽक्तम् उत् निन्ययुः सोम॑म्ऽइव मुवेर्ण ।

·[मं. १, अनु. १७, पृ. ११५. अ. १, म.८, व. १३.] हे अश्विनौ, अप्सु अन्तः प्राणवलभूयिष्ठे प्रवाहे निमग्नमृषि अशिवेन अशुभेन आसुरेण पापपाशेन अवनद्धम् बद्धं श्नथितम् हिसितं दश रात्रीः दश अप्रकाशदशाः नव द्यून् नव दिवसान्, प्रकाशदशाश्व, एतावन्तं कालं तादृशावस्थामापन्नं उदनि उक्तलक्षणे उदके विनुतम् विप्लुत व्याक्षिप्तसर्वाङ्गं प्रवृक्तम् प्रवृञ्जनेन सन्तप्तं व्यथया सन्तप्यमानं एवंभृतं रेभम् स्तोतारं ऋषि, (परिचितोऽयं), युवा उन्निन्यथुः उन्नीतयन्तौ, ऊचं प्रापितवन्तौ, तत्र दृष्टान्तः-सोममिव सुर्वण स्थालीमध्ये वर्तमानं सोमरसं घुवेण यया अध्वर्युरुन्नयति तद्वत् । नेदं साधारणं उदकं यत्र रेभो निमग्नस्तावन्तं कालं, न वा संतप्तो भवति कोप्यप्सु वर्तनेन ।। अवनद्धम्–णह बन्धने, कर्मणि निष्ठा, नहो धः । श्नथितम्-श्नयतिः हिंसार्थः, निष्ठा । विश्रुतम्-अङ् गतौ । उदनि- उदकशब्दस्योदन्नादेशः॥ पञ्चविंशीमृचमाह- प्र वा दंसौस्यश्विनाववोचम॒स्य पतिः स्यां सुगवः सुवीरः । उत पश्यन्ननुवन्दीर्घमायुरस्तमिवेरिमाण जगम्याम् ॥२५॥ प्र वा॒म् दंसासि अश्विनौ अबोचम् अस्य पतिः स्याम् सुऽगर्वः सुऽवीरः उत पश्यन् अश्नुवन् दीर्घम् आयुः अस्तम्ऽइव इत् जरिमाणम् जगम्याम्॥ हे अश्विनौ, वाम् युवयोः दमांसि कर्माणि प्रायोचम् प्रोक्तवानमि । सोऽहं सुगवः शोभन- चिद्रश्मियुक्तः सुवीरः शोभनवीर्योपेतः, एवं ज्ञानक्रियाशक्तिद्वयसंपन्नः सन् अस्य पतिः स्याम् अस्य त्रैलोक्यांशभूतस्य मनःप्राणशरीरात्मकस्य आवासस्थानस्य सर्वस्याधिपतिर्भवेयम् । उत अपि च पश्यन् उपलक्षणमिदं, सन्द्रियपटुत्वयुक्तः सन् दीर्घमायुः चिरकालीवितं अश्नुवन् प्राप्नुवन्नहं अस्तमिवेत् गृहस्वामी गृहमि जरिमाणम् जरां जगम्याम् प्राप्नुयाम्, निष्कष्टकं च यथा स्वगृहं प्रविशति गृही तथा आयुपोऽन्ते जरां प्रविशेयम् ॥ जरिमाणम्-तृप् वयोहानी, अस्मात् इमनिच्, उणादिः । जगम्याम्-गमेः प्रार्थनायां लिङ्, विकरणस्य इलुः ।। इति प्रयमस्याष्टमे द्वादशो वर्ग: 'मध्य' इति पञ्चविंशत्यूचं द्वितीयं मूक्तं कक्षीयत आपं त्रैष्टुभमाश्विनम् ।। तत्र प्रथमामृचमाह- मध्यः सोम॑स्याश्विना मदीय प्रलो होता विवासते वाम् । पर्हिप्मती रातिर्विधिता गीरिपा यातं नासत्योप वाजेः॥१॥ निर्भयं ·म., म.८, व. १३.] - ८३७ [मं. १, अनु. १७, स. ११७. मर्ध्वः सोम॑स्य अश्विना मदाय प्रत्नः होता आ विवासते वाम् वर्हिष्मती रातिः विऽश्रिता गीः इपा यातं नासत्या उप वाजैः अधिना हे अश्विनौ, मध्वः मधुनः माधुर्योपेतस्य सोमस्य सोमरससंबन्धिनः तत्वीकरण- जन्यस्य मदाय युवयोर्हाय प्रतः चिरन्तनः होता आह्वाता यजमानः वाम् युवां आविवासते समन्तात् परिचरति । अपि च रातिः दातव्यं, युवाभ्यां अर्पणीयं सर्वं वर्हिप्मती आस्तीर्णेन बर्हिपा युक्तं, सन्नद्ध अन्तर्वेदिप्रदेशमासादितम् । तथा गीः स्तुतिलक्षणा वाक् च विश्रिता समवेता, सुसङ्गता सेवायै युवयोः । हे नासत्या नासत्यौ, इपा प्रेरणाशक्त्या सह वाजैः वीर्यसमृद्धिभिश्च सह उप यातम् अस्मत्समीपं प्राप्नुतम् ॥ विश्रिता-श्रिञ् सेवायाम् , निष्ठा ।। द्वितीयामृचमाह- यो वामश्विना मनसो जवीयान्रथः स्वश्वो विश आजिगाति। येन गच्छथः सुकृतो दुरोणं तेन नरा तिरस्मभ्य यातम् ॥२॥ यः वाम् अश्विना मनसः जीयान् रथः सुऽअश्वः विशः आऽजिगाति येर्न गच्छथः सुऽकृतः दुरोणम् तेन॑ नरा वर्तिः अस्मभ्यम् यातम् ॥ हे अश्विना अश्विनौ, याम् युवयोः स्वभृतः मनसो जयीयान् मनोवेगादप्यतिशयेन वेगवान् स्वश्वः शोभनाधः, ईदृशः यः रथः विशः देवसेविनीः प्रजाः आजिगाति आमिमुख्येन गच्छति, येन रथेन सुकृतः शोभनर्मकारिणः दुरोणम् द्वारोपेतं गृहं युवां गच्छयः, तेन रथेन हे नरा नेतारी, अस्मभ्यम् अस्मदनुग्रहार्य यतिः वर्तनाधिकरणं गृहं यातम् प्राप्नुतम् ।। जीयान्- जान्दान्मतुप्, तत ईयमुन् आतिशायनिकः, विन्मतोर्टक, टेरिति टिलोपः । आजिगाति- गतिकर्मसु पठितः, अन्यत्र स्तुत्यर्थः ॥ तृतीयामृचमाह- ऋषि नरावहसः पाञ्चजन्यमृवीसादत्रिं मुश्चथो गुणेन । मिनन्ता दस्योरशिवस्य माया अनुपूर्व पणा चोदयन्ता ॥३॥ प्रपिम् नरो अंहसः पार्थऽजन्यम् ऋषीसात् अप्रिम् मुश्शथः गणेन मिनन्तां दस्योः अशिवस्य मायाः अनुऽपूर्वम् वृषणा चोदयन्ता । . .. .

·- ८३८ " म., अ.८, व. १३.] [म. १, अनु. १७, सू. ११७. अयमर्थः पूर्वमुक्तो 'हिमेनानिमित्यत्र । स एव प्रकारान्तरेणोच्यते, हे नरौ नेतागै, वृषणा बर्पितारौ, पाञ्चजन्यम् पञ्चसु अन्नप्राणमनोविज्ञानानन्देषु भवं, एवं पञ्चधा लब्धजन्मानं अत्रिम् ऋपिम् अंहसः पापरूपात् ऋवीसात् अन्धकारगृहावासात् मुञ्चयः अमोचयतम् । न केवल ऋर्पि, गणेन तदनुचरसमूहेन सह, तस्य बहिरन्तरिन्द्रियग्रामेण सह तममोचयतम् । किं कुर्वन्तौ? अशिवस्य अशुभस्य पापस्य दस्योः असुरस्य मायाः कपटयुक्ताः शत्तीः प्रज्ञा वा मिनन्ता हिंसन्तौ, अनुपूर्वम् आनुपूर्येण चोदयन्ता चोदयन्तौ, प्रेरयन्तौ, अन्तर्गुप्ताः दस्युमायाः व्यक्ती- कृत्य स्पष्टं प्रध्वंसयितुं प्रेरयन्तौ ॥ चतुर्थीमृचमाह- अश्वं न गूळ्हम॑श्विना दुरेवैर्ऋषि नरा वृषणा रेभमप्सु । सं तं रिणीथो विघुतं दंसौभर्न वा जूर्यन्ति पूर्व्या कृतानि ॥४॥ अश्वम् न गुळ्हम् अश्विना दुःऽएवैः ऋर्पिम् नरा वृषणा रेभम् अप्ऽसु सं तं रिणीथः विऽप्रुतम् सःऽभिः न वाम् जूर्यन्ति पूर्व्या कृतानि ॥ हे नरा नेतारौ, वृपणा वर्पितारौ अश्विना, दुरेवैः दुष्पापैः असुरादिशत्रुघलैः अप्सु उदकेषु (गूढार्थ उक्तः) गूढम् निगूढ़ रेभम् ऋपि उन्नीय विद्युतमश्वम् न विप्लुताङ्ग व्याक्षिप्तगात्रयुक्तं व्याधितमश्वमिव तम् अपि संरिणीयः समधत्तं युवाम् । कैः? दंसोभिः स्वकीयकर्ममिः भैपज्य- रूपैः दिव्यैः। वाम् युवयोः पूर्व्या कृतानि चिरन्तनानि कर्माणि न जूर्यन्ति न जीर्णानि भवन्ति, सर्वदा सफलानि नव्यानीव वीर्यवन्ति ॥ दुरेवैः-दुरुपसृष्टादेतेः सल्। रिणीयः-री गतिरेपणयोः, यादिकः । जूर्यन्ति–जुप् वयोहानौ, दिवादित्वात् श्यन् , छन्दसि उत्वम् । पञ्चमीमृचमाह- सुपुप्वांसं न निरुपस्थे सूर्य न दस्रा तमसि नियन्तम् । शुभे रुक्मं न दर्शतं नितमुद्रूपथुरश्विना वन्दनाय ॥५॥ सुसुप्वांसम् न निःऽतेः उपऽस्य सूर्यम् न दस्रा तमसि क्षियन्तम् शुभे रुक्मम् न दर्शतम् निऽतिम् उत् ऊपथुः अश्विना वन्दनाय ।। निर्गतिर्भूनामेति सायणः । सर्वारिष्टहेतुभूतपापदेवता निर्मतिः। निर्भतेः तादृश्याः उपस्थे उत्सङ्गे गुपुप्यांसम् न सुप्तपन्नं, अत्यन्तदुरवस्थामापन्नं पुरुषमिव स्थितं, तमसि क्षियन्तम् सूर्यम् न - ·. म. १, म.८, ३.१४.] [म.-१, अनु.१७, स. ११७. . इति प्रथमस्याष्टमे प्रयोदशो वर्ग: . अन्धकारे वसन्तं सूर्यमिव स्थितं, शुभे शोभनार्थ प्रभावत् रुक्मम् न सुवर्णमिव दर्शतम् दर्शनीय, एवंभृतमृपिं निखातम् निमजितमरातिभिः वन्दनाय वन्दनम् ऋषि, हे दस्रा दस्रो, अश्विना अश्विनौ, युवां उपयुः उद्धृतवन्तौ ॥ सुपुप्यांसम्-जिष्वप् शये, लिट: वसुः, वचिस्वपीत्यादिना संप्रसारणम् , द्विर्वचनादि। पष्टीमृचमाह- तद्वौ नरा शंस्यै पढियेण कक्षीवता नासत्या परिज्मन् । शफादश्वस्य वाजिनो जाय शतं कुम्भाँ असिञ्चतं मधूनाम् ॥६॥ तत् वाम् नरा शंस्यम् पजियण कक्षीवता नासत्या परिऽज्मन् शफात् अश्वस्य वाजिनः जाय शतम् कुम्भान् असिञ्चतम् मधूनाम् ॥ हे नरा नेतारौ, नासत्या अश्विनौ, परिज्मन् परिगमने अमीष्टस्य प्रापणे निमित्ते सति, पत्रियेण आङ्गिरसेन कक्षीयता रहस्यज्ञानयुक्तेन ऋषिणा सूक्तस्य द्रष्ट्रा मया वाम् युवयोः संचन्धि तत् तत्कर्म शंस्यम् शंसनीयम् । यत् (अध्याहार्यम्) जनाय आश्रिताय पुरुपाय वाजिनः चलवेगसमृद्धस्य अश्वस्य युप्मदीयस्य शफात् खुरान्निर्गतैः मधूनाम् मधुपूरितैः शतम् कुम्भान् शतसंख्याकपटैः असिञ्चतम् अवर्षतम् । यदेतन्मधुमिर्पणं तच्छंस्यम् ।। सप्तमीमृचमाह- युवं नरा स्तुवते कृष्णियाय विष्णाप्दै ददथुर्विश्वकाय । घोपायै चित्पितृपदै दुरोणे पति जूर्यन्त्या अश्विनावदत्तम् ॥७॥ युवम् नरा स्तुवते कृष्णियार्य विष्णाप्वम् ददथुः विश्वकाय घोपाये चित् पितृऽसदै दुरोणे पतिम् जूर्यन्त्यै अश्विनी अनुत्तम् ॥ हे नरा नेवारी, अश्विनी युवम् युवा स्तुवते स्तुति कुर्वते कृगियाय कृष्णपुत्राय विश्वकाय विष्णाप्यम् पुत्रं विनष्टं ददधुः दत्तवन्तौ । घोपायै चिन् देयान् प्रति स्तुतिमिः पोषयति घोपा (फीवतः पुत्री रुग्णा अत एव आचार्धक्यमन्हा अधिनोरनुग्रहान् पोरनारोग्यमईगंपन्ना जोति इतिहासः) वस्पै अपि पतिम् अदत्तम् भतार दत्तयन्तौ । कीदृदय ? दुरोगे जनकम्य गृह पित्रपट पितृममीपे निपपाप जुर्यन्त्यै जरां प्राप्नुपत्यै ॥ पितृपद-पदूल विशरणादिषु, किम् ॥ ,

·अ. १, अ.८, क. १४.]
-८४० -
[मं. १, अनु. १७, सू. ११७.
अष्टमीमृचमाह--
युवं श्यावीय रुशतीमदत्तं महः क्षोणस्याश्विना कण्वाय।
प्रवाच्यं तद्रूपणा कृतं वा यन्नार्पदाय श्रवो अध्यर्धत्तम् ॥८॥
युवम् श्यावाय रुशतीम् अदत्तम् महः क्षोणस्य अश्विना काय
प्रऽवाच्य॑म् तत् वृषणा कृतम् वाम् यत् नार्सदाय श्रवः अधिऽअर्धत्तम् ॥
हे अश्विना, युवम् युवां श्याबाय श्यामवर्णाय ऋपये रुशतीम् आरोचमानां दीप्ति अदत्तम्
दत्तवन्तौ । क्षोणस्य एकत्रैव निवसते, विभक्तिव्यत्ययः, कण्वाय प्राज्ञाय ऋपये महः तेजः
अदत्तम् । हे वृषणा वर्पितारौ, वाम् युवयोः संबन्धि तत् कृतम् तत्कर्म प्रवाच्यम् प्रशंसनीय
यत् नार्षदाय नृपदपुत्राय श्रवः श्रवणं अध्यधत्तम् दत्तवन्तौ स्थः॥ क्षोणस्य-क्षि निवासगत्योः,
कर्तरि ल्युट्, पृपोदरादित्वात् क्षोणभावः । नार्पदाय-ऋष्यन्धकेत्यण् ॥
नवमीमृचमाह-
पुरू वास्यश्विना दाना नि पेदवं ऊहथुराशुमश्वम् ।
सहस्रसां वाजिनमप्रतीतमहिहनै श्रवस्य तरुत्रम् ॥९॥
पुरु वीसि अश्विना दाना नि पेदवे ऊहथुः आशुम् अश्वम् सहस्रऽसाम्
वाजिनम् अप्रतिऽइतम् अहिऽहनम् श्रवस्यम् तस्त्रम् ॥
हे अश्विना, पुरु बहूनि वर्षांसि रूपाणि दधाना धारयन्तौ युवां आशुम् शीघ्रगामिनं अश्वम्
पेदवे एतस्मै स्तुवते न्यूहथुः नितरां प्रापितवन्तौं, दत्तवन्तौ । अश्विनोर्वहुरूपधारणं तु प्रसङ्ग-
वशाद्भक्तानुग्रहार्थमिष्टरूपस्वीकरणं दैवतसामर्थ्यमावेदयति। कीदृशमश्वम् ? सहस्रसाम् धनसहस्रस्य
सनितारं दातारं वाजिनम् बलसमृद्धियुक्तं अप्रतीतम् अप्रतिगतमरातिमिः अहिहनम् अहीनां
पुत्राणामसुराणां हन्तारं श्रवस्यम् श्रपणे दिव्ये आन्तरे वा भवं, दिव्यश्रवणावेशात्प्राणवलवेगस्य
प्रादुर्भायो योध्यः । तरुत्रम् तरितारम् ॥ सहस्रसाम्-पणु दाने। श्रवस्यम्-श्रवस्-शब्दाद भये
यत् । तस्त्रम्-वरतेः उत्रप्रत्ययः॥
दशमीमृचमाह-
एतानि वां श्रवस्या सुदानू ब्राझूपं सदन रोद॑स्योः।
यद्वी पचासौ अश्विना हवन्ते यातमिया च विदुपै च वाज॑म् ॥१०॥

·हिरण्यस्येव कलशं निखांतमुद्रूपयुर्दशमे अश्विनाईन् ॥१२॥ अ., म.८, ३.१५.] ८४१.- [म. १, अनु. १७, सू. ११७. एतानि वाम् अवस्या॑ सुदानू इति सुऽदानू ब्रह्म आग्रूपम् सदनर रोदस्योः यत् वाम् पज्रासः अश्विना हवन्ते यातम् इपा च विदुपै च वाज॑म् ।। हे सुदान शोभनदानी अश्विना अश्विनौ, वाम् युवयोः संबन्धीनि एतानि उत्तानि वक्ष्य- मागानि च वीर्याणि अवस्या श्रवणाहाणि सर्वैः श्रवणीयानि (अत्र अर्थेि यत्) भवन्ति । रोदस्योः द्यावापृथिव्योः दिवं पृथिवीं चाविश्य तद्रूपतयावस्थितयोः युवयोः सदनम् निवेशनभूतं आग्रूपम् आपोपणीयं ब्रह्म मन्त्रात्मकं स्तोत्रं निप्पन्नं भवतीति शेषः । मन्त्र देवतासान्निध्य- मुक्तम् । यत् यदा पत्रामः आङ्गिरसाः वाम् युवां हवन्ते आह्वयन्ति तदानीं इपा च प्रेरणा- शक्त्या च सह यातम् गच्छतम् , विदुपे जानते युप्मन्महिमरहस्यं इति शेपः । वाजम् च बल- समृद्धि च प्रयच्छतम् ॥ इति प्रयमस्याष्टमे चतुर्दशो वर्गः एकादशीमृचमाह- सुनोर्माननाश्विना गृणाना वाजं विप्राय भुरणा रदन्ता । अगस्त्ये ब्रह्मणा वावृधाना सं विश्पली नासत्यारिणीतम् ॥११॥ सुनोः मानेन अश्विना गृणाना वाज॑म् विप्राय भुरणा रदन्ता अगस्त्यै ब्रह्मणा ववृधाना सम् विश्पलाम् नासत्या अरिणीतम् ॥ है भुरणा भर्तारी पोपको, अश्विना अश्विनी, मुनोः मानेन पुत्रस्य पूज्ययुद्धया, पितरि पुत्रस्येन पूज्यमान गृगाना स्तूयमानो। अत्र सायण एवमाह "सूनोः कुम्भात्प्रमृतस्य अगस्त्यस्य खेलपुरोहितस्य संचन्धिना मानेन स्तुत्यस्य परिच्छेदकेन स्तोत्रेण गृणाना स्तूयमानौशा विप्राय मेधाविने भरद्वाजाय याजम् रदन्ता समृद्धि विलिसन्तौ निपादयन्ती युवां ब्रह्मणा मन्त्रण अगस्त्ये महपी वघाना प्रवर्धिती मन्ती हे नामत्या नामत्यौ, विश्पलाम् पूर्व प्रस्तुतां छिन्नपादां समरिणीतम् जदया समयोजयतम् ।। भुरणा-भुरण धारणपोषणयोः, कण्ट्यादिः, पचायच् । वधाना-धेलिटः कानच्, संहितायामम्यासस्य दीर्घत्वम् ॥ द्वादशीमृचमाह- कुह यान्ता सुष्टुतिं काव्यस्य दिवो नपाता वृपणा शयुत्रा। - ·अ. १, म.८, व. १५.] ८४२ [म. १, अनु. १७, स. ११७. कुह यान्ता सुऽस्तुतिम् -काव्यस्य दिवः नपाता वृषणा शयुऽत्रा हिरण्यस्यऽइव कलशम् निऽखांतम् उत् ऊपथुः दशमे अश्विना अर्हन् ॥ हे दिवो नपाता द्योतमानस्य खर्लोकस्य पुत्रौ, वृपणा वर्पितारौ, शयुत्रा शयुनाम्नस्त्रायको अश्विना हे अश्विनौ, काव्यस्य उशनसो भार्गवस्य (कविर्द्रष्टा स्तोता तत्पुत्रः काव्यः सौरांशुभूतो भृगुवंशजः) सुष्टुतिम् शोभनां स्तुति यान्ता प्राप्नुवन्तौ कुह कुत्र स्थाने हिरण्यस्यऽइव कलशम् सुवर्णपरितं कलशमिव निखातम् भृम्यां निक्षिप्त ऋपि रेभ, सामर्थ्यात् दशमे अहन् 'दश रात्री- नव द्यून्' इति प्रागुक्तेः, दशमेऽहनि उपयुः उन्निन्यथुः ॥ कुह-सप्तम्यर्थे हप्रत्ययश्छन्दसि । शयुत्रा-अशिनादिभ्य इत्रोत्रौ इति शीङ उत्रः, "यद्यन्तोदात्तता न स्यात् तवं शगुं त्रायते इति शयुत्रौ” इति सायणः ।। त्रयोदशीमृचमाह- च्यानमश्विना जरन्तं पुनर्युवानं चक्रथुः शचीभिः। युवो रथै दुहिता सूर्यस्य सह श्रिया नासत्यावृणीत ॥१३॥ युवम् च्यानम् अश्विना जर॑न्तम् पुनः युवानम् चक्रथुः शचीभिः युवोः रथम् दुहिता सूर्यस्य सह श्रिया नासत्या अवृणीत ॥ हे अश्विना अश्विनौ, युवम् युवां शचीभिः शक्तिभिः क्रियात्मिकाभिः, जरन्तम् जीर्यन्तं च्यवानम् स्तुतीनां च्यावयितारं च्यवनमृर्पि पुनः युवानम् यौवनोपेतं चक्रथुः कृतवन्तौ। अपि च हे नासत्या नासत्यौ, युवोः युवयोः रथम् सूर्यस्य दुहिता सूर्या, प्रस्तुतपूर्वा श्रिया सह शोभया, कान्तिसंपदा सह अवृणीत समभजत ॥ जरन्तम्-जीर्यन्तं, व्यत्ययेन शप् । युवोः-पुवयोः, यत्वाभावश्ठान्दसः॥ चतुर्दशीमृचमाह- युवं तुाय पूव्र्येभिरेवैः पुनर्मन्याभवतं युवाना । युवं भुज्युमर्णसो निः समुद्राद्विभिरूहथुर्ब्रजेभिरश्वैः॥१४॥ युवम् तुाय पूयेभिः एवैः पुनःऽमन्यो अभवतम् युवाना युवम् भुज्युम् अर्णसः निः समुद्रात् विऽभिः ऊहथुः ऋजेभिः अश्वैः॥

·अ. १,५.८,३.१६.] ८४३ [मं. १, मनु. १७, सू. ११७. हे युवाना यावयितारौ अनिष्टानां, अश्विनौ, युवम् युवां पूयेभिः चिरन्तनैः एवैः गन्तभिः, आश्रितान् मतान् प्रति गमनैरित्यर्थः तुग्राय भुज्योर्जनकाय पुनर्मन्यौ युप्मदीयभुज्युरक्षणात्प्रागिर परमपि स्तोतब्यौ अभवतम् । युवम् युवां भुज्युम् तुग्रपुत्र अर्णसः अर्णस्वतः, प्राणवललक्षणात समुद्रात् अपां राशेः सकाशात् विमिः पक्षिवद्वेगगन्तृभिः ऋनेमिः ऋजुगमनैः अवैः उक्तलक्षणैः निस्हयुः निर्गमय्य गन्तव्य स्थान प्रापितवन्तौ ॥ एवैः-इण् गतौ, इण्शीभ्यां वन् । पुन- मन्यौ-मन ज्ञाने, अत्र स्तुत्यर्थः, पचायच्, अर्थेि यः । युवाना-यु मिश्रणामिश्रणयोः, कनिन्यु- वृषीत्यादिना कनिन् । अर्णसः-अर्णस्-शब्दान्मत्वर्थीयस्य लोपः ।। पञ्चदशीमृचमाह- अजौहवीदश्विना तौग्रयो वा प्रोहः समुद्रमव्यथिर्जगन्वान् । निष्ट हथुः सुयुजा रथैन मनोजवसा वृषणा खस्ति ॥१५॥ अजौहवीत् अश्विना तौग्रयः वाम् प्रऽऊळ्हः समुद्रम् अव्यथिः जगन्वान् निः तम् ऊहथुः सुऽयुर्जा रथेन मनःऽजवसा वृषणा स्वस्ति । हे अधिना अश्विनौ, वाम् युयां तौग्रयः तुग्रपुत्रो भुज्युः प्रोहः पित्रा प्रापितः समुद्रम् अपां राशि जगन्यान् तत्राप्मु निमग्नोऽपि अव्यथिः व्ययामप्राप्त एव सन् अजोहवीत् आह्वयत् । तम् वया आहूतयन्तं, हे मनोजवसा मनोवद्वेगयुक्तौ वृपणा चर्पितारौ अश्विनौ, सुयुजा सुष्टु अश्व- मुक्तैन रथेन स्वस्ति क्षेमं यया भवति तथा निरूहथुः प्राप्तव्यं प्रापितवन्तौ ॥ जगन्वान्-गमेः लिटः कसुः, इडमावः मकारस्य नकारश्च छन्दसि विकल्पनात् ।। पोडशीमृचमाह- अजोहवीदश्विना वर्तिका वामानो यत्सीममुश्चतं वृकस्य । वि जयुपा यययुः सान्वद्रेर्जातं विष्वाचौ अहतं विषेण ॥१६॥ अजोहवीत् अश्विना वर्तिका वाम् आस्नः यत् सीम् अमुञ्चतम् वृकस्य वि जयुपा ययथुः सार्नु अद्रेः जातम् विष्वाचः अहतम् विपेण ॥ हे अधिना अश्विनी, वाम् युवां वर्तिका पक्षिखी (गृहार्थः पूर्व विट्टतः) अनोहबीन आह्वयत् । यत् सीम् यदा सल वृकस्य छेदकस्यासुरस्य आरनः आस्यात् अमुन्नतम् अमोचयतं ताम् । इति प्रयमस्याष्टमे पञ्चदशो वर्ग:

·८४२ " . ८ अ., अ.८, व. १५.] [म. १, अनु. १७, सू. ११५ कुह यान्ता सुऽस्तुतिम् काव्यस्य॑ दिवः नपाता वृषणा शयुऽत्रा हिरण्यस्यऽइव कलशम् निऽखातम् उत् ऊपथुः दशमे अश्विना अर्हन्॥ हे दिवो नपाता द्योतमानस्य स्खलॊकस्य पुत्रौ, वृपणा वर्पितारौ, शयुत्रा शयुनानखायको अश्विना हे अश्विनौ, काव्यस्य उशनसो भार्गवस्य (कविर्द्रष्टा स्तोता तत्पुत्रः काव्यः सौरांशुभूतो भृगुवंशजः) सुष्टुतिम् शोभनां स्तुति यान्ता प्राप्नुवन्तौ कुह कुत्र स्थाने हिरण्यस्यऽइव कलशम् सुवर्णपरितं कलशमिव निखातम् भूम्यां निक्षिप्त ऋपि रेभ, सामर्थ्यात् दशमे अहन् 'दश रात्री- नव द्यून्' इति प्रागुक्तः, दशमेऽहनि उपथुः उन्निन्यथुः ।। कुह-सप्तम्यर्थे प्रत्ययश्छन्दसि । शयुत्रा-अशिवादिभ्य इत्रोत्रौ इति शीङ उत्रः, "यद्यन्तोदात्तता न स्यात् तद्देवं शयुं त्रायते इति शयुत्रौ” इति सायणः॥ त्रयोदशीमचमाह- युवं च्यानमश्विना जरन्तं पुनर्युवानं चक्रथुः शचीभिः। युवो रथै दुहिता सूर्यस्य सह श्रिया नासत्यावृणीत ॥१३॥ युवम् च्यानम् अश्विना जरन्तम् पुनः युवानम् चक्रथुः शचीभिः युवोः रथम् दुहिता सूर्यस्य सह श्रिया नासत्या अवृणीत ॥ हे अश्विना अश्विनौ, युवम् युवां शचीभिः शक्तिभिः क्रियात्मिकामिः, जरन्तम् जीर्यन्तं च्यवानम् स्तुतीनां च्यावयितारं च्यवनमृपि पुनः युवानम् यौवनोपेतं चक्रथुः कृतवन्तौ। अपि च हे नासत्या नासत्यौ, युवोः युवयोः स्थम् सूर्यस्य दुहिता सूर्या, प्रस्तुतपूर्वा श्रिया सह शोभया, कान्तिसंपदा सह अपृणीत समभजत ॥ जरन्तम्-जीर्यन्तं, व्यत्ययेन शप् । युवोः-पुवयोः, यत्वाभावश्छान्दसः ।। चतुर्दशीमृचमाह- युवं तुग्रोय पूर्येभिरेवैः पुनर्मुन्याभवतं युवाना। युवं भुज्युमर्णसो निः समुद्राद्विभिरूहथुर्ऋजेभिरश्वैः॥१४॥ युवम् तुाय पूव्येभिः एवैः पुनःऽमन्यो अभवतम् युवाना युवम् भुज्युम् अर्णसः निः समुद्रात् विऽभिः ऊहथुः ऋजेभिः अश्वैः॥ . , ..

·" यत् सीम् यदा सल फस्य छेदकस्यासुरस्य आरन: आस्यात् अमुश्चतम् अमोचयतं ताम् । अ...८५६.१६.] [मं. १, अनु. १७, सू. ११७.. हे युवाना यावयितारौ अनिष्टानां, अश्विनौ, युवम् युवां पूर्येभिः चिरन्तनैः एवैः गन्तभिः, आश्रितान् भक्तान् प्रति गमनैरित्यर्थः तुग्राय भुज्योर्जनकाय पुनर्मन्यौ युष्मदीयभुज्युरक्षणात्यागि परमपि स्तोतच्यौ अभवतम् । युवम् युवां भुज्युम् तुग्रपुत्रं अर्णसः अर्णस्वतः, प्राणवललक्षणात समुद्रात अपां राशेः सकाशाद विभिः पक्षिवद्वगगन्तुमिः जेमिः ऋजुगमनैः अश्वैः उक्तलक्षणैः निरूहथुः निर्गमय्य गन्तव्य स्थान प्रापितवन्तौ ।। एवैः-इण गती, इणशीभ्यां वन् । पुन- मन्यौ-मन ज्ञाने, अत्र स्तुत्यर्थः, पचाद्यच् , अर्थेि यः। युवाना-यु मिश्रणामिश्रणयोः, कनिन्यु- वृपीत्यादिना कनिन् । अर्णसः-अर्णस्-शब्दान्मत्वर्थीयस्य लोपः ।। पञ्चदशीमृचमाह- अजोहवीदश्विना तौग्रयो वा प्रोव्हेः समुद्रमव्यथिजगन्वान् । निष्टम॒हथुः सुयुजा रथेन मनौजवसा वृषणा स्वस्ति ॥१५॥ अजौहवीत् अश्विना तौयः वाम् प्रऽऊळहः समुद्रम् अव्यथिः जगन्वान् निः तम् ऊहथुः सुऽयुर्जा रथैन मनःऽजवसा वृषणा स्वस्ति । हे अधिना अश्विनौ, वाम् युवां तौग्रयः तुग्रपुत्रो भुज्युः प्रोव्हः पित्रा प्रापितः समुद्रम् अपां राशि जगन्यान् तत्राप्सु निमग्रोऽपि अव्यथिः व्यथामप्राप्त एच सन् अजोहवीत् आह्वयत् । तम् तथा आहूतवन्तं, हे मनोजचसा मनोवद्वेगयुक्तौ वृपणा चर्पितारौ अश्विनौ, सुयुजा सुष्टु अश्व- युक्तेन रथेन स्वस्ति क्षेमं यथा भवति तथा निरूहथुः प्राप्तव्यं प्रापितवन्तौ ।। जगन्यान्-गमेः लिट: वसुः, इडभावः मकारस्य नकारश्च छन्दसि विकल्पनात् ॥ पोडशीमृचमाह- अजोहवीदश्विना वर्तिका वामानो यत्सीममुञ्चतं वृकस्य । वि जयुो ययथुः सान्वद्रेर्जातं विष्वाचौं अहतं विषेण ॥१६॥ अजोहवीत् अश्विना वर्तिका वाम् आनः यत् सीम् अमुञ्चतम् वृकस्थ वि जयुषा ययथुः सार्नु अनैः जातम् विष्वाचः अहतम् विपेण ॥ है अधिना अश्विनौ, वाम् युगां वर्तिका पवित्री (गूढार्थः पूर्व विस्तः) अजोहवीत् आह्वयत् । . इति प्रयमस्याष्टमे पञ्चदो वर्ग:

·८४४ - म. १, स.८.१६.] [म. १, अनु. १७, स. ११७. " अपि च जयुपा जयशीलेन रथेन अद्रेः सानु पर्वतस्याग्रं विययथुः व्याप्य गतवन्तौ (परिविष्टं जाहुपमित्यत्र विवृतम्) तथा विष्वाचः विविधमतियुक्तस्यासुरस्य एतन्नाम्नः जातम् अपत्यं विपेण अहतम् श्वेलेन अहतं युवां हतवन्तावित्यध्याहार्यम् ॥ अजोहवीत्-हयतेर्यड्लुगन्ता- लडि तिपि यो वेति इडागमः, द्विवचनात्पूर्वमेव ह्वयतेः संप्रमारणम्। विष्वाचः-विषु साम्येन, आमिमुख्येन अश्चतीति विग्रहः, ऋत्विगित्यादिना किन् ।। सप्तदशीमृचमाह-- शतं मेपान्वृक्य मामानं तमः प्रीतमर्शिवेन पित्रा। आक्षी ऋजाश्वे अश्विनावधत्तं ज्योतिरन्धाय चक्रथुर्विचः ॥१७॥ शतम् मेपान् वृक्ये ममहानम् तमः प्रनीतम् अशिवेन पित्रा आ अक्षी इति ऋजऽअश्वे अश्विनौ अधत्तम् ज्योतिः अन्धाय चक्रथुः विऽचः ॥ शत मेपान् वृक्ये चक्षदानमित्यत्र व्याख्यानमनुसन्धेयम् । शतम् मेपान् शतसंख्याकान् मेपान् उक्तस्वरूपान् वृक्ये वृकस्त्रियै ममहानम् पूजितवन्तीअशिवेन असुखकारिणा पित्रा जनकेन तमः अन्धकार, दृष्टिराहित्यरूपं प्रणीतम् प्रापितं ऋजावं अश्विनौ चक्षुष्मन्तं कृतवन्तौ इति शेषः । तदेवोच्यते । हे अश्विनौ, अक्षी नष्टे चक्षुपी ऋजावे एतसिन् आ अधत्तम् पुनर्दर्शन- समर्थे आहितवन्तौ युवाम् । एवं अन्धाय नाश्चाय ज्योतिः तमःप्रध्वंसनं दिव्यं प्रकाशकं चक्षुः विचक्षे विशिष्य दर्शनाय चक्रथुः कृतवन्तौ ॥ ममहानम्-मह पूजायाम् , लिटः कानच् ॥ अष्टादशीमृचमाह- शुनमन्धाय भरमह्वयत्सा वृकीरश्विना वृषणा नरेति । जारः कनीन इव चक्षदान ऋजाश्वः शतमेकै च मेपान् ॥१८॥ शुनम् अन्धाय भरम् अह्वयत् सा वृकीः अश्विना वृषणा नरा इति जारः कनीनःऽइव चक्षदानः ऋज़ऽश्वः शतम् एकम् च मेषान् ।। भरम् पोपकं पोपणहेतुभृतं शुनम् सुसं अन्धाय तस्मै नाश्वाय इच्छन्ती सा की पूर्वोक्त- मेपादिनी हे अश्विना अश्वयुक्तौ, घृपणा अभीष्टानां वपितारी, नरा नेतारौ, इति संयोध्य अह्रयत् आहूतरती । तथा आहूय किमुक्तं तया? उत्तरेणार्धनाह । कनीनाऽइय यया प्राप्तयौवनः कामुकः, कान्तो या जारः पारदारिकः सर्व धनं प्रयच्छति परस्त्रियै तथा माधः शतम् एकम् च ·" अ.अ.८३.१६.] ४५ - [मं. १, मनु.१७, सू. ११७० मेपान्, चक्षदानः शकलीकुर्वन् , ममं प्रादादिति अध्याहार्यम् । कथातत्त्वं पूर्वमुक्तम् ।। कनीनः- युवशब्दस्य कन्नादेशः, अथवा कनी दीप्तिकान्तिगतिपु, औणादिक ईनप्रत्ययः ।। एकोनविंशीमृचमाह- मही वामूतिरश्विना मयोभूरुत सामं धिष्ण्या सं रिणीथः। अर्था युवामिदह्वयत्पुरन्धिरागच्छतं सीं वृषणावोभिः॥१९॥ मही वाम् ऊतिः अश्विना मयःऽभूः उत स्रामम् धिष्ण्या सम् रिणीथः अर्थ युवाम् इत् अयत् पुरम्ऽधिः आ अगच्छतम् सीम् वृषणौ अवःऽभिः॥ हे अश्विना अश्विनौ, वाम् युवयोः मही महती ऊतिः रक्षा मयोभः सुखस्य भावयित्री उत अपि च हे धिष्ण्या धिपणा स्तुतिलक्षणा धीस्तत्र सन्तौ, स्तोत्रे सनिहिता हि देवता, स्रामम् (संसतेः) स्रस्तं विश्लथितं विश्लिष्टाङ्गमिति यावत् , प्रागुक्तमत्र्यादिकं पुरुपं संरिणीयः संगताङ्गं कुख्यः । अथ अपि च युवामित् युवामेव पुरन्धिः बहुधीः घोपादिका अह्वयत् आह्वयत्, वृषणौ वर्पितारी, सीम् एना अयोभिः रक्षणैः सह आगच्छतम् अभिमुखं प्राप्तवन्तौ ॥ मयोभूः- है भवतेरन्त वितण्यर्थात् क्विप् ॥ विशीमृचमाह- अधेनुं दस्रा स्तयं विपक्तामपिन्वतं शयवै अश्विना गाम् । युवं शचीभिर्विमुदाय जायां न्यूहथुः पुरुमित्रस्य योर्पाम् ॥२०॥ अर्धेनुम् दस्रा स्तर्यम् विऽसक्ताम् अपिन्वतम् शयर्वे अश्विना गाम् युवम् शचीभिः विऽमदार्य जायाम् नि ऊहथुः पुरुऽमित्रस्य योपाम् ॥ हे दस्रा कर्मसु कुशलौ, अश्विना, विपक्ताम् असंगताचयवां कृशाङ्गीं अत एव स्तर्यम् प्रमासमाँ अत एव अधेनुम् अदोग्धी, ईदृशीं गाम् शयये ऋपये अपिन्वतम् पयसा अपूर्यतम् (इयमपि कथा गूढार्या प्रागुक्ता)। अपि च पुरुमित्रस्य बहुमुहृयुक्तस्य, राज्ञः, योपाम कुमारी शचीमिः स्त्रीयाभिः शक्तिमिः विमदाय ऋपये युवम् युवां जायाम् न्युहशुः प्रापितवन्तौ ।। विपक्ताम्-पक्ष सङ्गे । अपिन्वतम्-पिपि सेचने । इति प्रपमस्याष्टमे पोग्लो वर्ग:

·. [मं. १, अनु. १७, सू. ११७. म. १, म.44. १७.] ज्योतिः चक्रथुः एकविंशीमचमाह- यवं वृकैणाश्विना वपन्तेष दुहन्ता मनुपाय दस्रा। अभि दस्युं वर्कुरेणा धमन्तोरु ज्योतिश्चक्रथुरार्याय ॥२१॥ यवम् वृकैण अश्विना वपन्ता इपम् दुहन्ता मनुपाय दस्रा अभि दस्युम् वर्कुरेण धमन्ता उरु आर्याय॥ हे दस्रा कर्मकुशलौ, अविना अश्विनौ, युवां आर्याय उद्योगशीलाय मनुपाय मनुष्यार्थ, मनोरथ वा (मनुमन्ता मूलपुरुपो मनुजानां) त्रिविधं कर्म कृतवन्तौ । तान्याह-अन्नमयदेह- धारणाय यवम् धान्योपलक्षणं, स्थूलदेहोपादानभृतं वृण विकर्तनेन लागलेन कृष्टक्षेत्रे वपन्ता आवापयन्तौ, तथा इपम् प्रेरणाशक्ति मध्यमस्थानसंवन्धिनि प्राणदेहे दुहन्ता क्षारयन्तौ, तथा तत्रैव दस्युम् क्षपयितारमसुरं यकुरेण भासमानेन वज्रेण अभि धमन्ता अभिनन्तौ, एवं विविध कर्म कृतवन्तौ युवा तस्मै आर्याय उरु ज्योतिः विस्तीर्णं ऋतं वृहत् ज्योतिः चक्रथुः कृतवन्तौ आविर्भावितवन्तावित्यर्थः ॥ यकुरेण-यास्को बहुधा निर्वचनं कल्पयति, तमेवोदाहरति सायणः, चयमप्यन्यथा शरणं नास्तीति तमेवोदाहरामः "बकुरो भास्करो भयङ्करो भासमान" इत्यादि । द्वाविंशीमृचमाह- आथर्वणार्याश्विना दधीचेऽश्व्यं शिरः प्रत्यैरयतम् । स वा मधु प्र वोचतायन्वया॒ष्ट्रं यद्देस्रावपिकक्ष्य वाम् ॥२२॥ आथर्वणार्य अश्विना दधीचे अश्व्यम् शिरःप्रति ऐयतम् सः वाम् मा प्र वोचत् ऋतऽयन् त्या॒ष्ट्रम् यत् दुस्रो अपिऽकक्ष्यम् वाम् ॥ "तद्वां नरा सनये” इत्यत्रोक्तमेवार्थमत्र स्मारयामः । हे दस्रौ अधिना कर्मकुशलौ अधिनौ आयर्षणाय अथर्वपुत्राय दधीचे दध्यड्नाग्ने अश्व्यम् अश्वसंवन्धि शिरः प्रत्यैरयतम् प्रत्यधनम् सः स च दध्यड् वाम् युवाभ्यां ऋतायन् ऋतमात्मन इच्छन् सत्यप्रतिज्ञः सन् मधु मधुविद्य प्रयोचत्, त्याष्टम् त्वादुर्विश्वकर्मणः माशान (इन्द्रादिति प्रादुः) लब्धं यत् अपिफक्ष्यम् अपिहिर रहस्य मधुप्रवविद्यात्मक, तस्त्रानोचन् ।।

·(पूर्व प्रस्तुनेयम्) हिरण्यहन्तम् एतं पुत्रम् अदचम् प्रायच्छनम् । अपि च हे अधिना अधिनौ, -८४७ - हिरण्यऽहस्तम् अश्विना राणा पुत्रम् नरा वधिऽमत्याः अदत्तम् त्रिर्धा म. १,०५३. १७.].. [म..१, मन. १७, स. ११७. त्रयोविंशीमृचमाह- सदा कवी सुमतिमा चके वा विश्वा धियो अश्विना प्रावतं मे । अस्मे रयिं नासत्या वृहन्तमपत्यसाचं श्रुत्यै रराथाम् ॥२३॥ सर्दा कवी इति सुऽमतिम् आ चके वाम् विश्वाः धियः अश्विना प्र अवतम् मे अस्मे इति रयिम् नासत्या वृहन्तम् अपत्यऽसाचम् श्रुत्य॑म् रराथाम् ।। हे कवी द्रष्टारौ सर्वस्प, अश्विना अश्विनौ, वाम् युवयोः सुमतिम् शोभनां बुद्धि सदा सर्वदा आचके आमिमुख्येन प्रार्थये, मे मत्संवन्धिनीः विश्वाः धियः सर्वाः स्तुतिलक्षणाः युद्धीः प्रावतम् प्रकर्षेण रक्षतम् । अपि च है नासत्या नासत्यौ, अस्मे अस्मभ्यं बृहन्तम् महान्तं अपत्यसाचम् अपत्यैः सह सचते संगच्छते इति अपत्यसाच तं, सन्तानेपि अविच्छेदेन संगत- मित्यर्थः, श्रुत्यम् प्रशंसनीयं एवंभूतं सर्वोत्कृष्टं रयिम् धनं ररायाम् प्रयच्छतम् ।। अस्मे-चतुर्थी- बहुवचनस्य शे आदेशः । अपत्यसाचम्-छान्दसो ण्विः । श्रुत्यम्-श्रुतिः स्तुतिस्तत्र भवं, यत् । ररायाम्-रा दाने, लोटि व्यत्ययेनात्मनेपदम्, शपः श्लुः छन्दसि ।। हिरण्यहस्तमश्विना रराणा पुत्रं नरा वधिमत्या अंदत्तम् । त्रिर्धा ह श्यामश्विना विकस्तमुजीवर्स ऐरयतं सुदान ॥२४॥ चतुर्विशीमृचमाइ- हु श्यार्वम् अश्विना विऽकस्तम् उत् जीवसे ऐरयतम् सुदानृ इति सुदानू॥ हे नरा नेतारों, अधिनी, युवां रराणा रममाणौ सन्तो वधिमत्याः एतस्य ब्रह्मवादिन्यै मुद्दान् शोभनदानी, विधा धा विकतम् विच्छिन्नं अमुरिति शेपः, श्यायम् अपि जीपसे जापितुं उदैरयतम् उदगमयतम् । ह पादपूग्णः ॥ त्रिपु स्थानेषु अन्नप्रागमनःसु प्रहन विना सिवमृपिमुदस्यतमित्यर्थः ॥ रागा-रमनः शानच्, रापः स्टः पिरमम्-कसि गतिविनाशनयोरित्यस्मान् क्तः ।। . व्यत्ययेन मारम्यानम्।

·. अ. १, ३.८, व.१८] -४८- [म.भन. १७, स. ११८ पञ्चविंशीमृचमाह- एतानि वामश्विना वीर्याणि प्र पूाण्यायवोऽवोचन् । ब्रह्म कृण्वन्तो वृपणा युवन्या सुवीरांसो विदथमा वैदेम ॥२५॥ एतानि वाम् अश्विना वीर्याणि प्र पूर्व्याणि आयवः अबोचन् ब्रह्म कृण्वन्तः वृषणा युवऽभ्याम् सुऽवीरासः विदर्थम् आ वदेम् ॥ हे अश्विना अधिनौ, चाम् युवयोः पूाणि चिरन्तनानि एतानि एवमुक्तानि वीर्याणि वीर- कर्माणि आययः मनुष्याः पूर्वं पितरः प्रायोचन् प्रोक्तवन्तः । वृपणा हे वर्पितारौ, युवभ्याम् युवाम्यां वयमपि ब्रह्म कृण्वन्तः मन्त्रात्मकं स्तोत्रं कुर्वन्तः सुवीरासः शोभनवीर्योपेताः सन्तः विदयम् ज्ञानागमं सर्वोत्कृष्टज्ञानलाभं आ वदेम आमिमुख्येन प्रशंसेम ॥ विदयम्-विदिभ्यां किदिति अथप्रत्ययः॥ इति प्रयमस्याष्टमे सप्तदशो वर्ग: 'आ वामित्येकादशचं तृतीयं सूक्तं कशीवत आप त्रैष्टुभमाश्विनम् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- आ वा रथो अश्विना श्येनपत्वा सुमृळीकः खवाँ' यावर्वाङ् । यो मर्त्यस्य मनसो जवीयान्त्रिवन्धुरो पणा वातरंहाः ॥१॥ आ वाम् रथः अश्विना श्येनऽपत्वा सुऽमुळीकः स्वऽवान् यातु अ॒र्वाङ् यः मर्त्यस्य मनसः जीयान् त्रिऽवन्धुरः वृपणा वातऽरंहाः॥ हे अश्विना अश्विनौ, याम् युवयोः संवन्धी रथः, अर्याङ् अस्मत्समीपं आयातु आगच्छतु । कीदृशः१ श्येनपत्वा श्येनः पतत्त्री इव शीघ्र पतन सुमृळीकः शोमनसुरायुक्तः स्ववान् वः आत्मा तद्वान् वशी इत्यर्थः, धनवानिति सापणः, हे वृपणा वर्पितारौ यः युष्मद्रयः मर्त्यस्य मनुप्पस्य मनसः जबीयान् अतिशयेन वेगवान् विपन्धुरः विविधसारथिस्थानयुक्तः वातरंहाः पापुरेग इव वेगगन् । मनसो जबीयानित्युक्त्या जगद्वथापन, पावरहा इत्यनेन अप्रतिहतगतित्व पेति मेदोऽवधेयः । त्रिवन्धुरः लोकत्रयापेक्षया सानत्रयम् योध्यम् ॥ श्येनपत्या-पत्तेः, अन्येभ्योऽपि दृश्यत इति पनिम् ॥

·२.१.न.८, ३.१८ ..८४९ [म.१, अनु.१७, सू. ११८. द्वितीयामृचमाह- त्रिवन्धुरेणं त्रिवृता रथैन त्रिचक्रेण सुवृता यांतमर्वाक् । पिन्वतं गा जिन्वतमर्वतो नो वर्धय॑तमश्विना वीरममे ॥२॥ त्रिवन्धुरेणं त्रिवृता रथेन वि॒िऽचक्रेण सुऽवृता आ यातम् अर्वाक् पिन्वतम् गाः जिन्वतम् अवतः नः वर्धय॑तम् अश्विना वीरम् अस्मे इति॥ त्रिबन्धुरेणेत्यादौ त्रिकमधिकृत्य हिरण्यस्तूपसूक्त (३४ स.) विचारितम् । त्रिचन्युरेण त्रिविघसारथिस्थानोपेतेन त्रिवृता विधा वर्तमानेन त्रिचक्रेण चक्रत्रयोपेतेन सुवृता सुप्ठु वर्तमानेन; गच्छनेत्यर्थः रथेन, अकि समीपं अस्मदभिमुखं आयातम् आगच्छतम् । हे अश्विना, क्या आगत्य गाः अस्मदीयाः चिद्रश्मिलक्षणाः पिन्वतम् अमृतेन पूरयतम् । नः अस्माकं अवतः अश्वान् प्राणवललक्षणान् जिन्वतम् प्रीणयतम् । अपि च अस्मे अस्माकं वीरम् वीर्यबलं च वर्षयतम् प्रवृद्धं कुरुतम् ॥ तृतीयामृचमाह- प्रवद्यामना सुवृता रथैन दस्राविमं शृणुतं श्लोकमद्रेः। किमङ्ग वा प्रत्यवति गर्मिष्ठाहुर्विप्रासो अश्विना पुराजाः॥३॥ प्रवत्ामना सुऽवृता रथेन दस्रो इमम् शृणुतम् श्लोकम् अद्वैः किम् अङ्ग वाम् प्रति अर्तिम् गर्मिष्ठा आहुः विप्रासः अश्विना पुराऽजाः॥ हे दुस्रौ अश्विनौ, प्रवद्यामना प्रकृष्टगमनेन सुवृता सुष्ठु वर्तमानेन, मुसैन गच्छता, रथेन आगत्य अद्रेः आदरं कुर्वतः स्तोतुर्मम इमम् श्लोकम् इमां स्तोत्रलक्षणां वाचं शृणुतम् आर्ण यतम् । अङ्ग अश्विना हे अश्विनी, पुराजाः पुरा जाताः, पूर्व विप्रासः मेधाविनः वाम् युवां अवर्तिम् अवर्तनं, स्तोतॄणां दैव्ये पदे स्थिरवासाभावं प्रति परिहतु गमिष्टा गन्ततमौ आहुः वदन्ति, किम् “प्रदर्शनफलप्रश्ने वर्तते, किं न कथयन्ति कथयन्त्येवेति मायणः । एवं सति युवाम्यामागन्तव्यं मामुद्दिश्य ॥ प्रवद्यामना-सोपसृष्टे धात्वर्थे वर्तमानात् प्रशब्दाव 'उपसा- च्छन्दसि घात्वर्थे' इति वतिः, या प्रापणे, भावे मनिन् , ततो बहुचीहिः, प्रवत् याम ययोस्तों इति । अद्रेः-दृङ् आदरे, आङ्पूर्वादस्मादौणादिकः फिप्रत्ययः आडो दस्खश्च । गमिष्टा-गन्त- शन्दा तस्कन्दसीति इष्ठन् , विमक्तेराकारः॥

·[म. १, अनु. १७, पू. ११८. ८५० - म.१,०८, य. १९.] ये चतुर्थीमृचमाह- आ वो श्येनासौ अश्विना वहन्तु रथे युक्तास आशवः पतङ्गाः। ये अ॒प्तुरो दिव्यासो न गृध्रा अभि प्रयो नासत्या वहन्ति॥४॥ आ वाम् श्येनासः अश्विना वहन्तु रथे युक्तासः आशवः पतङ्गाः अप्ऽतुरः दिव्यासः न गृध्राः अभि प्रयः नासत्या वहन्ति । हे अश्विना अश्विनौ, रथे युक्तासः युक्ताः आशवः व्याप्नुवन्तः पतङ्गाः पतनपटवः श्येनासः पक्षिण इव पतन्तोऽश्वाः वाम् युवां आ वहन्तु अस्मदभिमुखमानयन्तु । ये अश्वाः अस्तुरः आप इव प्रवाहत्वरोपेताः दिव्यासो न गृध्राः दिव्याः पक्षिविशेपा इव शीघ्रगामिनः हे नासत्या, प्रयः प्रियं वस्तु किमपि दिव्यं, अन्नमिति सायणः, अभि अस्मदभिमुखं वहन्ति प्रापयन्ति । अप्तुर:-तुर त्वरणे, किम् ॥ पञ्चमीमृचमाह- आ वां रथ युवतिस्तिष्ठदत्रं जुष्ट्वी नरा दुहिता सूर्यस्य । परि वामश्वा वपुषः पतङ्गा वो वहन्त्वरूषा अभीके ॥५॥ आ वाम् रथम् युवतिः तिष्ठत् अत्र जुष्ट्वी नरा दुहिता सूर्यस्य परि वाम् अश्वाः वपुषः पतङ्गाः वयः वहन्तु अरुषाः अभी॥ हे नरा नेतारावश्विनौ, युवतिः यौवनोपेता सूर्यस्य दुहिता सूर्या जुष्ट्वी प्रीता सती चाम् युवयोः अत्र रथम् इमं रथं आतिष्ठत् आस्थिता आरूढवती । वाम् युवां तया सहितौ वपुषः वपुप्मन्तः, प्रशंसार्थस्य मत्वर्थीयस्य लोपः, पतङ्गाः उत्पतनपटवः वयः गच्छन्तः अरुपाः आरोचमानाः अश्वाः अमीके अस्मत्समीपे परि वहन्तु परिप्रापयन्तु ॥ जुष्ट्वी-जुपी प्रीति- सेवनयोः, औणादिकः क्तुप्रत्ययः, वोतो गुणवचनादिति डीप् ॥ .. इति प्रयमस्याप्टमेऽष्टादशो वर्ग पष्ठीमृचमाह- उद्वन्दनमैरतं दंसनाभिरुद्रेभं देस्रा वृषणा शचीभिः। निष्टोग्रयं पारयथः समुद्रात्पुनश्च्यवानं चक्रथुर्युवानम् ॥६॥ उत् वन्दनम् ऐरतम् दंसनाभिः उत् रेभम् दस्रा वृषणा शचीभिः निः ·- प. १,०८, ३. १९.] [मं. १, मन. १७, सू. ११८. तौग्रयम् पारयथः समुद्रात् पुनरिति च्यानम् चक्रथुः युवानम् ॥ प्रागुक्तान्येवाश्विनवीर्याणि प्रस्तौति । हे अश्विनौ, वन्दनम् ऋर्षि दंसनामिः स्वीयैः कर्मभिः उदैरतम् उदगमयतं अधोऽन्धकारकूपात् । हे दस्रा कर्मवीरौ, वृपणा वर्पितारी, शचीभिः शक्तिमिः स्वीयाभिः रेभम् ऋषि उत् उदैरयतं, उचारितवन्तौ अज्ञानान्धकृपात् । तथा तौग्रथम् तुग्रपुत्रं भुज्युं समुद्रात् निष्पारयथः तीरं प्रापितयन्तौ । च्यवानम् च्यवनमृपि पुनर्युवानम् चक्रथुः वृद्धं पुनीवनं प्रापितवन्तौ ॥ ऐरतम्-ईर गतौ कम्पने च, णिलोपः छान्दसः ।। सप्तमीमृचमाह- युवमत्रयेऽवनीताय तप्तमूर्जमोमानमश्विनावधत्तम् । युवं कायापिरिप्ताय चक्षुः प्रबंधत्तं सुष्टुतिं जुजुषाणा ॥७॥ युवम् अत्रये अवऽनीताय तप्तम् ऊर्जम् ओमानम् अश्विनौ अधत्तम् युवम् कण्य अर्पिऽरिताय चक्षुः प्रति अधत्तम् सुऽस्तुतिम् जुजुषाणा ॥ हे अश्विनी, युवम् युवां अवनीताय अघस्तात् प्रापिताय शत्रुभिरासुरवलैः अत्रये ऋपये तप्तम् पीडाफरं तापं अवारयेथाम् । अपि च अस्मै ओमानम् रक्षासुखकरं ऊर्जम् वीर्यवरलं अधत्तम् प्रायच्छतम् । सुष्टुतिम् शोभनां स्तुति जुजुपाणा सेवमानौ युवम् युवां अपिरिप्ताय अन्धकार- पटलेन पिहितदृष्टये कण्वाय महर्पये चक्षुः दर्शनेन्द्रियं प्रत्यधत्तम् प्रत्यस्थापयतम् । ओमानम्- अवतेर्मनिः, वकारस्य ऊठ, गुणः। अपिरिप्ताय-लिप उपदेहै, लस्य रेफः छान्दसः, कर्मणि निष्टा । जुजुपाणा-जुपी प्रीतिसेवनयोः, छान्दसो लिट्, लिटः कानच्, विभक्तैराकारः॥ अष्टमीमृचमाह- युवं धेनुं शयर्वे नाधितायापिन्वतमश्विना पूव्र्य । अर्मुञ्चतं वर्तिकामहसो निः प्रति जवौ विश्पलाया अधत्तम् ॥८॥ युवम् धेनुम् शयर्वे नाधितार्य अपिन्वतम् अश्विना पूर्व्याय अमुंश्चतम् वर्तिकाम् अंहसः निःप्रति जवाम् विश्पलायाः अधत्तम् ॥ हे अश्विना अश्विनी, युवम् सुनां पाय पुरातनाय नाधिताय याचमानाय शयवे शयानाय अपये प्रस्तुतपूर्वाय घेनुम् अपिन्वतम् पयमा पूरितपन्ती, अमृतक्षरणासमों चिन्मयरश्मिलक्षणां ·स. १, प.८.१९.] - ८५२ [मं. १, अनु. १७. स. ११८० . गां पुनरमृतस्य दोग्ध्रीमकुरुतम् । अपि च वर्तिकाम् पक्षित्रियं तल्लक्षितमूचं दिव्यं धाम जिग- मिपुं जीवात्मानं केण असुरेण ग्रस्तं अंहसः यूकमुखलक्षणात् पापात् निरमुञ्चतम् निरमोचयतम् । तथा विश्पलायाः जवाम् छिन्नजद्धायै असुरयलैरापादितगतिभङ्गायै विशां पालयिञ्यै पुनः जवाम् प्रत्यधत्तम् गमनसाधनं प्रत्यस्थापयतम् ।। नवमीमृचमाह- युवं श्वेतं पेदव इन्द्रजूतमहिहनमश्विनादत्तमश्वम् । जोमर्यो अभिभूतिमुयं सहस्रसां वृषणं वीङ्गम् ॥९॥ युवम् श्वेतम् पेदवै इन्द्रऽजूतम् अहिऽहनम् अश्विना अदत्तम् अश्वम् जो त्रैम् अर्यः अभिऽभूतिम् उग्रम् सहस्रऽसाम् वृषणम् वीलुऽअङ्गम् ॥ हे अश्विना अश्विनौ, युवम् युवां पेदवे शरणं प्रपन्नाय राजपये श्वेतम् स्वच्छं सचभूयस्त्व- लक्षणं अश्वम् क्रियादाक्ष्योपलक्षणं प्राणवलभूयिष्ठं साङ्केतिकं अश्वं अदत्तम् दत्तवन्तौ । कीदृश- मश्वम् १ इन्द्रजूतम् इन्द्रेण युवाभ्यां गमित, अहिहनम् अहेव॒त्रस्य हन्तारं जोत्रम् अतिशयेना- हातारं देवानां असुरैः सह संग्रामे, अर्यः अरेः शत्रोः अभिभृतिम् अभिभवितारं उग्रम् उद्गुण- वलं सहस्रसाम् संपत्सहस्रस्य दातारं वृषणम् अमीष्टस्य वर्पितारं वीड्वङ्गम् दाङ्गम् ॥ इन्द्रजूतम्-जु सौत्रो धातुर्गत्यर्थः, अन्तावितण्यर्थः, कर्मणि निष्ठा । जोत्रम्-हयतेर्यलुग- न्तादौणादिकः त्रप्प्रत्ययः । अर्थ:-अरिशब्दात् पाठयेकवचने छन्दसि गुणस्य विकल्पितत्वाद- भावे यणादेशः॥ दशमीमचमाह- ता वौ नरा स्वयंसे सुजाता हर्वामहे अश्विना नाधमानाः। आ न उप वसुमता रथेन गिरो जुपाणा सुविताय॑ यातम् ॥१०॥ '. ता वाम् नरा सु अबसे सुऽजाता हवामहे अश्विना नाधमानाः आ नः उप वसुऽमता रथेन गिरः जुाणा सुविताय यातम् ।। नरा नेवारी, मुजाता शोमनजन्मानौ, हे अधिना अश्विनौ, ता वाम् वो युवा नाधमानाः याचमानाः, दिव्यं श्रेयः प्रार्थयमानाः वयं अवसे रक्षणाय मु हवामहे शोभनं आह्वयामहे । गिरः स्वतीः जुपाणा सेवमानौ युगं वसुमना संपयुक्तेन स्थन, सुविताय मुष्टु प्राप्तव्याप दुरिवप्रति- ·८५३ - अ. १, अ.८,३.२०.] [मं. १, अनु. १७, स. ११९.. इन्दिने नित्यकल्याणाय नः अस्मान् उपायातम् उपागच्छतम् ॥ सुविताय-सुपूर्वादेतेः निष्ठा, तन्वादित्त्वादुवङ् ॥ एकादशीमृचमाह- आ श्येनस्य जव॑सा नूतनेवा॒स्मे यतिं नासत्या सजोषाः। हवे हि वामश्विना रातहव्यः शश्वत्तमाया उपसो व्युष्टौ ॥११॥ आ श्येनस्य जवसा नृतनेन अस्मे इति यातम् नासत्या सऽजोपाः हवे हि वाम् अश्विना रातऽहव्यः शश्वत्ऽतमार्याः उपसः विऽउष्टौ॥ हे नासत्या नासत्यौ, अश्विना अश्विनौ, सजोषाः सजोपसौ समानं प्रीती, श्येनस्य उत्पतन- पटोरश्वस्य नूतनेन प्रत्यग्रेण आयासगन्धेनाप्यस्पृष्टेन जबसा वेगेन युक्तौ युवां अस्मे अस्मदर्थं आयातम् आगच्छत्तम् । हि यस्मात् वाम् युवाभ्यां रातहव्यः रातेन दत्तेन हव्येन अर्पणीयद्रव्येण युक्तः सन् शश्वत्तमायाः शाश्वत्याः उपासककृते प्रादुर्भावार्थ नित्यसिद्धायाः उपसः चिन्मय- प्रभायाः व्युष्टौ विवासने प्रकाशने हवे आह्वयामि, तस्मादायातम् । उपसः प्रादुर्भाव रथिनो- रश्विनोरागतिस्तस्या आरोहार्थम् ।। हवे-ह्वेनो लडुत्तमैकवचने संप्रसारणं छान्दसम् ॥ इति प्रयमस्याप्टम एकोनविंशो वर्ग: 'आ वां स्थमिति दशचं चतुर्थ सक्तं कक्षीवत आ4 जागतमाश्विनम् ॥ तत्र प्रथमामृचमाह- आ वां रथ पुरुमायं मनोजुवै जीराश्वे यज्ञिय जीवसे हुवे । सहस्रकेतुं वनिन शतद्वसु श्रुष्टीवान वरिवोधामुभि प्रयः ॥१॥ आ वाम् रथम् पुरुऽमायम् मनःऽजुर्वम् जीरऽअश्वम् यज्ञिय॑म् जीवसे हुवे सहस्रऽकेतुम् वनिनम् शतत्ऽव॑सुम् श्रुष्टीऽवानम् वरिवःऽधाम् अभिप्रयः॥ हे अश्विनौ, वाम् युवयोः स्थम् जीवसे दिव्याय जीवनाय प्रयः अभि प्रियं, प्रेमास्पदं दिव्यं चस्त्वमिलक्ष्य आहुवे आह्वयामि । कीदृशं रथम्? पुरुमायम् बहद्भुतकर्माणं मनोजुवम् मन इव शीघ्रगामिनं जीराश्वम् जीरः जयवान् अश्वो यस्य सः तं, यज्ञियम् यजनेप्वाहातुमर्ह सहस्रफेतुम् संपत्सहस्रस्य केतयितारं झापयितार बनिनम् संभजनीयेन रसपदवेदनीयेनानन्दन युक्तं शतद्वमुम् शतविधधनोपेतं श्रुष्टीवानम् दिव्यश्रवणशालिनं वरियोधाम् स्थान सुसंवा दधानम् ॥ 66 ·-८५४ - " अ. १, म.८.२०.] [म. १, अनु. १७, सू. ११९. जीराश्वम्-जु इति गत्यर्थः, जोरी चेति रक् ईकारान्तादेशश्च । शतद्वसुम्-छान्दसस्तकारोपजनः॥ द्वितीयामृचमाह- ऊर्ध्वा धीतिः प्रत्य॑स्य॒ प्रयामन्यायि शमन्त्समयन्त आ दिशः। खामि धर्म प्रति यन्त्यूतय आ वामूर्जानी रथमश्विनारुहत्॥२॥ अर्वा धीतिःप्रति अस्य प्रऽयोमनि अधायिशस्मन् सम् अयन्ते आ दिशः खामि धर्मम् प्रति यन्ति ऊतयःआवाम् ऊर्जानी रथम् अश्विना अरुहत्॥ अस्य रथस्य प्रयामनि प्रयाणे सति शस्मन् शंसने, अश्विनोः स्तवने धीतिः धारणात्मिका अस्मबुद्धिः ऊर्ध्या उन्मुखा दिव्यं ऋतज्योतिःस्थानं प्रति प्रत्यधायि प्रतिष्ठिताऽभवत् । तथा ऊदृष्टौ सत्यां दिशः सर्वाः आ सर्वतः सम् अयन्ते संगच्छन्ते । दिशः सर्वाश्च एकीभूय मदीयां दृष्टिमूर्ध्वगतां द्रढयन्ति । अथ च अहं धर्मम् महावीरलक्षणं तप्तं दीप्तं च शरीरं वदामि स्वादकरोमि, देवानामुपभोग्यं करोमि । ऊतयः (अवतेः कर्तरि क्तिच्) अवितारः रक्षकाः देवाः उक्तलक्षणं धर्म प्रति यन्ति प्रति गच्छन्ति संस्कारार्थम् । अपि च हे अश्विना अश्विनौ, वाम् स्थम् युवयोः रथं ऊर्जानी सूर्यस्य दुहितैति सायणः, सामर्थ्याद सूर्या भवति, ऊर्जयती, महा- बलेति शब्दार्थः, सा आ अरुहत् आरूढवती ॥ प्रयामनि-यातेः भावे मनिन् । शस्मन्- शंसतेर्मनिन् । तृतीयामृचमाह- सं यन्मिथः प॑स्पृधानासो अग्मत शुभे मुखा अमिता जायो रणे। युवोरह प्रवणे चैकिते रथो यद॑श्विना वहथः सूरिमा वरम् ॥३॥ सम् यत् मिथः पस्पृधानासः अग्मत शुभे मुखाः अमिताः जायवः रणे युवोः अहे प्रवणे चेकिते रथः यत् अश्विना वहथः सुरिम् आ वरम् ।। मसाः यज्ञाः, मत्वर्थलक्षणा, यज्ञशालिनः अमिताः अत्यधिकाः जायवः जपशीलाः यजमानाः रणे देवविरोधिमिः सह संग्रामे शुभे शोभनाय, जयात्मककल्याणार्थ मियः पस्पृधानासः परस्परं अहमहमिकया अराविधिविपये स्पर्धमानाः यत् यदा सम् अग्मत संगच्छन्ते, तदानीं अश्विना है अधिनौ, युयोः अह युपयोरेव रयः प्रवणे दिवः निम्नप्रदेशे भृतले यजमानस्याने चेकिते ज्ञायते, देवानां मध्ये प्रथमं युवामैयागच्छय इत्यर्थः । यत् येन रथेन सरिम् विचक्षणं ऋषि प्रति वरम् " ·अ. १, अ.८, ३.२०. -८५५ - [म.१, अनु. १७, सू.११९. - वरणीयं श्रेष्ठं दिव्यं वस्तु आवहथः प्रापयथः ॥ पस्पृधानास:-स्पर्ध संघर्प, छान्दसो लिट्, कानच् । अग्मत-गमेश्छान्दसो लङ् । चेकिते-कित ज्ञाने, छान्दसो वर्तमाने लिट् ।। चतुर्थीमृचमाह- युवं भुज्युं भुरमाणं विभिर्गतं स्वयुक्तिभिर्निवहन्ता पितृभ्य आ। यासिष्टं वर्तिषणा विजेन्यं दिवोदासाय महिं चेति वामवः॥४॥ युवम् भुज्युम् भुराणम् विऽभिः गतम् स्वयुक्तिऽभिः निऽवहन्ता पितृऽभ्यः आ यासिष्टम् वर्तिः वृषणा विजेन्य॑म् दिवःऽदासाय महि चेति वाम् अवः॥ हे वृषणा वर्पितारावश्विनौ, युवम् युवां विभिः पतनशीलैरश्चैः भुरमाणम् श्रियमाणं गतं भुज्युम् समुद्रे निमग्नं तुग्रपुत्रं स्वयुक्तिभिः स्वतः युज्यमानैरश्वैनौमिश्च निवहन्ता नितरां वहन्ती, पितृभ्यः आ आङ् मर्यादायां, पूर्व पितरः यत्र दिव्ये धामनि आसते तावत्पर्यन्तं विजेन्यम् विजने अत्यन्तमेकान्तवासस्थाने भवं वर्तमानं वर्तिः गृहं प्रति यासिष्टम् अगच्छतम् । (अस्य गूढार्थो विकृतः प्राक्) अपि च दिवोदासाय कृतं महि महत् वाम् अवः युष्मद्रक्षणं चेति ज्ञायते ॥ सुरमाणम्-विमर्तेः, कर्मणि लटः शानच्, व्यत्ययेन शः, बहुलं छन्दसीति उत्वम् । विजेन्यम्- विजने भवः, भवे छन्दसीति यत् , एत्वं छान्दसम् ॥ पञ्चमीमृचमाह- युवोरैश्विना वऍपे युवायुजं रथं वाणी येमतुरस्य शय॑म् । आ वो पतित्वं सख्याय जग्मुपी योपावृणीत जेन्या युवां पती॥५॥ युवोः अश्विना वपुंपे युवाऽयुजम् रथम् वाणी इति येमतुः अस्य शय॑म् आ वाम् पतिऽत्वम् सख्याय जग्मुपी योो अवृणीत जेन्या युवाम् पती इति। अश्विना हे अश्विनौ, युवोः युवयोः वाणी बननीये याचौ, अश्विनोद्धित्वात् याचो द्वयं वपुपे रूपाय, दर्शनीयतायै युवायुजम् युवाम्यां युज्यमानं रथम्, अस्य स्थस्य शय॑म् लक्ष्यभृतं स्थान मत सौर ज्योतिः प्राप्तव्यं येमतुः प्रापयामासतुः । ततः परं आ जग्मुपी आगतवती जेन्या जयशीला योपा सूर्या सख्याय सखित्वाय वाम् युवयोः पतित्वम् अवृणीत, युवाम् पती इति मम युवामेव भाराविति अश्विनोः पतित्वमवृणीत सूर्या, या प्रयमं सख्यायागता । युवायुजम्- " ·। ८५६ - " " - प.१,०८, व. २१.] [म. १, अनु. १७, स. ११९. .युवावौ द्विवचने इति युष्मच्छब्दस्य अविभक्तावपि युवादेशः । शय॑म्-भूधु प्रसहने, अस्मात् ण्यन्तादचो यदिति यत् । जेन्या-जयतेः, औणादिक एन्यप्रत्ययः ।। इति प्रथमस्याष्टमे विशो वर्ग: पष्ठीमृचमाह- युवं रेभं परिपूतेरुरुष्यथो हिमेन धर्म परितप्तमत्रये । युवं शयोवसं पिप्यथुर्गवि प्रदीर्पण वन्दनस्तार्यायुपा ॥६॥ 'युवम् रेभम् परिऽसूतेः उरुष्यथः हिमन धर्मम् परिऽतप्तम् अत्रये युवम् शयोः अवसम् पिप्यथुः गवि प्रदीर्ण वन्दनः तारि आयुषा ।। हे अश्विनौ, युवम् युवां रेभम् ऋषि परिपतेः परितः प्रेरकात् सङ्कोचनरूपादुपद्रवात उरुप्यथः विकासनेन, विस्तारणेन रक्षयः । उरुष्यतिः रक्षाकर्मेति यास्कमुदाहरति सायणः । अत एव रक्षास्वरूपमत्र व्याख्यातम् , उरुशब्दस्य विस्तारार्थप्रसिद्धः। तथा अनये ऋपये परितप्तम् धर्मम् हिमेन अवारयेयाम् (असकृत्प्रस्तुतेयं कथा गुढार्थगर्भिता) । अपि च शयोः प्रापेः गवि निवृत्तप्रसवायां अवसम् पालकं पयः युवम् युवां पिप्यथुः वर्धितवन्तौ । तथा वन्दनः ऋपिः जीर्णाङ्गः दीर्पण आयुपा युवाभ्यां दत्तेन प्रतारि प्रवर्धितः, अपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्थः ॥ अवसम्- अवतेरौणादिकः असच् । पिप्यथुः-प्यायी वृद्धौ, पीभावः, व्यत्ययेन परस्मैपदम् ।। सप्तमीमृचमाह-- युवं वन्दनं नितं जरण्यया रथं न दस्रा करणा समिन्वथः । क्षेत्रादा विप्रै जनथो विपन्यया प्र वामन विधुते दंसना भुवत् ॥७॥ युवम् वन्दनम् निःऽऋतम् जरण्यया रर्थम् न दस्रा करणा सम् इन्वथः क्षेत्रात् आ विप्रेम् जनथः विपन्यया प्रवाम् अत्र विधते दंसना भुवत्॥ हे दस्रा अश्विनौ, युवम् युवां जरण्यया जरणक्रियाहयाऽन्त्यावस्थया निम्तम् निःशेपेण सङ्कट प्राप्तं वन्दनम् अपि करणा कर्तारौ कर्मणां, युवा समिन्वयः समधत्तं पुनर्युवानमकुरुतम् । तत्र दृष्टान्तः-रथम् न यथा शिल्पी शिथिलं रथं पुनरपि अभिनवं करोति तद्वत् । अपि च विपन्यया स्तुत्या "गर्मस्थितेन यामदेवेन स्तुतौ सन्तौ” इति सायणः । तर्हि नायं मानुपगर्भः, अन्तर्दिन्यं जन्म प्राप्तुं दिव्यगर्भप्रवेश एवामिप्रेतः । 'अहं मनुरभवं सूर्यश्चेत्यादिमन्त्रवर्णः , ·- ८५७ . . म. १, २.८, व. २१.] [म. १, अनु. १७, स. ११९. मानुषे गर्भ बसतो वामदेवस्यदृष्टिरिति न भ्रमितव्यम् । क्षेत्रात् दिव्यगर्भस्थानात् विप्रम् ऋर्षि जनयः जनययश्थ, आ समुच्चये। तथा वाम् युक्योः दंसना कर्म रक्षणात्मकं अत्र अस्मै विधते परिचरते भक्ताय यजमानाय प्रभुवत् प्रभस्तु ॥ निर्मतम्-ऋ गतौ, कर्मणि निष्ठा । जरण्यया-जरणार्हा जरण्या, छन्दसि चेति यः । करणा-करोतेः, युच् । विधते-विध विधाने, लटः शन | भुव-लेव्यडागमः, शपो लुक् छन्दसि ॥ अष्टमीमृचमाह- अगच्छतं कृपमाणं परावर्ति पितुः स्वस्य त्यज॑सा निवाधितम् । खर्वतीरित ऊतीर्युवोरह चित्रा अभीके अभवन्नभिष्टयः॥८॥ अगच्छतम् कृपमाणम् पराऽवति पितुः स्वस्य॑ त्यज॑सा निवाधितम् वःऽवतीः इतः ऊतीः युवोः अर्ह चित्राः अ॒भीके अभवन् अभिष्टयः॥ हे अश्विनौ, परापति परस्ताद् रे खस्य पितुः तुग्रस्य त्यजसा त्यागेन निवाधितम् पीडितं भुज्यं कृपमाणम् स्तुवन्तं अगच्छतम् रक्षणाय गतवन्तौ युवाम् । हे देवी, इतः अस्मात् , अत एव स्वर्वतीः ज्योतिष्मत्यः ऋतसंवन्धिन्यः चित्राः अद्भुताः युवोः अह युयोरेन ऊतीः ऊतयः रक्षाः अभीके समीपे अभिष्टयः सर्वैरभ्येपणीयाः अभवन् भवन्ति ॥ कृपमाणम्-कृपतिः स्तुति- फर्मा, तुदादिः।। नरमीमृचमाह- उत स्या वा मधुमन्मक्षिकारपन्मदे सोमस्यौशिजो हुवन्यति । युवं दधीचो मन आ विवासथोऽथा शिरः प्रति वामश्व्यं वदत् ॥९॥ उत स्या वाम् मधुऽमत् मक्षिका अरपत् मदे सोमस्य औशिजः हुवन्यति युवम् दधीचः मनः आ विवासथः अर्थ शिरःप्रति वाम् अश्व्यम् वदत् ।। उत अपि च मधुमत् मधुमन्तौ वाम् युगां, हे अश्विनौ, स्या सा मक्षिका मधुमक्षिका मधु कामयमाना सती अरपत् अस्तौत् । अश्विनोर्मधुमत्त्वात् सरयास्थानीयः कक्षीपानेर स्तोता । विस्पष्टमाह । औशिजः उशिजः पुत्रः कक्षीवान् सोमस्य मदे युग्योः मोमजन्यह निमित्तभृते सति हुवन्यति युवामाह्वयति । युयोर्मधुरहस्यं वर्तत एव, तच्च मधुविद्यास्यं रहस्यं दधीचः सकाशादश्वशिरसा युनां प्रापितम् । अस्य वृत्तान्तस्य गूढार्थविवरणमन्या कृतम् । तदाह ।

·R., अ.८, ३. २२. • ८५८ - [म. १, अनु.१७, सू. १२०० युवम् युवां च दधीचः आर्वणस्य मनः चित्तं आविवासथः प्रकाशितवन्तौ । अथ अनन्तरं अश्व्यम् अश्वसंवन्धि युवाभ्यां प्रति प्रतिहितं यत् शिरः तत् वाम् युवाभ्यां वदत् मधुविद्या- मयोचत् ।। मधुमत्-सुपां सुलुगिति विभक्तेर्छन् । हुवन्यति-हेन स्पर्धायां शब्द च, भावे न्युट्, बहुलं छन्दसीति संप्रसारणम्, अथवा “हचनमात्मन इच्छति, सुप आत्मनः क्यच्, अन्त्यलोपश्चान्दसः, वर्णव्यापत्या उत्वम्" इति सायणः ॥ दशमीमृचमाह- युवं पेदवै पुरुषारमश्विना स्पृधां श्वेतं तरुतारै दुवस्यथः। शर्यैरभिद्यं पृतनासु दुष्टरै चर्ऋत्यमिन्द्रमिव चर्षणीसहम् ॥१०॥ युवम् पेद पुरुऽवारम् अश्विना स्पृधाम् श्वेतम् तरुतारम् दुवस्यथः शयः अभिऽद्युम् पृतनासु दुस्तरम् चकृत्यम् इन्द्रम्ऽइव चर्पणिऽसहम् ॥ अश्विना हे अश्विनौ, पेदवे राज्ञे ऋपये पुरुषारम् बहुभिर्वरणीयं स्पृधाम् दैवं प्रति अह- महमिकया स्पर्धमानानां यजमानानां तरुतारम् तारकं श्वेतम् स्वच्छमश्वं युवम् युवा दुवस्यथः सेवनाय दत्तवन्तौ। पुनः कीदृशम्? शर्यैः शराहैं: योद्धूमिः पृतनासु संग्रामेषु दुस्तरम् तरीतुम- शक्यं अभियुम् अभिगतदीप्ति चर्कत्यम् पुनः पुनः कर्मसु प्रयोज्यं इन्द्रमिव चर्षणीसहम् इन्द्रो यथा अरातिजनानभिभवति तथा देवशत्रूणाममिभवितारम् ॥ स्पृधाम्-स्पर्धतेः, विप्, षष्ठीबहु- वचनम् । चर्कत्यम्-करोतेर्यलुगन्ताद क्यप्, ततस्तुम् ।। इति प्रथमस्याष्टम एकविंशो वर्ग: 'का राधदि ति द्वादशचं आश्विनं कशीवत आर्पम् । अन्त्यास्तिस्रो गायत्र्या, आद्या गायत्री, द्वितीया ककुप्, उतीया काविराट्, चतुर्थी नष्टरूपी, पञ्चमी तनुशिराः, पष्ठी उप्णिक, सप्तमी विष्टारबहती, अष्टमी कृतिः, नवमी विराट् ॥ तत्र प्रयमामृचमाह- का रोधद्धोत्राश्विना वा को वा जोप उभयोः। कथा विधात्यप्रचेताः॥१॥ का राधत् होत्रो अश्विना वाम् कः वाम् जोपे उभयोः कथा विधाति अप्रेऽचेताः॥ है अश्विना अधिनौ, वाम् युवां का होत्रा कीरशी वाक् (पाङ्नाम, आह्वानसमा होत्रा) ·अ.१, अ.८, १, २२.] - ८५९ [मं. १, अनु.१७, सू. १२.. . राधत् आराधयति, प्रीणयति । मन्त्रलक्षणा वागेव युवामधिगच्छेद, न तथा अन्यविधा । वाम् युवयोः उभयोः जोपे जोपणे, प्रीणने का समर्थः१ अस्ति चेत् सामर्थ्य कस्यापि यजमानस्य, तद्युप्मदनुग्रहवलादेव भवति । अप्रचेताः यस्य युष्मद्विपयकं प्रकृष्टं चेतो ज्ञानं न विद्यते सः कथा केन प्रकारेण विधाति परिचरति युवाम् ॥ राधत्-लेव्यडागमः । जोपे-भावे घञ् । कथा-थाप्रत्ययः छन्दसि हेतौ, किंशब्दात्प्रकारवचने, किमः क इति कादेशः । विधाति-विध विधाने, लेट्याडागमः॥ द्वितीयामृचमाह- विद्वांसाविद् दुरः पृच्छेदविद्वानित्थापरो अचेताः। नू चिन्नु मर्ते अकौ ॥२॥ विद्वांसौ इत् दुरैः पृच्छेत् अविद्वान् इत्था अपरः अचेताःनु चित् नु मत अक्रो॥ इत्या इत्थं, उक्तप्रकारेण अविद्वान् अजानन् जनः विद्वांसौ इत् जानन्तौ अश्विनावेव दुरः द्वाराणि, अविनोर्युषयोः उपासनरहस्यमार्गान् पृच्छेव प्रष्टुमर्हति । तयोरनुग्रहादेव तद्विषयक- सपर्योपायरहस्यज्ञानं संपादनीयम् । अपरः अश्विभ्यामन्यः अचेताः अज्ञः, न जानाति उपायमा- वेदयितुम् । तौ अश्विनौ तु अक्रौ अनाक्रान्तौ अरातिभिः नु चित् क्षिप्रमेव नु पदपुरणः मते मनुष्ये अनुग्राह्ये प्रसन्नौ भवत इति शेपः ॥ अक्रौ-क्रमु पादविक्षेपे, अस्मात् नत्र्युपपदे कृत्य- न्युटो बहुलवचनात् कर्मण्यपि विट् ॥ तृतीयामृचमाह- ता विद्वांसा हवामहे वा ता नो विद्वांसा मन्म वोचेतमय । प्राय॑मानो युवाकुः॥३॥ ता विद्वांसा हवामहे वाम् ता नः विद्वांसो मन्म वोचेतम् अ॒द्य प्र आर्चत् दर्यमानः युवाकुंः॥ हे अश्विनी, विद्वांसा विज्ञौ वा चाम् तौ युवां हवामहे आह्वयामहे । ता विद्वांसा तौ विद्वांसौ आहूतौ युवां अद्य इदानीं नः अस्मभ्यं मन्म मननीयं युष्मदीयं रहस्य मन्त्रं योचेतम् उच्यास्तम् । अहं च युवाकुः युवां कामयमानः (१.३.३, पु. ११३) दयमानः खात्मीयं सर्व युदाम्यां प्रयच्छन् प्रार्चत् प्राचं (मिपस्तिवादेशः) प्रकर्षेण स्तौमि ॥ योचेतम्-युवो वचिः, ·. i- [म. १, अनु. १७, सू. १२०, अ.१, म.८०३.२२.] लिब्याशिप्यङ्, वच उमित्युमागमः । दयमानः-दय दानगत्यादिपु ।। चतुर्थीमृचमाह- वि पृच्छामि पाक्या न दे॒वान्वपद्कृतस्याद्भुतस्य॑ दस्रा। पातं च सह्यसो युवं च रभ्यसो नः॥४॥ वि पृच्छामि पाक्या न देवान् वपट्ऽकृतस्य अद्भुतस्य दस्रा पातं च सह्यसः युवम् च रभ्य॑सः नः॥ हे अश्विनौ वि पृच्छामि युवां विशेपेण पृच्छामि, पाक्या पक्तव्यज्ञानान् अपक्वप्रज्ञान देवान् न न पृच्छामि, परिपक्कप्रज्ञानौ हि युवां, अतः पृच्छामि। किमधिकृत्य पृच्छ्यते? आह वपकृतस्य अद्भुतस्य कर्मण्यर्थे पष्ठी। वपट् इति देवतायै संप्रदाने वपद्कारस्य वैशिष्टयं कर्मसु प्रसिद्धम् , तदनुसारेण अन्तर्यागेऽपि होतुरावानात्परं देवतायै संप्रदाने प्रवर्तमाने वीर्यवान् दायप्रदो मन्त्रात्मको वाग्विशेषः वपट्कारेण प्रतिपाद्यते । तथा मन्त्रपूतं अद्भुतशब्दवेदनीय किमपि 'महत्' वस्तु प्रति पृच्छामि । वपट्कारविषयभूतं 'अद्भुतं प्रति रहस्यज्ञानप्रार्थना । हे दस्रा, कर्मकुशलौ, युवम् युवां सबसः यस्मात्कस्मादपि अतिशयेन बलवतः नः अस्मान् पातम् च रक्षतं च रभ्यसश्च अतिशयेन रभखिनश्च पातं रक्षतम् ॥ सह्यसः-सहो बलं, ततो मत्वर्थीयो विनिः, आतिशायनिक ईयसुन्, विन्मतो क्, छान्दस ईकारलोपः । रभ्यस:-रभ राभस्ये, रामस्यं प्रबलः कार्योपक्रमः, पूर्ववत्प्रक्रिया ॥ पञ्चमीमृचमाह- प्र या घोपे भृगवाणे न शोभे यया वाचा यजति पज्रियो वाम् । प्रेषयुर्न विद्वान् ॥ ५॥ प्र या घोपे भृगवाणे न शोभे या वाचा यजति पज्रियः वाम् प्र इपऽयुः न विद्वान् ॥ हे अश्विनौ, या या वाक् घोपे घोपापुत्रे सुहस्त्ये ऋषौ इति सायणः, तर्हि औपचारिकः । घोषायाः सुप्रसिद्धः सैव स्यात्, लिङ्गव्यत्ययः, भृगवाणे न भृगुरिवाचरति भृगवाणः तस्मिन्निर प्रशोमे प्रकर्षेण शोभते (तलोपः)। या वाक् भृगाविव घोपे शोभते, यया वाचा, पन्जियः आगिरसः कक्षीयान् वाम् युयां यजति पूजयति सापि शोभते इपयुः न इपं चोदनाशक्ति काम- " , ·अस्मान् पातम् रक्षतम् ॥ महः-महत्तः, अटोपलान्दमः। रन्-दनितिन प्रक्रिया, व्यत्ययन . म. १,०८,३. २३.] [मं. १, अनु. १७, सू. १२०० यमानश्च, नकारश्वार्थे, विद्वान् विज्ञः, अत्र कक्षीवानेव स्यात् प्र प्रभवतु युवयोः प्रसादात् ॥ शोमे-शुभ दीप्तौ, लोपस्त आत्मनेपदेषु । इपयुः-इप गतो, इप इच्छायामित्यस्माद्वा ।। इति प्रयमस्याप्टमे द्वाविंशो वर्गः पष्ठीमृचमाह- श्रुतं गायत्रं तकवानस्याहं चिद्धि रिरेभौश्विना वाम् । आक्षी शुभस्पती दन् ॥६॥ श्रुतम् गायत्रम् तकवानस्य अहम् चित् हि रिरेभ अश्विना वाम् आ अक्षी इति शुभः पती इति दन् ॥ हे अधिना अश्विनौ, तकवानस्य गच्छतः, शीघ्रगामिन ऋपेः गायत्रम् गायत्रीच्छन्दोबद्धं स्तोत्रं श्रुतम् शृणुतम् । वाम् युवां अहम् चित् हि अहमेव हि सः यो रिरभ स्तुतवान् । हे शुमः पती दीः उज्ज्वलभासः अधिपती, अक्षी युवयोरक्षिणी युप्मदृष्टि आदन मह्यं दत्तं, मयि क्षिपतम् ॥ श्रुतम्-श्रु श्रवणे, लोटि विकरणस्य लुक् । तकवानस्य-तक गतौ, भृगवाणयद प्रक्रिया । आदन्-आपूर्वात् ददातेः, व्यत्ययेन शन, जुहोत्यादित्वात् ग्लुः, द्विर्वचनामार- श्छन्दसि ॥ सप्तमीमृचमाह- युवं ह्यास्तै महो रन्युवं वा यन्निरततंसतम् । ता नौ वसू सुगोपा स्यतिं पातं नो वृकादायोः ॥७॥ युवम् हि आस्तम् महः रन् युवम् वा यत् निःऽअततंसतम् ता नः वसू इति सुऽगोपा स्यातम् पातम् नः वृकात् अघऽयोः॥ हे अश्विनौ, युपम् हि युवां महः महतः दिव्यस्य वैमनस्येति वक्तव्यं, अन्नस्य धनम्य वैति स्थूलपक्षीयाः, रन् रातारौ आस्तम् अभूत, भवय इति लटर्थे , पुवम् या युवामेव यत् महदिव्यं वैभवं निरतसत्तम् (तसि अलङ्कारे) निरलकार निर्भूपर्ण निःशोमं असतं, दातागे युगामेय निस्तेजस्कतामापादयितारौ भवयः। हे चमू निवामयितारो, ता तादृशो युगां नः अम्माकं मुगोपा मुप्लु रक्षितारौ स्यातम् भवेतम् । अपायोः पापमस्माकमिच्छनः कान छेदकादगुगत नः . 67 ·स. १,०८,य. २३.] -८६२ [म. १, अनु. १७, स. १२.. .. वचनम् । निरतसतम्-तसि अलकारे, ण्यन्तालुङ् । अपायोः-अयं परेपामिच्छति, छन्दसि परेच्छायामिति क्यच् ॥ .. अष्टमीमृचमाह- मा कस्मै धातमभ्यमित्रिणे नो माकुत्रा नो गृहेभ्यो धेनवो गुः । स्तनाभुजो अशिश्वीः॥८॥ मा कस्मै धातम् अभि अमित्रिणे नः मा अकुत्र नः गृहेभ्यः धेनवः गुः स्तनऽभुजः अशिश्वीः॥ हे अश्विनौ, अमित्रिणे कस्मै कस्मैचिदपि शत्रवे (अमित्रं शात्रवं इति भावार्थः, तद्वते शत्रवे) नः अस्मान् मा अभिधातम् आमिमुख्येन मा अवस्थापयतम् । अपि च नः अस्माकं गृहेभ्यः वासस्थानेभ्यः (अन्तर्यजने अन्नमयादिशरीरेभ्यः) सकाशात स्तनाभुजः स्तनैः स्वदुग्धैरमृतैः भुञ्जन्ति पालयन्ति यजमानान्, तादृश्यः धेनवः गावः अशिश्वीः शिशुना वत्सेन रहिताः, सन्तानयोग्यतारिक्ताः सत्यः (चिद्रश्मिलक्षणाः) अकुत्र न कुत्रचिदपि अस्माकं दूरे मा गुः उज्झित्वाऽस्मान् मा गमन् ॥ धातम्-लुङि न माङ्योगे इति अडभावः । स्तनाभुजः-स्तनभुजः, साहितिको दीर्घः। अशिश्वी:-शिशुरस्या अस्तीति शिश्वी, छन्दसि ईवनिपौ इति मत्वर्थीय ईकारः॥ नवमीमृचमाह- दुहीयन्मित्रधितये युवाकु राये च नो मिमीतं वाजवत्यै । इपे च नो मिमीतं धेनुमत्यै ॥९॥ दुहीयन् मित्रऽपितये युवाकु राये च नः मिमीतम् वाजेऽवत्यै इपे च नः मिमीतम् धेनुऽमत्यै ॥ हे अश्विनौ, युवाकु युवाकवः (जसो लुक) युवां कामयमानाः (१.३.३) मित्रधितये युवयोमित्रत्वधारणाप, युप्मन्मैत्रीसंपादनाय दुहीयन् युप्मदनुग्रहात्मकं सख्यं दुहन्ति प्राप्नुवन्ति युवयोः सकाशात् । तस्मात् नः अस्मान् वाजवत्यै समृद्धिमते राये च धनाय दिव्याय च मिमीतम् अर्हान् कुरुतम् । तथा नः धेनुमत्यै अमृतक्षरणशीलया चिद्रश्मिलक्षणया गया युक्ताय इपे च प्रेरणाचलाय च मिमीतम् अर्हान् समर्थान् कुरुतम् । 'बलयुक्तं धनं गोयुक्तमन्नं च प्रयच्छतम्' इति अनैकलक्ष्याः धनवलामिलापिणः स्थूलपक्षीयाः ॥ दुहीयन्-दुहिदोहः, इगु- ·-८६३ - . " अ. १. अ.८, ३.२३.] [म. १, अनु. १७, सू. १२०० पधात् किदिति भावे इप्रत्ययः, ततः क्यच्, दुहीयति, ततो लेट्यडागमः। मिमीतम्-माङ् माने शब्द च, व्यत्ययेन परस्मैपदम् ॥ दशमीमृचमाह- अश्विनौरसन रर्थमनश्वं वाजिनीवतोः। तेनाहं भूरि चाकन ॥१०॥' अश्विनोंः असनम् रथम् अनश्वम् वाजिनीऽवतोः तेन अहम् भूरि चाकन॥ वाजिनीवतोः समृद्धिमद्वस्तुयुक्तयोः अश्विनोः देवयोः अनश्वम् अश्वरहितं रथम् असनम् अहम् समभजम् । अश्विनोर्चामात्रेण अनश्वो रथो गच्छतीत्यभिप्रायः (११९ स., ५.) “युवोः ...स्थं वाणी येमतुः” इत्यत्र स्पष्टः । तेन रथेन भूरि महत् श्रेयः परमं निःश्रेयसं चाकन कामये । असनम्-चन पण संभक्तौ, लङ्। चाकनकनी दीप्तिकान्तिगतिपु, छान्दसो लिट्॥ एकादशीमृचमाह- अयं समह मा तनूह्याते जना अनु। सोमपेयं सुखो रथः ॥११॥ अयम् समह मा तनु ऊह्याते जान् अनु सोमऽपेय॑म् सुऽखः रथः॥ हे समह महेन महता (अल्लोपरछान्दसः) निःश्रेयसप्रदेन वैभवेन सहित हे रथ, अयम् समीपवर्ती त्वं मा मां तनु विस्तारय अन्नमयादिशरीरपरिच्छेदमतिक्रम्य वैशाल्यं आधत्स्व मयि । सुखो सुखहेतुभूतः रयः जनान् अनु देवभक्तान् जनान् अनुलक्ष्य सोमपेयम् सोमपानं प्रति उह्याते उद्यते, नीयते अश्विभ्याम् , तादृशः अश्विरथमहिमा, यादृशा देवभक्तानां अमृतानन्द- लाभाय सोमरसः सुप्रापो भवति ॥ उह्याते-कर्मणि लेट्यागमः । सोमपेयम्-पा पाने, अचो यदिति भावे यत् ॥ द्वादशीमृचमाह- अधु स्वमस्य निर्विदेऽभुञ्जतश्च रेवतः। उभा ता वसि नश्यतः॥१२॥ अध स्वप्नस्य निः विदे अभुञ्जतः च रेवतः उभा ता वनि नश्यतः ॥ अध अथ इदानी स्वमस्य स्खमं प्रति निर्विदै निर्वेद कमप्यन्तर्वेदनामनुमवामि । तथा अभुञ्जतः इतरान् अपालयतः, इतरेपामुपकारायाप्रयुञ्जतः रेवतः च धनवतः पुरुषस्य एवंभूतं मनुष्यं च प्रति निदि निर्विष्णोऽस्मि । उभा ता तामौ समः कदर्यः पुरुपश्च पनि क्षि नक्ष्यतः विनाशं प्राप्नुतः । स्वमो दृष्टः जागरणे नष्टो भवति, कदर्यश्च अमृतत्वलाभाय अप्रयत- +

·८६४
-
अ.१, म. य. २४.]
[म. १, मनु. १८, स. १२१.
मानः स्वीयधने बद्धसर्वामिलापः अलक्षितपरदुःसः विनश्यत्येव । अनेन पारमार्थिकघुद्धिराव-
श्यकीति गम्यते ॥ विदे-विद्ल लाभे, आगमानुशासनस्यानित्यत्वान्नुमभावः । रेवतः-
स्येर्मती संप्रसारणम् । उभा, ता-उभयत्र सुपां सुलुगिति आकारः ।।
इति प्रथमस्याप्टमे त्रयोविंशो धर्गः
इति दाशतम्या प्रयमे मण्डले सप्तदशोऽनुवाकः समाप्तः
अष्टादशेऽनुवाके पट् मुक्तानि, तत्र 'कदित्थे ति पश्चदशचं प्रथम सूक्तम् । कक्षीपानृषिः
त्रिष्टुप् छन्दः इन्द्रो देवता, विश्वे देवा वा ॥
तत्र प्रथमामृचमाह-
कदित्था नः पात्रं देवय॒तां श्रवृद्गिरो अङ्गिरसां तुरण्यन् ।
प्र यदानडिश आ हुर्म्यस्योरु कैसते अध्वरे यजत्रः॥१॥
कत् इत्था नृन् पात्रम् देवऽयताम् श्रवत् गिरः अङ्गिरसाम् तुरण्यन् प्र
यत् आनेट विशः आ हर्म्यस्य उरु कंसते अध्वरे यजत्रः॥
नृन् नराणां नेतॄणां यजमानानां पात्रम् पाता, रक्षाभूतः इन्द्रः तुरण्यन् प्रेरयन् यजमानान्
दिव्याध्यनीति शेषः, देवयताम् देवानिन्द्रादीनात्मन इच्छता अङ्गिरसाम् ऋषीणां अस्मार्क
इत्या एवं उच्यमानाः गिरः स्तुतीः कत् कदा श्रवत् शृणुयात् , यत् यदा हर्म्यस्य यजमानीयस्य
प्रासादस्य, समृद्धवासगृहस्य संवन्धिनः विशः यजमानाश्रितान् जनान् इन्द्रः आ प्रानट् आमि-
मुख्येन प्रामोति, तदानीं अध्वरे दिव्याध्वप्रदे यजने स इन्द्रः यजत्रः यष्टव्यः सन् उरु विस्तीर्ण
यथा भवति तथा कंसते क्रमते खयमेवोत्सहते । अत्रेदं वैदिकयोगरहस्यं भवति, यजमाने
देवतानुग्रहवैभवे विलसति सति, यजमानमाश्रिताः तदनुचराः शिप्याः पुत्रा वा तदनुग्रह-
स्त्रीकरणाय प्रभवन्ति, अत एव इन्द्रो यदा "हर्म्यस्य विशः प्रानट्” इति मन्त्रवर्णः॥ पात्रम्-
पा रक्षणे, ताच्छीलिकस्तृन्, व्यत्ययेन सोरमादेशः। श्रवत्-लेट्यडागमः । तुरण्यन्-तुरण
त्वरायां, कण्ड्वादिः । आनट-अश्नोतेर्लङ्, व्यत्ययेन परस्मैपदम् । कंसते-क्रम पादविक्षेपे,
लेट्यडागमः, सिप बहुलमिति सिप् ॥
द्वितीयामृचमाह-
स्तम्भौद्ध द्यां स धरुण ग्रुपायभुजाय द्रविणं नरो गोः।
अनु स्वजां महिपश्चक्षत ब्रां मेन मश्वस्य परि मातरं गोः॥२॥

·८६५ . - - पूर्यम् चिरन्तनं ऋपिपरम्पराप्रयुक्तं हवम् आह्वानं, इदानीमस्मदीयं नक्षत् प्रामोतु, भृणोतु । कीदृशः१ अनु घुन् अनुदिनं अगिरसाम् ऋषीणां विशाम् प्रजानां तुरःप्रेरयिता, दिव्याध्वगमनाय म. १, स.८,६.२४.] [म. १, अनु. १८ सू. १२१. स्तम्भौत् ह द्याम् सः धरुणम् ग्रुपायत् ऋभुः वाजाय द्रविणम् नरैः गोः अनु स्वऽजाम् महिषः चक्षत ब्राम् मेनाम् अश्वस्य परि मातरम् गोः॥ सः इन्द्रः द्याम् धुलोक स्तम्मीद ह स्तन्नाति खलु । तथा गोः चिद्रश्मिजालस्य नरः नेता ऋभुः "उरु भासमानः सूर्यात्मना" इति सायणः । ऋभुर्गणात्मकः, पूर्व मनुष्याः तपसा ज्ञानेन कर्मणा च देवत्वं प्राप्ता इन्द्रकृत्येषु स्वात्मानं विनियुञ्जते, बहयोऽपि गणात्मकत्वादेक इच व्यवदियते । इन्द्रः ऋभुरूपेणावतिष्ठमानः द्रविणम् द्रुतगतिशीलं धरुणम् धारक तेजोवलादिकं अलक्षणं वाजाय समृद्धये ग्रुपायत् प्रुष्णाति प्रवर्षति । महिपः महान् स इन्द्रः खजाम् स्वस्मात् दिवस्पतेः जातां वाम् वृणोति तमसा आच्छादयतीति वा स्वतोऽप्रकाशा पृथिवी तां अनु चक्षत पश्चात् पश्यति, चष्टिः पश्यतिकर्मा, अतः सापि प्रकाशवती भवति । प्रथम दिवः तृतीयस्थानस्य स्तम्भनं ततः मध्यमस्थाने ऋभुरूपतया तेजोवलादिवर्पणं, ततः पृथिवीस्थाने पृथिव्याः प्रकाश- नाय दर्शनं इति त्रीणि कर्माण्युक्त्वा प्राणवलस्य भूयस्त्वेन चैतन्यांशुसमूहानामाविर्भाव इति चतुर्थ एन्द्रं कर्म कीर्त्यते । अश्वस्य प्राणवललक्षणस्य मेनाम् त्रियम् प्रसवक्षमा गोः चिद्रश्मि- समूहस्य मातरम् प्रसवित्री परि परिकल्पितवान् ॥ अन्नमयसमृद्धः प्राणः प्राणमयसमृद्धेर्मनः मनोमयसमृद्धेर्विज्ञान विज्ञानमयसमृद्धेरानन्दः इति उत्तरोत्तरांशप्रादुर्भावोऽवधेयः, एवं गवां प्रसवित्री अश्वस्य मैना इत्यत्र प्राणघलमूलकक्रियाशक्तिसमृद्धेः ज्ञानशक्तिलक्षणस्य चिद्रदिम- समूहस्याविष्कार इति योध्यम् ॥ धरुणम्-धारेणिलुक चेति उनप्रत्ययः । ग्रुपायत्-ग्रुप प्लुप स्नेहनसेचनपूरणेपु, कैयादिकः, लेट्यडागमः । चक्षत-चष्टेः, छान्दसो लङ् ॥ वतीयामृचमाह- नक्षद्धवमणीः पूयं राट् तुरो विशामगिरसामनु यून् । तक्षद्वजं नियुतं तस्तम्भद् द्यां चतुष्पढ़े नयीय द्विपार्दै ॥३॥ नक्षत् हव॑म् अरुणीः पूर्व्यम् राट् तुरः विशाम् अहिरसाम् अनु यून् तक्षत् वज्रम् निऽयुतम् तस्तम्भत् द्याम् चर्तुःऽपदे नर्याय द्विऽपार्दै अरुणीः अरुणवर्णाः चिन्मयरीचीः गाः उपसो या तलक्षणाः राट् राजयन् दीपयन् इन्द्रः " . ..

·[म. १, अनु १८, सू. १२१. - सं.१,०८, ३.२४.] . यजनायेति शेपः । अपि च सः वजम् आयुधं नियुतम् नितरां युक्तं, सन्नद्धं तक्षत् निशिवम- करोत् , प्रकाशाच्छादकानां तेजोनलादिप्रवाहनिरोधकाणां आसुरवलानां प्रध्वंसनाय इन्द्रवज्र युक्त कृतमान् , अपि च, नर्याय नरेभ्यो देवेभ्यः मनुष्येभ्यश्च हिवाय चतुष्पदे स्थानचतुष्टयरते द्विपादे द्विस्थानाय च, प्राग्मिवृतम् (पु० ४५५), जनाय द्याम् द्युलोकं तस्तम्भन अस्तम्भयञ्च । राट्- राज दीप्तौ, अन्तर्भावितण्यर्थात् क्विप् | तुरः-तुर खरणे, इगुपधलक्षणः कः । तस्तम्भन्-एमि स्कमि गतिप्रतिवन्धे, अस्मात् ण्यन्ताल्लुडि चडि रूपम् ॥ चतुर्थीमृचमाह- अस्य मदै वय दा ऋतायापीवृतमुस्रियाणामीकम् । यर्द्ध प्रसगै त्रिकुम्निवर्तदप हो मार्नुपस्य दुरों वः॥४॥ अस्य मदै स्वयम् दाः ऋताय आपऽवृतम् उस्त्रियाणाम् अनीकम् यत् हु प्रऽसगै त्रिऽककुप् निऽवतत् अप हुईः मानुपस्य दुरः वरिति वः॥ अस्य सोमस्य मदे हर्षे, सोमजन्ये हर्षे सति ऋताय सत्याय उत्तमाय ज्योतिपे, तत्प्राप्तये, स्वर्यम् खःशब्दयाच्यज्योतिर्भवं, अपीटतम् तमोगुहासु निगूढं उस्त्रियाणाम् चिन्मयरश्मीनां अनीकम् समूह दाः दत्तवानसि, अगिरप्रभृतिभ्यः सपिभ्यो यजमानेभ्यः । स्वरुद्भवं चिद्रश्मि- समूह गुहासु गूढ ऋतप्राप्तये दत्तवान् ऋषिभ्यः । यद्ध यदा सलु प्रसर्गे देवद्विद्भिः सह संग्रामे निककुप् निषु स्थानेषु भूरादिपु समुच्छ्रितः सन् निवर्तत् नितरां वर्तते, तदा मानुषस्य मनुष्य- वर्गस्य दुहः द्रोहकारीणि दुरः द्वाराणि, चिद्रश्मिलक्षणानां गामनिर्गमनाय आसुरवलैः पिहितानि द्वाराणि नृणां द्रोहकारीणि सलु । अप का अपवृणोति तृतीय स्थाने शुद्धसत्चमनोभूमिकायां तदधीश्वर इन्द्रो यदा प्रसन्नो भवति, अन्तर्गुहासु निगूढाश्चिद्रश्मयः निर्गन्तुं प्रभवन्ति, पिहितानां द्वाराणामपापरणात् । अथ चेदमनधातव्यम् , यत् देवशत्रवः पणिवादयः देवकामानां मनुष्याणामेव द्रोहकारिणः, तैः पिहितानि द्वाराणि द्रोहकारीणीत्युपचर्यते, द्वारपिधानस्यापि कष्टप्रदत्वात् द्रोहकृचं बोध्यम् ॥ स्वर्यम्-स्वरव्ययम् , ज्योतिर्वाचकं, भवे छन्दसीति यत् । अपीटतम्-अपिपूर्वात् वृणोतेः कर्मणि निष्ठा, निपातस्य चेति पूर्वपदस्य दीर्घः। प्रसर्ग:-प्रकर्षण सृज्यन्ते विमुच्यन्तेऽसिनिपव इति प्रसर्गः, अधिकरणे घन् । निवर्तत्-वृतु वर्तने, लेट्यडागमः, व्यत्ययेन परस्मैपदम् । वः- वरणे, छान्दसो लुड् ॥ . + ·म.१,०८, ३.२५.] ८६७ [मं. १, अनु. १८, स. १२१. पञ्चमीमृचमाह- तुभ्यं पयो यत्पितग़वनीतां राधः सुरतस्तुरण भुरण्यू। शुचि यत्ते रक्ण आर्यजन्त सवायाः पयं उस्रियायाः॥५॥ • तुभ्यम् पयः यत् पितरौ अनीताम् राधः सुरेतः तुरणे भुरण्यू इति शुर्चि यत् ते रेकर्णः आ अर्यजन्त सवःऽदुर्घायाः पयः स्त्रियायाः॥ है इन्द्र, तुरणे शीघ्रकारिणे तुम्यम्, भुरण्य जगत्सर्व पोपयन्त्यौ पितरौ द्यावापृथिव्यौ यत् यदा पयः गव्यममृतं अनीताम् अनयता, ऊर्यकक्ष्या चितिः द्यौः, अधःकक्ष्या चितिः पृथिवी, उमाभ्यां जगत् पोषितं भवति, ताम्यामेव यजमानप्रभृतिसर्ववस्तुगतपरिणामयशात् आविर्भूतासु चिन्मयमरीचिलक्षणानु गोषु तत्सारभृतं पयोनामकं अमृतं निधीयते, तच इन्द्राय अर्पणीयं भवति । कीदृशं पयः? राधः राधकं समृद्धिकरं सुरेतः सर्वोत्पादनममर्थरेतःशब्दवाच्यप्राण- सारांशभृतम् । यत् यदा च शुचि शुद्धं सबटुंघायाः अमृतदुग्धस्य दोग्ध्रधाः चिटक्षणायाः उत्रियायाः गोः पयः पूर्वोक्तविघं क्षीरममृतं रेक्णः सर्वातिरिक्त प्रवृद्ध, अत एव अत्यन्त धनवत्प्रियं ते यजमानाः तुम्यं आयजन्त आमिमुख्येन प्रायच्छन् , प्रयच्छन्ति, तदा गोपिधान- द्वाराणि अपावृणोपीति पूर्वया संबन्धः इति पूर्वेपां व्याख्या, तदानीमेव यजमानकृते इन्द्रस्य प्रादुर्भाव इति वयम् , यतः "अघ प्रजले” इति उत्तरा भवति ॥ अनीताम्-णी प्रापणे, लङि शपो टुङ्ग । तुरणे-तुरण त्वरायां, कण्ट्यादिः, क्षिप् । भुरण्य-भुरण धारणपोपणयोः, अयमपि कण्ड्वादिः, औणादिक उप्रत्ययः ॥ इति प्रपमस्याप्टमे धतुविशो वर्ग: पष्टीचमाह- अध प्रक्षे तरणिर्ममत्तु प्र रोच्यस्या उपसो न सूरैः। इन्दुर्येभिराष्ट्र खेदुहव्यः सुवर्ण सिश्चमरणाभि धाम ॥६॥ अर्ध प्र जज्ञे तरणिः ममत्तु प्र रोचि अस्याः उपसः न सूरः इन्दुः येभिः आप्ट स्वऽइर्दुहव्यः सुवेणं सिञ्चन् जरा अभि धार्म॥ अघ अय, अनन्तरं पान विधया "मरायाः पयमः" प्रदानात्परमित्यर्थः, म इन्द्रः प्रीतः मन् प्रजो प्रर्पन प्रादुर्यभूव । मः तरणिः देवृणि तमांसि या वायांणि जेवव्यानि ·[म. १, मनु. १८. १२१० अ.१.८५.२५. . . . भान्ति, तेषां तारकः ममत्तु अस्मान् मादयतु । स च प्ररोचि प्रकर्षण रोचते । तत्र दृष्टान्तः- अस्याः समुपस्थितायाः उपसः चित्प्रभातभासः सन्निधौ सूरो न सूर्य इव । उपसः समीपे सूर्य इव अस्माकं समीपे इन्द्रः प्रसीदति । उत्तरोऽर्धर्चः सुदुर्बोधः । गूढार्थविवरणे स्यादेवमन्ययः- "जरणा, धाम अमि सुवेण सिञ्चन् इन्दुः, स्वैदुहव्यैः येमिः (अस्माभिः) आष्ट, तानस्मान् तरणिर्ममत्तु" इति । अथ अक्षरार्थः । जरणा जरणीयः स्तवनीयः धाम अमि स्थानमूर्ध्वमुत्तमं अमिलक्ष्य सुवेण तीवामिकाझाविष्कारकेण मुहर्मुहुराबानेन (सुस्वसङ्केतः प्रागुक्तः) सिञ्चन् इन्दुः सिच्यमानः सोमः स्वेदुहव्यैः खभृतैः समृद्धपणैरुपेतैः येमिः अस्मामिः आट आशिवः, देवभुक्तानशेषः भुक्त आसीत् , तानस्मान् तरणिस्तारक इन्द्रो "ममत्तु" इति संबन्धः ।। ममरतु-मदी हर्षे, विकरणस्य श्लुः । रोचि-रुच दीप्तौ, छान्दसो वर्तमाने लुड् । आप्ट-अश भोजने, कर्मणि लुडि विकरणस्य लुक् । स्वऽइदुहव्यैः-सावग्रहः शब्दः, सन्दिग्धापि सायणीय- प्रक्रियैपानुस्रियते, इदि परमैश्वर्ये, औणादिक उप्रत्ययः, अनित्यमागमशासनमिति नुमभावः, खभूतानि इनि समृद्धानि प्रभूतानि वा हव्यानि येषां तैः । सिञ्चन्-व्यत्ययेन कर्मणि कर्तृ- प्रत्ययः । जरणा-जरतिः स्तुतिकर्मा, अस्मात् कर्मणि ल्युट्, विभक्तेराकारः ॥ सप्तमीमृचमाह- विध्मा यद्वनधितिरपस्यात्सूरौ अध्वरे परि रोधना गोः । यद्ध प्रभासि कृल्याँ अनु यूननर्विशे पश्विपे तुराय ॥७॥ सुऽइध्मा यत् बनऽधितिः अपस्यात् सूरः अध्वरे परि रोधना गोः यत् हु प्रभास कृल्यान् अनु यून् अनर्विशे पशुऽइप तुराय ॥ स्विध्मा शोभनं इध्मं दीप्तं दीप्तिर्यस्याः सा शोभनोज्ज्वला वनधितिः वनं बननीय सुखं रसात्मकं अस्यां सोमरसधारायां धीयते इति वनधितिः सा क्षरणशीला सोमधारा यत् यदा अपस्यात् परमानशीलं कर्म कर्तुमिच्छेत् , तदानीं सूरः प्रेरक इन्द्रः अध्वरे दिव्यस्याध्वनी दातरि यजने गोः चिल्लक्षणस्य गोत्रजस्य रोधना आवरणानि परि परितो निवारयतीति शेषः । यद्ध यदा सल कृत्ल्यान् कृत्वीति कर्मनाम, कर्मसु दैव्येषु साधुन् धून दिवसान् अनु अनुलक्ष्य प्रभासि प्रकर्षेण दीप्यसे, तदानीं अशक्ताय कर्मसु त्यरोपेताय च उभयविधाय पुस्पाय त्वदनु- ग्रहसम्पत्तेः निःश्रेयसं सिध्यत्येवेत्याह । अनम्शेि (व्युत्पत्त्यनवधारणादनवग्रहः शब्दः, अर्तेः कर्मणि विच्, अरं गन्तव्यं प्रति विशति, अविट्, न अर्विट् अनर्विट्, तस्मै गन्तुमशक्ताय पुरुषाय ..

·-८६९ म. १, अ.८, ३.२५.] [मं. १, अनु. १८, सू. १२१. पश्विपे पशून् , तल्लक्षितानि चक्षुरादीन्द्रियाणि प्रेरयते तुराय त्वरोपेताय समर्थाय पुरुपाय च सिद्धिर्भवतीति शेषः ।। अपस्यात्-अपस्-शब्दात् क्यच्, लेट्याडागमः। रोधना-रुधिर् आवरणे, भावे ल्युट्, शेर्लोपः । पश्चिपे-इप गतौ, अस्मादन्त वितण्याद क्विप् ॥ अष्टमीमृचमाह- अष्टा महो ढिव आढो हरी इह द्युम्नासाहमुभि योधान उत्सम् । हरि यत्तै मन्दिन दुक्षन्वृधे गोरभसमद्रिभियंताप्य॑म् ॥८॥ अष्टा महः दिवः आदः हरी इति इह द्युम्नऽसहम् अभि योधानः उसम् हरिम् यत् ते मुन्दिनम् धुक्षन् वृधे गोऽरंभसम् अदिऽभिः वाताप्य॑म् ॥ हे इन्द्र, महो दिवः महतो द्युलोकात् अष्टा अष्टारौ अशितारौ, अमृतस्य देवभुक्तावशेपस्य भोक्तारौ हरी अश्वौ इह अत्र यजने अस्मदीये आदः आत्तवान् , आनीतवानसि । तथा द्युम्नसहम् प्रकाशस्य अमिभवितारं उत्सम् तेजोवलादिप्रस्रवणाधारभूतं अन्तरिक्षालयं मेघस्थानीय प्रकाशा- वरणं असुरायमाणं शत्रु योधानः योधनशीलस्त्वं अमि अभिभव । यत् यदा ते तव धे वर्धनाय हरिम् कान्तं, मनोहरं गोरमसम् गौः वृपभ इव रभखिनं, बलवीर्यवन्तं वाताप्यम् वातेन अतिवेगवलयता आप्यं प्राप्तव्यं मन्दिनम् मदकरं अद्रिमिः कठिनानां धनानां वरनामपि दारणेन मार्दवमापादयन्तीमिः शिलास्थानीयामिर्वाग्भिः घुक्षन् दुहन्ति अभिपुण्यन्ति यजनोद्योगिन इति शेषः, तदा उत्सं अभिभवेति संबन्धः ॥ अष्टा-अश भोजने, उच्, इडभावश्छान्दसः ॥ • नवमीमृचमाह- वायसं प्रति वर्तयो गोर्दिवो अश्मानमुपनीतमृभ्वा । कुत्साय यत्रं पुरुहूत वन्वञ्छुणमनन्तैः परियासि वधैः ॥९॥ त्वम् आयसम् प्रति वर्तयः गोः ढिवः अश्मानम् उपऽनीतम् ऋभ्वा कुत्साय यत्रं पुरुऽहत वन्वन् शुष्णम् अनन्तैः परिऽयासि वधैः॥ हे इन्द्र, त्वम् दिवः धुलोकान् शम्मा ऋभुणा इन्द्रसहकारिणा अभुगणेन उपनीतम् आनीत अयोमयं, (दायद्योतक) अश्मानम् शीघ्रं शत्रोर्व्यापकं वनं गोः गोनिमित्तं, असुरापहृतगोसमूहलामहेतोः, प्रति वर्तयः प्रतिकूल यया भवति तया व्यसृजः, विसृजसीति वर्तमानार्थः । यत्र यसिन् त्वदीये कर्मणि प्रचलति, हे पुरुहूत बहुमिराहत, कुत्साय ऋषेः आयसम् , ·-८७० - [म. १, मनु, १८, सू. १२१. स. १,०८, ३.२६.] फुत्सस्यार्थे, निकृष्टानां पापानां अधः कुत्सनात् कुत्सः तस्मै शुष्णम् शोपफमसुरं अनन्तैः अनवधिकैः वधैः वधसाधनैरायुधः चन्वन् हिंसन् परियासि परितो गच्छसि ।। चन्वन्-चनु याचने, अत्र हिंसार्थः, "वनुष्यतिर्हन्तिकर्मा अनवगतसंस्कारो भवति" इति यास्कः ॥ दशमीमृचमाह- पुरा यत्सूरस्तमसो अपीतेस्तमंद्रिवः फलिगं हेतिमस्य । शुष्णस्य चित्परिहितं यदोजो दिवस्परि सुग्रंथितं तदादः ॥१०॥ पुरा यत् सूरः तमसः अपिंऽइतेः तम् अद्विऽवः फलिऽगम् हेतिम् अस्य शुष्णस्य चित् परिऽहितम् यत् ओजः दिवः परि सुऽग्रंथितम् तत् आ अदरित्यदः॥ पुरा यत् पूर्व यदा सूरः सर्वस्य प्रेरकः सूर्यः तमसः तमोरूपस्यासुरस्य शुष्णस्य अपीतेः अपिधानात् आच्छादनात् मुक्तोऽभवदिति शेपः, तदानी हे अद्रिवः वज्रवन्, तम् फलिगम् मेघनामैतत् (व्याख्यातमिदं १.६२.४) मेघवदापृण्वन्तं अस्य असुरस्य हेतिम् आयुधविशेष प्राभावीरिति शेषः। तथा शुष्णस्य चित् शुष्णस्यासुरस्यापि यत् ओजः यद्वसं दिवः परि द्योतमानस्य ज्योतिपः उपरि परिहितम् परिधानवत् आच्छादितं सुग्रथितम् सुष्टु संहतं तत् तदोजः आ अदः आहणाः विश्लिष्टं शिथिलितं कृतवानसि । तस्य ज्योतिपः सूर्यस्य दर्शने विषये प्रतिरोधकं आवरकं च गहनं तमः, तस्य प्रध्वंस इन्द्रेणापाद्यते ॥ अदः-दृ विदारणे, " छान्दसो लङ् ॥ इति प्रथमस्याष्टमे पञ्चविंशो वर्ग. एकादशीमृचमाह- अर्नु त्वा मही पाजसी अचके द्यावाक्षाा मदतामिन्द्र कर्मन् । त्वं वृत्रमाशयोनं सिरासु महो वज्रेण सिष्वपो वराहुंम् ॥११॥ अनु त्वा मही इति पासी इति अचक्रे इति द्यावाक्षामा मदताम् इन्द्र कर्मन् त्वम् वृत्रम् आऽशयानम् सिरासु महः वजेण सिस्वपः वराहुम् ॥ हे इन्द्र, मही महत्यौ पाजसी पाजो बलं, मत्वर्थलक्षणया बलवत्यौ अचक्रे चक्ररहिते, अत एव चङ्क्रमणवर्ज स्थायिन्यौ द्यावाक्षामा द्यावापृथिव्यौ कर्मन् त्वदीपे वीरकर्मणि त्या त्यां ·अ. अ.८, व. २६.] ८७१ [मं. १, अनु. १८ स. १२१. " यान् अवः अवः नृन् अनु मदताम् अनुलक्ष्य हृष्टं अकुरुताम् | तथा त्वम् आशयानम् समन्तात् व्याप्य वर्तमान वराहुम् वराणां श्रेष्ठानां साधूनां हन्तारं वृत्रम् असुरं सिरासु सरणशीलासु अप्सु महो वज्रेण महता पत्रेण सिप्यपः अखापयः, पातितवान् (१.३२ सू०), तत्र व्याख्यातमवधेयम् ॥ महः- महतः, करणे शेषत्वेन विवक्षिते पष्ठी, अल्लोपश्चान्दसः। सिप्वपः-जिप्वप् शये, ण्यन्ताल्लुङ् ॥ द्वादशीमृचमाह- स्वमिन्द्र नर्यो याँ अवो नृन्तिष्टा वातस्य सुयुजो वहिष्ठान् । यं ते काव्य उशा मन्दिनं दाहण पार्य ततक्ष वज्रम् ॥१२॥ , त्वम् इन्द्र नर्यः तिष्ठं वातस्य सुऽयुजः बहिष्ठान यम् ते काव्यः उशना मन्दिनम् दात् वृत्रऽहनम् पार्यम् ततक्ष वज्रम् ।। हे इन्द्र, नर्यः नृभ्यो हितः त्वम् नृन् नेतॄन् बलबतः यान् अश्वान् अवः अवसि, रक्षसि तान् सुयुजः सुखेन रथेन युज्यमानान् वातस्य सदृशान् वेगे वले चेति शेषः, वहिष्ठान् अतिशयेन वोदृन् अश्वान् तिष्ठ आतिष्ठ, आरोह । काव्यः कवेः पुत्रः उशनाः देवर्षिः, मनुष्यो भूत्वा देवत्वं प्राप्तो या कवेर्द्रप्टुः सत्यस्य पुत्र उशनाः कमनीयः कान्तिमान् , (१.५१.१०) अत्र व्याख्या द्रष्टव्या, मन्दिनम् शत्रुवधात् मदकरं यम् वज्रम् ते तुभ्यं दाद अदात् तम् धृत्रहणम् वज्र पार्यम् शत्रूणां पारणे समर्थ ततक्ष तनूकतवानसि ॥ अवः-अवतेः, लेय्यडागमः । बहिष्ठान्- वोदृशब्दादातिशायनिक इष्ठन् तुश्छन्दसीति । त्रयोदशीमृचमाह- त्वं सूरौ हरितो रामयो नृन्भरचक्रमेतशो नायमिन्द्र । प्रास्य पारं नवति नाव्यानामपि कर्तमवर्तयोऽयज्यून् ॥१३॥ त्वम् सूरः हरितः रमयः नृन् भरत् चक्रम् एतशः न अयम् इन्द्र प्रऽअस्य पारम् नवतिम् नाव्यानाम् अपि कर्तम् अवर्तयः अय॑ज्यून् । यद्यपि अश्वः प्राणवलाद्युपलक्षणो भवति, तथापि सूर्यस्याश्वाः सूर्यरश्मयः प्रसिद्धाः, तैपां प्राणपलादिवैशिष्टये सत्यपि चिन्मयप्रकाशकत्वं, तेन क्रियाकारकत्वं च योध्ये। सूर्याश्वगतो सत्यां सर्वत्र चिन्मयः प्रकाशो भवति, तस्यामसत्यामन्धकारो भवत्येव, तमिन्नेव तमोमये अरातीनामयज्वनां विनाशो निस्यते इन्द्रेण ऊर्य अत्यन्तधाम्नः "परावतः" आगतेन । अयं ·म. १, म.८, ५.२६. - ८७२ [नं. १, अनु. १८. १२१० रहस्यार्थोऽस्यां प्रतिपाद्यते । स्थूलपक्षे दुर्घटोऽर्थः विकल्पवाहुल्याय कल्पते। हे इन्द्र, त्यम् सर: प्रेरकः सर्वस्य, सूर्यो वा भूत्वा हरितः नृन् हरिद्वर्णान् कमनीयार, नेतृन् बलवतोऽधान रामयः उपारमयः, अत एव अयम् सूर्येणापि सह स्पर्धमान इति वर्णितः (१.६१.१५, व्याख्याऽवधेया)। एतशः उज्ज्वलः सूर्याश्वः चक्रम् रथस्य चक्रं न भरत् न प्रावहत् । अपि च त्वं नान्यानाम् नामा तार्याणां नदीनां नवतिम् नवतिसंख्यां पारम् तीरं, तीरे (सप्तम्यर्थे) अयज्यून् अयज्वनः देव- द्वेपिणः प्रास्य प्रक्षिप्य कर्तम् अपि तय कर्तव्यमपि अवर्तयः निरवर्तयः । “परावतः” इन्द्रस्याग- मनं असुराद्ययज्ववासस्थानं दुर्गममिति च द्योतयति "नान्यानां नवति" इति (१.३२.१४)॥ रमयः लडि बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपीत्यडभावः ।। चतुर्दशीमृचमाह- त्वं नौ अस्या इन्द्र दुहायाः पाहि वजिवो दुरितादभीकै । प्रो वाजानृथ्यो अश्वबुध्यानिपे यन्धि श्रवसे सुनृतायै ॥१४॥ त्वम् नः अस्याः इन्द्र दुःऽहनायाः पाहि वजिऽवः दुःऽइतात् अभीकै प्र नः वाजान् रथ्यः अश्वऽबुध्यान इपे यन्धि श्रवसे सूनृाये ॥ हे पनिवः वज्रवन्, इन्द्र, त्वम् दुर्हणायाः दुःखेन हन्तव्यायाः अस्याः दुरवस्थायाः, अभीके समीपे, सङ्कटे समीपवर्तिनि सति दुरितात् पापाच नः अस्मान् पाहि रक्ष । अपि च रथ्यः स्ययुक्तान् अश्ववुध्यान् अश्वैर्वोद्धव्यान, यावन्तोऽश्वास्तावद्धि| योग्यान् इयन्तो वाजा इति वाजान् समृद्धिलक्षणान् नः प्रयन्धि प्रयच्छ । किमर्थम्? इपे प्रेरणाबलभोगाय श्रवसे दिव्याय श्रवणाय सूनृतायै शोभनसत्यात्मिकायै वाचे ॥ दुर्हणाया:-ईपदुःसुप्विति हन्तेः कर्मणि खल् । रथ्यः-रथशब्दस्य मत्वर्थीय ईकारः । यन्धि-यम उपरमे, विकरणस्य लुक, हेधिः छान्दसः॥ पञ्चदशीमृचमाह- मा सा ते अस्मत्सुमतिर्वि देसद्वाजप्रमहः समिपौ वरन्त । आ नौ भज मघवन्गोप्यों मंहिष्ठास्ते सधमादः स्याम ॥१५॥ मा सा ते अस्मत् सुऽमतिः वि दुसत् वार्जऽप्रमहः सम् इपः वरन्त आ नः भज मघवन् गोपु अर्यः मंहिष्ठाः ते सधमादः स्याम ॥ तथा .

·अ. १, अ.८,३.२६.] -८७३ - [म. १, अनु.१८, सू. १२१. हे वाजप्रमहः वाजैः समृद्धिमिः प्रकर्षेण महनीय पूजनीय, इन्द्र, ते त्वदीया सा प्रसिद्धा, सुमतिः शोभना अनुग्रहात्मिका बुद्धिः अस्मन् अस्मासु (विभक्तिलोपः) मा वि दसत् मा क्षयं प्रामोतु । तथा इपः एपणाशक्तयः अस्मान् सम् वरन्त सम्यक् वृण्वन्तु, संवृतान् कुर्वन्तु । हे मघवन् धनवन् इन्द्र, अर्यः स्वामी वं नः अस्मान् गोषु चिन्मयकिरणेपु आमज प्रापय । ते तव मंहिष्ठाः अतिशयेन पूजयितारो वयं सधमादः त्वया सह युष्मदादिभिर्देवैः सह माद्यन्तः स्याम भवेम ॥ अस्मन् सप्तम्या लुक् । दस-दसु उपक्षये, माङि लुङि पुपादित्वादङ् । मंहिष्ठाः- मह पूजायां, नुमागमः छान्दसः, अस्मादन्त वितण्यर्थात् तृच्, तुश्छन्दसीतीष्ठन् । सधमाद:- मद कृप्तियोगे चुरादिः, सह मादयन्ते तृप्ता भवन्तीति सधमादः, क्विप्, सहस्य सधादेशः ।। इति प्रयमस्याष्टमे पदिशो वर्गः इति श्रीमहषिरमणभगवत्पादानुध्यातश्रीभगवद्वासिष्ठगणपतिमुनिप्रवरान्तवासिनः पूर्णयोगाचार्यश्रीमदरविन्दभगवत्पादानुध्यातस्य भारद्वाजस्य विश्वेश्वरसूनो. कपालिनः कृतिः वेदगुप्तार्थसिद्धाञ्जनाख्यं ऋग्वेदस्य प्रथमाष्टकभाष्यम् समाप्तम् ·सिद्धाञ्जनभाष्ये अवधेयविपयांशानां सूचिका पुटसहया १-९१ भूमिका-विषयानुक्रमणिकासहिता ९३ अग्निधर्मप्रतिपादनपरं अग्निशाब्दनिर्वचनम् ईळतिरप्यषणाकमत्युपपादनम्, अध्यैषणा अग्नः उपास्तिश्चिरन्तनी ९६-७ अध्वरशब्दार्यविचारः, श्रव-प्रवण-श्रतिशब्दानां समानार्यत्वम्, अतीन्द्रियार्यविचित्रश्रवणशाली भगवानग्निरित्यादि प्रतिपादितम्, भद्रपदं अशुभ-अनृतज्ञानजन्य-दुरितप्रतिद्वन्द्वित्वेन प्र- युज्यते वेदे इति बहुमन्त्रवर्णोदाहरणेनोप- पादनम् यजमानस्य गम्यं परं धाम, तत् 'सत्यं ऋत बृहत् अग्नेः स्वावासस्थानम्, तत्प्राप्तेः यज्ञः साधनं, तस्य निर्वोढा त्वग्निः कविक्रतुः सत्यः सत्यरक्षकः इत्यादिकं मन्नवर्णरुपपादितम् प्रयमसूक्तसारांशकथनपूर्वकं लघुग्रह्मयज्ञः 'अग्नि- मोळे' सूक्तमिति सम्प्रदायस्योपपादनम् माधुच्छन्दसे द्वितीयसूक्ते वायव्यतचे प्रसङ्गात् सोमस्वरूपनिर्देशः १०२ घेनासम्दार्यविचारः १०३-४ अन्तरर्थपरे व्याख्याने 'कोसो सोमः' इति प्रमनमुत्याप्य तत्स्वरूपप्रतिपादनम्, प्रसङ्गादिन्द्र. तत्त्वविचारः १०५ याजशम्दः समृद्धिवाचकोऽस्मत्पक्षे इति क्यनम् ऐन्द्रवायवतचसूक्ष्मार्यप्रदर्शनम् १०७ दक्ष-पत-शब्दार्यविचारः १०८ ऋतशब्दस्य एक्स्पार्यत्वं सर्वत्रास्माकं नये, तया ऋतुमादस्य प्राधान्यम् 'दक्षं दधाते अपसम्' इत्यत्र प्याल्याने 'अपसम् दलविदोषणमिति निरूपणम्, दसराप्दार्यविचार: ११०.११ घोपदार्यविचारः, मैत्रावरणतचस्य अतीत. सुचसंबन्या, तात्पर्यसप्रहाच 'पि.' 'चनस्यतम्' इस्पा शिष्टपविधारः पुटसङ्ख्या 'शवीरया "पिण्या' पदार्यविचारः, तया दन- युवाकुशब्दार्थविचारः ११४-६ 'वृक्तर्हिषः' 'रद्रवर्तनो-तत्र विचारः अश्विनोापारविवरणं बहुभिमंन्त्रवर्गः, आश्विनतृचतात्पर्यम् ११७-८ ऐन्द्रतृचे 'अण्वोभिः तना पूतासः' इत्यस्य विशिष्टो विचारः ११९ ऐन्द्रतचस्य तात्पर्योपपत्तिः ११९-२० 'ओमासः' इत्यस्य विचारोऽवधेयः, 'चर्षणयः' 'दाश्वांसः' इत्यत्र वैशिष्टयं प्रतिपादितम् १२० 'विश्वे देवाः अस्तुरः' अर्याविष्कार उपपाद्यते १२१-२ 'एहिमायासः' अस्य व्युत्पत्तिः तात्पर्योपपत्तिश्च, 'क इमे विश्वे देवाः' इति प्रश्नपूर्वकं प्रति- वचनम् १२२-३ सारस्वततचावतारिका-सूनूतानां न केतुना' इत्यत्र विशिष्टो विचारः-सरस्वतीस्वस्पं तन सशयः परिहारश्च १२४ सारस्वततचस्य तात्पर्यम्, तस्य वेदरहस्योद्घा. टनोपयोगित्वं, 'महो अर्णः' इत्यत्र विशेषः १२५ 'मुरपक्रतुं' इति ऋषि दृष्टान्तदान्तिक- विचार: १२६ 'गोदा!' अत्र वैशिष्टपं, कर्मठय्याल्यासरणिः प्रदशिता १२७ 'अति मा स्यः' अस्य मा भूरगोचर इत्यर्य- स्योपपादनम्, सायणीयथ्यात्यानस्यायुक्तता प्रमिता १२८ 'विप्रः धेगवानित्यपपादनम् 'निवः' निरोदार इति निर्णयनम्, 'उत वन्तु ऋचस्तात्पर्य विशेषः प्रदर्शितः 'उत नः मुभगां यस्याः पूर्वस्वाच परस्पर- संबन्यो ज्ञापितः वारताम्दापंप्रमश्निः १३० ·८७६ - पुटसहया १५२ वि गोभिरद्रिमैरयत्' अत्र अर्थवैशिष्टय प्रद- शितम् १५३ 'अप्रतिष्कृत' अनाच्छादित नित्यप्रकाश इति निरूपणम् १५४ यद्यपि यदा प्रेरण भवति तदा स्तोत्र करोति मन्त्रद्रष्टा, तथापि स्तुतयो नाल इन्द्रमहिमान परिच्छेत्तुमिति ऋष्युक्ति , अन प्रेरण विना मन्त्र न कवयति कविरिति सूचनम् १५४ पुनश्च 'अप्रतिष्कुत' नित्यप्रकाश इति कथनम् १५५ 'चर्पणीनाम्' 'पञ्च क्षितीनाम्' अत्र लोक- सस्थाननिर्देश, पञ्चजनचर्चासूचनम, 'इन्द्र केवल इत्यत्र विवरणम् १५८ तोकशब्दार्य अन्तरयें, देवानामपत्यलाभस्तु मनुष्ये स्वाशप्रादुर्भाव' इत्यादि विवरणम्, इन्द्रस्य 'कुक्षि सोमपातम अत्र विचार १५९ 'उर्वीरापो न काकुद' अत्र तात्पर्य वैशिष्टय प्रोक्तम् पुटमहया १३३-५ चतुर्यसूरततात्पर्योपपादने वृत्राद्यसुराणा प्रस्ताव- वशात् तेषा तत्व प्रतिपादितम् १३५ 'स्तोमवाहस' साकूत पद, अन्तर्यागे अस्माक 'सखाय इमे युजो जामय' इन्द्र प्रापयितु प्रभवन्तीति प्रदर्शनम् १३७ 'सस्य सस्थाने इत्यत्र चर्चा, 'हरी इन्द्रस्य इत्यत्र विवरणम् १३८ 'याशिरः सोमा' अस्य विवरणम्, गवादि- द्रव्यत्रयसङ्केतार्यप्रतिपादनम्, 'सद्यो वृद्धो अजायया' ' ज्यवाय इत्यत्र तात्पर्योपपत्ति कर्मपरव्याख्याने वरस्य च सूचिते १३९ स्तोत्रेण मन्त्रात्मकेन देवानामभिवृद्धिर्यजमाने प्रोक्ता १४० 'अक्षितोति' अत्र विचार १४१ 'यवय वधम् शरीराद्वध पृथक् क्तुं इन्द्र प्रभुरिति प्रतिपादनम् १४१-२ 'युञ्जन्ति प्रघ्न' मित्यस्या व्याख्याने अध्न- शब्दार्यविचार, ऋच समासेन तात्पर्यकयनम् १४३ इन्द्राश्वयो रययोग, तदात्यानम्, तृतीय! व्याख्याने 'मर्य' 'क्तु' इत्यादेविवरणम् १४ रयाश्वस्वरूपविवरणम् १४ इन्द्रप्रादुर्भावात्पर मस्ता साहाय्यमपेक्षितमि त्यारम्प 'देवरामानामृषीणामेव दिय्यत्वप्राप्तये पुनर्जन्म तत्' इति रहस्यार्यस्य प्रतिपादनम् १४५ मरतां जम 'स्वधामन इत्यस्य सविचार सात्पर्यम् १४६ 'वोळ चिदिति ऋच साराशकयने 'ज्योतिर्दशा- मिस्वारभ्य 'अतोऽयमेषां विभव इति उत्तरत्र वश्यते इति वाश्यान्यवधेयानि १४६ प्रत्यप्रम मानो ज्योतिदंग मामा इत्युप- पादनम् १४९.५० पष्टमस्तस्य तात्पर्योपपादने विचार, देवत. निगपे पूगा मतभेद, तत्र पारणम्, वि. पर' इति मो मतो देवता इति नागी. मा गणमानम् १५१ मा यो 'दयोपना पत्र मात्र विवरणम् १५९ मही' भारतीति निरूपणम् , "विरप्शी' पदार्य विचार १६१ 'एमेन' इति ऋचस्तात्पर्य अन्तर्यागपरे पुरुषे स्रष्टव्यानि सर्वाणि इन्द्र स्रष्टा सानोतीति प्रतिपादनम् १६२-३ 'चित्र राघ विभु प्रभु' अत्र विवरणम्, 'अस्मान् सु तत्र चोदये त्या विशिष्ट घ्याल्याने दिव्यधनरहस्यमुक्तम् १६६-७ इन्द्रमेव सानुमन्त बृहन्तं शिपरिणमिवारो. हन्ति क्रमश इति रहस्य प्रतिपादितम्, उत्तरो- तरापिरोहे प्रभूतं प्राप्तव्यं स्पष्टं भवती त्युपपदानम् १६७ इन्द्रावप्रसङ्गे वैशिनी' इत्वस्य गम्यार्य १७०.१ 'स्वयंतीरप' पत्र विवरणम्, 'गा' सघनहि मर्पस्योपपादनम् १७२ ऋषौ देवतापो चावयवायं उपपद्यतातियोगिए. प्रातादे निर्वचनम्, तया गोतम-जमाग्नि भरतानादयो निसामिति १७६ स्वर्वतीर्गा अपहत्य पर्वतगृहायो वापि माप. तमगे भाोपलक्षणे निहितवानगुरो पलो पत्र ·८७७ - रिति कयनम् पुटसह्वथा बन्धुरिति वृत्तान्तान्वाख्यानस्य तत्त्वं सक्षेपेणो- क्तम् १७७ 'शुष्ण' शोषयिता रसाना वल इव वृनबन्ध १७९ अन्तर्यजने हविराद्यर्पणाना शरीरसबन्धित्व- कयनम् १८१ 'सत्यधर्माण' अन सत्यधर्म एव परम श्रेय इत्यादि निरूपणम्, 'सत्यधर्माय दृष्टये इत्योपनिषद- वचनस्यानुस्मरणम् १८३-४ आप्रीशब्दार्यविचार:-आप्रोणयित्र्य आप्रिय याज्या स्तुतयः, तत्र प्रयाजदेवता अधिकृत्य मतभेदोपन्यास -आप्रीसूक्ते प्रतिपादितस्य तत्त्वस्य साराश कथ यजमाने अग्निराधा- तव्य इत्यादिना कथित , आपूरयिन्यो देवता आप्रिय इति पक्षान्तरप्रतिपादनम् १८५ सुसमिद्ध-तनूनपाच्छब्दार्यस्वरसतासूचनम् १८६ नराशसोऽग्निरित्युपपादनम् १८६-७ 'मनुहित' अत्र विशेष, ईळितोऽग्निरेवेति प्रति- पादनम् , अमृतचक्षु स्थान भवति अन्तर्वेद्या- मासनमिति प्रतिपादनम् २८८ द्वारो देवोरधिकृत्य यजमानायोर्ध्वगतिद्वाराणा उद्घाटनाय देवी शक्ती प्रार्थयत इत्यादि तत्व प्रतिपादितम् 'नक्तोपासा' इत्यत्र रात्रिशब्देन साधारणी मानुषी प्रज्ञा, उपोलक्षितेन अह्ना देवी प्रज्ञा इत्यादि रहस्य सारत उक्तम् १८९-९० इळा सरस्वती भारती इति तिस्रो देवीरधिकृत्य विशिष्ट विवरणम्, 'इह त्वष्टारमूतये' इत्यस्य विवरणे 'यजमाने नवनवदिव्यरूपाणा आवि- काराय' इत्याचवधेयम् १९१ साक्षात्सम्पप ज्ञान सज्ञान प्राय॑ने देवेभ्य इति 'अव सृज' इत्यस्य विवरणे सूचनम् 'यज्वनो गहें मन प्राणशरीरात्मके इति तत्त्वम् १९३ घमू-चमसादिशब्दार्थरहस्यम्, इप्समादायविचार १९४ स्त्रोदेवताना पुरषदेवताना घ विशेषस्य प्रदर्शनम् १९७ अप-हरित-रोहित-गब्दानां साभिप्रायरयाव- विशेषणाना तात्पर्यसूचनम् पुटसहया ऋतुदेवता अधिकृत्य 'ऋतुना दिव्यसमयानुसारे. 'त्यादिगूढार्यप्रतिपादनम् १९८ पोत्र-पोतृशब्दार्थविचार रहस्य च, तथा नेप्ट- -पदार्यप्रतिपादनम् १९९ 'योनिषु त्रिषु' इत्यन रहस्यार्यविवरणम् देवकामस्यान्तयन्मेषशालिन नित्यमिन्द्रसख्यमिति प्रतिपादनम् २००-१ प्रकृतिभूतोऽध्वर अग्निष्टोम इत्याद्युपन्यासेन अन्तर्यजने तात्पर्यप्रतिपादनम्, द्रविणशब्दार्थ- विचार, 'देवेषु ता वनामहे' इत्यत्र तात्पर्य स्वारस्य, 'इप्यत' इप घातोर्न केवला गतिरर्थ, किंतु प्रेरणवलविशिष्टेति क्यनम् २०२ 'तुरीय यजामहें' इत्यन तात्पर्ये वैशिष्टयम् 'दोद्यानी अश्विना' अत्र अन्तरर्थानुसारेण युक्ति २०३ 'गार्हपत्येन सन्त्य' तात्पर्य अवयम्-'सन्स्य'- शब्दनिर्वचनम् 'हरय सूरचक्षस' अनोपपादनम् २०४-५ 'धाना घृतस्नुव' अन सविस्तरो विचार इन्द्रावो अधिकृत्य २०७ 'गोभिरश्व काममा पूर्ण' अब गूढार्योऽवधेय २०८ इन्द्रस्य वरणस्य च विशेष प्रदशित २०९ नदिष्ठ ईमहें' अन तात्पर्यप्रतिपादने विचार, युवाकुशव्दार्थविचार २१२-३ 'क्क्षीवन्त य औशिज' अत्र व्याख्याने वैशिष्टयम्, कक्षीवच्छब्दार्य, अत्र यास्क-दुर्गभाष्यपडक्ती- रुदाहृत्य सारनिर्देश २१३ 'यो रेवान्' अत्र मन्त्रवारपतेदेवस्य अन्तर्याजिनो- पासकेन नित्यसयोग प्रायित इत्युपपादनम् २१५ 'दक्षिणा' सहजावबोधरपिणो शक्तिरित्यक्ति २१६ ‘सदसस्पति अद्भुत अग्नि' अत्र अद्भुत इत्यग्निलिङ्ग अवधेयम्, पिरग्ने सकाशादेव यजनतन्त्र शिक्षत इति वियरणम् २१७ नराशस'विचार', 'समयसम्' यत्र नियंच- नादिविचार २१८ गोपीयशदाय, मत्स्वरूपस्य सक्षेपेण निर्देश २१९ 'अम्' अर्चन ऋगात्म स्तोत्रमित्यक्ति, उदकमिनि सायगोयम्, इन्दमिनि सन्दस्वा.

·सत्य- पुटसलथा पुटसहया मोयमित्यादिनिर्देश, मस्ता शुभत्वविशेषण २३७ 'सप्त धामभि' अत्र सप्ततत्त्वात्मिका विश्वसत्ते- स्वारस्यम् त्यादिविवरणम्, पण्णा वैष्णवीनामृचा विषय- २२० मरता स्वरूपमधिकृत्य तेषा पर्यतचालनादीना सङग्रह सूक्ष्म तत्त्वम् २३८ 'तद्विष्णो परम पद' अस्य भूमिकाया (पु० २२१-३ आर्भवसूक्तार्यविवरणाय पीठिका, ऋभूणां ६७-६८) प्रसक्ति स्मारिता स्वरूपम्, इन्द्राश्वतक्षणनिष्पादन मनुष्ये यज २३९ तद्विप्रास' अत्र व्याख्याया तदुक्तमृषिणेत्याद्यौप- माने तथा आश्विनरथतक्षण, अमृतस्य दोग्ध्रया निषदवाक्याना ईदृशा मन्त्रा बीजायन्त इति तक्षण च प्रतिपादनम् २२४ अखण्डप्रज्ञाया अमृतसुवो धेनोरदिते स्वीयां वृत्ति २४३ पृश्निश्चित्रवर्णा गौरित्युपन्यस्य मरुत पृश्निमा- रूपीभवन्तीं मानुषे पुरुषे निष्पादयन्ति ऋभव तर इत्यस्य तात्पर्योपपादनम् इति सक्षेपेण प्रतिपादनम् २४४ पौष्णतचे 'आजा नष्ट यथा पशुम्' इति दृष्टान्त- २२४-५ मातापित्रो द्यावापृथिव्यो यौवन सपादयन्ति विवरणेन गूढस्य सोमस्याहरणे दक्ष पूषेत्युप- ऋभव इत्यस्य तात्पर्यप्रतिपादनम् पादनम् २२५ ऋभुभि सोमस्य सम्पादन, तेया इन्द्रादिभि २४५ 'उतो स मह्य' अत्र पूष्णो विभव 'गोभिर्यव न सङगमनमित्यादेस्तत्वम् चर्कपत्' इति वृष्टान्तेन प्रतिपादित , तामसैर्देवा- २२६ देवाश्चतुर्ग्रहात्मके चमसे पानपात्रे सौम्यममृत रिभिरपहृत्य रहसि निहित देवानामन्न अमृत रस पिबन्ति इत्यस्याशय , मनुष्याय चतुर्ग्रहा सोममाहृत्य यजमान पुष्णातीत्यादिरहस्योद्- त्मकसुखमयशरीरसम्पादनेन ऋभवस्त घाटनम् चिन्मयधामाधिवासक्षम व्यधुरिति प्रतिपादनम् २४७ 'अप्स्वन्तरमृत' अत्र सडकेतभूता आप इत्यादि २२७ मानुष्या सिद्धाया प्रज्ञाया सदानन्दप्रवाहान् धार- कथनम् यितुमभव प्रभवन्तीति प्रतिपाद्य तेषा देवभाग 'अप्सु मे सोमो अब्रवीत्' व्याख्याया विशेषोऽव- परिकल्पनदानदक्षत्वमपि वणितम् धेय २२९ 'प्रचेतुनै पदें' इत्यत्र विष्णो परम पदमेवोक्त २४८ 'आप पृणीत' निरन्तर सूर्यदर्शनाय बलप्रद मित्युपपादनम्, ज्वलितऋतुभूतोऽग्निविभव भेषज न लौकिक भवति, दिव्यवैभव आप्य भेषज भास्वरचेतोभूत इन्द्रविभव , उभाभ्या सद्भताभ्या मिति प्रतिपादनम् जागरूकाभ्या लब्धव्य तत्पदन शरणमिति तन २४९ आप्यसारतादात्म्यानुभवसम्पन्न ऋपिरिति 'आपो सत्येन' इति मन्यस्य साराश प्रत्यपादि अद्य' इत्यस्प व्याख्याया प्रतिपादितम् २३१ 'या वा कशा' इत्यत्र कसा यागिति उपपादन, २४९ ५० 'स माग्ने वचसा' इत्यस्य विवृतो 'ऋषयो यमंटय्यात्यानिरीक्षणम्, 'म हि वामस्ति दूरके' मानुष्यस्योद्धारायेन्द्रस्य सहकारिण मनुष्या एव, अत्र तात्पर्य उपपत्तिश्च देवभाव प्राप्ता मानुष्याभिमानिनो देवर्षपो वा' २३२ 'अपां नपात सवितार'मित्यत्र तात्पयविचार उप इत्यादि प्रतिपादितम् पत्तिाच २५१ ऋषि शुन शेप पाशबद्धमात्मानमवयुद्धप २३४ भारतो वहग्ज्योतिष ऋतभा, होत्रा वस्त्री विमोचनाय के देव आह्वयामि इत्यारभते, अत्र पिपणा इत्यादीनां विवरणम् अदितेविश्वमातुभिस्य रहस्यं विवृतम्, 'भार्ग २३५.६ 'तपोरित्' अत्र विशिष्टा प्याल्या, 'गन्यस्य ईमहें' अत्र मत्रवर्णान्तर संगतिस्पता भवे पदें' मत्र, यत्र ऋतरश्मिर्दीप्तोलसनि स्थिर २५३ 'मयम्ने रामा वरण'मत्र गुहार्यवशिष्टपमवधेयम् चरिमन पदे नि म प्रवर्णान्तरेणोपपादनम् २५४ 'वनस्तूप' धिग्मयो भवति यामात् तव प्ररा- ·T पुटसहया रनि, स्तूपः सद्भपात इत्यादौ रहस्यानि विनियन्ते, 'वरुणः सूर्यायावान करोती'त्यत्रोपपादनम् २५५ 'हृदयाविपश्चिन्' अस्य विवरणे वरणस्य कृत्य प्रदशितम्, निमंति समष्टिगता जगद्व्यापार- वतिनो मृत्युदेवता सर्वपापमूलभूतेत्यादि प्रति- पादितम् २५६ यद्यप्यध्यात्म देवाना कर्माण्येव ऋषीणा प्राधा- न्येन लक्ष्याणि भवन्ति, तयापि जगद्व्यापारे देवानामधिकारो विचात्य इत्यादिनिरपणम् २५७ 'तदिनक्त' अचि तदय केतो हृद या विचष्टे इत्यस्यात्यन्तप्राधान्यमाविष्कृतम् २५८ 'शुन शेपो हहत् अस्य व्याख्याया 'त्रिप दुपदेषु इत्यत्र रहस्यार्यविवरणम् २५९ मूक्तस्यान्ते, पासाबन्धविमोचनविषये उपनिषदु- पदिष्टप्रन्यिभेदरहस्य तान्त्रिक्योगमार्गोपदिष्ट- प्रन्यिवन्धत्रयभेदतात्पर्य च सामान्यन निर्दिष्टे, विप्रमोक्षोऽत्र वरुणदेवान प्रहसाघ्यो भवतीत्युक्नम् २५९-६१ टिप्पण्या सुन शेपशब्दार्यप्रतिपादनम्, ऐतरेय- ब्राह्मणोक्तशन शेपकयाविस्तर, तत्र भाष्यपद्धकतीरुदाहृत्य नरवघकयाया दूषणम्, पुरुषमेघस्य तत्त्वम्, उवटभाष्यनिरीक्षा, अतिष्ठा- कामदाब्दनिर्वचनम्, अतिष्ठाकामस्य पुरुषमेधाधि- कार इत्यादिबहुरहस्यविवरणम् २६२ 'परा हि मे वि मन्यव' इत्यत्र धीवृत्तीना उत्पतन. मधिकृत्य प्रसङग २६३-४ तदित् समान' अत्र तच्छन्दवाच्य ऋत ज्योति- रित्युपपादनम्, टिप्पण्या वैनन्ता मित्रावरुणा- वित्युपपादनम् २६४ 'देदा यो वीना पद' अत्र व्याख्यावशिष्टयम् २६५ वेद मासो घृतवृत' इत्यत्र साराशक्थनम् २६६ 'परि स्पशो नियंदिरे अत्र हिरण्मयपात्राच्छादित सत्य ज्ञापयितु निषण्णा 'स्पक्षा' प्रणिघय इव तापरा रश्मयो दिव्या विभूतयो वेति विवरणम् २६७-८ 'उत यो मानुषेप्वा' अस्या ऋचस्तात्पर्यविचार २७० 'उत्तम मग्घि' अत्र 'जीवसे' जीवनाय पाश- त्रयविमोचनप्रार्थना २७२ 'आ नो वहीं अत्र अन्तर्यागे मनुष्या इव देवा पुटसहया प्रत्यक्षोभूय व्यवहारयोग्या इति तात्पर्यनिर्देश: २७३ अग्नियुक्ताना देवानामनुग्रहादेव अग्नि स्तोतुं प्यात ज्ञातु वा प्रभवन्ति मनुष्या इति 'स्वग्नयो हि वाय' इति ऋचस्तात्पर्य मूचनम् २७५ 'वारवन्तम्' इत्यत्र विशेषणस्य प्रयोजनम् २७६-७ 'सिन्धोरर्मा उपाक आ अस्य दृष्टान्तस्य तात्प- पोपपादनम् २७८ 'जराबोध अन मन्त्रायें विचार. २७९ 'घूमरेतु' निर्वचनम्, बलवेगभावस्पन्दनेनाग्नि- यित इति भावाविष्कारः २८० नमो महद्भ्य इति मन्त्रे नमस्करण-यजन-स- नाना आराध्यभेदेनोपपादनम् २८०-१ या प्रादेति सूक्ते यज्ञसाधनाभिघायका उलू- खलाधिषवणीयादय प्रयुक्ता, अत्र परीक्षा सूक्ष्मश, प्रयमर्चस्तात्पर्य बाह्यपक्षानुसारेणव उपपादनम् २८१ 'द्वाविव जघना' इत्यत्र विवक्षाप्रदर्शनम् २८२ उपच्यव-अपच्यवशब्दार्य 'मन्या' इत्यत्र सामान्यार्य २८५-८ सूक्ना प्रत्येक गूढार्यानुसारेण तात्पर्यकथनम्, टिप्पण्या इदमञ्ज सवसूक्त ऐतरेयब्राह्मणे सम- पन्यस्तमिति तत्रस्यशुन शेपकयाप्रसक्ति, परोक्ष- वचनाना सूक्लस्थाना विशदीकरणम्, तैत्तिरीय- वाजसनेयादिश्रुतिवाक्योदाहरणेन सोमाभिपवा- दौना रहस्योदघाटनम् २९०-२ 'यच्चिद्धि सोमपा' इति 'मियूदृशा' 'गर्दभ'-कृक- दावा दि-परोक्षवचनाना अर्याविष्कार. २९३ इन्द्र- अनायासेन सोम स्वोर्तुं गच्छतीत्यत्र दृष्टान्तस्वारस्यम् तथा 'समुद्रो न य्यचो द' इत्यस्य भावविवरणम् २९४ इन्द्रो यजमाने रमते अत्र 'पोत इव गर्भधिम्' इति दृष्टान्तस्य विवरणम् २९५ 'ऊम्वस्तिष्ठ अन देव सह ऋषीणामन्तरङग- व्यवहारो लक्षित २९७८ रवती' इत्यत्र व्याख्यातणा विप्रतिपत्ति, तत्र निर्णय २९८ ऋणोरक्षन्न चश्यो' अस्प विवरणे विचार: सायण- - + ·- ८८.- . पुटसहया २९९ 'ऋणोरक्षन्न शचीभि'दृष्टान्तेन विवक्षा प्रदर्शिता ३०० शश्वदिन्द्र' इति ऋचस्तात्पर्य ज्योतिर्मयेन रथेन दिव्य धाम गच्छन्ति देवकामा ऋषय इति प्रति- पादनम् ३०१ 'न्यन्यस्य मूर्धनि' अन विशिष्ट तात्पर्योपपादनम् ३०२ 'कस्त उप कप प्रिये' अत्र साधारण उप कालो नाभिप्रेत इत्युपपादनम्, अन्यथा गृहीतश्चेत् असामञ्जस्यप्रदर्शनम्, 'वय हि ते अमन्महि' अत्र तात्पर्योपपत्तिरवधेया ३०३-४ 'विद्यनापस भाजदृष्टय' मरुत अग्नेरजायन्तेति कथनम्, अडगिरस्तम द्विमाता इत्यादीना नि- वंचन तात्पर्य च ३०६ पुरूरव शब्दार्थ ३०७ बहुधा जीवनग्निरेकायुरिति प्रतिपादनम् ३०८-९ 'उभयाय जन्मने' अत्र विवरणम् ३१० 'त्व नो अग्ने' अन 'पित्रोरुपस्थे' अस्य तात्पर्यो- पपादनम् 'त्वमग्ने प्रमति' अत्र 'वयमुपासकास्तव बन्धव इति अग्नि प्रति ऋषरुक्तिरवधेया '. ३११ आयु-नहुप-मनुष्यशब्दाना वैशिष्टयप्रतिपादनम् इळाया प्रसक्ति ,सा पश्यन्ती वागिति प्रतिपादनम् ३१२ 'त्व नो अग्ने' अत्र 'गवा तोकस्य तनये अनिमेष रक्षमाण' इत्यस्य व्याख्याया विचार चतुरक्ष अग्नि कथमिति विचार ३१४ 'जीवयाजम्' इत्यादिप्रयोगस्य स्वरसताकयनम् ३१५ 'माना ऋषिकृत्' अव वैशिष्टयमवधेयम् ३१६ 'मनुष्यत्' 'अहगिरस्वत्' 'ययातिवत्' अत्र विद- रणम्, नाम्नां निर्वचनानि 'एतेनाग्ने' अस्यास्तात्पर्य 'स्तूयमाना देवता स्तोतरि वर्धन्ते' इति प्रतिपादनम् ३१७ 'इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोच' इति सूक्तारम्भ , अत्र ऋचा पदार्यदान स्पूलरीत्या कृतम्, अन्ते गूढार्य- विवरण प्रतिज्ञातम् २१८ 'वाधाव पेनव' दृष्टान्तस्य प्रयोजनम् "निरहरेप ज्योति गौरापरिति गृहायस्य द्वार प्रतितम् २२४ पस्या गोसाभ सोमप्राप्ति सप्तसिम्पषिमो. पुटसहया चनमित्येतेषां सम्बन्धमधिकृत्य उत्तरत्र पश्याम इत्युक्तम् ३२५ 'अहेर्यातार' अस्यामृचि व्याख्याया सन्देहो- त्थापन समाधान च ३२६ 'इन्द्रो यात' अत्र 'शमस्य' 'शुद्धगिण' इत्यादे' वैशिष्ट्यम् अय हिरण्यस्तूपस्य सूक्तद्वय रहस्यार्थानुसारेण तात्पर्यवत् क्रियते, तन प्रथम अगिरोविचार ३२७ सर्वथा आडगिरस तत्त्व अग्निवैभवसबन्धी- त्युपपादनम्, अडगिरसो देवा मनुष्या ऋषय- श्चेत्यत्र विचार ३२८-९ अङगिरसा सप्त-सङ्घच्या कीर्तनेऽपि बृहस्पति- रूपेणेषामेकरूपत्वप्रतिपादनम्, अथ वृत्रकथा, आइगिरसकथाया गवा विमोचन मुख्यो विषय, वृत्रकथायास्तु अपा विमोचनमित्यादीना रहस्य- विवरणम् ३३३ दिव्यज्ञानरश्मिद्योतकगोलिप्सून् सखीन् प्रति ऋषेरुक्ति पर्वतगृहाशब्दबोधिते जडगते तमसि निक्षिप्ताना गवा लाभाय पर ज्ञानमावश्यकमिति ३३४ तेजोवलाद्यपहारिणा असुराणां प्रसक्ति ३३५ 'वधीहिं दस्यु' अत्र यत्रो धनीत्युक्ते तात्पर्यविचार ३३७ नवग्वा दशग्वा इति अङ्गिरसा भेदस्य विवरणम् ३३८ 'परि यदिन्द्र' अत्र सायणीयतात्पर्यस्यानुपपत्ति- दशिता ३३९-४०'न ये दिव' अत्र व्याख्या विशिष्टा, 'गाव एवं आप' इति सायणोक्त विचित्रम् ३४० नाव्याना' अस्य अपां विशेषणस्य प्रयोजनम् ३४१ इलीविश-शुष्णो पत्रानान्याधिति सायणीयम्, तत्र नागीकार ३४२ कुत्सदशा -दवंयाणां प्रसक्ति निर्वचनम् ३४३ 'आव शम' अस्य प्याल्या विशेषनो मुख्या, 'तुप्रपा'शम्दापं विचार, सापणोक्तनिरीक्षणम् ३४.५ हिरण्यस्तूपस्य ऐन्द्रसूक्तदयस्य रहस्यायविधार, पर्वत, आप , समुद्र, गाय, उपः, सूर्य, पत्रवल- पणयः-एयमादोनो बहिसावेतरपा अन्त. गंगर्यानो वियरणम् " तनाम्ना ·-८८१- - पुटसलथा ३४६-७ प्रत्यूच इन्द्रसूक्तस्य तात्पर्यप्रतिपादनम् ३४८ 'नवेदसा'शब्दनिर्वचने कष्ट निर्दिष्टम्, 'नवेशा . ज्ञाता' इति कयनम् ३४९ "हिम्येव वासस' अत्र नव्यानामेकेषां आशया, तत्र अयुक्तिप्रदर्शनम् ३५० 'त्रय पवय'ऋचोव्याख्याया अविद्याच्छन्ना तमो- व्याप्ता रात्रि अधस्तनत्रलोक्यावस्थान लक्षय- तीत्यादिविवरणम् 'विरद्य यज्ञ'मित्यत्र देहत्रयापेक्षयेति कथनम् ३५२ अश्विनोर्भार्या सूर्या तद्रथमारोहतौति प्रसिद्ध स्मरणम् 'श' ऐतिहासिक , रहस्यार्थे, तोकतनयादि- शब्दाना च तात्पर्यम्, त्रिधातुशब्दार्थविचार ३५३ "त्रिनों अश्विना' अत्र प्रार्थनासाराशकथनम् ३५३-४ 'निरश्विना सिन्धुभि' अत्र सप्ततत्वात्मक- चित्तेजोवाहिनीभिरित्यारभ्य तद्रक्ष्यतामित्यन्त सूक्ष्म तत्त्व प्रतिपादितम् ३५५-६ 'आ नासत्या' अत्र एकादश देवा प्रस्तुता के त इति विचारे मतभेदकथनम् ३५७ 'आ कृष्णेन रजसा' अत्र मर्त्यस्य कार्य यजन अमृतस्य देवजातस्य कार्य तु मोपकारकत्व- मित्याद्युपपादनम् ३५९ 'विजनान्' अस्या ऋचस्तात्पर्य ये न लब्धप्रकाशा तेपा असूर्या नाम ते लोका इति प्रतिपादनम 'तिस्रो द्याव' ऋचि थ्याख्याभेद ३६० 'यमस्य भुवने' इत्यत्र विशेषतो विचारोऽवधातव्य ३६१ "वि सुपर्ण' अत्र दिव्य रहस्य दुपि मनुष्यस्येति तात्पर्यकथनम् ३६१-२ 'अष्टौ व्यख्यत्' अस्या सायणव्याख्या अयुक्ता नाडगीकृता, तात्पर्य उपपादितम् ३६३ यातुधानशब्दनिर्वचनम् ३६७ 'त्व घेमित्या' स्तोतुर्वाग्भि हृदयस्थोऽग्नि- ज्वलित इति प्रतिपादनम्, अन्तर्यागे 'सप्त होत्रा' इत्यादे रहस्यस्मरणम् ३६७-८ 'घ्नन्तो वृत्र' अत्र अग्निरश्व इति कथनस्योप- पति , अत्र अवधेया व्याख्या ३७०.१ "ऊप्यं ऊपण' अत्र व्याख्याने पंशिष्टपमव. पुटसह्वथा धेयम्, यूपस्थोऽग्निरिति याज्ञिका, यजमानशरीर- स्थोऽग्निरिति प्रतिपादितम् ३७३-४ 'अग्निना तुर्वश' तुर्वशादिनाम्ना निवंचनम्, नव- वास्त्व-बृहद्रथ-तुर्वीतयो व्याख्याता ३७६ मरुद्गणतत्त्वग्रहणेन पृषत्यादीना लाक्षणिकत्व सुगममित्यारभ्य 'अञ्जिभिर्वाशीभि साक मरुत ऋरन्तर्यागप्रवृत्तस्यार्थे प्रादुर्भवन्ती'त्युपपादितम् ३७७ 'इहेव शृण्वे' अत्र तात्पर्योपपत्ति ३७८ 'प्रशसा' अत्र ऋचस्तात्पर्य, अन्तर्यजनेमरुद्गणस्य प्रादुर्भावात्पर तस्य सोमरसेन वृद्धिर्भवतीत्युप- पादनम् ३८० 'स्थिर हि जान' अत्र व्याख्याया सडकेतरहस्या- नुसारेण मरुत प्राणात्मका धीवृत्तिरूपता प्राप्ता इत्यादिविवरणम् ३८२ 'यद्ध यान्ति' अत्र मरुता शब्द न सर्वेषा श्रवण- गोचर , अन्तर्याजिन कस्यचिदेवेत्युपपादनम् ३८३-४ 'क्व नून कद्वो' अत्र तात्पर्योपपत्ति ३८४ मरुता मानवे जन्मलाभ स्मारित ३८५ मा को मृगो न यवसे' तात्पर्य अवर्धयम्, सायणोऽन्यथा व्याचष्टे, 'मो षु ण' पूर्वयर्चा सङगतिििपता, निऋति पापदेवता मायात्मिका वेत्यादि व्याख्याया प्रतिपादितम् ३८६ 'वाव विद्युत् अत्र अन्तर्यागे चलति, दशाविशेषेप मध्यमस्थाने ज्योतिर्दर्शनमित्यादि प्रोक्तम् ३८७ 'दिवा चित्तम' अत्र अन्तर्यागे सत्यपि नित्ये ज्योतिविलासे रसवर्षातिरेकात् क्वचित् विश्व, तमोवृतमिव भवतीत्यादि रहस्यमुक्तम् 'अध स्वनात्' अत्र सर्व सद्य सर्वयजमानारीर- मित्यादि प्रोक्तम ३८८ 'मरुतो वोळुपाणिभि' अत्र फूलस्थानीय शरीर, मद्य शक्तिधारावाहिन्य प्राणस्थाना इति रहस्य विवृतम् ३८८-९ 'अच्छा यदा' अत्र 'अग्नि होतृवाग्विशिष्टोऽपि सर्वस्याश्च वाचो देवता' इत्यादिष, स ब्रह्मण- स्पतिश्च भवतीति चोक्तम् ३८९ मिमोहि अत्र वाचा स्तोत्रोच्चारणस्य वैभव . न .

·- ૮૮ર पुटसङ्ख्या यजनोद्यमप्रचोदनपरश्चेत्यादिपूषगुणोपपादनम् ४०९ 'यो न पूषन् अत्र यागयानाया मार्गे बाधकं पाप- वर्ग अपसारयति पूषा ४१३ 'काय' अत्र 'हृदयस्यायें सुखकर, हृदयनिष्ठाय हृदयभूताय रुद्रायेति वा' पडक्तिरवधया ४१४ 'यथा नो मित्रो वरण' अत्र मित्रादीनामस्म- द्विषयक ज्ञान अनुग्रहार्थक शेयमिति विवरणम् ४१५ 'गायति' जलापभेषज-रुद्रसबन्धि औषध अलौकिक सुखरूपम् पुटमइया देवताप्रोणन भवतीत्युक्तम् ३९० 'प्र यदित्या' अत्र मरत-पुण्यपुरुष आविश्यानु- गृह्णन्तीति तात्पर्योपपादनम्, 'मानम्' इत्यत्र विविधमाचक्षते चिन्तका इत्यादिपरीक्षणम् ३९१ 'स्थिरा व सन्तु' मारुतबलेनव जय सपाद्यत इत्युपपादनम् 'परा हि यत्' अत्र अनमयायूर्यकक्ष्या मरुद्भि प्रबेश्या इति प्रतिपादनम् ३९३ 'उपो रथेषु' अत्र पृषतीना त्रित्व प्रति जिज्ञासा निर्णयश्चोक्तो ३९४ 'युष्मपित' अत्र अन्यव्यास्याया वरस्यप्रदर्शन अस्मत्तात्पर्योपपत्तिश्च ३९६-७ ब्रह्मणस्पतिस्वरूपविचार , ब्रह्मणस्पति बृहस्पति ब्रह्मा इति त्रीणि नामानि एका देवता निदिशन्ती. त्युपत्रम्य तर त्रयस्य वैशिष्टय विचारितम्, प्रयाणा पृथक् अवस्थाभेदेन गणभेदप्रतिपादनम् ३९८ 'प्रार'शब्दार्यविचारे सायणमहीधरोव्वटानाम- ल्लेखनम्, अस्मदीयार्थोपपादनम् ३९९ 'यो वापते' अत्र यजमाने ब्रह्मणस्पतित्यित सन् तस्मै मन्त्रयाचमुच्चारयतीत्याद्युपपादनम् 'प्र नूनम्' रह्मणस्पतिना मन्त्रै उदीरिते देवा पुरष स्वीयाधारस्यानानि कृत्वा तमनुप्रहीत प्रसन्ना भवन्तौति भाव आविष्कृत, 'तमिद् योचेम' सत्र 'इमा वाच प्रतिहर्यय' प्याख्याऽवधेया ४०१ को देवयन्त' प्याल्याया सूक्ष्मोऽर्थ सापणीया- दियते 'स रन' अत्र यादित्यानुण्हपात्रभूतो पजमान' स्वप्रभावादिस्तनो भूरवा स्वं तेजोभ्यत्र साहक मप्य स्वमा सजतीति प्रतिपादितम् ४०५ 'पा राधाम' किप्परोस्पं उत भक्षणमिति विवार ४०५.७ मा यो प्नन' तात्पर्यमवर्षयम्, 'चतुरचित् स्पनरा प्रथमति, मित्रारिदेवनाचतुष्टय प्पामर योगिमिरपारनम् ४.८ पूरी रिचापरे ४.८ पूरा परि पिम्या, पूर्व ग्यम, मानेवाय, मनमानाय पयामि, परमानमरणपरायण, ४१७-२० रुद्रस्य तत्त्वमधिकृत्य सविस्तरविचार, अन्ते मृत्युञ्जयरुद्रमन्त्रार्यचिन्तनम, तत्रोपनिषद्वाश्यस्य मूल प्रदर्शितम् ४२३ 'सुशसो बोधि प्रस्कण्वस्यायुर्देवतार्थमेव विहित. मिति प्रतिपादितम् ४२५ 'अग्ने पूर्वा' महत ऋतस्य ज्योतिषः प्रादुर्भावात् पूर्व बह्वय उपसो भवन्तीति स्मारितम् ४२८ 'त्वमग्ने' न केवल वस्वादीन् देवान् यज, अभ्य. जन्त मानुष जनमपीति अग्ने प्रार्थनार्या ता- दुतास्य मनुजन्मन देवतुल्यत्व देवार्यजीवित्व घ विवक्षिते इति प्रदशितम् ४३१ 'आ त्वा विप्रा' अन्तर्यजनरहस्यविदो विप्रा सिद्धा मानामुपकारिण इति दर्शितम् ४३२ तिरोमलप-दादार्य , अन्तर्यगने तात्पर्योपपादनम् 'वच्यन्ते वा स्तुत्ये घुलोरे यदा अश्विनो रयो गच्छति तदा अश्विनोवत्व स्पष्टा लश्यन्त इस्यायुपपादनम् ४३४ हविषा जारो' अब 'कुटस्य चर्षणि ' गृहाय टा पालकोऽग्निरिति प्रतिपादनम् ४३५ या न पोपरत' 'तमस्तिर' इत्यत्र सायणीया. स्यानावर इति युक्ति प्रदर्शिता ४३६.३ "रिवारण्यास' मत्रहमदियनी, पुषी तिवणु: स्थाने गम, उत सोममामापा रिवि चिोय चार माक्षिणात्य प्रतिष्ठापयति प्रान इविणात, माय विपा तात्र प्रालिला, मनिमचिनौरव मोममिति बनेर सापनीयताय शानिलियरगरितम् ४०४ ·८८५ - . पुटसलथा पुटसहया ४३९ 'पुवोरुषा' अत्र कय ऋतवनन राविभिभवतीति ४६० विद्यामेषि' बह्वय अन्त प्रकाशदशा अन्तर्या- प्रश्नस्य समाधानम् जिन इति स्मारितम् ४४१ 'त्रिययस्य' शब्दार्थविचार ४६१ 'उदय' अन प्रतिपादित सूर्यो न लौकिक इति ४४२ 'सुदासे अत्र समुद्रात् सत्त्वसमृद्धादखण्डमूलस्था- सायणव्याख्याबलेनव निरूपित भूमिकाया, नादित्याद्यवयम् नव्या अपि अलौक्कि सूर्योऽयमित्यनुगृह्णतीति ४४३ 'यनासत्या' अत्र 'अघि तुर्दशे' इत्यत्र विशिष्य विवरणम्, 'उद्यान' बाह्यारीरस्यापि काचन विचार, स वोर पुरुष यो देवभावकाम यज्वा सिद्धिरावश्यकोति मन्त्रद्रष्ट्रणा मतमित्यादि अदव्यान् अरोन् हिसित्वा जयति, देवप्रियश्च प्रदर्शितम् भवतीत्यादि प्रतिपादितम् ४६२ 'शुकेषु मे हरिमाण' व्याख्याऽवघेया, 'उदगादयं' ४६ 'अश्वावती!मतो' अत्र राधसो लक्षणमधि- 'भगवानेव मह्य कर्तव्य करोतु द्विपद्विपये' कृत्योक्तम्, 'उवासोषा' 'समुद्रे न श्रवस्यव' इत्युपपादनम दृष्टान्तस्योपपत्तिविचारिता ४६३ 'अभि त्य मेप' अन मेपशब्दार्यों विचारित ४४७-८ उपो ये ते' अत्र सूक्ष्मोऽर्थ , स्यूलश्च निर्दिष्ट , ४६४ 'अभीमवन्वन्' अन ऋभवो मस्त इति सायणी 'उत घा योपेव अत्र लोकान्तरगतिरत्रस्यस्यैव योक्तिन युक्तेति दर्शितम् देहिन सिध्यतीति रहस्योक्ति , बाह्योऽर्थश्च दत्त ४६५ अत्रि-विमद-गोत्रादयो निरुक्ता रहस्यायं प्रति- ४८ "वि या सृजति' वय ज्ञानाशव ऊर्ध्व गच्छन्ती. पादयन्ति 'त्व मापाभि' व्याख्या विशिष्टा, पिनु ऋजिरवा ४४९ विश्वमस्या' सनरी, ज्योति कृणोतोत्यादीना च निरक्तौ व्याख्याती ४६७ 'त्व कुत्स' अतियिग्वो व्याख्यात , पुत्सशुष्णादय ४५१ "विश्वान् देवान्' अश्ववत् गोमत् सुवीयं वाज- निरुक्ता स्मारिता मित्यादीना विवरणम ४६९ 'अनुव्रताय' अत्र वन स्तोत्रोद्गारशील , तात्पपं. ४५३ 'उषो यदद्य' अन्तर्यजने स्वर्लोकस्य बहिर विचारे सायणीय परीक्षितम् अन्तरिमिति द्वारद्वयमुपसोदघाटित भवतीति ४७१ 'मदिष्ट' अन तात्पर्योत्पादन अवधेयम् प्रतिपादनम् 'आ स्मा रथ' शर्यातिप्रसहग 'अददा अर्भा' तात्पर्योपपादनाय यह्वो विषया ४५४ 'उपो भद्रेभि' अन्तर्याजिन यज्ञगृहभूत दारीर उपन्यस्ता', 'वृचया शब्दायविचार, धर्मार्थ इत्यादिनिर्देश पत्नीति सप्रदायस्य मूल प्रदर्शितम् ४५५ 'वयश्चित्त' रहस्यपक्षे द्विपत-चतुष्पच्छब्दार्थ ४७४ 'इन्द्रो यायि' इन्द्रो भगवानेय यजमानाय विवि प्रत्यपादि ४५६ 'उदु त्य' अत्र 'सर्देषा देवानामादिरन्तश्च सूर्या यूपो म' दृष्टान्तस्य विवरणम् स्मना प्रतीकेने'त्युपरम्य 'अत एव वैदिक्योग- निष्ठाबाह्या मुह्यन्ति साधारणसूर्योदयादिवणन मात्रपरा मन्त्रा इति' इति प्रतिपादनम् विवरणम् ४५८ 'तरणिविश्व' मत्रोपनिषद्वाक्याना बीज द्रष्टव्य त्यादि प्रतिपादनम् ४६६ विशिष्ट विवरणम् 1 ४७२ पानि धनानि सपादयतीत्युपपादनम्, 'दुर्यो ४७६ 'स पयतो न इन्द्र वृत्रवधात्परं तेगोयलदिए शक्तिषु मध्ये स्वय सचन्तयाज्यस्थित इति मिति सूचनम ४५९ 'पना पायक' अत्र वरुणस्य पावकेति सबोधन न लक्षित सापणीये, तत उत्तरर्चा सपोऽपि ना. ४७८ 'स हि द्वर' स्वय रसभरित अस्मानपि रसेन पूरयितु प्रभुरिन्द्र इति प्रतिपादनम् 'अभि स्यवृष्टि अपां पुत्र प्राप्त्य त्रित प्रिय तृतस्य जगत नहीभूतांश गुप्ता शाबिन उद्धत पेक्षित ·-८८४- पुटसलथा तपावतीर्ण इत्यादि विवरणेन 'परिधीनिव त्रित' इति दृष्टान्तो व्याख्यात ४८० 'जघन्वान उ' अन अन्ययोऽवधेय , तया सायणी- यस्य च ४८२ 'यदिन्विन्द्र' 'पृथिवी दशभुजि' इत्यादीना विवक्षा तात्पर्य प्रतिपादिता ४८३ 'त्व भव प्रतिमान' 'ऋप्ववीरस्य अस्य विवरण- भेदोऽवधेय ४८५ 'न्यू प वाच' अत्र ससतामिवेति दृष्टान्तस्योप- पादनम् ४८७ 'एभिर्युभि' यजमानकृतदान इन्द्रस्य प्रतिदान- मधिकृत्योक्तम् ४८८ 'समिन्द्र राया 'वोरसुष्मया गोअप्रया अश्वावत्या' तात्पर्योपपादनम्, विचित्र सायणीय चावेक्षितम् ४८९ 'युधा युध' नमुचिशब्दार्य ४९० 'त्वमेतान् जनराज्ञ' येदे वृत्तान्तावाख्यानस्प रहस्यार्यो लक्षणीय इत्युक्त्वा सुश्रव शब्दार्य प्रति- पाद्य ऋचस्तात्पर्योपपादनम् 'य उचीन्द्र' अन्तर्यागावसाने तत्परमपि देव- रशिता देवसखा फ्ल्याणतमाश्च सन्तो वय तव भजका स्यामेति ऋषक्ति प्रतिपादिता ४९२-३ मा नो अस्मिन्' एवजातीयको वेदमन्त्र 'भीषा- स्माद्वात पवते' इत्याद्युपनिषद्वाश्यानां मूलमिति प्रतिपादनम् ४९५ "नि यत् यक्षि' प्राणवायोहध्वमूलस्थाने रसावर्जनेन दिय्यभोगक्रियादिशक्तिसपन्नो भवति प्राणवान् यजमानलोर , सपा शुष्णस्यायनात् रा शुष्णत्वमेवोग्नतोत्यादिविवरणम् ४९६ सपा राना' इन्द्रशासनानुष्टानफ्लं इन्द्रस्तुति- पौधोबने, उपराधम्दा विशेषोऽवषेप ४९७ 'मगम क्षत्र' 'नेमे में इस्पत्र सायगोक्ति, भरमायोपपत्तिाच ४९८ नुमेरेल' मा पमूपर पादेविवरणम् 'भपापविष्ट' मा सतरपत्वानभ्युपगमे तानानुतिरिरपारि प्रतिरारितम् 'गो अगर' भी परियोता म राशिरिष. Pानन पामाराव सोमराम इत्युप- : पुटसलथा पादनम्, 'ओजसा पनस्यते वलेन महत्कर्म कर्तु- मिच्छतीति विवृतम्, पनधातोरथै विचार ५०१-२'स इद्वनें नैष्ठिकानामन्तर्यागपराणा पूर्वेषा देवताभि सह रहसि व्यवहार इत्याद्युपपादनम्, यदा इन्द्र एवं वाच स्तुतिलक्षणा प्रेरयति तदा स प्रोणयिता भवतीत्युपपादने सायणीयार्थस्य निरीक्षणम् ५०२ ‘स इन्महानि 'श्रदस्मै धत्त स जनास इन्द्र' इति मन्त्रान्तरोदाहरणपूर्वकं श्रद्धारहस्योपपादनम् ५०३ ‘स हि श्रवस्यु' अवृकाणीत्यत्र विशिष्टोऽर्थ ५०४ 'अप्रक्षित' 'आवृतासो अवतासो न' इति दृष्टान्त. स्य प्रयोजनम् ५०५ 'एष प्र पूर्वी' इन्द्र स्वस्थानादवतीर्य यजमान- स्वभूताप्नमयादिशरीरेषु चमसपदवेदनीयेषु अय- स्थित 'इष' प्रेरणाशक्तीरुध्वं नयतीत्यादि- विवरणम 'चनिष' अस्य व्युत्पादने 'सोमलक्षणा प' अनानी ति बाहार्थोपपत्तिर्दशिता ५०६ 'त गूर्तय' इन्द्रपदप्राप्ति पर्वताधिरोहेणोपमिते- त्यादिविवरणम् ५०७ 'देवो यदि' 'अहंरिष्वणि' अस्य निर्वाचन अर्पश्च ५०८ 'त्व दिवो घरुण' 'पृथिय्या सदनेषु' तात्पर्यकपनम् ५०९ 'प्र महिप्टाय' 'प्रवणे अपामिद' इति दृष्टान्तेन प्रतिपादित तत्त्वमुक्तम् ५१० 'अस्म भीमाप' अत्र 'हरितो न अपसे दृष्टान्तेन विवक्षित विधारितम् ५११-२ 'भूरि त इन्द्र' इन्द्रस्य माहात्म्य पुलोरस्य प्रति. मान इत्युपपादितम् ५१३ 'नू घिस्सहोजा' पूर्व ब्रह्माडे वर्तमानमपि प्राणा- सतन अपो निधानस्थान पजमानाप पिणारे पुनपत्पादयति तदग्निरिस्पादिरहस्यविवरणम् ५१४ मा स्वमप' अग्नि वेप पाष्टेषु मारोती- स्यत्र एपमुस्तम् ५१५ दि वाता' अग्नेगमनमा पमिति विचारितम् ५१६ तम्भ' स्वम्याम्पसमय मा प्रबलत्व र पोश्यापले भविषाविष्टि ·• ८८५ - पुटसलया 'दष्ट्वा' अगिरसामिय भृगुणामपि देवत्व मानुषत्व च निर्दिष्टे ५१७ होतार सप्त' सप्त होतार सप्ततत्त्वाभिमा- निन सप्तलोकाधिष्ठाना देवा इत्यादिप्रतिपादनम् ५२० 'बहतो इव सूनवें वैश्वानरस्याग्नावाप्रथिव्यो प्रादुर्भावमधिकृत्य रहस्य विवृतम् ५२१ 'दिवश्चिते' असुरराक्रान्ते लोके, तान् जित्वा देवेभ्यो ददात्यग्निरित्यत्रोपपत्ति, सायणीय- तात्पर्यस्य परीक्षा ५२१ २ वैश्वानरो महिम्ना' अन 'भरद्वाजेषु पौष्टिक- समृद्धियुक्तेषु' इत्याद्यवयम्, तया शतवनि- पुरुणोयशब्दार्यविवरणम् ५२२ वह्नि यशस' अत्र मातरिश्वा अग्नि भृगवे प्रादादित्युक्तेगूढमयं प्रतिपाद्य सायणव्याख्या निरीक्षिता ५२३ 'अस्य शासु' प्रलोक्यादुपरि अग्ने स्वगृहमि- त्यादि प्रदर्शितम् ५२३-४ 'त नव्यसो' अत्र हृदयादन्त करणमूलस्यानात् अन्तरात्मनिलयभूतात् जायमानोऽग्नि प्रति- पुटसहया ५२७-८ 'अस्येदु मातु' अन त्रीणि वाक्यखण्डानी त्यार- भ्य सायणीयार्थपरीक्षापूर्वक 'यजमाने चिन्मय- ज्योतिर्बलादिवृष्टिक्षेत्रभूते अभीप्ट सर्व दिव्य- ममृतमादधाती'त्यन्त तात्पर्योपपादन निरी- क्षणीयम् ५३१ 'अस्येदेव' यजमानस्य चेतसा स्वचेत सयोज्य एकीकृत्य दिव्यश्रवणावेश तस्मिन् दधाति भगवानिन्द्र इत्युपपादनम् ५३२ 'अस्यदु त्वेषसा' तुर्वीतये गाध घिण्य अका- पोदित्यस्य तात्पर्यम् ५३३ 'अस्येदु भिया' स्तुतिधारणसम्पनिदर्शनभूतो नोधा ५३४ 'अस्मा इदु त्यत्' एतश सूर्येण सह स्पर्धत इत्यस्य विचार तात्पर्योपपत्तिश्च ५३६ 'इन्द्रस्याङगिरसा' अत्र अडगिर--सरमा-बृह- स्पतय प्रसरता, तत्र सरमावृत्तान्तस्य रहस्यम् ५३७ सहजावबोयदृष्टे सरमाया सन्तति जागरित- स्थाने 'धासि धारक प्रतिष्ठाभूत पद अलभते. त्यादितत्वप्रतिपादनम् ५३७-८ 'स सुष्टभा' अत्र अद्रि-फलिग-वलाना प्रसक्ति- विचारिता ५३९ 'तमु प्रत्यक्षतम' अत्र चतस्रो नद्य प्रस्तुता, तत्र विचार सापणीयार्थस्योल्लेखनम् 'द्विता वि पत्रे' अत्र अयास्यशब्दार्य औपनिषद- बलादाचस्यो सायण', तस्यव अन्यथा पक्षान्तर. निर्वचन साधीय इत्यभ्युपगम्य तात्पर्य प्रति- पादितम् ५४० इन्द्रप्रसादादेव लभ्य इन्द्र इति रहस्योपपादन, ईदृश्य ऋच बीज भवति 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य इत्याद्यौपनिषदवाक्यानामिति विवरणम्, ऊर्ध्वाधरचित्कक्ष्ययो द्यावापृथिव्योरभिव्यक्ति- मंजमाने भवतीति रहस्यविवृति ५४१ 'सनादिव' अन्तर्यागाध्यनि सर्वदा चित्प्रकाशा- स्थितिरेक्रूपा न भवति, 'अहोरात्र विह' इत्या- दिरहस्यविवरणम 'समि सत्य अस्यामचि परोक्षवचनेनावेरितं किमपि रहस्यमपित्य विचारितम् पादित ५२४ 'उशिक् पावक' अन 'दमूना गृहसुहृत्' इत्यादि उपपादितम्, यास्कानुसारेण दानमनस्क इति सायण 'त त्वा वयं वाजम्भर मर्जयन्त इत्यन दृष्टान्तो- दाहरणेन अग्नर्वहनप्रदेश यजनस्थान शोधयाम इत्यादि ५२५ 'अस्मा इदु प्रतयसे' ऋषय तेषां पूर्वऋषिभिः प्रयुक्तान् मन्त्रानपि इन्द्राय बत इत्यादि ५२६ 'अस्मा इदु प्रय' "आडगूष स्तोत्रात्मक आधोप हृदयेन मनसा मनीषया सस्कुर्वन्ति ऋषय इत्यादि ५२७ 'अस्मा इदु स्तोम' तत्सिनाय इत्यत्र पात- जलमहाभाष्यनिर्णीत सिनशब्दार्य उक्त 'अस्मा इदु सप्तिमिव' यया रययुक्तोऽभव अभीष्टस्थान प्राप्नोति प्रापयति च तथा वाग्- मुफ्तो मन्त्रो दिय्यं प्रवर्ण सम्पादयतीत्यादि 70 ·.८८६ ६- पुटसहया ५४२ 'सनातरानीळा' चिरकालादारभ्य अपामिद स्य. सृणा सनाभित्वम्, ता स्वसार यजमानाये- न्द्रेण कृतानि रक्षन्तीत्यादि ५४४ 'त्व महानिन्द्र' इन्द्र प्रादुर्भावमात्रेण यजमाने ऊर्ध्वाधरचित्कक्ष्ये सुप्रतिष्ठे विधत्ते इत्यादि ५४८ 'त्व ह त्यदिन्द्र' एककस्मिन् लोके सप्त उपकक्ष्या भवन्ति, यद्यपि त्रैलोक्याक्रमणपटवो वृत्रादय. तथापि तेपा वृत्तिवैशिष्ट्य मध्यमस्थाने इत्यादि- विवरणम् 'त्य त्या न इन्द्र' एषणावलेनास्माकं जीवमात्मा- न इन्द्रो धत्त इति दृष्टान्तेनोपपादनम् • ५५० 'वृष्णे शर्धाय' वायूपाविष्कारे स्तोतुधिय पूर्णता यान्ति इति प्रतिपादनम् ५५०-१'ते जजिरे' मरुतो रुद्रसूनव 'ऋष्वास' 'असुरा' इत्यादीना वैशिष्टयप्रतिपादनम् ५५१-२ चित्ररञ्जिभि' अत्र मम्ता रहस्यमधिकृत्य विचार ५५३ "पिबन्त्यपो मरुत' विदथ ज्ञानागमो ज्ञानगम्य- स्थान यजनमित्याद्युपन्यास , 'घृतवत् दीप्ति- मत्' 'पयो मधुमत्' इत्यादि सायणीयव्याख्योदा. हरणम् ५५४ "सिंहा इव' कथ मरुतो रात्रीरुल्लासयन्तीति विचार ५५६ "विश्ववेदस' 'अत्र विरशिन' इत्यादिशब्दार्थ. विचार सायणीयोक्तिश्च ५५९ 'नू प्ठिर मरुत' विमपि दिव्य मारुत घनमिति विशेषर्णरुपपादितम् ५५९-६० 'पश्वा न तायु' ऋचोऽस्या विवरणे दृष्टान्तोप- पादनम्, अत्र वेचन शम्दा साइकेतिका इत्यादि- सूचनम् ५६१ 'ऋतस्य देवा' सर्वेऽपि देवा अग्निमन्विध्य यदा प्राप्नुवन्ति तदा स प्रवृद्धो भुवमात्रामन् दीप्यत इत्याद्यवधेपम् ५६५ 'सेनेव सृष्टा' अर्याविषारे, भूत भथ्य च सर्व द्वन्द्र अग्नि, स एयानभिय्यानभावानां व्यञ्जयिता 'जार कनीना, उत्पादपित्रोणा शक्तीनां पति 'परिजनीनो' स्यायुपपादनम् पुटसहया ५६७ 'हस्ते दधान' सर्वदेवधलभृतोऽग्नेर्बलं सर्वधारक- मित्यादि विवृतम्, अत्र मन्त्रदृष्टिरहस्य सूचित- मवधेयम्, तया अग्नरस्मदन्तनिगूढवास प्रत्यपादि, 'अजो न क्षा' ब्रह्माण्डे पिण्डाण्डे च रोदस्यो पूर्वमेव वर्तमानयोरपि तल्लक्षित-चित्कक्ष्याय- स्य स्तम्भन धारण च रहोयागरते मनुष्ये साध- यितव्य, तत्कर्तव्यमग्नेरिति प्रतिपादनम् ५६८ 'यई चिकेत' भगवतोऽग्ने अन्तर्याजिनश्च आत्य- न्तिकसबन्धसम्पादनसाधन रहस्यमुपदिष्टम् ५६९ 'श्रीणन्नुपस्यात्' आत्मना सर्वदेवमहस्वान्या- वृण्वन् ज्वलत्यग्निरित्यादि ५७० 'आदित' नीरसप्राये जडे शरीरे रसवानग्नि- यंदा प्रादुर्भवति तदा विश्वे देवत्व नाम भजन्ते' इत्यादि ५७१ होता निषत्त अन्तर्याजिनामेककस्मिन्नपि आग्नेय बीजमुप्त भवतीत्यादि गहन रहस्य सक्षिप्योक्तम् ५७२ 'शुक्र' सर्वदेवप्रतिनिधिभगवानग्निर्यजमाने जात तस्य पुत्र उच्यते इत्यादि ५७३ 'पुत्रो न जात' अग्ने सर्वदेवात्मकत्वात् देवता. सहवासिनि वृन्दे आइते अग्नि स्वीय सर्वदेव. मयत्व प्रकटयतीत्यादि ५७४ 'उपोन जार' उपासकाय जनाय प्रदर्शितस्वरूपो. ऽग्नि स्वय तस्य ज्ञाने प्रादुर्भवति, स्वर्गद्वारापा- वरणेन ज्योतिदर्शन गति सभवति-इत्यादि तात्पर्यमवधेयम् ५७५ वनेम पूर्वी' मानुषोत्पत्तिरहस्यविज्ञोऽग्निरि- त्यादि 'गर्भो यो अपा' अत्र 'आप वन' इति सहकेत- शब्दो क्रमश शक्तीना पुत्र आनन्दाना पुत्र इति च प्रतिपादयत, तथापि सर्वान्तर्यामी भगवान. ग्नि घराचरात्मकाग्जगत यथाकालं ययाविधि पयास्वीयदेवरहस्य प्रादुर्भवतीति प्रतिपादनम् क्षपावान्' अग्निदेववन्दप्रादुर्भाव तथा माना जन्मरहस्य च जानातोति पपनम् 'यान्य' अत्र 'ऋतप्रवीत' सत्यात्प्रादुर्भूयागत- मिति तात्पर्यायवधेय ·६००-१'यजा नों' आने सहजसिद्धमावासस्थान 'सत्य - ८८७ पुटसङ्ख्या ५७७ गोषु प्रशस्ति' यजमानस्य ज्ञानप्रकाशवृत्ति सुखानुभूतिषु च अग्निप्रशसा प्रतिष्ठिता भव- तोत्यादि कथितम्, 'भरन्त विश्वे बलि स्वर्ण' अस्य वाक्यस्य प्रतिध्वनिस्तैत्तिरोयश्रुतो सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति' इति प्रतिपादितम् ५७८ 'उप प्र जिन्वन्' अत्र 'उपस न गाव' इति भेद- मुपमामात्रमित्युपन्यस्य सड़केतार्यविवरणम् ५७१ 'वीळ चित्' अस्मत्पितर मन्त्रध्वनिना अद्भुत चकुरिति प्रतिपादनम्, अत्र सडकेत- शब्दास्पष्टा कृता ५७९-८० 'दघनृत' शक्तय क्रियापरा देवान् प्रति गच्छन्ति, तेन नव्यस्य दिव्यस्य जन्मन आनन्देन वर्धन भवतीत्यादितात्पर्यविवरणम् ५८० 'मयोद्यदी' अन्तर्धारित पूरितो व्याप्त प्राण योगाग्नि मथित्वा प्रकटयतीत्यधुनातनयोगविद्या- तत्त्व चिरन्तनापरहस्यैकदेशभूत बोध्यम्, 'भृग- वाण' इत्यादेवैशिष्ट्यमुक्तम् ५८१ 'महे यत्पित्रे' दुर्बोधमृचस्तात्पर्य विस्पष्ट विचा- रितमवधेयम् ५८२ 'अग्नि विश्वा' देवेषु विषयऽस्माक ज्ञान सम्पाद- येत्यादिकम् ५८३ 'मनो' न अग्निना नीयमानस्य यजमानस्य यजन यात्रा वा उत्तमे सौरे पदे पर्यवस्यतीति सूर्यो वर्णित ५८४ मा नो अग्ने' ऋषीणामाद्याना अतिचिरन्तन- मविच्छिन्न किमपि रहस्य अग्निसख्यम्, नेद भौतिकाग्निसबन्धीत्युपपादनम् 'नि काव्या' कविकर्माणि द्रष्ट्रप्रज्ञात्मकानि मन्त्र- रूपस्तोत्राणि अस्मास्वन्त प्रादुर्भावयत्यग्निरिति प्रतिपादनम् ५८६ 'तिस्रो यदग्ने' यज्ञियनामधारण अग्निपरध्यान- लक्षणम्, 'तित्र' इति त्रैलोक्यापेक्षायेत्याधुक्ति , 'आ रोदसी' नेमधिताशब्दार्यविचार ५८७ 'सजानाना' देवा सर्वेऽपि प्रत्येक सख्युरग्नदृष्टी रक्षिता इत्यादि प्रतिपादितम ५८८ 'स्वाध्यो दिव आ' सरमासाधित-गोसमूह-गढदृढ- स्थामाधिगमेन हेतुना मानुषो जन्मी सुखमद्यान पुटसहया भवतीत्यादिरहस्यप्रतिपादनम् ५८९ 'आ ये विश्वा' अमृतत्वाय मागं कुर्वद्भिर्देवै सह अदिति पृथिवी भतुं आगतेत्यादि प्रत्यपादि ५९० 'अधि श्रिय तेज सौन्दयं च दिव्यमक्षिद्वय अग्नौ निक्षिप्तम्, त अश्वा महत्यो भोगसमर्या क्रियाशक्तय नीचं क्षरन्त्य सिन्धव इव जानन्त्य उपासते इत्यादिसाराशप्रतिपादनम् ५९१ 'देवो न य' एकोऽपि भगवानग्निर्वीरगण इव- लक्ष्यते ५९२ 'वि पृक्षों' असुररपहृत दिव्य धनम्, तज्जयाय देवेषु भागो धारयितव्य ५९३ 'ऋतस्य हि अन 'अद्रि''ऋतस्य धेनव''आप' इत्यादय सडकेता अवधेया ५९४ 'यान् राये' विश्वस्मिन् भुवने छायेव सक्तो भवत्यग्नि ५९५ 'उपप्रयन्त दूरादपि शुणोत्यग्निरस्मद्वाचम्, 'य स्नीहितीषु' गयशब्दार्थो विचारित ५९६ 'उत बुवन्तु' अग्निरन्तर्मथितस्तपसा हृदयातु- द्गत प्रादुर्भूत प्रत्यपादि ५९७-८ 'त्वोतो वाजो आनये स्वीय सर्वमर्पितवान् पुरुषो- ऽन्यादृशो लक्ष्यते 'पूर्वस्मादपर', अत्र सायणीय निरोक्षितम् ५९८ 'उत द्युमत्' उत्तम ज्योतिरेव महद्धनम्, अन्यया भवति सायणीये 'वस्ते जामि' अन चतुभि प्रश्न अग्निबन्धुत्व न सुलभमित्यादि प्रतिपादितम्, अन्यथा प्रश्नस्य न भवेत्प्रयोजनमिति विवृतम् ६०३ ऋत बृहत् उक्तम् ६०१ 'का त उपेति' अन विवक्षितमन्यत् सायणविव- रणमन्यत, राजु तात्पर्य प्रतिपादितम् 'क्या दाशेम' अग्निमुद्दिश्य या वागुच्यते सा इतरेषा देवाना सेवनीया स्यादित्युपपादनम् ६०४ 'यो अध्वरेष' मत्य प्रबुद्धोऽमयोऽग्नि तस्य जागरितप्रज्ञायां देवान् निर्मातीत्यादिकम् ६०५ स हि ऋतु' नित्ययोगिनो मा प्रथममग्निम- पासत इत्यादिवम् ·- ८८८- खुचा सडकेत्यते पुटसहया पुटसहया ६०७ 'अग्निना आप्यायित द्युम्न' अग्नये समप्यं बहुश विचार. स्तौति मन्त्रद्रष्टा इत्यादि प्रतिपादितम् ६३३ 'आपो न देवी' देव्य. शक्तयोऽन्तर्याजिन ६०९ हिरण्यकेश' अत्र सायणीयस्य दुर्घटत्वात् अस्मा शरीरमुपयन्तीति प्रतिपादनम् भिरेव स्यूलार्यदानपूर्वक रहस्य विवृतमवधेयम् ६३४ 'अधि द्वयो' अत्र 'क्' यज्ञपात्रविशेष दर्विवत्, ६१०-११ 'आ ते सुपर्णा' अत्र स्यूलार्थोपपादनपूर्वक मुहुर्मुहुरद्गता तीवा काडक्षा, उत्काडक्षा वा रहस्यार्यविवरणम् ६११ 'यदीमृतस्य' अन 'उपरस्य योनौ व्याख्याऽवधेया ६३४-५ 'आदडगिरा' 'यज्ञरथा' उभे ऋचौ अडगिरो- ६१५ 'इत्या हि सोमा' अन्नमयात् शरीरात्, जगत , वृत्तान्त-वृत्रवधादिकरहस्याविषयिके,अत्र उशना जागरितस्थानात्, वृत्र निर्गमितवानित्यत्र रह भृगुरित्यादिविवरण च स्यमवधेयम् ६३६ 'बहिर्वा' अत्र प्रावाणमधिकृत्य प्रज्वलितवागा- ६१६ 'स त्वा' सोमहरण प्रति कर्मठाना कया, रहस्यो स्मक सर्वानुभूतिरसनिष्पादक यजमानहृदयो- पपादनम् द्गतो वाग्रूप उक्थ इत्यादि विवृतम् ६२३ 'इन्द्रो मदाय' यज्ञयात्राध्वनि विघ्नकरा राक्षस ६३८ 'इममिन्द्र' 'ऋतस्य सदने अमत्यं मद' अत्र ध्या- प्रभृतय सग्रामे जैतव्या, तन नाल पुरुषकार, ख्याऽवधेया देवसाहाय्यमपेक्ष्यत इत्याद्युपपादितम् ६३९ 'कदा मर्तमराधस' व्याख्याया वैशिष्टय, सायण ६२६ 'यो अर्यो मत' मानुषोपभोगक्षमो भागो लब्धव्य उदाहृत , क्षम्पशब्दार्थस्वारस्यम् इन्द्रादित्याद्युक्तम् ६४१ ता अस्य' चित्रवर्णा 'गाव 'परमज्योतिष आगत्य 'मदे मदे' गवा चिद्रश्मिरूपत्व, वसुनश्च दिव्य- इन्द्रेण सपक्ता अवस्थातु प्रारभन्त इत्यादि सत्त्वात्मपत्वमवधेयम्, नेह साधारणगोधनादि ६४२ 'ता अस्य नमसा' आगामिविषये ऋषे पूर्वदृष्टि- विवक्षितमित्यवधेयम् रित्यादि ६२७ 'एते त इन्द्र' यजनमकुर्वता अदैव्याना ज्ञान धन ६४२-३ 'इन्द्रो दधीच' दध्यडशब्दार्थ, ऋचो रहस्यम् या कीदृशमिति इन्द्रो वेद, अत्र विवरणमवधेयम् ६४३ 'इच्छन्नश्वस्य' शर्यणावद्विचार-विस्तरश कृत ६२८ 'उपो प' मन्त्रवर्णस्य प्रादुर्भाव ऋषे, इन्द्रस्य ६४४ 'अत्राह गोरमन्वत' चन्द्रमसो गहमधिकृत्य तत्व- प्रार्थनीयरचेत्यादि मुक्तम् ६२९ 'अक्षतमीमदन्त' देवप्रीतिकरा ऋषयो दिव्यमन्न ६४५ 'क ईपते न कोऽपि परमार्थभक्त अधिवचन वूया. भुक्त्वा तृप्ता प्रभवप्नित्यत्रोपपादने ते स्वभानव' दित्यन विस्तरोऽवधेय स्यप्रकाशा इति विप्रविशेषणमल दिव्यान्न ६४६ को अग्नि' अत्र 'हविधुतनुच' कर्मानुष्ठान- भोजनमिन्द्रदत्तमिति घोलु इत्याचवधेयम् सामग्रय रहस्यपक्षे सरफेता इति प्रतिपादनम् 'सुसन्दा' अस्मावास्तुतिभिरभितिज्योति ६४७-८ 'प्र ये शम्भन्ते' मस्ता स्वर पविवरणम् बलादिसम्पत्क सन् त्यत्कामानन्याननुग्रहीत ६४८ 'त उक्षितास' अत्रापि पूर्वोक्तलक्षणा महत' प्रभवसोति ऋषिरित्न यूत इत्युपपादनम् प्रोक्ता ६३० ‘स घात' 'हारियोजन' 'गोविद' "चिकेतति ६४९ 'गोमातर' ऐन्द्रतेजोबलदोपिता धोवृत्तयो मस्त इत्यादेविवरणमवधेयम्, अत्र सायणीय परो. इत्यादि विवृतम् योदाहृतम् 'प्र यद्रयेषु' आरोचमानस्येन्द्रारमन सौरज्योतिष ६३१ 'युषतरते अस्तु स्त्रीदेवता अधिकृत्योक्तम् सशशात् ज्योतिर्वलाविधारा विमुञ्चन्ति महत ६३२ 'मायावति' सातार्यों दृष्टा ताम्दाना नोप. इत्यादि प्रतिपादितम् पचत इति धनम्, "विचेतस' मत्र नम्बार्य ६५१ तेवन्त' पया ट्राय माता पितुर्पोरय्यापार.

·-८८९ - पुटसहया त्वेऽपि शिवथरत्व, तमा विष्णो सर्वया सौम्य- स्यापि द्धकर्मत्वम्, विष्णुमरुता रक्षक इत्यादि च प्रतिपादितम् ६५२ 'शूरा इव' मरुतो न केवल चण्डकर्माण, अपितु 'त्वेषसा' ज्ञानशक्तिप्रकाशकाश्चेत्यादि निरू- पणम् ६५३ 'त्वष्टा यद्वच क्षीराब्धिरित्यादाविव अपामर्णव इत्यत्र समुद्रमात्रस्य विवक्षा 'ऊध्वं नुन्द्रे' अत्र गोतमस्यरर्थे मरुद्भि कूपो- त्खननादे गूढार्य स्पष्टीकृत ६५४ "जिह्म ननु अत्र सर्वागसेचनेन तिरश्चीनगत्या अप. प्रेरयामासुरिति प्रतिपादनम् ६५६ 'अस्य श्रोपन्' मारुतबलप्रेरिता एपणा 'इप' इत्याद्यवधेयम् ६५७ 'यूय तत्' 'तत्' महत् ज्योतिरित्युपपादनम् ६५८ गूहता गुह्य 'तत् ज्योतिराविष्कुत्तेति प्रार्य- नाऽवधेया ६५८-९ प्रस्वक्षस' मरुता आदौ दर्शन घणितम् ६६० 'विथरा इव' व्ययिता भयाच्चलितेवेत्यर्य, सायणस्तु 'भा वियुक्ता निरालम्बा जायेव इति व्यावष्ट इत्याद्यवधेयम् ६६१ "पितु प्रत्नस्य' इन्द्रकार्यभागहरत्वादेव मरुतो यशिया भवन्तीत्युपपादनम् ६६२-३ तिरुणेभि' जडस्य घनस्य शरीरस्य माददापा- दनाय ऊध्वतनशस्तिभि कोऽपि प्रहार प्रयुज्यते, तेन दिव्यतेजोबलाद्यवतरण सोढ प्रभवति शरीर- मिति रहस्यमुक्तम् ६६३ 'पिये क ' सोमाभिषवणप्रावा 'इन्द्रवज्रलक्षित- दिव्यवापूप' इत्यवधेयम् ६६३-४ महानि गमा उत्सघि शरीरस्यप्राणशरोरमिति गूढायं प्रतिपादित ६६४.५ एतत्यन्न अस्यास्तात्पर्य गहनम, विचारितम्- पपादितम् ६६५ 'एषा स्या' तात्पर्य वैशिष्टपभवधेयम्, पूर्वव्या- त्यातणां क्लिप्टकल्पना निवारिता ६६८ 'स्वस्तिन'अरिष्टनेमिनाक्यामार्यों विधारित ६६९ मा भि' भासदार्यवशिष्ट स्मारितम् पुटसङ्ख्या ६७० 'शतमिन्नु मानुषायुर्मान शरद शतमिति सामा- न्योक्ति परीक्षिता, तैतिरीयसहितावाक्य उदाहृतम् ६७०-१ अदितिद्यो' अन्नमयाद्यानन्दमयान्तेषु लोकेषु जाता दर्तमाना पञ्चजना इति रहस्य पक्ष' प्रत्यपादि ६७२ 'विन पथ' सुवित दुरितप्रतिद्वन्द्वि उत्तम- कल्याणार्थक भद्र अवयम् 'उत नो धिय' 'घिय गोअप्रा कुरुते'ति प्रार्य- नाया चिद्रश्मिपुरस्सरा भवन्तु धीवृत्तय इत्यव- दातम् ६७३ 'मधु वाता' सर्वस्मादपि वस्तुजातात् मधु गृही- त्वा तत्सम्पन्ना स्यामेत्यर्यका ईदृशोच आधा- रोकृत्य औपनिषद मधुब्राह्मणमुपदिष्टम् ६७६ 'या ते घामानि 'सोमस्य धामानि तेजासि दिवि भुवि अन्यत्र चावस्थितानीत्यादि अवर्धेयम् ६७७ गयस्फान' शब्दार्थविचार ६८१ 'सोमो घेनु' सोम अमृतस्य दोग्धों गोलक्षणा चिन्मरीचि प्रयच्छतोति विवृतम्, 'सदन्यम् 'सभेयम्' अर्याविष्कारोऽवधेय. ६८३ 'देवेन नो 'उभयेभ्य गविष्टौ देवेभ्यो मनुष्ये- भ्यश्च हितायं गवेपणमित्यादि ६८४ 'एता उ त्या' यद्यपि सूक्तस्य स्यूलार्थ स्पष्टो लक्ष्यत एव तथापि रहस्यार्थमन्तरेण तत्र तत्र ऋजुतात्पर्य न शक्यते बोद्धम, तथा विवरणम्, 'उदपप्तन्' अत्र गूढार्थोऽपि सूचित ६८५ 'अर्चन्ति' 'परावत' परस्तात् परस्मात् ज्योतिष प्रेरणाशक्तिमाहरन्त्यपस इत्यत्रापि गूढार्य सूचितः, 'अघि पेशासि' व्याख्याऽवया, अत्र सायण 'पेशासि कृष्णवर्णानि तमासि इति , . ६८६ प्याचष्टे, पेशो रूपमित्येव गृहोत्योपपादितम् 'प्रत्यचि' 'स्वरु न दृष्टन्तोऽय व्याख्यातोऽवधेय ६८७ 'अतारिम' एपा बाह्यायें गृहीता चेदुपहसनीय- ता भजत इत्याद्युक्तम 'भास्थती अत्र 'मस्वयम्यान्' 'गोअप्रान्' इति पाविशेषणद्वय लक्षणोपं प्याख्यायाम ६८८ 'उपस्त पुनश्च अवघ्यादिदादा गार्यपरा उपपारिता ·-८९०. ७०७ ७०८ पुटसवथा "विश्वानि देवकाम पुरुष बोधयत्युपा इत्यादि प्रतिपादितम् ६८९ पुन पुन' मर्त्यस्यायु कथमुपा 'जरयन्ती' इति विचार, तत्रोपपत्तिरवधेया ६९२ 'अश्विना वति' 'गोमत् हिरण्यवत्' चित्किरण- युक्त सौरज्योतिर्योतक्सुवर्णयुक्त यया भवति तथा रथमावर्तयतमिति अश्विनो सबोधने प्रोक्तमवधेयम् 'यावित्या' 'आ चक्रथु' आकारयुक्त निष्पादित- वन्तौ इत्यवधेयम् ६९३ 'अग्नीपोमा य' 'गवा पोप स्वश्व्य' अन गवा- श्व ज्ञानक्रियात्मकशक्तिद्वय प्रतिपाद्यत इत्य- वृधेयम् ६९४ 'अनीपोमा चेति' अत्र 'यसय' वृत्र एवेत्युप- पादित, सायणस्तु पुराणकथारीतिमवलम्ब्य बृसय त्यप्टा तस्य शेष अपत्य न इत्याहेति निर्देश ६९५ 'आन्य' अत्र श्येन पक्षी जीवभूतोऽन्तरात्मैव, तेनोच्च पतनेन सोम सम्पाद्याहियत इत्याधु- पपादनम् ६९७ 'यो अग्नीषोमा' अन्तलब्धप्रवेशस्य प्रभूत शर्म त्यादिक तात्पर्यमुपपादितम् ६९८ 'अग्नीयोमा' प्राणवताना परिपूरण ज्ञानरश्मी. ना प्रवर्धन मघवत्सु देवेषु मनुष्येप या मध्ये मल- प्रतिष्ठापन च प्रायितानीति प्रतिपादनम् ६९९ 'यस्मै त्व' अत्र अहतिर्दारिद्रयमिति सायणोक्ति- रघुपतेति प्रदर्शितम् 'भरामेम' अत्र 'जीवातवें 'धिय साधय' तात्पर्य अवधेयम् ७००-१"विशां गोपा' "हिपत्, चतुप्पत्'शवायंविकृति , उपसोऽपि महत्तरोऽग्निरित्यपपादनम् ७.१ "स्वमवर्य' अग्निजन्मना पुरोहित इस्पारिक प्रोक्तम् ७०२ 'यो विश्वत' यजमानस्यान्त अप्रावधामति पनामप्यतीत्य समस परस्तात् उपवस पश्य- स्पग्नि ७.३ 'परपस्या' पृथ्वीरां एन, अग्निप्रादुर्भाव- प्रभावात् अनमयागताना हेपानां सपा पुटसङ्ख्या विष्टि लक्षयतीति प्रतिपादनम् ७०४ 'अध स्वनादुत' अत्र तात्पर्योपपत्तिनिरीक्षणीया 'द्वे विरूपें अग्नि अहश्च रात्रिश्च पोषयत इत्यत्र गूढार्यानुसारेणोपपत्ति प्रदर्शिता 'दशेम' एका प्रादुर्भूतग्नि स्वीयपोषणेन उक्त- लक्षणा युवतय परित प्रभाभि प्रसारयन्ति इत्यादि विवृतम् ७०९ 'त्रीणि जाना' आग्नेस्त्रीणि जन्मानि सरहस्य प्रतिपादितानि, 'पूर्वा प्र दिशम्' इत्यत्र गूढार्थ- व्याख्या अवधया ७१० 'क इम वो निण्य' अग्निर्मातृजनयतीत्यत्रोपपत्ति ७१०-११'उभे भद्रे' 'दक्षाणा दक्षपति'रित्यादौ 'दक्षि- णत अञ्जन्ति' इत्यत्र च रहस्यार्थपक्ष ७११ 'उद्ययमीति' सर्वत्र भूतजाते यो गुप्तोऽन्तहितो रसो वततेत निर्गमय ऊर्ध्वगतिक करोत्यग्नि- रिति प्रतिपादितम् ७१२ 'त्वेष रूप' अग्निर्यदा ऊवं मूलस्यान शुद्ध विधते तदा तद्देवसमागमस्थान भवतीत्यादि विवृतम् ७१३ 'धन्वन् स्रोत' जडेऽन्तहिता आप इत्यादे रहस्य स्पष्ट कृतम् ७१४ ‘स प्रत्नथा' मानुषे जने प्रादुर्भावायूवं ईद द्रविणोदा देवा स्वेष धारयामासुरित्यादिकमुक्तम् ७१५ ‘स पूर्वया निविदा' अत्र 'कय्यता स्तुति कुर्वते'ति सायणीयवचनमनडगीकृत्य कय्यता कथ्य कवनं सत्यदर्शन तत्कुर्वते त्यादि प्रतिपादितम् ७१६ 'नक्तोपासा' अहोरात्रे परस्पर 'आमम्याने' हिंसन्त्यो इत्यस्य रहस्य, तया अग्नि 'धापयेते' इत्यत्र च तात्पर्यमुपपादितम् ७२१ वदवानरस्य' पंवानर उपासकात् प्रादुर्भूत सर्व जगत् पश्यन् सत्यज्योतिरारमना मण सङ्गतो भयतीति प्रतिपादितम् ७२२ 'जातवेदसे' अयं तान्त्रिदुर्गामन्त्ररवेनाइत, एप गुस्तमिरमेकमेव ऋग्वेदे गीतम् 'यो वा 'सतीनात्या' माय प्युत्पत्ति, मत्य. संबम्पिन भ्योतिरासारपिनेत्पर्य 'स भि' प्रसास्वापानभूतमनोभूम- ७०० ७२५ ·. ७६२ 'यमी ये पञ्च 'पञ्चोक्षण' क इति विचार ७६२ 'सुपर्णा एते' जीवत एव त्रितस्यरर्ध्वपात्राया ७६४ 'ब्रह्मा कृणोति वरुण' ऋषे स्तोतु हृदयद्वारा पुटमहया पुटसहया दिवस्पति, तस्य भातर सखायः पुत्रा इव भवन्ति ७५० 'ओ त्ये नर' अत्र वर्णशब्दार्य सायणीयानिन मस्त इत्यादिकमुक्तम् प्रतिपादित ७२६ ‘स मन्युमी' सत्पति सता व्याकृताना वस्तूना ७५०-१ 'अव त्मना' ऋतानृतयोमिश्रणाधिकार फुयय- भूतजाताना पतिरित्यादिक्मवयम् नाम्नोऽसुरस्येति प्रतिपादितम्, परार्धापरार्ध- ७२७ 'तमप्सत' तम्स परस्तात् ज्वलनुत्तम सूर्य ऋतानृतादिविचार कृत सर्वेश्वर सर्वान्तर्यामी च सन् अन्धे तमसि च ७५२ कुयवभार्ययो क्षीरस्नानादिविचारित , शिफाया गुप्तो भवति स्वरपमुक्तम् 'स सव्येन इन्द्रस्यातिबलत्व वणितम्, अनु- 'युयोप नाभि' अन अजसी-कुलिशी-वीरपलीना प्रहीता स्तोतजनस्येत्यादिकम् विचार ७३१ रोहित श्यावा' याश्वशब्दार्यविचार ७५४ 'स त्य न' उत्तमे ज्योतिष्यस्माफ भाग सम्पाद- ७३२ 'दस्यून् शिम्यून' एते चासुरादयो न भूमिष्ठा येति तात्पर्यमुपपादितम् इत्यारभ्य तेषा विवरणम् 'मा नो बधी' 'आण्डा' 'सहजानुपाणि' इत्यत्र ७३३ 'विश्वाहेद्र' अस्मद्वचनेऽपि इन्द्रस्येव वचन तात्पर्यम् राजतामित्यादिकमवधयम ७५६ 'चन्द्रमा' इति सूक्तस्य ऋषि आप्त्यस्त्रित ७३४ 'यस्य द्यावा' इन्द्रस्य महत् पौंस्य पृथिवी द्योश्चेति कुत्सो वेति विचार, चन्द्रमा इति प्रथम! प्रतिपाद्य सायणीयस्याघ्याहारोऽनावश्यक इत्यु व्याख्याया रहस्य विस्पष्ट कृतम् पपादितम् ७५७ 'चन्द्रमा अप्सु' अत्र हिरण्यनेमय विद्युत गूढार्या ७३५ 'य शूरेभि' विविघमवस्थितै पुरुष तत्तदुपका- तथा चन्द्रमाश्च 'गधर्वस्य ध्रुवे पदें 'इत्या चन्द्र- राय सेवनीयो विश्वसनीयश्चेन्द्र इत्यादिकमुक्तम मसो गृहे' एवमादिवर्णनविषयभूतो हिरण्यवर्ण ७३६ रद्राणामेति' प्रथम मरता क्षेत्र इन्द्रदशन इत्यादि तमसस्पररस्ताद्भासमान परम इत्याधुपपादितम् तात्पयमुपपादितम् 'अर्थमिद्वा' 'परिदाय रस दुहे' मन विशिष्टा 'वय जयेम' एक्कमपि यजन यजमानभागस्पो. व्याख्या, सायणय्याख्या नोपपन्नेति च निरूपितम् वर्षकमित्यादिकमुक्तम् ७६१ 'अमी ये सप्त' आप्त्यस्य जितस्य पर्नाभि- ७४१ नाना हि असुरादौनपोद्धृत्य तैरपहृत गवाश्वा- हध्वमातता अस्य विवरण सरहस्यमुक्तम दिलक्षण तेजोवलादिक दिव्यस्व जित्वा दातु न समयं इद्रस्य चित्तमिति तात्पयप्रतिपादनम् ७४२ 'त्रिविष्टिधातु' त्रिधा भूरादिस्यानत्रपे इन्द्रबलस्य कस्यासुरस्य प्रतिषेधः देवानुग्रहात् सिध्यती- प्रवेशनेनास्य धारणमिति प्रतिपादनम त्यादि विवृतम ७४.५ 'तत्त इद्रिय' महान् ऋतुरग्नित्वं प्रतिष्ठते, सौर ज्योतिरघोऽवतरति, एवमभयो सड़गमन इन्द्रलिहगस्य द्योतकमित्युपपादितम 'स धारयत्' वृत्रस्य रोहितत्वप्राप्तिरुपपादिता पाद्यते ७४६ तदूष' स्तुवते जनायेद्रो मानुपाणि युगानि पृततादोनि विधत्त इति सायणीयोक्तिरयुक्तेति प्रदर्शिता, अन्यथा पुनरागम. प्रवर्य तात्पयमुपपादितम ७४९ योनिप्टे' 'अश्या' 'व' इत्यत्र तात्पर्यमवर्षयम् ७४. ७५८ मत्र प्रकाशयति वरुण इत्याद्यवघेपम् ७६५ 'असौ य' अत्र नाय बाह्य सूर्य इति स्पष्ट प्रति- वाश्यान्वय ऋजभवतीति "त्रित क नाय बाह्य कूप इत्याधुपपादितम् 'अरुणो मा जीवतामृषीणा उप्वंगमन नमित्यादि स्पष्ट ७६८ 'अवन्तुन' द्यावापृयिय्यो पुत्रा देवा इत्युपपादनम् ·८९२- ८०० ७७८ पुटसहया ७६९ 'इन्द्र कुत्स' अत्र 'निवालह'तप्रयास, न तु पातित इत्यादिविवरणम् ७७२ 'चकाये हिं अग्नि वि इन्द्रो दिवि, एय- मुभी द्यावापृथिव्योरध्यक्षो नित्यसयुक्तावित्यादि- विवरणम् ७७३ 'समिद्धेष्यग्नि' कर्मपरार्यस्य स्पष्टावाशे सत्यपि ऊध्वं यजमान गयितु इन्द्राग्नी एव तस्यान्त सिद्ध कुरुत इत्यादि प्रतिपादितम् ७७४ 'यदयव' 'अय न सोमोऽसुरैविहव्य' इत्यत्र विशिष्टोर्योऽवधेय ७७५ 'यदिन्द्राग्नी यदु-तुर्वदा द्रुप-अनु-पूरशब्दाना सायणीया व्युत्पत्तिरन्तरर्थप्रतिपादनोपयोगिनीति निरूपणम 'मा ऐन रश्मोन्' देवबन्धुत्वद्योतकान् परम्परा- गतान रश्मीन् विच्छिन्नान् मा कार्मेति ऋषे प्रार्थनावधेया ७८१-८ कुत्सस्या वसूक्ते द्वे व्याख्याते, रहस्यार्यों विवृतो मेधातियरा वसूक्त (१-२०)व्याख्यानुरोधेन ७८९ ईळे द्यावापृथिवी अन 'पूर्वचितये धावापृयिव्यो। रग्नेश्च प्रार्थनारहस्य विवृतम् ७९० 'युवं तासा' 'अस्व धेनु पिन्वय ' अत्र गूढार्थो दत्त ७९१ 'याभि परिज्मा' 'तमयस्य मज्मना' 'द्विमाता 'त्रिमन्तु ' इत्यादेविवरणमवधेयम् 'याभी रेभ' अन रेभवन्दनादय अश्विनोरनु- ग्रहपात्रभूता विवृता ७९२ 'याभिरन्तक अन्तक भुज्य-कन्धुप्रभृतयोऽनु- गृहीता अश्विभ्या व्याख्याता 'याभि शुचन्ति' शुचन्ति अत्रिः पृश्निग पुरु- कुत्स-एपां रहस्यार्य ७९३ 'याभि शचीभि' अन्ध श्रोण परावृज अधिकृत्य गूढार्य, तया वतिकाकयायाश्च सविस्तरो विचार ७९४ 'पाभि विश्पला विश्पला, वश, अश्व्या, प्रेणि ---एषां व्युत्पत्ति, रहस्य च ७९५ 'याभि सुदानू' अत्र वणिजे 'दीपथयसे इत्या. पुटसहया देविवरणम् ७९७ 'याभिर्महा' अतियिाव-दिवोदासशब्दार्थ 'पाभिवंध्र वन-काल-पपिशब्दार्या ७९८ 'याभिर्नरा शयुर्विवत 'याभि पठा' ऋषेत्तपोवलेन तेजोमयमभूतस्य शरीरमित्याद्यवधेयम् 'याभिरगिर''गोअर्णस"विवरे इत्यत्र रहस्यम् ७९९ 'याभि पत्नी' 'अरुणी' 'सुदेव्य' अत्र विवरणम- वधेयम् 'याभि शन्ताती अधिगु-ओम्यावती ऋतस्तुभा निर्वचनम् 'याभि कृशानु' कृशानु सोमपालोऽग्नि, 'सर- ड्भ्य' इत्पन विवरणम् ८०१ 'याभिनर' 'गोपुयुध' इत्यादेमुंढार्य 'याभि कुत्स' कुत्समार्जुनेयमधिकृत्य विशेष ८०२ 'अप्नस्वती' वाच क्रियायुक्ता वीर्यवती कुरुतमिति प्रार्थनाया वैशिष्टयम् ८०३ 'इद श्रेष्ठ' सहकेतार्यानुसारेण अह सूर्यरात्र्य. पसा स्वरूपाणि ग्राह्याणोति सूचितम् 'रुशद्वत्सा वर्ण 'आमिनाने' इत्यत्र विवरण अव- धेयम् 'समानो अध्या' 'स्वस्रो अध्वा' अनन्त इत्यस्य विवरणम् ८०६ 'परायतीना' बह्वीनामुषसा प्रादुर्भावप्रसक्ति ८०७-८ 'कियात्या यत्' बहुए चित्प्रभातेषु पूर्वापरविरोध. वर्ज प्रभाताना सर्वत्र परस्परसद्योगमूलक सवाद इति विवक्षा प्रदर्शिता ८०८ 'यावयदद्वेषा' 'सुम्नावरी' 'सनता ईरयन्ती' इति विशेषणप्रयोजन गूढार्योपपादक निर्दिष्टम् ८१० 'व्यञ्जिभि' चिद्रोध पक्वाना सपादयत्युषा इति सूचितम्, 'अरुणेभि अश्व' अत्र सङ्घतो विवृतः ८११ 'उदीध्वं जीव' जीवस्यान्तरात्मन प्रबोधादहि- राममने तस्य पन्या विविक्त, अनृतात पूष. कृतो भवतीत्यादि रहस्यमुक्तम् ८१२ या गोमतो प्रथम गाव पश्चावश्वा' प्रोक्ता, अनेन आदी चित्प्रकाश तत परं तत्सदृप्राण- ८०४ दीना रहस्यम् ७९६ 'याभि रसायनश्व रमित्यत्र विवरणम 'याभि मूर्प' अत्र 'मघातार 'क्षेत्रपत्येषु' इत्या.

·- पुटसङ्ख्या बळ यजमानाय प्रयच्छन्त्युषस इत्यादि विवृतम् ८१३ 'इमा दाय' अत्र 'द्विपदे चतुष्पदें --अस्य रहस्य स्मारितम् ८१७ 'आरे ते "द्विबी' मानुषे दैव्ये च स्याने वर्षित इत्पादिरहस्यम् ८१८ "चित्र देवाना' यद्यपि सूक्तमिद आपाततो बाह्म- सूर्यपर लक्ष्यते, तयापि ऋतस्य ज्योतिष पर- मात्मनो दर्शने ऋषेर्वागिय प्रवर्तत इत्यसशय- मिति प्रतिपादितम् ८२१ 'नासत्याभ्या' काक्षीवतेषु आश्विनसूक्तेषु आ- शिवनानुग्रहपात्राणा विमदादीना प्रस्ताव, कुत्स- सूक्तेषु विवृतानि कयारहस्यानि स्मर्तव्यानी- त्युक्तम् ८२३ 'तुप्रो ह भज्य' तुप्रभुज्युकयारहस्य प्रतिपा- दितम् ८२८ 'तद्वा नरा' अत्र दध्यायर्वण प्रस्तुत-तत्र प्रोक्त मधुविद्यारहस्य, औपनिषदमपुब्राह्मण- पुटसङ्ख्या ८५१ 'उद्वन्दन' प्रागुक्ता च्यवन भुज्यु-रेभादय पुन प्रस्तुता ८५४ ऊर्ध्वा धौति' दिशः सर्वाश्चैकोभूय ऋषष्टि- मूर्ध्वगता द्रढयन्तीत्यादि विवृतम् ८५६ 'युव वन्दन' 'विप्र जनयं' इत्यत्र गर्भस्यस्य वाम- देवस्य प्रसक्ति , तत्र रहस्यम् ८६३ 'अघ स्वप्नस्य' पारमार्थिकबुद्धिरावश्यकौति कक्षीवानृषि सूक्तमुपसहरति ८६४ 'कदित्या नृन' यजमाने देवतानुग्रहवभवे विल- सति सति, यजमानमाश्रिता तदनुचरा शिष्या पुत्रा वा तदनुग्रहस्वीकरणाय प्रभवन्तीत्याद्युक्तम् 'स्तम्भीत्' गर्वा प्रसवित्री 'अश्वस्य मेना' इत्यत्र गहन रहस्यमुक्तम् ८६६ 'अस्य मदें' देवशत्रव पणिवत्रादयो देवकामाना मनुष्याणामेव द्रोहकारिणत पिहितानि द्वाराणि द्रोहकारीणीत्युपपचर्यते इत्याद्यवधेयम् ८६७ 'अघ प्रजझै उत्तरोऽर्धर्च सुदुर्बोध इत्युपत्रम्य रहस्य तात्पर्यमुपपादितम् ८७१ 'त्व सूरों' एतसमुज्ज्वल सूर्याश्वमधिकृत्य प्रागु- क्त स्मारितम् साराशो विवृतः ८३७ मध्वः सोमस्य अस्मिन्नपि सूक्ते प्रसक्ताना वृत्ता- न्तकयानां तत्र तत्र रहस्याविष्करण सक्षिप्तम् 71 ·प्रथमाष्टकसूक्तानां ऋष्यादिसूची वक्तम् ऋषिः सूक्तम् ऋपिः छन्दः १ मधुच्छन्दा गायत्री २ वायु, " " देवता अग्नि इद्रवायू मित्रावरुणो अश्विनौ, विश्वे देवा, सरस्वती पण, अग्नि, २ " " ४ " " ५ " " " छन्दः देवता २०अनुष्टुप, विश्वे देवा, पूषा, २१प्रतिष्ठा, आप २२-२४अनुष्टुप २४ शुनशेप त्रिष्टप, ३-५गायत्री सविता २५ गायत्री धरण २६ अग्नि: २७ गायत्री, विश्वे देवा १३ विष्ट अनुष्ट्रप इन्द्रा, मुसलो- लखले २९ पडक्ति गायत्री, अश्विनी, ११पादनिचत, उपा १६त्रिष्टुप ३१ हिरण्यस्तूप. जगती, अग्नि ८,१६,१८त्रिष्टुप ३२ त्रिष्टुप इन्द्र', मदत ६ ७,८,९ २८ " " . ७.९ गायत्री अनुष्टुप " " जेता १२ मेघातिथि गायत्री " " १५ अग्नि (माप्रिय) विश्वे देवा ऋतव, त्वष्टा, मित्रा- वरुणो, अश्विनौ मत्त अग्नि, " " " ३४ " " " " १८ मेधातिपि जगती, अश्विनी ९, १२ त्रिष्टुप त्रिष्टुप, सविता, अग्नि, १, ९ जगती मित्रावरुणो, रात्रि बृहतो, सतो. अग्नि महती (पर्यायण) गायत्री मस्त ३६ कण्व " " २० २१ २२ गायत्री, इन्द्रावरुणौ ४,५पादनिचूत गायत्री ब्रह्मणस्पति , द्रा सोमः, दक्षिणा अग्नि भरतश्च ऋभव हद-अग्नी अश्विनी, सविता, अग्नि, द्राणी, वरणानी, अग्नापी, धावापृपिथ्यो, पपिवी, विष्णु गायत्री,१९पुर. चाप, वायू, मित्रावणी, " " " ३८ ३९ . ४० महतो, सतो. मप्त महतो(पर्यायण) ब्रह्मणस्पति गायत्री वरण मित्र- अर्यमाण, भारित्या पूषा " २३ " उरिणर, ४२ " .

·-८९५ सक्तम् प्रापिः देवता " ९मनुष्य " " " " जिष्ट्रप છ ७३ " " ७४ राहगमो गोतमः गायत्री . मग्निः " " " " पिष्टप " मुक्तम् ऋपिः छन्दः देवता ४॥ पात्रो, m, मित्रा परलो, सोमः ४४ एनी,रामोहनी मग्निः (पपिंग) मनुष्य मग्निः ४६ गायत्री কি परतो, सतोगहलो (परिंग) ४८ मनुष्ट गायत्री, गर्मः १०, १३ मनुष्टप जाती, १४, १५विष्टप ५२ जगती, १३, १५ विष्ट जगती, १०, ११ विष्ट जाती, ६८,९,११त्रिष्ट्रप जगतो " " " " " " ७८ राहगणो गौतमः गायत्री अग्निः " अग्निः १.३ त्रिष्टप, ४-६ उतिर ७-१२ गायत्री पक्निः ८० " " " " " ८१ ८२ ८३ " " " " ८४ " " ५५ " " " " " " " ५८ मोपाः पिनः जपती, ६.१ त्रिष्टप निष्ट्रप ५९ नोयाः अग्निः वैश्वानरः ८५ " " परक्ति,६जगती जगती १-६ अनुष्टुप, ७-१ उष्णिक, १०.१२पक्निः, १३-१५ गायत्री, १६-१८ त्रिष्ट्रप १९ यूरती, २० सतोव्हती जगती, ७, १२ त्रिप्टप गायत्री जगती १,६प्रस्तार- पडक्तिः, ५दिरापा, २-४ त्रिष्टुप जगती, विश्वे देवाः ६ विराट्स्याना, ८-१० त्रिष्ट्रप मक्तः " " " " " " ८७ ६३ . " " ८८ " " जगती, मरतः " पराशरः १५ त्रिष्टुप द्विपदा विराट् अग्निः " ८९ " " ६८ " ·. ऋषिः छन्दः देवता सक्तम् ऋषिः " पवमध्या, १९ त्रिष्टुप जमती,७ विष्ट, त्रिष्टुप १०६ " इन्द्र-आनी " उषा, " देवता गायत्री, ९ अनुष्टुप ९१ राहूनणो गोतम निष्टुप, सोम ५-१६ गायत्री, १७ उष्णिक ९२ जगती, ७-१२ त्रिष्टुप, अश्विनौ १३-१८ उष्णि १-३ अनुष्टुप्, अग्नीषोमो ४-७, १२ त्रिष्टुप, ८ त्रिष्टुप्-जगतो, ९-११ गायनी ९४ कुत्स जगती, १५,१६ त्रिष्टुप् मित्र , वरुण , १०८ १०९ ११० " जगती, " १३ " " ८,९त्रिष्टप जगती, ५त्रिष्टुप जगती, घावापृयिथ्यौ, २४, २५ त्रिष्टुप अश्विनी, ११२ अग्नि उपा, उषा अग्नि, देवा, ११३ अदिति, ११४ " सिन्धु, पृथिवी, धौ अग्नि- ९५ त्रिष्ट " " " " ११६-११८ कक्षीवान् ११९ १२० गायत्री त्रिष्टुप् " " " विष्ट रात्रिश्च जगती, १०, ११ त्रिष्टुप त्रिष्टुप सूर्य अश्विनी जगती १,१०-१२गायत्री, २ ककुप, ३ का-विराट, ४ नष्टरुपी, ५ तनुशिराः, ६ उष्णिक, ७ विष्टारबहती, ८कृति, विराट त्रिष्टप विश्वे देवा ९८ ९९ मारीच कश्यप १०० जाश्व- प्रभृतय १०१ कुत्स " " " १०२ १०३ १०४ पुत्स १०५कुत्स त्रित प्राप्त्यो वा जगतो, ८-१२ त्रिष्ट्रप जगती,११ त्रिष्टुप् ॥ त्रिष्ट्रप त्रिष्ट पडक्ति, विश्वे देवा ८ महाबृहतो १२१ ·प्रथमाष्टकमन्त्रवर्णानुक्रमणिका ऋक पुटः ८ ५१७ ३ ५६७ ११७ १६ ८३० ६ १८ ४२ १ २२ ४११ ३२२ २३६ २६५ १४८ ६ ८४ ९ ३ १५ २ ३ ६४३ ७ ४ सूकम् ऋक् पुटः अकारि त इन्द्र गोतमेभिः अमनमीमदन्त हि २ ६२८ मक्षितोतिः सनेदिम अगनन्तं कृपमाणं पराव ८ ८५७ अग्नि दूतं वृणीमहे १ १७८ अग्निनाग्निः समिध्यते १२ अग्निना तुर्वशं h अग्निना रयिमानवत् ३ ९५ अग्निः पूर्वेभिः ऋषिभिः २ अग्निमग्नि हवीमभिः १२ २ १७९ अग्निमोळे पुरोहितं १ १ अग्निर्वघ्ने सुवीर्यमग्निः १७ ३७३ अग्निहॊता कविक्रतुः १ ५ अग्नि विश्वा अभि पृक्षः ५८२ उमनीपोमा चेति सद् ९३ अग्नीषोमा पिस्तं ६९८ अग्नीषोमा म माहुति ३ अग्नीषोमा यो अद्यदा २ मानीपोमावनेन वां अग्नीपोमाबिमानि नो ९३ ६९७ धानीपोमाविम सुमे १ ६९३ अग्नीषोमा सवेदसा अग्नीपोमा हविषः माने तव त्यदुरभ्य ७६३ अग्ने देवा दहा वह जशानः १२ ३ ४ अग्ने देवों इहा वह सादया मग्ने पत्नोरिहा वह २२ ९ २३३ अग्ने पूर्वा अनूषसो ४२५ अग्ने यं यज्ञमध्वर १ अग्नेये प्रथमस्यामृताना २४ २ २५१ अग्ने वाजस्य गोमतः ७९ ६१२ अग्ने विवस्वदुषसः ४२० अग्ने शुक्रेण शोचिपा १८३ अग्ने मुखतमे रथे १८६ भन्छा बदा तना गिरा ३८८ ६९४ १३ अच्छिद्रा सूनो सहसो नो अजो न मा वाधार पृथिवीं अजोहवीदश्विना तो अजोहबोदश्विना वर्तिका अजोहवीप्नासत्या करायां अतारिष्म तमसस्पारं अति नः सश्चतो नय अतिष्ठन्तीनामनिवेश अतो देवा अवन्तु नः अतो विश्वान्यद्भुता अतः परिज्मनागहि सत्यो नाग्मन्त्सर्गप्रतक्तः अत्राह गोरमन्वत अया ते अडगिरस्तमः अया ते अन्तमानां अयान उभयेयां अददा अर्भा महते वचस्यवे अदितिः धौरदितिरन्तरिक्ष अदृश्रमस्य केतवः अद्या दूतं वृणीमहे अद्या देवा उदिता सूर्यस्य अनौचिवस्मा अन्तर्दुरोणे अध ते विश्वमनुहासदिष्टय अध प्रजज्ञे तरणिर्ममत अघ स्वनादुत विभ्यः अघ स्वनान्मस्ता विश्व अघ स्वप्नस्य निविदे अधा नो विश्वसौभग अधा मन्ये भत्ते अस्मा अधारपन्त वह्नयः अघि द्वयोरदधा उभ्यं अघि पेशासि पते अघि श्रिय निदपश्चार अधि सानौ नि जिघ्नते मधेनुं दना स्तयं विष १२७ २७३ ४७२ ६७० ૪૧૭ ८९ ३ ३ ६ २ २ ६ ७० ८२१ ५७५ १३ ८६७ ७०४ १२१ ९४ ३८ १२० ४२ १२ ६ ७ २० ८३ ७५४ २२७ ३ ४ . ४ ८. ६ २० ८४५ ·८९८ पु . २३ ६ ८ १७ ४ २४६ २९४ ५ ३ १७ १२१ ३३ १४७ ८२४ २०८ ८७० २९६ ४६९ ३४० ४५७ ९ ९ ११ २ ३ अमूर्या उप सूर्य अयम् ते समतसि अयुक्त सप्त शुन्ध्युव अयुयुत्सन्ननवद्यस्य सेना अयोद्धेव दुर्मद आ हि जह्वे अय ते स्तोमो अप्रिय अय देवाय जन्मने अय मित्रस्य वरुणस्य अय वा मधुमत्तम अय समह मा तनू अराधि होता स्वनिपत अरित्र वा दिवस्पृय ५० ४२ ९७ ३२ १ ७ ६ ३२० ७ २०६ २० १ २२१ ९४ १२ ७०४ ४७ १ ४४० १२० ८६३ ७० ४ ८४३६ १०५ १८ ९२ ३ ३ २ ४९३ १०५ २ ७५८ ७३ ७१८ ३२० ४९८ २३२ २४६ ८०१ अरुणो मा सकृद्धक १० ६ १८ २४ २२ २३ ११२ अनवधरभिधुभि अनारम्भणे तदवीरये अनुकामन्तर्पयेयां अनु त्वा मही पाजसी अनु प्रत्नस्यौकस अनुव्रताय रन्धयन्नप अनु स्वधामक्षरनापो अप त्ये तायवो यथा अपत्य परिपन्यिन अपने शोशुचदघ मपादहस्तो अपृतन्यत् अपामतिष्ठद्धरुणह्वर अपा नपातमवसे अपो देवोरुपह्वये अप्नस्वतीमश्विना अप्रक्षित वसु बिपि अप्सु मे सोमो अब्रवीत् अप्स्वन्तरमृतमप्सु भेषज मबुध्ने राजा परुणो अभित्य मेष पुरुहूत अभि त्या गोतमा गिरा अभि त्वा देव सवित अभि त्या पूर्वपीतये अभि नो देवीरवसा अभि यज्ञ गुणोहि न यभिष्टने ते अद्रिय अभि सिध्मो अजिगात अभि सूयवसं नय अभि स्वष्टि मदे मस्य अभीमवयत्स्वभिष्टि अभीवृतहाविश्वर ५०४ २४७ २० २३ २३ २४ अचन्ति नारीरपसोन अर्चा दिवे बृहते शूष्य अर्चा शकाय शाकिने अर्थमिद्वा उ अथिन अवद्भिरग्ने अवतो अर्वाडेहि सोमकाम त्या अर्वाञ्च दैव्य जन अर्वाञ्चा वा सप्तय अव ते हेळो वरुण नमो अव त्मना भरते केतवे २५३ ४६३ १० ४७ ४३१ ४४३ २५८ ७५० १ १ ३ ७८ २४ २४ १०४ १४ ३ ११ २३ २२ अवसृजा वनस्पते ८३५ ३ १४ २५१ २२१ २३४ १९८ ६२१ ३४१ ४१२ ८० ८१८ ६०८ ७६८ ८१४ ८ ७८ १०६ ४२ ५२ २ ४६३ ३५८ ४३७ अवस्यते स्तुवते कृष्णि अवा नो अग्न ऊतिभि अवोचाम नमो अस्मा अवोचाम रहूगणा अवन्तु न पितर सुप्रवाचना अश्याम ते मुमति अथर्व हि भूरिदावत्तरा अश्वावति प्रयमो गोप अश्वावतीगोमतीविश्व भश्विना पियतं मप अश्विना पुरदंससा मषिना मयुमत्तम प्रश्विना यावरीरिष ३ ३ २ १ १०९ ८३ ४८ ६३२ यभापारमेनवे बभूरभा उगवे १० २०२ ११२ २४ १०५ २५५ ७५९ ३ ५ २ ३ अमोम ऋक्षा निहितास अमीदेवा स्पन ममीपञ्चोक्षण मपी पेसप्तासमय १ ·. म. ५३१ ५३२ १३ १२ १२० ११७ २७ ३२ १२ ६९२ ८६३ ८३८ २७४ ३२३ ६८२ ८६९ ७ अस्येदु वेपसा रन्त अस्पंदु प्रदूहि पूमाणि यस्यदु भिया गिरयाच मस्यदु मातुः सवनेप अस्येदेव प्ररिरिचे यस्येदेव शवसा यन्तं महनहिं पर्वते शिश्रिया अहन्दनं तरं महानि गुणाः पर्यायः महेातारं कमपश्य मह सो सस्मि यः पुरामु ५२८ .. ५३० *५३१ ८ १२१ ३५ २८ ५ ८ ३१९ ८ ४९७ ३२ ३२ ८८ ३२ १०५ १४. ७ ३२५ ७६० अश्विना तिरस्मदा अविनोरसन र सावं न गूदहमश्विना बावं न त्वाधारयन्तं अश्य्यो वारो अभवः अपाळहं यत्सु पृतनासु अष्टा महो दिव यादो अष्टो घ्यख्यत्व कुमः असम क्षत्रमसमा मनी असामि हि प्रमज्यवः असाम्योजो विभूषा असावि सोम इन्द्र ते असि हि वीर सेन्यः असममिन्द्र ते गिरः असोयः पन्या यादित्यः अस्ति हि प्मा मदाय 4 अस्मा इदु ग्नाश्चिद्देव मस्मा इदु त्यदनु दाप्ये अस्मा इदु त्यमुपम मस्मा इदुत्वष्टा तक्षत् अस्मा इदु प्रतवसे तुराय अस्मा इदुप्रभरातूतुजा अस्मा इदु प्रय इव प्रयास अस्मा इदु सप्तिमिव थव अस्मा इदु स्तोम स हिनो अस्मार्क शिप्रिणीना ८१ २ ६२३ १६२ ७६५ ३८२ १४ ३५ २२ ८ ४८ ३ १११ ૪૨ ८४ १० ५२६ ५२८ ५२५ ५३२ ५२६ ५२७ ५२७ २९७ १६३ १६४ ५८५ ४१६ २ ५ ४ आकों सूर्यस्य रोचनात् आ कृष्णेन रजसा आग्ना मान इहावसे आघत्यावान्मनाप्त या घागमद्यदि श्रवत् मा धा योपेव सूनरी आ च वहासि ता इह आतमत सातिमस्मभ्य या तत्ते दस मन्तुमः आतिष्ठ वृत्रहत्य आतून इन्द्र कौशिक आ ते मुपर्णा ममिनन्त आ त्वा कण्वा अहषत आ त्वा वहन्तु हरयः आ त्वा विप्रा अचुच्यत. आ त्वा विद्वान्त्वाशवः आ त्वेता नि षीदते आयर्वणायाश्विना मादह स्वधामन आदारो वा मतीना आदित्ते विश्वे क्रतुं जुषन्त आध्नोति हविकृति आ देव्यानि व्रता चिकि मादगिराः प्रयमं दधिरे सा नासत्या गच्छत हूय ९ १९५ २ ३५७ १० २३३ १४ २९८ ८ २९५ ५ ६ ५९७ ३ ७८७ ५ ३ ६३७ १७२ २ २ १९२ १. २०३ ८ ३० अस्मान्त्सु सत्र चोदय ६ ८ ७ ७२ २ ५ ५ ७ २२ ४ ८४६ ४ ८ अस्मे घेहि थवो वृहत् अस्मे वसं परिपन्त न अस्मे सोम श्रियमधि अस्मै भीमाय नमसा मस्य पीत्वा शतक्रतो अस्य मदे स्वयंदा ऋताय अस्य धीरस्य बहिर्षि अस्य शासुरुभपासः अस्य श्रवो नद्य-सप्त मस्प थोपन्त्वाभवः ४६ १२१ २ ४ १८ ८ ५२३ १ ૨ १०२ ८६ २१६ ५७४ ६३४ ३५५ ४ १० ·- ८८ १ ५ ६६२ ७१० ७ ६५० ६ १४ १५ ११८ ११ आ विद्युन्मद्भिर्मरुतः आविष्टयो वर्धते चार आ वो मसू तनाय क आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यद आव कुत्समिन्द्र यस्मिन् व शम वृषभ तुग्यासु आ श्येनस्य जवसा आ श्रुत्कर्ण श्रुधी हव आश्विनावश्वावत्ये आ सूर्ये न रश्मयो ध्रुवा आस्नो वृकस्य वर्ति आ स्मा रथ वृषपाणे आ स्वमन युवमानो आ हि मा सूनवे पिता ३० ३४३ ८५३ १७१ ३०० ५१९ ८३० ४७१ ११६ ५१ ५८ ३ १४ १२ २ ३ २७१ १४८ आ नासत्या त्रिमिरेका ३५५ आ नो अग्ने रयि भर ६१३ आ नो अग्ने सुचेतुना ७९ ९ आ नो अश्विना त्रिवृता ३४ १२ ३५६ आ नो नावा मतीना ७ ४३५ आ नो वीं रिशादस. २६ २७२ आ नो भज परमेय २७ २७६ आ नो भद्रा ऋतवो ८९ १ मानो यज्ञाय तक्षत १११ २ ७८७ यान्य दिवो मातरिश्वा ९३ ६९५ आ पप्रो पार्थिव रज ८१ ६२५ मा पूषञ्चित्रबर्हिष २३ २४४ आपो अद्यान्वचारिष २३ २३ २४९ आपो न देवोरुप यन्ति ८३ २ आप पूणीत भेषज २३ २१ २४८ आप्यायस्व मदिन्तम ६८० आप्यायस्व समेतु ते ९१ ६७९ याभरत शिक्षत वजवा ७ ७८० आभोगय प्र यदिच्छन्त ११० २ ७८२ आ मनीषामन्तरिक्षस्य ११० ६ ७८४ बायजी वाजसातमा २८ २८३ आ यदि नृपति तेज आ ७१ ८ ५८२ आ यद् दुव शतक्रतवा १५ २९९ आ यद्धरी इन्द्र विव्रता २ या येतवन्ति रश्मिभि ८ आये विश्वा स्वपत्या ७२ ५८९ याय पूर्णन्ति दिवि सम ५२ ४ आरे ते गोनमत पूरुषघ्न १० ८१७ मा रोदसी महतो वेदि ७२ ૧૮૬ आननत्र मदत सस्मि ४८४ मावि पथा १ २९२ भावदन्ती पोप्या वा १५ ८१० माया रपो अश्विना ११८ ८४८ मा परिव दुहिता सूर्य ११६ ८३२ आधारय पुरमार्य मनो मा पार पतिस्तिष्ठान ११८ ५ ८५० माको पेनागो अपिना ४ ८५. २४८ ४७४ ८१५ ८०२ २२१ ८ इच्छन्त रेतो मिथस्तनूषु ६८ इच्छन्नश्वस्य यच्छिर ८४ १४ इतो वा सातिमीमहे ६ १० इत्या हि सोम इन्मदे ८० १ इदमाप प्रवहत २३ २२ इदं नमो दृषभाय स्वराजे इद पित्रे मरुतामुच्यते इद विष्णुविचश्मे २२ इव श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिरागा ११३ इन्द्र इद्धर्यो सघा २ इन्द्रज्येष्टा मदद्गणा' २३ इन्द्र तुभ्यमिदद्विवो इन्द्र त्वोतास आवर्य ३ इन्द्रमिद् गायिनो बृहत् इन्द्रमिद्धरी वहतो प्रति ८४ २ इग्रमीशानमोजसा ८ इन्द्र पाजेषु नोग्य वायू मुता २ वायू इहस्पति मित्रा ३ दिवायू मनोज़ा ३ द्र सोमं पिबतुना १ यस्य मुधीर्याणि प्रपोच ३२ १ २४२ ६१८ ८० ७ ८ ७ ४ ७ १०५ १९२ २४० १९७ ·९.१ - ३ ५३६ ६३८ १ इहेन्द्राग्नी उपह्वये इहेन्द्राणीमुपह्वये इहेव शृण्व एषा इळा सरस्वती मही २२ १२ ४ २२७ २३५ ३७७ १८९ ३ ६ ११८ ९ ८ १ २११ ईष्ट ये पूर्वतरामपश्यन् ११३ ११ ८०८ १ १४ ३ or १५ ८० ७४ ५ ६ . इन्द्रस्याडगिरसां चेष्टो इन्द्राय नूनमर्चत ८४ इन्द्रा याहि चित्रभानो ३ इन्द्रा याहि तूतुजानः इन्द्रा याहि धियेषितो ३ इन्द्रावरुण नू नु वां इन्द्रावणयोरहं १७ इन्द्रावरण वामहं १७ इन्द्रेण सं हि दृक्षमे ६ इन्द्रेहि मत्स्यन्धसः इन्द्रो अथापि सुभ्यो निरेके इन्द्रो दधीचो अस्थभिः इन्द्रो दीर्घाय चक्षसे इन्द्रो मदाय वावृधे ८१ इन्द्रो यातोऽवसितस्य राजा ३२ इन्द्रो वृत्रस्य तविषों इन्द्रो वृत्रस्य दोषतः ८० इन्द्रं कुत्सो ग्रहणं शचीपति इन्द्रं प्रातहवामहे इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमूतये १०६ इन्द्रं ययं महाधने इन्द्रं विश्वा अयोवृधन् इन्द्रं दो विश्वतस्परि इन्द्रः सहस्रदानां इममिन्द्र सुतं पिव इममूपु त्वमस्मा २७ मा पाना घृतस्नुवः इमामाने शरणि मीमपो ३१ इमा रहाय तवसे परिने इमां ते पियं प्र भरे महो महीम् १०२ इमे चित्तव मन्यवे इमे सइन्द्र ते वर्ष पुरष्टत इमे सोमास इन्दवः इमं मे पान पुषी हम यतमिदं वचः ११ इम स्तोममहंते जातवेदसे हस्पस्टारमणिय १३ 12 ७ ४ २०८ ईशानकृतो धुनयो रिशादसः ६४ २११ ५ ५५२ १४७ ईळते त्वामवस्यवः ५ १९३ १६० ईळे द्यावापृथिवी पूर्वचित्तये ११२ १ ७८९ ४७३ ६४२ उपयमिन्द्राय शंस्यं १० १६८ १५१ उक्येभिरगिवसे १० २४४४ ६२३ उग्रा सन्ता हवामहे २१ ४ २२८ ३२६ उच्छिष्टं चम्बोर्भर २८ ९ २८४ उत त्यं चमसं नवं २० ६ २२५ ६१७ उत घुमत्सु वीर्य ९ ५९८ ७६९ उत नो थियो गोअग्राः ९० ५ ६७२ २०५ उत नः सुभगां अरिः ४ १३० . ७६७ उत वन्तु जन्तवः ७४ ३ १५२ उत युवन्तु नो निदो १२८ १७३ उत यो मानुषेष्वा २५ २६७ उत वा यस्य वाजिनः ८६ २१० उत स्मते वनस्पते २८ २८३ ६३७ रन स्या यो मधुमन्मक्षिका ९ २७६ उतो स महामिन्दुभिः २३ १५ २४५ २०४ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ४० १ उत्ते शतान्मघवच्च भूपतः १०२ ७४२ ८१३ उदगादयमादित्यः ५० ४६२ ७३८ उदपप्तानदपा भानयो पा ९२ २ उदीय जीवो अमुनं आपात् ५११ उदुत्तमं ममुग्धि नः २१ २७० २०६ उदुत्तमं वरण पानमस्मत २४ २५९ २६९ उदु स्पे मनवो गिरः १० ३८० ६७७ उदु पं जातवेदन उपनय मित्रमः उपमीति मदिने १ १० ५ ७ ८४ २ १ १ ८० १५ ·९०२ पु. ८५ ६५३ ११८ ६ ९० ६७१ ८ ऊध्वं नुनुद्रेश्वत त मोजसा ऋजनीती नो वरुण ऋतस्य देवा अनुक्ता ऋतस्य प्रेषा ऋतस्य धोति ऋतस्य हि धेनवो वावशाना तेन मित्रावरुणा १ २ ३ ९ १ १०७ २ ४ ८ २ २३ ऋतेन यावृतावृथा ५ ५७० ५९२ १०७ २४१ ७८८ ७८४ ७८८ ४ २ ४ १ ७४ ४६१ ८५० ४०१ ८१७ ९८ ७७० २०५ १२६ ५७८ ५९५ ६५९ ३३४ ३९३ ६२८ २४० ४३९ ७१० ७१२ ६७९ २५४ ११० १११ ८७ २ २ ६ ५ २ ३ ८३७ ३९ उद्वय तममस्परि उद्वन्दनमरत दसनाभि उप क्षन पृञ्चीत हन्ति उप ते स्तोमान्पशुपा इवाकर उप त्वाग्ने दिवे दिवे उप नो देवा अवसा गमन्तु उप न सुतमा गहि उप न सवना गहि उपप्र जिन्वन्नुसती उपप्रयन्तो अध्वर उपह्वरेप यदचिव उपेदह घनदामप्रतीत उपो रयेषु पृषतोरयुग्ध्य उपो पुशृणही गिर उभा देवा दिविस्पृशा उभा पिबतमश्विना उभे भरे जोपर्यते न मेने उरते जय पयति बुझ्न उपप्या णो अभिशास्ते उरु हि राजा वरुणश्चकार उवासोपा उच्छाच्च नु उगिर पावको वसुनिषे उप मा भाहि भानुना उपस्तच्चित्रमाभर उपस्तमस्या यास मुधीर उपो अह गोमति उपी भद्रेभिरागहि उपोन जारी विभावोत्र उपो मदग्नि समिये चार्ष उधो यदा भानुना उपोये से प्रयामेषु उपो पानं हि वस्व २३ २१ १७ ५ १ ८३४ ७३१ ६६४ ६८३ ८८ १५ ६ ९५ ९२ ७० ३ १० १५ ८ ११७ ८४८ २४ ४८ ८४० ६० ४ ५२४ ऋभुक्षणमिन्द्रमाहुव ऊतये ऋभुर्न इन्द्र शवसा नवीयान् भर्भराय सशिशातु साति ऋपिन स्तुभ्वा विक्षु प्रशस्त ऋषि नरावहस पाञ्चजन्य एकस्पा यस्तोरावतं रणाय एतत्यत्त इन्द्र वृष्ण उक्थ्य एतत्यन्न योजनमचेति एता उ त्या उपस केतुमत एता चिकित्वो भूमा नि पाहि एता ते अग्न उचयानि वेध एतानि वामश्विना वीर्याणि एतानि वा अवस्या सुदानू एतायामोपगव्यन्त एते त इन्द्र जन्तव एतेनाग्ने बह्मणा वावृधस्व एनाडगूपेण वयमिद्रवन्त एन्द्र सानसि यि एभिरग्ने दुवो गिर एभिधुभि सुमना एभिरिन्दु एमाशुमाशये भर एमेन सृजता सुते एवाग्निर्गोतमेभिर्शतावा एवा ते हारियोजना सुषित एवा नो अग्ने समिपा पान' एवा नो अग्ने समिपा धान एवा हि ते विभूतप एका एस्य भाम्या एवा एश्य मन्ना ८१ ६२७ ९२ ९२ ९ १३ ८ ६९० ६८८ १८ १९ १०५ ८ १४ १५६ १ ४५४ ५७४ ८०७ ४५३ ४८ ९ २ ५ ४८ ५३४ ९ ७१८ ६ ८ उच्च ऊन ऊन अग्निष्टानलपे कृप्या धीभिप्रायस्य प्रपाय अप्यों न पाइएम २९५ ८५४ २ ८ १५९ ·९०३ सू. म. १०८ ८४ १ ७७६ ५०५ ८०६ ७ ४०१ ३७ ६ ४ ४८८ एवेन्द्राग्नी पपिवासा सुतस्य एष प्र पूर्वीरव तस्य चमिष एषा दिवो दुहिता प्रत्यदर्शि एपायुक्त परावत एषा स्या वो मरुतोऽनुभी एषो उपा अपूर्व्या एह देवा मयोभुवा एहि स्तोमा अभि स्वर एह्यग्न इह होता ३७८ ६२४ ५१४ ३७५ ८८ ६६५ ३ ४६ को अद्य युडक्ते परि गा को देवयन्तमश्नवत् को वो वषिष्ठ आ नरो प्रत्वा महां अनुष्वध प्राणा रुद्रेभिर्वसुभि पुरोहि कोळ व गर्यो मारुत क्व १त्री चा त्रिवृतो क्व नून कद्वो अर्थ क्व व सुम्ना नव्यसे क्षत्राय त्व श्रवसे त्व महीया क्षपो राजन्नत त्मना क्षेनमिव विममुस्तेजनेन १ ४३२ ९ ९२ १८ ६९२ ३४ ३८ ३८ १० ४ २ ३ ३८३ ३८४ ८०५ २ ६०१ ओ त्ये नर इन्द्रमूतये ग ओमासश्चर्षणोधृतो دون اي ۲ २ ७५० ७९ ११० १०४ ३ अंबयो यन्त्यध्वभि ६७८ २३ १६ २४५ ७० १२ २ २ ९५ ८४ १७ ४३ ७०९ २०८ ४१४ ४ ७७ गयस्फानो अमीवहा गर्भो यो अपा गर्भ गन्तारा हि स्योऽवसे गायपति मेघपति गायन्ति त्वा गायत्रिण गार्हपत्येन सन्त्य गृहता गृह्य तम गृणानो अडगिरोभि गोजिता बाहू अमितरतु गोमातरो यच्छुभयन्ते गोषु प्रशस्ति वनेपधिप १ १२ १० ८६ २५ ८४ ६४५ ६०३ ४०५ २६३ ६३९ ८६४ ३८३ ४१३ ५ ८ १०२ २०३ ६५८ ५३८ ७४१ ६४९ ५७७ १२१ ३८ ६ ३ ५ ७० १ १ ६ कइम वो निण्यमा चिकेत क ईपते तुज्यते को कया दाशेमाग्नये कयाराघाम सखाय कदा क्षत्रश्रिय नर कदा मर्तमराधस कदित्या न पात्र देवयता पद्धनून कघ प्रिय फदाय प्रचेतसे क्ऋतस्य धणसि 1 कविमग्निमुपस्तुहि कवी नो मित्रावरुणा कस्त उष कध प्रिये कस्ते जामिर्जनाना कस्य नून कतमस्यामृताना का त उपेतिमनस- का रापद्धोत्रादिवना वा किपात्या यत्समया भवाति कुह यान्ता सुष्पनि काव्यस्य केतु कृण्वन्नकेतवे को अग्निमोट्टे हविया १०५ १२ २ ३७२ ७ १८१ १०८ १४ ६ २० घनेव विश्वक वि जा घृतपृष्ठा मनोयुज घृताहवन दीदिव घृताहवन सत्यमा घृप पावक वनिन घ्नन्तो धमतरन् रोदसी १२ ५ ७५ २४ ३ १ १ १ ६४ १२ २५० ६०० ८५८ ८०७ १८० ४२९ ५५७ ३६७ ८ १२० १२ ११७ ६ चाणास परीणह पृयिव्या चाये हि सप्रघड नाम भद्र चतुरश्चिद्दद्दमानात् धरित्र हि वेरिवादि पर्ण १०८ ३ ३३८ ७७२ ४०६ १८ ६४५ ·९०४ - पु. ऋ. ६४ १४ ५५८ ६४ 'चत्य मरुत पृत्सु चित्ररञ्जिभिर्वपुषे चित्रो यदभ्राट् श्वेतो न विक्षु चिन देवानामुदगादनीक चोदयित्री सूनृताना चन्द्रमा अप्स्वन्तरा १०३ ७ २४ १२ ६२ ६ १०३ ४ ११७ ६ ३ १ ११ १ ११५ ३ १०५ ८१८ १२२ ७५७ ७४८ २५७ ५३८ ७४६ ८३९ ८२७ ८२८ २३९ २३८ ८२० ५१५ ५२ ८ ४८० २ २३ २७ जघन्वा उहरिभि सम्भृत जनासो अग्नि दधिरे सह जयतामिव तन्यतु जरावोध तद्विविद्धि जातवेदसे सुनवाम 'सोम जामि सिन्धूना भातेव जिह्मण्ये चरितवे मघोनी जिह्म नुनुद्रेश्वत तया जुजुरुषो नासत्योत पनि जुषस्व सप्रयस्तम जप्टो हि दूतो असि २४३ २७८ ७२२ १० १ ४ ११६ १२ २२ २१ २२ २० ५ ५८ ट १० ६ ५ ४० ११३ ४०० ११६ १० १ २ ८०५ ६५४ ८२७ ५९८ ४२१ ९६ ८९ तदिन्द्र प्रेव वीयं चकर्य यत् तदिनक्त तद्दिवा मामाहु तदु प्रयक्षतममस्य तदूचुपे मानुष मा युगानि तद्वा नरा शस्य पजियेण तद्वा नरा शस्य राध्य च तद्वा नरा सनये दस उग्र तद्विप्रासो विपन्यवो तद्विष्णो परम पद तन्मित्रस्य वरुणस्याभि तपुर्जम्भो वन आ वातचोदित समप्सन्त शवस उत्सवेषु तमित्सखित्वमीमहे तमित्सुहव्यमगिर लमिद्वोचैमा विदयेषु समोळत प्रथम यज्ञसाघ समीशान जगत तमु त्वा गोतमो गिरा तमु त्वा वाजसातम तमु त्वा वृत्रहन्तम तमूतयो रणयञ्छूरसाती तयोरिदवसा वय तपोरिद घृतवत्पय तरणिविश्वदर्शत तवाह शूर रातिभि तस्य धग अन्दति स्मत्स्वर्षा ता अस्य नमसा सह ता अस्य पृशनायव ता नो अद्य वनस्पती तान्यजत्रा ऋतावृध तान्पूर्वया निविदा हूमहे ता महान्ता सदस्पती ता मित्रस्य प्रशास्तये ता यज्ञेय प्रशासते ता वा नरा स्ववसे सुजाता ता विद्वांसाहवामहे वां ता मुमिछा उपहुये ७१५ ६६८ ६०७ ६०७ ७८ २ ३ ७८ १०६ २ ७८ ७६७ ६४८ ६ १७ २२ २१० २३५ ४५८ ४७० ४ २२३ ६ त आदित्या आता सर्वतातये त उक्षितासो महिमान तवदा न भूणिर्वना ताद्यत्त उदाना सहसा सह तक्षनासत्याभ्या तक्षाय मुक्त विद्यनापस तत मे अपस्तदु तायते पुन तत्त इन्द्रिय परम पराचे सत्तदिदविनोरयो सस्ते भईयत्समिद्ध तत्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमान तत्मविना यो मृतत्वमामुक्त तन्मयस्य देवत्व तमरित्वं सपा तबस्तु सोमपा तरस्येदं पश्यना भूरि पुष्ट तरितमानमानाने २ ६६ ५१ १० २० ३ १११ १ १०३ ४६ १२ ९४ १४ १२ ७८१ ७४४ ८४ ८ २८४ २८ १४ ८९ २४ ३ ३ ७०५ २५६ ५८२ ८२० २९७ २१ ११५ १२ ३ २ १० ३ २२१ २२८ २२८ ८५२ ८५९ १८८ ५ ११८ १२० २६३ ८ ·-९०५ - ४ ७ * ३५१ ७२ ३ ८४९ ४४० २३ ११६ १ ३ . १७९ ३५९ ५८५ ८२३ २३९ ८२३ ४९७ ૮૬૭ १५४ ६७२ ५५० ४८८ ७४२ ३४८ ९ १२१ ५ ७ ७ ७२ ९० ६४ ५३ ३ २ ६ ९ ५८७ ७०८ २३७ ३१३ ३०३ ३०४ ३०४ ६ २२९ २२६ ६६२ ६५१ ८८ २ ८५ ७ तो उनातो वि दोषय तिस्रो द्याव सवितुर्या तिनो यदाने शरद तिन पनिहाति वद्भिः तोत्रा सोमास आगहि तुनो ह भुन्यमश्विनोदमेधे तुम्येदेते बहुला अद्विदुग्धा तुभ्य पयो यत्पितराबनीता तुम्जे तुजे य उत्तरे ते अस्मम्य दार्म पस ते जज्ञिरे दिव ऋदास' ते त्वा मदा अमदन्तानि वृष्ण्या तेन नासत्या गत तेन सत्येन जागृत ते नो रत्नानि धत्तन तेरणेभिवरमापिशाहगं तेश्वर्घन्त स्वतवसो ते हि यस्वो वसवाना त गूर्तयो नेमनिष परोणस- तमित्या नमस्विना तत्वा नरो दम आ तं त्वा वय पतिमग्ने रयीणा त त्या वाजेप वाजिन तत्वा वय विश्ववारा तन्न इन्द्रस्तद्वरणस्तदग्नि तमव्यसो हद आ जायमान सानो वातो मयोम वातु तयश्चराया वय वसत्पा तं स्मा रप मघव प्राव सातये स्वं विद्या दीर्घ पप स्प मुमेष महया त्वविद शत प्रय परयो मधुवाहने रपे बिनवरितो देवान् विधिना सि पनि विनों अविना रिप्यानि २ २ सू. त्रिों अश्विना यजता ३४ चिों रयिं वहतमश्विना ३४ त्रिर्वतिर्यात निरन्नते ३४ ४ विवन्युरेण त्रिवृता रयेन २ निवन्युरेण विवृता सुपेशसा ૨ त्रिविष्टिधातु प्रतिमान १०२ त्रिश्चिन्नो अद्या भवत नवेदसा ३४ १ त्रिपघस्ये बहिपि ४ त्रि सप्त यद् गुह्यानि त्रीणि जाना परिभूषन्त्यस्य ९५ ३ नोणि पदा विचक्रमे २२ १८ त्वमग्न उदासाय वाघ त्वमग्ने प्रयमो अडगिरा १ त्वमग्ने प्रयमो अद्भपिरस्तम ३१ २ त्वमग्ने प्रयमो मातरिश्वने ३ त्वमग्ने प्रमति त्वमग्ने प्रयतदक्षिण ३१ त्वमग्ने मनवे द्यामवाय त्वमग्ने यज्यवे पाय ३१ त्वमग्ने वसूरिह त्वमाने वृजिनवर्तनि त्वमग्ने वृषभ पुष्टिवर्धन ३१ ५ त्वमध्वर्यस्त होता ६ त्वमपामपिधाना त्वमस्य पारे रजसो व्योमन ५२ १२ त्वमायस प्रति वतयोगो १२१ त्वमाविय नर्य तुवा यद त्वमाविय सुषवस तवोति १० त्वमिनों या अयो। नन् १२ त्वमिमा मोषधी सोम २२ स्वमेताजनरानो द्विर्दशा ५३ त्वमेतान् दतो जक्षत स्वमहाप्रपासिष स्वष्टा पदय गुप्ता १ ११ २ १०१ ५०५ ३०५ ३१२ ४२७ ३०७ ३६७ ७ ४ ७३ ६० ५२४ १३२ २९६ ४ ३० १० ७०१ ४६५ ४८२ ८६९ १०७ ३ ७७१ ५२३ ६६७ r ८९ ૬૬ ५ ३ ३७ ३८१ ८७१ ૬૮૨ ४९० ३३७ ८४ ३४९ ७६५ ३५३ ३५२ ३४ ८ स्वामग्ने प्रयनमा स्वामिटि सहमपुत्र स्वाट सोम मुपमा मुरस ३९८ sริจ ·- ९०७- पु. ७०५ ७३ ११२ ३ २ २५ १ देवो देवानामसि मित्रो देवो न यः पृयिवों देवो न यः सविता सत्य धूभिरक्तुभिः परिपातमस्मा द्यौश्चिदस्यामवां बहेः द्रविणोदा ददातु नः द्रविणोदा द्रविणसः द्रविणोदा द्रविणसस्तुरस्य द्रविणोदाः पिपीपति द्विता विधवेसनजा सनीळे द्विषो नो विश्वतोमुखाति देविस्पे चरतः स्वयें ८ १५ ७ १ ५९० ८०२ ४८१ २०१ २०० ७१७ २०१ ५३९ ७२० ७०७ ९ १५ ६२ ९५ १ ऋ. नहि नु यादधीमसि ८० १५ ६२१ नहि वामस्ति दूरके २२ ४ २३१ नहि वः शत्रुविदिदे ३९२ नाना हि त्वा हवमाना १०२ ७४० नासत्याभ्यां वहिरिव प्र वजे ११६ ८२१ नास्मै विद्युम्न तन्यतुः ३२४ निकांच्या वेधसः साश्वत् ७२ ५८४ नि त्वामाने मनुर्दघे ३७४ नि त्वा यज्ञस्य साधनं ४४ ४२५ नि त्वा होतारमत्विज ४५ ४३० नि नो होता वरेण्यः २६ २ २७१ नि यद् वक्षि श्वसनस्य मूर्घ ४९४ नि येन मुष्टिहत्यया २ १५६ निरिन्द्र भूम्या अधि ८० ४ नि वो यामाय मानुषः निश्चर्मण ऋभवो गामपिशत ११० ७८५ २५ २६५ निप्वापया मियूदृशा २९ ३ २९० नि सर्वसेन इयुधी ३३ ३३४ मोचादया मभवद् वृत्रपुत्रे ३२ ९ ३२२ नू च पुरा च सदनं रयीणां ७१७ नूचित्सहोजा अमृतो नि तुन्द ५८ ५१२ नष्ठिर मरुतो वीरवन्तं ६४ ५५८ न्यघ्न्यस्य मूर्घनि ३० १९ ३०१ न्याविभ्यदिलीविशस्य १२ ३४० न्यू ३ पु वाचं प्र महे भरामहे १ ४८५ ८ घम्वन्स्रोतः कृपते गातुं १० ७१३ ७ २७ ८ ८ ४ निषसाद घृतव्रतः ८४ नकिरस्य सहन्त्य नविष्ट एता यता नविष्ट्वद्रयोतरः नक्तोपासा वर्णमामेम्याने नक्तोपासा सुपेशसा नक्षतवमरुणोः पूयं राट् नदं न भिन्नममुया शयानं २७७ ५७३ ६३८ ७१६ १८८ ८६५ ३२१ ४१२ २७९ ७ १२१ ३२ १ न पूपणं मेयामसि ३ ८ १० १३ नमो महद्भ्यो २७ ४८३ २९ ६ २९१ ४२४ नयस्य देवा देवता न मर्ताः न यस्य द्यावापृथिवी न न ये दिवः पृयिच्या अन्तं नयोल्पन्दिरदय्यः न दिप्सन्ति दिप्सवः नरासमिह प्रिय मरासं वाजिनं वाजग्निह नराम मुअष्टम न बेपसा न तन्यते नध्य तदुषणे हितं नहि ते क्षत्रं न सहो न मन्यं महि त्वा रोदमी उभे नहि रेवो न मः २६७ १८५ ७६८ ५ ५२ १४ ३३ १० ७४ ७ २५ १४ ३ ४ १८ ९ ८० १२ १०५ १२ ६ ८ २ २५ २६८ पताति कुडणाच्या पतिविराणा परा चिच्छी वजस्त इन्द्र परा मे यन्ति घौतयो परायतीनामन्वेति पापः परावत नासत्यानुदेयां पराह यत्स्यिर हय परा हि मे विमन्यवः परि स्वा गिर्वणो गिरः ८ ६२० ८०६ ८२६ . २५३ २६२ १७३ २१८ १२ ·स ४३० ५०१ ५७ ४२ १८ ३ ६ ४ ८ २१५ ५४९ ३०३ ४ त्व तमिन्द्र पर्वतं न भोजसे त्व तमिन्द्र पर्वत महामुरु त्व तस्य द्वयाविनो त्व त ब्रह्मणस्पते त्व त्या न इन्द्र देव चित्रा त्व त्येभिरागहि त्वं ह त्यदिन्द्र चोदी त्वं ह त्यदिन्द्र सप्त युध्यन् त्वं ह त्यदिन्द्रारिषण्यन् त्व हि विश्वतोमुख त्वं होता महित ५४७ ५०८ ४९४ ३१२ ३०९ ३०९ ३० २२ ४ ७ ५४८ ८७२ ६३ ९७ १४ ६ ७२० ६७७ ४८३ ५४४ ५७९ त्वा चिनप्रदस्तम ४५ ६ त्वा देवेषु प्रयम हवामहे १०२ ९ त्वा स्तोमा अवोधन ८ त्वा ह त्यदिन्द्रार्णसाती ६ त्व दिवो घक्षण विष ओजसा ६ त्व दिवो बृहत सान कोपयः स्वप्नो अग्ने तव देव ३१ १२ त्वन्नो अपने पित्रोरपस्ये ९ त्वन्नो अग्ने सनये घनानां ८ त्व नो अस्या इन्द्र दुहणाया १२१ १४ त्व न सोम विश्वतो रक्षा ९१ ८ त्व भव प्रतिमान पृथिव्या ५२ त्व महाँ इन्द्र यो ह दामै १ त्व मायाभिरप मायिनो घम त्व दलस्य गोमत ११ त्व विश्वस्य मेधिर २५ २० त्व सत्य इन्द्र धृष्णरेता ३ त्व सुतस्य पीतये ५ ६ त्व सूरो हरितोऽरामयो नन् १२१ १३ त्व सोम ऋतुभि मुश्तु २ त्व सोम प्रचिक्तिो १ त्व सोम महे भग त्व सोमासि सत्पति ९१ ५ त्वे अग्ने सुमति भिक्ष त्वे इदाने सुभगे यदि त्वे विश्वा तविपी सनयग्धि त्वेपासो अग्नेरमवन्तो २० त्वेप रप कृणुत उत्तरं यत् ८ त्वेष वय र यज्ञसाथ ११४ ४ वोतो वाग्यह्रयो ७४ ८ त्व घरजमत पर्णय वधी ८ त्व कुत्स शुष्णहत्येवादिय त्व गोत्रमगिरोभ्यो घृणोरप ३ त्वच सोम नोवा ६ त्वं जामिर्जनानां ७५ त्व जिगय न घना दरोधिय १०२ १० ३१ २६९ ८३५ ७०८ ३ ५८ २५ १८ ११६ २४ २ ३ ३ १०० १८ ૨ १७५ २७० ५४६ १३८ ८७१ ६७५ ६७४ ६७७ ६७६ ५९३ ७३२ ३२ ५०३ ३२३ ५२० ४९९ ५ १ ७ दधान्त धनयनस्य दघुष्ट्वा भृगवे मानुषेप्वा दर्शन विश्वदर्शत दक्ष रात्रीरशिवना नव द्यून् दशैम त्वष्टजनयन्त गर्भ दखा युवाकव सुता दस्यूञ्छिम्यूश्च पुरुहूत एवं दाधार क्षेममोको नर दानाय मन सोमपावनस्तु ते दासपत्नौरहिगोपा अतिष्ठन् दिवश्चित्ते बृहतो जातवेदः दिवश्चिदस्य वरिमा दिपप्रये दिवस्वण्वास इन्दवो दिवा चित्तम कृण्वन्ति दिवो न यस्य रेतसो दुधाना दिवो वराहमरप क्पदिन दुरो अश्वस्य दुर इन्द्र गोरसि दुरोकशोचि ऋतुर्न दुहोयन्मित्रपितये युवाकु देवयन्तो यया मति देवाना भद्रा सुमति देवासस्त्वा धरणो मित्रो देवी यदि तविषी त्वावृधोतय देवेन नो मनसा देव सोम देयनों देव्यदितिनि पातु ur ९ ३८ १०० ९ ३ ४६७ ३७५ ७१२ ८१४ ३८६ ७२४ ८१५ ४८६ २ ३ १२० १ ८६२ ४८९ ४६७ ८९ २ ४ ५०७ ६८३ त्वं तपाने अमृतत्व ७४३ ३०८ ·पु. ७०५ ४ ७३ ७३ ११२ ५२ ३ २ २५ ६२१ २३१ ३९२ ४ ७४० देवो देवानामसि मित्रो देवो न यः पृथिवों देवो न यसविता सत्य धुभिरक्तुभिः परिपातमस्मा द्यौरिचदस्यामवा महे द्रविणोदा ददातुन द्रविणोदा द्रविणस प्रविणोदा द्रविणसस्तुरस्य द्रविणोदा पिपीपति द्विता वि दवे सनजा सनीळे द्विषो नो विश्वतोमुखाति द्वे विस्पे चरत स्वयं १५ ८०२ ४८१ २०१ २०० ७१७ २०१ ५३९ ७२० १५ ९ ८२१ ३२४ ५८४ ३७४ ४२५ ४३० २७१ ४९४ ९५ १ सू. ऋ. नहि न यादधीमसि ८० १५ नहि वामस्ति दूरके २२ नहि व शत्रुविविदे माना हि त्वा हवमाना १०२ नासत्याभ्या बहिरिवप्र वृजे ११६ १ नास्म विद्युम्न तन्यतु ३२ नि काव्या वेघस शाश्वत् ७२ १ नि त्वामग्ने मनुर्दघे नि त्वा यज्ञस्य साधन नि त्वा होतारमृत्विज ४५ नि नो होता वरेण्यः ૨ नि यद् वपक्षि श्वसनस्य मूर्घ नि येन मुष्टिहत्यया ८ २ निरिन्द्र भूम्या अघि नि वो यामाय मानुष निश्चर्मण ऋभवोगामपिशत ११० ८ निषसाद घृतवत २५ १० निप्वापया मियूदृशा २९ ३ नि सवसेन इयुषी ३ नौचादया अभवद् वत्रपुत्रे ३२ नू च पुरा च सदन रयीणा नूचित्सहोजा अमृतो नि तुन्द ५८ दूष्ठिर मरुतो वोरवन्त न्यघ्न्यस्य मूर्घनि न्याविभ्यदिलीबिशस्य न्यू ३ यु दाच प्र महे भरामहे ७०७ धन्वन्त्स्रोत- कृणुते गात १५ १० ७१३ ८० ७ नकिरस्य सहन्त्य नरिष्ट एता व्रता २७ ४ २७७ ५७३ ६३८ ३७९ ७८५ २६५ २९० ८४ नषिष्ट्वद्रयीतर नक्तोपासा वर्णमामेम्याने नक्लोषामा सुपेसा नक्षवमरणो पूयं राट् नद न भिन्नममया शयान ७ ९ ३२२ ७ न पूषण मेयामसि ३ ८ १० १३ or १३ १२१ ३२ ४२ २७ १०० ५२ नमो महट्यो १८८ ८६५ ३२१ ४१२ २७९ ७३० ४८३ ५५८ ३०१ ३३ or - ४८५ ७४ ५९७ २६७ १४ ६ २५ १३ न यस्य देवा देवता न मता न पस्य धावापृथिवी न न ये दिव पृयिव्या अन्त न योरपब्दिरच्या नय दिप्सन्ति दिप्सव नरापासमिह प्रिय नरास वाजिन वाजयनिह नरासस मुफ्ष्टम नवेपसा न तन्यते नब तदुरप्य हित नहि से क्षत्रं न सहो न मन्यू न हि त्वा रोदसी उभे नहि देवो न मयं ३ ४ ४२४ १८ ८० ७६८ २१७ ६२० ७६३ २५३ पताति कुणाच्या पतिहाघ्वराणा परा चिच्छी धजस्त इन्द्र परा मे यन्ति धौतयो परायतीनामवेति पाय- परावत नासत्यानुदेयां परा ह यत्स्यिर एप परा हि मे विमन्यवः परित्या गिर्वगो गिर ९ १२ १२ ६ ८ ११३ ८ २६८ ८०६ ८२६ २४ ९ ३ २१८ ४ २५ १० २६२ १७३ १२ ·९ ५९ ६८ १ ८३३ ११६ २० ५२ ६ ७९ १०१ १० १ ४७९ 1 ४ ४ १२७ ९२ ६९० ९७ ४ १२ १ ६५ १ ३ ९७ १५ ५ ६८ ८७ १२२ ३७१ ५७१ ६६० ५५३ ५७३ १२० ५ ६ ३ १० ८ परि यदिन्द्र रोदसी उभे परि यदेषामेको परिविष्ट जाहुष विश्वत सौं परी घृणा चरति तित्विषे शव परेहि विनमस्तृत पशून् चित्रा सुभगा पश्वा न ताय गुहा पावका न सरस्वती पाहि नो अग्ने रक्षस पितुर्न पुत्रा ऋतु पितु प्रत्लस्य जन्मना पिन्वन्त्यपो मरुत सुदानव पुत्रो न जातो रण्वो पुन पुनर्जायमाना पुरा यत्सूरस्तमसो अपीते पुरा भिन्दुर्युवा कवि पुस्तम पुरुणामीशा पुरू वास्यश्विना दधाना पुरन्दरा शिक्षत बज्रहस्ता पुष्टिनं रण्वा क्षितिनं पूर्वीभिहिं ददाशिम पूर्वीरिन्द्रस्य रातयः पूर्वो देया भयतु पूर्व्य होतरस्य नो पूपा राजानमापूणि पृषदश्या मस्त पश्नि पुष्टो दिवि पृष्टो अनि प्रपंणिभ्यः पृतनाहवेषु प्रजायना मधमा प्रनि त्वं धात्मवर प्रति पस्या नीयाशि प्रत्यार देवानां वि प्रापर्टी पदावस्या ८७० प्रनू महित्व वृषभस्य प्रदू स मर्त शवसा प्र पूतास्तिग्मशोचिर्षे प्र मन्दिने पितुमदचंता प्र मन्महे शवसानाय प्र महिष्ठाय बृहते बृहद्रये प्र यत्ते आग्ने सूरय प्र यदग्ने सहस्वत प्र यदित्या परावत प्र यद भदिष्ठ एषा प्र यद्रथेषु पृषतीरपु प्र या घोषे भृगवाणेन सोमे प्र यात शीभमाशुभि प्रये शुम्भन्ते जनयो प्रवद्यामना सुवृता रयेन प्र वामश्नोतु सुष्टुति प्र वा दसास्यश्विनायवोच प्र वेपयन्ति पर्वतान् प्रवो श्रियन्त इन्दव प्रधो महे महि नमो प्रथो यह पुरूणां प्रव शर्धाय धृष्वये प्रशसा गोष्वध्न्य प्रसु विश्वाक्षसो प्रातर्याटण सहस्कृत प्रातर्पुजा वि बोधय प्रियमेषवदत्रिवत् प्रियो नो अस्तु विश्पति प्रह्मभीहि घृष्णुहि अंतु ब्रह्मणस्पति प्रपामग्मेष पृथियो २ ८ ९२ १२१ ११ ५ ११७ १०९ ४ २ ९ १७५ १३५ ८४० ७८० ८५ १ ११८ ३ ९ ११६ २५ ३९ ५ १४ ६२ २ ३६ १ ३७ ३७ ५ ७६ ३ ४५ ९ २२ ३ ३ १ ५ ३ ८ ३ ८६ ३ ३. ८ ५ ७०२ २७२ २४४ १ २ २६ २३ ८९ १८ ७ ७२१ २ ६ २६ ८० ४० २० ६१ ३ ४ ६०२ २१७ ८७ ३ ६५ १ ५ १०४ ५० ९२ ४५८ ६८६ ८३ ५ १ ३ २५ २६ प्रस्या दूत गोमहे प्रसून ह्मणानि ६५८ ३६५ ४०. पाहिर्वा यत्स्वपत्याय बिगदापि हिरण्यये परवी व सूनवे रोदसी महत्त्वाचाममयदुर ४. ४८ ·4 सू. म. बृहस्पते सदमिनः ब्रह्मा कृणोति वरुणः ब्राह्मणादिन्द्र राधसः १०६ ५ १०५ १५ १५ २४ ६८ ५ २ ३ ८ भगभक्तस्य ते वयं भजन्त विश्वे देवत्वं भद्रा अश्वा हरितः सूर्यस्य भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम भरामेम॑ कृणवा भवा यरूयं गणते भास्वती नेत्री सूनुतानां दियः भास्वती नेत्री सूनृतानामचेति ११३ भूरिकर्मणे वृषभाय वृष्णे भूरि त इन्द्र वीर्य १ तव ४ ९४ ५८ ९२ ९ ५१८ ७ ४ १ ६ ५ सू. ऋ. ७६८ मही वामूतिरश्विना मयोभू ११७ १९ ८४५ ७६४. महे यत्पिन ई रसं ७१ ५८१ महो अर्णः सरस्वती ३ १२ १२३ मा कस्मै धातमभ्यमितिणे १२० ८ ८६२ २५२ मा छद्म रश्मीरिति नाघमा १०९ ३ ७७८ माता देवानामदिते १९ ८१२ ८१९ मा ते राधासि मा त ऊतयो ८४ २० मादयस्व सुते सचा ८१ ८ ६२७ ७०० मादयस्व हरिभियें त इन्द्र १०१ १० ७३७ मा नस्तोके तनये मान आयो ११४ ८ ६८७ मा नो अग्ने सस्या पित्र्या १० ५८३ ८०४ मा नो अस्मिन्मघवन् ४९२ ७४८ मा नो मर्ता अभि द्रुहन् १४० मा नो महान्तमुत मा नो अर्भ ११४ ८१६ मा नो वघाय हलवे २५ २ २६१ मा नो वधोरिन्द्र मा परा दा १०४ ७५५ ५७० मा नः शंसो अरपो १८ ३ २१४ मा नः सोम परिवायो ४३ ८ ६७३ मायाभिरिन्द्र मायिनं १८५ मा यो घ्नन्तं मा पापन्तं ८ ४०५ ६७३ मा वो मृगो न यवसे ३८ ५ ३८४ ६७३ मा सा ते अस्मत्सुमतियि दसत् १२१ १५ ८७२ ८३६ २३ ४ ३१५ २ १०७ ५८३ मिमोहि ग्लोरमास्य ३८९ मूर्या दिवो नाभिरग्निः मुटा नो रदोत नो मपस्कृषि २ ३८१ मो जःपरापरा ६ ३८५ मोपदेया अदः स्वः ३ ७५८ ७ ३ १६१ ४ ७१ ८१ ७ ७ १३ २ ८ ६ मित्रं वयं हवामहे मित्र हुवे पूतदक्ष २४० ९ मत्स्या सुशिप्र मन्दिभिः मपीधदी विभूतो मदेमदे हि नो मय नक्तमतोयसो मयुमन्तं तनूनपात् मधुमानो वनस्पतिः मपाता तायते मप्यः सोमस्याविना मदाय मनुष्वदग्ने अगिरस्वदगिरः मनोनयोऽध्यनः मन्दिष्ट पदुमाने बाय्ये सर्चा मनोहोता गृहपतिः मस्तो पदयो बल मप्तो यस्य हि पापे मस्तो वो पाणिभिः मला पिरत ऋतुना मत्वन्तं हवामहे मारनोवाय पमनस्य गोपा मोगापारधनु महिरप नये मरियमो मापिनतिपत्र महीमोपितोगमः १ १९८ २४१ ७३८ १०८ २० ७ 20:00 २२० यन्नानी चित्रतमो रयो पदमाप पशोपना मतपनि पर्वतात पादित गा य उपा अमानुषः पपीत रेवगोग पहिरपते ४ ८४ ७ ·४ ५६२ ६५ १०१ ८० ८ ६२१ ४४३ ७ २७ ७ ६ २७७ ८२५ ५६५ ૨૪ ४ ८४ ९ ६८ ३ १२ ८ १८ ७ २ ९४ १५ ७४ २५२ ६४० ५७० १८१ २१६ २८ ४ १०१ ७३४ ३ ४ य एक्श्चर्षणीना यच्चितमप्न उपसो वहन्ती यच्चिद्धि ते विशो यया पच्चिद्धि त्व गृहेगृहे यचिद्धि शाश्वता तना यचिद्धि सत्य सोमपा यजा नो मित्रावरुणा यज्ञरयर्वा प्रथम यहर्वा यज्ञवाहसो यज्ञो देवानां प्रत्येति सुम्न यज्ञ पृच्छाम्यवम यत्र ग्रावापृयुदुघ्न यत्र द्वाविव जघना यत्र नार्यपच्यव यत्र मन्यां विबघ्नते यत्वा तुरीयमतुभि पत्सानो सानुमायहत् पया नो अदिति करत् यथा नो मित्रो वरण यथा विप्रस्य मनुपो यदनव प्रथम वा वृणान' यदयात दिवोदासाय वति यदयुक्या अस्पा यवहग दाशुषे त्व यदिन्द्राग्नी अवमस्या यदिन्द्राग्नी उदिता सूर्यस्य यविन्द्राग्नी दिवि प्ठो यदि द्वाग्नी परमस्या यदिन्द्राग्नी मदय स्वे यविद्वानी यदुप परिन्द्राह प्रथमजा महीनां पदिन्दिर पृथिवी दानि यदीकुताय पयसा पारोक्ति मागणे पहेवाना मित्रमर पुरोहित पर यानि मदत पपूर्व स्निमातर ७ ९ १५४ यद्वातजूतो वना २० ८१२ यद्वा मरुत्व परमे सघस्ये २५ १ २६० यद् वृत्र तव चाशन यन्नासत्या परावति २८ २८२ यमग्नि मेघ्यातिथि ६ २७२ यमग्ने पृत्सु मत्यं २८९ यमश्विना ददथु श्वेतमश्व ५ ६०० यमो ह जातो यमो ८३ ५ ६३५ यव वृकेणाश्विना यपन्ता ८६ २ ६५५ यश्चिद्धि त इत्या भग १०७ १ ७७० यश्चिद्धि त्वा बहुभ्यः १०५ ७५९ यस्तुभ्य दाशाद्यो २८ १ २८० यस्त्वामग्ने हविष्पति २ २८१ यस्मादृते न सिध्यति २८ ३ २८१ यस्मै त्वमायजसे २८ २८२ यस्मै त्व सुद्रविणो २०१ यस्य दूतो असि क्षये १० २ १६६ यस्य द्यावापृथिवी पौंस्य २ ४१३ यस्य सस्ये न वृण्वते ४३ ३ ४१४ यस्याजस्त्र शवसा मानमुक्य ७६ ५ यस्यानाप्त सूर्यस्येव याम १०८ ६ ७७४ यस्या रशन्तो अचंय १८ ८३२ या गोमतीरुषस' सर्ववीरा १० ७०३ याति देव प्रवता यात्युद्धता १ पाते घामानि दिवि १०८ ९ ७७५ मा ते धामानि हरि १०८ १२ या दस्रा सिन्धुमातरा १०८ ७७६ पानीद्राग्नी चश्युर्वीर्या १०८ १० ७७५ या न पोपरदश्विना १०८ ७७४ पागाये मन्त्सुिषदो १०८ ७७५ याभिरहगिरो मनसा याभिरतक जसमान २५ ४८२ याभिर्नराशायवे पाभि ३ याभिनेर गोप्य ८१ ६२४ याभिमहामतिपिाद १२ ४२६ पाभिव विपिपान ३८१ याभिविपला धनसा ३८ १८४ पाभि पचमभिष्टिभि ७२९ १०० १०० १४ २ ४८ १८ ३५ ३ ७२३ ४५२ ३५८ ६७५ ७७६ ७७३ ४६ १०८ ४६ ७३ ११२ २ ५ ६ ८ १८ ८ ४ ७९२ ८०० ११२ ११२ २२ ११२ ११२ १५ ४ ·म. म. ७ ११८ १० ४ ११२ ११२ २३ ११२ -१७ ११२ १९ ११२ ४ ११२ ८ ११२ २० ११२ ११२ ९ युवं नरा स्तुवते पत्रियाय युवमत्रपेऽवनीताय तप्तं युदं पेदवे पुरवारमश्विना युवं मन्युं भरमाणं विभिर्गतं युदं रेमं परिपूतेकरध्ययः युवं वन्दनं नितं जरण्यया युवं दयावाय रुपतीमदत्तं युवं श्वेत पेदव इन्द्रजूतं पुर्व ह्यास्तं महो रन्यव ८२५ ८५१ ८५८ ८५५ ८५६ ६ ८०० ८०१ ७९८ ७९९ ७९१ ७९३ ७९९ ७९२ ७९४ ७९५ ७९६ ७९५ ११९ ११९ ११७ ८ ८४० ९ ८५२ १२० ७ युवाकु हि प्राचीनां पाभिः कृशानुमबसे पाभिः कुत्समार्जुनेयं शतक्रतू याभिः पठा जठरस्य याभिः पत्नीदिमदाय याभिः परिज्मा तनयस्य पाभिः शचीभिषणा यामिःदान्तातो भवतो याभिः सन्ति पनसां याभिः सिन्धु मघुमन्तं माभिः सुदान योशिजाय पानिः सूर्य परियायः याभो रसां क्षोदसोदनः यामी रेनं निवत यामपर्वा मपिता यावदिदं मुवन विश्व पावपट्टेषा ऋतपा या पाना मपमती पावित्या लोरमा दियो मायःर्मदाशमानाय पा मुरया रयीतमा पास्ने प्रजा अमृतस्य पुक्लस्ने अस्तु दक्षिणा युश्या हि शिना हरो ४ २० २०९ २२४ ४ १२ ११२ ११२ ८० ३. ४ १०९ १०९ ७७८ ५ ८५५ ४३९ १०८ २ ११३ १२ २२ ३ १२ ८५ १२ २२ ૨ ६२२ ७७२ ८०८ २३० ६९२ ६५४ २३० ४१७ १४ २ ११२ युवाना पितरा पुनः युवानो या अजरा युवाम्यां देवो धिषणा मदाय युवामिन्द्राग्नी यमुनो विभागे युवोरश्विना वपुपे युवापुर्ज पुदोषा मनुथियं मुदोर्दानाय मुभरा युष्मेपितो मस्तो मत्येपितः यूर्य तत्सत्यावमः पचिटि स्यामृषयः पूर्वे येते पन्याः सवितः पूर्यासः ये नाश्स्याधिरोचने पंना पावक पक्षमा ये पृपतीभिष्टिनिः पं महो रजमो दिए पेयजत्रायपि से गधा घोरपमः पंगमरमेट पूपिणे यो मग्नि दर्शन ८६ ४८ ९ ३९४ ६५७ ४५२ ९ ३५ ११ ८२ २१९ ५० ९२ ५ ३ १५ १२ १ २ १९ ६ २ ३ ८ ३७६ २१८ ६ १४२ ४८९ २१९ पुश हि यानिनी पुटवा एपी रपे पुनन्ति सम्नमय पुजारपस्याम्या पुपा पुमर प्रेरि पूर्वाग्मते सगा पोर नाभिपरस्पायोः पुरमेनानि रिषि पगनर्माना भरन पुरसामा रियाय दुपार पूमिक ६ ८ ૮૨ १०४ ७५२ १२ ९३ १ १८२ ८४२ ७३ २ ६०४ ११२ ३ पोशानीयोमा हविरा यो सम्परेप नम पोमग ममोहन पोमानी पोप गोत्र पोहपामर पोनिरहरि मोमोमामाय ८१ ४ सपास ८४२ २.. ७ २० १०४ मातार पूर्व मरा मनुगमगर ८ १ . १r २ ·४ ५१८ M ५९ १०२ २ ४ ४ ८ ४ २ १५७ ३०२ २४१ ५६० ७ २३ २ ४ २६ २७० यो रायो ३ वनिर्महान् यो रेवान्यो अमोवहा १८ यो वायते ददाति सूनर बसु ४० यो वामश्विना मनसो जवीयान् ११७ यो विश्वत सुप्रतीक यो विश्वस्य जगत यो व्यस जाहृपाणेन १०१ य त्वा देवासो मनवे दपरिह यन्नासत्या परावति य बाहुतेव पिप्रति ४१ ययज्ञमयया नर ४१ य रक्षन्ति प्रचेतस ४१ य.कुक्षि सोमपातम य शुक इव सूर्यो य शूरेभिर्हव्यो यश्च भोरभि १०१ यासोम सख्ये तव य स्नोहितीय पूर्व्य २ १ ८ ५२२ ७८६ १०१ १०१ १०५ १०६ १०२ १ ९ २ २ १ ५ २ ६ २ ३ ४६ १३ ३८ ८ ३५ ८ १४ २ घया इदग्ने मानयस्ते २१३ यस जयेम त्वया युजा पतं थप शूरेभिरस्तृभि ८३७ थप हि ते अमनमहि ७०२ घरुण' प्राविता भवन घधन्तीमाप पन्वा ७३३ वर्यान्य पूर्वी क्षपो वसिप्वा हि मियेध्य वसोरिन्द्र वसुपति ४०२ वह्नि यशस विदथस्य ४०४ वाजेभिनों वाजसातावविदि ४०२ वाय उक्येभिर्नरन्ते १५८ वायवायाहि देर्शत ४१५ वायविन्द्रश्च चेतय ७३५ यायविन्द्रश्च सुन्वत ६७९ वायो तव प्रपञ्चती ५९५ वावसाना विवस्व वाव विद्युन्मिमाति ५६३ विजनाच्छ्यावा. शितिपादो वि जानीहार्यान्ये च दस्थव ८३३ वि ते ववालो अस्थिरन् ९८ वि त्वा नर पुरुत्रा ६७५ विदन्तीमत्र नरो ३७० वि दुर्गा वि द्विष पुर ७१७ विद्या हि त्वा वृषन्तम विद्यामपि रजस्पृय ८०३ विद्वा अग्ने वयुनानि २९७ विद्वासाविद् दुर' पृच्छेत् विन पय सुविताय ७३० वि पृक्षो अग्ने मघवानो वि पृच्छामि पाक्या ३ न देवा ४३३ विभक्तार हवामहे विभक्तासि चित्रभानो ७०३ वि मुळीकाय ते मन वि यत्तिरो घरुणमच्युत वि या सृजति समन ३८६ १ ४३८ ८० ८ ७० ५ ५७७ ७३ ११६ १ ८ ३ ३६ १२ ६ ६७ रपिन चित्रा सूरोन रपिर्न य पितृवित्तो रयि सुक्षत्र स्वपत्यमायु राजन्तमध्वराणा राजो न ते वरुणस्य पस्पूधि स्वधावो रापो बुध्न सङगमनो रुद्राणामेति प्रदिशा विचक्ष हगद्वत्सा रशती श्वेत्यागात् रेवतोर्न सघमाद रोदसो आवदता रोहिच्छ्यावा सुमदभुलला २ ३ ७ ७ ४०३ १७१ ४५९ ५८८ ८५९ દહર ७ ५० ७२ १२० ९० २ १३ ९ २ ४ ६४ १०० ७३ १२० ५ ४ ४६ ३ ४ २२ ८६० २३२ २७६ २६२ ५०७ ९४ वच्यन्ते वा क्वुहास यघोहि दस्य धनिन घनेन क्यास अप धनेम पूछेरयों वनेषु जायुमर्तेषु पर्याश्चत्ते पतषिणः ९ २५ ३ १ ३ ५६ ४८ ६ ४४८ ·८५ ६७ ६८ ३८ १५ १४ ४ ३८९ ८०९ ४५५ ६८९ ५ ५८ ९२ ३ ५ ६ ९ ४८ ८ ९४ ४२ ५३ ८९ २४ ६९९ ४१२ ४८६ ६७० २५५ ८ ९ ४८ १० ८४४ ११७ ३० विभाजन्ते सुमखास वि यो घोरत्सु रोष विराय मौर्णोद् दुरः दि वातजूतो अतसेप तिष्ठते विशा गोपा अस्य वि प्रयन्तामृतावृष विश्वमस्या नानाम चक्षसे विश्वमित्सवन सुन विश्ववेदसो रपिभि विश्वस्य हि प्राणन जीवन विश्वानि देवी भुवना विश्वान्देवां आवह सोमपीत विश्वान्देवान्हवामहे विश्वाहेन्द्रो अधिवक्ता नो विश्वाहेन्द्रो अधिवक्ता नो विश्वे देवासो अप्तुर. विश्वे देवासो अपि विश्वेभिराने अग्निभि विश्वेभि सोम्प मधु विष्ट्वी दामो तरणित्वेन याय विष्णो कर्माणि पश्यत विमुपर्णो अन्तरिक्षाव्यस्य एस्य मनसा वस्य इच्छ वो चिरायजत्नुभिः पौढ़ चिद् बदहा पितरो बोपत्मभिराहेमभिर्वा ९२ ४८ २३ १२ १७ २ २२ ८ २९३ ८३४ ८६ ६४९ वन्दस्वमास्तगण ५६८ घ्यजिभिर्दिव आतास्व ५७१ व्युच्छन्ती हि रश्मिभि प्यूर्वतो दिवो अन्ता ५१५ ७०० शकम त्वा समिघ १८७ शग्धि पूधि प्रयसि च शचीव इन्द्र पुरुकृद् घुमत्तम शतमिनु शरदो २०७ सात ते राजन्भिपज सहस्र शत मेषान्वक्ये चक्षदान ४५० सात मेपान्वृश्ये मामहान ૬૮૮ शत वा य शुचीना शरस्य चिदार्चत्वस्यावता २४३ शक्षामानस्य वा नर ७३२ शाश्वत्पुरोषा व्यवास देव्यय ७४४ सावदिन्द्र पोयद्भिनिगा १२० शिप्रिन्वाजाना पते १२१ शुक्प मे हरिमाण २७४ १९५ शुकशुमुवा उपो दानमन्धाय भरमह्वयत्सा ७८३ सुन शेपो हह्वद् गृभीत २३८ शुष्णं पिम दुयय त्रमिन्द्र सूरा इयेद्यपधयो सम्वन्तु स्तोम महत दन करत्यवंते ५७८ नो मित्रावरण ८२२ श्रियमे के भानुभि ३१८ थियो अपि तनूप धोणनुपस्यादि पुतं गाप तावानस्याह २६४ भूपि श्रवणं तिमि २६५ पृष्टीवानो हि गारे २६४ ५७२ ७२२ १०२ ११ ३ ८ ३ २६ १० १० ४ ८०९ २९९ २८९ ३० २९ ५० २ १२ १ १८ ५७२ ८४४ ११७ २४ २२ ३५ १०३ २५७ ७४९ R0 ६५२ ४२७ ७१ ६ १ ५ २ २ ३ ८ ९० अपायमाणो वृणीत सोम पा पूर्पद वसग बुल्ले शाप मुमसाय देपमे ८८ ३ १ १ ८ घेद मासोपतन २५ १२० ४२६ बेर बालस्य पनि देरामोदीना पद देपा माप्तो मनिषि पार तर तत्मत्यमग्नु वानराय गुमनोसाम नरो महिनातिर २ ४ ४२८ ४२२ ३ ९८ ९८ ५९ मंट पदिष्टमनिपि स्यात गि पप्पु गो न मोरन माने नमामिदम्रने सपनोपमुरि १ ५२१ ५ ·44 ५०२ २ ८ २२ ८ ५० २ ७१४ २३३ १७४ ७२७ ६२९ २७५ १ ६ १०० ८२ ४ ७१६ २ ३ ५ ३० १८ ३४ ३ ११३ १०८ ४ ४९६ x6 १८ २१४ ३ ७२८ ८०४ ७७३ २९१ ४८७ १५८ ७२३ ४०४ ८ - १ ३ १४ स पूर्वया निविदा काव्य सप्त त्वा हरितो रये स प्रत्लया सहसा जायमान स मन्युमो स मदनस्य कर्ता स मातरिश्वा पुरुवार समानयोजनो हि वा समाने अहन्विरबद्यगोहना समानो अध्वा स्वस्रोरनन्त समिद्धेष्वग्निष्वानजाना समिन्द्र गदर्भ मृण. समिन्द्र राया समिषा रभेमहि समोहे वा य आशत म यो वृषा वृष्ण्यभि समोका स रत्नं मयों वसु । स रेवां इव विश्पति सर्व परिक्रोश जहि स वजभद्दस्युहा भीम उप स वाज विश्वचर्षणि सवितारमुषसमश्विना भग स शेवधमधि धा द्युम्नमस्मे स सव्येन यमति वापत ससन्तु त्या अरातयः स सुष्टुभा स स्तुभा स सूनुभिर्न रुद्रेभिभ्वा सह बामेन न उपो १०० ५०६ ७६४ ३८५ ७०६ ७५३ १०५ ३८ १ ६ १२ ६ स इन्महानि समियानि सखाय आ निषीदत सख्ये त इन्द्र वाजिन स ग्रामेभि सनिता स रभि स घात वृपण रयमधि सघा न सूनु शवसा सघा नो योग आभुवत् सचा राजा सत्पति स घा वीरोन रिष्यति स जातूभर्मा श्रद्दधान ओज- स जामिभिर्यत् समजाति सजोषा धीरा पदरनु स तुर्वणिर्महा अरेणु सत्तो होता मनुष्वदा सत्य त्वेषा अमवन्त स स्वमग्ने सौभगस्य सत्व न इन्द्र सूर्ये स त्वामददृषा मद सदसस्पतिमद्भुत सदा कवी सुमतिमा चके वा स धारयत्पृथिवीं पप्रथच्च सन पावक दोदिव सना पितेव सूनवे स न सिन्धुमिय सन स्तवान आभर सनात्सनीळा अवनीरवा सनादेव बव रायो सनाद्दिय परि भूमा सनायते गोतम इन्द्र सनायुवो नमसा नय्यो सनेमि सत्य स्वपस्यमा स नो दूरान्चासाच्च स नो मृणा नृतमो स नो महाँ मनिमान रानो विश्वाहा मुत्रनु मो पन्नम् घई स पर्वतोमपणेष्वव्युत १२ ९ २ १०४ ८० १८ ११७ १०० २७ ४४ ८ ६ २३ २ १० ९ २७९ २९२ ७२८ २७८ ४२४ ४९९ ७२७ २९० ५३७ ७२५ ४४५ ९ ४ २१५ ८४७ ७४५ १८२ ९९ ७२० १८२ ५४२ १२ २९ ६२ १०० ४८ ५ १२ सहस्र साकमचंत ८० ६२ १० १२ ८ ५४० ७७ ९ १२ ३ ३ ३ ६ ७० ५७५ ५२ ६२ ६२ ९ ५४२ ५४१ २७५ ५०३ सहस्राक्षो विचषणि स हि ऋतु स मर्य स हि क्षपादा अग्नी स हि द्वरोद्वरिषु वन उपनि स हि श्रवस्य सदनानि स हि स्वसत्यपदश्वो साधनं गृघ्नरस्तेव सि पनं क्षोद प्र सिंहा इव नानदति मुक्षेत्रिया मुगातुपा मुग पया अनुक्षर ८७ ४ ७७ ६०५ २७ २५ ५६५ ६ ५ ८ २७८ २६६ स २ ६ २ ५२ ४७५ ४१ ·- - ऋ. पु. ५ ३ ५ २० १२१ ८५४ २२५ ३६८ ४२२ १८७ २९४ ८६४ ३७९ ३८८ ३९० ८११ ५ ५ ५ २ ९ १२ २ १७ सं यन्मियः पस्पृधानासो संवो मदासो अग्मत सं सीदस्व महा असि स्तविष्यामि त्वामहं स्तृणीत बहिरानुषक् स्तोत्रं राधानां पते स्तभोद्ध द्यां स धरुणं पृषाय स्थिरं हि जानमेषां स्थिरा वः सन्तु नेमयः स्थिरा वः सन्त्वायुधा परा स्यूमना वाच उदियति वह्निः स्योना पृथिवि भव स्व आ यस्तुभ्यं दम आ स्वग्नयो हि वार्य स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धथवा स्वादोरित्या विषवतो स्वाध्यो दिव आ सप्त स्वाहा यज्ञं कृणोतन स्विष्मा यद्वनपितिरपस्यात् .. ३८ ३९ ११३ २२ ७१ ८ सू. . मुनपान्ने सुता इमे सुते सुते न्योक्से ९ सुदासे दसा वसु विझता ४७ सुपर्णा एत भासते मुपेशसं सुखं रयं सुभगः स प्रयन्यवो सुस्पकृत्लुमूतये सुविवृतं सुनिरज सुदांसो बोधि गुणते यविष्ठय सुपप्वांसं न नितेरुपस्य सुसमिदो न आवह सुसन्दा त्वा वयं सूनोनिनाश्विना गुणाना सूर्यो देवोमुषसं रोचमानां सेनेव सृष्टाम दया सेमन्नः काममापूर्ण सेमन्नः स्तोममागहि सो अर्णवोन नद्यः सो अगिरोभिरडगिरस्तमो सोम गीभिष्ट्या सोम पास्ते मयोभव. सोम रारधि नो हदि सोमानं स्वरण सोमो पेनुं सोमो सोमो न पा ऋतप्रजातः संगोमदिन्द्र वाजवत् संघोदय चित्रमा सजानाना उप सोदन ७२ संते पाप्ति मेनु पोचायहे पुन से मोराया पहला विश्वासा संपूषनप्यनस्तिर म माग्ने वचंता मुत्र में मातरम्पभिः में पामार मिण ८९ ८४ ५८१ २७३ ६६८ ६४० ५८८ ७२ १६५ ४४२ १०५ ११ ७६२ ४९ २ ४५४ ८६ ७ ६५७ ४ १ १२५ १६९ ६ ४२३ ११७ ८३८ १ १८४ ८२ ३ ६२९ ११७.११ ८४१ ११५ २ ८१९ ४ ५६५ ९ २०७ ५ २०५ २ ५०० १०० ७२४ ६७८ ९१ ९ ६७८ १८ १ २१२ ९१ २० ६८१ ५६२ ९ ५ ५८६ १८ ૨૬૮ ४८ ४२ ४०८ २३ २४ २४९ १०५ ८ ३ ८ १२ ७ १२१ ८६८ २३ M ९ २४२ ४३४ २४३ २३ २ ८ १ २२ ६०८ २३१ हत पूर्व सुदानवः हविषा जारो सपा हस्काराद्विद्युतस्पर्यतो हस्ते दपानो नष्णा हिमेनाग्नि प्रंसमवारयेया हिरप्यरेशो रजसो हिरप्यपाणिमूनये हिरण्यपाणि सविता दिप्ययेभिः परिभिः हिरम्यहस्तमश्विना राणा हिरयानो अमुरु होगा निपतो मनो होतारं विश्ववेदम रोनार सप्नदो ३ पनिट हर महित्वा पुग्यूमंयः दगम्बग्नि प्रयम २४ ८७ ७ ४२३ ७ ७ १ ·-- . अक्षरस्वरसंस्कारः पुट: ऋक्सवधा अशुद्धम् शुद्धम् पुट ऋक्ससया अशुद्धम् शुद्धम् १७३ १२ वृद्धयो वृद्धयो ३२० ६ अयोद्धेवं अयोद्धेव । २४० ३ इन्द्रवायू इन्द्रवायू ४३७ १० अभूदु अभूदु २५७ १३ स्त्रिया स्तृिष्वा ५४४ १३ सुनीथाय सुनीथाय २७६ विभक्ता विभक्ता ६४४ १६ हृत्वों हृत्वौ ६८९ १० नीव श्वनीव २७९ १२ वृह बृह ७३२ १८ पृथिव्यां पृथिव्यां - ५ गृहेगृह गृहेह ७४० ४ मुदवा मुर्दवा ३१८ ३ वृणीत ऽवृणीत ७८८ मश्विना मुश्विना संशोधनम् शुद्धम् शुद्धम् कुत्स आइगिरसे राहूगणे गोतम २६० टिप्पणी१८ उल्मुखेन उल्मकेन प्रियते विशेषतो रहस्यायं धारकार्णा ३ पुट पडक्ति अशुद्धम् पडक्ति अशुद्धम् पुट . क्रियन्ते विशेषत ३२ २ ४८ १० रहस्याय सूक्तस्तया पदै अन्यश्च दशिष्यते पक्ष किडनि मित्येवेषा तना नाभयो द्वयो ७ सूक्तस्था पर्द अन्यच्च दयिष्यते पक्षे पद्धिति मूर्चा तनी उभयो शप' ओ भिन्द्यात् तवस् निषड्ग ५ विनोलक २६८ २ २७१ ५ ऊर्क २७३ धारकानां २७८ १५ दास्य २८० ८ ए २८७ टिप्पणी ९ भिन्धत २९५ २१ तवस' ३१२ २२ निषडग ३४० २२ विन ३४९ ५ हयादेश ८ चित्तजो भुवनानि च वपन् ३ इति- ६ लक्षित ३७४ २८१ मावारगे २८३ २५ पनन ४०० २६ आहागम इयो उपादेश पित्तेजो भुवन' सह श्यन् इति लक्षिताभि २१ मानुपे प्यष्टों उपचर्यते सानिय मानुषव्यष्टी उपचर्यन्ते सानिध्य १४८ १५३ ७ २३ ६ मावरतो उभयो यो पाद उभयोरंधो पर २.२ २५८ ८ मागम ·-९१७- पुट पुटः पक्ति. अगदम् गुदम् YOY पडक्ति अगुदम् घीयते देवताः ३ नोऽक्तः ४०७ ५७६ ५८० २५ बह्योः यदि • परस्मै ४०७ ४०८ १५ ५९८ ६०१ ४१० ६०६ बयः यदी आत्मने १.३१.५ व्याप्नुवत्यो १५३.३ मन्त्रः आत्मने डीप डोषि २२ १८ ६ ४३३ ४३९ ७ ७ सुद्धम् धीतये देवाः नोश्तः चर्फपत् • तपुषिम् वसुनः वसुनो मूल भर ऐसादेशाभावः कनस् शायनिके सिपो पनिष्ठम् घोर्लोप ऐसभाव. हद यसाय्य दुधकृतः ६४१ ९ व्याप्नुवन्त्यो १५३.६ मन्त्र परस्मै डीप डोपि २९ २.१ केन् आत्मने ६४३ तपुपि वसोः यसोर्मूल भरो एसादेशः कनिस् शनिके सिचो पनिष्टम् शेलोप एसभावः ४७० ६८९ २ २० १२ ९ १६ २.१२.५ ७४७ ७७० १५ ८ परस्म ७७८ लेटि ५०३ ५१३ लोटि ७८० ९ भवथ भवयः ४ १४ ७ a ५४८ , ८ १९ २० जुद क्से साव्य दुधकृत ६२ नन् ७८५ ७८५ ७८८ ८०५ ८१२ ८३२ ८७५ भुज से युक दात्री प्राप्नुवन्ती सनताना न ५६० २४ अत्रन् ५ इत्यप् इति त्य २१ १८ दानीः प्राप्नवती सन्तानां * LATIYA